cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дүйшөкеев Дөөткул
Дүйшөкеев Дөөткул Жыгаччы. 1932-ж. Ат-Башы районундагы Кара-Суу айылында төрөлгөн. Бишкектеги педагогика институтунун биология-география факультетин аяктап агартуу майданында, кийин Кыргызстан айыл чарба институнун зоотехника факультетин бүтүрүп колхоздо ферма башчы, колхоздун төрагасынын орун басары, совхоздун директору болуп иштеген. Азыр «Кошой» колхозунун башкармасынын төрагасынын орун басары. Ал устакерчиликте атасынын нускасын алган. Дөөткул эгер жердиги даяр болсо эки-үч үйдүн жыгачын жыл айлантпай колдон чыгарат. Ат-Башынын шартында жыгачтары бышык келип, жасаган буюмду алган адам нап табат. Мында каратал иштетүүгө жеңил, бирок урунууга морт. Кызыл талды да пайдаланат. Андан сырткары Жумгал талын алып келип, там аркасына тигип алат. Сөгөт талды, жергиликтүү токой теректи да баалайт. Мырза терек климатка жараша көп чоңоё албайт. Булардан ал боз үйдүн сөогүн жаратат. Уста жыгачты жалбырагы түшкөңдөн кийин же бүрдөгөнгө чейин кесип, аарчып таңып коёт да көлөкөдө кургатат. Анан матоо ыкмасын баштайт. Таңгак жыгачты чечип, сууга салып нымдашкан кезде «кокко» (кор кылуу - «кордоо» деп аталат) салат. Тал кызыйт. Кол күйөөр күйбөс болгондо жыгач жумшарат да, матоого коюлат. Аны жерге таштабай түркүк кылып коёт. Кургагандан кийин аны бирден алып кыргыга алат. Ат-Башыда чен жыгачты «бакшы жыгач» дейт. Уста аны менен өлчөп, кереге көктөйт. Көктөөдөн чыкканда бир аз карайып калган жыгачтар тарткы аркылуу агартылат. Керегенин көгүн уйдун терисинен жасайт. Терини жонунан узата бир бөлүп алып, жондон боорун көздөй туурасынан тилет. Эгер көк жоон тилинсе көзөнөктөн өтпөй жыгач сынышы ыктымал. Ичке тилинсе бош болуп, керегени ойдогудай кынай албайт. Жыгачка ичке зымдан илмек түйүп алып, андан көктү өткөрөт. Ал «бука» деп аталат. Жыгачты буулап жашытат. Ичтеги сары суулары чыгып, чайыры жоюлат. Талдан жасалган түндүк жеңил болот. Кайың түндүк, кара жыгачтын түндүгү салмактуу келет. Ошол түндүктү тепме түндүк дейт. Ага уук жакшы сайылат. Муну кыйып келээри менен аарчып, сомдоп, кургатып алып он күндөй сууга салат. Андан кийин корго салаары менен чөп тырмоонун дөңгөлөгүнө жатак алдырат. Устанын түндүгү эки жаактан турат. Ал боз үйдүн өлчөмүнө карата аныкталат. Тагыраак айтканда 80 баш үйдүн түндүгү 4 метр 20 см болот. Сүрөтү түстүү баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кутэль-Кы дарыясы
Кутэль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ньюган-Токаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сазаншаң
Сазаншаң — «Манас» эпосундагы топоним, этноним. Жакып менен бир атанын балдары Үсөндү калмактар айдап кетип, Үсөн атын жоюп Көзкаман деп ат коюп, кой кайтарткан жер (Саякбай Каралаев, 1. 108). Сагымбай Орозбаковдун вариантында:
Маңгуба деген жер деген,
Сазаншаң деген эл деген,
Сазаншаңдын улугу
Пещерная (дарыя)
Пещерная (Пещерный) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - БатысТалица дарыясынын оң жээгинен 2,1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жан Бодрияр
Жан Бодриярд (фран. Jean Baudrillard, айтылышы: /ˌboʊdriːˈɑːr/, француз тилинде айтылышы: [ʒɑ̃ bodʁijaʁ]; 1929-жылы 27-июль – 2007-жылы 6-март) - француз социологу, философ, маданият теоретиги, саясий комментатор жана фотосүрөтчү. Бодрияр ММК, заманбап маданият жана технологиялык коммуникация боюнча анализ жүргүзүүсү менен жана "симуляция" менен "гиперреалдуулук" концептерине түшүндүрмө бергени менен таанымал. Бодрияр керектөөчүнү кызыктыруу, гендердик катыш, экономика, коомдук тарых, искусство, батыштын тышкы саясаты жана популярдуу маданият сыяктуу темалар боюнча макалаларды жазган. Бодриярддын эң белгилүү эмгектери: "Симулякралар жана симуляциялар" (англ. Simulacra and Simulation, 1981), "Америка" (англ. America, 1986) жана "Перс булуңунда башталбаган согуш" (англ. The Gulf War Did Not Take Place, 1991). Бодриярддын эмгектери постмодернизм жана өзгөчө постструктурализм темалары менен улам байланышат.
Итибаев Зарылбек
Итибаев Зарылбек 1963-жылы 20-апрелде Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Ээм үчүн программаларды же маалыматтар базасын таратуу –
Ээм үчүн программаларды же маалыматтар базасын таратуу – ЭЭМ үчүн кандай гана материалдык таризде болбосун кайра иштелген программаларга же маалыматтар базасына, анын ичинде тармактык жана башка ыкмалар менен, ошондой эле сатуу, прокат, жалдоого, карызга берүү, бул максаттар үчүн импортту да кошуу менен кирүүгө мүмкүндүк берүү.
Бактериопланктон
Бактериопланктон - планктондун курамына кирген микроорганизмдердин жыйындысы.
Альберт Эйнштейн
Альберт Эйнштейн (Albert Einstein, айтылышы: Айнштайн; немис тилинде айтылышы: [ˈalbɛɐ̯t ˈaɪnʃtaɪn]; 1879-жылы 14-март – 1955-жылы 18-апрель) — немис физик-теоретиги, салыштырмалуулук теориясынын жана ошондой эле мейкиндик, мезгил, кыймыл, жарык, зат жана тартылуу жөнүндөгү түшүнүктөргө жаңы мазмун берип физикалык теорияларды ачкан XX кылымдын улуу окумуштуусу.
Эйнштейн заманбап физиканын эки (кванта механика менен бирге) негизги тирөөлөрү болгон бирисини - салыштырмалуулук теориясын иштеп чыгарган. Эйнштендин эмгеги илим философиясына таасирин тийгизгени менен таанымал. Эйнштейн көпчүлүккө өзүнүн E = mc2 ("Дүйнө жүзүндөгү эң белгилүү теңдеме" деп аталган) күч менен массанын тең күчтүүлүк теңдемеси менен белгилүү. 1921-жылы ал кванта теориясынын өнүгүүсүнүн негизги баскычы болгон "теориялык физикага кошкон салымы, жана айрыкча фотоэлектрдик таасиринин мыйзамын ачканы үчүн" физика жаатындагы "Нобель" сыйлыгына ээ болгон.
