cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Никенин формалары
Никенин формалары - никелешкен түгөйлөрдү түзүү мүнөзү. Этнологияда төмөндөгүдөй нике формалары ажыратылат: ала качуу менен түзүлүүчү нике, калың төлөөчү нике, күч күйөөлүк нике, келип-кетүү никеси, конок нике, топтук нике.
Штадтпроцельтен
Штадтпроцельтен - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Мильтенберг (район)|Мильтенберг районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 1546 (2013-ж.). Аянты – 10.84 км2.
Өзүн коргоо
Өзүн коргоо – күч колдонууга жана коркутуп-үркүтүүгө тыюу салуу принцибине жат, бирок куралдуу колсалууга кирбеген иш-аракеттердин натыйжасында башка мамлекеттер тарабынан бузулган өзүнүн саясий көзкарандысыздыгын, аймактык бүтүндүүлүгүн жана колтийгистигин калыбына келтирүү үчүн мамлекет тарабынан колдонула турган жооп иретиндеги аракет. Коргонуудан айырмаланып, Ө. к. аракетин укук бузган мамлекеттин аймагына жайылтууга болбойт. Куралдуу мүнөз күтүшү мүмкүн жана тынчтык жолжоболорун алдынала колдонуу менен байланышкан эмес, ошондуктан ал бир жагынан коргонууга окшошуп, дагы бир жагынан репрессалийлерден айырмаланып турат.
Акимбек (Кадамжай району)
Калкы
Калкы - 148 киши.
Секетпай
Секетпай - кыргыздын эң кеңири тараган ырларынын бир түрү. Секетпай ырларында бозойдун сүйгөн селкисинин келбети, сулуулугу, акылмандуулугу, мүнөзү ж. б. мукамдуу обондо сыпатталат. Секетпай ырларында адамдын аң-сезиминдеги сүйүүгө болгон ой-пикири, махабаттын күчүнө суктануу, жаштык кезди урматтоо, сүйүүнү баалай билүү басымдуулук кылат. Негиз салуучулары Боогачы, Искан,Токтогул, Барпы, Атай, Муса, Жумамүдүн ж. б. болушкан.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Спорт оюндары
Спорт оюндары (бадминтон, баскетбол, волейбол, футбол, кол тобу, хоккей жана башкалар) организмге ар тараптуу таасир тийгизет.
Таасири
Алар ар кандай кыймыл-аракеттерден (чуркоо, басуу, секирүү, ыргытуу, топ чабуу, топ тосуу жана башкалар ар багытта аткарылган кыймылдар) турат. Спорт оюндары күчтү, ыкчамдыкты, көз менен болжолдоону, чыдамкайлыкты, жолдоштукту жана башкалар өөрчүтөт, дем алуу, жүрөк-кан тамыр, булчуң жана нерв системаларынын ишин, зат алмашууну жакшыртат, таяныч-кыймыл аппаратын бекемдейт. Спорт оюндарынын ар бир түрү атайын иштелип чыккан эрежелер менен ойнолот. Командалык оюн оюнчуларды тартиптүүлүккө, коллектив менен иштөөгө, жолдошчулукка жана өз ара жардамдашууга тарбиялайт.
Мааниси
Спорт оюндары тарбиялык жана ден соолукту чыңдоодо чоң мааниге ээ. Спорт оюндары менен машыгуу ар кимдин даярдык деңгээлине, жашына, жыныстык өзгөчөлүгүнө ылайыкталат. Кыймыл-аракеттин татаалдыгына жана оордугуна жараша спорт оюндары шарттуу түрдө үч топко бөлүнөт. Биринчи топко кирген спорттун түрлөрү (бадминтон, волейбол, теннис) кыймыл-аракеттин салыштырмалуу жеңилдиги менен мүнөздөлүп, аны менен бардык кишилер (балдардан карыларга чейин), ошондой эле мурда спорт менен машыкпагандар да ойносо болот. Экинчи топтогу С. ошондой (баскетбол, кол тобу жана башкалар) салыштырмалуу татаал келип, ойноо темпи жогору болот. Ошондуктан, спорттун бул түрү менен негизинен жаштар машыгышат. Ал эми үчүнчү топтогу спорт оюндары (футбол, хоккей, мотобол) жогорку чебердикти, күчтү, ыкчамдыкты талап кылат. Ошондуктан бул оюндарга эркектер гана катышат.
Спорт оюндары — спорт менен машыгуунун массалык түрү. Ал мектепте жана мектептен тышкаркы физкультура кыймылында  чоң мааниге ээ.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кызыл-Ураан
Кызыл-Ураан — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Токтогул районундагы айыл. Үч-Терек айыл аймагынын курамына кирет.
ААББТ коду — 4170 3225 836 03 0.
Аталышы
1933-жылы Кызыл-Ураан айылы болуп түзүлгөн. Айылдын аталышы эч кандай “ураанга” байланыштуу эмес. Калк арасындагы айтылып келген маалыматтар боюнча, биринчи дүйнөлүк согуштан кийин “актар” жана “кызылдар” деген түшүнүктөр пайда болгон, аны менен бирге эле кызылдар совет бийлигин орнотуучулары катары бааланышкан. "Кызыл-Ураан" - деген аталышы ошонун негизинде.
Айылдын Кызыл-Ураан деп аталышы боюнча дагы бир версия айтылып жүрөт. Улуу Ата Мекендик согуш маалында айылдыктар "Бардыгы фронт үчүн", "Бардыгы жеңиш үчүн" деген сыяктуу ураандары кызыл чүпүрөктөргө жазып алып, колхоздун айдоо талааларынын четине илип коюп иштешчү дешет. Ошондуктан алар бара-бара кызыл ураанчылар, ураан менен иштегендер деп айтылып жүрүп, элет Кызыл-Ураан аталып кеткени айтылат.
Бүтүндөй айыл өкмөткө аталышы (Үч-Терек деген аталыш) берилген кадимки 3 терек Кызыл-Ураан айылында өсөт.
Экономикасы жана Инфратүзүмү
Айыл эли негизинен дыйканчылык, мал-чарбачылык менен алектенишет.
Коңшу айылдарды бири-бири менен байланыштырып турган чоң жол жана майда-майда көчөлөр жайгашкан. Айылда 11 жылдык жалпы орто билим берүүчү №32 Бекназар атындагы орто мектеби жана №33 У. Артыкбаев атындагы орто мектеби аны менен бирге футбол аянтчасы ошондой эле “Дилдеайым Апа” атындагы бала бакчасы бар. Намаз окууга ылайыктуу "Артыкпай калпа" атындагы мечити, андан башка өтө чоң эмес 2 мечит тургузулган. Айылда клуб, фельдшердик-акушердик тейлөө борбору иштейт жана улуу ата-мекендик согуштун курмандыктары болгон баатырларга арналган эстелик орнотулган.
Айылда бир нече бөлүктөр (микрорайон) бар. Ал бөлүктөр: Кара-Кечүү, Аркы өйүз, Боз-Тектир, Кочкор-Ата, Сөгөт, КРС (крес), Бегиш, Бир-Калпак, Чым, Котур-Колот. Айыл Орток бөксө тоосунун этегинде орун алган. Айылда саяк уруусунун ичиндеги бегет, кутунай, маркаш уруктары жашайт. Айыл чыгышынан Жетиген, Өзгөрүш, Бууракан (Токтогул менен Эшмамбет акын жолуккан жер) айылдары менен, түштүк тарабынан Такталык айылы, батыш тарабынан Саргата айылы менен чектешет.
