cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мустафа Кемел Ататүрк
Улутчулдук жана азчылыктарды түрктөштүрүү саясаты
Ататүрк өзү жөөттөр тууралуу мындай деди:"Биздин өлкөдө Түркия жана анын өкмөтү өзгөчө, жакын мамиледе болгон жарандардын тобу бар. Бул топ биздин өлкөдө көптөгөн кылымдар катары менен жашап келген испаниялык сефард еврейлеринен турат. Сефарддар Түркияга алыскы өлкөдөн келишкен жана ошондон бери Түркияны талыкпастан өздөрүнүн чоң билими жана таланттары менен байытып келишет. Түркия бул кереметтүү элге карыз болгон жок жана сефард жөөттөрүнүн өлкөбүздө тынч жана бактылуу жашашы үчүн колунан келгендин баарын жасады. Ушундай болгон, азыр да ошондой жана келечекте да ошондой болот."Жөөттөр мамлекеттик мекемелерге кызматка кабыл алынбай, аларда мурда иштегендер Ататүрктүн тушунда иштен бошотулган; армияда офицерлерди кабыл алышкан эмес жана аларга курал-жарак менен да ишенишкен эмес — алар эмгек батальондорунда аскердик кызматты этешкен.
Жеке жашоо
1923-жылы 29-январда Ататүрк Латифа Ушаклыгилге (Латифа Ушакизаде) үйлөнгөн. Түркия Республикасынын негиздөөчүсү менен бирге өлкөнү көп кыдырып чыккан Ататүрк менен Латифе-ханимдин баш кошуусу 1925-жылдын 5-августунда аяктаган. Ажырашууга бейрасмий версия боюнча аялынын Ататүрктүн иштерине такай кийлигишүүсү себеп болгон. Балалуу болгон эмес, бирок багып алган 8 кызды (Афет, Сабиха, Фикрие, Үлкү, Небиле, Рукие, Зехра жана Афифе) жана 2 уулду (Мустафа жана Абдурахим). Ататүрк бардык асырап алынган балдар үчүн жакшы келечекти камсыз кылган. Ататүрктүн багып алган кыздарынын бири тарыхчы, экинчиси биринчи түрк аял учкуч болгон. Ататүрктүн кыздарынын карьерасы түрк аялынын эмансипациясынын кеңири жайылган үлгүсү болгон.
Түрк масондугунун ишмердүүлүгүнө катышуу
Түркиянын Чоң Ложасынын ишмердүүлүгү Ататүрк 1923-1938-жылдары ага төрагалык кылган мезгилде өзүнүн туу чокусуна жеткен. Ал 1907-жылы Франциянын Улуу Чыгышынын карамагында болгон Салоникидеги «Веритас» масон ложасына кирген. Эгемендүүлүк күрөшү баштала электе 1919-жылы 19-майда Самсунга көчүп барганда анын жети жогорку даражалуу штаб офицеринин алтоо масондор болгон. Анын башкаруу учурунда, анын кабинетинде ар дайым бир нече масондор болгон. 1923-жылдан 1938-жылга чейин мажлистин алтымышка жакын мүчөсү масон ложаларынын мүчөлөрү болгон. .
Ататүрктүн хоббиси
Ататүрк китеп окуганды, музыканы, бийлегенди, ат мингенди жана сууда сүзгөндү жакшы көргөн, Румелиянын зейбек бийлерине, күрөшкө жана элдик ырларына абдан кызыккан, нарда жана бильярд ойногонду жактырган. Ал үй жаныбарларына – Сакария жылкысына жана Түлкү аттуу итке абдан жабышып калган.
Ататүрк француз жана немис тилдерин билген, бай китепкана чогулткан.
Ал туулуп-өскөн өлкөсүнүн көйгөйлөрүн жөнөкөй, жагымдуу маанайда талкуулап, илимпоздорду, искусство ишмерлерин, мамлекеттик ишмерлерди сый тамакка көп чакырчу. Жаратылышты сүйүп, өзүнүн атындагы токой чарбасына көп барып, ал жерде жүргүзүлүп жаткан иштерге жеке өзү катышкан.
Өмүрдүн акыры
1937-жылы Ататүрк жерлерин казынага, кыймылсыз мүлкүнүн бир бөлүгүн Анкара жана Бурса шаарларынын мэрлерине берген. Ал мурастын бир бөлүгүн эжесине, асырап алган балдарына, түрк тил жана тарых коомдоруна берген. 1937-жылы ден соолуктун начарлашынын алгачкы белгилери байкалса, 1938-жылы май айында дарыгерлер өнөкөт аракечтиктен келип чыккан боор циррозуна диагноз коюшкан. Буга карабастан Ататүрк ден соолугунун абалы уруксат бергенде июлдун аягына чейин милдетин аткарууну улантты. Ататүрк 1938-жылы 10-ноябрда саат 9:50дө 57 жашында Стамбулдагы түрк султандарынын мурдагы резиденциясы Долмабахче сарайында каза болгон.
Ататүрктүн сөөгү 1938-жылы 21-ноябрда Анкарадагы этнография музейинин аймагына коюлган. 1953-жылы 10-ноябрда сөөктөр Ататүрк үчүн курулган Аныткабир күмбөзүнө кайра коюлган. Ататүрктүн мураскорлорунун тушунда анын өлгөндөн кийин инсанга сыйынуусу өнүккөн, бул СССРдеги Ленинге жана 20-кылымдагы көптөгөн эгемендүү мамлекеттердин негиздөөчүлөрүнө болгон мамилени эске салат. Ар бир шаарда Ататүрктүн эстелиги бар, анын сүрөттөрү бардык мамлекеттик мекемелерде, бардык номиналдагы банкноттордо, монеталарда ж.б.у.с. 1881-1938-жж. 1950-жылы партиясы бийликтен ажырагандан кийин Кемелдин урмат-сыйы уланган. Мыйзам кабыл алынып, ага ылайык Ататүрктүн сүрөттөрүн мазактоо, анын ишмердүүлүгүн сындоо жана анын өмүр баянындагы фактыларды каралоо кылмыштын өзгөчө түрү катары таанылды. Мындан тышкары, Ататүрк фамилиясына тыюу салынган. Ушул убакка чейин Кемелдин аялы менен кат жазышууларын жарыялоого эл атасынын образын өтө эле “жөнөкөй” жана “адам” кейпин бергендиктен тыюу салынган.
2010-жылы май айында Азербайжандын борбору Бакыда Ататүрктүн эстелиги ачылган. Ачылыш аземине Азербайжандын президенти Илхам Алиев жана жубайы Мехрибан Алиева, Түркиянын премьер-министри Режеп Тайип Эрдоган жана жубайы Эмине Эрдоган катышты.
Пикирлер жана баалоо
Уинстон Черчилль Ататүрк жөнүндө мындай айты: "Кемел өзүнүн жеңишин Смирнаны күлгө айлантып, ал жердеги христиандардын баарын кырып майрамдаган."
Ататүрктү 1919-1923-жылдардагы улуттук кыймылдын лидери катары союздаштар жана атактуу Стамбул журналисти Али Кемал "каракчы лидер" деп сыпатташкан. Лорд Бальфур бул контекстте аны "бардык коркунучтуу түрктөрдүн эң коркунучтуусу" (most terrible of all the terrible Turks) деп атаган.
Хитлер өзүнүн Улуттук Социалисттик партиясын түзүүгө аракет кылып жаткан «1920-жылдардын караңгы күндөрүндө» Ататүрктү «жаркыраган жылдыз» деп эсептеген Хитлердин Ататүрккө берген баасы көңүл бура турган нерсе. 1938-жылы Хитлер мындай деп жазган: «Ататүрк биринчи болуп өлкө жоготкон ресурстарды мобилизациялоо жана калыбына келтирүү мүмкүнчүлүгүн көрсөткөн. Бул жагынан ал окутуучу болгон. Муссолини биринчи, мен анын экинчи окуучусумун». ».
Ататүрк каза болгондон кийин Гитлер Түркия Улуу Улуттук Чогулушун төрагасы Абдүлхалик Рендага көңүл айтып, көңүл айтты: «Улуу урматтуу Төрага, жеке өзүмдүн атымдан жана немис элинин атынан Ататүрктүн каза болгондугуна байланыштуу бүткүл түрк элине терең кайгыруу менен көңүл айтам. Аны менен бирге биз улуу жоокерден, мыкты мамлекеттик ишмерден, тарыхый инсандан айрылдык. Жаңы түрк мамлекетинин түзүлүшүнө эбегейсиз салым кошкон. Ал Түркиянын бардык муундарында жашайт».
Биринчи басылышындагы Улуу Совет Энциклопедиясында (1936-ж.) Кемел Ататүрктүн саясий ишмердүүлүгүнө төмөнкүдөй оң баа берилген: «Кемал Түркиянын көз карандысыздыгы үчүн күрөш жолуна түшкөн... Кемел улуттук боштондук кыймылынын башчысы болуп калды. <...> Кемелдин жетекчилиги астында Түркияда бардык эң маанилүү мамлекеттик жана маданий реформалар жүргүзүлдү: султанаттын жоюлушу, республика жарыяланышы, халифаттын жоюлушу, чиркөө менен мамлекеттин бөлүнүшү, көп аялдуулукка тыюу салуу, аялдарга шайлоо укугун берүү, европалык үлгү боюнча жаңы жарандык жана кылмыш кодекстерин киргизүү, кийим-кече реформасы, алфавитти романизациялоо, тилди реформалоо (арабизмдерден жана фарсизмдерден бошотуу) ж.б. боюнча. <...> 29/X 1923-жылдан Кемел Түркия Республикасынын Президенти болуп саналат, бул кызматка ар бир төрт жылда бир жолу шайланат. А. Миллер».
ТСБнын экинчи басылышында (1953) Кемел жөнүндөгү текст жарымынан көбүрөк кыскарып, баа түп-тамырынан бери өзгөргөн: «Буржуазиялык-помещик партиясынын президенти жана лидери катары ал ички саясатта элге каршы багытты карманган. . Анын буйругу менен Түркиянын Коммунисттик партиясы жана жумушчу табынын башка уюмдары тыюу салынган. СССР менен достук мамиледе болууну каалагандыгын билдирип, Кемел Ататүрк чындыгында империалисттик державалар менен жакындашууга багытталган саясатты жүргүзгөн. <…>» Кемелдин биринчи басылышында саналган ыслаттары экинчи басылышында да саналган, бирок азыр алар «маанилүү» жана «маданий» эмес, «буржуазиялык» деп аталды.
Кулданбес көмүр кени
Кулданбес көмүр кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тарамында, Онкарайры (Көгарт суусунун сол куймасы) – Талдысуу (Жазы суусунун оң куймасы) сууларынын аралыгында. Кен 1928-ж. белгилүү. 1944- жана 1988-ж. издөө, 1991–93-ж. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Юра катмарынын көмүрлүү туюк свитасында 6 кабат жана кабатчалар бөлүгөн. Алардын ичинен КI жана КII кабаттары өнөр жайлык мааниге ээ. Бул кабаттардын калыңдыгы 0,3 мден 4,35 мге чейин өзгөрөт. Сапаты боюнча көмүрдүн болжол маркасы (Д) узун жалындуу. Күлдүүлүгү 7,85%тен 33,26%ке чейин. Орточо күйүү жылулугу 25,5 МДж/кг (6092 ккал/кг) түзөт. Болжол ресурсу 11,6 млн т. Түштүк-чыгыш бөлүгүнүн ачык жол менен казып алууга жарамдуу запасы 286 миң т бекитилген. Түндүк-чыгыш участкасынын бекитилген запасы (С2 категориясы боюнча) 144 миң ''т. ''Кенден кичи ишканалар көмүр казып алууда.
Поэзия
Поэзия (гр.- жаратамын, чыгарамын). 1.	Байыркы заманда жалпы эле көркөм адабият, сөз өнөрү поэзия деп аталат. Көркөм кара сөз (проза) түзүлгөндөн кийин, поэзия деген термин ыр менен жазылган чыгармаларды гана билгизип калды. 2.	Көркөм адабияттын прозалык чыгармалардан айырмаланып, ыр түзүлүшүнө негизделип жазылган түрү. Элдик эпос, лирика, ыр түрүндөгү драмалык чыгармалардын баары поэзияга кирет. Кыргыз элинин поэзиясы өтө узак мезгилдерден бери эпосто, поэмада, ырда өнүгүп келген. Ырга мүнөздүү көрүнүштөр ыргак, муун, муунак, уйкаштык, строфа – поэзия чыгармаларын жаратуунун негизги касиети. Поэзия эне тилибизде массалык маалымат каражаттарын (көбүнчө газета-журналдардын), туруктуу иштеген китеп басмасынын, дагы башка саясий, маданий, таалим-тарбия очокторунун ачылышы кыргыз поэзиясынын кадыресе адабий формада үзгүлтүксүз өрчүй башташын шарттады.
4	1925-1929чу жылдары жаңыдан өнүгө баштаган басма поэзиябыздын чыгармаларынын төрт гана жыйнак жарык көргөн: “Камым ырларынын  жыйнагы”(1925), “Кызыл гүл”(1927), “Аял айнеги” (1929).
5	Бул мезгилде жаралган поэзиялык чыгармалар бүт бойдон ошо кездеги мезгилдүү басма сөздө жарыяланган. Демек, алар газета-журналдардын күндөлүк муктажтарына, талаптарына ылайыкталып жазылган. Ошон үчүн алардын басымдуу көпчүлүгү Совет бийлиги жыл сайын белгилей баштаган майрамдарга жана башка атактуу күндөргө, Советтер Союзундагы жана чет өлкөлөрдөгү маанилүү саясий окуяларга, республиканын коомдук турмушунда оркоюп көрүнгөн фактыларга жана көрүнүштөргө арналган. Натыйжада ал ырлар газета-журналдык башка материалдардан мазмундук элементтери жагынан анча айырмаланган эмес, тактап айтканда, поэзия формасындагы публицистикалык чакан макалдар же кабарлар, учурдагы саясаттын тикелей жаңырыктары, актуалдуу өкмөттүк ураандардын ырга салынып айтылган түрлөрү сыяктуу эле болгон.
6	Согуш мезгилинде көп улутту совет адабиятынын башкы темасы – согуш темасы болду. Кыргыз жазуучулардын чакан ырлардан тартып поэмаларга, очерк, публицистикаларга чейин үзгүлтүксүз жазышып, жоокерлерди эрдикке, ар-намыстуулукка, тылдагы эмгекчилерди эмгекке, чыдамдуулука үндөштү. А. Токомбаевдин “Алкоо”. М. Э лебаевдин “Улуу марш”, К. Маликовдун “Канга кан”, Ж. Бөкөнбаевдин “Кагылайын тууган жер”, ”Чабуул” ыр китепчелери жазылган.
7	Согуш мезгилинде жазылган айрым поэмалардан байкалган дагы бир нерсе – бул алардын элдик оозеки поэзиянын салтыны өтө жакын болгондогу: Т. Умөталиев “Эң кыйын кимиси?”, Ж. Бөкөнбаев “Чептен элдин күчү бек” атту чакан поэмаларын элдик сюжеттерин негизинде жазышып, душманга каршы күрөшүү үчүн темирдей бек ынтымактын, биримдиктин зарыл экендигин көркөм элес аркылуу жеткирүүгө аракеттеништи.
8	Согуш мезгилиндеги ырлар жалпы жонунан үгүт-насаат, чакырык, үндөө түрүндө жараган. Ошентип, согуштан кийинки он-он беш жылда кыргыз поэзиясы өзүнчө бир тарыхый, саясий идеологиялык маданий шарттарга жараша өнүгүп отурду. Бул жолдо жоготтулар да, табылгалар да болду. Улуттук поэзиябыздын тажрыйбасы байыды, салттарына жаңы салттар кошулду
Жылдын мыкты альбому үчүн "Грэмми" сыйлыгы
Жылдын мыкты альбому үчүн "Грэмми" сыйлыгы (англ. Grammy Award for Album of the Year) Улуттук искусство жана үн жаздыруу илими академиясы тарабынан "көркөм жетишкендиктери, техникалык чеберчилиги жана үн жаздыруунун өнүгүшүнө кошкон олуттуу салымы үчүн сатуу жана чарттардагы туруму эске алынбастан" 1959-жылдан бери жыл сайын ыйгарылат.
Рио Чигуито (Нү-Мексико)
Рио Чигуито (Нү-Мексико) (Rio Chiquito) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 103 киши. Болжолдуу аянты - 4.0 км². FIPS коду — 35-63110.
Багратиони Иоанн
Багратиони Иоанн (16. 5. 1768- 15. 2. 1830) - грузин жазуучусу жана агартуучусу. Грузиянын акыркы падышасы Георгий ХПнин уулу. Грузия Россияга кошулгандан кийин (1801), Петербургда жашаган. Багратионинин негизги чыгармасы - "Калмасоба" (1813- 28). Бул 3 томдон турган энциклопедия кеңири тарыхый-философиялык материалдарды камтып, билимдин ар түрдүү тармактарынан маалымат берет. Анда Грузиянын көз каранды эместиги жана ички таптык мамилелерди жакшыртуу сыяктуу коомдук-саясий идеялар бар. Ата журтунун келечектеги гүлдөшүн наадан феодалдарды, чиркөө кызматкерлерин кайрадан тарбиялоодон, эл арасына агартуу идеясын жайылтуудан көргөн. Багратионинин социалдык жана философиялык көз караштары анын жарыяланбаган "Мамлекетти башкарууну жөнгө салуу" (1799) деген чыгармасында да чагылган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Евклид алгоритми
Евклид алгоритми – эки бүтүн сандын эң чоң жалпы бөлүүчүсүн, ошондой эле эки кесиндинин жалпы ченин табуу ыкмасы. Бул ыкманы оң бүтүн aіи сандары үчүн төмөнкүчө сүрөттөсө болот. a санын и санына бөлгөн учурда a=еи+и1 туюнтмасы алынат, мында е – оң бүтүн сан, и1 саны  и санынан кичине болгон калдык, башкача айтканда 0Ји1<и. Удаалаш бөлүүлөрдү жүргүзсөк: мында еi – оң бүтүн сандар, 0Јиi<иi+1. Бул бөлүүлөрдү калдыгы нөл болгончо улантса, барабардыктардын (*) катар иk–1 = еk–1иk–1+иk, иk– 1 = еkиk туюнтмалары менен аяктайт. Бул учурда алынган иk саны берилген а жана и сандарынын эң чоң жалпы бөлүүчүсү болот.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
16 Март (Жалган куран)
16-март - Григорий календары боюнча 75-күнү (толук жылда 76), жылдын аягына чейин 290 күн бар.
Чоң-Алай району
Чоң-Алай району — Кыргызстандын Ош облусундагы район. Административдик борбору — Дароот-Коргон айылы.
Чоң-Алай району Ош облусунун административдик аймагында район болуп 1992-жылы кайрадан түзүлгөн. Түндүк-батышынан Кыргызстандын Баткен облусунун тоо кыркалары, чыгышынан Алай тоо кыркалары, түштүк-батышынан Тажикстандын Тоолуу Бадахшан автономиялуу облусу, Жерге-Тал району менен чектешет.
Аянты 4860 км2 (Ош облусунун 16,6% ээлейт).Деңиз деңгээлинен 3000 м бийиктикте жайгашкан.
Эң бийик жери — Чоң-Алай тоо кыркаларындагы Ленин чокусу (7134 м бийик).
Райондун экономикасынын негизин мал чарбасы түзөт.
Климат
Климаты — чукул континенттик, кышы суук болот. Январдын орточо температурасы -15 -20 °C, июль айындагы орточо ысыктыгы — +19 +30 °C.
Калк
Райондун калкынын көпчүлүк бөлүгүн кыргыздар түзөт, алар жалпы калктын 99%ын түзөт.
Болeро
Болeро испан эл бийи. 18-кылымдын акырында пайда болгон. Жеке же эки киши орто ылдамдыкта бийлейт. Болеро опера жана балетте да пайдаланылган. Адатта кастаньетта менен гитаранын үнү коштойт. Көп композиторлор болерого кайрылып, анын ыргагында романстарды, арияларды, аспаптык пьесаларды жана симфониялык поэмаларды жаратышкан. Өзгөчө белгилүүсү М. Равелдин оркестр үчүн «Болеросу».
Чоң-Алай району
Калк
2021-жылдагы каттоо боюнча райондо 34636 адам жашайт, эркектер 17650 аялдар 16986
Административдик-аймактын бөлүнүшү
Райондун 23 айылын камтыган 3 айыл аймагы бар :
Таажылуу тооктор
Таажылуу тооктор (лат. Gallus) — тоок сымалдуулардын бир уруусу.
Леонардо да Винчи
Леонардо да Винчи Италиялык улуу сүрөтчү жана ошондой эле живописчи, скульптор, архитектор жана анатом, математик, физик болгон. Аны көптөрү ошол замандын жана кылымдын көп тармактуу (универсалдуу) илимпозу, Италиялыктардын идеалдуу адамы деп атап коюшкан. Ошол кезде аны Чародей, же болбосо шайтанга кызмат кылуучу, Кудай Таала тарабынан улуу күчкө ээ Фауст деп да таанып жүрүшкөн. Мына ушундай улуу кереметтерди койнуна жашырган жана атына лакап катары көлөкөдөй жабыштырып жүргөн Леонардонун таланты кылымдарды карытканын жана да карыта берээрине шек жок. Анын калтырып кеткен легендарлуу эмгектеринин натыйжасынан, сүрөтчү, адам баласынын акылынын туу чокусун багындырган генийи катары тарыхта калды. Ал өзүнүн ысымын адамзаттын тарыхында "Көп тармактуу инсан" катары өчүрбөстөн алып жүрөөрүнө эч кимдин шеги жок. Леонардо кылымдардын маданиятынын диапозондук доорун жараткан бирден бир личност, талант, керемет…
Бала чагы
Леонардо да Винчи 1452-жылы 15-апрелде Флоренциядан алыс эмес, Винчи шаарчасына жакын Анкиано кыштагында, түнкү саат үчтөр чамасында (биздин убакыт менен алып караганда 22:30) жарык дүйнөгө келет. Леонардонун чоң атасынын жазып калтырган күндөлүгүндө "Менин неберем жана уулум Пьеронун баласы, 15-апрел күнү, ишембиде дүйнөгө келди. Баланын атын Леонардо койдук. Аны киндик атасы Пьеро ди Бартоломео", дейт. Леонардонун атасы Пьеро жана апасы кристиан кызы Катерина 25 жылдык тажрыйбасы бар нотариус болушкан. Леонардонун алгачкы бала кезеңи апасынын колунда өткөн. Атасы ошондон кийин эле бай аял алып үй-бүлөсүн таштап кетип калат. Бирок, алардын бактысына бала жыты туш болбогондуктан, Пьер үч жашаар баласын Катеринанын колунан алып кетип калат. Апасынан эрте айрылган Леонардо турмуш жолунда дейбизби, же эмгек жолундабы апасын сагынып күн өткөрүү менен, өзүнүн керемет чыгармаларында апасынын мээримин, жүзүн чагылдырганга аракет жасайт.
Ошол убакыттарды чоң атасынын үйүндө өткөрөт. Ошентип, Леонардо 13 жашка чыкканда өгөй апасы төрөттөн көз жумат. Атасы дагы үйлөнөт, бирок, бакыт таалайдын күнүн көрбөйт. Ал 67 жыл өмүр сүргөн, ошонун арасында төрт жолу төшөк жаңыртып, 12 баланын атасы болгон. Атасы Леонардого мыйзамдуу түрдө ата-бала катары жашайлы деп кийин көп жолу айткан, бирок сүрөтчү ага көнгөн эмес. Анын мыйзамдуу түрдө баласы болбосо да табигий түрдө баласымын деп өзүн жооткоткон.
Леонардонун фамилиясы жок болгон, жөн гана "да Винчи" деген. Бул фамилия катары айтылып жүргөн туулган шаарчасынын Винчи деген аты болгон. Аны аты-жөнүн толук атай турган болсок, италиянча Leonardo di ser Piero da Vinci. Ал эми бизче "Леонардо, Винчилик Пьеро мырзанын уулу" деп айтылат.
Верроккьо кесипканасы
Верроккьо кесипканасы Италиянын интелектуалдар борбору болгон Флоренция шаарында жайгашкан. Ал жерде Леонардо алгачкы, же башталгыч эмгектерин жараткан. Ошондой эле билимдин очогу болгондуктан, техникалык жааттан дагы сабак алганга жетишкен. Мисалы ал чийүү, химия, темир ширетүүчү, гипс жана булгаары менен иштөө илимине сүңгүп кирген. Жаш мастер ошол эле мезгилде сүрөтчүлүгүн жерге таштаган эмес. Сүрөт тартуу, айкел чегүү жаатында дагы эмгектенип, окуп үйрөнүүгө далалат жасаган. Аталган кесипканада белгилүү мастерлер: Гирландайо, Перуджино, Боттичелли жана Лоренцо ди Кредилер кез-кези менен келип турушкан. Леонардонун шаардагы Верроккьо кесипканасына көңүлү абдан жакын болгондуктан, бир мезгилде атасы өзүнүн иштеген жерине алып келгенде, андан качып барып кайрадан өзүнүн көнгөн жерине келип алат. Ошентип таланттын алгачкы мезгилдери ошол жерден ачыла баштайт.
Леонардо Да Винчи 1473-жылы 20 жаш курагында, мастер Гильдин Лукинин квалификациясын алат. Бул ал үчүн абдан чоң жетишкендик болот.
Верроккьонун картинкасы. Леонардонун ийгиликтүү эмгеги
XV кылымда Италиялыктардын алтын баштуу адамдары тарабынан искусствонун дагы бир ченеми жаралат. Алар эч кимде жок живописти жаратуунун жолунда алга карап жылып отурушат. Бул боюнча нечендеген талаш-тартыштар, жаш ойчулдар арасында талкуулар өткөрүлөт. Бирок, Леонардо андай жаратмандыкты эң биринчилерден болуп Верроккьо агайы экөө жаратышат. Бир күнү, устаканага "Христостун мээрими" аттуу сүрөт тартууга буйуртма келип түшөт. Аны Леонардо жана Верроккьо тартат. Ал дүйнөдө жок шедевр чыгарма катары таанылат. Агайына жардам берген Леонардонун таланты мына ушул сүрөттө ачык камтылган. Эмнеси болсо да улуу сүрөткердин ой-чабыты жогорку деңгээлде болгондугу жашыруун эмес. Ошол себептен, анын андан кийинки чыгармалары да турмуштун, тагдырдын жаңы жаралуусуна айгине болуп берет.
Таланттын ачылган маалы 1476-1513-жылдары
24 жашында Леонардо жана анын үч жолдошу жалган анималдуу сүрөттөрү үчүн сот жообуна тартылышат. Бирок, ал жагдайды кеч болсо да жеңип чыгууга аракеттери зор болот. Мына ошондон кийин сүрөткердин өмүр таржымалы өтө аз баяндала баштайт. Бирок, анын Флоренцияда белгилүү кесипканасы бар экени жашыруун эмес (1476-1481-жж). Ошол жерде күн өткөрүп, ошол жерден улуу чыгармаларын жарыкка алып келе баштайт. 1482-жылы жазылган Вазаринин эмгегинде (Леонардонун өмүр таржымалын өтө жакшы билген жазуучу) Леонардонун элге билинбеген дагы бир талантын эске алган. Ал эң жакшы ырдай алгандыгы менен да белгилүү болгон.
Жашоосунда…
Леонардонун өтө көп жоро-жолдоштору жана окуучулары болгон. Ал эми сүйүү жаатына же болбосо аялдар менен түзгөн мамилеси боюнча жакшы деле кабар жок. Бул жаатын Леонардо жашоосунда жаап-жашырып келген деп айтылат. Өмүрүнүн акырына чейин үй-бүлө күткөн эмес. Аялдардан эч кандай көңүлдөштөрү жок болгон. Бирок, айрым маалыматтарга караганда, Леонардо Лодовико Моронун фавориткасы Чечилией Галлерани менен жакын ымалада болгондугун айтышат. Аны кийин "Жогорку баскычтагы айым" аттуу картинасында көрсөткөн деген ушактар бар. Аны эң жакын билгендердин катарындагы Вазаринин дагы бир айтымында, "ал эч качан жаш кыздар менен жана эркектер менен сексуалдуу катнашта болгон эмес. Анын жашоосундагы мындай ушактар эч кандай болбогон нерсе. Себеби ал, мындай жаман адаттарды атасынан көргөн жана атасынын жолун эч качан жолдобогондугун өмүрү өткөнчөктү айтып жүргөндүгүн эскерет. Эмнеси болсо да, апасын аяган Леонардо жашоосунда бир да жолу йлөнбөөнү чечет. Ал ошол боюнча жашоодон кете берди",-деп эскерет.
Жашоо аягы. Леонардонун акыркы күнү
Өмүрүнүн акыркы күндөрүндө Леонардону жалаң ак сөөктөр чакыртып, сарайында иштетип калышкан. Падышалардын акчасын соргон Леонардо 1516-жылы Франциянын падышасынын чакырыгы менен Кло-Люсе имаратына барып өмүрүнүн акыркы 3 жылын окуучусу Франческо Мельци менен өткөрөт. Ал ошол мезгилде 10 ми скудо пенсиа алып жашаган. Ошентип Францияда жашоо кечип калган атактуу сүрөтчү ал жерде сүрөт тартпай калат. Амбуазеде үч жыл жашаган соң 67 жаштагы Леонардо ооруп төшөкө жатып калат. 1519-жылы 23-апрелде аны тегеректеген окуучуларынын жана көптөгөн жакын адамдарынын кармагында курман болот. Вазаринин айтымына караганда улуу сүрөтчүнү өзүнүн жакын досу, падыша Франциска 1 өлтүрткөнүн кабарлайт. Леонардо да Винчинин сөөгү Амбауз имааратына коюлган. Таштын бетинде: "Бул монастырдын дубалында улуу сүрөтчү, инженер Леонардо да Винчинин жансыз денеси жатат",- деп жазылган эстелик ташы дубалга илинип коюлган.
Леонардонун мураскери окуучусу Франческо Мельци. Ага акчадан тышкары анын картинкалары, инструменттери, китепканасы ж.б буюмдары калган. Салаи жана анын кызматкерине Леонардонун жүзүм талаасы ыйгарылган.
