cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чалова Калича Жоочалыш кызы
Чалова Калича Жоочалыш кызы - КМУУнун бухгалтердик эсеп, аудит жана анализ кафедрасынын башчысы жана профессору. «Бухгалтердик эсептин теориясы», «Жалпы тармактардын бухгалтердик эсеби», «Мамлекеттик эмес түзүлүштөрдөгү бухгалтердик эсеп» ж. б. сабактардан кыргыз, орус тилдеринде даре окуйт. Ал 1961-жылы Бишкек финансы-экономикалык техникумун, 1967-жылы КМУнун экономикалык факультетин бүтүргөн. Бир нече жыл өндүрүштүн ар кандай тармактарында бухгалтер, башкы бухгалтер болуп эмгектенген. 1971-жылы бухгалтердик эсеп адистиги боюнча кыргыздар арасында биринчилерден болуп кандидаттык диссертациясын жактаган. Анын «Бухгалтердик эсеп боюнча кыскача сездүк», «Бухгалтердик эсеп бардыгы үчүн», «Бухгалтердик эсеп — сөздүк маалымдама» китептери жана бир катар методикалык колдонмолору, көптөгөн илимий макалалары жарык көргөн.
Концерн
Концерн (англ. concern  ) – менчиги жана көзөмөлү бирдиктүү, катышуучу ишканалардын өзара технологиялык жана өндүрүштүк байланышы бар, диверсификациясы аз экендиги мүнөздөлүүчү (конгломераттан айырмаланып) өнөржай, соода, унаа ишканаларынын, каржы жана илимий-изилдөө мекемелеринин биригүү таризи.
Саясат таануунун категориялары
Саясат таануунун категориялары — коом таануудагы интегралдык категориялар: коом, цивилизация, коомдук-экономикалык формация, жарандык коом, бийлик, эркиндик, революция ж.б-ларга таянат.
Ошону менен бирге ал өзүнүн жеке категорияларына да ээ: саясат, саясий кызыкчылыктар, саясий система, саясий бийлик, саясий субъект, саясий режим, саясий процесс, саясий уюм, саясий маданият ж.б.
Мамлекеттин, коомдун жана индивиддин бийликти бөлүштүрүү жана ишке ашыруу боюнча оз ара аракеттери категориялар, б.а. негизги түшүнүктөр системасы аркылуу туюндурулат.
Саясат таануунун категорияларын классификациялоо ар кандай критерийлер боюнча ишке ашырылышы мүмкүн. Эгерде критерий катары саясий турмуштун өзгөрмөлүүлүк жана туруктуулук деген абалын алсак, анда түшүнүктөрду эки топко бөлсө болот. «Саясий кызыкчылык», «саясий тандоо», «саясий өнүгүү», «саясий процесс», «саясий модерндештируу», «саясий технологиялар», «саясий кырдаал», «саясий альтернатива» ж.д.у.сыяктуу категориялар чагылдырышат. «Саясий бийлик», «саясий режим», «саясий система», «саясий нормалар», «саясий салттар», «саясий маданият» д.у.с. тушунуктер саясий өнүгүүнүн динамизмин билдирет. Саясат таануунун тили ийкем, кооз, езунун туюнтуу формалары боюнча ар тур кун келет, бирок, жетиштүү түрдө катуу талап коюлат.
Саясий илимдин тили вербалдык (оозеки, лат. verbalis — оозеки) формада болот, б.а. белгилуу бир саясий керунуштерду туюндурган бийлик, режим, демократия ж.б. тушунуктер турунде билдирет. Саясат таануунун ыкмалары -диалектикалык-материалисттик, социологиялык, нормативдик, функционалдык, бихевиоралдык, системалык, салыштырмапуу, тарыхый, позитивдик сындоо, эмпирикалык изилдее. Саясат таануу эки сапатта: илим жана окуу предмети катары чыгат. Ал илим катары коомдун сая-сий чөйрөсүн, саясий ойдун келип чыгуу жана өнүгүү тарыхый, саясий системаларды, саясий мамилелер жана процесстерди, саясий аң-сезимди жана маданиятты, дуйнелук саясий процессти изилдейт. Ал эми окуу предмети катары окуучуларга саясий маселелер боюнча айкын билимдердин системасын тушундурет, негизги саясий институттар, уюмдар, кыймылдар жана процесстер, саясий мамилелер системасындагы инсандын укуктук абалы жана анын саясий турмушка катышуусунун формалары женунде тушунук берет.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Доуэрти (Оклахома)
Калкы - 224 киши. Болжолдуу аянты - 1.0 км². FIPS коду — 40-21200.
Саясат таанунун изилдөө объектиси
Саясий илимдин мазмунун бийлик табияты, анын калыптанышы, коомдогу аткарган функциялары, саясий топтордун, партиялардын, жамааттардын, индивиддердин, мамлекеттердин бийлик туурасында өз ара мамилелери жана ал мамилелердин формалары, алардан келип чыккан натыйжалар түзөт.
Биотин
Биотин - витамин Н, витамин B8 - организмде көмүр кычкыл газын ташууга жана реакцияны активдештирүүгө катышат. Б. май к-таларын, пурин негиздери менен мочевинаны синтездөөдө амин к-талар лейцин менен изолейцинди ажыратууда керектелет.
Синтетикалык суюк отундар
Синтетикалык суюк отундар - синтетикалык жол менен алынып, түрдүү кыймылдаткычтарда отун катары жумшалуучу углеводороддор аралашмасынан турган күйүүчү суюктуктар.
Алар табигый газдарды жана көмүрдү кайра иштөтүүдө алынган СО менен Н2нин аралашыасынан синтезделет.
Бул процесс жогорку температура жана басымда катализаторлордун (Ni, Со, Fe ж. б.) катышуусу менен өтөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Була
Була – ийирүүгө жарактуу эң ичке жана бышык жипче. Була катуу жана ийкемдүү болот да, текстиль (накта) жана химиялык була. болуп айырмаланат. Текстиль буктурмасынан жип ийрилип, текстиль буюмдары даярдалат. Xимиялык буктурма. жасалма жана синтездик болуп бөлүнөт. Жасалма буктурма. табигый органикалык полимерлерден алынат да, ага вискоза, жез аммиак, ацетат жана белоктуу буктурмалар кирет. Булар жыгачтан же көбүнчө кебез целлюлозадан, белоктуу Буктурмалар өсүмдүктөрдүн же жаныбарлардын белокторунан (казеин) даярдалат. Синтездик буктурма. синтездик полимерлердин (полиамид, полиэфир, полиолефиндин)коюу көлкүлдөк эритмесинен же полимердин (полиакрилонитрил, поливинилхлорид, поливинил спиртинин) суюк эритмесинен кургак жана суулуу метод боюнча алынат да, текстиль жиби жана штапель буласы түрүндө иштетилип чыгарылат. Алардан ар түрдүү буюмдар жана кездемелер даярдалат.
