Манап_бий
Манап Бийдин теги жана балалыгы
МАНАП БИЙ Дөөлөс (Дөөлөсбакты) уулу (туулган, өлгөн жылдары белгисиз) – болжол менен 16-кылымдын аягы – 17-кылымдын башында жашап, кыргыз санжырасында Түндүк Кыргызстанды бийлеген чоң бий катары каралат. Генеологиялык уламыштар боюнча Тагай бийден Кылжыр, андан Дөөлөс баатыр. Дөөлөстүн байбичеси Меншек туубас болгон, ошондо калмактын бир улугунун кызы «ушундан бир жакшы уул туулат» деп, жактырып, ага тиймей болот. Бирок Дөөлөс ага чейин үйүндө жүргөн Жезбийке деген күңү менен жакындашып алат жана анын боюна бүткөнүн билип калган Дөөлөс баатырдын байбичеси билгизбей кичинеден кийиз каттап, курсагын чоңойто берген. Кийин Жезбийке төрөгөндө баланы өзүнө алып, «мен төрөдүм» деп жарыя кылган. Балага Манап деген ат энчиленип, кийинчерээк калмак кызы айткан «жакшы уул» ошол экени тууралуу көз караш калыптанган. «Манап» деген ысым боюнча да бир нече пикир бар: мисалы, С. Аттокуров аны Мухаммед пайгамбардын 4-атасы Абд-и Манафка, Б. Солтоноев 1) орто кылымдагы Барскоон шаарынын башчысы манакка, 2) кыргыздын «манек» (толук денелүү, чымыр киши) деген сөзүнө байланыштырат. Көпчүлүк тарыхчылар (Ө. Осмонов, Т. Өмүрбеков ж. б.) Манапты 4-атасы Тагай бийдин тушунда түзүлгөн кыргыздардын конфедерациялык саясий бирикмесин бекемдөөнү уланткан деп таанышат. Ошондуктан эреже катары кыргыз коомундагы кийинки чоң бийлер (мисалы, бир туугандар Үчүкө-Түлкү, Маматкул Үчүкө уулу, Болот, Черикчи, Эсенкул, Ниязбек, Калыгул Бай уулу) же хан (Ормон хан) негизинен Манап бийдин тукумунан таңдалган. «Кагидайы өзбеки» жана «Усулы тауарих» китептерине таянган К. Халид (19-к.) да мындай эреженин Орто Азияда кеңири колдонулганын, б. а. хан атына ылайык болуш үчүн тогуз ата туташ бий (бек), жок дегенде төрт атадан хан (бек) болуу керек, эзелтеден берки заң ушундай экенин белгилеген. Манаптан Сүтөй, Жарбаң. Көпчүлүк санжыралар муну энесинин курсагын жарып алгандыктан, ушинтип аталып калганын эскертет. Сүтөйдөн Сарысейит, Тугур. Тугурдун балдары «чоң чарык» аталды.Сарысейиттен Үчүкө, Түлкү, Кудаян.Тарыхчы-этнограф окумуштуулар санжырада айтылган маалыматтарга таянып,Манап бий болжол менен 1555-жылы туулган деп эсептешет.Ал Дѳѳлѳс баатырдын тѳртγнчγ, кенже уулу .Анын Токо ,Жантай, Элчибек деген агалары болгон.Дѳѳлѳстγн ушул тѳрт уулунан тарагандар сарбагыш уруусун тγзѳт.Даназалуу Дѳѳлѳс баатырдын Асылкан ,Меншек жана Кѳкмончок деген γч аялы болгон. Асылкан пайгамбарыбыз Мухаммед алейхи саламдын тукуму-намангандык олуя-кожонун кызы болгон имиш.Ал эми Кѳкмончок калмактын Карагыз деген ханынын кызы экен. Кѳкмончоктун сынчылык касиети кγчтγγ болуп ,ал Дѳѳлѳс баатырдын мандайында жылдыз жанып тураарын байкап,жактырып, ага турмушка чыккан.Дѳѳлѳстγн биринчи аялы Асылкан эркек тѳрѳп ,анын урматына  Дѳѳлѳс батыр чон той берет.Баланы ошол кезде ѳтѳ аздектелген манат кездемеге ороп, бешикке бѳлѳшѳт.Баланы кѳргѳнγ келген байбичелер ал оролгон манатка кѳнγл бурушуп, баланын аты Манат болсун дешет.Кийин Манат деген ат Манап  болуп ѳзгѳрγп айтылып калган деген пикир  А. Жумагуловдун «Манап термини жѳнγндѳ» деген макаласында айтылат.Дагы бир санжырада Асылкан Мухаммед пайгамбарыбыздын тукумунан болгондуктан ,ѳз баласын арабдардын курайш уруусунун ислам дини пайда болгонго чейинки байыркы кудайы Манафтын урматына Манаф деп атаган деген пикир айтылат.Эгерде ислам дининин тарыхына кайрылсак, Мухаммед пайгамбарды анын атасынын агасы тарбиялаган. Анын толук ысымы Абу Талиб Абд Манаф ибн Абд ал-Муталиб болгон. <Мухаммедин тѳртγнчγ атасынын аты Абдулманаф болгон. Бул Манафтын кулу дегенди тγшγндγргѳн. Чынында эле Мухаммед алейхи салам чыккан курайш уруусу мурда Манаф деп аталган идолго сыйынган.Кандай болсо да Манап бир туугандарынын ичинен ѳзгѳчѳ сыймыктуу орунду ээлеген. Анткени Дѳѳлѳстγн мандайында кγйгѳн жылдызы Манапка ѳткѳн деп айтылат санжырада. Мындан сырткары, энеси Асылкандын пайгамбарыбыздын тукумунан болушу да анын зобосун кѳтѳрγп турган. Таасирдγγ жана кенже уул катары ал атасынын γйγндѳ жашап, батыр атасынын мыкты тарбиясын алган.Манап төрт бир тууган болгон: Манап, Элчибек, Жантай, Токо. Кара токо, Манап ай, Үй башына бир жылкы, ала берди санабай дешкен.