cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Манас»
Китепке Кыргыздардын таралышы, Алоокенин кыргыздарды чабышы, Кардыгачтын туулушу, Жакыптын Магдымды алышы, Манастын төрөлүшү,  Манастын Турпанда эгин эгиши, Жакыптын кандык алышы, Аккулага ээ болушу,  Манастын куттуу үйүнө кайтышы,  Манастын Балта дөөгө барышы, Акбалтанын Манаска айткан насааты, Манас менен Дөөдүр алптын кагылышы,  Манастын Кошойго конок болушу,  Манастын Бөдөнөнү кооптон куткарышы, Кырк душмандын кырылышы,  Манастын каруу-жарактарынын жасалышы, Аколпокту алып келүү, Кырк чоронун куралышы, Жаш  Манастын Көңтөйдү сайышы,  Манастын элге акыл-насаат айтышы, Жеңиштен кийинки той, Жайлоо,  Манастын качкан калмакты кубалап Шоорукка барганы, Шооруктун Манастан жеңилиши,  Манастын Накылайды алышы сыяктуу «Манас» эпосунун сюжеттик сызыгын түзгөн негизги туруктуу окуялар орун алган.
«Манас» — Кызыл-Суулук (КЭР) кыргыз манасчы Жусуп Мамайдын варианты боюнча кыргыз тилинде араб ариби менен жарык көргөн эпостун 2-китеби (Үрүмчү, 1984). Китепке Бадыкөлдүн Карманапка кол салышы, Манастын Карманапка болушуусу, Араниктеги төрт баатырдын Көкчөгө чабуулу,  Манастын аларды кайта сүрүшү,  Манастын Коконго аттанышы, Сынчыбектин багынышы, Банус кандын өлүшү, Карылыптын качышы, Сынчыбектин Ташкенде такка миниши,  Манастын Каныкейге үйлөнүшү, Көкөтөйдүн ашына элдин чакырылышы, Коңурбайдын аштагы зордугу, Кошойдун Манаска киши жибериши,  Манастын келип ашты башкарышы, Аштын шаан-шөкөттөрү, Жолойдун Аккуланын байгесин ала качышы, Көкчөкөздүн Манасты атышы, Көкчөкөздүн шумдуктары, Айжаң-жуңдун жеңилиши, Кутунайдын такка миниши, Үрбү баштаган алты кандын Манаска кат жибериши,  Манастын Калдайдын шорун катырышы сыяктуу окуялар киргизилген.
«Манас» — Кызыл-Суулук (КЭР) кыргыз манасчы Жусуп Мамайдын варианты боюнча кыргыз тилинде араб ариби менен жарык көргөн эпостун 3-китеби (Үрүмчү, 1986). Китепте Алмамбеттин Көкчөдөн кетиши, Манастын түшү, Алмамбеттин келиши,  Манастын Алмамбетти алып келиши, Каныкейдин алынды болушу, Алмамбеттин Аруукеге үйлөнүшү,  Манастын Ооганга жортуулу, Чынаачынын жеңилиши, Алмамбеттин Көкчөкөздү өлтүрүшү, Айчүрөккө бел куда болушу,  Манастын жети канды чакырышы, Кандардын келиши, Бакайдын кан болушу,  Манастын Бээжинге аттанышы, Алмамбеттин кан болушу, Коңурбайдын сыйкырдуу кароолчулары, Алмамбет менен Чубактын чатагы сыяктуу окуялар камтылган.
«Манас» — «Манас» эпосу боюнча кара сөз түрүндө жазылган'' А. Жакыпбековдун'' романэпосу (Ф., 1992). Чыгарма манасчылар Сагымбай, Саякбай жана Жусуп Мамайдын варианттарынын негизинде жазылган. Анда эпостун окуяларынын өзөктүк нугу сакталып, анын мотивдери, эпизоддору автордук вариациялар менен берилген. Роман-эпостун 1-китебинин үзүндүлөрү К. Жусупов менен авторлош болуп республикалык газета-журналдарга жарыяланган.
«Манас» — «Манас» эпосунун кара сөз түрүндөгү баяндамасы (Фр., 1986). Сагымбай Орозбак уулу менен Саякбай Карала уулунун варианттарынын негизинде жазылган. Түзүүчү — С. Мусаев. Жооптуу редактору — Э. Абдылдаев. 284 беттен турат. Китепте Манастын төрөлүшү, балалык чагы, алгачкы каршылашкан душмандарын жеңип, өз эли-жерине ээ болушу, үйлөнүшү, чоң казат, баатырдын өлүмү сыяктуу эпостогу туруктуу салттык окуялар толугу менен камтылган. «Манас» үчилтигинин 1-бөлүмү менен окурмандарды тааныштыруу, эпостун көптөгөн варианттары жөнүндө жалпы түшүнүк берүү максатында кара сөз түрүнө келтирилген. Эпостун окуяларынын өнүгүш нугу, ар биринин салттуу орду өз үлгүсүндө так сакталган.
«Манас» (киргизийн ардын туульсаас) — «Манас» эпосунун моңгол тилине которулуп чыккан китеби (Улан-Баатыр, 1988). Аны В. Энэбиш которгон. Китепке эпостун төмөнкү окуялары кирген: баатырдын төрөлүшү, Көкөтөйдүн керээзи, Көкөтөйдүн ашына Манас баатырдын келиши, жамбы атуу, Манас менен Коңурбайдын эр сайышы, Кошой менен Жолойдун күрөшү, Каныкейдин каты, Коңурбайдын элдешүүнү бузушу, баатырлардын өлүмү, Манастын кайтып келиши,  Манастын керээзи,  Манастын өлүмү. Китептин аягына кээ бир сөздөргө түшүндүрмө берилген. Бул китептен моңгол окурмандары кыргыз элинин турмушунун көркөм энциклопедиясы болгон «Манас» эпосу жөнүндө толук маалымат алышат.
«Манас» — «Манас» эпосунун орус тилине которулган китеби (М., 1960). Баш сөзү С. Липкин менен С. Дароняндыкы. Редактору Т. Колякина. Сүрөттөрүн Г. Фишер тарткан, которгондор С. Липкин менен Л. Пеньковский. С. Липкин баатырдын төрөлүшү, Каныкейдин каты, Коңурбайдын элдешүүнү бузушу, Баатырлардын өлүмү, Манастын кайтышы,  Манастын керээзи,  Манастын өлүмү, ал эми Л. Пеньковский Көкөтөйдүн ашын которгон. «МАНАС» —«Манас» эпосунун орус тилине которулган «Чоң казат» бөлүмү (М., 1941). Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча С. Липкин менен М. Тарловский которгон. Баш сөзүн жазгандар жана редакциялап басмага даярдагандар: Е. Мозольков, Ө. Жакишев. Сүрөттөрүн тартып кооздогондор: Г. Петров, И. Костылев. Китеп СССР элдерин «Манас» эпосу менен тааныштырууда белгилүү роль ойногон.
«Манас» — «Манас» эпосунун өзбекчеге Курама варианты боюнча которулган 1-китеби (Ташкен, 1964). Өзбекчеге Миртемир которгон. Китепке Манастын балалык чагы, кыргыздардын Ала-Тоого келиши, Алооке менен Шоорукту жеңиши, Аккулага ээ болушу, Алмамбет баатырдын аңгемеси, Баатырдын жары бөлүмдөрү кирген. Бул китепте эпостун айрым окуялары кыскартылып жана кээ бир эпизоддорунун мазмуну кара сөз түрүндө берилген. Китеп өзбек окурмандарын «Манас» эпосу менен тааныштыруу үчүн кызмат кылат.
«Манас» — «Манас» эпосунун өзбекчеге Курама варианты боюнча которулган 2-китеби (Ташкен, 1987). Которгон Султан Акбари. Китептин башталышын Миртемир, акыркы бапты Т. Адашбаев которгон. Китеп Ч. Айтматовдун «Бийик чоку» деген баш сөзү менен ачылат. Негизинен китеп 2 бөлүктөн турат: биринчиси «Көкөтөйдүн ашы», экинчиси «Чоң казат». Китептин аягына кээ бир сөздөрдүн түшүндүрмөсү жана чыгышы жөнүндөгү маалыматы берилген.
«Манас» — «Манас» эпосунун тажик тилинде которулуп жарык көргөн китеби (Дүйшөмбү, 1982). Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча тажик жазуучусу жана котормочу Атхам Аслам которгон. Китепке эпостун элдик салт болуп калган: Көкөтөйдүн ашы менен Чоң казат окуялары кирген.
«Манас» — Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча жарык көргөн «Манас» үчилтигинин 1-китеби (Фр., 1978). Китеп бир колонка менен терилип, көлөмү 11308 сап ырдан турат. Китептин аягына айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсү берилген. «Байыркы кыргыз рухунун туу чокусу» деген ат менен академик Чынгыз Айтматов баш сөз жазган. Басмага даярдап, сөздүгүн түзгөн, ошондой эле «Сагымбай манасчы жана анын варианты жөнүндө» деген көлөмдүү макаланы С. Мусаев жазган. Китепти көркөмдөгөн сүрөтчү Т. Герцен.
Өз доорунун мыкты жомокчуларын жакшы билген жана алардын варианттарындагы мурдатан салт катары аткарылып келген артык үлгүлөрүн чыгармачылык менен өркүндөтө алган Сагымбай Орозбак уулунун бул варианты ырынын кооздугу, түзгөн элестеринин тереңдиги, эл турмушун таамай сүрөттөй алганы менен белгилүү. Түзүүчү жомокчунун өзү кандай айтып жаздырса так ошол калыбында кийлигишүүсүз, башкача айтканда тексттеги сөздөр, ыр саптар оңдоого, орун алмаштырууга, бир сөздүн ордуна башка сөз пайдаланууга жол берилбей, эч өзгөрүүсүз, так берүүгө далалаттанат. Элибиздин байыркы ата мурасынын эң туу чокусу «Манас» эпосунун Сагымбай Орозбак уулунун айтуусундагы «Манастын» биринчи китебине Манас баатырдын тегинен кабар берген кара сөз түрүндөгү кыскача маалыматтан тартып жаш баатырды кан шайлоого чейинки окуялар кирген. Анын ичинде Жакып Чыйырды, Бакдөөлөт үчөөнүн көргөн кереметтүү түшү, Манастын туулушу жана ага той бергени, Жакып өзүнүн койчусу Ошпурга Манасты койчулукка бергени,  Манастын Эсенкан жиберген тыңчыларын жайлаганы, Нескара менен  Манастын урушу, Манас жолдоштору менен салбырынга барганы,  Манастын кан шайланышы сыяктуу окуялар камтылган.
«Манас» — Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча жарык көргөн «Манас» үчилтигинин 2-китеби (Фр., 1980). Китеп бир колонка менен терилип, көлөмү 18964 сап ырдан турат. Китептин аягына айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсү берилген. Басмага даярдап, сөздүгүн түзгөндөр: К. Кырбашев, Ж. Мусаева, Р. Сарыпбеков, Ошондой Сооронов. Редколлегиянын «Кириш сөз ордуна» деген чакан макаласы бар. Китепти көркөмдөгөн сүрөтчү Т. Т. Герцен. Китепте топтоштурулган окуялар манасчы тарабынан кандай айтылса ошол үлгүсүндө толук бойдон берилбестен кыскартылып жана кээ бир чоң-чоң эпизоддор кара сөз түрүндө кыскача берилген.
Бул китепке Манасты кармап келебиз деген он бир балбандын кордук көргөнү, Жакыптын Алтайдан Анжыянга көчүшү, Манастын Текес канды жеңгени, Тейиш кандын тою,  Манастын кыз Сайкал менен беттешкени, Орго кан, Акунбешимдин жеңилиши, кыргыздардын Алтайдан Ала-Тоого көчүшү, Алооке кандын багынып, Анжыяндан качышы, Алмамбеттин Көкчөдөн кетип, Манаска кошулушу,  Манастын Каныкейге үйлөнүшү сыяктуу окуялар кирген.
«Манас» — Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча жарык көргөн «Манас» үчилтигинин 3-китеби (Фр., 1981). Китеп бир колонка менен берилип, көлөмү 12760 сап ырдан турат. Эпостун бул бөлүгүн даярдап, сөздүгүн жана тиркемелерди түзгөн С. Мусаев, китепти көркөмдөгөн сүрөтчү Т. Т. Герцен.
Китеп эпостун белгилүү чоң эпизоддорунун бири «Көкөтөйдүн ашы» менен башталат. Көкөтөйдүн керээзи, Бокмурундун элге кабар жибергени, Көкөтөйдү койгону, Бокмурун Көкөтөйгө аш берүү үчүн элди чогултуп кеңеш кылганы, Айдарга эл чакыртканы, Коңурбайдын Бокмурундан Мааникерди өкүм менен сураганы, Кошой менен Жолойдун күрөшү, Манас менен Коңурбайдын сайышы, чапкан аттардын келиши, кытай-калмактардын байгеге зордук кылып чатак чыгарышы сыяктуу окуялар кирген. Китептин аягына айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсү жана 1-, 2-, 3-китептеги кезиккен адам аттары, этнонимдер, топонимдердин, ат ысым көрсөткүчүнүн тиркемеси берилген.
«Манас» — Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча жарык көргөн «Манас» үчилтигинин 4-китеби. Китеп бир колонка менен терилип, көлөмү 15268 сап ырдан турат. Эпостун бул бөлүгүн басмага даярдап жана тиркемелерди түзгөн Э. Абдылдаев, китепти көркөмдөгөн сүрөтчү Т. Т. Герцен. Китепке эпостун белгилүү эпизоддору Жети кандын кеңеши, элчилердин Манаска барышы, Манастын кандарды күткөнү, колдун Бээжинге аттанышы, Каныкейдин сарамжалы, Алмамбетти кан көтөргөнү, аскерлердин жолго аттанышы, Алмамбеттин Сыргакты чалгынга барууга тандашы, Алмамбет баатырдын чалгынга жөнөөрдүн алдында кытайдын көптүгүн Манаска айтканы, Макел-Малгундун Алмамбеттен жеңилиши, Алмамбет менен Сыргактын Бээжинге чалгын чалышы, Алмамбет баатырдын эл-жерин, атасынын сарайын көрүп арман кылганы, Карагулга жолукканы, Карткүрөңдү жылкыга кошуп, жылкы тийгени, Коңурбай жылкылардын артынан келип уруш салганы, Кыргыздардын колуна Сыргактын кабар бергени сыяктуу окуялар киргизилген. Китептин аягына адам аттарынын, этноним, топонимдердин, ат (ысым) көрсөткүч тиркемеси берилген.
«Манас» — Саякбай Карала уулунун варианты боюнча жарык көргөн «Манас» үчилтигинин 1-китеби (Фр., 1984). Китеп эки колонка менен терилип, көлөмү 52680 сап ырдан турат. Эпостун бул бөлүгүн басмага даярдап, сөздүгүн жана тиркемелерин түзгөндөр: Р. Кыдырбаева менен А. Жайнакова, «Чоң манасчы Саякбай жана ал айткан вариант» деген кириш сөзүн С. Мусаев жазган. Китептин аягына айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсү берилген. Аны көркөмдөгөн сүрөтчү Т. Курманов.
Бул китепке эпостун башталышынан тартып «Көкөтөйдүн ашына» чейинки окуялар топтолгон: Манастын бабаларынын баяны,  Манастын туулушу, балалык чагы, анын алгачкы эрдиктери, Манасты кармоого он миң кол менен келген Жолой менен Дөңгөнү жеңгени,  Манастын Кошойду издеп барып жолукканы, кытай менен экинчи урушу, Кытайдан Жарманас менен Билерикти бошотуп келаткан Кошойдун Манаска кошулушу, кыргыздардын Таласка келиши,  Манастын Аккулагы ээ болушу,  Манастын Бакай, Ажыбайга жолугушу, Алоокени жеңип,  Манастын кан көтөрүлүшү, Шоорук канды жеңип, кызы Акылайды тартууга алганы, Чубактын төрөлүшү жана анын Манаска келип кошулушу, Манас баатырдын Каныкейге үйлөнүшү. Бирок, аталган окуяларды бүт бойдон басмадан чыгаруу мүмкүн эместиги эске алынып, сөзмө-сөз кайталоого жата турган (эпикалык кайталоолор буга жатпайт) ыр саптары кыскартылган. Ошондой эле китеп чыккан кездеги айрым идеялык мүнөздөгү талаптарга туура келбеген жерлер китепке кирген Эмес.
«Манас» — Саякбай Карала уулунун варианты боюнча жарык көргөн «Манас» үчилтигинин 2-китеби (Фр., 1986). Китеп эки колонка менен терилип, көлөмү 30000 сап ырдан турат. Эпостун бул бөлүгүн басмага даярдап, сөздүгүн түзгөндөр: С. Мусаев жана М. Мукасоветтик Китептин аягына айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсү берилген. Аны көркөмдөгөн сүрөтчү Т. Курманов.
Бул китепте Көкөтөйдүн ашы, жети кандын чатагы, колдун чоң казатка аттанышы, Алмамбет менен Сыргактын чалгынга жөнөшү, Чубактын чатагы, Алмамбеттин жомогу, чалгын чалуу, кытай жеңилип, Эсенкан Манаска Чет-Бээжиндин кандыгын бергени, Манастын жарадар болгону, Кожожаштын келиши менен кыргыздардын жеңилиши, баатырлардын өлүшү, Таластан Тайбуурулдун келиши жана  Манастын акыркы урушу, колдун кайтышы берилген. Китеп Манастын өлүмү, Каныкейдин Манаска күмбөз салдырганы, акылмандык менен  Манастын сөөгүн жашырын койгону менен бүтөт.
Саякбай алгач Көкөтөйдүн ашын «Семетейде» жаздырган. 1968-ж. эпосту кайталап жаздырганда ушул тартипте айткандыктан түзүүчүлөр аштын окуяларын «Семетейге эмес», «Манаска» киргизишкен.
«Манас» — «СССР элдеринин эпостору» сериясынан кыргыз жана орус тилдеринде жарык көргөн «Манастын» 1-китеби (М., 1984). Тексти Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча даярдалган. Китепке Манас баатырдын төрөлүшү, балалык чагы, өспүрүм кезиндеги алгачкы эрдиктеринен баштап кыргыз урууларынын башчылыгына — кан шайлаганга чейинки окуялар камтылган. Орусчага СССР Илимдер акдемиясынын А. М. Горький атындагы дүйнөлүк адабият институтунун илимий кызматкерлери А. С. Мирбадалева, Н. В. Кидайш-Покровская которуп, Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын «Манас» секторунун ал кездеги башчысы С. Мусаев, сектордун илимий кызматкерлери менен бирдикте басмага даярдаган. Орусча котормосу улуттук өзгөчөлүгү менен берилип, сөздүк жана айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсү менен коштолот.
«Манас» — «СССР элдеринин эпостору» сериясынан кыргыз жана орус тилдеринде жарык көргөн «Манастын» 2-китеби (М., 1988). Китепте Манастын турмушу жана эрдиктери, бытырап кеткен кыргыз урууларын бириктириши, ата журтун душмандардан коргогон күрөштөрү, Алмамбет баатыр менен эмчектеш тууган болушу, Атемирдин кызы Каныкейге үйлөнүшү баяндалат.
Китеп белгилүү манасчы Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча түзүлүп, анын кыргызча тексти менен катар орусча котормосу да берилген. Орусчага СССР Илимдер акдемиясынын А. М. Горький атындагы дүйнөлүк адабият институтунун илимий кызматкерлери А. С. Мирбадалева менен Н. В. Кидайш-Покровская которгон. Басмага Б. М. Юнусалиев, С. Мусаев, К. Кырбашев, Ж. Мусаева, Р. Сарыпбеков, Соороновдор даярдаган.
Вилюй
Вилюй (якутча Билю) – Якутиядагы дарыя; Ленанын сол куймасы. Узундугу 2650 км, алабынын аянты 454 миң км2. Ортоңку Сибирь бөксө тоосу жана Борбордук Якут түздүгү аркылуу агып өтөт. Чернышевский кыштагы тушта ГЭС жана суусактагыч курулган. Негизги куймалары: Чона, Улахан-Ботуобуя, Оччугуй-Ботуобуя (оң), Ыгыатта, Марха, Тюнг (сол). Орточо чыгымы 1480 м3/сек. Октябрдын ортосунан майдын орто ченине чейин тоңот. Чатынан 1371 кмге (суусактагычтан суу коё берилгенде Чернышевский кыштагына чейин) кеме жүрөт. Балык (осётр, таймень, ленок, нельма, чир) кармалат. Башкы порттору: Чернышевский, Нюрба, Вилюйск.
Кирешенин негизги булагы
Кирешенин негизги булагы – баардык табылганын 75 пайызынан кем эмесин берген экономикалык ишмердиктин түрү. Өзү өндүргөн айыл чарба азык-түлүктөрүнүн жана анын кайра иштетүү азыктарын сатып өткөрүүдөн түшкөн киреше айыл чарбасы үчүн К. н. б. болуп саналат.
Фрустрация
Фрустрация (лат. frustratio — 1) алдоо, жаңылтып жиберүү; 2) иш ордунан чыкпай калуу; 3) курулай үмүт) - саясий психологияда - коомдук-саясий ишмердүүлүктүн ички жана сырткы сүрөттөлүшүнүн туура келишпегендигинин натыйжасындагы дискомфорт абалы.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Виан (Оклахома)
Виан (Оклахома) (Vian) — Оклахома штатынын Sequoyah округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1 362. киши. Болжолдуу аянты - 2.1 км². FIPS коду — 40-77250.
Мангыт
Мангыт — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Мангыт айыл округу составына кирет. Карл Маркс атындагы айыл аймагына караштуу. Деңиз деңгээлинен 900 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Араван кыштагынан 14 км түндүк тарапта. Ош темир жол станциясынан 41 км. Калкы 2271 (2009); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП, төрөт үйү, маданият үйү, китепкана бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода жана тамактануу жайлары иштейт.
Калкы
Калкы - 2 271 киши.
Ташелга дарыясы
Ташелга — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын оң жээгинен 85 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Түйүлдүк
Түйүлдүк (эмбрион байыркы грек тилинен ἔμβρυον — "каптын ичинде"))— эненин денесинде органдары жана системалары пайда болуп жаңыдан өөрчүй баштаган организм.
Ал эне денесинде уруктангандан баштап төрөлгөнгө чейин өөрчүйт. Түйүлдүктүн бардык тиричилиги эненин жашоосу менен байланыштуу. Түйүлдүк жатындын ички бетинде убактылуу пайда болгон орган — плацента же баланын тону аркылуу дем алат, тамактанат, керексиз иштелген заттардан тазаланат. Түйүлдүктүн өөрчүшү 10 айча же 40 жумача созулат. Бир айлык түйүлдүк жатындын ички бетине бекип, баланын тону пайда боло баштайт. Экинчи айдын аягында түйүлдүктүн башы, денеси пайда болуп, көзү, мурду жана оозу даана көрүнүп, уз. 3 смге жетет. Кийинки ар бир айда түйүлдүк 5—6 см узарып олтурат. Төрт айында түйүлдүктүн жынысы даана билинип, дем ала баштайт. Беш айлык түйүлдүк кыймылдоого жөндөмдүү болуп, жүрөгүнүн соккону даана угулуп турат. Териси түк менен капталып, анын астында май катмары өөрчүйт. Алты айда түйүлдүктүн бардык ички органдары өөрчүйт. Жети айлык түйүлдүктүн тырмагы начар өөрчүп, кыз баланын сырткы жыныс органдары тери менен жабылбай, эркек баланын жыныс бездери калтасына түшө элек болот. Сегиз айынан баштап түйүлдүк өз бетинче жашап кете алат, себеби бардык органдарынын кызматы жетишерлик жетилген болот. Териси кызгылт тартып, бырышы тарайт, түгү ийнинде жана жонунда сакталат, чачынын уз. 2 см, тырмагы, кашы, кирпиктери жакшы өөрчүп, кыймылы тың, катуу кыйкырып ыйлоого жөндөмдүү болот. Эркек балдардын жыныс бези калтасына түшүп, кыз балдардын сырткы жыныс органдары тери катмары менен жымыйып жабылып турат. Кээде түйүлдүк убагында төрөлбөй 41—42 жума өөрчүп, салмагы 4—5 кгга жетип төрөлөт.
Түйүлдүктүн өөрчүү процессин бузуучулар
Боюнда бар аялдын иретсиз жана сапатсыз тамактанышы, жугуштуу оору менен оорушу, ичкилик ичип, тамеки тартып, өз билгениндей дарыларды колдонуусу түйүлдүктүн өөрчүү процессин бузат. Өзгөчө 2—3 айлык — түйүлдүктүн плацента пайда болгон учурунда, 3—4 айлык — органдары өөрчүй баштаган мезгилинде, 5—6 айлык — мээнин иштөөсү, кан клеткалары жана рефлекстер пайда боло баштаган кезде түйүлдүк аябай сезгич келет. Ушул убакта эне ар кандай ыңгайсыз шартка дуушар болсо, түйүлдүк тубаса оорулуу болуп калышы мүмкүн. Ошондуктан эненин салматтыгын сактоо менен болочок баланын ден соолугу үчүн кам көрүлөт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
עובר
Поляк көтөрүлүшү (1830-31)
Поляк көтөрүлүшү (1830-31), Ноябрь көтөрүлүшү - падышалык Орусиянын бийлигиндеги Поляк королдугунда чыккан улуттук боштондук көтөрүлүш. 1830-ж. 29-ноябрда жашырын шляхта аскер уюмунун демилгеси менен башталып, эл массасы колдоого алган.
Ак сөөк шляхталар жетектеген көтөрүлүшчүлөрдүн өкмөтү («народовы») көтөрүлүш аркылуу королдук жерди кеңейтүүгө аракеттенген. «Патриоттук коомго» баш кошкон демократиялык чөйрө эл массасын падышалыкка каршы үгүттөгөнү менен алардын социалдык кайра куруулар үчүн күрөшүнө жетекчилик кылган эмес. «Жонд» өкмөтү менен сеймдин дыйкандар талап кылган агрардык реформаны жүргүзүүдөн баш тартышы массанын көбүн көтөрүлүштөн четтетип, анын жеңилишине алып келген.
1831-ж. октябрда падыша өкмөтү өз бийлигин калыбына келтирип, көтөрүлүшчүлөрдү аёосуз жазалаган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Фракциячылык
Фракциячылык — саясий партиянын ичинде фракциянын түзүлүүсү жана иштөөсү.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Михайловка (Сузак району)
Михайловка (Жерге-Тал) (Михайловка) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Көкарт айыл округу составына кирет. Деңиз деңгээлинен 1200 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Сузак кыштагынан 40 км түндүк-чыгыш тарапта. Жалал-Абад темир жол бекетинен 35 км. Калкы 4902 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана бар. Оорукана, поликлиника, ФАП, үй-бүлөлүк врачтар тобу, мончо, ашкана иштейт.
Калкы
Калкы - 5 055 киши.
Абакан
Абакан шаары - Орусия Федерациясындагы шаар (1931), Хакас Республикасынын административдик борбору (1991). Минуса ойдуңунун борбордук бөлүгүндө жайгашкан. Абакан дарыясы Енисейге куйган жердеги кеме турагы. Калкы 167,4 миң (2002). Темир жана автомобиль жолдор тоому. Хакасиянын маданий, илимий борбору. Жеңил (тигүү, трикотаж, бут кийим фабрикалары), тамак-аш, курулуш материалдар, жыгаччылык өнөржайлары, механикалык-тажрыйба, болот куюу заводдору иштейт, 11 ЖОЖ (филиалдары менен), университет, педагогикалык институт, үч театр (анын ичинде Хакас улуттук, 1931; Орус театры, 1939), китепканалар, мекентаануу музейи, филармония, дендрарий бар. Оор машина куруу («Абаканвагонмаш», «Абакан ОМЗ») өнүккөн. 1823-ж. Усть-Абакан кыштагы катары пайда болгон (1925-31-ж. Хакасск).
Бозжигит Турдубаев
1937-1960-жылдардын ортосунда ал кездеги Фрунзе, кийин Чүй облусунун Сокулук, Москва, Жайыл райондорунда таанымал колхоз жетекчиси. Ал алгач 1937-жылы колхоздун ферма башчысы, бригадир болуп 1941-жылы Ата Мекендик согушка аттанып 1944-жылдын башына чейин майданга жигердүү салгылашканы үчүн Ата Мекендик согуштун биринчи даражадагы жана көптөгөн медалдар менен сыйланат. 1943-жылдагы Курск догосундагы чоң салгылашта Кызыл Жылдыз орденине көрсөтүлгөн. Согуштан кийин өзү мурда иштеп кеткен колхозуна 20 жыл колхоздун башкармасылыгынын төрагасы болуп иштеди. «Даңк» ордени жана да бир топ медалдарда алууга татыды. Алар менен кошо Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун жана областтык Советтин ардак грамоталары менен сыйланды.
Виндзорлор династиясы
Виндзорлор династиясы – 1901-жылдан такка келген англиялык королдор династиясы (тектүү немецтик Кобург тукумунан тараган, ошондуктан 1901-жылдан Саксен-Кобург-Гот, 1917-жылдан В. д. аталган). Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда антигермандык маанай күчтүү болгондуктан, королева Виктория менен немис принци Альберт Саксен-Кобург-Готскийдин никелешүүсүнө байланышкан немистик титулдарын король Георг V алып салууну чечкен. Виндзорлор династиясы аталышы узак убакыт бою британдык монархтардын резиденциясы болуп келген Беркширдеги Виндзор сепилинин атынан аталган. Өкүлдөрү: Эдуард VII, Георг V, Эдуард VIII, Георг VI. Учурда башкарып жаткан королева Елизавета II (1952-ж. такка отурган) Виндзорлор династиясынын акыркы өкүлү болуп саналат, анын уулдарынын биринин такка келиши менен жаңы династиянын башкаруусу башталат.
Сүйүү күчү (тасма 2018)
Сүйүү күчү — 2018-жылы﻿ чыгарылган кыргыз көркөм тасмасы.
Мазмуну
Кадимки карапайым кыргыз айылы. Анда айтылып бүткүс окуяларга бай бир ууч эл жашайт. Алардын арасында Арсендин чакан үй-бүлөөсү да бар. Башкаларга салыштырмалуу турмушу жарды болгону аз келгенсип, келинчеги кенже уулу Алмазды төргөндө каза болуп калат. Балдарын жалгыз тарбиялап, багып чоңойтот. Улуу кызы Алтынай бир туугандарынын түйшүгүн жалгыз көтөрдп. Ал күн алыс тоого отун тергени кетет. Табият менен баарлашат. Аскалар, шар аккан суу, гүлдөр, көпөлөктөр менен сырдашат. Ал табияттын, куш-канаттуулардын тилин жакшы түшүнөт. Алар да Алтынайга жан дүйнөсүн ачып жаткандай туюлат. Өзүн тоодо гана бактылуу сезет. Бир күнү тоодон келе жатып капысынан, бала кезинен бир-бирин жактырып, сүйүп жүргөн жигит, бирок алыстатуу максатында чет өлкөгө окууга жиберилген Бакытка жолугат. Ошол көз ирмемден тартып жан дүйнөсүндө билинбеген өзгөрүүлөр башталат... Бакыт аттуу жигит төгөрөгү төп келген келишимдүү, билимдүү болгондуктан аны ата-энеси үйлөнтүүгө шашат. Бирок ал турмуш куруудан баш тартып түрдүү амалдарга барат. Себеби ал апасы каршы болгон бетинде тырыгы бар, кыймылы олдоксон Алтынайды жакшы көрөт. Ортодо көп тоскоолдуктар болот SUPER.KG :Тасманын бет ачаары.
Геморрагиялык ысытмалар
Геморрагиялык ысытмалар — адамдын майда кан тамырларын жабыркатуучу вирустук жугуштуу оорулар тобу. Геморрагиялык ысытмалар оорусун айрым кемирүүчүлөр жана кенелер таратат. Геморрагиялык ысытмалардын бир нече түрү (геморрагиялык нефрозонефрит, крым геморрагиялык ысытмалар жана башка) бар.
Геморрагиялык нефрозонефрит Европа бөлүгүндө жана Чыгыш европада кезигет. Майда жапайы кемирүүчүлөр — оору козгогучтун булагы. Заңы менен микробду бөлүп чыгарат. Оору алардын заңы менен булганган тамакты жегенде, сууну ичкенде, булганган чаң менен дем алганда (эгин бастырганда) жугат. Бул оору менен көбүнчө айылда жашагандар, куруучулар, геологдор ооруйт. Демейде оору кышында жана күзүндө кемирүүчүлөр турак жайга, чөп үймөгүнө, самандын арасына чогулганда тарайт.
Оорулуунун денеси ысыйт (39—40°ка чейин). Башы, булчуңдары, буту катуу ооруп, суусайт, алы кетет, уйкусу качат. Тамакка табити тартпайт. Оорулуунун денесинде майда канталаган ысык пайда болот. Тишинен, мурдунан кан агат. Бөйрөк жабыркап, бел, ич катуу ооруйт, кан аралаш заара ушатат. Бөйрөк жакшы иштебей заара денеге тарап, организмди уулантат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Элементорганикалык бирикмелер
Элементорганикалык бирикмелер – мол-дагы көмүртек атомдору суутек, кычкылтек, азот, галогендер, күкүрт, атомунан башка мезгилдик системадагы элементтер менен түздөн-түз байланышкан орг. бирикмелер. Алардын ичинен Li, Na, K, Be, Mg, Zn, Hg, B, Al, Si, Pb, P, As жана башка элементтен пайда болгон Э. б. жакшы изилденген. Мындай Э. б. синтездөөнүн бир нече методдору бар. Алар мисалы, төмөнкүдөй заттар бири-бири менен реакцияга киришинен алынат: а) Галогеналкилдер (R-X) жана галогенарилдер (Аz-X) металл менен реакцияга киришинен:
to
R-X+2Mg®2R-MgX®R-Mg-R+MgX
Ar-X+2Li®Ar-Li+LiX
[R – алкил радикалдары Ar – арил радикалдары X-галогендер (Cl, Br, I)]
б)Металлорг. бирикмелер, активдүүлүгү жогору болгон металл м-н:
R-Hg-R+2Na®2R-Na+Hg
в) Металлорг. бирикмелер терс электрлүүлүгү төмөн болгон элементтер галогениддери м-н:
3R-Zn-R+2BX3® 2R3B+3ZnX2
г) Металлдар куймасынын галогеналкилдер м-н:
Al2Mg3+6R-X®2AlR3+3MgX2
PbNa+4R-X®R4Pb+NaCl+3Pb
д) Айрым металлдын суутек жана олефиндер молекулалары м-н
2Al+6CH2 =CH 2+3H2®2(C2H5)Al
е) Катализатор катышуусунда, жогорулатылган темп-рада кремний галогеналкилдери м-н:
Cu
Si+2R-X ® R2SiX2
ж) Иоддуу фосфинди цинк оксиди жана иоддуу алкилдер менен кошуп ысытуудан:
2PH4J+ZnO+2R-J ® 2RPH2×HJ+ZnJ2+H2O жана башка Окистенүү даражалары 2 жана андан көп болгон элементтер көмүртек атомдору менен толук жана аралаш Э. б. пайда кылат. Мисалы, R2Mg; R-MgX; R3Al; R2AlX; R4Si; R3SiX жана башка Э. б. реакцияга кирүүгө жөндөмдүүлүгү жана алардын касиеттери мол-ладагы көмүртек атомунун кайсы элемет менен түздөн-түз байланышкандыгына көз каранды болуп, алардын көпчүлүгү орг. синтездер, ө. ж. жана айыл чарбада колдонулат. Алардын ичинен орг. синтезде жана эл чарбасынын ар түрдүү тармактарында кеңири колдонгону щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары жана Zn, Cd, Hg, Al, B, Pb, Si, As элементтеринен алынган Э. б. эсептелет. Мисалы, щелочтуу металлдар Э. б. менен алкилмагнийгалогениддер же Гриньяр реактивдери төмөндөгүдөй синтездерде колдонулат:
а) R-Na+X-R ® R-R+NaX
OH
\
X
R-MgX+HX ® R-H+MgX2
C6H5Li +HOH ® C6H6 +LiOH
O R R
//  ½ HX   ½
б) R-MgX+R’-C®R’ - C - OMgX® R’ -C - OH
\               |                                 ½
R”(H) R”(H) R”(H)
O X  //          |
в) R-MgX+R’ - C ® R- C-OMgX ®R-C - R’ + MgX2 \       |                         ||
X R’ O +CO2 +HOH
г) R-MgX -® [R-COOMgX]  -® R-COOH -MgXOH
CO2 +HOH
Ar-Li ® [ Ar-COOLi] --® Ar-COOH ж.б.
-LiOH
Алюминий орг. бирикмелер стереорегулярдуу полимерлерди синтездөөдө (поли - a - олефиндер, каучуктар) катализатор жана тазалыгы эң жогору болгон алюминий алууда, борорг. бирикмелер мотор жана реактив отундар, майлоочу майлар, боёкторго кошулуучу кошумча зат катары, тетарэтилкоргошун [( С2Н5)4 Рb] антиденатор, кремнийорг. бирикмелер, синтездик каучуктар, чайырлар, пластиналык массалар, фосфор жана мышьякорг. бирикмелер дары-дармек жана ууландыргыч заттар катары колдонулат.
Вирус (тасма 2013)
Вирус ( түзмө-түз которулушу Сасык тумоо) — 2013-жылы тартылган, Түштүк Кореянын жаратылыш кырсыгы жөнүндөгү тасмасы. Режиссеру жана сценарийи Ким Санг Су. Каармандарда Чан Хёк жана Су-Э.
Тасмада тездик менен жайылуучу вирустун — өлүмгө дуушар кылган H5N1 штаммынын башталышы жөнүндө сүрөттөлөт, анын курмандыктары 36 саттн ичинде өлтүп, шаар толугу менен карантинге алынат. Бул абалды көзөмөлдөп турган бийлик өкүлдөрү, жугузуп алгандарды өрттөп жиберүүгө макулдук беришет. Калкынын дээрлик жарымын түзгөн Соңгнамгы Бунданг аймагында нааразычылык өсүп башаламандык башталып, Сеулга баруу үчүн аймактан чыгууга аракет кылышат. Бирок аларды токтотуп калуу үчүн, элге карата ок чыгаруу туурасында буйрук келет.
Мазмуну
Жу Бёнг Ву жана Жу Бён-ки бир туугандары Сеулдагы аткезчилик менен алектенишет, алар мыйзамсыз иммигранттар жүк ташуучу контейнерде белгисиз оорудан улам каза болуп калышкан. Алар жападан жалгыз аман калган Монсай менен денелеринин уюлдук телефонун тартып, Будангдагы башчысын көрсөтүшөт, бирок Бюнг-Ву ооруп, Монсаи качып кетет. Бир туугандар клиникага барышат, ал жерде жугуштуу оору шаардын башка жерлерине жайылып кетет.
Буданг шаарындагы Жугуштуу оорулар борборунда, доктор Ким Ин Хэге унаа мурунку күнү шахтага кулап түшкөндө маанилүү маалыматтарды жоготкону үчүн сөгүш берилет. Анын баштыгын валдан ERT мүчөлөрү Канг Жи Жи-Гоо жана Бэ Кён-Уб алып чыгышат. Жи-гоо телефонуна жооп берип, баштыкты Ин-хе кызы Ми-реуге берет.
Бюнг-Вунун абалы начарлап, ал карарган канды куса баштайт. Агасы аны тез жардам бөлмөсүнө алып барса, ал жерден белгисиз вирус менен ооруганы айтышат. Жардамга чакырылган Ин-хае уюлдук телефондун видеосун таап, жеткирүү контейнериндеги шарттар вирустун үнүн басаңдатууга мүмкүндүк бергенин айткан. Бюнг-ги контейнер жөнүндө суроолорго жооп берүүдөн баш тартат. Бёнг-Ву өлүп, Бёнг-ки инисинин жанына жетүү үчүн оорукананын бир нече кызматкерлерин муштап жиберет
Эртеси дагы көптөгөн адамдар белгилүү белгилерди көрсөтүшүп. KCDCдин жардамы менен оорукананын кызматкерлери жеткирилген контейнерди табышат жана өрттөшөт. Бирок өлүктөрдөн азыктанып жаткан келемиштер шаарга качып кетишет. Кызматкерлер агрессивдүү вирус 36 сааттын ичинде өлтүрө турган H5N1 мутацияланган штамы экендигин аныктап, шаарды карантинге кылууга чакырышат
Монсай Ми-рейді унаа сүзүп калуудан сактайт. Андан кийин ал оорунун жайылып жатканын билип, андан качат. Ми-реу оорулуу кишини издөөгө жардам берүү үчүн Жи-Гооду чакырат, бирок алар ийгиликке жетише алышкан жок. Окуянын имиштери жайылып, адамдар дүрбөлөңгө түшө башташты. Жи-гоо эскалатордон кулап түшкөн аялды сактап калат жана Ми-Реуди көрбөй калат.
Винилхлорид
Винилхлорид (хлордуу винил), СН2=СНС1 – эфир жыттанган түссүз газ; молекулалык массасы 62,50, кайноо t - 13,8°С; сууда начар, хлороформдо, дихлорэтанда, эфирде жакшы эрийт. Галогендүү суутектер, галогендер менен оңой кошулуп, ди- жана тригалогенэтандарды пайда кылат. Молекуласында кош байланыш болгондуктан, олефиндерге мүнөздүү реакцияларга кирет. Винилхлоридге HC1 этиленге караганда оңой кошулат. Анын полимерлешүү реакциясы өтө маанилүү. Винилхлорид окистенип, хлорацетальдегидди же формальдегидди пайда кылат. Ал өнөр-жайда ацетиленди, этиленди дихлорэтанга чейин хлорлоп, андан НС1ду бөлүү менен алынат. Поливинилхлорид, винилхлорид жана метилхлороформду алууда колдонулат.
Карагашты (Урал куймасы)
Карагашты — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын сол жээгинен 1514 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Таусенгир (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Таусенгир — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Шаймурат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 80 киши. Почта индекси — 453018, ОКАТО коду — 80235880006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Китепкана иши
Китепкана иши – милдетине китепканалардын тармагын түзүү жана өнүктүрүү, алардын фондуларын калыптандыруу жана талдоого алуу, алардын керектөөчүлөрүн китепканалык, маалыматтык жана маалымдама-библиографиялык жактан камсыздоочу, китепканалардын илимий жана усулдук жактан өнүгүүсүн камсыз кылуучу ишмердиктин маалымат, маданий-агартуучу жана билим берүүчү тармагы.
Кондолиза Райс
Кондолиза Райс (англисчеси: Condoleezza Rice), (туулган күнү: 14 ноябрь 1954, Бирмингем, Алабама, АКШ) — Америка Кошмо Штаттарынын алтымыш алтынчы мамлекеттик катчысы(2005 жылдын 29 январынан баштап). Американын тарыхындагы эң алгачкы кара түстөгү аял мамлекттик катчы жана экинчи аял катчы (Мадлен Олбрайттан кийин). Ал 2005 жылы буга чейин мамлекеттик катчы кызматын аткарып келген Колен Пауэлди алмаштырды.
Элемент органикалык полимерлер
Элемент органикалык полимерлер. Буларга кремний орг. кукүрт орг., фосфор орг. жана башка ушул сыяктуу полимерлер кирет. Кремний орг. полимерлер макромолекуланын чынжыры кремний менен кычкылтек тизмектешкен атомдорунан турат. Силоксан -81-О-31-байланышынын болушу бул заттар орг. эмес полимерлерге окшотот. Мисалы, кремнезем, кварц жана башка Ошол эле убакта негизги чынжыр каптал жактарында алкил же арил топторунун болушу бул полимерди орг. полимерлерге окшотот. Бул полимерлер өнөр жайда алуунун негизги ыкмасы — хлоралкил жана хлорарилсилан-ды циклосилоксанга чейин поликонденсациялоо, андан ары аны полимерлештирүү. Булар 250°С чейин туруктуу. Кремний орг. каучуктар -65°С жана андан төмөкү темп-рада да серпилгичтүүлүгүн сактайт. Өтө көп колдонула турган силикон каучугу (СКТВ) диметилхлорсилан менен метилвинилхлорсилан аралашмасынан алынат; винил тобунун болушу андан ары вулкандаштырууну оңойлотот. Кремний орг. полимерлер температурага туруктуу клей, жабышкак тасма, лактар алынат. Курамында күкүрт жана фосфору бар орг. полимерлер акыркы жылдары өтө маанилүү болуп жатат. Аларга полиалкиленсульфиддер кирет. Алар радиацияга өтө туруктуу, айнек-тенүү температурасы төмөн эластомер болуп саналат. Алар циклдүү сульфидди полимерлештирүүдөн алынат. Поливи-нилмеркаптан радиоактивдүү нурлануу таасирине ингибитор болуп саналат. Фосфор орг. полимерлер күйүүгө өтө туруктуу. Фосфор орг. полимерлерге ири молекулалуу физиологиялык активдүү заттар, мисалы, нуклеин к-тасы кирет.
Чоң Таврота-Ю
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ак шорпо
Ак шорпо - сүт кошулган ысык, суюк тамак. Койдун жаш этинин тыштуу кабыргасына аркамоюн, карчыга же сулп эт кошуп, муздак сууга салып, кайнап чыкканда чий көбүгүн калкып салып, тузун кем татытып, 1,5-2 саат отко жай кайнатып, бышырат. Кайнап жатканда улам сапырып турса, шорпосу тунук болот. Бышканда тууралган пиязды салып, мурч, калемпир сээп, сүт куюп, оттон чыгарат. Ак шорпого жупка, жапкан нан кошо берилет. Ак шорпо мүнөз тамак катары эсептелет.
Китепкананын пайдалануучусу
Китепкананын пайдалануучусу – китепкананын кызмат көрсөтүүлөрүн пайдаланган жеке же юридикалык жак.
Пензер-Яха (дарыя)
Пензер-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Байдарата губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 65 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Виннипег, көл
Виннипег, Уиннипег (Winnipeg) – Канаданын түштүгүндөгү көл. Муз каптоо доорунда пайда болгон Агассис көлүнүн калдыгы. Аянты 24,3 миң км2. Тереңдиги 28 мге чейин. Саскачеван, Ред-Ривер дарыясы куюп, Нельсон дарыясы агып чыгат. Ноябрдан майга чейин тоңот. Кеме жүрөт. Балык кармалат. Топоним индейлердин «ви-ни-пи» («ылайлуу суу») деген сөзүнөн пайда болгон.
Шөкүлө
Конус формасында тигилген кыргыздын кыз-келиндеринин элдик баш кийими. Өтө кооз, аны күйөөгө аттанган кыз ата-энесинин төрүнөн кийип чыгат. Шөкүлөнүн төбөсү (бийиктиги 22—30 см), кулакчасы же жаагы (узундугу 18—22x8—10 см), желкеси (узундугу 33—45 см), маңдайы (4—6 см) болот. Шөкүлө мурун ак кийизден тигилсе, кийин ортосуна жүн салынып, сырты кызыл же кызыл кочкул, жашыл же кочкул жашыл, көк же көк кочкул манаттан, ноотудан тигиле баштайт. Ар кыл матадан ичтелип, ага кундуз, түлкү, суур өңдүү аң терилери кыюуланат. Кийин баркуттан шырып тигип да жүрүшөт. Төбөсүнө же каптал тарабына тоту куштун, кыргоолдун, каркыранын, үкүнүн канаттары тагылат. Шөкүлөнүн төбө алкагына зер чөгөрүүгө болот.
Мында шурулар арбын колдонулат. Бул желбирөөчкө, тумарчага, жаак мончокко, чач учтукка өткөрүлөт. Ал элечектин тартмасындай ушул шөкүлөгө бөтөнчө азем берет.
Шөкүлө — салттуу баш кийим. Ал салт боюнча кийинки сиңдилерине сакталат. Демек, кыз турмуштанган жерине кийип барып үч-төрт күндөн кийин шөкүлөнү кайра берип жиберет. Бул баш кийим боз үйдө текчеде (секичек, текичек) турган, же болбосо сандыкта сакталат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Поляк көтөрүлүшү (1794)
Поляк көтөрүлүшү (1794) - Пруссия менен Орусия падышалыгынын интервенциясынын жана Тарговца конфедерациясынын козголоңунун натыйжасында бийликти басып алган магнаттык реакциячылар менен баскынчыларга каршы улуттук-боштондук көтөрүлүш. Ал төрт жылдык сейм (1788-92) баштаган реформаны улантуу, 1772 жана 1793-жылдагы зордук менен бөлүнгөн поляк жерин кошу жана Польшанын улуттук көз карандысыздыгын калыбына келтирүү урааны менен чыккан.
24-мартта Краковдо башталган көтөрүлүшкө Тадеуш Костюшко жетекчилик кылган. 4-апрелде Рацлавицтин жанында падыша аскерлерин талкалоодо дыйкандар чечүүчү роль ойноп, шаардыктар Варшаваны (17-18-апр.), Вильнону (22- 23-апр.) бошоткон. Шляхтардын кысымынан улам жарыяланган Костюшконун Поланец универсалы (1794) дыйкандарды канааттандырбай, көтөрүлүштөн четтеткен.
9-май - 23-июнда. Варшавада поляк якобичилер баштаган элдик көтөрүлүш чыгып, ал мурда басып алган поляк жеринде да кулач жайган. Ушундай кырдаалда кыйла артыкчылык кылган орус аскерлери (командачы А. В. Суворов) менен пруссиялыктар көтөрүлүштү баскан. Көтөрүлүштүн жеңилиши менен Польша 3-жолу бөлүнүп (1795), поляк мамлекети толук жоюлган.
Поляк көтөрүлүшү жеңилсе да, эл массасынын баатырдыгы, прогрессчил саясаты поляк элинин кийинки улуттук-боштондук күрөшүнө таасир берген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Ку-клукс-клан
Ку-Клукс-Клан (англ. Ku Klux Klan) — расисттик террористтик уюм. 1865 жылдын 24 декабрында АКШнын Теннеси штатындагы Пуласки шаарында Конфедераттар Армиясынын 6 мүчөсү тарабынан түзүлгөн. Ап кайсы жылдары Америкадагы кара түстүү калка каршы ар кандай террордук актыларды жасаган.
Ызгыт
Ызгыт - бычылган же оюлган нерсенин ортосуна айырмалуу коюлган тилке, белги. «Ызгыт» кийиздин кийим-кеченин таардын жана башка үй буюмунун кырка четине, оюмдун арасына — тигишине тигилет же кабылып шырылган жерине жип, кездеме кошулуп бастырылат. Анын жип (жүндөн ийрип чыйратылган) «ызгыт», чүпөрөк (кездемеден жасалган) «ызгыт», көчөт (килем, таардан четине түшүрүлгөн оюм) «ызгыт» өңдүү түрлөрү бар.
Волюнтаризм (политология)
Волюнтаризм (лат. voluntas – эрк) 1883-ж. Ф. Теннис тарабынан эрк жана аң-сезимдүү эрктин айырмасы ачылганда киргизилген түшүнүк. Ф. Т. Теннис, коомдун кыймылдаткыч күчү эрк импульстары деген ойду айтып, социологияны психологиялаштырган, ал эми анын мурасчылары политологияны психологиялаштырганга аракеттенишкен. Стихиялык кыймыл, эрктин биринчилиги жөнүндө багытка жол салып, Шопенгауэрдин окуусунда айтылат. П. П. Лавров, И. Михайловскийдин социологиясында «баатырлардын» эрки көпчүлүктө артынан ээрчиткен күчкө ээ деп, народниктердин саясий ишмердүүлүгүндө чагылдырылган саясий Волюнтаризм термини «улуу саясат» метафорасы (1888-ж. Ницше) менен байланыштырылат. «Бийлик эркине» таянып, бул саясат социалдык жөнгө салуунун эскирген формаларын жок кылат жана негизги оордук, көнүүнү «христиандыктан» расага жөктөйт. Ф. Теннис «фашизм – азыркы варварчылык» деп атаган, себеби Муссолини менен Гитлер да «бийлик эркине» таянышкан. В. Розенбергдин эмгектеринде В. жогорку саясий баалуулук катары эсептелген. Волюнтаризм – индивидуалдуу бунттун жана «көпчүлүктүн көтөрүлүшүнүн» таянычы болуп эсептелет, – деген X. Ортега-и-Гассет. Эрктин стихиялуу көрүнүшүнүн адамдын, коомдун турмушунун башталышы катары карап Волюнтаризм жактоочулары саясий процессти баш-аламан, түздөн-түз кыймыл-аракетке таянган процесс деп мындагы объективдүү мыйзам ченемдүүлүктү таанышкан. Көбүнчө саясатта Волюнтаризм авторатаризмге, тоталитаризмге же анархизмге алып келет. Көп учурда башкаруучунун эрки көпчүлүк үчүн мыйзам болуп калат. Волюнтаристтик көз караштар кайра куруу саясатын тездетүүдө чоң роль ойногон. Мисалы, «ар бир үй-бүлөгө өзүнчө квартира» деген ураан Волюнтаризм экендигин көрсөтөт. Система кулап жатканда эрктин импульстары – (администрациялык-командалык да) жаңы системаны түзүүнүн зарылдыгын унутуп таштоого да алып келет. Бюрократташтыруу өтө эле борборлошкон бийлик, плюрализмдин жоктугу Волюнтаризмдин өнүгүшүнө жагымдуу шарт түзөт. Жаңы саясий ой жүгүртүүлөр, граждандык укук жана эркиндиктерди гарантиялоо Волюнтаризмди токтотууга көмөк берет.
Колдонулган адабияттар
Волюнтаризм
Аччи
Аччи (Аччи) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Алля Анаров айыл округу составына кирет.
Момун Шамурзак уулу, Абдымомун
Өмүр баяны
Момун Шамурзак уулу, Абдымомун– 1873–74-ж. Кокон хандыгына каршы чыккан көтөрүлүштүн жетекчилеринин бири. Кокон ордосундагы беделдүү, таасирдүү инсан болгон. Өз мезгилинде Алымкулдун жардамы менен «аталык»  даражасына  жеткен. 1865-ж. Ташкен Россияга каратылгандан кийин ал Кудаярдын кызматына кирүүдөн баш тартып, курама элинде жашап турган. Ал Полот хандын башкы кеңешчиси жана кол башчысы катары олуттуу роль ойногон. 1875-ж. октябрда Полот хан Коконду ээлеп, кыска мөөнөттө хандык жүргүзгөн мезгилде, Абдымомун бир катар кыргыз бийлери менен бирге Полот хандын жакын жан жөкөрү жана пикирдеши болгон. Полот хан администрация башкарууда Абдымомунга ишеним көрсөтүп, өзүнүн 1-наиби жана кол башчысы кылып дайындаган. 1876-ж. 8-февралда Кокон шаар Скобелев тарабынан каратылганда, бир кезекте көтөрүлүшкө жетекчилик кылууга Исхакка жолдомо берип, далай эрдик көрсөткөн курамалык кыргыз Абдымомун да туткундалган. Абдымомун, Батыр төрө баштаган көтөрүлүштүн жетекчилери март-апрель айларында Кожентке, андан ары Ташкенге айдалган. Момундун андан аркы тагдыры белгисиз.
Аччи
Ош Араван автомобиль жолунун боюнда, Кыз-Коргон жана Чилустун тоолорунун аралыгында, деңиз деңгээлинен 770 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Араван кыштагынан 7 км чыгыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 22 км. 1929-жылы негизделген. Орто мектеп, ФАП бар. Кыштакта Социалисттик Эмгектин Баатырлары Айтбай Анаров, Алля Анаров жана П. Т. Слюсаренко туулган.
Киши жашабаган жай
Киши жашабаган жай – имараттын жалпы менчик болуп эсептелген бөлүгүнөн тышкаркы, жашоодон башка максаттар үчүн колдонулуучу өзүнчө жай (б. а, дүкөн, кафе, өнөркана ж. б.).
Аччи
Калкы
Калкы - 1 674 киши.
Вики (Оклахома)
Калкы - 699 киши. Болжолдуу аянты - 1.1 км². FIPS коду — 40-77300.
Ельник дарыясы (Чулым куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Таяс дарыясы
Таяс — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Кабырза дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 38 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Инсулин
Инсулин — жаныбарлардын жана адамдын уйку бези иштеп чыгаруучу белоктуу гормон.