cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эксперимент
Эксперимент, тажрыйба, сереп жүргүзүү (лат. experimentum – сынак, тажрыйба) – пландуу жүргүзүлгөн байкоо; шарттарга көз каранды болгон кубулуштарды иликтеп – билүү максатында аларды пландуу түрдө бөлүп, айкалыштырып жана ар түрдүүчө кыйыштырып көрүү. Мында адам байкоо жүргүзүү мүмкүндүгүнө ээ болуп, анын негизинде өзү байкоо жүргүзгөн кубулуштун мыйзам ченемдүүлүктөрү жөнүндө билимге ээ болот. Экспериментин азыркыдай мааниси Гамилет менен Фрэнсис Бэкондун мезгилинен бери эле изилдөө маанилүү каражаттарынын бири деп саналат.
Куритиба
Куритиба (Curitiba - kuɾi'tibɐ), Бразилия.
Аксиоматикалык метод
Аксиоматикалык метод жөнүндө элестер байыркы Грецияда пайда болгон (Элеаттар, Платон, Аристотель, Евклид). Андан улай ушул изилдөөлөр үчүн белгилүү бир теориянын мазмундуу аксиоматикалык түзүлүшү мүнөздүү болгон. Философиянын жана илимдин ар түркүн бөлүктөрүн аксиоматикалык баяндоо аракети жасалат (Спиноза, Ньютон ж. б.). 19-кылымдын экинчи жарымынан баштап аксиоматикалык теорияны формалдык система катары карай башташкан.
Аксиоматизация илимий билимди куруунун бирден-бир методу болуп саналат, бирок аны илимий ачылыштын каражаты катары колдонуу чектелүү. Акыркы 30–40-жылда математика тармагынын аксиоматизациясына гана эмес, физиканын белгилүү бир бөлүмүнө, биологияга, психологияга, экономикага, лингвистикага ж. б. көп көңүл бурулууда.
Android KitKat
Android "KitKat" -- Google тарабынан иштелип чыккан Android мобилдик операциондук системдин коддук аталышы. Алар 4.4 жана 4.4.4 нускаларына чейин созулуп, учурда иштелип чыкпай калган. 2013-жылдын 3-сентябрында коомчулукка сунушталган KitKat чектелген ресурстары менен жаңы кирип жаткан түзмөктөрдөгү операциондук системдерди жакшыртууга көбүрөөк басым жасаган. Ар бир Android OS (операциондук систем) таттуу нерсеге байланыштуу аталган.
2017-жылдын 8-сентябрына карата, Google тарабынан берилген статистикалык маалыматтар Google Play'ге жеткилик алган бардык Android түзмөктөрдүн 16.0% KitKat системинде иштээрин көрсөтүп турат.
Ашуутөр, тоо
Ашуутөр тоосу - Тескей Ала-Тоонун чыгышын улап, Меридиан кырка тоосуна такалат. Кыргыз Республикасы менен Казакстандын чек арасы боюнча созулуп жатат. Узундугу 32 км, туурасы 8 км. Орточо бийиктиги 5000 м, эң бийик жери 6637 м  (чыгышында). Ашуутөр жана Сарыжаз өрөөндөрүнөн салыштырмалуу бийиктиги 1000–2500 м. Ашуутөр тоо – асимметрия түзүлүштөгү антиклиналдык тоо. түштүк капталы кыска жана тик; тепши сымал өрөөндөрүнүн төрү касаба зоокалуу. түндүк капталы узун, жантайыңкы. Кырларында байыркы түздүктөрдүн калдыктары бар. Төртүнчүлүк мезгилдин байыркы мөңгүлөрдүн борбору болгон.
Тоо төмөнкү карбондун акиташ теги, кум, шагыл, порфирит, диабаз жана башкалар тектерден түзүлгөн. Тоодо Ашуутөр (3933 м), Көкжар (3009 м), Каскатөр (3529 м) сыяктуу ашуулары бар. Мөңгүлүү (айрыкча чыгыш бөлүгү); ирилери: Семенов, Ашуутөр жана башкалар 3000–3200 м бийиктикте кара-күрөң топуракта доңуз сырттуу шалбаа, андан жогору күрөң топурактагы шалбаалуу талаа өсүмдүктөрү, 3400–3600 мден жогорку кар, мөңгүлүү зонада жаздык сымал өсүмдүктөр өсөт.
Майлы-Сай мунай кени
Майлы-Сай мунай кени ― Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы мунай кени. Кербен кыштагынан 50 км чыгыш тарапта, Кербен–Үч-Коргон автомобиль жолунун боюнда. Кен элге илгертен белгилүү. 1901-ж. бургулоодо мунай фонтаны атылып, 5000 тоннадан ашык мунай алынган. Кен палеоген мезгилинде пайда болгон чөкмө тоотектерде жайгашкан. Мунай антиклиналь бүктөлүшүн түзүп жаткан кумдук, алевролит жана акиташ тоотек кабаттарында топтолгон. Кабаттардын калыңдыгы 64–217 ''м. ''Мунай метандуу класска кирет; 30°Сге чейин ысытып ажыратууда 73% метандуу углеводдор, 18% нафтен, 14,6% ароматтуу углеводдор бөлүнүп алынат. Салыштырма салмагы 0,8390–0,9125. Мунай палеоген мезгилинде деңиз шартында пайда болгон. Мунай бургулоо көзөнөгүнө түшүрүлгөн насос менен сордуруп алынат.
Пяндымы-Яха дарыясы
Пяндымы-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Янг-Яха дарыясынын оң жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 44 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Опнога (дарыя)
Опнога — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - №1182 Чуша көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айыл чарбасын адистештирүү
Айыл чарбасын адистештирүү - эмгектин коомдук бөлүнүшүнүн бир түрү. Ал өндүрүштүн натыйжалуулугун жогорулатуунун зарыл шарты болуп эсептелип, илимий-техникалык прогресске, жердин күрдүүлүгүнө, тармактардын өз ара шайкеш, ийкемдүү болушуна, өндүргүч күчтөрдүн өнүгүшүнө жана тигил же бул аймактын табигый-климаттык шарттарына байланыштуу. Адистештирүүнүн деңгээли жалпы өндүрүлгөн продукциянын ичинде басымдуулугу же негизги товардык продукция, айдоо аянтынын структурасы ж. б. көрсөткүчтөр менен аныкталат. Адистештирүү аймактык, тармактык жана чарбалык болуп бөлүнөт. Аймактык адистештирүү - айыл чарбасында коомдук эмгектин аймактар боюнча бөлүнүшү же бир аймакта айыл чарба продукцияларынын айрым түрлөрүнүн басымдуу өндүрүлүшү жана товардык продукцияда анын басымдуулугу. Тармактык адистештирүү - коомдук эмгектин тармактар боюнча, ар бир тармак ичинде да бөлүнүшү. Чарбалык адистештирүү - тигил же бул чарба жүргүзүүчү субъектте айыл чарба тармактарынын айрым түрүнүн басымдуу өнүгүшү.
