cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эсептөөлөр системасы
Эсептөөлөр системасы
Ар кандай эсептөө системаларынын өнүгүү тарыхыБайыркы адамдарга саноонун андай деле керек эмес болчу. “Бир”, “Эки” жана “Көп” – ушул метод менен эле санашчу. Ал эми азыркы учурда кадам сайын саноо менен күнүбүз өтүүдө. Кандайдыр бир сандар менен амалдарды аткарууда так жана туура жыйынтык алуу үчүн цифралар жардам берет. Эгерде сандын өзүн белилөө үчүн аты бар болсо, аны жазууда убакыт көп талап кылат жана бир топ ыңгайсыз жаратмак. Бул учурда бизге белгилөө системасынын же болбосо эсептөө системасынын пайдасы тийет. Эсептөө системасы – бул натуралдык сандарды атоо, белгилөө ыкмасы жана алардын үстүндө аткарыла турган амалдардын эрежеси. Негизи дүйнө жүзү боюнча эсептөө тилин алфавити катары 0 дөн 9 га чейинки цифралар колдунулат. Ушул ссимволдордун жардамы менен эсептөөдө керектелген сандарды жаза алабыз. Бул алфавит ондук эсептөө системасы деп аталат. Бирок адамдар дайыма эле ондук система менен амал аткарган эмес. Азыркы учурда ондук системага конкурент катары экилик эсептөө системасы саналып келүүдө. Себеби адамадар эсептөөлөрдү электрондук эсептөө машинасында жүргүзүүнү “артык” көрүшөт. Байыркы заманга кайрылсак, Каттарда эч кандай тамгалар жазылчу эмес, ар бир амал, ар бир кыймыл, ар бир маалымат кандайдыр бир сүрөт менен жеткизилчү. Убакыттын өтүшү менен сүрөттөр жөнөкөйлөтүлүп отуруп, символдорго айланган жана алардан иероглифтер келип чыккан. Ар бир иероглиф биз үндү же тыбышты билдирбей, кандайдыр бир сөздү билдирет. Кээ бир өлкөлөрдө азыркы күнгө чейин иероглифтерди сакталып, колдонулуп келүүдө. Мисалы, Япония жана Кытай өлкөлөрүндө иероглифтер менен маалыматты чагылтырат. Вавилондо болсо сандарды ылайга таяктарды жармаштырып, аларды өртөөдөн кирпич сымал пайда болгон катуу таякчалар менен эсептөөнү билдирген. Ар бир сан өзүнө тиешелүү комбинация менен таякчалардан куралат. Жыйынтыгында бекем документтер катары жаралган, жана Месопотами (азыркы Ирак) жерлеринде казып алууда табылган. Тарыхий булактарга караганда Индустатар уч миң жыл мурун азыркы нөмерлөөнү пайдалана баштаган. Алардын эстеликтеринде 100000 санынан чоң сандар кездешкен эмес, жана алардын оюу боюнча “кандайдыр бир сандан кийинки сандардын аттарын кудайдар гана билишет” деп ойлошкон. Чындыгында натуралдык сандардын чеги жок, жана уланып чексизге чейин барат. Сандардын чексиз болгондугун байыркы гректердин окумуштулары атап кетишкен.
Жасалгалоо иштери
Жасалгалоо иштери (курулушта) – пайдалануу жана кооздук сапаттарын жогорулатуу үчүн имараттардын жана курулуштардын ичи-тышын жасалгалоо менен байланышкан курулуш жумуштары. Жасалгалоо иштери курулуштун акыркы этабы болуп саналат жана анын баалуулугу сапаттуу бүткөрүлүшүнө жараша болот. Негизги жасалгалоо иштерине имараттын бетин шыбоо, кооздоо, алдын тактайлоо, сырдоо, туштук кагаз (обои) чаптоо, айнектөө жумуштары кирет. Акыркы учурда курулуш аянттарына даяр түрүндө жеткирилип, чогултулуучу ири өлчөмдөгү конструкциялар жана заводдо жасалуучу тетиктер (үстүн жапкыч жана дубал панелдери, санитардык-техникалык кабиналар, терезе жана эшик блоктору) кеңири колдонула баштады. Булар жасалгалоо иштеринин жалпы көлөмүн азайтат. Курулуш объектилеринде жасалгалоо иштеринин көлөмүн бир топ азайтуучу, ишти тездетүүчү жана жеңилдетүүчү механикалаштырылган ар кандай каражаттар (шыбоочу жана сырдоочу кыймылдуу станциялар, полимер материалдардан пол салуучу агрегаттар, жылчык бүтөөчү аппараттар, жылмалоочу жана сүрүүчү машиналар, термелгич насостор жана башка) колдонулат. Азыркы курулуштарда негизги жасалгалоо иштерине – жасалгалоочу эритмелер жана бетондор, жаратылыш жана жасалма таш материалдары, жасалгалоочу карапа, жыгач материалдар менен буюмдар, кагаз, айнек, пластмасса, металл, лак-сырлар кирет. Жасалгалоо иштери эмгекти өтө көп талап кылган майда жумуш жана курулуш-монтаждоо ишиндеги эмгек чыгымдарынын 35%ке чейинин түзөт.
Эсептөөлөр системасы
Позициялык жана позициялык эмес эсептөө системалары
Эсептөө системасы (белгилөө) – бул сандарды кандайдыр бир алфавит менен (цифралар менен) көрсөтүү болуп эсептелинет Убакыттын өтүшү менен эсептөө системасынын өнүгүшүндө бир нече эсептөө системасы пайда болгон. Жана аларды эки түрдө ажыратып кароого болот. Алар : позициялык жана позициялык эмес эсептөө системасы.
Жасалгалоо иштери
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Эсептөөлөр системасы
Позициялык эмес эсептөө системалары
Эң байыркы нөмерлөөдө бир гана “|” символ колдонгон. Ал “бир” дегенди түшүндүргөн жана “эки” санын алыш үчүн кайра “|” символун артына кошуп коюу керектелген. Бул менен чоңдогон сандарды жазуу бир кыйла ыңгайсыз болгон. Мектептерде да башталгыч класста окуган балдарга таякчаларды берип эсептөөлөрдү түшүндүрөт. Так мисал келтире кетсек, римдик нөмерлөө болуп эсептелет. Ал эсептөө системанын негиздери болуп “I” – бир, “V” – беш, “X”- он, “L”- элүү, “С”- жүз, “D”- беш жүз, “М”- миң болуп эсептелет. Алгоритмдеги баардык сандар эки арифметикалык операция менен ишке ашырылат. Булар – кошуу жана кемитүү. Мисал катары көрсөтө кетсек : VI – алты (5+1=6); IV – беш (5-1=4); XC – токсон             (100-10=90); 1704 – MOCCIV ; 193 – XCXIII; 687 – DCLXXXII; Эсептөө системаларда бир гана кошуу жана кемитүү колдоно берилбейт. Мисалы эски кытай эсептөө системасында 20 жана 30 санын көрсөтүү үчүн 2, 10 жана 3 , 10 керектелген. 1, 10 жана 100 сандары өзгөчө жардамчы сандар болушчу. 528 санын алуу үчүн 5,100,2,10,8 деп жазуу керектелген. Позициялык эмес эсептөө системаларынын эң ыңгайлуусу алфавиттик эсептөө системасы болуп саналат. Мисалы катары байыркы Грек системасы, славяндык, еврейдик, грузиндик жана армяндык эсептөө системалары. Гректердин эсептөө системасына кайрыла турган болсок, 1 ден 9 га чейинки сандарды өздөрүнүн алфавитиндеки тамгаларын ирээти менен жайгаштырган. Ал эми сандарды сөздөрдөн айырмалаш үчүн сандардын үстүнө сызыкча коюп жазышкан. Мисалы 543 санын – φμγ (φ-5,μ-4,γ-3) деп жазышкан.А римдик эсептөө системасында бул DXLIII, египеттик эсептөөдө - ρρρρρ nnnIII. Жөнөкөй жана ыңгайлуу болуп позициялык эсептөө системасы саналып келет.
