cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Антибиотик
Антибиотиктер
Туруштуулук сульфаметазинге чочколордун заңы аркылуу киргизилген топурактын бактерияларын деградациялоочу сульфаметазин сыяктуу фармацевтика каражаттардын биодеградациясы түрүндө болушу мүмкүн.
Бактериялардын аман калышы көбүнчө тукум куума туруштуулуктун натыйжасы болуп саналат, бирок антибактериялык дары-дармектерге туруштуулуктун жогорулашы горизонталдык гендин өтүшү аркылуу да болот. Антибиотиктер көп колдонулган жерлерде горизонталдуу ташуу ыктымалдыгы жогору.
Бактерияга каршы туруштуулук биологиялык чыгымдарды алып келиши мүмкүн, ошону менен туруштуу штаммдардын ыңгайлашуу деңгээлин төмөндөтүп, бул мисалы, антибактериялык кошулмалар жогунда бактерияга каршы туруштуу бактериялардын жайылышын чектеши мүмкүн. Бирок кошумча мутациялар мындай ыңгайлашуу кенемтесин толтуруп, аталган бактериялардын аман калышына жардам бере алат.
Антибиотиктерди колдонуу
Айрым кишилерде Антибиотиктерди колдонуу, өзгөчө пенициллин дары аллергиясын пайда кылат. Узак убакыт жана иретсиз өзүнчө дарылануудан дары аллергиясы өнөкөт түргө өтөт. Кээде пенициллинди же башка Антибиотиктерди аз өлчөмдө кайталап колдонуу өмүргө коркунучтуу шок (к. Анафилаксия) туудурушу мүмкүн. Ошондой эле антибиотиктерди кээ бир учурларда колдонуу жарабайт. Мисалы, левомицетинди — кош бойлуу мезгилде, экзема, теринин грибок жана башка ооруларында, мономицинди бөйрөктүн жана боордун кээ бир ооруларында колдонууга болбойт. Антибиотиктерди врачтын көзөмөлүсүз, баш аламан кабыл алуу да түрдүү коркунучтуу натыйжа берет. Дарыны өтө аз дозада ичүү же эрте токтотуп коюудан организмдеги оору козгогучтар эс алып, башкача айтканда бул дарыга көнүгүп, ага туруктуулук пайда болот. Мунун натыйжасында оору өнөкөткө өтөт. Тескерисинче, Антибиотиктерди узак убакыт пайдалануу кандидамикоз оорусун пайда кылат. Ошондуктан Антибиотиктерди врачтын көрсөтмөсү боюнча гана пайдалануу керек.
Базилихттер
Базилихттер (лат. Basilichthys) — майда балыктардын бир уруусу, эти жегиликтүү.
Хром
Хром (латын тилинен Cromium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIВ группа элементи; к.н. 24 ат. м. 51,996. Жаратылышта 4 туруктуу изотобу бар: 50Cr; 52Cr; 53Cr; 54Cr; жасалма радиоактивдүү изотобу - 51Cr (Т1/2 =27,8 ). Иондошуу энергиясы ( эВ ) Cr0 ® Cr+® Cr2+ ® Cr3+ ® Cr6+: 6,76; 16,49; 30,95; 90,06 ; Х. гр. тилинен которгондо түс (боёк) дегенди билдирет. Х. 1797-ж. Л.Воклен крокоит минералынан ачкан. Таза Х. Р.Бунзен CrCl2 электролиздөө менен алган. Х. жер кыртышында кеңири тараган элемент (массасы 2×10-2% түзөт). Жаратылышта кычкылтектүү бирикмелери түрүндө кездешет: хромит – (FeCr2)O4 ; крокоит – PbCrO 4 ; уваровит - Ca 3Cr(SiO4)3 жана башка Хромит минералы ө. ж. чоң мааниге ээ. Ал металлургияда, химия өнөр жайда кеңири колдонулат. Х. ® өтө катуу, кыйындык менен эриген жалтырак металл, тыгызд. 7,19 г/см3 ; балкып эрүү температурасы 1890 0С; кайноо температурасы 24800С; ат. радиусу 1,25; Х. аба жана суу таасирине туруктуу. 20000С чейин ысытканда кычкылтекте күйөт. Кадимки темп-рада фтор менен, 6000С жогорку темп-рада галогендер, азот, күкүрт, көмүртек, кремний, бор жана башка менен аракетешет. Бирикмелеринде +2, +3 жана +6 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Туруктуусу жашыл түстөгү Cr3+, көгүлтүр түстөгү Cr2+ нону калыбына келтиргич, сары-күрөң түстөгү Cr6+ иону окистендиргич касиетти көрсөтөт. Cr(ОН)3 амфотердик касиетке ээ: кислоталар менен да, негиздер менен да аракетешет. Щелочтор менен хромит к-тасы (НCrО2) туздарын пайда кылат. Металл түрүндөгү Х. Cr2О3 калыбына келтирүүдөн алынат да, куймаларды алууда, металлды коррозиядан коргоо үчүн хромдоодо колдонулат. Х. менен капталган болот бузуусу чөйрөдө туруктуулугу жогорулайт, сүрүлүүгө, жешилүүгө туруктуулугу жана башка касиеттери жакшырат. Х. никель менен болгон куймаларынан нихром зымдары жасалат. Бирикмелери дихроматтар – K2Cr2O7, Na2Cr2O7 ; хром квасцтары – KCr(SO 4)2 терилерди иштетүүдө колдонулса, PbCrO4 – ар түрдүү боёк – пигменттерди даярдоодо колдонулат. Лаб-яда K2Cr2O7 каныккан эритмеси менен конц. H2SO4 аралашмасы “хромпик” деген ат менен лабораториялык айнек идиштер жууп-тазалоо үчүн колдонулат.
Токтогул ГЭСи
Токтогул ГЭСи — Кыргызстандагы суу электр энергиясын өндүрүүчү жана ирригациялык эң ири ишкана. Кетментөбө өрөөнүнүн чегинде, Нарын дарыянын нугунун кууш жеринде курулган. 1962-ж. курула баштап, 1975-жылдан иштейт. Төрт агрегаты бар, жалпы кубаттуулугу 1200 мВт; долбоор боюнча жыл ичинде иштеп чыгара ала турган электр энергиясынын көлөмү 4,4 млрд кВт/саат.
Суу сактагычтын көлөмү 19,5 млрд м3; Бирок электр энергиясын чыгарга пайдалуу көлөмү болгону 8,5 млрд м3 түзөт. Плотинасынын бийиктиги 215 м. Иштегенден бери 96 млрд кВт/саат электр энергиясын өндүргөн. ГЭСте 180 адам иштейт (2001).
Иштегенине 40 жылдын чамасы болгондуктан ири жанылануусу - бөтөнчө электр-механикалык жабдыктарынын - талап. (2013).
Кокос аралдары
Тарыхы
Аралдарды 1609-ж. капитан У. Киллинг ачкан. 1825-ж. 6-декабрда капитан Ж. Клюнис Росс башкарган экспедиция аралга келгенетикалык Ал 1827-ж.
Түштүк атоллдун аралдарынын биринде посёлка негиздеп, суматралыктар менен явалыктарды алып келип отурукташтырган. Алар дыйканчылык менен алектенишкен. Росс 1831-ж. эки атоллго тең ээлик кылып, аралды үй-бүлөнүн менчиги деп жарыялаган. Аралга 1836-ж. апрелде атактуу табият таануучу Чарльз Дарвин келгенетикалык 1857-ж. Улуу Британия тарабынан аннекцияланып, 1878-ж. Цейлондун британиялык губернаторунун бийлигине баш ийдирилгенетикалык 1886-ж. Британия колониясы Стрейтс-Сетлментстин курамына киргизилип, мөөнөтсүз пайдаланууга Клюнис-Росстун үй-бүлөсүнө кайтарылган. 1955-ж. Австралияга берилген, бирок Клюнис-Росстун тукумдары ээлик кылып келгенетикалык Австралия өкмөтү 1978-86-ж. гана Клюнис-Росстордон сатып алган. 1984-ж. 4-апрелде аралдын жашоочулары Австралиянын курамына киргенге макулдугун берип, добуш беришкен. Аралдын экономикасынын негизин кокос өстүрүү жана туризм түзөт. Балык кармалат. Калкы негизинен портто эмгектенет. Автомобиль жолунун узундугу 22 км (анын 10 кми асфальтталган). Түштүк атоллдун борбордук лагунасында деңиз кемелери туруучу якорлуу жай салынган. Сыртка копра, кокос жаңгагы чыгарылат. Сырттан азык-түлүк жана башкалар керектүү товарларды алат.
Хром кислоталары
Хром кислоталары — Сr6+ жооп берген хром кислоталары. Хром ангидрид СrO3 сууда эриткенде хСrO3-Н2О жалпы формуласына жооп берген кислоталар алынат ( х = 1-4). Ар бир к-та өз алдынча таза алынган эмес. Суудагы эритмелери кызыл түстө болот. X. к. Н2СгО4 орточо күчтүүлүктөгү электролит. Бул к-та диссоциациясы схемасы:
Н2СrO4 H+ +HCrO4- H++CrO42-
K1 =2 .10-1 ; K 2 = 3.10-7. Cr42- иону гидролизденет:
Хром к. изополихром кислоталарын пайда кылуу менен полимерлешүү мүнөздүү, дихром (же бихром) к-тасы Н2Сr2О7, трихром к-тасы — Н2Сr3О |0 жана тетрахром к-тасы Н2Сr4О|3 Булардын ичинен дихром к-тасы күчтүүрөк болот, анын диссоциация константасы К2 =2-10 -2., Х. к. полимерлешүүсүнө эритмеде анын конц. өсүшү жана суутек иондорунун көбөйүшү шарт түзөт. X.к. бардыгы күчтүү окистендиргичтер, өтө уулуу заттар. эритмелери металлды хром менен жабууда, хромду электролиттик бөлүп чыгарууда колдонулат
Төмөнкү Казырсу дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кагат чириги
Кагат чириги - кызылча сактоо мезгилинде грибок жана бактерия пайда кылуучу коркунучтуу илдет. Илдетке чалдыккан кызылчада адегенде ак, кийинчерээк боз же кызгылтым, солуй баштаганда кара көк так пайда болот. Ткандардын ичи жумшарып, көбүнчө карарып кетет. Айрым грибок менен бактерия спирттүү ачытманы пайда кылып, продуктулардын жытын бузат. Кагат чириги майда, эски кызылчага көп зыян келтирет. Вегетация мезгилинде кызылчанын минерал заттар менен начар азыктанышы, мурда илдеттен, зыянкечтен жабыркашы, үшүк уруу, солуу ж. б. бул илдетти күчөтөт. Мындай кызылча пайдаланууга жараксыз болот. Күрөшүү чаралары: Кагат чиригине туруктуу сортту эгүү, жогорку агротехниканы колдонуу, үшүктөн, солуудан жана механикалык кокустуктардан коргоо, кызылчаны туура сактоо ж. б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Саты, Сузак району
Саты (Саты) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Курманбек айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 350 киши.
Хром куймалары
Хром куймалары – курамына сейрек-жер элементтери: никель, титан, ванадий жана башка кошулган хром ысыкка чыдамдуу куймасы. 1100-1200оС темп-ранын таасирине туруктуулугу б-ча, негизи темир жана никель б-н куймалар менен, негизи кыйындык менен эрүүчү ниобий, молибден, вольфрам б-н куймалар ортосундагы абалга ээ. Агрессивдүү суюк жана газ чөйрөлөрүндө иштөөчү механизмдер, деталдар даярдоодо, дат баспоочу болоттор алууда колдонулат.
Лях (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Лях — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Подлуб айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 122 киши. Почта индекси — 453002, ОКАТО коду — 80235850006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Безостая
Безостая- 1 буудай сорту. Краснодардагы айыл чарба илимий-изилдөө институтунда Безостая-4 гибридинен жекече тандоо менен чыгарылган. Машагы кылкансыз, даны кызыл, сүйрү, 1000 данынын салмагы 36,3 44,5 г. Бийиктиги 90-100 см, жапырылбайт, күбүлбөйт, суукка, ысыкка чыдамдуу. Илдетке көп чалдыкпайт. Вегетация мезгили 230-327 күн.1959-ж. райондоштурулуп, кеңири таралган. РФтин көп облусунда, Казакстанда жана Орто Азия республикаларында өстүрүлөт. Ар гектарынан 5060 ц ден, кээде андан да көп түшүм алынат. 1973-ж. Каракол мамлекеттик сорт сыноо чарбасы 95 ц түшүм алган. Буудайдын дүң түшүмүнүн 4153%ин дан түзөт. Бул буудайдын наны даамдуу жана жагымдуу. Безостая-1 Кыргызстанда кеңири эгилет. Ал жаңы сорт чыгарууда колдонулат.
Эпитет
Эпитет (грекче epitheton) — жалгануу, кошумча сүрөттөлүп жаткан нерсенин сапатын, мүнөздүү белгисин баса көрсөтүп, аныктап, ага көркөм элес, поэтикалык кооздук берүүчү көркөм сөз каражаттарынын бири. Айрым окумуштуулар аны жалаң стилистикалык ыкма деп гана эсептешсе (көркөм аныктоочторду, толуктоочторду жана алардын экспрессиялуулук касиеттерин гана Э-ке киргизишет), башка бир тобу кеңири планда карашат. Маселен, Л. И. Тимофеев сөздүн кең маанисине ар кандай эле түшүнүктөрдү толуктап, анын ар түрдүү мүнөздөрүн, сапат, абалдарын аныктап турган сөздөрдү түшүнөт. Мындай болгондо сын атоочтун баары тең Э-ке жатат. "Манас" эпосунда Э. көп түрдүү жана арбын. Жайылма чоң формаларынан тартып эң кыска жана так аныктама түрүндөгү Э-ке чейин учурайт. Колдонулушу жагынан ал салыштыруу, гипербола сыяктуу эле эпосто кеңири жолуккан көркөм сөз каражаты болуп эсептелет. Эпостогу Э-тер түзүлүшү жагынан бир нече түргө бөлүнөт: туруктуу (индивидуалдуу) Э., мүнөздөмө Э„ жайылма (развернутый) Э. Туруктуу Э. — эпосто каармандын, тулпарлардын же заттын, кубулуштун жеке өзүнө гана таандык касиетин айгинелеп, дайыма өзгөрбөй айтылган Э. Мисалы, Жайма Көкүл Айдар, Төкөр уста Бөлөкбай, Катагандын кан Кошой, Айкөл Манас, Кабылан Манас, Кан жыттанган эр Жолой, Дан жыттанган эр Жолой, жана башкалар Туруктуу Э. бинардык конструкцияда да, көп компоненттүү жана жайылма Э. тутумунда да учурай берет. Мисалы:
Эки Кемин жайлаган,
Эгиз кара ат байлаган,
Кара токой мал эткен,
Кара үңкүрдү үй эткен, Кара тилин кайраган Кан алдында сайраган Эйбит таздын эр Үрбү Жетимиш эки тил билген Жеткилең чечен эр эле.
Үрбүнүн ушул мүнөздөмөсү 1862-ж. В. В. Радлов жазып алган вариантта да,Ч. Валихановжазып алган үзүндүдө да, Сагымбай Орозбаковдун вариантында да жана башкалар материалдарда ошол бойдон же азыноолак гана өзгөрүүсү менен айтылат. Бул Э-ти көп компоненттүү, индивидуалдуу, жайылма жана Үрбүнүн туруктуу мүнөздөмө Э-и десек болот. "Манас" эпосунда мындай Э. жүздөп саналат.
Конструкциялык курулушу жагынан Э. бинардык же кошмок компоненттүү Э. (аныкталгыч зат атооч жана аныктагыч сын атооч), үч компоненттүү, төрт жана көп компоненттүү болуп бөлүнөт. Бинардык кошмок компоненттүү Э. эпосто Э-тин эң жөнөкөй түрүнө жатат. Мисалы, Эр Манас, Шер Манас, Кабылан Кошой, Кан Кошой жана башкалар "Манас" эпосунда көптөгөн каармандардын ысымдары менен тулпарларынын аталыштарынын өзүлөрү эле кандайдыр бир даражада бинардык конструкцияга жатат. Мисалы, Айгожо (Ай+Кожо), Жаш Айдар, Кыргылчал же Кыргынчал (кыргын, кыргыл+ + чал), Айчүрөк (ай+чүрөк), Коңурбай (хонгр+бай), Ажыбай (ажы+бай), Бозуул (боз+ + уул) жана башкалар Булардан башка Кан Кожо, Ак Сайкал, Кыз Сайкал, Кара Төлөк сыяктуу ажырап турган аныктамалар бар. Үч компоненттүү конструкцияларга төмөнкүдөй түзүлүштөр кирет: катагандын кан Кошой, төлгөчү кара Төлөк, кыяматтык кыз Сайкал, кырктын башы Кыргылчал жана башкалар Ал эми жайылма конструкция же көп компоненттүү Э. системасына жогоруда Үрбүнүн мүнөздөмөсү өңдүү Э-ттер кирет.
Мазмуну жагынан да эпостогу Э-ти бир канча түргө бөлүүгө болот: Каармандарды мүнөздөгөн Э. (жогоруда келтирилген мисалдар). Эпостогу тулпарларды, унааларды мүнөздөгөн Э.: Аккула (ак+кула), Сарала (сары+ала), Аксаргыл (ак+саргыл), Алгара (ала+кара), Көкбука (көк+бука) жана башкалар Баатырлардын Э-ти сыңары эле тулпарлардын, унаалардын Э-тери да бинардык конструкцийдан жайылма Э-ге чейин көптөгөн түрлөрдө учурай берет.
Курал-жарак, эмерек-шаймандардын Э-тери жоо куралдарын (сырнайза, айбалта, ак болот кылыч жана башкалар), жоо кийимдерин (туулга, чопкут, ак күбө тон, көк күбө тон, соот, калкан жана башкалар), ат жабдыктарын (алтын ээр, абайы жабуу, калы килем, кара жаак булдурсун жана башкалар), ошондой эле турмуш-тиричиликтеги ар түрдүү эмерек-шаймандардын Э-терин камтыйт. Эпостогу табият кубулуштарына, убакыт, мезгил, чен бирдиктерине карата айтылган Э. тобун да бөлүп кароого болот (ызгаар кыш, саратан жай, кеч күз, кара бурут, караңгы түн жана башкалар). "Манас" эпосунда топонимдик (жер ортосу Боз-Дөбө, Ысык-Көл, Кара-Тоо, Ала-Тоо, Эки-Кемин, Козу-Башы, Копо, Үйрүлмөнүн Кара-Саз жана башкалар) жана этнонимдик (Сары Ногой, Калың кара көп манжуу, калың кыргыз, ойрот, алтайлык кара кан эли жана башкалар) Э-тер да кеңири чагылдырылган. Булардын көпчүлүгү бири-бирине өтмө катар жуурулушуп кеткен учурда кезиктирүүгө болот.
Э-ти сын-сыпатты аныктоо функциясы жагынан да бөлүп кароого болот. Сандык аныктамалар: кырк чоро, тогуз кабат асман, жердин жети бурчу, кырк чилтен, миң сан кол; ошондой эле сакраменталдык сандар да бар: (3, 7, 9, 12, 30, 40). Түстүк аныктамаларды: ак, кара, сары, кызыл, көк, жашыл өңдүү сын атооч сөздөр түзөт. Тутумунда "ак" сөзү бар Э-тер Ч. Т. Валиханов жазып алган 3319 саптан турган "Көкөтөйдүн ашында " эле алардын саны отузга жетет да, кайталоолору менен жүздөн ашат: ак казан, ак сарай, ак көбө (тон), ак тикен, ак шумкар, ак кагаз (кат), ак чатыр, ак ээр, ак болот, ак бата, ак келте, ак тинте, ак олпок (тон), ак жол, ак боз ат, ак коён жана башкалар В. В. Радлов жазып алган варианттагы "Бокмурун" эпизодунда ушундай эле пропорция сакталган. Эпостун баш каарманы Манастын Э-тери эле ушул гана "Көкөтөйдүн ашында" өтө көп түрдүү экендигин көрсөтүүгө болот. Манас: эр, баатыр, падыша, эңчегер бойлуу эр Манас, Жакып кан уулу Манас кан, Жакып кан уулу жаш Манас, Жакыптын уулу жаш Манас, сайын таажы Манас, самарканда сарт Манас, сары кулак ит Манас (ситуативдик Э. — бир гана жолу учурайт), баатыр туулган эр Манас жана башкалар болуп жыйырмадай аныктамага жетет. Эпостогу Э-тер функциялык жана структуралык түзүлүшү бир топ татаал жана көп кырдуу. Э-тин поэтикалык көркөм тилдин өзүнчө бир катмары катары калыптанып, жалпы курулушу, негизги белгилери жагынан көпчүлүк элдерге бирдей таандык белгилери болгону менен анын ички маани-маңызында, конкреттүү ар бир чыгармада же белгилүү бир жанрлардын тобунда аткарган функцияларында өзгөчөлүк байкалат. "Манас" эпосунун Э-тери жөнүндө бирин-эки жалпы маанидеги пикирлер бар (Б. Керимжанова, С. Бегалиев, Р. Кыдырбаева, С. Закиров жана башкалар). Эпостун Э-тери атайын жана ар тараптан изилдөөгө муктаж.
Курулуш (Алай району)
Курулуш (Курулуш) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Кабылан-Көл айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 514 киши.
Байкалия
Байкалия (лат. Baicalia) — байкал колүндо кезигүүчү үлүлдөрдүн бир уруусу.
Жарма
Жарма — талкандан жасалган суусундук. Талкан – арпа, буудай же жүгөрүдөн куурулуп, жаргылчакка же тегирменге кесек тарттырылган акшак. Кылкан, улпагынан арылтуу үчүн талкан эленип алынат.
Керектелүүчү азыктар: Суу – 4-5 литр, Талкан – 200-300 грамм, Суу май – 1 аш кашык, Ун – 1 аш кашык
Туз татымына жараша
Жасалуу жолу: 1 аш кашык унду майга кууруп, суу куясыз. Кайнаарга жакын бөлтөк кылбай талкан салып, бир аз коюу болгончо бир калыпта жагылган отто кайнатып бышырып аласыз. Бышкан жармага ак (айран, сүзмө, сүт) катыктап, суусундук катары иче берсеңиз болот.
Колдонулган адабияттар
«Эл таануу» китебинен алынды
Келишимди аткаруучу жердин мыйзамы
Келишимди аткаруучу жердин мыйзамы ( lex loci solutionis ) – келишимден келип чыккан милдеттенме аткарылууга жаткан өлкөнүн укугу колдонулуучу бекитүү формуласы. Келишимдик милдеттенмелерди ( келишим түзүлгөн жердин мыйзамы сыяктуу эле) теске салуу үчүн колдонулат. Товарды иш жүзүндө өткөрүп берүү жеринин же төлөмдөрдү жүзөгө ашыруу жеринин мыйзамы сыяктууга караганда көпчүлүк учурда К. а. ж. м. бир кыйла тар мааниде, товарларды өткөрүү тартиби (өткөрүү-кабыл алуу актысынын таризи, өткөрүү-кабыл алуу боло турган күнү жана күндүн убактысы ж. б.), төлөө, анын ичинде тийешелүү төлөм документтеринин таризи жана мазмуундары сыяктуу маселелердин топтомун ыраатташтыруу үчүн колдонулат.
Сүйрү мээ
Суйру мээ — (medulla oblongata (myelencephalon)). Арткы мээ менен жүлүндүн ортосунда жайгашкан. Сүйрү мээнин жогорку чеги көпүрөчөнүн төмөнкү чеги менен өтөт, Арткы бети 4-карынчанын чокусун түзүүдө катышат жана 4-карынчаны жогорку жана төмөнкү бөлүккө бөлөт. Сүйрү мээ менен жүлүндүн чеги болуп жүлүндүн 1-жуп нервдери чыккан жерлери же желке сөөгүнүн чоң тешиги саналат. Сүйрү мээнин жогорку бөлүгү төмөнкү бөлүгүнө салыштырганда бир аз жооноргон. Ушуга байланыштуу сүйрү мээ негизи жогору караган конуска окшош. Чоң кишилерде сүйрү мээнин узундугу орточо 25мм болот. Сүйрү мээде алдыңкы, арткы жана эки каптал беттери бар. Ошондой эле алар бири биринен жылгалар аркылуу бөлүнгөн. Алдыңкы бети алдыңкы ортоңку жылга (fissura medians ventralis) менен тең экиге бөлүнүп турса, арткы бети арткы ортоңку жылчык (sulcus medians dorsalis) менен экиге бөлүп турат. Бул экөөсүнүн ар биринин эки тарабында алдыңкыда sulcus ventrolateralis, арткыда sulcus dorsolateralis жайгашкан. Сүйрү мээнин алдыңкы бетинде алдыңкы ортоңку жылганын эки тарабында сүйрү мээнин пирамидалары (pyramides) жайгашкан. Сүйрү мээнин төмөнкү бөлүгүндө пирамиданын түзүп туруучу тутамдар кескин түрдө бурулуп карама-каршы тарапка өтүшөт да жүлүндүн каптал танабына өтүп кетет. Бул өтмөк пирамиданын кайчылашуусу(decussatio pyramidum) деп аталат. Кайчылашуу орду сүйрү мээ менен жүлүндүн анатомиялык чек арасы болот. Сүйрү мээнин пирамидаларынын капталдарында овал формасында оливалар (oliva) жайгашкан жана алар пирамидалардан алдыңкы сырткы жылчык менен бөлүнүп турат. Сүйрү мээнин алдыңкы каптал жылчыгынан тил астындагы нервдин дүмүрчөгү чыгат (XII-жуп). Арткы бетинде арткы ортоңку жылчыктын капталдарында жүлүндүн арткы танабынын ичке жана шынаа сымал тутамдары дөмпөк менен бүтүшөт, алар бири биринен арткы аралык жылчык аркылуу бөлүнүп турат. Ичкерирээкте ичке тутам (fasciculus gracilis) жатат да жооноруп ичке ядронун дөңчөсүн(tuberculum gracile) пайда кылат. Сыртыраакта шынаа сымал тутам(fasciculus cuneatus) жайгашат да ичке тутамдын капталында шынаа сымал ядронун дөңчөсүн (tuberculum cuneatus) пайда кылат. Оливалардын артыраагында сүйрү мээнин арткы сырткы жылгасынан(sulcus retroolivaris) тил-кулкун, адашкан жана кошумча нервдердин дүмүрчөлөрү чыгат (IX, X и XI-жуптар).
Чоор
Чоор — элдик үндүү аспаптардын эң байыркысы. Үйлөмө аспаптардын түрлөрүнө кирет. Ал негизинен өрүк, карагайдан жасалат. Мурун куурайдан да, шилбиден да чоор жасалган. Аларга койдун кызыл өңгөчүн каптап, чоордун эки башы ачык болгон. Чоорду жасоо жана аны тартуу — жеринен сейрек көрүнүш. Натыйжада, чоорчулар аз. Азыр анын аягы тыйылып баратат. Үч-төрт гана үн чыгып, айрым обондор чоорго келүүчү эмес. Чоор кийин жокко чыгып баратышы төгүндөлбөйт. Мына ушуларды эске алып, аны жакшыртуу үчүн нооталык түзүлүшүнө ылайыктап кайра өзгөртүп жасоого чеберлер узанышууда. Мында аспапка үн, көрк жана форма берүү көңүлдүн башында турат. Ооздон чыккан жел түтүк аркылуу чоордон үн берүүчү тешигин үйлөнүп, жеңил үн чыгарууга мүмкүндүк түзүлүүдө. Ошондо чоордун ичиндеги «жөнгө салгыч» оңго же солго буралып, чоордогу үн берүүчү тешикти издейт. Эгерде бул жөнгө салгыч толук өз милдетин аткара албаса, анда «жардамчы жөнгө салгычтын» буроосун бошотуп, оңго же солго айлантып, же узартып, же кыскартып, чоордун үнүн издеп табууга болот.. Бул «жардамчы жөнгө салгыч» жез түтүгүнөн жасалууда. Анын узундугу 14 см, дм 8 мм болот. Мындай элдик үндүү аспап оркестрге кошулууда.
Коксит
Коксит (латынча coxa — жамбаш) — жамбаш менен кашка жилик муунунун сезгениши. Жугуштуу оорулар (ангина, грипп, туберкулёз, бруцеллёз, келте жана башкалар), ириңдетүүчү инфекция (стафиллоккок, стрептококк жана башкалар) анын пайда болушуна себеп болот. Туберкулёз К-и балдарда көбүрөөк жолугат. Мында инфекция көбүнчө өпкөдөн кан аркылуу келип, муунду жабыркатат. 5-10 жаштагы балдар ооруйт. Алгач бала шалдырап, тамакка табити тартпай арыктайт. Эти ысыйт, аксап, тизеси ооруганына даттанат. Уйкудан чочуп ойгонот, аксаганы күчөйт, оорулуу буту кыскарат. Жамбашы жабыркаган жагына көтөрүлүп, алдын карай ийилгенсип калат. Омуртка тутумунун кыйшаюусу байкалат. Айрым учурда муун баштыгына ириң толот. Кашка жиликтин эти качып, ичкерет. Дарылоодо организмди чыңдоочу жана туберкулёзго каршы чаралар көрүлөт. Бут гипстеп таңылат. Эгер жилик ириңдеп, сынып же чыгып кетсе, хирург. операция жасалат.
Эрен
Кайран Балта, Жакыпты
Кырк үйлүү кыргыз баш кылып,
Бирөө айдалды Иренге,
Бирөө түшүп кетти тереңге (Саякбай Каралаев, 1. 35). Географиялык жактан Иран өлкөсүн туюндуруп жатат.
Хром сульфаты
Хром сульфаты. Хром сульфаты жашыл жана сыя түстө болот. Сыя түстүү X. с. [Сr(Н 2О6)3+ иондору болот. Бул туз Сr(ОН)3 Н2SО4 таасир этип спирт менен чөгөргөндө алынат. Спирт өтө көп кошулса кызгылт түстөгү суусуз Сr2(SО4)3 алынышы мүмкүн. Жашыл түстөгү X. с. жашыл түстөгү сульфатты суусун азайтуудан [Сг 2(Н2О)4SО4]4+ иондору алынат. Бул туз эритмесине Н2SО4 эритмесин куйса Н3 [Сr(SО 4)3] комплекстик к-та пайда болот. Эгерде бул хром сульфаттары эритмесине щелочь кошсо негиздик туздар алынат, ал терини ашатууда кенири колдонулат.
«Майдан»
Кечээ кайратымдын барында,
Алтайга бурут келтирбей
Түркстанга айдадым...
Түркстанда кыргыздан
Кездеше турган чоң душман
Атадан артык тууптур.
Бул керишип турган жоо койбойт,
Кезенген душман соо койбойт.
Таласын барып чаппасак,
Семетейди өлтүрүп
Минтип кумар канбасак (7—8-б.) деген Коңурбайдын талабына баары макул болушат. Алты ай камданган Коңурбай 60 миң кол менен Таласка аттанып бейкут жаткан кыргыздарды камайт. Таластын суусун башка жакка бурдуруп, элди суусуз калтырат. Баскынчы душмандар Семетейдин айлын аткылай баштаганда Айчүрөк токуп, даярдап койгон Тайбуурул байлоосун үзүп качканда Коңурбай кармап алып, терең ор каздырып салдырып коёт. Аны айлалуу баатыр Күлчоро зындандан алып чыгат. Кыргыз эли бул кордукка чыдабастан Семетейдин жетеги боюнча басып алуучулукка каршы бүт көтөрүлүштү. Кандуу майдан бир нече күнгө созулуп, зордукчул Коңурбайдын аскери жеңилүүсу менен окуя аяктайт.
Майкана
Майкана — кагылган добуш аркылуу кабар берүүчү чоң коңгуроонун асылып турган жайы. «Манас» эпосунда эпосто да ушул мааниде айтылат:
Ордокана коңгуроо —
Баңдуулуга жеткени,
Майканага туруптур,
Баңдуулусун уруптур,
Каңгыраган добушун
Бир күндүк жер угуптур (Сагымбай Орозбаков, 2. 126).
Барабановка дарыясы (Чулым куймасы)
Барабановка — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын оң жээгинен 1412 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Кавернометрия
Кавернометрия (Латын тили caverna - көңдөй жана ...метрия) - бургулануучу скважина тереңдеген сайын анын диаметринин өзгөрүшүн көрсөтүүчү график (кавернограмма) алына турган өлчөөлөр. Скважинанын диаметрин өлчөөнү советтик илимпоз С. Литвинов биринчи сунуш кылган (1935). Казуу учурунда жемирилип, урап кеткендиктен топурактуу, кумдуу, туздуу ж. б. тектерде скважинанын диаметри бургунукунан чоң болот. Суу сиңирүүчү тектерде скважинанын диаметри бургунукунан аз болот. Себеби кээ бир тектер сууга көөп, скважинанын ички бетинде топурактуу катмарды пайда кылат. Кавернограмма менен скважинанын геол. түзүлүшүн аныктоо үчүн геофиз. методдордун маалыматтары пайдалапылат да, бургулөө учурунда скважинанын абалын байкап турууга мүмкүн болот.
Евгений Моргунов
Евгений Моргунов (Евгений Александрович Моргунов; 27 апрель 1927, Мөскөө, Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу—25 июнь 1999, Мөскөө) — Советтик актёр.
Кавернометрия
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Без ткандары
Без ткандары - өсүмдүктө түрдүү суюк секреттерди (заттарды) бөлүп чыгаруучу бир же көп клеткалардан турган түзүлүштөр. Алар өсүмдүктөрдүн бардык органдарында болот да, секретти органдын ичине же сыртына бөлүп чыгарат. Ички секреция без тканына идиобласттар (без клеткалары), сүт түтүкчөлөрү, беттери без клеткаларынан турган чайыр, эфир май түтүкчөлөрү кирет. Алар туюк болгондуктан, бөлүп чыгарган заттары да топтолот. Механикалык таасирлерден бузулганда гана алардагы зат сыртка чыгат, мисалы, тилинген жеринен апийим сүтүнүн, каучуктун сыртка чыгышы. Сырткы без тканына нектарниктер, гидатоддор, тамак сиңирүү бездери, эфир майларын, чайыр, былжыр бөлүп чыгаруучу эпидермистер кирет. Сырткы без тканынын бир түрү без түктөрү. Тамак сиңирүү бездери курт-кумурска менен азыктануучу өсүмдүктөрдө болот. Бул бездер азык сиңирүү ширесин бөлүп чыгарат. Без ткандары бөлүп чыгарган заттар апийим, бальзам, каучук ж. б. турмушта кеңири керектелет.
Эрешен
Эрешен — эр жетүү, бой тартуу, өспүрүм курак. "Манас" эпосунда көбүнчө эр жетүү маанисинде жолугат. Мисалы, "Эрешен тартып эр болду, Эр уулу менен тең болду" (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 227, 231, 298) деген саптар эпосто жыш учурайт. "Манас" эпосунда ошондой эле чыгаан чыкты деген мааниси да колдонулат.
Келишимди кыйла бузуу
Келишимди кыйла бузуу – келишимдин бир тарабын ири зыян (өзгөчө өлчөмдө) тарттыра турган келишимдин бир тарабынан келишимдин бузулушу, т. а. келишимди бекем сактаган тараптын келишим түзүүдө ниет кылган нерседен айрылышы.
Эркин гезиттер
Эркин гезиттер - Кыргызстанда коммунисттик режим учурунда басылып чыккан официалдуу гезиттер мамлекеттик бийликтин тигил же бул структурасынын органы катары чыккан.
Кайра куруу мезгилинин башталышы менен Кыргызстанда Эркин гезиттердин пайда болушуна шарт түзүлө баштаган. Алгачкы Эркин гезиттердин бири болуп Фрунзедеги шайлоочулардын шаардык клубу чыгарган «Независимый вестник» эсептелет. Биринчи саны 1989-ж. ноябрда эки бет көлөмүндө, беш нуска менен чыккан.
Кандайдыр белгисиз себептерден улам, бул гезиттин нускасы көбөйтүлбөй, кийинки сандары чыкпай калган. Ушул эле жьиты декабрда университеттин студенттери (журналисттер, тарыхчылар, филологдор) негиздеген «Молодёжная информационная газета» - МИГ гезити чыга баштаган. Беш саны чыккан. Көлөмү 22-36 бетти түзүп, нускасы 200-500гө жеткен. Москва элдик фронтунун маалымат борборунун атайын чыгарылышы «Киргизия» (Независимая Республика) деп аталып, 1300 нусканын 500дөн ашыгы 1989-ж. сентябрда Кыргызстанда таркатылган. 1990-ж. февралда шайлоочулардын Фрунзе шаардык клубунун «Улан» Эркин гезиттер Литвадан чыгарган. Көлөмү төрт беттен туруп, нускасы 1500дон ашкан. Экинчи саны даярдалганы менен жарыкка чыкпай калган.
Кыргызстан Демократиялык кыймылынын багытына үндөш Эркин гезит «Майдан» болгон (башкы редактору А.Токтогулов). Биринчи саны кыргыз тилинде 1991-ж. февралда чыгып, көлөмү сегиз беттен, жалпы нускасы 5 миң даанадан ашкан. Андан мурдараак, 1990-ж. июнда даярдалган «КДК кабарлары» гезити бийликтин кийли- гишүүсү менен басмаканадан чыкпай калган. Бирок ушул эле 1990-ж. 21-августта Ошто «Вестник ДДК» Эркин гезити орус тилинде чыккан. Анын нускаларын эл арасында таратуу бир топ кыйынчылыкка турган.
Бүгүнкү күндө мамлекеттик официалдуу каттоодон өткөн, көз каранды эмес, Эркин гезиттердин саны көп, алган саясий багыттары да ар түрдүү. Алардын катарында «Алиби», «Аалам», «Асаба», «Жацы агым» ж.б. кирет. Булардан тышкары «Пирамида», «Алмаз», «Азаттык», «Санжыра», «Марал» сыяктуу эркин радио берүүлөр да бар.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Вивекананда
Свами Вивекананда (бенг. স্বামী বিবেকানন্দ, хинди स्वामी विवेकानन्द; төрөлгөндө берилген аты — Нарендрана́тх Да́тта; 12 январь 1863, Калькутта, Бенгалия—4 июль 1902, Калькуттага жакын Белур чиркөөсү) – Индияда гана эмес, Америка, Азия жана Европа өлкөлөрүндө индиузмдин реформаланган формасын пропагандалоого активдүү катышкан ойчул, диний реформатор жана коомдук ишмер.
Чүркүттөө
Камчы, чакча, кепкек өңдүүлөрдүн булгаары чачыктарын күмүш, жез, мис, калай өңдүү жумшак металлдар аркылуу шакекче кылып шөкөттөө.
Вивекананда
Рамакришнанын активдүү тарапкери катарында, ал 1897-ж. «Рамакришнанын миссиясы» деп аталган диний-реформатордук коомду уюштуруп, аны Индияда динди жандандыруунун борборуна айландырган. Вивекананда адамзатты «куткаруунун» жалгыз каражаты катарында коомдун, өткөндүн рухий-диний тажрыйбасына кайрылуу деп эсептеген. Ал айрыкча Индия элинин улуттук үрп-адатына, салт-санаасына чоң маани берген.
Вивекананда индиузмдин философиялык негизи болуп веданта деп эсептеп, аны Европалык философияга жакындаштырууга аракеттенген. Азыркы коом, Вивекананданын ою боюнча – «вайшьевдин» өкүмчүлүгү, ал эми келечеги болсо «шудранын өкүмчүлүгү» болуп, сословиелерди элдештирүүсүн үгүттөгөн
Эргеш Ташимбет уулу
анын көзүнүн чоңдугунан чочуп жер карап кетет. Кайра өйдө болуп кол берейин десе шаты тайып кетип кол бере албай калат. Чочуп бакырып ойгонот. Беш-алты күн табы жок болуп калыбына келет. Э. "Манас" эпосун кара сөз менен айткан. Дастан "Манас" эпосунда такай айтылып келген Манастын ата-бабасынан башталат. Э-тин айтуусунда да салттык мотивдер сакталып, Манастын чоң аталары Бөйөн кан, андан Чаян кан төрөлөт. Чаян кандын балдары Жакып жана Көзкаман болот. Чаян кандан кийин кандыкты Жакып алып, ал ногой элинен чыккан Караман деген байдын кызы Чыйырдыны алат. Карамандын кара Толтой деген уулу болот. Ал карасанатайлык кылып Жакыптын кандыгы менен байлыгын тартып алат да, Жакып менен Чыйырдыга бир чатыр, он беш эчки калтырат. Жакып Опол тоону жайлап калат. Чыйырдынын боюнда болот, бирок өзү билбейт. Күндөрдүн биринде Жакып кайнагасы кара Толтой той берип ошол жакка кетип, кеч калат. Чыйырды боорго жайылып кеткен эчкилерди чатырга айдап түшүрөт. Чатырга келгенде андан баланын добушу угулат. "О эне, секин бас, мен бир уул тууламын, жалаң жерге туубагын. Жыгачтын узуну карагай болот. Кызылы табылгы, камчы сап болот... Жалаң жерге бир аргамжы бою узак кетип каламын. Искөөч тайган көрүп калса жеп кетет. Андыктан, жалаң жерге туубагын. Токойлуу, карагайлуу жерге туугун. Мен өтөнөй өткүр чыгамын. Адамга, кийинкилерге, соңкуларга айтып жүрүшкө ылакап, жомок боломун. Колумдагы жарак үйдө калып калса, карагайдын бутагын сууруп алып келе жаткан душмандын башын майдалай чабам" деген добушту Чыйырды угат. Жакып келгенде болгон окуяны айтканда ал аябай кубанып, Опол тоодон көчүп токойлуу, карагайлуу жерге келип конуш алат. Манас төрөлгөндө өзү айткандай ыргып кетип карагайга илинип калат. Жакып таап келип киндигин кесет. Манас жигит болгондо жылкы тийүүгө камынып, Бээжин жолун энесинен сурайт. Андан ары Алмамбеттин жана Көкчөнүн окуясы айтылат. Манас Көкчөдөн жарат алат. Э-тен жазылып алынган "Манас" эпосунун үзүндү эпизоддору Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Кол жазмалар фондусунда сакталып турат.
Бофорт шкаласы
Бофорт шкаласы – шамалдын ылдамдыгын (күчүн) көз болжоо менен аныктоого арналган шарттуу шкала. Шамалдын жердеги нерселерге болгон аракетине карата (түтүндүн багытына, дарактардын кыймылдашына д. у. с.) же деңиз толкундарына жараша атайын балл менен аныкталат. 1806-ж. англиялык, адмирал, гидрограф Ф. Бофорт ойлоп чыгарган. Азыр деңиз навигациясында 1963-ж. Бүткүл дүйнөлүк метеорологиялык уюм кабыл алган бофорт шкаласы колдонулат (таблицада).
Махмуд Чурас
Махмуд Чурас, Шах-Махмудибн Мирза Фазил Чорос (1622–17-кылымдын аягы) – кашкарлык тарыхчы. Анын 2 чыгармасы белгилүү: «Анис ат-Талибин» («Чындык издеген дос» жана «Хроника» (1670). Биринчи чыгарма автор өзү мүчө болгон исхакий суфийлер уюмундагы устатына арналса, экинчиси Эркебектин атайын сунушу боюнча Исмаил ханды (чагатай) даңазалоого арналган. Чыгарма Вейс хандын тун уулу Султан Йунус хандын тарыхынан башталып, Исмаил хан бийлик кылган (1670) учурга чейин камтылат. Автор «Хроникасын» «Тарих-и Рашидинин» уландысы катары эсептеген.
Анткени «Тарих-и Рашиди» дуулат уруусунун тарыхына арналса, «Хроника» чорос уруусунун таржымалы болгон. Ал Моголстан мамлекетинин саясий турмушуна кыргыз элинин өтө жигердүү катышкандыгын көрсөтөт. Абдаллах хандын тушунда кыргыз уруу башчылары мамлекеттик жогорку кызматтарды ээлеп турган. Ошондой эле ойроттордун (калмактардын) Чыгыш Түркстанга басып кириши жана бул аймактагы дин кыймылы тууралуу да маалыматтар бар.
Виджняна
Виджняна (санскр. айырмалоо, айырмалап билүү) – бир объектини башка объектиден ажырата билүүнү өзүнө камтыган байыркы индиядагы таанып-билүү теориясындагы түшүнүк. Бул түшүнүк буддизмде кеңири өнүгүп, окуусунун борбордук бөлүгүн дүйнөдөгү реалдуулуктун өзү болуп акыл эс гана эсептелет деген идеяны жактаган.
Кичи Каяла (дарыя)
Кичи Каяла — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Каяла дарыясынын оң жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Перестройка
Перестройка — 1985-1991-жылдары КПСС БКнын Генерал секретары М.С.Горбачев тарабынан демилгеленген ССРСдин экономикалык жана саясий түзүмүндөгү ири жана түшүнүксүз өзгөрүүлөрдү белгилөө үчүн колдонулган реформалардын жалпы аталышы жана советтик партиялык жетекчиликтин жаңы идеологиясы.
Кара каздар
Кара каздар (Phalacrocoracidae) — сууда сүзүүчү куштардын бир тукуму, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: ири кара каз (лат. Phalacrocorax carbo), Галапагос кара казы (лат. Nannopterum harrisii), кидик кара каз (Phalacrocorax pygmaeus), Стеллер кара казы (Ph. perpicillatus), үрпөк кара каз (Ph. perspicillatus) ж.б.
JavaScript
JavaScript (/ dʒɑːvɑːˌskrɪpt /; аббр. JS /dʒeɪ.ɛs./) - көп парадигмалуу программалоо тили. Объектиге багытталган, императивдүү жана функциялык стилдерди колдойт. ECMAScript тилинин (ECMA-262-стандарты) ишке ашырылышы болуп саналат.
JavaScript адатта колдонмолордун объектилерине программалык жеткилик алуу үчүн кыналган тил катары колдонулат. Эң көп браузерлерде веб-баракчаларга интерактивдүүлүк берүүчү сценарий тили катары пайдаланылат.
Негизги архитектуралык өзгөчөлүктөрү: динамикалык типтештирүү, алсыз типтештирүү, автоматтык эс башкаруу, прототиптик программалоо, функциялар биринчи класстын объектилери катары.
JavaScript көптөгөн тилдерге таасир эткен. Иштеп чыгууда максат Java'га окшош, бирок программист эместер оңой колдончу тил жасоо болгон. JavaScript тили эч кайсы компанияга же уюмга тиешелүү эмес. Бул жагынан ал веб-иштеп чыгууларда колдонулган бир катар программалоо тилдеринен айырмаланат.
"JavaScript" аталышы Oracle Corporation компаниясына катталган товар белгиси болуп саналат.
Тилдин мүмкүнчүлүктөрү
JavaScript объектиге багытталган тил болуп саналат, бирок тилде колдонулган прототиптөөдөн улам объектилер менен иштөөдө класска багытталган салтуу тилдерден айырмалар бар. Мындан тышкары, JavaScript'тин функциялык тилдерге мүнөздүү бир катар касиеттери бар - мисалы, функциялар биринчи класстын объектилери катары, объекттер тизме катары, карринг, жашыруун функциялар, тилге кошумча ийкемдүүлүк берген - бириктирүү.
JavaScript'тин C менен синтаксистик окшоштуктары болсо да, андан түп-тамыры менен айырмаланган жактары бар:
Талас аймагындагы ыйык жерлер
Киришуу
"Айгине" - маданий изилдоо борбору, жетекчиси Айтпаева Гулнаранын жетекчилиги астында 2005-жылдын март айынын тартып Талас мамлекеттик университетинин студенттери менен Талас жергесиндеги ыйык жерлерди, мазарларды изилдоо иши башталган. Бул изилдоонун жыйынтыгында Талас жергесиндеги шайык-кароолчулардын тажрыйбалары, мазарлардын тизмеси, жайгашкан жерлери, суроттомолору такталган. «Айгине» уюмунун мучолору барып, оз коздору менен коргон мазарлардын саны (Талас областы боюнча) 157. Анын ичинде Манас районунда - 34, Кара-Буура районунда- 40, Талас районунда- 37, Бакай-Ата районунда- 46. Кыргызстанда адатта ыйык жерди мазар деп аташат. Мазар - араб тилинен келип чыккан соз, башында ыйык жерлер устундо тургузулган кумбоздорду тушундургон. Бара-бара бул соз элдин ан-сезимине ар турдуу касиеттуу жерлердин аталышы болуп калган. Азыркы учурда олкобуздун ичинде жайгашкан мазарлардын эки туру байкалды.
1.	табигый келип чыккан мазарлар: булактар, тоолор, токойлор, ункурлор, таштар, дарактар, колдор ж. б.
2.	адам тарабынан тургузулган мазарлар: улуу инсандардын кумбоздору, байыркы курулуштар, куноосуз олтурулгон инсандардын жайы ж. б.
«Айгине» борбору изилдоонун учурунда «Талас жергесиндеги кылым карыткан мазарлар», «Касиеттуу Нылды ата» жана «Кыргызстандагы мазар басуу: Талас тажрыйбасынын негизинде» аттуу китептерди жарыкка чыгарган. Жогорудагы жана томондогу маалыматтардын баары жана суроттор «Талас жергесиндеги кылым карыткан мазарлар» жана «Кыргызстандагы мазар басуу: Талас тажрыйбасынын негизинде» деген китептерден алынды.
Кочкор ата мазарынын оозеки тарыхы. Карабуура району, Коксай айылы
Мазардын туру-тал менен булак жана кумбоз менен кумурсканын уюгу. Шайыгы Жумагул кызы Алматай. Зыяратчылардын кээ бири бул жерде Кочкор атанын соогу коюлган деген ойду айтышса, айыл аксакалдары Кочкор ата деген жер Нарында, Аксыда, Ысык-Колдо дагы бар, демек бул жерге тек гана Кочкор ата  туноп кеткен жерлер дешет. Кочкор ата Манас атадан бир кылым кийин жашап откон деген божомолдоолор айтылат. Жалпылап алганда, мындай мазарлуу жерге олуя, же бир таза, касиеттуу адамдардын соогу коюлган болот. Кочкор ата мазарын кургандардын бири - Качкынбек карыя мазар туралуу томонкулорду айтып берген. «1954-жылы мен жайлоого чыктым. Кочкор ата мазарынын ары жагы саз болчу. Ошондо чабандар куран окуп отушчу. Ал эми зикир чалганда боз туман аралап отчу. Ал жерге (Кочкор атага) кире бергенде чон таш бар, ага зыярат кылуу керек. Андан ары мазардын ичинде таш короо бар, ал короонун ичинде олуя ата бар. Ал калпак кийинген, короонун ичинде азан айтып отурат. Кочкор ата учурунда кучтуу мазар эле, эми болсо таарынгандай олуялары ошол жерден агып отчу Куркуроо суусунун бооруна чыгып кетти. Бул мазардын касиетинин кетишинин себеби, кээ бироолор таза эмес болуп барышат, орустар дары чоп теребиз деп барышып, арак ичип ошол жерге туноп калышчу жана дагы жолдун боюнда болгондонбу мал-сал айдап отушуп, эл анча барктабай калышты. Айылдагы Сыялы акем айтаар эле, эки киши Кочкор атадагы талды кесейин деп экоосу тен каза тапты деп. Бироосу ошол жерден мурт кетти, ал эми экинчиси болсо кайбырап журуп (адам санына кошулбай жин оорусу менен ооруган) акыры жок болду».
Ажыдаар таш мазарынын оозеки тарыхы. Карабуура району, Коксай айылы
Мазардын туру - таш Кароолчусу Абдыраимов Жекшенаалынын айтымында илгери Куркуроо суусунун жээгинде, Жийдели деген жерди (азыркы Сары Ункур) мекендеп ажыдаар жашаптыр, тоодогу эл менен айылдагы элдин байланышы болбой калат. Анткени ото турган жол жок болгон, эки жагы тоо ортосундагы жолдо ажыдаар. Ошол жерде ажыдаар пайда болуп нары откон бери откондордун баарын жута берет. Анан элдердин уройу учуп тоодогусу тоодо, айылдагысы айылда калып бири-бири менен катташ болбой калат. Анан бир аксакал аябай капа болот «Ай атан кору, бир баатыр энеден туулбаптыр» деп. Анан ошол жерден Чокон деген аксакалдын баласы Ото «мен барам ата» деп, жоо жарагын шайланып алат. Чокон аксакал минип жургон кара кер атын берип, колундагы алтын шакегин уулуна салып коюп жонотот. Бирок ал баланы да ажыдаар жутуп коет. Ал эми ошол баланын. Дилдежан деген суйгон кызы болгон, ал кыз да аябай баатыр, мергенчи кыз болгон. Кечинде баланы кутот, келбей калгандан кийин баланы ажыдаар жутуп койгонун угат. Анан жоо жарагын алып, ууланган жебесин алып, тоонун наркы бетине барып чон ташка бекинип жатып калат. Ажыдаар кундун ысыгына толукшуп, уктап жатканда Дилдежан кыз ажыдаардын башына ууланган жебе менен атып олтурот. Олтургондо ажыдаардын оозунан жалын чыгып, жердин баары орттонуп, Жийденин аймагынын баары ортко кабылды. Анан кыз барып ажыдаардын ичин сойсо бут жеген нерсеси аш болуп бир гана алтын шакек аш болбой калган экен. Алтындын касиетиби, алтын шакек менен баланын чыпалагы калган экен. Анан ошондон чыпалагын алып комуп, кыз коздон кайым болуп кеткен экен. Ошол мазарга баргандар айтат тажылуу ажыдаар колдоп турат деп айтышат. Анан бул мазардын жонокой дарылыгы ушул, барган адам барып сыйынып колун жууса соолу кетет. Анан эгзема орууларына да ушунчалык дары.
Олжобайды керген таш мазарынын оозеки тарыхы. Карабуура району, Коксай айылы
Мазардын туру - таш менен тал. Кароолчусу Абдыраимов Жекшенаалынын айтымында илгери бир Олжобай деген киши тайэжеси Кишимжанга ашык болуп калат. Бирок Кишимжандын куда тушкон жери бар болчу. Ага карабай эки ашык акылдашып алып, кулак угуп, коз корбогон жерге качып кетууну ойлошот. Алар Чук-Терек деп аталган жерге качып келишет. Ошентип кундор отуп, капастан чыккан булбулдай болуп ээн-эркин сайрандап омур суро башташат. Эки жаш суйуунун кумарына канбай жашоо улантып жатканда кара булут каптагандай, издеп жер кыдырган таякеси Кудаке эки ашыктын омуруно карангы тун тушурот. Олжобайды абдан сабап, эс-учунан ажыратып, элдин эсинде калсын дегенсип алдына таш тошоп, устуно тикенекти таштап, керип салып, устунон мал айдатып кыйнап олтурот. Ошентип олугун атка артып жоноп кетишет. Кундун ысыгынан эти жыттана баштагандан кийин азыр казак-кыргыздын жери аталган Куланды-Сай деген жерге мурзо каздырып, денесин коюп комоордо Кишимжан таякесинен уруксат сурап, Олжобай менен коштошуп чыгуу учун мурзого тушот. Олжобайдын мандайынан ооп, «бул жашоодо сен жок жашоо мен учун карангы тун, ошол учун туболукко бирге бололу» деп озу менен ала тушкон ач албарс шамшар менен озун журокко бир уруп омур менен кош айтышат. Жанылганын сезген таяакеси ачууга буулугуп, «олгондо да силерди бирге койбойм»-деп, экинчи мурзону каздырып, жанына коюп, Чуктеректен алган эки чыбыкты экоонун мурзосуно сайып кете берет. Азыркы учурда кудайдын кудурети менен ошол чыбыктар, чынар терек болуп айкалышып оскон. Олгондо жаткан жери башка болсо да, тируулукто бирге дегендей, чынар теректин жалбырактары азыркы учурда шуудурап турат.
Бозтектир ата мазарынын оозеки тарыхы. Бакай-Ата району, Наматбек айылы
Мазардын туру - таш. Кумуштак тоосунун ичинде жайгашкан, ал айылдан 15 чакырым алыстыкта турат. Аталган мазар 1,5 га аянтты ээлейт. Салмагы 15 тоннадай, бийиктиги 3,5 метрдей таш турат. Дарыгер Момбекова Бубусааданын айтымында илгери бул жерде каапырлар (ислам дининен башка диндеги адам) менен мусулмандар кармашып, дин талашып, кыргын согуш болуп, шейиттер (олум) коп болгон. Бозтектир ата согуштун башчысы болгондуктан, ал олгон жоокерди же элдерди улам таш менен жашырып, белги кылып кете берген экен, аны каапырлар кубалап олтуроордо ал чон ташка жашынып, ташка кандайдыр бир сыйкырдуу куч пайда болуп, ал таш эрип кетип озуно Бозтектирди жашырып алат. Бозтектир атанын колдоочусу буркут болгондуктан, ошол таштын элеси да аркасынан караганда буркут калкалап тургандай, буркуттун элеси чагылдырылган. Бул ташты эч ким жасаган эмес, ал озунун табиятынан ушундай. Ошол кыргын болгон аймакта уймок-уймок таштар болсо, жогорудай айтып откондо, жанагы шейит болгон жоокерлерди бейити катары эсептелип, бул жер бутундой ыйык жер болуп саналат.
Нылды ата мазарлар бирикмеси. Бакай-Ата району, Озгоруш айылы
Нылды ата Эчкили тоо кыркасынын таштак коосунан орун алган. Башкача айтканда, ошол кону бутундой ушул мазарга тиешелуу десек болот. Нылды ата бирикмеси озундо 23 мазарды камтыйт. Алардын бардыгы тен Эчкили тоонун этегиндеги Чон туюк жана Кичи туюк деп аталуучу коктуда жайгашкан. Шайыгы Кудакеев Жеништин айтымында Нылды ата Нух пайгамбардан мурда жашап откон. Озу табып болуп, элди ар кандай ооруулардан айыктырган. Ошондой эле Нылды ата жаш кезинде 30 чакты балдарды оз балдарындай кылып, асырап, чонойтуп адам кылган. Ал 60 жашка келген кезинде тентуштары: «Жашын келип калды эми уйлонбойсунбу, артында туяк калсын» дешет. Ошондо Нылды ата: «Мен уйлонбойм, силердин атынар коп болсо бир кылым очпой жашайт, меники болсо канча кылым болсо да очпой сакталат», - деп жооп кайтарган экен. Нылды атанын: «Мен жашаган кездеги тоо азыр сай болду, сай тоо болду», - дегени арадан ото коп кылым отконун айгинелеп турат. Талас мамлекеттик университетинин кыргыз филология болумунун студенти Назира Жусупова менен болгон маегинде Озгоруш айылынын тургуну Ооган молдо томонкудой маалымат берген: «Нылды ата Манас атадан бир топ мурун жашап откон. Манас атага 1000 жыл болсо, Нылды атага 2000 жыл болду. Элдин айтымы боюнчаал жерде уч тилди билген уч адам болгон экен, бирок адамдарга корунбойт. Бироо кыргызча, бироо арабча, бироо индиялыктардын тилинде суйлойт экен. Ал жерге мен да баргам, боорум ооруп журот эле. Барсам ал жерде бир киши бир аз жерди иштетип отурат экен. Анан мени уйуно киргизип чай кайнатып берди. Кумшекери жок куру чайдын озун иче бериптирмин. Бир чайнек болчу, ичи 3 литр чыгат, тойгонумду билбейм, баарын ичиптирмин. Ал эми уйдон бир литр чай иче албайм. Ошол суу мазардын суусу эле, мазардын касиетинен болуш керек, 3 литрди тойгончо ичтим. Боорум да, чарчаганым да басылды. Касиеттуу жер экенин ошондон билдим, андан кийин коп ооруган жокмун».
Баротерапия
Баротерапия — дарылоо максатында төмөнкү же жогорку атмосфера басымын колдонуу. Ал атайын жабдылган барокамерада жүргүзүлөт. Жалпы баротерапияда кычкылтек, кычкылтеги бар аба же башка газ аралашмаларынын жогорку же төмөнкү басымын пайда кылып, бир же бир нече оорулууну барокамерага жаткырат. Кийинки кезде чыккан барокамераларда атмосфералык басымдан башка, температураны, абанын нымдуулугун, ошондой эле оң жана терс иондордун өлчөмүн жөнгө салууга болот.