Илимий изилдөөлөрүнүн баштапкы баскычтарында, Эйнштейн Нүтондун механикасы классикалык механика менен электромагнит талаасынын мыйзамдарын жараштыруу үчүн жетиштүү болбогондугун билдирген. Бул ой Эйнштейн 1902-1909-жылдар арасы швейцариялык патент кеңсесинде Бернде (Швейцария) жүргөн кезинде өзүнүн атайын салыштырмалуулук теориясын изилдөөгө алып келген. Ошентсе да, Эйнштейн, салыштырмалуулуктун негизги жобосун гравитация талаасына да таратуу мүмкүндүгүн ойлоп 1916-жылы кийин чыккан гравитациялык теориясы менен ал жалпы салыштырмалуулук жөнүндө макала жазган. Окумуштуу бөлүкчө теориясы жана молекулалардын кыймыл аракеттеринин себептерине жооп берген статистикалык механика менен кванта теориясынын суроолорун изилдөөнү уланткан. Ал ошондой эле жарыктын фотон теориясынын негизин түзгөн жарыктын жылуулук касиеттерин изилдеген. 1917-жылы Эйнштейн өзүнүн жалпы салыштырмалуулук теориясын ааламдын ири түзүлүшүнүн үлгүлөөсүндө колдонгон.
1895-1914-жылдар арасы окумуштуу Швейцарияда (бир жыл Прагада жашаганындан тышкары, 1911-12-жылдары) жашаган жана 1900-жылы, Цүрихте Швейцариянын федерациялык политехникалык (кийин: Eidgenössische Technische Hochschule, ETH (кырг. Швейцариянын техникалык жогорку мектеби)) окуу жайынан академиялык диплом алып чыккан. Кийин, 1912-1914-жылдар арасы, Берлинге кетээринен мурун ал өзү окуган окуу жайында физик-теоретик профессору катары иштеген. 1901-жылы, беш жыл бою жарандуулугу жок адам болгон Эйнштен, швейцариялык жарандуулукка ээ болуп Швейцарияда жашап калган. 1905-жылы Цүрик университети Эйнштейнге жогорку илимдик даражасын ыйгарган. Ошол эле жылы, Эйнштейн үчүн эң маанилүү болгон жылы, 26 жашында, өзүнө академиялык дүйнөнүн көңүлүн буруп берген төрт новатордук макала жазып чыгарган.
Эйнштейн 300 илимий жана 150 илимге тийешелүү болбогон макалаларды жазып чыгарган. Окумуштуунун интеллектуалдык жетишкендиктери жана өзгөчөлүүлүгү улам "гений" сөзүнө маани жагынан окшош "Эйнштейн" термини пайда болгон.
Өмүр таржымалы
9 жашка чыкканда ата-энеси аны Мюнхендеги католиктик даярдоо мектебинен, кийин гимназиядан окутушкан. Кийин Араудагы кантоналдык мектепти бүтүрүп келип, политехникалык институттун математика жана физика мугалимдерин даярдоочу педагогикалык бөлүмүнө экзаменсиз кабыл алынат. Студент болгондон кийин илимге болгон кызыгуусу артып, бир нече курстарга жазылып катыша баштайт.
Улуу философтордун, физиктердин илимий эмгектери менен кеңири таанышат, окуудан бүт убактысын химиялык кабинеттин лабораториясында өткөрөт. 1900-жылы ал институтту эң жакшы деген баалар менен бүтөт. Бирок, туруктуу иш таба албай көпкө кыйналат.
Германиядагы фашисттик террордун айынан А. Эйнштейн өз өлкесүнен кетүүгө мажбур болуп АКШдагы Пристонду мекендеп калат.
Ал 1955-жылы дүйнөдөн кайткан.
Эмгеги
Ошол убакта Берлинден чыгуучу «Физиканын анналдары» деген журналга анын теориялык физика боюнча макалалары жарыялана баштайт.
1902-жылдан баштап Берлиндеги патенттик бюродо референт болуп иштеп жүрүп, Европадагы физика жана математика боюнча жаңы эмгектер, ачылыштар менен "таанышат, бул ага жакшы таасир берет.
Сыйлыгы
Окумуштуу дүйнөнүн көптөгөн академиясынын жана илимий коомдорунун мүчөсү, Нобель сыйлыгынын лауреаты (1921), СССР Илимдер Академиясынын ардактуу мүчөсү (1927) болгон.
Адам укуктарынын жалпы декларациясы
Адам укуктарынын жалпы декларациясы – адам укугу боюнча биринчи ийкемдүү эл аралык акт. 1948-жылдын 10-декабрында БУУнун Башкы Ассамблеясы 217 А (III) («Адам укугунун эл аралык пакты») резолюциясынын негизинде Париждеги Шайо сарайында кабыл алган. Декларациянын тексти дүйнөнүн 375 тилине жана диалектилерине которулган жана адам ээ болгон укуктардын алгачкы глобалдык аныктамалары болуп эсептелет. Декларация Алгы сөздөн (Преамбула) жана 30 беренеден турат. Аларда адамдын негизги жарандык, саясий, социалдык, экономикалык жана маданий укуктары менен эркиндиктери жарыяланган. Адам укуктарынын жалпы декларациясы эл аралык келишим болуп эсептелбегендигине карабастан, эл аралык тажрыйбадан, салт-каадалардан улам гуманисттик мүнөзүнө ылайык милдеттүү күчкө ээ.
Усман-Ташлы (Ермекеев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кызмат абалын кыянаттык менен пайдалануу
Кызмат абалын кыянаттык менен пайдалануу — кызматтык кылмыштар тобуна кирген кылмыштын бир түрү. Кылмыш курамынын түз объектиси мамлекеттик органдар, жергиликтүү башкаруу органдарынын мыйзамдуу кызыкчылыгы болуп саналат. Кошумча объектиге адамдар, уюмдар жана мамлекеттин мыйзамдуу укугу жана кызыкчылыктары кирет. Кызмат абалын кыянаттык менен пайдалануунун объективдүү жагы төмөнкү белгилерден турат: 1) кызмат адамы тарабынан кызмат абалын кызматтын кызыкчылыктарына каршы пайдалануу; 2) эгерде кызмат абалынан кыянаттуу пайдалануу жарандардын же юридикалык тараптын кызыкчылыктарына олуттуу зыян алып келсе; 3) жогорудагы көрсөтүлгөн белгилердин ортосунда себептүү байланыш болушу зарыл. Ал эми анын субъективдүү жагы атайылап (тикелей же кыйыр ниетте) жасалгандыгы менен мүнөздөлөт. Эгер кылмыш жеке кызыкчылыктан улам жасалса; өзгөчө чоң зыян келтирилсе; уюмдашкан топ же кылмыштуу шериктештиктин кызыкчылыгы болсо; жооптуу орун ээлеген кызмат адамы тарабынан жасалса; бир нече жолу же болбосо оор натыйжаларга алып келген учурлар Кызмат абалын кыянаттык менен пайдалануунун оордотуучу белгилерине кирет. Кылмыш курамынын субъектиси болуп, акыл-эси соо, 16 жашка толгон кызмат адамы эсептелет.
