cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Риторика.Риторика илими.
Аристотель айрыкча соттук чечендикке токтолгон. Анын эмгегинде көбүнчө риторика менен эстетиканын байланышына айрыкча токтолгон. Эстетиканын кооздук категориясы оратордун өзүндө жана анын сөзүндө сакталуусун талап кылат да, далилдөө, ачуулануу, талашуу, сүйүнүү  булардын баары чечендин түрдүү жагдайларда туш боло турган проблемасы экендигин, сүйлөп жаткан учурда аларды кантип жөнгө салуу керектигин чечмелейт. 2 - китепте: оратордун сө зүнүн ынанымдуулугун арттыруу маселеси каралган. Мисалы, алгач ирет сүйлөөчү өзүн уга турган аудитория менен байланыш түзүүсү зарыл. Андан кийин гана кебин ишенимдүү, далилдүү сүйлөөсү зарыл.
Эгерде түздөн түз байланыштуу болбосо, оратор ( оратор дегенибиз саясатчы да, окутуучу да болушу мүмкүн) үчүн кыйын абал туулат. Угуучулар кызыкпаса, тексттин мазмуну начар болсо, анда айтыл кеп өз максатына жетпейт.
Оттук мөңгүсү
Оттук мөңгүсү — Тескей Ала-Тоонун түштүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Сарыжаздын алабында. Уз. 3,2 км,аянты 3,5 км2. Башы деңиз деңгели. 4200 м, этеги 3800 м бийиктикте жатат. Кар чегининбийикт. 3900 м, абляция облусунун аянты,6 км2. Мөңгүдөн Сарыжаздын оң куймасы Оттук башталат.
Субъективдүү Идеализм
Субъективдүү Идеализм – философиялык багыт; анын өкүлдөрү объективдүү дүйнөнүн бар болуусун же активдүү субъектинин аракетин толугу менен жактоочулар. Субъективдүү идеализм сезүү, өмүр сүрүү, аракет, көнүмүш дүйнөнү тааныткан.
Нанкин метросу
Нанкин метросу – Нанкин шаарынын метросу. Метросу 3-сентябрь 2005-жылы ачылат.
Жан-Поль Сартр
Жан-Поль Сартр (Jean-Paul Charles Aymard Sartre, /ˈsɑːrtrə/, 1905-жылы 21-июнь – 1980-жылы 15-апрель) — француз философу, атеисттик экзистенциализмдин өкүлү. Ал ошондой эле жазуучу жана сынчы, Франциянын саясый турмушуна эпкиндүү катышкан.
Парижде демейки Жогорку мектепте билим алат да, кийин Париждеги жана башка шаарлардагы бир катар лицейлерде сабак берет. Экинчи дүйнөлүк согушта солдат катарында катышып, Германияда согуш туткундары үчүн лагерде тогуз ай жашайт. Бошогондон кийин Каршылык көрсөтүү кыймылына катышат. Согуш аяктагандан кийин социалисттик жана экзистенциялык басылма болгон, бир айда бир жолу чыгуучу «Новое времянын» редактору болот. 1964-жылы ага адабият боюнча Нобель сыйлыгы ыйгарылат, бирок ал бул сыйлыктан баш тартат. 1968-жылы май айынан, Франциядагы жаштар кыймылынан бери тарта эпкиндүү саясый иш-аракеттерди жүргүзөт.
Негизги чыгармалары
Сартрдын негизги чыгармалары төмөнкүлөр: «Кыялдануу» (1936), «Эмоциялар теориясынын эскиздери» (1939), «Кыялдагы нерселер» (1940), «Бытие жана жок нерсе» (1943), «Экзистенциализм — бул гуманизм» (1946), «Кырдаалдар» (1947—1964), «Усул проблемалары» (1947), «Диалектикалык акыл-ойго сын» (1960). Аталгандардын баарысы философиялык эмгектер. Мындан башка да ал көркөм чыгармаларды жазган: «Жүрөк айнуу» (1938), «Эркиндикке карай жолдор» (1946—49), «Чымындар» (1943), «Капаста» (1945), өмүр таржымалы жөнүндө «Сөздөр» (1964) деген чыгарма. «Эркиндикке карай жолдор» деген үчилтиги XX кылымдын адабиятынын классикалык чыгармасы деп эсептелет.
Өзүнүн философиялык жана адабий чыгармаларында Сартр экзистенциализм идеясын үгүттөйт. Экзистенциализм белгилүү агым катарында көз караштардын кеңири чөйрөсүн камтыйт, бирок анын көңүлүнүн борборунда — адамдын жашоо-турмушу жөнүндөгү маселе, ар бир адамдын инсандык турмушунун шарты жана структурасы жөнүндөгү маселелер турат.
Экзистенциализм койгон проблема
Экзистенциализм койгон негизги проблема — жашоо-турмуштун маани маңызын индивидуалдык аң-сезим кандайча аңдап-биле аларын сүрөттөп жазуу болуп саналат. Мындан келип экзистенциализм иликтеген башкы маселелер: тандоо эркиндиги, адамдык менен инсандыктын дал келүүчүлүгү, башка дүйнө жана башка адамдар менен болгон алака-мамиле, индивиддин өз жашоо-турмушунун максат-багытын аңдап билүүсүнөн баштап маани-маңыздарды жана баалуулуктарды түзүшүнүн жолдору жөнүндөгү маселелер келип чыгат.
«Бытие жана жок нерсе» чыгармасы
Сартрдын эң белгилүү философиялык чыгармасы — «Бытие жана жок нерсе», бул чыгармасы экзистенциализмдин башкы документи болуп калат.
Ошентип, «өзү-үчүн» дегенибиз — бул аң-сезим, аң-сезим эмнеден турса, ошол; ал эми «өзүңдө» дегенибиз — нерселер, обьектилер. Аң-сезим өзүндө өзү жөнүндөгү аң-сезимди да камтып турат. Ал маңызга ээ болбогондуктан «жок нерсе» болуп саналат.
«Жүрөк айнуу» романы
«Жүрөк айнуу» деген биринчи философиялык романында Сартр каарман катарында Рокантен деген адамды көрсөтөт, ал адам өзүнүн ким экенин билбеген, чыныгы турмушта жашабаган, өзү менен өзү жана аны курчап турган чындык нерселер менен тил табышып жашай албаган адам, аны бардык нерселер үстөмөндөтүп басып, ага уйгактай жабышып турат.
Ал мындай дейт: «Нерселер мага тийбеши керек... Бирок алар мага жабышып тынчымды алат, мен буга чыдай албаймын... Мен кийинки күнү деңиз жээгинде болуп, колума таш кармап турганда өзүмдү кандай сезгенимди да жакшы эстеп турамын. Бул өзүнчө бир жийиркеничтүү сезим эле. Бул сезим мага таш аркылуу келди, ал сезим таш аркылуу менин колума өттү... ошондо колумда кандайдыр бир жүрөк айлануунун түрү пайда болду». Рокантендин көп сандаган жолу жүрөк айнууну сезгендигин сүрөттөп жазуу менен Сартр окурманды жашоонун кокустук экенин сезүүгө мажбурлагысы келет. Рокантен нерселердин кунарсыз жашап турушун түшүндүрүүчү себептердин бар экендигин түшүнөт. Эгерде «жашоону» аныктоого аракет жасай турган болсок, анда кандайдыр бир жөн гана кокустук окуя болот деп айтуу керек: жашоонун себеби боло турган эч нерсе жок. Кээде ушундай да болот: нерселер бар болуп жашап турат, жашап тургандарды түшүндүрүүгө болбойт. Кокустук дегенибиз бул негизги принцип: ар кимдин жана ар бир нерсенин түшүндүрүлгүс түрдө жашап турушу, эч кандай маңызы болбогон дүйнөнүн жашап турушунун маанисиздиги (сандырактыгы) — баарысы кокустук.
