cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sina Weibo
Sina Weibo (NASDAQ: WB) -- Кытайдын микроблоггиң (weibo) вебсайты. Ал Кытайдагы эң популярдуу коомдук медиа сайттарынын бири. Интернет колдонуучулардын 30 пайыздан ашууну пайдаланат. Бул Кошмо Штаттардагы Twitter сыяктуу базар үлүшүнө ээ. Ал Sina Corporation тарабынан 2009-жылы 14-августта ишке киргизилип, ал эми 2012-жылдын декабрына карата, 503 млн катталган колдонуучуга ээ болгон. 2015-жылдын үчүнчү чейрегинин акырына чейин Sina Weibo'нун 222 миллион абоненти жана күнүнө 100 миллион колдонуучусу болгон. Sina Weibo сайтында күн сайын 100 млн билдирүү жазылат.
2014-жылдын март айында Sina Corporation Weibo'нун бутактамасын өзүнчө бир бөлүк катары жар салып, анын БКСин WB деген энбелги менен бекиткен. Sina Weibo'нун 11 пайызын өзүнчө бөлүп алып БКСга чыгарган, ал эми Alibaba БКСнын 32 пайызына ээлик кылган. Компания ачык түрдө 2014-жылы 17-апрелде соода-сатык менен алектене баштаган.
2017-жылдын июнуна карата, Sina Weibo айына 361 миллиондон ашуун активдүү колдонуучуга ээ болгон. 2017-жылдын экинчи чейрегинде жарнама соодасы жана жалпы кирешеси көбөйгөн.
Бегеняш (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Бегеняш — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Первомай айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 352 киши. Почта индекси — 453163, ОКАТО коду — 80249864002.
Папан ойдуңу
Папан ойдуңу — Ак-Буура суусунун алабында; Кичи-Алай тоосу, Көкбел жана Кара-Сөгөт адырлары менен курчалган. Ош шаарынан түштүк тарапта. Кеңдик багытта 23 кмге чейин созулат. Туурасы 4-5 км. Таманы деңиз деңгээлинен 1250–1600м. бийикте жатып, тегерегиндеги тоолор менен адырлардан 600–700 м. төмөн. Таманы төртүнчүлүк мезгилдин аллювий, пролювий чөкмөлөрү (кум, чопо, шагылдар ж. б.) менен толуп, түндүктү карай жантайыңкы жайгашкан. Ойдуңдун таманы менен Ак-Буура суусу агып, Каптар капчыгайы тушта суу сактагычка айланган. Климаты кескин континенттик, кургакчыл, январдын орточо. Температурасы 4-5°С, июлдуку 24–25°С. Жылдык жаан-чачыны 300–350мм. Таманы суу сактагычтын капталдарын жарым чөл, кургак талаа жана талаа ландшафттары ээлейт. Мында Алчалы, Папан кыштагы. жайгашкан. Капталдары чөп чабынды жана жайыт.
Балкаш
Балкаш ноябрдын аягында тоңуп, апрелдин орто ченинде ачылат. Көл батыш жана чыгыш болуп бөлүнөт. Суунун туздуулугу - батышында 0, 74 г/л, чыгышында 5, 21 г\л. Балыктын 20 түрү бар: балкаш көк чаары, окунь, чаар жана бир түстүү губач, гольян, каңылтыр, судак ж. б. Башкы пристандары: Бурыл байтал, Бу-рул төбө. Кеме жүрөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кембриж
Кембриж, Кеймбриж – АКШнын түндүк-чыгышындагы шаар. Массачусетс штатында, Бостондун шаар айланасы. Калкы 101,3 миң (2008). Чоң Бостондун курамына кирет. АКШнын ири илимий-изилдөө жана окуу борбору. Кембрижде Гарвард унверситетинин кампусунун бир топ бөлүгү, Массачусетс технологиялык институтунун архитектура комплекси, искусство жана билим академиясы (1780), Лонги музыка мектеби (1915; консерватория), музейлер бар. Машина куруу, резина, полиграфиялык өнөр жай ишканалары иштейт. Жогорку технологиядагы продукция чыгаруучу компаниялардын штаб-квартиралары жайгашкан. Фотоаппараттар («Polaroid», 2008-жылдан санариптик аппараттарга өткөрүлгөн) чыгарылат. Шаар 1630-жылы негизделген. Куперлердин жыгач үйү (1681–82), Христ чиркөөсү (1759–61), Э. Оливердин үйү (1767), Булфинч аянтында калк китепканасы, башка курулуштар сакталган.
Байсеитова Куляш
Байсеитова Куляш - (өз аты Гүлбахрам) Жасын кызы (19. 4 (2.5). 1912, Верный (азыркы Алматы шаары) — 6. 6. 1957, Москва; сөөгү Алматыга коюлган) казак ырчысы (лирика-колоратуралык сопрано); казактын опера өнөрүнө негиз салгандардын бири. СССР эл артисти (1936). Байсеитова ырчылык ишин көркөм чыглык ийриминен баштаган. 1934-жылдан музыкалык театрдын, 1937-жылдан Казак (азыркы Абай атындагы) опера жана балет театрынын солисти болгон. Е. Брусиловскийдин «Кыз Жибек», «Эр Таргын», М. Түлебаевдин «Биржаи менен Сара» (СССР мамлекеттик сыйлыгын, 1949) ж. б. көптөгөн опералардагы башкы партиялардын эң алгачкы аткаруучусу. Орус жана Батыш Европа классиктеринин операларын казак улуттук театр сахнасына чыгарууда зор эмгек сиңирген. Байсеитованын репертуарында: Татьяна (Чайковский, «Евгений Онегин»), Чио-чио-сан (Ж. Пуччини, «Чио-чио-сан», СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1948) ж. б. Ал ырчы катары өз алдынча концерттерди берген. Казак ССР Жогорку Советинин (1—2шайл.) депутаты. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.
«Борбордук Азиялык Экономикалык Шериктештик»
«Борбордук Азиялык Экономикалык Шериктештик» эл аралык деңгээлдеги экономикалык байланыштын бир түрү. Бул шериктештиктин мамлекеттеринин социалдык-экономикалык жактан өнүгүшү мамлекет башчылары 1994-ж. кол коюшкан «Бирдиктүү экономикалык аймак түзүү жөнүндө» келишимге негизделген. Бири-бирин өздөрүнүн жаратылыш ресурстары жана чыгарган продуктулары менен толуктап, региондун өлкөлөрү кыйла отун жана энергетика ресурстарына, түстүү жана кымбат баалуу металлдардын, урандын, сейрек кездеше турган элементтердин эң бай запастарына жана башка стратегиялык жактан маанилүү ресурстарга ээлик кылышат. Ошондуктан ар бир өлкө Борбордук Азиянын башка өлкөлөрү үчүн табигый жана алмашылгыс рынок болуп кызмат кылат. Шериктештикке катышкан мамлекеттердин актуалдуу проблемалары төмөнкүлөр: келишимге катышкан мамлекеттердин ортосунда алып коюуларсыз жана чектөөлөрсүз эркин соода режимин толук көлөмдө киргизүү; бирдиктүү экономикалык аймакты түзүү боюнча программаны иштеп чыгуу жана аткаруу.
