cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Солодянка (Гумбейка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Регрессивдүү
Регрессивдүү - (лат. «regressio» - «артка карай кыймыл») - арткы үндүү же үнсүз тыбышка карай алдыңкы тыбыштын үндөшүүсү, окшошуусу.
Силур мезгили
Силур мезгили (системасы), силур - палеозой заманынын 3-геологиялык мезгили.
Жер кыртышындагы тоо тек катмарынын палеозой тобундагы ордовик системасынан кийин девон системасынан мурда турат.
1835-ж. геолог Р. Мурчисон Улуу Британиянын (Уэльстин) аймагында өз алдынча системага 1-жолу бөлүп, жерг. силур уруусунун аты менен атаган.
Силур мезгили 440 млн жыл мурда башталып, узактыгы 30 млн жылча созулган. Адегенде Силур мезгили эки бөлүмгө - башталышы ордовик, аягы силур же готланд деп ажыратылган.
Кийин, 1960-ж. Копенгагенде өткөн Эл аралык геологиялык конгресстин 21-сессиясында ордовик (к. Ордовик мезгили) өз алдынча мезгил (система) катары бөлүнгөн. Азыркы кезде Силур мезгили 2 бөлүм, 4 яруска ажыратылат
Академика Павлова
Академика Павлова — Харьков метросунун Салтовская сызыгындагы бекет. 1986-жылы 24-октябрда ачылган.
Вулканология
Вулканология — жанар тоолорду изилдей турган геологиянын бир тармагы. Жанар тоолордун пайда болуу процесстерин, аракетке келүү жана атылып чыгуу себептерин, өнүгүп-өөрчүшүн, атылып чыккан материалдардын курамын, анын жер бетинде таралуу законченемин ж. б. кубулуштарын изилдейт. Вулканологиянын негизги максаты жанар тоолордун атылып чыгышын алдынала билүү жолдорун табуу жана андан чыккан ысык суу менен буулардын жылуулук энергиясын эл чарбасынын керектөөсүнө пайдалануу. Бул маселелерди чечүүдө Вулканология геология, геотектоника, геофизика, геохимия ж. б. илимдердин маалыматтарын кеңири пайдаланат.
Прогрессивдүү
Прогрессивдүү - (лат. «алга карай кыймыл») - алдыңкы үндүүгө же үнсүзгө арткы тыбыштын үндөшүүсү, окшошуусу.
Алмамбет Көкчөгө жолугуп, экөө достошкону
Алмамбет он алты жаш курагында элүү бала кошчу алып аң уулап сейилге чыгат. Камыш аралап бараткан Алмамбеттин алдынан кыл кыйма кара каман чыгып аны качырганда куралына кам урбай, жакын кирип келген каманды колундагы камыш таяк — саңга менен жыга чаап салат. Токойдон чыгып кол салган жолборстун дөбөтүн да ошол таягы менен уруп өлтүрүп, элик көрүп, аны тирүү кармап алууну ойлоп кубалаган Алмамбет токой арасынан атчан жоон топ адамга кезигет. Алиги качкан элик тигил адамдарга жетип, бир силкинип адам болуп тура келет. Таң калган Алмамбет адамдарга барып собол сураса атчандар кудайдын буйругу менен сага ак бирдигин айтканы келдик дешет да өзүлөрү көгүчкөнгө айланып учуп кетишет. Көбүрөк сүйлөшүп кебине канбай же бирөөн кармап калбай деп өкүнгөн Алмамбет жолдоштору эсине түшүп жонго чыгып туш тарапка дүрбү салса алыстагы көрүнгөн тоонун учунан көп адамдын караанын көрөт. Ал ууда жүргөн Көкчө болот. Алардын жөнүн билмекке барып, токой четинде жалгыз турган түрү башкача атчан адамды көрүп, жашын сыйлап «коома» деп учурашса тигил атчан үндөбөйт. Биздин тилди билбеген адамго, түрүнө караганда чантуу өңдөнөт деп ойлоп салам айтса Көкчө өзүң капыр туруп салам айтасың деп уруша кетет. Алмамбет капырың эмнең, мусулманың ким деп жөнүн сурайт. Көкчө Алмамбетке мусулманчылыктын жөнүн түшүндүрүп, анын айтканы көңүлүнө ынаган Алмамбет мусулман динин кабыл алат да экөө достошот. Ата-энеме, элиме барып, тил алса аларды да мусулман кылып, болбосо милдетимден кутулуп кайра келем деп Алмамбет Көкчө менен коштошуп элине кетет. Көкчө ошол жерде Алмамбетти күтүп калат.
Радлов жазып алган вариантта айрым деталдык айырмачылыктар болбосо (Алмамбет менен Көкчөнүн кезигишкен жери Ысык-Көлдүн жээги делет жана башкалар) Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын планда берилген.
Саякбай Каралаевдин вариантында Алмамбеттин мусулман болушу башкача айтылат: кытайлар сени соо кылбайт, тез кел деген энесинин катын алып, Алмамбет өзү отурган тактынын алдына казылган терең орду көрүп, качып чыгып үйүнө келет да, энесинин айтуусу боюнча мусулман динине кирет.
Шапак Рысмендеевдин варианты, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында айрым вариациялары менен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.
Чик
Чик - орто кылымдардагы Эне-Сайдагы жана Түндүк-Батыш Монголиядагы кыргыз урууларынын бири. Бул урууну кийинчерээк чигил уруусуна башат болгон этностук топ катары карашат. Чик уруусу 8-кылымдын башында көөнө орхон жазмаларында да эскерилген. Чигилдер болсо Кыргызстандагы, Жети-Суудагы жана Чыгыш Түркстандагы Караханийлер каганатын негиздеген сулалени түзүшкөн.
Пайдаланылган адабияттар:
ISBN 5-89750-028-2
Чалыбай
Чалыбай-кырк чоронун бири.С.Каралаевде Манас Акбалтанын кеңеши менен Кошойго барып,Ажыбай,Бакайга жоолукканда анын кырк жигитинин бири катарында "Байчоро менен Чалыбай баатырыңдын жолдошу делсе",башка бир учурда "Күлдүр,Камбар,Чалыбай бу да келди Таласка" деп эскерилип өтөт.С. Орозбаковдо Манастын кырк чоросунун бири,Күлдүрдүн уулу деп берилет.
Силумин
Силумин (лат. Silicium - кремний жана Aluminium - алюминий) - курамында кремний (4-13%, кээ бирмаркаларында 23%га чейин) болгон алюминийден турган куйманын жалпы аты.
Көпчүлүтү алюминий менен кремнийдин эритилген аралашмасынан алынат. Каалагандай технол. жана колдонулма касиеттеги Силуминди алуу үчүн ага Си, Mn, Mg, кай бирде Zn, Ti, Be ж. б. металлдар кошулат.
Силумин куюлмалык жана механикалык эн жакшы касиеттерге ээ болуп, бул жагынан А1 - Си системасындагы куюлма куймадан гана калышат. Артыкчылыгы - нымдуу жана дениз атмосферасында коррозияга абдан туруктуулугу.
Силумин татаал конфигурациядагы тетиктерди даярдоодо, негизинен авто- жана авиакурууда колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Юсубалиева Саадат
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кыргызстандагы булуттуулук
Кыргызстандагы булуттулук — Булуттар күн нурунун жер бетине түшүшүнө жана жер бетинин кайра эффективдүү нур чыгаруусуна тоскоол кылышат. Кыргызстандын аймагында булуттуулуктун жылдык орточо мааниси 5—6 балл. Булуттуулуктун эң чоң мааниси (8—10 балл) кыштын аягында жана эрте жазда, эң кичине жай жана күздүн башталышында (2—3 балл) байкалат. Мындай режим мелүүн кеңдиктин фронтунун эрте жаздан баштап түндүктү карай жылышына байланыштуу болот. Тоолордо булуттун пайда болушу жалпы фронттун активдешүүсүнөн тышкары абанын конвективдик көтөрүлүүлөрүнөн да болот. Жалпысынан Кыргызстандын аймагында байкалган ачык күндөр жылдын ичинде 50% тен жогору.
Тоолуу аймактардагы байкалган аба ырайының мүнөздүү өзгөчөлүгү төмөндөгүдөй: эртең менен көпчүлүк учурда күн ачык болуп түшкө жакын асманда акырындан булуттар көбөё баштайт. Түштөн кийин асманды толугу менен булут каптап, анан жамгыр жаайт. Кечинде булуттар тарап, күн ачыла баштайт. Түнкүсүн күн ачык.
Сядма-Яха
Сядма-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Торасовей булуңу орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бегалиев, Уркасым
УРКАСЫМ БЕГАЛИЕВ (1924-1990)
Манасчы Уркасым Бегалиев Ысык-Көл областынын Ак-Суу районуна караштуу Ак-Булуң айылында жарык дүйнөгө келген. Уркасымдын атасы Бегаалы жаш кезинде бир жактан келе жатып ат үстүндө үргүлөп кетет. Суунун кечүүсүнөн өтүп бара жатканда атынан чакырган кимдир бирөөнүн үнү угулат. Көзү умачтай ачылып, артын караса аксакалчан адам токтой турушун буюрат. Кызуу неме чочуп кетип, ал чакырыкка токтомок турсун коркконунан атын камчылап, качып жөнөйт да үйүнө келип эс-учунан танып жыгылат. Ошол күндөн баштап Бегаалыны баягы аксакалчан адам “Манас” айтасың деп кыйнай берет. Бегаалы буга көнбөй коёт. Кийин ооруга чалдыгып көз жумат. Уркасымдын атасы ушундай сырдуу окуяга жолуккан маалда анын бешиктеги кези экен. Атасынын башынан өткөн ошол сырдуу күч кийин өзүнө оойт. Негизги кесиби жыгач уста. Ал айылдагы оюн-зоокторго катышып, комуз чертип, ыр ырдап өз өнөрүн көрсөтүп жүрөт. Бир жолу талаада иштеп жүргөн учурунда эс-учун билбей жыгылып калат. Ошондо ал калың жылкынын дүбүртүн угуп, сыртка чыкса Бакай кырк жигит менен турган болот. Бакай Уркасымга кайрылып, казатка аттанып бара жаткандарын эскертип, алар кеткенден кийин Манастын баатырдык жортуулун айтасың, деп тапшырып, Уркасымды бир топ жерге чейин ээрчитип барат. Чочуп ойгонуп кетсе түшү экен. Ошондон баштап, күңгүрөнүп “Манас” айтууга өтөт. “Манасты” улантып айтуу максатында, Манастын белгиси болгон анын ташына барып (Тулпар-Таш) зыярат кылууну, Каркырадагы Көкөтөйдүн ашы өткөн жерди көрүүнү эңсейт. Эңсеген жерлерин көргөндөн кийин басса-турса “Манас” айткысы келип өзүнчө ичинен күбүрөп айтып жүрөт. Кийин Уркасым Бегалиев “Манас” үчилтигин толук айтып калат. Ал “Манас” үчилтигинен: “Манастын балалык чагы”, “Кыргыздардын Алтайдан көчүшү” жана “Манастын кан көтөрүлүшү”, “Көкөтөй кандын ашы”, “Алмамбет менен Чубактын жол талашы”, “Тал-Чокунун көрүнүшү”, “Алмамбет менен Сыргактын чалгынга барышы”, “Жылкы тийүү”, “Тайторуну чабышы” сыяктуу белгилүү салттык эпизоддорду эл ичинде көп айтып келген. Азыркы күндө манасчынын үйүндө өз колу жазылган “Алмамбет менен Сыргактын чалгынга барышы” жана “Жылкы тийүү” деген эпизоддор сакталып турат.
Орозбак уулу Сагымбай
Орозбак уулу Сагымбай айткан "Манас" жазылып алына баштаганда ал 55 жаш курагында болуп, манасчылык тажрыйбасы 40 жылга жетип, элдин сынынан өтүп, чыгармачылыгынын толук жетилип-бышып, кыл табында келген учуру болгон.
Сагымбай айткан "Манастын" эң негизги артыкчылыгы — анын бийик көркөмдүгү — эч бир талашсыз аксиома. Сагымбайдын айтуусунда эң байыркы поэтикалык ыкмалар менен бирге — аллитерация, синтакстистик параллелизм, рефрен жана кийинки мезгилдерде пайда болгон ыкмаларды кезиктиребиз — татаал рифма, антитеза, метафора ж.б.
Орозбак уулу Сагымбайдын айткан "Манас" эпосунун сыры ички маңызында жатат. Сагымбайдын "Манасынан" байыркы орхон-енисейлик эстеликтеринин сюжеттик жана поэтикалык окшоштуктарды байкаса болот.
Сагымбайдын "Манасынын" дагы бир өзгөчөлүгү анын өз мезгилиндеги улуу манасчылардын дээрлик баардыгын угуп-көрүп,алардан сабак алып, улуу манасчылардан алгандарын өзүнүн чыгармачылык шыгы менен кайрадан иштеп чыгып,байыркы элдик поэзиянын мыкты үлгүлөрүн бизге жеткизе алгандыгында.
Көрүнүктүү "Манас" изилдөөчүлөрдүн бири К. Рахматуллин колдо болгон жана ошол кездерде көзү тирүү жомокчуну жакшы билген кары адамдардын берген маалыматтарына таянып: "Сагымбай ошол учурдагы чоң манасчылдардын дээрлик бардыгын угат. Ал Чоңбаш, Тыныбек, Найманбайларды гана эмес, Балык менен Келдибекти дагы угуп, үлгү алгандыгы туурасында айтышат. Келдибек Сагымбайга Манасты айттырып көрүп жактырат, бирок "обондон жетише элек экенсиң" — деп обонду, кол шилтөөнү башка кыймыл аракеттерди үйрөткөн экен — деп жазат.
Сагымбайдын "Манасынын" дагы бир баалуулугу — кыргыз элинин өткөндөгү көз караштарын, түшүнүктөрүн, үрп-адатын, турмуш-абалын изилдөөдө эң бай материал таба ала тургандыгында экендигин белгилүү "Манас" изилдөөчү Самар Мусаев белгилейт.
Сагынбайдын "Манасына" мүнөздүү көрүнүштөрдүн дагы бири — ислам дининин таасири. Сагымбай өзү беш маал намаз окуган, динге берилген адам болгон. Жеке жашоосундагы бул учур анын айткан вариантына да өз таасирин тийгизген.
Өмүр баяны
Орозбак уулу Сагынбай 1867-жылы Ысык-Көлдүн күңгөй тарабындагы Кабырга деген жерде туулган. Бул дата манасчынын дүйнөдөн кайтаар жылы өзү "мен быйыл 63 жаштамын" деп айткан маалыматтын негизинде алынган. Бул маалымат кыргызча жыл сүрүштүрүү боюнча айтылгандыгын, андагы жыл саноо өзгөчөлүгүн эске алган учурда, манасчынын туулган жылы 1868-жыл болуп калат. Ушуларды эске алуу менен биз дагы 1868-жылы туулгандыгы туура деген пикирге кошулабыз.
Теги
Теги жумгалдык саяк уруусунун мойнок уругунан. Атасы Орозбак өз мезгилин мыкты чоорчу-сурнайчыларынан болгон. Орозбактын сурнай тарткандыгы 1847-жылы болгон кыргыз-казак согушунда эскерилет. Орозбактын өз аты — Акеше. Атың начар экен деп, Орозбак ысымын Ормон хан койгон. Алгач Ормон ханга Орозбактын агасы Орозой келип турган. Аны жакын туугандары Кашкарга соодагерлерге сатып жибергенин жолдон билип калып, кайра качып, өз элине кайрылбастан Ормон ханга келип туруп калат. Бул кезде Акеше күрүчбек уругуна колго түшүп кетип, кул катары жүргөн. Орозойдун Ормон ханга токтогонун угуп жүргөн Акеше да агасынын үстүнө качып келип туруп калат. Алгач Ормон хандын кернейчиси Орозой болгон. Ал өлгөндөн кийин Орозобак Ормон хандын кернейчиси болуп калган. Сагымбай 12—13 жашка келгенде Орозобак 80 жашында дүйнөдөн кайтат. Сагымбайдын тайлары атбашылык азыктардан болгон. Чоң манасчы Келдибек Сагымбайдын жакын тайкелеринен болгон. Энеси атасы менен бир жылы өтөт.
Орозобактын эки уул, эки кызы болгон. Сагымбайдын улуу агасы Алишер дагы Манас айткан киши болгон. Экөөбүз жол талашсак болбойт деп агасы Манас айтканын токтотуп, Сагымбайга жол берген.
Балалыгы
Сагымбай 9-10 жашынан тартып 3-4 кыш катары менен молдодон окуган. Китепти окуганды билгендигине карабастан, кат жазууну өздөштурө алган эмес. Сагымбайдын жаш чагынан эле сөзгө шыктуу болуп, ыр курап айта койуп жүргөндүгү белгилүү. 1882 ж. Ысык-Көлдү тыштап кеткенге айласыз болгондо, 14 жашар манасчы Ысык-Көлдү кошуп ырдаган ырын "Сагымбайдын зары" деген ат менен манасчынын өз оозунан 1889-жылы жазып алгандыгын тарыхчы Б. Солтоноев кабарлайт. Манасчынын акындык талантын аны менен узак жылдары катышып жүргөн Шапак манасчы белгилейт.
1887-ж. Сагымбайдын үй-бүлөөсү оокаттын айынан Чүй бооруна көчүп келишет. Ошондо Боролдойдун Кара-Булак деген жерине эккен эгинин куурай басып кеткенде Сагымбайдын чыгарган ырын Б. Солтоноев жазып калган.
Сагымбай "Манасты Чүйдө жашап жүргөн жылдары айта баштаган. Бирок Ысык-Көлдүн көңгөйүндө жашап жүргөн бала курагында эле айыл аралап "Манас" айтып жүргөн Чоңбаштын (Нармантай) аткаруусун делөөрүп, ээрчип кетмекчи болгон. Сагымбай өзү манасчылык өнөргө ээ болушун арбактардын колдоосу, аян алуу, түш көрүү менен байланыштырган. Алгачкы жолу түшүндө Манасты көргөндөн тартып "Манас" айтып баштаса, кийин эки жолку арбактардын аян берүүсү демөөр болуп, шыгымды арттырды деп ишенген. Сагымбайдын жашоосунда аян алып, түш көрүп эпостун каармандары менен жоолугушуусу көп эле болгон экен. "Манасты" жаздырып жүргөндө түш көрүп, мен айткан мындай жери туура эмес болуп калыптыр, түшүмдө көрдүм — деп кайра жаздырган учурлары болгондугун Ы. Абдырахманов эскерет.
Аяндуу түш көргөнү
Кочкорго көчүп баргандагы жылдын жазында элге чечек оорусу жайылып,Сагымбайдын үй-бүлөөсү дагы чечекке кабылат. Сагымбай да катуу чечек болот. Бир түнү таңга жуук түш көрөт. Түшүндө Кочкордун талаасында жөө келе жаткан болот. Талаа толтура тоодой чоң боз үйлөр, кермеде абдан чоң аттар байланган, үйлөрдүн алдында курал-жарактар үйүлүп турган болот. Сагымбай боз үйлөрдүн бирине кирмек болуп жөнөйт. Ошол учурда алдынан акбоз ат минген, калпакчан, зор денелүү адам жоолугуп: "Балам, сен коркпо, бул тигилген үйлөрдүн ээлерине эч кимдин шаасы келип, күчтөрү жете алган эмес!" — деп баланы жооткотот. Бул адам кадимки Ормон хан экен. Аны көргөн Сагымбайдын корккону басылып, бир үйгө кирип барат. Үйдүн ичи толтура кыргыз түспөлдүү сөөктүү, алп денелүү кишилер отурган болот. Ажыбай баатыр баардыгын күлдүрүп отурган болот. Отургандардын бири "бул бала жомок айтат экен" — дейт. Бир киши кана, балам, айт — дейт. Сагымбай билбейм — дейт. 25 жаштар чамалуу, кара сур жигит колуна айбалтасын алып эшиктен кирип келет да чабамбы, же айтабы? — деп тап берет. Элди күлдүрүп олтурган ак жүздүү киши балам, жаш экенсиң, бөөдө өлүп калба, айтам де — дейт. Сагымбай коркконунан айтам дейт. Үч сурап, үч жолу айтам дедирип жооп алат. Сагымбай абайлап караса ошол өзү кирип турган чоң үйдүн ар кайсы жеринде жомок айтып жаткан кишилер. Алар бир эле окуяны эмес,ар кимиси чыгарманын ар кайсы окуясынан бирөө Манастын туулган жерин, экинчиси Көзкамандардын окуясы, үчүнчүсү Чоң казатты ж. б. айтып жатышыптыр. Сагымбайдын үч жолку жомок айтам! — деген жообун уккан соң олтурган кишилер тарткыла! — деген сөз менен жабдыктарын алып, дүр коюп чыгып жөнөшөт. Үйдүн ичине жарык кирип таң атып калган экен. Ойгонуп кеткен Сагымбай үйдөн чыгып жаткандарды даана көрүп, үйдөн чыгып жаткандарды көрдүңөрбү? — деп үн чыгара катуу айтат. Үй-бүлөлөрү да көргөн болушат. Сагымбай да, башка ооруп жаткан ал үйдөгү адамдар да куландан соо болуп айыгып калышыптыр. Үйдөгүлөр жапырт туруп, түлөө союп жиберишет" Ушул окуядан кийин агасы Алишер экөө тең "Манас" айтып калышат.
Манасчылык жолу
Сагымбай Кеминде жашап туруп калып, Чүй боорун аралап "Манас" айтып жүрүп, эл бергендин эсебинен турмушу биртоп оңолуп, ал жакта он чакты жыл байырлагандан соң кайрадан үй-бүлөсү менен Кочкорго кайра көчүп келишет.
Сагымбайдын легендарлуу эки улуу манасчынын сынынан өтүп, биринен аткаруучулук чеберчилик боюнча таалим алса, экинчисинен эпостун мазмун-маңызы боюнча кеңешин алгандыгы Сагымбайдын "Манасы" кандай жогорку талаптуу мектептен өтүп калыптангандыгынан кабар берип турат.
Сагымбай "Манас" айтып Чүй, Ыссык-Көл, Ат-Башы, Нарын, Суусамыр, Талас аймактарын аралап жүргөн. Өнөрү такшалып калган мезгилде Кетмен-Төбө аркылуу Анжиян тарапка "Манас" айтып кетип, 3 жыл жүрүп, аргымак минип, коштогон атка толтура пул жүктөп келгенин Сагымбайдын "Манасын" жазып калган Ы. Абдырахманов эскерет. Ушул эле окуяны, бирок 6 жыл жүргөн, — деп манасчы Шапак айткан.
Сагымбай манасчылыктан сырткары, той-аштарда дайым жарчы болуп, акындардын башында туруп, аларга түшкөн сыйлыктарды бөлүштүрүп берип жүргөн. Белгилүү адамдар өткөндө атайын чакыртып Сагымбайды алдырып турушкан. Сөздүн кеңири маанисинде, Сагымбай акындык кылып эл алдына чыгып айтышка түшкөн эмес.
1916 жылы эл менен кошо Үркүндө Кытай жергесине барат. Ал жакта Сагымбай "Манас" айтып жүрүп үй-бүлөөсүн асырайт.
1917 ж. Кытайдан кайткан элдин алды менен Ат-Башыга келип Кара-Коюн деген жерде кыштап калат. Кытайдан келген жылдын жайында агасы Алишер дүйнөдөн өтүп, жыл аягында жаш калган балдарын бириктирип бир үйдө багуу максатында, элдик салт боюнча жеңеси Марияны алат. Андан соң Ак-Талаадагы кытаттардын арасында көчүп барып, анда эки кыштайт. Үркүндө жүргөндө тапкан-тергенинен толугу менен ажыраган Сагымбай эки аял, алты кыз, бир эркек баланы ырдап жүрүп катуу жокчулукта, эптеп багып, күн өткөзгөн.
Манасты жаздыруу 1922—1926 жж.
1921-жылы Ысык-Көлдүн Төрткүл (Бөкөнбаево) деген жеринде мугалим болуп иштеп жүргөн Каюм Мифтаков ал жакта "Манас" айтып жүргөн Сагымбайга жоолугуп, ал айткан "Манас" зор таасир бергендиктен кагаз бетине түшүрүп калууну сунуштайт. Сагымбай башка бирөөнүн атын минип келгендиктен узакка кала албастыгын айтып, кийинки жылы жоолугушууну шартташат.
1922-жылы К. Мифтаков менен Сапарбай Сооронбаев Нарын аймагына Сагымбайдын "Манасын" жазып алганы келишет. Нарын уезддик Аткаруу Комитетинин төрагасы Ыбырай Тойчунов этнографтарга кагаз, сыя ж. б. у. с. шаймандар жагынан жардам көрсөтүп, расмий документтер менен жабдып Манасты жазуу ишине кеңири колдоо көргөзөт. К. Мифтаков Сагымбайды үйүнөн таппай, издеп барып Көк-Торпок деген жерде "Көкөтөйдүн ашын" айтып жаткан жерден үстүнөн чыгат. Бир жумача Сагымбайды ээрчип "Көкөтөйдүн ашын", "Чоң казатты" угушат. Бул жерден экспедицияга Ы. Абдыракманов келип кошулат. "Манасты" жаздыруу манасчынын көнгөн шартында, аудиториясынан бөлбөй аткаруу учурунда жазылып башталган. Текст жазуу иштери бир эле жерде жүргүзүлбөй, жомокчунун салттык турмушуна жакын мүнөздөгү шартта эл кыдырып, улам жаңы аудиторияда жүргүзүлгөн. Жазуу ишине киришүүдөн мурда катчылар текстти кандай жазуу боюнча атайын нускоолорду алышкан. Ушуларды эске алуу менен эпосту жазуу иши канааттандырарлык деңгээлде башталгандыгын белгилөөгө негиз бар. Тексттер ошол кезде кыргыздар арасында колдонулган араб тамагасында жазылынып алынган. Бирок ал тамгаларды кыргыз тилинин өзгөчөлүктөрүнө ылайыкташтыруу аракети көрүлгөн эмес.
К. Мифтаков жана 1922 ж. май — ноябрь айларында Сагымбайдын "Манасын" жаздырууга катышып, кайра кайтат. Мындан кийин тексттерди жазуу ишине аралашкан эмес. С. Сооронбаев дагы мындан кийин кайрыла алган эмес. "Манасты" жаздырууну улантууга Сагымбай менен Ы. Абдыракманов калышат. Ы. Тойчунов Нарын уездик аткаруу комитетинин чечимин чыгарып, "Манастын" текстин жаздырууну колдоого алып, Сагымбай менен Ы. Абдыракмановду камсыздоону Ат-Башынын Ача-Кайыңды айылынын тургуну Жаанбай уулу Абдылданын жоопкерчилигине жүктөйт. Текстти жазуу иштери системалык негизде жүргүзүлгөн эмес. Мисалы, кыргыздардын Алтайдан Ала-Тоого көчкөн эпизоду 1922 ж. жазылып алынса, сюжет боюнча андан кийин келген Алооке жөнүндөгү окуялар 1924 ж. башында гана жазыла баштаган.
Иштин мындай ыраатта жүрүшүнө Сагымбайга системалык түрдө материалдык жардам көрсөтүлбөгөндүгү себеп болгон. Сагымбай үй-бүлөөсүн багуу максатында эл аралап "Манас" айтууну аргасыздан уланта берген. К. Мифтаков алгач келгенде берген 6 мата, элден чогултулуп берилген 8 койдон башка Сагымбайга жардам көрсөтүлгөндөгү тууралуу документалдык далилдер жок. "Манастын" текстин жаздыруудагы Сагымбайдын материалдык оор абалына анын үчүнчү казаттан тартып, тексттин аягына жаза баштаган арыздары күбө. Бул арыздарда өзүнүн оор абалын жеткизүүдөн башка маалымат жок болсо да, узак жылдар бою манасчыга улутчулдардын тийгизген таасири катары баа берип, аны жамандоо үчүн колдонулуп келген. Арыздарын бири:"'Баламдын асты он беш жаш, Бир үйүмө караган Арбыны аял, он төрт баш'"
Ошол кездеги Нарын уезддик кызматкерлери Ы. Тойчунов менен Мукамбаевден сырткары тийиштүү мамлекеттик кызматтардын же анын өкүлдөрүнүн Сагымбайга назар салып ишине кызыгуу көргөзгөндүгү жөнүндө далилдер жок.
1924-жылы ноябрь айында манасчы менен анын катчысы Ташкенге илим комиссиясына чакырылат. Ы. Абдыракманов Анжиян аркылуу ат менен кетип, Сагымбай барбай калат. Ы. Абдыракманов Ташкенден кайрылып келип Сагымбайды Пишпектен жоолуктурат. Базарда Сагымбайды алып кетебиз деп солто уруусунун Бөлөкбай жана Талкан бөлүктөрү талашып жаткан болот. Натыйжада Пишпек станциясындагы чала-казактар алып кетип, Сагымбай жети күнү жүрүп, бир ээр-токумдуу ат минип, кездеме, көп акча, зер буюмдарын алып келген. Андан кийин Бөлөкбай, Талкандардын манаптары алып кетип 15 күн жүрүп бир тогуз жылкы, толгон өлүү буюмдарды алып келген. Сагымбай келип, эми "Манасты бүтүрөлү" — деп Ы. Абдыракмановду ээрчитип Кочкорго кетет.
1925-жылы чакырык кайта келет. Сагымбай менен Ы. Абдыракманов Ташкенге барышат. Жолдо баратканда, "эми чоңдор мага "Манасты" абдан айттырып сындайт ко" — деп Ыбырайымга кеңешип барат. Ташкенде болгон Эшенаалы Арабаев, Сыдыков Абдыкерим, Тыныстанов Касым, Токобаев Турдаалы, Тойчунов Ыбырайлардын бири дагы Сагымбайды чакыртып "Манас" айттырып же кара сөз түрүндө "Манастын" жайын айттырып  угуп көрүшпөйт. Ал кездеги жаш жигит К. Тыныстановдун "Сиздин жаздырган "Манасыңыз" өзбекче болуп калыптыр" — деген сындоосуна катуу катуу теригет. Э. Арабаев Сагымбайга: "Иттин тезеги дары десе дарыянын башына кетет деген ырас ко. Сагымбай билген "Манасыңды" тез жазып бүтүрсөңчү, болбосо сотко беребиз" — дейт. Э. Арабаевдин кагуусу Сагымбайга катуу таасир тийгизет. Чогуу барган Ыбырай Абдыракмановдун пикири боюнча Ташкенде болгон жоолугушуу Сагымбайга оор из калтырып, чыгармачылыгына терс таасирин тийгизген. Кочкорго кайтып келишип "Чоң казатты" жаздырып башташат. Жомокчу мурункудай айткысы келбей калгандыгы тууралуу Ы. Абдыракманов: "Сагымбай баштагыдай көөндөбөй коюп, мен жалынып бергенде айтып бергенде, жаздым. 1926 ж. "Манасты" жазып бүттүк. "Чоң казаттын" урушун, "Манастын" өлүмүн эң тар кылып жаздырды. Мен канчалык жабышып айтсам дагы болбой, менин билгеним ушул — деп болбоду".
Ушундай шарттарга байланыштуу Сагымбайдан жазылган тексттердин ичинен аяк эпизоддордун мазмуну тайкы, көркөмдүк деңгээли төмөн болуп калган. Бирок мындай көрүнүшкө жалгыз гана Ташкенде болгон окуялар эмес, Манасчынын 1924 тартып нерв оорулуу болуп калгандыгын да эске алыш керек. Бул оорусунун себеби катары ыргагы менен мухиттей толкуп келген эпосту жаздыруу үчүн улам токтоп, улам өзүн кармап отургандыгында болгон.
Жазылып алынган тексттердин көлөмү 180 378 сап ырды түзгөн.
Сагымбайдан жазылынып алынган тексттер "Манас" эпосунун окуяларынын баштан аяк толук жана кеңири баяндаган илимге белгилүү биринчи факт.
Мамырбай ажы
Мамырбай Тайлак уулу (1870, Ысык-Көлдүн тескейи, Ак-Коргон конушу –1933-жылы азыркы Жети-Өгүз району, Каба айылы) – агартуучу, ишкана ээси, саякатчы. Бугу уруусунун белек уругунан. Ата-энесинен эрте ажырап, 12 жашынан бай туугандарына жалданып иштеп, жан баккан. 20-кылымдын башында Кара-Кол шаарындагы орус, татар ишкана ээлерине жалданып, алардан устатчылыкты, соодагерчиликти үйрөнүп, бай соода үйлөрүнүн агенти болуп иштеген. Акырындык менен өзүнүн дүкөндөрүн ачып, аларда жүн, тери, кийизден жасалган буюмдарды саттырган. П. А. Столыпиндин жер саясатынын убагында ал бир туугандары, үй-бүлөсү менен Жети-Өгүз капчыгайынын Бөйрөк деген жерине отурукташып, тегирмен куруп, дүкөн ачып, мал, дыйканчылык чарбаларын түзгөн. Көчмөн мекендештери менен бирдикте жайлоодогу жайыттарга чейин жол чабышып, дайраларга көпүрө салышкан.
1912-жылы Мекеге зыяратка баруучу Ысык-Көлдүк кыргыздардын тобуна кошулуп, Казан, Астрахань, Кавказ, Кара деңиз, Жер Ортолук, Кызыл деңиз аркылуу Сауд Арабстанына саякат жасаган. Кайтып келгенден кийин, 1913-жылы Бөйрөктө чырактык Кодоңтай ажы менен бирдикте мектеп медресе ачкан. Анын өзгөчөлүгү мектепте балдар менен кыздар чогуу окуган. Бул мектепте белгилүү фольклор жыйноочу Ыбырайым Абдрахманов мугалимдик кылган. 1916-жылы үркүндө эл менен чогуу Кытайга качып, 1917-жылы жерине кайтып келген. Мамырбай ажы карапайым элге дайым каралашкан. Көл кылаасындагы алгачкы агартуучулардан болгон.
Орус, кыргыз достук мамилелеринин өнүгүшүн жактаган, прогрессивдүү ой-пикирдеги адам болгон. Мамырбай ажы кыргыз элинин тарыхында Суусамырдагы Түркмөн болуш, Чүйдөгү Бошкой уулу Өзүбек жана башка сыяктуу 20-кылымдын башындагы калыптана баштаган улуттук ишкер, бардар адамдардын өкүлүнүн бири. Кыргызстандын эгемендүүлүк мезгилинде урпактары ага Жетиөгүз капчыгайында «Мамырбай ажыга урук-тукумунан алкыш» деген жазуусу бар эстелик тургузушту.
Тоорулчу
Тоорулчу-кырк чоронун бири. Кырк чоро саналганда дайыма Кайгыл, Бөгөлдөр менен катар аталат. Кыргыз тилинде кайгул, бөгөл, тоорул чалгын чалуунун түрлөрү. Демек, Тоорул чоронун ылакап аты.
Семенов пиязы
Семенов пиязы (Allium semenovii, Regel) - Көп жылдык пияз түптүү чөп өсүмдүк, геофит, ксеромезофит. Тамыр сабагында 1 же бир нече пияз түптөр жайгашып, цилиндр сымал, жоондугу 1 см ге чейин, анча байкалбаган торчодой, күрөң кабык менен капталган. Сабагынын бийиктиги 10-40 см, жарымына чукул жылмакай жалбырак кучагы менен оролгон. Жалбырактары 2-3-төн, жазы сызгычтай, туурасы 5-15 мм, көпкөлөң эмес, жылмакай. Кабы кыска учтуу, чатырчасына тушташ, боөлгон. Чатырчасы башчалуу, шар же жумуртка сымал. Сырткы гүл саптары кыска, гүл коргонунан бир кыйла кыска, ичкилери болсо, бир аз узун же, тең, тегинде гүл жан жалбыраксыз. Коңгуроодой гүл коргонунун жалбыракчалары алтындай сары, кийинчерээк кызарган, узундугу 10-15 мм, тең эмес, ланцеттүү же узунча-ланцеттүү, имерилген, учтуу. Гүл коргонунун сырткы жалбыракчалары ичкилеринен 1,5 эсе узун, учтуу, 6 мм, тишчелүү. Аталыгынын жипчелери гүл коргонунун сырткы жалбыракчаларынан 3-4 эсе кыска, тегинен аны менен 1/2 же 3/4 өз ара биригип турат. Гүл коргонунун ички жалбыракчалары 2 эсе эндүү, 2 тишчелүү. Мамычасы үч чаң алгычтуу, гүл коргонунан чыкпайт. Кутучасы гүл коргонунан 3 эсе кыска.
Тоорулчу
Адабият
Манас Энциклопедия. Бишкек, 2005
Семенов пиязы
Биологиялык өзгөчөлүгү.
Июнь-июлда гүлдөп, август айында уруктайт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Борбордук жана ички Тянь-Шань.
Өсүү шарттары
Бийик тоо алкагынын алңпы шалбаалары, батыш жана түндүк дүңгөлүү тоо беттери, жондору.
Саны
Маалымат жок.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Иштелип чыккан эмес.
Алмамбеттин Бээжинден качып чыгышы
Алмамбеттин Бээжинден качып чыгышы — эпостогу кеңири белгилүү сюжеттердин бири, варианттардын көбүндө негизинен бирдей айтылат.
Семенов пиязы
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр жыш кездешкен жерлерде ботаникалык заказниктерди уюштуруп, популяциясынын абалына иликтөө жүргүзүү. Гүлүн үзүп, пияз түбүн казып алууга тыюу салуу.
Статусу
VU. Ички Тянңшандын эндем түрү.
Алмамбеттин Бээжинден качып чыгышы
Шаша үйүнө келген Алмамбет энеси Экзерге мусулман болууну сунуш кылса, жанына жуутпай коёт. Атасы да мусулманчылыктан баш тартат.
Соорондүктүн буйругу боюнча кармамакчы болуп өзүнө жабылгандардан кутулуп чыгып, даяр турган атына минип Алмамбет качып чыгат. Артынан кууган куугунга, жолдон тоскон тоскоолдорго бой бербей калың аскер менен жалгыз кармашып, сепилден аман чыгып, болжогон күнү өзүн күтүп жаткан Көкчөгө келип көрүшөт.
Радлов жазып алган вариантта Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын берилген.
Саякбай Каралаевдин вариантында мусулманчылыкты кабыл албай койгондугу үчүн атасын өлтүрүп, Алмамбет энеси, Мажик, кырк жигити болуп качып чыгат. Кытайдын Алмамбетти кармамак болгон Коңурбай баштаган калың аскери менен согушта энеси, кырк жигити өлүп, Алмамбет Мажик экөө качып кутулат. Шапак Рысмендеевдин варианты, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын,Багыш Сазановдун вариантында Алмамбет Саякбай Каралаевдин  вариантындай атасын өлтүрүп качат.
Вульфенит
Вульфенит (австриялык минералог Ф. Вульфендин ысымынан) — молибдаттар классындагы минерал. Химиялык формуласы Pb[MoO4]. Кошундулары: Са, TR, W, V, U. Тетрагон сингониясында кристаллданат. Түссүз же бозомук, сары, кызгылт күрөң, алмаз сымал жалтырайт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2,5-3. С. салмагы 6,9. Полиметалл кендеринин кычкылдануу зонасында кездешет. Вульфенит коргошун, кээде молибден бөлүнүп алынуучу кен-таш (руда).
Коркунучта калтыруу
Коркунучта калтыруу – эгер күнөөлөнүп жаткан адам жабырлануучуга жардам кылууга мүмкүнчүлүгү болгон жана ага камкордук кылууга милдеттүү болгон же анын өмүрү үчүн коркунуч келтирген абалга өзү кириптер кылган учурларда, өмүрү жана денсоолугу коркунучта калган же жаштыгына, карылыгына, оорусуна байланыштуу өзүнө-өзү жардам бералбаган жактарды жардамсыз калтырууга байланышкан кылмыш укугундагы адамдын жеке кертбашына каршы жасалган кылмыш.
Интонография
Интонография — (лат. «lntontre» «катуу айтуу» жана гр. «дгарпо» - «жазамын») кептин интонациясын изилдей турган ыкманын бири. Интонография кептин акустикалык үч белгисин - негизги тонун, күчүн жана созулушун бөлүп берүүгө ылайыкталган.
Индысей
Индысей — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Косью дарыясынын оң жээгинен 216 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Студентська
Студентська — Харьков метросунун Салтовская сызыксындагы станция. 1986-жылы 24-октябрьда ачылган.
Каратүлөө Кабыке
Каратүлөө Кабыке - кырк чоронун бири. Манас Каныкейге күйөөлөп барган гана Каратүлөө Кабыке делип кырк чоронун катарында саналат.
Калдар (Кугарчин району, Башкыртстан)
Калдар — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Волостн айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 351 киши. Почта индекси — 453335, ОКАТО коду — 80238805004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Көк-Айдар, Ноокен району
Көк-Айдар (Көк-Айдар) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ноокен районундагы айыл. Шайдан айыл округу составына кирет.
Малогорская дарыясы
Малогорская — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Большегорская дарыясынын сол жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Жаңы-Кыштак (Кара-Суу району)
Жаңы-Кыштак (Жаңы-Кыштак) — Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Кызыл-Кыштак айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 920 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Суу шаарынан 25 км түштүк-батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 8 км. Калкы 6002 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, ФАП бар. Калкы - 7 325 киши.
Малогорская дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коркунучтуу жүктөр
Коркунучтуу жүктөр – өздөрүнө таандык касиеттерден улам, белгилүү бир жагдайларда, жүктөө-түшүрүү жумуштарын аткарууда жана сактоодо жарылууга, же техникалык каражаттардын, жабдуулардын, курулуштардын ж. б. темиржол унаа объектилеринин кыйроосуна, ошондой эле адамдардын, айбанаттардын кырылуусуна, жаракат алууларына, ууланууларына, күйүүлөрүнө жана ооруларына алып келүүчү, курчап турган жаратылыш чөйрөсүнө зыян келтирүүчү заттар, материалдар, буюмдар, өндүрүштүк ж. б. иштердин калдыктары.
Үчтүн айы
Үчтүн айы (орус.Январь, лат.Jānuārius mēnsis «Янус айы») — Григориан жылнаамасы боюнча биринчи ай, январь. Байыркы римдиктер боюнча - он биринчи катарда турат, анткени Цезардын реформасынан улам жыл башы жалган куран айынан башталчу.
Шилтемелер
Январь koi:Январ
Силостоо
Силостоо, ачытуу - тоютту абасыз консервалоо; чыктуу тоют даярдоодогу нөгизги ыкма.
Силостоо Европада 18-кылымдан бөлгилүү. Россияда 19-кылымдан баштап (кызылча жалбырагы жана тобу, кийинчерээк беде, жүгөрү, мөмө тамыр ж. б.) колдонулат.
Сүт кычкыл бактериялардын азыгы катары ширелүү тоют өсүмдүктөрүндөгү кант керектелет. Оңой силостолуучу өсүмдүктөргө жүгөрү, күн карама, бир жана көп жылдык дандуу өсүмдүктөр, алардын чанактуу өсүмдүктөр менен аралашмасы, бакча өсүмдүктөрү ж. б., кыйындык менен силостолуучуга чанактуу өсүмдүктөр, картошка сабагы ж. б., силостолбоочуларга чалкан, помидордун кычкыл жалбырагы, ашкабак ж. б. кирет да, Силостоо процесси өсүмдүктүн түрүнө жараша жүргүзүлөт.
Сырьёнун нымдуулугу 75%дан ашпоого жана температурасы 35-37°С болууга тийиш. Силос өтө ысып кетсе, өсүмдүктөгү азык заттар жоголуп, витаминдер бузулат. Өсүмдүк тууралып салынса, андан клетка маңызы арбын бөлүнүп, углеводду сүт кычкыл бактериялар жеңил ачытып, сүт кислотасы тез топтолот. Тууралган силосту башка тоют менен аралаштырып берүүгө, аңгектен чыгарууга оңой болот. Өсүмдүк азык заттары толук, көк кезинде силостолот.
Кыргызстандын чарбаларында силос менен катар сенаж да даярдалат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Солончанка (Караганка куймасы)
Солончанка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Караганка дарыясынын оң жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сарык-Чул дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Дифтонг
Дифтонг ( кош үндүүлүк) - эки үндүү тыбыштын бир муунда катар келиши. Кыргыз жергиликтүү говорлорунда дифтонг аталган тыбыштар ow, уw, ew, үw деген тизмектен турат. W тыбышы созулма менен айтылган сөздөрдөгү үндүү тыбышка туура келет (мисалы, тоо тоw, суу суw, дөө дөw, күү күw жана башка). Кыргыз адабий тилинде дифтонг болбогону менен, айрым говорлорунда кездешет. Түштүк-батыш диалектиси менен Талас, Чаткал говорлорунда эриндүү созулма үндүүлөр сөздүн башында, ортосунда жана аягында дифтонг менен айтылат. Бул дифтонгдор жалпы тил илиминин термини менен алганда анык дифтонгго дал келип, сөздө бир муунду түзөт (мисалы, Таластын суwу өтө муздак. Тоwдун башында бир да булут жок). Муун түзүлүшүнө ылайык төмөн түшүүчү жана жогору көтөрүлүүчү дифтонг ажыратылат. Кыргыз тилиндеги дифтонг жеке тыбыштык бирдик экендиги менен айырмаланат.
Чигил
Чигил - орто кылымдардагы Теңир-Тоо аймагын жердеген түрк тилдүү эл.
Бул эл чиктердин - орто кылымдардагы Эне-Сайда жана Түндүк-Батыш Монголияда жердеген кыргыз урууларынын биринен келип чыккканы жоромолдонот.
Чик уруусу 8-кылымдын башында көөнө орхон жазмаларында да эскерилген.
10-кылымда арап саякатчысы Абу Дулаф чигилдердин арасында христиандар да бар экенин жазган.
Чигилдер тууралуу өзгөчө мол маалыматты 11-кылымдагы түрк элдеринин чыгаан окумуштуусу Махмуд Кашгари калтырган.
Шилтемелер
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2 2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.
Героив Праци
Героив Праци — Харьков метросунун Салтовская сызыксындагы станция. 1986-жылы 24-октябрьда ачылган.
Жабыке
Жабыке - кырк чоронун бири. Кээде Жаангер уулу Жабыке деп аталат. Жабыке Алмамбеттин келишинде жан кесеге куюлган бал кымызды Алмамбетке сунган чоро. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап, жар тандоодо аты отуз алтынчы келип, Дилдебурушка үйлөнөт.
Вэйезерфорд (Оклахома)
Вэйезерфорд (Оклахома) (Weatherford) — Оклахома штатынын Custer округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 10833 киши. Болжолдуу аянты - 16.685496 км². FIPS коду — 40-80800.
Самед Вургун
Вургун Самед [азербайжан тилинде Səməd Yusif oğlu Vəkilov; 8 (21). 3. 1906, Россия империясы, Елизаветополь губерниясы (азыркы Азербайжан Республикасы, Казак району), Йухары-Салахлы (Yuxarı Salahlı) айылы 27. 5. 1956, Азербайжан ССРи, Баку шаары] – азербайжан эл акыны (1956), драматург, коомдук ишмер. Азербайжан Илимдер Академиясынын академиги (1945).
Алгачкы ырлары 1924-жылдан жарыялана баштаган. 1930-ж. «Акындын анты» (Şairin andı), 1934-ж. «Жүрөк дептери» («Könül dəftəri») 1935-ж. «Ырлар» («Şeirlər») ыр жыйнактарында революция, жаңы турмуш темасы орун алган. 1937-ж. жазылган «Вагиф» (Vaqif) драмасына 2-даражадагы Сталиндик (СССР мамлекеттик) сыйлык ыйгарылган. Азербайжан революционери Ханлар Гасан оглы Сафаралиевге арналып жазылган «Ханлар» («Xanlar») тарыхый драмасы 1939-ж. жарык көргөн. Низаминин «Хосров менен Ширин» поэмасынын сюжетинин негизинде 1941-ж. ыр менен жазылган «Фархад-Ширин» драмасы дагы экинчи даражадагы Сталиндик сыйлыкка татыган. 1941-ж. «Эне сөзү» («Ananın öyüdu»), 1942-ж. «Украин партизандарына» («Ukrayna partizanlarına»), 1948-ж. «Муган» («Muğan»), «Негр сүйлөйт» («Zəncinin arzuları»), 1950-ж. «Ленинди окуп» («Leninin kitabı»), 1951-ж. «Айгюн» («Aygün»), 1952-ж. «Кылымдын туусу» («Zamanın bayraqdarı»), ж. б. поэмаларында ата мекенге болгон сүйүү, достук сезимдери чагылдырылган. А. С. Пушкиндин «Евгений Онегин», Низаминин «Лайли менен Мажнун», Ш. Руставелинин «Жолборс терисин жамынган баатыр» дастандарын азербайжан тилине которгон. Вургун Самед СССР Жогорку Советинин (1-4-шайланышы) депутаты. Эки Ленин ордени, башка орден жана медалдар менен сыйланган.
Май кислоталары
Май кислоталары - каныккан жана каныкпаган болуп өз ара бөлүнүшөт. Каныккан М. к-ларына стеарин, пальмитин к-талары, каныкпаган М. к-ларына - олеин, линол, линолен, арахидон к-талары кирет. Олеин к-тасы зайтун майынын 85 %, соя пахта, сафлор, күнкарама, жана башка майлар линол к-тасынын 50 %ин түзөт.
Силос өсүмдүктөрү
Силос өсүмдүктөрү — силос массасын даярдоо үчүн атайын эгилүүчү өсүмдүктөр.
Жүгөрү, суудан чөбү, күн карама, жер алмуруту, сулу, тоют капустасы, буурчак - силос даярдоо үчүн мыкты сырьё. Бул өсүмдүктөр жогорку түшүмдүүлүгү менен айырмаланып, аларды жыйноо жана силостоо механикалык жол менен жүргүзүлүшү мүмкүн.