Акыйкат
Акыйкат объективдүү дүйнөнүн аң-сезимде туура чагылышы, түшүнүктүн, пикир жүргүзүүнүн, ой корутундусунун, теориянын коомдук тажрыйба жана иликтөөдө текшерилип, аныктала турган объективдүү мазмун. Акыйкат – диалектикалык логиканын негизги маселелеринин бири. Маркска чейинки материалисттер Акыйкатты эч убакта өзгөрбөй турган билим деп түшүнүп, аны билбестик менен адашуучулукка карама-каршы коюп келишкен. Метафизикалык материалисттер Акыйкаттын абсолюттук критерийин издеп, мындай критерий туюунун абсолюттук талашсыздыгында десе, кээ бири аны акыл-эстен издеген. Француз материалисттери Акыйкаттын критерийин адамдын «таламдары» менен байланыштырса, Фейербах Акыйкаттын критерийин тажрыйба деген түшү-нүккө жакындаткан. Материалисттик диалектика б-ча Акыйкаттын критерийин субъектинин аң-сезиминен же объектинин өзүнөн издеп табууга болбойт. Акыйкат субъектинин объектиге карата мамилесинин туюнтулушуна байланыштуу, анын критерийи да таанып-билүү мамилелерин чагылдырууга тийиш. Коомдук тажрыйба дал ушундай мамилелерди туюнта турган Акыйкаттын критерийи болуп саналат. Акыйкат тажрыйбада ар түрдүү жолдор менен текшерилет. Практиканын ар бир конкреттүү формасы көбүрөөк жетилген формасы менен алмашылып турат. Ошондуктан диалектикалык материализм тажрыйбага зор маани берүү менен бирге аны абсолютташтырбайт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы.-Б.:2004,ISBN 9967-14-020-8
Канон
Канон философияда – өзгөрбөс, бузулбас катары кабылданган (догмат түрүндөгү) жоболор, эрежелер, нарк-насилдер. 1) Библия Канону чиркөө «кудайдын деми сиңген» деп эсептеген жана таат-ибадат кылууда «ыйык жазуу» катары колдонулган Библия китептеринин жыйындысы. Православие, католик, протестант чиркөөлөрүнүн Канондорунда айырмачылыктар бар; 2) чиркөөлүк Канон – догматика, ырым-жырым,чиркөө ишин уюштурууда христиан чиркөөсү мыйзамдаштырган эрежелер; 3) өтмө мааниде – жалпы кабыл алынып, биротоло бекитилген жоболор.
Ээнбаштык
Ээнбаштык – 1) КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган, коомдук коопсуздукка каршы кылмыш; коомчулукту ачык этибарга албай, коомдук тартипти одоно бузуу, жарандарга күч колдонуу же колдоном деп коркутуу, башка бирөөнүн мүлкүн жок кылуу же зыянга учуратуу менен коштолот; 2) административдик укук бузуу.
Устье Яман-Елги (Нуриман району, Башкыртстан)
Устье Яман-Елги — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Красноключев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 13 киши. Почта индекси — 452431, ОКАТО коду — 80245816003.
Саитов Аманбай
Саитов Аманбай 1963-жылы 6-апрелде Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Ичке-Суу (Түп району)
Ичке-Суу (Ичке-Суу) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Түп районундагы айыл. Талды-Суу айыл округу составына кирет. Күңгөй Ала-Тоонун этегинде, деңиз деңгээлинен 1712 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Түп кыштагынан 8 км Түндүк тарапта. Балыкчы темир жол станциясынан 199 км. Калкы 1210 (2007); негизинен мал менен алектенишет. Орто мектеп, китепкана, маданият үйү, ФАП бар.
Калкы
Калкы - 1 187 киши (2009).
Кызматчы сөздөр
Кызматчы сөздөр — сүйлөм мүчөсүнүн милдетин аткара албаган, бирок сөз же сүйлөмдү байланыштырууда же ар кандай кошумча маанини билдирүүдө колдонулган сөздөр. Алар өз алдынча турганда мааниге ээ эмес жана сүйлөм мүчөлөрү да боло алышпайт. Буларга байламталар, жандоочтор, бөлүкчөлөр жана модалдык сөздөр кирет. Кызматчы сөздөр толук маанилүү (негизги) сөздөрдүн семантикалык, грамматикалык (синтаксистик) жактан олуттуу өзгөрүүгө учурап, бир нече белгилери боюнча сөз мүчөсүнө жакындашып кетишинен пайда болот.
Аркар, кулжа
'''Аркар - жалпы аталышы. Аркар, кулжа' (лат. Ovis ammon), (Linnaeus, 1758) – (Ovis argali'').
Кулжа - эркеги. Козу - Аркардын баласы.
Жашаган аймактары
Борбордук Азиянын тоолуу аймактары: Кызылкум тоо калдыктарынан Нуртау, Памир-Алай, Ала-Тоо, Чу-Или тоо кыркалары, Казактын майда тоо чокуларында, Алтай, Саян, Гималай тоолоруна чейин- мурда Кыргызстандын корунун бардык жерлеринде кездешкен. Азыркы убакта көбүрөөк санда Тескей Алатоо, Нарынтоо, Атбашы тоо кыркаларынын түштүгүрөөк жактарында жана Алай өрөөнү курчалган төөрлөрдө. Республиканын калган аймактарында Тянңшанң аркары Кунгөй Алатоонун батыш бөлүгүндө, Сонкүлдүн айланасындагы тоолордо, Кыргыз жана Талас кырка тоолорунда чачарыганы сакталып калган. Северцов аркарынын анча чоң эмес популяциясы Түркстан тоо кыркаларынын этегинде кездешет.
Тоо жерлеринин түзөң талаалуу жерлерди жана тоо арасындагы өрөөндөрдү артык көрөт, деңиз деңгээлинин бийиктиги анча маанилүү эмес. Бирок азыркы мезгилде негизинен анын изин азыраак кубалоочу бийик тоолуу жерлерде сакталып калган.
Саны
Памир аркары азыр жогорку санда. Алардын саны боюнча так маалыматтардын жок, бирок ар кандай булактардын билдирүүсү боюнча алардын саны 8000-10000 ге жетет деп божомолдого мүмкүн. Тянңшанң аркарынын саны 1000 ден ашпайт. Северцев аркары дээрлик жок болууда, анын популяциясынын саны бир-нече ондогон особ.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Үйүрлүү жаныбар, жетилген жана карган эркектери гана жалгыздан же кичинекей топ болуп жүргөндү артык көрүшөт. Тынчсыздандырбаган жерлерде негизинен күндүз, ал эми браконңердик күчтөр өнүккөн жерлерде түнкүсүн тиричилик кылышат. Көбүнчө чөп өсүмдүктөрү менен азыктанышат. Жыныстык жетилүүсү 2,5 жаш курагында. Полигам. Куугу ноябрь – декабрь айларында өтөт. Апрел (Чын куран)-май (бугу) айларында бир же эки козу тууйт. Алар энесинин сүтү менен октябрь(тогуздун айы) кээде андан да кечирээк убакка чейин тамактанышат.
Сариева Калбүбү
Сариева Калбүбү - акын.
Калбүбү Сариева 1951-жылы 9-январда Кара-кулжа районунун Күйөө-Таш айылында туулган. 1967–1971-жж. Кыргыз кыз-келиндер педагогикалык институтунун физика-математика факультетинде окуган. 1971–1973-жж. Кара-Кулжа районунун Терек, Кайың-Талаа орто мектепте-ринде мугалим, 1973–1992-жж. «Мугалимдер газетасынын» редакциясында адабий кызматкер, кабарчы, 1992–1993-жж. «Адам жана табият» журналынын редакциясында, «Кыргыз руху» гезитинде комментатор, 1993-жылдан Улуттук Илимдер академиясынын философия жана укук институтунда улук илимий кызматкер болуп илимий иликтөө тармагына өтөт. Биринчи ыры 1964-жылы «Кыргызстан пионери» гезитинде жарыяланган. Чыгармалары мезгилдүү басма сөздөрдө жана «Байчечекей», «Темир канат», «Жалын» альманахтарында жарык көрүп келген. Поэтикалык жыйнактардын, илимий монографиянын автору. «Студенттик жаз – 69», «Студенттик жаз – 71» жаш акындардын фестивалдарында катышып, I даражадагы диплом менен сыйланган. 1982-жылы Львов шаарында өткөн Жаш акындардын бүткүл союздук фестивалынын катышуучусу. 1978-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 1993-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү. 1982-жылы «Эл агартуунун отличниги», 1999-жылы Кыргыз Республикасынын Жаштар сыйлыгынын дипломанты болгон, 2002-жылы философия илимдеринин кандидаты даражасын алган.
Аркар, кулжа
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Чектөөчү факторлору. Аркарлардын санынын аныктоочу негизге факторлор – браконьерчилик, кай бирде калың терең карлуу кыш. Табигый душмандары карышкыр, илбирс кээде аюу болуп эсептелет. Көптөгөн козуларын, ал турсун чоңдорун да иттер жок кылышат.
Сариева Калбүбү
2015-жылы диссертация коргоп, философия илимдеринин доктору даражасын алган.
Аркар, кулжа
Көбөйтүү (колдо багуу)
Зоопарктарда, питомниктерде өстүрүшөт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Сарычат-Ээрташ, Бешарал, Сары-Челек коруктарынын аймагында корголот. Мергенчилик кылууга чет элдик мергенчилер үчүн уюштурулган трофей мергенчилигинен башкага тыюу салынган.
Сариева Калбүбү
Кыргыз тилинде
Аркар, кулжа
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жаныбарлардын саны боюнча туруктуу мониторинг жүргүзүү зарыл. Талас жана Кыргыз кырка тоолоруна ӨКЖА уюштуруу жана тез арада Түркстан кырка тоолорундагы Северцов аркарын коргоо боюнча комплекстүү иш чараларын иштеп чыгуу талапка ылайык. Валюталык мергенчилик боюнча иштеген фирмалардын санын азайтуу зарыл. Ача туяктуулар сымалдар – Artiodactyla – ПАРНОКОПЫТНЫЕ
Сариева Калбүбү
Шоокум: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 32 б. Жаштык учкуну: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 52 б.
Аркар, кулжа
Статусу
Республиканын аймагында ар түрдүү статустагы үч түрчө кездешет. Памир аркары (Ovis ammon polii Blyth (1841) статусу –3; Тянңшанң аркары (Ovis ammon karelini Severtzov (1873) статусу – 2; Северцов Аркары (Ovis ammon severtzovi Nasonov (1914), статусу –1.
Сариева Калбүбү
Асмансыз жылдар: Ырлар. – Б.: 1998. – 80 б.
Аалам тепкичтери, же өткөөл өмүр трактаты. – Б.: Бийиктик, 2005.
Модель жана тааным: Монография. – Б.: Айат, 2005. – 134 б.
К.Сариева.Тоо философиясы.Монография.-Бишкек: Улуу Тоолор, 2014.-296 б.
Бактериотрофизм
Бактериотрофизм (бактерия+гр."троф"-тамак, азыктануу) - бактериялар менен өсүмдүктүн ортосундагы бири-бирине пайдалуу катнаштар. Бактериялар ар түркүн тамак заттарын, витаминдерди синтездейт, өсүмдук аларды пайдаланат, ал эми өсүмдүктөр өлүмгө учураганда кайрадан заттардын жаратылышта айлануусуна катышат.
Стамбул
Стамбул, сейрек колдонулган ― Ыстанбул (İstanbul) – Түркиянын эң чоң шаары. Мурдагы Византиянын жана Осмон султандыгынын борбор шаары. Түркчө аталышы -- "Истанбул" (İstanbul). Шаардын байыркы византиялык (грекче) аты "Константинопол" болчу.
Кыскача таржымакалы
Стамбул шаарынын ордундагы байыркы шаар "Бизантинум" (Byzantium; грекче: Βυζάντιον, Byzántion) деп аталган. Аны болжол менен б.з.ч. 600-жылдын тегерегинде мегариалык гректер негиздешкен. Шаар аты "Бизас" деген кишинин атына байланыштуу делген имиш бар. Аны тракиялык же иллириялык болчу деген да жоромол бар.
Римдик падыша Улуу Константин бул шаарды б.з. 330-жылы Рим империясынын чыгыштагы борбору деп жарыялаган. Ошондон тартып шаар "Константинопол" (Constantinople, грекче: "Κωνσταντινούπολις" -- Константинополис), б.а. "Константиндин шаары" деп аталып калган. Кийин шаар ортодокс христиандар негизги калкын түзгөн Византия империясынын борбору болуп калган.
Сегиз аптага созулган камалоодон соң, 1453-жылы 29-майда бул византиялык борбор шаарды осмон султаны Мехмет Экинчи ("Фатих" - "Жеңүүчү") каратып алган.
Ал шаардагы "Айя София" христиандык ыбаадатканасын жамы мечитке айландырган. Мехмет Экинчи өзүн "Кайсар-и Рум" -- "Рим дөөлөтүнүн цезары" деп жарыялаган.
1923-жылы 29-октябрда Түркия жумурияты негизделип, анын борбор шаары катары Стамбул эмес, Анкара шаары жарыяланган. Мустапа Кемал Ататүрк айдыңдык Түркиянын алгачкы президенти болуп калган.
Плотская (дарыя)
Плотская — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тим дарыясынын оң жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Антетика
Антетика - грекче каршы ойлоочулук) – Канттын философиясында таанып-билүүдөгү келишпес эки карама-каршы пикирди билдирүүчү философиялык термин. Трансценденталдык антитетика Канттын айтуусу боюча – бул антиномиялык таза акыл-эстин, алардын себептерин жана жыйынтыктарын изилдөө болуп саналат.
Светлана Александровна Алексиевич
Светлана Александровна Алексиевич (белор. Святлана Аляксандраўна Алексіевіч, 1948-жыл 31-май, СССР, Украина ССРи, Станислав) - советтик жана белорусиялык жазуучу, журналист, даректүү тасмалардын сценаристи. Орус тилинде жазат. 2015-жылкы адабият боюнча "Нобель" сыйлыгынын ээси.
Анын көркөм-даректүү кара сөз жанрында жазылган китептери таанымал: "Согуштун жүзү аялдыкындай эмес" (орус. У войны не женское лицо), "Цинк уландар" (орус. Цинковые мальчики), "Чернобль дуасы" (орус. Чернобыльская молитва), "Секонд-хэнд мезгили" (орус. Время секонд-хэнд). Алексиевичтин чыгармалары СССРдин акыркы жылдарындагы турмушка жана постсоветтик доорго арналган, боорукерлик жана гуманизм менен ширелген.
Маматалиев Асан
Маматалиев Асан 1963-жылы 16-сентябрда Жалал-Абад облусундагы Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Мухафаза
Мухафаза (محافظة‎ muḥāfaẓä, мн.ч. محافظات muḥāfaẓāt) — Бахрейн, Мисир, Иордания, Ирак, Йемен, Кувейт, Ливан жана Сирия сыяктуу араб өлкөлөрүнүн административдик-аймактык бирдиги болуп саналат. Жогоруда саналган бардык өлкөлөрдө мухафаза биринчи баскычтагы административдик бөлүнүгө кирет. Кыргыз тилине мухафаза «област» деп которулат.
Сезгичтик
Сезгичтик(орус. Сенсибельность) (Сенсибелдүүлүк же сенсибелдештирүү-сезимталдык) – дененин бөлөк заттарга (аллергендерге) өтө сезгичтиги.
Сезгичтик организмде бактерия, вирус (алардын антигени, уусу), ошондой эле уулар пайда болгон кезде жаралат. Дененин өзүндөгү белоктор бузулганда аутосенсибелдүүлүк (өзүнүн сезгичтиги) пайда болушу мүмкүн. Сезгичтикте аллергиялык оорулардын башталышы иммунитет процессине окшошуп, аллергендер ретикуло-эндотелиалдык системанын клеткаларында (вирустарды, микробдорду кармап калуучу көп клеткалуу жандуу организмдеги клеткалардын биримдиги) топтолуп, анда ооруга каршылык көрсөтүүчү нерселер пайда болот.
Сезгичтик иммунитеттер сыяктуу эле күчтүү жана алсыз болуп бөлүнөт. Демек, сезгичтик – бул клеткалардын жана ткандардын сезгичтигинин жогорулашы.
Киши түрдүү дүүлүктүрүүлөрдү же ички жана сырткы чөйрөнүн өзгөрүүлөрүн рецептор аркылуу кабыл алат. Рецепторлор териде жана былжыр челде (үстүңкү), булчуң жана тарамыштарда (терең) жана ички органдарда жайгашат. Теридеги рецепторлор бир нерсенин тийгенин, басканын, температуранын өзгөрүшүн, ооруну сезет. Ички органдардын рецепторлору организмдин ички чөйрөсүндөгү өзгөрүүлөрдү, ал эми булчуң-муун рецепторлору дене бөлүктөрүнүн мейкиндиктеги абалынын өзгөрүүсүн кабыл алат. Рецепторлордо дүүлүктүрүүлөргө жооп катары нерв импульсу пайда болуп, мээге берилет да, тийиштүү сезим (оору, температуралык, басым жана башкалар) пайда болот. Рецепторлордун түзүлүшү эң жөнөкөй нерв учтарынан баштап, татаал адистештирилген клеткага чейин өтө ар түрдүү. Рецепторлордун козгогучтугу алардын абалына, ошондой эле борбордук нерв системасына жараша болот. Дүүлүктүрүү канчалык күчтүү жана узак болсо, ошончо тез сезилет. Рецепторлордун бардыгынын жалпы касиети — адаптация, башкача айтканда дүүлүктүргүчтүн күчүнө көнүгүүсү (ыңгайлануу). Мында дайыма (туруктуу) таасир эткен дүүлүктүргүчкө cезгичтик төмөндөп, көнүп калат. Мисалы, жытка, ызы-чууга, жарыкка жана башкалар.
Сезгичтиктин бузулушу
Сезгичтиктин бузулушу (төмөндөшү же өтө сезгич) же такыр сезбей калуу түрдүү ооруларда кездешет. Ал рецепторлордун, нерв жолдорунун, мээнин борборлорунун жабыркашынан болот. Өтө cезгичтикте акырын эле тийип койсо катуу ооругандай сезилет. Ооруну сезбей калуу негизги бузулуу болуп эсептелет. Ооруу — бул зыяндуу дүүлүктүргүчтүн сигналы. Аны сезбеген киши ага көңүл бурбай, коркунучтуу оорудан өз убагында дарыланбайт. Ооруну сезбеген киши температураны да сезбейт, алар бир жерин күйгүзүп алса аны сезбейт.
Маанилүүлүгү
Адам кадимкидей кыймылдоо үчүн булчуң-муун рецепторлорунун cезгичтиктиги өтө маанилүү. Бул cезгичтиктин жоголушунда кыймыл так болбой, координация бузулат. Андай кишилер жакшы баса албайт, жазуу, кашык менен тамак ичүү кыйын, аларга көзүн жуумп кыймылдоо өтө оор. Дени соо кишилерде ички органдардан келген импульстар сезилбейт. Бирок эгер жүрөк, ичеги-карын, бөйрөк жана башкалар органдын иши бузулса, бул импульстар мээге коркунучтун сигналын берет.
Ээрчүү укугу
Ээрчүү укугу – 1) буюм укугунун белгилеринин бири. Э. у-нун маңызы мүлккө менчик укугунун башка жакка өтүүсү ал мүлккө карата башка буюмдук укуктардын токтотулуусуна негиз болуп бере албашында турат. Башкача айтканда, укук буюмду ээрчийт. «Э. у.» деген аталыш ушундан чыккан. 2) искусство чыгармасынын авторунун ал мурдагы баасынан ашык баа боюнча мыйзамда белгиленген өлчөмдө ачык кайра сатылган учурда (аукцион, сүрөт искусство галлереясы, көркөм салон, дүкөн ж. б. аркылуу) сатуучудан кайра сатуу баасынын пайызы түрүндө сыйакы алуу укугу. Э. у. автордук укугундай эле мөөнөткө ээ болот жана ажыратылбайт: автордун көзү тирүүсүндө ал ага гана таандык болот, көзү өткөндөн кийин – мураскерине гана өтөт.
Альтернативалык (теңата) жарандык кыз¬мат
Альтернативалык (теңата) жарандык кыз¬мат – аскерге чакырылуу курагындагы жарандарына алардын диний көзкараштарын, үйбүлөлүк абалын, же денсоолугун эске алып, мөөнөттүү анык аскердик кызматты алмаштырган аскерден тышкаркы кызматтын түрү. А. ж. к-ка чакырылган жарандар уюмдарга, менчигинин түрүнө жана чарба жүргүзүү шарттарына карабастан дыйкан (фермер) чарбаларга, анын ичинде табигый кырсыктардын, эпидемиянын ж. б. өзгөчө кырдаалдардын кесепеттерин жоюу боюнча жумуштарга жөнөтүлөт.
Сэстерфилд Тауншип (Нү-Жерси)
Сэстерфилд Тауншип (Нү-Жерси) (Chesterfield Township) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Орташа Саледы-Шор
Орташа Саледы-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Дурная дарыясынын оң жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Альтернативалык (теңата) милдеттенме
Альтернативалык (теңата) милдеттенме – кайсы биринин аткарылышы милдеттенменин орундалышы болуп саналуучу, карызкордун сүйлөшүлгөн 2 же андан арбын иш-аракети.
Маматжанова Алиймакан
Маматжанова Алиймакан 1963-жылы 29-январда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Садовое (Сокулук району)
Садовое (Садовое ) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Төмөнкү Чүй айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 216 киши.
Кый-Пюрма дарыясы
Кый-Пюрма — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Поколька дарыясынын сол жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 52 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абулкайыр
Абулкайыр, Абулкайыр Мукамбетказы Бахадурхан (1693-12. 8. 1748) - казак ханы жана кол башчы. 1710-ж. Кичи жүздүн ханы болуп шайланган. Абулкайыр казактар менен калмактардын арасындагы өзара мамилелер өтө курч деңгээлге жеткендиктен, 1716-18-ж. Россия империясынан жардам алуу максатында Сибирь губернатору М. П. Гагаринге, Уфа воеводасына кат жазып, казактардын абалын оңдоого аракет жасаган. 1723-жылга чейин Түркстанда жашап, андан жунгарлар кууп чыккандан кийин Бухара ж-Хива хандыктарынын чегарасындагы казак урууларына конуш которгон. 1726-ж. элдик жыйында жунгарларга каршы түзүлгөн казак колуна башчы болуп шайланган. Буланты өзөнүнүн боюнда (1728) жана Аңыракайдагы (1729-30) салгылаштарда колбашчылык жөндөмүн бөтөнчө көрсөткөн. Казак хандары менен султандардын ичара чыр-чатактары, ошондой эле тышкы душмандардын кол салуу коркунучунан улам Россия империясы менен жакындашууну көздөгөн Абулкайыр өз элчилерин Петербургга жөнөтүп, жооп иретинде ал тараптан да элчилер келген. Натыйжада 1731-ж. А. Кичи жүздүн султандары, эл жакшылары, ошондой эле Орто жүздүн айрым султандары менен бирге Россия империясынын курамына киргендиги тууралуу ант берген. Ал эми орус бийлиги болсо аларга аскердик жардам көрсөтүү жана коргоо милдетин алган. Натыйжада 1741-42-ж. жунгарлардын Кичи жана Орто жүзгө тийиштүү аймактарга кайрадан басып кирүүсү орустардын кийлигишүүсү менен токтотулган. Ошол эле учурда Абулкайыр өзүнө көз каранды элдердин өз алдынча Россия менен мамиле түзүшүнө каршы болгон. Ал орус императрицасы Елизавета Петровнага Россиянын курамына кошуп алуу өтүнүчү менен кайрылган каракалпактарга 1743-ж. кол салып, алардын көпчүлүгүн жаңы жерлерге күч менен жер которууга аргасыз кылган. Орус бийлиги менен мамилесин үзбөй, ошол эле учурда жунгарлардын башчысы Галдан Церен менен астыртан байланыш түзгөн. Жунгарлар алсыраган сайын ал Россиядан оолактоого аракет кыла баштаган. 1740-ж. Хиваны басып алып, анда хан аталган. Бирок Иран шахы Надирдин кысымынан улам Хиваны таштап кетүүгө аргасыз болгон. Абулкайыр Орто, Кичи, Улуу жүздүн эл башчылары, кадырлуу билермандары, баатырлары менен тыгыз байланыш түзгөн. Өзүнөн биртоп кичүү, бирок эл арасында аброю өсүп келе жаткан Абылай менен жакын мамиледе болуп, бир кызын ага күйөөгө берген. 1737-38-ж. башкыр элинин оторчул эзүүгө каршы көтөрүлүшүн басууга катышуусу эки элдин ортосундагы карым-катнашты бир кыйла татаалданткан. Абулкайырдын кыйлага тараган атагы, өз алдынчалыгы айрым казак султандарында ич күйдүлүктү туудурган. Алардын бири Орто жүздүн султаны Барак Ор чебинен кайтып келе жаткан Абулкайыр менен ээн жерде кездешип калып, аны жанындагы шериктери менен кошо өлтүрүп салган. Абулкайырдын бейити Торгой шаарына жакын жерде. Ал жер кийин Хан бейити аталып калган. Абулкайырдын орус бийлигине баш ийиши менен Казакстандын Россиянын курамына кошулуу процесси башталган жана анын иш-аракеттери келечекте бирдиктүү казак мамлекетинин түзүлүшүнө жана өнүгүүсүнө өбөлгө болгон.
Ээсиз буюмдар
Ээсиз буюмдар – ээси жок, же кожоюну аныкталбаган, болбосо менчик ээси баштарткан буюмдар.
Альтернативдүү ведомстволук тийиштүүлүк
Альтернативдүү ведомстволук тийиштүүлүк – өз укуктарына коргоо издеген жактын тандоосу боюнча ведомстволук тийиштүүлүк. == Колдонулган адабияттар ==
Сакчы
Сакчы — кандарды, бийик даражалуу адамдарды же кан сарайын, дарбазаларды кайтаруучу, сактоочу жоокер, кароолчу. «Манас» эпосто : «Жарым кандын артынан Жүрө турган сакчысы» (Саякбай Каралаев, 2. 130); «Сакчылары сандан көп» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 152), «Жанындагы кырк сакчы» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 185), — деп алар жөнүндө көп эскерилет.
Сайыппуруш
Баба дыйкандын сунушу боюнча эгин айдап анын түшүмүнө Аккуланы сатып алып, аттанып чыккан Манаска Кызыр жолугуп:
Балам Манас угуп тур,
Баба дыйкандан бата алдың,
Жер үстүндө адамга
Полой (Старица куймасы)
Полой — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Омск облусу, Курган облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Старица дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Ишим дарыясынын куюлушунан Тобыл дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимден Тобылга чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Кызыл шаары
Кызыл шаары (1918-ж. чейин Белоцарск, 1926-ж. чейин Xем-Белдыр) — Тува Республикасынын борбору. Россиядагы шаар. Чоң Енисей (Бий-Хем) менен Кичи Енисей (Ка-Хем) кошулган жерде, Азиянын географиялык борборунда жайгашкан. Усинск трактынын акыркы пункту. Калкы 108,3 миң (2009). Аэропорту бар.
1914-ж. негизделген. Автомобилдердин атайын жабдууларын чыгаруучу завод, жеңил, тамак-аш, жыгаччылык өнөр жай, алтын казып алуучу ишканалар («Тывазолото», «Эми») иштейт. Шаарга жакын жерден көмүр казылып алынат. Университеттер, «Хоомей» эл аралык илимий борбору, Россия иАнын Сибирь бөлүмүнүн филиалы, край таануу музейи, педагогикалык институт, Красноярск агрардык университетинин, политехникалык институттун филиалдары, Тува тил, тарых жана адабият ИИИлери, драма театры, филармония, музей бар. «Азиянын борбору» обелиски орнотулган (К. Азиянын географиялык борбору болуп эсептелет).
Байдылда Сарногоев
Байдылда Сарногоев (1932–2004) - акын. Талас районуна караштуу Буденовка айылында 1932-жылы туулган. 1951-жылы Фрунзе шаарындагы №5 орто мектепти, 1956-жылы Москва шаарында М.Горький атындагы Адабият институтун бүтүргөн.
1956-жылдан «Ала-Тоо» журналынын редакциясында бөлүм башчы, 1959–1973-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармалыгында адабий кеңешчи болуп иштеген.
Биринчи поэтикалык жыйнагы «Шумкар» 1952-жылы жарык көргөн. Акындын көп ырларына музыка жазылган. Б.Сарногоевдин чыгармалары орус тилинде да басылып, 1986-жылы «Ашуудан берген отчетум» аттуу поэтикалык жыйнагы Кыргызстан жазуучулар Союзунун А.Осмонов атындагы адабий сыйлыгына татыктуу болгон.
1996-жылы казак жана кыргыз элдеринин салттарын бекемдөөгө кошкон салымы үчүн Б.Сарногоевге Казакстан Республикасынын эл аралык «Алтын көпүрө» («Золотой мост») сыйлыгы ыйгарылып, 2000-жылы «Байдылда» аттуу жыйнагы Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыгына татыган.
1951-жылдан СССР Жазуучулар Союзунун мүчөсү болгон.
«Эмгектеги артыкчылыгы үчүн», В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдык урматына, «Каарман эмгеги үчүн» медалы, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамотасы, 2002-жылы «I даражадагы Манас» ордени менен сыйланган.
Дүйшөева Бурулкан
Дүйшөева Бурулкан Шырдакчы, чырмакчы. 1938-ж. Чүй районундагы Он-Бир-Жылга айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Фрунзе шаарындагы нан заводунда жумушчу болуп иштеген. Кийин Сүрөтчүлөр союзунун көркөм фондусуна кирип чыгармачыЛыгын улаган. Анын жыйырмадай көркөм буюмдары мамлекеттик жана этнографиялык музейлерге экспонатталган. Ага Кыргыз ССР Сүрөтчүлөр союзунун көркөм фондусунун көркөм совети «сүрөтчү-чебер» деген наам ыйгарган. Бурулкандын көрүнүктүү уздардын сабында тургандыгы анын көрсөтмөлөргө койгон жана чет өлкөлөргө жөнөткөн ар кыл көркөм буюмдары аркылуу байкалат. Уз жетимишинчи жылдардан тартып чыгармачылыкта уздануунун кан жолуна түшкөн. Көркөм фоңдунун өнөрканасында уникалдуулукка эгедер атайын өкмөттүк тапшырмаларды арбын кармаган. Бурулкандын жекече изденүү менен жасаган буюмдары бөлмө ичтерин жасалгалоого оңтойлошот. Мындай буюмдар өзүнүн чакандыгы, белек-бечкек катары урунууга, үйдүн көркүн ачууга, музейлерге экспонаттап, көргөзмөлөргө коюга өзүнө ылайыктуу орун тапкандыгы менен купулга толот. Ал уздуктун үч түрүн: ала кийиз уютууну, шырдак жасоону, чий чырмакты кармайт. Анын «Жоогазын» жана «Чолпон» аттуу ала кийиздериндеги өндү ачып, ич ара жупташтыруусу уздун кол жеткис ийгилиги. Ал боёксуз эле жүндүн өзүнүн нукура бөтөнчөлүгүн уздукта колдонот. Буюмдун жердигинин нукура болушу көркөм кол өнөрчүлүктүн элдик салтын аныктайт. Ал үлгүсүнүн өңүн жердиктин өзүнөн издейт. Kapa, боз, кызыл, күрөң, көк койдун кыркылган жүнү боёктук милдет аткарат. Ошондуктан, Бурулдун чий, кийиз, курак буюмдарынын негизги жердигин нукура жүндүн өз өңү менен териси түзөт. Уз өз оюнда асырап жүргөн көркөмдүктү жердикке дароо түшүрө алышы - анын даана элдик чеберчилиги. Бурулкандын апасы Сайра учурунда терме соккон, чыгдан чырмаган. Ал да боёкту буюмдун жердигинен, жаратылыштын өзүнөн издеген. Ал Шамшы ашуусундагы Кызыл-Жардын кочкул кызыл катуу топурагын боёк катары да, коруштоодо ачык таш катары да колдонот. Эрменге туз кошуп кайнатып, сары суусун дакиге чыпкалап, муну да боёк коруштоого колдонгон. Мында жүндүн корушун иритпей, кийиз таасын кирет. Уздун буюмдарына түшкөн көркөм оюм-көчөттөрдүн өңү өтө эле алачакмактанбай коңур басмырт сезилет. Көп боёкторду ич ара сиңирип, сүрөтчүнүн кыл калеминен жаралган жаратылыштын бир кооз көрүнүшүн элестетет. Ал көркөм буюмдарына ак, боз, күрөң, кара өңдү өзгөчө колдонот. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Кийиз буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1977-ж. Улуу Октябрь социалисттик революциясынын 60 жылдыгына карата «Кыргыз ССР Сүрөтчүлөр союзунун элдик чеберлеринин кароо-сынагы». Ала кийиз буюмдары үчүн Ардак грамота; 1977-ж. Прикладниктердин Москвада өткөн Бүткүл союздук көргөзмөсү. Кийиз буюмдары үчүн СССР Көркөм фондусунун Вашкармасынын Президиумунун диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Мурзабеков Изираилбек
Мурзабеков Изираилбек 1963-жылы 31-августта Сузак районунун Кызыл-Туу айылында туулган.
Ээсиз контрабанда
Ээсиз контрабанда – унаа каражаттарынын жалпы пайдаланылуучу жайларына катылган, ээси аныкталбагандыктан тартылып алынган нерселер (буюмдар).
Птань (дарыя)
Птань — Орусиядагы дарыя. Тула облусу, Липецк облусу, Орлов облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Красивая Меча дарыясынын сол жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 68 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Красивая Меча дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Султанбекова Чолпон Аалыевна
өмүр жолу
СУЛТАНБЕКОВА Чолпон Аалыевна-1969-жылы 19-августа Бишкек] шаарында туулган. Жогорку билимдүү.
Билими
1991-жылы Москва шаарындагы Мичурин мамлекеттик педагогикалык иститутун бүтүргөн. 2006-жылы Кыргыз мамлекеттик Юридикалык академиясынынын «Юриспруденция» адистигин аяктаган. 2007-жылы Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министирлигинин алдындагы Дипломатиялык академиясынын «Эл аралык мамиле» адистигин бүтүргөн.
Эмгек жолу
Эмгек жолун 1991-жылы Жалал-Абаддагы Жарандык абалдын актыларын каттоо бөлүмүнүн (ЗАГС) жетектөөчү адистигинен баштаган. 1995-2010-ж.ж.«Палван» жоопкерчилиги чектелген коомунун башкы директору. 1998-2010-ж.ж. «Алмаз» Акционердик коом башкармалыгынын төрайымы;2000-2001-ж.ж. Кыргызстан аялдар конгрессинин түштүк регион боюнча президенти; 2003-2005-ж.ж.«Кыргыз Соода Биримдиги» жоопкерчилиги чектелген коомунун директору. 2005-жылы«Эко Гармония Женщин» коомдук бирикмесинин түзүүчүсү. 2004-жылы Азия боюнча (Азиялык) «Алыш» белбоо күрөш федерациясы коомдук уюмунун президенти;2005-жылы Эл аралык «Алыш» белбоо күрөш федерациясынын ардактуу президенти болуп шайланган; 2010-жылы октябрь айында Кыргыз Республикасынын V чакырылышындагы Жогорку Кеңешине «Республика» саясий партиясынан депутат болуп шайланды.
Шилтеме
http://www.kenesh.kg/
Жейре, чүткөр
Жейре, чүткөр (Hystrix indica), (Kerr, 1792):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Батыш Европанын түштүгү, Алдыңкы жана Орто Азия, Индия. Кыргызстанда чүткөрдүн жашоо аймактары тоо этектеринин булуң-буйткалуу релңефине, деңиз деңгээлинен 2300 м бийиктикке чейинки орто тоолуу райондорго туш келет. Кыргыз, Талас, ошондой эле Фергана жана Чаткал тоо кыркалары. Чоңкеминде жана Боом капчыгайында кездешкендиги жөнүндө маалымат бар.
Жашаган аймактары
Чүткөр Талас жана Чаткал тоо кыркаларынын булактардан алыс эмес, бадалдуу төмөнкү бөлүктөрүн артыксынтат. Кыргыз тоо кыркаларында көбүнчө тоо этектеринде жумшак жана камыштуу жерлерде кездешет.
Саны
Бардык жерде сейрек, бирок азыркы кездеги саны боюнча так маалымат жок.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Адатта чүткөрлөр чоң эмес колониялар менен отурукташчу, бирок акыркы он жылдыктарда санынын азайышына байланыштуу жалгыздан гана кездешет. Тиричилигин түнкүсүн жүргүзөт, ийинин өзү казат, ийиндери туруктуу болот жана сыртка чыгуучу бир нече жолдору бар. Ал эми азыктанууга бир гана жол менен чыгат да, ал жол бутактанбайт. Адабияттагы маалыматка караганда жылда бир гана жолу көбөйөт. Апрелде 2 – 5 чөндөлөй туулат, алар июлдун аягында эле өз алдынча жашоого жөндөмдүү болушат. Жай мезгилинде чүткөрлөр өсүмдүктөрдүн жашыл бөлүктөрү менен, мөмөлөр жана уруктар менен азыктанышат. Бакчаларга жана огороддорго кириши мүмкүн. Кышында анча активдүү эмес, жаш дарактардын кабыгы, бутактар жана чөп өсүмдүктөрүнүн тамырлары менен азыктанат.
Көз айнек
Көз айнек — көздүн көрүү кемчилигин оңдоо жана коргоо үчүн колдонулуучу оптикалык прибор.
Жейре, чүткөр
Чектөөчү факторлор
Айрым жылдары кардын калыңдыгынын жана жердин тоңушунун себебинен ачкалыктан өлөт. Бирок негизги фактор – бул браконңерлик иш-аракеттер.
Көз айнек
Көз айнек таңдоо
Ал эки линзадан жана аны кармап туруучу эки алкактан турат. Алкагы темир же пластмассадан жасалат. Кадимки көзгө түшкөн жарык нуру көздүн торчосунда кесилишип, ошол торчодо сүрөттөлүш пайда болгондо нерсе даана көрүнөт.
Жейре, чүткөр
Көбөйтүү ( колдо багуу)
Алматы зоопаркында жана Казакстандын сейсмология Институтунун Биополигонунда багылат жана көбөйтүлөт, 7 чүткөр Чымкент жана Караганда зоопарктарында жашайт.
Көз айнек
Көз айнек таңдоо
Кемчилиги бар көздө жарык нуру көздүн торчосуна жетпей кесилип, нерсенин сүрөттөлүшү көз торчосунун алдында болот. Мында адам жакын нерсени жакшы көрүп, алыстан начар көрөт. Кай бир учурда нерседен түшкөн жарык көз торчосунан өтүп кесилет. Мындай нерсенин сүрөттөлүшү көз торчосунун артында пайда болуп киши жакындан начар, алыстан жакшы көрөт.
Жейре, чүткөр
Уюштурулган коргоо аракеттери
Сарычелек, Падышата, Бешарал коруктарында, Бешташ, Карашоро жана Аларча улуттук парктарында корголот. Казакстандын Кызыл китебине киргизилген.
Көз айнек
Томпок линза
Көздүн мындай кемчилигин коррекциялоочу көз айнек менен оңдоого болот. Адатта жарык нуру бирдей чөйрөдө түз таралат. Бир чөйрөдөн экинчи чөйрөгө өткөндө жарык нуру өзүнүн багытын өзгөртөт, башкача айтканда сынат. Жарык нуру томпок линза аркылуу өткөндө линзадан өтүп бир чекитке (фокуска) чогулат. Мындай линза чогултуучу деп аталып, оң ( + ) белгиси менен белгиленет.
Жейре, чүткөр
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Сакталып калган жерлерде зоологиялык заказниктерди түзүү.
Көз айнек
Иймек линза
Иймек линза аркылуу жарык нуру чачырайт. Ал чачыратуучу линза деп аталып, терс (—) белги менен белгиленет. Эки жагы иймек линзалуу көз айнекти алыстан начар көрүүдө, ал эми жакындан начар көрүүдө эки жагы томпок чогултуучу линзалуу көз айнек сунуш кылынат.
Цилиндр сымал линза
Мындан сырткары чогултуучу жана чачыратуучу касиети бар цилиндр сымал линзалар белгилүү. Ал астигматизмде колдонулат. Айрым учурда бир эле убакта алысты да, жакынды да жакшы көрсөтүүчү көз айнек колдонсо болот. Ал үчүн көз айнектин үстүңкү бөлүгүна алысты жакшы көрсөтүүчү, төмөнкү бөлүгүнө жакынды жакшы көрсөтүүчү айнек салынат.
Жейре, чүткөр
Статус
VII категория, Lower Risk/least concerned, LR/lc, аз изилденген түр.
Көз айнек
Догдурга кайрылуу
Көрүү бузула баштаганда көз догдурга кайрылып, догдур көз айнек жазып берсе сөзсүз пайдалануу керек. Туура тандалган көз айнек көрүүгө нормалдуу шарт түзөт. Көз айнекти талап кылган менен аны пайдаланбаган адамдардын башы дайым ооруйт жана көз оорудан жапа чегишет. Бул көздүн ички жана сырткы булчуңдарынын аябай чыңалуусу менен байланыштуу. Көздүн талышы ишке жөндөмдүүлүктү төмөндөтөт. Айрыкча мунун балдар үчүн мааниси чоң.
Николай Николаевич Семенов
Николай Николаевич Семенов (3(15)-апрель 1896, Саратов - 25-сентябрь 1986, Москва) - советтик физико-химик, химиялык физиканы негиздегендердин бири.
Көз айнек
Догдурга кайрылуу
Көз айнекти тагынууда айрыкча оңтойсуздук сезилгенде аны текшертүү үчүн догдурга көрүнүп туруу зарыл. Туура эмес тандалган же башка бирөөнүн көз айнектин тагынуу көздү начарлатат. Көз айнектин так ортосу көзгө дал келгендей, эки көзгө туура жана бирдей аралыкта болуу керек. Анын тарткычы чыкыйдын жана кулактын артын кыспагандай болуусу тийиш. Көз айнек кыйшайбай, таянгыч таманчасы мурундун капталына туура келгендей болгону жакшы. Көз айнекти жумшак чүпүрөк (момосуй, замш жана башка) менен сүртүп, атайын кутуга сактоо керек.