cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түркстан облусу (Казакстан)
Облус болуп 1932-ж. 10мартта уюшулган. 1962-жылдын 3-майына жана 1992-жылдын 6-июлуна чейин Чымкент обл., учурда азыркыдай аталат. Аянты 117,2 миң км2 (өлкөнүн аянтынын 4,3%и). Калкы 2,7 млн (2013); негизинен казактар (72%), ошондой эле өзбек, орус, азербайжан, тажик, түрк, корей, күрд, украин, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 км2 жерге 117,2 киши. Адм. борбору - Чымкент ш.
Ири шаарлары: Чымкент, Түркстан, Кен-Тоо. Облустун аймагынын көпчүлүк бөлүгүн түздүк, түндүгүн Бетпак-Талаа чөлү, эң четки түштүгүн Ач талаа (Мырза-Чөл), ортонку бөлүгүн Кара-Тоо (эң бийик жери - Беш-Саз чокусу; 2176 м), түштүк-чыгышын жана батышын Талас Ала-Тоосу, Угаж кырка тоосу ээлейт. Ири дарыялары - Сыр-Дарыя (куймалары: Көөлөш, Куру-Көөлөш, Арыс) жана Чүй. Полиметалл (КенТоо шаарынын аймагында), темир кендери (КараТоо кырка тоосунда) казылып алынат. Сугат дыйканчылыгы басымдуу. Дан эгиндери, пахта (мол түшүм алса болот), шалы эгилет. Багбанчылык, жүзүмчүлүк, жибекчилик өнүккөн. Уй, кой (негизинен каракөл), эчки, чочко, жылкы асыралып, үй куштарынан негизинен күрп багылат.
Жастин Бибер
Жастин Бибер (англисче Justin Drew Bieber) - америкалык заманбап ырчы. Теги боюнча Канада өлкөсүнөн. Ал учурда жаш болсо да дүйнө жүзүндө кыйла атактуу. Ал көптөгөн сыйлыктардын ээси.
Жастин Бибер 1994-жылы март (Жалган куран) айынын 1инде Канадада туулган. Ал Канаданын популярдуу ырчысы жана актёру.
Анын "Baby" деген ыры 2011-жылы Жалган куран айынын 23үндө он өлкөгө белгилүү болуп калган.
Кыскача өмүр таржымакалы
Жастин бир нече жыл мурда гана ыр аткарып чыга баштаган.
Ал эки жашка толгондо эле музыкалык аспаптарга кызыгуусун билдирди. Музыкадан тышкары ал хоккей, баскетбол, футбол жана гольф сыяктуу спорт түрлөрү менен алектенет. Өз айтымында, Жастин ыр аткарууну капысынан баштады. Ал атактуу ырчылардын ырларын кайталап аткарып, аны видео тасмага жаздырып, бул тасмаларын YouTubeга жайгаштырып келди. Көп узабай анын өзүнүн угармандары пайда болду.
Модест Мусоргский
Модест Петрович Мусоргский- (1839-(9(21)-март 1881-(16(28)-март). XIХ кылымдагы орус композиторлорунун ичинен чыгармачылыгынын улуулугу, оригиналдуулугу менен айырмаланган гениалдуу композитор. Мусоргский 1839-жылы 21-мартта Псков губерниясындагы Карево да туулган. Болочок композитордун музыкалык таланты жашынан эле байкалат. Нотадан сабак берүүчү мугалим Герке анын талантына, зээндүүлүгүнө жогорку баа берген. 14 жашында анын биринчи «фортепьянолук" эмгеги жарыкка чыгат. Чыгармачылыгынын өнүгүшүнө Даргомыжский менендик анын берген жардамы чоң роль ойногон. 1854-жылдары биринчи вокалдык чыгармалары пайда боло баштайт. Анын ичинен «Калистрат», «Еромугаканын бешик ыры», «Гопак», «Жетимге» алардын чындыкты баяндаган адамдын тагдыры сүрөттөлгөн. 1808-жылы «Үйлөнүү», андан кийин элдик көтөрүлүштүн негизинен алынган «Борис" перасын жазат. Бул операсы дүйнөлүк опера искусствосунун тарыхында жаңы типтеги өсүштү чагылдырган чыгарма болуп эсептелген. Анткени Мусоргский мында турмуштук чындыкты тайманбай көрсөтүү тарыхты эл жаратарын ырастаган. Ал эми «Козголоңчулар» операсында орус элинин өткөндөгү айрылып XVII кылымдын аягындагы стрелецтердин козголоңуна жана Петр I инин рынакарты чыккан баяр-козголоңчуларды негиз кылып алган. М. П. Мусоргскийдин таланты алдыңкы идеялуу коомдук агымдар менен ширелишип өскөндүктөн, Стасовко жазган катында «Турмуш жөнүндө чындыкты таамай айтып көрсөтүү менин чыгармачылык максатым. Мына ошондон жаңылбасам экен» - деген. Композитордун вокалдык чыгармалары көп түрдүү мүнөздө болуп, романстарында жанды эриткен жумшак лирика, курч мүнөздөгү мыскыл жана жөн эле тамашалуу саптар кездешет. Ал музыканттардын турмуштагы чындыкты сүрөттөөнү, өз элине жан аябай кызмат кылууну талап кылган. Ошондуктан Мусоргский улуу музыкант гана эмес, чыныгы элин сүйгөн демократ катары да бааланат. Улуу композитор 1881-жылы Петербург шаарында дүйнөдөн кайткан.
Адабият
[[Категория:Орус тарыхчы Арууке бок кыз
Түштүк Индия антициклону
Түштүк Индия антициклону - Түштүк жарым шардын субтропик жана тропик кеңдиктериндеги атм. басымы жогору болгон туруктуу аймак; Инди океанынын үстүндө жайгашкан; борбору Маврикий а-на жакын.
Жыл бою өкүм сүрүп, Түштүк жарым шардын кыш айларында өзгөчө байкалат.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Пальник-Юнко
Пальник-Юнко — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пальник-Ю дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жейрен
Жейрен (Gazella subgutturosa, Guldenstaedt, 1780): жейрендер тукумундагы сүт эмүүчү.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Өткөн кылымдын 30-чу жылдарына чейин Ысыккөлдүн түндүк жээгинде, анын түштүк-батыш чөлдүү жерлери жана Ортотокой районунда кездешүүчү. 70- жылдары Ысыккөлдүн түштүк-батыш жагында гана сакталып калган, анда бирин-серин эле болгон. Азыркы убактарда ошол райондордо жейрендин сакталганы жөнүндө эч маалымат жок. 1968-жылы Кыргызстандын түштүк-батыш тарабында Күнгөй тоолорунда жана Ош областынын Лейлек районунда болгону аныкталган. 1975-жылы ушул эле жерлерде 100 особго жакын болгону белгилүү. Жейрендин тагдыры белгисиз. Республикадан сырткары жейрен Орто Азия жана Казакстанда, Чыгыш Кавказ сыртындагы чөлдөрдө, Иран, Афганстан, Пакистан, Кытай жана Монголияда таралган.
Саны
Жейрендин саны жөнүндө сөз кылуу кыйын, себеби болсо да бирин-серин же он чактыга жетпейт.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кыргызстандын шартында жейрендин биологиясы толук изилденген эмес. Шагылдуу жана чополуу өсүмдүктөрү сейрек келген чөлдөрдө таралган. Түздүү же дөбөлүү ачык мейкиндикти каалайт. Суу жээктен же суулар аз болгонуна карабастан жээктерге жакын болушат. Төмөн жакка чогулган жаандын жана кардын суулары менен каныгышат. Жашоо тиричилиги отуруктуу түрдө өтөт. Эртең менен жана кечинде оттошот. Жейрендер өтө сак, көздөрү курч жана сак кулак. Казакстанда жейрендин тууту ноябрң-декабрда өтөт. Эркектери 2-5 ургаачылары менен топту түзүп, бөлөк особдорду жолотпойт. Жейрен 5,5-6 айга жакын көтөрүп апрелдин аягынан тартып июлдун башталышына чейин тууй баштайт, бирок негизинен майдын экинчи жарымынан тартып ургаачысы 1-2 же чанда эле 3-4 тууйт. Жейрен 3 айга жакын, кечирээк туулганын күзгө чейин эмизет.
Чектөөчү факторлор
Санынын өзгөрүлүшүнүн себептери-браконңерлик. Түргө жагымдуу жерлерди чарбага же жайытка гана пайдаланылышы. Жырткычтардын таасири, адамдын куугунтугу, жерлерин жайытка пайдалануу.
Уюштурулган коргоо аракеттери
ЖКЭБдин Кызыл китебине, СССРдин жана Кыргыз Республикасынын Кызыл китебине киргизилген. Өзгөчө жейренди коргоого Ысыккөл аймагында өтө көңүл бурулган жана Кыргызстандын түштүгүндө Түркстан кыркаларынын урчуктарында.
Статусу
III категория, Critically Endangered, CR: R, C1 Жоголуп бара жаткан түр же Кыргызстандын территориясында такыр эле жоголуп кеткен. Кыргызстанда, Орто Азия жана Казакстанда уруунун бир гана түрү.
Чартамак жейрен
Чартамак жейрен (лат. Procapra gutturosa) — жейрендердин бир түрү.
Шиш (Иртыш куймасы)
Шиш — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Иртыш дарыясынын оң жээгинен 1288 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 378 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
ЮНЕСКО
ЮНЕСКО (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) - Бириккен Улуттар Уюмунун Билим, Илим жана Маданият боюнча мекемеси, штаб-квартирасы Парижде.
Чоң Ширта
Чоң Ширта — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 876 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 306 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жерге-Тал айыл аймагы (Аксы району)
Жерге-Тал айыл аймагы — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы Жерге-Тал, Боспиек, Кызыл-Капчыгай айылдарынан турган административдик бирдик.
Плэйнсборо Сентер (Нү-Жерси)
Плэйнсборо Сентер (Нү-Жерси) (Plainsboro Center) — Нү-Жерси штатынын Мидлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2209 киши. Болжолдуу аянты - 1.7 км². FIPS коду — 34-59285.
Каралачук (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Каралачук — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Семилет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 566 киши. Почта индекси — 452316, ОКАТО коду — 80224830005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Анафилакция
Анафилакция — аллергендердин организмге бир нече жолу кирүүсүнөн (ичеги-карындан тышкары башка жол менен) пайда болгон аллергиялык реакциянын түрү (Аллергия). Анафилакция жалпы же белгилүү жерден (мисалы, териде) байкалат. Өтө күчтүү жалпы реакция анафилакциялык шок деп аталат. Аллергендер организмге биринчи жолу киргенде сезгичтиги жогору болгон кишилерде дары заттар, аарылардын чагуусу жана өсүмдүк чаңчаларынын организмге кайталап кирүүсү Анафилакция жана анафилакциялык шокту пайда кылат. Анафилакциялык шокто дем алуу өтө кыйындайт, кан басымы төмөндөйт, эстен тануу мүмкүн. Оорулуу шашылыш врачтык жардамга муктаж болот. Анафилакцияны алдын алууда дарыларды өз алдынча кабыл албоо керек. Дарыны врачтын көзөмөлүсүз кабыл алуу организмдин сезгичтигин жогорулатышы мүмкүн.
Тибет жейрени
Тибет жейрени (лат. Procapra picticaudata) — жейрендердин бир түрү.
Болотная (Пайдугина куймасы)
Болотная — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пайдугин дарыясынын оң жээгинен 100 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
2001-жылдын 11-сентябрындагы террордук чабуулдар
11 сентябрь 2001 - дагы кол салуулар (9/11 деп аталат да). 2001-кол каза шейшемби, 11-сентябрда, эрте менен Америка Кошмо Штаттарынын боюнча ислам террорчу топ Ал-Каида менен төрт макулдашылган террордук кол салуудан бир нече эле 2.996 адам, 6000 ашуун адамды жарадар кылган, ошондой эле суу жана мүлктүк зыян келтирилген жок дегенде $ 10 млрд пайда.
Болотная (Пайдугина куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кеть. Дарыянын айрыгы — Чулымнан Кетке чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Муратов Эркин
Эркин Муратов (1908-1977) - Кыргызстандын совет эл чарбасынын жооптуу кызматчысы, коомдук ишмер.
Өмүр таржымалы
1908-жылы Кыргызстандын азыркы Лейлек районуна караштуу аймагында, кедей-дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 11-12 жашында ата-энесин, бир туугандарын басмачылар кырып кеткен соң Кызыл Армиянын Орто Азиядагы 15-кавалериялык полку өз тарбиясына алат. 1926-жылга чейин Фергана өрөөнүндөгү балдар үйлөрүндө тарбияланган. 1926-31-жылдары Ташкент шаарындагы Орто Азиялык В.И.Ленин атындагы аскер окуу жайында окуп, аны ийгиликтүү аяктаган соң 1931-34-жылдары Кызыл Армиянын катарында кызмат кылат.
Өмүр жолу жалан күрөштөн, эмгектен турган Э.М.Муратов 1939-жылдан КПССтин мүчөсү. 1936-39-жылдары Ташкент шаарындагы И.В.Сталин атындагы өнөр жай академиясында окуусун улантып жаткан учурда партия тарабындан Кыргызстанга кызматка которулуп, республикадагы эл чарбасын негиздөөчүүлөрдүн уюштуруучуларынан болгон. Атап айтканда, 1931-41-жылдары Кыргызстандын женил өнөр жай наркомунун орун басары, 1941-43-жылдары Кыргызстандын автомобиль, транспорт, шоссе жолдору боюнча эл комиссары, 1943-44-жылдары республиканын Коммуналдык чарбасынын эл комиссары болуп иштеген. 1945-жылы Э.Муратов республикалык Кыркооппинсоюздун президиумунун төрагалыгына шайланган. 1955-жылы Эл депутаттарынын Фрунзе шаарындагы Свердлов райондук кеңешине депутат болуп шайланган.
Ал республиканын ар кандай эл чарба тармагында жооптуу кызматтарда иштеп жаткан мезгилде өзүнө тапшырылган кайсы тармакты жетектебесин өзүнун билимин жана көп жылдык тажрыйбасын турмушта билгичтик менен колдоно билип, республикабыздын экономикасын өсүшүнө өз салымын кошкон, персоналдык пенсияга чыккандан кийин да профсоюздун тармагында үзүрлүү эмгектенип келген.
Эркин Муратов 1977-жылы Бишкек шаарында каза болгон. Өмүр жолдошу Разия Муратова, уулу Акылбек Муратов (1953-жылы туулган) жана кыздары Бишкек шаарында жашайт. Бардыгы жогорку билимдүү, ата жолун улантып кыргыз элине кызмат кылууда.
Сыйлыктары
Кыргызстандын түштүк аймактарда, Фергана өрөөнүндө, Түркмөнстандын Кара-Кумунда ак интервенттер менен күрөштө эрдиги, жеңиштери үчүн бул региондо биринчилерден болуп Совет өкмөтү тарабынан 16-жашында күжүрмөн ”Кызыл Жылдыз” ордени менен сыйланат. Ошондой эле Орто Азияда биринчилерден болуп “СССРдин ардактуу чекисти” деген наамга татыктуу болгон. Э.Муратовтун ак ниет жана үзүрлүү эмгеги өз учурунда жогору бааланып, күжүрмөн “Кызыл Жылдыз”, “Ардак белгиси” ордендерине, көптөгөн медалдарга, Ардак грамоталарга ээ болгон.
Колдонулган адабият
Г.Мадаминов. Лейлек жана лейлектиктер тарыхы. Бишкек, 1998-ж.
Локарно келишимдери
Локарно келишимдери (1925) – Германиянын батыш чек араларына кепилдик берүү жана эл аралык арбитраж маселесин чечүү үчүн түзүлгөн келишимдер. 1925-ж. 16-октябрдагы Локарно конференциясында (1925) макулдашылып, 1-декабрда Лондондо кол коюлган. Локарно келишимдери негизинен Рейн пактысы – Германия, Бельгия, Франция, Италия жана Улуу Британия ортосундагы жалпы кепилдикти сактоо болгон. Бул пактыга жамынган Улуу Британия жана Франция Германиянын катышуусу менен антисоветтик блок түзүүгө ниеттенген. Бирок Германиянын чыгыш чек аралары Локарнодо иштелип чыккан кепилдикке кирген эмес. Пактыда Германиянын, Франциянын жана Бельгиянын бири бирине кол салбай, талаш маселе болсо тынч жол менен жөнгө салуу, ошондой эле Версаль тынчтык келишими (1919) белгилеген Германия менен Франциянын жана Германия менен Бельгиянын чек араларынын бузулбастыгы көрсөтүлгөн. Германия Улуттар Лигасына мүчө болуп (1926, сентябрь), улуу держава катары анын кеңешинен туруктуу орун алгандан кийин келишим күчүнө кирген. Германиянын Франция, Бельгия, Польша, Чехословакия менен өз өзүнчө түзгөн арбитраж жөнүндөгү келишимдери Рейн пактысын толуктаган. Мындан сырткары Франция менен Польша жана Франция менен Чехословакиянын ортосунда кепилдүү келишимдер түзүлгөн, ал боюнча бул 2 мамлекетке башка мамлекет кол салса, анда аларга Франциянын жардам берүүсү каралган. Локарно келишимдеринин кабыл алынышы Франциянын абалы начар экендигин көрсөткөн, ошондуктан фашисттик Германия Локарно келишимдерин орой бузуп, 1936-ж. 7-мартта демилитарлаштырылган Рейн зонасына өз аскерин киргизген.
Дене температурасы
Дене температурасы – организм жана айлана-чөйрөнүн жылуулук продукциясы менен жылуулук алмашуу балансын чагылдыруучу комплекстүү көрсөткүч. Муздак кандуу (пойхилотермдүү) жаныбарлардын дене температурасычөйрөнүн температурасына жараша өзгөрүп турат. Жылуу кандуу (гомойотермдүү) жаныбарларда жылуулук продукциясы жана жылуулук берүү ургаалдуулугун аныктоосу жылуулукту жөнгө салуучу механизми менен туруктуу (38–40–42ᵒС) кармалып турат. Дене температурасы тиричиликке жараша өзгөрүп (0,5–2ᵒС) турат (тынч абалда же уктаганда дене температурасы төмөндөйт, кара жумушта көтөрүлөт). Дене температурасы организмдин ички чөйрөсүнүн жана терисинин температурасы болуп айырмаланат. Ички органдардын температурасы аларда болуучу биохимиялык процесстердин ургаалдуулугуна жараша ар түрдүү болуп, териникинен жогору. Киши терисинин ар кайсы бөлүгүндө да ар кандай. Дене температурасы чөйрө температурасына, нымдуулугуна, кыймылга, кийимге, теринин тазалыгына жана башка жараша болот. Улгайган жана карыган кишилердин дене температурасы орто жаштагыларга салыштырганда бир аз төмөн. Кичине балдардыкы ар кандай абалда өзгөрүп турат. Ал түрдүү ооруларда жана жылуулукту жөнгө салуу бузулганда өзгөрүлөт. Көпчүлүк сезгенүү жана жугуштуу ооруларда жогорулайт. Дене температурасынын төмөндөшү уулануу, кома жана башкаларда байкалат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Канаат-Шаа
Канат-Шаа (туулган жылы белгисиз — 1863-ж.өлгөн) — Кокон хандыгына кызмат кылган атактуу аскер башчы. Улуту тажик. 1846-1847-ж Түркстан шаарынын акими болуп турган. Ташкентдеги Кокондук бийликтерге моюн сунуудан  баш тартып,Бухара хандыгына кетип калган. Кайра Коконго келип 50-жылдардын акыры-60-жылдардын башында бул хандыктын саясий турмушунда көрүнүктүү орун ээлеген. Ташкентдин акими болгон. Чүй кыргыздары орус аскерлерине таянып,1860-августта Кокон хандыгынан Токмок, Пишпек чептерин бошотуп алганда,Канат-Шаа Ташкентден аскер алып келип, бул чептерди кайра караткан. Канат-Шаа Пишпекти алгандан кийин Уч-Алматыдан (Азыркы Алматы аймагы) орус аскерлерин кууп чыгуу үчүн Узун-Агачтын жанындагы салгылашта (1860-ж 18-октябрда)  женилип, Пишпекке чегинген. Бул чепте ал 1860-жылдын акырына чейин болгон. Молдо Нияз Мухаммед Хокандинин Тарихи-Шахрухи эмгегинде Канат-Шаанын аталык деген чини болгондугу айтылат. Мусулман жыл санагы (Хижра) боюнча 1279-ж (1862-1863-ж.ж.) Канаат-Шаа Кудаяр хандын тапшырмасы менен Бухара хандыгына барып, ошол жерден өлтүрүлгөн.
Колдонулган адабияттар
Урстанбеков.Б,Чороев.Т "Кыргыз тарыхы" энциклопедиялык сөздүк,1990.
Архитектуралык эстеликтер
Ушуга чейин сакталып калган Бурана мунарасы, архитектуралык комплекс, Шах-Фазилъ мавзолейи жана Манас кумбозу сыяктуу курулуш эстеликтеринин ичинен Таш-Рабат кербен сарайына өзгөчө орун таандык. Кыргызстандын аймагында салынган бул курулуш Борбордук Азиянын орто кылымдарда өнүккөн борборлорунан алда канча алые жайгашкан. Таш-Рабат жөнүндөгү жазуу булактарындагы жана адабият- тагы маалыматтарга токтололу. Таш-Рабат жөнүндө биринчи жолу XVI к. экинчи жарымында Мухаммед Хайдар эскерет. Анын «Тарих-и Рашиди» деген кол жазмасында бул эстеликтин архитектуралык өзгөчөлүктөрү көрсөтүлгөн баяндама берилет. Ал Таш-Рабатгын архитектуралык курулушу менен дал келет. Мындан тышкары, Мухаммед Хайдар аны Кашмирдин ушул сыяктуу эстелик- терине салыштырат. Эстеликти ал 1408-1416-жж. Могулстанды башкарган Мухаммед хан курган деп эсептейт. Бирок Таш-Рабаттын орду так керсетулген эмес.
Казактын керунуктуу илимпозу Ч. Валиханов Кашкардан кербен менен келатып, 1859-ж. Таш-Рабатты керуп еткен. Анын эмгегинде эстелик женунде мындай жери бар: «Имарат чополуу сланец жалпак плита таштардан курулган, узундугу 12, туурасы 7 саржанча келет. Узун коридордон улай тегерек зал (радиусу 5 кез), усту айдеш тоголок болуп кетет. Коридордун капталдарында кичинекей жапыз эшиктери бар, ...алардан чарчы жана суйрел- жун чакан белмелерге етет. Бул имарат бир кезде сыртынан да, ичинен да шыбалса керек». Андан ары ал имараттын ичинин ар кайсы жеринде араб жазуусу сакталып калгандыгын, жергилик- туу калктын айтымына Караганда эстеликте 40-41 белме бар экендигин, бул имарат кыргыздар учун сыйынуу жана курмандык чалуу жайы болгондугун жазат.
Таш-Рабатты XIX к. экинчи жарымында орус окумуш- туулары Н. Северцов, Ф. Остен-Сакен, А. Фетисовдор керуп чыгып, тарыхый эстелик катары жогору баа беришкен.
Бул эстеликке 1894-ж. Ат-Башы өрөөнүндө болгон орустун көрүнүктүү чыгышты изилдөөчүсү В. В. Бартольд да көнүл бурган, бирок ал эстеликти өз көзү менен кере алган эмес. Ошондой болсо даты, анын 1897-ж. басылып чыккан «Отчет о поездке в Среднюю Азию с научной целью» деген эмгегинде эстеликтин эки суретун берген. В. В. Бартольд «Очерк истории Семиречья» деген эмгегинде Мухаммед Хайдарга таянып, бул курулуштун салынышын ислам дининин таратуучусу Мухаммед ханга таандык кылып жазат.
Кыргыз ССР Маданият министрлигикин илимий-реставра- циялоочу ендуруштук мастерскойлору эстеликти калыбына кел- тируу максатында архитектуралык-археологиялык жактан аны кенири изилдееге киришет. Үч жыл (1978-1980-жж.) ичинде алынган материалдар эстеликтин жалпы мунездемесуне кеп жаны ойлорду кошту.
Таш-Рабат Кошой-Коргон шаарынын (орто кылымдардагы Ат-Баш шаары) урандыларынын туштугунен 70 км жерден орун алган. Ал Таш-Рабат суусунун жээгинде (Кара-Коюн суусунун он куймасы) Ат-Башы кырка тоолорунун бир чон капчыгайында турат.
Курулушу дээрлик чарчы келип, узундугу 34,8 м, туурасы - 32,4 м. Эстеликтин төрт тарабы дуйне багытын каратып салынган. Мандайкы бети чыгышты карайт. Имарат тоо бетиндеги жасалма аянтка курулган. Фундаменти уюлма топурак катмарга кирип турат, терендиги 0,2-2 м. Бут бет мандайын, дарбаза-эшик туркуктврун кыдырата таш тектирче етвт, анын туурасы 0,65-0,85 м, бийиктиги 0,6-0,8 м. Чон коридорунун эки четинде, ортонку залынын терт дубалын кыдырата, ошондой эле башка имараттары менен коридорлорунун бир топ жеринде да таш тектирче бар. Чон коридору менен залынын астына жалпак таш тешелгвн, калган имараттары менен коридорлорунун асты жер. Бвлмелврунун планы жана елчему мурдагы авторлордун эмгектеринен белгилуу болгон маалыматтардан башкачараак. Бул жагынан 9-белме бетенчеленуп турат. Ал тегерек чатырлуу имарат, 20-белме чонураак, ага ортонку залдан 19-белмену аралап кирет. Эстеликтин планы менен елчемундегу ушундай туура келбестиктер анын башка белуктеруне да мунездуу. Залынын астынан, 23- жана 27-бвлмелердвн чопо толтурулган ороолор табылган. 27-белмедегу ороо суйрелжун, анын диаметри 0,9 м, терендиги 2,7 м. 23-белмедегу ороонун терендиги 4,2 м, диаметри 1,2 м, бирок али тубуне чейин тазаланып буте элек. Ушул эле имаратта елчему 0,95 х 0,83 келген чарчы тешиктуу жертеле бар. Залдын ортосунда (18-белме) терен ор бар. Ал ортосу тешик, чарчы жалпак таш менен жабылган.
Дөө шер чымыны
Дөө шер чымыны (Satanas gigas), (Eversmann, 1854) - Кеңири ареалда сейрек кездешүүчү түр, жашаган жерлеринин аянттары тарып-кичирейүүгө багыт алган. 1984-жылы II категория менен СССРдин Кызыл китебине киргизилген.
Жашаган аймактары
Деңиз деңгээлинен 1900 м бийиктике чейинки тоо этектериндеги бош жаткан дың жерлер жана суюк бадалдуу адырлар.
Саны
Эң аз. Бириндеп, анда-санда кездешет.
Жашоо тиричилиги ( жашоо циклдары)
Жетилген шер-чымындар жана алардын личинкала ры эркин жа шап жырткычтык менен бөлөк курт- кумурска лар менен азыктанышат. Личинкалары топуракта же чирип бараткан жыгачтарда чоңоөт. Имагосунун учушу июндун аягынан сентябрдын ортосуна чейин байкалат. Коркок, сезгич болуп, карматпайт. Энтомофаг, азыгынын курамында Марокко чегирткеси Dociostau rus maroccanus Thunberg ошондой эле көгөндөр (Tabanidae тукуму) .Өнүгүүсү бир жылга созулат.
11-сентябрь
11-сентябрь.
Дөө шер чымыны
Чектөөчү факторлор
Талаа массивдерин өздөштүрүү жана айдоо, инсектициддерди пайдалануу.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Жүргүзүлгөн эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Түрдүн 1985-жылы Республиканын Кызыл китебине киргизилгенине карабастан коргоо чаралары иштелип чыккан эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Азыркы күндөгү таралышын жана экологиясын изилдөө, алардын жашаган жерлеринде микрорезерваттарды уюштуруу менен ал жерлерди айдоого жана инсектициддерди пайдаланууга тыюу салынышы зарыл.
Статусу
''III категория (LR-nt). ''Кеңири ареалда сейрек кездешүүчү түр, жашаган жерлеринин аянттары тарып-кичирейүүгө багыт алган. 1984-жылы II категория менен СССРдин Кызыл китебине киргизилген.
Диадемалар
Диадемалар (лат. Diadematidae) — деңиз кирпилеринин бир тукуму, буларга диадема уруусу (лат. Diadema) кирет.
Канбек (Миякин району, Башкыртстан)
Канбек — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Богдан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 557 киши. Почта индекси — 452071, ОКАТО коду — 80244810003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аморбах
Аморбах - Төмөнкү Франкониядагы Мильтенберг районуна караштуу шаар (Бавария). Калкы - 4000 киши. It is situated on the small river, in the northeastern part of the Оденвальддын түндүк-чыгышында Муд дарыясынын боюнда жайгашкан. Аморбах бүгүнкү күндө туристтик зона катары белгилүү. Барокко архитектурасындагы маданий эстеликтер көп.
Четин
Четин (Sorbus, L. 1753) – өсүмдүктөрдүн роза гүлдүүлөр тукумундагы күбүлмө жалбырактуу дарак же бадал уруусу. Бийикт. 10-25 м, жалбырагы кезектешип жайгашат. Гүлү ак, кош жыныстуу; калкан сымал топ гүлдүү; чымын-чиркей аркылуу чаңдашат. Мөмөсү тоголок, 2-5 уялуу. Мөмөсүндө сорбит, каратиноид, 69 мг % С витамини, 4-13,7 % кант, орг. к-та болот. Ч-дин дүйнөдө 100, КМШда 40, Кыргызстанда 3 түрү бар. Негизинен Кавказ менен Борбордук Азиянын тоолуу жерлеринде өсөт. Россиянын Европа бөлүгүндө, Кавказда кадимки Ч-и, Түндүк Чыгыш Сибирде сибирь Ч-и, Кыргызстандын тоолорунда Тянь-шань Ч-и, Сары-Челек, Арстанбап мөмө-жемиш токойлорунда алма Ч-и өсөт.
Диалома
Диалома (лат. Dialommus) —  жылуу алкактардагы деңиздердин жээктеринде жашоочу майда балыктардын бир уруусу.
Диспансер
Диспансер — оорулуулардын белгилүү тобун дарылоо жана алдын алуу боюнча жардам көрсөтүүчү жана алардын саламаттыгынын абалына системалуу байкоо жүргүзүүчү адистештирилген медициналык мекеме.
Алардын максаты — өзүнө тийиштүү ооруларды табуу, каттоого алуу, дарылоо жана байкоо, алардын эмгек, турмуш-тиричилик шарттарын такай үйрөнүү жана жакшыртуу, ошондой эле ооруга каршы чараларды иштеп чыгуу. Диспансердин адистелишине жараша өзүнүн өзгөчөлүктөрү болот. Кургак учукка каршы диспансер калкты дайыма массалык флюорографиялык текшерүүлөрдөн өткөрүп турат, оорулуу менен бирге болгон адамдарды каттоого алышат.
Диспансердин амбулаториялык адистештирилген кабинеттери, диагностикалык лабораториялар жана уюштуруу-методикалык атайын кабинеттери бар, көпчүлүк диспансердин стационарлары болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Косино (метро бекети)
Косино — Москва метросунун Некрасовская сызык сындагы станция. Жылдыруу боюнча Таганско-Краснопресненская сызык станция Лермонтовский проспекти. 2019-жылы 3-июньда ачылган.
Куяры (дарыя)
Куяры — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын оң жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 57 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Диафтар
Диафтар (лат. Diaphus) —  өзүнөн жарык чыгаруучу балыктардын бир уруусу.
Жерге-Тал (Нарын району)
Жерге-Тал — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Жерге-Тал айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 2814 киши (2009-жылы).
Мойдунов Тургун
Мойдунов Тургун Ат жабдыктарынын чебери. 1934-ж. Өзгөн районундагы Заргер айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Ал ат жабдыктарынын татаал өрүмүн жүзөгө ашырат. Өрүмчүлүктү Кутургу айылындагы Бабик уулу Үмөттөн үйрөнгөн. Уста эчкинин, кийиктин терисинен тасма көк жасайт. Анын челин алып, этинин сары суусун өзүнүн аспабы аркылуу кысып чыгарып, тегиз жайга кургатып тилип, өрүмдүн жердигин даярдап алат. Тургун камчы өрүмдү он талдан баштайт. Ал бешбештен эки жакка бөлүнөт да, бирден көтөрүлүп, бирден басылат. Ондон тең бөлүнүп, экиден көтөрүлүп, бирден да басылат. Камчы 12-14-16-18-20-22-24-28-32 тал тасма менен токтойт. Мурда 32 тал өрүмдү арбын өргөн. Өрүмчү камчынын түшкүнүн «бурама басты», «илме басты» жана «буудай басты», - деп үчкө бөлүп узанат.
Локомотив
Локомотив (locomotive, loco moveo – ордунан жылдырам) – поезддерди рельс боюнча жылдыруучу сүйрөгүч машина. Аткарган кызматы боюнча жүргүнчү ташуучу, жүк ташуучу жана манёвр жасоочу болуп айырмаланат. Орнотулган кыймылдаткыч түрү боюнча: паровоз, электровоз (тиймектүү жана аккумулятордуу), тепловоз, газотурбовоз, мотовоз, ошондой эле айкалыштырылган кыймылдаткычтуу – дизель-электровоз, теплопаровоз жана башка болуп бөлүнөт. Ошондой эле локомотивдин функциясын дизель поезд менен электропоезддин мотордуу вагону (электржана дизельпоезддер) жана дрезина аткарат. Аткарган жумуштун түрү боюнча магистралдык (жүргүнчү, жүк ташуучу, манёвр жасоочу), өнөр жайлыклык (заводдун, кен чыгуучу шахталардын ичинде иштейт) болот.
Мокеев Ишен
Мокеев Ишен Ат жабдыктарынын чебери. 1931-ж. Ат-Башы районундагы Ак-Талаа айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Калинин атындагы колхоздо чарбанын ар кандай өнөктүгүндө иштейт. Анын ат жабдыктарын жана жыгаччылыкты кармоо чеберчилигине айылдаш уста Төлөнбай багыт берген. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзуыун мүчөсү. Ишен ээр чабат. Анын жердигин Баш-Кайынды, Орто-Кайынды деген жерлердин жапайы теректеринен тандайт. Анткени алардын жарылышы жеңил, ийилчээк, чоюлчаак, иштетүүгө оңой. Аны күзүндө (октябрь, ноябрь) кыйып, дароо аарчыйт. Ээрди туюк чабуу үчүн узунун 52-55 см, туурасын 40-45 см кесип алат. Аны чабууда биринчи балта, экинчи чот, үчүнчү керки, төртүнчү аталгы керки (мизи ийри), араа, бычак пайдаланат. Ээрди төө тери менен да, уй тери менен да каптайт. Ээрдин эң артында каптайт. Каптоодо 1,5-2 см мык керектейт. Анан кара булгаары менен сынпостойт. Уста ат жабдыктарынын калган бөлүктөрүн кайып да, өрүп да кармайт. Өзүнө таандык шөкөттөрүнүн түрлөрүн жасоодо абалы калыпка куюу ыкмасын пайдаланат. Ал 12 талдан турган жээк нөкөрү өрүмүнө көбүрөөк назар таштайт. Жазы ак кайыштын бетинен кара булгаарыдан энин тайкы тилип, беттей коюу аркылуу ат жабдыктарынын бөлүктөрүн - жүгөндү, көмөлдүрүктү, басмайылды, куюшканды кооздоо чеберчилиги өнүккөн. Уста андайга чабуучу шөкөттөргө дат чалбасты же кой куутта пайдаланылуучу күзгүнүн калдыгын көркөм калыпка куят. Ишен жыгаччы катары да таанылган. Анын жайлоо буфети бир нече бөлүк үкөктүн турат. Урунууга оңтойлуу, көчкөндө жыйналат. Чебер комуз жасап, өзү да ойной билет. Комуз үчүн тоо арчаны октябрь, ноябрь айларында кыйып, кабыгын аарчып, үч жыл таштап кургатат. Аны чабууга балта, керки, чот, сүргү, бычак колдонот. Ичин оючу ийги чоту да бар. Комуз капкагын бутагы жок, дабыркайы аз тунук карагайдан тандайт. Устанын уулу Рыспек атанын ишенимдүү шакирти. Эмгеги түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Кайык ат жабдыктары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз СССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Ат жабдыктары үчүн Обкомдун жана Облаткомдун диплому, Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Ат жабдыктары менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Гапыров Абазбек
Инсандын Өмүр таржымалы
Сүлүктү шаарында 1958-жылдын 28-августунда кызматчынын үй-бүлөсүндө туулган. 1956-70-жылдары Сүлүктү шаарындагы №4-мектепте окуган. 1970-жылы атасы Лейлек районунун Андарак айлына кызматка которулгандыгына байланыштуу ал билим алуусун "Искра" атындагы мектепте улантткан. 1972-75-жылдары Ош шаарындагы В.Терешкова атындагы мектеп-интернатта окуйт.
1970-жылы КМУну бүтүп, "айыл чарбасындагы бухгалтердик эсеп" адистигине ээ болгон. Ошол эле жылы Кыргыз ССРинин Баалар боюнча Мамлекеттик комутетине иштөө менен эмгек чыйырын баштаган. Бул жерде ал 1988-жылга чейин экономист, жетектөөчү экономист, бөлүмдүн началниги болуп иштейт. 1988-94-жылдары Кыргыз ССРинин Мамилекеттик Пландоо комитетинин Баалар башкармасынын АПК бөлүмүнүн башчысы, башкарма начальниги, төраганын биринчи орун басары болгон. (Бул жылдары комитет бир нече ирет кайрадан уюуштурулган).
Азыркы кезде кайра түзүлгөн монополияга каршы саясат боюнча Мамилекеттик департаменттин Башкы директорунун орун басары болуп иштөөдө.
Кыргыз оюм чийимдери
оймо
Гапыров Абазбек
Инсандын Өмүр таржымалы
Үй-бүлөлүү, эки баласы бар.
Кыргыз оюм чийимдери
Биз, кыргыздын улуттук оюм-чийимдеринин эң негизги үлгүлөрүн оюм-көчөттөр менен кооздолгон көркөм кол өнөрчүлүк буюмдарынын беттеринен көрө алабыз. Ала кийиз, шырдак, туш кийиз, килем, түр жүн оролуп чырмалган чийлер, тери, жыгач буюмдары жана күмүштөн, жезден жасалган зер буюмдары ошолордун катарына кирет. Буларга жердик катары жүн, кийиз  ар кыл түскө боёлгон жиптер, тери-кайыш, түстүү металлдар, түрдүү жыгач жана башка тандалат. Аталган буюмдардын колдонулуу багытына жана жердигинин өзгөчөлүгүнө жараша түшүрүлгөн оюлардын сүрөттөлүшүнүн өзгөртүлүп берилген учурлары бар.
Гапыров Абазбек
Инсандын Өмүр таржымалы
Кызматты максат менен Түркия, Япония, АКШ, Словенияда болгон.
Кыргыз оюм чийимдери
Оюу үлгүлөрүнүн дээрлик баарын өз боюна тарткан тушка тартылуучу саймаланган кооз буюм-бул туш кийиз. Адатта, туш кийиздин эки жаны менен үстүнкү бөлүгү саймаланып, орто жерине бир же эки тумарча түшүрүлөт. Туш кийиз саюуда уздар жеринен кара түстөгү жердикти тандашат. Анткени, сайма үчүн тандалган жиптердин түрүнүн молдугу жана кара түстөгү жердиктин түркүн оюм-көчөттөр менен айкалышкан жарашыгы туш кийизди асем жасалга катары абдан кооз көрсөтөт.
Туш кийиздин негизги оюмдарына жалпысынан кыргыздын улуттук оюм-чийимдерине мүнөздүү табиятты сүрөттөөчү («күн», «жаңырган ай», «булак», «суунун айлампасы»), жандуу нерселердин сөлөкөттөрүн сүрөттөөчү («беш манжа», «оймок боолуу бармак», «кочкор мүйүз», «карга тырмак», «кыргоол», «бугунун мүйүзү», «аттын изи», «төбөл», «ит куйрук», «жылан», «көгүчкөн» жана башка), өсүмдүктөрдү сүрөттөчү («байчечекей», «кызгалдак», «тогуз дөбө гүл», «пахта», «жалбырак» жана башка), тиричилик буюмдарын сүрөттөөчү («аттын такасы», «мончок», «тумар», «боз үйдүн түндүгү», «кереге көз», «аркан», «көө көөкөр», «ай балта», «кашык» жана башка) жана сыйкырдуу, кереметтүү элестерди сүрөттөп чагылдырган оюу үлгүлөрү кирет.
Биз ала кийиз, шырдак, туш кийиз беттеринде кездештирген оюмдарга өтө эле жакын, окшош оюмдардын үлгүлөрүн тери-булгаары буюмдарынан көрөбүз. Эл чеберлери көөкөр, көнөк, көнөчөк, саба, чанач өңдүү ар кандай сыйымдуулуктагы идиштерди териден чебердик менен мыктылап жасашкан. Көнөккө бээ салса, сабада кымыз ачытылган. Ал эми көөкөр менен чаначка сүт айран жана кымыз сыяктуу азыктар коюлган. Кары адамдардын айтуусунда, «жакшы көөкөр көчтүн көркү» деген накыл кеп бар.
Уз оюудагы түстүү сүрөттөрдү түзүү үчүн эки же үчтөн көбүрөөк  өңгө боёлгон кийизди үлгүгө  салып оюп,   бири-бирине  жупташтыра кынаптап,   кооз  шырдактарды  шырыган. Түрдүү жүндөн оюу салып,  түркүн ала  кийиздерди уюткан. Кийиздин,   теринин   (жыргак)  же бирдей өңдөгү кездеменин  бетине ар түрдүү түстөгү жиптер  менен  саймалап оюу салып,   ажайып кооздукту жараткан. Оймодогу түстүү сүрөттөрдү карап отуруп,  көпчүлүк учурда кыргыз оймосунун мазмундук ырааттуулуктун бара-бара жоюлуп  кеткендигин  көрүүгө болот. Ушундан улам негизги оюу  үлгүлөрүн  башка көрүнүштү  же башкача сүрөттөлүштү чагылдырып тураары анык.
Узчулуктун ата башы ушул оймочулук болуп саналат. Уз — көбүнчө аялдардын көркөм буюм жаратуучу чебери. Ал оймо, сайма, түймө, чырмак, бычма, токуу жана башка элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн салтын толук кармайт. Көркөм оюм-чийимди жаратуучулар, айталы, кайчыны же илме шибегени кармап, азга ойлонуп отуруп, өзүбүздүн көз алдыбызга сыйкырдуу сызыктарды, кереметтүү фантазияны, ажайып дүйнөнү жарата алардыгына көңүлүбүз тоёт.
Оймо (оюм) да көчөттөрдөй жердиктин бетине чеберчилик менен түшүрүлгөн кооздук, сүрөт, түр, сөлөкөт. Оюм (кооздук) кыргыздын көркөм кол өнөрчүлүгүнүн бүтүндөй түрлөрүндө каражат катары колдонулат.
Оюмдар экиге бөлүнөт. Биринчи, негизги оюмдарга: «мүйүз оюмдары» («кош мүйүз», «сыңар мүйүз», «бугу мүйүз», «кулжа мүйүз», «уй мүйүз», «теке мүйүз»), «кыял» («жарым кыял», уздардын аттары жана айтылып жаралган оюм), «жагалмай канат», «куш канат», «табак оюму», «карга тырмак» сыяктуулар кошулат да, ал буюмдун мерчемдүү аянтын ээлеп, жасалган үлгүнүн жүзүн көрсөтүп турат. Демек, бул көркөмдүктөр ортолук (борбордук) да, четтик (жээктик) да оюмдарынын милдетин тең тизгинде аткара алат.
Экинчи, жардамчы оюмдарга: «ит куйрук», «бадам», «чагармак», «бычак учу», «араа тиш» өңдүүлөр кирет да, буюмда «аламыч» катары пайдаланылат. Ал эми көркөм оюмдун элементтери көчөттөрдү түзөт. Ошентип, көчөттүн негизги каражаты оюм, демек, оюмдан көчөт жаралат. Оюмда кыялдан чыккан түйүндүү окуя сюжеттик түзүлүштө, ички өз ара байланышта болот. Анан ээси оймочу көркөм оюмдун эски алкагынан чыгарып, ага жаңы багыт берген чебер болуп саналат.
Сайма саюу — зор чыгармачылык, ал уздук көркөм көчөттөрдү жаратууда гана жүзүнө чыгат. Элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн түпкүлүгүн жердик түзөт.
Саймачылыктын негизги кооздук каражаты — сайма көчөтү. Бул буюм бетине орнамент (түр-оюм) түшүрүү дегенди түшүндүрөт. Ошентип, көчөт — бул бүтүм чиймени ирээти менен алмаштырып, жердин бетине түшүрүү дегендик. Чыгармачылыгы бар уздар тигил-бул сайма ыкмасы аркылуу буюмга мындай көчөттөрдү түшүрүүдө баш-аламандыкка чалдыкпай, сөзсүз шарттуулук жана ырааттуулук жол-жобосун сакташат. Негизги элдик сайма көчөтү «мүйүз», «айчык», «бадам» (миндал) «тырмак», «гүл» өңдүүлөр кирет да, булар түштүк-түндүк Кыргызстандын журтчулугун бирдей аралаган. «Допу талаа», «такыя дөбө», «тогуз дөбө», «көөкөр» (түштүкчө) ушул сыяктуу түрлөрүнөн башка айбанаттар менен өсүмдүктөрдүн шарттуу сөлөкөттөрү да сайма көчөттөрүнөн, көчөт үчүн оюм-чийимдерден сезилип турат.
Элдик зергерлердин бүтүнчүлүгү — алардын чеберчиликтери, терең сырдуулугу, көп кырдуулугу. Акыйкатта, зергер — устанын ата башы. Көпчүлүк зергерлер ага дейре эле өнөрдүн калган мындай түрлөрүн: жыгаччылыкты, мүйүзчүлүктү, ташчылыкты, теричикти, өрүмчүлүктү, кайыкчылыкты, айтор, ушул өңдүүлөрдү тен тизгинде кармоого дасыгып калышат.
Доорлордун мезгил сынынан таасын өтүп, журтчулукка бирдей тараган темир тегиндеги оюм-чийимдердин негизги түрлөрүнө: «мүйүз», «бармак боочу», «бычак учу», «карга тырмак» жана «кыял» сымал кийиз оюмдарынан белек, сайма, таар, килем, чий, көн, жыгач, мүйүз буюмдарынын көчөттөрү да кирет.
Зергерчиликте кооздук түшүрүү — бул аялдар себине, ат жабдыктарынын негизги бөлүктөрүнө, жыгач, мүйүз, сөөк, тери буюмдарына темир чегерүү, ага күмүш жалатуу жана анын бетине көркөм оюм берүү. Бул зергерчиликте «сынпоздоо»   «чегелөө»,   «шөкөттөө»  деп   аталат. Чыгаан усталар кыз-келиндер үчүн ат жабдыктарын өзгөчө аземдеп жасашкан. Аларга арналып жасалган тердиктин үлгүсү да башкачараак келип, бетине түшкөн оюлары да бөтөнчө кылдат чеберчилик менен аткарылгандыгы башка тердиктердин үлгүлөрүнөн ачыктан-ачык эле айырмаланып, өзгөчөлөнүп тургандыган баамдоого болот. Маселен, тердик бетиндеги күмүш, жез шөкөттөргө жана наар түшүрүлгөн оюу-чийүүлөргө назар таштасак, «аркар мүйүз», «сыңар мүйүз», «суу», «кыял», «жалбырак» оюмдарынын үлгүлөрү көз алдыга тартылат.
Учурунда уюткулуу кыргыз элинин арасынан мыкты зергер-усталар чыккан. Күмүш, жез сыяктуу асыл металлдарды эритип, от менен кошо аралаштыра жууруган жана колдорунан көөрү төгүлгөн зергер-усталарды эли барктап, урматташкан. Кыргыздын улуттук оюм-чийимдеринин үлгүлөрүн ошол элдик зергерлердин алтын колдорунан жаралган күмүш буюмдарынан көрүп жүрөбүз. Эзелки убакта жасалып, азыркы биздин күнгө чейин сакталып келген күмүш буюмдарына түшүрүлгөн оюу-чийүүлөрдөн асмандын, жер-суунун ар кандай кубулуштарын сүрөттөгөн белгилерди, ырым-жырым символдорун жана айбанаттар менен өсүмдүктөрдүн сыйкырдуу-кереметтүү мааниге ээ түрлөрүн окууга болот. Усталар кыргыз аялдары үчүн шакек, билерик, иймек-сөйкө, желбирөөч, чолпу, чачпак, топчу, сыяктуу буюмдарды акак таштар менен шуру мончокторду чөгөрүп, асемдеп жасашчу. Кээде шакектин тамандарына таш чөгөрүлбөстөн, улуттук оюм-чийимдердин үлгүлөрү түшүрүлүп да кооздолгон. Күмүштөн жасалган мына ушундай асем буюмдарга «мүйүз» оюмдарнын түрүн, «карга тырмак», «кыргоол», «гүл», «жалбырак», «ай», «күндүн нуру», «буурсун тиши», «көөкөр», «мончок», «тумар» жана башка оюу үлгүлөрү камтылган.
Жыгач кармаган усталар улуттук оюу-чийүүлөр менен кооздоп, көркөмдөп үкүктөрдү, чыны каптарды, сандыктарды, жүк жыюучу такталарды жана бооз үйдүн каалгаларын чебердик менен жасашкан. Узануу үчүн алар жергиликтүү жыгачтардын ар кыл түрүн тандашып, терек, тал, арча, кайың жана өрүк жыгачтарын, айрым аймактарда карагай менен жаңгакты колдонушкан.
Кыргыз элинин өткөндөн калган бай мурастарынын бири-анын улуттук көркөм кол өнөрчүлүгү. Ал өзүнө гана таандык бөтөнчө таңкалаарлык ажайып кооз сулуулукка ээ болуп, өзүнүн тарыхый тамырлары менен тээ атам замандан бери өнүгүп-өрчүп келе жатат. Ата-бабабыздын эзелки көчмөн турмушундагы үй-тиричилигин көркүнө чыгарган элдик уздар жана чеберлер кийиз менен булгаары бетине, жыгач менен темир бетине кыргыздын улуттук оюм-чийимдерин түшүрүп, көз жоосун алган көрктүү буюмдарды жаратып келишкен. Акыйкатта, ал буюмдарды улуттук оймо-чиймесиз көз алдыга элестетүү кыйынга турары жалпыга малым.
Кыргыздын улуттук оюм-чийимдери турмуштун ар кыл шартына жана жергебиздин аймактык өзгөчөлүгүнө жараша кээде өзгөрүүгө учурап, кээде өнүгүү-өсүү жолунда болуп, байып-артып келет. Элибизден чыккан өткөндөгү уз-чеберлер бир эле аталыштагы ою үлгүсүн бир канча көрүнүштө сүрөттөшүп, кыргыздын улуттук оймосун чексиз санга чейин жеткизишкен. Мында оймочу-уздардын, атап айтканда, кыргыз аялдарынын салымы зор. Жүн уютуп, кийиз жасоо, Сайма сайып, кийим тигүү жана башка кол өнөрүнүн бүтүндөй көп түрүн аткаруу да кыргыз аялынын милдети болгон. Кыргыз оймо-чиймесиндеги орнаменталдык иероглификанын сыры болгон «баяндамалуулук» да ага таандык.
Пангар-Вис
Пангар-Вис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын сол жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Принстон Джанкшн (Нү-Жерси)
Принстон Джанкшн (Нү-Жерси) (Princeton Junction) — Нү-Жерси штатынын Мёрсер округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2382 киши. Болжолдуу аянты - 4.8 км². FIPS коду — 34-60960.
Ысакбек Монуев
Ысакбек (Искакбек) Монуев же Мониев (إسحاق بك موني) - Алай районунун Нура айылында 1902-жылы туулган – Алма-Ата шаарынын жанында учак кырсыгында 1949-жылы көз жумган) – расмий түрдө таанылбаган Чыгыш-Туркестан республикасынын (азыр КЭРдин Шинжаң-Уйгур автономдуу районунун) аскер ишмери. Алайдагы атактуу кыргыз ак сөөк тукумундан келип чыккан. Атасы, – чоң соодагер, Синьцзянга көчүп кеткен. Ысакбек 25-жашында Кызыл-Суудагы кыргыздардан топ куруп советтик-кытай чек арасынан өткөн басмачылар менен согушкан. Бул ишмердүүлүгү үчүн Гоминдан өкмөтү ага генерал-майор наамын ыйгарган.
Кийинчээрек анын Гоминдан бийлиги менен пикир келишпестиктер пайда болду. Алма-Атага качкан Монуев, ал жерде аскер бөлүм түзүп, Шинжаңга кайтты жана Гоминдандын аскерлерин талкалап салды. 1944-жылы Ахметжан Касими башында болгон таанылбаган Чыгыш-Туркестан республикасы түзүлдү. Монуев анын аскер күчтөрүнүн башчысы болду.
Эски байыш (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Эски байыш — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Эски байышев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 672 киши. Почта индекси — 452307, ОКАТО коду — 80224831001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шилби
Шилби (Lonicera, L. 1753) – шилбилер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көпчүлүгү түз сабактуу же чырмалма бадал, чанда анча чоң эмес дарак. Бийикт. 0,5-10 м. Жалбырагы жөнөкөй, сүйрү, туташ жайгашат. Гүлү ак, сары, кызгылт же кызыл түстүү, жуптан жайгашат, айрымдары төгөрөк. Мөмөсү ширелүү жемиш. Дүйнөдө 200дөн ашык, КМШда 50, Кыргызстанда 20дай түрү белгилүү. Көбүнчө токойдо же ачык тоо беттеринде өсөт. Кадимки Ш., Россиянын Европа бөлүгүндө, Чыгыш Сибирде, татар Ш-си Волгадан Енисейге чейин, көгүш Ш. Карпатта өсөт. Ш-нин жыгачы катуу, түрдүү иштерге керектелет. Дары-дармек жасоодо пайдаланылат. Кооз жана жармашып өсүүчү түрү кооздук жана жашылдандыруу үчүн өстүрүлөт.
Дибамустар
Дибамустар (лат. Dibamus) — бутсуз, кулак-көзсүз кескелдириктердин бир уруусу, буларга төмөнкү түр кирет: дибамус новогвинейский (лат. D. novaeguinea) Жаңы Гвинея дибамусу.
Лосинка (Дунаева куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кеть. Дарыянын айрыгы — Чулымнан Кетке чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Камалов Абдимитал
Камалов Абдимитал - жазуучу, сынчы.