cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Деформация (физикада)
Деформация (физикада) - (лат. deformatio бузулуу, өзгөрүү), сырткы аракеттин же ички күчтүн натыйжасында нерсенин формасынын жана өлчөмүнүн өзгөрүшү. Бардык катуу, суюк, газ абалындагы заттар деформацияланат. Деформация бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттешүү күчтөрүн өзгөртүп, механикалык чыңалыштын пайда болуусуна алып келет. Деформация механикалык күчтүн, жылуулуктун, магнит же электр талааларынын жана башка аракеттин натыйжасында болот. Катуу нерсеге аракет кылган күч алынып ташталганда толук жоюлган деформация серпилгичтүү, толук сакталганы пластикалуу, ал эми чала жоюлганы серпилгич пластикалуу деп аталат. Эгерде турактуу күчтүн аракети менен деформация убакыт боюнча өссө жана күч алынып ташталганда, процесс кайрылып нөлгө умтулса, аны илээшкектүү деформация дейт. Кристаллдагы деформация механизмдеринин бири дислокациянын кыймылы жана көбөйүүсү. Деформациянын жөнөкөй түрү — салыштырмалуу узаруу жана жылышуу. Өзөктүн же чөйрөнүн жипчесинин узундугунун өзгөрүүсүнүн баштапкы узундугуна болгон катышына барабар чоңдук салыштырмалуу узаруу деп аталат: e=(l-l0)/l0=Al/l0, мында l0баштапкы узаруу, ал эми (l-l0)/l0=Al/l0 салыштырмалуу узаруу болот. Бир чекиттен чыккан, өз ара тик бурчтуу эки жөнөкөй жипчелердин арасындагы бурчтун өзгөрүүсүн жылышуу дейт. Эгерде салыштырмалуу узаруу жана жылышуу бирден кичине болсо, деформация кичине деп аталат. Деформацияны өлчөө (магниттик, электрдик, механикалык жана башка) нерсенин белгиленген чекиттеринин ортосундагы аралыкты жана жаралган натыйжаны түз же кыйыр өлчөөгө негизделген. Деформациянын эң жөнөкөй түрлөрү созулуу, кысылуу, ийилүү жана толгонуу.
Жарандык абалды каттоо актылары
Жарандык абалды каттоо актылары – тийиштүү окуялардын жана аракеттердин чындыгын күбөлөндүрүү максатында, компетенттүү органдар тарабынан катталган жарандык абалдар тууралуу жазуу жүзүндөгү маалыматтар. Каттоо өзүнүн артынан юридикалык натыйжаларды алып келүүчү белгилүү жагдайлардын далили болуп саналат. Туулгандыгы жана жаңы төрөлгөн баланын аты, атасынын аты жөнүндөгү маалыматтар, никеге туруу жана аны бузуу, бала асырап алуу, аталыкты аныктоо, аты-жөнүн, атасынын атын өзгөртүү, каза болгондугу жөнүндөгү маалыматтар сөзсүз мамлекеттик каттоого жатат.
Илебин
Илебин — кейипкер. Алма-Коюрду жердеген калмак каны. Орго канга жардамга барган И. аламан урушта Бакайдын колунан өлөт. Каны жок калмактар каршылык көрсөтө албай, жарашмак болуп, И-дин агасы Чыңша байдын кызы Буудабек сулууну баш кылып тартуу тартышат (Сагымбай Орозбаков, 2. 74, 88—89, 127).
Жийделик кыштагы
Жийделик кыштагы – Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Нариман айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 950 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Суу шаарынан 18 км түштүк тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 3 км. Кыштак 1940-ж. негизделген. Калкы 4399 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана клуб, мончо, ФАП бар.
Ак кеме (тасма)
«Ак кеме» — Чыңгыз Айтматовдун "Ак кеме" чыгармасынын негизинде тартылган советтик көркөм тасма.
Мазмуну
Дүйнөдөн алыс жайгашкан тоо арасындагы токой чарбасында - жети жаштагы бала жана улуу алты адам жашайт. Бала жалгыз. Балага көзөмөл салып жана ата-энелик вазыйпаны, элдик уламыштарды мыкты билген таятасы Момун алмаштырып турат. Жомоктор жана кызыктуу уламыштар дүйнөсүнөн терең таасир алган баланын дүйнөсү, улуу адамдардын реалдууу ачуу дүйнөсүнө карама каршы кабылат.
Тасманын жаралышы
Залкар жазуучу Чыңгыз Айтматов "Ак кемеси" менен СССР адабиятына - тили, курулушу, чечилиши жагынан чоң жаңылык алып келген. Идеология менен жаап-жашырылган совет жашоосунун чыныгы жүзүн көрсөтүп, эрдик жасаган менен, орустун көп жазуучулары "Ак кемени" төө бастыга алышкан. Демек, кол учунан жазылган, жөнөкөй чыгарма болсо, көз кырында калмак беле, мыкты болгондуктан, көрө албастык, ич күйдүлүк баарыбир биринчи орунга чыккан.
Жакшы чыгарманы кино аркылуу элге жеткиргенге ар бир режиссер умтулат. 1974-жылы отуз үчкө жаңы чыккан Болот Шамшиев "Караш-караш окуясы", "Ысык-Көлдүн кызгалдактары", "Сүйүү жаңырыгы" деген үч көркөм фильмди тартып, "урунарга тоо, урушарга жоо таппай" турган мезгили болчу. "Ак кемени" эч буйдалбай, чечкиндүүлүк менен мойнуна алды. "Ак кемени" кино тилине которуу көп убакытты талап кылып, сценарийди Айтматов, Шамшиев экөө биргелешип жазып чыккан. Кино мазмуну - Момун - жөнөкөй эл, Орозкул - тоталитардык бийлик, Бала - чындык. Демек, чындыкты кандай гана бийлик болбосун өстүрбөй, баш көтөрүп келатса кыя чаап турушат. Сценарий жазылганда чыгармага көп өзгөрүүлөр, жаңы образдар киргизилип, 1974-жылы жай айларында "Ак кемеге" 600 миң рубль бөлүнүп, Көлдүн Чоң-жаргылчак деген жеринде тартыла башталган.
Кызыктуу маалыматтар
Эл баатыры Сабира Күмүшалиева Карыз кемпирдин образына дароо бекилген. Чукчуңдаган, куучуңдаган кемпир өмүрүндө бир жакшылык көрбөгөн, бир тыйындын кадыр-баркын түшүнгөн образ. Чыгармада анчалык орду болбосо да, сценарийге образын жана биографиясын берип, өзүнчө чоң роль болуп калган. Орозкулду - Орозбек Кутманалиев ойнору эбак эле чечилип, режиссер Болот Шамшиев менен экинчи режиссер Темир Дүйшекеев Орозбек агага "Орозкул үчүн кичине арыгыраак болуп атасың, дагы семиргиниң" деп тапшырма беришкен. Ал эми Момун чалдын образына көптөгөн артисттер пробага келишип, эч кимиси режиссердун көңүлүнө жакпай коет. Акыры Болот Шамшиев театрда жалаң комикалык ролдордо ойногон Асанкул Куттубаевди ылайык көрсө, көркөм кеңеш каршы чыгат. "Өзү комик болсо, Момунду кантип ойнойт?" дешип, бирок режиссер беттегенин бербегенде, акыры көнүшөт. Себеби "Караш-караш окуясында" Сүймөнкулду алып келгенде ошол эле көркөм кеңеш чалкасынан кеткен. Кийин кино ийгиликтүү чыкканда режиссердун көрөгөчтүгүнө баа беришкен. Момун чалга келгенде да режиссерду жайына коюшту.