Позициялык эсептөө системасы
Позициялык эсептөө системы – бул ошол эле сандардын белгилөө ыкмасы, бирок керектелген символдор жөнөкөй жана позициясына жараша чоңдугу аныкталат. Мисал катары ондук эсептөө системасын алалы. Негизи 10 символ түзөт. Алар 0 дөн 9 га чейинки цифра. Ошол эле 543 санын ала турган болсок, биринчиде турган 5 саны 500 дегенди түшүндүрөт. Ошондо 543 = 500+40+3. Демек позициясына жараша мааниси өзгөрөт. Түшүнүктүү болсун үчүн дагы бир мисал келтире кетсек, бул 777 саны. Биринчи кезекте турган саны акыркы кезекте турган санга барабар эмес. Биринчи 7 бул 700 дегенди түшүндүрөт. Экинчидеги 7 бул 70 ти түшүндүрсө үчүнчүдөгү 7 бул жөн эле жети. 700 + 70 + 7. Бул көрүнүштү көп мүчө түрдө жалпы формула катары жазып алсак. Анда X_s=A_n ·S^(n-1) + A_(n-1) · S^(n-2) + A_(n-2) ·S^(n-3)+...+ A_2· S^1 + A_1 · S^0 S –эсептөө системанын негизи, А – сандын цифрасы, n – разрядынын саны Мисалы 629310  саны көп мүчө түрүндө жазсак, төмөнкү көрүнүштү алабыз: 629310=6·10^3 + 2·10^2 + 9·10^1 + 3·10^0
Ондук эсептөө системасы жана анын келип чыгышы
Элестетeйли, бизге бир нече окшош таякчаларды эсептеп бергиле деп берилди. Ондон-ондон кылып бөлүп, ашып калганын ошол бойдон калтырып, ондон кылып бөлгөн топту санап, аны 10 го көбөйтүп, ашып калган таякчаны кошуп коюуу бир канча ыңгайлуу. Эгерде онго бөлгөн тобубуз көп чыгып калса, анда дагы 10 дон кылып дагы бир топ жаратып алганыбыз жеңилирээк келет. Ушундан улам биздин идеябыз ондук эсептөө системасына келип такалат. Жөнөкөй көрүнгөнү менен, бул ондук системасынын тарыхы эскиден бери келип чыгат. Ошондой эле анын жаралуусунда көптөгөн элдин ролдору бар. Эмне үчүн таякчаларды 10 го бөлүп топторго ажыраттык? Эмне үчүн 5 бөлбөдүк, же болбосо 6 га эмес? Деген суроолор жаралышы мүмкүн. Мунун жообу да жөнөкөй жана кеңири таралган. Адамдардын муктаждыгынан пайда болгон эсептөөлөр алардын манжаларынын жардамында ишке ашырылган. Эгерде адамда 12 манжа болгондо, анда он экилик эсептөө система болуп калуусу толук ыктымал. Ондук эсептөө системасы индустар тарабынан негизделген, ал эми Европага таралуусу арабтардын тарабынан, VIII кылымда Испанияга кол салуусу менен кошо алып келинген. Ушундан улам араб цифралары деп аталып, позициялык эмес эсептөө системага караганда жөнөкөйлүгү жана ыңгайлуулугундан улам Европага тез тарай баштаган. Азыркы күнгө чейин ал цифраларды “араб цифралары” деп атап келүүдө. Бир канча миң жылга карабастан ал цифралар анча деле өзгөргөн жок. Разрядтарга көңүл бура турган болсок, “миллион” сөзүнүн келип чыгышы XVI кылымга келип такалат. Бул сөздү белгилүү саякатчы жана тарыхчы Марко Поло тарабынан киргизилген. Миң саны жетишпегенден, миң-миң деп айткысы келген Марко Поло :”Миллион” деп атаган экен. Ал эми миллиондон чоң разрядтагы сандарды куроо үчүн латын сандары жардамга келет. Алар : Биллион, Триллион, Миллиард, Триллиард. Бирок өтө чоң сандарга жаңы ат ойлоп табууга эч кажети жок. Даража деген математикалык түшүнүктүн жардамы менен: Жердин массасы 6 000 000 000 000 000 000 000 тонна дегендин ордуна 6 * 〖10〗^21 тонна деп белгилөө жеңил болуп эсептелинет. Ошентип сандарды белгилөөдө биз позициялык ондук эсептөө системасын колдонобуз. Позициялык – себеби цифралардын турган позициясына жараша мааниге ээ, ондук эсептөө – себеби кандайдыр бир санда оң жагында турган сан сол жактагыдан 10 эсе чоң, жана өтө чоң сандарды колдонууда математикалык түшүнүк – даража киргизилген. Бул эсептөө системасы оригиналдуу жана жөнөкөй болуп саналат.
Негиздери айырмалуу болгон эсептөө системалары жана алардын колдонулушу
Ондук эсептөө системасынан башка каалаган негиздеги позициялык эсептөө системасы болушу мүмкүн. Сегиздик эсептөө системасы – позициялык негизи 8 болгон эсептөө системасы болуп саналат. Аларды белгилөө үчүн кадимки араб цифралары 0 дөн 7 ге чейин. Бул сегиздик эсептөө системы дээрлик санариптик тармакта колдонулат. Экилик эсептөө системасынан сегиздикке которуу жеңил болгондуктан киргизилген. Тарыхта кеңири колдонулган убакты 1950-1970 жылдары болуп эсептелинет. Азыркы учурда заманбап санариптик жабдыктарды он алтылык эсептөө системасын негизинде колдонулууда. Алтымыштык эсептөө системасы мурдатан бери бар болчу, жана ал Байыркы Вавилондо пайда болгон. Анын кандай жол же болбосо кандай муктаждык менен пайда болду деген суроого тарыхчылардын айтуусунда эки гипотеза менен чектелет. Биринчиси эки уруунун биригүүсүнөн келип чыгат. Бир уруусу алтылык эсептөө системасын колдонушса, экинчи уруу болсо ондук эсептөө системасын колдонушкан, жана кошулуунун натыйжасында алтымыштык келип чыккан деп айтылса, экинчи гипотезага таянсак: Вавилондуктар бир жылда 360 күн бар жана бир жылда 6 мезгил бар, ал эми бир мезгил 60 күндөн турат деп ойлошкон. Бирок бул гипотезаларды так деп айтууга мүмкүн эмес. Азыркы учурда алтымыштык эсептөө системасын эч бир жерде колдонулбайт. Жыйырмалык эсептөө системасы байыркы ацтек жана майя урууларына тиешелүү. Бул эсептөө системасы менен Америка континентинин көптөгөн областарына таралган. Жок болуп кетүүсүнүн себеби Испандыктардын XVI-XVII кылымда кол салуусуна туш келет. Негизи 20 цифрадан турган. Анын келип чыгуусу ондук эсептөө системасына дал келет, бир гана айырмасы, саноодо буттарынын да манжасын кошуп санашчу экен. Он алтылык эсептөө системасы азыркы учурда эң өнүккөн жана жөнөкөйлүгү менен биринчи оорунда турат. Колдонулушунда замабап санариптик жабдыктарды өйлөп табууда колдонулат. Анын негизин өзүбүз билип тургандай эле 15 символдон куралат. Алар : 0 дөн 9 га чейин цифралар жана 10 дон баштап 15 ччейинки сандарды Англисче А тамгасынан F тамгасына чейин. Мисалы 14 – Е
Жекесан
Жекесан — 1) эпосто баатырлардын кооздолуп жасалган өтүгү: "Жекесан бутта чойкоюп, Желектүү найза койкоюп" (Сагымбай Орозбаков, 2. 53); 2) кербен баштаган атан төөгө тагылган коңгуроо: "Коңгуроолуу кара нар колго көчү барабар". Ж. кыргыздарда музыкалык аспап милдетин да аткарган: "Жебилгеси жер чийип, жекесаны баш жарып" (Сагымбай Орозбаков, 2. 157). Мындай аспаптар октавага күүлөнгөн; көлөмүн чоңойтуп, үнүн төмөндөтүүгө, кичирейтүү менен бийиктетүүгө жетишилген.
Үчкошой
Үчкошой–суу, Талас суусунун сол куймасы. Талас Ала-Тоосунун түндүк-чыгыш капталынан башталат. Узундугу 40 км,алабынын аянты 1210км2,анын 10км2дейи түбөлүк кар,мөңгү менен капталган. Үчкошойдун 268 куймасы бар; ирилери: Чоң кошой, Орто кошой, Жылаңач кошой, Жаргарт, Балачычкан. Алабында 17 майда көл (жалпы аянты 0,26км2) бар.Кар,мөңгү жана жамгыр сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы(Карой кыштагы тушта) 9,20 м3/сек (1958). Суусу май-июлда кирип, сентябрь–октябрда тартылат.Сугатка пайдаланылат. Өрөөнүндө Карой, Сасык булак, Кеңеш, Чоң токой кыштактары жайгашкан.
Марсель метросу
Марсель метросу – Марсель шаарынын метросу. Метросу 26-ноябрь 1977-жылы ачылат.
Амадалиев Маткалык
Амадалиев Маткалык (1926, Жалал-Абад облусу, Ноокен району, Кыла айылы -1997, ошол эле жерде) - пахтачы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1972). Кыргыз ССР айыл чарбанын отличниги (1972). Эмгек жолун 1940-ж. Ош облусунун Ленин районундагы Калинин атындагы колхоздо колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1942-жылдан пахтачылык бригадасында эсеп-кысап иштерин жүргүзгөн, 1951жылдан пахтачылык бригадасынын бригадири. Ал жетектеген бригада айыл чарба өндүрүшүнүн алдыңкы ыкмаларын пайдаланып, 1971-ж. 121 га жердеги пахтанын ар гектарынан 40 ц, 1972-ж. 119 ганын ар гектарынан 46 ц түшүм жыйнап алган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Синхрония
Синхрония (грек. synhronos - бир учурга дал келген) – Тилди Синхрондук изилдөөнүн максаты - аны система катары изилдөөнүн принциптерин аныктоо, тилдин туруктуу жана кыймыл учурундагы абалын, динамикалык жана статикалык абалындагы системалык бирдиктерди жана эрежелерин тактоо. Тилдин өнүгүү законченемдеринин азыркы гана абалын карабастан, белгилүү бир учурдагы тарыхый шартын (тилдин кыска мөөнөттөгү же узак учурдагы өнүгүшүн) да изилдеп, аныктайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
RSS
Бул технология биздин интернет барагыбыздагы маалыматты сизге өтө ыңгайлуу жол менен алууңузга мүмкүндүк жаратат.
Сырткы шилтемелер
Азаттык сайтындагы аныктама
Энсинал (Нү-Мексико)
Энсинал (Нү-Мексико) (Encinal) — Нү-Мексико штатынын Cibola округуна караган АКШ шаары.
Пигменттер
Пигменттер — организмдин ткандарындагы боёлгон зат. Ал организмдин тиричилик процессине, айрыкча фотобиологиялык процесске катышат. Кеңири тараган Пигменттерге — порфирин жана каротиноиддер кирет.
Ночная (Куданга куймасы)
Ночная — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Куданга дарыясынын сол жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Пигменттер
Организмде составында темир порфириндүү комплекс — геми бар цитохромдор кеңири тараган. Жаныбар жана кишинин көрүү органында көрүү пигменти бар. Гемоглобин жана башкалар кан Пигменттери кычкылтекти дем алуу органынан ткандарга жеткирет. Пигменттер организмди күндөн ультракызгылткөк нурунун таасиринен сактайт.
Ночная (Куданга куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Пигменттер
Киши организминде Пигменттердин айлануусу бузулганда зат алмашуунун ар кандай продуктулары чогулуп, кээ бир оорулардын пайда болушу мүмкүн. Бул боор ооруларында, витамин жетишсиздигинде, дене температурасы көпкө көтөрүлгөндө, ууланууда, аддиссон оорусунда же кан ооруларынын кабылдоосунда байкалат. Пигмент алмашуу бузулганда пигменттүү тактар пайда болот.
Ночная (Куданга куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өмүрбек Бабанов
Өмүрү баяны
Кыргыз Республикасынын Талас облусунун Кара-Буура районунун Чымкент айылында 1970-жылдын 20-майында төрөлгөн. Кыргыз. Билими жогорку. 1993-жылы Ленин жана Эмгек кызыл туу ордендүү К.А. Тимирязев атындагы Москва айыл чарба академиясын аяктаган. 2005-жылы Россия Федерациясынын Өкмөтүнө караштуу Эл чарбасы академиясын (Финансылык менеджмент жогорку мектебин), 2009-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясын аяктаган. Мамлекеттик кызматтын 2-класстагы мамлекеттик кеңешчиси класстык чени бар. Меценаттык, өлкөнүн региондорундагы балдарга билим берүүнүн деңгээлин жогорулатууга жана өнүктүрүүгө кошкон салымы үчүн медал менен сыйланган (The Rotary Foundation of Rotary International номинаты), “КМШ өлкөлөрүндө жылдын тандоосу” долбоору боюнча, Кыргызстандагы “Айкөл Манас – Жылдын адамы” конкурс-фестивалында “2004-жылдын бизнесмени” болуп табылган.Үй-бүлөлүү, үч баланын атасы.
Эмгек жолу
Кыргыз Республикасынын Премьер-министри. 2012-жылдын 1-сентябрында Бабанов башбакандык кызматынан кетти.
Сыйлыктары жана наамдары
«The Rotary Foundation of Rotary International» деп аталган уюм өз тарыхында биринчи жолу өзүнүн мүчөсү эмес болгон Өмүрбек Бабановду меценаттыгы, өлкөдөгү балдардын билим деңгээлинин өнүгүшүнө жана жогорулоосуна кошкон салымы үчүн атайын медаль менен сыйлаган. «КМШ өлкөлөрүндөгү жылдын тандоосу» долбоору боюнча «2004-жылдын бизнесмени» болуп аталган, 2004-жылы [Кыргызстанда] өткөн «Айкөл Манас — Жылдын адамы» конкурс-фестивалында Жылдын адамы болгон.
Кара кулак ойноок
Кара кулак ойноок (лат. Callithrix penicillata) — ойноок маймылдардын бир түрү.
DVD
DVD — оптикал диск тиби. DVD компакт диске (CD-ROM) окшош, бирок сыйымдуулугу жогору. DVD-дисктер көп учурда толук метраждуу жана көлөмдүү мултимедиа мазмунундагы фильмдерди сактоодо колдонулат.