Соболев Леонид Сергеевич
Соболев Леонид Сергеевич (9(21). 7. 1898, Иркутск - 17. 2. 1971. Москва) - орус совет жазуучусу, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1968). Петербург деңиз окуу жайын бүткөн Чыгармалары 1926-жылдан жарыялана баштаган. Граждандык согуштун (1918-20) катышуучусу, Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде «Правда» газетасынын аскер кабарчысы. «Капиталдык ремонт» романында (1-т„ 1932, жаңы главалары - 1962) биринчи дүйнөлүк согуштун алдыңдагы орус падыша флотунун ыдырашы, матростор менен офицерлердин тадеялык-саясий такшалуусу көрсөтүлгөн. «Дени жаңдуу» аңгемелер жыйнагы (1942; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1943), «Жашыл нур» (1954, кыргызчасы - 1959) повестин ж. б. чыгармаларында матростордун тынчтык мезгилиндеги турмушун, Улуу Ата Мекендик согуштагы эрдигин баяндаган. М. Ауэзов менен «Абай» (1941) трагедиясын жазышкан Соболев - көп адабий, коомдук-саясий темалар макаланын автору. Анын чыгармалары дүйнө элинин тилдерине которулган. РСФСР жазуучулар союзунун уюштуруу комитетинин (кийин башкармасынын) төрагасы (1957-70), СССР Жогорку Советине (5-8-шайл.) депутат.
Үч Ленин ордени, башка 4 орден жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Классик
Классик (лат.-—үлгүлүү) — өлбөс-өчпөс чыгармаларды жараткан көркөм өнөрдүн чыгаан устатынын улуу атагы. Ар бир элдин чыгармачыл өнөрүнүн, ошонун ичинде көркөм адабиятыиын чыгаан таланттары болот. Бирок алардын бардыгы эле классик боло албайт. Өзүнүн идеялык-көркөмдүк дареметинии бийиктиги менен мезгилдин чегин билбей адам баласына бийик эстетикалык таасир берип, дайыма рухий зарылдык, деңгээлинен түшпөгөн чыгармалар болот. Ошолор классикалык чыгармалар деп аталат да, аларды жазган авторлор классик деген улуу даражага татыктуу болушат. Орус адабиятында А. С. Пушкин, Л. Толстой, А. Чехов, М. Лермонтов, М. Горький, В. Маяковский, А. Фадеев, М. Шолохов, А. Твардовский ж. б. классик жазуучулар деп сыймык менен аталат. Кыргыз адабиятында «Манас» трилогиясы классикалык чыгарма, Токтогул Сатылганов, А. Токомбаев, А. Осмонов классик акындар, Ч. Айтматов классик жазуучу деп саналышат. Байыркы грек адабиятында ошол кездеги белгилүү акындардын чыгармаларын көркөмдүк сапатына жараша класска болгон, ушуга байланыштуу бул же тигил класска бөлүнгөн чыгармалар классикалык деп эсептелип, башкаларга үлгү болуучу чыгармалар деп каралган. Бул анын алгачкы мааниси. Кийин классикалык чыгарма деп көркөм чыгарманын берметтерин гана атай баштаган. Азыркы учурда классикалык чыгармага берилип жүргөн аныктама ушуга байланышат.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Ланкастэр (Огайо)
Ланкастэр (Огайо) (Lancaster) — Огайо штатынын Fairfield округуна караган АКШ шаары.
Зордуктоо
Зордуктоо – Адамдын жыныстык колтийбестигине жана жыныстык эркиндигине каршы кылмыш. Зордуктоо – адамдын эркине каршы бир же бир нече адам жыныстык катнашка барган сексуалдык зомбулуктун түрү. Зордуктоо терминин кээде сексуалдык зомбулук термини алмаштырат. Ага Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган, жабырлануучунун же анын жакын адамынын алсыздык абалынан пайдалануу менен, күч колдонуп зордуктоосу, зордуктоого жасаган аракети кирет. Зордуктоо адамдын алсыз учурунан (эс-учун жоготуу, мас абалы, психикалык оору, жашы жете электик, физикалык жактан алсыздык) пайдаланып, анын макулдугусуз күч колдонуп, коркутуп, психологиялык басым жасоо менен жасалышы мүмкүн. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун аныктамасы боюнча, адамдын сексуалдуулугуна каршы мажбурлоо аркылуу колдонулган бардык аракеттер зордукчунун курмандык (жабырлануучу) менен өз ара мамилесине, кылмыш кайсы жерде жасалганына карабай бардык жыныстык катнаш же аны жасоого аракет зордуктоо деп эсептелет.
Тарыхы
Антикалык тарыхчылар байыркы Римде Лукреция аттуу айымдын зордукталганын жазып калтырышкан. Падышанын уулу Секст Тарквиний (б.з.ч. 509-10-жылдар) Лукрециянын сулуулугуна арбалып калып, аны курал менен коркутуп зордуктаган. Лукреция окуяны күйөөсүнө айтып, анын көз алдында өзүн-өзү өлтүрөт. Адабиятта жана көркөм искусстводо Лукреция тиранга багынбаган эрдиктин символу катары, ал эми зордукчу ханзаада тирандын образында каралат. Джоанн Берке да өзүнүн “Зордуктоо: 1860-жылдан азыркы учурга чейинки тарых” деген китебинде зордуктоо тарыхый көрүнүш, ал доордон жана коомчулук тарабынан кабыл алынган этикалык нормалардан көз каранды түшүнүк деп белгилейт.
Ветхий Завет укугунун мезгилинде зордуктоодо аялдар өлүм жазасына тартылган эмес: эгер зордуктоо ээн талаада болуп, кыз жардам сурап кыйкырып, бирок аны куткара турган эч ким жок болсо. Андайда зордукчуну гана ташбараңга алышчу. Эгер зордуктоо шаарда болсо (кыйкырык кимдир бирөөгө угула турган жерде) же кыз жардам сурап кыйкырбаса, анда бул зордуктоо эмес, зынаакорлук деп эсептелип, экөө тең өлүм жазасына тартылган.
Заманбап жашоодо зордуктоонун маанилүү элементи деп зордуктоо кылмышынын өзү гана эмес, жабырлануучу тараптын жыныстык катнашка макулдугунун жоктугу да эсептелет.
Кыргызстандагы жана дүйнөдөгү статистика
Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун маалыматы боюнча, дүйнөдө ар бир үчүнчү аял (30 пайыз) өмүрүндө бир жолу физикалык же сексуалдык зомбулукка кабылышат. Сексуалдык зомбулук боюнча так статистиканы түзүү мүмкүн эмес, анткени жабырлануучулардын көбү өздөрүнө жасалган кылмышты айтып чыгуудан коркушат. Дүйнө жүзү боюнча 15 миллионго жакын өспүрүм кыз (15-19 жаштарда) өз жашоосунун кайсы бир бөлүгүндө секске мажбурланган деп айтылат. Учурда 3 миллиард аял жана кыз никедеги зордуктоо кылмыш деп эсептелбеген өлкөлөрдө жашашат. Зордуктоо кылмышы боюнча дүйнөдө Түштүк Африка алдыда турат: 100 000 адамга 66 196 зордуктоо туура келет. Бангладеш – зордуктоонун деңгээли жогорку өлкөлөрдүн бири. Бул мамлекетте 100 000 адамга 11 682 зордуктоо туура келет. Ain-o-Salish Kendra (ASK)  укук коргоо уюмунун маалыматы боюнча, 2020-жылдын январынан сентябрына чейин Бангладеште 925 зордуктоо кылмышы катталган, мунун 208и топтук зордуктоо. World Population Review уюмунун маалыматы боюнча, дүйнөдө аялдардын 35 пайызы өз өмүрүндө сексуалдык зомбулукка кабылышат. Дүйнөдө күн сайын 137 аял гендердик зомбулуктан каза болот, мындай зомбулуктун жабырлануучуларынын 40 пайызы гана жардам сурап кайрылары айтылат.
