cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Капар Кыдыралиев
Жакшы адамдын аты өчпөйт
Нарын облусунун мугалимдери, ал түгүл республиканын көрүнүктүү акын-жазуучулары жана илимпоздору, анын окуучулары жана замандаштары агайдын ысмын көп учурда ооздорунан түшүрүшпөйт. Чындыгында эле анын койгон талаптарынын тууралыгы мезгил өткөн сайын ырасталууда .Айталы дегенибиз, Капар агайдын артында анын эмгегин билген эли, өзү салдырган мектептеринин типтүү имараттары, өзү өстүргөн шакирттери калды. Демек анын ак ниет иштери дагы далай жылдарды карытып улана бермекчи.
Аман Балтабаев(1942 - 2010), Кочкор райондук билим берүү усулканасынын директору
Капар агай
Эсимден али чыга элек 1958-жылдын эрте күзү. Окуу жылы жаңыдан эле башталган. Биз жайкы каникулдан келип Кочкордогу Калинин атындагы мектептин жатаканасынан орун алдык. Интернаттын башчысы Зарылык агай бизге интернат тууралуу айтып түшүндүрдүу. Интернатта жаткан жетим балдарга бекер кийим таратты. Биринчи сентябрь күнкү сабак бүткөндөн кийин түшкү тамакка бардык. Мектепин директору(аты-жөнү эсимде жок), Зарылык агай болушуп, биздин жаткан бөлмөлөрдүн иреттүүлүгүн, тазалыгын текшерип, тумбочкалардын ичтерин тазалагыла, кроваттагы төшөнчүлөрдү жакшылап заправка кылгыла, киши келет деп калышты. Биз өз-өз бөлмөлөрүбүздө эртеңки сабактарга даярданып отурабыз.
Бир кезде чарчы бойлуу, бешенеси жарык, кара чач отуздарга келип калган жигит кирди. Баскан-турганы тың, көзү оттуу. Аны бизге Зарылык агай райондук эл агартуу бөлүмүнүн башчысы деп тааныштырды. Аты-жөнүн айтышкан жок. Биз кол чаап жибердик. Бир аздан кийин “силер менен таанышып алалы, атым Капар фамилиям Кыдыралиев” деди да, бул жерге келген максаты жөнүндө айтты. Ошол жолугушууда көп нерсени түшүндүк. Капар агай чечен жигит экен, бир такалбай олтургандарды өзүнө тартып сүйлөдү.
Мен ошондон кийин Капар агайды көп эстеп жүрдүм. Ал биздин мектепке көп келчү. Өмүрлүк жолдошу Султаналиева Гүлнар эжей бизге алгебра, математика сабактарынан берүүчү. Агай менен далай жолу ангемелешип, далай жолу чогүү болдук. Ошол кездешүүлөрдүн бирине токтоло кетейин. Май айы аяктап калган. Жайкы каникулга тараганы калганбыз. Капар агай биздин класска кирди. Гүлнар эжей алгебрадан сабак өтүп жаткан. Биз тура калдык. Азыраак убакка ал-жай сурашып анан Капар агай мени күлүмсүрөп карады.
- Кандай окуйсуң? - деди
- Жакшы.
- Жакшы болсо дурус экен. Фрунзе шаарындагы №5 – кыргыз орто мектебинен окуйсуңбу? – деди. Мен башымды ийкедим.
- Анда эмесе каттап кой – деди мектептин директоруна – Силердин мектептен быйыл 2 бала кетет. Булардын делолорун тезинен мага алып келгин, жөнөтүп жиберелик. Аякта да ушундай эле жата турган интернат бар. Кийим, тамак –ашты бекер берет. Бара бер, Саяк. Каякта жүрсөн да жакшы жүр. Энеңе барып жүрөсүнбү? Эгер жумуштарың болсо мага коркпой эле келип жүр, жардам беремин. Фрунзе шаарына докуметтериңди өзүбүз даярдап жиберебиз – деди.
Кийин №5 – орто мектепти бүтүп, Кыргыз мамлекеттик Университетине өтүп, 1963 – же 1964-жылдары болсо керек, Кочкорго келсем Капар агай мурунку биз окуган Калинин орто мектебинде директор экен. Мени кабинетке киргизип алып, жаны калбай аркы-беркини сүйлөп, өзү да бир убактарда №5 – кыргыз орто мектебинен окуганын айтты.
Азыр ойлосом Капар агай жетекчи кызматтарда жүрсө да окуучулардын өй-дүйнөсүн байытып, өзүнүн адамдык сапаты, педагогдун тубаса жөндөмдүүлүгү, сезимталдыгы менен ар бир окуучуну түшүнө билген экен. Балалык чагым, мурунку Калинин мектебим, балалык баео сезимимди ойготкон Кыдыралиев Капар агайым эстен кетпейт. Ушундан улам азыркы эжей-агайлар да балдарыбыздын барктоосуна, урмат-сыйына, эскерүүсүнө арзыса экен дейм.
Өз ишин элеттик мугалимден баштаган Капар агай эл агартуу майданында узак жылдар бою татыктуу эмгектенип, калайык-калктын, айрыкча мугалимдердин кадыр-баркына ээ болгон. Жаратылышынан ишке жөндөмдүү, уюштургуч, келечегинен көптү үмүттөндүргөн жаш жигит 26 жашында Чолпон районунун, 29 жашында Кочкор районунун эл агартуу бөлүмүнүн башчылыгына дайындалган, киийин 18 жыл Нарын облусунун элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы болуп үзүрлүү эмгектенди.
“Сыйлык кымбат эмес, сый кымбат” деген эл сөзү бар. Эмгеги элге сиңсе, эли ызаат көрсөтүп турса мындан ашкан бакыт барбы. Бүгүн Капар агай арабызда жок. Эмгегин эли эскерип, бир убактарда Капар агай иштеген мектепке анын ысымы коюлуп олтурат. Мындан өткөн сыймык барбы!
Жел экен мезгил деген карматпаган
Менсинген учкундары жандатпаган
Жүргөндө турмуш менен алпурушуп,
Жылдардын жылгандыгы байкалбаган –
деген экен бир акын. Анын сыңарындай мезгил, убакыт дегениң билинбей өтө берет тура. Капар Кыдыралиев агай айылдаштарынын, окуучуларынын, шакирттеринин, мугалимдердин эсинде кыргыздын маданияттуу, билимдүү агартуучуларынын алдынкыларынын бири болуп жашай бермекчи.
Саяк Кадыров, журналист
Воспоминания о Капаре Кыдыралиеве
Пушкин писал: “ Заметьте, что неуважение к предкам есть первый признак дикости и безнравственности”
Мы должны помнить:
Память сердца – великая вещь
1971 год. Образовалась вновь Нарынская область. 10 лет мы (работа, город) находились в республиканском подчинении. Я работала секретарем Нарынского горкома партии. Оргбюро по организации области преедложило мне работу заместителем заведующего Нарынским Облоно. Честно говоря я оскорбилась. “С чего начинала молоденькой девчонкой, тем выходить должна заканчивать свой жизненый путь.” Это после секретарства в Горкоме партии, учебы в ВПШ ЦК КПСС.
Сдав госэкзамены в партшколе, я в апреле 1971 года явилась в новой ипостаси к своему начальнику – заведующему Облоно Капару Кыдыраливу. Весна. Солнечный теплый день. Он стоял на крыльце нашего учреждения, увидев меня, заулыбался и сказал: “ А мы Вас заждались.” Мне стало как-то тепло на душе от этих слов и я подумала, что мне придется работать с гибким, тонким человеком, который будет погонять “не кнутом, а овсом.” Потом я убедилась в этом .Какой кнут сравнить с грубым, неосторожным словом, с оскорблением достоинства. Затронь он в тот момент мое самолюбие и рана бы не зажила. Апрельская встреча стала моей счастливой судьбой. С Капаром Кыдыралиевым я проработала не 18 дней, не 18 месяцев, а 18 лет. И за эти 18 лет он ни разу ничем не обидел меня. Он “ не искал грани у яйца,” не придирался по мелочам, доверял во всем, давал хорошие советы, заставлял(просил) думать. Все это не отрицало требовательности.
Он много ездил. У него была интуиция находить положительное в опыте работы школ области, руководителей школ, учителей – различных по возрасту, национальности, профессиональной специализации, по их характерам, пристрастиям и даже по их акцентам в тактике воспитания.
Когда решался вопрос о награждении (начиная с правительственной награды, присвоения звания “Заслуженный учитель” и др. поощрений), он ни когда не ошибался и в числе награждаемых, поощряемых мы видели достойных людей, образцы истинного призвания, неотделимых от любви к детям, неутомимых тружеников, полных инициативы  и увлеченности.
Посылая нас в школы на фронтальные тематические проверки он постоянно напоминал нам, чтобы мы умели разглядеть тех, кто хорошо и плодотворно делает свое дело. Помнить, что это результат профессионального мастерства, которое добывается в процессе опыта и постоянно растет в результате самосовершенствования. “Мастерство – говорил он, неотделимо от общей культуры, дающей масштаб педагогического мышления.”
Высшим критерием оценки работы учителя он считал любовь учеников.
Он обращал внимание на внешний облик учителя, как он одет, обут, устройство его домашнего быта, наличие личной библиотеки, бани, огорода, цветника и т.д.
Однажды он мне говорит: “Вы знакомы с учителем биологии Тала-Булакской школы Кочкорского района? Если не знакомы, выберите время, съездите, посмотрите, познакомтись, потом скажите свои впечатления.” Приехали мы с зав. Районо Мукашем Абазгановым в далекое кыргызское село. Школа маленькая, туземного типа, новое здание было в проекте. Но какое чудо я увидела в одном из классов! Настоящую лабораторию, где представлена животный и растительный мир всей Киргизии, и в частности флоры и фауны, непосредственно окружающей Тала-Булак.
От ликвидатора неграмотности среди пастухов Көкөбай стал создателем одного из лучших музеев природы. Учил детей как разумно жить в окружающем мире, разумно беречь окружающий мир, чтобы сокровища его не иссякали, вливались в общее достояние. Дело клонилось к вечеру, надо было трогаться в обратный путь и Көкөбай пригласил нас на күлчетай и чашку чая. Зайдя к нему, мы по приусадебному участку поняли, что этот человек создал оазис из цветов и овощей в суровых горных условиях. В доме скромная обстановка, все сделано своими руками. Вокруг дома по соседству – особняки под железной крышей, у него скромненький под шифером. На мою шутку, “что же вы отстаете?” Көкөбай ответил: “Смысл жизни вижу в ином. Лишнюю рубашку отдавать другим.” Иначе говоря Көкөбай был настоящим гражданином и учил гражданственности.
В этой школе (мы открыли зеленую улицу), затерявшейся далеко, за многими километрами горных дорог, побывали сотни учителей из многих районов республики. Мотивом паломничества всех было желание посмотреть, осмыслить; что может сделать личность.
Мамбеталиев был в этом деле магнитом, ему помогали общественность, коллектив учителей, учащиеся, родители. Так родился первый Герой социалистического труда среди учителей Кыргызстана.
Постоянный поиск лучшего и на этом лучшем учить других было правилом нашего заведующего. Магнитами личности стали учителя Тянь-Шаня Абдылда Арапбаев, Джантаева из Ак-Талинского района, Мукаш Абазганов из Кочкорского района, Казакбаева Б., Унгефухт В. из Нарына многие, многие другие. Апыш Койчуманов из Ат-Башы стал также Героем социалистического труда. Объединяло их всех – образованность, культура, нравственность, любовь к детям.
Начало нашей совместной работы совпало с принятием Постановления Партии и Правительства в 1972 году «О завершении перехода ко всеобщему среднему образованию и дальнейшем развитии общеобразовательной школы.» Сколько сил, энергии, ума, гибкости, нервов нужно было, чтобы организовать работу по выполнению задач, поставленных Постановлением.
Капар Кыдыралиевич был отличным пропагандистом и организатором. Он находился в постоянном поиске, думал, искал, находил. У него болела голова обо всем, что у нас есть районы, где нет ни одной типовой школы, что дети дошкольного возраста на попечении престарелых родителей, что современное обучение немыслимо без наличия кабинетов.
Стали выпускать методические разработки по каждой проблеме, проводить семинары на базе лучших школ. Ничего не делалось скопом, с наскоку.
А как Капар Кыдыралиевич выступал! Он был прирожденный оратор. Речь его была яркая, образная. Он умел совмещать несовместимое. Сколько в нем было юмора…
Удивляли его аккуратность, работоспособность. Всегда подтянутый, безукоризненно аккуратно и чисто одет, причесан. Все есть и ничего лишнего, никакой роскоши. Во всем служил примером.
Много читал. Был интересным собеседником. В любой области политики, науки, культуры и т.д. легко ориентировался.
Как-то раз я перед ним оконфузилась. Проводили фронтальную проверку в школах Ак-Талинского района. По итогам должно было быть бюро Райкома партии. Договорились выехать за два дня раньше для подведения итогов. Он сказал: «Готовьтесь, утром я за вами заеду.» Заехал с двумя нашими работниками. Я подала на завтрак жареную картошку с мясом и чай. Прошло время, говорили о гостеприимстве кыргызского народа. Он сказал: «Да, мы не съедаем запасы, они у нас хранятся на случай встречи гостей.» Сказанное было для меня горькой пилюлей.
О Капаре Кыдыралиевиче можно писать и писать, вспоминать и вспоминать. О нем не скажешь хороший это был человек или плохой. Его не вместишь в рамки. Он был крупной колоритной личностью, вместившей в себя мудрость народа.
Огорчало, что его стали одолевать болезни. Это его угнетало. Он любил жизнь, работу, не признавал покоя.
Помню: его задело предложение выйти на пенсию, что означало отлучение любимого дела. Разумеется, он не унизился до объяснений, не стал доказывать, что еще в силах руководить Облоно. Видела, что писал заявление с нажимом пера, размашисто (каллиграфия у него была отличная), а тут коряво: Пенсия так пенсия, как Вам будет угодно! Видно было, что глубоко оскорблен, угнетен.
Мне иногда кажется, что это угнетенное состояние духа повлияло на его болезнь, ослабило сопротивление организма. Жил же он еще несколько лет, руководил музеем. Не умеют у нас беречь хороших людей.
Для меня он навсегда останется в памяти Человеком с большей буквы, учителем, наставником, другом. Капар Кыдыралиевич ушел, а люди впитавшие его идеи, помыслы живут и продолжают его дело, которые ему предстояло решать.
Ушел из жизни в 62. Разве это для мужчины возраст?
PS. По отдельным деталям знала, что он отличный семьянин, прекрасный отец. Он помнил и знал, кто из детей, в чем нуждается морально, материально. Всех по-своему любил, каждым гордился.
Зоркости и проницательности у него не занимать. Психологом был отличным. Я далека от мысли идеализировать его. Но отрицательных черт в нем не нахожу. Как-то за всем хорошим, что в нем было их не замечалось верно незаметно совсем.
Лямзина Ольга Викторовна, 14 июля 1998 года
Отличник образования Кыргызстана, просвещения СССР, Акаевский стипендиат, ветеран народного образования области. Награждена орденом «Знак почета», медалями, Грамотами Верховного Совета Республики и области. Почетный гражданин г. Нарын
PS. По пути спросила у нашей бывшей методистки Жаңыл Жалиловой, какие на твой взгляд яркие черты Капара Кыдыралиевича? Она не задумываясь перечислила следующие:
-        Знающий,
-        Трудолюбивый,
-        Справедливый,
-        Психолог, подход к каждому, понимал, знал, видел насквозь,
-        Не терпел ложь, особенно женщин
-        Определить каждого, найти в каждом хорошее, ободрить.
Мукаш Абазганов агайдын(1927 - 2014) эскерүүсү
Капарды 1955-жылдан бери жакшы билемин, анын алчейим мүнөзү, ишкердиги, ар кандай иш чараларды жөнгө салуудагы уюштуруучулук угуту жана түмөн түркүн кыйгалыш кырдаалдарга карабастан, ар дайым оор басырыктуулугун опол тоодой кабелтең сактай алган көтөрүмдүүлүгүнө далай суктанып, таңгалганмын. Ал намыскөй адам(инсан) экенин жеке куру сөз менен эмес, турмушта да көрсөтүп жүргөнүнө өзүм да күбөмүн.
Капардын чогулуштарда киргизген сунуштары менен койгон талаптары да башкалардан аыйырмаланып турчу. Бөтөнчө элге билим берүү, жаштарды адептүүлүккө тарбиялоо жагына келгенде күйүп-бышып турчу эле.
Минтип, мезгилсиз ажырап калабыз деп кайдан ойлодук. Ажалдан улук нерсе жок тура.
Атаңардын арбагы колдосун, ушундай адамдын урпактары экениңерге сыймыктангыла.
Эскертүү: Мукаш Абазганов агай көп жылдар бою Калинин атындагы, кийин атабыздын атына которулган мектептин директору, Кочкор районунун элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген.
Казакбаева Букеш эжейдин эскерүүсү
Капар Кыдыралиевич менен узак мезгилдер бою эл агартуу майданында бирге иштешип, ишибиздин жакшы, жаман бирге болушуп жүргөндүктөн, ал киши жөнундө кыскача эскерүүнү чечтим.
Капардын иштеген иши, адамкерчилик сапаты, мыкты педагог, чыгармачыл көрөгөч жетекчи, шайыр, боорукер ата, мээримдү маданияттуу үй-бүлөнүн ээси катары балоочумун.
Капар минтип айтар эле –
“ Жакшы мугалим учкундан жалын түтөнтөт.
Балапандан куш кылат.
Чырпыктан чынар өстүрөт.
Тамчыдан көл жаратат.
Бирди миңге жеткизет.
Андай адам дайыма эл оозуна алынат.
Даназаланат.
Мына ошондой калк кастарлаган мугалим болуу керек” – дечүү.
Капар өз кесибин эң жакшы билген, чыгармачылыкты талап кылган, иштеген адамдын эмгегин баалай билген жетекчи экенин көрсөтө алды. Бир көргөндө эле адамдын кандай экенин, мүнөзүн билип коер эле. Мектептерге барып кабинетке киргенде эле мугалим менен өтө жайдары, карапайым үй-жайын, турмушун, балдарын, предмети жөнүндо сүйлөшүп тамашалашып кандай адам экенин, предметин кандай өздөштүргөнүн билип, ошол замат эле, бул мугалим мыкты экен муну көрбөй эмне кылып жүрөсүңөр деп күлүп көрсөтмө берер эле.
Капар эмгекти сүйгөн,, чындыкты жактап калп айтканды жек көргөн, өтө тамашакөй эле. Анын жакшы мүнөзү даыма көз алдыма элестейт.
Казакбаева Букеш
- Крупская атындагы медальдын ээси,
- Республикалык маанидеги пенсионер,
- Нарын шаарынын ардактуу жараны.
