Кыргыз_малекетинин_герби_тууралуу
Жогорудагыдан загал жагалмай термини биринчиден канаттуу асман бугусу же атты алганын көрдүк. Кыргыздын эпосторунда да канаттуу аттар Чынкожонун Кара аты, Кыяздын Тооторусу, Коњурбайдын Кара аты, Манастын Аккуласынын эти кызыганда «бир жагында 21, бир жагында 20 канат бар, аркасында ажыдардын түрү бар» укумуштуу тулпарлардын болушу, алардын асманга учушу чыгармаларга бекер кирген эмес. Ал эми Эр Төштүктүн аты Чалкуйрук Төштүк менен оор шарттарда аны менен сүйлөшүп, кењешет, аты ага алдын-ала оор болуучу жагдайлар жөнүндө кабар берет, айтып турат. Ал мифологияда, диний ырым-жырымдарда жана искусстводо баардык азыркы түрк-монгол элдеринде жолугат. Экинчиден загал сөзү-бүркүт, шумкар, ителги, крест. Жагалмай сөзү түрк-монгол элдериндеги шаманизм, «Дүйнөлүк дарак» же «Эне дарагындагык» крести же болбосо кызыл бүркүттү түшүндүргөн. Байыркы түрк-монгол элдери ал даракка сыйынышкан, курмандык чалышкан жана шамандардын жанын, жандардын дүйнөсүнө алып барат. Курмандыкты асманга алып кетет, ошондой эле адам өлгөндө анын жанын да асманга алып кетет дешкен. Ал дүйнөлүк дарак же болбосо бүркүт кызыл болгон. Байыркы мезгилде кызыл түс канды, өмүрдү түшүндүргөн. Экинчиден кызыл түс анын от жана күн менен байланыштырган.14 Дагы бир токтолуп кетүүчү сөздүн бири дүйнөлүк дарак же болбосо «Чынар терек», космос дарагы, асман дарагы аталышына байланыштуу. Ал дарактын тамыры жер алдындагы дүйнөдө (өлүктөр дүйнөсүндө), ортоњку сөњгөгү (жер үстүндө кадимки адамдар өлкөсүндө), башы асманда (кудайлар өлкөсүндө) жашаган бүткүл ааламды өзүнө туташтырып турат. Бай теректин эгеси көпчүлүк учурда аял (эне) түрүндө элестетилип, ал өлүп бараткан, чарчап чаалыккан адамга, өлбөс же күч кубатка ээ кылуучу, жашартуучу ичимдик тамак тартуу кылат. Мисалы Каныкей Букарга качканда ачка болуп, чаалыкканда Каныкейди Байтерек сүт берет. Алтайлыктардын да элдик оозеки эпикалык чыгармачылыгында Байтерек жөнүндө маалымат бар. Анда дарактын башында бүркүт, күкүк конуп олтурса, түбүндө бөрү жатат. Күкүктүн сайраганы өлгөн адамды тирилтет, куураган дарак бүрдөйт. ж.б. Ушундай эле маалымат кийинки эле мезгилди сүрөттөгөн Эр Табылды эпосуна кирип кеткен. Эр Табылды ээн талаада калганда күкүкө « оо күкүк, отуз жерге ок тийди, кыбыраарга алым жок. Сүлдөрүмдө кубат жок. Басып барар бутум жок, жеткизип берер кишим жок, сенден башка досум жок. Өлө турган чак болду, калмак менен сайышып, кара жаным кейиди. Кайрылып күкүк суу берчи» дейт. Күкүк сууну карай учуп, сууну Табылдынын оозуна тамызат. Күкүк кудайга кайрылып «суу ташыганга чанач жок» дегенде, күкүкө жемсөө бүтүп, жемсөөгө суу толгондо, көтөрө албай, уча албай жыгылып, жөрмөлөп келип, сууну Табылдынын оозуна куйган экен. Табылды эми молдо досум бар эле, дарысы көп эле, жакшылык кылып чакырып келип бер дегенде, беш балам бар эле аны кантем дегенде, кудай анын сөзүн угуп, анын балдарына башка чымчык куштар жем бердирип койгон экен. Ошондон кийин күкүк анын досун чыкырып берип Эр Табылды айыккан экен.15 Ушуга окшош эле кызыктуу материалдар Көчпөсбай «Эр Төштүк» чыгармасында да жолугат. Бул жерде да негизги образдар Күкүк, Сейнеп, Чынар терек ж.