cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргызстан калкынын биринчи курултайы
Кыргызстан калкынын биринчи курултайы — 1994-жылы 21—22-январда Бишкек шаарында өткөн расмий жыйын. Ага Кыргызстанда түзүлгөн 24 улуттук борбордун өкүлдөрү жана чет өлкөлүк меймандар катышып, Кыргызстандын келечектеги кызыкчылыгы жана анын максаты жөнүндө маселелер талкууланган. Анда жергиликтүү улуттун 40тан ашык өкүлдөрү, ошондой эле Казакстан (А. Нурпейисов), АКШ (сенатор X. Хемпри) ж. б. бир нече мамлекеттен келген меймандар сөз сүйлөп, респнын көп улуттуу элин биримдик, ынтымакка үндөшкөн. Мамлекеттик тилдин өнүгүшү, анын келечек тагдыры жөнүндө да маселелер каралып, азырынча кыргыз тилин окуп-үйрөнүү үчүн базанын али түзүлө электиги белгиленген. Курултайдын атынан «Кыргызстан жалпыбыздын үйүбүз» деген ураан алдында Кыргызстанда жашаган бардык элдерге кайрылуу жолдонуп, улуттук биримдик, улуттар аралык тынчтык, ынтымактуулукка чакырган декларация кабыл алынган. Курултайда Кыргызстан калкынын ассамблеясы түзүлгөн.
Мамаева Өктөм
Мамаева Өктөм - жазуучу, акын. Кара-Кулжа районунун В.И.Ульянов атындагы айылында 1949-жылы 10-мартта туулган. 1965-жылы Ош облусунун У.Салиева атындагы кыздар орто мектебин, 1972-жылы Казакстандагы Чимкент химия технологиялык институтунун технологиялык бөлүмүн бүтүргөн.
Эмгек жолун 1972-жылы Ош облусунда насос чыгаруучу заводдо иштөө менен баштаган.
Учурда Россиянын Санкт-Петербург шаарында жашап, «Кыргыз үй» коомдук уюмунун маданий үгүттөө комиссиясын жетектейт. Кыргыз элинин улуттук каада-салттарын таанытуу боюнча иш жүргүзөт.
1994-жылы «Дил кумары» аттуу алгачкы китеби жарык көргөн.
1997-жылдан Санкт-Петербург шаарындагы Окумуштуулар союзунун кыргыз комиссиясынын, 1998-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Санкт-Петербургдагы «Кыргыз үй» регионалдык коомдук уюмунун уюштуруучуларынын бири.
2000-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Жан дүйнө жаңырыгы: Ырлар, публицистикалар, очерктер. - Б.: Бийиктик, 2005. - 168 б.
Эл сүйгөндөр: Аңгеме, эссе, баяндамалар, очерктер, ырлар. - Б.: Бийиктик, 2009. - 280 б.
Орус тилинде
Белые ночи в Ала-Тоо. - Санкт-Петербург: Голоса друзей, 2003. - 40 б.
Айганыш
Айганыш — Көкөтөйдүн аялы Күлайымдын атынын ордуна кээде колдонулган эпитет. Айганыш — "Манас" эпосундагы кейипкер, Жолойдун аялы. Аярлык касиети бар аял катары айтылат (Сагымбай Орозбаков, 3. 293).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Гидрамеба
Гидрамеба (лат. Hydramoeba) — амебалардын бир түрү.
Максүтов Бактыбек
Максүтов Бактыбек – жазуучу. Кочкор районунун Шамшы айылында 1947-жылы 19-январда туулган. 1964-жылы Фрунзе шаарындагы №5 орто мектепти, 1969-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин экономикалык факультетин бүтүргөн..
Уу
Уу, заар – зат, аны организмге анча көп эмес өлчөмдөрдө бергенде, денсоолуктун бузулуусуна (уулануусуна) же өлүмгө алып келет.Мисалы: цианиддер,уулуу металлдардын туздары өсүмдүктөн алынган ар түрдүү алкалоиддер ж.б
Максүтов Бактыбек
1990–1995-жж. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин экономика, бюджет жана финансы маселелери боюнча Комиссиясынын катчысы, 1995–1996-жж. Кыргыз Республикасынын Контролдоо палатасында инспектор, 1997–2000-жж. Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасында аудитор, 2003–2004-жж. Кыргыз Республикасынын Жергиликтүү өз алдынча башкаруу жана аймактык өнүктүрүү иштери боюнча министринин кеңешчиси, 2000-жылдын июль айынан «Айкөл Манас баяны» фондусунун төрагасы болуп иштеп келе жатат.
«Эненин алкышы» деген алгачкы аңгемеси 1962-жылы «Кыргызстан пионери» гезитине жарыяланган. «Согуш тактары» деген алгачкы китеби 1973-жылы басмадан чыккан.
«Манас» эпосун чет тилдерге которуу жагын көздөп, көптөгөн варианттардын негизинде Манас, Семетей, Сейтектин (баары 5 китеп) прозалык вариантын жазып, (1995, 1999, 2000, 2004, 2007-жж.) басмадан чыгарган.
«Айкөл Манас баянынын» 1-китеби эки жолу, радио пьесалары, ондогон аңгемелери радиодон уктурулган.
1990–1995-жж. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты болуп шайланган.
Кыргыз тилинде
Согуш тактары: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1973.
Казыбектин арманы. Повесть. – Б.: Ыбыш Ата,1993. – 48 б.
Айкөл Манас баяны: 1-китеп. – Б.: Учкун, 1995. – 208 б.
Айкөл Манас баяны: 1-китеп. – Б.: Шам, 2000. – 220 б.
Айкөл Манас баяны: 2-китеп. – Б.: Шам, 1999. – 192 б.
Эр Семетей баяны: 1-китеп. – Б.: Шам», 2000. – 168 б
Эр Семетей баяны: 2-китеп. – Б.: Шам, 2000. – 188 б.
Сейтек баатыр. – Б.: Шам, 2000. – 196 б.
Тозокко тете күн. – Б.: Бийиктик, 2002. – 192 б.
Айкөл Манас баяны: 1-китеп. – Б.: Бишкек, 2002. – 220 б.
Бабалардын баяны. – Б.: Бишкек, 2003. – 108 б.
Айкөл Манас баяны: 1-китеп. – Б.: Бийиктик, 2004. – 220 б.
Айкөл Манас баяны: 2-китеп. – Б.: Бийиктик, 2004. – 192 б.
Эл сүрөтчүлөрүнө, эл артисттерине 21 суроо. – Б.: Бийиктик, 2004. – 168 б.
Бабалардын баяны, эл баатырлары. – Б.: Бийиктик, 2005. – 288 б.
Улуу көтөрүлүш. – Б.: Турар, 2006. – 136 б.
Тил, улут, «Манас» жана ыйман жөнүндө. – Б.: Турар, 2006. – 32 б.
Манастын төрөлүшү жана балалык чагы. – Б.: Турар, 2006. – 64 б.
Ак куржун толо ыр калды (Жеңижок). – Б.: Турар 2006.
Эр Семетей баяны. 1-т. – Б.: Турар, 2007. – 190 б.
Эр Семетей баяны. 2-т. – Б. Турар, 2007. – 188 б.
Сейтек баатыр. – Б.: Турар, 2007. – 196 б.
Кан Кошой баяны. – Б.: Турар, 2007. – 74 б.
Манас бабабыздан бүгүнкү күнгө чейин. – Б.: Турар, 2007. – 399 б.
Драмалары
Тозокко тете күн. 1991-ж.
Казыбектин арманы. 1994-ж.
Кыргыздардын Алтайга сүрүлүшү. 1995-ж.
Ормон хан. 2000-ж.
Каныкейдин Тайторуну чапканы. 2001-ж.
Айчүрөктүн аккуу болуп учканы. 2001-ж.
Чоң казат. 2002-ж.
Жеңижок менен Көксулуу. 2006-ж.
Узатуу ырлары
Узатуу ырлары - каада-салт ырларынын бир түрү.
Эпостук чыгармаларда элин коргогон баатыр сапарга, жортуулга чыкканда Узатуу ырлары ырдалган. Мис., «Төштүк» эпосунда Төштүк сыйкырдуу, «касиеттүү» өгөөнү издеп жолго чыгарда эл аны өтө аяган сезимдери, чын жүрөктөн чыккан ак ниет тилектери менен узатышкан. Ошондой эле күйөөгө узап жаткан кызга эжеси, жеңеси башка, үй-бүлөдө өзүн кандай алып жүрүүсү, жөнүндө акыл-насаат айтышкан.
Лена дарыясы
Лена дарыясы (якутча Улахан-Юрях – чоң дайра) – Чыгыш Сибирдеги дарыя, Иркут облусу менен Саха Республикасынын аймагында. Узундугу 4400 км, алабынын аянты 2490 миң км2. Байкал кырка тоосунан башталып, Лаптевдер деңизине куярда чоң дельтаны (аянты 30 миң км2дей) пайда кылат. Жогорку агымында (Витимдин чатына чейин) кууш өрөөн аркылуу агып, төмөнкү агымында 30 кмге чейин кеңеет. Жээги Якутск шаарына чейин бийик, аскалуу; андан төмөн ойдуңдуу. Негизги куймалары: Нюя, Вилюй (сол), Киренга, Витим, Олёкма, Алдан (оң). Лена негизинен кар (жылдык агымынын 50%и) жана жамгыр сууларынан куралат; кыртыш сууларына 1–2% туура келет. Суусунун деңгээли ортонку агымында 10–15 мге, төмөнкү агымында 18 мге көтөрүлөт. Лена суусунун молдуулугу боюнча КМШнын аймагында Енисейден кийинки 2-дарыя. Орточо чыгымы 17 000 м3/сек, эң көбү 200 000 м3/сек, эң азы 366 м3/сек. Жазында кирип, жайында жаан-чачындан ташкындайт. Жылына деңизге 12 млн тоннага жакын шиленди агызып келет. Жогорку агымы октябрдын аягынан майдын ортосуна, төмөнкү агымы октябрдан июндун башына чейин тоңуп, муз эригенде үйөр пайда кылат. Ленанын куймаларына Вилюй, Мамакан ГЕСтери курулган. Алабы кен байлыкка бай: алтын (Витим, Алдандын алаптарында), алмаз (Вилюй), ошондой эле көмүр (Лена, Түштүк Якут бассейндери), газ, темир, слюда, туз жана башка. Качуг шаарчасынан чатына чейин (4125 км аралыкка) кеме жүрөт. Навигация жогорку агымында 160 суткага, төмөнкү агымында 120 суткага созулат. Жайында эң кооз жерлерине туристтик рейстер уюштурулат. Дельтасында Усть-Лена коругу бар. Балык (муксун, Сибирь ряпушкасы, нельма, омуль, хариус жана башка) кармалат. Ленанын суусун булгаган негизги заттар – нефть продуктулары, фенол, темир, жез, цинк. Негизги порттору жана пристандары (башатынан чатын карай): Качуг, Жигалово, Уст-Кут, Марково, Киренск, Витим, Пеледуй, Ленск, Олёкминск, Покровск, Якутск, Нижний Бестях, Сангар, Жиганск, Быковский.
Гумплович, Людвиг
Людвиг Гумплович (1838–1909) – польшалык социолог жана юрист. Социалдык дарвинизмдин өкүлү.
Оулд Бридж (Нү-Жерси)
Оулд Бридж (Нү-Жерси) (Old Bridge) — Нү-Жерси штатынын Мидлсекс округуна караган АКШ шаары.
Гумплович, Людвиг
Ал социологиянын предмети социалдык топтор, ал эми алардын ортосундагы тынымсыз, айоосуз күрөш социалдык турмуштун башкы фактору деген. Социалдык процесстердин негизи Гумпловичдин айтуусу боюнча адамдын материалдык канааттандырууга умтулуусу болуп саналат. Гумплович коомду бөтөнчө бир индивидуалдуу реалдуулук катары караган. Ал коомдук прогресстин болушун танган.
Оулд Бридж (Нү-Жерси)
Калкы - 22833 киши. Болжолдуу аянты - 18.6 км². FIPS коду — 34-54690.
Бронхтор
Бронтор (гр. βρόγχος — «кекиртек») — дем алуу кекиртегинин (трахеянын) бутакчасы; ал аркылуу өпкөгө аба келет жана өпкөдөн аба чыгат. Трахея көкүрөк көңдөйүнө келгенде оң жана сол биринчилик брохторго бөлүнүп, оң жана сол өпкөгө кирет. Андан ары дагы майда бутактарга — экинчилик брохторго бөлүнүп, бронх дарагы пайда болот. Биринчилик брохтордун диаметри 1,5—2 см, ага диагноз коюу жана бөтөн нерселерди чыгаруу үчүн атайын аппаратты — бронхоскопту киргизүүгө болот. Эң майда микроскопиялык түзүлүштөгү бронтор бронхиолалар деп аталат. Алардын учтарында альвеолалардан түзүлгөн өпкөнүн дем алдыргыч тканы жайгашкан.
Брохтор кемирчек шакекчелерден жана жылма булчуңдан турат. Майда брохтордун булчуңдары бронх астмасында рефлекстүү жыйрылат. Брохтордун ички бети ыргалма эпителийлүү былжыр чел менен капталган. Бул эпителийдин клеткаларында түкчөлөр болуп, алар дем алуу жолуна түшкөн бөтөн нерселерди (чаң жана башкалар) кыймылы менен кайра чыгарат.
Куйручук (айыл)
Куйручук — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Куйручук айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 2269 киши.
Асанканов, Абылабек
Кыскача өмүр таржымакалы
1954-ж. Кыргызстандын Нарын облусундагы Жумгал районунун Жаңы-Арык (Доскулу) айылында туулуп, ошол эле кыштакта орто мектепти аяктаган. 1972-1977-жж. Кыргыз Улуттук Университетинин тарых факультетинин студенти. 1977-78-жж. Нарын облусунун Жумгал районундагы “Көл-Арык” орто мектебинин мугалими;
1978-79-жж. аталган райондун “Жумгал” орто мектебинин мугалими; 1979-80-жж. Фрунзе политехникалык институтунда "КПССтин тарыхы" кафедрасында окутуучу; 1980-83-жж. Москвадагы СССР ИАсынын Н.Н.Миклухо-Маклай атындагы этнография жана антропология институтунун аспиранты; 1984-91-жж. КМУнун Археология жана этнография кафедрасынын окутуучусу жана башчысы; 1983-93-жж. КМУнун окутуучусу, археология ж-а этнография кафедрасынын башчысы; 1991-ж. 21-октябрь - 1992-ж. 30-апрелине чейин Москвада Орусия ИАсынын Н.Н.Миклухо-Маклай атындагы Этнология жана антропология институтунда ага илимий кызматкер; 1992-93-жж.Кыргыз Улуттук Университетинин (КУУ) Тарых факультетинин деканы; 1994-97-жж. КУУдагы Кыргыз таануу институтунда директор; 1999-2001-жж. Кыргыз Президенттик администрациянын социалдык саясат бөлүмүнүн башчысы; 2001-2005-жж. Э. Арабаев атындагы Кыргыз Педагогикалык Университетинин ректору; 2005-2006-жж. аталган университеттин Ата-Мекен тарыхы кафедрасынын башчысы; 2010-ж.11-августунан Кыргыз Президенттик администрациянын Этностук өнүгүү жана дин саясаты бөлүмүнүн жетекчиси; 2010-2012-жж. аталган кеңседе Этностук өнүгүү, дин саясаты жана атуулдук коом менен карым-катнаш бөлүмүнүн башчысынын орун басары. 2017-жылдан - Кыргызстандын УИАсынын Бегимаалы Жамгырчинов атындагы Тарых, археология жана этнография институтунун директору.
Үй-бүлөлүү. Төрт баланын атасы.
Илимий жана коомдук ишмердиги
Кыргыз Тарых Коомунун мүчөсү (2012). Кыргызстандын УИАсынын кабарчы-мүчөсү. 1999. “Манас” дастанынын миң жылдык мааракесине байланыштуу медалы менен сыйланган (1995). Кыргыз тарыхына, этносоциологиясына, руханий маданиятына арналган 100дѳн ашык илимий эмгектин (а. и. 10 монография) автору.
Never Forget
Never Forget - Gréta Salóme жана Jónsi исланд дуэтинин ыры. Исландия мамлекетин Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында көрсөтүү үчүн тандалып алынган.
Чоң бий
Чоң бий – байыртан бери кыргыздар колдонгон негизги бийлик даражаларынын бири. Чоң бий тууралуу маалымат алгач Цзя Дандын (730–805) «Ди ли чжи» («Жердин принциптери жөнүндө трактат») деген географиялык эмгегинде эскерилип, анда «Суйаб (Чүй) өзөнү Суйаб шаарынын түндүгү аркылуу өтүп, андан 40 ли (болжол менен 16 – 18 км) аралыкта Цзедань (<g`ia-tan<*ketän) тоосу жайгашканын, бул жерде он ок будун элинин каганы жылына ар бир урууга «чоң бий» (кытайча цзюньчжан) дайындап турганы» айтылат. Цзя Дандын эмгеги толук эмес түрүндө «Синь Тан шу» жыйнагына киргизилген. Н. Кюнердин котормосунда «цзянь-тун» деп берилген. Сыма Цянь (Ши цзы) жана Хан династиясынын тарыхтарында кезиккен «күн+ми, ушан+ми» деген түшүнүктөр Э. Ж. Пуллиблэнктин пикиринде «күн падышасы», «усун падышасы» («ми» – «падыша, башчы») болсо, К. Сиратори боюнча «күн» кыргыздын «кең» («чоң», «кенен», «башкы»), татарча – «гэн», чагатайча – «кан» ж. б.) менен дал келет. Ошондой эле «Си-юй-вынь-цзянь-лу», «Си юй чжи» ж. б. кезиккен маалыматтарда «кыргыздар өз башчыларын «цзюнь» (бий) дешкени, айрым бийлерге 10–20 чейин айыл баш ийгени, бийлер бир-бирине көз карандысыз болуп, жылына чогулуп, чоң (чжан) бийди таңдап алышканы, чоң (чжан) бий шайланган кол башчынын (тоу) бири Мамук Кули (Маматкул бий) болгону» тууралуу кабарлар кездешет. Н. Аристов өз эмгегинде «чан» деген сөздү колдонгон. Бир нече тилдеги жазма маалыматтарда колдонулган кытай тилиндеги «тоу» салыштырмалуу түрдө түркчө «тава» же кыргызча «чоң» деген сөздүн калькасы (мисалы, «төө куш», «төө буурчак» ж. б.) болуп эсептелет. Кашгарлык Махмуд (Махмуд Кашгари) түрктөр байыртан бери бийликтин эң жогорку тепкичинде турган адамды «туңа хан, туңа тикин ж. б.» деп аташарын, андай сөз байыркы түрктөрдүн падышасы Афрасийабга байланыштуу «туңа алб (алп) ар (эр)» (б. а. «күчтүү, (арстандай) эр жүрөк адам») деген сыпаттоодон улам айтылып калганын белгилеген. Бул жерде араб графикасында «ч» тыбышы айтылбаганы эске алынышы керек. Мисалы, көпчүлүк учурда аны үч чектиттүү «ж» тамгасына алмаштырылса, айрым мезгилде анын ордуна «т» такмгасын пайдалануу менен ачыл деген сөздүн ордуна «атил», качыр дегендин ордуна «катир» деген сөздөр колдонулган. Мындан тышкары «тун» деген аталууну байыркы түрктөрдүн Тун Шеху-хан (кытайча Tongyehu) же Тоңйокуктун (Tonjuquq) ысымына байланыштуу кезиктирүүгө болот. Кашгарлык Махмуддун сөздүгүндөгү «тун угул» деген сөзгө басым жасаган С. Г. Кляшторный Тоңйокукту эң улуу, биринчи (балдардын туну) деп түшүндүрөт. Бирок ал Кашгарлык Махмуддун сөздүгүндөгү «тун угул» деген сөздө жөнөкөй «н», ал эми «туңа хан, туңа тикин» деген жерде түрктөрдүн «ŋ» (кыргызча «ң»; англисче «ng») тамгасы колдонулганына маани берген эмес. Кыргыздар азыркы учурга чейин бийлик башындагыларды «чоң» деген сөз менен тергешет (мисалы, «чоңдор келатат, чоңдор айтты, чоңдордун буйругу» ж. б.).
Садовое (Аламүдүн району)
Садовое — Кыргыз Республикасынын Чүй облусунун Аламүдүн районундагы айыл. Аламүдүн айыл округунун курамына кирет.
Калкы
Калкы - 1 162 киши.
Мамажанов Шайдулла
Мамажанов Шайдулла (1948-2009) - жазуучу, журналист. Сузак районунун Жийде айылында 1948-жылы 22-сентябрда туулган. 1966-жылы №4 Бек-Абад орто мектебин аяктап, 1971-жылы Ош мамлекекттик институтунун орус тили жана адабияты филологиясы факультетин бүтүргөн.
Эмгек жолун 1971-жылы №21 Ж.Турусбеков атындагы орто мектебинде окутуучу болуп иштөөдөн баштаган.
1977-жылы Сузак райондук «Пахтачы» гезитинде бөлүм башчы, жооптуу катчы, партиялык, советтик органдарда, 1991-жылдан Жалал-Абад облустук Кеңешинде, облустук мамлекеттик администрацияда социалдык бөлүмдүн башчысы, 1992-жылдан педагогикалык окуу жайдын директору болуп иштеген.
1995-жылы Сузак районундагы Атабеков айылдык Кеңешинин төрагалыгына шайланган. Кийин республикалык «Эркин эл адабияты» гезитинин башкы редакторунун биринчи орун басары, 1999-жылдан Борбор Азиялык «Азия нуру» гезитинин башкы редактору болуп иштеген.
Кыргыз Республикасынын Өкмөтү, «Сорос-Кыргызстан» фонду, Кыргыз Республикасынын Журналисттер союзу, Кыргызстан Аялдар конгресси жана Кыргыз Республикасынын Саламаттыкты сактоо министрлиги тарабынан уюштурулган журналисттик сынактардын жеңүүчүсү болгон.
1981-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 1999-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
Кыргыз тилинде
Мусулмандыктын негиздери. – 1997.
Мухаммед пайгамбар баяны. – 1998.
Ислам нуру. – 2008.
Өмүрова Бүбүжамал
Өмүрова Бүбүжамал Уз. 1920-ж. Нарын районундагы Эки-Нарын айылында төрөлгөн. Толук эмес орто мектепти бүткөн. Чарбанын ар кандай өнөктүгүндө иштеген. Бүбүжамалдын көтөргөн боз үйүнүн ички жасалгаларында чеберчиликтин шарттуу ыргактары бар. «Бачайы көчөт» менен «мүйүз оюмдары» айкалышкан чий чырмактары көк кызыл түстөн төкмө чачыланып колдо чалынган. Уук боо, кылыч байлоо менен тор чачыкталган эни тайкы тегиричинде эстетикалык татым бар. Мында жалпы табакчанын жарымы «кыял түрүндө» берилген. Ошондо «мүйүз оюмдарынан» турган көчөттөрдүн арасынан «ит куйрук оюму» көчөт болуп, кызыл-көк ички жалпы жасалгаларга жагымдуу жагдай түзөт. Жабык башынын ак-кызыл «кочкор мүйүздөн» турган ак этеги ортолук оюмдагы жарым кыялдын оюм элементтерине шайкештенет. Эшик чийинде көчөт «омуртка оюмунан» түшүп, анын ичи сарыдан «аламончоктолуп», кызыл уук менен терме боо-чууларга түсү анча «жутулбайт». Ал элпек ачылып-жабылышына тасма көк аркылуу токулган. Эмгеги баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Аширбаев Токтосун
Аширбаев Токтосун (15. 1. 1948, Ош обл., Өзгөн р-ну, Анакызыл айылы - 1. 4. 2006, Ош ш.) - тилчи, филология илимд. доктору (2001), проф. (2005). КРнын мамл. сыйл. лауре-аты (2004). Ош мамл. пед. ин-тунун (азыркы Ош мамл. ун-тинин) филология ф-тин бүтүргѳн (1974). Кийин анда улук окутуучу, доцент, де-кан (1979-2001), 2001-жылдан кафедра башчы-сы болгон. ЮОдѳн ашуун ил. эмгектери, а. и. орто мектептер ж-а ЖОЖдор үчүн окуу китеп-тери, окуу куралдары жарык кѳргѳн. Анын эм-гектеринде тил илимине, кыргыз тилинин сти-листикасына тиешелүү маселелер иликтѳѳгѳ алынган.
Эмг.:
Гидрахнеллалар
Гидрахнеллалар (лат. Hydrachnellae, түш. Hydrachnidia) — суудагы кенелердин бир тобу.
Айгым
Айгым — этноним. Кырк чоронун бири Калдар Айгым уруусунан болот (Сагымбай Орозбаков, 2. 427).
Ууландыруу мүмкүнчүлүгү бар химиялык зат
Ууландыруу мүмкүнчүлүгү бар химиялык зат – өндүрүү, пайдалануу, ташуу шарттарында, ошондой эле турмуш-тиричиликте колдонууда адамдын денсоолугуна жана айлана-чөйрөгө жагымсыз таасир көрсөтүшү мүмкүн болгон зат (бирикме).
Кыргызстан кинематографисттер союзу
Кыргызстан кинематографисттер союзу — ыктыярдуу коомдук чыгармачылык уюм. Адеп СССР кинематографисттер союзунун карамагына кирген. Ал кино искусствосун өнүктүрүүгө активдүү катышкан кино ишмерлерин (режиссёр, киносценарист, драматург) жана сынчы, актёр, оператор, сүрөтчү, үн оператору, сценарий редактору, кино өндүрүшүн уюштуруучу, кинотехникалык боюнча атайын эмгектери бар кино инженерлерди ж. б. бириктирип турат. Кыргызстан кинематографисттер союзу 1962-жылы октябрь айында түзүлгөн. Анын негизги милдети — жогорку көркөмдүктөгү кино чыгармаларынын жаралышына көмөк көрсөтүү. Союзда көркөм кино, кино драматургия, кино сын, киноактёрлор, чыгармачыл жаштар менен иш алып баруу, кино ышкыбоздору, даректүү кино, телекөрсөтүү, дубляж секциялары, Кино үйү иштейт. Союз чыгармачылык конференциялар, жаңы фильмдерге талкуу уюштурат. Союздун жогорку органы — 4—5 жылда бир чакырылуучу съезд. Съезд Союздун Башкармасын шайлайт. Башкарма эки съезд аралыгында иш алып баруу үчүн секретариатты дайындайт. Союздун Башкармасынын төрагалары: Ч. Айтматов, Т. Океев, 2007-жылдан Т. Бапанов.
Гидробиялар
Гидробиялар (лат. Hydrobiidae) — көлчүктөрдө жашоочу үлүлдөрдүн бир тукуму.
Лена кыргыны
Лена кыргыны (1912) – 1912-ж. 4(17)-апрелде Лена алтын кениндеги иш таштоолорго каршы падыша өкмөтү жүргүзгөн кандуу жазалоо. Окуя Иркутск губерниясынын Бодайбо аймагында жайгашкан Лена алтын өнөр жай кени шериктештигинде болгон. Андреевск алтын кенинде иштеген жумушчулардын иш шартынын оордугунан, иш күнүнүн узактыгынан (15–16 саат) жана эмгек акынын аздыгынан 29-февралда (13- март) иш таштоо башталган. Иш таштоо комитети түзүлгөн. 4 (17)-мартта жумушчулар 8 сааттык жумуш күнүн киргизүү, эмгек акыны 30%ке көбөйтүү, штрафтарды алып салуу, жабдууларды жакшыртуу жана башка талаптарды койгон. Администрация коюлган талаптардын бирин да канааттандырган эмес. Марттын ортосунда жумушчулар (6 миңдей) тарабынан бардык кен чыгуучу жерлер курчоого алынган. Борбордук иш таштоо комитети жана Борбордук бюронун жетекчилери, айрым большевиктер (П. Н. Баташев, Г. В. Черепахин, Р. И. Зелионко, М. И. Лебедев), ошондой эле меньшевиктер, эсерлер жана башка иш таштоону уланта берген. Жандарм ротмистри Н. В. Трещенковдун буйругу менен өкмөт аскер киргизип, 4-апрелге караган түнү иш таштоо комитетинин 11 мүчөсү камакка алынган. Эртеси аларды бошотууну талап кылып, 2,5 миң жумушчу Надеждин кениндеги прокуратура чиновнигине кайрылган. Натыйжада алардын талаптарына ок атуу менен жооп берилип, 270 жумушчу өлүп, 250 жарадар болгон. Өлкөдө жумушчулардын иш таштоосу 12 (25)-августка чейин созулуп, Россиядагы революциялык толкундоолордун күчөшүнө түрткү берген. Бул окуяны С. С. Манухин жана А. Ф. Керенский жетектеген комиссиялар изилдеп, «Лена алтын кени» жетекчилиги (төрагалары Александр Горациевич жана Альфред Горациевич Гинцбург), жергиликтүү бийлик жана ротмистр Н. В. Трещенковго күнөө коюлган. 1967-ж. Лена кыргынында курман болгондорго эстелик орнотулган (арх. В. М. Новак, скульптор Н. Л. Штамп).
Ууландыруучу заттар
Ууландыруучу заттар – кабылдоо тирүү организмдин (жандын) өлүмүнө же оорушуна алып келиши мүмкүн болгон заттар.
Узаков Орозалы Жээнбаевич
Узаков Орозалы Жээнбаевич (1956-ж. т., Ош обл., Сузак району, Жийде айылы) - медицина илимдин доктору (1991).
КММИни бүтүргөн (1978). Жалал-Абад шаарында врач-педиатр (1978-83), Кыргызстан Акушердик жана педиатрия ИИИде директордун орун басары (1985-98), КММАда проректор (1998-2005). 2006-жылдан проф. Балдар аллергологияся боюнча адис. 70тей илимий эмгеги, алардын ичинен 1 монография, 2 ойлоп табуулары бар.
Жакыпов Мамат
Өмүр баяны жана чыгармачылыгы
1923-жылы Совет районундагы Сары-Булак айылында туулган. 1942-жылдын март айында Советтик Армиянын катарына чакырылып, Улуу Ата Мекендик согушка катышат. 1946-жылдан баштап М.Жакыпов Алай районунда Маданият үйүнүн директору, райондук маданият бөлүмүнүн башчысы, республикалык эл чыгармачылар үйүндө улук усулчу, 1960-жылы Алай районунда уюшулган элдик театрда режиссер 1970-жылдан Кыргыз радиосунда ага редактор болуп иштейт. М.Жакыповдун бир актылуу пьесалары, очерк, аңгемелери 1956-жылдан баштап облустук, республикалык гезит-журналдарга жарыялана баштайт. Анын алгачкы «Тоолук кыз» аттуу пьесасы 1956-жылы «Клубдук сахна» аттуу репертуардык жыйнактан жарык көрөт. Кийин «Толкундуу көл», «Жылкычы», «Ак мөлмөл», «Абийир» ж. б. пьесалары республикалык жана облустук театрларда коюлган. 1967-жылдан СССР Жазуучулар Союзунун мүчөсү. Эмгек Кызыл Туу ордени, «1941–1945-жылдардагы Ата Мекендик Улуу согушта Германияны жеңгендиги үчүн» медалы, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасы, СССР маданият министрлигинин «Маданият тармагындагы эң жакшы иши үчүн» деген төш белги менен сыйланган. 1968-жылы «Кыргыз ССРинин маданиятына эмгек сиңирген кызматкери» деген ардактуу наам берилген.
Интернет шилтемелер
...
Гурвич, Георгий Давидович
Георгий Давидович Гурвич (1894–1965) – франц. социологу, теги Орусиялык, 1917-жылдан кийин Францияга эмиграцияга кеткен.
Жакшылыков Асан
Билими жөнүндө маалымат
1956-1963 жж. Актан Тыныбек атындагы мек­­теп­тен 8 жылдык билим алган. 1964-жылы Фрун­­зе­де­ги политехникалык техникумга кир­ген. 1968-жылы аталган техникумдун “Суу чар­ба жу­муш­тарын механизациялоо” бөлү­мү­нүн би­ринчи бүтүрүүчүлөрүнөн болгон. 1970-1976-жылдары К.И.Скрябин атын­да­гы мамлекеттик Кыргыз айыл чарба ин­сти­ту­тун­да сырттан окуп “Суу чарба” адис­ти­гине ээ бол­гон. 1971 ж. Комсомол уюмдарынын жетекчилерин кайра даярдоо курстарында окуган. 1983-1985 жж. СССР Жазуучулар Союзунун М.Горький атындагы Адабий институттун Жогорку курсу (Москва ш.)
Иштеген жумушу тууралуу маалымат
1968-1970-жылдары Тянь-Шань району­нун Куй­­бышев атындагы колхозунда гидро­тех­­ник бо­луп иштеген, жаш акындын “Тан­дын ыра­хаты” ат­туу тунгуч ыры чыккан .1968–1970-жж. Нарын районундагы Куйбышев атындагы колхоздо гидротехник болгон эмес эле, 1970–1974-жж. ошол эле колхоздо комсомол уюмунун катчысы, ЛКЖС БКда жооптуу кызматта иштеген. 1974–1983-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун жаштар менен иштөө секциясынын жетекчиси, 1986–1989-жж. СССР адабий фондусунун Кыргызстандагы бөлүмүнүн директору, 1989–1991-жж. IX Курултайда Кыргызстан Жазуучулар союзунун катчысы, 1991–1995жж. 1-катчысы, 1995–1996жж. Аткаруу комитетинин төрагасы, 1996-жылдан Кыргыз Мамлекеттик Улуттук телерадиокомпаниясынын «Рух» продюссердик борборунун директору, 1997-жылы «Обо» гезитинин башкы редактору болгон. КОФ Пен-клубунун президенти. Ал­гачкы ыр­ла­ры 1963-1964-жылдары рес­пуб­ликалык бас­ма сөз­дөргө жарыялана баш­та­ган. 1974-жылдан баштап Асан Жакшылы­ков то­лук бойдон чыгармачылыкты максат тут­кан. 1974–1983-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун жаштар менен иштөө секциясынын жетекчиси, 1977-жылдан бери СССР жазуучулар Со­юзу­нун мүчөсү болгон. Кыр­гызстан жазуучулар союзунун чы­гар­мачы­лык жаштар менен иштөө сек­ция­сын жетектөө ме­нен көптөгөн фести­вал­дар­ды жана жаш жа­зуу­чулардын кеңеш­ме­ле­рин уюштуруп, “Учкун”, “Пе­ревал”, “Те­мир канат” сыяктуу жыйнактарды тү­зүп, кыр­гыз адабиятындагы жаңы муунду ка­лып­­тан­дырууда татыктуу эмгек сиңирген адамы болгону менен омур бою балалуу болуп укугунан ажыратылган. Жа­зуу­­чулар союзунун партиялык уюмунун сек­рет­ары катары чыгармачылык жана коомдук иш­тер­ге активдүү аралашкан жана жи­гер­дүүлүк менен эмгектенип Кыргыз­стан­дын өкүмөттүк сый­лык­тарына кыргыз ма­да­ниятына жана адаби­яты­на сиңирген эм­ге­ги үчүн ээ болгон. 1986-жылы СССР адабий фондосунун Кыр­гыз­стандагы бөлүмүнүн директорлугуна бе­ки­тил­ген. 1989-жылы Кыргызстан Жазуучулар Со­юзу­нун секретарлыгына пленум дайындаган. 1991-жылы IX Курултайда Кыргызстан жа­зуу­чулар союзунун биринчи секретары бо­луп шай­ланган. 1991–1995жж. 1-катчысы, 1995–1996жж. Аткаруу комитетинин төрагасы, 1996-жылдан Кыргыз Мамлекеттик Улуттук телерадиокомпаниясынын «Рух» продюссердик борборунун директору. 1997-жылы «Обо» гезитинин башкы редактору болгон. КОФ Пен-клубунун президенти. 1995-жылда кезексиз туалетке кирип чыкчуX Курултайда Кыр­гыз­стан жазуучулар союзунун Аткаруу ко­митетинин тө­рагалыгына бекитилген. 1999-жылдан бери Кыргыз ПЕН-борборунун жетекчиси. 2007-ж. Кыргыз Республикасынын Элге билим берүү Министрлигинин Билим берүү академиясы, изилдөө борбору. 2009-ж. Улуттук китепкана, адабият эксперти. А.Жакшылыков 1977-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. 2007-жылдан Кыргыз Республикасынын Эл жазуучусу, 1979-жылы Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын, 2008-жылы Аалы Токомбаев атындагы сыйлыктын лауреаты болгон. 1995-жылдан Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери, 1992-жылдан Маданият жана искусство академиясынын, акындардын дүйнөлүк конгрессинин мүчөсү (Штаб квартирасы Вашингтондо). 1999-жылдан Кыргыз Республикасынын Эл агартуу отличниги.
Сыйлык, наамда
ж
Коомдук уюмдарда мүчөлүк
Кыргызстан ЦК ЛКСМ Борбордук комитетинин жана Кыргызстан Компартиясынын Борбордук комитетинин мүчөсү болгон. 1980- 2009жж. Басма сөздөрдө -- “Ала-Тоо”журналынын, “Кыргызстан маданияты” газетинин редколлегияларынын мүчөсү, “КТР-Обо” газетин уюштурган баш редактору, “Мектеп” басмасынын редкеңешинин мүчөсү, КР Гостелерадиокомпаниясынын Редкеңешинин төрагасы, азыр “Кыргыз адабияты” гезитинин ред. кеңишинин мүчөсү. 1993-жылдан бери Дүйнөлүк акын­дар Кон­­грессинин анык мүчөсү. Индия, Мексика, Израил, Кытайда өткөн конгресстерине чакырылган жана Дүйнөлүк ПЕН-клубдун Финляндия, Польшада өткөн конгрессине катышкан, А. Жакшылыковдун Хельсинкиде поэзиясынын жумалыгы өткөн. 2003 ж. бери КР Маданият ишмерлеринин Ассамблеясынын Вице-Президенти, 2010 ж. бери ардактуу төрагасы.м 1993-95 жж КР.Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсү. “Руханият” коомдук уюмунун алгачкы кеңешинин мүчөсү. 2005 ж. Кыргызпатенттин авторлук кеңешинин мүчөсү. 2000-05 жж. Кыргыз Өкмөтүнүн алдындагы жаштар сыйлыгын ыйгаруу комиссиясынын мүчөсү. 2000 ж. бери “Бийиктик” басмасынын редколлегиясынын мүчөсү. 1995 ж. бери Кыргызстан жазуучулар Союзунун Башкармасынын жана Президиумунун мүчөсү. 2007 ж. бери Улуттук Жазуучулар Союзунун поэзия борборунун жетекчиси. 2008 ж. ЮНЕСКОнун Орто-Азиялык маданият жана искусство уюлунун дүйнөлүк тынчтыкты сактоодогу “Маданият аралык баарлашуу”  форумунун мүчөсү. 2009 КР Акыйкатчысына караштуу маданият жана адабият боюнча Кеңештин төрагасы. 2010 “Манас эл” кыймылынын төрагасы. 2010 ж. Биринчи Ынтымак курултайынын делегаты.
Асан Жакшылыковдун китептери кыр­гыз тилинде
Тандын ырахаты ырлар жыйнагы Фрунзе “Кыр­­гызстан” 1969. Улуу Шашке. Ырлар жыйнагы. Фрунзе. “Мек­теп” 1977. Жайлоодо. Балдар үчүн ырлар. Фрунзе. “Мек­теп 1977. Бейпил көктөм. Ырлар жыйнагы. Фрунзе. “Кыр­гызстан” 1979. Белес. Ырлар жыйнагы. Мектеп 1981. Мак­мал Төр. Ырлар жыйнагы. Фрунзе. “Кыргызстан” 1983. Ык­лас. Ырлар жыйнагы. Фрунзе. “Кыргыз­стан” 1985. Мээрим. Поэма. Фрунзе. “Кыргызстан” 1987. Ысык-Көл сонатасы. Ырлар жана поэмалар. Фрун­зе. “Кыргызстан” 1989. Көкөй кести. Драмалык поэма. Нарын дра­ма­театры койгон. 1993. Жазгы байыр. Балдар үчүн ырлар. Фрунзе. “Кыр­гызстан” 1995. Тандалмалардын 5 томдугу.Бишкек. "Кыргызстан". 1999. Обондуу ырлар.Бишкек. "Эркин-Тоо". 2000. Учкул саптар. Бишкек. "Эркин-Тоо". 2000. Махабат жазынын сулуулугу. Бишкек. "Эркин-Тоо". 2000. Учкул ойлор – “Крылатые мысли, “Бийиктик”. 2003. Эстутум. “Бийиктик”, 2005. Асан чакырык. “Бийиктик”, 2005. Ырлар жана элет аңгемелери. “Бийиктик”, 2005. Кыргыз жолу. “Бийиктик”, 2006. Ыр чабыт. Поэмалар жыйнагы. “Бийиктик”, 2008. Кыргызчылык. “Бийиктик”, 2009. Махабатка кездешүү. Соавт. С.Осмонов. “Бийиктик”, 2009.
Асан Жакшылыковдун китептери орус тилинде
Пути земные. “Молодая Гвардия” Москва. 1983. Пути земные. “Советский писателң” Мос­к­ва. 1983. Побеги доброты. “Советский писатель”. Мос­ква. 1989. Жизнь. “Голос” Москва. 1992. Молодые поэты Средней Азии. (коллектив) “Мо­лодая Гвардия” 1982. Народ-победитель. (коллектив) “Детская ли­те­ратура” Москва. 1985. Я твой поэт, моя страна. (коллектив) “Мо­ло­дая Гвардия” Москва. 1985. Шел отец. (коллектив) “Современник” Мос­ква. 1985. Апрельский дождь. (коллектив) “Детская ли­тература”. Москва. 1986. Созвездие. (коллектив) “Советский пи­са­тель. Ленинградское отделение”. 1988. Игорң Ляпин. На правом берегу. “Советский пи­сатель” (Переводы) Москва 1989. Гимн любви. (Трех томное издание любов­ной лирики поэтов мира). Том 2. “Молодая Гвар­дия”. 1991. Крылатые мысли. “Бийиктик”, 2003. Восхождение к чистоте. “Бийиктик”, 2005.
Башка элдердин тилдеринде
Квити гор. (Коллектив) “Молод” Киев. 1976. Поець Киргижь. (Коллектив) “Литературы ар­тистикэ”. Кишинев. 1984. Стихи. Улан Батор. 1984. Ысык-Көл самалы. (Коллектив) “Жазушы” Ал­ма-Ата. 1986. Стихи. (Коллектив) Лондон. 1994. Көр казгандар (Дүйнө адебиети) 2007 Астана/
Драмалык чыгармалары
Асан Жакшылыков ошондой эле Пушкин­дин, Р.Тагордун, Л.Леоновдун, Э.Межелай­тис­тин, Г.Эминдин, Б.Олейниктин, Абайдын, М.Сме­ляковдун ж.б. акындардын айрым чыгар­ма­ларын кыргызчага которгон. Асан Жакшылыковдун көптөгөн чыгармаларына көрүнүктүү композиторлор тарабынан обондор, романстар чыгарылып, Кыргыз Мамлекеттик Телерадиокомпаниясынын алдындагы “Кыргыз элинин музыкалык Алтын Фондусуна” кабыл алынган. Асан Жакшылыковдун чыгармачылыгын изилдеген атайын «Асан чакырык» аттуу макалалар жыйнагы 2005-жылы жарык көргөн. Көптөгөн ырларына обондор жана романстар жазылган.
Мамат Болот
Мамат Болот – жазуучу. 1951-жылы Базар-Коргон айылында туулган.
1975-жылы Россиядан, Тамбов облусундагы Мичуринск педагогикалык институтун бүтүргөн.
1975–1992-жж. мугалим болуп иштеген. 1992-жылдан чыгармачылык менен алектенип келет.
Автордун алгачкы китеби «Адам – Аалам» деп аталып, ал 2002-жылы жарык көргөн. Кыргыз философиясы, тарыхы, адабият таануу, чыгыш таануу, элдик медицина жаатында жазып келет.
2004-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Шыпагер. – Б.: Бийиктик, 2003. – 75 б.
Эгемендик жылдарындагы кыргыз адабиятына сереп. – Б.: Бийиктик, 2005. – 150 б.
Азирети эшен пирибиз. – Б.: Бийиктик, 2005. – 180 б.
Гидра сымалдуулар
Гидра сымалдуулар (лат. Hydrida) —  көңгөл жандыктардын бир түркүмү, буларга гидра бесстебельчатая жашыл гидра, кадимки гидра (Hydra vulgaris), күрөң гидра (Н. oligactilis) жана башкалар кирет.
Пуэрто-Рико эгемендик партиясы
Пуэрто-Рико эгемендик партиясы - бүгүнкү күндө Пуэрто-Рикодагы ири үч саясий партиянын арасына кирет жана расмий түрдө катталган партияларынын арасында эң эски экинчи партия деп эсептелет, 20 октябрь 1946 жылы негизделген. Борбору - Пуэрто-Рико, Сан-Хуан. Жетекчиси - Рубен Берриоз Мартинез. Бул партия Пуэрто-Риконун колониалдык бийликтен боштондугун жана улуттук эгемендүүлүгүн көздөйт.
«Кыргызстан коммерциялык банкы»
«Кыргызстан коммерциялык банкы» — Кыргызстандагы ири коммерциялык банк, ААК. 1990-жылы «Кыргызстан» АКБ, 2006-жылдан «Кыргызстан коммерциялык банкы» болуп түзүлгөн. Ал банк операцияларынын бардык түрлөрүн ишке ашырат, ошондой эле Кыргызстандагы коммерциялык банктар арасында баалуу металлдар менен иш алып барган жападан жалгыз банк. Кыргызстанда 86 бөлүмү, банкоматтары жана терминалдары, акча которуунун (өлкө жана эл аралык) 10 системасы, 31 филиалы бар. Улуттук «Элкарт» төлөм системасынын катышуучуларынын лидери, ошондой эле эл аралык Visa International төлөм системасынын ассоциацияланган мүчөсү. 2003—05-жылдары мыкты банк катары таанылган. Учурда 10 миңдей ишкананы жана 100 миңден ашуун кардарларды тейлейт.
Тавричанка (Давлекан району, Башкыртстан)
Тавричанка — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Сергиополь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 7 киши. Почта индекси — 453406, ОКАТО коду — 80222843004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Галлюцинация
Учурдагы галлюцинациялардын жалпы теориясында эки гипотеза басымдуулук кылат.
Көпчүлүк учурда галлюцинациялар түшкө окшош. Адам уктаганда мээге келип турган сенсордук маалыматтардын саны азайып, аң-сезимдин деңгээли төмөндөйт. Андан тышкары маңыз аң-сезим чөйрөсүнө кирет. Ойго турганда ушундай эффект мээге келип турган сенсордук сигналдардын саны кескин түрдө азайып кетишинин натыйжасы болушу мүмкүн. Галлюцинация учурунда адамдын көргөндөрүн көрүнчү деп, ал эми кулакка угулган Галлюцинацияларды акоазмдар деп аташат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Петунников бадамы
Петунников бадамы (Amygdalus petunnikowii, Litv.) - Бийиктиги 1 м ге чейин жеткен бадал. Бутактары түксүз, тикенеги жок. Жалбырактарынын узундугу 2-3 см, туурасы 3-5 (10) мм, ичке ланцеттей, теги учтуу шынаадай, кыска жалбырак саптуу. Гүлдөрү мала кызыл, кыска гүл саптуу. Мөмөсү тегиз эмес капталдуу, теги кыйшык имерилген, жыш түктүү сары мөмө коргондуу, данегинин сырты тор-тилкелүү.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Апрелдин орто ченинде гүлдөйт. Мөмөлөрү сентябрда бышат. Вегетациясы сентябрдын аягы – октябрдын башында аяктайт. Уругу аркылуу көбөйөт. Табигый шартта өзүнөн-өзү өсүп чыгуусу жокко эсе.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Батыш Тянңшанң (Казакстан, Өзбекстан). Кыргызстанда – Чаткал тоо кыркасы (Чаткал дарыясынын бассейни) жана Талас тоо кыркасы (батыш бөлүгү).
Өсүү шарттары
Дарактуу жана бадалдуу өсүмдүктүүлүк алкактардын түндүк шагылдуу капталдары.
Саны
Маалымат жок.
Чектөөчү факторлор
Түр өскөн аймактарда малды чексиз жаюу.
Өстүрүү
1965-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Ботаникалык багында өстүрүлүп келет. Вегетациясы апрелдин биринчи жарымында башталат. Апрелдин орто ченинде гүлдөп, мөмөсү сентябрдын аягында бышып жетилет. Кыштан негизинен жабыркоосуз чыгат, бирок өтө ызгаардуу температуралуу кыштарда кээбир экземплярлары солуп калат.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССР Министрлер Советинин токтомунун негизинде 1975-жылдан бери мамлекеттик коргоого алынган түрлөрүнүн тизмесине киргизилген. Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде (1985) катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр максималдуу учураган аянттарда: Чаткал тоо кыркасынын Чаткал дарыясынын боюнда, Талас тоо кыркасынын батыш бөлүгүндө ботаникалык заказниктерди уюштуруу; ботаника багына интродукциялоо зарыл.
Статусу
VU. Жер Ортолук деңизинен Азиянын борборуна чейин өскөн тукумдун 40 түрүнүн бири. Реликт, аз санда кездешкен эндем түр.
Фридрих Ницше
Фридрих Ницше (Friedrich Nietzsche, 1844—1900) — турмуш философиясына негиз салуучу катарында каралат. Анын философиялык көз карашы Гегелдин окуусуна реакция катарында пайда болгон. Өзүнүн чыгармачылыгында ал Шопенгауэрдин таасирин башынан өткөргөн, бирок ал көп маселелер боюнча андан четтеп кетет да, өзүнүн иррационализм жана волюнтаризм философиясын түзөт.
Ницше Германияда, Реккен шаарында туулат, кийин ал өзүнүн немецтик ата-тегинен баш тартат. Ал Бонндо жана Лейпцигде классикалык филологияны окуп-үйрөнөт. Швейцария граждандыгын кабыл алып, Базелде профессор болот. Вагнердин досу болгон. Ден соолугуна байланыштуу Базелдеги кызматын таштап, аздыр, көптүр обочо, түнт турмуш өткөрүп, адабият жаатында эмгектенет, философиялык чыгармаларды жазат. 1889-жылы ал жан оорусуна чалдыгат да, калган бүт өмүрүн эжесинин колунда өткөрөт. Анын кээ бир чыгармалары, мисалы, «Кудайлардын күүгүмү» деген чыгармасы жинди болуп калгандан кийин жазылган.
Ницше өзүнөн кийинки бардык философияга таасир көрсөткөн бир катар олуттуу эмгектерди жараткан. Алар: «Музыканын рухунан трагедиянын жаралышы» (1872), «Ылайыксыз убактагы ой жүгүртүү» (1873—1876), «Адамдык, ашкере адамдык нерсе» (1878—1880), «Шайыр илим» (1882), «Заратустра мындай деп айткан» (1883—1886), «Жакшылык менен жамандыктын карама-каршысында тургандар» (1886), «Антихрист» (1888), «Бийликке умтулган эрк» (1901 — 1906, өлгөндөн кийин).
Өзүнүн чыгармачылыгында Ницше анын бүткүл концепциясын түзгөн проблемалардын бүтүндөй бир комплексин карап чыккан. Булардын ичинен Ницше үчүн борбордук проблема эрк проблемасы болуп саналат. Эгерде Шопенгауэр «жашоого эрктен» баш тартуудан кутулуунун каражатым көргөн болсо, Ницше бул түшүнүккө «бийликке умтулган эркти» карама-каршы коёт. «Бийликке умтулган эрк» дегенибиз Ницшеде — бул баарынан мурда коомдук турмуштун ар кандай көрүнүштөрүнүн маанилүүлүгү жөнүндөгү маселе. Ал мындай деп жазат: «Эмне жакшы? Бийлик сезимин, бийликке умтулуучу эркти, адамдын өзүндөгү бийликти күч алдыргандын баары жакшы. Эмне жаман? Чабалдыктын кесепетинен болгон нерселердин баары жаман». «Бийликке умтулуучу эрк» — бул күчтүүнүн укугунун негизи, ал укук, мисалы, эркектин аялга карата болгон бийлигинен көрүнөт. Бийликке умтулган эркти интеллектин үстөмдүк кылышы, жакын адамды сүйүүгө үгүттөгөн мораль, адамдардын ортосундагы теңчиликти жарыялаган социализм бузат.
Мораль «жакшылык» жама «жамандык» түшүнүктөрү менен аныкталат. Мораль Ницшеде ак сөөктөрдүн, төбөлдөрдүн, башка адамдардын, кул-кутандардын, букаралардын үстүнөн болгон артыкчылыктары катары көрүнөт. Ал моралга төбөлдүк жана кулчулук моралынын карама-каршылыгынын позициясынан гана мамиле жасайт. Жаны моралдын пайда болушуп Ницше «моралдагы кулдардын көтөрүлүшү» катарында карайт.
Этика маселелеринде Ницше нигилизм позициясын тутат. Азыркы маданиятты декаденстин көрүнүшү катарында аныктайт. Декаденстин маданияты үчүн христиан моралы жана боорукерчилик дини мүнөздүү. Мораль маданиятты бузуучу элемент катарында чыгат, ал топураган карапайым калктын баш ийүүсү, инстинкти болуп саналат. «Төбөлдөрдүн моралынын» негизинде төмөнкү жоболор жатат: «Бийликке умтулуучу эрк» катарында түшүмүлгөн жашоо-турмуштун баалуулугу; адамдардын турмуштук күчтөрүнүн жана «бийликке умтулуу эркинин» айырмачылыктарына негизденген табийгый теңсиздиги; күчтүү адам эч кандай моралдык нормалар менен чектелбейт. Моралдын субьектиси катарында адамдардын белгилүү бир тиби болгон артыкча адам (сверхчеловек) чыгат, «бул адамдар бири бирине кичи пейил, токтоо, назик, сыймыктуу жана достук мамиле жасашат, бирок, тышкы дүйнөгө карата келгенде, башка жат нерселер башталгам жерде алар албууттанган жырткыч айбандардан кем калыша койбойт. Тышкы дүйнөдө алар ар кандай социалдык мажбурлуктардан өзүн эркин сезишип, ыракатка батышат, бул жапайы мейкиндикте, социалдык ынтымакта тынч жашоо менен шартталган узак бейпилдиктен улам пайда болуучу кымтынып-кысынып жашаган турмуштун эсесин чыгарышат. Алар айыбын сезбеген жырткыч жаныбарларга айланышып, салтанат курган айбандарча өлтүрүүлөргө, өрттөлөргө, зордукчулукка, кыйратууларга барышат, анан жасаган ушул жоруктарына сыймыктанышып, көңүлдөрү ордуна келип, акындар чыгарма жазып, даңазалай турган, узакка чейин унутулгус эрдик көрсөттүк деп ишенимдүү түрдө ойлошот. Мына ушул бардык болуп жаткандардын түпкү жагында жырткыч-айбандын, олжону жана жеңишти ач көздүк менен көздөгөн айлакер шумдун турганын көрбөй коюуга болбойт». Ницшеде артыкчалуу адам (сверхчеловек) эң жогорку биологиялык тип катарында чыгат, ал өзүнөн башкаларга адам маймылга кандай мамиле жасаса ошондой мамиле жасайт. Ницше өткөн доорлордогу айрым атактуу инсандардан өзү каалаган адамдын идеалын көрсө да, ал аларды келечекте пайда боло турган артыкчалуу адамдардын үлгүсү катарында карап, аларды тарбиялап өстүрүү керек деп ойлойт. Артыкчалыктуу адам Ницшеде жеке адамдын культуна, «улуу адамдардын» культуна айланып, «Заратустра мындай деп айткан» деген китебинде өтө жогорку көркөмдүк чеберчиликте сүрөттөлгөн жаңы мифологиянын негизин түзгөн.
Артыкчылыктуу адам жөнүндөгү концепция анын башка бир концепциясы — «Түбөлүк кайталанып туруу» жөнүндөгү окуусу менен байланыштуу. Убакыт чексиз, ал эми ар түрдүү күчтөрдүн мүмкүн болуучу комбинациялары менен абалдары чектелүү, демек, биз байкап турган өнүгүү кайталанууга тийиш деп жазат Ницше. Бирок, кийинки баяндамасында Ницше өзү бул концепцияны мифке айландырып, түбөлүк кайталанып туруу жөнүндөгү идеяны: жол жана жолдогу дарбаза түрүндө элестетет. Дарбазада «Көз ирмем» деген жазуу бар. Жол бул дарбазадан артка карай кетет, өткөн чакта болуп өткөндүн баарысы келечекте кайрадан болуп өтөт, б.а. кайталанат. Көп учурда бул идея оптимизм катарында түшүндүрүлөт. Ницше өзү минтип айткан: «Мен жалпы кыйроону жана бүтпөстүктү сезүүнүн шал кылуучу таасирине түбөлүктүү кайталанып турууну каршы койдум» [Бийликке умтулуучу эрк. Аф. 417-Ш].
Ницшенин динге карата көз карашы анын «артыкчылыктуу адам» концепциясы менен да байланышып турат. Бала чагынан эле ал динчилдиги менен айырмаланат, бирок христианчылыктын кеңири жайылган үгүт-жоболорунан көңүлү калып, андан баш тартат. Ал динге каршы туруп, өзүнүн ар түрдүү чыгармаларында ага каршы чыгып, «Христианчылыкка каргыш» деген кошумча темасы бар «Антихрист» аттуу эмгекти жаратат. Дин, дейт Ницше, өз күнүн жашап бүттү жана жашоо-турмуштун орчундуу проблемаларын чечүүгө жөндөмсүз. Ницше мындай жобону көтөрүп чыгат: «Кудай өлдү! Кудай өлүк! Аны биз өлтүрдүк! «Христиан кудайына ишенүү ишенимге арзыбай калды» [Шайыр илим. Аф. 125-П, 343-11]. «Заратустрага» карата бир шилтем сомосунда ал мындай деп жазат: «Силер муну Кудайдын өзүнөн өзү бузулушу деп айтасыңар, бирок бул анын түлөгөн кабырчыгы гана: ал өзүнүн моралдык терисин сыйрып жатат! Ошондуктан силер жакында Аны жакшылык менен жамандыктын карама-каршысынан кайрадан көрүүгө тийишсиңер».
Ницшенин философиясы жашоо-турмуш, прагматизм, экзистенциализм философиясына олуттуу таасир көрсөткөн. Ницшенин философиялык системасы карама-каршы болгондуктан, бирдиктүү принципке баш ийбегендиктен, ал ар түрдүүчө кабыл алынып, ар түрдүүчө түшүндүрүлгөн.
Жаманкулов Ажем
Жаманкулов Ажем - жазуучу. 1938-жылы 7-ноябрда Таластагы Кара-Буура районунун Чолпонбай айылында туулган.
1961-жылы Бишкектеги Политехникалык институтун бүтүрүп, 1975-жылга чейин инженердик кызмат өтөп, Киров суу сактагычын курууга катышкан. Андан соң «Кыргызстан маданияты» жумалык гезитине кыз-матка келип, күч-кубатын жазуучулукка жумшаган. 1988-жылдан бери Жазуучулар Союзунун мүчөсү. 1994-жылдагы «Муххамед Алейхис-салам жөнүндө» конкурстун байгесине ээ болуп Түркия мамлекетинде, андан соң Иран-ислам Республикасында болгон.
Томженга (дарыя)
Томженга — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лундонга дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Уулануу ышкысы (токсикомания)
Уулануу ышкысы (токсикомания) (гр. toxikоn – уу жана mania – алаңгазардык, шаттангандык) – ченемдик актыларда баңгилик катары таанылбаган (дарылык жана турмуш-тиричиликтик У. ы.) заттарды ашыкча колдонуу.
Чоң-Дөбө
Калкы
Калкы - 1167 киши.
Гидра түспөлдүүлөр
Гидра түспөлдүүлөр (лат. Hydrozoa) —  көңгөлдөр тибинин бир классы.
Айдар
АЙДАР — "Манас" эпосундагы "Манас" эпосундагы каарман. Бардык варианттарда айтылып, бирдей же окшош түрдө мүнөздөлөт. Негизинен «Көкөтөйдүн ашында » катышып: Ар жумушка дилгирген, Алтымыш бурку тил билген, Ары тилмеч, ары акын Ар жакшыга көп жакын. Ыраакы, жакын иш кылсак Ыкчылдыгы бар эле (Сагымбай Орозбаков, 3. 86), деп сүрөттөлөт. Мааникерди минип ошол кездеги кыргыздарга белгилүү болгон бүткүл жерди кыдырып, ашка элди чакырып, эң жооптуу милдет аткарат. Ашта Ырчыуул менен бирге жарчы болот.
Узаков Ибрагим
Узаков Ибрагим, «Тапанча балбан» (13. 12. 1948-ж. т., Жалал-Абад обл., Сузак району, Кара-Дарыя айылы - 30. 3. 2012, ошол эле жер) - спортчу (грек-рим күрөшү).
СССРдин спорт чебери (1976) КРдин эмгеги сиңирген ишмер машыктыруучусу. 1976-ж. КМДТИни бүтүргөн. Грек-рим күрөшү боюнча КРдин 29, Орто Азиянын 13 жолку чемпиону. Эл аралык турнирлердин, Орто Азия жана Казакстанда өткөн мелдештердин көп жолку жеңүүчүсү. Жалал-Абад шаарындагы Олимпиялык резервдер балдар спорт мектебинде улук устат. СССР, Азия, дүйнө биринчиликтеринен мөрөй алган спортчуларды (Р. Санатбаев, Ю. Мельниченко ж. б.) тарбиялаган.