Капар байке
(Сатарова Зина эжебиздин эскерүүлөрү)
Мен сыйлап урматтаган Капар байкем жөнүндө билген укканымды айта кетейин дедим. Ал кичинекейинен эле өтө тың, тыкан жоопкерчиликтүү болуп өсүптүр. Таякеси Кыдыралы аксакал айылдын билерманы, атактуу адамы болгон. Капар байке ал кишиникинде кичинекейинен тарбияланып чоңойгон. Өзү айтып калаар эле, - “адамга ишенүү бул чоң тарбия. Ошол мезгилде айылда жашоого керектүү буюм-тайымдар жокко эсе эле. Мал менен оокат кылышкан. Малды Шамшы ашуусу менен Чүйгө айдап келишип, сатышып, анан үйгө керектүү оокаттарды алып барышчу. Мага  дагы  Кыдыралы атам мал берип, бараткан элге кошуп жөнөтчү. Келгенден кийин алып келген буюмду тапшырганда баарына ыразы болуп жыйынтыгын сурачу эмес, мага толук ишенчү” - деп.
Байкем өтө тууганчыл эле, айылда жамандык жакшылыкта такай башында болчу. Ал кишисиз туугандар эч нерсе жазачуу эмес, келип эмне дейт деп күтүп турушчу. Бир жолу айылдан бир адам каза болот. Ал туугандардын ражасында жок экен. Үйүндө уну, майы отуну жок. Айылдагылар унчугушпайт. Байкем келип өзү туугандарды чогултуп ража топтоп сөөктү жайына койдурат.
Капар байкем сөздү таап көркөмдөп сүйлөгөн, сөзмөр адам эле. Бир жолу  жакшы теңтушу Туткабай аксакалдыкына барып калдык. Экөө тамак бышкыча тамашалашып бири бирине кадимкидей какшык, кычык сөздөр айтышып олтурушту. Мен экөөнү урушуп кетпесе экен деп чочулап отурсам, алар бүткөн соң кычуусу канган кишилердей ырахаттанып тамакка киришти. Кийин ойлосом тубаса сөзмөрлүгү бар адамдар өзүнө теңдеш кишилер менен мал-малы айтышып кычуусун кандырып турбаса көнүлү ток болбойт экен. Байкемдин жанында Туткабай аксакалдан бөлөк сөзмөрлүгү менен белгилүү Азиз, Акал жана башка аксакалдар бар эле. Байкемди көрсөткөн дагы бир кошумча - биздин бир инспектор: “ биз Капар Кыдыралиевич менен Казарманга командировкага жөнөп калдык. Биз менен чогуу акын Байдыла Сарногоев отуруп калды(өзүнүн иштери менен баратыптыр). Экөө бири бирин табышкандай Казарманга дейре тынбай тамашалашып баарлашып барышты. Агайдын сөзмөрлүгүнө мен ошондо таң калдым”- деп айтып берди эле.
Үй бүлөсүнө, балдарына өтө карамдуу болчу .Ар бир баласына аталык мээримин төкчү. Өзгөчө Бактыгүл кызын жакшы көрөөр эле. Боюнда бар кезинде дагы тизесине отургузуп алып эркелетчү. Балдары тартиптүү, билимдүү болушту. Төртөө Москва, Ленинградтан билим алышты. Балдарынын эс алуусуна өтө көнүл буруп, каникулга келгенде көлгө, тоого, туугандарга алып барып эс алдыруучу. Жолдо баратканда өзү жакшы көргөн “Ажал ордуна” драмадагы ырлардан үзүндүлөрдү ырдап берчи. Жагымдуу үнү менен обонун келтирип ырдаганда отургандарды өзүнө тартып алчу, көрсө мектепте жана институтта окуганда кароолордо ырдап жүрчү экен.
Өзү өтө сезимтал, психолог эле. Адамды бир көрүп туруп эле анын кандай адам экенин баамдачу.
Кийимди дайыма жарашыктык менен келиштирип таза кийип жүрчү. Анын буюмдарынын баары жакшы  жана бышык болчу. ”Арзан буюмдарды сатып алгандай биз анчалык бай эмесбиз” деп айтып калар эле.
Дем алыш күндөрү биздин сурообуз боюнча шорпо жазап берээр эле. Ал жазаган шорпону эч ким андай жазай алуучу эмес.
Байкемдин үйүндө 6-жылча жашадым, ал киши жеңеме же балдарына үнүн катуу чыгарып урушканын уккан да көргөн да жоккмун.
Ps. Зина эжебиз элге билим берүү үчүн татаал 90-жылдарда атабыздын наамындагы Капар Кыдыралиев атындагы мектептин директору болуп пенсияга чыкканга чейин иштеп жүрдү. Мектеп район боюнча алдынкылардын арасында болуп турганы бул эжебиздин жетекчилик талыкпас зор эмгеги. Мугалимдер айткандай кийин мектеп андай денгелге көтөрүлө албады.
Менин Капар агай менен болгон жолугуушум
Агайды көп эскеришет, анын күчтүү педагог, жакшы жетекчи, адамдык сапатты баалай билген адам  дешчү. Мен өзүм менен болгон окуяны айтып берейин.
Мен мектепке жаңы иштеп келген жылы агай биздин мектепке келип калды. Директорубуз Мукаш Абазганов, завучтар Байтикова, Асангазиевдер аябай чуркап калышты. Мугалимдер кабинеттерди көздөй  чуркашты, өздөрөнчө чыру-чуу. Мен дагы кабинетиме келдим, №2 англис тил кабинети эле. Жаштык дем менен кайдагы бир чоң келгендир деп кыйынсынып  эч нерседен корккон да, сезген да жокмун.
Капар Кыдыралиев атындагы мектептин 1979 -  2012 жылдардагы англис тили боюнча мугалим
Үй-бүлөсү
Байбичеси Султаналиева Гүлнар. Уулдары: Үсөн, Сыргак, Асан, Улан. Кыздары Бактыгүл,Анара. Балдарынын баары жогорку билимдүү. Сыргак физика-математика илимдеринин кандидаты, Кыргыз Улуттук университетинин окутуучусу, профессор. Улуусу Үсөн. Анан Бактыгүл, Сыргак, Асан,Улан. Кенжеси Анара. http://a2.sphotos.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-ash3/
Чоң апа (Апасы)
(Керим кызы Уулжан, 1890–1972)
Ар бир адамдын жаш кезинде беделдүү, олуядай көргөн жана үлгү ала турган адамдары бар болушу ыктымал. Убакыт өткөн сайын ал адамдар,  өзүңдүн өзгөрүшүңө карата алмашып турушу,  бул турмуш табигатынын закон ченемдүү, белгилүү көрүнүшү. Бирок алардын арасында бир мезгилде сүйүктүү болуп, түбөлүктүү ан-сезиминде жашай турган адамдар да бар. Менин Чоң апам да мен үчүн бир кезде ушундай адам болуп, түбөлүккө калды. Бул окуя, мен бала кезимде, кышында ооруп, төшөктө жатканда болгон. Чоң апам биздин  туугандар менен кошо биздин үйүбүзгө учурашканыбы же мени көргөнүбү келишиптир. Мага балык ала келиптир. Ооруп жаткан кишилердей эле тамакты жакшы ичпей жатсам керек, атамдын менин тамакка көөнүмүмдү күчөтүш үчүнбү -  бул балыкты Чоң апаң  муздак суудан атайы сени жеп, батыраак айыксын деп, кармап келиптир дегени алигиче эсимде. Элестетип көрсөңөр, сен үчүн бирөө кышында муздак сууну кечип, балык кармап жүргөнүн. Кичинекей  баланын элесинде жомоктой эле сезилсе керек. Ошондон кийин Чоң апам мен үчүн эң чоң даражалуу, жакшы көргөн адам болуп өмүр бою кала бергени түшүнүктүүдүр. Бирок бул башаты кана болчу. Чоң апамды канчалык улам жакыныраак тааныган  сайын, ошончолук ага ишенимим, жакшы көргөндүгүм өскөндөн-өсө берди, чынында ал кудайымдай көрө турган киши болуп калды.
Чоң апам бүт өмүрүн эмгек үстүндө өткөрүү менен жашап өттү. Карыганда, өзүнүн балдарыныкында жайбаракат жашагандын ордуна,  дайыма бирдемеге алек болуп, мээнеткеч киши болчу. Биздикине келгенде, конок болуп кеткендин ордуна, короону шыпырып жана башка колунан келген жумушту жасап, жаны тынбачу. Ушуларды элестетип, мен азыр дагы ушул жумуштардан, Чоң апамдын шыпырып кой деген сөздөрүн укпастан, качып кеткенге чейин кылган аракеттерим  үчүн өзүмдү күнөлүүдөй сезем. Чоң апам болсо бизге болгон сагынычын кандырып, башка өзү кыла турган иши түгөнгөндөн кийин айылдагы өзүнүн үйүнө кеткенге шашылчу. Мен болсо ушул каяктагы бир айылдагы эски үйдө эмнени жоготту экен ушундай шашкандай деп, анда түшүнбөй таарынчу элем.
Чоң апам, Калича эжемдин(атамдын карындашы) айткан сөзүнө караганда, кол өнөрчүлүк боюнча уз болуп, өмүр бою шырдак, кийиз, көлдөлөң жасап өттү. Өзү чебер гана болбостон, уюштуруучу, абдан сарамжал, камбыл, оокатчыл болгон. Аракетчилиги менен оокатту жашашкан. Айылдын аял-келиндерин чогултуп бирге кол өнөрчүлүк менен алек болуп, сапаттуу буюмдарды жасашчу экен. Алардын ишенимине жана кадырына ээ болуп, турмушта да болгон маселелерге өзүнүн кеңешин берип турчу. Аялдар гана эмес, бардык айыл–ападагылар  дагы келип жашоодогу маселелр боюнча Чоң апабыз менен кеңешип турушчу. Ал эмес, элдин кадыр-баркына ээ болгон, эл анын сөзүн бир айтканда аткарган, айылдын сельсоветинин башкармасы болуп жүргөн иниси - Кыдыралы атам дагы маанилүү суроолор боюнча келип, кеңешип кетчү дешет. Чон апам дагы өз кезегинде Кыдыралы атамдын кийлигишүүсүн же ага байланышы бар масалелерди өзү чечип койбостон, Кыдыралыны кутөлүк, аны менен чогуу чечели деп жооп кайтарчы экен.
Тубасабы же тарбияданбы, Чоң апамды  жоопкерчиликтүү жана чечкиндүү, өзүнө ишенимдуулүк мүнөзу ошол убакыттагы кыргыз аялдарынан айырмалап турса керек десем, жаңылбастырмын. Элдин сөзүнө караганда, аны башка бирөөгө кудалашканы жатканда, сүйлөшүп жүргөн чоң атам(Молдобай, (1891-1939)) менен Суусамырга Чоң атамдын күйөгө чыккан карындаштарына качып барып, жашап калышыптыр. Туугандардын айтканы боюнча, чоң атам жоош, кудайга дайыма сыйынган, акыл-эстүү киши болуптур. Муну дагы бир нече жылдан кийин Суусамырда болгон окуя тастыктайт. Чоң апамдын апасы өтүп кеткенден кийин, аларга  Кыдыралы атам барыптыр. Ал убакта жол алыс болгондуктан, өз убагында кабар берилбесе керек. Учурашып, үйгө киргенден кийин, Чоң апам инисинен – үйдө бардыгы жайындабы, тигиши ажырап кеткен шымды кийип алыптырсың, апам сени мындай кебетең менен жибербейт эле деп сураганда, апасынын кайтыш болгону жөнүндө кабар угузуптур. Андан тышкары Атам(Керим атасы 80 жашка жакындап калыптыр) башка аял албайм, мени Уулжан эле багат деген сөздөрун айта келиптир. Ушундан соң Чоң атамды, атам менен инилерим апамсыз жүдөп кетишет деп  көндүрүп(Чоң атамдын түшүнүктүүлүгүн көргүлө), Токуш атамды(атамдын эң улуу агасы) өңөрүп алып (кичинекей бала болсо керек) Мантышка көчүп келишиптир. Өшентип Мантыш биздин атабыз туулган кичи мекенибиз болуп калыптыр. Чоң апабыз болсо көпкө дейре - инилери чоңойгончо, атасы өлгөнчө  чейин эки үй-бүлөнүн түйшүгүн тартып жүрүптүр. Өзү 10 бала төрөптүр, алардын бешөө бала кезинде чарчап калыптыр(медицинанын жоктугу да). Кийин инилери жана балдары Кыргызстандын татыктуу кишилери болгонуна Чоң апабыздын салымы баа жеткис болушу керек. Айылдык аялдардын айтымында Чоң апабыз кичүү уулу  Карыбек байкем Москвадагы мамлекеттик Университетинин аспирантурасында окуп жүргөндө балам алыста үйдүн тамагын сагынат деп жайдын күнү келиндерге камыр жуурутуп, жупка жасатып, кесме кестирип даярдатып койчу экен. Кары байкем каникулга келгенде алып кетип жүрүптүр. Өзү дагы  балдары, инилери алып келип берген кийим-кечелерин эл чогулган жерлерге кийип барып муну Маскөөдөн, муну дагы башка жерлерден алып келип берди деп өзүнүн балдары, инилерине сыймыктанып көрсөтчү экен (муну баардык апа-энелер кылышса керек).
Чоң апам, өз убагында, Кыдыралы атам экинчи аялына (Жийдебүбу апа) үйлөнгөндө көпкө дейре балалуу болбой жүргөндө, аларга жалгыз болбогула деп өзүнүн үчүнчү уулун, биздин атабызды (5-6 жашта болсо керек), энчилеп бериптир. Кыргыздардын бала-балага деген түшүнүгү боюнча мындай ырым тукумун улантканга жардам берет деген ишеним болсо керек. Чынында эле, бир нече жыл өткөнсоң Кыдыралы атам менен Жийдебүбү апам эки уулду болушту(Дербиш менен Калыгул). Биз болсо Кыдыралы атамдын ысмын алып Кыдыралиев болуп калдык.
Чон апам жөнүндө атамдын иниси - Карыбек Молдобаев байкемдин «Мезгил жана өзүм тууралуу ой жүгуртүүлөр» китебинде – «Балалык кез жөнүндө» жана «Менин тамырым – эненин жана табийгаттын гармониясында» аттуу бөлүктөрүнөн дагы башка кызыктуу маалымат алса болот.
Чоң апам жөнүндө эскерүүнү жазганга жардам берген Калича эжеме, башкаларга: карындашым Дарияга (Токуш атамдын кызы), Малакеге (Асан инимдин уулу), Алтынайга (Малакенин келинчеги), Зина эжеме (Сатарова), күйө балам Салморбекке (Касымбек уулу), Орозобек байкеме (Түгөлбаев) чоң рахмат айтам.
Капар уулу Үсөн
ЧОҢ АПА (версия на русском языке)
(Керим кызы Уулжан, 1890–1972)
У каждого человека в детстве рядом могут оказаться такие люди, которых он может обожать, боготворить и даже подражать им. С годами на место этих людей приходят другие, и это вполне закономерное явление жизни. Но среди них есть и такие, которые становятся настолько близки, что остаются раз и навсегда в твоей жизни. Моя Чоң апа тоже стала для меня таким родным человеком и осталась в моем сердце навечно. А началось это в далеком детстве, зимой, когда я болел и лежал в постели. Тогда Чоң апа с родичами приехала к нам то ли просто увидеться, то ли навестить меня. Она привезла мне рыбу. Видимо из-за того, что я, как и все больные, ничего не хотел есть, отец, желая вызвать мой аппетит, сказал мне, что, мол, Чоң апа специально поймала рыбу в холодной реке, чтобы я съел и быстрее выздоровел, и эти слова отца крепко засели в моей памяти. Представьте себе, как кто-то зимой в студеной реке, по колено в воде, для тебя ловит рыбу. В моем детском сознании это представлялось какой-то сказкой. Понятно, что после этого моя Чоң апа стала в высшей степени любимой и дорогой. Однако это было только начало. Каждый раз, все ближе узнавая ее, моя вера в нее и восхищение ею возрастало таким образом, что я стал просто боготворить ее. Моя Чоң апа всю свою жизнь прожила в труде. Даже на старости, вместо того, чтобы спокойно жить в доме своих взрослых детей, окруженная почетом и вниманием, она постоянно была занята делом, заботами. Когда она приезжала к нам, вместо того, чтобы вести себя, как положено гостье, она брала в руки веник и подметала двор, бралась за другую посильную работу в доме, была неутомима. Вспоминая эти картины, чувствую свою вину из-за того, что, несмотря на просьбы Чоң апа подмести двор, бывало я не слушал ее и попросту сбегал из дому, отлынивая от домашней работы. А Чоң апа, утолив жажду по общению с сыном и внуками, закончив дела, спешила назад, к себе домой. Тогда я обижался, не понимал, думая о том, что, интересно, она потеряла там, в каком-то старом аильском доме, что хочет так быстро уехать.
От природы или от воспитания моя Чоң апа была ответственной и решительной, уверенной в себе, думаю, она этим отличалась от других женщин того времени. По словам родственников, ее сватали за другого, но она сбежала со своим возлюбленным джигитом, нашим дедом Молдобаем (1891-1939) в Суусамыр, где жили замужние сестры деда, и остались там жить. По мнению родичей, дед был спокойным, рассудительным, набожным человеком. Об этом свидетельствует следующий случай, произошедший спустя годы в Суусамыре. После смерти матери Чоң апа, к молодым отправился Кыдыралы, ее брат. Поскольку расстояние было большим, весть о смерти матери до Чоң апа не дошла. После того, как Кыдыралы вошел к ним в дом и поздоровался, Чоң апа спросила у брата, все ли в порядке дома и заметила, что тот надел брюки с разошедшимся швом и пожурила его, мол, мама не отпустила бы тебя в таком виде, на что тот ответил тем, что их мать умерла. Кроме того, брат сказал сестре, что отец (Керим, ему было около 80 лет) больше не собирается жениться и хочет что только она, Уулжан присматривала за ним. После этого бабушка, уговорив деда, что без нее отцу и братьям будет тяжело (обратите внимание, что дед был понятлив!), посадив своего первенца Токуша на коня (наверное, он был еще маленьким) они двинулись в Мантыш. Таким образом, Мантыш стал нашей малой родиной, где родился наш отец. Наша Чоң апа до того времени, как стали большими ее братья и умер их отец, жила на два дома, вела в них хозяйство. Она родила 10 детей, из которых пятеро умерли в раннем возрасте (сказалось отсутствие в то время медицины). Вероятно, что в том, что позже ее братья и сыновья стали достойными, заслуженными гражданами Кыргызстана, ее заслуга неоценима. По рассказам женщин, когда ее младший сын, Карыбек-байке, учился в аспирантуре в Москве, во время его нечастых приездов на каникулы она просила молодух приготовить тонкое тесто и готовила жупка (кушанье из слоеных лепешек), которые Кары-байке забирал с собою в Москву. Она всегда следила за своим внешним видом, любила одеться в обновки и показаться на людях, рассказывая, что это привезли братья и сыновья из Москвы или из других недосягаемых для многих сельчан мест.
После женитьбы Кыдыралы-ата на второй жене – Жийдебюбю-апа у них долгое время не было детей. Поэтому Чоң апа отдала им своего третьего сына на усыновление, это был наш отец, которому было где-то 5-6 лет. По древним представлениям кыргызов, такой обычай способствовал продолжению рода. И действительно, позже у Кыдыралы-ата и Жийдебюбю-апа родились сыновья – Дербиш и Калыгул. А мы, приняв имя Кыдыралы-ата, стали Кыдыралиевыми.
У Чоң апа и Чоң ата долгое время не было своего собственного дома, им приходилось жить то там, то здесь. После смерти мужа, Чоң апа, решив, что без своего дома жизнь в дальнейшем невозможна, посоветовалась с детьми и построила дом с помощью Кыдыралы-ата, других братьев, Токуша ата (к тому времени он работал служащим). После этого Чоң апа зажила с детьми в этом двухкомнатном доме, впоследствии всякий раз отказываясь от предложений сыновей переехать к ним во Фрунзе или в Кочкор, и жила она в своем доме потом с семьей Жумабека ата, старшего брата отца, до самой смерти – вот что значит, оказывается собственный дом.
О Чоң апа можно получить интересные сведения и из другого источника – глав «Детство» и «Мои корни – в гармонии матери и природы» книги младшего брата отца, Карыбека Молдобаева «Размышления о времени и о себе». Выражаю огромную благодарность Дарие (дочери Токуша ата) за помощь в переводе текста на русский язык.
Капар уулу Үсөн
Согуштагы каатчылык
Бул эскерууну менин суранычым боюнча Алма эжем жазып берген. Атабыз өлгөндө кошкон кошогун дагы тиркеп коюптур.
Алма эже(1925 - 2006) Кыдыралы атамдын иниси – Жумалы атамдын кызы. Өмүр бою биздин айылда мугалим болуп иштеди. Өзү жазгандай согуш башталганда көп мугалимдерди солдатка алып кетип, 15 жашында мугалим болуп сабак бере баштаптыр. 31 жашында жолдошунан айрылып 4 баласын өзу багып чоңойтту. Айылдын белгилүү кошокчусу болчу. Болгонду болгондой айтып, ушак, кур сөздөн алыс болуп чындыкты даназалап жүргөн киши катарындда айылдыктардын кадырлуу кишиси эле. Жумалы атабыз Кыргызстандын ичинен чыккан биринчи Социалистик эмгектин батырларын(Советтер Союзундагы эң жогорку сыйлык) катарындда болсо дагы, эмнегедир көп жыл бою ага арналган бир да эстелик белги жок экен. Алма эжебиз болгон аракетин кылып, Мантыштын борбор көчөсүнө Жумалы атабыздын атын койгонго жетишти.
Согуштагы каатчылык
Капардын 5-класста окуп жүргөн кези. 1941-жылы июнь айынын 20- сында биздин Кызыл-Дөбө орто мектеби Кочкорго ыр, комуз боюнча өткөрүлө турган райондук кароого бармак болуп, кыздар балдар комуз үйрөнүп(комузду Кара-Мойноктук фамилиясы эсимде жок Сүйүналы агай, ырды Бейшеев Адамалы агай үйрөткөн) Кызыл-Дөбөдөн Кочкорго 8 эркек, 8 кыз болуп ат араба менен жөнөп калдык. Жолго бир конуп Кочкорго жеттик. Кароонун жыйынтыгында Көк-Жар орто мектеби биринчиликти алды.Жетекчиси Бейшеев Адамалы агайдын атасы экен. Биз экинчи орунду ээледик. Эки конуп калдык, сүрөтко түштүк.
Согуш чыкканда “Мантыш” өзүнчө колхоз болчу. Мугалимдерден Бейшеев Адамалы агай баш болуп көп агайлар согушка кетип калды. Мен мугалим болуп иштеп калдым. Элдин турмушу аябай начар эле. Кыштак деле жакшы боло элек, жалпак бос тамдар болчу, электрдин дайны жок, чырак бир 2-3 үйдө бар болчу. Элдин баары шайтан чырак менен отурчу. Нан деген жокко эсе болчу. Кампадан ченеп кичинеден берчи эгинди. Тукум сепкенде же орок оргондо баштыкка ушалап уурдап алып келчи. Отун деген такыр жок болчу. Чий, куурай орчу, тезек терчи, мая шыпырчу. Эгинди сугарганда жылаңайлак сугарчы, кирпич куйганда дагы ылайды жылаңайлак тепсеп ийлеп анан куйчу. Жерди соко менен айдачу. Бир киши кечке соко кармайт, бирөө атты же өгүздү(уйду) кечке “чу эле чу” же “өш эле өш”деп жүрчү. Тукумду жерге сепкенде бир киши атка минип, капка арпаны салып аны ээрге өңөрүп кечке кол менен сепчү. Андан кийин мала менен дагы бир киши атты минип алып кечке тырмоону тартчу. Эгинди үч жолу сугарып, анан бышканда орок менен оруп бүткөндөн кийин боолук жасап боолап чийнеге жүктөп кырманга жеткирчи. Анан кырманга ал бооланган эгинди тегерек кылып чачып аны мала таш менен атка сүйрөтүп бир бала минип алып кечке ошол арпа самандан ажыраганча кырманды тегерене берчи. Арпа кабыгынан ажырап болгондо саманды бир бөлок арпаны бир бөлөк алып аны төрт киши эртең мененки шамалга салып күрөк менен сапырып кызылан төпөнүн бөлүп алчу. Кырманда иштегендер кырманга жатчу. Эгин сапырылып бүткөндөн кийин аны капка салып атка уйга жүктөп “Согушка” деп Кочкорго жеткирип турчу. Мугалимдер түшкө чейин балдарды окутуп, түштөн кийин  талаага  эмес, күүгүмгө чейин иштешчү. Капар дагы ошол кезде уюштургуч, тамашакөй, чыйрак,тыкан бала болчу. Балдарды ылдам иштейли, ылдам терели деп турчу. Орок оргондо да балдар менен мелдешип бат-бат орушчу. Балдардын деле дени өлүп калса керек айтканды эле аткарып турар эле. Сабактыда жакшы окушчу. Машакты тердиргенде күнүго кырманга кап, кап кылып өткорүп берип турчубуз. Балдардын ичкени тарткан айран, нан деген жок. Дүмбүл салып жейли десе активдер кармап алып койчу, тартип шумдук катуу болчу. Күнүгө согуш кайсы жерде болуп атканын элге, балдарга айтып окуп берип турчубуз.
Энелер да, аталар да кечке эгин орчу. Талаага боз үй тигип тамакты ошол үйгө жасатып берип турчу. Чөптү дагы талаага жаткырып чалгы менен чаптырчу. Энелери кечке эгин оруп, кечинде бир табак арпаны уурдап келип мыяны кошо көтөрө келип арпаны кууруп жаргылчакка тартып кара жарма жасап берип балдарын жаткырар эле. Жармасы жоктор тамагы бар үйдөн аңдып ичишет. Активдерге мээлей, байпак түйдүйргүлө дейт. Биз аялдар кечке иштеп түн ортосуна чейин күнүго жүн тытып, жип ийрип байпак, мээлей түйөбүз. Аны солдатка деп жөнотүп турчу. Согуштагы иштеген аксакалдар, аялдар, балдарды ойлосом азыр дагы ыйлагым келет. Жаманчылык башка түшкөндө кишинин дени өлүп калат турбайбы.
Ошентип согушта Капар эгин оруп машак терип жүрдү. Кызыл-Дөбө мектеби согуш жылдарында 9-класска чейин болчу. Анан шаарга барып 10-классты бүтүп институтка өтүп окуп кетти.
Капарга кошулган кошок
Сөздүн башы бисмилда
Бизмилда бүтпөйт миң жылда
Ажырабайбыз дечи элек
Бир боорум ажырап калдык биз мында
Асмандан булут сөгүлүп
Айдын көзү көрүнүп
Айдай болгон бир боорум
Ага-ини журттан бөлүнүп
Көктөн бир булут сөгүлүп
Күндүн көзү көрүнүп
Күлмүңдөгөн бир боорум
Күрдөлдүү журттан бөлүнүп
Төртөө бир эле жылдыздын
Бир боорум төрөсү эле кыргыздын
Төрөсү кетти кыргыздын
Алтоо бир эле жылдыздын
Ардагы эле кыргыздын
Ардагы кетти кыргыздын
Туура сынган кайыңды
Тулпарлар аттап өтө албайт
Туйгун жаны өткөн соң
Тууганы ыйлап жете албайт
Каршы бир жаткан кайыңды
Кай берен аттап өтө албайт
Кайран жаны өткөнсоң
Балдары ыйлап жете албайт
Ардактуу элде жүргөндө
Алтындай жаны өткөндө
Айттырат тура жакшы адам
Күрдөлдүү элде жүргөндө
Күлүктү минген кашкадан
Күлгүндөй жаны өткөндө
Куйгүзөт тура жакшы адам
Сапарга кеттин аттанып
Шашпай бир туура жолго сал
Кызматы менен көрүнүп
Калкына болгон кадырман
Токтолуп кеткен жерине
Каркылдап топто сайраса
Калк кубанган кебине
Кылымдар бою боорумдум
Кызматы турат көңүлдө
Айласын тапсак боорумду
Бербейт элек өлүмгө
Өлүмдү эске албастан
Өмүрүн өтөт байкалбай
Капыстан ажал келгенде
Кара жер сорот кайтарбай
Асмандап учкан ылачын
Ардактап баккан балдардын
Бир боорум көрбөй калды ыраатын
Көкөлөп учкан ылачын
Ылачын жайат кулачын
Көтөруп баккан балдардын
Бир боорум көрбөй калды ыратын
Ааламдан алган чен калды
Бир боорум сендей эр калды
Кылымдан алган чен калды
Кырк уруу тууган эл калды
Кырк кабат жердин алдында
Күн тийбес тоонун алдында
Күйөрүм боорум калдыңда
Ай тийбес тоонун алдында
Айдай бир боорум калдыңда
Салтанатың калын эл
Баарысы уксун кеп кылып
Баарысы колдон келген кез
Бир боорума салтанатты көп кылып.
Берекелүү тең талаа
Бетегеси коштошту
Кызматыңды иштөөгө
Калдайган элин топтошту
Эл турмушун ойлонуп
Эрикпестен кам кылган
Кесепеттү шум өлүм
Кен дүйнөнү тар кылган
Асмандан балкып күн тийсе
Шооласы жерге төгүлөт
Алмадай болгон кайран баш
Ага-иниден бөлүнөт
Бир боорума иштесек
Эстелик болуп артына
Ак сарай күмбөз салынат
PS.Кошок турмуштук каада-салт ырларына жатат. Кошок оор жоготууга учураганда айтылат экен. Илгери бир жыл кара кийип эртен менен кечиндде эки мал ыйлачу. Бир жылдан кийин ашын берип анан көчөгө чыкчу.
Ал тууралуу ар кыл баалар
Капар агайга Мыктысы кыргыз элинин, Гүлү эле кутман жеринин. Билимге жалаң арнаган, Бут бойдон талант өмүрүн. Сүйлөсө сөзгө сөздү кынай билген, Жарашып кийимди да кие билген. Акылдуу жана дагы мээримдүү эле, Балдарын медер тутуп сыйлай билген. Улантып калган өмүрүн, Балдары гүлүн ачкан кез. Талыкпас эмгек жаратып, Бактысын иштен тапкан кез. Капар Кыдыралиев атындагы мектептин мугалими Бүбүалима Сабырова
Ленин (Аламүдүн району)
Ленин (Ленин) – Чүй облусунун Аламүдүн районундагы кыштак. Ленин атындагы айыл аймагына караштуу. Аламүдүн суусунун жана Бишкек – Алматы автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 610 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Лебединовка кыштагынан 15 км түндүк-батыш тарапта жана темир жол бекетинен 17 км. Кыштак 1907-ж. негизделген. Калкы 8 278 (2007); негизинен мал багып, дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, кесиптик-техникалык окуу жайы, китепкана, оорукана, дарыкана бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода жана тамактануучу жайлар иштейт. Улуу Ата Мекендик Согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Жогорку каргино (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы: