cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Афазия (лингвистика)
Афазия (лингвистика) (грек. aphasia: а - тангыч приставка, phases - айтым) – мээнин белгилүү бир зоналарынын жабыркоосунан келип чыккан кептик бузулуулар. Мээнин кептик зонасынын ар кайсы аймактарынын жабыркоосу, жалпысынан, сүйлөөнүн бузулушуна алып келет, ошентсе да бузулуунун спецификасы жабыркаган аймактын функциясынан (биринчилик дефект), кийинки экинчилик системалык жабыркоолордон, функционалдык өзгөрүүлөрдөн көзкаранды. Афазия - биринчилик дефект менен байланышкан компоненттерден түзүлгөн сүйлөөнүн системалык бузулуусу. Афазияны бул маанисинде А.Р. Лурия негиздеп, П.К. Анохин, Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьевдин изилдөөлөрүндө өнүктүрүлгөн. Мээнин алдынкы кептик зонасы жабыркаганда Афазиянын төмөнкүдөй түрлөрү орун алат: динамикалык Афазия - өзү айта турган кептин маанилик схе-масын түзүүнүн бузулушу; синтаксистик А. - айтымдын грамматикалык түзүлүшүнүн бузулушу, айтымды айрым-айрым номинациялар же алардын тизмеги менен алмаштыруу, татаал грамматикалык конструкцияларды түшүнүүнүн кыйындашы; эференттик мотордук Афазия - сүйлөөнүн мотордук кинетикалык түзүлүшүнүн бузулушу, активдүү сөздүктүн өтө кичине өлчөмү же жок болушу, сөздү же муунду өз-өзүнчө бөлүп айтуу, өзү сүйлөгөнгө караганда, башканын кебин кыйынчылык менен түшүнүү. Арткы кептик зонанын жабыркоосунда кептик бирдиктерди парадигматикалык тандоонун операциялары бузулат. Төбө бөлүгүнүн төмөнкү бөлүмдөрү жабыркаганда афференттик мотордук Афазия пайда болуп, ал активдүү сөздүктүн жоголушу (бирок түшүнүү сакталып калат), тыбыштарды алмаштыруунун көптүгү, эрин менен тилдин максатсыз, өзүнөн-өзү келип чыккан кыймылдары менен мүнөздөлөт. Мээнин сол жарым шарынын чыкый бөлүктөрүнүн жабыркоосунан тыбыштарды жана сөздөрдү тандап колдонуудагы дефектилер келип чыгат. Сенсордук Афазия чыкыйдын арткы жогорку бөлүгү жабыркаганда пайда болуп, мында оорулуу ага багышталган кепти түшүнбөйт, сөздөрдү мааниси жок эле кайталап, өзүнүн кеби ажыратылбаган тыбыштык агымга - "сөздүк винегретке" айланат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Маалымат киоски
Маалымат киоски (Information kiosk - Информационный киоск). Маалыматты табуу же кароодо колдонулуп компьютерлештирилген маалымат борбору маалымат киоски деп аталат. Маалымат киоски – жеке компьютердин жабдуулары жана програмдык жабдыктары менен жабдылган өзүн өзү тейлөөчү түзүлүш. Киоск көп учурда берилиштерди киргизүү үчүн сенсордук экран же баскычтоп тактасын колдонот. Колдонууга керек болгон бардык маалыматтар жана берилиштер түздөн түз компьютерде жыйналат. Маалымат киоски көп учурда коомдук орундарды маалымат менен камсыз кылууга арналган. Сунуш кылынган кызматтар буюмдардын жайгашкан орундары жана башка маалыматтар менен камсыз кылуу максатында соода борборлорунда, мейманканаларда жана аэропорттордо колдонулат. Атайын экспонаттардын же тексттердин орундарын табуу үчүн китепкана жана музейлерде орнотулат. Маалымат киоски ошондой эле интерактивдүү мултимедиа маркетингинде колдонулат. Мисалы, кыска суроо-жооп жүргүзүү менен сунуш кылынган буюмдар канча деңгээлде канааттандыраары, дүкөндө тейлөөнүн деңгээли жана кайсы буюмдар көп суралаары аныкталат. Мултимедиа буюмдарды экстенсивдүү түрдө сатууда жана маркетинг иштерин уюштурууда жана башка өнөр жай тармактарында көп колдонулат. Мултимедиа програмдык жабдыктары, жөнөкөй жана арзан маалымат каражаты болуп саналган коммерстик телекөрсөтүүлөрдү түзүүгө мүмкүндүк берүүдө. Графикти көрсөтүүчү програмды пайдаланып маркетингтик көрсөтүүлөрдү түзүүдө мултимедиа колдонулат.
4-май
4-май — Григорий календары боюнча 124-күнү (толук жылда 125), жылдын аягына чейин 241 күн бар.
Кошумча
Кошумча - кыргызда адамдын башына жамандык түшкөндө же жакшылыкта, доого же кунга жыгылганда, аш-тойдо, калың төлөөдө ага-тууган, жек-жаат, сөөк-тамыр тарабынан акчалай же натуралай берилүүчү жардам. Кошумчанын өлчөмү же көлөмү кошумча кошуп жаткан адамдын өз шартына жараша болот. Бул салт байыркы этнографиялык мезгилде эле пайда болуп, аталаш, уруулаш туугандардын өз ара жакын алакасын чагылдырып турган.
Көбөө - кийим, баш кийим, бут кийим, төшөнчү-жамынчы, дагы башка үй буюмдарынын (күзгү кап, баштык жана башка) четине (жээгине) атайын карматылган же салынган кыюу. Көбөө катары кездеме, көрпө, кийиз, таар пайдаланылат. Көбөөнүн практикалык жана эстетикалык мааниси бар.
Исхаков, Мелис
Исхаков, Мелис (1946, Кочкор району, Ак-Учук айылы) — Кыргыз драма театрынын сүрөтчү - коюучусу.
Жарандык укук бузуу курамы
Жарандык укук бузуу курамы – мыйзамда белгиленген, адамды жарандык-укуктук жоопкерчиликке тартууга негиз берүүчү шарттардын жыйындысы. Толук (жалпы) Ж.у.б.к. төмөндөгү шарттарды (элементтерди камтыйт: а) жүрүм-турумдун укукка сыйбастыгы; б) зыяндын болушу; в) укукка сыйбаган жүрүм-турумдун жана келген зыяндын ортосундагы себептик байланыш; г) зыян келтирүүчүнүн күнөөсү. Мыйзамда же келишимде каралган учурларда жоопкерчилик толук эмес (кыскарган) Ж. у. б. к. болгондо келип чыгат. Айталы, биркатар укуктук актыларда күнөө жоопкерчиликтин зарыл шарты болуп эсептелбейт.
Дискурсивдүү
Дискурсивдүү (лат. сөзү discursus – ой жүгүртүү) – түздөн-түз сезим менен интуитивдүү таанып билүүдөн айырмаланып, акыл ой чабыттатып, демонстративдүү, логикалык талдоого алуу.
Динлин
Динлин, тинглинг финн-угорлорго караштуу байыркы уруу. Б. з. ч. 4-3-кылымда динлиндер Саян-Алтай, Минуса ойдуңу жана Гоби чөлүнүн түндүгүн мекендешип, күч-кубатка ээ болгон мезгилинде Түндүк Кытайды басып алышып, Чжоу бийлигин курушкан деген маалыматтар бар. Б. з. ч. 201-жылы хунндардын чабуулуна байланыштуу батышка ооп, 49-жылы аларга багынышкан. Кээ бир белгилүү окумуштуулардын (мисалы, А. Н. Аристов, С. М. Абрамзон, С. П. Толстов жана башка) пикиринде динлиндер кыргыз элинин калыптанышына таасир тийгизген уруулардын бири болгон. В. В. Бартольд боюнча динлиндер енисейлик остяктардын (кеттер) байыркы ата-бабалары болушу мүмкүн. Динлин тууралуу акыркы кабар моңголдордун Саян-Алтайды басып алышы (12-к.) менен аяктайт.
