cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эртиш (топоним)
Эртиш (топоним) — "Манас" эпосундагы топоним. Эпостун түрдүү окуяларында салттык түрдө айтылат. Манас төрөлгөндөгү тойго Э. дарыясынын боюндагы элди да чакыртат (Сагымбай Орозбаков, 1. 75). Көкчөгө келип туруп калган Алмамбет кытай-калмактан энчисин бөлүп алуу үчүн казактардан кол курап жолго чыгат. Кол Э-ти бойлоп жөнөйт (Сагымбай Орозбаков, 2. 238). Уркун, Эртиш эки суу, Калмактын жайы мына бу" (Сагымбай Орозбаков, 3. 260), — деп калмактар жашаган жер катары да эскерилет. Географиялык реалияда Эртиш Казакстан менен Кытайдан агып өткөн Обдун сол куймасы. Зайсан көлүнө куйганга чейин Кара Иртыш деп аталат. Негизинен Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат.
«Бекбекей
«Бекбекей» - кыргыз оозеки адабий музыкалык чыгармачылыгындагы эмгек ырларынын бири. Ал көчмөн мал чарбачылыгына байланыштуу келип чыккан. «Б.» дегендин этимологиясы жөнүндө кыргыз фольклористикасында эки ача пикир бар. Айрым илимпоздор (М. И. Богданова) ырдагы «Бекбекей», «Саксакай» деген аттарды байыркы көчмөндөр сыйынган тотемдик пирлер (колдоочулар) деп болжолдосо, айрымдары (Ж. Таштемиров) «бек! бек! эй!» жана «сак! сак! эй!» деген этиштик кыйкырыктардан затташуу жолу м-н келип чыккан деп ой жоруйт. Бул эки пикир тең тек гана божомол мүнөзүндө. «Б.» ырын жайкы түндө короо күзөткөн жаштар, көбүнчө кыз-келиндер ырдашкан. Ырдын текстинде байыркы поэзиядагы магиялык элементтер менен соңку лирикалык ырлардын мотивдери айкалышып кеткен. «Б.» ырынын бир нече варианты бар, варианттарда айырмачылыкка караганда окшоштуктар басымдуураак. «Б.» лирикалык мүнөздөгү обон менен аткарылган. Анын обону А. Аманбаев менен С. Германовдун «Айша менен Айдар» операсында, М. Абдраевдин «Суусамыр» симфониялык поэмасында пайдаланылган. Бекбекейди «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли түпкү өзөгүн бузбай, мукамдуу аткарат.
Чоң Адакъю
Чоң Адакъю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын сол жээгинен 175 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Петрик дарыясы (Том куймасы)
Петрик — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын сол жээгинен 564 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Няриолова-Яха
Няриолова-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лайндте-Яха дарыясынын оң жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ачы, Сузак району
Ачы (Ачы) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Барпы айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 645 киши.
Microsoft NetMeeting
Колдонулган адабияттар
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы/ Башкы редактор Ү. Асанов; Ред. кеңеш У.Н.Бримкулов ж.б. – Б.: Мамлекеттик тил ж-а энциклопедия борбору, – 2004. 380 б. ISBN 9967-14-014-3
Чөгөрүү
Күмүшкө асыл ташты жатак алдыруу. Буюмга акак таш, айнек чөгөрүүнүн бир топ ыкмасын колдонобуз. Мында күмүштү буюм формасына келтирип, ортосун оюп, ага ташты жатак алдырабыз. Экинчиден, таштыбы, айнектиби жатак кылып, күмүш менен данакерди аралаштырып, буюм үстүн ширетип таштайбыз.
Күмүшкө айнек, асыл таш чөгөрүү салты менен узанылган азем буюмдарды урунуу, албетте, жаштарга таандык. Ал эми «сыя төгүү» — себеттөө улгайгандар урунуучу буюмдар болуп саналат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Колвези
Колвези - Конго Демократиялык Республикасынын түштүгүндөгү шаар. Катанга провинциясында. Калкы 1,0 млн (2009). Колвези аркылуу Трансафрика темир жол өтөт. Ал аркылуу Лобиту (Ангола) жана Бейра (Мозамбик) порттору менен байланышат. Шаар Жездүү кырчоонун батыш рудниктер тобунун борборунун штаб-квартирасы катары 1937-ж. негизделгенетикалык 1978-ж. Конгону бошоткон улуттук фронт тарабынан убактылуу басылып алынган. Түстүү металлургия (кадмий, кобальт, цинк, германий), химиялык (лак-боёк), тамакаш өнөр жайы, Колвезиге жакын (Луилу) жез жана кобальт эритүүчү ишканалары иштейт. Колвезиге жакын Луалаба дарыясында плотина жана ГЭС курулган.
Экспансия
Экспансия - I) алгачкы чектерден тышкары чыгып кеңейүү, жайылуу, таралуу; 2) мамлекеттердин жаңы территорияларды басып алуу аракети; басып алып, өзүнүн мамлекеттик чек араларын кеңейтүү жана анын саясий жана экономикалык таасирин башка мамлекеттерге таратуу, жайылтуу.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Макел
Макел, Малгун, Макел-Малгун — «Манас» эпосунун антроморфтук, жөө жомоктук-фантастикалык кейипкер. Сагымбай Орозбаковдун вариантында бир эле М. дөө Макел-Малгун делип айтылса, Саякбай Каралаевдин вариантында М. дөө жок, Малгун, Мадыкан деген эки кейипкер дөө айтылат Жалгыз көздүү М. дөөнүн образы — эпосту жараткан элдин мифологиялык жандыктар жөнүндөгү түшүнүктөрүнүн байыркы үлгүсү. Сагымбай Орозбаковдун вариантында М. дөө-мифтик салттык кейипкер. Анын элеси манасчынын баяндоосунда төмөнкүдөй сүрөттөлөт:
Ант ургурдун өзү бар,
Бакыраят ачылса,
Маңдайда жалгыз көзү бар.
Адам уулу билгисиз,
Аркы-терки сөзү бар
Байкаса адам үн өңдүү,
Оозун ачып сүйлөсө,
Обо жарган обону
Күркүрөгөн күн өңдүү,
Азат бойдон чыккан түк
Ажайган аюу жүнү өңдүү,
Аңдап көрсө дидаары
Ажыдаар түрү өңдүү (Сагымбай Орозбаков, 4. 224).
Тоо жылып келе жаткандай көрүнгөн М. дөөнү үңүп жаткан Алмамбет баатыр «көк милтени чоктоп, Алмабаш мылтык октоп» жазы маңдайда жаркылдаган жалгыз көзгө кармай берет:
Ок көзүнө мылгыды
Чечекейи челектей
Жерди карай ыргыды (Сагымбай Орозбаков, 4. 243).