Жазуучу үчүн да, режиссёр үчүн да баланын ролу эң маанилүү эле. Аны аткаруу үчүн өзгөчө актёр керек болчу. Актриса Сабира Кү­мү­шалиева эскерет: "Баланын ролуна тандоо жарыяланганда миңдеген балдарды жетелеп келишкен. Алардын арасынан бизге он чактысы жакса да режиссер бирөөнү да жаратпай койгон. Бир күнү режиссёр мага көздөрү бакырайган балакайды көрсөтүп, “жарайбы? деп сурады. Ал өтө эле тентек, шок болгондуктан, аркасынан жете албай калабыз деп корктук. Болот “кана, бизге сууда сүзүп бараткан баланы көрсөт­чү” десе, тиги ойлонбой туруп жерге жата калды да чын эле сууда сүзүп бараткандай кыймылдап көрсөтүп берди. Ошол күнү дароо тандоо токтотулду”."
Сабира Күмүшалиеванын эсинде дагы бир кызык окуя калган экен. Бир сюжетти тартууда режиссёр анын ыйлоосун талап кылган. Көзүнөн эч жаш чыгара албай кыйналган актрисаны режиссёр урушуп коёт. Ошондо катуу сөзгө ызаланган Сабира апабыз кетем деп терс басып баратып, ызасына чыдабай ыйлап баштаган экен. Анан бир кезде тык токтоп, артка кайрылып “ыйлап жатам, мени тезирээк тарткыла” деп режиссерду шаштырыптыр.
Тасмадагы санжыраны чагылдырган эпизоддогу Бугу эненин мүйүзүндөгү бешиктеги ымыркай актриса Айтурган Темированын баласы. Актриса өзү кичине баласынын киного тартылуусун каалаган эмес. Анда Болот Шамшиев куулук кылып Айтурган Темированы дүкөнгө жиберип ийет да, апасы жокто наристени тасмага тартууга уурдап кеткен экен.
Эң кызыгы, кино тартылып монтаждалып бүткөндө, Москвадан "Совет бийлиги чагылдырылган эмес. Кайра тарткыла" деп кабыл албай коюшат. Биздикилер "андай болсо акча бергиле" дейт да, 50 миң рубль бөлдүрүп алышат. Москвадан келишсе, пионерлер чогулуп пионер лагерлерине кетип атыптыр, аларды, анан театрдын алдында турган эки милийсаны тартышып, кайра Москвага жөнөтүшөт. Баягы эле кинону баштан аяк көргөндөр "кана совет бийлиги?" деп суроо узатса, "эмне, пионерлер, милициялар силерге совет бийлиги эмеспи" деп көшөрүп атып өткөрүп келишкен.
Барсук (Калтасин району, Башкыртстан)
Барсук — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Төмөнкү качмашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 20  киши. Почта индекси — 452876, ОКАТО коду — 80233845002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кызыл деңизжылдыз
Кызыл деңизжылдыз (лат. Henricia sanguinolenta) — деңиз жылдыздардын бир түрү.
Ата-энелик укукту чектөө
Ата-энелик укукту чектөө – КР үй-бүлө мыйзамдарына ылайык, соттун чечими менен колдонулуучу, баланы ата-энелеринен (алардын биринен) аларды ата-энелик укуктарынан ажыратпастан туруп алып коюуда турган балдарды коргоо чаралары. Эгер баланы ата-энелери (алардын бири) менен калтырып коюу, ата-энелерге (алардын бирине) байланышпаган жагдайлар (жин оорусу же башка бир оор жагдайларга алып келүүчү өнөкөт илдет) боюнча бала үчүн коркунучтуу А-э. у. ч-гө жол берилет. Ошондой эле эгер баланы ата-энелери (алардын бири) менен калтыруу алардын жүрүм-турумдарына байланыштуу бала үчүн коркунучтуу болуп саналса, бирок ата-энелерди (алардын бирин) ата-энелик укуктарынан ажыратууга жетишерлик негиздер аныкталбаган учурларда да ата-энелердин укуктарын чектөөгө жол берилет. Эгер соттун А-э. у. ч. жөнүндөгү чечими чыккандан тартып 6 ай өткөндөн кийин дагы ата-энелер (алардын бири) өзүнүн жүрүм-турумун өзгөртпөсө, асыроо жана багып алуу органы аларды ата-энелик укуктарынан ажыратуу жөнүндө доо коюуга милдеттүү. Баланын кызыкчылыгы үчүн асыроо же багып алуу органы бул мөөнөт аяктаганга чейин да ата-энелерди (алардын бирин) укуктарынан ажыратуу жөнүндө доо коюуга акылуу. А-э. у. ч. жөнүндөгү доо баланын жакын тууганы, мыйзам тарабынан жашы жете элек балдардын укуктарын коргоо жүктөлгөн органдар жана уюмдар, билим берүү мекемелери, ошондой эле прокурор тарабынан коюлушу мүмкүн.
Чукадытамак (Туймазин району, Башкыртстан)
Чукадытамак — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Карамалы-Губеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 387 киши. Почта индекси — 452786, ОКАТО коду — 80251830006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Модулдап окутуу
Модулдап окутуу – инсанды жекече окутууга негизделип түзүлгөн, окуучунун өз алдынча жигердүү аракетине басым жасаган, өз ичине (модулга) байланыштуу окуу материалдар бирдигин, тиешелүү адабияттарды, аларды пайдалануу боюнча көрсөтмөлөрдү, өзүн-өзү текшерүүчү суроолорду камтыган жана өздөштүрүү денгээлдери ар бир тема (модул) боюнча өз алдынча билдирилип туруучу окутуу ыкмасы.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Аткаруу баракчасы
Аткаруу баракчасы – сот чечиминин, өкүмдүн, аныктамасы менен токтомунун, сот тарабынан бекитилген тынчтык макулдашуусунун, Эл-аралык жана чет өлкө соттору менен арбитраждарынын чечиминин негизинде берилген аткаруу документинин бир түрү. А. б-на соттун колу коюлуп, соттун гербдүү мөөрү басылат.
Мордент
Мордент (лат. mordente - тиштеө, чымчуу) - музыкалык обонду кооздоочу телизтдердин бири. Үч добуштун тең аткарылышын көрсөтөт. Мордент белгиси нотанын үстүнө жазылат. Мордент адатта негизги, үстүңкү же төмөнкү баскычтагы жардамчы жана негизги добуштардан турат. Мордент жалгыз жана кош болуп экиге бөлүнөт. Кош Мордент эки жолу аткарылат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Илең
Илең — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, кытай балбаны. Манас Кошойго жолукканы кеткенде каптап келген көп кол менен Акбалта, Кутубий экөө согушуп калганда Кутубийдин найзасынан өлгөнүн Акбалта Манаска айтат (Саякбай Каралаев, 1. 134).
Атрибут (философия)
Атрибут (лат. attribuo – берем, ат берем) – заттын негизги мааниси, белгиси жана айырмасы.
Бул касиеттери жок зат ааламда боло албайт жана материя жөнүндө ойлонууга мүмкүн эмес. Аристотель Атрибутту акциденциядан айырмалаган. Декарт Атрибут субстанциянын негизги мааниси деп карап, заттык субстанциянын Атрибут катары узундукту, ал эми рухий субстанция ирэтинде ойду эсептеген. Спиноза узундук менен аң-сезимди бир биримдиктеги субстанциянын атрибуту катары караган. 18-кылымда француз материалисттери заттын Атрибут катары кыймылды жана узундукту, Дидро, Робене аң-сезимди алышкан.
Бул термин азыркы философияда кеңири пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
Attribute
Герметизм
Герметизм (италиялык poesia ermetica герметикалык поэзия) – 20-кылымдын 30-жылдарында италян поэзиясындагы модернисттик багыт (Э. Монтале, Ж. Унгаретти); модернисттик поэзиянын бир көрүнүшү. Герметизм адамдын жалгызсыроодон улам дүйнөнү трагедиялуу кабылдоосун, кайгы-кусаны атайылап татаал формада чагылдырат.
Чычкан (дарыя)
Ири куймалары: Ит-Агар, Арым (оң), Балачычкан, Терисай (сол). Сугатка пайдаланылат. Чатына жакын Токтогул шаарчасы жайгашкан.
Жарандык дооарыз
Жарандык дооарыз – кылмыш-жаза процессинде материалдык жоопкерчилик тарта турган түздөнтүз зыян келтирүүчүгө (күнөөлөнүүчүгө) же башка адамдарга карата коюлган материалдык (мүлктүк) зыяндын ордун толтуруу талабы. Акыл-эси ордунда эмес адамдын кылмышынан же КРдин кылмыш-жаза мыйзамдарында тыюу салынган жосундарынан зыян тарткан адам же анын өкүлү Ж. д. кылмыш-жаза иши козголгон учурдан тартып, бирок соттук териштирүү башталганга чейин коюуга укуктуу. Эгерде ал билдирилбесе же кылмыш-жаза ишин жүргүзүүдө чечилбесе, кылмыш-жаза ишинен келип чыккан Ж. д., КР мыйзамдары боюнча сотко караштуулугуна карата белгиленген эрежелер боюнча жарандык сот ишин жүргүзүү тартибинде кароо үчүн коюлат.
Идиллия
Идиллия "Манас" эпосунда көзгө урунтуктуу сүрөттөөлөрдүн катарына кирип, көркөм чыгармада адамдардын табияттын кучагында жөнөкөй, тынч эмгектенип, куунак өмүр өткөрүп жаткан бейгам турмушун көрсөтөт. И-нын пайда болушу байыркы грек акыны Феокриттин (б. з. ч. 4-кылымдын аягы 3-кылымдын биринчи жарымы) чыгармачылыгындагы И. жанрына байланыштуу. Антикалык мезгилде таралган И-нын мотивдери ар түрдүү. Маселен, эллин доорунда тартылган сүрөттөрдө негизинен беймарал жайылып жүргөн мал, табияттын кооз, түркүн көрүнүштөрү жана башкалар сюжеттер бар. Мындай багыттагы сүрөттөөлөр ар кандай жанрдагы көркөм чыгармалардан орун алат жана атайын кеңири планда да, өз алдынча чакан эпизоддордо да кездеше берет. Жалпысынан алганда чыгармалардын И-лык мазмуну окшош келип, мында өткөндөгү кандайдыр бир жашоо ыңгайын, турмуш шарттарды өтө үзүрлүү, куунак, жанга жай, ыракаттуу кылып мактап, көкөлөтүп көрсөтүүгө айрыкча көңүл бурулат. "Манас" эпосунда жалпысынан жоокерлик турмуш сүрөттөлсө да элдин тынч, беймарал жашоого умтулушу өзүнүн салт-санаасы, үрп-адаты менен бейгам жашоосу жөнүндө да айтылат. Маселен, кыргыздардын Алтайдан ата журту Ала-Тоого, Таласка көчүп келиши, ошо жерде жашоо үчүн күсөгөн максаттарынын, аракеттеринин көрүнүшү дал И-лык планда берилет:
26-апрель
26-апрель — Григорий календары боюнча 116-күнү (толук жылда 117), жылдын аягына чейин 249 күн бар.
Идиллия
Эриксе элик атышып,
Эрикпесе кыргыздар
Кырк таман чийип ордону
Багылан козу, кысыр тай
Бор кайнатып алышып,
Ыргап жатып калды дейт,
Кошоктошуп кайран журт
Жыргап жатып калды дейт (Саякбай Каралаев, 1. 183).
Эпосто асыресе Таластын көркүнө, берекесине тен берилип, анын ушул касиети бактылуу жашоонун накта өбөлгөсү экендиги таасын көрсөтүлөт. Таласта жашоого зарыл болгон бардык нерселер бар. Андагы шапата бүрккөн ак кар, көк муздуу тоолор, аркайган бийик аскалар, аркы-терки айкашкан адыр, белдер, башынан булут кетпеген чокулар, жашыл ыраңга бөлөнгөн жайлоолор, жемиштери жер жайнаган чер токойлор, башайыдай кулпурган дүйүм чөптөр, салкын аба, атыр жел, шылдырап аккан тунук булактар — дүйнөнүн өзүнчө бир ажайып бурчу экенин элестетет. Ушундай жерди жердеген, элдин согуш жок мезгилдеги бакыбат турмушу, беймарал жашоосу эпосто кеңири сүрөттөлөт. Эпостогу “жер соорусу турбайбы, жердеген адам тунбайбы”, ошондой эле ушул жагдайда кездешчү “Бөтөнчө бейиш жер келет” деген сыпаттоодон И-лык сүрөттөөлөр ачык байкалып турат.
Эпосто адам менен жаратылыштын ажырагыс биримдиги өтө даана чагылдырылган. Адамдар жаратылыштан материалдык байлыкты гана албастан, жаратылыштан рухий каниет алып, ага аяр мамиле жасалат. Элдин түшүнүгүндө мал-жанга жайлуу жерлер тиричиликтин гана булагы эмес, таң-тамаша, оюн-зоок куруп, көңүл ачуунун, куунак, үзүрлүү өмүр сүрүүнүн да зор өбөлгөсү.
Күбөк
Күбөк — зер буюму. кыргыз айымдардын кооздук жасалгаларынын бири.
Жалпы сүрөттөмө
Күбөктүн узундугу 80 см болот. Мунун эки өрүм чачка тагыла турган эки бөлүктөн зер шөкөттөрү бар. Анын ар биринде аралары мончоктолгон тоголок күмүш чыйрак жиптерден турган чаян түйүштөрү тизмектешет. Конус шекилиндеги себет түшкөн сөйкө сыяктуу эки күбөктүн узуну 7,5—8 см, дм 7,5 келет.
Бул күбөктүн жалпы көркөмдүгүн арттырып турат. Мунун башында чөйчөкчөлөнгөн көлөмдүү (4 см, дм — 12 см) ичине чыйрак чыйратылган, сыртында кызылдан (60 тал, узундугу 12 см), ичинде 60—80 тал узундугу 24 см төкмө чачыктары болот. Аны жибектен да, жүндөн да, кебезден да ийрип чыйратып алат. Күбөккө түшкөн оюм-чийимдер азем буюмдарына (жасалгаларына) түшкөн кооздуктардан анча айырмаланбайт. Күбөктүн жиптери, канатындагы оюм-чийимдер бирдей окшоштукта болот. Күбөктүн жиптери кызыл да, сары да, жашыл да, кара да болушу мүмкүн. Буюмду Талас, Кетмен-Төбө, Жаңы-Жол, Ала-Бука, Чаткал тарапта жашаган элдер арбын колдонушат.
Изилдениши
Күбөк тууралуу маалыматтар кыргыз этнографиясын жана кийим кечектерин, узчулукту иликтеген Клавдия Антипина, Какен Мамбеталиева, Амантур Акматалиев сыяктуу этнографтардын изилдөөлөрүндө камтылган.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Истахри абу Исхак
Истахри абу Исхак (туулган, өлгөн жылы белгисиз) – араб географы. 950-ж.«Мамлекеттин байлыгы жөнүндөгү китеп» аттуу эмгегин жазган. Аталган эмгекти жазууда ал окумуштуу Абу Зейд Балхинин эмгегин пайдаланган.
Анда Арабстан, Иран, Сирия, Египет ж-дө маалыматтар жолугат, о. эле Мавераннахр ж-дө мурда белгисиз маалыматтарды берет. Шаар, айыл-кыштактар, алардын жашоочулары, кесиби тууралуу кеңири баяндалган. Бул маалыматтарды Истахри өзү саякат жасап жүргөн учурда жыйнап, ирээтке келтирген. Орто Азиядагы Фергана, Шаш, Уструшан, Илак, Шельжи, Лабан ж.б. жерлерден казып алынуучу алтын, күмүш, жез,коргошун, мунай, бирюза, асбест, калай, ал эми кыргыздардын аймагынан нашатырь, таш көмүр ж.б. казылып алынгандыгы, о.эле жалпы түркий калкы а. и. кыргыздардын жашаган жери, алардын чоң шаарлары, аймактары: Некад, Миян-Рудан, Жидгил (Чаткал), Ош, Өзгөн, Медва (Мады), Хайлам, Селат, Хафтех ж.б. ж-дө кенен жазган. И-ни бөтөнчө кыргыздар жашаган аймактар, алардын соода-сатык байланыштары кызыктырган.
Кыргыздардын чегарасы ж-дө сөз козгоп, И. кыргыздар тогуз-огуздар, кимактар ж-а Тибет м-н Син (Кытай) мамл-нин ортосунда жайланышкан деп жазат. И-нин чыгармалары иран, араб, орус тилдеринде басылып чыккан.
Барездин Юрий Дмитриевич
Барездин Юрий Дмитриевич (1926, Ленинград облусу, Красный Холм кыштагы 1963, Фрунзе) археолог; Ош облусунун байыркы тарыхын изилдөө боюнча археологиялык экспедициялардын уюштуруучусу жана жетекчиси (1952-62). 1952-ж. Ленинград мамлекеттик университетинин тарых факультетин бүгүргөн. 1952-56-ж. Ош край таануу музейинин илимий кызматкери, 1957-жылдан Кыргыз ССР ИАнын Тарых интунун илимий кызматкери болуп иштеген. Алай жана Баткен аймагындагы археологиялык эстеликтерди изилдеген. Б. з. 1-5-кылымына таандык Карабулак (Баткен району) ж. б. көрүстөндөрдөн өтө сейрек кездешүүчү мумияланган сөөк коюлган бейиттер, кооздук буюмдар, курал-жарактар, жүндөн, жибектен токулган кездемелер табылган, ошондой эле Баткен аймагынын Акдөбө кыштагынын жанынан жана Алай өрөөнүндөгү Карабейиттен байыркы рун жазма эстеликтерин ачкан. «Карабулак бейити» (1954), «Карабулак бейитинен табылган колодон жасалган аялдын статуэткасы» (1961) ж. б. эмгектеринде археологиялык негиздүү маселелерди чагылдырган.
Караш-караш баяны
Сюжети
Мухтар Ауэзовдун "Караш-Караш баяны" чыгармасынын негизинде.
Интернет шилтемелер
Тасманы онлайн көрүү
Internet Explorer
Windows Internet Explorer же жөн эле Internet Explorer (кырскартылган түрү MSIE же IE) — Microsoft компаниясы иштеп чыгарган веб-барактагыч. Windows иштетүү системдеринин курамына кирген жана анын бир бөлүгү болуп саналат. Internet Explorer пакети электрондук почто жана телеконференциялар менен түздөн түз же Microsoft Outlook Express пакети аркылуу иштөө мүмкүнчүлүгүнө ээ. Интернет аркылуу телефон байланышын колдойт жана видео-аудио файлдарын иштетүү каралган.
1999-жылдан бери колдонуучулардын саны боюнча дүйнөдө эң көп колдонулган веб-барактагыч болуп келген. Эң жогорку чегине 95% пайыз менен 2002-2003 жылдары жеткен. Акыркы мезгилде Mozilla Firefox, Google Chrome, Safari, Opera сыяктуу браузерлер күпүлдөп өсүп, интернет мейкиндигиндеги анын үлүшү улам азайып баратканы байкалат.
Башкаруу (лингвистика)
Башкаруу (лингвистика) - сүйлөмдөгү сөздөрдүн башкаруу жолу боюнча байланышы Кыргыз тилинде абдан кеңири колдонулат. Ал багындыруучу компоненттин багыныңкы компонентти жөндөмөлөр жана жандоочтор боюнча тескеп турушу катары аныкталат: тоого баруу, ат менен келүү ж.б.у.с. Сөздөрдүн Башкаруу байланышын тейлөөчү каражаттар, болуп, барыш, табыш, жатыш жана чыгыш жөндөмөлөрүнүн мүчөлөрү жана жандоочтор саналат. Жөндөмөлөр категориясы - зат атоочко тиешелүү категория, демек, Башкаруу байланышынын принциби боюнча сүйлөм тутумунда башкарылып турган сөз (багынычтуу түгөй) зат атооч, же стилдик максатка ылайыктуу зат ордунда колдонулган сөздөрдөн (субстантивдешкен сөздөр) болууга тийиш. Сүйлөм тутумунда багынычтуу түгөйдүн тигил же бул кыйыр жөндөмөлөрдүн биринде туруп, байланышуусу багындыруучу түгөйдүн лексика-семантикалык маанилеринен келип чыгат. Башкарган сөз ар кандай жөндөмөдөгү сөздөр менен туш келди эле айкаша бербейт. Сөздөрдүн лексика - семантикалык маанилерине жараша ар бир конкреттүү сүйлөмдө белгилүү гана жөндөмөдөгү сөздөрдү башкара алат. Тилдеги бул көрүнүш сөздөрдүн айкашуусунун нормалдашуусунун тиешелүү чеги бар экендигин билдирет. Ошентип, биринчиден, Башкаруу байланышынын негизги каражаттары жогоруда көрсөтүлгөн жөндөмө мүчөлөрү болсо, экинчиден башкарган сөздөрдүн категориялык касиети да олуттуу мааниге ээ экендиги байкалат. Башкарган сөздөрдүн категориялык касиетине ылайык Кыргыз тилинде атооч сөздөр менен этиш сөздөрдүн Башкаруу жөндөмдүүлүгү бирдей эмес. Атооч сөздөргө караганда этиш сөздөрдүн башкаруу жөндөмдүүлүгү өтө жогору. Ошондуктан этиштик Башкаруу жана атоочтук Башкаруу болуп экиге бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Эл-Кувейт
Эл-Кувейт (الكويت) — Кувейт мамлекетинин борбор шаары.
Асама губернаторлугунун адм. борбору. Калкы 78,7 миң (2010). Эл аралык аэропорту бар. Перс булуңунун түндүк-батыш бөлүгүндөгү порточо Сууну тузсуздандыруучу завод, тамакаш, нефть-химиялык, машина, кеме куруу жана оңдоо, автомобиль куроо, электр приборлор өнөр жай ишканалары иштейт. Балык беленделет. ЖОЖ (университет), музей ж. б. бар. Шаарга жакын (Файлака а-нда) 4-кылымдагы грек храмынын урандылары табылган. Туризм өнүккөн.
Алимбаев, Пахриддин
Алимбаев Пахриддин (1892, азыркы Ноокат районуну, Караван кыштагы — 1983, ошол эле жерде) — тамекнчи, Социялистик Эмгектин Баатыры (1950). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. Эмгек жолун 1931-жылы кколхоздо катардагы колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1946-жылы Ноокат районундагы «Кызыл-Кыя» совхозунун тамекичилик бригадасында, кийин звено башчысы болуп иштеген. 1949-жылы анын звеносу 3,4 га аянттын ар гектарынан 18,8 цден тамеки жалбырагын жыйнап алган. 1951—55-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты.
Сыйлыгы
Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
Колдонулган адабият
Борбугулов М."Ош областы энциклопедия" Фрунзе 1989-ж.
Эхталька (дарыя)
Эхталька — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 409 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жийдели-сай акиташ кени
Жийдели-сай акиташ кени - Баткен облусунун Кадамжай районунда, Кадамжай шаарчасынан 1,7 км түштүктө, Жийдели-Сай суусунун оң капталында, деңиз деңгээлинен 1160–1245 м бийикте жайгашкан. 1987-ж. геологиялык чалгындоо иши жүргү-зүлгөн. Акиташ теги таш көмүр мезгилинде пайда болгон. Химимиялык курамы боюнча акиташтан I жана II сорттогу курулуш акисин алууга болот. Кен казып алынууда. Бекитилген запасы А+В+С1 категориясы боюнча 940 миң т.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Күдөрү кайыш
Күдөрү кайыш — бул колдо иштетилген кол булгаарынын бир түрү. Айрым чеберлер толгоп тартып, керип чоюп, талкууга коюп да ийлешкен. Иштетүүгө ийкемдүү кайыш. Илгери сыйрылган теринин түгүн дароо кырып, чийкилей да ийлешкен. Ийи жеткен мындай эң жука кайышты боекко салат. Андан кийин анын ички бетин түрдүү миздүү таракча менен кайчылаш утур-тетир сүргөндө кадимки баркыт сымал жыш түкчө пайда болот. Мындан сыйда бут кийимдер, мээлей, намиян сыяктуу буюмдар тигилген. Күдөрү кооз көрүнөт да, абдан бышык болот, өңү тез оңуп кетпейт, суу да өтпөйт.
Монотематизм
Монотематизм (грек. mono - жалгыз; thema - негизинде коюлган) - музыкалык теманы, жөнөкөйлөтүп айтканда, бир обонду түрлөп өзгөртүү аркылуу музыкалык чыгарма жаратуу принциби. Монотематизмди жөнөкөй түзүлүштөгү жалгыз темалуу чыгармалардан болүп кароо зарыл. Монотематизм сонаталык симфониялык циклди жалгыз гема - лейтмотив, лейттема менен бириктирүүдөн келип чыгат. Мындай тема чыгарманын баш жагында пайда болуп, анын башка бөлүмдөрүндө да өзгөрүлгөн (кеңейтилген, кичирейтилген ж. б.) түрде ырааттуу колдонулат. Монотематизм негизинен 19-кылымдын композиторлорунун чыгармаларынан жолугат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Түлкүкөөрчөк
Түлкүкөөрчөк (лат. Raja clavata) — деңизде жашоочу көөкөрчөк балыктардын бир түрү.
Машхад Ардахал килем жуу салты
Маданият, Дин
Илепси, лепси
Илепси, лепси — топоним. Эпос боюнча кыргыз, казактар мекендеген жерлердин бири. Географиялык реалияда Жунгар Ала-Тоосунан агып чыгып Балкаш көлүнө куйган дарыя жана анын боюндагы өрөөн.
Индукция
Индукция (лат. inductio сөзмө-сөз келтирүү) — фактылардан кандайдыр бир гипотезага (түкшүмөл ырастоого) алып келүүчү ой корутундусу, башкача айтканда мурдагы тажрыйбага таянып, байкоонун жана эксперименттердин болочок натыйжасын алдын ала билүүгө байланышкан жалпылоонун түрү. Индукция толук жана толук эмес болуп айырмаланат. Жалпылоо акыр аягына чейин камтылган фактылардын тармагына тийиштүү болсо, толук индукция деп, ал эми жалпылоо фактылардын бүтпөгөн же акыр аягына чейин камтылбаган тармагына тийиштүү болсо, ал толук эмес индукция деп аталат. Толук индукцияга караганда толук эмес индукция пайдалуу, себеби ал белгилүү фактылардан белгисиз фактыларга өтүүгө мүмкүндүк берет жана анын жардамы менен адамдын таанып билүүсү кеңейет.
Аура (жышаан)
Аура (αὔρα – агым) – эпилепсиялык талманын жышааны ( (орус. симптому), кыска мөөнөттөгү угуу, көрүү, эмоционалдуу сезимдер, баштан өткөрүү.
Жарандык доогер
Жарандык доогер – кылмыш ишинен улам мүлктүк зыян тартуу менен, анын ордун толтуруп берүү талабын койгон жеке же юридикалык жак. Эрезеге жетелек балдардын, ошондой эле белгиленген тартипте аракет кылууга жарамсыз деп табылган адамдардын кызыкчылыгын коргоо үчүн жарандык доо алардын мыйзамдуу өкүлдөрү же прокурор тарабынан коюлушу мүмкүн. Тергөөчү менен сот Ж. д-дин талабын таануу тууралуу токтом чыгарат.
Бархандар
Бархандар - рельефтин кумдуу чөлдөрдөгү формасы; жыңалач эшилме кум дөбөлөр. Шамал кумду учуруп чогултушунан пайда болот. Жарым ай же орок сымал түзүлүштө болуп, айдарым капталдары айдөөш (5-14°) жана узун, шамалга ыктоо (ийилген) жагы тик (30°ка чейин) жана кыска келип, учтуу «мүйүзгө» окшоп кетет. Бийикт. 150 м ге чейин. Оошуу ылдамдыгы жылына 100 м дей. Жылаңач кумдуу чөлдөр да жалпысынан бархандар деп аталат.
Ак-Сай (Баткен району)
Ак-Сай — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Ак-Сай айыл аймагына кирет.
Баш мүчө
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Ак-Сай (Баткен району)
Калкы
Калкы ― 1166 киши (2009-жылы).
Илий бичик
Илий бичик (кытайча ли — заң, закон; бичик — түрк-моңголчо жазма, китеп, кат) — "Манас" эпосунун айрым варианттарында (мисалы, Саякбайда) кытайдын тарых, санжыра китеби деген мааниде айтылат.
Монодия
Монодия ( - жалгыздын ыры) - 1. Байыркы грек музыкасында жалгыз ырдоо жана жеке аткаруучунун аспаптын коштоосу менен ырдоосу. Монодия монологдун терминологиялык жубу болуп саналат. 2. 18-кылымдан тартып азыркы күнгө чейин Монодия жалгыз добушту гармониялык көп добуштуу үндөштүктөр коштобогон музыкалык маданиятты мүнөздөйт.
Койлон
Койлон - геноним. Элдик санжыра боюнча Койлондон кыргыздын оң канатына кирген жедигер уруусу тарайт. Геноним орто кылымдардан белгилүү. Сайф ад-Дин Аксикендинин «Мажму ат- Таварихинде» (16-к.) төмөнкүдөй маалыматтар чагылдырылат: «...Тагай баатыр, андан Кулан (Койлон), Куландан Ядгар (Жедигер) уруусу келип чыгат». Сайф ад-Дин Аксикенди жазган маалыматтар соңку учурдагы кыргыз санжыра маалыматтары менен да дал келери анык. «Мажму ат-Таварихте» генонимдин «кулан» формасында чагылдырылышы анын баштапкы маанисин аныктоого көмөк берери ырас. Кулан - жапайы жылкы, монгол тилдеринде хула(н) формасында айтылат. Демек, «Манас» дастанындагы айтылуу Аккула «жапайы ак боз түстүү жылкы, аргымак» маанисин берет десек болчудай. Арийне, геноним монгол жана тунгус-манжур тилдүү элдерде айрым башка маанилерди да туюнтушу мумкүн. Эвенк тилинде «калун» - жаныбардын түсүн, «кайлун» - жылкынын өңү-түсү; монголчо «хайлун» - дарыя кемчетин туюнтат. Кыргыз (түрк) жана монгол тилдери тарыхый-аймактык жалпы бир чөйрөдө, жалпы бир кыртышта өнүккөндүгү эбактан белгилүү. Ошондуктан генонимдин монгол чөйрөсүндөгү маанисине көңүл бурсак: Жунгар (Ойрот) хандыгы боюнча маалыматтарды камтыган «Сиюй-Тучжиде» чек араны кайтарып, ага көз салып коргогон «калунь» деген мамлекеттик-аскердик кызмат жөнүндө даректер баяндалат. Жунгар (Ойрот) тилинде «калунь» - «чек ара аскерлери» дегенди туюнткан. Калундар (чек ара аскерлери) мамлекетте төмөнкүдөй милдеткерликтерди аткарышкан: І.Мамлекеттин карамагына кирген, уруулардын убактылуу пайдалануусуна бөлүнүп берилген мал жайыттардын чек араларынын бузулбашын көзөмөлдөө. 2. Айыл чарбасына, кен казуу иштерине, устаканаларга чегерилген, жазасын өтөгөн кылмышкерлерге көзөмөл салуу. 3. Сооданын жүрүшүн көзөмөлдөө. 4. Мал уурдоону болтурбоо. 5. Качкындарды көзөмөлдөө. 6.Зарыл учурда мамлекеттик маанилүү кагаздарды өз даректери боюнча жеткизүү. 7.Салык жыйноо. Чындыгында эле, жогорудагы маалыматтарда калундар чек ара иштери гана эмес, аскердик-полицейлик, салык жыйноо функцияларын да аткарышкандыгы байкалып турат. Ошону менен бирге, жунгар-ойрот хандарынын негизги тиреги болгон, өзгөчөлөнгөн катмарды түзүшкөн калундар институту жана «калунь» (койлон) термини эрте орто кылымдардан эле белгилүү болуусу мүмкүн. Ушундан улам, калун-койлон терминдери баштапкы бир экономикалык-саясий маанини туюнтат деген тыянак келип чыгат.
Монодия
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Рамалла
Рамалла ― Палестина шаары.
Колдонулган адабияттар
...
Ист Ливерпуль (Огайо)
Ист Ливерпуль (Огайо) (East Liverpool) — Огайо штатынын Columbiana округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13089 киши. Болжолдуу аянты - 11.7 км². FIPS коду — 39-23730.
Дивергенция (тил илиминде)
Дивергенция (тил илиминде) - 1) тилдин фонетикалык түзүлүшүнө жараша бир эле фонеманын түрдүү шартта түрдүү айтылышы (мисалы, күнгөй-күңгөй, түнкү-түңкү, танба-тамба жана башка); 2) эки же андан көп тектеш тилдердин же бир тилдин диалектилеринин өзгөчө социалдык-тарыхый шарттарга байланыштуу (миграция, башка тилдер менен катнаш, географиялык же саясий бөлүнүү) бири-биринен алыстоосу, өзгөчөлөнүшү. Дивергенция баба тил бир топ тилдерге бөлүнгөндөн кийин ошол тил тобунун калыптанышынын негизги жолу болуп саналат. Ал тил тармагындагы түрлөрдүн өз алдынча болушу аркылуу көп түрдүүлүгүнүн көбөйүшүн шарттайт. Дивергенция түшүнүгү бардык тил катмарларына таандык.
Microsoft Mail
e-mail электрондук почтонун патенттелген өндүрүш стандарты, ал Microsoft фирмасы өзүнүн Microsoft Exchange - мекемесинин ичиндеги кабарларды алмашуу программа менен бирдикте киргизилген.
Риторика.Риторика илими.
Чечендик өнөр адамзаттын сөз өнөрүнүн, тил маданиятынын туу чокусу, «сөз өнөрүнүн жеткен жери» (С.Закиров) болуп саналат. «Кепти керек жерде кереметине чыгара сүйлөгөн — чечендер дүйнө жүзүндөгү ар элде кездешет». Илгертеден айтылып келаткан «өнөр алды — кызыл тил» деген сөз, ириде дал ушул чечендикке тиешелүү. «Чечен сөздөр багытталган жакка карата октой таамай, учкул тизмектеле ыргактуу, ары көркөм, өз сөзүнө өзү жооп бере алгыдай далилдүү, так кесе айтылат. Ак-караны ажырата, терең, жүйөлүү айтылган сөздөн, же жооптон, ошол адамдын бар дарамети таасын көрүнүп турган.
Чечендик өнөр — адамдын тубаса таланттуулугуна түздөн-түз байланыштуу келип, эчен, ар кыл чөйрөдө, ар кандай жагдайга кабылып, өзүнүн логикасын, өз күчүн, тапкычтыгын, акыл таразасын, психологиясын сынаган тынымсыз көнүгүүсүнүн, изденүүсүнүн аркасында жүрө-жүрө калыптанат. «Сүйлөй, сүйлөй — чечен болот» деген кеп бар элде. Окумуштуу, белгилүү тилчи, профессор Ж. Мукамбаев: « Эл чечен — деп, сүйлөгөн кезде илхамы келе түшкөн, эч кандай кагаз, карандашсыз шар сүйлөгөн, токтоосуз жооп тапкан, импровизаторлук менен куюлуштурган, үнү да, кеби да коңур келген, сөздөрү уккулуктуу, мазмундуу чыккан адамды айтышкан» — деп жазат. «Чечендер сөздү тез тапкандыгы, таамай айтууга чебердиги, кырдалды тез түшүнгөндүгү, сезгичтиги менен башкалардан айырмаланат».
«Риторика» деген термин грек тилинен которулганда «чечендик өнөр» (ораторское искусство) дегенди туюндурат. «Риторика филологиялык илим катары кызыл тилдеги, чечендик өнөрдөгү (оратордук искусстводогу), кептин ачыктыгына, тактыгына, көркөмдүүлүгүнө, уккулуктуулугуна жетиштирүүчү, анын ыкмаларын үйрөтүүчү илим».
Тереңдеги тулкуакула
Тереңдеги тулкуакула (лат. Alopias profundus, syn. Alopias superciliosus ) — акулалардын бир түрү.
Риторика.Риторика илими.
Риторика бир нече кылымдык тарыхы бар дайыма өнұгұп өзгөрұп толукталып келе жаткан илим Чечендик өнөр Риторика логика психология этика эстетика тарых тил илимдери менен тыгыз байланышта
Риторикада кептин композициялык тұзұлұшұ сұйлөú учурундагы ымдоо, жаңдоолор мимика, жесттер да маанилұұ орунду ээлейт
Бирок 20-кылымдын 20-жылдарынан баштап, совет өкмөтү мезгилинде чечендик кеп проблемасы өзүнүн актуалдуулугун жоготуп, риторика жогорку окуу жайларында жана мектепте окутулбай калган. Анткени тоталитардык заманда риторика  өзүнүн маанисинен ажырап, оратор менен аудиториянын жандуу карым-катнашы ишке ашпай калган. Мунун дагы бир себеби сүйлөй турган адам тигил же бул мекеме тарабынан мурдатан даярдалган жана бекитилген, эч кандай  өзгөрүүсүз, анын чегинен чыга албай турган текст боюнча гана чыгып сүйлөгөн. Оратор ээн-эркин сүйлөө укугуна ээ боло албай, анын сөзү катуу цензурага туш болгон.Бул докладчыны жекече, эркин ой жүгүртүү менен өз оюндагысын айтуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыраткан. Демек ошентип, кызыл тил, чечендик кеп, оратордук жөнүндөгү илим эч кимге керексиз болуп калган. Бул мезгилде жалпы элдин сабатсыздыгын жоюу иши ийгиликтерге жетишкендиги менен сүйлөшүү этикети, кеп маданияты төмөнкү деңгээлге түшкөн:
Ал эми азыркы демократиялык коомдо оратор ээн эркин сүйлөөгө мүмкүнчүлүгү бар. Ал аудиториянын көңүлүн өзүнө буруу менен угуучулар үчүн өзүнүн сөзүн кызыктуу кылуу менен өзүнүн сөзүнүн акыйкаттуулугуна угармандарды ынандыра билүүсү зарыл. Ораторго өзүнүн докладын чыгармачылык менен даярдоого туура келет. Бул үчүн риториканын бардык алдыңкы үлгүлөрүн, сырларын билүүсү зарыл.
