cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дунай
Дунай дарыясы (нем. Donau, венгрче Duna, болгарча жана сербче Дунав, хорватча Dunav, словакча Dunaj, чехче Dinaо, румынча Dunărea, лат. Danubius, Danuvius) – Батыш Европадагы эң ири дарыя. Узундугу 2850 км. Алабынын аянты 817 миң км2. Германия, Австрия, Словакия, Венгрия, Хорватия, Сербия, Болгария, Румыния жана Украина өлкөлөр аркылуу агып өтөт. Шварцвальд тоосунун тармактарынан башталып, Венадан жогору карай көбүнчө тоолор аркылуу, андан Темир Дарбазага чейин (Румыния менен Сербиянын чегинде) Орто жана Төмөнкү Дунай түздүктөрү аркылуу агат. Кара деңизге куярда дельтаны түзүп, 3 айрыкка (гирлого) бөлүнөт. 300дөн ашык куймасы бар (негизгилери: Драва, Тиса, Сава, Олт, Сирет, Прут). Жаз, жай айларында кирет, орточо чыгымы 6430 м3/сек. Жогорку агымына чейин кеме жүрөт. Борбордук жана Түштүк-Чыгыш Европаны байланыштырууда транспорттук мааниси зор. Темир Дарбазада ири Жердап ГЭСи, Австрия менен Германиянын аймагында ГЭС каскады бар. Балык (көбүнчө дельтасында) кармалат. Боюнда Регенсбург (Германия), Линц, Вена (Австрия), Братислава (Словакия), Будапешт (Венгрия), Нови-Сад, Белград (Сербия), Русе (Болгария), Брэила, Галац (Румыния), Измаил (Украина) жана башка шаарлар жайгашкан. Дунай – эл аралык дарыя. 1948-жылкы конвенцияда Дунайда кеме каттоо эркиндиги аныкталган; Дунай дарыясына чектешпеген өлкөлөрдүн аскер кемелеринин Дунай аркылуу өтүүсүнө тыюу салынган. Конвенция режимин сактоо боюнча (жээгиндеги өлкөлөрдүн) Дунай комиссиясы түзүлгөн.
Жал (тамак)
Бир элиден ашык казысы бар семиз жылкылардан гана Жал чыгат.
Жал жылкынын казы, карта, карыны окшош жегиликтүү келип, сый табактарга гана тартылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кыче дарыясы (Кабырза куймасы)
Кыче — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Кабырза дарыясынын оң жээгинен 52 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Фосфиттер
Фосфиттер — фосфит к-танын (Н3РО3) туздары жана эфирлери. Туздары (мис., NаН2РО3 жана N2НРО3) — кристаллдык заттар. Алар суутек бир же эки атомунун металл менен алмашуусунан пайда болот жана орг. эмес синтезде калыбына келтиргич катары колдонулат. Эфирлери (RО)3Р, кычкыл (RО)2Р(О)Н жана RОР(ОН)2, мында R — орг. радикал, — спирт менен үч хлордуу фосфор кошуудан алынат. Полимер материалдарынын стабилизатору катары жана антиоксидант, фосфор орг. бирикмелерин синтездөөдө аралык зат катары колдонулат.
Журнал файлы
(Log file - Журнал записей). 1. Колдонмолор, кызматтар же иштетүү системи тарабынан түзүлгөн кабарларды сактаган файл. Мындай кабарлар аткарылган амалдарды эсептөө үчүн колдонулат. Мисалы, веб-сервер бардык алынган талаптар жөнүндөгү маалыматтар үчүн журнал алып жүрөт. Журналдар калыптанбаган (ASCII) кеңейтилиши .log болгон файлдар болушат. 2. Архивдөө програмдары менен түзүлгөн, архивдөө жана калыбына келтирүү ийгиликтүү аткарылган, ошону менен катар түзүлгөн датаны, файл жана каталог аттарын каттаган файлдар журналды түзөт. Журнал кызматы жана өндүрүмдүүлүктү кабарландырган кызматтар дагы журналды түзүшөт.
Колдонулган адабияттар
У. Н. Бримкулов, А.Өмүралиев, В.Бабак. Компьютер жана Интернет. Энциклопедиялык окуу куралы Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004.
Аракана сымалдуулар
Аракана сымалдуулар (лат. Aracanidae) — океан балыктарынын бир тукуму, буларга (лат. Аrасаnа) — араканалар уруусу кирет.
Үкөк
Жыгачтан жасалган ашкана буюму. Жыгач усталардын чеберчиликтерин баамдатаар үкөккө ар кандай тамак-аштар сактала турган. Ал — бир эсептен жыгач сандыкча. Муну кайыңдан, теректен, карагайдан, арчадан, жыгачтан, өрүктөн жана башка ушул сыяктуу ар түркүн жыгачтардан жасашат. Үкөк баштапкы абалын сакташы үчүн жыгач уста тактайды татынакай кургатат. Болжолдо, үкөктүн узуну 80—100—95—102 см, туурасы 40—50— 45—55 см болсо сыйда көрүнөт. Мунун бийиктиги 40— 50—55 см келет. Үкөктүн капкагын эки допшо менен бекитет. Маңдай бетинен ортосуна кадай турган кичинекей кулпу салгычы болот.
Үкөк көчмөндүү турмушка шартташкан. Аны өтө эле көлөмдүү эмес, орточо жасоо максатка ылайыкташкан. Жыгач чеберлери үкөктүн маңдай бетине элдик көркөм оюм-чийимдерин түшүрүшкөн.
Жыгачка көркөм оюм түшүрүү үлгүсү мына ушул буюмдан баамдалат. Абалы, мунун бетине түшүрүүчү оюмду шибеге аркылуу акырын билинээр-билинбес негиздеп алат. Анан анын изин бычак менен үстүнөн дааналайт. Текенин мүйүзүнөн учтуу таякча жасап, ошону менен алиги чийимдин артынан дааналап салмак менен басканда көркөм оюм-чийим кашкаят. Түшкөн жыгач кооздугу чагарак имерилип, ич ара шайкеш жана төп келип, көбүн эсе негизги «мүйүз-оюмун» («кочкор мүйүз», «кош мүйүз», «теке мүйүз», «кулжа мүйүз») элестелет. Мында шырдактай «табак оюмдары» да орун алат. Үкөктүн жыгач оюму рельефтүү келет. Оюмду жаратуу үчүн мүйүздөй эле учтуу жумуру темирди да пайдаланышат.
Үкөк — элдик жыгаччылык өнөрүндөгү көркөм нуска. Бул үйгө өзүнчө көрк берет. Анын ичине баалуу буюмдарды катууга болот. Ал адими буюмду күбөдөн жана чаңдан сактайт. Муну салттуу үлгү катары кайрадан өнүктүрүү жыгаччылардын асыл милдети болуп саналат.
Мырза теректен буюм кармоо жеңил, ага көркөм оюм-чийимди түшүрүү өтө ийкемдүү келет. Үкөк оюмдары бул унутулуп баратылган көркөмдүктү кайрадан эске салат. Кадимки «Кыял оюмунун» элементтери «кулжа мүйүз», «мүйүз оюму» менен тирелишип, ич ара табак оюмду түзүп тутумдашып турат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Карго
Карго (исп. cargo  – жүктөм, жүктөө) – эларалык тажрыйбада киреакы алуу максатында деңиз кемеси менен тартылуучу жүк же мүлк. Тышкы соода аткарымдары боюнча «К.» деген түшүнүк так аталышы көрсөтүлбөгөн жүктү билдирет. «К.» деген түшүнүктүн мааниси камсыздоого, соода-сатыкка, деңиз жүк тартуусуна тийиштүү документтерде бирдей мааниге ээ болот.
Чалкандар
Чалкандар (Urticaceae) — өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классындагы тукуму. Бир же эки үйлүү чөп, чала бадал, бадал, кээде жыгачы жумшак, анча чоң эмес дарак. Чалкан лианалар түрүндө кездешет. Жалбырактары жөнөкөй, тушташ же кезектешип жайгашат. Жашыл түстөгү майда гүлдөрү бир жыныстуу, туура түзулуштүү. Чалкандардын 45 уруусу, 700 түрү Жер шарынын бардык бѳлуктѳрүндѳ, кѳбунчѳ тропикте таралган. Кыргызстанда 2 уруунун 6 түрү өсөт. Айрымдарынын дүүлүктүргүч түктөрү болот. Медицинада колдонулат.
Чалкан (Urtica) — чалкандар тукумундагы бир же кѳп жылдык өсүмдүк уруусу. Тушташ жайгашкан быдыр жээктүү жалбырагы жана сабагы ачыштыргыч  түктүү. Гүлү майда,бир жыныстуу. Дүйнөдө 40—50 түрү белгилүү. Чалкандын жалбырагында С1, К1, В2 витаминдер, каротин, уртицин гликозиди болот. Жалбырагынан боёк даярдалып, фармацевтика жана тамак-аш ж.б  пайдаланылат. Чалкан дарылыкка жана тоют катары да колдонулат, сабагынан була алынат.
Атляс лекарственных растений ХС?. М., 1962.
Алексеевка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Алексеевка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Кармаскалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 103 киши. Почта индекси — 453020, ОКАТО коду — 80235835003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кыргыз илимпоздор
Илим – бул табият, коом жана материалдык эмес баалуулуктар тууралуу билимдерди, аларга таандык тармактарды таануунун системасы. Илим тармактарынын саны абдан арбын. Илим менен мектеп партасынан баштап таанышабыз. Математика, физика, биология булар дагы илим болуп эсептелет. Илим так, гуманитардык, табигый жана коомдук деп айырмаланат.
Кыргыз адабиятынын тарыхы
Колдонулган адабият
Кыргыз Адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору. Бишкек – 2004
Антропохория
Антропохория (antropos – адам, гр. choro – таралуу) – адамдын иш аракети аркылуу өсүмдүк диаспораларынын таралуусу. Антропохория түз жана кыйыр болот. Кыйыр Антропохорияда сугат суулары, кык жана үй жаныбарлары аркылуу таралат. Түз А-де транспорт жана жерди кайра иштетүү аркылуу отоо чөптөрдүн уруктары таралат. А-нын түздөн түз жүрүшү а. ч. техникалары менен жерди иштетүүнүн натыйжасында ишке ашат да, ал э р г а з и о х о р и я (грек тили ergasia – жер иштетүү) деп аталат. О. эле диаспоралар себүү учурунда таркалат, ал с п е й р о х о р и я (грек тили speizo – себем) деп аталат. А-нын бул формасы бир кыйла байыркы маданий өсүмдүктөрдүн (буудай, күрүч, зыгыр,) арасындагы тандоонун жүрүшүнө алып келген. Натыйжада отоо чөптөрдүн диоспоралары айдалма өсүмдүктүн уругу менен бир учурда жетилип, алардын уруктарын бири биринен ажыратуу өтө кыйындыкка турат. КМШнын аймагында А-лык отоо чөптөрдүн катарына амброзия, амарант, шимүүр ж. б. кирет.
Жакындатылган эсептөөлөр
Жакындатылган эсептөөлөр - тиешелүү чоңдуктардын чыныгы так маанисине жакындатылып алынган маанилери катышкан эсептөөлөр.
Жакындатылган сан канчалык тактык менен алынгандыгы айтылышы керек. Практикада жакындатылган сандын акыркы цифрадан башкасы ишенимдүү болуп, акыркысы бир бирдиктен ашпаган чоңдукта алынат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Үй-бүлө
Дин тануучу : Эралиев Мээрбек
3D
3D (3-D) (3-dimensional) төмөнкүлөрдү билдирет:
Клапейрон теңдемеси
Клапейрон теңдемеси (Клапейрон — Менделеев теңдемеси) — идеалдык газдардын абалын аныктоочу термод. параметрлердин (көлөм V, басым р жана абсолюттук температура Т) ортосундагы көз карандылыкты туюнтуучу теңдеме: рV=RТ. Мында пропорциялаштык коэффициенти В газдын M массасына жана жаратылышына (башкача айтканда моль массасына) көз каранды. Теңдемени Б. П. Э. Клапейрон 1834-жылы аныктаган. 1874-жылы Д. И. Менделеев идеалдык газдын 1 молу үчүн абал теңдемесин чыгарган: pV=RT, мында R — универсалдык газ туруктуулугу. Эгер газдын моль массасын m деп белгилесек, анда PV=RTM/m. Бул туюнтма Клапейрон — Менделеевдин идеалдык газ абалынын теңдемеси деп аталат. Бул теңдеме Бойль — Мариотт, Гей-Люссак жана Авогадро закондорун бириктирет. Анча чоң эмес басымда жана жогорку темп-раларда Клайперон теңдемеси реалдык газдардын (мисалы, атмосфералык абага, кыймылдаткычтан чыккан калдыктарга) абалын белгилүү даражадагы тактык менен мүнөздөөгө колдонсо болот. Көп кездешүүчү газдар — суутек, гелий, кычкылтек, аба, азот ж. б. идеалдык газга окшош болгондуктан, Клайперон теңдемеси колдонулат.
Арамалар
Арамалар (лат. Aramidae) — турна сымалдуулардын бир тукуму.
Батыш Борду мөңгүсү
Батыш борду мөңгүсү - Тескей Ала-Тоонун түштүк капталында. Үч-Көлдүн негизги курамы Сары чат суусунун алабында жайгашкан. Узундугу 6,7 км, аянты 7,1 км2, көлөмү 1,52 км3. Абляция облусунун аянты 3,3 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5280 км, этеги 3700 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4150 м. Фирн облусу Тескей Ала-Тоонун эң бийик чокусу Караколдун түштүк-батыш капталынан башталат. Жанаша жаткан үч цирктен куралат. Этеги морена менен капталган. Мөңгүдөн агып чыккан суу Сары чатка сол тараптан куят.
Кыз оюну
Кыз оюну. Кыргыз элинин байыркы оюндарынын бири. Көбүнчө боз үйдүн (атайын тигилген ак өргөөнүн) ичинде кызга жигит күйөөлөп келгенде ойнолгон. 12 жаштан жогорку улан – кыздар ойношот. Катышуучулардын саны чектелбейт. Уландар үйдүн эр жагына, кыз – келиндер эпчи жагына олтурушат.Адатта оюнду шакылдаган шайыр келин башкарат. Ал бир жоолукту эшип токмок кылып кыз – келиндердин арасына таштайт. Бирөө токмокту катып алат. Ошондо күйөө жолдош ордунан туруп: Ай бештен тоголду, Айкашып ойноп жатканда, Менин токмогум кайда жоголду? Ак жамгыр жаабай ным болду, Айкашып ойноп жатканда, Токмогумду алган ким болду? Токмогум башы томолок, Айткылачы курдаштар, Токмогум кайда жоголот? Токмогума күйүнчү Токмогум алган келинге Тогуз жоолук сүйүнчү!.. – деп, ырчы – жамакчылыгына жараша безеленип ырдап, эңкейип далысын тозот. Ошол учурда токмокту катып алган кыз же келин ордунан туруп аны 9 жолу далыга чаап, ага токмокту берет. Ал адегенде кыз – күйөөнү, андан кийин дагы ырдап, каалаган кыз – келиндерди жар көрүштүрөт. Токмокту оюнду башкаруучу алып, аны кыз – келиндерге берет. Кыз – келиндер кезек менен улам бири токмокту алып, жигиттерге токмок салат. Ким токмок салса, ошол жигит туруп ырдайт да токмок алган кыз же келин менен жар көрүшөт. Оюн ушул тартипте улантыла берет. Бул оюн боз улан колуктусуна күйөөлөп же алып кеткени барган учурда кыздын төркүнүндө өткөрүлгөн. Кыз оюну сармерден, шакек салмай, бут басмай, жоолук таштамай, жолдош сурамай ж.б. оюндар, ыр – күү менен коштолгон. Пайдаланылган адабият: Токторбаев С. “Өспүрүмдөр оюндары”.
Ветеринария-санитариялык эксперттөө (ВСЭ)
Ветеринария-санитариялык эксперттөө (ВСЭ) - 1) тамак-аш продуктуларынын сапатын жана зыянсыздыгын аныктоо боюнча жүргүзүлүүчү изилдөөлөр жана чаралар комплекси. Аны эт-сүт, балык, айыл чарба мекемелеринде, базарларда, кушканаларда ветеринардык кызмат ишке ашырат. Малды соёрдо жана сойгондон кийин ылаңга диагноз коюу, эт, сүт, балык, жумуртка жана алардан жасалган продукцияларды гистология, микробиология, физикалык, химиялык ж. б. ыкмаларды колдонуу менен лабораториялык анализ жүргүзүлөт. ВСЭнин негизги маңызы зооантропоноздук жана антропозооноздук жугуштуу жана мите ылаңдарынын тамак-аш, жем-чөп жана техникалык продукциялар аркылуу адамга жана жаныбарга таралуусунун алдын алуу. 2) Ветеринарияны тамак-аш продуктуларын, өсүмдүк жана жаныбарлардан алынган сырьёлорду изилдөө ыкмаларын жана ветеринардык - санитардык баалоо принциптерин изилдөөчү бөлүмү. ВСЭ өзалдынча илим тармагы катары 20-кылымда калыптанган, бирок жаныбарлардан алынган кээ бир продуктулардын тамак-аш катары жарактуулугун жана жараксыздыгын аныктоо 17-кылымдан баштап эле белгилүү болгон. ВСЭ мите ылаңдарда, лейкоздо, чочконун ж. б. жаныбардын сибирь кулгунасында; токсикоинфекцияда жана токсикоздо эттин, балыктын жаңылыгын жана ылаңдаган малдын этин тамак-ашка жарамдуу же жарамсыздыгын аныктоодогу хим. ыкмаларды; гистол. ыкма менен эттин канча деңгээлде жаңылыгын жана жетилгенин, радиоактивдүү заттар жана иондук нурлар менен продукциялардын бузулганын аныктоо; жаныбарлардан алынган кургак тоют продукцияларына вет.-санит. баа берүү иш-чараларын жана ыкмаларын иштеп чыгат.
Глобалистика
Глобалистика (лат. globi – шар) – макросоциалдык системалар, алардын динамикасы, глобалдык маселелерди чечүүнүн мүмкүнчүлүгүн изилдеген илимий багыт.
Глобалистика саясий, социологиялык, социал-философиялык ыкмалардын жыйындысы катары чыгып, төмөнкү ынанымга таянат:
1) адам, табият, коомду бир бүтүндүк деп карап, алардын өз ара мамилесине түзүлүш мамиле кылуу;
2) жашап турган системаны кризисте деп кароо, анткени дайыма ар кандай чатак маселелердин изилдөө алкагында болушу күтүлөт;
3) кризисти башкарууга мүмкүн болгон проблематиканы иштеп чыгуу.
Ушулардын негизинде, Батышта глобалдуу-менеджериалдык схематизм (3. Бзежинский, К. Боулдинг, Д. Дракер, Б. Жувенель ж. б.) келип чыгат. Булар саясаттын объект жана субъектине мамиле жасоо, саясий ишмердүүлүктүн максатын, натыйжасын аныктай билүүгө чакырышат.
Саясат адамдын турмушуна таасир бере турган түрдүү чыр-чатакты жөнгө сала турган чөйрө болуп калуусу керек. Саясий үгүт – койгон максатка жетишүү үчүн сценарий түзүүдө башталат да, керектүү маалыматты коммуникация каражаты аркылуу таратып жибере алат.
Глобалистика көп учурда массанын жөнөкөй, теоретикалык эмес көз караштарынан, жүрүм-турумунан көз каранды. Глобалистикалык маселелер илимий-техникалык революция шартында өндүргүч күчтөрдүн абдан өсүп, өндүрүштүн кеңейиши, андан коом менен жаратылыштын ортосунда баланстын бузулушунан келип чыккан кыйынчылыктар катары каралат. Адамзат цивилизациянын тагдырына байланышкан бул маселелерди биргелешип, эл аралык масштабда чечүү керек.
Глобалистиканын өнүгүшү илимий багыт катары үч этапка бөлүнөт:
2-этап – 70-ж. Батышта көптөгөн структуралык кризистер глобалистиканын изилдөө маселеси болуп калды. А. Гоффлер, Э. Ласло, С. Менловиц сыяктуу окумуштуулар негиздеген.
З-этап – 80-ж. эгерде мурдагы эки этап батыш-чыгыш, таптык, таптык эмес көз караштар болсо, бул маселеге объективдүү илимий көз караш калыптанган. Глобалистикалык маселелер менен катар аймактык маселелер да бар, аларды туура чечүү маанилүү.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Кара-Шаар
Кара-Шаар (Чоң шаар маанисинде) —топоним. Эпостун негизги варианттарында учурайт. Сагымбай Орозбаковдун вариантында: "Жери Шыйкуу, Суушаңда, Калаасы Кара-Шаар болуп, Жердеген экен ошондо" (Сагымбай Орозбаков, 1. 155),— деп Жакыптын жердеген мекени катары айтылса, кээде кытайдын жери (шаары) катарында да учурайт:
Беш калааны айланып,
Бээжин минер мал экен.
Калдайлар минер мал экен (Сагымбай Орозбаков, 3. 191).
Чоң казатка аттанган Манастын колу Бээжинге бараткан жолдо К.-Ш. аркылуу өткөну айтылат (Сагымбай Орозбаков, 4. 92).
Популяциялык жарылуу
Популяциялык жарылуу - кандайдыр бир түрдүн санынын тез аранын ичинде өтө көп өсүп кетиши.
Популяциялык жарылуу чөйрөнүн антропогендик таасиринен, тең салмактуулукту жөнгө салып туруучу механизмдердин бузулушу сыяктуу түрдүү себептерден болот. Бул өзгөрүүлөрдүн натыйжасында популяцияга чөйрөдө өтө жагымдуу шарт түзүлөт, тукумдуулук көбөйөт, өлүмчүлүк аз болот, жаш организмдердин жашап кетүү мүмкүнчүлүгү өсөт. Бирок бул процесс көпкө созулбайт жана мезгил-мезгили менен кайталанып турушу мүмкүн. Айрыкча кемирүүчүлөрдө жана курт–кумурскаларда бул жакшы байкалат.
Чавадан
Жаздыктын алдынан башка жаздалуучу, жүккө жыюуда өзүнчө көрк ыроолочу сеп катары кызга берилүүчү килемче. Анын калган бөлүгү бөздөн, таардан тышталып, ичинде кебез же саман салынган. Ал кадимки жаздыктык милдет аткарат. Болжолдо орточо чавадандын узунуна — «эришине» 150 тал жип кетет да, анын каттай чыйратылган жоондугу бир мм дей эчкинин кылтагынан аркагы болот. Муну эки метрдей кылып куруп согот, Аны согуу килемдей келет. Эриш-аркагына эки кило, жүлүнө 1,5 килодой — ошондо орточо 3,5 килодой жүн-кылтак кетет.
Жылаңач
Жылаңач — Нарын районундагы суу, Нарын дарыясынын сол кумасы.
Узундугу 31 км, алабынын аянты 100 км2ден ашуун. Жетим кырка тоосунун түндүк капаталындагы мөңгүлөрдөн башталып, Булгартка куят. Алабында жалпы аянты 6,2 км2 келген 21 мөңгү бар. Ири куймалары: Жолколот, Кең-Суу ж. б. Июнда кирип, сентябрда тартылат, айрым жылдары соолып калат. Жылдык орточо чыгымы 1-2 м3\сек. Өрөөнү жайыт.
Кара-Эмил
Кара-Эмил —топоним. Нескара менен болгон урушта бошотулган маңгулдарга Манас баатыр кыргыз эли менен канатташ жашоону сунуш кылып "Кара-Эмилди, Кажырты Как ошону жердеңер" (Сагымбай Орозбаков, 1. 211),— деп аларды Эсенкандын баскынчыларына каршы күрөшүү үчүн дайым даяр турууга чакырат.
Теизм
Теизм – (грек тилинен келген theos – кудай) – мазмунун кудай жөнүндө түшүнүк түзгөн, Кудайдын жашоосун негиздеген, анын дүйнөгө жана адамга жасаган мамилелери жөнүндө элестеткен диндик көз караш. Кудай жөнүндө түшүнүк алгачкы общиналык коомдогу көп түрдүү дин менен бирге келип чыккан. Ал эми Теизм деген сөз 1743-жылы англиялык философ Р. Кэдворд тарабынан киргизилген.
Бул терминден келип чыккан түшүнүктү кеңитип айтканда Кудай бардык жагынан жакшыртылган абсолюттуу болмуш, негиз, маңыз, жашоо, руханий реалдуу дүйнө, дүйнөнү жараткан чексиз акыл-эстүү инсан жана дүйнө ичинде да дайыма ишмердүүлүктү көрсөтүп, тез-тез укмуштууларды, укмуштуу окуяларды болтуруп турат. Ошол эле учурда Кудай өзү дүйнөдөн тышкары турган, билүүгө мүмкүн болбогон трансценденттик элес, образ. Кудай жөнүндөгү мындай түшүнүк менен Адам жөнүндөгү түшүнүк бирдиктүү бир дене катарында коштолгон. Анткени, адамдын Кудай менен табигый биригүү керектөөсү бар, ошондуктан ал Кудай менен жеке контактта (байланышта) болууну изилдейт.
Теизм монотекстүү, ал Кудайдын болмушун танган атеизмге, кудайды инсан катарында таанып, тигил же бул формада Кудайды, дүйнөнү, жаратылышты бири-бирине окшоштурган пантеизмге, Кудайдын инсандыгын, Кудурет менен укмуштун  идеяларын четке каккан деизмге каршы турат. Теизм өзү менен пантеизмди бириктирүүгө умтулган пантеизмге да каршы турат.
Котлянка (Тараба куймасы)
Котлянка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тараба дарыясынын оң жээгинен 33 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынын Томго кошулган куймасына чейинки бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жозеф Мари Жаккар
Жаккар, Жозеф Мари (1752-1834) - франц. токуучу жана ойлоп чыгаруучу.
Жаккар исккусство жана ремесло музейинде иштөө үчүн Парижге чакырылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Вестфал дүйнө системасы
Вестфал дүйнө системасы (1648-ж.) - сүйлөшүүлөр 1644-ж. тарта жүрүп келген, бир тарабынан, герман улутунун Ыйык Рим империясы жана Франция менен Мюнстер шаарында, экинчи тарабынан, Швеция жана германдык протестанттык княздыктар менен Оснабрюк шаарында кол коюлган эки тынчтык келишими.
Вестфал дүйнө системасына европалык мамлекеттер катышып, ар түрдүү себептерден улам (диний, территориалдык, династиялык) уланып келген Отуз жылдык согуштун (1618-1648) аякташына шарт түзгөн. Жыйынтыгында Франция, Швеция жана алардын өнөктөштөрү көптөгөн аймактык ээликтерге ээ болуп, Империянын иштерине кийлигишүүгө мүмкүнчүлүк түзүлгөн. Голландия жана Швецариялык конфедерация мамлекеттик суверенитетке ээ болуп, ал эми германиялык княздар - суверендүү мамлекеттерге укук алган. Муну менен бирге герман улутунун Ыйык Рим империясы көз карандысыз мамлекеттердин (300гө жакын) конгломератына айланган. Вестфал дүйнө системасысы диний укук жана эркиндиктерди лютерандардын жана кальвинисттердин колуна өткөрүп берген. Кээде Вестфал дүйнө системасына 1648-ж. Голландия менен Испаниянын ортосунда түзүлгөн келишимди да киргизишет, ага ыпайык эки өлкө ортосунда сексен жылдан бери уланып келген согушка чекит коюлган (1625-ж. Голландия менен Испания ортосундагы куралдуу аракеттерди тарыхчылар бир эле учурда Отуз жылдык согушка жана Сексен жылдык согушка тиешеси бар деп баса белгилешет).
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Еранагас (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
«Ветка» айыл чарба шериктештиги
«Ветка» айыл чарба шериктештиги - Түндүк Кыргызстандагы алгачкы жамааттык айыл чарба бирикмелеринин бири. 1919-ж. 20-мартта багбандар менен жүзүм өстүрүүчүлөрдүн союзу катары Пишпек уездиндеги Молдаван кыштагында уюшулган. 1922-ж. «Ветка» айыл чарба коммунасы болуп кайра түзүлгөн. 1924-ж. январда коммунарлар өз чарбасын В. И. Лениндин ысмы менен аташкан. Коммунадагы эмгек шарты, турмуш-тиричилик, мад-ты коңшу айыл-кыштактардын тургундарына чоң таасир тийгизген. Аларга малдын тукумун асылдандыруу, мөмө-жемиш бактарынын жана жүзүмдүн түшүмдүү сортторун өстүрүү жагынан өрнөк көрсөткөн. Коммуна 1930-ж. колхоз болгон, 1951-ж. бир нече колхоздор биригип, ирилешкен чарбага айланган. 1992жылга чейин Ленин атн. колхоз, 1992-жылдан «Ветка» а. ч. кооперативи деп аталган.
Жылаңач-Бугу чокусу
Жылаңач-Бугу чокусу - Молдо-Тоонун батыш бөлүгүндө. Тогуз-Торо өрөөнүнүн түндүгүндө. Бийиктиги 4100 м. Геоморфол. тиби боюнча көп капталдуу пирамида. Негизинен палеозойдун кумдук жана сланец тектеринен турат. Айрым жылдары тескейинде кары эрибейт. Чокуга жакын жерден Кара-Талаа, Табылгыты, Манас суулары агып түшөт. Эл арасында чокуга Манастын сөөгү коюлган деген уламыш бар.
Терек (Алай району)
Терек (Терек) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Алай айыл округу составына кирет. Терек суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 2012 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыштагынан 46 км түштүк-чыгыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 126 км.
Калкы
Калкы - 1 600 киши (2023-ж.) ; негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода жайлары иштейт.
Экологиялык жарылуу
Экологиялык жарылуу – белгилүү бир областка кокусунан келип калган же интродукцияланган тирүү организмдердин өтө көп санда массалык түрдө көбөйүп кетиши, бул территорияда табигый душмандары да жок болот. Ч. Элтон төмөндөгүдөй жазган: «Экологиялык жарылууда - биз кандайдыр бир тирүү организмдин санынын өлчөмү жок санда көбөйүп кетиши. Жарылуу – бул кандайдыр бир күчтөр аркылуу басылып турган күчтүн боштондукка чыгышы».
Дунган адабияты
Дунган адабияты – дунган элинин адабияты. Орто Азиялык дунгандардын Октябрь революциясына чейин жазмасы болгон эмес. Бирок алардын бай фольклору болгон. Оозеки чыгармаларында негизги орун баатырдык баяндарга таандык. Дунган фольклорунун кеңири тараган дагы бир түрү – ыр (песня), ошондой эле ар кыл жанрдагы жана мүнөздөгү жомокторго да бай. Айбанаттар, акылман адамдар жана башка жөнүндөгү жомокторунда кедейлердин мүдөөсүн көздөгөн идея берилет; жомокторунун кыйласы дунган көтөрүлүштөрү жөнүндө. Дунган макал-ылакаптарында кылымдардан берки элдик акыл-насаат чагылдырылган. Оозеки чыгармалар дунган адабиятынын жаралышы жана өнүгүшү үчүн эстетикалык негиз болгон. 1930-жылдардын башында дунган жазмасынын иштелип чыгышы дунган адабиятынын пайда болушуна реалдуу шарт түзгөн. 1932-жылдан «Дун хуошир» («Чыгыш учкуну») гезити чыга баштаган. Ал гезитте Я. Шиваза, Ю. Яншансин, Х. Макэ, К. Маев, Ю. Цунваза өңдүү акын-жазуучулардын алгачкы чыгармалары жарыяланган. Дунган адабиятынын пайда болушу жана өнүгүшү акын Я. Шивазанын ысмы менен тыгыз байланыштуу. 1932-ж. «Эмгек гүлү» аттуу альманах чыгарылган. Хусе Макэнин «Гунку хуа» («Эмгек гүлү», 1934), «Туйгы гунку» («Туңгуч эмгек», 1936), «Вэди Жищен» («Эскерүүлөр», 1958) деген ыр жыйнактары жарык көргөн. 1950-жылдары дунган адабиятынын майданына А. Арбуду, Махмуд Хасанов кошулган. А. Арбудунун «Аял жүрөгү», «Кыз кыялы» деген повесттери, «Бир таштын тарыхы», «Эне мээрими» сыяктуу аңгемелери бар. М. Хасановдун да аңгемелери, повесттери белгилүү. Кийин дунган адабиятынын катары И. Шысыр, Х. Ливазхажиева сыяктуу таланттар менен толукталды. Азыркы учурда дунган адабияты көп жанрдуу өнүккөн адабиятка айланды. Я. Шивазанын, А. Арбудунун айрым чыгармалары кыргыз тилине которулган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Арапаималар
Арапаималар (лат. Arapaima) — Түштүк Америкадагы өзөн балыктарынын бир уруусу.
Кларнет
Кларнет (латынча darns — ачык добуш) — жыгачтан жасалган үйлөмө музыкалык аспап. Ал түтүкчө формада болуп, каналынын узундугу 590—680 мм. Анын үнү үйлөгөндө тилченин термелүүсүнүн негизинде чыгат. Кларнет болжол менен биздин заманга чейинки бир нече миң жыл мурда пайда болгон. Андан Индияга, Малайзияга, Европага тараган. Кларнет 1700-жылы Нюрнбергдик Й. К. Деннер тарабынан өркүндөтүлгөн. Азыркы Кларнетте 20 капкакча, 7 көзөнөк бар. Кларнет үйлөмө жана симфониялык оркестрлерде, камералык ансамблдерде колдонулат. Кларнет үчүн Й. Гайдн, В. Моцарт, 19-кылымда И. Мюллер, О. Буффе, Г. Клозе, Р. Вагнер жана И. Брамс көптөгөн чыгармаларды жаратышкан. 20-кылымда кларнет аскердик жана үйлөмө аспаптар оркестринин, жаз ж. б. ансамблдердин негизги аспаптарынан болуп калды. Кыргызстанда Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисттери М. Мирахимов, В. Рахимов, М. Серажиддинов, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген ишмери Э. Шаршенбаев ж. б. кларнетчилер белгилүү.
Каржы агенти
Каржы агенти – 1) акча талаптарын төмөндөтүүгө кыюудан каржылануучу келишимдин тарабы; 2) КР Өкмөтү тарабынан КР Өкмөтүнүн атынан аткарымдарды ишке ашыруу ыйгарым укугу берилген каржы уюму.
Бесси (Оклахома)
Бесси (Оклахома) (Bessie) — Оклахома штатынын Washita округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 181 киши. Болжолдуу аянты - 1.313026 км². FIPS коду — 40-05650.
Чиндат дарыясы (Чет куймасы)
Чиндат — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 277 дарыясынын оң жээгинен км алыстыкта Четь орун алган. Дарыянын узундугу - 97 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Нерусовей-Яха
Нерусовей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын оң жээгинен 124 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бүйүр кызытуу
Бүйүр кызытуу - адамдын, социалдык топтордун, саясий партиялардын, өкмөттүк эмес уюмдардын, мамлекеттик башкаруу органдарынын ж.б. коомдо орун алган тигил же бул процесске, окуяга же жараянга карата колдоо же колдобоо иретиндеги мамилеси, кызыгуусу, көз карашын кескин билдирүүсү.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Эссе
Эссе (essai – тажрыйба, иштелип бүтпөгөн чыгарма) – адабий жанр, очерктин өзгөчө бир түрү, анда жазуучунун турмуш көрүнүштөрүнөн жаралган ой жүгүртүүлөрү, кыялы берилет. Дүйнөлүк адабияттын тарыхында эссе жанр катары 12-кылымда Европада пайда болот, анын өзгөчө өнүккөн жери Англия болгон. Эссенин стили образдуулугу, сүйлөө речине жакындыгы жана курчтугу менен айырмаланат, философия, эстетика, адабий сын, көркөм публицистика аралаш келет. Ф. Франс, бир тууган Манндар, Б. Шоу ж. б. эссенин эң мыкты үлгүлөрүн жаратышкан. Кыргыз адабиятына эссе жаңыдан кире баштады. К. Жусуповдун “Ыр сабындагы өмүр”, «Жаз» повесттери эссеге мисал болот.
Эссенин негизги максаттары ― окурманды маалымдоо, ынандыруу жана көңүлүн ачуу, автордун өзүн билдирүүсү же бир же бир нече максаттардын айкалышы. Алардын ийгиликке жетиши автордун аудиториясын туура аныктай билүүсүнө жараша болот. Жакшы эссе оригиналдуу ой жүгүртүүсү, стилдик сезими жана натыйжалуу уюштуруу менен айырмаланат.
Кошмо Штаттарынын жана башка өлкөлөрдүн көпчүлүк университеттеринде студенттердин окуунун алгачкы жылдарындагы тиешелүү көндүмдөрүн жогорулатуу үчүн негизги окуу предмети болуп саналат. Окуунун жүрүшүндө студенттер дил баяндын жаралуу принциптерин жана негизги түрлөрүн үйрөнүшөт.
Коминтерн, Ош облусу
Фрунзе атн. к-здун аймагында. Райондун борб. Караван кыш-нан 2 км түн.-батыш тарапта, Шамалды-Сай т. ж. станциясынан 80 км.
1930-ж. негизделген. Калкы 1209 (1986); негизинен мал чарбасында, дыйканчылыкта эмгектенишет. Медпункт бар.
Жайылма толкун лампасы
Жайылма толкун лампасынын негизги милдети - кабыл алуучу жана берүүчү түзүлүштөрдө өтө жогорку жыштыктуу термелүүнү күчөтүү (300 Мгц - 300 Ггц). Бул лампа электрон агымын пайда кылуучу электрон аткычтан, жайылма толкундун ылдамдыгын азайтуучу жайланткыч жана электрон агымын токтотуучу фокус жогорку жыштыктуу термелүүлөрдүн энергиясын жуткучтан турат.
Жайылма толкун лампасы өтө жогорку жыштыктуу термелүүлөрдү күчөтүү менен катар жыштыкты өзгөртүп түзүү жана аны көбөйтүү учун да колдонулат. Бул лампа менен термелүүлөр 30-60 дб ге күчөтүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Маганак дарыясы
Маганак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Аба дарыясынын сол жээгинен 41 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара-Көл, Сузак району
Калкы
Калкы - 763 киши.
Чеге гүл
Чеге гүл (Dianthus, L. 1753) — өсумдүктүн чеге гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Бир жана көп жылдык чөп, кээде чала бадал. Сабагы муунактуу. Тасма, наштар же шибегедей сапсыз жалбырактары тушташ жайгашкан. Кооз, тармал, жыттуу гүлдѳру жалгыздан же топ гүлгө чогулган. Чеге гүлдун Европа, Азия жана Африкада 300, Кыргызстанда 10 — кыргыз Чеге гүлү, кытай Чеге гүлү  ж .б. түрү кездешет. Чеге гүлдүн  кѳп жылдык түрү  тамыр  чырпыктары жана уругу аркылуу көбөйөт. Кыргызстанда жашылдандыруу жана кооздук учүн өстурүлөт.
Антропометрия
Апропометрия —(от греч. Ανθρωπος — адам жана μετρεω — ченөө) адам денесинин морфологиялык өзгөчөлүгүн баалоо методдору менен ыкмаларынын жыйындысы.
Антропометрия сырткы формасы
Ага бойду, салмакты, дененин сырткы формасын (баш, көкүрөк, моюн, далы, каруу, сан, шыйрак курчамы), ошондой эле бир катар функциялык көрсөткүчтөрдү (өпкөнүн тиричилик көлөмү, булчуң күчү жана башка) өлчөө кирет. Мында өлчөө (сандар менен белгилөө) жана сыпаттап жазуу (мисалы, көздүн түсү, көкүрөктүн, курсактын формасы жана башка) колдонулат.
Антропометрия медицинада
Антропометрия медицинада, негизинен дененин өсүшүн үйрөнүүдө кеңири колдонулат. Айрыкча балдардын өсүшүн текшерүүдө антропометрия өзгөчө мааниге ээ, анткени ал организмдин өсүүсүнүн жана калыптанышынын көрсөткүчү болот.Бир жашка чейинки баланын бою, салмагы, баш, көкүрөк курчамы жана башка ай сайын, мектепке чейинки балдардыкы жылына кеминде 2 жолу, окуучулардыкы жыл сайын өлчөнүп турат. Мындай текшерүүлөр балдардын өсүү жана өөрчүшүндө болгон бузулууларды өз убагында табууга мүмкүндүк берет.
Антропометрия диспансерлөөдө
Антропометрия диспансерлөөдө, армиянын катарына чакырылгандарды, спортсмендерди медициналык текшерүү жүргүзүүдө пайдаланылат. Ошондой эле антропометриялык маалыматтар өнөр жайларда кийим, бут кийим, мебелдердин өлчөмүнүн стандарттарын иштеп чыгууда жана азыркы убактагы жумушчу орундарды долбоорлоо жана жабдуу үчүн колдонулат.
Антропометрия криминалистикада жана сот медицинасында
Антропометрия криминалистикада жана сот медицинасында чоң мааниге ээ. Антропометрияда так далилдерди алуу үчүн ченөөлөр эртең менен кийимсиз денеде жүргүзүлөт. Бой (дененин узундугу) кадимки бой ченегич, дене салмагы медициналык тараза, көкүрөк, курсак курчамы сантиметрдик тасма менен ченелет. Өпкөнүн тиричилик көлөмүн аныктоо спирометр менен өлчөнөт. Булчуңдардын күчү пружиналуу динамометр менен аныкталат, ошондой эле Кишинин салмагы, Кишинин бою. .
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Шер
Шер (парсча шер — арстан ) — Манасты колдоочу укмуштуу (тотемдик) жаныбарлардын бири; "арстан" термининин толук эквиваленти катары негизги эпитеттердин, салыштыруулардын бири. "Арстан" термининин ордуна кеңири колдонулат (к. Арстан). Мисалы, башка варианттарда арстан деп айтыла бере турган учурларда Сагымбай Орозбаковдун вариантында төмөнкүчө айтылат:
Шер болуп бирөө күркүрөп,
Алп кара куш арбайып,
Асмандан буту сарбайып,
Түштүк Сибирдин, Борбордук Азиянын байыркы элдерине Ш-дин образы биздин заманга чейин7—2к-да алдыңкы Азиянын элдери аркылуу белгилүү болгонун археологиялык эстеликтер кабар берет (Мисалы, Пазырык дөбөсүнөн табылган эстеликтерде). Ш. (арстан) Борбордук Азиядагы байыркы түрктөрдүн этнографиясында, тарыхында терең орун алганын тарыхый булактар ырастайт. Көк түрктөр кагандыгын башкы акылман кеңешчиси (кагандан кийинки башкы адам) Тонукөккө арналган таштагы жазуудагы "түрк сир будун" деген этнонимдик аталыштын курамында учурайт. Мында "сир" (шердин байыркы түркчө фонетикалык варианты) көк түрктөрдүн "арстан" деген уруулук аталышынын табу катары жашырылып айтылган парсча эквиваленти. Ушул эле түрк кагандыгынын бийлөөчү уруусу Ашинден кийинки, көрүнүктүү башкы уруу кытай иероглифи менен "Ашиде" деп жазылып келген. Аны транскрипциялап, кайра түркчө калыбына келтиргенде "арстан" болуп чыгат. Ошондой эле Ашиданын уруулук тамгасы арстандын (Ш-дин) стилдештирилген символикалык иероглифи түрүндө берилген. Демек, ал уруунун аталышы өзүнүн тотемдик жаныбары арстандын аты менен байланышкан.
Көк түрктөр сыяктуу эле алардын жакын кошунасы байыркы эне-сайлык кыргыздар "шер" деген термин менен тааныш болушкандыгынын айрым фактылары "Манас" эпосунда бүгүнкү күнгө чейин сакталган. Тоголок Молдонун, М. Мусулманкуловдун жана түштүктөн жазылып алынган варианттарда эпостун башкы каарманы (туулганда коюлган өз аты Ашырбек (фонетикалык варианттары Аширбек). Манас эр жеткенден кийинки мансап аты же жогорку күчтөр тарабынан асмандан коюлган ыйык ысымы. Мындагы "Ашыр" деген терминди байыркы түрк кагандыгынын бийлик башында туруп келген "Ашын" уруусунун тибинде этимологияласа болот (илимде талашсыз чечмеленген): "А" — кытайча "эң мыкты", башкача айтканда эң жогорку нравалуу; моңголчо "шин" ("чин") — "бөрү" тотем жаныбар. Мында көк түрктөрдүн тотеми катары (түпкү теги) эсептелген көк бөрүнүн аты табу катары жашырылып, тергөө үчүн жогорудагыдай башка тилдеги сөз атайы колдонулган. Буга салыштырганда "Ашырдагы" "А" — кытайдын жогоруда биз токтолгон сөзү, "шыр" ("шер", "шир", "ыр", "шир", "шыр") арстандын перси тилиндеги калькалык эквиваленти. Демек, Ашыр — бек, кыргызчалатып түшүнгөндө "эң мыкты, жогорку нравалуу, Арстан — бек" башкача айтканда Манастын тотем-арстан менен байланышкан аты. Байыркы эне-сайлык кыргыздардын каганы тотемдик атты алып жүрүшү салт болгон. Мисалы, 8-кылымдагы кыргыздын эң күчтүү каганынын толук аты Ынанчу Алп Билге — Барс — бек. Мындагы Ынанчу Алп Билге кагандын такка мингендеги аты (түрк-моңгол элдеринде такка минген хан атын жаңыртарын Темучиндин Чыңгызкан атка конушунун мисалынан талашсыз көрүнүп турат).
Кыргызстан маданияты (гезит)
Кыргызстан маданияты ― гезит, Кыргызстан жазуучулар союзу менен маданият министерствосунун органы. 1967-ж. 1-январда уюшулган, жумасына бир чыгат. «Кыргызстан маданияты» адабият таануу, адабий сын, архитектура, музыка, тил илими ж. б. тармактар боюнча макалалар, адабий көркөм чыгармалар, ошондой эле техниканын, марксчыл-ленинчил философиянын, социологиянын маанилүү маселелери боюнча да макалалар басылат.
Дунган музыкасы
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Чакча
Чакча — назбай чегүүчүлөрдүн өздүк буюму. Илгери элибизде мүйүз чакча урунуу салттуу болгон. Ага назбай салынып, чөнтөккө дайыма сакталуучу. Бул чакан идиш күмүштөн да, жезден да, мистен да, калайдан да чүкүрттөлүп жасалып, анын бетине кадимки металлга таандык элдик көркөм оюм-чийим түшкөн. Ашкабактан кургатылып оюлган чакчаны «наскабак» дейт. Муну көбүнчө Түштүк Кыргызстандын журтчулугу арбын колдонушат. Чеберлер чакчаны жасоодо адегенде жердигин тандашкан. Буюм негизинен төрт бөлүмдөн турат. Чакчанын эки капталынан бирөө жазыраак, экинчиси кичирээк алынат да, аларды өзүнүн мүйүздөн же жыгачтан жасалган жатагына коюп, эки бөйрөгүн чыгарып туруп, ичинен бири-бирине жиксиз бириктирет. Айрым зергерлер алардын бөлүктөрүн ичтен кабыштырууда ыро колдонушат. Коргошун менен кепшердейт. Чакчаны моюнунун оозуна кайрыла коюлуучу жери «чакчанын курбусу» деп аталат. Анын оозу менен моюну гана данакерленип, тыгыны чачыланат да, күмүш, жез, калай, мис аркылуу чүкүрттөлөт. Чакчанын эки жак беттерине «чапкылоо ыкмасы» аркылуу чапкылар менен түшүрүлүүчү оюм-чийимдер негизинен «мүйүзчөлөнүп», ич ара «табакчаланып», «куш тырмактанып», «жарым кыялданып», кудум шырдак оюмдары сымалданып кетет. Чакчанын бөлүктөрүн ичинен жиксиз бириктирүүдө зергерлердин жекече ыкмаларынын жашыруун сырларын өзүлөрү гана билишкен.
Вирустуу гепатит
Вирустук гепатит (HEP-uh-TY-tiss) – бул вирус гепатити пайда кылган боордун сезгениши. Сезгенүү сиздин иммундук системаңыз коркунучту вирус сыяктуу сезгенде болот жана ошол жерди курчоо, сиздин денеңизди коргоо үчүн ак кан денечелерин жиберет. Бул кызарып сезгенүүнү, шишикти, атүгүл кээде ооруксунууну пайда кылат.
Гепатит боорду жабыркатат жана цирроз (sur-ROH-siss) деп аталган боордун карттануусун пайда кылышы мүмкүн. Цирроз боордун рагын, боор жетишпестигин пайда кылып, өлүмгө чейин алып барышы мүмкүн.
Бооруӊуз сиз жеген азыкты энергияга айландырат. Ал ошондой эле канды алкоголдон жана башка уу заттардан тазалайт, ашказан менен ичегинин тамак сиңиришине жардам берет жана организмге кан кетүүнү  көзөмөлдөө жана токтотууга керектүү белокторду иштеп чыгат.
Вирустук гепатиттин жайылышы
Гепатит А жана гепатит В адатта азыктар же вирус жуккан адамдын заара-заңы менен булганган суу менен байланышта болгондо жайылат. Сиз гепатит Е менен тамакка жакшы кайнатылбаган чочко, бугу этин же моллюсктарды колдонуу менен да жуктуруп алышыңыз ыктымал.
Гепатит В, Гепатит С жана гепатит D оорулуунун каны менен байланыш болгондо жайылат. Гепатит В менен D организмдин дагы башка суюктуктары менен тийишкенде да жайылышы ыктымал. Бул ар кандай жолдор менен, мисалы, баңги зат ийнелерин чогуу колдонууда же сактанбаган жыныстык катнаш учурунда болушу мүмкүн.
Вирустун типтери ортосундагы айырмачылык
Окумуштуулар вирустук гепатиттин А, В, С, D жана Е тамгалары менен белгиленген 5 уникалдуу түрүн айырмалашат. Баары боордун оорусуна алып келишсе да, алар өз ара кыйла айырмаланышат.
А гепатитинин (HAV) вирусу вирус жуккан адамдардын заңдарында кездешет жана көпчүлүк учурда булганган суу же тамакты колдонуу аркылуу өткөрүлүп берилет. Ошондой эле HAV жыныстык катнаштын кээ бир түрлөрүндө да жайылтылышы мүмкүн. Инфекциялар көп учурда жеңил түрдө өтөт жана көпчүлүк адамдар толугу менен айыгып кетишет да, андан кийинки HAV-инфекцияларга моюн беришпейт. Бирок HAV-инфекциялары оор өтүп, жашоого коркунуч жаратышы да ыктымал. Дүйнөнүн санитардык шарттары начар райондорундагы көпчүлүк адамдар бул вирусту жуктуруп алышкан. HAVдын алдын алуу үчүн коопсуз жана натыйжалуу вакциналар бар.
В гепатитинин вирусу (HBV) организмдин оору жуккан каны, бел суусу жана башка суюктуктарынын таасир этиши аркылуу өткөрүлүп берилет. HBV оору жуккан энелерден ымыркайларга төрөт учурунда же үй-бүлө мүчөсүнөн ымыркайга наристе кезинде жугушу мүмкүн. Инфекция жуктуруу ошондой эле HBV жуккан кан жана кан азыктарын куюу, медициналык дарылоо учурунда оору жуккан ийнелер жана ийне аркылуу сайынчу баңги заттарды колдонуу аркылуу болушу да мүмкүн. HBV ошондой эле HBV жуккан кеселдерди кароо учурунда ийне саюудан кокус жаракат алуусу мүмкүн болгон медициналык кызматкерлер үчүн да тобокелдик жаратат. HBVдин алдын алуу үчүн коопсуз жана натыйжалуу вакциналар бар.
С гепатитинин вирусу негизинен оору жуккан кан аркылуу өткөрүлүп берилет. Бул с гепатитин жуктурган канды жана кан азыктарын куюу учурунда жана медициналык дарылоо учурунда оору жуккан ийнени саюу же ийне аркылуу колдонулчу баңги заттарды пайдалануу учурунда өткөрүлүп бериши ыктымал. Инфекциянын жыныстык жол менен өткөрүлүшү мүмкүн, бирок алда канча сейрек кездешет. С гепатитине каршы вакцина жок.
Гепатит D (HDV) вирусу пайда кылган инфекциялар HBV оорусун жуктуруп алгандарда гана пайда болот. Кош HDV жана HBV инфекциялары олуттуураак ооруга жана начар акыбетке алып келиши мүмкүн. В гепатитине каршы вакциналар HDV инфекциясынан коргоону камсыздайт.
Гепатит Е вирусу негизинен булганган суу менен тамак-ашты колдонууда жугат. Гепатит Е дүйнөнүн өнүгүп келе жаткан өлкөлөрүндө В гепатитинин оорунун ыкчам жайылышынын себеби болуп саналат жана улам барган сайын өнүккөн өлкөлөрдөгү оорулардын олуттуу себеби катары таанылууда. С гепатити инфекциясынын алдын алуу үчүн коопсуз жана натыйжалуу вакциналар иштелип чыккан, бирок алар кеңири жайылтылган эмес.
Оорунун узактыгы
Гепатит А бир нече жумадан бир нече айга чейин созулушу мүмкүн.
Гепатит С бир нече жумага созулган жеңил оорудан олуттуу өмүр бою коштоочу (өнөкөт) инфекцияга өтүшү ыктымал. С гепатитин жуктурган көпчүлүк адамдарда өнөкөт С  гепатити пайда болот.
С гепатитинин вирусу менен боор рагынын байланышы
Гепатит С вирусу гепатоцеллюлярдык карциноманын (ГЦК), күч алган боор фиброзунун жана боор циррозунун себеби болуп саналган курч жана өнөкөт инфекцияларды пайда кылат.
ГЦКнын өөрчүүсүнүн негизги тобокелдиги болуп ВГС инфекциясы эсептелет, ал эми ГЦКнын өөрчүүсүнүн эң жогорку тобокелдиги ВГВ жана ВГД, ВГС же ВИЧ коинфекциясы менен байланышкан.
Өнөкөт ВГСтагы ГЦКнын өөрчүү тобокелдиги фактору болуп боордун синхрондук оорулары, вирустук гепатит, жашоо образы факторлору жана ашыкча салмак жана кант диабети эсептелет. Чылым тартуу, алкоголду жана кофени пайдалануу сыяктуу жашоо факторлору ГЦКнын ВГСга өөрчүп кетүүсүн тездетет.
ВГСтты дарылоо максаты болуп инфекцияны жоготуу, аны башка адамдарга жуктурууну азайтуу жана ГЦКнын   өөрчүү тобокелдигин төмөндөтүү саналат.
А гепатити
Негизги макала: А гепатити (кыргыз тилиндеги негизги макалага шилтеме)
А гепатитин же инфекциялык сарыкты А (HAV) гепатитинин вирусу, көп учурда булганган тамакты кабыл алуу менен байланышкан заң-ооз жолу менен берилүүчү пикорнавирус пайда кылат.
Ал гепатиттин курч түрүн чакырат жана өнөкөт стадиясы жок. Бейтаптын иммундук системасы иммунитетти болочок инфекцияга карата камсыздаган HAVга каршы антитулкуну иштеп чыгат. А гепатити менен ооруган адамдарга эс алуу, суу балансын толуктоо жана алкоголду колдонуудан качуу сунушталат.
Катаал жеке гигиена, ошондой эле чийки жана тазаланбаган азыктардан баш тартуу инфекциянын алдын алууга жардам бериши мүмкүн. Оору жуктурган адамдар HAVды сарык пайда болгонго чейин эки жума мурун жана бир жумадан кийин заң менен бөлүп чыгарышат.
B гепатити
Негизги макала: В гепатити (орус тилиндеги негизги макалага шилтеме)