Магний сульфаты
Магний сульфаты, MgSO4 – түссүз кристалл, 1010оС чейин кристаллдык торчосу ромб түрүндөгү, тыгызд. 2,66 г/см3 a-формасы, 1010-1137оС b- формасы туруктуу, сууда эрийт. Каныккан эритмесинин кайноо t (75 г MgSO4 100 г сууда) 108оС, 1-7 жана 12 мол. суу менен кристаллогидраттарды пайда кылат. Бөлмө темп-расында суу эритмесинен гептагидрат MgSO4·7Н2О кристаллдашат, 48оС жогору гексагидрат, 67,50С жогору моногидрат кристаллдашат. 320-330оС гидраттар суусун толугу менен жоготот. Суусуз MgSO4 1100-1200оС MgO жана SO2 ажырайт.
Жаратылышта М. с. деңиз суусунун курамында эпсомит минералдары гексагидрат түрүндө кездешет. М. с. щелочтуу металлдын кээ бир туздары менен кош туздарды пайда кылат, алардын кээ бирлери жаратылышта кездешет. Мис., каинит КСl.MgSO4·3H2O, астраханит Na2SO4·хМgSO4·4H2O, полигалит К2SO4·MgSO4·2CaSO4·х2H2O, лангбейнит 2MgSO4·K2SO4 жана башка М. с. - деңиз сууларынан жана катуу туз чөкмөлөрүнөн алынат. Ал SO2, магнезия цементин алууда, текстиль жана кагаз ө. ж -да, айыл чарбада, медицинада колдонулат.
Деңиз корооздору
Деңиз корооздору — (лат. Triglidae) деңиздин түбүндө жашоочу балыктардын бир тукуму.
Мехтари музыкасы
Мехтари музыкасы (перс. мехтар - аспапчы усгат) – Жакынкы жана Орто Чыгыш өлкөлөрүндө байыртан кеңири кезиккен аскер оркестрдин Түркиядагы аталышы. Мехтари музыкасы 13- 14-кылымдарда алгач Рум султанатында, андан кийин Осмон падышалыгында калыптанып, өнүгүп-өскөн.
Түрк жоокерлеринин Европага жасаган жортуулдары учурунда ал континенттин өлкөлөрүнө өз таасирин таратып, бүгүнкү аскер музыканын жана аскер оркестрдин калыптанышын шарттаган.
Мехтари музыкасы аткарган аскердик оркестрдин курамына добул, керней, сурнай, сыбызгы, жез табактар ж. б. үйлөмө музыкалык аспаптар кирген.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Жарандык укук коргонуусу
Жарандык укук коргонуусу – КР жарандык мыйзамдарында каралган жарандык укуктун коргонуу ыкмаларынын бири. Ж. у. к. укук бузуу менен бирдей өлчөмдө болууга жана ага бөгөт коюу үчүн зарыл болгон аракет чегинен чыкпоого тийиш. Милдеттенмени камсыз кылуу ыкмаларынын бири – «кармап калуу» Ж. у. к-нун бир мисалы болуп саналат.
Бориспильська
Бориспильська — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгындагы бекет. 2005-жылы 23-августта ачылган.
Зэйнсвилл (Огайо)
Зэйнсвилл (Огайо) (Zanesville) — Огайо штатынын Muskingum округуна караган АКШ шаары.
Төмөнкү троит (Туймазин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Парциалдык басым
Парциалдык басым – газ аралашмасынын курамына кирген ар бир газ өз алдынча аралашманын көлөмүнө барабар көлөмдү ээлеп, ошондой эле температурада ээ болгон басым. Газ аралашмасынын жалпы басымы аралашманы түзүүчүлөрдүн айрым парциалдык басымдарынын суммасына барабар. Парциялдык басымдын бир тектүү эместиги газдын диффузия процессинин жүрүшүн, абсорбцияны, эрүүнү жана газ тосмо менен ажыратылган системанын эки бөлүгүнүн ортосундагы газдын бөлүнүшүн аныктайт.
Жогорку Нарын өрөөнү
Жогорку нарын өрөөнү - Ички Теңир-Тоодо. Чоң Нарын суусунун алабынан орун алган. Жети-Өгүз жана Нарын райондорунун аймагында. Өрөөн кеңдик багытта 130 км узундукка созулат, туурасы 20 км. Түндүгүнөн Жетим кырка тоосу, Тескей Ала-Тоо, чыгышынан Ак-Шыйрак кырка тоосу, түштүгүнөн жана түштүк-чыгышынан Нарын кырка тоосу, Улан, Чакыр-Корум, Борколдой тоолору курчап жатат. Өрөөндүн таманынын деңиз деңгээлинен бийиктиги 2600–3600 м. Аны курчап жаткан тоолор салыштырмалуу 1000–1300 м көтөрүңкү. Батыш жагы анча кенен эмес, бара-бара кууштап, Кашка-Суу жана Төлөк суулары Чоң Нарынга куйган аймакта Чоң Нарын капчыгайына өтөт. Ортоңку бөлүгү кенен, туурасы айрым жерде 25 кмге чейин жетет. Чыгышын Кыргоо жана Кызыл-Эшменин байыркы морена кырлары Тарагай өрөөнүнө жана Кара-Сай өрөөнүнө бөлөт. Тарагайдын башы Ара-Бел – Кум-Төр өрөөнү деп аталат. Өрөөндүн батыш жана ортоңку бөлүктөрүндө Каракол, Чакыр-Корум, Улан сууларынын майда өрөөндөрү бар. Төмөнкү (батыш) бөлүгүндөгү тоо капталдары майда кокту-колоттуу келип, өрөөндүн таманына тик түшөт. Таманы тектирлүү. Айрым жерлерде кеңдик багытында жаткан анча бийик эмес кырлар, дөбөлөр менен алмашат. Өрөөндүн таманы (батышында) негизинен төртүнчүлүк мезгилинин чөкмө тектеринен жана неогендин кум-шагылдарынан турат. Каптал беттери төмөнкү палеозойдун гранит, гранит-диорит жана башка интрузия тектеринен туруп, кеңдик багытында кеткен тектон. жаракалар менен тилмеленген. Климаты кескин континенттик, январдын орточо температурасы –19°С, июлдуку 9°С. Жылдык жаан-чачыны 300 мм. Өрөөндө альп шалбаасы, шалбаалуу талаа ландшафттары басымдуу, айрым тик беттерде алар субнивалдык жылаңач чөлдөр менен алмашат. Тоо кырларына нивалдык-гляциалдык ландшафт мүнөздүү. Жайыт. Өрөөндө Каракол, Кара-Сай жана башка кыштоолор бар. Барскон – Ак-Шыйрак автомобиль жолу өтөт.
Тюняй-Кы дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Атмосферадагы абадан атайын пайдалануу
Атмосферадагы абадан атайын пайдалануу – КРде табигый мүмкүнчүлүктөрдү пайдалануунун бир түрү, өндүрүштүк муктаждыктар үчүн атмосферадагы абаны пайдалануу. Кен-байлыктарды казып алуу жана аларды кайра иштетүү, жардыруу жумуштары, калдыктарды жайгаштыруу жана пайдалануу иш-аракеттери атмосферадагы абаны сактоо боюнча чараларды жүзөгө ашыруу менен бирдикте жүргүзүлүүгө тийиш жана бул чаралар айлана-чөйрөнү коргоо боюнча атайын ыйгарым укуктуу органдар менен макулдашылуусу керек. Эгер атмосферадагы абаны сактоо боюнча белгиленген талаптарга жооп бербесе жана көзөмөлдөөнүн техникалык каражаттары менен камсыздалбаса, ачылыштарды, ойлоп табууларды, ойлоп табуучулук сунуштарды, жаңы техникалык тутумдарды, заттарды жана материалдарды өздөштүрүүгө жана өндүрүшкө киргизүүгө, ошондой эле чет өлкөлөрдөн технологиялык жабдууларды алып келүүгө тыюу салынат.