Ефремов Филипп Сергеевич
Ефремов Филипп Сергеевич (1750–1811) – орус армиясынын унтер-офицери; кыргыздар жөнүндө орустарга алгач маалымдаган жер кезгич. Е. Пугачёвдун көтөрүлүшүн басууга жөнөтүлгөн. 1774-ж. анын кошууну пугачёвчулар тарабынан талкаланганда, Ефремов колго түшүп, Бухаранын башкаруучусу Данияр бекке сатылат. Туткунда жүргөндө түрк, фарси тилдерин үйрөнүп, бухара аскеринин курамында Самарканд, Мерв, Чаржоу, Хиванын алдында салгылашкан. Данияр бекке таандык туткундардын ар бир бешинчиси орус болгондуктан, Ефремовдун аскердик билимин жана шыгын баалап, гвардиясына жүз башы кылган. Бирок Ефремов өз жерине кайтуу оюнан эч качан жанбаган. Хивалыктар менен согушта жеңишти кабарлоо үчүн аны Бухарага жөнөткөндө, катчыга акча берип, Коконго өтүүгө мүмкүндүк берүүчү элчиликтин грамотасын алып, жол тоскондорго өзүн соодагер деп көрсөтүп, туулган жерине карай узак сапарга аттанган. Россияга түз качуудан кооптонуп, адегенде Алай тоолорун ашып Кашкарга, ал жерден Мекеге ажылыкка баратам деп, Тибет жана Гималайды басып, Индияга жеткен. Ошентип, ал ошол учурдагы казак талааларын, Кара-Кум, Кызыл-Кум чөлдөрүн, Иранды, Бухараны, Кыргызстанды, Кашкарды, Тибетти басып өткөн бирин-экин европалыктардын бирөө болуп калган. 1774–82-ж. аралыгындагы жер кезүүсүндө Ефремов жергиликтүү тилдерди үйрөнүп, адат-салттарды өздөштүргөн. Индиядан кеме менен Англияга келип (1782), орус элчисинин жардамы аркылуу 1782-ж. 26-августта Санкт-Петербургга жеткен. Кийин ал фарси жана башка азия тилдери боюнча тышкы иштер коллегиясына жумушка кирген. Ефремовдун жазган отчёту 1786-ж.«Тогуз жылга созулган сапар (1774–82)» деген ат менен китеп болуп чыгып, россиялыктарга мурда белгисиз эл – кыргыздар жөнүндө кабар жеткен. Кыргыздар менен казактардын аталышында фонетикалык жактан айырма барын белгилеп, Россияда киргискайсактар деп аталган элди – казактар деп, ал эми кыргыздар өзүнчө эл экенин так көрсөтүп жана «кыргыздар Бухариянын өзүндө эмес, ага жанаша жайгашкан Ош шаары менен Кашкардын ортосунда жашап», алардын эч кимге көз каранды эместигин, жери Кокон менен чектешип, ал жакка сатуу үчүн кой, мал, төөлөрдү айдап, бат-бат каттап турушарын белгилеген. Ефремов китебинин башында «Мен көргөн кордук, кыйынчылыктарым аркылуу өзүмдү даңазалагым келбейт. Көргөн, билгендеримди жазууга европалыктар билбеген жерлер, элдер бар экендиги түрткү болду. Байыркы, жаңы тарыхты окуп жатып, Кытай, Индия, Персия, Бухара, Хиванын аралыгында жашаган элдер жөнүндө эч нерсе билбейбиз», – деп жазган. Бул эмгек Ефремов тирүү кезинде эле 3 жолу басылган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Көңүл буруу
Көңүл буруу (орус. Внимание) – баамдын белгилүү объектиге же окуяга багытталышын туюндуруучу психологиялык абал.
Көңүл буруу ыктыярсыз, ыктыярдуу болуп бөлүнөт:
Көңүл буруу психологиялык турмуштун бардык жактарындай эле тарбия берүү жөнүндөгү окуу, ошондой эле ар бир адамдын билимин өнүктүрүүнүн үстүндө иштөө процессинде өнүктүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Этностук сепарация
Этностук сепарация - (лат. separatio - бөлүнүү) – этностун кандайдыр бир тобунун бөлүнүп чыгып, өз алдынча этноско айлануусу. Анын себеби ар түрдүү: этностун бир бөлүгүнүн башка аймакка көчүүсү, этностун аймагын мамлекеттик чек ара менен бөлүү, этностун бир бөлүгүнө башка этностун таасир берүүсү, диний мүнөздөгү обочолонуу ж.б. Мисалы, валлондор француздардан, корсикалыктар италиялыктардан бөлүнүп чыгышкан.
Актуалдуу чексиздиктин абстракциясы
Актуалдуу чексиздиктин абстракциясы математикалык логиканын бир формасы катары чексиздиктин жыйындысын логиканын принциптерин колдонуп изилдейт.
Актуалдуу чексиздиктин абстракцисы – бүткөн жана бүтпөгөн чексиздиктин процесстеринде изилденип көп жактуулуктун элементтерин түзөт (Мисалы: конструкциялык белгилер, континуумдагы натуралдык сандар, кесиндилер, көп жактуу формулалар, логикалык изилдөөнүн чексиздиги).
Пальма метросу
Пальма метросу – Пальма шаарынын метросу. Метросу 25-апрель 2007-жылы ачылат.
Бардин Иван Павлович
Бардин Иван Павлович (13. 11. 1883-7. 1. 1960) - советтик металлург, СССР И Анын акад. (1932),. Социалисттик Эмгектин Баатыры (1945). Киев политех, институтун бүтүргөн (1910). 1910-11-ж. АКШ заводдорунда, кийин Россиянын түштүгүндөгү металлургия заводдорун-, да жумушчу. 1929-36-ж. Кузнецк металлургия комбинатынын курулушунун жетекчилеринин бири, 1937-ж. кара металлургия тармагына жетекчи.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Ленок
Ленок (лат. Brachymystax lenok) — сомбалыктардын бир түрү.
Голомыска
Голомыска — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 290 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 3 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ташкичи (Илишев району, Башкыртстан)
Ташкичи — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Базитамак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 226 киши. Почта индекси — 452272, ОКАТО коду — 80230812009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Орто-Арык (Талас району)
Калкы
Калкы ― 1453 киши (2009-жылы).
Кемпир муштум
Кемпир муштум, бөлтүрүк (Anabasis) – өсүмдүктөрдүн шакардуулар тукумунун уруусу. Чала бадалча же көп жылдык чөп. Жалбырагы кыска, калың же майда түрпүчөдөй, тушташ жайгашат. Гүлү эки жыныстуу, 5 мүчөлүү, жалгыздан же 2–6дан топтошуп, жалбырак колтугунан орун алат. Мөмөсү – жемиштей. Анын зОдан ашык түрү Испания менен Түндүк Африкадан Борбордук Азияга чейин таралган. КМШ өлкөлөрүндө 30га жакын, Кыргызстанда 8 түрү өсөт. Орто Азиянын чөл жана адырларында, тоонун каксоо беттеринде кездешет. Айрымдарынын тоют жана дарылык мааниси бар.
Бардыкма
Бардыкма (Hemiplegia laryngis) - малдын энтиктирмө дартынын бир түрү. Бул көбүнчө жылкыда кезигет. Мында дарттуу мал дем алганда ышкырык пайда болот. Кээ бир жугуштуу ылаңдардын ылаңдаткычтарынын токсиндери Бардыкма себепкери деп божомолдонот. Улаарма Бардыкманы коорсуз айыктырууга даба жок, бирок шалга каршы колдонулуучу дарылар жардам берет. Кээде операция жасалат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Напи HQ
Напи HQ (Napi HQ) — Нү-Мексико штатынын San Juan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 706 киши. Болжолдуу аянты - 8.5 км². FIPS коду — 35-51035.
Топилогия
Топилогия — 1) нерселерди кубулуштарды жалпылаган моделдин же типтин жардамы менен топторго бөлүүгө негизделген илимий таанымдын ыгы  жанаша же ар башка жашаган нерселердин белгилерин, байланыштарын, кызматын, мамилелерин, түзүлүшүн салыштырып изилдөө үчүн колдонулатил 2) Типтүү конструкцияларды иштеп чыгуу же стандартташтыруунун ыкмаларынын бири.
Булактар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Реанимация
Реанимация (лат. Reanimatio — сөзмө-сөз «жашоого кайрылуу», «тирилүү») (организмди тирилтүү) — өлүп бараткан адамды (организмди) тирилтүү үчүн жүргүзүлгөн комплекстүү чаралар.
Чаралар
Ал чараларга жасалма дем алдыруу, мээнин кан айлануусун калыбына келтирүү, жүрөктүн фибрилляциясын токтотуу, ошондой эле дары менен дарылоо кирет.
Реанимация — организмдеги жашоонун негизги функцияларын убактылуу калыбына келтирүү гана эмес, организм өзүн өзү толук башкарууга жеткенге чейин жасалма тейлеп башкаруу. Реанимация жүрөк күтүлбөгөн жерден токтоп калганда (мисалы, операция учурунда жүрөк рефлектордук токтоп калганда, электр тогу таасир эткенде) жана аба жетпей калганда (муунтуудан, кекиртекке бир нерсе туруп калганда, былжыр же кусундунун бүдүрү менен какаганда, чагылган тийгенде же ток урганда, ууланганда жана башка), кан көп кеткенде, сууга чөккөндө, күйүктө жана башка учурда жүргүзүлөт.
Агония абалы
Кырсыкка учураганда же ооруганда киши дароо өлүмгө учурабайт. Ага чейин агония жана клиникалык өлүм абалында болот. Агония учурунда аң-сезим караңгылап, жүрөк иши өтө бузулуп жана артерия басымы төмөн түшүп кетет (Кан басымы), тамырдын согушу билинбейт, тери бозоруп муздайт.
Клиникалык өлүм
Агониядан кийин клиникалык өлүм болот. Бул учурда тиричилик белгилери (жүрөктүн согушу жана дем алуу) байкалбайт, бирок биологиялык өлүмгө мүнөздүү организмде кайталангыс өзгөрүүлөр боло элек болот. Клиникалык өлүм 3—8 минутага созулат. Ушул убакытта организмди тирилтүүгө аракет жасоо зарыл. Реанимациянын негизги методдору жасалма дем алдыруу жана жүрөк массажы болуп эсептелет. Жүрөккө кыйыр массаждын таасирдүүлүгү кол күчүнө байланыштуу. Алаканды оорулуунун төш сөөгүнүн ылдыйкы жарымына коюп, аны омуртка түркүгүн көздөй 4—6 смден кем эмес ылдый-өйдө ныгырганда гана жүрөк карынчаларындагы канды жүрөк толтосуна, күрөө тамырларга айдоого шарт түзүлөт.
Жүрөктү электр тогу менен дефибрилляция тез аранын ичинде (20—30 сек) жасалуусу тийиш. Оорулуу тириле баштаганда күрөө тамыр сого баштайт, карек кичирейип, өз алдынча дем алуу пайда болот. Реанимациянын андан аркы этабы оорукана шартында жүргүзүлөт. Азыркы реанимация бөлүмдөрү атайын байкоочу системалар менен камсыз кылынган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Колью
Колью — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Седка дарыясынын сол жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кемпир ооз
Кемпир ооз — кош жаагы бири бирине кайчылаша бириктирилген темир аспап.
Майлы-Суу минералдуу суусу
Майлы-Суу минералдуу суусу  Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы дарылык касиети бар жылуу суу. Избаскен кыштагынан 18 км түштүк-чыгышта, Фергана тоо тизмегинин түштүк этегинде, деңиз денгээлинен 2100 м бийиктикте. Суу 1965-ж. терең бургулоо көзөнөктөрүн өткөлдөөдө табылып, изилденген. Суу Избаскен нефтилүү антиклиналь түзүлүшүнүн батыш чет-жакасында жайгашып, палеоген мезгилинде пайда болгон кумдук жана чопо тектеринин (калыңдыгы 263 м) арасындагы акиташ тоотек катмарында топтолгон. Суулуу горизонттун астында юра мезгилинин чопо, алевролит тектери, үстүндө кумдук жана чопо катмарлары жатат. Суунун температурасы 21°С. Химиялык курамы боюнча хлорид-натрий-калий тибине кирет. Дебити 6,5 л/сек. Жалпы минералданышы 29 – 36 дан 57,5 г/лге чейин. Өңү саргыч, даамы ачуу-туздуу, күкүрттүү суутек жыттанат. Курамында бром 0,024 мг/л; йод 0,015 мг/л; фенол 0,01 мг/л; органикалык көмүр кычкыл газы 0,03 мг/лге чейин. 1 литр суудагы катиондор: Са - 8,2; Mg – 0,28; Na+K – 13,2. Аниондор: Cl – 35,6; HCO3 – 0,1; SO4 – 0,07ге чейин. Муун жана тери ооруларын киринүү жолу менен дарыланса болот.
Тасмалар
Тасмалар (лат. Pseudophyllidae) — мите жалпак курттардын бир тукуму, буларга өкүл катары жазы тасма (лат. Diphyllobothrium latum) да кирет.
Азан
Аза́н — Исламда намазга болгон чакырык. Азан айткан киши — муэдзин (азанчы) деп аталат. Азанды адатта бийик жерден, секичеден, мечиттин мунарасынан, намаз маалы киргенде айтылат. Азан айтуу учурунда азанчынын колдору (бармактары) кулагынын ылдыйкы учуна тийип, жүзү кыбыланы карап турушу керек. Азан айтылып бүткөн соң дуба окулат. Азан айтылгандан бир аздан кийин парз намазынын алдында коомат айтылат. Жаңы төрөлгөн балдарга да Азан чакырып, баланын оң кулагына атын шыбырап ат коюлган.
Азан айтылышынын тартиптери
Азандагы Хайя ‘аля с̣-с̣аля́хдегенди оң тарапка карап айтып,Хайя ‘аля ль-фаля́х-дегенди сол тарапка карап айтуу керек.. -деп кошуп айтуу керек.(намаз уйкудан абзел деген маааниде)..