Маңдайда жалгыз «көзүнөн башка эч жеринде эти жок» ок өтүүчү жумшак жери болбогон М. дөөнү кереметтүү жөө жомоктордогудай уктап жатканда ысык темир шиш менен көзгө сайып өлтүрбөстөн, мылтык менен атып, курал, акылдын жардамы менен жеңет. Көп элдердин фольклордук чыгармаларында жомоктук-фантастикалык дөөлөрдү жалгыз көзүнө кызарта ысытылган шиш менен сайып, мылтык менен атып өлтүрүү сыяктуу окшош сюжеттер көп учурайт. Моңгол-ойроттордун эпосунда башкы каарман мангустар (киши жечү дөөлөр) менен согушса, «Одиссеяда» зор дөө (циклоп) Полифемди Одиссей оңой эле жеңет. Жалгыз көздүү дөөнү көзгө атып, анан өлтүрүү мотиви «Манас» эпосуна алда канча кийинчерээк мылтык пайда болгон учурлар менен байланыштуу кирген көрүнүш.
Кабель кемеси
Кабель кемеси - суу астында (деңиздерге, океандарга) байланыш линияларын жана электр энергиясын алыска берүүчү кабелдерди орнотуучу жана аларды суудан көтөрүп чыгып ремонттоочу кеме. Кабелди сууга түшүрүп орнотуу жана кайра жыйнап түрүп алуу үчүн кемеге электр менен иштөөчү кабель машиналары (бирөө артына, экөө алды жагына) орнотулат. Кабель машинасы бир же эки барабандан турган лебёдка түрүндө болот. Кабелди орнотуу көпчүлүк учурда кеменин арт жагындагы машина менен, жыйнап түрүп алуу тумшук жагындагы машина менен аткарылат. Орнотулуучу кабель кеменин тенкс деп аталуучу цилиндр формасындагы цистернасына оролот. Кабель кемеси кабелди текшерүүчү лаборатория, аларды улаштыруучу жана издөөчү түзүлүштөр, орнотуу процесстерин байкап туруучу аппараттар ж. б. менен жабдылат. Дарыяларда, көлдөрдө, деңиздердин жээктеринде, порттордо суу астында кабель орнотуу үчүн убактылуу лебёдка менен жабдылган жөнөкөй кемелер пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Бандикоталар
Бандикоталар (лат. Bandicota) — келес сымалдуулардын бир уруусу, буларга Бенгал бандикотасы (лат. B. bengalensis); Индистан бандикотасы (B. indica) ж.б. да кирет.
Хроноамперметрия
Хроноамперметрия – берилген потенциалдагы электролиз тогунун убакытка карата өзгөрүшүн изилдөөгө негизделген электр химиялык метод. Электролизди аралаштырбоочу эритмеде жүргүзөт. Мында ток – J электрохим. активдүү зат диффузияcы менен гана аныкталат. Токтун мааниси аныкталуучу зат концентрациясына, электрод беттик аянтына жана анын формасына көз каранды.
Бойс Сити (Оклахома)
Бойс Сити (Оклахома) (Boise City) — Оклахома штатынын Cimarron округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1266 киши. Болжолдуу аянты - 3.3 км². FIPS коду — 40-07300.
Кемени агенттештирүү
Кемени агенттештирүү – кеме ээси же кеме жалдоочу болуп саналган принципал (бүтүмкер) менен түзүлгөн келишим боюнча сунуш кылуучунун сунушу менен агенттин суубекеттеги принципалдын кызыкчылыгын коргоо аракетин аткаруусу. Агенттин ал аракети принципалдын атынан жүргүзүлүп, көп маселелерди чечүүгө туура келет: кемени токтоочу жайга жайгаштыруу мөөнөтү менен тартибин тактоо; жүктү жайгаруу; карантин, бажы, чегара талаптарын аткаруу жол-жоболору; тийешелүү документтерди жол-жоболоштуруу ж. б.
Достук тууралуу чыгармалар
Убакыттын өтүшү менен ак көңүл достун иштери жүрүшпөй, ою ордунан чыкпай бир топ кыйынчылыктарга кабылат. Оюна эң биринчи эле досум деп жүргөн баягы досу келет. Кантсе да досум, мени ара жолдо калтырбас деген ойдо ага барат. Ал эми досу болсо жумуш таап бермек турсун, эч кандай жардам бере албай турганын айтып жүзүн тескери бурат.
Бир күнү сейил бакта отурса жанына бир кедей кейпиндеги карыя келип, колунда эч нерсеси жоктугунан улам оорууга чалдыкканын, дарыланууга эч кандай мүмкүнчүлүгү жоктугун айтып жалооруйт. Ал карыянын абалына боору ооруп, ага колунан келген жардамын берет. Дарегин алып мааал-маалы менен карыяны зыярат кылып, ага тамак-аш жеткизип турууну адатка айландырат. Көп өтпөй карыя өмүрдөн өтөт. Өз атасындай болуп калган карыянын каза болушу, анын жүрөгүнө октой тиет. Ал ортодо, карыянын бай болгондугун, болгон байлыгын өзүнө мурас катары калтырып кеткенинен кабардар болот. Көкүрөктө досуна деген бир аз таарынычы бар эле. Ага жооп катары досунун үйүнүн каршы тарабынан үй сатып алат.
Коёндой окшош күндөр өтүп жатты. Бир күнү эшиктин коңгүроосу кагылат. Ачса бир тилемчи эне турган болот. Ал ачка болгонун айтып, өзөк жалгаганга үйүнөн бир нерсе алып чыгабы деген үмүттө балага карайт. Жүрөгү мээримге сугарылган, жигит энени үйүнө киргизип, жакшылап курсагын тойгузат. Экөө көпкө масилеттешип отуруп, тилемчи эненин эч кимиси жок экенин билгенден кийин, ага үйүнүн төрүнөн орун берет. Экөө эне баладай болуп калышат. Бир күнү эне, баласына үйлөнө турган убагы келип калгандыгын, өзү караштырып, ылайыктуу деп жүргөн бир кыз бар экенин айтат. Энени сыйлагандыктан бала, ал кыз менен жолугуп таанышууга макул болот. Кыз менен жолугуп экөө бири-биринин купулуна толот. Көп кыйынчылыкты башынан өткөрүп, эми гана иштери оңоло баштаган жигит досун үйлөнүү тойго чакырат.
Той кызуу өтүп жаткан учурда, көөдөнүндөгү толкуп-ташкан, досуна болгон тоодой таарынычын айтууга белсенип, сөз сүйлөөнү туура көрөт. Ал өз сөзүндө, өзүнөн да артык көргөн досуна болгон акчасын берип, ал гана эмес үйлөнө турган кызын да, досунун бактысы үчүн өз бактысын курман кылганын айтат. Ал эми иштери жүрүшпөй кыйынчылыкка кабылганда, досунун фабрикасынан бир дагы жумуш орду табылбагандыгын баяндайт. Ага карабай азыр дагы, досу үчүн өзү ээ болгон бардык нерсесин бергенге даяр экендигин жашырбайт.
