cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шамши Базарбаев
Базарбаев Шамши (1937, Жалал Абад аймагынын, Сузак ройонун, Долонобашат айылы -2004, Ош шаары) – философия илимий доктору (1998), профессор (1993). 1963-жылы КМУнун тарых факультетин бүтүргөн. 1974–98-жылдары Ош мамлекеттик универстетинде кафедра башчысы, педагогика жана тарых факультеттеринин деканы, 1998-жылдан универстеттин сырттан окуу боюнча проректору. Ал 100дөн ашык илимий эмгектин жана 4 монографиянын автору. Жогорку окуу жайларынын студенттери үчүн “Рухий маданияты жана дин” (1995), “Кыргыз маданиятынын өнүгүү диалектикасы” (2001) аттуу эмгектери жарыкка чыккан. Кыргыз ССРинин элге билим берүү отличниги (1984), Кыргыз Республиканын билим берүүгө эмгек сиңирген кызматкери (2001). Негизинен чыгармачылыгы Дин жана үй-бүлө. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1972; Образ жизни и атеистические воспитание Фрунзе, “Кыргызстан”, 1990; Кыргыз маданиятынын өнүгүү диалектикасы Ошто өкүлү.Ош аймагынын басмаканасы, 2001 жана башка.
Сазала (Зианчурин району, Башкыртстан)
Сазала — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Байдавлет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 118 киши. Почта индекси — 453387, ОКАТО коду — 80226807004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кам
Кам – орто кылымдарда түрк элдеринде кеңири таралган шаманизм дининин диний ырасмыларын аткарган жана негизги диниятчы милдетин өтөгөн адам. Кийинчерээк бир катар элдерде кам термининин ордуна бакшы, бүбү деген сөздөрдү колдонуп калышкан. Кытай жылнаамаларында да Енисей кыргыздарынын бакшылары «кам» деп айтылат.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кыпа-Печаль-Кы
Кыпа-Печаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Печаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 63 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 130 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Орозакунов Аскарбек
1925 - жылы 15 - июнда Тянь - Шань районуна караштуу Куланак айылында төрөлгөн. Орто мектепти бүтүргөндөн кийин 1942 - жылы согушка чакырылган. Пенза шаарында согушка даярдалып 1942 - жылдын аягында биринчи Украина фронтуна кабыл алынып, согушка кирген. 1943 - жылдын аягында катуу жарадар болуп, 1944 - жылы Куланак айылына кайтып келген. Согуштагы эрдиги үчүн I, II, III даражадагы "Кызыл жылдыз" ордендери менен сыйланган жана 6 медалдары бар.
1945 - жылдарда Преживалдагы алты айлык бух - учёт курсун бүтүрүп, Куланак колхозунда бухгалтер болуп, 1946 - жылдарда Тогузторо районунда рай.фин бөлүмүндө начальник болуп иштеген. 1950 - 1954 - жылдарда Куланак районунда инструктор болуп, 1954 - 1960 - жылдарда Куланак айылындагы Димитров колхозунда башкы бухгалтер, 1960 - 1970 - жылдарда ушул эле колхоздо башкарма, парткомдун башчысы. 1970 - 1975 жылдарда Кыргыз Мамлекеттик Университетинин экономика факультетин бүтүргөн. Башкы бухгалтер, башкы экономист кызматтарында иштеген. 1987 - жылы ардактуу эс алууга чыккан. Пенсиядан кийин Куланак айылындагы Учкун сельсоветинин председатели болуп 1989 жылга чейин иштеген. 10 уул, 3 кыздын атасы. 1989 - жылдарда Куланак колхозунда юрист болуп иштеп турган. 1992 - жылы 1 апрелде каза болгон.
Бердибай кызы Жеңиш
Бердибай кызы Жеңиш Өрмөкчү жана шырдакчы. 1945-ж. Кочкор районундагы Тендик (Койлубай) айылында төрөлгөн. Бишкектеги политехникалык институттун механикалык факультетин бүткөн. Азыр Айнур заводунда инженер. Узчулукту энеси Мариядан алган. Жеңиш таар буюмдарынын ичинен боз үйдүн кара терме боо-чууларына арбын узданат. Тегиричке 102 түгөйлүу жипти алат. Көк-кызыл геометриялык көчөттөрдү көчүрүүдө «мүйүз оюмдары» ийкемдүү келип, аны үч катар берүүдө өзөгү (ромбик) табакча болуп, сыртынан дагы «мүйүз оюмдары» кайталанып, үчүнчү катары «колтук оюм» көчөт болуп түшөт. Ошондо буюмдун жазылыгы орточо 30-31 см келет. Анын жээгинин кыюу жибине 9 тал жип кетип, «чычкан изи» түшөт. Уз үзүк боого «тай туяк» көчөтүн болжолдо 12-15 см жазылыкта түшүрөт. Кыюусу сары-карадан болот. Ошондо туурдук боо 8-10 см, уук тизгичке 18 жуп жип аркылуу «чагармак көчөтү» келет. Жедиштин кийиз буюмдарында чебер аткаруучулугу бар. Анда көбүнчө «мүйүз оюмдарын» «мүйүз оюмдары» менен, анан «мүйүз оюмдарын», «балдак оюмду» (ал «бадам оюм», «куш оюм» сымалданат) «колтук оюмга», «четтик оюмга» келтирет. Ошондо көк-кызыл, күрөң-сары, ак-кара, кара-кызыл, жашыл-кызыл (жашыл - мусулмандардын түсү, дүйнөлүк классикада да ушундай бааланат) беттешет. Сүрөттө Жеңиш уз энеси Ысакан келини Мария менен. Эмгеги баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Банк траттасы
Банк траттасы – вексель берүүчү да, вексель боюнча төлөөчү да бир эле банк болгон которум вексели. Б. т. – өтүмдүүлүгү боюнча накталай акчага жакын турган банк жабдыгы. Вексель берүүчү да, вексель боюнча төлөөчү да бир жак болгондуктан, ал чек болуп саналбайт. Кардарлардын өтүнүчү боюнча, Б. т. көбүнесе жергиликтүү банк бөлүмдөрү тарабынан башкы кеңсе дарегине карата жазылат; мындай учурда кардарлар акчасын башка шаарлардан ала тургандай ишенимдүү төлөм документине эгедер болот.
Аладаакы, урук
Аладаакы - ават уруусунун курамындагы урук.
Этноним лакап аттан (экзоэтноним) улам келип чыккандыгы байкалып турат.
“Даакы ” төмөнкү маанилерде чечмеленет:
Банк өтүмдүүлүгү
Банк өтүмдүүлүгү – банктын активдери менен пассивдеринин түзүмдөрүнүн катышы менен аныкталуучу милдеттенмелерин өз мөөнөтүндө жойо ала турган банк жөндөмдүүлүгү.
Кызыл-Суу (Кара-Суу району)
Кызыл-Суу, Кара-Суу району, Жаңы Кызыл-Суу — Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Отуз-Адыр айыл округуна караштуу. Гүлчө суусунун боюнда, деңиз деңгээли 1200 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Суу шаарынан 64 км түштүк-чыгыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 56 км. Калкы 1369 (2009); негизинен мал жана дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, бала бакча, клуб, оорукана, мечит бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, тамактануу жайлары, соода бөлүмдөрү иштейт.
«Аврора» (крейсер)
«Аврора» (крейсер) - Балтика флотунун 1-рангадагы брондуу крейсери. 1900-ж. сууга түшүрүлгөн, 1903-ж. флот катарына кирген. 1904-05-ж. орус-япон согушунда Цусима салгылашуусуна катышкан. 1917-ж. 25-октябрда (7-ноябрь) « Авроранын» замбирегинен атылган курдүрмөт большевиктерге Кышкы сарайды алууга белги берген жана анын десанты куралдуу көтөрүлүшкө тике катышкан. 1948-ж. 17-ноябрда революциянын эстелиги катары « Авроранын» Нева дарыясында түбөлүк туруусу белгиленген. 1956-ж. «Аврора» крейсеринде Борбордук аскер-деңиз музейинин филиалы ачылган (Санкт-Петербург шаары).
Кычкылтек менен дарылоо (оксигенотерапия)
Кычкылтек менен дарылоо (оксигенотерапия- латын тилинен Oxygenium-"кычкылтек", θεραπεία-"терапия") — дарылоо максатында кычкылтекти жасалма жол менен организмге жиберүү. Кычкылтек менен дарылоо тканда же канда кычкылтек жетишсиз болгондо (катуу кармаган бронхит, өпкөнүн сезгениши, бронх астмасынын пристубу, жүрөк кемтиги, ис уруу. шок, түтөк, гангрена жана башка) колдонулат. Кычкылтек организмге ингаляция жолу менен тери астына, ич көңдөйүнө, ичегиге (мите курттарды чыгарууда) киргизилет. Ооруканаларда кычкылтек менен дарылоо үчүн атайын дем алдыргыч аппараттар (кычкылтек ингалятору, палаткалар), ошондой эле жогорку басымдагы кычкылтек менен дарылоо (Баротерапия) жүргүзүлөт. Ал үчүн медициналык таза кычкылтек колдонулат.
Үй шартында кран менен бекитилүүчү резина түтүгү бар кычкылтек баштыгы колдонулат. Ага 10 лге чейин кычкылтек батат. Кычкылтек баштыгы аптекадан толтурулат. Оорулууга кычкылтекти берүүнүн алдында 3—4 кабат дакини суулап түтүктүн учун ороп, аны оорулуунун оозуна жакындатып, кранды ачып, аны менен кычкылтектин агымы жөнгө салынат. Баштыкта кычкылтек азайса, бош кол менен аны басып чыгаруу керек. Түтүктүн учун колдонуудан мурда дезинфекциялоочу каражат менен аарчуу же кайнатуу зарыл. Балдарды кычкылтек менен дарылоо негизинен кычкылтек палаткасына 2—3 сутка жаткырып же мурдуна катетр киргизип, ингаляция жолу менен жүргүзүлөт. Кычкылтек менен дарылоо врачтын сунушу менен гана жүргүзүлөт. Кычкылтекти ашык берүү коркунуч туудурушу мүмкүн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Sauerstofftherapie
Брүс Сприңстин
Брүс Фредерик Жозеф Сприңстин (англ. Bruce Frederick Joseph Springsteen; 1949-жылы, 23-сентябрда туулган) - америкалык ырчы жана ыр жазуучу. Брүс E Street Band тобундагы аткаруулары аркылуу таанымал. Ал "Босс" аттуу ылыкап атка ээ болуу менен, поэтикалык ырлары, американа, жумушчу класс, кээде жеке мекени Нү-Жерсиге багытталган саясий ыргактарды аткаруу менен, өзгөчө үнү менен жана 1970-жылдардан азыркы учурга чейинки сахнада эң аз 4 саат чуркоосу менен жана сахнадагы узун жана энергетикалык аткаруулары менен кеңири таанымал.
Сприңстиндин альбомдорунда комерциялык жактан ийгилик жараткан рок альбомдор жана ошондой эле элдик ырлар да камтылган. Анын эң ийгиликтүү альбомдорунун бири "Чуркоо үчүн төрөлгөн" (англ. Born to Run, 1975) жана "АКШда туулган" (англ. Born in the U.S.A., 1984) америкалыктардын жүрөгүнөн орун тапкан. Сприңстин дүйнө жүзү боюнча 120 миллиондон ашуун, ал эми АКШда 64 миллиондон ашуун диск сатуу менен дүйнөдөгү эң көп жаздыруу саткан ырчылардын катарын толуктаган. Ал 20 "Грэмми", эки "Алтын Глобус", бир "Оскар" сыяктуу көптөгөн сыйлыктарга ээ болуу менен 1999-жылы Ыр жазуучулардын Даңк Залы жана РокнРолл Даңк залына расмий түрдө кирген. 2009-жылы ал Кэннеди Борборунун медалы менен сыйланган. Ал эми 2013-жылы жылдын MusiCares адамы деп аталып, 2016-жылы Президенттик Эркиндик медалы менен сыйланган.
1991-жылы ал Патти Шиалфага баш кошкон жана экөөнүн Эван Жеймс, Жессика Рэ жана Сэм Райан аттуу үч бааласы бар.
Электр-диагностика
Электр-диагностика — электр тогу менен дүүлүктүрүп, кыймылдаткыч нервдердин өткөргүчтүгүн жана булчуңдардын козгогучтугун изилдөө ыкмасы.
Четки нерв менен булчуңдардын ооруларын же травмасын билүүдө колдонулат. Электр-диагностикада туруктуу же өзгөрүлмө ток пайдаланылат. Күчтүү дүүлүктүрүүгө булчуңдарда реакция болбосо нерв же булчуңдун жансыз экенин көрсөтөт. Козголуу пайда болсо травмадан кийин нерв кайра калыбына келгендигин билгизет. Электр-диагностика тетания, миастения, миотония жана башкалар ооруларды эрте табууга мүмкүндүк берет. Ошондой эле кулак, көз жана кээ бир башка ооруларын диагностикасында колдонулат.
Камар ад-Дин
Камар ад-Дин – 1368–90-жылдары Моголстандын эмири. Дуулат уруусунан. Мангалай Субеден («Башкы аймак») түндүктөгү Сыр-дарыядан Илеге чейинки аймакты бийлеген. 1365–66-жылы тактыны ээлеп алуу үчүн бир тууганы Шамс ад-Дин менен бирге төңкөрүш уюштуруп, Тоглук Тимурдун уулу Илйас кожону өлтүрүшкөн. 1368-жылдан өз улусун биротоло өз алдынча бийлеген. 1371-, 1375-, 1383-жылдары эмир Темирдин Камар ад-Диндин улусун басып алуу аракети натыйжасыз аяктаган. Камар ад-Дин Алтын Ордонун ханы Токтомуш менен согуштук союз түзүп, Мавераннахрга кол салышкан. Ал ийгиликсиз аяктап, Камар ад-Дин Иртышка, Алтайдагы Түлөс аймагына качып барып өлгөн.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Алакуржун, урук
Ала куржун - багыш урүусунун курамындагы урук. Лакап этноним.
Австромарксизм
Австромарксизм–20-кылымдын башында пайда болгон Австриянын социал-демократтык партиясындагы идеалогиялык жана саясий агым. Австромарксизмдин көрүнүктүү өкүлдөрү: Ф. Адлер, О. Бауэр, М. Адлер жана башкалар Австромарксизм-философия, саясий экономия, революция жана улут маселелери боюнча марксизмдин негизги жоболоруна каршы ар түрдүү идеалисттик философиялык агымдардан алынган аралашма максизм менен туура эмес көз караштардын кошундусу. Улут маселесинде Австромарксизм марксизмден кол үзүп, «маданий улуттук автономия» теориясын жактайт, пролетариатты улуттук топторго бөлүп, ар түрдүү улуттун ичинде таптык карама-каршылыктарды жымсалдоону көздөйт.
Колдонулган адбияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы.-Б.:2004,ISBN 9967-14020-8
Эсенбек Дүйшеев
1963-ж. Кыргыз мамлекеттик айыл чарба институтун бүткөн. 1963—66-жылдары Бакай-Ата районундагы Калинин атындагы колхоздо айыл чарба машиналары боюнча механик, башкы инженер, 1966—75-ж. Кыргыз айыл чарба техникасынын адегенде Өзгөн, андан кийин Талас райондук бирикмесинин башкаруучусу. 1975—79-ж. Кыргыз ССРинин айыл чарба министрлигинин айыл чарбасын механикалаштыруу жана электрлештирүү Башкы башкармалыгынын башчысы, 1979-ж. Кыргыз ССР Министрлер Советинин Иш башкармасынын айыл чарба, суу чарба, даярдоо жана суу чарба курулушу бөлүмүнүн башчысы, 1980—85-ж. Ысык-Көл райондук партия комитетинин 1-катчысы, 1985-жылдан Кыргызстан КП Талас облустук комитетинин 1-катчысы, 1988-жылдан Кыргыз ССР мамлекеттик агро-өнөр жай комитетинин төрагасынын 1-орун басары-министр, 1990-жылдан Кыргыз Республикасынын Министрлер Советинин төрагасынын 1-орун басары, 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын мамлекеттик катчысы, 1992-жылдан Кыргыз Республикасынын чет элдик жардамдар боюнча Өкмөттүк комиссиянын терагасы.
1985—92-ж. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Банк укугу
Банк укугу – банк ишине байланыштуу пайда болуучу коомдук мамилелерди теске салуучу тармактар аралык укуктук ченемдеринин комплекси. Б. у-нун курамына жарандык укук ченемдериндей эле (коммерциялык уюм катары банктардын түзүлүшүн жана ишин, кредиттик уюмдардын жана алардын кардарлар менен алакаларын теске салуучу), каржылык укугу (кредит тутумунун өзгөчө каржы институттары катары банктардын жана башка кредиттик уюмдардын түзүлүшүн жана ишинин негизги принциптерин аныктоочу) кирет.
Айчүрөк менен Күлчоронун Акбала, Каныкейлер менен көрүшкөнү.
Айчүрөк менен Күлчоронун Акбала, Каныкейлер менен көрүшкөнү. Сейтектин аркасынан Айчүрөк, Күлчоролор келип, Каныкей менен көрүшөт. Булардын жолугушуусу психологизмге өтө терең сугарылган саптардан турат. Он эки жылдан бери качып карматпай жүргөн төө атасы Бозбуура менен Манастын  Кумайыгы келет. Айчүрөк аларды көргөндө Семетейди көргөндөй, «Тарак тийбес кара чач, Тал-талынан жулунуп, Ай тийгендей кайран бет, Беш тырмак тийип булунуп» өткөн-кеткен турмушу көз алдынан өтүп, ичтеги капасы козголот. Канчородон өч алууга келген Күлчоро, Сейтектерди эл кызуу кабыл алышат. Күлчоро ордого келсе Канчоронун «Жумулган көзү ачылбайт, Сунган буту тартылбайт». Күлчоро андан Семетейден калган Аколпок баштаган курал-жарак, мүлктү доолайт. Канчоронун аялы Чачыкей Күлчоронун тегинин кытайлыгына жетип, кыргызга эл болбосун айтып ачуусуна тийгенде, ал Чачыкейди өлтүрүп тынат (Мамбет Чокмор уулунда жез мамыга мингизет). Аңгычакты Айчүрөк, Каныкейлер келишет. Ушу жерде Канчоронун бала кезинде эле душмандыгы билинип, бирок Семетей бекерге аяп, өлтүртпөй койгондугу эскерилет. Канчорону Айчүрөк өз колу менен жайлайт,Шапак Ырысменде уулунда Күлчоро өлтүрөт. Мамбет Чокмор уулунда Күлчоро Канчорону өлүмгө кыя албай аяп турганда Бозбала келип Канчоро сага эмне гана кордук кылбады эле деп урушуп, аны эки колун билегинен кестирип, кайнаган майга салдырат. Ыбырайым Абдыракман уулу да Канчородон өч алуунун жүрүшүн катаал баяндайт. Чыккынчылык менен бийликке жетип жыргап жаткан Канчорону да Кыястай кыйнап, Чачыкей менен бирге орго салышат. Кыяс, Карагул, Канчоро, Чачыкейлер ордо жатып өлүшөт. Бардык вариантта салттуу айтылган окуя — Канчородон өч алуу ушундайча аяктайт. Бакайды Карадөө (Кутубийдин баласы) табат. Бакай өзүнүн оор абалын баяндап, Күлчоро, Сейтектерди күтүп өлбөй жүргөндүгүн айтат. Карадөө Күлчоро калыбына келип айыкканын, Сейтек эр жетип элине көчүп келатканын сүйүнчүлөйт. Бакай алар менен жолугушат. Сейтек кан көтөрүлөт да Күлчорону Айчүрөктү ал десе Күлчоро баш тартат (Жакшылык Сарык уулу). Шапак Ырысменде уулу Күлчорого тиешелүү окуяларды дагы кеңитип, асмандан Айчүрөктү Күлчоро алсын деген дабыш чыккандыгын кошумчалайт. Ошол себептүү Күлчоро менен Айчүрөк баш кошууга милдеттүү эсептелип, Сейтек өзү кийлигишип жатып, энесин Күлчорого баш байлайт. Эки жылдын ичинде Айчүрөк Алымсарык, Кулансарык деген эки уул төрөйт. Мамбет Чокмор уулунда Күлчоро сыяктуу эле Айчүрөк да баш кошууга каршылык көрсөтөт. Муну менен Айчүрөктүн Семетейге чыныгы туруктуу жар экендиги дагы бир жолу белгиленет. Айчүрөк Семетейдин өлүмүнө ишенбей, сөзсүз издеп табарын айтат. Билгизбей катып жүргөн Семетейдин жоо-жарагын Сейтекке тапшырып, аны Семетейдин баласы деп жедигерге жарыялайт.
Мураталиев Багышбек
1920 - жылы 9 - январда Куланак айылында төрөлгөн. Куланак айылында мектепти бүтүргөндөн кийин, Кочкор  айылында тех.училищанын 6 айлыгын бүтүрүп,колхоздо механизатор болуп иштеген. 1939 - 1940 - жылдар Советтик армиянын катарына чакырылган. Ростов шаарынын айланасында аскердик кызматын аткарып жүргөн. 1941 - жылы согуш башталганда 1 дивизияны бүт бойдон темир жолду бойлоп ыраакы чыгышка качуу жөнүндө буйрук алышат. Ыраакы чыгышта тактап айтканда,1941 - 1945 - жылга чейин өз кызматын аткарат. 1945 - жылы Совет мамлекети Япон өлкөсүнө согуш жарыялайт. Германия жана Япония согушунун катышуучусу. 1947 - жылдарда Кытайдагы орус порту Порт - Артурдан кайра тартышат. 1948- 1949 - жылдары Куланак колхозунда эмгектенет. 1950 - жылдарда Ошоблусундагы Кызыл - Кыя шаарындагы Горно - геологиялык техникумуна жиберишет. 1953 - 1954 - жылдарда техникумду бүтүргөндөн кийин Кызыл - Кыядагы рудний шахтада мастер болуп иштегенден кийин Жумгал районундагы Миң - Куш рудниги ачылганда Миң - Кушка которулуп келет. Миң - Куштан персоналдык пенсияга чыгат. Куланак айылына                            1970 - жылдары көчүп келет. Куланак колхозунда кароолчу жана уй сарайда фуражор болуп иштеп жүрдү. 2 кыз, 3 эркек баланын атасы. 1999 - жылы 21 - февралда каза болду.
Апомиксис
Апомиксис (ano... жана грекче mixis - аралашуу) өсүмдүктөрдүн жыныссыз көбөйүүсү. «Апомиксис» терминин немец генетиги Г. Винклер киргизген. Партеногенез, гиногенез, андрогенез жолу менен кээде гана жыныстык көбөйүүчү жаныбарларда да (көпчүлүк жаргак канаттуулар, коңуздар, кээ бир кескелдириктер, балыктар жана башка) да кезигет. Гүлдүү өсүмдүктөрдүн 80 тукуму, 300 уруусу апомиксис жолу менен көбөйөт. Мисалы, дан өсүмдүктөрү, цитрустар, роза гүлдүүлөр, ошондой эле папоротниктер жана башка татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдө көп кезигет. Кээ бир өсүмдүктө (каакым, жылган, тогуз-төбөл жана башка) апомиксис дайыма, башкаларында (пияз, тамеки жана башка) чанда болот. Апомиксисте түйүлдүк зиготадан эмес уруктанбаган жумуртка клеткасынан (партеногенез же апизоотия) же татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдө түйүлдүк кабынын клеткасынан жана уруктун сома клеткасынан пайда болот. Апомиксис тукум куума, кээде тукум куубай эле кокустан болушу да мүмкүн. Көпчүлүк апомиксистик түрлөрдүн популяциясында жыныстык формалары да болот. Ар бир түрдүн урук пайда кылуусунда амфимиксис менен апомиксистин конкреттүү катышы генетикалык жактан жана чөйрө факторлору менен жөнгө салынып турат. Генетикалык жактан көп түрдүү тукум табигый жана жасалма тандоого материал берүүчү амфимиксистен айырмаланып, апомиксис көбүнчө хромосома саны жана генетикалык конституциясы эне организмге окшош клон берет. Мындай организмдер анча өзгөрбөйт жана табигый тандалууга материал аз болот. Апомиксистин генетикалык өзгөчөлүктөрү дан өсүмдүктөрүнүн, картошканын жана башканын гомозигаталуу формасын алууда, цитрус өсүмдүктөрүнүн түшүмүн жогорулатууда пайдаланылат.
Түз
Түз (Түз) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Кайназаров айыл округу составына кирет.
Кызыл-Суу колтугу
Кызыл-Суу колтугу — Ысык-Көлдүн түштүк жээгиндеги буйтка (булуңча). Жети-Өгүз районунун аймагында. Кууш кысык аркылуу Кара-Булуң менен туташат. Жазылыгы 150 м, узундугу 1300 м; аянты 1,5 км2. Чыгыш жээги жапыз, саздак, түндүгү менен батышы тик, камыштуу. Колтукка Чоң жана Кичи Кызыл-Суу суулары куят. Түбү күкүрттүү суутек жыттанган баткак менен текши капталган. 4-5 м тереңдикке чейин балыр өсүмдүктөрү өсөт. Алар — сазан балыгынын негизги азыгы. Кызыл-Суу колтугу шамал жана толкундан ыктоо жайгашкандыктан, кеме токтоочу жай курулган. Батыш жак тектиринде учук оорусун дарылоочу санаторий бар.
Түз
Калкы
Калкы - 681 киши.
Чоң Тосемья (дарыя)
Чоң Тосемья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ушма дарыясынын оң жээгинен 9,3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тундра зонасы
Тундра зонасы - арктика жана субарктика алкактарындагы табигый зона. Евразия менен Түндүк Американын түндүгүндө, Гренландияда жана Түндүк Муз океанынын айрым аралдарынын түштүгүндө, ошондой эле Антарктиданын кээ бир аралдарында кездешет.
Тундра зонасы Түндүк жарым шарда түндүгүнөн арктикалык чөл, түштүгүнөн токойлуу тундра зоналары менен чектешет. Евразия менен Түндүк Американын түндүк жээктеринде туурасы 300-400 кмте жеткен тилке турүндө созулуп жатат. Жайы кыска, салкын (июлдун орт. температурасы 5-10°С), кышы узак жана ызгаардуу (январдыкы -5... -40°С). Кар 7-9 ай жатат. Көп жылдык тоң кеңири таралган. Жылдык жаан-чачыны 200-500 мм, айрым жерлеринде 750 ммге чейин. Катуу шамалдар, кышында бороондор болуп турат. Тундра-глей топурагы басымдуу. Токой жок. Төшөлмө бадал, эңилчек, мамык чөп ж. б. өсөт. Дарыя, көл жана саздар көп. Жаныбарлары өтө аз: ак аюу, ак кекилик, коён ж. б. Жайында келгин куштар уялайт. Тундра - аңчылыкка ыңгайлуу жай жана бугулардын жайыты. Кээ бир аймактарында кендердин (Батыш Сибирде нефть жана газ) запасы бар.
Электр-кардиограмма (ЭКГ)
Электр-кардиограмма (ЭКГ) — иштеп жаткан жүрөктө пайда болгон электр чыңалууну каттоодон кагазга же фотоплёнкага түшкөн ийри сызык. Электр-кардиограмманы жазуу үчүн дененин ар кайсы бөлүктөрүнө (көкүрөк, кол, бутка) электроддорду жабыштырып, аларды электр-кардиограф менен бириктирет. Азыркы кездеги техникалык жетишкендиктер телефон, теле жана радио бергичтер аркылуу алыстан маалыматты алып, ЭКГ жасоого мүмкүнчүлүк түздү. Бул ыкма спортсмендердин, космонавттардын иштеп жаткан жана кыймыл учурунда жүрөк ишине байкоо жүргүзүүгө мүмкүндүк берет. Электр-кардиограмманы каттоо канча убакытка созулса да организм үчүн эч кандай коркунуч туудурбайт.
Дени соо кишинин Электр-кардиограммасы денесинин түзүлүшүнө, жашына жана башкалар себептерге жараша болот. Ар кандай ооруларда ЭКГ өзгөрүлөт. Ошондуктан ЭКГ жүрөк ритминин бузулушун, жүрөктүн ишемия оорусунун стадияларын, миокарддын инфарктын жана башкалар аныктоодо мааниси чоң.
Ace of Base
Ace of Base - Алф "Будда" Экберг жана бир туугандар: Жонас "Жокер" Берггрен, Малин "Линн" Берггрен жана Женни Берггренден турган швециялык поп группа болгон. Топ, 1992-2002-жылдардын аралыгында төрт студиялык альбом чыгарып, 30 миллиондон ашуун көчүрмөсүн сатуу менен ABBA жана Roxette топторунан кийинки эң ийгиликтүү үчүнчү швециялык топтордун бири аталган.
Happy Nation, "Белги" (англ. The Sign) альбомун дүйнөдөгү эң көп санда сатылган дебюттук альбомдордун бири деп атаган. Ошондой эле бул альбом Кошмо Штаттарда тогуз жолу "Платинум" сыйлыгына ээ болгон. Алардын "Ал каалаган баардык нерсе" (англ. All That She Wants), "Белги" (англ. The Sign) жана "Айланчыктаба" (англ. Don't Turn Around) аттуу дебюттук альбомдогу ырлары Billboard Mainstream Top 40 рейтингинде биринчиликти алган.
2007-жылы Линн топтон кеткенден кийин, топ трио катары 2007-2009-жылдардын аралыгында Европа жана Азияда бир нече концерт беришкен. 2009-жылы, ноябрда Женни Берггрен жеке карьерасын баштоо үчүн топтон кете тургандыгын билдирген. Ал эми 2009-жылы Жонас менен Алф топко Клара Хэгмен жана Жулия Уилиамсон аттуу вокалисттерди алып, 2010-жылы "Алтын кесилиш" (англ. The Golden Ratio) ырын чыгарышкан.
2012-жылы Клара менен Жулия топтон кетип, "Жашыруун байлык" (англ. Hidden Gemsfeaturing) албомундагы чыкпай калган ырлар жана 2005-жылдагы топтун "Б-тарап" (англ. B-sides) альбомундагы ырлар Жонс жана Алфтын аткаруусунда 2015-жылы, март айында чыккан.
Сатурн
Сату́рн (кыр. Секинтир, ) — Күн системасында Күндөн аралыгы бонча 6 - планета. Юпитерден кийин, экинчи зор планета. Сатурн, Юпитер, Уран жана Нептун газ гиганттары деп классификацияланат. Шакекчеси менен таанымал.
Сатурндун орбитасынын чоң жарым огу 1,43 млрд. кмге барабар, эксцентриситети 0,056, орбита тегиздигинин эклиптика тегиздигине жантайышы 2°291. Күндү 9,64 км/сек орточо ылдамдык менен 29,5 жылда толук 1 айланып чыгат. Өз огунун айланасында айлануусу анын экваторунда 10 саат 14 минутага жана экватордон алысыраак орто кеңдигинде 10 саат 39 минга барабар. Сатурндун экваторунун радиусу 60240 км болуп, көлөмү Жердин көлөмүнөн 770 эсе, массасы Жердикине салыштырганда 95 эсе чоң, андагы эркин түшүүнүн ылдамдануусу g =1100 см/сек2ка барабар болору жогорку тактыкта аныкталган.
Сатурндун орточо тыгыздыгы өтө аз болгондуктан ал жеңил газдардан турат деп болжолдонот.Спектрдик анализдин жыйынтыгы бонча планетанын атмосферасынын курамында суутек-H2, метан – CH4, атцетилен – C2H2, этан – С2H6 болуп, анын 99%и суутек менен гелийден турары аныкталган. Сатурндун өзүнөн чыккан 0,5 эрстедге (магнит талаасынын чыңалышынын системадан сырткары бирдиги) жакын магнит талаасы жана радиациялык курчоосу бар. Анын айланасында азыркы кезде белгилүү болгон 17 жандоочусу жана кооз шакектердин катмарлары орун алган. Жандоочулардын дагы жаңы ачылыштары болушу ыктымал.
Сатурндун негизги өзгөчөлүгү – экватордук тегиздигине жайгашкан алкагы. Бүгүнкү күндө Сатурндун 16 табигый жандоочусу – Титан, Янус, Фёба ж. б. бар Сатурндун магнит талаасы аныктала элек.
Тадибей-Ямбо-Ты-Вис
Тадибей-Ямбо-Ты-Вис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын сол жээгинен 283 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Банк холдинги
Банк холдинги – бир же бирнече кредиттик уюмдар (туунду) кабыл алуучу чечимди аныктоо мүмкүнчүлүгүнө ээ кредиттик (негизги) уюм. Мындай мүмкүнчүлүк анын бир же бир нече кредиттик уюмдардын капиталына бир же бирнече кредиттик уюмдар түзгөн келишимге салымынын арбындыгынан улам пайда болот.
Көк-Сай (Тоң району)
Көк-Сай (Көк-Сай) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Тоң районундагы айыл. Болот Мамбетов айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 855 киши.
Тауншип оф Тинэк (Нү-Жерси)
Тауншип оф Тинэк (Нү-Жерси) (Township of Teaneck) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 39776 киши. Болжолдуу аянты - 16.19 км². FIPS коду — 34-72360.
Банк чеги
Банк чеги – негизинен товардык эмес мүнөздөгү (авансалык, кепилдик жана башка акыларды), коммерциялык төлөмдөрдү ишке ашыруу үчүн пайдаланылуучу чек.
Тундра
Тундра (финнче tunturi - токойсуз дөң) - арктика аймагына мүнөздүү өсүмдүктөр тиби.
Негизинен Түндүк жарым шардын арктика жана субарктика алкактарында таралган. Тундрага суук климат, көп жылдык тоң каптаган муздак жер кыртышы мүнөздүү. Мамык чөп жана эңилчек, түптүү жапыз чөп өсүмдүктөрү жана жаздык сымал өсүмдүктөр өсөт. Мындан тышкары кышкысын жалбырагы күбүлмө кидик жарым бадалдар (уюл талы жана кайыңы), дайыма жашыл бадалчалар кездешет. Тундрага бир эле аянтта өсүмдүктөрдүн ар кандай тиричилик формаларынын көп болушу (полидоминанттуулук) мүнөздүү. Тоолордо, тоо токоюнан жогору, мамык чөп, эңилчек жана суукка чыдамдуу өсүмдүктөрдүн бир нече түрү өскөн тоо тундра зонасы жайгашкан.
Грандин, Игорь Николаевич
Кыскача өмүр таржымакалы
Аталган факультетте Азия жана Африка өлкөлөрүнүн жана Кыргызстан тарыхы боюнча дарстар окуган, семинарлар өткөргөн, практикалык иштерди жетектеген.
2007-жылы академик Бегимаалы Жамгырчинов (1914-1982) тууралуу кандидаттык диссертациясын коргоп, тарых илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган.
Өмүрүнүн акырына чейин Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде тарых жана чөлкөм таануу факультетинде окутуучу, ага окутуучу жана доценттин милдетин аткаруучу болуп эмгектенип келди.
Ал Кыргыз Тарых Коому эл аралык коомдук бирикмесинин мүчөсү болгон (2012-жылдан).
Жаш кезинде күрөш боюнча СССРдин спорт чеберине талапкер (кандидат) даражасын алган.
2014-жылы 29-октябрда Чүй облусуна караштуу Аламүдүн районундагы өзү байырлаган Константиновка кыштагында мезгилсиз дүйнөдөн кайтты.
Анын сөөгү 2014-жылы 1-ноябрда ишемби күнү Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу Аламүдүн районундагы өзү байырлаган Константиновка кыштагында түбөлүк жайына берилди.
Кыпа-Помкэтыль-Кы дарыясы
Кыпа-Помкэтыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Помкэтыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 41 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кан(тарых)
Кан – Кокон хандыгынын чебинин калдыгы. Баткен районундагы Дара капчыгайында, Кан айылынын этек жагында, Сох суусунун оң жээгиндеги бийик тектирчеде жайгашкан. Жергиликтүү калкка Кудаяр хандын чеби катары белгилүү. 19-кылымдын орто ченинде курулуп, дубалдары паксадан тургузулган. Кокон хандыгынын мезгилинде бажыкана жана айланасындагы көчмөн калктан зекет чогултуучу жер катары кызмат кылган. Анда Кокон хандыгына каршы көтөрүлүштөрдү басуу үчүн гарнизон турган. Сакталып калган дубалынын бийикт. 2—2,7 м (алгачкы бийиктиги 3,2 м), дубалынын жазылыгы түбү 0,8 м, үстү 0,3 м. Дубалдарында (0,7 жана 1 м бийикте) 2 катар чакмак тартибинде жайгашкан ок атуучу тешиктери болгон. Чептин түштүк бөлүгү чарбалык иштер үчүн курулса керек, түн. бөлүгүнүн бурчтарында жана ортосунда мунаралар тургузулган мунаралар чептин түш. бөлүгүнөн түн. бөлүгүнө киши өткөрбөй тосуп турган. Чептин ортосунда дубалга жанаша салынган таш пайдубал сакталган. Түн.-батыш бөлүгүндө төрт бурчтуу 3 курулуштун калдыктары бар. Чептин ичинде дубалга жабыштырыла салынган үйлөр болгон. Орто кылымга жана Кокон мезгилине мүнөздүү карапа сыныктары табылган. Чепти археологдор М. Э. Воронец, Т. Г. Оболдуева, Ю. Д. Баруздин, Ю. А. Заднепровский ж-а Д. Ф. Винник изилдеген.
Сулейман (Зианчурин району, Башкыртстан)
Сулейман — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Байдавлет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 13 киши. Почта индекси — 453387, ОКАТО коду — 80226807005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Төлөгөн Абдыкаров
Төлөгөн Абдыкаров - Кара-Буура районунун Буденный айылында 1935-жылы 1-майда туулган. Жазуучу, публицист. 1954-жылы Пишпек айыл чарба техникумун бүтүрүп, Жалал-Абад облусунун Жаңы-Жол районунда башкы агроном, 1956–1958-жж. Кыргызстан ЛКСМ Киров райкомунда инструктор болуп иштеген. 1958–1963-жж. Москвадагы Мамлекеттик тарых-архив институтунун студенти болгон. 1963–1983-жж. Кыргыз ССРинин Борбордук архивинин директорунун орун басары, андан кийин Ош облустук аткаруу комитетинин архив бөлүмүнүн башчысы болгон.
1983–1993-жж. Кыргыз ССРинин Башкы архив башкармасынын орун басары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик архив агенттигинин директору, 1998–2004-жж. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана маданият министрлигинин Архив боюнча департаментинин директорунун орун басары, 2004–2006-жж. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик архив кызматынын бөлүм башчысы, төраганын кеңешчиси болуп иштеген.
1998-жылдан Кыргыз Республикасына өзгөчө сиңирген эмгеги үчүн персоналдык пенсионер. Биринчи даректүү очерки 1969-жылы «Жалындуу жүрөктөр» деген ат менен «Мектеп» басмасынан басылып чыккан. Автордун 200дөн ашык макалалары гезит-журналдарга басылган.
1993-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген ардактуу наам ыйгарылган.
1976-жылы Кыргыз ССРинин Президиумунун Ардак грамотасы жана «Даңк» медалы менен сыйланган. «СССРдин архив ишинин отличниги».
1994-жылдан Журналисттер союзунун, 2005-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде
Первомай (Нуриман району, Башкыртстан)
Первомай — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Первомай айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 366 киши. Почта индекси — 452433, ОКАТО коду — 80245845001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Павелецкая (метро бекети, Замоскворецкая сызыгы)
Павелецкая — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 1943-жылы 20-ноябрьда ачылган.
Eurythmics
Eurythmics - Энни Леннокс (англ. Annie Lennox) жана Девид А. Стүарттан (англ. David A. Stewart) турган британиялык музыкалык дует топ. Стүарт жана Леннокс буга чейин The Tourists (The Catch деген ат менен таанымал) тобунун солисттери болушкан. Бирок бул топ 1980-жылы жоюлгандан кийин ошол эле жылы Лондон шаарында Eurythmics тобу түзүлгөн. Бул дует 1981-жылы алгачкы "Бакчада" (англ. In the Garden) аттуу албомун чыгарышкан. Ал эми дүйнөлүк атактуулукка 1983-жылы чыккан "Таттуу кыялдар ушундай болот" (англ. Sweet Dreams (Are Made of This)) аттуу албому менен жеткен. Албомдогу башкы ыр дүйнө жүзү боюнча жана анын ичинде АКШда эң алдыңкы хиттердин бири болгон. Андан соң топ 1990-жылы жоюлганга чейин бир нече хит ырларды жаратышкан. Топ жоюлгандан кийин Стүарт үн жаздыруучу продюсер кесибин аркаласа, Леннокс жеке ырчылык кесипти аркалап 1992-жылы дебюттук "Дива" (англ. Diva) албомун чыгарган. Он жылга жакын айрылуудан кийин 1999-жылы Eurythmics тобу тогузунчу "Тынчтык" (англ. Peace) албомун чыгарыш үчүн кайрадан биригишкен. Ошондой эле алар "Акыркы коллекция" (англ. Ultimate Collection) аттуу топтун жаңы албомундагы "Менин жашоом бар" (англ. I've Got a Life) ырын аткаруу үчүн 2005-жылы кайрадан биригишкен.
Топ 1984-жылы "MTV Video Music Award" сыйлыгынын "Эң мыкты артист", 1999-жылы "Грэмми" сыйлыгынын "Дует же топтун эң мыкты рок чыгарма аткаруусу" наамын, 1999-жылы "Брит" сыйлыгынын "Музыкага эң мыкты салым кошуу" наамын жана 2005-жылы "Улуу Британия музыка даңк залы" наамына ээ болушкан. Eurythmics дүйнө жүзү боюнча 75 миллиондон ашуун үн жаздырууларын саткан.
Апопеоз (биология)
Апопеоз (биология) - (апошондой.. жана ptosis - түшүү, басаңдоо) клеткалардын генетикалык аныкталган программа боюнча өзүнөн-өзү бузулуу процесси; тышкы же ички өзгөрүүлөргө жооп иретинде болот, клетканын программаланган өлүмүнүн бир түрү. Кокусунан жабыркаган клетканын өлүшүнөн айырмаланып, апопеоз кадимки физиологиялык процесс болуп эсептелет. Апопеоз бардык көп клеткалуу эукариотторго мүнөздүү. Ал ачыткычтарда байкалып, клеткалардын популяциясынын тең салмактуулугун сактоодо мааниге ээ. Көпчүлүк учурда апопеоз биологияда самурай законунун көрүнүшү болуп саналат. Ал закон боюнча тирүү система өзүн жок кылуу механизмине ээ. Анда ал өзүнүн функциясын аткара албай, системага керексиз болгондо учурайт. Клетканын программаланган өлүмү биологияда эмбриондук өрчүү механизминин бири катары (мисалы, көнөкбаштын куйругунун жоголушу жана башка) белгилүү. Апопеоз концепциясын жалпы биологиялык программа катары англиялык окумуштуулар Дж. Керр, А. Вилли жана А. Кьюри түзүшкөн жана терминди сунуш кылышкан. Апопеоз программасынын иштебей калышы рак жана аутоиммун ооруларынын өрчүшүнө алып келет. Апопеоздун коргонуу функциясына вирус жуккан же стресстен жабыркаган клеткалардын өзүн-өзү жок кылышы да кирет. Бул механизм инфекциянын өсүшүн, генетикалык өзгөргөн клеткалардын пайда болушун токтотууга багытталган. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдө илдет жуккан жердин айланасындагы клеткалардын өлүшү инфекциядан коргонуусу болуп саналат. Жабыркаган ткандын айланасындагы клеткалардын ашыкча апопеозу жүрөктө инфаркт, мээде инсульт жана башка ооруларга алып келет. Нерв клеткаларынын апопеозу нейродегенерациялык ооруларга (мисалы, паркинсон), ал эми лимфациттердегиси ИЖОСтун (СПИДдин) өрчүшүнө негиз болушу ыктымал.
Юпитер
Юпи́тер (кыр. Каракуш, онай) — Күн системасында бешинчи планета. Көөлөмү боюнча эң чоң планета (Күн системасында).
Юпитердин экватордук радиусу 71400 кмге, уюлунун радиусу 66900 кмге барабар. Анын уюлдарынын көбүрөөк кысылганы тартылып алынган сүрөтүнөн да көрүнүп турат. Эркин түшүүнүн ылдамдануусу g =2500 см/сек2ка барабар жана Жердикине салыштырганда 2,67 эсе чоң.
Бул планетанын өтө кысылганын анын өз огунун айланасында өтө тез айланышы менен түшүндүрүүгө болот. Анын экватордук бөлүгүндөгү айлануусу 9 с 50,6 мин жана орто кеңдигиндеги бөлүгүнүн айлануусу 9 с 55,7 минутаны түзөт.
Юпитердин экватордук жана уюлдук бөлүктөрүнүн айлануу ылдамдыктарынын түрдүүчө болушу, ал катуу тело эмес, газ же суюктук түрүндөгү тело экенин түшүндүрөт. Зор планета – Юпитердин атмосферасы негизинен суутек молекуласынан, метан (CH4) жана көп сандаган гелийден турары аныкталган.
Жер атмосферасында пайда болуучу өтө кубаттуу куюндар Юпитер атмосферасында андан да күчтүү болот. Юпитер куюнунун өзгөчөлүгү өтө туруктуу болуп, анын жашоо убактысы 100 000 жылды түзөт. Анын бетиндеги кызыл тактын болушу ушул кубулуш менен түшүндүрүлөт.
Кийинки күндөрдө өтө кубаттуу телескоптор аркылуу анын бетине байкоо жүргүзгөндө мындай тактар планетанын бетинин башка бөлүктөрүнөн да орун алгандыгы, бирок алардын өлчөмү бир кыйла кичине болору байкалган.
Күнгө чейинки аралыгы боюнча 5-орунда. Күндүн айлансында 5,203 а.б. (778 млн.км) аралыкта кыймылдайт. Орбитасынын эксцентриситети 0,048, орбита тегиздигинин эклиптика тегиздигине болгон жантаюусу 1,3о. Юпитер 13,06 км/сек ылдамдык менен Күндү 11,862 жылда толук айланып чыгат. Орточо синодикалык айлануу мезгили 399 сутка. Юпитер 12 жылда бүт асманды басып өтүп, Күн менен тогошкон абалында 2,6 жылдыз чоңдугундагы саргыч жылдыздай көрүнөт. Жаркырактыгы боюнча Чолпон менен Марстан кийинки планета. Юпитердин дискасы тогошуу учурунда огу 46,5ўў ж-а 43,7ўў бурчтарында көрүнгөн эллипс формасында көрүнөт. Юпитердин экватордук диаметри 142 600 кмге, полярдык диматери – 134 140 кмге барабар. Юпитердин айлануу мезгили экватордо 9 саат 50 минута 30 секунда, орточо кеңдикте – 9 саат 55 минута 40 секунда. Юпитердин көлөмү Жердин көлөмүнөн 1315 эсе, массасы 318 эсе чоң болуп, Күндүн массасынын 1:1047,39 үлүшүн түзөт. Орточо тыгыздыгы (1,33 г/см3) Күндүн орточо тыгыздыгынан көп айырмаланбайт. Юпитердин байкоого алынган бетинин атмосферасы булуттардан жана башка атмосфералык түзүлүштөрдөн туруп, күңүрт түстөгү тилкелер м-н кесилген. Юпитердин 13 жандоочусу белгилүү: I. Ио (1820; 4,9); II. Европа (1530; 5,3); III. Ганимед (2610; 4,6); IV. Каллисто (2450; 5,6); V. Амальтея (120; 13); VI. Гамалия (~80; 14,2); VII. Элара (~50; 17); VIII. Пасифея (~12; 18); IX. Синопа (~10; 18,6) ; Х. Лизифоя (~8; 18, 8); XI. Карма (~9; 18, 6); XII. Ананке (~8; 18,7); XIII. Леда (~5; 20).
Кашаада радиустар км м-н, тогошуу учурунда (1976) көрүнгөн жылдыз чоңдуктары берилген.
Юпитерге жана анын жандоочуларына байкоо жүргүзүү ар түрдүү ыкмалар менен жүзөгө ашырылат. Мис., радардык ж-а инфракызыл нурунун жардамы м-н байкоолордо жандоочулардын беттери муздан жана муз-зоока аралашмасынан турары аныкталган. Америкалык «Пионер-10» (1973) жана «Пионер-11» (1974) планеталар аралык станциялары менен Юпитер жана жандоочулары ж-дөгү маалыматтар такталып толукталган. Бул станциялар Ганимед жандоочусун жакын аралыктан сүрөткө тартышып, анын бетиндеги турактуу күңүрт ж-а ачык түстөгү түзүлүштөр табылган. Ио жандоочусу атм-рага, б.а. ионосферага да ээ экени аныкталган. 1979-ж. амер. «Вояджер-1» станциясы Юпитер планетасынын бетине жакын учуп өтүп, Юпитердин айланасын майда бөлүкчөлөрдөн турган жука шакек курчап турарын жана шакектин диаметри 24300 кмге, туурасы 8700 кмге, калыңдыгы 30 кмге жакын экенин аныктаган. Юпитердин тегиздиги м-н анын биринчи 5 жандоочусунун тегиздиктеринин дал келиши, бул жандоочулар планета менен бир убакта бир эле заттын коюу абалынан пайда болгонун далилдейт. Калган жандоочулар кайсы бир доордо кичине планета (астероид) болуп, кийин Юпитердин жандоочусуна айланган деп болжолдонот. Юпитердин жана анын 4 галилейлик жандоочусунун коллажын түзүү үчүн «Вояджер-1»дин Юпитерге жакын өтүп бараткандагы учур өзүнчө сүрөткө тартылып алынган (1979-ж). Масштабы эрктүү алынган, бирок алардын салыштырмалуу абалдары төмөнкүдөй: Ио (жогорку сол жактагы), Европа (ортодогу), Ганимед (төмөнкү сол жактагы) жана Каллисто (төмөнкү оң жактагы). Калган 12 жандоочусунун кыйла майдаларынын төртөө Ионун орбитасынын ичинде ал эми калгандары планетадан бир нече млн. километр аралыктарда айланышат (сүрөттү караңыз).
Юпитердин чоң кызыл тагы
Юпитердин булуттук түзүлүштөрүндө аздыр-көптүр турактуулукка ээ түзүлүштөр жашайт. Алардын бири Чоң кызыл так. Бул түзүлүш планетанын Түш. тропикалык зонасында болжол м-н 22о кеңдикте жайгашкан. Чоң кызыл так узуну 40 000 км, туурасы 13 000 кмге жакын сүйрү форманы ээлейт. Кээде зонанын ак фонунан кызыл өң начар байкалат.
Бердибаева Сабырбүбү
Бердибаева Сабырбүбү Оймочу, өрмөкчү, саймачы. 1947-ж. Кочкор районундагы Теңдик айылында төрөлгөн. Бишкек автожол техникумун бүтүргөн. 1987-жылдан республикалык эстетикалык тарбия берүү окуу борборунда окутуучу-чебер. Сабырбүбүгө апасы Мариянын таалим зор болгон. Мариянын Сабырбүбүдөн башка кыздары Керил, Жаңыл, Жеңиш, Шааркүл, Жибектер да эне жолун улаган уздар. Сабырбүбүнүн оюм-чийиминин табигый булагы айлана-чөйрө. Анын көркөм көчөт оюмдары тууралуу өзүнчө альбому бар. Адатта, оюм-көчөттөрүнүн ортолоруна «суу», «аламыч», «аламончок» түшүрүү аркылуу гүл, чөптөрдү, бак-дарактарды көчөт катары пайдалануу арбын бопсо, анын көркөмдүктөрүнө бир нече тегиздикте келишкен бир нече кайталанып өткөн гүлдөрдүн кооздугунун ийкемдүүлүгүн арттырып, гүр, көчөт жаратуу уздун негизги милдети болуп саналат. Төрт мезгилдин өзгөчөлөктөрүн, бири бирине окшошпогон күндөлүк турмуштай көркөм татаал оюмдарды чийүүнү, жаратууну уз максат кылат. Өсүмдүктөрдүн бетегесинен тартып өзөктөнгөн, бутактанган жерин сызып-чийип кыйыштырууну уз биринчи планга коёт. Мында негизги оюм-көчөттөр гүлдү символдоштуруу аркылуу ийкемге келет. Демек, элдик оюмдар, гүл, жаныбар, канаттуулар бири биринен өтүшүп, ич ара шайкештенип, жалпысынан алганда көркөм көчөт болуп таанылат. Ошону менен өсүп-өнүү, гүлдөө темптери баамдалат. Чечмелей келгенде жер, жаныбар, өсүмдүк, аба, канаттуулар, булут, суу, саз, тоо, токой - ар биринин өзүнчө сөөлөтү билинет. Уз мына ушуларды этиеттеп, шарттуу биримдикте кайталоо аркылуу кыргыздын элдик оюмдарын пайда кылат. Сабырбүбү уз көл экологиясына да кайрылат. Анын бетин ачуу үчүн көлдүн түпкүрүн, андагы тиричиликти, четиндеги, үстүндөгү кайкып учкан канаттууларды, ак кууларды көңүлдүн борборуна алып, «Ысык-Көл ак куулары аркылуу аруулуу»,- деген бүтум чыгарат да, бул туюнтмалар көркөм көчөт менен түшүндүрүлет. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1988 ж. Кыргыз Илимдер Академиясындагы «Көркөм кол өнөрчүлөрдүн топтук көргөзмөсү». Шырдагы үчүн ЭЧЖРКнүн Ардак грамотасы;» 1989-ж. «Сүрөтчү-прикладниктердин жана элдик чебер аялдардын көргөзмөсү». Шырдак, курак жана сайма буюмдары менен катышкан; 1990 ж. Республикалык эстетикалык тарбия окутуу борборундагы «Элдик чеберлердин көргөзмөсү». Шырдак, курак буюмдары үчүн Кыргыз ССР Сүрөтчүлөр союзунун Ардак грамотасы; 1990-ж. Кыргыз мамлекеттик сүрөт музейиндеги «Кол өнөрчүлөрдүн республикалык сатуу-көргөзмөсү». Кийиз, сайма, курак буюмдары менен катынпсан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Банк эрежеси
Банк эрежеси – банк жана башка кредиттик уюмдардын ишмердүүлүгүн жөнгө салуучу укуктук ченемдер. Банк эрежелери көбүнесе КРУБнын көрсөтмөсү, тапшырмасы, нускоо каты жана телеграммасы таризинде жүрөт. Мындай ченемдер аркылуу, адатта, кредиттик мекемелер тарабынан баалуу кагаздарды чыгаруу эрежелери, төлөм ж. б. банк документтерин жол-жоболоштуруу тартиби, банк эсеп-кысабынын (тигил же бул банк документтеринин жардамы менен) тартиби, аргандай банк аткарымдарын, анын ичинде кардарларды тейлөө кызматын жүргүзүү эрежелери белгиленет. == Колдонулган адабияттар ==
Церера
Церера (1 Ceres; символ: ) – 1-жолу ачылган эң ири кичине планета (астероид). Церераны 1801-ж. 1-январда италиялык астороному Ж. Пиацци ачкан. Диаметри 770 км, Күнгө чейинки аралыгы 2,77 астономиялык бирдик, айлануу мезгили 4,6 жыл, тогошуудагы орточо жылдыз чоңдугу 7,4. Фотоэлектрдик байкоолордун натыйжасында алынган амплитудалуу жарк этүүсүнүн анча чоң эмес термелүүсү 0,04 жылдыз чоңдугуна жана мезгили 9 с 5 минга барабар.
Бакыт
Бакыт – адамдын иш-аракети натыйжалуу болуп, маанилүү, олуттуу каалоолору, көздөгөн максаттары ишке ашып, басып өткөн жолуна, турмушуна алымсынуу абалын билгизген моралдык – философиялык түшүнүк. Бакытын маанисине туура түшүнүү адамдын өмүрүнүн мазмуну мене максатын тактоого байланыштуу. Байыркы грек ойчулдары (Сократ, Платон, Аристотель, Эпикур, Стоиктер) Бакытын теориялык мазмунун аныктоого аракеттенишкен. Бирок, алар жеке адамдын коомдун өнүгүүсү менен үстүртөн гана байланышкан бактысы жөнүндө жалпы эреже түзүүнү көздөшкөн.
Ошондуктан Бакытты айрымдары дене менен жандын жыргашы же керт башынын камын ойлоо десе (Гедонизм, утилитаризм), кээ бирлери бул дүйнөнүн ыракатынан безип, өзүн тиги дүйнөгө багыштоо (Аскетизм) деп билишкен. Бул маселе буларга чейин Индияда Будда окуусунда жеке жыргалдын абсолюту наркын азаптануу аркылуу тануу жана жакшы маанайда кечүү – чыныгы ыракатка-толук жымжырт тынчтыкка (келбес сапарга кетүүгө) алып келет деп түшүндүрүлгөн.
18-кылымдарда француз материалисттери адамдын бактылуу болушун алардын материалдык мүдөөсүнүн канааттанышы менен байланыштырышкан. 19-кылымдагы немец классик философу Л. Фейербах болсо, бакытты башка адамды өзүндөй жакшы көрүү, сүйүү менен байланыштырган. Ал эми 14-кылымда жашаган кыргыз ойчулу, акылманы жана акыны Асан-кайгы болсо, ар Адам дайыма башка бардык адамдардын кайгы-капасына, ой-санаасына ортоктош болуп, аларга кечиримдик, боорукердик көрсөтүп турууга жетишкенде гана бактылуу турмуш келип чыгат деп айтып кеткен. Марксизм-ленинизм чыныгы бакытка социалисттик, коммунисттик коомдордо гана эмгек аркылуу жетүүгө болоорун далилдөөгө аракеттенген. Сократ, Платон, Аристотель, Эпикур, Стоиктер
Осмонов Өскөн Жусупбекович
Осмонов Өскөн Жусупбекович (1954-жылы т., Чүй облусу, Чүй району, Маданият айылы) – тарых илиминин доктору (1994), профессор (1996).