Жасалма бөйрөк
Жасалма бөйрөк -  гемодиализатор – бөйрөктүн кызматын аткаруучу аппарат. Жасалма бөйрөк организмди алмашуу продуктусунан бошотот, бөйрөктүн катуу кармаган жана өнөкөт кемтигиндеги физиологиялык процесстерди жөнгө салат, ошондой эле ууланганда уу заттарды, ал эми дене шишип кеткенде, ашык сууну бөлүп чыгарат. 1913-ж. америкалык илимпоз Ж. Абель диализ үчүн түзгөн аппараттын негизинде 1944-ж. голланд илимпозу В. Колф жасалма бөйрөк аппаратын жасап, биринчи жолу колдонгон. Гемодиализде (жасалма бөйрөк иштегенде) оорулуунун каны төмөнкү көңдөй венадан сордуруп алынып, диализдөөчү эритмелер менен жарым-жартылай тазалангандан кийин, сырткы веналардын бирине кайра куюлат. Жасалма бөйрөк Кыргызстанда 1963-жылдан атайын адистешкен жайларда колдонулат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Сөз
Адамдын ойлоосунда заттардын жана көрунүштөрдүн жалпы жана маанилүү касиеттерин, белгилерин, байланыш-катыштарын чагылдырган түшүнүктөр пайда болот. Бул түшүнүктөр тилде сөз аркылуу туюнтулат, башкача айтканда, ар кандай тушүнүктөр аталышка ээ болот. Демек, сөз - бул түшүнүктүн аты. Бирок дайыма эле түшүнүк менен сөз бири-бирине туура келе бербейт. Бир эле сөз бир түшүнүктү да, бир нече түшүнүктү да туюнтат. Ошондой эле ойлоонун формасы катары түшүнүк жалпы адамзаттык болсо, тилдин бирдиги катары сөз- улуттук көрүнүш. Ошондуктан бирдей эле түшүнүктөр ар башкача.
Сөздүн мааниси жана анын типтери
Сөзгө лексика-семантикалык бүтүндүк бөлүнүп турган, кепте даяр материал катары кайрадан колдонуучулук белгилер мүнөздүү. Фонетикалык жактан тыбыштык кубулуштардын биригишип, тыбыштык бүтүндүк түзүшү, морфологиялык жактан морфемалык, семантикалык жактан маанилик бүтүндүк түзүшү, структуралык жактан айырмаланып тургандык сөздүн негизги белгилери болуп эсептелет. Сөздүн лексикалык жана грамматикалык маанилери өз ара айырмалуу. Сөздүн жеке керт башына тиешелүү болгон, атап берүү кызматын аткарган мааниси лексикалык мааниси болуп, ал эми формалдык жактан грамматикалык формалар аркылуу түзүлүп, пикир алышуу каражатын түзгөн маани грамматикалык маани деп аталат. Сөздөр айтуу жагынан лексема, маңыздык жагынан семантема деп ажыратылат. Тиешелүү даражада грамматикалык формалар Сөз формаларын түзөт. Муну менен Сөздүн тубаса жана туунду формалары пайда болот. Семантикалык жана грамматикалык белгилерине жараша адам аң-туюмунун сөздүк эквиваленти катары бир сөз түркүмүнө тиешелүү болот, грамматикалык маанилерди түзөт (мисалы: зат атоочко тиешелүү затты, кубулушту, окуяны атоо менен, жак, сан, жөндөмө категориялары аркылуу өзгөрүүчү белгилери бар). Сөз маанилерине жалпы улуттук аң-сезимдеги таанып-билүүчүлүк батырылат, калыптанган түшүнүк чагылдырылат. Структуралык планда бир же бир канча морфемалардан туруп, сүйлөм куруу каражаты үчүн кызмат аткарат. Сөз лингвистикада ар тараптан изилденип келет жана адамдардын аң-сезиминде стихиялуу түрдө жашайт. Лингвистикадагы изилдөөлөрдө айтуунун (фонетикалык жана грамматикалык структура) жана маанилик маңыздык (лексикалык, грамматикалык мааниси) тарабы аныкталып келген. Тил илиминдеги иликтөөлөрдө жогорку эки аспект ар тараптан, ар кандай мезгилде, түрдүү багытта изилденген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Полуденный Алзас
Полуденный Алзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Алзас дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кападокия
Кападокия шаары 60млн жыл мурун Эржиес, Хасан жана Гүл жанар тоолордон чыккан лава бүркүлмөсү жана күлдөрдөн түзүлгөн жумшак катмарлар жылдар бою, жамгыр шамалдын таасири менен келип чыккан. Адамдардын отурукташышы палеолит дооруна чейин сүргөн. Хеттиктердин жашаган жери кийинчерээк Християндыктын эң маанилүү борборунан бирөө болгон. Зоокадан оюлуп жасалган үй жана чиркөөлөр аймакта жашагандарга Рим императорлугунун басымынан качкан християндар үчүн баш калкалай турган жерге айланган. Кападокия аймагы Невшехирден баштап Кыршехир, Нигде, Аксарай жана Кайсери облустарына чейин камтыган аймак. Кападокия аймагы табияттын жана тарыхтын бириккен жери. Географиялык кубулуш Перибажаларынын пайда болушу менен тарыхый мезгилде адамдар булардын ичине үй, чиркөө, жана фрескалар менен кооздоп, миңдеген жылдар бою келген маданияты бүгүнкү күнгө чейин алып келген. Адамдардын отурукташканы палеолиттик дооруна чейин келген Кападокиянын тарыхы Хеттиктерден башталат. Тарыхы соода-сатык жана өлкөлөрдүн арасындагы соода-сатык менен коомдук байланышта көпүрө болгон Кападокия Жибек жолунун дагы дагы бир маанилүү уюгу болуп эсептелинет. Азыркы учурда бул аймак туристик жактан чоң орчундуу жерди ээлейт. Ошондой эле Аванос, Үргүп, Гөрөме Квади, Үчхисар жана Ортахисар чептери, Элназар чиркөөсү, Айналы чиркөөсү, Гувержиндик өрөөнү Деринкую, Каймакты, Өзконок жер алды шаарлары, Ихлара өрөөнү, Селиме айылы сыяктуу көрө турган маанилүү жерлерден.
Түндүк барит кени
Түндүк барит кени Нарын облусунун Кочкор районунда, Кочкор кыштагынан 30  км түндүк-батышта, Кайнар тоосунун Кыргоо жана Түндүк сайларынын ортосундагы кырда, деңиз деңгээлинен 2500 м бийиктикте. 1959–60-ж. Кыргыз ССР Геология башкармасы чалгындоо жумуштарын жүргүзгөн. Кен аймагын ордовик мезгилинде пайда болгон хлорит-серициттүү сланец-алевролит жана кумдук катмарлары түзөт. Алар тектоникалык терең жаракалар менен тилмеленип, ар түрдүү өлчөмдөгү барит тарамчаларынын жайгашуусуна шарт түзгөн. Кен узундугу 800 м, жазылыгы 160–200 мге чейинки аянтты ээлейт. Аянтта 25тен ашык барит тарамчалары бар. Алардын орточо калыңдыгы 5,3 мге жетет. Барит майда бүртүкчөлүү, ак, бозомук, кызгылт. Курамында ВаSО4–90,93%, SiО2–4,88%, СаСО3–1,2%, Fе2О3–0,49%. Барит жогорку сапаттуу болгондуктан литопон, кант өндүрүшүндө пайдаланууга, ар түрдүү боёк, лак даярдоого сунуш кылынат. Кендин эсептелген запасы 91,2 миң т.
Тесьма (Воробина куймасы)
Тесьма — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Воробина дарыясынын сол жээгинен 53 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Памуккале
Памуккале түндүк батыш Түркиянын Денизли олусунда жайгашкан табияттык жер. Ысык суу булактарынан аккан суулардан калган карбонат минералдары менен травертиндер каптайт. Эски Хиераполис шаары баардыгы 2700 метр узундугунда 600 метр туурасынан жана 160 метр бийиктигинде ак чептин үстүнө курулган. Памуккале Денизлинин 20 км узактыктагы өрөөнүндөгү каршы жактагы тоолордон көрсө болот. 5-10 км жакын жагында Лаодикуа антикалык айылы жайгашкан. 5 км ылдый жагында эл аралык термалдык борбор болгон Карахайыт айылы бар. Памуккале Юнесконун дүйнөлүк мурас тизмегине кирген. Туризм башкы тармагы. Адамдар миңдеген жылдар бою бассейиндеринде жуунуп келишкен. 20-кылымдын ортосунда Хреполисттин калдыктарынын үстүнө маанилүү чыгымга дуушар болгон отелдер курулган. Өрөөндөн секилердин үстүнө жакындашуу жолдору салынган жана мотоциклдердин чыгып түшүшүнө дагы уруксат берилген. Аймак дүйнөлүк мурас тизмегине киргенден баштап мейманкана, жол алынып ташталган жана бассейндердин орду алмаштырылган.
Керосин
Керосин (англ. 1сегозепе) — нефтини буулантып айдоодо жана нефтини крекингдөөдө 180-320°С чейин кайнап бөлүнө турган углеводороддор аралашмасы. Түссүз же саргыч келген тунук суюктук. Тыгызд. 0,775-0,850 ''г/см3. ''Тутануу (от алуу) темп-расы анын фракциялык курамына жараша болот, б. а. К. курамында жогорку темп-рада кайноочу фракциясы канчалык көп болсо ошончолук жогорку темп-рада тутанат. К. курамындагы углеводороддор, К. өндүрүлгөн нефтинин курамына жана аны өндүрүү технол-сына жараша болот. Мис., туймазин нефтисинен алынган К. 47 % парафин, 17 % нафтен, 30% ароматтык жана 6% чексиз углеводороддон турса, Сызрань нефтисинен алынган К. 48 % парафин, 44 % нафтен, 22 % ароматтык жана 1 % чексиз углеводороддон турат. К. курамына жараша: авиа, трактордук жана жарык берүү үчүн колдонулуучу К. болуп бөлүнөт. Авиацияда колдонулуучу К. — ароматтык углеводороддор 20-23 %, чексиз углеводород 2,4 % жогору болбош керек. Трактордук К. нефтини жана анын аралашмасын буулантып айдоодон алынган 110-300°С чейин кайноочу фракциясы. Трактордук К. сапаты фракциялык курамы жана октан саны менен мүнөздөлөт. Жарык берүү үчүн колдонулуучу К. метан углеводородуна бай нефтилерди буулантып айдоодон алынат. Мындай К. жалыны ышсыз болуп күйөт. Аны күкүрт кислотасы, же щелочь жана суу менен жууп тазалайт.
Кайыш
Бул — малдын, кайберендин терисинин ийлеген түрү. Ат жабдыктардын негизги жердиги, жүнү алынып, же ашатылып ийленген тери. Чабылган ээрди каптоодо чылгый тери керек. Жүгөн, көмөлдүрүк, басмайыл, куюшкан, канжыга, тердик, желдик, чылбыр, үзөңгү боо, камчы өңдүүлөрдүн бөлүктөрү бүтүндөй териден турат. Үй жыгачтарын көктөөдө, чарык, кепич, маасы сыяктуу бут кийимдерин тигүүдө, кур, бычакка кын кылууда жана башка буюмдарды кармоодо кайыш керек.
Кайыш жасоодо «терини жыдытуу», «терини малмага салуу», «терини ашатуу», «терини талкууга алуу» өңдүү ыкмалар колдонулат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Бөлүштүрүү
Бөлүштүрүү:
Бөлүштүргүч (электрдик)
Бөлүштүргүч (электрдик) - электр тизмектерин биринин артынан бирин; убакытка карата бириктирип же ажыратып туруучу коммутациялык түзүлүш. Бөлүштүргүч синхрондуу (тизмектерди белгилүү мезгил менен үзгүлтүксүз ажыратып-кошуп туруучу), старт-стоптук (старт сигналы менен ишке кирип, стоп сигналы келгенде ажыратуучу) жана кадамдык (башкаруучу импульс келгенде гана бир абалдан экинчи абалга өтүүчү) болуп бөлүнөт. Иш аткаруучу органдары боюнча Бөлүштүргүчтүн щёткалуу, муштумча механизмдүү жана релелүү түрлөрү болот. Бөлүштүргүчтүн конструциясы электр мех. же электр вакуумдуу прибордон же бир системага бириктирилген электр мех., электрондук элементтерден турган түзүлүштөрдөн куралат. Бөлүштүргүч автоматиканын, телемеханиканын жана байланыштын текшерилүүчү объектилерин тандоочу, убакыт боюнча бөлүштүрүлгөн сигналдарды мейкиндикте бөлүштүрүлгөн сигналдарга өзгөртүүчү, импульстардын санын эсептөөчү түзүлүштөрдө кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Синтетизм
Синтетизм (синтез) (грек. sunthesis - биригүү, түpзүлүү) - тилдин типологиялык-структуралык жактан бир сөз ичинде бир канча морфемалар аркылуу лексикалык, сөз жасоо, сөз өзгөртүү жолу менен түзүлүшү. Синтетизм түшүнүгү морфологиялык формаларда уңгунун грамматикалык категория менен байланышкан форманттарында кеңири учурайт, грамматикалык категория болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Мамлекеттик баалуу кагаздар
Мамлекеттик баалуу кагаздар рыногу
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик баалуу кагаздар рыногу баалуу кагаздардын төмөндөгү түрлөрү менен иш алып барат: • МКВ - Мамлекеттик казына векселдери • МКО- Мамлекеттик казына облигациялары • КМ - Казына милдеттенмелери • Улуттук банктын ноталары
Мамлекеттик баалуу кагаздар (жөнгө салуу)
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын алдындагы карыздарын кайра тариздөөнүн натыйжасында, 2002-жылдын 23-декабрында Финансы министрлиги тарабынан төмөндөгүлөр чыгарылган: - Кайрадан жаңыртылуучу мамлекеттик казына векселдери (жөнгө салуу); - "NBKR" сериясындагы мамлекеттик казына милдеттенмелери (жөнгө салуу); - "Jibek-Jolu" сериясындагы мамлекеттик казына милдеттенмелери.
1. Кайрадан жаңыртылуучу мамлекеттик казына векселдери (жөнгө салуу) (МКВ ж.с.) Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги тарабынан дайыма чыгарылып турган, мамлекеттикказына векселдерине негизинен окшош мамлекеттик баалуу кагаздар болуп саналат. Мамлекеттик казына векселдери (ж.с.) Финансы министрлиги тарабынан Улуттук банктын пайдасыначыгарылат. Бул баалуу кагаздардын кайрадан жаңыртылышынын таржымалы төмөнкүчө:
Улуттук банктын портфелинде турган МКВ (ж.с.) төлөө датасына карата Финансы министрлиги бир эле учурда аны төлөө менен Улуттук банктын пайдасына жаңы сериядагы МКВ (ж.с.),төлөнгөн баалуу кагаздардын санына барабар санда чыгарат. МКВ (ж.с.) жаңыртуу мамлекеттик казына милдеттенмелеринин (жөнгө салуу) колдонуу мезгили ичинде жүзөгө ашырылат. Улуттук банк акча-кредит саясатынын максаттарында РЕПО операцияларын жүргүзүү үчүн МКВ (ж.с) пайдаланууга укуктуу.
Мамлекеттик казына векселдери купондук баалуу кагаздар болуп саналат жана төмөнкүдөй мүнөздөмөлөргө ээ: - кагазсыз формада чыгарылат; - номиналдык наркы 100 сом; - жүгүртүү мөөнөтү 3, 6 жана 12 ай; - купондук чени жөнүндө: тиешелүү мөөнөттөгү, ушул баалуу кагаздар менен бир эле күнү чыгарылган МКВ кирешелүүлүгүнүн маанисине барабар; - чыгарылган күнү жөнүндө: МКВ чыгарылган ошол эле календардык күн, биринчи чыгарылыш күнү – 2002-жылдын 23-декабры. МКВ (ж.с.) боюнча пайыздарды төлөө негизги сумманы төлөө менен бир эле учурда жүргүзүлөт. Баалуу кагаздар боюнча пайыздык (купондук) төлөмдөрдү эсептөө үчүн "күндөрдүн ишжүзүндөгү саны/365 (366) күн" базасы пайдаланылат. Финансы министрлиги менен түзүлгөн келишим боюнча мамлекеттик казына векселдеринин (ж.с.) депозитардык эсепке алынуусу Кыргыз Республикасынын Улуттук банкында жүргүзүлөт. 2. "NBKR" сериясындагы Мамлекеттик казына милдеттенмелери (жөнгө салуу) (МКМ ж.с.) кагаз формасындагы март/март мезгили ичиндеги плюс 2 пайыз жылдык инфляциянын маанисине барабар өзгөрүлмөлүү купондук чендеги орто мөөнөттүү купондук баалуу кагаздар болуп саналат. Эгерде, инфляция терс мааниде аныкталган болсо, купондук чен жылдык 2пайызга барабар кабыл алынат. Купондук төлөмдөр жыл сайын 23-апрелде жүргүзүлөт. Пайыздык төлөмдөрдү эсептөө үчүн "күндөрдүн иш жүзүндөгү саны/365 (366) күн" базасы пайдаланылат.
МКМ (ж.с.) үч жылда бир жолу чыгарылат. Ар бир серия тиешелүүлүгүнө жараша бир, эки жана үч жылдык мөөнөттүү үч баалуу кагаздан турат. Мында, биринчи сериядагы баалуу кагаздардын мөөнөтү 4 айга узартылат. Баалуу кагаздар ар бири өз мөөнөттүүлүгүнө жараша 23-апрелде төлөнөт. Жаңы сериядагы МКМ (ж.с.) чыгаруу мурдагы сериядагы үчүнчү (үч жылдык)баалуу кагаздарды төлөө датасында жүргүзүлөт.
Бир жылдык жана эки жылдык баалуу кагаздар толук өлчөмдө төлөнүп берилет. Үчүнчү баалуу кагаз аны төлөө датасына карата Финансы министрлиги тарабынан Улуттук банкта ачылганкарыздарды тейлөө эсебинде каражаттардын топтолгон калдыгынын өлчөмүндө төлөнүп берилет, мында, ал мөөнөтүнөн мурда толук же бөлүп-бөлүп төлөнүшү мүмкүн. Үчүнчү баалуукагаздын төлөнбөгөн бөлүгү МКМ (ж.с.) жаңы сериядагы МКМге кайрадан таризделет. Жаңы сериядагы МКМ чыгаруу МКМ(ж.с.) боюнча карыздарды толук төлөгөнгө чейин жүзөгөашырылат.
3. "Jibek-Jolu" сериясындагы мамлекеттик казына милдеттенмелери (Jibek-Jolu МКМ) кагаз жүзүндөгү, март/март мезгил ичиндеги плюс үч пайыз жылдык инфляциянын маанисинебарабар, өзгөрүлмөлүү купондук ставкадагы орто мөөнөттүү купондук баалуу кагаз болуп саналат. Эгерде, инфляция терс мааниде аныктала турган болсо, анда купондук ставка жылдык үчпайызга барабар кабыл алынат. Купондук төлөмдөр жылына 23-апрелде жүргүзүлөт. Пайыздык (купондук) төлөмдөрдү эсептөө үчүн "күндөрдүн иш жүзүндөгү саны/365 (366) күн" базасыпайдаланылат. "Jibek-Jolu" МКМ мөөнөтү 5 жыл 4 ай жана 2008-жылдын 23-апрелине чейинки мөөнөттө төлөнөт.
Баалуу кагаз мөөнөтүнөн мурда толугу менен же бөлүп-бөлүп төлөнүшү мүмкүн.
Маалымат булагы
Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкынын сайтынан
Жаркымбаев, Казак
Жаркымбаев Казак (1911, Ысык-Көл району, Таштак айылы — 1969, ошол эле жер) — Советтер Союзунун Баатыры (24.03.1945).
1941-жылдын июлунан Кызыл Армияда. 1944-ж. январдан согушка кирген. 288-гвардиялык аткычтар полкунун (2-Украина фронту, 5-гвардиялык армия, 95-гвардиялык аткычтар армиясы) наводчиги, гвардиянын кенже сержанты. Жаркымбаев Днестр дарыясын Бугор кыштагынын тушунда (Молдавия, Григопольский район) кечип өтүүдө өзгөчө эрдик көрсөткөн. Расчёттун составында дарыянын батыш жээгине Түп, душмандын контратакасынын мизин кайтарып, 2 станоктуу пулемётту, 2ден ашык гитлерчилердин взводун жок кылган. Плацдарм коргоп калынган. Согуштан кийин бригадир, колхоздун башкармасынын төрагасы, МТСде завхоз болуп иштеген. Ленин ордени менен сыйланган. Анын аты менен өзү туулуп-өскөн кыштак, мектеп, көчө аталган.
Арнольд Шварценеггер
Арнолд Алоис Шварценеггер (англ. Arnold Alois Schwarzenegger, айтылышы: /ˈʃwɔːrtsənˌɛɡər/; немис тилинде айтылышы: [ˈaɐ̯nɔlt ˈalɔʏs ˈʃvaɐ̯tsn̩ˌɛɡɐ]; 1947-жылы 30-июль) – Австрия жана Американын актеру, продюсер, бизнесчи, инвестор, жазуучу, филантроп, активист, саясатчы жана профессионал культурист. 2003-2011-жылдары эки мөөнөт бою Калифорния штатынын губернатору болгон.
Шварценеггер 15 жашынан баштап булчуңдарды машыктыруучу спорт менен алектене баштаган. 20 жашында Mr. Universe наамына татыган жана Мистер Олимпия культуристтер сынагынын жеңүүчүсү (7 жолу) болгон. Шварценеггер азыркыга чейин культуристтер чөйрөсүнүн эң көрүнүктүү спортчусу болуп эсептелет, ошондой эле ал бул спорт жөнүндө бир канча макала жана китептерди жазган. Шварценеггер эч бир заманда болуп көрбөгөн эң мыкты культуристтердин бири болуп, бул спорттун чыныгы жылдызы болуп саналат. Шварценеггер Голливуддун тез аракеттүү тасмаларынын жылдызы болуп дүйнөлүк атактуулукка жеткен. Актер 1982-жылы “Конан-Варвар” (англ. Conan the Barbarian) аталышындагы популярдуу кылыч-жана-сыйкырчылык эпикалык тасмада тарылып белгилүүлүккө жеткен, кийин бул тасманын уландысы да тартылган.
1984-жылы Шварценеггер Жеймс Камерондун финансылык жактан ийгиликтүү жана киносынчылар тарабынан жогору бааланган “Терминатор” (англ. The Terminator) аталышындагы илимий фантастикалык жантрындагы тасмасында роль аткарган. Шварценеггер Терминарордун ролун франшизанын кийинки тасмаларында да аткарган, алар: “Терминатор 2: Акыр заман” (Terminator 2: Judgment Day, 1991), “Терминатор 3: Машиналардын көтөрүлүшү” (англ. Terminator 3: Rise of the Machines, 2003) жана “Терминатор: Генезис” (англ. Terminator Genisys, 2015). Шварценеггер тартылган эң ийгиликтүү тасмалар: “Коммандо” (англ. Commando, 1985), “Чуркоочу адам” (англ. The Running Man, 1987), “Жырткыч” (англ. Predator, 1987), “Эгиздер” (англ. Twins, 1988), “Чындыкка чакырык” (англ. Total Recall, 1990), “Бала бакча полициясы” (англ. Kindergarten Cop, 1990) жана “Чындыкка окшош жалган” (англ. True Lies, 1994). 2015-жылы Шварценеггер Дональд Трамптын ордуна The Celebrity Apprentice теле-көрсөтүүнүн алпаруучусу дайындалганы жарыяланган, бирок актер бир сезондон кийин, Трамптын эскертүүлөрүнөн улам долбоордон чыгууга аргасыз болгон. Спорт чөйрөдө Шварценеггер «Австриялык эмен» ысымга татыган, ал эми чыгармачылык ишинде актер «Арни» ысымга татып, саясатта «Говернатор» (англ. The Governator, "Governor" (кырг. аким) жана "The Terminator" (кырг. терминатор)) ысмы менен кеңири таанымал болгон.
Республикачыл Шварценеггер 2003-жылдын 7-октябрында атайын чакыруунун шайлоосуна биринчи жолу шайланып ошол жылы аким болгон Грейс Дэвистин ордуна келген. Шварценеггер 17-ноябрда Дэвистин мөөнөтүнүн аягына чейин иштеп берүүгө ант берген. Кийин, Калифорния штатынын аким шайлоосунда, 2006-жылдын 7-ноябрында Шварценеггер Калифорния штатынын казыначысы демократ Фил Анжелидисти жеңип, толук акимдик мөөнөтүнө шайланган. 2007-жылдын 5-январында Шварценеггер расмий түрдө экинчи мөөнөтүн баштаган. 2011-жылы Шварценеггер экинчи мөөнөтүн аяктап, чыгармачылык ишин баштаган.
Өмүр баяны
Арнолд Шварценеггер 1947-жылы 30-июлда Австриянын Таль кыштагында жарык дүйнөгө келген. Атасы Густав жергиликтүү полиция кызматынын башчысы болсо, апасы үй кожойкеси болчу. Арнольд менен анын жалгыз агасы Мейнхард (кийин 1971-жылы автокырсыктан каза тапкан) балалыгында атасы Густав Шварценеггердин катуу тарбиясынын алдында чоңоюшат. Турмуштары бир кыйла оор болгону менен балдарынын денсоолугу чың болуусун каалаган ата-эне тазалыкты сактап, жакшы тамактандырууга аракет жасашчу. Бирок, баары бир курсагы ач экенинен кабар берип, кичинекей Арнольд күндөн-күнгө арыктап отуруп, кээ күндөрү эс-учун жоготуп, бир канча ирет ооруканага да түшкөн. “Анда биздин үйдө сыналгы, радио, телефон, ванна дегендерден эч нерсе жок эле. Эптеп нан таап жегенибизге ыраазы болчубуз”,- деп эскерет Арнольд. Актёр алгач өзү жашаган кыштактагы Ганс Гросс мектебинде, андан кийин Грац шаарындагы Фробель орто мектебинде билим алат. Бир тууганы Мейнхарддан айырмаланып, Арнольд өтө эле шайыр жана элпек бала болгон. Ал эми агасы Мейнхарддын оор мүнөзү, мыкаачылыгы мектептен айдалууга, ал гана эмес, атасы Густавтын ичкиликке берилип кетишине алып келген. Арнольд кичинекей кезинен эле башкаларга окшобогон өзгөчө адам болууну самачу. Бир аз убакытка чейин футбол менен машыккандан кийин “команданын ар бир мүчөсүнө баш ийүүнү жана жеңишимди башкалар менен бөлүшүүнү каалабайм” деп кетип калган. Атасы ар кандай музыкалык аспаптарда кол ойноткондуктан, баласынын музыкант болуусун каалап, өз чеберчилигин үйрөтүүгө аракет жасайт. Бирок, Арнольд музыкага таптакыр кызыкчу эмес.
Спортто
Футболдон биротоло көңүлү калган Арнольд спорттун башка түрү менен алектенүүнү чечет. Чоң спортко жолу ачыла электе эле ар бир күнүн дене тарбия көнүгүүлөрү менен баштаган. Ал эми 1961-жылы атактуу культурист Курт Марнул (“Австрия Мырзасы”, “Европа Мырзасы” титулдарынын ээси) менен таанышкандан кийин бодибилдинг менен машыгууну чечкен. Алгач спорттун бул түрүнө түз эле кирип кетүү мүмкүн эмес эле. Анткени, Арнольд өтө эле арык жана бою узун болчу. Кичинекей кезинен күжүрмөн, эмгекчил жаш спортсмен жумасына жети күн 3-4 сааттан машыгып, үйүнө күндөп-түндөп келбей калышы атасынын кыжырын келтирип, үй-бүлөлүк чыр-чатактардын келип чыгышына алып келген. Апасы болсо тескерисинче, баласынын бул каалоосун колдоп, атасы уктагандан кийин машыгууга барып туруусуна уруксат берген. Бир канча убакыт өткөндөн кийин кайрадан Курт Марнулга кайрылып, анын жардамы менен жергиликтүү сынактарга катыша баштаган. Бирок, Арнольддун курсак бөлүгүндө күч булчуңдары жок болгондуктан, ар кандай кыймылда булчуңдарын даңазалап көргөзүүдө ичин колдору менен жаап алчу экен. Кийинчерээк машыктыруучусу ага күч булчуңдарын чоңойтуучу дары-дармек каражаттарын ичирип, Арнольддун дене түзүлүшүн калыпка келтирген (ал учурда мындайларга тыюу салынган эмес).
Ийгиликтери
Бир канча кыйынчылыктарды жеңип, 1967-жылы Арнольд Шварценеггер “Ааламдын Мырзасы” титулун багындырып, өзүнө жетээрлик акча таба баштайт. Англия спортсүйүүчүлөрүнүн арасында тааныла баштаганы менен алар менен эркин сүйлөшүү Арнольд үчүн кыйынчылыкка турат. Анткени, өз эне тили немис тили болгондуктан, англисче үйрөнүү бир аз кыйынчылыктарды алып келген. Бирок, бул Англиядан “Европанын эң келбеттүү жигити”, “Европа Мырзасы”, “Оор көтөрүү боюнча эл аралык чемпион” титулдарынын ээси болууга терс таасирин тийгизген эмес. 1968-жылы “Олимпия Мырзасы” наамын багындыруу үчүн Флориданы көздөй бет алат. Бирок, бул жолу буттарынын булчуңдары анча чоң эмес болгондуктан, экинчи орунга татыктуу болуп кайтат жана ушундан кийин буттарына күч топтой баштайт. Мына ушундай эмгектердин артынан “Дүйнөнүн жана Европанын культуризм боюнча чемпиону”, “Ааламдын Мырзасы” титулунун беш жолку жана “Олимпия Мырзасы” наамынын жети жолку ээси болууга жетишкен. Кудай берээрин унутпай, Арнольд бул учурда бир топ эле байлык чогултуп, бардык акчасына кыймылсыз мүлк ала берген. Андан тышкары, түстүү журналдарга сүрөткө түшүп, “темир булчуңдуу” жылдызга айлана баштайт. Билим алууну да унутпастан, Санта-Моника колледжинде окуган. Андан кийин 1979-жылы Висконсин штатындагы Бизнес жана эл аралык экономика университетинен Американын тарыхы боюнча билим алууга жетишет.
Карерасы
Турмуштан баарын күтүүгө болот. Бала кыялы менен ойлогон ойлору ишке ашып, өзү каалаган спорт түрүнүн чебери болууга жетишкенден кийин дүйнө элдеринин эсинде түбөлүк калуу үчүн Арнольд киного тартыла баштайт. “Темир булчуң” атка конгон мындай спортсменди кантип эле кинорежиссёрлор байкабай калышсын?! Алгачкы жолу “Нью-Йорктогу Геркулес” фильмине тартылган. Келишимдүү тулку бойлуу Арнольд бул кинодон 12 миң доллар киреше тапкан. Тартылган ар бир фильми хитке айланып, актёрдун жөн гана дене түзүлүшүн киного чагылдырганы үчүн режиссёрлор акча төлөп беришкен. Башында америкалыктардын айтуусуна оңой болсун үчүн Арнольддун фамилиясын өзгөртүп, “Стронг” деген псевдоним менен чыгарышкан. Бирок, кийинчерээк Шварценеггер өз фамилиясын алып чыгууну чечет.
1973-жылы бодибилдингден кетип, кино дүйнөсүнө бет алган эле. Көп узабай “Темирди терметип”, “Сан-Франциско көчөлөрү”, “Акмак”, “Ачка кала бер” фильмдери бири-биринин артынан эл алдына тартуулана баштайт. Бирок, мында Арнольд анча байкалбаган ролдорду жараткан. Чыныгы дүйнөлүк атак-даңкты багындырууга 1982-жылы чыккан “Конан-Варвар” фильми жардам берген. Бир аз убакыттын ичинде Голливуд жылдызына айланган актёр Арнольддун катышуусунда “Айбан”, “Коммандо”, “Эгиздер”, “Бала бакча полициясы” жана эң популярдуу кинолордун бири “Терминатор”, “ТерЃрмуштан баарын күтүүгө болот. Бала кыялы менен ойлогон ойлору ишке ашып, өзү каалаган спорт түрүнүн чебери болууга жетишкенден кийин дүйнө элдеринин эсинде түбөлүк калуу үчүн Арнольд киного тартыла баштайт. “Темир булчуң” атка конгон мындай спортсменди кантип эле кинорежиссёрлор байкабай калышсын?! Алгачкы жолу “Нью-Йорктогу Геркулес” фильмине тартылган. Келишимдүү тулку бойлуу Арнольд бул кинодон 12 миң доллар киреше тапкан. Тартылган ар бир фильми хитке айланып, актёрдун жөн гана дене түзүлүшүн киного чагылдырганы үчүн режиссёрлор акча төлөп беришкен. Башында америкалыктардын айтуусуна оңой болсун үчүн Арнольддун фамилиясын өзгөртүп, “Стронг” деген псевдоним менен чыгарышкан. Бирок, кийинчерээк Шварценеггер өз фамилиясын алып чыгууну чечет.
1973-жылы бодибилдингден кетип, кино дүйнөсүнө бет алган эле. Көп узабай “Темирди терметип”, “Сан-Франциско көчөлөрү”, “Акмак”, “Ачка кала бер” фильмдери бири-биринин артынан эл алдына тартуулана баштайт. Бирок, мында Арнольд анча байкалбаган ролдорду жараткан. Чыныгы дүйнөлүк атак-даңкты багындырууга 1982-жылы чыккан “Конан-Варвар” фильми жардам берген. Бир аз убакыттын ичинде Голливуд жылдызына айланган актёр Арнольддун катышуусунда “Айбан”, “Коммандо”, “Эгиздер”, “Бала бакча полициясы” жана эң популярдуу кинолордун бири “Терминатор”, “Терминатор-2: Сурак күн” чыгарылган.
Унутулгус темир адамга айланткан “Терминатор” фильмине тартылуудан актёр 6,5 миллион доллар киреше тапкан. Көпчүлүк учурда балбан каармандын ролун жараткан Арнольд актёрдук кесибинин артынан дүйнөнүн эң бай адамдарынын катарына кошулат. “Байлыгына чиренген актёр агасы менен атасы каза болгондо жерге узатууга да келген эмес” деген кептер эл арасына тараган. Бирок, Арнольд эмнеге барбагандыгынын себебин эч кимге айтпай келет.
Акыркы жылдары чыккан жана хитке айланган кинолоруна кайрылсак, “Терминатор-3: Машинанын калыптанышы”, “Доктор Дулиттл-2”, “80 күн ичинде ааламга сапар” жана башкалар. Булардын ар биринен 30 миллион доллардын �4" size=4>ЖАҢЫ ЖОЛ 1986-жылы “Чуркаган адам” фильмине тартылуу убагында АКШнын мурунку президенти Кеннединин жээни, тележурналист Мария Шрайверге баш кошкон. Ал эми алардын үйлөнүү тоюнда 500дөн ашык конок келип, атактуулар арасында өзгөчө үлпөт тойлорунун бири катары тарыхта калган. Айта кетчү нерсе, жубайлардын ортосундагы бул нике узак жана бактылуу экенинде да талаш жок. Анткени, бирге жашап жаткандарына 21 жыл толсо да, ушул убакка чейин ынтымакта жашап келишет. Ортолорунда 4 баласы бар. Улуу кызы Кэтрин Юнис 1989-жылы, экинчи кызы Кристина Мария Аурелия 1991-жылы, уулу Патрик Арнольд 1993-жылы жана эң кичүү уулу Кристофер Серджент 1997-жылы төрөлгөн. Атактуу саясатчынын үйбүлөсүнө кошулуудан Арнольд жаңыча жолго түштү десе болот. Себеби, саясат дүйнөсүнө аралашып, 1990-жылы Американын президенти Буштардын улуусу Арнольдду дене тарбия жана спорт боюнча башкы кеңешчиси кылып дайындаган. Ал эми 2003-жылы 6-августта Арнольд расмий түрдө Калифорниянын губернаторлугуна ат салышаарын айтат. Көпчүлүктүн колдоосуна ээ болгон актёр губернатордун тактысына отураары менен эле киного тартылууну азайтты десе болот. Анткени, убактысынын тардыгына байланыштуу аз гана фильмдерге тартылганы менен актёрдук кесибин да аркалап келет. Спортко да чоң салым кошууну көздөгөн губернатор спорттук багыттагы 2 журнал ачкан жана андан бодибилдинг тууралуу кенен маалымат табууга болот. Өз шайлоочуларынын колдоосуна ээ болуп, Арнольд Шварценеггер 2006-жылы ошол эле ордуна экинчи ирет шайланган. Учурда бир гана саясат менен алектенбестен, бир канча жеке ишканаларын, ресторандарын, журналдарын жана да жеке киностудиясын иштетип жаткан убагы.
Кызыктуу чындык
Анын баатыры Конан-Варвар урматына PokerDom эле аты бүтүрүүгө тарабынан түзүлгөн.
Масеру
Масеру Африкадагы бир шаар, жана Лесотонун борбор шаары.
Кетендер
Кетендер, RR¢-С=С=О – реакцияга өтө тез кирүүчү каныкпаган орг. бирикме. Альдокетендер (R=Н, R¢ - орг. радикал) жана кетокетендер (R жана R¢ – орг. радикал) деп бөлүнөт. К-дин 1-мүчөсү газ: кайноо t 56оС, балкып эрүү t 151,6оС. Суу менен оңой кошулуп, уксус к-тасын жана кетонду пайда кылат. Спирттер, аминдер, кислоталар жана башка заттарды жакшы ацетилдөөчү бирикмелер. Ө ж. катализатор катышуусунда уксус к-тасын же ацетонду пиролиздөө ыкмасы менен алынат. К. эфирде, ароматтык жана хлордуу каныккан углеводороддо эрийт. Алар нуклеофилдүү реагенттерди, минералдык к-таларды, металлорг. бирикмелерди оңой кошуп алат.