cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Улак тартыш
Оюнду өткөрүүнүн тартиби
Топтор талаага чыгаардан мурда ага калыс жардамчылар менен ортосуна бастырып барышат да, белги берет (ышкырыгы же желегин көтөрүү менен). Ушул белги боюнча топтор талаага чыгышат да, ар кимиси борбордук айлампадан 7—8 метр аралыкта бир бирине маңдай-тескей болуп тизилишет. Андан кийин бири-бирин куттукташат, ал эми топтордун башчылары болсо өз ара жана калыстар менен кол алышын учурашышат. Ошондон кийин башкы калыстын жардамчылары талаага жөнөшөт, ал эми башкы калыс белгиси боюнча чийимдин ортосуна ар топтон бирден катышуучу келип турушат. Алар жерден улакты илип алар замат кармашууга топтордун калган мүчөлөрү киришет.
Ар бир топтун максаты — улакты «каршылаш» топтун дарбазасына таштоо жана өз дарбазасына улакты таштатпоо болуп саналат.
Кайсы топ каршылаш топтун дарбазасына улакты канчалык көп таштаса, ошол топ жеңди делип эсептелинет. Бир жолку беттешүүгө 15 минут убакыт берилет. Улактын салмагы 30—40 килограммдын чегинде болууга тийиш. Оюнчулардын каалоосу боюнда улактын оордугун, оюн ойнолуучу убакытты өзгөртсө болот.
Жеңиш кимге берилет?
Бир күндө ар бир топ эң көп дегенде үч оюнга катыша алат.
Казуалдык импликация
Казуалдык импликация(лат. causalis, causa – себептүү) – шарттуу сөздөрдөгү каузалдуу (себептүү) байланыштарды чагылдыруу үчүн киргизилген импликациялардын бир түрү.
Шарттуу сөздөрдү кароодо анын көп учурда себептүү көз карандылыгын чагылдырган антецеденти менен консеквентинин (кара, Консеквент жана антецент) ортосундагы маанилердин байланышына көңүл бурууга аргасыз болобуз. Ошондуктан, шарттуу сөздөрдө туюнтулган каузалдуу байланыштын формализациясы кандайдыр бир деңгээлде маани боюнча байланыштын формализациясы да болуп эсептелет. Казуалдуу байланыштын формализациясынын Боркс тарабынан сунуш кылынган ыкмаларынын бири предикаттарга жаңы логикалык операцияны – каузалдык импликацияны аныктаган аксиоманын эсебин бириктирүүнү шарттайт. Ушундай жол м-н алынган каузалдык импликациянын эсеби үчүн (А^В) Й (АЙВ) формуласы үчүн туура, бирок, (АЙВ) Й (А^В) формуласы үчүн туура эмес (мында ^ белгиси каузалдык импликацияны, ал эми Й – материалдуу импликацияны түшүндүрөт); бул болсо “эгер ..., анда” деген союз каузалдык импликациянын маанисинде түшүнүлгөн кандайдыр бир шарттуу сөздүн чындыгынан бул союз материалдык импликациянын маанисинде түшүнүлгөн сөздүн чындыгын алууга болот дегенди билдирет; тескерисинче болушу мүмкүн эмес: материалдуу импликацияга ээ сөздүн чындыгынан материалдуу импликация каузалдык импликация м-н алмаштырылган сөздүн чындыгын алууга болбойт. Андан сырткары каузалдуу импликациянын эсебинде (А~В) Й (А^В) формуласы туура ж-а (А^В) Й (А~В) формуласы туура эмес (мында ~ белгиси К. И. Льюистин так импликациясын түшүндүрөт, б. а. К. И. Льюистин так импликацияга ээ сөзүнөн каузалдык импликацияга ээ сөз алынат, бирок, каузалдык импликацияга ээ сөздөн каузалдык импликация Казуалдык импликация Льюистин так импликациясы менен алмаштырылган сөз алынбайт. Каузалдык импликация эсебинде логикалык модалдуулуктарга окшоштуруп каузалдуу модалдуулуктарды (каузалдуу мүмкүндүктөр, мүмкүндүк эместиктер, зарылдыктар) чагылдырууга болот. Аларда каузалдуу импликациянын парадоксу деп аталган нерселердин болушу да мүмкүн: каузалдуулук жактан мүмкүн болбогон сөздөрдөн каузалдуу түрдө каалагандай сөздөрдү алууга болот, ал эми ал эми каузалдуу зарыл сөз каалагандай эле сөздөн алынат. Материалдуу импликациянын парадокстору менен К. И. Льюистин так импликациясынын парадоксторуна окшош мүнөздөгү каузалдык импликациянын парадокстору каузалдуу импликациялар түшүнүгү табигый тилдин шарттуу сүйлөмдөрүндө кездешкен себептүү байланышты толук чагылдырбаарын көрсөтөт. Каузалдуу байланыштын формализациясындагы башка багыт болуп мыйзамдарды чагылдырган сөздөрдүн теориясы эсептелет (кара: Номологиялык сөздөр). Логикада себептүү байланыштардын анализи контрфактылык сүйлөмдөрдү талдоого байланыштуу жүргүзүлөт
Стихиялуу материализм
Стихиялуу материализм – философиялык аң-сезимге чейинки калыбсыздык билбестик тышкы дүйнөнүн, объективдүү чындыгына ишенүү атайын илим изилдөөдө пайда болгон философиянын фундеманталдуу маселелеринде табият сыноочу ишеним. Философия менен тааныш эместердин позициясын Стихиялуу материализм мүнөздөйт. Философиялык материализмдин ойдун орундууларынын кээ бирин илим изилдөөдө колдонууну чектөөгө Стихиялуу материализм маңызы боюнча белгилейт.
Төр
Төр - тепши сымал өрөөндүн алкымындагы тегерек тарткан рельефтин кеңейген оёң формасынын жергиликтүү аты. Байыркы жана азыркы мөңгүлөрдүн жылышынан пайда болгон. Кыргызстандын аймагындагы тоолордун төрлөрүнүн басымдуу бөлүгү касабалуу аска менен курчалып, мөңгүлөр ээлеп жатат. Айрым төрлөр физ. жана хим. үбөлөнүүдөн пайда болгон корум, шагыл шилендилери жана мореналар менен капталып, рельефтин түзүлүшүнө жараша «ашуутөр», «кумтөр», «коктутөр», «туюктөр», «көлтөр» деп аталат.
Кыргызстандын геогр. аттарынын курамында да көп кездешет; мис., Көлтөр (көл, кен, мөңгү, кыштактын аты), Кеңтөр (Кыргыз Алатоосундагы, Какшаал, Ат-Башы, Жаңыжер кырка тоолорундагы мөңгүлөрдүн аттары), Ашуутөр (ашуу, суулардын аттары) ж. б.
Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Кара-Суу көлү
Кара-Суу көлү - Көк-Ирим тоосунун батышында, Кеңкол (түштүгүнөн) менен Такталык (түндүгүнөн) тоолорунун аралыгында деңиз деңгээлинен 1998 м бийиктикте жайгашкан. Кара-Суунун (Нарын дарыясынын сол куймасы) башында. Токтогул районунун аймагында. Аянты 4,2 км2, көлөмү 223,5 млн м3. Эң терең жери 153 м. Көлгө 10 өзөн куят, негизгиси жогору жагындагы Капка-Таш көлүнөн агып чыгат. Андан башталган суу бөгөт аркылуу 280–300 м төмөн жагынан сарыгып агып чыккандыктан, көлдүн деңгээли 20–25 мге чейин өзгөрүп турат.