Көздөн жаш агуу
Көздөн жаш агуу- Жаш көздү жууп, кургап кетүүдөн сактайт, түрдүү микробдордун көбөйүшүнө тоскоол болот. Ал жаш бездеринде пайда болуп, жаш каналчасы аркылуу жаш баштыкчасына чогулат, андан мурун көңдөйүнө өтөт. Жаш агууга көзгө бөтөн нерсенин түшүшү, көздүн кычыгындагы тешикче бүтөлүп, жаштын мурундун коңулуна өтө албай калуусу же жаштын көп бөлүнүүсү, жаш бөлүп чыгаруучу бездин кызматынын бузулушу, көздүн сырткы кабыкчаларынын сезгениши жана башка себеп болот. Айрым адамдар катуу суукка, шамалга, караңгы жерден өтө жарыкка чыкканда, капа болгондо, сүйүнгөндө жана башка жаш агат. Мындай учурда Жаш агуунун алдын алуу үчүн коргоочу көз айнектерди кийүү сунуш кылынат. Көздөн жаш агып токтобосо убагында врачка кайрылуу зарыл. Врач оорунун себебин таап дарылайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Айтбаева, Айым Айтбаевна
Айым Айтбаевна Айтбаева (09.02.1917-27.06.1978) - Прозаик-жазуучы, 9 - феврал 1917-жылы Ысык-Көл областынын Ак-Суу районунун Челпек айылында кедей дыйкандын үй-үлөсүндө туулган. Мама, я в телевизоре
Кыскача өмүр таржымалы
1928-жылдан тарта мурдагы Пржевальск шаарында балдар үйүнө тарбияга берилген, кийин ар тараптуу технологиялык мектебинде окуусун улантат. 1929-жылы Айтбаевага мурдагы Фрунзе шаарындагы советтик партия мектебине жолбомо беришет. 1931-жылдан 1934-жылга чейин Ленинграддагы советтик өлкөлөрдүн аз улутчулдар мектебинде окуган. Ал мектеп негизинен жалпы билим берүү мектеби болуп саналган. 1941-жылы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык унивеситетин аяктаган, ал эми 1953-жылы Москвадагы ЦК КПСС жогорку партиялык мектебин бүтүргөн.
Ишмердүүлүгү
Айым Айтбаевнанын ишмердүүлүгү 1934-жылдан башталат. 1934-жылдан 1936-жылдар ичинде «Кызыл Кыргызстан» гезитинин адабий жанры боюнча редактор, 1936-жылдан 1938-жылдары «Кыргызстан пионери» гезитинин бөлүм башчысы, 1938-жылдан 1941-жылга чейин жумушчуларды маданиятка үндөө мектебинде - география мугалими, 1942 - 1944-жылдары Кыргыз ССРинин Министрлер Кеңешинин бөлүм башчысы, «Ленинчил жаш» гезитинин редактору, 1948-жылдан 1950-жылга чейин Кыргызстан ЦК ЛКСМинин катчысы, 1953-жылдан 1954-жылдар аралыгында «Кыргызстан пионери» гезитинин башкы редактору, 1956-жылдан 1959-жылга чейин Кыргыз ССРинин Министрлер Кеңешинин адабият бөлүмүн башчысы, 1962 - 1973-жылдары «Кыргызстан аялдары» журналынын жоопту катчы болуп эмгектенген.
Сыйлыктары
1945-жылы КПСС мүчөсү, 1959-жылы «Ардак Белгиси» ордени, «Эмгекке болгон салымы үчүн» медалы, «В.И.Лениндин 100 жылдык туулган күнүнө арналган - эмгекке болгон салымы үчүн» медалы, Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин Ардак грамоталарынын ээси. 1948 - 1950-жылдары ЦК ВЛКСМдин мүчөсүнө кандидат, 1948 - 1953-жылдары Кыргызстан ЦК ЛКСМнин мүчөсү, 1956-жылы Кыргызстан ПК КП мүчөсүнүн кандидаты.
Косая дарыясы (Томь-Чумыш куймасы)
Косая — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь-Чумыш дарыясынын сол жээгинен 46 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Концессиялык келишим
Концессиялык келишим – мамлекет тарабынан жаратылыш байлыктарын, ишкана ж. б. объекттерди белгилүү бир шарттар менен чет өлкөлүк фирмалардын пайдалануусуна берүү келишими.
Аплазия
Аплазия (а - жана грекче plasis - пайда болуу), агенезия - кандайдыр бир дене бөлүгүнүн же органдын тубаса жоктугу. Аплазия түйүлдүктүн өөрчүүсүнүн бузулууларынан болот. Ал жуп органдардын бири, мисалы, бөйрөк өөрчүбөй калышы мүмкүн. Ал эмп жупсуз органдардын Асы оор бузулууга (кээде жашоого мүмкүн болбой) алып келет.
Бек-Жар, Кара-Суу району
Бек-Жар (Бек-Жар) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Кашгар-Кыштак айыл округу составына кирет.
Синтетикалык майлар
Синтетикалык майлар — түрдүү машина, приборлордо майлагыч май же жумушчу суюктук катары керектелүүчү орг. жана элемент орг. бирикмелер.
Өнөр жайда синтет. углеводороддор, полиорганосилоксандар, көмүртек галогениддери, эфирлер, полиалкиленгликолдор Синтетикалык майлар катары колдонулат. Синтетикалык майлардын нефтиден алынган майларга Караганда майлоо сапаты, кычкылданууга, бууланууга туруктуулугу жогору жана тонуу температурасы төмөн. Алар орг. бирикмелерден полимерлее, конденсациялоо ж. б. жолдор менен алынат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Баш кийимди уруп түшүрмөй
Шарты
Оюнчулардын саны 4—10 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда калпак, тебетей, топулар колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар эшек жыгачтын жанында турушуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Кезектери менен ар бир топтон .бирден оюнчулар эшек жыгачты минишип, бири бирин карашып турушкандан кийин, бир биринин баш кийимдерин урушуп түшүрүүгө аракеттенишет. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат. Көп жолу баш кийимдерди урушуп түшүрүшкөн оюнчулардын (гобу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун башка түрлөрү. Атка минип баратышканда да эшекчен баратышканда да бирдей аралыкта турушуп бир бирин кийимдерин урушуп түшүрүшмөй.
Оюндун эрежеси
Бир бирин башка урганы, түртүп жыгышканы, баш кийимдерди кол менен кармашы жарабайт да, чурулдоого болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюнда колдонуучу буюмдар бирдей болушу керек.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда шамдагайлык, күч тарбияланат, кыймылдарды так аткарууга, тең салмакты сактоого үйрөтөт.
Сарак-Салды (дарыя)
Сарак-Салды — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Березовка дарыясынын оң жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Елек. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Киров, Ноокен району
Кирова — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ноокен районундагы айыл. Ноокат айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 390 киши.