Май кислотасы
Май кислотасы CH3CH2CH2COOH – түссүз суюктук, эрүү t -5,26о ; кайноо t 163,2 о ; d 204 0,9577; n20Д 1,398; суу орг. эриткичтер менен аралашат. Карбон к-таларынын касиетине ээ, бром менен a-бромпропион к-тасы; ал эми; СаСО3, МnO үстүнөн 350-4500 өткөргөндө дипропил кетон алынат. Фосфор галоген бирикмелери менен галогенангидрид пайда кылат. Ө.ж-да М. к. бутил спиртин окистендирүүдөн; крахмалы бар өндүрүш калдыктарын ачытуудан 35-40 % алынат. М.к. эфирлерди алууда колдонулат. Метил эфири алма, изоамил эфири алмурут жыттанат жана тамак-аш ө. ж-нда пайдаланылат метил, этил, изоамил, гептил эфири жыпар жыттуу заттар катары колдонулат. Бутирил, бутирилацетилцеллюлоза атм-да туруктуу каптоолор негизин түзөт.
Ялынка (дарыя)
Ялынка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тура дарыясынын оң жээгинен 448 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара-Токой
Кара-Токой — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Суу-Башы айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 871 киши.
Космикалык сегмент
КОСМИКАЛЫК СЕГМЕНТ (ГЛОНА́СС, GLONASS) — 70-жылдардын башында ошол кездеги АКШнын куралдуу күчтөрүнүн TRANZIT спутниктик навигациялык системасы башында турган илимий мекемелер олуттуу жетишпестиктер байкалып, аларга: салыштырмалуу так эместиктер, байкоо жүргүзүлгөнгө кеткен убакыттын узактыгы. Ушул жана башка жетишпегендиктерди катачылыктарды эске алуу менен жаңы муундагы спутниктик навигациялык системасын түзүү жөнүндө чечим кабыл алынган. Алгач ал NAVSTAR (убакыт жана жайгашкан орунду камсыз кылган спутниктик навигациялык система). Азыркы убакта ал GPS- NAVSTAR деген кош атка ээ. NAVSTAR дын негизги милдети болуп, аскердик обьектилерге жогорку тактыкта байкоо жүргүзүү. 1977-жылы биринчи спутниктин учурулушу менен ал программаны тикеден-тике ишке ашыруу башталган. 1983-жылы аны жарандык максатта колдонууга жол ачылган. 1991-жылдары GPS жабдыктарын (эмеректерин) мурдагы СССРдин өлкөлөрүнө сатууга коюлган чектөөлөр алынып салынган. 1993-жылы бул система бардык жерлерге жайылган. Аны ишке ашырууга кеткен чыгым 15 миллиард доллардан ашкан. Россия GPS сыяктуу эле ГЛОНАСС деп аталган спутниктик навигациялык системасы иштейт. Бул системанын иш жүзүндө 50-жылдан ашуун тарыхы бар. Анткени 1957-жылдын 4-сентябрында Советтер союзунда болгон адамзат тарыхында 1-жолу жасалма спутниктин учурулуусуна байланыштырышат. Советтер союзунун биринчи ГЛОНАСС спутниги 1982-жылы 12-октябрда орбитага учурулган. Бул системанын уюшулгандагы негизги максаты алгач аскердик максатта гана болсо, андан кийинки изилдөөлөр алардан алынган маалыматтарды геодезиялык иштерде, тактап айтканда Жогорку тактыктагы координаталарды аныктоодо ийгиликтүү болгон. 1993-жылы 24-сентябрда 12 спутниктен турган орбиталык топ расмий ишин баштаган. 1995-жылдын декабрынан баштап 24 спутник камтылган спутниктик группа иштеген. Жакшы каржыланбагандыктан 2001-жылы иштеп жаткан спутниктердин саны 6 га чейин кыскарган. Заманбап GPS жана Глонасс 24 спутниктен (21 негизги 3 спутник запаста туруусу керек.) Жерди ГЛОНАССтын спутниктери 3 орбитада, ал эми GPS тин спутниктери 6 орбитада айланат. Негизинен орбиталар ГЛОНАСС тын спутниктери 19 100 км бийиктикте, GPS тин спутниктери 20 183 км бийиктиктен орун алган. Булл спутниктердин жерди айлануу мезгили 12 саат (жылдыз убактысы боюнча 23 саат 55 минута 56,6 сек.) Ар бир спутник белгилүү бир чекит аркылуу күн сайын алдыңкы күндөгүдөн 4 минута эрте өтөт. Ар бир спутник белгилүү бир траекторияда гана жүрөт. ГЛОНАССтын орбитасы 64,8˚ка жантайыңкы, GPS тики 55˚. Орбиталардын радиусу 26 миң км ге жакын. (1-табл.) 1-таблица Космостук система	Спутниктердин айлануусу	Спутниктердин орбитасынын бийиктиги, км	Орбиталардын жантайыңкылыгы ГЛОНАСС (РОССИЯ)	3 орбита	19100 	64,8˚ GPS (АКШ)	6 орбита	20183 км	55˚
ГЛОНАСС системасынын бүгүнкү күндөгү навигациялык камтуу аянты: •	Россиянын аймагы - 100%; •	глобалдык - 100%. Салыштыруу үчүн: 2002-жылы ГЛОНАССтын навигациялык камтуу аймагы 18%ды гана түзгөн.
Ар бир спутниктин бортунда стандарттык: кварцтык, эки цезийлик жана эки рубиндик күн батареясы, орбиталарды корректировкалоочу кыймылдаткыч, маалыматтарды кабыл алып жана берип туруучу аппаратура, компьютер орнотулган.
Кыргызстандын шартында GPS тин пайдасы, манилүүлүгү Өлкөбүз ушул сыяктуу техникаларды жасап чыгара албаса дагы, жасалган техникаларды колдонуп, өзүнүн экономикалык-социалдык абалын көтөрүү менен жашоо-шарттарды жеңилдетип алса болот. Бүгүнкү күндө ЖПС жана ГЛОНАССтан алынган тынымсыз байкоолордун жардамы менен адамдарды жана жүктөрдү ташып жеткирүү тармагында иштегендер, жолдорду курууда, мамлекеттик күч структураларында, геологиялык изилдөө иштерин, курулуш тармагында, байланыш кызматында, энергетикалык ресурстарды өндүрүү жана аны жеткирүү иштеринде, айыл чарбасында, токой чарбасында жана кадастрдык иштерде колдонууга болот жана бул көп ийгиликтерге алып келет. Өзгөчө жүргүнчүлөрдү жеткирүү жана жүктөрдү ташууда алардын коопсуздугун камсыздап, маалыматтарды билдирип турат.
Алынган маалыматтарды кадастрдык карталарга түшүрүп, андан ары кадастрдык маалыматтар банкына жүктөшөт. Керек учурда жер участогунун чегара сызыктарын түзсө да болот. Кадастрдык карталардын ишенимдүүлүгү алардын геодезиялык тактыгынан көз каранды болот. Координаталарды спутниктердин жардамы аркылуу аныктоо жогорудагы тактыка жетүүгө жардам берет.