Вознесенка (Иглин району, Башкыртстан)
Вознесенка — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Ауструм айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 3 киши. Почта индекси — 452421, ОКАТО коду — 80228805003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Батмабүбү
Батмабүбү — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоо салтында күлүгү кырк биринчи келген Көк коён тагдырына буюрган Б-гө үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 419, 427).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Көрүк
Көптөгөн кылымдар бою колдонулуп келген бул шайман Кыргызстанда азыркы учурда да аттын такасын, мыгын жасоодо кеңири колдонулгандыгын көрүүгө болот.
Асинхрондуу электр кыймылдаткыч
Асинхрондуу электр кыймылдаткыч - электр энергиясын механикалык энергияга айландыруучу асинхрондуу электр машинасы. Иштөө принциби - айланып жаткан магнит талаасы менен анын таасири астында жаралган ротордогу токтун ортосундагы электр-магниттик өз ара аракеттешүүгө негизделген. Статордун орому боюнча үч фазалуу ток өткөндө пайда болгон айлануучу магнит талаасы ротордун орому аркылуу өтүп, анда ток пайда кылат. Индукцияланган ток менен статордун магнит талааларынын өз ара аракеттешүүсүнүн натыйжасында ротор магнит талаасын ээрчип айлана баштайт да, ал талаага салыштырганда айлануу саны аз болот. Асинхрондуу электр кыймылдаткычын электр тармагына туташтыруу үчүн анын статорунун орому жылдызча же үч бурчтук түрүндө бириктирилет. Роторунун түзүлүшү боюнча асинхрондуу электр кыймылдаткыч чукул туюкталган жана фаза роторлуу болуп бөлүнөт. Үч фазалуу асинхрондуу электр кыймылдаткычтан башка да бир фазалуу кыймылдаткыч бар. Башка кыймылдаткычтарга салыштырганда асинхрондуу электр кыймылдаткычтын пайдалуу аракет коэффициенти жогору болот да, өнөр жай тармактарында, үй-тиричилик техникасында кеңири пайдаланылат.
Шаршеев, Жуматай
(1942–1994)
Бромдуу суутек кислотасы
Бромдуу суутек кислотасы, HBr – суутек бромидинин суудагы эритмеси, күчтүү к-та. Б.с. к-нын курамында масс. 47 % суутек бромиди болсо, ал 1 атм. басым астында 126оС кайноочу, 20оС тыгызд. 1,49 г/см3 барабар болгон азеотроптук аралашманы пайда кылат. Үч бромдуу фосфорго PBr3 сууну таасир этүүдөн фосфорит к-тасы (H3PO3) жана бромдуу суутек (HBr) пайда болот:
Шаршеев, Жуматай
Жазуучу Жуматай Шаршеев Чүй районундагы Ак-Бешим айылында 1942-жылы 17-июлда туулган. 1964-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 1964-жылы Кемин районунун Новороссийск айылынын орто мектебинде, Чүй районунун Кегети, Алчалы орто мектептеринде мугалим болуп иштеген. 1964–1967-жж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1967-жылы Кыргыз ССРинин мамлекеттик телерадиокомитетинде кабарчы, «Ленинчил жаш» гезитинин редакциясында адабий кызматкер болуп эмгектенген. Ж.Шаршеевдин чыгармачылык жолу 1960-жылдан башталып, биринчи поэтикалык жыйнагы «Батперек» деген ат менен 1967-жылы жарыкка чыккан. Журналист катары республикалык басма сөз беттеринде публицистикалык макалалары, аңгемелери, репортаждары, очерктери, фельетондору жарыяланып турган. 1976-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
Бромдуу суутек кислотасы
PBr3+3H2O=H3PO3+3HBr
Шаршеев, Жуматай
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Бромдуу суутек кислотасы
Алынган суутект бромдидин сууда эритүү менен Б.с.к. алынат. Б.с.к. бир аз бөлүгү жарыктын таасиринен кычкылтек менен окистенип бромду пайда кылат, ошондуктан Б.с.к. дайыма саргыч түстү берип турат. Анын туздары бромиддер деп аталат. Натрий, калий бромиддери медицинада колдонулат.
Шаршеев, Жуматай
Кыргыз тилинде
Батперек. – Ф.: Мектеп, 1967. – 19 б.
Жүрөктөгү тактар: Повесттер, аңгемелер – Ф.: Мектеп, 1970. – 160 б.
Катаал операция: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1972.–152 б.
Кайрадан көктөм: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1975.
Лениндик достуктун жемиши. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 49 б.
Жашыл дарак: Повесттер жана аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1979. – 160 б.
Өңүмбү же түшүмбү?: Сатиралык аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 92 б.
Алакандагы күн: Аңгемелер жана повесттер. – Б.: Адабият, 1991. – 304 б.
Чоң Пунья
Чоң Пунья — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пушма дарыясынын сол жээгинен 90 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Pokémon Red жана Blue
Pokémon Red Version жана Blue Version (Покемен: Кызыл версиясы жана Көк версиясы; Жапонияда Покемон: Кызыл версиясы жана Жашыл версиясы) — Game Freak тарабынан иштелип чыккан, Nintendo тарабынан Game Boy үчүн чыгарылган рол аткаруу видео оюндары. Алар Pokémon сериясынын биринчи бөлүмдөрү болуп саналат. Алар биринчи жолу 1996-жылы Кызыл жана Жашыл деген аталыштар менен Жапонияда жарыкка чыккан. "Blue" (Көк) атайын чыгарылыш катары кийинки жылдарда жарык көргөн. Андан кийинки үч жыл аралыгында алар Кызыл жана Көк деген аталыштар менен Түндүк Америкада, Европада жана Австралияда жарыкка чыккан. Pokémon Yellow (Покемон Сары) аттуу атайын чыгарылыш болжол менен бир жылдан кийин пайда болгон. Ага улай эле Game Boy Advance үчүн 2004-жылы Pokémon FireRed жана LeafGreen деген аталыштар менен Кызыл жана Жашыл чыккан.
Кызыл жана Көк сынчылар тарабынан көп оюнчуга негизделген мүмкүнчүлүктөрү үчүн, айрыкча, соода түшүнүгү мактоого алынган. Алар GameRankings боюнча 89% жалпы упайга ээ болушкан жана көп убакытка чейин мыкты оюндар тизмегинин алдыңкы саптарынан орун алып келген. IGNдин жалпы 100 мыкты оюн тизмесинде жок эле дегенде төрт жыл алдыңкылардан болгон. Оюндар дүйнө жүзү боюнча биргелешип сатуунун натыйжасында болочоктогу көп миллиарддаган франшизанын башатына негиз салган. 2009-жылы алар Гиннесс дүйнөлүк рекорддор китебине "Game Boyдогу бестселлер рол аткаруу оюну" жана "Бардык рол аткаруу оюндарынын ичиндеги бестселлер оюн" деп кирген. Оюндар франшизанын 20 жылдыгына карата эскерүү катары 2016-жылдын 27-февралында Nintendo 3DSтин виртуалдык консолунда жарык көргөн.
Конолофа
Конолофа (лат. Conolophus subcristatus) — игуана тукумундагы кескелдириктердин бир түрү.
