cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атагелдиев Эмил Мунарбекович
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Эпиграмма
Эпиграмма (гр.– жазуу) – сатиралык максатта жазылып, бир кишини тамашага алуу менен анын кемчиликтерин көрсөткөн чакан ыр. Адегенде Грецияда эпиграмма деп ар түрдүү буюмдарга жазылган кара сөздөр да, ырлар да аталса, кийин Римде чакан поэзиянын чыгармалары атала баштаган. Көпчүлүк классик акындар да эпиграмма жазууга кайрылган. Эпиграмма кыргыз сатиралык поэзиясында да көп учурайт. Мисалы, Ишке барса ичим дейт,
Айтор, мунун оорусун,
Врачтар да түшүнбөйт.
Аларына келгенде,
Аягына жыгылат.
Берерине келгенде,
Чарбаны жеп да бүттү,
Дос да күттү.
Акырында өз арызы боюнча.
Кызматтан түштү.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Левачество
Левачество - революциялык өзгөрүүлөргө карата саясий багыттын радикалдашкан аныктамасы.
Ал көп учурда эркиндик, теңчилик, тууганчылык, бийликсиздик ж.б. идеалдарга карата эмоционалдуу же ойлонулган спекуляциялар менен байланыштуу кеңири социалдык максаттарга жетишүү үчүн күч колдонуу каражаттарын колдонууну дагы жокко чыгарбайт. «Сол» жана «оң» саясатчыларга бөлүү 1789-94-жж. Улуу Француз революциясынан башталганы айтылат, анда Генералдык штаттардын депутаттары королду колдоочулар (жыйындар залынын оң жагында) жана анын каршылаштары (сол жагында) болуп бөлүнүп отурушкан. Бул жагдайда мурдатан эле оңчулдук, тууралык, солчулдук, шайтандык күчтөргө жакындык символикалары ойлонуп табылган.
Левачество - карама-каршы багыттагы күчтөр тарабынан жүзөгө ашырылган саясий оюндар үчүн жакшы тосмо. Левачество узакка созулган кризистик процесстердин жыйынтыгында дагы пайда болот (60-жж. жаштар кыймылдары), бирок мезгил-мезгили менен капысынан пайда болот. Левачествого саясаттагы зомбулук, компетенттүү эмес, бирок экономикадагы шашылыш чечимдерди киргизүү, маданият чөйрөсүндөгү квази чечүүчү «бошотуучу» чаралар чоочун эмес. Мындай шартта эркиндик эң вульгардуу теңдөөчүлүк жана авторитаризм менен байланыштуу. Өз мезгили үчүн адекваттуу делген Левачествонун саясий анализи - «левизна балдар оорусу» - алар тарабынан ошол эле мезгилде коргоого алынган революцияны болтурбай коюу мүмкүн эместик идеясы жана пролетариаттын диктатурасынын өзү өзүнө сындаган феномендин мөөрүн басса дагы, Ленин тарабынан берилген. Левачество саясий активдүүлүктүн стили катары 60-жж. жаштар кыймылдарында (гошизм, «жаңы солчулдардын» активдүүлүгү, бунтарлык формасында) жана андан даты кеңири - коомдук кыймылдар- да байкалган. 70-жж. анын бардык жердеги кулашы, ал эми 80-жж. «Рейган үчүн солчулдар» кыймылы сыяктуу «табигыйлыкка каршы келген» феномендер дагы (1984-ж. «коррупцияланган үчүнчү дүйнөнүн» колдоосунан, советтик тоталитаризмдин индульгенциясынан жана ойлонулуп драмалаштырылган антиамериканизм кырдаалынан толугу менен баш тартуу максатында уюшулган) байкалган. Мындай шартта «оңчулдар» үчүн «солчулдардын» анча чоң эмес, бирок симптомдуу кыймылдарынын идеологдору ырааттуу антиксммунизмге карата линияны колдоо менен СССРде ачык-айкындуулук саясатынын жаралышына алар түрткү болгонун айтышат. Бул кырдаал солчулдарга жана оңчулдарга кескин бөлүүнүн абдан аныкталбагандыгын, Левачество нун өзүндөгү көрсөтмөлөрдүн чектен тыш тез жана татаал идентификацияланып алмашылышын көрсөтөт. Ал ошондой эле Левачествонун духундагы бир катар саясий демилгелердин тупикке такалгандыгы, «авангарддык» партиялардын («кара пантера» түрүндөгү, «бошонуу теологиясынын» варианттары ж.б.) экстремисттик позицияларын социалдык обочолоо жөнүндө ачык эмес билдирет. Левачестводон баш тартуу - бүтүндөй солчул кыймылдардын жаңы багыттарын издөөнүн күбөсү.
Бирок өздөрүнүн социалдык активдүүлүгүн кайрадан ойлонуп чыккан «жаңы солчулдардын» көп бөлүгү тарабынан жарыяланган «солчул радикализм боюнча реквием» Левачествонун саясатта жана революциялык идеалды (туура эмес, же алар постиндустриялык коомдун чындыктарын эске албайт) тийиштүү интерпретациялоодо таптакыр жок болгонун билдирбейт. Биринчиден, «жаңы солчулдардын» жана ал тургай Левачествону кармануучулардын көптөгөн саясий демилгелери муниципалдык башкаруу тармактарынын деңгээлинде жүзөгө ашырылат. Экинчиден, жаңы радикализмден үмүттөнгөн, башкаруу чечимдерин чыгарууга түз багытталган «ак» жана «көк» жакачандардын жаңы коалициялары түзүлөт. Үчүнчүдөн, көптөгөн солчул демилгелер борбордук жана ал тургай оңчул саясатчылар тарабынан четке кагылып гана тим болбостон, кайсы бир жерлерде туруштук да беришкендиктен, активдүүлүктүн жаңы чөйрөлөрү: экологиялык жана согушка каршы кыймылдар изделет; сапаттык жактан жаңы бийлик структуралары, маданият чөйрөсүндөгү пайдубалдуу иштер издөөгө алынат.
Левачество жөнүндө бул жагдайда эч нерсе айтпай койсо болот, андагы чектен чыккан нерселер өзү жоюлат. Анын мурдагы кармануучуларынын көп бөлүгүнүн арасында жаңы технологиялардын кылымында абдан күчөй турган элитардык структураларга каршы тура алган кеңири демократиялык көзөмөл идеясы басым кыла баштайт. Демократиялык социализмден (Харрингтон) бери келаткан бул идея Батыштын жаштарынын арасында улам барган сайын жакшы таанылып баратат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Татар Урюш (Карайыдель району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ишке аргасыз чыкпагандык
Ишке аргасыз чыкпагандык – эмгек укугундагы мыйзамсыз бошотуу же башка ишке которуунун натыйжасында жетекчиликтин күнөөсү боюнча кызматкердин эмгек келишиминде шартталган кайсы бир убакыт аралыгында иш-милдетин аткара албай калган учур. И. а. ч-тын акысы жекече эмгек талаш-тартыштарын кароо комиссиясынын же соттун, же жетекчилик органдарынын чечими боюнча төлөнөт.
Алепизавр түспөлдүүлөр
алепизавр түспөлдүүлөр (Alepisauroidei)  - океан балыктарынын түркүмчөсү, буларга (Alepisauridae) — алепизавр сымалдуулар (тукум), (Alepisaurus) — алепизаврлар (уруу) кирет.
