cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карымшаков Абдыкасым
Карымшаков Абдыкасым (10.05.1909, Жети-Суу облусу, Пржевальск уезди, (азыркы Ысык-Көл облусу Түп району) Күрмөнтү кыштагы – 6. 8. 1997, ошол эле жер) – Даңк орденинин толук кавалери, учкуч-аткыч. 1941-жылдын сентябрынан Советтик Армияда. Улуу Ата Мекендик согушта (1941–45) Түштүк, 4-, 1-Украин жана Беларусь фронтторунда салгылашып, Таганрог, Мелитополь, Жанкой, Севастополь үчүн болгон уруштарга катышкан. Витебск, Борисов шаарын бошотууга, Сандомир плацдармын ээлөөгө, Кёнигсберг шаарын алууга, Чыгыш Пруссияны фашисттерден тазалоого катышкан. Крым үчүн салгылаштагы эрдиги үчүн 3-даражадагы Даңк орденине, Чыгыш Пруссия операциясына катышканы үчүн 2- жана 1-даражадагы Даңк орденине татыктуу болгон. Согуш убагында 203 согуштук учуш жасап, душмандын 7 самолётун атып түшүргөн. Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери жана медалдар менен сыйланган. Түп жана Күрмөнтү айылдарындагы бирден көчө анын ысмы менен аталат.
Өздүк гигиена
Өздүк гигиена (байыркы грек тилинен ὑγιεινή «соо», ὑγίεια «саламаттык» сөзүнөн) — гигиеналык эрежелер жыйындысы, аны сактоо жана аткаруу адамдын ден соолугун чыңдоого көмөктөшөт.
Гигиеналык шарттар
Акыл эмгеги менен күч эмгегин туура айкалыштыруу, физкультура менен машыгуу, жакшылап, үзгүлтүксүз тамактануу, уйкуну кандыруу бардык курактагы адамдар үчүн зарыл гигиеналык шарттар болуп эсептелет. Кийим-кечекти, турак жайды таза күтүү, ошондой эле тамак-аш даярдоодо гигиеналык талаптарды сактоо зарыл. Адамдын териси негизги сезгич орган. Ал организмдин жылуулук жана газ алмашуусунда катышып, зат алмашуунун акыркы продуктусун, суу буусун, тер, май бөлүп чыгарат. Бөлүнүп чыккан заттар терини дүүлүктүрөт, чаң, тер жана май бездеринин тешикчелерин бүтөп, микроорганизмдер, мите козу карындар булганч териге түшкөндө алардын өсүп өөрчүүсү үчүн ыңгайлуу шартка туш болушат. Дерматит, ириңдүү жана башка тери оорулары мына ушинтип пайда болот. Көбүнчө тырмактын алдында бактериялар көп чогулат, ошондуктан тырмакты таза күтүп, колду дайыма таза жууш керек. Ал эми коомдук тамак-ашта иштегендердин колу дайыма таза болгону зарыл. Өздүк гигиенанын ыкмаларын балдарга жаш кезинен үйрөтүү керек. Тери таза болушу үчүн денени дайыма жылуу суу менен самындап жууш керек.
Дене гигиенасы
Дененин булгануучу жерлери: кол, бет, моюн жана бут кошумча кароого муктаж. Колду бат-бат жууп, бетти жана моюнду эртең менен, уктардын алдында жууган жетиштүү. Бутту жатарда күнүнө, айрыкча жайкысын самындап жуу зарыл. Бутка жакшы карабай койгон учурда териде, буттун манжаларынын ортосунда тер жана кир чогулуп, микроорганизмдер көбөйөт. Ушундан улам ал жерде теринин ириңдүү оорулары жана мите козу карын оорулары пайда болот.
Өндүрүштүе жайлардын гигиенасы
Денени жана ич кийимди, жумушчу кийимди таза кармоо менен бирге турак жай бөлмөлөрүн, ашкана бөлмөсүн, ошондой эле өндүрүштүк жайларды да (Өндүрүштөгү эмгек гигиенасы) таза күтүү зарыл. Үй-бүлөнүн ар бир мүчөсүнүн өзүнчө төшөк-орун жана сүлгүсү болушу сунуш кылынат. Күн сайын зарыл болуучу бардык гигиеналык чаралар үй-бүлөдө кимдир бирөөсү ооруган учурларда өзгөчө мааниге ээ, анткени гигиеналык талаптарды сактабоо оорулууну курчаган адамдардын ден соолугуна терс таасирин тийгизиши мүмкүн. Балдардын организминин туура өсүүсүнө, аба, күн, суу процедуралары, дене тарбия көнүгүүлөрү, кыймылдуу оюндар, жетиштүү тамактануу чоң мааниге ээ (Аба жана күн ваннасы, Физкультура).
Жыныс мүчөнүн гигиенасы
Кыздардын жыныс органдарын таза кармоо өтө зарыл. Ар бир заара ушатып жана заңдагандан кийин кайнатылган суу менен артты карай сылап жууп, таза жумшак чүпүрөк менен аарчыйт. Эгер кызарып калса кайнатылган өсүмдүк майы менен майлап же кургаткыч сепме сээп коюу керек. Балдардын трусылары кыймыл аракетине тоскоол болбой, ыңгайлуу, жыныс органдарын кыспагандай болууга тийиш. Мектеп жашындагы балдар абада көп болуп, физкультурага катышып, сабак окуу менен эс алууну айкалыштыруулары өтө маанилүү. Оор жумуш иштөөдөн, мектепте жана сабак даярдап көпкө отуруудан омурткасы кыйшаюусу, жамбаш сөөктөрү деформациялануусу мүмкүн. Мугалимдер жана ата-энелер балдардын келбетине көңүл буруулары тийиш, ошондой эле балдарда алыстан жана жакындан начар көрүү өөрчүп кетпесине көз салуу зарыл.
Аялдар гигиенасы
Өспүрүм кыздар өздүк гигиенанын жалпы эрежелери менен тааныш болуп, керектүү эрежелерди сактай билүүлөрү зарыл. Аларды акырындап этек кир келишине этият даярдоо керек. Энеси же эжеси, мектептеги медсестра же мугалим кыздарга аял организминин анатомия-физиологиялык өзгөчөлүктөрү жөнүндө, жыныс органдардан кан келүү физиологиялык норма экенин түшүндүрүү зарыл (Этек кир). Этек кир келген мезгилде кыздар денени жана ич кийимди таза кармап, гигиеналык эрежелерди сактоого тийиш. Физкультура менен машыгып, бирок секирүү же оор көнүгүүлөрдү жасоого жана мелдештерге катышууга болбойт, душтун алдына гана жуунуу керек. Күнүнө кеминде 2 жолу жыныс органды кайнатылган жылуу суу менен самындап жууп, этек кир келген мезгилде атайын гигиеналык даки же кебез пайдалануу сунуш кылынат. Өспүрүм кыздарга жыныстык тарбия жөнүндө да түшүндүрүү зарыл. Жыныстык катнаштагы аялдар этек кир мезгилинде 2—3 күнгө чейин жыныстык катнашты токтотуу керек, анткени жыныс органдарына инфекция козгогучтары кирип кетүүсү же кан көп келиши мүмкүн. Кош бойлуу аялдар алгачкы 2—3 айда жыныстык катнашууну азайтып, акыркы 2 айда толук токтотуулары зарыл. Ошондой эле төрөгөндөн кийин 6—8 жумага чейин жыныстык катнашууга тыюу салынат. Климакс мезгилинде жалпы гигиена эрежелерин сактап, күнүнө денени суу (36—22°) менен сүртүп, гимнастика жасап, таза абада сейилдөө, туура тамактануу керек. Жылына 2 жолу врач-гинекологго көрүнүп туруу зарыл.
