cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Элүү башы
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Христиандык Африкальж культтар
Христиандык Африкальж культтар - Африкадагы жергиликтүү салттагы жана христиандык элементтерди айкаштырган синкреттик дин. Африканын христиандашкан түпкү калкынын арасында XIX-кылымдын аягынан тартып европалык христиан чиркөөсүнөн бөлүнүүнүн натыйжасында калыптанган. Өз окуусу, салт жөрөлгөлөрү жана иерархиясы бар. Ага мессианисттик багыт мүнөздүү.
Демпингге каршы чара
Демпингге каршы чара – ыйгарым укуктуу органдар тарабынан импорттук товарларды демейдеги өз наркынан төмөнкү баада сатуунун натыйжасында келтирилген зыянды жоюу үчүн убактылуу Д. к. ч. менен демпингге каршы алым таризинде колдонулуучу атайын чаралар.
Молдо кыргыз медресеси
Молдо кыргыз медресеси – 19-кылымда Фергана өрөөнүндөгү белгилүү медреселердин бири. Андан муфтий, казы, мударис (медреселерде дарс окуучу), молдолор даярдалган.
Изохинолин
Изохинолин – С9Н7N, (бензопиридин) - ароматтык бирикме, бадам жыттуу гигроскоптук кристалл, мол. масс. 129,16; түссүз кристалл; балкып эрүү t 26,5оС; кайноо t 2435оС;
5 4
6 3
7 N2
8 1
И. муздак сууда начар, орг. эриткичтерде жакшы эрийт. И. хинолинге караганда күчтүүрөөк негиз. Аны Pt катышуусунда гидрирлегенде 1,2,3,4 тетрагидрохинолинге, толук гидрлегенде цис-декагидроизохинолинге айланат. Суюк же газ фазада, мис., О3 жана О2 аралашмасы менен окистенгенде пиридин-3,4-дикарбон жана фтал к-талары, ал эми надкислоталар менен окистенгенде изохинолин-N-оксид алынат. Электрофилдик реагенттер 5-көмүртек атомундагы суутек менен орун алмашат. И. бромдоо AlCl3 катышуусунда, нитрлөө - HNO3 жана H2SO4 аралашмасынын таасири алдында жүрөт. Радикалдык механизм менен өтүүчү жогорку темп-ралык бромдоо 1-бромизохинолин пайда болот. Нуклеофилдик орун алмашуу көбүнчө 1-абалда өтөт. КОН менен 2200С темп-рада 1-гидроксиизохинолин, NaNH2 менен 1-аминоизохинолин алынат. И. таш көмүр чайырынын дистилляциясынан алынат. И. боёкторду (мис., изохинолиндүү кызыл) жана дары-дармектерди синтездөөдө баштапкы продукт. Анын ядросу И. алкалоиддер курамына кирет.
Атоочтук түрмөк
Атоочтук түрмөк – өз ара тизмектешкен бир нече сөз мааниси жана грамматикалык жактан атоочтукка баш ийип, аны менен бекем байланышта тутумдашкан синтаксистик ажырагыс бирдиктүү тизмек. Атоочтук түрмөктүн тутумундагы сөздөр маанилик жана грамматикалык жактан атоочтукка багыныңкы абалда туруп, аны менен бир бүтүндүктө ажырагыс тизмектешкендиктен, алар сүйлөмдүн синтаксистик бир гана мүчөсүнүн милдетин аткарышат, башкача айтканда структуралык жактан атоочтук түрмөк делип, синтаксистик жактан жайылма мүчө боло алат (мисалы, Кыздын кыя басканы - кылыктана сөз айтканы. Кулак угуп, көз көрбөс жерлер да бар).
Сары-Бээ – Таш-Көмүр кени
Сары-Бээ – Таш-Көмүр кени – Жалал-Абад облусунун Ноокен  районунда, Таш-Көмүр шаарынан 22 км түштүк-чыгыш тарапта, Фергана тоо тизмегинин түштүк этегиндеги Сарыбээ суусунун Майлы-Сууга куйган жеринде. Кен жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1952-ж. геол. чалгындоо жумуштары аяктап, запасы эсептелген. Кен аймагын юра мезгилинде пайда болгон чөкмө тектер түзөт. Көмүр катмарлары чопо, алевролит тектеринин арасында жайгашкан. Мында көмүрдүн өнөр жайлык маанидеги эки катмары бар. Үстүнкүсү 1,45 м, астынкысы 7,3 м калыңдыкта. Көмүр Таш-Көмүр маркасына кирет. Күлдүүлүгү 10%ке чейин. Жылуулук берүү энергиясы 20,41 ''МДж/кг. Запасы А категориясы боюнча 0,1 млн т, В – 0,9 млн т, С1– 5,6 млн т. С2–11,7 млн т.''
Аюу
Аюулар (лат. Ursidae) — желиндүү жырткыч айбандардын бир тукуму, буларга кыйла уруу жана түр кирет: бамбукчул аюулар (уруу), ак аюулар (уруу), күрөң аюулар (уруу), шалпык аюулар (уруу), накта аюулар (уруу), ак аюу (Ursus maritimus), күрөң аюу (U. arctos), гризли-аюу, Америка аюусу, шалпык аюу (Melursus ursinus), малайя аюусу (Helarctos malayanus), алкак көз аюу (Tremarctos ornatus), үңкүрчү аюу, байыркы аюулардын бир түрү, кара аюу (Ursus thibetanus).
Жаманбаев Жеңис Анаркулович
Жаманбаев Жеңис Анаркулович - (1946-ж. туулган, Казак ССР, Жамбыл облусу, Касык Курдай району) – химия илимдеринин доктору (1991), профессор (2000). КМУну (1967), Кыргыз ССР ИА ОХИнин аспирантурасын (1973) бүтүргөндөн. Органикалык эмес жана физикалык химия институтунда кенже, улук илимий кызматкер, ОХИде лаборатория башчысы, 1993-жылдан КР УИАнын Химия-комплекстүү технология институтунда лаборатория башчысы. Углеводдордун химиясы жана табигый бирикмелер боюнча адис. Ал химия-терапиялык агенттердин маанилүү классына кирген нитрозоалкилмочевинанын углеводдук туундуларын алуунун натыйжалуу ыкмасын иштеп чыккан. 180ден ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 монография, 17 ойлоп табуусу бар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Сарык
Сарык — өт пигменти — билирубин канда жана ткандарда топтолушунан теринин, көздүн агы жана былжыр челдин саргарып кетиши.
Сарык боорду жабыркаткан вирустуу гепатитте, боордун циррозунда жана өт жолдорунун таш оорусунда, айрым кан ооруларында семолиздик сарык болот. Боорду жабыркаткан ооруларда билирубин пайда болуу жана аны ичегиге бөлүп чыгаруу бузулат, заң агарып, заара кочкулданат. Өт жолдорунун таш оорусунда жалпы өткөөлдү таш бүтөп калып, өт ичегиге өтпөй, билирубин канда көбөйөт. Мындай сарыкта заң агарып, заара кочкулданат, тери дүүлүгүп кычышат.
Ымыркайлар сарыгы
Ымыркайлар төрөлгөндөн 2—3 күндөн кийин физиологиялык сарык болот. Ал убактылуу боор начар иштегенден болуп, 1—2 жумадан кийин өзү жоголот. Эне менен баланын кан сыйышпастыгынан ымыркайлардын гемолиз оорусу пайда болот.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Демпингке каршы алымдар
Демпингке каршы алымдар – КР бажы аймагына экспорт кылган өлкөдөгү баага, же экспорт кылуу маалындагы өндүрүү баасына салыштырмалуу кыйла төмөнкү баада кемип түшкөн импорттук товар жөнөтүүлөрү жергиликтүү ушундай товар өндүрүүчүлөргө зыян алып келген, же зыян алып келүү коркунучун түзгөн учурларда колдонулуучу алымдар.
Корея
Корея — Корея жарым аралында, ага туташ материк бөлүгүндө жакынкы аралдарда жайгашкан.
Даниил Бернулли
Даниил Бернулли (29. 1. 1700-17. 3. 1782) - Иоганн Бернуллинин уулу. Физиология, медицина, айрыкча математика жана механика илимдери боюнча көп иштеген.
Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү, Базель университетинде физиологиялык (1733) жана механика (1750) боюнча профессор Ал математика боюнча төмөнкү эмгектерди жаратты: алгебр, теңдемелердин кайрылма катардын жардамы менен сандык чыгарылыш методу, кадимки дифференциалдык теңдемелер, ыктымалдык теориясы, астрономия, катарлар теориясы ж. б. Петербургда жазылган "Гидродинамика" аттуу эмгегинде (1738) идеалдык суюктуктардын стационардык кыймылынын негизги теңдемесин чыгарган. Бул гидродинамикада Бернулли теңдемеси деген ат менен белгилүү. Газдар жөнүндөгү кинетикалык теорияны да иштеп чыккан. Бернуллилердин укум-тукумунан (небере, жээндеринен) да математиктер чыккан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Доңузтоо, Тоо
Доңузтоо, Тоо – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Доңузсуу жана Зындансуу сууларынын (Жазынын оң куймалары) аралыгында. түндүк- чыгыштан түштүк-батышка 28 кмге созулат. Туурасы 6 км. Орточо бийиктиги 2100–2200 м, эң бийик жери 2354 м. Кыры тайпак, түштүк- батышты карай жапыздайт. Капталдары жантайыңкы. Бийик түндүкчыгыш бөлүгү юра мезгилинин алевролит, конгломерат, гравелит, аргиллит, жапыз түштүкбатыш бөлүгү бор жана палеоген мезгилдеринин кызыл түстүү конгломерат, кумдук, чопо, мергель тектеринен түзүлгөн. Көмүр кендери бар. Талаа (1500–1600 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа менен шалбаалуу жаңгак токой массивдери басымдуу. Жайыт; токойлуу, чабынды жерлери бар.
Машыгуу
Мындай өзгөрүүлөр ички органдардын жана системалардын функциялык мүмкүнчүлүктөрүн жогорулатып, башкаруу механизмдерин жакшыртат. Натыйжада организм чындалып, айлана-чөйрөдө аба ырайынын бузулушуна жана башкалар жагымсыз өзгөрүүлөргө туруктуулугу жогорулайт. Организмдин кара жумушка чыдамкайлыгы күчөп, келбети жакшырат. Машыгуудан нерв системасы да чыңдалып, кыймыл-аракети арбып, күч кошулат. Кандын составында эритроциттердин саны жана гемоглобин көбөйүп, кандын кычкылтекти ташуу функциясы жакшырат. Булчуңдарда, жүрөк булчуңунда жана мээде энергиялык заттар топтолот. Таяныч-кыймыл аппаратында да бир катар өзгөрүүлөр байкалат: сөөктөрдүн жана байламталардын бекемдиги, булчуңдардын көлөмү, салмагы жана күчү артат. Үзгүлтүксүз Машыгууда дем алуу булчуңдары өөрчүйт. Жай жана терең дем алып, дем чыгаруу актысы бир аз узарат. Жүрөктүн жыйрылуу күчү артып, согуу ылдамдыгы жайлайт. Үзгүлтүксүз машыгуу талапка ылайык. Жумасына экиден кем машыгуунун натыйжасы аз.
Спорттук машыгуунун ийгилиги спортсмендин ар тараптуу даярдык деңгээлине жараша болгондуктан спортсмен өзү тандап алган спорттун түрүнөн тышкары гимнастика, жеңил атлетика, спорттук оюндар, лыжа тебүү жана башкалар менен машыгуулары зарыл. машыгуу убактысы, көнүгүүлөрдүн саны, аткаруу тартиби ар бир машыгуучунун жашына, жынысына, ден соолугуна, спорттук даярдыгына жараша белгиленет. Спортсмендер тамеки тартуу, ичкилик ичүүгө болбойт. Аз эле өлчөмдөгү никотиндин жана алкоголдун таасиринен да борбордук нерв системасынын иши басаңдап, ишке жөндөмдүүлүк начарлайт. Системалуу, туура уюштурулган машыгуу катуу чарчатпайт. Бирок машыгууну көбөйтө берүүгө болбойт. Организмдин ишке жөндөмдүүлүгүн калыбына келтирүүгө жардам берүүчү эс алууну туура уюштуруу зарыл. машыгуу жана эс алууну туура уюштурбоодон организм өтө чарчап-чаалыгып, машыгуу табы бузулат. Мындай абалда врачтын жардамы жана анын көрсөтмөлөрү керек. Табы бузулганда 1—2 жумага чейин машыгууну токтотуп, активдүү эс алуу, таза абада көбүрөөк болуу керек. Эгерде мындай чаралар өз убагында көрүлбөсө, анда организмдин калыбына келүүсүнө көп убакыт (1 — 2 ай) жана врачтык жардам талап кылынат. Машыгуу табы бузулганда спорттук мелдештерге катышууга болбой тургандыгын эстен чыгарбоо зарыл. Ал эми машыгуунун туура уюштурулушу спортсмендин даярдык деңгээлин жакшыртат, аны спорттук формага ээ кылат. Спорттук форма — кишинин эң мыкты машыгуудан табына келген абалы. Бул учурда спортсмен өзүн эң жакшы сезет жана спорттук ири ийгиликтерге жетишет. Спорттук машыгуу мезгилинде такай врачтын көзөмөлү жана өзүн-өзү текшерип туруу зарыл.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дидактикалык принциптер
Дидактикалык принциптер - тарбиялоонун жалпы максаттарына жана окутуу процессинин закон ченемдүүлүктөрүнө ылайык мектептин окуу ишинин мазмунун, уюштуруу формаларын жана методдорун аныктоочу алгачкы жоболор. Мындан окутуунун принциптери бул сабакты (окутуу процессин) даярдап өткөрүүгө коюлуучу талаптарды туюнта турган алгачкы дидактикалык жоболор экендиги келип чыгат.
Дидактикалык принциптердин түрлөрү
Дидактикада окутуунун төмөнкү принциптери иштелип чыкты: Билим берүү, тарбиялоо жана өнүктүрүп өстүрүү маселелерин комплекстүү ишке ашырып окутуу принциби. Окутуу менен тарбиялоонун биримдүүлүк законуна ылайык тарбия дайыма окутууда камтылган болот, башкача айтканда, окутуу процессинде окуучулар билим алуу менен катар керектүү адамдык сапаттарга тарбияланышат. Окуу процессинде ар дайым окуучунун белгилүү тартиптеги инсандагы: анын турмушка жана билимге болгон мамилеси, анын ар кандай акыл жөндөмдүүлүгү, нравалык сезими жана эрки кошо калыптанат, башкача айтканда окутуу болгон жерде тарбия кошо болот, бирок ал тарбиянын жакшы же жаман болушу башка кеп. Тарбиялык таасир окутуунун ажырагыс жандоочусу болуп эсептелет. Албетте, мындан окутуу окуучуларга дайыма бирдей тарбиялык таасир берет жана бул иште мугалимдин атайын жасаган аракеттери, анын устаттыгы анча мааниге ээ эмес деген корутунду жасоого болбойт. Тескерисинче, тарбиялоочунун окутуу мүнөзү, анын идеялык багыты жана окуучуларга тийгизе турган таасиринин күчү төрт фактор (окутулуучу билимдердин мазмуну, окутуу методдору, сабакты уюштуруу формалары жана мугалимдин инсандын таасири) менен аныкталат. Окутуунун натыйжасында окуучулар билим алышат, билгич-тикке үйрөнүшөт, аларда илимий көз караштын негиздери калыптанат жана алардын таанып билүү жөндөмү өсүп-өнүгөт. Мунун бардыгы окуучуларда коомдук жүрүш-туруштун нормаларынын жана нравалык идеалдардын калыптанышынын негизин түзөт. Демек, окуу процессинин өзүндө окуучуну коомдук социалдык нормаларга тарбиялоо ишке ашырылат.
Окутуунун илимий принциби
Окутуу процессинде окуучуларга азыркы илимге ылайык такталган, окуучуларды эки анжы ойго келтирбей турган гана маалыматтар берилет. Ошондуктан окутуу методдору өздөрүнүн мүнөзү боюнча тиешелүү илимдерде колдонулуучу методдорго жакын ылайыкташтырылып түзүлүүгө тийиш. Натыйжада окуучулар үйрөнүлүүчү кубулуштарды, предметтерди жана факттарды илимий -диалектикалык көз карашта талдап көрүүгө көнүгүшөт, аларда акырындык менен диалектикалык ойлонуунун элементтери калыптанат. Бул принциптин теориялык негизи таанып-билүүнүн диалектикалык теориясы болуп эсептелет, ал теорияга ылайык дүйнөнү таанып-билүүгө болот жана адамдардын практикада текшерилген билимдери дүйнөнүн туура жана объективдүү сүрөтүн берет. Бирок, окуучулардын таанып-билүүлөрүнүн өсүшү илим билимдердин өсүү темпиндей эмес, андан бир кыйла жай темпте. Бул принциптин негизги талаптары төмөнкүлөр: Окутуунун жеткиликтүү принциби. Бул принципти окутууну жеңилдетүү деп кароого болбойт, окутуунун илимийлүүлүгү менен ажырагыс кылып бирге алып караганда гана окутуунун жеткиликтүүлүк принциби жаңы мазмунга ээ болот, анткени, окутуунун илимий материалды жөнөкөйлөтүүгө жеткиликтүүлүктүн буга чейинки кабылданып жүргөн маанисине карама-каршы турат. Илим дегенибиздин өзү – бул чындык дүйнөнүн белгилүү областын жана анын өсүп-өнүгүү закон ченемдүүлүктөрүн чагылдыруучу закондордун, теориялардын, илимий түшүнүктөрдүн, факттардын системасы болуп эсептелет. Ошондуктан илимге ээ болуу үчүн аны белгилүү системада үйрөнүүгө туура келет. Бул да аздык кылат. Илим практикалык керектөөлөрдүн таасири астында келип чыгат да, турмуш менен, өндүрүш менен ажырагыс байланышта болот. Демек, илимге ээ болуу үчүн анын мазмунун окуп үйрөнүү менен гана чектелбестен, аны турмушта колдоно билүүгө көнүгүү зарыл. Илимдердин негиздерин сезимдүү жана бекем өздөштүрүү:
Окутуунун активдүүлүк жана сезимталдуулук принциби. Окуучулардын активдүүлүгү жана сезимталдуулугу, алардын өз алдынчалыгы мугалимдин жетекчилик ролу астында дегенге карама каршы келбейби? деген суроо туулушу ыктымал. Чындыгында окуучулардын сезимталдуулук жана активдүүлүк принциби мугалимдин жетекчилик кылуу ролу принциби менен терең ички байланышта; мугалимдин жетекчилиги окуучуларды ар бир түшүнүк, ар бир жалпылоо, ар бир билгичтик жана көндүм окуучулар тарабынан айланадагы предметтерди жана кубулуштарды андан ары таанып-билүүнүн инструменти катарында пайдалангыдай даражага жеткирүүгө тийиш. Окуучулардын сезимталдуулугу:
Көрсөтмөлүк принциби-1
Бул принцип педагогика адабияттарда көп учурда бир жактуу окутуунун алгачкы каражаты катары каралып келген. Чындыгында окутууда “көрсөтмөлүүлүктөн жалпылыкка карай” деген тенденция башталгыч класстардын окуучуларына мүнөздүү. Ал эмес башталгыч класстарда да балдарга алардын өздөрүнө белгилүү буюмдарды жалпылаштырууну сунуш кылып, материалды дедуктивдик жол менен окууну ийгиликтүү колдонууга болот. Башталгыч класстын окуу программасынын өзгөртүлүшү да абстракттуулуктун элементтерин күчөтүүнү талап кылып олтурат. Көрсөтмө принцибинин маанисин төмөндөгүчө түшүнүп кабыл алууга туура келет:
Көрсөтмөлүүлүктүн түрлөрү төмөнкүлөр:
Билимдердин бекемдиги:
Материалды кайталоо, бышыктоо менен сөзсүз эстеп калына турган материалдын көлөмүн азайтуу, окуу предметинин логикалык системасын окуучулардын аң-сезимине жеткирүү, окуу материалын жакшы эстеп калууга мүмкүндүк берүүчү таяныч фактыларды жана түшүнүктөрдү пайдалануу, чыгаруунун рационалдуу ыкмаларын изденүүнү жана активдүү ойлонууну талап кылуучу көнүгүүлөрдү жана маселелерди тандап алуу аркылуу камсыз кылынат. Мисалы, билимдерди кайталоодо анын бекемдигин камсыз кылуу үчүн аларды жаңыча көз карашта карап, алардан жаңыча пайдалана билүүгө үйрөтүү зарыл. Окуучулардын жеке өзгөчөлүктөрүн эске алып окутуу принциби. Окутуунун жамааттык мүнөздө болуу жана окуучулардын жекече өзгөчөлүктөрүн эске алуу принциби төмөнкү шарттардын камсыз кылынышын талап кылат:
Акыркы жылдары окуу процессинде окуучулардын акыл-аракеттеринин интенсивдүү өнүгүшүнүн шарттарын аныктоо багытында атайын изилдөөлөр жүргүзүлдү. Советтик белгилүү психолог Л. В. Занков тарабынан башталгыч класстардын окуучуларын окутуунун дидактикалык системасы төмөнкү принциптердин негизинде иштелип чыккан:
2. Окуу материалын ылдам темпте окуп үйрөнүү. Окуучуларды ар түрдүү билимдер менен тынымсыз байытып туруу, берилген убакыттын ичинде көнүгүүлөрдү мүмкүн болушунча көп иштетүү, алдыга карай улам тез темп менен жылуу.
4. Окуучулардын окуп-үйрөнүү процессин сезип баамдашы, мисалы, мугалим ар бир окуу аракетин окуучу эмне үчүн аткарып жаткандыгын сездирүү максатында ага дайыма суроо берип турат. Окутууну мына ушул принциптерге негиздеп уюштурууда балдар интенсивдүү ойлонуп эмгектенүүдөн канааттанып, улам жаңы нерселерди билүүгө кызыгышып, кыйынчылык келтирүүчү тапшырмаларды сүйүнүп аткарыша тургандыгын Л. В. Занков өзүнүн эксперименталдык изилдөөлөрүндө ишенимдүү далилдеген.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Аналитика
Аналитика (гр. analutinos – аналитикалык, жана analuois – ажыратуу, бөлүштүрүү) – элементардык принциптердин башталышын изилдөө.
Бул мааниде Аналитика термини Аристотель тарабынан киргизилген. «Топикте» жана «Экинчи аналитикада» логика (же кең мааниде диалектика) оозеки түрдө айтылуучу окуу катары айтылат, б. а. жалпы жонунан ой-пикир. Кантта «Аналитика» термининин маңызы өзгөрөт: «Аналитика трансценденталдык философиянын бөлүгү».
Кайыктумшук
Кайыктумшук (лат. Megarynchus pitangua, L. 1766) Америкада жашоочу тиран тукумундагы чымчыктардын бир түрү.
Атразин
Атразин,С8Н14 N5C1 - ак кристалл түрүндөгү гербицид. Сууда начар эрийт, көпкө сакталат. Негизинен жүгөрү, таруу айдоо талааларында, жүзүмзарда, алма, алмурут багында отоо чөптөрдү жок кылуу үчүн колдонулат. Атразин топуракта жай ажырайт. Жазында гектарына 2 кг атразин чачылган жүгөрү же таруу эгилген талааны терең айдап, ага күздүк эгин, кийинки жылы жаздык эгин, буурчак сепсе, тамеки, картошка тиксе болот, бирок кызылча, уй беде себүүгө болбойт. Бир га жерге 2 кгдан көп чачылса күздүк себүүгө жарабайт, кийинки жылы жүгөрү, картошка жана беде гана эгүүгө болот.
Аскалы, урук
Аскалы уругу - чоңбагыш уруусунун курамындагы ири уруктун аталышы.
Бул уруктун өкүлдөрү Чыгыш Түркстанды эзелтеден байырлап келишет. Аскалы - Алай районундагы айылдын аты катары белгилүү. Элдик санжыра-уламыштардын айрым маалыматтары аскалы уругу курамына кирген чоң багыштардын XVII-XVIII кк. Алай аймагын байырлашкандыктарын баяндайт. Бул этнотопонимди өткөн тарыхый замандарга таандык энчилүү ат катары кароого болот.
Этнонимдин параллели “аскачы” формасында Минусин ойдуңундагы Туба өзөнунө жамаатташ аймактарды мекендеген хакас-койбалдардын курамынан кездешет. XVIII к. биринчи чейрегинде (Енисей кыргыздары 1703-жылы Жунгарияга күч менен көчүрүлгөндөн соң) бул сөөктүн (уруктун) бир бөлүгү Саян тоолору тарапка ооп, тувалардын курамына сиңип кетишкени маалым. Аскалы ”аска-чы»; Бул илимий негиздүү параллелди енисейлик жана теңиртоолук кыргыздардын этникалык жалпылыгынын далили катары кароого болот.
Моло
Моло – бейит белги. Молону кыштан, момо томолоктордон жасашкан. Мүрзөнүн казылган жеринин үстүнө калыңдыгы 0,80–1 метр пайдубал куюп, үстүнө кыш момосун тизип улам жогорулаган сайын ичкертишкен. Ортосундагы ачыкка бош топуракты салып катуу тапташкан. Бийиктиги 2 метрден ашканда калың дубалдары бири-бирине жакындап бош топурак салуучу жери да кичирейет. Жогорку жагынын так ортосуна катуу жыгачтан, темирден же темир бетондон мамы орнотот. Жалпы узундугу 3,5–4 метр. Сыртын шыбап, акташат. Мындай бейит белги сейрек болсо да азыр деле колдонулат.
Люскус
Люскус — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын оң жээгинен 281 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Моло
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Люскус
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Жаманбаев Муратаалы Жүзүмалиевич
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кылычев Мукай
Кылычев Мукай [11. 3. 1927, Нарын облусу, Тянь-Шань (азыркы Нарын) району, Ак-Кыя айылы — 22. 3. 1989, Нарын району, Чет-Нура айылы] — туңгуч агартуучу, Кыргыз ССРинин мадтына Эмгектери сиңирген кызматкер (1969), СССРдин (1984) жана Кыргыз ССРинин эл агартуусунун (1966) отличниги. Кыргыз мамлекеттик мугалимдер институтун (1951), Кыргызстан мамлекеттик педагогика институтун (1958), КМУнун тарых факультетин (1957) бүтүргөн. 1942-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Тянь-Шань районунун Ак-Кыя, Чет-Нура, Эмгекчил, Орто-Саз, Ийри-Суу, Жданов, Ленин атындагы, Ат-Башы районунун Киров атындагы орто мектептеринде мугалим жана директор болуп иштеген. Республикасынын билим берүү тармагында предметтерди кабинеттик системага өткөрүү, факультативдик сабактарды уюштуруу, сабакта көрсөтмө куралдар жана техникалык каражаттар менен иштөө боюнча жаңы ыкмаларды киргизүүдө, ошондой эле Кыргызстандын тарыхын окутууда жана жаштарды тарбиялоодо эмгек сиңирген. 100дөн ашык метод. макалалары жарык көргөн. Эмгектери: Кыргызстандын тарыхы боюнча факультативдик сабактарда айрым темаларды окутуунун жолдору. Ф., 1976.
Ибрагим (Илишев району, Башкыртстан)
Ибрагим — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Эски кукт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 124 киши. Почта индекси — 452285, ОКАТО коду — 80230864003.
Твиттер
Твиттер (аңглисче - сайроо) - Интернеттеги социалдык тармак. Система, бул смс жана кыска сөздөрдү жөнөтүүгө мүмкүнчүлүк берет,(140-символго чейин) веб-интерфейс колдонот, sms, бул тез эки адам жана андан көп адамдар менен байланышуу, башкача жана кызыктуулугу менен Твиттердеги-маалымат коомчулук үчүн ачык, Ал нерсе "микроблог" деп аталат.
Демөөрчүлүк
Демөөрчүлүк – КР мыйзамдары боюнча, жеке же юридикалык жак (демөөрчү) тарабынан башка бир жеке юридикалык жактын (демөөр алуучунун) иш-аракетине салым кошуусу (мүлктү берүү, интеллектуалдык менчиктин үзүрлөрүн ыйгаруу, кызмат көрсөтүү, жумуш аткаруу түрүндө). Мында демөөр алуучу тарап демөөрчү жеке анын товарлары тууралуу жарнама таратуу шартын аткарат: демөөрчүнүн кошкон салымы жарнама үчүн төлөнүүчү акы, демөөрчү – жарнама берүүчү, демөөр алуучу – жарнама таратуучу болуп эсептелет. Демөөрчү демөөр алуучунун иш-аракетине кийлигишүүгө акысы жок.
Твиттер
Бирок ал кызмат акысыз, смс аркылуу кирсениз кызмат көп болушу мүмкүн, ар бир жөнөтүлгөн смс тарифинизге жараша төлөнөт.
Твиттер системасынын ээси Twitter Inc, башкы офиси "Сан-Франсциско" шаарында жайгашкан. Twitter Inc башка шаарларда дагы офистери бар, мисалы (Сан-Антонио, Бостоне,) 2012 жылда алардын саны 900 адамга көбөйгөн.
Андан соң 2006ж. Джек Дорси жараткан Твиттер дүйнө жүзүнө таанылып баштады. 2011ж. 1-чи январда Твиттерди колдонуучулар 200 млн-го жетти.
Бир айда 100млн. колдонуучу кирсе,анын ичинен 50млн. күндө кирип турат. Твиттер колдонуучулардын 55% мобилдик каражат менен киришет. Twitter.com сайтына айына 400млн. колдонуучу кирип турат.
2010-жылы Twitter lne компаниясынын кирешеси 45 миллион доллар болгон(онлайн жарнамалар үчүн.2011-жылы eMarketer компаниясы кирешени үч эсе көбөйтөт, анын саны 150 миллион доллар болот.
Тарыхы
2006-жылдын март айында ТВИТТЕР Odeo (Сан-Франциско) компаниясы тарабынан ачылган, Джек Дорси чоң болбогон топтор менен SMS аркылуу суйлөшүүнү иштеп чыкты. «Азыр эмне кылып жатасың?» Бул суроого кантип жооп берүүнү ойлонду. Дорси жаңыча формада достору менен ынгайлуу жана кыска кабарларды жазуу жолун түздү.
Твиттердин нуска аталышы биринчи twttr болгон. Долбоор 2006-жылдын 21-мартында саат 8:50 мөөнөт өткөндө ишке кирише баштаган, ошондо Дорси твиттерге биринчи катын «just setting up my twttr» деп жазган.
Твиттердин биринчи прототипин Odeo компаниясынын ички кызматкерлери колдонушкан, 2006-жылдын 26-июлунда толук версиясы эл алдында көрсөтүлгөн.
14 сентябрь 2010 жылы Twitter сайтты кайра иштетип башташты. 24 сентябрда 2010 жылы сайттын жаңы версиясы чыккан. Ал колдонуучуларга сайттан видео жана сүрөт корууго мүмкүнчүлүк берди. twitter менен иштөөгө оңой жана тез болуп калды.
4 октябрда 2010 жылы Эван Уильямс генерал директор постунан кетүүсүн жарыялады. Дик Костоло Твиттердин мурунку башкы директору Уильямстын ордун ээледи, бирок Ульямс компанияда калды. 26 апрелде 2011жылы Твиттердин интерфейси орус жана турк тилдерди колдоду. 4 август 2011 жылы эски интерфейс өчүрүлгөн жана колдонуучуларды жаңы интерфейске которулушкан, 2010 жылы иштетилип башталган. 8 декабрь 2011 жылы.
Колдонуучулар СМС аркылуу 5 шлюз номерлер менен ТВИТТЕРДЕ байланышта боло алат; кыска сыр сөздөр АКШ менен байланушууда, Канада, Индия, Жаны Заландия жана арал менен.
Мол таш
Моло таш – 1.Орто кылымдарда байыркы түрктөрдүн жана кыргыздардын көрүс-төндөрүнө адамдын түспөлү чегилип орнотулган таш; 2. Эгин басууда колдонулуучу тегерек (узунча келген) таштан жасалган тоголок кырдуу курал.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Юсуп (Татышлин району, Башкыртстан)
Юсуп — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Аксайыт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 198 киши. Почта индекси — 452832, ОКАТО коду — 80250810007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Халхалар
Халхалар. Халха-монголдор. Монгол Эл Республикасынын негизги калкы. Саны 2 млн. ашуун. Негизинен өлкөнүн борбор, түштүк, чыгыш аймактарын байырлашат. Монгол тилдеринин диалектилеринин биринде сүйлөшөт. МЭРдин расмий иш-кагаздары, адабий китептер, газет-журналдар халха диалектилеринде жүргүзүлөт жана басылат. Диний ишенимдери будда-ламаисттер. «Халха» этноними «калкан» (орусча «щит») маанисин туюнтуп, түндүк аймакты байырлаган, чек арага чукул жайгашкан монгол урууларына берилген ат (экзоэтноним) болгон. Андан соң бул ат этноним катары калыптанган. Халхалардын калыптанышына орто кылымдардагы монгол, түрк, тангут, кыргыз ж.б. этнокомпоненттер катышкан. Халха-монголордун этностук курамында кыргыз уруу-урук аталыштарынын бир топ сандагы параллелдери кездешери иликтенген. Мисалы, нойгут, барга, катаган, коңурат, мергет, кереет (херээт)ж.б.
Атрек
Атрек - Иран менен Түркмөнстандагы дарыя (айрым жери Иран менен Түркмөнстандын чегарасы аркылуу агат). Узундугу 669 км, алабынын аянты (тоолуу бөлүгү) 27,3 миң км2. Копетдагдан (Иран) башталып, Каспий деңизине (суу кирген мезгилде гана) куят. Негизги куймасы - Сумбар (оң). Суусунун орточо чыгымы Кызыл-Атрек шаарчасынын тушунда 9,2 мъ/сек. Сугатка пайдаланылат.
Кымыздыкты мөңгүсү
Кымыздыкты мөңгүсү — Алай кырка тоосунун түштүк тармагынын түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 7,3 км, аянты 6,2 км2. Кызыл-Суунун (чыгыш) сол куймасы — Көк-Суунун алабынан орун алган. Башы деңиз деңгээли 4600 м, этеги жана кар чеги 4300 м бийикте жатат. Абляциясынын аянты 4,1 км2. Куралуу аймагы тоонун кырын бойлой дого сымал созулуп, «тили» кууштап кетет. Мөңгүдөн Кымыздыкты суусу (Көк-Суунун сол куймасы) башталат.
Ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндиги
Ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндиги – адамдын негизги жеке укуктарынын бири. Мамлекеттин баардык аймагында эч жолтоосуз ары-бери жүрүү, жайгаша жана жашай турган жерин тандоо, ошондой эле мыйзамдын бир катар талаптарын сактоо менен, мамлекет аймагынан чыгып кетүү жана ага кайрылып келүү мүмкүнчүлүгүн билдирет. Адамдар өзү жараны болуп саналган мамлекеттин аймагында ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндигин толугу менен пайдалана алат. Ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндигин мындай толук көлөмдө жарандар өзү жараны болуп саналган мамлекеттин аймагында гана пайдаланат. Чет өлкө жарандары менен жарандыгы жок адамдардын ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндиги адатта кыйла чектелген мүнөздө болот, бирок баары бир тийешелүү мамлекеттин аймагын өзалдынча таштап кетүү укугун жокко чыгарууга тийиш. Бирок, демократиялык өлкөлөрдө жарандарга карата биркатар чектөөлөр бар. Көпчүлүк мамлекеттерде аскердик, экономикалык, жаратылышты коргоо ж. б. сыяктуу маселелерге, ошондой эле жеке ээликтеги жерге кирүүгө тыюу салынгандыгына байланыштуу кыйла аймактарда эркин жүрүүгө чектөө коюлган. Мамлекеттин коопсуздугун камсыздоо жүйөсү боюнча да жарандардын өз өлкөсүнөн чыгып кетүүсүнө чектөө салынышы мүмкүн. Өзгөчө кырдаал учурунда дагы ары-бери жүрүү жана отурукташуу эркиндигине чектөө коюлушу мүмкүн.
Сары-Жаз минералдуу суусу
Сары-Жаз минералдуу суусу — Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы дарылык касиети бар жылуу суу булагы. Эңилчек посёлкасынан 2,5 км түштүк-батышта, Сары-Жаз суусунун сол жээгинде. Деңиз денгээлинен 3100 м бийиктикте жатат.
1960-ж. геол. маалымат берилген. Суу чыккан жерде силурдун аягы – девондун башталышында пайда болгон карбонаттуу тоо тектер жатат. Булак акиташ тегиндеги тектоникалык жаракадан агып чыгат. Тунук, күкүрттүү суутек жыттанат. Чыгымы 0,2 л/сек, температурасы 50°С, аз минералдашкан. Курамы: сульфат-хлорид-натрий-калийлүү. Жергиликтүү эл мед. кароосуз киринүү жолу менен муун, тери ооруларын дарылайт.
Изоцианаттар
Изоцианаттар, жалпы формуласы RN=C=O болгон бирикмелер.
Кашка-Суу чокусу
Кашка-Суу чокусу — Арпа Ала-Тоосунун эң бийик жери. Тоонун ортоңку бөлүгүндөгү түндүктү көздөй кеткен тармагында жайгашкан. Бийиктиги 4678м. Батыш капталы тик, аскалуу, жылаңач, калган бөлүктөрү мөңгүлүү. Негизинен карбондун акиташ теги, доломит, катмарлуу кремний, сланец, кумдук, бир аз гипстен турат. Ашууга жакын Жаман-Даван суусу башталат.
Кымыран
Кымыран — кымыз же сүткө суу кошуп кайнаткан мүнөз тамак. Ага бир аз күрүч, талкан же акталган таруу кошулушу мүмкүн. Оорулуу Кымыранды табыптын сунушу боюнча ичкен.
Изоцианаттар
Фенолдор жана тиолдор спирттей эле реакцияга кирет. И. аминдер менен жеңил аракеттенишип, орун алмашкан мочевинаны пайда кылат:
RN=C=O + R¢NH2 ® RNHCONHR¢
Сокорро (Нү-Мексико)
Сокорро (Нү-Мексико) (Socorro) — Нү-Мексико штатынын Socorro округуна караган АКШ шаары.
Изоцианаттар
RNH2 + COCl2 ® RN=C=O + 2HCl;
И. полиуретаны алууда, пестицид, карбамин к-тасы туундуларын жана башка синтездөөдө колдонулат.
Эмерек
Эмерек — тиричилик жана өндүрүш буюмдары. Азыркы эмеректердин материалына жана колдонулушуна жараша көп түрү бар: турак жай үчүн, коомдук жана өндүрүштүк имараттар үчүн, балдар эмереги, оорукана, эс алуу үйлөрү жана башкалар үчүн чыгарылат. Эмерек жасоодо жыгач, металл, пластмасса жана башка материалдар пайдаланылат. Азыркы мезгилде шкаф же шкаф топторунан жана түрдүү секциядан түзүлгөн, башкача айтканда биринин үстүнө бири орнотулма жана түрдүү максатта колдонулуучу эмеректер кеңири таралган. Эмеректи даярдоодо адамдын бою жана жаш өзгөчөлүктөрү эске алынышы керек. Туура эмес жасалган же тандалган стол, парта, орундуктар омуртканын кыйшайышына, булчуңдун артык баш чыңалуусуна жана адамдын бат чарчоосуна түрткү берет. Өндүрүштүк эмерек жумушчулардын булчуңдарына көп күч келтирбей, денеге таяныч болуп, булчуң күчү бирдей таралып, азыраак чарчоосун камсыз кылууга тийиш. Балдардын мебели ар бир баланын боюна жана денесине ылайык даярдалып, анын келбетинин туура калыптанышына шарт түзүү керек. Кыргызстанда түрдүү өлчөмдө, анын ичинде наристе балдар жана мектепке чейинки балдар үчүн да чыгарылат. Көлөмү өзгөрүлмө эмерек пайдаланууга ыңгайлуу. Балдар эмереги жумшак, кырлары жумуру, жууганга ыңгайлуу болуп даярдалат. Керебети металл же жыгачтан жасалат. Аны эшик, терезе, ысытуучу приборлордон алыс, шамал тийбегендей, жарык бөлмөгө орнотуу керек. 6 айга чейинки балдардын керебети бийик, бирок капталы жапыз болгону оң, 6 айдан ашкан балдардын керебети жапыз, бирок капталы бийик болууга тийиш. Балдар олпогу жалпак, жууганга оңой материал менен шыкалып толтурулат да, сыртына каптама кийгизилип, аны жумасына 1 — 2 жолу жууп туруу керек. Мезгил-мезгили менен төшөк, шейшептерди күнгө жайып, шамалдатып туруу зарыл. Балага жумшак олпок жарабайт, анткени ал ысытып жиберет жана бала келбетинин туура эмес калыптанышына түрткү берет. Бала олтуруп калгандан кийин аны бийик орундукка отургузуп тамак берүү сунуш кылынат. Кичине балдар ойгоо турган убакытта балдарды манежге жайгаштырса болот. Балдар оюнчуктарын жабык шкафтарда же текчелерде алардын бою жеткидей коюу керек. Балдардын эмеректерин таза сактап, күнүнө сүртүп туруу зарыл.
Шимикчилсөрөйлөр
Шимикчилсөрөйлөр (лат. Neodorepanis?) — чарылдак чымчыктардын бир уруусу, буларга шимикчилсөрөй (лат. N. coruxans) кирет.
Ден соолукту сактоого укук
Ден соолукту сактоого укук – адамдын конституциялык негизги укуктарынын бири; саламаттык сактоонун мамлекеттик жана муниципалдык мекемелеринен акысыз медициналык жардам алуу мүмкүнчүлүгү. Мамлекет тарабынан бул укуктун кепилдениши, аны жарандын саламаттыгын чыңдоого жана коргоого керектүү шарттарды түзүүгө, саламаттык сактоо, медициналык камсыздандыруу тутумдарын өнүктүрүүгө, дене тарбия жана спортту өнүктүрүүгө, экологиялык жана санитардык-эпидемиологиялык ыңгайлуулуктарды камсыз кылууга милдеттендирет.
Аналитикалык жана Синтездик ой жүгүртүү
Аналитикалык жана Синтездик ой жүгүртүү.
Синтездик ой жүгүртүү ички маалыматка, логикадан сырткары чындык билимдерге акырындык менен кайрылуунун натыйжасында негизделет.
Аналитикалык жана Синтездик ой жүгүртүү деп бөлүү Лейбницте байкалат. Ал «акыл-эстин чындыгы» жана «фактынын чындыгын» айырмалайт. Аналитикалык жана Синтездик ой жүгүртүү терминдерине Кант ачык формулировка берет. Синтездик ой жүгүртүү. Канттын ою боюнча, априордук болушу да мүмкүн деген. Азыркы кездеги логикада жана илимдин методологиясында Аналитикалык ой жүгүртүү тилдин семантикалык эрежелеринин натыйжасында ырастоолордун мүмкүнчүлүгүнүн негизи катары түшүндүрүлөт. Ушуну менен Аналитикалык ой жүгүртүү дүйнөнү кароонун акыркы өбөлгөлөрү менен байланыштуу. Ал эми синтездөө болсо ушул жаңы билимдин тилинин семантикалык рамкасында баяндоо мүмкүнчүлүктөрү менен байланыштуу.
Сары-Жаз уран кени
Сары-Жаз уран кени Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Тескей Ала-Тоонун чыгышындагы Сары-Жаз суусунун оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 2900–3500  м бийиктикте. 1946-ж. табылган. 1950–57-ж. геол. чалгындоо жүргүзүлгөн. Кен аймагы палеозойдун музбулак интрузия комплексинин диабаздуу порфириттеринин дайкалары менен жирелген, венд, кембрий-ордовик жана ордовиктин тоотек катмарларынан түзүлгөн. Уран-молибден-ванадий рудалануусу кембрий–төмөнкү ордовик мезгилинин бүркүт свитасынын төмөнкү горизонтунун көмүр–кремнийлүү сланецтери менен байланышкан. Рудалануу чөкмө тибине, уран-молибден-ванадий формациясына кирет. Рудадагы пайдалуу компоненттердин орточо өлчөмү: урандыкы – 0,022%, молибдендики – 0,04%, ванадий кычкылыныкы – 0,3%. Руданын запасы жана ресурсу 37391 миң т, урандыкы – 8222 т, молибдендики – 15169 т, ванадий кычкылыныкы – 112491 т.
Жамбыл Жабаев
Жамбыл Жабай уулу (28. 2. 1846, азыркы Казакстан, Жамбыл облусу, Жамбыл тоосунун этегинде – 22. 6. 1945, Алматы) – казак акыны. Асан Кайгы, Букар ырчы, Жөжө, Балта, Шернияз, Шортонбай, Дулат, Доскожо, Майкөт жана башка акындарды үлгү туткан. Ошону менен эле бирге, канатташ кыргыз элинин сөз өнөрүн мыкты билген. Кыргыз жерин аралап ырдап, өлөң айтып, күү чертип, өнөрүн элге тааныткан. Акындын революцияга чейинки чыгармалары өз оозунан жана шакирттеринен жазылып алынган. Кылым жашап, эки доордун күбөсү болгон акын мезгил менен өмүр тууралуу ой толгоп, заман чындыгын, эл турмушун чынчылдыктын жана сынчылдыктын өңүтүнөн ырга кошкон. Дастан да айткан. Жамбылдын чыгармачылыгы тематикага бай, чыгармаларынын мазмуну терең, көркөмдүгү жогору болгон. «Замана агымы», «Жаштар алдындагы сөз», «Өмүр жөнүндө ыр», «Ала-Тоо», «Советтер Союзу» жана башка ырлары белгилүү. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында Жамбыл элди жеңишке үндөгөн оптимисттик, патриоттук ырларды жараткан («Москвага», «Ленинграддык балдарым», «Алгадай тууралуу ыр» жана башка). Жамбылдын ырлары чет тилдерге, анын ичинде кыргыз тилине да которулган. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1941). Ленин ордени, башка ордендер менен сыйланган. Жамбыл облусу анын ысмында.
Хан көтөрүү салты
Хан көтөрүү салты - Бул байыркы салт чыгыш жазма булактарында, дастандарда, элдик оозеки чыгармаларда ж.б. эстеликтерде сакталып келет. Энесайлык кыргыздардын урпактары болгон хакастарда ханды (каганды) такка олтургузуу салты «хан кутерме» деп аталат. Кыргыздарда хан көтөрүү салты Кокон хандыгы кулаганга чейин сакталып келди. Байыркы кыргыздарда мамлекеттин башчысын тактыга олтургузууда калктын жогорку катмары болгон өкүмдарлар каганды ак кийизге салышып, күндүн траекториясы (чыгыштан батышка карай) боюнча курмандык чалынган жерди тогуз ирет айланышкан.
Андан соң каган: «Мындан кийин менин ар бир сөзүм кылыч болсун», - деп жар салган.
Сеул
Сеул (кор. 서울 Сөүл — «борбор») - Корея Республикасынын борбор шаары.
Бернштейн Эдуард
Бернштейн Эдуард (6. 1. 1850-18. . 1932) - немис социал-демократтар партиясы менен -Интернационалдын оппортун. тарабынын лидери, ревизионизмдин идеологу. 1872-ж. социал-демократтарга кошулган. Ал Е. Дюрингдин жолуна түшүп, лассалчылар менен идеялык компромиссте болууну жактаган. 70-жылдардын аягында К. ХЕхбергге, К. Шраммга кошулуп революциячыл күрөштөн баш тартууга, Бисмарктын режими менен келишүүгө чакырган. К. Маркс менен Ф. Энгельс сынга алгандан кийин оппортун. позициядан убактылуу четтей баштаган. Бирок 90-жылдардын ортосунда марксизмден биротоло кол үзүп, Маркстын илиминин негиздери эскирди деп, аны ревизиялоону сунуш кылган. К. Маркстын жумушчу табы, Социалисттик революция, пролетариат диктатурасы жөнүндөгү теориясына каршы чыгып, буржуазиянын идеологиясын жактаган.
Бернштейндин идеяларын В. И. Ленин, Ф. Меринг, Р. Люксембург, П. Ла-фарг катуу сынга алышкан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жогорку математика
Жогорку математика - негизинен жогорку окуу жайларында окутулуучу сабактардын жыйындысы.
Азыркы учурда Жогорку математика элементтери атайын орто окуу жайларында, о. эле орто мектептин жогорку класстарында да окуп үйрөнүлөт. Жогорку математика деген аталыш ал мурда жогорку окуу жайларында гана окутулганы менен түшүндурүлөт. Жогорку математика жалпы курсунда, сызыктуу жогорку алгебра, аналитикалык геометрия, математикалык анализ, ыктымалдыктардын теориясы, математикалык статистика, дифференциалдык теңдемелер окутулат.
Жогорку математика негиздөөчүлөрү ХVII кылымда жашашкан улуу англис окумуштуусу И. Ньютон жана улуу немис математиги Г. Лейбництер болушкан. Чындыгында Жогорку математика элементтери Ньютон жана Лейбницке чейинки байыркы грек окумуштуулары Евклид, Архимед, Анаксагор ж. б. эмгектеринде кезиккен, кийинчерээк Кеплер, Кавальери, Торричелли, Ферма, Декарт, Паскаль ж. б. эмгектеринде ачыгыраак көрүнө баштаган. Мисалы: Архимеддин (б. з. ч. III к.) «Бөлүн-бөөчүлүктөр жана статиканын теоремасынын жардамы аркылуу параболанын квадратурасы» деген эмгегинде чексиз кичине жана чексиз чоң чоңдуктар түшүнүктөрү кезигет. Ошондой эле Архимед айлананын узундугун жана тегеректин аянтын эсептегенди билген.
Б. з. ч. III–II к. жашаган байыркы грек математиги Аполлонийдин эмгектеринде координата ыкмасынын негиздери баяндалган. Координата методун системалуу түрдө математикага киргизген ХVI–ХVII к. жашаган француз математиктери П. Ферма жана Р. Декарттар болушкан. Дифференциалдык жана интегралдык эсептөөлөрдү И. Ньютон жана Г. Лейбництер өзүлөрүнүн изилдөөлөрүндө биринчи болуп пайдаланышкан.
Жогорку алгебра бөлүгүндө теңдемелердин жана теңдемелердин системаларынын; барабарсыздыктардын жана барабарсыздыктардын системаларынын чыгарылыштары изилденет, о. эле сандардын теориясы каралат. Аналитикалык геометрия бөлүгүндө, тегиздиктеги жана мейкиндиктеги геометриялык фигуралардын касиеттери алгебралык ыкмалардын жардамы аркылуу окутулат жана геометриялык өзгөртүп түзүүлөр каралат.
Математикалык анализ бөлүгүндө функциялардын касиеттери изилденет. Функциялардын касиеттерин изилдөөнүн ыкмалары, чектер теориясы, дифференциалдык жана интегралдык эсептөөлөр, катарлардын теориясы жана дифференциалдык теңдемелердин теориясы окутулат.
Ыктымалдыктар теориясы жана математикалык статистика бөлүгүндө, кокусунан жүрүүчү дискреттик жана үзгүлтүксүз процесстердин сандык мүнөздөмөлөрү каралат.
Кыргызстанда жогорку математика боюнча окуу китептерин кыргыз тилине которуу жаатындагы саамалыкты 1960-жылдары Ракым Усубакунов баштап берген.
Кыналма таш
Кыналма таш, брусчатка — катуу тоо тектерден (гранит, диабаз, базальт жана башка) даярдалган курулуш материалы. Короо-жайга жана жолго төшөлөт. Кыналма таштын узундугу 15-30 см, туурасы 9-15 см, бийиктиги 9-16 см. Акыркы мезгилде Кыналма таш атайын аралашмадан ар кандай формадагы калыпка куюлуп, түрдүү түстө даярдалат. Сейил бактарга, аянттарга, жөө адамдар жүрүүчү жолдорго кеңири төшөлүүдө.
Стрежная дарыясы (Каралька куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бабалар тили
Бабалар тили - (праязык, язык-основа) - тилдердин генеалогиялык классификация боюнча ар түрдүү топторго бөлгөндө, белгилүү бир тилдин кайсы тилден келип чыкканын жана кайсы тилге жакын экенин билдирүүчү тил. Мисалы, Енисей бассейниндеги, Таластагы, Кочкордогу ж.б. жерлердеги байыркы кыргыз жазуу эстеликтеринин тили бабалардын тили болуп эсептелет.
Асылбаш, урук
Асылбаш уругу - баргы, солто урууларынын курамдарындагы уруктар. Этнотопоним.
Чаянсөрөйлөр
Чаянсөрөйлөр (лат. Pseudoscorpiones) — жөргөмүш сымалдуулар классындагы бир түркүм, булардын өкүлү катары китепчил чаянсорой (лат. Chelifer cancroides) кирет.
Лехта (Луза куймасы)
Лехта (Лахта, Леохта) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 179 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 146 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алмаштырма схемалар
Алмаштырма схемалар - жөнөкөй элементтерден турган жана алмаштырма (реалдуу) системадагы процесстердин маанисин көрсөтмөлүү элестеткен чийме. Алар ушул системадагы процессти аныктоочу чыныгы системанын касиетин туура өздөштүрүүгө, мүнөздөгүчтөрүн жөнгө салууга айрым чектелүүлөрдө гана мүмкүндүк берет. Электрдик, радиоэлектрондук ж. б. процесстерди анализдөөдө, эсеп чыгарууда колдонулат.
Алма Ата облусу
Алма Ата облусу - Казакстан Республикасынын түштүк-чыгышында. 1932-ж. 10-мартта түзүлгөн. Аянты 104,7 миң км2. Калкы 1631,7 миң (1998), шаар калкы 30,3%, облустун курамында 16 административдик район, 3 шаар, 6 шаарча бар. Борбору - Алма Ата шаары. Түштүгүн Теңир-Тоо (бийиктиги 973 мге чейин), түндүгүн Балкаш бою чөлү ээлейт. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы -10°С, июлдуку 24°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ммден (чөлдөрдө) 1000 ммге (тоолордо) чейин. Тоо этегинин климаты жумшак; январдын орточо температурасы -3...-6°С, жылдык жаан-чачыны 7001000 ммге чейин. Башкы дарыясы - Иле. Түндүк батышында Балкаш көлү жайгашкан. Минералдык булактар кездешет. Шыбак-баялыштуу, шор топурактуу жарымчөл жана чөл бийиктеген сайын коңур топурактуу кургак талаага өтөт. Тоолордо токой, субальп жана альп шалбаасы өсөт. Негизги өнөр жай тармактары: оор машина куруу жана металл ишгетүү, жеңил (текстиль, трикотаж булгаары-бут кийим ж. б.), тамак-аш (ун тартуу, май чыгаруу, консерва), эт комбинаты. Иле дарыясына Капчыгай ГЭСи курулган. Маанилүү өнөр жай борбору Алма Ата, Талгар. Сугат дыйканчылыгы өнүккөн. Эгин (негизинен буудай), кант кызылчасы, тамеки, жүгөрү айдалат. Жемиш багы, жүзүм өстүрүлөт. Кой, жылкы, төө чарбалары бар. Уй чарбасы эт багытында. Балкаш көлү менен Иле дарыясында балык кармалат. Балкашта жана Иледе кеме жүрөт. Бухара Ташкен - Бишкек - Алма Ата газ кууру курулган.
Кыңырак
Кыңырак — эки жагы тең миздүү, көрксүз жасалган чоң бычак. Ал кийиз, тери, шири кесүү үчүн колдонулган.
Баарын, уруу
Баарын - кыргыздын оң канаттагы саны анчалык чоң эмес уруусу катары маалым. Этностук аталыштын параллелдери башкырларда - «барын-табын», моңголдордо «баарын», орто кылымдын кечки мезгилдериндеги көчмөн-өзбектерде «бахрин» формаларында кездешет. Баарын - кыргыз тилинде «ителги менен ылаачындын аргындашуусунан келип чыккан алгыр куш» маанисин берет. Баарун (гар) - монголчо «батыш», «оң«; -гар - «кол». «Оң кол», «оң канат»; «оң канаттагы уруу» дегенди түшүндүрөт. 16- 18-кк. Ойрот-моңгол уруулары «барунгар», «дзюнгар» (Жунгар) деген чоң уруулук бирикмелерге киришкендиги маалым. Этноним адепки ирет моңгол урууларынын курамынан «байрин» формасында кездешери аныкталган. Байриндер Чыңгыз хандын он жана сол канаттагы аскерлеринин курамына киришкен. Ушул эле фарси автору баариндерди (баарын) теги таза моңгол уруусу экендигин жазат. Е.- Грум-Гржимайло изилдөөлөрүндө барындарды (бариндер) насили моңгол уруулары экендигин, алар 12-к. Селенге дарыясына жамаатташ аймактарды байырлашкандыктарын белгилейт. 1206-ж. энесайлык кыргыздар Чыңгыз ханга өздөрүнүн баш ийгендиктерин билдиришкен соң, улуу каган аларды (кыргыздарды) барин уруусунан чыккан Хорчинин ээлигине бөлүп берген. Баарындардан улуу каган доорундагы ири жол башчылар чыккан. Арийне, Р.Г. Кузеев кыргыз жана башкырлардын курамдарындагы баарындардын этногенетикалык жакындыктарын (этнонимиялык жана уруулук эн тамгалардагы окшоштуктар) эске алып, 12-к. эле Жетисууга журт которушкан баариндердин бир бөлүгү башкыр-табындардын, айрымдары кыргыздардын курамына жуурулушкан деген жүйөлүү пикирин айтат. Бул пикир кыргыз-башкыр этностук тыгыз байланыштарын дагы бир ирет бекемдейт. Албетте, Борбордук Азиядагы баариндердин көпчүлүк бөлүгү 12-13-кк. чегинде батыш тарапты көздөй журт которушкандыгы ырас. Кийинчерээк бариндер Теңиртоолук моголдордун курамынан кушчу, дуулат, черик жана башка уруулар менен бирге эскерилет. Моголистандын калкынын дээрлигин кыргыздар түзөрүн эске алганда, баариндер өз алдынча этнокомпонент катары кыргыздардын курамына 12-14-кк. кеч эмес кирген деген пикир чындыкка жакын болуп чыгат. Этнонимдин адегендеги толук маани-мазмууну тотемдик алгыр кушту аныкташы да мүмкүн. Этноним топонимикалык ат катары да белгилүү. Ош облусунун Ноокат районунда Баарын аттуу айыл бар экендиги маалым. Бүгүнкү Крым жарым аралындагы Барын этнотопоними (барын-суран, барын-тайган) орто кылымдардагы кыргыз жана моңгол тилдүү уруулардын миграциясын чагылдырат. Буга аталган жарым аралдагы, Түштүк Молдавиядагы (Кыргыз-Кытай, Кыргыз-Суу жана башка) этнотопонимдери далил боло алат.