Кыргызстандын расмий органдары акыркы жылдары өлкөдө зордуктоо өсүп жатканын ырастап жатышат. Улуттук статистика комитетинин маалыматына таянсак, 2021-жылдын январь-июнь айларында зордуктоо жана зордуктоого аракет кылуу 2020-жылдын аталган мезгил аралыгына салыштырмалуу 34 пайызга өстү. 2014-жылы 140 адам, 2015-жылы 130 адам, 2016-жылы 113 адам, 2017-жылы 86 адам, 2018-жылы 106 адам зордуктоо кылмышы боюнча соттолгон.
2011-2020-жылдар аралыгындагы зордуктоого карата чыккан сот өкүмдөрү (КРнын Жогорку Сотунун базасындагы 136 өкүм) изилденди. Соттолгондордун ичинен 45 адам жабырлануучунун таанышы, 26 адам коңшусу, 26 адам бейтааныш, 11 адам мурдагы өнөктөшү болгон. Ушул эле изилдөөлөр зордуктоолордун көбү жабырлануучунун үйүндө болорун көрсөттү. 136 окуянын ичинен: 47 факты жабырлануучунун үйүндө, 32 окуя көчөдө, талаада, сейил бакта жана токойдо, 16 факты автоунаада, 14 окуя зордукчунун үйүндө, 12 окуя башка жерлерде, 7 окуя короодо, сарайда, 4 окуя эч ким жашабаган имаратта, 4 окуя жумуш ордунда болгон. Кыргызстандын Жогорку Сотунун маалыматында, акыркы 10 жылда соттор зордуктоо фактысы боюнча 2786 ишти карап, 1009 адамга кылмыш ишин токтоткону айтылат. 1455 адам соттолсо, 85 адам акталып кеткен.
Кыргызстанда бир катар зордуктоо учурлары саясий окуяларга байланыштуу болгон. 2005- жана 2010-жылдардагы төңкөрүштөр, 2010-жылдын июнь айында Кыргызстандын түштүгүндө болуп өткөн куралданган чыр-чатакта көптөгөн кыз-келиндер зорбук-зомбулукка дуушар болушкан.
2010-жылдагы окуяларда зордуктагандар да, зордукталгандар да эки этностук топтун өкүлдөрү болушкан. Жардам сурап кайрылышкан кыз-келиндердин көпчүлүгү этек-жеңи узун көйнөктөрдү кийип, жоолукчан болгондуктан, аларды эркектерди өзүлөрү азгырган жеңил ойлуу аялдар деп айтууга болбойт. Тескерисинче, алар көзгө чалдыкпаганга аракет кылышкан. Зордуктоо фактылар боюнча 7 жазык иши козголгон. Ал эми калган зордуктоо окуялары жазаланбай калган, себеби жабырланган кыз-келиндер укук коргоо органдарына кайрылуудан баш тартышкан.
Түрлөрү
Зордуктоонун жалпы коомчулук тааныган бир нече түрлөрү бар, алардын бири – куралдуу жаңжал мезгилиндеги же согуш маалындагы сексуалдык зомбулук. Бул – согуш, куралдуу жаңжал же аскердик оккупация маалында аскерлер тарабынан жасалган зордуктоо, жабырлануучу тарапты сойкулук кылууга же сексуалдык кулчулукка мажбурлоо. Бул аракет адатта каршылашты деморализациялоо максатында психологиялык согуштун куралы катары колдонулат. Айрым жоокерлер өз алдынча жалгыз зордуктаган учурлар да, согуштун катышуучусу болгон аскердик түзүмдүн жетекчилигинин демилгеси менен массалык зордуктоо учурлары да кездешет. 1990-жылдары эл аралык куралдуу жаңжал учурунда орун алган мындай зомбулук эл аралык укуктун бир катар актыларында тынчтыкка жана адамзатка каршы кылмыш катары карала баштаган.
Топтук зордуктоо – бир адамга бир нече адамдан турган топтун сексуалдык зомбулук көрсөтүшү. Бул дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндө кездешет. Топтук зордуктоого экиден көп, көбүнчө 3 зордукчу катышат. Адатта топтук зордуктоо үчүн жаза жогору болот.
Адамдын алсыз абалынан пайдаланып зордуктоо – бул адамдын физикалык жана психикалык абалы (акыл-эси жайында эмес болсо же башка психикалык оорулары болсо, дене мүчөлөрүндө кемчилик болсо, мас абалында болсо, жашы жете электер же улгайган адамдар болсо) ал жасап жаткан иш-аракеттин маңызын түшүнүүгө мүмкүндүк бербеген учурда жасалган сексуалдык зомбулук же аны жасоого карата аракет.
Дары ичирип зордуктоо – байкатпай дары ичирип, анын таасири астында (уктап калса, эс-тутумду жоготсо жана башка) зордуктоо. Дарынын таасири астында жабырлануучу болуп өткөн окуяларды, мисалы, зордуктоонун өзүн эстей албай калышы мүмкүн.
Никедеги сексуалдык зомбулук – өнөктөштөрдүн бири экинчисинин каалоосуна каршы (никелүү жубайлар деле) жыныстык катнашка мажбурлоо. Мисалы, күйөөсү аялынын каршы экенине карабай кайсы бир ыкмада катнашка барууну талап кылса. 1970-жылдардан бери бир топ өлкөлөр мындай аракетти сексуалдык кылмыш катары тааныйт.
Зордуктоонун кесепеттери
Зордуктоонун кесепеттери, адатта, булар болот: экстрагениталдык жабыркоо, гениталдык жабыркоо, психологиялык травма, жыныстык жол менен жугуучу ооруга чалдыгуу (сифилис, гонорея, трихомониаз жана башка), ВИЧ инфекциясы, кош бойлуулук.
Гениталдык травма – гимендин жабыркашы, жыныс эриндеринин сыйрылышы, жаракат алышы жана башка. Жашы жете электер зордуктоонун кесепетин абдан оор тартышат, мисалы, айрымдарда табарсык жана көтөн чучук жабыркашы мүмкүн, мындайда чукул операция жасоо талап кылынат. Экстрагениталдык травмага зордукчуга каршылык көрсөтүүдө дуушар болгон бардык жабыркоолор кирет: теринин көгөрүшү, сыйрылышы, кесилиши, булчуңдардын айрылышы, муундардын кайрылышы, тиштөө жана башка. Зордуктоо аналдык жол аркылуу жасалганда көтөн чучук жабыркайт, кан кетиши мүмкүн. Физикалык оорутуу жабырлануучуда бир нече жума бою болот.
Зордуктоонун психологиялык кесепети адамды бир нече жылдарга, кээде өмүр бою коштоп жүрүшү мүмкүн. Кылмыштан кийинки алгачкы сааттарда жабырлануучу көбүнчө өзүн абдан эмоционалдуу алып жүрөт, истерикага түшөт, ыйлайт же тескерисинче, өзүн бекем кармайт, эмоциясын көп билдирбейт, нес абалында болушат. Мындайда убакыттын өтүшү менен жабырлануучуда эмоционалдык реакциялар байкалат. Өзүн күнөөлүү сезүү, уялуу, жардамсыз калуу, ишенбестик, коркуу, уйкусуздук жана башка. Дээрлик зордуктоого кабылган бардык жабырлануучулар депрессияга кабылышат.
2013-жылкы аналитикалык изилдөөлөр көрсөткөндөй, сексуалдык зомбулукка кабылган аялдарда АИВ таратуу көрсөткүчү сексуалдык өнөктөшү тарабынан зомбулукка кабылбаган аялдарга караганда 1,5 эсе жогору болот.