Эркиндик концепциясы
Аң-сезим жок нерсе болгондуктан, ал толугу менен келечектеги дүйнөгө кошулган, Сартрдын айтканы боюнча, биздин адамдык эркиндигибиз дал ушунда турат. Эркиндик түшүнүгү Сартрдын бардык философиясы үчүн борбордук маселе болуп саналат. Биз бар болуп турганыбызды аңдап-билип, башыбыздан өткөрүп жаткан эркиндик «жок нерсе», бул болсо бизге келечекте биз менен боло турганды тандап алууга мүмкүндүк берет. Биздин тандообуз «жок нерсеге» негизденет жана ал баалуулуктарды жана маани-маңыздарды тандап алуу болуп саналат.
Биз тандап жатканда, тандоо аракети ошондой эле өзүңдү өзүңдүн тандооң болуп саналат, бирок өзүмдү тандоо менен мен жашоону тандап ала албаймын. Жашоо мурда эле берилген, ошондуктан ар ким тандоо үчүн жашоосу керек. Менин тандаганым менин маңызым, мен жашап жаткан спецификалык жол. Мен өзүмдү тандап аламын, анткени мен өзүмдү тандап алууну мурда болжолдогонмун. Ошентип, спецификалык кырдаалда мен өзүмдү тандап аламын: ал же ой жүгүртүүчү мен, же импульсивдүү мен, же ар кандай мүмкүн болуучу мен. Мүмкүн кимдир бирөө башка адамдарга багыныңкы болууну каалабастыр, кимдир бирөө башка бирөөнүн таасирине каршылык көрсөтөт. Эгерде мен «өзүнүн негизинде ой жүгүртө» турганды тандап алсам, анда аны коштоп жүрө турган кандайдыр бир спецификалык ой жүгүртүүлөрдө эмес, дал ушул тандоодо мен өзүмдү тандап аламын. Ошондуктан, Сартр мындай дейт: «Мен ойлонуп жатканда чечүүчү учур келет». Мен өзүмдү «ошол ойлоп жаткан» катарында тандап алдым, ал эми чыныгы ой жүгүртүүнүн мазмуну кийинки иштин өбөлгөсү. Бул талдоо экзистенциализмдин чечүүчү ураанына алып келет: «Жашоо маңыздан мурда жүрөт жана аны аныктайт».
Ошентип, Сартрдын пикири боюнча, мен өзүм жөнүндө өзүмдүн жашап турганымды аңдап билгенимдин өзүнөн өзүм үчүн недир бир маңызды жана баалуулукту тандоочу катарында ойлоого тийишмин: аңдап-билүү дегенибиз баа болуп саналат. Менин өзүмдү жандын спецификалык түрү катарында билишим менин өзүмдү өзүм тандап алганым болот.
Радикалдык чечим
Биз өзүбүздү азыр кандай болсок, мурда кандай болгон болсок ошону тануу жолу аркылуу жана өзүбүздү дагы бир нерсе катарында тандап алуу аркылуу тандап алабыз. Аң-сезимдин өсүшүндө мен өзүмдү мурдагы жанды байкап-баамдап турган жана мен келечекте боло турган жанга карай бара жаткан жан катарында кайрадан тандап аламын. Сартр муну «радикалдык чечим» деп атайт.
Инсан «көз көрүнө эле турган сыр», касиеттердин жөнөкөй гана коллекциясы эмес, тоталдуулук, түшүнүлүүгө тийиш болгон жана концептуалдашпаган бирөө, анткени фундаменталдуу тандоону концептуалдаштырууга жасалган ар кандай аракет ийгиликсиз бүтөт. Инсан — адамды түшүндүрүүнүн өзүнчө бир тиби, аны билим катарында так сүрөттөп жазууга болбойт. Бул кимдир бирөөнүн башкача эмес, дал ушундайча ык менен жашап турганын таануу болуп саналат. Ал жашап жаткандай жашоо үчүн, өзү тандап алган жашоодон башка түпкү себеп болбойт. Инсандын турмушунун мааниси адам жалпысынан инсан үчүн жоопкер дегенде турат.
Адамдар, аң-сезимдүү жан катарында, өзүлөрүнүн эркин тандоосу аркылуу өзүлөрүн өзү калыптай алышат. Эркин тандоонун «сөзсүз болбой койбостугу» сартрдык философиядагы кординалдуу түшүнүк. Мындан четтеп өтүүгө жасалган ар кандай аракет Сартр айткан «начар ишенимге» алып келет.
Начар ишеним
Начар ишенимдин алкагында аракет кылуу дегенибиз-бул кимдир бирөө толук эркин экенин жана ал өзүнүн жашоосун тигил же бул предметтин негизинде эмес, жоктон тандап аларын түшүнүүнүн кыйынчылыгынан качуунун натыйжасы болуп саналат.
Начар ишенимдин көп формасы бар. Анын бир көрүнүшү жөн гана стереотип же клише болуп саналган жашоо стили же ролу боюнча жашаган адамга мүнөздүү. Өз жашоосу үчүн маңызды жана баалуулукту тандап алуунун жоопкерчилиги менен басынтылган инсан өзүнө маңыз бере турган жана өзү эч кандай таасир көрсөтө албай турган даяр ролду кабыл алуудан баш калка жана жасалма ыңгайлуулукту издейт. Өзүнүн эркиндигин баштан өткөрүп жаткан субьект катарындагы жашоонун ордуна ал өзүн аткара турган белгилүү бир функциясы бар обьект же нерсе катарында түшүндүрөт.
Ошентип, начар ишеним өзүнө өзү калп айтуунун бир формасы. Бирдиктүү аң-сезимдин кучагында-акыйкат менен кандайча кагылышып жана ал жөнүндө кандайча жаңылышып калуунун мүмкүнчүлүгүн көрүү кыйын маселе. Бирок, көп учурда адамдар дал ушуну менен алек болушат, алар акыйкатты этибарга алышпайт, андан четтеп өтүшөт, жарым-жартылай акыйкат деп тапканы менен бир кыйла даражада бул иллюзия гана болуп чыгат.
Сартр үчүн «начар ишенимде» аракеттенип жана жашоо дегенибиз эркиндиктен жана өзү үчүн маңыз түзүүдөн баш тартуу дегенди билдирет. Начар ишенимде жашоо дегенибиз, демек, обьект катарында жашоо дегендикти жана жаратылыштын жана келишимдердин мыйзамдары тарабынан аныктала турган обьект сыяктуу жашоо дегендикти билдирет. Бирок «начар ишенимди» тандап алуу башка тандап алуулардай эле дал эркин тандап алуу болуп саналат. Бул — дүйнөдө спецификалык жол менен жашоону тандап алуу. Биз: начар ишеним моралдык жактан начар, начар ишенимде жашоо — демек адамдык жоопкерчиликтен баш тартуу, адамча жашоонун маңызын түзгөн эркиндикти тануу, биздин маңыз менен баалуулуктарды түзүүгө арналган ишибизден качуу болот деген таасирдин астында турабыз.
Тандоо тууралуу
Сартр өзүнүн изилдөөлөрү адамдын жашоо-турмушун сүрөттөп жазууга багытталгандыгын ачык айтат. Анын баштапкы кызыгуусу адамдардын эмнеге окшош болууга тийиш экендигин айтуу эмес, алардын чындыгында эмнеге окшош экендигин айтууда болгон. Мисалы, ал биз эркин тандап алууга тийишпис деп айтпайт, ал адамдын жашоо шарты ошондой болгондуктан биз мындай тандоодон кача албайбыз дегенди айтат.
Ошентип, Сартр ар ким өз дүйнөсүн өзү жеке тандап алууга тийиш дейт. Бирок бул жерде проблема келип чыгат: ар ким ушундай иштөөгө тийиш да. Эгерде бир адам баардыгы үчүн тандаса да тандоо индивидуалдык бойдон кала берет.
Бул болсо сөзсүз болбой койбой турган натыйжага алып келет, бул бир адамдын «өзү үчүн» көрүнүшү башкалар менен конфликтиге алып келет, демек башка адамдар «тозокко айланат» дегенди билдирет. «Өзү-үчүн» бытие башкалар үчүн бытие менен конфликтиге алып келет. Натыйжада инсандык мамилелердин сартрдык сүрөтү кайгылуу да, конфликттүү да болуп чыгат. Мен башка бирөөнү мен үчүн «өзүндөгүнүн» мисалы болгон бирдемеге, нерсеге айландырууга тийишмин, сөзсүз түрдө айландырууга тийишмин. Мындагы тынчсыздандырган нерсе башка бирөө мага карата ошонун эле өзүн иштөөгө тийиш болгондугунда турат. Бул ой бизди «кул-кожоюн» деген гегелдик мамилеге кайтарып алып барат жана кулпунун тешигинен мени да бирөө карап жаткан жокпу деп шыкаалаган адамды мисалга келтиргенин эске салат. Мунун баары, бир жагынан, инсандын аң-сезими менен өздүк аң-сезиминин, экинчи жагынан, инсандын аң-сезими менен башкалардын аң-сезиминин ортосундагы мамилени көрсөтүүгө багытталган.
Эркиндик тууралуу
Биз эркиндиктен баш тартабыз, анткени аны таанууда биз азапты башыбыздан өткөрөбүз. Азап чегүү тандоону аныктай турган, бардыгы мүмкүн болгон эч нерсе жок жерде сезилет. Ал мындай деп жазат: «мен өзүмдүн бытиемди туңгуюкка түшүп кеткен коркунучтуу нерсе катарында аңдап билген учурда мен ал коркунучту менин мүмкүн болуучу жүрүш-турушума карата алганда белгисиз нерсе катарында баамдай аламын. Бир мааниде алганда бул коркунуч акыл-эстүү жүрүм-турумду талап кылат жана ал өзү менен өзүн алганда ошол жүрүм-турумдун алдын ала бир күңүрт көрүнүшү. Экинчи мааниде алганда ал коркунуч ошол жүрүм-турумдун акыркы моментин мүмкүн болуучу жүрүм-турум катарында гана негиздейт, анткени мен ал коркунучту ошол акыркы моменттердин себеби катарында биле албаймын».
Азап чегүү, же коркунуч түшүнүгү экзистенциализмдин негизги идеясы болуп саналат. Бирок азап чегүү эркиндикти реализациялоонун бирден бир, же а түгүл зарыл натыйжасы болуп саналбайт. Экзистенциалдык ойлом маанисиздиктин алдында бир гана айла кетүүчүлүктөн улам келип чыгуучу нерсе катарында каралбай тургандыгы шексиз.
Сартр философиясы
Сартр өзүнүн идеяларын пессимизм деген айыптоодон коргоо максатында, өзүнүн философиясын мындай духта кароонун туура эместигин айтат, «анткени бир да доктрина көбүрөөк оптимистүү болуп саналбайт, анткени анын философиясында адам тагдыры анын өзүндө камтылып турат» («экзистенциализм — бул гумманизм»).
«Диалектикалык акыл-эсти сынга алуу» чыгармасында адам тууралуу
Сартрдын саясый ишмердиги аны терең көңүл кайтууга дуушар кылып, өзүнүн оюн радикалдуу түрдө реконструкциялоого аракеттенүүгө алып келет. Ал эки томдон турган «Диалектикалык акыл-эсти сынга алуу» деген эмгекти жазууну пландаштырат: биринчиси теориялык жана абстрактуу изилдөө болмок, экинчиси тарыхты талдап-түшүндүрүүгө арналмак. Бирок «Сынга алуу..» эч качан жазылып бүткөн эмес. Сартр бир нече бап жазылгандан кийин экинчи томду жазуудан баш тартат. Биринчи том 1960-жылы жарыяланып, «окулумсуз монстр» деп бааланат. «Сында» Сартр инсандын эркиндиги жөнүндөгү өзүнүн мурдагы көз караштарынын көбүн жокко чыгарат. Ал мындай деп жазат: «Менин көз карашымды эч ким бардык кырдаалдарда адам эркин боло алат деген духта интерпретациялабасын... Мен таптакыр карама-каршы пикирди айткым келет, атап айтсам, бардык адамдар кул, анткени алардын турмуштук тажрыйбасы практикалык-инерттүүлүк тармак жагында, бул тармак эң башынан эле өзүнүн кемчиликтери менен кандай даражада шартталган болсо ошондой даражада орун алган».
«Практикалык-инерттүүлүк» термини
«Практикалык-инерттүүлүк» термини турмуштун бир кыйла мурдагы эркин аракеттер менен аныктала турган жагы менен байланыштуу жана ал индивидуалдык практика менен тарыхый фактынын мурастык жүгүнүн өз ара аракети же тагыраак айтканда диалектикасы болуп саналат, бул «Сында» Сартрды көбүрөөк кызыктырган.
Бул эмгек социологияда да, антропологияда да, философияда да ийгиликке жетише алган эмес деген жалпы пикир бар. Ошентсе да бул эмгегинде Сартр өзүнүн башка эмгектериндегидей эле терең кызыкчылыкка ээ болгон жана зор мааниси бар маселелерди көтөргөн.
Күжү
Күжү — бул көөрүктүн отту, чокту, үйлөп чоктонтуп туруучу бөлүгү. Колго сагыздай ийленген чопо топуракка майда кыркылган кылтак жүн аралаштырып, кудум куйма калыптай ийине келтирип, «күжү» жасалат. Түсү бышкан кирпичтей күжүгө тигил ноктолонгон эки ачакейдин тумшугу кирет. Көмүрдү (чокту) үйлөй турган, жоондугу карыштай тешиктен сыгылган жел өтө басымдуу чыгат. Эгер тешик мындан кенен келсе, жел начар үйлөнөт. Такай иштелген «күжү» бир айга араң чыдайт. Күжүнү улам кайрадан ошондой жол менен усталап жасап алып турушат. Ордунан өйдө-төмөн козголбошу үчүн көөрүктүн эки ачакейинин чатына жыгач уруп таштайт. Мындай асма көөрүктү усталар ортолук устаканаларды уюштуруудан баштап пайдаланып келүүдө.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Колбоор
Колбоор - бүркүт кармоочу тор. Ал кереге сымал, үстү туюк, кээде ачык да болот. Колбоор кыргызда алгыр куштарды кармоо үчүн түйүлгөн торлордун «байлооч тор» деген түрүнө кирет. Байлооч тор бүркүт келип түшкүдөй үстү туюк, кээде ачык жайылып, бир нече ичке узун таякчаларга туш тарабы бүт керилип бекитилет. Тор көлөмү чоң, жиби жоон, көздөрү укум болуп түйүлөт. Айланасы 15-18 м. бийиктиги 3-4 м. болуп туташ же 3-4 бөлүктөн турат. Колбоор бүркүт учуп өтө турган мерчемдүү бийик, кайкаң келген көрүнөө жерге жайылат. Саятчы оочада күтүп турбай, күн алыс келип текшерип, байлоочко жем, суу берип турат. Колбоорлордун ичиндеги байлоочко бүркүт тийгенде тордун ичине же сыртына чалынып чаташып, оролуп калат. Байлоочту карышкыр илбирс жана башка жырткычтар жеп кетпесин үчүн колбоордун этек жагын чоң-чоң таштар менен бастырып коет. Бул өнөр сейрек болсо да ушул кезге чейин колдонулат.
