cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эпкин (Кочкор району)
Калкы
Калкы ― 1637 киши (2009-жылы).
Эңилчектер
Эңилчектер (лат. Lichenes) — козу-карындар менен микроскоптук жашыл балырлардын жана/же цианобактериялардын (фотобионт, же фикобионт) симбиозу. Микобионт катмарларды (таллом) түзөт, талломдун ичинде фотобионттордун клеткалары жайгашкан. Тайрада болжол менен 17000 дөн 26000 түрлөр, 400 тукум бар.
Изидлөө тарыхы, систематикасы
Лихенологиянын (эңилчектер тууралуу илим) башаты болуп Карла Линнейдин окуучусу Эрик Ахариустун чыккан эмгеги «Methodus, qua omnes detectos lichenes ad genera redigere tentavit» («Эңмлчектерди аныктоонун методу») саналат (1803-жыл). Эрик өз эмгегинде эңилчектерди өзүнчө тайпага бөлүп, алардын денесине жараша системалаган. Ошол кезде тайпага 906 түр кирген. Эңилчектердин симбиоздук жаратылышы тууралуу биринчилерден болуп 1866-жылы, врач жана миколог Антон де Бари көрсөткөн. 1869-жылы ботаник Симон Швенденер симбиоздук жаратылыш бардык эңилчектерде бар деген. Ошол эле жылы орус ботаниктери Андрей Сергеевич Фаминцын жана Осип Васильевич Баранецкий эңидчектердеги жашыл клеткалар - бир клеткалуу балырлар экенин аныкташкан. Бул ачылыштар замандаштары тарабынан чоң колдоого алынып, кызыгууну туудурган.
Учурда лихенология өз алдынча дисциплина катары каралып, микология жана ботаника менен теңдеш окутулат.
Келип чыгышы
Эңилчектердин жашоо чөйрөсү таш доору менен башланышкан эмес. Анын эски өкүлү кремний сланцинде табылып девонго (жашы болжолдуу 400 млн жыл) таандык. Андан байыркы өкүлү Spongiophyton, морфологиялык жактан эңилчек деп таанылган, ошондой эле изотопиялык өкүлү катары бирок бул жерде ал болжолдуу каралат. Тактала элек изилдөөлөргө караганда Nematothallus да эңилчек болуп саналат.
Каргыш ырлары
Каргыш ырлары- оозеки чыгармачылыктагы каада-салт ырларынын түрү. Кыргыз фольклорунда К. ы. көркөмдүк түзүлүшү, мааниси, кеңири масштабда өнүккөндүгү м-н салттуу поэзиянын бир бөлүгү катары кабылданган. Мындай ырлар адамдын күнүмдүк жашоосунда турмуштук бир кырдаалдан (жек көрүү, өч алуу, ич күйүү, ардануу) улам келип чыккан. Адатта К. ы. алгач кара сөз түрүндө айтылып, кээде ар кандай магиялык күчтөр, көз боёмочулук м-н тыгыз байланышта болгон, мис., байыркы грек мифтеринде, шамандардын ырым-жырымдарында мындай көрүнүш арбын. Кийинчерээк эки же андан көп can ыр формасында айтыла баштаган (мис., Муздаган таштай бол, мүлжүлгөн баштай бол! Ичкениң ирим болсун, жегениң желим болсун! Эчкинин сүтүн жутпай кал, энеңдин үнүн укпай кал! ж. б.). Айтылган каргыш багытталган адамдын тагдырына терс таасири тийген учурлар болгон. Каргышты илгертен «касиеттүү» деп эсептелген адамдар айткан. Элдик эпикалык чыгармалардын (эпостордун, легенда, миф, уламыштардын) тексттеринде (мис., «Манас» үчилтигинде, «Эр Төштүк», «Кожожаш», «Курманбек» эпосторунда) каргыш белгилүү бир окуянын андан ары өнүгүшүнө шарт түзөт. Ал түрк тилдүү элдердин фольклорунда да кездешет. Каргыш ырлары бирөөлөрдү каргоо, жектөө, аларга жамандык тилөө үчүн жаратылган элдик оозеки чыгармалардагы лирикалык жанрдын бир түрү. Мисалы,
Муздаган таштай бол, Мүлжүгөн баштай бол!
Күйгөн көмүрдөй бол! Керткен дүмүрдөй бол!
Коночо конгон чечтей бол, Туман баскан кечтей бол!
Жыдыган каштай бол, Жулмаланган чачтай бол!
Ичкениң ирим болсун, Жегениң желим болсун!
Түтүнүңдү булут көрбөсүн, Жугундуңду ит көрбөсүн!
Аргындын сүтүн жутпай кал, Атаңдын үнүн укпай кал!
Эчкинин сүтүн жутпай кал, Энеңдин үнүн укпай кал
Кемирчектей кепселип кал, Кебектен бетер экчелип кал!
Кырдагы тарп малдай бол, Кыйрап жаткан талдай бол!
Аңгекке түшкөн малдай бол, Айрылган шакта талдай бол!
Каткан какма төөдөй бол, Казандан түшкөн көөдөй бол!
Самандай болуп саргарып жүр, Сан албай ойго байланып жүр!
Курмушудай кубарып жүр, Куу санаага ууланып жүр!
Мына ушинтип эң жаман тилектер тиленип, катуу сөздөр айтылып, ыр аркылуу өз каргышын билдирген учурлар болгон. Мындай ырлар эпикалык ири дастандардын ичинде да учурайт. Муну тескери бата деп да айтууга болот. Каргыш ырлары оозеки адабияттын эң байыркы жанрларынын бири. Фольклордун башка жанрлары сыяктуу эле стадиялык өнүгүү жолу менен калыптанган. Кыргыз фольклорунда каргыш ырларынын түрлөрү көркөмдүк түзүлүшү, мааниси, кеңири тематикадагы масштабда өнүккөндүгү менен салттуу поэзиябыздын бөлүнбөгөн бир бөлүгү катарында кабылданган. Каргыш ырлары – адамдын күнүмдүк жашоо процессинде турмуштук бир кырдаалдан (жек көрүү, өч алуу, ич күйүү, ардануу) улам келип чыккан адамдын психикалык абалынын курчушун көргөзөт. Адатта каргыш ырларынын алгачкы формасы кара сөз түрүндө болуп, көбүнчө жабык айтылуучу (заклинания, заговор) ар кандай магиялык күчтөр, манипуляция менен тыгыз байланышта болгон. Мисалы акыркы грек мифтеринде, шамандардын ритуалдарында мындай көрүнүш арбын. Кийинчерээк каргыш эки же андан көп сап ыр формасында айтыла баштаган. Ал эми оозеки маданий үлгүлөрдө каргыш кадимки поэзия түрүндө калыбына келип, өзүнчө жанр катары функцияны аткарууга жетишкен.
Кардиология
Кардиология (грекче kardia – жүрөк жана ...логия) – медицинанын жүрөк-кан тамыр системасынын түзүлүшүн, функциясын, ооруларынын пайда болуу себебин диагноздоо, оорунун өтүшүн, дарылоо жана алдын алуу ыкмаларын иштеп чыгуучу бөлүмү. Кардиология жөнүндөгү маалыматтар байыркы адабияттардан белгилүү.
17–19-кылымдарда коронар кан айлануусу ачылып, жүрөк кемтигинин кээ бир түрү, стенокардия жана башка оорулар белгилүү болгон. Франциялык врач Р. Лаэннек стетоскоптун жардамы менен жүрөктүн согуу добушун угуу ыкмасын киргизип, көпчүлүк жүрөк ооруларына диагноз коюуну жеңилдеткен (1819). 19–20-кылымдарда физиологиянын өнүгүшү, айрыкча И. М. Сеченов, И. П. Павлов ж. б-дын эмгектери кардиологиянын андан ары өнүгүшүнө көмөк болгон. Голландиялык илимпоз В. Эйнтковен электрокардиография (1903), орус врачы Н. С. Коротков артерия кан басымын аныктоодо добушту угуу методун сунуш кылган. Азыркы кардиология эң татаал диагностикалык жана дарылоочу аппараттар менен жабдылган. Жүрөк-кан тамыр ооруларын аныктоодо рентгеноскопия, рентгенография, ангиокардиография, электркимография жана башка методдор колдонулат. Техниканын жетишкендиктери жана диагностиканын азыркы методдору жүрөккө операция жасоого мүмкүнчүлүк түздү. 1967-жылы америкалык врач К. Барнард медицинанын тарыхында 1-жолу жүрөктү көчүрүү операциясын жасаган. Россияда жүрөк-кан тамырга А. Н. Бакулев, Б. В. Петровский, A. А. Вишневский жана башка операция жасашкан. Кыргызстанда биринчи жолу 1958-жылы И. К. Ахунбаев жүрөккө операция жасаган. 1977-жылы Фрунзеде (азыркы Бишкек) Кардиология Илим изилдөө институту ачылган (азыр Улуттук кардиология жана терапия борбору).
Перляк (дарыя)
Перляк — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тым дарыясынын оң жээгинен 706 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Обь Васюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ай-Мегин-Еган дарыясы
Ай-Мегин-Еган — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мегин-Еган дарыясынын оң жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Рысбеков Болот
1969-1973-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин экономика факультетинде окуган.
1973-1980-жж. Талас районунун «Коммунизм» колхозунда бухгалтер, 1980-1983-жж. Талас райондук айыл чарба башкармасында улук экономист, башкы бухгалтердин орун басары, 1983-1984-жж. Талас райондук борборлоштурулган оорукананын башкы бухгалтери, 1984-1985-жж. Фрунзе суу курулушунда башкы бухгалтер, 1985-1988-жж. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинде Талас облусу боюнча улук текшерүүчү, 1988-1993-жж. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу мамлекеттик инспекциясынын Талас облусу боюнча бөлүмүнүн начальниги, 1993-2000-жж. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин каржы көзөмөлүндө башкы инспектор, 2001-2003-жж. Талас облусунун айлана чөйрөнү коргоонун жергиликтүү фондусунда жетекчи, 2003-2008-жж. Талас, Кара-Буура райондорунун прокуратурасында адис, 2009-жылдан Чүй облусунун Панфилов райондук прокуратурасында адис болуп эмгектенип келет. 2008-жылдан Талас облусунун «Талас турмушу» гезитинин кабарчысы, «Бүргө-баатыр» коомдук кайрымдуулук фондусунун координатору, штаб жетекчиси.
«Чер жазайын» поэмасы, «Ит багар» сатиралык чыгармасы, «Энеме», «Мекеним» ж.б. ырлары «Талас турмушу», «Манас ордо» гезиттеринде жарыяланып, республика-лык телерадиодон уктурулган. 1999-жылы Талас облустук администрациясынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
Кыргыз тилинде
Жан дүйнөмдүн жаңырыгы: Ырлар. - Б.: Шам, 2005. - 137 б.
Бүргө баатыр баяны: Ыр түрүндө көркөм баян. - Б.: БГУнун басмаканасы, 2008. - 318 б.
Күрөң аюу
Күрөң аюу (Ursus arctos, Linnaeus, 1758) – сүт эмүүчү жаныбар.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Негизинен бийик тоолорду мекендейт. Аюулар Кыргызстанда өрөөндөрдөн башка бүткүл территорияларды ээлейт. Аюулар жашаган жерлер белгилүү: Тескей жана Күнгөй Алатоо, Нарын, Атбашы, Кыргыз, Талас, Чаткал, Фергана, Алай жана Заалай сыртындагы тоо кыркалары. Кыргызстандан тышкары Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан, Кытай, Индия, Непал, Пакистан жана Афганистан.
Жашаган аймактары
Негизинен бийик тоолуу аймактар.
Саны
Өткөн кылымдын 70-жылдарында Чаткал тоо кыркаларынын жаңгак-мөмөлүү токойлорунда аюунун саны бир кыйла көп болгон. Ушул зоналарда 1 миң гектарда түрдүн жыштыгы 0,6-0,8 башка жеткен. Сарычелек коруктун 10-12 миң гектар территориясында түргө жагымдуу жерлерде 26 баш саналган. 1964-жылы Фергана тоо кыркаларынын чыгыш бетинде аңчылыктардын изилдөөлөрү боюнча 200 миңге жакын гектар аянтта аюунун жалпы саны 200-250 башты түзгөн. Ошондой эле Фергана тоо кыркасынын калган территорияларында, дагы Бабашата, Чандалаш, Пскем жана Талас тоо кыркаларында жашашы белгилүү. Тескей Алатоо, Кыргыз тоо кыркаларында жана Ички Тянңшанда 40 миң гектар территорияда 1-2 аюу гана саналган. Акыркы 10 жыл ичинде бардык жерлерде саны кескин азайды. Аюунун саны төмөн, бул жырткычка мүнөздүү эмес.
Чектөөчү факторлор
Браконңерлик.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Колдо көбөйтүү боюнча маалыматтар белгилүү.
Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин жана Кыргыз ССРинин Кызыл китептерине киргизилген. 1986-жылдан тартып азыркы убакытка чейин ага аңчылык кылууга тыюу салынган. Кыргызстандын коруктары менен заказниктеринде башка жаныбарлар менен бирге коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Анын чогулган жеринде жаңы коруктар менен заказниктерди уюштуруу. Жергиликтүү элдердин арасына түшүнүк иштерин жүргүзүү. Ушул түрчөнүн биологиясы начар изилденгендиктен көңүл буруу зарыл.
Статусу
VII категория, Lower Risk/least concerned, LR/lc. Ареалы менен саны кыскарып бара жаткан түр. U.a.isabellinus Horsfeld, 1826 түрчөсү кездешүүдө. Республиканын территориясында аюунун сейрек түрчөсү.
Груперлер
Груперлер (лат. Epinephelus) — корумчул алабугалардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: кызыл групер (лат. Cephalopholis miniatus), таргыл групер (Epinephelus fasciatus), уюк чаар групер (Е. merra), жапон групери (Aulacocephalus temmincki).
Рысбаев Сулайман
Рысбаев Сулайман - балдар жазуучусу жана педагог. Ош шаарында 1956-жылы туулган. 1973-жылы Токтогул районундагы «Бирлик» орто мектебин аяктап, 1978-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн.
1987-жылга чейин Аламүдүн жана Токтогул райондорунун айылдык мектептеринде кыргыз тили, адабияты мугалими болуп иштеген. 1987-жылдан бери Кыргыз билим берүү академиясында улук илимий кызматкер, 1989-жылдан тартып сектор башчысы, 1992-жылдан тартып кыргыз тили, адабияты бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп келе атат.
1995-жылы педагогика илимдеринин кандидаты, 2000-жылы доцент, 2005-жылдан тартып кыргыз тили, адабияты кафедрасында профессордун милдетин аткаруучу, 2006-жылы педагогика илимдеринин доктору илимий даражасын коргогон.
1992-жылдан бери анын авторлугунда жазылган 9 окуу китеби мектепте негизги окуу китеп катары окутулуп, аңгеме-жомоктордон турган 9 көркөм жыйнагы балдар бакчасынын окуу куралына, класстан тышкаркы окуу китебине айланган.
Бир нече автордук жомоктору жана аңгемелери өзбек тилине которулуп, Өзбек-стандын балдар басылмаларында жарыяланган.
Республикалык өспүрүм жаштарынын «Кырчын» жана бөбөктөрдүн «Байчечекей» журналдарынын, «Кыргыз тили» гезитинин редколлегияларынын мүчөсү.
9 монографиянын, 2 концепциянын, 2 мамлекеттик стандарттын, 11 окуу программаларынын, эне тилин жана адеп сабагын окутуу боюнча 3 методикалык көрсөтмөнүн, кыргыз жана орус мектептери үчүн 6 окуу хрестоматиясынын, 7 методикалык адабияттын, 18 кошумча окуу колдонмолорунун жана мугалимдер үчүн 11 методикалык жана кошумча адабияттардын, «Чыпалак бала» диафильминин автору. Ошондой эле «Кыргыз балдар адабиятынын антологиясынын» түзүүчүлөрдүн бири.
2002-жылы И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин окумуштуулар Кеңешинин чечимине ылайык кыргыз педагогика илиминдеги ийгиликтери жана «Алиппе» окуу комплекси үчүн кыргыздын тунгуч агартуучусу, алгачкы «Алиппенин» автору И.Арабаев атындагы сыйлыктын ээси болгон.
2002-жылы Эл аралык «Түгөлбай ата» коомунун «Манас атанын урпактары» ат-туу эстелик медалы, 2004-жылы «Көк Асаба» диплому менен сыйланган.
Чечим (резолюция)
Чечим (резолюция) (лат. resolutio – чечим) – 1) жамааттык органда же кандайдыр бир коомдук ассоциациянын (бирикменин) мүчөлөрүнүн чогулушунда талкуулоонун натыйжасында кабыл алынган кайсы бир маселенин чечилиши; 2) ыйгарым укуктуу кызмат адамынын өзүнө баш ийген кызматчыга берген көрсөтмөсүн, тапшырмасын же тескемесин чагылдырган иш кагазынын четиндеги жазуу.
Рысбаев Сулайман
1993-жылы «Кыргыз Республикасынын эл агартуунун отличниги» төш белгисин алган.
2006-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасын, 2006-жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын «Кыргыз тили» төш белгисин алган.
2008-жылы Москвада өткөн «Библиобраз-87» фестивалынын лауреаты болуп, 2008-жылы Москва шаарындагы Эл аралык педагогикалык жана социалдык илимдер академиясынын академиктигине шайланган.
1989-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 2000-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Жылмайып турган таш: Кенже жаштагы бөбөктөр үчүн аңгемелер жана жомоктор. – Б.: Эркин-Тоо, 1996, 2007. – 77 б.
Сыйкырдуу жазуу: Бөбөктөр үчүн аңгемелер жана жомоктор – Кант, 1998, 2007. – 59 б.
Мендей менен Сендейдин жоруктары: Бөбөктөр үчүн аңгемелер жана жомоктор. – Б.: УИАнын басмаканасы, 2000, 2007, 2009. – 62 б.
Баланын канаты: Бөбөктөр үчүн аңгемелер жана жомоктор. – Б.: Плюс, 2001. – 71 б.
Бакыт издеген бала: Бөбөктөр үчүн чакан аңгемелер жана жомоктор. – Б.: Бийиктик, 2003. – 233 б.
Айжаз менен Бегулан: Романтикалуу аңгеме. – Б.: Архи, 2004, 2007. – 31 б.
Адам-пери: Бөбөктөр жана жеткинчектер үчүн жомоктор, романтикалуу жомок-аңгемелер, жомок-пьеса, жомок-повесть. – Б.: Бийиктик, 1999, 2006. – 212 б.
Бөбөктөргө гүлдесте: Чакан аңгемелер жана романтикалуу жомок-повесть. – Б.: Гүл-чынар, 2007. – 142 б.
Айбийке сулуу: Жомоктор. – Б.: Бийиктик, 2008. – 183 б.
Умай бала: Жомок-повесть. – Б: Бийиктик, 2008. – 43 б.
Окуу китептери
Кыргыз мектептери үчүн
Алиппе: Окуу-усулдук комплекс. – Б.: Педагогика, 1998, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2007, 2008. – 160 б.
Алиппе: Окуу-усулдук комплекс, 2-бас. – Бишкек, Финляндия, «Сканрус», 1999. – 144 б.
Кыргыз тили: 2-кл. үчүн окуу китеби. – Б., 2000, 2002, 2005, 2008. – 192 б.
Кыргыз тили: 3-кл. үчүн окуу китеби. – Б.: Педагогика, 2003, 2005, – 168 б.
Адеп алиппеси. – Б.: Билим куту, 2005, 2007. – 128 б. (авторлош).
«Алиппе-интеллектуал» (комплекс) 1-кл. үчүн эксперименталдык окуу китеби. – Б.: Билим куту, 2007. (авторлош).
Кыргыз тили: 1-кл. үчүн. – Б.: Билим куту, 2007. (авторлош).
Дилачар: 1-кл. класстан тышкаркы окуу китеби. – Б.: Билим куту, 2007. (авторлош).
Тилачар: 1-кл. окуу жана сөз өстүрүү китеби. (авторлош).
Орус мектептери үчүн
Кыргыз тилинде сүйлөйбүз: 1-кл. (комплекс). – Б.: Мектеп, 1999. – 152 б.
Кыргыз тилинде сүйлөйбүз: 1-кл. – Б.: Архи, 2003. – 152 б.
Кыргыз тилинде сүйлөйбүз: 1-кл. – Б.: Билим куту, 2004, 2006. – 152 б.
Кыргыз тили: 2-кл. – Бишкек, Финляндия, «Сканрус», 1999. – 152 б. (авторлош)
Кыргыз тили: 2-кл. – Б.: Архи, 2002, 2003, 2004, 2006. – 152 б. (авторлош)
Кыргыз тили: 3-кл. – Бишкек, Финляндия, «Сканрус», 1999. – 168 б. (авторлош)
Кыргыз тили: 3-кл. – Б.: Архи, 2002, 2003, 2004, 2006. – 152 б. (авторлош)
Кыргыз тили: 4-кл. – Б.: Мектеп, 1992, 1994, 1998, 2000, 2002, 2003, 2004. – 176 б. (авторлош)
Өзбекстандагы кыргыз мектептери үчүн
Кыргыз тили: 2-кл. – Ташкен, 2002, 2003. – 112 б.
Кыргыз тили: 3-кл. – Ташкен, 2003. – 112 б.
Алиппе: 1-кл. – Ташкен, 2003, 2007. – 112 б.
Алиппе: Өзбекстандагы кыргыз мектептеринин 1-класстары үчүн окуу китеби. – Ташкент: Өзбекстан, 2008. авторлош.
Эне тили жана окуу китеби: Өзбекстандагы кыргыз мектептеринин 1-класстары үчүн окуу китеби. – Ташкен: Өзбекстан, 2008. авторлош.
Эне тили: Өзбекстандагы кыргыз мектептеринин 2-класстары үчүн окуу китеби. – Ташкен: Өзбекстан, 2008. авторлош.
Эне тили жана окуу китеби: Өзбекстандагы кыргыз мектептеринин 3-класстары үчүн окуу китеби. – Ташкен: Өзбекстан, 2008. авторлош.
Бала бакчалар үчүн
Наристе-Алиппе: 5-6 жашар балдар үчүн. – Б., 2008.
Башка тилдерде
Баланын канаты. – Б.: Агахан фонду, 2006, 2008 – 6. – анг.
Периштенин кайтып келиши. – Гамбург, 2007. – 12 б. – нем.
Периштенин кайтып келиши: Эл аралык «Библиобраз-2007» к-те. – Ереван, 2007. – 12 б. – армян.
Юрманга (Сундоба куймасы)
Юрманга — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сундоба дарыясынын сол жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Реферат
Реферат – илимий стилде жазыла турган окуучунун өзүнүн жеке ой жүгүртүүсүнө багытталган чакан көлөмдүү эмгек. Ал конспектилөөнүн негизинде ишке ашат. Башкача айтканда тегил же бул илимий тема боюнча кыскача маалымат берүүнүн ыкмасы болуп саналат. Эгерде силер химия илиминин башталышы, анын ижөнүндө жаза турган болсоңор, алды менен химия илими жөнүндө, ал кайсы кылымда иликтөөнүн же иштей баштоонун башаты жөнүндө конспектилеп, иреттеп жазасыңар. Ал химиктер кимдер, антип эмне үчүн аталгандыгына көңүл бурасыңар. Анан М.В.Ломоносовдун химия илиминдеги салымын, ордун аныктайсыңар. Муну үчүн бир канча адабияттарды карап окуп, толук малымат алышыңар зарыл. Анын мезгилдик системасынан кийин кандай толуктоолор болорун айтышыңар зарыл. Анын мезгилдик системасынан кийин толуктоолор болорун айтышыңар зарыл. Ошондуктан реферат алгачкы илимий эмгектин башталышы деп эсептелгендиктен, жазылыш ыраатынан болушу да манилүү. Реферативдик журналдар деп атала турган илимий топтомдор бар. Алар илимдин тармактары боюнча акыркы чыккан эмгектердин кыскача мазмуну, илимий жаңылыктар менен таныштыруу максатын көздөйт. Мисалы: «Илим жана турмуш», «Вопросы языка знания», «Русский язык в кыргызской школе», «Эл агартуу» ж.б. журналдарды келтирсе болот. Энциклопедиялар да илимий реферативдик эмгек болот.
Реферат - кандайдыр бир тема боюнча жазылган кыска илимий эмгек. Илимий стилди калыптоодо чоң мааниге ээ, тактыгы, маалыматтарынын арбындыгы, тилинин жеткиликтүүлүгү менен айырмаланууга тийиш.
Рефератта илимий маалымат гана берилбестен, рефераттын жазып жаткан материалга карата мамилеси, баасы чагылдырылат. Ал монографиялык же обзордук формада болот. Реферат референттин өз сөзүнөн турат, анда айрым зарыл деп эсептелген учурларга гана цитаталар колдонот жана ал кайдан алынганы көрсөтүлөт. Илимий иштин бул жөнөкөй түрү ар кандай компазициялык планда түзсө болот. Адатта реферат төмөндөгүдөй тартипте түзүлөт: Жазылган темага карата окуучуулук пикирдин, көз караштын болушу да шарт, силер азыр мындай илимий чоң маанилерге илимий көз карашыңарды айтканга эрте деп эсептешиңер мүмкүн, бирок өз оюңарды айтууга көнүшүңөр керек. Автор менен макул болбогон учурда кайчы пикир айта аласыңар. Бул силердин илимий сезимталдыгыңарга түрткү бериши ыктымал.
Рефераттын акырында кортундуу жазылат да, темага байланыштуу пайдаланган адабияттардын библиографиялык тизмеси берилет. Ал максатына жараша, цитата берилгенине жараша катар номери менен белгиленип, же алфавиттик тартипте жайланыштырылат. Авторлордун фамилиялары тышкы гана эмес, ички алфавитке да салынышы жалпы илимий талапка жооп берет. Бир эле автордун бир канча эмгеги келтирилсе, чыккан жылынын ирети менен болушу шарт.
Портал:Ботаника
{| style="background-color:#BCD982; border-top: 1px solid; border-left: 1px solid; border-right: 1px solid; border-bottom: 1px solid; padding-left:5px; padding-right:5px; padding-bottom:10px; padding-top:10px;" width="100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" {| style="border-collapse:collapse; background: width:100%; border:2; color:white; text-align:center;"
Ара-Көл (Кочкор району)
Ара-Көл — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Чолпон айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 771 киши (2009-жылы).
Липецк
Липецк – Орусиядагы шаар (1779-жылдан). Липецк облусунун административдик борбору. Воронеж дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 502,5 миң (2010). Темир жол бекети. Жолдор тоому. Аэропорту бар. 13-кылымдан белгилүү. Шаарда жылына 2–4 жолу жайма базар болуп турган. Байыркы Успение (17-к.), Троица (1850) чиркөөлөрү, сааты бар мунаралуу соборлор жана башкалар сакталган. Кара металлургия (ири ишканасы: Жаңы Липецк металлургия комбинаты), тамак-аш (негизинен консервалар), машина куруу жана металл иштетүү («Липецк трактор кураштыруу заводу» АК, «СТИНОЛ Муздаткычтар заводу» ЖАК, «Липецк станокзаводу» ААК), электр-энергетика, курулуш материалдар, химия, тамак-аш–татымал өнөр жай ишканалары иштейт. ИИИлер, университеттер, институттар, китепканалар (анын ичинде азиздер үчүн), 2 театр, музейлер (анын ичинде край таануу), Г. В. Плехановдун үй-музейи бар. Дары-баткак курорту иштейт (1803).
Карындыз
Карындыз (Inula L. 1753) - татаал гүлдүүлөр тукумунун уруусу. Көбүнчө эки, кээде көп жылдык өсүмдүк. Жалбырагы бүтүн жээктүү, кезектешип жайгашкан. Себети бирден же бир нечеси биригип калкандай татаал топ гүлдү түзөт. Гүлү сары, четкилери тил, ортоңкулары түтүктөй түзүлүштө. Жер жүзүндө 200дөй түрү Евразия, Африка жана Жер Ортолук деңиз аймагында таралган. Кыргызстанда 6 түрү белгилүү. Бийик К. Менен чоң К. медицинада да дары катары колдонулат. Алардын тамыр-сабагында инулин, эфир майы, полисахариддер бар.
Еврокөрүнүү ыр сынагы 2014
Еврокөрүнүү ыр сынагы 2014 (Eurovision Song Contest 2014; Concours Eurovision de la chanson 2014; Det Europæiske Melodi Grand Prix 2014) — «Еврокөрүнүүнүн» 59-сынагы, ал Малмдө өткөн «Еврокөрүнүү 2013» сынагынын жеңүүчү өлкөсүндө, 2014-жылдын 6-майынан 10-майына чейин Данияда өтөт. Данияга жеңишти «Only Teardrops» деген ыры менен Эммили де Форест аттуу ырчы алып келген, добуштардын жыйынтыгынан соң 281 упай менен 1-орунду ээлеген.
Эки жарымфиналдардын өткөрүлүүсү 6-май жана 8-майга туш келди, ал эми финалдык шоу 10-майга белгиленди
Биринчи жарымфинал
Жарымфиналдын төмөнкү катышуучу – өлкөлөрү, жана, , добуш беришет.
Экинчи жарымфинал
Жарымфиналдын төмөнкү катышуучу – өлкөлөрү, жана, , добуш беришет.
Жаркынайым
Колдонулган адабияттар
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Биологиялык курал
Биологиялык куралга оору козгогуч микробдор жана токсиндер, андан башка микроб жуктургучтар (кемирүүчүлөр, курт-кумурска, кене жана башкалар), айыл чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечтери жана башкалар кирет. Микробдор түзүлү- шүнө жана бир катар биологиялык касиетине жараша бактериялар, вирустар, мите козу карындар, риккетсиялар болуп бөлүнөт. Токсиндер микробдордун тиричилик аракетинен пайда болуп, өтө уулуу жана катуу ууландырат. Абаны булгоо үчүн самолётто, аэростаттарда орнотулган атайын түзүлүштүн, авиациялык жана ракеталык куралжарактын жардамы менен микробдор, токсиндер чаңдатып себилет, аба менен аралашып, аэрозоль булутун пайда кылат жана ал шамал менен кошо аймакка таралып, адамдар, жаныбарлар жабыр- кашы мүмкүн. Бактерия каражаттары менен душман суу жүрүүчү системаларды, суу сактагычтарды, азык-түлүк базаларын, кампаларды, коомдук тамак-аш ишканаларын, жайыттарды жана башкалар булгашы мүмкүн. Ошондой эле оору козгогуч микроб жуккан курт-кумурска, майда кемирүүчүлөр аркылуу да таратылат. Биологиялык куралдын таасиринен пайда болгон оорулар ошол замат байкалбайт, бир топ күндөн (жашыруун мезгил) кийин билинет. Бул мезгилде микроб жуккан киши (микроб алып жүрүүчү) соо кишилерге жугузуп эпидемияга алып келиши мүмкүн. Андан коргонуу химиялык куралдан коргонуу чараларына окшош. Алдын алуу максатында өздүк гигиенаны жана коомдук гигиенаны сактоо зарыл. Эң натыйжалуу алдын алуучу чаралардын бири — атайын препараттарды ичүү жана калкка алдын ала эмдөө жүргүзүү. Душман биологиялык куралды колдонгондугу далилденгенден кийин же калк арасында жугуштуу оорулар пайда болсо, анда обсервация же карантин жарыяланып, калк санитариялык тазалоодон өткөрүлөт. Тамак-ашты оозу бекем жабылган идиштерде же синтездик кездемеден даярдалган капка салуу, сууну пайдаланар алдында 30 мин. кайнатуу керек. Турак жай, үй эмеректери, кийим, бут кийим дезинфекцияланат. Курт-кумурска, кемирүүчүлөр жок кылынат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Плэйнсбороу Тауншип (Нү-Жерси)
Плэйнсбороу Тауншип (Нү-Жерси) (Plainsboro Township) — Нү-Жерси штатынын Мидлсекс округуна караган АКШ шаары.
Жедигер, уруу
ЖЕДИГЕР уруусу орто кылымдардагы жазма  булактарда  маалымдалат. Элдик санжырада Койлондон  Жедигер уруусу чыгары баяндалат.
16-кылымдагы Сайф ад-Дин Аксикендинин «Мажму ат-Таварихинде» Жедигерлер Тагай баатырдын Кулан (Койлон) аттуу уулунан тарайт деген санжыралык маалымат бар. Жедигерлер "Манас" дастанынын дээрлик бардык варианттарында кыргыз урууларынын бири катары кездешип, Жедигер уруусунун башында Багыш деген белгилүү жетекчи турганы айтылат. Андан бөлөк кыргыз санжыраларында Жедигер аттуу Астрахан ханы жөнүндө да баян айтылган. 1549-ж. Казан шаары Едигенин тукуму Жедигер тарабынан басылып алынганы маалым.
Этностук аталышы казактарда – жедигер, лакайларда – жадыгер формаларында кездешет. Айрым маалыматтар Жедигердин орто кылымдардагы печенег, кыпчак тилдүү этностук чөйрө менен байланышы болгонун маалымдайт. Мисалы, кооз (жедигер) – кууз, гууз, окуз, уз. Мындан бөлөк этнонимди байыркы игдер уруусунун аталышы менен тең катар кароого болот. Болжолу, Жедигер этнониминин баштапкы формасы жети игдер же жети бөлүктөн турган уруулардын бирикмеси,  союзу  дегенди  түшүндүрүшү  ыктымал. Игдер (игдир)  этнониминин  удаалаштары азербайжандардын, Түркия түрктөрүнүн, Ирандагы түрк (огуз) тилдүү этностордун курамында да кездешет.
Еврокөрүнүү ыр сынагы 1957
Еврокөрүнүү ыр сынагы 1957 (англисче: Eurovision Song Contest 1957, французча: Concours Eurovision de la chanson 1957) - «Еврокөрүнүү ыр сынагынын» экинчи сынагы.
Эски кульчуба (Мишкин району, Башкыртстан)
Эски кульчуба — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Тынбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 401 киши. Почта индекси — 452352, ОКАТО коду — 80243865004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ибрагимов Исраил Момунович
Ибрагимов Исраил Момунович - жазуучу.
Исраил Ибрагимов 1933-жылы Ысык-Көл районундагы Ананьево (Байсору) айылында туулган. 1952-жылы мектепти ийгиликтүү аяктап, Москвадагы Чыгыш таануу (мурдагы Лазеревский) институтунун кытай бөлүмүнө өткөн, кийин бул институт күтүүсүздөн жабылып кал-гандыктан, 1953-жылы өз эрки менен Москвадагы С.Орджоникидзе атындагы геологдук-изилдөө институтуна, эки жылдан кийин Фрунзедеги политехникалык институттун тоо-геология факультетине которулуп аны 1959-жылы бүтүргөн. 1976-жж. Кыргыз Республикасынын Илимдер Академиясынын геологиялык институтунда ар кандай илимий кызматтарда иштеп, 1967-жылы кандидаттык диссертациясын жактап, 1976–1993-жж. КМУУнун физикалык география кафедрасынын доценти, 1993-жылдан «Теңир Too» аттуу уйгур маданият аракеттенүү фондусунун уюштуруучусу жана баш-чысы катары коомдук иштерде, 1994-жылдан азыркы күнгө чейин КМУУ-нун эл аралык уюштуруу программасынын интеграция институтунун Уйгур филология факультетинин деканы.
50дөн ашык илимий жана илимий-усулдук макалалардын, 2-монографиянын (авторлош) автору. Өмүрүнүн көп бөлүгүн кино тармагындагы чыгармачылыгы жана адабияттагы ишмердүүлүгү камтыйт. И.Ибрагимов уйгур улутундагы орус тилинде жазган жазуучу. 1989-жылдан Жазуучулар, Кинематографистер союздарына мүчө, Элге билим берүүнүн отличниги, профессор. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы, КУУнун 50 жылдыгына арналган медаль менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Орус тилинде
Вкус дикой смородины: Роман. – Москва: Советский писатель, 1979. – 253 с.
Цыпленок и самолет: Роман. – Б.: Достук, 1994. – 127 с.
Колыбель в клюве аиста: Роман. – Б.: Турар, 2001. – 392 с.
Созвездие мельниц. – Б.: Кыргызстан, 1987. – 252 с.
Узгенский каменноугольный бассейн (в соавторстве с Ф.Т.Кашириным). – Б.: Илим, 1974.
Цветные камни Киргизии (в соавторстве с Михайлевым В. и Малышевым В.Ф.). – Ф.: Кыргызстан, 1982.
Тамерлан. Начало пути:Роман. – Б.: Наука-образов, 2003. – 108 с.
Исполнение мечты: Повесть. – Б.:Турар, 2004. – 123 с.
Земляк Якуб (Зисельман Якуб Борисович)
Земляк Якуб (Зисельман Якуб Борисович) (1906–1979) - акын, жазуучу.
Земляк Якуб 1906-жылы 11-майда Варшавада туулган. 1924–1927-жж. Украина Мамлекеттик кинематография институтунда, 1927–1928-жж. Харьков шаарындагы Артём атындагы эки жылдык Совпартмектепте окуган. 13 жашынан кат ташуучу, архивариус, киномеханик болуп эмгектенген. 1928–1939-жж. «Харьковский пролетарий», «Харьковский рабочий», «Социалистична харьковщина» сыяктуу шаардык жана облустук гезиттердин редакцияларында иштеген. 1939–1940-жж. Украина ССРинин хроникалык-даректүү фильмдердин Башкы башкармалыгында редактор, 1940–1941-жж. Москвадагы хроника-лык-даректүү фильмдердин Башкы башкармалыгында редактор-сценарист болуп иштеген, 1941-жылы Фрунзе шаардык кинохроникалык студияны уюштуруу үчүн Кыргызстанга келген. 1942-жылдан КирТАГда, 1944–1947-жж. Ворошилов жана Аламүдүн ГЭСтериндеги курулуштун эмгек каармандары тууралуу репортаж уюштуруп, макала, очерктерди жазган. 1948–1949-жж. СССР Адабий фондунун Кыргыз бөлүмүндө директордун орунбасары, андан кийинки жылдары Кыргыз радиоберүүсүндө штаттан тышкаркы кабарчы, Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармалыгында адабий консультант, «Чалкан» журналында адабий кызматкер болуп иштеген.
Чыгармачылык ишмердүүлүгү 30-жылдарда журналисттик иш менен башталып, фельетон, аңгеме, ырларды жазган. 1934-жылы «Советская литература» альманахында анын «Подвиг» аттуу повести жарыяланган, кийинчерээк «Дружные ребята», «Пионер», «Юный натуралист» журналдарында балдар үчүн жазылган чакан аңгемелери басылып турган. Кыска метраждуу фильмдерге сценарийлерди жазат. 1940-жылы «Пингвиндер» аттуу алгачкы жыйнагы Харьков шаарында чыккан. 1960-жылы Р.Шүкүрбековдун чыгармаларын автор менен бирге которуп «Ворона» деген ат менен китеп чыгарган. 1948-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. «Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн», В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы, «Эмгек ветераны» медалдары, Кыргыз ССР ЖКнын Ардак грамоталары, ТАССтын Ардак грамотасы, СССР Мамбаскомунун Ардак грамотасы менен сыйланган. Кыргыз ССРинин эл агартуусунун отличниги.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Лыжачылар. – Ф.:Кыргызокуупедмамбас, 1954. – 15 б.
Орус тилинде
Парад: Стихи. – Ф.: Киргизгосиздат, 1949. – 8 с.
Мы ребята дружные: Стихи. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1954. – 64 с.
Наш детский сад: Стихи. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1954. – 14 с.
Швабра: Басни и стихи. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1955. – 64 с.
Где зимуют раки: Стихи, фельетоны, басни. – Ф.: Киргизгосиздат, 1956. – 143 с.
Мой зверинец: Стихи. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1957. – 14 с.
Новая игра: Стихи. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1957. – 44 с.
Чолпон-Ата: Поэма. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1958. – 30 с.
Муха: Стихи. – Ф.: РДСП, 1959. – 22 с.
Праздник леса: Рассказы и пьеса. – Ф.: Киргизгосиздат, 1959. – 68 с.
Загадки: Стихи. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1960. – 11 с.
Мальчик и мячик: Книжка-картинка для дошкольн. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1961. – 15 с.
Наша пионерия идет: Стихи и песни. – Ф.: Киргизгосиздат, 1962. – 48 с.
Цветные карандаши: Книжка-картинка для дошкольного возраста. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1964. – 16 с.
Так играют малыши. – Ф.: Мектеп, 1965. – 14 с.
Вот какой Леша. – Ф.: Мектеп, 1967. – 17 с.
Солнечный родник: Стихи, песни, сатира, юмор. – Ф.: Мектеп, 1967. – 95 с.
Мечтой окрыленные: Об исследователях Средней Азии. Ф.: Кыргызстан, 1968. – 90 с.
Кто больше?: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1969. – 16 с.
Детки очень хороши. – Ф.: Мектеп, 1971. – 18 с.
С Новым годом!: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1973. – 20 с.
Разговор по душам: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1975. – 32 с.
Салам тебе, Кыргызстан: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 140 с. (А. Борцов, И. Волобуева Л. Дядюченко, Я. Земляк и др.)
Послушайте, друзья: Стихи. Миниатюры. Поэмы. Басни.
Учительница Аленка. – Ф.: Мектеп, 1980. – 14 с.
Детки очень хороши: Стихотворение. – Ф.: Мектеп, 1986. – 14 с.
Нет ли здесь таких ребят?: Стихотворение. – Ф.: Мектеп, 1987. – 12 с.
Нет ли здесь таких ребят?: Стихотворение. – 2-е изд. – Ф.: Адабият, 1989. – 16 с.
КОТОРМОЛОРУ
Шукурбеков Р. Ворона. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1960. – 15 с.
Цунами
Цунами жана жер титирөө
Япониядагы катуу жер титирөө менен коштолгон цунами акыркы жылдары көпчүлүктүн көңүл борборунда болуп келди. «Мындай башка түшкөн кырсыктын алдын алууга, курмандыктардын жана чыгымдардын санын бир кыйла азайтууга мүмкүнбү?» – деген суроого жооп табуу үчүн айрым маалыматтарга таянып, бул табигый кырсыктын келип чыгышын дагы тереңден түшүнүүгө аракет кылуу керек. Ошондуктан, алгач цунаминин келип чыгышынын негизги себептеринин бири болгон Жер жана анын түзүлүшү, жер титирөө тууралуу маалыматтарга токтолуу зарыл. Жер бир нече катмардан турат: тышкы катмар, үстүнкү мантия, мантия, тышкы ядро, ички ядро. Жердин кыртышы - катуу катмарынын үстүнкү бөлүгү. Ал бири-биринин үстүнө төшөлүп, жылышып турган ар кандай чоңдуктагы литосфералык плиталарга бөлүнөт. Алардын кыймылдары плиталардын тектоникасынан көз каранды. Жер титирөө - жердин терең катмарындагы массалардын (плиталардын) өз ара кыймылынан улам пайда болгон термелүү. Ал эми анын пайда кылган толкундары сейсмикалык толкундар деп аталат. Жер алдындагы толкундардын тараган борборун фокус же гипоцентр деп аташат. Ал эми ал толкундардын фокустун жогору жагындагы, башкача айтканда, жер бетине тик келип тийгендеги точканы очок (эпицентр) деп атайт. Жердин төмөнкү катмары калың катмарды түзгөн бир тектүү зат эмес, тескерисинче, бөлүк-бөлүктөрдөн туруп, бири-биринин үстүнө төшөлгөн химиялык курамы ар башка болгон катуу катмарлардан турат. Бул бөлүктөрдүн көлөмү да ар башка, мисалы, узундугу бир нече миң чакырым, бийиктиги болсо 15 чакырымдан 200 чакырымга чейин болот. Мына ошол бөлүктөр, катмарлар гравитациянын жердин өз огунда айлануусунан ж. б. себептерден улам өз ара жылышып-сүрүлүп турат да, мындан улам пайда болгон энергия ал жердеги чыңалууну пайда кылат. Ал чыңалуу энергиясы улам артып отуруп, жетер жерине жеткенде, тоо тектеринин сынып-бөлүнүшүнө алып келет. Мында тоо тектеринин потенциалдык энергиясы кинетикалык энергияга айланат да, сейсмикалык толкун түрүндө бардык багытты көздөй тарайт. Жогору карай багытталган толкун жердин эң жогорку катмарына жеткенде жер алдынан келген сокку катары сезилет да, ал жерде силкинүүнү пайда кылат. Ушул эле процесс суу астында да болуп турат. Жер шарынын, болжол менен, 29,2 пайызын кургактык, башкача айтканда, тоо-таш, талаа-түздөр, ал эми 70,8 пайызын деңиз суулары ээлегендиктен, жер титирөөлөрдүн көбү суу алдындагы аймактарга туура келүүсү мыйзам ченемдүү. Мына ошол деңиз-океандардын алдында болгон силкинүүлөр сууда зор масштабдагы толкундарды пайда кылат да, натыйжада кыйраткыч күчкө ээ болгон цунамилер жаралат. Цунами - япон тилинен которгондо - "жээктеги толкун". Бул кубулуш негизинен жер титирөөдөн улам келип чыгат, бирок бардык эле термелүү чоң толкунду, башкача айтканда, цунамини пайда кылбайт. Күчтүү толкундарды магнитудасы 7 баллдан жогорку көрсөткүчтөгү жер титирөөлөр жаратат. Цунамиге биринчи жолу 1586-жылы Перуда Хосе де Акоста аныктама берген. Ал жерде болгон цунами бийиктиги 20 метрге жетип, жээктен 10 чакырым аралыкка чейин барган.
Цунаминин пайда болушунун негизги себептери
* Суу астындагы жер титирөө, болжол менен, бардык цунамилердин 85 пайызын түзөт. Мында деңиздин алдындагы тектердин вертикалдуу түрдө кыймылга келиши байкалат. Мунун натыйжасында сууда толкундар пайда болот. Илимпоздор да жер титирөөдөн улам пайда болуучу цунаминин күчү канчалык болорун аныктай турган көрсөткүчтөргө ээ болуша элек. Болгону алар жер титирөөнүн магнитудасын гана болжолдошот.
Толкундардын табияты
Жер титирөө учурунда суу түбүндөгү жер кыртышынын вертикалдуу кыймылы, болжол менен алганда, 50 сантиметрдей болот, бирок анын аянты өтө зор - ондогон чарчы чакырым болот. Ошондуктан пайда болгон толкундардын бийиктиги жапыз болгон менен, өтө узун болот жана өтө чоң энергияга ээ болот. Цунаминин алдында алгач жээктердеги суунун тартылышы байкалат. Канчалык тартылса, толкун да ошончолук бийик болот. Ал эми ачык океанда анын ылдамдыгы 800 чакырым/саатка чейин чыгат. Бул реактивдүү самолёттун ылдамдыгына барабар. Цунами толкундарынын ылдамдыгы √(g*H) формуласы менен аныкталат. Мында g - эркин түшүүнүн ылдамдыгы, ал эми H - толкундун бийиктиги. Ошол эле учурда анын бийиктиги 1 метрден ашпайт жана ал кадимки толкундардан эч айырмаланбайт. Себеби, негизги толкун суунун ичи менен кетет. Ошондуктан кемелер цунаминин алдында ачык деңизге чыгып кетишет. Ал эми эки толкундун аралыгы 100-190 чакырымга чейин болот. Бороон-чапкындагы толкундарга караганда ошол эле бийиктиктеги цунами кыйраткыч күчкө ээ болуп, көптөгөн чыгымдарды алып келет. Себеби, бороондо пайда болгон толкундардын ылдамдыгынан цунаминин ылдамдыгы жана кинетикалык энергиясы алда канча чоң болот. Экинчиден, бороон-чапкын учурунда жээкке карай умтулган күчтүү толкундар суунун үстүнкү бетинде гана пайда болот. Ал эми цунаминин толкундары сууну деңиздин түбүнөн бери кыймылга келтирет. Ошондуктан, жээк тайыздаган сайын, суу асты менен келаткан толкунду жогору карай түртөт да, суу үстүндөгү толкундун бийиктиги өсөт. Цунаминин толкундары суунун зор массасын жээкке сүрөт. Толкундардын бийиктиги кубаттуулугунан жана жээктин физикалык түзүлүшүнөн көз каранды. Мисалы, чукул бурулуштагы жээктерде айлампа эффекти пайда болуп, толкундардын бийиктиги бир топ өсөт. Ал эми кумдуу жээктен, тескерисинче, бийиктиги төмөндөйт. Көпчүлүгүнүн бийиктиги 10 метрге чейин жетет. Цунами толкундарынын таралышы да татаал процесс. Толкундардын ылдамдыгы океандын тереңдигинен көз каранды. Ошондуктан очоктон толкундардын шакек түрүндө таралышы бузулуп, түздөлүп кетет же таптакыр башка форма боюнча таралат, айрым учурда бөлүнүп да кетет. Суу алдындагы жер титирөө цунамини пайда кылуу үчүн, жок дегенде, Рихтердин шкаласы боюнча магнитудасы 7 баллга жетиши керек. Ар бир жүз жылдыкта өтө чоң кыйроолорду алып келген 6-7 күчтүү цунамилер катталат. Ал эми ар кандай чоңдуктагы цунамилер - жыл сайын болуп туруучу көрүнүш.
Тарыхтагы эң чоң цунамилер
* 1952-жылы Камчатканын жээгинен 130 чакырым алыстыкта Тынч океанда магнитудасы 8,5-9 баллга жеткен жер титирөөнүн натыйжасында цунами пайда болгон. Бийиктиги 15-18 метрге жеткен үч толкун Түндүк Курильск шаарын талкалап, анын айланасына да зор чыгымдарды алып келген. Расмий маалыматтарга караганда, 2 миңден ашык адамдын өмүрүн алып кеткен. * 2004-жылы Инд океанында магнитудасы 9,3 баллга жеткен катуу жер титирөө катталып, өтө күчтүү цунамини пайда кылган. Мындан бир топ Азия өлкөлөрү жабыр тарткан: Индонезияда - 180 000, Шри-Ланкада - 31-39 000, Тайландда - 5 000ден көп адам өлгөн. Жалпысынан алганда, бул цунами 235 миң адамдын өмүрүн алып кеткен. Ал гана эмес, айрым жерлерде жээктин картасынын өзгөрүшүнө себеп болгон.
Жаныбарлардагы табигый инстинкт
Окумуштуулар жаныбарларды изилдеп отуруп, өтө чоң кыйратууга алып келген табигый кырсыктарда да аз эле жаныбар өлгөнүн аныкташкан. Ал гана эмес, бул тууралуу тасма да тартышкан. Заманбап технологиянын жардамы менен так биле албаган цунамини жаныбарлар алдын ала сезишкендиги тасмадагы негизги идея болгон. Түштүк Индиядагы деңиз чырагынын (маяктын) кароолчусу 2004-жылкы цунамиден бир нече саат мурун антилопалар чуу түшүрүп, жакынкы тоолорду көздөй качып кеткенин айткан. Тайланд]да болсо байланып турган пилдер жиптерин үзүп, жогору жакка качып кетишкен. Кырсык болордо фламинголор кадимки азыктанчу жайларынан бийик жактарга учуп кетишкен. 2004-жылдын 26-декабрында Азия өлкөлөрүнүн жээктерин кыйроого учураткан жер титирөө сейсмикалык байкоолордун тарыхында кубаттуулугу боюнча 2-орунга чыгып, магнитудасы Рихтердин шкаласы боюнча 9,3 баллга жеткен. Бул табигый кырсык, болжол менен, 300 миң адамдын өмүрүн алып кеткен. Тарыхчылардан баштап биолог, науралист, сейсмолог, метеорологдорго чейин атайын адистер Тайланд, Шри-Ланка, Түштүк Индия], [[АКШ ж. б. өлкөлөрдө ар тараптуу изилдөөлөрдү жүргүзүп, жогорудагыдай эле жыйынтык берген көптөгөн маалыматтарды топтошкон. Натыйжада жапайы жаныбарлар адамдарга караганда эрте жана көбүрөөк маалымат алары аныкталган. "Жаныбарлар табигаттын берген белгилерин туура кабыл алышат жана убагында коркунучсуз жайга кетип калышат. Эгерде адамдар жаныбарлардын жүрүм-турумун "окуй" билишкен болсо, көптөгөн курмандыктардын жана зыяндардын алдын алууга болмок", - дейт биолог, доктор Майк Хайтхаус.
Кызыктуу фактылар
* Цунамилер суу түбүндөгү титирөөдөн болот деген божомолду биринчи жолу байыркы грек тарыхчысы Фукикид б. з. ч. 426-жылы "Полепонеск согушунун тарыхы" деген китебинде жазып кеткен.
Колдонулган адабияттар
Левин Б. В., Носов М. А. Цунаминин физикалык мүнөздөмөсү жана океандагы табияты окшош кубулуштар (Физика цунами и родственных явлений в океане). М.: Янус-К, 2005
Пелиновский Е. Н. Цунами толкундарынын гидродинамикасы (Гидродинамика волн цунами) / ИПФ РАН. Нижний Новгород, 1996. 277 с.
http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1258&Itemid=178 -  Цунаминин пайда болуу себептери,Электрондук Энциклопедия, Локальные цунами: предупреждение и уменьшение риска, сборник статей./ Под редакцией Левина Б. В., Носова М. А.- М.: Янус-К, 2002
http://tsun.sscc.ru/tsulab/H_School/titul.htm - Жер титирөө жана цунами. Орто мектептин окуучулары үчүн окуу колдонмосу.
Интернеттеги шилтемелер
http://www.youtube.com/watch?v=Gbq412haY1c&hl=ru&noredirect=1
http://www.youtube.com/watch?v=RDOuwMj7Xzo&hl=ru
http://katastroffi.narod.ru/tsunami.html
http://katastroffi.narod.ru/tsunamy/ts-alyaska57-58.html
]]
Жете
Жете, жети ата – адамдын жети атасынын бири.
Балиттер
Балиттер (лат. Сеrсуоn) —  суучул коңуздардын балит жерлерде жашоочу бир уруусу.
Кызыл-Бирдик
Калкы
Калкы - 705 киши.
Кельма (Кеть куймасы)
Кельма (Кольджа) — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кеть дарыясынын оң жээгинен 788 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 165 км.
Аутентикалык (анык) чечмелөө
Аутентикалык (анык) чечмелөө – укук ченемдерин ырасмий чечмелөөнүн бир түрү, аларды чыгарган мамлекеттик органдын укук ченемдерин түшүндүрмөлөөсү. Аутентикалык чечмелөө укук ченемдеринин маани-маңызын түздөн-түз түшүндүрүү менен мүнөздөлөт жана аларды колдонуучулар үчүн милдеттүү мүнөзгө ээ болот.
Кельма (Кеть куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кеть. Дарыянын айрыгы — Чулымнан Кетке чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.