Перс_живописи
Перс миниатюрасы каармандардын идеалдуу жашоосун чагылдырган. XVII-кылымдагы Европалык таасирге карабай, перс сүрөтчү миниатюра чеберлери, эки өлчөмдүү жазыны үч өлчөмдүү иллюзияга өзгөртүү ыкмаларын колдонууну зарыл деп эсептешкен эмес. Божомолдуу мындай визуалдык ыкма башынан туура эмес көрүнгөндүр. Перс миниатюрасы, көрүүчүнүн ички дүйнөсүнө кол салбаган кооз, ажайып жана абдан ыңгайлуу өнөр. XIX-кылымга дейре перс миниатюрасынын каармандары адамга карай тике чагылдырылган эмес. Чоң ишеним менен перс маданиятынын баардык байлыгы, алгачкы учурда живописте чагылдырылганына тыянак чыгарсак болот. Живопись өнөрүн өндүрүү борборлору катары падышалык китепканаларды атасак болот, китепканаларда бир гана китептер эмес, көптөгөн адистердин эмгектери, ар кайсы устаканалардан даярдалган манускриптер сакталган. XVII-кылымга чейин перс сүрөтчүлөрү бир гана суу боектору менен жазышкан. Европа маданиятынын Иранга сиңиши менен европалык живопись жанрлары менен бирге холст жана май боектор кирген. =Кагаз= Тарыхка таянсак кагаз биздин доордун 105-жылы Китайда ойлоп табылган. Тыт дарагынын жипчелеринен, бамбуктун жаш бутактарынан жана кездемелерден өндүрүлгөн кытай кагазы батыш тарапка Туркестанга чейин экспорттолгон. Бирок 751-жылы Кангли согушуна чейин арабдар да перстер да ал тууралуу кабары жок болгон (Ташкент жана Самарканддын ортосу). Канглиден кытай өндүрүүчүсүнөн кагаз жасоонун технологиялык сырларын алган соң, ислам дүйнөсүндөгү алгачкы кагаз өндүрүү Самаркандда ачылган, андан соң экинчиси 794-жылы Багдадда. Кагазды колдоонунун артыкчылыгы Аббасид халифи Гарун аль Рашид (786-809-жылдары башкарган) жана вазирлери тарабынан жогорку деңгээлде баркталган. Ага чейин арабдар папирусту колдонуп келген, ал жалгыз Египетте өндүрүлчү, китептерге жана документтерге пергамент колдонулган. 1000-жылга чейин кагаз өндүрүү өнөр жайы баардык ислам борборлорунда Самарканддан баштап Валенсияга чейин таркалган, бирок Самарканд көп убакыттар бою кагаз өндүрүүдө алдынкы орунда турган. Перс кагазы зыгыр булаларынан, айрым учурда кара куурай булаларын аралаштыруу менен жасалган. Буумду сорттогондон жана чырмалышын чечкен соң, зыгырды тырмашкан, андан соң акиташ суусуна чылашып, кылдаттык менен аралаштырышкан, андан соң алып чыгып күнгө жайып кургатышкан. Мындай процессти бир канча ирет аткаргандан кийин, зыгыр массасын таза сууга жууп, боткого айланмайынча сокуга жанчып же жаргылчактан өрткөзүшкөн. Бул массага барак формасын бериш үчүн, адис идиштерге жыгач жайылмасы менен бирге сетка сымал кургатылган тростник же ат чачынан өрүлгөн нерсенин түбүнө түшүргөн жана пульпаны чаптан жайылтманы алып чыккан. Андан соң жеңил массаны түздөп койгондон соң суусу агып, пульпа кургап катуу фетрге айланат. Кагазды кургаткан соң жумуртка белогуна же крахмал аралашмасына үстүн түздөш үчүн малышкан. Андан соң кагаз жасоочу же каллиграф таш же айнек менен үстүндөгү дүбүрчөлөр толук жоголушу үчүн жылмалаган. =Боектор= Миниатюраны көчүрүү үчүн траферат. Перс сүрөтчүлөрү минералдык, табигый (жасалма) жана табигый боектор менен колдонгон. Минералдык боекторго алтын, күмүш жана лазурит кирет жана көк ультрамариндин бөлүктөрүн чачып, андан соң сууга жуугандагы негиз колдонот. Мындай жол менен табыгый киновариден ачык вермильон алышкан, сары өңдү күкүрттөн, ал эми жашылды малахиттен алышкан. Же бир башка өзгөчө түстү тандоо анын баасына ылайык болгон. Айрым учурда өң-түстөр башкаларга алмашылган. Мисал катары лазуриттин ордуна индиго, өсүмдүктүн боегунан кочкул көк боек жасалган, азуриттен жез карбонаты, кагазды бузуучу заттан боз көк түс алынган. Көп учурларда малахиттен жашыл боек алынган, жез пластиналарын уксусга малып андан соң аны бир айга жерге көмүп салышкан. Андан башка альтернативдүү жол менен алынган киноваралар болгон. Отко кайнатылган күкүрт жана сымап вермильонго айланган, перс миниатюраларында колдонгон саргыч кызыл өң кызыл коргошундан алынган. Коргошунга уулануунун коркунучуна карабай, уксузга малынып алынган кызыл коргошун жана ак коргошун 17-кылымдын акыр ченине чейин колдонулуп келген. Башка кызыл түстөрдүн ичинде кызыл күрөң кычкылдыгы, керместен алынган кармин жана бир канча өсүмдүк пигменттери колдонулуп келинген. Кара өңдүн универсалдуу булагы көмүр сыясы, жаңгак