cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ихван
Трансиорданияга рейддер
Британиянын протектораты болгон Трансиордан Эмиратына эки көрүнүктүү рейд 1922 жана 1924-жылдары болгон. 1922-жылы августта Экаб бин Мохая баштаган 1500гө жакын ихван төөчүсү. Трансиорданга кол салды. Бир билдирүүгө ылайык, алар өз максатына — борбор Амманга жете электе чегиништи. Башка бир маалыматка караганда, алар британиялык соотташыгычтар жана учактар тарабынан жок кылынганга чейин эки кичинекей кыштактын тургундарын кырып салышкан.
Рио-Негро
Рио-Негро (Rio Negro) – Түштүк Америкадагы эки дарыя.
Таш туз
Таш туз, кайнатма туз – 1) галит минералы. Химиялык курамы NaCl. Куб системасында кристаллданат. Өңү түссүз, тунук; курамында органикалык заттар, темир кычкылы кездешсе күрөң, боз, кызгылтым. Катуулугу 2., салыштырма салмагы 2,2; 2) галит минералынан түзүлгөн чөкмө тоо тек. Чопо же майда кумдуктардын арасында жука кабатча, чачынды, кабат, линза түрүндө учурайт. Деңиз сууларынын курамында да кездешет. Негизинен таш туз катмарлары кембрий, девон, пермь жана үчүнчүлүк мезгилдеринде калыптанган. Көбүнчө таш туз экзоген процессинде пайда болот. Аны тамак-ашка татымал катары жана аларды сактоо мөөнөтүн узартууда, химиялык өнөр жайда кеңири пайдаланылат. Таш туздун Кыргызстанда Кочкор, Шамшыкал, Кичи-Кул ж. б. кендери белгилүү.
Рашвилл (Небраска)
Рашвилл (Небраска) (Rushville) — Небраска штатынын Sheridan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 890 киши. Болжолдуу аянты - 3.0 км². FIPS коду — 31-42775.
Обермайзельштайн
Калкы - 965 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 25,02 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 7 80 131. Муниципалитеттин башчысы — Петер Штеле.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 4 шаардык районго бөлүнөт.
Папоротник
Папоротниктер (Polypodiophyta) – татаал түзүлүштүү уруксуз өсүмдүктөрдүн бөлүмү. Чөп же дарак сымал, кургакта жана сууда өсүүчү өсүмдүктөр. Риниофиттер менен жылаңач уруктуулардын ортосунда болуп, Папоротниктер риниофиттерден келип чыккан. Аларга жыныстык (гаметофит) жана жыныссыз (спорофит) муун алмашуу мүнөздүү. Көпчүлүк Папоротниктердин ксилемасы трахеидден турат. Сабагынын бийиктиги бир нече лшден 20- 25 мге жетип, жердин асты же үстүндө бутактанып же бутактанбай, тик же буралып өсөт. Бир нече ирет канаттай тилкелүү жалбырагы татаал, өтө чоң, узундугу 5-6 (30) .иге жетет; кээсинин жалбырагы үлүлдөй буралган. Папоротниктердин жалбырагы фотосинтез кызматын, ошондой эле спорангийлери жалбырагында калыптанып көбөйүү кызматын да аткарат. Айрым Папоротниктердин споралык жана вегетациялык жалбырактары өз алдынча өөрчүйт. Папоротниктерге майда, сырты бир катмарлуу, аз споралуу спорангийлер мүнөздүү. Көпчүлүк Папоротниктер бирдей споралуу. Спорасы өсүп жетилгенде эки жыныстуу гаметофитти – архегонийди жана антеридииди пайда кылат. Эволюциялык өөрчүдөн кийин ар кыл споралуу Папоротниктер пайда болгон, алардын споралары микроспорага жана мегаспорага бөлүнөт. Микроспорадан аталык гаметофит, ал эми мегаспорадан энелик гаметофит пайда болот. Папоротниктер вегатация жолу менен тамыр-сабак аркылуу, ошондой эле жалбыракта пайда болуучу көбөйгүч бүчүрлөр аркылуу көбөйөт. Папоротниктер бөлүмү 1 класеты, 8 классчаны, 300дөн ашуун урууну, 2 000 түрдү камтыйт. Алар Жер шарынын бардык материктеринде токой, бадал арасында, сууда, көлмөлөрдө, саздак жерлерде, нымдуу шалбааларда өсөт. Кыргызстанда Папоротниктердин 3 тукумга кирген 9 уруусунун 20га жакын түрү кездешет. Папоротниктердин айрым түрлөрү (энелик жана аталык Папоротниктер) медицинада ичегидеги мите курттарды жоготуу үчүн кеңири колдонулат. Кооздук үчүн үйдө жана гүлзарларда атайын өстүрүлөт.
Шига (Белорет району, Башкыртстан)
Шига — Башкыртстандын Белорет районундагы айыл, Шигаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 738 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Көлледа
Көлледа (Kölleda) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан Шаар. Зөммерда районуна кирет.
Калкы - 5498 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 31,28 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 68 034. Мэр — Франк Цвайман.
Шаар административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Станлэй (Айдахо)
Станлэй (Айдахо) (Stanley) — Айдахо штатынын Кастер округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 1.6 км². FIPS коду — 16-76780.
Калкы
2010-жылы калкы 100 киши болгон.
Мезволъяга
Мезволъяга — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - № 5690 аталышы жок дарыясынын сол жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Данектердин дарылык касиети
Дарбыздын данеги кан басымын жөнгө салат
Мезволъяга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
Данектердин дарылык касиети
Организмди тазалоого жакшы салым кошкон дарбыздын данеги да ден соолукка пайдалуу. Ал цинк менен темирге бай болгондуктан элдик дарыгерлер аны темир жетишсиздиги менен ооруган оорулууларга сунуштап келишет. Мындан тышкары ал кандагы канттын деңгээлин көзөмөлдөп, жөнгө салып, теринин, тырмактын, чачтын абалын жакшыртат жана кан басымын нормалдаштыруучу касиетке ээ. Мындай пайданы көрүү үчүн дарбыздын данегин кургатып, ундай кылып жанчып туруп күнүгө эртең менен жана кечинде эки чай кашыктан жеп туруңуз. Дарыны айнек банкага сактаңыз.
Коондун данеги өнөкөт жөтөлдү айыктырат
Жүзүм данегинин тундурмасы уйкусуздуктан арылтат
Цитрус жемиштеринин данектери сасык тумоодон айыктырат
Анардын данеги климакстын жеңил өтүүсүнө жардам берет Анардын данегинин курамындагы полифенол рак клеткаларын өлтүрүп, пайда болгон жаңы клеткалардын өсүшүн жогорулатат. Кан басымын акырындык менен калыбына келтирет. Данектин курамында фитогормон бар болгондуктан дарыгерлер климаксы башталган айымдарга жумасына бир жолу анар жеп турууну сунуштайт. Себеби бул учурда аялдар фитогормондорго муктаж болуп аны талап кылат. Ал эми анар климакстын жеңил өтүүсүнө жардам берет.
Ашкабактын данеги цистит оорусун айыктырып, ашыкча салмактан арылтат
Ашкабактын данегинин ден соолукка пайдалуу жактарын айта берсек толтура. Цистит, өнөкөт сарык жана бөйрөк оорусунда төмөндөгү ыкманы колдонуу менен сизди кыйнаган оорудан арылсаңыз болот. Күн сайын ичер алдында даярдаңыз. 50 грамм данекти майдалап, ага 20 грамм шекер жана 80 мл жылуу сууну аралаштырып күнүгө үч маал тамактанарга жарым саат калганда жеп туруңуз.
