cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Булакчылар
Булакчылар (Trichoptera) - курт-кумурскалар классындагы түркүм. Денеси майда түктүү, ооз органдары начар өөрчүгөн. Буту узун, курсагы он муунактан турат. Жумурткаларын сууга же суу жээгиндеги өсүмдүктөрдүн жалбырактарына таштайт. Личинкасы куурчакчага айланганга чейин 4-6 жолу түлөйт. Алар жер шарына кеңири тараган.
Булакчылардын личинкалары жана куурчакчалары менен балыктар азыктанат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
УП:Бюрократтар
План:
Киришуу
1)	Кандын буртук элементтери
2)	Кандын иммундук касиети ( антиген, антитело)
4)	Система-резус, мааниси жана озгочолугу
Кандын буртук элементтери Кандын буртук элементтери 3 группага болунот:эритроциттер,лейкоциттер жана тромбоциттер. Эритроциттер. Кандын клеткаларынын негизги максатын тузуучу кызыл кан клеткалары.Гректин «erithros»-кызыл деген созунон алынып,канга кызыл тус берип турат.Канда эритроциттердин саны туруксуз келет.бийиктикке которулгондо,томонку атмосфералык басымда,сууну коп жоготкондо,куч эмгектеринде,эмициялык сезимдердерде кобойуп турат.Эритроциттердин канда кобойуп кетишин эритроцитоз ал эми азайып кетишин эритропения дейбиз. Эритропения канды коп жоготкондо,кан иштеп чыгуучу органдарда эритроциттердин пайда болушу томондогондо же бузулган байкалат.Эритроциттерди эн жука гупкалар менен салыштырууга болот,анын бардык жылчыктары гемоглабинге толгон.Ар бир эритроцитте 265 млн молекулага чейин ки гемоглобиндер болот. Гемоглобин (Нb)-татаал химиялык бирикме,ал белок глобинден жана темирден турат.Ал кычкылтек жана комур кычкыл газы менен женил биригип,туруксуз кошулманы пайда кылат да,аларды женил беруу касиетине ээ болот.Гемоглобиндин бул озгочолугу дем алуу процесинин негизин тузот. Чон кишинин канында 700-800 граммга чейин гемоглобин болот.Скелет булчунунда миоглобин деген белок бар,ал организмдеги кычкылтектин 14 %ке жакынын кошуп алышы мумкун. Лейкоциттер. Бул ядросу бар ак кан денечеси жана оз алдынча кыймылдоого жондомдуу (кандын калган де нечелеринде мындай жондомдуулук болбойт, алар канга кошулуп агат). Тузулушу боюнча эки группадагы лейкоциттерди ажыратабыз-буртуктуу жана буртуксуз. Буртуктууго эозинофилдер, базофилдер жана нейтрофилдер, буртуксузго-моноциттер жана лимфоциттер кирет. Айрым лейкоциттердин кандагы саны туруксуз келет: ал жашка жана башка артурдуу абалдаргр жараша озгорулуп турат. Чон кишилерде лейкоциттердин саны 1мм куб канда 4-8 минге чейин жетип, озгоруп турат. Канда алардын азайып кетишин лейкопения деп аталат. Бул лейкоциттердин пайда болушу томондогондо байкалат. Ал эми лейкоциттердин санынын кобойушу лейкоцитоз деп аталат. Ал кандын кайрадан болуштурулушунун эсебинен, тамак ичкенден кийин, артурдуу эмоциялык сезимдерде, куч жумшалганда пайда болушу мумкун. Лейкоциттердин эн негизги кызматы организмди инфекциялардан коргоо болуп эсептелет. Канга коркунучтуу заттар кирип кеткен учурда лейкоциттер аларга умтулуп жетип, зыянсыздандырат. Тромбоциттер. Тромбоциттер 1842-жылы ачылган. Булар ядросуз, тегерек же суйру формадагы кан клеткалары. Булар жиликтеги кызыл мээден пайда болот. Чон кишинин 1мм куб канында 250-400 мин тромбоцит болот. Тромбоциттерге кандын уюшундагы негизги роль таандык. Кандын уюу процесси уч стадияда отот. Биринчи стадияда озгочо заттын таасир этишинин натыйжасында тромбоциттин уболонушунон канга чыккан кальций тузунан жана кандын белогунан тромбопластин пайда болот. Экинчи стадияда тромбопластин канда дайыма болуучу зат протромбинге таасир этуу менен аны тромбинге айландырат. Учнчу стадияда тромбиндин таасири астында, кальций тузунун катышуусунда кандын белогу фибриногенден эрибес белок фибрин пайда болот.
Кандын иммундук касиети Эритроциттердин, лейкоциттердин, тромбоциттердин мембранасы адамдын канынын группасын аныктоочу татаал белок- углеводдук комплексты камтыйт. Иммундук процесс – бул организмдин денеге кирген чоочун зат – антигенге болгон жооп кайтаруусу. Антиген болуп – вирус,микроб, бактериялар жана химиялык заттар эсептелет. Антигендик касиетти бардык белоктор, кээ бир полисахариддер басандатат. Организм антигендерден коргонгондо, организмдеги кан озгочо белоктук денече – антителолорду иштеп чыгат. Ал антигендерди зыянсыздандырат. Азыркы учурда антителонун химиялык жаратылышы кенири белгилуу. Ал атайын белок – гамма-глобулин болуп эсептелет. Антитело кобунчо лимфоузл клеткаларында, мээнин кызыл соокторундо иштелип чыгат. Бул жерден алар канды конуктурот жана организмге циркуляциялайт. Кобунчо антителону лимфоциттер жана моноциттер иштеп чыгат. Антитело организмге кирген чоочун заттарга ар кандай таасир этет. Бир антитело микроорганизмди жабыштырат, экинчиси жабышылган болугун чоктурот, учунчусу аларды бузат жана эритет. Мындай антителолор преципитиндер деп аталат. Бактерияларды эритуучу антитело – бактериолизм деп аталат. Ал эми бактерияларды нейтралдаштыруучу, б.а. зыянсыздандыруучу антителолор – антитоксиндер деп аталат. Эритроциттик антигендер укумдан-тукумга берилет, алар торолгондо эле кандын курамында болот. Антигендердин группалык системасы бала торолгон кезден баштап толугу менен онугот жана алардын активдуулугу сакталат. Ар кандай группалык факторлор бири биринен антигендик антигендик кучу жана антителолорду пайда кылуусу боюнча айырмаланат. Группалык антителолор эритроциттердин антигени сыяктуу, организмде дайыма болуучу бир нече касиеттерге ээ. Бир гана АВО группалык системасында кандын плазмасында нормалдуу тубаса касиет болуп антитело эсептелет. Ал адамдын омурунун акырына чейин озгорбойт. Копчулук учурда антителео 18 жашка чыкканда толук жетилет, ал эми карыган сайын томондойт. Группалык антителолор мезгили менен озгоруп тураары байкалаган.
