cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Онтогенез
Ошондуктан онтогенез уруктанган энелик клеткадан — зиготадан башталат. Онтогенезде ар бир организм ырааттуулук менен бир нече мезгилди жана стадияны басып өтөт. Кишинин эмбриогенези негизинен түйүлдүк (эмбрион) жана түйүлдүктөн кийинки (постэмбрион) мезгил болуп бөлүнөт. Эмбрион мезгили — түйүлдүктүн өөрчүшү, ал жаңы организм туулганга чейин созулат. Бала төрөлгөн учурдан тартып өөрчүүнүн постэмбрион мезгили башталат да, ал өмүрүнүн аягына чейин созулат. Онтогенезди клетка ядросундагы тукум куума информация тейлеп, ал кийинки муунга берилет. Онтогенездин ар кайсы мезгилинде тукум куугучтукту тейлеген информация толук колдонулбайт. Организмдин өөрчүү мезгилине же стадиясына жараша анын клеткалары ал информациядан өзүнө ылайыктуу бөлүктөрүн пайдаланат. Мисалы, өмүр бою кишинин гемоглобин молекуласынын тиби 3 жолу алмашылат. Түйүлдүк мезгилинде эмбрион гемоглобини пайда болот. Бир нече убакыттан кийин бул молекулаларды тейлөөчү ген басаңдап, анын ордуна башка ген иштейт. Андан кийин чоң кишинин гемоглобини синтезделет. Гемоглобиндин алмашып турушу организмдин талабынан келип чыгат. Түйүлдүк мезгилинде организмди эненин каны камсыз кылат, ал убактагы гемоглобин чоң кишинин гемоглобинине караганда кычкылтек менен оңой байланышат. Ошентип эволюциялык өөрчүүдө организмдин маанилүү ыңгайлануусу пайда болгон. Эгерде түйүлдүк гемоглобини чоң кишинин гемоглобинине алмашылбай же жетишсиз алмашылып калса талассемия оорусу пайда болот. Тукум куугучтукту алып жүргөн гендердин ишине тышкы чөйрөнүн шарты да чоң таасир берет. Онтогенез филогенездин кыскача кайталанышы болгондуктан, бул эки процесс өз ара тыгыз байланыштуу жана бири бирине көз каранды. Онтогенездин белгилүү бир мезгилинде тукум куума оорулардын көбү пайда болору аныкталган. Мындай оорулардын өзгөчөлүгүн билүү аларды табууда жана дарылоодо абдан маанилүү (Тукум куума оорулар). Ошондой эле тигил же бул ооруну алып жүрүүчү генди табуу медициналык генетиканын адистерине мындай ген тукумга коркунучтуу экендиги жөнүндө кабарлап, түрдүү кеңештерди берүүгө жардамдашат (Ген, Генетика, Медициналык генетика).
Уруктангандан кийинки мезгил
Уруктангандан кийин бир аз убакыттын кийин бөлүнүү жүрөт. Бөлүнүүнүн тез жана толук жүрүшү жаныбардын жумурткасына, белокдун топтолушуна байланыштуу. Эгерде жумурткада изолецеталдык сарысы аз жаныбардын жумурткасында бөлүнүү  2, 4, 8, 16, 32  бирдей бластомерлерге жүрөт.
Ал эми телоциталдык жумуртканын сарысы көп болгондуктан бөлүнүү толугу менен жүрөт, кээ бир учурганда толук эмес бөлүнүү бластомердин вегатативдик уюлунда жумуртканын сарысы көп болгон учурда, бөлүнүү ылдамдыгы, анималңдык уюлдагы бөлүнүүгө караганда бир нече төмөн болот. Буга жерде-сууда жошоочуларда бөлүнүү толук, бирок бирдей эмес жүрүшү мисал боло алат. Ал эми балыкта, куштар ж. б. кээ бир жаныбарда жумуртканын анималдык уюлунда жарым жартылайында бөлүнүү толук эмес жүрөт.
Сүт эмүүчүлөрүнүн жумурткасын белоктун сарысы аз болгондуктан, анда  бөлүнүү толук менен жүрөт, бирок бир кылка эмес. Бластомерде бөлүнүү ар кандай ылдамдыкта жүрөт, бластомердин бөлүнүүдө саны көбөйөт, бирок ар бир бөлүнүү баскычында саны, көлөмү жагынан кичирейет. Мындай өзгөрүүлөрдү төмөндөгүчө түшүндүрүүгө болот, себеби, зиготанын митоздук бөлүнүүсүндө интерфаза баскычы болбойт. Бул учур баштапкы синтездөө болгондуктан, аны синтездөө телофазада башталат. Митоздук бөлүнүү биринин артынан бири жүрөт, бөлүнүүнүн аягында салмагы зиготаныкына караганда түйүлдүктүн ядролору майда цитоплазмасы бир топ көп болот. Бөлүнүү бластомердин пайда болушу менен аяктайт.
Көп клеткалуу жаныбардын өөрчүсү
Көпчүлүк көп клеткалуу жаныбардын жеке өрчүүсүнүн биринчи баскычы бластуладан (гр."бластон"-түйүлдүк) башталат.
Онтогенездик өөрчүүдө көпчүлүк көп клеткалуулардын түйүлдүктөрү бир нече өсүү баскычтарын басып өтөт. Түйүлдүк алгачкы өрчүү учурунда тоголок, бир катмардуу болуп, биринчилик ички көңдөйү бластоцель деп аталат. Толугу менен бир кырка бөлүнүүдө (ланцетниктердикиндей) бластула бир катмарлуу ыйлаакча түрүндө болгон клеткалар бластодерма деп аталат. Бардык жаныбардын түйүлдүгү бластула баскычын басып өтөт. Бардык клеткалардын ядролору диплоиддик болуп, баардыгы тең тукум куугучтуктун маалыматтарын алып жүрөт. Аларда бластомералердин саны 64,  чанда 128 жана андан да көп болот. Бластула өлчөмү жагынан зиготандай.
Организмдин жеке өрчүүсүнүн экинчи баскычы-гаструла (гр."гастер"- карын). Түйүлдүктүн өрчүүсүндө татаал өзгөрүүлөр жүрөт. Бул абалда түйүлдүк эки же үч катмарлуу болот. Түйүлдүк катмары деп аталат.
Гаструланын натыйжасында ичеги көңдөйлүү, алгачкы ооз тешиги пайда болот, эки катмарлуу клеткада: биринчиден түйүлдүктүн ички бөлүгүндө эндодерма (ички катмары) жана эктодерма (сырткы катмары) пайда болот. Энто- жана эктодерманын ортосунда мезодерма (ортончу катмары) пайда болот.
Хордалуулардын өөрчүсү
Хордалуулардын түйүлдүгүнүн акыркы өсүү баскычында нерв (гр."нейрон"-нерв) жана хорда жаралат. Нерв системасы эктодерма катмарынан, ал эми энтодермадан хорда, ткандар, ички органдары жана алардын тармактары жаралат. Эктодермада дененин сыртына каптаптоочу  эпителий, тиш бедери (эмаль), нерв жана сезүүчү мүчөлөр пайда болот. Эндодерма катмарынан ичеги, тамак сиңирүүчү бездер, өпкө, ал эми мезодермадан сөөк, жылма жана таргыл булчуңдар, кан тамырлар, бөлүп чыгаруу органдары жана жыныс мүчөлөрү жаралат.
Немец окумуштуусу Г.Шпеман 1921 ж. жаңыдан өрчүй баштаган органдардын бири-бири менен болгон байланыштарын ачкан, буга ал түйүлдүктүн индукциясы деп ат койгон.
Онтогенездик өрчүүдөгү шарттар
Жеке организмде тукум куугучтуктун касиети толугу менен ядро болот. Бирок жеке организмдин геному толугу менен бир учурда иштешпейт, алардын кайсы бир гана бөлүгү иштебейт. Тукум куугучтуктун өзгөрүшүнө физ. шарттар: радиация, температура, хим. заттар, о. эле популяция өкүлдөрүнүн бири-бири менен аргындашуулары чоң таасир этет. Түйүлдүктүн жеке өрчүүсүндө ич ара бири-бирине болгон таасирлери чоң. Алгачкы өсүү учурунда жумуртка цитоплазманын ар түрдүүлүгүнө карата клеткада ажыроо башталып, мүчөлөрдүн клеткаларынын бири-бирине болгон таасирлеринин натыйжасында тукум куугучтуктун касиети берилет. Түйүлдүктүн өсүүсүндө сырткы чөйрөнүн таасиринин (өтө суук, өтө кургакчылыкта) натыйжасында өсүп жаткан түйүлдүк  өөрчүбөй,  өлүп калат.
Ванадий оксиддери
Ванадий оксиддери – ванадий менен кычкылтек бирикмелери: VO, V2O3, VO2, V2O5. Булардын ичинен негизгиси - V2O5. Ал кызыл-саргыч түстөгү кристалл; тыгызд. 3,36; балкып эрүү темп-расы 6700С; V2O5 7000С жогорку темп-рада диссоциацияланат. Диамагнетик. Жарым өткөргүч. 600-700оС ванадий окистендирүүдөн алынат. Ванадий монооксиди (VO) – ачык-боз кристалл; тыгызд. 5,60; балкып эрүү темп-расы 2000оС; электр өткөргүч; негиздик оксид; сууда эрибейт, минералдык к-таларда суутекти бөлүп чыгаруу менен эрийт. V2O3 – кара түстөгү кристаллдык зат; тыгызд. 4,84; балкып эрүү темп-расы 1970оС; электр өткөргүч; негиздик оксид; көпчүлүк к-таларда эрибейт. V2O5, – кара күкүм; амфотердүү оксид; минералдык к-таларда эрийт; щелочтор менен кара же күрөң түстөгү ванадиттер (Ме2 V4O9) пайда кылуу менен эрийт. В. о. айнек, фарфор, феррованадий жана күкүрт к-тасын алууда колдонулат.
Балдар кылмыштуулугу
Балдар кылмыштуулугу балдардын коомго жат, коркунучтуу аракети. Ал начар тарбиялануудан, жумушсуздуктан, келечекке ишенбөөчүлүктөн, билим алуу кыйынчылыктарынан же кылмышкерлердин азгыруусунан улам пайда болот. Мындай кылмыштуулукка каршы мыйзамдар бар. Мыйзамда көрсөтүлгөндөй, белгилүү куракка келгичекти балдар кылмыш жоопкерчилигине тартылбайт. Балдар кылмышы жөнүндөгү арыз укук коргоо бөлүмдөрүнө берилет. Балдар кылмышы өспүрүм куракка чейинки кылмыштуулуктан айырмаланып, 14 жаштан 18 жашка чейинки өспүрүмдөр тарабынан жасалган кылмыштар жыйындысы катары каралат. Кылмыш жасаганда 18 жашка толбогондор жашы жетпегендер деп эсептелет. 16 жашка толгон балдарга жаза белгиленет же тарбиялык таасир берүүнүн мажбурлоочу чаралары колдонулушу мүмкүн. 14 жашынан тартып адамдар төмөндөгү кылмыштар: киши өлтүрүү, саламаттыкка атайылап оор же анча оор эмес залал келтирүү, адамды уурдоо, зордуктоо, сексуалдык зомбулук аракеттер, мал уурдоо, тоноо, каракчылык, башка бирөөнүн мүлкүн ири өлчөмдө уурдоо, опузалап талап кылуу, автотранспорт каражатын укуксуз ээлеп алуу, өрттөө же башка жалпыга коркунучтуу ыкмада мүлктү атайылап жок кылуу же зыянга учуратуу, терроризм, барымтага кармоо, оордотуучу жагдайлардагы зөөкүрдүк (хулиганчылык), вандализм, куралдарды, ок-дарыларды, жардыргыч заттарды уурдоо же опузалап талап кылуу, башкага берүү максатында банги каражаттарды же психотроптук заттарды мыйзамсыз даярдоо, алуу, сактоо, ташуу, жөнөтүү, уурдоо, опузалап талап кылуу, транспорт каражаттарын, жол байланышын жараксыз абалга келтирүү кылмыштары боюнча жоопко тартылышат. Кылмыш жасаган жашы жетпегендерге жазанын айрым түрлөрү гана колдонулат. ''К. Бодобаев.''
Аскер кызматкерлерин ажыратып таануу белгилери
Аскер кызматкерлерин ажыратып таануу белгилери - аскер наамдарын, Куралдуу Күчтөрдүн түрлөрүн жана кызматтарын айырмалоо үчүн аскер кызматкерлеринин форма кийимине тагылуучу белгилер. Аларга: погондор, петлицалар, аксельбанттар, төш жана жең белгилери (нашивкалар, шеврондор), баш кийимдеги, погондогу жана петлицалардагы белгилер (кокардалар, эмблемалар, жылдыздар ж.б.), канттар жана лампастар кирет.
Корбулалар
Корбулалар — (лат. Corbulidae) кош капкалуу моллюскалардын бир тукуму, буларга Амур корбуласы (лат. Potamocorbula amurensis) кирет.
Электрондук жадыбал
Электрондук жадыбал (Spreadsheet - Электронная таблица).
Кадимки эле биздин жашоодо колдонулуп келген эсепке алуучу документтердин бир түрү таблица көрсөтүлгөн. Мисалы:журнал,дневник ж.б. Качан биз автоматтык түрдө таблицалар менен иштегибиз келсе,компьютерде атайвн EXAl программасында иштейбиз. Электрондук таблицалар менен иштөөгө арналган колдонмо программалар таблицалык процессалар деп аталат.
Асканыш (Иглин району, Башкыртстан)
Асканыш — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Ивано-Казан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 29 киши. Почта индекси — 452402, ОКАТО коду — 80228815002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кара-Чуңкур, Түп району
Кара-Чуңкур, Түп району – Ысык-Көл облусунун Түп районундагы кыштак. Санташ айыл округуна караштуу. Күнгөй Ала-Тоонун этегинде, Түп өрөөнүнүн түндүгүндө, Түп-Каркыра автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1755 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Түп кыштагынан 29 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол станциясынан 220 км. Калкы 1488 (2007); негизинен мал менен алектенип, тоют өсүмдүктөрүн даярдашат. Орто мектеп, китепкана, оорукана, дарыкана жана маданият үйү бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода жайлары иштейт.
Он эки эли ичеги
Түзүлүшү
Ал карындын ылдыйкы учунан башталып, акырындык менен ичке ичегиге өтөт. Эгерде рентгенден караса, анда анын карындан башталган учунда «сүйрү пиязга» окшогон өзүнчө бөлүгү бар. Ал үч бурчтук формасында болуп, өзүнүн негизи менен карынга карай багытталат. Он эки эли ичегинин керегеси башка ичегилердикиндей эле үч катмардан (эң сырткысы — жылмакай, ортоңкусу — булчуң катмары жана эң ичкеси — былжырдуу катмар) турат.
Булчуң катмары карындан келген карын жинин аралаштырат жана акырындык менен ичке ичегиге өткөрөт. Ал эми карын жининдеги маңыздарды сиңирүүдө он эки эли ичегинин ички былжырлуу катмары зор роль ойнойт. Анткени анын ичине өзүнүн былжырлуу катмары бөлүп чыгарган суюктуктар жана ферменттерден башка уйку бези менен боордон да ферменттер куюлат. Кишинин уйку бези бул ичегиде суткасына 500дөн 800 смге чейин өзүнүн зилин бөлүп чыгарат. Ал эми анын составындагы ферменттер белокторду, нуклеин кислоталарын, углеводдорду ажыратат. Боордон ага суткасына 600дөн 1000 млге чейин өт келип куят. Өттүн составы жана куюу мезгили тамактын составына жараша болот. Ичегиге куйган өт өзүнүн таасири менен негизинен ичип-жеген майды май кислоталарына чейин ажыратып, аны организмге сиңирүүгө шарт түзөт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Call of Duty 4: Modern Warfare
Call of Duty 4: Modern Warfare — Infinity War тарабынан иштелип чыккан жана Activision тарабынан жарык көргөн биринчи киши аткан видео оюн. Call of Duty сериясындагы төртүнчү чыгарылыш болуп эсептелет. Ал 2007-жылы PlayStation 3, Xbox 360 жана Microsoft Windows үчүн чыгарылган. Оюн бул сериядагы мурдагы чыгарылыштардан айырмаланып, Экинчи дүйнөлүк согуш учурун эмес, заманбап учурдагы окуяларды чагылдырат. Эки жылдан ашуун убакытта иштелип чыккан оюн проприетардык оюн кыймылдаткычын колдонот.
Окуя 2011-жылда орун алат. Анда радикал башчы Жакынкы Чыгыштагы аты аталбаган өлкөнүн президентин өлүм жазасына тартып, ултра улутчул кыймыл Орусияда жарандык согуштун жалынын тутандырат. Чыр-чатактар ​​АКШнын деңиз аскер күчтөрүнүн жана Британиянын атайын аба кызматынын көз карашы менен чагылдырылат. Окуя ар кайсы жерлерде, мисалы, Бириккен Падышалыкта, Жакынкы Чыгышта, Азербайжанда, Орусияда жана Украинада болуп өтөт. Оюндун көп оюнчуга негизделген бөлүгү ар кандай оюн режимдерин сунуш кылат жана баскыч системасын камтыйт. Ал оюнчуга кошумча алдыга жылган сайын курал-жарактарды, курал тиркемелерин жана камуфляж схемаларын ачып чыгууга мүмкүнчүлүк түзөт.
Оң сын-пикирлерге ээ болгон оюн GameRankings жана Metacritic тарабынан жалпы 94% упай алган. Оюн тактикасы жана окуясы белгилүү бир мактоого татып, сын-пикирлер оюндагы биринчи киши атуу жанры олуттуу түрдө жаңыланбаганына карата айтылган. Оюн IGN'дин "Мыкты Xbox 360 оюн" наамы сыяктуу көптөгөн оюн сайттарынын сыйлыктарын утуп алган. 2008-жылдын январь айына карата жети миллиондой көчүрмөсү сатылып, ал 2007-жылы дүйнө жүзү боюнча эң көп сатылган оюн болуп калган. Ал эми 2013-жылдын ноябрына карата он алты миллион сатылган.
Оюндун кайра куралган Call of Duty: Modern Warfare Remastered версиясы Playstation 4, Xbox One жана PC үчүн чыгарылган. Аны менен катар Call of Duty: Infinite Warfare'нын Legacy жана Deluxe чыгарылыштары 2016-жылдын 4-ноябрында жарык көргөн.
Роберт Бёрнс
Бёрнс Роберт - (25.1.1759, Шотландия, Алоуэй кыштагы 21.7.1796, Дамфрис шаары) шотланд акыны. Жаштайынан жакырчылыктын каарын тарткан. Өз алдынча окуп билим алган. Шотландиянын элдик ырларына шыктанып, 15 жашынан ыр жаза баштаган. Жергиликтүү чиркөө төбөлдөрүн келекелеген «Эки койчу» (1784), «Сопусунган Виллинин сыйынуусу» (1785) аттуу сатиралык поэмаларын жазган. «Негизинен шотланд диалектисинде жазылган ырлар» (1786) деген биринчи китеби аны атак-даңкка бөлөгөн. «Брюс шотландиялыктарга» деген патриоттук гимндин, «Шайыр жакырлар» кантатасынын, граждандык жана ашыктык лириканын («Эркиндик дарагы» ж. б.) автору. Ал өзүнүн поэзиясы менен байланышкан Шотландиянын музыкалык жана поэзия фольклорун чогултуп, басмага даярдаган. Анын лирикасындагы негизги жанр ыр. Бёрнстын ырлары 19-кылымдын башынан орусчага которула баштаган. Айрым ырлары кыргыз тилине да которулган.
Бекебай
Бекебай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Үсөндүн — Көзкамандын баласы. Манас атасы Жакыптан тегин сураганда туш-тушка тентип кеткен туугандарынын жайын айтып, Жакып Б. бир тууганы Үсөндүн баласы экендигин Манаска билдирет (Сагымбай Орозбаков, 1. 137). Көзкамандардын окуясында да айтылат. Саякбай Каралаевдин вариантында жок.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Аз комплектүү мектеп
Аз комплекттүү мектеп – мугалим бир эле мезгилде бир нече класс менен иштөөчү 1, 2, 3 комплекттүү башталгыч мектеп.
Аз комплекттүү мектеп негизинен калк аз жашаган, жылына 1-класска окууга тартылуучу балдардын саны белгиленген нормага жетпеген чакан пункттарда иштейт. Аз комплекстүү мектепте окутуу башталгыч класстын окуу программалары боюнча жүргүзүлөт. Аз комплекстүү мектептин 4 –классын бүтүрүүчүлөр базалык 9 жылдык мектептин 5–классына сынаксыз кабыл алынат. 2 комплекттүү мектепте адатта 1 мугалим 1- жана 3-класстарды, экинчиси 2- жана 4-класстарды окутат. Бир эле мезгилде бир нече классты окутуу, албетте, мугалимден педагогдук жогорку устаттыкты талап кылат. 1, 2, 3 комплекттүү мектептердин ар бириндеги сабактардын расписаниесине ар башка кандай предметтерди түгөйлөп түзүү, сабактын ар бир этабында кайсы класс менен эмне иштөө керек экендигин мурдатан ачык аныктап окутуу өтө түйшүктүү жана ал кырдаалга карата ишке ашырылат.
Вазюг (Луза куймасы)
Вазюг (Вазюга) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 505 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кечил-оол Түлүш
Түлүш Балдан уулу Кечил-оол (орусча: Тулуш Балданович Кечил-Ооул; 1914 - 1945) – тыва элинин баатыр жоокерлеринин бири, 1-Украин фронтунун 13-армиясына караштуу 8-атчандар дивизиясынын карамагындагы ыктыярчы тывалыктардан куралган 4-атчандар эскадронунун командири, гвардиялык капитан, Советтер Союзунун Баатыры (1990).
Кыскача өмүр таржымакалы
Түлүш Балдан уулу Кечил-оол 1914-жылы Тыванын азыркы борбору Кызыл шаарында (мурдагы Белоцарск шаарында) дыйкандын (араттын) үй-бүлөсүндө туулган. Теги – тывалык.
Мурда (1944-жылга чейин) СССРден эгемен болгон Түштүк Сибирдеги Танну-Тува Элдик Республикасынын атуулу болгон. Орто билимге ээ болгон.
1941-жылы 25-июнда Тува Элдик Республикасы СССРди колдоп, фашисттик Германияга каршы согуш жарыялаган.
Кызыл Армияга тывалык ыктыярчылардан куралган атчандар кошууну – эскадрон жиберилген. Бул эскадрондун жоокери, командири - Түлүш Балдан уулу Кечил-оол болгон.
Анын эскдрону 31-гвардиялык атчандар полкунун курамында болгон. Бул полк Биринчи Украин фронтунун 13-армиясынын 6-гвардиялык атчандар корпусунун 8-гвардилык атчандар дивизиясынын тутумунда болчу.
Тывалык эскадрондун бул эрдиги тууралуу 8-гвардиялык атчандар дивизиясынын комнадири, генерал-майор Д.Н.Павлов өзгөчө баасын айткан.
Ошол эле 1944-жылы февраль айында капитан Кечил-оол “Советтер Союзунун Баатыры” наамына сунушталган, бирок бул наам Түлүш Кечил-оолго ал өлгөндөн 45 жылдан соң, СССР кулаар алдындагы 1990-жылы гана СССРдин Президенти Михаил Горбачёв кол койгон жардыкка ылайык ыйгарылган.
Түлүш Кечил-оол 1945-жылы 10-июнда курман болгону айтылат, бирок анын өлүмүнүн чоо-жайы тууралуу маалымат аз.
Кызыл армиянын катарында 8 миңдей тывалык ыктыярчы (арасында он айым) салгылашкан. http://topwar.ru/67305-tuvinskie-krasnoarmeycy-ot-sozdaniya-aratskoy-armii-do-frontov-velikoy-otechestvennoy.html
Хазар кордилофорасы
Хазар кордилофорасы (лат. Cordilophora caspia) — көңгөлдөрдүн бир түрү.
Кара-Шалта, Сокулук району
Кара-Шалта, Сокулук району – Чүй облусунун Сокулук районундагы кыштак. Күн-Туу айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 918 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Сокулук кыштагынан 15 км түштүк-чыгыш тарапта. Шопоков темир жол станциясынан 13 км. Калкы 1008 (2004); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Негизги мектеп, китепкана, ФАП, клуб бар.
Мадагаскар
Мадагаскар, Мадагаскар Республикасы – Африканын түштүк-чыгыш жээгинде, Инди океанындагы Мадагаскар аралында жана ага жанаша жаткан майда аралдарда [Нуси-Бе, Нуси-Бураха (Сент-Мери), Баррен ж. б.] жайгашкан мамлекет. Аянты 587,3 миң км2 (аянтынын чоңдугу боюнча дүйнөдө 4-орунда). Калкы 21,3 млн (2010). Борбору – Антананариву. Административдик-аймактык жактан 22 районго (фаритрга) бөлүнөт. Акча бирдиги – ариари.
Административдик-аймактык бөлүнүшү (2004): Мадагаскар – БУУнун, Африка союзунун (1963, 2002-жылга чейин Африка биримдиги уюму), ЭВФтин, Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын, Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Мадагаскар – унитардык мамлекет. Конституциясы 2010-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, 5 жылга шайланат. Ал жогорку башкы командачы. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент. Жогорку палатасы – Сенат, төмөнкү палатасы – Улуттук Ассамблея. Аткаруу бийлигин премьер-министр башында турган өкмөт ишке ашырат. 2007-жылдагы шайлоолордун жыйынтыгы менен Улуттук Ассамблеяга 2 партия сунуш кылынган: «Тиако жана Мадагасикара» партиясы, Мадагаскарды калыбына келтирүү үчүн экономикалык либерализм жана демократиялык аракеттер партиясы.
Табияты
Мадагаскар аралы Инди океанынын суулары менен чулганып, Түштүк Африканын чыгыш жээк тилкесинен орун алган. Чыгышы кум дөбөлүү, батыш жээгинде шуру (коралл) рифтери жатат. Аралдын борбордук жана чыгыш тарабында бийик плато (1000–1500 м) жайгашкан. Ири жарым аралы – Масуала. Чыгыш жээгин бойлой дюна тилкеси созулса, деңиз жагын лагуналар ээлейт. Түндүк-батышы бийик жардуу келип, түндүгүндө аскалуу жээкке өтүп, булуң-буйткалуу, бир нече ыңгайлуу булуңдар бар. Чыгыш жана борбордук бөлүгүндө түндүктөн түштүктү көздөй бөксө тоолор (800–1000 мден жогору) созулуп жатат. Алардын бети тектоникалык жаракалар менен бөлүнгөн. Айрымдарында Царатанана (бийиктиги 2876 м; Мадагаскардын эң бийик жери; Марумукутру чокусу), Андрингитра (бийиктиги 2666 м), Анкаратра (2642 м) ж. б. жанар тоо массивдери орун алган. Массивдердин ортосунда тектоникалык ойдуңдар жатат. Алардын кээсин көл ээлесе (алсак, Алаутра), калгандары аккумуляциялык түздүктөрдөн турат. Көптөгөн өчкөн жанар тоолор кездешет. Чыгышында бөксө тоолор созулуп жатат. Климаты түндүгүндө – субэкватордук, чыгышында – муссондук тропиктик, түштүгүндө тропиктик, чыгыш жээгинде ысык жана нымдуу (жылдык жаан-чачыны 1200–1500 мм), батышында ысык жана кургак (400–500 мм). Январдын орточо температурасы 27,6°С, июлдуку 21°С. Ири дарыялары: Суфиа, Бецибука, Махавави, Мангуки ж. б. Эң чоң көлү – Алаотра. Күрсүз кызыл ферралиттүү тоо топурагы (бийик платодо) жана күрдүү кара топурак мүнөздүү. Топурак эрозиясы бардык жерде кездешет. Аймагынын 1/5ин токой ээлейт. Бийик платодо дайыма жашыл нымдуу субэкватордук токойлор (жыгачтын эндемик түрлөрү – канариум, дальбергия, диоспирос) кездешет. Өлкөнүн борбордук бөлүгүндө (1000–1500 м бийиктикте) экинчи пайда болгон саванналар (жапыз өскөн бамбук, акация, эвкалипт, мадагаскар равеналасы, алоэ ж. б.), аралдын батышында, түштүк-батышында жана түштүгүндө жалбырагы күбүлмө токойлор өсөт. Мадагаскар биологиялык ар түрдүүлүк боюнча дүйнөдө алдынкы орундардын бирин ээлейт. Флорасында өсүмдүктөрдүн 9500 (анын 162си жоголуп кетүү алдында), фаунасында сүт эмүүчүлөрдүн 140 (анын 1/3и жоголуу алдында), уялоочу куштардын 170 (27), сойлоочулардын 380 түрү (хамелеон, кескелдириктер, игуана, муунткуч жылан) кездешет. Аралда мурда кездешчү алп таш бакалар (12ден ашык түрү), арбак сымалдар (чоңдору) жана эпиорнис (дөө куш) толугу менен тукум курут болгон. Буга антропогендик фактор (токойдун кыйылып жок болушу) жана өрт таасирин тийгизип келүүдө. Кен байлыктары: хромит, графит, сапфир, рубин, жез, боксит, уран, алтын ж. б. Өлкөнүн аймагынын 3,1%и коргоого алынган. Коруктар (Царатана, Захамена, Андухахелу, Андрингитра) жана улуттук парктар (Исалу, Амбухитра) бар. Ацинанана тропик токою (Мененын батышындагы коргоого алынган 6 аймак бириктирилген) жана Цинги-дю-Бемараха аки таштуу аймагы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.
Калкы
Элинин көпчүлүгүн малагасилер (96,1%) түзөт. Ошондой эле банту тилинде сүйлөгөндөр (1,1%), француздар, креол-реюньондуктар, гужараттар, кытайлар, йемен-арабдары, коморлуктар жана малайялар да бар. Расмий тилдер – малагаси, француз жана англис тилдери. Калкынын 46%и жергиликтүү динди, 48%и христиан, 22%и мусулман динин тутат. орточо жыштыгы 1 км2 32,5 киши (2009). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 60,9 жаш, аялдарыныкы – 64,9. Төрөлүүнүн деңгээли өтө жогору (1000 кишиге 35,3), өлүм-житим орточо 1000ге 8,9 (жаш балдардын өлүмү өтө жогору, 1000ге 54,2). Шаар калкы 29% (2010). Ири шаарлары: Антананариву, Туамасина, Анцирабе ж. б.
Тарыхы
14–15-кылымда аралдын борбордук бөлүгүндө Имерина, 16–17-кылымда батышында сакалавдардын Буйна жана Менабе мамлекеттери түзүлгөн. 17–18-кылымда бецилеу, бецимисарака, антаймуру элдеринин мамлекеттери болуп, 19-кылымда Малагасий королдугуна бириккен. 19-кылымдын башынан арал Улуу Британия менен Франциянын талашына түшүп, 1894–95-жылдары Франциянын протекторатына, 1896-жылы колониясына айланган. Көз карандысыздык үчүн Мадагаскар эли жүргүзгөн күрөш экинчи дүйнөлүк согуштан кийин бөтөнчө күчөп, Мадагаскар 1958-жылы 14-октябрда Франция коомдоштугунун курамындагы (1973-жылга чейин) республика, 1960-жылы 26-июнда көз каранды эмес деп жарыяланган. Мадагаскар социал-демократиялык партиясынын (СДП) лидери Ф. Циранана президенттикке жана Министрлер советинин төрагалыгына шайланган. 1959-жылы 29-апрелде конституциясы кабыл алынган. 1960-жылы апрелде Ф. Циранана Франция менен кызматташтык жөнүндө келишимге кол койгон. Бирок Франция аралдагы согуш базаларын, аскерлерин сактап калып, жогорку билим берүү системасын толук көзөмөлдөгөн. «Биринчи республиканын» мезгилинде (1960–72) Мадагаскардын экономикасы өтө жай темп менен өнүккөн. 1972-жылы экономикалык, социалдык-саясий кризис жана массалык демонстрациялар, иш таштоолор Ф. Циранананы бийликтен кетүүгө мажбур кылган. Бийлик генерал Г. Рамананцуа башкарган аскерлерге өткөн. Г. Рамананцуанын өкмөтү Франция менен кызматташуу жөнүндөгү келишимдерди бузуп, аралдагы согуш базаларын жоюу, Француз аскерлерин аралдан чыгарып кетүү тууралуу Франция менен жаңы келишим (1973, июнь) түзгөн. Г. Рамананцуа жогорку билим берүү системасын көзөмөлдөөнү өз колуна алып, чет элдик капиталдын ишин чектеп, «франка зонасынан» чыккан. 1975-жылы февралда өлкөдөгү бийлик Аскердик директориянын улуттук комитетине өтүп, мамлекет башчылыгына Д. Рацираку шайланган. Жаңы конституция боюнча өлкө Мадагаскар Демократиялык Республикасы деп аталып, Малагасий социалисттик революциясынын Хартиясы – социалдык-экономикалык кайра түзүүлөрдүн узак мөөнөттүү программасы иштелип чыккан. Хартияда айыл чарбасын кооперативдештирүү, тышкы сооданы мамлекеттик монополияга киргизүү, камсыздандыруу компанияларын, банктарды, негизги өндүрүш каражаттарын улутташтыруу каралып, анын шарттары практика жүзүндө ишке ашырылган. 1986-жылы өлкөдөгү экономикалык абалдын начарлашы менен 1991-жылы Рацирака бийликтен кеткен. 2009-жылы оппозиция лидери А. Радзуэлина бийликке келип, өлкөдөгү ички саясий абалды турукташтырууга, демократиялык шайлоолорду өткөрүүнү камсыз кылуу ж. б. убада берген. 2009-жылы Радзуэлина жана өлкөнүн мурдагы президенттери жолугуп, республиканы ички саясий кризистен чыгаруунун принциптери жөнүндө келишимге кол коюшкан. 2010-жылы Мадагаскар жаңы конституциясы кабыл алынган.
Экономикасы
Мадагаскар – экономикасы анча өнүкпөгөн агрардык мамлекеттердин бири. ИДПнин көлөмү 20,73 млрд АКШ долларын (2010) түзгөн. Аны киши башына бөлүштүргөндө 1000 доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 56,8%, өнөр жайдыкы 16,7, айыл чарбаныкы 26,5. 2007-жылы 935 млн кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Анын 70%и ГЭСке туура келет. Графит, хромит, флогопит слюдасы, танталит, монацит, кооз таштар казылып алынат. Нефть ажыратуучу (Туамасинада, жылына 540 миң тонна чийки нефть), айыл чарба сырьёсун кайра иштетүүчү, кеме куруу жана оңдоо, текстиль, курулуш материалдары, тамак-аш (кант, ун, пальма, соя майы, алкоголсуз суусундуктар), өнөр жай ишканалары иштейт. Пиво жана самын кайнатуу өнүккөн. Өлкөнүн аймагынын 5%и иштетилет. Сыртка кофе, бал камышы, жер жаңгак, ваниль, чеге гүл ж. б. чыгарылат. Негизги азыктары – күрүч, маниок, картөшкө, жүгөрү, жашылча-жемиш, банан, манго ж. б. Зебу, бодо мал, кой, эчки, чочко асыралып, үй куштары багылат. Балык кармоо өнүккөн. Деңиз продуктулары даярдалат. Автомобиль жолунун Узундугу 65,7 миң км (2003; анын ичинде асфальтталганы 7,6), темир жолунуку 0,854 (2008). Ири порттору: Туамасина, Анцеранана, Манандзари ж. б. Иватуда эл аралык аэропорту бар. Негизги соода шериктештери: АКШ, Франция, Германия, Кытай, Италия, Тайланд, Бахрейн ж. б.
Маданияты
1915–22-жылдары өлкөдө цензура күч алып, көп жазуучулар сүргүнгө айдалып, күндөлүк басма сөзгө катуу тыюу салынган. 1922-жылдан малагасий адабиятында жаңы доор башталып, 1920–40-жылдары драматургия жанры гүлдөп өнүгөт. 20-кылымдын аягы – 21-кылымдын башында Налисуа Равалитера («Өчүп бараткан чок» 1980, «Акылдан тайган сүйүү» 2001, «Зетра» 2005), М. Андриамасинуру («Курчтук» 1992), Раву («Акыркы ырлар» 1999), Р. Х. А. Нари, Нуфи, Э. Радзаунарисон, Рахадза, Хубиана ж. б. көрүнүктүү акындар чыккан. Белгилүү романист И. П. Андриамангатиана «Өмүр жолдору» (1995), «Алданган үмүттөр» (2001) романдарын жараткан. 1920–30-жылдары Мадагаскар адабияты француз тилинде да өнүгөт: ага Рабеаривелу («Сильфалар», 1927; «Жарым түштөр», 1934; «Түнкү тыңшоо», 1935), Ф. Ранайву («Көлөкө жана шамал», 1947; «Күндөлүк ырлар», 1955; «Журтуна кайтып келүү», 1963), Ж. Ф. Рабеманандзара («Күүгүм кечтин тепкичтеринде», 1940; «Кудайлардын тою», 1962; «Кудай соту», 1973) поэзияда көрүнүктүү орунду ээлешти. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында шаарларда, сарай-дворецтер, протестанттык жана католиктик чиркөөлөр, күмбөздөр европалык үлгүдө тургузулган.
Аскер парады
Аскер парады (латынча paro - даярдап жатамын, даярдоодомун) - мамлекеттик жана аскердик маанилүү окуялардын, расмий мааракелердин урматына согуштук техниканын коштоосунда аскерлердин салтанаттуу өтүүсү. Эң ири Аскер парадынын бири 1945-жылы 24-июнда Москвадагы Кызыл Аянтта фашисттик Германиянын үстүнөн болгон жеңиштин урматына өткөрүлгөн Жеңиш парады болгон. КРда мамлекеттик маанидеги иш-чараларды белгилөөдө өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн катышуусундагы аскер парады өткөрүлүп турат. 2006-жылдын 24-мартында Бишкек шаарында борбордук Ала-Тоо аянтында элдик революциянын жылдыгынын урматына салтанаттуу аскер парады өткөрүлдү.
Окшуу
Окшуу— кусуу алдында болуучу жагымсыз сезим. Окшуганда карындын тушу жана кулкун салмактанып, кысылат, оорулуу тынчсызданып алы кетет, өңү кубарып, башы айланат, тердеп, кан басымы төмөндөйт, карын секрециясы көп бөлүнүп, оозуна кара суу келет жана башкалар Ошондой сүйрү мээде жайгашкан кусуу борборунун дүүлүгүшүнө жараша болот. Бул борбор бир аз дүүлүксө адам окшуйт, өтө дүүлүккөндө кусат. Ошондой борбордук нерв системасынын функциясынын бузулушунун жана органикалык оорулардын (шакый, мээнин чайкалышы, менингит), мээдеги кан айлануунун бузулушунун көп байкалуучу белгиси; ошондой эле ууланганда да окшуйт.
Ар кандай боор, бөйрөк, тамак сиңирүү органдарынын катуу кармама жана өнөкөт ооруларында (тамактан уулануу, гастрит, гастроэнтероколит жана башкалар), айрыкча боор жана өт жолунун ооруларында рефлекстик Ошондой болот. Кээде башка белгилер менен катар Ошондой тез жардам талап кылуучу аппендицит, холецистит сыяктуу оорулардын алгачкы белгиси болушу мүмкүн. Аны себебине жараша басууга болот, нашатырь спиртин жыттатып, валидол таблеткасын оозго салуу жардам берет. Гастриттеги окшууда диета жана карынды тазалоо сунуш кылынат. Басылбаса врачка кайрылуу керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Экстранет
Экстранет (же экстратармак) (Extranet-Экстранет) — бул эки же андан көп мекеменин ички маалыматтарын бирдикте пай-далануу үчүн интратармактардын (Intranet) биригүүсү.
Экстранет түзүлгөндө тар-мактардын биригүүсү демейде толук болбойт, б.а. ар мекеменин маалыматтарынын айрым бөлүгү башка мекеме- экстранет катышуусу үчүн жабык бойдон кала берет. Ошондуктан экстранетти түзгөндө мекеменин ар кызматкеринин башка мекеменин маалыматтар ресурстарына жетүү укугу аныкталат. Экстранеттер бири бири менен өнөктүк мамиледе болгон ишканалар ортосунда түзүлөт, мисалы, өндүрүүчүлөр жана жабдуучулар. Мында ишка-налар жеке эле берилиштер базасын бирдикте пайда-ланбастан, кагазсыз документ кыймылын уюштурат.
Эриугена, Ёханн Скот
Эриугена Ёханн Скот (810—877-ж.ченде) — орто кылым философиясынын эң ири фигураларынын бири.
Бек-Жайлоо
Бек-Жайлоо — топоним, Көзкамандар уу берип жарадар кылган Манасты Каныкей алып качкан тараптагы ашуу (Курама варианты, 1. 279).
Эриугена, Ёханн Скот
Кыскача өмүр баяны
Ата-теги боюнча ирландиялык болгон, тагдыр-жазмыш жөнүндөгү теологиялык талаш-тартышка катышуу үчүн Францияга келет. Андан кийин Франциянын королу Карл Кашка баштын сарай мектебине чакырылып, ал жерде Псевдо-Дионисийдин «Ареопагитиктер» деген чыгармасын которуунун үстүндө эмгектенет. Анын өзүнүн башкы чыгармасы «Жаратылыштын бөлүнүшү» деген эмгек, ал беш китептен турат. Ал устат менен шакирттин диалогу түрүндө жазылган.
Бек-Жайлоо
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Эриугена, Ёханн Скот
Эриуген талдаган проблема
Эриугена талдап караган негизги проблема Кудай менен дүйнөнүн өз ара катышы болгон, бул экөөнү ал «жаратылыш» деген бир түшүнүккө бириктирет, жаратылышты ал физикалык мааниде эмес, абстрактуу мааниде түшүнөт. Пантеисттик позицияда туруп, ал Кудай бардык нерселердин кыймылынын дүйнөлүк процессинин башталышы, өзөгү жана аякташы деген платондук идеяга таянат. «Бардык нерселерде Кудай катышып турат. Ал бардык нерселердин маңызы катарында жашап турат».
Эриугенада Кудайдын дүйнөгө карай кыймылы жана нерселердин кайрадан Кудайга кайрылып келиши циклдүү кыймыл түрүндө жүрөт. Жаратылыш төрт түргө же фазага бөлүнөт. Биринчи баскыч — жаратылбаган, түбөлүк болуп турган, бирок өзү жарата турган жаратылыш, бул — бардык нерселердин себеби катарындагы, жашырын сырдуу жана таанылып-билинбей турган нерсе катарындагы Кудай. Кудайды эч кандай акыл-эс менен аңдап-билүүгө болбойт, бирок ошондой болсо да Ал өзүнүн теңирлик көрүнүштөрү аркылуу теофаниялар, нерселер негизденип турган жана теңирлик бытие ачыла турган ар түрдүү тартип-ырааттуулуктар аркылуу көрүнөт жана угулат. Бул жободо Эриугенанын өзүнчө бир мистицизми ачылып көрүнөт.
Теңирлик-космостук процесстин экинчи баскычы — жаратылган жана жаратуучу жаратылыш. Биринчи жаратылыш Кудай Ата катарында экинчи жаратылышты жаратат, бул экинчи жаратылыш теңирлик акыл-эс, логос, идеялардын платондук дүйнөсү болуп саналат. Бул телосуз идеялардын да мезгил агымында башталган чеги жок, бирок алар биринчи жаратылыш тарабынан такай жаралып турат.
Үчүнчү жаратылыш — жаратылган жана жаратпай турган жаратылыш, бул конкреттүү нерселердин, теофанийлердин дүйнөсү. Эгерде биринчи баскычка Кудай бирдиктүү түпнегиз катарында чыкса, экинчи баскычта Ал көбөйөт, бул көптөгөн идеяларда көрүнөт, үчүнчү баскычта бытиенин андан аркы көбөйүшү жүрөт да, бытие өзүнүн акыркы баскычына жетет.
Төртүнчү жаратылыш — бир эле убакта, жаратылбаган да, жана жаратпай турган да жаратылыш, бул космостук процесстин циклдүү өнүгүшүнүн аякташы болуп саналат, жаратылыштын бул баскычында Кудай ар түрдүү ипостастарда кеңири ачылып көрүнөт. Бул баскычта процесстин өзү да аяктап бүтөт.
Бул жерде көрсөтүлгөн дүйнөнүн картинасы, Эриугенанын түшүнүгү боюнча, динамизм менен мүнөздөлөт, анткени Кудайдын бытиеси дүйнөнү жаратуу процессинде кеңири ачылып көрүнөт. Дүйнөнүн бул картинасы орто кылым философиясында үстөмдүк кылган жана дүйнөнү Кудайдын эрки менен бир жолу жана түбөлүккө жаратылган жана Кудайдын эркине ылайык жашап турган көптөгөн нерселердин жыйындысы катарында караган креационисттик көз карашка карама-каршы турат.
Эриуген жаратуучу тууралуу
Ушуну менен бирге, Эриугенанын пикири боюнча, бардык нерсени Кудай жаратат жана кайрадан Ага кайрылып барат, бирок Кудай — инсан эмес, Ал бардык нерседе катышып турат, бирок ошол эле убакта Аны аңдап-билүү мүмкүн эмес.
Эриугенанын космос доктринасы анын адам концепциясын да аныктайт. Теңирлик түпбирдикти билдирген (первоединство) биринчи баскыч бөлчөктөлгөн жалпы идеялар болуп саналган экинчи баскычка өтөт, ал эми үчүнчү баскычта айрым жеке нерселерге өтөт. Адамдын түпкү күнөөсү бир адам идеясынын көптөгөн жеке адамдарга бөлүнүшүнө алып келет. Төртүнчү баскычтын пайда болушу адамдын күнөөсүн арылтуунун зарылдыгы менен аныкталат, бул арылтуу башка бардык жеке нерселердей эле адам өзүнүн конкреттүү жашап турушунан ажырап, Кудайга кайтып баруусу аркылуу ишке ашат. Эриугенанын бул пантеисттик концепциясы чыныгы адамдык маңыздын көрүнүшү катарында адамзаттын жашап турушунун жалпылыгын баса белгилейт, ал эми индивидуалдуу жашап туруу болсо ошол чыныгы маңыздан четтеп кеткендей түшүнүлөт. Эриугенанын антропоборбордук позициясы мына ушундан көрүнөт, ал адамга дайыма кызыгуу менен караган жана «акыйкатты таанып-билүүгө алып баруучу эң маанилүү жана жападан жалгыз дээрлик жол — эң алгач адам жаратылышын таанып-билип, аны сүйүү болуп саналат деп эсептеген... Эгерде адам жаратылышы өзүндө болуп жаткандарды аңдап биле албаса, анда ал өзүнөн жогору турган нерсени кантип биле алмакчы?» [11, 32, 610 Д-611А].
Тагдыр жөнүндө окуясы
Эриугенанын тагдыр жөнүндөгү окуусу да адам проблемасы менен тыкыс байланышкан, ал бул окуусун тагдыр жөнүндөгү талаш-тартышка катышканда жазган өзүнүн биринчи эмгегинде өнүктүргөн. Анын окуусу Августин талаш-тартышка түшкөн Пелагиянын позициясына жакын. Эриугена адамдын эрки эркин, ал эми Кудай бир эле убакта жакшылыктын да жана жамандыктын да булагы боло албайт, Ал бир эле убакта бирөөнү куткарып, экинчи бирөөнү жазалай албайт. Теңир алдын ала белгилеген тагдыр жазмыш, Эриугенанын окуусуна ылайык, адамдын жана адамзаттын кылган күнөөсү менен эч кандай байланышы жок, тагдыр адамды куткарууну камсыз кыла ала турган жакшылыктарга гана байланыштуу.
Жекеликке караганда жалпылыктын артыкчылыгы жөнүндөгү Платондун окуусун улантып жана өнүктүрө отуруп, Эриугена орто кылым реализмине негиз салган.
Маңыз категориясы
Стоицизм философиясына байланыштуу түшүнүктөрдүн бири.
Алар субстратка (субстанцияга) ээ болгон тулкулар гана бар деп эсептешкен. Тулкулардын сапаты да тулкулардын турат жана алар материалдык нерсе. Дүйнөдөгү бардык нерселер төрт табигый кубулуштан турат, алар: от, аба, суу, жер. Гераклиттей эле алар да дүйнөнүн түпнегизи — от деп эсептешкен. Бирок алар дүйнөдө эки түпнегизди: пассивдүү материяны жана кыймылдагы түпнегиз — логос, же Кудайды бөлүп айырмалашат. Диоген Лаэртскийдин сөзү боюнча, «алар баардык нерселерде эки түпнегизди: жигердүү жана жапакечтик түпнегиздерди таанышат. Жапакечтик түпнегиз — сапатсыз маңыз, башкача айтканда заттар, ал эми жигердүү түпнегиз — ошол жигердүүлүккө камтылып турган акыл-эс, башкача айтканда - Кудай. Ал түбөлүктүү жана Ал — бардык нерселерди Жараткандын өзү».
Айтылган төрт табият кубулушу, стоиктердин пикири боюнча, өз ара аракеттенишип, «пневматикалык тонусту» пайда кылат, алар муну жылуу аба менен оттун өз ара аракеттеринин таасири астында пайда болуучу жана нерселердин булагы болгон чыңалуу деп билишкен.
Окко-Порэль-Кы
Окко-Порэль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - №6720 аталышы жок куймасынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 81 км.
Маңыз категориясы
Космосту стоиктер (Платон сыяктуу) акыл-эстүү нерсе катарында элестетишкен. Диоген Лаэртский ал жөнүндө мындай деп жазат: «Бүткүл дүйнө жандуу, акыл-эстүү, тирүү нерсе, ал эми анын башкы бөлүгү — эфир... Дүйнө бирдиктүү, анын учу-кыйыры бар, тоголок, бул анын кыймылы үчүн өтө ыңгайлуу» [ VII, 139—140.].
Окко-Порэль-Кы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жалиев, Таштемир Райымжанович
Жалиев Таштемир Райымжанович — 1963-жылдын 6-августунда Кара-Суу районундагы Жоош айылдык аймагындагы Агартуу айылында туулган. 7-классынан тартып гезит-журналдарга макала, кабар, ырларды жазган. Эң алгачкы макаласы ал кездеги республикалык «Кыргызстан пионери» гезитине «Эне ыйык, эне кымбат баарынан» деген ыры менен кошо чакан макаласы чыккан. Ал эне жөнүндөгү талкуу эле. Ошентип, райондук «Эмгек майданы», Ош облустук «Ленин жолу», кийин республикалык «Советтик Кыргызстан», «Ленинчил жаш» гезиттерине, радиолорго кабар-макалалары байма бай жарык көрүп турган. Чыгармачылыгы мектептен эле байкалып калган Т. Жалиевди мектепти бүтөөрү менен «Эмгек майданы» гезитине корректор, кабарчылыкка иштөөгө чакырышкан. Ошентип алгачкы эмгек жолун баштаган күн 1980-жылдын 27-ноябры. Т. Жалиев 1989ж. – Ош мамлекеттик педагогикалык институту (азыркы Ош мамлекеттик университети) кыргыз тили жана филология факультетин бүтүргөн. 1980-1992ж. – Кара-Суу райондук “Эмгек майданы” гезити – печатник, корректор, кабарчы, бөлүм башчы; 1981-1983ж. – Советтик Армиянын катарында; 01.08.1993ж. - Кара-Суу району “Агартуу” орто мектеби - мугалим; 1993- 2005ж. - Ош студиясы, “Ош-3000” МТРКсы – кабарчы, редактор, ага редактор, продюссер, башкы директордун орун басары; 10.12.2005-04.2009ж. – КРнын Президентинин буйругу менен “ЭлТР” КТРКсы – башкы директордун орун басары; 04.2009-02.2010жж. – «ЭлТР» КТРКсынын радиотармагы – жетекчиси; 16.04.2010ж. - Ош облустук телерадио компаниясынын башкы директору. Май-2010ж. - Ош облусунун губернаторунун басма сөз катчысы. 2012-ж. апрель. «ЭлТР» КТРКсынын «ЭлFМ» радиосунун маалымат кызматынын жооптуу редактору. 2013-жылдын 28-октябрынан тартып «ЭлТР» МТРКсынын «ЭлFМ» радиосунун директору. Үй бүлөлүү. Жубайы Жамал Жалиева медсестра. 1 уул, 3 кыздын атасы. 8 небереси бар. КР Маданиятынын, КТРКнын, "ЭлТР" МТРКсынын мыктысы. КР Ардак грамотасынын ээси.2019-жылдын апрель айында болуп өткөн "Ош-Түрк дүйнөсүнүн маданий борбору" эл аралык иш-чарасында "Түрксойдун" массалык маалымат каражаттары боюнча сыйлыгына татыды. СССР, Кыргыз Республикасынын журналисттер союзунун мүчөсү.
Психология
Психология - (гр. «психе»-«жан», «логос»-«илим») – адамдардын, айбанаттардын обьективдүү дүйнөнү активдүү чагылдыруу процессин үйрөнүүчү илим.
Психологиянын башкы изилдөө предмети – психика, аң-сезим. Психология инсандын ички дүйнөсүндө өтүүчү психикалык процесстердин тегин, түзүлүшүн, өсүп - өнүгүшүн, абалын иликтейт.
Психологияда көңүл буруу, туюм, кабылдоо, эс, ойлом, кыялдануу сыяктуу таанып-билүү процесстери изилденет. Психологиянын башкы милдети ушул процесстердин закондорун, маңызын жана табиятын ачуу. Бул закондорду билүү психиканы максатка багыттап өзгөртүүгө, тарбиялоого, анын калыптанышына таасир тийгизүүчү факторлорду башкарууга өбөлгө түзөт.
Психология илими инсанга айрыкча көңүл буруп, аны изилдөөнү дифференциялдык (индивид өзгөчөлүктөрүн изилдөө), онтогенездик (жеке адамдын балалык, тестиер жана өспүрүм курагында калыптанышын изилдөө), адам психологиясы (жеке адамды бүтүндөй, толук бойдон мүнөздөө) боюнча - үч багытта жүргүзөт.
Психология – эксперименталдык илим. Ал өзүнүн изилдөөлөрүндө эксперименттен тышкары байкоо, иш-аракеттин туундуларын талдоо, салыштырма генезис методу, психологиялык тесттер (сыноолор), анкета, маек жана башка методикалык ыкмаларды кеңири колдонот. Азыркы психология өз алдынча илим катарында өнүгүп отуруп, бир нече тарамдарга ажырап кетти. Андан зоологиялык психология, медициналык психология, балдар психологиясы, педагогикалык психология, курак психологиясы, эмгек психологиясы, спорт психологиясы, социалдык психология, этнопсихология, аскер психологиясы, инженердик психология, космос психология жана  башкалар  өсүп чыкты.
Психологияга иш-аракет түшүнүгүнүн кириши менен адам психикасынын өнүгүшүндөгү биологиялык жана социалдык фактордун өз ара катышы жөнүндөгү маселе калетсиз чечилди.
Чаптар
Чаптар - өтө тилмеленип салааланган, аңдөң, кокту-колоттуу, рельефи татаал жер. Адатта, мындай жерлер дыйканчылыкка жараксыз. Негизинен жердин чополуу кыртышын нөшөрлөп жааган жамгырдын жууп кетишинен пайда болот. Көбүнчө чөлдүү жана тоо арасындагы каксоо аймактарга мүнөздүү.
Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Ван-дер-ваальс күчтөрү
Ван-дер-ваальс күчтөрү (молекула аралык ара кеттенүүлөр) – электронейтралдуу мол-лар же атомдор ортосундагы өз ара аракеттенүүлөр. Биринчи жолу В.-д.-В. к. Я.Д. Ван дер Ваальс (1873) реалдык газдар жана суюктуктар касиеттерин түшүндүрүүдө эске алган. Ал мол-лар ортосунда иондук жана коваленттик жаратылышка ээ болбогон тартылуу күчтөрдүн бар экендиги ж-дөгү жыйынтыкка келген. Бул күчтөр пайда болушу ар түрдүү болуп, жалпысынан В.-д.-В. к. деп аталган, ал электрдик жаратылышка ээ. Ал тартылуу (багытталуучу, индукциялык, дисперсиялык) жана түртүлүү күчтөрдөн куралат. Багытталуучу күчтөр уюлдуу, башкача айтканда диполдук электрдик моментке ээ болгон мол-ларда аракеттенет. Багытталуучу В.-д.-В. к-нүн потенциалдык энергиясы: Uop (r)=p1p2/r6, мында, p1 жана p2 - аракеттенишүүчү мол-лар диполдук моменттери. Аракеттенүү күчү: Fор~r-7. Индукциялык күчтөр уюлдуу жана уюлсуз мол-лар ортосунда таасир этет. Уюлдуу мол. электр заряды көлөмүндө бир өңчөй таралган мол-ны уюлдатуучу электр талаасын пайда кылат да, уюлсуз мол-да диполдук моментти индукциялайт. В.-д.-В. к-нүн энергиясы бул учурда уюлдуу мол-нын р1 диполдук моментине жана башка мол-нын уюлдануу жөндөмдүүлүгүн көрсөтүүчү a2 уюлдашуусуна пропорционалдуу: Uинд (r)p1a2/r6, Fинд.~r-7.
Уюлсуз мол-лар ортосунда дисперсиялык В.-д. В. к. бар. Дисперсиялык В.-д. В. к-нун потенциялдык энергиясы: U
(r) a1 a2/r6, F.~r-7), мында, a1 жана a2 - аракеттенишүүчү мол-лар уюлдашуусу. В.-д. В. к-нун үч түрү тең бирдей аралык менен азайышы абдан маанилүү U=U + U.+ Г ~r-6.
Жошо
''«Боз үй тиктик жасалгасы келишкен,
Жыгачтарын жошо менен сырдаган» (эл ыры). ''
Бул — көркөм кол өнөрчүлүктүн жердиги. Жыгаччылыктын боегу. Ал кызгылт, күрөң, же кочкул кызыл түстүү топурак, чопо кейиптенген минерал зат. Чеберлер көбүнчө боз үйдүн уук-керегесин, түндүгүн, босого-таягын, каалгасын, үкөктү, чарпаяны, жүк тактаны, сабаа тактаны, бешикти жана башка жыгач буюмдарынын өңүн ачуу үчүн такай колдонушкан. Жошо жыгачтын касиетин сактап, буюм бара-бара жүзүнө чыгат. Жыгачты жошолоонун өзүнчө жол-жоболору бар. Таштардын боорунан орун алган «жошо» өңдүү топуракты алышат да, аны сууга эритет. Аны абалы чүпүрөккө жугузуп, жыгачка жук сүртөт. Сүртүлгөн жошонун үстүнөн койдун боору, көк боору же жылуу каны менен жылмаласа, ал жыгачка жошону сиңиртет да, колго жукпай, жыгач жалтырап калат. Буюм бара-бара жүзүнө ого бетер чыгып отурат. Андыктан, жошолуу жайга атайын аттанып барып, кат-кат болуп катып жаткан аны казып алат.
Элде «жошолоп койгондой» деген сөз бар. Өзүнчө түс берип, жыгач буюмдарынын бара-бара бир жагымдуу өңүн арттыра турган бул минералдык заттын өзүн жармага кошуп ачытып, анан жыгач бетине сүртөт. Андан кийин койдун боорун (көк боору, каны да жарайт) жаап буюмдун өңүн ачат. Ал кийин эчтекеге жукпайт да, буюм түбөлүктүү түскө ээ болот. Муну менен босого-таякка, каалга өңдүү буюмдарга да көркөм оюм түшүрүү жана аны урунуу салттуу көрүнөт. Же мурун үй жыгачтарын түрпүгө копшоп коюп, өзүнчө катмар болуп турган бул топуракты бычак менен чукуп, тоголоктоп баштыкка салып келип, куруттай кургатып алышат. Четинен эзип, койдун боорун кошуп, аябай ийлеп, ошону менен боз үйдүн жыгачтарын сырдайт. Жошонун өзү маламык келет, боор кошуп сырдаганда кара кочкул болот.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]