Жээк жип
Жээк жип (Ыскыт милте) — шырдак оюмдарын беттөөчү жип. Мунун бирөө оңго, бирөө солго чыйратылат. Ал мындай караганда таңдайча болуп түшөт. Жээк жүндөн ийрилип, ар кандай жасалат. Айрым чеберлер муну сары-көк боекко сугара боеп да алышат. Жалаң кат кара кийизге жээк басууда да бөтөнчөлүк бар. Анда жип ошондой оңду-солду ийрилип, аны үч кабаттап, чыйрак чыйратып, өзүнчө жип кылып алат, ошондой эле чыйратылган үч кабат жипти жанаша кылып, аны чууда жип аркылуу кийизге басат. Шырдактык жээк үчүн «ыскытты» эки өңдө чыйратып, көркөм оюмга «ала мончок» кылып басуулар бар.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Европанын адам укуктары жөнүндөгү келишими
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Огюст Конт
Огюст Конт (1798-1857) — позитивизмдин негиздөөчүсү, бул философиялык агым биздин бардык билимдерибиз тажрыйба аркылуу текшерүү процедурасынан өтүүгө тийиш деп эсептеген.
Конт Монпельеде (Францияда), чиновниктин үй-бүлөсүндө туулган. Политехникалык мектепте окуйт. Бир нече жыл Сен-Симондун катчысы болуп иштеп, кийин андан кол үзүп кетет. Конттун негизги чыгармалары төмөнкүлөр: «Позитивдүү философиянын курсу» (алты томдук, 1830—42), «Позитивдүү саясаттын курсу» (1851 — 1854), «Субьективдүү синтез» (1856).
Чыгармалары
Конт философияны турмуш менен бириктирүүгө жана фактылар менен кубулуштарды конкреттүү анализдөөгө чакырган. Изилдөөчүнүн милдетин — ал биз туюмдар аркылуу алгандарды сүрөттөп жазып, ыраатка салуудан көргөн. Ошону менен бирге ал кубулуштардын себебин иликтеп табуудан баш тартып, муну ал эч кандай натыйжа бербей турган метафизика деп эсептеген. «Биз алгачкы жана ошондой эле акыркы деп аталуучу себептерди издөөнү сөзсүз жол берилбес жана маанисиз иш деп эсептейбиз». Абсолюттук билимдерге жетишүү мүмкүн эмес деп ойлогон ал.
Өзүнүн чыгармаларында Конт илимдерди классификациялоого көп орун берет. Ал, илимдерди бөлүү принциби «классификациялана турган предметтердин өзүн иликтеп-үйрөнүүдөн келип чыгууга тийиш жана алардын ортосундагы табийгый байланыштар жана чыныгы тектештик менен аныкталат». Мына ошентип, ал илимди адам акыл-эсинин ар түрдүү жөндөмдүүлүктөрү боюнча классификациялоо принцибин четке каккан, бул принцип ошол кезде жана андан мурда табият илиминде таралган болучу. Бардык илимдерди ички терең байланыштар бириктирип турат деп эсептейт. Табият илимдери менен теологиянын байланышын четке каккан. Анын пикиринче, бардык илимдер ар түрдүү даражадагы жалпылыкка жана жөнөкөйлүккө ээ жана аларды төмөндөгүдөй кемүүчү даражада жайгаштырууга болот: механика менен математика, органикалык эмес телолор жөнүндөгү илимдер, органикалык телолор (буга социология да кирет) жөнүндөгү илимдер.
Коом тууралу
Ал коом — бул өнүгүшү ойломдун формалары менен аныктала турган организм деген көз карашты туткан. Коом өзүнүн өнүгүшүндө, Конттун ою боюнча, үч баскычты басып өтөт: 1) теологиялык баскыч, бул баскычта адамдар бардык көрүнүштөрдү динге таянуу менен, табийгаттан тышкаркы күчтөр аркылуу түшүндүрүшөт; 2) метафизикалык баскыч, бул баскычта ал көрүнүштөр ар түрдүү маңыз-маанилердин жана себептердин таасири менен түшүндүрүлөт; 3) позитивдик баскыч, мында бардык көрүнүштөр позитивизмдин позициясынан илимий түрдө түшүндүрүлөт.
Дин тууралуу
Конт жаңы динди — «адамзат дини» деп аталган динди жарыялайт жана бул диндин катехизисин жазат. Бирок бул аракет чоң ийгиликке ээ болгон эмес.
Позитивизм идеялары XIX кылымдын табият таануучуларынын арасында кеңири белгилүү болгон. Конттун окуусун Жон Стюарт Милль, Герберт Спенсер улантышкан.
Квадруполь
Квадруполь (латынча quadrum – төрт бурчтук жана грекче pоlos – полюс) – заряддалган бөлүкчөлөрдүн электр заряды тең салмактуу болгон системасы. Ал бири биринен а аралыгында жайгашкан, диполдук моменттери карама-каршы, чоңдугу бирдей эки диполдун системасы катары каралат. Квадруполдун негизги мүнөздөөчү чоңдугу – анын квадруполдук моменти (Q). Заряддалган бөлүкчөлөр системаларынын өз ара аракеттешүүсү системада квадруполдук моменттин бар экендиги менен түшүндүрүлөт. Эгерде системанын заряды же диполдук моменти нөлгө барабар эмес болсо, анда квадруполь өз ара аракеттешүүнү эсепке албаса болот. Себеби анын чоңдугу электрстатикалык жана диполдук өз ара аракеттешүүдөн бир канча эсе кичине. Бул аракеттешүү атомдордун алыс аралыкта аракеттешүүсүндө чоң мааниге ээ. Анын энергиясы аралыктын өсүшү менен 1/R5 катышында кичирейсе, ошол эле мезгилде диполдук өз ара аракеттешүү энергиясы 1/R6 катышында азаят. Ошондуктан квадрупольдук өз ара аракеттешүү чоң аралыкта орчундуу мааниге ээ, ошондой эле ядролук физикада ролу чоң.
Жалал-Абад облусу
Жалал-Абад облусу ― Кыргызстандын түштүк-батышындагы дубан.
Жалпы аянты 33,7 миң км2.
Административдик борбору — Жалал-Абад шаары.
Табияты
Облустун аймагынын басымдуу бөлүгү Түштүк-Батыш Теңир-Тоонун, бир аз бөлүгү (Тогуз-Торо ойдуңу) Ички Теңир-Тоонун аймактарынан орун алган. Алар негизинен Фергана өрөөнүн түндүгүнөн курчаган бийик, орто бийик жана жапыз тоолор, жалдар, дөңсөөлөр, адырлар тилкеси, тоо этегиндеги жантайыңкы түздүктөр жана тоо аралык өрөөндөр болуп саналат. Деңиз деңгээлинен эң бийик жери 4503 м (Чаткал кырка тоосундагы Авлетим чокусу), эң жапыз жери 600 м (Базар-Коргон районунун аймагында). Облустун түн.-батыш, түн. жана чыгыш чет жакалары боюнча Батыш жана Ички Теңир-Тоо системаларына кирген бийик кырка тоолор Чаткал (бийиктиги 4503 м), Суусамыр-Тоо, Молдо-Тоо (түштүк капталдары) созулуп жатат. Облустун борбордук бөлүгүн Фергана (түн.-батышын), Кочкор-Төбө, Ат-Ойнок, Исфан-Жайлоо, Чаак-Тоо, Бабаш-Ата кырка тоолору ээлеп, түштүк-батышты карай жайпаң рельефтүү этек тоолорго өтөт. Фергана өрөөнүн түндүктөн торогон тоолордо дарыя өрөөндөрү жана салыштырмалуу бийикт. 100-400 мге жеткен адыр-дөңсөөлөр кезектешип жайгашат. Дарыя алаптарын Көкарт (мында облустун борбору Жалал-Абад шаары жайгашкан), Кара-Үңкүр, Нанай (Пачатанын алабы), Ала-Бука өрөөндөрү ээлейт. Облустун курамына о. Эле обочороок жайгашкан тоо аралык ири өрөөндөр Кетмен-Төбө, Тогуз-Торо жана Чаткал ойдундары да кирет. Кетмен-Төбө жана Тогуз-Торо ойдуңдары облустун Фергана өрөөнүнө караган негизги бөлүгүнөн Фергана жана Ат-Ойнок, Чаткал өрөөнү Чаткал кырка тоолору аркылуу бөлүнүп турат.
Географиялык абалы
Кырка тоолору байыркы кристаллдык тоо тектерден (гранит, порфир), ал эми тоо капталдары жана тоо аралык ойдуңдары карбон, девон жана палеоген-неоген мезгилдеринде пайда болгон чөкмө тектерден түзүлгөн. Кен байлыктарынын ичинен облус отун-энергетика ресурстарына бай. Нарын дарыясында ГЭС каскады (Токтогул, Күрп-Сай, Таш-Көмүр, Шамалды-Сай, Үч-Коргон) бар; Камбар-Ата I, II ГЭСтери курулууда. Таш көмүр Көк-Жаңгак, Таш-Көмүрдөн казылып алынат. Мунай менен табигый газ кендери Чаңгыр-Таш, Майлы-Суу, Избаскен, Кочкор-Атадан чыгат. Андан сырткары сурьма (Терек кени), полиметалл (Сумсар кени), марганец кенташы (Кара-Алма суусунун төмөнкү агымында) жана башка кендер да бар. Металл эмес кен байлыктардан озокерит (Майлы-Сай), гипс (Сузак районунда) жана башка кендер чыгат. Ысык жана минералдуу булактар чыккан жерлер да арбын (Жалал-Абад, Майлы-Суу жана башка). Облустун аймагы рекреациялык ресурстарга бай; мында туристтерди кызыктыруучу Арстанбап, Кызыл-Үңкүр, Кара-Алма, Сары-Челек, Пачата сыяктуу кооз жерлер бар.
Климаты
Тоолордун орографиялык түзүлүшүнүн өзгөчөлүгү арктикалык суук жана континенттик аба массаларынын аймактын климатына тийгизген таасирин кыйла басаңдатат. Жай мезгилинде бийик кырка тоолор Орто жана Борбордук Азия чөлдөрүнүн аптабын кыйла серүүндөтөт. Бирок, батыштан соккон аба агымы жана анын түн.-батыш, түштүкбатыш салаалары Түн. жана Чыгыш Ферганага тоскоолсуз кирип, облустун аймагына жана анын түрдүү ландшафттык зоналарына жагымдуу аба ырайын түзөт. Ички Теңир-Тоодо жайгашкан Кетмен-Төбө жана Тогуз-Торо өрөөндөрүнүн климаты облустун Фергана өндүрү жак бөлүгүнө караганда кыйла башкачараак. Бул өрөөндөрдө муздак тоо абасы туруп калат; декабрдан мартка чейинки темп-расынын орточо максимуму Түштүк Кыргызстандын башка метеорологиялык станцияларыныкына караганда 10°Сге төмөн болот. Жаан-чачын режими окшош болгондугуна карабастан, жааган жаан-чачындын өлчөмү менен абанын темпрасынын ортосунда айырмачылык сөзсүз болот. Аймактын деңиз деңгээлинен бийиктигине, тоо капталдарынын экспозицияларына жана рельефинин өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу жайы ысык, жылуу, серүүн же суук болушу мүмкүн. Июлдун орточо температурасы этек тоо-адырлуу зонада 2522°С, жапыз тоолуу зонада 22-15°С, орто бийик тоолуу зонада 15-10°С, бийик тоолуу зонада 105°С, нивалдык-гляциалдык зонада 5-0°С. Жайдын биринчи жарымы жаанчыл, экинчи жарымы жана күз маалы өтө кургакчыл. Кышы жалпысынан мелүүн-суук, январдын орточо температурасы -3°Сден -15°Сге чейин. Эң төмөнкү темп-ра бийик тоолуу ойдуңдарда адатта Кызыл-Жарда (Тар ойдуңу) абсолюттук минимум -40,9°С, Чаткалда 39,8°С, ал эми ушул эле мезгилде муздак аба туруп калган ойдуңдарда Ошто -25,9°С, Кербенде(1280 м бийиктикте) -26,1°С гана болот. Ушундай эле кубулуш кышында Фергана өрөөнүндө да температуралык инверсияга байланыштуу пайда болот; тоолордо ойдуңдарга караганда жылуураак келет. Атмосфералык жаан-чачын бийиктик зоналуулук боюнча өзгөрөт жана ал ным алып келүүчү аба агымдарына карата жайгашуу экспозициясына байланыштуу. Фергана, Ат-Ойнок, Талас Ала-Тоолорунун түштүк-батыш капталдарында жаан-чачын 500-900 мм жана андан да мол жаайт. Токой-шалбаалуу талаа алкагында мелүүн-жылуу жана нымдуу жер ортолук деңиздик климат мүнөздүү, жаан-чачындын жылдык өлчөмү 500 ммден 900 ммге чейин, анын 50%и вегетация мезгилине туура келет. Чаткал системасына кирген тоолор орографиялык жактан ыктоодо жайгашкандыктан, жаан-чачынга салыштырмалуу жарды (400-500 мм), ал эми Чаткал кырка тоосунун түштүк-батыш капталына тоо аралык ички ойдуңдарындагыдай эле 300400 мм гана жаан-чачын жаайт. Жаан-чачын эң мол жааган мезгили жаз маалы, анын жылдык өлчөмүнүн 60%тен ашыгы кыш-жаз мезгилине туура келет, август-сентябрь эң аз жааган мезгил. Жаан-чачын көбүнчө жамгыр түрүндө жаайт. Тоолордо 2500-3000 мден жогору кардын өлчөмү кыйла зор (жылдык жаан-чачындын 30-50%). Кар катмарынын калыңдыгы тоо этеги-адырлуу зонада 20-25 смден, бийик тоолордо 90-100 смге чейин жетет. Фергана тоо тизмегинин кыр бөлүгүнө жакын кардын калыңдыгы 150 смдей болот.
Суулары
Облустун аймагы, айрыкча Фергана тоо тизмегинин капталдары агын суу тармагынын жыштыгы жана алардын суусунун молдуулугу менен айырмаланат. Ири дарыялары: Нарын, Чаткал, Кара-Дарыя. Нарын дарыясы Фергана тоо тизмегинин тармактарын жана Чаак-Тоону кесип агат. Облустун чегинде Нарынга сол тараптан Көк-Ирим, Кемпир-Ата, Ничке-Сай жана башка, оң тараптан Толук, Торкен, Чычкан, Узун-Акмат, Кара-Суу жана башка суулар куят. Бул суулар терең өрөөндөр менен шар агып, нуктарында босоголор көп. Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталынан агып түшкөн суулардын бардыгы Кара-Дарыянын оң куймалары Чаңгет, Көгарт, КараҮңкүр, Майлы-Суу жана башка Ал эми облустун батышындагы Пачата, Чанач, Касан-Сай, Сумсар суулары Сыр-Дарыяга оң тараптан куят. Чаткал дарыясы Талас Ала-Тоосунун түштүк-батыш капталынан башталып, төмөнкү агымында кууш жана терең шаңшаардан чыга беришинде Пскем суусу менен кошулуп, Чырчык дарыясын түзөт. Анын ири куймалары: Чандалаш, Терс, Кара-Корум, Теректи-Сай жана башка Облустун дарыялары суу энергиясына өтө бай; Нарын дарыясына ГЭС каскады суу сактагычтары менен курулган. Дарыя суулары дээрлик сугатка пайдаланылат. Чаткал кырка тоосунун түндүк-чыгышындагы этек тоолорунда Сары-Челек, Көгала, Кара-Суу жана башка, Чаак-Тоонун түштүк капталдарында Кара-Көл жана башка көлдөрүнүн, дарыя өрөөндөрүн көчкү бөгөп калышынан пайда болгон тоо көлдөрү бар.