Зыбкыланъель
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Поперечка дарыясы (Чернавка куймасы)
Поперечка — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чернавка дарыясынын оң жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Массалык маалымат акциялар
Массалык маалымат акциялар эмгек коллективдери, коомдук уюмдар, граждандардын топтору аркылуу көчөлөрдө, аянттарда, калктуу жерлерде ачык же жабык өз оюн, колдоо же нааразычылыкты билдирүү үчүн өткөрүлгөн иш-аракеттер. Массалык маалымат акциялардын негизги түрлөрү: митинг – граждандардын массалык чогулушу, тигил же бул уюмдун иш-аракеттерине, коомдук-саясий жашоонун окуяларына жасаган мамилелерин чагылдырышат; көпчүлүк жүрүштө – бул же тигил коомдук маселелерге көңүл буруу максатында уюшулган адамдардын массалык кыймылы; демонстрация – адамдардын тобунун коомдук-саясий көңүлүн ачыкка чыгаруу үчүн жүрүш учурунда ураан, плакат ж. б. көрсөтмө каражаттарды пайдалануу менен чыгуу; пикетке чыгуу – граждандардын тобунун өз көз караштарын жана көңүлүн жүрүшсүз көрсөтүү, ачыкка чыгаруу. Массалык маалымат акцияларды даярдоо тууралуу кабар аларды уюштуруучулар тарабынан жергиликтүү аткаруу бийлигинин органдарына (мэрия, префектура, полиция) алдын-ала, болоордон 10–15 күн эрте билдирилет. Билдирүүдө акциянын максаты, түрү, орду же кыймылынын маршруту, акциянын башталуу жана аяктоо убактысы, катышуучулардын болжолдуу саны, медициналык жардамдарды уюш-туруу ж. б. белгиленет. Билдирүү алган соң бийлик органы жазуу түрүндө дата сын жана убактысын бекитет. Эгерде акция мамлекет-теги адам укугу жөнүндөгү иш кагаздарына каршы болгон болсо, коомдук адептүүлүктүн кабыл алынган нормаларына туура келбесе; уюштуруучулардын коомдук тартипти камсыз кылуу боюнча милдеттүүлүгү болбосо; мурдатан жарыяланган акцияга формасы окшош болуп, бир мезгил белгиленсе; ишкана, уюм, мекемелердин кадыресе иштешине реалдуу коркунуч туудурса; жүргүнчүлөрдүн же башка транспорттун ишин токтотуу зарылчылыгы болгондо Массалык маалымат акциялары өткөрүү жөнүндөгү билдирүү кабыл алынбоосу мүмкүн. Орнотулган тартипти сактап Массалык маалымат акциялары жүргүзүү учурунда мамлекеттик жана коомдук уюмдар, кызмат адамдары жана граждандар ага тоскоолдук кылууга акысы жок. Эгерде билдирүү белгиленген мөөнөттө берилбесе же кабыл алынбаса акциянын уюштуруучулары аны өткөрүүгө укугу жок.
Манастын Орго кан менен согушу
Манастын Орго кан менен согушу — мекенди бошотуу темасындагы орчундуу окуялардын бири, ушул бөлүмдөгү күрөштүн курчуп, жетилүү чегине жакындаган учуру.
Текес кандын согушта өлгөнүн көргөн Култаң аяр качып Былчакай менен Төтөнү ашып, үч күндө Кер-Көлдөгү Орго канга келип алтайлык кыргыз Манас деген чыгып, ага-иниңди бүт кыйратып келе жатат! Жасооңду мыктап жамдап, жарагың болсо камда деп кабар берди. Орго кан айланасындагыларга эле эмес, Чуудагы чоң пааша Акунбешимге чейин киши жиберип кабар айттырып, дүрбөп, камданып, кошуну жети жүз миң киши болуп, жонго туу тигип, күтүп жатканда Манас ал жерге жетип, эки кол маңдай-тескей токтоп, урушка камынышты. Калмактар Атан деген балбанын жекеге каалашты. Ал кыргыз деген ким? Мен анын бирин койбой кыйратам деп мактанып алачык үйдөй чоюнбашын колуна алып майданга бет алды. Эл жарылып, Атандын жолун ача бергенде алдынан бир жүдөө чал чыкты. Кач, өлөсүң деп, элдин кыйкырганына болбой бүжүрөгөн чал жол бошотподу. Атан чалга жетип, жонунан чапчып ыргытып жибермек болуп, аттан эңкейди эле, чал бурулуп Атанды аттан оодара тартып, көөдөнүнөн басып туруп башын жулуп алды. Ал кыргыздардын ары балбан, ары аяр Көйүш баатыры экен. Түрүн өзгөртүп алып, жоонун сырын билгени мурда эле калмактардын арасына келиптир. Көйүш аярдын өнөрүн көргөн калмактар жинби же адамбы деп катуу таң калышты. Орго кан бирден барып өлбөй, жалпы качырып аламан согуш салгыла деп буйрук кылып, калмак колу жапырт ат койду. Эки кол аралашып, катуу согуш шашкеден түш оогончо созулду. Аламанда Манаска кезиккен Орго кан өлүм тапты, Жамгырчы менен беттешип Көймен шаа өлдү, Илебин канды Бакай атып өлтүрдү.
Күн батарга жакындаганда туусу жыгылып, каны өлүп, кайрат кылар адамы калбаган калмактар туш-тушка бет алып жалпы качып калышты. Кеч кирип, көз байланып, уруш токтоду. Эртеси калмактардан дайын жок. Баш болор кишиси жок кошун бет-бетинен тарап кетиптир. Оргонун аялы Санамкүл эки баласын ээрчитип, казак Ыраман аттуу увазирин, ырчы баласы Каратай менен кошо жанына алып, көп тартуу менен Манаска келип тынчтык сурады. Өтүнүчү кабыл алынып, Манас Каратайды жанына калтырып, калганын жайына кайтарды. Каратай кырк чоронун бири болуп, кийин Ырамандын Ырчыуул аталды.
Манас эли менен кеңешип, Чүйдөгү кытай каны Акунбешимге каршы аттанууга бүтүмгө келишти.
Бул эпизод Радлов жазып алган вариантта, ошондой эле Саякбай Каралаевдин  вариантында да жок. Бирок, Орго кытайлардын түпкү канынын казыналык чоң балбаны катары Саякбай Каралаевдин  вариантында да эскерилет. Ал кырк үйлүү кыргыз Алтайдан качып Ала-Тоого бараткан жолдогу согуштардын биринде Манас колдуу өлгөнү айтылат. Башка манасчылардан Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында кыска түрдө орун алган.
Концессиячылар
Концессиячылар – мүлктү, жерди жана анын кен-байлыктарын ижарага берүүгө байланышкан, өкмөттөн ишкердик жүргүзүүгө улуксат алган чет мамлекеттер, чет өлкөлүк юридикалык жактар жана жарандар, ошондой эле биргелешкен ишканалар (КР мыйзамдары боюнча).
Аплит
Аплит (грекче haploos - жөнөкөй) - тарамдар түрүндө кезигүүчү, ачык түстүү магмалык тоо-тек. Аплит гранит менен тектеш, көбүнчө талаа шпатынан (65%) жана кварцтан (30%) турат, слюда, күңүрт түстөгү минералдар курамында эң аз. Акцессор минералдарынан гранат, циркон, турмалин, апатит, ортит кездешет. Структурасы өтө майда бүртүкчөлүү. Аплиттин айрым түрлөрү керамика өндүрүшүндө колдонулат.
