cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жарандык коргонуу штабы
Жарандык коргонуу штабы – жапырт кыргын салуучу куралдардан сактануу жана алардын кесепеттерин жоюу багытында жарандык коргонуу күчтөрүнө жана калкка жетекчилик кылган башкаруу органы. Жарандык коргонууга жетекчилик кылып, керектүү чараларды ишке ашыруу үчүн жарандык коргонуунун республикалык, крайлык, облусу, шаар-райондук штабдары тү­зүлөт. ж. коргонуу штабы негизинен жарандык коргонуунун пландарын иштеп чыгат; душмандын кол салуу коркунучу жөнүндө калкты, мекемелерди, уюмдарды алдын ала кабарлоо түйүндөрүн, элдин жапырт кырылуудан сактанышын уюштурат жана камсыз кылат; эл чарбасынын тиешелүү объектилерин кол салуу кырдаалында үзгүлтүксүз иштөөгө даярдайт. Бул милдеттерди так орундатуу үчүн жарандык коргонуу штабы кол салуу коркунучу туулганда же согуш убагында жарандык коргонуу боюнча кандай аракеттерди жүргүзүү керек экенин күн мурунтан пландайт. Кыргызстанда жарандык коргонуу штабынын милдеттерин Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин жарандык коргонуу боюнча башкы башкармалыгы аткарат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Насипбек Бакиров
Бакиров Насипбек - (7.9.1936, Чүй облусу, Москва району, Акбашат кыштагы 28.11.2003, Бишкек) география илимдеринин кандидаты (1974), профессор (2002). 1958-ж. КМУнун география факультетин бүткөн. 1958-63-ж. мектепте мугалим, 1967-жылдан КМУнун география факультетинин окутуучусу, 1984-жылдан кафедра башчысы, профессору болуп эмгектенген. Бакиров экономика жана социалдык география боюнча адис, 150дөн ашуун илимий жана методикалык эмгектердин, анын ичинде 4 монографиянын, 4 окуу китебинин автору. «Кыргыз Республикасынын географиясы» окуу китеби үчүн (авторлош) КРдин Илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыкка татыктуу болгон (2000).
Боор буттуу моллюскалар
Боор буттуу моллюскалар, өөк буттуу моллюск ал ар (лат. Gastropoda) - моллюскалар тибиндеги омурткасыз жаныбарлардын классы. Булар 3 бөлүктөн (дене жана баш, дене көңдөйүнөн) турат. Башында ооз тешиги, сезгич жуп манжасы жана 2 көзү бар. Дене көңдөйүнүн боор бөлүгү жабышкак былжыр зат бөлүп чыгаруучу бези бар булчуңдуу органга айланган. Моллюскалар буту менен кургакта жылып, суу түбүндө катуу нерселерге жабышып жүрөт. Дүйнөдө 40 миңге жакын түрү белгилүү (алардын жарымына жакыны өлүп жок болгон). Алар океан, деңиз, көл, туздуу жана тузсуз сууда, ысыктыгы 53°С болгон кайнар булакта да жашайт, Боор буттуу моллюскалардан кооз буюмдар, музыкалык аспаптар жасалат. Кээ бир түрлөрүнөн тамак-аш даярдалат. Боор буттуу моллюскалардын ичинен айыл чарбасына зыян келтиргендери да бар (мис, жылаңач жер желимдер).
Жапан (эл)
Жапан — этноним. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Көкөтөйдүн ашында Бокмурун Айдарга ашка келе турган элдердин арасына кошуп, Ж. деген элди да чакырууну буюрат:
Кытайдан качып кыйла журт
Жапан болуп калыптыр
Жайы жакшы болуптур,
Жапан атка конуптур (Сагымбай Орозбаков, 3. 94). Контекст боюнча Ж. Кытайга жакын турган эл. Демек, Ж. деп манасчы  япондорду (жапондорду) белгилеген. Бул этноним "Манаска" эки себептен кирип калышы мүмкүн. Биринчиден, Ж. журту менен Борб. Азиянын аймагындагы Амур дарыясына чейин жеткен эне-сайлык кыргыздардын байыркы кылымдарда болгон маданий байланыштарынын бир булагы эпосто чагылдырылып калышы ыктымал. Экинчиден, Сагымбай Орозбак уулунун өзүнүн ой өрүшүнүн негизинде кошулган, башкача айтканда айтуучунун эпоско кошкон жекече үлүшү катары кароого болот.
Минеевка
Минеевка — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пыжуг дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
ПРОЦЕССТИ МОДЕЛДӨӨ
(Process modeling- Модели-рование процесса). Меке-менин ишкердигин өз ара бай-ланышкан үзгүлтүксүз милдет-терин бизнес-процесс түрүндө баяндоо.
Токтогул Имашов
1965-жылы Куланак балдар үйүндө тарбияланып, Кыргыз мамлекеттик университетинин Филология факультетинин журналистика бөлүмүндө билим алган.
кийин Кыргыз ССР Илимдер академиясынын «Манас» секторунда улук лаборант,
Республикалык эл чыгармачылык үйүндө улук методист, «Кыргызстан», «Адабият» басмаларында корректор,
башкы редакциясынын редактору болуп эмгектенип келген.
Жарды-кайыңды корукчасы
Жарды-кайыңды корукчасы – Чүй облусунун Панфилов районундагы мамлекеттик аңчылык корукчасы (заказниги). Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында, Жарды-Кайыңды суусунун алабын ээлейт. Аянты 8,7 миң га. Азайып жана жоголуп бараткан элик, доңуз, тоо эчки, кекилик жана кыргоолдорду коргоо жана көбөйтүү максатында 1976-ж. уюшулган.
Токтогул Имашов
Чыгармачылык жолу мектепте окуп жүргөндө башталып, 1948-жылы «Октябрь таңы» райондук гезитинде алгачкы ырлары жарык көргөн.
ырлары, «Учкун» альманахында Чынгыз Айтматовго арналган «Тоо бүркүтү» деген ыры жана «Темир канат» альманахында Кычан Жакыповго арналган поэмасы жарык көргөн.
«Сенин репертуарың» репертуарлар жыйнагында «Айып кимде», «Чыпалагымдын сыры», «Күнөө кимде» пьесалары, интермедиялары,
публицистикалык макалалары гезит-журналдарда жарык көрүп турган.
Т.Имашевдин жазган ырларына С.Жумалиев, С.Исраилов, И.Рысалиев, М.Исаков сыяктуу композиторлор музыка жаратышып,
Кыргыз радиосунун Алтын казынасына жазылып алынган. Ал жүздөн ашык обондуу ырлардын автору.
1995-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Тайменевая дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каныккан жана каныкпаган эритмелер
Каныккан жана каныкпаган эритмелер — каныккан эритмелер белгилүү шартта эриген зат ашык саны менен теңдештик абалда боло турган эритмелер. Бир-биринде эрүүчү заттар эрүү процесси каныккан эритме пайда болгонго чейин жүрөт: эритме концентрациясы эриген зат жана эриткич жаратылышына, темп-рага жана басымга көз каранды. Бул концентрация заттын маанилүү физ.хим. мүнөздөмөсү болуп саналат. Катуу заттар эригенде бир эле компонент ар түрдүү катуу фазалары (кристаллдык модификациялары, кристаллогидраттар), ар турдүү концентрациядагы каныккан эритмени пайда кылат. Мис., 20°С натрий сульфатынын үч каныккан эритмеси болушу мүмкүн. Алардын кон-центрациясы туздун кайсы түрү — суусуз Nа2SО4, гептагидраты Ha2SО4.7Н20 же декагидраты Nа2SО4- 10Н2О болгондугуна кез каранды. Берилген шартта эриген зат менен эритменин ортосуңда туруктуу теңдештик пайда болбосо жана эритме дагы затты эрите алса, анда мындай эритмелер каныкпаган эритмелер болот. Мис.. КNО3 суудагы каныкпаган эритмеси 20°С 100 г эритмеде 20 г KNO3 кармап турат (каныккан эритмеси 20°С 100 г эритмеде 24,1 г КNО3 кармап турат).
Тоум-Адэлино (Нү-Мексико)
Тоум-Адэлино (Нү-Мексико) (Tome-Adelino) — Нү-Мексико штатынын Valencia округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2211 киши. Болжолдуу аянты - 15.7 км². FIPS коду — 35-78685.
Доцент
Доцент ( — окутуучу) — адатта, жогорку окуу жайында окутуучулук кылып, илимий жана усулдук иштерди алпарган, илим кандидаты илимий даражасына эгедер адамдарга ыйгарылуучу окумуштуулук наам.
Доцент жогорку окуу жайынын (илиммий-изилдөө институтунун) окумуштуулук наамга көрсөтүү боюнча окумуштуулар (илимий-техникалык) кеңешинин чечиминин негизинде, мамлекеттик сынак органы тарабынан ыйгарылат.
Боордун катышы
Боордун катышы, цирроз (гр. kirros - янтардуу, саргыч) - боордун иштешинин бузулушунан анын ткандарында кошумча чел өсүп, көлөмүнүн кичирейүүсүнөн пайда болгон өнөкөт оору. Боордун катышында боордун лимфа жана кан айланышы төмөндөйт, кээ бир ткандарда некроз пайда болуп, боордун зат алмаштыруу функциялары начарлайт. Боордун катышына сарык, ичкиликти көп ичүү, белок жана витамин жетишпегендик, жүрөк оорусу, ар түрдүү инфекциялар себеп болот. Ооруган адам тамак иче албай, тамактангандан кийин ичи көөп, курулдал, эти кычышып, териси жана көзүнүн агы саргарып, алы кетип, арыктай баштайт жана ичине суу толуп (асцит), дем алуусу кыйындайт. Оору кабылдап кеткенде, боор өтө кичирейип, көк боор чоңоет, оорулуу кан кусат. Оорунун алдын алуу - ичкилик ичпей, витаминдүү, белоктуу тамакты өз убагында ичүү. Сарык менен ооруган адам 1-2 жыл врачтын кароосунда болуп, тамак режимин сак-тоосу зарыл.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Ишим (Ишимбай району, Башкыртстан)
Ишим — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Петр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 132 киши. Почта индекси — 453230, ОКАТО коду — 80231855004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Турсунбай Бакир уулу
Бакир уулу Турсунбай - (17. 3. 1958-ж. туулган, Ош облусу, Кара-Суу шаары) коомдук ишмер, КРнын алгачкы Акыйкатчысы (2002-жылдан). КМУнин тарых факультетин (1984), Киев мамлекеттик университетитинин аспирантурасын (1990) бүтүргөн. 1975-77-ж. *Ошкурулуш» трестинде, Фрунзе темир-бетон буюмдарын жасоочу заводунда жумушчу, 1984-95-ж. ОшМУда окутуучу, улук окутуучу болуп иштеген. КРдин Жогорку Кеңешинин Мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты (1995-2000; 2000-02). Философия илимдеринин кандидаты (1990). Мамлекеттик кызматтын 1-класстагы мамллекет кеңешчиси. КРнын Атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси. Акыйкатчы (Омбудсмен) катары жарандардьш укугун өлкөдө жана эл-аралык деңгээлде коргоп келүүдө. Медалдар менен сыйланган.
Дуайен
Дуайен (өкүлбаш) (doyen – топбашы, аксакал) – белгилүү бир эларалык байланыш өкүлчүлүгүнүн ал өлкөдө болгон кездеги элчиси, кызмат чени боюнча жогору турган элчилик топтун протокол башчысы. Ал аргандай протоколдук ишчараларга элчиликтин атынан катышат.
Торугарт көмүр кени
Торугарт көмүр кени Нарын облусунун Ат-Башы районунда. Юра катмарынын чакан тилкеси Кыргыз Республикасынын Кытай менен болгон чек арасында түндүк-чыгыштан түштүк-батышты карай созулуп жатат. 1936-, 1947-, 1950-жылдары теллур рудасын издөө иштери жүргүзүлүп, 1951-ж. бургулоо көзөнөктөрү өтүлгөн. Бургулоодон юра катмарында калыңдыгы 1,0 мден ашпаган көп көмүр кабатчалары, линзалары бар экендиги аныкталган. Бирок, алар өнөр жайлык мааниге ээ эмес.
Кентербери
Кентербери – Улуу Британиянын түштүк-чыгышындагы шаар. Кент графтыгынын аймагында. Англикан чиркөөсүнүн башчысынын резиденциясы. Калкы 49,4 миң (2008).
Римдиктер тарабынан 1-кылымдын 2-жарымында чеп катары негизделген. Ыйык Августин аббатчылыгы (6–11-кылымдар; өлкөдөгү эң байыркы), Ыйык Мартин чиркөөсү (12-кылым; Рим курулуштарынын калдыктарын камтыйт), кафедралуу эң зор епископ собору (1075–77, шаардын үстүнөн көтөрүлүп чыгып турат; узундугу 160 м) Бүткүл 6үйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Бул собордо архиепископ Т. Бекет жана принц Эдуард (Кара принц) ж. б. сөөгү коюлган. Орто кылымда Кентербери китеп миниатюрасынын борборлорунун бири болгон. Кент университети (1965), Королдук музей (1858; сүрөт галереясы), К. Марло театры бар. Булгаары, тамак-аш, электр-техникалык жана полигр. өнөр-жай ишканалары иштейт. Туризм өнүккөн.