Кандын группалары жана аларга муноздомо Байыркы убактардан бери эле адамдар канга чон маани берип келишкен. Оору, карылык жана олумду, булардын баарын анын озгорулушу менен байланыштырышкан. Жаш адамдардаг каны кары адамдардын канына караганда коп тиричилик кучун кармайт деп божомолдошкон. Байыркы замандарда жаш балдардын канын карыган адамдарга куйганда алардын жаштыгы кайрылып келет деген миф жаралаган. Булардын аркасында адамдар кырсыктарга кабылган: кан куюудагы аракеттерден адамдар бат-бат олуп турушкан. Алардын себеби миндеген жылдарга табышмак боюнча кала берген. Жашыруун сыр биздин кылымдын башында ачылган. 1901-жылы веналык врач Карл Ландштейнер, ал эми 1907-жылы чех врачы,психиатр Ян Янский бири-бирине байланышпай туруп, кандын группасы жонундогу окууну тузушкон. Агглютинация. ХХ кылымдын башында эритроциттердин агглютинация кубулушу ачылган. Агглютинация эритроциттердеги антигендердин – агглютиногендердин жана плазмадагы антителолор – агглютининдердин оз ара аракетинин натыйжасында журот. Агглютинация процесси кандын группаларын аныктоонун негизи болуп саналат. 1901-жылы К.Ландштейнер кишинин эритроциттеринен эки желимдоочу фактор ачып, аларга А агглютиноген жана В агглютиноген деген аттарды берген. Корсо, кээ бир кищилердин канында агглютиногендер таптакыр жок экен (I группа), башка кишилердин канында А агглютиноген гага болсо (II группа), учунчулордукундо В агглютиноген гана болот экен (III группа). Кийинчерээк К.Янский кандын IV группасын ачып, мындай группадагы кандын эритроциттеринде А жана В агглютиногендер чогуу кездешкенин далилдеген. Ал эми кандын плазмасында ошого жараша эки желимдоочу агенттер – а жана в агглютининдер табылган бир кишинин канында бир убакта А агглютиноген жана а агглютинин, ошондой эле В агглютиноген жана в агглютинин кенздешпейт, ошондуктан организмде оздук эритроциттердин агглютинациясы журбойт. Кандын группасына муноздомо Янском классификациясы боюнча
Группанын аталышы	Сывораткадагы агглютининдер	Сывораткадагы агглютиногендер Нол группасы (I )	а+ в	Жок болот А группасы (II)	в	А В группасы (III )	а	В АВ группасы (IV )	Жок болот	АВ Бир кишиден экинчи кишиге кан куюу учурунда эритроциттердин агглютинациясы журушу мумкун. Себеби, канда бир убакта окшош агглютиногендер жана агглютининдер болуп калышы мумкун. Ошондуктан, I группадагы каны бар кишиге I группадагы гана кан куюлушу керек. Биринчи группадагы канды башка баардык группадагы каны бар кишилерге куя берсе болот. II группадагы канды II группага жана тескерисинче III группадагы канды II группага куюга болбойт. IV группадагы канды IV гана группага куюга болот, ал эми IV группадагы канга бардык группадагы канды куюга болот.
Группа                               донор боло алат           туура келген кан тобу I+	I+, II+, III+, IV+	I+, I- I-	баарына	I- II+	II+, IV+	II+, II-, I+, I- II-	II+, II-, IV+, IV-	II-, I- III+	III+, IV+	III+, III-, I+, I- III-	 III+, III-, IV+, IV-	III-, I- IV+	IV+	баардык IV-	IV+, IV-	IV-, II-, III-, I-
Донордун (кан беруучу) жана реципиенттин каны кошулганда А жана а факторлору же В менен в кездешкенде гана агглютинациянын болушу байкалат. Канды бир адамдан экинчисине куйганда реципиенттин сывораткасынын касиетин жана донордун эритроциттерин эске алуу менен жургузулот Донордун канынын сары суусунун касиети эске алынбайт, себеби ал реципиенттин канына кошулганда озунун агглютинациялык касиеттерин жоготот. Адам канынын группасын аныктоо методдору туз жана кыйыр деп болунот. Эгерде лабораторияда стандарттык свораткалар болбой калса, анда аныктоо туз методу менен жургузулот.
Система – резус, мааниси жана озгочолугу Кандын антигендик системасынын 2- белгиси болуп резус- система эсептелет. Окумуштуу К. Ландштайнер маймылдын ( Macacus rhesus) канын бакма коендорго куюп, алардан макалалардын агглютиногендерине каршы антителолору бар сары суу алышкан. Кыскача Rhesus созунун баш тамгасы Rh символу колдонулат. Азыркы учурда резус – фактордун 27 группасы белгилуу. Алардын эн эле активдуусу болуп антиген Rh0 ( D) эсептелет. Ушул фактордун адам канында болушу жана болбошуна карап экиге болунот: резус – он (Rh+) жана        резус – терс (Rh-).
АВО же Rh группалык факторлору боюнча кандарды туура эмес куюштуруу оорулардын татаалданышына алып келет. Мында канды кандагы антиген озунун антителосу менен дал келбегендей кылып куюу керек. Мындай учур бир гана томонку учурда болот. Эгер куюлуучу донордук кан жана реципиенттин каны да бир турдогу группалардагы адамдын каны болсо. Мындан канды куюштуруунун негизги эрежеси келип чыгат: I группадагы канды I группага, IIни IIге, IIIту IIIко, IVту IVко. АВО системасындагы антитело чыныгы жана даяр, анткени                             « антиген+ антитело» реакциясы, биринчи эле канды  куюштурууда журот. Ал эми Rh системасындагы антитело иштелип чыккан, ошондуктан                         « антиген+ антитело» реакциясы канды кайталап куюштурууда журот, ал эми 1- куюштурууда антителолорду болуп чыгаруу процесси гана журот. Гемотрансфузиондук татаалдашуунун клиникалык пайда болуусу. Канды куюу учурунда же бир аз убакыттан кийин: тынчсызданууну, дуулугу, булчундардын, журоктун ооруусу, дем жетпоо, дем алуунуну кыйындашы пайда болот. Андан кийин шалдыроо, давлениенин томондошу, журоктун согуу ритминин бузулуусу журот. Мындан тышкары беттин онунун бузулуусу( кызаруу, бозоруу), кусуу, температуранын жогорулашы, журот, кээде олумго алып келиши мумкун.
Резус – конфликт томонку учурда пайда болот: эгерде резус – он канды резус – терс канга кайрадан куюда пайда болот. Биринчи куюда антителолордун иштелип чыгышы стимулдашат, экинчи куюда эритроциттердин агглютинациясы журот жана гемотрансфузиондук шок пайда болот. Колдонулган адабияттар:
2)	« Физиология с элементами анатомии»    Б 2009
3)	 Тулобаев А.З « Физиология»                          Б 2010
Чакуш алтын кенчеси
Чакуш алтын кенчеси Баткен районунда. Сох суусунун сол жээгинде, Айдаркен шаарчасынан 55 км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1500–2400 м бийиктикте. 1981-ж. табылган. 1983-ж. издөө иши жүргүзүлгөн. Кен аймагы пермдин караказык комплексинин диориттери менен жирелген силурдун кумдук-сланец катмарларынан түзүлгөн. Руда тарамдары субмеридиан багытындагы жаракалар менен байланышкан. Рудалануу тарам тибине, алтын-сульфидүү формацияга кирет. Негизги руда минералдары: нукура алтын, пирит, галенит, буланжерит, шеелит ж. б. Рудадагы алтындын орточо өлчөмү 5,8 г/т. Руданын болжол ресурсу 6188,25 миң т, алтындыкы – 35,97 т.
Сульфаниламид дарылары
Сульфаниламид дарылары — микробдорго каршы таасир этүүчү химия терапия дарыларынын тобу; сульфанил кислотасынын бирикмелери. Бул дарыларды стрептококк, стафилококк, пневмококк, гонококк, менингококк, ошондой эле ичеги, дизентерия таякчалары, чоң вирустар, холера вибриону жана башкалар сезгич келет. Сульфаниламид дарыларынын химиялык түзүлүшү парааминобензой кислотасына окшош болуп микроб клеткасына киргенде аны сүрүп чыгат. Натыйжада микробдордун өөрчүшү үчүн зарыл болгон фоли кислотасынын синтези токтолот, башкача айтканда бул дарылар бактериостаттык таасир берет. Сульфаниламид дарылары ириңдетүүчү инфекцияларда, менингитте, өпкө сезгенүүдө, күйдүргү, кептөөр, дизентерия жана башка ооруларды дарылоодо колдонулат. Дарылоо натыйжалуу болушу үчүн сульфаниламид дарылары чоң өлчөмдө берилет, себеби алар жетишсиз дозада болсо же дарылоо эрте токтотулса, микробдордун сульфаниламиддерге туруктуу түрлөрү пайда болот. Сульфаниламиддердин ичеги-карында сиңиши ар кандай. Кээ бири (стрептоцид, этазол, сульфадимезин) жакшы, кээси начар (фталазол) сиңет. Жакшы сиңүүчү сульфаниламиддер организмдин ткань менен клеткаларына бат чогулат жана алар сууда жакшы эригендиктен организмден тез чыгып кетет. Айрым сульфаниламид дарылары (сульфадиметоксин, сульфапиридазин) узак убакыт (24— 48 саат) таасир этет. Сууда жакшы эрүүчү сульфаниламид дарыларынын бири — сульфацил-натрий. Ал конъюнктивит, трахоманы дарылоодо, көзгө тамчылатканга же дары майы түрүндө сыйпоого колдонулат. Сульфаниламид дарылары врачтын көрсөтмөсү жок узак убакыт кабыл алуудан кан пайда болуунун бузулушу, жүрөк айлануу, аллергиялык реакциялар (кычышуу, бөрү жатыш жана башкалар) болушу мүмкүн. Мындай учурда тезинен врачка кайрылып, кийин ал дарыны сунуш кылбас үчүн врачты эскертүү зарыл. Айрым С. д. бөйрөктө таштын пайда болуусуна түрткү болот. Анын алдын алуу үчүн сульфаниламид дарыларын ичкенде суюктукту (минералдуу суу, чай, сүт жана башкалар) көп ичүү зарыл. Аны кош бойлуулар абайлап ичиши керек, себеби алар баланын тону аркылуу өтүп, түйүлдүккө терс таасир бериши ыктымал. Ошондуктан сульфаниламид дарылары врачтын сунушу боюнча гана колдонулат.
Керчь
Керич (Keriç) – 2014-жылдан Россия Федерациясына (Кырым федералдык округу) караштуу шаар. Улуу Ата Мекендик согушта көрсөткөн баатырдыгы үчүн «Баатыр шаар» деген ардактуу наам (1973) берилген. Керчь кысыгындагы порт. Калкы 149,7 миң (2008). Жанкыт – Керич темир жолунун акыркы темир жол бекети. Темир кени казылып алынат (Камышанск-Бурунск комбинатында иштетилет). Металлургия, кеме куруу жана ремонттоо, тамакаш – татымал (анын ичинде балык белендөө) өнөр-жай ишканалары иштейт. Б. з. ч. 6-кылымда негизделип, Пантикапей аталган. Ал б. з. ч. 5-кылымдын башынан б. з. 4-кылымдын аягына чейин Боспор мамлекетинин борбору болгон. 1475-ж. түрктөр басып алган. 9–11-кылымдарда Корчев аталып, Россиянын курамына кирген. Керичтин аймагында Улуу Ата Мекендик согуш учурунда катуу салгылаштар жүргөн. Театр, тарыхый-археологиялык музей, Ажимушкайды коргоодо курман болгон баатырлардын мемориал ансамбли бар. Мелек-Чесмен коргону (б. з. ч. 4-кылым), Деметр склепи (б. з. 1-кылым), Иоанна Предтечи чиркөөсү (10–13-кылым) сакталган.
Мерикгиппус
Мерикгиппус (лат. Merychippus) – жылкылар тукумундагы байыры өлгөн бир уруу желиндүү айбандар.
Суспензорий
Суспензорий — эркектин калтасын жогору тартып кармап туруучу атайын таңгыч. Ал эн бези менен кошумчаларынын сезгенүүсүндө, урук түтүгүнүн веналарынын кеңейишинде, калтага операция жасалган учурда дарыгердин көрсөтүүсү менен колдонулат. Аны айрым спорт оюндарында калтанын травмага учурашынан сактоо үчүн да сунуш кылынат. Суспензорий болотнай же тор кездемеден атайын калта салынуучу баштыкча түрүндө жасалып,. жыныс мүчөсү үчүн тешик калтырылат. Белге, санга байлоо (топчулоо) үчүн боолору болот. Ал калтаны кыспагандай чак болушу керек. Суспензорий жок болсо аны катталган дакиден тигип алса болот. Белге байлануучу куру жазы бинттен, боолору ичке бинттен жасалат. Адатта аны эртең менен турарда кийип, кечкисин жатарда чечип коёт. Аны жумасына бир жолу жууп туруу талапка ылайык.
Чыгайлар
Чыгайлар – 10–12-кылым Караханийлер дөөлөтүнүн тушундагы кедейлер. Негизги өндүргүч күчтү чыгайлар түзүп, кул эмгеги анчалык кеңири пайдаланылган эмес.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жадыбал
Жадыбал (таблица) - тикесинен кеткен устундардан жана туурасынан кеткен катарлардан турган сандык жана ариптик тор түрүндөгү маалыматтардын жыйындысы.
Чыгыш Түрк кагандыгы
Чыгыш Түрк кагандыгы – 603–745-жылы Орто Азия, Казакстан, Чыгыш Түркстан жана Түштүк Сибирь аймагында бийлик кылган мамлекет. Улуу Түрк кагандыгы 582–603-жылы Батыш (Жетисуу, Чыгыш Түрк-стан) жана Чыгыш (Моңголия) кагандыктарына бөлүнүп, өз ара чабышып турушкан.
Тарыхы
603-жылдан Чыгыш Түрк кагандыгы өз алдынча мамлекет катары өнүккөн. Чыгыш Түрк кагандыгы Шиби кагандын (609–619), өзгөчө Хели кагандын тушунда күчөп, Кытайга 67 жолу жортуул жасалган. 630-жылдан. Чыгыш Түрк кагандыгы Кытайдын Тан династиясына 50 жыл бою көз каранды абалда калган. 687-жылы Кутлуг каган (Элтериш) жана кеңешчиси Тоң-Йокуктун тушунда көз каранды эместикти калыбына келтирген. Кагандыктын ордосу Өтүкенде (Каңгай тоосу) жайгашкан. Кутлуг каган дүйнөдөн кайткандан кийин (691-жылы) анын ордун иниси Капаган каган ээлеген. Анын убагында Чыгыш Түрк кагандыгы аскердик-саясий жактан өзгөчө жогорулаган. Кыска мөөнөттүн ичинде Капаган каган Туваны багынтып, кидандарды (696–697), енисей кыргыздарын (709–710), 711-жылы түргөштөрдү талкалап, Жетисууну ээлеген. Түндүк Кытайдагы Тан аскерлерине каршы жасаган бир нече жолку жортуулдары ийгиликтүү аяктаган. Самаркандын жанында арабдар менен болгон салгылашууда түрктөр жеңилүүгө учураган. 741-жылы Бешбалык шаарын каратууга жиберилген түрк аскерлеринин жүрүшү да ийгиликсиз аяктагандан кийин кагандыктын курамындагы кидан, карлук, тогуз-огуз жана башка уруулар көтөрүлүшкө чыга баштаган. Натыйжада, Капаган каган 716-жылы көтөрүлүшчүлөрдүн буктурмасына кабылып өлгөн. Бийликке келген Кутлуг кагандын уулдары Могилян (Билге каган) жана Күл тегин карлуктарды, аздарды, кыргыздарды, түргөштөрдү моюн сундуруп, мамлекеттин чегин Манжуриядан Сырдарыяга чейин кеңейткен. Чыңдалып калган аскерлери менен Билге каган Кытайга каршы согушка даярданат. Бирок Тоң-Йокуктун кеңеши менен тынчтык келишимин түзүү үчүн Кытайга элчи жиберет. Кытай императору Сюань-Цзян анын аракетине каршы чыгып, 720-жылы түрктөргө каршы армия топтогон. Бирок алар оор жеңилүүгө дуушарланып, кагандын тынчтык келишимин кабыл алган. Кытай менен Чыгыш Түрк кагандыгы нын ортосунда соода мамилелери өнүккөн. 731-жылы Күл тегин, 734-жылы Билге каган дүйнөдөн кайткан. Билге кагандан мураскор уулдары Ижан каган (734–739) жана Теңир каган (740–741) атасынын тынчтык саясатын улантышкан. Бирок, 741-жылдан Чыгыш Түрк кагандыгы начарлап, борбордук бийликке баш ийбеген дубан башкаруучулары көбөйгөн. Теңир каганды аталаш тууганы Кутлуг жабгу өлтүрүп, тактыны ээлеген. Кутлуг жабгу жана анын мураскорлору тогуз-огуз, басмыл, уйгурларга каршы күрөштөрдө курман болушкан. 745-жылы Чыгыш Түрк кагандыгы  өз жашоосун токтоткон.
Тунук-Суу
Тунук-Суу — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Дарыя айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 217 киши (2009-жылы).
Липовый Ключ (Туймазин району, Башкыртстан)
Липовый Ключ — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Жогорку бишиндин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 98 киши. Почта индекси — 452790, ОКАТО коду — 80251810006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тот-Кыпа-Ютурмаль-Кы дарыясы
Тот-Кыпа-Ютурмаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыпа-Ютурмаль-Кы дарыясынын оң жээгинен 84 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чилибе (Калтасин району, Башкыртстан)
Чилибе — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Калегин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 123  киши. Почта индекси — 452872, ОКАТО коду — 80233815006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Уинъя (дарыя)
Уинъя — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Посыръя дарыясынын оң жээгинен 2,2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жоодарбешим (дастан)
«Жоодарбешим» — Кыргыз элинин баатырдык дастаны. Айтылуу «Эр Төштүк» эпосунун түздөн-түз уландысы катары белгилүү. Дастандын баш каарманы Жоодарбешим - Төштүктүн уулу.
«Жоодарбешим» эл арасында мурдатан белгилүү болсо да, кийин (1940-жылы К. Суранчиевден, 1963-жылы орто Урмамбетовдон, 1968-жылы Майрыковдон) үч варианты жазылып алынган. Азыркы учурда Кыргыз Республикасынын УИАнын Кол жазмалар фондусунда Орузбай Урмамбетов менен Суранчиев Калчанын варианты гана сакталып турат. «Жоодарбешим.» 1971-жылы Кыргыз ССРинен, 1988-жылы Үрүмчүдөн араб ариби менен басылып чыккан. «Эр Төштүк» эпосунун түздөн-түз уландысы катары белгилүү. Поэманын баш каарманы Жоодарбешим Төштүктүн уулу. Дастанда Эр Төштүктүн ишке ашпай калган максаты кара күчтүн символу болгон Чоюн алптын кекчил баласы Темир алптын өлтүрүлүшү баяндалат. «Эр Төштүк» эпосундагыдай эле мында да Темир алптын жаны Алтын баштуу ак аркардын ичиндеги жумурткадай сандыкка салынган алты кучкачта болот. Аны алуу үчүн Жоодарбешимдин жортуулу башталып, окуя Жонглёрлор оюн көрсөгүүдө.
Жабык деңиз
Жабык деңиз – эларалык укукта жээги бирнече мамлекеттерди жайпаган жана өзүнүн географиялык жайгашуусу боюнча аны башка деңизге өтүү үчүн транзиттик өткөөл катары пайдалануу мүмкүн болбогон деңиз. Ачык деңизден жабык деңизге өтүү айланасында Ж. д. жаткан мамлекеттин жээктерине гана алып баруучу кууш деңиз жолдору аркылуу ишке ашырылат. ХVIII–ХIХ кылымдардын келишимдик иш тажрыйбаларында калыптанган жана колдонулган концепцияга ылайык ачык деңиздин эркиндик принциби Ж. д-ге карата толук өлчөмдө пайдаланылган эмес: анын жээгинде жайгашпаган мамлекеттердин аскер-деңиз кемелеринин анда кирүүсүнө чек коюлган. БУУнун деңиз укугу боюнча 1982-жылкы Конвенциясынын орусча текстинде «жабык же жарым туюк деңиздер» (122-ст.) деп аталган жабык же жарым жабык деңиздер түшүнүгүн кеңейткен. Конвенция алардын укуктук тартибин аныктабастан эле, алардын жээктеринде жайгашкан мамлекеттердин андагы жандуу ресурстарды башкаруудагы, деңиз байлыктарын сактоодогу жана коргоодогу, жабык жана жарым жабык деңиздердеги илимий изилдөөлөрдү теске салуудагы артыкчылык укуктарын (123-ст.) белгилеген.
Креативдүү тесттер
Креативдүү тесттер - (лат. creatio – түзүп чыгуу, пайда кылуу). Эгерде интеллектуалдык тесттер сыналуучунун жалпы интеллектуалдык деңгээлин аныктай алса, атайын жөндөмдүүлүктү аныктоочу тесттер сыналуучунун бир багыт боюнча чыгармачылык сапатын, жөндөмдүүлүгүн аныктоого арналган. Чыгармачыл жөндөмдүүлүгүн изилдөө эки багытта жүргүзүлөт:
а) сыналуучунун турмуш тажрыйбасын, жекече өзгөчөлүгүн анализдөө;
б) чыгармачыл ой жүгүртүүсүн (ой тереңдиги, тактыгы, көйгөйлөрдү чечүүдөгү оригиналдуулугу, чечкиндүүлүгү ж. б.) изилдөө.