Манас району
Манас району түндүк-батыш Кыргызстандын Талас облусундагы райондордун бири, Талас облусунун аймагындагы аянты боюнча эн кичинекей район. Борбору Покровка айылы. 1980 жылы 3 сентябрьда Киров, азыркы Кара-Буура районунан бөлүнгөн. Аянты 1,24 миң км. Калкы 37 505 адам (2021 жыл боюнча).
Административдик-аймактык түзүлүшү
Райондо 5 айыл аймагы жана алардын курамына кирген 22 айыл бар :
Кайрат Иманалиев
Өмүр баяны
Белгилүү драматург жана журналист, коомдук жана мамлекеттик ишмер, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Чыңгыз Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгынын лауреаты Иманалиев Кайрат Олжобаевич Бишкек шаарында 1977-жылы 29-ноябрда туулган.
Билими
1998-жылы Ж.Баласагын атындагы Кыргыз мамлекеттик улуттук университетинин журналистика факультетин
жана 2000-жылы аталган университеттин магистратурасын артыкчылык диплому менен бүтүргөн.
2009-2012-жылдары Кыргыз Республикасынын Президентинин алдындагы Мамлекеттик Башкаруу академиясынан билим алган.
Ишмердүүлүгү
1999-жылдан Кыргыз Улуттук телерадиоберүү корпорациясынын «Казына» адабий-драмалык башкы редакциясында баяндамачы,
2004-жылдан 2009-жылга чейин башкы редактор болуп эмгектенген.
2009-2011-жылдары Кыргыз Радиосунун башкы редакторунун орун басары болгон.
2007-2019-жылдары Махмуд Кашгари-Барскани атындагы Чыгыш университетинин доценти,
2009-жылдан 2012-жылга чейин Журналистика кафедрасынын башчысы болгон.
2011-жылдын январь айынан 2018-жылдын июнь айына чейин Кыргыз Республикасынын Коомдук телерадиоберүү корпорациясынын башкы директорунун орун басары болуп эмгектенген.
2018-жылдын июнь айынан 2019-жылдын январь айына чейин эл аралык "Руханият" ассоциациясынын вице-президенти болгон.
2018-жылдан бери Кыргыз-Түрк "Манас" университетинде доцент.
2019-жылдын 14-январынан, 2021-жылдын 4-февралына чейин Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана туризм министринин орун басары.
2021-жылдын 4-февралынан тартып Кыргыз Республикасынын маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министри.
Журналисттик чыгармачылыгы
- Кыргыз радиосунун Алтын казынасына ондогон циклдык автордук адабий уктуруулары,
- Кыргыздын залкар инсандары: К.Карасаев, Ч.Айтматов, С.Күмүшалиева, С.Эралиев, С.Жусуев, Т.Касымбеков менен маектери жазылып алынган.
- «Театр дүйнөсүндө», «Мен кыргызмын», «Инсан», «Каректеги элестер», «Асылдар ааламы», «Кутман таңың менен, Кыргызстан» аттуу автордук уктурууларды даярдап алып барган.
- Кыргыз телекөрсөтүүсүндө Кыргыз Республикасынын эл акыны Эсенгул Ибраев тууралуу «Түбөлүктүүлүккө сапар», Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу Өскөн Даникеев тууралуу «Сөз дыйканы»,
СССРдин эл артисти Самара Токтакунова тууралуу "Күү Умайы" ж.б. даректүү тасмалары тартылган.
- Би-Би-Си дүйнөлүк кызматында кыргыз элинин залкар инсандары тууралуу "Асылдар дүйнөсү" жана "Насыйкат" уктурууларынын автору.
Драмалары
2005-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Сценарийлери
- Кыргыз Республикасынын Эгемендүүлүгүнүн 10 жылдыгы (2001)
- Кыргыз радиосунун 75 жылдыгына карата «Бишкектен сүйлөйбүз» (2006),
- Диктор Тамара Алсеитованын 50 жылдыгына карата «Аргендей добуш үн калды» (2007),
- Кыргыз Республикасынын Баатыры Мамбет Мамакеевдин 80 жылдыгына карата «Өмүр жыты» (2007),
- СССРдин эл артисти Самара Токтакунованын 50 жылдыгына карата «Таңшы комуз» (2007),
- Кыргыз Радиосунун 85 жылдыгына карата "Кыргыз үнү-Кыргыз радиосу" (2016)
- Жусуп Баласагындын 1000 жылдыгы (Токмок, Бурана 2017)
- Бүткүл дүйнөлүк 3-көчмөндөр оюну, Кырчын жайлоосундагы "Көчмөн кайрыктары" фестивалы (2018)
- "Айтматов жана театр" эл аралык театр фестивалынын ачылыш жана жабылыш салтанаты (2018)
- Ош шаары Түрк дүйнөсүнүн маданий борбору долбоорунун ачылыш салтанаты (2019)
- 1-Республикалык Көчмөндөр оюну (Талас, 2019) ж.б. театрлаштырылган адабий сценарийлерин жазган.
Бир нече кече, фестиваль, салтанаттардын алып баруучусу болгон.
Сыйлыктары:
1999- жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча Улуттук комиссиянын Ардак Грамотасы,
2004-жылы Эл аралык «Руханият» ассоциациясынын Ардак грамотасы.
2004-жылы «Маданияттын мыкты кызматкери» төш белгиси.
2006-жылы «Улуттук телерадионун отличниги».
2006-жылы Кыргыз Республикасынын Президентинин Ардак грамотасы.
2007-жылы Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Жаштар сыйлыгынын жана Токтоболот Абдумомунов атындагы адабий сыйлыктын лауреаты.
2011-жылы Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери наамына татыган.
2016-жылы ТҮРКСОЙ эл аралык уюмунун Халдун Танер медалы
2017-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Ардак грамотасы
2017-жылы ТҮРКСОЙ эл аралык уюмунун Басма сөз сыйлыгы.
2020-жылы Эл аралык "Түгөлбай Ата" сыйлыгы "Көк асаба" диплому.
Михаил Аксаков
Аксаков, Михаил Георгиевич (Михаил Голубев) (1912–1974) - жазуучу, котормочу. Воронеж шаарында 1912-жылы 4-ноябрда туулган. 1932-жылы Ташкенттеги Орто Азиялык ирригация инженердик политехникумун бүтүрүп, 1939 - 1941-жж. Ленинграддагы мамлекеттик университеттин география факультетинде сырттан окуган.
Эмгек жолун 1932-жылы инженер-гидротехник болуп иштөөдөн баштап, 1934 - 1942-жж. Фрунзе шаарында Гидрометкызмат башкармалыгында иштеген. 1942-жылы Фрунзе шаарындагы комсомолдун Пролетар райкомуна катчы, ошол эле жылдын августунда Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ысык-Көл обкомунун катчысы, 1943-жылы Кыргызстан КП БКнын инструктору, 1945-жылы Кыргызстан КПнын Фрунзе обкомунун уюштуруу бөлүмүнүн башчысы, 1948–1951-жж. Кыргыз Республикасынын ар түрдүү тармактагы ишканаларында жетекчилик кызматтарда, 1951 - 1953-жж. «Кыргызстан» альманахынын жооптуу катчысы, 1953 - 1955-жж. «Литературная газетанын» Кыргызстан боюнча кабарчысы, 1965-жылдан тартып «Литературный Киргизстан» журналынын башкы редактору болуп иштеген.
1953-жылдан СССР Жазуучулар союзунун, 1955-жылдан СССР Журналисттер союзунун мүчөсү болгон.
«Кызыл жылдыз» ордени, «1941 - 1945-жылдардагы каарман эмгеги үчүн», «Эмгектеги өзгөчөлүгү үчүн», В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалдары, Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин Ардак грамотасы, ВЛКСМ БКнын жана ЛКЖС БКнын Ардак грамоталары менен сыйланган.
Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин II чакырылышынын депутаты. Кыргызстан КПнын Фрунзе обкомунун бюросунун (1946-ж.) мүчөсү болуп шайланган.
Кыргыз тилинде
Киргизия: Очерк. - М.: Госкиноиздат, 1952. - 32 с.
Братья: Рассказы. - Ф.: Киргизгосиздат, 1953. - 155 с.
Учитель пения: Рассказы -  Ф.: Киргизучпедгиз, 1958. - 92 с.
Горными тропами: Рассказы. - Ф.: Киргизгосиздат, 1962. - 141 с.
Цветы и камни. - Ф.: Кыргызстан, 1970. - 148 с.
Лебиасиндер
Лебиасиндер  (лат. Lebiasinidae) — чала тиштүү балыктардын бир тукуму.
Кырк-Булак слюда кени
Кырк-Булак слюда кени Баткен облусунун Лейлек районунда, Исфара кыштагынан 80  км түштүк-батышта, Кыркбулак суусунун баш жагында, деңиз деңгээлинен 3100–3500 м бийиктикте. 1951-ж. геол. изилдөө иштери жүргүзүлгөн. Калыңдыгы 0,5–14 м болгон линза, кабат сымал, шерл-мусковиттүү, биотит-шерлүү, мусковит-микроклиндүү курамындагы 34 пегматиттик тулкулар силурдун метаморфизмделген сланецтеринин ичинде жайгашкан. Мусковиттин чыгышы 9,4 – 27,94 кг/м2, запасы С1 категориясы боюнча 252,4 т, С2 – 79,5 т. Майдаланган (чачылган) слюданын запасы С1–10,26 т, С2–10,2 т.
Видео оюн
Видео оюн — электрондук оюн. Анда телевизор же компьютер монитору сыяктуу видео түзмөктө визуалдык аракетти жасоо үчүн колдонуучу интерфейси менен өз ара мамиле камтылат. Видео оюндагы видео деген сөз салттуу түрдө тик бурчтуу экран түзмөгүн туюнтат, бирок 2000-жылга карата, ал эки же үч өлчөмдүү сүрөттөрдү көрсөтө алган бардык экран түзмөктөрүн билдирип калган. Айрым теоретиктер видео оюндарды искусство катары категориялашат, бирок бул пикир талаштуу.
Балкаш - Ала-Көл Өрөөнү
Балкаш - Ала-Көл Өрөөнү – Казакстандын чыгышында деңиз деңг. 342-600 м бийиктиктеги жалпак ойдуң.
Түндүк -батышын Балкаш көлү, чыгыш жагын Сасык-Көл жана Ала-Көл, түш-түгүн Тоо-Кум, Сары-Эшик аймагы, Моюн-Кум ж. б. кум массивдери ээлейт. Ойдуңдун көпчүлүк бөлүгү олигоценге чейинки бүгүлүүдөн пайда болуп, неоген жана антропогендик кумдуу агынды чөкмөгө толгон. Өсүмдүк-төрүнөн сөксөөл, терискен, шыбак, шор жерлерде баялыч ж. б., дарыя бойлорунда калың камыш, тал, жийде өсөт. Климаты кургак, кескин континенттик, жылдык жаан-чачыны 135-200 мм.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Аксыкет шаар чалдыбары
Аксыкет шаар чалдыбары – байыркы шаар калдыгы. 10-кылымдарда Фергана өрөөнүнүн борбору болгон. Ал Сырдарыянын оң жээгинде, азыркы Наманган шаарынын жанында жайгашкан. Аксыкет шаары моңголдор мезгилине чейин жана Амир Темирдин тушунда да чоң шаар болуп, көчмөн кыргыздар үстөмдүк кылып турушкан, шаар катары соода-сатык, илим-билимдин да борбору болгон. Орто кылымдагы тарыхчы, Сайпидин Аксылык (Мажму-ат-Таварихтин автору) ушул шаарда туулуп өскөн. 1510-жылы жер титирөөдөн кыйрап, калкы анын жанындагы Наман айылына көчүп кеткен, кийин анын ордуна Наманган шаары пайда болгон.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003
“Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов”
Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Елисеев Алексей Станиславович
Елисеев Алексей Станиславович (13. 7. 1934-ж. туулган, РФ, Калуга облусу, Жиздра шаары) – СССРдин учкуч космонавты, эки жолку Советтик Союзунун Баатыры (1969, январь, октябрь). Техника илимдеринин доктору (1973). 1957-ж. Н. Э. Бауман атындагы МТЖОЖду бүтүрүп, конструктордук бюродо иштеген. 1966-жылдан космонавттар отрядында. 1969-ж. 15–17-январда Б. В. Волынов башкарган «Союз-5» космос кемесинде борт инженери болуп космоско учкан. 1969-ж. 16-январда Е. В. Хрунов менен бирге космос аркылуу В. А. Шаталов. башкарган «Союз-4» космос кемесине өтүп, ошол кеме менен жерге келишкен. Жерди 32 жолу айланып, 47 ста космос мейкиндигинде 1,3 млн км аралыкка учкан. Кеменин сыртына чыгып, ачык космосто 37 мин болгон. 1969-ж. 13–18-октябрда В. А. Шаталов менен бирге «Союз-8» космос кемесинде борт инженери болуп, 2-жолу космоско учкан. Космосто болгон 5 сутканын 1 суткасын «Союз-7», 3 суткасын «Союз-6» жана «Союз-7» кеме­лери менен биргелешип учуп, Жерди 80 жолу айланган. 1971-ж. 23–24-апрелде В. А. Шаталов жана Н. Н. Рукавишников менен бирге «Союз-10» кемесинин борт инженери болуп, космоско 3-жолу учкан. 1971-ж. 24-апрелде «Союз-10» кемеси «Салют» орбиталык станциясына биригишкен. «Станция-кеме» системасынын ашташып учушу 5 с 30 минга созулган. Е. Эки Ленин ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Арал (Талас району)
Арал (мурдагы аталышы ― Коммунизм) ― Кыргызстандын Талас облусунун Талас районундагы айыл. Өзүнөн гана турган Арал айыл аймагына кирет.
Райондун административдик борбору — Көк-Ой айылынан 55 км чыгыш тарапта, Маймак темир жол бекетинен 150 км аралыкта жайгашат. Деңиз деңгээлинен 1600 м бийиктикте.
1929-жылы орношкон.
Калк
Калкы ― 6007 киши, 2009-жылы — 3849 киши, 2005-жылы — 4431 киши.
Инфратүзүм
Эки орто мектеп, дарыкана, амбулатория, клуб, 2 китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар.
Якут кыргыздары
Якут кыргыздары - Кыргыздар бүгүнкү саха-якуттардын түпкү ата-бабалары менен (курыкандар) орто кылымдардын эрте мезгилдеринен байланышта болуп келишкен. Якуттардын орто кылымдардагы кыргыздардын кошунасы болгон курыкандар менен этностук байланышы, уйгурлар менен алакалары шамаядардын «кара далы тогуз уйгур» же «тогуз кара далы уйгур кыздары» деген дубаларында да чагылдырылат. Саха-якуттардын болмуштуу ата-бабалары болгон Омогой жана Эллей кыргыз уруусунан чыккан качкындар катары баяндалат. Ал эми курыкан урууларынын Байкал тараптан Ленанын төмөнкү агымдарына карай журт которуусу илимде алгылыктуу иликтенген. Мусулман булактарында якуттардын ата-бабаларын Байкалга көчүп келе баштаган монгол тилдүү уруулар сурүп чыгаргандыгы баяндалат. Изилдөөчүлөр кыргыздар якуттардын ата-бабаларынын бири болгондугун белгилешери маалым. В.Ф.Трощанский: «Якуттар үч миң чакырым түштүк тарапта жайгашкан Иркутск деген жерден» келишкендиги жөнүндө уламыштар бар. Кыргыз Сарабай Тойон татар аялы Сайсара менен өз мекенинен түндүк тарапка сапарга чыгышат. Кыргыз Сарабай Тойон жолдо көз жумат; жесири өз балдарын алып Ленага Сайсара суусу куйган (дарыя ошол аялдын атынан калган) жерге (азыркы Якутск шаары) келип жашап калышат. 1937-ж. Якутскиде С.И.Боло Д.Н.Никифоровдун оозунан «кыргыз уруусу» («Кыргыс омук») деген санжыра жазып алган: «Омогой Баая» жана Элтой Боотурлар башкарган мезгилде түштүктөгү өлкөдөн «кыргыс» уруусу жылкы жана ири мүйүздүү малдар менен көчүп келишет. «Кыргыс» уруусунун бул өлкөдө саны анчалык көп эмес эле. Эгер кимдир бирөө көз жумса, жылкынын ич майы менен сөөктү майлашып, атайын оюп жасалган жыгач табытка салышчу. Токой ичинде жыйналышып, түлөө учурунда атайын даярдалган тамакты жешчү. Андан соң маркумду тирүү мезгилиндеги өз байлыгы менен ошол жерде өрттөп салышчу. Алар бул салтты «сөөк коюлду» деп аташат. «Кыргыс уруу» жөнүндөгү санжыраларды Көбөй жана Якутиянын башка аймактарынан да учуратууга болот: «Кыргыстаах уругу Ви- люйдан ооп келишти. Алар өздөрүн кыргыоякуттарбыз, Кыргыдай уругунанбыз деп билдиришти». Санжыра Кобяйда жашаган «кыргыс» уругу женүндө маалыматы менен баалуу. Экинчиден, санжырада «Кыргыс» жана «Кыргыдай» этнонимдерин салыштыруу аркылуу да кызыгууну жаратат. Н.А.Аристов өз учурунда «кыргыдай» терминин «кыргыз» этнониминин якут-бурятча аталышы катары караган.
Ээрчи
Ээрчи - ээр, айырмач, ыңырчак, кырмачылар аяк, табак, чара, чөмүч, тепши, челек, чыны, кап, кашык, соку, сокбилек, ийик, тактачы-сандык, жагдан, такта, бешик, үкөк, чийне, чана, комузчу комуз, кыяк, чоор, добулбас ж. б. жасашкан. Бул буюмдарды жасоого арча, кайың, терек, жаңгак, тал, өрүк, табылга ж.б. жыгачтар пайдаланылган. Жыгач устанын негизги куралдары балта, араа, керки, бай теше, чот, бычак, ийди, аталгы, үшкү, көзөөч, тез, тарткы ж.б. болгон. Жыгач уста өз үйүндөгү дүкөнүндө иштеп, бир-экиден шакирт күткөн. Ар бир жыгач устанын колунан чыккан буюмдар чеберчилигине жараша жасалышы, кооздолушу, сапаты жагынан өзгөчөлөнгөн. Минусинск, Кызыл, Абакан, Краснояр (Кызылжар) шаарларындагы тарых музейлеринде сакталган байыркы жана орто кылымдардагы кыргыздарга таандык эмгек, устачылык ж.б. куралдарынан кыргыз коомунда кол өнөрчүлүктүн өтө жогорку дэңгээлде өнүккөндүгүн көрүүгө болот.
Чоң Кызыл-Суу өрөөнү
Чоң Кызыл-Суу өрөөнү - Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы өрөөн, капчыгай. Тескей Ала-Тоонун негизги суу бөлгүчүнөн (4 800 м бийиктиктен ) башталып, Ысык-Көлдүн жээгиндеги жантайыңкы түздүккө (1 700 мге) чейин созулуп жатат. Аянты 307 км2. Төржагы айрыктарга бөлүнүп, мөңгүлөр менен бүтөт. Өрөөндүн таманы капчыгайга кире бериштен тартып, улам жогорулаган сайын (2600 м бийиктикке чейин) кууштайт. Андан жогору кеңейип, тепши сымал өрөөнгө өтөт. Капталынан куйган куй маларынын өрөөндөрү да тепши сымал. Алардын чаты негизги өрөөндүн таманынан салыштырмалуу 150–200 м. бийиктикте. Бийик бөлүгү кем-бийге чейинки мезгилде пайда болгон тоо тектерден түзүлгөн. Климаты мелүүн континенттик. Январдын орточо температурасы — 10,5°С, июлдуку 9,6°С. Жылдык жаан - чачыны 625 мм. Жалпы аянты 44,3 км2ге жеткен 46 мөңгү бар. Өрөөн аркылуу Чоң Кызылсуу агат (анын тоодон чыгабергендеги чыгымы 4,7м3/сек). Кургакчыл талаа, шалбаалуу талаа, шалбаалуу бадалдуу токой, субалып жана алып, шалбаасы андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафттар мүнөздүү. Өрөөндө Кыргыз Республиканын ИАнын Тяньшань физикалык география станциясынын стационары бар. Кара баткак мөңгүсүндө эл аралык программа боюнча жыл бою байкоо жүргүзүлөт. Капчыгайдын оозуна жакын минералдуу жылуу булак чыгат. Чоң Кызыл-Суу орун алган.
Борбордук Азиядагы Америка университети
Борбордук Азиядагы Америка университети (American University in Central Asia), кыскартылган түрдө ― БААУ — Кыргызстандагы жогорку окуу жайы. Бишкек шаарында жайгашкан.
Ал Кыргызстандын билим берүү системасында көп жаңылыктарды киргизген. 1979-жылдан 1993-жылга чейин Кыргыз улуттук университетинде англис тилинен сабак берген. Ал кездерде анын Кыргызстанда жакшы билим берүү жөнүндө ойлору болгон. 1993-жылы Кыргыз америкалык факультетин Кыргыз улуттук университетинде ачкан. Ошол жылы Кыргыз америкалык факультетине биринчи жолу 40 студент окууга кирген. Бул факультет 1997-жылы Кыргызстандагы Америка университетине (КАУ) өзгөргөн. Ал кезде факультетти университетке өзгөртүү абдан кыйын болгон. Кыйынчылыктарга карабастан, университетти түзүүчү – Камила Шаршекеева, Кыргызстандагы Америка университетинин биринчи президенти – Жон Кларк жана вице-президенти Марта Мерил бул иштерди абдан мыкты аткарышкан. Бул университет 2002-жылы Борбордук Азиядагы Америка университетине өзгөргөн. Азыркы учурда бул университет Борбордук Азиядагы эң жакшы университеттердин бири. Бул университетке Борбордук Азия өлкөлөрүнөн жана дүйнөнүн башка өлкөлөрүнөн көп студенттер келип окушат.
Ал Борбордук Азиядагы АКШ гуманитардык коллежинин моделиндеги алгачкы жана жалгыз окуу жайы болуп саналат. Окуу планы жана кредит-саат системасынын негизинде америкалык үлгү боюнча иш жүргүзөт. 1993-ж. Кыргыз улуттук мамлекеттик университетинин алдында Кыргыз-Америка факультети катары уюшулган. БААУда америкатаануу, бизнес башкаруу, маданий антропология жана археология, экономика, эл аралык саясат, журналистика, укук, психология, социология, программалуу камсыздоо долбоору багыттары боюнча билим берет. Бүтүрүүчүлөрү америкалык бакалавр дипломун алышат. Бул окуу жайдагы бакалавр даражасын алган студенттер магистратурага тапшырууга укуктуу. Профессордук-окутуучулук курамында АКШ, Улуу Британия жана башка чет өлкөлөрдөн келген жана кыргызстандык окутуучулар эмгектенишет. 1065 студент билим алат (2005), анын ичинде кыргызстандык студенттердин саны 830 (78%), башка мамлекеттен келгендер 235 (22%). Окуу жайы мультимедиалык лабораториялык, компьютер, видео жана аудиосистемалары, китепкана фонду, гезит, илимий журналдар менен жетиштүү жабдылган. Окутуу орус жана англис тилдеринде жүргүзүлөт.
Далбаев, Сатыбалды
Сатыбалды Далбаев (1934-жылы туулган) – кыргыздын даңазалуу  театр  жана кино артисти.
Кыскача өмүр баяны жана чыгармачылыгы
Сатыбалды Далбаев 1934-жылы Кыргызстандын азыркы Жалал-Абат облусуна караштуу мурдагы АчыЮ азыркы Базар-Коргон районундагы ажайып Арстанбап жергесинде, Ооган-Талаа кыштагында туулган.
Ал орто мектепти аяктагандан кийин 1952-жылы Москва шаарындагы мамлекеттик театр өнөрү институтуна (ГИТИС) кирет.
Студенттик мезгилден тартып эле Сатыбалды Далбаев чыгармачылык дареметинин күчтүү экенин айгинелеп, курсташтарынын ичинен дароо алдыңкы катарга суурулуп чыгып, ГИТИСте окуган кыргыз студиясы койгон дипломдук спектаклдерде башкы ролдорду ийгиликтүү ойноп келген.
Сатыбалды Далбаев Москвадагы Луначарский атындагы мамлекеттик жогорку театралдык институттан 5 жыл билим алып, профессор Михаил Петрович Чистьяков сыяктуу советтик театр чөйрөсүнөгү мыкты окутуучулардан таалим-тарбия алган.
Аталган институтту 1957-жылы аяктап келип, курсташтары Асанбек(Арсен) Өмүралиев, Болот Шалтаев, Зоя Молдобаева, Жанузак Молдобаев ж.б. менен чогуу Кыргызстандын борбору Фрунзе шаарындагы Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрына артист болуп кабыл алынат.
Ошол кезден ушул убакка чейин ушул театрда үзүрлүү эмгектенип келе жатат.
Театр өнөрүнө салымдары
Театрда эмгектенген жарым кылымдан ашуун мезгилдин ичинде С.Далбаев дүйнөлүк жана кыргыз драматургиясы боюнча коюлган ондогон спектаклдерде башкы жана борбордук ролдорду ийгиликтүү ойноп, кыргыз көрүүчүлөрүнө аттын кашкасындай таанылган.
С.Далбаевдин актердук табиятын театр иликтөөчү А.Жунушов минтип мүнөздөгөн: “Сатыбалды Далбаевди башка актерлордон айырмалап турган бирден-бир сапат анын интеллектуалдык ажары, ийкемдүү, элпек мүнөзү болуп эсептелет. Актердун кубакай жүзү, мүнөзүнө чечкиндүүлүк берген жазы маңдайы, ишенчээк мээримдүү көзү, анын сахнада ойной турган каармандарын күн мурунутан эле белгилүү кылып тургандай таасир калтырат”.
С.Далбаевдин ар бир ойногон ролу нукура реалисттик манерада ишке ашкан. Эмоциялары театралдуу эмес, кудум турмуштагыдай. Ошон үчүн С.Далбаевдин түзгөн образдары көрүүчүнү толук бойдон ынандырат. Бул анан актердук табиятынын өзгөчөлүгү.
Сыйлыктары. Наамдары
«Манас» ордени, «Даңк» медалы менен сыйланган.
«КР эл артисти» наамына, Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыкка арзыган.
Кыргыз мамлекети С.Далбаевдин кыргыз улуттук сахна өнөрүнө сиңирген эмгегин жогору баалап ага башка да республиканын жогорку наамдарын ыйгарган жана орден, медалдар менен сыйлаган.
Азыр Базар-Коргон районундагы Ооган-Талаа кыштагында жайгашкан № 17 орто мектеп Сатыбалды Далбаевдин ысымын алып жүрөт.
Базар-Коргон районунун ардактуу атуулу (2014).
Үй-бүлөсү
Өмүрлүк жубайы Мираида Далбаеваны (1939-жылы туулган) дагы театрдан жолуктурган.
Экөө 1958-жылы 5-январда үйлөнүп, 20-январда үйлөнүү үлпөтүн өткөрөт.
Кыргыз Республикасынын эл артисти Мираида Далбаева кыргыз драма театрынын сахнасында А.П.Чеховдун «Алчалуу бак» пьесасында Раневскаяны, Ш. Садыбакасовдун «Ак боз ат» драмасында Эркайымды, Чыңгыз Айтматовдун “Жамиласында” Жамиланы, Аалы Токомбаевдин “Өлбөстүн үрөөнү” трагедиясында Айганышты, Островскийдин Добулунда Катеринаны, Шекспирдин "Король Лиринде" Регананы ойноп, Жалил Садыковдун "Манас" эпосу боюнча үчилтигинде Каныкей, Чачыкей баш болгон ондогон кайталангыс образдарды жаратты.
Балдары, небере-чөбөрөлөрү бар.
Авар
Аварлар (апарлар) - Күлтегин каза болгондо маркумдун элесине арналган жазууда кыргыз, табгач, тибет, курыкан элдери менен катар эскерилет. Улуу көч доорунда Аварлар Евразия талааларында, Карпат менен Дунайдын аралыгында орун алышкан. 9-к-да аваралар тарыхый аренадан кетип, Европадагы башка элдердин арасына сиңишет. Европада аваралар көрүстөндөрү жакшы изилденген. Алардын көпчүлүгү монголоиддик тектеги көчмөн калктар болушкан. Айрым окумуштуулардын пикири боюнча аваралар жуан-жуандардын тукумдары, экинчи бир божомолдоолордо аваралар Орто Азиядан чыгышкан. Венгрияда жана ага коңшу мамлекеттерде Аварларга таандык 20 миңге жакын көрүстөн табылган. Көрүстөндөгү буюмдарга ылайык Аварлардын башкаруу системасын баамдаса болот. Бийлик башында каган туруп, анын улуу аялы катун деп аталган. Мамлекеттеги бөлүнгөн жерди башкаруучуну тудун жана югур деп аташкан. Кагандын буйругу боюнча салыкты тархандар чогултушкан. Аварлардын көпчүлүк бөлүгүн аскерлер түзгөн. Көрүстөндөрдө согуштук куралдар көп. Анткени, Аварлардын аскери ондук система боюнча түзүлгөн. Ак сөөктөрдү жана алардын бир туугандарын көрүстөндүн  өзгөчө  жеринде көмүшкөн. Мындай көрүстөндөрдөн алтындан жасалган буюмдар көп кездешет. Аварлардын негизги чарбасы – жарым көчмөн мал чарбачылыгы. Тиричилигинде жылкынын ролу жогору болгон, ошондой эле ири мүйүздүү мал, эчки, тоок багышкан. Аваралар византиялыктардын алтын тыйындарына окшотуп тыйын чыгарышкан. Аваралар руна жазуусун билишип, айрым буюмдарга өз белгилерин (тамгаларын) түшүрүшкөн. Тили ж-дө маалыматтар аз. Ал тууралуу кабарды жеке аттары, титулдары аркылуу болжойбуз. Аварларда бакшычылык, бутка сыйынуучулук, табынуучулук өкүм сүргөн. Эркин аскерлер 6–9-к-да металл бастырмалар менен кооздолгон кемер курларды курчанышкан. Ушудай эле ыкма менен ат жабдыктары кооздолгон. Кемер курдун алкагына өсүмдүк орнаменти, адам, алышып жаткан жаныбарлар келбети түшүрүлгөн. Жол башчылардын кылычтары алтын, катардагы жоокерлердики күмүш менен кооздолгон. Кээ бир үзөңгүлөрдүн сыртынан күмүш чабылган. Кыргызстандын аймагында хунн жана байыркы түрк мезгилине таандык айрым табылгалар Европада изилденген Аварлардын буюмдарына жакындыгы аныкталууда. Мис., Бишкек ш-нын түндүгүнөн табылган буюмдар менен Венгриянын Кунбабоны жергесинде табылган буюмдардын мезгили, жасалышы жана мүнөзү жакын. Теңиртоодогу жылкы менен бирге көмүлгөн жоокерлердин көрүстөндөрү, европалык Аварлардын жылкы менен көмүлгөн жоокер көрүс-төндөрү менен көп тараптуу окшоштуктарга ээ. Мындай жалпы окшоштуктар хунн, түрк мамл-тери учурунда элдердин Улуу көч доорунда жалпы Евразиялык тарыхый, этномаданий процесстерге катышкандыгын белгилейт.
Турдали Иматов
Акын Турдали Иматов Баткен районунун Сан-Сарай кыштагында 1957-жылы 4-мартта туулган. 1974-жылы орто мектепти бүтүргөндөн кийин, райондук автобазада айдоочу болуп эмгек жолун баштаган. 1975–1977-жж. Советтик армиянын катарында кызмат өтөп,
1977–1982-жж. Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун чет тилдер факультетин аяктап,
мугалимдик адистикке ээ болгон. 1982–1984-жж. мектепте мугалим,
1984–1986-жж. Эл депутаттарынын райондук кенешинин аткаруу комитетинде бөлүм башчы,
1986–1990-жж. райондук билим берүү бөлүмүндө методкабинеттин башчысы,
1990–1994-жж. райондук профсоюз комитетинин төрагасы, 1994–1996-жж. райондук маданият бөлүмүнүн башчысы,
1996–1998-жж. элге билим берүү бөлүмүнүн инспектору,
1998–2000-жж. И.Арабаев атындагы мамлекеттик педагогикалык университеттин Баткен районундагы филиалынын директору,
2000–2002-жж. Баткен мамлекеттик университеттин проректору,
башкармалыгынын башчысы, орун басары кызматтарында эмгектенип келе жатат.
2000-жылы райондук кеңештин депутаты болуп шайланган.
2001-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Кыргыз тили сабактарында байланыштуу кепти окутуу: Орто мектептин мугалимдери, жогорку окуу жайлардын студенттери үчүн методикалык курал.
Далы ачуу
Далы ачуу — койдун далысын карап же отко жагып боло турган окуяны алдын ала билүү ишеними. Д. а. же аны отко жагуу ырым-жырымы чыгыш элдеринин көпчүлүгүндө бар. Тарыхый-этнографиялык маалыматтарга караганда кара кытайлар (кидандар) жортуулга жөнөрдө ак койдун далысын отко күйгүзгөн. Эгер далы жарылып кетсе жортуулга чыккан, жарылбай калса чыкпаган. Кара кытайлар доорунда (10-к.) колдонулган магиялык бул ырым-жырым шаманчылыктын калдыгы катары "Манаста" да учурайт. "Манастын" В. Радлов жазып алган вариантында душман жол башчысы [[Жолой  ]] жортуулга аттанарда Таргылтаз далычыга далы күйгүздүрөт:
Таргылтаз далы жаккан соң,
Далыга карап алган соң,
Таргылтаз туруп дагы айтат:
Мен коркомун далыдан,
Бул далынын ичинде,
Казанбактай кайран баш,
Кан алдынан жыгылды
Туулгадагы кайран баш,
Туу алдынан жыгылды,
Ушул быйыл аттанба
Атка каршы ай экен,
Эрге каршы жыл экен...
Ага десең болбосоң
Ай жаңыртып аттангын (Радлов жазып алган вариант, 197).
Сагымбай Орозбак уулу менен Саякбай Карала уулунун варианттарында кытай кандарынын бири Карыкан коркунуч болор алдында "далы жагып" көргөнү (Сагымбай Орозбаков, 2. 113; Саякбай Каралаев,  2. 113) сүрөттөлөт. Эпикалык душман тарап эле эмес, Манастын чоролорунун ичинде да болочокто боло турган окуяларды алдын ала бал ачып, төлгө тартып, Д. а-п билүүчүлөр болгон. Агыдай чоро далыны карап эле боло турган кыйынчылыктарды, жакшылыкты жана башкалар окуяларды алдын ала айтат. Көрүнүп тургандай, "Манаста" душман тарабындагылар далыны отко күйгүзүп, ал эми кыргыздар далыны жөн эле карап көрүп алдыда күтүп турган окуяларды биле алышкан. Мунун өзү түрк элдери менен моңгол жана кытай элдеринин диний ишеним салттарындагы айырмачылыкты айгинелейт. Койдун далысынын магиялык мындай күчүнө ишенүүчүлүк калмактардын "Жангарында" да жолугат.
Эң мыкты деп эсептелген оюндар тизмеси
Эң мыкты деп эсептелген оюндар тизмеси — Бул видео оюн журналисттери, сынчылары жана басылмалар тарабынан ар дайым мыкты деп бааланып келген видео оюндар тизмеси. Бул негизинен "Мыкты" деген тизмелерге негизделген. Ал басылманын көз карашы боюнча, кээде белгилүү бир убакыт менен чектелген же оюн системдеринин "мунундагы" мыкты оюндарды тизмектейт.
Усун маданияты
Усун маданияты. Биздин заманга чейинки 2–кылымдан биздин замандын 5–кылымына чейин усун уруу конфедерациясына кирген элдердин (кара Усундар) маданияты. Усун сак-усун маданияты деп да аталат. Теңир-Тоодо усун маданияты экиге бөлүнөт: Челпектеги топурак жерлердеги көрүстөндөр жана келгин калк менен байланыштуу өлүктөр катакомбаларда коюлган көрүстөндөр. Усун маданиятынын эстеликтери Чүй, Тала өрөөндөрүндө, Теңир-Тоодо жана Ысык-Көлдө табылган.
Бурана көрүстөнүнөн (биздин заманга чейинки 3–1-кылым) 50гө жакын алтын жасалгалар, алтын жалатылган жука кесиндилер, кызыл боёктун калдыктары жана темирден жасалган жаа огунун учтары табылган. Карапа идиштерди жасашкан. Башка жерлерден алып келинген байыркы заманга тиешелүү буюмдар табылган. Челпек эстеликтери да ушул мезгилге тиешелүү.
Талас өрөөнүндөгү Таш-Башат көрүстөнүндө сөөк менен бирге көмүлүүчү буюмдар – колодон жасалган билерик, алтындан жасалган түстүү таштар менен кооздолгон кемердин тогоосу, тегерек тумар табылган. Көптөгөн белгилери боюнча Талас эстеликтери Чүй өрөөнүндө табылган эстеликтерге окшош келет. Челпек коргонунда адамдардын сөөгүнүн калдыктары менен бирге үй жаныбарларынын сөөктөрү, карапа идиштер, темир буюмдар, жыгач табак, коло күзгү, төөнөгүч, сөөктөн жасалган жаанын учтары жана тегирмендин ташы табылган. Көмүү салты жана карапа идиштери боюнча Челпек коргону Бурана көрүстөнүнө окшош.
Теңир-Тоодогу Айгыр-Жал көрүстөнүндө карапа идиштер, жыгач стол, табак, чөйчөк, үч буттуу темир казан, сөөктөн жасалган жаа огунун учтары жана темир кылыч табылган. Көмүү салты боюнча Айгыр-Жал эстеликтери Кара-Булак тайпасынын маданиятына окшош келет.
Усун маданиятынын эстеликтери Кетмен-Төбө жана Алай өрөөндөрүнөн табылган. Жерге коюунун эки түрү кездешип, маркум менен кошо көмүлүүчү буюмдар (темир жана карапа идиштер) аз санда табылган. Усун маданияты Евразия мейкиндигинде көчмөн жана отурукташкан дыйканчылык маданияттарынын өз ара таасири аркылуу өткөн.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Интернеттик шилтемелер
Усундар
Колобиха (Парженец куймасы)
Колобиха — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Парженец дарыясынын оң жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыркол гипс кени
Кыркол гипс кени - Ош облусунун Ноокат районунда, Ош шаарынан 70 км, Кызыл-Кыя темир жол станциясынан 20 км чыгышта, деңиз деңгээлинен 1500 м бийикте. 1981—83-жылдары чалгындалган. Кен аймагын мезозой заманында пайда болгон чөкмө тектер түзөт. Гипс бор мезгилиндеги доломит, акиташ жана чопонун арасында жайгашып, калыңдыгы 35,9 мден 71,7 мге жетет. Гипстин өңү бозомук, ак, түзүлүшү майда бүртүктүү. Пайдалуу катмарда гипстин өлчөмү 70,0%тен 99,85%ке чейин өзгөрүп, орточо 93,24%ти түзөт. Ангидриттин орточо өлчөмү 3,44%. Гипстин көпчүлүгү II сортко тиешелүү. Кыртышты гипстөөдө, цемент өндүрүүдө пайдаланылат. Запасы А+В+С1 категориясы боюнча — 7401 миң тонна.
Балмуханов Саим Балуан уулу
Балмуханов Саим Балуан уулу (1922-ж. т. ) - Казак ССР ИАнын акад. (1967). Казак ССРинин илимге эмгеги сиңирген ишмери (1961), медицина илимдин доктору (1959), профессор (1960). 1950-жыл-дан КПССтин мүчөсү. Алматы мамлекеттик медицина институтун бүтүргөн (1943). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан (1943- 45).
Казак ССР И Анын. Хирургия институтунун аспиранты (1946-49), Алматы мамлекеттик медицина институтунун рентгенология жана раДиология кафедрасынын башчысы (1953-60), республикадагы Патология институтунун (1960-62), онкология жана радиология институтунун (1962-70) директорунун орун басары. 1970-жыл-дан ошол институттун директору. Ленин ордени, башка 3 орден жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кызыл Юлдуз (Илишев району, Башкыртстан)
кызыл Юлдуз — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Базитамак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 87 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кембрийге чейинки мезгил
Кембрийге чейинки мезгил – жер кыртышынын геологиялык өсүп-өнүгүү тарыхындагы эң алгачкы мезгил; кембрий мезгилине чейин пайда болгон байыркы тектердин катмарлары. Азыркы күндөн 570–3500 млн жыл мурдагы геологиялык өсүп-өнүгүүлөрдү кучагына алып, узактыгы 2,9 млрд жылдан ашат. Эң байыркы тектердин пайда болуу жашы 3,5 млрд жылга жетет. Бул мезгил өз ичинен архей жана протерозой замандарынан турат. Алардын чек арасы 2,5–2,7 млрд жыл илгери болуп өткөн ири бүктөлүү циклдери жана граниттешүү процесстери менен аныкталат. Кембрийге чейинки мезгилдин Эл аралык стратиграфиялык жана геохронологиялык бирдиктүү шкаласы азырынча кабыл алына элек. Архей заманында пайда болгон тектер байыркы платформалардын астыңкы бөлүгүн (фундаментин) түзөт. Алар өтө метаморфизмделген тектерден (гнейс, амфиболит, мегматит, кристаллдуу сланец, кээде жеспилит, кварцит, мрамор жана башка) турат. Андан кийин пайда болгон тектер байыркы платформалардын жабуусу болуп эсептелет. Мында өтө метаморфизмделбеген кристаллдуу сланецтер, кварцтуу кумдук, кварцит, чополуу сланец, филлит жана ар кандай жанартоо тектери орун алган. Тектердин арасында органикалык калдыктар жокко эсе. Скелеттүү организм жолукпайт. Строматолиттер (көгүш жашыл балырлар), онколиттер (бактериялар), акретархтар, сабелидиттер, байыркы курттар (аннелиттер), медуза сыяктуулар кездешет. Темир, алюминий, марганец, алтын, мрамор, жез, никель, кобальт, коргошун, сейрек учуроочу металлдар жана башка топтолгон.
Тоо тектери бардык материктерде: Чыгыш Европа, Сибирь, Кытай-Корей, Түштүк Кытай, Индстан, Түндүк Америка, Түштүк Америка, Африка, Австралия, Антарктида, Кыргызстанда (Түндүк жана Ортоңку Теңир-Тоодо) жолугат.
Ак-Таш көрүстөнү
Ак-Таш көрүстөнү – эрте темир доору, орто кылымдарга таандык көрүстөндөр тобу. Соң-Көлдүн чыгыш тарабында, Калмак-Ашуудан түшө бериште жайгашкан. Алгач археолог А.К.Кибиров(1953), кийин Кыргыз тарыхчылар жамааты менен Түрк тарых курумунун биргелешкен экспедициясы (1997) изилдеген.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003
Байланыш реакциялары
Байланыш реакциялары - нерсенин механикалык системанын чекитине аракет этүү менен механикалык байланышты пайда кылуучу күчтөрү. Алар байланышка аракет этүүчү күч бар учурда карамакаршы күч катары (к. Ньютон закондору) пайда болот. Мисалы, темир жол рельси вагондун кыймылын чектөөчү байланыш, ал эми рельстердин вагонго таасир этүүчү күчү байланыш реакциясы болуп эсептелет. Системага аракет кылган сырткы күчтөрдөн айырмаланып, байланыш реакциясынын чоңдугу жана багыты алдынала белгисиз болот. Алар системадагы нерселердин өз ара байланыш шарттарына, системага аракет кылган сырткы күчтөрдүн чондуктарына жана багыттарына, системанын кыймылынын законченемдүүлүктөрүнө ж. б. көзкаранды болот. Мисалы, тегиздиктин үстүндө жаткан нерсе (1-чийме) сырткы F күчүнүн аракетинен х багыты боюнча кыймылдайт. Бул системадагы байланыш реакциялары кыймылдын багытына каршы пайда болгон сүрүлүү F күчү жана нерсенин тактайдын бетине жасаган р басым күчү болуп эсептелет. 2-чиймеде тик тегиздиктеги жипке шарча илинген. Мында пайда болгон байланыш жиптеги шарчаны кармап туруучу чыңалуу Т — күчү жана жок тегиздиктин шарды түртүп турган N күчү. Байланыш реакцияларын байланыштын түрүнө көз каранды болбостон, системага таасир эткен активдүү күчкө да көзкаранды. Анын багыты кээде байланыштын түрү менен аныкталат. Жалпы учур үчүн динамиканын маселелерин чыгарууда бошонуучулук принциби колдонулат, башкача айтканда эркин эмес механика система эркин деп каралат. Ал үчүн кыймылдын бардык учурунда байланыштын системага койгон шарты аткарылгандай тандалып алынган чекиттерине коюлат. Бул күчтөр байланыш реакциялары деп аталат.
Ак-Таш көрүстөнү
Адабият
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов”
Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Ойпа (дарыя)
Ойпа — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Оус дарыясынын оң жээгинен 7,2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Этос
Этос (грек. ethos - салт, мүнөз) - үстөмдүк кылган дөөлөттөрдүн жана жүрүм-турум нормаларынын туруктуу системасынан көрүнгөн этностук жалпылыктын маданиятынын жалпыланган мүнөздөмөсү. А.Кребердин пикирине ылайык этос маданияттын ага сиңген жыт сыяктуу жалпы сапаты болуп саналат. Этос баарынан мурда этностун маданиятында үстөмдүк кылат, маданият ээлеринин жүрүм-туруму көзөмөлдөөгө тийиш болгон идеалдар менен дөөлөттөрдүн туруктуу системасы болуп саналат.
Далынын кечирин кесүү
Далынын кечирин кесүү — коркунучтуу душманды кыйнап, кордоп жазалоонун бир түрү. Элдик эпостордо мындай жазалоо көбүнчө терс каармандар тарабынан иштелет да, ал аркылуу душмандардын таш боорлугу ашкереленет. "Сейтекте" Күлчоронун колго түшкөндөн кийинки кордолушу: "Оң далыны ойду эми, Оң колунун кечирин, Такыр кесип койду эми" ( Саякбай Каралаев, "Сейтек", 328),— деп сүрөттөлөт. Бул мотив түрк-моңгол элдеринин тарыхый поэма, уламыштарында кеңири жолугат.
Мадрид (Нү-Мексико)
Калкы - 149 киши. Болжолдуу аянты - 3.7 км². FIPS коду — 35-46100.
Левинсения
Левинсения (лат. Levinsenia) — деңиздин сүлүккурттарынын бир уруусу.
Борбордук Америка
Борбордук Америка — Түндүк Америка материгинин эң түштүк четки бөлүгү. Тропиктик кеңдиктен орун алган. Анда Мексика (түштүк-чыгыш бөлүгү), Белиз, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Никарагуа, Панама жана Сальвадор мамлекеттери жайгашкан. Борбордук Американынын табигый түндүк чеги Мексика тайпактоосунун түштүк четиндеги Бальсас тектоникалык өрөөнү, түштүгү Дарьен мойногу боюнча өтөт. Кээде түндүк чеги Теуантепек мойногу, түштүк чеги Панама мойногу аркылуу жүргүзүлөт. Туурасы Юкатан жарым аралы тушта 960 км, Панама мойногунда 48 км ге чейин. Борбордук Азиянын Түндүк Америка менен Түштүк Американын аралыгында жайгашкандыктан, табигый шартында эки материктин тең таасири бар. Тектоникалык жактан эки материк менен тең байланышта, климаты, флора жана фаунасы боюнча көбүнчө Түштүк Американын түндүк аймактарына окшош. Орто бийик тоолор жана жанартоонун аракетинен пайда болгон кыркатоолор басымдуу. Катуу жер титирөөлөр болот, аракеттеги жанартоолору (Тахумулько, бийиктиги 4217 м жана башкалар) бар. Климаты тропиктик, жылына 3000-5000 мм ге чейин жаан-чачын жаайт. Түндүк-чыгышын нымдуу тропик токою, түштүк-батышын жана түндүгүн жалбырагын күбүүчү токой жана бадал өсүмдүктөр ээлейт.
Борбордук аткаруу комитети
Борбордук аткаруу комитети (БАК) 1) СССРдеги 1922-36-жылында Советтердин съезддеринин аралыгындагы мамлекеттик бийликтин жогорку органы. СССР БАК тең укуктуу эки палатадан: Союздар Советинен жана Улуттар Советинен турган. СССРдин Конституциясына ылайык, БАК сессиялар аралыгында бийлик жүргүзүүчү жогорку органды СССР БАКтын Президиумун, союздук республикалардын санына жараша төрагаларын жана секретарларын шайлаган, ЭКСти жана Жогорку сотту уюштурган. СССР БАК союздук республикалардын өкмөтүнүн жана бардык бийлик органдарынын ишине жалпы багыт берген. БАК СССР Жогорку Советинин 1-шайланышына чейин (1938) иштеген. 2) 1917-38-жылында союздук жана автономия республикалардын Советтеринин съезддер аралыгындагы мамлекеттик жогорку органы. 1926-ж. Бүткүл Россиялык БАКтын чечими менен Кыргыз автономия облусу Кыргыз АССРи болуп түзүлүп, Кыргыз АССР БАКтын Президиумунун төрагалыгына Орозбеков Абдыкадыр шайланган.