cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бедел ашуусу
Бедел ашуусу, Бадаларт - Какшаал тоо тизмегинде. Суук-кыр ж-а Кара-бел тоолорунун аралыгында. Бийикт. 4260 м. Ашуудан Бедел суусунун сол куймасы Ыштык (Акшыйрактын алабы) башталат. Белден жыл бою кар-мөңгү кетпейт. Мойногу корумдуу, кумдуу келет; эки жак капталдары тик. Белде палеозой заманынын экинчи жарымында пайда болгон чулу тоотектер (кумдук, конгломерат, сланец, акиташтеги ж. б.) чыгып жатат. Ашуунун бели эзелтен эл катташкан кербен жол болгон. Адабиятта 8-кылымдын экинчи жарымынан белгилүү. Үчтурпандыктар бул белди Бадаларт деп да коюшат.
Брэй (Оклахома)
Калкы - 1035 киши. Болжолдуу аянты - 163.0 км². FIPS коду — 40-08550.
Альтернативдик кыймылдар
Альтернативдик кыймылдар - жаңы коомдук кыймылдар, азыркы доордун глобалдык, курч маселелерин, экология, согуш жана тынчтык, жашоо сапатын чечүүдө традициялык жол менен эмес, жаңы жол табуу.
XX к. 70-ж. Франция, ФРГда пайда болгон. Кийинчерээк Батыш Европа өлкөлөрүндө, АКШда, Канадада, Жапонияда, Австралияда, Жаңы Зеландияда, Чыгыш Европа өлкөлөрүндө да пайда болгон. Бул кыймылдардын пайда болушунун негизги себеби - цивилизациянын кризиси. Альтернативдик кыймылдар социалдык курамы, чечүүчү маселелери боюнча ар түрдүү. Бардык социалдык топтор негизги күч катары катышат.
Башкы роль ортоңку социалдык топторго таандык:
Батышта Альтернативдик кыймылдардын теоретиктери: И.Ильич, А.Горц, Т.Эберман, Р.Трамперт, Э.Дамман, И.Штрассер, К.Амери, К.Траубе, И.Хубер, И.Хирш,К.Оффе, П.Кеми, Т.Эберт; КМШда В.Ц. Худаверден, А.Н. Вдовиченко, В.Д. Грандов, В.Г. Васин, Б.С. Орлов, Я.Г. Фогелер ж.б.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Акматов Руслан Тынымсейитович
Акматов Руслан Тынымсейитович – география илимдеринин кандидаты, доцент. География, экология жана туризм факультетинин деканынын орун басары. Кыскача өмүр  таржымакалы Акматов Руслан Тынымсейитович 1973-жылы 24-августа Жалал-Абад облусунун Токтогул районунун Кара-Жыгач айылында туулган. Улуту – кыргыз. 1990-жылы Кара-Жыгач айылындагы Кызыл-Жазы орто мектебин аяктаган. 1996-жылы ОшМУнун табият таануу жана география факультетинин география адистигин бүтүргөн. 1999-жылы КР УИУ академик М.Адышев атындагы геология институтунун күндүзгү аспирантурасын, геоэкология адистигин аяктаган. 1998-жылдан И.Арабаев атындагы КМПУнун биология жана химия факультетинин биология кафедрасынын окутуучусу. 1999-жылдан. И.Арабаев атындагы КМУнун экология жана жаратылышты пайдалануу институтунун сырттан окуу жана кадрларды кайра даярдоо бөлүмүнүн башчысы. 2000-жылдан Жалал-Абад мамлекеттик университетинин ректорунун жардамчысы. 2001-жылдан Жалал-Абад мамлекеттик университетинин ЖОЖго чейинки даярдык жана маркетинг борборунун директору. 2002-жылдан Жалал-Абад мамлекеттик университетинин агрардык-биологиялык факультетинин география кафедрасынын башчысы. 2003-жылдан И.Арабаев атындагы КМУнун география кафедрасынын ага окутуучусу. 2006-жылдан И.Арабаев атындагы КМУнун география, экология жана туризм факультетинин деканынын орун басары. 2008-жылдан И.Арабаев атындагы КМУнун экономикалык, социалдык жана саясий география кафедрасынын башчысы. 2010-жылдан И.Арабаев атындагы КМУнун экология жана туризм институтунун директорунун орун басары 2015-жылдан И.Арабаев атындагы КМУнун география, экология жана туризм факультетинин деканынын орун басары. 2002-жылы география илимдеринин кандидаты. Темасы: «Кыргызстандагы суу сактагычтардын айлана чөйрөгө жана калктын социалдык-экономикалык абалына тийгизген таасири» 2014-жылы доцент наамын алган.
Үй-бүлөсү тууралуу  маалымат Үй-бүлөлүү, үч балалуу (бир кыз, эки уулу бар).
Илимий  ишмердиги: Кыргызстандагы суу сактагычтардын пайда болуу тарыхы, алардын айлана чөйрөгө жана калктын социалдык-экономикалык абалына тийгизген таасири. Суу пайдалануунун экологиялык, экономикалык жана саясий проблемалары, Гидроэнергетика. Мамлекеттер аралык суу пайдалануу боюнча келишимдер кайрадан каралышын, суу сактагычтар биринчи кезекте энергетикалык багытта иштеши керектигин айтып келет. Эгемендүүлүк алган жылдардан бери карай Токтогул суу сактагычында суунун тартыштыгы байкалууда. Алсак, суунун көлөмү апрель айында 1998-жылы 7,2 млрд. м3, 2008-2009-жылдары 6,4-6,3 млрд. м3, 2015-жылы 6,4 млрд. м3 төмөн түшүп кеткен. Демек, аталган жылдары электр энергиянын таңкыстыгы байкалды. Ошондуктан, Нарын дарыясындагы суунун келүүсүнө прогноз жүргүзүү менен Токтогул ГЭСиндеги диспетчердик кызматтын ишин оптималдаштыруу керек. Бул багытта Илим департаментине долбоор берилип иш жүрүүдө. Ошондой эле, КР энергетика башкармалыгы менен биргеликте иштешүүдө. Докторлук жана кандидаттык диссертацияларды (Д.25.15.515) коргоо боюнча кеңештин мүчөсү. “Кыргызстанда суу сактагычтардын геоэкологиялык таасирлери” деген темадагы докторлук диссертациянын үстүндө иштөөдө.
Негизги илимий-методикалык эмгектери: 1.	Токтогул суу сактагычы. (Монография). – Б.:«Элпек», 1998-ж. 2.	Кыргызстандын суу сактагычтары. (Монография). – Б.: «Айат», 2006-ж. 3.	Западный Тянь-Шань (Туристический путеводитель Беш-Аральского, Падыш-Атинского, Сары-Челекского заповедников и Узун-Акматского заказника). – Б.: «Айат», 2007-г. 4.	Гидрология (учебно-методический комплекс) Б.: ОсОО «Солюшин», 2014г. 5.	Общее землеведение (учебно-методический комплекс) Б.: «Алтын-Тамга», 2014г. 6.	Разработка госстандарта 3 поколения по «Естественно-научное образования». КГУ им. И.Арабаева 2015г.
Сыйлыктары
Сыйлыктары. Наамдары: Жалал-Абад мамлекеттик университетинин, И.Арабаев атындагы КМУнун, Бишкек шаардык билим берүү башкармалыгынын, КР өкмөтүнө караштуу интеллектуалдык менчик жана инновациялар мамлекеттик кызматынын жана КР Билим берүү жана илим министрлигинин Ардак грамоталары.
Кой тикен
Кой тикен (Acanthophyllum) — өсүмдүктөрдүн чеге гүлдүүлөр тукумунун уруусу. Бадал, кээси көп жылдык чөп, жалбырагы тикендей, шибегедей учтуу, сабагына тушташ жайгашкан. Гүлү майда, желекчеси 5, аталыгы 10, энелиги 1. Топ гүлү — калканчадай же шыпыргыдай. Мөмөсү — кутуча. Түркмөнстанда жана Батыш Памирде бездүү кой тикен кездешет. Кыргызстанда 5 түрү өсөт. Тамырындагы сапонин тамак-аш жана жеңил өнөр жайнда жуугуч каражат катары пайдаланылат. Кыргызстанда өскөн кадимки жана шыпыргыдай кой тикен — көп жылдык камгак чөп. Шыпыргыдай Кой тикен сапониндүү, тамырынан самын алынат. Көп түрү — балдуу өсүмдүктөр.
Нядиголова-Яха
Нядиголова-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ою-Яха дарыясынын сол жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Кайноочу катмар
Кайноочу катмар - бүртүктүү чубурма материалдар аркылуу өтүүчү газ же суюктук агымынын (суюлтуучу агенттин) аракетинен ал катуу материалдын бөлүкчөлөрүнүн бири бирине карата интенсивдүү которулушуучу катмары Бул абалда катмар кайноочу суюктукту элестетип, анын кээ бир касиеттерине ээ болот да, кыймылы гидростатика законуна баш нет. Бүртүктүү материал менен суюлтуучу агенттин ортосунда тыгыз аракеттин болушу Кайноочу катмарды химиялык өнөр жай аппараттарында колдонууга мүмкүндүк берет. Химиялык процесстерди жүргүзүүдөн башкалар газ менен суюктукту адсорбциялоо, жылуулук алмашуу, катуу материалдарды кургатууда ж. б. пайдаланылат.
Нядиголова-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Кайноочу катмар
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Нядиголова-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бадья-Лек-Шор
Бадья-Лёк-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юн-Яга дарыясынын сол жээгинен 123 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эмгек темасы "Манаста"
Эмгек темасы "Манаста" Адамдардын аң-сезимдүү максатка ылайык иши, аракети, жумушу, ошондой эле алардын жигердүүлүк сапатынын белгиси. "Манас" эпосунда ак калпак элибиздин бейкутчулукта жашаган турмушундагы кен эритүүчү көөрүкчүлүгү, уста узануучу, төрт түлүк малды багуу аны аман асыроо, жер иштетип дыйканчылык менен эмгектенүүсү кеңири, ары таамай, таасын чагылдырылган.
Басып алган эл менен уруунун башчысы өзү күч менен каратып алган элдер менен урууларды кылычтын мизине салып, зордоп иштетүү менен, алардан түшкөн олжону бүт ээлеп алган. Алсак, эл атасы, журт эгеси Каракан дүйнөдөн кайтканда, сөөк өчтү душмандар Молто, Алооке, Эсенкан көп кол менен капарсыз жаткан кыргыз элин чаап алышып, уюткулуу элдин бирин тереңге, бирин Эренге, бирин Каңгайга, бирин Алтайга тентитип, айдап жиберет.
Манастын атасы Жакып кан менен Акбалта кырк үйлүүсү менен Алтай деген жерге айдалат. Эрксизден айдалгандар бөтөн эл, бөтөн жерде эмне кылар айласын таппай карайлап тургандарга Акбалта: "Эмгек кыл балдар, эмгек кыл, Арыганың семирет, ачкан курсак тоюнат" (Саякбай Каралаев, 1. 84), — деп азып-тозгондорду эртеңки жакшылыктын болорунан күдөр үзбөөгө чакырып, өзгөчө жаштарды эмгек кылууга үндөйт. Жакып баш болуп сүрүлүп баргандар ак эмгектин аркасында алтын кенин казышып, эгин айдашып, алардын кочушун койго, табагын тайга сатышып, сандыгын сары алтын мүлккө толтуруп, төрт түлүк малынын түмөнү түрүлгөн атагы ай-ааламга тараган эсепсиз бай болот.
Эпос дыйканчылык тууралуу да аздыр-көптүр кабар берет. Жаш Манас Алтайдан Ала-Тоого көчүп келгенде, атасынын малкорлугуна, ач көздүгүнө тарынып үйүнөн кетип калып, жолдон Баба дыйканга жолугуп, анын кеңеши боюнча экөөлөп жер айдашат. Манас өзүнүн маңдай тери, ак эмгеги менен тапкан эгиндин мол түшүмүнө Аккуланы сатып алат.
"Манас" эпосунда эркектердин эмгегине караганда аялдардын эмгеги бөтөнчө даңазаланат.
Каныкей баш болгон аялдар өмүрлүк жолдошторунун жоосун жеңип, аман-эсен жеңиш менен кайтып келүүсүн тилешип: "Керишке кийсе ок өтпөс, Найзанын учу тешпеген. Нар кескен огу кеспеген" (Саякбай Каралаев, 2. 59) согуштук кийим-кечектер менен камсыз кылып, айлап-жылдап ичсе түгөнбөс гүл азыктарды даярдап беришет.
Акылман Каныкей Манас дүйнөдөн кайтканда бир адамга билгизбей, бир адамга туйгузбай, кара зоо бетин ойдуруп, ооз жагынан бир киши баткандай, төр жагына алты миң кой жаткандай жай каздырып, айкөлүнүн сөөгүн коёт. Ичи жарык болсун деп жакут желек каухарды катар-катар койдурат, үстү түшүп кетпесин үчүн алтындан түркүк орноттурат. Салкын болсун үчүн, ичи ылдый суу жүргүзүп, асты жумшак болсун деп арчанын күлүн төктүрүп, кырк жылы сууга чыласа, кылк этип оңуп койбогон алтындан соккон килемди салдырат. Айкөлүнүн эл-жерине кылган эмгеги, көрсөткөн баатырдык эрдиктери, иштери эч унутулбас үчүн:
Жети миң эркеч бир кырып,
Кыш кайнатып бек салдым
Жети кылым өткүчө
Жетигимдин күмбөзү (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 155) бузулбай турсун деп көргөн адамды таң калтырган күмбөз салдырат.
Бүгүнкү күндө келечектин ээлери болгон жаш муундарыбызды эмгекке тарбиялоодо "Манас" эпосунун таасири өтө күчтүү.
Мадыкан
Мадыкан, Мады, Мадышкер — «Манас» эпосунун кейипкери. Жомоктук-мифтик образ. М. — эпосто портреттик элеси, аткарган милдети жактан баатырдык эпостордун каармандарына жакыныраак турган, кийинки доорлордун мүнөзүнө ылайык өзгөртүлгөн жалгыз көздүү дөө. М. дөөнүн эпикалык душмандын кол башчысына толук өткөн образы Саякбай Каралаевдин вариантында «Чоң казатта» берилет. Башында жалгыз мүйүзү бар Көк Букасын минген Мады же М. дөө жекеге чыгат. Айрым Сибирь элдеринде Мады — тоонун ээси, тоо киши дегенди түшүндүрөт. Багыш Сазановдун вариантында «Алачыктай темирди, чочмор алган Мадышкер» деп сүрөттөлөт. «Мады» деген сөзгө уланган «кер» байыркы убактарда чоң, зор деген маанини туюнткан. Алтай эпосторундагы мифтик жандыктардын көпчүлүгү «кер» деген туруктуу эпитет менен тутамдашып айтылат: Кер-Жутма (чоң-жутма), Кер-Балык (чоң-балык, кит), Кер-Бука (чоң-бука, мамонт, керик), Кер-Куш (чоң-куш, алп кара куш) жана башкалар Ырым-жырым ырларында «керней баштуу кер жылан» деген сөз айкалышы учурап, «кер» деген сөз жыландын өңү-түсүн эмес, көлөмүнүн чоңдугун туюнтат. Демек, Мадышкер да «Чоң Мадыкан» деген маанини, түшүнүктү берет. Шор элинде Падыкан (Мадыкан) тоонун ээси катары айтылат.
Коом өзгөрүп, мезгилдин өтүшү менен элдин дүйнө таанып билүүсү, көз карашы, түшүнүгү жаңыланат. Жомоктук-мифтик кейипкерлерге карата мамилеси да өзгөрөт. Коомдун өнүгүшүнүн натыйжасында мифологиялык түшүнүктөр өзгөрүүгө учурап, эл чыгармалары да идеялык мазмунуна ылайык жаңы белгилерди сиңирет. Эпостогу ушундай эволюциялык өнүгүүнүн поэтикалык үлгүсү М-дын, Малгундун, Макел дөөнүн образдары. Эпосто М-дын мифологиялык кебетеси жана белгилери толук сакталуу менен ал туруктуу терс кейипкерге айланып, эпикалык душман баатыры катары берилген. Чоң казатта М-дын кол башчылык кылып майданга келиши анын мүнөзүнүн, иш-аракетинин өзгөргөндүгүн айкындайт. Эпосто Манас баатыр менен М. дөө жоокерчилик доордун шарты боюнча чыныгы эрдиктин салтын сактап жекеме-жекеде согушат:
Кереп турат Мадыкан,
Кебелбей койду Мадыкан.
Чочубады зор Манас,
Букасына камчы уруп,
Кош колдоп саят Мадыкан,
Козголбой турат эр Манас (Саякбай Каралаев, 2. 151).
М. дөөнүн шарттуу түрдө өлүүчү жумшак, талуу жери маңдайындагы жалгыз көзү эмес. Манас аны Көк Буканын үстүнөн сайып түшүрүп, Чубак Көк Буканын, Бакай М-дын башын кесип алгандан кийин гана ажал табат. Бирок, М-ды өлтүрүү жоокерчилик доордогу кадимки эле адам душмандардын бирин өлтүрүү сыяктуу көндүм иш эмес. Ал жөнөкөй эле өлө койбойт. Аны түбөлүк өлтүрүү үчүн белгилүү шартты ишке ашыруу керек. Элдик эпостордо М. тибиндеги сыйкырдык касиетке ээ кейипкерди биротоло өлтүрүү үчүн башын денесинен бөлүү керек. Ошондо гана ал мифтик жандык магиялык касиетинен ажырап, кайра тириле албай калат. Жалгыз көздүү жомоктук-фантастикалык кейипкерлердин башын кесип өлтүрүү сюжети башка элдердин эпостук чыгармаларында да кеңири учурайт.
Риторикалык суроо
Риторикалык суроо — поэтикалык речтеги стилистикалык каражаттардан болуп, мында автордун же каарман-дын сөзү суроо түрүндө айтылат, бирок окурмандардан жооп талап кылынбайт, жооп суроонун өзүндө болот. Риторикалык суроо чыгармадагы сүрөттөөнүн эмоционалдуулугун арттырат, окурманга күчтүү таасир этет, мында интонациянын ролу өзгөчө жакшы көрүнөт. Риторикалык суроо көркөм чыгарманын бардык түрүндө, ошондой эле оозеки речте да арбын кездешет.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Риторикалык кайрылуу
Риторикалык кайрылуу — жазуучу көркөм сүрөттөөдө кээде зарылдыгына карай окурмандарга, чыгарманын каармандарына, же турмуш көрүнүштөрүнө кайрылат. Мындай поэтикалык каражат риторикалык кайрылуу деп аталат.
Ботвинник Михаил Моисеевич
Ботвинник Михаил Моисеевич [4 (17). 8. 1911, РФ, Ленинград облусу, Куоккала (азыркы Репина) – 5.5.1995, Москва] – шахматчы, техника илимдеринин доктору (1951), СССРдин гроссмейстери (1945), эл аралык гроссмейстер (1950), СССРдин эмгек сиңирген спортсмени (1945). Дүйнөнүн бир нече жолку чемпиону (1948–57, 1958–60 жана 1961–63). Шахмат теориясынын новатору жана шахмат боюнча бир нече эмгектин автору. Ленин жана башка ордендер жана медалдар менен сыйланган.
Бедечи шиштумшук
Бедечи шиштумшук - (Otiorrhynchus ligustici L.) шиштумшуктар тукумундагы коңуз. Дене уз. 9-12 мм. Канаты кара, тумшугу катуу, томпок. Личинкасы ак саргыл, буту жок, башы күрөң, денеси катуу кылдуу. Ал Европа жана Азияда, Европанын чыгыш бөлүгүнүн тоолуу жерлеринде кездешет. Коңуздары менен личинкасы топуракта кыштап, жазында чыгат да өсүмдүктүн жалбырагы менен азыктанат. Беде, уйбеде, эспарцет, кант кызылчасы, жербуурчак, жасмык, соя ж. б. өсүмдүктөргө зыян келтирет.
Аблешов Турусбек Аблешович
Аблешов Турусбек Аблешович (1975) — география илимдеринин кандидаты, экология жана туризм кафедрасынын башчысы.
Кыскача өмүр таржымакалы
АблешовТурусбек Аблешович 1975-жылы Ысык-Көл областынын Тон районунда туулган. 1996-ж. К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин география, биология бөлүмүн бүтүргөн. 1997-99-жж. К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин табигый-география факультетинин ага окутуучусу. 2002-2005-жж. К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин жаратылышты пайдалануу жана туризм институтунун окуу бөлүмүнүн башчысы. 2005-2007-жж. Жаратылышты пайдалануу жана туризм институтунун кафедра башчысы. 2009-ж. география илимдеринин кандидаты. Темасы: «ИчкиТянь-Шандын орто жана бийик өрөөндөрүнүн жер-суу ресурстары жана аларды сарамжалдуу пайдалануу». 2012-ж. К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин табият таануу, экология жана дене тарбия факультетинин деканы. 2014-жылдан баштап И.Арабаев атындагы КМУнун экология жана туризм кафедрасынын башчысы.
Үй-бүлөсү тууралуу маалымат Үй-бүлөлүү, бир уул жана эки кызы бар.
Илимий ишмердиги:  Ички Тенир – Тоонун жер – суу ресурстары жана аларды сарамжалдуу коргоо боюнча.
Негизги илимий-методикалык эмгектери: 1.	Материктердин жана океандардын географиясы боюнча окуу-методикалык куралы 2.	Палентологиянын негизиндеги геология боюнча окуу-методикалык куралы 3.	Тундук Америка материгинин географиясы боюнча окуу-методикалык куралы
Сыйлыктары. Наамдары: 2005-ж. Кыргыз республикасынын мугалимдеринин жана билим берүү тармагында алдынкы ийгиликтерди жараткандыгы жана коомдук иштерге жигердүү салым кошкондугу үчүн Ардак грамота менен сыйланган. 2010-ж. Ысык-Көл областынын өнүгүүсүнө кошкон зор салымы, көп жылдык үзүрлүү эмгеги үчүн жана К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин уюшулганынын 70жылдыгына карата Ардак грамота менен сыйланган. 2012-ж. 13-июнь университеттин күнүнө карата ишиндеги жетишкен ийгиликтери жана коомдук иштерге активдуукатышкандыгы үчүн Ардак грамота менен сыйланган 2015-ж. Жаш муундарды окутуп, тарбиялоодо синирген эмгеги жана университеттин өсүшүнө кошкон үзүрлүү салымы үчүн И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин Ардак грамотасы менен сыйланган. 2016-ж. Бүткүл дүйнөлүк айлана-чөйрөнү коргоо күнүнө карата И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
Эмчектеш тууган
Эмчектеш тууган — башка уруунун өкүлүн асырап алууда колдонулуучу ырым, урууга жаңы кабыл алынган баланы, аны багып алуучу эмчегин эмизүү аркылуу аны өз балдары менен тең укукта, өз баласы катары эсептейт.
Изилдөөлөргө караганда Э. т. болуу коомдун баштапкы баскычтарынын биринде аскердик демократия шарттарында пайда болгон. Кандайдыр бир себептерден өз журтунан, ата-энесинен, туугандарынан ажырап калган адам башка уруунун өкүлдөрү менен туугандык байланышты түзүүгө аракеттенет. Дүйнөнүн элдеринде туугандашуунун ар кандай жолдору, инициациялары болуп келген. Түрк-моңгол элдеринде, алардын ичинде кыргыздарда да туугандашуунун таралган түрү эмчек эмүү болуп эсептелген. Бул процесс "Манас" эпосунун Алмамбетке байланыштуу эпизоддо таасын көрсөтүлгөн:
Оң эмчегин алганы,
Оозуна Манас алганы,
Сол эмчегин алганы,
Алмамбет ээлеп калганы (Сагымбай Орозбаков, 2. 337).
Бул ырым көпчүлүк элдин алдында өткөн. Эмчекти эмгенден кийин чоочун адам жаңы коллективдин курамына толук укуктуу мүчө катары кирген. "Манас" эпосунда "Энеден экөө болдум деп, Эр Манас айтып мындай кеп" деген ыр сабы буга далил. Мындан кийин Манас элине сүйүнчүлөп, Алмамбеттин урматына той берет.
Э. т. ата-эненин өз балдары кандай мамиле кылса ошондой мамиле кылган. Ата-эне да ага өз балдарындай мамиле кылып үйлөнтүп-жайлантып, энчи бөлүп, бүлөнүн толук мүчөсү катары карашкан.
Дэвис Жон
Дэвис Жон (1550-ж. – 1605) – англиялык деңиз сүзүүчү. Арктиканы изилдеген. 1580-ж. 1-экспедициясын Арктикага жасап, Атлантика океанынын түндүк-батышында Тынч океанга өтүүчү өткөөлдү табууга аракеттенип, ал далалатын 1585-ж. кайталаган. 1586–87-ж. 2-экспедициясында Арктиканы Гренландиядан батышты карай изилдеп, кысык аркылуу (кийинчерээк анын атынан аталган) өткөн. Баффин кысыгын, Лабрадор жарым аралынын чыгыш жээгин, Гренландиянын батыш жээгин 73° түндүк кеңдикке чейин изилдеген. Фолкленд аралын көргөн алгачкы европалык адам болгон (1592).
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Гарри Поттер жана Сырлар бөлмөсү (тасма)
Гарри Поттер жана Сырлар бөлмөсү  - бул Крис Коламбус жана Warner Bros. студиясы тарткан 2002-жылы жарык көргөн британ-америкалык фэнтези жанрындагы кинотасма. Фильм британ жазуучусу Жоан Роулиңдин калемине таандык ушул эле аталыштагы чыгармасы боюнча тартылган. Бул кино 2001-жылы экрандарга чыккан "Гарри Поттер жана Философ ташы" тасмасынын уландысы жана Гарри Поттер фильм франшизасынын экинчи бөлүгү. Сценарийди Стив Клоувз жазган, продюсерлик кызматты Дэвид Хейман аткарган. Тасмада Гарри Поттердин Хогвартс Көз байлоочулук жана Сыйкырчылык мектебинде экинчи жыл окуп жатканда Салазар Слизериндин мураскөрү Сырлар бөлмөсүн ачып, анын ичинде жашаган коркунучтуу макулукту бошотуп, мектеп тургундарынын үрөйүн учуруп, айрымдарын шал кылганы тууралуу баяндалат. Башкы каармандар: Гарри Поттер ролунда Дэниэл Рэдклифф, Рон Уизлинин образын Руперт Гринт жараткан, Гермиона Грейнжер ролун Эмма Уотсон аткарган, ал эми профессор Албус Дамблдор ролун жараткан Ричард Харрис жаш сыйкырчы жөнүндөгү тасмаларда акыркы жолу катышкан - актер ошол жылы кайтыш болгон.
Фильм 2002-жылдын 15-ноябрында Улуу Британия жана Кошмо Штаттар кинотеатрларында жарык көрдү. Тасма дүйнө жүзү боюнча $ 879 млн топтоп, көрүүчүлөрдүн да, сынчылардын да көңүлүнө жаккан. Кино 2002-жылдын эң кирешелүү тасмалардын экинчиси болгон - биринчиликти "Шакектер ээси: Эки мунара" фильми багындырган. "Сырлар бөлмөсү" көптөгөн сыйлыктарга сунушталган, алардын ичинде BAFTA (Британ киноакадемиясынын) сыйлыгына үч категорияда номинация алган: мыкты декорациялар, мыкты үн жана мыкты атайын эффекттер. Бул тасмадан кийин дагы алты фильм тартылган, алардын арасында 2004-жылы жарык көргөн "Гарри Поттер жана Азкабан туткуну" жана 2011-жылы чыккан франшизанын жыйынтыктоочу фильми болгон "Гарри Поттер жана Өлүм жемиштери, 2-бөлүк"  тасмасы.
Сюжет
Хогвартс досторунан зарыгып кат күткөн Гарри Поттер жайкы эс алуусун Дурсли үй-бүлөсүндө өткөрөт. Бир күнү Гарри бөлмөсүндө Добби аттуу үй элфи менен кезигет. Добби Гарринин Хогвартс мектебине кайтуусу анын өмүрүнө коркунуч туудуруусун айтууга келгени маалым болот. Көрсө, Добби Гарри досторунан кабар албаса, мектебин жек көрүп, Хогвартска барбай коёт деген үмүтү менен Гарриге келген каттарды бекитип жүрүптүр. Доббинин аракети ийгиликсиз болуп, акыркы жолу эскертүү катары таеже жана таа жездесинин меймандарына арналган тортту бузуп, Гаррини бул окуяга күнөөкөр кылып кетет. Буга ачууланган Дурслилер Гаррини бөлмөсүнө камап коюшат, бирок Рон, Фред жана Жорж Уизли атасынын уча турган машинесин алып, Гаррини куткарып алып кетишет.
Профессор Локхарттын байкоосунда жазасын өтөгөн Гарриге кызыктай үндөр угула баштайт. Ал үндөр чыккан жерди издеп баратып, Аргус Филчтин Миссис Норрис аттуу мышыгынын шал болуп калган денесин таап алат. Мышыктын жанында дубалда кан менен "Сырлар бөлмөсү ачылды" деген жазуу жазылган болот. МакГонагалл Хогвартс мектебин негиздөөчүлөрүнөн болгон Салазар Слизерин тууралуу эски уламышты айтып берет: илгери-илгери Слизерин башка негиздөөчүлөр менен ар кандай келишпестиктерден улам мектептен кетип, а бирок кетээрден мурун атайын бир жашыруун бөлмө куруп, ичине бир макулукту катып кеткен. Өз убакыты келгенде, Слизерин Мураскөрү мектепке келип, ал нерсени бошотуп, мектепти таза кандуу эмес сыйкырчылардан тазаламакчы. Макулукту бир гана Слизерин мураскөрү башкара алат. Гарри менен Рон Мураскөр Малфой болушу мүмкүн деп шектенип, Гермиона ал экөөнө Өңү-башты өзгөртүүчү эритмени колдонуп, Малфойду суракка алууну сунуштайт. Алар Ыйлак Миртл аттуу арбак кыз ээлеп алган ээн калган ажатканы лаборатория катары колдонуп, эритмени даярдашат.
Гермионанын колунда калган китеп баракчасы Бөлмөдө жашаган макулукту базилис деп аныктайт. Базилис чоң жыланга окшош, көз карашы менен өлтүргөн жаныбар болот, ал эми Хогвартс окуучулары базилис көздөрүнө түз карабаганынан улам өлбөй, шал болуп калган. Мураскөр Жиннини Бөлмөгө алып кеткенин уккан мектеп мугалимдери Локхартты кызды куткарууга үндөшөт. Гарри Рон экөө Локхартка жардам сунушу менен барганда, ал мугалим алдамчы экенин жана мектептен качууга даярданып жатканын көрүшөт. Балдар баягы элүү жыл мурун курман болгон кыз Миртл болгонун түшүнүп, Локхартты кошо алып арбак кыздын ажатканасына барышат. Сырлар бөлмөсүнө кирүүчү жер ошол ажатканда болот. Бөлмөгө кирээр менен Локхарт Рондун сынык таякчасын тартып алып, Гарри жана Рондун эс-тутумун өчүрөм деп атканда, таякча жарылып, дуба таасири тескеринче өзүнө тийет да, Локхарт эсин жоготуп коет. Жардыруудан улам бөлмөнүн шыбы урап, Гарри менен Рон таш урандынын эки ар башка жагында калышат.
Гарри өзү жалгыз Бөлмөгө киргенде Жинни эсин жоготуп жатканын, анын жанында Том Риддл турганын көрөт. Риддл күндөлүк аркылуу Жиннинин башын айлантып, анын жардамы менен Сырлар бөлмөсүн ачканын айтат. Риддл өзүнүн толук атынан "Мен Лорд Волдемортмун" деген анаграмма түзгөндө гана Гарри Волдеморт жөн эле купуя ысым болгонун, ал эмесе Том Риддл чынында Слизериндин мураскери экендигин түшүнөт. Гарри Риддл менен айтышып, Дамблдорду жактаганда бөлмөгө Дамблдордун Фоукс аттуу феникс кушу Бөлүштүрүүчү Калпакты көтөрүп учуп кирет да, ал эми ачуусу келген Риддл Базилисти чакырат. Фоукс Базилистин көзүн чукуп жиберет, ал эми Гарри Бөлүштүрүүчү калпактан жардам сураганда, Калпак ага кылыч берет. Гарри кылыч менен Базилисти сайып өлтүрөт, бирок макулук Гаррини уу тиштери менен тиштеп алганга үлгүрөт.
Титрлерден кийинки кино үзүндүдө Локхарт "Мен киммин?" деген жаңы автобиография китебин чыгарганы көрсөтүлөт.".
Режиссерлук
Крис Коламбус дагы бир Гарри Поттер киносун тартууга тандалган, а бирок Фрэнк Оз The A.V. Club сайтына берген маегинде ага "Сырлар бөлмөсүн" тартууга сунуш түшүп, бирок долбоорго кызыкпаганынан улам баш тартканын айткан.
Декорациялар
Биринчи тасмада декорациялар боюнча дизайнер болуп иштеген Стюарт Крэйг өз жумушун улантып, экинчи фильм үчүн жаңы элементтерди жасаган. Алар Ийин (Уизли үй-бүлөсү жашаган үй), Дамблдордун кабинети (кабинетте Бөлүштүрүүчү калпак, Гриффиндор кылычы жана Дамблдордун столу турат), "Боргин жана Бөркс" дүкөнү жана Сырлар бөлмөсү болду. Мистер Уизлинин учуучу машинеси 1962-жылы чыккан 105Е моделдеги Форд Англия унаасынан жасалган.
Тартуулар
"Гарри Поттер жана Сырлар бөлмөсү" биринчи тасма жарыкка чыкканына үч күн болгондо эле тартыла баштаган - 2001-жылдын 19-ноябрында. Тартуулардын биринчи үч жумасы атайын эффекттер бар эпизоддор үчүн декорацияларды тартуу менен өткөн, учуучу машине менен кадрлар ушул убакытта тартылган. Негизги тартуулар кийин Суррей графствосунан башталды - Дурсли жашаган Литтл Уиңиң шаарындагы Прайвет көчөсүндөгү №4 үйдөгү сценалар тартылды. Андан кийин тартуулар Мэн аралында жана Улуу Британиянын башка жерлеринде уланган, айрым Хогвартс кадрлары Лондондогу Ливзден фильм студиясында тартылды. Кингз Кросс темир жол бекетинде 9¾ Платформасы жана Хогвартс Экспресс поезди тартылды. Англиянын аты чыккан Глостер собору дагы Хогварстын кээ бир бөлүкторү катары колдонулган.
Кембриж университетинин лингвистика профессору Фрэнсис Нолан Гарри жыландар менен сүйлөшкөн көрүнуштөр үчүн жылан тилин ойлоп түзүп берген.
Негизги тартуулар 2002-жылы жайында аяктаган, ал эми тасманын пост-продакшн жумуштары ошол жылдын октябрь айына чейин созулган. Биринчи тасмадан ("Гарри Поттер жана Философ ташы")айырмаланып, "Сырлар бөлмөсү н" тартууда Крис Коламбус актерлордун кыймыл-аракетин эркин тартуу максаты менен кол камераларын көбүрөөк колдонгон.
Үн жазуу
Тасма чагылдырган окуялардан улам "Гарри Поттер жана Сырлар бөлмөсүндөгү " үн эффекттери менен иштөө мындан мурунку фильмге салыштырмалуу кыйла татаал болгон. "Гарри Поттер жана Философ ташы" киносунда үн дизайнер жана үн редактор болуп иштеген Рэнди Том экинчи фильмде өз жумушун уланткан. Ал Pro Tools шаймандарын колдонуп, Калифорниядагы "Skywalker Sound" жана Англиядагы Шеппертон студиясында иштеген.
Музыка
Биринчи тасмада иштеген Жон Уильямс "Гарри Поттер жана Сырлар бөлмөсүнө " да музыка жазып берген. Жаңы обондорду жаратуу абдан кыйын келген. Уильямс "Жылдыздар Согушу, 2-эпизод: Клондор чабуулу" жана "Өзгөчө билдирүү " кинолорунда ишин жаңы эле аяктап, "Кармай алсаң мени карма" тасмасында иштей баштаган. Ушуга себептүү Жон Уильямс бош убактында жазган жаңы обондорду "Философ ташы " фильминде колдонгон саундтректер менен бирге аранжировка кылууга Уильям Росс чакырылган. "Гарри Поттер жана Сырлар бөлмөсү" фильминин саундтреги 2002-жылы 12-ноябрда жарык көргөн.
Маркетинг
Тасма үзүндүлөрү 2002-жылы жай айларынан баштап көрсөтүлө баштаган, биринчи тизер "Скуби Ду " фильм премьерасы менен бирге чыккан. Electronic Arts кинонун негизинде жасаган видео оюн 2002-жылы ноябрда GameCube, PlayStation 2 жана Xbox сыяктуу оюн консолдорунда чыккан. Фильм "Философ Ташы" киносу көрсөткөн коммерциялык ийгиликке умтулуп, ар кандай кошумча оюнчук-сувенирлерди чыгарган. "Сырлар бөлмөсү " негизинде чыккан айрым Lego топтомдору тез сатылып, дүкөндөргө тартыш болгон.
Премьера
Фильм Улуу Британияда 3-ноябрь 2002-жылы, Америка Кошмо Штаттары жана Канадада 2002-жылдын 14-ноябрында, ал эми дүйнө жүзүндө 15-ноябрь 2002-жылы жарыкка чыккан - франшизанын биринчи бөлүгү болгон "Гарри Поттер жана Философ ташы " тасмасынан бир жыл кийин.
Медиа форматтары
Тасма алгач Британия, АКШ жана Канадада 11-апрель 2003-жылы VHS кассета жана актерлордун маектери, фильмге кирбей калган көрүнүштөр ж.б.у.с. видео материалдар кошулган эки дисктен турган атайын DVD топтом болуп чыккан. 2007-жылдын 11-декабрында кино Blu-Ray форматында жарык көргөн. Тасмага кирбей калган сценалар кошулган фильмдин узун версиясы, актерлорун маектери, жарнама видеолор, съемка аянтчасынан кошумча видеолор жана "Гарри Поттер дүйнөсүн жаратуу, 2-бөлүк: Каармандар " аттуу кинону тартууга кандай даярдыктар болгонун чагылдырган атайын кичи-фильмден турган толук чыгарылыш 8-декабрь 2008-жылы чыкты. Кинонун узун версиясы 174 мүнөттөн турат, айрым өлкөлөрдө сыналгыдан көрсөтүлгөн.
Кассалык топтомдор
Тасма премьералык көрсөтүүлөрдө бир нече рекордго жеткен. АКШ жана Канадада фильм биринчи дем алыш күндөрү 3.682 кинотеатрларда $ 88,4 млн топтоп, ошол маалдагы эң кирешелүү премьералар тизмесинде үчүнчү орунга чыккан - "Жөргөмүш-Адам" менен "Гарри Поттер жана Философ ташы"  мындан да көп акча топтогон. Ошондой эле, эки жолу дем алыш күндөрдүн кирешеси боюнча биринчиликти алган. Улуу Британияда "Философ ташы " кармап келген бардык рекорддорунан ашкан. Алдын ала көрсөтүүлөрдү кошо санаганда £ 18,9 млн топтогон, ал эми ал көрсөтүүлөрдү эске албаганда £10.9 млн киреше көргөн. Жалпысынан кино Улуу Британияда £ 54,8 млн топтоп, ошол маалда Британияда эң көп акча топтогон тасмалардын бешинчиси болгон.
Фильм дүйнө жүзүндө $ 879 млн киреше көрүп, бул көрсөткүч боюнча ал маалдагы эң кирешелүү тасмалардын тизмесинде бешинчи орунду алган. Ал жалпы топтомдор боюнча 2002-жылдын экинчи тасмасы болду - биринчиликти "Шакектер ээси: Эки мунара" киносу багындырган, АКШ жана Канадада көргөн кирешеси боюнча ошол жылы чыккан "Жөргөмүш-Адам", "Шакектер ээси: Эки мунара " жана "Жылдыздар согуштары, 2-эпизод: Клондор чабуулу" фильмдеринен кийинки төртүнчү болгон. А бирок башка өлкөлөрдө "Сырлар бөлмөсү" ($617 миллион) "Эки мунарага " караганда көбүрөөк акча топтогон ('''$ 584,5 млн). '''
Сынчылар пикири
Rotten Tomatoes сын баалар сайтында бул тасма 230 сынчыдан 82% колдоого ээ, орточо баасы 7,3 упай (10 упайлык шкала менен). Rotten Tomatoes'теги жалпы пикир мындай дейт: "Жашыраак балдарга арналган болсо да, "Сырлар бөлмөсү " биринчи тасмага караганда жандуураак жана караңгыраак тартылып, "Философ ташында" тааныштырлган каармандар жана сыйкырчылар дүйнөсүн кененирээк баяндайт". Metacritic сын баалар сайтында бул фильм 35 сынчыдан алынган баа боюнча 100 упайдан 63 упайга ээ болуп, "Гарри Поттер" кинофраншизасынын эң төмөн бааланган киносу болуп келет. CinemaScore сайтында көрүүчүлөр тасмага А+ баасын берген (А+ эң жогорку баа, F эң төмөн баа), мындай баага бардык Гарри Поттер фильмдеринен "Сырлар бөлмөсү" гана татыган.
Роджер Эберт "Гарри Поттер жана Сырлар бөлмөсүн" "кереметтүү тасма" деп атап, декорацияларын абдан мактап, 4-жылдыздан төрт баасын берген. "Entertainment Weekly" тасма мурунку бөлүгүнө салыштырмалуу жакшыораак жана караңгыраак тартылганына көңүл бурган: "Бул Гарри Поттер  тасмасы көрүүчүлөрдү кызыктырган, коркунучтуу маанайды жакшы көрсөтө алды. Кино деген ушундай болуш керек. Гарри Поттер баяны мындан ары караңгыраак, коркунучтураак, муңдураак болуп кетет". Ричард Ропер режиссердун ишин мактап, китептен тайбаганын жактырган: "Тасма режиссеру Крис Коламбус китеп сөзүн көп өзгөртпөй, көрүүчүлөрдүн көңүлүн кармап турган кино тартканына алкыш". "Variety" журналы фильм өтө эле узун болгонун, а бирок караңгыраак жана сергек тартылганынан улам "Гарри Поттер жана Философ ташындай " жөн эле китеп видеоиллюстрациясы эмес, толук кандуу кино болгонун жазган. New York Times сынчысы А.О.Скотт болсо "жалпысынан алганда, бул тасма өтө эле көңүлдү албайт, а бирок көрүүчүнү толкутуп турбастан, тескеринче, чарчатып уктатат экен".
"Rolling Stone" сынчысы Питер Треверс фильм узактыгын жана китеп сөзүнө өтө эле туура калганын жактырбай, киного терс баа берген: "Крис Коламбус кайрадан Роулиңге кошомат кылып, акылга салып ойлонбостон эле китеп сөзү боюнча кыялы жок тартылган, дээрлик үч саатка созулган көрүүчүнү жадаткан бир немени жараткан экен". Кеннет Туран "Los Angeles Times" гезитинде фильм жала гана штамптардан туруп, кызыксыз болгонун жазган: "Тасманы көрүп жатканда дежа вү сезими эч кетпей турат: баягы биринчи Гарри Поттер киносу жөнүндө кандай пикирде болсоң - жакшыбы, жаманбы, - кыязы, экинчи фильм дагы так ошондой эле тартылган".
Жүз гривна
Жүз гривна — Украинанын акча бирдиги.
Гарри Поттер жана Сырлар бөлмөсү (тасма)
Жетишкендиктер
Тасмасы үч BAFTA сыйлыгына көрсөтүлгөн. Алар "Мыкты декорациялар", "Мыкты үн" жана "Мыкты атайын эффекттер" номинацияларында болгон. Визуалдык эффекттер коомунун алгачкы сыйлыктар аземинде эки номинация алган - "Актердук кинотасмадагы мыкты каарман анимациясы" жана "Кинотасмадагы мыкты кадр композициясы". "Сырлар бөлмөсү" 2003 жана 2004-жылкы DVD чыгарылышы үчүн алты Сатурн сыйлыгына да номинация алган.
Импотенция
Импотенция (жыныс алсыздыгы) негизинен эркектин жыныстык катнашууга жөндөмсүз абалы.
Импотенцияга айрыкча ички жана сырткы жыныс органдарынын (простата бези, тукум ыйлаакчалары, эн бези, жыныс мүчөсү) тубаса кемтиги, функциясынын бузулушу себеп болот. Жыныстык катнашууда өзүн өзү кемсинтүү, ооруну сезүү, бири бирин жактырбоо же түгөйлөрдүн уялышы жыныстык катнашуунун начарлашына алып келет. Мындай псевдоимпотенциянын түрү эркектерде да, аялдарда да жолугушу ыктымал. Импотенциянын нейрогумордук түрү борбордук нерв системасынын (психоз, олигофрения, неврастения, невроз) жана ички секреция бездеринин ооруларында (кант оорулары, богок) келип чыгат. Өтө чарчоо, уйкунун бузулушу, кайгы капага чөгүү, баш оору, болор-болбоско ачуулануу, ошондой эле омуртка же жүлүн оорулары (омуртканын сынышы, жүлүндүн басылышы, жүлүндүн сезгениши жана башка) Импотенцияга дуушарлантышы мүмкүн. Импотнциянын негизги белгилери: эркектин жыныс мүчөсүнүн чыңалышынын начарлашы, ошондой эле уруктук суюктугунун (эрендик) түшүүсүнүн бузулушу. Урук суюктугу (сперма) жыныстык катнашууга чейин эле куюлуп, эркек алаптануу, дүүлүгүү менен чектелип, жыныс мүчөсүнүн чыңалышы начарлайт, жыныстык катнашууга жарабай калат. Урук суюктугунун бөлүнүшүнүн (эякуляциянын) бузулушу оорунун себебине жараша болот. Эякуляциянын өзгөрүшүндө аялдын кылган мамилеси зор мааниге ээ. Ошондой эле такай ичкилик ичүү, тамеки тартуу борбордук жана четки нерв системасына терс таасир берип, Импотенцияга түрткү бериши ыктымал. Жыныс мүчөсүнүн чыңалышы (эрекция) — эякуляцияга байланыштуу болот. Эрекциянын начарлашы көбүнчө омуртка, жүлүн ооруларында жана жыныс мүчөсү кырсыкка учураганда байкалат.
Эркек балдардын эн безинин сезгениши же чандыр (чурай) каналында кармалып калышы, өспөй калышы, ички секреция бездеринин (уйку бези, калкан сымал без, бөйрөк үстүндөгү без, гипофиз) аткарган кызматынын начарлашы Импотенцияга түрткү бериши мүмкүн. Узак убакытка жыныстык катнашуудан баш тарткан, тескерисинче жыныстык катнашууну эрте баштаган, түрдүү жол менен жыныс мүчөсүн чыңалтууга аракеттенген эркектерде И. эрте болот. Жыныстык катнашууну туура пайдалана албаган түгөйлөрдө күнөөнү бири бирине оодара салуу менен үй-бүлөлүк турмушу бузулуп, ажырашууга түрткү болот. Дарылануу үчүн сексопатолог, гинеколог, уролог, невропатологго кайрылуу керек. Ал оорулуу адамды текшерүү менен себебин таап, дарылайт. Дарыгерге өз убагында көрүнүү дарыланууга шарт түзөт. Өз алдынча чаржайыт дарылануу же уялып дарылануудан баш тартуу оорунун создугуп, өнөкөт түрүнө өтүп кетишине алып келет.
Ацилалар
Ацилалар (лат. Acila) — кош капкалуу моллюскалардын бир уруусу.
Квоталаштыруу (экспортту жана импортту)
Квоталаштыруу (экспортту жана импортту) – КРдин экономикалык кызыкчылыгын коргоо менен бирге, КР бажы аймагына товарлардын (жумуштарды, кызмат көрсөтүүнү) ташылып кирүүсүнө жана ташып чыгуусуна белгилүү бир мезгил аралыгында мамлекеттин чек коюусу. Аткарылышына товарлардын бажы чегарасы аркылуу өтүшүн көзөмөлдөөчү бажы органдары тарабынан көзөмөлдөнө турган экспорттук-импорттук аткарымдарды жөнгө салуунун тарифтик эмес чаралары катары колдонулат.
Койчиев Мамбет
Койчиев Мамбет (1899, Нарын облусу, Ак-Талаа району, Кара-Ой айылы — 13.4.1974, ошол эле жер) — малчы, Социалдык Эмгек Баатыры (1948). Нарын облусунун Ак-Талаа районундагы 1-Май, Тоголок Молдо атындагы колхоздордо жылкычы болуп иштеген. 1947-ж. 50 бээден 50 кулун алып, аман асыраган. Ленин ордени менен сыйланган.
Кичи Бузавлык (дарыя)
Кичи Бузавлык — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Бузавлык дарыясынын оң жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Цианкобаламин
Цианкобаламин (В12 витамини) биологиялык өтө активдүү затка кирет. Бул витамин бардык жаныбарга керек. В12 витамини метионин, нуклеин кислоталарынын синтезине, кан пайда болуу процессине жана башка катышат. В12 витамининин жетишсиздиги аны сиңирүү бузулганда болуп, аз кандуулуктун оор формасына алып келет. Дени соо кишинин суткалык керектөөсү чоңдордо 0,007 мг, балдарда 0,005— 0,002 мг болот. Организмге тамак менен келет, ошондой эле ичеги микроорганизмдери синтездейт. В12 витамини жаныбар тектүү продуктуларда, айрыкча уйдун боорунда көп. Медицина, ветеринария жана куш чарбасында кеңири колдонулат. Өнөр жайда микробиологиялык синтездөө менен алынат. Витамин жетишсиздигинин алдын алууда жакшы тамактануунун, ошондой эле гельминтоздорду убагында дарылоонун мааниси чоң. Бул витамин сууда эрүүчү витаминдерге кирет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
«Ак-Жол» саясий партиясы
«Ак-Жол» саясий партиясы - 2007-ж. 15-октябрда президент К.Бакиевдин колдоосу менен түзүлүп, ушул эле жылдын 16-декабрында өткөн кезексиз парламенттик шайлоодо жалпы 90 депутаттык орундун 71ине ээ болгон. «Ак-Жол.» партия менен принципсиз жана кылмыштуу «соодалашууга» барышкан КСДП - 11 орунга, ал эми ККП - 8 депутаттык орундарды алышкан.
«Ак-Жол» саясий партиясы К.Бакиевден толук көз каранды болгон сыяктуу эле, ал партия абсолюттук көпчүлүккө ээ болгон төртүнчү чакырылыштагы Жогорку Кеңеш да президенттин «чөнтөк парламенти» болуп калган.
2010-ж. 7-апрелдеги мамлекеттик төңкөрүштөн кийин «Ак-Жол» саясий партиясы өзүнөн-өзү жоюлуп, ал ээлик кылган кыргыз парламенти Убактылуу өкмөт тарабынан мөөнөтүнөн мурда таркатышкан. Бийлик тарабынан түзүлгөн «жел партиялардын» тагдыры дайыма ушундай болоорун дүйнөлүк тарых жетиштүү эле тастыктаган.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Бабирусса
Бабирусса (лат. Babyrousa babyrussa) — доңуздардын бир түрү.
Кызыл-Ой (Алай району)
Кызыл-Ой (Кызыл-Ой) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Коңур-Дөбө айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 224 киши.
Беде ылаңы
Беде ылаңы - жылбырска же уй бедени күн ачыкта мал оттогондо, күн нурунун кесепетинен тийген дарт. Ылаңдаган малдын терисинин пигментсиз, ак жүндүү же такыр жери сезгенип, шишип кетет. Шишиктин үстү кээде исиркектенип, сары суу агып турат. Ак козу-улактардын кээсинин кулагы чирип түшөт. Ылаң оорураак болсо, кай бир учурда жылкыны да өлүмгө дуушар кылат. Мындан сактануу үчүн ылаңдын биринчи эле белгилери шек бергенде, уйбеделүү шалбаага мал жаюуну же чабынды чөбүн берүүчү токтотуп, шектүүлөрүн көлөкөгө байлап, терисинин пигментсиз жерине майлуу көө шыбоо керек.
Дээр
Дээр – адам акыл-эсинин уюткусу, негизи. Кыргыздар дээрди тубаса касиет деп эсептешет. Адамдын дээринде болбосо, жүргүзүлгөн таалим-тарбия, айтылган, берилген акыл-насаат анча жукпайт, жемиши аз деп түшүнүшөт. Адамдын дээриненби же тарбиясынанбы – бул маселе гуманитардык илимдерде азыркыга чейин талаш-тартышка түшүп келет.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Волгоград метросу
Волгоград метросу – Волгоград шаарынын метросу. Метросу 5-ноябрь 1984-жылы ачылат.
Кайноо реактору
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Энге-Төрө
Энге-Төрө — "Мажму ат-таварихте " Токтомуштун аталаш бир тууганы, моңгол урууларынын башкаруучусу, Манас баатырдын союздашы. Уулу Мухамед-бекти он миң могол менен калмакка каршы жиберген. Ал эми тарыхый булактар боюнча ал Моголистан мамлекетинин улук башкаруучуларынын бири болгон. 1387—88-ж. Тимурга каршы Токтомуш менен союз түзүп, Ташкен, Самаркан жана Бухара айланасына чабуулга катышкан. Тимур 1389-ж. жана 1390-ж. Моголстанга жасаган жортуулдарында Э. т-нү Тарбагатайда жана Каратал дарыясынын боюнда жеңген.
Рифма
Рифма (гр.— өлчөм, уйкаш) — эки же андай артык ыр саптарындагы айрым тыбыштык үндөштүгү, окшошуулар уйкаштык деп аталат. Уйкаштык ыр түрүндөгү чыгармаларга мүнөздүү, ал ырдын  ритмине, интонациясына, синтаксистик-лексикалык түзүлүшүнө таасирин тийгизет, ырды кара сөздөн айырмалап, ага өзүнчө өзгөчөлүк киргизет. Рифма сүйлөөчүнүн сөзүнүн таасирдүүлүгүн, угумдуулугун күчөтөт. Кыргыз эли өзгөчө оозеки чыгармачылыгында чоң маани беришкен. Макал-лакаптардан тартып, залкар океан — «Манаска» чейинки улуу мурастардын көпчүлүгүн уйкаштырып, ырга айлантышкан. Уйкаштык түзүү аябагандай зор талантты, билгичтикти талап кылат. Бардык эле уйкашкан сөздөр ыр боло бербейт. Ал үчүн чыгарманын жалпы маанисинен чыгып кетпей турган, зарыл болгон сөздөр же сөз айкаштары колдонулат.
Инвалиддик
Эмгекке жарамсыздыгына жараша Инвалиддик 3 топко бөлүнөт.
СССР мыйзамдарында пенсиянын өлчөмү ж.б. социалдык жардамдын мүнөзү жана көлөмү Инвалиддиктин тобуна жана анын себебине жараша чектелген. Эмгекке жарамдуулукту жоготуунун деңгээлин, Инвалиддиктин себебин социалдык камсыздоо органдарынын дарыгердик эмгек эксперт комиссиясы аныктайт, ошондой эле алардын ден соолугуна байланыштуу эмгектин түрүн жана шартын, ылайыктуу кызматты, адистикти белгилейт. Комиссия өзүнүн чечимине ылайык инвалиддердин жумушка туура орношуусун текшерет жана инвалиддердин эмгекке жарамдуулугун калыбына келтирүүгө жардам көрсөтөт.
Дене түзүлүш жагынан майыптыгы барларга, өнөкөт оору менен жабыркаган түрдүү курактагыларга, ошондой эле 60 жаштан өткөн эркектерге жана 55 жаштан ашкан аялдарга Инвалиддик мөөнөтсүз белгиленет. Дарылоо жана башка чаралардын натыйжасында инвалиддердин басымдуу көпчүлүгүнүн коомдук иштерге кайтып келүүсү улам көбөйүүдө.
Хлор
Хлор (латын тилинен Chlorum) – Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 3-мезгилинин VIIА группа элементи, галогендерге кирет, к.н. 17, ат. м. 35,453. Мол-сы 2 атомдон турат 1774-ж. швед химиги К.Шееле пиролюзитке туз к-тасын таасир этүүдөн алган:
MnO2 + 4HCl =  Cl2­ + MnCl2 + 2H2O