cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму
БДСУнун түзүмү
БДСУнун жогорку органы — Саламаттык сактоонун бүткүл дүйнөлүк ассамблеясы, анын сессиясы жыл сайын чакырылат. БДСУга 166 өлкө мүчө (1985). БДСУ жугуштуу жана жугушсуз оорулар (кургак учук, венера жана мите оорулары, жүрөк-кан тамыр оорулары, зыяндуу шишиктер жана башка) менен күрөшөт, өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө саламаттык сактоо кызматын түзүүдө жана кайра уюштурууда, медициналык кадрларды даярдоо жана билимин өркүндөтүүдө жардам берет.
БДСУнун иши
СССРдин демилгеси менен XI Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо ассамблеясы кабыл алган чечекти жоготуу программасын ишке ашыруу 1976-ж. бүт жер шарында чечектин жоголушуна алып келди. СССР бул программанын ишке ашырылышы үчүн БДСУнун карамагына 200 млн. доза чечек вакцинасын бекер берген. СССРдин демилгеси боюнча бактериялык жана химиялык куралдарды колдонбоо, кишини атом радиациясынан коргоо, улуттук медициналык кадрларды даярдоо, онкологиялык изилдөөлөр боюнча узак убакытка кызматташуу жана башка жөнүндө резолюция кабыл алынган. Бир катар илим-изилдөө институттар башка өлкөлөр менен БДСУнун программасы боюнча изилдөөлөрдү жүргүзөт. 1978-ж. Алматы шаарында алгачкы медициналык-санитариялык жардам уюштуруу боюнча өткөрүлгөн Бүткүл дүйнөлүк конференцияда советтик саламаттык сактоонун жетишкендиктери жана принциптери жогору бааланды.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Чыгармачыл кызматкер
Чыгармачыл кызматкер – маданий дөөлөттөрдү жараткан же аткарган, өзүнүн чыгармачылык ишмердигин өмүрүнүн ажырагыс бөлүгү катары эсептеген, ал эмгек келишимдерине байланышканына же байланышпаганына жана Ч. к. кайсы бир ассоциациянын мүчөсү экенине же мүчөсү эместигине карабастан Ч. к. катары таанылган же таанууну талаптаган жеке адам. Ч. к-дин катарына Автордук укук жөнүндө бүткүл дүйнөлүк конвенция, Адабият жана искусство чыгармаларын сактоо жөнүндө Берн конвенциясы, Артист-аткаруучулардын, фонограммаларды чыгаруучулардын жана радиоукутуруу органдарынын кызматкерлеринин укуктарын коргоо жөнүндө Рим конвенциясы ошондойлорго кошкондор кирет.
Былпылдактар
Былпылдактар (лат. Spongia) — сууда жашоочу жандыктардын бир тиби, булардын кыйла таксономиялык категориясы бар: Байкал былпылдагы (лат. Lubomirskia baikalensis), жылкы былпылдагы (Hippospongia communis), туалеттик былпылдак (Euspongia ofiicinalis), сегиз тармактуу былпылдак (түркүм) (Octantinellida), акиташтуу былпылдактар (класс) (Calcarea), оттукмүйүз былпылдактар (түркүм) (Cornacuspongina), илешме былпылдактар (тукум) (Myxillidae), кадимки былпылдактар (класс) (Demospongia), өзөн былпылдактары, кепкексымак былпылдактар (тукум) (Suberitidae), ар тармактуу былпылдактар (түркүм) (Heteractinellidae), мүйүздой былпылдактар (тукум) (Spongiidae), козогуч былпылдактар (тукум) (Kliona), тунук былпылдактар (класс) (Hyalospongia), төрт тармактуу былпылдактар (түркүм) (Tetraxonida).
Лаги (Ельцовка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — ОбьВасюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Информациялык маданият
Информациялык маданият - – дүйнөлүк гуманистикалык маданиятка кирген, компьютерлештирилген коомдогу, робот-машина системасындагы элдердин өзүн алып жүрүү эрежелер жыйыны.
Чыгармачылык ишмердик
Чыгармачылык ишмердик – маданий дөөлөттөрдү жаратуу жана аларды аткаруу.
Эринбуттар
Эринбуттар (лат. Chilopoda) —  омурткасыз жандыктардын бир классчасы.
Янга (Унжа куймасы)
Янга — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Унжа дарыясынын оң жээгинен 151 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сагымбаев Токтогул
Сагымбаев Токтогул - акын, котормочу жана журналист. Киров районунун Көк-Сай айылында 1942-жылы 5-январда туулган.
1958-жылы Көк-Сай айылында орто мектепти, 1963-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн.
Эмгек ишмердүүлүгүн Аксы районунда “Ленинчил жаш” мектебинде мугалим болуп иштөөдөн баштаган, андан кийин Киров районунун Грозный айылында орто мектепте мугалим, 1972-жылы Кыргыз телерадио комитетинин редактору, 1973–1976-жж. Кыргыз ССРинин ВДНХсынын башкы методисти, 1976-жылдан республикалык “Эл агартуу” журналынын башкы редакторунун орунбасары, 1986-жылдан ушул эле журналдын башкы редактору болуп азыркы мезгилге чейин эмгектенет. Ал – “Билим-Агартуу” басмасынын директору. Узак жылдар Мадалбеков Бакбуркан менен дос болгон.
Алгачкы ырлары “Кыргызстан пионери” гезитинде жана “Жаш Ленинчи” журналында жарыяланган.
Армян жомогунун негизиндеги радио пьесалары Кыргыз радиосунун Алтын казынасына киргизилген.
Ал Э.Хемингуэйдин “Чал жана деңиз” аңгемесин, грузин жазуучусу О.Чхеидзенин, А.Куприндин, А.Соломконун, К.Гаипназаровдун, М.Пришвиндин чыгармаларын, “Армян жомокторун” которуп, алар өзүнчө китеп болуп чыккан.
1988-жылы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин грамотасы менен, 1978-жылы “Эл агартуунун отличниги” төш белгиси менен сыйланган.
1995-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун, 1976-жылдан Кыргыз Республикасынын Журналисттер союзунун мүчөсү.
Котормолору
Куприн А.И. Аңгемелер. – Ф.: Адабият, 1990. – 143 б.
Эрте жаштагы балдар менен өткөрүлүүчү дидактикалык оюндар жана сабактар. – Ф.: Мектеп, 1989. – 172 б.
Крупская Н.К. Владимир Ильич Ленин: Аңгеме. – Ф.: Мектеп, 1985. – 16 б.
Соломко Р.Турмушпу? Кадимкидей: Повесттер /Котор.: Т.Сагымбаев, Б.Кузьменко. –
Ф.: Кыргызстан,1984. – 158 б.
Чхеидзе О. Көлөкөлөр: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 266 б.
Тыйын чанак
Тыйын чанак (Hedysarum, L. 1753) – өсүмдүктүн чанактуулар тукумундагы уруусу. Көп же бир жылдык чөп, кээси чала бадал. Канаттай татаал жалбырагы кезектешип жайгашкан, жан жалбыракчалуу. Чачыктай топ гүлдөрү мала, ачык же көгүш кызыл, кээси сары же ак. Мөмөсү – тыйындай жалпак чанак. Евразиянын мелүүн областтарында, Түндүк Африкада, Түндүк Америкада 200чө түрү таралган. Кыргызстанда 40 тай түрү өсөт, айрым түрлөрү чабынды шалбаада көп, тоютка пайдаланылат.
