cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аркыт (айыл)
Сары-Челек көлүнө чектеш жаткан жаңгак токоюна бай табигый кооз жер. Райондун борбору Кербенден 18-20 км түндүк-чыгыш тарапта. Чаткал, Узун-Акмат (батышында), Бозбу (чыгышында) тоолорунун ортосунда; түндүгүндө Сары-Челек көлү жатат. Узундугу 25 км, туурасы 12 кмге чейин. Деңиз деңгээлинин бийиктиги 1200 мден 4247 мге (Музтөр) чейин. Аркыттын жогору жагында аскалуу тар капчыгайлар көп. Өрөөн аркылуу Кожо-Ата суусу агат, анын жылдык орточо чыгымы 4,67 м3/сек. Кышы жылуу жана нымдуу, жайы салкын. Июлдун орточо температурасы 20-23°С, январдыкы -12°С. Жылдык жаан-чачыны 450 ммден ашык. Мезозой-кайнозойдун кызыл, боз түстөгү чөкмө тектеринен турат. Тоого өрдөгөн сайын жаңгак токойлору сейректеп, карагай менен алмашат. Мында жыгачтын 32, бадалдын 80, чөптүн 386дан ашык түрү бар. Токойдо жаңгак, алма, алмурут, алча, кайналы, өрүк, чие, бадам, жүзүм, шилби, четин, карагай, кайың,ал эми субальп алкагында (2100-3000 мбийиктикте) пияздын бир нече жапайы түрү, кымыздык жана башка өсөт. Жапайы жаңгак токою менен көп түрлүү өсүмдүктөр дүйнөсү өрөөндүн табиятына өзгөчө көрк берип турат. Аркыттын аймагынан жаңгак жана башка мөмө-жемиштер жыйналат. Өрөөндүн Сары-Челек коругунун аймагында жайкысын жүздөгөн табиятты сүйүүчүлөр болушат. Топоним санскритче - кооз жер, ажайып жер маанисин билдирет.
Калкы
Калкы - 1 091 киши.
Жаңы сафар (Мишкин району, Башкыртстан)
Жаңы сафар — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Урьядин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 32 киши. Почта индекси — 452357, ОКАТО коду — 80243870003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кичине гульдия
Кичине гульдия (лат. Gouldia minima) — кош капкалуу моллюскалардын бир түрү.
Литвалыктар
Литовдор, летувий – Литванын жергиликтүү калкы. Россия Федерациясы, Латвия, Украина, Беларуссия, Польша, Канада, АКШда жашашат. Жалпы саны 4,2 млн киши, анын 2,9 млну Литвада (2009). Литва тилинде сүйлөшөт, динге ишенгендери – католиктер. Литвалыктардын этностук негизин балтика уруулары түзгөн. Алар биздин заманга чейин 2-миң жылдыктын 1-жарымында Даугава жана Неман дарыясынын жээктерине жайгашып, жергиликтүү калк менен ассимиляциялашкан. Дыйканчылык, мал чарбачылык, аарычылык жана балык кармоочулук менен кесиптенишкен. Улуттук кийими – аялдары узун көйнөк, кенен юбка, алжапкыч, жеңсиз күрмө кийип, белине кур курчанат. Башына оймолуу тасма же чепец кийип, жоолук салынат. Кийимдери саймаланып жана шурулар менен кооздолгон. Эркектери боз кендирден тигилген көйнөк, ыштан, күрмө, башына калпак киет. Тамак-ашы – негизинен дан, эт, сүт азыктары.
Гуттация
Гуттация ... осумдуктун устунку болугунон ашыкча суюктуктуктун тамчы турундо болунуп чыгышы
Ниязов Болот
Ниязов Болот Жыгаччы. 1935-ж. Чүй районундагы КошКоргон айылында төрөлгөн. Педагогиялык билими бар. Орто мектепте көркөм кол өнөрчүлүк мугалими-чебери болуп иштейт. Болот үйдүн салттуу эмеректерине арбын узанат. Андайларына: боз үйгө шартташкан эскиче үкөк, идиш-аяк буфети, дубалга тирелген текче өңдүүлөрү кирет. Булар фабрика, комбинаттардан чыккандардан айырмаланып, салттуулукка оошуп, мурунку элдик кырма идиштердин туундусу болот. Мындай буюмдарды жасоодо ал тактайдын чирибеген бутаксыз таза, тунугун тандайт. Салкын жайга кургатып, сүрүп, жылмалап даярдоодон өткөрөт. Андан кийин өзү даярдаган үлгүсү боюнча кестиги менен жыгач бетине түр түшүрөт. Аны кум кагаз (наждак) менен жышып, жыгачты марганцовка менен сүртөт. Ал тактай бетине сиңип өңүн өзгөртүп жибергендиктен, кара боёкко кызыл боёкту аралаштырып, ортодон күрөң боёкту чыгарып боёп, анан кичине лактап коёт. Уста түстүү металлдарды согууну-чегүүнү да жакшы өздөштүргөн. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Салттуу жыгач үлгүлөрү үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин Ардак грамотасы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Чочко жаңгак
Чочко жаңгак (Datura, L. 1753) – ит жүзүмдөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көбүнчө чөп, кээде чала бадал. Жалбырагы чоң, жемиши – сыртынан тикенчелер менен капталган кутуча. Көбүнчө тропик жана субтропикте өсүүчү 10дон ашык түрү белгилүү. Кыргызстанда 4 түрү өсөт. Кадимки чочко жаңгак отоо чөп катары айдоо четинде, арык, өзөн бойлоп өсөт. Купамында гиосциамин, скополамин, атропин жана башка алколоиддер бар. Кургатылган жалбырагы дары-дармек катары колдонулат. Кээ бир жылдык түрү гүлзарларда өстүрүлөт.
Тыл
Тыл, орук –
2) аскер күчүнүн (бөлүгүвүн) фронтко карама-каршы жагы.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Күүлөмө мөңгүсү
Күүлөмө мөңгүсү — Чоң-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 5,0 км, аянты 5,1 км2, көлөмү 0,2 км3. Кызыл-Суунун сол куймасы — Күүлөмө суусунун төрүнөн орун алган. Башы деңиз деңгээли 4900 м, этеги 3240 м бийикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3700 м, абляциясынын аянты 1,6 км2. Мөңгүдөн Күүлөмө суусу башталат.
Трихолатис реликт жөргөмүшү
Трихолатис реликт жөргөмүшү (Tricholathys relicta, Ovchinnikov, 2001) - Чыгыш Жарым шары боюнча түркүмдүн жалгыз өкүлү, калган түрлөрү АКШнын батыш райондорунда таралган.
Түрдүн жетилген стадиясынын сырткы түзүлүшү
Денесинин узундугу 6,5–7,0 мм дене түзүлүшү чымыр орточо көлөмдөгү жөргөмүш. Башкөкүрөгү кара-күрөң. Көздөрү эки катарга жайгашкан, диаметри бири-биринин ортосунда бирдей, башынын жалпы аянтынын 0,6сын ээлеп турат. Буттары сыргыч-күрөң, курсагы сыргыч-боз. Желе бездери (сөөлдөрү) кыска. Крибеллуму кыскарып кеткен, каламиструму жок.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Тескей Алатоо кыркаларынын батыш жагынын күнгөй бетинде жайгашкан Көлүкөк көлүнүн тегерегинде кездешет.
Жашаган аймактары
Деңиз денгээлинен 3500 м жакын абсолюттук бийиктикте аскалардан эшилип түшкөн агынды таштардын арасында, чет жакасында, күнгөй беттеринде кээбир топурактуу жерлеринде сейрек өскөн бадалчаларда кездешет.
Саны
Популяциянын жыштыгы өтө төмөн. Аска-тоолордон куюлуп түшкөн таштардын арасында, бадал өсүмдүктөрү өскөн жерлердин үлүшү жалпы аянтка салыштырмалуу өтө аз болгондуктан, ал жерлерде жетилген жөргөмүштөр сейрек жана бирин серин кездешет.
Баш-Кара-Суу
Баш-Кара-Суу (Баш-Кара-Суу) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Байтик айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 799 киши.
Трихолатис реликт жөргөмүшү
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Толук изилденген эмес. Майда муунак буттуулар менен азыктанышы мүмкүн. Жетилген особдору жайдын аягында бадалдардын тамырга жакын бөлүгүндө желе түтүктөрүндө кездешет. Бир катар морфологиялык өзгөчөлүктөрү T. relicta бөлөк түрлөргө караганда активдүү жырткыч экендигин көрсөтүп турат. Чектөөчү факторлор. Жападан жалгыз белгилүү болгон субпопуляциянын тыгыз группасынын жердеген жерлеринин бузулушуна күчөтүлгөн мал жаюунун натыйжасында жерлердин тапталышы жана башка ушу сыяктуу себептер коркунуч туудурат. Жашаган жерлеринде потенциалдуу атаандаштардын болушу менен азык базасы чектелген. Душмандары жана оорулары изилденген эмес.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Колго багуу жүргүзүлгөн эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Азыркы мезгилде түр эч жерде корголбойт.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Табигый жердеген жерлерине кичи коруктарды уюштуруп, тартипке келтирүү малдардын таптоосунан коргоо, ошондой эле түрдүн ареалынын чегин тактап жана мониторинг жүргүзүү максатка ылайык.
Статусу
II категория (VU B2ac(iii); C2b). Өтө аз сандагы айрым бир жерде кездешүүчү эндемикалык түр. Таралышынын жана морфологиясынын уникалдуу өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу чоң илимий мааниги ээ. Функцияналдуу крибеллуму жана каламиструмунун жоктогу Tricholathysinae тукумчасы учун уникалдуу болуп эсептелет.
Жашыл ташбака
Жашыл ташбака же шорпо ташбакасы (лат. Chelónia mydas) - Деңиз ташбакасынын түрү, жашыл ташбака тукумунун жалгыз өкүлү (Brongniart, 1800), бул тукумга, мурда австралия жашыл ташбакасы да кирчү, учурда ал Natator тукумуна киргизилген.
Түргө мүнөздөмө
Жашыл ташбаканын жашоо ареалы дүйнөлүк океандын тропикалык жана субтропикалык чөлкөмдөрүндө, айрыкча, булар Атлантикалык жана Тынч океандардын сууларында көп кездешишет.
Жашыл ташбака - ири келет, жабуу ташынын узундугу 70 тен 150 см, салмагы 200 кг, кээ бир учурларда 200 см жана 400-500 кг жетет.
Жашыл ташбака деген аталышы, анын жабуу ташынын түсү менен байланышкан - жашыл, кээ бирде кочкул-күрөң сары жана ак сызыктары жана тамгылдары менен болот.
Өмүрүнүн биринчи жылын жашыл ташбака океандын түбүндө, майда медузалар жана башка жандыктар менен тамактанып, жашоо тиричилигин өткөрөт.Кийинчерээк ал, жээкти көздөй бет алып, азык куржунуна өсүмдүктөрдү да кошот.
Адамдар үчүн мааниси
Аталышы айтып тургандай, шорпо ташбакасынын даамдуу эти жана жумурткасы тамак ашка колдонулчу, ошонун негизинде, бул түрдүн саны кескин азайып кеткен. Учурда көпчүлүк өлкөлөрдө жашыл ташбакаларга аңчылык кылуу катуу көзөмөлгө алынып, тыюу салынган.
Дезактивация
Дезактивация (деконтаминация) — сырткы чөйрөдөгү объектилерден (курулуш, курал, буюм, кийим, суу, тамак продуктулары жана башка) радиоактивдүү заттарды жоготуу. Адамдын денесинен радиоактивдүү заттар санитариялык тазалоо жолу менен жок кылынат. Д. ядролук курулуштар аварияга учураганда, радиоактивдүү заттар менен иштөөдө жана ташууда коопсуздук эрежелери бузулуп, чөйрө радиоактивдүү заттар менен булганганда, согуш мезгилинде душман ядролук курал колдонгондо анын жабыркатуучу таасирин жок кылуу максатында жүргүзүлөт. Радиоактивдүү заттар таасир этүүчү өнөр жайларда иштеген жумушчулар пландуу түрдө Д-дан өтүп турат. Коргоочу объектини радиоактивдүү заттардан тазалоо — радиоактивдүү булгануудан сактоонун бирден-бир жолу. Себеби радиоактивдүү элементтин ажыроосун азырынча киши токтото да, акырындата да албайт. Ошондой эле аны микроорганизмдер сыяктуу жоготууга же химиялык заттардай нейтралдоого болбойт. Д-нын негизги максаты — радиоактивдүү заттар менен булганууну мүмкүн болушунча уруксат этилген чекке чейин төмөндөтүү. Бул максатта физикалык, химиялык, физикалык-химиялык жана биологиялык ыкмалар колдонулат. Радиоактивдүү заттар буюмдун бетине чаң түрүндө түшсө, анда физиологиялык ыкма (объектинин бетинен чаңды суу менен жууп, ар кандай аппараттар менен тазалоо) колдонулат. Д-нын физиологиялык методу натыйжа бербесе, химиялык, физикалык-химиялык ыкма колдонулат. Кийимди Д-лоонун жөнөкөй ыкмасы — кийимди күбүп-кагуу жана чаң соргучтар менен чаңын сордуруу, атайын кир кетиргич каражаттар менен жууп тазалоо. Суюктукту Д-лоо үчүн ион алмаштыргыч чайырлар, көбүктөнтүү, коагуляция, суюлтуу жана башка ыкмалар колдонулат. Булардан башка биологиялык чыпкалар да пайдаланылат. Д-нын сапаты атайын дозиметриялык жана радиометриялык аспаптардын жардамы менен текшерилет. Д. жүргүзгөн киши сактануу каражаттарын пайдаланып, Д-ны бүткөндөн кийин толук санитариялык тазалоодон өтөт.
Burger King
Burger King тез тамак-аш Эл аралык тамак-аш бир орган дагы сатып, дүкөндөрүнүн с. Анын биринчи дүкөн ачылды 1954, Майами, Florida.
Падыша адистиктеги Бюргер дүйнөнүн бири "Whopper" деп аталган гамбургер ээ.
Burger King өз ишин кеңейтүү үчүн чечкенде Австралия, алар өз бизнесин аты соода белгилеринин жөө аркылуу кичинекей Дукат азык-түлүк дүкөндөрүнө бери билебиз. Resultingly, белгиленген анапа Американский биринчи Бургер Кинг Coporation, Перт, жараксыз "деген темадагы" Hungry Jack, атын кайталап franchisee сезип Джек Cowin. Hunger Джек салттуу сосиски сатылган, ошондой эле атайын Австралия, Aussie бургер. Бул бургер салттуу Американский жана балыкты ороочу магазин сүйүктүү ичинде куурулган жумуртка, Бэкон, пияз жана кызылча жана эт көп, ашкөк, помидор негизделген.
Шаар
Шаар – жашоочулары, эреже катары, айыл чарбасынан тыш чөйрөдө алектенишкен калктуу конуш. КРде төмөнкүдөй шаарлар айырмаланат: республикалык, облустук, райондук баш ийүүдөгү шаарлар. Республикалык баш ийүүдөгү шаарлар категориясына калкынын саны 300 миң адамдан кем болбогон, өнүккөн өнөржайга жана шаар чарбасынын баардык бөлүмдөрүнүн инфратүзүмүнө ээ жана республикалык маанидеги экономикалык жана маданий борбор болгон, жетекчиликти түздөнтүз КР республикалык бийлик органдары ишке ашыруу максатка ылайык келген калктуу конуштар кириши мүмкүн. Облустук баш ийүүдөгү шаарлар категориясына калкынын саны 30 миң адамдан кем болбогон, өнөржайлык жана транспорттук түйүн же борбор болгон, кыйла өнүккөн коммуналдык чарбага ээ жана өнүккөн экономикалык жана маданий борбор болгон калктуу конуштар кириши мүмкүн. Райондук баш ийүүдөгү шаарлар категориясына өнөржай ишканалары, коммуналдык чарбасы, окуу, маданий-агартуу, дарылоо жана соода мекемелеринин өнүккөн тармагы бар, калкынын саны 10 миң адамдан кем болбогон калктуу конуштар кириши мүмкүн.
Гульман
Гульман (лат. Presbytis entellus) — мартышкалардын бир түрү.
Шаар башкармасы
Шаар башкармасы – шаар башчысы жетектеген шаардык жергиликтүү өзалдынча башкаруунун аткаруу органы.
Осака Университети
Осака Университети (жап. 大阪大学, Осака Дайгаку же 阪大, Хандай)- Жапониянын эң ири жогорку окуу жайларынын бири. 1869-жылы негизделинип, 1931-жылы Осака Императордук Университети катары ырасмий түрдө университет статусу ыйгарылган. Университет Осака префектурасынын Тоёнака, Суйта, Мино шаарларына жана Осака шаарынын Наканосима аймагына бардыгы болуп 4 кампусту жайгаштырган. Ал Японияда алтынчы байыркы университетинин бири Осака Прифактуралык Колледжи катары, ошондой эле Япониянын Жети Улуттук Университеттеринин бири болуп саналат. Осака Университетинде дүйнөгө белгилүү илимпоздор, мисалы, Нобель сыйлыгынын лауреаты физик Хидеки Йукава иштеген.
Тарыхы
Университет Эдо доорундагы Кайтокудо жана Текидзюку мектептеринин негизинде түзүлгөн деп айтылат. Кайтокудо мектеби 1724-жылы ачылган.
Түзүлүшү
Азыркы күндө, университеттин 11 факультетинде 12000ге жакын студенттер менен 8000дей аспиранттар жана докторанттар окуп, илимий изилдөө менен алектенишет.
Факультеттердин тизмеси:
Университеттин карамагында 6 илимий-изилдөө институту, 2 оорукана жана 4 китепкана иштейт.
Чытыр
Чытыр (Trigonella, L. 1753) – чанактуулар тукумунун өсүмдүк уруусу. Бир, кээде көп жылдык чөп, чанада чала бадал. Жалбырагы үч айчыктуу, кыры тиштүү. Сары гүлү чатырча же башка сымал чачы колтугундагы топ гүлгө чогулган, кээде жалгыздан же жалбырак колтугунда экиден. Мөмөсү бир же көп уруктуу чанак. Мөмөсү бир же көп уруктуу чанак.
Кыргызстанда 4 түрү тоо бетинде жана айдоолордо отоо чөп катары кездешет. Кээ бир түрлөрү – баалуу тоют.
Арсы
Арсы — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Семиз-Бел айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 590 киши (2009-жылы).
Зыйнат датка
А к З ы й н а т  Т о к т о н а з а р   к ы з ы (1800–өлгөн жылы белгисиз) – акын, мамл. ишмер, датка.
Асперди Чот уулунун кызы. Кыргыз аялдарынан чыккан биринчи датка айым. Атасынын азан чакырып койгон ысымы – Ак Зыйнат. Ата-бабасы саруу уруусунун Баркы уруугунан атактуу бийлери болгон. Бала чагы Талас өрөөнүндө өткөн. Анын ордого келип, кийин ордодогу таасирдүү адамдардан болуп калышына 1842-ж. Шераа-лынын (к. Шераалы хан) Кокон хандыгына хан болушу себеп болгон. З. д. Кудаяр хандын энеси Жаркынайымдын бир тууган эжеси. З. д. ордодо кызмат өтөгөн. В. П. Наливкин м-н М. С. Наливкинанын «Ферганада жашаган жергиликтүү аялдардын турмушунан очерктер» аттуу китебинде «Кокондо эки акын аял жашаган, биринчисинин аты Зыйнат, экинчиси Махнуза. Алардын бири эркекче кийинип, ачык жүз м-н хан сарайга келчү экен, анын датка деген наамы болгон. Экөөнүн тең казалдары (ырлары) Омор хан сыяктуу эле «Мажму ат уш шуара» аттуу акындар жыйнагына киргизилген» деп жазылган. Зыйнаттын ырлары Ташкен ш-нын архивдеринде азыр да сакталуу. Өзбек окумуштуусу Х. Бабабековдун жеке китепканасында сакталып турган кол жазмалардын ичинде 1775–1864-ж-да жашаган жүзгө жакын акындардын өзбек, фарсы тилдериндеги ырларынан түзүлгөн жыйнакта Зыйнаттын «Бахру одабий» сөздөрү м-н башталган ыры бар. Бул ырында ал инсанды баарынан жогору коёт, адеп-ахлак, турмуштагы карама-каршылыктар тууралуу философия-лык ой жүгүртүп, алардын бир күнү жок болуп кетишине ишенет, калкты күнгө окшотот. З.д. 1842–68-ж-га чейин хандыктын саясий иштеринде, кыйынчылык күндөрдө сиңдиси Жаркынайымга кеңешчиси катары жардам берип, эже-сиңди бири-бирин колдоп турушкан. З. д-нын сөөгү Кокон ш-на коюлган.
Күүлөнткүч
Күүлөнткүч, маховик — түрдүү машиналардын кыймылдаткычынын жетелөөчү октолгоочуна (валына) орнотулган алкактуу дөңгөлөк. Энергия запасын жогорулатуу үчүн көбүнчө күүлөнткүчтүн салмагын алкакка топтоп, ал эми октолгоочтун огуна жакын жагы жука жасалат. Бензин кыймылдаткычында же буу машинасында айлануу моментинин термелүүсүн текшилеп, ар бир иш тактысында энергияны жутуп алып, кайра аларга берип турушу менен октолгоочту бир калыпта айландырып, машинанын бир калыпта иштешин камсыз кылат.
Мамбетбаев, Султан
Мамбетбаев Султан (10.5.1932-ж. т., Нарын району, Эчки-Башы айылы) — обончу-композитор, акын, комузчу жана педагог. 1967-ж. М.Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайынын композитордук бөлүмүн бүткөн. 1953—58-ж. Нарын шаардык жана райондук маданият үйлөрүндө массовик, көркөм жетекчи. 1958-62-ж. Нарын музыкалык драма театрында артист, 1967—96-ж. Нарындагы Токтогул атындагы мектепте жана Нарын педагогикалык окуу жайында музыка мугалими. Тогуз жашынан комуз черте баштаган, 1946-ж. (6-класста окуп жатып) «Колхозчу жеңеме» аттуу ырдын сөзүн жазган. 14 жашында республикалык тунгуч Олимпиядага катышкан. 1952-жылдан ар кыл темадагы 300дөн ашуун обон жараткан. Элге кеңири белгилүү обондору: «Бат эле келсен болбойбу», «Кайыкта», «Нарыным», «Музыка», «Эмгек кызына», «Жайлоо», «Кыргыз элиме», «Ала-Тоо көрүү», «Кыргыз эл» жана башка. Ал «Нарын толкуну», «Кыз кыял», «Жаңы камбаркан», «Арман» (Ж. Кайыповго арналган) аттуу комуз күүлөрүн чыгарган. «Жаштык ырдайт» (1982), «Ырлар жыйнагы» (ноталуу; 1990) аттуу китептери жарыкка чыккан. Эл агартуу отличниги (1982). Мамбетбаев көптөгөн Республикалык кароо-конкурстардын лауреаты. Медалдар менен сыйланган.
«Литературная газета»
«Литературная газета» – адабий басылма. Мурдагы СССР жазуучулар союзунун башкармасынын органы (1934-жылдан). 1929-жылдан бери үзгүлтүксүз чыгат. 1934-ж. чейин Советтик жазуучулар бирикмелеринин федерациясынын органы болгон. 1942–44-ж. «Литература и искусство» (СССР жазуучулар союзунун, СССР ЭКСтин Искусство, кинематография иштери боюнча комитеттеринин органы) деп аталган. 1947-ж. адабий, коомдук саясий гезитке (жумасына эки, 1950-жылдан үч ирет чыккан, 1967-жылдан жумалык гезит) айланган. Анда адабий сын, публисцистика, көркөм чыгармалардан үзүндү, экономика, социология жана башка маселелер боюнча макалалар жарыяланат. Ошондой эле эл аралык абалга да көп көңүл бөлүнөт. Ленин ордени менен сыйланган (1971). Тиражы 2 550 миң (2009).
Эски кангыш (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Эски кангыш — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Маядыков айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 379 киши. Почта индекси — 452304, ОКАТО коду — 80224816003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
1-Тикзо (дарыя)
1-Тикзо — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тикзо дарыясынын оң жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Обь Чулым дарыясынын куюлушунан Кеть дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Чулым, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Порт Репаблик (Нү-Жерси)
Порт Репаблик (Нү-Жерси) (Port Republic) — Нү-Жерси штатынын Атлантик округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1115 киши. Болжолдуу аянты - 22.5 км². FIPS коду — 34-60600.
Шаар жерлери (калктуу конуштардын жерлери)
Шаар жерлери (калктуу конуштардын жерлери) – шаардын чегиндеги баардык жерлер. КРде Ш.ж. анын башкы пландарына, пландаштыруу жана куруу долбоорлоруна жана жерчарба түзүлүшүнүн долбоорлоруна ылайык пайдаланылат. Шаарлардын башкы пландары өнөржайы, туракжай жана башка курулуш, калк эс алуучу жайларды көрктөндүрүү жана жайгаштыруу үчүн калктуу конуштардын жерлерин пайдалануунун негизги багыттарын аныктайт. Бөлүнүп берилген жер участокторуна объекттерди куруу мыйзам белгилеген тартипте жүзөгө ашырылат.
Түндүк каз
Түндүк каз (лат. Anser fabalis) — Түндүк алкактарда жашоочу жапкин каздардын бир түрү.
Шаар чеги
Шаар чеги – административдик-аймактык бирдик катары шаардын чегарасы.
Жуңгар хандыгы
Жуңгар хандыгы (1635–1758) – 17-кылымдын биринчи жарымында Батыш Моңголияда түзүлгөн ойрот мамлекети. Тарыхый маалыматтар  боюнча oyir-a (жакын), derben (төрт) деген түшүнүк менен 15-кылымда ойроттор же «чорос» (жорос), «хошут» (хошоут), «тыргоот» (торгоут), «дөрбөт» (дербет) аталган төрт чоң уруу өз алдынча этностук, саясий конфедерация түзүшкөн деп айтылса, экинчи көз караш боюнча ойрот «токой адамдары» дегенди билдирген.
Бирок ойрот тарыхын изилдөөчүлөрдүн арасында бирдиктүү пикир жок. Кээ бир окумуштуулар (Н. Бичурин, В. Бартольд ж. б.) аны «биримдик», экинчилери (В. Рязановский, К. Костенков ж. б.) «бирлик» деп түшүндүргөн. Б. Я. Владимирцов моңголдордун «ойрад» (калмакча «өөрд» – «жакын») деген сөздүн маанисине карап, европалык ориенталисттер аны «союздаш» деп түшүнгөнүн, иш жүзүндө ойрот союзу эч качан болбогонун эскертет. Кытайдагы Юань династиясынын кулашы (1368), Батыш Моңголиядагы ойрот (чорос, тыргоот, хошут, дөрбөт) урууларынын күч алышына өбөлгө түзгөн.
Литературный Киргизстан
«Литературный Киргизстан» – эки айда бир чыгуучу орусча адабий көркөм жана коомдук-саясий журнал. 1954-ж. негизделген. Анда акын-жазуучулардын, сынчылар менен адабиятчылардын чыгармалары жарыяланып турат. Ошондой эле жаш калемгерлерге да кеңири орун берилген.
Башкы редакторлору: М. Г. Аксаков, Ч. Т. Айтматов, А. А. Сальников, И. Г. Кравченко, А. В. Жирков, 1984-жылдан А. И. Иванов.
Саба (Мишкин району, Башкыртстан)
Саба — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Урьядин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 203 киши. Почта индекси — 452332, ОКАТО коду — 80243870004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Гунди
Гунди (лат. Ctenodactylus gundi) — тараккол кемиргичтердин бир түрү.
Ниязалиева Анар
Ниязалиева Анар Оймочу жана саймачы. 1934-ж. Чүй районундагы Дөң-Арык айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Колхоздо иштеген. 1979-жылдан Токмоктогу кийиз уютуучу фабриканын «Кийиз» аттуу кооперативинин үйдөн иштөөчү чебери. Узчулуктун башатын энеси Жумагүлдөн алган. Анар кийиз жана сайма буюмдарынын үлгүсүн жаратат. Шырдактарынын ортолугуна төрт «жолборс тырмак оюмунун» башынан «карга тырмак оюмун», четтерине «куш оюмунун» алдынан «карга тырмак оюмун» алат. Башка оюмчуларда кездешпей турган кооздукту айылдаштары «Анардын жарым кыялы» деп аташат. Уз кызыл шырдагында «жагалмай канат оюмунун» алдынан «кочкор мүйүз оюмун» жалпы оюм катары берет. Эки-үч табакча бири-бири менен жиксиз тутумдашат. Табакчалардын ичиндеги «кочкор мүйүз оюмунан» жүрөкчөлөр пайда болот. Алардын араларына «аламыч» түшпөйт. Буюм четтери гана «бычак учуланып», «Анардын жарым кыялдарынын» «борбордук оюму» эки табакчадан болсо, эки «бармак боочу оюмунун» ичинен «кочкор мүйүз оюму» чыгат. Жалпысынан алганда анда «табак оюмдун» да элементтери сакталган. «Жарым кыял оюму» четтик оюм катары түшүп, кийиз беттей оюлгандыктан буюмдун бурчтарынан үзүл-кесил чыкпайт. Уз «ит куйрук» оюмун «бычак учу», «аламыч» катары пайдаланат. Ал азыр кызыл шырдакты арбын кармоодо. Уз Мамытова Шамбүбү (оймочу), Кожокматова Жамыйла, Ыйманова Кайырбүбү, Чаланова Саадат (оймочу), Ыймакеева Кенже, Султаналиева Мейилкан, Жунушалиева Батыйма өңдүү үйрөнчүк чебер аткаруучуларды өзүнүн чеберчилик мектебинен өстүрүп чыгарган. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Шырдагы үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы; 1987 ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Шырдагы, аяк кабы үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин Ардак грамотасы; 1988 ж. Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук фестивалына карата көргөзмө. «Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук II фестивалынын лауреаты» деген наам; 1989 ж. «Эл чеберлеринин шаардык көргөзмөсү». Шырдагы, аяк кабы, чыны кабы музейге экспонатталган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Алага
Алага — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 963 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 67 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шайкештик тастыктамасы
Шайкештик тастыктамасы – тышкы соода-сатык жана айырбаштоо (башмабаш) келишимдери боюнча жеке жана юридикалык жактар тарабынан КР аймагына ташылып келинген товарлардын коопсуздугун бекемдөө үчүн стандартташтыруу жана метрология боюнча КР ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдары тарабынан берилген документ.
Султан Ибраимов
Султан Ибраимов (1927, Чүй р-ну, Алчалы айылы – 1980, Бишкек) — мамл. ж-а пар-тиялык ишмер. 1978-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин президиумунун төрагасы. 1943-жылдан колхозчу. Чүй р-ндук сугат сис- темасы башкармасында гидротехник. Ташкен а. ч. ирригация ж-а механизация инженерлер ин-тун бүткөн соң (1954), Кыргыз ССР ИАнын суу чарба ин-тунда кенже ил. кызматкер. 1957-жылдан партиялык иштерде, 1961–66-ж. Кыргыз ССР суу чарба ж-а мелиорация министри. 1966-жылдан Кыргызстан КП БКнын катчысы. 1968–78-ж. пар-тиянын КП Ош обкомунун 1-катчысы. 1978–80-ж. Кыргыз ССР Министрлер Советинин төрагасы. Эки Ленин, Октябрь Революциясы ордендери, медалдар м-н сыйланган.
Чоң Ингирь (дарыя)
Чоң Ингирь (Ингирь) — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нельша дарыясынын оң жээгинен 39 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 39 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пал-Рузь-Шор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жөргөмүш
Жөргөмүштөр (лат. Araneae) — жөргөмүш сымалдар классындагы муунак буттуу жаныбарлар түркүмү. Денесинин узундугу 0,7 мм ден 11 см ге жетип, баш-көкүрөк жана курсак бөлүгүнөн турат. Баш-көкүрөгүндө 8 көзү, 6 жуп буту бар. 1-жубу (хелицер) азыгын карман өлтүрүү, душмандарынан коргонуу, 2-жубу сезүү, калган 4 жуп буту басуу кызматын аткарат. Курсагынын асты жагында алдыңкы жуп өпкө баштыкчасы, ортосунда 2-жуп өпкө баштыкчасы же дем алуу түтүгү орун алган. Курсагынын артында жайгашкан желе сөөлдөрү бөлүп чыгарган суюк заттар абада курган, ичке жибекке окшогон желе жибин пайда кылат. Бардык Жөргөмүштөр (суу жөргөмүштөн башкасы) кургакта жашайт; алардын сезүү, көрүү, жыт алуу, угуу, желенин кыймылын билүү сезимдери бар. Жөргөмүштөр жырткычтар, көбүнчө курт-кумурска менен азыктанат. Эркеги ургаачысынан кичине. Ургаачысы жумурткасын желеден жасалган пиллага тууйт. Жөргөмүштөрдүн көбөйүшү метаморфозасыз. Жер жүзүндө Жөргөмүштөрдүн 21 миңге жакын түрү белгилүү. Жөргөмүштөрдүн желесинен астрономиялык аспаптарга керектүү жиптер даярдалат.
Күч (механикада)
Күч (механикада) — берилген материалдык нерсеге башка нерсенин механикалык таасиринин чени; өз ара аракеттенүүсүнүн механикалык ченин көрсөтүүчү вектордук чоңдук. Бул өз ара аракеттенүү нерселер бири-бири менен тийишип турганда (мисалы, басым, сүрүлүү), ошондой эле алыс турган нерселер өздөрү түзгөн талаа (тартылуу талаасы, электр-магнит талаасы) аркылуу жүзөгө ашырылат. Күч нерсеге аракет кылганда, нерсе ылдамдыгын өзгөртөт да, ылдамданууга ээ болот же деформацияланат. Күч — убакыттын ар кандай учурунда сандык мааниси, мейкиндиктеги багыты, аракет этүү чекити менен мүнөздөлөт. Күчтү кошуу параллелограмм эрежеси менен түшүндүрүлөт. Күчтүн багытына дал келген түз сызык Күчтүн аракет этүү сызыгы деп аталат. Эгер нерсени деформацияланбаган (абсолюттук катуу) нерсе деп алсак, Күчтү аракет этүү сызыгынын каалаган чекитине жайгаштырсак болот. Күч статикалык жана динамикалык ыкма менен өлчөнөт. Статитикалык ыкма өлчөнүүчү Күчтү мурда белгилүү Күч менен тең салмактоого, ал эми динамикалык ыкма динамика законуна F=ma негизделген. Эгерде нерсенин массасы m жана анын инерциялык эсептөө системасына салыштырмалуу эркин алга умтулуу кыймылынын ылдамдануусу a белгилүү болсо, бул закондон Күчтү (F) табууга болот. Күчтүн бирдиги (СИде) — 1 ньютон (1Н), массасы 1кг болгон нерсеге 1м/сек2ылдамдануу бере турган Күчкө барабар; 1дин = 10-5Н жана 1кгк=9,81 H.
Күч ийини
Күч ийини — берилген чекиттен (борбордон) аракет кылган күч сызыгына чейинки эң кыска аралык, башкача айтканда ушул чекиттен күчтүн аракет кылуу сызыгына жүргүзүлгөн тик сызыктын (перпендикулярдын) узундугу (к. Күч моменти).
Тыйын чычкан сымалдар
Тыйын чычкан сымалдар (Sciuridae) - кемирүүчүлөр түркүмүндөгү сүт эмүүчүлөр тукуму.
Миоцен доорунан белгилүү. Дене уз. 6-60 см, Тыйын чычкандын 25 уруусу (башка маалыматтар боюнча 39), 230дан ашык түрү белгилүү. Алар тыйын чычкандар, ала чычкандар, суурлар, кандек чычкандар ж. б. Евразия, Африка, Түндүк Америка жана Түштүк Американын түндүгү токойлордо, ачык талааларда, ошондой эле тундрада жана дениз деңг. 3800 м бийик тоолордо кезигет. КМШ өлкөлөрүндө 5 уруусунун 22 түрү таралган. Дарактарда, жерде, ийиндерде жашайт. Көбү күндүз активдүү. Кышында чээнге кирет. Негизинен өсүмдүк менен азыктанат, кээси кышка азык камдайт. Жылына 1-3 жолу төлдөйт. Тыйын чычкандын 6 түрү ТКЭСтин, 1 түрү (мензбир сууру) Кыргызстандын Кызыл китебине катталган.
Байгелди
Калкы
Калкы - 435 киши.
Чырмоок, талаа чырмоогу
Чырмоок, талаа чырмоогу (Convolvulus L. 1753) – чырмооктор тукумундагы өсүмдүк уруусу. Чырмалма жана чырмалбас көп жылдык бадал, чөп. Кадимки талаа Ч. же кайың Ч. - көп жылдык, өтө зыяндуу отоо чөп. Сабагынын уз. 20-100 см. Башка өсүмдүккө чырмалып, оролуп, жерге төшөлүп өсөт. Гүлү мала кызыл, бир аз жыттуу, уругу жарылма кутучада. Бир өсүмдүктө 400-1000 урук болуп, эгин жыйноодо данга аралашат. Мелүүн алкакта 250гө жакын, Кыргызстанда 8 түрү белгилүү. Тамыры 3 мге чейин тик кетет. Отолгондон кийин да тамырынан кайра өсүп чыгат. Өсүмдүк эгилген бардык талаада кездешет. Өсүмдүккө оролуп, аны жапырып чүнчүтөт, түшүмүн коромжуга учуратат. Ч-ту мал көп жесе уугат. Кыргызстандын бардык райондорунда кездешет. Күрөшүү чарасы: Ч-тун тамырын культватор, жумшарткыч менен кыркып, эшилме жери отоп туруу, дан эгинди сепкенден кийин гербицид чачуу, агротехникалык, химиялык чараларды жүргүзүү.
Гуппи
Гуппи (лат. Lebistes, syn. Poecilia, syn Mollienesia) — аквариумда остурулуучу балыктардын бир уруусу, булардын өкүлү, мисалы, Амазонка моллиси (лат. P. formosa).
Мамбетов, Айып
Мамбетов Айып (1926-ж. т., Ат-Башы району, Кара-Булун айылы) — экономист, экономика илимдеринин доктору (1984), профессор (1985). 1944—50-ж. Ат-Башы районундагы мектептерде мугалим, мектеп директору, 1950—60-ж. партиялык, советтик кызматтарда. 1960—63-ж. Ысык-Көл, Жети-Өгүз райондорунда колхоз-совхоздордун өндүрүш башкармасында уюштуруучу инспектор. 1963—71-ж. Кыргыз ССР ИАнын Экономика институтунда кенже, улук илимий кызматкер. 1971-жылдан Кыргызстан айыл чарба институтунда айыл чарба өндүрушүн уюштуруу жана пландаштыруу кафедрасынын башчысы. Эмгектери кой чарбалуу колхоз-совхоздордун экономикасынын проблемаларына арналган. 90дон ашык илимий эмгектин 1(анын ичинде 9 монография, анын экөө авторлош) автору.
Network.kg
Network.kg - Кыргызстандагы эң мыкты жаңылыктар сайты. сайтта коомдук жаңылыктарды онлайн режиминде Соңку кабар бөлүмү аркылуу элге жеткирилип турат,жана ошондой эле дагы бир өзгөчөлүгү менен айырмаланып.
Исаков, Бектур Сыдыкович
Исаков, Бектур Сыдыкович (1941-жылы т, Талас району, Арал айылы) — кыргыз тили жана адабияты мугалими, 1964-ж. Кыргыз мамлекеттик университетин бүтүргөн. "Манас" эпосун окутуу” усулдук (методикалык) китебинин автору. Кыргыз ССРинин, СССРдин эл агартуу отличниги. Мектеп окуучулары үчүн окуу китептерин, усулдук бир нече китепти түзүүгө катышкан, көптөгөн илимий макалалар жазган. "Манас" тарыхый-этнографиялык комплексин уюштурууга көп салым кошууда.
КМУнун (1965) кыргыз тили жана адабияты адистигин бүтүргөн. 1965-жылдан бери Талас районундагы К. Нанаев атындагы Арал орто мектебинде мугалимдик кесипти аркалап келе жатат.
1990-жылдан тартып. иштеген Арал орто мектебинин базасында алдыңкы тажрыйбаны үйрөнүүнүн жана жайылтуунун жумурияттык мектеби иштеп жатат.
Сыйлыктары
Талыкпаган чыгармачыл эмгектери үчүн көптөгөн мамлекеттик сыйлыктарга ээ болгон. Ал «Кыргыз ССРинин эл агартуунун отличниги» (1974), «Ардак белгиси» ордени (1978), СССРдин «Эл агартуу отличниги» наамы (1980), Крупская медалы (1982), СССР ВДНХ күмүш медалын (1982), Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак громатасы (1983), Кыргыз Республикасынын «Эмгек синирген мугалими» наамы (1993), Эл аралык коомдук Айтматов академиясынын академиги наамын (1994), «Манас-1000» медалын (1995), И. Арабаев атн. сыйлыктын лауреаты (1997), «Даңк» медалын (1999), Кыргыз Республикасынын «Эл мугалими» (2003) наамын алган.
Эмгектери
Исаков кыргыз тилинин вариативдүү окуу программасын (5-кл.), Манас сабагын окутуу чежиресин (3–11 кл.), «Ыйман сабагы» боюнча окуу программасын түзүүгө катышкан. Ошондой эле «Биздин адабияты» (5-кл.), «Кыргыз адабияты» (8-кл.), Кыргыз тили (7–9-кл.), Манас сабагы (3–11кл.) окуу китептерин жазган. Бектур Исаковдун педагогикалык ишмердүүлүгү жөнүндө 2 китеп, 4 очерк, 20 ашык макала жана методикалык колдонмолор жазган. «Б.Исаковдун алдынкы тажрыйба мектеби» деген ат менен республикада биринчи жолу республикалык алдыңкы тажрыйбалык мектеби уюшулган. Жана ошондой эле
Шайланбоочулук
Шайланбоочулук – мыйзамда аныкталган айрым бир мамлекеттик кызматтын түрүндө жүргөн адамдар үчүн солгун шайлануу укугун чектөө. Андай кызматтарга адатта мыйзамда судьялардын иши, армияда, мамлекеттик коопсуздук күчтөрүндө кызмат кылуу ж. б. кирет. Ушул катмардагы таандык адамдар өз талапкерлигин өкүлчүлүктүү органга шайланууга койгулары келсе, шайлоого чейин белгилүү мөөнөттө (эреже катары, 6 айдан кем эмес) ээлеген кызматтарын калтыруулары тийиш (ылайык келбөөчүлүктөн Ш-тун. айырмасы мына ушунда). КР мыйзамдарында Ш. деген түшүнүк колдонулбайт жана ылайык келбөөчүлүк тууралуу гана айтылат. Кеңири маанисинде Ш. солгун шайлануу укугунун баардык чектери кирет.
Кара-Тоо (айыл)
Кара-Тоо — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Семиз-Бел айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 2059 киши (2009-жылы).
Тыбыштардын алмашуусу
Тыбыштардын алмашуусу - айрым тыбыштардын морфемада жана эки сөз арасында позициялык (комбинатордук) же шартталбаган себептерге (спонтандык, салттуу) ылайык алмашып, өзгөрүп турушу.
Тыбыштардын комбинатордук (фонет.) өзгөрүүсү тыбыштардын бирибирине таасир этишинен (сингармонизм, ассимиляция) улам болот. Кыргыз тилинде мис., чач - чаштуу, күч - күштүү, ак үй - агүй ж. б.; орус тилинде друг - друзья - дружеский, сухо - суше ж. б. Спонтандык алмашуулар өз алдынча тарыхый ички себептерге жана тил тарыхына байланыштуу. Алар кыргыз тилинде уңгу сөздүн башында (мис., сорпо - шорпо, чама - шама ж. б.), ортосунда (мис., мүрзө - мүрдө ж. б.), аягында (мис., даке - даки ж. б.) кезигип, көбүнчө диалектилик айырманы түзөт. Бирок Т. а. кыргыз тилинде сөздүн маанисин өзгөртпөйт.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Нишанов Анарбай
Нишанов Анарбай Зергер. 1960-ж. Ош облусунун Кара-Суу районунда төрөлгөн. Көркөм кол өнөрчүлүк окуу жайынын зергерчилик бөлүмүн бүтүргөн. Азыр ошол окуу жайында узанат. Ал көрүнүктүү зергер усталар Таалайбек Мамбетов, Таалай Назарбековдордун (Бишкек шаары) өнөрканаларынан таалим алган. Анарбай кыз-келиндердин асем жасалгаларын, ат жабдыктарынын шөкөттөрүн кармоодо «чегүү ыкмасын», «чапкылоо ыкмасын», «тогуз төбөлөө ыкмасын« жана «көркөм калыпка куюу ыкмасын», «темир бетин оюу ыкмасын» пайдалануу аркылуу элдик оюм-көчөттөрдү түшүрөт. Кара темирчилигинде ооздук, үзөңгү куят, депкир, аткуур, кычкач, калак өңдүү ашкана буюмдарын кармайт. Уста көрүк үйлөтүү менен кургак узанууну тең тизгинде алып барат. Катышкан көркөм көргөзмөлөрү жана кароо-сынактары 1989-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу курултайына карата ЭЧЖРКнүн көргөзмөсү. Зер буюмдары үчүн ЭЧЖРКнин диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Гурами
Гурами (лат. Osphronemus goramy) — жөргөлөк балыктардын бир түрү.
Шайлоо
Шайлоо – добуш берүүнүн жардамы менен мамлекеттик жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарын түзүү ыкмасы. Жарандардын өзүнүн тандап алуу укугун жүзөгө ашыруусу мамлекетти башкарууга катышуусунун эң маанилүү көрүнүшүнүн бири болуп саналат.
Жүрөк-кан тамыр системасы
Жүрөк-кан тамыр системасы жүрөктөн жана кан толгон кан тамырлардан турат. Ага лимфа системасы да кирет. Жүрөктүн иштешинин натыйжасында кан тынымсыз жылып турат (к. Жүрөк). Кан тамырлар Артериялар артерия, артериола, капилляр, венула жана веналарга бөлүнөт.Артериялар канды жүрөктөн ткандарга жеткирет, алар Организм органдарда ырааттуулук менен майда кан тамырларга бутактанып, акырында артериолаларды, алар болсо эң майда веналар (венулалар) башталып, акырындык менен бир-бирине биригип, чоңураак веналарга айланат. Жүрөккө кан эң ири веналар менен келет. Органдан өтүүчү кандын өлчөмүн артериолалар жөнгө салат. Органдын керектөөсүнө жараша артериолалар ичкерип же кеңейип, орган ткандарды кан менен камсыз кылууну өзгөртүп турат (Артериялар, Веналар).
Функциясы
Жүрөк-кан тамыр системасы кан айланууну, ошону менен бирге ткандарга азык заттарды, кычкылтекти жеткирүү жана зат алмашуунун продуктуларын, көмүр кычкыл газын чыгарууну камсыз кылат. Андан тышкары кан гормондорду, ферменттерди жана башка заттарды ташып, организмдин химиялык (гумордук) жөнгө салуусуна катышат. Кан айлануу системасынын борбору — жүрөк, андан кан айлануунун чоң жана кичине тегереги башталат (Кан айлануу). Кан айлануунун кичине тегерегинин артерияларына өпкө сөңгөгү, веналык канды өпкөгө алып баруучу оң жана сол өпкө артериялары кирет. Кичине тегеректин веналарын артериялык канды өпкөдөн жүрөктүн сол дүлөйүнө жеткирүүчү эки оң жана эки сол өпкө венасы түзөт. Кан айлануунун чоң тегерегинин артерияларына жүрөктүн сол карынчасынан чыгуучу толто, анын догосу, андан тараган жалпы күрөө тамыры, сол жана оң күрөө тамырлары, акырек артериясы, толтонун жогорку бөлүгү (оң жана сол жүрөк артериясы), төмөнкү бөлүгү (көкүрөк толтосу) жана анын бутактары (жалпы жамбаш артериялары, алардын оң жана сол бөлүктөрү) кирет. Чоң тегеректин веналары дененин бардык жеринен канды кабыл алып, акырында эки ири жогорку жана төмөнкү көңдөй веналарга биригип, жүрөктүн оң дүлөйүнө кирет. Ага жүрөк капталынын веналары кирүүчү жүрөктүн синусу да кошулат. Боордун дарбаза венасынын системасы өзгөчөлөнүп бөлүнөт. Ал вена аркылуу ич көңдөйүнүн органдарынан келген канды чогултат. Көңдөй веналар менен дарбаза веналардын куймалары биригип кызыл өңгөчтүн ылдый жагында, көтөн чучукта веналык анастомозду түзөт. Алар чоң веналарда кан айланууга тоскоол болгондо (мисалы, дарбазалык вена өт жолдорунун таштары менен басылып калганда же боор циррозунда) кошумча жол катары чоң роль ойнойт. Веналар артериялардан көп, алар артерияларды коштоп жүрөт. Дени соо кишиде жүрөккө келген кандын көлөмү андан чыккан канга барабар.
Жүрөк-кан тамыр системасын изилдөө
Жүрөк-кан тамыр системасын изилдөө ыкмалары өтө көп жана ар түрдүү. Мисалы, жүрөк ишинин начарлашын оорулууну сурап билүү, ошондой эле аны кармалап, тыңшап көрүү, күндүзгү жана түнкү зааранын көлөмүн өлчөө, жүрөк менен өпкөнү рентгенде изилдөө менен аныктайт. Ошондой эле жүрөктүн жыйрылуу функциясынын кээ бир көрсөткүчтөрүн баалоо үчүн бир канча татаал ыкмалар да бар. Жүрөк булчуңдарын кан менен камсыз кылуунун начарлашын, миокарддын айрым бөлүктөрүнүн жабыркашын, ошондой эле жүрөк ритминин бузулушун аныктоодо электр кардиография маанилүү ролду ойнойт. Ооруларды диспансерлик кароодо, калкты массалык профилактикалык медициналык кароодон өткөрүүдө жана башка ал кеңири колдонулат. Бул ыкма жүрөктүн ишемия оорусун билүүдө маанилүү. Жүрөк кемтигин жана ири артериялардын өткөргүчтүгүн билүүдө тыңшоо; жүрөктүн жайгашуусун жана көлөмүн билүү үчүн каккылоо ыкмалары колдонулат.
Рентген диагностика
Жүрөк жана ири кан тамырлардын рентген диагностикасы калкты (өзгөчө балдар менен өспүрүмдөрдү) диспансердик кароодон өткөрүүдө мааниси чоң. Жүрөккө же кан тамырларга операция жасоо керектигин (мисалы, балдардын тубаса жүрөк кемтигинде) жүрөк көңдөйүнө же кан тамырга контрасттуу заттарды киргизип билүүгө болот. Азыркы кездеги техниканын (радиоэлектроника, телемеханика жана башка) жетишкендиктерине негизделген изилдөө ыкмалары адистештирилген ооруканалар менен кардиологиялык борборлордо колдонулат.
Жүрөк-кан тамыр системасынын оорулары
Жүрөк-кан тамыр системасынын оорулары негизинен жүрөктү (мисалы, ревматизм, миокардит жана башка), айрымдары артерияларды (атеросклероз) же веналарды (флебит), калгандары бүт бойдон Жүрөк-кан тамыр системасын жабыркатат (мисалы, гипертония оорусу). Бул оорулар өөрчүүнүн тубаса кемтигинен, травмадан, сезгенүүдөн, уулануудан, зат алмашуунун патологиялык өзгөрүүлөрүнөн жана башка келип чыгат.
Жүрөктүн тубаса кемтиги
Жүрөктүн тубаса кемтигин врачтар бала эмчекте кезинде эле жүрөктүн согушунун дабышы жана өңүнүн көгөрүүсүнөн аныктайт. Мындай өзгөрүүлөрү байкалбаган тубаса кемтиктер да болот. Аларды адистер гана таап билет. Жүрөктүн жана кан тамырлардын тубаса кемтиктерин табууда жана операция жасап айыктырууда азыркы хирургиянын тажрыйбасы чоң. Бирок операция өз убактысында, башкача айтканда жүрөк кемтиги ички органдарда (өзгөчө өпкөнүн кан тамырларында) кайра калыбына келгис өзгөрүүлөрдү пайда кылганга чейин жасалса пайдалуу. Эгерде врач баланы адистештирилген кардиохирургиялык ооруканага изилдөөгө жиберсе, ата-энеси андан баш тартпоо керек.
Сезгенүүдөн болгон оорулар
Сезгенүү процессинин натыйжасында келип чыккан жүрөк-кан тамыр системасынын оорулары да кездешет. Чанда бул сезгенүүнү бактериялар пайда кылат. Аларга перикардит, эндокардит кирет. Бул ооруларды дарылоодо антибиотиктер көп убакыт бою жана чоң өлчөмдө колдонулат. Жүрөк булчуңунун кээ бир сезгенүү процесстери иммунитет системасынын айрым функциясынын бузулушунан келип чыгат. Бул бузулууларга жүрөктүн өзүнө тиешеси болбогон ангина, грипп себеп болот. Иммунитет системасында өзгөрүлгөн реакциялардын (аллергиялык) пайда болуу механизми татаал. Алардын негизинде жүрөк ревматизми, миокардит, эндокардит жана башка оорулар пайда болот. Кээде башка органдар сезгенүүгө учураганда бактериялардын токсиндери канга өтүп, аны менен жүрөккө жетип, жүрөк булчуңун жабыркатат; ошондой эле гормондордун өлчөмүнүн өзгөрүшү (мисалы, калкан сымал бездин ооруларында, климактерий мезгилинин патологиялык өтүшүндө) миокардга таасир этет. Жүрөк булчуңу аракечтикте абдан бузулуп (Аракечтик), миокарддын дистрофиясына алып келет. Жүрөк булчуңунун бул жабыркоосу ичкиликти ичпей, уулануу токтогондо эле өзүнөн-өзү оңоло баштайт.
Травмалар
Кан тамырлар травмага учураганда кан кетип, жашоого коркунуч туудурат жана анда хирургиялык тез жардам болгончо токтоосуз кан токтотууга чара көрүүнү талап кылат. Ошондуктан кан агууда врачка чейин жардам көрсөтүүнү бардык кишилер, өзгөчө транспорт айдоочулар, ошондой эле ооруканалардан алыс жерде иштегендер (геолог, турист жана башка) билүүсү зарыл. Көкүрөк бир нерсеге урунганда (травмада) жүрөк жабыркап, миокардга, перикардга кан куюлуп, перикардитке өтүп кетиши мүмкүн.
Варикоздук кеңейиш
Кан тамырлардын ооруларынын көбүн веналардын варикоздук кеңейиши түзөт. Ал көбүнчө буттун тери астындагы веналарында, көтөн чучуктун былжыр челинин астындагы веналарда (Геморрой) болуп, веналардын тубаса өзгөчөлүктөрү менен байланыштуу. Веналардын флебит, тромбофлебит сыяктуу сезгенүүсү да көп учурап, врачтын көрсөтмөсүн аткарбагандарда процесс түпкү ири веналарга тарап, алар тромбозго учурап, бут ооруп, киши көпкө баса албай калат. Өз убагында дарылатпай кабылдатып жиберсе тромбдун үзүлүп кетүү коркунучу туулат жана ал кан менен жүрүп өпкө артериясынын бир бутагын бүтөп, өпкө эмболиясына алып келиши мүмкүн.
Гипертония оорусу жана атеросклкроз
Экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө гипертония оорусу менен атеросклероз көп таралган. Азыр гипертония оорусун дарылоо ыкмалары абдан натыйжалуу жана артерия кан басымынын туруктуу төмөндөшүн камсыз кылат.
Атеросклероз
Атеросклероздо артериялар ичкерип, органдарды кан менен жабдуу начарлайт. Көп учурда атеросклероз таажы сымал артерияларды жабыркатып, жүрөктүн ишемия оорусун пайда кылат. Анын негизги белгиси — стенокардия. Ишемия оорусу кабылдап миокарддын инфарктына алып келиши мүмкүн. Жүрөктүн ишемия оорусунда көкүрөктүн тушу ачышып ооруп, киши өзүн начар сезет. Оорулуу врачка өз убагында кайрылса, дарылануу натыйжалуу болот. Бул оору белгилүү убакта, кара жумуш аткарганда, тез басканда приступ менен кармап, аны пайда кылган себептер жоголгондон кийин оору басылат. Бирок ага карабастан өз убактысында врачка кайрылуунун мааниси чоң.
Миокарддын инфаркты
Миокарддын инфаркты — жүрөктүн ишемия оорусунун өтө күчөгөн кабылдоосу. Өз убактысында берилген жардам, дарылоо бул оорунун өтүшүн жеңилдетет. Ошондуктан тынч жатып, нитроглицерин ичкенден кийин деле көкүрөктүн тушу басылбай ооруса, же басылып кайра ооруса тез жардамды чакыруу зарыл.