Уртаул (Краснокам району, Башкыртстан)
Уртаул — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Жаңы янзигит айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 21 киши. Почта индекси — 452949, ОКАТО коду — 80237870003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кыргызстандагы карлуктар
Күн батыш түрк мамлекети бытырагандан кийин руктарынын баш кошо албагандыгынын анык кабарларын Кытай, Араб, Персия жүргөн. Кытайдын тарыхчылары Синцизандын күн чыгышында Шато аггалып, мамлекет курган түрктөрдүн насилинен күн батыш түрк мамлекетинен келип, мамлекетин курган түрктөр дейт. Бул түрктөр араб тарыхтарында Тогуз, Угуз аталган. Булардын бир бутагы күн батышка барып, өзүнчө мамлекет курап, борбору Сыр дарыянын аягында болгон. Түн жак Кыргызияга угуpдардын келгендигин өздөрүнүн ич арасында айта келген. Яфеттин уулу түрктүн турган жери Ысык Көл болгон.
Түн жак Кыргызияда токсу жана ази уруктарынан саналган түргөч түрктөрү калган. (Азия — балким, Орхон жазуундагы «аз» чыгар). Түн жак Кыргызиянын бийлиги VIII кылымдын аягына жакын карлуктарга өткөн. Ошондо булардын көбү Алтайдан келген. Булардын бир бутагы VII кылымдын башында Аму дарыянын жээгине келди эле, 766-жылында карлуктар Суябды алып, борборун ошого көчүрүп келген. Падышасынын титулун Жабко деген. Күн батыш түрк мамлекети жыгылгандан кийин түн жак Кыргызия, башка айтканда Жети Суу менен арабдар тарабынан багындырылбастан, түрктөрдүн өз колдорунда калган. 751-жылында араб аскеринин баштыгы Сиябдин Салих тарабынан жеңилген соң кытайдын катышуусу болгон эмес. Арабдар болсо, VIII кылымдын аягында Ферганадан карлуктарды сүрүп чыкканына кубанып жата берген.
Бизге маалим болгондой арабдар түн жак күн чыгышта Таластын нары (күн чыгыш) жагына өтпөгөн. Арабдардын түрктөр арасына жайылышынын таасиринен дагы мусулман маданиятын соодагерлер аркалуу жайгандыгы артыкча болгон. Мавренахир калкы мусулмандар келбестен мурун эле Орто Азиянын ар кайсы жерине соода колониясын тургузду эле. Орто Азия түгүл, күн чыгыш Түркестан (Сияцизиян) күн чыгыш четинде туруучу Тогуз Угуз арасында согдилердин  колониялары болгон. Түн жак Кыргызияда согдилердин роль ойногондугу X кылымдагы Иран жаографиячысынын «Беклик», жаки Беклилик деген Каштектин ашуусунун түн жагындагы кыштак, согди тили менен «Семекна» аталган. Жеке соодагер эмес булардан башка Мавренахирде болгон ар кайсы диндерден миссионер дагы көп болгон. Алардын арасында нисториян, христян насаралары дагы болгон. Мусулман тарыхчыларынын кабарына караганда, Ор Азиянын түрлүү шаарларынын арасында назара чөкөөлөрү көп болгон. Ысык Көлдүн жээгинде  көч 4-журүүчү көчмөн калк жикилейдин ичинде назарлар болгон. Мусулман авторлору күн батыш Азияда түн жак Кыргызияны басып, Кытайга  кеткен соодагерлер жолун аныктап жазып, эки ортодо канчалшаарлар болгондугун жазышат. Бирок буларды окуганда кээ бир жерлери шектүү. Фрунзенин (Пишпек жанында азыркы Аламүдүн турган жерде жол балким, түрк тили менен чөл шаары болуп, ушул жерде (Талас, Олуя Атадан) келген жол менен Аксикен (Наменгенден), Каракол ашып келген жол кошул ган4. Тарых жазуучу Солтоной уулунун пикиринде Чөл шаары Аламүдүн ордунда эмес, Сокулуктун агындагы Чалдыбар, Ак-Дөбө төрткүлү  болмогу мүмкүн. Чүй боюнда соодасы) көп саналган шаар Нев кет болгон. Бул шаардан жол экиге айрылып, бир Желаргы капчыгай менен жүрүп Ысык Көлгө барган Экинчиси түн жагына карап Суябга кеткен. Чөл шаары Невакеттин арасы 90 километр (15 фарсах) болгон да, ушул айтылган жер карлукка тийиштүү болгон. Ысык Көл өзөнү карлуктан бөлүнгөн эл жикилейге тийиштүү болгон. Невакет менен Желаргы капчыгайынын арасында соодалуу Керменкет жаки Күнберкент деген кыштак болгон, дагы карлуктардын лабан уругуна тийиштүү болгон.
Улугу Кутегин Лабана аталган. Бул капчыгайды заманда Жыл деп атаган. Гардизи бул сөздү «тар» деген сөз дейт. Бул тарыхты жазуучу Белек Солтоноевдин пикири Жел (ветерок) деген сөздөн болмогу мүмкүн. Бул капчыгайдан күн жүрүштө 72 километр (12 фарсах) жерде Яр деген калаа болгон. Анын 3 мин аскери болгон. Бул жер жикилей уругунун борбору болуп, титулу Тексина аталган. Бул шаар Ысык-Көлдүн күн жүрүш четинде болгон. Себеби, көл жолдун сол жагында болучу. Белек Солтоноевдин пикири; бул шаар Марбулактагы төрт көл. Бул шаардан ары 30 километр (5 фарсах) жерде Тоң шаары болгон. Бул шаар азыркы Тоңдун суусундагы Чалдыбар болмогу керек. Тоңдон үч күндүк жерде Барскан шаары болгон. Бул шаардын эки арасында жикилейдин боз үйү көп болучу. Барскан демек, Барскоон суусунун атагы болсо керек: жаографиячы Кудаменин сөзүндө Барскан шаары төрт чоң, беш кичине 9 кыштактан курулган бир чоң шаары болгон. Улугунун титулу Манаха болгон.
Суяб шаары
Суябдан Барсканга дагы бир жол айланып келген Суяб шаары Чүй суусунун түн жагында Невакеттен 18 километр (3 фарсах) жерде, тоонун этегинде, Түргөн жеринде болгон. Азыркы Кара Булак, Согонду Шор Дөбөнүн бири. Улугу түрк кандарынын бир тууганынан болуп, титулу «Ари титулунча Ялан-Шах» (Бааурлар ханы) деп аталган. Мунун 20 миң аскери бар эле. Суяб жолунун боюнда  Невакеттен алты километр жерде Пенжикет деген шаары болуп, анын 8 миң аскери болгон. Суябдын жанында дагы үч кыштак болуп, ар кимисинин ар башка улуту болгон. Каштек ашуусунун тоосун кудайдын турган жайы деп, түрктөр аны азиз туткан. Ашуунун түн жагында Бекилик же болбосо Беклигин деген калаа болуп, улугунун титулу Янал-Темина аталган. Мунун 3 миң аскери бар эле жана 7 миң аскери болгон.