Бигине (Татышлин району, Башкыртстан)
Бигине — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Төмөнкү балтачев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 191 киши. Почта индекси — 452838, ОКАТО коду — 80250850003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жаркымбаев Акмат
Жаркымбаев Акмат -  (1882, Нарын облусу, Ат-Башы району, Ак-Жар кыштагы –1982, ошол эле жер) – малчы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1957). Кыргыз ССРинин мал чарбасына эмгек сиңирген устат (1955). Нарын облусунун Ат-Башы районундагы Ленин атындагы колхоздо баш чабан болуп иштеген. Койдун санын көбөйтүүдө, кунардуулугун арттырууда чоң ийгиликтерге жетишип, 1954–56-ж. ар койдон 4,2, 1957-ж. 4,5 кгдан жүн кыркып алган. Ар бир ириктин тирүүлөй салмагын 70 кгга жеткирип, мамлекетке өткөргөн. Ленин ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Тальма (Лозьва куймасы)
Тальма — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 127 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 101 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Альп бүктөлүүсү
Альп бүктөлүүсү — кайнозой заманындагы ири бүктөлүүлөр. Мезозой менен алгачкы палеоген мезгилиндеги геосинклиналдардын чегинде болуп, жаш тоолордун жаралышы менен аяктаган. Мисалы, Альп тоолору (термин анын атынан аталган), Пиреней, Андалузия, Апеннин, Карпат, Динар, Крым, Кавказ кыркатоолору, Африканын түндүгүндөгү Атлас, Азиядагы Понт, Тавр, Түркмөн-Хорасан, Загрос, Сулайман, Гималай тоолору, Бирма, Индонезия тоо тизмектери, Камчатка жарым аралы, Япон, Филиппин аралдары, Аляска менен Калифорниянын Тынч океан тарабындагы кыркатоолору, Түштүк Америкадагы Анд тоолору, Австралиянын чыгыш жагын курчап жаткан архипелагдар (Жаңы Гвинея, Жаңы Зеландия аралдары менен бирге) ж. б. кирет. Аталган жерлердин айрым бөлүктөрүндө мезозой заманында да бүктөлүү кыймылдары болуп өткөн. Европа менен Азияда жайгашкан бүктөлүү системалары А. Д. Архангельский менен Н. С. Шатский тарабынан (1933) өзүнчө альп бүктөлүү аймагы деп бөлүнгөн. Альп бүктөлүүсү жеке эле геосинклиналь аймактарын бийик көтөрбөстөн, платформалуу жерлерди да тоолуу өлкөгө айландырган. Буларга Европадагы Юра тоолорун, Пиреней жарым аралынын бир топ бөлүгүн, Түндүк Африкадагы Атлас тоолорунун түштүк тарабын, Орто жана Борбордук Азиядагы Теңир-Тоо, Ысар тоолорун, Памир тоосунун түндүк бөлүгүн, Түндүк Америкадагы Аскалуу тоонун чыгыш тарабын, Түштүк Америкадагы Анд тоолору менен Антарктидадагы Антарктида жарым аралын кошууга болот. Орто жана Борбордук Азиядагы тоо аралык ири ойдуңдардын (Фергана, Цайдам ж.б.) пайда болушу да Альп бүктөлүүсүнө байланыштуу. Альп бүктөлүүсү болгон жерлерде күчтүү тектоникалык кыймылдар (жер титирөөлөр, жанар тоолордун атылышы) азыр да жүрүп турат.
Бор карбиди
Бор карбиди, В4С (туурасы В12С3) - бордун көмүртек менен бирикмелери, кара жалтырак кристаллдар, эрүү t 2360"С. Ал борду же бор ангидридин көмүр менен 2000°С ге чейин ысытуудан алынат. Бор карбиди жылмалоочу жана абразивдүү материалдар катарында жана ядро техникасын-да колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Субъект (лингвистика)
Субъект (лингвистика) - (лат. subjectum) - ой жүгүртүүнүн негизинде турган предметти билдирген логикалык термин. Предикат менен карым-катышта. Логикалык теорияларда С. объектинин чагылдырылышы же чындыктагы объектинин өзү катары түшүндүрүлөт. грамматикалык традицияларда " Субъект " термини ойдун (ой жүгүртүүнүн) предметин билдирүүчү сүйлөм мүчөсүнө карата колдонулган. Көптөгөн тилдерде бул термин калька менен алмаштырылып (кыргыз: "ээ", орус: "подлежащее"), логикалык жана грамматикалык категориялардын терминологиялык жактан аралашып кетүүсүнө жол берилген эмес. Батыш европа синтаксистик терминологиясында ойдун негизин ээлеп турган сүйлөм мүчөсү " Субъект " термини менен белгиленип келе жатат. Субъект грамматикалык (сүйлөмдүн синтаксистик түзүлүшүнө тиешелүү болуп, ээни билдирет), семантикалык (сүйлөмдүн маанисине тиешелүү болуп, кыймыл-аракетти же белгини алып жүрүүчү), коммуникативдик (кабардын темасы, маалымат), психологиялык (баштапкы элес), логикалык (сүйлөмдүн ой жүгүртүүнүн субъектисине дал келген бөлүгү) болуп бөлүнөт. Субъект сүйлөмдүн семантикалык жактан уюшулушунда маанилүү роль ойнойт. Анын негизги семантикалык функциясы болуп чындыктын сөз болуп жаткан предметин идентификациялоо эсептелет. Бул фукцияны аткаруу үчүн денотативдик мааниге ээ сөздөр: шилтеме жана жактама ат атоочтор, энчилүү аттар жана айрым жалпы аттар кызмат кылат. Өзүнүн мааниси (сигнификат) боюнча С. предикатка багытталат. Мындан сырткары, Субъект предметти аспектилөө (анын тектик же жекелик белгилерин көрсөтүү) жана анафора (кептин предмети жөнүндө буга чейин белгилүү болгон маалыматтарды билдирүү) функцияларына ээ. Бул үч функция: идентификациялоо, аспектилөө, анафора конкреттүү сүйлөмдүн Субъектне тиешелүү. Жалпы ой жүгүртүүлөрдүн калыптануусуна жана предметтик чындыктан алыстоосуна жараша Субъектинин ролу өзгөрөт да, аныктоочу ролго идентификациялоочу функция эмес, предикаттык багыт ээ болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Тексттик режим
(Text mode - Текстовый режим). Монитордун тексттик жана графиктик режимдери болот. Текстик режимде чагылдырууда монитор графиктик сүрөттөлүш, курсив, жогорку индекс ж.б.лар эмес арип, сан жана башка тексттик тамгаларды чыгарат.
Жапыс
Жапыс — топоним. Кыргыздар калмактардан Ала-Тоону бошоткондо Жумгалда турган калмактардын Катраң деген аяр кызы өз сыйкыры менен көп каршылык көрсөтөт. Анын Суусамырдын Ж. деген жеринде жашынган жаны укмуштуу суусар болот. Аяр кыз кыргыз колунан жеңилгенде ушул жерде жаны чыгат, суусар жаны өлөт (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 619-б.).
Альпинисттик лагерь
Альпинисттик лагерь — альпинисттерди машыктырып, спорттук чеберлигин өркүндөтүү үчүн ылайыкталган спорттук база. Ар бир альпинисттик лагерь спорттук машыгууларга ылайыкталган чатыр, ашкана, медпункт жана керек буюм-теримдер менен камсыз кылынат. Туруктуу, көчмө, мезгилдик жана жыл бою иштөөчү альпинисттик лагерьлер болот. Кыргызстандагы альпинисттик лагерлердин ирилери төмөнкүлөр: 1) «Памир» 1973-ж. ачылган, Чоң Алай районунун Ачык-Таш капчыгайында, Ош шаарынан 320 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 3700 м бийиктикте жайгашкан. 2) «Ала-Арча» 1951-ж. ачылган, АлаАрча капчыгайында, деңиз деңгээлинен 2100 м бийиктикте, Бишкектен 42 км аралыкта жайгашкан, капчыгайда аска-зоолор, шагылдуу беттер арбын, алар мөңгүлүү, түрдүү татаалдык категорпясына ээ. 3) «Ала-Тоо» 1972-ж. Каракол шаарында түзүлгөн. Мында спорттук-машыгуу жүргүзүлөт. Тескей Ала-Тоонун бийик чокуларына чыгуучу разрядчы-спортчуларды кабыл алат.