Билим берүү тутумунда окуучулардын табигый-математикалык жөндөмдүүлүктөрүн изилдөөдө, таланттуу балдарды аныктап жана тандап алууда бул түрдөгү тесттер кеңири колдонулуп келет.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Балтимор шаары
Балтимор шаары - АКШнын чыгышындагы ири шаар, Мэриленд штатында. Калкы 610 миң (2005; шаар айланасы менен 2,5 млн). Атлантика океанынын Чесапик булуңуна Патапско деңизи куйган жерде жайгашкан. Ири деңиз порту (жылына 30 млн тонна жүк ташылат). Темир жана автомобиль жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар (Балтиморду жана Вашингтонду тейлейт). Метрополитен.
1682-ж. негизделген. 1729-ж. Мэриленддин губернатору лорд Сесил Балтимордун ысымынан аталган. 1797-жылдан шаар. 1789-ж. Балтиморго өлкөдө 1-жолу католик епархиясы ыйгарылган. 19-кылымдын башында кооздоп эмерек жасоо боюнча даңкталган. Балтимордон Огайо штатына АКШдагы алгачкы темиржол (1828-30) курулуп, 1897-ж. 1-ири металлургия заводу ишке кирген. 1904-ж. шаардын ишкер бөлүгү толугу менен күйүп кетип, кайрадан салынган. Классицизм стилиндеги кафедралдуу Кудай Эне собору (1805-21) сакталган. 1970-80-ж. шаардын борбордук бөлүгү жаңыланып, архитектуралык комплекстер (анын ичинде Харбор-плейс) курулган. 1812-14жылкы Англия Америка согушунун катышуучуларынын, Ж. Вашинггондун эстелиги бар. Балтимор өлкөнүн билим жана маанилүү илим-изилдөө борбору: Мэриленд ИА (1797), Ж. Хопкинс (1876), Мэриленд (1807), Балтимор (1925) ж. б. университеттер, консерватория (1868), искусство комплекси (1826), 60 тан ашык лаборатория (башкы багыты физика, океанология, океанография, фармецевтика, мед. жабдуулар), Колумб борбору (1994, деңиздик биотехнология) иштейт. Мэриленд штатынын илим борбору. Балтимор искусство (1914), Мэриленд тарых музейлери, Уолтерс сүрөт галереясы (1931), жазуучу Эдгар Понун үй-музейи (Балтимордо жашаган жана көмүлгөн), опера театры, шаардык симфониялык оркестр, океанариум бар. АКШнын түндүк-чыгышынын маанилүү өнөржай жана соода-финансы борбору. Металлургия, химиялык, радиоэлектроника (анын ичинде согуш өнөржайы үчүн жабдуу), электр-техника, авиаракета, автомобиль кураштыруу, нефть ажыратуу, тамак-аш, кеме куруу жана ремонттоо өнөржайы, илимий өндүрүшү иштейт. Согуш-деңиз базасы бар.
Ысык-Ата, капчыгай
Ысык-Ата, капчыгай - Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында.Түштүк батыштан түндүк чыгышты карай 50км ге созулуп жатат. Капчыгайдын таманынын туурасы оозунда 1,5км, Карагай-Булак кыштагы тушта 0,8км. Баш жагы деңиз деңгээлинен 4500м, этеги 1000м бийикте жайгашкан. Капчыгай өтө терең, тик капталдуу (35–50°), кырлары таманынан 1000–1600м бийикте; беттеринде талаа, 1600–2500м шалбаалуу талаа, жыш бадалдар, арчалуу токой 2500–3500м чубальп, альп шалбаа өсүмдүктөрү өсөт. Ысык-Ата капчыгайына оң жактан Туюк капчыгайы (узундугу 40км) кошулат. Анын беттерин 2000–2700м тилкеде жыш карагай токою ээлейт. Капчыгай аркылуу Ысык-Ата суусу агат. Минералдуу ысык булак (Ысык-Ата минералдуу суусу) бар. Капчыгайдан Ысык-Ата курорту, төмөнкү жайык бөлүгүндө Карагай-Булак кыштагы орун алган.
Керчь жарым аралы
Керчь жарым аралы – Крым жарым аралынын чыгыш бөлүгү. Түндүгүнөн Азов, түштүгүнөн Кара деңиздери, чыгышынан Керчь кысыгы жана чулганат. Аянты 3 миң км2. Түндүк-чыгышы дөбө-дөңсөөлүү (бийикт. 190 мге чейин), түштүк-батышы түзөң. Баткак жанар тоолору, Керчь темир бассейни бар. Ири шаары жана порту – Керчь. Көп бөлүгү айдоо, анда дан, техникалык жана бакча өсүмдүктөрү, жүзүм өстүрүлөт. Жарым аралды б. з. ч. 5-кылымдан б. з. 4-кылымына чейин Боспор мамлекети ээлеген.
Мектеп
Мектеп - (араб тилинин «мактаб» деген сөзүнөн алынган) жаш муундарды окутуп-тарбиялоого чакырылган билим берүү мекемеси. Мектептин пайда болушу адамзат коомунун жаралышы, андагы өндүрүштүк мамилелердин татаалданышы жана эмгектин коомдогу бөлүштүрүлүшү менен түздөн-түз байланыштуу, башкача айткада эң алгачкы коомдордо эле адамдар балдарды тарбиялоо ишин атайын бул ишке жооптуу кишилерге тапшырышкан. Байыркы Грецияда Мектеп деп философтордун өз окуучулары менен эркин темадагы баарлашуусун түшүнүшкөн. Байыркы Римде болсо Мектеп деген сөз азыркы маанисине жакын колдонулуп, билим-тарбия берүүчү мекемени түшүндүргөн. Кыргызстандын Мектептик билим берүүсү да өз тарыхына эгедер.
Кокон хандыгынын тушунда Кыргызстанда ислам дининин негиздерин окутууга багытталган: Мектептер (башталгыч билим берүүчү) жана медреселер (орто жана жогорку билим берүүчү) болгон. Кыргызстан Россия падышачылыгынын карамагына өткөндөн тартып, көчүп келгендер тарабынан негизделген шаар-кыштактарда орус-тузем башталгыч Мектептери, бирин-экин гимназиялар ачылып, аларда жергиликтүү элдин балдарынын арасынан да тилмечтерди, катчыларды даярдоо иши колго алынган. Кыргызстандын азыркы Мектептик билим берүү системасы негизинен совет бийлигинин тушунда түзүлүп, жетилген. Кыргызстан өз эгемендүүлүгүнө ээ болгон күндөн бери (1991, 31-август) Мектептик билим берүү жаатында чоң өзгөрүүлөр болуп өттү. Билим берүүнүн көп түрдүүлүгүн камсыз кылган, айрым предметтерди тереңдетип окутуучу мектеп-гимназиялар, лицейлер, автордук, жеке менчик Мектептер пайда болду. Азыркы Мектептик билим берүү рынок мамилелеринин мезгилиндеги инсандын билимге болгон керектөөсүн толук канааттандырууга багытталган. Кыргыз Республикасынын Мектептик билим берүүсү төмөнкү үч баскычты: –
билим берүүчү М-терди өз ичине камтыйт. Мектептик окутуу 6–7 жаштан тартып башталат. Кыргыз Республикасынын «Билим берүү жөнүндөгү» мыйзамына ылайык башталгыч жана негизги жалпы мектепте окуу жалпыга бирдей милдеттүү түрдө ишке ашырылат жана мамлекеттик жана муниципалдык окуу жайларда окутуу акысыз жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Крекинг
Крекинг – нефтини жана анын оор фракцияларын жогорку темп-рада кайрадан иштетип, кичине мол-лык массалуу заттарды алуу. Крекинг биринчи реакциясында – С-С –байланышы үзүлүп, Н×, СН3×,С2Н5× радикалдары жана алкендер алынат. Радикалдар баштапкы углеводород мол-сы менен аракеттенип, Н2, СН4, С2Н6 пайда кылуу менен бирге чынжырлуу реакция андан ары уланат. К. дегидрирлөө, изомерлөө, полимерлөө жана конденсация процесстери да жүрөт. Процесстер термиялык жана катализдик болуп бөлүнөт. Реакцияда газдар, суюк углеводород жана кокс алынат. Гудрон 500-600оС 60-70 % чейин нефтинин жеңил продуктулары, 20 % чейин кокс алынат. Нефтинин жеңил продуктуларын кайра иштетүүдө мотор отуну алынат. Ал эми кокс болсо, электродду даярдоодо колдонулат. 600-700оС нефтинин оор продуктуларынан 50 % чейин этилен, пропилен жана ароматтык углеводород алынат. Бул заттар хим. ө. ж-да баштапкы сырьё катары колдонулат. Катализдик К.-катализатор катышуусунда, нефтинин кээ бир фракцияларын абасыз шартта 450-520оС,
2-3 атм. басымда ысытып бензин, дизель, керосин, газойль фракциялары алынат.
Жайылмалар
Жайылмалар (развёртки) - нерсенин каптал беттеринин жана негиздеринин нукура чоңдукта жайылып, чийме түрүндө көрсөтүлүшү.
Жабык конкурс
Жабык конкурс – ишмердиктин ошол тармагында жогорку кадыр-баркка ээ болгон, белгилүү гана адамдар чакырылган конкурс.
Соловей (Таловка куймасы)
Соловей — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таловка дарыясынын сол жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мерлан
Мерлан (лат. Odontogadus merlangus, Merlangius merlangus L. 1758) — трескалардын бир түрү, мисалы, Кара-Деңиз мерланы (лат. O. merlangus euxinus).
Абу-Даби
Абу-Даби (ابوظبي — газель атасы) — Бириккен Араб Эмирликтеринин жана Абу-Даби эмирлигинин борбор шаары. Калкынын саны 1 145 000 адам (2017).
Гуанчжоу метросу
Гуанчжоу метросу – Гуанчжоу шаарынын метросу. Метросу 28-июнь 1997-жылы ачылат.
Беллэвю (Огайо)
Беллэвю (Огайо) (Bellevue) — Огайо штатынын Erie округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8193 киши. Болжолдуу аянты - 13.3 км². FIPS коду — 39-05228.
Чүлүк
Чүлүк – узундугу 20–30 смдей, жоондугу чыпалактай арча, тал жана башка жыгачтан, кээде металлдан догоо түрүндө ийилип жасалган буюм. Ал көбүнчө өгүздүн (айрым учурда уй, торпок, топоз жана буканын) мурдуна тешип өткөрүлүп, мурунтук байлаш үчүн колдонулат. Чүлүк салынган мал элпек башкарылат.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жабылбаган (кепилденген) аккредитив
Жабылбаган (кепилденген) аккредитив – аткаруучу банкка андагы эмитент-банктын эсебинен белгилүү бир сумманы эсептен чыгарып салуусуна укук берүүчү аккредитив.
Балтыркан
Балтыркан (Heracleum) — өсүмдүктөрдүн чатыр гүлдүүлөр тукумундагы уруусу; эки же көп жылдык чөп. Сабагы түктүү, катуу, көңдөй, бийикт. 1—1,5 м. Жалбырагы татаал же үч ача кесилген. Моноже поликарптык өсүмдүк. Гүлү майда, ак, сары, жашыл, мала кызыл. Топгүлү татаал чатырча. Мөмөсү кутуча. Жер жүзүндө 70, Кыргызстанда 4 түрү жайлоодо, бөксө тоодо суу жээктеп өсөт. Уругу менен көбөйөт, көпөлөктөр чандаштырат. Тоют катары пайдалынылат, жаш өркүндөрү желет. Алай тоолорунда жана Чоң Кемин өрөөнүндө эки эндемик түрү өсөт. Уругунда эфир майы, кумарин болгондуктан, медицинада колдонулат. Балтыркандын көп түрүнүн ширеси дерматит (күйүк) пайда кылат. Кээ бир түрлөрү кооздук үчүн өстүрүлөт.
Көмүртек
Көмүртек (лат. Carboneum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IVА группа элементи ; к.н. 6; ат. м. 12,011. Жаратылышта көмүртек туруктуу эки изотоп аралашмасынан – 12С (98,892 % жана 13С (1,108 %) турат. Радиоактивдүү изотоптору маанилүүсү – 14С(Т1/2 =5570 жыл). К. үчүн иондук байланышты пайда кылуу мүнөздүү эмес, электронун оңой берүүчү активдүү металлдар менен болгон бирикмелеринде гана (мис. алюминий карбиди Al 4+3C3-4) анын окистенүү даражасы -4кө барабар. Элементтер басымдуу бөлүгү менен көмүртек бекем коваленттик байланыштагы бирикмелерди берет, ал байланышка көмүртек сырткы электрондук катмарындагы 4 электрон толугу менен катышат. Ошондуктан көмүртек IV валенттүү, бирок II валенттүү бирикмелери да белгилүү, мис. Көмүртек (II) оксиди СО (ис газы). К.жаратылышта таралышы б-ча 17-орунда турат – жер кыртышынын 0,1 % түзөт.
Көмүртек негизги минералдары: табигый карбонаттар (жер кыртышындагы м. »9,6×1015 т.), күйүүчү кендер – таш көмүр, күрөң көмүр, нефть, жаратылыш газы, чымкөң, күйүүчү сланец түрүндө топтолгон (жалпы запасы »1013 т.). Ал эми тирүү организмдеги (микроорганизмдер, өсүмдүк жана жаныбарлар) К. саны 1012 т., атмосферада көмүр кычкыл газы түрүндөгү саны 6×1011 т-ны түзсө, гидросферада (эриген көмүр кычкыл газы түрүндөгү) атмосферадагыга караганда 60 эсе көп болот. К. орг. бирикмелери тирүү организмди түзүүчү материал менен камсыз кылат. Жаратылышта эркин абалында 3 жөнөкөй зат: алмаз, графит жана карбин түрүндө кездешет. Алмаз – кубдук, графит гексагоналдык кристаллдык торчолуу структурага ээ, карбин - структурасыз зат, К. полимери болуп саналат (ХХ-к. орто ченинде орус окумуштуулары тарабынан ачылган). Таза К-тин курамында кээ бир көмүр түрлөрү, мис., антрацит (98 % С) жакын болот. Алмаз өтө сейрек таралган. Мис.: алмаздуу кендер – кимберлиттер 0,0009 % ашпаган санда гана болот. Жөнөкөй алмаз м. 0,2-0,4 г, а эгерде ири өлчөмдөгү алмаздар табылса, аларга өзгөчө ат берилет. Азыркы мезгилде эң ири алмаз деп Түштүк Африкадан табылган “Кулинан” алмазы (10х6,5х5 см өлчөмдөгү м. 621,2 г) саналат. Ири кендери Түштүк Африкада, Бразилияда, АКШ, Мексика, Индия жана Россияда (Якутия, Урал) жайгашкан. Алмаз өзгөчө касиети – анын өтө катуулугу жана кооздугу. Атайын иштетилип, өтө жылмаланган алмаз бриллиант деп аталат. Анын аты араб сөзү “ал-мас” – катуунун катуусу дегенди билдирет. К. жер шарында гана эмес, башка космос телолорунда таралган. Анын эң жөнөкөй бирикмелери СН4 жана СО2 күн системасынын бардык планеталарынан табылган. Мис., Марс атмосферасы негизинен көмүр кычкыл газынан турат. К. спектри алыскы жылдызда, кометада жана туманда да байкалган. Ал эми кээ бир метеориттерде алмаз, графит эле эмес, орг. бирикмелери да табылган. К. өзгөчөлүгү болуп, анын өз ара бири-бири менен байланышып чексиз узун жана өтө бекем байланышкан атомунун чынжырын түзүү жөндөмдүүлүгү. Физикалык касиеттери б-ча графит менен алмаз кескин айырмаланат. Алмаз түссүз, тунук, жарыкты күчтүү сындырган жана жаратылышта табылган кристаллдын эң катуусу. Графит – бозомтук кара түстөгү, тунук эмес, майланышкан металлдык жалтырактыкка ээ, катуулугу б-ча кагаздан да начар кристалл болуп саналат. К. бөлмө темп-расында бардык формасында инерттүү, бирок ысытууда көптөгөн заттар менен аракеттенет. Абада ысытууда кычкылтек ашыкча болсо, көмүр кычкыл газына чейин, жетишсиз болсо К. (II) оксидине чейин окистенет да, реакциянын натыйжасында көп сандагы энергия жылуулук жана жарык түрүндө бөлүнүп чыгат:
С + О2 = СО2 + 393,5 кДж,
2С + О2 = 2СО + 223,0 кДж.
К. калыбына келтиргичтик касиети металлдар оксиддери менен аракеттешүүсүндө өзгөчө ачык байкалат, мис.:
ZnO + C =  Zn + CO
(12000C). К. бардык формасында щелочтор таасирине (ысытуу) туруктуу. Төмөнкү темп-рада концент. к-талар таасир этпейт, бирок 1000С жогорку темп-рада ысытуудан аморфтук К. акырындык менен окистенет. Алмаз менен графит басымдуу бөлүгү табигый сырьёну кайра иштетүү аркылуу алынат. Казылып алынган алмаз кендери – кимберлиттер алгач аябай майдаланат, андан соң жуулат – жеңил тоо тектери (чопо ж.б.) агып кетет, алмаз кармаган оор бөлүгү калат. Мында иштетүүдө алмаз атайын курамдагы майларга (вазелин сыяктуу) жабышып бөлүнүп калат. Аягына чейин тазалоо үчүн, алмаз к-талар жана щелочто жуулат. К. бирикмелери колдонуу тармагы чексиз. Алмаз ири кристаллдары кооздук буюм катары колдонулат. Ал эми майда, тунук эмес кристаллдары же жасалма алынган кристаллдары кесүүчү, жылмалоочу жана тоотектерин бургулоочу аспаптарда пайдаланылат. Графит ысыкка жана бузуучу чөйрөлөргө туруктуулугу, электр тогун жакшы өткөрүшү аны ө. ж-да өтө маанилүү материалдар катарына коёт. Андан куймалар үчүн калыптар, балкытып эритүү үчүн тигелдер (казандар) жана отко чыдамдуу буюмдар жасалат. О. эле графит өтө көп бөлүгү электротех. ө. ж-да электроддор, гальваникалык элементтер жана аккумуляторлор, электр кыймылдаткычтарын даярдоодо колдонулат. Өтө таза графит ядролук реакторлордо нейтрондун ылдамдыгын төмөндөтүү үчүн колдонулат.
Мектеп каникулдары
Мектеп каникулдары – балдардын эс алышын камсыз кылуу үчүн окуу процессинин убактылуу токтотуу мезгили. Аны бир мамлекет өзүнүн табигый шарттарынын өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен мыйзам чегинде белгилейт. Кыргыз Республикасында окуу жылынын башталышы жана аякташы «Билим берүү» жөнүндөгү мыйзам жөнгө салат. Ошол мыйзамга ылайык Кыргызстан башталгыч, толук эмес орто билим берүү жана орто билим берүү мектептерде төмөнкү мезгилдердеги каникулдар белгиленген: күзгү каникул – 5 күн (5–9-ноябрга чейин), кышкы каникул – 12 күн (30-декабрдан 10 январга чейин), жазгы каникул – 8 күн (шаар жерлеринде жергиликтүү айыл өкмөттөрүнүн кароосу боюнча убакыт өзгөрүшү мүмкүн). Окуучулардын жайкы эс алуусу же каникулу мектептеги окуу аяктагандан 1-сентябрга чейин улантылат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Полночный Пертюг
Полночный Пертюг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пертюг дарыясынын сол жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каракорум, агын суусу
Каракорум - Чаткал району аркылуу аккан суу, Чаткалдын оң куймасы.
Мерлуза сымалдуулар
Мерлуза сымалдуулар (лат. Merlucciidae) — деңиз балыктарынын бир тукуму, булардын кыйла түрлөрү жана уруулары бар: Аргентина мерлузасы (лат. Merluccius hubbsi), Европа мерлузасы (M. merluccius), Кап мерлузасы (M. capensis), Жаңы Зеландия мерлузасы (M. australis), Тынч океан мерлузасы (M. productus), Чили мерлузасы (M. gayi), мерлузалар (уруу) (Merluccius) кирет.
Кесилген пирамида
Кесилген пирамида – пирамиданы негизинин тегиздигине жарыш (параллель) тегиздик жана кескенде пайда болгон геометриялык нерсе; пирамиданын негизи жана туура кесилиши жана чектелген бөлүгү. Кесилген прамидалар негиздери боюнча айырмаланат. Мисалы, негизи төрт бурчтук болсо, анда төрт бурчтуу Кесилген прамида болот.
Жабылган (депонирленген) аккредитив
Жабылган (депонирленген) аккредитив – эмитент-банктын аккредитив ачууда эмитент-банктын милдеттенмесинин бүткүл мөөнөтүнө төлөөчүнүн, же ага берилген кредиттин эсебинен аткаруучу банктын карамагына которуп берген (жабуучу) аккредитив.
Кремнефториддер
Кремнефториддер, фторсиликаттар — кремний суутек фториди к-тасынын (Н2SiF) туздары. Бул к-та суюк, газ түрлөрүндө кездешпейт, анткени НF жана SiF4 берикмелерине бөлүнүп кетет. Конц. Н2SiF6 30-35 % күкүрт к-тасындай күчтүү, туздары уулуу. Сууда Nа, К, Рb, Сs, Ва туздары кыйынчылык м-н, башка туздары жеңил эришет. К. ысыт-канда SiF4
ж-а фторидге термиттүү диссоцацияланат. Щелочтор таасир эт-кенде К. ажырайт. SiF4 газ түрүндө бөлүнөт. К. SiO2 менен фтордуу металл ара-лашмасына фтор к-тасын таасир этүүдөн, металлдар гидроксидин Н2SiF6 таасир этүүдөн, фтордуу металлга SiF4ду таасир этүүдөн алынат. Жеңил эрүүчү К. (Мg Zn, Аl -флюаттар) курулуш иште-ринде колдонулат.
Желтоксан (декабрь) окуясы
Желтоксан (декабрь) окуясы– 1986-жылдын 17–19-декабрында Алматыда болгон казак жаштарынын тоталитардык саясатка каршы нааразылык кыймылы. 1986-ж. 16-декабрда Казакстан КП БКнын Пленуму өткөрүлүп, анда казак калкынын пикири эске алынбастан, КПСС БКнын көрсөтмөсү менен Д. А. Кунаевдин Казакстан КП БКнын 1-секретары кызматынан алынышы жана ордуна орус улутундагы Г. В. Колбиндин (мурда Грузия КПнин 2-секретары) келиши кыймылдын башталышына түрткү болгон. 17-декабрь күнү эртең мененки саат 8де Казакстан КП БКнин имаратынын алдындагы Л. И. Брежнев атындагы (азыркы «Республика») аянтында мектеп окуучулары, студенттер, жумушчу жаштар, ошондой эле ЖОЖдун окутуучуларынын катышуусундагы тынчтык жүрүшү башталып, кечинде алардын саны 20 миңге чейин жеткен. Чогулгандар борбордун кадр маселесин чечүүдөгү бир жактуу аракеттерин сынга алып, маанилүү иштерди чечүүдө республиканын бийлик уюмдарынын пикирин да эске алуу жана жергиликтүү калктын өкүлдөрүнөн чыккан саясий ишмерлерге тоскоолдук кылбоо, республиканын өз алдынчылыгын, улуттук тилдин жана маданияттын өнүгүүсүнө зарыл шарттарды камсыз кылуу талаптарын коюшкан. Кыймылды басуу, анын катышуучуларын күч менен таратуу максатында Казак ССР ИИМдин жана МККнын аскер бөлүктөрү, Алматы чек ара окуу жайынын курсанттары, СССР ИИМдин кошумча атайын күчтөрү тартылган. Митингчилер менен кагылышуу башталып, аларга каршы курал катары сапёрдук күрөктөр, атайын үйрөтүлгөн иттер, өрт өчүрүүчү машиналар жана бронетранспортёрлор колдонулган. Бийлик менен козголоңчулардын тирешүүсүнөн улам «Казакстан казактар үчүн!», «Орустар Казакстандан чыгып кетсин!» деген сыяктуу ураандар пайда болгон. Ошол эле мезгилде Казакстан КПнин имаратына чабуул даярдалып жатканы тууралуу Москвага маалымат түшүп, М. С. Горбачёв окуялардын чиеленишине жол бербөө талабы менен Д. Кунаевге кайрылган. Кечке жуук көтөрүлүш күч менен басылган. 18-декабрда аянтка кайрадан өтүүгө аракеттенген митингчилердин айрым топтору куулуп-таркатылып, козголоңчуларга катуу жаза көрүлгөн. Желтоксан (декабрь) окуясынын жүрүшүндө 8500 адам кармалып, жазаланган. 6 киши курман болуп, 1720дай киши жаракат алган. ИИМдин 1200 кызматкери иштен бошотулган, 12 ЖОЖдун ректору кызматынан алынып, 246 студент окуудан чыгарылган. 99 адам кылмыш жообуна тартылып, экөө атууга өкүм кылынган. 19–23-декабрда Жезказган, Талды-Коргон, Көкчө-Тоо, Караганды, Аркалык, Павлодар, Жамбыл, Талгар, Саркант жана башка аймактарда да нааразылык митингдер болгон. Желтоксан (декабрь) окуясына катышкан митингчилердин көпчүлүгү куугун-сүргүнгө учураган. 1987-ж. КПСС БКнын Саясий бюросу Желтоксан (декабрь) окуясын «казак улутчулдугунун көрүнүшү» катары баалаган (1990-ж. Казакстан КП БКнын демилгеси менен мындай баа туура эмес деп табылган). Бул окуя тоталитардык саясатка каршы казак жаштарынын азаттык күрөшү болгон. Казакстан көз каранды эместигин алган соң, Желтоксан (декабрь) окуясы тууралуу чындык калыбына келтирилип, бул жөнүндө «Желтоксан», «Желтоксан курмандыктарын эскерүү», «Эр намысы – эл намысы» жана башка эмгектер жаралып, «Аллажар», «Кызгыш күс» кинофильмдери тартылган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Мулла-Камыш (Туймазин району, Башкыртстан)
Мулла-Камыш — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Жогорку бишиндин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 34 киши. Почта индекси — 452790, ОКАТО коду — 80251810007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бабаш-Ата кырка тоосу
Бабаш-Ата кырка тоосу - Фергана тоо тизмегинин түндүк-батыш бөлүгү. Унтама, Алаштоо, Ангырактоо массивдеринен турат. Батышынан Нарын д., чыгышынан Карүңкүр (Кара-Үңкүр) суусунун алабы, түштүгүнөн Фергана өрөөнү менен чектешет. Орто бийиктиги 3480 м, эң бийик жери 4427 м, Вебер чокусу. Узундугу 70 км, туурасы 25 км. Түндүк-чыгышы түштүк-батышынан бийигирээк, зоокалуу чокулары мөңгүлүү; Түштүкбатыш жагы жапызыраак. Каптал беттери аскалуу, шагыл таштуу жана урандылуу. Түзүлүшү боюнча горст-моноклиналь. Палеозойдун сланец жана акиташ тектеринен түзүлгөн. Кышы узак, суук, жайы салкын. Жылдык жаан-чачыны 500-800 мм.
Алаштоодогу кайкыда саздар жана башаттар көп. Майлуу-Суу, Кара-Уңкүр, Кайынды жана башка суулар Бабашатадан башталат. Кырка тоонун түштүк, түштүк-чыгыш капталдарына кургак талаа (800-1000 м), талаа жана шалбаалуу талаа (10001700 м), токой, бийик чөптүү шалбаа (1700-2800 м), субальп (2800-3000 м), альп шалбаасы (3000-3500 м), гляциалдык-нивалдык (3500 мден өйдө); Түндүк-батыш капталдарына талаа (1000-1700 м), шалбаалуу талаа жана шалбаа (1700-3000 м), субальп жана альп шалбаа (3000-3500 м), гляциалдык-нивалдык (3500 мден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү. Алма, алча өңдүү жапайы дарактар, жаңгак токою (Арстанбап, Кызылүңкүр өрөөндөрүндө) жыш. Малга жайлуу.
Омограф
Омограф (грек. homos – бирдей, grapho – жазам) – бирдей жазылып, бирок айтылышы жагынан бири-биринен айырмаланган жана маанилик жактан эч кандай байланышсыз сөздөр. Мындай сөздөр бир тилдин өзүнүн ички нукура сөзү менен башка чет тилден өздөштүрүлгөн сөздөрдүн ортосундагы бирдей жазылышты, бирок ар башка айтылышты көрсөтөт: бак (дарак) – кыргыздын сөзү, бак (машинанын багы) – орустун сөзү; ток (курсагы) – кыргыз сөзү, ток (зым) – орус сөзү; кабак (каш) – кыргыз сөзү, кабак (кафе) – орус сөзү.