cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Индия
Тарыхы
Археологиялык маалыматтарга караганда Индияда адам баласы таш доорунан эле жашай баштаган. Инд дарыясынын өрөөнүндө отурукташкан элдер биздин заманга чейинки 3-миң жылдыктын 2-жарымы 2миң жылдыктын 1-жарымында жогорку деңгээлдеги Хараппа маданиятын түзгөн. Биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктын орто ченинде Индияны арий уруулары каптап келе баштаган. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта аймакта Куру, Панчала, Кошала, Таксила, Гандхара, Магадха сыяктуу бир катар кул ээлик мамлекеттер пайда болот. Андан ичкери Магадха айрыкча жогорулап, Маурья династиясынан чыккан Ашок падышанын тушунда (биздин заманга чейинки 268-232) ал бүткүл Индияны камтыган империянын борборуна айланган. Байыркы Индиянын калкы төрт сословиеге бөлүнгөн: брахмандар (дин кызматкерлери), кшатрийлер (жоокерлер), вайшийлер (эркин дыйкан, малчы, соодагер), шудралар (жалчы, кулдар). Булардын биринчи экөө артык укуктардан пайдаланган. Байыркы Индияда буддизм менен жайнизм дини үстөмдүк кылган. Алгачкы орто кылымда Индия бир нече мамлекетке бөлүнгөн. 12-кылымдын аягы 13-кылымдын башында түрк-афган башкаруучулары тарабынан Түштүк Индиянын каратылышы анда ислам дининин таралышына түрткү берген. 1398-ж. Тимурдун армиясы Дели султандыгын (1206-ж. түзүлгөн Индиядагы биринчи мусулман династиясы) каратып алган. Алар Дели шаарын талап-тоноп, кол өнөрчүлөрүн Самарканга алып кеткен. Ич ара келише албаган султандыктын башкаруучулары тактыга Кабулдан Закир-ад-дин Бабурду чакыртышкан. Бабурдун кыска мөөнөттүү бийлиги (1526-1530) Могол империясынын, Улуу Моголдор династиясынын башатын негиздеп кеткен. 16-кылымдарда Түндүк Индия Улуу Моголдор династиясынан чыккан Акбардын бийлигинде болот. Анын чөбүрөсү Аурангзеб (1658-1707) Түштүк Индияны каратат, бирок Могол империясы көп узабай ыдырай баштайт. 16кылымдарда португалдар, голланддар, англичандар, француздар Индиянын жээгиндеги бир катар стратегиялык таяныч пункттарын ээлеген. Европалык державалардын Индия үчүн күрөштөрү англиялык Ост-Индия компаниясынын жеңиши менен 18-кылымдын аягында аяктайт. 19-кылымдын орто ченинде Индияны Англия толугу менен каратып алат. Индия Англиянын соода рыногуна жана англиялык өнөр жайдын сырьё булагына айланат. 1885-ж. түзүлгөн Индия улуттук конгресс (ИУК) партиясы жергиликтүү өнөр жайыды өзү башкаруу жана коргоо талаптарын коёт. 1906-ж. Мусулман лигасы түзүлөт. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин, Индия менен Англиянын ортосунда карама-каршылыктар күчөп, 1947-ж. 15-августта Улуу Британия Индиянын көз карандысыздыгын таанууга аргасыз болот. Индия диний принцип боюнча Индия Союзуна жана Пакистан болуп эки доминионго бөлүнөт. Бөлүнүү индустар менен мусулмандардын кагылышуусу менен коштолуп, натыйжада 1 млндон ашуун адам кырылат. Диний кагылышууларга каршы чыккан М. К. Ганди шовинистчил уюмдун өкүлү тарабынан өлтүрүлөт. ИУКтун лидери Ж. Неру Индиянын премьерминистри болот.
1949-ж. 26-ноябрда жаңы конституция кабыл алынып, Индия республика болуп жарыяланган. Бул конституция 1950-ж. 26-январда (бул күн Республикасы күнү деп белгиленет) күчүнө кирген. 1967-жылдагы шайлоонун жыйынтыгында Индия Ганди өлкөнүн премьер-министри болуп калат. 14 ири жеке банк мамлекеттештирилип, м монополиялар жөнүндө мыйзам кабыл алынат, көпчүлүк товарларды импорттоого мамлекеттик көзөмөл жүргүзүлөт. Индия өкмөтү ядролук жана космостук программаларды өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл буруп, натыйжада 1974-ж. ядролук куралды сыноо жүргүзүлөт, 1975-ж. советтик Космодромдон Индиянын биринчи спутниги «Арьябхата», 1979-ж. космостук ракетасы учурулат. Индусмусулман кагылышууларынын натыйжасында, 1984-ж. Индира Ганди сикх террорчулары тарабынан өлтүрүлөт. Анын ордуна премьер-министр болуп Индия Гандинин уулу Р. Ганди шайланат. Р. Гандинин өкмөтү инвестицияларды электрондук өнөр жайыды өнүктүрүүгө тартып, ошол эле учурда чет элдик фирмалардын филиалдарын ачтырууга, жаңы технологияларды киргизүүгө жетишет. Индия АКШ, Япония, Германия сыяктуу өлкөлөр менен кызматташа баштаган. 80-жылдардын орто ченинен Түштүк Азия аймагында соодаэкономикалык байланыштарды жөнгө салууга багытталган бир катар иш-чаралар жүргүзүлөт. 1991-ж. кезексиз өткөрүлгөн шайлоо компаниясынын учурунда Р. Ганди тамил террорчулары тарабынан өлтүрүлөт. Конгресстин жаңы лидери П. В. Нарасимха Рао премьер-министр болуп калган. 2004-жылдан Индиянын премьер-министри Манмохан Сингх. 21-кылымдын башында өндүрүлгөн ИДПнин көрсөткүчү боюнча Индия дүйнөдөгү экономикалык ири төрт державанын бири. Индия Кытай, Чыгыш жана Батыш Азия, Япония, АКШ өлкөлөрү менен кызматташтыгын өнүктүрүүдө. 1985-жылдан Түштүк Азия аймактык кызматташтык ассоциациясынын курамында. Учурда Индия-Пакистан мамилелерин жөнгө салуу боюнча бир кыйла иштер жүргүзүлүүдө. 2005-жылдан ШКУга байкоочу катары катышат.
Чарбасы
Индия өнөр жай, соодасы жана товардыкакча мамилеси өнүккөн агрардык-индустриялуу өлкө. Индиянын экономикасы жумушчу күчүнүн арзандыгы жана эмгектин жогорку маданияты менен өзгөчөлөнөт. Индиянын азыркы экономикасына көп укладдуулук мүнөздүү. Айыл чарбанда чакан чарбалар басымдуулук кылып, ал өз алдынча иштеген калктын 60%ин камтыйт; өнөр жайында 23% и иштейт. Өлкө азык-түлүк менен өзүн толук камсыз кылып, жылына 200 млн тдай дан эгинин өндүрөт. Ички ИДПдеги айыл чарбанын жана балыкчылыктын үлүшү 18,5%, тейлөө чөйрөсүнүкү (курулуш менен кошо) 55,1%, өнөр жайыныкы 26,4%. ИДПнин реалдуу өнүгүү темпи 2006-07-ж. 9,4%ти түзгөн (дүйнөдө Кытайдан кийинки 2-орунда). ИДПни киши башына бөлүштүргөндө 3800 доллардан туура келет. Болжол менен 250-300 млн адамдын жашоо деңгээли өнүккөн капиталисттик өлкөнүн көрсөткүчүнө тең келет. Индия ИДПнин деңгээли боюнча дүйнөдөгү 6 ири өлкөнүн катарына кирет. Ошол эле учурда расмий маалымат боюнча кирешеси жакырчылык чегинен төмөн болгон калк 22%тейди түзөт.
Маданияты
Индиянын философия, адабият жана искусство жаатындагы жетишкендиктери биздин заманга чейинки 15-10-кылымдан ушул күнгө чейин сакталып келе жатат. Алар адамзаттын эң байыркы маданияты нын мезгилинде пайда болгон. 3000 жыл илгери Ведалар байыркы индо тилиндеги байыркы тексттер, биздин заманга чейинки 6-5-кылымдарда «Махабхарата» жана «Рамаяна» эпостору жаралган. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта пали, пракрит адабияты, биздин заманга чейинки 4-3-кылымдарда байыркы тамил адабияты пайда болгон. Оанскрит тилинде «Панчатантра» элдик жомоктор жыйнагы түзүлгөн. Тируваллувардын «Тирукурал» учкул сөздөр китеби байыркы тамил адабиятынын эң мыкты чыгармасы. Анда даанышман башкаруучунун образы чагылдырылган. Өлкөдө исламдын таралышы фарс тилиндеги инди адабиятынын (Амир Хосров Дехлеви, 1253-1325; Мирза Бедил, 16441721 жана башкалар) түзүлүшүн шарттаган. 19-20-к. адабияты өлкөдө болуп жаткан терең өзгөрүүлөрдү чагылдырган. Китеп басуунун пайда болушу, жазуусу жок элдердин жазууга ээ болушу бул тилдерде адабияттын өнүгүшүнө өбөлгө болгон. Бенгал акыны Р. Тагор Азияда биринчи жолу Нобель сыйлыгын алган (1913). Индияда улуттук тилдердин адабияты менен бирге англис тилиндеги адабият да өнүккөн. Индия архитектурасынын тарыхы байыркы Хараппа цивилизациясына тиешелүү Сангхол жана Лотхал шаарынын архитектурасынан башталат. Биздин заманга чейинки 4-2-кылымдарда Маурья мамлекетинде санжыргалуу сарай имараттары салынган. 13-кылымдан Дели султандыгында архитектура геометриялык тактыкка жетишкен; жебе сымал арка жасоо, тегиздикке хром менен оймо-чийме салуу өнөрү өөрчүгөн. Мусулман мечиттери, кумпалуу күмбөздөр, мунаралар салынган. Улуу Моголдор мамлекетинин тушунда (1617-к.) Агар, Дели шаарынын чептери, мечиттер, Таж-Махал ак мрамор күмбөзү жана башкалар курулган. Колониялык бийликтин мезгилинде (18-к.-1947) Бомбей, Калькутта, Дели шаарында европалык типтеги имараттар пайда болгон. О. кылымдарда Индияда миниатюра живописи өнүккөн. 19-20-кылымдын чегинде башында аралы Тагор жана искусство таануучу Э. Б. Хавелл турган индиялык сүрөтчүлөр жаңы агымга Бенгал кайра жаралуусуна негиз салышкан. Бул агым Индия искусствосунун андан ары өнүгүшүнө күчтүү таасир тийгизген. Индия музыкасына импровизация мүнөздүү. Кайсы гана аспаптык жана вокалдык чыгарма болбосун ыргактуу салттык үн айкалыш раганын негизинде импровизацияланат. Улуттук негизги аспаптары: вина, сестар, тамбура (чертме), равнстр, саранги, сареида (кыл кыяк түрү), табля, баниа (урма). 50-жылдарда музыка, бий жана драма академиясы (1953), Бүткүл индиялык радионун улуттук оркестри (1952), Дели, Бомбей шаарында радио борборлорунда хор коллективдери түзүлгөн. Театр оюндары байыртан эле пайда болгон. Элдик театр оюндарынын көбүнүн өзөгүн «Рамаяна» жана «Махабхарата» түзгөн. Индия театр спектаклдеринде сюжет оюн аркылуу гана туюндурулбай, аткаруучунун декламация, бий, пантомима, акробатика аркылуу да берилет. 20кылымдын 40-жылдарында театр өнөрү өркүндөгөн жана 1953-ж. Индия искусство борбору негизделген.
Киноиндустриясы
Индия көркөм фильмдерди тартуу боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Фильм тартуу иши 1913-жылдан эле башталган. Р. Капурдун «Селсаяк» фильминде элдин турмушу реалдуу чагылдырылып, касталык көз караш сынга алынган. 1950-жылдардын экинчи жарымынан режиссёр Сатьяджит Рей Индия киносун дүйнөгө тааныткан («Жол ыры», 1955, Каннадагы эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы; «Багынбаган», 1956, Венециядагы эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы жана башкалар). Индия киносунун жүрүшүнө Ш. Бенегал («Түндүн акыры», 1975; «Базар аянты», 1983), аралы Гопалакришнан («Бетме бет», 1984; «Дубалдар», 1990), Р. Гхош («19-апрель», 1994), М. Наяр режиссер «Жамгыр маалындагы үйлөнүү тою», 2001) жана башкалар чоң салым кошушкан. Голливуд киноиндустриясы жана 9 кино өндүрүш борбору иштейт. Эл аралык кинофестивалдар өткөрүлүп турат.
Кооперативдик кыймыл
Кооперативдик кыймыл (лат. coperatio - кызматташтык) - адамдардын тобу жалпы чарбага (кооперация) бириктирүү жолу менен, зкономикалык турмушту уюштуруунун капитализмге альтернативдүү ыкмасын түзүү үчүн кыймыл. Артелдик типтеги биринчи кооперативдик ассоциациялар алгач XVIII к. аягында Англияда, өнөр жай революциясынын кесепетинен коргоо каражаты катары ун чыгаруу жана нан жасоо өндүрүшүнүн жумушчуларын арасында пайда болгон.
Ийгиликтүү ишмердүүлүгүнө карабай, бул мезгилдин кооперативдери коомдук аң-сезимге маанилүү таасир тийгизе албады. Азыркы типтеги Кооперативдик кыймылдар XIX к. 20-ж. Англияда пайда болгон. Роберт Оуэн анын идеялык шыктандыруучусу жана теоретиги болуп калды. Жакырчылыктын себебин жана аны чектөөнүн каражатын изилдеп жатып, Оуэн өкүм сүргөн түзүлүштүн тынч, ыктыярдуу кайра курулуусунун жана бардык катмарлардын бошонуусунун мүмкүндүгү жөнүндөгү ойго келген. Ал жеке менчикти жектеп, товар алмашуу менен байланышкан жана жалпы жыргалчылыкка кызмат кылган децентралдаштырылган өндүрүш коомчулугу жөнүндөгү идеясын өнүктүргөн.
Оуэндин идеялары токуучулардын группасы «Рочдейлдик пионерлердин» ишмердүүлүгүндө өнүккөн. Алар 1844-ж. жетекчиси жана руханий устаты Чарлз Говартс (1814-1868) тарабынан форматта келтирилген принциптерде керектөөчүлөрдүн кооперативине биригишкен. Принциптери: товарлар дүң эмес, рыноктук баа боюнча сатылган; кирешенин бөлүгү пайщиктердин ортосунда тең бөлүштүрүлгөн; ал эми башка бөлүгү жолдошчулуктун социалдык фондун түзүүгө сарпталган. Кооперативдик кыймылдын Европада өнүгүшү эки жол менен жүргөн; өндүрүштүк жана керектөөчүлүк кооперациялары. Керектөөчүлүк кооперациясынын ийгилиги ачыктан ачык көрүнүп турган учурда, өндүрүш кооперациясы эзүүнүн идеологдорунун үмүтүн актаган жок. Айыл чарбалык коммунналар - өндүрүш кооперациясынын бүткөн формасы - же узакка созулган эмес, же зкономикалык эффективдүү болгон эмес. Бул айрыкча күч колдонулуп уюштурулган коммуналар үчүн мүнөздүү. Ар бир айрым чарба белгилүү өлчөмгө жетээри менен кооперативдик идеологиянын негизи теңчилик - өндүрүштүн андан аркы өнүгүүсүн кармап жаткан факторго айланган. Кооперативдик социализмдин теоретиги Э.Бернштейн өндүрүштүк кооперативдерди чарба жүргүзүүнүн капиталисттикке чейинки жөнөкөй формаларына кайрылуу катары караган. Британ тарыхчылары С. жана Б.Веббдер өндүрүштүк кооперациянын жактоочуларынан болбосо да, келечектеги коомдон ага орун беришкен. Алардын ою боюнча өндүрүштөгү бирдиктүү эмгек адамдардын белгилүү тиби үчүн кызыктыруучу болуп эсептелинет.
XX к. башында кооперативдик социализмдин концепцияларынын түрдүү модификациясын иштеп чыгышкан: Францияда - Ш.Жид, Э. де Буан, А.Доде Бансел, Е.Пуассен, Б.Лаверн, Ирландияда - Г.Рассел, АКШда - Дж.Уорбас, Германияда - Райфатзен, Гааз, Орусияда - А.Чаянов, М.Туманов-Барановский, М.Лозовский, В.Гиотомианц. Социалисттик ойдун айрым багыты катары Кооперативдик кыймылдын теориясы кооперацияны зкономикалык эффективдүү өндүрүштөн капиталисттик формасы менен бөлүштүрүүнүн өркүндөлбөгөндүгүнүн ортосундагы карама-каршылыкты четтетүүнүн каражаты катары карайт. Кооперативдик кыймыл Европада айрыкча бийликте узак убакыт социал-демократтар турган мамлекеттерде - Швеция, Австрия, Финляндия, Дания, Норвегияда таркаган. Кооперациянын өнүгүүсү социал-демократтык партиялар тарабынан реформалоонун жана таптык конфликттерди чечүүнүн стратегиялык жана эффективдүү ыкмасынын бири катары каралат.
Италия, Голландия, Канадада да кооперативдик чарбалар аз эмес. Бир катар өлкөлөрдө кооперативдик партиялар аракеттенүүдө. 1895-ж. эл аралык кооперативдик альянс түзүлгөн жана ал дүйнөнүн 72 өлкөсүнө 500 млн адамды бириктирет (1986-ж.). Ошого карабай Батышта Кооперативдик кыймыл кризиске учураган. Алсыз коомдук топторду социалдык коргоонун формасы катары түзүлгөн кооперативдер Батышта оз маанисин жоготууда. Азыр ал топтор жашоо деңгээлинин жалпы жогорулашынан улам, мурдагыдай күчсүз эмес. Орусияда жана КМШ өлкөлөрүндө иш башка. Бүгүнкү күндөгү кооперативдердин негизги проблемаларынын бири - кооперативдик идеалдар жана иштин коммерциялык жагынын ортосундагы тең салмактуулукту сактап калуу. Кооперативдик принциптер коммерциялык ишканалардын башкы максаттарына - капиталды тартуу жана киреше алууга дал келбейт. Кооперативдердин көпчүлүгү майда жана орто ишканалар. Аларга экономикалык проблемаларды чечүүгө тажрыйба жана капитал жетишсиз.
Кыйынчылыктарга өндүрүштүк гана эмес, керектөөчүлүк кооперативдери да дуушар болууда. СССР кулагандан кийин пайда болгон суверендүү жана көз карандысыз мамлекеттердин ортосундагы мурдагы экономикалык тыгыз байланыштын түзүлүшү алардын ар бириндеги Кооперативдик кыймылдын өнүгүшүнө олуттуу кыйынчылыктарды пайда кылды.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Лебедка (Берикула куймасы)
Лебёдка (Альтибет) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Берикуль дарыясынын оң жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кушкуль (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Кушкуль — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Адзитар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 74 киши. Почта индекси — 453004, ОКАТО коду — 80235805003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Наалы эже
Наалы эже – кыргыз генеалогиялык маалыматтарында Ак уулдун Адыгине жана Тагай аттуу уулдарынан бир тууган эжеси катары баяндалат.
Санжырачылар моңолдор уруусун Көкө менен Наалы эжеден таратышат. Наал — моңгол тилинде «кызыл асыл таш, рубин» маанисин аныктайт. Генонимдин моңгол тилиндеги маанилик чечмелениши сөздүн так түшүнүгүн берет.
Генонимдин баштапкы мааниси анын Борбордук Азиянын байыркы түрк-моңгол элдеринин шаманизм менен байланышын ырастайт. Анткени, геноним бир эле учурда (кызыл) түстү, сыйынуу объектисин, күн кудайынын эпитетин чагылдырат. Мындан сырткары, кыргыздардагы Наалы эже, Чолпон уулу, Зуура эже жана башка генонимдер адамзат коому басып өткөн эзелки энелик доордон (матриархаттан) да кабар берет.
Колдонулган адабият
Каратаев О.К. Кыргыз этнонимдер сөздүгү. Б.: 2003.
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Альциоптор
альциоптор (Alciopidae)  - көп түктүү муунак курттар классынын бир тукуму.
Айдап келүү (укук)
Айдап келүү – соттун, прокурордун, тергөөчүнүн чакыруусу боюнча келбей койгон (жүйөлүү себепсиз) айыпталуучу, соттолуучу, шек саналуучу, ошондой эле жабырлануучу, күбө ж. б. адамдардын ички иштер органы тарабынан мажбурлоо жолу менен алынып келинүүсү. Жогоруда аталган жактар жүйөлүү токтом боюнча аныкталган соң, аны аткаруу тийешелүү ички иштер органдарына жөнөтүлөт. Айдап келүү түн мезгилинде жүргүзүлбөйт. Эрезеге жетелек балдар, боюнда бар аялдар, ошондой эле ден-соолугуна байланыштуу келе албаган же жайгашкан ордун таштап кете албаган бейтаптар мажбурлап алып келүүгө жатпайт.
Чевиот (Огайо)
Чевиот (Огайо) (Cheviot) — Огайо штатынын Hamilton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9015 киши. Болжолдуу аянты - 3.0 км². FIPS коду — 39-14128.
Лапшиха дарыясы
Лапшиха — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Улуй дарыясынын сол жээгинен 62 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Орузбаев, Кубанычбек
Орузбаев Кубанычбек (1949-ж. т., Түп району, Талды-Суу айылы) — авиациянын генерал-майору (1992). Техника илимдеринин кандидаты (1990). 1967-ж. Орджоникидзе шаарындагы Кавказ Кызыл Туу ордендуу Суворов аскер окуу жайын, 1972-ж. Киев аскер инженердик авиациялык жогорку окуу жайын артыкчылык диплому менен бүткөн. 1972—89-ж. аскер аба күчтөрүндө ар кандай кызматтарда иштеген. 1989—91-ж. Йемен Элдик Демократиялык Республикасында аскер кеңешчиси боюнчa кызмат кылган. 1991—93-ж. Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси, Коргоо иштери боюнча комитеттин терагасынын биринчи орун басары. 1993-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук «Кыргыз аба жолдору» авиакомпаниясынын президенти. Кыргыз Республикасынын Улуттук гвардиясын, Кыргыз мамлекеттик куралдуу күчтөрүн уюштурууга катышкан. Медалдар менен сыйланган.
ТЕМИР (III) оксиди
ТЕМИР (III) оксиди, жаратылышта үч түрдүү модификацияда кездешет, парамагниттүү a-Fe2O3 жана ферромагниттүүлөр g-Fe2O3 жана d-Fe2O3. Эң туруктуусу a-Fe2O3 – кочкул кызыл, кара-сыя түстөгү криссталдар, гексагоналдуу торчо, параметрлери а=5,025, с=13,735 a=55014, тыгызд. 5,25г/см3. Пайда болуу жылуулугу DНо298 =-196,5 ккал/моль. Балкып эрүү темп. 15620С (ажыроо менен). g-Fe2O3 – күрөң түстөгү кубдуу системалар, а= 8,339, тыгызд. 4,69см3. a жана g - түрлөрү темир окистенгенде үстүнкү бетинде пайда болот. d – модификациясы темир туздары щелочтуу эритмеде окистенгенде алынат. Темир (III) оксиди кислоталарда жакшы эрийт, Fe(OH)3 жана темир купоросун катуу ысытканда, FeS2 окистенгенде жана башка ыкмалар менен алынат. Жаратылыштагы a- Fe2O3 (гематит), темирди алууда колдонулат.
Ким Ир Сен
Ким Ир Сен, Ким Сон Чжу (15. 4. 1912, Пхеньянга жакын Мангёндэ кыштагы — 8. 7. 1994, Мёхянсан, сөөгү салынган саркофаг Пхеньяндагы резиденциясына орнотулган) — Корея Элдик Демократиялык Республикасынын (КЭДР мамлекеттик жана саясий ишмери; Түндүк Корея мамлекетинин негиздөөчүсү. КЭДР маршалы (1953). 3 жолку КЭДР Баатыры (1958, 1972, 1987). 1926-жылы Гирин шаарында орто мектепте окуп жүргөндө эле комсомолдук жашыруун уюмга кирип, окуучулардын революциялык кыймылын башкарган. 1929-жылы революциялык иши үчүн камалып, андан бошогондон кийин (1930) Гиринде комсомолдун округдук комитетинин секретары болгон. 1931-жылы Кытай КПнин катарына өткөн. 1932-жылы апрелде Кореянын партизан отрядын уюштурган, кийин ал элдик революциялык армияга айланып, К. И. Сендин жетекчилиги менен Түндүк-Чыгыш Кытайда жана Кореянын түндүк аймактарында япон баскынчыларына каршы активдүү күрөшкөн. Корея бошотулгандан кийин К. И. С. Корея КП Түндүк кореялык Уюштуруу бюросунун 1-секретары (1945), Түндүк Корея Убактылуу элдик комитетинин (1946), Түндүк Корея Демократиялык улуттук биримдик фронтунун БКсынын (1946—49), Түндүк Корея Элдик комитетинин төрагасы (1947, февраль — 1948, сентябрь). КЭДР министрлер кабинетинин төрагасы (1948, сентябрь — 1972, декабрь). 1972-жылы КЭДРдин жаңы конституциясы кабыл алынганда президенттикке шайланган (1972—94). 1966-жылдан КЭП БКнын Генералдык секретары. Эки Ленин, Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
2017 күрөш боюнча Азия чемпиондугу
Күрөш боюнча Азия чемпиондугу 2017-жылы, 10-майдан —14-майга чейин Индиянын Нью-Дели шаарында болуп өткөн.
Катышуучу өлкөлөр
Мелдешке жалпысынан 19 өлкөдөн 255 балбан катышкан. Төмөндөгү жадыбалда ар бир өлкөнүн спортчуларынын саны жазылган.
Үрбү
"Манас" эпосунда манасчылар ар дайым анын жакшы сапаттарын көрсөтүү менен "кылымга чечен үлгүлүү, кыпчактардын Үрбүсү", "Эки Кемин жайлаган, эгиз кара ат байлаган" — деп, өзүнө гана таандык сапаттарын өзгөчө белгилеп оң баа берип сүрөттөшөт.
Криофилдер
Криофилдер (гр. kryos – суук, phileo – сүйүү) – туруктуу төмөнкү темп-ра шартында жашоочу организмдер. Аларга көбүнчө Түндүк, Түштүк уюл сууларындагы жаныбарлар, ийне терилүүлөр, балыктар, моллюскалар, муздак дарыя жана өзөндө жашоочу балыктар (жилингир, айрым планариялар), ошондой эле уюлдагы кургакта жашоочу жана тоо жаныбарлары кирет. Көпчүлүк криофилдер стенотермдер, мисалы, офиура ophipleura жана голотурия elpidia qlacialis +1оСден жогорку суунун температурасына чыдамсыз келет. Таймен, майканат муздак суу балыктары суунун температурасынын бир аз жогорулашынан алардын жалпы активдүүлүгү жана азыктануусу төмөндөйт. Анткени, суунун температурасынын жогорулашы менен сууда эриген кычкылтек азаят. Ал эми кээ бир арктикалык балыктын канынын курамында биологиялык антифриздердин болушу алардын тканындагы суюктукту тоңуп калуудан коргойт.
Ангидрит
Ангидрит - минерал, сульфаттар классына кирет. Химиялык формуласы Ca (SO4). Ромб сингониясында кристаллданат. Өңү ак, бозомук, көгүш, кызгылт. Майда бүртүкчөлүү көгүш түрү вульпинит же бергам мрамору деп аталат. Айнек сымал жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 3-3,5, тыгыздыгы 2980 кг/м3. С. салмагы 2,8-3. Сууга тийсе ным тарткандыктан көлөмү 30%ке чейин чоңоюп, гипске айланат. Ангидрит негизинен чөкмө түрүндө, кээде гидротерм жолу менен пайда болот. Жер семирткич катарында, цемент даярдоодо жана кооздук үчүн майда буюмдарды жасоодо пайдаланылат.
Артроз
Артроз-муундардын өнөкөт оорусу.
Артроздун пайда болушу
Ал эндокриндик бузулуу, муун травмасы, организмдеги зат алмашуунун бузулушу, өтө семирүү, ошондой эле муундарга дайым күч келгенден (бийчилерде, спортсмендерде, машинисткаларда жана башка) пайда болот. Тар бут кийим дагы артроздун себеби болушу мүмкүн. Артроз ири (тизе, жамбаш, чыканак, кызыл ашык) жана майда муундарды, анын ичинде омурткаларды (спондилоартроз) жабыркатат.Артроз муунга бириккен сөөктөрдүн учундагы кемирчек бузулуп, жукара баштайт, ошондой эле сөөк тканы жана муун баштыкчасынын ички бети бузулуп, кээде сөөк өсөт.
Артроздун белгилери
Белгилери — мезгили менен муундар ооруйт. Айрыкча өтө күч келгенде же узакка кыймылсыз абалда болгондон кийин оору күчөйт, муундун кыймылы азаят. Муундар шишимик тартып, ага тийгенде ооруйт, бүккөндө, сунганда кырсылдайт. Муундун формасы өзгөрүп, ири муунда суюктук жыйылышы мүмкүн.