Бүткүл турк элинде мусулман маданиятынын таа сири көбүнчө карлуктарда болгон. Кабарларга караганда карлуктун ханы Жабгу Магди халифанын 785 заманында ислам динине кирген деген сөздө шек бар. Бирок кандай да болсо, X кылымда Таластан күн чыгыш жаккы шаарларда мечиттери болгон. Маданият таасири карлуктардын тиричилигине дагы жуккан. Карлуктардын ичинде көчмөн аңчылардак башка дыйканчысы дагы болгон. Карлуктар башка түрк элинин, көбүнчө Тогуз Угуздун аламанына көбүрөөк кириптер болуп турган. X кылымда тогуз угуздар башка түрктөргө караганда, күчтүүкубаттуу саналып кан баштык, көбүнчө элинин дини маныхай болгон. Арасында христиан, будду, мусулмандары баардыгы болгон. Биз жогоруда дагы көрдүк эле, мурун карлуктар турган Барскан деген шаар X кылымда Тог\тз Угузга өткөндүгүн жана да Пенчул (жазууда жаки окууда шек болуу мүмкүн) же азыркы Ак Суу щаары жөнүндө. Бул шаар карлуктуң кол алдында 5олуп, анын улугу Тогуз Угузга табын болгон. Кийин бул шаарды кыргыз ээлеген. Ал заманда кыргыз Энисей дайрасынын башында турган. Кытай тарыхына караганда VIII кылымда Куча шаарынан араб соодагерлери кербен менен ар бир үч жылда кыргызга жибек алып барып турган.
Арабдар, карлуктар, тибеттиктер менен кыргызцар соода аркасында жакындашкан. Мүмкүн булар огуз Угуздарга каршы кыргыз, карлуктардын союзниги болуп, өзүнүн азыркы турган жери Жети Сууга келген чыгар. Не да болсо, кыргыздын көпчүлүгү Жети-Сууга эң кийин ооп келген. Эгерде Караханиддин шманында кыргыздар Жети Сууда болсо, анда ушул ХХ1 кылымдарда мусулман динине кирет эле. Неге десеңиз — кыргыздын XIV кылымда динсиз экенин көрөбүз..
Эң соңунда карлук өкмөтүнүн борборунан саналган Чүй өзөнү душмандын колуна өткөн. Тогуз жүз шркынчы жыл чамасында XI жана XII кылымдарда оң роль ойногон бир түрдүү динсиз түрктөр Баласагун шаарын караткан. X кылымдагы жаографиячытардан жалгыз Магдиси бул түрктөр жөнүндө кабар берет. Баласагундун калкы көп болуп, бай шаар болгон. Бир жерде Баласагунду Чүй өзөнүндө болгон дей айтса да, анык кайсы жерде болгондугунан кабар бербейт. Бул Чүй өзөнүн караткат эл Караханиддер династиясы чыккан элге окшош. Карахиниддер X кылым Орто-Азиянын күн батыш жагынын жартысын өз кол алдына караткан. Бул династиянын тарыхына эмитөбүз.
Волкова Анна Александровна
Волкова Анна Александровна (12. 12. 1902, Россия империясы, Пенза губерниясы, Кузнецк шаары – 21. 1. 1983,Кыргызстан, Фрунзе шаары) – советтик микробиолог, ветеринария илимдеринин доктору (1951), профессору (1951), Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын академиги (1955), биологиялык бөлүмүнүн академик-секретары (1955-57), вице-президенти (1957-60). Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1947). Саратов ветеринардык институтун бүткөн (1924). 1930-жылга чейин ветврач. 1930-жылдан Азербайжан менен Кыргызстандын ветеринардык илимий-изилдөө мекемелеринде иштеген. 1960-жылдан Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын Биохимия жана физиология институтунда лаборатория башчысы. Эмгектери негизинен койдун жугуштуу ылаңдарына арналган. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1947). 1950-54-жылдары СССР Жогорку Советинин депутаты. Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган. Эмгектери: Койлордун кыртыштагы микробдордон пайда болуучу жугуштуу оорулары. Ф., 1954.
Аплодисмент
Аплодисмент (applausus, plaudere, applaudo - кол чабам) колдоо көрсөтүү, сүрөөн, салам айтуу белгиси. Театрда - көрүүчүлөрдүн сахнада аткарылып жатканды колдоо катары кол чабуусу, ошондой эле акттын соңунда актёрлорду сахнага чакыруу. Байыркы Римде эле аплодисменттин ар кандай мааниси бар, иштетилген системасы болгон. Аплодисмент азыркыга чейин өз маанисин жогото элек.
Кант диабети
Кант диабети уйку бездердин сезгенишинен пайда болот. Уйку бездеринин куйрукча жагында бетоклетка дегендер бар, уйку без сезгенгенде, бетоклеткалар жабыркап шишийт. Бетоклеткалар жок калганда инсулин иштелип чыкпай калып кант диабети пайда болот. Көбүнчөсү алкоголиктер ооруйт. Спирт ичимдиктерин көп ичкендердин уйку бези көп жабыркайт.
Уйку безинин сезгениши да өзүнчө бир ооруу. Кээде өтө майлуу тамактарды жегенден уйку без жабыркайт. Бездин да түтүкчөлөрү бар. Ошол түтүкчөнүн ичинде "панкреатикалык сок" деген болот. Анын ичинде инсулин бар, ошол түтүкчөлөр жабыркаганда, уйку бездер сезгенет, инсулин чыкпай калат. Кант диабетинин пайда болушуна – тукум куучулук, адамдагы маанай чөгүүчүлүктөн, кыжалаттыктан келип чыккан стресстик абал, ар кандай вирустук инфекция жана дененин кайсы бир жеринен жаракат алуу алып келиши мүмкүн.
Инсулин деген эмне?
Кант диабети менен ооругандарга ийне менен сайылчу инсулин оорулуу үчүн аба менен суудай зарыл. Андыктан кант диабетине кабылган чоң адамдардын отуз пайызы күнүнө бир же эки жолудан инсулин сайынууга аргасыз болсо, жаш балдарга инсулинди беш ирет сайууга туура келет. Диабеттин биринчи түрү менен ооругандар таблетка түрүндөгү дары-дармектер менен дарыланышат. Ал эми экинчи түрү 30 жаштан жогорку адамдарда көп кездешет, буларда уйку без аркылуу инсулин бөлүнүп чыкпай калат да, дайыма ийне менен сайылчу инсулинди алып туруулары зарыл болот. Кыргызстанда алардын саны ушу тапта 5 миңден ашуун.
Оорулуу диагнозу аныкталгандан кийин, эндокринологдорго учетко туруп, убагында дарыгерге кайрылып, инсулин алып, берген дары-дармектерди ичип туруусу зарыл. Эгер адиске кайрылбай, оорулуу диетаны сактабаса, инсулиндик терапия албаса, спирт ичимдигин ичсе 3-5 жылдын ичинде өтүшүп кетет. Кант диабети бардык органдарды жабыркатат. Биринчи боор, бөйрөк, анан буттун кан тамырлары ичкерет, андан кийин көздүн кан тамырлары ичкерип жарыла баштайт. Кан тамырлар ичкергенде бармактары соолуп, чирий (мындай учурда бут эч нерсени сезбей калат) баштайт. Муну "гангрена" деп коёт. Кышында бут үшүйт. Жылытам деп батерияларга сала коюп күйгүзүп алгандар да болот. Күйгөн жерден инфекция кирип ириңдейт. Жара чыкса дагы айыкпайт. Кээ бирөөлөр тырмак алып жатып тырмактын четиндеги этин кошо жулуп алат. Ошондо ичкерип турган кан тамыр кошумча факторлордун кесепетинен катуулап, өтүшүп кетет. Андан тышкары тар же катуу бут кийим кийгенде мозоль пайда болот, андан ырбайт же тикен кирет. Ириңдеп олтуруп сөөккө өтүп, сөөктү кошо чирите баштайт. Муну "Остемилит", кыргызча "Кулгуна" деп коёт.
Кант диабети менен ооругандар диета кармашы керек
Майлуу, чучук, казы- карта, таттуу жана камыр тамактарды токтотуп, жеңил витаминдүү тамактарды жеш керек. Тырмак алаар алдында 20-30 мүнөт мурун бутун жылуу сууга жибитиши зарыл. Мозоль болтурбоо үчүн, бут кийимди бир размерге кенен кийиши керек.
Кант диабети боюнча статистикада
Инсулин Кыргызстанга Американын, Франциянын, Даниянын фирмаларынан, таблеткалар негизинен Германиядан келип түшөт. Кыргызстан бул мамлекеттерден келип түшкөн дарылар үчүн карыздарын жоялбай келет. Ошондой эле кант диабети менен ооругандар үчүн мыйзам иштебей келаткандыктан, эл бул дарыларды сатып алууга аргасыз экенин белгиледи Кыргызстандын кант диабетиктеринин ассоциациясынын президенти Светлана Мамытова: Мыйзам боюнча кант диабети менен ооругандар дары-дармектерди бекер алышы керек. “Балдардын салмагынын тез жогорулашы башкача айтканда семириши, кант диабети коркунуч туудурууда. Учурда балдар чипсы, гамбургер башкача айтканда тез даярдалуучу тамактарды же болбосо фаст-фуддарды жешип, газдалган суусундуктары ичүү менен организимин бузушууда”, - дейт дарыгер.
Эл аралык статистика боюнча
Дүйнө жүзүндө кант диабети менен жабыркаган балдардын саны 150 миллионго жетти. Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму жыл сайын кант диабетине чалдыккандардын саны 5-7 пайызга жогорулагандыгын маалымдайт.
Бөйрөк
Бөйрөк (лат. ren) — омурткалуу жаныбар менен кишинин заара бөлүп чыгаруучу жуп органы. Бөйрөк аркылуу заара менен кошо суу, азот алмашуунун акыркы продуктусу, туздар, организмдин өзүндө пайда болгон же сырттан кирген уу заттар бөлүнүп чыгат.
Анатомия
Адамдын бөйрөгү ич көңдөйүндө 12-көкүрөктүн жана 3-бел омуртканын тушунан орун алган. Бөйрөк төө буурчак формасында, уз. 10— 12 см, салмагы 120—200 г. Оң бөйрөк Сол бөйрөккө караганда бир аз төмөн жатат.
Синтетикалык каучук
Алардан жук ташуучу тасма ленталар, бут кийим жасоодо пайдаланылуучу жогорку серпилгичтүү жана түрдүү орг. эриткичтерге, май, кычкылтек, озонго, ысык, суукка туруктуу, өзгөчө сапаттагы резиналар алынат.
Бөйрөк
Анатомия
Бөйрөктүн жогорку, төмөнкү башы, сырткы жана ички жагы бар. Ички жагы оюңку келип дарбаза деп аталат. Ал аркылуу бөйрөк артериялары жана нервдер кирип, вена, лимфа тамырлары жана заара аккыч түтүк чыгат. Бөйрөктү фибриндүү кабык, бөйрөк май жана туташтырма ткандуу фасция курчап, алар аны өз ордунан жылдырбай турат. Бөйрөк кыртышы (каралжын) жана мээ сымал (ачык түстөгү) катмардан турат. Кыртыш катмарынын калыңдыгы 4—13 ммте чейин жетет. Бөйрөк белгилүү өлчөмдөгү жана составдагы заара бөлүп чыгарат. Заара менен кошо мочевина, сийдик кислотасы, туздар, суу жана башка чыгат. Бул заттарды тери, өпкө, ичеги, шилекей бези да чыгарат, бирок алар бөйрөктү эч алмаштыра албайт. Сийдик бөйрөк тканын түзүүчү нефрондордо пайда болот. Ар бир нефрон сийдик чыпкалануучу мальпиги (бөйрөк) денечелерден жана сийдик түтүкчөлөрдөн турат. Кишинин бөйрөгү аркылуу 1 минутада 1200 мл кан өтүп, бул убакта 120 мл, ал эми 1 суткада 150 л алгачкы заара (фильтрат) чыпкаланат. Чоң кишиде 5 лдей кан болору белгилүү. Демек бул кан суткада 350дөй жолу бөйрөктөн өтүп, жетишерлик тазаланат. Алгачкы заара нефрондун капсулаларынан заара түтүкчөлөрү аркылуу өтүүдө ал саны жана сапаты жагынан олуттуу өзгөрүүлөргө учурайт. Мында керектүү заттар клетка мембранасы аркылуу канга (реабсорбция), зыяндуу заттар кандан түтүкчөгө (секреция) өтөт. Сийдик чыгаруучу түтүкчөлөр биригип ири түтүкчөгө чогулат. Ал аркылуу сийдик адегенде кичине, андан кийин чоң чөйчөкчөгө жана бөйрөк түтүгүнө (лоханка) жыйылат. ал эле эмес организмдеги баланстарды тен салмакта кармап турууга да аябай чон салымы бар.
Синтетикалык каучук
Синтетикалык каучукту полимерлееде каучуктун мол. массасын талапка ылайык женге салууга болот. Каучукту алууда эритмеден бөлүү, катализатор, эмульгатор ж. б. кошулмалардын калдыктарынан тазалоо, кургатуу, брикеттее ж. б. технол. процесстер иштелет.
Синтетикалык каучукту синтездееде колдонулуучу мономерлер - бутадиен, изопрен, стирол ж. б. нефть, о. эле крекинг газдарынан алынат.
1932-ж. С. В. Лебедевдин методу менен натрий-бутадиен Синтетикалык каучук дүйнөдө биринчи болуп СССРде алынган.
Синтетикалык каучук табигый каучукка салыштырганда алынышы арзан жана айрым өзгөчө сапаттарына байланыштуу кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Жүз башы
Жүз башы - орто кылымдарда түрк тилдүү элдерде колдонулган аскер наамы. Алгач миң жоокер жүздүктөргө, жүздүктөр ондуктарга бөлүнүп, миңдиктердин башында миң башы, жүз жоокерге жана башка, ондуктарга он башылар башчылык кылышкан. 19-кылымда Борбор Азияда колдонулган акимчилик кызматка байланыштуу мурунку аскер наамдары менен кошо жана башка наамы Октябрь революциясына чейин сакталган.
Апо...
Апо...  (грекче аро - дан) - татаал сөздүн бир нерсени танууну, жоготууну (мисалы, апостроф); нерсенин эмнеден чыккандыгын (мисалы, апофиза) билдирген биринчи бөлүгү.
Гормон
Гормондор (гр. hormonio - дүүлүктүрөм, кыймылга келтирем) - кээ бир атайын органдарда же ткандарда иштелип чыккан, организмдин зат алмашуусуна жана физиологиялык функцияларына таасирин тийгизген биологиялык жактан активдүү заттар. “Г.” терминин 1905-ж. Э. Старлинг киргизген. Г. ички секреция бездеринде иштелип чыгарылат. Ички секреция бездеринен бөлүнүп чыккан заттар түз эле канга кошулат. Ал эми сырткы секреция бездерине тер, шилекей, жаш бездери кирет. Булардан иштелип чыккан заттар сыртка бөлүнөт. Борбордук нерв системасынын клеткалары бөлүп чыгарган Г. нейрогормондор, ал эми өсүмдүктө Г-дун бардык типтери болот, ал фитогормондор деп аталат. Омурткалуу жаныбарларда ички секреция бездерине (эндокринндик бездер) төмөнкүлөр кирет: калкан, кошкалкан, бөйрөк үстүндөгү без, уйку бези, жыныс бездери, гипофиз.
Коомдук айыптоочу
Коомдук айыптоочу – кээбир өлкөлөрдө, мисалы, РФ коомдук уюмду же эмгек жамаатын билдирүүчү кылмыш-жаза сот өндүрүшүнүн өзалдынча катышуучусу. Соттук тергөөгө катышууга соттун аныктамасы менен улуксат берилиши мүмкүн. К. к. далилдерди келтирүүгө, далилдерди иликтөөгө катышууга, сот алдында сунуштарды жана четке кагууларды билдирүүгө, сот алдында айыптоонун далилдүүлүгү, соттолуучунун жана анын кылган жосунунун коомдук коркунучтуулугу тууралуу өз пикирин билдирип сот алдында жарыш сөздөргө катышууга укуктуу. Кылмыш-жаза мыйзамдарын колдонуу, соттолуучуга жазык чараларын көрүү жана иштин башка маселелери боюнча пикирин билдире алат.
Шаршекеев, Өзгөрүш
Доктордук диссертациясынын темасы
«Метагалактиканын модели, Шварцшильд талаасы жалпы салыштырмалуулук теориясында жана жалпыланган тартылуу талаасында». Эмгекте Римандын тензорун эсепке алып, Эйнштейндин гравитациялык талаа теӊдемесин жалпылоо менен Фридмандын Ааламдык моделин алган. Айрым учурларда физикалык сингулярдуулуктан арылуунун шарттары далилдеген. Шварцшильддин метрикасындагы өзгөчө чекиттин жоголушу далилдеген (Эйнштейиндин теӊдемесин 4-тензору эсепке алуу менен чыгарылганда). Меркурий планетасынын перигелийинин жылышуусу такталган.
Тейиш кандын тою, Манастын кыз Сайкал менен беттешкени
Тейиш кандын тою, Манастын кыз Сайкал менен беттешкени — бөлүмдөгү белгилүү окуялардын бири, сюжеттин курулушунда бир бөлүмдүн өз ич ара бутактанып, кеңейүүсүнүн белгилеринен.
Бир чети Манас баатырды колу менен конок кылып тосконум, бир чети кан болгондогу элге берген даамым деп, Тейиш кан той баштайт. Чабылуучу аттар айдалып кеткенден кийин казак, калмак бир тарап, кыргыз, уйгур бир тарап болуп алышып, тойдун тамашасы башталат. Балбан күрөшкө казактан Байкап деген чыгып, ага каршы кыргыздын окчу уруусунан Көкжору барып, Байкапты так көтөрүп, башынан үч айлантып туруп жерге уруп, жеңип алды. Сайышка кайраттуусунан кармагыла, балбаныбыз барар замат жыгылып, ызага чыдабай араң турабыз дешип чуулдаган казак, калмак тараптан сайышууга сары буурул ат минип он жети жаштагы кыз Сайкал чыкты. Сайкалды билгендер Текестин журтунда ага тең келип кармашкан адам болбогонун, балбандыгы менен баатырдыгы жандан башка экенин айтып макташты. Кыргыз менен уйгурлар тараптан кыздын айбатынан ага даап сайышка адам чыкпай, Сайкал майданда жалгыз туруп калат. Шашкеде келген Сайкал түш оогончо туруп, Бердике менен Акбалта» Катындан качкан не жорук, намысты алдырдыңар!” — деп, тургандарга нааразы болушту. Казак менен калмактар жеңдик дешип эр сайыштын байгесин алып кете турган болгондо сайышка Манас өзү чыкты. Аны көргөн кыз Сайкал кыргыздардын кыйыны ушул дешти эле, оюнда кокус кылып Манасын өлтүрүп, калган колун анан кырайын деп ойлоду. Экөө бирин-бири качырышып келгенде Манас Сайкалдын өзгөчө сулуу кыз экенин көрүп, өзүм алчу кыз экен, катуу сайсам бекерге өлүп кетер деп ойлоп оң далынын мүрүсүн мелжеп, аярлап, коомай найза салды. Анын найзасын кагып жиберип, Сайкал жүрөктүн башына өлөр жери ушу деп күч менен найза урду. Найза катуу тийип, баатырдын көзүнөн от чагылып, атынан түшүп кала жаздап ооп барып, ат жалдап араң оңолду. Чарайнадан тайыган найза Манастын оң колтугун жарып, аркасынан чыгып кетиптир, тепчилип калган найза колтугунда сороңдоп чыгып жүрөт. Жанаша түшкөн Манасты далыдан алып, Сайкал оодарып кетмекке ат күчүнө салып тартты эле Манастын ээрден арты кылтайып, үзөңгүдөн бут тайып, аттан оой баштады. Муну көргөн Акбалтанын Чубагы атын октой чуратып ортого жетип, бул эңиш эмес сайыш, жанчышкыла деп, Сайкалдын атын башка кагып жиберип, Манасты жөлөп калды. Жалт берип аты артка үркүп, өксүгөн Сайкалдын колунан Манас бошонуп, оңолуп кетти. Кайра беттешкенде эти ачынып, ызаланып калган Манас чындап найза салганда төшкө тийген анын найзасынын күчүнөн Сайкалдын эси эңгирей түшүп, ээрден ажырап атынын соорусуна кетти. Аккуланы ат чабышка кошуп жиберген Манас эр сайышка башка ат минип чыккан экен, атынын шайы жогунан Сайкалды аттан түшүрө албашы. Сайкал атынын башын буруп элин карай качып жөнөдү. Эти ооруп калган неме кайра сайышка чыкпай койду. Майданга келсин, же жыксын, же жыгылсын деп, талап кылган Манаска Сайкалдын атын тартуу тартышты. Ал атты Карачанын өзүнө кайра белек деп берди, Кечке жуук чабылган аттар келип, биринчи чыгып келген Аккуланын баш байгесин бүт элге бөлүштү. Той тарап, алты күн кол тыныгып, жетинчи күнү аттанып Каркыра, Төтө аркылуу Кер-Көлгө бет алды.
Эпизоддо Тейиш кандын тою жана Манастын кыз Сайкал менен беттешкени — деген белгилүү эки сюжет бириктириле берилген.
Тейиш кан, анын тою сөз арасында эскертилгени менен деталдаштырылып иштелип чыккан окуя катары көпчүлүк варианттарда орун алган эмес. Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында гана Текестин окуясынын аягында Тейиштин кан шайланып, чоң той бергени кыска түрдө баяндалат, бирок ал тойдо Сайкал катышып, аны менен Манастын беттешүүсү эскерилбейт. Сайкал, анын Манас менен беттешүүсү, Манастын ал кармашта жеңилип кала жаздаганы эпостогу кеңири белгилүү сюжеттердин биринен. Варианттардын көбүндө өз алдынча вариациялары менен кездешет.
Окуя Радлов жазып алган вариантта жок. Саякбай Каралаевдин вариантында Манастын өлүмүнө байланыштуу окуяларда бир нече жолу, айрыкча Тайбуурулду Семетейге арнап Сайкал Манаска белекке бергендиги көп жолу кайталанат. «Каныкейдин жомогунда» («Семетей») окуя айрым деталдар менен баяндалат: Кыргылчалдын ушагынан улам Манас Каныкейди салбар кылып, аялым начар чыкты, Лоп дарыянын боюн жердеген, нойгуттун каны Карачанын баатыр кызы Сайкалды аялдыкка алам деп оолугуп, кырк чоросу менен аттанат. Сайкал кайгуулда жүрүп, кароол болуп турган Серекке жолугуп беттешет, кырк жигитти (Алмамбеттен бөлөгүн) бүт аттан түшүрө сайып алек кылат. Манас Сайкал менен беттешип, экөө бирин-бири жеңе алышпайт. Манас семирип алган экен, ал эңкейе албай коёт да, ошондон пайдаланган Сайкал аны ат үстүнөн эңип коё жаздайт. Ээрден көтөрүп ала коюп, бирок кыргыздын туткасы экен, элдин шагы сынат го, аялдан жеңилгенин душмандары укса кыргыздарды талап кетишер деп ойлоп, кайра атына мингизип коёт. Ошол учурда туурадан чыга калган Алмамбет Сайкалды качырып, Манасты куткарып калат. Айылга кайткан Манасты Каныкей таптап багып, кийин кайра барып беттешкенде Манас Сайкалды жеңет. Аялдыкка алам десе, Каныкей аялдын сырттаны экен, ага күнү барбаймын деп Сайкал көнбөй коёт. Экөө тиги дүйнөдө кошулмак болуп кыяматтык нике кыйдырышат. Сайкал балалуу болсоң балаң минсин деп буурул тайды (Тайбуурул) берет.
Дрюмонд (Оклахома)
Калкы - 405 киши. Болжолдуу аянты - 0.6 км². FIPS коду — 40-21700.
Апобиосфера
Апобиосфера (ano... жана ... биосфера) — атмосферанын тирүү организмдер кездешпеген жана биогендик заттар чанда гана жолуккан (60-80 км) жогорку катмары.
Волковенко Афанасий Иванович
Волковенко Афанасий Иванович [1907,Россия империясы, Томск губерниясы, Покровск болуштугу, Васильчуки кыштагы (азыркы Ключевск району) – 6. 11. 1944, Украина ССРи, Ровно облусу, Червоноармейск шаары] Советтер Союзунун Баатыры. Советтер Армияга чакырылганга чейин (1941) Фрунзеде (азыркы Бишкек) «Кондитер» артелинде иштеген. Улуу Ата Мекендик согуш учурунда 1-гвардиялык атчандар дивизиясына караштуу 6-гвардиялык атчандар полкунда эскадрондун командири болгон. 5 ай бою Смоленск облусунда фашисттик тылда согушкан. 1942-ж. 26-апрелде анын эскадрону Мышенка кыштагын (Угранский району) ээлеп алган.А. И. Волковенко жарадар болгонуна карабастан, катардан кетпей салгылашкан. 1942-ж. 19-июнда душмандын дзотун талкалап, Смоленск районунда фронттун линиясынан өтүшкөн. Ошондой эле Масальский жана Варшава шосселери үчүн уруштарга, Вязьма, Житомир, Луцк шаарын бошотуу үчүн салгылаштарга катышкан. А. И. Волковенко салгылашып жүрүп, Чехословакиянын чек арасына чейин жеткен. Салгылашта курман болгон. Ленин, Кызыл Жылдыз ордендери менен сыйланган.
Беш таштарды ыргытып уяга түшүрмөй
Шарты
Оюнчулардын саны 3—5 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда чакан-чакан келген жумуру таштар колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар кичинекей чуңкур казышат, андан 4—5 кадам аралыкка таштарды ыргытчу сызык сызылат. Андан кийин оюндун шарты гана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, колдоруна бештен чакан таштарды алышып, сызылган сызыкты тепсешпей турушуп ыргытып уяга түшүрүүгө аракеттенишет. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат. Көп жолу таштарды ыргытып уяга түшүргөн оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун эрежеси
Таштарды сызыктан өтүп таштоого, бир бирине тоскоолдук кылууга, уяга бештен ашык таштарды ыргытууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Таштардын көлөмү бирдей болушу керек. Оюнчулардын саны көп болсо, аларды топторго бөлүп өткөрсө болот.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюн кыймылдарды так аткарууга аралыкты аныктоого, аракетин эсептөөгө, тартипти сактоого үйрөтөт.
Массалык саясий акциялар
Массалык саясий акциялар – көпчүлүк (эмгек коллективи, коомдук уюм, жарандар тобу) аркылуу көчө-аянттарда, калктуу жерлерде өз оюн (колдой турганын же нааразылыгын) ачык же жабык билдирүүгө арналган аракеттер. Массалык саясий акциялардын негизги түрлөрүнө: митинг (бийлик, болбосо тигил же бул коомдун иш-аракети, коомдук-саясий жашоодогу окуяларга карата өз мамилесин билдирүү үчүн жарандардын массалык чогулушу); демонстрация (адамдар тобунун коомчулуктун көңүлүн ачыкка чыгаруу үчүн ураан, плакат ж. б. көрсөтмө каражаттарын пайдаланып чыгуусу); жүрүш (бул же тигил коомдук маселелерге көңүл бурдуруу максатында уюшулган адамдардын массалык кыймылы); пикеттер (өз көз караштарын билдирүү же коомчулуктун көңүлүн кандайдыр бир маселеге буруу үчүн жасалган аракеттер) кирет. Көптөгөн демократиялык өлкөлөрдө (мисалы, Европа Союзу же АКШ) массалык саясий акцияларды өткөрүүнүн алдында жергиликтүү бийликке билдирип коюу гана жетиштүү болсо, кээ бир мамлекеттерде (мисалы, Казакстан, Россия ж. б.) алдын ала уруксат алуу каралган. 2010-жылы кабыл алынган Конституция боюнча Кыргызстанда да массалык саясий акцияларда өткөрүү үчүн жергиликтүү бийликке алдын ала билдирип коюу жетиштүү экени белгиленген. Массалык саясий акциялар учурунда мамлекеттик жана коомдук уюмдар, кызмат адамдары жана жарандардын ага тоскоолдук кылууга акысы жок.
Кош жазуу
КОШ ЖАЗУУ — бухгалтердик эсептин счетторунда чарбалык операцияларды чагылдыруунун жолу. Бул жолду колдонгондо ар бир чарбалык операциянын суммасы эки счетко — бири счеттун дебети жана экинчиси кредити боюнча жазылат. Кош жазуу бухгалтердик эсептин объектилеринде өзгөртүүлөрдү туудурган чарбалык операциялардын экономикалык мазмунуна жараша жүргүзүлөт. Ар бир чарбалык операция эсептин бир объектинсинде эмес, эки объектисинде бирдей чоңдуктагы өзгөрүүлөрдү туудурат.