cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баткен өрөөнү
Жайгашкан жери
Баткен районун аймагында. Түштүктөн түндүккө карай 60 кмге созулат. Туурасы 24 км, таманынын абсолюттук бийиктиги. 900–1500 м. Аянты 270 кмдей. Б. ө. Өлмөс жана Бужум тоолорунун аралыгындагы алкым аркылуу түндүгүнөн Исфара-Лейлек ойдуңуна кошулат. Өрөөндү түштүгүнөн Байтак (бийиктиги - 1829 м), Тешик-Таш (2025 м), Кара-Таш (2038 м), батышынан Баткен (1331 м), Бужум (1377 м). Ак-Өтөк (1490 м), Досталык жана Сүргүнтаңгасы (1388 м), түндүгүнөн Кы-Ңыр-Адыр, Паран (985 м), чыгышынан Ак-Таш тоолору курчайт. Жеринин бети түндүктү көздөй жантайыңкы, бир аз күдүрлүү; тоо этектери кургак сайлар менен тилмеленген. Курчап жаткан тоолор силур жана карбон мезгилдеринин сланец, акиташ теги, кумдук, алевролит, конгломерат, өрөөндүн таманы неоген м-н антропогендин шагыл, конгломерат, кумдук, чопо, кумай ж. б. тектеринен түзүлгөн.
Климаты
Климаты континенттик, жайы узак, кургак, кышы кыска; кар аз түшөт. Июлдун орточо температу расы 25°С, январдыкы —5°С. Жылдык жаан-чачыны 100–300 мм.
Негизги суулары
Чет-Булак, Кара-Булак. Табигый чөл, жарым чөл жана кургак талаа ландшафты адамдын чарбалык таасиринен аябай өзгөргөн (айрыкча түндүк жагында). Боз топурактуу.
Өсүмдүктөрү
Табигый өсүмдүктөрдөн шыбак, баялыш, бетеге ж. б. кездешет. Өрөөндө мал чарбасы, багбанчылык, жүзүмчүлүк, тамекичилик өнүккөн. Гидромелиорация иштери жүргүзүлүүдө. Өрөөндүн эконо-микасында Төрткүл суу сактагычынын мааниси зор.
СССРдин 50 жылдыгы
СССРдин 50 жылдыгы — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Бешкент айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 603 киши.
Тилме
Тилме (француз тилинен rouge — кызыл) (латын тилинен erysipelas)  — теринин, кээде былжыр челдин сезгениши менен мүнөздөлгөн жугуштуу оору.
Себептер
Стрептококк козгойт. Козгогуч денеге айрылган, тытылган, жабыркаган тери аркылуу кирет. Кээде сыздоок жана башкалар ириңдүү жаранын кабылдоосунан пайда болот.
Түрлөрү
Тилменин бир нече түрү белгилүү.
Симптомдору
Адатта оору капысынан катуу кармайт. Оорулуунун эти ысып (39 — 40°), чыйрыгат, башы ооруп, кээде кусат. Катууланганда эсин жоготуп, жөөлүйт. Теринин жабыркаган жери шишип, оттун жалынындай кызарып, чыңалып чыгат, кармаганда ооруйт. Ага жакын жайгашкан лимфа түйүндөрү чоңоёт. Оорунун алгачкы белгилери билинери менен врачка кайрылуу керек. Врач керектүү дарылоону сунуш кылат. Өз билгендей үйдө дарыланууга (компресс коюуга, йод, түрдүү майларды сыйпоо) болбойт, себеби сүйкөгөн май теринин өңүн өзгөртүп, оорунун диагнозун коюуга жолтоо болот. Тилме бир эле жерде бир нече ирет кайталашы мүмкүн.
Алдын алуу
Оорунун алдын алуу үчүн кокусунан сүрүлгөн, тытылган терини, майда жараат болсо тезинен йод менен сүртүү зарыл (Жара). Ар бир адам терини таза кармап, аны жабыркоодон сактоосу талапка ылайык. Муну өзгөчө тилме менен ооруп айыккан адам эсинен чыгарбашы зарыл. Тилме анча жугуштуу болбосо да оорулууга жакындоого, жараатты кармалоого болбойт. Оорулууну баккандар колун самындап жууп, спирт менен сүртүп, тазалап турууга тийиш.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Чоң Тумуяс дарыясы
Чоң Тумуяс (Тумуяс) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Тумуяс дарыясынын оң жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыйша-Тоо
Кыйша-Тоо — топоним. Көкөтөйдүн ашынан кийин ашты Манас өзү билип, өзү башкарды деп нааразы болгон алты кандын Манаска жиберген элчилери басып өткөн жер:
Алты азамат аттанып,
Жолго түшүп шаттанып
Кыйша-Тоо сеңирин
Кыдырып өтүп айланып (Сагымбай Орозбаков, 4. 18).
Географиялык реалияда Кашкар аймагындагы тоо.
Уулжан
Уулжан — это имя обозначает душа мальчика. Под этим именем девочки рождаются красивыми умными и милыми.
Ыргак (ритм)
Ыргак (ритм) – кандайдыр бир иш-аракеттин белгилүү бирдей убакытта кайра-кайра кайталанып турушу. Турмушта бардык нерсенин ыргагы болот, маселен жүрөктүн согушу, күн менен түндүн алмашышы, суунун агымынын бирдейлиги, толкундун кыймылы ж.б. Мына ушул ыргак бузулганда нормалдуулук сакталбайт, жүрөктүн бирдей сокпошу адамдын дартын билдирет, демек, ыр ыргагынын бузулушу ырдын ырдык касиетин жоготот. Ырды ыр кылган ушул – ыргак. «Ритм – ырдын негизги күчү, негизги кубаты» (В. Маяковский). «Ак учук бердим саптап ал» десек ал ыр болгон жок, ошого дагы сап улайлы: «анан аны үйүңө алып кет», деле ыр болгон жок, себеби биринчи саптагы ыргак дагы кайталаныш керек эле, андай болбогондуктан ыргак бузулду. Ыргак калыбына келиш үчүн «ак учук бердим саптап ал» деген сөз айкашына «ак шумкар бердим таптап ал» дегенди кошкондо ыргак пайда болду да, эми ырга окшоду. Ыргак ар бир тилдин ички тыбыштык, грамматикалык, стилдик мыйзамдарына байланыштуу түзүлөт. Ыргак – жер шарындагы тилдердин баарында жазылган, айтылган ырларга мүнөздүү көрүнүш, бирок аны түзүүнүн каражаттары ар биринде ар башка. Ал узун жана кыска муундардын айкалышынан, муундардын санынын бирдейлигинен, басым муундардын айкалышынан жана муун менен басымдардын катышынан түзүлөт. Ушуга карап дүйнөлүк ыр түзүлүшүнүн төрт системасы ажыратылып келүүдө.
Уулжан
Күйүккөн экен ошо деп,
Ыргак (ритм)
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Уулжан
Уулжан берип ичинен
Эски дартын буздуруп,
Жазылып жаткан андан көп (Кол жазмалар фондусу, 572инв., 516-б.) — деп, сүрөттөлөт. У. же улжан дары чөп катары кыргыз элдик медицинасында кеңири колдонулуп келген. Ошол элдик медицинадагы У. жөнүндөгү маалымат көркөм формада эпостон орун алган.
Уулжан (Ferula kuhistanica) – чайырлар уруусуна кирген өсүмдүк түрү. Көп жылдык чөп, бийикт. 150-180 смге жетет. Тамыры жоон, тик ылдый өсөт. Сабагы катуу, жоон, киргил кызыл, түп жагы эски жалбырактардын сабагы менен курчалган, жогору жагы көп бутактуу, ошондуктан өсүмдүктүн жалпы формасы шар сымал. Жалбырагынын уз. 15-30 см, үч ирет тилкелүү, жалпы формасы жүрөк сымал. Чатырча топ гүлгө чогулган, гүл сабы түрдүү узундукта, чатырчасынын жалпы диаметри 10-15 см. Желекчелери сары түстө, мөмөсү сүйрү, жалпак, көп кырдуу, киргил-кызыл түстөгү кутуча. Кыргызстандын Алай, Туркестан, Кыргыз, Суусамыр, Фергана тоолорундагы боздоңдо, тоонун таштак, кумдак беттеринде, өзөндөрдө, кээде шалбааларда кездешет. Кыргызстандан тышкары Иранда, Индияда, Гималайда кездешет. Сабагында, мөмөсүндө, тамырында эфир майы бар. У. илгертеден эле эл арасында ашказан, айрым жараат ооруларын дарылоодо  колдонуп келген. Ошондуктан эл арасында “Уулжан болсо уулум өлбөйт эле” деген макал бар.
Эвфемизм
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Табигый чайырлар
Табигый чайырлар — өсүмдуктөр нормалдуу фиэиологиялык алмашуу процессинде жана аларды сактоодо бөлүп чыгаруучу заттар. Т. ч. ийне жалбырактуу (карагай, арча сыяктуу) өсүмдүктөр негизги компонентин түзөт (65%). Тропиктик өсүмдүктөр алар менен өтө бай. Сууда эрибейт; спирт, эфир, эфир майларында жана башка органикалык эриткичтерде эришет. Т. ч. ар түрдүү класска кирген химимялык бирикмелерден турат: 1. Резинол жана чайыр к-талары — түссүз кристаллдар; эркин түрүндө канифолдо кездешет. 2. Чайыр спирттери же резинол, ошондой эле резинотаннол; алар эркин түрүндө же эфир түрүндө кездешет. Элеми чайырынан кристаллдык резинол, мисалы, a- ж-b-амирин С30Н50 О бөлүнүп алынган. Резинотаннол түстүү аморфтук зат болот. 3. Индиференттүү заттар же резендер; алардын химимялык жаратылышы аз изилденген. Алар конц. к-та жана щелочтор таасирине туруктуу келет. Кээ бир табигый чайырларда резендер саны көп болот, мисалы, акакта 70% жакын. Т. ч. мурда өтө кеңири колдонулуп келген, бирок кийинки мезгилдерде алар синтет. чайырлар менен алмаштырылган. Азыр да медицина, парфюмерия, өнөр жайда колдонулат.
Жаңгарт, суусу
Жаңгарт - Жети-Өгүз районунун аймагындагы суу, Ак-Шыйрактын оң куймасы. Какшаал кырка тоосунун түндүк капталынан агып түшөт. Узундугу 25 км алабынын аянты 360 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 3700 м. Эң бийик жери 5390м. Суу куралуу облусуна кирет. Жаңгарт өрөөнүнүн төрүндөгү мөңгүлөрдөн башталып, түндүк-чыгышка карай бийик тоолуу капчыгай аркылуу агат. Алабында, жалпы аянты 169,0 км2 келген 48 мөңгү бар.
Ири куймалары
Сууктөр (оң), Тозмо-Сай, Ак-Сай, Сары-Төр (сол)жана башкалар.
Жылдык орточо чыгымы
3–4 м3/сек, эң көбү июнь–июлда, эң азы февралда байкалат. Суук-Төр суусу кошулгандан кийин түндүккө карай бурулуп, Ак-Шыйрак суусуна куят.
Ишмердүүлүк
<br/ >
Ишмердүүлүк (Философия)
Ишмердүүлүк – адам коомунун жашоо формасы; курчап турган дүйнөнү өзгөртүү жана өзүн өзү өзгөртүп түзүү максатын көздөгөн субъекттин активдүүлүгүнүн көрүнүшү. Ишмердүүлүк аң-сезимдүү мүнөзгө ээ; ал коюлган максаттан, пайдаланылган каражаттардан, алынган натыйжадан жана процесстин өзүнөн турат. Философияда Ишмердүүлүк принциби антикалык ойчулдар тарабынан эле иштелип чыккан. Албетте, ал өз дооруна жана аны иштеп чыккан философтордун көз караштарынын өзгөчөлүктөрүнө ылайык өзгөчөлүү мүнөзгө ээ болгон. Мис., адамдагы Ишмердүүлүктүн башаты катары Платон материалдуу жана идеалистүү уюткулардан реалдуу дүйнөнү жараткан Демиург (кара: Демиург) түшүндүрүлгөн. Кайра жаралуу доорунун философтору Ишмердүүлүк жана анын натыйжалары деп адамдын маңыздуу күчү менен жөндөмдүүлүктөрүн аташкан. И. принциби классикалык немец философиясында кеңири өнүктүрүлгөн. Марксисттик философия коом менен таанымдын жашоосунун жана өнүгүүсүнүн негизи катары практика түшүнүгүн атоо менен Ишмердүүлүккө карата жаңыча көз карашты сунуш кылган. Ишмердүүлүктүн түрү көп. Анын негиздүүлөрү болуп төмөнкүлөр эсептелишет: 1) материалдуу практикалык Ишмердүүлүк (жаратылыш менен коомду өзгөртүп түзүү), 2) идеалистүү рухий Ишмердүүлүк(таанымды, анын ичинде илимди, көркөм чыгармачылыкты, адеп-ахлак эрежелерин өнүктүрүү). Ишмердүүлүк субъектилери боюнча социалдык (топтук) жана индивидуалдуу (жекече) түрдө болушу мүмкүн. Өзгөртүп түзүүнүн мүнөзү боюнча Ишмердүүлүк  түн репродуктивдүү (кайрадан түзүү) жана продуктивдүү (жаңыны жаратуу) деп аталган эки тибин айырмалоого болот. Ишмердүүлүк өзү үчүн зор мааниге ээ белгилүү бир табигый же социалдык системалардын шарттарында жүрөт. И. принциби илимий таанып билүүдө (психологияда, педагогикада, лингвистикада ж. б.) кеңири пайдаланылган Ишмердүүлүк жобосунун (ишмердүк басым) негизинде жатат.
Ишмердик (Педагогика)
Ишмердик - адамга гана таандык болгон касиет; анын негизинде активдүүлүгү, б. а. адамдын өзүнүн турмуштук талаптарын канааттандырууга багытталган максаттуу активдүү аракети. Адамдын жашоосун жана инсан катары калыптанышын шарттаган Ишмердүүлүккө баарлашуу, оюн, эмгек жана окуп-үйрөнүү (учение – билим алуу) ж. б. кирет. Булар психология, курактык психология илиминде изилденген. Пед. психологиянын маалыматтары б-ча баланын ар бир жаш курагында Ишмердиктүүлүктүн белгилүү бир түрү басымдуулук кылат. Мектепке чейинки куракта оюн ишмердүүлүгү, кенже окуучуларда окуп-үйрөнүү ишмердүүлүгү жетектөөчү болуп эсептелинет.
Ишмердикти ни окуп-үйрөнүү мында билим алууга үйрөнүү (учение учиться) деген мааниде каралып, балада башталгыч класстарда калыптанышы керек, окуучу конкреттүү билимге эле эмес, аны өз алдынча өздөштүрүү ыгына ээ болуусу тийиш. Окуп-үйрөнүү Ишмердик 3 негизги компонент белгиленет:
1-компонент И-тин башталышы – окуучу тапшырманын максатын түшүнүп, аны ишке ашыруунун шартын аныктап, план түзөт. 2-компонентинде предметтин мазмуну чагылдырылып, ар кандай иш-аракеттер жүргүзүлөт. Иш-аракеттер 2 топко бөлүнөт: буюмдар менен болгон иш-аракеттер (мис., сүрөттөр, схемалар же реалдуу буюмдар жана алардын моделдери менен иштөө) жана ой жүгүртүү иш-аракеттери. Ой жүгүртүү иш-аракеттери катары логикалык операцияларды (анализдөө, синтездөө, салыштыруу, аналогия түзүү, жалпылоо) жана татаал интеллектуалдык билгичтиктерди (байкоо жүргүзүү, образ түзүү, моделдештирүү, өзгөртүп түзүү ж. б.) алса болот. Окуп-үйрөнүү Ишмердикти адамдын турмуштук иш-аракетинин негизи, ал тургай аспабы катары каралат. Андыктан, кенже окуучулардын окуп-үйрөнүү Ишмердиктинн калыптандыруу алардын өз алдынча таанып-билүү жөндөмдүүлүктөрүн өнүктүрүүнүн негизги шарты болот. Ишмердикти таанып-билүү – ишмердиктин бул түрү окуп-үйрөнүү Ишмердиги менен тыгыз байланышта болуп, андан өнүгүп чыгат: окуп-үйрөнүү И-ги билим алуунун аспабы катарында максатты түшүнүүгө, пландаштырууга, түрдүү иш-аракеттерди жүр-гүзүүгө, жыйынтыктоого багытталып, конкреттүү предметтин материалында жүргүзүлүп, таанып-билүү Ишмердигине айланып, (трансформацияланып) окуучуда билим, билгичтик, көндүм-дөрдүн калыптануусун камсыз кылат, б. а. окуп-үйрөнүү Ишмердиги - аспап, таанып-билүү И-ги анын жыйынтыгы болуп, бири-бирине сиңип, бир бүтүн процессти түзөт. Ишмердикти окууга дилгирлик Окурмандык көркөм табит, окурмандын жекече пикири – окурмандык ишмердиктин натыйжасы, анын көрсөткүчү үч баскычтан турат.
II. Мында ишке ашырыла турган идея белгилүү болсо да, аны ишке ашыра турган каражат көрсөтүлбөйт, же болбосо белгилүү каражаттарды пайдалануу менен бир идея жаралат. Демек, мында экөөнүн бирөө белгилүү да, бирөө белгисиз. Экинчи баскычка көндүмгө айланганга чейинки жогоруда көрсөтүлгөн иш-аракеттерге кошумча текстти өзгөртүп түзүү, тексттеги жыйынтыкка башкача жол менен келүү, текстти улантуу, макал-лакаптарды пайдаланып текст түзүү сыяктуу иш-аракеттерди кошууга болот.
III. Үчүнчү баскычта идея да, аны ишке ашыра турган каражат да белгисиз. Буга тексттеги автордун чеберчиликтерин көрө билүү, андан өзү үчүн жаңылыктарды ачуу, мурда аткарылбаган жаңы деңгээлдеги өз алдынча текст жаратуу кирет. Текстти кабылдоо менен текст жаратуу бекем ширелишип, ушул үч баскычты басып өтүп окурмандык ишмердикти түзөт. Окурмандык ишмердиктин негизги көрсөткүчү болуп эмоциялуу баалуулук мамилелеринин тажрыйбасы аркылуу жаралган окурмандык көркөм табит, окурмандын жекече пикири эсептелет.
Ишенимдүү адам
Ишенимдүү адам – тапшырма берүү келишиминин тарабы, ал бөлөк тараптын (тапшырма берүүчүнүн) атынан жана анын эсебинен укук иш-аракеттерин жүзөгө ашырууга милдеттенет. И. а. тарабынан түзүлгөн бүтүмдөргө байланышкан укуктар менен милдеттер тапшырма берүүчүгө гана тикелей тийешелүү болот.
Мрясим (Карайыдель району, Башкыртстан)
Мрясим — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Урюш-Битуллин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 351 киши. Почта индекси — 452365, ОКАТО коду — 80234884013.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мусулманкул
Мусулманкул (1794–1852) – Кокон хандыгындагы кыргыз менен кыпчактардын таасирдүү төбөлү, хандыкта аталык. Анжияндык кыпчактардан чыккан. Мусулманкул кетментөбөлүк кыргыздардын жээни, ошол эле учурда күйөө баласы да болгондуктан, аны кыргыз төбөлдөрүнүн бир тобу жактаган. 1843-жылы Мусулманкул менен Шады датканын ордодогу кутумунун натыйжасында айтылуу Нүзүп бий өлтүрүлүп, Шераалы хандын бийлигин Мусулманкул иш жүзүндө өз колуна топтогон. Алайлык кыргыз төбөлдөрү Мусулманкулдан бийликти тартып алыш максатында Шераалыны өлтүрүп, такка Алим хандын уулу Шах-Мурадды отургузушкан. Жети (же 11) күн өтпөй Мусулманкул аны кулатып, Шераалынын Жаркынайымдан төрөлгөн тун уулу 14 жаштагы Кудаярды хан көтөрүп (бул окуя 1845-ж. болгон), өзүн аталык жарыялап, мамлекеттеги бийликти толук колуна алган. 1844–53-жылдары Мусулманкул баштаган кыргыз-кыпчак төбөлдөрүнүн бийлик талашуу күрөштөрүнүн натыйжасында Түндүк Кыргызстанда Кокон бийлигин чыңоо, орус баскынчылыгына каршы туруу маселелери экинчи орунда калган. Мындай абал Россиянын Кыргызстанды каратышына кыйла жеңилдик түзгөн. Мусулманкулдун бийлигине каршы алайлык Алымбек датка баштаган кыргыздар гана эмес, ошол кездеги Ташкендин кушбеги Нармамбет кыпчак да оппозицияда болгон. 1850–51-жылдары Нармамбет ташкендик казак, таластык, чүйлүк кыргыздардын бий-манаптарын колго алуу менен абалын бекемдеп, Мусулманкулга ачык каршы чыккан. Аны ордодо да бир топ өзбек, кыргыз, а түгүл кыпчак феодалдары колдошкон. Мусулманкулдун күчтөрү менен анын каршылаштарынын чечүүчү салгылашуусу Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш жагындагы (Анжиян менен Балыкчынын аралыгында) Былкыллама деген жерде 1852-жылы күз айларында болгон. Бул салгылашууда эки тараптан бир нече миңден адам өлүп, ал Кокон тарыхындагы кандуу кагылышуулардын ирилеринин бири болуп эсептелет. Бул оор салгылашуу Ку-даяр хан өзү баштаган күчтөрдүн кыпчактарды жеңиши менен аяктап, Мусулманкулга нааразы кыпчак феодалдары аны ханга кармап беришкен. Кудаяр хан Мусулманкулду дарга астырып, Кокондогу гана эмес, бүтүндөй Фергана өрөөнүндөгү кыпчак калкын тукум курут кылууга буйрук берген. Натыйжада, 1851–52-жылдары Фергана өрөөнү боюнча 20000ден ашуун кыпчак кырылганын изилдөөлөр ырастайт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Балдак (медицина)
Балдак — бут же омуртка ооруларында же кокустатып алганда басууну жеңилдетүүчү таяк. Балдак оорулуу буттан (же омурткадан) күчтү колго өткөрүүгө мүмкүндүк берет. Балдактын колтукка таянычтуу жана кол менен кармап карууга таянуучу эки түрү болот. Биринчиси ажыратма конструкцияда болуп, оорулуунун боюна жараша өзгөртүүгө болот. Мындай балдак катуу жыгачтан же металлдан жасалат. Ал эки фигуралуу таяктан туруп, колтукка жөлөй турган, сырты кийиз же тери менен капталган таянычы, орто жеринде бурама менен туурасынан бекиген кармоо үчүн туткасы бар.
Балдактын түрү
Фигуралуу таягы төмөн жагынан таяныч таягына эки бурама менен бекийт. Балдактын бийиктигин таяныч таягын өйдө ылдый жылдырып тууралайт. Балдак өтө бийик же жапыз болбошу керек, өтө бийик Балдак колтуктун терисин жоорутуп, нервди жана кан тамырды бузат. Жапыз балдак менен басуу кыйын болуп, киши тез чарчайт. балдактын 2-түрү ажырабайт, кишинин боюна жараша металлдан жасалат. Анын кыймылдабаган сабы жана карууга такай турган чыканак такоосу булгаары менен капталган. Мындай балдак күчтүү кишилерге ыңгайлуу. Балдакты колдонуу ыкмаларын врач жана айыктыруучу физкультуранын инструктору тааныштырат.
Байты-Булак, көрүстөн
БАЙТЫБУЛАК КӨРҮСТӨНҮ – эрте темир дооруна таандык Төлөк-Куртка жолунун жээгинде жайгашкан сегиз таштуу көрүстөндөр. Эстеликтин диаметри 7 метр.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Анау маданияты
Анау маданияты - энеолит жана коло дооруна (биздин заманга чейинки 5-3-миң жылдык) таандык археологиялык маданият. Ашхабадга (Түркмөнстан) жакын жердеги Анау кыштагынын атынан аталган. Ал маданиятка таандык дөбөчөлөрдү алгач А. В. Комаров 1886-жылы, кийин америкалык геолог Р. Пампелли 1904-жылы, немец археологу Г. Шмидт жана башка изилдешкен. Изилденген бир нече дөбөдөн чийки кыштан салынган курулуштардын дубалдарында жазуулардын калдыктары, жез буюмдар, карапа идиштер, аялдардын жана айбандардын айкелдери, адамдын сүрөтү, арстан, грифон (канаттуу жырткыч куш) тартылган үч бурчтуу мөөр, кооздук буюмдар жана башка табылган. Бул археологиялык табылгалар Орто Азия элдеринин айрым урууларында дыйканчылыктын эрте пайда болгондугун далилдейт. Археологдор тарабынан Намазга - Дөбө, Геоксюр, Кара-Дөбөдө жүргүзүлгөн казуулар Анау маданиятын түзүүчүлөрдүн тарыхын үйрөнүүгө кошумча маалыматтарды берүүдө. Бүгүнкү күндө Анау маданиятынын 30га жакын эстелиги белгилүү.
Галина Ахунбаева
Ахунбаева Галина Николаевна (1932-ж. т., Россиянын Тамбов ш. - 1972, Фрунзе ш.) - Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1967). Бир эле мезгилде 1969-71-ж. М. Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайында, Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунда педагог болуп иштеген.
Орто Азия республикаларынын жана Казакстандын жаш oпepa ырчыларынын конкурсунда биринчиликти, лауреаттыкты жеңил алган. КМШ өлкөлөрүндө жана Германияда, Польшада гастролдо болгон. Медалдар жана грамоталар менен сыйланган.
Алаптустар
алаптустар (Alaptus)  - сиркечил чабарман жаргак канаттуулардын эн майда бир уруусу.
Галина Ахунбаева
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Бунгур дарыясы (Аба куймасы)
Бунгур — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Аба дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эгиз уйкаш
Эгиз уйкаш же жупуйкаш – биринчи сап менен экинчи сап, үчүнчү сап менен төртүнчү сап жуп-жубу менен үндөшүп келген уйкаштык. Схемасы: а-а-б-б. Мисалы, Ийнемдин учун майтардым, (а) Бүгүн бир короо кайтардым. (а) Ийнемдин учун түзөттүм, (б) Бүгүн бир короо күзөттүм (б) (Элдик ыр)
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Гармо мөңгүсү
Гармо мөңгүсү - Батыш Памирде, Илимдер Академиясы кырка тоосунун батыш капталындагы дендрит тибиндеги мөңгү. Узундугу 30,4 км, аянты 115 км2; этеги 2980 мге чейин түшөт. Мөңгүнүн тилинин басымдуу бөлүгү морена менен капталган.
Кыйыр Сөз
Кыйыр Сөз — «Манас» эпосунда көп учурда каармандардын айткан сөзү ал кандай айтса, дал ошондой кайталанбастан манасчы тарабынан өзгөртүлүп, бирок жалпы мааниси бурмаланбай берилет. Мисалы, Чоң казаттагы бир эпизоддо Коңурбайга Ушаңдын айткан сөзүн Сагымбай Орозбак уулу тике сөз түрүндө эмес, К. с. катары айттырат:
Өтпөгүн дедим мен деди,
Өлөт белең сен деди,
Кой дегенмин мен деди,
Коркот белең сен деди.
Өзгө адам ага бара албайт,
Алмамбетти кетирбей,
Өзүң кармай бер деди (Сагымбай Орозбаков, 4. 303) же Алмамбеттин төл сөзү мындайча К. с-гө айландырылат:
Ал жерде Алмаң кеп айтып, Аңдагын, баатыр деп айтып, Калдык жакын калаага, Кагышып калып капырга Калбайлык кара балаага (Сагымбай Орозбаков, 4. 254).
Эпизод
Эпизоддордун көптүгү, жыштыгы боюнча «Манас» дүйнөлүк көркөм маданиятта уникалдуу көрүнүш. Э-дордун арбындыгы чыгарманын көлөмдүүлүгү менен гана аныкталбайт, биринчи кезекте окуя-кырдаалдардын алмашуусу, биримдиги, байланышы зарыл. Э. негизинен жардамчы жана негизги Э-го ажырымдалат. Мисалы, «Чоң казат» бөлүмү Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча «Жети кан куралып, Манаска кылмак болуп кеңешкени», «Элчилердин Манаска барып учураганы» деген сыяктуу негизги Э-дордон турат да, алардын ичинде да майда, жардамчы Э-дор болот. Манасчылар эл арасына чыгып, «Манас» айтканда мына ушундай негизги Э-дорду айтып, баштап, аны соңуна жеткире айтышкан.
Харрисон (Огайо)
Калкы - 7487 киши. Болжолдуу аянты - 9.7 км². FIPS коду — 39-33838.
Талаа шпаттары
Талаа шпаттары – жаратылышта тоо-тектери курамында кездешүүчү заттар группасы Т. ш. курамына алюминий жана кремний оксиддеринен башка К, Nа, жана Са оксиддери кирет. Мисалы, кадимки Т. ш. же ортоклаз формуласы K2O×Al2O3×6SiO2. Т. ш. айдагы тоотектер 50 %, магма тоотектери 60 % түзөт. Т.ш. курамы анын үч системасынын (NaAlSi3O8-KAlSi3O8-CaAl2Si3O8) компоненттери өз ара катышына карай аныкталат (б.а. Na, K, Cа, чанда Ba алюмосиликаты б-ча). Курамында кошумча катарында B,Sr, Pb, Fe, Li, Rb, Cs, Eu ж.б. болот. Структурасынын негизин Al, Si түзөт. Курамы боюнча акиташ-натрийлүү алюмосиликаты же щелочтуу (ортоклаз, микроклин,) аз санда калий-барийлүү (цельзиан, гиалофан) Т.ш. деп ажыратылат. Т.ш. курамы жана структурасы рентгенография методу менен аныкталат. Т.ш. негизинен түссүз, бирок кошумча аралашмасы болгондуктан, өңү боз, кызгылт, жашыл, каралжын келет. Катуулугу МООС шкаласы боюнча 6-6,5, салыштырма масс. 2,5-2,8. Тоо-тектеринин классификацияланышы негизин Т.ш. түзөт. Карапа, айнек, фарфор, фаянс ө. ж-да, курулушта каптоочу материал катары (лабродорит), айрым түрлөрү (амазонит, олигоклаз) кооздук таш катары колдонулат.
Ишенимдүү жак
Ишенимдүү жак – 1) депутаттыкка талапкер, шайлоо бирикмеси, шайлануучу кызматка талапкер тарабынан шайлоо өнөктүгүндө жардам көрсөтүүгө, өзгөчө шайлоо алдындагы ишчараларда алдынала үгүт-насаат иштерин жүргүзүүдө жардам көрсөтүүгө тартылган жаран; 2) кудуретсиздикти жоюуда же кайра уюштурууда анын мүлкүн башкаруу үчүн кредиторлордун чогулушунда шайланган же арбитраж тарабынан дайындалган кызыкдар эмес жеке же юридикалык жактар; нотариуста күбөлөндүрүү менен ишенүүчү өзү үчүн белгилүү иштерди аткарууну тапшырган адам; 3) ишеним катка, мыйзам көрсөтмөсүнө же мамлекеттик, болбосо жергиликтүү өзалдынча башкаруу органынын ыйгарым укук актысына негизделүү менен, ыйгарым укук күчү аркылуу башка бир жактын атынан жана тапшыруусу боюнча (ишенүүчүнүн кызыкчылыгы боюнча) келишим түзүүчү жак.
Качура Тоосу
Качура Тоосу — Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Кулун көлүнүн түндүгүндө, Кулун жана Каракулжа сууларынын аралыгында кеңдик багытта 34 кмге созулуп жатат. Туурасы 10 км. Орточо бийиктиги 3800-4000 м, эң бийик жери 4497 м. Кыры аскалуу жана мөңгүүлү, капталдары тик, капчыгай, кокту-колотуу.Батыш бөлүгүнө талаа жана шалбалуу талаа (2300-2500 м бийиктике чейин), шалбаа-токой-бадалдуу (2500-2900 м), субальп жана альп шалбалуу талаасы (2900-3300 м), андан жогору субнивалдык суук чөл жана гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Кылжейрен
Кылжейрен— «Манас» эпосунда Мурадылдын күлүгү. Көкөтөйдүн ашындагы ат чабышта байгеге чабылган (Сагымбай Орозбаков, 3. 155).
2. Кылжейрен — Алмамбеттин Кытайдан кеткенден Манаска барганга чейин минип жүргөн аты (Сагымбай Орозбаков, 2. 307).
Аксакалка (дарыя)
Аксакалка — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын оң жээгинен 1555 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алектис
алектис (Alectis) - ставрида тукумундагы балыктардын бир уруусу, булардын өкүлү - узун канат (A. ciliaris) алектис.
Лыхы-Яха
Лыхы-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лыхи-Паха булуңу орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Анафeма
Анафeма (грекче anathema - каргыш) - кудайдын атынан каргоо, эң жогорку жаза катарында чиркөөдөн чыгаруу. Халкиндондо бүткүл ааламдык собордо киргизилген. Ал ар түрдүү тармактагы чиркөөлөр тарабынан саясий максат үчүн, диний террордук курал катары прогрессивдүү, демократтык кыймылдарга каршы колдонулган. Россиялык православиялык чиркөөдөн: И. И. Болотников, С. Т. Разин, Е. И. Пугачев, декабристтер жана башкалар анафeма алышкан. 1918-жылы патриарх Тихон Совет бийлигин анафeмага берген. Азыркы мезгилде Ватикан саясий жана идеологиялык кысым көрсөтүш үчүн колдонот. Чиркөөдөн башка кыймыл менен байланышса динчилдер да чыгарылат.
Гарибальди Жузеппе
Гарибальди Жузеппе - (4.7.1807, Ницца шаары -2.6.1882, Капрера аралы) Италиянын элдик баатыры. Рисоржименто улуттук-боштондук кыймылдын жол башчысы, генерал. Катардагы матростон 1832-ж. «Эвридика» соода кемесинин капитандыгына чейин өсүп жеткен. 1833-жылдан «Жаш Италия» уюмуна мүчө болуп кирип, улут азаттыгы үчүн күрөшкө аралашкан. Революциячыл иши үчүн өлүм жазасына сыртынан өкүм кылынган да, Түштүк Америкага эмиграцияга кетип, он жыл бою Рио-Гранди менен Уругвай республикаларынын көзкаранды эместиги үчүн күрөшкөн. 1848-1849-ж. Италиядагы революция алдында өз жерине кайтып келген. Революция жылдары Австрия-Италия согушуна катышкан. Ал Рим республикасын түзүүгө (9-февраль, 1849-ж.) жетекчилик кылып, Римди коргоону уюштурган. Республика кулаганда 4 миң адамдан турган отряд менен Венециядагы революцияга жардамга барган. Ушул жүрүштө ал душман колуна түшүп, чет элге сүргүнгө айдалган. 1849-54-ж. сүргүндө жүргөн. Австрия-Италия-Франция согушунда (1859) да ыктыярдууларга командачы болуп, 1860-ж. «Миңчилердин» жүрүшүн жетектеп, Сицилиядагы элдик көтөрүлүшкө катышкан. Натыйжада Италиянын түштүгү Бурбондор бийлигинен бүт бошотулган. 1870-1871-жылдардагы Франция-Пруссия согушунун учурунда француз республикачыларынын тарабында согушкан. Гарибальди Италияны азат кылуу жана бириктирүү маселесин өзүнүн өмүрлүк иши деп эсептеген. Ал венгрлердин, поляктардын, гректердин улуттук боштондук кыймылына тилектештигин билдирген. Элинин боштондугу үчүн күрөшкө өмүрүн арнаган Гарибальди италян элинин улуттук сыймыгына айланган. Италиянын дээрлик ар бир шаарында анын ысмында көчө бар.Адабият: Лурье А Гарибальди. 1807-1882. М., 1957; Невлер (Виллин) В. Дж. Гарибальди. М., 1961.
Димитровка (Сузак району)
Димитровка — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Таш-Булак айыл аймагынын курамындагы айыл. Райондун борбору Сузак айылынан 7 км Түндүк-чыгыш тарапта. Жалал-Абад темир жол бекетинен 2 км. Деңиз деңгээлинен 750 м бийиктикте жайгашкан. Кыштак 1930-ж. негизделген. Калкы 2844 (2006); негизинен тамекичиликте эмгектенип, мал чарбасы менен алектенет. Орто мектеп, ФАП жана башка бар.
Калкы
Калкы - 2 866 киши.
Васильевка (Кожух куймасы)
Васильевка (2-Васильевка) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кожух (Чоң Кожух) дарыясынын сол жээгинен 55 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гармония
Гармония - (гр. harmonia байланыш, ырааттуулук, шайкештик) архитектурада курулуштун жеке бөлүктөрүнүн өз ара ылайыкташып, өлчөм катышы шайкеш келип, келишимдүү болушу. Архитектуралык гармония ой-идея менен бирге жаралып, имараттын масштабдуулугун, элементтеринин ыргагын, жаратылыш менен байланыш композициясын түзөт. Музыкада тондордун бир үндөшүүгө келүүсүнө жана үндөшүүнүн ладдын шартына карай катары менен жайгашуусуна байланышкан музыканын маанилүү каражаты. Гармонияда аккорддордун мааниси чоң; аккорддордун алмашуусу менен анын ладдык, гармониялык функциялары, ошондой эле үн өрчүгүү мыйзам ченемдери аныкталат. Гармония обонго шайкеш келүү менен аны байытып, угумдуулугун арттырат. Гармония элементтери, айрыкча каденциялар жана модуляциялар, музыкалык форманы түзүүдө маанилүү роль ойнойт.
Еврокөрүнүү балдар ыр сынагы 2014
Еврокөрүнүү балдар ыр сынагы 2014 -
Азербайжан манаты
Азербайжан манаты — Азербайжан Республикасынын акча бирдиги. 1 манат = 100 гяпикга тете.
Алеохаралар
алеохаралар (Aleochara) - стафилин тукумундагы коңуздардын бир уруусу.
Эзоп тили
Эзоп тили б.з.ч. 6-кылымда жашап өткөн байыркы грек тамсилчиси Эзоптун атынан калган. Ал кул болгон. Жазган чыгармаларында өз оюн түз бере албай каймана түрдө берген. Бул тамсил жанрына мүнөздүү өзгөчөлүк болуп саналат. Тамсилчилер адамдарды түз мааниде бербей алардын ордуна ар түрдүү жандыктарды, буюмдарды пайдаланышып, аларды адамдар сыяктуу ой ойлоого, сүйлөөгө, психологиялык ар түрдүү кырдаалдарда көрүнүүгө жөндөмдүү кылып көрсөтүшкөн. Мына ушул сүрөттөөнүн ыгы эзоп тили же тамсил тили деп аталып келе жатат. Ошондой эле цензурадан коркуп жашыруун жазылган ар кандай жанрдагы чыгармалар да ушундай аталып келген.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Кайрагач, Лейлек району
Кайрагач (Кайрагач) — Кыргыз Республикасынын Баткен облусун Лейлек районундагы айыл. Бешкент айыл округу составына кирет.
Ишкана
Ишкана – КР жарандык мыйзамдары боюнча жарандык укуктардын өзгөчө объектиси, ишкердикти жүзөгө ашыруу үчүн пайдаланылуучу мүлк комплекси. И. курамына, эгер мыйзамда же келишимде башка жагдайлар каралбаса, анын ишмердиги үчүн пайдаланылуучу жер участокторун, имаратты, курулмаларды, жабдууларды, инвентарларды, чийки заттарды, продукцияны талап кылуу укуктарынын карыздары, анын ишин айырмалоочу белгилерди (фирмалык аталышты, товардык белгилерди) жана башка өзгөчө укуктары менен кошо баардык мүлктөрдүн түрлөрү кирет. И. бүтүндөй же анын бир бөлүгү соода-сатык, күрөө, ижара, буюм укуктарын белгилөө, өзгөртүү жана токтотуу менен байланышкан жана башка бүтүмдөрдүн объектиси болушу мүмкүн.
Кайрагач, Лейлек району
Деңиз деңгээлинен 620 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Исфана шаарынан 72 км түндүк -чыгыш тарапта. Пролетарск темир жол бекетинен (Тажикстан) 50 км. Кыштак 1896-ж. негизделген. Калкы 2332 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана бар.
Калкы
Калкы - 2 553 киши (2009).
Мухаммед Садык Кашгари
МУХАММЕД САДЫК КАШГАРИ (1740–1849) – уйгур тарыхчысы, адабиятчысы, акыны жана ойчулу. Ар кыл жанрдагы 18ден ашуун эмгек жазган.
Анын «Адаб ас-саалихиин» («Адал өрнөк адамдардын адеби») китеби Орто Азиядагы медреселерде окуу куралы катары колдонулган. Ал Табаринин жана Мырза Мухаммед Хайдардын тарыхый эмгектерин уйгур тилине которгон.
1768–69-жылдары уйгур тилинде жазган «Тазкира-йи хожаган» («Кожолордун өмүр баяны») эмгегинде кашкарлык кожолордун жана кыргыздардын 17–18-кылымдын 60-жылдарына чейинки тарыхын чагылдырган. «Тазкира-и азизан» («Азиз инсандардын баяны») деген да эмгеги бар.
Йена ийрими
Йена ийрими – А. В. жана Ф. Шлегелдер, Новалис, И. Г. Фихте, Ф. В. Шеллинг, Ф. Шлейермахер, Л. Тик өңдүү Йена шаарында (айрымдары Берлинде) жашаган немец романтик философтору тарабынан 1798–1801-жылдары ишмердүүлүк жүргүзгөн ийрим. Аталган түзүү, искусство, философия, илим жана дин телегейи тегиз мүнөздө жуурулушкан универсалдуу жаңы маданияттын идеалын жаратуу, өтө жалпы символизмдин, романтикалуу ирониянын ж. б. идеалары сыяктуу эрте романтизмдин философиялык-эстетикалык теориясын иштеп чыгышкан.
Майлы-Суу көмүр кени
Майлы-Суу көмүр кени - Ош облусунун Ленин районунда. Майлы-Сай шаарынан 10км түндүк-чыгышта, Майлы-Суу менен анын сол куймасы Сары-Бээнин аралыгында жайгашкан. Кен илгертен илгертен белгилүү. 1962-жылга чейин казылып алынып турган. 1972-жылы жаңы карьер участкасын табуу максатында кайрадан изилденген. Кен аймагын юра мезгилинде пайда болгон кумдук, алевролит, чопо, гравелит чөкмө тектер түзөт. Алардын жалпы калыңдыгы 275м түзөт. Көмүр кеңдикке жакын багытка созулган антиклиналдык түзүлүштүн канаттарындагы чөкмө тектердин арасында эки катмарды түзүп жатат. Астыңкы калыңдыгы 10мге, үстүнкүсү 2мге чейин. Көлдүн күлдүүлүгү 10%, таш көмүрдүн Д маркасына кирет. Жылуулук берүү энергиясы 27,16мДж/кг. запсы 15млн. т.
[[Category:География]
Көлсуу
Көлсуу — Какшаал тоо тизмегинин бир тармагы – Сарыбелес тоосундагы көл.Аксайдын оң куймасы – Көккыянын алабында, деңиз деңг. 3514 м бийиктикте жайгашкан. Ураган тоо тектердин өрөөндү бөгөп калышынан пайда болгон. Аянты 4,5 км2, тереңдиги 20 мге чейин, суукуралуу аянты 488 км2. Өрөөндүн формасын кайталап түндүктөн түштүктү карай 5 кмден ашык созулуп жатат. Туурасы 800–1000 м. Агып чыккан суу Көлсуудеп аталып, Көккыяга куят. Алабында жалпы аянты 2,7 км2ден ашык мөңгүлөр бар.
Колба дарыясы (Серта куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Ишкана сатуу келишими
Ишкана сатуу келишими – сатуучу, ал өзү башка бирөөгө беришке акысы жок укук жана милдеттерден башка, ишкананы бир бүтүн комплекс катары сатып алуучунун менчигине өткөрүп берүүгө милдеттенген соода-сатык келишиминин өзгөчө түрү. Фирмалык аталышка, товардык, кызмат көрсөтүү белгилерине, сатуучуну жана анын товарларын, жумуштарын жана кызмат көрсөтүүлөрүн айырмалоочу башка каражаттарга укук, ошондой эле ага лицензиянын негизинде гана тийиштүү болгон айырмалоо каражаттарына укук, келишимде башка жагдайлар каралбаганда гана өтөт. Сөзсүз жазуу жүзүндө болуусу, мамлекеттик каттоодон өтүүсү И. с. к. өзгөчөлүгү болуп саналат.
Бабаев, Дөөлөтбай Бабаевич
Бабаев Дөөлөтбай Бабаевич, педагогикалык илимдердин доктору, профессор, Кыргыз билим берүү академиясындагы педагогикалык кадрлардын квалификациясын жогорулатуу, даярдоо жана кайра даярдоо борборунун директору
Өмүр жолу
Бабаев Дөөлөтбай Бабаевич 1952-жылы Жалал-Абад областынын Сузак районуна караштуу Кедей-Арык кыштагында туулган. 1968-жылы орто мектепти аяктаган. Ошол эле жылы Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун физика-математика факультетинин «физика» адистигине кирип, аны 1972-жылы аяктаган.
Эмгек ишмердиги
1972-жылдан 2005-жылга чейин Ош мамлекеттик университетинде улуу лаборант, окутуучу, улуу окутуучу, доцент, профессор, кафедра башчысы, департаменттин директору, ОшГУда проректор  болуп эмгектенген. 1979-1982 жылдары СССР педагогика илимдер академиясынын алдындагы окутуунун мазмуну жана методдору илимий изилдөө институтунун аспирантурасында окуган. 1984-жылдын 1-ноябрында аспирантураны аяктагандан кийин Санкт-Петербург шаарындагы А.И.Герцен атындагы Россия мамлекеттик педагогикалык университетинде «Айыл чарбасын механизациялоо менен байланышкан физиканын прикладдык суроолорун орто мектептин курсунда окутуу» деген темада кандидаттык диссертациясын коргоп, педагогика илимдеринин кандидаты илимий даражасын, 1987-жылы доценттик наамды СССРдин жогорку аттестациялык комиссиясынан алган. 1984-1992- жылдары ОшПИнин физиканы окутуунун методикасы жана окутуунун техникалык каражаттары кафедрасынын башчысы болуп эмгектенген. 1992-1994 - жылдары Санкт-Петербург шаарындагы А.И.Герцен атындагы РМПУда докторантурада окуган. Докторантураны аяктагандан кийин, 1994-жылдын 22-апрелинде Кыргыз билим берүү академиясында «Үзгүлтүксүз билим берүү процессинде физика мугалимин кесиптик жактан калыптандыруунун дидактикалык негиздери» деген темада доктордук диссертациясын коргоп, Кыргыз Республикасынын Жогорку аттестациялык комиссиясынын чечими менен педагогика илимдеринин доктору илимий даражасын, ал эми 1997-жылы профессор наамын алган. 1994-1998 - жылдары ОшМУнун жалпы физика жана ФОУ кафедрасынын башчысы болуп иштеген. 1998-2000-жылдары Ош технологиялык университетинде финансы жана экономика боюнча проректор кызматында эмгектенген. 2000-2005 - жылдары Ош мамлекеттик университетинин «ЖОЖ–мектеп» окуу-методикалык комплексинин директору болуп эмгектенген. 2005-2007 - жылдары Ош гуманитардык-педагогикалык институтунун ректору кызматында иштеген. 2007-жылдын 1-сентябрынан 2008-жылдын ноябрь айына чейин Ж.Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин «Кошумча билим берүү жана квалификацияны жогорулатуу депортаментинин директору, бир эле учурда «Жогорку мектептин педагогика» кафедрасынын башчысы болуп эмгектенген, бир эле учурда 2007-жылдан 2011-жылга чейин КББАнын 0,5 ставкадагы жетектөөчү илимий кызматкери болуп жумуш аткарган. Ал эми 2008-2011- жылдары билим берүүдөгү азыркы информациялык технологиялар (ИСИТО) институтунун ректору болуп иштеди. 2011 - жылдан азыркы учурга чейин Кыргыз билим берүү академиясынын алдындагы педагогикалык кадрлардын квалификациясын жогорулатуу, даярдоо жана кайра даярдоо борборунун директору жана кафедранын профессору кызматын үзүрлүү аткарууда.
Педагогикалык ишмердиги
Профессор Д. Бабаевдин жетекчилиги менен 1 илимдин доктору, 14 илимдин кандидаттары 13.00.01 – жалпы педагогика, педагогиканын жана билим берүүнүн тарыхы, 13.00.02 – окутуунун жана тарбиялоонун теориясы менен методикасы (физика) адистиктери боюнча даярдалды. Азыр изденүүчүлөрдүн бир тобу коргоонун алдында турушат.
Үй-бүлөсү
Үй-бүлөлүү, 4 баласы бар.
Кылымдар жаңырыгы
Эмгек Совет бийлигине чейинки араб тамгалары менен жазылган «Семетей» эпосунун сейрек кол жазмаларын талдоого арналат. Китеп үч баптан турат. Биринчи бапта «Семетей» эпосунун Октябрь Революциясына чейинки жазылып алынган кол жазмалар тууралуу баяндама жасайт жана 1903-ж. биринчи жолу Б. В. Смирнов тарабынан фонографка Кенже-Кара семетейчинин айтуусунда жазылган «Семетей» эпосунун үзүндүсү менен тааныштырат. Экинчи бапта «Кысса Семетей бу-турур» кол жазмасынын, эпостун Алматыдан жана Кочкордон табылган айрым үзүндүлөрүнө текстологиялык талдоо жүргүзүлөт. Үчүнчү бапта кыргыз элинин «Ордо», «Тогуз коргоол» сыяктуу оюндарынын келип чыгышына, алардын ойнолуу тартибинде чагылдырылган жоокердик турмуштун айрым көрүнүштөрүнө токтолот.
Интернеттеги шилтемелер
http://any-book.ru/book/show/id/1334202
Терини малмага салуу
Кайыш жана кол булгаары жасоонун башталыш ыкмасы. Терини колдо иштетүүнүн бир түрү. Андыктан чеберлер терини суудан алып чыгып, кайрадан күнгө тоборсутат. Чоң жыгач челекке айранды, тузду жана улпакты аралаштырып, ашаткы кылат. Ага ал чылгый терини салат. Бул «малмага салуу» же бодонун терисин «ашаткыга салуу» деп аталат.
Кайыш булгаары жасоо үчүн бодонун, кайберендин, кээде майда жандыктын териси да малмага салынган. Тери малмага салаарда челденет. Аны күн алыс аралаштырып турат. Тери ашаткыны боюна тарткандан кийин (5— 7 күн) алынат. Челектен чыккан терини кайрадан агын сууга шапшыйт. Анан «талкууга» алынат.
Азыр айрым чеберлер бодонун сыйрылган терисине акиташ салышат. Мында теринин калыңдыгы бир элидей болуп көбөт. Анын жүнүн бычак менен шыпырат.
Же суу куюлуп, белгилүү өлчөмдө ун салынып, туз 1татыган чоң челекте жыйырма-отуз күндөй терини кез-кез аралаштырып турат. Анан тоборсуган чакта алып, талкууга эт бышымдай ийлегенде кадимкидей эле аппак кайыш пайда болот. Мындан жалаң гана ат жабдыктардын бөлүктөрү кармалат.
Уйдун терисиң бир күнгө тузга коюп, анан ички бетине керосин сыйпайт. Чоң уйдун терисине бир жарым литрге чейин керосин төгүлөт. Аны бүктөп койсо, түгү өзү эле жыдып калат. Күнгө көргөзбөй, улам сызга таштап, талкууга салат. Качан өзүнүн нымы кургаганда даяр ак кайыш пайда болот. Ошентип, тери ийленип бүткөндөн кийин ага автол сыйпап, нымга таштап койсо, кайыш иштөөгө жумшак болот. Кайыш баш-аягы эки-үч күндө эле даярдалат.
Тери ката түшсө, кыртышы сынат. Эгер тери нымда жатса, майды тез кабыл алат.
Чеберлердин колдон терини иштетүүдө дагы мындай ыкмасы бар: уйдун терисин сыйраары менен бетине акиташ себет. Анан жүнүн жыдытат. Эгер бычакты тийгизсең, теринин кыртышы, сапаты бузулат. Андан кийин тери «малмага» салынат. Мундуктан ун, айран, улпак — үчөөнү кошуп, малма жасалат. Ал кадимкидей ачып жыттанып чыгат. Ага салынган тери калыңдалат. Малма жылуу жайда турушу керек. Аны улам көрүп турат. Убактысы жеткенде (20 күндөй) алып, көлөкөдө эки күнчө сергитет (Күн көрсө, ал дароо курушат). Эки күнчө талкууга алынат. Ийине канчалык келип, тери жумшак болсо, аны пайдалануу ошончолук жеңил келет. Мындан ак кайыш пайда болот.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Таллий
Таллий (лат. Thallium, Tl) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIIА группа элементи, к.н. 81, ат. м. 204,37. Т. жаратылышта эки туруктуу изотобу бар: 203 Tl (29,50%) 205Tl (70,50%) турат. Андан тышкары бир топ радиоактивдүү изотоптору белгилүү: 206Tl (Т1/2 =4,19 мин), 207Tl (Т1/2 =3,79 мин),  208Tl (T1/2 =3,1 мин),  210Tl (T1/2 =1,82 мин). Уран, торий жана актиний радиоактивдүү минералдары менен бирге кездешет. Т-ди 1861-ж. У.Крукс ачкан. Жер кыртышында м. боюнча 3 ×10-4 %. Марказит, сфалерит, вюрцит, галенит, пирит минералдары курамында кездешет. Т. – бозомтук күмүш түстөгү ак металл, абада тез окисиенет. Атм. басымда Т. металлы эки кристаллдуу модификациясы a жана b формасы бар. Жогорку басымда g формасы да пайда болот. химимялык бирикмелери 1, 3 валенттүү. 1 валенттүү бирикмелери туруктуу келип, касиеттери щелочтуу металлдарга окшош болот. Азот, күкүрт к-таларында жакшы, туз к-тасында начар эрийт. Щелочтор менен аракеттенбейт. N 2, NH3, CO2 заттары менен реакцияга кирбейт. Галогендер менен абдан жеңил аракеттенет, ал эми күкүрт жана фосфор менен ысытканда гана аракеттенет. Т. түстүү металлдар сульфиддик тоо-тектерин иштетүүдө бөлүнүп алынат. Таллий амальгамалар даярдоодо, катализатор катарында колдонулат. Галогендери монокристаллдары оптикалык приборлор, карбонаттары оптикалык айнектер, сульфиди фото элементтер жасоодо колдонулат.
Баяков Фахридин
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Гармониялык термелүү
Гармониялык термелүү — кандайдыр физикалык чоңдуктун убакыт ичинде синус же косинус закондору менен өзгөрүшү. Ал эң жөнөкөй термелүүлөр болуп эсептелет. Механикалык термелүүдө гармониялык термелүү жылыш аралыгы x=Asin(\omegat+\phi) же x=Acos(\omegat+\phi) теңдемеси менен туюнтулат. Мында xубакыттын берилген t моментинде термелүүчү чоңдуктун маанпсп, A термелүү амплитудасы, (\omegat+\phi) — термелүү фазасы, \omega айлануу же циклдик жыштык, \omega — баштапкы фаза. Графикте гармониялык термелүү синусоида же косинусоида менен мүнөздөлөт. Ал серпилгичтүү же ага окшош өзгөрүүчү күчтөрдүн аракети менен дайыма тең салмактуу абалдын айланасында болот. Гармониялык термелүү түрдүү формадагы термелүүлөрдүн эң маанилүүсү.
Атагелдиев Эмил Мунарбекович
Атагелдиев Эмил Мунарбекович (1976-ж. т., Фрунзе ш.) - пианист. икалык конкурстун лауреаты болгон. Кыргыз Республикасынын Президентинин, «Мээрим» эл аралык кайрымдуулук фондунун «XXI кылымдын кадрлары», «Прелюдия», «Алтьш шаты» билим берүү программасынын алкагында стипендиаты болот.
2000-жылдан Кыргыз улуттук консерваториянын фортепьяно кафедрасьгнда педагог.
2000-ж. Эл аралык чыгармачылык академиясы П. И. Чайковскйй медалы менен сыйлаган. Анын оркестрдин коштоосундагы концерттери Кыргызстанда, чет өлкөлөрдө зор ийгиликтер менен өтүүдө.
Ал дүйнөлүк композиторлор Л. Бетховендиң, С. Прокофьевдин, Ф. Листтин, П. Чайковскийдин, В. А. Моцарттын, Д. Шостаковичтин ж. б. чыгармаларын аткарат. Түркияда, АКШда, Францияда, Италияда ж. б. өлкөлөрдө гастролдо болот.„