cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ысык-Көл облусу
Табияты
Cуулары кар-мөңгүдөн куралып, Ысык көл, Сырдарыя, Тарим, бир аз бөлүгү Чүй (батышта) жана Иле (чыгышта) сайлардын алаптарына кирет. Көлгө 118 агын суу жана мезгили менен аккан өзөндөр куйуп, андан бир да суу агып чыкпайт. Батыш бөлүгүнүн суулары чакан, чыгышындагы суулардын чыгымы 6-8 м³/сек'дан 10-20 м³/сек'га чейин көбөйөт (Түп, Жыргалаң). Ири суулары: Жыргалаң (уз. 250 км), Түп (120 км), Каракол, Түргөн Ак суу, Чоң Ак суу, Жети Өгүз, Жууку, Чоң Кызыл суу, Барскон ж. б. сугатка пайдаланылат. Өрөөндүн түндүк-батыш бөлүгүнөн Чүй сайы, чыгышынан Каркыра сайы (Иле сайынын алабы) агып өтөт. Ысык Көлдүн сыртынан Нарын жана Сары Жаз суулары башталат. Облустун аймагында дүйнөдөгү тоо көлдөрүнүн ирилеринин бири – Ысык көл жайгашкан.
Өрөөндүн түздүгүндө батыштан чыгышка карай таштуу бозомук күрөң, агыш күрөң, күңүрт кара коңур, кара топурактар таралган. Cырттарда бийик тоолуу, чөлдүү талаа жана талаа, чала чым көңдүү, такырлуу, тундра жана начар өөрчүгөн таштуу топурактар басымдуу.
Өсүмдүктөрдүн таралышы бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине байланыштуу. Алкактар сериасы облустун батышында жээк түздүктөрдөгү чөлдүү алкактан башталып, жогору жагында жарым чөл жана шалбаалуу талаага өтөт, чыгышында төмөнтөн жогору карай токой-шалбаалуу талаа алкагы жайгашкан. Андан жогору бардык жерде субальп, альп жана гласиалдык-нибалдык алкактар жатат. Батышындагы чөлдүү алкакта (1700–2200 м) учтуу күүдүрөк, теңиртоо шыбагы, чекенде, көп жалбырактуу төө куйрук пормасиасы басымдуу. Жарым чөл алкагы 2500 м бийиктикке чейин жетет. Мында негизинен кауказ аккылканы жана теңиртоо шыбагы өсөт. Бадалдардан төө куйрук басымдуу. Түздүктүн чыгыш бөлүгүн талаа алкагы ээлейт. Мында дан өсүмдүкбетегелүү талаа, чыгышында түркүн чөп — дан өсүмдүктүү талаа менен алмашат. Шалбаалуу талаа алкагы өрөөндүн батышында тоонун бийик этектери менен орто бийиктиктеги тоолордун көлөкөлүү капталдарында, чыгышында түздүктөрдө жайгашкан. Бул алкакта чымдуу талаанын дан өсүмдүктөрү — бетеге, кыргыз аккылканы же чөл сулуусу, түркүн чөптөр жана мезопилл тибиндеги дан өсүмдүктөрү менен аралаш өсөт. Андан жогорку токой-шалбаа-талаа алкагы жайгашкан. Токой өсүмдүктөрү карагай менен бадалдардан турат. Алардын арасында түркүн чөптүү дан өсүмдүктөрү өсөт. Тескей Ала тоонун токойлору парк тибине кирет: карагайлар жалгыздап же топ-топ болуп өсөт. Cубальп алкагынын төмөнкү чеги өрөөндүн батышы менен чыгышында болжол менен бирдей бийиктикте (3000–3200 м) жатат. Мында бийик тоолуу түркүн чөп-бетеге-шалбаалуу талаа, ыраң-доңуз сырты жана дан өсүмдүктүү, түркүн чөптүү шалбаа өнүккөн. Альп алкагында (3400 м'ден жогору) кыска чөптүү альп шалбаасы басымдуу, бадал өсүмдүктөрү өспөйт. Нибалдык алкакта аскалуу кырлар, корум, морена, кар-мөңгү жатат. Ысык көлдүн жээгин бойлой суулардын жайылмаларында камыш, агростис, ыраң жана жапайы арпалуу шалбаа, каксоо жерлерде чычырканак, бөрү карагат, итмурун, чий өсөт. Облустун Cыртында шыбак-бетегелүү тоолуу талаа, ыраң-доңуз сырттуу шалбаа басымдуу; мамык чөп, эңилчек кездешет. Cуунун жайылмаларында табылгы, чычырканак, кайың өсөт. Өсүмдүктөрү туташ тилкени түзбөйт.
Калкы
Облустун калкы (2019 жылдын башында 496,4 миң) республиканын калкынын 7,6%ын түзөт; анын 142,075 миңи шаарларда (жалпы калктын 29,0%), 347,690 миңи (71,0%) айылдарда турушат.
Улуттук курамы
2009-жылдагы эл каттоонун маалыматтары боюнча Ысык Көл облусунун улуттук курамы (туруктуу калкы):
Ири калктуу пункттары
Жалпы калктын 32,6%ын (142,988 миң адам) эмгек курагына жете элек жаштар, 58,0%ын (254,327 миң) эмгек жашындагылар, калган 9,4%ын (41,075 миң) эмгек жашынан өткөндөр түзөт.
Калктын миграсиасы 2002 ж. облуска келгендердин саны 1147 адам, кеткендер 4913 адам болуп, облустун калкы 3766 адамга азайган. Азайгандардын ичинен 1746 адам республиканын башка региондоруна, айрыкча Бишкек шаарына же Чүй облусуна, 1993 адам КМШ өлкөлөрүнө, 50дөй адам алыскы чет өлкөлөргө кеткен.
Экономикасы
Ысык Көл облусу республикада экономика жактан орто деңгээлде өнүккөн, табигый шарты жана байлыктары менен өзгөчөлөнүп турган аймак. Региондун башкы байлыгы – тоңбогон Ысык көл, анын деңиз суусуна каныккан жагымдуу абасы, көл жээгиндеги куму, көптөгөн жылуу жана минералдуу суулары, ошондой эле дартка даба болуучу ылайлары, көл жээгинде курулган санаторийлер, келечектүү курорттук жана рекреасиалык ресурстары. Азыр облуста «Көгүлтүр Ысык Көл», «Чолпон Ата», «Ысык Көл», «Жыргалаң», «Жети Өгүз», «Тамга», «Ак Суу» ж. б. санаторий-курорттор (бардыгы 28) менен катар көптөгөн эс алуу үйлөрү (226), пансионаттар, балдардын эс алуу лагерлери, туристтик жана альпинисттик базалар иштеп (2002 ж. бардыгы 254), аларда жылына 612,0 миңден ашык киши эс алып, дарыланат.
Кёнигсберг
Кёнигсберг - Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Хасберге районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 3657 (2010-ж.). Аянты – 61.86 км2.
Ысык-Көл облусу
Экономикасы
Облуста рекреасиа чарбасы (эс алуу жана дарыланууну уйуштуруу), а. и. туризм келечекте экономиканын негизги, адистешкен тармагына айланып, көл кылаасы дүйнөлүк деңгээлдеги курорттук аймак болууга мүмкүнчүлүгү бар. Ал үчүн бул жерде жаратылыштын кооздугу жана байлыгы жетиштүү. Өнөр жай, айыл чарба, курулуш, транспорт ж. б. экономикалык тармактар келечекте облустун рекреасиалык комплексин тейлөөгө ылайыкташып өнүктүрүлмөкчү.
Чет өлкөлүк инбестисиаларды таап, өндүрүшкө жаңы текнологианы киргизип, региондун экономикалык жана сосиалдык деңгээлин жогорулатуу үчүн облустун борборунда 1994 ж. «Каракол» эркин экономикалык аймагы (ЭЭА) уйушулган. «Каракол» ЭЭАсында субйект катары 135 ишкана катталган, 95и иштөөдө (2000). Ушул ишканаларда 780 адам эмгектенет. Алардын ичинде 4 чет өлкө менен бирге уйушулган «Униберсал» (кыргыз-орус ишканасы), «Улар» (кыргыз-казак ишканасы), «Cаки» (кыргыз-америкалык ортоктош ишкана) ж. б. Алардын ичинен «Cаки» ортоктош ишканасы инбестисиасынын көлөмү жагынан маанилүү. «Каракол» ЭЭАна кирген ишканалар эл керектөөчү тобарларды чыгарууда жана аларды сатууда, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүүдө жана туристтик жүрүштөрдү уйуштурууда белгилүү бир деңгээлде аткарышканына карабастан бул ЭЭА облустун экономикасынын өсүшүнө кошкон салымы али төмөн. 2001 ж. ЭЭАда 40,1 млн сомдук өнөр жай продуксиасы өндүрүлүп, Каракол шаарынын өнөр жайынын 12%ын, Ысык Көл облусунун 0,4%ын гана түзгөн.
Базар экономикасына өтүү просессинде чарба жүргүзүүдө менчиктин көп түрлөрү пайда болду. 2002 ж. облуста статистикалык бирдиктин жалпы мамлекеттик регистрине киргизилген ээлик кылуучу субйекттердин (йуридикалык жактардын) саны 3237 (а. и. иштеп жатканы 1532) ишканага жеткен. Анын ичинен мамлекеттик менчиктеги 488 (343), коммуналык 275 (218), жеке менчик 2470 (971) ишкана болгон. Ишканалардын түрлөрү бойунча 3207ин ичинен чакан ишканалар — 2042 (1085), орточолору — 446 (302) жана ирилери — 205 (145) болгон. Жогорудагы йуридикалык жактардын ишканаларынан башка облуста жеке ишкердикте катталган жана иштеп жатышкан мекеме, ишканалардын саны арбын. 2000 ж. бир эле айыл чарба тармагында жеке ишкердиктегилердин, башкача айтканда дыйкандардын саны 5 миңден ашкан. Облустагы 195 өнөр жай ишканасында (а. и. 56 ири ишкана) 9 миңден ашык жумушчу (республиканын 6,9%) иштеп, 1201,1 млн сомдук продуксиа өндүргөн (2002). Бул жерде Кумтөр алтын кен казган ишканалардын иши эсепке алынган жок. Ал эми Кумтөр алтын кенин казып алууну кошо эсептегенде облуста 10988,0 млн сомдук (республиканын 22,5%) продуксиа өндүргөн. Өнөр жайдын алтын казуудан башка негизги тармактарына тамак-аш (жалпы өнөр жайдын 23,2% продуксиасын өндүргөн), ун тартуу жана жем чыгаруу (49,0%), машина куруу (8,7%), курулуш материалдарын чыгаруу 5,8% жана отун өнөр жайы (2,5%) кирет. 2001 ж. алар чыгарган негизги продуксиалар: көмүр 29,3 миң т (республикада казып алынган көмүрдүн 6,2%), электр плиткалары 9,0 миң даана (71,7%), электр жылыткычтар 200 даана (17,4%), семент 2,4 миң (0,5%), ун 56,8 миң т (12,5%), мал майы 13,6 т (11,7%), быштак жана сүзмө 796,3 т (47,0%), арак жана спирт 1174,0 миң литр (6,5%) ж.б. Өнөр жайдын ири ишканалары: Балыкчыдагы «Ысык Көл дан азык» аксионердик коому, «Бакай Көл» биргелешкен ишкана, «Ак Жалга», «Алтын дан», «Ысык Көл электр», «Улан», «Каракол–Дан–Азык», «Күрмөнтү семент» аксионердик коомдору.
Облуста тоо-кен өнөр жайынын келечеги кең, Сары Жаз сайынын алабында алтын, калай, жез, коргошун, полиметалл, болпрам, тантал, ниобит, молибден ж. б. металлдардын кендери табылган. Сарыжаз калай кенинин базасында «Тйаншан калай» кен ылгоо комбинаты иштейт. Ал жылына 50 млн т кен казып, андан консентрат алып, аны Орусианын Нобосибирск шаарына жөнөтүп турат. Алтын кенин казып алуучу Кумтөр комбинаты 1996 жылдын айагынан ишке киришти. Кумтөр алтын кени облустун Жети Өгүз ооданынын сыртында деңиз деңгээлинен 3500-4150 м бийиктикте жайгашкан. Кенди «Камеко» корпорасиасынын (Канада) «Кумтөр Оперейтинг компани» биргелешкен ишканасы казат жана ылгайт.
Айыл чарба
Облустун түрдүү менчиктеги бардык чарбаларында 2002 жылдын Үчтүн айынын 1-де 126,9 миң уй (республикадагы уйдун 13,1%), 590,6 миң кой-эчки (15,8%), чочко 16,4 миң (18,9%), 61,0 миң жылкы (17,2%), 337,8 миң үй куштары (10,4%) болгон. Алардан 2001 ж. тирүү салмакта эсептегенде 43,4 миң т (республиканын 12,7%), 144,0 миң т чийки сүт (12,7%), пизикалык салмактагы 2,1 миң т жүн (17,9%), 9,1 млн даана жумуртка (4,9%) өндүрүлгөн.
Транспорт
Облуста унаа, темир, аба жана суу жолдору бар. Унаа жолунун жалпы узундугу 6796 км (2000), анын 1645 км'и эл аралык, 2514 км'и республикалык мааниде, облустук жана жергиликтүү маанидеги жолунун узундугу 2637 км. Жолдун 80%нан көбү аспальт төшөлгөн. Негизги унаа жолу Ысык көлдүн жээгин айланта курулган Балыкчы — Чолпон Ата — Түп — Каракол — Кызыл Суу — Бөкөнбай—Балыкчы (жалпы узундугу 450 км) унаамагистралы түзөт. Бул жол аркылуу облустун дээрлик бардык калктуу пункттары байланышып, негизги жүктөрү жана жүргүнчүлөрү ташылат. Облустун батышында Балыкчы шаары аркылуу Бишкек — Токмок — Балыкчы — Нарын — Торугарт жолу, чыгышында Түп — Талды Суу — Кеген (Казакстан) жолу кетет. Көлдүн жээгин сырт менен байланыштырып турган Барскоон — Карасай — Ак Шыйрак — Эңилчек — Каракол унаа жолунун алтын, түстүү металл, курулуш материалдар ж. б. кен байлыктарын өздөштүрүүдө, ошондой эле жайкы жайыттарды пайдаланууда мааниси чоң. Облуста жүк жана жүргүнчүлөрдү ташууда унаа транспортунун мааниси зор. 2001 ж. унаалар менен 3,0 млн т жүк ташылып (республиканын 11,3%), жүргүнчүлөрдү ташуунун жүгүртүлүшү 375,5 млн жүргүнчү км (7,9%) болгон. Балыкчы шаарына чейин темир жол жетет. Бул жолдун башка аймактар жана мамлекеттер менен экономикалык байланыш түзүүдө орчундуу мааниси бар. Республиканын башка аймактарынан айырмаланып, облуста суу жол транспорту бар. Негизинен эл чарба жүктөрү ташылат. Cуу жол транспортунун келечеги кең. Транспорттун бул түрү бойунча 2001 ж. 36,2 миң т жүк ташылган (1998 ж. — 30,6 миң т болгон). Ал эми жүк ташуунун жүгүртүлүшү 7,2 млн т км'ге (1996 ж. 6,1 млн км) жеткен. Аба жол транспорту жүргүнчүлөрдү жана почта жүктөрүн ташууда маанилүү. Каракол жана Тамчы шаарларында абабекеттер бар. Аба жолу Бишкек, Жалалабат, Ош, Баткен жана коңшу Өзбекстандын борбору Ташкен жана Казакстандын мурунку борбору Алма Ата менен байланыштырат.
Маданий турмушу
Облуста 2001/02 окуу жылында 2 жогорку окуу жайында бардыгы болуп 9,3 миң студент окуп, 577 окутуучу иштеген. Алардын ичинен экөө илимдин доктору, 50дөн ашыгы илимдин кандидаттары.
Облустун 6 атайын орто окуу жайында 1791 студент окуп, 211 окутуучу иштешсе, 9 кесиптик окуу жайларында 2035 окуучу билим алган. Аймактын жалпы билим берүүчү 190 мектебинде 98,3 миңдей окуучу окуп, 7471 мугалим иштеген. Облуста 2 жатак-мектеп, сабактарды тереңдетип окуткан 8 мектеп, 2 гимназиа, 4 лисей болгон. Жалпы мектептердин көбүндө инпорматика кабинеттери иштейт. Мектептерде окуулар кыргыз жана орус тилдеринде жүргүзүлөт.
Облуста 155 китепкана (1559 миң нуска китеп), драма театр (Каракол), бир нече театр, оодандык, айылдык маданиат үйлөрү, мамлекеттик музейлер Каракол тарыхый-жерге таануу музейи, Ысык Көл мамлекеттик тарыхый-маданиат корук музейи, Чолпон Атадагы Казак элинин белгилүү уулу Муктар Ауэзобдун үй-музейи ж. б. болгон. Облустук, оодандык жана шаардык бир нече гезиттер чыгып турат.
1981 жылдан «Ысык Көл» үналгысы (кыргыз, орус тилинде) иштейт. 1992 ж. алгачкы телекөрсөтүү эпирге чыккан.
Облуста облустук оорукана, 5 борбордук оодандык оорукана, үй-бүлөлүк медисина борбору, 105 пелдшердик-акушердик пункт, 7 санитариалык-эпидемиологиалык стансия, 18 үйбүлөлүк дарыгерлер тобу бар (2002). «Мээрим» пондусу тарабынан Чолпон Ата шаарыннда «SOS» Кыргызжер балдар айылы, «Алтын балалык» реаблитасия борбору уйушулган.
Облуста байыркы аркеологиалык эстеликтерден палеолит дооруна (б. з. ч. 6-4 миң жылдык) таандык байыркы көчмөндөрдүн аска бетине тарткан сүрөттөрү (Сары Жаз сыртында), алгачкы темир доорундагы (б.з.ч. 7-5 к.) сак-усун көчмөндөрүнүн эстеликтери (Балыкчыдан Чолпон Атага чейин, Алабаш тоосу ж. б.), байыркы буйум-тайым чогундулары (Таштак, Кырчын, Челпек коло буйумдары), байыркы түрк эстеликтеринен 6-10 кылымга таандык балбалдар (Ысык көл чөлкөмүнүн бардык аймактарында), шаар чалдыбарлары (Барскоон, Даркан, Тоң, Барбулак, Бостери ж.б.) ж. б. сакталган. Аркеологиалык эстеликтер сибилизасианын өнүгүшүнөн, жергиликтүү уруулардын басып өткөн тарыхый жолунан, көл бойунун Чыгыш, Батыш (Улуу Жибек жолу аркылуу) менен болгон соода-экономикалык маданий байланыштарынан кабар берет.
Booking.com
Booking.com - саякат нарктарын жыйнаган вебсайт жана Нидерланддардан чыккан конуу-жайгашууну жөнгө салган саякат боюнча мета издөө кыймылдаткычы. 2005-жылдан тартып ага Америка Кошмо Штаттарындагы The Priceline Group ээлик кылат жана иштетип келет.
Ысык-Көл облусу
Туризм
Эң оболу санаторий-курорт, ден соолук чыңдоочу, тарыхий, рекреациялык жана тоо туризми менен кеңири белгилүү. Көлдүн жээгинде, бир мезгилде 30 миң эс алуучу адамды кабыл алууга мүмкүнчүлүгү бар 128 санаторий-ден соолук чыңдоочу мекемелер жайгашкан.
Booking.com
Вебсайтта 226 өлкөдөн болжолдуу 1,400,000+ кыймылсыз мүлк бар жана күнүнө 1,200,000 бөлмө резервацияланат. Сайт 43 тилде жеткиликтүү.
Ысык-Көл облусу
Туризм
Ысык-Көл туристтик аймагы маданий-тарыхый эстеликтерге өзгөчө бай. Бул жерде бир нече миң эстелик катталган, анын ичинен 320 объектиси мамлекет тарабынан коргоого алынып, 1 500 археологиялык эстелик расмий каттодон өткөн. Алардын арасында таш, коло жана темир доорлорунун эстеликтери (жатактар, үңкүрлөр, аскадагы жазуулар), орто кылымдагы таш скульптуралары, байыркы түрктөрдүн жазуулары, шаарчалар жана чакан шаарчалар бар.
Booking.com
2013-жылы сайт The Priceline Group компаниясынын кирешесинин үчтөн экиден көбүрөөк бөлүгүн түзгөн.
Этнология
Этнология - (грек. ethnos - эл, logos - окуу) - кеңири мааниде этностордун теги, негизги белгилери, өз ара мамилелеринин формалары жана типтери, материалдык жана руханий маданиятынын өзгөчөлүктөрү, этностук өзүн-өзү аңдоо сезимин, этноско ыйгаруучулук маселелери менен бирге, күндөлүк жашоо-тиричилигинин түрдүү акспектилерин изилдөөчү илим. Так маанисинде, ал баяндап жазуучу этнографиядан айырмаланып теориялык изилдөө болуп саналат. Эки илимдин тең объектиси - этнос, бирок предметтери ар түрдүү. Этнологиянын негизги предмети болуп этногенездин тигил же бул түшүндүрмөсүнө таянган этнос теориясы эсептелет. Ушундай негизде этнология этностордун тегин, алардын негизги мүнөздөмөсүн, этностор аралык мамилелерди гана эмес, ошондой эле этносоциалдык, этносаясий, этнопсихологиялык, этнолингвистикалык ж.б. процесстер менен мамилелерди изилдейт. Өз предметине ылайык этнология, археология, антропология, дин изилдөө, жалпы тарых, культурология, фольклористика, лингвистика, тил илими ж.б. илимдер менен тыгыз байланышта. Ошондон улам, этнологияда социологиялык, политологиялык, демографиялык, статистикалык ж.б. изилдөө методдорунун кеңири спектри колдонулат. Этнологияда башкы нерсе колдо бар эмпирикалык маалыматтарды илимий анализдөө жана теориялык жалпылоо болуп саналат. Этнологиянын максаты - коомдун этноулуттук чөйрөсү жөнүндөгү билимди жаңы теориялык тыянактар менен байытуу, практикалык мааниси бар конкреттүү милдеттерди чечүү болуп саналат. Дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүнүн турмушунда этностук фактордун ролу өскөн азыркы мезгилде этнология таанып билүүчүлүк, теориялык жана практикалык жактан чоң мааниге ээ болууда. Этнологдордун теориялык тыянактары жана практикалык сунуштары азыркы татаал этностук процесстерди аңдап билүүгө, улуттар аралык конфликттердин себептерин түшүнүүгө жана жөнгө салуу жолдорун табууга, этностор аралык мамилелерди оптималдаштырууга көмөктөшүп жатат.
Эспаньол
Эспаньол - Испания футболдук лигасында ойноочу футболдук клуб.
Сонунбала Закирова
1951-жылы Корумду айылындагы жети жылдык мектепти, 1954-жылы В.В.Маяковский атындагы
Кыргыз мамлекеттик кыз-келиндер институттун кыздар мектебин, 1958-жылы ушул эле институттун
орус тили жана адабияты факультетин бүтүргөн.
Эмгек жолун Ысык-Көл районундагы Тору-Айгыр орто мектебинде мугалим болуп иштөөдөн баштаган.
1973–1992-жж. мугалимдердин илимий-педагогикалык «Эл Агартуу» журналында жооптуу катчы болуп иштеп,
1992-жылы Кыргыз Республикасынын алдында сиңирген өзгөчө эмгеги үчүн пенсияга чыккан.
Чыгармачылык жолу студенттик жылдарында Н.Носовдун «Бобик Барбостукунда конокто»,
«Болгар эл жомоктору» деген китептерди орус тилинен кыргыз тилине которуу менен баштаган.
Кийинчерээк өзү очерктерди, аңгемелерди жазган.
1978-жылы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Президиумунун «Ардак грамотасы» менен сыйланган.
1982-жылы «Эл агартуунун отличниги» болгон.
1987-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген наам ыйгарылган.
1992-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Миронов висмут кени
Миронов висмут кени Чүй облусунун, Кемин районунда, Кемин шаарчасынын 26  км түндүк-чыгышында, Кастек тоосунун күнгөйүндө, деңиз деңгээлинен 1550–1830 м бийиктикте. 1961-ж. табылып, 1965–73-ж. геол. чалгындоо жүргүзүлгөн. Кен аймагын протерозой заманында пайда болуп, кийин метаморфизмделген тоотек (амфиболдуу сланецтер, амфиболиттер) катмарлары жана аларды палеозой заманынын орто ченинде жиреп чыккан интрузия (монцонит-адамеллит-гранит) түзөт. Руда негизинен тарам түрүндө. Мында минералдашкан 20дай тарам табылып, алардын 4 участкасы дыкат чалгындалган. Бул кен тарамдарынын узундугу 35–430 м, калыңдыгы 0,3–1,2 м. Руданын курамы негизинен эки түрдө: кварц-турмалин-халькопирит-висмутин жана сидерит-сульфид-висмутит-полиметалл. Булардын биринчиси кендин батыш, экинчиси чыгыш жагын түзөт. Батыш бөлүгүндө коргошун менен мышьяк арбын. Кен сульфидден (88%) жана кычкылданган рудадан турат. Висмуттун орточо өлчөмү – 0,254%. Жарым кычкылданган рудада висмуттан башка металлдар кездешет; алардын өлчөмү: жез – 0,84%, алтын – 2,2 г/т, күмүш – 45,3 г/т. Руданын запасы С1 категориясы боюнча –172 миң т, С2–209 миң т, висмуттуку – С1–691 т, С2 – 471т.
Сагас-Кыке дарыясы
Сагас-Кыке — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сыпаль-Кы дарыясынын оң жээгинен 149 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кан тобу
Кан топтору — ар бир кишинин канынын биохимиялык жеке өзгөчөлүктөрү.
Топтор
Бул өзгөчөлүктөр эритроцит белокторунун түзүлүшү түрдүүчө болушуна байланыштуу. Иммунологиялык өзгөчөлүтүнө байланыштуу адамдын каны жынысына, жашына, расасына карабастан 4 топко бөлүнөт. Кан топтору жөнүндөгү окууну чех илимпозу Янский түзгөн (1907). Кандын тигил же бул тобуна кире тургандыгы эритроцитте А жана В фактор (антигендер, изоантигендер), кан плазмасында α жана β факторлорунун (изоантителолор) болушу менен аныкталат.
I топ
Кээ бир кишилердин эритроциттеринде А жана В изоантигендер болбойт, ал эми плазмада α жана β изоантителолор болот. Булар I топко (Оα β) кирет.
II топ
Каны II топко кирген кишилерде А изоантигени менен β изоантитело болот (Аβ).
III топ
Айрым адамдарда β изоантигени жана α изоантитело болот (βα). Булар III топко кирет.
IV топ
IV топтогу канда АВ изоантигендери болуп, изоантителолор болбойт (АВО).
Гемолиз
Эгерде А изоантигени α изоантитело менен же В изоантиген β изоантитело менен кошулса, эритроциттер бири бирине жабышып (агглютинация), андан ары эрийт (гемолиз). Мындай реакция башка топтогу кан куюлганда да жүрөт.
Кан куюуу
Кан куюуда кан топторун аныктоонун мааниси чоң. Биринчи топтогу канды өзүнө окшош топтогу канга жана башка үч топтогу(II, III, IV) канга куюуга болот. Экинчи топтогу канды өзүнө окшош топтогу канга жана III, IV топтогу канга куюуга болот. Үчүнчү топтогу кан өзүнө окшош топтогу канга жана IV топтогу канга куюлат. Биринчи топтогу канды бардык топтогу кандарга куюуга мүмкүн болгондуктан универсалдык донор деп аталат. Ал эми IV топтогу кан өзүнө окшош топтогу кандан башка топтогу кандарга куюуга жарабайт, ага башка (I, II, III) топтогу кандын баары куюлат, ошондуктан алар универсалдык реципинет болушат. Бирок бири бирине туура келген канды узакка же көп куюунун натыйжасында универсалдык донор деп аталган кан өзүнүн терс таасирин тийгизет, анткени кан топторунан башка изоантигендик реакциялар болот.
Rh — фактор
Кишилердин 85%инин эритроцитинде антигендер (Rh — фактор) болуп, 15%инде болбойт. Rh фактор барлар резусу — оң, жоктор — резусу терс деп аталат. Резусу оң атадан резусу терс эненин боюна бүтсө, түйүлдүктүн атадан тукум кууган антигенинин таасиринен эненин организминде антитело пайда болуп, түйүлдүктүн эритроцитин бузат (гемолиз). Мындай резус — сыйышпастык резусу оң канды резусу терс кандуу кишиге кайталап куйганда да байкалат.
Кан топтору жөнүндөгү окуу жалпы иммунологиянын негизги бөлүгү болуп, айрым дарылоо ыкмасынын (мисалы, кан куюу, органдарды, ткандарды көчүрүү жана башка) негизин түзөт. Ошондой эле хирургия, акушерлик жана гинекология, сот медицинасы, антропология, генетикада кеңири колдонулат. Кан топторунун белгилери тукум куума болгондуктан баланын атасын аныктоодо, эненин балдары алмашканда жана башка пайдаланылат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Бауман Николай Эрнестович
Бауман Николай Эрнестович (17 (29). 5. 1873, Казан, -8 (31). 10. 1905, Москва) - адис революционер, большевиктер партиясынын ишмери. Кол өнөрчү үй-бүлөдөн. 1895-ж. Казан вет. институтун бүтүргөн. 1896-97-ж. Петербург "Жумушчу табын эркиндикке чыгаруу үчүн күрөш союзунун" активдүү мүчөсү. 1897-ж. камалып, 1899-ж. Вятка губерниясына айдалат, андан Швейцарияга качат. Ал "Искраны" уюштурууда (1900) В. И. Ленинге активдүү жардамчы жана "Искранын" жашырын агенти болгон. Партиянын 2-съездинин (1903) делегаты.
1903-ж. Москва парт, уюмун жана РСДРП БКнын Түндүк бюросун башкарат. 1904-жылдын июнунан 1905-жылдын октябрына чейин камакта. Түрмөдөн чыккандан кийин революциялык ишке активдүү катышат. 1905-ж. 18-октябрда демонстрация мезгилинде черносотёнчи тарабынан жырткычтык менен өлтүрүлгөн. Аны көмүү 300 миң адам катышкан зор саясий демонстрациям айланган. Москвадагы район, көчө, аянт, жогорку техникалык окуу жайына Б-дын ысымы берилген.
Мааматкул бий Үчүкө уулу
Колдонулган адабият
“Кыргыз тарыхы” Бишкек  2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
Кызыл лептура
Кызыл лептура (лат. Sticoleptura rubra) — узун мурут коңуздардын бир түрү.
Боспор мамлекети
Боспор мамлекети, Боспор Кара деңиздин түндүк жээгиндеги б. з. ч. 5-кылым б. з. 4-кылымында өкүм сүргөн байыркы мамлекет. Борбору Пантикапей (азыркы Керчь) шаары болгон. Боспор мамлекетинин гүлдөгөн мезгили б. з. ч. 4-3-кылымга туура келет. Ошол учурда Боспор мамлекети Греция жана Кичи Азия менен соода жүргүзүп, аларга негизинен дан, ошондой эле мал, балык жана кулдарды саткан, Жер ортолук деңиз жээгиндеги мамлекеттерден өзүнө кездеме, зайтун майын, металлдан жасалган асем буюмдарды алып турушкан. Өлкөдө дыйканчылык, мал чарбачылыгы, колөнөрчүлүгү абдан өнүгүп, анын экономикасы кулдардын, дыйкандардын жана көзкаранды калктын эмгегин пайдаланууга негизделген. Анын шаарлары Греция менен Кичи Азиянын шаарларына окшош болгон. Археологиялык казууларда Боспор мамлекетинин аймагынан көптөгөн шаар урандылары, храмдар, күмбөздөр, чептер, асем металл буюмдары табылган. Б. з. ч. 2-кылымда анын социалдык-экономикалык абалы бир топ начарлаган. Б з. ч. 107-ж. Боспордо көзкаранды скифтердин жана Савмак башкарган кулдардын көтөрүлүшү чыккан. Көтөрүлүш басылгандан кийин Боспор мамлекети адегенде Понт падышасына баш ийип, кийин б. з. ч. 63-ж. Рим республикасына көзкаранды болуп калган. Бирок Боспор мамлекети Римге көзкаранды болгонуна карабастан, өз алдынча саясат жүргүзүп, күмүш тыйындарды чыгарган жана б. з. 1-2-кылымында кайрадан гүлдөп өнүгүүгө жетишкен. Боспор мамлекетинин бийлиги Херсонеске жана Крымдын көпчүлүк бөлүгүнө чейин жеткен. Бирок ошол мезгилдеги кул ээлөөчүлүк доордун жалпы кризиси Боспор мамлекетинин да начарлашына алып келген. Б. з. 3-кылымында Боспор мамлекетинин аймагын варвар уруулары басып кире башташкан. 4-кылымдын аягындагы гунндардын жортуулу Боспор мамлекетинин биротоло жок болушуна алып келди.
Жадеит
Жадеит – минерал, моноклин пироксени. Химиялык формуласы NaAl(Si2O6). Өңү ак, көгүш, жашыл сымал, кээде түссүз. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 6,5–7. С. салмагы 3,3–3,5. Сырткы көрүнүшү жана касиеттери боюнча нефритке өтө окшош. жадеит жаратылышта аз кездешет. Метаморфизмделген тоотектерде пайда болот. Серпентиниттер жана граувактардын арасында таза түрүндө же кварц, альбит менен линза түрүндө кезигет. Жадеит байыркы замандан бери зергерлик жана көркөмдүк-кооздоо иштеринде колдонулат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ташмат уулу Досу
Досу Ташмат уулу (1930, Жалал-Абад шаары) —  манасчы. "Манас" айтууну атасынын бир тууганы Токтаалы Төрөгелди уулунан үйрөнгөн жана эпосту кара сөз түрүндө айткан. Андан: Жакыптын Алайдан Таласка көчүп келиши, Манастын төрөлүшү, Манастын Каныкейге үйлөнүшү, Көкөтөйдүн ашы эпизоддору жазылып алынган. Д-нун варианты башка манасчы лардын вариантынан айрым мотивдери боюнча айырмаланып турат. Анын айтуусунда Абыке менен Көбөш Манастын кулу — туткунга түшкөн калмактар болуп берилет. Көкчө Манастын бөлөсү, ал эми Коңурбай жээни болот. Манас үч жолу өлүп, үч жолу тирилет. Биринчи жолу Көкчөдөн, экинчи жолу Токтобай Орозбай уулунан өлөт. Үчүнчү жолу Кара дөөдөн өлгөндөн кийин Каныкей ага күмбөз тургузуп, дубалына Манастын жеңген душмандарынын аты-жөнүн жаздырып коет. Д. Ташмат уулунун варианты Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Кол жазмаларды сактоо жана жарыялоо бөлүмүндө (Кол жазмалар фондусу, 612а-инв.) сакталып турат.
Кесипти (квалификацияны) өркүндөтүү
Кесипти (квалификацияны) өркүндөтүү – педагогика кадрлардын кесиптик билимдерин жогорулатуу, ишкердик сапаттарын өркүндөтүү, ошондой эле адистердин теориялык жана практикалык билимдерин жаңылоо максатында квалификацияларын жогорулатуу. Ал квалификация деңгээлине талаптардын артышына жана кесиптик милдеттерди аткаруунун учурдагы ыкмаларын өздөштүрүү зарылдыгына байланыштуу ишке ашырылат. Квалификацияны жогорулатуу зарылдыгына жараша, бирок кызматкердин бардык иштеген жылдарынын ичинде 5 жылда бир жолудан кем эмес жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Балыкты тоосу
Балыкты тоосу - Ички Теңир-Тоодо, Соңкөл тоосунун батышында. Жумгал жана Соңкөл өрөөндөрүнүн аралыгынан орун алган. Жумгал р-нун аймагында. Узундугу 24–25 км, туурасы 8–10 км. Орточо бийиктиги 2800–3000 м, эң бийик жери 3400 м. Жону тайпак түзөң. Чыгыш капталы кыска, Соңкөл өрөөнүнө акырындап жантаят, батышы узун, Жумгал өрөөнүн карай бир аз тигирээк түшүп, кокту-колот, майда капчыгайлар көп. Тоо ордовик жана карбондун кумдук, сланец, порфирит, туф, акиташ тектеринен түзүлгөн. Негизинен субальп, альп шалбаалуу талаа жана шалбаа  ландшафтары басымдуу. Жайыт.
Кыргыз поэзиясынын антологиясы
Кыргыз ССРи менен анын Коммунисттик партиясынын 60-жылдыгына карата юбилейлик грампластинкаларды чыгаруу боюнча чечим кабыл алынган. Ушул чечимдин негизинде түзүлгөн "К.п.а" алты табактан турат. Ар бир табактын конвертинде автору, окуганы толук жазылган мазмуну - обороткасы бар. Бүктөмөсүндө (вкладыш) белгилуу адабий сынчы Т.А.Аскаровдун "Поэзия жана турмуш" деген чакан макаласы менен акындардын сүрөтү басылган. "Антологияны" азыркы акындарыбыздын агасы, Социалисттик Эмгектин Баатыры, академик Аалы Токомбаев чакан кириш сөз менен баштайт да учурдагы жаш акындарыбыздын өкүлү Акбар Рыскулов корутундулайт. Анда 55 акындын ар кыл мазмундагы, түркүн темадагы 266 ыры топтолгон. 44 акын өз ырын өзү окуйт. Көзү өткөн маркум акындардын ырларын болсо кыргыз дикторлору менен көркөм окуунун ыгын билген артисттерге окуттук. Мындай "үн документи" болуп кала турган "Антология" союзда туңгуч ирет түзүлүп отурат. Таштанкул Бөрүбаев, Кыргыз ССРинин маданиятына эмгек сиңирген кызматкер. "Кыргыз поэзиясынын антологиясы"нан (1984) "Үн жана мезгил" (түзүүчудөн) кириш сөзүнөн.
Түзүүчү: Т.Бөрүбаев. Үн режиссерлору: Т.Мамбеталиев, Б.Мусаева, Т.Павлова. Редактор: Л.Садыкова. Сүрөтчү: В.Максимов
"Мелодия", 1984. Алма-ата грамжаздыруу студиясы. Кыргыз радиосунун жазуулары 1976-1984 жж. Ташкент М.Т.Ташмухамедов атындагы грампластинкалар заводу.
1 пластинка. 1-жагы Аалы Токомбаев (1904) Кириш сөз. Октябрдын келген кези. Кыргызстан. Сүрөтүн тарт. Орус элине. Үч чындык. Тил алса. Менсинет. Чеги бар. (Окуган автор) - 10.17 Мукай Элебаев (1905-1943) Улуу марш. Тилек. Өлмөк эмес. Биздин өмүр. (Окуган Д.Садырбаев) - 3.24 Жусуп Турусбеков (1910-1943) Ленин жолу. Ук, жер жүзү. Кайда качат? (Окуган С.Жээнбеков) - 10.52 2-жагы Жоомарт Бөкөнбаев (1910-1944) Өлбөс Ленин. БЧК-га. Кош, Ала-Тоо, уулуң кетти майданга. Шумкар ыры. Жүрөгүм менин... Жайдын бир күнү. Жай кечи. (Окуган Д.Садырбаев)- 10.14 Алыкул Осмонов (1915-1950) Комуз. Менин күнүм. Фрунзе. (Окуган С.Жээнбеков) - 11.25 Нуркамал Жетикашкаева (1918-1952) Сүйүнөм. Жеңиш жылы. (Окуган З.Мамбеталиева) - 2.28
2 пластинка. 1-жагы Кубанычбек Маликов (1911-1978) Жазуучунун милдети. (Окуган автор) Мекеним. Акын сыры. (Окуган С.Жээнбеков) Ленинизм. Кыргыз тоого кайрылуу. (Окуган Ж.Сейдакматова) - 9.13 Райкан Шүкүрбеков (1913-1962) Орок-Балка. Партия. Солдат кайтты. Суу үстүндө. Түнкү от. Ысык-Көлдүн куму. (Окуган Ж.Сейдакматова) - 6.36 Мидин Алыбаев (1917-1959) Ала-Тоо. (Окуган З. Мамбеталиева) Москва. (Окуган С.Жээнбеков)Кыштактагы бир элес. Шаркыратма. Сон-Көл.- 8.19 2-жагы Түгөлбай Сыдыкбеков (1912) Менин элим. Пейил. Касиет. (Окуган автор) - 3.23 Темиркул Үмөталиев (1908) Бактылуумун. Алдыга. Бар. Ушул жерде. Менин жергем. Үмүт. 9-май. Көптү көрдүм. Кыргыз тили. Катпагын. Ал болсо. Күлсөң күл. Да бир жолу. Көтөр. (Окуган автор) - 8.50 Абдырасул Токтомушев (1912) Автору жаны замандын. Кыргызстан. Билбейм андан аркысын. Достук гимни. Баарынан бийик укугум. Ат-Башы сени көргөндө. (Окуган автор) - 6.00 Муса Жангазиев(1921) Ленин. Сок темирди. Кыргыз ыры. Сынаймын. Жарык. Пионермин. (Окуган автор) - 5.10
3 пластинка. 1-жагы Сүйүнбай Эралиев (1921) Тууган жер. Ата журт. Кыргызстан. Күндөр. Каркыралар. (Окуган автор)- 6.46 Тенти Адышева (1920-1984) Элиме. Сүйүү эмне? Шүүдүрүм. Тирүүмдө айт. Менин ырым. (Окуган автор) - 4.39 Насирдин Байтемиров (1916) Ала-Тоо. Малчылар. Чын ушу. Ата журт. Элим. Калса болду. Жерден артык. Жаз да кайра келип калды. Жер боздогон. Так ошондо. Мекеним. (Окуган автор) - 5.12 Түмөнбай Байзаков (1923) Ала-Тоо. Умтулуу. Жер деми. 18 жаш. Жата берсин. Ышкыдар кылган бирөөгө. Кетким келбейт. Менин сырым. (Окуган автор) - 8.00 2-жагы Жума Жамгырчиев (1906-1944) Кыш кетти. (Окуган Т.Уралиев) - 10.14 Молдогазы Токобаев (1905-1974) Кыздарай (Окуган Т.Урадиев) - 11.25 Сооронбай Жусуев (1925) Сыйынам. Тоодон алыс жүргөндө. Бул өмүрүм. Күздө. Керемет. (Окуган автор) - 2.28 Майрамкан Абылкасымова (1936) Эки аял. Уулжан апага. (Окуган автор) - 5.30 Байдылда Сарногоев (1932) Лениндин улуту. Портрет алдында. Кымбатым, боорум казагым. Атом күчү. Ысык-Көлгө. (Окуган автор) - 5.50 Жалил Садыков (1932) Бул заводдо. Бааласа дейм. "Тез жардамдан" чыккан ой. (Окуган автор) - 4.57
4 пластинка. 1-жагы Смар Шимеев (1921-1976) Комунисттер. (Окуган Д.Садырбаев) - 2.02 Эргешбай Узакбаев (1926) Ошол түнкү сулуулук. (Окуган Д.Садырбаев) - 1.00 Нинакан Жүндүбаева (1917) Сыймыгым силер. Алтын бешик Фрунзем. (Окуган автор) - 1.26 Мукамбеткалый Турсуналиев (1926) Абысындар. Эр жүрөк коен. (Окуган автор) - 3.42 Абзий Кыдыров (1931) Сөз. Жаша кыргыз аялы. Мугалим. Кел, досторум. (Окуган автор) - 5.20 Абдылда Белеков (1928) Ленин жолу. (Окуган автор) - 1.16 Акбар Токтакунов (1929) Ленин. Шамал. (Окуган автор) - 2.18 Эрнис Турсунов (1935) Лирикалык ырлар. (Окуган автор) - 4.22 2-жагы Исабек Исаков (1933) Коммунизм дабышы. Эмгек. Орус досума. Нан жөнүндө. (Окуган автор) - 5.28 Жапаркул Алыбаев (1933) Мен эмесмин унутаар. Тууган жерге. Эски там. Кышты сүйөм бурганак. Өзүнүкү жөтөлү. Бул ким? (Окуган автор) - 3.50 Рамис Рыскулов (1934) Космостук поэмадан. Кайра да жаз. Күнбаш кыздар. Эки корооз. Турмуш - тулпар. Жаз. (Окуган автор) - 3.22 Субайылда Абдыкадырова (1935) Күтөм сени. Күз пейли. Сарбулагым. Актасам. Эне күчү. Энекем - Евдокия. (Окуган автор) - 4.32 Совет Урмамбетов (1934) Ок ыйлайт. Эне. Жашоо мыйзамы. Адам жана ... (Окуган автор) - 5.16
6 пластинка. 1-жагы Барктабас Абакиров (1933) Өмүр сүрсө. Соң-Көл таңы. Баба-ата. (Окуган автор) - 3.30 Нурпаис Жаркынбай (1939) Ленин колу. Ата журтту сагынуу. Бул тоолор. Ок жана дан. Ак калпакты кийген менен. Сенин көздөрүң. (Окуган автор) - 4.10 Токтосун Самүдүнов (1941) Елисей тааласында. Түнкү Париж. Джоконда. Марсель. (Окуган автор) - 4.42 Алымкан Дегембаева (1941) Тууган жер. Сапар алдында. Кызыл мончок. Керме-тоо. Узатуу. (Окуган автор) - 4.30 Байтемир Асаналиев (1940) От. Данк. Адис мерген. Күзгү гүлдөр. Кадырман айылымдын адамдары. Оюн. (Окуган автор) - 6.09 2-жагы Жолон Мамытов (1940) Менин доорум. Оңой жол. Кайрылуу. Махабат дабаасы. Ысык-Көл. Кыргыздын тукуму. (Окуган автор) - 5.50 Анатай Өмүрканов (1945) Элдик ырлар. Өспүрүмдөр. Акын. Ош түнү. Аты жок ыр. (Окуган автор) - 4.45 Асан Жакшылыков (1949) Манас жөнүндө ой. Карыянын сөзү. Ай толгондо. Суроо белги. (Окуган автор) - 7.20 Акбар Рыскулов (1953) Кыргызстан. Жаштыктын айлан көчөгү. Келечекте кезигебиз кат. Ньютондун алмасы. (Окуган автор) - 5.17
Векселдерди кайра эсептөө
Векселдерди кайра эсептөө – кыйла төмөн эсеп чени менен, борбордук же коммерциялык банкта эсепке алынган векселдердин коммерциялык банк тарабынан эсептелиши.
Этнорасалык топ
Этнорасалык топ — чогуу жашаган калктан этномаданий гана эмес, сырткы антропологиялык белгилери же расалык тиби менен да айырмаланып турган адамдардын тобу. Бул айырмачылыкты аталган топтун мүчөлөрү ачык-айкын билишет, башка этнорасалык топтор менен өз-ара мамиледе таасири сезилет. Этнорасалык топтун бөлөк этностук жана расалык типтеги элдер жашаган аймактарга көчүп келүүнүн натыйжасында пайда болот. Чогуу жашаган калк менен тыгыз байланышууну, аралаш никенин кеңири таралышынын натыйжасында бул айырмалуу белгилер өзгөрүшү, жарым-жартылай жок болуп кетүүсү же аталган топ толук бойдон башка элдин арасында сиңип кетиши мүмкүн.
Дакики
دقیقی Дакики =Өмүр баяны= Абу Мансур Мухаммад Ибн Ахмад Дакики Орто Азиянын философ, акыны. Акын кайсы жерде жарык дүйнөгө келгендиги жөнүндө так маалымат жок. Кээ бир булактарда ал Хорасандагы Тус шаарында, ал эми башка булактарда Бухарадагы Самаркандда жарык дүйнөгө келгендиги тууралу жазылган. Болгону акын Мавераннахрдан эч жака чыкпаганы маалым. Ошол доордогу Саманид мамлекетинин эң бай, гүлдөп турган бөлүгү болгон Чаганиан провинциясынын башкаруучусу доорунда Дакикинин ишмердүүлүгү акындык таланты өркүндөп өскөн. Жаш акындын таланты жөнүндө эл ичинде чагылгандай тарагандыктан көп өтпөй эле борбордогу династияны башкарган хансарайга чакырылган. Ошол заманда маанилүү багыттарынын бири белгилүү ысымдардын падышалык же болбосо ыйык тектерден чыгышын тастыктаган элдик эпосторду, легендаларды жана мифтерди изилдөө болгон. Ошондуктан Самани алардын үй бүлөсүнө, укум тукумуна тийиштүү болгон батырдык-мификалык жомок, ылакаптарды изилдеп, чогултууда абдан дыкаттык менен көңүл бурушкан. Ошол убакта хансарайдын философу жана адабиятчысы бул тема боюнча араб жана пехлеви булактарынан көптөгөн маалыматтарды чогултуп, прозаикалык формага салып, атын Шах-намэ” деп атаган. Ал эми “Шах-намэ” шахтар китеби так керектүү нерсе болгон жана Эмир Нух Самани бул жазманын ыр түрүндө болуусун каалаган. Ошентип ал ишти өзү Дакикиге тапшырган. Исламга чейинки доордогу эпикалык легендалардын даанышманы деп эсептелген акын ал ишти жалындуу кубаныч менен кабыл алган. Бирок аны аткарууга жетишпей, өзүнүн кол алдында иштеген кулу тарабынан мыкаачылык менен өлтүрүлгөн. Ал эми эмне себептен өлтүрүлгөнүн эч бир маалымат жок, сыр бойдон калган. Бул окуянын себеби анын кулу – жаш жигиттин кызганычынан келип чыккан деп расмий жарыяланган. Бирок көптөгон тарыхчылар ал кул ислам жактоочулардын тарапташы болгон деп ишенишет. Кандай болсо да ошол убакта жашы жаңы отузга жеткен жаш акын жарк дүйнө менен кош айтышкан. Ошондой болсо да расмий маалыматтар анын дүйнөдөн кайткан маалында белгилүү перс поэти Фирдоуси ага ишенип, өз ишин улантуууга макулдугун берген жана Дакики Гутапс (Виштапс) менен Аржалстын мификалык күрөшүн сүрөттөп. чагылдырган миң бейт (эки сап ыр) эпикалык чыгармасын жаратканга үлгүргөн. Ал тууралыуу Фирдоуси да өз ырларында төмөндөгүчө келтирген. Ошондой болсо да, Дакики Рудакинин кичүү замандашы (X-XI к.к.), элдик салтка негизденген адабиятка кайтып келүүнү жактаган акындардан болгон. Чаганиандык да, Бухаралык да бийлик эгелери эне тили болгон дариде поэзияны өнүктүрүүгө көмөктөшкөн. Убагында андан кичүү келген Фаррухи экөө тең мурунураак саманид Нух II (976-997), кийин газневид султан Махмудда (992-1037) сарай акынынын милдетин аркалап келишкенин төмөнкү ыр саптардан байкайбыз:
Дакикинин чыгармалары бүгүнкү күнгө өтө аз санда жеткен. Анын ошол орто кылымдык айыл жерине жаздын келишин көз алдыңа тартып сүрөттөп бериши бүгүнкү күнү да кызыгууну туудурары бышык:
Акындын бул ырынын эң акыркы сабындагы Заратуштра дини жөнүндө жазганын изилдөөчүлөр түрдүүчө түшүндүрүп келишкен. Албетте, X к. ортодоксалдык Бухарада зороастризмди жактаган ойду угуза айтуу өтө кооптуу болгон. Муну перс элинин байыркы өткөн маданиятына, адат-салттарына кызыгуу иретинде айтылган деп түшүнүү туура болчудай. Дакики өзүнүн «Шах-намэсин» жазууну ойлонуштуруп жаткандыктан ал байыркы зороастризм дини боюнча көптөгөн материалды топтоого үлгүргөн болуш керек. Акындын ислам тыюу салган шарапты да ачык эле жактырып шардана кылышы зороастрдык маанайдагы инсандардын оюна төп келген. Бул, албетте, эски элдик үрп-адаттарга кайра кайтууну үгүттөө эле. Ушундай маанайдагы ыр саптарын кийинки газневид акындарынан да көрүүгө болот. Дакики бийлик эгелерине арнап төмөнкүдөй ыр саптарын тартуулайт:
Акын Ирандын атамзамандан берки тарыхын ыр түрүндө баяндап берүүнү самаган. Бирок, Заратуштра жөнүндөгү ырын жаңы гана баштап калганда жалданма ассасиндин колунан каза тапкандыгы жөнүндө Фирдоуси төмөнкүчө баяндап берет:
Фирдоуси айткан ошол миң бейттен турган Дакикинин «Шах-намэсинин» башталышы сакталып калган. Мына ушул үзүндүнү кийинки урпактар да окусун деп Фирдоуси өзүнүн «Шах-намэсине» Дакикинин чыгармасын беттерин көрсөтүү менен кошуп кетет. Фирдоуси аны минтип түшүндүрөт:
Поэмасынын мына ушул жеринен кийин Фирдоуси Дакикинин Заратуштранын кандайча жаралганын, Гуштасп падишах өзү, Лухрасп анын диний окуусун кантип кабыл кылышканын баяндаган бир миң сегиз бейтин кошуп кетет. Дакикинин үзүндүсү боюнча Турандын ханы Арджасп ирандыктардын жаңы динге өтүүсүн билип калып, Гуштаспты андан баш тартуусун талап кылган кат жөнөтөт. Катында айтканыма көнсөң төбөңдөн алтын чачам, жок десең, анда деп төмөнкүдөй мазмундагы сөзүн айтат:
Жериңди бир четинен өрткө салам,
Гуштасп макул болбойт да, узак согуш башталат. Гуштасп борбору Балхтан Исфандийарга зороастр динин бүт дүйнөгө жайылтууну буюрат. Бирок караөзгөйлөр Исфандийарды Гуштаспка жамандашып, аны камоого кириптер кылышат. Мындан кабардар болгон Арджасп учур келди деп, колун Гуштаспка каршы топтой баштайт. Мына ушул жерге келгенде Фирдоуси айтат:
Бирок айтылуу Фирдоуси замандашы Дакикинин ошол бейттерин бир топ эле катуу сынга алган экен. Муну газневид султан Махмудга жагынуу үчүн жана исламдык динаяттын өкүмү сүрүп турган кезде зороастрдык доорду өтө эле көкөлөтүп мактоодон оолак болуу дурустай деген ой менен жасаган деп ойлоого болот. Анткени, Дакикинин өлүмүнө мына ушул байыркы доорду даңазалоону алдына максат кылган анын поэмасынан кабардар болгон кара күчтөрдүн тукуруусу себеп болгон деген да пикир бар. Жогорудагы тексттер аркылуу ошол зороастр динин башталышында ирандык Гуштасп менен турандык Арджасптын динден улам тирешүүсү дайын болот. Анда туранчылар кайсы динди тутунушкан эле деген суроо келип чыгат. Теңирчиликтиби, же будданыбы? Кат жөнөтөт дегенине караганда б.з.ч. VI к. жазуу кадыресе көрүнүш болуп калган экен. Анда ал кайсы жазма? Неликтен Арджасп ирандыктардын зороастр динине каршы болгон? Ирандыктардын өздөрү каалаган динди тутунуп сыйынуусуна каршы чыккыдай Арджасптын аларга таасири күч беле, же алардын рухий дүйнөсүнө да жол көрсөтүп келген беле? Кытайлык түрктөрдүн калың колун алып келем дегенине караганда туранчы Арджасптын ээлиги Кытайда («хакандык Кытай») беле? А балким орто кылымдык эмгектерде кездешүүчү «Кытайлык хакан» же «хакандык Кытай» деген түшүнүктөр ошол б.з.ч. VI к. бери бар беле? Гуштасптын Балхта, Ардашсптын Кытайда турганына караганда байыркы уламыштын өзөктүү окуялары систандык Иранда да, Армения менен Мидияда да эмес, Хорасан менен Мавереннахрда өткөндөй элес калтырат. Дакики поэмасын толук бүтүргөндө бизге жетпеген көптөгөн маалыматтарды бермек экен. Анын ошол миң бейти Фирдоусинин «Шах-намасы» үчүн чоң табылга болгондугу да чындык. Эмне үчүн султан Махмуд «Шах-намага» салкын карап анчейин көңүлүнө алган эмес? Буга поэмада байыркы зороастр дининин жана маданиятынын үгүттөлүшү, исламга кыйыр түрүндө болсо да кийинки кабыл алынган дин катары мамиле жасалышы, анан да султан Махмуддун өзү түрк болгондуктан байыркы перстердин улуу тарыхына, маданиятына анчейин деле кызыкдар болбогондугу да себеп болгон көрүнөт. Бул поэманы Дакики да, Фирдоуси да Саманиддер бийликте турган кезде башташкан, бирок 1005-ж. акыркы саманид Мунтасирдин каза табышы менен бул байыркы перс уламышынын негизинде жазылган поэмага түрктөрдөн турган газневид, селжук жана караханид өкүмдарларынын мамилеси түз болбой калган өңдүү. Беруни өзүнүн «Хронология» деген эмгегинде Абу Али ал-Балхи тарабынан ыр түрүндө дари тилинде жазылган «Шах-нама» жөнүндө эскерет. В.В.Бартолңддун пикиринче бул ал-Балхи деген Дакикинин өзү деп ырастайт. Бирок Беруни анда биринчи адам Гайомарт жана Аршакиддер жөнүндө айтылат деп жазат. Ал эми Фирдоуси сактап калган Дакикинин үзүндүсүндө булар жок. Мында Дакикиге замандаш келген Бирунинин жазганы ырастай. =Шилтемелер= =Булактар= https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%82%DB%8C%D9%82%DB%8C Адабият
"Красный восток"үгүт поэзди
"Красный восток" үгүт поэзди – Бүткүл россиялык борбордук аткомунун үгүт-насаат поезди. Үгүт иштерин жүргүзүү жана Орто Азия элдеринин партиялык, чарбалык-маданий, курулуш иштерине жардамдашуу үчүн 1919-жылы декабрда уюштурулган. Үгүт поезди 1920-жылдын 23-январынан 16-июнуна жана 1920-жылы 13-августунан 1921-жылдын 1-февралына чейин Ош, Кара-Суу, Жалал-Абад жана Түштүк Кыргызстандын калк жашаган башка жерлеринде иш жүргүзгөн.
Колдонулган адабият
“Кыргыз тарыхы” Бишкек  2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
Дисахариддер
Дисахариддер (биозалар) – гликозиддик байланыш менен байланышкан 2 моносахариддин калдыгынан турган олигосахариддер. Д. к-талар жана ферменттер таасири астында моносахариддерге чейин гиролизденет. Көпчүлүк Д. курамына гексоза жана пентоза кирет. Д-ди пайда кылууда моносахариддеги жарым ацеталдык гидроксил тобу гликозиддик байланышты пайда кылууга катышат. Д. 2 топко бөлүнөт:
2. Калыбына келбөөчү Д. (трегалоза, сахароза) эки моносахарид тең жарым ацеталдык топтору гликозиддик баланышты пайда кылууга катышат. Окистенүү -калыбына келүү реакцияларына кирбейт. Д. жаратылыш продуктуларынан алынат. Мис., сахароза-кызылчадан, лактоза- сүттөн ж.б. Көпчүлүк Д. полисахариддин, олигосахариддин толук эмес гидролиздөөдөн алынат, мис., крахмалды жана гликогенди ферменттик ыкма менен гидролиздөөдөн-мальтоза, целлюлозадан- целлобиоза ж.б. алынат. Сахароза, лактоза, мальтоза, тамак аш ө. ж-нда жана медицинада колдонулат.
Лернея сымалдуулар
Лернея сымалдуулар (лат. Lernaeoida) — мите рак сымалдуулардын бир түркүмчөсү.
Бостон бийи
Бостон бийи (boston, АКШнын Бостон шаарынын атынан) алгач Бостон шаарында 19-кылымда пайда болгон лирикалык мүнөздөгү бий. Жай валъстын бир түрү. 1920-жылдарда Европада кеңири тараган. Кадимки вальстан айырмаланып, бийди коштогон музыка кайрыктын үчүнчү, кээде экинчи үлүшүнө тыным туш келет.
Палье (дарыя)
Палье — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Оус дарыясынын оң жээгинен 96 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Карыке Абдраев
Абдраев Карыке (1932-ж. т., Ысык-Көл району, Корумду айылы - 2009) — мамлекеттик ишмер, Кыргыз Республикасынын өнөр жайына эмгек сиңирген ишмери (1992).
Өмүр таржымалы
1955-ж. Москва текстиль институтун бүтүргөн. 1955—61-ж. чарбалык жооптуу кызматтарда иштеген. 1961—67-ж. Кыргыз Республикасынын жергиликтүү чарба министрлигинин өнөр жай башкармасынын жетекчиси, Кыргызстан министрлер Советинин алдындагы калкты турмуш тиричилик жактан тейлөө башкы башкармасында өндүрүш-техника бөлүмүнүн жетекчиси. 1967— 70-ж. Республикадагы калкты турмуш тиричилик жактан тейлөө министринин биринчи орун басары. 1970—80-ж. Ысык-Көл облустук Эмгекчилер депутаттар кеңешинин аткаруу комитетинин төрагасы. 1980—85-ж. Кыргызстан КП Талас облустук комитетинин 1-катчысы. 1985—91-ж. Кыргызстандын Жергиликтүү өнөр жай министри. 1991-ж. Жергиликтүү өнөр жай ишканалар концернинин, 1992-жылдан бери ошол эле ишканалардын ассоциациясынын төрагасы. 1992-жылдан Республикадагы Кыргызстан — Түркия достук коомунун президенти. 1971—85-ж. Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин, 1984— 89-ж. СССР Жогорку Кеңешинин депутаты.
Сыйлыктары
2 Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Бруней
Бруней, Бруней Даруссалам мамлекети – Түштүк-Чыгыш Азиядагы мамлекет. Калимантан (Борнео) аралынын түндүгүндө жайгашкан. Түндүгүн Түндүк-Кытай деңизи чулгайт. Калган жактары өлкөнү экиге бөлүп турган Саравак штаты (Малайзия) менен чектешет. Аянты 5,8 миң км2. Калкы 401 миң (2011). Борбору Бандар-Сери-Бегаван шаары Мамлекеттик тили малайя тили. Акча бирдиги бруней доллары. Администрациялык-аймактык жактан 4 дистрикке бөлүнөт. Бруней унитардык мамлекет. Шериктештиктин курамында.