Аскер кызматчылары
Аскер кызматчылары – КР жана КМШ Куралдуу Күчтөрүндө, КР ИИМдин, жарандык коргонуунун аскер бөлүктөрүндө, ошондой эле КРдин башка министрликтери менен ведомстволорунун аскер түзүлүштөрүндө аскердик кызматын өтөп жатышкан жарандар. Аскер кызматчыларынын катарына офицердик курамдагылар, прапорщиктер, мөөнөттөн тышкары кызмат өтөп жатышкан аскер кызматкерлери, аскердик окуу жайлардын курсанттары, жоокерлер, мөөнөттүү кызматтын сержанттары жана старшиналары кирет.
Бакса
Бакса — саман кошулуп, атайын «уютулуп» ийленген ылайдан согулган дубал.
Дүйнөлүк валюта тутуму
Дүйнөлүк валюта тутуму – эларалык экономикалык байланыштар шарттаган валюта-экономикалык мамилелердин жыйындысы. Д. в. т-н түзгөн нерселер: эларалык төлөм каражаттарынын белгилүү топтому (улуттук, чет өлкөлүк, эларалык жармакташ валюта); валюта курсун жана валюта теңдештигин камтуу менен валюта алмаштыруу режими; өтүмдүүлүк шарттары; эларалык жүгүртүүдөгү валюталык-төлөм каражаттарын камсыздоо жолдору; эларалык эсептерди регламенттациялоо жана бирдейлөө түрлөрү; валюта менен алтындын эларалык базар режими; эларалык жана улуттук банк мекемелеринин тармагы.
Бак-парк искусствосу
Бак-парк искусствосу - жашылдандырылган аймактарды түзүү жумушу. Ал бак, парк жана башкаларды пландоону, өсүмдүктөрдү климатка жана топуракка жараша тандоону, жолдор, көлмөлөр, скульптура ж. б. менен айкалышта жайгаштырууну жана топтоону ичине камтыйт. Парктын негизги түрлөрү: тектирлүү тепкичтүү. Регулярдуу «француздук» (геометриялык туура формадагы боскеттер, партерлер, көлмөлөр жана аллеялардан турат), пейзаждык «англистик» (көкжайык аянттар, ийри-буйру жалгызаяк жолдор, суулар, көлмөлөрдөн турган табигый ландшафт сымал композициялар), миниатюралык бактар ( римдик перистилдеги короолордогу испан-мавританиялык типтеги бактар; япон бактары суу, өсүмдүк, таштан турган символдуу композициялар). Бак-парк искуссвосунун 20-кылымдагы максаты турак жайды жаратылышка жакындатуу. Бишкектеги Каражыгач багы, Достук паркы, Жаш Гвардия, Эркиндик бульварлары маданий жана эстетикалык талаптарга жооп берет.
Эшбай, Токсобаев
Эшбай Токсобаев  1899-жылы Тянь-Шань облусунун Ак –Талаа районундагы Учкун колхозунда туулган. Педагогикалык орто билими болгон.
Эл агартуу майданында 41 жыл эмгектенген. 1945–жылы «Эл агартуунун отличниги» төш белгиси менен сыйланган. 1946-жылы, 1941–1945–жылдары Улуу Ата Мекендик согуштагы «Эмгектеги каармандыгы үчүн» медалы менен сыйланган. 1949–жылы «Эмгек  Кызыл  Туу» ордени менен сыйланган. 1952–жылы «Ленин» ордени менен сыйланган.
Жети баланын атасы Токсобаев Эшбай 1976–жылы 77 жаш курагында дүйнөдөн кайткан.
1991–жылы 1 – ноябрда Учкун орто мектебинин аты өзгөрүлүп, Эл депутаттарынын Нарын облустук кеңешинин президиумунун токтому менен Токсобаев Эшбайдын ысымы  берилген.
Сүйлөм
Сүйлөм — синтаксистин изилдей жана үйрөтө турган негизги маселелеринин бири. Ал коомдук турмушта пикир алышуунун, башкача айтканда байланыш, катнаштын эң негизги каражаты болуп эсептелинет. Сүйлөм ар кандай эле сөздөрдүн жыйындысынан түзүлө бербейт. Ал лексикалык-семантикалык маанилери боюнча жакындыгы бар, ошонун негизинде грамматикалык жактан байланышкан синтаксистик чакан бирдиктерден, б.а. сөз тизмектеринен жана сөздөн түзүлөт. грамматикалык жана интонациялык жактан уюшулган, белгилүү өлчөмдө жыйынтыктуу ойду билдирген сөз же сөздөрдүн тизмеги сүйлөм деп аталат. Бирок кадыресе сөз жана сөздүн айкашынан айырмаланып, сүйлөмдүн өзүнө гана мүнөздүү белгилери бар. Сүйлөмдүн эң негизги белгилеринин бири - предикативдүүлүк, б.а., сүйлөмдүн жалпы мазмунунун чындыкка болгон карым-катышы. Предикативдүүлүктүн грамматикалык жалпы мааниси модалдуулук, синтаксистик чак жана жак аркылуу берилет. грамматикалык бул категориялардын ажырагыс биримдиги пикир алышуунун эң негизги каражаты болгон Сүйлөмдүн жаралышын шарттайт.
Бир нече багыныңкылуу татаал сүйлөм
б) Баяндоочу - ганда формасында аяктаган же баяндоочторуна кезде, ченде, учурда, убакта сыяктуу сөздөр компоненттеш болуп айтылган бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөр да баш сүйлөмдөн мурда колдонулат: Ал башын өөдө көтөрө бергенде, өзүнө карап шагы ийилип турган кызыл алмалар анын көзүн арбап жибергенде, тентексип турган мүнөзүн ого бетер чаргытты (А. Т.).      Уулум тогуз болгондо, Төрт кыбыла жагыма Толкуп малым толгондо, Чоң кайгырып мен турам («Эр Төштүк»). в) Баяндоочу -дай формасында аяктаган бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөр да баш сүйлөмдөн мурда колдонулат: Айтор Ала-Тоонун алты уулу зор Москвага улам жакындагандай, калдайып шаар көчкөндөй, алты жакта музыка маршы дүйгүрөдү (Т.С). г) Бяндоочтору -гансып, -ганчы, -ганча, сыяктуу формаларда аяктаган бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөр баш сүйлөмдөн мурда колдонулат: Те алыстан адам үнү чыккансып, жер дүңгүрөгөнсүп, жалаң атчан келе жаткан окшоду (Т. К.). Бир өңчөй эмес багыныңкы сүйлөмдөр
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Жарма-сай доломит кени
Жарма-сай доломит кени - Баткен облусунун Лейлек районунда, Сүлүктү шаарынан 3 км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1205–1325 м бийикте жайгашкан. 1949–72-ж. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы палеозой заманындагы доломит тектеринен турат. Доломитти кара металлургия, кээ бир түрүн химиялык, кагаз жана айнек өнөр жайында пайдаланууга болот. С1 категориясы боюнча запасы 993,4 миң м3.
Карабел (Уйгум), тоо
Карабел (Уйгум) тоосу – Фергана тоо тизмегинин түштүк тармагы. Кулун жана Каракулжа өрөөндөрүнүн аралыгында Уйгум, Кулун жана Карабел тоолорунан турат. Узундугу 25 км. Орточо бийиктиги 2800 м, эң бийик жери 4939 м (Үчсейит чокусу).
