cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гарри Поттер жана Философ Ташы (тасма)
Жетишкендиктер
Тасма үч Оскар сыйлыгына ат салышкан: мыкты постановка, мыкты костюм дизайны жана мыкты оригиналдуу музыка (Жон Уильямстын жазган саундтрек). Буга кошумча, фильм жети BAFTA (Британ киноакадемиясынын) сыйлыгына көрсөтүлгөн. Алар: мыкты британ тасмасы, Робби Колтрейндин Хагридди аткаруусу экинчи пландагы ролдогу мыкты актерго номинация, ошондой эле мыкты костюм, мыкты декорациялар, мыкты грим, мыкты үн жана мыкты атайын эффекттер номинациялары. "Философ ташы" костюмдары үчүн Сатурн сыйлыгын алып, дагы башка сегиз категорияда номинация алган. Фильм "Американын Кастинг коому" жана "Костюм дизайнерлери гильдиясындан" сыйлыктарга ээ. Америка фильм институтунан (AFI) атайын эффекттер үчүн, Фильм постановщиктер гильдиясынан декорациялар үчүн да сыйлыктарды алган. "Мыкты үй-бүлөлүк экшн-тасма" категориясында Broadcast Film Critics сыйлыгын, мыкты бала актер номинациясын (Дэниэл Рэклифф Гарри Поттер ролу үчүн) жана мыкты композитор номинациясын (Жон Уильямс) да алган. 2005-жылы Америка Фильм Институту кинону кинотарыхтын 100 жылдыгына карата атайын AFI тизмесине кошкон.
Пекин метросу
Пекин метросу – Пекин шаарынын метросу. Метросу 1-октябрь 1969-жылы ачылат.
Жарык чыпкасы
Жарык чыпкасы (фильтри) - өзү аркылуу өтүүчү нур энергиясынын агымын жана спектрдик составын өзгөртүүчү оптикалык курал.
Заттын өтө эле жука катмарынан жарык өткөндө жутулуунун натыйжасында жарык агымынын чоңдугу жана спектрдик составы өзгөрөт, б. а. жарык чыпкаланат. Мында жарыктын жутулушуна негизделген абсорбциялык Жарык чыпкасы көп колдонулат.
Жарык чыпкасынын жардамы менен төмөнкү процесстер аткарылат:
Жарык чыпкасы техниканын түрдүу тармактарында - фотографияда, лаборатория иштеринде, илимий иштерде жана ультра- кызгылт көк нурлардын күчтүү фотохимиялык аракетинен сактоо үчүн коргогуч айнек катары кеңири колдонулат.
Жарык чыпкасы барган сайын көбүроөк колдонулууда.
Тенденция
Тенденция, же тенденциялуулук (латын сөзүнөн – багыттуулук, умтулуучулук) – көркөм чыгарманын дайым бир идеялык-эстетикалык багыты, анын баалуулук ориентациясы; жазуучунун белгилүү бир социалдык позициясы, анын көркөм образдар аркылуу чагылдырылышы. Бир багытка ооп кетүүчүлүктү да тенденциялуулук деп атап, объективдүү эмес көрүнүш катары баалашат. Тенденциянын дагы бир мааниси каршылык көрсөтүү, каршы аракет кылуу) – кандайдыр бир кубулуштун ниет-каалоонун (Квинтенция), умтулуунун, максаттын өнүгүүсүн, ишке ашуусун камсыз кылуучу багыт жана өтмө мааниде мурдатан жаман ойдо болуп, кара ниеттик менен терс умтулууну, терс максатты таңуулоо, ишке ашыруу багыты (каршы тенденциялуу - тенденциозность); алдыга коюлган идеалга, максатка жетүү үчүн болгон күрөштөгү көз караштардын ишенимдердин багыты; кандайдыр бир окуунун, теориянын, көркөм адабият чыгармаларынын негизги идеяларынын багыты; кандайдыр бир процесстин өнүгүүсүн, жүрүшүн мүнөздөп ишке ашыруу багыты.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
[[Категория: Филология
Камсыздандыруу кордомолору
Камсыздандыруу кордомолору – камсыздандыруучулар тарабынан камсыздандыруунун түрлөрү боюнча камсыздандыруу милдеттенмелерин аткарууну камсыз кылуу максатында, камсыздандыруу төлөмдөрүнүн эсебинен түзүлүүчү атайын акчалай фонддор.
