Реконструкция_(лингвистика)
Реконструкция (лингвистика) (лат. rе – жаңыланууну, кайра жаралууну билдирүүчү приставка, constructio - куруу, түзүү) – салыштырма-тарыхый тил илиминде эч жерде чагылдырылбай калган тилдик абалдарды, формаларды, кубулуштарды жеке бир тилдин же тил тобунун тиешелүү бирдиктерин тарыхый жактан салыштыруу аркылуу калыбына келтирүүнүн ыкмалары менен жолдорунун комплекси. Реконструкция тилдин өнүгүүсүнүн мурунку этаптары тууралуу билимдин негизинде кубулуштарды, формаларды жана абалдарды, түрдүү хронологиялык мезилдерде тектеш тилдердин тилдик структураларынын ар кыл деңгээлдериндеги карым-катышынын системасын калыбына келтирет. Комплекстүү салыштырма-тарыхый ыкма катары Реконструкция ар кыл деңгээлдеги тилдик абалдарды - жалпы баба тил абалынан тартып анын түрдүү деңгээлдеги фрагменттерине чейин (фонологиялык, морфологиялык, синтаксистик, лексикалык ж.б.) – калыбына келтирүү мүмкүнчүлүгүнө ээ. Тилдердин тектештигин моделдештирүүдөгү борбордук түшүнүк болуп баба тил түшүнүгү же баба тилдик модель эсептелет. Лингвистикалык Реконструкция бир нече ыкмадан турат: сырткы же "салыштырма" Реконструкция, ички Реконструкция жана филологиялык Реконструкция Сырткы Реконструкция тилдин өнүгүүсүндөгү системалык карым-катышка багытталуу менен, тектеш тилдерди салыштырууну ишке ашырат; салыштырылып жаткан тилдердин тарыхый өнүгүүсүндөгү мыйзамченемдүүлүктөрдү ачып берет, анын негизинде баштапкы тилдик архетип реконструкцияланат. Сырткы Реконструкция операциялык ыкмалары жагынан бир түрдүү келип, материалдык жактан окшош же семантикалык жактан жакын бирдиктерди тандоо жана салыштырууну, алардын негизинде мыйзам ченемдүү окшоштук-шайкештиктерди табууну, салыштырылып жаткан тилдик бирдиктердин мезгилдик карым-катышын аныктоону, баба тил формасын моделдештирүүнү ишке ашырат. Ички Реконструкция тарыхый жактан такталган тилдердин синхрондук системасына багытталып, тилдин берилген абалы аркылуу өткөндөгүсүн чагылдыруучу "калдык" формаларга, диспараттык (обочолонгон) катарларга, кичи парадигмалар менен аномалияларга таянат. Сырткы Реконструкциядан айырмаланып, ички Реконструкция тилдик бирдиктерди бир гана тилдин ичинде салыштырып изилдейт; бир тилдин түрдүү подсистемаларындагы варианттарды калыбына келтирип, аларды классификациялайт. Б.а. ички Реконструкция тилдик материалдарды синхрондук анализден өткөрүүнүн негизинде диахрондук жыйнтыктарды берет. Ички Реконструкция түрдүү ыкмалардан турат: системалык калыбына келтирүү ыкмасы, типологиялык импликациянын калдыктарын анализдөө, дистрибутивдик ыкма ж.б. Ички Реконструкция– тилдин тарыхын калыбына келтирүүнүн негизги ыкмаларынын бири, генетикалык байланышын аныктоого мүмкүн болбогон тилдердин тарыхый өнүгүүсүн көрсөтүүнүн бирден-бир жолу. Реконструкциянын негизги маңызы болуп жалпы бир башаттан тараган тилдердин бүтүндөй системасынын жана жеке подсистемаларынын этаптык өнүгүүсү менен тарыхый өзгөрүүсүн толук ачып берүү эсептелет. Ошондуктан баба тилдин Реконструкциясы тилдин эволюциялык өнүгүүсүнүн теориясы; тилдин деңгээлдерин тарыхый жактан сыпаттоо, тилдердин дивергенттүү жана конвергенттүү өнүгүү процессин диахрондук талдоо сыяктуу маселелерди чечүүдө чоң роль ойнойт. Деңгээлдик Реконструкция парадигматикалык жана синтагматикалык карым-катышты камтыйт. Фонологиялык Реконструкция тектеш тилдерди салыштыруу аркылуу баба тил формасынын фонемалык моделин реконструкциялайт. Морфологиялык Реконструкция баба тилдин морфемалык деңгээлинин моделин түзөт. Синтаксис ички, тышкы таасирлерге көп кабылбагандыктан, синтаксистик подсистема Реконструкцияга азыраак дуушар болот. Тилдин лексикалык системасы ачык болгондуктан, лексика-семантикалык деңгээлде Реконструкция-өзгөчөлүктөргө ээ. Мында сөздүн акценттик түзүлүшү, сөздүн көлөмү жана чеги, мазмундук түзүлүшү жана тигил же бул семантикалык талаага тиешелүүлүгү сыяктуу чөйрөлөр гана Реконструкцияга кабылат. Лексика-семантикалык Реконструкциянын маанилүү натыйжаларынын бири катары тектеш тил топторунун этимологиялык сөздүгү эсептелет. Реконструкциянын аныктыгы салыштырылып жаткан материалдан алынган маалыматтын көлөмүнө байланыштуу. Реконструкциянын жыйынтыктары тарыхый ономастиканын маалыматтыры менен толукталып, глотто - жана этногенездин маселелерин чечүүдө колдонулат.