Капталдары жантайыңкы; байыркы тайпак жондор, өрөөндөрү менен жондордо байыркы мореналар кездешет. Тик капчыгайлар, жер көчкүлөр, бийик жарлар да бар. Палеозойдун акиташ теги, сланец, мезозойдун конгломерат тектеринен турат. Мөңгүлөр (Үчсейит, Карабел жана башкалар) бар. Негизинен токой, субальп жана альп шалбаалары мүнөздүү.
Пегас (Тайдон куймасы)
Пегас (Тайденский) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тайдон дарыясынын сол жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мостовица (Луза куймасы)
Мостовица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 63 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Оозул (стоматит)
Стоматит (оозул) — ооздун былжыр челинин сезгениши. Ал өз алдынча оору же айрым оорулардын (кызылча, скарлатина, грипп, кандидоз жана башкалар) белгиси катары пайда болот.
Пайда болушу
Стоматиттин пайда болушуна ички органдардын, нерв системасынын өнөкөт оорулары, зат алмашуунун, ички секреция бездеринин иштешинин бузулушу, тамак-ашта витаминдердин жетишсиздиги түрткү берет. Ошондой эле тамеки тартуу, спирт ичкилик ичүү, өтө ысык же муздак, өтө кычкыл жана туздуу дарылардан да болот. Мында ооздун ички былжыр чели кызарып, ооруйт, жаак алдындагы бездери чоңоюп, шилекей көп бөлүнөт. Көпчүлүк учурда жараланып, боз кебер менен капталат. Балдарда көп жолугат. Дене ысып, чыйрыгат, чиринди жыттанат, жалпы абал начарлап, тамак иче албайт.
Афталык стоматит
Афталык стоматит өз алдынча оору катары тамак сиңирүү органдарынын оорусу менен байланыштуу пайда болот. Анда ооздун ичинде анча чоң эмес жаралар пайда болуп, сары кебер — афта менен капталат, тегереги кызарып катуу ооруйт. Кээде жаралар көп пайда болуп, дене ысып, тамак ичкенде, сүйлөгөндө катуу ооруйт. 3 жашка чейинки балдарда катуу кармайт. Өнөкөт түрү ичеги-карын жолунун жана боордун ооруларына байланыштуу болот.
Айрым дары-дармек, айрыкча антибиотиктерди, сульфаниламид дарыларын көп ичкенде да С. пайда болот. Ал көбүнчө улгайгандарда, катуу ооруп алсызданган кишилерде, ара төрөлгөндөрдө көп жолугат. Көп учурда учтуу, миздүү заттар, бузулган тиш, жасалма тиш менен тилди же бүйлөнү жабыркатуудан травмалык стоматит өөрчүйт.
Бүйлөнүн жабыркашы гингивит деп аталат. Бүйлөнүн сезгенишине тишке таштын чогулушу, туура эмес салынган пломба, жасалма тиш, өтө катуу тиш жуугуч щётка менен тыттырып алуу жана башкалар себеп болот. Ал пародонтоздо, кем ээк же орсок тиште, витамин жетишсиздигинде (цинга) байкалат. Сезгенүү 2—3 тиштин түбүнө же бүт бүйлөгө тарайт. Бүйлө шишимик тартып ооруйт, тиштин арасы канайт. Организм начарлаганда жакында айыкпай, жараланат, кичине эле тийсе канап, ооз жаман жыттанат. Мындай гингивит көбүнчө тамак-ашта С витамини жетишпегенде болот. Тилдин былжыр челинин сезгениши глоссит деп аталат. Эгерде тилди сөөк же башка курч нерселер менен терең айыртып алса, анда ириндүү сезгенүү пайда болот, тил шишийт, тамак жута албай, дене ысыйт, абцесске айланышы мүмкүн. Тилдин былжыр челинин сезгенишинде тил кызарып, ооруйт. Көпчүлүк ооруларда тилдин өңү өзгөрөт, мисалы, скарлатинада мала кызыл болуп калат, келтеде коюу илээшкек кебер, тамак сиңирүү органдарынын ооруларында ак кебер менен капталат.
Дарылоо
Дарылоо аны пайда кылган себептерге карай жүргүзүлөт. Өз алдынча дарылап, антибиотиктерди ичүүгө болбойт. Тамеки тартууга, спирттүү ичкилик ичүүгө, ошондой эле өткүр, кычкыл, туздуу, ысык тамактарды жегенге тыюу салынат. Тамак-аш витаминдүү жана жумшак болууга тийиш. Үй шартында суутек өтө кычкылынын (жарым стакан сууга 1 чай кашык), фурацилиндин (1 стакан сууга 1 таблетка), марганцовканын мала эритмелери, ошондой эле ромашканы, шалфейди кайнатып чайкоо сунуш кылынат. Бир жумуртканын белогун жарым стакан сууга аралаштырып ууртап ооздо бир аз кармап туруп түкүрүү да жакшы жардам берет.
Алдын алуу
Стоматитти алдын алууда тиштерди туура күтө билүү, чогулган таштарын тазалатуу, тиштин чиришин өз убагында дарылоо, бузулган тиштерди алдыруу, жасалма тиштер туура жатышына көз салуу өтө маанилүү. Айрыкча диабет, жүрөк-кан тамыр системасынын жана башкалар ооруларынан жапа чеккендер, балдар, кош бойлуулар тишин, ооздун ичин дайыма дарылатып туруулары зарыл.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Насирдин Байтемиров
Насирдин Байтемиров 1916-жылдын апрель айында Чγй ооданындагы Кегети айылында дыйкандын γй-бγлѳсγндѳ туулган.Айылдык мектепти бγтѳѳрγ менен Фрунзедеги зооветинституттун даярдоо бѳлγмγнѳ ѳтγп, 1934-жылы 1-курсуна кабыл алынат. 1934-жылы «Ленинчил жаш» гезитинде «Жаш тилек» аттуу алгачкы ыры жарыяланат. 1937-1939 жылдары аскер кызматын ѳтүп келери менен энесинин, айрыкча агасы Касымдын айткан жомокторунун негизинде жазылган «Жомоктор» деген китеби жарык кѳрѳт. Белгилγγ прозаик, акын жана драматург Насирдин Байтемировдун апасы жомокчу, кошокчу болгон. Энеси Аруукенин кошоктору, Калмырза, Жаманкул менен Осмонкул сыяктуу атактуу ырчылардан уккан жанды тандаткан,нѳшѳрлѳп тѳгγлгѳн ырдын арасында чоңойгон.
