Каргыш_албай_алкыш_ал_же_сөздүн_күчү
Эзелтеден ата-бабаларыбыз жогоруда айтылган макалдар менен бирге «Ойноп сүйлөсөң да ойлоп сүйлө» деген сөздөр аркылуу ар бир айткан сөзүбүзгө этият мамиле кылуубуз зарылдыгын эскертип келишсе керек. Себеби, жаштар улуулардан бата алып анан гана олуттуу ишке белсенишкен. Бата аркылуу ишинин оңунан чыгаарына ишенишкен. Сөздө жана ойдо энергия бар. Эч болбосо, ар түрдүү динге ишенген, алардын ичинен такыбаа даражасына жеткен кишилерден сураганда, алар да сөздүн күчүн –касиетин тастыкташат. Айрыкча, жекече психологиялык өнүгүү китептеринде (ийгиликке жетүү, бактылуу болуу, ден соолугун чыңдоо, дос табуу, ишин сүйүү, кишилер менен жакшы мамиледе болуу ж.б.), чыгыш философиясы тууралуу китептерде, ойлонуу күчүн колдонуу боюнча китептерде сөздүн жана ойдун күчү тууралуу абдан көп мисалдар берилген. Ушул жерде жекече өнүгүү психологиясы китептеринин жазуучусу Дэйл Карнегинин «Дос табуу өнөрү» китебинен мисал берели. Бир аял болуптур. Ал аял ар дайым досторуна өз тилегин төмөндөгүдөй билдирчү экен. «Мен кийин абдан бай болом. Ошондо бар болгону «каалайм» (want) деген сөздү гана айтам. Ал эми менин жанымдагылар мен эмне кааласам алып келип беришет, баарын даяр кылышат...». Айткандай эле, жылдар өтүп баягы аял абдан бай болот, бирок оорукчан болуп калат. Кан басымы жогорулап, шал болуп, сүйлөө жөндөмдүүлүгүн жоготот. Бар болгону эмне керек болсо, «каалайм» деген гана сөздү айта алат. Ал жатып алып «каалайм» дейт, жанындагылар эмнени каалап, сурап жатканын түшүнө алышпай, ар нерсени көрсөтө беришет. Качан гана аял өзү каалаган нерсесин көргөндө баш ийкей турган болот». Ушундан улам «тилек тилеп жатканда этият болуңуз, жүзөгө ашып, чындыкка айланса, өкүнүп калбаңыз» деп айтылса керек. Биздин бабаларыбыз илгертен жакшы ойлорду, нерселерди ойлогула, Кудай «ниетине жараша берет» деген. Же болбосо элибизде айтылып келе жаткан «пейил оңолмоюнча, киши оңолбойт» же «заман оңолбойт» деген сөздөр да тегин жерден чыкпаса керек. Мында, киши кандайдыр бир нерсеге ишенсе, ошол нерсе боло турганын бүгүн көптөгөн психология, жекече өнүгүү китептеринен окуп жүрөбүз. Дайыма иштеринин тескери боло турганын ойлоп коркуп, ошол ойду дайыма унутпай жүргөн кишинин ишинин жыйынтыгы ийгиликсиз болушу ыктымал. Себеби ал ишинин жакшы жагын эмес, жаман болуп калса эмне кылаарын ойлоп жатып, ошого гана ою топтолот. Албетте, күткөн нерсенин реалдуу нерсеге айланышы мүмкүн. Бул жерде биз күбө болуп жүргөн, калк ичинде күнүмдүк жашоодо айтылган тилибиздеги кээ бир каргыштарга токтолгум келет. Көбүнчө айылдагы энелер балдары тил албай ойноп кетип, үйдөгү иштер жасалбай калган учурда же абдан ачуусу келгенде балдарын каргап урушканын байкайбыз. Ал каргыштарда эмнелер айтылат? Азыркы балдарды же башкаларды каргап жаткан бирөөлөр сөздүн күчүн билишпегендей сезилет. Себеби балдарды ошол каргаган абалга туш болгонун көз алдында элестетип көрсө, антип айтуудан мурда ойлонушмак. Кыргыз тилинде колдонулган каргыштарга көңүл бурсак, ар бир органдын жапа чегиши, ал органдын ээсинин азап тартышы, түрдүү оору сыркоо, кыйынчылык тартуусу тиленет экен. Ал жетпей жаткансып, адам каза болгондон кийин да «көрүндө өкүрүүсү, кепини күйүүсү...» ж.б. оор каргыштар колдонулат экен. Мисалы, «бооруңа жара чыккыр», «өтүң айрылгыр», «мойнуң үзүлсүн», «шыйрагың сынсын», «жашаба», «узаба», «жашыңда жайрап кал», «кара жерге киргир», «куурап кал», «жаштайыңда соолуп кал» ж.б. оор сөздөрдү, каргыштарды колдонуп, алар аркылуу  топтолгон ачуусун, стрессин чыгарууга аракеттенишет. Мунун сезбей, билбей, болгону ачуу ызага жеңдирип айтып жаткан болушу ыктымал. Бирок, ойноп сүйлөсө да, ойлоп сүйлөө маанилүү. Эгер алар айткандай баланын бооруна жара чыкса же медицинанын тили менен алганда бала эхиноккок оорусу менен ооруса, ошол эне сүйүнөөрүн ойлоонун өзү эч бир логикага жатпайт. Кайсыл эне өз баласынын ооруганын же ар кандай кыйынчылыкты башынан өткөрүшүн, жапа чеккенин кааласын? Эч бир эне каалабайт. Ар бир эне- ата өз балдарынын бардык жактан жакшы болуп, маанайы көтөрүңкү болушун каалайт эмеспи. Анда эмнеге каргашат? «Оң колунун ачуусун сол колу менен басууга күчү жетпейби? Же жөн эле, ичиндеги бугун чыгаруу үчүнбү? Эгер ошол тил албаган баласынын шыйрагы – буту чындап эле сынып калса, кайра эле ошол эне карайт да. Же «мойнуң үзүлгүр» дешет, мойну үзүлгөн бала оңбой калбадыбы? Кайсы эне өз баласынын өлүмүн каалайт? Буга ишенүү кыйын. Карга деле баласын аппагым деп сүйөт тура. Бардык ата-эне балдары менен сыймыктангысы келет. Батанын күчүнө ишенүү сыяктуу эле каргыштын күчүнө ишенүү да ошончолук маанилүү. Эмнеге элден бата алуу аркылуу кээ бир жүгүбүз жеңилдеп, ишибиздин, ден соолугубуздун оңоло турганына ишенебиз да, каргышка ишенгибиз келбейт же ага көңүл бурбайбыз? Балким өлкөбүздүн экономикалык кризистен чыга албай жатканын себеби да балким каргыштандыр? Муну менен жалпы элибиз башка бирөөнүн каргашына калдыбы деген ойду айтуудан алысмын, бирок, биз бири- бирибизди каргап жатпайбызбы? Тамаша болсо деле кээ бир теңтуштардын сүйлөшкөнүнө көңүл бөлөлүк: «Эй кара жерге киргир, каякта жүрөсүң? Ай ушу сен өлбөдүң...» деген сөздөр же сөгүнүү менен башталган диалогду улантууларды көргөндө, төбө чачым тик туруп, денем дүркүрөп кетет. Эмнеге өз энергиясын жаман тилек айтып башка кишиге коротуп жатат? Башка сөз менен айтса болбойбу? Маңдайындагы маектеши айтканга түшүнбөйбү? Же ошол жаман көрүп жаткан киши берки кишинин айтканындай абалга чынында эле дуушар болсо, тиги киши сүйүнөт беле? Жок, андай болушу үчүн ал кишинин кандайдыр бир психологиялык проблемасы бар деп эсептеш керек. Ошончолук жини келсе да, сабыр кыла албагандай абалда чектен чыгууга себеп болгон көрүнүш эмне? Толук кандуу, акыл–эси ордунда бирөө башкасына ошончолук даражада жамандык каалай албайт.