Риторика_(лингвистика)
Риторика (лингвистика) (грек. rhetorike - чечендик өнөр, чечендик чеберчилик) – көркөм кепти жаратуунун (уюштуруунун) жолдорун жана ыкмаларын изилдеген филологиялык дисциплина, поэтика, стилистика менен тыгыз карым-катышта. Риториканын предмети "кооздолгон, шөкөттөлгөн" көркөм кеп жана аны жаратуунун жолдору. Риториканын тарыхы 2 доорго ажырайт. Анын айрым бөлүмдөрүнө болгон кызыгуу байыркы маданий традицияларда, мис., Байыркы Индия трактат-тарында ритм жөнүндөгү окуу, орун алганына карабастан, Риторика илим катары Байыркы Грецияда калыптанган. Б.з.ч. 5-к. Сиракуздун эки жашоочусу тара-бынан Р. боюнча окуу китеби түзүлгөн. Риториканын теоретиктeри Исократ, Аристотель, Феопомп, галикарнасстык Дионисийдин эмгектеринин натыйжасында Риторика б.з.ч. 3-2-кк. абдан өнүгөт. Б.з.ч. 2-к. ортосунан тартып Римде Цицерон, Квинтилиан сыяктуу чечендер жана Риториканын теоретиктери пайда боло баштайт, Чечендердин практикалык иш-аракеттеринин жана эмпирикалык материалдарды талдоонун натыйжасында (Аристотель "Риторика", Цицерон "De oratore", "Оrаtоr", "De inventione", "Brutus", Квинтилиан "Institutio оrаtore" ж.б. чечендик өнөрдүн практикалык жыйынтыгын чыгарган жана анын мыйзамдары менен эрежелерин иштеп чыккан өзгөчө илим пайда болот. Ар кыл чечендик адаттардын (манера) катар жашоо доорун басып өтүп, антика доорунун акырында Риторика нормативдик дисциплинага айлана баштайт. Антикалык Риторика төмөнкү бөлүмдөрдөн турган: 1) чечендиктин булактары (жөндөм, табигый шык; чеберчилик; көнүгүү; чечендиктин түрлөрү; чечендиктин милдеттери; кептин элементтери; б.а., материалды системалаштыруу, көп түрдүүлүктү жалпылоо, далилди бөлүп көрсөтүү, логикалык аргументтерди көрсөтүү; 2) материалды жайгаштыруу (dispositio), анын композициясы; 3) сөздүк формада туюндуруу (elocutio) - чечендиктин негизги бөлүгү; 4) эске тутуу (memoria), чечендик эске тутуу жөнүндөгү окуу; 5) айтуу (actio), интонация, мимика, ишарат (жест) жөнүндөгү окуу. Чечендиктин критерийлери - тууралык, айкындык, иреттүүлүк, кооздук, сөздөрдү тандоо. Риторика орто кылымдарда "тандалган 7 илимдин" катарына кирген. Кайра жаралуу доорунда жана маньеризм, барокко, классицизм агымдарынын учурунда Р-га көп көңүл бөлүнгөн. 17-к. Риторика Россияда да тарала баштаган (Макарий, Феофан Прокопович "De arte rhetorica libri X", М.В.Ломоносов "Риторика"). Практикалык Риторика боюнча эмгектер 19-к. ортосуна чейин жарык көрүп келген. Ошентсе да, 18-к. Риториканын салттуу структурасы менен көркөм прозанын жаңы үлгүлөрүнүн (анын ичинде чечендик өнөрдүн) ортосунда ажырым пайда болот. Риторика поэтика менен жакындашып, стилистиканын ичине сиңе баштайт. Романтизм доорунда Риториканын нормативдик-дидактикалык тенденциялары керектен чыккан, эркин чыгармачылыкка бут тоскон канондор катары, ал эми Риториканын өзү схоластикалык-католиктик дисциплина катары карала баштайт. Илим катары Риторика 19-к. башында абдан төмөндөө, сенектик абалына келген. 20-к. 60-жж. тартып кайрадан активдүү түрдө өнүгүү менен, жаңы илимий-идеялык контекстке ээ болот. Риториканын өнүгүүсүнүн бул мезгили "неориторика" же "жалпы Р." (retorigue gеnеrаle) деп аталган. Жаңы түрдөгү Риториканын калыптанышы, эң алгач, лингвистикалык факторлор менен шартталып, алар аркылуу Риторика семиотикалык дисциплиналардын жана культурологиялык проблемалардын катарына кошулат. Лингвистиканын статусунун толук аныкталышы тилдин поэтикалык функциясын бөлүп көрсөтүүгө шарт түзгөн. Сүйлөмдөн жогору турган бирдиктерди изилдей турган тексттик лингвистиканын жаралышы да Риториканын өнүгүшүнө зор таасир тийгизген.