Бала кезде сексуалдык зомбулукка кабылгандар кийин бойго жеткенде психикалык жана физикалык травмадан көп жапа чегишет. Мисалы:
Зордуктоо адаты
Зордуктоо адаты– аялдык изилдөөлөр жана феминизм теориясынан улам жаралган термин, ал зордуктоону же сексуалдык зомбулукту кадимки көрүнүш катары сыпаттап, үстөмдүк мамилелерди, нормаларды, тажрыйбаларды нормалдаштырат, жол берилүүчү нерсе катары карайт, кээде аялдарга карата сексуалдык зомбулукту актайт. Зордуктоо маданияты изилдөөлөрдүн темасы болгону менен, аны кантип аныктоо керек, конкреттүү критерийлери кандай деген маселеде бирдиктүү пикир жок. Буга байланышы бар түшүнүктөр деп курмандыкты айыптоо, сексуалдык объективдештирүү, зордуктоону коомдо кездешчу кадимки көрүнүш катары кабыл алуу, сексуалдык зомбулуктун жагымсыз кесепетин таануудан баш тартуу жана башка факторлор айтылып келет. Зордуктоонун жана үй-бүлөлүк зомбулуктун курмандыктарын колдогон айрым уюмдар “зордуктоо маданияты” терминин көп колдонууну сындашат. Алар мындай учурда жоопкерчилик кылмышкерге “маданият” катары тагылып, зордуктоо – аң-сезим менен кабыл алынган чечимдин жыйынтыгы болуп калат дешет.
Виктимблейминг
Виктимблейминг (англ. Victim blaming, “курмандыкты айыптоо”) – кылмыштын, каргашалуу окуянын же зомбулуктун бардык түрүнүн жоопкерчилиги толугу менен же анын бир бөлүгү жабырлануучуга жүктөлгөн көрүнүш. Кыргызда бул “ошону көрмөксүң”, “өзүң күнөөлүүсүң” деген уяткаруу же жемелөө көрүнүшү менен кездешет. “Кунаажын көзүн сүзбөсө, бука жибин үзбөйт” деген макал дагы виктимблеймингдин айныксыз далили. Социалдык психологиянын көз карашынан караганда, курмандыкты айыптоо – адилеттүү дүйнөгө ишеним феноменинин үзүрү. Бул феномен “дүйнө адилеттүү куралган, жакшы адамдар бактылуу жашоого, начар адамдар кыйналууга, жазаланууга ылайык” деген идеологияны карманат.
Зордуктоого каршы мыйзамдар
Европанын 12 өлкөсү (Улуу Британия, Ирландия, Бельгия, Германия, Люксембург, Дания жана башка) эки өнөктөштүн биринин макулдугу болбогон сексти зордуктоо деп тааныйт. Башкача айтканда, өнөктөш жыныстык катнашка барууга макул экенин сөз менен же кыймыл-аракети менен даана көрсөтүп же сездириши керек, унчукпай коюу – макул болду дегендик эмес. Улуу Британияда жыныстык кылмыштарга 10 жылга чейин эркинен ажыратуу жазасы каралган.
Украинада зордуктоо кылмышына 3-5 жылга абакка кесүү нормасы иштейт. Ушул эле кылмыш адамдардын тобу тарабынан жасалса 10 жылдан 12 жылга чейин, жашы жете электерди зордуктагандар 15 жылга эркинен ажыратылышы мүмкүн.
Кытайда зордуктоого айыпталгандар өлүм жазасына тартылышат (эгер зордуктоо өзгөчө ырайымсыздык менен коштолсо, бир нече жолу зордуктаса, курмандыкты коомдук жайда зордуктаса жана башка). Эң жеңил жаза – 3-10 жылга эркинен ажыратуу.
Сауд Арабиясында шарият мыйзамдары иштейт - зордуктоо кылмышына айыпталгандарды эл алдында өлүм жазасына тартуу (айрым учурларда башы алынат) же ташбараңга алуу жөрөлгөсү сакталуу. Amnesty International эл аралык укук коргоо уюмунун маалыматы боюнча, 2019-жылы аталган өлкөдө 184 адам өлүм жазасына тартылган, мунун ичинен бирөө жашы жете элек өспүрүм. 1985-жылдан 2016-жылга чейин 2 миң адам өлүм жазасына тартылган.
Францияда 15 жылдан өмүр бою эркинен ажыратуу, Норвегияда 4-15 жылга эркинен ажыратуу, АКШда федералдык мыйзамдар боюнча бир нече жылдан өмүр бою эркинен ажыратууга чейинки жазалар каралган.
Жабырлануучуну дарылоо
Сексуалдык зомбулук көптөгөн психикалык жана физикалык кесепеттерге алып келет. Медициналык кароо жүргүзүлгөндөн кийин жабырлануучуга жуунуп алууга, кийимин которууга, оозун чайкап алууга жана зарыл болгон учурда дааратканага барууга мүмкүнчүлүк берилет. Медициналык кароодон мурда далилдерди жоготпош үчүн жуунуу сунушталбайт. Денедеги бардык жаракаттар тазаланып, таңылат. Жыныс органдарындагы жаракаттарга хирургиялык ыкма керектелиши мүмкүн. Зордуктоодон кийинки 72 саат абдан маанилүү. Бул убакыттын ичинде айрым оор кесепеттердин алдын алууга болот, мисалы, венерикалык оорулардын, кааланбаган кош бойлуулуктун жана башка.
Алдын алуу
Сексуалдык зомбулук коомдун бардык бөлүктөрүнө таасирин тийгизгендиктен, сексуалдык зомбулукка каршы чара комплекстүү. Жооптор индивидуалдык мамиле, саламаттыкты сактоо чаралары, коомчулукка негизделген аракеттер жана сексуалдык зомбулуктун башка түрлөрүн алдын алуу боюнча иш-аракеттер катары категорияларга бөлүнөт.
Аялдарга карата дискриминацияны жоюу боюнча комитет гендердик зомбулукту жоюу боюнча мамлекеттерге өз сунуштарын берип келет. Мисалы, аялдарга карата гендердик зомбулукту жоюу процессин тездетүү үчүн зомбулукту эскертүү, зомбулуктан коргоо, сот аркылуу күнөөлүүнү жазалоо, келтирилген зыяндын ордун толтуруу, маалыматтарды жыйноо жана мониторинг жүргүзүү, эл аралык кызматташтык жаатында чечимдерди кабыл алуу сунуштары. Бардык чечимдер жабырлануучунун кызыкчылыгын жана алардын эркиндигин коргошу керек деп эсептейт. Комитет көптөгөн мыйзамдык чараларды сунуштайт, айрымдары булар:
– укуктук систем гендердик зомбулукка кабылган аялдарды коргоону камсыздап, жабырлануучу аялдарга укуктук адилеттүүлүктү жеткиликтүү кылууга тийиш;
– дискриминациялык мүнөзгө ээ салттык жана диний укуктар жокко чыгарылышы керек жана башкалар.
Сексуалдык макулдук
Сексуалдык макулдук курагы – адамдын башка адам менен жыныстык катнашка барууга эркин жана аң-сезимдүү макулдук берүүгө жөндөмдүү деп эсептелген юридикалык мүнөзгө ээ жаш курак чеги. Көпчүлүк мамлекеттерде, анын ичинде Кыргызстанда бул курак – 16 жаш деп жазылган. Айрым мамлекеттерде бул 14 жаш, Японияда – 13 жаш. Сексуалдык макулдук курагын никеге турууга укуктуу болгон жашы жетүү курагы (нике курагы) менен чаташтырбоо керек. Кыргызстанда жана башка көпчүлүк өлкөлөрдө нике курагы – 18.
Секске макулдук эки жактан тең кабардар кылынган жана ыктыярдуу мүнөздө болууга тийиш. Өнөктөштөрдүн экөө тең кабыл алынган чечимге таасир эте турган бири-биринин өзгөчөлүктөрү, ар кандай оорулары, берген артыкчылыктары жана башка учурлары тууралуу билип туруп жыныстык катнашка барышат. Манипуляциялар, сунушту четке каккандыгы үчүн коркутуулар – ыктыярдуу эмес, эрксиз мамиленин белгилери. Жыныстык катнашка баруу тууралуу чечим аң-сезимдүү түрдө кабыл алынуусу шарт. Өнөктөштөрдүн биринин жаш курагы макулдук курагына жетпесе же алкоголь же баңгизат колдонуудан улам акыл-эс жагынан өзгөрүүлөргө дуушар болсо, ал өзүнүн иш-аракеттерине жоопкерчилик ала албайт. Жыныстык катнашка баруу жөнүндөгү чечим сексуалдык мүнөздө болууга тийиш. Адам башка нерсени (баарлашууну, көңүл бурууну жана башка) эмес, бир гана сексти каалоосу зарыл. Жогорудагы пункттардын баарын талкуулап отуруу шарт эмес, баштапкы кыймыл-аракетке, мамилеге карата өнөктөштүн реакциясын көрө билүү зарыл, дүүлүгүүнүн белгилерин имитациялоо мүмкүн эмес дешет адистер.
Миха́йловка (Уфим району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Соот
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Боспиек
ААББТ коду — 41703 211 860 02 0.
Аталышы
Элдик уламыштар боюнча айылдын аталышы Бозбу тоосуна түзмө-түз байланышы бар, айыл тоо этегинде болгондуктан, «Бозбунун жээги» деп малчылар кышташкан, кийинчерээк айтылып олтуруп «Боспиек аталып калган» деген ишенимдер жергиликтүү калк ичинде айтылат. 2003-жылы айылдын аталышын алмаштыруу үчүн алгач «Бозбужээк» андан кийин Бозбу тоосу ушул жерде экенин билдирүү үчүн «Бозбу бул жер» деген сөзгө айкалыштырып «Бозбубиек» деп өзгөртүлгөнү айтылууда. Бирок, рамий булактарга айылдын аталышы «Боспиек» деп белгиленген жана массалык маалымат каражаттарында ал аталышы кеңири колдонулат.
Тарыхы
17-март 2002-жылы Эгемен Кыргызстан тарыхында кайгылуу дата катары калган Аксы окуясы болгон. Камакка алынган А. Бекназаровдун тарапташтары буга чейин Кербен, Жаңы-Жол, Кара-Суу жана Сары-Челек кыштактарын байланыштырган жолду тосуп, бийлик менен митингчилер арасындагы тирешүү жогорку чыңалуу чегине жеткен. Тартипти көзөмөлгө алган ОМОН 17-март күнү Боспиек айлында топтолгон 500 чамалуу адамга каршы ок атып, бул күнү 6 киши каза болуп, 80 чамалуу адам жаракат алган. 2002-жылы Аксы окуясынан каза болгондордун урматына арналган, "Шейит мазары" аталышындагы эстелик айылдын кире беришине орнотулган.
Географиясы
Боспиек айылы Аксы районундагы Бозбу-Тоонун түндүк-чыгыш этегинде, деңиз деңгээлинен 1200 м бийиктикте, Райондун борбору Кербен шаарынан 12 км алыстыкта жайгашкан. айылда толугу менен кыргыздар жашайт.айылдын борбордук бөлүгүндө Ормон молдо мечити жана улуу ата мекендик согуштун баатырларына арналган эстелик тургузулган, калктын көпчүлүк бөлүгүн багыш уруусу толуктайт.
Айлдын эң негизги көчөсү болуп Шадыбеков көчөсү эсептелет, ошондой эле баардык инфраструктуралык мекеме-жайлар да ушул көчөдө жайгашкан. Ал эми эки чоң көчөнү Расул Осмонов жана Нурдин Изабеков көчөлөрү бириктирет. Калган көчөлөр анча чоң эмес майда жана кыска-кыска көчөлөр.
Экономикасы жана инфратүзүмү
Тургундар көбүнчө Кара өрүк (Кайналы) өстүрүү менен эмгектенишет. Мал-Чарбасы жана Кайналы өндүрүүдөн киреше табышат. Андан башка жеткиликтүү завод жана фабрика өндүрүштөрү жок.
2016-жылы "АЛТЫ-АГА-ИНИ" корпоративдик айыл чарба өндүрүшү, сүт багытындагы мал-чарбасы боюнча ишин баштап, бирок көп өтпөй толук кандуу иш жүргүзбөй ишин токтоткон. 2017-жылы сүт өндүрүшү боюнча фабрика курулары айтылып, кайра эле белгисиз мөөнөткө жылдырылган.
Ислам өнүктүрүү банкынын каржылоосу менен 2020-жылы таза суу тартуу долбоору башталган. Таза суу долбоорунун сметалык баасы 180 миллион сомду түзүп, суу сактоочу 400 тонналык эки суу кампасы 2022-жылы бүткөн. Ал эми айыл ичине тартылуучу магистралдык суу куурунун жалпы узундугу 45 чакырымды түзөт. Айылга ичүүчү суу булактан тартылып, жаңы тартылып жаткан долбоор боюнча суу чорголору ар бир үйгө чейин киргизилет.
Айылда "Рыскулбек Абдылдаев атындагы №19 "Назик" мектепке чейинки билим берүү уюму" мекемеси жана 100 орундуу бала бакчасы бар. Анда айылдагы балдар жана жакынкы Жерге-Тал айылынын балдары тарбияланышат. Ошондой эле №37 Алтынай атындагы жалпы орто билим берүүчү мектеп бар.
Транспорту
Айылда ички каттам жана сырткы каттам жок. Башка аймактарга жетүү үчүн Кербен шаарына барышат, шаарга чейин жекелик такси кызматтын колдонушат, жол акысы 40-60 сомго чейин. 1970-жылдан 2000-жылга чейин Кербен — Боспиек — Жерге-Тал — Кызыл-Капчыгай каттамы боюнча күн сайын 2-3 ирээт сары автобустар каттаган. 2000-жылдан кийин автобустар оңдоого муктаж болуп, жараксыз абалга келген.
Өзүн-өзү өлтүрүүгө жеткирүү
Өзүн-өзү өлтүрүүгө жеткирүү – КР кылмыш-жаза мыйзамдардында каралган инсанга каршы кылмыш иши. Коркутуп-үркүтүү, ырайымсыз мамиле кылуу же жабырлануучуну үзгүлтүксүз кемсинтүү менен ишке ашырылат.
Спорттук медицина
Спорттук медицина — медицинанын дене тарбия менен спорттун организмге тийгизген таасирин изилдөөчү бөлүгү.
Максаты
Анын негизги максаты — дене тарбиялык көнүгүүлөрдүн адамдын ден соолугун чыңдоо, эмгекке жөндөмдүүлүктү жогорулатуу жана өмүрдү узартууда тийгизген таасирин изилдөө. Спорттук медицина системаларындагы морфологиялык, физиологиялык жана биохимиялык өзгөрүүлөрдү, ошондой эле физкультура менен спорттун гигиенасын, спорттон болуучу кырсыктарды изилдеп, анын алдын алуу, дарылоо ыкмаларын иштеп чыгат. Спорттук медицина спорт менен туура эмес машыгуудан болгон патологиялык өзгөрүүлөрдү да үйрөнүп, аны болтурбоо чараларын иштеп чыгат.
Кыргыз улуттук өзүнчө атчандар дивизиону
Кыргыз улуттук өзүнчө атчандар дивизиону — Орто Азиядагы Совет бийлигин басмачылардан коргоо үчүн уюшулган атайы аскер күчү. Ал адегенде эскадрон катары Пишпек шаарында 1925-жылы түзүлүп, негизинен ыктыярдуу кыргыз жаштары кабыл алынгандыгына байланыштуу ага улуттук деген наам берилген. Орто Азия аскер округунун чечими менен 1927-жылы кыргыз улуттук атчандар полку болуп кайрадан түзүлгөн. Дивизиондо А. Алиев, А. Рысбаев, К. Качыкеев, К. Курабаев ж. б. партиялык жана советтик кызматкерлер кызмат өтөп, алар Ак-Сай, Арпа, Талас, Чаткал, Алай өрөөндөрүндөгү басмачыларды талкалоого катышкан. Полк 1937-жылы таркатылып, башка аймактагы атчандар дивизиясы менен бириктирилген.
