Мальта
Тарыхы
Мальтада алгачкы тургун жайлар биздин заманга чейинки 5-миң жылдыкта пайда болгон. Биздин заманга чейинки 8-кылымда Мальта финикийлерге, 6-кылымда карфагендерге, 218-жылы римдиктерге, биздин заманга чейинки 533–535-жылдары Византияга, 870–1091-жылдары арабдарга, 1127-жылы Сицилия королдугунун курамына кирген. 1530-жылы Мальта аралы Иоаннит орденинин ээлигине өткөн. Мальталыктардын өз алдынча мамлекети (борбору – Валлетта) болуп, туруктуу армиясы жана мамлекеттик аскер-деңиз инфраструктурасы түзүлгөн. айыл чарба өнүгүп, кеме куруп, тыйын чыгарышкан. 1592-жылы Валлеттада иезуит семинариясы ачылган, 1692-жылы китеп басып чыгарылган. 16–17-кылымда Мальтанын калкынын саны өскөн. Мальта 1798-жылы Францияга баш ийген. 1800-жылы аралды Улуу Британия өз колониясына айлантып, аскер-деңиз базасын түзгөн. Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939–45) кийин өлкөдө массалык демонстрациялар жана митингдер күч алгандыктан, Англия 1964-жылы 21-сентябрда Британия Шериктештигинин чегинде Мальтага көз карандысыздыкты берүүгө мажбур болгон. Өлкөнүн конституциясы кабыл алынып, БУУга мүчө болуп кирген. Бирок Улуу Британия Мальтага «Биргелешип коргонуу жөнүндөгү» келишимди таңуулап, аны НАТОнун согуш базасына айландырган. Англиянын колониялык үстөмдүгүнүн кесепетинен Мальтанын абалы өтө начарлаган. 1971-жылы жалпы шайлоодо лейбористтер партиясынын Д. Минтофф башкарган өкмөтү бийликке келип, Мальтанын өз алдынчалыгын чыңдоо боюнча чаралар колдонгон. 1974-жылы Мальта Республикасы жарыяланып, 1979-жылы Британиялык аскер базасынын жабылышы менен шериктештиктин курамынан чыккан. Лейбористтер аялдар менен эркектер үчүн бирдей эмгек акы киргизүү, ишканаларды улутташтыруу, мамлекеттик чыгымдарды токтотуу ж. б. кайра куруу иштерин жүзөгө ашырган. 1981-жылы Мальта өзүн нейтралдуу мамлекет деп билдирип, Ливия, Тунис ж. б. араб өлкөлөрү менен мамилесин активдештирген. 1987-жылы шайлоодо Улутчул партиясы (VII) көпчүлүк добушка ээ болуп, чет элдик капиталды көбөйтүүгө, туризмди өнүктүрүүгө, ошондой эле Мальта интеграциясына багытталган саясат жүргүзүп, 1995-жылы НАТО программасына кошулган. 2008-жылы бийлик лейбористтердин колуна өтүп, 2009-жылы лейборист Ж. Абела Мальта президенти болуп калган. 2004-жылдан ЕСтин, 2008-жылдан Евро зонасы жана Шенген зонасынын мүчөсү. Мальта өтө жакшы өнүкпөгөн мамлекеттердин катарына кирет. ИДПнин көлөмү 9,83 млрд долларды (АКШ) түзөт; аны киши башына бөлүштүргөндө 23,8 миң доллардан туура келет (2007). Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 80,6%, өнөр жайдыкы 18, айыл чарбаныкы 1,4. Мальта – Европадагы туризмдин (жылына 1 млндон ашык), банк-финансы иштеринин жана транспортторду (транзит кемелер менен самолётторду) тейлөөнүн борбору. Кирешенин маанилүү бөлүгү Мальтанын желеги менен жүргөн кемелерден (1,4 миң, дүйнөдө 4-орунда) түшөт. Электроника (компьютер, автомобилдерди чогултуу), электр-техникалык, кагаз жана полиграфиялык (банкнот, баалуу кагаздар жана биометрика паспорттору басылат), химиялык, фармацевтика, тигүү (негизинен жынсы кездемесинен), тамак-аш (жашылча-жемиш консервалоо, шарап, тамеки ж. б.), булгаары-бут кийим ишканалары иштейт. Кеме куруу жана оңдоо, карапачылык өнүккөн. айыл чарбанын негизги тармагы – жашылчачылык (жашылча-жемиш, картөшкө). Жүзүмчүлүк жана шарап жасоо өнүккөн. Уй, кой, эчки жана чочко асыралат. Темир жол жок. Автомобиль жолунун узундугу 2227 км (2005). Башкы деңиз порттору – Валетта, Марсашлокк. Сыртка өнөр жай продукцияларын чыгарат. Негизги соода шериктештери: Италия, Германия, Франция.