Жаргылчак
«Керектүү таштын оордугу жок» (макал).
Таш буюму. Жаргылчак — кичинекей кол тегирмен. Ал кол менен чуркатылат. Жаргылчак менен арпа, буудай, жүгөрү, конок, таруу сыяктуу дандарды кууруп да, куурубай да майдалап, андан ун, талкан, шак, угут кылып алат. Туз майдаланат, илгери эжигей-курутту кургатып, кадимки талкандай тарткан. Андай тамак-аштар күлазык болгон. Жаргылчак бар жерде буркураган жарма болот. Көбүгүн черткен бозо ачылат. Талкандан кошкон май даярдалат. Жаргылчакка тарткан талкан өтө жагымдуу келет. Ток келип, баланы бат ирдентет. Анын аш болумдуу болушунун себеби, азык мында нукура даамын сактап, өзүнүн касиети менен ичилет.
Таш мында бирдеме майдалоого жарай тургандай элпек тегереткендей чакандала чегилет. Аны көчмөңдүү турмушта элибиз унаага арта салып, кайда болсо да кошо ала жүрүшкөн. Мунун үстүңкү ташы, астыңкы ташы болот да, астыңкы ташы тегеренбейт. Анын так ортосунда көзөнөгү бар. Анда тегирмендикиндей кагылган катуу жыгачтан же темирден «шимеги» орнотулат. Бул үстүңкү ташынын ортосуна келип, аны бир окто айлантып турат.
Тартылуучу дан ошол шимектүү чуңкурчага (көзөнөкчөгө) уучталып салынган. Үстүңкү ташын бир жак чети көзөлүп чуңкурчага, ага кагылган жыгач тутка аркылуу жаргылчак эки кол менен оңдуу-солдуу айландырылат. Тартылган дан анын алдына салынган супурага түшөт. Жаргылчактын үстүңкү кырбуусу тегерек тартпай, жайпагыраак болгондо ал элпек айланат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Кызыктар дуйносу
2005-жылдын июль айында Жалал-Абат обулусунун Алабука райанунун тургуну Турсунбай Абдуллаевдин ую эки баштуу торпок тууган. Ветеринария департаментинин билдируусу боюнча Алабукада ушуну менен 2-жолу 2 баштуу торпок туулган. Диний коз карашта мындай нерселерге тан калуу болбойт анткени булар жалгыз Аллахтын кереметтери. Кудайга ишенгендер ансыз деле буларды Аллах кана жасаарын билишет
Интеграция
Интеграция – саясий кандайдыр бир бөлүктү жана элементтерди бир бүтүнгө бириктирүү; коомдук, мамлекеттик структуралардын мамлекеттин чегинде же андан кеңирээк мамлекеттер аралык биримдикке кошулуусу. Мамлекеттер аралык интеграция улуттук саясий органдардын эгемендик укуктарынын бөлүктөрү берилген бийликтин жаңы институттарын түзүү жолу менен ишке ашырылат. Интеграция элдер менен мамлекеттердин өз ара байланышынын өсүшү илимий-техникалык прогресс менен тездетилген бардык коомдук турмушту интернационалдаштыруунун негизинде өнүгөт. Интеграциянын катышуучулары бийликти ишке ашыруу жана коомдук башкаруу менен байланышкан, белгилүү саясий функцияларга ээ уюмдар, топтор. Аларга атайын түзүлгөн трансулуттук институттар сыяктуу эле, улуттук-мамлекеттик институттар (өлкөлөрдүн мамлекеттик механизмдеринин бөлүгү, партиялар, профсоюздар, ишкерлер союзу жана башкалар) да кирет. Саясий ишмердуулуктун субъекттеринин интеграциясынан башка, чарбалык-саясий, социалдык-саясий, административдик-саясий, аскердик-саясий жана тышкы саясий ишмердүүлүктүн чөйрөлөрүндө алар иш жүзүнө ашырган саясий функциялардын кошулушу жүргүзүлөт. Интеграция процесси 20к-дын 50-жылдарында түзүлгөн европалык коомчулуктардын (ЕОУС, ЕЭС жана Евратом) базасында Батыш Европада алдыга жылган. Коомчулуктардын катышуучулары өлкөлөрдүн экономикасын активдүү трансулутташтыруу алардын башкаруу механизмдеринин өзгөчөлүктөрүнө алып келет, коомдук мамилелердин мүнөзүнө жана структурасына, коомдук идеологияга, калктын жашоосуна таасир тийгизет.
Конформизм
Конформизм – (лат. conformis – окшош) – моралдык, саясий термин. Ар кандай ой пикирге сын көз менен карабаган, баш ийип макулдугун билгизип, кошулган адам.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Няргель-Кы
Няргель-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ватылька дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 82 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нигер
Нигер, Нигер Республикасы – Батыш Африкадагы мамлекет. Түндүгүнөн Алжир, Ливия, чыгышынан Чад, түштүгүнөн Нигерия, түштүк-батышынан Бенин жана Буркина-Фасо, батышынан Мали менен чектешет. Аянты 1267 миң км2. Калкы 15,9 миллион (2010). Борбору – Ниамей. Административдик-аймактык жактан 8 облуска бөлүнөт. Акча бирдиги – КФА франкы. Нигер – БУУнун (1960), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1996), ЭВФтин (1963), Африка биримдиги уюмунун (1963) жана башка мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Нигер – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Улуттук Ассамблея). Аткаруу бийлигин премьер-министр баштаган өкмөт ишке ашырат. Нигерде көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги партиялары: Демократия жана социализм үчүн Нигер партиясы, Коомдук өнүгүү үчүн улуттук партиясы, Африка федерациясы үчүн Нигер демократиялык кыймылы, Демократия жана прогресс үчүн Нигер альянсы жана башка.
Табияты
Өлкөнүн дээрлик 80%ин Сахара чөлү, калган бөлүгүн Сахель жарым чөлү ээлейт. Рельефинде деңиз деңгээлинен200–500 м чейинки бийиктикке түздүктөр үстөмдүк кылат. Түндүк-батышында түштүктөн түндүктү карай 400 кмге, батыштан чыгышка 250 кмге созулган Аир массиви (түрдүү бийиктиктеги бөксө тоолор системасы) орун алган. Бул бөксө тоолор батышты көздөй ийилип, вадилер менен тилмеленген. Аирдин чыгыш бөлүгү Тенере чөлүнө (400 миң км2) жалгашат. Анын түндүгүндө (Аир жана Жадо бөксө тоолорунун ортосунда) жылып жүрүүчү кумдуу дюналар орун алса, борбордук бөлүгүндө жар менен тилмеленген көптөгөн оазистер кездешет. Аирдин батышында Талак түздүгү, өлкөнүн түндүк-чыгышында кумдуу келген Жадо жана Мангени, андан чыгышыраак (Чад менен болгон чек арада) Афафи жанаЧигаи бөксө тоолору бар. Эң бийик жери – Идукальн-Тагес чокусу (бийиктиги 2022 м). Нигер Африка платформасында орун алгандыктан, кембрийге чейинки кристаллдык тектер кездешет. Кен байлыктары: уран, калай, вольфрам, ниобий, темир, тантал, молибден, алтын, марганец, кайнатма туз жана башка Климаты түндүгүндө чөлдүү тропиктик (жаан-чачыны 100 ммден аз), түштүктө субэкватордук (800 мм). Эң суук айы январдын орточо температурасы 20–24˚С, жылуу май айыныкы 32–34˚С. Жылдык жаан-чачыны 100–800 мм. Ири дарыялары: Нигер жана анын ири куймалары (Горуоль, Дарголь, Сирба, Горуби, Тапоа, Алибори, Сота, Мекру). Көлү – Чад. Топурагы күрсүз кызыл-күрөң. Чөлдөшкөн саванна, жарым чөл жаначөл өсүмдүктөрү, бадал, баобаб, пальма, манго, папайи жана башка өсөт. Жаныбарлары: арстан, пил, жаныш, жираф, чөө, түлкү, төө куш, бүркүт жана башка Дубль-Ве улуттук паркы уюштурулган.
Калкы
Көпчүлүгү бөлүгүн хауса (55,4%) түзөт, ошондой эле дьерма, сонгай, фульбе, таурегилер, арабдар, француздар да бар. Расмий тили – француз тили. Калкынын 80%и мусулмандар (сүннөттөр), калгандары салт болуп калган жергиликтүү динди тутат. Христиан динин туткандар да кездешет. Орточо жыштыгы 1 км2ге 11 киши (2008). Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 кишиге 54,8), өлүм-житим төмөн (1000ге 20,8). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 52 жаш, аялдарыныкы – 54. Шаар калкы 16% (2008). Ири шаарлары: Ниамей, Зиндер, Маради жана башка.
Тарыхы
Нигер аймагында адамдар байыртан эле жашап келгендигин Чад көлүнүн Түндүк-Батыш тарабынан табылган неолит мезгилине таандык археологиялык маалыматтар далилдейт. 10-кылымдан– 19-кылымга чейин Нигердин чыгыш бөлүгү Кенел-Борну королдугунун, Түштүкаймагы Хауса мамлекетинин курамында болгон. Европалыктар келгенге чейин Нигерде кул ээлик жанаалгачкы жамааттык коомдук мамилелердин калдыгы менен чырмалышкан феодалдык коомдук мамиле өкүм сүргөн. Нигерге 1795-жылы алгач шотландиялыктар келген. 19-кылымдын аягында Нигерди Франция басып алып, 1922-жылы Француз Батыш Африка курамындагы Жогорку Сенегал-Нигер колониясына кошкон. Нигер элинин колониялык эзүүгө каршы күрөшүнүн натыйжасында, 1958-жылы өткөн референдум боюнча Н. француз коомчулугуна кирип, «автономиялуу республика» болуп жарыяланган. Улуттук боштондук кыймылдын күчөшүнөн улам Франция 1960-жылы 3-августта Нигердин көз карандысыздыгын таанууга аргасыз болгон. Өлкөнүн президенттигине Амани Диори (1960–70) шайланган. 1974-жылы Нигерде аскер төңкөрүшү болуп, бийликке Сейни Кунче башында турган Жогорку аскер кеңеши келген. 1989-жылы жаңы конституция боюнча өлкө жарандык башкарууга өткөн, бирок бир партиялуу система сакталып калган. Президенттикке Али Сейбу шайланган. 1990-жылы көп партиялуу саясий система киргизилген. 1999-жылдан өлкө демократиялык өнүгүү жолуна түшкөн. 2010-жылы жетинчи республика жарыяланып, жаңы конституция кабыл алынган. 2011-жылдан өлкө президенти – Махаммад Иссуфу. 1960-жылдан Нигер БУУнун мүчөсү.
Экономикасы
Нигер – дүйнөдөгү жакыр өлкөлөрдүн бири. Экономикасынын өнүгүшү чет өлкөлүк финансылык жардамга көз каранды. ИДПнин көлөмү 10,5 млрд долларды (2009, АКШ) түзгөн. Аны киши башына бөлүштүргөндө 700 доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 44, өнөр жайлыкдыкы 17, айыл чарбаныкы 39 (2004). Айыл -чарбасында эмгекке жарамдуу калктын 90%и иштейт. Уран (дүйнөдө 5-орунда), касситерит, ниобий, таш көмүр, фосфорит жана башка казылып алынат. 2007-жылы 150 миллион кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Жер жаңгакты иргөөчү жана май сыгуучу цехтер, курулуш материалдары, тамак-аш (анын ичинен пиво кайнатуу өнүккөн), күндөлүк керектелүүчү товарларды чыгаруучу ишканалар иштейт. Экспорттук айыл чарба продуктулары – пахта, жер жаңгак, мал эти жана башка Негизги азыктары – таруу, ак жүгөрү. Ошондой эле маниок, батат, күрүч, пияз, жашылча-жемиш, бал камыш, тропик жемиштери өстүрүлөт. Малы жайытта багылат. Бодо мал, төө, жылкы, эчки, кой асыралып, үй куштары багылат. Нигер д-нда, Чад көлүндө балык кармалат. Автомобиль жолунун уз. 18,6 миң км (2006; анын ичинен асфальтталганы 3,8), т. ж. жок. Сыртка уран концентраттарын, пахта, тирүү мал, эт, булгаары, тери, жер жаңгак майы жана башка чыгарат. Негизги соода шериктери: Япония, Европа союзуна кирген мамлекеттер, Кытай, Алжир, Нигерия.
Компас (топ жылдыз)
Компас (Pyxis) – Түштүк жарым шардагы топ жылдызы 18-кылымда француз астроному Никола Луи де Лакайл белгилеген жана корабль компасын элестетип турат.
Асипова Нурбүбү Асаналиевна
Асипова Нурбүбү Асаналиевна (3. 2. 1946-жылы туулган, Нарын облусу, Кочкор району) - педагогика илимдеринин доктору (1999), профессор (2001). Кыргыз мамлекеттик университетинин чет тилдер факультетин бүтүргөн (1969). Балыкчы шаарында англис тили мугалими, кийин КУУнун педагогика кафедрасында окутуучу (1971-2001), 2001-жылдан Кыргыз-Түрк «Манас» университетинде эмгектенет. 100гө жакын илимий-педагогикалык эмгектин автору. Анын ичинде монография, методикалык колдонмо, окуу программалары бар.
Куржун оюну
Куржун - кыргыз элинин байыркы улуттук оюндарынын бири.
Жаштардын, айрыкча уул балдардын күч сынашмай оюндарынан болуп эсептелет. Оюн мектептин спорт залында, түз жерде, көк шибердин же кийиздин үстүндө ойнолот. Оюнга 13 – 17 жана андан жогорку жаштагы оюнчулар катышат. Оючулар өздөрүнөн оюнга калыс шайлашат. Оюнчулардын саны чектелбейт. Алыс оюнчуларды жашына жараша эки жаатка бөлүп, 10 – 15 метр аралыкта катарга тизип бетме – бет тургузат. Эки жааттан бирден оюнчуну ортого чыгарып, колундагы таякчаны аларды көздөй тикесинен ыргытат. Кимиси жерге түшүрбөй кармап калса ошол оюнчунун жааты оюнду баштайт. Калыс оюнду баштоочу жааттан үч оюнчуну ортого чыгарып, алардын эң күчтүүсүн көкөрөсүнөн кийиздин же шибердин үстүнө жаткырат. Жаткан оюнчунун жонуна эки оюнчуну чалкасынан аякташтырып бири – биринин буттарынын кызыл ашыктарынан илиништирип жаткырат. Жаткан оюнчунун жонуна бир эле оюнчу бир эле оюнчу арта салынып жатса да болот. Андан кийин калыс “ кржунду көтөрүңүз ” дейт. Көмкөрөсүнөн жаткан оюнчу үстүндөгү “ куржунду ”Көтөрүүгө аракеттенет. Эгер ал куржунду көтөрө алса бир упай берилет, көтөрө албаса берилбейт. Андан кийин куржун көтөрүү кезеги анын атаандаш жаатына келет. Ошентип, бул оюн жааттардын оюнчуларынын бардыгы “куржун ” көтөрүшүп бүткөнгө чейин ойнолот. Оюндун акырында упайлар эсептелет. Кайсы жааттын упайы көп болсо ошол жаат утат. Маалымат булагы: Токторбаев С. “ Өспүрүмдөр оюндары ".