Эркектер гигиенасы
Өспүрүм эркек балдар өздүк гигиенанын ыкмаларын жаш кезинен үйрөнүп, денени, кийимди таза кармоого көнүүлөрү керек. Жыныстык тарбия берүүдө эркек баланы өз сезимин кармай билүүгө, кыздар менен туура көз карашта мамиле кылууга тарбиялоо өтө маанилүү. Ар бир өспүрүм эркек бала жана эркектер жыныс органдарын таза күтүүлөрү зарыл (Организмди чыңдоо, Терини күтүү макалаларын караңыз).
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дан тоют
Дан тоют – мал, үй куштарын тоюттандыруу үчүн пайдаланылуучу дан жана буурчак өсүмдүктөрүнүн уругу. Башка тоюттарга караганда тоют бирдигинде оңой сиңүүчү аш болумдуу заттары көп концентрат тоюттардын тобуна кирет. Дан эгиндеринин ичинен тоют өсүмдүктөрү: жүгөрү, буудай, сулу, арпа. Жүгөрү даны аш болумдуулугу боюнча башка тоют дандарынан жогору турат. 1 кг жүгөрү данында 1,34 тоют бирдиги болуп, кант кызылчасынан гана кийин турат. Май (70%) менен крахмалга (6%) да бай, амин кислоталары аз. Арпа даны – малга жакшы тоют. 1 кг данында 1,2 кг тоют бирдиги болот; 12% белок, 2,1% май, 13% суу жана башка заттар бар. Сулу саан уйга, айрыкча жаш торпокко, жылкыга берилет. Сулудан уйдун сүтү көбөйөт, тоок жумуртканы көп тууйт. Данында витаминдер (В1 жана В2) көп, микроэлементтер (кобальт, цинк, марганец) жана башка заттар кездешет. Сулунун 1 кг данында 0,99 тоют бирдиги болот. Белок 10,2%, май 4,4, суу 12%, клетчатка 8,3%ти түзөт. Булардан башка буурчак, сорго, таруу жана башка да тоют катары колдонулат. Көгөргөн, бактериялык илдетке чалдыккан данды малга берүүгө болбойт.
Параллел Аалам (Алиф)
Параллел Аалам — Брaзилиялык жaзуучу Пaуло Коэлонун Aлиф aттуу чыгaрмaсы кыргыз тилине 2012-жылы котормочу Дaнил Aсaндын жеке демилгеси менен «Пaрaллел Aaлaм (Aлиф)» деп которулуп, бaсылып чыгaрылды. Чыгaрмa 2010-жылы жaрык көргөн. Коэлонун китептери 70тен ашуун тилге которулуп, 150 өлкөдө 100 миллиондой сaтылды. Бул китеп Коэлонун кыргыз тилине которулгaн aлгaчкы китеби.
Китептин кыска мазмуну
«Пaрaллел Aaлaмдын» бaш кaaрмaны дүйнөгө тaaнымaл Брaзилиялык зaлкaр жaзуучу Пaуло Коэло. Бир күнү нaсaaтчысы Ж. aны ички дүйнөсүн бaйытуу үчүн сaякaткa чыгуугa үндөйт. Тaгдырдын буйругу aны Орусиягa aлпaрaт. 9288 чaкырым жолду, килейген өлкөнү бaштaн-aяк поюз менен бaсып өтүүнү чечет. Узун сaпaрдa үч киши aгa шерик болот: котормочусу Яо, орус бaсмaчы жaнa мaшкөй кыякчы болгон тaбышмaктуу түрк кызы Хилaл. Бул китепте кайгы-муң, кубаныч, сүйүү, параллел аалам – баары бар. Китеп бизди жaшообузгa бaйкоо сaлуугa, ойлогон оюбуз ишке aшып-aшпaгaнын aңдоого чaкырaт. Көрүнгөн жана көрүнбөгөн дүйнөлөргө баш багуу эми мүмкүн.
«Коэлонун китептери миллиондогон элдин жaшоосунa сыйкыр кошуудa». «London Times»
Кумар уулу Балыкооз (Бекмурат.)
Кумар уулу Балыкооз (1799-1887) - аты аңаза, даңкы даңаза болгон манасчылардын бири Кумар уулу Бекмураттын туулган жылы тууралуу так маалыматтар жок. Балыкооз манасчы болжол менен 1799-жылы туулган. Эл оозунда Балыкооз деген ылакап аты менен белгилүү болгон бул манасчыга да салттуу түш көрүү негизги себеп болгон. Ал жаш кезинде Наманганга мал айдап баратып жаанда калат. Жаандан корголоп, Манастын күмбөзүнө баш калкалап, анда жатып уктап кетет да, түш көрөт. Түшүндө Манас кырк чоросу менен келип, бизди айтып жүргүн деп табыштайт да, минип жүр деп тору кунан берет. Түшүндө берген кунанды Балыкооз Наманганга бараткан жолунда, “Кабак” деген жерден кармап минет. Намангандык Кушбегиге жеткенде, жолдогу көргөндөрүн, түшү жөнүндө айтып берет. Кушбеги “Манас” айтып берүүсүн өтүнөт. Биринчи жолу ошол жерден “Манас” айтат. Кушбеги абдан ыраазы болуп, аттап-тондоп, Таластын бийлерине кат жолдоп, жакшы тосуп алгыла деп узатат. Ошондон тартып, Балыкооздун өмүрү жалаң сыйдын үстүндө өтөт. Балыкооз Манас баатырга чейинки кыргыз тарыхы деп, “Оторхан” жомогун айткан, санжыраны, тарыхты абдан мыкты билген манасчы болгон. “Алгач үч чай кайнам айттым, анан үч ай айтсам да түгөнбөдү” – деген экен. Балыкооздун даңкы таш жарып турган кезде Чүйдүн манабы Байтик Таласка мейманчылап барып, Ажыбектен сурап, Балыкоозду өзү менен ала кетет. Ошондо манасчы: “Суу сурасам, бал берген,
Суусар энем аман бол.
Ат сурасам, төө берген,
Ажыбек атам аман бол” – деп, ырга кошуп коштошот. Талас эли манасчыны улам кетиргиси келбей, улам бири коноктоп атып, анын коштошуусу эле бир жылга созулган экен. Манасчынын элге сиңген кадыры эл оозунда ушундай баяндалат. Ал эми пенде дит багып сүйлөй албаган Байтикке бир гана Балыкооз каяша айткандыгын эске алсак, анын кадыры ого бетер арта түшөт. Манасчынын айттусундагы айрым үзүндүлөр гана биздин күнгө келип жетти. “Таласты мактоо”, “Манастын кээ бир кийимдери”, “Манастын күмбөзү” ж.б. Балыкоозго таандык үзүндүлөрдү Каюм Мифтаков Таластын Кең-Кол жана Улуу-Төр жайлоосунда Сулайман Рыскулбек уулунун айтуусунда жазып алган. Сулайман болсо бул үзүндүлөрдү Балыкооздун уулу Найманбайдын өз оозунан угуп үйрөнгөн экен. Атактуу манасчы, Балыкооздун түздөн-түз шакирти Рысменди уулу Шапактын айтымында, Балыкооз улгайып калганда да бетине бырыш түшпөгөн, үнү шаңкылдап, жигит кезиндегидей бийик чыккан киши болгон экен. Өмүрүнүн акыркы жылдары кайра Таласка барган Балыкооз: “Кашка тиштен ажырап,
Калың эттен ажырап,
Арыганда кез болдук” – деп, эл менен эсендешип ырдайт. Өмүрүндө далай жолу жар чакырып, далай жолу айтышка түшкөн, кара нөшөр жамгырдай оозунан ырлар чубурган манасчынын ысмын өз доорунда да, андан кийин да кыргыз журтчулугу аздек менен атап, ага карата качан да болсо урмат көрсөтөт. Эл оозунда айтылып жүргөн “Шербеттин сөзү – берметтин көзү, Балыктын сөзү – калыктын сөзү” – деген ылакап да ошого далил болуп берет. Улуу жаш курагында (белгисиз) Чүйдөгү “Арчалуу” деген жерде дүйнөдөн кайтат. Сөөгү Байтиктин Боз-Бөлтөгүнө коюлат.
Технология жана инновация тармагындагы улуттук медал
Сыйлык берүү тартиби
АКШнын соода министрлигинин алдындагы Технология башкармалыгы жыл сайын Улуттук технология медалы үчүн жаңы талапкерлерди көрсөтүү боюнча кулактандыруу жарыялайт. Талапкерлердин жетишкендиктери тууралуу түздөн-түз, биринчи булактардан маалымат ала алган кесиптештери аларды сыйлыкка көрсөтүшөт. Талапкерлер жеке адамдар, адамдардын тобу (4кө чейин), уюмдар же болбосо ишканалар болушу мүмкүн. Жеке адамдар, топтун бардык мүчөлөрү АКШнын жарандары жана уюмдары болушу зарыл. Ал эми корпорациялар АКШнын ээлигинде болушу кажет (башкача айтканда, өз каражаттарын же үлүштөрүнүн 50% учурда америкалык жарандарга таандык болууга тийиш).
Гликолиз
Гликолиз (гр. glykys - таттуу жана lysis - эрүү) – организмде кычкылтексиз шарт-та (анаэробдук) энергияны (АТФ) пайда кылуучу процесс. Анаэробдук (кычкылтексиз) шарттагы Г. – тирүү жандыктар, өсүмдүктөр жана көпчүлүк бактериялар организминдеги энергияны камсыз кылуучу жалгыз процесс. Көбүнчө омурткалуу организмдер кычкылтекти пайдаланып жашашат (аэробдук шартта). Алардын клеткасында глюкоза Г. ыкмасы менен ажырап пируват к-тасын пайда кылат, андан кийин бул к-та мол-лярдык кычкылтек таасиринде СО2 Н2О чейин толук окистенет. Көбүнчө адам жана айбанаттар денесинде анаэробдук Г. аз гана убакта жүрөт: булчуңдар эң катуу иштегенде, мис., 100 м жерге тез чуркаганда. б. а. кычкылтек клеткада жок болгондо же аз калган убакта. Алты көмүртектүү глюкозанын молекуласы Г. аркылуу үч көмүртектүү 2 молекула сүт кислотасын фермент таасири менен бөлүп чыгат. Г. I-баскычында глюкоза Н3РО4-ын АТФ аркылуу кошуп алып, 2 молекула глицеральдегид - 3-фосфатты, пайда кылат (энергияны пайдаланат). Ал эми II-баскычында глицеральдегид-3-фосфат сүт кислотасына айланып энергияны пайда кылат (АТФ). Г-дин жалпы реакциясы:
С6Н12О62СН3-СНОН-СООН+2НАДН2+
глюкоза сүт кислотасы
+2АТФ+2Н2О
6 Февраль (Бирдин айы)
6-Февраль - Григорий календары боюнча 37-күнү, жылдын аягына чейин 328 (толук жылда 365) күн бар.
Манастын чакмак ташы, энциклопедия
Шилтемелер
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995
Кара-Булак агат кени
Кара-Булак агат кени – Баткен облусунун Лейлек районунда, Кара-Булак кыштагынан 4 км аралыкта жайгашкан. 1992-жылы геологиялык карта түзүүдө табылган. Жанар тоо тектеринин кесек бөлүкчөлөрү кальцит минералы менен цементтелген. Халцедон линза түрүндөгү туура эмес түспөлдөгү көңдөйчөлөрдү толтуруп, көлөмү 3x5 смден 5x10 смге жетет. Анын жалпы санынын 3-5%ин агат ядросу түзөт. Агат кооз буюмдарды жасоого жарамдуу. Запасы эсептелген эмес.
Гловис (Нү-Мексико)
Гловис (Нү-Мексико) (Clovis) — Нү-Мексико штатынын Curry округуна караган АКШ шаары.
Биринчи Май (Базар-Коргон району)
Биринчи Май ― Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районундагы айыл. Кеңеш айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Базаркоргон кыштагынан 8 км түндүк тарапта. Жалал-Абад темиржол бекетинен 40 км. Деңиз деңг. 815 м бийиктикте жайгашкан. Кыштак 1930-ж. негизделген. Калкы 3900 (2002); негизинен тамекичиликте жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана, ФАП, соода борбору, мечит, мончо бар.
Манас эпосу, Энциклопедия
Кыргыз элинин кеңири белгилүү өзгөчө зор көлөмдөгү баатырдык эпосу. Кыргыздардын көптөгөн кылымдар бою өз билгендери менен табылгаларынын алгылыктуулары, басып өткөн жолу менен башынан кечирген окуялары жөнүндөгү маалыматтардын орчундууларын дээрлик бүт чогулткан казынанын милдетин аткарып, элдин ыйык тутуп, укумдан-тукумга сактап, улам толуктап келе жаткан улуу мурасы, эл турмушунда мааниси, орду боюнча улуттук сыймыгы катары баалануучу чыгарма. «Манасты» Жалпы дүйнөлүк илимде кабыл алынган салтка ылайык эпос деп атоо жана ага таандык өзгөчөлүктөрдү «эпос» илимий термининин мыйзамдык талаптарына ылайык кароо туура.
«Манаска» болгон элдин ушундай өзгөчө мамилесинен улам дүйнөдө теңдешсиз зор көлөмдүү көркөм чыгарма түзүлгөн. өзү сыяктуулардын ичинде көлөмү боюнча бул дүйнөдө «Манаска» теңдеш эпос жок. Манасчы Саякбай Карала уулунан жазылып алынган эпостун үч бөлүмүнүн жалпы көлөмү 500553 сап ыр. Бул көлөм гректердин «Иллиадасын» (15693 сап) менен «Одиссеясын» (12110 сап) бирге кошкондогу (27803 сап ыр) көлөмүнөн 20 эседей көп. «Манастын» ошол бир эле варианты илимде узак убакыт эң көлөмдүү эпос эсептелип келген инди элдеринин «Махабхаратасынан» (200 000 сап ыр) эки жарым эсе чоң. Бүгүн илимге «Манас» эпосунун түрдүү көлөмдөгү жетимишке жакын варианты белгилүү. Чыгарманын илимге белгисиз тексттерин эл арасында иликтеп таап, азып алуу иштери улантылууда.
Ат
Ат - бычмал жылкы. Жылкы тай, кунан кезинде бычылат (к. Жылкы чарбасы).
Данчы коңуздар
Данчы коңуздар (лат. Bruchinae) — коңуздар түркүмүнүн өсүмдүк менен азыктануучу курт-кумурскалар тукуму. Дене узундугу 2—6 ммдей, сүйрү, тоголок же жумуртка сымал, томпок, майда коңуз. Көзү тостогой, башы анча чоң эмес. Муруту 11 муунактуу, канаты кыска. Арткы буту алдыңкы бутунан жоон, узунураак. Жылына бир жолу тукумдайт. Дүйнөдө 1200дөй, анын ичинде КМШ өлкөлөрүндө 120дай түрү белгилүү. Көбүнчө чанактуу, чатыр гүлдүү, чырмоок өсүмдүктөрүнүн уругунда мителейт. Данчы коңуздар күн ачык, жылуу кезде көбөйүп, жумурткаларын өсүмдүк гүлүнө, саадагына таштайт. Андан личинкалары чыгып, саадак кабыгын көзөп, данына кирет. Көпчүлүк данчы коңуздар буурчак, маш буурчак, жасмыкка чоң зыян келтирет. КМШ өлкөлөрүндө данчы коңуздарга тышкы карантин чектелет. Пайдалуу түрлөрү аз. Чырмоокчу данчы коңуздар отоо чөптөрдүн уругун жеп, пайдалуу.
Орто-Арык (Панфилов району)
Орто-Арык  (Орто-Арык) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Панфилов районундагы айыл. Курама айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 867 киши.
Асырап алуу
Асырап алуу - башка бирөөнүн баласын багып алуу. Ал сот органдарынын чечими боюнча жүргүзүлүп, милдеттүү түрдө катталат. Асырап алуу асыранды бала менен аны тарбиялап өстүрүүгө алган адамдын ортосунда ата-эне менен өз балдарынын ортосундагыдай эле укуктук мамилелер белгиленет. Эресеге жете элек балдарды алардын таламдарына жараша гана асырап алууга жол берилет. 10 жашка толгон баланы асырап алуу үчүн өзүнүн макулдугу талап кылынат (ата-энелик укуктан ажыратылган, мыйзамда белгиленген тартипте укук жоопкерчилигине жараксыз же дайынсыз жоголду деп табылган, ошондой эле баласын тарбиялоодон качкан ата-энелердин макулдугу суралбайт). Көзөмөлчүлүктө (камкорчулукта) турган баланы асырап алуу үчүн көзөмөлчүнүн (камкорчунун) же бала жашаган балдар мекемесинин администрациясынын макулдугу керек. Эгер асырап алуучу никеде турса, анын жубайынын макулдугу зарыл жана жаңы ысым, фамилия жана башка өзгөртүүлөр киргизүүгө укуктуу болушат. Асырап алуунун жашыруундуулугу мыйзам аркылуу сакталат, аны жарыя кылгандык үчүн кылмыш жоопкерчилиги каралган. Асыранды балдар, алардын укум-тукумдары - асырап алуучуларга, алардын туугандарына карата, ал эми асырап алуучу жана анын туугандары асыранды балдарга, алардын укум-тукумдарына карата өз туугандарындай эле мүлктүк, өздүк укуктарга, милдеттерге ээ. Мындайда асыранды баланын өз ата-энесине, өз туугандарына болгон укуктары, милдеттери жоюлат. Мыйзам аркылуу белгиленген шарттарды бузуу менен жүргүзүлгөн асырап алуу сот тартибинде жоюлушу мүмкүн. Баланын кызыкчылыгы үчүн кээ бпр учурларда асырап алуучуга баланы багуу үчүн каражат төлөп туруу милдети берплпшп мүмкүн.
Устюговка (Иглин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мурдаш (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Мурдаш — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Аючев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 184 киши. Почта индекси — 453142, ОКАТО коду — 80249818002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кульма (Калинка куймасы)
Кульма — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Калинка дарыясынын сол жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Билим түшүнүгүнүн педагогикалык маанидеги аныктамасы
Билим түшүнүгүнүн педагогикалык маанидеги аныктамасы - Билим түшүнүгүнө толук аныктама берүү үчүн адегенде окуу материалынын окуучулар тарабынан өздөштүрүлүшүнүн этаптарын карап көрүү керек. Окутуу кандай гана калыпта уюштурулбасын окуучунун жаңы материалды өздөштүрүшү үч этапта ишке ашырылат.
Биринчи этапта окуучу үйрөнүлүүчү маалыматты сезимдүү кабыл алып эсине сактайт. Маалыматты кабыл алуу ар кандай: нерселерди (буюмдарды) түздөн-түз байкоо, алар менен кошо аракеттенүү, символдордон пайдалануу ж. б. жолдор менен ишке ашырылат.
Экинчи этапта болсо окуучу жаңы кабыл алынган билимди көрсөтүлгөн үлгү боюнча же ал үлгүнүн башкача вариантта бир аз өзгөртүлүп берилгендигин оңой баамдап, пайдалануунун ыкмаларын өздөштүрөт.
Эң акыркы, үчүнчү этапта окуучу өзүнүн биринчи этапта өздөштүргөн билимин жаңы, өзүнө тааныш эмес жагдайларда чыг-лыктуу пайдалана билүүгө даяр болот.
Кыргыз тили сабагында, мисалы: зат атоочту окуп үйрөнүүдө мугалим ал түшүнүктүн маанисин түшүндүрөт, зат атоочтун аныктамасын берип, зат атоочтун милдетин аткаруучу сөздөрдү сүйлөмдөн табууга мисалдар келтирет. Мисалы: «Окуучулар курулушка чоң жардам көрсөтүштү», «Эмгек адамдын бактысын ачат» деген сыяктуу сүйлөмдөрдөгү зат атооч сөздөрдү таап көрсөтөт. Мына ошондон кийин окуучулар зат атоочтун аныктамасын өз алдынча кайталап айта алышат жана мугалимдин келтирген мисалдарына окшоштуруп зат атоочтун милдетин аткаруучу сөздөргө мисалдар келтире алышат.
Бул окуучулардын зат атооч түшүнүгүн өздөштүрүшүнүн биринчи этабы (деңгээли) болот. Андан ары мугалим окуучуларга эки типтеги көнүгүүлөрдү сунуш кылуусу мүмкүн:
1. Күн жылуу болуп, кар бат ээриди. Космоско дагы бир ракета учурулду.
2. Күрөшүү боюнча болгон мелдеште Осмоналиев дүйнөнүн чемпиону болду.
Шамалдан кийинки бозомуктар көпкө чейин тарабай турду. Текшерүүдөн кийин деле даттануулар азайган жок, ж. б. биринчи эки сүйлөмдөн зат атоочту табуу мурда көрсөтүлгөн үлгү боюнча ишке ашырылат, б. а. бул тапшырманы аткарууга окуучунун аракети мугалимдин көрсөткөн аракетинин үлгүсү боюнча аткарылат, демек өздөштүрүүнүн биринчи эле этаптагы деңгээлинде болот. Кийинки үч сүйлөмдүн ар биринде зат атоочту так таап көрсөтүү үчүн окуучу мурдагыдай эле даяр үлгү боюнча аракеттенүү менен чектелбестен, бир аз кыйынчылыкты сезип эмгектенет, анткени, бул сүйлөмдөрдөгү «күрөшүү», «бозомтук», «текшерүү», «даттануу» деген сөздөрдү окуучулар кээде зат атооч деп эсептебестен тиешелүү түрдө этиш, сын атооч жана этиш деп ойлошот. Эки типтеги көнүгүүлөрдүн экөө тең зат атооч жөнүндөгү билимди үлгү боюнча, тааныш ситуацияда колдонуу болуп эсептелет. Бирок бул зат атооч түшүнүгүн өздөштүрүүнүн экинчи (деңгээлин) түзөт. Зат атооч түшүнүгүн өздөштүрүүнүн үчүнчү этабында (деңгээлинде) биринчи этапка кабыл алынып өздөштүрүлгөн зат атооч жөнүндөгү ошол эле билим мурдатан тааныш болбогон жаңы жагдайда, чыг-лык менен пайдаланылат. Бул максатта мугалим окуучуларга төмөнкүдөй тапшырма бере алат. Биз бирөөлөр менен сүйлөшкөнүбүздө: тааныш, тааныш адам, аскер кызматы, таштанды, таштандыдай, шире, ширелүү деген сөздөрдү көп пайдаланабыз. Бул сөздөр кайсы сөз түркүмүнө кире тургандыгын аныктагыла.
Тапшырманы туура аткаруу үчүн окуучу сөздөрдүн формаларынын обочолонуп, алардын ар биринин чыныгы маанисин сезимдүү баамдап, окшош сөздөрдү ар түрдүү сөз түркүмдөрүнө таандык кылышы керек. Мунун өзү зат атооч түшүнүгүн өздөштүрүүнүн үчүнчү этабына (деңгээлине) жатат. Математика сабагында: көптүк, камтылган көптүк, көптүктөрдүн биригүүсү жана кесилиши деген материалды окуп үйрөнүүдө адегенде мугалим бул түшүнүктөрдүн маанисин айкын-ачык көрсөтүп, тиешелүү аныктамаларды берет да, тиешелүү мисалдарды келтирет.
Окуучулар адатта мындан кийин ал түшүнүктөрдүн аныктамаларын айта алышат, мугалим келтирген мисалдардын үлгүсү боюнча аларга туура келүүчү мисалдарды да туура таап көрсөтүшөт. Бул материалды өздөштүрүүнүн биринчи этабы (деңгээли) болот. Андан ары мугалимдин талабы боюнча эгерде окуучу бир эле түз сызыкта жайланышкан эки нурдун биригүүсүнүн жана кесилишинин мүмкүн болгон бардык учурларын туура таап көрсөтө алса, анда ал материалды экинчи деңгээлде өздөштүргөн болот. Эгерде мындан тышкары окуучу бардык «ромбдор менен бардык тик бурчтуктардын көптүктөрүнүн» кесилишин туура таап түшүндүрсө, анда ал жогорудагы материалды үчүнчү деңгээлде өздөштүргөн болот.
СЕНТО
СЕНТО - 1958-жылы Иракта болуп өткөн төңкөрүштөн кийин Ирак Багдат пактысынан чыгып кеткен болчу. 1959-жылы август айында бул пакты атын өзгөртүп « Борбордук Конвенция Уюму» (Central Treaty Organization) деген жаңы ат алган жана англисче аталышынын баш тамгаларын кыскартып СЕНТО деп аталган. Борбору Анкарада. Мүчө өлкөлөр : Түркия, Иран, Пакистан жана Англия. Ал эми АКШ байкоочу статусунда болчу. Бирок бул уюм 1979-жылы таркатылды. СЕНТОнун эл аралык деңгээлдеги катчылыгы бар болчу жана ар бир өлкөдөн өкүлдөр бир жыл үчүн баш катчылык кызматын өтөчү. Уюмдун негизги органы министрлер кеңеши болчу жана бир жылда бир канча жолу тышкы иштер министрлеринин ортосунда жыйын өткөрүлчү. Ал жыйында СЕНТОнун жалпы саясаты талкууланчу жана техникалык комитеттин отчеттору иликтенип, кабыл алынчу. Негизги комитеттери төмөнкүлөр болчу: Аскердик Комитет, Экономикалык Комитет, Кыйратуучу ш–аракеттер менен Күрөшүү Комитети жана Байланыш Комитети. СЕНТОдо НАТОдогудай сыяктуу кол астында аскердик уюмдар жок болчу. Бирок аскердик жетекчилер арасында дайыма кызматташтык байланыштар, кеңешүү жана биргелешип иш жүргүзүүгө багытталган иш-чаралар уюштурулуп турчу. Бул максат менен Анкарада ар бир мүчө мамлекеттик Коопсуздукту Сактоо Министрлеринин ортосунда жылына бир канча жолу жолугушуулар болуп, мында аскердик маселелерге байланыштуу темалар талкууланчу. СЕНТОну чыңдоо максатында 1959-жылы АКШ жана мүчө өлкөлөр Түркия, Иран, Пакистан жана Англиянын ортосундагы эки тараптуу коргоо келишимдерине кол коюлган болчу. СЕНТОнун Экономикалык Комитети кол астындагы комитеттер менен биргеликте транспорт, турак-жай, саламаттыкты сактоо, айыл-чарба, кен өндүрүүнү өнүктүрүү, илимий иликтөөлөрдү жүргүзүү жана изилдөө иштерин жасоочу. СЕНТОнун тегерегинде мүчө мамлекеттердин адистери өз ара кызматташтыктарды жүргүзүшчү, техникалык жактан жардамдашчу, стипендияларды беришчү жана билим алуу жана үйрөтүү иш чараларын жүргүзчү. Лондон, Анкара, Тегеран жана Карачини байланыштырган кабарлашуу линиясы курулган болчу. Айрыкча Түркия менен Ирандын ортосунда темир жол курулуп, муну Пакистанга чейин узартуу пландаштырылган болчу. Мындан башка Искендерун жана Трабзон порттору СЕНТОнун иштери үчүн кеңейтилип модернизацияланган болчу. Мүчө мамлекеттер аскер күчтөрү жаатында да орток машыгууларды өткөрчү. Пакистандын кош көңүл болушу жана 1979-жылы болуп өткөн Иран коогалаңы СЕНТОнун ыдырашына себепкер болду.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Boeing 747
Boeing 747 - Американын чоң көлөмдүү коммерциялык жана жүк ташуучу учагы. Көпчүлүк учурда өзүнүн баштапкы Jumbo Jet деген лакап аты менен аталып келет. Алдыңкы бөлүгүн бойлото үстүңкү жагындагы айырмалоочу "жамбашы" кемени дүйнөдөгү белгилүү учакка айланткан жана ал биринчи жолу кенен көлөмдө өндүрүлгөн. Boeing'дин Кошмо Штаттардагы Commercial Airplane бөлүгү тарабынан жасалган 747нин түп нускасы Боинг 707ге караганда 150 пайызга көп жөндөмдүүлүккө ээ болот деп пландалган. Боинг 707 1960-жылдардагы ири соода учак кемесинин бири болгон. Алгач 1970-жылы коммерциялык учуу аткарган 747 37 жылдан берки жүргүнчүлөрдү ташуу боюнча рекорд койгон.
Бул кызматтагы эң кеңири жайылган 747-400 жүргүнчү версиясы жогорку круиз ылдамдыктагы 0.85–0.855 Мах (570 мил/саатына же 920 км/саатына) өлчөмүндө болгон, континенттер аралык даражасы 7,260 деңиз милин (8,350 мил же 13,450 км) түзгөн. 747-400 жүргүнчү версиясы типтүү үч класс жайгаштыруусунда 416 жүргүнчүгө ылайыкташкан, типтүү эки класста 524 жүргүнчүнү же болбосо бир класс түзүмүндөгү жогорку жыштыкта 660 жүргүнчүнү батырат. 747-8 аттуу учактын жаңы версиясы өндүрүштө жана 2011-жылы күбөлөндүрүлгөн. 747-8F жүк ташуучу версияны жеткирүү 2011-жылы октябрда башталган; 747-8I жүргүнчү версиясын жеткирүү 2012-жылы майда башталган.
Санжак пикир келишпестиги
Санжак пикир келишпестиги - Түркиянын тышкы саясатында «Хатай маселеси», ал эми эл аралык саясатта жана тарыхта «Санжак пикир келишпестиги» деген ат менен белгилүү. Негизинен, Искендерун аймагына кирген бул жер 1921- жылы Түркия менен Франциянын ортосунда түзүлгөн келишимден кийин Сириядан бөлүнгөн жана Франция тарабынан бул жерде өзүн-өзү башкаруу системасы курулган болчу. 1936-жылы Сириядагы мандаттык башкаруу системасын токтоткон Франция Искендерунда да Сирияга окшош башкаруу системасынын болушун талап кылган жана бул аймактын Сирияга каратылышына аракет кыла баштаган. Бул кырдаал пикир келишпестиктерди жараткандыктан, анын Улуттар Лигасында каралышы башка өлкөлөр тарабынан талап кылынган. Айрыкча Искендерун менен Антакияда козголоң башталган. Ушундай кырдаалда бул аймакта Хатай мамлекети курулуп, парламент шайланды. Ататүрктүн чечкиндүү аракети менен Францияга ультиматум берилди жана түрк куралдуу күчү Хатайга жиберилди. Андан кийин Хатай мамлекети Түркияга кошулууга чечим кабыл алып, Түркияга кошулду.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Улуттук аң-сезим
Улуттук аң-сезим - адамдардын өздөрүн белгилүү бир улутка, этностук топко тиешелүүлүгүн түшүнүүсү. Өзүн көптөгөн этностордун биринин өкүлү, бир маданияттын алып жүрүүчүсү деп сезбесе, анда адам өзүнүн маданиятын салт-санаа, үрп-адаттарын жалгыз акылга сыя турган деп санайт да, өзгөчөлөнгөндөр - ага бейтааныш жана кастык сыяктуу сезет. Улуттук аң-сезимдин өнүгүүсү - дүйнөнүн көп түрдүүлүгүн кабыл алууга, башка маданияттардын алып жүрүүчүлөрү менен диалогго барууга жасалган кадам. Кээ бир шарттарда Улуттук аң-сезим инсанды саясий социалдаштыруунун башкы фактору, баалуулук жана идеал системасынын негизи катары чыгат. Ал же өздүк мамлекетүүлүгүнө ээ эмес элдин көз карандысыздык үчүн, улуттун өзүн-өзү аныктоо үчүн күрөшүү процессинде, же улуттук сыймыкты кемсинтүү шарттарында. же элдин мамлекетүүлүгүнө коркунуч түзгөн тышкы душмандарга каршы күрөшүү шарттарында өнүгөт. Европада XIX к. Улуттук аң-сезимдин жогорулашы Италия, Германия сыяктуу мамлекеттердин келип чыгуусуна өбөлгө түзгөн. Бул өлкөлөрдүн элдери аларды италиялык же немец катары эмес, тиги же бул монархтын бийлиги астындагы эл деп караганы макул болуп жүргөндө алардын биригүүсү ишке ашпайт болчу. Көрсөтүлгөн окуялардын бардыгында Улуттук аң-сезимдин пассионардуулугу (Л. Н. Гумилевдун термини) ойгоно элек же начарлаган улутту жок кыла алган кыйынчылыктар менен сыноолорду жеңип чыгууну оңойлоткон, алдында пайда болгон милдеттерди чечүүгө коомдун күчтөрүнүн бардыгын жумшоого жардам берген патриоттуулук менен тыгыз байланышкан. Бүгүнкү күндө Улуттук аң-сезимдин чыныгы «жарылуусу» байкалууда. Азия менен Африканын, Жакынкы жана ортоңку Чыгышта бул кылымдан колониялык жана жарым колониялык абалдан кийин улуттардын жана улуттук кыймылдардын ойгонуусу менен байланышкан. Батыш Европада кеңири массалардын Улуттук аң-сезимнин жогорулашы региондун элдеринин салт-санаасынын, маданиятынын өзгөчөлүктөрү сакталып калабы деген коркунучту туудурган мамлекеттердин ортосундагы чек араларды жоюу, интеграциялык процесстерге жооп катары чыккан. СССРдин жана Варшава келишиминин Уюмунун жоюлушу менен Чыгыш Европа өлкөлөрүнүн социалдык багыттан, «чыныгы социализмден» баш тартуусу менен шартталган ири социалдык-саясий өзгөрүүлөргө жооп катары Россияда, КМШ өлкөлөрүндө, Чыгыш жана Борбордук Европада Улуттук аң-сезимдин жаңы өсүшү байкалган. Миллиондогон элдердин өзүн-өзү социалдык жана саясий аныктоонун жаңы формасын издөөнүн, мурда көп улуттуу мамлекеттердин курамындагы элдердин өз мамлекетүүлүгүнө жетишүү мүмкүнчүлүгүнүн пайда болушу Улуттук аң-сезимди чечкиндүү түрдө жаңыртууга шарт түздү. Бирок жаңы мамлекеттердин өзүн-өзү ырастоосу азчылыкка калган этностук топторду (Балтика өлкөлөрүндөгү орус тилиндеги калкты) дискриминациялоо тенденциясын пайда кылган. Югославияда дискриминацияланган азчылык абалында калуу коркунучу аскердик улутчулдуктун өсүшүнө, улуттар аралык согушка, калктын массалык көчмөндүүлүгүнө алып келди. Ошентип, Улуттук аң-сезим феномени позитивдик сыяктуу; улутчулдукка, шовинисттик саясатка алып баруучу негативдүү натыйжалар менен да коштолот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Кара-Буура яшма кени
Кара-Буура яшма кени Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районунда, Кара-Буура кыштагынан 30 км түштүктө, Талас Ала-Тоосунун кырындагы Кара-Буура ашуусунан 2–3 км түштүктө. Кен аймагында кембрийге чейинки мезгилде пайда болгон трахит-базальт, порфирит, туф, кумдук жана сланец тоотектери жатат. Пайдалуу катмар яшма сымал кремнийлүү тоотектен түзүлүп, чыгышка созулат. Калыңдыгы 50–100 м, узундугу 1 кмге жетет. Яшма кара, кара-күрөң түстө, нык, бир аз жаракалуу. Блоктуулугу 30x30x30 смге жетет. Запасы мол. Кооз буюмдарды жасоого болот.
5 Февраль (Бирдин айы)
5-Февраль - Григорий календары боюнча 36-күнү, жылдын аягына чейин 329 (толук жылда 365) күн бар.
Даңги оникс кени
Даңги оникс кени – Ош облусунун Ноокат районундагы оникс кооз ташы жаткан жер. Араван–Эски-Ноокат автомобиль жолунан 1,5 км чыгыш тарапта, Араван-Сай суусу Даңги шаңшаарына кошулган жерде. Кендеги мрамор оникси шаңшаардын боорунда линза жана туюк карст үңкүрлөрүндө уюма кыртыш түрүндө. Линзалардын узундугу 5–8 м, калыңдыгы 0,1–0,2 м. Түсү кызгылт, чанда жез сымал саргыч, жол-жол темгилдүү. Таш өтө кооз, блокторго жакшы бөлүнөт. Көркөм кооз буюмдарды жасаса болот.
Питчаль-Кы дарыясы (Каныль-Кы куймасы)
Питчаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каныль-Кы дарыясынын оң жээгинен 84 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чыгаруу
Чыгаруу – ойлонуу амалы. Мунун натыйжасында жаңы билүү логикалык ойлоонун негизинде, б. а. түздөн-түз тажрыйбага кайрылбай эле мурдагы билүүлөрдөн чыгарылат. Маселен, эгер бизге Ташкент Бишкектен түштүгүрөөк, ал эми Бишкек Алма-Атадан түштүгүрөөк экендиги маалым болсо, биз географиялык картаны карабай эле Ташкент Алма-Атадан түштүгүрөөк жайгашкандыгын логикалык ойлоп, тыянак чыгарабыз. Логикалык чыгаруунун мисалы катары дедуктивдик ой корутунду эсептелет (лат. deductio – чыгаруу). Эгер биз бардык пикирдин субъекти жана предикаты болоорун билсек, ал эми берилген идея пикир болсо анда биз бул эки бүтүмдөн ушул идеянын субъекти жана предикаты бар деген туура тыянак чыгарабыз. Тыянактын тууралыгы бүтүмдүн тууралыгынан көз каранды, б. а. баштапкы пикирлерди салыштыруунун натыйжасында тыянак чыгарылат. Ошондуктан логиканын закондорунун талаптарына ылайык ой жүгүртүү зарыл. Мисал катары төмөнкү ой-корутундуну алсак болот: Бардык металлдар – элементтер. Коло-металл. Коло - элемент. Туура эмес тыянак: коло элемент эмес.
Берилген ой корутундунун жүрүшүндө, кандайдыр бир түшүнүккө ар түрдүү маани берүүгө тыюу салган бирдейлик мыйзамы бузулган. Бул ой корутундуда «металл» түшүнүгү эки жолу колдонулган, бирок эки башка мааниде. Биринчи абалда бардык металлдар-химиялык элементтер катары, экинчи абалда өндүрүштө, чарбада колдонулуучу бардык металлдар жана алардын эритмеси катары. Бул терминди эки башка мааниде колдонуунун натыйжасында биз туура эмес тыянакты алдык. Логиканын башка закондорун бузууга да болбойт. Анткени туура тыянак чыгаруу үчүн туура бүтүмдөр керек. Туура эмес бүтүмдөрдөн кээде туура тыянак чыгып калышы мүмкүн. Маселен, төмөнкү ой корутундуда эки бүтүм тең туура эмес: Шеллинг менен Гегель англичандар болгон; Шеллинг менен Гегель материалисттер болгон; Кээ бир материалисттер англичандар болгон. Ой корутундунун тыянагы туура, бирок эки бүтүмү тең туура эмес (Шеллинг менен Гегель экөө тең немец жана  идеалист болушкан).
Атабаска көлү
Атабаска көлү - Канаданын батышындагы көл. Макензи дарыясынын системасында. Аянты 7,9 миң км2. Тереңдиги 60 мге чейин. Түндүк жээги тик кашаттуу, түштүк жээги түз. Октябрдан июнга чейин тоңот. Көлгө Атабаска дарыясы куюп, андан Эрксиз дарыясы агып чыгат. Балык кармалат.
Чөл ызгыты
Чөл ызгыты (Vanellus gregarius), (Pallas, 1771):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Толук изилденген эмес. Өткөн кылымдын 70-жылдары Ысыккөлдүн батыш жээгинде чоң ызгытты жолуктуруу жөнүндө маалымат бар. 2003-жылы 9-майда 3 особң Ананңев айылынын аймагында жолукканы белгилүү ( Ысыккөлдүн түндүк жээги).
Жашаган аймактары
Талаа жана жарым чөлдүү зоналарда жашоосу мүнөздүү. Ушундай жерлер Тянңшандын тоо этектери талапка жооп берет. Уялоочу жерлери – шор участкалуу кургак боздоңдор, өсүмдүктөр өтө сейрек өскөн жерлер. Бардык боздоңдордо жайкы жана күзгү көчүү мезгилде жолугушу мүмкүн. Учуп өтүү убагында көлмөлөргө жакын жайланышат, бирок кургак участкаларда.
Саны
Маалымат жок. Бардык жерлерде саны азайууда. Казакстанда 70-жылдарга салыштырганда 4 эсе азайды.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Жылдын өзгөчөлүктөрүнө, жашаган жерлерине жараша уялоого марттын башынан майдын ортосуна чейин учуп келет. Казакстанда Наурзум жана Кургалжын коруктарында уялашат. Кыргызстандын территориясында уялашы байкалган эмес. Уясын чуңкурга же өлөң чөптүн арасына салат. Уялаганда оң чактыдан турган колонияны түзөт. Уясында 4 жумуртка, аны 21-25 күн басып чыгарат. Биринчи тууган жумуртка жарабай калса, кайтадан тууйт. Басып чыгарганга ургаачысы жана эркеги алмак-салмак басып чыгарат. Азыгынын негизин курт-кумурскалар түзүшөт. Кара коңуз, шиш тумшук коңуздар, чегирткелер, коңуздар, көпөлөктөрдүн гусеницалары ж.б. .
Чектөөчү факторлор
Уялоочу жерлерге мал жаюу, чар каргалар уяларын талкалашы.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Россияда 3 жумуртканы инкубациялап 2 балапан чыгарылган, анын бирөө чоңойтулган.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Аңчылык кылууга тыюу салынган. СССРдин жана Казакстандын Кызыл китебине киргизилген. Казакстандагы Наурзум жана Кургалжын коруктарында уялаган жерлери коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Талааларды өрттөп жана мал жайуудан сактоо. Эл арасына коргоо боюнча пропаганда жүргүзүү.Түргө мүнөздүү жерлерди изилдөө.
Статусу
I I I category, Critically Endangered, CR, A3bc. Жоголуп бара жаткан түрлөрдүн бири. Казакстан жана Россиянын эндемиги.Уруудан бир гана түр, монотиптүү түр.
Кузель (Сосновка куймасы)
Кузель — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосновка дарыясынын оң жээгинен 48 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Домановка
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Карын жана он эки эли ичегинин жарасы
Карын жана он эки эли ичегинин жарасы – адамдын карыны менен он эки эли ичегисинде көп жолугуучу оору. Көбүнчө 25–50 жаштагы эркекте кездешет. Ага нерв-психикалык күч келүү, туура эмес тамактануу, тамеки чегүү, ичкилик ичүү жана башка түрткү берет. Өткүр татымалдар, алкоголь жана башка карындын былжыр челин дүүлүктүрүп, карын зили көп бөлүнүп чыккандан жара пайда болот. Тамекидеги никотин карындын кан тамырларын ичкертип, кан айланууну бузат. Мында тамак ичкенден кийин же ачка болгондо, карын туш ооруйт. Кээде тамактангандан 2–3 саат өткөндөн кийин зарна болот, кекирип, жүрөгү айланып кусат. Он эки эли ичегинин жарасында ич катат. Бул оору жаз жана күз айларында күчөп, оорулуу ишке жөндөмдүүлүгүн жоготот. Кээде кабылдап кетет. Карындын жаралуу капталы тешилип, ич көңдөйү сезгенет (перитонит). Бул учурда тезинен операция жасоо талап кылынат. Жарадан кан агуу да анын кабылдоосу болуп саналат. Оорулуу капысынан алсырайт, муздак тер басат, кээде эстен танып, кусат, ичи өтүп, заңы кара түстө болот. Бул белгилеринен тышкары карын менен он эки эли ичегини рентген аркылуу изилдөө, гастроскопия жасоо менен оору аныкталат. Дарылоодо диета жана эмгек менен эс алууну айкалыштыруу, дарыны туура пайдалануу, нерв-психикалык чарчоодон жана башкалардан сактануу сунуш кылынат. Алдын алууда бала күндөн туура тамактануу, тамеки чекпөө, ичкилик ичпөө керек, кээ бир дарыны (аспирин, бутадион, преднизолон жана башка) баш аламан кабыл алууга болбойт.
Балык уулу Найманбай
Балык уулу Найманбай Таласта 1847-жылы туулган. Атасы Балык кыргыздын оң, солуна бирдей таанымал чоң ырчы, улуу манасчы болгон. Ал “Манас” үчилтигин мыкты айта билүү менен бирге элдик кенже эпосторду, андан сырткары “Карач, Көкүл баяны”, “Кыз Мактым”, “Бала Сагын”, “Тооке кан”, “Эртегинин эр Шорук”, “Калы куту капка таш”, “Жанчаркан” сыяктуу элдик жомок, уламыш, поэмаларды да көркөмдөп таасын айта билиптир.
Найманбайдын төкмө ырчы, манасчы болуп калыптанышына, биринчи кезекте атасы Балыктын таасири тийгендиги байкалат. Атасын тартып Найманбай дагы төкмөлүк менен манасчылыкты бирдей туткан омоктуу өнөрпоздордон болуп, көп өмүрүн Чүй жергесинде (Балык ырчынын да өмүрү дээрлик Чүйдө өткөн) өткөргөн XIX кылымдын аягындагы күчтүү ырчылардан болуптур. Кезегинде кыргыздын ири жомокчу, ырчыларынан болгондугун Жаманкул ырчы менен айтыша кеткен бир ырында өзү деле: Атамдын айткан “Манасын”, Алты ай айтсам түгөнбөйт. Мен буурулу элем жылкынын, Булбулу элем ырчынын – деген экен. Ал айтышка түшпөгөн кыргыздын чоң ырчыларынан калбаптыр. Кыргыз улуттук илимдер академиясынын Кол жазмалар фондусунда Найманбайдын, Эсенаман, Токтогул, Эшмамбет, Куйручук, Жаманкул, Калмырза, Бекназар, Кара Курман менен болгон айтыштары бар.
Уркаш Мамбеталиев
Уркаш Мамбеталиев Кыргыз элинин эл артисти, акын жана манас аткаруучу катары калайык  журтка таанымал. Ал 1935-жылы Ысык-Көл областына караштуу Түп районундагы Талды-суу  айылында туулган. Ата-энеден эрте  калып  атасы  менен уялаш  агасынын  колунда чоңоеот. Бала кезинен сергек, ырга жакын  шыктуулугу  ошондо эле  байкала баштайт. Мектеп билиминен  кийин  Фрунзеге атайын  музыкалык  окуу жайга  келип кирип, аны 1952-жылы  бүтүрөт. Андан соң А. Малдыбаев атындагы опера жана  балет театрынын  алдындагы  студияны окуйт,  ошентип  эмгек жолун  кыргыз драма театрында  баштап, кийин  филармонияга  артист  болуп   иштеп  жыйырмадан ашуун  жыл эмгектенет. Уркаш Мамбеталиевдин  чыгармачылыгына  көнүл салганыбызда,  бул адамдын  чыгармачылык  табиятынын  көп кырдуулугун байкай алабыз. Артисттик талантынан сырткары, мыкты “Манас”  аткаруучу, ал эми  ыр, поэзия дүйнөсүнө  келгенде поэзия чебери.
Акындын “Манас”  айтуу өнөрүнө  чейин анын  поэзия чебери катары  изденүүсү жөнүндө  сөз кылсак. Музыкалык окуу жайда, студияда окуп жүргөндө  эле азын-оолак  ырларды жазып, өзү теңдүүлөрдүн  арасында белгилүү  болуп калат. Ошону менен катар элдик  дастандардан,  уламыштардан,  кенже эпостордон айтып коюп жүрөт, алсак “ Жоодарбешим”, “Сейитбек”  өңдүү элдик чыгармаларды  мыкты  өздөштүрөт. “Манастан” үзүндүлөрдү аткарып  жүрөт. Кыскасы, акындын поэзия дүйнөсүнө  тартылып изденип  калуусуна бир эске  тутуп калуусу,  элдик  ырларды,  мукамдуу обондорун  маашырлана  угуп өз  дүйнөсүнө  кабылдай  жүргөнү чоң өбөлгө болот.
Акындын бүгүнкү күнгө чейин алты - жети ырлар  жана поэмалар  жыйнагы, дастандары жана өзүнүн “Манас”  эпосу боюнча  вариянты  элдин  таразасына коюлду.
Ал эми Уркаш Мамбеталиевге тиешелүү жагдайды,  акын кандайдыр бир деңгээлде “Манас”  эпосунун театр  сахнасында жашашында  бирден-бир  негизги салымдарды кошкон,  эпостун оозеки  формасынан, китептик үлгүсүнөн сырткары, үчүнчү  катмарында  өнүгүүсүнө  өбөлгө  болгондугу  биз үчүн өтө баалуу. Уркаш Мамбеталиев эпосту  адегенде эле  ичинен угуп жүрүп, кийин Саякбайдай устаттын  өз оозунан тыңдап, натыйжада китептик үлгүдөн жаттап, аткаруу техникасын  үйрөнгөндүгү кыйла  убакытты алгандыгы сезилет. Эки жактуу күчтүү таасир: бири угуп эске тутуу,  экинчиси жаттап үйрөнүү,  үчүнчүсү  бара-бара  өзүнүн шыгына жараша көркөм боекторду кошуп импровизациялоого жетишкени албетте  суктанууга  арзыйт. Ушул жагдайда алганда акындын  Манас аткаруу  жөндөмүнүн  күчттүүлүгүн  белгилөөгө болот. Эпостун сюжеттик коллизиясы толугу менен сакталып, айрым бир эпозддук сүрөттөлөрдө  кошумча сапаттар  кирип, импровизацияланган. Албетте, бир киши айткандай, ыр сапаттары трафареттик  мүнөздө  сакталуусу керек  деген талап оозеки айтуучулукта жок. Айтуучулук өнөрдө, өзүнүн мурунку устатынын талантынын аффкетацеяланып, үйрөнчүк  “Манас”  айтуучулар тексти өздүк афтизими менен иштеп чыгуу  сейрек  көрүнүш. Уркаш Мамбеталиевде  тубаса айтуучулук толугу  менен болбосо да, көмөкөйдөн  аткаруу, кабылдоо жана эске тутуу, жамакчылык ,  жорго тили байкалбай койбойт. Ошол себептен улам  Уркаш Мамбеталиевди  биз мыкты  “Манас” аткаруучу катарында  кабылдаганбыз бекеринен эмес. Көп кырдуу акын, өз доорунун таланттуу уулдарынын бири  Уркаш Мамбеталиев  азыр ардактуу эс алууда. Азыр да болот калемин колунан түшүрбөй  изденип, Манасчылык өнөрүн  элге тартуулап турган  учуру.
Кыргыз тилинде
Көктөм: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 683 б.
Жол ырлары. – Ф.: Мектеп, 1972. – 63 б.
Too жылдызы: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1975. – 68 б.
Ашуу: Ырлар жана поэмалар. Ф:. Кыргызстан, 1979. – 47 б.
Алтын аяк: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 83 б.
Таазим: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 101 б.
Арча жыты: Ырлар, поэмалар. – Б.: 1994. – 428 б.
Кабылан курак дүбүртү. – Б., 2004.
Улуттук идеология
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Коомдун материалдык-техникалык базасы
Коомдун материалдык-техникалык базасы – ар бир конкреттүү коомдо турмуш-тиричиликтик жыргалчылыктарды өндүрүү каражаты болуп кызмат кылуучу эмгек каражаттарынын, өндүрүш технологиясынын жана аны уюштуруунун тарыхый жактан белгилүү жыйындысы. Тигил же бул коомдук экономикалык формациянын коомдун материалдык-техникалык базасы мурункусунан сандык жана сапаттык жактан айырмаланышы мүмкүн. Сапаттык өзгөрүүлөр өндүрүштүк революция мүнөзүнө ээ болгон төңкөрүш өнүктүрүүдө болгон учурда байкалат. Мындай ар бир секирик коомго, адамзатка эмгек мүнөзүндө жана анын өндүрүмдүүлүк деңгээлинде сапаттык жаңы тепкичке көтөрүлүүгө мүмкүн-дүк берет.