cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Топуракты таш менен уруп чаңытуу
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюнчулар топурак үйүлгөн жерден алысыраак турушу керек.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч тарбияланат.
Селласия
Селласия — Байыркы Грекиядагы Спарта шаарынын түндүк тарабындагы ири - шаарча. Б. з. ч. 222-221-ж. анын жагында Клеомеп III баштаган спарталыктар менен Антигон III башкарган македон армиясынын салгылашы болуп, анда спарталыктар жеңилген, Селласия кыйратылып, Лаконика Македониянын (Байыркы) башчылыгы менен Эллин союзуна киргизилген. Спартада олигархиялык тартип калыбына келтирилген.
Красный Камень-Ель
Красный Камень-Ёль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сынь дарыясынын оң жээгинен 152 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Криминалчы (кылмыштап)
Криминалчы (кылмыштап) – 1) криминалчылык тармагындагы адис; 2) кылмыш-жаза укугу боюнча адис.
Археологиялык булактар
Археологиялык булактар- алгачкы адамдардын турак-жайлары, шаар чалдыбарлары, эмгек куралдары, көрүстөндөр, аска-таштардагы сүрөттөр, жазуулар ж.б. Археологиялык булактар байыркы элдердин, коомдордун социалдык-экономикалык, саясий тарыхы, этногенези, элдердин байланышы, руханий маданияты, каада-салты б-ча маалымат берет. Бул маалыматтарды бекемдөө, тактоо үчүн материалдык калдыктардын үстүндө иштөөнүн өзүнчө ыкмасы иштелип чыгат.
Мисалы, типологиялык изилдөө, классификациялоо, доорун аныктоо, археол. маданияттарды бөлүү, салыштырма анализ жүргүзүү. Натыйжада калдыктардан археолог үчүн зарыл маалымат алынат. Ушундан  кийин   археологиялык   табылга-буюм   материалдык   калдыкка   айланат. Ошол  «материалдык калдыкты» Археологиялык булактар деп атоо орундуу. Археологиялык булактар илимден тышкары күн көрүшү мүмкүн эмес. Ал эми археол. эстелик илимдердин тышкары деле күн көрө берет (изилдөөгө объект болгонго чейин).
Маалымат булактары
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Сайт
Сайт — гипершилтемедеги документтерди камтып Интернетте орнотулган тармак оруну веб-сайт деп аталат.
Буралма кыймыл
Буралма кыймыл – катуу нерсенин кандайдыр октун айланасында айлануусунан жана ошол ок боюнча алга жылуудан турган татаал кыймыл. Катуу нерсенин ар кандай кыймылдарын кандайдыр мейкиндикте буралма октун айланасында өзүнүн багытын көз ирмемде өзгөртүүчү элементардык бурама кыймылдын удаалаштыгы катары кароого болот.
Дивану лугати т-турк
«Дивану лугат ат-түрк» («Түрк тилдеринин түшүндүрмө сөздүгү») - 11-кылымдын экинчи жарымында жашаган энциклопедиячы түрколог, тилчи-лексиколог Махмуд Кашгаринин эмгеги. Сөздүктө 7500дөн ашык түрк сөзү камтылган: ошол кездеги түрк тилдеринин фонетикалык жана грамматикалык, диалектилик өзгөчөлүктөрү, түрк урууларынын тарыхы, жайгашкан аймактары, этнографиясы, оозеки көркөм чыгармаларынан үлгүлөр, тилдеринин жиктелиши жөнүндө маалыматтар берилген. Сөздүктүн дагы бир баалуулугу ал түзгөн дүйнөнүн ошол мезгилдеги тегерек картасы. Эмгекте 290 макал-ылакап, 100 чамалуу ыр, 100гө жакын шаар, кыштактардын (мисалы, Аргу, Баласагун, Барсган, Фараб жана башка), географиялык атоолор (мисалы, Ертиш, Иле, Жейхун, Ысык-Көл жана башка), уруулардын аттары (мисалы, аргу, кыркыз, басмыл, чигил, тукси, ягма жана башка), аларга тиешелүү түшүнүктөр, аныктамалар келтирилген. Анын ичинен түрк уруусунун бири катары кыргыздар үч жолу эскерилген. Карта жана сөздүктөгү кээ бир аталыштар боюнча айырмачылыктын бар экенинен улам, анын түзөтүлгөнүн байкоого болот. Эмгектин бир нускасы 1914-жылы табылып, ошондон автору М. Кашгари экени аныкталган. Сөздүк азырынча 1914-жылы Стамбулдун эски китеп базарынан Али Эмири сатып алган көчүрмө нуска боюнча белгилүү. Аны М. Кашгари өзү жазган түп нускадан 1266-жылы Абу Бакр ал-Дамаски көчүргөн экен. Көчүрмө нуска Стамбул шаарынын Фатих китепканасында сакталган. Муну К. Рифат иретке келтирип, 1-2(1915) жана 3-томун (1917) Стамбулдан басып чыгарган. Андан Б. Аталай түрк тилине (1939-43), С. Муталлибов өзбек тилине (1960-63) которгон. С. Муталлибовдун котормосу (3 том) 1967-жылы Ташкенттен басылып чыккан. Изилдөө иштерине караганда, «Дивану лугат-ит-түрк» 1072-83-жылдар аралыгында Багдад же Кашкар же Нишапур, балким Самаркандда жазылып бүгсө керек. Картасын И. Умняков изилдеп, эки жолу жарык көргөн. Бул чыгарманы автордун - Махмуд Хусейн уулу Мухаммед небереси Кашгари Барсканинин өзүнүн айтуусу боюнча, 1072-жылы баштап, 1077-жылы жазып бүткөн.
Джаймстоун (Оклахома)
Джаймстоун (Оклахома) (Jamestown) — Оклахома штатынын Rogers округуна караган АКШ шаары.
Дивану лугати т-турк
Кашгари таануу
20-кылымдын башынан тартып "кашгари таануу" илимий тармагы өнүгө баштады. Анын милдеттеринин бири - "Диванды" текстологиялык жана башка өңүттөн иликтөө болуп саналат.
Джаймстоун (Оклахома)
Калкы - 10 киши. Болжолдуу аянты - 0.4 км². FIPS коду — 40-37550.
Селигер
Селигер – Россиянын Калинин жана Новгород областтарындагы көл.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Тулубай (дарыя)
Тулубай — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Уртазымка дарыясынын оң жээгинен 33 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Транслокация
Транслокация (лат. trans - аркылуу, аралап; locatio - жайгаштырылышы) - хромосоманын участогунун ошол эле хромосомада же башка хромосомада жаңы абалга өткөрүүчү хромосоманын кайрадан түзүлүшүнүн (мутациянын) тиби. Т-нын негизинде хромосоманын гомол. эмес бөлүктөрүнүн алмашуусу (аяктабаган рекомбинация) жүрөт.
Криминалчылык (кылмыштапкы)
Криминалчылык (кылмыштапкы) (от лат. criminalis  – кылмышка тиешелүү – 1) сот далилдерин жыйноо, табуу, иликтөө жана колдонуунун атайын ыкмаларын, усулдарын, каражаттарын иштеп чыгуучу колдонмо юридикалык илим. Бул ыкмалар менен усулдар кылмыш-жаза сот өндүрүшүндө кылмыштын алдыналуу, ачуу жана иликтөөдө колдонулат, ошондой эле кылмыш-жаза ишин, кээбир учурда жарандык ишти соттук кароодо да пайдаланылат. Азыркы К-тын негизги бөлүмдөрү: К-тын жалпы теориясы, криминалдык техника, айрым кылмыш түрлөрүн иликтөө менен болтурбоонун криминалдык иликтөө тактикасы менен усулу; 2) кылмыш-жаза укугу илиминин эски аталышы.
Үмөтаалиева Дилде
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кызыл-Абад
Кызыл-Абад (Кызыл-Абад) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Отуз-Адыр айыл округу составына кирет.
Транскрипция (ДНК)
Транскрипция (лат. transcriptio - көчүрүп жазуу) — ДНКнын тиешелүү бөлүктөрүндө РНКнын молекуласынын биосинтези, тирүү клеткаларда генетикалык маалыматты ишке ашыруунун биринчи этабы, ДНКдан көз каранды РНК - полимераза ферменти аркылуу жүзөгө ашат.
Көпчүлүк изилденген организмдерде бул фермент Т. процессинде ар кандай ролдорду аткаруучу 4 же андан көп бирдей эмес субъединицалардын жыйнагынан турат. Фермент Т-нын башталуу белгиси - промоторду (ДНК бөлүгү) "тааныйт", ага кошулат, ДНКнын кош спиралын жандырат жана ушул жерден баштап, пайда болуп жаткан РНКга комплементардуулук принцибине ылайык, ДНКны узатасынан бойлой мономердик звенолорун (нуклеотиддерин) ырааттуу бириктирүү менен, анын бир тизмегин көчүрөт. РНК-полимеразанын аракетине жараша, РНКнын өсүп бара жаткан тизмеги калыптан (матрица) четтейт жана ферменттин артынан ДНКнын экинчилик спиралы калыбына келет. Качан РНК-полимераза көчүрүлүп жаткан бөлүктүн аягына жеткенде (терминатор), РНК матрицадан бөлүнөт. ДНКнын ар кайсы бөлүктөрүнүн көчүрмөлөрүнүн саны организмдин өнүгүүсүндө өзгөрүшү мүмкүн. Жогорку натыйжалуу башталыш (инициация) үчүн көп учурларда промоторго чыныгы (позитивдүү) жөнгө салуучу белокторду (Мисалы, катаболизмди активдештирүүчү белок) бириктирүү зарыл. Прокариоттордо инициация этабын жөнгө салууда, Т-нын башталуу чекитине жакын бөлүктөрдү - операторлорду байланыштыруучу белок - репрессорлор катышат. Т-нын аякташынын кээ бир белгилери (терминаторлор) РНК-полимеразанын өзү, ал эми башкалары өзгөчө терминациялоочу белок "ро" аркылуу "таанылат". Т-нын терминация этабын жөнгө салууда белок - антитерминаторлор жана белоктук синтездөө аппаратынын курамдык бөлүктөрү катышат. Эукариоттордо рибосомалык, маалымат жана ташуучу РНКлардын синтези үчүн өзгөчө РНК-полимеразалар кездешет. Скриптондор же оперондор деп аталуучу Т-нын бирдиктери прокариоттордо, эреже катары, бир нече милдети боюнча байланышкан гендерди камтыйт, ал эми эукариоттордо алар дээрлик дайыма моногендүү (бир гендүү). Шишик пайда кылуучу вирустарда тескери транскриптаза ферментинин (ревертаза) таасири аркылуу генетикалык маалымат РНКдан ДНКга ташылышы (тескери Т.) мүмкүн.
Айзлинген (Фильс)
Айзлинген (Фильс) (Eislingen/Fils) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Гёппинген районуна карайт. Штутгарт административдик округуна тиешелүү. Калкы – 19840 (2013-ж.). Аянты – 16,41 км². .
Кош-Терек
Кош-Терек (Кош-Терек) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Төрөгелди Балтагулов айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 893 киши.
Криминалчылык тактикасы
Криминалчылык тактикасы – кылмыштардын бетин ачуу менен алдыналуунун психологиялык жана тактикалык принциптери менен усулу жөнүндөгү окуу; иш боюнча айкын жагдайды эске алуу менен, арбир иликтөө, соттук аракет, ыкчам издеп табуу мүмкүнчүлүктөрүнүн иш-чараларынын натыйжалуу пайдаланууга жол ача турган ыкмалардын тутуму. К. т. кылмыш жосуну катары жазалана турган (жазалоочу иштерди) көрүнүштөрдү табуу, бетин ачуу, иликтөө чараларын гана камтыбастан, кылмыштуулук менен эскертип күрөшүүнү (алдыналуу иштери) да кошо камтыйт.
Ылама (лама)
Ылама (тибетче лама) - Тибет бурканчылыгындагы кечил. "Манас" эпосунда кезигет. Моңгол тилдеринен кыргыз тилине көчүп киргендеги өзгөргөн түрү. Кыргыз тилинде "л" тыбышы менен башталган сөзгө үндүү тыбыш кошулуп айтылгандыктан "лама" сөзү "ылама" болуп өзгөрүп кеткен.
"Манас" эпосунда Ылама адам аты катары да жоолугат. Ал Эсенкандын баатыры болуп Манаска каршы согушат.
Тундриха дарыясы
Тундриха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чумыш дарыясынын оң жээгинен 186 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Селенология
Селенология (гр. selene - Ай жана ...логия) - Айдын түзүлүшүн, химия- минералогиялык курамын изилдөөчү илимий тармак. 20-кылымдын орто ченинде Айдын жасалма спутниги жана Ай бетине жеткирилген приборлордун жардамы менен Айды түздөн түз изилдөөдө лайда болгон. Мында астрофизикалык методдор менен бирге геофизикалык, геохимиялык методдор да колдонулат. Ай жөнүндөгү Селенология лык изилдөөлөр андагы заттар Жер тобундагы планеталардагы заттарга окшош экендигин көрсөттү.
Селенология методдору - Жер жөнүндөгү илимий методдун жалпыланышы жана өнүгүшү
Бирок Жер шартынын өзгөчөлүгүнө байланыштуу бул методдорду Айдын тартында бүтүндөй колдонууга болбойт.
Мисалы, жер бетиндеги рельеф негизинен суунун аракети менен өзгөрсө, Айда суу жок болгондуктан метеорит эрозиясы негизги роль ойнойт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Томбита-Яха
Томбита-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Болуш
Болуш (Волость) — Орусия империясынын курамындагы эң кичине аянтты бөлүүчү акимий бирдик. 1. Совет бийлигине чейинки падышалык Россиядагы админстративдик аймактык бирдик. Кыргызстанда 1865-жылы августта чыккан «Убактылуу жобонун» негизинде аймактар уезддерге, уезддер болуштарга бөлүнгөн. Болуштар 1000–2000 түтүндөн турган.
Жер которуп келгендерден өз алдынча жамааттар (общиналар) түзүлүп, алар кыштак болуштары деп аталган. Калкты аймакташтырып бөлүштүрүү кыргыздардагы ар түрдүү уруу топторунун бир админстративдик биримдикке биригишине жол ачып, кезегинде жергиликтүү отурукташкан жана көчмөн калктын арасындагы чыр-чатактын, кагылыштардын, барымталардын азайышына алып келген, көчмөн элдин отурукташына аздыр-көптүр шарт түзгөн.
Болуштук бөлүнүш 1917-жылдарга чейин сакталып, Совет бийлиги орногондон кийин советтик негизде кайрадан уюштурулган. Алсак, Кыргызстанда 1926-жылы 4 округга баш ийген 72 болуштук болгон.
1930-жылы жаңы админстративдик бөлүү ишке ашырылып, райондор түзүлгөн жана болуштук жоюлган;
2. Кыргызстанда болушту башкаруучу (волостной) да болуш аталып кеткен. Болуш шайлоо эки баскычтан турган. Болушту шайлоодон мурун он, элүү башылар, старчындар дайындалуучу.
50 түтүн шайлоочудан бир элүү башы шайланган. Болушка шайлоо жашыруун добуш берүү жолу менен жүргөн. Болуш ошол элүү башчылардын курултайында 3 жылдык мөөнөткө шайланып, аскер губернатору тарабынан бекитилген.
Болуштук кызматка адатта колунда бар адамдар көтөрүлгөн. Болуштар өкмөттүн жарлыктары менен сот өкүмдөрүнүн аткарылышын көзөмөлдөп, жер чатагын чечүү, жер, чабынды бөлүп берүү, салык салуу, жыйноо сыяктуу иштерди аткарышкан.
Болуштук башкаруучуларга – болуш, болуштун кандидаты (болуш өлсө анын ордун баса турган киши), песир (писарь) кирген. Болуш ишинин көбүн песири менен жүргүзгөн. Адатта песирлер орус улутунан болгон.
Апыз
Апыз (фарс. – сактоочу) – Чыгыш элдеринде акын, ырчы ушундайча айтылган учурлар бар. Бул хафиз дегенден келип чыгышы мүмкүн. Барпы акынга карата апыз деген сөз көп колдонулган. К. Хафиз.
Болчар
Болчар – байыркы кыргыз уруусу (6–10-кылым). Жазма булактарда болчарлар менен бирге «ач», «ли» аттуу кыргыздардын башка уруулары эскерилет. Кыргыз каганынан Тибетке барган (8-кылымдын баш чендери) Эрен Улуг аттуу элчи болчарлар уруусунан чыккандыгы маалым. Бул жөнүндө Алтынкөлдөгү (Хакасия) кыргыздарга таандык таш бетиндеги руна сымал жазма эстеликте айтылган.
Эстеликтин көлөмү 1,98 х 46 см, калыңдыгы 18 см. Бул эстелик кыргыз каганынан Тибетке элчилик сапар менен барып, белгисиз себептер менен Ата Журтка кайтпай калган Эрен Улукка арналып тургузулган. 38 жашта болгон. Көзү тирүү мезгилинде Ынанчу алп титулун жана өзгөчө эрдиги үчүн элчилик даражасына ээ болгондугу айтылат.
Кузь-Ди-Шор
Кузь-Ди-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын оң жээгинен 372 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Криминалчылык техникасы
Криминалчылык техникасы – далилдерди жыйноо, табуу, иликтөө боюнча атайын ыкмалар менен илимий-техникалык каражаттардын тутумун камтыган криминалчылыктын өзгөчө тармагы. К. т-на сот баллистикасы, трасология, соттук кол жазма таануу, дактилоскопия, соттук фотосүрөт, криминалчылык экспертизасынын өндүрүш техникасы, криминалчылык одорологиясы ж. б. кирет.
Кузь-Ди-Шор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бурама сайлуу бириктиргич
Бурама сайлуу бириктиргич – машинанын ар кандай бөлүктөрүн бири бирине бекитүүчү тетиктер жыйындысы. Бириктиргичтин негизги тетиктери: буроо (болт), жуп буроо (шпилька), бурама. Алардын конструкциялык формасы жана өлчөмдөрү ар түрдүү. Тартылган бириктиргич аны ажыратуучу күчкө же буроо менен бураманын ортосунда кысылуудан пайда болгон сүрүлүү күчү кесүүчү күчкө туруштук бериш керек. Тетиктердин бөркү 6 жактуу, квадрат, тегерек же жарым тоголок жана башка формада болот. Бирикменин конструкциясында буроонун бөркү жайгашуучу орун болбогондо, жуп буроо же бурама колдонулат. Жуп буроо көп учурда динамикалык күчкө жакшы туруштук берип, конструкцияны жыйноо, ажыратуу да оңой болот. Бекитүүчү тетиктин бетин бузбоо үчүн буроонун бөркүнүн же бураманын астына эбелек коюлат. Бекитүүчү тетиктер (арналышына жараша) көмүртектүү, легирленген, дат баспоочу болоттон же түстүү металлдан жасалат.
Семиречье (Кугарчин району, Башкыртстан)
Семиречье — Башкыртстандын Кугарчин районундагы кыштак, Кугарчин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 108 киши. Почта индекси — 453345, ОКАТО коду — 80238840006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тойлок дарыясы (Чулым куймасы)
Тойлок — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын сол жээгинен 1491 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Археологиялык мезгилдерге бөлүштүрүү
Археол. илиминде колдонгон эмгек куралдарына жараша тарыхый мезгил таш, коло, темир доору деп бөлүштүрүлөт. Таш доору үчкө бөлүнөт: палеолит – байыркы таш доору (б. з. ч. 2 млн. 600–10 миң жылдыктар), мезолит – ортоңку таш доору (б. з. ч. 10–7 миң жылдыктар), неолит – жаңы таш доору (б. з. ч. 6–4 миң жылдыктар). Байыркы таш доору – төмөнкү таш доору (2 млн. 600 миң ж-тар), жогорку таш доору (40–10 миң жылдыктар аралыгы) болуп экиге бөлүнөт. Төмөнкү таш доору олдувай, ашель, мустье доору болуп үчкө бөлүнөт. Таш доорунан кийин жез таш доору (энеолит) деген өткөөл мезгил бар. Ал б. з. ч. 4–3 миң жылдыктарды, коло доору б. з. ч. 3-миң ж-тан 1-миң ж-ка чейинки аралыкты камтыйт. Эрте темир доору 1-миң жылдыктан б. з. ортосуна чейинки учур. Кийинки А. м. б. тарыхта орто кылымдар доору деп уланып кетет. Археол-да айрым аймактар үчүн этностордун аты м-н аталган шарттуу мезгилдерге бөлүштүрүү да колдонулат. Мис., Орто Азия археол-нда сак доору (б. з. ч. 8–3-к.), Борбордук Азия археол-нда байыркы түрк мезгили (б.з. 6–10-к-ры), Түштүк Сибирь археол-нда кыргыз мезгили (840-ж.–10-к- дын ортосу), моңгол мезгили (13–14-к.) ж.б. Археол.маданияттын аты м-н колдонулган шарттуу аталуучу мезгилдер да кездешет. Мис., андрон мезгили.
Тойлок дарыясы (Чулым куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Селенодезия
Селенодезия (гр. selene - Ай жана daio - бөлөм) - Айдын өлчөмү менен түспөлүн изилдөөчү илимий тармак. Алар үч багытта жүргүзүлөт. Айга советтик жана америкалык «Луна», «Зонд», «Лунар Орбитер» жана «Аполлон» космос аппараттарынын учушу Ай бетинде жана Айдын айланасындагы мейкиндикте изилдоө жүргүзүүгө жардам берди.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Дженнингс (Оклахома)
Дженнингс (Оклахома) (Jennings) — Оклахома штатынын Pawnee округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 373 киши. Болжолдуу аянты - 1.4 км². FIPS коду — 40-37850.
Усуп кызы Айым
Усуп кызы Айым (1930-1979) Саймачы жана оймочу. Тоң районунун Кызыл-Дербө айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Колхоздо эмгектенген. Уздукту негизги кесип тутушуна чечен, шайыр, кошокчу катары таанылган ата-энеси бирден бир себепкер. Айымдын колунан тамган туш кийиздери, шырдактары айыл ичинде кыйла жолугат. Туш кийиздерине беш табакча алынган. Анын ар биринен кийин өзүнчө «көөкөр оюм» менен «кыял оюмун» алмак-салмак эриш-аркак берген, капкалдырыгы ортолук көчөттөргө үндөшөт. Көркөм каражаттардын араларын өрүүчү «суусуна» «ит куйрук оюмун» тандаган. Саймачылыкка таандык түрдү түр жиптери аркылуу сарысаптаган. Мында буюм эскирген сайын анын саймалары жалтылдап, жүзүнө чыгып, ал өнөрү менен түбөлүктүүдөй сезилет. Чечмелей келгенде «көөкөр көчөтү» аркылуу уз токчулукту, «кыял көчөтү» менен сезимди, көңүлдү, маанайды билдирген. Айрым шырдак оюмдарын берүүдө өзүнүн кыял чабытын кошумчалап, кээде күтүүсүз өзгөртүп, көркөмдүктөрдү ич ара кыйыштырууга шарттуу бөтөнчөлүктөрдү түзгөн. Ал «Айымдын кыялы» катары таанылган. Мында «куш оюму» «мүйүз оюмдарына» (көбүнчө кочкор мүйүз), «карга тырмак оюмуна», «жарым кыял оюмуна», «жагалмай оюмуна» (ал көбүнчө четтик оюм катары билинет) «колтук оюм» катары катыш жасайт. Айымдын туш кийиз көчөттөрүндө (шырдак оюмдары) бул байланыш сакталат. Демек, уз тоолуктарга мүнөздүү кооздуктарды саймада ичке алат да, көркөм көчөттөрдү кыялданта берип, ал өсүмдүктөрдүн бутактары, жалбырактары, тамырлары, сабактары аркылуу шарттуу тутумдашып турат. Мында уз көркөм оюмдардан сайма көчөттөрдү туунду катары чыгарат. Ошондуктан уз үчүн шырдак жасоодогу же туш кийиз саюудагы сары саптоочу изденүү жеңилдей туюлган. Анын буюм-тайымдарындагы оюм-көчөттөрү бири бирине жеңил-желпи өтөт. Айым кооздук жаратууда төкмөчүлүк (провизатор) касиетке эгедер уз болгон. Эмгеги түстүү баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Туяс дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сыйкырчылык
Сыйкырчылык (Магия) – байыркы адамдардын мифтик түшүнүгүндө жан-жаныбарлар, башка буюмдар киши сыяктуу сүйлөй алат, ой жүгүртө алат деген анимисттик ой жүгүртүү; ошол адамдай эс-акылга, жүрүш-турушка ээ болгон көрүнүштөргө, нерселерге кандайдыр бир дубалардын жардамы менен таасир этип, аларды багындыруу аракети.
Мисалы, “Манас” эпосунда Алмамбеттин күндү жайлап жайдын күнү кыш түшүрүшү, жомоктордогу баатырлардын же башка кара күчтөрдүн жанынын бөтөн нерседе болушу, аны таап алып, өзүнө багындыруу, албарстынын чачын кыркып алып, каалаганын аткартуу жана башкалар.
Криминологиялык ювенология
Криминологиялык ювенология – эрезеге жетелек балдардын кылмышын, анын өзгөчөлүгүн, укук бузуучунун – өспүрүмдүн кертбашына тийиштүү нерселерди, ошондой эле эрезеге жетелек балдардын кылмышына каршы күрөшүү чараларынын тутумун карай турган кылмыштаануу тармагы.
PlayerUnknown's Battlegrounds
PlayerUnknown's Battlegrounds (PUBG) — түштүк кореялык Krafton-дун туунду компаниясы болгон PUBG Studios тарабынан иштелип чыккан көп оюнчулук Battle Royale жанрындагы онлайн оюн.
Эпангель
Эрангелдин өнүгүшү 2016-жылдын башында, Bluehole PLAYERUNKNOWN менен Battle Royale оюнун жасоо жөнүндө сүйлөшүп жатканда башталган. Ошол жылдын аягында PLAYERUNKNOWN күйөрмандарынан катталууну суранды (ArmA 3 Battle Royale оюнчулары дароо мүмкүнчүлүк алышты) жана 2016-жылдын июнь - сентябрында жаңы жарыяланган оюнун (Pre-Alpha (NDA)), андан кийин Альфаны (No NDA) сынап көрүүнү суранды. ) 2016-жылдын октябрь - декабрь айларында Экөө жана Төрт-Адам ойноочу PlayerUnknown's Battlegrounds киргизген.  Бир нече айдан кийин Жабык бета версиясы 2017-жылдын февраль-март айларында болуп өттү (көпчүлүк контент жаратуучулар бул түзүүгө мүмкүнчүлүк алышкан) жана ошол айдын аягында ал Steam Early Accessде 2017-жылдын 23-мартында ишке киргизилди жана толук релиз (Эрте мүмкүндүктөн тышкары) 21-декабрь, 2017-жыл (Башында, оюн 23-марттан баштап 6 айга Эрте мүмкүндүк алуудан чыгышы керек болчу).
Усупбеков Талипбек
Усупбеков Талипбек Өрүмчү. 1936-ж. Кочкор районундагы АкКыя айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Маданият мекемелеринде иштеген, музыкант. Талипбек ат жабдыктарын кармоого жаш чагыңан куштарланат. Татаал өрүмдөргө көбүрөөк узанат. Алардын бири «терме өрүмүнө» ал 10-12 тал көк тилет. Бир көктү үстүнөн, бир көктү алдынан алат. Буга сай түшпөйт. Анан тал көктөрдү айланта алып отурат. Ал он тал көктү бештен экиге бөлүп, астынан улам бир көктү үстүнө басып отурат. Ал эми «жылан боор өрүмүнө» он алты талды сегизден бөлүп, астынан бирден көктү үстүнө чыгарат. Ошондо өрүмгө сегиз сай түшөт да, кооз көрүнөт. Талипбектин «суйсалма өрүмү» да «жылан боор өрүмү» сымалданат. Бирок, мындан айырмасы бир көктү бир көк басат. Ошондо алты сай түшөт. Ага 10-12-14 тал көк тилинет. Ал ээр да чабат. Анын кармаган көркөм буюмдары айылдаш усталар Кулжабек, Көчөрбайлардын үлгүлөрүнө окшошот. Булар биринин чеберчилигин бири толуктап турат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Криминофамилистика
Криминофамилистика – кылмыштаануунун бир тармагы; ал кылмыштын үйбүлө, турмуш-тиричилик жагдайга байланыштуу келип чыгышын, анын себептери менен шарттарын, кылмышкердин кертбашын, кылмыш кесепети менен ага каршы өзгөчө күрөш тутумун изилдейт.
Туратка (дарыя)
Туратка (Каны-Кабак) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таналык дарыясынын оң жээгинен 76 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дүйшеев, Кеңешбек Муктарович
Дүйшеев Кеңешбек Муктарович (2. 6. 1963-ж. т., Кочкор району, Кочкор айылы) -спортчу (бокс), Кыргыз Республикасынын 7 жолку чемпиону, СССР чемпионатынын 2 жолку байге ээси (1989—91). 1981-ж. №15 кесиптик-техникалык окуу жайын, 1989-ж. Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтун бүткөн. 1990-жылдан Бишкекте машыктыргыч. Бокс менен 11 жашынан баштап машыккан. Түркия, Индонезия өлкөлөрүндө өткөрүлгөн эл аралык турнирдин жеңүүчүсү.
Трансформация (генетика)
Трансформация (лат. transformatio - кайта түзүү, айландыруу) – генетикада, клеткага чоочун ДНКнын киришинин натыйжасында анын тукум куума касиеттеринин өзгөрүшү; прокариоттордо генетикалык материал менен алмашуунун бир ыгы. Биринчи жолу 1928-ж. пневмококктордо Ф. Гриффит тарабынан байкалган. 1944-ж. О. Эйвери жана башка (США) оору козгобоочу (патогендик эмес) бактерияларды оору козгоочу (патогендик) штаммдардан бөлүнүп алынган ДНК, оору козгоочуларга (патогендик) айландыруу менен Т-рын далилдешкен. Т. ошондой эле бактериялардын ар түрдүү урууларында, түрлөрүндө (стрептококктордо, гемофилдик бактерияларда жана башка) изилденген. Т-ланууга компетенттүү (клетканын чоочун ДНКны киргизүү жөндөмдүүлүгүн белоктун синтези менен байланыштырышат) кээ бир клеткалар гана жөндөмдүү, Т-лоочу ДНК эки спиралдуу, хим. жактан таза жана 300000 d кем эмес молекулалык салмакка ээ болушу керек. Клеткага донордун ДНКсынын бөлүгүнүн киргизилишинен кийин, анын жипчелеринин бирөө деградацияланат, ал эми экинчиси гомол., окшош бөлүктөрүнүн рекомбинациясынын эсебинен реципиенттин хромосомасына киргизилет. Т. генетикалык материал менен алмашуунун башка формаларын (конъюгация, трансдукция) жана белгисиз бактерияларды генетикалык анализдөө үчүн генетикалык инженерия боюнча илимий тажрыйбаларда, эукариоттордун клеткаларына чоочун ДНКны киргизүүдө кеңири колдонулат. Т-нын ачылышы жана аны изилдөө менен ДНК - тукум куугучтук материалдын алып жүрүүчүсү экендиги далилденди.
Шыгыр
Маалымат булактары: Балбай Алагушов. Кыргыз музыкасы: Энциклопедия. Бишкек-2007, «Бийиктик».
Дин - Тесеттур
Тесеттүр– синонимдери хиджап, оронуу. Аял кишинин жүзү, беш манжасы жана буттун кызыл ашыкка чейинки бөлүгүнөн башка дене мүчөлөрүн көрсөтпөшү  үчүн жабылып туруусу дегенди билдирет.
Кыш-Абад, Кара-Суу району
Кыш-Абад (Кыш-Абад) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Отуз-Адыр айыл округу составына кирет.
Дин - Тесеттур
Ыйык Курандын (Куран 33:59) бир аятында « Эй пайгамбар! Жубайларыңа, кыздарыңа жана момундардын аялдарына айткын; үстүлөрүнө жамынчуларын (жолук менен кенен кийимдерин) жамынышсын…» деп жазылган.
Бурама эрежеси
Бурама эрежеси – электр тогу менен анын магнит талаасынын өз ара багыттарын аныктоо. Эгерде оң сайлуу бурама ток багыты (I) боюнча буралса, анда анын туткасынын айлануу багыты магнит талаасынын (н ) багытына дал келет.
Кыш-Абад, Кара-Суу району
Калкы
Калкы - 2 042 киши.
Селениддер
Селениддер - селен менен металлдар химимялык бирикмелери, кристаллдык заттар.
Аймельдинген
Аймельдинген (Eimeldingen) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Лёррах районуна карайт. Фрайбург административдик округуна тиешелүү. Калкы – 2424 (2013-ж.). Аянты – 3,55 км². .
Селениддер
Сульфиддер менен теллуриддерге окшош. Селениддер элементтерди түздөн түз кошуу, металлдарга же алардын кычкылдарына, туздардын эритмелерине кошуу ж. б. жолдор менен алынат. Мезгилдик системанын IV-VIII тобундагы элементтер, лантаиоиддер, актиноиддердин Селениддери - жогорку температурада (2000-2500°С) эрүүчү, химиялык жактан туруктуу бирикмелер. Алар техниканын түрдүү тармактарында кеңири колдонулат.
Күлпөк-Сай
Күлпөк-Сай — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районундагы айыл. Көк-Таш айыл аймагына кирет.
Селениддер
Цинк, кадмий, сымап С. (ZnSе, СdSе, НgSе) фотоэлементтерде жана резисторлордо, галлий С. (Gа2Sе3) лазерлерде жарым өткөргүч материалдар. Молибден жана вольфрам С. (МоSе2, WSе2) техиканын сүрүлүүчү түйүндөрү үчүн катуу майлагыч.
Дин - Тесеттур
Биринчи сыры:Тесеттүр аялзатынын табиятына төп келишип турат. Анткени, аялзаты табиятынан назик жана алсыз болушкандыктан, өздөрүн жана жанынан да жакшы көргөн бала-чакасын коргой турган бир эркектин коргоосуна жана жардамына муктаж. Ошондуктан, өздөрүн аларга сүйдүрүүгө, жийиркендирип албоого жана сүйүүсүн суутуп албоо үчүн табигый тесеттүргө муктаж. Анын үстүнө аялдардын ондон алты- жетиси карып калган же сулуу эмес экендигин башкаларга көрсөтө берүүнү каалашпайт. Же өзүнөн да сулууларга салыштырмалуу төмөн түшүүдөн кызганышат, же болбосо күйөөсүнүн зулумдугу менен куру дооматынан коркушат. Жаңжалдашууга дуушар болбоо үчүн жана күйөөсүнүн назарында кыянатчылык менен доого калып кетпөө үчүн табияттарынан тесеттүргө муктаж. Жакшылап байкасаңыз, эң эле көп өздөрүн сактагандар карып калгандары. Ал эми он аялдан экөө үчөөсү гана жаш, сулуу жана өзүн көрсөтүүдөн тартынбоосу мүмкүн. Инсан өзү жакшы көрбөгөн жана каалабаган адамдардын назарында кысылып кыжаалат болуусу белгилүү. Албетте, жарым жартылай ачык кийинген сулуу бир аял жат эркектердин ондон экөө үчөөсүнүн тигиле кароосунан ырахат ала турган болсо, жети сегизинен кыжаалат болот. Анын үстүнө сойкулукка берилбеген жана бузулуп кетпеген сулуу бир аял, назик жана сезимтал болгондуктан, көз тийүүдөн, а түгүл кумарданып тиктеген ыплас назарлардан, албетте, кысылат. Курандын тесеттүр буйругу болсо, табигый болуусу менен бирге, ошол мээрим казынасы болгон жана кымбаттуу, түбөлүктүү жары болгон аялдарды тесеттүр аркылуу бузулуудан, кордуктан жана руханий эзилүү менен руханий жакырчылыктан куткарат. Анын үстүнө, аялзатында жат эркектерге каршы табиятынан эле коркуу сезимдери бар. Коркуу болсо- табиятынан тесеттүрдү талап кылат. Анткени, сегиз тогуз мүнөттүк ырахатты ачууга айландыра турган сегиз тогуз ай ымыркайдын оор жүгүн кыйналып көтөрүп жүрүү менен бирге, атасыз наристени тарбиялоо менен сегиз тогуз жыл ошол сегиз тогуз мүнөттүк шариятка туура келбеген ырахаттын азабын чегүү ыктымалы бар. Мындай окуялар өтө көп кездешкендиктен, аялдардын табияттары жат эркектен коркушат жана табияттары да өздөрүн сактоону каалайт. Ошентип, тесеттүр аркылуу жат эркектердин кумар сезимдерин дүүлүктүрбөөнү, чектен чыгууларына жол бербөөнү жана назик табиятта калууларын буйрук кылат жана катуу эскертет. Мына ошентип алардын коргонуучу жайы жана сепили – алардын жабык кийими болгонун көрсөтөт. Угушума караганда: Борбор шаарыбыздын так ортосунда, базар ичинде, күп күндүзү, элдердин көз алдында, бут кийим майлоочу жөнөкөй бир кишинин, дүйнөгө таанымал улуу мартабалуу бир адамдын балтыр-сандарын көрсөтүп жүргөн аялына тийишип кыжаалат кылуусу, тесеттүргө каршы болгондордун уятсыз жүздөрүнө ачуу шапалак уруп жатат!
Күлпөк-Сай
Калкы
Калкы - 335 киши.
Дин - Тесеттур
Экинчи сыры: Аял менен эркектин ортосундагы эң негизги жана тыгыз байланыш болгон сүйүү менен алака - тек гана дүнүйөлүк жашоонун муктаждыктарынан улам келбейт. Ооба, бир аял күйөөсү үчүн жалгыз гана дүйнөлүк жашоосунда эле өмүрлүк жолдош эмес. Балким, түбөлүктүү жашоосунда дагы өмүрлүк жолдошу болуп саналат. Ырас, түбөлүктүү жашоодо дагы күйөөсүнүн өмүрлүк жубайы болгондуктан, албетте түбөлүктүү жолдошу жана сүйүктүү жары болгон күйөөсүнүн назарынан башка, башкалардын назарларын өзүнүн көркөм келбетине кызыктырбоосу керек жана аны таарынтпоо жана да кызгандырбоосу керек. Ырас, ыймандуу күйөөсү, аны менен болгон алакасын ыймандын эрежелерине негиздеп: дүйнөлүк өмүр менен гана чектелбестен, айбандар сыяктуу эмес жана жаш, сулуу кезинде гана убактылуу сүйүү эмес, тескерисинче түбөлүктүү өмүрдө дагы өмүрлүк жар болуусу жагынан негиздүү жана чыныгы жана урматтоо менен байланышы бар. Анын үстүнө жалгыз гана жаштыгында жана сулуу кезинде эле эмес, балким картайып, жүзүнөн сулуулук кеткен кезде дагы ошол чыныгы урмат менен сүйүүсүн бекем кармагандыктан, албетте бул үчүн, ал аял дагы өзүнүн сулуулугун тек гана анын назарында көрсөтүүсү жана сүйүүсүн да аны менен чектөөсү - адамгерчиликтин талабы. Болбосо өтө аз пайда көрөт. Бирок, өтө көп нерсени уттурат. Шариятта: Күйөөсү аялына күфүв болушу керек, тактап айтканда: бири –бирине ылайык болушу керек. Бул күфүв же теңдеш болуунун эң маанилүүсү дин жагынан. Аялынын динчилдигин көрүп, аны туураган жана жубайын түбөлүктүү өмүрдө жоготуп албоо үчүн динге моюн сунган эркек киши кандай бактылуу. Күйөөсүнүн динчилдигине карап «түбөлүктүү жарымды жоготуп албайын» деп, такыбаа болгон аял абдан бактылуу. Диндар – такыбаа түбөлүктүү аялын жоготуп ала турган бузукулукка кирген эркекке кайгы болсун.Такыбаа күйөөсүн ээрчибестен, ошол түбөлүктүү жолдошун жоготуп алган аял кандай бактысыз. Бири –биринин бузуку күнөө иштерин туурашкан жана бири - биринин отко түшүүсүнө жардамдашып жаткан бактысыз эрди –катынга миң-миңдеген кайгылар болсун!
Археологиялык эстеликтер
Археологиялык эстеликтер - Адам баласынын турак-жайлары (алгачкы адамдардын турагы, алар жашаган үң-күрлөр, кийинки доорлордогу кыштакчалар, шаар чалдыбарлары), колдонгон буюмдары (эмгек ж- а согуш куралдары, кийим-кече калдыктары, ат жабдыктары, идиштер), өндүрүш ишмердигин чагылдырган жерлер (кол өнөрчүлүк, тоо-кен ишканалары), көркөм өнөрүн чагылдырган эстеликтер (кооздук буюмдары, аска-таш бетине, териге, металлга түшүрүлгөн сүрөт-оюулары), өлгөн адамдын сөөгү коюлган жерлер, маркум- га тургузулган эстеликтер (көрүстөндөр, күмбөздөр, балбалдар, кенотафтар, менгирлер), диний ырым- жырымдар аткарылуучу жерлер (храм, мазар, мечит), эпиграфикалык эстеликтер (ташка, жыгачка, металлга ж. б. түшүрүлгөн жазуулар) нумизматикалык табылгалар (тыйындар), атайын жерге көмүлгөн кенчтер ж. б. Алар археологиялык маданий катмарда сакталат. Кыргызстанда аталган А. э-дин бардык түрү кездешет.
Селенография
Селенография (гр. selene-Ай жана ...графил)-астономиянын Ай бетин изилдөөчү бөлүгү. Айды изилдөөдө жаңы методдордун өнүгүшү менен «Селенография» термини селенология жана селенодезия терминдери менен алмашырылды.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Бурама-Чап көрүстөнү
Бурама-Чап көрүстөнү – биздин замандын 1–5-кылымына таандык байыркы көрүстөндөр тобу. Ат-Башы районунда, Арпа өрөөнүндөгү Бурама-Чап деген жерде жайгашкан, ошол жердин атынан аталган. Бурама-Чап көрүстөнүнүн дөбөчөлөрүн алгач А. Н. Бернштам (1944), кийин окумуштуулар М. И. Москалёв (1983), Н. Г. Галочкина (1986) жана башка изилдешкен. Изилденген бир нече көрүстөндөн чопо идиштер, жыгачтан жасалган буюмдар, оймо-чиймелүү кооз жасалгалар, курдун темир төңөлүгү жана коло билерик табылган. Көрүстөндөрдөн ар түрдүү типтеги дөбө-мүрзөлөр кездешет. Мүрзөлөр казанактуу жана жөнөкөй. 1-көрүстөн 5 дөбө-мүрзөдөн турат. Бийиктиги. 0,5–8 м, диаметри 10–30 м; 2-көрүстөндө эки башка типтеги 15 мүрзө эстеликтери бар. 1-тиби тик бурчтуу жана төрт чарчы таш курчоо (тосмо); 2-си төрт чарчы таш курчоо менен тосулган таш дөбө-мүрзөлүү дөбө-коргон; 3-көрүстөн 10 дөбө-мүрзөдөн турат, бийиктиги. 0,1–0,4 м, диаметри 4–9 м; 4-көрүстөн 23 дөбө-мүрзөдөн турат, бийиктиги. 0,1–0,4 м. диаметри 4–6 м; 5-көрүстөн 10 дөбө-мүрзөдөн турат, бийиктиги. 0,1–0,4 м, диаметри 9 мге чейин жеткен. Мында казуу, изилдөө иштери жүргүзүлгөн эмес.
Горизонт
Горизонт (, horizon – чектейм) – жер бетинин ачык жерден байкоочуга көрүнгөн бөлүгү.
Горизонт көрүнгөн жана чыныгы деп бөлүнөт. Көрүнгөн Горизонт асмандын горизонт менен чектелген сызыгы. Чыныгы же математикалык Горизонт – тегиздиги асма сызыкка перпендикуляр болгон асман сферасындагы чоң тегерек. Горизонттун ортосунда чыгыш жана батыш чекити жайгашкан. Түндүк, түштүк, батыш жана чыгыш чекиттери Горизонттун башкы чекиттери деп аталат.
Томбой-Се (Йоркут-Яха куймасы)
Томбой-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Йоркута-Яха дарыясынын оң жээгинен 49 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кузьма-Ель
Кузьма-Ёль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вангыр дарыясынын сол жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көрмөжайлар менен оюн-шоок ишчараларына салык салуу
Көрмөжайлар менен оюн-шоок ишчараларына салык салуу – КРдеги жергиликтүү салыктардын бири; бийликтин жергиликтүү өкүлчүлүктүү органы тарабынан белгиленген ченемде болот. Көрмөжайы бар, ачык аянттарда менен стадиондордо, спорт сарайларында оюн-зоок ишчараларын өткөргөн, жана да андан видеокөрсөтүү жүрүзгөн юридикалык жана жеке жактар салык төлөөчү болуп саналат.
Думанаев, Чоробек Осмонович
Думанаев, Чоробек Осмонович – театр жана киноартисти.
Жылаажын
Жылаажын - 1) жезден жасалып, алтын, күмүш жалатылган кичинекей, тоголок кооз коңгуроо орто жылаажынды кичинекей балдардын жакаларына, жаш кыздардын шуру, мончокторунун, келиндердин чач учтугунун ар кайсы жерине тагышкан. Кыз минүүчү атка катылган жүгөндүн сагагына же эки жаагына бириктиришкен. Кыз-келиндер кийүүчү бийик өкчөлүү өтүктүн такасын атайы көңдөйлөп, ага жылаажын орнотушкан. Аны кийип басканда уккулуктуу үн чыккан. Жылаажын айрым жерде зыңгырооч деп да аталат; 2) кыргыздын эң байыркы музыка аспаптарынын бири.
Думанаев, Чоробек Осмонович
Өмүр баяны
Думанаев, Чоробек Осмоновичтин балалык чагы Тянь-Шандын кучагында, Он-Арча суусунун боюнда өткөн. Ч.Думанаев кийин эс тартканда агасы, Кыргыз маалекеттик академиялык драма театрынын артисти Асанкул Осмоновдун колуна, Фрунзе шаарына келип окуп калат. Орто мектепти Фрунзе шаарынан бүтүрөт. Чоробек бала кезинен эле киного аралашкан, "Космонавттар көчөсү" деген фильмге тартылган. 1974-ж. Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрынын алдындагы студияны жана 1994-ж. Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтун бүткөн. 1975-жылдан тартып Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында иштейт. Ушул жылдардын аралыгында Ч.Думанаев сахнада элүүдөн ашык ролдорду ойноп, кыргыз элине аттын кашкасындай таанылды. Айрыкча анын киноролдору Ч.Думанаевди кыргызга гана эмес ошол кездеги жалпы союзга тааныткан. С.Чокморовдон кийинки эле Эркектин ролун мыкты аткаргандыгы үчүн дипломго татыган, кыргыз киносунда Ч.Думанаев болгон. Театр студиясына жаңыдан кирген маалда "Көчө" фильминде башкы ролду аткарган.
"Манас" эпосуна байланышы
Ч.Думанаев Ж. Садыковдун "Айкөл Манас" — Чубактын, "Манастын уулу Семетей" — Көбөштүн, "Сейтек" драмасында — Сейтектин ролдорун аткарган.
Ч.Думанаев, айрыкча Сейтектин образын ачууда көп эмгектенип, бир топ ийгиликтерге жетишкен. Эл тилегинин таянычы болгон Сейтектин образынан эл ээсиз, баатырсыз калбайт, зарыл керек учурда эл иши үчүн курман болууга даяр турган чыныгы азаматтар чыга келет деген элдик ишенимди, оптимисттик идеяны көрөбүз. Айрыкча драманын корутундусунда Сейтектин элге ээ болуп, аларды ички жана сырткы душмандардан коргоп туруп калуусу бул образга элдин зор көңүл буруусун белгилейт жана ага берилген адилет баанын далили.
Ал эми идеал каармандардын карама-каршысында турган өздөн чыккан жат, жеке керт башынын кызыкчылыгын көздөгөн Көбөштүн образын көрүүчүгө жеткирүүдө да Ч.Думанаев өзүнүн аткаруучулук чеберчилигин көрсөтө алган.
Аткарган негизги ролдору
Незнамов (А.Н. Островский, "Күнөөсүз күнөөлүүлөр") Акегет (Мустай Карим, "Ай тутулган түндө") Сейтек (Ж.Садыков, "Сейтек") Чубак (Ж. Садыков, "Айкөл Манас") Кыргылчал (Ж. Садыков,"Манастын уулу Семетей") Олжобай (Ж. Абдыкадыров, "Олжобай менен Кишимжан") Кожожаш (М. Байжиев, "Байыркы жомок") Нурдин (Т. Абдумомунов, "Абийир кечирбейт") жана башкалар.
Кинолору
"Көчө" (М. Гапаров) "Шаркыратма" (Л. Дядьюченко) "Ак-Кеме" (Б. Шамшиев) "Ай тутулган түндө" (Мустай Карим) "Жаралыш үчүн курман болгондор" (К. Акматов) жана башка кинофильмдерге тартылган. Эркектин ролун мыкты аткаргандыгы үчүн эки жолу (Бүткүл союздук жана Орто Азия, Казакстан, Азербайжан республикаларынын кинофестивалы) 2-даражадагы диплом менен сыйланган.
Упай
Шарты
Оюнчулардын саны 4—6 киши.
Оюн аянтчада же чоң. бөлмөдө өткөрүлөт.
Оюнда 30—90 даана чүкөлөр жана 1 абалак колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар тегерек болуп отурушкандан кийин жетекчи шайланат, ал катышуучуларды эки бөлүп, кезектерин аныктап чүкөлөрдү жерге чачып таштайт.
Оюнчулар төмөнкү учурда чүкөлөрдү уруу укугун жоготушат
Эгерде уруп алгандан кийин үч чүкөнү алуунун ордуңа эки же төрт чүкөнү алса (бул убакыт да бардык уткан чүкөлөрдү оюнчу ордуна кайра коюшу керек), эгерде ок дагы бир башка абалда турган чүкөгө тийсе, кийиктин ордуна, окту алса, кокустан бир жери менен жаткан чүкөлөргө тийип кетсе, же бош болуп жаткан чүкөнү уруп алса, эгерде башка оюнчунун берген кенеши менен уруп алса жаа оюнчулары менен кенешкенден кийин чүкөнү атса болот, эгерде шериктеринин бирөөсү, уткан чүкөлөргө ок кийикке таянып же жатып калса оюн жыдыйт. Оюн каалаган убакытка чейин уланат. Оюнда кеп чүкөлөрдү утуп алган жааттын оюнчулары жеңишке жетишет.
Оюндун эрежеси
Бир ок менен бир нече жолу урууга, бир бирине жакын турууга, тоскоолдук кылууга болбойт, окту кийик менен уруп алса болот.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюн өткөрүлүүчү жер тегиз, ыңгайлуу болушу керек.
Оюндун педагогикалык мааниси
Күч тарбияланат, кол менен кыймылдарды так аткарууга, атуу ыкмаларын, аралыкты чамалап аныктоого, коюлган максатка жетүүгө тартипти сактоого, бири бирин урматтоого үйрөтөт.
Көрсөтмө
Көрсөтмө – жарандык жана кылмыш-жаза иштерин туура чечүүдө мааниси бар жагдайларды аныктоо үчүн колдонулуучу далилдердин бир түрү. Сурак мезгилинде адам билдирген иш жүзүндөгү маалыматтар. Мыйзам айыпталуучудан жана башка адамдардан күч колдонуу, коркутуу, кыйноо жолу менен К. алууга тыюу салат. К. берүүгө мажбурлоо (уруп-согуу же коркутуп-үркүтүү) кылмыш болуп эсептелет.
Касым Каимов
Каимов Касым (1926, Талас району – 1989, Бишкек ш.) – жазуучу, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1976), КМУнун филология факультетин (1955) бүтүргөн. Чыгармачылыгын 1942-ж. ыр, фельетон, очерк жазуудан баштаган. Биринчи китеби “Соңку жолугушуу” деген ат менен 1955-ж. чыккан. Бул жыйнак жазуучунун кадыресе калеми төшөлүп, дитиндеги чыгармачылык максатын эркин туюнта алган калемгер катары көргөзгөн. “Соңку жолугушуу” (1955), “Адашуу” (1957), “Мектеп жолунда” (1958) жыйнактарында жазуучунун сатиралык таланты айрыкча ачылып, турмуштагы терс көрүнүштөрдү мыскылдап сүрөттөгөн. Алдым-жуттумдук, аксымдык, аракечтиктин азабы сыяктуу күндөлүк турмушта кездешчү кемчиликтерди “Начальниктин кабагы”, “Теке сүзгөндө”, “Бөтөлкөдөгү киши” деген сатиралык аңгемелеринде тымызын шылдың, жылма какшык менен кыябына келтире ашкерелеген. Ушундан улам Каимов “Талаа жылдызы” (1964), “Бири-бирине окшобогон күндөр” (1968), “Кыш ыргактары” (1973), “Белгилүү эркек” (1975), “Ийри жылан” (1978) жыйнактарын жарыкка чыгарган.