Келген меймандар мындай доско бир чети таң калып, бир чети өзүмчүл досту жектеп жатышты. Мынчалык ач көз, өзүмчүл адамдар да болобу дешип, анын ким экендигин билүүнү каалап турушту. Ал эми өзүн ойлогон дос, чыдай албай ордунан туруп сөз сүйлөөгө киришти:
-Болуп өткөн окуяда кайрымсыз, өзүн ойлогон, пейили тар менмин… Бирок окуяны менден да угуп коюшуңуздарды суранам. Ооба, ишим жүрүшпөй кыйынчылыкка кабылганда досумдан жардам сурадым. Аман болсун, колундагы болгон нерсесин аябастан мага карматты. Үйлөнүүгө даярданып жаткан кезинде үйлөнө турган жубайын да мага ыроолоду. Анткени, үйлөнө турган кыз досума татыктуу эмес болчу. Ал досумдун байлыгына көз артып, дүнүйө-мүлкү үчүн турмушка чыкмакчы болгон. Досум аны да берди. Андан кийин иштери жүрүшпөй калды, фабрикага келип, менден жумуш сурады, кан досумдун менин кол алдымда, мага баш ийип иштешин каалабагандыктан жумушка алган жокмун. Фабрикада сенин дагы акың бар десем намысынын жол бербей турганын билет элем.
Кыйын кезеңде досумдун турмуш сыноосуна сынып калышын каалаган эмесмин. Кааалабайм дагы! Сейил бакта жолуккан карыя менин атам эле. Атам аябай оорулуу болчу. Атамды анын жанына жөнөтүп, ал каза болгондо анын үлүшүн бергенге шылтоо таптым. Байкасам, досум өзүнө көңүл бурбай калды. Эшигинин алдына тилемчи болуп келген менин энем болчу. Досума баш-көз болсун деп апамды жанына жөнөттүм. Жана акыркы айтар сөзүм, бүгүн менин эң бактылуу күнүм. Анткени жанымдан артык көрүп жаткан досумдун үйлөнүп жаткан кызы менин бир тууган карындашым. Мына биз ушундай доспуз!
Достор, туугандар, дегеле жакын адамдарыбыз биз үчүн эң кымбат асыл жандар. Алар жашоо бакчабыздын кооз гүлдөрү, гүлгө суу куйган өңдүү кыйын кырдаалда жакындарыбызды жалгыз калтырбай, аларды сүйүү, боорукерлик, мээримдүүлүк менен сугаруу жашоо бакчабызды гүлдөткөнгө тете эмеспи. Ал эми гүлдөгөн бакчанын мөмөсүнүн жемиши таттуу да, берекелүү да болоору талашсыз экендиги анык чындык.
Бекбоев Мэлс Сагыналиевич
Бекбоев Мэлс Сагыналиевич (20.11.1952-ж. т., Бишкек) генерал-майор (2004). Алматы командалык жогорку аскер окуу жайын (1974), М. В. Фрунзе атн. аскердик академияны (1997), РФтин куралдуу күчтөрүнүн башкы штабынын аскердик академиясын (2004) бүткөн. Взводдун командиринен ротанын командирине чейинки командалык кызматтарда, 1998-2002-ж. КРдин Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын аскердик даярдоо башкармасынын начальниги, 2004жылдан КРдин коргоо министринин биринчи орунбасары Куралдуу Күчтөрдүн Башкы штабынын начальниги. Кызыл Жылдыз, 3даражадагы «СССР Куралдуу Күчтөрүндө Ата Мекенине кызмат кылгандыгы үчүн», 2-, 3-даражадагы Манас ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Алексей Навальный
Алексей Анатольевич Навальный (4-июнь 1976-жыл, Бутынь (Одинцово району, Москва облусу)) — Орусиялык оппозициялык саясатчы жана коррупцияга каршы күрөшүүчү. Орусияда президенти Владимир Путинде жана Путиндин өкмөтүндө коррупцияга каршы реформаларды жактоо үчүн демонстрацияларды уюштуруу жана шайлоого катышуу менен эл аралык деңгээлге чыккан. Навальныйды «Владимир Путин эң корккон адам» деп мүнөздөгөн. Путин Навальныйга түздөн-түз аты-жөнүн айтуудан алыс болот дешет.
Тарыхы
Алексей Навальный 1976-жылы 4-июнда Москва облусунун Одинцово районундагы Бутынь аскер шаарчасында туулган. 1993-жылы мектепти аяктаган. 1993-1998-жылдары Орусиянын Элдер Достугу Университетинин Юридикалык факультетинин студенти; «Аэрофлот» банкында иштөө.
Вюрцбург мектеби
Вюрцбург мектеби Германиядагы Вюрцбург шаарынын психологиялык институтунда 20-кылымдын биринчи он жылдыгындагы ойлоону эксперименталдык изилдөө багыты.
Вюрцбург мектебинин илимий иштери 20-кылымда гештальтпсихологияга жана көрсөтмө теориясынын пайда болушуна түздөн-түз түрткү болгон. Ой жүгүртүүнүн образсыздыгы жөнүндө тезис айрым эстетикалык теорияларга таасир берген.
Миң булак Эстелиги
Миң булак эстелиги – Чүй өрөөнүндө жайгашкан Батыш Түрк каганынын коругу. Сюань Цзяндын жылнаамасындагы маалыматтарда (7-кылымда) түрк каганынын чатыры жибектен жасалып, өзү жибектен тигилген кийим кийген. Бийлик белгиси катары жибек тасма тагынган. Тасманын бир учу башына оролуп, калганы далысына арта салынган. Миңбулак коругунда анын малы жайылган, өзү аң уулаган. Жыл сайын ысыкта салкындаш үчүн ушул жерге келип тургандыгы, Миңбулак эстелигинен чакан коңгуроолорду, шакекчелер менен кооздолгон бугуларды кездештирүүгө боло тургандыгы айтылат. Миңбулак коругу азыркы күндө кайсы жерде жайгашкандыгы тактала элек.
Анкара
Aнкapа (Ankara) – Түркиянын борбор шаары (1923-жылдан).
тарыхы
Анкара илинин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Анадолу бөксө тоосунда, Анкара жана Чубук дарыясынын кошулган жеринде деңиз деңгээлинен 891 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 3,5 млн (2004); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Стамбулдан кийинки 2-шаар. Жолдор тоому. Эсенбога эл аралык аэропорту иштейт. Анатолиянын байыркы шаарларынын бири. Биздин заманга чейинки 7-кылымда фригиялыктар тарабынан негизделип, Лидия мамлекетинин курамына кирген. Биздин заманга чейинки 6-4-кылымда байыркы фарс сатраптары бийлеп турган. Биздин заманга чейин 331-жылы Александр Македонский басып алган. 189-25-жылы (биздин заманга чейин) келт-галаттар мамлекетинин административдик борбору. Андан соң 4 кылым бою Рим империясынын, 395-1073-жылы Византиянын ээлиги. 1356-жылы алгачкы жолу Осмон империясынын карамагына кирген. Анкара салгылашынан кийин (1402) шаар Тимурдун колуна өткөн. Бирок, бир нече жылдан кийин Осмон падышачылыгынын бир провинциясынын административдик борбору болуп, Анатолияда ангора эчкисинин тыбытын иштетип, андан жасалган уюмдарды сатуу менен белгилүү болгон. 1864-жылдан Анадолу вилайетинин, 1-дүйнөлүк согуштан кийин түрк элинин көз карандысыздыгы үчүн болгон күрөшүнүн борбору. 1920-жылы 23-апрелден Түркиянын Улуу Улуттук чогулушу иштей баштаган (башында Мустафа Кемалпаша Ататүрк турган). Анын чечими менен 1923-жылдын 13-октябрынан Түрк Республикасынын борбору болуп жарыяланган. Август жана Рома храмы (биздин заманга чейинки 2-кылым), термалар (2-кылымдын аягы 3-кылымдын башталышы), Юлиан колоннасы (4-кылым), шаар дубалдары (Август доорундагы; бир канча жолу оңдолгон), Ала ад-Дин мечити (1778), Арсланханда (1210, 1330-жылы кайра курулган), жана Ахи-Элванда мечиттер (1382), үстү жабык Махмуд-паша базары (бедестан; 1464-71-жылдар аралыгы) сакталган. Шаар 1920-жылдан өнүгө баштаган. Эски шаардан түштүккө карай акыркы архитектуралык үлгүдө салынган жаңы шаар өсүп чыкты. Президент ак сарайы, театрлар, университеттер, консерватория, Улуттук китепкана, туташ көркөм архитектуралык ансамблдер курулду. Туура пландаштырылган көп этаждуу имараттар, коттедждер, жашылдандырылган көчөлөр, министрликтердин комплекстери (1920), Кемал Ататүрктүн мавзолейи (1944-53) жана эстелиги (1970-71) тургузулду. Машина куруу (трактор кураштыруу, айыл чарба техникалары, кыймылдаткычтар), металлургия, курал-жарак өнөр жай ишканалары, аэрокосмостук (биргелешкен Америка-Түркия) заводу, тамак-аш, жеңил, химия, жыгаччылык, курулуш-материалдар өнөр жайлары бар. Илгертеден салт болуп калган металлдан эмерек жасоо, килем токуу, кылторко өндүрүшү өнүккөн. Анкарада шариктүү подшипниктер, дизель (биргелешкен Германия Түркия), кыймыл берүүчү куту (коробка) жана диамез үчүн жабдуу чыгаруучу өлкөнүн уникалдуу өнөр жай ишканалары жайгашкан.
Бөгөт
Бөгөт, бөгөлмө, байламта – көчкүнүн жана тектоникалык кыймылдардын натыйжасында капчыгайлардын, өрөөндөрдүн бөгөлүп калышы. Мындай процесстерден бөгөт көлдөр пайда болот. Кыргызстандагы Сары-Челек, Көл-Төр (Кегетиде), Жашыл-Көл (Чоң Кеминде), Ак-Көл (Жумгалда) Сары -Челек(Жалал-Абадда)жана башка көлдөр бөгөт көлдөргө кирет.
Галий Түгөлбаев
Түгөлбаев Галий (1908, Казакстан, Темирчин болушу, Каракарлы айылы — 1985, Бишкек ш.) — партиялык жана мамлекеттик ишмер. 1937-жылдан КПССтин мүчөсү.
Бартолинит (медицина)
Бартолинит — жыныс кынынын кире беришиндеги чоң бездердин (бартолини бездери) сезгениши. Бартолинит бездин бөлүп чыгаруучу түтүгүнө оору козгоочу микробдор — гонококк, стрептококк, стафилококктор киргенде пайда болот. Гонококк пайда кылган бартолинитте көпчүлүк учурда чыгаруучу түтүктүн эки тарабы тең сезгенет. Башталышында ал анча билинбейт, жыныс кынынын кире бериши катууланып, бир аз ооруйт, кээде чаткаяктын оң жана сол жагы сайгылашат. Эгерде ооруну дарылабаса шишик чоңоюп бездин түтүгүн бүтөп калышы мүмкүн.
Бул учурда сезгенүүдөн пайда болгон ириңдүү секрет түтүккө чогулуп, абсцесс пайда болот. Бездин түтүгү бүтөлүп, ириң чогулганда бартолини безинин көлөмү чоңоюп, дене ысыйт. Оорулуу төшөккө жатууга туура келет. Ириң толгон жер өзүнөн өзү жарылышы мүмкүн, андан кийин дененин ысышы басылып, оорулуунун абалы жакшыргансыйт. Бирок, бир нече убакыттан кийин оору кайталанып, тешик пайда болуу менен кабылдашы мүмкүн. Бул учурда операция жасоого туура келет. Ошондуктан жыныс кынынын кире бериши бир аз катууланса жана ооруса догдурга кайрылуу керек. Ооруну өз убагында дарылоо анын кабылдоосунун алдын алат.
Галий Түгөлбаев
1923—28-ж. балдар үйүндө Оренбургдагы тажрыйба көрсөткүч-коммуна мектебинде окуган. 1957-ж. КПСС БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектепти сырттан окуп бүтүргөн. 1930—37-ж. Республиканын профсоюз комитетинде жетектөөчү кызматтарда. 1937-38-ж. эл чарбасын эсептөө башкармасынын начальнигине жардамчы, 1938-40-ж. «Башкы дан» трестинин директоруна орун басар, 1940-ж. Кыргызстан компартиясынын БКсынын өнөр жай бөлүмүндө инструктор, Кыргызстан компартиясынын Ысык-Көл облустук аткаруу комитетинде өнөр жай боюнча катчы, 1942—46-ж. Ысык-Көл облустук эмгекчилер депутаттар кеңешинин аткаруу комитетинде төрага. 1946-жылдан кайрадан БКнын аппаратында: Кыргызстан КП БКнын өнөр жай жана соода боюнча катчысына орун басар, транспорт, соода-пландоо-финансы бөлүмдөрүнүн башчысы. 1953—59-ж. Кыргыз өнөр жай совет башкармасынын (1955—56-ж. жеңил өнөр жай министри) төрагасы, 1959—63-ж. Кыргыз ССР жергиликтүү өнөр жай министринин 1-орун басары, материалдык-техникалык жактан жабдуу начальниги, 1963—64-ж. Кыргыз эл чарба советинин «Тамак-аш-татымал» фабрикасынын директору. 1964-жылдан пенсияга чыгып, жетектөөчү кызматтарда иштеген. 1955—59-ж. Кыргыз Республикасынын Жогорку кеңешинин депутаты. Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.
Декламация
Декламация (лат. – сөз) – көркөм окуу (айтуу) өнөрү. Эзелки заманда ар кандай параддарда, жүрүштөрдө, көбүнчө окуу жайларында аткарылган ырлар ушинтип айтылган да, бара-бара түрдүү жанрдагы чыгармалар үн кубултуп окулган кезде декламация деп аталган. Мектептерде кеңири колдонулат.
Колдонулган адабият
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Кичи Сок (дарыя)
Кичи Сок — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сок дарыясынын сол жээгинен 336 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сок дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кемени алмаштыруу
Кемени алмаштыруу – деңиз жолу менен ташуу келишиминин кемени баардык жагынан ага барабар башка кеме менен алмаштырууга мүмкүндүк берүү шарты.
Батаушка дарыясы
Батаушка — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сарбаголь көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 6,900 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Жергиликтүү маанидеги иштер
Жергиликтүү маанидеги иштер– аймактын жашоо-тиричилигин камсыз кылууда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары тарабынан чечиле турган маселелер. Жергиликтүү маанидеги иштерди башкаруу жергиликтүү кеңештер жана мыйзамда белгиленген тартипте калктын өзү тарабынан түзүлгөн башка органдар аркылуу турмушка ашырылат.