Ишмердик жолу жана чыгармачылыгы
Согуш жылдарында ал айылда жγрγп,бухгалтер,зоотехник,мугалимдин жана комсомолдук иштерде иштеди. Дал ушул элет жеринде Н. Байтемиров жазуучу γчγн эн зарыл болгон турмушту γйрѳнγγ менен кийинки жазылуучу чыгармаларына бай материал жыйнайт. 1945-жылы Фрунзеге келип, «Кызыл Кыргызстан» газетасына кызматка орношот. Ушундан баштап эл аралап,чонураак чыгарма жазууга камынды. Натыйжада «Азамат» аттуу повесттин жарыкка чыгарды. Мында автор согуш учурундагы ѳлкѳнγ коргоо γчγн бγткγл кайрат-кγчγн жумшаган кыргыз учкучу Азаматтын образын тγзγγгѳ аракеттенет. Ошондой эле ооруктагы оор окуяларды ишунимдγγ сγрѳттѳѳ менен, кыргыз элинин убадага, достукка, сγйγγгѳ бекем асыл сапаттарын таамай чагылдырууга далалаттанат. Н. Байтемиров жетишерлик турмуштук, жазуучулук тажрыйба топтогон кезде да адабий билимин кѳтѳрγγнγ энсеп, Москвадагы М. Горький атындагы адабият институтуна кирип,аны 1955-жылы бγтγрдγ. Жазуучунун «Акыркы ок» романынын жарык кѳрγшγ дал ушул жылга туш келет.Буга аялдар темасындагы γч романы жарыяланып, алар авторду кыргыз адабиятындагы белгилγγ романчы катары таанытты. «Жылдызкан» романында сγрѳткер «Жаш жγрѳктѳрдѳй» даяр каарманды албастан, Жылдызкандын кичинекей кезинен тартып кандай турмушту башынын ѳткѳргѳнγн,кѳз карашынын калыптанышын, кулк-мγнѳзγн, дγйнѳ таанымын ар тараптан кенири сγрѳттѳп жγрγп олтурат.1966-жылы жарык кѳргѳн «Тарых эстелиги» сγрѳткерге реалисттик проза жазуунун чыгаан ѳкγлдѳрγнγн бири, тарыхый роман жаратуунун чыныгы мастери атак-данк алып келди. Н.Байтемиров γчγн «Уркуя» эч качан ѳзγнγн актуалдуулугун жоготпой, ал гана эмес, биротоло жазуучунун стихиясына айланып кеткендиктен, автор бул темага кайра-кайра кайрылып, «Уркуя» поемасын, «Уркуя» драмасын жазып, ар кандай жанрдагы жаны чыгармаларды жарата берγγдѳн тажаган жок. Ал «Уркуядан» башка да «Кγйѳѳ», «Ким кγнѳѳлγγ?», «Жолдо», «Адамдын аты» драмаларын, «Эненин жγрѳгγ», «Аста,секин колукту» музыкалуу комедияларын жазган.Эн негизгиси, Н.Байтемировдун калеминен «Сонундар дγйнѳсγ» (1967), «Турмуш элегии» (1972), «Санта» (1970), «Козголончу аял жана сыйкырчы» (1984) сыяктуу кѳркѳм дѳѳлѳттѳр жаралып, кыргыз адабиятыда роман жанрынын бѳксѳсγн толтурууга зор γлγш кошту.Н.Байтемиров –поезия жанранда да γзγрлγγ эмгектенген кыргыз акындарынын ирилеринин бири.Башкасын айтпаганда да, «Жγрѳк кγγсγ» (1955), «Сγйгѳнγм» (1957), «Канаттуу кγндѳр» (1964), «Эриген таш» (1969), «Махабат дастаны» (1975), «Махабат жазы»(1979), «Махабатым –канатым» (1981) сыяктуу кѳлѳмдγγ ырлар жыйнактарынын ѳзγ эле кыргыз поезиясынын тарыхынан кѳрγнγктγγ орундардын бирин алып берγγгѳ кудурети жетет.
====
Байтемиров, Насирдин (1916-1996) - жазуучу, акын, драматург. Чүй районунун Кегети айылында 1916-жылы туулган. Фрунзедеги зооветеринария институтунда окуган. 1955-жылы Москвадагы М. Горький атындагы адабият институтун бүтүргөн.
1945-жылы «Кызыл Кыргызстан» гезитинин өз кабарчысы, 1947-1950-жж. жана 1955-1967-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун адабий консультанты, 1967-1978-жж. «Кыргызстан маданияты» жумалыгына атайын кабарчы болуп иштеген.
«Махабатым канатым» аттуу жыйнагы 1984-жылы Кыргыз мамле-кеттик Токтогул атындагы сыйлыкка татыктуу болгон. Акын көптөгөн поэмалар, ырлар менен катар «Күйөө», «Айып кимде», «Уркуя» пьесаларынын, «Аста секин колукту» музыкалык комедиясынын либреттосун жазган. «Отко таазим» көркөм фильмин түзүүчүлөрдүн бири.
Н. Байтемировдун чыгармалары орус, украин, айрымдары чет тилдерге которулган. М.Ю.Лермонтовдун, В.В. Маяковскийдин, А.Навои ж. б. чыгармаларын кыргыз тилине которгон.
Н.Байтемиров «Кызыл Туу», «Ардак белгиси», «Эл достугу» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Тосор марганец-вольфрам кени
Тосор марганец-вольфрам кени Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Тескей Ала-Тоонун этегинде, Балыкчы–Каракол автомобильжолунан 25  км түштүктө. 1959-ж. ачылган. 1971–72-ж. кенге баа берүү жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын палеозойдун чөкмө тектери жана гранит интрузиясы түзөт. Марганец кени гранитти кендик багытта кесип өткөн тектоникалык жараканы бойлой жайгашкан. Гранит неогендин чөкмө тектеринин брекчиясы менен жабылып жатат. Брекчиянын тектоникалык жаракалар зонасы менен кошулган жеринде марганец-вольфрам рудасынын линза сымал тулкулары бар. Бардыгы 10 руда тулкусу аныкталган. Алардын ичинен үчөө жакшы изилденген. Руда тулкусунун узундугу 200 м, калыңдыгы 0,55–7,75 м. Марганецтин орточо өлчөмү 2,58%, вольфрам кычкылыныкы – 0,3%. Үч руда тулкусунун запасы жана болжол ресурсу 1333,4 миң т, марганецтики – 31,4 миң т, ошондой эле вольфрам кычкылыныкы – 0,2 миң т.
Жар-Базар
Жар-Базар — топоним. Кыргыздар Алтайдан көчүп келаткан жолдо калмак кандыктарынан Ала-Тоону бошоткондо: Көкчө, Айдаркан баш болгон казак колу Алма-Коюр, Чарын, Челек менен кошо Жар-Базарды каратып алганы айтылат (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 524-инв., 525-б.).
Альп өсүмдүктөрү
Альп өсүмдүктөрү - альп алкагында өскөн бийик тоо өсүмдүктөрү. Жапыз өскөн шалбаа (дан өсүмдүктөрү, ыраң, примула ж. б.), калың өскөн бадалча (рододендрон ж. б.) өсүмдүктөрү басымдуу. Альп өсүмдүктөрү Альп, Кавказ, Алтай, Теңир-Тоо, Гималай ж. б. тоолорго мүнөздүү.
Дүмүрчөк
Дүмүрчөк – акча, документ, баалуу нерселерди алгандыгы тууралуу белгиленген тариздеги тилкат.
Кен түркүк
Кен түркүк, шахта түркүгү – жер бетине тик же жантайып чыгуучу жер астындагы тоо-кен казылмасы; жер астындагы тоо-кен иштерин тейлөө үчүн курулат. Чалгындоочу эксплуатациялык (башкы, жардамчы) жана атайын Кен түркүк болот. Негизги Кен түркүк шахтанын борбордук аянтчасында жайгашып, жер бетине кенди, ал эми жардамчысы шахтёрлорду, бош тектерди, материалдарды, тетиктерди ташуу үчүн колдонулат. Жардамчы Кен түркүк, ошондой эле шахтаны таза аба жана камсыз кылуу үчүн да пайдаланылат (вентиляциялык).
Аз сегменттүүлөр
Аз сегменттүүлөр — (лат. Oligomera ?) айбанаттын бир чоң тиби.
Терезе
Терезе — үйдү жарык кылуу, аба киргизүү үчүн дубалдын бооруна жасалган ачык жер жана аны жабуучу айнектелген рама.
Тсэ Бонито (Нү-Мексико)
Тсэ Бонито (Нү-Мексико) (Tse Bonito) — Нү-Мексико штатынын McKinley округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 261 киши. Болжолдуу аянты - 3.6 км². FIPS коду — 35-79885.
Жибути шаары
Жибути шаары, Джибути, Африкадагы Жибути мамлекетинин борбор шаары.
Тарыхы
1888-ж. француздар деңиз порту катары негиздеген. 1896-жылдан Франциянын колониясы Сомалинин жээгинин (1967-жылдан Афарлар менен Исса аймагынын) администрациясы, 1977-жылдан Джибути мамлекетинин борбору. 1949-жылдан эркин порт деп жарыяланган. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын ортосуна таандык колония курулуштары, президент сарайы, Хамули мечити сакталган. Университет иштейт (2006).
Экономикасы
Шаардын экономикасы кеме каттоону тейлөөгө байланыштуу; ал Суэц каналы аркылуу өткөн транзиттик жүктөрдү, Эфиопиянын жана Сомалинин Түндүк-батышынын сырткы соодасын, Сауд Арабия танкерлерин, ошондой эле Франциянын деңиз аскер флотун тейлөөнү камтыйт. Нефтини кайра иштетүүчү, текстиль, булгаары, тамак-аш, курулуш материалдар, кеме ремонттоочу, деңиз тузун өндүрүүчү өнөр жай ишканалары бар. Балык кармалат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Жапаркул Алыбаев
Жапаркул Алыбаев (1933-жылы Чүй районундагы “Бириккен” айылында туулган) - акын-сатирик.
=Өмүр жолу= Жапаркул Алыбаев колхозчунун үй-бүлөсүндө туулган.
1947-жылы айылдык мектептин  жетинчи классын бүтүргөндөн кийин,
1947-1950-жылдары Фрунзе шаарындагы педагогикалык окуу жайында окуган.
1956-1965-жылдары Ж.Алыбаев “Чалкан” журналына адабий кызматкер, Ош областы боюнча өз кабарчы болуп иштейт.
1965-1968-жылдары Ош областтык “Ленин жолу” газетасынын адабий кызматкери,
1968-69-жылдары “Кыргызстан маданияты” жумалыгынын адабий кызматкери болуп иштеп келди.
1969-1972-жылдары Кыргыз Совет энцклопедиясынын башкы редакциясында тил жана адабият боюнча ага редакторлук милдетин өтөгөн.
Ж.Алыбаевдин чыгармалары 1954-жылдан баштап республикалык газета, журналында үзгүлтүксүз жарыяланууда.
Ж.Алыбаев жети ыр жыйнактын автору. Акындын ырлары орус, украин, белорус тилдеринде жана Чехословакиянын Братислава шаарында чыгуучу “Рогач” журналында словак тилиндн чыккан, “Крокодил”, “Украина”, “Вожик” журналында басылган. 1958-жылдан СССР журналисттер Союзунун,
1970-жылдан СССР жазуучулар Союзунун  мүчөсү.
Китептери:
Гүл жана тикенек. Фрунзе, Кыргызмамбас,1963. 46бет.
Көңүлдүү күүлөр. Фрунзе, “Мектеп” басмасы, 1965. 39 бет.
Келди кетти. (Аңгемелер, сатиралык ырлар) Фрунзе, “Кыргызстан”  басмасы, 1967. 105 бет.
Кыял жана кытыгы.(Аңгемелер, ырлар) Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1970.138 бет.
Замандаш. Фрунзе, “Мектеп” басмасы, 1972. 86 бет.
Баягы эле Бекиш. Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы,  1974. 105 бет. Мөлтүр бүлак. (Лирикалар жана сатира). Фрунзе, “Мектеп” басмасы, 1975. 130 бет.
Котормолору:
Большак Василь. № 13 “Кыргызстан ” басмасы, 1970. 86 бет.
Бродлин Рыгор. Аный кыз. Фрунзе, “Мектеп” басмасы, 1974. 28 бет.
Макалалары:
Ынак сезимдин поэзиясы. - “Кыргызстан маданияты”, 1970, 17-апрель.
Турмуш элегинен өткөн Серкебай. – “Кыргызстан маданияты”, 1974. 19-сентябрь.
Чыгармачылыгы жөнүндө макалалар:
Артыкбаев К. Татаал жанардагы тасын аракет. – китепте: Артыкбаев К. Сын сапары. Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1970.
Кырбашаев К. Замандаш жөнүндө. - “Кыргызстан маданияты”, 1974. 18-апрель.
=Колдонулган адабият:= Самаганов Ж. Советтик Кыргызстан жазуучулары. Фрунзе, 1976-ж.
Каныккан хлор күмүштөө электрод
Каныккан хлор күмүштөө электрод – изилденүүчү эритме менен тийишип турган, КСl каныккан эритмесине матырылган, AgCl катмары менен капталган күмүш зымы. Электрод схемасы: Ag/AgCl/KCl (канык). Анда төмөнкү электроддук процесс жүрөт:
AgCl + е- Û Ag + Cl-
jх.к. = j0 х.к. - теңдемеси менен туюнтулат. KСl каныккан эритмесинде хлор иондорунун концентрациясы турактуу чоңдук. 25оС темп-рада хлоркүмүштүү электрод КСl каныккан эритмесиндеги потенциялы 0,288.
Кен үңүлмөсү (забой)
Кен үңүлмөсү (забой) – шахтада, рудникте кен казуу, оюп кирүү, алга жылуу иштери. Жер астында пайда болуучу казылманын түбү. Андан ары кен казылып кете берет. Ачык казмаларда казманын капталдары жана бет маңдайы үңүлмө болуп саналат. Бургулоо иштеринде колонканын тоо тектерди майдалап, талкалап жаткан түбү үңүлмө болот. Андан ары үңүлмө тереңдей берет.
Борбордук нерв системасына таасир этүүчү дарылар
Борбордук нерв системасына таасир этүүчү дарылар - борбордук нерв системасына таасир этүүчү фармацевтикалык каражаттардын тобу. Булар организмге аз өлчөмдө берилсе, кубаттандыруучу таасир берин бүт денени, андагы ар бир мүчөнү ритмдүү иштетет. Ошол эле каражат көп өлчөмдө берилсе, борбордук нерв системасын катуу козгоп, шал кылганга чейин барат. Буларга хим. составы түрлүү заттар, алкалоиддер, туздар жана кээ бир синтет. препарат-тар (кофеин, анын туздары; стрихнин, анын препараты; фенамин, коразол, кордиамин, көмүр кислотасы) кирет. Бул заттар борбордук нерв системасынын ар кандай абалда болушуна жараша колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Субстрат (лингвистика)
Субстрат (лингвистика) (sub – астында, stratum - катмар) – тигил же бул тилдин ички мыйзамдарына туура келбеген жана белгилүү лингвогеографиялык аймакта мурда таралган тилге мүнөздүү, тиешелүү болгон тилдик белгилердин жыйындысы. Субстрат кабыл алуу, өздөштүрүүлөрдөн айырмаланып, жергиликтүү эл менен келгиндердин этникалык аралашуусун жана тилдик ассимиляциясын көрсөтөт. Жеңүүчү тил катары тектеш тил да, тектеш эмес тил да саналышы мүмкүн. Субстраттын көрүнүштөрү тилдик системанын бардык деңгээлдеринде: фонетикадан лексикага чейин тилге кирген бирдиктер жана категориялар түрүндө же жеңүүчү тилдин системасында жеңилген тилдин диахрондук мыйзамдары менен шартталган тарыхый өзгөрүүлөрүнүн спецификалык процесстери түрүндө кездешет. Субстрат теориясына 19-к. Я.Бредсдорф тарабынан негиз салынып, Г.И.Асколи, Г.Шухардт, андан кийин В.Брендалем, А.Мейе, О.Есперсен, Б.А.Таррачини, И.А.Бодуэн де Куртэне, А.А.Шахматов тарабынан өнүктүрүлгөн. Субстрат теориясы индоевропеистиканын тарыхында көрүнүктүү роль ойногон. Азыр да башка тил топторун изилдөөдө кеңири колдонулат. Кээде "Субстрат" термини тар мааниде адабий тилдин вариантын же идиолектини мүнөздөөдө пайдаланылат. "Субстрат" түшүнүгү лингвистикада суперстрат жана адстрат түшүнүктөрүнө караганда кеңири колдонулууга ээ.
Жаргак
Жаргак – жүнү жыдытылып, ашатылып, ийленген тери. Ал кой-эчкинин, кийиктин терилеринен ийленип жасалган. Жаргактан эркектердин шымы, өтүк, маасынын кончтору, кол кап тигилген, ат жабдыктын кээ бир бөлүктөрү жасалган. Жаргак үй-тиричилигинде супура катары да колдонулган.
Жашыл кур бака
Жашыл кур бака (Bufo viridis, Laurenti, 1768) - Таксономиялык жагынан толук изилденген эмес, эволюциялык изилдөөлөрдүн обүектиси катары мааниге ээ, ошондой эле регионалдык генофонду сактоо катары да; республиканын фаунасында Bufonidae тукумунун эки түрдүн бир өкүлү.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Европадан, Түндүк Африкадан, Алдынкы Азиядан тартып Орто Азияга чейин таралган, бул жерлерде таралышынын ареалы Чу жана Көп суулардын өрөөндөрү, Моюнкум чөлүнүн түштүк чек аралы менен чектелген. Кыргызстанда Чүй өрөөнү, Кыргыз Алатоосунун этеги жана Талас суусунун нугу менен Казакстандын чегине чейин. Бул райондордогу жашыл кур бакаларды мурун “ t urаnensis” жана “ asiomontanus” формаларына киргизишчү, булар Bufo danatensis Pisanetz синоними болчу ( Кыргызстандын башка территорияларында жашоочу данатин кур бака).
Жашаган аймактары
Чүй жана Талас өрөөндөрүнүн антропогендик ландшафттары, деңиз деңгээлинен 1200 м.ге чейинки бийиктикте, Кыргыз Алатоосунун этектеринде жапыз чөптүү талаалар.
Саны
Бул комплектеги түрлөр үчүн, Кыргызстандагы жашыл кур бака аз сандуулугу менен мүнөздөлөт. Ак-Суу дарыясынын төмөнкү жагында көбөйүү жерлеринде максималдык жыштыгы 1 гектарга 10-12 жуп особдор туура келет. Кыргыз Ала-Тоосунун этектеринде, Жыламыш, Аламүдүн ж.б. суусу аралаган капчыгайлар бою эсепке алынган маршрута 1 сааттын ичинде ( туурасы 5м келген тилке боюнча) 1-3 төн 15 чейин особдор кездешет. Акыркы 12-16 жылдын ичинде санынын төмөндөшү жана ареалынын кыскарышы байкалды (Кыргызстанда).
Жашоо тиричилиги ( жашоо циклдары)
Чээнден чыгуу жана көбөйүшүнүн башталышы жылдын фенологиялык өзгөчөлүктөрүнө жараша – марттан тартып май айына чейин болот. Көбөйүү цикли узак. Көбөйүү мезгилинен сырткары күүгүмдө активдүү, ал эми жайкы ысык айларда жашоо тиричилигин түнкүсүн өткөрөт. Бир таштаган икрасынын саны 3-12 миңге жетет. Бир айлыктардын кургакка чыгышы июндан баштап август бою. Кумурскалар, кенелер, гусеницалар, дуулдактар, кыпчуурлар, моллюскалар чоңдорунун азыгынын негизги обүектилери ; көнөк баштар болсо детрит жана балырларды жешет.
Чектөөчү факторлор
Көбөйүүгө ыңгайлуу жерлердин азайышы: ирригациялык иштер, тоо суулардын агышынын өзгөрүшү, жерлерди айдоо, жашоо жерлеринин булганышы; Тетраплоиддик Bufo danatensis түр менен конкуренция түзүү, машина жолдорунда тебеленип өлүшү.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоонун атайын чаралары иштелип чыга элек. Токмок заказнигинин территориясында жашаган аймактары жана популяциялары жалпы режими менен коргоолууда.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Төмөнкү (Аксуунун нугу боюнча Түлөк кыштагынын аймагы) жана тоо (Аламүдүн же Жыламыш сууларынын капчыгайлары) популяциясынан коргоого алынган жер бөлүп берүү.
Статусу
VU B2ab ( i i ,i i i, iv) ; D 2 категориясы; Акыркы мезгилде кескин түрдө популяциясынын жыштыгы төмөндөгөн Кыргызстандагы сейрек түрү.
Жарма-сай чопо кени
Жарма-сай чопо кени – Баткен облусунун Лейлек районунда, Сүлүктү шаарынан 4 км батышта, деңиз деңгээлинен 1120–1319 м бийикте жайгашкан. 1968–69-ж. Түштүк Кыргыз геологиялык экспедициясы чалгындаган. Кен эки аянтка бөлүнөт. Биринчи аянт төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон кумайлуу топурактан турат. Кумайлуу топурактын астында шагыл жатат, үстү 0,3–0,5 м калыңдыктагы кыртыш менен жабылып турат. Кумайлуу топурактын калыңдыгы 3,0 мден 18,0 мге чейин өзгөрөт, орточосу 8,3 мди түзөт. Кумайлуу топурак лёсс сымал, өңү саргыч-боз түстө. Экинчи аянт палеоген мезгилинде пайда болгон чоподон түзүлгөн. Чопонун өңү саргыч күрөңдөн кызылга чейин өзгөрөт, сууда начар жумшарат, гипстүү. Узундугу 1000–1100 м созулат, калыңдыгы 30 мден 56 мге чейин өзгөрөт. Аймактын кумайлуу топурагына, экинчи аймактын чопосунан 20% кошсо, «75» жана «100» маркасындагы кыш даярдоого жарайт. Кумайлуу топурактын бекитилген запасы: В – 920 миң м3, С1–1415 миң м3, С2–842 миң м3. Чопонуку В – 207 миң м3, С1–128 миң м3.