Ак маңдайдай пиретрум
Ак маңдайдай пиретрум (Pyrethrum leontopodium, (C. Winkl.) Tzvel) - Бийиктиги 3-15 см чейин жеткен көп жылдык өсүмдүк. Өтө жыш, темгилдүү безчелери анча билинбеген, булалангандыктан жалбырактарынын жалпы түзүлүшү байкалбастан, агыш болуп көрүнөт. Тамыр моюнчасындагы тамырларынын узундугу 4 см ге чейин, туурасы 1,5 см, узун, түбү жоон саптуу, жалбырагы сүйрү же ылдый караган жумурткадай, эки ирет ( кээде үч ирет) канаттай тилкелүү, акыркы бөлүктөрү сызгычтай-ланцеттүүдөн сүйрүгө чейин, узуну 1 мм ге жетет, учтугуй же учу жок. Сабактагы жалбырактары кичирээк жана анча тилкелүү эмес, сапсыз. Гүлдөрү себеттей топ гүлгө чогулган. Гүл коргону бирден, узун келген жыш кийиздей ак түктүү гүл саптуу. Ороочторунун диаметри 10-20 мм.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июлң-августта гүлдөп, август-сентябрда мөмөлөйт.
Саны
Популяциялары аз санда.
Чектөөчү факторлор
Мал жайып, гүлүн үзүп-чогултуу.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоого алынган эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр кездешкен аймактарды коргоп, анын популяцияларын санын иликтеп, гүлүн чогултууга тыюу салуу.
Статусу
V U. Эндем түр.
Акпорый-Кы дарыясы
Акпорый-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 1117 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Гудейлер
Гудейлер (лат. Goodeidae) — Мексикадагы балыктардын бир тукуму.
Тыналиев Карыбек
Тыналиев Карыбек (1. 5. 1933-ж. т., Нарын обл., Жумгал району, Кызыл-Туу айылы - 16. 6. 2000, Бишкек) - мамлекеттик жана партиялык ишмер, КРдин айыл чарбасына эмгеги сиңирген ишмер кызматкер (1993), экономика илимдин доктору (1997).
1956-ж. К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүгкөн. 1956-59-ж. Ак-Талаа р-ндук МЖСте участкалык зоотехник, Калинин атындагы колхоздо башкы зоотехник, 1959-61-ж. Нарын мамлекеттик асыл тукум жылкы заводунда башкы зоотехник, 1961-63-ж. Тянь-Шань обл. айыл чарба башкармалыгында бөлүм башчы, партиянын Тянь-Шань обл. к-тинде мал чарба бөлүмүнүн башчысы, 1964-65-ж. Кочкор р-ндук өндүрүш башкармалыгынын начальниги, 1965-70-ж. Кыргызстан КП Жумгал райкомунун 1-секретары, 1970-76-ж. партиянын Нарын обл. аткаруу к-тинин төрагасы, 1976-79-ж. Мамл пландоо к-тинин төрагасынын орун басары, 1980-86-ж. Кыргыз ССРинин жашылча-жемиш чарба министри, 1986-2000-ж. респ. тоют, жайлоо жана мелиоративдик илимий-өндүрүштүк курулуш бирикмесинин гендиректору болуп иштеген. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (6 жолку чакырылышынын) депутаты болуп шайланган. Эки Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы ордендери, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары менен сыйланган.
Лиственит
Лиственит – карбонат (анкерит), кварц, мусковит же фуксит (хром слюдасы) минералдарынан турган метасоматоз тоо теги. Кээде курамында алтын кездешет. Кошумча түрдө пирит, тальк, хромит, актинолит, альбит, турмалин, рутил, сфен жана башка минералдар жолугат. Өңү-түсү ачык жашыл (фуксит болгондо) же бозомук. Ультранегиздүү (серпентинит жана башка) жана негиздүү тектерди гидротермдүү эриндилерин өзгөртүп жиберүүчү таасиринен пайда болот. Линза же тарамдашып орун алат. Алтыны бар кварц тарамдарынын чет тарабын ээлейт.
Чыгармачылык эркиндик
Чыгармачылык эркиндик – адамдын негизги маданий укуктарынын бири, өз оюн билдирүү эркиндигинин бир түрү. Конституцияда салыштырмалуу жакындан тарта гана бекитиле баштады. Ал адабий, көркөм, илимий, техникалык чыгармачылыкты, ошондой эле окутуу эркиндигин (академиялык эркиндикти) камтыйт. КР Конституциясы тарабынан кепилдикке алынат.
Баш-Байбак (Мишкин району, Башкыртстан)
Баш-Байбак — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Урьядин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 46 киши. Почта индекси — 452332, ОКАТО коду — 80243870002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
...лит
...лит (грекче lүtjs – бөлүнүүчү, эрүүчү) – татаал сөздөрдүн эрүү, ажыроо маанисин берүүчү аяккы бөлүгү, мисалы, электролит.
Топчубаш
Топчубаш (Malva L. 1753) – өсүмдүктүн гүлкайырлар тукумундагы уруусу. Бир, эки же көп жылдык чөп. Кызыл, мала кызыл же ак гүлдөрү жалбырак колтугунан өсүп чыгат, эки катар чөйчөкчөлүү. Мөмөсү 3-5 уялуу кутуча, бышканда уруктуу мөмөчөлөргө ажырайт. Т-тын 40тай түрү Жер шарынын мелүүн жана субтропик аймактарында таралган.
Кыргызстанда 5 түрү көбүнчө короо-жайга жакын жерде, бак жана бадал арасында, бөксө тоодо өсөт. Т-тын көп түрлөрүндө каротин, С витамини бар, жалбырагы тамак-ашка кошулат. Медицинада, айрым түрү аркан жасоодо, гүлү жүн жана башка боёодо колдонулат. Кээ бири кооздук үчүн өстүрүлөт, көпчүлүгү балдуу, айрымы малга тоют.
Кыргыз тарыхы боюнча көөнө жазма булактар
Кыргызстандын элинин тарыхы боюнча маалыматтар
Байыркы жана орто кылымдарда эле Кыргызстандын элинин тарыхы боюнча маалыматтар арбын болгон.
Кыргыз элинин түзүлүшүнө чейинки тарыхы байыркы персиялык, байыркы армяндык, ирандык, византиялык, байыркы турк- тук, согдиялык, байыркы кытайлык, борбордук азиялык булак- тарда берилген. Алардагы кыргыздар женунде маалыматтар эпизоддук мунөзгө ээ.
Орто Азиянын элдеринин тарыхы боюнча алгачкы маалыматтар зороастризм дининин ыйык китеби Авесгада (б. з. ч. VI-IV кк.), Дарий 1нин мезгилиндеги байыркы персиялыктардын жазууларында (б. з. ч. 486-522-жж.) кездешет. Дарий Ire баш ийген элдердин катарында сактардын уч белугу: хаумаварга, сака-тиай-тара-дарайя, жана сак-тиграхауда керсетулет. Окумуштуулар сактардын биринчи белугу - Памирде (Мургаб, Фергана), экинчиси - Арал деңизинин туштук-чыгыш тарабында, үчүнчүсү - аларга коншулаш жайгашкан деп божомолдошот. Байыркы авторлор Азиянын талааларындагы уруулардын бардыгын эле сактар деп аташкан. Ошондуктан алардын сактар жөнүндө билдирүүлөрүнүн баарын тен эле Кыргызстанда жашаган сактарга тиешелүү деп эсептөөгө болбойт. Борбордук Азиянын элдери жөнүндө маалымат Геродоттун (б. з. ч. 425-484-жж.) шарттуу турде «Тарых» деп аталган китебинде берилет. Анын маалыматтары боюнча көчмөн уруулар Дон дарыясынан Тецир- Тоого чейин отурукташкан.
Ктесий (болжол менен б. з. ч. 400-ж.) сак аялдарынын баатыр- дыгы, алардын согупгга күйөөлөрүнө көрсткөн жар дамы, мидандар менен болгон кагыльппуудагы Зарина атгуу аялдын эрдиги жөнүндө жазат. Полизи (б. з. ч. II к.) сактардын уч падышасынын: Саксефар, Фамир жана Аморгдун ысымдарын атаган.
Эрте орто кылымдардагы византиялык тарыхый-географиялык эмгектерде Орто Азия жана Борбордук Азиянын турк уруулары жана хуннулар тууралуу баалуу маалыматтар бар. Аммиан Марцелиндин (болжол менен 330-400-жж.) башкы чыгармасы болгон «Рим тарыхында» Борбордук Азиянын кечмендерунун Батышка миграциясы жөнүндө айтылат. Бул эмгекте хиониттер (ак хуннулар)жөнүндө биринчи эскеруу кездешет. Автор персия- лык падыша Шапур II (309-379-жж.) римдиктер менен согушканда «Өзгөчө согушчандыгы менен айырмаланышкан уруулар хиониттер жана геландар менен ынтымак түзгөн».
Амид шаарын (Туркияда) кур- чоого алганда падыша Грумбаттын жетекчилиги астындагы хионит жоокерлеринин римдиктерге каршы баатырдык таймашын жана анын жаш баласынын мерт болушун баяндаган. Византиялык булактарда IV-VII кк. турк элдери жана уруулары жөнүндө узунду маалыматтар бар. Византиялык Менандрдын (Протектор) (VI к.) «Тарыхында» Земархтын (568-ж.) византиялык элчиликтин турк каганы Дизабулга (Истеми) келиши баяндалган. Элчиликтин денгээлиндеги мындай карым-катнаштарды чейин жеткирилген. Бул эмгекте кечмен турктердун салттары жана ырым- жырымдары жөнүндө кызыктуу маалыматтар жазылган.
Борбордук Азияда б. з. I к. эфталиттер, тохарлар, массагет- тер, скифтер жана башка элдер менен уруулардын болгондугу, алардын географиялык жайгашуусу женундегу баалуу маалыматтар «Ашхарацуйцта» («Армян географиясында») кездешет. Байыркы Армениянын географиясы жана картографиясы боюнча бул баа жеткис эстеликтин автору деп кептеген жылдар бою Мовсес Хоренаци эсептелген. Бирок азыр кепчулук тарыхчылар бул эмгек VH к. белгилуу ойчулу Анания Ширакациге таандык деген жыйынтыкка келишууде.
Кыргызстандын эрте орто кылымдардагы тарыхы жөнүндө, толугураак маалымат падыша сарайындагы тарыхчылар тарабынан жазылган кытай булактарында камтылган. Сыма Цяндьш (б. з. ч. 145-86-жж.) «Тарыхый жазууларында» Орто Азия жана Синьцзянь (Чыгыш Туркстандын кытайча аталышы) жөнүндө маанилуу тарыхый- этнографиялык материалдар берилет. Ушул эмгекте алгачкы жолу гяньгундар (кыргыздар), динлиндер, йуэчжилер, усундар женунде эскерилет да, хуннулар тууралуу жацы маалыматтар келтирилет.
Цинь жана Хань империяларынын мезгилинде (б. з. ч. Ш к. - б. з. III к.) кытайлардын ээликтери туш- тукке жана батышка жүргүзгөн басып алуучулуктун натыйжасында кенейген. Түндүктөн ушул эле территорияга хуннулар жана башка турк-монгол уруулары кире баштаган. Ушундай кырдаалда кытай тарыхчылары ездерунун коншулары женунде маалыматты чогултууга мажбур болушкан. Алардын турмуш-тиричилигин, жашоо-шартын, каада-салттарын, маданиятын жана саясий тузулуштерун сүрөттөп жазышкан.
Бань Гу. «Эрте Хань династиясынын тарыхы» деген эмгегинде б. з. ч. 49-ж Алтай жана Жети-Суу аркылуу Батышка - Тенир-Тоого, Талас өрөөнүнө, усундардын жерине жортуулга женеген хуннулардын шануйу Чжи-Чжи женунде айтылат.
Бул эмгектен кыргыздардын байыркы Ата Журту Чыгыш Туркстан аймагында экендигин билебиз. Чыгыш Туркстандын чек арасында хуннулардын куч алып кетишкенинен чочулаган Кытай мамлекети б. з. ч. 36-ж. Чжи-Чжи шануйге карты көрүнүктүү аскер башчылары жетектеген аскер экспедициясьш жиберет. Ушул эле жылы Чжи-Чжинин башы кесилип Кытайга алынып келинген. Кытайдын Чыгыш Туркстандагы жана Тецир-Тоодогу андан ары басып алуучулук саясаты «Тань династия- сынын эски хроникасында» - (941-945-жж.) жазылган. Анда Батыш Турк кагандыгынын, тургештердун саясий тарыхы кенен көрсөтүлгөн. «Тань династиясынын жацы хроникасында» (XI к. биринчи жарымы) турк уруусу - карлуктар женунде тарыхый-этнографиялык баалуу маалыматтар берилет.
«Ляо Кидан мамлекетинин династиялык хроникасында» (1345-ж.). Елуй Даши башында турган кидандардын (кара-кытайлар) батышка, Тенир-Тоого кетишине байланыштуу окуялар көрсөтүлгөн. Алар Кыргызстандын территориясына жакын жерде 1017-1018-жж. пайда болуп, бирок караханийлик башкаруучу Туганхан тарабынан сурулуп чыккан.
1125-ж. алар Кыргызстанга кайра келишип, бул жерде жаны Си Ляо - Батыш Ляо династиясын негиздешкен. Анын борбору Баласагун шаары болгон.
Бул эмгектерде Тенир-Тоонун жергиликтуу калкы мал багуучулук менен катар эле дыйканчылык менен да кесип кылаары, карлуктар, уйгурлар, меркиттер, наймандар менен кошо кыргыздардын турмуш- тиричилиги, салт-санаасы, каада-салты, урп-адаттары суреггелген.
Кыргызстандын тарыхын уйренууде Монголиянын аймагында, Эне-Сайда, Таласта	башка жерлерде табылган байыркы түрк жазуу булактары өтө баалуу.
VII-XII кк. Монголияда, Туштук Сибир, Орхон - Эне-Сай жазуулары Орто Азия аймактарында балбалдарга, тиричилик буюмдарына турк элдеринин тилинде жазылган жазуу эстеликтери Орхон жана Эне-Сай жазуулары деп аталат.
Мындай жазуу эстеликтери Тывадан, Тоолуу Алтайдан, Якутиянын тундугунен жана Кыргызстандын Талас ереенунен табылган. Таластагы жазуулар Эне-Сайдагы жазуу эстеликтерине тектеш. Жазууларды 1893-ж. даниялык профессор В. Томсон чечмелеген, биринчи жолу 1894-ж. орус туркологу, академик В. В. Радлов окуган. Бул жазууну Эне-Сайдагы Кыргыз мамлекети, Чыгыш Турк кагандыгы, Уйгур кагандыгы, Жети-Суу, Чыгыш Туркстандагы бир катар турк өлкелерунун калкы колдонушкан.
Б. з. I мин жылдыгындагы турк коомундагы этностук, социалдык, чарбалык жана маданий өзгөрүүлөр кенен айтылган 14 анча чон эмес эпитафиялык (кер башына коюлган) тапггарда чегилген руна сымал тексттер Талас ереенунде табылган. Алар тургеш кагандары Сулук Чабыш-Чор жана анын балдарынын башкаруу мезгилине туура келет (716-740-жж.).
XIX к. этегинде орус илимпоздору Монголияга саякаттап, түркология илимине жаңы ачылыштарды жасаган. 1889-ж. Кошо-Цайдам ереенундегу Кокшун-Орхон дарыясынын боюнан (Улан-Батордон 400 чакырым батыш багыт) сибирдик археолог жана жер тааныгыч Н. М. Ядринцев эки чоц таш, алардын бетине чегилген байыркы турк жазуусун тапкан. Ошол эстеликтердин бири байыркы турк каганы Билгеге (716-734-жж. башкарган), экинчиси мурда елген анын агасы Култегинге коюлган экен.
Илимий чейреде бул чон ачылыштын кызыгы таркай электе Е. Н. Клеменц Улан-Батордон 36 чакырым туштук-чыгыш тараптан ошондой эле таш табат. Анын бетинде турк ажосу жана колбашчысы Тон-йокуктун жазуусу болгон. Билге кагандын, Култегиндин жана Тон-йокуктун Орхондогу жазуу эстеликтери маани жагы- нан дүйнөлүк туркологиянын алтын кенчине кирди.
Чыгаша ордун толтуруу
Чыгаша ордун толтуруу – жарандык укук институту, ага ылайык мыйзамда же мыйзамга ылайык түзүлгөн келишимде башка жолу каралбаган болсо, укугу бузулган жак тарткан чыгашасынын ордун толук толтуруп берүүнү талап кылууга акысы бар.
Кыргыз тарыхы боюнча көөнө жазма булактар
Андан ары Култегиндин таш жазуусунан Барсбектин өлген жайы тууралуу кабар окуйбуз: «...биз кыргыз элин уктап жаткан маалында талкаладык. Каганы менен Сунга чер токоюнда кармаштык... Кыргыздардын каганын биз өлтурдук, элин багынттык».
Бу кабардын чындыгы кумен санатпайт. Ушундай эле кабар азыраак өзгөргөн, бирок мааниси жоголбогон түрүнде Билге менен Тон-йокуктун таш жазууларында да айтылат. Аларда 710-711-жж. Ошентип, орхон жазуулары боюнча, байыркы турк тебелдеру каардуу, ырайымсыз кыргыз куйее баласынын образын түзгөн. Карындашын берип отурса да, ез билгенин кылганын кара деп жектеген. Ошол учун Барсбек каган елум жазасына кетип, эли кулчулукка кабылган. Барсбек тууралуу кас душмандары ушин- тип жазган. Мындан жуз жыл мурун сибирдик дыйкан Алтын-Келдун жээгинен (Минусинск - Мин-Эзен ойдуцунан) тушунуксуз тамга- лар чегилген эки жалпак таш табат. Табиятынан баамчыл Е. ф. Корчаков бу табылга тууралуу окумуштуу жана Мин-Озен шаарынын керунуктуу коомдук ишмери Н. М. Мартьяновго кабар- лайт. Ал киши болсо Сибирде музей курууну ойлоп журген. Азыр¬кы Миц-бзендегу ошол Н. М.Мартьянов 1877- ж. ачкан жазуулар чегилген таштарды музейге алып барып койгон. Азыр ушу кунде таш жазуулар Мин-9зенде сакталуу. Таш бетиндеги жазуулар да Орхон-Эне-Сай руна сымал жазуу менен жазылганы такталган.
Прохладное
Прохладное (Прохладное) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Таш-Мойнок айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 778 киши.
Гудузиялар
Гудузиялар (лат. Gudusia) — Түштүк Азияда жашоочу балыктардын бир уруусу, булардын түрлөрүнө төмөнкүлөр кирет: Бирма гудузиясы (лат. G. variegata), Индистан гудузиясы (G. chapra) жана башкалар.
Гуйялар
Гуйялар (лат. Callaeidae) —  Жаңы Зеландия куштарынын бир тукуму, булардын өкүлү катары ар тумшук гуйя (лат. Heterolacha acutirostris) кирет.
Семиз-Бел
Семиз-Бел — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Семиз-Бел айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1127 киши (2009-жылы).
Информациялык педагогика
Информациялык педагогика - теория катары педагогикалык кибернетикага жана информациялык педагогиканын технологиясынын методологиясына, теориясына, принциптерине, мыйзамдарына негизделген педагогика.
Тынаев Мамбет
Тынаев Мамбет (1909, азыркы Ысык-Көл обл., Тоң району, Темир-Канат айылы - 4. 6. 1975, Ысык-Көл обл.
Жети-Өгүз району, Оргочор айылы) - малчы, СССР мамлекеттик сыйл. лауреаты (1975). Кыргыз ССРинин мал чарбасына эмгеги сиңирген ишмер устат (1975). Эмгек жолун 1925-ж. баштаган. 1931-жылдан Жети-Өгүз районундагы Оргочор кой чарба тажрыйба станциясында баш чабан болуп иштеген. Кыргызстандын шартында жаш төл өстүрүүдө, ага төшөлгө катары кой кыгын алгач пайдаланып, кышкы туутту киргизип, жалпы малчыларга тараткан. Ал чабан болуп иштеген мезгилде 29 мин козу багып (4500ү асыл тукум), анын ар биринин орт. тирүүлөй салмагын 29,5 кгга жеткирип өткөргөн. Ар бир койдон 3,5-6,4 кгга чейин жүн кыркып алган. Кыргыз уяң жундуу коюн чыгарууга катышкан. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган. Оргочор айлындагы орто мектепке ысмы берилген.
