cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атом ядросу
Атом ядросу(өзөгү) - атом бүткүл массасы жана саны б-ча нейтралдуу атомдогу бардык электрондор зарядына барабар болгон оң заряд топтолгон атом борбордук бөлүгү, данеги. Атом ядросу протон жана нейтрондон (нуклондор) турат. Атом ядросу оң электрдик зарядынын саны электрондун зарядынын бирдигинде ядро курамына кирген протондун санына барабар болуп, ал эми анын саны элемент катар номерине барабар болот. Протон жана нейтрон суммасынын саны элемент изотобунун массалык санын туюндурат. Электрондун массасы А.я. массасына караганда өтө кичине. Мис., хлор атомунда электрондун үлүшүнө =0,009 м.а.б. туура келет. Ядро атомдун ички мейкиндигинин эң кичине бөлүгүн ээлейт, анын өлчөмү 10-14-10-5 м. А.я. жашоосу атайын ядролук күчтөр аркылуу шартталат. А.я. касиеттери протон жана нейтрон саны менен аныкталат.
РКП(б) БКнын Түркстандагы негизги милдеттери жөнүндө
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Томас Гоббс
Томас Гоббс (1588—1679) — XVII кылымдагы эң ири англиялык философ, ал XVII кылымдагыга караганда «Левиафан» деген трактатында баяндалган саясый философиясы аркылуу бүгүн көбүрөөк белгилүү.
Өмүр баяны
Анын таржымалчылары баяндашкандай, Испан армадасы Англияга жакындап келе жатат деген кабарды угуп, тынчсызданган энеси аны ара төрөп коёт. Бирок ал абдан карып, 91 жашка чыгып, өзүнүн акыркы күнүнө чейин акыл-эси тунук жана интеллекти бийик бойдон жашап өткөн. Оксфорддо билим алган. Ал кийинчерээк өзү мойнуна алгандай, убактысын көп учурда китеп дүкөндөрүндөгү географиялык карталарды карап, белгилүү деңиз саякатчыларынын басып өткөн жолдорун байкап, үйрөнүү менен өткөргөн. Гоббс ошол кездеги Мерсенн, Гассенди, Декарт сыяктуу эң көрүнүктүү ойчулдар менен тааныш болгон. Бир убактарда Ф. Бэкондун катчысы да болуп иштейт, аны менен өткөргөн субхаттары ага олуттуу таасир тийгизген. Гоббско ошондой эле Галилей менен Кеплер да чоң таасир көрсөтүшкөн. Галилей менен ал 1637-жылы Италияда жолугушат.
Гоббсдун көз карашы XVII кылымдагы Англиялык буржуазиялык революциянын таасири астында калыптанат. Өзүнун көз карашы боюнча ал монархиячыл болгон жана 1640-жылдан 1651-жылдарга чейин Францияда эмиграцияда жүрөт. Бирок, Англиядагы граждандык согуштан кийин Кромвелдин диктатурасы орногондо роялчылардан кол үзөт да, Лондонго кайтып келип, Кромвелдин саясатын идеологиялык жактан негиздөөгө аракеттенет.
Гоббс жана философия
Гоббс өзүнөн мурдагы философтордо философиялык прогресстин жетишсиздигин кейип айткан. Бул мүчүлүш абалды оңдоого үмүттөнүп, ал өзүнүн алдына эгерде ал иштеп чыккан усулду пайдаланган шартта «таза» жана «чыныгы» философия өнүгүп чыга турган элементтерди түптөөнү же «урукту» себүүнү максат кылып коёт. Усулду колдонуп, биз жаңылыш идеялардан алыс болобуз. Илимий таанымдагы методологиянын маанисине Гоббстун басым жасаганы схоластикага каршы чыккан Бэкондун идеялары менен үндөшүп турат. XVII кылымдагы усулга кызыгуу көптөгөн философтор үчүн мүнөздүү.
Гоббсту кандайдыр бир белгилүү философиялык багытка таандык кылуу кыйын. Бир жагынан ал, эмпирик, а экинчи жагынан математикалык усулдун тарапкери болгон, бул усулду ал накта математикада да, ошондой эле билимдин башка тармактарында, баарынан мурда «саясый илим» жагында колдонгон. Буга ал адамдар үчүн бейкут абалды орнотууга жана аны кармап турууга өкмөткө мүмкүндүк берүүчү коомдо жашап турган адамдар жөнүндөгү билимдердин жыйындысын таандык кылат.
Философияга көз карашы
Анын философиялык көз караштарынын өзгөчөлүгү, негизинен, өзүнүн италиялык замандашы Галилейдин физикадан алып келип чыгарган усулун колдонгондугунда болучу. Физикалык дүйнөдөгү кубулуштарды талдоо жана алдын ала айтуу үчүн Галилей колдонгон геометрия менен механика Гоббс тарабынан адамдардын ишмердигин изилдөөгө көчүрүлөт. Ал, эгерде адамдын жаратылышы жөнүндө белгилүү бир фактыларды аныктоого мүмкүн болсо, анда андан кийин алардан белгилүү бир кырдаалдарда адамдар тутуна турган жүрүү-туруунун жол-жобосун чыгарып алууга болот деп эсептейт. Адамдар физикалык дүйнөнүн аспектилеринин бири катарында изилдеп-үйрөнүлүүгө тийиш. Адамзат кумарлыктары менен шыктарын физикалык кыймылдардын жана алардын себептеринин негизинде талдоого болот. Гоббстун усулунун негизинде — бардыгы кыймылдагы материя деп ырастаган галилейлик принцип жатат.
Жаратылыш тууралуу
Жаратылыш, адамды курчап турган дүйнө,— бул Гоббс боюнча, тартылуучу телолордун жыйындысы. Бардык нерселер жана алардын өзгөрүшү материалдык элементтердин кыймылынын натыйжасында пайда болуп турат, бул кыймылды Гоббс механикалык орун алмашуу кыймылы катарында түшүнөт. Телолордун кыймылы түртүлүү жолу менен берилет, мунун натыйжасында телодо күч пайда болот да, анан ал кыймылга өтөт. Ушундай эле жол менен кыймыл жана күч аркылуу Гоббс жаныбарлар менен адамдардын туюм-сезимден турган руханий турмушун түшүндүрөт. Бул жоболордо Гоббстун механикалык концепциясы чагылдырылган.
Тааным
Тааным, Гоббс боюнча, «идеялардын» жардамы менен ишке ашат, бул идеялардын булагы тышкы дүйнөнү сезимдик кабылдоолор гана болуп саналат. Гоббс боюнча, бир да идея тубаса болбойт, тышкы сезимдер идеялардын гана эмес, биздин бүткүл таанымыбыздын да булагы, идеялардын мазмуну адамдардын аң-сезимине байланышпайт. Бардык идеялар акылдын эпкиндүү иш-аракети менен салыштыруу, айкалыштыруу жана бөлүү жолдору аркылуу кайра иштелип чыгат.
Бэкон сыяктуу эле Гоббс да билимдерди эмпирикалык талкуулап-түшүнүүнү жактап, сенсуалисттик позицияга кошулган жана «адамдын акыл-эсинде, адегенде толук же жарым-жартылай түрдө туюм-сезим органдарында пайда болбогон бир да түшүнүк жок» [Танд. чыг. 2-т. 50-6.]. Анын пикири боюнча, билим тажрыйба аркылуу алынат. «Бардык илим туюмдардан келип чыгат». Рационалдуу илим-бул тилдин жана сөздөр аркылуу берилүүчү чыныгы же жалган туюм-сезимдердин иши. Ой жүгүртүү сөздөрдүн өзүнчө бир айкалыштары аркылуу түзүлөт, туюмдардан тышкары жаткан эч нерсе жок болгондуктан бул сөздөр туюмдар аркылуу гана белгиленет. Кадыресе ойлом үчүн, Гоббс боюнча, фактылар жөнүндөгү жөнөкөй билим толук жетиштүү, бирок бул илимий билим үчүн таптакыр жетишсиз, илимий билим үчүн жалпылык, зарылдык талап кылынат жана ал математика аркылуу гана жетишилет. Мына ошондуктан Гоббс илимди баарынан мурда математика менен окшоштурган. Бирок ал өзүнүн Декарттыкы менен окшош болгон рационалисттик позициясын (ал өзү картезиандык таасирди жана а түгүл Декарттын математикалык таанымынын далилдүүлүгүн түшүндүргөнүнүн тууралыгын тааныбаса да), ал өзүнүн түпкү (исходной) эмпирикалык позициясы менен айкалыштырган. Математикада акыйкаттар түздөн түз сезимдик тажрыйбалар аркылуу эмес, сөз аркылуу ачылат.
