cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кургак учук
Кантип дарттын алдын алууга болот?
Кургак учуктун алдын алуу үчүн, баарынан мурда, микробдорду таратпоочу чараларды көрүү зарыл. Эгер оорулуу болсо, аны башка бөлмөгө бөлүп, өзүнчө төшөнчү, ич кийим, идиш-аяк менен камсыз кылып, аларды обочолоп коюу керек. Бөлмөнү ным (самын-соода эритмеси кошулган ысык сууга малынган) чүпүрөк менен жууп-тазалап, ич кийимди, шейшепти, сүлгүнү, идиш-аякты 2 пайыздуу сода эритмесине кайнатып, жугушсуздандыруу керек. Ал үчүн 5 пайыздуу хлорамин эритмесин пайдаланса да болот. Оорулуунун бөлмөсүнөн килем ж. б. ашык буюмдарды чыгарып, жууп-тазалаганга оңой эмеректерди гана калтыруу зарыл. Жумшак эмерекке тыш кийгизүүнү унутпаңыз. Оорулуунун какырыгын 5 пайыздуу хлорамин эритмеси куюлган атайы түкүргүчкө түкүртөт. Какырыктуу түкүргүчтү атайын идишке салып, 15 мүнөт 2 пайыздуу кир жуугуч сода эритмесине кайнатып туруп, канализацияга куюп жиберүү керек. Кургак учук менен ооругандардын үй-бүлөсү мезгил-мезгили менен кургак учукка каршы медициналык мекемеде текшерилип турууга тийиш. Оорунун алдын алуу үчүн, оорулуунун үй-бүлөсүндөгү балдар менен өспүрүмдөргө кургак учукка каршы дарылоону дайындайт. Ошондой эле балдар мекемелеринде, коомдук тамактануу жайларында, шаардык транспорт жаатында иштеген кызматкерлер, чач тарачтар флюрографиялык текшерүүдөн өтүп турушу талапка ылайык. Кургак учуктун өнүгүү коркунучунун бири - ооруган адамдын тамеки тартуусу, ал эми кургак учуктун айыгуусунун эң мыкты ыкмасы - тамеки тартуудан баш тартуу. Ал өз убагында кургак учук менен оору коркунучун азайтат. Андыктан жарандарга тамеки тартууну таштоонун 10 пайдасын сунуштайбыз.
Тамекини таштоонун 10 пайдасы:
1. Сиз узак жана жакшы жашайсыз. Тамеки тарткандардын жашоо узактыгы орточо 7 жылга кыскарат. Тамеки тартуу сиздин турмушуңуздун сапатына таасирин тийгизиши мүмкүн. Эгер адамда өпкөнүн өнөкөт оорусу бар болсо, анда анын турмушун жеңил жана жагымдуу дешке болбойт. 2. Сиз жеңил дем аласыз жана сиз аз жөтөлөсүз. Эгер сиз тамеки тартууну таштасаңыз, кыймылдуу жана чыдамкайлуу болосуз. 3. Сизде эрекцияга байланыштуу проблема болбойт. Тамеки тартуу, эрендикти кан менен камсыз кылууну кошкондо, сиздин кан тамырыңызга терс таасир этиши мүмкүн. 4. Бир жыл аралыгында сизде инфаркт болуу коркунучу жарым-жартылай азаят. Ал эми беш жылдан кийин сиздин коркунуч эч качан тамеки тартпаган адамдардыкындай болот. 5. Сизде өпкө рагы, ооз көңдөйү, кекиртек рагы, тишиңиздин жана бүйлөңүздүн оорусунун пайда болуу коркунучу азаят. Эгер сизде астма оорусу болсо, астма пристубу аз кармайт. 6. Сиз үшүп, суук тийип калуудан жана сасык тумоодон, өпкөнүн кагынынан оолак болосуз. 7. Сиз балдарыңызга жана неберелериңизге жакшы үлгү көрсөтө аласыз. 8. Сиз иште жана коомдук жерде тамеки тартуу үчүн орун издегенди токтотосуз, ошондой эле тамеки тартуу таасиринин башка булактарына туш болбойсуз. 9. Сизде жагымдуу жылмаюу болот, сиз татымды жана жытты сезе аласыз жана жүзүңүздө көп бырыш түшпөйт. 10. Сиз акчаңызды үнөмдөйсүз, себеби сиз тамеки сатып албайсыз жана тамекинин түтүнүнүн таасиринен улам пайда болуучу оорулардан дарыланууга акча коротпойсуз.
Башка органдардын кургак учук тууралуу
Кургак учук — түрдүү органдарда, көбүнчө өпкөдө өзгөчө сезгенүү пайда кылуучу жугуштуу оору. Кургак учуктун козгогучтарын — микробактерияларын 1882-ж. немец окумуштуусу Р. Кох ачкан.
Кургак учук адамдын жашоо шартына байланыштуу болору жана өлүмгө учуратуучу дарт экендиги байыртан эле белгилүү болгон. Жер шарында өтө көп таралган оорулардын бири болуп, млндогон кишини өлүмгө учураткан.
Жаныбырлар кургак учугу
Кургак учук менен жаныбарлар (уй, тоок, күрп жана башкалар) да ооруйт. Алар кишилерге ооруну жугузат (мисалы, оорулуу уйдун сүтүн ичкенде, тооктун жумурткасын жегенде, саанчылар, мал баккандар жана башкалар). Ал көбүнчө какырык менен кургак учуктун микобактериясын бөлүп чыгарган оорулуу кишиден жугат. Микобактерия караңгы, кир, нымдуу тамда бир нече ай, оорулуунун кийим-кечесинде, үй эмеректеринде 3—4 ай, кургаган какырыкта 30 күнчө, сууда, сүттө, майда 1 жылга чейин сакталат. Төмөнкү температурага, жегичтерге жана кислоталарга туруктуу, ошондуктан жугушсуздандырууда өзгөчө чара көрүүнү талап кылат. Алар жогорку температураны көтөрө албайт, тике тийген күн нурунан бир нече минутада эле өлөт. Кургак учук козгогучтарынын бир нече түрү (кишиники, бодо малдыкы жана канаттуулардыкы жана башкалар) белгилүү. Адамдар адатта кишинин кургак учугу менен ооруйт, бирок кээде бодо малдын кургак учугу менен да жабыркашы мүмкүн. Ал эми канаттуулардыкы менен адамдар өтө эле сейрек ооруйт. Ооруну негизинен микробдуу какырык бөлүп чыгарган адамдар менен мал таратат. Өзгөчө кургак учуктун ачык түрү менен ооруган адам өтө коркунучтуу. Кургак учуктун таякчасы ар кандай жол менен жугушу ыктымал. Оору көбүнчө оорулуунун какырыгы, түкүрүгүнүн чачырандысы менен булганган аба менен дем алганда, ошондой эле оорулуу пайдаланган буюмдар (сүлгү, тиш щётка, жүз аарчы, кийим-кечеси жана башкалар) аркылуу жугат.
Кургак учуктун энесинен баласын жугушу
Эмчектеги балага оорулуу энесинен (ал баланы өөп, өзү менен чогуу төшөккө алып жатып, бет аарчы же сүлгүсү менен баланын мурдун, шилекейин аарчыганда) жугат. Ошондуктан оорулуу атайын түкүргүч пайдаланып, өзүнчө идиш, сүлгү, тиш щётка, төшөнчү, шейшеп жана башкалар колдонуусу зарыл. Сүйлөшүп жатканда оорулуу соо адамдан алысыраак туруп, ал эми жөтөлүп же чүчкүргөндө оозу-мурдун бет аарчысы менен жаба коюшу керек.
Улгайгандар тууралуу
Улгайып калган оорулуу адамдар көп учурда дартты жугузуунун булагы болуп калышы мүмкүн. Анткени улгайгандарда кургак учук анча байкалбайт. Кургак учук таякчасынын организмге кириши ооруга негизги себеп болгону менен ага ыңгайлуу шарт болбосо киши оорубайт. Ага көбүнчө башка оорудан организмдин начарлашы, жетишсиз тамактануу (белогу, витамини аз), гигиеналык шарттын начардыгы, оорулуу менен көпкө бирге болуу, оорунун кайталап жугушу түрткү болот. Кургак учук иммунитети али начар өнүккөн жаш балдарда, жыныстык жетилүү мезгилиндеги өспүрүмдөрдө жана ооруга каршылык көрсөтүүсү төмөн улгайган адамдарда көбүрөөк кезигет. Кургак учук көбүнчө өпкөнү жабыркатат. Ошондой эле лимфа жана кан тамырлар аркылуу муундарга, сөөктөргө, мээ кабыгына, бөйрөккө жана башкалар таркашы ыктымал.
Өпкө кургак учугу
Өпкө кургак учугунда (кургак учук) өпкөнүн микобактерия түшкөн ткандарында сезгенүү очогу пайда болуп, некрозго айланат. Андан кийин ал катуу кабык менен капталат да акырындап кальций туздары топтолот. Балдарда бул байкалбайт, рентген жасаганда гана билинет. Эгер организм начарлап кетсе процесс таралып кетиши ыктымал. Мында баланын эти ысып, жалпы абалы начарлап, жөтөлө баштайт. Чоң кишилерде да адегенде байкалбайт, бирок адамдын алы кетет, арыктайт, түнкүсүн тердейт. Андан кийин денеси ысып (37,2—37,4°), көп учурда чыйрыгат (анча катуу эмес), дайыма жөтөлөт, тамакка табити тартпайт, дем алганда капталы сайгылашып ооруйт, кан түкүрөт. Мына ушул белгилердин бирөө эле байкалар замат токтоосуз врачка кайрылуу зарыл. Тилекке каршы көпчүлүк адамдар ден соолугу начарлар замат, врачка кайрылышпайт. Улгайып калган адамдар көп учурда какырык аралаш жөтөлдү карып калгандыкы деп эсептешет да, ооруканага кайрылышпайт. Өпкөнүн кургак учугунун алгачкы башталышы көп учурда суук тийген ооруларга окшоп кетет. Ошондуктан кургак учук грипп, өпкөнүн сезгениши, бронхит сыяктуу дарттарга окшош болот. Оору кээде күчөп кармаганда дененин температурасы 38—39°ка жетип, какырык аралаш жөтөлүп, түнкүсүн тердейт, көкүрөгү сайгылашып ооруйт.
Сөөк жана муундун кургак учугу
Сөөк жана муундун кургак учугу менен көбүнчө 10 жашка чейинки балдар, ошондой эле чоң кишилер да ооруйт. Өзгөчө омуртка тутуму (к. Спондилит), жамбаш, тизе, кызыл ашык муундары, ошондой эле сөөктөр жабыркайт. Алгач башталышында баланын көңүлү ачылбай, чыргоолонот, түнкүсүн начар уктайт, арыктап, бозоруп, тез чарчайт, тамакка табити тартпайт. Кечкисин же түнкүсүн омуртка тутуму, жамбаш ашташы жана тизе ооруйт. Таңга маал ооруган жер басылат. Кээде бала оорудан түнкүсүн кыйкырып ойгонот. Ал көбүнчө бир капталына (оорубаган) жатат. Оору күчөгөндө муундары шишип, ооруйт, аксай баштайт. Алдын ала дарыланбаса оорулуунун муундары өзгөрүлүп, өспөй калат. Күчөп кеткенде жабыркаган сөөк ириңдейт, сөөк, жумшак ткань тешилет.
Лимфа түйүндөрүнүн кургак учугу
Лимфа түйүндөрүнүн кургак учугунда жабыркаган бездер чоңоюп кыймылдатпай ооруйт. Ириң тээп кеткен учурда ал сыртка жарылып, айыккандан кийин тырык болуп калат.
Бөйрөк кургак учугу
Бөйрөк кургак учугунда оорунун белгиси адегенде анча байкалбайт. Кийинчерээк бел ооруп, температура көтөрүлөт; табарсык жабыркаганда ал ооруп, оорулуу улам заара ушаткысы келет.
Дарылоо
Ооруну рентгендик текшерүүдөн өткөрүп, диагнозун аныктап врач дарылайт. Дарылоо учурунда оорулуу врачтын көзөмөлүндө болот. Дарылоодон жакшы болбогондорго хирургиялык жол сунуш кылынат. Аны аягына чыга дарылабаса ал дагы кайталанышы мүмкүн. Ошондуктан кургак учукту дарылоо ар дайым диспансер аркылуу көзөмөлдө болуп, мекемелерде, ишканаларда болсо медициналык кызматкерлердин кароосунда турат. Кургак учук дартын табууда ар дайым эле рентгендик изилдөө колдонула бербейт. 12 жашка чейинки балдарды флюорографиялык изилдөөгө болбойт. Ошондуктан 12 жашка чейинки балдарда жана өспүрүмдөрдө кургак учук туберкулин менен изилденет. Биздин өлкөдө кургак учуктун алдын алуу үчүн атайын эмдөө (БЦЖ деп аталган) жүргүзүлөт.
Эмдөө тууралуу
Эмдөөдөн пайда болгон иммунитет оорудан толук коргой албайт, бирок организмге кирген микроб менен күрөшүүдө түздөн-түз жардамдашат. Кургак учуктун алдын алууда химиялык жол да колдонулат. Мында дени таза кишилерге кургак учукка каршы дары-дармектер берилет. Химиялык дары-дармектерди колдонуу балдардын жана өспүрүмдөрдүн арасында кургак учуктун алдын алууга көмөк болот.
Гигиена
Оорулуу барыдан мурда гигиена эрежесин сактап, жакшы тамактанып, жылдын бардык мезгилинде мүмкүн болушунча таза абада көп болушу зарыл. Анын тамагында жаныбар белогу (эт, балык, быштак, сыр, сүт, жумуртка) жетиштүү болууга тийиш. Мөмө-жемишти, айрым жашылчаны (помидор, сабиз, кара карагат, лимон, жүзүм жана башкалар) чийки жеп же ширесин ичүү пайдалуу. Мындан тышкары А, В1, В2, В6, С витаминдерин, ал эми тери кургак учугунда Д витаминин да алуу керек. Оору күчөп кетсе, тынч жатып дарыланып, оңоло баштаганда дене тарбия көнүгүүлөрүн жасап, сейилдеп, денени чыңдоо зарыл. Оорулуу дарыланууну үзгүлтүккө учуратпоого, ичкилик ичпөөгө жана тамеки тартпоого тийиш. Кургак учуктун алдын алуу үчүн барыдан мурда микробдорду таратпоочу чараларды көрүү зарыл. Эгерде оорулуунун жеке бөлмөсү болбосо, өзүнчө керебетке башка үй-бүлө мүчөлөрүнөн 1,5—2 м алыс жаткырып же көшөгө тартып бөлүп коюу керек. Оорулууга төшөнчү, ич кийим, идиш-аяк бөлүп, аларды өзүнчө жууп-тазалап, бөлөк сактайт. Бөлмөнү ным (самын-соода ээритмеси кошулган ысык сууга малынган) чүпүрөк менен жууп-тазалап, ич кийим, шейшеп, сүлгү, идиш-аягы 2%түү сода эритмесине кайнатылып жугушсуздандырылат. Дезинфекциялоо үчүн 5%түү хлорамин эритмесин пайдаланса да болот. Оорулуунун бөлмөсүнөн килем жана башкалар ашык буюмдарды чыгарып, жууп тазалаганга оңой эмеректерди гана калтыруу зарыл. Жумшак мебелге тыш кийгизилет. Оорулуу какырыгын 5%түү хлорамин эритмеси куюлган атайы түкүргүчкө түкүрөт. Какырыктуу түкүрүгүчтү атайын идишке салып 15 мин. 2%түү кир жуугуч сода эритмесине кайнатып туруп, канализацияга куюп жиберүү керек. Оорулуу балдардан оолак болуп, аларды өбүү жана көтөрүүгө болбойт.
Кургак учук оорулуулардын үй-бүлөсү мезгили менен кургак учукка каршы диспансерде текшерилип турууга тийиш. Оорунун алдын алуу максатында оорулуунун үй-бүлөсүндөгү балдар менен өспүрүмдөргө кургак учукка каршы дарылар берилет. Ошондой эле балдар мекемелеринин, коомдук тамактануу тармагынын, шаардык транспорт кызматкерлери, чач тарачтар текшерүүдөн өтүп турууга тийиш.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Интернеттен шилтемелер
http://www.shookum.kg http://www.ru.wikipedia.org
Байсалов, Жоомарт Усубакунович
Жоомарт Усубакунович Байсалов (1949, Ысык-Көл району) – педагогика илимдеринин доктору (1998), профессор (2001), РФ социалдык жана пед. илимдер академиясынын академиги (2000). Пржевальск мамлекеттик педагогика институнун физика-математика факультетин бүтүргөн (1970). Пржевальск мамл. пед. ин-тунда окутуучу (1970), Респ-калык мугалимдердин билимин өркүндөтүү ин-тунда методист (1970–1974), Кыргыз ССРнин педагогика илим-изилдөө ин-тунда кенже ил. кызматкерден, бөлүм башчылыкка чейинки (1974–1992), Кыргыз мамл. улуттук ун-тте доцент (1990–1995), И. Арабаев атн. Кыргыз мамл. пед. ун-тинде кафедра башчысы (1995–1998), Ж. Баласагын атн. Кыргыз улуттук ун-тинде кафедра башчысы (1998–2002) болуп эмгектенген.
Байсалов математиканы окутуунун теориясы жана методикасы жаатында 110дон ашык илимий эмгектерди жараткан. Алардын ичинен 2 монография, 13төн ашык окуу-методикалык колдонмолорду жазып, 12си Москва, Санкт-Петербург, Мюнхен, Алматы, Ташкент, Шымкент ш-дагы басмаканалардан жарык көргөн. Б. КР улуттук аттестациялык комиссиясында эксперттик комиссиянын (1998–2000), педагогика илими боюнча докторлук (кандидаттык) ил. даражаны ыйгаруу адистештерилген кеңешинин (2001-жылдан) мүчөсү, ал эми 2002-жылдан бери КР өкмөтүнүн алдындагы илим жана интеллектуалдык менчик боюнча мамл. агентстводо эксперт.
Байсаловдун жетекчилиги менен 2 кандидаттык жумуш корголгон. Азыр 5 аспирантка жетекчи, 2 докторантка кеңешчи. Б. 2003-жылдан февраль айынан И. Арабаев атн. КМПУнун алдындагы педагогика жана психология ин-тунун директору.
Укум
Укум – чен бирдиги. Баш бармактын учунан сөөмөйдүн экинчи муунуна чейинки аралык.
Борду, Кемин району
Борду (Борду) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Кемин районундагы айыл. Алмалуу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 464 киши.
Жалал-Абад маданият техникуму
Жалал-Абад маданият техникум (Жалал-Абад шаары,Чехов кочосу)1980 жылы негизделген.Китепканачыларды,клуб иштери боюнча,архив,маданий-агартуу кызматкерлерин даярдаган.1996-жылдан техникумда эки факультет уюшулган.Маданий эс алууну уюштуруу болумундо эл аспаптар оркестринин,хор жамаатынын,эстрада ансамблинин жетекчилерин,ыр жана музыка мугалимин,массалык ишчаралардын режиссерлорун,китепкана болумундо китепкана иши жана иш кагаздарын жургузуучу адистерди даярдайт.Техникумда теориялык сабактар учун 13 класс,практикалык сабактар учун 14 кабинет,2 лаборатория,музыкалык аспаптарды ондоочу жай,китепкана жатаканасы бар.
Өзбекстан 2018 жайкы Азия оюндарында
Өзбекстан 18-августтан 2-сентябрга чейин өтө турган 2018 жайкы Азия оюндарына 149 спортчусу менен, спорттун 28 түрү боюнча катышат.
Сокулук району
Сокулук району түндүк Кыргызстандын Чүй облусундагы район. Борбору Сокулук. .
Курамы
Райондук маанидеги шаарлар:
Кичи Тошемка (дарыя)
Кичи Тошемка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түндүк Тошемка дарыясынын сол жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара өпкө
Кара өпкө (Pleuropneumonia infectiosa caprarum) – эчкинин жугуштуу ылаңы. Ылаңдаткычы – Mycoplasma mycoides var capri микроорганизми. Табигый шартта 3 жашка чейинки эчкилер ылаңдайт. Ылаңдын негизги булагы ылаңдуу жана ылаңдап айыккан эчкиден дем алуу органдары аркылуу жугат. Багуу жана тоюттандыруу начар болгондо жана жылдын суук мезгилинде ылаң өтө тез тарайт жана оор өтөт. Улак чоң эчкиге караганда туруктуу келип, көбүнчө 5–8 айлыгында ылаңдайт. Табигый ылаң тараткычтар – жапайы эчки-теке, элик жана башка ача туяктуулар. Ылаңга чалдыккан малдын 90–100%и өлөт. Ылаңдын букма (жашыруун) мезгили 5–20 күн. Ылаң курч жана өнөкөт өтүшү мүмкүн. Ылаң курч өткөндө малдын жалпы абалы начарлайт, температурасы 1–2 градуска жогорулайт. Адегенде тумшугунан сары суу, кийинчерээк ириңдүү илээшкек суюктук куюлат, жөтөлөт, 2–3 күндөн кийин жөтөлү күчөйт, кырылдайт, деми кыстыгат, чычкактайт. Бооз эчки улак салат. Ылаң өнөкөт өткөндө акырындык менен малдын температурасы калыбына келет, жалпы абалы оңоло баштайт, мезгил-мезгили менен гана жөтөлөт. Багуу жакшыртылып, убагында дарыласа, көпчүлүгү айыгат. Вакцина менен ылаң чыккан чарбада алдын алуу максатында эчки 7 күн аралык менен эки жолу эмделет. Алдын алуу үчүн башка жактан алынып келинген эчкилер 30 күндүк карантинге коюлуп, ылаңдын бар же жогу текшерилет.
Бор кислотасы
Бор кислотасы – орто бор к-тасы, Н3ВО3 күчсүз к-та. Кабыкча түрүндөгү түссүз кристаллдар, сууда эрийт. Ысытканда суусун жоготуп, метабор к-тасына НВО2, андан ары бор ангидридине В2О3 айланат. Сууда эригичтиги 20оС 4,89 %, орг. эриткичте эрийт. Диссоциация даражасы 20оС К1 =7,3  10-10, К2 =1,8 10-13. Туздары бораттар деп аталат. Конц. Н2SО4 катышуусунда Н3ВО3 спирттер менен эфирди пайда кылат. Жаратылышта эркин түрүндө кездешпейт – (ысык булактарда, минералдык сууларда кездешет). Негизинен бораттарга Н2SO4, таасир кылуу менен алынат. Н3ВО3 лаб-яда буфердик эритмелерди даярдоодо, ө.ж-да эмаль, глазурь, түстүү айнектерди, кагаз өндүрүүдө, медицинада дезинфекциялоочу зат катары колдонулат.
Shoot 'em up
Shoot 'em up (Баарын атып сал, shmup же STG деген аталыштар менен белгилүү) — видео оюндардын аткыч жанрынын субжанры. Shoot 'em upта оюнчу каарман жалгыз чабуулга өтөт, адатта космостук кеме менен же учакта көп сандаган душмандардын кол салуусунан буйтап өтүп олтуруп, аларга ок чыгарат. Shoot 'em up кандай элементтерден тураары жөнүндө бирдиктүү пикир жок. Кээ бири оюнду космостук кеме жана каармандын белгилүү бир кыймыл-аракеттери менен чектесе, башкалары кененирээк аныктамага токтолушуп, бутунда турган каармандарды жана ар кандай ракурстарды да кошушат. Shoot 'em up оюнчудан бачым реакцияны жана баскычтар менен душмандын кол салуу белгилерин эстеп калууну талап кылат. "Октордун тозогу" оюндарында душмандын эбегейсиз сандагы ракеталары бар.
Жанрдын келип чыгышы эң алгачкы компүтердик оюндардын бири Spacewar! оюнуна барып такалат. Ал 1962-жылы иштелип чыгып, акыр-аягы 1970-жылдардын башында оюн-зоок аркадасы болуп жарыкка чыккан. Кийинчерээк 70-жылдарда, Space Invaders жана Asteroids сыяктуу оюндар аталган жанрды кеңири жайылткан. Shoot 'em up оюндары 1980-жылдардын акырына чейин жана 1990-жылдардын башында популярдуу болгон. 1990-жылдардын ортосунда Shoot 'em up оюндары 1980-жылдардагы негизделген салттык дизайн үчүн нишалык жанр болуп калган. Андан кийин бара-бара адис ышкыбоздорго, айрыкча Жапонияда, кызмат кылган.
Чопиев, Эсенгул
(УРМАТБЕК)
Акын Эсенгул Чопиев Кемин районундагы Кызыл-Байрак айылында 1937-жылы 27-июнда туулган. 1956-жылы Кемин районунун Карл Маркс орто мектебин, 1961-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 1961–1967-жж. республиканын Алай, Аламедин жана Кемин райондорунун орто мектептеринде мугалим болуп иштеген. 1967-жылдан Кемин райондук «Эмгек жарчысы» гезитинин редакциясында адабий кызматкер, бөлүм башчы, 1975-жылдан жооптуу катчы болуп эмгектенген. Чыгармаларын 1958-жылдан баштап жарыялай баштаган. Биринчи поэтикалык жыйнагы «Жаштык учкуну» деген ат менен 1969-жылы басы-лып чыккан. Негизинен сатира жанрында эмгектенип, тамсил, юмор, интермедия, пародияларды жазган. 1985-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Жаштык учкуну: Ырлар.– Ф.: Кыргызстан, 1969. – 48 б.
Тамсилдер. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 52 б.
Чыйрыктырмалар: Сатиралык ырлар.– Ф.: Кыргызстан, 1980. – 84 б.
Дарылоо: Сатиралык ырлар, эпитафиялар. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 68 б.
Күндөрүм: Ырлар жана поэма.– Ф.: Мектеп, 1984. – 48 б.
Мен ырдайм: Поэма жана ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 96 б.
Өмүр сапары: Ырлар жана поэмалар.– Ф.: Адабият, 1990. – 71 б.
Полиглот
Полиглот (грек. πολυ- «көп» жана γλώττα «тил») — көп тил билген адам.
Италиялык кардинал Джузеппе Меццофанти, (1774—1849) – дүйнөгө таанымал полиглоттордун бири. Ал өзү жашап жаткан доордо эч качан Италиядан тыш жерге чыкпаса да, 38 тилде бирдей деңгээлде сүйлөп, ар түрдүү тилдердин элүү чакты диалектиси менен тааныш болгон.
Мындан тышкары, көрүнүктүү полиглотторго Антоний Грабовскийди, чыгыш таануучу Армин Вамберини, эсперанто тилин негиздөөчү Людовик Л. Заменгофту, археолог Генрих Шлиманды жана Рим Папасы Иоанн Павел IIни кошууга болот.
Ызылдак чиркейлер
Ызылдак чиркейлер (тукум) (лат. Chironomidae) — булардын көптөгөн уруулары, түрлөрү бар, аларга Антарктика чиркейи (лат. Belgica antarctica) (ызылдак чиркейлердин канатсыз бир түрү) да кирет.
Карамалы (Иглин району, Башкыртстан)
Карамалы — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Акбердин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 435 киши. Почта индекси — 452414, ОКАТО коду — 80228803004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Үмүт Асанова
Асанова Үмүт (2. 1. 1949-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Барбулак айылы) - философия илимдеринин доктору (2002). КМУну 1971-ж. бүтүргөн. КМУнун философия кафедрасынын окутуучусу, КММИнин доценти, КМПУда кафедра башчысы, окумуштуу катчысы, профессору. 1997-жылдан КРнын УИАнын Президиумунун эл аралык бөлүмүнүн башчысы, КММАда кафедра башчы. 2001-жылдан КРнын УИАнын Президиумуна караштуу Эл аралык илимий программа жана стандарт борборунун директору. Кыргызстандын Фулбрайтовчулар Ассоциациясынын президенти болуп шайланган (2001-ж.). БГУнун ардактуу профессору (1996). 70тен ашуун илимий эмгектин, анын ичинен 1 монографиянын автору. Эмгекетри: Расизм и семья в мире капитала. Ф., «Кыргызстан» 1987; Исламская философия образования. Б., 2000. Философия образования. Б., 2001.
Сарайсино (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Сарайсино — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Сарайсин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 325 киши. Почта индекси — 453185, ОКАТО коду — 80248835005.
Ташкөмүр
Ташкөмүр - өсүмдүктөрдүн ташка айланган калдыктарынан пайда болгон чөкмө түрүндөгү каралжын катуу зат. Негизинен энергетикалык отун катары, химиялык сырьё жана кокс, газ алуу үчүн пайдаланылат. Күйүүчү массасында 75тен 97%ке чейин көмүртек болот. Күйгөндө 30,1-36,6 МДж/кг жылуулук бөлүп чыгарат. Түрдүү калыңдыктагы катмар түрүндө жатат. Карбон, пермь, юра мезгилдеринде пайда болгон тоо тектерде кеңири таралган.
Дүйнөдөгү ири таш көмүр бассейндери: Донбасс, Кузбасс (Украина, Россия). Пенсильвания, Аппалачи (АКШ), Жогорку Силезия (Польша), Рур (Германия) ж. б. Кыргызстанда Ташкөмүр, Жыргалаң, Көкжаңгак ж. б. таш көмүр кендери бар. Топоним катары да кездешет, мис., Ташкөмүр шаары.
Бор нитриди
Бор нитриди, ВN – бор менен азот бирикмеси. a-формасынын структурасы графит сыяктуу ак күкүм. Аны 1850оС жогорку темп-рада ысытканда, кристаллдык түзүлүшү алмаз сыяктуу b-формага (бронзого) айланат. Катуу, хим. жактан туруктуу зат. Аморфтук Б.н. BN ак түстүү графит сыяктуу жумшак, ток өткөргүч зат. Жогорку темп-рага туруктуу. Б.н. отко чыдамдуу материалдарды, (жарым өткөргүчтөр, диэлектриктер, абдан катуу абразивдик материалдарды) даярдоодо колдонулат.
Орион
Орион (лат. оrion) – Ригель жана Бетельгейзе жаркырак жылдыздуу экватордук топ жылдыз; Ориондо 2-жылдыз чоңдугундагы бири бирине жакын жайгашкан Орион алкагы деп аталган 3 жылдыз бөлүнүп турат; Орион алкагынан төмөн Ориондун Чоң тумандуулугу жайгашкан. Ал жаркырак газдан турган космос булуту (диффузиялык тумандуулук) болуп эсептелет. КМШ өлкөлөрүндө орто кеңдиктен кышта жана күздө көрүнөт.
Тарыхый мектеп
Тарыхый мектеп  – 19-кылымдын ортосунда Германияда пайда болгон саясий экономиянын багыты. Тарыхый мектептин негиздөөчүсү катары Ф. Лист аталып жүрөт. Анын В. Рошер, Б. Гильдебранд, К. Книс ж. б. теоретиктери саясий экономияга тарыхый методду киргизүүгө кылган аракеттери үчүн аталган багыт тарыхый мектеп деген атка конгон. Тарыхый мектептин өкүлдөрү саясий экономиянын негизги милдети катары чарбалык кубулуштарды сүрөттөп жазууну аташкан.
Бардык өлкөлөр үчүн жалпы болгон объективдүү экономикалык мыйзамдардын болушун четке кагышкан, ар бир өлкөнүн экономикалык өнүгүшүнүн кайталангыс жолдорун баса белгилешкен. Тарыхый мектеп саясий экономияны улуттук экономия тууралуу окуу менен жаңылыш алмаштырышкан. 19-кылымдын 70–80-жылдарында тарыхый мектеп саясий экономиянын башка мектептери тарабынан четке сүрүлүп калган. Тарыхый мектептин негизги идеялары кийин жаңы (жаш) тарыхый мектептин өкүлдөрү тарабынан улантылган.
Васильевка кум кени
Васильевка кум кени Чүй облусунун Аламүдүн районунда, Васильевка кыштагынын батыш жак четинде, Чүй дарыясынын сол өйүзүндө. 1958-ж. геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын антропогендин чөкмө тектери түзөт. Кум бири-биринен чопо менен бөлүнгөн эки катмардан турат. Үстүнкүсүнүн калыңдыгы 5 мге чейин. Кум полимиктүү, майда бүртүкчөлүү. Астынкысы орточо бүртүкчөлүү, арасында бирин-серин майда шагыл кездешет. Курамында кварц 75%, талаа шпаты 10%, биотит жана амфиболдор менен приоксендер 15%ке чейин. Көлөмдүк салмагы 2,59. Арасындагы чаң 12,1%. Запасы С2 категориясы боюнча 27349 м3 (1961). Кум шыбакка жана кыш куюуда аралашмага колдонулат.
Конгломераттуу маданият
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Вторчермет
Вторчермет (Чермет) — Екатеринбург шаарындагы,   Чкалов районунда жайгашкан турак-жай району. Вторчермет менен түндүк тарабынан «Ботаника» турак-жай району чектешет.
Транспорт
Вторчерметтин негизги магистралдык көчөлөрү — Титов көчөсү жана Селькоров көчөсү. 1-жана 15 - трамвайлардын акыркы «Вторчермет» станциясы жайгашкан жерден, үч көчө биригет —алар Титов, Санаторная жана Селькоров көчөлөрү. Мындан тышкары, район аркылуу өтүүчү автобустук каттамдар 88, 91, 91м, 12, 81, 019, 016, 26, 42, 077, 57, 57а, 042.. "Керамическая" станциясы менен район аркылуу өтүүчү трамвайлар 9, 14, 25, 27, 34.
Комастериддер
Комастериддер (лат. Comasteridae) — деңиз лилияларынын бир түркүмчөсү.
Эвешам Тауншип (Нү-Жерси)
Эвешам Тауншип (Нү-Жерси) (Evesham Township) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 45538 киши. Болжолдуу аянты - 76.9 км². FIPS коду — 34-22110.
Салиха Муратова
Өмүр жолу
1952-жылы 5-декабрда Өзгөрүш айылында туулган. Кулунду орто мектебин 1969-жылы бүтүрүп, 1971-1976-жылдары Ош мамлекеттик институнун биялогия факультетин артыкчылык диплому менен аяктаган. Кыргыз Улуттук Университетинин юуридикалык факультетин бүтүргөн. Мугалим, комсомолдук, партиялык кызматчы, мектеп директору болуп 1969-1987-жылга чейин эмгектенген. 1987-1992-жылдар эл депутаттарынын Лейлек райондук Кенешинин аткаруу комитетинин жооптуу катчысы, 1992-1999-жылдары Лейлек райондун Кенешинин апарат жетекчиси, иш башкаруучусу, жооптуу катчысы болуп иштеген. 1999-2001-жылдары Исфана айыл Өкмөтүнүн башчысы, төрайымы болуп шайланган. 2001-жылдан райондук Кеңешинин төрөагасынын орун басары.
Сыйлыктары
Муратов С.Р.СССР эл агартуусунун Ардак грамотасы, Манастын 1000 жылдыгына карата “МАНАС-1000” эстелик медалы менен сыйланган, райондук Кенештин 4 жолку чакырылышынын депутаты болуп шайланган. Үй-бүлөлүү, бир баласы бар. 2004-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак Громатасы менен сыйланган.
Жабык баш
«Жабыш башы кундуздан, жана токсон үй болду» («Манас»).
Бул — көбүнчө кийиз оюм менен жасалып, боз үйдүн ички уугунун билегине тегерете тосулуучу көркөм буюм. Боз үйдүн көрүп отура турган ички жасалгаларынын эң негизгилеринин бири. Анын түрдүү үлгүлөрү бар. Мисалы, четине шырдактыкындай эки кат кызыл жиптен чалынып, «жээк» коюлат, «Бычак учуна» жана эки четине дейре көбүнчө ак менен кызылдан сөөм-карыштай «кыял», «жарым кыял», «бадам» оюмдарынан «ак этек» берилет. Жабык баштын ортолугуна көбүнчө шырдакка таандык «табак оюмунун жана «түр оюмунун» бирин ирээти менен көчүрүлөт. Жабык баш, адатта, кадимкидей шырдактык шырык аркылуу шырылат. Боз үйдүн аянтына карата тегерете бычылган бул буюм эки же төрт бөлүктөн турат.
Айрым учурда ак өргөөлөргө илгери кош жабык баш да тартылган. Бул бир эсептен ал үй ээсинин дөөлөтүн жана даражасын көрсөтсө, эң негизгиси ошол боз үй тиккен чебердин узчулук дараметин айкындайт.
«Жабыгын ачык ойдурган,
Жабыгынын жээгине,
Жалпы кундуз койдурган»
(Жеңижок)
— дегендей уздар жабык башты жасоодо көркөм үлгү катары мына муну пайдаланууда. Адатта, «жабык баштын» четине кызыл менен карадан «жээк» түшүрүп алат. Анан ак-карадан «ара тиш», «бычак учу», «ит куйрук» оюмдары берилет да, кызыл-карадан кош «бадам оюмун» келтирет. Кайрадан кара-актан жогорудагы оюмдардын бирөө түшүп, андан кийин эки-үч элидей кызыл жана кара өңдө «жээк» берилет. Эми берилүүчү «аламычы» кызыл-көктөн болот да, ак-көктөн «бадам оюму» анан кайрадан «аламычы» түшүп, ал кызыл өңдө жээктелет. Мында оюмду айырмалоодо, аны кооздук даражасына ойдогудай келтирүүдө жеке эле «араа тиш» (бычак учу) сыяктууларды арбын бербей, «ит куйрук оюмун» да, «бармак боочу оюмун» да, «кыял оюмун» да, «бадам оюмун» да ортолук оюмдун ыңгайына карата пайдалана берүүнүн зарылчылыгы бар. Кийизден оюм түшкөн көркөм буюмдарды шыруу, ак-кара, көк-кызыл өңдөрдү ирээттүү колдоно билүү буюмдун жүзүн ойдогудай ачат.
Кийизге чымкый кызылдан жээк берип туруп, кызылкөктөн «жүрөк оюмун» же «табак оюмун» түшүрүп, астына кайрадан кызыл өң менен жээктеп, ак менен чымкый көктөн «бадам оюмун» берип койсо, андан бетер жакшы көрүнөт.
Жабык башка көк менен кызылдан «капкан оюмун» түшүргөн уздар кездешет. Ал табакча сыяктуу тегерекче-тегерекче келет да, ар бир тегерекче өзүнчө курчалып, кудум кош жаактуу капкан сыяктанып, үзүл-кесилсиз улаштыра берилип кетет. Бул да «жалпы оюм» аркылуу жүзөгө ашып, шырдак оюмдарынын нукура үлгүсүн билгизет. «Капкан оюмдун» ортосу төрт мүйүзчөдөн турат. Мунун четтик оюму «бычак учу», «ит куйрук», «бадам» оюмдардан болушу ортолук оюмун ого бетер кооз көрсөтөт. «Тиштиш» өңдөнтүп аламычтантып берген «ортолук оюмдун» табакча-табакча болуп көрүнүшү, буюмдун өзүнө таандык көркөмдүгү белгилүү чекте ача алат.
Жабык башта азыр жашыл-кызыл өң арбын беттешүүдө. Анда «кыял», «мүйүз», «кочкор мүйүз» оюмдарынын элементтери ич ара ширелишип, мындайынан караганда көркөм буюмда «ийрек», «ит куйрук» оюмдарынын негизги элементтери элестеп кетет.
Боз үйдүн ички жасалгасынын жалпы танабын «ак этек» ачат. Ал көбүнчө ак, кызыл өңдө берилет. Адатта, боз үйгө баш баккан адам шырдак оюмдарын өзүнө камтыган «жабык башка» үңүлөт. Эгер «табакча оюму» аркылуу берилсе, мунун ичинде «мүйүз», «кош мүйүз», «сыңар мүйүз», «кочкор мүйүз», «бадам» оюмдарын кыялдантуу керек. Анда табакча-табакча болуп түшкөн ортолук оюмдун аралыктарын «бадам оюму» бириктирип, ал көк менен кызылдан беттешсе, кооздуктун элдик мүнөзгө эгедер наркын билгизет. Анда ак-карадан кыялданта берилген «ак этек» түшөт да, ал буюмдун башындагы «бычак учуна» үндөшүп кетет. Буга «жүрөкчөлөнгөн» көркөм оюмдун четтерине «ит куйрук оюмун» кыйыштырып, анын четине «бадам оюмун» берсе, ал «ак этек» болуп көрүнөт. Жабык башта «табакча оюмунун» ичинен «мүйүз оюмун», «бармак боочу оюмун» жарым кыялданта берүүбүз туура болот. Табакча-табакчалардын араларын «бадам оюму» бириктирип турса, ал көк-кызыл менен беттештирсе, андай буюм сөзсүз кооз көрүнөт. Кийизге «жүрөкчө» болуп түшкөн көркөм оюмдун четтерине «ит куйрук оюмун» кыялдантып, четтик оюмга «бадал оюмун» берсе, ал «ак этек» болуп саналат.
Оймочулук — сулуулукту күндөлүк турмуш менен айкалыштырып, кылымдардын кыйрын кыркып, элдик чыгармачылыктын жемиши. Элибиз көчмөңдүү жашоо мезгилинде эле натуралык чарбачылыктын астында көркөм табит салттуулукта өнүгүп келүүгө жана калыптанууга мүмкүнчүлүктөр түзүлгөн.
Кутмандуу кыргыздар өзүнүн оюм-чийимдерин ар кандай шарттарда жараткан. Демек, ала тоолор, арсак-арсак зоолор, арстан тиш аскалар, күмүш өзөндөр, гүлдүү өрөөндөр, торгой көз булактар, карагай черлер, көз кыйкыткан мейкиндиктер, мал жайыттар, алакандын отундай адыр белестерди курчаган кыйма-чийме жолдор буларга шыктануу аркылуу жаратышканы баамдалып турат. Оюмдун жүзү кийизде ачылат. Чебердикте «кочкор мүйүз оюму» ар дайым четтик оюмдун ордун ээлейт. Буюмга өзөк болот да, буюмдун ортолугу бүтүндөй «мүйүз оюмдардан» да болушу шарттуу көрүнөт. Жалаң «мүйүз оюмдарын» көркөм каражат кылып, кийиз кармоодо анын «аламычын», «бычак учулап», «чагармактап», же «жарым кыялдантып», ак-карадан жупташтыруу гана буюмга кооздук ыроолойт. Мындай кылдаттык кызыл-көк беттешкен көркөм оюмга укмуштай жагым берет.
Кашкадарыя облусу
Кашкадарыя, Кашка-Дарыя облусу (вилоя́т, Қашқадарё вилояти, Qashqadaryo viloyati) — Өзбекистан Республикасынын административдик бирдиги. Административдик борбору — Каршы шаары.
1964-жылы 7-февралда уюшулган. Республиканын Түштүк бөлүгүндө жайгашкан. Аянты 28,4 миң км2. Калкы 2,2 млн (2006).
Жабык баш
Уздар айрым учурларда «мүйүз оюмдарынын» ортолорун сары-көк түстө тиш-тиш кылып да көрсөтө алат. Анда төрт «кочкор мүйүз оюму» табакчаны түзөт да, алардын четтери «араа тиш» (бычак учу), «жарым чагармак оюму» аркылуу курчалат. Мында «табак оюму» оюмдун бир нече элементтеринин туундусу болуп көрүнөт. Анткени, төрт-беш эле табакча көзгө толумдуу бир оюмду жарата алат. Бир эле табакчадан бир чакан үлгү жаратууга да болот. Мында чеберлер оюм баштарынан оюм чыгарууга да уз келишет. Көпчүлүк чеберлер «кочкор мүйүз оюму» өңдүүлөрдүн баштарына «карга тырмак оюму» сыяктууларды берип жүрүшөт. Көркөм оюмдардын түпкүлүктүү наркын сактаган жана улап жаткан уздар жердиги манатка да, ноотуга да кооздуктардын өзүнчө кыялданган жакшынакай формаларын сактайт.
Кашкадарыя облусу
Административдик бөлүнүшү
Облус 12 административдик районго(туман) бөлүнөт:
Жабык баш
Кээ бир аймактарда жабык башка да көркөм сайма көчөттөрүн түшүрөт. Мунун четине кадимкидей туш кийиздей эки кат кызыл жиптен чалынып, «жээк» коюлат. Эки четине ак менен кызылдан сөөм-карыштай айырмалана турган сайма көчөттөрү берилет. Бул боз үйдүн аянтына карата тегерете эндүүрөөк бычылып тартылат. Жабык баштын «аламычын» «бычак учтантып», «чагармактатып», же «жарым кыялдантып», ак-карадан жупташтыруубуз буюмга кооздук берет. Мындай уздук кызыл-көк беттешкен көркөм оюмдарга таандык.
Айрым учурларда «мүйүз оюмдарынын» ортолорун сары-көк түстө тиш-тиш да көрсөтүүгө болот. Анда төрт «кочкор мүйүз оюму» бир табакчаны түзөт да, алардын четтери «араа тиш» (бычак учу), «жарым чагырмак» аркылуу курчалат. Мында «табак оюму» оюмдун бир нече элементтеринин туундусу болуп көрүнөт. Анткени, төрт-беш эле табакча көзгө толумдуу бир буюмду жаратат. Бир эле табакчадан бир чакан үлгүнү жаратууга да болот. Мында чеберлер оюм баштарынан өзүнчө оюм чыгарууга да уз келишет. «Кочкор мүйүз оюму» өңдүүлөрдүн баштарына «карга тырмак» сыяктууларды берип, көркөм оюмдардын түпкүлүктүү наркын сактаган жана улап жаткан уздар жердиги манатка да, ноотуга да кооздуктардын өзүнчө кыялданган жакшынакай түрлөрүн сактайт.
Жабык башка да көркөм сайма көчөттөрүн түшүргөн аймактар бар. Мунун четине кадимкидей туш кийиздей эки кат кызыл жиптен чалынып, «жээк» коюлат. Эки четине дейре ак менен кызылдан сөөм-карыштай айырмаланган сайма көчөттөрү берилет. Мында да жээк (четтик) жана борбордук көчөттөр түшүрүлөт. Бул боз үйдүн аянтына карата тегерете эндүүрөөк бычылат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Архитектуралык ордер
Архитектуралык ордер — классикалык стилде курулган имараттардын жана курулмалардын көркөм-конструкциялык системасы. Ал эки бөлүктөн турат: көтөрүп туруучу элементтер (капителдүү колонна, база) жана көтөрүлүүчү элементтер (антаблемент, архитрав, фриз, карниз жана башка). Архитектуралык ордер Египет, Ассирия-Вавилония, байыркы Персия зодчийлигинде пайдаланылган. Архитектуралык ордердин классикалык тиби Байыркы Грецияда храмдарды жана башка коомдук имараттарды курууда калыптанган. Архитектуралык ордердин негизги түрлөрүнүн аталышы дорий, ионий, коринф, тоскан байыркы грек урууларынын жана жерлеринин атынан алынган. Таштан жасалуучу архитектуралык ордерлер жыгачтан ашталган түркүк-устун конструкциялык системанын негизинде пайда болуп, бара-бара туруктуу элдик салтка айланып кеткен. Алсак, дорий ордеринин прототиби катары саман, камыш (кийин черепица) чатырлуу тамдын конструкциялык түзүлүшү алынган. Ионий ордеринин пайда болушуна жалпак чатырлуу турак жайдын курулушу себеп болгон. Архитектура тарыхында дорий, ионий ордерлери 5-6-кылымдан, ал эми коринф ордери 4-кылымдан белгилүү. Кийинчерээк ионий жана коринф ордерлеринин кошулмаларынан композициялык ордер чыккан. Ордерлик системаны колдонуу чоң имараттардын конструкциялык формасын жакшыртууга ыңгайлуу шарт түзгөн.
Борис Асафьев
Acафьев Борис Владимирович - ((псевдоними Игорь Глебов), 17(29).7. 1884, Петербург - 27. 1. 1949, Москва) - орус музыка изилдөөчү, композитор, педагог. СССР ИАсынын академиги (1943), СССР эл артисти (1946). Петербург университетин (1908), Петербург консерваториясын бүткөн (1910). 1919-30-ж. Ленинград искусство тарыхы институтунда иштеген. 1925-жылдан Ленинград консерваториясында профессор. Москвада 1943-жылдан эмгектенет. Асафьев орус жана чет өлкөлөрдүн музыкалык маданияты, музыка теориясынын маселелери боюнча илимий эмгектердин жана сын макалалардын автору. Советтик композиторлордун Бүткүл союздук 1-съездинде (1948) СССР композиторлор союзунун председатели болуп шайланган. 11 опера, 28 балет, 4 симфония, бир нече романс, камералык-аспаптык ж. б. чыгармаларды жазган. Белгилүүлөрү: «Париж жалыны» (1932), «Бахчисарай фонтаны» (1934), «Кавказ туткуну» (1938) ж.б. Асафьев СССР мамлекеттик сыйлыгынын эки жолку лауреаты (1943, 1948). Эки Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.
Супер Марио
Супер Марио (англ. Super Mario, жап.スーパーマリオ хепбөрн: Sūpā Mario) — Nintendo компаниясынын тумар белгисине айланган Марио тууралуу платформалык видео оюндар цикли. Же болбосо Super Mario Bros.(スーパーマリオブラザーズ Sūpā Mario Burazāzu) сериясы же жөн эле Марио (マリオ) сериясы деп аталат. Бул жалпы Марио франшизасынын негизги сериясы болуп саналат. Жок эле дегенде бир Супер Марио оюну Nintendo компаниясынын видео оюн консолу жана портативдик түзмөгү үчүн чыгарылган.
Супер Марио оюндары Марионун ойдон чыгарылган Козу карын падышалыгындагы укмуштуу окуяларына жетелейт. Анда оюнчу адатта Марионун образында болот. Ага көбүнчө бир тууганы Луижи кошулса, кээ-кээде Мариодогу башка мүчөлөр да кошулуп турат. Платформалык видео оюндарында болгондой эле, оюнчу платформалардын арасында чуркап жана секирип, тематикалык баскычтарда душмандарынын үстүнө секирет. Оюндардын мазмуну жөнөкөй, Марио уурдалган Пич канзааданы негизги душман Баузерден куткарат. Бул сериядагы биринчи аталыш, Super Mario Bros. Nintendo Entertainment System (NES) үчүн 1985-жылы чыгарылган. Бул андан кийинки дээрлик бардык Супер Марио оюндарындагы тактикалык түшүнүктөргө жана элементтерге негиз болуп калган. Аларга Марионун от топчолорду ыргытуусу, алп жана кенедей болуп көлөм өзгөртүүсү сыяктуу сыйкырдуу күчтөрдү берген көптөгөн күч топтоолор жана элементтер кирет.
Супер Марио сериясы андан чоңураак Марио франшизасынын бир бөлүгү болуп саналат. Бул башка видео оюн жанрларын, тасма, телекөрсөтүү, басылмаларды жана соода товарлары сыяктуу медиаларды камтыйт. Дүйнө жүзү боюнча Супер Марио сериясындагы 310 миллиондон ашуун оюндар сатылган. 2015-жылдын сентябрына карата, бул видео оюндар сериясы тарыхтагы бестселлер болуп калган.
Орозо уулу, Жумалы
Жумалы Орозо уулу (1966-жылы 10-апрелде туулган) – кытайлык кыргыздардын заманбап акын, журналист, котормочу жана мыйзам жаатын түшүндүргөн публицисттеринин бири.
Кыскача өмүр таржымакалы
Жумалы Орозо уулу 1966-жылы 4-айдын 10-күнү Кытайдын ШУАРындагы Кызылсуу Кыргыз автоном облусунун борбору болгон Артыш шаарына караштуу Каражүл айылында жарык дүйнөгө келген.
4 жашында ата-энеси менен бирге Тегирмети айылынын Ыдыраң (корумдуу) кыштагына көчүп барган.
1973-жылы 7-айдан тарта, Ыдыраң кыштагынын башталгыч мектебинде жана Тегирмети айылдык толук эмес орто мектепте (1979 – 1981-жж) окуду.
1981-жылы 9-айдан 1983-жылы 7-айга чейин Кызылсуу облустук 3-орто мектепте окуган.
1983-жыл 9-айдан 1988-жылы 7-айга чейин Шинжаң университетинин Мыйзам илими факултетинде окуган.
1988-жылы 7-айдан 2004-жылы 4-айга чейин Шинжаң эл радио станциясынын кыргыз редакциясында котормочу, кабарчы, кошумча программа жүргүзүүчү, ошондой эле «Закондон кеңеш», «Адам жана закон» программасынын жооптуу жүргүзүүчүсү болуп иштеген.
2004-жылы 4-айдан 2006-жылы 4-айга чейин ошол эле мекеменин коргоо башкармалыгында иштеген.
2006-жылы 4-айда кызматтын талабы боюнча, мекеменин интернет кабарлар борборуна жөткөлүп, мекеменин кыргызча сайтына жооптуу болуп иштеп келет.
Адабият, басма, илим жаатындагы ишмердиги
Жумалы Орозо уулу жан жактылуу билим-өнөргө эгедер коомдук ишмер катары белгилүү.
Азырга дейре кыргызча жана кйгурча гезит-журналдарда 150дөн ашуун ырлары, ой толгоо макалалары, тил изилдөө макалалары жарык көргөн.
Ал студенттик кезинде «Кызылсуу гезитинде» «Манасчы Жүсүп атама» (1986) деген арноо ыры менен тушоосун кыйган.
«Шинжаң кыргыз адабияты» журналында бир топ ырлары жарыяланган, «Тил жана котормо» журналында котормолору жана көркөм жазуу жөнүндөгү макалалары, тил изилдөө макалалары жарык көргөн, китептер жана үн тасмаларынын мукабаларын иштеген, агартуу басмасы жагынан чыгарылган бир канча кыргызча окуулуктарды которууга катышкан.
Жарык көргөн эмгектери
2000-жылы Шинжаң эл басмасынан «Кызгылт таң» аттуу ырлар жыйнагы басылып чыккан.
2002 — 2003-жылдары «Шинжаң гезити» жана «Шинжаң жаштары» катарлуу уйгурча гезит-журналдарда 20дан ашуун ой толгоо макалалары уйгур тилинде жарык көргөн.
“ЭЛ БИЛЕТ” ыры
Баш деңгээлиң бийикби, Жаш деңгээлиң бийикби. Жан-жакасын сынчылап, Жалпы эл бычат кийитти.
Жүйрүксүңбү, чабалбы, Чеченсиңби, нааданбы, Өөдөсүүгө койбостон, Өмүр сынайт адамды.
Озотсуңбу, ортобу, Жортоксуңбу, жоргобу. Жоругуңа жараша, Жолуң билет ошону.
Кара-Саадак
Кара-Саадак – 11–12-кылымдардагы феодалдык чарбак-сепилинин калдыгы табылган жер. Куршаб суусунун Кара-Дарыяга куйган жерине жакын жерде жайгашкан. Чарбактын аянты 30×30 м; да жай жана чарбалык курулуштар дубалдарды бойлото салынган. Алардын айрымдарынын тамандарына бышкан кыш төшөлгөн. Казуу учурунда очок, меш, тыйын, жаргылчак жана башка табылган. Орто кылымдагы Кыргызстандын материалдык маданиятын изилдеп билүүдө Кара-Саадактын мааниси чоң.
Орозо уулу, Жумалы
“ЭЛ БИЛЕТ” ыры
Жакшысыңбы, жаманбы, Жалпы эл билет жараңды. Чеченсүүгө койбостон, Ченеп берип саламды.
Жабык алган кадам бар, Жакшы сымак жаман бар. Жаза бассак кокустан, Жазаа берет адамдар.
Айткан эле «Эп» болбойт, Жуткан эле «Жеп» болбойт. Утурумдук өмүрдө, Утуп жашайм деп болбойт.
Тыныбек Жапиев
ТЫНЫБЕК Жапый уулу (1846, Жети-Өгүз району – 1902) – манасчы. Тыныбектин өмүр жолу жөнүндө  так, кеңири маалыматтар аз. Манасчынын өз небереси Актан Тыныбек уулу ар кимден уккан эскерүүлөрүнүн негизинде 1938-ж. жазып тапшырган кол жазма азыр негизги маалымат катары эсептелип жүрөт.
Манасчынын өмүр жолу
1846-жылы Ысык-Көлдүн тескейиндеги Кайнар деген жерде туулуп, 1902-жылы Нарындын Байдуул –Туюк деген жеринде дүйнөдөн кайткан. Ал-кыргыздар “чыныгы эпикалык доорун башынан кыйгас  өткөрүп” (В.В.Радлов), натыйжада “Манас” айтуу өркүндөп, опогейине  жетип турган кезинде  ошол өнөрдүн  эң  көрүнүктүү  өкүлү катары чоң Манасчы аталып,  эл ичинде  абдан зор кадыр-батка  ээ болгон улуу инсандын бири. Өз учурунун улуу манасчысы катары ал  көптөгөн таланттарга  тасир  тийгизген. Тыныбектин өзүнүн эскерүүсүнө караганда Сагымбай, Калыгул, Тоголок Молдо, Байбагыш, Дөңүзбай жана башка улуу- кичүү манасчылар андан  таалим алышкан. Тыныбек өзүнөн кийин жашаган бир катар манасчыларга да кайсы бир дээңгелде таасир тийгизген. Мисалы, Тыныбектин өзү  окуучуларым деп эсептеген Тоголок Молдо, Калыгулдан Молдобасан  Мусулманкул уулу, Байбагыштан  Багыш Сазан уулу,  Дөңүзбайдан  Мамбет Чокмор уулу  таалим алышкан.
Балалык кези
Тыныбектин балалык кези көбүнчө мергенчилик менен өтөт. 14 жашынан баштап “Манас” айта баштап, 25 жашка чыккан кезинде  кыргыздын атактуу манасчыларынын  катарына кошулуп,  даңкы элге кеңири  тарайт. Өз учурунда өтө даңазалуу манасчы болгонун Назар манасчы менен болгон айтышы күбөлөйт. “Ошо кезде элдин бир бөлүгү Назар кыйын манасчы дешсе, экинчи тарабы Тыныбекке жетери жок дешип  талашып калчу экен. Ушундан улам көлдөгү атактуу манап Чыныбай Назар менен Тыныбекти айтыштырып  көрөт. Буларга манас баатырдын өлгөнүнөн тартып күнбөз салдырганына чейин  айткыла  деп тпшырат. Адегенде Назар айтып бир жарым күндө бүтөт. Ал күнбөздү надыр деген устага  салдырат. Анан Тыныбек да бир жарым күн айтат. Бирок, Тыныбек күнбөзхдү Анжиян, Наманган жактагы Арыстан деген эшенге салдырат. Булуады угуп олтурган калыстар, Манастын күмбөзүн же олуя же Тыныбек айткандай эшен салбаса,  мынча кылымдар боюу  ал күнбөз турат беле деп, Тыныбектин айтканын  туура табышат. Тыныбек жеңип чыгып, 100 сом жана бир ат байге алат”  мына ушундан тартып  Тыныбектин даңкы дагы көтөрүлүп, аны кыргыздын Шабдан, Байтик, Сооронбай, Озбек өңдүү атактуу  манаптары да чакыртырып  ырдатышат. Аталган манаптар бир жолу Токмоктун түштүк тарабындагы Сооронбайдын жери деген жерге чогулуп Тыныбекке 30 күн уда “Манас” айтырышкан экен.
Өз доорунун уулу улуу жомокчусу Тыныбектин чоң жыйыныга чакыртылып, эл алдында “Манас” айткан бир учурун санжырачы Б.Солтоноев мындай мүноздөйт : “1896-жылы күз айында болгон Каракол, Пишпек, Нарын, токмоко  караган бүткүл кыргыздарга  көл малдыда  сьезд  болуп, ошондо Тыныбектин  “Манас”,  “Семетейди” айтканын  үч күн чамасында  уктум. ошондо болжолуу 45-48 чамасындагы семиз, толук денелүү, өзү кызыл чийкил , бети толук , сакал-муруту  кичине, күрөң киши  экен. Өзү бий экен. Сьезде отурду. “манас”, “Семетейди” айтырууга уезден сурап алып, сьезге жибербей айтырып турду. Эл сьезге көп карабастан күндүр-түндүр анын үстүндө болду. Күн баткандан таң атканча айтканда 200-300 киши уктабастан карап олтурганын көрдүм  -деп жазат.