Елисеева (Ларь-Еган куймасы)
Елисеева — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ларь-Еган дарыясынын сол жээгинен 163 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — ОбьВасюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чыгашалар ченеми
Чыгашалар ченеми – бюджеттик укукта тийешелүү орган тарабынан эсептик бирдикте белгиленген чыгашалардын көлөмү (ооруканадагы керебетке, университеттеги студентке). Аргандай белгилери боюнча бөлүнөт: мазмууну боюнча (материалдык жана акчалай), юридикалык касиети боюнча (милдеттүү жана эсептик бирдикте – орточо чыгымдар), каржылануучу негизги бирдикте – чыгымдарды камтуусу боюнча (жекече жана ирилештирилген).
Германия улуттук футбол курамасы
Германия улутук футбол курамасы (Deutsche Fußballnationalmannschaft) — футбол боюнча эл аралык мелдештерде Германиянын атынан чыгуучу команда. Өлкөнүн башкы башкаруучу футбол органы болгон — Немис футбол бирлиги тарабынан башкарылат жана көзөмөлдөнөт. Немис футбол бирлиги 1904-жылдан баштап ФИФАнын, 1954-жылдан баштап УЕФАнын мүчөсү.
ФИФА рейтингинин 2014-жылдын 5-июнундагы көрсөткүчү боюнча 2-орунда турат.
Команданын башкы машыктыруучусу — Йоахим Лөв, бул кызматка 12-июль 2006-жылы киришкен; азыркы команда капитаны — мүнхендик «Бавариянын» коргоочусу Филипп Лам.
Формасы
=== Үй формалары ===
Гимни
Германия курамасынын гимнинин автору болуп — актёр жана телеалпаруучу Оливер Похер саналат. Ыр «Schwarz und Weiss» деп аталат.
Искуш (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Литавра
Литавра (гр. pole – көп жана taurea – доол) – оролмо баштуу таякча менен уруп ойномо байыркы музыкалык аспап. Туулга сыяктуу чоң тулкусунун түбү добуш күчөтүү үчүн оюлуп коюлат. Европада 15- кылымдан бери белгилүү. 17-кылымдан аспаптык оркестрдин курамында колдонулуп келе жатат. Литавра жез, латунь же алюминийден казан түспөлдүү жасалып, үстү жаргак тери менен капталат, кырындагы бурама аркылуу үндөштүрүлөт. Күңгүрөгөн жаңырык добуштуу. Оркестрде ар түрдүү үндөштүрүлгөн 2–5 же андан да көп литавра болот.
Росэлл (Нү-Жерси)
Росэлл (Нү-Жерси) (Roselle) — Нү-Жерси штатынын Юнион округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 21085 киши. Болжолдуу аянты - 6.9 км². FIPS коду — 34-64620.
Мамбет Алы уулу Таранчы
Мамбет Алы уулу Таранчы (1907, Нарын району, Эчки-Башы айылы — 1965, ошол эле жер) — СССРдин ардактуу жолчусу (1951). 1938-ж. Он-Арча колхозунун башкармасы, 1939—65-ж. Нарын райондук жол бөлүмүнун башчысы. Нарын өрөөнүнөн чыккан алгачкы жолчу-инженер. Анын жеке долбоору менен Нарын районунун дээрлик бардык айылдарына, жайлоо-кыштоолоруна жол салынган (Долон— Нарын, Телек—Соң-Көл, Каратал — Жапырык—Сары-Булак—Акташ, Нарын—Кең-Саз, Нарын—Оорук-Там—Кичи-Кара-Кужур—Солтон-Сары, Сары-Булак— Сары-Жон жана башка). Комузчу, манасчы да болгон. Ысымы Нарын шаарынын көчөсүнө ыйгарылган.
Ногойбаева Алтынай
Ногойбаева Алтынай Уз. 1938-ж. Жумгал районундагы Багашан айылында төрөлгөн. Бишкектеги медициналык окуу жайын, кыз-келиндер институтунун филология факультетин бүтүргөн. Ооруканада, райондук элдик театрда директор, Чаектеги Мидин Алыбаев атындагы, Москва орто мектептеринде мугалим болуп иштеген. Алтынай апасы Маасымканова Кенженин уздук нускасын алган. Алтынай элдик маанайдагы көркөм өнөрдүн оюм-чийимдерин көркөмдөөдө «табак оюм», «жүрөк оюм», «бадам оюм» өңдүүлөрдү пайдаланат. Тушка тартууга ылайыкталган (узундугу 2 ж 20 см, туурасы 1 м 80 см) шырдакка тынчтыктын символу болгон көгүчкөн оюмду тиктештирип, төрт бурчуна музыка арфасынын сөлөкөтүн түшүргөн. «Жүрөк оюму» эки бөлүнүп түшүрүлүп, анын жээги эч качан үзүлбөйт. Оюмчу көп нерсени чечмелейт. Мисалы, бөлөк түшкөн көркөм оюмунун бир жибин ак, экинчисин сары түс басат. Демек, ак жип - ак тилек, сары - кусалык, сагыныч. Ал эми жээгиндеги оюмдун үзүлбөгөнү - жүрөк жүрөккө дайым тартылып турганы. Көгүчкөндөрдү көгүш менен басып, канаттарынын тарамдарын майда шыруу аркылуу да түшүрөт. Төрт бурчуна чок салып, килем катары тушка тартууга ылайыктайт. Ала кийиздин бетин жалпы кара кылып, үстүнө ачылган, ачылып келе жаткан, жаңы түйүлгөн гүлдү жалбырагы менен түшүргөн. Ал кадимки табият көрүнүшүн элестетет. Ушундай эле ыкма менен эни тайкы жолго төшөгүч да жасаган. Алтынайдын жасаган буюм-тайымдарында жасалма-колдонмо өнөрүнүн профессионалдык бөтөнчөлүктөрүнө умтулуусу сезилет. Мында уз «табак оюмун» буюм белек-бечкектерине өзөк кылып алат. Элдик оюмдарды өз бетинче, деңгээлине жеткире, турмушту чагылдырган оюм-көчөттөрдү арбын берип, буюмдун көркөмдүк каражаттарын баютууга өбөлгө түзүүдө. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1974-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 50 жылдыгына карата кыргыздын колдонмо өнөрүнүн областтык көргөзмөсү. Кийиз буюмдары үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы; 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Шырдагы үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984 ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы»; 1985 ж. Колдонмо жасалга буюмдары үчүн СССРдин ЭЧЖКнүн коло медалы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Байзак баатыр, Тооке уулу
Байзак баатыр Тооке уулу Кең Жумгалдан чыккан айтылуу Байзак баатыр тууралуу эл арасында көп аңыздар айтылып жүрөт. Бул инсанды Байзак ажы деп да айтышат. Анткени, кийин улгайган кезинде ажыга барып келген экен. Интернеттен карасам, бул инсан тууралуу дээрлик эч нерсе жок экен. Ал эми бул кишинин кыргыз эли үчүн кылган кызматы ат көтөргүс болгон. Байзактын ысмы, Шабдандын ысмы менен тыгыз байланышта. Эгер ошолор тууралуу интернетке, кыргыз Уикипедиясына макала жайгаштырып коё албасак биздин эмнебиз киши? Бул инсан тууралуу чыккан китептер, макалалар бар. Ошолорду электрондук вариантка өткөрүп, сүрөттөрүн таап же тарттырып туруп электрондук вариантын алып, анан Уикиге жайгаштырмакчы болдум.
Өмүр баяны
БАЙЗАК Тооке уулу, Байзак ажы (1827, Жумгалдын кептеши Эмел айылы - 7.09.1914, Жумгал өрөөнү, Кара-Ой же болбосо кайырма деген деген жер - чекир саяк уруусунун кулжыгач уругунан чыккан атак-данкы төрт дубанга кеткен инсан. Эл арасында Байзак баатырдын кара кылды как жарган калыстыгы, ак ниет, аксанатайлыгы, кеменгерлиги, кенендиги, жөнөкөйлүгү, эл үчүн жан аябай каруусун казык, кара башын токмок кылып аткарган иштери тууралуу ушул күнгө чейин айтылып келе жатат. Ал кыргыз жергесинин Кытай менен болгон чек арасын тактоого жана белгилөөгө чон салым кошкон. Агасы Атагелди болуштун молдосунан окуп кат таанып, өз мезгилиндеги сабаттуу адамдардан болгон. Байзак Атагелдинин өтүнүчү боюнча Египет, Букара тараптан келген кербендер менен Үрүмчү, Үч-Турпан, Кашкар, Кулжага чейин барып, кыргыздын чектери менен толук таанышып чыккан. Кийин кербендер менен эки жолу Ташкен, Кокон, Самаркан, Букарага чейин барып, шаар калкынын турмуш-тиричилигин өздөштүрүп таалим алган. Россия-Кытай чек арасын ажыратууда Байзакты орус экспедициясы кыргыз өкүлү, эксперт катары катыштырып, анын чек араны жакшы билгенине, далилдуу талаша алганын баалап, падышага сунуш кылып, ага чин алып берген. Байзак баатыр падыша өкмөтү тарабынан атайын сый чепкен жана медаль менен сыйланган. Байзак Жалал-Абад, Нарын уезддеринин чегин ажыраткан. Казак, тажиктер менен чек ажыратууга да катышкан. Байзак Жумгалда болуш болгон. Кара-Ойдо медресе ачтырып, бала окуттурган. Айткан сөзү төп келген, боло турган окуяны күн мурунтан биле алган олуя болгон. Байзак каза болгондо 700дөй үй тигилип, сөөгү 7-күнү коюлган. Өзүнүн керээзи боюнча ашы кошо берилген. Ашты башкарган атактуу Куйручук болгон. 1916-жылкы үркүндө Байзактын чен тонун көргөн жазалоочу отряддын полковниги, "тинтүүгө да, куч колдонууга да болбойт" деп орусча, арабча жазуусу бар темир калакчаны чон жолдун жээгине сайдырып кеткен. Натыйжада анын элине эч ким тийген эмес. Жазуучу А. Молдалиев "Байзак баатыр" деген даректуу китеп, драматург А.Чекиров "Байзак менен Куйручук" аттуу пьеса жазган.
Байзак - агартуучу
Жумгал өрөөнүндө элге билим беруу иши өткөн кылымда эле башталган. Алгачкы агартуу иштери диний багытта медресе-мечиттерде жургузулген. Октябрь революциясына чейин башкаруу бийлигинин алдынкы өкүлдөрү Байзак, Мырзабек, Туркмен, Курманжан ж. б. балдарды окутуу иштерин уюштуруп келишкен. Байзактын мектеби болгон. Кыргызстанда орус-жергиликтуу мектептери 1884-жылдан ачыла баштаган. Ушундай мектеп Нарын аймагы боюнча 1-болуп Жумгал өрөөнүндө 1899-жылы ачылган. 1902-жылы бул мектепте 40, 1903-жылы 30 бала окуган. 1911-жылы Жумгал өрөөнүндө 10 бөлмөлүү, асты тактайланган жаңы ыкмадагы менчик "Курмандын мектеби" ачылып, анда 100 бала окуган. Алардын көпчүлүгү Чоң-Кеминдеги мур- дагы Шабдан медресесинин окуучулары болгон. 1917-жылдан кийин советтик мектептер Жаны-Арык, Чон-Дөбө, Байзак, Чаек айылдарында ачылган.
Байзактын келбети
Байзак 1827-жылы туулган. 1914-жылы 29-сентябрда 87 жашында өлгөн. Өңү кара сурунан келген чап жаак киши болгон. Бетинде бырыш болгон эмес. Кашы кара, суюк болгон. Анчалык коюу эмес. Көзү капкара. Тике адам бет багып карай алган эмес. Эки көзүнөн карышкырдын көзүндөй от күйүп турган, Мурду кырдач, узун мурун (же мурду учтуу болгон) оозу эрдин оозундай жалжагай болуптур. Моюну узун. Келбети: өтө бийик эмес, өтө жапыз эмес, өтө сомкел эмес, шыңга бойлуу. Колдору узун болгондуктан, кулачы жазы  болгон экен. Сакалы өтө сейрек, торой, көсөө сымал. Ээгинде он чакты гана кылы болгон. Өзгөчө касиети: Адам көзүнө тике карай алган эмес. Кийимдери: илбирс, карышкырдын терисинен же кара көрпөдөн ичик кийчү экен. Тайлактын жүнүнөн жасалган тепме чепкен кийчү экен. Кара курөң суусардан же кундуздай капкара көрпөдөн тебетей кийген.
Ал тууралуу
* "Жумгал" энциклопедиясынан (Бишкек, 2002, 47-бет). * А. Молдалиев "Байзак баатыр" деген даректуу китеп. * А.Чекиров "Байзак менен Куйручук" аттуу пьеса. * Эсенкул Төрөкан уулу. "Кыргыздын кыскача санжырасы", Бишкек, 1995, 94-96-беттер. * С.Байгазиев. Байзак баатыр - кеменгер. Б.: "Бийиктик", 2003. - 248 б.
Адаптация
Адаптация — бардык тирүү организмдин жана алардын органдарынын жашоо чөйрөгө ыңгайлануу жөндөмдүүлүгү. Адаптация организмдин тиричилигинин нормалдуу болушун жана анын чөйрөнүн ар кандай факторлорунун; температуралык жана климаттык (Акклиматизация), бийиктик (Түтөк), көп инфекциялык агенттердин (Иммунитет) өзгөрүшүнө ыңгайланышын камсыз кылат. Биологиялык ритмдер адаптация жөндөмдүүлүгүн жогорулатат. Жаныбар менен өсүмдүк организмдеринин жашоо шартына карата. Адаптациясы алардын биологиялык эволюциясынын (Эволюциялык окуу) негизинде болот. Адаптациянын көптөгөн формалары бар: клеткалардын вирустун киришине тоскоолдук кылуучу интерферонду синтездеши; ар кандай микроорганизмдердин тез көбөйүүсү; сүзүү, боору менен жылуу, учуу, жүгүрүү, тамыры менен бир жерге бекүү, дене температурасынын туруктуулугу же чөйрөнүн температурасына карата өзгөрүү жөндөмдүүлүгү; дем алуу, кан айлануу, тамак сиңирүүчү атайын системалардын болушу, чээнге кирүү ж. б. Чөйрөнүн кишиге тийгизген психологиялык, физикалык жана химиялык таасирлери тынымсыз болуп тургандыктан, адаптациянын реакциясы ички чөйрөнүн туруктуулугун сактоого багытталган.
Кишинин адаптациялык механизмдери
Кишинин адаптациялык механизмдери өтө татаал, өзүнө таандык социалдык жана биологиялык өзгөчөлүктөр менен аныкталат. Адаптациянын мыйзамченемдерин үйрөнүүдө физиология, биохимия, иммунология, психология ж. б. илимдердин жетишкендиктери пайдаланылат. Киши организминин көнүгүү реакцияларынын (адаптация реакцияларынын) тез (өзүнө таандык), жай болуучу (өзүнө таандык эмес), тубаса (түрдүн эволюция процессинде калыптанган) же кийин пайда болгон (ар бир организм үчүн жекече) түрлөрү бар. Адаптациянын тубаса тез реакцияларына ооруткуч таасирлерден кол-бутту тартып алуу, оор жумуш жасоодо дем алуунун жана кан айлануунун тездеши, суукта булчуңдардын титиреши, теринин күдүрөйүшү, күүгүмдө жарыкты сезгичтиктин жана ызы-чууда угуунун жогорулашы ж. б. кирет. Булар машыгуунун натыйжасында өзгөрүүсү мүмкүн. Адаптация процессинде адегенде организмдин функциясы бузулат, андан кийин толук эмес көнүгүү; акырында салыштырма туруктуу көнүгүү байкалат. Функциянын бузулуу мезгилинде адаптациянын реакциялары вегетатив нерв системасынын активдүүлүгүн жогорулатат, канда гормондор көбөйөт. Бул зат алмашууну күчөтөт, клеткалардын функциялык резервдерин топтойт, мунун натыйжасында адаптациянын тез реакциясы аракетке келет. Зат алмашуу процессинин интенсивдүүлүгүнүн узакка созулушу бир эле клетка ичиндеги механизмдердин эсебинен болуп, клетканын генетикалык аппаратынын активдүүлүгүнө жана клетканын көлөмүнүн чоңоюшуна алып келет. Ошондуктан такай оор атлетика менен машыккандар акырындап мурда көтөрө албаган оор нерселерди көтөрө баштайт, бийиктиктеги кычкылтек жетишсиздигине көнүү адамдардын бийиктөө шартындагы активдүү тиричилигин камсыз кылат. Адаптациянын жай көнүгүү реакцияларынын натыйжасында организм, мисалы, бийиктикке, суукка, ысыкка, кычкылтек жетишсиздигине, атмосфера басымынын өзгөрүшүнө, аргасыздан болгон кыймылсыздыкка көнүгөт; оору пайда кылуучу микробдор, иондоштуруучу нурлануу ж. б. ооруткуч факторлордун таасирине туруктуулугу жогорулайт.
Адаптация жөндөмдүүлүк
Ар бир адам үчүн адаптация жөндөмдүүлүгү (чеги) анын тукум куугучтугу, жашы, ден соолугу жана машыгуу көрсөткүчү менен байланыштуу. Такай машыгуу, иштөө жана эс алуу режимин сактоо, ден соолукту чыңдоо адаптациянын диапазонун гана кеңейтпестен, ошондой эле мурдагы адаптация процессин жакшыртат. Ошондуктан гигиеналык гимнастика (зарядка) жана денени чыңдоо организмдин ооруга туруктуулугун жогорулатат.
Организмдин ыңгайланышуусу тууралуу
Бардык эле организм жашоого бирдей ыңгайланышпайт, ар бир организмдин түрлөрү жана алардын популяциялары жашоого ыңгайланышып жашоого мерчемдүү, өзүнө жагымдүү биоценоздо жайгашат. Организм өзүнүн жашоосунда жагымдуу шарттарды талап кылынат.
Алгачкы баскычы
Организмдин жашоого ыңгайланышынын алгачкы баскычы клетка деңгээлинен башталат. Мисалы, бир клеткалуу организмдерге кирүүчү ич өткөк бактериясы жашаган чөйрөсүндө кант глюкоза болгондо гана көбөйөт, анткени ага ферменттердин кереги жок, ал эми жашаган чөйрөсүндө кант аз же жокко эсе учурда, ал кантты пайда кылыш үчүн лактозаны глюкозага айландырат. Бул учурда ич өткөк бактериясы демилгелүү болот. Бул мисал жалаң гана ич өткөк бактериясына тиешелүү эмес, бардык клеткалуу организмдер белгилүү бир чөйрөдө тирилчилик кылууда  клеткаларынын кыймыл аракеттери өзгөрөт.
Экинчи баскычы
Организмдин жашоого ыңгайлануусунун экинчи баскычы клеткалар жыйындысы ткань деңгээлинде жүрөт. Организмдердин экологиялык  жагымсыз шартта жашоого ыңгайлашуусунда, алардын кыймыл аракеттерине карата булчуңдары жана башка органдары бөтөнчө өөрчүп жашоого ыңгайланышат. Мис., бийик тоолуу жерде жашагандардын өзгөчө булчуңдары өрчүйт жана аларда миоглобин (булчуң гемоглобини), ошондой эле өпкөсүндө, көзүндө гликоген көп топтолот жана дагы бийик тоолуу жерде жашаган омурткалуулардын ичегиси,  узун болуп, азыкты тез сиңирүүгө жардам берет. Организмдердин органдарынын, ткандарынын мындай өзгөрүүлөрү ички жана сырткы гомеостаздардын биримдигине байланыштуу.
Күүгүм
Күүгүм, иңир — күн баткандан кийин атмда байкалуучу оптикалык кубулуш; күндүзгү жарыктан түнкү караңгылыкка акырындык менен өтүү мезгили. Күүгүмдүн узактыгы күн баткандан жасалма жарыкты күйгүзгөнгө чейинки убакыт аралыгы менен аныкталат; ал экваторго жакындаган сайын кыскарып, жердин географиялык кеңдигине жараша болот. Күүгүмдүн граждандык (Күндүн горизонттон 6° кеңдикке чейин батышы), навигациялык (6°тан 12° ка чейин), астрономиялык (12°тан 18°ка чейин) түрлөрү болот. Жайында (июнда) жогорку кеңдиктерде (Түндүк жарым шарда) күн бир топко чейин туруп, кечки Күүгүм таңкы шоола менен кошулат, буурул түндөр байкалат. Мындай окшош кубулуштарды Түндүк жарым шарда кышында (декабрда) байкоого болот. Кыргыздарда күн чыгар алдындагы Күүгүм — таңкы шоола, таңкы мунарык же үрөң-бараң, үрүлбүрүл деп аталат.
Тармал чөп
Тармал чөп (Thalictrum L. 1753) – байчечекейлер тукумундагы көп жылдык өсүмдүк уруусу. Жалбырагы канаттай, бир нече ирет тилкелүү, кезектешип жайгашкан. Гүлү майда, 4 мүчөлүү, жөнөкөй гүл коргондуу, аталык жипчелери узун. Топ гүлү чачыдай, чатырчадай, шыпыргыдай. Европада, Азияда, Африкада 120дан ашык түрү таралган. Кыргызстанда 6 түрү шалбаа, бадал, токой арасында, тоонун таштак бетинде өсөт. Айрым түрүнүн (сасык Т. ч.) маңызы медицинада кан басымын төмөндөтүү үчүн кеңири колдонулат.
Акыль-Чор
Акыль-Чор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Ширта дарыясынын сол жээгинен 106 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 126 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тынаев Жамаке
Тынаев Жамаке (1933-ж. т., азыркы Ысык-Көл обл., Жети-Өгүз району, Оргочор айылы - 1986, ошол эле жер) - малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1981), Кыргыз.
ССР мамлекеттик сыйл. лауреаты. (1978). Кырг. ССРинин мал чарбасына эмгеги сиңирген ишмер устат (1980). 1948-жылдан Оргочор кой чарба тажрыба станциясында чабандын жардамчысы, 1951жылдан баш чабаны болуп иштеген. 1981-ж. ар жүз тубар койдон 150 козу, ар койдон 5,0 кгдан жүн кыркып алган. 1975-86-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Эки Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Земфира
Земфира (толук аты-жөнү Земфира Талгатовна Рамазанова (тат. Земфира Тәлгать кызы Рамазанова); 1976-жылы 26-августта, СССР, РСФСР, Башкыр АССРинде туулган) - орус рок-ырчысы, музыкант, композитор, продюсер жана акын. Земфира, журналисттер "аял року" деп аташкан орус рокунун жаңы кыймылынын жүзү катары таанылган.
Земфира 1998-жылдын башында Уфадан Москвага көчүп, ал жерде өзүнүн "Zемфира" тобу менен бир жылдан кийин чыккан, алгачкы студиялык альбомунун үстүндө иштеген. 1999-жылдан тартып, Земфира коомчулуктун жана прессанын көңүлүн өзүнө бура алган алты студиялык альбом чыгарган. Мындан тышкары анын дискографиясына би-сайддар жыйнагы жана эки концерттик альбом кирет. Анын лирикалык изденүүлөрүнөн ошол таптагы жаштардын руханий толгонууларын жана издөөлөрүн байкашкан. 1999-жылы "Огонёк" журналы Земфираны "муундун жарылып чыккан үнү" деп атаган. Кесиптик жолунда ырчынын көптөгөн ырлары Орусиянын музыкалык чарттарынын сап башында турган. Алардын арасында "Ариведерчи", "Издегем" (орус. Искала), "Трафик", "Сейил" (орус. Прогулка), "Талкаландык" (орус. Мы разбиваемся) жана "Айла жок" (орус. Без шансов) аттуу ырлары бар.
Земфира сынчылардын оң баасына татыган "Жашыл театр Земфирада" (орус. Зеленый театр в Земфире) (2008) аттуу музыкалык тасмага продюсерлик кылган. Земфира, режиссёр Рената Литвинова менен биргеликте "Ританын акыркы жомогу" (орус. Последняя сказка Риты) (2012) аттуу тасманын продюсерлеши болгон жана тасманын музыкасын жазган. Аталган тасма Эл аралык 3-Одесса кинофестивалынын жана Эл аралык 34-Москва кинофестивалдарынын конкурстук программаларына катышкан. Мындан тышкары Рената Литвинованын "Кудай: кантип сүйүп калдым" (орус. Богиня: как я полюбила) ж.б. тасмаларына музыка жазган. Земфиранын "Ырахмат" (орус. Спасибо) альбомунан бир канча ыр Кира Муратованын "Шарманка үчүн обон" (орус. Мелодии для шарманки) тасмасында жаңырат; "Түбөлүк кайтуу" тасмасында болсо, кадрда бир канча ирет "Риголетто" операсынан ырчынын аткаруусундагы "Герцогдун ырлары" (орус. Песенкки герцога) концерттик жазмасында көрсөтүлөт.
1999-жылы шоу-бизнеске баш баккандан бери Земфиранын тыш келбетинде, сахнада жана журналисттер менен маектешүүдөгү жүрүм-турумунда көптөгөн өзгөрүүлөр болду. Анын көпчүлүк алдындагы кылык-жоруктары өөн учурап, прессада жагымсыз маанай жараткан. Мындан тышкары Земфира кынаптуулугу жана музыка продюссерлери менен катуу пикир келишпестикетери менен өзгөчөлөнөт. Ошондуктан ал өз альбомдоруна өзү продюсерлик кылат. Земфиранын музыкалык стили рок жана поп-рокко таандык деп эсептелет. Анын музыкасынан гитаралык поптун таасирин жана жазз менен боса-нованын айкалышын байкашат.
2004-жылы 9-класстар үчүн тарых окуу китебинин "Руханий жашоо" бөлүмүндө Земфиранын аты аталып, ал "таптакыр башка" жаштардын музыка маданиятынын баштоочусу катары эскерилген (окуу китептин автору - Москва мамлекеттик педагогикалык университетинин профессору Александр Данилов). Земфира 2000-жылдардагы жаш топторго, дегеле жаш муунга чоң таасир калтырган. 2010-жылдын ноябрында, анын дебюттук альбому "Афиша" журналы тарабынан "Бардык мезгилдердеги 50 мыкты орус альбому. Жаш музыканттардын тандоосу" тизмесине кирип, анда бешинчи сапты ээлеген. Рейтинг Орусиянын ондогон жаш музыкалык топторунун өкүлдөрүнүн арасында жасалган сурамжылоого ылайык түзүлгөн. Бул тизмеге "Сүйүүм, мени кечире көр" (орус. Прости меня моя любовь) альбому да кирген (43-орун).
Земфира 2012, 2013 жана 2014-жылдары "Эхо Москвы" радиостанциясы, РИА Новости, "Интерфакс" маалымат агенттиктери жана "Огонёк" журналы тарабынан түзүлгөн "Орусиянын эң таасирдүү жүз айымы" рейтингине кирген.
Пайшор
Пайшор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Под-Вэр-Ю дарыясынын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чындап өкүнүү
Чындап өкүнүү – кылмыш-жаза жоопкерчилигин жеңилдетүүчүжагдайлардын бири; сотко статьянын санкциясынын алкагында жазалоо чарасын төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет; күнөөлүүнүн адепки тергөөнүн жүрүшүндө же сотто жасалган кылмыштын баардык жагдайлары тууралуу ыктыярдуу айтып берүүсү жана өзүнүн жана кошо катышуучулардын аракеттерин терс баалоосу. Күнөөлүү сот алдында өзү менен кошо катышкандарды ашкерелеген учурда, кылмыш жасоого түрткү болгон жагдайларды ж. б. түшүндүргөндө Ч. ө-нүн жазаны дайындоодогу мааниси өсөт.
Гуллафал
Гуллафал (лат. Gullaphallus mirabilis) — майда балыктардын бир уруусу.
Яхня (дарыя)
Яхня — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ега дарыясынын оң жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аркыт (айыл)
Аркыт ― Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айыл. Кызыл-Суу айыл аймагына кирет.