Биринчи азан
Эң биринчи азанды Мухаммед пайгамбардын убагында Медина шаарында Билял ибн Рабах аттуу сахаба айткан. Билял эң биринчи азанчы болуп саналат.
Азан дубасы
'''Аллохумма робба хаазихи даватит-тааммах Вассолаатил-каиммах ати. Мухаммаданил-васийлата вал фазийлах ва басху макоомам махмууданиллазий ва адтах,ва рузук на шафа-атаху явмал кыйаамах,иннака ла тухлифулмий ад!''' - деп бата кылып,азан чакырууну аяктайт.
Бордо
Бордо (Bordeaux) — Франциянын түштүк-батышындагы шаар. Аквитания тарыхый облусунун аймагында. Жиронда департаментинин администрация борбору. Калкы 234,1 миң (2006; шаар айланасы менен 986,4 миң). Гаронна дарыясынын боюнда жайгашкан. Вискайя булуңундагы Жиронда эстуарийиндеги порт. Ири кемелер келүүгө ыңгайлуу. Порт адистештирилген 6 терминалды (оор жүк ташуучу Вердон, Пойак, Влай, Амбе, Вассен; негизинен жүргүнчү ташуучу Вордо) камтыйт. Жылына 8,5 млн о жүк ташылат. Улуттук маанидеги жолдор тоому (анын ичинде Испанияга кетүүчү жолдор); ылдам жүрүүчү темиржолу аркылуу Париж менен байланышат. Эл аралык аэропорту бар.
Б. з. ч. 3-кылымдан Бурдигала деген ат менен белгилүү. 1235-ж. шаар укугун алган. 14-кылымдын башында ири соода жана колөнөрчүлүк борборуна айланып, ярмаркалар өткөрүлүп турган. Рим амфитеатрынын калдыктары, орто кылымдагы эстеликтерден некрополь, базилика, ренессанс жана барроко стилиндеги чиркөөлөр сакталган. Бордодо ИА, университет, эл аралык университет, бизнес жогорку мектеби, илим-изилдөө борборлору, китепканалар, музейлер, театрлар бар. Бордодо 1999-жылдан эл аралык аялдар киносунун фестивалы жыл сайын өткөрүлөт. Бордо ири өнөржай түйүнү. Машина жана кеме куруу жана ремонттоо, нефть ажыратуу, химиялык, текстиль, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, цемент, тамак-аш (ун, кант, шоколад, жержаңгак майы, консерва) өнөржай ишканалары иштейт. Бордо маркалуу шарап чыгарып, аны сатуунун дүйнөдөгү борборлорунун бири. Эл аралык шарап салону, көргөзмөсү 2 жылда бир өткөрүлүп турат. Шаардын айланасында жүзүмчүлүк өнүккөн (110 миң гадан ашык).
Кузьминовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Кузьминовка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Первомай айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 302 киши. Почта индекси — 453164, ОКАТО коду — 80249864008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бордоо
Бордоо малды колдо багып семиртүү. Ага көбүнчө уй, чочко, кой жана үй куштары коюлат. Бордоонун максаты малды тез семиртип, эттин, теринин жана жүндүн сапатын жакшыртуу. Аны туура пайдаланганда, тоют аз чыгымдалып, этти арбын алууга болот. Бордоонун мөөнөтү малдын, үй куштарынын жашына, породалык сапатына жана берилген тоютка жараша болот. Мисалы, инек жана картаң уйду 60-75, ноопасты 90-120, койду 45, жылкыны 60-75 күн борго байлайт. Бул учурда уй күнүнө кеминде 800, кой 150, жылкы 600 г салмак кошот. Кыргызстандын шартында мал бордоодо жем-чөп, силос колдонулат.
Кемүүчү удаалаштык
Кемүүчү удаалаштык – бардык n=1, 2, ...үчүн xn>xn+1 барабарсыздыгы аткарылган xn сан удаалаштыгы. Кээде мындай удаалаштык өтө кемүүчү деп аталат. Төмөнтөн чектелген каалагандай кемибөөчү удаалаштыктар чектүү пределге, ал эми төмөнтөн чектелбегендер чексиз пределге ээ.
Валенсия (футболдук клуб)
Валенсия - Испания лигасында ойноочу футболдук клуб. Валенсия (Испания).
Android Marshmallow
2017-жылы 8-августка карата, Google Play'ге жеткилик алган түзмөктөрдүн 32.3% Android 6.0 нускасында иштеген.
Айыл чарбасынын инфраструктурасы
Айыл чарбасынын инфраструктурасы - айыл чарба тармагын тейлөөчү материалдык-техникалык жабдуулар комплекси. Ал башка тармактарга, мисалы, жол, байланыш, электр, маданий тейлөө ж.б. көз каранды. Арналышы боюнча эки багытка (өндүрүштүк жана социалдык) бөлүнөт. Өндүрүштүк айыл чарбасынын инфраструктурасы - айыл чарба өндүрүшүн камсыз кылуучу тармактардын жана мекемелердин жыйындысы (электр, жылуулук, газ, сактоочу, муздатуучу жайлар жана айыл чарба продукцияларын ташууну камсыз кылуу). Социалдык айыл чарбасынын инфраструктурасы - социалдык-маданий шарттарды камсыз кылууга багытталган мекемелердин, курулуштардын жыйындысы. Айыл чарба өндүрүшү үчүн социалдык инфраструктураны камсыз кылуу өтө маанилүү. Анткени, айыл жеринде туруктуу эмгек жамааттарынын түзүлүшү жана калыптанышы, адистердин иштеп кетиши социалдык инфраструктурага байланыштуу.
Бабата кырка тоосу
Бабата кырка тоосу – Тескей Ала-Тоонун батышында. Түндүгүнөн Кочкор, түштүгүнөн Базартурук жана Төлөк өрөөндөрү менен чектешет. Узундугу 45 км, Орточо бийиктиги 4100– 4300 м, эң бийик жери Бабата чокусу (4400 м). Палеозойдун кристаллдык жана гранит тоо тектеринен турат. Рельефи татаал, 4000 мден жогору нивалдык-гляциалдык формалар мүнөздүү. Капталдары тик (35–40°), батышы аскалуу. Чыгыш бөлүгү басаңдап, Карагатты, Сандык тоолоруна өтөт, борбордук бөлүгү мөңгүлүү. Тескей капталынан бир нече майда суу (Кошкөл, Бөрүлүбулак жана башкалар) агып түшүп, Узунбулак суусуна куят. Бөгүлмөбулак жана Көлбулак өзөндөрүндө бөгөлмө көлдөр бар. Батышы ичкерип, Кызарт белине барып такалат. Түзүлүшү боюнча кыска горст-мегантиклиналь. түндүк этегинен тектоникалык жарака өтөт. Муз доорунда тоонун үстү ири муз калканы менен капталган. түштүк капталы каксоо, талаа чөптөрү (бетеге, шыбак жана башкалар) өсөт; чыгышындагы коктулары майда бадалдуу. түндүк беттерине талаа (2600–3200 м),  субальп шалбаалуу талаа (3200–3600  м),  альп шалбаа (3600– 3800 м),  субниваль (3800–4200 м), нивалдыкгляциалдык ландшафттары (4200–4400  м) мүнөздүү. Жайыт.
Севилья метросу
Севилья метросу – Севилья шаарынын метросу. Метросу 2-апрель 2009-жылы ачылат.
Аздар
Аздар, азбудун — орто кылымдагы жазма булактарда, рун жазууларында кездешкен калктын аты. Жазма булактарда түргөштөр: тухси жана аз деп экиге бөлүнгөн. Тон-Йукукка арналган жазууда Көгмөн тоосун ашып, кыргыздарды чабаарда, өздөрү мурда багындырган талаа тилкеден келген аз уруусунун бир адамын жол көрсөткүч катары алышат. Тексттин кийинки саптарына карап болжогондо, жергиликтүү жол көрсөткүч жолдон адашканы үчүн сайып өлтүрүлгөн. Л. П. Потаповдун пикири боюнча Аздар мурун Туванын батышында жашап, 716-ж. Чыгыш Түрк кагандыгы тарабынан талкаланган соң, басымдуу бөлүгү түштүк-батышка ооп, Жети-Суудагы түргөштөргө кошулган. Калгандары Саян-Алтай элинин ичинде өзүнчө топту түзүп калышкан. Күлтегинге арналган жазууда аз уруусу кыргыз элин курап келдик «аз кыркыз будуныг йарат келтимиз...» деп Барсбектин эли аталат. В. Я. Бутанаев Енисейдеги Кыргыз мамлекетинин башкаруучу уруусу аздар аталган деп болжойт.
Дейилде
Дейилде — кымбат баалуу кездеме. Бул кездемеден баалуу сырт кийим жасалат. Ал сырт кийимдер сый катары ардактуу адамдарга берилет. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Д. эки жерде: биринде Ажыбай Манастын түшүн жоруганда Д. чапан жабат, экинчисинде Жакып Атемир менен кудалашып, ага кызыл кымкап Д-га кошуп үч сарпай кийгизет (Сагымбай Орозбаков, 2. 282, 380).
Барклай-Де-Толли Михаил Богданович
Барклай-Де-Толли Михаил Богданович (1761-14. 5. 1818) - орус ген. -фельдмаршалы (1814). Ата Мекендик согуштун баатыры (1812), князь (1815) Ригага көчүп келген илгерки шотландиялык уруудан. Орус-түрк (1787- 91) жана орус-швед согуштарына катышкан. Ата Мекендик согушта 1-Чыгыш армиясынын командачысы болгон, ага 2-Батыш армиясы да баш ийген. Бородино салгылашуусунда орус армиясынын оң тарабына командачылык кылып, согуштук жогорку чеберчиликти жана эр жүрөктүүлүгү көрсөткөн. 1813-ж. З-Армияга, андан кийин орус-пруссия аскерлерине командачы болуп, алардын чет өлкөлөргө жасаган жортуулдарына жетекчилик кылган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Көңүл-кейп
Көңүл-кейп (орус. Настроение) – адамдын айлана чөйрөсүндөгү болмушту туюнуусунун туташкан формасы, аны жеке туюулардын абалы, санаалары, көңүл–кейпинин куунашы.
Адам көңүлүндө өзүнчө бир, «симптомикалык» формада тереңдеги туюндурулушун табат жана жеке өзүнүн жашоого мамилесин ишке ашырат, инсандык талаптарын турмуштук кырдаалдарга ылайык келтирүү жолу. Көңүл чөйрөсү бир тектүү эмес, адамдын баштан кечирип жаткан жалпы турмуштук «тонусунан» («көтөрүлгөн» же «чөккөн») ажыратылбастан турмушту сезип-туюу формаларында ушунчалык даана туюндурулган.
Мисалы: зеригүү, көңүлсүздүк, кайгы, муң, капалык, сарсанаа, сарубайым, коркуу, аргасы кетүү сыяктуу же, кумарлануу, шаттануу, сүйүнүү, үмүт, чери жазылуу, көңүлү сергүү ж. б. Адамдын бүткүл көңүл кейпинде жана ишмердигинин жалпы маанилик контекстинде жүрүп, көңүл-кейп ичтен гана өтүп, инсандын бүткүл баштан кечиргендери менен жасагандарын аныктайт.
Тасмабукачарлар
Тасмабукачарлар (лат. Taenioididae) — алабуга сымалдуу балыктардын бир тукуму.
Борду кенташ калдыгын сактоо жайы
Борду кенташ калдыгын сактоо жайы Чүй облусундагы Орловка шаарчасынан 2 км түштүк батышта жайгаштырылган. Орловка мамлекеттик акционердик коомуна (1954-66-ж. Борду коргошун фабрикасы) караштуу. 1954-ж. ишке киргизилген. Долбоордук көлөмү 3200 миң м3, толтурулганы 3500 миң м3. Консервацияланган. Радиоактивдүү эмес. Мында Борду коргошун фабрикасынан (курамында сейрек кездешүүчү металлдар 0,8-1%, торий 0,3%, цирконий 5%, фторий, 40-60%, темир кычкылы 10-20%, кремнезём, 15-20%) жана Орловка химия-металлургиялык тоокен комбинатынан иштетилип чыккан калдыктар сакталат. Азыркы экологиялык абалы канааттандырарлык.
Баркова Ульяна Спиридоновна
Баркова Ульяна Спиридоновна (3. 1. 1906-ж. т. ) - Кострома облусундагы "Ка-раваево" с-зунун уй фермасынын бригадири (1943). Эки жолу Социалисттик Эмгектин Баатыры (1948, 1951).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Орья (Лозьва куймасы)
Орья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 312 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 33 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Этностук процесстер
Этностук процесстер - этностун тарыхый өнүгүүсүндөгү өзгөрүүлөргө учурашы. Этностук процесстердин эки тиби бар: эволюциялык жана трансформациялык. Этнос сакталып, бирок анын айрым параметрлери (тил, маданият) бир кыйла өзгөрүүгө учуроосу эволюциялык процесс деп аталат. Эгер өзгөрүүлөрдүн натыйжасында этноско ыйгаруучулук, этностук өзүн-өзү аңдоо сезими, этностун аты өзгөрсө - бул трансформациялык процесс деп аталат. Өз кезегинде трансформациялык процесс этностук бөлүнүү жана этностук биригүү деп экиге бөлүнөт. Этностун бир нече өз алдынча этносторго бөлүнүшү, этностун бир тобунун өз алдынча этноско айланышы этностун бөлүнүү процесстерине жатат. Ал эми, түрдүү этностордун бир чоң этноско айланышы этностун биригүү процесси деп аталат. Бүтүндөй алганда, этностук процесстер адамзат тарыхый өнүгүшүнүн жалпы жүрүшү, ошондой эле жашоо өзгөчөлүктөрү жана этностордун өз ара карым-катнаш аракеттери менен шартталган. Этносту өзгөртүүчү процесстер маңызы жана этностун турмушунун тигил же бул жактарына таасир берүү даражасы боюнча өтө ар түрдүү. Этностук тарыхтын баардык мезгилдеринде бөлүнүү да, биригүү да болуп келген. Этностук бөлүнүү процесстери өзгөчө алгачкы общиналык (жамааттык) коомдо кеңири тараган. Бул процесстин натыйжасында адам бара-бара бүт жер шаарынын жашоого мүмкүн болгон аймактарына отурукташкан. Этностун бөлүнүү процесси этнос аймагын саясий бөлүп-жаруу аркылуу да жүргөн.
Таттыбүбү Турсунбаева
Таттыбүбү Турсунбаева – театр жана кино артисти.
Кыскача өмүр баяны
Таттыбүбү Турсунбаева - 1944-жылдын 12-июлунда Нарын облусунун Чаек кыштагында төрөлгөн. Жумгал районунун Чаек айылында орус орто мектепте окуган. 1960-жылы 16 жашында "Салиманын ыры" аттуу кыска метраждуу тасмада биринчи жолу тартылган. 17 жашында Ташкенттеги А.Н.Островсөрү институтунун "Драма жана кино актеру" факультетине тапшырган. 1966-жылы Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрынын группасына кирген.
Чыгармачылыгы
"Токтолуп сокпой жүрөгү,
Соң-Көлдүн кетти чүрөгү"
деген ыр саптарын окуган. Кыргызстанда Таттыбүбүнү «ак куу» деп да айтышат, анткени кыргыз маданиятында ак куу эң эле татынакай жана назик куш. Ак куунун мойуну узун жана Таттыбүбүнүн дагы мойуну узун болгон. Буга байланыштуу мындай ыр бар: «Адашкан аркар сыяктуу, арманда кетти бир ак куу».
Актуализм
Актуализм (лат. actualis – аракеттүү) – ишмердүүлүк принцибин абсолютташтыруучу субьективдик-идеалисттик окуу.
Актуализмдиндин элементтери Э. Гартмандын окуусуна жана Спенсердин, Геффдингдин психологиясына мүнөздүү. Актуализмди философиялык бир бүтүн окуу катары Джентиле алдыга жылдырган. Актуализм термини табигый илимде, өзгөчө геологияда бардык өткөн мезгилди түшүнүүнүн ачкычын берет. Психологияда Актуализм түшүнүгү психологиялык ишмердүүлүктүн бир субъектисин четке кагуу деп түшүнүшөт.
Кээ бир учурда Актуализм терминин ар түрдүү окууларды мүнөздөөдө анча так эмес колдонушат.
Жумабек Алыкулов
Алыкулов Жумабек - жазуучу, жомокчу, акын. 1938-жылы 21-декабрда Панфилов районунун Орто-Арык айылында туулган.
1962-жылы КМУнун филология факультетинин журналистика бөлүмүн бүтүрүп,
Кыргыз Республикасынын «Басма сөздө мамлекеттик жашыруун сырларды сактоочу башкы башкармалыкта» («Главлит») улук редактор, директор, Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин искусство башкармалыгында искусство боюнча улук инспектор, 1972–1992-жж. «Кыргызстан» басмасында редактор, 1992–1994-жж. Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин Мамлекеттик тил боюнча адиси, 1994–2000-жж. «Чүй баяны» гезитинде аткаруучу редактор, 2000–2002-жж. «Аламүдүн кабарлары» гезитинин башкы редактору, 2002–2005-жж. «Ветеринария» гезитинде редактордун орунбасары болуп иштеген.
Акындын «Койсоңчу» аттуу алгачкы ыры 1960-жылы «Мугалимдер газетасына» жарыяланган.
Ж.Алыкулов «Жаш сатириктердин жыйнагы»,«Эмгек азаматтары», «Жылмайып коюңуздар», «Эмгек сыйынын ээлери», «Айыл таңдары», «Эмгек жылдыздары» аттуу китептерди жана Кыргыз жазуучуларынын тарыхында биринчи жолу орус тилинде «Эридиана» аттуу фантастикалык топтомун, А.Осмоновдун үч томдугун, Ү.Жумабаевдин тандалмалар жыйнагын түзгөн.
Ж.Алыкуловдун «Почему у зайца уши длинные» (которгон Ж.Сулайманова), «Волк в мешке» (которгон В.Вакуленко), «Волшебное семечко» (которгон Р.Осмонова) жомоктору мектеп жашына арналып, хрестоматияга кирген. Жазуучу ошондой эле Кыргыз Эл жазуучусу Качкынбай Осмоналиевдин тандалмасына, Көпбай Күмүшалиевдин тандалмасына, Күлташыр Шерипбаевдин ырлар жыйнагына баш сөз жазган. Жазуучунун китептери тажик, орус, чех, болгар, поляк тилдеринде жарык көргөн.
Татар жазуучуларынын жыйнагындагы Р.Ишмуратованын «Чыкыроон аязда», М.Маликованын «Бактылуу кошуна», «Ветерандар» жыйнагындагы Н.Удаловдун «Гильзадагы байчечекей» аңгемелерин, ошондой эле «Тажик жазуучуларынын аңгемелери» жыйнагындагы С.Айнинин «Биринчи трактор» романынан үзүндү которгон.
1982-жылдан Кыргызстан Улуттук Жазуучулар союзунун, 1976-жылдан Журналисттер союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Ак чач кемпир: Аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 115 б.
Үмүт: Повесть, аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1969. – 110 б.
Көпөлөк: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1970. – 16 б.
Нөшөр: Повесть, аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1973. – 114 б.
Каптагы карышкыр: Жомок. – Ф.: Мектеп, 1975. – 14 б.
Август кечтери: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1977. – 188 б.
Бийик теректер: Повесть, аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 216 б.
Сыйкырдуу данек: Жомок. – Ф.: Мектеп, 1980. – 16 б.
Жашоо сапары: Повесттер, аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 156 б.
Орус тилинде
Почему у петуха гребень красный: Сказка. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 9 с.
Волк в мешке: Сказка. – Ф.: Мектеп, 1977. –12 с.
Почему у петуха гребень красный: Сказка. – Ф.: Мектеп, 1978. – 11 с.
Почему у петуха гребень красный: Сказка. – Ф.: Мектеп, 1980. – 12 с.
Волшебное семечко: Сказка.– Ф.: Мектеп, 1978. –16 с.
Почему у зайца уши длинные: Сказка. – Ф.: ЦК КП Киргизии, 1989. – 32 б.
Айыл чарбасын электрлештирүү
Айыл чарбасын электрлештирүү - айыл чарба өндүрүшүнүн ар кыл тармагында электр энергиясын колдонуу. Электрлештирүү эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууда чоң мааниге ээ. Электрлештирүүнүн натыйжалуулугу мал чарбачылыгында кеңири байкалат, анткени анда машинелердин дээрлик көбү электр энергиясы менен иштейт. Электр энергиясы механизмдердин иштешин автоматташтырууга шарт түзүүдө. Мал чарба фермаларын суу менен камсыз кылууну электрлештирүү малдан алынуучу продуктулардын өсүшүнө шарт түзөт жана эмгектин сарпталышын 20%ке үнөмдөөгө алып келет. Электр энергиясы канаттуулар фермасында кеңири колдонулат (жасалма жол менен балапан чыгаруу, жылытуу, жарык мөөнөтүн узартуу, ылаңдарга каршы нурландыруу, тоюттандыруу ж.б.).
Android Lollipop
Android "Lollipop" -- Google тарабынан иштелип чыккан Android мобилдик операциондук системдин коддук аталышы. Алар 5.0 жана 5.1.1 нускаларына чейин созулуп, коопсуздукту күчөтүү максаттарында эле колдоого алынат. 2014-жылы 25-июнда Google I/O 2014 конференциясында ачыкка чыгарылган Lollipop 2014-жылы 12-ноябрда "аба аркылуу" (англ. over-the-air, OTA) жаңыртуулар менен Google тарабынан кызмат көрсөтүлгөн белгилүү бир Android түзмөктөр үчүн (Nexus жана Google Play нуска түзмөктөрү сыяктуу) жеткиликтүү болуп калган. Анын булак коду 2014-жылдын 3-ноябрында жеткиликтүү болуп калган.
Кыргыз көтөрүлүшү (1218)
Моңголдорго каршы Кыргыз көтөрүлүшү — 1218 жылда, Моңгол империясынын Энесай өрөөнүнө жакын токой эли — Туматтар моңгол падышачылыгына каршы чыгып, Моңгол бийлиги көтөрүлүштү басканга кыргыздарга буйрук берип, бирок кыргыздар аларды баспай, өзүлөрү Курлундун башкаруучулугунда Моңгол империясына каршы көторүлүшөт.
Туматтардын көтөрүлүшү (1217-1217)
Кем-Кемжиуттагы кыргыздардын коңшусу болгон туматтар (байыркы «туба» аттуу түрк уруусунун урпактары, азыркы тувалыктардын бабаларынын бири) 1217-ж. моңголдорго каршы алгачкы ирет көтөрү-лүшкө чыгышкан. Булактар аларды «өзгөчө согушчан уруу» катары сыпаттайт. Тумат аскерлери ал түгүл өздөрүнө каршы Чыңгыз хан жиберген колбашчы Борагул-нойонду да жеңип, өлтүрүп коюшкан. Бирок бул көтөрүлүш басылып, бир топ тумат уруктары кырылган. Чыгыш Тувада (Баргужин-Токум деген жерде) байыр алган туматтардын бир бөлүгү барс жылы (1218-ж.) кайра баш көтөргөндө, Рашид ад-Дин жазгандай, моңголдор аларга жакын турган кыргыздарга бул козголоңду басуу сунушу менен кайрылган. Кыргыздар аскер бермек тургай өздөрү да моңголдорго каршы көтөрүлүшкө кошулуп кеткен. Саян-Алтайдагы түрктөрдүн бул ири көтөрүлүшүн басуу үчүн Чыңгыз хан бардык токой урууларын бийлеген улуу баласы Жучунун кол башчылыгында кошуун жөнөткөн. Оболу Буха-нойон баштаган алдыңкы кошуун Енисейдин Тувадагы башатына чейин кыргыздарды жиреп барып кайткан. Андан соң Жучу өзү кышка маал тоңо баштаган Селенга дарыясына келди. Хамдуллах Казвини (13-к.) Селенга дарыясында кыргыздардын бир бөлүгү жашарын эскергени маалым. Жучунун аскерлери Селенганы ээлеп, андан соң Енисей (Кем) дарыясынын өрөөнүнө жеткен. «Шэн-у цинь чжен лу» аттуу кытай булагында: «Ал (Жучу) Кем дарыясы аркылуу өттү жана аны бойлоп жүрүп отурду. Кыргыз ханханас (хапканас), телейану (теленгут), кэшидими (кыштым), хоин (хор), ирган деген урууларды каратып алды», – деп жазылат. Рашид ад-Дин да кыргыздар менен кошо кайрадан каратылган уруулардын ичинде теленгут, кыштым, урасут урууларын жана кыргыздардын «арка тарабындагы бир айлык жол узактыгындагы» башка урууларды эскерет. Курыкан өлкөсү да моңгол жортуулуна чейин кыргыздарга вассалдык абалда болгону маалым.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Майлы-Суу – Нарын уран кендери
Майлы-Суу – Нарын уран кендери  Жалал-Абад облусунун Ноокен районунда, Сарыбээ суусунун сол жээгинен Нарын д-нын оң жээгине чейин созулган палеоген катмарларынын чегинде, деңиз деңгээлинен 550–1200  м бийиктикте. 1935–53-ж. издөө, чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы палеозой, мезозой жана кайнозой катмарларынан түзүлгөн. Уран рудасы палеогендин "е" жана "т" горизонтторунун акиташ тектери менен байланышкан. Нарын, Майлы-Суу жана Каражыгач кендери табылган. Нарын кени Карачундай антиклиналынын түштүк канатына, Майлы-Суу кени Майлы-Суу антиклиналына, Каражыгач кени Каражыгач антиклиналына туташ келет. Уран кени чөкмө акиташ тектери менен бирге пайда болгон. Рудалануу стратиформ тибине жана настуран формациясына кирет. Негизги руда минералдары: кальциттүү карнотит, карнотит, төөмоюнит, уран чайыры, уран көөсү, отенит, шрекингерит, скунит, кларкенит, уранит, хьюэтит, уранофан. Урандын рудадагы орточо өлчөмү 0,142%. Майлы-Суу жана Каражыгач кендерин казып алынгандан калган запасы 50,58 миң т. Урандын запасы 72 т. Урандын рудадагы өлчөмү 0,053% болгон учурда Нарын кенинин уран боюнча запасы жана ресурсу 300 тны түзөт.
Тасмакуйруктар
Тасмакуйруктар (лат. Eutaeniophoridae) — китке окшогон балыктардын бир тукуму, буларга тасмакуйрук (лат. Eutaeniophorus festivus) кирет.
Ревмокардит
Ревмокардит — ревматизмден жүрөктүн сезгенип жабыркашы.
Мында жүрөктүн ички (эндокардит), булчуң (миокардит) жана сырткы (перикардит) катмарлары сезгенет. Ревмокардитте туташтырма ткандар сезгенип, экссудаттык (суу толуу) көрүнүштөр байкалат. Ал организмде көбүнчө бадам сымал безде стрептококк инфекциясынын (көбүнчө ангина) таасиринен организмдин өтө сезгичтигинин (Аллергия) натыйжасында пайда болот.
Чуй-Атас (Илишев району, Башкыртстан)
Чуй-Атас — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Базитамак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 318 киши. Почта индекси — 452272, ОКАТО коду — 80230812010.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ревмокардит
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Портал:Биология/Долбоорлор
Анатомия | Математикалык биология | Биологиялык систематика | Океандар биология   |  Биофизика | Биохимия  | Ботаника  | Вирусология  |  Генетика  | Геномика  | Гидробиология | Гистология | Зоология  |  Микробиология  | Молекулярдык биология | Орнитология | Палеонтология  | Паразитология  | Патология  | Протистология | Физиология  | Цитология  | Эволюциялык биология  | Экология | Этология
Куржун сөктүрүү
Куржун сөктүрүү – үйлөнүү үлпөтүндө аткарылуучу жөрөлгө. Калың төлөнүп, кызды алууга келишкенде күйөө тарап атайы куржун жасап келишкен. Куржунга кешик (бышырылган койдун эти, боорсок, белек-бечкектер) салынган. Кыз тараптан нускалуу, кадыр-барктуу байбичелердин бири Куржун сөктүрүү жөрөлгөсүн жасаган. Куржун сөккөн аял кешиктин оозуна салынган жоолукту жана тамак аштын чүйгүнүн өзү алып, үй ээсине тиешелүү белегин берип жаш үй- бүлөгө бакыт, ынтымак каалаган. Куржун сөктүрүү үйлөнүү үлпөтүндөгү өз ара белек алмашууга кирип, жакшылыкта жолугуунун белгиси болуп саналган.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
Этностук парциация
Этностук парциация - бирдиктүү этностун бир нече өз алдынча этносторго бөлүнүп кетиши. Жаңы пайда болгон этностор мурдагы этнос менен өзүн окшош деп эсептебейт. Этностук тарыхтын жүрүшүндө этностук парциация түрдүү себептердин натыйжасында ишке ашкан. Алгачкы коом мезгилинде уруудагы кишилердин санынын өсүшү, ошол эле мезгилде алар жашаган аймактагы табигый ресурстардын азайышы адамдарды топторго бөлүнүп жашоого мажбурлаган. Соңку тарыхый доорлордо этностун ар кайсы бөлүктөрү мамлекеттик чек аралар менен бөлүнгөн. Мисалы, араб элдери ж.б. Этностор бөлүнгөндөн кийин бир аймакта кошуна жашап калышы мүмкүн же алардын арасы алыстап, миграция менен коштолушу ыктымал.
Манас (чоку)
Манас чокусу — Талас Ала-Тоосунун эң бийик жери. Бийиктиги 4482 м. Талас Ала-Тоосунун батыш бөлүгүнүн түндүктү көздөй кеткен тармагында жайгашкан жылаңач чоку. Капталдары өтө тик, кар- мөңгү токтобойт. Палеозойдун сланец, акиташ теги, кумдук тоо тектеринен турат. Түш.-чыгыш капталындагы мөңгүдөн Күркүрөө суусу башталат. Чокуга алгачкы жолу 1933-ж. москвалык альпинист Э. С. Левин чыккан.
Гореловка (дарыя)
Гореловка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Орташа Терсь дарыясынын оң жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ак-Жар (Талас району)
Ак-Жар ― Кыргызстандын Талас облусунун Талас районундагы айыл. Долон айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 2149 киши (2009-жылы).
Бар-Кохба
Бар-Кохба (байыркы еврейче - жылдыздын уулу) - 132-135-ш. римдиктерге каршы Иудеяда чыккан көтөрүлүштүн согуш жетекчиси Симондун ылакап ысмы. Көтөрүлүшчүлөр 50 чепти басып алышканы менен, римдик кол башчы Юлий Северден жеңилип калышкан. Бар-Кохба курчоого алынган Бетара шаарын коргоодо курман болгон.
1952-ж. Мураббаат үңкү-рүнөн Бар-Кохбанын ошол кезде жазган каты табылды. Иешуа бен-Галголдун аскер башчысына арналган ал катта Бар-Кохба: "христиандарга тийбегиле", - деп буйрук берген экен.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Ирина Деркембаева
Деркембаева Ирина Григорьевна (1927, РСФСР, Иркутск облусунун, Нукут району, Үңкүрлүк улусу) — кыргыз совет опера ырчысы (сопрано). Бурят АССРинин (1958), Кыргыз ССРинин эл артисти (1967). Москва консерваториясынын вокалдык факультетин профессор В. Ф. Рождественскаянын классынан бүтүргөн (1952). Ал "Манас" үчилтигинин негизинде жазылган "Айчүрөк", "Манас" операларынан Айчүрөк, Калыйман, Канайымдын партияларын ырдаган. Д. Берлинде өткөн жаштар жана студенттердин бүткүл дүйнөлүк фестивалынын (1951), Москвада өткөн вокалисттердин Бүткүл союздук (1956) конкурсунун лауреаты. Эмгек Кызыл Туу, Данакер ордени жана медалдар менен сыйланган.
Кыргызстандагы алгачкы үн жаздыруу
Алгачкы жазылган үн ― Кенжекара деген манасчынын доошу. Аны 1902-жылы Чүй өрөөнүнөн орустун үн жазуу боюнча туңгуч ышкыбоздору жазып кетишкен. Алты калтекке (валик) жазылган манасчы Кенжекара Семетейдин Үргөнчкө барган жеринен үзүндү айтат. Бул туңгуч үн документи азыр Ленинграддагы Пушкин үйү деп аталган орус адабият институтунун фонограмма архивинде сакталуу. Андан отуз жылча өткөн соң гана кыргыздын комузчулары менен ырчыларын граммофонго жана радиого жазып алуулар башталган.
Таштанкул Бөрүбаев, Кыргыз ССРинин маданиятына эмгек сиңирген кызматкер. "Кыргыз поэзиясынын антологиясы"нан (1984) "Үн жана мезгил" (түзүүчудөн) кириш сөзүнөн.
Малага метросу
Малага метросу – Малага шаарынын метросу. Метросу 30-июль 2014-жылы ачылат.
Кутан Торгой уулу
Кутан Торгой уулу (1893, Каракол уезди, Аксуу болушу, Акбулуң айылы–1961) – чегарачы. 1918-жылы Кара-Колдо кызыл гвардиячылардын катарына өтүп, 1919-жылга чейин Анненковдун бандаларына каршы согушкан. 1922-жылга чейин Совет бийлигин чыңдоого катышып, 1922–40-жылдары жана 1944–46-жылдарда чегарада кызмат өтөгөн. 1930–36-жылдары чегараны бузуучуларга каршы күрөшүү үчүн ыктыярдуу кошуун түзүп, Түндүк Кыргызстанда басмачылардын бир нече тобун талкалоого катышкан. 1946–47-жылдары Акбулуң колхозунун башкармасы болуп иштеген.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Борзов Валерий Филиппович
Борзов Валерий Филиппович (20.10.1949-ж. т., Украина, Львов облусу, Сабор) украин спортчусу (жеңил атлетика), СССРдин спортко эмгек сиңирген чебери (1970). 1972-ж. Мюнхенде өткөн олимпиялык оюндарда 100 м (10,14 сек) жана 200 м (20 сек) аралыкка чуркоодо европалыктардан чыккан биринчи жеңүүчү болгон. Европанын жана СССРдин бир нече жолку (1969-76) чемпиону. 1994-жылы ЭОКго мүчө болуп шайланган.
Пянтым-Еган дарыясы
Пянтым-Еган — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Толька дарыясынын оң жээгинен 391 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.