Ден соолукка терс таасир этүүчү данектер Шабдалы, кара өрүк, алма жана алмуруттун данегинин курамындагы цианит заты организмди уулай турган касиетке ээ. Ошол себептен жогоруда аталган жемиштердин данектерин жегенден алыс болуңуз. Аз өлчөмдө, тагыраагы, 3-4 данек организмге кирсе эч кандай зыянын тийгизбейт. Интернеттеги шилтемелер http://lady.kg/node/2541
Сатимбаев Өзгөрүш
Сатимбаев Өзгөрүш (1938-ж.т., Коргон-Төбө айылы) - финансы тармагынын көрүнүктүү ишмери, райондун ардактуу атуулу.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Дора (курал-жарак)
"Дора" - уникалдуу өтө оор темир жолдогу жүргөн Германиянын армиясынын курал-жарак. Мажино линиянын укреплениелерин жана Бельгиянын чек арасындагы фортификацияларды талкалоого арнатылган болчу.
Тарыхы
Биринчи дүйнө согуштан кийин Германияга Версаль тынчтык договору боюнча калибри 150 мм коп курал-жарак болууга тыюу салынган. Ошол үчvн кең калибрдүү артиллерияны жасоо престиждуу иш болчу.
Проектилоо, куруу жана текшерүү
1936 жылы Адольф Гитлер "Крупп" деген фирманын фабрикасына барганда, Мажино линияны жана Бельгиянын чек арасындагы фортификацияларды талкалоого өтө кубаттуу курал-жаракты жасоого талап кылган. Курал-жарактын алыска атуусу 35-40 км жана вертикалдык шыкалоонун бурчу +65°, курал-жарактын снаряды жоондугу 1 метр броняны, жоондук 7 метр бетонду жана 30 метр топуракты уруп тешиш керек болчу. "Крупптун" конструктордук группаны профессор Эрих Мюллер башкарып, 1937 жылда проектти жасап чыккан. "Крупп" фабрикага проектти реализацияга келтирүүго заказ берилген. 1941 жылында биринчи курал-жарак жастып бүткөн, ага "Дора" деген ат башкы конструктордун аялынын урматына берилген. Ушул жылы экинчи 800 мм "Семиз Густав" деген курал жарак курулган. Заказдын баасы 10 миллион рейхсмарка болду.
1941 жылы курал-жарактар Хиллерслебен жана Рюгенвалде деген полигондо Адольф Гитлер менен Альберт Шпеердин катышуусунда текшерилген болчу. Натыйжалар талаптарга ылайык келген, кээ бир талап кылынган механизмдер жок болсо дагы. 1941 жылдын аягында бут текшерүүлор бутуп, 800 мм калибр снаряддардан минден ашык чыгарылган.
Севастопольдун штурмунда колдонуу
Курал-жарак Севастополь шаарынын штурмунда колдонулган болчу. 1942 жылда февральда 672 дивизион Крымга фон Манштейн генералдын башкаруусуна жиберилген. "Доранын" милдети Севастопольдордун батареяларды, порттук курулуштарды, командалык пункттарды жана ок-дарыларды аткылоо болчу.
Позицияны даярдоо
Позиция Севастопольдогу буталардан 25 км алыс болчу Дуванка деген айылдын районунда. Бул жер адырдуу ачык жер болчу, Узун-Сырт тоолордун тармактары болчу. Советтик туткундарынын күчтөрү менен курал-жарак учун узундугу 200 м, терендиги 10 м траншея казылган болчу. Адырдын чыгыш жагынан Бакчысарай станцияга кирме жолдор курулган, адырдын батыш жагында эки бөлүнгөн темир жолдор салынган. Ошол кирме жолдордон 43 вагон тейлөө жана маскировкалоо персоналы келген. Иштер күнү-түнү шашып өтүп жаткан. Ок атар позициянын даярдоосу июньдун аягында бүткөн.
Жүргүзгөн иштер сырдуу шарттарда өтүп жатган болчу. Иштер жүргүзулүп жаткан район жабык район деп жарыяланган, асманда кыргычтар учуп, патрульдап жүргөн болчу. 300 аскер жана согуш полиция кайтаруучу иттер менен зонаны кайтарып турчу. Андан башка асмандан келген чабуулдардан сакталыш учун артиллериялык ПВО дивизиондон 400 киши келген. 500 киши согуш-химиялык подразделениеден түтүн көшөгөлөрду ыргытып турчу. Баарын кошкондо "Доранын" персоналы 4000 кишиден көбүрөөк болчу. Жыйынтыкта советтик күчтөр "Дора" курал-жарак жөнүндө билген эмес
Атуу
Атууну "Дора" 5 июньда эрте эртен менен 1942 жылы баштаган болчу. Саат 5 35те биринчи атылуу болгон. Атылуу кичинекей жер тетирөөнун эффектин келтирген. Үн толкуну менен Бакчысарай станцияда айнек талкаланган болчу. Үндү Симферополь шаарында уккан. 45 секунд өткөндөн кийин снаряд №1 бутанын (95чи дивизиянын ок-дары складында) жанында жарылган. Дагы 7 аткылуу жээк батареяга №16га болгон. 6 аткылуу ПВО зенит батарея №365ке кылынган. Аткылоо саат 19да 58 мүн бүткон. 6 июндан 11 июнга чейин 28 атуу кылынган. Акыркы беш атуу фугастык снаряддар менен дениз жакка кылынган болчу.
Калдыктарды зордоп алуу
Бакчысарайдан "Дора" Круппанын фабрикаларына ремонтко жиберилген. Севастопольду ээлеп алуудан кийин, "Доранын" лафетин Ленинградка алып барган. Блокаданы жарып кирүүдөн операция башталганда, немистер курал-жаракты Баварияга эвакуация кылдырган. 1944 жылы Крымдын бошотуусундан кийин советтик специалисттер ок атар позицияны тапканга аракет кылган болчу, бирок таба алган жок. 22 апрельде 1945 жылы советтик армиянын баш макала бөлүктөрү "Дора" менен "Семиз Густавдын" калдыктарын тапкан болчу. СССРде курал-жарактарды изилдеш үчүн атайын инженердик комиссиялар жаратылган болчу. "Дора" Ржевка деген артиллериялык аянтка жүргүзүлгөн. Инженер майор комиссиянын башчысы болчу. Изилдеп бүткөндөн кийин, советтик инженерлер механизмдерде эч нерсе жаны жок деди. Курал-жарактын болуктору Ржевкада дагы төрт жыл жатты. Андан кийин "Баррикады" деген артиллериялык фабрикага бөлүктөр жиберилип, ал жактан 2 жыл изилдөө өттү. Андан кийин курал-жарак таштанды темир-терсек катары эритүүгө жиберилген.