Калкы
Облустун калкы республиканын калкынын 18,7%ын (2009; 993,8 миң) түзөт. Анын 23,0%ы (228,3 миң) шаарларда, калган 76,0%ы (765,5 миң) айыл-кыштактарда турат. Калкынын саны боюнча республикада Ош облусунан кийин 2-орунда. Көп улуттуу; басымдуу бөлүгү кыргыздар (2006; 71,0%), ошондой эле өзбек (24,6%), орус (1,2%), тажик (0,6%), түрк (0,6%), татар (0,5%), украин (0,1%) жана башка улуттардын өкүлдөрү да жашайт. Калктын орточо жыштыгы жалпы республиканыкына караганда бир аз жогору: 1 км2 жерге 29 адам (республикада 26) туура келет. Шаарлары: Жалал-Абад (облустун борбору, 97,2 миң), Таш-Көмүр (31,7 миң), Кара-Көл (20,8 миң), Майлы-Суу (22,8 миң), Кочкор-Ата (14,8 миң), Кербен (13,2 миң), Көк-Жаңгак (15,6 миң); шаарчалары: Кызыл-Жар (2,6), Кетмен-Төбө (1,9 миң), Көк-Таш (2,7 миң), Сумсар (6,0 миң), Терек-Сай (2,4 миң), Токтогул (16,4 миң), Шамалды-Сай (9,5 миң). Облустун калк көп жашаган айылдары (2009-жылы эл каттоо): Базар-Коргон (33,4 миң киши), Сузак (24,0 миң), Масы (13,9 миң), Казарман (9,5 миң), АлаБука (10,8 миң), Каныш-Кыя (2,4 миң).
Облустун жалпы калкынын жаш курактары боюнча бөлүнүшү: 16 жашка чейинки жаштардын саны 2006-жылы 388,1 миң адам (жалпы калктын 40,1%), эмгекке жарактуулары 510,4 миң (53,1%), эмгек жашынан өткөндөр 62,3 миң (6,5%).
Айыл чарбасы
Айыл чарбага жарактуу жери 1857,3 миң га, анын 9,0%и (167,1 миң га) айдоо, 0,5%и (9,2 миң га) көп жылдык мөмө-жемиш дарактары, 2,1%и (39,0 миң га) чабынды жана 88,4%и (1642,1 миң га) жайыт (2008). Эгин аянты 875,5 миң га болуп (респ-дагы эгин аянтынын 14,6%и), анда 72,9 миң га дан (12,4%), 22,9 миң га пахта (67,5%), 4,5 миң га тамеки (31,0%), 5,6 миң га картөшкө (8,1%), 7,2 миң га жашылча (15,3%), 13,5 миң га тоют (8,0%), 19,9 миң га май алынчу өсүмдүктөр (34,8%), калган 1,1 миң га жерге бакча өсүмдүктөрү эгилген. Булардан башка облустун жеринде 6,8 миң га мөмө-жемиш бактары (14,0%), 1,3 миң га жүзүм (16,7%) аянты болгон. 2008-жылы 234,9 миң т дан (респ-кадагынын жалпы 15,5%), 63,2 миң т пахта (66,6%), 1,1 миң т тамеки (8,1%), 96,6 миң т картөшкө (7,2%), 153,1 миң т жашылча (18,6%), 18,9 миң т бакча өсүмдүктөрү (28,8%), 39,5 миң т мөмө-жемиш (21,3%) жана 6,2 миң т жүзүм (23,4%) алынган. Айыл чарба продукциясынын 37,1%ин өндүрөт. Облустун бардык чарбаларында 2009-жылдын 1-январында малдын саны миң баш менен эсептегенде: уй 241,3 (республиканын 19,7%), кой менен эчки 855,3 (19,0%), жылкы 51,6 (16,0%), чочко 0,9 (1,4%), үй куштары 756,4 (14,2%) болгон. Облустун мал чарбасынан 2008-жылы тирүү салмакта эсептегенде 46,8 миң т эт (республикада өндүрүлгөн эттин 14,1%и), 234,5 миң т чийки сүт (17,4%), 1,7 миң т жүн (14,5% ) жана 37,8 млн даана жумуртка (10,2%) өндүрүлгөн.
Маданий турмушу
Облуста 13 ЖОЖ бар; анда 22,3 миң студент билим алып, аларда 970 окутуучу (анын ичинен 9 илимдин доктору, 67 илимдин кандидаты) иштеген. Ошондой эле 8 атайын орто (3,5 миң студент; 292 окутуучу), 22 кесиптик-техниктик (5,0 миң окуучу) окуу жайлары жана жалпы билим берүүчү 416 мектеп (221,3 миң окуучу; 14,1 миң мугалим) бар. Облус боюнча 293 мектепте кыргыз, 6 мектепте орус жана 38инде өзбек тилдеринде, ал эми 74 мектепте сабактар кыргыз, орус, өзбек тилдеринде окутулат. Облус боюнча 92 клуб тибиндеги мекемелер, 3 автоклуб, 189 массалык китепканалар (2,0 млн нуска китеп жана журналдары менен), 11 ар түрдүү музейлер, а. и. Аксыдагы жана Тогуз-Тородогу тарых-мекен таануу музейлери, Сузак районунда Барпынын үй-музейи жана башка бар. Алардан башка балдардын 14 муз., 4 көркөм өнөр, 1 көркөм сүрөт мектептери, Жалал-Абад ш-ндагы Барпы атындагы кыргыз драма театры, Т. Тыныбеков атындагы филармония жана башка бар. Облусунун радио уктуруу жана телекөрсөтүү студиясы иштейт. 2006-жылы облуста 309 мед. дарылоо мекемеси болгон, анын 261и айылдык амбулаториялар, ооруканалар, фельдшердик-акушердик пункттар. Бардык мед. мекемелеринде 1664 врач (10 миң адамга 19 врач), 7066 мед. орто билимдүү кызматкер (81), 7700 орундуу койка (10 миң адамга 89 койка) болгон. Кийинки жылдарда ири ооруканаларда акы төлөп дарылануучулар үчүн атайын палаталар иштей баштады.
Жалал-Абад ш-нын жанында дарылык касиети жогору болгон минералдуу суунун базасында Жалал-Абад курорту иштейт. Облустун аймагы жаратылыш шартынын кооздугу, кен байлыктарынын ар түрдүүлүгү жана тарыхый эстеликтеринин сакталышы менен белгилүү. Дүйнө жүзүндөгү жаңгак токойлордун ичинен эң зор аянтты ээлеген белгилүү Түштүк Кырг-н жаңгак жана жемиш токоюнун 90%и облустун аймагында. Сары-Челек көлүнүн айланасы, Аркыт, Арстанбап, Кызыл-Үңкүр, Кара-Алма жана башка жерлердин кооздугун айрыкча белгилөөгө болот. Облустун аймагында таш доорунда адам жашаган Кара-Суу тургун жайы, Саймалы-Таш (б. з. ч. 2-к. б. з. 8-к.) жана Чаар-Таштагы таш бетине чегилген сүрөт-эстеликтер, Торкен көрүстөнүнүн (1-5-к.) калдыктары, 10-12-кылымдагы Күлбөс-Хан, Чанчар-Хан жана Тогуз-Торо шаар-чептеринин чалдыбарлары, Шах-Фазил (12-к.), Арстан бабанын (16-к.) кабырлары, Ыдырыс пайгамбардын күмбөзү (19-к-дын башы) жана акыркы жылдарда калыбына келтирилип, кайра курулган Курманбек баатырдын күмбөзү бар.