"Ар кандай тил" концепциясы
Ар кандай тил — адамдардын макулдашуусунун натыйжасы деген тилдеги белги концепциясын өнүктүрө келип, Гоббс жалпылыкты сөздө камтыган тил белгиси катарында түшүндүрөт. Номинализмдин позициясында туруп, Гоббс сөздөрдү кандайдыр бир нерсе үчүн негизсиз эле ченем түрүндө алынып калган жана дайыма шарттуу болгон аталыштар менен атайт. Бул ченемдер адамдардын бир кыйла көрүнүктүү тобу үчүн жалпы салмагы бар мааниге ээ болгондо алар аталыш-ченемдерге айланат. «Левиафанда» ал мындай деп жазат: «Акылы тайкы адам сөздөрдүн көп маанилүүлүгүн аңдай албайт. Ал чымчык торго чалынып тыпырагандай сөздөргө чалына берет жана андан бошоп чыгуу үчүн сөздү канчалык көп пайдаланса кайра ошончолук көбүрөөк чалынат... Акылдуу адамдар үчүн сөздөр ченемдердин өзү, муну алар эсеп үчүн пайдаланышат, акылсыздар болсо ал сөздөрдү Аристотелдин, Цицерондун же Фоманын, же дагы бир башка окумуштуунун кадыр-баркынын жарыгы тийип турган толук баалуу монета катарында кабыл алышат» [Танд. чыгарм. 2-т. 70-71-6.].
Гоббс сөздөрдүн тактыгы Декарт ойлогондой интуиция менен эмес, кош маанилүүлүктөн арылта турган дефинициялар менен аныкталууга тийиш деп эсептейт. Гоббс туткан номиналисттик концепцияга ылайык идеялар (нерселер) жекелик түрдө гана болушу мүмкүн, ал эми сөздөр болсо ошондой эле жалпылык болушу мүмкүн. Жалпы сөздөр дегенибиз бир эле класстагы эки же андан көбүрөөк нерселерди билдире тургандар. Бирок номинализмге ылайык, жалпы дегенибиз обьективдүү нерсе катарында жашабайт.
Механикалык материализм
Гоббстун бардык нерсе кыймылдап туруучу материя (же кыймылдагы материя) ден эсептеген доктринасы механикалык материализм деп аталат. Гоббстун механикалык материализми бир катар проблемаларды көтөрөт. Алардын бири — адамды түшүнүү проблемасы. Гоббс адамдын жашоо иш-аракетине нагыз механикалык процесс катарында карайт, мында жүрөк — пружина, нервдер — жиптер, муундар — дөңгөлөктөр, булар бүткүл машинаны кыймылга келтирип турат. Бүткүл адам психикасы да толук механизмдин негизинде түшүндүрүлөт.
Эрктин эркиндиги жөнүндө маселе
Гоббс аккан сууну мисал келтирет: «Эркиндик жана зарылдык сыйышат. Дарыя суусу, мисалы, эркиндикке гана ээболбостон, өзүнүн нугу менен ага турган зарылдыкка да ээ. Ушундай эле сыйышууну биз адамдардын оз ыктыяры менен жасаган аракеттеринен да көрөбүз... Анткени ыктыярдуу аракет адамдардын эркине байланыштуу келип чыгат, демек алар эркиндиктен келип чыгат, бирок адам эркинин актысы... кандайдыр бир себептен келип чыга тургандыктан, бул себеп-башка бир үзгүлтүксүз тутумдан келип чыга тургандыктан... алар зарылдыктан келип чыгат» |Танд. чыгарм. 2-т. 233-б.| Биздин жаратылышыбыз ушундай экен, биз бир катар күчкө жапа жөндөмдуүлүккө ээбиз, ал эми эркиндик болсо алардын тоскоолсуз түрдө көрүнүшү. Өзү эркиндик деп түшүнгөн нерсени колдонуу менен Гоббс биз эркин болгон жана биз эркин болбогон учурлардын аралыгындагы айырмаларды ачып көрсөтөт жана биз иштеп жаткан нерселердин баардыгын зарыл деп эсептейт. Адам эркиндиги себептик зарылдык менен сыйышат деген жалпы көз караш көп учурда «жумшак детерминизм» деп аталат.
Гоббс адамдын эгоисттик (өзүмчүл) табиятын баса көрсөтөт, адам эреже катарында пайда же атак-даңктын урматы үчүн, башкача айткандабашкаларды сүйгөндүктөн эмес, өзүн өзү сүйгөндүктүн урматы үчүн аракет кылат. «Левиафанда» ал мындай деп жазат: «эгерде үч бурчтуктун үч бурчу квадраттын эки бурчуна барабар деген акыйкат кимдир бирөөнүн бийликке болгон укугуна же бийлик колунда тургандардын кызыкчылыгына карама-каршы келсе геометрия окуусу талашып- тартышып отурбай эле геометрия боюнча бардык китептерди өрттөп жиберүү менен сүрүлүп чыкмак» [Танд. чыгарм. 2-т. 133-6.].
Арал (Чүй району)
Калкы
Калкы - 990 киши.
Томас Гоббс
Гоббс коомдун маселеси тууралуу
Гоббстун философиялык доктринасында анын социалдык философиясы, адам, коом жана мамлекет жөнүндөгү окуусу чоң орун ээлейт. Социалдык философияга анын «Граждан жөнүндө» жана «Левиафан» деген трактаттары арналган. Өз доорунун бир катар гуманисттерин жолдоп, ал инсандын коомдук турмуштагы ролун баса белгилейт. «Левиафандын» XIII бабында Гоббс адамдардын «табигый абалын» сүрөттөп көрсөтөт. Өзүнүн табийгый абалында, башкача айткандажаратылышы боюнча, адамдар жөндөмдүүлүктөрү боюнча бири-биринен аз айырмаланышат. «Жаратылыш адамдарды дене-бой жана акыл жөндөмдүүлүгу жагынан тең кылып жараткан» [Танд. чыгарм. 2-т. 149-6.]. Дагы да жаратылыштын өзү жана адам да өзүнчө алганда жаман да, жакшы да болуп саналбайт. Табигый абалда ар бир индивид өз өмүрүн сактоо жана өлүмдөн качууга болгон табигый укугун ишке ашыра алат. «Бул турмуштун бактысы» ой-максатты ишке ашырууда дайыма ийгиликке жетишүүдө турат. Бирок бул бакыт эч качан бейпил ыракат боло албайт, анткени, дейт Гоббс, турмуш ой-максатсыз, сезимсиз жашай албайт. Биздин табийгый абалыбыз ушундай экен, көздөгөн максатыбызды карай бара жатып, биз башкалар менен, өзүбүзгө окшогондор менен жолугушабыз». Адам коопсуздукта жана тынчтыкта жашоо үчүн дайыма башка бирөөлөр менен кагылышып турат. Табигый абалында адамдар өзүн өзү сактоонун табигый мыйзамдарын гана жетекчиликке алат. Бул жерде ар бир адам күч колдонууга чейин баардыгын иштөөгө укуктуу. Буга окшогон абалды Гоббс «адам адамга карышкыр болгон» учурда «кимдир бирөөнүн кимдир бирөө менен болгон согушу» деп атайт.
Гоббс бул бактысыз абалдан чыгуунун жолун мамлекетти түзүүдөн көрөт. Өзүнүн керт башынын амандыгынын урматына, өлбөй тирүү жашоо үчүм коомдун ар бир адамы өзүнүн алгачкы эркиндигинин бир бөлүгүн суверенге өткөрүп берүүгө тийиш, суверен болсо тынчтыкты камсыз кылуу үчүн чексиз бийликти ишке ашырат. Индивиддер, ошентип, монархтын майдасына өзүлөрүнүн эркиндигинен ыктыярдуу түрдө баш тартат, монарх жеке өзү социалдык биримдикти камсыз кылат. Сыймыктуу, кубаттуу, бирок мерт боло турган, жердеги эң жогорку нерсе, бирок теңирликтин мыйзамдарына баш ийген мамлекет — Левиафан ушундайча пайда болот.
Күчтүү борбордошкон мамлекет бардык катышуучу индивиддердин ортосундагы коомдук келишим боюнча түзүлөт. Бул бийлик саясый тартипти жапа адамзаттын жашап турушун камсыз кылат. Коомдук келишим тынчтыкты «бир гана жол менен, атап айтканда, бүткүл бийликти жана күчтү бир адамдын колуна же көпчүлүк добуш менен бардык граждандардын эркин бирдиктүү эркке айландыра турган адамдардын чогулушунун колуна топтоо жолу менен» берет [Танд. чыгарм. 2-т.]. Суверендин бийлиги табийгый мыйзамдар менен чектелип турат, ал мыйзамдар тынчтыкка умтулуудан жана адилеттүүлүктү орнотуудан көрүнөт. Гоббс баардыгы болуп 12 табийгый мыйзам бар дейт, бирок алардын баары келип эле бир алтын эрежеде чагылышып көрүнөт: «бирөөгө кор каспа, кассаң өзүң түшөсүң». Бул моралдык максима туруктуу адамдык эгоизмди тизгиндеп турган маанилүү чектөө катарында чыгып, башка адамдардын эгоизми менен эсептешүүгө мажбурлап турган.
Гоббс мамлекет тууралуу
Мамлекеттин чексиз бийлиги Гоббс тарабынан адамдын жүрүм-турумуна да, анын көз карашына да таратылган. Мамлекеттик бийликке ошондой эле чиркөөлүк бийлик да баш иет. Бирок, ал кээ бир учурларда мамлекеттин, суверендин чексиз жогорку бийлигине каршы аракет кылуу мүмкүнчүлүгүн моюнга алат. Ал индивиддин өзүн өзү сактоого болгон укугун бузулбас укук катарында карайт, ошондуктан монархтын буйругу индивиддин турмуштук кызыкчылыгына карама-каршы келсе анда ал монархтын буйругу боюнча мамлекет үчүн салгылашка катышпай коё алат деп эсептейт. Гоббс берилген монархист болсо да, ар түрдүү формадагы чексиз мамлекеттик бийликтин болушу мүмкүн экендигин мойнуна алган.
Гоббс тарабынан түзүлгөн мамлекеттик бийликтин концепциясы көптөгөн маанилүү теориялык-практикалык жоболорду камтыйт. Ал мамлекет маданияттын жана коомдук турмуштун зарыл шарты ден көрсөткөм: «Мамлекеттен сыртта-кумарлыктын бийлиги, согун], коркунуч, кедейлик, арамдык, жалгызчылык, варварчылык, жапайылык, түркөйлүк, ал эми мамлекет ичинде: акыл-эстин үстөмдүгү, тынчтык, коопсуздук, байлык, адептүүлүк, коом, сыпайылык, билим жана кайрымдуулук бар».
Гоббстун социалдык философиясы көптогөн багыттар боюнча замандаштарынын тескери реакциясын пайда кылган: анткени ал адамды кыймылдагы материянын бир бөлүгү катарында караган, адам табиятынын жана табийгый абалдагы жашоо-турмуштун кайгылуу сүрөтүн тартып, суверендин чексиз бийлигин коргоп, суверендин бийлигинин теңирлик мүнөзүн танган жана башка.
Буга карабастан, Гоббстун идеяларынын тарыхый мааниси жана алардын кийинки турмушка тийгизген таасири зор. Алар өзүнүн эвристикалык маанисин бүгүнкү күндө да жоготкон жок. Анын мамлекет бийлиги жөнүндөгү концепциясы алда канча көбүрөөк кызыгууну пайда кылат. Бирок Гоббстун башка идеялары да көңүл бурууга жана иликтеп-үйрөнүүгө татыктуу, атап айтканда, анын семиотикалык идеялары аналитикалык философия боюнча адистер үчүн бир кыйла тарткылыктуу.
Гнус
Гнус - кош канаттуу кан соргуч курт-кумурскалардын жалпы аты. Гнуска чиркей, желимчи, көгөн, чымын ж. б-га кирүүчү курт-кумурскалардын 300дөй түрү кирет. Ал көбүнчө дарыялардын жайылмасында, көлмөлөрдө, жасалма сугат жерлерде көбөйөт. Гнустун кишиге жана жаныбарларга зыяны өтө чоң. Шилекейи териге дүүлүктүрүүчү таасир тийгизип, кычыштырат, ачыштырат, сезгентет жана денени ысытат. Теринин кычышканын, ачышканын басуу үчүн нашатырь спиртин же ичилүүчү соданы (0,5 чай кашык соданы 1 стакан сууга эритип) сүйкөө керек. Гнус өтө көбөйүп кеткенде кишилер жакшы эс албай, эмгек өндүрүмдүүлүгү төмөндөйт, өндүрүш кырсыктары көбөйөт. Андан сырткары кээ бир коркунучтуу оорулардын (безгек, желимчи ысытмасы, филяриоз жана башка) козгогучтарын таратат. Гнус жаныбарларды көп чакканда алар арыктап, сүтү азаят. Ага каршы күрөшүүдө Гнустун жумурткаларын, жетилген курт кумурскаларды жана алардын личинкаларын жок кылуу зарыл. К. Дезинсекция.
Жеке сактанууда качыруучу каражат-репелленттерди колдонуу, репеллент сиңирилген атайын кийим кийипжүрүү, жаткан жерге даки, тор тартуу сунуш кылынат. Репелленттерди колдонууда өтө сак болуу (көзгө, мурунга жана оозго тийгизбөө) керек.
"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты сценарий" номинациясы
"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты сценарий" номинациясы (англ. The Academy Award for Best Original Screenplay) - мурун жарыкка чыкпаган эң мыкты сценарийге ыйгарылат. Бул номинация 1940-жылы "Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты окуясы" номинациясынан (англ. Academy Award for Best Story) айрылып пайда болгон.
Айры куйруктар
Айры куйруктар (Milvus) - жырткыч куштардын карчыгалар уруусу. Узундугу 70 смге чейин. Куйругу кыска, учунун ортосу оюк (аты ушундан); 2 түрү бар, алар Евразия, Африка жана Австралияда кездешет; Кыргызстанда тоолордо жана өрөөндөрдө таралган. Тарп жана майда кемирүүчүлөр, куштар, кескелдириктер менен азыктанат. Жаратылышты тарптардан тазалоочу куш. Айры куйруктун чоң топтору жазында жана күзүндө учуп өтүшөт. Уясын токойлуу тоодогу бийик дарактарга же аскаларга салат. 2-3 жумуртка тууп, ургаачысы басып чыгарат.
Кара-Коюн суусу, Ат-Башы району
Кара-Коюн суусу – Ат-Башы суусунун сол куймасы. Ат-Башы районунун аймагы аркылуу агат. Узундугу 81 км, алабынын аянты 1820 км2. Ат-Башы кырка тоосунун батыш бөлүгүнүн Түндүк капталындагы Бел-Кара-Суу ашуусунан башталып, жазы өрөөн аркылуу түндүк-чыгышты карай агат. Суу бойлой созулуп жаткан тектирлердин бийиктиги 20–30 м. Кара-Коюн суусунун өрөөнү Ат-Башы өрөөнүнүн батыш бөлүгүн ээлейт. Алабынын деңиз деңгээлинен бийиктиги 2000–3100 м. Төмөнкү агымында нугунун өрөөнү саздуу келип, салааларга бөлүнүп, Ат-Башы суусуна куят. Жылдык орточо чыгымы 1,38 м3/сек. Эң чоң чыгымы июль–августта (40,3 м3/сек), эң азы февраль–мартта байкалат. Апрель–сентябрда кирип, октябрь–мартта тартылат. Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Ири куймалары: Бурган-Суу, Чойчап, Бел-Тепши (сол); Ичке, Таш-Рабат, Шырыкты, Баш-Келтебек (оң). Боюнда Кара-Суу, Казыбек, Ак-Талаа, Кызыл-Туу, Кара-Булуң, Дыйкан, Жаңы-Күч кыштагы жайгашкан. Сугатка кеңири пайдаланылат.
Артёмов кени
Артёмов кени — Украинадагы таш туз кени. Запасы боюнча (5 млрд одан ашык) дүйнөдөгү ири кендердин бири. Донецк облусундагы Бахмут жана Тара дарыясынын өрөөнүндө. Артёмов шаарына жакын. Курамында NaCl 97,7—98,7 %. 1871-жылы ачылып, 1881-жылдан жер астынан казылып алынат. Донецк туздуу бассейнинде, Славян-Бахмут синклиналында жайгашкан. Туздуу структуранын узундугу 45 км, туурасы 35 км. Пермь мезгилинде пайда болгон туздуу катмар 19 кабатты камтыйт. Алардын жалпы калындыгы 180 м. Калыңдыгы 12—50 м болгон 340 мге чейинки тереңдиктеги 3 кабаты өнөр жайлык мааниде; Артёмов кенинин тузу организмге өтө керектүү микроэлементтердин комплексине бай.
Тынымсеитова Жумакан
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Сыбызгы: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1961. – 133 б.
Нарын толкундары: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1963. – 35 б.
Гистаминге каршы дарылар
Гистаминге каршы дарылар - клетка, ткандардагы биологиялык активдүү зат - гистаминдин физиологиялык таасирин басаңдатуучу каражаттар (димедрол, супрастин, диазолин жана башка). Алар бронхтун, ичегилердин жылма булчуңдарынын спазмын жоготот, ткандардын күпчөгүн азайтат, аллергиялык реакдияны жеңилдетет жана башка Андан тышкары булар борбордук нерв системасына басаңдатуучу жана уктатуучу таасир берип, наркоздун, ооруну басаңдатуучу дарылардын таасирин күчөтөт. Ошондой эле сезгенүүгө каршы да таасири бар, Гистаминге каршы дарылар негизинен аллергия ооруларында, бронх астмасынын башталышында жана башка көп ооруларда колдонулат. Димедрол менен дипразиндин сеп алдыруучу таасири болгондуктан, транспорт айдоочуларга, станок менен иштегендерге иш убагында ичүүгө болбойт. Бул дарылар врачтын сунушу боюнча гана колдонулат.
Тынымсеитова Жумакан
Жалкоо таранчы: Ырлар. Кенже балдар үчүн. – Ф.: Кыргызокуупедмам-бас, 1963. – 23 б.
Эмгекти коргоо
Эмгекти коргоо — эмгек процессинде адамдын коопсуздугун, ден соолугун сактоо үчүн жагымдуу шарттарды камсыз кылуучу закон актыларынын, техникалык жана санитария-гигиеналык чаралардын системасы.
Тынымсеитова Жумакан
Соң-Көл дептери: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 101 б.
Эмгекти коргоо
Эмгекчилердин ден соолугун сактоо, коопсуз эмгек шарттарын камсыз кылуу, кесип ооруларын жана өндүрүштүк кырсыктарды болтурбоо мамлекеттин маанилүү иш-аракетинин бири. Биздин өлкөдө ар бир адамдын эмгектенүүгө, эс алууга жана ден соолугун сактоого укуктуулугу жөнүндөгү жоболор эмгек закондорунда (мисалы, Кыргыз Республикасынын эмгек жөнүндөгү закондор кодексинде) көрсөтүлгөн. Ал закондорго ылайык толук, толук эмес жана кыскартылган жумуш күнү белгиленген. Мекемелерде, ишканаларда, өндүрүштөрдө жумушчулар менен кызматчылардын толук жумуш убактысы жумасына 41 сааттан ашпоого тийиш. Кыскартылган жумуш күнү кесиптик зыяндуу шартта иштеген жумушчу, кызматчылар, жашы жете элек 15тен 18 жашка чейинки жумушчу, кызматчылар, ошондой эле мугалимдер, врачтар, инвалид - сокурлар жана башкалар үчүн белгиленет. Толук эмес жумуш күнү же убактысы администрация жумушчу же кызматчыны ишке алып жатканда макулдашылып чечилет. Ишкана, мекеме, уюмдардын администрациясы эмгекти коргоо боюнча нормативдик актыларда көрсөтүлгөн эмгек шарттарын камсыз кылууга, өндүрүштө травмага жол бербөөгө, коопсуздук техникасынын жаңы каражаттарын колдонуу, кесиптик оорулардын алдын алууга, санитария - гигиеналык шарт түзүүгө милдеттүү. Ошондой эле эмгекти коргоо боюнча эрежелер менен нормаларда коопсуз жана ден соолукка зыянсыз эмгек шарттарын түзүү, ишкана аймагын, өндүрүштүк жайларды максатка ылайык пайдалануу, жабдууларды туура иштетүү, технологиялык процесстерди туура уюштуруу, жумуш орундарын санитария-гигиеналык нормага ылайык күтүү жана башкалар талаптар камтылган. Коопсуздук техникасын жана өндүрүштүк санитарияны жакшыртуу максатында жыл сайын атайын каражат бөлүнөт.
Тынымсеитова Жумакан
Алтын топчу: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1974. – 11 б.
Эмгекти коргоо
Аялдардын организминин өзгөчөлүгүн эске алып, эмгек закондорунда кошумча жеңилдиктер көрсөтүлгөн, ошондой эле жаштардын, инвалиддердин эмгегин коргоо боюнча эрежелер белгиленген. Кош бойлуу жана балалуу аялдардын эмгегин коргоо боюнча атайын жоболор бар, кара Эне жана баланы коргоо.
Тынымсеитова Жумакан
Ыргактар: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 70 б.
Эмгекти коргоо
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Тынымсеитова Жумакан
Ата журт ыргактары: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 228 б.
Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 128 б.
Айга учуп барамын: Ырлар. – Б.: Адабият, 1991. – 20 б.
Жумакан. Тандалмалар. – Б.: Кыргызстан, 2000. – 375 б.
Книповичиялар
Книповичиялар (лат. Knipovtschia) – букачар балыктардын бир уруусу.
Наристе балдар
Наристе балдар — 4 жумадан 3 жашка чейинки балдар. Бул курак шарттуу түрдө эмчектеги (1 жашка чейин) жана 3 жашка чейинки балдар болуп айырмаланат. Бала 1 жаштан өткөндөн баштап күч жагынан гана эмес, акыл-эси да кире баштайт, өтө тетик болушат. Бул мезгилде эркек балдар менен кыздар бирдей деңгээлде өсүп, өнүгөт. Бир жаштан өткөндөн баштап, алардын салмагы жылына 2 — 3 кг, бою 11 —12 см, эки жаштан өткөндө салмагы 2 — 2,5 кг, бою 7— 8 см өсөт. Наристе балдардын териси назик келип, оңой жараланат, ошондуктан таза күтүү керек. Скелети кемирчектүү жана ийкемдүү келет. Бала бул мезгилде сөөгүнө күч келтирип көп кыймылдайт, ошол себептүү баланын кыймылына көз салуу керек. Баланын мебелин жана бут кийимин туура тандоо зарыл. Анын эмгеги (Эмчектеги бала) 1 —1,5 жаштан кечикпей катууга тийиш. Бир жаштан өткөндө баланын 12 сүт тиши жарылып, экиге толгондо 20 тиши чыгат. 2—3 жашка караган баланын дем алуу органдары жана жүрөк-кан тамыр системасы андан ары өөрчүп, ишке жөндөмдүүлүгү арта баштайт. Дем алуусу тереңдеп, минутасына 28—30 жолу дем алат, тамыры 110 жолу кагат. Баланын тамак сиңирүү органдары жетиле элек болот, андыктан анын тамак-ашы чоң кишиникинен айырмалануусу тийиш.
Нерв-психикалык абалы
Нерв-психикалык абалы (Бала психикасынын өөрчүшү) жана кыймылы да өнүгүүнүн үстүндө болот. 1 жаштан тартып бала өзү отуруп-турат, басууга аракеттенет; оюнчук менен эркин ойнойт. Көп сөздү түшүнөт. 30— 50 сөздү айта алат. Бир жарым жашынан тартып басканы тыңыйт, чуркагысы келет, топту кубалап ойнойт, карандаш кармап сүрөт тартууга аракеттенет, кооз сүрөттөрдү жакшы көрөт, тааныш буюмдардын, айбанаттардын атын атайт. Кашык кармап тамакты өзү ичүүгө, кийинип-чечинүүгө аракеттенет. 2—3 жашта өз алдынча тың басат, чуркайт, тепкичтен баса алат. Чоң кишилер менен жакшы сүйлөшөт, анча татаал эмес ырды жаттай алат, буюмдун өңүн жана формасын тааныйт. Өтө баамчыл болот, айланасындагыларга кызыгып, көп сурайт, сүрөт тартууну каалайт. Башка балдар менен чогуу ойногонду жакшы көрөт.
Тамактануусу
1ден 3 жашка чейинки баланын ичеги-карыны жакшы даярдалган тамакты гана сиңире алат, тамак менен түшкөн оору козгогуч микробдорду жок кыла албайт. Туура эмес тамактандырылган бала бул жашында ичеги-карын оорулары менен көп ооруйт (Диспепсия). Баланын өсүп жаткан организми белок, май, углеводдор, витаминдер жана туздар менен жетиштүү камсыз болуусу тийиш. Белоктордун жарымы жаныбарлардан алынышы керек (эт, балык, сүт, айран, кефир, жумуртка жана башкалар). Майды бала негизинен ак май, жумуртканын сарысынан алат. Майды көп берүүдөн баланын тамак сиңирүүсү начарлайт, тамак ичкиси келбей, арыктай баштайт. Балыктын майын врачтын көрсөтмөсү менен гана берүү керек (Итий). Углеводду 3 жашка чейинки бала суткасына 70—100 гдай алуусу тийиш. Ундан даярдалган таттуу тамакты көп жеген бала тез салмак кошот, бирок бул ден соолукка зыян. Андай балдар «борпоң» келип, көп ооруйт. Витаминдер жашылча, жемиштерде, акшактарда, боордо жана башкалар азыктарда көп болот. Балага жеңил сиңе турган уйдун, тооктун, коёндун кара кесек этин, сүт жана сүт азыктарын, нан, кара күрүч жана сулу ботко, ар түрдүү жашылча жана! жемиш, ширелерди берүү керек. Жумуртканы жумасына 1 — 2ден ашык берүүгө болбойт, аны көп жегенде айрым балдар экссудаттык диатез болот. Ошол себептүү 3 жашка чейинки балага шоколад, тооктун күчтүү сорпосун, апельсин жана мандаринди көп берүүгө жарабайт. Эттүү тамакты эртең менен, түштө берүү пайдалуу, анткени ал карында көпкө кармалып суусатат, баланын уйкусун качырат. Кечки тамакка ботко, сүт жана сүт азыктарын берүү жетиштүү. Этке кошуп жашылча берген жакшы. Баланы дайыма бир мезгилде тамактандыруу оң, бул шарттуу рефлексти пайда кылат. 1,5 жаштан тартып аны 4 маал тамактандыруу керек. Баланы беймаал тамактандыруу анын табитин начарлатат. Баланын табитин ачуу үчүн аны таза абада көп ойнотуу керек. Тамакты түрдүүлөп, даамдуу бышыруу зарыл. Эгер бала тамак ичкиси келбесе аны зордоо жарабайт, кийинки тамакка чейин күтүү оң. Баланын өз убагында заңдоосуна көз салуу керек, ич каткандан да анын табити начарлайт. Баланы тамак ичүүгө даярдоо да маанилүү: тамак ичүү ордун даярдап, колун жууп, мойнуна боркок байлоо керек. 1,5—2 жашар баланы дасторкон жайып, идиш ташууга үйрөтүүгө болот. Тамакты чачпай, таза жешке көндүрүү зарыл. Баланы коркутуп, ачууланып же алдап тамак жедирүү туура эмес. Эгер табити өтө начарлап кетсе врачка кайрылуу керек.
Күн тартиби
Кайсы курактагы балдар болбосун күн тартибине көнүүсү зарыл. Күн тартиби туура түзүлүп, так сакталганда гана бала тартипке көнөт. Күн тартиби баланын жашына, жеке өзгөчөлүгүнө ылайык түзүлүүсү тийиш. Баланы бир убакта уктатып көндүрүү керек. Эгер бала караңгы бөлмөдө, жымжырттыкта уктап көнсө, болор-болбос добуштан же жарыктан ойгонот. Маалынан эрте же кеч уктатса чыргоолонуп, көпкө уктабайт. Бала уктоого өзү даярдануусу — өзү чечинип, киймин тыкан жыйнап көнгөнү маанилүү. Баланы уктоого акырындап даярдоо (ойнотпой тынчытуу, заара кылдыруу, жуундуруу) керек. Уктатар алдында бөлмөнү желдетүү зарыл. Баланы керебетине жаткырып, эркелетип, анан бөлмөдөн чыгып кеткен оң. Аны терметип, жомок айтып берүү туура эмес, андан баланын мээ кыртышында козголуу пайда болуп, ал көпкө уктай албайт. Эгер тынч уктай албаса, чочуса врачка көрсөтүү зарыл.
Баланы багуу
Баланын бөлмөсү жарык болуп, дайыма желдетилип, температурасы 20°тай болгону жакшы. Баланын буюмдарын дайыма таза кармап, өз убагында чаңын ным чүпүрөк менен сүртүп туруу керек. Баланын өзүнчө керебети болушу тийиш. Анын асты жыгачтан жасалганы дурус, анткени эгер керебет ийилчээк болсо бала түз жата албай, омурткасы кыйшайып калуусу ыктымал. Баланы кичинесинен эле өзү жуунууга үйрөтүү зарыл. 3 жашынан өзү тишин тазалап, оозун чайкаганды үйрөнө алат. Баланы сууга түшүргөн сайын башын жууп, тырмактарын дайыма алып туруу керек. 2ге караган баланы 36°тагы сууга 8—10 мин., анан 10—20 мин. түшүрүү керек. 1ден 3 жашка чейинки баланы жумасына 2— 3 жолу киринтүү сунуш кылынат.
Дене тарбия
Баланын жашына ылайык тандалган көнүгүүлөр аны күч жагынан гана өстүрбөстөн, ден соолугун да чыңдайт, кыймыл-аракетин андан ары калыптандырып, жүрөк-кан тамыр системасын жана дем алуу органдарын өнүктүрөт.
Көнүгүү эртең менен тамактангандан 1 —1,5 саат өткөндө жасалып, баланы чарчатпагандай жеке өзгөчөлүгүнө ылайык тандалууга тийиш. 1—2 жаштагы балдар үчүн 5 —10 мин., 2—3 жаштагылар үчүн 10—15 мин. өткөрүлөт. Ар бир көнүгүүнү 2—6 жолу кайталап, бир орунда басуу, дем алуу көнүгүүлөрүн жасоо менен улам тыныгып туруу керек.
Денени чыңдоо
Бала айлана-чөйрөнүн терс таасирине чыдамкай болушу үчүн анын денесин чыңдоо зарыл. Денеси чың балдар түрдүү зыяндуу таасилерге, айрыкча ысык-суукка жакшы туруштук берет, жугуштуу оорулар менен аз ооруйт. Денени чыңдоонун негизги факторлору болуп күндүн нуру, суу, таза аба эсептелет. Баланын денесин чыңдоону анын жашына ылайык, үзбөй жүргүзүп, акырындык менен көндүрүү керек. Баштардан мурда врач менен сөзсүз кеңешүү зарыл.
Аба менен дене чыңдоо
Аба менен чыңдоонун негизги шарты — баланын бөлмөсүн дайыма жана жакшылап желдетүү. Суук мезгилде күнүнө 3 жолу желдетүү, жылуу мезшлде терезени же форточкасын дайыма ачык коюу сунуш кылынат. Жыл мезгилине жана баланын жашына ылайык аны таза абада сейилдетүүнүн мааниси зор. Кичине балдар күнүнө 283 жолу (бардыгы 1 — 3 саат), жайында көбүнчө эшикте болуусу зарыл, сыртка уктатуу абдан пайдалуу. Баланын кийими жыл мезгилине ылайык болууга тийиш.
Аба ваннасы
Аба ваннасы — денени аба менен чыңдоонун негизги жолу. Кышында ал жакшы желдетилген бөлмөдө (20°тан төмөн эмес температурада) жүргүзүлөт. Бул үчүн баланы акырындык менен чечиндирип көндүрөт: адегенде колу-бутун, анан белине чейин чечинтет (трусычан жана жеңил бут кийимчен коюу керек). Ар бир 3—4 күндө бөлмөнүн температурасын 1°тан төмөндөтүп, 15°ка түшүрөт. Жайында 20°тан төмөн эмес температурада сыртта жүрүү максатка ылайык. Адегенде 5 мин., анан 1 саатка жеткирүү керек. Аба ваннасын эртең менен саат 8ден 12ге чейин көлөкөдө өткөрүү жакшы, кыймылдуу оюндар же гимнастика менен коштолсо кызыктуу өтөт. Эгер бала үшүп, чыйрыга баштаса дароо токтотуп, жылытуу керек. Бардык убакта врач менен кеңешип туруу зарыл.
Күн ваннасы
Күн ваннасы 2 жашынан баштап, күн алыс эртең мененки тамактануудан кийин (саат 11 — 12де) өткөрүлөт. Адегенде 2 мин., кийин 20—30 мин. жеткирүү керек. Баланы жылаңачтап, бирок сөзсүз баш кийим, кара көз айнек кийгизүү зарыл. Күн ваннасынан кийин баланы көлөкөгө отургузуп, ным чүпүрөк менен сүртүү сунуш кылынат.
Суу менен денени чыңдоо
Суу менен денени чыңдоо эң оңой процедура болуп саналат. Буга күндөлүк жууну, сүртүнүү, бутту жуу жана башкалар кирет. Суунун температурасын адегенде 30°, анан 2—3 күндө 1°тан төмөндөтүп, 20°ка (1—2 жашка) же 18°ка (2— 3 жашка) түшүрөт. Колго нымдалган кыл торко мээлей кийип же жумшак сүлгү менен сүрткөн жакшы. Адегенде баланын бир колун сүртүп, ошол замат териси кызарганча кургата аарчыйт, анан экинчи колун, көкүрөгүн, курсагын, далысын жана башкалар сүртүү керек. Процедуранын башталышында суунун температурасын 34 — 35°, жума сайын акырындап төмөндөтүп, 25—26°ка жеткирилет. Андан кийин башка процедурага — чайканууга өтсө болот. Чайкануу 1,5 жаштан башталат. Аны жайында, ошондой эле кышында да жасоо пайдалуу. Жайында сыртта, суунун температурасы адегенде 34—36°, кийин акырындап 24—28° болот. Адеп сууну моюнуна, анан көкүрөгүнө, капталына, ийинине, кошу менен бутуна куят. Башына куюу жарабайт. Андан кийин жумшак сүлгү менен этти бир аз кызарганча аарчып кургатат. Кышында бул процедура ванна бөлмөсүндө өткөрүлөт. Баланын бутун уйку алдында жуу да пайдалуу. Баланы дарыяга, көлгө түшүрүүнү 2 жашынан баштоого болот. Сууга күн ачык кезде, абанын температурасы 24—25°, суунун температурасы 22—23° болгондо түшүрүү керек; адегенде 2—3 мин„ кийин 5—6 мин. созулушу тийиш.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Москва району
Москва району ― Кыргызстандын Чүй облусунун курамына кирген район. Райондун административдик борбору ― Беловодское айылы.
Курамы
Райондо 12 айыл аймагы бар :
Ацетальдегид
Ацетальдегид (уксус альдегиди, этаналь), СН3СНО – кескин жытуу, түссүз суюктук, мол. масс. 44,5, балкып эрүү t 123,5оС, кайноо t 20,2о ; тыгызд. d 420 0,783, күйүү жылуулугу (суюктук), 274,4 ккал/моль, от алуу t 35оС. Суу, спирт, эфир менен бардык көлөмдө аралашат. Касиеттери альдегидге окшош, альдолдук конденсация реакциясына оңой кирет:
2СН3СНО  СН3СН(ОН)-СН2-СНО. Минералдык к-талар катышуусунда суюк тример-паральдегидге (СН3СНО)3 жана кристаллдык тетрамер-метальдегидге (СН3СНО)4 полимерленет. Бул эки полимерди күкүрт к-тасын кошуп ысытканда А. пайда болот. Алуунун ыкмалары: этиленди окистендирүү (катализатор СuСl2/РdСl2); 95оС сымап туздары катышуусунда ацетиленди гидратациялоо (Кучеров реакциясы):
А. уксус к-тас, уксус ангидри, этилацет, хлораль жана башка заттар өндүрүүдө колдонулат.
Артикуляция (музыка)
Артикуляция (музыка) - музыкалык аспапта ойноодо жана ырдоодо добуштарды ырааттуу аткаруу ыкмасы. Аткаруучулук өнөрдө артикуляция маанилүү роль ойноп, бир нече түргө бөлүнөт: 1) легато - бир үндүн (добуштун) үзүлбөй экинчи үнгө өтүшү; 2) стаккато - музыкалык аспапта ойноодо жана ырдоодо үндөрдү үзүп-үзүп аткаруу; 3) портаменто - бир үндөн экинчи үнгө жай, динамикалык жагынан созулуңку бир калыпта ойноо менен өтүү; 4) глиссандо - бир үндөн экинчи үнгө тез өтүү.
Нарколепсия
Нарколепсия (байыркы грек тилинен νάρκη — селейип калуу, түш жана λῆψις — туталак (приступ)) — капысынан уйку басып кармаган оору.
Пайда болгон себептери
Ал кээ бир жугуштуу оорудан (эпидемиялык энцефалит, безгек жана башкалар), баш травмасынан пайда болот. Кээде ага мээдеги шишик себепкер, айрым учурда нарколепсия тукум кууйт. Уйку басуу анча көп убакытка созулбайт. Суткасына ал бир нече жолу уйкуга шарт болбогон учурда деле (тамак ичкенде, сүйлөп жатканда, туруп турганда жана башкаларда) кармайт. Өзү же акырын тийип койсо эле ойгонуп, андан кийин сергип калат. Оорунун экинчи белгиси — булчуңдардын бошоңдошу. Анда түнкү, кээде күндүзгү уйкудан кийин киши эс-акылында болсо да кыймылдай албай калат, ал учурда абдан коркуп кетет. Оору 1—30 мин. созулат. Кээде галлюцинация коштойт. Нарколепсия менен жабыркаган ооруларда зат алмашуунун, эндокрин системасынын бузулуулары кездешет. Нарколепсия менен көбүнчө жаш кезде ооруп, улгайган сайын азаят. Оору өнөкөт түрдө өтөт.
Дарылоо
Дарылоодо анын негизги себебин жоюуга көңүл бурулат. Оорулуу кезеги менен эс алууга мүмкүн болгон жумушта иштөө керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Мэрхы-Хэй-Кы дарыясы
Мэрхы-Хэй-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ратта дарыясынын оң жээгинен 74 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 43 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чатхэм Тауншип (Нү-Жерси)
Калкы - 10452 киши. Болжолдуу аянты - 24.2 км². FIPS коду — 34-12130.
РКП(б) Каракол- Нарын округдук 1- конференциясы
РКП(б) КАРАКОЛ – НАРЫН ОКРУГДУК 1-КОНФЕРЕНЦИЯСЫ 1925-жылы 11–13-мартта Каракол шаарында өткөн. Конференция облустук партбюро менен округдук комитеттердин иши, айыл-кыштактагы партиялык иштер жөнүндөгү маселелерди талкуулаган жана тиешелүү чечимдерди кабыл алган. Партияга кедейлер менен батрактарды кабыл алууга жетишээрлик көңүл бөлүнбөй жаткандыгы белгиленген. Эмгекчилердин арасында, партиялык айрым ячейкаларда бай-манап жана кулактардын таасирин жоюу эң маанилүү милдеттерден деп эсептелген. Конференцияда партиялык иштерди жакшыртуу боюнча конкреттүү чараларды белгилеген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Каарман (искусство)
Каарман (character, кээде "көркөм чыгарманын каарманы" (англ. fictional character) катары кездешет) - искусствонун кайсы бир чыгармасынын (роман, пьеса, телевизиондук сериал же тасма) эң негизги ролду ойногон адам же башка бир жандык. Каармандар реалдуу же ойдон чыгарылган болот, ушундай учурларда "ойдон чыгарылган" менен "реалдуу" каармандардын айырмачылыктары мүнөздөлүп берилет.
Грек тилинен келген χαρακτήρ сөзү, англис тилинде Стүарттардын Реставрациясынан келип чыккан, бирок бул сөз 1749-жылы жарыкка чыккан "Том Жонс" (англ. Tom Jones ) чыгарманын пайда болушунан кийин гана кеңири колдоно баштаган. Ошол жылдан соң "актер ойногон оюн" деген ой пайда болуп өнүгө баштаган. Театр же тасмада ойногон каарман "адам болуу иллюзиясы" дегенди билдирет. Адабий чыгармаларда болсо каармандар окурмандарга чыгарманын маанисин жана сюжеттерин түшүнүүгө жардам беришет. 18-кылымдын аягынан баштап, "образга кирүү" - актерлордун мыкты роль аткаруусуна колдонулган фразасы болуп келген. 19-кылымдан бери актерлордун каармандын ролун ойноосу же жазуучулардын каарманды сүрөттөшү "мүнөздөмө" деп аталат.
Белгилүү бир класс же топтун өкүлү болгон каарман "түр" деп аталат. Каармандардын түрлөрү экиге бөлүнөт: "бир канча каармандар тобу" жана "жеке көз карандысыз каармандар". Мисалы, Генрик Ибсендин "Гедда Габлер" (англ. Hedda Gabler, 1891) жана Август Стриндбергтин "Мисс Жүли" (англ. Miss Julie, 1888) чыгармаларынын каармандары коомдо белгилүү бир класска жана жыныска караштуу, каармандар ортосунда болгон кагылышуулар идеалогиялык мүнөздүү.
Каарманды мүнөздөш үчүн аны чыгармадагы баардык каармандар менен болгон мамилесинин анализ кылыш керек. Каармандын жеке статусу башка каармандар менен курган бир ирет каршылыктардан (проаритикалык, прагматикалык, тилдик жана проксимдик) улам анык болот. Каармандар жана окуяда болгон аракеттердин ортосундагы байланыштар коомдогу жылыштарды жана анын адам индивидуалдуулугу, өз өзүнө баа берүү жана коомдук түзүлүшү жөнүндөгү ойлорун улам жылдырып тарыхый түрдө өзгөрөт.
"Алтын глобус" сыйлыгынын "Драма жанрындагы эң мыкты тасма" номинациясы
1951-жылдан баштап, "Алтын глобус" сыйлыгынын "Драма жанрындагы эң мыкты тасма" номинациясына (англ. Golden Globe Award for Best Motion Picture – Drama) татыган тасмалардын тизмеси берилген. Чет өлкөлүк басма сөздүн Голливуд ассоциациясы (англ. Hollywood Foreign Press Association, HFPA) АКШ киноиндустриясындагы кабарчылардын уюму болуп эсептелет бирок Түндүк Америкадан тышкары бир башка ири уюмга көз каранды.
Берилген жылдар сыйлык тапшырылган жылдарды эмес, тасмалар жарыкка жыккан жылдарды белгилейт.
Гипопаратиреоз
Гипопаратиреоз - калкан сымал бездин жанындагы без гормонду (паратгормонду) аз бөлүшүнөн болгон оору. Ал безди алып таштаганда же калкан сымал безге операция жасаганда анын жабыркашынан болот. Бул учурда кальций алмашуу, ичеги-карын жолунда кальцийди сиңирүү бузулат, канда кальций азайып, нерв системасы начарлайт, булчуңдар түйүлөт, тиш бузулат жана башка Анын башталышы көп билинбей кээде кол, бут муздап, денеде бир нерсе жөргөлөп жүргөнсүп сезилет. Кош бойлуулук, этек кир убагы, уулануу, инфекция, ысык жана башка ооруну күчөтөт. Гормон жана витамин менен дарылайт.
Нашатырь спирти
Нашатырь спирти — аммиактын суудагы 10%түү эритмеси.
Баяндамасы
Кескин жыттуу тунук, учма суюктук.
Таасири
Аны менен дем алганда дем алуу жана кан тамырларды, кыймылдаткыч борборлорун дүүлүктүрөт. Ошондуктан, аны эстен танууда, ичкилик менен ууланганда жыттатат же 100 мл сууга 5—10 тамчы кошуп ичкенге болот.
Терс таасири
Нашатыр спиртине ууктуруулуп калса ичи өтүп, кусуп, ичи ооруп, коллапс менен ооруп, мурду бүтүп, тамагы шишип, жөтөлүп, тарамыш тартышып өлүп да калышы мүмкүн. Гидроксида аммонийдин өлгүдөй өлчөмү 10—15 г.
Кемпир-Тоо
Кемпир-Тоо - Алайкуу кырка тоосунун меридиан багыттай жаткан бир тармагы. Терек-Тоо менен Тар ойдуңунун аралыгында 30 мдей созулат. Орточо бийиктиги 3900 л, эң бийик жери 5600 л. Түндүктөн түштүккө карай бийиктейт. Тар ойдуңунда бор, палеоген мезгилдеринин кызыл түстүү конгломераттарынан турган аскалар (Торгой, Курбу, Чоң-Дөбө, Байкулу, Чоң-Үңкүр), түштүк бөлүгүндө акиташ теги, сланең, гранит тектеринен турган тик капталдуу тоолор (Кемпир, Ат-Жайлоо, Муз-Тоо жана башка) мүнөздүү. Түндүк-чыгыш капталы тик, түштүк-батышы жантайыңкы. Байыркы муз каптоонун издери (тайпак жондор, тео карындуу чуңкурлар жана башка) кездешет. Түштүк бөлүгү мөңгүлүү (Муз-Тоо, Ат- Жайлоо жана башка).
Түндүк-чыгыш капталына токойлуу талаа (2600—2800 л), шалбаа (2800—3900 л), карагай токою (2600—3200 л), түштүк-батышына талаа (2600—3000 л), токой (2800—3200 л), шалбаа (3000—3900 л) жана кар мөңгүлүү ландшафт алкактары мүнөздүү.
Өрмөкчүлүк
ӨРМӨК СОГУУЧУЛУК (өрмөкчүлүк) — Элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн бир түрү. Бул — өрмөк аркылуу ийрилген жиптен турмуш-тиричиликке ылайыкташкан ар кандай буюмдарды жасоо ыкмасы. Албетте, мал чарбачылыктуу кыргыздын көркөм өнөрүндө чыйратылган жиптен түрдөнтүп таар согуп, андан буюм жасоо аракеттери да укмуштай өнүгөт. Согулган таардын эң жөнөкөй түрүн «кара таар» дейт. Бул эришине аркак жипти жүгүртүү менен эле жүзөгө ашат. Таарга кооздук берүү жүгүртүлгөн жиптин ар түрдүүлөп күзүктөлүшүнө байланышат. Өрмөк менен бүткөн буюмдардын көлөмдүүсүнө жана адимисине жерге төшөлүүчү, дубалга тартылуучу «шалча» кирет. Боз үйдүн ички жасалгасы жана сызма — боочуларына «тегирич», «уук тизгич», «кереге чалгыч», «үзүк боо», «туурдук боо», «жел боо», «кереге таңгыч», «саканак таңгыч», өңдүүлөр кирет. Үй буюмдары: «кап», «куржун», «ат жабуу», «такта жабуу», «көпчүк», «ээрге салгыч», «баштык, «жембаштык» жана таар кийим-кечелер да бүткөрүлгөн.
Таар кооздолуп да, кооздолбой да согулат. Анын көркөм түрү «терме» («кара терме»), «кажары» (букары) терме жана «беш кеште» деп бөлүнөт. Таардын мындай түрлөрүн кыргыз жергесинин бардык аймактарынан жолуктурабыз. Ал эми Түштүк Кыргызстанда Талас, областысынын айрым жерлеринде «кажары» (букары), «беш кеште» согуу ыкмасы мүнөздүү болсо, кара терме Ысык Көл», Нарын тарапта мыкты өнүгөт.
Өрмөк согуучулук элибиздин мал чарбачылыгына тыгыз байланышып, байыртан берки көркөм кол өнөрчүлүктүн кооз түрүнө киргендиктен мындан таар согуу ыкмаларында элдик аймак боюнча айырмачылыктар бар.
Таар буюмдарынын татаал жана кооз түрлөрүн жаратууда чеберлер элдик оймочулардай жекече чыгармачылыктагы «кыял» чабыты менен «фантазиясына» анча чоң маани беришпеген. Албетте, түр түшүрүп, өрмөк согуу көркөм өнөрдүн бөлөк тармактарына караганда баш катырма жагдайы да баамдалат. Мында башка уздардай «оюм-чийим» чыгармачылыкта анча колдонулбайт. Айткандай, дароо көкүрөккө жаттап, тал жиптердин бири-бири менен чаташтырбай, көчөттү дапдаана берүүсү аркылуу гана өрмөкчүлүк өнөрү баамдалат.
Кыргызда «кыйначу адамыңа өрмөк соктур же төө кайтарт» — деген кеп бар. Ушундай татаал аракеттен улам ушул сөз чыкканы көрүнүп турат. Таң аткандан баштап (өрмөк адатта, ак жайда, узун күндө курулат) күрөң күүгүмгө чейин какайып, өрмөкчүлөр өрмөк үстүндө отурушат. Ошондой түйшүк аркылуу көз алдында кулпунган адими буюмду бир колдон чыгаруу бир гана биздин элибизден чыккан уздарга таандыктай сезилет. Буга жеринен кутмандуу кыргыздын кыз-келиндери баштарын тигип коюп, түк жаземдебей, чарчабай-чаалыкпай баса отурушкан.
Өрмөкчүлүктө «кило» дегендин ордуна «түйдөк жип», «түрмөк жип» деген өлчөм колдонулат. Түрмөк ар кандай көлөмдө келет. Орточо түрмөктө төрт-беш ийик жип болот. Жипти жоон ийирсе, андан шалча, кап, куржун өңдүү таар согулат. Ал эми төө чепкендин, үртүктүн, ат жабуунун жибин ийрүүдө, албетте, кылдаттык керек. Буларга таңдай түшүрүлө согулат. Ат жабууда терме көчөттөр түшүрүлөт.
Өрмөкчүлүктө оболу күзүктөлгөн ар бир тал жиптин эсеби тапатак алынат. Аны чеберлер жадыбалдай жатка билишет. Ошондо канча кг жүн, канча түйдөк жип кетээринен алар жаңылбайт. Кайсы өңдү чалганда кандай түр менен кетээри өрмөкчүлүктө айдан ачык билинет. Ал эми өрмөктү адеп курган кезде анын күзүгүн кармаганда да жиптин ар бир талынан жаземделбейт.
«Терип-согуу» өрмөктөгү жиптердин талын санап, эриш-аркакты айкалыштырын өткөрүү аркылуу таар буюмуна бир кооздукту (көркөм көчөттү) түшүрүү дегендик. Терип-согуунун татаал ыкмасы түрдүү жиптерден турган эришке байланышат. Кээде өрмөкчүлүктө эки түр менен эле терип соксо, жети-сегиз өңдөгү жипти бир учурда чаташтырбай кармоо ыкмалары да бар.
Азыр атайын боз үй көтөрүүгө байланыштуу өрмөкчүлүк жергебизде өнүгүүдө. Өрмөктө так эсеп керек. Өрмөкчү өрмөккө олтуруудан мурун ага түшүрүүчү көркөм көчөттөргө атайын ой толгоо жүргүзүп, тере турган түрдү алдын-ала элестете алат. Берилүүчү кооздукту так билбей, өрмөк башталгандан бүткөнгө чейин тал кайра-кайра курулай эле санай берүү өрмөкчүлүктүн табиятына сыйбайт. Мурунтан арбын согулуп, таанымал болгон эл ичиндеги эски көчөттөрдүн кандайын көрбөсүн карап отуруп, аны жазбай баштап кетүү өрмөкчүлүктүн наркы болот. Ал эми кагазга гана түшкөн ар кандай жаңы көркөм көчөттөрдү жаземдебей шыр терип согуп кетүүгө өнөрдүн салттуу жөрөлгөсү керек. Терип-согууда өрмөктү так күзүктөө зарыл.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Коата
Коата (лат. Ateles geoffroyi) – узун шыйрак маймыл.
Айсберг
Айсберг (англ. iceberg, голл. Ijsberg; ise, ijs муз, berg - тоо) - океан менен деңиздерде калкып жүргөн же алардын тайыз жеринде токтоп калган муз тоо. Ал материк муздарынын четтеринен омурулуп бөлүнүшүнөн пайда болот. Көлөмүнүн 83-90%и суу астында; суу үстүндөгү бөлүгүнүн орточо бийиктиги 5 мден жогору, Арктикада 70 м, Антарктидада 100 м. Узуну жана туурасы бир нече кмге жетет. Ири айсбергдер Антарктика, Канадалык Арктика аралында жана Гренландияда көп пайда болот. Айсберг деңиз катнашуусу үчүн опурталдуу (мисалы, 1912-ж. «Титаник» жана 1959-ж. «Хедтофт» кемелери айсберг менен болгон кагылышуу). Түндүк Атлантикада айсбергке байкоо жүргүзүү боюнча «Муздагы күзөт» кызматы иштейт.
Жаңы Мир (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Жаңы Мир — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Кабакуш айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 30 киши. Почта индекси — 453189, ОКАТО коду — 80248818002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы: