Германия
Тарыхы
Археологиялык маалыматтар боюнча Германиянын аймагында адам төмөнкү палеолитте, б. з. ч. 500-300 миң жыл мурун жашаган. Гейдельберг адамы (Мауэрде), неандерталдыктын (Неандерталь) калдыктары табылган. Б. з. ч. 3-2 миң жылдыкта Германияны жердеген уруулар мал чарбачылык жана жер иштетүүчүлүк менен кесиптенишкен. Германиянын аймагынын басымдуу бөлүгүн ээлеген байыркы герман уруулары б. з. ч. 1-миң жылдыктын аягында Рим мамлекетинин кол салууларына дуушарланган. Тарыхый маалыматтарда герман уруулары тууралуу алгач Тациттин эмгегинде эскерилет (б. з. 98-ж.). Римдин Рейн дарыясынан чыгыш аймактарды каратып алууга жасаган бир нече жолку аракеттери ийгиликсиз аяктаган. 4-6-кылымда көптөгөн уруулардын жер которуусу жана алардын жергиликтүү уруулар менен өз ара аралашуусунун натыйжасында германдардын жаңы уруулук бирикмелери пайда болгон. Элдердин Улуу көчүүсү доорунда Германияда (Рейн, Эльба дарыясы менен Альпынын аралыгында) алеман, бавар, тюринг, сакс, фриз ж. б. уруулар отурукташкан. 6-8-кылымда бул уруу союздарын франктар багындырып, Франк мамлекетинин курамына кошкон, ушул эле мезгилде герман урууларынын арасында христиан дини таркай баштаган. Франк мамлекети кулаганда (843-ж., Верден келишими) герман уруулары жашаган аймак өзүнчө бөлүнүп, Германия Чыгыш-Франк королдугунун (Людовик Немецкийге тийген) курамына кирген. Анын негизинде 10-кылымда өз алдынча Германия королдугу түзүлгөн. 962-ж. германдар Түндүк жана Орто Италияны каратып, Оттон I Рим папасынан император титулун алып, Ыйык Рим империясы түзүлгөн; ал 1806-жылга чейин өкүм сүргөн. 10-15-кылымдарда славяндар жана Балтика боюндагы элдер мекендеген бир топ аймактар каратылган. 11-кылымдын аяк ченинен Германияда феодалдык мамилелер өөрчүп, шаарлар дүркүрөп өсө баштайт. Кээ бир шаарлар (Кёльн, Аугсбург, Майнц ж. б.) мурдагы рим сепилдеринен өсүп чыкса, кээ бирлери соода жана колөнөрчүлүк кыштактары катары пайда болгон. 11-кылымдын орто ченинде айрым феодалдар өз алдынча болууга умтулат. Ага немец феодалдарынын Чыгышка экспансиясы белгилүү даражада жардам берген. 12-кылымда Фридрих I Барбароссанын бир нече ийгиликтүү жортуулдарынын натыйжасында Ыйык Рим империясынын аймагы кеңейген. 13-кылымдан баштап ири княздар көз карандысыз боло баштайт. Алардын өтө кубаттуулары (курфюрсттар) иш жүзүндө жалпы мамлекеттик маанилүү иштерди чечишип, королду (императорду) шайлоого укуктуу болушкан. 16-кылымдын баш ченинде Германияда католик чиркөөсүнө каршы коомдук кыймыл – Реформация башталган. Бул мезгилде Дыйкандар согушу (1524-26) чыгып, Түштүк-батыш жана Борбордук Германияга жайылган. Княздар Реформацияны өз мүдөөсүнө пайдаланып, чиркөө жерлери менен чиркөөнү бүт бойдон баш ийдиришкен. 16-кылымдын аягы 17-кылымдын башында соода жолдорунун Жер ортолук деңизден Атлантикага которулуусу Германиянын экономикасына терс таасирин тийгизген. 1618-48-жылдардагы Отуз жылдык согуш Германиянын абалын андан ары начарлатат. Вестфалия тынчтыгы (1648) Германиянын бытыранды болушун юридикалык жактан бекемдеген. Анын аймагы 300гө жакын княздыкка бөлүнөт. 17-18-кылымда эли немец тилинде сүйлөгөн эки ири мамлекет Австрия менен Пруссия күч ала баштайт. Революциядан чочулаган немец феодалдары менен княздары биргелешип, революциячыл Францияга каршы чыгат. 1792-ж. апрелде Австрия Франция согушунун башталышы Австрия менен Пруссия биригүүсүнө алып келет. Бирок француз армиясы алардын күчүн талкалап, 1795-ж. Пруссия Франция менен сепараттык тынчтыкка кол коёт. 1803-04-жылдары Наполеон Iнин аракети менен Германиядагы майда мамлекеттер жоюлат да, ири княздыктар (Австрия менен Пруссияга каршы пайдалануу үчүн) түзүлөт. 1806-ж. Пруссия Франция менен кайра согушуп, дагы жеңилет. Ушул жылы Наполеондун протектораттыгы менен Рейн союзу (16 немец мамлекети кирген) түзүлөт. Наполеондун бийлиги кулагандан кийин, Вена конгрессинин (1814-15) чечими менен Австрия башчылык кылган Герман союзу (ага 39 немец мамлекети кирген) түзүлүп, анда Австрия башчылык кылган. Германияда 1848-49-жылдары буржуазиялык-демократиялык революция болуп өтөт. Бул революция өлкөнү бириктирүү максатын көздөгөн. Революциянын жеңилиши Германиянын «жогортон» зордук менен биригишин шарттайт. 1862-ж. помераниялык юнкерлердин бүлөсүнөн чыккан Отто фон Бисмарк канцлердикке дайындалып, Германияны «темир жана кан менен» (башкача айтканда курал колдонуп, кан төгүү менен; немецче «Blut und Eisen)» бириктирүү жолуна түшөт. Пруссиянын Дания (1864), Австрия (1866), Франция (1870-71) менен согуштары Германияны бириктирүүгө алып келет. 1871-ж. Германия империясы түзүлүп, Пруссиянын королу Вильгельм I император деп жарыяланган. 19-кылымдын аягы 20-кылымдын башында Германия экономикалык жактан тез өнүгүп, Европада биринчи орунга чыгып, Африкадагы бир нече өлкөлөрдү колониялап алат. Герман империализми башка империалисттик державалар бөлүп алган жер шарын кайра бөлүштүрүүгө умтулуп, анын агрессиячыл саясаты 1-дүйнөлүк согушка (1914-18) алып келген. Бул согушта Германия жана анын союздаштары (Үчтүктөр союзу) жеңилүүгө учурап, Версаль тынчтык келишиминин (1919) шарттары боюнча колонияларынан жана аймагынын бир бөлүгүнөн ажыраган. 1918-ж. ноябрда Германиядагы революциянын жыйынтыгында монархия кулатылып, 1919-ж. 31-июлда Веймар республикасынын түзүлүшү жарыяланган. Версаль тынчтык келишиминин оор шарттары, 1929-33-жылдагы дүйнөлүк кризистер Германиянын экономикалык абалын начарлаткан. 1933-ж. Германияда Гитлер фашисттик диктатураны орнотуп, милитаристтик саясатты баштаган. 1936-ж. Германия Япония менен «Антикоминтерндик пактыны» түзүүгө демилгечи болгон, 1937-ж. ага Италия кошулган. 1936-39-жылдары гитлердик Германия жана фашисттик Италия республикасы Испанияга каршы интервенция жасаган. 30-жылдары Германия коңшу мамлекеттерге каршы багытталган агрессия жолуна түшкөн. 1938-ж. мартта Австрияны (аншлюс), 1938-39-жылдары Чехословакияны басып алган. Гитлердик Германия 1939-ж. 1-сентябрда Польшага кол салып, 2-дүйнөлүк согуш башталган. 1940-ж. гитлерчилер Дания, Норвегия, Люксембург, Бельгия, Голландияны басып алып, Францияны багындырган. Алар 1941-жылдын башында Грекия менен Югославияны караткан. Ал эми 1941-ж. 22-июнда СССРге кол салган. 1945-ж. 8-майда фашисттик Германия антигитлердик коалицияга кирген мамлекеттерге багынып берди. Натыйжада өлкө 4 зонага (советтик, америкалык, англиялык, франциялык) бөлүндү. Потсдам конференциясында (1945) 4 держава Германияда демилитаризациялоо, денацификация жана демократиялаштыруу жүргүзүүгө милдеттенишкен. 1946-ж. 2-декабрда АКШ менен Улуу Британия өздөрү оккупациялап турган зоналарын бириктирүү («Бизония») келишимине кол коюлуп, 1948-ж. Батыштагы державалар өз зоналарын бириктирүү жана батыш Германияда сепараттык мамлекет түзүү чечимин кабыл алышты. 1949-ж. өлкө эки бөлүккө бөлүнүп, батышта Германия Федерация Республикасы (ГФР, борбору Бонн шаары) жана чыгышта 1949-ж. 7-октябрда советтик аскерлер турган аймакта Германия Демократия Республикасы (ГДР, борбору Берлин шаары) түзүлгөн. Эки герман мамлекети бири-бирине каршы аскердик-саясий союздарга кирген жана эки башка өнүгүү жолуна түшкөн. АКШнын колдоосу менен ГФРдин экономикасы тез өнүккөн. 1949-63-жылдары ГФРдин тарыхында «Аденауэр доору» аталды. Бул мезгилде ГФР бир топ экономикалык ийгиликтерге жетишти. Германия алдыңкы өлкөлөрдүн катарына чыкты. В. Брандт (1969-74) жана Г. Коль (1982-99) жетектеген мезгилде ГФР Батыш Европа мамлекеттери менен саясий жана экономикалык интеграциялануу процессин жүзөгө ашырды. Ал эми социалисттик өнүгүү жолун тандаган ГДР коңшу мамлекеттен өнүгүү деңгээли боюнча бир топ артта калган. Анын жарандары ГФРге массалык түрдө өтө баштаган. 1961-ж. эки герман мамлекеттин ортосуна тосмо Берлин дубалы орнотулган. 1982-ж. канцлердик постту Г. Коль ээлеген. 1990-ж. 3-октябрда ГФР жана ГДР биригип, Берлин шаары бириккен Германиянын борбору деп жарыяланган. 1998-ж. парламенттик шайлоодо ГСДП жеңип чыгып, лидери Г. Шрёдер канцлер болуп дайындалган. Тышкы саясатта Германия 2002-ж. АКШнын Иракка кол салуусуна каршы чыккан. 2005-ж. Ангела Меркель ГФРдин федералдык канцлери болуп шайланды. Кыргызстандын ГФР менен байланышы системалуу жана туруктуу өнүгүүдө. Германия Кыргызстанга негизинен техникалык жана финансылык жардам көргөзгөн мамлекеттердин бири. Ошондой эле аскердик-саясий, билим берүү-гуманитардык, социалдык-экономикалык биргелешкен долбоорлор ишке ашырылууда. Кыргызстан Германиянын Бириккен Улуттар Уюмунун (БУУ) Коопсуздук Кеңешине туруктуу мүчө катары кабыл алынышын жактап чыгууда.