cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эволюция
Эволюция экологиянын негизинде
Эволюция тукум куугучтуктун жана табыгый тандалуунун негизинде тирилчилик өнүгүүсү. Тиричилик өнүгүүсү мындан үч миллиард жыл мурун башталган, архей доорунан тартып, ушул убакка чейин тирилчилик тынымсыз өрчүп, өнүгүүда жүрүүдө. Тиричилик өрчүп өнүгүүдө ж-дөгү пикирлер байыркы учурда Индия, Кытай, Эгипет, Греция ж.б. да башталган. Бирок жаратылыштагы тирүү организмдер бир иретке салынбай келген. Биринчи жолу XVIII к-да швед табият таануучусу К. Линней тирүү организмдерди иретке келтирүүгө аракет кылган, ал өлчөм катарында түргө таандык белгилерди алган. Анын пикири б-ча, бир түргө кирүүчүлөрдүн сырткы көрүнүшүнүн бири бирине окшоштуктары мүнөздөлгөн жана аргындашууда өзүнө окшош тукумдар берет, түрлөр алгачкы учурда кандай жаралышса, так ошо бойдон өзгөрбөй калат деген. Окумуштуунун бул пикири туура эмес. К. Линнейдин дагы бир чоң салымы, ал түрдү аныктоодо түргө кош ат берген: түрдүн жана тукумдун атын латын тилинде берген. Анын түрдү аныктоодогу бинардык номенклатурасы азыркы кезге чейин организмдерди иретке салууда колдонулат. Бирок К.Линнейдин иретке салуусу (классификациясы) жөнөкөй жасалма түрдө болгон, ал түрлөрдүн ортосундагы биримдигин жана түпкү келип чыгышын байланыштыра алган эмес, б.а. анын илимий иштеринде тирилчилик эволюциялык жол менен өнүгүүсү эске алынган эмес. Бирок К.Линнейдин классификациясы ошол учурда чоң мааниге ээ болгон, анткени К.Линнейге чейин өсүмдүк жана жаныбар иретке салынган эмес эле. К.Линней иретке салууда кандайдыр бир белгини алган, мис., өсүмдүкдү иретке салууда аталыгынын санын алган.
Эволюция ж-дөгү биринчи негизги түшүнүк жана божомол француз окмуштуусу Ж.Б.Ламарктын аты менен байланыштуу. Бул окумуштуу 1809-ж. "Зоологиядагы философия" деген китебинде түрдүн өзгөргүчтүгүн көрсөткөн, бул окумуштуу биринчи жолу тирилчилик эволюциялык өрчүшүн көрсөткөн. Ж. Б. Ламарк тирилчилик эволюциялык жол менен өнүгүүсүн эки бири бирине көз карандысыз багытка бөлгөн: традициялык, б.а. жөнөкөйдөн татаалды көздөй өнүгүүсү жана айлана чөйрөнүн шарттарынын таасирлеринин натыйжасында организмдердин өзгөрүүлөрү түрдүн ар түрдүүлүгүн жаратат деген.
Ламарктын ою б-ча, организмдердин ички татаалданышынын умтулуусу, алардын алгачкы учурдагы жаратылышына байланыштуу. Жаратылышта жөнөкөй жана татаал  түзүлүштү организмдердин биргелешип тынчтыкта жашоосун Ж. Б. Ламарк алардан дайыма өзүн өзү жаратуусу менен түшүндүргөн. Ошол учурдан тартып эволюциялык өрчүү окумуштуулардын араларында бир топ карама каршы ойлорду туудурган. XIX к-дын экинчи жарымында аныкталган, Ч. Дарвин эволюциянын өнүгүү механизмин ачкандан кийин, биринчи чыныгы эволюциялык теория  аныкталган. Бул механизм табыгый тандалууга байланыштуу болгон. Дарвиндин эволюциялык теориясынын негизги данеги табыгый тандалуу болгон, бул закондо популяциядагы жеке организмдердин тукум куучулуктарынын өзгөрүүлөрү көрсөтүлгөн. Бирок Ч.Дарвин жаратылышта табыгый тандалуу кубулушун ж-дө андан мурунку окумуштуулар: Э.Блист, П.Мэтт жана ошол учурдагы анын замандашы Н.Уоллестин пикирлери Дарвиндикине жакын болгон, алардын ою б-ча, организмдин жашоолору жашаган чөйрөсүнө жараша болот дешкен. Жалпы эволюция ж-дө пикирлерди талдоодо, тирилчилик эволюциялык өнүгүүсү ж-дө пикир Ж.Б.Ламаркка таандык.
Түрлөрү
Эволюциялык өнүгүүнүн микроэволюциялык жана макроэволюциялык баскычтары бар.
Микроэволюция да табыгый тандалуулууда натыйжасында -популяциялардын деңгээлинде тукум куугучтуктун өзгөрүүдө пайда болгон көнүгүү (адаптация) түрдүн пайда болуусуна алып келет, б. а. микроэволюция популяциянын өөрочүп өзгөрүүлөрүнүн жыйындысы-адаптация кубулушу түрдүн жаралышына себеп болот.
Макроэволюция процесси түрдөн жогорку деңгээлдеги организмдин тукум, уруу, түркүм, класс, тип ж.б. иретке салынуу.
Эволюция тукум куугучтуктун негизинде
Жашоо үчүн күрөш менен табыгый тандалуунун эволюциялык кыймылга келтирүүсү кароодон мурда, эволюциянын генетикалык  негизине кыскача токтолуп кетүү зарыл. Бул үчүн алгачкы "организмдердин каада болуп калган сырткы жана ички таасирлерге берген жооптору", "модификациялык өзгөрүүлөр" жана "тукум куугучтуктун кантип өзгөрөт" деген түшүктөргө көңүлдү буруу керек.
Организмдердин сырткы таасирге жооп кайтаруусунда фенотиптерди өзгөртөт, ал эми генотиби өзгөрбөйт. Тирилчилик сырткы таасирлерге берген жообунда модификациялык (тукум куубаган) өзгөрүүлөр болот, б.а. ата-энесинин тукум куума касиеттери жөн эле сырткы таасирлерге өзгөрө беришпейт. Мис., жаныбардын сырткы түсүнүн өзгөрүүсү коргонууга, өсүмдүкдүн гүлүнүн таажычасынын өңүнүн өзгөрүүсү чаңдаштырууда  курт кумурскалардын көңүлүн бурууга ылайыкташкан. Ал эми организмдердин сан, өлчөмдөрү жагынан өзгөрүүсү же болбосо өсүмдүкүнүн жалбырактарынын өлчөмдөрүнүн өзгөрүүлөрү алардын жашоо тиричиликтерине ар түрдүү экологиялык шарттардын таасир этүүсүнө байланыштуу.
Организмде тирилчилик ички реакцияларынын өзгөрүүсүндө жаңы белгилер пайда болот, мындай өзгөрүүлөр мутациялык өзгөрүүлөр, б.а. генетиптик (тукум куума) өзгөрүүлөр деп аталат.
Организмдин тукум куугучтун негизинде эволюциялык өнүгүүдө мутациялык шарттын мааниси чоң. Организмдер мутациялык өзгөрүү кокусунан багытсыз болот, б.а. мутацияны пайда кылуучу шартта бирдей таасирлери бербейт. Мис., лилия уруусуна кирүүчү өсүмдүкдөн алынган уулуу зат (алкалоид) колхицин метафазалык бөлүнүү баскычында организмге киргизилсе жаныбардын клеткасында бөлүнүүсү токтойт, өсүмдүкдө болсо бул зат полиплоиддик абалда болот, бирок ал  эч убакта организмди коргобойт. Кокусунан табыгый радиацияда жана жер титирегенде, жердин төмөнкү катмарынан чыккан, электромагниттик нурлардын таасиринин натыйжасында жаныбарда анеуплоиддик, полиплоиддик жана гетероплоиддик мутациялар пайда болот. Мутация жашоого жөндөмсүз болот. Кандай гана мутаген болбосун бир топ өзгөрүүлөргө алып келип, тирилчилик жашоого ыңгайланышып төмөндөнүтөт. Жогоруда айтылгандардын негизинде мындай деп жыйынтыктоого болот. Кандай гана популяция болбосун дайыма басымдын алдында болот. Жаңы пайда болгон мутациялар рецессивдик болот, бирок алар организмдин тиричилигине анча таасир тийгизбейт, ошондуктан алар организмдердин денесинде топтолуп, укумунан тукумуна берилет. Тирилчилик жашоосунда тукум куума өзгөрүүлөр жүрөт.
Популяция эволюциянын алгачкы бирдиги
Популяциянын эволюциялык бирдигин изилдөөдө төмөнкүдөй талаптар коюлат: биринчиден популяциянын өкүлү саны жашаган чөйрөсүндө көп болуш керек; экинчиден популяцияга тиешелүү мейкиндик кенен болуш керек; үчүнчүдөн популяция өкүлдөрү жашаган чөйрөнүн физилалык  химиялык шарттарында жашоого жана тукум куума касиеттерин берүүгө жөндөмдүү болушу  керек. Популяция бир түргө кирүүчү жеке организмдердин жыйындысы жана ал бир нече майда популяциялардан түзүлөт. Алар белгилүү мейкиндикти ээлешип, аргындашууга жөндөмдүү болот. Популяциялардын өлчөмдөрү өсүп-өнүгүүлөрү дайыма эле бир калыпта болбойт, себеби, аларга абиотикалык, биотикалык жана анторпогендик шарттар (темп-ранын кескин өзгөрүүсү, азык-түлүктүн начарлашы, оору сыркоонун, жыркычтардын  болушу жана чөйрөнүн булгануулары) жана жашаган мейкиндиктеринин өзгөрүүсү ж.б. чоң таасир этет.
Популяциялардын санынын, сапатынын өзгөрүүсүнүн эволюциялык мааниси чоң. Буга биринчи жолу 1905-ж. орус окумуштуусу С.С.Четвериков көңүл бурган, ал бул кубулушту тирилчилик толкуну деп атаган. Бул тирилчилик өөрчүп өнүгүүсүндө негизги шарттардын бири болуп эсептелет, анткени-тирилчилик толкунунда популяциянын тукум куугучтук сапаты өзгөрөт.
Ар бир түрдүн популяциясынын жашы жагынан ар түрдүү катнаштар болот. Курагы б-ча катнаштары организмдин жашоо мөөнөтүнө, куутуна, жетүүлүүсүнө, көбөйүүлөрүнүн тездигине жана эволюциялык өнүгүү өзгөчөлүктөрүнө таасир этет. Мис., жер чукур жазында бир, эки жолу төлдөйт. Анын өмүрү кыска, ошондуктан күзгө чейин чоңу картайып, табыгый өлүмгө дуушар болуп, жетилелээк жаштары калышат. Алар жазында өсүп, жетилип куутка катышат, тирилчилик мындай цикли кайталана берет.
Жаратылышта организмдердин эркек ургаачысынын катнашуулары популяцияда 1:1 барабар болот. Бирок ургаачылары менен эркегинин жашоого жөндөмдүүлүктөрү бирдей болбойт. Мис., адамда төрөлөт эркеги көп (106), ал эми кыздар аз (100). Адамдар 16-18 жашка чыкканда кызынын саны эркегине караганда көбүрөөк боло баштайт. 50 жаштагыларда 100 аялга 85 эркек, ал эми 80 жаштагыларда 100 аялга 50 эркек  туура келет, Бул закон ченемдүүлүк көрчүлүк сүт эмүүчүлөргө да  таандык.
Популяцияда тукум куугучтуктун ар түрдүүлүгү (гетерогендүүлүгү) байкалат. Мындай кубулуш жыныс жолу менен көбөйүүчүлөрдө байкалат. Анткени, ар бир майда популяциялар кошулуп кайра ажыроосунда популяциялардын гетерогендүүлүгү жогорулап, дүркүрөп өсүшүп, өнүгүп жашаган мейкиндигин кеңейет.
Гетерогендик популяция
Гетерогендик популяциянын өкүлү тукум куугучтуктун бирдиктүү жана татаал болот. Гетерогендик популяциянын тукумдарында тукум куугучтугунун бөлүнүү-мутациялык касиеттери байкалат. Популяциянын негизги гетерогендик касиеттери тупадан туура тукум куума бирдигине жана анын тең салмактуулугуна, б.а. анын генотибине байланыштуу. Популяциянын мындай түзүлүшү эволюциянын баштапкы биримдигин көрсөтөт.
Популяциянын экологиялык биримдиги - ар бир популяциянын морфофизиол. жана генет. биримдигинде. Популяциядагы ар бир жеке организмдер табыгый тандалуу таасиринин натыйжасында тандалат жана өзгөрөт. Эволюциянын негизги сапатту баскычы, жаңы түрлөрдүн пайда болуусу.
Эволюциянын баштапкы шарттары
Бул шарттарга мутациялык өзгөрүүлөр, популяциялык толкун жана обочолонуу кирет. Эволюцияны кыймылга келтирүүчү жана багыттоочу күчү табыгый тандалуу болуп саналат.
Эволюциянын жүрүшүндө мутациялык процесс популяцияга дайыма таасир көрсөткөндүктөн популяция мутациялык өзгөрүүлөр жүрөт. Көп учурда ички мутациялык өзгөрүүлөр жөнөкөй көз менен караганда байкалбайт. Мутациялык өзгөрүүлөр шарттардын өлчөмүнө түздөн түз байланыштуу. Мис., шамалдуу ачык жерде дрозофиллдин канаттарынын өспөй калган. Тажрыйба жүзүндө дрозофиллдердин табыгый шамалдуу шартта канатынын 2,5 %ке өскөндөрү байкалган, ал эми дрозофилдерди шамалсыз жерде өстүргөндө канатынын өсүшү 67 % жеткен. Бул мисалдан бийик тоолуу ачык өрөөндө жана аралда табыгый тандалуусу натыйжасында канатсыз курт-кумурскалар популяцияларынын жашаганын көрүүгө болот. Ошондуктан, мутациялык өзгөрүүлөр эволюциялык өнүгүүдө алгачкы маалыматтар менен жабдыйт.
Популяциялык толкунда организмде күтүлбөгөн физ. жана хим. таасирлерге кабылат, мындай учурда көптөгөн организмдер өлүп жок болот. Мындай учурда, мурда чанда жолугуучу генотиптер туруктуу белгилерге айланып,  табыгый тандалууаларды илип алып, анын андан ары өркүндөөсүн колдойт. Ошондуктан популяциялык толкундун эволюциялык өрчүүдө мааниси өтө чоң. Мис., кандайдыр бир популяциянын бузулушунда, калган анча мынча популяциянын өкүлдөрүндө гендери мурун жашап, өтүп кеткен популяциянын гендеринин жыйындысына караганда бир топ өзгөрүүгө ээ болот. Эгер ушул эле популяциялар мындан кийинки жаратылыш кысымында болгон организмдердин ген жыйындысы да өзгөрөт, ошондуктан популяциялык толкундун, популяциянын эволюциялык өнүгүүсүндө мааниси өтө чоң.
Популяциянын обочолонуусу кандайдыр физ. шарттын тоскоолдугунда башталат, популяциянын жашаган мейкиндиктери биоценозго  бөлүнүп,   бири   биринен   обочолонот. Алгачкы учурда бир мейкиндиктем жашаган популяция акырындык менен тоо кыркаларынын пайда болуусуна бир нече майда популяцияларга бөлүнөт, алар ар түрдүү бийиктикте обочолонуп жашап калат; биол. обочолонууда организмдер морфофизиол. генет. өзгөрүүлөргө ээ болот, обочолонууда популяциялардын ар түрдүү экологиялык шарттарда жашоолорунда алардын кууту, өсүүлөрү, жүрүш-туруму, морфол., физиол., тукум куугучтуктары өзгөрүп ар түрдүү биол. касиеттерге ээ болот.
Обочолонгон популяциялар шарт катары эч убакта жаңы генотиптерди жана түр ичиндеги өзгөрүүлөрдү түзбөйт. Обочолонуу шартында ар бир популяция өзүнчө касиеттерге ээ болуп, алгачкы генотиптерин бекемдейт. Обочолонууда башка эволюциялык шарттар сыяктуу эле өзгөрүүлөр багытталбайт.
Табигый тандалуу эволюцияны кыймылга келтирүүчү күч
Организмдин жашоо үчүн күрөштө шарттарга жакшы ыңгайланышкандар аман калышы, ал эми жашоого ыңгайланыша албагандары өлүп жок болушу табыгый тандалуу негизинде болот. Ч.Дарвиндин табыгый тандалуу теориясынын мааниси төмөндөгүдөй: организмдин жашоосунда татаал жана эң бир көп түрдүү канаттуулар байкалат, мис., түр ичинде жана түр арасында жайыт жана мейкиндикте, ургаачысы жана жансыз табыгый шарттардын кысымына каршы жашоо үчүн күрөш жүрөт. Түр ичиндеги популяцияда жашоо үчүн күрөшүүдө күчтүүсү жеңип үстөмдүк кылат, бул учурда генофонддору аралашып тукуму көбөйүүп аргындын жашоо тиричилиги демилгелүү болот, начар, аз сандуу популяциялардын өкүлдөрү табыгый тандалууго туруштук бере алышпай өлүп жок болот. Бир түрдүү мейкиндикти ээлешкен түрлөрдүн араларындагы жашоо үчүн күрөшүүдө, кайсы бир түрдүн популяцияларынын өкүлдөрү жеңип чыгышып жашоо үчүн азык түлүктүү, көбөйүүгө ылайыктуу жерлерди ээлешет. Кайсы бир түрдүн популяциясынын өкүлдөрү көп болсо, алар башка саны аз популяцияларды жашаган жеринен сүрүп чыгарууга аракет кылат. Ар бир түрдүн популяциялары кагышпай, тынч жашоо, өзүнүн жашаган мейкиндиктерин сактоо үчүн ар түрдүү белгилер менен белгилешет, коргошот, ал үчүн ар түрдү добуш, үн чыгарышат жана башка коркутуучу кылык - жоруктарын көрсөтүп, жашаган мейкиндигин бош эместигин баяндайт.
Өсүмдүктө кээ бир түрлөрү жашоо үчүн күрөштө тукумун үзбөй калтыруу үчүн жалбырактары өсүп чыкканга чейин гүлдөгөндөрү бар. Мисалы, өгөй эне (мать и мачеха), же болбосо гүлсүз өсүмдүктө кырк муун бир клеткалууларда спорасы чөптөрдүн кыртышы пайда боло электе жетилет. Жаратылышта организмдер жалаң эле бирин бири басындыруу менен чектелбейт, көп учурда организмдердин ичинде бири бирине жардам кылып жашагандары бар, мисалы, өсүмдүк менен азыктанууда көптөгөн чымын-чиркейлер аларды чаңдаштырышат. Сүт эмүүчүлөр, куштар өсүмдүктүн мөмөлөрү менен азыктанууларында алардын уругун  таратат.
Дренаж машинасы
Дренаж машинасы — дренаж курууда колдонулуучу машина. Ал такта темирден түтүк жасап, аны жерге орнотот. Машинанын кескичинин артындагы катушкалуу тасма түтүк формалоочу аппараттан өтүп, траншеянын же тешиктин түбүнө орнойт. Анын иштөөчү механизми жирегич кескичтен турат, ага жер ас тындагы көңдөйдү (дренаны) бүтөөчү дренер бекитилет. Траншеялык ыкмаларда чынжырлуу сузгуч түрүндөгү дренаж машинасы колдонулат. Ичке траншеялуу ыкмада бир нече сузгучу бар экскаватор түтүктү траншеяга орнотот. Траншеясыз ыкмада пластмасса түтүк, кескич менен тилинген ичке жылчыкка коюлат.
Эволюция
Табигый тандалуунун негизги түрлөрү
Табыгый тандалуунун негизги үч түрү бар: туруктуу абалды сактоочу (стабилизирующий), кыймылга келтирүүчү (движующий) жана айрып бөлүүчү (дизруптивный).
Туруктуу абалды сактоочу же болбосо стабилдик табыгый тандалууда, түрлөрдү маанилүү өзгөрүүлөрдөн сактайт. Бул учурда түрдүк жашоо тиричилигинин тукум куучулук белгилери же анын касиеттери көп анчалык өзгөрүшпөй туруктуу абалда болот.
Кыймылга келтирүүчү табыгый тандалуудо, түрдүн тукум куугучтукнун орточо белгилерин же болбосо касиеттерин кыймылга келтирип өзгөрүүлөргө көмөк болот. Мындай табыгый тандалуудо түрдүн эски түрүнүн белгилери жаңы белгилер менен алмашат. Мындай жол менен табыгый тандалуунун өзгөрүүсү белгилүү шартта организмдердин жашаган чөйрөсүнүн өзгөрүүсүнө көз каранды. Буга жыландын буттарынын, туяктуулардын бармактарынын, үңкүрдө жашаган жаныбардын көзүнүн өзүнүн аткарган кызматтына жараша өзгөрүүсү боло алат.
Түр эволюциялык өрчүүнүн негизги баскычы
Түр эволюциянын сапаттуу баскычы болгондуктан төмөндөгүдөй аныктама кабыл алынган. Түр-жеке организмдер тобунун жыйындысы, аларды морфофизиол. белгилери бириктирип турат, алар бири бири менген аргындашууга жөндөмдүү, алар жалпы мейкиндикти ээлеп, ар бир түр бири биринен, тукум куугучтугунун туруктуулугу менен айырмалат. Түр бир нече популяциялар тобунан туруп, популяциялардын өкүлдөрү кошулушуп, аргындашып  төлдүү болот.
Түрдүн негизги белгилери - морфологиялык, физиологиялык-биохим., географиялык жана генетикалык өзгөчүлүктөрү. Мындай туруктуу белгилердин натыйжасында жаңы түр пайда болот. Эски түрдүн популяциясынын ичинен мерчемдүү убакытта аралыгында, мейкиндикте, мурунку учурда бир түргө кирүүчү бир нече популяциялардын ичинен, ылайыктуу шартта географиялык же аллопатриялык түр пайда болот. Мис., ошол эле түрдүн ичинен, кандайдыр бир физ. Шартта таасиринин натыйжасында симпатриялык түр пайда болот. Мис., Тянь-Шандын ж.б. бийик тоо кыркаларынын пайда болуусуна жана плиоценде муз доорунда муз каптаганда диплоиддик балыктар жана кур бакалар симпатриялык полиплоиддук түргө айланып кеткен, б. а. бир эле түрдүн ичинен эки башка түр пайда болгон. Түр о. эле популяциянын акырындык менен өзгөрүүсүнүн натыйжасында мерчемдүү убакытта жарашат. Популяциялардын түпкү "ата бабасынын" ажыроосунда (дивергентик), о. эле аргындашуусунда (гибридогендик) жаңы түрлөр пайда болот. Гибридогендик жол менен түрлөрдүн пайда болуусу көбүнчө өсүмдүккө таандык. Мис., терн (2n=32) менен алчаны (2n=16) аргындаштырууда алынган түр караөрүк (2n=48), булардын хромосомаларынын нун санынын  эки эсеге көбөйгөндүгү байкалат. Орг. дүйнөнүн эволюциясын далилдөөчү шарттар. Азыркы убакта орг. эволюцияны палеонтология, биогеография, эмбриология, анатомия, морфология, генетика, биохимия ж.б. биол. изилдейт. Бул илимдердин изилдөөлөрү тирилчилик эволюциялык жол менен өнүгүшүн аныктаган. Палеонтология мурунку убактарда жашап өтүп кеткен жаныбарлар жана өсүмдүктөр  калдыктарын изилдөөнүн натыйжасында организмдердин байыркы учурда жашоого кандай ылайыктанганын аныктаган. Мис., жылкынын эволюциялык өнүгүүсү ж-дө жакшы табылгалар бар. Азыркы жылкылардын тукуму мындан 60 миллион жыл мурун жашаган, дене бийиктиги 30 см, алдыңкы буттарында 4, арткы буттарында 3 манжалары болгон. Алар токойлуу, саздак жерлерде жашаган. Кашка тиштери кичине, азуу тиштери жалпак, эмаль кабыгы менен капталган, азуу тиштеринин үстүнкү бетинде тоголок бүдүрлөрү болгон. Алар ширелүү, өсүмдүк менен азыктанган. Кийин Жер жүзүндө климат өзгөрүп, кургакчылык болуп жылкынын жашаган чөйрөсү өзгөрүүп, экологиялык шарттардын кысымына чыдабай, өлүп, калгандары көптөгөн жылдын ичинде жылкынын тулку бою, бут манжалары өзгөрүп, туякка айланып, эволюциялык өнүгүүнүн негизинде азыркы жылкы тукумдары келип чыккан.
Жер жүзүндөгү өсүмдүк менен жаныбардын таралышын талдоодо, алардын бир нече биогеографиялык областтарга бөлүнгөндүгүн көрүүгө болот:
1) Голарктикалык область Түндүк Американы ээлеген;
2) Неотропикати областка Түштүк жана Борбордук Америка кирген;
3) Эфиопиялык областка Африканын жана Сахаранын түштүк бөлүктөрү;
4) Индогималайга-Индия, Түштүк Кытай, Индокитай, Филиппин, Индонезия;
Өсүмдүктүн жана жаныбардын кенен таралыштарына чөл, тоо, жердин жана суунун составы, океандар, климат ж.б. ушул сыяктуу шарттар тоскоолдук кылат. Мына ушундай чек коюучу экологиялык шарттардын натыйжасында, ар бир областтын өсүмдүкүнүн жана жаныбарынын топтору бири бири менен айырмаланышса да, алардын түпкү теги бирдей. Кээ бир жакын жайгашкан областтардын жаныбарын салыштырганда тукумдук, уруулук деңгээлде ажыроолору байкалат.
Жаныбардын түйүлдүгүнүн өрчүүсү дагы орг. дүйнөнүн эволюциялык жол менен өнүгүүсүн далилидейт. XIX к-дын биринчи жарымында К.Бер омурткалуу жаныбардын түйүлдүктөрүнүн баштапкы өрчүү баскычтарында бири биринен ажыратуу кыйын деген. Жаныбардын түйүлдүктөрүнүн кийинки өрчүүсүндө класска, түркүм, уруу, тукум, анан түргө тиешелүү өзгөчө белгилери пайда болгон (36-сүрөт). Ч.Дарвин дагы омурткалуу жаныбардын түйүлдүгүнүн өрчүүсүндөгү окшоштуктары дагы алгачкы  учурдагы эволюциялык өнүгүүнүн биримдигин далилдейт деген Ч.Дарвиндин бул пикирин немецтин зоологдору Ф.Мюллер жана Э.Геккель улантып, 1864-1866-жылдары биринчи жолу биогенетикалык законду түзүшкөн. Бул закондо кыскача мындай деген түшүнүк берилген: организмдер жеке өрчүүсүндө (онтогенезде) кыска мөөнөттүн ичинде кайталап тарыхый эволюциялык (филогенезде) өнүгүүнүн баскычтарын ар бир түр басып өтүшөт.
Мына бул закондун негизинде, кандай гана түр болбосун алгачкы өсүп өнүгүүлөрүндө тарыхый тукумунун белгилерин (көп анчалык жакын эмес), ал эми өрчүүнүн аягында азыркы кездеги жакындарынын белгилерин кайталашат деп айтууга болот,. Жаныбардын түйүлдүктөрүнүн өрчүүсүндөгү окшоштуктары хордалуулар тибинин түпкү теги бар экендигин  көрсөтөт.
Капка-Таш
Капка-Таш —топоним. Желмогуз уулу Сарыбайдын урушунда Бозбала "Дөбө-Мойнок, Капка-Таш, Көтөрмөнүн жонунан" (Курама варианты,"Сейтек", 219) элге кайрылып, Сарыбайга каршы Карадөөгө жардам берүү жөнүндө айтат. Капка, К-Т. аттуу тоо, суу, көл, капчыгайлар (Кичи-Нарын, Он-Арча бою, Алайкуу, Үч-Терек аймагы жана башкалар) Кыргызстанда арбын.
Хинтерланд
Хинтерланд - бул "артындагы жер" ( шаар, порт же ушуга окшош) дегенди билдирген немис сөзү. Терминдин англис тилинде колдонулушун биринчи жолу географ Жорж Чишолм өзүнүн Коммерциялык география окуу куралында (1888) жазгандыгы маалым. Алгач бул термин экспорттун жана импорттун материалдары сакталуучу жана жөнөтүлүп жаткан порттун аянты менен байланыштуу болгон, кийинчерээк сөздүн колдонулушу белгилүү бир калктуу конуштун таасири астындагы аймакты камтыган. Кыргыз тилинде кыскача түрдө аны шарттуу "элет жери" деп атоого болот.
Берешь
Берёшь — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2542/1266/74 орун алган. Дарыянын узундугу - 115 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым бастауынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эволюция
Эволюциялык өнүгүүнүн негизги багыттары
Биологияда организмдердин эволюциялык өнүгүү жолдорун жана багытын билүүнүн мааниси чоң. Организмдин эволюциялык багытын изилдөөдө орус окумуштуусу А.Н.Северцовдун салымы чоң. Тирилчилик илгерилеп өнүгүүсү (прогресси) төмөнкүдөй белгилери (чек) менен чектелет:
1) организмдердин сан жагынан көбөйүүсү;
2) ареалдарынын кеңейүүлөрү жана жаңы жашаган чөйрөлөрүн өздөштүрүү;
3) организмдердин систематикалык топторунун: түрлөрдүн, тукумдарынын, урууларынын, түркүмдөрүнүн көбөйүүлөрү жана татаалданыштары.
Бул жерде, азыркы кездеги бардык эле түрлөр бирдей жашоого ылайыктанышпагандыгын айта кетүү керек. Мис., сөөктүү балыктар тобуна кирүүчүлөр жалпы балыктардын санынын 95% түзүшөт, биол. өсүү келечеги жагынан эки жол менен дем алуучуларга (двоядыщащие) жана манжалуу (кистеперые) балыктарга караганда абдан жогору.
Биол. прогресске биол. регресс артка кетүү карама каршы турат. Организмдердин түрлөрүүнүн артка чегинүүсү алардын ареалдарынын тарышы санынын  азаюусуна, түрлөрдүн өлүп  жок болуп кетүүсүнө алып келет.
Организм түрлөрүндөгү биол. прогресстин болуштары ар түрдүү, болуп, үчкө бөлүнөт: ароморфоз (же болбосо морфофизиол. прогресс), идиоадаптация (мүчөлөрдүн жеке өзгөрүүсү, түзүлүштөрү жана алардын аткарган кызматтарынын өзгөрүүсү) жана жалпы дегенерация (мүчөсүнүн бүлүнүшү) же болбосо морфофизиол. регресс.
Ароморфоз же морфофизиол. прогрессте организмдин тиричилик аракеттери демилгелүү болуп, мүчөсү жакшы өөрчүп, жашаган чөйрөсүнүн байлыгын кеңири пайдаланышы, тез көбөйүүгө мүмкүнчүлүк алат. Мис., Өпкөлөрү организмдери ароморфоздук абалда мүчөлөрү жакшы өрчүгөн, жүрөктөрү төрт бөлүккө бөлүнүшөт, денесинин жылуулугу туруктуу болот, б. а. ароморфоз бул организмдердин эволюциялык өзгөрүүлөрү. Мындай жол менен өзгөрүүдө класстын жана типтердин деңгээлдеринде жаңы организмдин топтору пайда болот.
Идиоадаптациялык, жеке организмдин мүчөлөрү өзгөргөндүктөн, алардын аткарган кызматтында өзгөрөт да организмдин белгилүү шартта жашоого ылайыктуусуна мүмкүндүк түзүлөт. Организмдин түрдөгү өзгөрүүлөрү, төмөндөгүдөй деңгээлдеги организм топторунун түзүлүшүнө: түркүм, уруу, тукум жана түрдүн пайда болуусуна шарт түзүлөт. Мис., куштар классына кирүүчүлөргө канаттарынын болушу, денесинин жүн менен капталышы, түктөрү ж.б мүнөздөлөт. Азыркы кездеги куштардын ар түрдүү экологиялык шарттарда жашоосу, азыктануусу, тумшугунун, буттарынын, канаттарынын, азык сиңирүүчү мүчөлөрүнүн ж.б. өзгөрүүсүнө алып келген.
Жалпы дегенерация, же болбосо морфофизиол. регресс, организмдердин экинчи жолу жөнөкөйлөнүүсү, организмдин эволюциясынын дайыма бир калыпта жүрбөй татаалданышуусуна байланыштуу. Кээ бир учурда биол. прогресс жөнөкөй түзүлүшү менен морфофизиол. регресстин же болбосо жалпы дегенерациянын негизинде байкалат. Мындай түзүлүштөр организмдердин аз кыймылдуу, жабышып жашоосунда же болбосо митечилик  менен жашоого өтүүсүндө байкалат. Мис., тасма сымал курттун эволюциясы жалпы дегенерациялык жол менен өнүккөн, алар жаныбар менен адамдын денесинде мите түрүндө жашайт. Ошондуктан анын азык сиңирүү,  нерв системалары өрчүбөй калган, алар заттарды бүт денеси менен соруп,  жашоого жакшы ылайыкташкан. Азыркы кезде митечилик кылып жашагандар жалпы жаныбар түрлөрүнүн 4-5 % түзөт. Мителер жалпы дегенерация деңгээлине караганда ароморфоздун айрым жеке бөлүгү.
Жыйынтыктап айтканда эволюциялык өнүгүүдө морфо- физиол. процесс, идиоадаптация жана морфофизиол. регресс бардыгы биол. илгерилеп, эволюциялык өсүүгө алып барышат (37-сүрөт).
Ленин (Сузак району)
Ленин (Ленин) – Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы кыштак. Ленин атындагы айыл аймагынын борбору. Көгарт суусунун сол өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 905 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Сузак кыштагынан 30 км түндүк-чыгыш тарапта. Багыш темир жол бекетинен 10 км. Кыштак 1951-ж. негизделген. Калкы 2461 (2009); негизинен жүзүмчүлүктө жана дыйкан чарбаларында эмгектенет. Лицей, орто мектеп, китепкана, маданият үйү, бала бакча, байланыш бөлүмү, эс алуу паркы бар. Шарап заводу, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, тамактануу жана соода жайлары, чайкана, тегирмен, май сыгуучу цехтер жана башка иштейт. Мурда кант заводу иштегендиктен, бул айыл «Кант заводу» деп да аталат.
Калкы
Калкы - 2 461 киши.
Кыргыз Нуур көлү
Кыргыз Нуур (Хяргас нуур) Моңголиянын түндүк-батышындагы көл. Кыргыз району, Увс аймагы. Кыргыз Нуур аймагында кыргыздар Уйгур каганатын моюн сундурган соң, 9-кылымдын орто ченинен жашаган. Азыр да кара кыгыз (хара хыргыс), сары кыргыз (шара хырхыс) деген моңголдошуп кеткен кыргыз урууларынын урпактары жашайт. Аймактын археологиялык эстеликтери толук иликтене элек.
Кыргыз-Нордун аталышына байланыштырып, аны кээ бир окумуштуулар (В. Бартольд, Л. Кызласов) кыргыздардын байыркы мекени катары түшүнүшкөн. Буга кытай хроникаларындагы кыргыздардын ээлиги хунн ханынын ордосунан 7 миң ли батыш, Чеши өлкөсүнөн 5 миң ли түштүктө жайгашкан деген маалымат себеп болгон. 1987—2000-жылдары бул жерде археологиялык казуулар жүргүзүлүп, орто кылымга чейин гяньгунькыргыздардын жашабагандыгы далилденген. Айрым окумуштуулардын (Л. Боровкова, Ю. Худяков) пикири боюнча кыргыздардын ээлиги ДзосотынЭлисун чөлүнүн батышы, чыгыш Тянь-Шандагы Боро-Хоро тоолорунун түндүгүнөн орун алып, жужаңдардын кысымы менен 5- жана 6-кылымдын 1-жарымында гана Енисейге жылышкан.
Some sources are using different Khyargas Lake statistics values :
The Khyargas Lake National Park is based on the lake. This protected area was established in 2000 and covers about 3,328 km². It also includes a freshwater Airag Lake.
«Китаб Футух ал-Булдан»
«Китаб Футух ал-Булдан» («Жорук китеби») — тарыхый чыгарма. Автору — Абу-л-Аббас Ахмед ал-Белазуриддин. Чыгарманын ар бир главасы хронол. тартипте жазылган. Эмгекте арабдардын Хоросан менен Мавераннахрга жасаган жортуулдары, Араб халифатынын тарыхы, экономикасы жана маданияты, аскер күчү, соода катнашы, салыктары тууралуу маалыматтар бар. Орто Азиядагы түргөштөрдүн арабдарга каршы күрөшү, араб кол башчысы Кутейбанын Шаш менен Испиджабга жасаган жортуулдары жана орто кылымдагы Түркстан аймагы тууралуу баалуу маалыматтар камтылган.
Камакка алуу
Камакка алуу – КР кылмыш-жаза процесстеги чектөө чараларынын бир түрү; мыйзам боюнча 3 жылдан кем эмес мөөнөткө эркинен ажыратыла турган күнөөлөнүүчүлөргө көзөмөл жүргүзүүчү прокурордун атайын улуксаты берилген тергөөчү менен прокурордун токтому боюнча колдонулат. Ал эми өзгөчө учурларда, мындай чара мыйзам боюнча 1 жылга чейинки мөөнөттө эркиндигинен ажыратуу түрүндө жаза колдонуу каралган кылмыш иштери боюнча да колдонулушу мүмкүн. Тергөөчүнүн айыпталуучуга карата К. а. түрүндө чектөө чарасын тандап алуу жөнүндөгү өтүнмөсү милдеттүү түрдө сот ишинде катышкан жактоочунун катышуусу менен, прокурор тарабынан каралат. Кылмыш ишин иликтөө учурунда К. а. түрүндө чектөө чарасы тергөөчү тарабынан 2 айга чейинки мөөнөткө тандалат.
Чатыркөл минералдуу суусу
Чатыркөл минералдуу суусу — Нарын облусунун Ат-Башы районундагы дарылык касиети бар минералдуу муздак булактары. Чатыркөлдүн түштүк жээгинде деңиздеңгээлинен 3520,4 м бийиктикте жайгашкан. 1935-жылдан белгилүү 1952-54 жж. толук изилденип дарылык касиети химиялык составы аныкталган. Натыйжада 12 булак,4 көлмөчө,23 бургулоо көзөнөгүнөн жогору концентрациядагы көмүр кычкыл газдуу минералдлуу суу табылган. Суу силур мезгилинде пайда болгон акиташ жана кремнийлүү сланец тоо тектериндеги тектоникалык жаракаларда топтолгон. Гидрокарбонат-кальций-магнийлүү. Микроэлементтерден стронций менен литий көп кездешет. Бөйрөк, ичеги карын ооруларына пайдалуу. Ал "Арашан" минералдуу суусу деген ат менен бөтөлкөлөргө куйулуштурулуп суусундук катары жергиликтүү соода тармактарына жана дарылоо мекемелерине чыгарылат.
Бутинка (дарыя)
Бутинка — Орусиядагы дарыя. Татарстан Республикасы, Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичуй дарыясынын оң жээгинен 65 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тонзиллит
Тонзиллит (күнүмүдүк жашоодо ангина, латын тилинен ango — «кысуу, жанды кысууу») — бадам сымал бездин сезгениши.
Түрлөрү
Тонзиллиттин катуу кармаган (Ангина) жана өнөкөт түрү бар. Ангинанын көп кайталанышы, мурун бүтүп, мурун менен дем алуу бузулганда, кеңилжээрдин өнөкөт сезгениши, тиш оорулары (Тиштин чириши) өнөкөт тонзиллитке алып келет. Сезгенүү негизинен бадам сымал бездин (тамак безинин) лакуналарын жабыркатат. Оорулуу шилекейин жута албай, кээде ооруганын сезет, тамагында бир нерсе тургандай болот. Денеси бир аз ысып (37,1—37,5°), көпкө кармалат, кээде жумалап, ал тургай айлап созулат. Мындай учурда адамдын алы кетип, шалдырайт, тамакка табити тартпайт, муундары, башы ооруйт. Тонзиллитти врач дарылайт. Бадам сымал безинин лакуналарындагы ириңди дезинфекциялоочу эритме менен тазалап, йод-глицерин эритмесин сыйпайт. Физиотерапия процедуралары сунуш кылынат.
Өнөкөт тонзиллит мезгил-мезгили менен кабылдап турат. Мындай кабылдоо жүрөк жана бөйрөктүн функциясын бузат, муунду оорутат.
Алдын алуу
Аны алдын алуу үчүн бадам сымал безин операция жасап алып салуу керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Жюль Верн
Жюль Габриэль Верн - (8.2.1828, Франция, Нант 24.3.1905, Амьен) француз жазуучусу, коомдук ишмер, илимий-фантастикалык роман жанрын баштоочулардын бири. Адабий чыгармачылыгын 1849-ж. пьеса жазуудан баштаган. Анын «Аба шарында өткөн беш жума» аттуу туңгуч романы 1863-ж. жарык көргөн. Ал 65тен ашык илимий фантастикалык, социалдык-сатиралык роман, повесть-аңгемелерди, географиялык изилдөөлөрдүн тарыхы боюнча эмгектерди жазган. Жазуучунун «Суу асты менен 20 000 км» (1869-70), «Капитан Гранттын балдары» (1867-68), «Сырдуу арал» (1875) ж. б. чыгармалары кыргыз тилине да которулган. Айдын аркы бетиндеги кратер анын ысмынан аталат.
Дробитько Елена Алексеевна
Дробитько Елена Алексеевна (1909, Россия – 1995, Талас облусу, Кара-Буура району) – тамеки өстүрүүчү, Социалистик Эмгектин Баатыры (1949). Талас облусунун Киров (азыркы Кара-Буура) районундагы «Россия» колхозунда тамеки өстүрүүчү звенонун башчысы болуп иштеген. 1948-ж. ал жетектеген звено 4,5 га аянттагы тамекинин ар гектарынан 22,3 цден түшүм жыйнап алган. Эки Ленин ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
Соколовка дарыясы (Антебес куймасы)
Соколовка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Антебес (Чоң Антибес) дарыясынын оң жээгинен 70 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Амфиуриддер
Амфиуриддер (лат. Amphiuridae) — кадимки жылан куйруктуулар түркүмүндөгү бир тукум.
Камалоо абалы
Камалоо абалы – биркатар чет мамлекеттердеги (Франция, Бразилия, Бельгия, Греция ж. б.) өзгөчө абал тартибинин (кеңири маанисиндеги) бир түрүнүн аталышы, негизинен согуштук абал тартибине окшош келет.
Неофрейдизм
Неофрейдизм – психологияда, психиатрияда, социологияда жана философияда кеңири тараган багыт. Неофрейдизм өкүлдөрүнүн башын бириктирген негизги себептер фрейдизмдин идеяларын, айрыкча фрейдизмдин коомдук көрүнүштөргө карата психологизм жобосун колдоочулук, ошондой эле, З. Фрейддин окуусун социологиялаштыруу багытында кайра өзгөртүп түзүүгө болгон далалат эсептелет. Мындай маанайдагы неофрейдизмдин негизи психоанализ окуусун бөлүп-жарган А. Адлер, О. Ранк, В. Райх, К. Г. Юнг өңдүү ойчулдар тарабынан түзүлгөн. В. Райхтан башкалары Фрейддин биологизмин, сексуалдык детерминизмин жана инстинктивизмин толугу мененчетке кагышкан, аң-сезимсиздик абал-аракетине анчалык жогору баа беришкен эмес. Неофрейдизмдин калыптанышына Р. Бенедикт, К. Дюбуа, Б. Малиновский, Р. Линтон, М. Мил, Э. Сапира, И. Халлоуэл сыяктуу этнологдордун этно-психикалык изилдөөлөрү зор таасир берген. Мисалы, неофрейдизм өкүлдөрү Фрейддин «Эдип комплекси» универсалдуу эместигин далилдеген. Алар мадабият өзгөчөлүктөрүнө толук көз каранды болгон психикалык өзгөчөлүктөр эч өзгөрбөс делсе, адам табияты ийкемдүү (пластикалуу) экенин далилдешкен. К. Хорин АКШда эмиграцияда жүрүп, 1932-жылы Америкадагы нерв оорулуу пациенттер Европадагы ошондой оору менен ооруган пациенттерден түп-тамырынан айырмалана турганын аныктаган. Муну менен Фрейддин инстинкттер тууралуу теориясынан баш тарткан. Неофрейдисттер адам ишмердигиндеги аң-сезимсиз абал-аракет менен эмоциялуу мотивациялар идеясын жактап кала беришкен.
Кезес дарыясы
Кезес — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Пызас дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кабык (айыл)
Кабык (Кабык) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Чоң-Алай районундагы айыл. Кашка-Суу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 713 киши.
Тонус
Организм салыштырмалуу тынч абалда турганда да, нерв борборлорунан тиешелүү органдар менен ткандарга нерв импульстарынын разряддары берилет. Алар скелет булчуңдарынын, ичегинин, кан тамырлардын жылма булчуңдарынын ишин жөнгө салат.
Орган менен ткандарды белгилүү функциялык абалда узакка кармап туруу нерв борборлорунун тонусу деп аталат. Денени белгилүү абалда кармап туруу үчүн булчуңдардын жыйрылышы же чыңалышы булчуңдардын тонусу деп аталат. Нерв борборлору менен булчуң тканынын ишинин бузулушу тонустун күчөшүнө (гипертония), ошондой эле бошоңдошуна (гипотония, атония) алып келиши мүмкүн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Анимациялык кино
Анимациялык кино, анимация (англисче animatio - жандануу) - кинодо бөлөк-бөлөк сүрөттөрдү фотографиялоо жана аларды биринин артынан бирин кыймыл иллюзиясын жаратуу үчүн тез калыбына келтирүү. Анимациялык кино биринчи жолу 1892-жылы демонстрацияланган; ага-ини Люмьерлер кинокамераны ойлоп тапкандан кийин, анын мүмкүнчүлүктөрү бир кыйла өскөн. 1908-жылы анимациялык кинонун эң кеңири тараган түрү - мультипликациялык фильм, мультпликация (латынча multiplicatio - көбөйүү) пайда болгон. Анимациялык кино рекламада жана куурчак, силуэт фильмдерин жаратууда пайдаланылат. Графикалык мультфильмди сүрөтчү-карикатурачы Э. Коль (Франция, 1908) негиздеген. Россияда биринчи мультфильмдерди реж. В. А. Старевич койгон (1911-13). Анимациялык кинонун дүйнөлүк өнүгүшүнө америкалык сүрөтчү жана режиссёр У. Дисней чоң таасир көрсөткөн. Ал сүрөт менен тартылган персонаждардын кубаттуу индустриясын түзгөн (Микки-Маус, Дональд Дак жана башка). СССРде мультпиликациялык өнөрканалар 1920-жылдары пайда болгон. Мультфильмдерди «Союзмультфильм» киностудиясы (1936, Москва) чыгарат. 1977-жылы Кыргыз киностудиясында мультфильмдерди чыгаруучу бөлүм уюшулуп, «Сандардын чатагы», «Олокон», «Ажыдаардын үңкүрү», «Торгой», «Байпактын түшү» жана башка алгачкы фильмдер коюлган. Анимациялык кинону чыгарууда режиссёр-сүрөтчүлөр чоң роль ойнойт. Кыргыз мульфильмдерин сүрөтчүлөр С. Ишенов, Б. Жумалиев, Б. Жусупбеков, В. Белов, М. Сарулу, А. Даирбеков жана башка тартышкан. 20-21-кылымда кино искусствосуна компьютердик дизайн, видеоарт, документалдык элементтер кеңири кире баштады. Анимациялык кинонун эл аралык фестивалдары Ансида (Франция), Оттава (Канада), Хиросима (Япония), Сеул (Түш. Корея), Штутгарт (Германия) шаарларында 1998-жылдан Украина жана Россияда жыл сайын өткөрүлөт.
Кени
Кени — Ош обл-нын Алай р-нундагы таш көмүр чыгуучу жер. Кара-Суу т. ж. ст-нан 85 км түштүктө. Куршаб суусунун алабында.
1977-ж. кенге алгач-кы геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кендин аймагын калынд.
Китаев Михаил Исаакович
Китаев Михаил Исаакович (1926-жылы туулган, Украина, Луганск областы, Комуннар шаары) — медицина илимдеринин доктору (1967), профессор (1968). Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1990). КММИни (1948), ошол эле институттун аспирантурасын (1951) бүтүргөн. Кыргызстан туберкулёз ИИИде (1951—65), Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Бийик тоо физиологиясы жана эксперименттик патология ИИИде (1965—75) жана Кыргыз Кардиология ИИИде лаборатория башчысы болуп иштеген (1975—95). Иммунология жана патология физиология боюнча адис. 50дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде 12 монография, 1 окуу китеби, 6 ойлоп табуусу бар. Эмгектери: Иммунология силикоза и силикотуберкулёза. Ф., 1968; Муколитическая система крови при туберкулёзе (в соавторстве). Ф., 1973; Иммунноаллергические реакции лейкоцитов при туберкулёзе. Ф., 1978; Иммунный гомеостаз в экстремальных природных условиях (в соавторстве). Ф., 1985.
Кара (эпитет)
Кара (эпитет) — элдик оозеки чыгармаларда, эпостордо эпитет жана символдук маааниде колдонулат. Кара кан, Кара дөө, Кара жер, Кара кабылан,Алп кара кушөңдүү энчилүү аттардын тутумунда келген К. сөзү өң-түскө байланыштуу эмес, күчтүү, өтө зор, опсуз айбаттуу, алп, каардуу, тайманбас, эр жүрөк же анын тескерисинче терс кыял, кырс, орой, ой-санаасы арам, мүнөзү жаман деген мааниде айтылган. Мисалы, "Кара оозуңа кан толгур, Кандай неме айтты экен" (Саякбай Каралаев, 1. 138). Этноним сөздөр менен бирге келгенде өтө көп, сан жеткис, эсепсиз, опсуз көп, быкылдаган, бүткүл деген мааниде айтылган: "Ойроттон чыккан жол менен, Орчун кара кол менен". К. тирек, жөлөк, таяныч, медер тутуу символу катары келет: "Кабар уккан сөзүмдөн, Жакшы келдиң кандарым Кара учканда көзүмдө" (Сагымбай Орозбаков, 2. 77). К. эпосто тарыхый термин иретинде калайык, эл, будун, кул, күң сыяктуу сөздөр менен тутумдашып келип (кара калайык, кара калың эл, кара будун, кара күн, кара кул) элдин төмөнкү катмарын билдирет. К. элдин же адам башына түшкөн катаал кезең, азап-муң, оор турмуш же коомдогу алааматты билгизген: "Кара түшүп башына, Качкан кыргыз мындан көп". К. эпосто бодо мал деген мааниде да айтылат: "Канды булоон болушуп, Кара малдан союшуп" (Сагымбай Орозбаков, 1. 216).
Сихонкино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Монография
Монография — бир гана жазуучунун, же бир гана көйгөйдүн урунттуу учуруларын изилдөөгө алган илимий макалалар, китептер. Мисалы, К. Бобуловдун «Кыргыз прозасындагы реализмдин өнүгүү жолдору», К. Артыкбаевдин «Изденүүлөр жана табылгалар» (А. Токомбаевдин чыгармачылыгы тууралуу), Ш. Үмөталиевдин «Аалы Токомбаев», Б. Керимжанованын «Акындын чыгармачылык жолу» (Ж. Бөкөнбаев жөнүндө) деген китептери монографияга кирет.
Монография – илимий эмгектин, изилдөөнүн бир түрү. Монографияда белгилүү бир тема же көйгөй (көптөгөн темалар, көйгөй эмес) ар тарабынан каралып толук изилдөөгө алынат. Монографияда объектиге алынган тема боюнча буга чейин жазылган адабияттар талдоого алынат жана жалпыланат, жаңы илимий гипотезалар жана корутундулар жасалат. Монография кеңири библиографиялык тизме жана эскертүүлөр менен коштолот. Кыргызстанда илимий монография биринчи жолу 1930-жылдарда жаралган. Тил илими боюнча кыргыз тилиндеги «Кыргыз тилинин морфологиясы» деп аталган туңгуч "Монографиянын" автору – Касым Тыныстанов.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004 Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Камалуучу
Камалуучу – чектөө чарасы катарында ага карата камакка алуу тандалып алынган адам.
Жекелик
Жекелик - белгилүү мейкиндик жана убакыт менен чектелген айрым буюм, кубулуш же башка бир топко салыштырганда сапаттык жактан окшоштугу боюнча бириккен нерселердин системасы; берилген нерсенин сан жагынан бөлүнүшүнөн жеткен чеги.
Жекелик нерсенин өзүнө таандык болгон ички аныктыгы, б. а. анын башка нерселерге сапат жагынан окшоштугу. Бул окшоштук нерсени сан жагынан матем. эсептөөгө негиз болот. Буга байланыштуу Жекелик түшүнүгү эсептөөнүн негизи катары колдонулат.
Идеалисттер менен метафизиктер Жекелик менен жалпылыктын ортосундагы бул диалек. байланышты тушундурө алышпайт. Субъективдуу идеализм Жекелик сезүүнүн жыйындысы деп, жалпылыкты танат. Объективдүү идеализм болсо жалпылыкты нукура ойдун натыйжасы катары эсептеп, Жекеликти куру түшүнүккө айландырат.
Диалек. материализм боюнча Жекелик түшүнүгү объективдүү дүйнөнүн кубулуштарын чагылдырат. Ал кубулуштар бири биринен обочолонбостон, тыгыз байланышта болот. Окшоштук белгилерине, ички өз ара көз карандылыктарына, тегине байланыштуу нерселер, кубулуштар ар түрдүү деңгээлдеги бирдейлиги бар топторго биригет. Алардын өз ара байланыштары Жекелик, өзгөчөлүк, жалпылык түшүнүктөрү аркылуу көрсөтүлөт. Мисалы, арпа-жекелик нерсе, кылкандуу - өзгөчөлүк, өсүмдүк - жалпылык болот. Таанып билүүдө, практикада, коомдук турмуштун көрүнүштөрүнө баа берүүдө, догматизмге, ревизионизмге каршы күрөшүүдө Жекелик түшүнүгүнүн мааниси зор.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кара-Алма
Кара-Алма —топоним. Шоорук кан Алайда жаткан окчу кыргыз уруусун чаап алганда Манас кол курап, элге кабар жибергенде кыргыздар жашаган жер катары эскерилет: Кара-Кулжа тарынан, Көкүрөк, Көгарт баарынан, Кара-Алма кайкы белинен, Калба деп кыргыз элинен (Сагымбай Орозбаков, 2. 206). Географиялык реалияда Көгарт алабындагы өзөн, өрөөн.
"Мин Кыял FM" радиосу
Радиону баштагандардын башында Журналист жана продюсер Тынчтыкбек Кожобеков турган. Аны менен катар Руслан Асанбек уулу, Назира Асанкожоева, Жаныбек Айдаралиев жана Канат Кадыржан иштеп баштаган. Радио 24 саат Бишкек жана Чүй аймагына өз уктурууларын сунуш кылат. Муну менен катар "ВВС" дүйнөлүк кызматынын кыргыз, орус тажик жана өзбек кызматтарынын уктурууларын түз алып уктурушат.
Музыкалык фондунда 2000ден ашуун кыргыз заманбап ырлары бар.
Виталий Кличко
Виталий Владимирович Кличко (немис жана англисче: Vitali Klitschko,, ; 19-июль 1971-жылы туулган, Беловодское, Кыргыз ССР) — украиналык саясатчы жана мурдагы профессионалдык боксчу. Учурда ал Киев шаарынын мэри жана Киев шаарынын мамлекеттик администрациясынын башчысы болуп иштеп, эки кызматты 2014-жылдын июнь айынан бери аткарып келет. Үйлөнгөн, үч баланын атасы.
Ак серке
Ак серке - кыргыздын улуттук тамактарынын бири; эзилген сүзмө, курут же айран катыкталган шорпо. Ак серке шорпого азыраак суу кайтарып, кесме салып бышырып, сүзүп алгандан кийинки кесменин шорпосуна кымыз, айран же эзилген сүзмө, курут катыктоо менен даярдалат. Эттин шору, кесменин маңызы, катыктын ачкылы - үчөө кошулган ак серке ток жана даамдуу болот. Ак серке тамакты сиңирүү үчүн суусундук катарында «беш бармактан» кийин ичилет.
Нармей-Яха
Нармей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чеч-Дөбө
Чеч-Дөбө — "Манас" эпосундагы топоним, эпостун мазмуну боюнча жердин жана суунун аты. Бул суунун боюнда Кара-Тоонун этегинде коргон менен курчалган Кошой балбандын ордосу жайгашкан. Ошондой эле Ч.-Д-гө Чоң казатта окко учкан Алмамбеттин сөөгү коюлгандыгы жана ал жер "Алмамбет мазар" аталары эпостун өзүндө эскерилет. Чеч-Дөбө суусу Ат-Башы, ал эми Кошойдун ордосу азыркы күнгө чейин Кошой коргон деп аталат. Ат-Башы жердин, суунун, айрыкча чептин аты катарында 9—10-кылымдан бери белгилүү. Кошойдун ордосу жайгашкан. Ат-Башы чеби Ферганадан Барсханга кеткен соода жолунан орун алган.