cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кубайыс
2. Кубайыс — топоним. Кыргыздардын катаган уруусу жашаган калаа (Сагымбай Орозбаков, 2. 199).
Меркит
Айрым даректүү булактарда «удуит-меркит» деп аталган бул уруунун курамына төрт урук (уйгур, мудан, тудахиин, жиюн) киргендиги чагылдырылат Меркиттер (удуит-меркиттер) 12–13-кылымдарда Онон, Керулен, Селенга дарыяларына, Тункин өрөөнүнө жамаатташ аймактарды мекендешкен. Этноним моңголчо «мэргэд» – «мергендер» маанисин түшүндүрөт. Арийне, Markid (мrkt < marakata) санскритче «кымбат баалуу, асыл таш» маанисин берет. Меркиттер кыргыздардын курамына Түштүк Сибирде эле кирүүсү ыктымал, ошондой эле өзбек, түркмөн жана моңголдордун курамында да бар. Чыгыш Түркстанда Меркиттер аттуу этнотопоним белгилүү.
Маяк (Кадамжай району)
Маяк — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Айрыбаз айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы — 863 киши (2009-жылы).
Хасанов, Анварбек
Анварбек Хасанович Хасанов (1914-1984) – советтик кыргыз тарыхчысы, тарых илимдеринин доктору (1962), профессор (1964), теги - казак.
Кыскача өмүр жолу
Анварбек Хасановдун түпкү теги казак болгон. 1914-жылы 23-мартта (бул - шарттуу дата; ал кезде туулгандыгы тууралуу күбөлүк берилчү эмес) азыркы Казакстандын Семей облусунун Маршан айылында туулган. Атасы Касен (Хасан) 1928-ж. Ысык-Көлгө меймандап (башка бир маалыматта – ачарчылык жана сталиндик куугунтук доорунда аргасыздан жер ооп) келип каза болгон.
Анварбек 1934-1938-ж. Бишкектеги (Фрунзедеги) педагогика институтунун тарых факультетинде окуган.
Ал Кыргызстандагы тарых илимдеринин кандидаты илимий даражасын алган алгачкы окумуштуулардын сабында болгон.
1965-ж. Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын корреспондент-мүчөсү болуп шайланган.
1946-1951 ж-а 1962-1982-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинде (азыркы Кыргыз Улуттук университетинде) СССР тарыхы кафедрасынын башчысы болуп иштеген.
Илимий мурасы
Ала-Тоодогу жана Ферганадагы кыргыз улуттук боштондук кыймылынын тарыхын иликтөөгө ири салым кошкон.
Бир катар кыргыз тарыхчы илимпоздорун тарбиялаган.
Алардын арасында илимдин 22 кандидаты жана бир катар илим докторлору бар.
Эмгектеринин тизмеси
“19-кылымдагы Кыргызстандын тарыхынан” (1960),
“19-кылымдын 50-70-жылдарындагы кыргыздардын Кокон хандыгы жана Россия менен өз ара мамилелери” (1961),
“Кокон хандыгынын тушундагы Кыргызстандагы элдик кыймылдар” (1977).
Замандаштары А.Хасанов тууралуу
“Анварбек Хасанов кыргыздын Карамзини болгон”, - деп белгиледи профессор Мидил Жамгырчинов 2011-жылдын 2-сентябрында, КУУнун Чоң жыйындар залында болуп өткөн “Тарыхчы Анварбек Хасанов” аттуу китептин бет ачаар аземинде.
Жыйынга китептин автору Мундузбек Тентимишев, Калмык Республикасынын белгилүү жазуучусу Василий Церенов, Манас университетинин профессору Дөөлөтбек Сапаралиев, ошондой эле тарых жана чөлкөм таануу факультетинин окутуучулары жана студенттери катышты. Аталган иш-чараны КУУнун тарых жана чөлкөм таануу факультетинин деканы Бектемир Жумабаев ачып, жыйындын катышуучуларына бүгүнкү иш-чаранын максаты, кыргыз тарых илиминдеги Анварбек Хасановдун ээлеген орду, бет ачаары болуп аткан китептин өзгөчөлүктөрү тууралуу кыскача маалымат бергенден кийин сөз кезегин китептин автору Мундузбек Тентимишевге берди.
Китептин автору Анварбек Хасановдун басып өткөн жолу тууралуу айтып келип, анын кыргыз тарыхчыларынын ичинен алгачкылардан болуп кандидаттык (1942), докторлук (1962) диссертацияларын коргогондугун; 1916-жылда болгон Үркүндү биринчилерден болуп “улуттук боштондук кыймылы” катары мүнөздөгөнүн; өзү казак болсо да, дайыма кыргызга жан тарткандыгын; Курманжан датка тууралуу документалдуу жазма жана фото материалдарды изилдеп, таап, биринчилерден болуп жарыя кылгандыгын белгиледи. “Журналист болуп туруп, тарых жөнүндө жазуу оор экен. Ошондуктан, тарыхчылардан жазуучулар чыкса жакшы болмок”, - деп сөзүн жыйынтыктады Мундузбек Тентимишев.
“Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы” кафедрасынын профессору, Анварбек Хасановдун шакирти, Мархамат Исабекова окууга өтүп жатканда агайга сынак тапшырганы, андан кийин курстук, дипломдук иштердин жана кандидаттык диссертациянын үстүндө иштегендери тууралуу айтып келип, агайдын гумандуулугу тууралуу “Анвар агай студенттерди көп кыйнабагыла”, - деп бизге көп айтчу деди.
“Анварбек Хасанов – кыргыздын улуттук тарыхын түзүүчүлөрдүн бири. Ал – кыргыздын Карамзини болгон”, - деп белгиледи “Европа жана Америка өлкөлөрүнүн тарыхы” кафедрасынын профессору Мидил Жамгырчинов. Андан ары ал Анварбек агайдын 150дөн ашуун чыныгы тарыхый эмгектерди жазганын, көп учурда сынга алынганын, 30дан ашуун илимдин кандидаттарын жана докторлорун даярдаганын, 30 жылдан ашуун “СССР тарыхы” кафедрасын жетектегенин айтып берди. “Анварбек Хасанов өтө жөнөкөй болчу. Ал биринчи курстун студенти менен кандай сүйлөшсө, академик менен да ошондой сүйлөшчү”, - деп бүтүрдү сөзүн Мидил Жамгырчинов.
“Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы” кафедрасынын профессору Токторбек Өмүрбеков 1973-1978 жылдары Анвар агайдан сабак алганын, андан кийин аспиранты болгонун айтып, тарых факультетин түптөөдө Анварбек Хасановдун салымы зор экендигин жана китептин жалпыга түшүнүктүү тилде жазылганын белгилеп, китептин авторуна “сиздин калемиңизден жакшы чыгармалар жарала берсин” деген каалоосун айтты. Сөзүнүн аягында ал “Анварбек Хасановдун элеси дайыма биз менен болот” деди.
Манас университетинин профессору Дөөлөтбек Сапаралиев жыйында катышып отурган студенттерди жана окутуучуларды жаңы окуу жылынын башталышы менен куттуктап, китептин бет ачаары өтө кызыктуу өтүп жаткандыгын белгиледи. “Анвар агайдын китептерин окусаң ырахат аласын. Анткени, анын ар бир айткан сөзү ынанымдуу тарыхый документтер менен тастыкталат. Ал керектүү материалдарды архивдерден эле изилдеп тим болбостон, эл оозунан да жыйначу”, - деп сөзүн аяктады Манас университетинин профессору.
Китепти чыгарууга демөөрчү болгон Калмык Республикасынын белгилүү жазуучусу, Анварбек Хасановдун күйөө баласы Василий Церенов китептин авторуна ыраазычылык билдирди.
Эс тутум
Бишкекте ал жашаган үйдүн сырткы дубалына эстелик такта орнотулган.
Гуйян метросу
Гуйян метросу – Гуйян шаарынын метросу. Метросу 28-декабрь 2017-жылы ачылат.
Күн менен Чолпон жылдызынын тогошуусу
Акыркы жолу 2004-жылы 8-июнда көптөгөн өлкөлөрдүн элдери соңку 122 жылдан бери кездеше элек астрономиялык бул сейрек көрүнүшкө күбө болушкан. Күн менен Чолпон жылдызынын тогошуусу Кыргызстандын убактысы боюнча эртең мененки саат 11:20дан кечки саат 17:24кө чейин созулган.
Күндү айланган планетелардын ичинен Чолпон - Меркурийден кийинки ага жакын экинчи планета. Анын көлөмү жана салмагы Жердикине жакын.
Буга чейин мындай тогошуулар 8 жылдык аралыкта жубу менен 1631 -, 1639 - , 1761 - , 1769 - , 1874 - , жана 1882-жылдары болгон. Демек, кийинки тогошуу, астрономдордун эсеби боюнча, 2012-жылы болот.
Күн менен Чолпон жылдызы тогошушу мүмкүн экендиги жөнүндө XVII-кылымда алгач ирет немис астроному Иоганн Кеплер айтып чыккан.
Мындай тогошуулар сейрек болгондугуна байланыштуу астрономдор үчүн өтө баалуу кубулуш болду. Ошондуктан, тогошууну окумуштуулар алыс жайгашкан жылдыздар менен планеталарды изилдөө боюнча технологияларды текшерүү үчүн да пайдаланууга аракеттеништи. Анткени, азыркы тапта Жерден өтө алыс аралыкта жайгашкан планеталарга жетүү мүмкүнчүлүгү түзүлө элек. Ал эми тогошуу учурунда айрым планеталар жөнүндө көбүрөөк маалыматтарды телескоп аркылуу топтоого жагдайлар түзүлөт. Буга чейинки Күн менен Чолпон жылдызынын тогошуулары да XVII-XVIII-кылымдардагы астрономдор үчүн күн системасынын түзүлүшү боюнча баалуу маалыматтарды берген. Айта кетсек, алар Жер менен Күндүн ортосундагы аралык 149 млн. 600 миң чакырым экендигин такташкан. Башкача айтканда, мындай иликтөөнүн аркасында астрономия илими Күн системасынын көлөмү боюнча тагыраак маалыматтарды алууга жетишкен. Ал эми 1761-жылдагы тогошуунун негизинде орусиялык окумуштуу Михаил Ломоносов Чолпон планетасынын атмосферасы бар экендиги тууралуу илимий ачылыш жасаган.
Европада учурда планеталар менен жылдыздарды иликтөө боюнча Эддингтон долбоору түзүлгөн. Анда планеталар менен жылдыздардын тогошуусуна байкоо жүргүзүү үчүн Жер орбитасынын атайын спутнигин учуруу пландаштырылууда. Ал долбоорго ылайык 500 миң жылдыз жана 20 миңге жакын планета изилденмекчи.
Женнифер Энистон
Женнифер Жоанна Энистон (англ. Jennifer Joanna Aniston; 1969-жылы 11-февраль) – америкалык актриса, продюсер жана бизнесчи.Женнифер грек актеру Жон Энистон менен америкалык актриса Нэнси Доудун кызы. Ал "Достор" (англ. Friends, 1994-2004) аталышындагы популярдуу телесериалда Рэйчел Гриндин ролун аткаруу менен дүйнөлүк атактуулукка жеткен, бул роль үчүн актрисага прайм-тайм "Эмми" сыйлыгы, "Алтын глобус " сыйлыгы жана АКШ киноактерлор гилдиясынын сыйлыгы ыйгарылган. Телесериалдын трансляциясы учурунда, Рэйчел каарманы кеңири популярдуулукка жетип АКШнын телекөрсөтүү жаатындагы 100 эң мыкты аял каарманы катары аныкталган.
Энистон бир канча күлкүлүү жана романтикалык тасмаларда башкы ролдорду аткарган. Эң көп кассалык чогултууларга ээ болгон, Энистон аткарган тасмаларга "Бардыгын бийлеген Брүс" (англ. Bruce Almighty, 2003), "Айрылышуу" (англ. The Break-Up, 2006), "Марли жана мен" (англ. Marley & Me, 2008), "Жалган нике" (англ. Just Go with It, 2011), "Жадаткан башкармалар" (англ. Horrible Bosses, 2011) жана "Миллерлердин кызык үй-бүлөсү" (англ. We're the Millers, 2013) кирет, булардын ар бирөөсү дүйнө жүзү боюнча 200 миллион АКШ доллардан ашык кассалык чогултууларды жыйнаган. Энистондун киносынчылар тарабынан жогору бааланган ролдору: "Акчалуу курбулар" (англ. Friends with Money, 2006) тасмасындагы Оливия каармандын ролу, "Тартиптүү" (англ. The Good Girl, 2002) тасмада аткарган ролу (бул тасма үчүн актриса Independent Spirit Award сыйлыгынын "Эң мыкты актриса" номинациясына ээ болгон) жана "Күнжара" (англ. Cake, 2014) оор окуядагы аткарган ролу (бул тасма үчүн актриса "Алтын глобус "сыйлыгынын номинацияларынын жеңүүчүсү болгон жана АКШ киноактерлор гилдиясынын сыйлыгынын "Эң мыкты актриса" номинациясына ээ болгон). Актриса роль аткарган башка тасмалар: "Алдыңарда Полли" (англ. Along Came Polly, 2004) жана "Балким сага тең эмес" (англ. He's Just Not That Into You, 2009). 2008-жылы Энистон Echo Films тасма өндүрүш компаниясынын кош-негиздөөчүсү болгон.
“Худуд ал-аалам”
Бул эмгек тууралуу маалымат
Автору беймаалым Худуд ал-аалам мин ал-машрык ила-л-магриб чыгармасы Борбордук Азия тарыхын, тарыхый географиясын жана этностук Эмгек кыскача «Худуд ал-аалам» («Аалам аймактары») деп аталат. Анын бир гана кол жазмасы 1892-ж. Кашкардан табылган.
Алгачкы алты бабында жалпы физикалык-географиялык мүнөздөмө берилип, чыгыштан батышты карай жайгашкан 52 аймактык-акимдик экономикалык абалы, ар биринин чек арасы, коңшулаш жерлери жана элдери, шаарлары көрсөтүлгөн. Табияты, аба ырайы, элдердин үрп-адаты, каада-салты, чарбачылыгы айтылган.
Китепте Теңир-Тоо аймагы (айрыкчы Ысык-Көл өрөөнү) жөнүндө маалыматтар бар. Ал кезде кыргыздар (хирхиз) негизинен мал чарбачылык, дыйканчылык, кол өнөрчүлүк менен кесип кылышкандыгы айтылат.
Эмгекте орто кылымдарда жашаган түрк элдери, Барскан, Суйаб, Өзгөн, Ош, Пенчул сыяктуу (Кыргызстандын жана Чыгыш Түркстандын аймагындагы) шаарлар, кыштактар жөнүндө да маалыматтар кезигет.
Диний экстремизм
Диний экстремизм ― тигил же бул динге таянып же аны шылтоо тутуп, чектен чыккан көз караш күтүү же жорук-жосун жасоо. Диний экстремизм көбүнчө саясий турмушта кезигет. Экстремисттер өз иш-аракеттеринде зордук-зомбулук, террор, курал-жарак колдонуу жолун тандап алышат.
Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Узеир Гажибеков
Үзейирбек Абдылкусейин уулу Ажыбеков (5(17).09.1885, Шушага жакын Агжабеда кыштагы 23.11.1948, Бакы) — композитор жана коомдук ишмер, азербайжан профессионал музыкасына негиз салган. СССР эл артисти (1938), Азербайжан ССР ИАнын академиги (1945). Маскөө филармониясында жана Петербург консерваториясында окуган. Анын туңгуч операсы «Лейли-Мажнун» (1908) азербайжан музыкасына жаңы багыт берген. Ал «Рустам-Зухраб»(1910), «Асли-Керем» (1912),«Көр уулу» (1937) операларын, «Эрди-катын» (1909),«Аршын мал алан» (1913) музундугу комедияларын, Азербайжан ССР мамлекеттик гимнинин музыкасын (1945) жазган. Композитор кантаталары, увертюралары менен азербайжан симфониялык музыкасыназор үлүш кошкон, азербайжан эл аспаптар оркестри үчүн ыр, хор жана башка чыгармаларды жараткан. СССР Жогорку Советинин 1-2шайланышынын депутаты. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1941, 1946). Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган. А. Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук опера жана балет театрында «Аршын мал алан» музыкалык комедиясы ийгилик менен коюлган.
Радиоактивдүү таштандылар
Радиоактивдүү таштандылар – ядролук реакторлор иштөөсүндө жана радиоактивдүү изотоптор колдонууда, өндүрүүдө пайда болуучу колдонулбаган радиоактивдүү заттар. Ө. ж. Р.т. жоюу үчүн аларды концентрациялайт жана андан кийин атайын даярдалган жылчыксыз контейнерлерге бекитип, көп убакыт сактоочу жер алдында жайгаштырылган (радиоактивдүүлүк таралышынын коопсуздугун камсыз кылуучу) изоляцияланган сактоочу жайда сактоого жиберилет.
Илимий (илимий-изилдөө) ишмердүүлүк
Илимий (илимий-изилдөө) ишмердүүлүк – жаңы илим-билим алууга жана колдонууга багытталган ишмердүүлүк, анын ичинде байтүп илимий изилдөөлөр, прикладдык илимий изилдөөлөр да.
Дарка-Шор
Дарка-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын сол жээгинен 113 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Радиоактивациялык анализ
Радиоактивациялык анализ – изилденүүчү заттын элементтик курамын ар түрдүү ядролук реакциялардын жардамы менен аныктоо методу. Изилденүүчү зат алдын ала ядролук бөлүкчө же күчтүү g-нур менен нурландырылат. Ядролук реакция натыйжасында активдүүлүгү боюнча сан жагынан аныкталуучу жана изилденүүчү үлгүдөгү тигил же бул элементтин баштапкы изотопторун эсептөөгө мүмкүнчүлүк берүүчү радиоактивдүү изотоптор пайда болот. Элемент жаратылыш курамы белгилүү болгондуктан, бир эле белгилүү изотоп аркылуу зат курамын аныктоого болот. Радиоактивдүү изотоптор пайда болуу ыкмасы боюнча Р. а. – эки вариантка бөлүнөт: радиохим. жана спектрометриялык. Радиохим.-лык вариантта үлгүнү нурландырат жана ажыроо ийри сызыгы же башка методдор менен бөлүнгөн изотоп тазалык даражасын аныктайт. Ушундай эле ыкма эталондук үлгүнү даярдап элемент сандык мааниси аныкталат. Анализ спектрометриялык вариантында нурландыргандан кийин үлгүнүн g-нурлануусунун спектрин ченейт да үлгү менен бир учурда нурландырылган эталондук зат спектри менен салыштырат. Бул g -нурлануунун энергиясы жана жарым ажыроо мезгили боюнча изотопторду идентификациялоого мүмкүнчүлүк берет. Бул вариант үлгүнү нурландыргандан кийин химимялык ажыратуусуз эле үлгүнү анализдөөгө мүмкүнчүлүк берет. Р.а. жетишкен жагы: эң жогорку деңгээлдеги сезгичтүүлүгү, кээ бир элементтер үлгүнү ажыратуусуз эле аныктоого мүмкүнчүлүк бергендиги, хим-лык реактивдер тазалыгына жогорку талаптын жоктугу, микро-, субмикроконцентрациядагы элементтер аныктоосу жана экспресстүүлүгү. Жетишээрлик кубаттулуктагы ядролук нурландырууда үлгүнүн ажыроосу (бузулуусу), деструкцияга учурашы Р. а. кемчилигин билдирет. Колдонуу тармагы: Р.а. колдонуу тармагы өтө кеңири. Алар: жарым өткөргүчтүк техникада колдонулуучу өтө жогорку тазалыктагы заттар анализи, плазма, жаныбарлар жана өсүмдүктөр тканындагы, кан курамындагы микроэлементтер аныктоодо; криминалдык медицинада эң кичине сандагы үлгүдөн мышьякты (As), сымапты (Hg) жана башка кээ бир элементтерди аныктоодо колдонулат.
Тамак кошумчалары
Тамак кошумчалары — тамак азыктардын даамын, жытын жана сиңимдүүлүгүн жакшыртуу максатында аларга кошулуучу табигый жана синтетикалык заттар.
Алардын азыктык касиети жок. Колдонулушуна жараша алар тамак азыктарынын өңүн, жытын, даамын (таттуу, кычкыл, туздуу жана башкалар) жакшыртуучу; тамак азыктарын сактоодо туруктуулугун жогорулатуучу (микроб өлтүргүч каражаттар, ачытпас каражаттар); тамак азыктарын даярдоо технологиясын жакшыртуучу (камырды көптүрүүчү заттар жана башкалар) болуп бөлүнөт.
Колдонулучу өнөр жайлары
Тамак кошумчалары кондитер, суусун ичимдиктерин даярдоо өнөр жайында кеңири колдонулат. Тамак кошумчалары организмге терс таасир тийгизүүгө тийиш эмес.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Рыскулов Анарбек
Рыскулов Анарбек (1956-ж. т„Токмок ш.) - балет бийчиси. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1987). 1966-ж. СССР Чон театрынын алдындагы Москва академиялык хореографиялык окуу жайына кабыл алынган.
1974-жылдан Кыргыз мамлекеттик академиялык А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрынын балеттик тобунда.
«Жизелден» граф Альберттин, «Спартактан» Красстын, «Саманчы жолунан» Субанкул-дун, «Аселден» Ильястын, «Маңкурт баянынан» Дөнөнбай менен Жоломандын, «Томиристен» падыша Кирдин, «Миң бир түндөн» шах Шахриярдын, «Ак кемеден» Орозкулдун ж. б. партияларын аткарат. 1989-ж.«Сең кимсиң Ээли» (режиссёру М. Миңжылкиева) көркөм фильмден Таксырдын, 1991-ж. «Демондун түнү» (режиссёру Т. Үсөнов) аттуу фильмден майор Айбектин ролдорун аткарган.
Театрдын коллективи менен КМШ өлкөлөрүндө гастролдо болгон.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
1903
Декабрь
1901 – 1950
Оберлин (Огайо)
Оберлин (Огайо) (Oberlin) — Огайо штатынын Lorain округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8195 киши. Болжолдуу аянты - 11.4 км². FIPS коду — 39-57834.
Аускультация
Аускультация — ички органдардагы (жүрөк, өпкө, кан тамыр жана башка) үн кубулуштарын тыңшоого негизделген врачтык изилдөө ыкмасы.
Өпкөнү тыңшоодо анын дем алгандагы дабышы, белгилүү ооруга мүнөздүү кыркыроо угулат. Жүрөктүн кадимки дабышынын өзгөрүшү же анда шуулдоонун пайда болушу жүрөк ишинин абалын, түрдүү оорунун пайда болгонун билгизет.
Кан тамырлар кан басымын өлчөөдө тыңшалат. Курсакты тыңшап (карын жана ичегилердин) перистальтикасын билүүгө, ошондой эле курсактагы баланын дем алуусун аныктоого болот. Аскультациянын түздөн-түз (денеге кулакты такап) жана кыйыр (түрдүү угузуучу аппараттын жардамы менен) түрү белгилүү. Аускультаияда атайын угузуучу аппараттар — стетоскоп жана фонендоскоп колдонулат.
Булактар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Эмгек ырлары
Эмгек ырлары – элдик оозеки адабияттагы эмгек процессинин жүрүшүндө ырдалуучу лирикалык мүнөздөгү ырлар. Эмгек ырларынын негизги максаты – элдин оор эмгегин жеңилдетүү, эмгек куралдарына демөөр берүү, эмгектин натыйжасына карата адамдардын үмүт – тилегин чагылдыруу.Махмуд Кашкарлыктын «Түркий тилдер сөз жыйнагы» деген эмгегинде түрк урууларынын эмгек ырларынын алгачкы үлгүлөрү берилген. Эмгек ырлары – оозеки чыгармачылыктын эң байыркы көрүнүшү. Эмгек ырлары жумуштун түрлөрүнө карай жаралган. Мергенчилик кылуу, кийим бычып – тигүү, жаргылчак тартуу, эгин себүү – бастыруу мезгилинде, уй сааганда, жылкы кайтарганда ошол иштердин мүнөзүнө, ритмине карай аткарылган. Эмгек ырларына кыска – кыска ыргак, ачык – даана көрүнгөн уйкаш, ар кандай кошумча сүрөттөөлөр, обондуулук мүнөздүү болуп, көбүнчө жамаатташкан мөнүздө аткарылган. Элге кеңири белгилүү эмгек ырлары – «Оп майда», «Бекбекей», «Шырылдаң», «Тон чык».
Газа
Газа - Жер-Ортолук деңиздин чыгыш жээгиндеги шаар. Байыркы убакта эле негизделген. Орто кылымда Араб халифатынын, андан соң Египет династияларынын, 16-кылымдын башталышында Осмон империясынын бийлигинде, 1920-47-ж. Англиянын мандаты менен башкарылуучу Палестинанын курамына кирген. БУУнун Генералдык Ассамблеясынын 1947-ж. 29-ноябрдагы чечими боюнча шаар чет-жакасы менен араб мамлекетинин аймагына кошулган. 1948-49-ж. Араб-Израил согушунан кийин Газа шаарыжана сектору (аянты 258 км2) Египеттин башкаруусуна өткөн. 1967-ж. июнда Израил аскерлери басып алган. 1994-жылдан Убактылуу Палестина автономиясынын курамында.
Илимий жана/же илимий-техникалык өндүрүм
Илимий жана/же илимий-техникалык өндүрүм – илимий жана/же илимий-техникалык натыйжа, анын ичинде ишке ашырууга эсептелген акыл эмгегинин жыйынтыгы дагы.
Марат Козукеев
Марат Козукеев (1970, Эркин-Сай, СССР — 2017, Бишкек, Кыргызстан) — Кыргызстандык актёр жана режиссёр. Маданият ишмери. "ДЕМ" театрнын жетекчиси.
Өмүр баяны
1970-жылы чыгармачыл үй-бүлөдө жарыкка келген. Атасы Жумабек Козукеев Кыргыз драма театрында актёр болсо, апасы Кандалат Муратова режиссёрдун жардамчысы болуп пенсияга чыкканча ушул театрда иштеген. 1988-1992-жылдары Ленинграддагы Черкасов атындагы театр, музыка жана кинематография институтунун актёрдук факультетин бүтүрүп келип, Бакен Кыдыкеева атындагы жаш көрүүчүлөр театрында иштеп, Кийин Токтоболот Абдумомунов атындагы Кыргыз улуттук академиялык драма театрына ишке кирген, ал жерде өмүрү өткүчө эмгектенген. Аталган театрдын көркөм жетекчиси катары иш алып барып, Театр актёру катары көптөгөн спектаклдерде роль жаратуу менен бирге «Аталар керээзи», «Гаишниктер», «Саманчынын жолу», «Кокуй кошуна» сыяктуу тасмаларда роль жараткан.
Хасс Хажиб
Хасс Хажиб – Караханийлер мамлекетиндеги каганаттын ордо кызматкерлеринин башчысы (камергер). “Хасс Хажиб” даражасы – орто кылымдарбагы Борбордук Азиядагы Караханийлер мамлекетиндеги каганаттын ордо кызматкерлеринин башчысын (камергер) туюнткан. Философиялык-дидактикалык “Кутадгу билиг” дастанын караханийлик түрк тилинде жазган айтылуу Жусуп Баласагын 1070-жылы дал ушул эң жогорку даражага ээ болгон. Бул даражанын эки бөлүгү тең арапча “хасс” (“атайын”, “өзгөчө”) жана “хажиб” (“башкаруучу”) деген арапча сөздөрдөн турат. Демек, 960-жылдан тартып ислам динин расмий дин катары кабыл алган Караханийлер мамлекетинин аксарайындагы айрым титулдар 11-кылымда арап тилинде колдонулган.
Ушак (Уфим району, Башкыртстан)
Ушак — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 19 киши. Почта индекси — 450512, ОКАТО коду — 80252850005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Саясий социалдаштыруу
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Титмонинг
Титмонинг - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Траунштайн (район)|Траунштайн районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 5761 (2013-ж.). Аянты – 72.04 км2.
Антагонизм
Антагонизм (гр. аntagonisma – күрөш, коомдогу карама-каршылыктардын күрөш формасы) – келишпес кас багыттардын, күчтөрдүн күрөшүн мүнөздөөчү карама-каршылыктардын бир формасы. Антагонизм коомдогу саясий жана социалдык конфликттердин – агонисттик, келишүүчүлүктөн айырмаланып, антагонисттик, келишпөөчүлүк конфликттердин негизин түзөт.
Колдонулган адабияттар
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
Рубоб
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Берикуль дарыясы (Кия куймасы)
Берикуль — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кия дарыясынын сол жээгинен 142 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 62 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Ырым-дарым ырлары
ЫРЫМ - ДАРЫМ ЫРЛАРЫ– элдин айрым мифологиялык көз караштарына ылайык чыгарылган ыр. Ырым ырлары табият көрүнөштүрүнө кайрылуу, жаныбарларды арбоо маанисинде айтылган. Мис., «Кылоо- кылоо», «Козу телүү» деген ырлар ырым ырларына кирет. Дарым ырлары ооруларды даарылоо максатында ырдалган. Бакшылардын көрүмү, бадик айтуу, жылан жана кара курт чакканда айтыла турган  ж.б. ырлар. Мындай салттар элибиздин колдонуусунан чыгып баратат, сейрээк учурайт.
Бадминтон
Бадминтон — спорттук оюн. Бадминтонду залда же сыртта тегиз аянтчада ойноого болот. Желимден жасалган жеңил канаттуу топ — волан жана ракетка менен ойнолот. Байыркы Малайяда пайда болуп, кийин Азиянын башка өлкөлөрүндө ойноло баштаган. Азыркы бадминтон 1872-жылы биринчи жолу Англиядагы Бадминтон шаарында ойнолгон (аты ошондон). Эларалык федерациясы 1934-жылы уюшулган, ага 50дөй өлкө мүчө. Дүйнөнүн жекече чемпионаты 3 жылда бир өткөрүлөт. Бадминтонду 2 же 4 киши ойнойт. Оюнчу өз тарабындагы аянтчага воланды түшүрбөстөн, атаандашы тарапка багыттап, аны жыдытат. Тор (бийиктиги 1,5 м) менен бөлүнгөн тегиз аянтчада (экиден ойноодо аянты 13,4х6,1 м, жалгыздан ойноодо 13,4x5,2 м), көк шиберде, пляжда ойноого ылайыкталгандыктан, азыркы мезгилде кеңири таралган спорттун түрү. Ойноо техникасы жана ыкмасы боюнча тенниске окшош. Шамдагайлыкты, тездикти, чыдамкайлыкты өнүктүрөт. Бадминтон— активдүү эс алуунун мыкты каражаты. Ал ден-соолукту чыңдайт, чыдамкайлыкты жогорулатат, кыймыл координациясын жакшыртат, шамдагайлыкка көндүрөт жана башка оюндан алган эмоциялык таасир да жакшы натыйжаларды берет. Бадминтон оюну жалаң гана эс алуу максатында гана эмес спорттун түрү катары да ойнолот. Бадминтон оюну негизинен төмөнкү тартипте ойнолот. Оюнчулардын бири ракетка менен воланды он жолу чаап берет. Экинчи оюнчу воланды кайрадан артка кайтарууга аракеттенет. Биринчи оюнчунун кыймыл-аракети — чабуул коюу, ал эми экинчи оюнчунуку — коргонуу. Андан кийин 2-оюнчу топту чаап берет. Бадминтон ойноодо ар кандай кокустоолор, кызыл ашык муундарынын чоюлушу, мертиниши жана башка травмалар болушу ыктымал. Травмалардын алдын алууда ыңгайлуу бут кийим кийүү, аянтты туура тандоо чоң мааниге ээ. Балдар 5-6 жашынан катышуу керек. Спорттук секцияга катышуу үчүн доктокдун уруксаты талап кылынат. Бадминтон оюнунун элементтери айыктыруу гимнастикасында, айрыкча санаторий-курорттук шарттарда колдонулат.
Натурфилософия
Натурфилософия (лат. natura - жаратылыш) – жаратылыш философиясы. Бир бүтүн деп каралган жаратылыштын карандай акыл менен түшүндүрүлүшү, чечмелениши. Табият таануу билимдери менен натурфилософиянын чеги, натурфилософиянын өзүнүн башка философиялык дисциплиналар системасында орду сыяктуу эле улам алмашылып жүрүп отурган.
Натурфилософия байыркы грек философиясында физика деп аталып, табият таануу илимдери менен жуурулушуп жүрүп отурган. Байыркы натурфилософиясыга жаратылышты байланыштагы тирүү бүтүн иретинде түшүндүрүү, микрокосмос (адам) менен макрокосмостун (жаратылышты) теңдештиги идеясы стихиялуу, мажес-диалектикалык чечмелөө мүнөздүү. Натурфилософиянын органикалык бөлүктөрүн космология жана комогония түзөт.
Натурфилософиянын элементтерин орто кылымдагы схоластикалык окуулардан да табууга болот. Аристотелдик натурфилософиянын жана космологиянын ошондой эле неоплатонизмдеги жарыктын метафизикасынын айрым принциптеринин геочордондуу (геоцентристтик) дүйнө сыпатына ылайыкташуусунан көрүнөт. Кайра жаралуу доорунда табияттын схоластикалык дүйнө сыпатына каршы күрөштө негизинен антикалык түшүнүктөр менен принциптер сакталды, бирок табият таануу илимдеринин жогорку деңгээлине таянды жана бир катар материалисттик жана диалектикалык идеяларды өнүктүрдү. Мисалы: дүйнөнүн чексиздиги жана аны түзүп турган элементтердин сансыздыгы, Николай Кузанский менен Брунонун чексиз кичине менен чексиз чоңдун дал келиши идеялары.
Кудайназар
Кудайназар — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. «Кудайназар куу чокмор, Курган Кошой жолдошу» жана жан бирге сырдашы, акылман. Кошойдун түшүн жоруп, Манастын келерин айтат. Кошойдун Билерик менен Жарманасты бошоткон жортуулуна катышып, келаткан жолдо кайра Манаска жардамга келип, кытайлар менен болгон согушта Жолойдон өлөт (Саякбай Каралаев, 1. 111, 112, 161). «Кудайназар куу чокмор» деген каарман «Эр Табылды» эпосунда да кездешет. Муну кыргыз эпосторунун бири-бирине таасири катары кароо керек.
Натурфилософия
17-кылымда бир катар математика жана механика сыяктуу илимдер натурфиософиядан бөлүнүп чыкканы менен да аны менен тыгыз байланышта чечилген. Бекеринен Ньютондун негизги эмгеги «Натурфилософиянын математикалык башталышы» деп аталбаган. Француз жана европалык агартуучулукта жана материализмде натурфилософия бардык илимдердин энциклопедиялык байланыштуулугу идеясын көтөрөт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Илимий кызматкер
Илимий кызматкер – жогорку билимдүү же жогорку билимге тете даярдыгы бар, илимий-техникалык ишмердүүлүк менен өзалдынча же аракеттеги илимий-техникалык уюмдарда (илимий-изилдөө, долборлоо-конструктордук, тажырыйба-технологиялык, долбоорлоо, изилдөө жана башка иштер) табигый, техникалык же коомдук илимдер тармагында теориялык жана прикладдык изилдөөлөр менен алектенген адам.
1904
Декабрь
1901 – 1950
Сямынь метросу
Сямынь метросу – Сямынь шаарынын метросу. Метросу 31-декабрь 2017-жылы ачылат.
Куянчи (Карайыдель району, Башкыртстан)
Куянчи — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Подлуб айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 58 киши. Почта индекси — 452364, ОКАТО коду — 80234864004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Пылдырак
Пылдырак — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Айрыбаз айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы — 173 киши (2009-жылы).
Толоно-Булак
Көз Камандын балдары, төрөм,
Жолдош сурамай, оюн
Жолдош сурамай – жаштардын оюну. Отуруштарда, жоролордо, тойлордо, майрамдарда ойнолот. Ар кимиси экиден болуп каалаган кишиси менен отурат. Оюнга катышуучулар тегерек тартып отурушуп, адегенде оюн башчы шайлашат. Оюн башчы көпчүлүк менен кеңешип, оюн айыбын 5–10 шап, 5–6 куплет ыр, 3–4 жаңылмач, 2–3 төөматек, 3–4 укуй, ар бир айып саны 2–3 болсун деп макулдашат. Анан ал «кимге жолдош керек?» деген суроону берет. Туш-туштан «мага! ма-га!» деген улан-кыздардын үнү чыгып, колдорун көтөрөт. Оюн башчы алардын бирөөнү көрсөтө, «сага ким керек?» дейт. Ал керектүү кыздын же жигиттин атын атайт. Оюн башчы аты аталып чакырылган кыздын же жигиттин жанындагы жолдошунан «жолдошуңду бересиңби?» дейт, ал берүүгө макул болсо, жолдошу үчүн сураган жигит аткарчу айыпты айтат. Ал эки же үч түрлүү айып тарттырууга укуктуу. Жолдош сураган кыз же жигит аны аткаргандан кийин суралган киши ордунан туруп, сурап алган кишинин жанына отурат. Эгерде суралган жигитти же кызды жанындагы жолдошу бербейм десе, анда ага анын жолдошун сураган киши айып салат. Эгер талап кылынган айыпты аткарып, түрдүү айыптарга чыдаса, анда жанындагы жолдошун эч кимге бербей алып калат. Бул оюн жаштардын чыгармачылыгынын өнүгүшүнө жана алардын өзү урматтаган же сүйгөн курбусунун жанына отуруп сырдашууга, макулдашууга ыңгайлуу шарт түзгөн.
Толоно-Булак
Алмалы булак башынан, төрөм,
Жолдош сурамай, оюн
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Толоно-Булак
Алты сан жылкы алган бейм, төрөм,
Толоно-Булак башынан, төрөм,
Тогуз сан жылкы алган бейм, төрөм,
Айдай албай калган бейм, төрөм,
Соогат баарын алайын бейм, төрөм (Радлов жазып алган вариант 273).
Жиллиан Андерсон
Жиллиан Ли Андерсон (англ. Gillian Leigh Anderson, Британия империясынын ардактуу орденинин ээси; 1968-жылы 9-август) – америкалык жана британиялык тасма, телекөрсөтүү жана сахна актрисасы, активист жана жазуучу. Актриса "Жашырын өздүк иштери" (англ. The X-Files) аталышындагы узак мөөнөткө созулган популярдуу телесериалда Федералдык иликтөө бюросунун атайын агенти Дана Скаллинин ролун аткаруу менен, ошондой эле "Шаттык жайы" (англ. The House of Mirth, 2000) тасмадагы бактысыз атактуу айым Лили Барттын ролу жана Би-Би-Си телеканалындагы "Кулоо" (англ. The Fall) аталышындагы кылмыштуулар жөнүндөгү телесериалында Стелла Гибсондун ролун аткаруусу менен атактуулукка жеткен. Андерсон прайм-тайм "Эмми" сыйлыгына, "Алтын глобус " сыйлыгына жана АКШ киноактерлор гилдиясынын сыйлыгынын эки номинацияларына ээ.
Саясий процесс
Саясий процесс - өнүгүүсүндөгү саясий субъектердин иш-аракеттеринин багыттарынын кыймылы, өзгөрүп-өрчүү жана ырааттуу алмашууларынын көрүнүшү. Саясий процесс төмөнкүдөй курамдык бөлүктөрдү камтыйт: ички жана тышкы саясий процесстер, объективдүү-субьективдүү себептерден келип чыккан [[Эволюция|эволюциялык]] жана революциялык процесстер; саясий субъекттердин багытына жараша - конфронтациялык жана консенсустук туруктуу жана туруксуз; саясий процесстин агымына жана убагына жараша - созулган жана кыска; таралуу деңгээлине жараша - глобалдык, региондук, жергиликтүү, агымынын мүнөзүнө жараша - ачык жана жабык (латенттүү) процесстер.
Жиллиан Андерсон
Сахнадагы чыгармачылык ишин баштаган соң, Андерсон дүйнөлүк атактуулукка "Жашырын өздүк иштери" аталышындагы америкалык илимий фантастикалык драма телесериалында Федералдык иликтөө бюросунун атайын агенти Дана Скаллинин ролун аткаруу аркылуу жеткен. Актрисанын роль аткарган драмалары: "Күчтүү кельт" (англ. The Mighty Celt, 2005), "Шотландиянын акыркы королу" (англ. The Last King of Scotland), "Жашырын бийчи" (англ. Shadow Dancer), "Вице-королдун үйү" (англ. Viceroy's House) жана "Жашырын өздүк иштери" телесериалдын эки тасмасы, алар: "Жашырын өздүк иштери: Келечек үчүн күрөшүү" (англ. The X-Files: Fight the Future) жана "Жашырын өздүк иштери: Ишенгим келет" (англ. The X-Files: I Want to Believe). Актриса ойногон башка телевизиондук долбоорлору: "Муңдуу үй" (англ. Bleak House, 2005), "Ар бир адамдын жүрөгү" (англ. Any Human Heart), "Чоң үмүттөр" (англ. Great Expectations), "Ганнибал" (англ. Hannibal) жана "Америка Кудайлары" (англ. American Gods).
Саясий процесс
Сапаттык жана сандык жактан өзгөрүп турган саясий процесстин агымынын өзгөчө эки формасы бар: иштөө жана өнүгүү тартиптери. Иштөө тартиби түптөлүп калган мамилелердин моделин жөнөкөйлөтүп, калыбына келтирүүнү мүнөздөйт, саясий системадагы механизмдер саясий бийликти ишке ашыруу үчүн колдонулат. Инновацияларга үстөмдүк кылган салттар саясий системаны өзгөрүүлөрдөн сактап, бардык саясий системаларга жетишерлик туруктуулукту, бир калыптуулукту берет. Саясий процесстердин циклдери эреже катары мамлекеттик бийлик органдарына шайлоолордун мезгил-мезгили менен болуп тургандыгынан көрүнөт.
Жиллиан Андерсон
Тасмаларда жана телекөрсөтүүлөрдө пайда болгондон тышкары Андерсон өзүн сахнада да сынап, сыйлыктарга жана сынчылар тарабынан жогору бааларга ээ болгон. Актрисанын сахнада аткарган оюндары: Theatre World Award сыйлыгынын "Жаңы баштаган эң мыкты актриса" номинациясын алып келган "Жок болгон достор" (англ. Absent Friends) пьесасы, Лоуренс Оливье атындагы сыйлыгына талаперлиги коюлган "Куурчак үйү" (англ. A Doll's House) пьесасы жана Evening Standard Theatre Award сыйлыгынын "Эң мыкты актриса" номинациясын жана экинчи Лоуренс Оливье атындагы сыйлыктын "Эң мыкты актриса" номинациясын алып келген "Ач көздүк трамвайы" (англ. A Streetcar Named Desire). Андерсон "Акыр заман" (англ. The EarthEnd Saga) романдын үчилтигинин жана "Биз: Бардык жердеги аялдарга арналган манифест" (англ. WE: A Manifesto for Women Everywhere) аталышындагы жол көрсөткүч китептин кош-жазуучусу.
Андерсон активдүүлүк менен бир канча соопчулук жана гуманитардык уюмдарга жардам берип келет. Актриса Нейрофиброматоза тармагынын ардактуу өкүлү жана Туруктуулук маселери боюнча иштеген түштүк африкалык жаштарга билим берүү уюмдун кош-негиздөөчүсү. 2016-жылы Андерсон драмага сиңирген чоң эмгектери үчүн Британия империясынын эң ардактуу орденине татыган.
Саясий процесс
Саясий өнүгүүнүн, саясий системанын, саясий процесстин солгундоосуна жана кыйрашына 20-кылымдын 70-жылдарындагы советтик саясий система классикалык мисал болот. Саясий системанын, процесстин өнүгүү тартиби, коомдук, мамлекеттик түзүлүштүн жана мамилелердин мүнөздөрү тышкы чөйрөдөгү өзгөрүштөр менен дайыма байланышта турат.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Газ анализдегич
Газ анализдегич — газ аралашмаларынын сан жана сапаттык курамын аныктоочу прибор. Газ анализдгич кол менен иштөөчү жана автоматтык болуп бөлүнөт. Газ анализдгичтин көрсөтүүчү, өзү жазуучу жана сигнал берүүчү түрлөрү бар. Иштөө принциптери боюнчагаз анализдгичтер төмөндөгүдөй айырмаланат. Химиялык газдардын реактив аркылуу жутулушуна негизделет; термохимиялыкгаздын күйүшүнүн жылуулук натыйжалуулугу өлчөнөт; термокондуктометрдик газ аралашмалары менен абанын жылуулук өткөргүчтөрү анализделип салыштырылат; электр-химиялык изилденүүчү газды сиңирип алуучу эритменин электр өткөрүмдүүлүгү өлчөнөт; денсиметрдик газ аралашмаларынын тыгыздыгы өлчөнөт; магниттик кычкылтектин оң магниттик касиеттерине негизделет; оптикалык газ аралашмаларынын сиңирүү же чачыратуу спектрлеринин оптикалык тыгыздыгы өлчөнөт; радиактивдүүлүк иондоштурулган камерадагы газ курамынын өзгөрүшүнө байланыштуу электр тогунун күчү аныкталат. Медицинада организмдин энергияны керектөөсүн аныктоо үчүн дем чыгаргандагы абадагы кычкылтек жана көмүртек саны өлчөнөт.
Камыш-Башы (Токтогул району)
Камыш-Башы (Камыш-Башы) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Токтогул районундагы айыл. Кызыл-Өзгөруш айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 869 киши.
Радиолиз
Радиолиз — иондоочу нурлануу таасири менен заттар химимялык  же физ.-хим. айлануусу. Мындай айланууда зат адатта бөлүктөргө ажырайт. Мисалы, суу гидроксил радикалына жана суутек  атомуна ажырайт. Ажыроо процессинде башка химимялык же физ.-хим. өзгөрүүлөр болушу мүмкүн. Р. кубулушу химимялык бирикмелер синтез-дөөдө, полимерлер алууда, көптөгөн радиохимиялык технологияларда жана илимий иштерде кеңири колдонулат.
Апартеид
Апартеид (apartheid – бөлөк жашоо) – расалык дискриминациянын ашынган, катаал формасы. Калктын бир тобунун саясий, социалдык-экономикалык жана граждандык укуктардан ажырагандыгын жана алардын өтө чектелгендигин көрсөтөт, аларды резервацияга бөлүп коёт. ТАР 1980-ж. чейин апартеид саясатын жүргүзүп келген. Дүйнөлүк коомчулуктун таасири астында апартеидден баш тарткан.
Илимий уюм
Илимий уюм – менчигинин жана укуктук-уюштуруу таризине карабастан, ошондой эле негизги илимий жана/же илимий-техникалык ишмердүүлүгү катары илимий уюмдун уюштуруу документтерине жана жоболоруна ылайык аракеттенүүчү жана илимий кадрларды даярдоочу юридикалык жак, илимий кызматкерлердин коомдук бирикмеси. И. у. илимий-изилдөө уюмдарына, жогорку кесиптик билим берүүнүн билим берүү мекемелеринин илимий уюмдарына, тажырыйба-конструктордук, долбоорлоочу-конструктордук, долбоорлоочу-технологиялык жана башка илимий жана/же илимий-техникалык иштерди жүзөгө ашыруучу уюмдарга бөлүнөт.
Антон Чехов
Антон Павлович Чехов (17 (29)-январь 1860, Таганрог, Екатеринослав губерниясы — 2 (15)-июль 1904, Баденвайлер) — орус жазуучусу, драматург, кесиби боюнча медкызматкер. Чехов, драматург катары чоң беш классикалык драманы жазган жана жазуучулар да жогору баа берген көптөгөн кыска икаяларды калтырган. Ал адабий турмушунда көбунчө дарыгер катары эмгектенип, бир жолкусунда мындай дегени бар:"Медицина-бул менин никелүү аялым,ал эми адабият болсо-ойношум. ал эми аялым болсо менин кызматкерим "Антон Чехов көптөгөн ырларды, дарыларды, анысы аз келгенсип ватсаптарды ойлоп тапкан
Динишев Алибек
Динишев Алибек (30. 7. 1951-ж. туулган, Алматы) – казак опера ырчысы, Казак эл артисти (1981), СССР эл артисти (1986). 1970-ж. Алматы музыкалык окуу жайын, 1976-ж. Алматы консерваториясын (азыркы Казак улуттук консерваториясы) бүтүргөн. 1976–79-ж. Казак опера жана балет театрында иштеп, Ленскийдин (П. И. Чайковский, «Евгений Онегин»), Владимирдин (А. П. Бородин, «Князь Игорь»), Айдардын (А. Жубанов, Л. Хамиди, «Абай»), Төлөгөндүн (Е. Г. Брусиловский, «Кыз Жибек»), Санаттын (Е. Рахмадиев, «Дың тууралуу ыр») жана Косаевдин (Г. Жубанова, «Жыйырма сегиз») жана башка партияларды аткарган. Кыргызстанга бир нече ирет келип, концерт берген. Репертуарында эл ырлары да кеңири орун алган. Динишев – Бүткүл союздук комсомол сыйлыгынын (1979), профессионал ырчылардын М. И. Глинка атындагы эл аралык конкурсунун (Цвиккау, 1977), Рио-де Жанейродо өткөн эл аралык кароонун (Бразилия, 1979) лауреаты. 1997-ж. «Алибек Динишев театрын жана вокал академиясын» уюштуруп, аны жетектөөдө. 1998-ж. бул театрда вокалисттердин 1-эл аралык кароо-конкурсу өткөн. «Парасат» ордени менен сыйланган (1996).
Радиоактивдүү элементтер
Радиоактивдүү элементтер —  бардык изотоптору радиоактивдүү болгон химимялык элементтер. Р.э. технеций 43Тс, прометий 61Рm, ошондой эле элементтер мезгилдик системасынын аягындагы бардык элементгер (L = 84-103), уран 92U жана трансурандык элементтер кирет. Тс жана Рm стабилдүү изотоптору жок. Алар жаратылышта кезикпейт, жасалма ыкмасы ар түрдүү ядролук реакциядан алынат. Жаратылышта уран жана торий кезигет, радиоактивдүү изотоптору 238U, 232Тh. 238U изотобунун жарым ажыроо мезгили Т1/2 = 4,51 млрд ж., 231U - 700 млн., 232Тh изотобунуку 13,9 млрд ж. болгондуктан, жердеги пайда болгон биринчи Р. э болуп эсептелет. Баштапкы алынган Р. э. ядролору эки эсеге азайганда кеткен убакыт Р. э. жарымына ажы-роо мезгили (T1/2) деп аталат. Ал турактуу чоңдук. Ажыроо ылдамдыгы бирдиги Кюри (Кu). Практикада милликюри (1 mКu = 3,7-107С-1 ажыроо/сек); микро-кюри (1 mkКu = 3,7. 104С-1 ажыроо/сек) колдонулат. Р. э. a, b, g - нурларды бөлүп чыгаруу менен ажырайт. a-ажыроодо пайда болгон элементтер изотобу мезгилдик системада энелик ядродон эки клетка сол жакка жайгашат да массасы 4 м. а. б. азаят. b - ажыроодо баштапкы элементтен бир клетка он жагындагы элемент изотобу пайда болот да массасы өзгөрбөйт. Жасалма радиоактивдүүлүк белгилүү болгондон кийин спонтандык, протондук, эки протондук, позитрондук ажыроолор жана К жутуу ачылган. Радиоактивдүү нурлар таасири менен жүргөн химимялык айланыштар  радиолиз деп аталат. Спонтандык ажыроодо бөлүнген нейтрондор эсебинен термоядролук жарылуу пайда болот.
Байбуура уулу Токтосун
Байбуура уулу Токтосун (1908—1975) - Агартуучу, мугалим, Эл агартуунун отличниги, Кыргыз ССРнин эмгек синирген мугалими, жазуучу, Семетейчи.
Байбуура уулу Токтосун 1908-жылы азыркы Тянь-Шань районунун Эмгекчил айылында, (мурунку Мазар айылдык кеңешинде) туулган.
Токтосундун атасы Байбура орто бойлуудан узунураак келген, кой көз ак жуумал келген, манап киши болгон экен. Бир жак бутуна сылтып басып, таякчан. Адегенде Чет-Нурада болушуп, кийин Мазарга көчүп келишет. Байбуранын эшигинен мал үзүлбөптүр. Байбурадан жалгыз бала Токтосун энесине окшош көзү көк, маңдайы жазы, атасынан узунуураак болгон экен. Жалгыз бала эркерээк болсо дагы, Байбура баласынын келечегин ойлоп, адегенде Мазардын оозундагы мечиттен арабча, андан кийин мектепке берип латынча окуткан. Зээндүү бала, араб арибин, латын кийин орус тамгаларын өздөштүрө алган. 1920-жылы айылда мектеп ачылып, Токтосун Нарындан төртүнчү классты аяктап эле, Алма-Атадан келген казак тилиндеги «Казак-Абдывалиев окуу китеби» деген китеп менен балдарга сабак бере баштайт. 1925-жылы башталгыч мектепти аяктап, Он-Арча болушунун алдында эки айлык саясый окуудан өтөт. Аны бүткөндөн кийин, 1926-1928-жылдары сабатсыздыкты жоюу боюнча мугалим болуп иштейт. Сабатсыздыкты жоюу боюнча сабактарын Айылда Кырка-Тамда, "Садырдын мечитинде" жүргүзгөн экен. Ал учурда элдин сабатсыздыгын жоюу саясаты алдынкы катарга коюлган эле. Токтосун сабатсыздыкты жойдурууга эмгек кылган Нарын өрөөнүндөгү алгачкы агартуучу адамдардын бири болгон.
Алгач мугалим болуп көп жерлерде иштеди: Ленинчил-Жашта, Орто-Сазда, Алышта, Казан-Куйганда, Кара-Чийде анан Эмгекчилге кайтып келген. 1928-жылы мугалимдерди даярдоо курсун бүтүрүп, мектепке мугалим болуп иштей баштайт. Ошондон тартып, Байбураев Токтосун өмүрүнүн 45 жылын үзгүлтүксүз мугалимдик кесипке арнаган.
1930-жылы Эмгекчил кыштагында башталгыч мектеп курулуп, иштей баштайт. 1937-жылы Эмгекчил мектеби 7 жылдык мектепке айландырылат. 1941-1945 жылдары Ата Мекендик согуш жылдарында жана андан кийин көп жылдар бою мектеп директорунун кызматын аркалайт.
Токтосун сабактын баардык түрүнөн бере алган. Тарыхбы, географиябы же башкасы болобу, Токтосун сабакты ушунчалык берилүү менен жакшы түшүндүрө алган. Ал айылдын балдары кимиси канча жашта экендигин, качан окуурун билчү экен, «Сен быйыл окуйсун, атка учкаш» деп балдарды атына учкаштырып барып эле класска отругузуп койчу дешет.
Байбуура уулу Токтосун жеке эле педагогикалык кесип менен алектенбестен ал жазуучулук өнөрү менен да таанымал болгон. Алсак, ал «Чил жалгыз» поэмасынын, «Долон мерген», «Марике», «Акылдуу Аблес» жомокторунун автору (Кол жазмалар фондусу, 507-инв. (306 барак)). Ошондой эле анын Кыргыз тилин окутуу методикаларынын иштелип чыгышына кошкон салымы зор. Ал 1954-жылы тил илимдеринин кандитаты Ж. Муканбаев менен бирдикте 2-класстын “Эне тили”окуу китебин иштеп чыккан. Бул окуу китеби менен башталгыч класстын мектеп окуучулары дээрлик Советтер союзу тараар жылдарга чейин эне-тилин окуп үйрөнүштү. Токтосун Семетейчи да болгон. "Манас" эпосунун "Семетей" бөлүгүнөн "Семетейдин Айчүрөктү издеп Үргөнчтү кечиши", "Семетейдин Үргөнчтү кечип, Айчүрөккө жолугушу" үзүндүлөрүн айткан. Андан 1808 сап ыр жазылып алынган. Т. Байбуура уулу айткан үзүндү Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Кол жазмаларды сактоо жана жарыялоо бөлүмүндө сакталып турат (Кол жазмалар фондусу, 261-инв.).
- 1962-жылы ноябрь айында Кыргыз ССР агартуу министрилиги тарабынан «Эл агартуунун отличниги» төш белгиси менен сыйланган;
- 1967-жылы 23-декабрда №3640 токтомдун негизинде СССР дин эл чарбасындагы ийгиликтери үчүн СССР дин эл чарбасынын жетишкендиктеринин көргөзмөсүнүн башкы комитетинин чечими менен Алтын медаль менен сыйланган;
- 1964-жылы 8-февралда №890 токтом менен «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими» деген наам берилген;
- 1974-жылы мартта Көп жылдык ак ниетүү эмгеги үчүн СССР Жогорку Советинин Президиумунун атынан, Нарын облустук советинин агартуу комитетинин чечими менен Ардак медалы менен сыйланган;
- Агартуу майданында талыкпаган үзүрлүү эмгеги үчүн «Ардак белгиси» ордени, «Эмгектеги каармандыгы үчүн» медалы жана бир нече грамоталар менен сыйланган.
Байбуура уулу Токтосун 1975-жылы 24-мартта 67 жаш курагында каза болгон.