башкалар.16 Төштүк жер астына түшүп, дарактын башынан Алп кара куштун балдарын жутмак болгон ажыдарды өлтүрөт. Мындан биз дүйнөүк дарактын классикалык үлгүсүнө жакын көрүнүштөрдөн сакталганын көрөбүз. Асманды бүркүт, жер астын ажыдар ээлеп алганын көрөбүз. Манасты да Алп кара куш менен ажыдар колдоого алат. Мунун өзү Манастын күч кайраты байыркы түрк элдеринин түшүнүгүндөгү жер алды, жер үстү, асманга чейин тењ жеткенин көрөбүз. Ошондой эле жагалмай сөзүнүн биринчи бөлүгү, куш. Дүйнөлүк дарак, күн, ал адамдардын жанын асманга алып кетүүчү катары Саян, Алтай түрк элдериндеги диний-ырым жырымдагы маанилүү элемент катары көрдүк. Сөздүн экинчи бөлүгүн көп окумуштуулар кыскартылган түр катары май терминин Умай эне байланыштырышат. Умай эне байыркы түрк кудайы, балдарды коргоочу, үй-бүлөөлүк тукумдун сактоочусу, бардык жердеги башталыш, түшүмдүүлүк. Азыркы түрк тилдүү элдерде бул Умай-эне кудайы түрдүү формада айтылат.Мисалы кумандыктар – Пай-она, май-эне, телеуттар – пай-ана жана май эне, качининдиктер – май, кыргыздар умай –эне. Абрамзондун оюу боюнча Умай перстерден алынган сөз да ал кушту, дүйнөлүк даракты түшүндүргөн.17 Башкыр «Ак-Бузат» эпосунда күндүн кызы жана суу астындагы падышасынын ак-куу кызынын аты Хумай. Якуттарда жогорку кудайдын Урун-Айынын аялынын аты, кээде элге ак-куу образында адамдарга көрүнүп турат, Хубай хатун, буряттар өзүнүн асманда –кыз ак-куусун Хобаши хатан деп аташат. Кыргыз-орус сөздүгүндө кумай-снежный гриф деп берилген. Байыркы түрк элдеринде да теңир Умай жөнүндөгү түшүнүк кандайдыр бир убакта куш кудайы (ал көпчүлүк убактарда куш катары кабыл алынат) баардык жандуу нерселерди жараткан тукумдуулуктун, түшүмдүүлүктүн символу катары болгондугу менен да белгилүү. Кыргыздарда акылман, көптү көргөн, эрки күчтүү, улгайган, эмчи-домчу аялдарды Умай энеге теңешкен. Бата тилегенде, ар-кандай ырым-жырымдарды жасаган мезгилдерде, катуу ооруганда Умай эненин аты менен сыйынышкан. Кыргыздардын ырым–жырымдары боюнча бала төрөлгөндөн чоңойгонго чейин аны ардайым Умай эне колдоп, ар кандай жаман нерселерден, оору-сыркоодон колдоп турат деп ишенишкен. Бала-бакыра сыркоологондо: »Менин колум эмес, Умай энемдин колу, менин дарым эмес, Умай энемдин дарысы» деп дарылашкан. Кыргыз элинин ишенимдери боюнча наристенин куйругундагы, аркасындагы көгүш тактар Умай эненин колунун тагы, наристе бала күлгөндө, үн салса Умай эне менен сүйлөшүп жатат, эгинден мол түшүм алынса, малдын төлү жакшы болсо: «Умай эненин эмчегинен сүт акты» дешкен. Дагы бир кызыктуу изилдөөнү талап кыла турган материалдардын бири «кыргыз» этнонимине байланыштуу. Ю.А.Зуевдин гипотезасы боюнча «кыргыз» этноними «грифтер өлкөсү»  (инди-иран тилинде karkasa, karkas ж.б. –бүркүт) деп, ал эми «бурут» этнонимии «бүркүт» катары чечмеленет18. Азыркы кезде мамлекеттик геральдика илиминде бүркүттүн эмблемасы улуттук көзкарандысыздыктын белгиси катары көптөгөн өлкөлөрдүн гербдеринде чагылдырылган. Бүркүт кеңири тараган геральдикалык эмблема катары, бир эле мезгилде шумкарды, бүркүттү, кондорду жана башка жырткыч куштарды да түшүндүргөн.