cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аббас, Ходжа Ахмад
Ходжа Ахмад Аббас - Индиялык көрүнүктүү жазуучу, коомдук ишмер, драматург жана сценарист. Ал 1914-жылы 6-июнда Панипата шаарында туулган. Анын чыгармачылыгы университетте окуп жүргөндө эле башталат да, жазган макалалары менен куплеттери фашизмге жана кылымдардан бери өкүм сүрүп келаткан феодалдык калдыктарга каршы багытталган. 1935-жылы Аббас Алигарх университетин бүтүрүп, адегенде «Бомбей Кроникл» газетасында, "Блитц" газетасында кабарчы болуп иштеген. 1937-жылы «Бир кыз» деген ацгемелер жыйнагы жарыкка чыккан. Кийинчерээк «Куруч», "Анранын гүлдөрү», «Өз уулум-душманым», «Адамдын жартысы», «Анын аягындагы гүл» жана башка эмгектери жарык көргөн. 1938-жылы ал бүткүл дүйнөнү кыдырып чыгат да, жол очерки катарындагы «Индиядан тышкары  китебин жазып, бүткүл Индияга белгилүү болгон. Жазуучу инди жана англис тилинде жазган. Инди турмушунан алынган, 1945-жылы "Келечекте андык», 1954-жылы «Революция», «Индиянын уулу» деген романдары бар. «Жердин балдары», «Селсаяк», «Мунна», «Мырза 420», «Ганга», «Төрт жол», «Афанасий Никитин» деген фильмдердин сценарийлеринин автору катары элге кеңири белгилүү болсо, «Ананас жана атом бомбасы», «Кызыл гүл жана Буудай», «Өлбес-өспөс», «Зубейда» аттуу пьесалары өз Мекенинде зор ийгиликке жетишкен. 1951-жылы октябрь айында Х.А. Аббас «Ыктыярдуулардын миссиясы» менен Кытай жергесине барып келгенден кийин, «Чанг эне», «Жалгыз болсо да кайтып келген жок» деген китептери жарыкка чыккан. 1954-жылы Москвада өткөрүлгөн эл аралык кинофильмдердин фестивалына Индиянын кино- ишмерлеринин делегациясын жетектеп келген. 1958-жылы советтик режиссер В. М. Пронин менен бирге «Үч деңиздин ары жагына саякат» деген фильмдин сценарийин жазат. Жазуучу жазган 20 дан ашык китептеринин ичинен эң мыктылары Индиядагы 6 тилге жана көп сандаган чет тилдерине которулган. «Жылдызга барып жетмейинче» деген Юрий Гагарин жөнүндөгү китеби-индиялык окуучулар тарабынан жылуу кабыл алынган. Анын чыгармаларын Абдылдаев Д. Кекиликов, С. Юсуповдор кыргыз тилине которушуп, окурмандарга тартуулашкан. Ал Ходжа Ахмад Аббас 1987-жылы дүйнөдөн кайткан.
Түрк тилдери
1) Огуз тилдеринин тобу:
2) Кыпчак тилдеринин тобу: азыркы татар жана башкырт тилдери, байыркы кыпчак тили, кумук, каракалпак, ногой, казак тилдери ж.б.
Түрк тилдерин жана анын орус тили менен карым–катышын иликтөө байыркы мезгилдерде эле болгон. Бирок түрк тилдери Орусияда жана чет өлкөлөрдө илимдин атайын объектиси катары 19-кылымда гана изилдене баштаган.
Белгилүү түркологдор: В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, Ф. Е. Корш, В. А. Богородицкий, Э. В. Севортян, М. Ресянен, Б. М. Юнусалиев, В.Томсендер
Тарыхы
М. Кaшгaринин 1076-1077 -ж. жaзгaн "Түрк Тили Сөз жыйнaгындa": Түрктөрдүн тилин үйрөнгүлө! Aнткени, aлaрдын шыбaгaсынa узaккa созулуучу бийлик бaр! деп Xaзрaты Муxaммед пaйгaмбaрыбыз кыямaт-кaйымдын белгилерин, aкыр зaмaндык козголоңдор буйруп aйтқaн экен дегенин эшиткеним бaр дегени кызык.
Любомудры
Любомудры – 1823–25-жылдары Москвада иштеген «Любомудрие коому». Бул жашырын философиялык ийримге: В.Ф. Одоевский  (төрага) Д. В. Веневитинов, И. В. Киреевский, Н. М. Рожалин, А. И. Кошелев жана башка кирген. Ийрим философия, эстетика жана адабият маселелери менен иш жүргүзгөн. Мүчөлөрүнүн саясий көз караштары бирдей эмес болуп, ийрим немецтик идеализмге, негизинен Шеллинг философиясына негизделген, башка материализмдерди жана классицизмдин эстетикасын сынга алышкан. Ийримдин орус философиясы үчүн мааниси натурфилософияда, гносеологияда, эстетикада, коомдук теорияда идеалисттик диалектиканын идеяларын өнүктүргөндүгү жана пропагандалагандыгы менен аныкталат.
Сынак 2013
Замандаш Ассоциациясынын колдоосу менен Википедиянын администрациясы, макалалардын сапатын арттыруу максатында "Чет мамлекеттеги чыгаан кыргыздар" аттуу сынак жарыялайт. Сынак август айынын 1 чейине жүргүзүлөт, сынакка Чет мамлекетте жүрүп Кыргыз жергесин таанытып, даңазалап же чоң салым кошкон инсандар, уюмдар ж.б жөнүндө жазса болот. Макалада сөзсүз түрдө сүрөт жана ага тиешелүү түшүндүрмө болуш керек, макала абдан бай жана жакщы изилденген болушу зарыл...
'''Сынактын баш байгеси Google Nexus 7 планшети. Макаланы тандоо, фейсбуктагы викичилердин атайын группасында добуш берүү системи аркылуу тандалат..'''
Сынакка катыша турган макалага, атайын "Сынак 2013" аттуу категория ачып сактап коюш керек. Биз ал жерге сунушталган макалаларды улам улам тескеп, керектүү кеңеш жана жардамыбызды да берип турабыз. Суроолоруңуздар болсо, Википедияынын администрациясына же бул барактын талкуу бөлүмүнө калтырсаңыздар болот..
Жаңы беде (Нуриман району, Башкыртстан)
Жаңы беде — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Красногор айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 84 киши. Почта индекси — 452447, ОКАТО коду — 80245815007.
Переволочная (Кшена куймасы)
Переволочная — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кшень дарыясынын сол жээгинен 107 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Дыйканбаева Хамида
Дыйканбаева Хамида Оймочу. 1921-ж. Кемин районундагы КичиКемин айылында төрөлгөн. Жети жылдык мектепти бүтүп, мугалим болуп иштеген. Калинин районунда жашайт. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Хамиданын шырдакчылыгы айыл аралап, ал «Хамида оюму» деген атта таанылган. Уз буюмга жалпы оюм берет. Башкалардан артыкчылыгы «жээк оюм» менен ортолук оюмдун ортосундагы «аламыч» өзүнчө кийизден бөлүнүп берилбей, ал ошол эле эки оюмдун езүнөн пайда болот да, аны берки оюмдардан айырмалоо үчүн сыртынан башка түстөгү милте жүргүзүп коёт. Мындай тутумдаштырууда ал үч өңдөгү оюмдарды бири биринен чаташтырбай бир эле шартта төп, так кыйыштырат. «Жээх оюмга» (четтик оюм) көбүнчө «жарым кыялды» (анда бир топ элдик оюмдардын элементтери көрүнөт) алат, анын чети жиксиз көрүнөт. Ал төрт шырдактык кийизди бир алып ойгондуктан буюм четтеринде үсүл-кесил оюм чыкпай так алынат. Мында табакчалар жиксиз кетип, ич ара айкалышат. Буларды жалпы тутумдаштырып, бирөөлөрдү туурабай, таасир алуу менен өзүнчө бурулуш жасагандыктан «Хамида оюму» жаралат. Уз көбүнчө кызыл, сары, кара түстөрдү пайдаланат. Кээде жашыл түстү сарыга карама-каршы коёт. Анын шырдактары ойкуп-кайхып учуп жүргөн канаттуулардын «базарыя» элестетет. Анткени «карга тырмак оюму» чыккан «куш оюму» өзүнчө, «кочкор мүйүз оюму» «мүйүз оюму», «сиңар мүйүз оюмунун» алды-артынан, асты-үстүнөн шартташып кете берет. Мында канаттуулардан символдоштурулган көркөм каражаттар буюм бетине үстөмдүк кылгандай туюлат. Оюмдар ичи-сыртынан алып караганда «карга тырмак», «көгүчкөн оюмдары» сымал элести бөтөнчөрөөк берет да, экөө башкаларга караганда арбын катыш жасайт. Негизи уздук оюм каражаттары композициялуу чыгарма катары бааланат. Уз буюмдарына шырык колдонбойт. Ал кийизди фабрикадан чыккан манаттай, ноотудай бышык уюта билет. Төрт чарчы шырдактарына үчтөн алты табакты (үйдү) туташтырат. Тегерете кыялданта алган анын төрт жерине «төтөгө» сымалдата «карга тырмак оюмун» чыгарып, ичинен «мүйүз оюмдарын» берип, араларынан кайра «карга тырмак оюм» чыгарат. Уулдары Адыл менен Таалай эне нускасын алган. Эмгеги түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлерү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1978-ж. Фрунзе шаарынын 100 жылдыгына карата «Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Кийиз буюмдары үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин Ардак грамотасы; 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Шырдагы үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Шырдак, чыны кап жана баштык өңдүү белек-бечкек буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы; 1989-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу курултайына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Кийиз буюмдары үчүн ЭЧЖРКнүн III даражадагы диплому, медалы.; 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Кийиз буюмдары менен катышкан.
Кыз-Коргон капчыгайы
Кыз-Коргон капчыгайы - Күнгөй Ала-Тоонун түштүк капталында. Чолпон-Ата суусунун сол куймасынын алабынан орун алган. Ысык-Көл районунун аймагында. Байыркы мөңгү эригенде КызКоргон суусу көбөйүп, тик капталдуу жалама капчыгайды пайда кылган. узундугу 7 км, деңиз деңгээли бийиктиги 2000-2800 м. Туурасы 10 мден 500 мге чейин. Капчыгай Сарала-Саздын тушуна жеткенде кууштап, тектон. жарака боюнча шаркыратма пайда кылып, улам төмөндөгөн сайын 500 мге чейин кеңийт. Төмөнүрөөк Агала-Таш тоосун кесип өтүп, кайрадан кууштайт. Чыгыш капталы байыркы түздүктүн калдыгы. Суунун нугунан 30-450 м көтөрүңкү. Батышы байыркы мөңгүнүн шилендилеринен туруп, суунун нугунан 150-300 мге көтөрүлөт, өсүмдүктөргө бай. Каледондун кызыл, боз, гранит, гранитдиорит жана башка тектеринен түзүлгөн. Капчыгайдын таманында жана батышында карагай, арча, табылгы, бөрү карагат, карагат жана башка, чыгышында бийик чөптүү шалбаа өсөт. Туризмге ылайыктуу. Жай мезгилде эмгекчилер эс алат.
«Сагымбай манасчы жана анын варианты жөнүндө»
«Сагымбай манасчы жана анын варианты жөнүндө» — «Манас» эпосунун жарык көргөн 1-китебине С. Мусаевдин жазган баш макаласы («Манас», Фр., 1978). Макалада бул вариант мазмуну, идеясы, көркөмдүгү жагынан жогору деңгээлде иштелген, композициясы боюнча толук бүткөн монументтүү элдик көркөм чыгарманын бийик үлгүлөрүнөн экени белгиленет. Колдогу башка варианттардан Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбайдын]] варианты сюжетти курап турган эпикалык окуялардын толуктугу жана алардын жогорку көркөмдүктө баяндалышы менен айырмаланат. Муну Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков)|Сагымбайдын]] өзүнөн мурунку чоң Манасчылардын айткандарын угуп, алардын тажрыйбаларын чыгармачылык менен үйрөнгөнү, өткөн турмушка байланыштуу тарыхый, этнографиялык жана географиялык маалыматтарды, элдик оозеки чыгармачылыктын салттуу үлгүлөрүн өз вариантында арбын пайдаланганы камсыз кылган. Ошондуктан, Сагымбай Орозбак уулунун варианты ырынын кооздугу, түзгөн элестеринин тереңдиги жана байлыгы, эл турмушун кенен, таамай сүрөттөй алгандыгы менен өзгөчөлөнгөн бизге белгилүү варианттардын эң мыктысы катары бааланат. «Манасты» изилдөөчүлөрдүн эмгектеринде Сагымбай жана анын варианты жөнүндө сөз болгондо адат катары ал варианттын мыкты касиеттери — терең элдик идеясы, көркөмдүгү, окуяларынын байлыгы жана башкалар менен кошо кемчиликтери да эске алынат. Сагымбай Орозбак уулу айткан «Манастын» кагаз бетине түшүрүү ишин 1922-ж. К. Мифтаков баштаган. Негизинен бул ишти жазып алган Ы. Абдыракман уулу болгон. Эпосту китеп түрүндө бастырып чыгаруунун принциптерин, текстти тандап алуунун, технологиялык иштерди жүргүзүүнүн жана жалпы эле текстти басмага даярдап, көпчүлүккө сунуш кылуу иши биринчи жүзөгө ашырылып жаткандыгы жөнүндө сөз болот. Ошондой эле башталган иш мындан нары улантылары да көрсөтүлөт.
Алымдары төлөнүп жеткирилди (ddp)
Алымдары төлөнүп жеткирилди (ddp) – Инкотермс эрежеси боюнча коюлган шарт. Ал боюнча сатуучу өз товарын соода-сатык келишиминде каралган күнү же мөөнөттө өлкөнүн макулдашылган товар ташып чыгаруучу жерине чейин жеткирип берүүгө милдеткер болот. Алымы, салыгы менен кошо, товар ташып чыгаруу үчүн «тазаланган» товарды жеткирүү боюнча баардык тобокелчилик менен чыгымдарды сатуучу өзү көтөрөт. Жеткирүүгө макулдашылган жерде сатып алуучу товарды кабыл алууга милдеттүү. Макулдашылган жерде сатуучу тарабынан товар тапшырылган соң, товарга байланыштуу калган тобокелчилик менен чыгымдардын баардыгын сатып алуучу өзү көтөрөт.
Алтынбек атынын мааниси
Алтынбек (эркек аты). Алтын - кымбат метал, бек - эркек ысымдарында колдонулган мүчө (Эл башында жүргөндөргө айтылган хандар, бектер деп).
Аялдарда Алтынай деп колдонулат.
Алымкулов Сапарбек
Алымкулов Сапарбек 1960-жылы 30-июлда азыркы Ноокен районундагы Сакалды айылында туулган.
Эч жакка кетпөө жөнүндө колкат
Эч жакка кетпөө жөнүндө колкат – КР кылмыш-жаза процесстик мыйзамында каралган чектөө чарасы,. Э. ж. к. ж. к. тергөөчүнүн, прокурордун, соттун улуксатысыз туруктуу же убактылуу жашаган жеринен эч жакка кетпөөгө айыпкерден, соттолуучудан жазуу жүзүндө милдеттенме алууну, объективдүү тергөө жүргүзүүгө жана сотто ишти териштирүүгө тоскоолдук кылбоону, белгиленген мөөнөтүндө чакырык боюнча келүүнү билдирет. Айыпкер же соттолуучу өзү кол коюп берген шарттарды бузган учурда ага карата бөгөт коюунун мурдагыдан кыйла катаал чаралары колдонулушу мүмкүн, колкат алуу учурунда ага бул тууралуу эскертилүүгө тийиш.
Көөчү
Көөчү (Көөчү) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Түп районундагы айыл. Талды-Суу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 821 киши.
Сама
Сама – угуп кабылдоо, жат кылуу.
Араб-мусулмандарынын китеп маданиятындагы жана хадисиндеги ыкманын бир түрү. Самада мухаддис хадистин тексттин угуучуларга оозеки жатка айтат же үн чыгарып окуйт, шакирттери хадисти угат, эске тутат жана кайра айтып берет. Эгер тууралыгына көзү жетсе мухаддис аны башкаларга да үйрөтүүгө шакирттерине уруксат берет. Жаңы хадисти үйрөнүүдө бул ыкма кайталанат, шакирттери жазып алып үйрөнсө да болот. Чыгарма Сама ыкмасы менен бөлүк-бөлүктөргө бөлүнүп иштелип чыгат, үйрөнүлөт Сама үйрөтүүнүн эң жакшы жолдорунун бири деп эсептелгендиктен, адабияттарда ага шилтеме берүү арбын кездешет.
Колдонулган адабияттар
Sema
Азоттун иммобилизациясы
Азоттун иммобилизациясы - атмосферадагы молекулалык азоттун байланышы жана анын орг. азоттук кошулмаларга которулушу. Жаратылышта азоттун айлануусунда мааниси чоң. Жыл сайын азоттук бактериялар биздин планетанын топурагынын азоттук фондусуна 190000 тга чейин N2 даярдайт. Процесстин жүрүшүндө молекулалык азот аммиакка чейин калыбына келет жана кеток-та менен реакцияланып амин к-таларды пайда кылат. Азотту калыбына келтирүүдө аэробдук жана анаэробдук бактериялардын ачып-кычуусу энергиянын булагы болуп кызмат кылат. Топуракта эң эле кеңири таралган бактериялардын катарына эркин жашоочу бактериялар (азотобактер, клостридиум уруусунун өкүлдөрү жана башка), татаал түзүлүштөгү өсүмдүктөрдөгү симбиоздук бактериялар (мисалы, түймөк бактериялары) жана цианобактериялар (көк жашыл балырлар) жана башка кирет.
Топуракта эркин жашоочу бактериялар гектарына 20 кг азот чогултат.
Тагаев
Тагаев:
Садык Аблимит
Садык Аблимит (1941, Кулжа шаары КЭР)— журналист, акын, сынчы, этнограф, котормочу, фольклор изилдөөчү, Кытай жазуучулар коомунун мүчөсү, Шинжаң фольклор коомунун төрагасы, «Мурас» журналынын баш редактору. Илимий даражасы — эң жогорку редактор, профессор.
Алымсыз соода дүкөнү
Алымсыз соода дүкөнү – КР бажы аймагындагы (эларалык катнаш үчүн ачылган аэробекеттерде жана башка бажы органдары тарабынан белгиленген жерлерде) бажы алымдары менен салыктары алынбай туруп жана товарларга карата экономикалык жөнгө салуу чаралары көрүлбөстөн, товарлар бажы көзөмөлү астында сатылуучу бажы тартиби.
Садык Аблимит
С. А. курама вариант боюнча «Семетей» эпосунан «Чынкожо, Толтой чатагы» эпизодун уйгур тилине которгон. Ошондой эле Кызыл-Суулук кыргыз Манасчы Жусуп Мамай айткан «Семетей» эпосунун айрым эпизоддорун уйгур тилине которуп, журналга жарыялаган.
Алымсыз ташып келүү
Алымсыз ташып келүү – бажы алымдарынан бошотулган товарларды импорттоо. Бир өлкөдөн же өлкөлөрдүн тобунан алынып келүүчү айрым товарларга же баардык импортко колдонулат: кыска же узак мөөнөттүү мүнөзгө ээ болуусу мүмкүн.
Абсцесс
Абсцесс (лат. abscessus ириң) - ткандагы же органдагы сезгенүүдөн пайда болгон ириңдөө. Ириңдетүүчү микроорганизмдер (стафилакокк, стрептококк жана башка) жараланган тери, чел аркылуу организмге кирип, же айрым органдарга (мээ, боор, өпкө жана башка) лимфа, кантамырлар аркылуу таралат. Канга кирген микроб аны сезгентип, ириңдетет, ткандар бузулуп, ириң көңдөйү пайда болот. Абсцесс өзү эле же башка бир оорунун кабылдоосунан пайда болушу мүмкүн. Теридеги же былжыр челдеги абсцессте ал жер кызарып шишийт, ысыйт, лукулдап ооруйт, дененин температурасы да көтөрүлөт. Ал эми терең жайгашкан абсцессте ошол органдын иши бузулат, дене ысыйт, ооруйт. Организмдин коргонуу реакциясынын натыйжасында ириңдеген жердин айланасында жараланбаган ткандан чектөөчү жука челкабык пайда болот. Күчөгөн абсцессте ириң көңдөйүнө ириң тез толуп, чел жарылып, ириң териге, ички орган көңдөйүнө (ичеги, карын, бронхтор жана башка) тээп чыгуу менен андагы жабыркоо басаңдайт да, ириңдеген жер айыгышы мүмкүн. Бирок бардык учурда эле ириңдеген жер айыгып кетпейт, анткени ириң жарылганда айланасындагы ткандарга тарап, ириңдүү сезгенүүнүн жайылышына, флегмонага, ал гана
Бошкоев, Жоомарт
Бошкоев Жоомарт (1949-ж. т., Талас ш.) — генерал-майор (1993).
Куталь-Кыке дарыясы
Куталь-Кыке — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сыпаль-Кы дарыясынын оң жээгинен 118 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 33 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хуа Мулан
Хуа Мулан  — Кытайлардын легендасына айланган жоокер кыз. Анын тарыхта болгону же ойлонуп табылган кейипкер экени ушул күнгө чейин талаш. Кантсе да эр жүрөк кыздын баяны дүйнө жүзүндө кичинекейлердин сүйүктүү каарманына айланган. Жоокердин жалгыз кызы болуп чоңойгон Хуа Мулан оорукчан атасынын ордуна согушка жөнөп кетет. Ошол учурларда кытайлар көчмөн уруулар менен тез-тез согушуп турушкан. Ошол кездеги аскер тартибине ылайык, аскерлердин арасында аялзаты бар болсо башы алынат деген мыйзам бар болгон. Кыз экенин жашырып, өзүн жоокер жигиттей алып жүргөн Хуа Мулан согуш талаасында болуп көрбөгөндөй эрдик көрсөтөт. Аскердик тактикасы менен оозго алынып, генералдык чинге жетет.
Аринбасарова Наталья Утевлевна
Өмүр баяны
Москва хореография окуу жайын (1964), ВГИКтин актёрлук факультетин (1974) бүткөн. Киноишмердигин кыргыз фильмдеринде тартылуу менен баштаган. «Биринчи мугалим» (режиссёр А. С. Михалков-Кончаловский, 1965) кинофильминде Алтынайдын ролун чоң драматизм менен, психологиялык кылдаттыкта ойногон (Венецияда эл аралык кинофестивалдын сыйлыгын алган). «Жамийла»(режиссёр И. Поплавская, 1969), «Эски тегирмен» (режиссёр Ү. Ибрагимов, 1972), «Улан» (режиссёр Т. Океев, 1977) ж. б. фильмдерине тартылган. Арынбасарова - СССР Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты
Ээлик
Ээлик – менчик ээсинин ыйгарым укуктарынын бири. Ээлик кылуу укугу – мүлккө иш жүзүндө ээ болуу мүмкүнчүлүгүнүн юридикалык жактан камсыз кылынышы. Мүлккө ээси эле эмес, комиссионер, мүлктү сактоочу, ташып жеткирүүчү (ташып жеткирүү үчүн берилген буюмдарга карата), барымта кармоочу, мүлктү жалдоо келишими боюнча жалдоочу (ижарачы), акысыз пайдалануу жөнүндөгү келишим боюнча мүлк берилген жак ж. б. дагы мыйзамдуу (титулдук) ээлик кыла алат.
Пелья (дарыя)
Пелья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пароп дарыясынын оң жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Бугу (эркеги), Марал (ургаачысы)
Бугу (эркеги), Марал (ургаачысы) (Cervus elaphus Linnaeus, 1758 ssp. asiaticus, Lydekker, 1898):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
C.e. asiaticus ареалы Тянңшанды, Джунгар Алатоосун, Тарбагатай тоо кыркаларын, Саур, Алтай, Саянды (Казахстан, Кыргызстан, Россия), ошондой эле Түндүк Синңцзянды жана Чоң Хинганга чейин Түндүк Монголияны камтыйт. Кыргызстанда XIX кылымда дээрлик бардык карагай токойлорунда тараган, бирок 1980-жылдарга чейин Чаткал, Талас, Кыргыз, Молдотоо, Кавактоо, Жумгалтоо, Сарыжаз, Фергана жана Атбашы тоо кыркаларында жоголгон. Азыркы учурда Нарынтоо тоо кыркаларында жана Тескей жана Күңгөй Алатоосунун чыгыш бөлүгүндө кездешет. Улан жана Жаңыжер (Джалджир) капчыгайында, Атбашы дарыясынын жогорку бөлүгүндө, Сарыжаз дарыясынын бассейнинде Куюкап жана Жетим тоо кыркаларынын түштүк жантаймасында кездешүүсү боюнча азыркы учурга ылайык маалыматтар жок.
Саны
1983-жылы Нарын коругун түзүүдө популяциясынын саны 130, 1985-жылы - 150 , 2003- жылы 280 особдун тегерегинде болгон, бул популяциянын 1/4 - 1/2 бөлүгү түздөн түз коруктун территориясында жашачу. Ысыккөлдүн Чыгыш бөлүгүндө отурукташкан жана Казахстандын территориясынан кирген бирден особдор болушу мүмкүн.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Бадалдуу жана карагай токойлорунда жашайт, негизинен чөп өсүмдүктөрү менен азыктанат. Кээде алыс аралыктарга чейин көчөт. Ысыккөлдүн чыгышында Казахстандан (Чилик дарыясынын бассейни) Тескей Алатоого (Аксуу капчыгайына чейин) жана кайра Казахстанга өтүүлөрү байкалган. Ургаачылары менен жаштар топ тобу менен кездешкен, эркектер кууттан тышкаркы убакта жалгыздан жүрүшөт ; куут учурунда (сентябрң - октябрң) эркектери айланасына 3-10 ургаачыны топтойт. Майдын аягында - июндун башында ургаачылар бирди, кээде эки же үчтү тууйт. Ургаачылар жыныстык жактан үчүнчү жылы жетилет. Эркектери жыл сайын май айында мүйүздөрүн таштайт.
Северное
Северное (Северное ) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Төмөнкү Чүй айыл округу составына кирет.
Бугу (эркеги), Марал (ургаачысы)
Чектөөчү факторлор
Түрдүн жашоо аймагын чарбалык максатта иштетүү (бак кыйуу, мал оттотуу) жана тынчсыздандыруучу фактор. Кышында тоют жерлеринин аянтынын аздыгы. Браконңерчилик, жырткычтарга жем болуу (аюу, карышкыр, сүлөөсүн). Кээ бир жылдардагы катуу кыш, мителер жана оорулар.
Северное
Калкы
Калкы - 804 киши.
Бугу (эркеги), Марал (ургаачысы)
Уюштурулган коргоо аракеттери
1948-жылы аң уулоого толук тыйуу салынган. 1958-жылы түрдүн жашоо аймактарында Теплоключенко жана Нарын коруктары түзүлгөн, акыркысы 1983-жылы аянты 37 миң га болгон мамлекеттик корукка айландырылган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Нарын коругун кеңейтүү жана Ысыккөлдө көчүү үчүн экологиялык коридорлорду түзүү. Реакклиматизация, ошондой эле волңердик шартта көбөйтүү жана жаратылышка чыгаруу. Браконңерчилик үчүн жоопко тартууну күчөтүү жана карышкырдын санын контролдоо боюнча иш-аракеттерди жүргүзүү. Ача туяктуулар сымалдар (Artiodactyla) – ПАРНОКОПЫТНЫЕ
Статусу
IV категория, Endangered, EN C 2a(i): R. Бүткүл ареалы боюнча саны кескин кыскарган голарктикалык түрдүн борбордук азиялык түрчөсү; Кыргыз Республикасында аз санда. C.e. sibiricus Severtzov, 1973 жана C.e. songaricus Severtzov, 1873 аттары инфратүрчөлүк катары саналып жарабайт.
Ик (Ермекеев району, Башкыртстан)
Ик — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Тарказин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 62 киши. Почта индекси — 452187, ОКАТО коду — 80225837007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Алына турган вексель
Алына турган вексель – акча алынуучу вексель. Векселди кармоочуга карата анын карамагындагы башка кишилердин колдору коюлган векселдердин баардыгы А. т. в. болуп саналат.
Ичилүүчү сууну жугушсуздандыруу
Ал химиялык (хлор, озон, йод, күмүш иону жана башка) же физикалык (кайнатуу, ультракызгылт көк нурлар, ультра үн, гамма нуру менен таасир этүү) жол менен ишке ашырылат. Химиялык ыкмалардын ичинен сууну хлорлоо кеңири колдонулат. Сууну озон менен байытууда суу жугушсузданат, түссүздөнөт, ошондой эле начар жытын кетирет. Озон суунун булганган деңгээлине жараша кошулат, анткени озон көбүрөөк кошулса анда сууда өзгөчө жыт пайда болуп, суу жүргүч куурларды дат басып кетет. Гигиеналык жактан сууну озон менен байытуу мыкты ыкмалардан болгондуктан келечекте кеңири колдонууга мүмкүндүк бар. 20-кылымдын башында суу бром, йод бирикмелери менен жугушсуздандырылган, азыркы мезгилде мындай ыкма калк аз жайгашкан жерлерде жана богок оорусу таралган райондордо гана колдонулууда. Химиялык заттарды жекече да колдонсо болот. Ага ылайыкташтырылган препараттардын — бактерициддин таасири өтө күчтүү жана 30 мин. ичинде эле сууну жугушсуздандырат, адамга зыянсыз, көпкө сакталуудан касиетин өзгөртпөй сууда бат эрийт. Аларга пантоцид кирет, анын 1 таблеткасында 3 мг активдүү хлор болуп, жарым саатта 750 мл тунук, түссүз сууну жугушсуздандырат; ал эми өтө кир сууга 2—3 таблетка салуу керек.
Андан башка сууну жеке жугушсуздандыруунун таралган физикалык жолу — кайнатуу. Мында суулардагы бактериялар, вирустар, бактериофагдар, антибиотиктер жана башка биологиялык факторлор жок болуп, анда эриген газдар бөлүнөт, суунун шордуулугу азаят, даамы бузулбайт.
Сан (өлчөө)
Сан ― объекттин чоңдук, көлөм, ирээт, касиеттеринин өнүгүү деңгээли ж. б. сырткы аныктыгын чагылдырган философиялык түшүнүк. Күнүмдүк тажрыйбада жана илимий таанымда өзгөрүүлөрдүн төмөнкүдөй эки түрү белгилүү:
1) материалдуу тутумдардын маңызын өзгөртпөгөн өзгөрүүлөр;
2) аталган маңызды түп-тамырынан бери өзгөрткөн өзгөрүүлөр.
Кадыресе учурларда аталган өзгөрүүлөрдүн ортосундагы айырмачылык дароо эле көзгө уруна бербейт. Биринчи учурда сөз сан, экинчисинде сапат тууралуу болуп жатат. Мисалы, 0°тан 100° ка чейин ысыган суунун суюк абалы сандык өзгөрүү; ал эми температура 0°тан төмөндөгөндө суунун катуу абалга (музга) айланышы, 100°тан жогору температуранын шарттарында суунун газ (буу) абалына өтүшү сапаттык өзгөрүү катары аныкталат. Тааным процессинде сан нерсенин сапаттынын өнүгүү деңгээли катары бааланат.
Садыков, Болотбек Жакыпбекович
Садыков, Болотбек Жакыпбекович (1957, Ат-Башы району, Кара-Булуң айылы) — «Манас» изилдөөчү. СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүткөн (1982). Ат-Башы районундагы Кара-Булуң орто мектебинде мугалим болгон (1985-жылга чейин). Кыргыз ССР Илимдер академиясынын аспирантурасын бүтүрүп (1988—91), «Манас» эпосунун көркөм составындагы фольклордук жанрлардын функциясы» деген темада кандидаттык диссертациясын (Алматы, 1992) коргогон. 1991жылдан Кыргыз республикасынын Илимдер академиясынын Адабият жана искусство институтунун «Манас» бөлүмүнүн илимий кызматкери. «Манас» эпосу боюнча бир нече илимий макалалардын автору.
Кызласов Леонид Романович
Кызласов Леонид Романович [24.3.1924, Енисей губерниясы (азыркы Хакасия Республикалык), Хакас уезди, Синявин кыштагы — 24. 7. 2007, Москва] — орус-хакас археологу жана тарыхчысы, чыгыш таануучу, Тува АССРинин (1991), Хакасия Республикасынын илимине Эмгектери сиң. ишмер (1994), СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1985), тарых илимдер доктору (1967), ММУнун профессор (1969), Эмгектери сиң. профессор (2004). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. ММУну бүткөн (1949). Борбордук Азия, Сибирь тарыхы жана археологиясы боюнча адис. Хакас (1950—2002), Тува (1955—82), Кыргыз (1953—54), Славян (1967) археологиялык экспедицияларын жетектеген. 1953—56-ж. кыргыз археологиялык жана этнографиялык экспедициясына катышып, Ак-Бешим (Суяб) шаарын изилдеп, анын орто кылымдагы архитектурасы, искусствосу жөнүндө фундаменталдуу эмгек жараткан. Ал Байыркы Борбордук Азия элдеринин тарыхын изилдөөдө илимге чоң салым кошкон. Бирок Кызласовдун эмгектеринде енисей кыргыздарынын тарыхы жана материалдык мадабияты хакастардын пайдасына чечилип, бурмаланып көрсөтүлгөн. 280дей илимий макаланын жана 15 китептин автору. ММУнун 1-даражадагы Ломоносов атындагы сыйлыгынын менен сыйланган. Эмгектери: Гуннский дворец на Енисее. Проблема ранней государственности Южной Сибири. М., 2001; Городская цивилизация Срединной и Северной Азии. Исторические и археологические исследования. М., 2006. А. Абетеков.
Кусуу
Кусуу — ооз (чанда мурун) аркылуу карындын ичиндегилерди эрксизден чыгаруу; организмдин карынга бөтөн нерселер, сапатсыз тамак-аш жана ар кандай уу зат түшүп, анын былжыр челин дүүлүктүргөндө болуучу коргонуу-ыңгайлануу реакциясы. Кусуу карындын жана ички органдардын, борбордук жана четки нерв системасынын дүүлүгүүсү же оорусунда байкалат; ошондой эле кош бойлуулар да кусат (Талгак). Карындын кээ бир ооруларында (мисалы, жара оорусу, гастрит) кусардан мурда окшуйт (Окшуу). Кускандан кийин оорулуу өзүн жеңил сезип калат. Башка органдар (жүрөк, өт баштыгы, сокур ичеги жана башка) жабыркап, карынга рефлекстик таасир эткенде да кусат.
Кусуу баш травмасы — мээ чайкалышында жана шишигинде, мээнин кан айлануусунун бузулушунун белгиси болушу да мүмкүн. Катуу оорулуулардын жана эсинен тангандардын кусундусу дем алуу жолуна кетип калбасын үчүн оорулууга жакшы көз салуу керек. Кусуу убагында оорулууну отургузуп же башын ылдый кылып кырынан жаткырат. Эгерде оорулуу чалкасынан жатса кусуп бүткөнгө чейин башын капталына буруп, ошол абалда кармап туруу зарыл. Кускандан кийин оозун чайкатып, алы жок оорулуунун оозун ным чүпүрөк менен тазалап коёт. Кан аралаш кусса карын тушуна муздак коюп, оорулууну тынчтандырып, тезинен врач чакыруу зарыл.
Эметология- кусууну, окшууну изилдеген медицинанын тармагы.
Кустурма дарылар
Кустурма дарылар — кусууну пайда кылуучу заттар. Кустурма дарылар мээдеги кусуу борборуна түздөн-түз таасир этүүчү (мисалы, апоморфин) жана карындын былжыр челин дүүлүктүрүп, кусуу борборун рефлекс жолу менен козгоочу (термопсис жана башка) болуп бөлүнөт. Ал ууланууну, аракечтикти дарылоодо колдонулат. Апоморфинди тери алдына сайып, андан кийин ичкилик бергенде оорулуу кусат. Бир нече жолу апоморфинди ичкилик менен коштоп бергенден кийин оорулууда ичкиликке туруктуу терс рефлекс пайда болот.
Плотавка (Любовша куймасы)
Плотавка — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Любовша дарыясынын оң жээгинен 33 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Карбеков Таалайбек
Карбеков Таалайбек 1961-жылы 19- февралда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Красный Ключ (Нуриман району, Башкыртстан)
Красный Ключ — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Красноключев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 2434 киши. Почта индекси — 452431, ОКАТО коду — 80245816001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Орташа Кечь-Пель
Орташа Кёчь-Пель — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Оң Кечь-Пель дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пётр Шубин
Адабият
Мамлекеттик Карамолдо Орозов атындагы эл аспатар оркестри. - Ф.: 1131 -Т1 - X. "Аипоза А. Улуттук музыкабыздын устаты // Сов. Кыргызстан. - 1987. - Кыргызстан маданияты. - 1973. - 18 - янв.
Көз
Көз (лат. oculus) — көрүү органы; сезүү органдарынын эң негизгилеринин бири.
Көздүн түзүлүшү
Ал көз алмасынан жана анын жардамчы аппараттарынан турат. Көз алмасынын арткы уюлунан көрүү нерви чыгып мээ менен байланышкан. Көз алмасы шар сымал, алдыңкы уюлу томпок линзага окшош. Көз алмасы көз чанагында жайгашып, ички ядросунан жана аны курчап турган үч катмардан (ички, ортоңку жана сырткы) турат. Көз алмасынын сырткы катмарынын алдыңкы уюлу жарык нурун өткөрүүгө ылайыкталган тунук, сааттын айнегине окшош келип, тунук чел деп аталат. Көз алмасынын сырткы катмарынын тунук челден калган бөлүгү ак түстөгү катуу ткандан турат да, көздүн ак чели (склера) деп аталат.
Көздүн ак челинин арт жагында тегерете көз булчуңдары бекип, көз алмасынын кыймылын камсыз кылат. Көз алмасынын ортоңку катмары кан тамырга өтө бай, ошондуктан кан тамырлуу катмар деп аталат. Кан тамырлуу катмардын негизинде пигмент түү кабыкча жайгашып, пигменттин аз же көп болушуна жараша көз ар кандай түстө (карадан бозго чейин) болот.
Кан тамырлуу катмардын алдыңкы бөлүгүн — түстүү жаа сымал кабык, ортосун кирпиктүү (цилиар) денече, арткы бөлүгүн — кан тамырлуу катмардын өзү түзөт.
Түстүү жаа сымал кабыктын так ортосунда карек жайгашкан. Ал жарык шооласынын аз же көп түшүүсүнө жараша кичирейип же чоңоюп турат. Каректин чоңоюп же кичирейип турушун түстүү жаа сымал кабыкта жайгашкан атайын булчуңдар камсыз кылат.
Түстүү жаа сымал кабыктан артты карай улай кирпиктүү денече жайгашкан. Кирпиктүү денече жумурусунан келген тегерек. Анын ич жагындагы талчалары чечекейди кармап турат. Кирпиктүү денечеде чечекейди жукартып же калыңдатып туруучу булчуңдар бар.
Кан тамырлуу катмардын арткы бөлүгү жалаң кан тамырлардан турат да, анын сыртындагы кара пигмент кабыкчасы жарык нурун чагылтпастан жутуп турат. Көз алмасынын эң ички катмары — тор сымал катмар. Бул көздүн жарыкты жана ар кандай түстөрдү сезүүчү бөлүгү кан тамырлуу катмарды ичинен каптап, өтө татаал түзүлүштө. Тор сымал катмардын эң тереңинде жарык сезүүчү — таякчалар жана колбачалар жайгашкан. Көз алмасынын ички ядросу чечекей, айнек сымал килкилдек жана көздүн астыңкы, арткы камераларындагы суюктуктан турат. Чечекей эки жагы томпок линзага окшош тунук, ийилгич, каректин астында жайгашат. Кирпиктүү денеченин кирпикчелеринин жардамы аркылуу булчуңдардын жыйрылуусунун натыйжасында чечекей өзүнүн калыңдыгын өзгөртүп, алыстан же жакындан даана көрүүгө көздү ылайыктап турат. Анын бул физиологиялык кызматы аккомодация деп аталат.
Жарык нуру тунук чел
Жарык нуру тунук чел, көз алмасынын камерасындагы суюктук, чечекей жана айнек сымал килкилдек аркылуу тор сымал катмарга өтүп, чечекей жарык нурун сындырып таякчалар менен колбачаларга фокустап түшүрүп турат. Тунук челдин жана чечекейдин томпогунун өзгөрүшү жарык нурун тор сымал катмардын алдына же артына түшүрүп, көрүү начарлайт (к. Астигматизм ). Мындай учурда көз айнек кийүүгө туура келет. Тунук чел менен жаа сымал кабыктын ортосундагы көңдөйчөдө көз алмасынын алдыңкы камерасы, ал эми жаа сымал кабык менен чечекейдин ортосунда арткы камера жайгашкан. Алдыңкы камера менен арткы камера карек аркылуу бири-бири менен кошулган. Камера ичиндеги суюктуктун басымынын жогорулашы — глаукоманын белгиси.
Көздүн жардамчы аппараттары
Көздүн жардамчы аппараттарына каш, кирпик, көз жапкактары, жашты бөлүп чыгаруучу органдар жана жаш агуучу жолдор кирет. Алар көздү ар кандай тышкы таасирлерден сактайт. Каш чекеден ылдый карай аккан тердин көз жылчыгына куюлушунан сактаса, кирпиктер чаң, кар жана жамгырдын көздүн жылчыгына киришинен сактайт. Көздүн астыңкы жана үстүңкү жапкактарынын негизин тутумдаштыргыч ткандан турган кабыкча түзүп, сыртынан тери, ал эми ичинен конъюнктива менен капталган. Конъюнктива жеке эле көз жапкычтардын ички бетин каптабастан, көз алмасынын алдыңкы бетин да каптайт. Алдыңкы жана үстүңкү көз жапкагынын кырында кирпиктер жайгашат жана май бездеринин түтүгү ачылат.
Жаш бези көз чанагынын үстүңкү каптал бурчунда жайгашып, бир нече бөлүктөн турат да, жашты ондогон түтүкчөсү аркылуу конъюнктива баштыгынын ичине куят. Жаш түтүкчөлөрү аркылуу жаш баштыкчасына чогулат. Жаш баштыкчасынан жаш мурун көңдөйүнүн ичине жаш агуучу канал аркылуу агып түшүп, мурундун ичиндеги былжырлуу кабыкчанын бетинде бууга айланып, дем алуучу абаны нымдап турат.
Көздүн жана көз жапкактарынын кыймылы көз чанагынын ичинде жайгашкан атайын булчундардын жардамы менен аткарылат.
Көздүн булчуңдары түз жана кыйгач булчуңдардан турат. Бул булчуңдар адамдын башы жана денеси кайсы тарапка бурулса көздүн да ошол тарапка карашын камсыз кылат. Эгер бул булчуңдар туура эмес бекисе же алардын нервдери анча өөрчүбөсө, чалыр көз болууга себеп болот.
Көз оорулары жана жабыркашы
Көздүн айрым оорулары жугуштуу болот (мисалы, конъюнктивит, трахома, блефарит жана башка). Ал шейшеп, сүлгү, бет аарчы жана башка аркылуу жугат; көп учурда оору козгогучтар көзгө кир кол менен түшөт, ошондуктан көздү сактоо жана ар кандай дарттардан коргоо үчүн өздүк гигиена эрежелерин сактоо зарыл. Айрым учурда улгайган адамдардын чечекейи тунарып, катаракта пайда болот. Көздө суюктуктун нормалдуу айланып туруу процесси бузулганда көздүн ички басымы көтөрүлүп, глаукомага алып келет. Көздүн бузулушу көбүнчө ички органдардын же системалардын кандайдыр бир оорусу менен байланыштуу болот. Борбордук жана четки нерв системасынын, жүрөк-кан тамыр системасынын оорусунда, ууланууда, зат алмашуу, ички секреция бездери бузулганда, ошондой эле көзгө жакын органдардын ооруу процессинин (бет терисинин жана бет сөөгүнүн, мурундун кошумча кобулдарынын оорусунда) таралышынан көздө өзгөрүүлөр байкалат. Бул ооруларды өз учурунда дарылоо көрүүнү сактап калууга жардам берет.
Көрүү начарлай баштаса, догдурга кайрылуу зарыл, эгер ал көз айнек жазып берсе, аны сөзсүз пайдалануу керек. Көз жабыркаганда көрүү өтө начарлап жана сокур болуп калуу мүмкүн. Көздүн бир аз жабыркашы өз убагында медициналык жардам көрсөтүлсө жакшы айыгып кетет. Көз травмалары макаласын.
Көз ооруларында жана жабыркашында дарылоо процедураларын аткаруу техникасы. Көз ооруганда же жабыркаганда врач сунуш кылган дарыны оорулуу өзү же жакындары сыйпайт же куят. Ошондуктан алар дарылоо процедураларын аткарууну билгени оң. Көздү кайнап муздатылган суу, коюу чай же врач сунуш кылган дезинфекциялоочу эритмеге тоголоктолгон кебезди малып тазалайт. Сол колдун сөөмөйү жана бармагы менен көз жапкагын ачып, нымдалган кебезди сыгып жууйт. Резина баллонун колдонсо андан жакшы, бирок суюктукту катуу агызып киргизүү туура эмес. Көпчүлүк медициналык каражаттар тамчы -түрүндө пайдаланылат.
Көзгө дары тамчылатарда колду таза жууп, оң колго тамчылаткычты кармап, дары толтуруп алып, сол кол менен көздүн төмөнкү жапкагын тартып (бул учурда оорулуу өйдө карашы керек) туруп, тамчылатат. Тамчы кийимге агып кетпеш үчүн тоголоктолгон кебезди кошо кармай жүрүү керек. Тамчылаткычта калган дары кайра идишине куюлбайт. Көзгө дарыны тамызгандан кийин көздүн ички кычыгын басып туруу зарыл. Кээ бир учурда бир нече дарыны пайдаланууга туура келет. Ар бир дарыга өзүнчө тамчылаткыч колдонуу максатка ылайык.
Май дарыларды атайын таякча менен сыйпайт. Таякчанын жалпак учуна бир аз май дарыны чыгарып алып, көздүн астыңкы жапкагын ачып сыйпайт. Оорулуу көзүн жумгандан кийин таякчаны тартып алат. Нымдуу жылыткыч компрессти 5—10 катар дакини (6Х 8 см) жылуу суу же дарыга малып, бир аз сыгып туруп жумулган көзгө коюп, үстүн андан чоңураак клеёнка же пергамент кагазы менен жаап, кебез коюп байлап 6—8 саат кармайт. Кургак жылытуу үчүн резина жылыткыч колдонулат. Жылыткычты көздү жумдуруп туруп, үстүнө таза салфетка же сүлгү жаап, анын үстүнө коюлат. Бул процедуралар врачтын сунушу боюнча гана жасалат.
Валентин Асмус
Асмус Валентин (1894–1975) – советтик философ, философия илимдеринин доктору (1940). 1919-жылы Киев университетинин тарых-философия факультетин бүтүргөн. Ушул жылдан илимий-изилдө жана педагогикалык иштерде болгон. Асмус 1939-жылдан Москва университетинин профессору, СССР Илимдер Академиясынын философия институтунун улук илимий кызматкери (1968-жылдан). «Философиянын тарыхы» аттуу эмгекти түзгөнгө катышкандыгы үчүн СССР Мамлекеттик сыйлыгын алган (1943-ж).
Абу Бекр Келеви
Абу Бекр Келеви (туулган жылы белгисиз-1366-ж.) 1365-66-ж. Самарканда болгон сарбадарлардын монголдорго каршы көтөрүлүшүнүн жетекчилеринин бири, самаркандык кол өнөрчү Могол ханы Ильяс кожонун 1365-ж. Мавереннахрга жасаган жортуулунда Самаркан эмиринин аскерлери жеңилип, шаардан качып кеткен. Ошондо Самаркандын Абу Бекр Келеви башчылык кылган сарбадарлар (фарсча дарга баш тоскондор) монголдорго каршы көтөрүлүп, аларды чегинүүгө аргасыз кылган. Самарканда бийлик сарбадарлардын колуна өтөт. Бирок качып кеткен эмир Хусаин сарбадарларды алдап, көтөрүлүш жетекчилерин, алар менен бирге Абу Бекр Келевини да даргага асып өлтүртөт да, Самарканда өз бийлигин кайра калыбына келтирген.
«Кыз мактым»
«Кыз мактым» — түштүк кыргыздарда тараган лирикалык дастан. Негизги темасы — эл-журтту калмактардын кысымынан бошотуу. Дастандын окуялары ойрот калмактарынын кыргыздарды эзип турган мезгилине (16—17-к.) туура КЫЗ ОЮН 683 келет. Поэманын үч варианты тең КР УИАнын Кол жазмалар фондусунда сакталып турат. Алардын сюжеттик өзөгү, образ системасы бири биринен анча айырмаланбайт. Баш каармандары — Мактым менен Бегарстан Тайчы. Калмактарга каршы күрөштө Мактымды Бегарстан Тайчы туткунга алып, ага үйлөнөт. Кордолгон Мактым түн жамынып качат. Куугунчуларды айлаамал менен жолдо өлтүрөт. Бегарстан Тайчы да Мактымдын колунан каза болот. Мактым элине келип, сүйгөнүнө жетет. «Бегарстан Тайчы» аттуу комуз күүсү да дастандын ушул окуясынан улам чыгарылган.
Герцен, Теодор Гергардович
Герцен Теодор Гергардович (1913, Украина, Михайлов району, Мемрики айылы — 1991, Талас району, Ак-Дөбө айылы) — өз алдынча үйрөнчүк-живописчи, Талас өрөөнүндө сүрөт өнөрүнүн уюштуруучусу. 1928-ж. Талас өрөөнүнө ата-энеси менен көчүп келген. 1935-ж. Бишкек финансы техникумун бүтүргөн. 1935—41-жылы Бакай-Ата балдар үйүнде бухгалтер, 1942—47-ж. эмгек армиясында, 1947—48-ж. кайрадан балдар үйүндө бухгалтер, 1949—57-ж. мектепте мугалим, 1958—59-ж. «Красная Заря» колхозунда бухгалтер, 1960—62-ж. ошол колхоздун башкармасы, 1962—73-ж. колхоздо кайрадан бухгалтер болуп иштеген. 1973-ж. ардактуу эс алууга чыккан. 1960-жылдан Ак-Дөбө айылындагы («Красная Заря» колхозу) көркөм сүрөт өнөрү музейинин коомдук башталыштагы директору. Ал сүрөт искусствосун жан дили менен сүйгөн. Ак-Дөбөдөгү ири музейди уюштурууга жана коллекция чогултууга көп күч жумшаган. 1992-ж. ал музейге Теодор Гергардович Герцендин ысмы ыйгарылган. Герцендин «Талас токою», «Үрмарал суусу», «Токойдогу күз» жана башка картиналары, көптөгөн этюддары анын чебер пейзажчы экенин айгинелейт. Герцен сүрөтчү жана музей уюштуруучу катары гана белгилүү болбостон, ал көптөгөн сүрөтчүлөрдүн окутуучусу-тарбиячысы дагы. 2 «Ардак Белгиси» ордени жана медалдар менен сыйланган.
Ачуу
Ачуу - микроорганизмдердин же алардын ферменттеринин таасири менен орг. заттардын, көбүнчө углеводдордун анаэробдук ажыроо процесси. А. процессинде энергия бөлүнүп чыгып, аны микроорганизмдер биосинтезде (клетканы курууга керектүү татаал молекулаларды жаратууда). А. к. процессинин түрлөрү : спирттик, сүт-кычкыл, май кычкыл, пропион кычкыл, уксус кычкыл жана башка Спирттик ачууда ачыткыч козу карындардын белгилүү бир түрлөрү жана алар бөлүп чыгарган ферменттердин таасири астында углевод этил спиртине жана көмүр кычкыл газына чейин ажырайт. Спирттик А. этил спиртин, глицерин жана башка тех. тамак-аш продуктуларын алууда колдонулат. Камыр ачытуу, вино, пиво даярдоо да спирттик А-га негизделген. Сүт кычкыл А. гомоферменттүү жана гетероферменттүү болуп бөлүнөт. Гомоферменттүү сүт кычкыл ачууда белгилүү топтогу сүт кычкыл бактериялары сүттүн ичиндеги кантты жалгыз гана сүт к-тасына чейин ажыратат, ал эми гетероферменттүү А-да бактериялар кантты сүт к-тасына, уксук к-тасына, этил спиртине, глицеринге чейин ажыратат. С. кычкыл ачуу сүт к-тасын алууда, сүт кычкыл азыктарын даярдоодо, жашылча-жемиш консервалоодо, капустаны ачытууда, тоют силостоодо кеңири колдонулат. Май кычкыл ачуу процессин Clostridium бактериялары жүргүзүп, углеводду, белокту май к-тасына чейин ажыратат. Булалуу өсүмдүктөрдү ( зыгыр, жут, кара куурай жана башка) алгач иштетүүдө пектин заттары май кычкыл ачуудан өтөт.
Ташбаев Жамшит
Ташбаев Жамшит 1962-жылы Октябрь кыштагында туулган.
Тауншип оф Вашингтон (Нү-Жерси)
Тауншип оф Вашингтон (Нү-Жерси) (Township of Washington) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9102 киши. Болжолдуу аянты - 7.7 км². FIPS коду — 34-77135.
Ээлик алуучу эскиргендик
Ээлик алуучу эскиргендик – КР жарандык мыйзамдары боюнча менчик укугуна ээ болуунун негиздернинин бири. КР жарандык мыйзамдарына ылайык мүлктүн ээси болбогон, бирок кыймылсыз мүлккө 15 жыл бою, же болбосо башка мүлккө 5 жыл бою акниет, ачык жана үзгүлтүксүз, өзүнүн буюмундай ээлик кылып келген жаран же юридикалык жак ал мүлккө менчик укугуна ээ болот. Мамлекеттик каттоого жаткан кыймылсыз мүлккө же башка мүлккө менчик укугу Э. а. э-тен улам андай укукту алган адамда ошондой каттоодон өткөн учурдан тартып пайда болот. Ээлик кылуу укугуна Э. а. э-тин күчүнөн улам жеткенге чейин мүлккө өзүнүн мүлкүндөй ээлик кылган адам үчүнчү жактарга каршы, ошондой эле аларга мыйзамда же келишимде каралган башка негиздер боюнча ээлик кылууга укугу жоктордун алдында өз ээлигин коргоо укугуна ээ болот. Э. а. э. мөөнөтү тийиштүү талаптар боюнча доонун эскиргендигинин мөөнөтү бүткөндөн мурда башталбайт.
1999-жыл кинодо
Эң көп кирешелүү тасмалар
Төмөнкүлөр 1999 жылы чыгарылган жалпы дүйнөлүк кирешеси боюнча он эң мыкты тасма болуп саналат:
Алыс чет өлкөлөргө барган туристтерден алынган салык
Алыс чет өлкөлөргө барган туристтерден алынган салык – КР жергиликтүү салыктардын бири; бийликтин жергиликтүү өкүлчүлүктүү органы тарабынан белгиленген ченемде болот. Алыскы чет өлкөлөргө барган жеке жактар бул салыктын төлөөчүсү болуп саналат.
Жапар Садыков
Садыков, Жапар (1909, азыркы Аламүдүн району, Орто-Алыш айылы —1988, Фрунзе) — Кыргызстандын эмгек сиңирген артисти, опералык ырчы, актёр, музыкалык ишмер.
Ээликтеги компания
Ээликтеги компания – акцияларынын басымдуу бөлүгүнө (добуш берүү укугуна ээ) башка компания же белгилүү адам ээ болгон компания; иш жүзүндө мындай компанияга көзөмөлдүк кылуу көп учурда акцияларынын 50 пайызына ээ болуу менен камсыз кылынат.
Жапар Садыков
Улуттук театр сахнасында көптөгөн ролдорду аткарган. Ырчылыгы менен катар көп жылдар кыргыз музыкалык өнөрүн уюштуруучулардын бири катары опера жана балет театрынын (1943 —1952), филармониянын (1952 — 1962) директору болуп иштеген.
Бактериостаз
Бактериостаз (бактерия жана "stats"- токтоо) чөйрөнүн ынгайсыз шарттары чакырган бактериялардын өсүп өнүгүшүнүн жана көбөйүшүнүн толук токтолушу. Мындай шарттардын таасири токтогондо бактериялардын өсүшү жана көбөйүшү кайрадан жаныртылат. Б. убагында бактериялардын уулуу заттарды болуп чыгаруусу токтотулат.