Бүгүнкү күндө риторикага карата кызыгуу кайрадан жанданып, бул предмет айрым мектептерде окутулуп жатат. Ошондой эле, кеп маданияты анын ажырагыз бир бөлүмү катары саналууда. Риторика бүгүнкү күндө Россиянын окуу жайларынын баарында ал түгүл техникалык факультеттерде да окутулууда .Ошондой эле, эмимектептердеги жана жогорку окуу жайларындагы бүтүрүү экзамендеринде бүтүрүүчүлөрдүн кеп маданиятына да өзгөчө көңүл буруу менен бул боюнча суроо-тапшырмаларды  тесттерге да киргизүү маселеси  каралууда.
Азыркы учурда мектептин алдында жооптуу милдет бул - замандын талабына  шайкеш келген, ар тараптан өнүккөн,  чыгармачыл жаш муундарды, өз мекенинин чыныгы атуулдарын  окутуп-тарбиялоо болуп саналатгандыктан, бул милдетти ишке ашырууда албетте, биринчи кезекте окуучулардын тилдик-коммуникативдик компетенттүүлүгүн калыптандыруу менен бирге эле сүйлөө маданиятына, кеп адебине, кепкорлук, сөзмөрлүк чечендик ыкмаларга машыктыруу маселеси биринчи орунда турат. Кыргыз эли илгертен бери эле сөз багып, сөз сыйлаган, сөздүн кадырына жетип, ар бир сөзгө маани берген эл. Сөздүн кудурет- күчү менен жоолашкан элдер ынтымакташып, сунулган кылычтар кынына кирген. Сөздүн кереметтүүлүгүн биз санат-насыят, термелерден, макал-ылакап, табышмактардан баштап, эпос-романдарды, поэзия, прозаларды окуганда сезип-туябыз.Ушул көз караштан алып караганда риторика, чечендик кеп – бул адамдын алга карай өнүгүүсү үчүн абдан зарыл өнөр, касиет. Риторика өз алдынча илим катары өзүнүн кызыктуулугу, зарылдыгы, керектүүлүгү, татаалдыгы, ар тараптуулугу менен да өзгөчөлөнөт жана актуалдуу.
Кыргыз тилинде чечендик кептин маселелери башкаларга салыштырмалуу али изилдениле элек. Жаңыдан гана аракеттер башталды. Ал эми байыртадан бери келаткан кыргыздын тубаса чечен – таланттарынын чыгармаларында таалим-тарбиялык таасири күчтүү канчалаган акыл казыналары бугуп жатат. Алар бүгүнкү күндө да актуалдуулугун жоготпостон сакталып, улам жаңыланууда. Демек, ал залкарлардын чечендик кебин же жалпы эле чечендик кепти, аны окутуп-үйрөтүүнүн жол-жоболорун иликтөө иши азыркы учурда биздин башкы максаттарыбыздан болуп саналат.
Байыркы Грецияда жана Римде риторика илиминин пайда болушу жана өнүгүшү
Демокрит сөздүн келип чыгыш тарыхы, аткарган функциясы туурасында баалуу ойлорун айткан. Гениалдуу ойчул Аристотель тил өнөрүнө эбегейсиз зор салым кошкон, риторика боюнча көп жазган, энциклопедиялык аң-сезими бар мыкты лектор болгон. Ал «сөздүн максатына жетип, так жана түшүнүктүү болуусу бул – чечендик искусствонун биринчи талабы, стилдин ийгилиги тактыкта, билимиңдин зор экендигин таасын көрсөтүп турган сөз жакшы» деген.
Риторика биздин эрага чейин 5-кылымда байыркы Грецияда пайда болуп, «бардык илимдердин ханышасы» катары эсептелинген. Платон жана анын окуучусу Аристотелдин кызыл тил тууралуу ой жүгүртүүлөрү бүгүнкү күнү дагы өз маанисин жоготкон жок. Риторика илиминин өнүгүү тарыхынын бардык учурунда анын мааниси өркүндөп, ар кыл мезгилдерде бул илимдин ар кыл алдыңкы,үлгүлүү жактары биринчи планга чыгып келген.
Байыркы Греция өңдүү эле риторика искусствосунун өнүгүшүно байыркы Рим да зор салымын кошкон. Буга Демосфендин жолун жолдогон Марк Тулий Цицеронду, Корнелий Тацит, Стаций Цецилий ж. б. кошсок болот.
Байыркы Римде риторика биздин замандын биринчи кылымында өзгөчө өркүндөп өскөн. Белгилүү оратор, саясатчы жана жазуучу Марк Туллий Цицерон жана анын «Оратор» деген чыгармасы бүткүл Европа элинин маданиятына күчтүү таасирин тийгизген. Эгер байыркы гректердин доорунда риториканын жетектөөчү идеясы же формуласы катары «ынандыра билүү искусствосу» («искусство убеждать»)саналса, ал эми римдик кызыл тил теориясында эң негизгиси  «жакшы сүйлөө искусствосу» болуп саналган.
Байыркы Грецияда коомдук саясий өнүгүүдөкеңири массага таасир этүү үчүн саясий күрөшкөтүшкөн түрдүү партиялардын кармашууларынын натыйжасында, алардын ар кимиси өздөрүнүн ойлорун далилдөө максатында талаш тартыш, диспуттарды, ар кыл ыкма, усулдарды пайдаланышкандыгынын жыйынтыгынан улам бара бара риторика илими пайда болгон.
“Байыркы Грецияда негизинен үч түзүлүш болгон(элдик жыйналыш, беш жүздүк жана сот). Элдик жыйналыш мамлекеттин эң жогорку органы он күндөбирден чогулуп, мамлекеттик олуттуу иштерди кеңешеип чечип турушкан. Жыйналышта ортого чыккан адамдар өздөрүнүн орундуу, далилдүү сө здө рү менен отургандарды ынандырып, алардын акыл эсине гана эмес, эмоция, сезимдерине да күчтүү таасир калтырып, бара бара мамлекеттин ишт ерине аралашып, “оратор” деген наамга ээ болушкан” (53.8)
“Оратор – көпчүлүктүн алдында чыгып сүйлөгөн, чечен, сөзгө уста киши” (95.484). Оратор латын тилинен которгондо сүйлө өдегенди туюндурат. Оратордук өнөр бул – сөздүн кудурет – күчү м енен кыйын кырдаалдардан чыгып кеткен сөз багып, сөзгө маани берген, сөзгө уста, чечен, сөзмөр, кепкор, кө  пчүлүк эл алдында таамай, так, курч, ачык, далилдүү да, көркөм да, логикалуу да сүйлөй билген акылман адамдарга таандык
Ошондой эле, байыркы Грецияда жогорудагыдай элдик жыйындарга күнөúөлүүлөрдүн иштери коюлуп, сот ишке ашкан. Адис айыптоочулардын (прокурор) жоктугуна байланыштуу айыптоочунун ролун бардык катышкан адамдар аткара беришкен. Ал эми күнөкөр элдин алдында өзүн актап, элдин кө ңүлүн өзүнөбуруу үчүн ар кыл ыкмаларды колдонгон. Эгер ал үй бүлө лүү болсо аялын, балдарын ортого чыгарып, элдин аларга боор ооруусун күткөн. Жоокер болсо согушта алган жаракаттарын көрсөткөн. Афинада соттун мүчөлөрү беш жүз адам болсо, элдик жыйналышка келгендердин саны алты миңден ашкан. Ошончолук көпчүлүктүн алдында сүйлө өалдбетте, чечендикти талап кылган. Ошол учурда чукугандай сөз тапкан, оратордук өнөрү бар адамдардан атайын жардам сурашкан. Сүйлөнүүчү сөздү атайын жазып берген оратор адамдар “логографтар”  деп аталган
Демек, риториканын атайын илим катары түптөлүүсүнө жана оратор, чечендердин, ораторлук өнөрдүн, ораторлордун эл арасында пайда болуп өнүгүүсүндөбайыркы Грециянын коомдук жашоосу табигый түрткү болгон деп айтууга толук негиз бар.
Грециядагы ошондой риторика илимин негиздеген ораторлор катары Лисий, Горгий, Демосфен, Исократ (байыркы Грек публицисти Сократтын окуучусу) ж.б.ларды атасак болот. Грецияда дагы бир катар ораторлор өсүп чыккан бирок алардын эмгектери да, ысымдары да сакталып калбаган.
Грек ораторлору тууралуу толук маалымат Рим оратору Марк Туллий Цицерондун “Брут” же  “Ораторлор туурасында” аттуу трактатында( берилген.
Исократ мыкты логограф болгон бирок эч убакта эл алдында чыгып сүйлөбөгөн. Чечендик өнөр боюнча атайын мектеп ачып, балдарды окуткан. “Табиятынан таланттуу, билимдүү, үзгүлтүксүз тажрыйбага ээ болгон адам гана  оратор боло алат” деген. Исократтын жазган тексттери өзгө чөдалилдүүлүгү, аргументтүүлүгү менен айырмаланган.
Лисийдин эки жүздөн ашуун кеби сакталып,кыркка жакыны бизге жеткен. Алар көркө мдүүлүгү, мазмундуулугу, Афина тууралуу тарыхый маалымат калтыргандыгы менен кайталангыс эмгек болуп саналат.
Горгий ораторлук өнөрдүн теоретиги жана окутуучусу. Риторика боюнча биринчи китепти жазышкан. Ал уккулуктуу, мазмундуу,жалындуу сөздөрү менен элдин эс инде сакталган жана ага эстелик да тургузулган. Ал эстелик он тогузунчу кылымдагы археологиялык казууларда табылган. “Касыңдын далилдерин тамаша менен четке как, ал эми анын тамашаларына олуттуулук менен мамиле жаса деген” сөздөрү гана эл арасында айтылып калбаса, башка тексттери сакталбаган. Ал мыкты оратор катары практик гана эмес, чечендик өнөрдүн теоретиги да болгон. Андан байлардын балдары чечендикке үйрөнүшкөн. Риторика боюнча биринчи китеп жазуу менен алгачкы ирет риторлордун мектебин ачкан.
Чечендик искусствонун эң ири өкүлдөрүнүн бири катары биздин эрага чейин 384-322-жылдары жашаган укук коргоочу судья, элдик патриот, саясий лидер — Демосфен болгон. Бала чагынан ден-соолугу начар, тили тантык, ийнинин калчылдак экенине карабай, көшөрө намыстанып, тынымсыз көнүгүүнүн натыйжасында бардык мүчүлүштүктөрүнөн арылып, тил чеберлеринин эң алдыңкы катарына чыккан (25. Бонар. А). Өзүнүн теңдешсиз устаттыгы менен Демосфен чечендер элитасынын алгачкы атактууларынын биринчи жылдызы аталып калган. Ал сүйлөгөндө сөздүн иретин бузбай, ар качан далилдүү, чукугандай сөз таап элди кумарланта, угуучуларга күчтүү таасир калтыра, кыска сүйлөгөн. «Чоң психолог болгондуктан, анын элге берген баалары типтештирилген көркөм жалпылоо катары кабыл алынып кеткен. Анын сүйлөөдөгү артыкчылыктарынан чет жактагыларга чейинки (айрыкча Римде) ар кыл муундагы сөз чеберлери үлгү алышкан» (57. 353.).
Демосфен саясий риториканын атасы. Байдын уулу болуп, оратор Исейден билим алган. Эрте жетим калып, мал мүлкүн талап кетишкен. Анын биринчи кеби дал ошол алдамчы адамдарга арналып, сотто жеңишке ээ болгон. Ал бала чагында кекеч, чулдур болуп, үнү акырын чыккан.Өжөрлүгү, эмгекчилдиги менен мыкты кепке жетишкен. Мисалы, үнүн катуулатуу,чулдурун жоготуу үчүн майда таштарды оозуна салып, сүйлөп машыккан. Катуу аккан суунун боюнда декламацияларды, тексттерди кыйкырып айтып машыккан. Сол жак ийини кыймылдап тургандыктан, бурчка кылычты илип коюп, түз туруп сүйлөөгө көнүккөн. Чечендик ө нө  рүн соттук риторика менен баштап, кийин Афинанын саясий жашоосуна аралашып, саясий риторикага кирип кеткен. Цицерон анын соттук чечендигине жогору баа берген. Демосфендин кырктан ашуун сөзү азыркы күнгө жеткен. Ал македониялыктардын баскынчылык саясатына каршы туруп, Афинанын көз карандысыздыгын коргогон. Эл алдында сүйлөөгөатайын даярданган. Үн, ымдоо,жаңдоого басым жасаган.
“Кеби көркөмдүү,мазмундуу, бай болуусу үчүн синонимдерди, метафораларды ыктуу колдонгон. Анын негизги ыкмасы - сүйлө  п жатып тыныгуу жасоо. Кунт коюп угуп жаткан угуучулар кепти андан ары улап кетишкен. Анын чечендигин ал түгүл душмандары да жогору баалашкан” (53. 14).
Аристотель “Риторика” аттуу эмгегинде (53.14-15) оратор катары риторика илиминде ар бир жагдай, шарт, кырдаалга жараша ишенимдүү сүйлө "ө"гө басым жасаган. Риториканы “ишенимдүү сүйлөй билүү өнөрү катары диалектикага жакын илим”(37) деген.Диалектика чындыкты изилдөөүчүн ой жүгүртүү жана аңгемелешүүгө таянат. Аңгемелешүү эки тараптуу болгондуктан, т.а. аңгемелешүүгө эки же андан көп адамдар катышкандыктан, өз пикириңди коргоо жана сөздү ишенимдүү айтууда, кимдир бирөөнү, коргоодо же каралоодо ар бир адам өз стилин, өз манерасын сактоосу зарыл. Мына ушулар риторика илиминин эң башкы категориялары экендигин ал өз эмгегинде далилдеген. “Ал эмгеги үч китептен турган: 1- китепте: оратордук өнөрдүн эң маанилүү критерийи болгон далил, далилди табуу жана түшүндүрүү маселеси каралган.
Сүйлөнүүчү сөздүн мазмунуна жараша кепти үч түргө бөлгөн:
Бул бөлүштүрүү бүгүнкү күндө да айрым эмгектерде сакталууда. Мисалы, “1970-жылы чыккан Г.З. Апресяндын “Ораторское искуссство” деген эмгегинде ораторлук өнөрдүн төмөнкү түрлөрү берилген:   социалдык саясий чечендик; академиялык чечендик; соттук чечендик;   социалдык  турмуштук кеп;   диний сөздөр.