Анаэробдор
Анаэробдор (грекче an - терс бөлүкчө, aer - аба жана bios - жашоо) - кычкылтексиз чөйрөдө жашай алуучу организмдер. Анаэробдорго бактериялар, ачыткыч козу карындар, жөнөкөйлөр менен курттардын кээ бир түрлөрү кирет. Чыныгы же облигаттуу анаэробдордор кычкылтексиз, чала же факультативдүү жерде да тиричилик өткөрө алат. Топуракта, сууда, суу түбүндөгү баткакта кеңири таралган. Облигаттуу анаэробдорго клостридий бактериялары кирет, алар жаратылышта кеңири таралган, ачуу процесстерин, ошондой эле кишинин кээ бир коркунучтуу ооруларын (ботулизм, селейме, газ гангренасы) чакырат. Суу жаткан күрүч талааларында жашоо тиричилигин өткөрүүчү метан пайда кылуучу бактериялар да чыныгы анаэробдорго кирет. Факультетивдүү анаэробдорго ачыткыч козу карындардын түрлөрү, сүт кычкыл бактериялары, кишинин жана жаныбарлардын ичеги көңдөйүндө тиричилик өткөрүүчү бактериялар таандык.
Синдерелла
Синдерелла — топоними.
Документ адабият
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Тамчы анализи
Тамчы анализи – сапаттык химимялык  анализ методу. Сапаттык анализ негизи болгон аналитикалык реакцияларды чыпкалоочу кагаз же ак жалпак фарфор бетине реагенттерди тамчылатып кошуу менен жүргүзөт. Т. а. көбүнчө түстүү бирикмелер пайда кылуучу реакциялар колдонот. Аны чыпкалоочу кагазда жүргүзүүдө, кагаз капиллярдуулугу жана адсорбциялык касиети пайдаланылат. Реагенттер эритмелери кагазга сиңип, реакцияда пайда болгон түстүү бирикмелер кагаз капиллярлары аркылуу ар башка сорбцияланышына жараша жылып, реакция жүргөн жерден ар кандай аралыкта жайгашкан түстүү шакекчелерди пайда кылат. Ошол шакекчелер түсү боюнча аралашма курамындагы тигил же бул компонент аныкталат. Бул анализди колдонуп 50 мм3 тамчыдан 0,1-0,001 мкг затты табууга болот. Кагаздагы тактар же шакекчелер коюулугу боюнча зат концентрациясын болжол менен аныктайт. Бул метод Н.А. Тананаев тарабынан иштелип чыккан да, көбүнчө экспресстик анализде колдонулат.
Лэрухэй-Яха
Лэрухэй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Харасовая дарыясынын оң жээгинен 105 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 61 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мамбетакун, Мамбеттурду
Мамбеттурду Мамбетакун (1965-жылдын 20-сентябрында (аяк оона айы) Кытайдагы Тегирмети айылында, Корумдук кыштагында туулган) (Manbaite Tuerdi; Mambetturdu Mambetakun) – Кытайдагы кыргыз фольклордук мурасынын, анын ичинде "Манас" эпосунун изилдөөчүсү, профессор. Теги кыргыз. Ушул тапта Үрүмчү шаарында жашайт.
Экосистеманын иеарархиясы
Экосистеманын иерархиясы - ар түрдүү деңгээлде уюшулган экосистемалардын жалпысынан функционалдык бири бирине баш ийип көз каранды болушу. Экосистема иеарархиясынын ар бир деңгээлин өз алдынча келип чыгуу ээ жана өз алдынча зат айланууга ээ. Бул зат айлануулар биригип жалпы биосфералык зат айланууну пайда кылат.
Мамбетакун, Мамбеттурду
Мамбеттурду Мамбетакун Шинжаң коомдук илимдер академиясында изилдөөчү (1988-2004), Шинжаң педагогика унверситетинде профессор, аспирант жетекчи (2005), Шинжаң жазуучулар коомунун орунбасар төрагасы (1996), Мамлекеттик жаштар бирлешмесинин мүчөсү (1995), Шинжаң боюнча илимге эмгек сиңирген ишмер (2000).
Кыскача өмүр таржымакалы
Мамбеттурду Мамбетакун 1965-жылы аяк оона (сентябр) айынын 20сында Кытай Эл Республикасындагы Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусунун борбору Aртыш шаарына караштуу Tегирмети айылынын Kорумдук кыштагында туулган.
1988-жылы теке (июль) айында Үрүмчү шаарындагы Шинжаң университетинин тил-адабият факултетин бүтүрүп, Шинжаң коомдук илимдер академиясынын улуттар адабиятын изилдөө ордуна кызматка бөлүнгөн.
Азыркы тапта Үрүмчү шаарындагы Шинжаң педагогика университетинин Филология институтунда окутуучу, профессор жана аспирант жетекчиси болуп иштейт.
Ал мамлекеттик жазуучулар коомунун мүчөсү, мамлекеттик жаштар бирлешмеси сегизинчи, тогузунчу кезектүү комитетинин мүчөсү, Шинжаң жазуучулар коомунун орунбасар төрагасы сыяктуу милдеттерди аркалайт.
2011-жылы 3-декабрда Шинжаң педагогика университетинин «Шинжаң Манас» изилдөө борбору» негизделгенде «Манас» таануучу Мамбеттурду Мамбетакун аталган борбордун башчылык милдетине сунушталып, «Манас» эпосун иреттөө, которуу, изилдөө жумуштарынын ырааттуу жүрүшүндө дилгир демилгечи болуп, айтарлыктай натыйжаларга кол жеткирип келет.
Адабий жана илимий ишмердиги
Мамбеттурду Мамбетакундун калеминин алгачкы саамалыгы - “ “Жүрөгүм” аттуу ырлар жыйнагы 1992-жылы жарык көргөн.
Ага улап 1994-жылы адабий сын макалалар жыйнагы “Өзүбүздү унутпайлы”, 1996-жылы "Кыргыз адабият тарыхынын" 2-бөлүгү Шинжаң эл басмасынан жарык көргөн (бул китеп 1991-жылы мамлекеттин 8-беш жылдык орчундуу изилдөө темасына киргизилген эле).
Өзү жеке жана башкалар менен бирлешип "Манас эпосунун варианттары жана манасчылык" (1997), "Карт дастан" (1998), "Кыргыздын жөрөлгөлүү илим-техника маданияты" (2001), “Сайрап өткөн сандыгач” (1995) катарлуу китептерди түздү.
Германиялык түрколог Гундула Салк менен биргелешип жазган "Хэйлуңжаң кыргыздары" аттуу китеби 1998-жылы Польшада англис тилинде жарык көрдү.
Өзү жазган "Кыргыз адабият тарыхы" аттуу китеби 2005-жылы ханзу тилинде жарык көрдү.
2000-жылы жана 2004-жылдары коомдук илимдер фонду боюнча мамлекеттик тема “Эпикалык жөрөлгө жана кыргыз эл дастандары”, "Кыргыз эл ооз адабиятында Памир мектеби" аттуу түрлөрдү иштеп бүтүрдү.
“Жуңго кыргыздары” энциклопедиясын жазууга катышты жана “Жуңго тарыхый жазмаларында кыргыздар” аттуу китепти которуп түзүүгө жооптуу болду.
Азырга чейин 70тен ашуун илимий макаласы кыргызча, уйгурча, ханзуча, казакча, англис жана франсузча илимий журналдарда жарык көрдү. Кээ бир аңгемелери жана ырлары ханзу тилине которулду..
Мамбеттурду Мамбетакун Кыргызстанда чыккан "Кытайдагы кыргыз назы" аттуу үч кишилик ыр жыйнактын авторлорунун бири.
Ал "Манас" эпосу, кыргыз таануу жана чакан этностордун азыркы доордогу адабиятын изилдөө жаатында белсемдүү эмгектенип келет.
Кыргызстан менен илимий алакалары
Мамбеттурду Мамбетакун Кытай менен Кыргызстандын илимий байланыштарын чыңдоо жаатында 1994-жылдан бери ырааттуу салым кошуп келе жатат.
Анын илимий мекемесинин демөөрчүлүгү менен кыргызстандык студенттер Кытайга жана кытайлык кыргыз студенттер Кыргызстанга фольклор таануу боюнча илимий экспедициялар уюштуруп келет (2012-жылдан).
Өзү да Кыргызстанга 1994-жылдан тартып көп ирет келип, илимий жыйындарга катышты. Анын бир монографиясы Кыргызстанда жарык көрдү.
Сыйлыктары. Наамдары
Мамбеттурду Мамбетакун илимий макалалары жана адабий чыгармалары үчүн Кытайдагы мамлекеттик жана автоном райондук сыйлыктарга татыктуу болгон.
1994-жылы кесиби боюнча адис изилдөөчү илимий атагын алган.
1996-жылы мамлекеттик 3-жолку аз сандуу улут адабиятын изилдөө боюнча чыгаан жаш сыйлыгына татыган.
2000-жылы Жуңго кыргыздары арасынан туңгуч болуп автоном район боюнча илимге эмгек сиңирген адис (маман) деген ардактуу наамды алган.
2004-жылы автоном райондук «Тяншан адабият-көркөм өнөр» сыйлыгына татыктуу болгон.
Кыргызстандагы Ишеналы Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Университетинин ардактуу профессору (2015-ж).
Үй-бүлөсү
Жубайы - Гүлсайра Жасын.
Алардын бир кызы (Айжан; 1996), бир уулу (Нойон; 2001) бар.
Профессор Мамбеттурду Мамбетакундун бир тууган агасы - Кытайдагы кыргыздардын ичинен чыккан белгилүү композитор, музыка таануучу Мамбетжума Мамбетакун (1957) мырза.
«БИЗ» ыры
Мамбеттурду Мамбетакун 1990-жж. жазган “Биз” аттуу ыр азыркы тапта Кытайдагы кыргыздардын арасында гана эмес, Кыргызстанда да кеңири аткарыла баштады. Бул ырдын текстине өз агасы, ком позитор жана аткаруучу Маметжума Мамбетакун уулу атайын обон чыгарган.
Сөзү: Мамбеттурду Мамбетакун уулу Обону: Маметжума Мамбетакун уулу
Асмандан жамгыр болуп төгүлдүк биз, Дүйнөгө ак калпакчан көрүндүк биз. Чөп болдук жер тандабай өсө берген, Булуттай аалам кездик, сөгүлдүк биз.
Маркасын издеген марал, Боор эзип боздогон каймал. Манастан айрылып кыргыз, Тагдырга көз салат жал-жал.
Тагдырды таштуу жерге аркандадык, Тагдырлар таштап кетсе арданбадык. Энесай узатканда аттар семиз, Чарчадык, тагдырды кууп чарчабадык.
Кайырмасы:
Маркасын издеген марал, Боор эзип боздогон каймал. Эзилип эмчеги ийип, Энелер жашыруун кал-кал.
Эзилип эмчеги ийип, Энелер жалдырап кал-кал.
Эрлер жок ат жалына казан аскан, «Насыйкат» угулат ал өтө алыстан. «Кара өзгөй» күүсүн чалдык кайрып-кайрып, Энелер жолду карайт ак жоолукчан.
Маркасын издеген марал, Боор эзип боздогон каймал. Күтүүнүн ченеми болот, Оо курбум сапарга аттан. Күтүүнүн ченеми болот, Кыргыздар дүйнөгө, Кыргыздар дүйнөгө аттан.
Документ кино
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Анаэробдук шарт
Анаэробдук шарт - чөйрөдө кычкылтек газы аз өлчөмдө болуп же такыр жок болгон абал. Көбүнчө жер алдында кездешет да, чириген субстраттарга кирет. Ошондой эле атмосферада кычкылтеги жок чөйрө да боло алат. Мындай шарттарда кычкылтекти талап кылбаган организмдер жашай алат. Алар органикалык, кай бирлери органикалык эмес заттарды кычкылдандырып, бөлүнүп чыккан энергияны алуучулар да кездешет, мисалы, кызгылтым бактериялар.
Кылыч куйрук баяс
Кылыч куйрук баяс — «Манас» эпосундамифтик жаныбар. Алооке кандын ажайыпканасындагы реалдуу жана эпикалык жаныбарлардын арасында сүрөттөлөт:
Кылыч куйрук баяс бар
Кызыл аюу, саяс бар,
Маймыл дарек деген бар,
Пил, керикти жеген бар (Сагымбай Орозбаков, 2. 183).
Эпостун башка эпизодунда Манас бала чагында жолдоштору менен салбырынга барып, К. к. б. жолугуп Аккелте менен атып өлтүрөт. Ал жаныбарлардын сырткы келбети сүрөттөлөт.
Чоңдугу бар өгүздөй, Аяк басса адамдай, Капталында канат бар, Куйругунда кылычы, Куп тамаша бул ушу (Сагымбай Орозбаков, 1. 225).
Кыргызстан жаштар союзу
Кыргызстан жаштар союзу (КЖС), (Ысык-Көл клубу) - 1988-ж. декабрында Каракол шаарында уюшулган.
КЖС алгач формалдуу эмес, жаштардын коомдук-саясий кыймылы катары түзүлгөн. Негизги максаттары маалымдуулукту жана демократияны күчөтүү, кыргыз элинин улуттук кызыкчылыктарын коргоо жана улуттук аң-сезимди өнүктүрүү, Кыргызстандын көз карандысыздыгы үчүн күрөшүү. Курамы жаш интеллигенттерден, студенттерден жана жаш жумушчулардан турган. Алгач саясий аренага 1989-ж. 22-январда «жер-суулардын тарыхый аттарын калыбына келтирүү жана кыргыз тилине мамлекеттик статус берүү талабы менен чыккан, жыйынга 400дон ашуун адам катышкан. 1989-ж. февралда КЖСтин 180 туруктуу мүчөсү жана активисттери болгон. КЖС өз ишмердүүлүгүн Бишкекте жана Ошто таратууга аракет кылган.
Каракол шаарында жана Бишкекте активдүү үгүт иштерин жүргүзүп, Прибалтика республикаларынын гезиттерин өз алдынча көбөйтүп таркатышкан. Ысык-Көл облусттук партиялык жана советтик жетекчилердин куугунтуктоосунун жана кысымынын кесепетинен КЖС Ысык-Көл облусттук комсомол уюмунун алдындагы «Ысык-Кол» клубуна айланууга аргасыз болгон. 1989-ж. кыргыз тилине мамлекеттик статус берүү жөнүндө мыйзамды колдоого 20 миңден ашуун кол чогулткан. Ушул эле жылдын сентябрынан баштап «Ашар» кыймылын колдоодо Ысык-Көл аймагында үгүт иштерин жүргүзүүгө жана каражат топтоого көмөктөшкөн.
1990ж. Кыргызстан Демократиялык кыймылын түзүүгө активдүү катышкан жана анын курамына коллективдүү мүчө катары кирген жана ушуну менен оз алдынча коомдук кыймыл катары ишмердигин токтоткон. КЖСнын төрагасы Ылаев Таалайбек болгон.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Евромайдан
Євромайдан - (2013-2014 жылы) президент Виктор Янукович жүргүзгөн саясатына каршы оппозиция өкүлдөрүнүн революциялык кадамдары жыйынтыгында анын бийлигинин кулашына жана Убактылуу өкмөттүн колуна.
Ысым
2013-жылдын 21-ноябрынан тартып 22-февраль 2014-жылга чейинки мезгилге окуялар, Украинанын мыйзамы боюнча расмий чакырды Украинада бийлик алмашуудан кийин, "Украина жарандык нааразылык массалык иш-жылдын 21-ноябрынан 2013-жылдын бирдин айынын 21-2014 ЕКнын бириктирүү жана коюудан режимине каршы".2014-жылдын жай айларынан баштап, бул окуялар, ошондой эле "төңкөрүш кадыр-баркы" деп аталып Украинанын укугу расмий бар. Ноябрда 2017-жылы мыйзамга "Улуу Ата Мекендик согуштун ардагерлери статусу жөнүндө, алардын укуктук коргоонун кепилдиктери" деген термин "кадыр-баркы ынкылабын" чечүү.
Спорт
19-февраль, 2014-жылкы кышкы Олимпиада атаандаш Украинанын спортчулары сурап, Украинада катуу кагылышууга курман болгондордун урмат кара колу кишендерин кийип Эл аралык Олимпиада Комитетинин (ЭОК) тарабынан уруксат берүүдөн баш тартышкан. Олимпиада комитетинин президенти Томас Бах, "ушул кайгылуу окуяларга жакынынан айрылгандарга кандай алгандарга" өзүнүн кылынган.
2014-жылдын 19-февраль, тоо лыжасы боюнча Богдана Мацьоцька ары Украинада катуу кагылышууга каршы 2014-жылкы Кышкы Олимп оюндарына катышуудан баш тартышты. Ал жана анын атасы Facebook "Майдан өзгөрдү согушкерлери менен тилектештик ичинде көрсөтүү жөнүндө билдирүү жарыяланган, ал эми митингчилер карата жасалган кылмыштуу иш-каршылык болуп, президент жана анын Лэки башкаруу жоопкерсиздик, биз андан ары аткаруудан баш Сочи 2014-жылы Олимпиада оюндары"
2014-жылдын 4-мартында, 2013-14 Баскетбол BC Лиеткабелис Украинага жана JSF Нантер ортосунда 16 оюндун тегерек Каунас Банга Arena түрткү берген, Литва. 2014-жылдын 5-мартында, Химик Южный жана Колежлилер Анкара ортосундагы 16 Оюндун башка тегерек Стамбул Абди Ипекчи Арена түрткү берген.
Хиллиард (Огайо)
Хиллиард (Огайо) (Hilliard) — Огайо штатынын Franklin округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 28435 киши. Болжолдуу аянты - 28.9 км². FIPS коду — 39-35476.
Ишке катышуучу адамдар
Ишке катышуучу адамдар – КР жарандык процесстик мыйзамдарындагы тараптар (доочу жана жоопкер), үчүнчү жактар, прокурор, башка адамдардын укугун коргоо үчүн сотко кайрылган, же ишке корутунду берүү максатында процесске катышкан адам, билдирүүчүлөр, өзгөчө өндүрүштөгү иштер боюнча кызыкдар адамдар.
Карл Маркс (Лейлек району)
Карл Маркс — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Бешкент айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 2 103 киши.
Зоопсихология
Зоопсихология (гр. soon – жаныбар, psyche - жан дүйнө, логия) - жаныбарлардын мээси аркылуу чындыктын (сезүү, кабыл алуу, ойлонуу ж. б.) чагылуусун, тарыхый жана жеке өөрчүүдө жаныбарлардын жүрүм-турум өзгөчүлүктөрүн үйрөнүүчү илим.
Тамчы тосуу методу
Тамчы тосуу методу – дисперстик агымдан (г-с), суюктуктар тамчыларын (10 мкм) бөлүү. Суюктуктар тамчылары форсункада, көбүктөр жарылганда, чаңдарды тазалоочу аппаратта, кургак буулантып айдоо, ректификация жана жылуулук берүүчү аппараттарда пайда болот. Пайда болгон тамчылар аппарата газ агымдары аркылуу учуп, тетиктерди дат басууга алып келиши мүмкүн. Ошондуктан, суюк тамчыны газ агымдарынан арылтуу маселеси атайын аппараттар аркылуу ишке ашырылат. Өндүрүштө колдонулуучу тамчы кармоочу аппараттарга: гравитациялык, инерциялык, борборго умтулуучу күчтүн негизиндеги циклондор кирет. Тамчы кармоочу аппараттар туман пайда болуусун азайтат.
Апакай менен жети эргежээл
«Апакай менен жети эргежээл» (Snow White and the Seven Dwarfs) — АКШнын драма жанрындагы тасмасы.
Мазмуну
Апакай - кичинекей кезинде жетим калган принцесса, андан кийин анын атасы падыша кайра үйлөнгөн. Жаш өгөй кызынын сулуулугуна көз арткан курулай жана каардуу Канышай кызды чүпүрөк кийип, кара жумуш кылууга мажбурлап, аны күңдөй түртүп салат. Ханыша күн сайын сыйкырдуу күзгүсүнөн сурайт: "Бүткүл дүйнөнү сулуулук менен каптаган ким?" ал эми дүйнөдө өзүнөн өткөн сулуу эч ким жок экенин ырахат менен угат.
Ал ортодо өгөй кызы чоңоюп, гүлдөдү. Бир күнү Канышай күзгүгө ошол эле суроону берип, андан күтүлбөгөн жерден өтө жагымсыз кабарды укканда кырдаал курчуп кетти: азыр эң сулуу Апакай экен. Бир аздан кийин ырдап жаткан кыз сепилдин тепкичтерин жууп жатканда, өтүп бара жаткан ханзаада аны угуп, көрүп калат, ал таттуу сулууга суктанып, сүйүүсүн билдирген ыр менен жооп берген. Ачууланган ханыша өзүнүн ишенимдүү мергенчисине ханбийке Карды токойго алып барып өлтүрүүнү буйруйт жана тапшырма аткарылганынын далили катары өлтүрүлгөн аялдын жүрөгүн кутуга алып келгиле. Бирок мергенчи акыркы учурда мындай ыплас ишке батынбай, бычагын жерге түшүрүп, Апакайга токойдогу өгөй энесинин каарынан жашынууга кеңеш берет. Ал эми Канышайды өлтүрүлгөн камандын жүрөгү салынган кутуга салып алып келишет.
Каардуу өгөй энеси тарабынан даярдалган өлүмдөн качуу үчүн ханзаада калың бадалдын ичине барган сайын тереңдейт. Акыры коркуп, адашып калганын билет. Токойдун күүгүмдөгү түйүндүү кары дарактары ага коркунуч келтирген жаман, чыккынчы жандыктарга айланып жаткандай сезилет, Апакай үрөйү учуп, көз жашын төгүп, чөпкө бети менен кулайт. Токой жаныбарлары коргонсуз байкушка боору ооруп, аны ырдап тынчтандырат. Ал алардан башпаанек сурайт. Алар аны калың бактардын арасында жоголгон ачык жердеги үйгө алып барышат. Бөлмөлөрдө жан жок. ээлери кайда? Snow White жапыз үстөлдүн тегерегиндеги жети отургучту таап, ал жерде жети кичинекей жетим жашайт деп ойлойт. Үй кир, чаң, баш аламандык анда кожоюндун жоктугунан кабар берет. Апакай жергиликтүү тургундар аны баш калкалоого макул болот деген үмүт менен бул жерде тартипти орнотууну чечет. Токой жаныбарларынын жардамы менен чаңды сүртөт, идиш-аяк жууйт, оңдойт, кир жууйт.
Үйдүн тургундары, Акылчы, Ачуучу, Шайырчы, Уктоочу, Уялчаакчы, Чүчкүрчү жана Көөдөк аттуу жети эргежээл алмаз кенинде иштешет; саат беште жумуштан чыгып, шаңдуу ышкырык менен үйлөрүнө кайтышат. Ошол эле учурда, Апакай чарчап, үстүнкү бөлмөдө уктап калат. Кайтып келери менен жети эргежээл алардын коттеджи басып калганын байкап, аны бирөө басып алды деп ойлошкон. Тынчсызданып, алар тартынбай кирип, таза үй жана идиш-аяктарды тазалап, желмогуздун өйдө жакта уктап калганына ишенишет, бирок акыры үч керебеттин үстүндө жаткан жаш аялды табышат. Апакай ойгонуп, эргежээлдер өздөрүн тааныштырат. Алар аны конок катары кубануу менен кабыл алышат. Ал аларды колун жууганга мажбурлагандан кийин, бышырылган кечки тамакты берет. Кечки тамактан кийин алар музыка ойноп, ырдашат; алар менен бийлейт жана езунун окуясын айтып берет. Апакай уктоо үчүн өйдө көтөрүлөт, сыйынат; ылдыйда жети карлик уктап жатат.
Ошол эле күнү ханыша кайрадан күзгүсүнөн падышалыктагы эң сулуу ким экенин сурайт. Сыйкырдуу күзгү ага Апакай тирүү экенин айтып, анын жашаган жерин кабарлайт. Ачууланган ханыша аны кемпирге айландырган дары даярдап, ханбийкеге аны түбөлүк өлүм уйкусуна киргизе турган ууланган алманы сунуш кылууну чечет, бул сыйкыр анын принцинин сулуу, сүйгөн адамынын биринчи өбүү менен гана бузулган.
Эртеси эртең менен жети эргежээл шахтага иштегени кеткенде, Апакай карлыган балиш жасады. Ал үйгө келген кемпирге ишенбей, каалаган каалоосун аткара турган сыйкырдуу алма сунуштайт. Апакай тиштеп өлүп калат. Токой жаныбарлары эскерткен эргежээлдер үйлөрүнө кайтып келип, бакшыга аңчылык кылышат. Катуу бороон-чапкын күчөгөндө ал качып баратат да, аскалуу бурчка тыгылып, чоң ташты куугандардын арасына түртүүгө аракет кылат. Бирок капысынан чагылган жарга тийип, аскалуу штурманы талкалайт. Ханыша түпсүз туңгуюкка кулап түшүп, жогору жактан таянычын жоготуп, ал гномдорго ыргытууга аракет кылган силкинген таш да анын үстүнө кулап түшкөн.
Аттиң, ууланган алманын түбөлүк уйкусу менен сыйкырланган Апакай өтө кеч өлүп калгандай. Жети эргежээл аны жоктоп, анын сөөгүн жерге берүүдөн баш тартып, анын ордуна алтын менен кооздолгон кристалл табыт кылып, токойдун арасына коюлган. Мезгил алмашканда, алар токой жаныбарлары менен Апакайда денесине чогулушат.
Этностук топ
Этностук топ - кандайдыр бир себептер менен этностун (социалдык-этностук жалпылыктын) өзөгүнөн бөлүнүп калган жана андан тышкары жашаган бөлүгү, этностун «сыныгы».
Этностук топ ар түрдүүчө болот. Жалпысынан адганда этностук топту мүнөздөй турган төрт факторду белгилөөгө болот:
Илимий изилдөөлөрдө адамдардын мындай жалпылыктарын улуттук же этноулуттук топтор же улуттук азчылык, этникалык азчылык деп аташат. Этностук топ жалпы саны бир нече жүз миллиондоп саналгандыктан, алар менен байланышкан проблемалар кээ бир мамлекеттердин социалдык-саясий кырдаалына жана эл аралык мамилелерге олуттуу таасирин тийгизүүдө. Акыркы мезгилдерде этностук топторду эл аралык союздарга бириктирүү аракеттери күч алууда. Абройлуу эл аралык өкмөттүк жана өкмөттүк эмес уюмдар тарабынан этностук топтун кызыкчылыктарын изилдөө жана ишке ашыруу боюнча бир катар чаралар көрүлүүдө.
Кымкар
Кымкар — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Калмак кол башчысы Нуукердин кошунундагы баатыр. Салбырындап жолдоштору менен Уркун дайрасынын боюнда жаткан Манаска Нуукердин колу кез болгондогу урушта калмактар тарабынан биринчи болуп жекеге чыккан К. Көкчөнүн колунан ажал табат (Сагымбай Орозбаков, 1. 270—273).
Анаэробдуу инфекция
Анаэробдуу инфекция - анаэроб оору козгогучтарынан пайда болуучу оорулардын тобу. Анаэробдуу инфекция көбүнчө газ гангрена оорусун, ошондой эле селейме, ботулизм жана башка ооруларды пайда кылат.
Термечи
Өрмөктө көркөм көчөттөрдү түшүргөн уз.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Гарниерит
Гарниерит - (француз геологу Ж. Гарньенин ысмынан), нумеит минерал. Химиялык формуласы Ni4[Si4O10] (OH)4-4H2O. Кристаллданбайт. Өңү жашыл. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2-2,5. С. салм. 2,5-2,8. Никелге бай ультранегиздүү тоотектердин бузулуп талкаланышынан пайда болот. Гарниерит никель кенташынын минералы.
Асанбаев Кенжегазы Мамбетович
Асанбаев Кенжегазы Мамбетович (1960-ж. т., Жети -Өгүз району, Дархан айылы) - композитор. Булардан башка республиканын театрларьша коюлган көптөгөн спектаклдерге музыка жазган. Мис., Б. Жакиевдин «Күттүргөн жаз да келер», :Т. Абдумомуновдун «Жоробайдын жоруктары», Ч. Айтматовдун «Кылым карытар бир күн», «Саманчы жолу», «Кыямат», «Кош бол, Гүлсары» ж. б. спектаклдерге музыка жазган. Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институнун музыка теориясы кафедрасынын проф. А. Малдыбаев атындагы эл аралык сыйл. Лауреаты (2001).
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Ишке келбегендик
Ишке келбегендик – КР эмгек укугу боюнча жумушчу күндүн ичинде 3 сааттан узак убакыт бою жүйөлүү себепсиз жумушта жок болуу. КР эмгек мыйзамдарына ылайык, ал жумуш берүүчү жактын демилгеси боюнча эмгек келишимин бузууга алып келет.
Садыбакасов Кемел Аманович
Садыбакасов Кемел Аманович 1924-жылы Кемин районуна караштуу Кичи Кемин айылында туулган.
Ишмердүүлүгү
1948–1950-жылдары Кыргыз¬стан КПнын Ош облус¬тук ЛКСМдин I катчысы, 1950–1954-жылдары Кыр¬гызстан ЛКСМ борбор¬дук комитетинин кадр боюнча катчысы, 1956-жылы Тянь-Шань обкомунун мектептер бөлүмүнүн башчысы, 1956–1958-жылдары Куланак райкомунун I катчысы, 1958–1960-жылдары Ат-Башы райкомунун I катчысы,1963–1964-жылдары Ош облустук кеўешинин төрөагасы ж.б. болуп иштеген. 1946–1948–1954–1956-жылдары Москва шаарында КПССтин борбордук комитетинин алдындагы жогорку партиялык мектептин угуучусу болгон. 1960–1963-жылдары Кыргызстан КПнын Тянь-Шань облустук комитетинин биринчи катчысы болуп иштеген.
Сыйлыктары
«Кызыл Жылдыз», II даражадагы «Ата Мекендик согуш», II–III даражадагы «Даңк», 3 жолу «Ардак белгиси» ордендери жана «Эрдик», «Варшаваны бошотуу үчүн», «Берлинди алуу үчүн», «1941–1945-жылдары Германия менен болгон Улуу Ата Мекендик согуштагы жеўиш үчүн», «Эмгектеги жетишкендиги үчүн» медалдары менен сыйланган. 1982-жылы ошол эле өзү туулуп-өскөн айылында бул дүйнөдөн кайткан.
Колдонулган адабияттар
Нарын облусуна 70 жыл.Энциклопедия Б,2009
Терме
Өрмөчүлүк өнөрүнүн көркөм түрү. Анын көркөм көчөттөрү, ар кыл болуп, кештелердин негизи менен сөлөкөттөрү бири-бирине так жана төп айкалышып, өрмөк согуу өнөрүнүн накай жасалгалык жагдайын көздөп турат.
Терме — өрмөктүн эриш жиптерин «терип согуу», «көркөм көчөт келтирип согуу» деген түшүнүктү берет. Термеде үч см ден 70—75 см ге чейинки эндүүлүктөгү буюмдар согулат. Ага боз үйдүн боо-чуулары: «уук тизгич», «кереге баш чалгыч», «үзүк боо», «туурдук боо», «жабык баш боо», «жел боо» (түндүк боо, тастар боо) жана салттуу үлгүлөр «кылдырооч», «тегирич», «кереге таңуу», «шалча», «ат жабуу», «ээрге салгыч», «куржун» сыяктуулар кирет.
Терме «кара терме», «кажары» (букары) терме болуп бөлүнөт. Кара терменин «бир жүздүү терме», «эки жүздүү терме» деген түрлөрү бар. Кара термеде жиптин кызылы да, карасы да терилип согулат. Анткени, өрмөктү күзүктөгөндө кара жип күзүктүн бир тарабына, кызыл жип күзүктүн экинчи тарабында болот. Ошондуктан, согулганда кызылы да, карасы да көркөм көчөт үчүн терилет.
Кара терме таарларга көбүнчө «ай көчөт» менен «тор көчөттү» арбын пайдалангандар бар. Мында «тор көчөттү» кайра кайталоо менен биринин ичинен бирин туташтырып чыгуу менен бара-бара «тор көчөт» болуп көрүнөт. Ал эми «ай көчөттө» ошол көчөттөр сыртынан төрт тарабына карай кайталана берилет. Терме — тал жиптерди чалуу аркылуу кооздук түшүрүү. Кооз көчөттөр аркылуу жүзөгө ашкан боз үйдүн боочууларынын бири «баш чалгыч» (кереге чалгыч) «үзүк боо», «туурдук боо», «жабык баш боо» он үч жипти «жел боого» (түндүк боо) жыйырма беш тал жип күзүктөлөт. «Жел боону» ар бир уз өзүнүн көркөмдүк табитине тарткандай жасалгалап алууга болот. Уздар мунун бетинин ичине «чачы жасап», «седеп тагып» кармоо аркылуу көркөм көрсөтөт.
«Уук тизгич» үчүн жупташкан жип беш тал эле болот. Уздар эки жүздүү терме үчүн «ит таман көчөтүнө» (иттин таманындай салаа-салаа болуп көрүнөт) тогуз жипти керектейт. Өрмөкчүлөр таар көчөттөрүнө «баргекче көчөтү» көбүрөөк колдонот. Жайлоодо болуучу баргек гүлүнө окшогон аны көбүнчө боз үйдүн боочуларына көркөм көчөт кылып беришет.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Кыраң-Кыр
Кыраң-Кыр — топоним. Коңурбай капыстан Таласка чабуул жасаганда чек кайтарып жүргөн Кардыгач калың жоо менен катуу кармашып жатып колго түшөт. Жоонун артынан кууп жеткен Манастын колу ушул жерден Кардыгачты туткундан бошотуп алышат. Эпос боюнча К.-К. Иленин боюндагы жерлердин бири.
Гнилуха (Тяжин куймасы)
Гнилуха — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тяжин дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Неоконфуцийчилик
Неоконфуцийчилик (ли сюе – асмандын, жаратылыштын мыйзам) принциптери жөнүндө окуу, же син-ли сюе – адамдын, нерселердин табияты жана табияттын мыйзамдары ошодой эле дао сюе жолдор жөнүндө окуу (дао цзяо – даосизмден айырмасы), кытай философиясында Сун (960–1279) династиясынын тушунда пайда болгон агым.
Хань (б. з. ч. 206 – б. з. 220) мезгилиндеги классикалык тексттерди түшүндүрмө менен чектелген конфуцианчылыктан айырмаланып, Сундун ойчулдары жаңы идеяларды жана түшүнүктөрдү иштеп чыгышкан, биринчи иретте и–ли (жалган менен мыйзам) жана син-мин (жаратылыш менен тагдыр) ушундан аталышы келип чыккан. Неоконфуцийчиликтин жолуна нук салган тан ойчулдары Хан Юй менен Ли Ао (772–841) конфуцианчылыкты коргоп жана спекулятивдик метафизика ордуна этиканы өнүктүрүү жолуна салган.
15–16-к. конфуцийчилик ойчулдар классиктерди кезектеги түшүндүрмө ордуна ар бири окуунун негизги маселерин өз мамилесин иштеп чыгууга аракеттенишкен философиялык диспуттарды өткөрүүнүн борборлору (эң белгилүүсү – Дунлинь академиясы) түзүлгөн. Цинь мезгилинин ойчулдары (1644–1911) кайсы бир деңгээлде Хань мезгилинин философиялык түзүүлөрүн түшүндүрмөлөп келишкен. Неоконфуцийчилик 1949-ж КНР (КЭР) түзүлгөнгө чейин созулган.
Манас Күмбөзү
Манас күмбөзү — орто кылымга таандык архитектуралык эстелик. Талас районундагы Кеңкөл өрөөнүндө. Талас шаарынан 15км чыгыш тарапта. Күмбөз эл ичинде жана илимий адабияттарда "Манастын күмбөзү" деген ат менен белгилүү. Чындыгында Кянизяк-хатундун (чагатай эмири Абуханын кызы) күмбозү. Күмбөз Бышкан кыштан салынган, пирамида түрүндөгү төрт бурчтуктун үстүнө орнотулган 16 кырдуу чатыры бар, оймо-чийме терракота менен кооздолгон. 1969-жылы реставрацияланган.
Ушагар
Ушагар — "Манас" эпосундагы топоним. Мыйзам учкан күз маалында Манас жолдоштору менен ууга чыга турган жер катары айтылат:
Баш жагы Коңко тоосуна,
Ушагар улуу суусуна,
Чыкмак болду калайык
Чаркастандын уусуна (Сагымбай Орозбаков, 1. 232).
Акташка (Жарлы куймасы)
Акташка — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Жарлы дарыясынын оң жээгинен 48 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пистек дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Таннин
Таннин (фр. tannin, tanner — терини ийлөө) — өсүмдүктөр курамында кеңири таралган фенол бирикмелери группасына кирүүчү зат. Т. белоктор жана кээ бир табигый полимерлер (целлюлоза, пектин заттары) менен  бекем байланышкан жана өңдөөчү заты бар өсүмдүктүн кабык, жалбырак жана мемөлөрүндө кездешет. Т. химимялык түзүлүшү өтө татаал зат, анын курамында глюкоза татаал эфирлери болот. Т. ачык саргыч түстөгү аморфтуу күкүм, суу, глицерин, уксус эфиринде эрийт. Хлороформ,бензол, көмүртек сульфиди жана суусуз спиртте эрибейт. Туз, күкүрт, фосфор к-талары жана NаСl, КСl, СН3 ,СООК Суудагы эритмелери менен таасир эткенде чөгөт. Сууда эригенде коллоиддик эритмени берет. Ысытканда пирогалоллду бөлүп чыгуу менен ажырайт. Щелочтуу эритмеде окистенип кара түскө өтөт. Щелочтуу эритмеси жез оксидин жана асыл металлдар туздарын калыбына келтирет. Белок менен кошулуп альбуминатты пайда кылат. Т. тери өңдөөдө, кездемелерди боёдо жана мед-да ангина, күйүк, жара (язва), ошондой эле сымап, күмүш, коргошун туздары менен уулануудан айыктырууда колдонулат.
Гарнизон
Гарнизон - (фр. garnison, garnir жабдуу, куралдандыруу деген сөздөн) 1) калк жашаган пунктта же чегарасы белгиленген райондо туруктуу же убактылуу жайгашкан аскер бөлүктөрү, аскер окуу жайлары жана мекемелер. Алар аскер кызматынын маселелери боюнча бирдиктүү командачылыкка баш пет. 2) бекемделген райондо же башка өзүнчө коргонуу курулмасында жайгашкан аскерлер (бөлүктөр, бөлүкчөлөр). Кыргызстанда гарнизон башчысы коргоо министринин буйругу менен дайындалат.
Анаэробиоз
Анаэробиоз - организмдин кычкылтексиз чөйрөдө жашоосу. Анаэробиоз - анаэробдордун кадимки жашоо шарты. Алар тиричилик үчүн энергияны органикалык эмес жана органикалык татаал заттарды ажыратуу менен алат. Анаэробдук организмдер аэробдор өнүгө албаган абасыз жердеги органикалык субтратты пайдалана алат (Аэробиоз).
Азамат Байматов
Азамат Байматов (1988-жылы 3 декабрда Ош шаарында төрөлгөн).Кыргызстандын футболчусу, Дордой клубунун коргоочусу.Кыргызстан улуттук футбол курамасынын капитаны.
Карьерасы
“Дордой-Динамонун” курамында Кыргызстандын Көз карандысыздык кубогунун (2008) ээси, Кыргызстандын чемпиону (2008, 2014), АФКнын президентинин кубогунун (2008) күмүш медалынын ээси,“Супер-Инфонун” тандоосу боюнча "2009-жылдын мыкты спортчусу" аталган. 2011-жылы 22-декабрда КРнын Футбол федерациясынын версиясы боюнча "Жылдын мыкты футболчусу" наамына ээ болгон. Футболчу 2012-жылкы сезонду казакстандык "Окжетпес" клубунун катарында өткөргөн. 2013-жылдын март айында дарыгерлердин чукул эскертүүсүнөн улам 6 айдан ашык убакыт футбол ойногон эмес, жеңил машыгууларды гана өткөрүп келген. Анын улуттук курама командага кайтып келүүсү ушул эле жылдын октябрь айына дал келген. Учурда (2014) футбол боюнча Кыргызстан курама командасынын капитаны, бишкектик "Дордой" футболдук клубунун коргоочусу. Клубдун курамында бул жылы Кыргызстандын биринчилиги - ТОП-Лиганы, Көз карандысыздык кубогун жана Суперкубокту утуп алган. 2014-жылы Түштүк Кореянын Инчхон шаарында өткөн Азия оюндарында 23 жашка чейинки курамдын капитаны болуп, улуттук кураманын өз тайпасынан чыгуусуна олуттуу салым кошкон
Жорго-Таш мөңгүсү
Жорго-Таш мөңгүсү – Алай кырка тоосунун түштүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Кызылсуунун оң куймасы – Көксуунун (батыш) алабында жайгашкан. Узундугу 4,6 км, аянты 4,3 км2, көлөмү 0,200 км3. Башы деңиз деңгээлинен 4600 м, этеги 3920 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4300 м, абляция облусунун аянты 1,1 км2. Мөңгүдөн Жорготаш суусу башталып, Көксууга куят.
Освальд Шпенглер
Шпенглер Освальд (1880–1936) – немец маданият философиясынын өкүлү. Өзүнүн «Der Untergang des Abendlandes. Umris einer Morpnologie der Weil geschichte» 1918 «Себептүүлүк жана тагдыр».
Европанын күүгүмү» деп аталган негизги чыгармасы менен белгилүү болгон. Аны Шпенглер дүйнөлүк тарыхты түзгөн маданияттарды болжолдуу түрдө миң жылдык өмүр менен аныкталып чектелген организмдер катары караган. Ал батыш маданиятын жок болуп кеткен грек маданиятына салыштыруу аркылуу анын келечегин аныктоого аракеттенген. Анын пикири боюнча батыш маданияты сөзсүз түрдө жок болуп турган цивилизациянын тилкесине кирди. Анын бул китеби эки дүйнөлүк согуштун аралыгында өтө зор ийгиликке жетишкен. Мунун себеби, анда ошол учурдагы жашоо философиясын жактоочулар (Эрнст Юнгер, Людвиг Клагес ж. б.), ошондой эле билимдүү адамдардын кеңири чөйрөсү (кара; Курмандыкты күтүү) карманган рухка каршы туруунун тарыхый фактылары негизге алынган имиш.
Жалпысынан Шпенглер идея менен реалдуулуктун, рух менен турмуш чындыгынын ортосундагы шайкешсиздикке байланышкан өтө оор проблеманы ашкере эле жөнөкөйлөтүп жиберген тайкы позитивизмге жол берген. Кийинчерээк ал бир катар башка эмгектерди да жараткан.
Вегетатив нерв системасы
Вегетатив нерв системасы — жалпы нерв системасынын бир бөлүгү. Бул терминди 1801-ж. француз анатому Мария Франсуа Биша киргизген. Вегетативдик нерв системасы организмдеги кан айлануу, дем алуу, зат алмашуу, тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу жана башка процесстерди жөнгө салат. Ал бардык ички органдарды, ички секреция бездерин, жүрөктү, бардык кан жана лимфа тамырларын, скелет булчуңдарын нервдештирип, булчуңдардагы зат алмашууну башкарат. Вегетативдик нерв системасынын жардамы менен организмдин ички чөйрөсүнүн туруктуулугу сакталат. Вегетативдик нерв системасы аткарган бул иштердин бардыгы жүлүн, кара куш мээ, гипоталамус, алдыңкы мээнин негизги борборлору жана борбордук нерв системасынын эң жогорку борбору болгон мээ кыртышындагы көп сандаган борборлор аркылуу жөнгө салынат.
Вегетативдик нерв системасы скелет булчуңдарын нервдештирүүчү жүлүн нервдеринен анатомиялык түзүлүшү жана физиологиялык өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат (к. Жүлүн нервдери). Мисалы, жүлүн нервдеринин талчалары жүлүндөн эки капталы бирдей аралыкта катары менен чыгып, нервдештирүүчү булчуңдарга чейин эч үзүлбөстөн жетет. Ал эми Вегетативдик нерв системасынын талчалары болсо мээ сүмбөсү менен жүлүндүн белгилүү гана бөлүктөрүнөн башталып, нервдештирүүчү органдарга чейинки вегетатив түйүндөрүндө үзүлөт. Бул түйүндөрдөгү нерв клеткаларынан жаңы вегетатив нерв талчалары башталып, анан нервдештирүүчү органдарга жетет. Ошентип Вегетативди нерв системасынын талчалары вегетатив түйүнүнө чейинки жана түйүндөн кийинки эки бөлүктөн турат. Жүлүн нервдери менен вегетатив нервдери аларды түзүүчү нерв талчаларына жараша да айырмаланат. Жүлүн нерв талчалары вегетатив нерв талчаларына караганда бир нече эсе жоон келип, сыртынан миелин кабыгы менен капталган. Ал эми вегетатив нерв талчаларынын миелин кабыгы жок, ичке талчалардан турат. Ошондуктан алардын нерв талчалары аркылуу өтүүчү импульстардын ылдамдыгы да ар түрдүү.
Анатомия түзүлүшү боюнча Вегетативдик нерв системасы борбордук жана четки бөлүктөн турат. Анын борбордук бөлүгүнө мээ сүмбөсүндө жайгашкан III, VII, IX жана X баш мээ нервдеринин парасимпат борбору, жүлүндүн каптал түркүгүндөгү симпат жана жүлүндүн куймулчак бөлүгүнөн орун алган парасимпат борборлору кирет. Ал эми Вегетативдик нерв системасынын четки бөлүгүн вегетатив нервдер, алардын бутактары, вегетатив түйүндөр жана вегетатив чатыштар түзөт. Вегетатив нерв түйүндөрү түзүлүшү боюнча ар түрдүү: тегерек, сүйрү жана жылдызча сымал. Вегетативдик нерв системасы түзүлүшү жана органдарга тийгизген таасири боюнча симпат жана парасимпат бөлүктөрдөн турат. Вегетативдик нерв системасынын симпат бөлүгү жүлүн менен байланыштуу. Жүлүндө симпат нервдердин биринчи нейрондорунун денелери жатат. Бул нейрондордун талчалары жүлүндөн чыгып, органга чейинки симпат түйүндөрүндө бүтүп, түйүндөр тизилип, омуртка түркүгүнүн эки жагында жатат. Ал эми бул түйүндөрдө органдарды нервдештирүүчү экинчи нейрондордун денелери болот.
Вегетативдик нерв системасынын парасимпат бөлүгүнүн борбору ортоңку мээде, сүйрү мээде жана жүлүндүн төмөнкү жагында орун алган. Бул борборлордон парасимпат нервдердин биринчи нейрондорунун бутактары башталып, органга чейинки парасимпат түйүндөргө жетет. Бирок парасимпат түйүндөр симпат түйүндөргө караганда нервдештирүүчү органдарга өтө эле жакын же органдардын тереңинде жатат. Организмде симпат жана парасимпат нервдер ар дайым бири-бирине карамакаршы кызмат аткарат. Мисалы, симпат нерв талчаларынын таасиринен жүрөктүн согуусу ылдамдайт жана күчөйт, кан тамырлар тарыйт. Тескерисинче, парасимпат нерв талчаларынын таасири менен жүрөктүн согуусу басаңдайт жана начарлайт, кан тамырлар кеңейет. Ал эми симпат нерв талчалары ичегикарындын жыйрылышын жайлатса, парасимпат нерв талчалары, тескерисинче, тездетет. Ошентип, организмдеги көп органдардын ишинин жөнгө салынышы жана алардын организмдин талабына жараша кызмат аткарышы Вегетативдик нерв системасынын таасири аркылуу ишке ашырылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Биоиндикатор
Биоиндикатор (грек тилинен bios – жашоо, латын тилинен indico - көрсөткүч) - табигый жана антропогендүү өзгөрүүлөрдүн, ошондой эле, чөйрөнү бузуучу заттардын катышуусун жана концентрациясын, пайдалуу кен байлыктардын бар же жок экендигин аныктоо үчүн көрсөткүч катары пайдаланылган белгилүү бир түрдүн особдору.
Биоиндикация
Биоиндикация - тирүү организмдердин жашаган чөйрөсүнүн булганышынын көрсөткүчү.
Жердин үстүнкү катмарындагы экосистемалар өзүлөрүнүн түзүлүштөрү жагынан суу чөйрөсүнүн экосистемасына караганда эң бир татаал. Анткени-жердин үстүнкү кыртышында кургакта жашаган организмдер көп түрдүү жана алардын убакытка жана мейкиндикке жараша абдан өзгөрүп турат. Ошондой эле жер үстүндө адам жашайт-бул өзгөчө түр, бул түрдүн жашоосунда жаратылышка тийгизген таасири окумуштуулардын өзгөчө көңүлүн бурат.
Азыркы кезде адамдын тиричилик  аракеттери менен  айлана-чөйрөсүнүн өтө бузулуп  жаткандыктан биоиндикацияга көбүрөөк көңүлдүн бурулууда.
Өзгөчө чөйрөнүн физико-химиялык шарттарынын өзгөрүүлөрү көп жерлерде жансыз жана жандуу чөйрөнүн бузулушуна алып келди.