Силос өсүмдүктөрү өстүрүүдө көк массаны, көбүнчө жалбырактарды арбын алууга аракет кылынат. Ал үчүн жер семирткичтерди арбын чачып, жерди агротех. эрежелердин негизинде иштетип, оз убагында сугаруу зарыл. Силостук массада ным 65%дан төмөн жана 75%дан жогору болууга тийиш эмес. Ошондуктан силостолуучу чыктуу массага - ашкабак, дарбыз, картошка, жалбырак, капуста ж. б-га кургак тоют - тууралган саман, чөп жана топо кошулат. Силостук масса майдаланып, нык төшөлүп, арасына аба кирбегендей тапталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Алмамбеттин Көкчөгө келгени, казак билермандарынын кастыгы
Алмамбеттин Көкчөгө келгени, казак билермандарынын кастыгы бардык варианттарда негизинен бир планда айтылуучу кеңири белгилүү сюжеттердин бири. Алмамбет менен кубанып көрүшкөн Көкчө аны ээрчитип элине кайтат. Көкчөнүн эстүү аялы Акеркеч Алмамбеттин көңүлүн көтөрүү үчүн ага өзгөчө урмат көрсөтүп тосуп алат. Көкчө мен турсам Алмамбеттин атын алат, чыныны ага биринчи сунат деп күнүлөп ичи тарыйт. Алмамбет элге бат алынып, өзүнүн калыстыгы, адилдиги менен атагы чыгып, кадыр-баркы көтөрүлөт. Арыз-муңу барлар бүт ага кайрылышат. Муну көрө алышпаган казак билермандары Акеркеч менен Алмамбеттин көңүлү жакын деп ушак таратышат, атайылап мас кылып, ала көөдөн Көкчөнү көкүтүп, ага Алмамбетти жамандашат. Мастык менен Көкчө Алмамбетти кеткин деп катуу сөз айтып, көңүлүн калтырат. Ыза болгон Алмамбет элсиздигине, жалгыздыгына арман кылып, аттанып чыгып, бет алган жагына жол тартат.
Радлов жазып алган вариантта көптөгөн майда деталдарына чейин Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.
Айгүл, Эдуард чаар гүлү
Айгүл, Эдуард чаар гүлү (Fritillaria eduardii Regel), (Petilium eduardii (A. Regel ex Lozinsk.) Vved.) - Пияз түбү жумуру-шар сымал, 4–9 см калыңдыкта (өстүрүүдө салмагы 1 кг га чейин жетет). Сабагы тик, бороздуу, түксүз, бийиктиги 37–95 (150 ге чейин) см, сабактагы жалбырактары ачык-жашыл, созулуңку-ланцеттей, сабагынын жарымын курчаган, учтугуй, төмөнкү жалбырактарынын узундугу 10–15 см (22,5 см ге чейин), туурасы 5–12 см. Гүл тобунда 15-ке чейин (көбүнчө 4–5) гүл болот. Гүл коргону ачык-кызыл (кара-кочкул-кызыл тарамышчалуу), жазы коңгуроодой, узундугу 4,5–6,5 см. Мөмөсү – кургак кутуча, узундугу 6–7 см, уругу майда, күрөң сымал.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Марттын башынан майдын аягына чейин гүлдөп; гүлдөрүнүн жыты анча айкын эмес, нектарынын курамында канттын саны өтө аз; гүлдөрүндө курт-кумурскалардын 13 түрү аныкталган ; чаңдашууда сур чымчык дагы катышат. Мөмөлөөсү май – июнң, жер үстүндөгү бөлүгү жайдын ортосунда куурап калат. Топтошуп, кээде кылк аянтты ээлеп, жалгыздан да өсөт. Жаратылышта уругу аркылуу кана көбөйөт (орун алмашчу пияз түптөрү энелик пияз түптүн ичинде пайда болот), уругунун өнүмдүүлүгү 60%тен кем, эгилгенден кийин 7–9 жыл өткөндө гүлдөйт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Тажикстан, Өзбекстан, Түндүк Ооганстан, Кашмир, Кыргызстан. Кыргызстанда эки жер тизмегинде – Түркстан тоо кыркасында: Айгүлташ тоосунун түндүк капталынан (Силамташ), Козуланташ жана Птоо (Баткен шаарынан 17 км түштүк-чыгышы, Исфара суусунун бассейни), жана Лайлимазар суусунун сол жээгиндеги капчыгайда (Баул кыштагына жакын, Лейлек суусунун бассейни) кездешет. Жергиликтүү калктын башка дагы обочолонгон жерлерде бар экендиги аныктоону талап кылат.
Өсүү шарттары
Борпоң, карбонат топурактуу, ири, ным корумдуу, акиташтуу, шагылдуу түнт токой алкагында, гипстердин калдыктары чыккан капталдардагы бадалдардын арасында, дарактардын алдында, кээде ачык эңкейинки дүңгөлүү аянттарда, аска-зоолордун алдына (негизинен батыш жагында), ортоңку тоо беттеринде деңиз деңгээлинен 700–2500 м бийиктиктерде (Кыргызстанда – 1550–2000, тик ылдый түндүк беттеринде) өсөт.
Саны
Жалпысынан ареалында аз жана кыскарып жатат; Кыргызстанда обочолонгон жерлерде 10х10 м келген эсептеги аянттарда 100 даана учурайт.
Чектөөчү факторлор
Стенойкия, интенсивдүү антропогендик фактордун натыйжасында өсүү шарттары бузулушу (мал жаюуу, бадалдарды кыюуу, рекреация ) мүмкүн, регионалдык климаттык өзгөрүүлөрдүн (негизинен жаан-чачын режиминин), түздөн-түз жоготуу (пияз түбүн казып жана негизинен гүлүн үзүп чогултуу). Табигый зыянкечтердин таасири анча көп эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргызстанда популяциялары корукка алынган территориялардан тышкары жайгашкан, бирок өскөн аймактарында жергиликтүү калктын демилгеси менен мал жаюу жана гүлүн үзүп чогултуулары жөнгө салынган. Түр Өзбекстандын Кызыл китебине 1984 жылы киргизилген, Тажикстанда Рамит жана Даштиджум коруктарында корголот.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жергиликтүү калктын демилгесин колдоп, түр өскөн аймактарга «Улуттук парк» деген статус берип, түрдү коргоо боюнча кеңири пропагандалоо. Пияз түбүн казып алууга жана мал жаюууга тыюу салып, ботаникалык бактарда өстүрүү зарыл.
Статусу
EN B1ab(i,ii,iv,v). Кыргызстанда үч обочолонгон жерде таралган тукумдун түндүк чегиндеги, негизги ареалынан ажыраган жалгыз түр. Жогору декоративдүү, антропогендик факторлордун кесепетинен ареалы жана саны кыскарып бара жаткан, регионалдык бир нече Кызыл китептерге киргизилген.
Коркунучтуу калдыктар
Коркунучтуу калдыктар – өзалдынча жана ошондой эле башка заттар менен аралашканда адамдардын саламаттыгы жана курчап турган айлана-чөйрө үчүн түздөнтүз же кыйыр коркунуч келтирүүчү, өзүнүн курамында коркунучтуу (ууландыруучу,жуктуруучу, жардыруучу, күйүүчү, жогорку реакциялык мүмкүнчүлүктүү) касиеттердин бирин камтыган, алар жетиштүү санда жана түрдө болгон (радиоактивдүүлөрдөн башка) калдыктар.
Графема
Графема (гр. grapho — жазам) — жазуу речинде сөздү маани жактан ажыратуучу эң кичинекей бирдик.