Артрозду дарылоо
Дарылоо кайсы муундун жабыркаганына жана оорунун абалына жараша жүргүзүлөт. Организмдеги зат алмашуу процессин калыбына келтирүү жана жабыркаган муунга күч келтирбөө керек. Кээде хирургиялык операция талап кылынат.
Найза
НАЙЗА – саюуга жана ыргытууга ылайыкталган курал. Найза түз, катуу жыгачтан жасалып, учуна кош миздүү, учтуу жана бөрү тил кыма бекитилген. Найза аңчылыкта жана жоокерчиликте колдонулган. Найзанын сабы четин, кайың, арча, жаңгактан, кымасы таш, сөөк, жез, темир, болоттон жасалган. Найзанын жыгач найза, учтуу найза, бөрү тил найза, түпөктүү найза деген түрлөрү болгон.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Балта-Казы
Балта-Казы (Балта-Казы) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Сейпидин-Атабеков айыл округу составына кирет.
Иштетилме товар
Иштетилме товар – өлкө аймагына чегарадан сырткары жерден убактылуу ташылып кирген, же болбосо ордун толтуруучу товар түрүндө өлкө чегинен сырткары иштетүү үчүн убактылуу ташылып чыгып, кайра кайтарыла турган товарлар.
Балта-Казы
Калкы
Калкы - 1 228 киши.
Темир карбиди
Темир карбиди, Fe3С (цементит), катуулугу боюнча корунд менен алмаз ортосундагы абалды ээлейт. Тыгызд. 7,82г/см3 ; 1100 оС жакын темп-рада графит пайда кылуу менен ажырайт. Кадимки темп-рада күчтүүлүгү азыраак ферромагниттик касиетке ээ, 217оС бул касиетин жоготот. Т.к. курамындагы көмүртек атому кычкылтек, азот, ал эми темир атому марганец, хром, вольфрам жана башка элементтер менен орун алмашып, катуу эритмелерди пайда кылат.
Сурхан-Дарыя облусу
Сурхандарыя облусу (вилоят, Surxondaryo viloyati, Сурхондарё вилояти — Өзбекстан жайлашкан аймак.
Административдик бобору — Термез шаары.
Калкы
Облус калкы 2 052 000 адам (2010).
Административдик бөлүнүшү
Облус 14 административдик районго(туман) бөлүнөт: Административдик бобору — Термез шаары.
Киммерий бүктөлүүсү
Киммерий бүктөлүүсү — жер кыртышынын мезозой заманындагы бүктөлүү, тоо пайда болуу менен жүргөн тектоникалык кыймылы. Магматизм процессинен гранитоид интрузиясы жаралып, чөкмө тектердин калың катмарлары бүктөлүүгө учураган. Бүктөлүү 2 фазада жүргөн, 1-фаза триас мезгилинин акырында башталып, юра мезгилинин башталышына чейин созулган (Крым, Таймыр, Түндүк Афганстан, Азиянын түштүк-чыгышы, Африканын түштүк тарабы). Бул кыймыл байыркы киммерий бүктөлүүсү деп аталган. 2-фаза жаңы киммерий деп аталып, юра мезгилинин акырынан бор мезгилинин башталышына чейин аракетке келген. Мында Верхоян-Чукот аймагы, Батыш Кордильер, Анд, Памир, Кара-Корум, Борбордук Иран, Кавказ ж. б. тоолор бийик көтөрүлгөн.
Топу
Топу — тегерек баш кийим. Илгери топу ар кандай кездемелерден төбөсү кууш бычылып, бүйрө тигилип, ак кездеме менен ичтелип кештеленген.
Кыз-келиндер төбөсү бийик жана кууш топу кийишкен. Бара-бара ал ар кыл түстөгү жердиктен төбөсү менен алкагы тегерек жана жапыз тигилип, зер, бермет, шуру, акак өңдүүлөр менен кооздолуп, үкү (канаты) тагылган. Кийин топу бир түстүү кездемеден эле төрт бурч сымал жээги бир бүтүн келип, төбөсүндөгү төрт талаасы саймаланган. Эркектердин топусу ак, кара, жашыл, көк өңдүү кездемелерден тигилет да, мунун тегерек, төбөсү бөрктүү (чокчо) түрлөрү бар.
Калпак менен тебетейдин ичинен такай кие турган тегерек топуну «ичмек топу» дейт. Ал тебетей менен калпактын ичин кирдетпейт. Топучан отурууга да болот. Ал көбүнчө кир көтөрүмдүү баркут, чийбаркут, трайке сыяктуу адими кездемелерден болот да, кырбуусун өзүнчө, төбөсүн өзүнчө бычып алып, колдо бүрүп да, машинада тигип да кармайт. Ал эми төбөсү чокчо ак топуну «тепчиме топу» деп айтат. Аны уздар учуктуу ийне аркылуу колдо тепчип, ага да «секирме сайма» (бири-бирине улаштырылбай сайылган сайма) берилет. Ак топу ичмек топудай такай малакай, тебетей менен калпактын ичинде жүргөн эмес, атайын төрт бүктөп жанда ала жүрүп, же үйдө бир жерге таза коюп, сөөлөт катары карыялар кийүүгө шартташкан.
Кыз балдардын топусун «такыя топу» дейт. Ал көбүнчө жашыл, кызыл, көк өңдөгү кыжымылардан, тасбаркуттан жасалат. Бул баш кийимдин төбөсү менен алкагы жапыс жана тегерек тигилет. Төрт талаа (төрт бурч) болуп жээктелет. Төбөсү томпок, ортосу учтуураак келип, топуга тегерете көркөм көчөттөр «кыял оюм», «бадам оюм», «ийрек оюм», «бычак учу оюм» өңдүү кооздуктарга окшошот. Көркөм көчөт-оюмдардын ордуна акак таш, шуру, бермет өңдүү асыл заттарды ийректете тизип, алтын-күмүш торчолор менен курчайт. Мунун «бүйүрмө топу», «кайырма топу», «малакай (макабай) топу» сыяктуу түрлөрү бар. Бул баш кийимди кийүүдө жана тигүүдө аймактык бөтөнчөлүктөр байкалат.
Айлана-чөйрөнүн сапаттык ченеми
Айлана-чөйрөнүн сапаттык ченеми – айлана-чөйрө абалынын сапаттык көрсөткүчү: зыяндуу заттардын, зыяндуу заттарга чулгануунун жол бериле турган топтолуу ченеми, айыл чарбасы менен токой чарбасында колдонулуучу химиялык заттардын жол бериле турган ченеми, азык-түлүктө калуучу химиялык заттардын жол бериле турган ченеми, айлана-чөйрөгө антропогендик иш-аракеттер аркылуу жүктөмдөрдүн жол бериле турган ченеми; айлана-чөйрөгө антропогендик жактан аргандай иш-аракеттердин күч келтире тургандай жүктөө ченемдеринин жол берилүүчү сапаттык ченеми.
Аляриялар
аляриялар (Alaria) - трематода классындагы мите жалпак курттардын бир уруусу.
Бадик
Бадик (кырг. – эски оорунун аты) – оору-сыркоону айыктыруу ырасмына байланыштуу аткарылуучу ыр. Бадик адамдын дениндеги ооруну кубалоо үчүн ырдалган:
Көч, көч бадик, көч бадик, көчкөндөй көч, Көмүр болуп күйгөн от өчкөндөй көч. Майлуу сорпо бетиңе бүрккөндөй көч, Кара чоктуу калмактан үрккөндөй көч. Сулуу десең калмактын кызына көч, Суук десең Соңкөлдүн музуна көч, Тунук десең Бешкөлдүн тузуна көч, Ысык десең Индистан кышына көч, Илгир десең мүнүшкөр кушуна көч, Агын дайра толкуган сууларга көч, Суу үстүндө калкыган кууларга көч, Аралга көч дегенде, аралга көч, Арал отун оттогон маралга көч, Бийик отун оттогон кийикке көч, Саздарга көч дегенде, саздарга көч, Саздын отун оттогон каздарга көч, Кырларга көч дегенде, кырларга көч, Кырдын отун оттогон сыйырга көч, Көч, көч бадик, көч бадик көчүрөйүн, Бадик болгон атыңды өчүрөйүн. (Эл ыры)
Бадикте элдин турмуш-түшүнүгү, ишеними, элдик медициналык ой жүгүртүүсү сакталган, анда ооруну кубалоо үчүн же башка жандуу же жансыз нерсеге көчүрүү үчүн “көч” деген буйрук этиш ар бир сапта кайталанган. Бул ыр азыр колдонулбай калган.
Колдонулган адабият. «Кыргыз Адабияты. Энциклопедиялык окуу куралы.» Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору. Бишкек – 2004
Домендер
Домендер – электрмагнит же серпилгич касиеттери же бөлүкчөлөрдүн жайланыш тартиби менен айырмалануучу химиялык жактан бир тектүү чөйрөлөр. Алар бир нече түргө бөлүнөт. 1) Ферромагниттүү домендер – ферромагнит кристаллындагы (туурасынан кесилиш өлчөмү 10–5–10–2 см) атомдук магнит моменттери жарыш багытталган, башкача айтканда домендерде өзүнөн өзү магниттешүү жүргөн бөлүгү. Ал Кюри температурасынан төмөн болгондо пайда болот. 2) Сегнет-электрдүү домендер – сегне-электриктерде өзүнөн өзү полярлануучу бөлүгү (10–5–10–3 см). Сырткы электр талаасы жок учурда сегнет-электриктердин полярланышы анын негизги өзгөчөлүгү. 3) Ганндык домендер – күчтүү электр талаасынын бөлүгү. Ал белгилүү шартта гана терс дифференциялык каршылыктуу жарым өткөргүчтө пайда болот.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кырк-Жигит-Арык
Кырк-Жигит-Арык — Бакай-Ата районунун аймагындагы 10-кылымда курулган байыркы каналдын нугу. Каракоюн суусунан башталып, тоо боору менен Талас өрөөнүнө чыгат. Арыктын узундугу 10 км, туурасы 1,2 м, тереңдиги 1 м, жылмакай таштар менен кынапталып алебастар менен бекитилип оңдолгон.
К.-Ж.-А. менен Кырк-Кыз-Арыктын тарыхы жөнүндө эл оозунда төмөнкүчө уламыштар айтылат: «Семетейдин жигиттери Үрмарал суусунун жээгине оюн-зоок курушат. Кезек күч сынашуу оюнга келет. Кыздар Бакай карыяга кайрылып калыс болуп берүүсүн суранышат. Акылман карыя Үрмарал суусунун сол тарабынан кыздар, оң тарабынан жигиттер арык казып, сууну өрөөнгө кайсыл тарап мурун чыгарса жеңиш ошолордуку болорун айтат.
Эки тарап күндөп-түндөп иштешет. Кыз-келиндер амалдуулук кылып, теңи иштеп, теңи кылактап жигиттерди азгырып, алаксытышат. Кыздар арык казууну бир жума мурун бүткөрүп жеңишке ээ болушат».
Темир карбониди
Темир карбониди, темир менен көмүртек (II) оксиди химиялык бирикмеси. Т.к. өтө туруктуулугу менен айырмаланат. Т.к. темир галогенидине жана темир сульфидине СО жогорку темп-рада жана басымда таасир этүүдөн, ошондой эле галогенидине (кургак) СО, Гриньяр реактивин таасир этүүдөн алууга болот. Т.к. таза металлды алууда, металлды каптоодо химиялык процесстерде катализатор, антидетонатор катары колдонулат.
Иштетилме чийки зат
Иштетилме чийки зат – башка өлкөгө ташылып барып иштетилгенден кийин, кайра даяр өндүрүм түрүндө ташылып келине турган контрагент-өнөктөштүн чийки заты (кара: Бажы аймагында товарларды кайра иштетүү  ).
Дүйнө таануу
Дүйнө таануу (мировоззрение) – инсандын айлана-чөйрөдөгү, жаратылыштагы, коомдогу, бир нерсени таанып-билүүдөгү кубулуштарга, адамдын коомдогу ордуна, милдетине, жашоо маңызына, максатына ж. б. уюткулуу түшүнүктөрү жана көрө билүүсү жөнүндөгү системалуу көз карашынын жыйындысы.
Айлык акыдан кармап калуу
Айлык акыдан кармап калуу – эмгек укугу боюнча администрациянын тескемеси менен мыйзамда каралган учурларда гана жүргүзүлөт, (м.: айлык акынын эсебинен берилген насыя акчаны кайтаруу үчүн; эсептөөдөн кеткен жаңылыштыктардан улам ашыкча берилген сумманы кайтаруу үчүн; жумушчунун күнөөсү менен тарткан зыяндын ордун толтуруу үчүн). Ар айлык эмгек акы берген сайын кармап калуунун өлчөмү 20 пайыздан, ал эми мыйзамда өзгөчө каралган учурларда же бирнече аткаруучу документтер боюнча кармоодо айлык акынын 50 пайызынан ашуусу мүмкүн эмес.
Арка (айыл)
Арка — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Жаңы-Жер айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 3 149 киши.
Сергей Курёхин
Серге́й Анато́льевич Курёхин (16-июнь 1954, Мурманск — 9-июль 1996, Санкт-Петербург) — советтик жана орусиянын музыкант-авангардисту, ырлардын автору жана сүрөтчү. «Аквариум» тобунун жетекчиси, ырчы, гитарист обондорду жана ырларды жараткан.
Жеке баатыр
Жанына жолдош албастан, алыс-жакынга жеке өзү жүрүп, жылкы алат. Жоосун жоолойт.
Алютерлер
алютерлер  (Aluthera ?)  - жалгыз мүйүздүү балыктардын бир уруусу.
"Үргөнч"
"Үргөнч" — Акмат Рысменде уулунун айтуусу боюнча жарык көргөн китепче (Фр., 1941). Басмага даярдаган редактору — Ыбырайым Абдыракман уулу. Латын ариби менен басылган. Китепченин аягында айрым көөнө сөздөрдүн түшүндүрмөсү берилген. Китепчеде Айчүрөк Семетейдин Акшумкарын амал менен алып кеткенде Семетей чоролору — Канчоро, Күлчоро менен шумкарын издеп Үргөнчкө барганда анын жалпы көрүнүшүнүн поэтикалуу жана кеңири пландагы эпикалык пейзажы баяндалат. Анда Семетей Ак-Инектин белинен дүрбү салып күргүштөнүп кирип жаткан Ү. дарыянын аркы бетинен жол тосуп келген Айчүрөктү көргөнү, Тайбуурулдун сыны, Күлчоронун Үргөнчтү кечер алдындагы дарыянын күргүштөп кирип жатканынын укмуштуу элеси көркөм баяндалып сүрөттөлөт
Наймандар
НАЙМАНДАР – 9–12-кылым Орхон жана Иртыш дарыяларын мекендеген көчмөн түрк-моңгол элдеринин бирикмеси. Кытай жазма булактарында наймандар 8-кылымда Байкал көлүнүн түштүгүндө жашагандыгы баяндалат. 12-кылымда наймандар кубаттуу уруулук бирикме түзүшкөн. 12-кылымдын аягында согуштук-саясий таасири бошоңдоп калган кыргыздарды жеңип алышкан. «Найман» моңгол-бурят тилдеринде «сегиз» дегенди түшүндүрөт. Н. А. Аристов Катун дарыясынын куймасы болгон Найма суусунун аталышынан келип чыккандыгын божомолдойт. Наймандар уйгур жазмасын колдонушкан. Диний ишеним жагынан наймандар христиандар (несториан) болушкан. Айрым маалыматтарда моңголдор уйгур арибиндеги жазууну наймадардан кабыл алышкандыктары айтылат. 12-кылымдын аягы – 13-кылымдын башында ичара карама-каршылыктардан наймандардын уруулук бирикмеси начарлап, ыдырай баштаган. Чыңгыз хандын аскерлеринин кысымы астында наймандар 13-кылымдын башында Фергана, Жетисуу жана Кашкарды көздөй чегинишкен. Бул мезгилде наймандарды Таян хан, андан соң Күчлүк хан бийлеген. Батышты көздөй чегинген наймандар Күчлүк хан ас-Сегизинин («ас-сегизи» – сегиз уруу элдин жетекчиси) жетекчилиги менен кара кытай Гур ханына баш ийип, 1211-жылы анын тактысын тартып алган. 1218-жылы Күчлүк хан Чыңгыз хан тарабынан талкаланып, чыккынчылык менен өлтүрүлгөн. Наймандар кийинки түрк тилиндеги сүйлөгөн элдердин курамына аралашып кетишкен. Ичкилик (Булгачы) уруу тобундагы ири уруулардын бири.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Ысак кызы, Токтобүбү
Токтобүбү Ысак кызы　(ханзуча: 托汗·依莎克; 1966-жылдын аяк оона (сентябр) айынын 12синде  Кытайдагы Акчий ооданында туулган) 　- Кытайдагы "Манас" эпосунун изилдөөчүсү, филология илимдеринин кандидаты, доцент. Теги кыргыз. Ушул тапта Бээжинде жашайт.
Кыскача өмүр таржымакалы
Токтобүбү (Токон) Ысак кызы 1966-жылдын аяк оона (сентябр) айынын 12синде  Кытай Эл Республикасынын (Жуңго) ШУАРына караштуу Кызыл-Суу кыргыз автоном облусунун Акчий ооданынында төрөлгөн.
1988-жылы Үрүмчү шаарында Шинжаң университетиндеги Кытай (Жуңго) тил-адабият факультетин бүтүрүп, автоном райондук адабият-көркөм өнөрчүлөр бирикмеси фольклор изилдөө коомунда атайын курулган «Манас» эпосун изилдөө секторунда кызмат жолун баштап, Жуңго кыргыздарынын «Манас» эпосун изилдөө, эл ооз адабият чыгармаларын чогултуу, басмага даярдоо, үгүттөө жана изилдөө кызматтарын белсене иштеген.
Токон Ысак кызы окууну бүтүп кызматка чыгары менен залкар манасчы Жусуп Мамай айткан «Манас» вариантын иреттеп, басмадан чыгаруу кызматына туш келип, «Манас» изилдөө ишканасы 1988-жылдан 1992-жылга чейин аралыкта чыгарган ички пайдалануу материалынын 5 китебин, ары 1989-жылдан 1995-жылга чейин аралыкта жарык көрүп таратылган 16 китептин жана 2004-жылы кайрадан басылган эки томдуу толук нускасынын текшерип, басмадан чыгаруу кызматына катышып, сегизинчи бөлүм «Чигитей» (Ж.Мамай вариантты 8-урпак бөлүгү, кыргыз тилинде, Шинжаң эл басмасы, 1995-жыл. Ал 2004-жылы Кыргызстан жана араб жазуусунда кайра жаңыртылып басылды) менен Эшмат Мамбетжүсүптүн вариантындагы «Семетейди» (кыргыз тилинде, Кызылсуу кыргыз басмасы. 2003-жылы биринчи жолу, 2009-жылы экинчи жолу басылган) өз алдынча иреттеп, басмага сунуштаган.
ШУАРдын Или-Казак автоном облусуна караштуу Текес ооданындагы Көктерек айылын жердеген манасчы Сатыбалды Аалынын вариантынан 17000 сапты жазмага алып, иреттеп чыккан.
Кыргыз элдик адабиятынын «үч топтом» кызматына катышып, оодан, өлкө даражалуу жыйнактарын тандап, бекитип, басмадан чыгаруу кызматтарына катышып, «Жуңго кыргыз элдик ырлар жыйнагы» (кыргыз тилинде, биргелешкен авторлукта - Кызылсуу кыргыз басмасы, 2004-жыл), «Кыргыз эл жөө жомоктор жыйнагынын» 4-китеби  (кыргыз тилинде, биргелешкен авторлукта - Шинжаң эл басмасы, 1998-жыл), «Манас» эпосун үгүттөп, жайылдыруу боюнча бөлөк калемгерлер менен авторлошуп «Манас эпосунун окуяларынан кыскача баян» (Шинжаң эл басмасы, кыргыз тилинде, биргелешкен авторлукта - 1995-жыл) китептерин чыгарган.
«Манас» эпосун үгүттөп, жайылдыруу максатында уйгур тилиндеги кара сөз котормосун иштеп чыгып, уйгур тилиндеги «Мурас» журналынын 2000-, 2001-жылдарындагы жалпы сегиз санында уландуу жарыяланган.
Көп жолу алыскы тоолуу райондорду кыдырып текшерүүдө болуп, биринчи кол элдик адабият, фольклордук материалдарды жыйнап, толумдуу болгон коомдук текшерүү баяндамаларын, ары изилдөө макалаларын жарыялаган.
2005-жылы кызмат орду Бээжин шаарындагы Борбордук улуттар университетинин аз сандуу улуттар институту, казак тил-адабият факультетине которулуп, окутуу кызматтарын башкаруу бөлүмүнүн жетекчиси болуп эмгектенип келет.
2000-жылы илимий адистиги боюнча адис изилдөөчү (доцент) илимий даражасын алган.
Токон Ысак кызы күйөөсү Адыл Жуматурду уулу менен авторлошуп жазган «Залкар манасчы Жүсүп Мамайдын өмүр баяны» аттуу эмгек 2002-жылы Ички Моңгул унверситети басмасынан ханзу тилинде, 2007-жылы 12-айда борбордук улуттар басмасынан кирилл жазуусунда, 2014-жылы Кыргызстандын Бишкек шаарында «Принт-экспресс» басмасынан жарык көргөн.
Токон Ысак кызы «Жуңго кыргыздарында "Семетей" эпосунун мазмун курулмалык өзгөчөлүгү» (Кыргызстан, «Бийиктик» басмасы, 2011-жыл) темасында диссертациясын ийгиликтүү коргоп,  2011-жылы Кыргызстан улуттук илимдер академиясына караштуу Ч.Айтматов атындагы тил жана адабият институту менен Жусуп Баласагун атындагы мамлекеттик улуттук университетинин тең төрагалыгында филология  илимдеринин кандидаты окумуштуулук  даражасын алган (Жуңгодо филология  илимдеринин доктору, “Ph.D.” деп таанылды).
2011-жылы Бээжиндеги Борбордук улуттар унверситетинин аз сандуу улуттар институту жагынан “кыргыз тил-адабияты магистр жетекчиси” болуп шайланып, Жуңгодогу жалгыз кыргыз тил жана адабияты боюнча магистр, аспирант тарбиялоо укугун алган биринчи жетекчи мугалим болду.
Илимий жана башка ишмердиги, негизги чыгармачылыгы
«Манас» эпосу, кыргыз маданияты боюнча 60тай изилдөө макалалары жарык көрүп, айрым макалалары Жапония, Түркияда которуп басылган.
Андан тышкары ал «Эпосчулук илими жана кыргыз эпосу» («Шинжаң кыргыз адабияты», 2000-жыл, 3-саны), «"Манас" эпосунун кыргыз тарыхы менен болгон байланышы» («Кызылсуу гезити» 1991-жыл, 13-августтагы саны), «"Манастын" беш түрдүү вариантындагы "Көкөтөйдүн ашы" бөлүгүн салыштырып изилдөө» («Улуттук адабият изилдөөсү», 2003-жыл, 3-сан), «"Манас" эпосунун түрдүү варианттарындагы баатыр Манастын аты-жөнүнүн өзгөчө маанисин чечмелөө» («Элдик адабият секциясы», 2013-жыл, 4-сан), «Памирде жоголгон "Манас"»  («Улуттук адабият изилдөөсү», 2012-жыл, 6-сан) сыяктуу кыргыз тил, тарых, маданияты менен байланышкан көп багыттуу текстологиялык, варианттык изилдөөлөрдү жарыялаган.
Т.Ысак кызы 2014-жылы Бээжиндеги Борбордук улуттар университетинин алдыңкыы катардагы университет куруу долбоорунун алкагындагы Жуңго азчылык улуттар тил-адабият институтунун атайын каржылык түрүнө - «<Манас> эпосу энциклопедиялык сөздүгүн» түзүү түрүнө ээ болду. «Манас» таануучу Токтобүбү (Токон) Ысак кызы мына ушундай алгылыктуу эмгектеринин аркасында Кытайдагы «Манас» таануу жана Жүсүп Мамай таануу илимине зор салым кошуп келет.
Шакирттери
Токтобүбү Ысак кызынын учурдагы шакирти - аспирант Айтмамбет Бейшебай (Бээжин шаары). Ал азыр В.Жирмунскийдин дастан таануудагы салымын изилдеп жатат.
Сыйлыктары. Даражалары. Наамдары
Т.Ысак кызы 2000-жылы илимий адистиги боюнча адис изилдөөчү (доцент) илимий даражасын алган.
Т.Ысак кызы 2011-жылы Кыргызстанда филология илимдеринин кандидаты окумуштуулук  даражасын алган.
«Залкар манасчы Жүсүп Мамайдын өмүр баяны» эмгеги үчүн Токтобүбү Ысак кызы жубайы, профессор Адыл Жуматурду менен бирге 2004-жылы 2-айда Шинжаң Уйгур автоном району бойунча «Теңир-Тоо адабият-көркөм өнөр сыйлыгына», 9-айда Жуңго эл ооз адабият-көркөм өнөрчүлөр коомунун экинчи кезектик «элдик өнөрпоздор Тоо гүлү сыйлыгына» татыйт.
Ал эми 2010-жылы 7-айда автоном райондук үч чоң жыйнактын (элдик жөө жомоктор, элдик ырлар, элдик макал-лакаптар) түзүүчүсү жана редактору катары «үлгүлүү редактор» сыйлыгына, 6-айда Жуңго элдик адабият-көркөм өнөрчүлөр коомунун эл ооз адабиятына «салым кошкон ардагер» сыйлыгына ээ болот.
2007-жылы Шинжаңда  казак-кыргыз адабияты боюнча 8-жолу өткөн сынакта «дулдул» адабият сыйлыгына ээ болгон.
2011-жылы ал Кыргызстанда Ишеналы Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин «Ардактуу профессору» наамын алат.
Үй-бүлөсү
Жубайы - белгилүү окумуштуу, кыргыз таануучу, манас таануучу, профессор Адыл Жуматурду уулу.
Бир уул (Бекзат), бир кызы (Перизат) бар. Бекзат, Перизат деп алардын аттарын залкар манасчы Жусуп Мамай (1918-2014) өзү коюп берген.
Аймактарды бейтарапташтыруу
Аймактарды бейтарапташтыруу – белгилүү бир аймактарда (мейкиндиктерде) согуш жүргүзүүгө жана аларды согуш аткарымдары үчүн база катары пайдаланууга келишимдүү тыюу салуу. Аймактарды бейтарапташтыруунун максаты – ал аймакты согуш аракеттеринин майданынан чыгарып салуу. Антарктика Аймактарды бейтарапташтыруу мисалы болуп саналат.
Мадага-Ю
Мадага-Ю (1) — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сибирчата-Яха дарыясынын сол жээгинен 98 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Осиновая (Кандата куймасы)
Осиновая — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кандат дарыясынын сол жээгинен 62 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Ишти сырттан кароо
Ишти сырттан кароо – КРде жарандык процессте гана бар. Өтүүчү жери жана убактысы ойдогудай кабарланса дагы, жоопкер сот жыйынына келбей калып, анын жүйөлүү себептери билдирилбесе жана ишти ансыз карай берүү суралбаса, эгер доогер каршы болбосо, иш сырткы өндүрүш тартибинде карала бериши мүмкүн.
Доминанттуулук
Доминанттуулук – гетерозиготалуу особдун белгилерин аныктоодо гендин бир аллели экинчи аллелдин катышуусун чыгарбай басымдуулук кылуусу. «Доминанттуулук» терминин Г. Мендель киргизген. Ал түрдүү белгиси бар буурчактарды аргындаштыруудан доминанттуулукту аныктаган. Мисалы, сары жана жашыл уруктуу буурчактарды аргындаштырганда 1-муундун (А) уруктары сары болуп калат да, жашыл уруктарга үстөмдүк кылат, башкача айтканда жашыл урук көмүскөдө калат. Үстөмдүк кылганы доминаттык (А), көмүскөдө калганы рецессиялык (а) аллель деп аталат.
Гетерозигота — гомологиялуу хромосомаларда түрдүү аллелдер менен берилген диплоиддик же полиплоиддик өзөктөр (ядролор), клеткалар же көп клеткалуу организмдер, гендердин көчүрмөлөрү.
Кыр-Кайың
Кыр-Кайың — топоним. «Манас» эпосунда Алмамбет атасынын Кан-Жайлак жайлоосун талашып, Коңурбайга кол салган жер.
Кыр-Кайыңдын оюнда
Коңурбайга кол салдым,
Кайран көзүм чекчейип,
Найза менен калчаны
Жетип муштап өткөнүм (Саякбай Каралаев, 2. 108).
Географиялык реалияда Жунгариядагы жерлердин бири.
Нормага жана критерийге ылайыкталган тесттер
Нормага жана критерийге ылайыкталган тесттер - билим берүү системасында ХХ кылымдын 60-жылдарында негизделген.