Жумабаев Шайбек Гиязович
Джумабаев Шайбек Гыязович – (20. 8. 1949-жылы туулган, Ош (азыркы Баткен) облусу, Лейлек району Тагап кыштагы) генерал-майор (2005). 1973-жылы Воронеж мамлекеттик университетин бүткөн. 1967-68-жылы Ош шаарында Кыргызстандын 40 жылдыгы атындагы мектепте мугалим, 1973-74-жылы Ош айыл чарба техникумунда комсомол комитетинин секретары, 1974-91-жылы Кыргыз ССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин Ош облусу боюнча башкармалыгында бөлүмдүн оперуполномочени, улук оперуполномочени, начальниги, 1991-96-жылы Жалал-Абад облусу боюнча топтун улук оперуполномочени, бөлүмдүн начальниги, 1996-97-жылы КРдин Улуттук коопсуздук министрлигинин Жалал-Абад облусу боюнча башкармалыгында начальниктин орун басары, 1998-2002-жылы КРдин Улуттук коопсуздук министрлинде башкармалыктын начальнигинин орун басары, начальниги, 2002-жылы КРдин Мамлекеттик бажы инспекциясында кадрлар башкармалыгынын начальниги, 2002-03-жылы КРдин Финансы министрлигинин алдында киреше боюнча комтетинде кадрлар башкармалыгынын начальниги, 2003-05-жылы Ысык-Көл, Манас, Жалал-Абад бажыканаларынын начальниги, 2005-06-жылы КРдин Улуттук коопсуздук кызматынын төрагасынын орун басары болуп иштеген. Медалдар менен сыйланган.
Таш-Короо калай кени
Таш-Короо калай кени Ысык-Көл областынын Ак-Суу районунда. Энилчек кыштагынын түштүк-чыгыш тарабында, Кайыңды өрөөнүндө. 1963-жылдан белгилүү. Кен аймагын силурдун аягында пайда болгон сланец, акиташ тектери жана аларды жиреп чыккан граниттер түзөт. Чөкмө тектер метаморфизмделип, өзгөрүүлөргө дуушарланып мраморго, роговикке айланган. Кен таш тулкулары интрузиянын эндоконтактыларындагы роговик, мрамор, акиташ тектеринде жатат. Касситерит жана вольфрамиттүү кварц-турмалин, кварц-сульфид тарамдарынан түзүлгөн кенташ зоналарынын туурасы 1 кмге, узундугу ондогон кмге жетет. Зонадагы кенташ тарамдарынын калыңдыгы бир нече смден 3 мге, айрым жерлерде 6 мге чейин.
Мыйзамдуу өкүл
Мыйзамдуу өкүл – мыйзамга ылайык баардык мекемелерде, а. и. соттордо жөндөмсүз, жөндөмү чектелүү, жөндөмдүү, бирок денсоолук абалына (жаш курагына, оору ж. б. боюнча) байланыштуу өзүнүн укуктары менен милдеттерин өздөрү ишке ашыра албагандардын жеке жана мүлктүк укуктарын жана мыйзамдуу кызыкчылыктарын коргоочу жаран. Бул аракеттерди ишке ашыруу үчүн, сотко анын ыйгарым укуктарын күбөлөөчү документтер көрсөтүлөт. Кылмыш иштеринде күмөндүүнүн (айыпталуучунун), жабырлануучунун, күбөнүн ата-энеси, асырап алуучулар, камкорчулар, көздөөчүлөр ошондой эле иштин толук эмес жөндөмсүз катышуучулары багуусунда турган балдар үйлөрүнүн, майыптар үйлөрүнүн ж. б. ушул сыяктуу мекемелердин өкүлдөрү, камкорчу жана багып алуучу органдардын өкүлдөрү (эгер иштин толук эмес жөндөмсүз катышуучусунун башка М. ө. жок болсо, же алар ишке киргизилбесе) М. ө. болуп саналышат. Жарандык иште – ата-энелер, асырап алуучулар, камкорчулар жана көздөөчүлөр М. ө. болушат.
Кат келди
"Кат келди" (You've Got Mail, Вам письмо) — романтикалык комедиялык драма. Америкада 1998-жылы жарык көргөн. Режиссеру Нора Эфрон, сценарийин жазгандар Эфрон менен Делиа Эфрон. Башкы ролдорду жараткандар Том Хэнкс менен Мег Райан. Бирок алар чыныгы жашоодо бири-биринин ишкердик боюнча атаандашы экени тууралуу билишпейт. Бул кино Том Хэнкс менен Мег Райандын чогуу түгөйлөрдүн ролдорун аткарган үчүнчү тасмасы. Буга чейин алар "Жо Вулканга каршы" (1990) жана "Сиэттлде уйкусуз" (1993) тасмалардында түгөйлөрдүн образдарын жаратышкан.
Жумабаев Эсенгул
Жумабаев Эсенгул - (9. 7. 1941-жылы туулган, Чүй облусу, Кемин району Шабдан айылы) композитор, дирижёр, сүрөтчү, Кыргыз ССР эл артиси. (1987), КРдин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2002). Кыргыз ССРинин искуствого эмгек сиңирген ишмери (1974). Фрунзедеги М. Күрөңкөев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайын (1961), Б. Бейшеналиева атындагы КМИИни (1972) бүтүргөн. Т. Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясынын К. Орозов атындагы эл аспаптар оркестринде кыякчы (1958-64), дирижёр (196472), башкы дирижёр жана көркөм жетекчи (1978-86), филармониянын көркөм жетекчиси (1989-93), 1993-жылдан «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук тобунун көркөм жетекчиси. Жумабаев 100дөн ашуун ыр-күүлөрдү оркестр үчүн иштеп чыккан, анын ичинен К. Орозовдун «Насыйкат», Ш. Шеркуловдун «Жүрөк толкуйт», «Марш камбаркан», Ы. Тумановдун «Паровоз» жана башка, элдик ыр «Сарой», М. Баетовдун «Кыздар ай!», А. Огомбаевдин «Жаштарга» жана башка бар. Үч бөлүмдүү эпикалык симфониянын, «Кыргызстан», «Карагул ботом» симфониялык поэмаларынын, спектаклдер үчүн музыканын, аспаптык чыгармалардын автору. «Камбаркан» ансамбли менен чет өлкөлөрдө гастролдо болгон. Сүрөтчү катары чыгармаларынын автордук көргөзмөсүн өткөргөн (2003-04).
Луганск облусу
Луганск облусу — Украинанын административдик-аймактык бирдиги, өлкөнүн эң четки чыгышында, негизинен Северский Донецтин орто агымынын бассейнинде жайгашкан.
Батышта Украинанын Донецк жана Харьков облустары менен, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн Орусиянын Белгород, Воронеж жана Ростов облустары менен чектешет. Аймактын түндүгү Слобожанщина этнографиялык аймагына, түштүгү Донбасска кирет.
Облустун аянты 26,7 миң км² (Украинада 10-орун), 2021-жылга карата калкынын саны 2,1 миллион адамга (7-орун) бааланган. Акимий борбору жана ири шаары — Луганск, башка ири шаарлары — Алчевск, Северодонецк, Лисичанск.
2014-жылдын апрель айында орусиячылдардын нааразылык акциялары маалында чөлкөмдө эл аралык деңгээлде таанылган Луганск Эл Республикасы (ЛЭР) жарыяланган. Донбасстагы согуштун натыйжасында ЛЭР Луганск менен кошо аймактын үчтөн бир бөлүгүн де-факто көзөмөлгө алган. Северодонецк украин бийликтери түзгөн аймактык аскердик-жарандык администрациянын ордосу болуп калды.
2022-жылы Россиянын Украинага толук масштабдуу басып кирүүсү башталгандан кийин Орусиянын куралдуу күчтөрү жана ЛПРдин элдик кошуундары Северодонецкти жана дээрлик бүт Луганск облусун басып алып, миңдеген адамдарды өлтүрүп, 300 миң жергиликтүү тургундарды качууга аргасыз кылышкан, ошондой эле бүтүндөй шаарларды жок кылуу. 30-сентябрда Орусия аймактын аннексияланганын жарыялаган.
