cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кельма (Кеть куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чечим (соттук)
Чечим (соттук) – сот иши негизинен чечиле турган баштапкы сот баскычынын сот актысы. Ч. мыйзамдуу жана негиздүү болууга тийиш. Сот кеңешинин сырын сактоо менен кеңешме бөлмөсүндө сот тарабынан чыгарылат. Ч. төрагалык кылуучу же соттордун бири тарабынан жазуу жүзүндө толтурулат. Ал кириш, баяндоо, жүйөлөштүрүү жана жыйынтык бөлүгүнөн турат. Эгер ал кайра даттанылбаса, апелляциялык даттануу мөөнөтү аяктагандан кийин, Ч. мыйзамдуу күчүнө кирет. Апелляциялык даттануу берилген учурларда, эгер ал жокко чыгарылбаган болсо, ишти жогорку баскычтагы соттун кароосу боюнча Ч. мыйзамдуу күчүнө кирет.
Гуакамайя
Гуакамайя (лат. Scarus guacamaia) —  тотубалыктардын бир түрү.
Чечим аткарууну кайра буруу
Чечим аткарууну кайра буруу – жоопкерден доогердин пайдасына алынып берилгендердин баарын кайтарып берүү. Соттун мүлк талаш-тартышы боюнча чечими жокко чыгарылганда (белгиленген тартипте) жүзөгө ашырылат. Доодон толук бойдон, же анан бир бөлүгүндө баш тартуу, болбосо иш боюнча өндүрүштү токтотуу жөнүндө аныктамасында же доону кароосуз калтыруу боюнча жаңы чечиминде Ч. а. к. б. тууралуу көрсөтүлөт.
Липома
Липома (гр. lipos – май, ōma – шишик) – май ткандарынан өскөн зыянсыз шишик. Көбүнчө 30–50 жаштагы аялдарда кезигет. Айрым учурда көп санда пайда болуп, көлөмү ар түрдүү, диаметри 5–10 смден ашат. Организмдин функциясын бузбайт. Дарылоо хирургиялык жол менен жүргүзүлөт.
Кундузгүл
Кундузгүл (Pulsatilla) – өсүмдүктөрдүн байчечекейлер тукумундагы уруусу. Бийикт. 40 смге жеткен көп жылдык чөп. Жалбырактары тамыр моюнчасына же сабакта шакектеп жайгашкан. Гүлү жалгыздан, ак, мала же кочкул кызыл, 5-6 мүчөлүү. Аталыгы жана энелиги көп. Мөмөсү – жалбыракча. Кыргызстанда К-дүн 2 түрү белгилүү, анын бирөө (Костычев К.) Алай өрөөнүндө гана өсүүчү эндемик. Ал өтө кооз болгондуктан атайын коргоого алынган. К-дүн айрым түрлөрү медицинада пайдаланылат, кооздук үчүн гүлзарда өстүрүлөт. Курамында ранункулин глюкозиди болгондуктан уу.
Ай-Эмтор-Еган дарыясы
Ай-Эмтор-Еган — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Толька дарыясынын сол жээгинен 391 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Чин (чен)
Чин (чен) – белгилүү бир укуктар жана милдеттер байланышкан аскердик жана жарандык кызматкерлердин кызматтык даражалары. КР сот, прокуратура, жана юстиция кызматкерлери үчүн класстык чендер белгиленген.
Павадейшор
Павадейшор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лызаю дарыясынын оң жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Күрөң көмүр
Күрөң көмүр — байыркы доорлордогу өсүмдүктөрдүн калдыктарынан пайда болгон көмүр. Жылуулук берүү жөндөмдүүлүгү боюнча таш көмүрдөн начар, чым-көңдөн жогору. Чым-көңдөн тыгыздыгы, өсүмдүктөрдүн калдыктарынын аздыгы, таш көмүрдөн кара күрөң түсү, күлдүүлүгү, абада тез бузулушу, күрөң түскө өтүп кетиши менен айырмаланат. Курамында көмүртек 55-78%, суутек 4-6,5%, кычкылтек 15-30%ке жетет. Жылуулук берүү энергиясы 5400-7400 ккал/кг. Энергетикада, суюк отун, синтетикалык зат, газ, жер семирткич өндүрүп алууда химиялык сырьё катары колдонулат. Таш көмүр мезгилинен неогенге чейинки тоо тек катмарларында кездешет. Айрыкча мезозой, кайнозой замандарына мүнөздүү. Эң жука кабыкчадан жана 100-120 мге чейинки калыңдыктан турат. Ири кендери Кыргызстандын аймагында көп жолугат. Мисалы, Көк-Мойнок – Кара-Кече көмүр бассейни, Кызыл-Кыя көмүр кени жана башка.
Чоң коркунуч келтирбеген кылмыштар
Чоң коркунуч келтирбеген кылмыштар – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында 2 жылга эркиндигинен ажыратуудан ашпаган жаза каралган, атайын жасалган кылмыштар, ошондой эле эң жогорку жазасы 5 жылга эркиндигинен ажыратуудан ашпаган байкабастыктан жасалган кылмыштар.
Сабирова Барнахан
1979-жылы М.И.Калинин атындагы орто мектебин ийгиликтүү аяктап, 1984-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин артыкчылык диплому менен аяктаган.
1985-жылы ушул эле райондун «Коммунизм» орто мектебине директордун тарбиялык иштери боюнча орун басары, 1988-жылы директор кызматына дайындалган.
1990-жылы Кыргыз Илимдер академиясынын Тил илими институтуна кенже илимий кызматкерликке конкурстук негизде кабыл алынып, 1993-жылы Бишкек гуманитардык университетине окутуучу кызматына которулган.
2003-жылы Кыргыз Республикасынын Акыйкатчы (Омбудсмен) аппаратында референт, жетектөөчү адис, 2004-жылы консультант, басма сөз кызматынын жетекчиси, 2007-жылы Акыйкатчы аппаратынын жетекчисинин орун басары, 2008-жылдан Акыйкатчы аппаратынын басма сөз кызматынын эксперти болуп иштеп келет жана 2006-жылдан «Акыйкатчы (Омбудсмен)» гезитинин башкы редактору.
2003–2006-жж. Кыргыз Мамлекеттик Юридикалык академиясынан билим алып, юрист адистигине ээ болгон. Мамлекеттик кызматтын III класстагы кеңешчиси.
1980–1990-жж. мезгилдүү басма сөз беттеринде, альманахтарда аңгемелери жарыяланган.
Динара Акулованын «Эгер сени мендей сүйсө» (2004), Турсунбай Бакир уулунун «Акыйкат тамчылары» (2007), А.Раимжанов, Ф.Жураевдердин «Таджики Кыргызстана» (2008) китептерин редакциялаган. Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысынын жылдык баяндамаларынын негизинде чыгарылган бир нече китептердин чыгышына жооптуу болгон.
Жазуучу Габриэль Гарсиа Маркестин «Жалгыздыктын жүз жылы» романынан үзүндүлөрдү которуп, республикалык «Тунук» гезитине жарыялаган.
Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын дипломуна, Кыргыз Республикасынын Акыйкатчы Институтунун «Акыйкат» медалына, бир нече Ардак грамоталарга ээ болгон.
1998-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Өрүкзарлуу кыштакча: Аңгемелер жыйнагы / Жаш калем сериясында. – Ф.: Адабият, 1990. – 52 б.
Орозаалы уулу Ысмайыл
Орозаалы уулу Ысмайыл Жыгаччы. 1917-ж. Жети-Өгүз районундагы Кичи-Жаргылчак айылында төрөлгөн. Атасы кош тегирмен жүргүзгөн уста болгон. Ысмайыл Бишкектен курулуш боюнча курсту бүтүрүп, жыгаччылыктын сырын түшүнгөн. Бозумбай, Усуп өңдүү эски усталардын нускасын алган. Ысмайыл боз үйдүн сөөгүн жергиликтүү эле карагайдын бутагы жок түп жагынан ичке рейка тилип, аны ийге салып, жонуп жасайт. Башка усталардан анын буюм жасоо ыкмалары айырмаланат. Үч темир чапчакты курап аштап, аны кемегеге орнотуп, үстүнөн ооз чыгарып, туш тарабын цементтейт. Алдында от жаккычы бар. Чапчакка суу куюп, кырк градуска ысытат. Уук-кереге болуучу жыгачты ага шыкай салат. Аны эт бышымча (эки сааттай) кайнатат. Мында жердиктин маңызы, чайыры чыгып, тарамыштай чыйралып, ийленип бышат. Аны андан ары иштетүү оңой. Ийилгич болуп калган жыгач өз-өз дүкөнүнө коюлат. Устанын «уук матагыч», «кереге матагыч», «түндүк-чамгарак ийгич» деген ар биринин өз өзүнчө дүкөнү бар. Уста согуш учурунда жана согуштан кийин арабанын дөңгөлөгүнүн жыгачын ийип жасоо үчүн ушундай ыкманы колдонгон. Уста ийри-муйру жыгачты кызуу кезинде темир тесине салып түзөтөт. Андай дүкөндөн кийин жыгач жарылбай, он күнчө күнөскө как кургатылат. Устанын тарткысы (көлдө «кобул» деп аташат) жыгачты жылмалайт, быдыр жана түр түшүрөт. Керегенин талын бириктирүүдө көктүн ордуна шифер мыгын колдонот. Эки жагына эбелек салып, бөрк чыгарат. Кереге тор көз жака жел көз болуп экиге бөлүнөт. Анын жел көзүнүн бир тал менен экинчи талынын аралыгы 20 см. Ал эми тор көзүнүкү 16 см. Ысмайылдын жасаган тор көз керегесиники 18 следен ашып-кемибейт. Өтө катуу шамалда анын боз үйүнүн эч жери ийрейип-кыйрайбай өз огунда туруп, эки метр аралыкка жылып кете алат. Ысмайыл түндүк да жасайт. Абалы жаа түспөлүндө цемент куюп, жыгачты аны айланта иет. Ал жарым айда кургайт. Түндүктүн жарым үлүшү үч метр болот. Түндүктүк талдын ичке башы 8-10 схге барабар. Анда эки жарым үлүш жаа болот. Андагы эки жаанын биригишинде бир метрдей жыгачтын учу эки жаанын катталышы үчүн пайдаланылат. Ошондо эки биригиштин ортосу он см болот. Баарын эсептегенде 30 см ичинен биригет. Сүрөтү түстүү баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Олуяата трихантемиси
Олуяата трихантемиси (Trichanthemis aulieatensis (B. Fedtsch.) Krasch, syn. Pseudoglossanthis aulieatensis (B. Fedtsch.) Poljak) - Көп жылдык, чачыранды түктүү, бийиктиги 20-40 см ге чейин жеткен, жоон, көп өзөктүү, жыгачтанган тамырлуу өсүмдүк. Көпчүлүк сабагы начар жалбырактанган, сабагынын түбү жыгачтанган, бутактуу, жогору бөлүгүндө жөнөкөй, тик же түбүнөн чыгып, начар жалбырактанган. Жалбырактары түксүз же билинер-билинбес түктүү, топуракка жакындарынын узундугу 10 см, туурасы 2 см ге чейин, канаттай же кош канаттай бөлүктүү, жалбырак сапсыз. Гүл чанактары жалгыздан, ороочторунун узундугу – 6-8 мм, туурасы – 14-23 мм, желекчелери терилүү, четтери кеңири күрөң-буурул жаргак сымал сызмалуу, сырткылары жазы ланцеттей, ичкилери узунча сызыкчадай; гүлдөрү ар түрдүү, четкилери- энеликтери тил сымал кызыл-ак гүл коргондуу; ортоңкулары эки жыныстуу, түтүкчөдөй жыш түктүү гүл коргондуу. Урукчаларынын узундугу 2,5-3,2 мм, кырдуу, жыш түктүү, паппусу – таажы сымал, чел кабыктай түрпүлүү.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, июлда уруктайт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түштүк Казакстан (Кыргыз тоо кыркасынын түндүк бетинин батыш бөлүгү, Алмасай капчыгайы, Сырдарыя Каратоо кыркасы) жана Кыргызстан (Эчкилүүтоо тоо кыркасы, Кыргыз тоо кыркасынын түштүк бетинин батыш бөлүгү, Карарча капчыгайы).
Өсүү шарттары
Жылгалуу жана арча токойлорунун таштактуу беттеринде 1400-1800 м абсалюттук бийиктиктер.
Саны
Түрдүн саны аз, ал бир нече гана жерлердеги чогултуудан улам белгилүү жана акыркы 15 жылда табылган эмес.
Чектөөчү факторлор
Антропогендик. Жогору декоративдүү өсүмдүк катары гүлдөрүн калк массалык түрдө чогултуп, жайыттарда мал көп жайылат. Уругу аркылуу калыбына келүүсү жокко эсе.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин Кызыл китебине 1975-жылы киргизилген, Казак ССРинин Кызыл китебине 1978-жылы киргизилген, Кыргыз ССРинин Кызыл китебине 1985 жылы киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн популяциясына көзөмөлдүк кылып, ал өскөн аймактарын корукка алып, жогору декоративдүү өсүмдүк катары өстүрүү зарыл.
Cтатусу
EN. Монотиптүү секциянын өкүлү, сейрек ( кууш) кездешкен эндем, жогору декоративдүү өсүмдүк.
Бонсай
Бонсай (盆栽) - өзгөчө ыкмалар менен дарактардын гүл койгучтардын ичинде буталып өстүрүлүшү.
Тарыхы
Бул сөз жапон тилинден келип чыккан. Мааниси, "бон" (табак) жана "саи" (өсүмдүк). Мындайча айтканда, табактагы өсүмдүк же табактагы дарак дегенди түшүндүрөт.
Бул ыкма Японияга б.з. 7-9 кылымдарда Кытайдан келген. Бансаи ыкмасы Кытайдагы Пенйинг(Penjing) деген ыкмадан айырмаланып турат. Пенйинг Кытайда бир канча миңдеген жылдардан бери бар.
Өстүрүлүшү
Бонсаи - бул тирүү дарактарга карата урмат жана бул дарактардын жашоосу жөнүндөгү искусство. Бонсаилер миниатюралык болгону менен кадимки эле дарактардан айырмалары жок. Кылдаттык менен тандалган бутактар буталып өстүрүлүп, миниатюралык дарак көрүнүшүн алат. Эң кооз бонсаилер жапыз жана кең гүл койгучтарда өсөт. Ар кандай бонсаилер бар: шыпыргы сыяктуу, шаркыратма сыяктуу, шамалга ачык сыяктуу.
Япондордун табиятка болгон суугун күндөлүк турмушунда көрүүгө болот. Алар багбанчылык менен да алектенип келишет.
Чыгарма нускасы
Чыгарма нускасы – аргандай материалдык таризде даярдалган чыгарма көчүрмүсү.
Лира (музыкалык аспап)
Лира (музыкалык аспап) - (гр. lyra) – 1) байыркы гректердин 7–11 кылдуу чертме музыкалык аспабы; 2) орто кылымдагы жаалуу кыл аспап, тулкусу алмурут сымал; 3) 16–17-кылымда Италияда пайда болгон скрипка сымал жаалуу кыл аспап; 4) байыркы гректердин лирасына окшош гитара-лира. 18-кылымда Францияда жасалган. Батыш Европа менен Россияга 19-кылымдын 30-жылдарына чейин тараган; 5) чабандес аскер лирасы – металлофон; 6) чагарактуу лира – ал органиструм деген ат менен орто кылымда кеңири тараган. Европа элдеринде ар түрдүү ат менен колдонулуп келген. Россияга 17-кылымдан маалым. 20-кылымда сейрек кездешет. Украинада, Беларуссияда лиранын оркестрге ылайыкталган түрү сакталган. Өтмө маанидеги лира – поэзиянын (искусствонун) эмблемасы же символу.
Колдонулган адабияттар
[[Категория:Музыкалык аспаптар]
Сары-Булак (Кочкор району)
Сары-Булак — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Сары-Булак айыл аймагына кирет.
Кара-Кужур суусунун жана Кочкор Нарын авто жолдорунун бюонда жайгашкан. Райондун борбору кочкор кыштагынан 37 км, түштүк батыш тарапта. Фельдшер-акушердик пункт, клуб, китепкана, ашкана бар.
Калкы
Калкы ― 179 киши (2009-жылы).
Токтар (Мишкин району, Башкыртстан)
Токтар — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Тынбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 199 киши. Почта индекси — 452352, ОКАТО коду — 80243865005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жаңы Урал (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Жаңы Урал — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Куккуян айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 33 киши. Почта индекси — 452312, ОКАТО коду — 80224813004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Майтөр кербен сарайы
Майтөр кербен сарайы — 10-13 кылымга таандык эстелик. Жети-Өгүз районунда Кумтөр алтын кенинен 20-21 км түндүк батышта, Кашкасуу, Майтөр сууларынын кошулушундагы Өччат коктусунда жайгашкан. 1997-жылы Кумтөр археологиялык экспедициясы тарабынан ачылган. Пайдубалы (1,60 м) таштардан кыналып,дубалы топурак сокмо, айрым жерлери бышырылган кыштан тургузулган. Сарйдын кире беришинде туурасы 3 м болгон портал арка жасалган. Дубалдардын жазылыгы 5 м келип, айланасы аң менен курчалган. Кербен сарайдын борбордук бөлүгүндө чарбак жайгашып, дубалдарга ыктай каалгалары чарбалары караган 16 бөлмө жайгашкан. Карапа идиштердин сыныктары (казан, чөйчөк жана башка), караханийлер дооруна таандык коло тыйындар, чырактар, жаа калдыктары жана кооздук буюмдар табылган.
Кербен сарай – Борбордук Азия жана Кыргызстандагы эң бийик тоолу аймакта. (3500м) жайгашкан бирден-бир эстелик. Майтөр кербен сарайы Ысык-Көл өрөөнүндөгү тескей багытындагы Улуу Жибек-Жолунун Чыгыш Түркстан багытын тейлеген.
Тыналиева Турар Ариповна
Тыналиева Турар Ариповна (28. 12. 1928ж. т., Кант району, Жээк айылы) - микробиолог жана эпидемиолог, медицина илимдин доктору (1970), проф. (1977).
КММИни бүтүргөн (1950), 2-Москва мед. институтунун Н. Ф. Гамалея атындагы микробиол. кафедрасынын аспиранты (1950-53), Кыргызстан эпидемиология, микробиол. жана гигиена ИИИде лабор. башчысы (1953-72). Респ. чумага каршы станциянын башчысынын орун басары (1972-76). 1977-80-ж. КММИнин эпидемиология кафедрасында проф., 1980-98-ж. кафедра башчысы. 2005-жылдан эс алууда. Анын илимий эмгектери (100дөй) жугуштуу ичеги-карын, лептоспироз ооруларынын микробиологиясына, эпидемиологиясына жана профилактикасына арналган. Кыргызстанда биринчи болуп лептоспироз проблемасын изилдеген. Микробиология жана эпидемиология боюнча адис. Саламаттык сактоонун отличниги (1965), Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Коёнтомук
Коёнтомук (Perovskia) – өсүмдүктөрдүн эрин гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Бийикт. 1 мге жеткен тарбагай бутактуу, өтө жыттуу чала бадал. Жалбырактары жөнөкөй же канаттай кесиктүү, тушташ жайгашкан. Көгүш-кызгылт гүлдөрү эки эриндүү. Топ гүлү – шыпыргыдай, Мөмөсү – жаңгакча. Кыргызстанда 5 түрү өсөт. Сай, таштак, шагылдуу жерлерде кездешет. Кооз, балдуу, эфир майлуу өсүмдүк. Жер үстүндөгү бөлүгүнөн алынган эфир майы парфюмерия өндүрүшүндө колдонулат, гүлдөрүндөгү пигмент менен кездемелерди кызгылт, мала-кызыл түскө боёого болот. Коңул гүлдөй К. уу өсүмдүк, андан алкалоид алынат.
Ормонканова Сыргабүбү
Ормонканова Сыргабүбү Өрмөкчү. 1933-ж. Кара-Кулжа районундагы Кызыл-Жар айылында төрөлгөн. Билими толук эмес орто. Узчулукту 14 жашынаы колго алган. Кара терме, катары (букары) терме, беш кеште термени согот. Шалчага, ат жабууга, көпчүккө тай туяк көчөтүн түшүрүүдө жыйырма алты талды өрмөккө күзүктөп, ал жиптер он үчтөн асты-үстүнө чыгат. Мисалы, эриш жиптер кызыл менен кара болсо, абалы бир кара жипти өйдө терип, бирөөн алдына калтырат. Экинчи кылычты көтөрүүдө үч кара жипти үстүнө чыгарып, бирөөн алдына калтырат. Үчүнчүсүндө төрт кара жипти өйдө терип, төрт кызыл жипти алдына коёт. Ал беш, жети, тогуз кара жиптен алты кызыл жипти алдына калтырат. Дагы он кара жип үстүнө, кызыл жиптен беш тал алдына түшөт. Мындан кийин төрт кара, эки кызыл жип үстүнө, дагы төрт кара, беш кызыл жип үстүңкү кештеге түшөт. Ошентип, катары түрү түшкөндөн кийин анын четинин секиртмеси («чычкан изи») үчүн үч ак, үч кара жипти күзүктөп кеткенде катарыда үстүңкү бети термедей түр түшүп, жылма болот да, экинчи бетинин жиптери калкып чыгат. Сыргабүбү терме таар согууда мала сары (ач сары) өңдү арбын пайдаланат. Эмгеги баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Сегонды (дарыя)
Сегонды — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чурбига дарыясынын сол жээгинен 49 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 130 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кеть. Дарыянын айрыгы — Чулымнан Кетке чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гуаса
Гуаса (лат. Promicrops itaiara, syn. Epinephelus itajara) — корумчул алабугалардын бир түрү.
Питмэн (Нү-Жерси)
Питмэн (Нү-Жерси) (Pitman) — Нү-Жерси штатынын Глостер округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9199 киши. Болжолдуу аянты - 6.0 км². FIPS коду — 34-59070.
Тынч океан
Тынч океан, Улуу океан - Жер шарындагы океандардын эң чоңу жана эң тереңи.
Батышынан Евразия жана Австралия, чыгышынан Түндүк жана Түштүк Америка, түштүгүнөн Антарктида материктери менен чектешет. Басымдуу бөлүгү Түштүк жарым шарда жайгашкан. Түндүктөн түштүккө 15,8 миң кмте, чыгыштан батышка 19,5 мин кмте созулат. Аянты деңиздери менен 178,7 млн км2 (Дүйнөлүк океандын 49,5% и), орт. тереңдиги 3976 м, суунун көлөмү 710 млн км3 (Дүйнөлүк океандын 53% и). Эң терен жери 10 920 м (Мариана чуңкурдугунда, 2009-жылкы маалымат боюнча). Т. о. аркылуу 180-меридиан боюнча (бир аз четтөө менен) даталардын демаркация чеги өтөт. Деңиздери негизинен түндүкбатыш жана батыш четинде жайгашкан. Мында Беринг, Охота, Япон, Чыгыш Кытай, Сары жана Түштүк Кытай, Ички Япон (Сето-Найкай), Филиппин, Сулу, Сулавеси, Банда, Соломон, Ява, Фижи, Бали, Флорес, Саву, Серам, Хальмахера, Молукк, Жаңы Гвинея, Шурулуу, Тасман  деңиздери, чыгышында Калифорния булуңу, Антарктиданын жээгинде Амундсен, Беллинсгаузен жана Росс деңиздери орун алган. Аралдар аралыгындагы деңиздер жалпысынан Австралия-Азия деңиздери деп аталат; четки деңиздерге Шурулуу жана Тасман деңиздери кирет.
Деңиз промысели. Дүйнөлүк балык кармоонун дээрлик 50% и Т. о-га туура келет. Промыселдик негизги балыктары (лосось, сельдь, треска, окунь жана камбаланын түрлөрү) жана түрдүү рак сымалдар (краб, креветка ж. б.) океандын түндүк-батыш жана борбордук бөлүгүнөн кармалат. Деңиз капустасы чогултулат. Чектелген өлчөмдө түлөнгө, суу жолборско жана тыбыттуу ит балыкка аңчылык кылынат. Японияда суу түбүндө балырлар жана моллюскалар өстүрүлөт. Азия, Австралия жана Түндүк Американын жээктериндеги шельфтерден нефть жана газ казылып алынат; ошондой эле рутил, ильменит, монадит (Австралия), калай (Малайзия) жана кайнатма туз (Кытай) кендери бар. Кемечилик кеңири пайдаланылат. Тынч океан аркылуу, анын алабындагы өлкөлөрдүн ортосундагы маанилүү деңиз жана аба коммуникациялары жана Атлантика, Инди океандарынын алабындагы өлкөлөр аралык транзиттик суу жолдору өтөт.
Ири порттору: Владивосток, Находка, Ванино (Россия), Пусан (Корея Республикасы), Кобе-Осака, Токио-Йокогама, Нагоя (Япония), Тяньцзинь, Циндао, Нинбо, Шанхай, Сянган, Шэньчжень, Гуанчжоу (Кытай), Хошимин (Вьетнам), Сингапур (Сингапур), Сидней, Мельбурн (Австралия), Веллингтон (Жаңы Зеландия), Ванкувер (Канада), Сан-Франциско, Лос-Анжелес, Лонг-Бич (АКШ), Уаско (Чили).
Экологиялык абалы. Антропогендик иш-чаралардын натыйжасында Тынч океанда Дүйнөлүк океандын башка бөлүктөрүндөй эле экол. проблемалар (суунун булганышы, тирүү организмдеринин азайышы) жаралган. 18-20-кылымда аң уулоонун натыйжасында Тынч океандагы деңиз ую, мышыгы, киттер жок болуп кетүү коркунучуна учурап, учурда аларды жана бир катар эндемик жаныбарларды кармоого чектөөлөр коюлган. Океан суусу нефть продукциялары, оор металлдар жана атом өндүрүшүнүн калдыктары менен булганууда. Бул уулуу заттар деңиздин жээктен алыс жерлеринде байырлаган тирүү жандыктардын организминен да табылып келет. Океандын түндүгүндө, Түндүк Тынч океан агымынын алабында пластик ж. б. өндүрүш калдыктарынан турган Тынч океандык чоң таштанды аймагы пайда болгон. 2001-ж. бул таштандынын салмагы 3,5 млн г(океандагы жалпы зоопланктондун салмагынан 6 эсе жогору), аянты 1 млн кмгди түзсө, учурда анын аянты 15 млн км2 жеткени маалымдалат. Ал эми түштүк бөлүгү жарактан чыккан коемостук кемелердин «таштандысы» катары пайдаланылат.
Булардан тышкары, Тынч океандагы ээн атоллдордо АКШ, Франция, Улуу Британия мамлекеттери ядролук сыноолорду жүргүзүп келет. Т. о-дын жээгинде 50гө жакын мамлекеттер жана ээликтер орун алган. Анда АКШ, Япония жана Түштүк Кореянын ири өнөр жай борборлору жайгашкан; Австралия менен Жады Зеландиянын экономикасынын негизин түзүүчү маанилүү булак болуп саналат. Туризм өнүккөн. Бул океанды «Тынч океан» деп 1520-ж., Оттуу Жер а-нан Филиппин а-на чейин (3 ай 20 күндө), аба ырайы тынч болуп турган маалда сүзүп өткөн Ф. Магеллан атаган. 18-кылымдын орто ченинде француз географы Бюаша «Улуу океан» деп атоону сунуштап, бирок ал көпчүлүктүн колдоосуна ээ болгон тынч океанда аркандай алтындар табылган жана Уран менен Орхиэпия деген алтын табылган
Тыналиева Бакыт Карыбековна
Тыналиева Бакыт Карыбековна (18. 7. 1960, Нарын ш.) - медицина илимдин доктору (2003) проф. (2006). Сеченов атындагы 1-Москва мед. институтун бүтүргөн (1983).
Талас шаарындагы обл. ооруканада врач (1983-84). КММИнин аспирантурасын (1987) жана докторантурасын аяктаган (2003). КММАнын Борбордук илимий изилдөө лабор-нда улук илимий кызматкер (1987-90), КММАда ассистент (1990-2000), проф. (2003-08). КРдин Улуттук аттестация комиссиясынын (УАК) бөлүм башчысы (200812). 2012-жылдан УАКтын төрагасынын орун басары болуп иштейт. Физиология боюнча адис. 150дөй илимий эмгеги бар.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Кыргызча термектин жайгашуусу
Кыргызча термектин жайгашуусу- (англ. -Kyrgyz keyboard layout, орусча- Кыргызская раскладка клавиатуры) бул кыргыз тилинде колдонотурган термектин жайгашуусу
Жалпы маалымат
Жалпы кыргызча термектин жайгашуусу болуп «ЙЦУКЕН» болуп саналат. Microsoft Windows системинде кыргыз тилинде баштапкы ырастоосунда ушул жайгашуусу колдонулат
Азыркы кыргыз тамгалары
1940 жылы кириликтен негизделген орус арибинин 33 кээбир тамгаларынын керектигин талкуулабай , ө, ң, ү, кыргыз тамгалары кошулуп, жалпысынан 36 тамга болуп түзүлгөн. Ичинен ь,ъ,ц, щ е, ё, ю, я ,ф в орус сөздөрүндө гана колдонулган жана е, ё, ю, я, ь,ъ орус тилге берген жумшартуусу кыргыз тилине керек эмес жөндөн жөн эле жоболорун оордотот. е, ё, ю, я тамгалары эки үндөн турат
Кыргызча термектин жайгашуусунун түрлөрү
Майкрософтун MSKLC програмасы менен жазалган жайгашуусу калган тамгалар Ctrl Alt менен басылат.
Маалымат
татарча термек жайгашуусунда негизги тактага батпай калган тамгалар кезикпейт
Лирикалык-драмалык жанр
Лирикалык-драмалык жанр – көркөм чыгармада турмуш чындыгын лирикага жана драмага таандык методдор менен чагылдыруу.
Юрмовка (дарыя)
Юрмовка — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кусь дарыясынын сол жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айтматовдун чыгармалары
Чыңгыз Айтматовдун чыгармалары:
Портал:Биология/Киришүү
Биология (грек тилинен bios - жашоо, тиричилик жана logos - илим) - тирүү жаратылыш жөнүндөгү илимдердин жыйындысы. Ошону менен бирге эле биология жашоонун аспектилерин, башкача айтканда, функционалдаштыруу, өсүү, келип чыгуу, эволюция жана Жер бетине тирүү организмдердин таралышын, алардын классификациясын, ошондой эле түрлөрдүн келип чыгышын жана айлана чөйрөдө өз ара аракеттенишүүсүн изилдөөчү илим.
Гуахаро
Гуахаро (лат. Steatornis caripensis) — семиз байкуш. Америкадагы байкуш куштардын бири.
А-Кика дарыясы
А-Кика — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1284 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сабыр уулу Буудайбек
Сабыр уулу Буудайбек - адабиятчы, фольклор жыйноочу. Чүй районунун Дөң-Арык айылында 1933-жылы 30-июнда туулган. 1943-жылы атасы согушта, 1945-жылы апасы Канымбүбү каза таап, Ак-Талаа районундагы агасы Ниязалиев Сатаалынын колуна келип, 9-классты Дөрбөлжүн айылында бүтүргөн.
Мектепте окуп жүргөндө райондук “Колхозчу”, республикалык “Ленинчил жаш”, “Кыргызстан пионери” гезиттерине ырлары басылган.
1949–1950-жж. Бишкек шаарындагы №5 кыргыз орто мектебинде 10-классты окуган, ошол учурдагы «Жаш акындар» жыйнагына ырлары басылган.
1954-жылы Кыргыз мамлекеттик университетин бүтүрүп, “Жаш ленинчи” журналында бөлүм башчы, жооптуу катчы, “Кыргызстан пионери” гезитинде бөлүм башчы, “Мектеп” басмасында редактор, 1981-жылдан Кыргыз улуттук илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунун Кол жазмалар жана жарыялоо бөлүмүндө илимий кызматкер болуп иштеген.
Ал кыргыз элдик күүлөрүн жыйнап, Кыргыз радиосунун Алтын казынасына сактоого катышкан.
1988-жылы «Эмгек ардагери» 2008-жылы Мамлекеттик тилди өнүктүрүүгө кошкон салымы үчүн «Кыргыз тили» төш белгилери менен сыйланган.
Ал Генрих Гейненин “Силезиялык токуучулар”, Адам Мискевичтин “Ырларын”, “Индиянын балдарын” (Индия жазуучуларынын аңгемелери) которуп, өзүнчө китеп кылып чыгарган.
Кыргыз тилинде
Унутулгус кездешүүлөр. – Ф.: Мектеп, 1977 - 140 б.
Эл шайырлары: Адабий маек. – Ф.: Мектеп, 1980 - 184 б.
Эл куудулдары. - Ф.: Кыргызстан, 1985.
Жомокчулар жана жомоктор. - Б.: Турар, 2008. - 605 б.
Эл шайырлары: Адабий маек. - Б.: Турар, 2008. - 510 б.
Котормолору
Генрих Гейне. Силезиялык токуучулар. – Ф.: КМ окуу-педагогика басмасы, 1961 – 60 б.
Адам Мицкевич. Ырлар: Ырлар, сонеттер, балладалар. – Ф.: Кыргызстан, 1964. – 80 б.
Индиянын балдарын: Индия жазуучуларынын аңгемелери. – Ф.: Мектеп, 1967. – 184 б.
Чыгарманы жарыялоо (жарыкка чыгаруу)
Чыгарманы жарыялоо (жарыкка чыгаруу) – автордук укукта (чыгаруучунун) макулдугу менен чыгарманын (үндөктөрдүн) нускаларын элдин керектөөсүн канаттандыруу үчүн жетиштүү санда жүгүртүмгө чыгаруу. Ү.ж. катары ошондой эле маалыматтардын электрондук тутумдары аркылуу чыгарманы (үндөктү) алуунун мүмкүнчүлүгүнүн берилүүсү да түшүнүлөт.
Күрөң топурак
Күрөң топурак — кургакчыл дарак, бадал, чөп өскөн, сууга жуулбас топурак тиби. Кышы жумшак, жайы салкын, кургак субтропик климат шартында түзүлөт. Түндүк Европа, Түндүк Африка, Алдынкы Азияда, Кытайда, Индстан жарым аралында, Мексика, Аргентинада жана башка; КМШ өлкөлөрүндө Крымдын түштүгүндө, Борбордук Азия менен Закавказьенин тоолуу аймактарында кездешет. Кыргызстандын жалпы жер аянтынын 9%ке жакынын ээлеп, Батыш Тянь-Шандын түндүк беттеринин топурагы Күрөң топурак болот. Күрөң топурактын тик профили үч катмардан (горизонттон) турат. Үстүнкү А катмары күрөң, жумшак (борпоң) чириндилүү келип, бүртүкчө структуралуу. Ал төмөнкү В катмарына акырындык менен өтөт. В катмары бир аз нык жана чополуу келип, кесек бүртүк структуралуу; сууга жуулбас бөлүкчөлөрдөн (агрегаттардан) турат. Андан төмөнкүсү – топурак пайда болуучу катмарга билинбей өтөт, ал саргыч, карбонаттуу, жеңил жана органикалык чополуу, бир аз кесек кум, таш аралаш чөгүндү тоотектен турат. Күрөң топуракта чиринди 3,5-4%тен 3-12%ке чейин жетип, төмөн карай акырындык менен азаят. Топурак сиңирме комплексинде кальций жана магний туздары көбүрөөк. Реакциясы жегичтүү жана нейтралдуу. Күрөң топурактуу жер дан эгиндерин, мөмө-жемиш бактарын өстүрүү үчүн жана чабынды, жайыт катары пайдаланылат.
Подгорное (Аламүдүн району)
Подгорное (Подгорное) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Таш-Мойнок айыл округу составына кирет.
Оморова Дарыка
Оморова Дарыка Саймачы. 1922-ж. Талас районундагы Саз-Булак айылында төрөлгөн. Атайын орто билимдүү. Педагогикалык кесипте кыйла жылдары эмгектенген. Узчулукту тестиер кезинен баштаган. Дарыка сайма буюмдарын аянттуу (4,5 м х 2,5 м) кармоого машыккан. Ал туш кийиз көчөттөрүндө майда табакчаларды арбын алып, ар бир табакчанын ичинен табакча чыгарып, өз өзүнчө ортолук, жээк көчөттөрүн берет. Көркөм каражаттарды жаратылышынан өзүнүн жекече кыял чабыттарына сезимтал кабыл алганын дал өзүндөй так, даана берет. Ага айбанаттарды, техниканын жетишкендиктерин ич ара мазмун бергендей, өзөк коюп кыйыштырат. «Карга тырмак оюму», «ит куйрук оюму», «кайкалак көчөттөрүн» арбын алып, үлгүнүн жүзүн ачууда кызыл түстү уз алдыга чыгарат. Мында тирсигий чокулар, арстан тиш аскалар, бөктөрүлгөн адыр-белестер, имерилген кыраңдар көз алдыга тартылат. Буюмдар илме сайма аркылуу жүзөгө ашат. Дарыканын көтөргөн ак өргөөсүнүн ички-сырткы жасалгалары таластыктарга мүнөздүү кооздуктун чыгаан үлгүсү болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Калың эрин түспөлдүүлөр
Калың эрин түспөлдүүлөр (лат. Labroidei) — деңиз балыктарынын бир түркүмчөсү, буларга калың эрин сымалдуулар тукуму (лат. Labridae) жана калбыгыйлар (уруу) (Labroides), Австралия калың эриндери (Odacidae) жана кыйла түр кирет: калың эрин анампсес (Anampses), кош түшкүндүү калың эрин (Thalassoma bifasciatum), шишканат калың эрин (Lachonolaimus maximus); Европа калын эрини (Labrus ossifagus), дөңчеке калын эрин (Callyodon ovifrons), бөдөнөдөй калың эрин (Crenilabris quinquemaculatus), тиш чукуур калын эрин (Labroides phthirophagus).
Чыгарманы кайра чыгаруу
Чыгарманы кайра чыгаруу – чыгарманын 1 же андан көп нускасын же анын бир бөлүгүн кандай гана материалдык түрдө болбосун, анын ичинде үн жана көрмө жазуулар таризинде, 3 өлчөмдүү чыгармаларды 1 же андан көп нускада 2 өлчөмдүү таризде, 3 өлчөмдүү чыгармаларды 1 же андан көп нускада 2 өлчөмдүү таризде даярдоо; чыгарманы ЭЭМ эстутумуна жазуу дагы кайра чыгаруу болуп саналат.
Көпөлөк
Көпөлөктөр (лат. Lepidoptera, L. 1758) — канаттары какач менен жабылган каскак жандыктардын бир түркүмү.
Сабыров Мамат
Сабыров Мамат – жазуучу. Ноокат районунун Кашкалдак айылында 1961-жылы 21-декабрда туулган.
1985-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика бөлүмүн бүтүрүп, “Ленинчи жаш” гезитинде кабарчы, бөлүм башчы, 1991-2006-жж. “Кыргыз Руху“ гезитинде башкы редактордун орун басары, “Асаба”, “Ордо”, “Агым” гезиттеринде башкы редактор, 2006-2009-жж. Кыргыз Республикасынын Президентинин басма сөз кызматында сектор башчы болуп иштеп келген.
Чыгармалары республикалык “Кыргызстан маданияты” (“Кара бет”, 1990-ж.)”, ”Кыргыз туусу” (“Жол”, 2009-ж.), ”Жаңы ордо” (“Нурасил”, “Суракматовду тааныйт белеңиз?” 2009-ж.), ”Эркин тоо” (“Жунус”, 2009-ж.) гезиттеринде, “Ала-тоо” (“Автобуста”, ”Баатыр”, 1988-ж.), “Жаңы Ала-Тоо” (“Кино”, 2009-ж.) журналдарында жарыяланган.
Повесттер жана аңгемелерден турган дагы бир жыйнагы басууга даярдалууда.
1989-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Жол: Аңгемелер. - Б.: Бийиктик, 2009. - 300 б.
Миян-Рудан
Миян-Рудан (фарсча Миенрудон, түрк тилдеринде – эки суу арасы) - орто кылымдагы тарыхый – географиялык аймак. (провинция, округ, область). Фергана өрөөнүнүн түндүк жагындагы, Нарын менен Карадарыянын аралыгындагы аймак. Буга азыркы Кетмен-Төбө өрөөнү да кирген.
Миян-Рудан жөнүндөгү маалымат 10-кылымдарда араб –фарсы тилдеринде жазылган эмгектерден (Истахринин “Китаб масалик ал мамалик”, белгисиз автордун “Худуд ал-Алам мин ал-Машрик ила-л-Магриб” жана башка) кезигет. Араб саякатчысы ал-Мукаддасинин “Ахсан-ат-такасим фи марифат ал-акалим” (“Климат таануу боюнча мыкты клодонмо”) деген чыгармасында Миян-Рудан округунда жайгашкан 9 шаарды – [Насрабад, Манара (Менара), Ранджад (Ранджед), Шикит, Заркан, Хайралам, Башбашан,  Уштикан,  Узканд (Узкенд)] атайт. Алардын ичинен Насрабад бак-дарактуу, ал эми Шикит жаңгак токоюндагы зор шаар болгон. Облустун борбору –Хайралам (Хайлам, Хатлам) шаары Нарын (Хайлам) суусунун боюнан, Кетментөбө өрөөнөн орун алган. ; чоң мечити болгон. Каалган шаарлардан Заркан куручу, Ранджад эгин талаалары менен белгилүү болгон. Аймактын чыгыш четин чек арага жакын турган Селат жана Узкенд (азыркы Өзгөн) шаарлары түзгөн. Өзгөн адегенде Мавервннвхрдын (караханилердин бийлигинин алгачкы мезгилинде) борбору, кийин (чагатайлардын убагындада) жергиликтүү провинциялык бийликтердин резиденциясы болгон. Мында монета (акча) жасап чыгарылган. Миян-Рудан округу, анын шаарлары ал мезгилде саясий жана экономикалык жактан мааниси зор болгон; анын аймагы боюнча белгилүү соода жолдору өтүп, айтылган доорду даңазалаган тарыхый-археологиялык эстеликтер калган.
Түлкүкуйрук
Түлкүкуйрук (Alopecurus L. 1753) – дан өсүмдүктөр тукумундагы уруу. Бир же көп жылдык чөп. Топ гүлү – машак. Мөмөсү – гүл түрпүчөсү менен чогуу күбүлүүчү данча. 50 гө жакын түрү Жер шарынын суук жана мелүүн алкактарында, тропиктик тоолуу райондордо таралган. Кыргызстанда 5 түрү өрөөндөн тартып бийик тоодогу боздөңдүү бетте, шалбаада, өзөндө өсөт. Т-тун бардык түрү – тоют өсүмдүгү.
Жужандар
Жужандар, жуан–жуандар, жуйжуйлар, жужулар – 3–6-кылымда Манжуриядан Түркстанга чейинки талаа тилкелеринде жашаган көчмөн уруу союзу. Кытай жазма булактарында жужандардын келип чыгышы тууралуу туруктуу маалымат жок. Жазма тарыхый булактарда жужандардын келип чыгышы тууралуу төмөндөгүдөй маалыматтар өкүм сүрөт: 1. көчмөн духу элинин тукумдары; 2. сюннулардын (хунндардын) бир уруусу. Батыш изилдөөчүлөрү жужандарды түрктөр деп эсептеп, аварлар менен байланыштырышат, япон окумуштуулары жужандарды протомоңголдор деп эсептешет. Кээ бир орус окумуштуулары жужандарды моңгол тилинде сүйлөгөн калк деп божомолдошот. 5-кылымдын 2-жарымында жужандар Турпан ойдуңун басышып, Гаочан мамлекеттин негиздешкен. 6-кылымдын башында жужандар түрктөрдү Чыгыш Түркстандан Алтай тоолорунун түштүк тарабына көчүрүлгөн. Себеби, түрктөр жужандарга формалдуу көз каранды болуп, гаоцзюй динлиндерине (теле) каршы согушка катышкан. Ушул кагылыштан соң Чыгыш Теңир-Тоодогу байыркы кыргыздар Енисейге жер которуп, енисей кыргыздарынын тарыхы башталат. Бумын кагандын учурунда түрктөр жужандарга каршы чыгып, алардын мамлекеттин талкалайт. Ушул мезгилден байыркы түрк империясынын жаңы тарыхы башталат. Борбордук Енисейде кыргыздардын мамлекети уюшулат. Жужандардын бир бөлүгү Түндүк Кореяга, Кытайга качкан, башка бөлүгү батышка ооп, кийин авар деген аталыш менен белгилүү болгон.
Колдонулган адабияттар
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Чыгарманы көрсөтүү
Чыгарманы көрсөтүү – автордук укукта чыгарманын түпнускасын же бир нускасын тикелей же болбосо тасмасынын, диапозитивдин, телекадрдын, башка техникалык каражаттардын жардамы менен экрандан көрсөтүү, ошондой эле аудио-көрмө чыгарманын айрым кадрларын көрсөтүү же уктуруу.
Нурмат уста
Нурмат уста (Туулган, өлгөн жылдары белгисиз) Таластын Үр марал аймагынан чыгып, илгерки Суран устанын таалимин алган. Айрыкча жыгаччылыкка арбын узанган.
Курандылап чапкан сүйрүбаш ээри Таластын аяк-башына бирдей таралган. Анын ээри беш бөлүктөн (чарасы, кашы, акыреги) туруп, аларды жалпы бириктирген. Жыгачты мезгил тандабай кыйып, чаап, табы менен кургаткан. Ээр чабуучу негизги куралы аталгы керки болуп саналган. Ал өз өмүрүндө эки жүздөй ээр чапкан. Ал сузгу, кашык, табак, аяк, чөйчөк, челек сыяктуу кырма идиштеринин чыгаан чебери аталган. Анын жекече узануу ыкмалары өз учурунда иликтенип-изилденип жазылбай калган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Урьяды (Мишкин району, Башкыртстан)
Урьяды — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Урьядин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 249 киши. Почта индекси — 452332, ОКАТО коду — 80243870001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тыналиев Кубанычбай Алтымышевич
Тыналиев Кубанычбай Алтымышевич (15. 3. 1956-ж.т., Талас обл., Киров (азыркы Кара-Буура) району, Көк-Дөбө айылы) - генерал-майор (2001).
Ташкенттеги жогорку танк командалык окуу жайын (1977), РФтин Куралдуу Күчтөрүнүн бронетанк (1996), РФ Башкы штабынын (2000) аскердик академияларын бүтүргөн. 1984-92-ж. Прикарпат аскер округунун танк полкунун окуу борборунда рота, батальон командири, 199293-ж. Ташкенттеги жогорку танк командалык окуу жайында окутуучу, 1993-96-ж. 20636 аскер бөлүгүнүн ыкчам бөлүмчөсүнүн улук жардамчысы, 1996-2000-ж. КР Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын Ыкчам башкармалыгынын бөлүм башчысы, башкармалыктын башчысынын орун басары. 2000-01-ж. КР Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабы начальнигинин орун басары, 2001-03-ж. КР Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын начальниги - Коргоо министринин 1-орун басары, 2003-04-ж. КМШга мүчө-мамлекеттердин аскердик кызматташтыгын координациялоо боюнча штабында аскердик кызматташтык боюнча КРдин Коргоо министрлигинин өкүлү, Башкы башкармалыктын башчысы - Башкы штабдын начальнигинин орун басары, 2004-06-ж. КР КМШнын аткаруу к-тинин кылмыштуулук жана терроризм менен күрөшүү чөйрөсүндө коопсуздук кызматташтык суроосу боюнча департаментинин директорунун карамагында, Коргоо министринин Башкы оперативдүү башкармалыгынын начальниги (2006-09) болуп иштеген. Баткен окуясында аскерлердин Түштүк тобу оперативдүү башкармалыгын жетектеген. 3-даражадагы «Манас» ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Актиномикоз
Актиномикоз — актиномицет козу карындары пайда кылуучу жугуштуу оору. Кишиде чанда жолугат (көбүнчө бодо малдарды жабыркатат). Актиномикоз көбүнчө моюнда, жаакта, ич көңдөйүнүн органдарында жана өпкөдө болот. Сырткы Актиномикоздо териде же былжырлуу челде сезгенүү пайда болот. Ал ичинен ириңдеп, ириңдүү көңдөйлөр жана тешик пайда болуп, жарылганда ириң сыртка чыгат; териде көптөгөн тешиктер пайда болот. Ички органдар Актиномикоз менен жабыркаганда бул органдардын иши бузулат.
Актиномикозду өз учурунда дарылоо оорудан толук айыгууга алып келет. Дарылоо канчалык эрте башталса, ошончолук натыйжалуу болот. Оорунун козгогучтары жаратылышта кеңири таралган: топуракта, көпчүлүк жаныбарлардын тамак сиңирүү жолдорунда, дан өсүмдүктөрдүн башында жолугат. Адамдын ооз көңдөйүндө, ичеги-карында, дем алуу жолдорунда актиномицеттер сапрофит түрүндө жашашат. Алар организмдин коргонуу кызматын төмөндөтүүчү, белгилүү шарттарда (суук тийүү, аллергиялык абал, пародонтоз, аппендицит, өпкөнун сезгениши же кургак учук) оору козгоочу касиетке ээ.
Ошондуктан Актиномикоздун алдын алууда ар кандай сезгенүү ооруларын, айрыкча ооз көңдөйүнүн өнөкөт сезгенүү ооруларын өз учурунда дарылоонун жана бузулган тиштерди алдыруунун, дарылоонун мааниси чоң.
Дерматовенеролог
Дерматовенеролог — тери жана венера ооруларын алдын алуу, диагноздоо жана дарылоо боюнча атайын даярдалган жана тери-венерологиялык диспансерде же дарылоо, алдын алуу мекеменин атайын бөлүмүндө (кабинетте) иштеген адис-врач.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Листаж
Листаж - полиграфияда басылып чыккан китептеги басма табактарынын саны.
Сары трихантемис
Сары трихантемис (Trichanthemis aurea, Krasch) - Көп жылдык бозомук-жашыл өсүмдүк. Тамыры көп, негизги тамырлуу, каудекси кыска жана ыкташкан. Сабагынын бийиктиги 5-30 см, көп санда, башында жалгыз гүл таажылуу. Жалбырактары ланцеттүү, түктүүлүгүнөн бозомук-жашыл, эки түрдүү канаттай-тилкелүү; биринчи иреттеги сегменттери ажыратылган, сүйрү-жумуртка сымал, четки бөлүкчөлөрү 3-5 санда, сызыкча, учтары кыска түссүз-ачык курч учтуу, сабактарынын жогорку жагында жалбырактары азыраак, тамыр түбүнө жакындары жалбырак саптуу. Гүл таажысындагы четки гүлдөрү тилдүү, тегерек-түтүкчөлүү келет. Урукчаларынын узундугу 2-3 мм, ажыры – 2,5-4 мм узундукта, 8-12 ичке сызыкчалуу чел кабыктуу.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, июлң-августта урук байлайт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Алай кырка тоосунун түндүк капталдары (Өзбекстан, Кыргызстан). Кыргызстанда – Исфайрамсай жана Шахимардан сууларынын капчыгайында, Үчкоргон, Пулгон жана Кадамжай кыштактарынын тегереги, Катрантоо кыркасы.
Өсүү шарттары
Тоо этектеринин таштак-шагылдуу, сланцтардын калдыктарындагы төмөнкү алкактарында кездешет.
Саны
Анча көп эмес.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин Кызыл китебине (1975), Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Атайын коргоо аракеттери иштелип чыкпаган. Ботаникалык заказник уюштуруп, декоративдүү өсүмдүк катары өстүрүү зарыл.
Статусу
V U. Алай тоо кыркасынын сейрек кездешкен, декоративдүү, ( кууш) эндем түр.
Ак-Кыя (Кочкор району)
Ак-Кыя — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Сары-Булак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 623 киши (2009-жылы).
Урман-Асты (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Урман-Асты — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Куккуян айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 304 киши. Почта индекси — 452312, ОКАТО коду — 80224813005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ференц Лист
Лист Ференц (Франц) (22. 10. 1811, Венгрия, Доборьян кыштагы– 31. 7. 1889, Германия, Байрёйт) – венгр композитору, пианист, дирижёр, коомдук ишмер. Соңку романтизмдин көрүнүктүү өкүлү. 1823-жылдан Парижде жашап, жер кыдырып концерт берген. 1830-жылдагы Июль революциясынын жана Лион токуучуларынын козголоңунун таасири менен «Революция симфониясын» жана «Лион» фортепианолук пьесасын жазган. Кийинчерээк «Орфей» (1854), «Прометей» (1850–55), «Фауст» (1854–57) сыяктуу симфониялык чыгармаларды жараткан. Фортепиано үчүн жазган «Саякатчынын альбому» (1854–57), «Петрарканын үч сонети» (1839), «Өлүм бийи» (1839–59) сыяктуу өзгөчө чыгармалары, «Ыйык Елизавета жөнүндө санжыра» (1857–62), «Гран мессасы» (1855) ораториялары атагын алыска угузган. Веймарда падыша сарайында иштеп жүргөндө (1848–61) музыканттардын Веймар мектебин кураган, азатчыл көз карашын туюндурган чыгармаларды жазган. Дантенин «Ажайып комедиясына» симфония (1856), «Прелюдиялар» (1848–54) жана 12 симфониялык поэмасы буга мисал. «Си-минор сонатасы» (1853), «Сапар жылдары» (1836–77) пьеса цикли жер кезип жүргөндөгү таасирлердин негизинде жазылса, «Венгр элдик темасына фантазия» (1852), «Венгр рапсодиясы» (15 рапсодия, 1846–51) ата журт темасына арналган. Лист романс, ыр жана башка чыгармаларында музыкалык искусствонун көркөм каражаттарын кеңири пайдаланып, фортепианолук чыгармага жаңыча баяндоо формасын кийирип, дал ушундай өрнөгү менен ал дүйнөлүк музыка искусствосуна зор таасир тийгизген.
Пага
Пага — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лемва дарыясынын оң жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 108 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Рамсон (Нү-Жерси)
Рамсон (Нү-Жерси) (Rumson) — Нү-Жерси штатынын Монмут округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7122 киши. Болжолдуу аянты - 18.7 км². FIPS коду — 34-65130.
Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму
Бүткүл Дүйнөлүк саламаттык Сактоо Уюму (БДСУ) (орус. Всемирная Организация Здравоохранения, ВОЗ, англ. World Health Organization, WHO) — эл аралык медициналык уюм; Бириккен Улуттар Уюмунун атайын мекемеси. 1945-ж. февралда БУУнун конференциясында бул уюмду түзүү жөнүндө чечим кабыл алынган. 1946-ж. Нью-йоркто 51 өлкөнүн жана эл аралык коомдук уюмдардын өкүлдөрү катышкан саламаттык сактоо боюнча эл аралык конференция БДСУнун уставын иштеп чыккан жана кабыл алган, ошондой эле анын 18 өлкө. 1948-ж. 7-апрелде Убактылуу комиссиясы ишин аяктап, 26 өлкө БДСУнун уставын бекиткен. Бул күн жыл сайын Бүткүл дүйнөлүк ден соолук күнү болуп белгиленет.