Төрткүл
Төрткүл — 1) Орто Азиядагы супа сымал калдык тоолордун жергиликтүү аталышы. Негизинен горизонталь багытында жаткан чөкмө тектерден түзүлүп, негизги платодон же дөңсөөдөн эрозиялык процесстердин натыйжасында бөлүнүп калган үстү тегиз, капталдары тик супа сымал рельефтин формалары. Амударыянын оң жээктеринде, Торгой платосунда ж. б. жерлерде кеңири таралган; 2) байыркы замандан калган шаар, сепил урандылары; к. Чалдыбар макаласын;
3) кыргыз тилинде «төркүл» - «төрт бурч», «төрт булуң» деген да маанини билдирет. «Төрткүл» топоним же анын бир компоненти катары да кездешет; мис., Кыргызстандагы Төрткүл аталган жер, суу с., Казакстанда - Төрткүл, Сулутөрткүл, Кантөрткүл чокулары, Сарытөрткүл дөңсөөсү, Каракалпакстанда - Төрткүл суу с., Түркмөнстанда - Дөрткүл дөбөлөрү бар.
Мэтт Деймон
Мэттү Пейж Деймон (англ. Matthew Paige Damon, айтылышы: /ˈdeɪmən/; 1970-жылы 8-октябрь) – америкалык актер, продюсер жана сценарист. Актер Forbes журналдардын арасында эң суроо-талаптуу жылдызы жана бардык замандардын эң кирешелүү актеру болуп саналат. Деймон бир канча сыйлыктарга ээ, алардын арасында "Оскар" сыйлыгы (беш номинациядан), эки "Алтын глобус" сыйлыгы (сегиз номинациядан), Британия Фильм сыйлыктарынын эки номинациясы жана "Эмми" сыйлыктын алты номинациясы.
Кембриджте (Массачусетс) туулуп өскөн Деймон актердук кесибин мектептин жогорку класстарынын театрдык оюндарында катышканы менен баштаган, актер биринчи ролун "Мистикалык пицца" (англ. Mystic Pizza, 1988) тасмасында аткарган. 1997-жылы Деймон "Акылдуу Уилл Хантиң" (англ. Good Will Hunting) тасманын сценарийин жазып жана тасмада Бен Аффлек менен бирге тартылып атактуулукка жеткен, бул тасма аларга "Оскар" жана "Алтын глобус" сыйлыктардын "Эң мыкты сценарий" номинацияларынын жеңишин алып келген жана Деймон "Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты актер" номинациясынын талапкери болгон. Актер "Жоокер Райанды куткаруу" (англ. Saving Private Ryan, 1998) (Райан), "Таланттуу мистер Рипли" (англ. The Talented Mr. Ripley, 1999) (терс каарман), "Догма" (англ. Dogma, 1999) (туура жолдон адашкан периште), "Сириана" (англ. Syriana, 2005) (энергетик), "Чыккынчылар" (англ. The Departed, 2006) (Ирландия-америкалык паракор полиция кызматкери) тасмаларда аткарган ролдору үчүн киносынчылар тарабынан жогору бааланган.
Деймон тасмаларда роль аткарганына кошумчалуу мультфильм жана документалдык тасмалардын үнүн коштогон, ошоной эле ал Аффлек менен бирге эки тасма өндүрүүчү компанияларды негиздеген. Актер соопчулук иштерде активдүү түрдө катышат, алардын ичине ONE Campaign, H2O Africa Foundation, Feeding America жана Water.org уюмдары кирет. Деймон аялы Лүсьяна Бозан Баррозо менен бирге жашайт, жубайлардын үч кызы бар.
Бром цианиди
Бром цианиди BrCN, балкып эрүү t 51,3оС кайноо t 61, 3оС; сууда эригичтүүлүгү 5-6 %, орг. эриткичтерде жакшы эрийт. KCN суудагы эритмесине бромдуу таасир этүүдөн алынат. Алтынды рудадан бөлүп алуудагы циандаштыруучу реагент. Көздү ачыштырып, дем алуу органдарын дүүлүктүрүүчү зат. Уулуулугу HCN караганда 2,3 эсе төмөн.
Тоо кендирчили
Тоо кендирчили — мукурлар тукумундагы чымчыктардын бир түрү.
Батмасам
Батмасам — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап жар тандоо салтында аты алтынчы келген Мажик тагдырына буюрган Б-га үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 418, 423).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Беттер теориясы
Беттер теориясы - дифференциалдык геометриянын беттердин касиеттерин изилдөөчү бөлүмү. Беттер теориясында беттин формасы, ийилиши, андагы түрдүү сызыктардын касиеттери, ошондой эле 2-тартиптегп бет, буралма бет, геликоид, ал эми ж. б. у. с. беттер изилденет. Аффиндик Беттер теориясы көлөмдү сактоочу аффиндик (эквиаффиндик) өзгөртүүлөрдө өзгөрбөөчү беттердин касиеттерин, ал эми проекциялык Беттер теориясында беттердин проекциялуу инварианттык касиеттери каралат. 19кылымдын аягында Беттер теориясында регулярдуу беттер гана каралса, 20-кылымдын башынан тарта Беттер теориясынын бир нече изилдөө багыттары бар, изилденүүчү беттин касиеттери (мисалы, томпоктугун) эске алынат. ошондой эле дифференциалдык геометриядагыдай беттин кичине бөлүгү эмес, бүтүндөй бет эсептелет. Беттер теориясында беттин топол. структурасын кароо маанилүү ролду ойнойт. Көп өлчөмдүү мейкиндиктин дифференциалдык геометриясы, эллипстик мейкиндик, Лобачевский мейкиндиги боюнча изилдөөлөр бул мейкиндиктердеги Беттер теориясына кирген бир катар геометриялык фактыларды аныктайт.
Даван роговик кени
'Даван роговик кени Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районунда, Каба кыштагынан 15 км түндүк тарапта, Чаткал кырка тоосунун түштүк капталында. 1960-ж. ачылып, 1973–75-ж. геол. изилдөө жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын гранат-пироксендүү скарн, роговик, гранит-диорит, метаморфизмделген акиташ теги жана серпентинит тоотектери түзөт. Роговиктин өңү боз, мала кызыл келип, арасында кара жана каралжын боз жол-жол темгилдүү тилкелер кезигет. Тилкелердин калыңдыгы 0,5–1,5 см, алар 19 м2 аянтта 3–5 жолу кайталанып, кезектешип жайгашкан. Роговик катмарынын калыңдыгы 150 м, узундугу 350–400 м. Чыккан блоктордун өлчөмү 20х20х20 смге жетет. Сайкалданган бети жалтырап, кооз оймо-чиймелүү. Таштан белектик майда кооз буюмдарды жасоого болот.
Биринчи шайлоо
Кыргыз ССР Жогорку Советине биринчи шайлоо 1938-ж. 25-июнда болгон. Биринчи болуп Фрунзе округунан И.Сталин, Нарын округунан Н. Ежов шайланган. Мугалимдерден 1-болуп Кыргыз ССР Жогорку Советине 1947-ж. аксылык Сармат Качыкеев депутат болуп шайланган. Республикадагы алгачкы референдум 1991-жылдын 17-мартында болгон буткул союздук референдум. Анда СССРди сактап калуу маселеси коюлган. Кыргыз Республикасында 1-жолу эки палаталуу Жогорку Кенешке шайлоолор 1995-ж. 20-февралда болуп, 28-мартта Жогорку Кенештин 2 палатасы: Мыйзам чыгаруу жыйынына жана Эл окулдор жыйынынын 1-сессиясы ачылган. Эгемендуу Кыргызстандын Шайлоо комиссиясынын 1-торагасы - Ибраев Маркил
Беттик басым
Беттик басым - эки өлчөмдүү басым суюктук бетинин таза бөлүгүн, анын беттик активдүү заттар адсорбцияланган бөлүгүнөн ажыратып туруучу чегинин узундук бирдигине аракет этүүчү күч. Ал таза суюктуктун бетине карай бөлүп туруучу чекке перпендикуляр багытталган. Бет басым таза суюктук менен адсорбцияланган катмары бар суюктуктун беттик тартылышынын айырмасы аркылуу аныкталат.
Аскалардагы жазуу-чиймелер
Аскалардагы жазуу-чиймелер (петроглифтер) - үңкүрлөрдүн боорунда, аскаларга, таштарга түшүрүлгөн байыркы сүрөттөр, оймо-чиймелер; палеолит доорунан адепки орто кылымга чейинки адамзат коомунун тарыхынын ар түрдүү доорлоруна таандык эстеликтер. Эң байыркы сүрөттөр (палеолитке тиешелүү) Испаниянын түндүгүндөгү Альтамира, Кастильо, Франциянын түштүгүндөгү Комбарель, Ласко жана башка үңкүрлөрүнөн, Урал, Кавказ тоолорунан, Сибирден, Кыргызстанда неолит дооруна (жаңы таш доору) таандык эстеликтер Сары-Жаздагы Ак-Чуңкур үңкүрүнөн (Ысык-Көл өрөөнү), Нарындагы Теке-Секирик үңкүрүнөн, Чүйдөгү Аламүдүн суусунун өңүрүнөн, Чолпон-Атанын жанынан, Фергана тоо кыркасындагы Көгарт менен Ообек ашууларынын аралыгында жайгашкан Саймалы-Таш деген жерден табылган. Алгач тоо текелердин, куландардын, жырткыч жаныбарлардын, кийинчерээк аңчылык, ырым-жырымдарды аткаруу жөрөлгөлөрү чагылдырылган сүрөттөр тартылган. Аскалардагы сүрөттөр, жазуу-чиймелер байыркы адамдардын рухий турмушун изилдөөдө өтө баалуу булак катары пайдаланылат.
Кара-Суу түздүгү
Кара-Суу түздүгү, Ош – Кара-Суу түздүгү Фергана ойдуңунун чыгышында. Чыгышынан Отуз-Адыр, батышынан Анжиян, түштүгүнөн Лаглан, Ноокат адырлары менен чектешет. Кара-Суу районунун аймагында. Узундугу 70–80 км, жазылыгы 40–50 км. Деңиз деңгээлинен Орточо бийиктиги 1013 м. Түздүктөн Ош, Чилмайрам тоолору көтөрүлүп жатат. Түндүккө карай жантайыңкы. Жери түз, майда дөңсөөлөр кездешет. Төртүнчүлүк мезгилинин кум-чополуу тектери жана лёсс (калыңдыгы 25 мге чейин) менен капталып, боз топурактуу. Жайы ысык (июлдун орточо температурасы 24–25°C), кышы жылуу (январдыкы –3... –4°С). Жылдык жаан-чачыны 250–360 мм. Түздүк аркылуу Ак-Буура, Шааркан-Сай суулары агат. Жарым чөл, кургак талаа жана талаа ландшафты басымдуу. Пахта, тамеки, рапс, тоют өсүмдүктөрү, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Түздүктө Ош, Кара-Суу ш. жана бир нече кыштак жайгашкан.
Кара табылгыты шаар калдыгы
Кара табылгыты шаар калдыгы – 6–8-кылымдарга таандык археологиялык эстелик. Нарын дарыясы. Тогуз-Тородон Кетмен-Төбөгө бурулуп аккан жердеги Кара-Табылгыты секисинде жайгашкан. Чарчы түрдө, дубалдарынын узундугу 200 м. Батыш жана чыгыш дубалдарында эшик, Түндүк жана Түштүк тарабында дарбазанын орду байкалат. Дубалдары бийик мунаралар менен бекемделген. Бурчтарындагы негизги мунараларды эсептебегенде, Түндүк жана түш тарабында 7ден, чыгыш жана батыш дубалдарында 8ден мунара болгон. Казуу учурунда түрк элдериникине түспөлдөш карапа сыныктары, идиштер табылган.
Тунуктук
Тунуктук — 1) атмосферанын тунуктугу — атмосферанын күн радиациясын өткөрүү жөндөмдүүлүгү; радиациянын бир бөлүгү атмосферага (атмосфералык газ жана аэрозоль кошундусу) сиңип, бир бөлүгү чачырап кетет, калганы атмосфера аркылуу өтөт; атмосфера канчалык тунук болс о, андан радиация ошончолук арбын өтөт. 2) Суунун тунуктугу — суунун күн нурун өткөрүү жөндөмдүүлүгү; эң тунук суу Атлантика океанындагы Саргассо деңизиники (тунуктугу 66 мге чейин); ички деңиздердин тунуктугу 20дан 8 мге чейин жетет.
Жаңы-Жол (Кемин району)
Жаңы-Жол — Кыргызстандын Чүй облусунун Кемин районундагы айыл. Ильич айыл аймагына кирет.
Коронограф
Коронограф – монохромат жарыгында Күн таажысын жана хромосфераны байкоо үчүн жасалган телескоп.
Б. Лио тутулуусуз коронографка бир линзалуу обьективдүү рефракторду колдонгон. Атмосфералык жарыктын чачыроосун азайтуу үчүн Лио өз куралын (коронографты) тоого жайгаштырып, ичине Күн дискасын жаап калуучу «жасалма айды» орноткон. Ушундай кошумча аракеттердин жардамы менен Күндү жасалма тутултуп, Күн таажысын сүрөткө тарткан.
Азыркы мезгилде Лионун идеясына таянып жасалган тутулуусуз коронографтар көптөгөн өлкөлөрдө Күн кызматынын программасын аткарат. Күн толук тутулганда коронографтын ордуна чыпкалоочу кадимки телескоптор колдонулат.
Жел боо
Жел боо (түндүк боо) - таар, эшме жип буюму. Ал боз үйдүн боо-чокусуна кирет. Түндүктүн эки жагына тагылат да, көбүнчө термеден болот. Үй тигүүдө — түндүк көтөрүүдө боо башы менен кошо кармалат. Учтары көбүнчө уук-керегеге кыстарылып коюлат. Оң-тетири тарабы дайыма көрүнүп турушу үчүн эки жүздүү терме ыкмасы менен согулат. Жел боо жөнөкөй эле сызмадан же эшме жиптен дагы жасалат. Эшик боо, түндүк боого окшош согулат. Көркөм көчөттөрү аркылуу кооздук берет. Эшик боо түндүктөн арта салынып, башы босогого байланат. Мунун да «жел боодой» (түндүк боо) оң-тетири тарабы көрүнүп турат. Натыйжада, эки жүздүү терме ыкмасы менен согулат. Жел боонун жөнөкөй эле сызмадан, кара таардан, эшме жиптерден бүткөрүлгөн үлгүлөрү да болот. Буюмдун эки четине экиден бир-төрт жип кетет да, «ургаачы» (астыңкы жип) 26 тал болот. Анын көк жиби алты жип экиден саналат. «Эркеги» (үстүңкү) да жыйырма алты тал жип келет. Көк жип экиден алты жип да экиден жупталат. Мында такай көк жип терилет. Демек, «аркакты» салбай туруп, кол менен астына кете турган бирөөнү үстүнө чыгарат. Анан үстүңкү бир жипти астына түшүрүп, аркак салып согот. Муну курганда эриштин эки башына каалаган көчөттү түшүрүп, «күйөө чыбыкка» терилүүчү көк жип экиден чалынат. Эркек жип күзүктө түшөт.
Новокаин блокадасы
Новокаин блокадасы — органдын белгилүү бир жерине новокаиндин эритмесин куюп четки нервдердин сезгичтигин убактылуу токтотууга негизделген дарылоо ыкмасы. Аны А. В. Вишневский 1929-ж. сунуш кылган. Новокаин анестезия кылуучу таасирден тышкары четки нерв системасына бир аз дүүлүктүргүч таасир берип, анын азыктандыруу функциясын жакшыртат, сезгенүүгө жана аллергияга каршы да таасир берет. Новокаин блокадасы бел, моюн, куймулчакка, бут-колго, сезгенген жердин айланасына жасалат. Новокаин блокадасы менен сезгенүү процессти токтотууга болот. Кээ бир органдардын (ичеги, жатын, бут, колдун булчуңдары) тонусун жана капиллярлардын кадимки абалын кайра калыбына келтирет.
Новокаин блокадасы холециститте, панкреатитте, жара оорусунда, бөйрөк коликасында, өпкөнүн сезгенишинде, менингитте, катуу кармаган полиартритте, шокту алдын алуу жана дарылоодо, күйүк оорусунда, ачык пневмоторакста, маститте, мастопатияда, бут, кол травмага учураганда (шокко каршы), көбүргөн, флегмона, абсцессте, жылан чакканда, геморройдо, сыздоок, чыйкандын тегерегинде, шакыйда, үч ача нервдин невралгиясында жана башкаларда колдонулат.
Заветы Ильича (Иглин району, Башкыртстан)
Заветы Ильича — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Ауструм айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 15 киши. Почта индекси — 452421, ОКАТО коду — 80228805006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бромиддер
Бромиддер — бром менен башка элементтер бирикмелери. He, Ne, Ar бромид, пайда кылбайт. Ag+, Cu+, Hg+ жана Pb+2 Б-и сууда начар эрийт. Металл эмес элементтер Б-и металлдар Б-ине караганда коваленттүүрөөк болот. Кычкылтек бромидди окистендирет да, Br2ни бөлүп чыгарат. Суу же анын буусу менен (ысытканда аракеттенишип) гидролизденип оксид, окси же оксобромид, гидроксид жана суутек бромидин пайда кылат. Б-ди түдөн-түз элементтерден, бромдуу же бромдуу суутек к-лары менен элементтер, оксиддер, гидроксиддер же туздар аракеттенишүүсүнөн. ошондой эле орун алмашуу реакциясы менен алат. Б. техникада бромду, щелочтуу металдар жана щелочтуу жер металдарын, айнек жана башка орг. эмес материалды алууда колдонулат.
Корнеевка (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Корнеевка — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Эски калкашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 111 киши. Почта индекси — 453171, ОКАТО коду — 80248840004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кадимки кендирчил
Кадимки кендирчил (лат. Acanthis cannabis, syn. Carduelis carduelis) мукурлар тукумундагы чымчыктардын бир түрү.
Братск
Братск — Орусыядагы шаар. Калкы 241 273 (2013).
Кулакка чапмай оюну
Кулакка чапмай -кыргыз эл оюну.
Оюн тегиз жерде ойнолот. Уландар менен кыздар ойнойт. Оюнга катышуучулардын саны 20дан ашпоого тийиш. Оюнчулар эки жаатка бөлүнүп катарга тизилип, маңдай – тескей турушат. Калыс жоолукту түйүнчөк кылып түйүп, оюнга катышучулардын ортосуна көкөлөтүп ыргытат. Аны оюнчулар жерден ала коюп калыска берүүгө аракеттенишет. Кайсы жааттын оюнчусу адегенде жерден алса, атаандаштары андан жоолукту талашып, колунан жулуп, алууга укуктуу. Жоолукту алган оюнчулар аны калыска берерден мурда жоолукту колдон колго өткөзүүгө же бири – бирине ыргытып берүүгө болот. Жоолук калыска тийгенде ал кайрадан ыргытат. Эгер бир оюнчу жоолукту атаандашынын колунан жулуп алса аны өз өнөгүнө берүүдөн мурда атаандашын кулакка чабышы керек. Кайсы жааттын оюнчулары атаандаштарын бирден кулакка чаап чыкса, ошол жаат жеңген болуп эсептелет. Кулакка өтө катуу чабууга болбойт. Маалымат булагы: Токторбаев  С. “ Өспүрүмдөр оюндары ”.
Беттик катмар
Беттик катмар - беттелип турган эки фазанын (нерселер, заттар, чөйрөлөр) тийишкен жериндеги жука катмар. Бул катмардын касиети фазанын ички көлөмүндөгү касиетинен айырмаланат. Анын касиеттери менен түрдүү беттик кубулуштар байланыштуу, мисалы, адсорбция, десорбция, катализ, жарым өткөргүчтөрдөгү беттик абалдар. Беттик катмардын энергиясын кошулмалардын жардамы менен өзгөртүүгө болот.
Эйвнэл (Нү-Жерси)
Эйвнэл (Нү-Жерси) (Avenel) — Нү-Жерси штатынын Мидлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 17552 киши. Болжолдуу аянты - 9.0 км². FIPS коду — 34-02350.
Данги оникс кени
Данги оникс кени Ош облусунун Ноокат районунда, Араван–Эскиноокат жолунан 1,5 км чыгыш тарапта, Аравансай суусунун Данги каньонуна кошулган жеринде. Кендеги мрамор оникси канъондун боорунда линза жана туюк карст үңкүрлөрүндө уюма кыртыш түрүндө. Линзалардын узундугу 5–8 м, калыңдыгы 0,1–0,2 м. Түсү кызгылт, чанда жез сымал саргыч, жол-жол темгилдүү. Таш өтө кооз, блокторго жакшы бөлүнөт. Көркөм кооз буюмдарды жасаса болот.
Аскания кою
Аскания кою - уяң жүндүү меринос кой породасы. Меринос койлорун Американын рамбулье кочкорлору менен аргындаштырып, улам тандоо жүргүзүү аркылуу, «Аскания-Нова» коругунда чыгарылган (1925 - 34). Ал жүндүү, тез жетилет. Денеси чың, чымыр, эттүүлүгү жана жүндүүлүгү менен айырмаланат. Кочкорунун салмагы 110-140 кг (180 кгга чейин), соолугу 60-70 кг. Кочкорунан 10-12 кг, соолугунан 5,5-6 кг жүн кыркылат. Айрымдары 30,6 кгга чейин жүн берип, дүйнөдө 1-орунда турат. Жүнүнүн ичкелиги 64-сапатта, узундугу 7-8 см. Кургакчыл шартка көнүккөн. Аскания койлору уяң жүндүү койлордун жүндүүлүк жана эттүүлүк касиетин жакшыртууда асыл тукум катары пайдаланылат.
Калачья (дарыя)
Калачья — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Алымка дарыясынын оң жээгинен 205 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 38 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Тобыл дарыясынын куюлушунан Конда дарыясын кошпогондо Ханты-Мансийск (жогорураак) шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобылдан Обьке чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
PlayStation
PlayStation (жапончо: プレイステーション; хэпбөрн тамгасы менен: Pureisutēshon; PS деп кыскартылат) — төрт үй оюн консолунан, ошондой эле медиа борбордон, онлайн кызматтан, оюн башкаруучу зымдан, эки портативдик консол менен смартфондон жана дагы бир нече журналдардан турган оюн бренди. Алгачкы PlayStation Жапонияда колдонууга берилип, аны Sony Interactive Entertainment компаниясы 1994-жылдын 3-декабрында иштеп чыккан жана ошондон бери ага ээлик кылып келет.
Алгачкы жолу ишке киргенден 9 жыл 6 ай өткөндөн кийин бул сериядагы баштапкы консол биринчи видео оюн консолу болуп калган. Ал 100 миллион даана менен сатылган. Анын мураскору, PlayStation 2, 2000-жылы жарык көргөн. PlayStation 2 2012-жылдын 28-декабрына карата 155 миллиондон ашуун даана сатылып, бүгүнкү күндө бестселлер үй консолу болуп эсептелет. Sony компаниясынын кийинки консолу PlayStation 3, 2006-жылы жарык көргөн. 2013-жылдын ноябрына карата дүйнө жүзү боюнча 80 миллиондон ашуун консол сатылган. Sonyнин акыркы консолу PlayStation 4, 2013-жылы жарык көргөн. Алгачкы эле сатыкка чыккан 24 сааттын ичинде бир миллион консол сатылып, тарыхтагы эң тез сатылган консол болуп калган.
7-муундагы PlayStation өндүрүмү да XrossMediaBarды пайдаланат. Бул көптөгөн сыйлыктарга ээ болгон графикалык колдонуучу интерфейси болуп эсептелет. LiveArea аттуу сенсордук экранга негизделген колдонуучу интерфейс PlayStation Vita үчүн ишке берилген. Анда коомдук түйүн элементтери интерфейс менен бириктирилген. Андан тышкары, PlayStation 2 жана PlayStation 3 консолдору да Linuxтун негизинде иштеген PlayStation 2 үчүн Linux жана OtherOS операциондук системаларын колдойт, бирок алардын өндүрүшү токтотулган. Ошондой эле бул сериялар көп сандаган маркетиң кампаниялары менен белгилүү. Алардын акыркыларынын бири Кошмо Штаттарда көрсөтүлгөн "Улуулук күтүп турат" аттуу жарнама болуп саналат.
Алгачкы кыргыз китепканасы
1916-ж. 15-июлда Бишкекте коомдук китепкана ачылган. Республикадагы алгачкы балдар китепканасы 1934-ж. 27-сентябрда иштей баштаган. Китепкана фондусу 4 мин нуска китептен турган. 1-республикалык китепкана 1934-ж. 10-майда Бишкек борбордук шаардык китепканасын жана Совнаркомдун (илимий) китепканасын бириктирүү жолу менен түзүлгөн. 1934-ж. августта китепкананын ачылышы болгон. 1938-ж. анын китеп фондусунун базасында Н. К. Крупская атындагы борбордук шаардык жана мамлекеттик китепканалар түзүлгөн.
Бромдуу этил
Бромдуу этил (этил бромиди), СН3СН2Br – хлороформ жыттанган түссүз суюктук, мол. масс. 109,04, эрүү t 119,60, кайноо t 38,2оС, сууда эрибейт, эфир, этил спирти жана башка эриткичтер менен аралашат. Б. э. түздөн-түз этанга бромду же этиленге НВr таасир этүүдөн алынат. Галоген туундулары сыяктуу эле Б. э. орун алмашуу реакциясына жөндөмдүү, металлдар жана нуклеофилдүү реагенттер менен орун алмашуу реакциясына кирет. Орг. синтезде алгачкы сырье, этилдөөчү реагент, өрт өчүрүүчү зат курамынын компоненти катары колдонулат. Наркоздук жана ооруну басаңдатуучу касиетке ээ.
Каратаев Мадаминжан Мусаевич
Каратаев Мадаминжан Мусаевич (12. 8. 1962-ж. туулган, Ош облусу, Араван району, Тепе-Коргон айылы) – медицина илимдеринин доктору (2001), профессор (2002). Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер (2009). КММИни (1986), ошол эле институтта аспирантураны бүтүргөн. Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинде жетектөөчү адис (1988–93), Чүй областтык саламаттык сактоо борборунун директору, «Манас» улуттук программа долбоорунда эксперт (1988–95), Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин Координация жана реформалоо башкы башкармалыгынын координатору жана башчысынын 1-орун басары (1995–2000), Кыргыз мамлекеттик медициналык кайра даярдоо жана адистикти жогорулатуу институтунда проректор (2000). 2005–10-жылы Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министринин орун басары, 2010-жылдан КММАда профессор Медициналык статистика жана саламаттык сактоо экономикасы боюнча адис. 140тан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 5 монография, 20 окуу-методикалык куралы бар. Эмгектери: Финансирование здравоохранение Кыргызстана в условиях перехода к рыночной экономике (в соавторстве). Б., 2000; Методология организации профилактической работы среди женщин репродуктивного возраста (в соавторстве). Б., 2001.
Тутулуу
Тутулуу - Күн, Ай байкоочуга толук же жарым жартылай көрүнбөгөн астрономиялык кубулуш. Асман телосу же жарык чыгаруучу (Күн, Ай) башкалардын далдоосунда калып же өзү жаркырабоочу асман телосунун көлөкөсү экинчисине түшсө тутулуу байкалат. Космос мейкиндигинен Күн, Ай тутулуусу даана байкалат.
Коносирлер
Коносирлер (лат. Konosirus) — айнакөз балыктардын бир уруусу, булардын өкүлү, мисалы, жапон коносири (лат. К. punctatus).
Няркыль-Чор
Няркыль-Чор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Ширта дарыясынын оң жээгинен 82 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Навоий облусу
Навоий облусу (вилоя́т, Navoiy viloyati) — Өзбекистан Республикасынын административдик бирдиги.