Райондору
2020-жылдын 17-июлунда облустун жаңы 8 районго бөлүнүшү кабыл алынган : Райондор өз кезегинде шаардык, поселкалык жана айылдык бириккен аймактык жамааттарга бөлүнөт (об'єднана територіальна громада).
Мыйзамдуу күч
Мыйзамдуу күч – шарттуу М. к. өкүмдүн бузулушу мүмкүн эмес экенин; материалдуусу – өкүмдүн мазмууну өзгөртүүгө жатпасын билдирет.
Сатарова Жыпар
Сатарова Жыпар (15.9.1955-ж.т., Өзгөн району, Көлдүк айылы) - райондун ардактуу атуулу.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Чайкана
Чайкана ― чай жана тамак-аш ичилчү жай. Борбордук Азияда жана Чыгыш өлкөлөрүндө кеңири таралган. Чайкана көбүнчө серече, бастырмача түрүндө курулат.
Вальдрорбах
Вальдрорбах (Waldrohrbach) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Түштүк Вайнштрассе районуна кирет.
Мыйзамдуу төлөм каражаты
Мыйзамдуу төлөм каражаты – ошол өлкөнүн аймагында мыйзам боюнча карызды жабууга милдеттүү түрдө кабыл алынуучу акча белгиси: банкноттор (банк билеттери), казыналык билеттер жана майдалоо тыйындары.
Риони
Риони – Грузиядагы дарыя. Узундугу 327 км, алабынын аянты 13,4 миң км2. Чоң Кавказ кырка тоосунун түштүк капталдарынан башталып, Кутаиси шаарынан төмөнүрөөк Колхида ойдуңу боюнча агат. Кара деңизге куярда (Поти шаарынын жанында) дельтаны пайда кылат. Орточо чыгымы 405 м3/секдай. Суусу өтө киргилт. Самтредиа шаарынан кеме жүрөт. Они шаарынан сал агызылат. Ортонку агымында сугатка пайдаланылат. Рионинин жогорку агымындагы өрөөн аркылуу Аскер-Осетин жолу өтөт.
Жумабаева Таасилкан Токтомамбетовна
Жумабаева Таасилкан Токтомаматовна (19. 12. 1958-жылы туулган, Ош облусу, Алай району Кичи Каракол айылы) биология илимдеринин доктору (2002). Ош Мамлекет. педагогика институтун (1980), СССР ИАнын Химиялык физика институтунун аспирантурасын бүтүргөн (1987). Кыргыз ССР ИАнын Органикалык эмес жана физикалык химия институтунда илимий кызматкер болуп иштеген (1980-81). Жумабаеванын жетекчилиги астында радиоэкология лабораториясы түзүлүп, Түштүк Кыргызстандын радиофону изилденген (1998-2001). ОшМУда окутуучу, улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы, декан (1987-2005). 2005-жылдан ОшМУнун проректору. Биофизика жана радиоэкология боюнча адис. 100дөн ашуун илимий эмгеги, 1 монографиясы бар.
Сайнт Эдвард (Небраска)
Сайнт Эдвард (Небраска) (St. Edward) — Небраска штатынын Бун округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 796 киши. Болжолдуу аянты - 1.7 км². FIPS коду — 31-43055.
Вэст Брукфилд (Массачусетс)
Вэст Брукфилд (Массачусетс) (West Brookfield) — Массачусетс штатынын Уорчестер (Worcester) округуна караган АКШ шаары.
Мыйзамдуулук (мыйзам үстөмдүгү)
Мыйзамдуулук (мыйзам үстөмдүгү) – баардык мамлекеттик органдардын, кызмат жана башка адамдардын мыйзамдарды жана аларга ылайык укук актыларын кыйшаюусуз аткаруусу. М. – укуктук мамлекетинин жана демократиянын белгилеринин бири.
Сатаев Жумабай
Сатаев Жумабай (1905, Сталин району - ө.ж.белгисиз) - коомдук ишмер. Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу (1942-44).
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Сити оф Лонсдэйл (Миннесота)
Сити оф Лонсдэйл (Миннесота) (City of Lonsdale) — Миннесота штатынын Rice округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3674 киши. Болжолдуу аянты - 3.4 км². FIPS коду — 27-38150.
Узянбаш (Белорет району, Башкыртстан)
Узянбаш — Башкыртстандын Белорет районундагы айыл, Шигаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 811 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мербек
Мербек (Meerbeck) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Шаумбург районуна кирет.
Калкы - 2028 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 13,09 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 2 57 023. Муниципалитеттин башчысы — Клаус Тански.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Жумабаева Анакыз
Жумабаева Анакыз (10.10.1929-жылы туулган, азыркы Жалал-Абад облусу, Ноокен району Чоң-Курулуш кыштагы) пахтачы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1975). Ош облусунун Ленин районундагы Фрунзе атындагы колхоздун пахтачылык бригадасынын бригадири болуп иштеген. Анын бригадасы 9-беш жылдыктын тапшырмасын мөөнөтүнөн мурда (1974) орундаткан. Эки Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Lynx (ССУ)
Lynx (которулганда: Сүлөөсүн) — Rheinmetall компаниясынын тарабынан иштелип чыккан немис сооттолгон согуштук унаасы (ССУ). KF31 жөө аскерлеринин согуштук унаасы (ЖАСУ) катары конфигурацияланган Lynx 2016-жылдын 14-июнунда Eurosatory коргонуу көргөзмөсүндө коомчулукка көрсөтүлдү. KF41 варианты 2018-жылдын 12-июнунда Eurosatory коргонуу көргөзмөсүндө коомчулукка сунушталган. Rheinmetall айтымында, Lynx чынжырлуу бронетранспортерлер үй-бүлөсү ЖАСУ дизайнындагы жаңы тенденциянын башында турат, бирдиги жана иштөө мөөнөтү азыраак жана татаалдыгы азыраак брондолгон машиналарга. Lynx концепциясынын негизги принциптеринин бири болуп иштеп чыгуу убактысын, чыгымдарды жана техникалык тобокелдиктерди азайтуу үчүн жогорку технологиялык даярдык деңгээли менен далилденген субсистемаларды интеграциялоо саналат.
Теллюрид (Колорадо)
Теллюрид (Колорадо) (Telluride) — Колорадо штатынын Сан Мигель (San Miguel) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2 303 киши. Болжолдуу аянты - 1.8 км². FIPS коду — 08-76795.
Стар (Айдахо)
Стар (Айдахо) (Star) — Айдахо штатынын Эйда округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 2.2 км². FIPS коду — 16-76870.
Калкы
2010-жылы калкы 1795 киши болгон.
Присниц (Наумбург)
Присниц (Наумбург) (Prießnitz (bei Naumburg)) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Бургенланд районуна кирет.
Ворскла (дарыя)
Ворскла - Украинанын Сумы жана Орусиянын Полтава областтарындагы дарыя.
Днепрдин сол куймасы. Узундугу 464 км, алабынын аянты 14700 км2. Орто Орус дөңсөөсүнөн башталат. Оң жээги тик, дөңсөөлүү, кокту-колоттуу. Сол жээги түзөң. Негизинен кар суусунан куралат. Ноябрда тоңуп, апрелде ачылат. Жылдык орт. чыгымы 28,5 м3/сек. Ири куймалары; Мерла, Коломак, Ворсклица. Жээгинде Грайворон, Полтава, Кобеляки шаарлары жайгашкан.
Таш-Короо мрамор кени
Таш-Короо мрамор кени Талас областынын Бакай-Ата районунда, Миң-Булак (Водный) кыштагынан 5 км түндүк-чыгышта, Эчкили-Тоонун түштүк капталында, деңиз деңгээлинен 1100–1300 м бийиктикте. 1982–86-жылдары геологиялык чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын рифейдин акиташ, сланец тектери түзөт. Мрамор катмары үстүнкү рифейде пайда болуп, сланец тоо тегинин арасында жатат. Калыңдыгы 157 м, узундугу жүздөгөн мге созулат. Өңү агыш боз, кызгылтым. Жол-жол кара, жашыл темгилдүү. Оңой кесилип, жакшы сайкалданат. Блоктуулугу 22,15%, 1 м3 блоктон 17,9 м2 такта алууга болот. Технологиялык касиети боюнча имараттын дубалдарын кооздоп каптоого жарамдуу. Запасы В+С1 категориясы боюнча 703629 м3, С2 – 1213100 м3. Каптама таш катары бекитилген запасы B+C1 категориясы боюнча 703,6 мин м3, С2 – 509,5 миң м3.
Гессен
Ге́ссен (Hessen []) — Германия Жери. Борбору - Висбаден.
Шаарлары
Гессендин ири шаарлары (калкынын азайышы боюнча): Франкфурт, Висбаден, Кассель, Дармштадт, Майндагы Оффенбах, Ханау, Марбург, Вецлар, Гиссен, Фульда ж.б. Дагы караңыз: Гессен шаарлары.
Тарыхы
Гессен аталышы (латинчасы Hassia) байыркы германдардын Хаттар уруусунун атынан келип чыккан.
Административдик бөлүнүшү
1981-ж. бери Гессен үч административдик аймакка бөлүнгөн: (Regierungsbezirk): Дармштадт, Гиссен жана Кассель. Административдиык аймактарга өз кезегинде 21 район (Landkreis), 426 коом (Gemeinde) жана беш өз алдынча шаар ((Kreisfreie Stadt)) кирет, ири шаарлар жергиликтүү аймактарга бөлүнөт (Ortsbezirk).
Гессендин райондору
Дармштадт административдик аймагы: Гиссен административдик аймагы: Кассель административдик аймагы:
Өз алдынча шаарлар
(кашаада автомашинелердин номурлары көрсөтүлгөн)
Обермайтинген
Обермайтинген (Obermeitingen) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Лехтеги Ландсберг районуна кирет.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Дайэр Брук (Мэн)
Дайэр Брук (Мэн) (Dyer Brook) — Мэн штатынын Аростук округуна караган АКШ шаары.
Блауштайн
Блауштайн (Blaustein) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан муниципалитет. Тюбинген административдик округуна карайт. Альб-Дунай районуна кирет.
Чай чөп
Чай чөп (Hypericum) - өсүмдүктөрдүн чай чөптөр (же клузиялар) тукумунун уруусу. Чөп жана бадал сымал. 300-400 түрү бар. Көбүнчө мелүүн жана субтропик алкактарда өсөт. КМШ өлкөлөрүндө 50, Кыргызстанда 1 уруунун беш түрү бар. Көзөнөкчөлүү Чай чөп көп тараган. Ал - көп жылдык дары өсүмдүгү. Сабагынын бийиктиги 3080 см, жылмакай жумуру келип, эки капталы кырлуу, сабагынын уч жагы бутак, жалбырактуу. Жалбырагы карама-каршы же сабакты курчай жайгашкан. Гүлү сары, жалгыздан же чатырча топ гүлү татаал калканча же шыпыргы топ гүлгө чогулган. Мөмөсү - үч уялуу, көп уруктуу чанак. Көбүнчө шалбаалуу жерлерде өсөт. Айрым түрү - отоо чөп. Көбү - дары өсүмдүгү. Кургатылган сабак, жалбырагында эфир майы (0,1%), өңдөөч зат (10%), аскорбин к-тасы (9,3-13,5 мг), каротин (55 мг%) бар. Медицинада куруштуруучу, микробго, күйүккө каршы, ошондой эле бүйлөнү бекемдөөдө, теринин ириңдүү жарасын дарылоодо пайдаланылат. Көп түрлөрү кооздук үчүн өстүрүлөт. Дары жасоо үчүн гүлдүү, жалбырактуу сабагы жыйналат.
Дайэр Брук (Мэн)
Калкы - 213 киши. Болжолдуу аянты - 99.7 км². FIPS коду — 23-19210.
Сарпашов Барпы
Сарпашов Барпы (1911, Каныш-Кыя айылы-1964, ошол эле жер) - коомдук ишмер. Жалал-Абад педагогикалык окуу жайын бүткөн (1926).
1935-жылдан райондук аткаруу комитетинин төрагасынын орун басары, Сталин, Фрунзе, Каганович атындагы колхоздордун башкармасынын төрагасы, Чаткал совхозунун № 2 бөлүмүнүн башкаруучусу болуп иштеген. 1952-жылы Москвада өткөн колхозчулардын сьездинин делегаты.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
КТРК Спорт
КТРК Спорт — Кыргызстандагы эң ири телерадиоберүү корпорациясы болгон КТРКнын курамына кирген жалпы улуттук спорт каналы. Кыргызстандагы биринчи жана азырынча жалгыз ата мекендик спорт каналы. 2015 -жылдын 15-декабрында эфирге чыга баштаган.
Телеканалда көрсөтүү тили кыргыз жана орус тилдеринде. Маселен, Кыргызстандын курама командасы катышкан футболдук беттештерди кыргыз жана орус тилдеринде эки комментатор чогуу комментарийлеп турушат. Телеканал ар кандай улуттук жана эл аралык спорттук турнирлерди жана мелдештерди, анын ичинде Кыргызстандын улуттук курама командасынын жана башка курактагы командалардын, анын ичинде футзал оюндарын, Кыргызстандын футбол боюнча Жогорку Лигасын, Кыргызстандын Кубогун камтыган футболдук матчтарды жана турнирлерди көрсөтөт. Футбол боюнча Кыргызстандын Суперкубогу.
Телеканал үчүн биринчи европалык футбол сезонунда Испания Ла Лигасынын жана Германиянын Бундеслигасынын футбол матчтарын көрсөтүү укугу алынган. Укуктарга ээ болуп, 2016-жылы Рио-де-Жанейродо өткөн Жайкы Олимпиада оюндарын көрсөтүүгө. 2016-жылы жайында КТРК 2016-жылы Францияда өткөн Европа чемпионатынын матчтарын көрсөтүү жана көрсөтүү укугуна ээ болгон. КТРК көрсөтүү укугуна ээ болуп, КТРК Спорт телеканалы 2018-жылы Орусияда өткөн футбол боюнча Дүйнө чемпиондугун көрсөтүүнү алды. Англия Премьер-Лигасынын жана Италиянын А сериясынын матчтарын көрсөтүү укугу кийинчерээк алынган.
Канал жөнүндө
Көп жыл күткөндөн кийин Кыргызстанда спорт каналы ачылган. Телеканалдын продюсери болуп буга чейин “Жаштар” студиясын жетектеп келген Шайырбек Арапов дайындалса, башкы режиссер болуп актёр, каскадер Элдияр Айылчиев дайындалган. Алгачкы комментаторлордун катарында Кубан Атабеков, Эркин Абдуллаев, Ростислав Махотин, Бексултан Үсөналиев жана Нурсултан Жакыпбеков, Зиярат Эсенбай , Алымбек Адылбеков , Адилет Темирланов, Асылбек Бактыбеков, Эламан Касыкеев жана Нурсултан Турмушбеков бар.
Мелихова (Чыгыш Камбальница куймасы)
Мелихова (Мелеховка) — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чыгыш Камбальница дарыясынын оң жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сооттолгон калкан
Сооттолгон калкан, Соот-Калкан , калкан - курал- жарактарга орнотулган брондолгон коргоочу түзүлүш (мисалы, кеме мылтыктарынын тирөөчтөрү, пулеметтер , талаа артиллериялык мылтыктары ж.б.у.с.).
Аппарат мылтыктын экипажын (мурдагы мылтыктын кызматчылары ) октон жана сыныктардан коргоо үчүн колдонулат. Соот калкан деп да аталат (бул туура эмес) импровизацияланган материалдардан жасалган түзүлүш, кээде аткычты душмандын октон коргоо үчүн талаада колдонулат.
Чакалай
Чакалай - сырткы көрүнүшү, пайда болуу себептери, өтүүсү түрдүү тери ооруларынын жалпы аты. Чакалайда териде ыйлаакчалар, тактар, кабыкчалар ж. б. пайда болуп, дүүлүгүп кычышат, кабыгы сыйрылып түлөйт. Медицинада айрым тери ооруларынын 2-аты катары колдонулат. Мис., экзема - суулуу Чакалай, псориаз - кабырчыктуу Чакалай, трихофития - үбөлөнмө Чакалай. ж. б. Чакалай малдa - Trichophyton уруусуна кирген мите козу карындар козгогон жугуштуу ылан. Ылан козгогучтары сырткы чөйрөдө бир кыйла туруктуу. Алар дартка чалдыккан малдын жүнүндө 6-10 жылча, кыкта жана чылада 3-8 айга чейин, топуракта 140 күнгө чейин сакталат. Ультра кызгылт-көк нурлар, кислоталарды таасир этүү жана кайнатуу тез жугушсуздандырат. Чакалай менен жаныбарлардын бардык түрлөрү жашына карабастан ылаңдайт. Инфекция козгогучунун булагы - ылаң жана ылаңдап айыккан мал. Букма (жашыруу) мезгили 7-40 күн. Ылан малдын терисинде (көбүнчө көздүн тегерегинде, моюнунда) бозомук түстөгү, карттанган дөмпөкчөлөрдүн пайда болушу жана ошол жерлердеги жүндүн кыркылып түшүшү менен мүнөздөлөт. Кычыткы пайда болот, айласыздан акырга, мамыга кашынат, аларды ылан козгогучтары менен булгайт. Диагноз клиникалык белгилердин жана лабор. изилдөөлөрдүн негизинде коюлат. Ылаңдап айыккан малда узакка созулган, туруктуу иммунитет пайда болот. Дарылоодо майда жаныбарларга гризеофульвинди жемге кошуп (суткалык дозасы 40 мг/кг массасына) берет. Теридеги жарааттарды фунгициддик шыбалмалар (нитрофунгин, 10% түү салицил к-тасы ж. б.) менен дарылайт. Алдын алууда вакциналоо, ошондой эле фермада вет.-санит. эрежелерди так аткаруу керек. Чакалай өсүмдүктө - мите козу карындар пайда кылуучу өсүмдүк илдети. Өсүмдүктүн жалбырак, мөмө жана өркүндөрүнүн сырткы ткандары бузулат. Чакалай менен алма, алмурут, кызылча, чие, цитрус өсүмдүктөрү жана картошка жабыркайт. Кыргызстанда алма менен алмуруттун Чакалайы бардык жерде кезигет. Мында алма менен алмуруттун жалбырагы солуп эрте түшөт, өркүндүн кабыгы көөп, жарылып кетет. Илдет күчөгөн мезгилде (жаан-чачындуу жылдары) мөмө-жемиш түшүмүнүн 6-25% и зыянга учурайт. Картошканын Чакалайы да бардык жерде таралган. Чакалайдын бул түрүн актиномицеттердин ар кандай түрлөрү пайда кылат. Мында картошканын сыртында тегерек, катуу, бир аз томпок сөөлчөлөр пайда болот. Чиенин Чакалайында мөмөсү чүрүшүп солуйт. Цитрус өсүмдүктөрүнүн Чакалайы ошол өсүмдүктөр өскөн аймактарда таралган. Чакалай өсүмдүктөргө чоң зыян алып келет. Каршы күрөшүүдө илдетке чалдыккан жалбырактарды жоготуу, илдетке туруктуу сортторун өстүрүү, күзүндө же жазында (бүчүр алганга чейин) 3-4%түү бордо суюктугу, цитрус өсүмдүктөрүнө фунгицид чачылат.
Сапарбеков Абдырахман
Сапарбеков Абдырахман (10.1.1952-ж.т., Каныш-Кыя айылы) - айыл чарба тармагынын көрүнүктүү ишмери, райондун ардактуу атуулу.
Рио-Саладо
Рио-Саладо (Río Salado) – Аргентинадагы дарыя. Парананын оң куймасы. Жогорку агымында Гуачипас, андан төмөн Хураменто же Рио-де-Пасахе аталат. Узундугу 1300 км, алабынын аянты 160 миң км2дей. Борбордук Анд тоолорунан башталып, Гран-Чако түздүгү аркылуу салааларга бөлүнүп агат. Орточо чыгымы 15 м3/секдай. Жаанчыл мезгилде ташкындап, кеме жүрөт; кургакчыл мезгилде айрым жерлери туздуу көлдөр менен саздарга айланат.
Сайнт Пол (Небраска)
Сайнт Пол (Небраска) (St. Paul) — Небраска штатынын Howard округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2218 киши. Болжолдуу аянты - 2.8 км². FIPS коду — 31-43265.
Деңиз жээгиндеги Манчестер
"Деңиз жээгиндеги Манчестер" (Manchester by the Sea, Манчестер у моря) — 2016-жылы Америкада жарык көргөн драма. Сценарийдин автору жана режиссеру Кеннет Лонерган. Башкы ролдордо Кейси Аффлек, Мишель Уильямс, Кайл Чендлер жана Лукас Хежес. Тасмада маркум инисинин өспүрүм уулун караган чоң киши тууралуу баяндалат.
Тасманын бет ачары 2016-жылдын 23-январында Сандэнс кинофестивалында болгон. Андан кийин эле Amazon Studios тасманы жайылтууну өзүнө алган. Кинотасма 2016-жылдын 18-ноябрында чектелүү түрдө көрсөтүлүп, бир айдан кийин, 16-декабрдан тарта кеңири көрсөтүлө баштаган. 8.5 миллион доллар бюджет менен тартылган тасма дүйнө жүзү боюнча 75 млн доллар топтогон.
"Деңиз жээгиндеги Манчестер" жарык көрөөрү менен киносынчылардын оң баасын алган жана 2016-жылдын эң мыкты тасмаларынын бири деп табылган. Сынчылар Аффлектин жараткан образын жана Лонергандын режиссурасы менен сценарийин өзгөчө баалашкан. 89-Оскар аземинде тасма "Эң мыкты тасма", "Эң мыкты режиссер", "Эң мыкты эркек актер" (Аффлек), "Экинчи пландагы эң мыкты эркек актер" (Хежес), "Экинчи пландагы эң мыкты актер аял" (Уильямс) жана "Эң мыкты сценарий" номинациялары боюнча көрсөтүлүп, "Эң мыкты сценарий" жана "Эң мыкты эркек актер" сыйлыктарына татыган. Фильм Алтын глобустун беш сыйлыгына дагы көрсөтүлүп, "Эң мыкты эркек актер" наамын утуп алган.
Көнигзее
Көнигзее (Königsee) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан Шаар. Заальфельд-Рудольштадт районуна кирет.
Калкы - 5110 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 31,49 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 73 042. Мэр — Йенс Андреас Шпренгер.
Шаар административдик курамы боюнча 8 шаардык районго бөлүнөт.
Чайот
Чайот, мексика бадыраңы (Sechium) - өсүмдүктөрдүн ашкабактар тукумунун уруусу. Көп жылдык чырмалма, сабагынын уз. бир нече мге жеткен, мурутчалуу чөп. Жалбырагы беш ача, уз. 10-20 см. Гүлү анча чоң эмес, өңү ак саргыл, аталык гүлү чачы топ гүлгө чогулган, энелик түлү жалгыздан. Мөмөсү сүйрү, алмурут сымал, салмагы 100 гдан, чанда 1 ммга чейин жетет. Бир мөмөдө бир чоң урук болот. Мөмөсү тамак-ашка пайдаланылат. Жалбырагы баалуу тоют, жалбырагынан була алынып, корзина, шляпа ж. б. токулат. Бир түп Чайот 1000ге жакын мөмө байлайт. Уругу жана калемчесинен көбөйөт. Илгертен Мексикада жана Борбордук Америкада өстүрүлөт.
Мыйзамдык акт
Мыйзамдык акт – мамлекеттик бийлик органынын мыйзамдан төмөнүрөөк юридикалык күчкө ээ болгон укуктук акты. М. а. мыйзамдардын негизинде жана аларды аткаруу үчүн кабыл алынат. КРде республикалык дэңгээлдеги М. а-ларына КР Президентинин жарлыктары жана буйруктары, КР Өкмөтүнүн токтомдору жана буйруктары, КРУБдун, министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, аткаруу бийлигинин бөлөк органдарынын актылары, ошондой эле сот чечимдери кирет.
Мыйзамдык кеңешчи органдар
Мыйзамдык кеңешчи органдар – негизги милдеттери аларды кабыл алуу укугу жок мыйзам долбоорлорун кароо болгон мамлекеттик органдардын өзгөчө катмары. Негизинен чексиз монархияларда (м.: БАЭнын Федералдык улуттук жыйыны), кээде ишинин уюштурулушу жана түзүлүш тартиби парламенттик мекемени эске салуусу мүмкүн болгон конституциялык монархияларда (м.: Кувейттин Улуттук жыйыны) да уюштурулат.
Вальдфишбах-Бургальбен
Вальдфишбах-Бургальбен (Waldfischbach-Burgalben) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Түштүк -Батыш Пфальц районуна кирет.
Калкы - 4851 киши(2013-ж.). . Аянты - 17,61 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 40 054. Муниципалитеттин башчысы — Сигрун Клотц-Бишофф.
Папуастар
Папуастар – Жаңы Гвинея аралында жана Индонезиянын айрым райондорундагы байыркы калк; Папуа-Жаңы Гвинея мамлекетинин негизги эли. Антропол. жактан меланезиялыктарга жакын, бирок тилдери боюнча алардан айырмаланат. Папуас тилдеринде сүйлөшөт. Диний ишенимдеринин негизги элементтери - магия, тотемизм жана арбактарга сыйынуу. 19-кылымдын аягында миссионерлердин таасиринде христиан дини тараган. Негизги кесиби - дыйканчылык, аңчылык, балыкчылык, жыйноочулук жана чочко багуу. Азыркы мезгилде Папуастардын көпчүлүгү тоо өнөр-жайында, ошондой эле сатуучу жана айдоочу болуп эмгектенишет. Ишкерлер жана фермерлер катмары жаңыдан калыптанууда. Дыйканчылык жакшы өнүгүп, үй-бүлөлөрдүн 5-6дан жер ээликтери болгон. Папуастардын эркектери кара же кызыл түстөгү бел курчоо тагынып, кооздуктарды колдонушат. Негизинен өсүмдүктөрдү, ошондой эле чочко, ит этин, коңуз, кескелдирик, моллюск, балыкты тамак-ашка пайдаланышат.
Салибаев Уланбек Кожомкулович
Салибаев Уланбек Кожомкулович (15.2.1975-ж.т., Кызыл-Токой айылы) - Чаткал районунун гербинин авторлорунун бири.
Айгыр-Жал орто мектебинен билим алган (1992). Терек-Сай руднигинин «Горный» участкасында слесарь болуп иштейт.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Приттиц
Приттиц (Prittitz) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Вайсенфельс районуна кирет.
Калкы - 1028 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 11,33 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 84 400. Муниципалитеттин башчысы — Освальд Геринг.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 2 шаардык районго бөлүнөт.
Сабырбек Жумабеков
Жумабеков Сабырбек Артисбекович - (11. 8. 1964-жылы туулган, Талас облусу, Кара-Буура району Сатыкей айылы) медицина илимдеринин доктору (1995), профессор (1997). КРдин УИАнын корреспондент мүчөсү (2006), академик (2010). КМИИни (1987), Симферополь шаарындагы Крым мединститунун аспирантурасын жана докторантурасын бүткөн (198795). 1996-2002-жылдары Кыргызстан курортология жана калыбына келтирүүчү дарылоо ИИИде директордун орун басары, 1997-жылдан КММАнын травматология, ортопедия жана эксперименттик хирургия кафедрасынын башчысы. Бишкек мэриясынын алдындагы Саламаттык сактоо департаментинин жана милдеттүү түрдө медициналык камсыздандыруу фондунун директору (2002-04). 2004-жылдан Бишкек шаардык травматология жана ортопедия илимий-изилдөө борборунун директору. Анын жетекчилиги астындагы кашка жиликтин алкак бөлүгүнүн сыныктарын, остеомиелитти хирургиялык жол менен дарылоонун жаңы ыкмасын иштеп чыгуу жана киргизүү боюнча изилдөө иштери жүргүзүлгөн. Ошондой эле көкүрөк-бел бөлүгүнүн эски сынып-чыгып кетүүсүнүн кесепетин, жиликтердин өнөкөт остеомиелитин, күң жиликтин моюнчасынын жана согончок сөөктүн сыныгын дарылоо боюнча да иштер жүргүзүлүүдө. Ал 1996-99-жылы Борбордук Азияда биринчилерден болуп муун ооруларын микрохирургиялык жол менен дарылоо жана дүйнөлүк стандарттагы протездер менен чоң жиликтин башын алмаштыруу методдорун киргизген. 1990-жылдан Бүткүл дүйнөлүк травмотолог-ортопеддер коомунун мүчөсү. Омуртканын микрохирургиясы жана кол, бутту узартуу боюнча адис. Дүйнөдө биринчи болуп тескери бүгүлгөн тизе муунуна уникалдуу операция жасаган (2006). Эл аралык «Руханият» сыйлаган жана Бүткүл дүйнөлүк интеллектуалдык менчик уюмунун (Женева) алтын медалынын ээси. 125тен ашуун илимий эмгеги, анын ичинен 2 монография, 6 ойлоп табуусу бар. Эмгектери: Способ удлинение бедра. Изобретение А. С. Патент РФ № 93053452, 1993.