багы менен аралаштырып кайнатып алуу колдонулган. Айрым бир каустикалык боектор акырындык менен кагазды бузушкан, ошондуктан жакшы шартта сакталган миниатюралар да бузулуп кеткен. =Калем= Салык Бек XVI-кылымда жазылган “Сүрөттөрдүн канону” трактатында сүрөт тартууга эң жакшы калем деп тыйын чычкандын куйругун айткан. Перс мышыктарынын узун жүнү дагы перс сүрөтчүлөрү колдонгон калемддердин мыктысларынын бири болгон. Сүрөтчү жүндөрдү узундугуна карап тандаган соң, узундуктары бирдей жүндөрдү өзүнчө чогулткан, аларды жип менен байлап, чымчык канатынын ортосунан өткөзгөн. Калемдердин калыңдан баштап ичкесине чейин ар кандай түрлөрү болгон. =Топкапы сарайы, Турция.= Перс живописи салтту мүнөздү өзү менен кошо жандай жүргөндүктөн трафераттар көп колдонулган. Ал үчүн атактуу бир миниатюранын үлгүсү алынган, андан траферат жасалган: сүрөттүн чектери ийне менен тешилип чыгып, таза барака түшүрүлгөн, сүрөтчү кичи капка майдаланган көмүрдү алып трафераттын үстүнө себүү жолу менен чекиттер таза барака көчүрүлгөн. Андан соң сүрөтчү калем менен бош оюууларды бойоп чыкчу. Бойоонун алдында чектер көрүнүү үчүн алдына бир нерсе төшөгөн. Чоң китепканаларда (шах деңгээлиндеги) сүрөтчүлөрдүн жана каллиграфтардан башка көптөгөн адистер иштеген жана кайсыл көркөм өнөрдүн эпизоддорун иллюстрация кылышты долбоордун башчысы чечкен. Эгер баракчанын тегереги декоративдүү алтын менен каптала турган болсо, атайын адис, ал кагаз суу кезинде кургатпай тутуп жасаган. Каллиграф иллюстрацияга орун калтырып текстти жазган. Сүрөтчүлөр өзүлөрүнүн жумушуна алтын жалатуучулар жана иллюминаторлордон соң киришкен. Китеп даяр болгон соң аны тигишкен. Китептин алгачкы бетин тээриден, оюулар менен жасаган, XV-XVI-кылымдарда оюуу түшүрүү жолу менен да жасашкан. Бирок боолжол менен ошол эле маалда лакталган китеп сырттары модага кире баштаган жана перс манускриптери аябай кымбат жана көп нускада жасалган кол өнөрчүлүк болуп саналган. Живопистин тематикасы кайсы бир деңгээлде мурдагы кылымдардан алынып колдонулуп келген. Мисал катары Иранда абдан көп колдонулган жана Ахамениддер доорунан бери өкүм сүрүп келген мергенчилик абдан көп чагылдырылган. Бүгүнкү күндө Ислам дооруна чейинки сакталып калган иран живописинин үлгүлөрү өтө сейрек кездешет. Мындайлар негизинен перс дүйнөсүнүн чыгыш тарабында сейрек кездешчү дарак живописи жана Пенжикенттеги дубал сүрөттөрү болуп саналат. Эң алгачкы перс иллюстрация китеби Абд ар Рахман ас Суфинин астрономиялык трактаты болуп эсептелет. Ал 1009-1010-жылы (Бодлеян библиотекасы, Оксфорд) кайра жазылып чыккан, бирок андагы иллюстрациялар, миниатюрага караганда көбүнесе жылдыздардын сүрөттөрүн түшүндүрүү маанисин камтыган сүрөткө окшош. Монгол басып алуусуна чейинки тартылган жападан жалгыз толук түрдө иллюстрацияланган перс манускриптисинин миниатюрасы болуп XIII-кылымга таандык “Варка жан Гүлшах” эсептелет. Бул Айюки (11-кылым) тарабынан жазылган сүйүү романынын сүрөттөрү, жетимиш бир миниатюра түшүрүлгөн китеп Стамбулда Топкапы музейинде сакталып турат. Бул манускрипт перс көркөм өнөр салтынын жалгыз үлгүсү, монголдордун басып киргенинде күчтүү кытай таасиринде да сакталып калган. XII-кылымдан тарта көркөм өнөр ыкмаларынын жана негиздеринин үзгүлтүксүздүгү катары эсептөө мүмкүн, перс живописи көп кылымдуу бекем феномен катары бир канча азия өлкөлөрүнө тамырын жайган. Перс салттык живописи баардык ислам өнөрлөрү катары доорлорго, тигил же бул династиянын башкаруу мезгилдерине бөлүнөт. =XIV-кылым, Илхандар= XIII-кылым Монголдордун басып алуусу Ирандын тарыхын түп орду менен өзгөрттү. Ал эки этап менен өткөн. 1220-жылы Чынгыз хандын армиясы толук бойдон түндүк чыгыш Ирандын жашоосун жана тынчтыгын бузган. 1250-жылы Хулагу баштаган армия Хорезмшах аймагын басып алууну соңуна чыгарган жана 1260-жылы Айн Жалут согушунан кийин Палестина аймагына барып токтогон. Багдадды басып алып Багдаддын акыркы халифин (1258) өлтүргөн соң, Хулагу бийликти өзүнүн колунда Ирактын, тарыхый Ирандын жана Анатолиянын көп бөлүгүнө борбордоштурган. Өзүнүн борбору катары Ирандын түндүк батыш тарабындагы Малагу шаарын (андан соң борбор шаар Тебризге которулган) атап, Илхандар (кичи хандар) династиясын түзгөн, номиналдуу түрдө Хубилай ханга Кытай жана Монголиянын башчысына баш ийген.