Потенциометрия
Потенциометрия – электроддук потенциал – E эритмедеги электр- химиялык реакцияга катышуучу иондор концентрациясына жараша өзгөрүүсүн өлчөөгө негизделген электр-хим. метод. Мындай көз карандылык Нернст төмөнкүдөй жөнөкөйлөтүлгөн теңдемеси менен туюнтулат:
0,058
ЕМе0/Ме+n = Е0Ме0/Ме+n + ——— lg [Me +n] n
Мында Е0 – стандарттык потенциал, n – реакцияга катышуучу электрон саны: 0,058 – турактуу сан; С - же [ Me +n] иондор конц-сы. П. изилденүүчү эритмеге матырылган индикатордук жана стандарттык электроддон турган гальваникалык элемент түзүлүп, анын электр кыймылдаткыч күчү өлчөнөт. Ал эки электрод потенциалынын айырмасына барабар. Стандарттык электрод потенциалы турактуу чоңдук, ал эми индикатордук электроддун потенциалы аныкталуучу иондор конц-сына түз пропорционалдуу. Ошондуктан, анализденүүчү эритмедеги иондор конц-сы гальваникалык элементтеги индикатордук электрод потенциалы боюнча аныкталат. П. индикатордук электрод катарында айнек мембраналуу, хингидрон, платина жана ион тандалма, суутектик электроддор колдонулат.
Климат
Климат — тар мааниде (жергиликтүү климат) ― белгилүү бир аймакка мүнөздүү болгон аба ырайынын көп жылдык режими; кең мааниде ― статистикалык сүрөттөмөнү камтыган климат тутумунун (атмосфера, биочөйрө, гидросфера, литосфера, криосфера) абалы. Климат түшүнүгү жалаң Жерге таандык эмес, бул түшүнүк башка атмосферасы бар астрономиялык объектерине (планеталар ж.б.) да таандык.
Глобалдык жана жергиликтүү климаттарды изилдөөсүндө ар башка ыкмаларды колдоншот. Глобалдык климатты ― климатологиянын, жергиликтүү ― метеорологиянын ыкмалары менен изилдешет. Климатология метеорология илиминин бөлүмү.
Жергиликтүү климаттын бир нече ондогон жылдар аралыгындагы абалын белгилөө үчүн «климаттык ченем» деген түшүнүктү киргизишкен. Эл аралык метеорологиялык уюмдун аныктамасы боюнча 30 жыл — бул климатты аныктоо үчүн тийиштүү пайдаланылган убакыт. Жергиликтүү климаттын негизки аныктоочу факторлор: Күндүн нур агымы, атмосферанын айлануусу, жер үстүнкү катмардын мүнөздөмөсү.
Кандайдыр бир мейкиндикте климаттык процесстер өтүү боюнча макроклиматты, мезоклиматты, микроклиматты ажыратышат.
Климат табияттын бир компоненти болуу менен ал суу режимине, топуракка, өсүмдүк жана жаныбарлар дүйнөсүнө, ошондой эле адамдын ден соолугуна, турмуш тиричилигине жана чарбасына таасирин тийгизет.
Этимология
«Климат» деген түшүнүк байыркы грек тилиндеги «клима» — Күн нурунун жер бетине жантаюу деген сөзмө-сөз маанидеги сөзүнөн жаралган. Башкача айтканда «клима» ― Күн нурунун жер бетине тийишинин бурчу. Байыркы гректер бөлөк кеңдиктердеги аймактардын климаттык өзгөчүлүгүн «клима» жана күндүн узактыгы менен ченешкен.
Кыргыз тилине «климат» сөзү орус тилинен өзгөрбөй келген. Ал сөз орус тилине француз тилиндеги «climat» сөзүнөн келген.
Жер (глобалдык) климатын жаратуучу факторлор
Глобалдык климатты мүнөздөө үчүн климат тутумун аныктоо ыңгайлуу.
Климат жаратуучу факторлор ― климат тутумуна тышкы таасирлерди аныктаган физикалык механизмдер (тышкы факторлор) жана климат тутумунун бөлүктөрүнүн өз ара байланыштары (ички факторлор). Ички факторлор же башкача айтканда ички тутум тышкы факторлору менен аныкталат. Эгерде кандайдыр бир факторго тутум таасир этпесе аны тышкы катары эсептөөгө туура келет, демек ал тутумдун абалына таасир этет, бирок өзү андан көз карандысыз.
Тышкы факторлор
Климат тутумун аныктаган тышкы факторлор миллиарддаган жылдар мурун Күн тутуму түзүлөөрүндө пайда болгон. Аларды өз кезегинде эки топко бөлүүгө болот: астрономиялык жана геофизикалык. Бирок бул факторлордун да көрсөткүчтөрү убакыт менен өзгөрүүдө.
Астрономиялык факторлор
Астрономиялык факторлор:
Астрономиялык факторлорго, биринчиден, Жер атмосферасынын жогорку чегине кирген күндүн энергиясынын бөлүштүрүлүшү, экинчиден, Күндүн жана Күн тутумунун башка планеталарынын жана Айдын гравитациялык таасири көз каранды.
Жердин жантайюу бурчу анын айлануу огунун орбитасынын тегиздигине (эклиптикага) болгон перпендикулярына ыкташы менен же экватордун орбита тегиздигине ыкташы менен аныкталат. Учурда ал бурчтун өлчөмү 23° 26' 30" (23,44°), бирок өлчөмү 22°―24,5° аралыгында 41 миң жылдык мезгилинде өзгөрүп турат. Бул тропикалардын жана уюлдардын кеңдиктери 2,5° чегинде өзгөрүп турганын билдирет. Жантайган планетабыздын Күн айланасынан жыл ичиндеги өтүшү менен жыл мезгилдери өзгөрүп турат.
Геофизикалык факторлор
Геофизикалык факторлор:
Алисов боюнча
Советтик климатолог Алисов Борис Петровичтин (1891―1972) классификациясы боюнча катардардагы климаттык алкактары бар: уюлдук, субуюлдук, мелүүн, субэкватордук, экватордук, субтропикалык, тропикалык.
Тынай мөңгүсү
Тынай мөңгүсү — Борбру Теңир-Тоодогу өрөөн тибиндеги мөңгү. Уз. 3,4 км, аян-ты 2,3 км2. Сарыжаз кырка тоосунун тар-магы Ашуутөрдүн түш. капталында жай-гашкан. Башы деңиз деңгели. 4340 м, этеги 3660 м бийиктикте жатат. Кар чегинин би-йикт. 3950 м, абляция облусунун аянты 1,0 км2. Мөңгүдөн башталган суу Ашуутөргө (Сарыжаздын куймасы) куят.
Искандер Гайпкулов
Искандер Гайпкулов (төр. 25-март, 1966; Мангыт, Араван району, Ош облусу, Кыргыз ССРи, СССР) — Кыргызстандык жеке ишкер жана саясатчы. 2017-жылдын декабрь айынан тарта "Ата-Мекен" фракциясынан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин алтынчы чакырылышынын депутаты.
Аскердик наамы- запастагы подполковник.
Өмүр баяны
1984-жылы Фрунзедеги финансы-экономикалык техникумун финансист адистиги боюнча бүтүргөн.
1996-жылы Алма-Ата шаарындагыМамлекеттик башкаруу Академиясынын экономист адистиги боюнча аяктаган.
1984-жылдан тартып 1986-жылга чейин СССРдин Куралдуу Күчтөрүндө кызмат өтөгөн.
1990-1991ж.ж.- Ош облусунун Мамлекеттик салык инспекциясынынбашкы мамлекеттик салык инспектору, 1991-1992ж.ж.- Жалал-Абад облусунун Мамлекеттик салык инспекциясынын бөлүм башчысы, 1992-1993 ж.ж.- Ош шаарынын Мамлекеттик салык инспекциясынын башчысынын орун басары, 1993-1996 ж.ж.–Ош облусунун Араван районунун  Мамлекеттик салык инспекциясынын жетекчиси, 1996-1999ж.ж.- Ош облусунун Мамлекеттик салык инспекциясынын жетекчиси.
2002-2004 жылдары- Кыргыз Республикасынын Президентинин алдындагы чет элдик инвестицияларды тартуу боюнча атайын өкүлчүлүктүн катчылыгынын эксперти, түштүк региону боюнча өкүлү.
2004-2005 жылдары -“Инвестициялык төгөрөк стол” коомдук бирикмесинин түштүк региону боюнча эксперти.
2005-2007 -жылдарыКыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин IIIчакырылышынын депутаты.
2013 жылдан 2015 жылга чейин -жеке ишкер.
2015-жылдын январынан тартып 2017 жылдын декабрына чейин - "Аймактык саясат институту" мамлекеттик эмес билим берүү мекемесининБорбордук Азия боюнча филиалынын Кыргыз Республикасындагы бөлүмүнүн директору.
2017-жылдын декабрь айынан "Ата-Мекен" фракциясынан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин алтынчы чакырылышынын депутаты.
Жеке Жашоосу
Үй-бүлөлүү. 4 баланын атасы.
Аккомодация (медицинада)
Аккомодация (медицинада) - (лат. akcomodatio - ыңгайлануу), көздүн алыс жана жакын аралыктагы нерсени даана көрүүгө ыңгайлануусу. Жакын жердеги нерсени караганда көздүн аккомодациялык булчуңу жыйрылып, ошондон улам чечекейдин томпоюшу чоңоёт да, көздүн жарык нурун чагылтып сындыруу кубаты күчөйт. Жакын нерселерден келген жарык нурлары көздүн торчо кабыгындагы фокуска топтолуп, буюм даана көрүнөт. Ден соолугу таза, көзү соо адам 40-45 жаштан өткөндөн кийин анын көзүндө аккомодациялык булчуңдун жыйрылышы жана чечекейдин чоюлууга ийкемдүүлүгү начарлайт, жакынды даана көрө албай калат. Көздүн ар кандай кырсыкка учуроосунан, ага узакка күч келтирүүдөн (китепти көзгө жакын кармап көпкө окуган балдарга), өзгөчө жарык таасиринен аккомодациялык булчуң жыйрылган бойдон калышы мүмкүн. Мындай учурда көз жакынды жакшы, алысты начар көрөт. Аккомодациянын начарлашын кадимки калыбына келтирүү үчүн, томпок линзалуу көзайнек кийүү сунуш кылынат.
Ногой-карагаштар
Ногой-карагаштар - Россия Федерациясынын Астрахан аймагында жашаган түрк тилдүү этностук топ. Карагаштар түрк тилдеринин кыпчак бутагында сүйлөшөт. 18-к. Кичи Ногой ордосунан бөлүнүп чыгышкан. 1740-ж. тартып Түндүк Кавказ, Дагестан ногойлорунан обочолонуп, байланыш үзүлүп калган жаңы аймакта казактар менен маданий-этностук алакалар калыптанган. Илимий адабияттарда «кунуровдуктар» деген ат менен да белгилүү болушкан. Кыпчак тектүү карагаштар жалпы ногой өзгөчөлүктөрүн сактап калышкан. Карагаштар Астрахан аймагынын Краснояр, Хара- балык райондорунда жашашат. Калктын жалпы саны 5 миңден ашуун. Мусулман-сунниттер. Этностук топтун курамында «кыргыз- буруттар» деген уруу бар. Изилдөөчүлөрдүн пикирлеринде кыргыз- буруттар калмактардын 1759-ж. акыркы толкуну менен көчүп келишкен.
Секвенция
Секвенция (лат. seguor - изинетүшүү, ээрчүү) – 1. Бир же көп үндүү музыкалык чыгарманын обондук бөлүгүнүн, кайрыгынын өзгөрүүсүз жогорулата же төмөндөтө кайталанышы. Секвенция бир тоналдуулукта жана ар түрдүү тоналдуулукта болушу мүмкүн. Ошондуктан Секвенция бир тоналдуу жана өзгөрүлгөн тоналдуу болуп бөлүнөт.
2. Орто кылымда Европанын чиркөө музыкасында калыптанган диний обон.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Ченемдик этнография
Ченемдик этнография — социалдык ченемдердин жаралыш тегин жана этностук өзгөчөлүктөрүнүн тарыхый өнүгүшүн изилдөөчү этнографиялык илим. Социалдык ченемдер укук жана мораль болуп эки негизги түргө бөлүнөт.
Өзүнүн жанын кыюу
Өзүнүн жанын кыюу – атайылап өз жанын өзү кыюу. КРде Ө. ж. к-га чейин жеткиргендиги үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилиги белгиленген. Ал эми АКШда өзгөчө эвтаназия маселесине байланыштуу заманбап келгендиктен, Ө. ж. к-га жардамдашкандыгы үчүн жоопкерчилик каралган.
Аккомпанемент
Аккомпанемент - (фр. accompagnement - коштоо) - музыкалык коштоо. Аккомпанементтин эки түрү бар: солистти, аспапчыны же аткаруучулардын тобун (ансамбль, хор) музыкалык жекече аспап (рояль, баян, гитара, комуз ж. б.) же бир нече аспап (ансамбль, оркестр) менен коштоо. Кээде ырчыны хор да коштойт. Аккомпанемент ырчыга, аспапчыга гармоникалык жана ритмикалык жөлөк болуп, чыгарманын мазмунун, көркөмдүгүн тереңдетет.
Диктатор
Диктатор (лат. dictator, dicto – бийлеймин, буйрамын) – 1) байыркы Италиянын, бир катар латын шаарларынын жыл сайын шайлануучу чексиз укуктуу башкаруучусу, ошондой эле Латын союзунун башчысы; 2) Байыркы Римде республикалык мезгилинде (биздин заманга чейин. 5-кылым–1-кылымдын 2-жарымы) коркунуч туулуп (согуш, ички башаламандык), бийликти бир адамга берүү зарылдыгы пайда болгондо, сенаттын чечими боюнча консулдар 6 айлык мөөнөткө дайындаган адам (магистрат). Мамлекеттеги бардык бийлик диктатордун колунда болгон. Диктаторду дайындаганда, титулуна анын шайланышынын себеби көрсөтүлгөн (Мисалы, согуш коркунучу туулганда дайындалган диктатор – согуш жүргүзүүчү диктатор). Биздин заманга чейин. 4-кылымга чейин элдик чогулушка диктатордун өкүмүнө каршы даттанууга тыюу салынган. Диктатор бардык кызмат адамын, ошондой эле консулду да башкарган. Адегенде диктаторлукка патрицийлер гана, биздин заманга чейин. 356-жылдан плебейлер да дайындалган. Сулла жана Цезардын тушунда чексиз мөөнөткө дайындалып, диктаторлук кызмат монархиялык мүнөз алган. Аны биздин заманга чейин. 44-ж. Антоний Марк жойгон.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Тозок
Оттон экен болуму.
Оттон чаян, жылан бар
Оттон адам кылган бар,
Адам эмес бериште
Каар кылат ар ишке,
Башы миң кез жылан бар,
Башкача каар кылган бар,
Нардай, нардай чаян бар,
Аманат курган жаныңыз
Анда кантип жай алар.
Капыр бойдон сен өлсөң
Ошо болор жайыңыз (Сагымбай Орозбаков, КФ. 576-инв., 603-б.).
Т. кээде жалпы эле кыйноо, азап, жапа чегүү, кыйынчылык тартуу маанисинде да жолугат: "Тоодайым Манас эрим жок, Абыке, тозогуңа калбаймын!" (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 11).
Габсбургдар
Габсбургдар - 1282-1918-ж. Австрияда, 1526-1918-ж. Чехияда жана Венгрияда (1867-жылдан Австрия-Венгрияда), 1516-1700-ж. Испанияда жана ага караган аймактарда бийлик жүргүзгөн династия; «Ыйык Рим империясынын» императорлору (1742-45-жылдардан сырткары 1438-1806-ж. туруктуу башкарып келген). Габсбургдар тукуму Жогорку Эльзастагы Гунтрам Богатыйдан (10-кылымдын ортосу) таркалган деп болжолдонот. 1090-жылдан габсбургдар графтар, 1135-жылдан Ортоңку Швейцариянын ландграфтары титулун алышкан (1020-ж. Швейцариянын Ааргау жеринде Habsburqсе пилин курушкан, династия ушундан улам аталган). Карл Vнин учурунда (16-кылымдын башында) эбегейсиз зор аймактар (Германия, Австрия, Нидерланд, Италиянын бөлүгү, Испания жана анын Америкадагы колониялары) Габсбургдар бийлигине баш ийишкен. 1556-жылдан кийин габсбургдар австриялык жана испаниялык деген эки бутакка бөлүнүп кеткен. Габсбургдардын эң акыркы өкүлү Карл I Австрия-Венгрияны бийлеп турган (1916-18) учурда Австрия-Венгриянын 1-дүйнөлүк согушта жеңилүүсү жана бурж. рев-янын жеңип чыгышынан улам ал тактыдан баш тарткан. 1919-ж. 3-апрелде Австриянын Уюштуруу чогулушу тарабынан кабыл алынган габсбургдарды бардык укуктарынан ажыратуу, алардын мүлкүн конфискациялоо жана Австриянын аймагынан чыгарып жиберүү тууралуу мыйзамдын негизинде габсбургдар тактан ажырап (1918), монархия кулаган. Белгилүү өкүлдөрү: Карл V, Филипп II, Мария Терезия, Иосиф II, Франц Иосиф I.
Нинбо метросу
Нинбо метросу – Нинбо шаарынын метросу. Метросу 30-май 2014-жылы ачылат.
Ямвлих, Халкидалык
Ямвлих Плотиндин окуусун Порфирийге караганда алда канча көбүрөөк татаалдаштырып жиберген. Ал Плотин киргизген: Бирбүтүндүк, Акыл, Жан деген үч категорияга таянат. Бирок бул категориялар Ямвлихте алда канча көбүрөөк татаалдаштырылып, дифференциялаштырылат. Алсак, ал Плотиндин Бирбүтүнүн: ар кандай бытиеден жогору турган Плотиндегидей Бирбүтүндүккө жана андан кийинки ар кандай нерсенин башталышы болгон жана Жыргалчылык деп аталган Бирбүтүндүккө бөлөт. Акылды да Ямвлих тарабынан ойлоочу Акылга жана мүмкүн болуучу Акылга бөлөт. Жан триадага бөлүнөт.
Акылдын эки түрүн да ал кийин триадага жана башкаларбөлөт. Бул жерде кечирээктеги неоплатонизмге мүнөздүү болуп калган алардын теориялык түзүлүмдөрүнүн схоластикалуулугу көрүнөт. Ямвлихте бардык ушул түзүлүмдөр ачык эле схематикалык формага ээ жана мистикага сугарылган.
Ямвлих өзүнүн философиялык ой жүгүртүүлөрүнө диний-мифологиялык тенденцияларды киргизгендиги үчүн «Теңир» деп аталган. Айрыкча бул Ямвлихтин практикалык философиясында өзгөчө көрүнөт, мында ал бутпарастык диндин ырым-жырымдарын жана аны менен байланыштуу болгондордун баарын кайра калыбына келтирүүгө умтулган.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Кырчын салыгы
Кырчын салыгы – Ысык-Көлдүн түндүк тарабынан табылган эрте темир дооруна таандык колодон жасалган буюмдардын тобу. Буюмдар курмандык ырым-жырымдары үчүн пайдаланылган. Ритуалдык тамак салынуучу 2 төрт чарчы үстөл идиш (83х79 см; 69х62 см), 2 ичине от жагып жыт чыгаруучу буюм (курильница), 2 казан. Аталган буюмдардын айрымдары куюлуп жасалган кой менен арстандын кармашкан сөлөкөттөрү, буканын сөлөкөтү, тегерете тизилген барстардын сөлөкөттөрү менен ширетилип кооздолгон. Алар Санкт-Петербургдагы Эрмитажда сакталып турат. Сактардын отко сыйынуу диний ишеними аркасында жаралып, алардын көркөм өнөрүнөн да кабар берет.
Потенциометриялык титрлөө
Потенциометриялык титрлөө – аныкталуучу ионго сезгич электроддук потенциялды өлчөөгө негизделет. Метод керектүү химимялык индикатор жок кезде же аны колдонууга мүмкүн болбогон учурда пайдаланылат. Титрлөө учурунда аныкталуучу ион конц-сынын өзгөрүшүн прибор шкаласы боюнча билсе болот (рН же мВ). Алынган чоңдуктар титранттын көлөмүнө болгон көз карандылыгы боюнча титрлөөнүн ийри сызыгын түзөт, да, ал боюнча эквиваленттик чекитин жана титрлөөгө сарпталган титрант көлөмү аныкталат. П. т. көлөмдүк анализ методунда колдонсо болот. К-талык-негиздик титрлөөдө айнек жана салыштырмалуу электрод колдонулат. К-талар, негиздер диссоциация константасын аныктайт. Чөкмөгө айландырып титрлөөдө электрод катары металл жана аныктала турган иону менен жабылган электродду колдонот. Мисалы, күмүш ионунун концентрациясын аныктоодо электрод катары күмүш тузу менен жабылган күмүш зымын колдонот. Окистендирип калыбына-келтирип титрлөөдө индикатордук электрод катары платина зымы жана салыштырмалуу электрод колдонулат.
Гавайи антициклону
Гавайи антициклону, Түндүк Тынч океан антициклону Түндүк жарым шардын субтропик жана тропик алкактарында (Тынч океандын үстүндө), Гавайи антициклону тушта пайда болгон атмосферасы жогорку басымдуу облус. Жыл бою байкалат; жай мезгилинде жогорку кеңдиктерге чейин жетиши мүмкүн. Гавайи антициклону анын экватордук жак чет-жакасы менен соккон Тынч океандын Түндүк-чыгыш пассатынын, ал эми жайындаГавайи аралдарынын батыш бөлүгүнүн, океандан Азиянын чет-жакасына согуп турган Түштүк-чыгыш муссондун пайда болушуна таасирин тийгизет.
Сейилкан уулу Муса
Сейилкан уулу Муса (1873, Ысык-көл району - 1953, Кочкор району) - комузчу. Комузчулук таасирди атасы, чоң комузчу Сейилкандан, бир тууган таякеси айтылуу Каратолдодон алган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Санташ ашуусу
Санташ ашуусу — Төртүнчүлүк мезгилде жон сымал көтөрүлгөн Тасма жана Чааржон антиклиналдарынын аралыгындагы белбаскак. Каркыра жана Түп өрөөндөрүнүн чегинде жайгашкан. Бийиктиги 2120 метр.