Обермихельбах
Обермихельбах (Obermichelbach) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Фюрт районуна кирет.
Калкы - 3117 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 9,28 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 5 73 123. Муниципалитеттин башчысы — Херберт Егер.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Ворсянкалар
Ворсянкалар (Dipsacus L.) — эки үлүштүүлөр классындагы тукум; бир, эки же көп жылдык чөп өсүмдүктөр.
Жөнөкөй же татаал жалбырактары сабакта тушташ жайгашкан. Топ гүлү — башча. Гүлдөрү эки жыныстуу. Мөмөсү — урукча. Ворсянкалардын жер жүзүндө 8—10 уруусу, 250дөй түрү белгилүү, алар Кытайда, Японияда, Чы­гыш Африкада таралган. КМШ жана Орусия мамлекеттеринде 7 уруусу, 70тен ашуун түрү, Кыргызстанда 3 уруусу, 10 түрү бар. Айрым түрлөрүндө алкалоиддер, сапониндер жана жыпар жыттуу майлар болот.
Мерцен
Мерцен (Merzen) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Оснабрюк районуна кирет.
Калкы - 4027 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 52,94 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 4 59 026. Муниципалитеттин башчысы — Грегор Шрөдер.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 6 шаардык районго бөлүнөт.
Папуас тилдери
Папуас тилдери – австронезия же малайяполинезия тил уясына кирбеген тил топторунун жана обочолонмо тилдердин шарттуу аталышы. Жаңы Гвинеяга, Бисмарк архипелагына, Соломон аралына тараган. Папуас тилдерине 750дөн 1000ге чейин тил кирет деп болжолдонгон. Алардын тектик байланышы жөнүндө да маалымат жок. Бардыгы жазмасыз. Папуас тилдери үнсүз тыбыштар системасына бай; сөз өзгөртүү системасы татаал. Папуас тилдеринин кээ бирлери гана папуас элинин улут аралык тили катары колдонулат. Папуас тилдерин изилдөөгө Н. Н. Миклухо-Маклай негиз салган.
Вэст Ньюбари (Массачусетс)
Вэст Ньюбари (Массачусетс) (West Newbury) — Массачусетс штатынын Эссекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4 450 киши. Болжолдуу аянты - 37.8 км². FIPS коду — 25-77150.
Сонгай (эл)
Сонгай (сонгой) — Батыш Африкадагы (Нигер, Мали, Буркина-Фасо, Нигерия, Бенин) эл. Сонгай эли Сахаранын түштүгүндө Нигер дарыясынын боюнда Дженне шаарынан тартып Сокото дарыянын куймасына чейин отурукташкан. Сонгай эли бир нече субэтникалык топторго (джерма, кой­ра­бо­ро сен­ни, денди, хом­бо­ри, дауссахак, белбали ж.б.) бөлүнөт. Жашаган кепелердин формалары сүйрү келет. Салты жана фольклору (мифология, жомок, ырлар) коншу элдердикинен өзгөчөлөнөт.
Саны 6 млн (2015).
Тил
Сонгай тилдеринде (же диалектеринде) сүйлөшөт. Сонгай тилдери сонгай-зарма тил уясына кирет. Ал тил уясы гипотезалык Нил-сахара тил макро-үйбүлөнүн курамына шарттуу түрдө киргизилген. Орто кылымдарда сонгай эли араб жазуусун колдонгон. Азыркы сонгай жазуусу латын алфавиттин негизинде. Ошондой эле хауса, фульбе, туарег жана француз тилдерин билгендер да бар.
Дин
Көпчүлүгү мусулмандар. Сүннөт багытынын маликит мазхабын тутушат.
Чарбалык иштер
Сугат дыйканчылык (сорго, таруу, күрүч). Балык уулоо. Малдарын фульбе малчыларына бактырышат. Кол өнөрчүлүк (темир устачылык, булгаары иштетүү, токуу) өнүккөн.
Тарыхы
Алгачкы сонгай көчмөн уруулары азыркы мекенине б.з. I м. ж. келишкен. Сонгай элинин калыптанышына жергиликтүү дыйканчылык, балык уулоо жана мергенчилик менен алектенген уруулар (сорко, габиби, гов) катышкан.
15-16 кылымдарда Сонгай мамлекетин түзүшкөн. Борбор шаары — Гао. Ал мамлекет күчтүн туу чокусуна 16 кылымдын башында жетип, Батыш Африкада эң ири саясий бирикмеге айланды. Салык, акча, жер жана аскер реформалар жүргүзүлгөн. Атчан аскерлердин жана дарыя флотунун түзүлүшүнө көңүл бурулган. Экономика жактан Сонгай мамлекети транссахардык соода, туз өндүрүү, кул жана мал сатуу менен көтөрүлгөн. Шаарларда китепканалар, мечиттер, медреселер, кербен-сарайлар салынган.
16 кылымдын аягында марокко аскерлери Сонгай мамлекетин талкалап жок кылышкан.
Сити оф Райс (Миннесота)
Сити оф Райс (Миннесота) (City of Rice) — Миннесота штатынын Benton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1275 киши. Болжолдуу аянты - 15.8 км². FIPS коду — 27-53998.
Балти (эл)
Балти — Пакистанда жана Индиянын түндүгүндө жашаган эл. Балтистан (Шайок жана Шигар дарыялардын Инд дарыясына кошулган райондо) жана Ладакх, ошондой эле Пакистандын Лахор, Карачи, Исламабад шаарларында жашайт. Саны Па­ки­ста­нда 327 миң (2000), Ин­дияда 72 миң. Тил жана антропология жактан тибеттиктерге өтө жакын болушат. Бирок маданияты боюнча Түндүк Индиянын элдерине жакын. Генетикалык изилдөөнүн натыйжасында балти элинде 46% R1a аттуу Ү-хромосомалык гаплогруппасы бар экенин аныкталган. Көпчүлүгү Исламдын шиит багытын тутушат. Бир аз буддисттер да бар. Балти дыйканчылык, багбанчылык жана малчылык менен алектенишет.
Шилтемелер
Багирми (эл)
Ташкын
Ташкын – дарыя, көл же деңиз суусунун деңгээлинен ашып-ташып, күкүктөшү (ташкындашы). Мисалы, дарыяларда ташкын анын алабындагы кардын же мөңгүнүн эришинен, нөшөрдөн, үйөрдөн пайда болот. Ошондой эле деңиздерде шамалдын сууну айдап киришинен, жээктеринде жана аралдарда жер титирөөнүн, же океандарда жанар тоонун атылуусунун натыйжасында пайда болгон толкундун жээк тилкесин капташы келип чыгат. Ири ташкындар Батыш Европанын (Дунай, Сена, Рона, По ж. б.), Кытайдын (Янцзы, Хуанхэ), АКШнын (Миссисипи, Огайо) дарыяларында болот.
Пара...
Пара... (грекче para – жакын, жанында, сыртында) – 1) татаал сөздөрдүн башкы бөлүгү; бир нерсенин жанаша турганын же бузулганын, баштапкы абалдан четтеп кеткенин туюндурат (мисалы, парабиоз, парамагнетизм); 2) химияда колдонулат; Мета-, Орто-, Пара-. ж.б.