Кадимки тулкуакула
Кадимки тулкуакула (лат. Alopias vulpinus) акулалардын бир түрү.
Аткаруу бийлиги
Аткаруу бийлиги — мамлекеттик бийликтин бир бутагы. Адам укугунун ж-а эркиндигинин корголушунун, аракеттеги мыйзамдардын аткарылышын, мамлекеттин ички ж-а тышкы ишмердигин уюштуруп ж-а багыттап турат. КРнын Конституциясына ылайык аткаруу бийлигин КРнын Өкмөтү, ага баш ийген министрликтер, мамлекеттик комитеттер, административдик ведомстволор, аткаруу бийлигинин башка органдары жергиликтүү мамлекеттик администрациялар жүргүзөт. Аткаруу бийлигинин формалары ар кайсы өлкөлөрдө ар түрдүүчө. Мисалы, АКШда ж-а көпчүлүк латын америкалык өлкөлөрдө жогорку Аткаруу бийлиги бир адамдын колуна топтолуп, ал министрлер кабинетиндеги бардык дайындоолорду жүргүзөт ж-а ага бардык саясий чечимдер үчүн акыркы ж-а толук жоопкерчилик милдети жүктөлгөн. Швейцарияда Федералдык Кеңеш Мыйзам чыгаруучу жыйын тарабынан төрт жылдык мөөнөткө шайланган жети мүчөдөн турат. Ал эми Сан-Марино ж. б. бир катар өлкөлөрдө «коллегиалдуу президентчилик» бар. Өтө кеңири тараган аткаруу бийлигинин формасы - министрлер кабинети.
Күйөө
Күйөө, күйөө бала — 1) аялдын эри, жубайы; 2) Кыздын кудалаган жигити же үйлөнүп жаткан жана үйлөнгөн жигит аялынын ата-энесине, туугандарына күйөө болуп эсептелет.
Тюнамбель-Кы дарыясы (Худосей куймасы)
Тюнамбель-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын сол жээгинен 330 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Буралы (Калтасин району, Башкыртстан)
Буралы — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Төмөнкү качмашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 66  киши. Почта индекси — 452876, ОКАТО коду — 80233845003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Педология
Педология (грекче paidos - бала жана ...логия) - бала жөнүндөгү илим; баланын психологиялык, анатомиялык-физиологиялык, биол., социологиялык өсүү концепциясынын жыйындысы. Бирок бирдиктүү теория болуп эсептелбейт. Педология 19-кылымда АКШ жана Батыш Европада пайда болгон. Алгач 1893-ж. америкалык психолог Л. Хризман тарабынан балдардын курактык өнүгүшүнүн мыйзам ченемдүүлүктөрүн мүнөздөө максатында колдонулган. Кийин балдардын өсүшү жөнүндөгү ар кандай илим тармагындагы табылгаларды практикалык максатта колдонуучу өз алдынча илим катары карала баштаган. 20-кылымдын 30-жылдары СССРде да кеңири жайылып, мектеп тарбиясынын теориясы жана тактысына зыянын тийгизген. Педология илиминде балдардын өсүшү тууралуу өтө баалуу илимий-методикалык материалдардын мыкты натыйжаларына карабастан, анын зыяндуу жактары бар экендиги эске алынып, ВКП(б) БКнын 1936-ж.4-июлдагы «Эл агартуу комиссариатынын системасында педологиялык бурмалоолор жөнүндөгү» атайын токтомунун негизинде анын андан ары өнүгүшүнө тыюу салынган. Натыйжада педагогикалык жана курактык психологиянын өнүгүшү тоскоолдукка учурап, психологиялык диагностика артта калды, окутуу жана тарбиялоо процессинде баланын инсандыгына көңүл буруу начарлады.
Багынычсыз (тең байланыштагы) татаал сүйлөм
Багынычсыз (тең байланыштагы) татаал сүйлөм - тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөр маанилик жана грамматикалык жактан бири-бирине көзкаранды болбой, өз ара тең укукта, тең байланышта турган татаал сүйлөм. Анын синтаксистик түгөйлөрүнүн баяндоочтору бирдей түзүлүшкө, жыйынтыктуу мүнөзгө ээ, ошондуктан маани жактан бирдей даражада турат. Багынычсыз татаал сүйлөм синтаксистик түгөйлөрү өз ара а) интонация аркылуу; б) байламталар же байламталык милдет аткарган сөздөр аркылуу байланышат. Бирок бул Багынычсыз татаал сүйлөмдүн тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөр өз алдынча жөнөкөй сүйлөмдөргө параллель коюлат же алар автономиялуу дегенди билдирбейт. Себеби алар маани жактан өз ара тыгыз байланышта болуп, биринин маанисин экинчиси толуктап, ажырагыс бир бүтүн катары каралат Мис., Дыйкандын түбү кенч, соодагердин түбү борч же Бардыгына эмгек жеткирет, эмгекти сүйүү керек ж.б. Багынычсыз татаал сүйлөмдүн тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөр бири-бири менен маани жактан түрдүүчө карым-катышта болот: тең маанилеш, мезгилдеш, каршы маанилеш, салыштыруу жана бири-бирин толуктоо маанисинде.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
27-апрель
27-апрель — Григорий календары боюнча 117-күнү (толук жылда 118), жылдын аягына чейин 248 күн бар.
Ильина Лидия Александровна
Москва көркөм сүрөт институтун бүтүргөн (1939). Кыргызстанда 1939-жылдан иштейт. 1947-ж. окутуучусу В. Фаворскийдин таасири менен "Манас" эпосуна кайрылган. Ал өзүнүн гравюраларындагы кыргыз улуттук оюмдарында эпостогу көрүнүштөрдү же эпизоддорду гана чагылдырбастан, баатыр-каармандардын образын да ачып берген. “ Алмамбет — Манастын баатыры”, “Бакай — Манастын баатыры” жана башкалар гравюраларында бет маңдайынан жайгаштырылган баатырлардын тулкулары кагаздын тегиз бетине өзгөрүлбөгөн абалда ишке ашырылган. Ал "Манас" темасына 1972-ж. кайрадан кайрылып линогравюра техникасында “Эпос”, “Манасчы” серияларын жараткан. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1971).
Кыргыз ССР Жогорку Советинин (6—7-шайл.) депутаты. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Деңиз курмасы
Деңиз курмасы— деңиздеги лилиялардын бир түрү.
Диверсия
Диверсия - (diversio четтетүү, алагды кылуу) 1) душман ооругунда байланыш түйүндөрүн жана тармактарын бузуу, аскердик өнөр жай жана башка объектилерди катардан чыгаруу, аскерлерди башкарууну бузуу, өздүк курамды жана аскердик техниканы жок кылуу, душмандын аскерлеринин жана калкынын моралдык-психологиялык абалына таасир берүү боюнча атайын даярдалган бөлүмдөрдүн (топтордун) же жеке адамдардын ишмердүүлүгү; 2) өлкөнүн экономикалык коопсуздугунун же коргонуу жөндөмдүүлүгүнүн кедерин кетирүү, же мамлекеттик органдардын ишин, коомдук-саясий кырдаалды козутуу максатын көздөгөн өтө коркунучтуу кылмыш. Мамлекеттин экономикалык негизине зыян келтирүү, начарлатуу максатын көздөп, ишкана, курулуш, жол, катнаш-байланыш каражаттарын, мамлекеттик, коомдук мүлктү жардыруу, өрттөө же башка жолдор менен зыянга учуратуу, жапырт ууландыруу, эпидемияларды, эпизоотияларды таратуу жана башка.
Кумзас (Том куймасы)
Кумзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 665 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь бастауынан Кондома дарыясын кошпогондо, Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Барымтага кармоо
Барымтага кармоо - барымтадагы адамды бошотуунун шарты катары мамлекетти, эл аралык уюмду, юридикалык же жеке адамдарды кандайдыр бир аракетти жасоого же жасатпай коюуга мажбурлоо. Барымтага кармоо коомдук коопсуздукка каршы кылмыштар тобуна кирет. Анын объектиси катары коомдук коопсуздук, адамдын саламаттыгы жана өмүрү эсептелет. Ал эми бул кылмыш курамынын объективдүү жагына коомго коркунучтуу аракеттер кирет: 1) адамды туткундоо (билгизбей, ачык түрдө, зомбулук же коркутуу жолу менен); 2) адамды камакта кармоо (күч колдонуу менен). Барымтага кармоо жагы атайылап, тикелей ниетте жасалат жана жүйөөсү ар кандай болушу мүмкүн. Эгер барымтачы өз ыктыяры менен барымтага кармаган адамды бошотсо, анын аракетинде башка кылмыштын курамы жок болсо, ал кылмыш жоопкерчилигинен бошотулат. Бул кылмышты улуттук коопсуздук кызматынын тергөөчүлөрү тергейт.
Жарандык жүгүртүм
Жарандык жүгүртүм – милдеттенме укугунун келишимдик жана келишимдик эмес институттары менен чөйрөлөш болгон экономикалык жүгүртүүнүн жарандык-укуктук айтылышы. Жеке жана юридикалык жактар, кээбир учурда мамлекет менен жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары Ж. ж. катышуучулары болуп саналат. Ж. ж. катышуучулары тарабынан бекитилген бүтүмдүн же башка юридикалык фактылардын негизинде мүлктүн бир жактан башка бир жакка өтүшү Ж. ж-дүн мазмунуна кирет.
Славутич
Славутич — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгсындагы станциясы. 1992-жылы 30-декабрьда ачылган.
Америка Самоасы
Америка Самоасы - АКШнын өзүн-өзү башкаруучу ээлиги. Тынч океандын батышында, Океаниянын борбордук бөлүгүндө, Полинезиянын түштүк-батышында жайгашкан.
Самоа архппелагынын чыгышындагы 7 аралын - Тутуила, Аунуу, Мануа (Нуутеле, Олосега, Офу, Тау) жана Суэйнс аралын, ошондой эле Роз атоллун камтыйт. Батышынан Самоа менен (мурдагы Батыш Самоа) чектешет. Аянты 199 км. Калкы 70,3 миң (2003; а. и. Тутуила аралында 58 миңге жакын); 81% самоалыктар, ошондой эле немис (евро-полинезиялык), америкалыктар, тонгалыктар, филиппиндиктер, корейлер, токелау, япон, кытайлар жашайт. Христиан (протестант, католик, мармондор) динин тутат. Борбору - Паго-Паго ш. Расмий тили - англис тили; калкынын көбү самоа тилинде сүйлөйт. Акча бирдиги - америка доллары. Административдик-аймактык жактан 3 округга (Батыш, Чыгыш - Тутулиа аралында; Мануа) жана 2 аралга (Суэйнс, Роз) бөлүнөт. Арал жанар тоонун аракетинен пайда болгон. Базальт менен капталган аскалар басымдуу. Эң бийик жери Лата тоосу (Тау аралында; бийиктиги 966 м). Эң чоң Тутуила аралынын батыш бөлүгүн (аянты 135 км2) аскалуу жапыз тоолор (653 м; Матафао чокусу) ээлеп, океанга тик түшөт. Жазы, терең Паго-Паго бухтасы (өчкөн жанар тоонун кратери) океандагы эң ыңгайлуу гавань. Арал шуру рифтери менен курчалган. Климаты нымдуу тропиктик, пассаттык. Июлдун орточо температурасы 25°С, февралдыкы 27°С, жылдык жаан-чачыны 2500-5000 мм. Декабрь-мартта тез-тез тайфун болуп турат. Дарыялары кыска келип, жээкке жетпейт. Пала, Кызыл көлдөрү (Аунуу аралында) бар. Аймагынын 70% нымдуу тропик токою менен капталган. Кокос пальмасы, бакчылык өнүккөн. Ички дүң продукциясын киши башына бөлүштүргөндө 8000 доллардан (АКШ) туура келет. Чарбасынын башкы тармагын копра өндүрүү, балык жана балык консерва өнөр-жайы түзөт. Пемза жана пемзолит казылып алынат. 2001-ж. 121 млн кВт\с\ электр энергиясы өндүрүлгөн. Көркөм кол өнөрчүлүк өнүккөн. Жакшы пляждары, таза деңиз суусу болгону менен тайфунга байланыштуу эл аралык туризм начар өнүккөн. Кокос пальмасы, жашылча, таро, нан дарагы, ямс, ананас, папайя өстүрүлөт. Чочко, бодо мал асыралып, үй кушу багылат. Автомобиль жолунун узундугу 350 км (а. и. 150 кми асфальтталган). Темир жолу жок. Негизги деңиз порту Паго-Паго. Эл аралык аэропорту бар. Сыртка (Индонезия, Японияга) консерва чыгарып, сырттан консерва үчүн материал, азык-түлүк, нефть продуктуларын, машина куруу продукцияларын, тиричилик товарларын (Австралия, Японпя, Кореядан) алат.
Кол дыйканчылыгы
Кол дыйканчылыгы — таяк-чот дыйканчылыгы. Мында дыйканчылык кол эмгегинин куралдары менен - жыгач жер казгычтар, бут тиреп казуучу таяк, таш менен оордотулган таяк, мүйүз, сөөк жана металл учтар сапталган таяк, күрөк, калак, айры түспөлүндөгү жер каза турган жыгач куралдар менен, жыгач же ар түрдүү типтеги таш, мүйүз, металл учтар сапталган чот менен, жөөк салуучу чотүрөк жана башка менен ишке ашырылат. Жер иштетүүнүн кол эмгек куралдары Африканын, Түштүк жана Түштүк-Чыгыш Азиянын, Океаниянын, Латын Америкасынын тропикалык өлкөлөрүндөгү салттуу дыйканчылыктын интенсивдүү да, экстенсивдүү да формаларында кеңири пайдаланылат. Буурсун тараганга чейин жана айдоо куралдары табылганга чейин жер коңторуу кол эмгегинин куралдарынын жардамы менен гана ишке ашырылган, кээде гана, тропикалык Азияда суулуу талааны малга тебелетип жумшартышкан. Ошондуктан кол эмгегине негизделген дыйканчылык генетикалык жактан да, тарыхый жактан да эң байыркы тип болуп эсептелет. Дыйканчылык жерлерин кол эмгек куралдарынын жардамы менен иштетүү - жердин түшүмдүүлүгүн жогорулатуудагы жана түшүмдү камсыз кылуудагы иш-чаралардын маанилүү бөлүгү; мындай иш-чараларга дыйканчылыктын агротехникалык системалары, жер семирткич пайдалануу, мелиорация иштери кирет.
Иляс
Иляс — адамды суунун ичинде колдоочу пири, к. Кызыр Иляс.
Истеми каган
ИСТЕМИ КАГАН (510–575) – Улуу Түрк кагандыгынын башкаруучусу, каганы. Аны Византия булактарында Силзибул, Дизабул, Стембис деген ысым м-н, арабдарда Синжибу деп берилет. И. к-ды Батыш түрк кагандыгынын династиясынын эң жогорку титулу м-н жабгу каган деп да аташкан. Б. з. 555-ж. түркий уруулары Жетисууну гана эмес, о. эле Борб. Азиянын Сырдарыя боюн, Арал деңизине чейин ээлеп алышкан. Бул баскынчылык гана эмес, Борб. Азиядагы түркий уруулардын миграциясы да болчу. Анын жүрү-шүндө Орто Азиянын бардык аймактарын түркий тилдүү уруулар ээлешип, жергилик-түү көчмөн элдер алардын согуштук- админ. системасына кошулуп, айрымдары авар уруу-лары м-н биригип, Европанын Түштүк-Чыгыш бөлүгүнө сүрүлүп кетишкен. Көчмөн уруулар «он жебелүү уруу союзуна» (он ок бодун) биригишкен. Ошондуктан, И-ни кытай булактарында «он уруунун каганы» деп аташкан. Бирок жаа же жебе деген сөз уруулук уюм эмес,аскердик-админ. түзү-лүштүн формасын түшүндүргөн. И-нин буйругу м-н ар бир жаа, жебе (ок) бир түмөн (он миң) аскерди камтыган, анын башында аскер башчысы (шады) турган, өзүлөрүнүн аскердик туусу болгон. Жыйналган он жаа, жебе чыгыш ж-а батыш союзуна бөлүнүп, ар бири беш жаа же жебеден турган. Чыгыш бөлүгү беш уруу дулу деп аталып, анын башында чоро турган. Батыш бөлүгүн беш уруу нушиби түзгөн,алардын башында Иркин турган. Беш уруу дулу чыгыштан Су-йаб ш-на чейин, беш уруу нушиби Суйаб[[ ш-нан батышка чейинки мейкиндикти ээлешкен. Борбору Токмоктун жанындагы Суйаб ш. болгон. И. 558-ж. Волга (Итиль) ж-а Урал (Жайык) боюн басып алган. 6-к-дын 2-жарымында И. эфталиттерге каршы күрөшүү үчүн Иран шахы Хосров м-н аскердик союз түзүп, бул союзду бекемдөө максатында өз кызын Иран шахы [[Хосровко турмушка чыгарган. 563-ж. И-нин аскерлери ирандыктардын колдоосу м-н эфталиттерге согуш ачып, алардын кыйла жерин басып алды. Натыйжада, Кытайдан Жер Ортолук деңиз тараптагы мамлекеттерге кетүүчү, соода-сатык иштерин жүргүзүүчү Жибек жолуна кожоюн болуп, бул жолдун Кытайдан тартып Пайкендке чейин бөлүгүн кыргыздар, Сирияга чейинки бөлүгүн ирандыктар көзөмөлдөп калды. Өз мамл-н кеңейтип отуруп, И.Евразияда биринчи империяны түзгөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Нура мөңгүсү
Нура мөңгүсү — Чоң Алай кырка тоосунун чыгыш бөлүгүнүн түндүк капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Уз.13,8 км, аянты 54,2 км2. Кызылсуунун (чыгыш) алабында жайгашкан. Башы деңиз деңгели. 6340 м, этеги 3520 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4550 м, абляцияоблусунун аянты 19,8 км2. Өрөөн тибиндеги бир нече мөңгүнүн биригишинен түзүлөт. Негизги өзөгү тоонун кырына жарыш чыгышка карай жатат. Ири салаасы кошулгандан кийин кыска «тили» түндүккө карай чукул бурулуп, тике аяктайт. Мөңгүдөн Нура суусу (Кызылсуунун оң куймасы) башталат.
Бухара хандыгы
Бухара хандыгы ― Борбордук Азиядагы 16–18-кылымда өкүм сүргөн феодалдык мамлекет. Тимуриддер мамлекети ыдырап кеткен мезгилде Шейбани хан тарабынан негизделген. Хандыктын борбору 16кылымдын аягында Самаркандан Бухара шаарына көчүрүлүп, мамлекет Бухара хандыгы деп атала баштаган. Абдулла хан Инин тушунда (1557–98) өлкө күч алып, аймагы кеңейген. 1573-ж. Балх жана Фергана, 1576-ж. Ташкентти, 1582–83-ж. Хорасанды, 1593–94-ж. Хорезмди басып алган. Россия менен соода жана дипломатиялык мамилелерди түзгөн. Абдулла хандын өлүмү, андан кийин анын уулунун өлтүрүлүшү менен Шейбаниддер династиясынын бийлиги бүтүп, Аштарханиддердин доору башталган. Бул мезгилде Бухара хандыгында ич ара согуштар, Иран, Хива хандыгы, ошондой эле казактар менен кагылышуулар болуп турган. 1740-ж. Ирандын башкаруучусу Надир шахтын аскерлери тарабынан басылып алынган. Надир шах өлгөн соң хандыктагы ич ара чыр-чатактардын натыйжасында, бийликке маңгыт уруусунан чыккан Мухаммед Рахим келген жана ал өзүн эмир деп жарыялап, 1747-жылдан Бухара эмирлиги деп атала баштаган. Маңгыттардын доорунда ич ара чыр-чатактар күчөп, Хива, Кокон хандыктары менен согуштар, элдик көтөрүлүштөр (1821–25-ж. кытай-кыпчак көтөрүлүшү) Бухара хандыгын алсыраткан. 1868-ж. эмир аскерлери орус армиясынан жеңилүүгө дуушар болуп, Бухара хандыгы Россия империясына вассал мамлекет катары кошулган. 1920-ж. 2сентябрда Бухарада элдик көтөрүлүш чыгып, Кызыл Армиянын колдоосу менен эмирдин бийлиги кулатылган жана 8-сентябрда Бухара Советтик Эл Республикасы жарыяланган.
В тамгасы
В тамгасы, в - 1) латын, Кирилл графикасын колдонгон элдердин, анын ичинен бүгүнкү кыргыз алфавитиндеги үчүнчү тамга. Адегенде финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан кириллицага өткөн; 2) орус тилинен кирген сөздөрдөгү каткалаң жылчыкчыл тыбышты туюндурат жана ал тилден сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 3) байыркы кыргыз жазуусунда (түрк)5 сөлөкөтүндө жазылган. Иретти туюнтууда «үчүнчү» деген маанини да билдирет.
Кожай-Андре (Туймазин району, Башкыртстан)
Кожай-Андре — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Карат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 24 киши. Почта индекси — 452779, ОКАТО коду — 80251835002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Магний галогениддери
Магний галогениддери – магний менен галогендер бирикмелери MgX2, түссүз кристаллдар.
Швейцария
Швейцария (Schweiz, Suisse, Svizzera, Svizra), расмий аталышы — Швейцар конфедерациясы (, Schweizerische Eidgenossenschaft, Confédération suisse, Confederazione Svizzera, Confederaziun svizra) — Европа континентинде орун алган өлкө. Борбор шаары - Берн. Мамлекеттик башкаруу түрү -  федералдык парламенттик башкаруу системасы. Бул мамлекет Батыш Европада жайгашып, түндүгүндө Германия, түштүгүндө Италия, батышында Франция, чыгышында Австрия жана Лихтенштейн менен чектешет. Швейцария мамлекет катары 1848-жылы 3 (облустан) кантондон түзүлгөн. Азыр Швейцариянын курамына 26 кантон кирет. Мамлекеттик 4 тил бар. Алар: немис, француз, итальян жана ромонж (ромонж тили 1 гана кантондо колдонулат) тилдери. Швейцария узак убакыттан бери саясий жана аскерий бейтараптыкты сактап келет. Ошол себептен бул өлкөдө көптөгөн ири эл аралык уюмдар жайгашкан.
Аутенттик
Аутенттик (грек. authentikos – асыл нуска) – текст; расмий таанылган башка тилде жазылган текстке дал келген жана күчтүү юридикалык жактан тең, бир мааниде дегенди билдирет.
Швейцария
Өлкөнүн аталышы
Швейцариянын мамлекеттик тилдериндеги аталышы ар түрдүү. Мисалы немисче-Schweiz, французча-Suisse, италиянча-Svizzera, ромонжчо-Svizra -деп аталат. Швейцариянын расмий аталышы- Швейцария конфедерациясы - немисче-Schweizerische Eidgenossenschaft, французча-Confédération suisse, италиянча-Confederazione Svizzera, ромонжчо Confederaziun Svizra. Өлкөнүн аталышы XVI кылымда Швиц Schwytz кантонунун(облусунун) негизинде пайда болгон. Байыркы немис тилинен Schwytz аталышын кыргызчага которгондо "өрттөө" -дегенди билдирет. 972-жылы швейцариялыктар өздөрү жашаган Швиц айылындагы калктын тукум уланышына, жер өсүмдүктөрүнүн жакшы өсүшүнө кам көрүү максатында айылдын тегерегиндеги токойлорду ирээтеп, куураган бактарды дайыма өрттөп турушчу. Ошондон улам Shwytz (кыргызча-өрттөө)- деген аталышы пайда болгон. Кийинчирээк австриялыктар тарабынан Schwytz деген аты бурмаланып, азыркы учурда Швиц (немисче- Schweiz) деп айтылып келет. Кыргыздар арасында аталган мамлекет Швейцария -деген аталышы менен белгилүү.
Швейцариябы же Швейцария конфедерациясыбы?
Щвейцариянын латын тилиндеги аталышы — Confoederatio Helvetica. Бул аталышты щвейцариянын акчаларынан жана өлкөнун интернет доменинде көрүүгө болот(ch). Ошондой эле Щвейцариянын почта маркаларында дагы Helvetia- деген латын тилиндеги аталышы жазылат. Мындан тышкары "Хелветика конфедерациясы" -деген расмий жазуу темир акчаларда жана өлкөнүн борбор калаасы болгон Берн шаарындагы Өкмөт үйүнүн кире беришинде да сакталып калган.
Мамлекет- "Швейцария Конфедерациясы" (фрацузча-Confédération suisse) катары биринчи жолу жалпы европалык "30 жылдык согуш" учурунда (1618-1648) кайсы бир немисче документте катталган. Бирок, бул аталыш ошону менен тез эле кеңири колдонулуп кеткен жок. XVIII-кылымга чейин расмий түрдө да, жөнөкөй учурда да "Хелветика корпусу", "Магна лигасы" жана "Хелветия" деп айтылып жүргөн.
Iвейцария конфедерациясы- деген аталыш 1803-жылдын 19-февралында Наполеон Бонопарт тарабынан жазылган "Ортомчулук мыйзамында" да белгиленген эмес. Биринчи жолу "Щвейцария конфедерациясы" катары австриялыктар менен болгон согуштан кийин 1815-жылдагы "Швейцариянын биригүүсүнүн түбөлүк бейтараптыгы жана чек араларынын кол тийбестиги жөнүндөгү" декларациянын 15-беренесинде жазылган.
Анткен менен 1948-жылы 22 кантон (облус) "Щвейцария конфедерациясын" түзүп, жаны кабыл алган Конституциясында кайрадан "Хелветика конфедерациясы" (Confoederatio Helvetica) - деп жазылып калган.
Мезгил өткөн сайын "Хелветика конфедерациясы" деген аталышы аз колдонулуп отуруп, акыры 1999-жылы кабыл алынган Конституцияда расмий түрдө "Щвейцария конфедерациясы" аталды.
Тарыхы
...
Колдонулган адабияттар
...
Тора (Пушма куймасы)
Тора — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пушма дарыясынын оң жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 52 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Женева (Огайо)
Женева (Огайо) (Geneva) — Огайо штатынын Ashtabula округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6595 киши. Болжолдуу аянты - 10.3 км². FIPS коду — 39-29610.
Кымыз
Кымыз (кымыз, қымыз, ҡымыҙ, айраг, кымыз, qımız, kımız, qimiz, gymyz,) — бээ сүтүнөн (кээде уйдун, төөнүн) ачытып, атайын ыкма менен даярдалган улуттук суусундук. Мал чарбасы өнүккөн байыркы көчмөн элдерде пайда болгон.
Кымыз ачытылышына жараша адамды кээде мас кыла турчу күчтүү, же тескерисинче адамды уйкуга тарткан, жеңил болушу мүмкүн. ар кандай болот.
Тарыхы
Эң биринчи болуп кымызды Орто Азиянын жана Моңголиянын аймагында жашаган көчмөн элдер жасап башташкан. Суусамыр өрөөнүндө энеолит дооруна таандык (5500 жыл мурун) эчкинин терисинен жасалган баштыктар, идиштер табылган. Аларга кымыз куюп, даярдалышы мүмкүн деген божомолдор бар.
Биздин заманга чейин 484—424 -ж. байыркы грек тарыхчысы Геродот скифтердин кымыз ачытканын, аны жамаатташ жашаган көчмөн элдерден үйрөнгөнүн жазып кеткен. XIII кылымда француз окумуштуусу Гильом де Рубрук 1253-жылы өзүнүн саякаттары жөнүндө жазган «Тартария» эмгегинде кымыздын даамы, анын даярдалышы жана таасири тууралуу аз да болсо жазып кеткен. Венециялык саякатчы Марко Поло, XVIII кылымда Ф. И. Страленберг жана башка кымызды суусундук (ичимдик) катары баалашса, Кытай жыл баяндарында, Ибн-Синанын эмгектеринде, кийинчерээк П. С. Паллас, Н. В. Постников, С. С. Зимницкий, А. А. Малинин жана башка орус окумуштууларынын изилдөөлөрүндө Кылымдын дарылык касиети тууралуу айтылып келген. Кымыз алтайлыктар, башкырт, бурят, казак, калмак, кара калпак, кыргыз жана башка элдерде эзелтен эле белгилүү.
Курамы
Кымыз ачуу учурунда белок жеңил сиңип кетчү заттарга айланып, сүт канты (сүттөн табылуучу таттуу сымак түссүз кристаллдар) — сүт кычкылына, этил спиртине айланат. Мунун баары кымыздын ток алып жүрүүчүлүгүн пайда кылып, жагымдуу даам жана жыт, ошону менен бирге организмдин суусундукту оңой сиңирүүсүнө алып келет.
Кымызда негизи этил спиртинин үлүшү 0,2 %ден 2,5 %, чыныгы кымыз (бээ сүтүнөн жакшылап ачытылган) 4,5 %га чейин жетет. Суусундуктун кычкылдуулугу 60—120 °Т. Кымыз сабада (кыргызда) жана челекте (башкыртта) ачытылып, көп элдерде бирдей же окшош болгон. Жазында бээ жаңыдан тууган маалда саалган чийки сүт адегенде кор же үрп деп аталган ачыткы (идиштин түбүнө чөккөн Кылымдын коюусунун кургатылганы), кийин сабанын түбүндө калган көрөңгө менен ачытылат. Сабадагы көрөңгөгө улам саалган сүт (1-1,5 саат сайын) кошулуп (26-28°C), Бишкек менен далайга бышылат (700-1000 ирет чамасында); эң соңку саалган сүт куюлганда дагы аябай бышылат да, саба жылуу жабылат. Мында спирттик ачуунун негизинде кымыз көмүр кычкыл газы менен каныгып, көбүктөнөт. Кылымдын сапаты жасоо ыкмаларынын туура сакталышына, асыресе көп бышылышына, ачытуу мезгилинин узактыгына, сабанын өз убагында ышталып, майланып турушуна жараша болот. Кылымдын өңү саан бээлердин жеген чөбүнө жараша болуп, адатта Арпа, Ак-Сай өрөөндөрүндө, Ысык-Көлдүн сырттарында кызгылтым, Суусамыр, Көк-Ойрокто агыш келет. Сүтүнө жана жасалышына жараша уй кымыз (уй, топоз сүтүнөн), төө кымыз (төө сүтүнөн), бал кымыз (байтал бээнин сүтүнөн), сөөк кымыз (кеч күздөгү же кышкы), ууз кымыз (эрте жаздагы), тунма кымыз же Кылымдын гүлү (эң алгач бышылбай куюлуп алынган), ымшытма кымыз (тердетүү үчүн жылытылган), саамал кымыз (көрөңгөгө сүт жаңы кошулган же чала ачыган), чайкалган кымыз (бал, кант кошулган же өтө чайкалган), тоңдурма кымыз (чаначка же көөкөргө атайын тоңдурулган) болуп айырмаланат. Курамында сүт кислотасынын жана спирттин болушуна жараша саамал кымыз (кычкылдуулугу 60-80°Т), орто (81-100°Т) жана күчтүү кымыз (101-120°Т) айырмаланат. Кымызда 2-2,5% белок, 1-2% май, 3,5% кант, С, А жана В тобундагы витаминдер болот.
Кылымдын дарылык касиети изилденип, саламаттык сактоо уюмдары тарабынан кеңири пайдаланылууда. Россияда кымыз менен дарылоочу алгачкы жай 1858-ж. Самаранын жанында уюшулган. Кылымдын курамында кишинин ден соолугуна эң керектүү заттар (амин кислоталары, белок, кант жана башка) көп жана толугу менен организмге сиңет (95%). Кымыз ичеги-карындын маңыз бөлүп чыгаруусун күчөтүп, тамакка табитти ачат; жүрөк, кан тамыр, дем алуу жана нерв системаларын дүүлүктүрүп, кубаттандырат; уйкуну келтирип, талыкшытат, кан басымы жогорулайт, жүрөктүн иштеши күчөйт. Өзгөчө эрте жаздагы жаш бээнин сүтүнөн ачытылган ууз Кымыздын дарылык касиети күчтүү. Кымыз кургак учук, айрым ичеги-карын оорулары, аз кандуулукта жана башкаларда колдонулат. Кымызды бөтөлкөгө куюп, узак убакыт сактоо технологиясы иштелип чыгып, өндүрүшкө киргизилген. Бээнин жаңы саалып алынган сүтү 26-28°С температурада таза сүт кычкыл бактерияларынан жана сүт ачыткысынан турган ачыткы кошулуп ачытылат да, 45-60 мин аралаштырылат. Андан кийин бөтөлкөлөргө куюлуп, оозу бекем жабылып, 20-22°С температурада 30-40 мин кармалат. Бөтөлкөгө куюлган кымыз 4-6°Сде сакталат.
Кымыздын түрлөрү
Саамал - эми гана ачый баштаган же ачыган кымызга бээнин жаңы саалган сүтүн куюп, бышып жумшартылган кымыз. Мындайча айтканда карылар менен балдарга арналган кымыз.
Аткаруу бийлигинин башчысы
Аткаруу бийлигинин башчысы – мамлекеттик башкаруу органынын жалпы улуттук же аймактык деңгээлиндеги, болбосо өз алдынча башкаруу органынын жетекчиси. Жалпы улуттук деңгээлде монархиянын баардык тариздеринде шарттуу түрдө монарх (парламентардык монархияда – иш жүзүндө өкмөт башчысы ), президенттик республикаларда – президент, парламентардык өлкөлөрдө – шарттуу түрдө президент, ал эми иш жүзүндө өкмөт башчысы, жарым президенттик республикаларда – президент (кээде шарттуу түрдө – өкмөт башчысы). КРде КР ЖКнын макулдугу менен КР Президенти тарабынан дайындалуучу КР Премьер-министри А. б. б. болуп саналат.
Кымыз
Кымыздын түрлөрү
Ууз кымыз - жаңы туулган бээнин узунан ачытылган коюу кымыз. Кээде аны май кымыз деп да атаган. Бул алгачкы кымызды сапырууга айылдын улуулары, аксакалдары жыйналып, ак ниеттүү тилегин билдиришип, бөлүп ичүү салты да болгон.
Сары кымыз - жай ортосундагы чөп абдан бышып, мууну каткан кездеги кымыз. Бул кезде жайыт которуу сыяктуу көчүп-конуудан кымыз көп чайкалып, абдан бышат. Бүдүрү жакшы жазылып, ачуусу билинбей, кымыздын күчү өз боюна сиңип саргылт болот. Жаңы сабанын иси данга толгон байчечекей гүлүнүн ширин даамы кымызга өзгөчө даам берет. Сары кымызды ичкен адам жадырап тердеп, көп ичсе магдырап уйкусу келет. Тажрыйба боюнча, бул кымыз өтө жагымдуу, даарылык касиети зор делинет.
Кысыр кымыз - тайы эмип жүргөн кысыр бээнин кымызы. Бул өтө жумшак жана муну да даарылык касиети мол.
Кунан кымыз - 3 сутка бою ачытылган кымыз. Ал саамал ичпеген адамдарга берилет.
Бештик кымыз - 5-сутка бою ачытылган кымыз.
Ачуу кымыз - бештик кымыздан да күчтүү кымыз.
Жоош кымыз - жай ачыган же саамал кошкон кымыз.
Бал кымыз - кымызга таттуу даам бериш үчүн бал, кант, өрүк, мейиз кошулуп бышырылат. Бал кымыз көбүнчө сыркоо адамдарга, балдарга жаш төрөгөн аялдарга арналат.
Сиркеге жыйналган кымыз - бээ саалар кезде бир нече күн жыйналган кымыз.
Жарандык иш
Жарандык иш – жарандык-процесстик мыйзамдарда каралган тартип боюнча сот тарабынан каралуучу баардык иштер. Ж. и-ке төмөнкүлөр кирет: жарандык укуктар жөнүндөгү талаш-тартыштар; жарандык укукту бузуу менен иш жүргүзгөн башкаруу органдарынын же кызмат адамдарынын үстүнөн даттануулар; юридикалык мааниге ээ далилдерди аныктоо боюнча ж. б. өзгөчө иштер.
Барын кыштагы
Барын кыштагы - Ош облусунун Ноокат районундагы кыштак. Чачма сай айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Ноокат шаарынан 2 км чыгыш тарапта, Ош темиржол бекетинен 40 км. Деңиз деңгээлинен 1320 м бийиктикте. Калкы 3724 (2002); негизинен тамекичиликте эмгектенет. Негизги мектеп, китепкана бар. Топоним кыргыздын Барын уруусунун атынан пайда болгон.
Доңузделфин
Доңузделфин (лат. Phocoena phocoena, L. 1758) – делфиндердин бир түрү.