Сын атооч
Сын атооч - заттын өңүн, түсүн, сынын, сапатын, даамын, формасын жана башка көрсөтүп, кандай? кайсы? деген суроолорго жооп берген сөздөр сын атооч деп аталат. М и с а л ы: кызыл, сары, жашыл, таттуу, ачуу, тоголок, жумшак жана башка. Сын атооч сүйлөм ичинде көбүнчө баяндоочтук, аныктоочтук, бышыктоочтук милдетти аткарат: Мисалы: Акылдуунун сөзү кыска (кыска — баяндооч). Жакшы адамдын белгиси эл камы үчүн жүгүрөт, жаман адам белгиси өз камы үчүн күйүнөт (жакшы, жаман - аныктооч). Бали, азаматтар, жакшы иштедиңер (жакшы -бышыктооч).
Сапаттык сын атоочтун мучолору
Заттардын сын-сыпаты, өңү-түсү, даамы, формасы, мүнөзү, сапаты сыяктуу белгилерин түздөн-түз көрсөткөн сын атоочтор сапаттык сын деп аталат. Мисалы: ичке, сулуу, ак, жашыл, тунук, ачуу, тегерек, тоголок, шайыр, түнт, жакшы, жаман, кызылыраак, өтө чоң, абдан сонун, саргыч, бозомук, чоң-кичине, жакшы-жаман, ак-кара жана башка. Башка бир зат менен болгон байланышына, кандайдыр бир катышына карай заттын өзгөчөлүктөрүн көрсөтүүчү сын атоочтор катыштык сын деп аталат. Мисалы: токойлуу жер, тоодой толкун, темирдей тартип, жаанчыл ай, даамдуу тамак, тумакчан киши, аталаш тууган жана башка.
Сын атоочтун даражалары
Кыргыз тилинде сын атоочтун төрт даражасы бар: жай, салыштырма, күчөтмө жана басаңдатма даража. Жай даража Заттын белгисин кандай нормада экендигин билгизип, атайын мүчөлөрдүн жардамысыз, уңгу түрүндөгү сапаттык сын атоочтор аркылуу жасалат: кызыл, сары, ак, көк, кара, жашыл, ачуу, кен, сүйрү жана башка. Салыштырма даража Заттагы бир эле белги экинчи заттын белгиси менен салыштырылат. Салыштырууну чыгыш жөндөмөсүнүн -дан жана -ыраак мүчөсү уюштурат. Бал канттан пайдалуу. Замира Берметтен кичине. Москва көп шаарлардан кооз (коозураак). Күчөтмө даража Заттардын сын-сыпатын күчөтүп, өтө жогору же өтө төмөн экендигин көрсөтөт да, төмөнкү жолдор менен жасалат.
Басаңдатма даража
Заттагы белгинин нормалдуу белгиге жете бербегендигин же анын басандатылып айтылышын билдирет, төмөнкү мүчөлөрдүн жардамы менен жасалат:
Салыштырма даража
Салыштырма даража Заттагы бир эле белги экинчи заттын белгиси менен салыштырылат. Салыштырууну чыгыш жөндөмөсүнүн -дан жана -ыраак мүчөсү уюштурат. Бал канттан пайдалуу. Замира Берметтен кичине. Москва көп шаарлардан кооз (коозураак).
Сын атоочтун жасалышы
Сын атоочтор төмөндөгүдөй мүчөлөрдүн жардамы менен жасалат: Зат атоочтон сын атооч жасоочу мүчөлөр: Этиштен сын атооч жасоочу мүчөлөр:
Сын атоочтун синтаксистик жол менен жасалышы
Сын атоочтор сөз менен сөздүн айкалышы аркылуу синтаксистик жол менен жасалат. М и с а л ы: улуу-кичүү, узун-кыска, ачуу-таттуу, майда-чүйдө, ак саргыл, кара тору, кызыл ала, кара көк, мала кызыл, кара кочкулж.б.
Сын атоочтун заттык мааниде колдонулушу
Сын атооч менен бирге айтылуучу аныкталгыч сөз түшүп калып, сын атооч зат атоочтук мааниде колдонулат:жакшы (адам) эл камын ойлойт, жаман (адам) өз камын ойлойт. Күлүк (ат) чапкан сайын арбытат. Жаманга айткан кайран сөз. Жакшыны жакшы билер жана башка.
Сын атоочтун синтаксистик кызматы
Затташып ээлик милдетти: кызылы тандалып алынды. Жакшыны жакшы билер. Баяндоочтук: Бүтүн жер жүзү - аппак, кооз жана эң сулуу. Аныктоочтук: Кадырлуу адамдар келишти. Ал мага жаңы кубат, жаңы күч берди. Бышыктоочтук: Ысмайыл ырайымсыз көрүндү. Унү жагымдуу угулду жана башка.
Бөгөт көлдөр
Бөгөт көлдөр тоо өрөөндөрүнүн кууш бөлүгүн бөгөттөр тосуп калуудан пайда болот. Мисалы, Памирдеги Мургаб д-нын өрөөнүндөгү Сарез көлү, Кыргызстанда Сары-Челек көлү жана башка.
К
К - кыргыз алфавитиндеги он экинчи тамга. Ичке үндүүлөр менен (е, и, ө, ү, ээ, өө, үү) айкалышканда жана орус тилинен кабыл алынган сөздөрдө (ток, актив, колхоз) түпчүл к, жоон үндүүлөр менен (а, о, у, ы, аа, оо, уу) айкалышканда, артчыл (увулярдуу) каткалаң үнсүз к (къ) жана орус тили аркылуу кабыл алынган сөздөрдө өзүнөн кийин келген жумшак үнсүз ылайыкташкан таңдайчыл к’ (к’юри, кяхта) тыбыштарын туюнтат. Бул тыбыштар акустика-артикуляциялык жактан бири биринен айырмалуу
Кулуш (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Кулуш — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Савалеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 458 киши. Почта индекси — 453015, ОКАТО коду — 80235855007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Колгеев аралы
Колгеев аралы — Баренц деңизинин түштүк-чыгышындагы арал. Материктен 75 км аралыкта. Россиянын Архангельск облусунда (Ненец АО). Материктен 80 км аралыкта. Аянты 5,2 миң км2. Жеринин бетинде 70-80 м бийиктеги морена дөбөлөрү көтөрүлүп жатат, эң бийик жери 166 м, түштүк бөлүгү түзөң. Көл жана саз көп. Жээктери тегиз, түндүк-батышы бийик жана тик. Климаты континенттик, деңиздик мүнөздө. Эң суук айынын (март) орточо температурасы -14°С, эң жылуу айыныкы (август) 9°С, жылдык жаан-чачыны 350 мм. Мамык чөп-эңилчектүү тундра өсүмдүктөрү басымдуу; түштүгүнө бадалдуу тундра мүнөздүү. Сүт эмүүчүлөрдөн ак түлкү, түлкү кезигет. Жайында келгин куштар уялайт. Нефть өндүрүлөт. Бугу багуу, балык жана аң уулоо өнүккөн. Колгеевде Бугрино, Северный кыштагы жайгашкан. Аралдын аты 16-17-кылымдагы карталарда кездешет.
Microsoft Outlook
Microsoft иштеп чыккан жеке маалымат башкаруучусу, ал электрондук почто, аткаруучу иштеринин тартиби жана компьютер аралык баарлашууну уюштуруу мүмкүн-чүлүктөрүн камтыйт. Булардан сырткары долбоорду башкаруу, WWW-сайттар китепканасын жана башка документтерди алып жүрүү программаларын камтыйт. Microsoft Outlook программа Microsoft Office пакетинин курамына кирет.
Минуса ойдуңундагы кыргыз топонимдери
Минуса ойдуңундагы кыргыз топонимдери — Минусин ойдуңундагы кыргызга тиешелүү аталыштар. Бул жерде талаа маданиятындагы көчмөндөрдүн аңчылык жана балыкчылыкты кесип туткан токой элдеринен айырмасы чоң болгон. Мис., орто кылымдарда кыргыздар иштеткен эгин талаалары «хыргыс тарлаглары», «кыргыз тегирмендери» деп аталган. Кыргыздар балыкты «суг хурты» (кыргыз тилинде – суу курту) деп, иренжип жешчү эмес. Балыктан арылуу максатында курулган суу арыктары бүгүнкү күнү да «хыргыс кообы» деп аталат. Мындан сырткары, хакастарда «хыргыстын хыргычы» – «кыргыз эрдиги» деген сөз айтылары маалым. Ал эми моңгол тилдүү элдерде «хыргыс» сөзү «каардуу», «жаалдуу» деген маанини билдирет. 19-кылымдагы белгилүү хакас окумуштуусу, профессор Н. Ф. Катанов: «Менин бабаларым чыккан сагай уруусу кара кыргыз аттуу түрк элинин урпактары болот», – деп жазган. Минуса ойдуңундагы кыргыздарга таандык жер-суу аттары боюнча айрым маалыматтар: Хыргыс-Хакасиянын Россияга бириктирилишине чейинки аталышы; Хыргыс аргылары – Уйбат жана Бидна дарыяларына улап салынган байыркы кыргыз каналдары; Хыргыс аргычагы – Аскиз аймагындагы Ары-Таг тоосунун жанындагы байыркы суу аккан кыргыз арыгы; Хыргыс ахчалыг хыр (кыргыз тыйындары табылган дөбөлөр) – Ак Июс дарыясына жакын жердеги жез тыйындар табылган дөбөлөр; хыргыс көдреси (кыргыз сазы) – тарыхый-фольклордук маалыматтар боюнча Ус дарыясына жамаатташ аталган аймактарды кыргыздар мекендешкен; хыргыс көшкен хол (кыргыздар көчүп өткөн бел) – Мрасу дарыясынан Кобырда дарыясынын чатына чейинки тоонун бели.
1703-жылы Жуңгарияга кыргыздар аталган бел аркылуу зордоп көчүрүлгөн; Хыргыс көлү (Кыргыз-Көл) – Чулум дарыясына жакын жайгашкан көл. Минусадан келген кыргыздар аталган көлдүн жанында кыштымдардан салык жыйнашчу; хыргыс Кообы (Кыргыз арык) – Бейка дарыясына туташ салынган байыркы кыргыз каналы; хыргыс орамнары (кыргыз көчөлөрү) – Табат, Кара Июс дарыяларынын ойдуңуна орто кылымдардагы кыргыздар тарабынан салынган дөбө жана аң түрүндөгү атайын курулган коргонуу чектери; Хыргыс Пили (Кыргызбел) – Божье дарыясына чукул орун алган ашуу; Хыргыс-Суг (Кыргызсуу): Бул эстеликтерди хакастар «кыргыз жоокерлеринин бейиттери» деп аташат; хыргыс сыххан чол (кыргыздар чыккан жол) – Кобырза дарыясынын жогорку агымындагы Хакасиядан Шорияга ашып өтчү жол (Таштып аймагы); хыргыс сынрады – Минуса ойдуңундагы кыргыз көрүстөндөрү; Хыргыстар аалы (кыргыздар айылы) – Абакан, Ниня дарыяларынын ойдуңунда жайгашкан үч айыл; хыргыс тогынган чир (кыргыз өндүрүшү жайгашкан жер) – Июс дарыясынын аймагынан көп сандаган күл дөбөлөр, көмүр табылган.
Тарыхый булактар бул жерде кыргыздар темир иштетишкендигин баяндайт; Хыргыс узанган жер (кыргыз устаканалары) – Тея дарыясынын өрөөнүндө; Хыргыз хара суг (кыргыз булактары) – Көксө дарысынын өрөөнүндө; Хыргыс чолы (кыргыз жолу): 1. Базин Бейка дарыясына туташ казылган байыркы канал; 2. Камышта дарыясына жакын жердеги байыркы канал; 3. Аскиз дарыясынын оң жээк тарабындагы байыркы кыргыздардын сугат каналы. Бул канал Харахач тоосуна чейин жеткирилген; сугат каналдары жогорку геодезиялык жана арифметикалык тактыкта курулган; хыргыс Чул (кыргыз өзөндөрү) – Минуса ойдуңунда жогорудагыдай ат менен алты өзөн белгилүү; хыргыс чазы (кыргыз талаасы): 1. Абакан дарыясы аркылуу Тея жана Аскиз дарыяларынын куймаларына чейинки аймактын аталышы; 2. Божье айланасындагы түздүктүн аталышы; хыргыс чурты (кыргыз журту): 1. Рейнголь көлүнүн жанындагы жердин аталышы; 2. Уйбат дарыясынан Капчалыга чейинки жердин аталышы жана башка.
Кеменин улуттук тийиштүүлүгү –
Кеменин улуттук тийиштүүлүгү – кеменин белгилүү бир мамлекеттик юрисдикцияга таандыгы. Кемедеги желекке карата аныкталат. Кеме бир гана мамлекеттин желеги астында сүзүп жүрө алат.
Кең-Жылга
Кең-Жылга (Кең-Жылга) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Корул айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 839 киши.
Ишчил ит
Ишчил ит - мамлекеттик чек араны, согуштук жана чарбалык объектилерди күзөтүүдө кылмышкерди, кен байлыкты табууда жана унаа катары пайдаланылуучу ит. Бул үчүн көбүнчө карышкыр ит, венгр командору, кувасы ж. б. ит үйрөтүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Побызак дарыясы
Побызак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын сол жээгинен 675 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бекбоев Ысак
Бекбоев Ысак (10. 08. 1930ж. т., Нарын облусу, Ат-Башы району, Карасуу кыштагы) - педагогика илимдеринин доктору (1994), профессор (1983), КР УИАнын корр. мүчөсү (1997), КРдин эл мугалими (2005), КРдин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (2002). КМУнун физика-математика факультетин бүтүргөн (1952). Орто мектептин математика мугалими (1952-55), Кыргыз педагогика илимий изилдөө институтунда улук илиминде кызматкер, сектор башчысы, директорго орунбасар (1955-75), КМУда декан, окуу иштери боюнча проректор (1975-84), Кыргыз билим берүү институтунда директор (1984-2002). 2003-жылдан Кыргыз билим берүү академиясынын Билим берүү жана илим борборунун директору. 150дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинен 10 монография, 20 окуу китеби) автору. Эмгектери негизинен билим берүүнү башкаруунун аспектине, педагогиканын жалпы маселелерине, окутуунун мазмунун жана методикасын изилдөөгө, илимий педагогикалык кадрларды даярдоого арналган. Ошондой эле математиканы окутуу маселелерин изилдөөчүлөрдүн илимий мектебинин негиздөөчүсү катары орто мектептин бардык класстары үчүн математика боюнча окуу китептерин түзгөн. «Ардак Белгиси» ордени (1971) жана медалдар менен сыйланган. Эмгектери.: К вопросу осуществления связи обучения математике с жизнью. Ф., 1964; Математика сабагында программаланган окуунун элементтеринен пайдалануу. Ф., 1968; Жогорку класстарда геометрияны окутуунун рационалдуу жолдору. Ф., 1970; Жогорку математиканын жалпы курсу. Ф., 1984, 2000; Инсанга багыттап окутуу технологиясынын теориялык жана практикалык маселелери. Б., 2003, 2004; Педагогикалык процесс: эски көнүмүштөр жана жаңычыл көзкараштар. Б., 2005.
Чыбырткы өрүм
Майда өрүм. Буга 12—15—27 талдан көк тилинет. Илгеркилер эң майда жана сыйда өрүмдөрдү «чыбырткы өрүм» деп коюшкан. Негизинен булар камчы өрүм болуп, мунун бири «суйсалма өрүмдү», «жылан боор өрүмү» алмаштырат. Көгүн 8—12 талдан жоонураак тилип, «музоо тиш өрүмүн» да өрүүгө болот.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Австралия бандикуттары
Австралия бандикуттары (лат. Peramelidae) — ичке тумшук, узун кулак, баштыкчан майда айбандардын бир тукуму; ичке тумшук, узун кулак, баштыкчан майда айбандардын бир тукуму; булардын кыйла уруусу жана түрү бар: кадимки узун мурун бандикут (лат. Perameles nasuta), кадимки чолок мурун бандикут (Isoodan obesulus), доңузаяк бандикут (Chaeropus ecaudatus), узун тумшук бандикуттар (Perameles) (уруу), чолок тумшук бандикуттар (Isoodan) (уруу) ж.у.с.
Чоң Анорога-Шор
Чоң Анорога-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Воркута дарыясынын сол жээгинен 171 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Нярма-Яха (Кара куймасы)
Нярма-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын оң жээгинен 150 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 81 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Анкилоз
Анкилоз (греч. ankýlosis, греч. ankýlos — ийилүү) — эки сөөктүн муун баштарынын бири бирине чапталып калышынан пайда болгон кыймылсыз (сенек) абал.
Негизги себептери
Негизги себептерди муундун катуу кармаган өнөкөт инфекциялык сезгениши (мисалы, сөөк жана муун туберкулёзу же кулгунасы), сөөк учтарынын травмадан бузулушу. Анкилоздо муун сөөктөрүнүн бетине фиброз, кемирчек, сөөк ткандары өсөт. Ал процесстин жайылышына жараша муунду толук каптаган жана чектелген болуп бөлүнөт. Буту-колдун Анкилозунда кол же бут сунулган боюнча же иштөөгө ылайыксыз ар кандай бүгүлгөн абалда жазылбай калат.
Анкилозду алдын алуу
Анкилозду алдын алууда анын пайда болушуна жол бербөө үчүн ар кандай кокустукка жана сезгенүүлөргө учураган муундарды өз убагында туура дарылоо менен бирге курорт, санаторийлерде дарылануу, физкультура сунуш кылынат. Анкилоздун кээ бир түрүн хирургиялык операция менен дарыласа болот.
Кен-байлыкты пайдалануу укугунун акысы (бонус)
Кен-байлыкты пайдалануу укугунун акысы (бонус) – кен-байлыкты өздөштүрүү укугун алгандыгы үчүн кен-байлык ээсине (мамлекетке) бир жолку төлөм.
Колдон уруктандыруу
Колдон уруктандыруу, жасалмa куут — уруктандыруу үчүн жаныбарлардын жыныс клеткаларын жасалма жалгоо ыкмасы. Уруктануусу организмден сырткары өтүүчү балыктардын икрасы эркегинин уругу менен аралаштырылып, атайын инкубатордо өстүрүлөт. Уруктануусу организмдин өзүндө жүрүүчү сүт эмүүчүлөр менен куштарда урук (эякулят) атайын аспаптар менен ургаачысынын жыныс органдарына жиберилет. Колдон уруктандыруу мал чарбасында кеңири колдонулат. Бул ыкма аркылуу тукумунун сапаты текшерилген баалуу тукумдук малды көбүрөөк пайдаланууга болот (буканын бир жолку уругу менен 200 жана андан көп уй уруктандырылат); малдын тукумдук жана продукттуулук сапаты жакшырат; жугуштуу ылаңдар (вибриоз, трихомоноз жана башкалар) жана кысыр калуу азаят. Алгач С. Якоби (1765, Германия) Колдон уруктандыруу ыкмасын сунуш кылган. Колдон уруктандыруунун теориялык негизин жана ишке ашыруу принциптерин Советтик биолог И. И. Иванов иштеп чыккан. Колдон уруктандыруу 5 процессти камтыйт: тукумдук малдын уругун алуу, анын сапатын баалоо, суюлтуу, сактоо жана ургаачы малдын жыныс органдарына салуу. Малдын физиологиялык өзгөчөлүктөрүнө жараша урук жыныс органына, жатынга, жатын оозундагы каналга, урук жылуучу түтүккө салынат.
Цезий
Цезий (латын тилинен Caesium, Cs) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи; к.н. 55; ат. м. 132,9054; щелочтуу металлдарга кирет; туруктуу 1 изотоптон 133Cs турат. Жасалма ыкма менен алынган радиоактивдүү изотобунун ичинен туруктуусу 137Cs эсептелет. Ц. 1860-ж. нем. илимпозу Р.Бунзен ачкан. Ц. - сейрек, чачыранды элемент; жер кыртышында м. боюнча 7×10-4 % болот, күмүш сымал жумшак металл; тыгызд. 1,904 г/см3 (200С); эрүү температурасы 28,50С жана кайноо температурасы 667оС. Бирикмелеринде +1 окистенүү даражасын көрсөтөт. Ц. реакцияга активдүү катышат. Абада жалындап күйүп, Cs2O2, Cs2O пайда кылат. Суу, галогендер, кычкылтек, күкүрт жана башка менен кошулуп, CsOH, оксид, галогенид, сульфид, суутек менен 200-250оС, басым астында гидридди берет. Ысытууда фосфор, кремний менен реакцияга кирет. Ц. - Hg, Au, Bi, Sb, щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары менен куймаларды пайда кылат. Ц. поллуцид - CsAl[Si 2O6] минералын вакуумда термиялык калыбына келтирүүдөн алынат. Фотокатодду, электровакуумдук фотоэлементти, фотоэлектрон көбөйткүчтөрүн даярдоодо колдонулат. Цезий элементи спектрдик анализ ыкмасы менен аныкталган элементтер катарына кирет. 1880-ж. Берлин илимдер академиясы жыйынында Р.Бунзен жаңы щелочтуу металл ачылгандыгы ж-дө кабарлаган. 1882-ж. нем. химиги К.Затерберг СsСN жана Ba(CN)2 цианиддер аралашмасын электролиздөө менен Ц. бөлүп алган. Кийинчерээк байланышпастан туруп Россияда Н.Н.Бекетов Ц. алюминатын суутек агымында Mg менен калыбына келтирүүдөн металлдык Ц. бөлүп алган. Ц. спектри көк түстө болгондуктан бул элементке лат. «caesius» – көгүлтүр деген ат берилген.
Колесников Пётр Федосеевич
Колесников Пётр Федосеевич (1922, Ысык-Көл областтык, Ысык-Көл району, Семёновка кыштагы — 28.1.1945, Польша, Лович шаары) — улук лейтенант, Советтер Союзунун Баатыры (1945, өлгөндөн кийин). 1942-жылдан Советтик Армияда. Улуу Ата Мекендик согушта батареянын командири. Колесниковдун батареясы 1945-ж. январда Польшадагы Пилица суусунан өтүп, душмандын плацдармын басып алып, фашисттердин 2 танкасын, 5 броне-транспортёрун, 2 замбирегин жана 2 автомашинасын кыйраткан. Колесников ошол кармашта 2 жолу катуу жарадар болуп, 1945ж. 28-январда госпиталда каза тапкан. 2 Кызыл Жылдыз жана 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери менен сыйланган.
Жергиликтүү кеңештер
Жергиликтүү кеңештер – тийиштүү аймакта жашаган жарандар тарабынан жалпы, тең, тике жана жашыруун добуш берүү менен калк тарабынан 4 жылга шайланган жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын өкүлчүлүк органдары. Жергиликтүү депутаттарды шайлоо процессинин жүрүшү Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын негизинде аныкталат. Биздин өлкөдө жергиликтүү Кеңештердин үч деңгээли бар: баштапкы, базалык жана облустук. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 92-статьясында белгиленгендей: жергиликтүү өз алдынча башкаруу жергиликтүү кеңештер аркылуу ишке ашырылат. Жергиликтүү кеңештердин бардык деңгээлдери юридикалык жак болуп эсептелет да өзүнүн компетенциясына кирген бардык суроолорду өз алдынча чечүүгө укуктуу. Чет өлкөлөрдө жергиликтүү өкүлчүлүк органдардын бир нече түрлөрү бар. Эреже катары жергиликтүү өкүлчүлүк органдар төмөнкү жана ортоңку деңгээлдерде түзүлөт. Төмөнкү деңгээлде – бул айыл башчылары – Польшада солтыс, Болгарияда Индонезияда жана Таиландда айылдык жана шаардык кварталдардын башчылары. Өзбекстанда айыл менен кыштактардын, шаардык махаллалардын төрагалары (аксакалдары) жана алардын кеңешчилери, Казакстанда маслихаттар жана башка.
Түлөбердиев Океш
Түлөбердиев Океш (1904, Тоң району, Ак-Өлөң айлы — 1972, Ак-Суу району, Маман айлы) — колхоз өндүрүшүн уюштургандардан. Социалистик Эмгектин Баатыры (1957).
1934-ж. Ак-Суу районундагы Зындан айыл кеңешинде төрага. 1941—43-ж. Советтик Армиянын катарында. Аскерден келгенден кийин Октябрь айыл кеңешинин, андан кийин «Жаңы Жылдыз» (Ак-Суу району) колхозунда башкарманын төрагасы болгон. Анын жетекчилиги менен чарбанын экономикасы чыңдалып, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлугү жогорулаган, малдын саны менен продуктуулугу өскөн.
2 Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган. Ысмы Каракол шаарынын жана айылдын көчөлөрүнүн бирине коюлган.
Боз-Чычкан
Боз чычкан Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы кыштак. Барпы айыл өкмөтүнө караштуу. Чаңгет сай суусунун жээгинде, деңиз деңгээлинен 830 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Сузак кыштагынан 22 км чыгыш тарапта, Жалал-Абад темиржол бекетинен 14 км. Калкы 1362 (2009); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Негизги мектеп, амбулатория, китепкана жана башкалар бар.
Калкы
Калкы - 1 362 киши.
Чыныгы достук
Бирин –бири эң жакшы тааныган эки кыйышпас дос бар эле. Ал экөө бала чагынан чогуу жүрүп, көп күндөрүн биргеликте өткөрүшкөн. Бирөөсүнүн пейили тар, митаам болсо, экинчиси ак көңүл, жайдар мүнөз, сылык-сыпаа келген, көп сүйлөөнү жактыра бербеген жигит болчу. Күндөрдүн биринде өз камы үчүн жүгүргөн дос ак көңүл досуна барат да, ага иши жүрбөй жатканын айтып, көп өлчөмдө акча сурайт. Досунун өтүнүчүн четке кага албаган жигит колундагы болгон каражатын ага карматат. Бир топ убакыт өткөндөн кийин ач көз дос, ак көңүл досунун үйлөнө турган кызын жакшы көрүп калгандыгын, ансыз өмүр сүрүүгө мүмкүн эместигин айтып досунун алдына келет. Бир тууганындай мамиле кылган адал дос, кыз үчүн анын көңүлүн оорутууну каалабай, үйлөнө турган кыз менен кездешип аны менен бул туурасында акылдашат. Кыздын уруксаты менен аны досуна никелеп берет.
Убакыттын өтүшү менен ак көңүл достун иштери жүрүшпөй, ою ордунан чыкпай бир топ кыйынчылыктарга кабылат. Оюна эң биринчи эле досум деп жүргөн баягы досу келет. Кантсе да досум, мени ара жолдо калтырбас деген ойдо ага барат. Ал эми досу болсо жумуш таап бермек турсун, эч кандай жардам бере албай турганын айтып жүзүн тескери бурат.
Бир күнү сейил бакта отурса жанына бир кедей кейпиндеги карыя келип, колунда эч нерсеси жоктугунан улам оорууга чалдыкканын, дарыланууга эч кандай мүмкүнчүлүгү жоктугун айтып жалооруйт. Ал карыянын абалына боору ооруп, ага колунан келген жардамын берет. Дарегин алып мааал-маалы менен карыяны зыярат кылып, ага тамак-аш жеткизип турууну адатка айландырат. Көп өтпөй карыя өмүрдөн өтөт. Өз атасындай болуп калган карыянын каза болушу, анын жүрөгүнө октой тиет. Ал ортодо, карыянын бай болгондугун, болгон байлыгын өзүнө мурас катары калтырып кеткенинен кабардар болот. Көкүрөктө досуна деген бир аз таарынычы бар эле. Ага жооп катары досунун үйүнүн каршы тарабынан үй сатып алат.