cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Топчу
Топчу — зер буюму. Улуттук кийим-кечектерге жакшы жарашкан кыз-келиндерибиз үчүн зергерлер колодон, жезден, күмүштөн, мүйүздөн асемдеп үлгү жасашкан. Салттуу буюмдун катарына кирет мунун бетине зергерчилик менен кооздук түшүрүшкөн. Адатта, топчуну темирден жана мүйүздөн арбын кармашат. Темир болсо ич жагынан кийим-кечеге кадалуучу илгичин жасап, аны кепшер аркылуу бекитет. Топчунун оң бетине ат жабдыктарын шөкөттөгөндөй калтыркан күмүш жалатып, каалагандай оюм-чийим түшүрүшкөн. Топчу тегерек, томпок келет. Эгер муну «чапкылоо» ыкмасы аркылуу из түшүрүп жасаса, «кочкор мүйүз», «кулжа мүйүз», «ит куйрук», «кыял», «жарым кыял», «ийрек» балатынын бутактары сыяктанат. «Жарым мүйүз», «бармак боочу» оюмдары кейиптенип, же айбанаттардын элесин берген кооздуктар да көз алдыга тартылат. Элибиз үчүн күмүш бетине түшкөн «мүйүз», «кыял» оюмундагы «мөөр топчу» (себет сүртүлгөн) салттуу болуп саналган.
Паркана мамлекети
Кыскача таржымакалы
Каарданган император Ферганага согуш жарыялаган. Анын 6 миң атчандар жана бяр нече миң кошумча жоокерлерден турган кошууну кол башчы Ли Гуанлинин жетекчилиги менен жолго чыккан.
Б.з.ч. 103-ж. Кытайдын Дуаньхуандагы кошууну батышты карай аттанган. Оор салгылашуудан кийин бул кошуун Ю шаарына кирип, аны каратып алган. Бирок жергиликтүү элдин катуу каршылыгына туруштук бере алышпай, чабуулду андан ары улантып, Фергананын борборуна жылууга мүмкүнчүлүк болбой калат.
Ли Гуанли кайра чегинүүгө мажбур болот. Хань армиясындагы жоготуулар эбегейсиз чоң эле: Аскерлер аттанып чыккан Дуаньхуан шаарына жоого аттанган ар бир он жоокерден араңдан зорго экиден гана жоокер кайтып келген.
Ошентип ал, бүтүндөй империясын түп көтөрүп, Ли Гуанлинин карамагына 100 миңге жакын жоокер топтойт да сансыз колду сан жеткис кербен коштоп, дээрлик 140 миң малга артылган жүк менен жолго чыгарат. Б.з.ч. 101-ж. империянын колу Эрши шаарына жетип, аны курчоого алат. Кырк күн камап жаткандан кийин кытайлар шаарга барчу сууну башка жакка буруп жиберет.
Андан соң шаарды курчап турган коргонду талкалашып, кадыр-барктуу аксакалдар кеңешин бүт бойдон туткундашат. Шаарды коргоп турган Мугуа падышанын колу ички шаарга чегинүүгө аргасыз болот. Ички шаардан кудук казып алып, тамак-аш менен камсыз болгон жоокерлер жоонун мизин кайтарууга чечкиндүү турушат.
Усундук атчандардын эки миң адамдан турган отряды Ли Гуанлиге жардамга жиберилгени менен согуштук салгылаштарга катышкан эмес. Ал түгүл карсылдашкан кармаштардын жүрүшүн байкоого алышып, ферганалыктар тарабына өтүп кетүүгө даяр турушкан эле.
Душмандын тылында калган Ю шаары да дарбазасын ачып берген жок. Коргонуу бекем болгону менен ферганалык төбөлдөрдүн ичинен чыккынчылар чыгат. Ал башынан эле кытайларга жан тартып келген Моцай төрө эле. Ал бийликке жетүүнү көксөгөн. Ошентип ички саясий тирешүүнүн натыйжасында падыша Мугуа өлтүрүлүп, аксакалдар кеңеши тынчтык сурашат.
Ли Гуанлиге Мугуанын башын тартуу кылып келишимге келүүнү суранышат. Түзүлгөн кырдаалдын жайын түшүнгөн кытай кол башчыи аксакалдар кеңешинин сунуштарына макул болот. Бул сунуштарда көрсөтүлгөн шарт богонча хандыктар ондогон аргымактарды жана үч миндей жылкы алышты. Мугуа өлтүрүлгөндөн кийин бошоп калган падышалык тактыга кытайларга жан тарткан Моцай төрө отурду. Ошентип, Эршини басып ала албай, баскынчылардын аскерлери кайра кайтууга аргасыз болушту. Кытайга мурдагы аскерлердин алтыдан бир бөлүгү гана кайтып келди. Ал эми ферганалыктардан алган үч миң жылкынын миңи гана жетти.
Ли Гуанлинин аскерлери кетишери менен Фергананын мамлекеттик иштерине Хань империясынын саясий кийлигишүүсү биротоло токтолду. Аксакалдар кеңеши падыша Моцайды чыккынчы катары күнөөлөп, өлүм жазасына тартты. Падышалык тактыга болсо Мугуанын бир тууган иниси Чаньфын отургузулду.
Мына ушинтип, Хань империясына каршы болгон төрт жылдык согуштун жыйынтыгында, Орто Азия жана Чыгыш Түркстан элдеринин колдоосу менен байыркы Фергана мамлекети өзүнүн көз каранды эместигин сактап калган.
Байыркы Кытайдын тарыхый хроникасында (Н.Я.Бичуриндин котормосунан) давандыктардын жашоо турмушу жана адеп-ахлагы тууралуу мындайча жазылган:
"Дабан башкаруучусунун Гуйшани шаары Чаньан шаарынан 12250 ли (1 ли ~ 500 м) аралыкта. Калкы 60 миң үй-бүлөдөн, 300 миң адамдан турат, Дабан жергесинин бүткүл аймагында жүзүмдөн шарап ачытышат. Бай адамдар жүзүм шарабынын мол запасын сакташат, ал бир нече жыл бога бузулбай тура берет. Дабандыктар жүзүм шарабын жакшы көрүшөт, алардын аттары болсо мусу чөбүн (бедени) жешет. Дабанда жетимиштен ашуун шаарлар бар. Аргымактары аябагандай көп. Аргымактар тердегенде кызгылт тер чыгат. Ал аргымактар жылкылардын асман тукумунан пайда бопгон деген легенданы айтышат. Давандан ары батыш жакта Аньси (Персия) мамлекети бар, алардын сүйлөгөн сөздөрүндө чоң айырмачылыктар болгону менен тилдери окшош, сүйлөшө келгенде бири-бирин түшүнүшөт. Жашоочулары чүңкүл көздүү, калың сакалдуу, соодага жөндөмдүү келишет, пайда издөө жагынан бири-бири менен эрегишип турушат. Аялзатын сыйлашат, аялы айткан сөздү эркектери эч качан жерге калтырбайт. Ал жерде шайыны, лакты да колдонушканы менен, чоюн буюмдарын куюшканды билишпейт. Жакырланган кытай элчилигинин кызматкерлери сатылып кетип, аларды курал куюуга үйрөтүшкөн..."
V к. Фергана эфталиттердин мамлекетинин курамына кирген, ал эми VI к. орто ченинде аны түрктөр багындырып алышкан.
Жыйынтыктап айтканда, Кыргызстанда жашаган байыркы элдер бүткүл дүйнөлүк маанилүү тарыхый процесстерден сыртта калышкан эмес, башка элдер менен өз ара байланышта болушкан, эл аралык саясый, экономикалык, маданий жана социалдык мамилелерде өздөрүнүн татыктуу ордун ээлеп турушкан.
Каадалар (укуктук)
Каадалар (укуктук) – белгилүү бир коомдо (же аймакта) тарыхый жактан калыптанган, мамлекеттин коргоосуна алынган жана анын мажбурлоо күчү менен камсыз кылынуучу жүрүм-турум эрежелери. ХVI кылымга чейин К. Европада укуктун негизги булагы болгон. Азыркы убакта дүйнөнүн аркыл укук тутумдарындагы (жана айрым мамлекеттериндеге) анын ролу бирдей эмес. КР К. укуктун жардамчы булагы катары таанылган; КР мыйзамдары кээде К. түз таянат же алардын пайдаланылышына жол берет. Алып айтсак, КР жарандык мыйзамдарына ишкер жүгүртүм К-ына шилтеме берилет. Укуктук К. жыйындысы каада укугун түзөт.
Өзбек суму
Өзбек суму — (so‘m / сўм) Өзбекстандын акча бирдиги.1 сум = 100 тийинга барабар.
Үркөрбоо
Үркөрбоо (моңголчо ухер — өгүз, кытайча пао — мылтык) — замбиректин энчилүү аты. "Манас" эпосунда жоокердик курал катары айтылат. "Үркөрбоо деген замбирек, Он эки билге тарттырып" (Сагымбай Орозбаков, 2. 408), "Үркөрбоо деген замбирек Үрпөңдөштү бадирек" (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 1787инв., 368-б.). Бул термин моңгол тилинен кирген. Эпос боюнча өгүзгө жүктөп алып жүрүүчү замбиректи түшүндүрөт. Контексттеги терминдин мааниси замбиректин энчилүү атын жана замбирек жөнүндөгү түшүнүктү туюндуруп турат. Албетте, бул моңгол доорунан бери сакталып келаткан термин дешке болот.
Ангилиа
Ангилиа (грекче angeion — түтүкчө, кан тамыр, оmа — шишик) — кан же лимфа тамырларынан өсүп чыккан зыянсыз шишик. Анын 2 түрү бар: жөнөкөй ангилиа — теридеги же былжыр челдеги тубаса жалпак өсүндү; ал кан тамырлуу калдын негизин түзүп, көгүш түстө; көңдөйлүү ангилиа — тери алдындагы клетчаткада же ички органдарда пайда болот. Айрым учурда андан кан көп кетет. Эгерде ал тез өссө хирургиялык жол, радиотерапия колдонулат.
Санжырачы
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Какачтуу өрмөкчү
какачтуу өрмөкчү  (Lonchura punctalata)   - өрмөкчү чымчыктардын бир түрү.
Чигучен
Чигучен – кызыл өрөөндөр шаары. Чигу (Чигучен-Кытай булактарында) – «Ысык-Көл Атлантидасынын», байыркы шаарларынын бири – Борбордук Азиянын чыгышынан келген усундардын башкы ордосу. Бул сөздүн котормосу – Кызыл өрөөндөгү шаар. Биздин заманга чейин 2 кылымда усундар Теңир-Тоону басып алышкан, ал эми алардын башкы башкаруучусу Ысык-Көлдөгү сактардын мурунку ордосун ээлеп алышкан. Ушул учурда Чигуга белгилүү Кытай саякатчысы жана Улуу Жибек жолун биринчи жолу ачкан Чжан Цянь келген, анын ортомчулугу аркылуу 2200 жыл мурда Теңир-Тоонун тургундары менен Хань мамлекетинин ортосундагы мамилелер түзүлгөн.
Чигу көчмөндөрдүн шаары болгон. алар мында кийиз боз үйлөрдө жана сүйрөмө үйлөрдө жашаган. Чжан Цяндын саякатынан кийин Кытай менен байланыш түзүлгөндөн баштап усун мамлекетинин өкүмдарлары Кытайдын башкаруучу династиясынын кыздарын аялдыкка ала башташкан жана шаарда алар үчүн кытай стилиндеги үйлөрдү курушкан.
Чигуну табууга биринчи аракет 19-кылымда эле башталган. Акыркы жылдардагы археологиялык изилдөөлөрдүн жыйынтыгы боюнча бул шаар Ысык-Көл областынын Жети-Өгүз районунун борбору Кызыл-Суу айылынын этегинде жайгашкан деген гипотезаны берди. Суунун астында шаардын негизги бөлүгүнүн калдыктары жатат. Анын жашоочулары дыйканчылык жана кол өнөрчүлүк менен кесиптенишкен. Биздин замандын башында көлдүн суусу көтөрүлө баштап, шаарды көмүп калган. Бирок суу астында сүзүү үчүн атайын жабдуулар пайда болгондон кийин гана бул иш жүзүнө ашкан. 1959-ж. Ысык-Көлдүн суусу биринчи жолу Д. Ф. Винниктин суу астындагы археологиялык экспедиция тарабынын изилденген. Ошондон баштап көп жылдардан бери көлдөгү иштер академик В.М.Плоскихдин жетекчилиги менен жүргүзүлүүдө. Көптөгөн кызыктуу табылгалар табылган; акырындык менен Чигучен өзүнүн сырын ачып берүүдө.
Конъюнктура
XIX к. ортосунда Ф.Лассал жазган: «Бул коомдук өз ара карым-катнаштарды байланыштырган тасма, белгилүү жана белгисиз шарттарды оз ара байланыштырган чынжыр». К. феноменин изилдөөчүлөрдүн бардыгы болгон байланыштарды жана таасирлерди алдын-ала айтууга, эсептөөгө болбостугун көрсөтөт. Ошол эле учурда белгилүү максаттарды ишке ашырууга багыт алуу зарылчылыгын белгилешет. Ошону менен Конъюнктура түшүнүгү болгон шарттар жана факторлорду гана эмес, аларды кайра түзүү боюнча, белгилүү тобокелге салуу элементтери бар кыймылдарды да эсепке алуу зарылдыгын көрсөтүүнү камтыйт. Конъюнктура термини астрологияда пайда болгон. XVII к. тартып коммерциялык ишмердүүлүктүн практикасында («жагымдуу» жана «оңтойсуз» Конъюнктура ) XVIII к. тартып айрым социалдык-тарыхый шарттарда кайра өндүрүп чыгуу процессин жана анын коомго тийгизген таасирин көрсөтүү үчүн экономикалык теорияда пайдалана башталат. Андан ары саясий-экономиянын, саясат таануунун жана социологиянын дисциплина аралык проблемаларын иштеп чыгарышкан окумуштуулардын (Т.Веблен, В.Зомбарт ж.б.) эмгектеринен улам Конъюнктура термини саясаттын теориясына жайгаша баштады.
Ал түрдүү типтеги саясий жана социалдык күчтөрдүн бирге өкүм сүрүү моменттерин жана анын өзгөрүү тенденциясын билдире баштады. Бирок саясий Конъюнктура экономикалык Конъюнктурага активдүү таасир көрсөткөн факторлордун табигый, экологиялык, улуттук менен катар түшүндүрүү үстөмдүк кылды. Бул учурда саясий Конъюнктура - маанилүү даражада метафоралык чагылдыруу. Конъюнктуранын эсеби - башкы чечимдерди кабыл алуунун саясий стратегиясын иштеп чыгуунун милдеттүү элементин кадимки саясий сөздүктө эскини - кулатуу аркылуу өзгөртүү учуру (ар дайым эле жакшы жакка эмес). Ал эми конъюнктурщик (конъюнктурачы) - жалаң гана өзүнүн максаттары үчүн жагымдуу кырдаалды, шартты колдонууга, жаңычылыкка активдүү багытталган адам жана саясатчы.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Аймактык деңиз
Аймактык деңиз (аймактык суулар) – жээкти бойлой, ошондой эле ички суулардын чектеринен сырткары (архипелаг мамлекетте –архипелаг сууларынан тышкары) жайгашкан деңиз алкагы.
Белгилүү кеңдиктеги бул деңиз алкагына жээктеги мамлекеттин эгемендиги жайылтылат. Аймактык деңиздин сырткы чеги жээктеги мамлекеттин деңиз чегарасы болуп саналат. Азыркы убакта деңиз мамлекеттеринин (130) көпчүлүгү аймактык деңиздин 12 деңиз чакырымына чейинки кеңдиктерине ээ. Ошентсе да, 20га жакын мамлекет эл аралык укукта белгиленген чектен ашуун кеңдиктерге ээ.
Лейтмотив
Лейтмотив (нем. — башкы жетектөөчү, мотив)— көркөм чыгармада өзгөчө болүп көрсөтүлгөн, башынан аягына чейин жүрген башкы мотив. Негизги каарман, чыгармадагы негизги өзөк болуп жүргөн нерсе лейтмотивди түзөт. Мисалы, «Манас» эпосунун лейтмотиви — бытыранды кыргыз журтун бириктирип, аны тышкы душмандардан коргоп туруу, Ч. Айтматовдун «Жамийла» повестинин лейтмотиви — социалисттик коомдогу адамдын турмушу менен сүйүүсүндөгү эркиндиктин даңазаланышы.
Дварионас Балис Доминико
Дварионас Балис Доминико (6(19). 6. 1904 - 15. 9. 1972) - советтик композитор, пианист, дирижёр, педагог, СССР эл арт. (1954). 1924-ж. Лейпниг консерваториясынын фортепьяно боюнча, 1939-ж. дирижёр классын (экстерно) бүтүргөн.
1935-38-ж. Каунаста литва радиосунун симф. оркестринин башкы дирижёру. 1940-ж. Вильнюста симф. оркестр уюштурган.
Елена Карлеуша
Елена Карлеуша (Jелена Карлеуша) — ырчысы.
Дварионас Балис Доминико
Дварионас «Куда түшүү» (1933) балетин, «Даля» (1959) операсын, бир нече симф. чыгарма жараткан. И. Швядас менен бирге Литва ССР мамлекеттик гимнине музыка (сөзү А. Венцлованыкы) жазган.
Дварионас СССР мамлекеттик сыйл. лауреаты (1949, 1952). Ленин ордени, башка 2 орден, медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Гастрофилёздор
Гастрофилёздор (Gastrophiloses) — сыңар туяктуу малдын инвазиялуу ылаңы. Gastrophilus уруусундагы ылаа окурасы пайда кылат. Жылкы жайында ылаа учкан мезгилде ылаңдайт. Ылаа жылкы денесине 600гө жакын жумуртка таштайт, андан 4-10 күндө личинка пайда болуп, былжыр челге өтөт да, 2-3 жумада түлөйт жана ичеги карынга өтөт. Жылкы кашынганда жана башка учурда жуктурат. Окура карын менен он эки эли ичегинин былжырлуу челин жаралантып, 9-10 айга чейин мителик кылат. Ичеги-карындын иштеши бузулуп, мал арыктайт. Дары катары хлорофос жана башка инсектицид колдонулат. Гастроаилездон сактоо үчүн жайында ылаа учкан мезгилде жылкы түнкүсүн жайытта, күндүзү короо-сарайда багылат. 2%түү хлорофос эритиндиси жана 1%түү креолин менен жууп тазалайт.
Поперечка (Чет куймасы)
Поперечка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Четь дарыясынын сол жээгинен 403 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Аймактык доо-талаптар
Аймактык доо-талаптар – кандайдыр бир мамлекеттин кайсы бир аймакка, анын үстүнөн өз эгемендүүлүгүн орнотуу максатындагы умтулуусу. Аймактык доо-талаптар бир эле аймакка 2 (же андан көп) мамлекет талаптанган учурда эки тараптуу (көп тараптуу) болушу мүмкүн. Мындай учурларда аймактык талаштар келип чыгат. Мисалы катары Антарктикага болгон жети мамлекеттин аймактык талаптартарын айтсак болот.
Кабарлама нота
Кабарлама нота – дипломаттык кабарлар жана дипломаттык актылардын, саясаттан тартып чылгый кызматтык (протоколдук мүнөздөгү билдирүүлөрдөн чет өлкөгө чыгууга виза берүүгө чейин) кабарламаларды алмашуунун кыйла кеңири таралган таризи. К. н. меморандумга же мурдагы ноталарга, оозеки кайым айтышууларга жооп берүүнү эске салган кошумча нота катары кызмат аткаруусу мүмкүн.
Темир сульфаттары
Темир сульфаттары –күкүрт кислотасынын темир туздары: FeSO4 жана Fe2(SO4)3. Темир (II) сульфаты - FeSO4 (ферросульфат) сууда эрип, ачык жашыл түстөгү кристаллдар FeSO4×7Н2О пайда кылат жана ал темир купоросу деп аталат. FeSO4×7Н2О – ачык жашыл – көгүш түстөгү моноклиндүү кристалл торчолуу параметрлери: а = 14,02, b = 6,50, c = 11,01, =105,34оС, тыгызд. 1,899г/см3 (15оС); абада кургап, окистенип, Fe(OH)SO4 пайда болушу натыйжасында үстүңкү бети сары түскө өтөт. 56,8оС - 64,0о FeSO4 ×4Н2О туруктуу, 64,0оС өйдө FeSO4 ×Н2О туруктуу, 300 оС толук суусу кетип бүтөт жана SO2, SO3, темир гидроксо сульфатын пайда кылуу менен ажырайт. FeSO4 - кристаллогидратын кургатуудан алууга болот, пайда болуу жылуулугу DНо298 =-220,5 ккал/моль. FeSO4 ×7Н2Ону суюлтулган күкүрт к-тасын темир сыныгына таасир этип алууга болот. Ал сыя жасоодо, боё ишинде колдонулат. FeSO4- сууда эригичтиги (% менен): 14,91 (-1,8о), 21,01 (20о), 35,06 (56,7о), 35,57 (64о), 27,15 (90,1о). Сууга эригенде гидролизденип, негизги туз чөкмөсүн пайда кылат, ал эми оксид таасири менен темир (II) сульфатына Fe2(SO4)3 өтөт. Темир (II) сульфаты щелочтуу металлдар сульфаттары жана аммоний сульфаты менен кош туздарды пайда кылат, мисалы, Мор тузу (NH4)2SO4× Fe2(SO4)3 ×7Н2О – ачык жашыл түстөгү кристаллдар, сууда жакшы эрийт; аналитикалык хим-да калыбына келтиргич катары колдонулат. Темир (II) сульфаты (феррисульфат) Fe2(SO4)3 – ромбдук торчолуу кристалдык зат, тыгызд. 3,1 г/см3 (180 С), сууну тез өзүнө тартып алат. Суу эритмелеринде 12, 10, 9, 7, 6, 3 мол. суусу бар кристаллогидраттар пайда кылат. Суусуз жана 10 мол. суусу бар кристаллогидраты жаратылышта минерал түрүндө кездешет. Сууда жакшы эрийт. Суу тазалоодо, темир ачыкташын алууда колдонулат. Щелочтуу металлдар сульфаттары менен кош туздарды пайда кылат. Мисалы, темир ачыкташтары Me[Fe(SO 4)2] ×12H2O, алардын ичинен эң белгилүүсү темир-аммонийлүү ачыкташтар: NH4 [Fe(SO 4)2] ×12H2O – сыя түстөгү октаэдрдик формадагы кристаллдар, тыгызд. 1,71г/см3 ; Балкып эрүү t 40 о, сууда эригичтиги (100 г сууда) 124(25о), 400 (100о), 150о суусун жоготот, 480о - 490о Fe2(SO4)3 айланат. Fe2O3 75 – 80 % H2SO4 эритмесинде эриткенде пайда болот. Fe2(SO4)3 эритмеси Cu2S, CuSти эритет, бул касиетинин негизинде жезди гидрометаллургиялык ыкма менен алууда колдонулат. Темирдүү ачыкташтар аналитикалык реактив катары колдонулат.
Молдуулук
Молдуулук – аянттык же мейкиндик көлөм бирдигиндеги ээлеген белгилүү түрдүн жыйынтыктарынын саны. Мисалы, талаанын 1 км2 аянтта уялаган канаттуулардын саны же көлмөнүн 1 дм3 суудагы майда бөйөн сымалдардын саны ж. б. у. с. Жандыктардын саны менен бирге түрлөрдүн молдуулугун эсептөө үчүн кээ бир учурда алардын жалпы биомассасынын мааниси пайдаланылат. Түрлөрдүн молдуулугун көрсөткүчү убакыт (мезгилдик, жылдык жана санынын кокустан термелүүсү) жана мейкиндик боюнча өзгөрүп турат. Түрлөрдүн молдуулугун так аныктоо дайыма эле жеңилдикке турбайт. Ошондуктан түрлөрдүн молдуулугу практикада беш баллдык система менен аныкталат. Баллдык система боюнча «0» кездешпейт, «1» сейрек жана чачыранды, «2» сейрек эмес, «3» көп, «4» абдан көп дегенди билдирет.
Аргайда (дарыя)
Аргайда — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Кизил дарыясынын сол жээгинен 131 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ангкор
Ангкор (кийин Ангкор — Тхом кхмерче — «Улуу шаар» дегенди билдирет) — Сием-Реап шаарынын (Камбожа) жанындагы храмдардын, сарайлардын, суу сактагычтардын жана каналдардын зор комплекси. 9—13-кылымда курулган. Яшодхарапура (9-кылымдын аягында негизделген) менен Ангкор-Тхом (12-кылымдын аягы) храмы, шаар урандылары, жыгач сарайлардын таш пайдубалы, тепкичтүү пирамида түрүндөгү «тоо-храмдары», анын ичинен скульптуралык жактан бай жасалгаланган ири Ангкор-Ват храмы (1113—50-ж. ч.) бар. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.
Үркөрбүбү
Үркөрбүбү — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо аты жыйырма жетинчи келген Кайгыл тагдырына буюрган Ү-гө үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 418, 426).
Шаронвилл (Огайо)
Шаронвилл (Огайо) (Sharonville) — Огайо штатынын Butler округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13804 киши. Болжолдуу аянты - 25.5 км². FIPS коду — 39-71892.
Саякатнаама
Саякатнаама, сапарнаама, саякат ырлар, жол хикаясы(очерки) – башка өлкөлөргө, бейтааныш жерлерге барганда ошол жактын таасири менен ал жактын эли-жери, маданияты, географиясы ж. б. нерселери жөнүндө жазылган чыгармалар. Мындай мотивдер Молдо Нияздын ырларында, Молдо Кылычтын “Чүй баяны” поэмасында учурайт, советтик мезгилде жол чыгармалары же командировкалык, саякаттык адабият кыргыз акын-жазуучуларында арбын жазылды. Мисалы, О. Султановдун БАМ (Байкал-Амур магистралы), Париж жөнүндө ыр-поэмалары, К. Жусуповдун “Микеланжело мекенинде”, “Армения күндөлүгү”, “Волга боюнда”, “Япония элестери” деген чыгармалары, Ж. Мамытовдун “Куба”, “Кашкар жеринде” ырлары ж. б.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Кагаз акча
Кагаз акча – жүгүртүүдө накта акчаны алмаштыра турган нарк белгиси; мажбурлоо курсуна кирип, адатта металлга айырбашталбайт жана мамлекет тарабынан өз чыгымдарын жабуу үчүн чыгарылат.
Темир сульфиддери
Темир сульфиддери, темир менен күкүрт бирикмелери, FeS – темир моно сульфиди – кара, металлдай жалтырак кристалл. Тыгызд. 4,8г/см3, кайноо t – 1193оС. FeS – темир менен күкүрт ысытуудан жана Fe (II) туздары эритмесине (NH4)2S кошуудан кара түстөгү чөкмө түрүндө алынат. Сууда эрибейт, суюлтулган кислоталарда жакшы эрийт. FeS2 – темир дисульфиди – сары, металлдай жалтырак кристалл. Жаратылышта эки түрү кездешет; марказит – ромб сыяктуу кристалл, тыгызд. 4,86г/см3, пирит (темир колчеданы) – куб сыяктуу кристалл, тыгызд. 5,03г/см3. 45оС жогорку темп-рада марказит пиритке өтөт. FeS2, азот к-тасында эрийт. Абада Fe2O3, SO2 чейин ажырап күйөт. Күкүрт к-тасы, күкүрт, темир купоросун алууда негизги сырье болуп эсептелет. FeS2 – темир персульфиди, кара түстө, сууда эрибейт. Тыгызд. 4,3г/см3, туруксуз бирикме, нымдуу абада Fe(OH)3 жана эркин күкүрттү пайда кылуу менен бузулат. Fe2S3 – темир (II) сульфиди, кара түстөгү сууда эрибеген зат, тыгызд. 4,3г/cм3. Fe(III) эритмесинен сульфид менен чөктүрүлүп алынат. Туруксуз зат, абада нымдуу абалында ажырап, Fe(OH) 3тү жана эркин күкүрттү пайда кылат.
Эшматов, Улан Алымкул уулу
Эшматов, Улан Алымкул уулу (1973-жылы 8-июнда туулган) - кыргыздын журналисти жана публицисти.
Өмүр жолу
Улан Эшматов Кыргызстандын Талас облусуна караштуу Бакай-Ата районундагы Ынтымак айылында туулган.
Бул айыл мурда Ленинпол районуна караштуу Калинин колхозуна карачу. 1990-жылы орто мектепти айылында аяктаган. 1990-1995-жылдары Кыргыз Улуттук Университетинин журналистика факультетинде таалим алган. 1993-95-жылдары "Кут билим" гезитинде эмгектенди. 1995-жылдын февралынан бери "Азаттыктын" Бишкектеги кабарчысы болуп иштеди. 2001-жылдын декабрынан бери "Азаттыктын" Прага шаарындагы баш кеӊсесинде кызматкер.
Уулу Айдар Улан футбол жаатында машыгууда.
Кырк чоронун күмбөзү
Кырк чоронун күмбөзү — Манастан калган кырк чоро Семетейди жашсынтып, ага баш бербей, биз карыдык, жоокерчиликтен жададык, тынч жашайлык деген шылтоо менен кытай жакка качып жөнөшөт.
Айлана чөйрөнү коргоо
Айлана чөйрөнү коргоо – бул ар кандай илим бутактарынын изилдөөлөрүн, жетишкендиктерин колдонуп жаратылышты булгабай, аны баштапкы абалындай таза сактоо аракетинде жасалгааан иш-чаралар системасы.
Тор чачык
Түймө өнөрүнүн бир кооз түрү. Түймөчүлөр анын адегенде «керенесин» (кыюусун) түйөт. Ал төрт катар кыюулангандан кийин эки тал жиптерди «төкмө чачы» кылып алат. Мунун ар бири төрт-төрттөн байланышат. Ал кайрадан эки-экиден ажырайт. Ошондо түйүлүп жаткан чачы көзөнөкчөлөрү төрт чарчы өңдөнүп, байчечекей гүлүнө окшошот. Тор чачыктын эң жөнөкөйү төрт көзөнөкчө менен бүтөт. Анын он тал жиптен эки элидей (4—5 см) «чогу» чыгат. Чачыкка төрт кат жип пайдаланылат.
Айлана чөйрөнү коргоо
"Суу" менен камсыздандыруу, канализация, химиялык өндүрүштүн жана сугат иштеринин айлана чөйрөнү коргоо менен түз байланышы бар. Анткени, эгерде канализация системасы болбосо, болгон суу ресурстарыбыз кирдеп өтө аз убакыттын ичинде көптөгөн эпидемияларга чалдыгып ичүүчү суусуз калабыз. Ал эми сугат системасы иштебесе, айдоо жерлеринин бузулуусу, суунун ашыкча короосу сыяктуу экологиялык маселелер келип чыгат. Ошондой эле химиялык өндүрүш айлана чөйрөнү булгаган факторлордун биринчилеринен болуп эсептелет.
Канализация
Канализация – айлана-чөйрөнү коргоодо чоң мааниге ээ. Анткени адам тарабынан булганган суунун чоң бөлүгү канализация системасында тазаланат. Биз мисал катарында Бишкек шаарынын канализация системасын карап көрөлү.
Сугат
Сугат дыйканчылык системасы – бул топурактын түшүм берүүчүлүгүн жогорулатууга багытталган агротехникалык жана уюштуруу-чарбалык чаралар. Агротехникалык комплексте сугаруу чоң мааниге ээ. Ошол эле убакта сугат – сугарылуучу жерлерде өсүмдүк өстүрүү менен байланыштуу болгон айыл чарба иштеринин комплексиндеги эң олуттуу жана эмгекти көп талап кылуучу агротехникалык ыкмалардын бири. Бирок азыркы учурда фермердик чарбаларда колдонулуп жаткан сугат техникасы жана технологиясы жаман акыбалда жана көп учурда берилген жердин жаратылыш шарттарына жана чарба талаптарына жооп бербейт. Мунун натыйжасында жер кыртышынын суу эрозиясы, саздануу күчөйт, сугат сууларынын чыгымы көбөйөт, түшүмдүүлүк азаят жана башка экологиялык мүнөздөгү терс көрүнүштөргө алып келет.
Химиялык өндүрүш
Химиялык өндүрүштүн натыйжасында пайда болгон кээ бир булгоочу заттардын касиеттери
Винилхлорид Булактары: Винилхлориддин (ВХ) эмиссияларын атмосферага чыгаруучу негизги булактар болуп винилхлоридди өндүрүү, поливинилхлоридди (ПВХ) жана андан жасалган буюмдарды өндүрүү болуп эсептелет. АКШ да катталган кээ бир винилхлорид эмиссиялардын булактары муниципалдык таштандыларды чогултуучу жерлер болгон. Атмосфера: Батыш Европада винилхлориддин фондук концентрациялары орточо 0,1-0,5 мкг/м3 деп алынат. Ал колдонулуп жаткан эң жакшы методдордун (хромато-масс-спектрометрия) аныктоо чегинен (0,8 мкг/м3) төмөн болуп эсептелет. ВХ жана ПВХ өндүрүүчү заводдордун жанында ВХдин абадагы орточо суткалык концентрациясы 100 мкг/м3дан жогору болушу мүмкүн, бирок заводдон 1 км аралыкта ал көрсөткүч 10 мкг/м3дан да төмөндөп кетет. Суу: Винилхлорид жогорку учуу жана реакция жөндөмдөрүнө ээ болгондуктан, ал сууда аз концентрацияда кармалат. Ичүү суудагы өлчөнүп аныкталган винилхлориддин эң жогорку концентрациясы (1,7 мкг/дм3), мономердин поливинилхлорид суу түтүктөрүнөн суунун курамына кошулуусу менен түшүндүрүлөт. Концентрацияларды эсептөө коэффициенттери: 1млн-1 (1 ppm) = 2,589 мг/м3 1 мг/м3 = 0,386 млн-1 (ppm) Организмге келип түшүү жолдору: ВХ организмге негизинен ингаляциялык жол менен келип түшөт. Ал эми булактардан негизгилерден болуп өнөр-жай булактары эсептелет. ВХ же ПВХ өндүрүүчү өнөр-жайлардын айланасындагы 5 километрдик зонада жашаган адамдарга ВХ концентрациясы башка калкка караганда 10-100 эсе көп таасир этет. Ден-соолукка тийгизген таасири: ВХдин жогорку концентрацияларынын токсикалык эффекттери анын профессионалдык контакт шарттарында таасир этүүсүндө байкалат. ПВХ өндүргөн заводдордун жанында жашагандар үчүн жаңы төрөлгөн жана жаш балдардын туура эмес өрчүү коркунучу жогору болот. Борбордук нерв системасы өзгөчө сезгич келет. ВХдин адам үчүн канцерогендүү экендиги аныкталган.
Алюминий
Булактары: Электро техника, авиациялык, химиялык, нефти иштетүү өнөр-жайлары, машина куруу, курулуш, оптика, ракеталык жана атомдук техника. Жаратылышта кездешүүсү: Алюминий, жер кыртышынын курамында кармалышы боюнча кычкылтек менен кремнийден кийин үчүнчү орунду ээлейт, жана анын 8,8%ын түзөт. Топуракта алюминий 150-600 мг/кг өлчөмдө, шаарлардын абасында 10 мкг/м3га жакын өлчөмдө, айыл жергесинде болсо, 0,5 мкг/м3 өлчөмдө кезигет. Ал топуракта кычкылдануу жолу менен чогулат. Агым сууларда алюминийдин өлчөмү 2,5-121 мкг/дм3ду түзөт. Көлмөлөр кычкылданганда алюминийдин эрибеген формалары эриген формаларга өтөт, ошондуктан анын суудагы концентрациясы кескин жогорулайт.
Организмге келип түшүү жолдору: Алюминийдин организмге келип түшүүсүнүн негизги булактары: тамак-аш, суу, аба, дары-дармектер, алюминий идиш (термикалык иштетүүдөн кийин алюминий идиштеги тамакта алюминийдин өлчөмү эки эсе жогорулайт), дезодоранттар ж.б. Чоң кишинин алюминийди бир суткалык керектөөсү – 35-49 мг түзөт. Алюминийдин суткалык аралаш рациондогу жалпы кармалышы 80 мг түзөт. Ден-соолукка тийгизген таасири: Алюминийдин токсикалуулугу анын зат алмашууга тийгизген таасиринде байкалат. Өзгөчө минералдык алюминий нерв системасынын клеткаларынын өсүү жана көбөйүү функциясына тийгизген таасиринде байкалат. Алюминий туздарынын көбөйүшү кальцийдин организмде топтолуусун, фосфордун адсорбциясын азайтат. Ошол эле убакта сөөктөрдө, боордо, уруктуктарда, мээде жана калкан безде алюминийдин кармалышы 10-20 эсе жогорулайт. Алюминийдин нейротоксикалык таасиринин эң маанилүү клиникалык көрүнүштөрү: Кыймыл-аракет активдүүлүгүнүн бузулуусу, булчуңдардын түйүлүп калышы, эсти жоготуу жана унутчаактык, психопаттык реакциялар.
Ичүүчү суудагы приоритеттик органикалык эмес кирдетүүчү заттардын өлчөмдөрүнүн стандарттары
Сыр-Дарыя облусу
Сырдарыя облусу (вилоят, Sirdaryo viloyati) — Өзбекстан борбордук бөлүгүндө жайлашкан аймак.
Административдик бобору — Гулистан шаары.
Тарыхы
Бул облус 1963-жылы 16-февралда Өзбекстан Республикасынын курамында түзүлгөн. Ушул убакка чейин ал Ташкент облусунун курамында болгон. Облусун тарыхы алыска барбайт. Облусун эң байыркы жери - Хавас, анда 2000 жылдык археологиялык казуулар бар. Азыркы Xавaс шаары 19-кылымдын аягында дивизияны негиздеген орус темир жолчусу Урсатевскийдин атынан аталган. СССР убагында бул шаар Өзбекстандагы үчүнчү чоң темир жол түйүнү болгон.
Калкы
Облус калкы 727 200 адам (2011).
Административдик бөлүнүшү
Облус 8 административдик районго(туман) бөлүнөт:
жана облус денгээлиндеги 3 шаар:
Тор чачык
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Кичи Вануйта
Кичи Вануйта — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаштык, Лейлек району
Жаштык (Жаштык) — Кыргыз Республикасынын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Жаңы-Жер айыл өкмөтүнүн курамына кирет.
Калкы
Калкы - 3 028 киши.
Аймактык коргонуу
Аймактык коргонуу – мамлекеттин коргонуу тутумунун курамдык бөлүгү; Кыргыз Республикасынын аймагындагы объекттерди жана коммуникацияларды душмандардын бүлдүрүүчү жана террордук аракеттеринен коргоо, ошондой эле аскердик абал режимин орнотуу жана кармап туруу максатында уюштурулат жана ишке ашырылат. Аймактык коргонууну уюштуруу жана анын жалпы милдеттери Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан аныкталат.
Жогорку Комуста дарыясы
Жогорку Комуста — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чоң Унзас дарыясынын оң жээгинен 63 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Экологиялык пирамида
Экологиялык пирамида - табигый экосистемадагы процуденттер, консументтер жана редуценттердин ортосундагы биомассалык катышы графиктик модель түрүндө чагылдырылышы. Бардык табигый экосистемада биринчилик өндүрүм менен экинчилик өндүрүмдүн сандык катыштары өндүрүмдүк пирамида эрежесине туура келет, башкача айтканда алдынкы трофикалык деңгээлде белгилүү убакытта пайда болгон биомассанын саны кийинки трофикалык деңгээлдеги пайда болгон биомассанын санынан жогору болот.
Эгерде график түрүндө моделдештирилип көрсөк,анда алынган график, пирамида түзүлүшүнө ээ. Экологиялык пирамида моделин 1927-ж. англ. окумуштуу Ч. Эльтон иштеп чыккан.
Дауэс планы
Дауэс планы - америкалык банкир Ч. Дауэстин жетекчилиги менен эл аралык эксперт комитети Германия үчүн иштеп чыккан репарациялык план.
Биринчи дүйнөлүк согушта жеңишке ээ болгон державалардын өкүлдөрүнүн Лондондогу конференциясында (1924-ж. 16- авг.) бекитилип, аны Германия кабыл алган.
Дауэс планы Германияны жеңген өлкөлөргө репарация төлөп турууга милдеттендирип, немис экономикасынын маанилүү тармактарын ээлеп алуу үчүн, америкалык капиталдын кирүүсүнө жол берүүгө тийиш болгон.
Дауэс планы Германиянын согуш өнөр жайын калыбы
на келтирип, империализмдин экономикалык жана саясий позициясын чындап, аны Советтик Союзуна жана Европадагы революциялык кыймылга каршы пайдаланчуну көздөгөн.
Кыскасы, репарациялык маселе дүйнөлүк экспортто Германиянын ролун жогорулатып. согуш өнөр жай мурдагы деңгээлине жеткен, 2-дүйнөлүк согушту ачууга шарт түзгөн. Бирок Советтик Союзун экономикалык жактан муунтууну көздөгөн Дауэс планы максатына жетпей калган
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Жаңы алексеевка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Жаңы алексеевка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Адзитар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 7 киши. Почта индекси — 453004, ОКАТО коду — 80235805005.
Ички дүң өнүм
Ички дүң өнүм же ички дүң өндүрүм (ИДӨ) ― белгилүү убакыт ичинде (жыл, чейрек, ай), өлкө аймагында чыгарылган товар жана тейлөөнүн жалпы наркын көрсөткөн эң негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн бири. ИДӨ төмөнкү ыкмалар менен эсептелиши мүмкүн: а) экономиканын бардык тармактарында кошулган нарктардын суммасы (өндүрүштүк ыкма); б) өндүрүш факторлорун колдонуудан түшкөн кирешенин суммасы (бөлүштүрүү ыкмасы); в) жыл ичинде товар жана тейлөөго кеткен чыгашанын суммасы. Улуттук эсептер тутумунда, ИДӨ негизги макроэкономикалык көрсөткүч катары пайдаланат.
Жаңы алексеевка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Күлгүн амазона
күлгүн амазона  (Amazona violacea)   - Амазонка тотуларынын бир түрү.
Кингстон (Канада)
Кингстон — Канаданын түштүк-чыгыш бөлүгүндөгү шаар. Онтарио провинциясында. Онтарио көлүнүн түндүк-чыгыш жээгинде, Ыйык Лаврентий дарыясынын башатына жакын жайгашкан. Калкы 109,7 миң (2008; агломерациясында 150 миң). Маанилүү жол (автомобиль, суу жана темир жол магистралдары кесилишет) тоому.
Кырк-Кыз-Арык
Кырк-Кыз-Арык — Талас өрөөнүнүн түштүк батыш тарабындагы тоо этектей курулган байыркы канал (10-к.). Каракоюн менен Үрмарал суулары кошулган жерден башталат. Ал жерден каналды бөгөгөн сыпайдын калдыгы табылган.
Үрмарал суусунун сол жээгин бойлоп, Ленинполь кыштагына чейин созулат. Каналдын боюнан 10—12-кылымдагы Үрмарал 1 жана 2 деген эки шаардын чалдыбары табылган.
Эл оозунда К.-К.-А. менен Кырк-Жигит-Арык туурасында уламыштар айтылат.
«Манастын» бардык варианттарында К. ч. жөнүндө айтылат. Сагымбай Орозбаков варианты боюнча Манас Ошпурдукунда козу кайтарып жүргөн кезинде бир козуну (карышкыр) көтөрө качып асканын түбүндөгү үңкүргө кирет. Манас да бөрүнүн артынан кошо кирип:
Жетип барып караса
Аттары бар канаттуу,
Адамдан башка санаттуу,
Аргымак, бедөө минишкен,
Аземдүү тонду кийишкен
Бир үңкүрдө кырк киши (Сагымбай Орозбаков, 1. 113) турганын көрөт.
Алар өздөрүн К. ч-биз деп тааныштырат. «Манас» эпосунда кеңири чагылдырылган К. ч. Манас баатырга дайыма колдоо көрсөтүп коргоп жүргөнү мындайча сүрөттөлөт:
Канкор эрдин жолдошу.
Кырк чилтендин бирөөбү
Ажыдаар болуп сойлошуп
Кабылан бири, бири шер
Кашында бар сексен төрт
Аймактык макулдашуу
Аймактык макулдашуу – тийиштүү административдик бирдиктин аймагындагы эмгектин жалпы шарттарын, эмгектик кепилдиктерди жана жеңилдиктерди жөнгө салуучу, баардык тараптар үчүн бирдей милдеттүү жана жамааттык келишимдерди түзүү учурларында эске алынуучу жазуу жүзүндөгү келишим түрүндө жол-жоболошурулган укуктук акт.
Кырк-Кыз-Арык
Бири миңге тийген эр (Сагымбай Орозбаков, 2. 230).
Бул жерде чилтендердин түпкү теги тотемдик түшүнүктөр менен байланыштуу экенин айта кетүү керек. Уруулук коом үчүн гана мүнөздүү болгон тотемдик түшүнүктөр, башкача айтканда уруулардын тотеми көбүнчө жырткыч айбандардан болгон. Кыргыз элинде бул тотемдер (бөрү, жолборс, илбирс) небак унутулуп, эпикалык салттарда гана элдик баатырлардын колдоочусу катарында сакталып, алар да өзүнүн милдетин мусулман мифологиясынын магиялык колдоочуларына (чилтен, кызыр, шайык, шаймерден жана башкалар) алмашыла баштаганын «Манас» эпосунун мотивдери далилдеп турат. Эпостун бардык варианттарында Манас кыйын шарттарга дуушар болгон кездерде көбүнчө К. ч., шаймердендердин колдоосу менен аман калат.
Ал эми түпкү теги тотем (бөрү, жолборс, илбирс) менен байланышкан чилтендин жана башкалар образдары мусулман мифологиясынын магиялык колдоочуларына айланганын «Манас» эпосунун айрым мотивдери аныктап турат. Мисалы, эпостун бардык варианттарында Манас кыйын шарттарга дуушар болгон учурда көбүнчө чилтендердин колдоосу менен аман калат.
Гастроэнтерология
Гастроэнтерология - (гастро...жана гр. enteron ичеги, logos окуу) медицинанын тамак сиңирүү органдарынын түзүлүшүн жана функциясын, алардын ооруларынын өөрчүү механизмин, себептерин изилдөөчү, ооруну диагноздоо, дарылоо жана алдын алуу жолдорун иштеп чыгуучу бөлүмү. Гастроэнтрологиянын өнүгүшүнө 18-кылымдарда патологтялык-анатомиялык изилдөөлөрдү киргизүү чоң мааниге ээ болгон. 19-кылымдын 1-жарымында өзалдынча илим катары калыптанган. Рентгенологиялык изилдөө методдорунун өнүгүшү тамак сиңирүү органдарынын патол. өзгөрүүлөрүн аныктоого мүмкүндүк берди. Азыркы клиникалык практикада колдонулуучу аспаптык (гастроскопия, лапароскопия, ректоскопия, ультра үндүк изилдөө, радионуклиддик сканерлөө, ангиография, компьютердик томография жана башка) изилдөөлөр диагноздоо мүмкүнчүлүктөрүн кыйла кеңейтти. Гастроэнтрологиянын теориясы менен практикасында тамак сиңирүү органдарынын зыяндуу шишигин алдыналуу методдорун иштеп чыгуу жана колдонуу улам чоң мааниге ээ болуудандан ичкери П. Павловдун тамак сиңирүү физиологиясы жөнүндөэмгектери гастроэнтрологиянын өсүшүнө чечүүчү таасир тийгизген.
Велоэргометрия
Велоэргометрия — велоэргометрдин (педалдуу аппарат) педалын кол же бут менен айлантып, өлчөнгөн (дозаланган) күч келтирүү менен функциялык изилдөө ыкмасы. Мында булчуңдар аткарган иштин жалпы көлөмүн жана күчүн текшерүүгө болот. Велоэргометрия соо жана түрдүү оорудан жапа чеккен адамдардын күч эмгегине жөндөмдүүлүгүн, жүрөк-кан тамыр системасынын функциялык абалын аныктоодо колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кырк чоронун ордосу
Кырк чоронун ордосу — Кочкордун түндүк-батыш тарабындагы Кара-Тоонун үстүндөгү түздүк. Узун-туурасы бир гектардай болгон ачык жай, ордо ойногондой тегерек, ортосунда кан жайгашкандай кичинекей белгиси бар. Элдик уламыш боюнча кырк чоросу менен ордо ойноп жаткан Манас Шамшы айылы тараптан үрккөн жылкылардын алдын тороп Кара-Тоодон таш ыргыткан дешет. Ошол таштар ээн талаада, ар кайсы жерде (10дой) ар кандай көлөмдө (эң чоңунун туурасы —2, 5, узуну 3,5, бийиктиги 3 м) жатат. Мындан тышкары ошол ордо ойногон жайыктан ылдый «Манастын үңкүрү», анын жанында «Аккуланын жер чапчыган изи» жатат. Үңкүр топурак ташка толуп, орду эле калган.
Айнекбалыктар
айнекбалыктар (Amarsipidae)  - океандын экватор чөйрөсүндө жашоочу, денеси айнектей тунук балыктардын бир тукуму.
Лексика
Лексика (гр.—сөз, сөз кезеги, ойду берүүнүн ыгы) — тилдеги бардык сөздөрдүн жыйындысы, анын сөздүк курамы. Тилдин сөздүк курамында элдин тарыхы чагылдырылат, турмуш тиричилиги, маданияты, чеберчилиги менен адабияты берилет. Тарыхтын жылышы менен элдин турмушунда өзгөрүүлөр, жаңылануулар болот, коом турмушунун. айрым көрүнүштөрү эскирип калат, жаңы түшүнүктөрдү туюнтуу үчүн тилде жаңы сөздөр пайда болуп, эскилери колдонуудан чыгып калат. Ошентип, элдин турмушундагы ири окуялар, бурулуштарга жараша жандуу речтен айрым сөздөр чыгып, жаңы сөздөр пайда болуп отурат. Тил жаңы сөздөр, терминдер менен тынымсыз байып турат. Бул процесс көркөм чыгармалардаи орун алат.
Англезит
Англезит [алгачкы жолу табылган Англси аралынын (Улуу Британия) атынан], коргошун купоросу — минерал, сульфаттар классына кирет. Химиялык формуласы Pb(SO4). Ромб сингониясында кристаллданат. Өңү ак келип, саргыч же жашыл түстөр кошумчаланып турат. Алмаз сымал жалтырайт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2,5—3, тыгыздыгы 6380 кг/м3. С. салмагы 6,4. Негизинен коргошун, цинк, сульфид кендеринин кычкылдануу зоналарында галениттин өзгөрүшүнөн пайда болот. Англезит — коргошундун негизги кенташы (рудасы).
Даурия кырка тоосу
Даурия кырка тоосу - Борбордук Забайкальеде түн чыгышка созулуп жаткан тоо массивдеринин системасы, Россиянын Чита областында.
Уз. (Жила дарыясынын жогорку агымынан Ульдурга дарыясынын башталышына чейин) 300 км ге жакын, бийикт. 1200-1300 м. Гранит жана кристаллдык сланец тоо тектеринен түзүлгөн. Капталдарында мырза карагай жана кызыл карагайлуу токой бар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кадыр-барк (абырой)
Кадыр-барк (абырой) – өзүн-өзү жана башка инсандын абыроюн сыйлоону түшүндүргөн адеп-актык түшүнүк. К-б. – ал кишинин кандай экендигине жана да анын чөйрөсүндөгү адамдардын кандай кабыл алып, кандай баа бергендигине карабастан, анын жеке өзүнүн ажырагыс бөлүгү. Эгер адамдын кадыр-баркы менен К-б-ына шек келтирчү маалыматты тараткан жак анын чындыкка туура келе тургандыгын далилдей албаса, арбир жаран аны сот аркылуу жокко чыгарууну талап кылууга акысы бар. Конституциялык укук боюнча, К-б. – мамлекеттин инсанга карата түпкүлүктүү мамиле негизи жана анын укугунун жогорку социалдык баалуулук катары кабылдашы. КР Конституциясына ылайык, КРде адам К-б-ы баажеткис, колтийгис жана кылмыш-жаза мыйзамдары менен корголот.
Синекдоха
Синекдоха (гр. – чогуу кабыл алуу деген сөздөн) – троптун бир түрү болуп эсептелет. Мындай ыкмада бүтүн нерсе менен бөлүк нерсе, же тескерисинче, бөлүк нерсе менен бүтүн нерсе туюнтулат. Мисалы,
Жер, нан үчүн ар бир кишидей жүргөн элдин кедейи, Бирдик менен бир кишидей жүргүлө. (А. Токомбаев)
Көйкөлүшкөн көйнөктөр, Сулуусунган кооз чачтар – Ресторандык жаштар, “Акылдуу” сүйлөгөн галстуктар! (С. Тургунбаев)
Биринчи мисалда “жер, нан” деген сөздөр ошол гана маанилерде эмес, андан башка да көп нерселерди жалпылаштырып, өз ичине камтып турат. Ал эми экинчи мисалдагы “көйнөктөр”, “кооз чачтар”, “галстуктар” – ресторандык жаштардын буюм-теримдери, алардын өздөрүн туюнтуп, адам маанисине өтүп колдонулууда.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Рибитат
Рибитат — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Кемчуг дарыясынын сол жээгинен 127 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гаструляция
Гаструляция - көп клеткалуу жаныбарлардын түйүлдүгүнүн алгачкы өөрчүү процесси. Гаструляция бөлүнүүнүн акыркы фазасы бластула пайда болгондон кийин жүрөт, түйүлдүк бул мезгилде гаструла деп аталат. Гаструляцияда (кийинчерээк) эки катмардуулардан (былпылдактар жана ичегикөңдөйлүүлөр) башка бардык жаныбарларда үчүнчү түйүлдүк катмары мезодерма бөлүнүп чыгат. Ийнетерилүүлөрдөн башка бардык омурткасыз жаныбарларда мезодерма эки же бир нече өзүнчө клеткалардын телобласттардын бөлүнүшүнөн пайда болот. Ийнетерилүүлөрдө жана татаал түзүлүштүү омурткалуулардан башка бардык хордалууларда мезодерма баштапкы энтодермадан бөлүнөт. Гаструляцияда клетка материалынын татаал жылышуусу болуп, натыйжада клетка бөлүгү бир катмарлуу түйүлдүккө түшөт да, түйүлдүк капталы эки катмарлуу болуп калат. Жерде-сууда жашоочуларда мезодерма менен хорда материалы алгачкы ичегинин жогору (арка) жагында же түбү энтодерма клеткаларынан түзүлгөн гастроцелдин (гаструла көңдөйү) чокусунан орун алган. Гаструляцияда энтодерма клеткалары гастроцелдин чокусунун астында, ал эми мезодерма клеткасы эктодерма менен энтодерманын ортосуна өсө баштайт. Сойлоочулар, канаттуулар жана сүт эмүүчүлөрдө гаструляция процессинде алгач энтодерма пайда болуп, андан мезодерма калыптанат.
Арт-Елга (дарыя)
Арт-Елга (Ардъюлга, Сосновка) — Орусиядагы дарыя. Татарстан Республикасы, Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каргалка дарыясынын сол жээгинен 8,4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :