Мамлекеттик_тил_жана_маданият_институту
Кырк жигитин кыйратып, Кыз катынын ыйлатып, Кысырагын туйлатып, Бошогонун чыйратып, Босогосун кыйратып, - Манастын кан экенине карабай чаап алууну көздөшөт. Кырк чоро, туруктуу черүү (регулярное войско) Манастын карамагында экенине карабастан, ал Ататктуу жери Ногой деп, Кайдан бул иш оной деп, Кабылан Манас баатырың Калкы үчун кайгы жеп, Кадыр алдам колдо деп, - чыканак жерге салып чырым уйку албай кандардын бул жоругуна абдан ойлонуп туйшүк тартат. Бул мыйзам ченемдүү көрүнүш. Себеби алар жашаган түзүлүштөгү коом жоокерчилик менен жашап, ал туруктуу черүүдөн эч кем калбаган эрдиктерди көрсөтүүгө даяр эле. Буну согуштук демократия түзүлүшүндөгү уруулар уюмунун арасында бири доминант болгону менен башка уруу кызыкчылыктарын да эске алуу керек экендигинин ачык далили катары түшүнүүгө болот. Демек ал коомдо абсолюттук монархиялык бийлик канда да, анын уруусунда да болгон эмес. Бирок ошондой болсо да доминант уруу кай бир деңгээлде башка уруулардан жогору болуп үстөмдүк кыла турган. Албетте, бул процесс диктатурага чейин өрчүп жеткен эмес, себеби «при родоплеменном комплектовании в киргизское войско включалось народное ополчение, состоящее обычно из членов одного племени которое вливалось в войско конфедерации племен, что создавало в частях войск прочную внутреннюю спайку: военначальники были из среды своего же рода и племени: воины одной и той же единицы являлись не случайным сборищем незнакомых людей, а группой людей связанных друг с другом родством, знакомством, общностью языка и обычаев». Ошондуктан кан Манас да черүүсүн баштап кандарга каршы аттанып чыкпастан уруулардын туугандык жайын, тегип урматтап, сый менен тозуп алат. Бирок урук, уруу башчыларына доминант урууну, кан бийлигин сыйлоо, ага таазим этүү парз, милдет экендигин эстерине салып турганын, Тим жүр десем болбойсуң, Ар кагандан бир каган Тийишкенин койбосуң. Кандай акыл ойлойсуң Кай түрлүү оюн ойнойсуң? Каар кылсам кандарым Капилет өлүп сойлойсуң,  - деп кан Манас кандарга ачуусунун келип, ордуларын билүүсүн эскерткенин ачык көрө алабыз. Согуштук демократия түзүлүшүндөгү көчмөн эл биз жогоруда белгилегендей тынымсыз күрөшүүнүн, кагылышуулардын, куралдуу жүрүштөрдүн үстүндө болгон. Ошол себептүү куралдуу күчкө, согуштук организацияга чоң көңүл бурулган. Эпосто аскердик турмуш, аны уюштуруу, куралдуу жүрүштөр өтө кылдат көркөм чеберчилик менен чагылдырылган. Себеби чыгармадагы негизги идеялары, каармандардын образын ачып берүүдө дал ушул жогорудагы шарттар негизги ролду ойноп, кыргыз элинин байыркы жашоо шартын тарыхый жактан таанууга өбөлгө түзүп берип турат. Бирок эпос тарыхый эмгек эмес эпикалык чыгарма болгондуктан ага мүнөздүү белгилерди маселен гипербола сыяктуу кубулуштарды эске алуубуз абзел. Демек кыргыз элинин башынан өткөргөн тарыхый чындыгы элдин фантазиясына, дүйнө таанымына ылайык мүмкүн болушунча көркөм чагылдырылып берилген, жана түздөн түз тарыхый факт катары кароо туура эмес болор. Ошондой болсо да эпостон биз ата бабаларыбыз куралдуу күчтөргө кандай маани берип келгендигинен кенен маалымат ала алабыз. Жоокер элдин качан, кандай гана шарт болбосун ар дайым ички жана сырткы душмандардын кол салууларына даяр болуусу шарт болгон, буга жетишүү үчүн ич ара же уруулар арасында ат чабыш, эр эңиш, жамбы атыш, күрөш, эр сайыш сыяктуу жоокердик өнөрдү чыңдай турган оюн-зооктор өткөрүлүп турулган. Бул оюн-зооктор жеке эле көңүл ачуу же жоокердик күч кубатты чыңоо эле эмес, уруулардын саясий-социалдык статусун бекитүү да болуп эсептелинген. Ошол себептүү ар бир оюнга урук, уруулар өтө жоопкерчилик менен мамиле кылышкан. Муну биз Көкөтөйдүн ашынан күрөш оюнунун учуру келгенде кытай, калмактардын дан жыттанган алп Жолойуна намысты колго алып берер кыргыздан Манас баш болуп бир да баатыр даап чыга албай турган учурда жашы сексенден ашса да жөө күрөштүн жайын билген балбан эр Кошойдун чыгып, күн-түн дебей кармашып жаңишшке ээ болуп, элинин душман арасында позициясын бекиткенинен байкайбыз. Мындай оюн-зооктордо доминант уруулардын женишке ээ болушу зарылчылык эле эмес милдет түрүндө да болгон, себеби жеңилүү, намысты алдыруу келечекте уруунун чабылышына, талап-тонолуп көз каранды болушуна же такыр тукум курут болгонго чейин алып келген. Албетте бул процесс согуштук демократия түзүлүшүндө жашаган көчмөн жоокер элге мыйзам ченемдүү көрүнүш болгон. Көчмөн кыргыздардын куралдуу күчтөрүнүн негизин кайра кыргыз урууларынын өзү эле түзгөн, ошол себептүү кайсы уруу басымдуурак болсо, ал башка урууларга өз көз карашын таңуулап, бийлик жүргүзүүдө көбүрөөк добушка ээ боло алган. Эпосто ушунун ачык далили катары: Калдайдын уулу капырга- Кан Коңурбай баатырга, Казат кылсак канитет, Калк жыйылып топ келдиң Мазаат кылсак канитет? Кыргызга кызык чоң жумуш, Кайнап жаткан кытайга Барып калсак канитет, - деп кан Манастын чаап алалы деген үмүт менен келген кандардын оюн таш каптырып, өзүнүн көптөн бери энсеп келген кытай, калмактарга каршы казатын жүзөгө ашыруунун идеалдуу шартын көрүп, келген колду максатына ылайык колдоно билгендигин келтирсек болот. Бул, албетте доминант уруудан эле эмес анын башында турган кан, бектердин чечкиндүүлүгүнө, эркине да көз каранды болгон. Бирок жогорудагы доминант урулар, анын башында турган кан анын жалпы эл тарабынан шайлангандыгына карабастан согуш же жүрүш мезгилинде өздөрүнүн айрым укуктарынан ажыратылган. Себеби казат                       жолдун чоо-жайын биле турган өзүнчө жол башчы да шайланган. Ага толугу менен жолдун сырын б.а. жолдун картасын, географиялык шартын, рельефин мыкты билгендерден коюлган. Алмамбетке жол берди, Жол бергенин кол көрдү, Кан Бакайга кол берди, Кол бергенин эл көрдү,  - деген эпостогу үзүндү жогорудагы айтылган пикирди кубаттап турат. Өзүнун көрөгөчтүгү, акылмандуулугу менен далай жоонун мизин кайтарып, элинин ак жолтой кадырман ак сакалына айланып калган Бакайга кол-кандыгынын токтошу мыйзам ченемдүү кубулуш, себеби да ал тектүү жердин тукуму, түбү тектеш доминант уруунун каны. Ал эми кайнаса каны кошулбаган, душманынын өкүлү – Алмамбетке кыргыз элинин тагдырын чече турган орундун ыйгарылышы бул ошол коом түзүлүшүндөгү демократиялык принциптердин колдонулушунда, ошондой эле кай бир деңгээлде бийлик структураларынын ишинин ийкемдүулүгүндө болуш керек. Мындай көрүнүштөр тарыхый булактарда да өз изин калтырган. Улуу талаанын император-каганы Чыңгызхан да «при назначении на высшие должности по войску и по администрации никогда не руководствовался происхождением, а принимал во внимание техническую годность данного лица и степень его соответствия известным нравственным требованиям, признававшимися им обязательными для всех своих поданных, начиная от вельможи и кончая простым воином». Демек согуштук демократия түзүлүшүндө жашаган көчмөн эл ар дайым эле жетекчи, жоокерлерди тандоодо анын ата тек, тууган уругуна эле карабастан алардын жеке мүмкүнчүлүгүнө, потенциалына да терең көңүл бурушкан. Эпосто Бээжинди каратуу жөнүндө чечим кабыл алынып, кол куралганы менен ага жол көрсөтүп кол баштап барар адам жок болуп турган мезгилде: Айтып турган жериңде, Ант урган кытай элинде Жүргөн чороң мен бармын, Жаба журтун жадатып Сүргөн чороң мен бармын, - деп Алмамбеттин чоролордон суурулуп чыгып «кыжылдаган кытайдын кыйла жолун билем» деп жол милдетин мойнуна алууга даярдыгынан кабар берип, ага журт ичиндеги айынга кулак түрбөстөн бийлик ээлеринин жол бийлигин ыйгарышын жогорудагы ойдун далили катары түшүнүүгө болот. Чыгармада согуштук демократиялык принциптер эволюциялык мүнөзгө ээ болуп жүрүп отурат. Эгерде биз жогоруда көрсөткөндөй башында Алмамбеттин жээк тагатына карабастан анын билимин баалап жол бийлигин ыйгарышса кийин казат жолунда ага бүтүндөй колду бийлетип кан көтөрүшүнө күбө болобуз. Себеби Бакай кан көтөрүлгөнү менен жашынын улгайгандыгына жана мындай чоң колду баштап көрбөгөндүгүнө байланыштуу черүүдө баш аламандык, чар жайыттык пайда болуп, ага Алмамбеттин зээни кейип: Оң жагына бир карап, Ок тийгендей ыңгырап, Сол жагына бир карап Топ тийгендей ыңгырап Аскердин бейлин жактырбай,- Манаска абдан ачуусу келип: Абыдан уккун арзымды! Аскердин ээси деп жүрсөм, Ашкере чыккан карсыңбы… Колуңдун түрү бу болсо, Коктум, кайра кетемин төрөм, - деп кол бул түрүндө кытай, калмакка жолукса бөөдө кырылып каларын билдирип, тезинен аны чыңдап, кошуунга жаңы тартиптерди киргизүүнү сунуштайт. Канча душмандын мизин кайтарып, чөгөлөтүп бийлик жүргүзбөсүн, бирок эн каардуу кытай, калмактардын сырын билбестигин кан Манас мойнуна алып: Ушу жаткан кара журт, Бириң эмес баарың ук, Жашың менен карың ук… Бакайдан кандык кетти деп, Бадышалык өкүмөт, Алмамбетке өттү деп,  - колдун кан бийлигин Алмамбетке өткөрүшөт. Демек ошол таптагы коомдук түзүлүштө жогорку бийликке кандидатураны көрсөтүүдө жеке өз урук, уруудан бирөөнү тандоо принцибин карманбастан, шартка ылайык башка элдин мыкты деп табылган өкүлүн да коюуга жол берилген. Бул жогорудагы Чыңгызхандын бийликке коюу жана башкаруу ыкмалары менен эпостогу кыргыз урууларын жүргүзгөн иштеринин да принциптеринин шайкеш экендигинен кабар берип, көчмөн эл негизинен демократиялык принциптерди колдоно тургандыгын айгинелеп турат. Негизинен кыргыз урууларына согуштук-демократиялык түзүлүш прогрессивдүү гана таасирин берди жана «дуальная этнополитическая организация (структура военно-административной организации) имела прочные корни в социально-политической и этнической истории тюркоязычных племен Центральной Азии и в большинстве случаев вместе с созданием новой государственной общности с появлением новой господствующей этнополитической группировки». Жыйынтыктап айтканда согуштук демократия жана баштапкы феодализм мезгилиндеги кыргыз уруулары күнүмдүк турмушунда казат, жүрүштөрдү мыйзам ченемдүү кубулуш катары кабылдап, ал келечегинде бүтүндөй урууларды «жоокер элге» айландырып Борбордук Азияда негизи эле түрк урууларынын ичинде доминанттык ролго ээ кылып, натыйжада ата-бабаларыбыз тарыхта өзүнүн «Кыргызское великодержавие» деген наам менен, фольклористикада «Манас» эпосу аркылуу изин калтырып, урпактарына сыймык, эркиндикти тартуулай алды.