Уламыш
Уламыш, улама, аңыз – элдик оозеки чыгармачылыкта кеңири тараган жанр. Бир топ белгилери тарабынан легендага өтө жакын турат, бирок айырмалануучу бөтөнчөлүгү бар, ал – тарыхый инсандар, тарыхый окуялар, көрүнүштөр тууралуу, жер-суу аттарынын келип чыгышы жөнүндө тарыхый баяндоого, чындыкка жакыныраак чечмелөөгө аракет кылынгандыгы жагынан легендага караганда фантазиядан бир топ четтейт. Демек жомоктордон жана легендалардан турмуш-тиричиликтин маселелерин, тарыхый негизи бар окуяларды көрсөткөндүгү менен айырмаланат. Кыргыз уламыштары тематикасына карап, жалпысынан эки чоң топко – тарыхый (Чыңгыз хан, Аксак Темир, Жантай, Шабдан, Курманжан датка тууралуу уламыштар) ж-а топонимикалык (Бишкек, Ысык-Көл, Долон, Байтиктин боз бөлтөгү, Өзгөн, Ак-Буура, Сан-Таш ж.б. жер-суу аттарынын келип чыгышын чечмелеген аңыз кептер) уламыш деп бөлүнөт. Бирок легенда, жомок, уламыш деген түшүнүктөрдү так чек аралап бөлүүгө мүмкүн болбогон учурлар кездешет, демек мындай бөлүштүрүү бир топ шарттуу.
Багынычсыз татаал сүйлөм
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Уламыш
Философиялык көз карашта, уламыш – адамзатынын өзүн таануусунун алгачкы жолу. Уламыш байыркы калктардын аң-сезиминин жалпылуу калыбы. Уламыштарда адамдарга жана жаратылышка өзгөчө касиеттерди энчилөө орун алган. Уламыш - адам баласынын жашоо маани-маңызын издөөгө болгон алгачкы кадамы. Философия Кыргыз эл уламыштары
Калапырь
Калапырь — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лехта дарыясынын оң жээгинен 129 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каныкей (ырчы)
Каныкей Алымбекова (16-октябрь 1987, Токмок, Чүй облусу, Кыргыз ССР) — кыргызстандык ырчы, аткаруучу, ырлардын автору.
Балалыгы
Каныкей Алымбекова 1987-жылы 16-октябрьда Чүй облусунун Токмок шаарында туулган. Ырчы айым карапайым үй-бүлөдөн чыккан, өзүнүн балалыгын Каныкей төмөнкүдөй эстейт:"'Кичинемден эле музыкага шыгым бар болчу, мектепте окуп жүргөндө бир да кароо-сынакты калтырбай катышчумун, ыр жазчумун. Балалыгымды эстесем, талаада кулпунай терип жүргөн күндөрүм эске түшөт. Таттуу балалыкты башымдан кечирдим деп айта албайм. Жакыр үй-бүлөдө өсүп-чоӊойдум. Ал кезде азыркыдай ырчы Каныкей болорум үч уктасам да түшүмө кирчү эмес'"3-4-класс кезинде апасы турмуш шартка байланыштуу Орусияга иштегени кетип, Каныкей туугандарынын колунда калган. Ата-энеси Каныкей 5-класста окуп жатканда ажырашып кетишкен, бирок атасы менен мамилесин үзбөй кабарлашып турган. Ырчы жаӊы чыгармачылыкка аттанган кезде атасы каза болуп калган. Атасы жөнүндө төмөнкүдөй айтканы бар:"'Өкүнгөнүм, ал менин жарк деп күйүп, атактуу болгонумду көрбөй кетти... Атамдын арбагы мени колдоп жүрөрүнө ишенем'"
Домино теориясы
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Каныкей (ырчы)
Алгачкы кадамдар
2005-жылы Токмоктон мектепти бүтүп, Бишкекке келип ырчы болом деп бир топ сынактарга катышкан. Ошондой бир сынактардын биринде продюсер Мамасадык Багышевге жолугуп калган.
Продюсери Мамасадык Багышев менен расмий түрдө 2006-жылдан тарта иштеше баштаган. Ырчыны үч жылдай даярдап, 2009-жылы гана ыр жаздырып, клип тартып, образын иштеп сахнага чыгарган. Алгач "Коё бергин мени, кайгы" деген ырына клип тарткан.
Жеке жашоосу
2014-жылы 21-мартта Каныкей Медер аттуу балага турмушка чыккан.
2015-жылдын 11-ноябрында Алим аттуу уулдуу болушкан.
2018-жылы 24-сентябрь күнү жаш жубайлар кыздуу болуп, атын Акмарал деп коюшкан.
Птонамбль-Кыке дарыясы
Птонамбль-Кыке — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тэкодель-Кы дарыясынын сол жээгинен 71 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Томук катмай, оюн
Томук катмай, томук жашырмай – эки киши ойноочу улуттук оюн. Алар өздөрүнчө мөрөй коюп, мөөнөтүн макулдашышып, эл көзүнчө кол алышат. Томук суроо каалаган убакта, каалаган жерде, каалаган кырдаалда суралышы мүмкүн. Томук каткан адам аны ар дайым болжошкон шарт боюнча алып жүрүп, доочу сураганда көрсөтө коюшу керек. Каткан адам томукту сурары менен көрсөтө койсо утат, көрсөтө албай калса утулат. Аны көбүнчө жаштар ойнойт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Токуучулук
Токуучулук – кол өнөрчүлүктүн тармагы. Таар, шалча, терме, боз үйдүн боолорун, ат жабуу ж.б. кездемелерди кол менен кыймылга келүүчү дүкөн, такта, абзал, өрмөктө токуу иши. Археологиялык маалыматтарга караганда токуучулук неолит доорунда пайда болуп, алгачкы коомдо кеңири тараган. Мис., б. з. ч. 5–2-к-да Орто Азия жана Казакстанда жашаган сактар, усундар кездемелерди өрмөктө токушкан. Өрмөктө эни 50–60 см каалаган узундуктагы түстүү тасмалар токулат. Орнаменттелген тасмалар (беш кеште, кажары, терме) үй жасалгасы катары же ат жабуу, куржун, боз үйдүн боолорун жасоого керектелет. Мындай тасмалардын ички жана сырткы беттериндеги орнаменттер бири биринен айырмалангандыктан, алар эки беттүү же эки жүздүү деп да аталат. Токуучулук иши жүндү же кебезди тытып ийрүү, боёо, жүгүрүү, күзүктөө баскычтарынан турат. Токуучулук ишине ийикте ийрилип, керектүү түскө боёлгон кебез же жүн жиптер колдонулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Еврей жазуусу
Еврей жазуусу – иврит, идиш, ладино жана башка тилдерде сүйлөөчү байыркы жана азыркы еврейлердин жазуусу. Эң байыркы еврей жазуусу (Гезер календары) биздин заманга чейин 10-кылымда ханааней алфавитинде (финикий алфавитине жакын) түзүлгөн. Биздин заманга чейин 5-кылымдын ортосунан баштап арамей алфавитине өтө баштаган. Бул алфавит бир аз өзгөрүүлөр менен азыр да колдонулат. Орто кылымда чарчы жазуусу пайда болгон. Аларда үнсүз тыбыштарды белгилеген 22 тамга бар. Үндүүлөр белгиленген эмес. Кийинчерээк үнсүз тамгалар – «h», «w», «i» кээ бир үндүүлөрдү туюнткан. Ал эми 7–8-кылымда үндүүлөр үчүн атайын диакритика белгилери киргизилип, алар Тооратта (Библияда), поэтикалык тексттерде, окуу китептеринде жана башка колдонулган. Жазуу оңдон солго карай жазылат.
Чоң Змеинка
Чоң Змеинка (Змеинка) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын оң жээгинен 354 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :