Малави
Тарыхы
Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта Малави аймагын банту тил тобундагы уруулар мекендеп, жергиликтүү элдер менен ассимиляцияланган. Малавинин азыркы аймагына 11–14-кылымда нгони жана ваяо уруулары отурукташып, кийинчерээк алар өзүлөрүн малавилер деп аташып, Марави мамлекетин түзүшкөн. Марави өкмөтү коңшу элдер менен соода-сатык (балык, пил сөөгүн, темир буюмдарын сатышкан) иштерин жүргүзгөн. 18-кылымда ич ара согуштардын натыйжасында Малави бир нече топторго (ньянджалар, чевалар, мангаджалар ж. б.) бөлүнгөн. 19-кылымдын 2-жарымында Ньяса көлүнүн аймагы Улуу Британия, Германия, Португалиянын талашына түшүп, акыры ал Улуу Британиянын Ньясаленд протектараты деп жарыяланган (1893–1907). Ушундан кийин өлкөдө англиялык үстөмдүккө каршы улуттук-боштондук күрөш башталып, ал экинчи дүйнөлүк согуштан кийин күчөгөн. 1944-жылы Малавиде түзүлгөн алгачкы саясий уюм – Африка улуттук конгресси (АУК) жергиликтүү калктын социалдык укуктарынын кеңейиши үчүн күрөшкөн. Родезия жана Ньясаленд Федерациясынын (1953) жоюлушун жана Ньясалендге эркиндик берүүнү талап кылган. 1961-жылы августтагы шайлоодо Малави конгресс партиясы (1959-жылы түзүлгөн) бийликке келген. Ньясаленд 1963-жылы декабрда Родезия жана Ньясаленд Федерациясынан чыгып, 1964-жылы 6-июлда Малави Британ шериктештигинин курамындагы көз карандысыз мамлекет, 1966-жылы республика болуп жарыяланып, президенттикке Х. К. Банда шайланган. 1966-жылы жаңы конституциясы кабыл алынган. 1970-жылдан Х. К. Банда өлкөнүн түбөлүк президенти деп жарыяланган. Малави 1964-жылдан ООНго мүчө. 1980-жылы экспорттук товарларга (тамеки, чай ж. б.) дүйнөлүк баанын түшүшү жана экономикалык кризистен Малави начарлаган. Инфляция, жумушсуздуктун өсүшү элдин нааразылыгын туудурган. 1993-жылы өткөрүлгөн референдумдун жыйынтыгы менен өлкөдө көп партиялуу система киргизилип, 1994-жылы президенттикке Б. Мулузи шайланган. Анын өкмөтү Банданын экономикалык курсун уланткан, натыйжада элдер жакырланып, өлкө оор абалда калган. 2004-жылы президенттикке шайланган Б. ва Мутарика коррупцияга каршы активдүү күрөш жүргүзүп, өлкөнүн айыл чарбасын көтөргөн. Малави – дүйнөдөгү начар өнүккөн агрардык өлкө­лөрдүн бири. Экспортко чыгарылган айыл чарба продукциясы өлкөгө түшкөн валютанын 90%ин камсыз кылат. ИДПнин көлөмү 13,51 млрд долларды (2010, АКШ) түзгөн. Аны киши башына бөлүштүргөндө 900 доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 44,9%, айыл чарбаныкы 33,4, өнөр жай жана курулуштуку 21,7. Боксит, уран, таш көмүр, курулуш таштары ж. б. казылып алынат. 2006-ж 1,5 млрд кВт·с электр энергиясы өндүрүлгөн. Анын көпчүлүгүн Шире дарыясында орун алган ГЭС каскаддары («Nkula Fall» 214 миң кВт·с, «Tedzani Falls» 66,35 миң кВт·с, «Kapichira» миң 64,8 миң кВт·с) жана 10%тин ТЭС өндүргөн. Айыл чарба сырьёсун кайра иштетүүчү (ун, тамеки, чай ж. б.), тамак-аш, жыгач иштетүү, жер семирткич ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Экспорттук айыл чарба продуктулары: тамеки, чай, бал камыш, жер жаңгак, пахта ж. б. Негизги азыктары – жүгөрү, маниок, картөшкө, жашылча-жемиш жана тропик жемиштери. Эчки, кой, бодо мал, чочко асыралып, үй куштары багылат. Ошондой эле балык уулоо менен алектенет. Автомобиль жолунун узундугу 28,4 миң км (2008; анын ичинде 1/4 бөлүгү асфальтталган), темир жолунуку 0,797 км. Шире дарыясында жана Ньяса көлүндө кеме жүрөт. Ири порттору: Чипока, Монки-Бей, Нкота-Кота, Чилумба. Сыртка тамеки, кант, чай ж. б. айыл чарба продуктыларын чыгарат. Негизги соода шериктештери: Германия, АКШ, Россия, ТАР, КЭР, Нидерланд, Танзания ж. б.