Көжө
Көжө - кыргыздын эң байыркы тамактарынын бири. Болжолу, көжө тамагы эң алгачкы ритуалдык тамак болгон. Кытай жазма булактарындагы маалыматтар боюнча кыргыздар жаңы жыл келгенде (баш ай, марттын 20-числосунан 21не оогон түнү) көжө жасашып, ооз тийилгенден соң, анын бир бөлүгүн сууга ташташкан. Бул айды кытай жыл баяндары «бао ши» же кыргыз тилине которулганда «баш ай» деп кабарлайт. Бул тамак Энесай доорунда жашаган кыргыздарда дыйканчылыкка байланыштуу келип чыкса керек. Анткени Энесайдагы кыргыз каганатынын аймагында дыйканчылык маданияты жогору өнүккөндүгү илимде эбак далилденген. Бул тамак бүгүнкү хакастарда, туваларда да белгилүү. Анткени аталган элдер Энесай кыргыздарынын урпактары болушары маалым. Көжө буудайдан же акталган дандан (арпа, конок, таруу) эт, май, же башка катык кошулуп жасалган суюк тамак болот. Көжө ак катыкталып ысык түрүндө, кээде ачытылып суусундук ордуна да ичилген. Көжөнүн жыл ажырашта (жаңы жылда) жасалганы чоң көжө деп аталган.
Тылай (Луза куймасы)
Тылай — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 494 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 52 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Афазия (философияда)
Афазия (грек. a – терс бөлүкчө жана phasis – өз оюн айтуу, айткан сөз) –
Стоиктерде даана, жеткилең билбеген буюмдар жөнүндө өз оюн айтуудан баш тартуу. Антикалык стоиктердин негизги түшүнүктөрү жөнүндө ой жүгүртүүдөн, пикир айтуудан кармануу (өзгөчө Эмприкалык Секста).
Кысса-и-Семетей Бу Турур
Кысса-и-Семетей Бу Турур (Бу Семетей жөнүндөгү дастан) – «Семетей» эпосунун араб тамгасында жазылган кол жазмасы. «Семетей» жөнүндөгү кол жазмалардын толугураагы ж-а көлөмдүүсү. Кол жазманын түп нускасын 1972-ж. проф. Сарыбай Кудайбергенов сүрөткө тарттырып, анын бир нускасын УИАнын кол жазмалар фондусуна өткөргөн. Ал кол жазманын түп нускасын адабиятчы Ш. Үмөталиев 1957-ж. Талас өрөөнүнүн Кеңарал айылында жашаган Жунуш молдо деген кишиден алып келип, академик Б. М. Юнусалиевге берген. Ш.Үмөталиевдин айтканына караганда Жунуш молдо бул китепти жети атасынан калган мурас катары сактап келген. Башка бир окумуштуулардын пикири боюнча 19-к-да Балык ырчынын айтуусу б-ча Токтогазы Жусупбек уулу (1864–1933) жазып алган. Кол жазманы 1957-ж. таластык Жанаалы деген карыя Кыргыз ССР ИАнын кызматкерине өткөрүп берген. Кол жазма 117 беттен туруп, 6120 сап ырды түзөт. Ыр саптары ар бир барактын бетине үч катардан майда араб тамгалары м-н жыш жазылган. Эпос эки бөлүктөн турат. 1. Каныкей Үргөнчтө жүрүп, Семетейге анын ата теги ж-а Ата журту ж-дө баян курганы, Манастын күмбө-зүнүн курулушу ж-а анын ичиндеги тартылган сүрөттөр тууралуу айтылган окуялар да бар. 2. Семетей өзүнүн жоголгон Акшумкарынын артынан Үргөнчкө барып, Айчүрөккө жолукканы, экөөнүн Акун хандын ак сарайында үйлөнүп, баш кошкан окуялары жогорку көркөмдүүлүктө берилген. Бул кол жазма бир кезде «Манас» эпосунун сюжетине кошулбай калган, өзүнчө айтылган лирикалык романтикалуу багыттагы дастан. Кол жазма кыргыздардын совет дооруна чейинки жазмасынын тарыхын үйрөнүү үчүн да баалуу булак болуп эсептелет.
Аскадагы жазуу-чиймелер
Аскадагы жазуу-чиймелер (петроглифтер) - үңкүрлөрдүн боорлорунда, аскаларда, айрым таштарда тартылган байыркы сүрөттөр. Аскадагы жазуу-чиймелер – палеолит доорунан алгачкы орто кылымга чейинки адамзат коомунун түрдүү доорлоруна тиешелүү эстеликтер.
Алгачкы палеолиттик сүрөттөр -петроглифтер Түндүк Испаниядан, Франциянын түштүгүндөгү үңкүрлөрдөн, Уралдан, Кавказ тоолорунан, Чыгыш Сибирден, Кыргызстандан табылган. Окумуштуулар белгилегендей алгачкы сүрөттөрдө сыйкырдуу жана тотемдик маанидеги жаныбарлардын: өгүз, аюу, эчки-теке, бизон, мамонт, бугу, жылкы ж.б. сөлөкөтү тартылган. Кыргызстандын территориясында (Акчуңкур үңкүрү, Саймалыташ тоосу) табылган көп сандаган сүрөттөр, жазуу-чиймелер байыркы неолит дооруна, т.а., б.з.ч. 2-миң жылдыктан б.з. 1-миң жылдыгынын 1-жарымына чейинки мезгилге таандык. Мис., Саймалыташ өрөөнүндө 10 га жакын аянттагы ар түрдүү көлөмдөгү таштарга адамдын, эчки-теке, аркар, бугу, жылкы, төө, илбирс, жолборс, карышкыр, доңуз, ит, жыландын сөлөкөттөрү, күндүн сүрөтү тартылган. Алардын арасында тематикалык сүрөттөр да бар: адамдын тоо эчкиге жаа менен аңчылык кылышы, бийлеп жана күрөшүп жаткан адамдар, өгүзгө чегилген буурсун менен жер айдоо ж.б. Аскадагы жазуу-чиймелер байыркы адамдардын чарбасын жана рухий турмуш-тиричилигин изилдөөдө өтө баалуу материал болот. Мындай жазуу-чиймелер Чолпон-Ата шаарынын түндүк-батыш жагында да бир нече гектарга жакын аянттагы чоң-чоң таштарга чегилген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Кылдырооч
Бул — боз үйдүн сыртына канат чийи менен керегесинин ортосу аркылуу тегерете жабылган буюм. Кылдырооч таардан да, кийизден да тартылат. Терме кылдырооч нарктуураак көрүнөт. Анын чети чачыкталат. Ал — тегиричтин бир түрү. Кылдырооч «эр жак», «эпчи жак» деген эки бөлүктөн турат. Көчкөндө бул кооз Зуюмду шаан-шөкөт үчүн жүктүү төөнүн мойнуна салаңдата ороп же жаап коюшкан.
Тегирич, шалча, кереге таңуу өңдүү согулган терме үлгүлөрү кылдыроочко жарай берет. Кылдырооч үчүн да түймөчүлөр жипти бышык чыйратып, жакшылап челдеп, түрдүү түстө боеп алат. Түймөчүнүн аракети аны мыктылап ийрип, чыйратып, челдеп, анан чебердеп түйүшүнө байланышат.
Же мунун четине «Чагармак» аттуу көчөт түшүрүлүп, ага кара-актан жети кош жип эриш келип, андан кийинки көчөткө тогуз көк-кызыл жип керек. Андан кийин «Тай туяк» көчөтүн түшүрөт уз. Мында уздук касиет элдик көчөттөрдү жат билүү, аны өрмөккө ойдогудай түшүрүүсү менен эле өлчөнбөйт, эң негизгиси, ошол көркөм көчөттөрдү буюм четине, ортосуна айкалыштыра берүүнү билүү керек.
Ошентип, «тай туяк» көчөтүнүн чети жарым тумарча болуп чыгат. Ага жуп үч тал жип керектелет. «Тай туяк» көчөтүнө жуп 15 тал жип сарпталат. Адегенде беш көк жипти, анын ортосуна үч көк жипти алып, бирден кызылды терип, анан четин эки көк, бери четинен бир көк келет. Андан кийин төрт кызылдын, бир кызылдын үстүнөн, эки кызылдын четинен эки көк, алты кызыл, эки көк кайталанат. Жарым «тай туяк» элестеп, ал кайра четинен терилип, толук көчөт пайда болот.
Кылдыроочко жупталган 59 тал жипти алып, үстүнкү жээгине жуп үч, андан кийин үчтөн тогуз жипти терип, буюмдун ортолугуна «Табак оюм» түшүрөт. Анын майда жана кезек түрү кездешет. Термечилер анын майда түрүн өзүнчө «кыялдантып» бере алат.
Бул буюмдун эки түрү бар. Баш кылдыроочтун ар кандай үлгүлөрү болот. Кооз көрүнүшү үчүн мунун башына «бадам», «кыял», «бармак боочу» өңдүү шырдак оюму берилет да, асты «тор чачыланат». Так ушундай кылдыроочтун кооз түрү боз үйдүн бел кырчоосунан кийин да тартылат. Ылдыйкы кылдыроочтун кийиз оюму кара кызыл өңдө берилип, ал өйдөкү кылдырооч менен айкалышып турат.
Кылдырооч ортолугу жалаң термеден болот. Ошондо бул буюм эшик тыштын четине бастырылган ичке тилкедеги көркөм оюмга үндөшүп калат.
Чеберлер сары, кызыл, ак өңдөрдү өзүнчө жупташтырып, атлас шайы сымалдантып, көчөт түшүрүшөт. Аны «бачайы көчөт» деп аташат. Мунун четине ак-карадан эки элидей «жээк» түшүрөт. Ал эми кылдыроочтун кажары таардан жасалышы көркөмдүктүн чегине жетет. Мунун четине ак-карадан «кырк шак» көчөтү түшөт. Андан кийин сары өңдө «төрт илик» кара жердикке «ичирилип» берилет. Андан «тумарча көчөтүн» түшүрүп, кайра төрт илик (айры көчөтү) сыяктуу бачайы көчөттөр кызыл түстө көк фондо түшөт. Анын экинчи четинде кайрадан «кырк шак» берилип, чыйратылган шоона жиптен тор чачык жасалат.
Уздарыбыз буюмду кооздоодо боектун түрлөрүн аяшкан эмес. Кийиз оюмдары менен терме көчөттөрүн эриш аркактай жупташтырып кармаган оймочу-термечи беш-алты өңдү бири-бирине кыйыштырып сары саптай алат.
Атом кубаты боюнча Эл-аралык агенттик (акэа)
Атом кубаты боюнча Эл-аралык агенттик (АКЭА) – 1955-жылы негизделген, БУУ менен макулдашуунун негизинде БУУнун жалпы тутумуна кирген (1956-ж.) өкмөттөр аралык уюм болуп эсептелет. АКЭАнун ыйгарым укуктары: дүйнөдө атом кубатынын жарандык максатта колдонулушун изилдөөнү, өнүктүрүүнү, иш жүзүндө пайдаланууну жактыруу жана колдоо; өз мүчөлөрүнүн каалоосу боюнча өзара кызмат-ташуусу менен материалдык жабдылуусуна ортомчулук кылуу; атом кубатынын тынчтык максатында колдонулуусун өнүктүрүү максатында материалдар, жабдуулар, кызмат көрсөтүүлөр менен камсыз кылуу; атом кубатын тынчтык максатында пайдалануу чөйрөсүндөгү илимий-техникалык маалыматтардын алмашуусуна колдоо көрсөтүү; ядролук материалдардын согуш максатында колдонулушуна бөгөт коюу; бул маселелер боюнча жоопкер болгон БУУ тутумунда турган органдар жана институттар менен бирдикте саламаттык сактоо жана коопсуздук тармагынын ченемдерин аныктоо.
Ноокат өрөөн
Ноокат өрөөн — (согда тилинде ноо, нов — коо, колот; кат — кыштак, шаар, квартал; ойдуңдагы кыштак; же ноо — жаңы; жаңы кыштак) Кичи Алай кырка тоосунун түндук тарабынан орун алган. Узундугу 45 км, туурасы 12 км. Батышы менен чыгышы үч бурчтук формасында куушурулуп, туурасы 1,5–2 кмден ашпайт. Ортосу 18 кмге чейин кенен. Таманы деңиз деңг. 1200—1700 м бийиктикте жатып, аны курчаган тоолор менен адырлар салыштырмалуу 300–800 мге көтөрүңкү. Чилисайдын шиленди- лерине толгон, чыгыш Кыргызатанын нугуна эңкейиштейт да, акырындык менен бийиктеп, Көкбел жана Белөрүк адырларына өтөт. Таманы сайлар менен тилмеленип, тектирлүү, түндук-чыгышка карай эңкейиш. Таманы чыгышында неогендин конгломерат, кумдук, алевролит, мергель, гипс, батышында төртүнчүлүк мезгилинин шагыл, кум, чопо ж. б. тектерине толгон. Климаты континенттик, январдын орто температурасы —6...– 10°С, июлдуку 24,4°С, жылдык жаан-ча-чыны 300 мм. Ири суулары: Косчан, Шаңкол, Кыргызата, Чилисай. Таманына кургак талаа жана талаа, каптал беттерине арча, бадал аралашкан шалбаалуу талаа жана шалбаа ландшафттар мүнөздүү. Өрөөндө тамеки, дан жана көп жылдык тоют өсүмдүктөрү, жашылча-жемиш өстүрүлөт.
Жогорку чыңалуудагы техника
Жогорку чыңалуудагы техника – электр техникасынын жогорку электрдик чыңалуудагы (1 кВттан жогору) ар кандай чөйрөдө болуучу электрдик кубулуштарды үйрөнүүчү жана колдонуучу бөлүгү. Жогорку чыңалуудагы техниканын негизги багыты – электр тогун өткөрүүчү линиялардын узакка ишенимдүү иштөөсүн жана ашыкча чыңалууга туруштук берүүсүн камсыз кылуу үчүн жогорку вольттуу электр машиналарын жана курулмаларын жасоо. Экинчи маанилүү багыты – жогорку вольттуу курулмаларда пайда болгон жогорку жыштыктуу нурланууну жана таажылуу разрядды изилдейт. Жогорку чыңалуудагы техникага, ошондой эле жогорку вольттуу курулмаларды сыноочу, өлчөөчү түзүлүштөрдү иштеп чыгуу жана пайдалануу жумуштары тиешелүү. Газ тазалоо системасында, сырдоо жана башка багыттарда колдонулуучу электрон-иондук технология жогорку чыңалуудагы техниканын өзүнчө бөлүмү болуп эсептелет.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Наккали
=Наккали= Наккали же Иран эпосторун жана жомокторун айтуу салты Ирандын эң байыркы ооз эки эпос айтуу түрү болуп саналат жана байыркы доордон бери коом ичинде маанилүү орунду ээлеп келет. Наккал же эпосчу деп ооз эки түрүндө көркөмдөп эпос айтуу болуп эсептелет, ооз эки айтуулардын негизги темалары катары Иран шахтарынын жана баатырларынын окуяларын айтсак болот. Наккал ыр же кара сөз түрүндө кол жаңсоо, ишара кылып, кээ бир учурда музыкага, рифма ритмге салып жазууларды жана сүрөттөрдү чечмелеп ооз эки айткан адам. Наккалга тиешелүү сапаттар болуп ыр саптарын, жазууларды жаттого эс тутумдун мыкты болушу, ошондой эле ораторлук сапаттарга ээ болушу абзел. Наккалдын кийими, жөнөкөй жана башына байыркы салттуу топу кийип, үстүндөгү кийими көп учурда алтын түстө болот. Наккал Ирандын фольклорунун, салтту музыканын уруулардын эпосторун, дастандарын сактоочу адам катары эсептелет. Наккалдар байыркы замандарда чайканаларда жана каравансарай сыяктуу тарыхый жайларда өзүнүн талантын көрсөтүшчү. Ал эми азыркы заманда чайканалардын кескин түрдө азайышынан, каравансарайлардын жоголуп кеткендигинен жана эс алуунун жаңы түрү пайда болгондугуна, Иран маданияты аталган өнөргө көп көңүл бурбай калгандыгына жараша бул өнөрдүн күйөрмандары азайып кеткен. =Наккалинин ЮНЕСКОдо катталуусу= Наккалинин бүткүл дүйнөлүк каттого документтери ИРандын Туристик жана маданий мурастар уюму, Фирдаус фонду, Театр үйү жана Көргөзмө өнөр борбору аркылуу кабыл алынып даярдалган. «Наккали» ЮНЕСКОнун материалдык эмес жана руханий мурастарынын 6-жыйынында 27-ноябрь 2011-жылы бүткүл дүйнөлүк катталуудан өткөн. =Ошондой эле= =Булактар= =Колдонулган адабияттар=
Маданият, Адабият
Жупка
Жупка – камырдан даярдалган тамактын түрү. Буудай ундан камыр жасалып, жука жайылып, казанга каттап-каттап бышырылат. Ж-ны сүткө бышырып, май кошуп жейт же болбосо шорпого, сууга бышырып сүзмө катыктап пайдаланышат. Аны кургатып, майдалап баштыкка салып алыс жолго чыкканда жол азык катары да ала жүрүшкөн.
Колдонулган адабият
"Кыргыз Тарыхы.Энциклопедия". Бишкек 2003.
Месса (музыка)
Месса (лат. misso - бошотом, жиберем) - католиктердин чиркөөдө кудайга сыйынуу адатынын музыка менен ишке ашырылуучу эн негизги салты. Мессада башкы роль музыкага жүктөлгөн. Месса ординарийден (күндө колдонулуучу бөлүктөрү) жана пропорийден (диний майрамдарда гана аткарылуучу бөлүктөрү) турат.
Дипломатиялык акт
Дипломатиялык акт — эл аралык укуктун субъектеринин тышкы байланыштар органдарынын жана кызмат адамдарынын өзүнүн артынан саясий жана укуктук натыйжаларды алып келүүчү (дипломаттык мамиле түзүү, ишеним грамоталарын тапшыруу, көз карашты чагылдырган билдирүүлөр ж. б.) аракеттери же билдирүүлөрү. Жазуу жүзүндөгү дипломаттык документтер да (келишим, нота, меморандум ж. б.) допломатиялык акт катары түшүнүлөт.
Месса (музыка)
Месса адатта ырдалат. Аз гана бөлүгү үндү кыраатын келтирип окулат. Месса негизги түрлөрү: реквием (сөөк коюуга арналган муңдуу Mecca), кыска Mecca жана хоралдык Месса 17-18-кылымдардан тартып Мессакөбүнчө концерттик музыка жанрына айланган. Месса белгилүү композиторлордун чыгармаларынан жолугат.
Дипломатиялык акт
Түрлөр
Дипломатиялык актынын бир нече түрү бар. 1. Нота мамлекеттер ортосундагы мамилелердин ар түрдүү маселелерин тастыктоо иретинде тийиштүү таризде чагылдыруучу расмий кат аркылуу кайрылуу; кандайдыр бир факт жөнүндө кабар берүүчү дипломатиялык документ. Нотада аны жиберген өкмөттүн каралып жаткан маселелер боюнча расмий көз карашы берилет. Нотаны, адатта, бир мамлекеттин өкмөтү башка мамлекеттин өкмөтүнө жиберет. Жеке (коллективдүү) нота: өздүк жана вербалдык деп экиге бөлүнөт. Өздүк нота биринчи жактан жазылып, жиберген кишинин колу коюлат. Вербалдык нота үчүнчү жактан жазылат да, кол коюлбайт (бирок мөөрү басылат, номуру коюлат). 2. Меморандум көбүнчө нотага тиркелип, каралып жаткан маселенин иш жүзүндөгү, документтик же укуктук жагдайлары баяндалуучу документ. 3. Эскертме кат кыскача меморандум иретинде жазылып, оозеки билдирүүлөргө кошумча катары датасы коюлуп, жөнөтүлгөн жери көрсөтүлүп жиберилчү же колмо-кол тапшырылуучу документ. 4. Дипломатиялык иште кээде расмий кат жиберүү да колдонулат, бул да нотанын бир формасы болуп эсептелип, жиберген адамдын тилинде же дипломатиялык тилдердин биринде жазылат.
Ак канат доңузделфиндер
Ак канат доңузделфиндер (лат. Phocaenoides) — делфиндер тукумундагы бир уруу, булардын эки түрү бар: түндүк ак канат доңузделфин (лат. Ph. dalli), түштүк ак канат доңузделфин (Ph. truei).
6-май
6-май — Григорий календары боюнча 126-күнү (толук жылда 127), жылдын аягына чейин 239 күн бар.
Вагон
Вагон (англисче wagon — араба) — темир жол аркылуу жүк жана жүргүнчү ташуучу транспорт каражаты. Алгачкы вагон жыгач рельс менен жүрүп, ат менен сүйрөтүлгөн же болбосо жумушчулар түрткөн. Жүк ташуучу вагон биринчи жолу Англияда 1786-жылы пайда болуп, темир жол менен жүргөн. Вагон арналышы боюнча жүргүнчү жана жүк ташуучу, жалпы тармактык жана өнөр жай транспорту үчүн, кең жана кууш жолдуу (колеялуу) болот. Вагон чиркелет же өзү жүрөт (моторлуу электр поезди, трамвай, метрополитен, дизель поезддери жана башка). Жалпы арналыштагы жүргүнчү ташуучу (бөлмөлүү же бөлмөсүз, почта, чакан жүктөрдү ташуучу, вагон-ресторандар жана башка) жана атайын вагондор (санитардык, лабораториялык, клубдар жана ушул сыяктуу) болуп бөлүнөт. Жүк ташуучу (товардык) вагондор унпверсалдуу (жабык, платформа, цистерна жана башка) жана атайын (гондола, транспортёр, чоюн ташуучу жана башка) болот. Азыркы учурда темир жол менен жүрүүчү вагондордун 200дөн ашык түрү бар.
Жутуучу аппарат
Абсорбциялык аппараттарды, адатта, жумушчу суюктуктун түрү боюнча айырмалаңыз. Эң көп колдонулганы пружиналык-сүрүлүүчү абсорбциялык аппараттар болгон, аларда энергия күчтүү булактар жана сүрүлүүчү клиналар менен өчөт.
Дипломатиялык курьер
Дипломатиялык курьер - тышкы иштер министрлигинин дипломатиялык почтасын тартуучу же коштоп жүрүүчү кызматкери. Дипломатиялык иммунитеттен пайдаланат.
Червоний хутир
Червоний хутир — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгындагы бекет. 2008-жылы 23-майда ачылган.
Жарандык укуктар
Жарандык укуктар – 1) жарандык укуктагы жарандык укук мамилелеринин мазмунуна кирген (жарандык милдеттер менен бирге) укуктарды белгилөө үчүн колдонулуучу түшүнүк. Ж. у. өзүнүн мазмуну боюнча мүлктүк жана мүлктүк эмес жекече укуктар болуп бөлүнөт; 2) «жекече укук» түшүнүгүнүн эларалык укук тилиндеги түгөйлөш түшүнүгү жаран укугу болуп саналат.
Манас (философия)
Манас (санскритче – акыл) – байыркы Индия философиясынын негизги түшүнүктөрүнүн бири; бардык менталдык болгон нерселерди камтуучу эң кеңири маанидеги акыл; сезүү органдары аркылуу кабыл алынуучу таасирлерди түшүнүүгө, б. а. ой жүгүртүүгө жана ушул таасирлерге жооп берүүгө жөндөмдүү интеллект; кабылдоо, сезим, аң-сезим, эрк; кабылдоонун жана таанып билүүнүн ички органы; анын жардамы менен ой жүгүртүү келип чыгуучу аспап (жөндөмдүүлүк), ал эми кабылдоо объектилери жан дүйнөгө таасир этет.
Перс килеми
=Перс килеми= Перс килеми же Шираз килеми Ирандын килемдеринин бир түрү жана аймактын кол өнөрчүлүгү болуп саналып азыркы учурда жана байыркы учурда өндүрүлүп келген жана өндүрүлүп келет. Басери уруусу Фарс облусунун уруу аймагынын бири жана килем токуу боюнча эң кирешелүү уруу аймагы болуп саналат, алардын килемдери мамлекеттик деңгээлдеги эң кымбат жана сапаттуу килем түрү аталат. Кызгылт түстөгү килем Басери уруу аймагынын килемдеринин өзгөчөлүгү болуп эсептелет. =Булактар= Маданият, кол өнөрчүлүк
Аутизм
Аутизм ( – өзүм) — бейтаптын чындык менен байланышынын бузулуусу, обочолонуу жана ички дүйнөнүн үстөмдүгү менен мүнөздөлгөн симптом; шизофрения жана шизоид психопатиясында байкалат. Ал өнүгүүнүн татаал бузулушу, ал кичинекей кезинде эле байкалат жана адамдын социалдык көндүмдөрүнө, баарлашуусуна, мамилелерине жана өзүн-өзү жөнгө салуусуна таасир этиши мүмкүн.
Жоинт венчур
Жоинт венчур – бир максатты ишке ашыруу үчүн түзүлүүчү биргелешкен ишкердик. Үч негизги белги менен мүнөздөлөт: жалпы мүлк‚ биргелешип башкаруу жана тобокелчиликти бөлүштүрүү.
Аутизм
Аутизмге чалдыккан адамдар такыр башкача. Алардын айрымдарынын укмуштуудай жөндөмдүүлүктөрү жана фантастикалык эс тутуму бар болсо, башкалары баарлашуу жана билим алуу жагынан кыйынчылыктарга дуушар болушат.
Жоинт венчур
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жаңы Аткуль (Калтасин району, Башкыртстан)
Жаңы Аткуль — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Төмөнкү качмашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 99  киши. Почта индекси — 452876, ОКАТО коду — 80233845007.
Аутизм
Аутизм - бул оору эмес, биологиялык мүнөздөгү абал же өнүгүүнүн бузулушу. Адамдар анын менен ооруп, кайра айыгып кете алышпайт. Ушундай абалда төрөлөт жана карылыкка чейин жашайт. Азыркы күндө аны айыктырууга болбойт, бирок аутизм, адамдын жашоосуна тоскоол болбогонго аракеттерди жасаса болот.
Жаңы Аткуль (Калтасин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аутизм
Белгилери
Аутизмдин белгилери, адатта, бала 3 жашка толо электе эле пайда болот. Айрымдар төрөлгөндөн баштап эле белгилерди көрсөтүшөт жана үч башка шартта көрүнөт. Адам ушул категориялардын кеминде эки көрсөткүчүн көрсөтүшү керек. Социалдык көйгөйлөр, байланыш көйгөйлөрү, чектелген жана кайталанма жүрүм-турум - булар категорияларды түзгөн 3 негизги тема.
Канал Фалтон (Огайо)
Канал Фалтон (Огайо) (Canal Fulton) — Огайо штатынын Stark округуна караган АКШ шаары.
Аутизм
Белгилери
Социалдык өз ара аракеттенүү маселесиндеги эң ынанымдуу көйгөй –визуалдык контактан качуу. Бала эч качан башка адамдын көзүнө карабайт же байкабастан карап алса, кайра тез аранын ичинде көзүн ылдыйга түшүрүшү мүмкүн. Бул жүрүм-турумду анормалдуу жана аутизмдин симптому катары кароого болот.
Канал Фалтон (Огайо)
Калкы - 5479 киши. Болжолдуу аянты - 6.4 км². FIPS коду — 39-11304.
Аутизм
Белгилери
Аутизмге чалдыккан балдардын көп достору жок. Алар кызыккан же ыракат алган нерселер чектелүү. Ушул себептен, алар топтук иш-аракеттерге көнүп жатканда кыйынчылыктарга туш болушат. Көпчүлүк учурда кимдир-бирөө чакырып калса жооп бербейт. Алардын ысымдары аталса да, укпаган түр көрсөтүшү мүмкүн. Башка балдарды кызыктырган нерселер аларды өзүнө тартпайт жана айлана-чөйрөдө болуп жаткан окуяларга кайдыгер бойдон калышат.
3 жаштан жогору балдар, адатта, эки сөздөн турган сүйлөмдөрдү оңой курушу керек. Аутизмге чалдыккан балдардын сүйлөө этабында көйгөйлөр болушу мүмкүн. Балдар эки жашка чыкса да, бир дагы сөз айтпайт, же сүйлөй баштаганда грамматикалык каталарды кетирип, аларды кайталай беришет. Аларга сөз баштоо жана сөздөрун улантуу кыйын. Баарлашуу учурунда сүйлөшүү өзү менен сүйлөшүүгө айланып, экинчи тарапка болгон кызыгуу төмөндөйт. Жалпы маектешүү эрежелеринен айырмаланып, аутизмге чалдыккандар өзүнүн өзгөчө тилин өнүктүрүшөт.
Мындай адамдардын кызыкчылыктары бир кыйла чектелген. Экинчи жагынан, алар кызыккан нерселерге ашыкча мамиле кылышып, ушунчалык берилет, ошол темага байланыштуу эң кичинекей деталдары эсинде калат. Аутисттер күнүмдүк жашоосунда күн тартибин түзүп, аны дайыма кайталап турууну каалашат. Бул тартип үзгүлтүккө учураганда, алар капаланат.
Мындан тышкары, төмөндөгүдөй белгилер байкалышы мүмкүн:
Тарыхы жана хронологиясы
Аутизмдин тарыхы 1911-жылы швейцариялык психиатр Поль Ойген Блейлер шизофрениянын бала чагындагы версиясы деп эсептеген терминди киргизгенден кийин башталат. Ошондон бери биздин аутизм жөнүндө түшүнүгүбүз өнүгүп, азыркы Аутизм спектринин бузулушу (АСБ) диагнозу менен аяктаган жана клиникалык изилдөөлөргө, билим берүүгө жана аутизмди колдоого алган көптөгөн көрүнүктүү окуяларга негизделген.
1925-жылы советтик психиатр Груня Ефимовна Сухарева "Балалык кездеги шизоиддик психопатия" деген макаласында балдардагы аутисттик мүнөздөмөлөрдүн кеңири сүрөттөлүшүн жарыялаган. Алгач Сухарева "шизоиддик психопатия" терминин колдонсо, кийинчерээк "аутисттик психопатия" деп өзгөрткөн. Ал байкалган балдардын социалдык өз ара аракеттенүүгө жөндөмсүздүгү, адамдар менен байланышуудан качуу, өзүнө өзү кирүү жөнүндө жазган. Ал балдардын жүрүм-туруму балалык шизофрения менен ооруган адамдардын жүрүм-турумуна окшош экендигин белгилесе дагы, алардын абалын дагы деле болсо шизофрения деп атоого болбойт деген.
1943-жылы америкалык балдар психиатры Лео Каннер 11 баланы изилдеген. Балдарда социалдык өз ара аракеттенүүдөгү өзгөчөлүктөр, күндөлүк режимдеги өзгөрүүлөргө көнүү кыйынчылыгы, жакшы эс тутум, дүүлүктүргүчтөргө сезгичтик (айрыкча үндөргө), тамак-ашка болгон каршылык жана аллергия, жакшы интеллектуалдык потенциал же эхолалия бар эле. Кийинчерээк ал бул шартты "инфантилдик аутизм" деп атады.
1944-жылы Австриялык педиатр Ханс Аспергер аутизм менен ооруган балдар жөнүндө маанилүү илимий изилдөө жарыялаган. Ал айрым балдардын ата-энелеринин мүнөзү же эксцентриситети окшош экендигин байкайт жана муну генетикалык байланыштын далили деп эсептейт. Ошондой эле, ал кийинчерээк Аспергер синдрому деп аталган аутизмдин жогорку деңгээлдеги иштешин сүрөттөгөн.
1967-жылы  Бруно Беттелхайм аутизмдин себеби катары "муздаткыч эне" теориясын тастыктаган “Бош чеп” (The Empty Fortress) китебин жазган.
1977-жылы Сюзан Фолштейн жана Майкл Руттер эгиздердин жана аутизмдин алгачкы изилдөөсүн жарыялашты. Бул изилдөө генетика аутизмдин коркунучтуу фактору экендигин аныктады.
2003-жылы Глобалдык жана Регионалдык Аспергер Синдрому өнөктөштүгү, Аспергер жана Аутизм спектринин бузулушу бар адамдар тарабынан уюм уюштурулган.
2020-жылы Ооруларды көзөмөлдөө жана алдын алуу борбору ар бир 54 баланын аутизм спектринин бузулушу (АСБ) менен аныкталгандыгын байкайт.
Классификациясы
Ушундай бузууларга байланыштуу ооруларды же акыл-эс артта калгандыгын аныктоо зарыл болсо, анда кошумча код (F84) колдонулат.
Бул бузулушунун түрү үч жашка чейинки балада байкалган аномалиялар жана өнүгүүнүн артта калуулары. Бул спецификалык диагностикалык өзгөчөлүктөр адатта фобия, уйкунун жана тамактануунун бузулушу, кыжырдануунун жарылышы жана өз алдынча агрессивдүүлүк сыяктуу башка спецификалык эмес көйгөйлөрдү толуктайт.
Атипикалык аутизм үч жаштан жогору баладагы аномалиялар жана өнүгүүнүн артта калуулары байкалат жана көбүнчө терең өнүкпөй калган адамдарда жана катуу, спецификалык рецептивдик сүйлөө бузулуулары бар адамдарда өнүгөт.
Бул синдром аялдар линиясы аркылуу өткөн өнөкөт нейропсихиатриялык оору. Патология өзүн бир жылдан эрте көрсөтөт. Мындай синдромго чалдыккандар эң көп дегенде 30 жыл жашашат, ошондуктан бул илдетке чалдыккан бойго жеткен аялдар аз.
Жалпы өнүгүүнүн бузулушунун түрү, ал бузулуунун белгилери көрүнгөнгө чейин нормалдуу өнүгүү мезгилинин болушу менен мүнөздөлөт, ошол мезгилде өнүгүүнүн ар кандай чөйрөлөрүнө карата алган көндүмдөрдүн ачыктан-ачык жоголушу менен коштолот. Мында дагы аутизмдеги белгилер билинет.
Белгисиз нозологиянын начар белгиленген бузулушу. Бул категория гиперактивдүү, стереотиптүү жүрүм-турумун көрсөткөн жана акыл-эс жагынан артта калган (IQсу 35тен төмөн) балдардын тобуна арналган. Өспүрүм курагында гиперреактивдүүлүктүн төмөндөшү мүмкүн.
Социалдык өз ара мамилелердин ошол эле сапаттык аномалиялары менен мүнөздөлгөн, аныкталбаган нозологиянын бузулушу. Аутизмден айырмасы, биринчиден, кепти жана таанып-билүүнү өнүктүрүүдө кадимкидей токтоо же кечигүү жок. Бул бузулуу көбүнчө катуу олдоксондук менен байланыштуу. Эрте бойго жеткенде психотикалык эпизоддор мезгил-мезгили менен болуп турат.
Ошондой эле, психологдор патологиянын беш тобун бөлүп көрсөтүшөт:
Себептери
Аутизм нерв тутумунун иштөө өзгөчөлүктөрүн аныктоочу генетикалык мутациялардын натыйжасында же чоңойгондо ар кандай тышкы таасирлердин натйжасында (инфекциялар, стресс, ашыкча жумуш ж.б.)  пайда болушу мүмкүн. Аутизмдин так себептери али аныктала элек, бирок заманбап окумуштуулар балдардагы аутизмди ар кандай терс факторлордун таасири астында пайда болгон генетикалык оору деп аташууда.
Аутизмдин генетикалык эмес негизги себептери:
Окумуштуулардын айтымында, көпчүлүк учурларда, тышкы факторлордон көз-каранды болгон аутизм, адамдын жагымсыз психологиялык чөйрөдө болуу жана катуу физикалык чыңалуу шартында өнүгөт.
Диагностика жана дарылоо
Аутизмди дарылоодо ар кандай усулдар колдонулат. Балансты бекемдөөгө жана стрессти азайтууга багытталган терапиянын жардамы менен дарыласа болот. Бейтаптын абалы оңдоону талап кылган учурларда бир катар дары-дармектер колдонулат. Алар, транквилизаторлор, антидепрессанттар, нейролептиктер, ноотроптор, антиконвульсанттар жана стимуляторлор.
Социалдык жана экономикалык кесепеттер
Аутизм спектринин бузулушу адамдын күнүмдүк иш-аракеттерин жүргүзүү жана коомго катышуу мүмкүнчүлүгүн бир кыйла чектеп салышы мүмкүн. Көбүнчө адамдын билимине жана социалдык жетишкендиктерине, ошондой эле жумушка орношууда терс таасирин тийгизет. Айрым адамдар өз алдынча жашай алышат, ал эми башкалар катуу майып болушуп, өмүр бою кам көрүүнү жана колдоону талап кылышат.
Аутизмге чалдыккан адамдар үй-бүлөлөрүнө көп учурда эмоционалдык жана экономикалык оорчулуктарды алып келет. Ошондуктан, кам көрүүчүлөрдүн ыйгарым укуктары барган сайын мындай иш-чараларда маанилүү компонент катары таанылаып жатат.
Вагранкa
Вагранкa - куюу өндүрүшүндө чоюнду эритүүгө арналган шахта меши. 18-кылымдын экинчи жарымына чейин чоюнду эритүү кендин өзүндөгү домна мешинде, кийинчерээк чакан домна мешинде жүргүзүлгөн. 1774-жылы орус өндүрүшчүсү А. Р. Баташев азыркы колдонулуп жаткан мештердин алгачкы түрүн Гусев заводунда жасаган. Биринчи вагранкaнын формасы 8 кырдуу болуп, кийинчерээк цилиндр түрүнө өткөн. Вагранкa эриген чоюн жыйналуучу төмөнкү очоктон, шихта материалдары жайгашкан ортоңку бөлүктөн, учкун өчүрүүчү жогорку камерадан турат. Вагранкaнын өндүрүмдүүлүгү саатына 1ден 30 ога чейин.
Мостицька
Мостицька — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгсындагы станциясы. 2023-жылы 12-майда ачылган.