Фарфор
Фарфор – ак түстөгү, жука катмары жарыкты өткөргөн, сууну жана газды өткөрбөгөн (сууну сиңирүү жөндөмдүүлүгү 0,5 % ) тыгыз керамикалык материал. Өтө майдаланган бышуучу ак топурак, каолин, кварц, талаа шпатынын аралашмаларын жогорку темп-рада күйгүзүү менен алынат. Коррозияга туруктуу химиялык аппараттар, электр жана радиотехникалык буюмдар, жогорку сапаттагы идиш-аяктар, көркөм-декоративдик, санитардык-техникалык жана курулуш буюмдарын жасоодо пайдаланылат.
Дeдко Фёдор Иванович
Дeдко Фёдор Иванович (25. 9. 1903-ж. туулган, Сума облусу, Тростянецк району, Гребениковка кыштагы) – Даңк орденинин толук кавалери. Советтик Армияга Токмок шаарынан 1941-ж. ноябрда чакырылган. 2-Украин, 1-Белорус фронтторуна, Курск салгылашына катышкан. Днепрден өтүүдө, Украина, Румыния, Польшаны бошотууда, Берлинди алууда баатырларча күрөшкөн. Шпаков (Украина ) кыштагы үчүн болгон салгылашта душмандын танкалык 4 чабуулунун мизин кайтарышып, бир танкасын талкалаганы үчүн 3-даражадагы Даңк ордени менен, Скампе шаарынын (Чыгыш Померания) жанында 15 фашистти жок кылганы үчүн 2-даражадагы Даңк ордени, Берлиндин жанында болгон урушта душмандын бир нече пулемётун жок кылып, бронетранспортёрун күйгүзүп жибергени үчүн 1-даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Дедко 2- жана 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Кичи зонд аралдары
Кичи зонд аралдары — Малайя архипелагынын түштүк бөлүгү, негизинен Индонезиянын курамында. Инди океаны, Бали, Флорес, Банда, Саву, Тимор деңиздери менен чулганат. Ири аралдары: Бали, Сумба, Сумбава, Флорес, Тимор. Узундугу 1300 кмдей, аянты 128 миң км2. Тоолуу рельеф басымдуу; жанартоолор да көп (бийиктиги 3726 мге чейин, Ринжани жанар тоосу). Климаты субэкватордук, муссондук. Жалбырагы күбүлмө тропиктик токой жана саванна өсөт. Шалы, татымал өсүмдүктөр, кокос пальмасы өстүрүлөт; балык кармалат.
Дeдко Фёдор Иванович
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Верчагин Валерий Иванович
Верчагин Валерий Иванович - (27. 2. 1947-ж. туулган, Тажик ССРи, Восе району, Восе кыштагы) генерал-полковник (2003). 1970-ж. ФПИни бүтүргөн. 1970-74-ж. студенттик курулуш уюмунун жумушчусу, Фрунзедеги тери заводунда электр цехинин начальниги, Кыргыз ССР Өнөр жай министрлигинин курулуш монтаждоо башкармалыгында мастер, прибор ремонттоо заводунда бригадир, 1974-79-ж. Кыргыз ССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинде бөлүмдүн оперуполномочени, улук оперуполномочени, төрагасынын орун басары, төрагасы, 1984-85-ж. Кыргыз ССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасынын орун басары, төрагасы, парткомдун секретары, 1991-2001-ж. КРдин Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасынын 1-орун басары, КРдин Улуттук коопсуздук министринин 1орун басары, КРдин Чек ара кызматы башкы башкармалыгынын төрагасынын милдетин аткаруучу, министрдин 1-орун басары, КРдин Улуттук коопсуздук кызматынын төрагасынын 1орун басары болуп пштеген. Улуттук коопсуздук кызматынын отличниги (2001). «Ардак Белгиси» ордени жана медалдар менен сыйланган.
Батат
Батат - (Ipomoea batatas), таттуу картошка чырмооктор тукумундагы көп жылдык (эгилмеси көбүнчө бир жылдык) өсүмдүк. Тропик жана субтропик өлкөлөрдө, негизги азык өсүмдүк катары байыртан эгилет. Эгилме түрү Борбдук Америка, Мексикадан тараган. Сабагы узун (1-5 м), бир нерсеге жармашып өсөт, муунактарынан тамырлайт. Тамырында ар кандай формадагы жана түстөгү, крахмал менен кантка бай, ири, салм. 200-500 г, кээде 10 кг га чейинки түймөк пайда болот. Андан акшак, ун тартылып, крахмал, спирт, кант даярдалат. Сабагы тоют. Көбүнчө Индия, Индонезия, Япония, Филиппин ааймактарында, Африканын экватор өлкөлөрүндө, Бразилия, АКШ, Испания жана Италияда эгилет.
Жарыкчыл өсүмдүктөр
Жарыкчыл өсүмдүктөр (гелиофилдүү же жарык жакшы көрүүчү өсүмдүктөр) - дайыма көлөкөдө өсө албаган, нормалдуу өсүшү үчүн күн нурун көп талап кылган, ачык жерде өсүүчү өсүмдүктөр.
Жарыкчыл өсүмдүктөргө кайың, чөмүч баш, бака жалбырак, күн карама, жүгөрү, пахта, коон ж. б. кирет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Каракожо
Каракожо —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Сагымбай Орозбаковдун вариантында аргын уруусунун билерманы, эл аксакалы. Манастын бала чагын жана анын Алтайдан Ала-Тоого көчүп келишин баяндаган окуяларда К. казактын чоң урууларынын бири аргындардын башчысы катары уруу аксакалдарынын кеңештерине, ар түрдүү иштерине активдүү катышат (Сагымбай Орозбаков, 1. 104, 164, 232, 250; 2. 14, 23, 25, 39, 68, 94). Манас жолдоштору менен салбырынга баргандагы эпизоддо Калдардын атасы делет (Сагымбай Орозбаков, 1. 255). Кийин Манастын кырк чоросунун катарында "Аргын Каракожосу, Акылга бирге кошосу" деген туруктуу стилдик форма менен сыпатталган, акылман, чечкиндүү кейипкер катары көрүнөт. Чоң казат мезгилинде, он башы болгон Тазбаймат өз тобундагы Манасты унутуп койгондо, К. душмандын босогосунда турганда он кишини жакшылап көзөмөлдөй албаган мындай башчы шек жок жаза тартыш керек деп чечкиндүүлүк кылат (Сагымбай Орозбаков, 4. 169 —170). Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо аты Желтаман он бешинчи келген К. тагдырына буюрган Кусабүбүгө үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 419, 424).
Антипатарийлер
Антипатарийлер (лат. Antipatharia) — шурулар классындагы бир түркүм.
Ивановка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Ивановка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Карламан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 27 киши. Почта индекси — 453020, ОКАТО коду — 80235830002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ашер (Оклахома)
Ашер (Оклахома) (Asher) — Оклахома штатынын Pottawatomie округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 393 киши. Болжолдуу аянты - 2.1 км². FIPS коду — 40-03000.
Чыйырды
Чыйырды — "Манас" эпосунун каарманы. Манастын энеси. Сагымбай Орозбаковдун вариантында кытай-калмактар кыргыздарды чаап, туш-тушка таратканда Чыйыр деген өлгөн агасынын аялы Шаканды Жакып алат. Чыйырдын аялы делип жүрүп байбичесинин Шакан аты калып, Чыйырды аталып кеткен. Өзүнүн өмүрүн бүт бойдон элдин тагдырына багыштаган баатыр баланы жана неберени тарбиялоого жумшаган мекенчил эненин элеси дастанда "эл башына күн түшсө эл жараткан эр келет" деп эл самаган Манас баатырды тапкан кең пейил, акылман Ч-нын элеси аркылуу берилет. Манаска дос болом, кыргыздар үчүн ак ниетим менен адал кызмат өтөйм деп келген Алмамбетке Ч. эне эмчек сүтүн татытат. Баласы Манастын кайгысы сууй электе кичи аялынан төрөлгөн балдары Абыке, Көбөштү тукурган чалы Жакыпка, чыккынчы зөөкүрлөргө наалат айтып, балтыр бешик Семетейди жашырып алып качып чыгат. Ч. менен Каныкей Семетейди эр жеткирүү максаты менен Букарга, Каныкейдин төркүнүн көздөй качышат. Ар кандай кыйын кысталыш учурларда Каныкейди кайраттандырып, акылын айтат. Семетейди өстүрүүдө Каныкейдин активдүү жардамчысы болот. Тайторуну чабарда да Каныкей Ч. менен кеңешет, анын батасын алгандан кийин гана атын байгеге кошот. Семетей эр жетип, атасы Манас, жери Талас экенин билгенден кийин энеси Каныкейди, чоң энеси Ч-ны алып элине келет да аларды эңсеп күткөн калкынын, акылман Бакайдын жардамы менен душмандары Көбөш канды жана анын кошоматчыларын жеңет. Ч. "Семетейдеги" окуяларга аз катышса да, сюжеттин өнүгүшүндө ар дайым эске алынып айтылып турган жандуу образ. "Манас", "Семетей" бөлүмдөрүндө тең Ч-нын образы аркылуу өз эли-жерин сүйгөн, баатырды тарбиялоонун бардык кыйынчылыктарына чыдаган, дайыма адилеттик тарабында болгон патриот эненин элеси берилген.
Уук
Уук жыгачы түндүк менен керегени бириктирет. Орточо алганда ууктун алаканынын (билеги) керегеге байлануучу жагынын узундугу 45—55—47—57 см, эни 2—35, 2,2—36 мм келет. Анын аягында көзөнөкчөсүндө «уук боосу» болот. Уук керегеге ошону менен байланып бекийт. Уук учу 2,2—2,5 см төрт кыр учталат. Ууктун жалпы узундугу орточо 2,5—3 метрдей келет. Боз үйдүн башкы босогосунан (босого жыгачтан) үстүнө төрт кыска эшик уук сайылат. Керегенин жайылышы аркылуу боз үйдүн көлөмү менен көркү аныкталат.
Уук ийүүдө да чен бирдиктери так сакталат. Эгер 75 баштуу үй болсо ууктун узундугу үч метр, 65 баштуусунуку 2,8 метр, 55 баштуунуку, 2,6 метр болот. Мында ууктардын жоон-ичкелиги бирдей келет. Анын түп жагынын жоондугу — 16 см ге, баш жагы 8 см ге барабар. Ууктун алаканынын жазылыгы төрт см, узундугу 70 см, ошондо алаканга сегиз сай чыгат. Ууктун башынан уук жип байлоочу тешигине чейин сегиз-он см болот да, уук учунаЭО0 кыйгач кесип, керегенин сырткы капталына-билегине такалат. Ал канат чийди тиреп жыртпайт, уук ылдый кетпейт.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Демократиянын заманбап теориялары
XX к. 2-жарымында демократияны элитардык, плюралисттик, партиципатордук жана полиархия деп түшүндүргөн багытгар бөлүнүп турат. Демократияны элитардык деп атоо башкаруучулардын аздыгынан (элитадан) келип чыккан. Элдин баркы шайлоолорго катышуу, элитаны жаңыртып, алмаштырып туруу менен чектелген. Эл бийлиги шайланган элитанын бийлиги менен алмаштырылган. Демократиянын элитардык теориясын жактоочулар, анын ичинде И.Шумпетер (1883-1950), демократиянын маңызын атаандашуу аркылуу өткөн топтун бийликке жетишинен көргөн. Шумпетердин пикири боюнча эл түздөн-түз бийликке ээ боло албайт, ошондуктан демократияны эл бийлиги деп атоо туура эмес. Көпчүлүк саясатка даяр эместигинен жана иш билбестигинен улам жигердүү катыша албайт. Алар бардык саясий иштерди аткаратургандарды гана шайлап бериши керек. Шумпетердин демократиялык теориясында эл бийлиги шайланган элита бийлиги менен алмаштырылат.
Плюралисттик демократиянын маселелери боюнча классикалык эмгек катары А.Токвилдин «Америкадагы демократия» аттуу эмгеги эсептелет. Плюралисттик демократиянын теориясынын авторлору коомдогуэлдин эркинин бирдигинин бар экендигин жокко чыгарышат, анткени адамдар өз ишаракеттерин коомдук негиздерден эмес, жеке кызыкчылыктардан улам жасашат. Коом өз кызыкчылыктарын ишке ашырууга аракеттенген социалдык топтордун жыйындысы катары каралат. Саясий жүрүш артыкчылыктар менен жыргалчылыктарды бөлүштүрүүдө талашка түшкөн көптөгөн «кызыккан топтордун» ортосундагы атаандаштык жана компромисс катары түшүндүрүлөт. Мамлекетке топтук кызыкчылыктарды макулдаштыруучу, оюн эрежелерин, мыйзамдарды сактоону камсыз кыла турган калыстын милдети ыйгарылат. Плюралисттик демократиянын башкы мүнөздөмөсү катары батыш саясатчылары эл өкүлдөрүнүн катышуусунда бийликтин өкүлдүк мекемелери аркылуу чечимдерди кабыл алуунун ачык мүнөзүн эсептешет. Демократиянын белгилүү аныктамапарынын бири АКШнын президенти Авраам Линкольн тарабынан берилген (1809-1865): «Демократия - бул эл шайлаган элдин эл үчүн башкаруусу».
Демократиянын партиципатордук теориясы (катышуу демократиясы) элдин бүтүндөй коомдун деңгээлиндеги жана анын ар кайсы чөйрөлөрүндөгү толук катышуу укугунан келип чыгат. Демократия, алардын ою боюнча коомдук турмуштун бардык чөйрөлөрүндө - үй-бүлөдө, окуу жайларында, өндүрүштө, партияда, мамлекетте уюштуруунун универ- салдуу негизи. Жарандар шайлоолорго, референдумдарга, чогулуштарга гана эмес, ошондой эле чечимдерди даярдоого, кабыл алууга жана ишке ашырууга, аларды аткаруу көзөмөлүнө да катышуусу керек. Жарандардын жигердүү катышуусунун башкы максаты коомду бардык жагынан демократиялаштыруу, саясаттагы элдин кызыкчылыгын катуу эсепке алуу болуп саналат. Жарандардын саясатка жигердүү ка- тышуусу демократиянын мүдөөлөрүн эл бийлиги катары ишке ашырууга мүмкүндүк берет. Америкалык саясатчы Р.Даль полиархия теориясы деп аталган демократиянын жаңы концепциясын иштеп чыккан. Полиархия ой-пикири - бул саясий түзүлүштүн мүдөөсүнүн жаңы негизделиши. Полиархия «оппозицияга, өкмөттүн иш-аракеттерине карты тургандарга карата катуу чыдамдуулуктун, ошондой эле өкмөттүн жүрүш-турушуна таасир этүүгө катышуунун жана ар кандай расмий адамдарды тынчтык жолу менен кызматтан кетирүүгө кенен мүмкүнчүлүктөрдүн бар экендигин» шарттайт.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Жаман-Жар
Жаман-Жар (Жаман-Жар) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Чоң-Алай районундагы айыл. Чоң-Алай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 307 киши.
Алтай (Сунгая куймасы)
Алтай — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Сунгай дарыясынын оң жээгинен 59 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Трахеит
Себеби
Ал суук тийгенде, жугуштуу ооруларда (грипп, кызылча, көк жөтөл жана башкалар) пайда болот. Ага жүрөк жана өпкө оорулары, балдарда итий, экссудаттык диатез түрткү берет. Адатта трахеит күз жана жай айларында байкалат. Оорунун өнөкөт жана катуу кармаган түрү бар.
Катуу кармаган түрү
Катуу кармаган түрү мурун бүтүп, кулкун сезгенип башталат. Негизги белгиси — жөтөл; ал өзгөчө түнкүсүн жана эртең менен, оорулуу терең дем алганда, күлгөндө, ыйлаганда, чөйрөнүн температурасы өзгөрүлгөндө күчөйт. Башталышында какырык оңой менен чыкпайт. Мында колко кошо сезгенгендиктен үнү каргылданып, бүтөт (Ларингит). Кээде башы ооруп, эти ысыйт, бүткөн бою шалдырайт, бирок оорулуунун жалпы абалы анча өзгөрбөйт. Оорулуу 1—2-жумада жакшы болуп кетет. Убагында дарыланбай, үйдө режимди сактабаган учурда оору өнөкөт түрүнө өтөт же дем алуу жолунун башка бөлүктөрү да сезгенет (Бронхит, Өпкөнүн сезгениши).
Өнөкөт трахеит
Өнөкөт трахеит дем алуу органдарында кандын туруп калышына алып келүүчү өпкө эмфиземасы, жүрөк, бөйрөк оорусунан пайда болот. Мында оорулуу жөтөлөт, ал өзгөчө түнкүсүн, эртең менен күчөйт. Оору көпкө созулуп, мезгили менен убактылуу жакшы болуп калат.
Дарылоо
Дарылоону врач жүргүзөт. Бутка ысык ванна, көкүрөктүн үстүнө, моюнга горчичник коюлат. Ысык сүткө сода (1 стакан сүткө 1⁄2 чай кашык), май, бал, боржоми кошуп ичүү да жөтөлдү жеңилдетет. Врачтын сунушусуз өз алдынча антибиотиктерди, жөтөлгө каршы дарыларды колдонуу оорунун жүрүшүнө терс таасир тийгизет. Өнөкөт түрүндө курорттук дарылануу сунуш кылынат.
Алдын алуу
Ооруну алдын алуу үчүн денени чыңдоо, муздап (үшүп) калуудан сактануу жана башкалар сунуш кылынат.
Балык, балык азыктары
Балык, балык азыктары өзүнүн химиялык составы, даамдуулугу боюнча эт азыктарынан кем калышпайт, ал эми сиңимдүүлүгү андан да өтөт. Жаңы балыкта орто эсеп менен 15—22% белок, 0,2 — 30,8%ке чейин май жана бир аз углевод болот. Балыктын негизги белогу — ихтулин менен коллаген. Ихтулинде кишиге керек бардык алмаштыргыс аминокислоталар бар. Балык майы оңой эрийт жана жакшы сиңет. Ар кандай балыктарда майдын өлчөмү ар түрдүү болот. Майсыз (2%ке чейин) балыктарга — треска, навага, судак, өзөн ала-бугасы, чортондор; аз майлууларга (2—6% май) — сельдь, корюшка, каңылтыр, кара көз чабак, кой балык, каспий таман балыгы, жаян жана башка; майлуу (6—20% май) балыктарга — мекирелер, сигалар, кета, бүкүр сом, чавыча, омуль, скумбрия, ставрида жана башка; өтө майлууларга (20%тен көп май) лосось, ак балык, каспий миногасы, жылан балык жана башка кирет. Балык майы витаминге, айрыкча А жана Д витаминдерине бай.
Балык азыктарында минерал заттар (фосфор, кальций, магний, натрий, калий, иод, марганец, цинк) көп. Балык бат бузулуучу тамак-азыктарына кирет (к, Тамак-аш сактоо). Сапаты жакшы балык тунук былжыр менен капталып, түрпүлөрү тыгыз жайгашат; бакалоору ачык кызыл, көзү тостоюп, тунук болот, булчуңу сөөгүнөн кыйындык менен ажырап, бузулган белгилери болбой, балыктын өзүнө мүнөздүү жыты болот. Даамын өзгөртүү жана сактоо мөөнөтүн узартуу үчүн ар кандай ыкмалар — туздоо, ыштоо, маринаддоо жана башка колдонулат. Туздаганда белок, минерал заттар жана сууда эрүүчү витаминдер азаят. Бир катар ооруларда туздалган, маринаддалган, ошондой эле ышталган балыктарды жегенге болбойт. Тоңдурулган чийки балыкты аз туздаган (үй шартында) жана чала бышырылган балыктарды жегенде кээ бир мите оорулары (дифиллоботриоздор, описторхоз) пайда болот. Ысытып ышталган сапаты начар балыктар тамактан уулануунун өтө оор түрү — ботулизмге алып келет. Жаңы балыкты муздаткычта 2 сутка, тоңдурулган балыкты 2 сутка, аны муздаткычтын тоңдургучунда 15 суткага чейин, кадимки шартта 1 суткага чейин сактоого болот. Бузулганда балык киргилт былжыр менен капталып, ичи көөп, бакалоор тешигинен жаман жыттанат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Чыйырчык
Чыйырчык — "Манас" эпосундагы топоним. Кыргыздар жана ага жамаатташ элдер мекендеген жерлердин бири. Жакып Манаска колукту издеп жер кыдырганда Ч-тын кырынан өтүп, Ташкенге келет (Сагымбай Орозбаков, 1. 340). Каныкейдин жомогунда Букардан Таласка келаткан жолдо Семетей Сыр-Дайрадан өткөндөн кийин "Чыйырчык, Салар эки өзөнгө" (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 146) туш келери айтылат. Географиялык реалияда Ч. (Чырчык) Ала-Тоонун күн-батыш кыркаларынан куралган дарыя, Сыр-Дарыянын оң куймасы.
Баткен
Калкы — 27 730 киши (2021-жылдын башына).
Географиясы
Кыргызстандын түштүк-батышында, Оштон болжол менен 240 км алыстыкта жайгашкан.
Шаардын администрациясына караштуу жерлер 205 км² түзөт. Анын ичинен 51,8 км² шаар аймагы, калган 153 км² үч шаар четиндеги айыл аймактары(алардын ичинен эң чоңу 6378 киши калкы бар Кызыл-Жол айылы), баары биригип 11 925 киши. Шаар администрациясына караштуу жерлерде 19 765 адам жашайт.
Тарыхы
Баткен айылы 1934-жылдын апрелинде, бир аталыштагы Баткен районунун аймактык борбору болуп, 1999-жылы боевиктердин бир нече ирет жасаган кол салууларынан кийин башкарууну күчөтүү үчүн, Ош облусунун 3-районунан Баткен облусу Баткен—административдик борбору менен түзүлгөн. Ушул окуялардан соң 2000-жылы Баткен айылына шаардык статус берилген, 2000-жылы айылдын калкы 10 987 кишини түздү. 2001-жылы шаардын четиндеги 3 айыл шаарга кошулган.
Административдик-аймактык түзүлүшү
Административдик-аймактык түзүлүшү боюнча шаар 6 кварталга бөлүнгөн — Аэропорт, Базар-Башы, Булак-Башы, Келечек, Кызыл-Дөң жана Кызыл-Жол.
Вирусология
Вирусология (латынча virus уу жана ...логия) – вирустар жана вирус оорулары жөнүндөгү илим. Вирусология 19-кылымдын аягында микробиологиядан өзүнчө илим катары бөлүнүп чыккан. Вирус оорулары өсүмдүк, жаныбар жана кишиде кеңири таралгандыктан, Вирусология медицина жана биология илимдеринде маанилүү орунду ээлейт. Ал жалпы, медициналык, ветер., өсүмдүк жана жаныбарлардын Вирусологиясы жана молекулалык биология болуп бөлүнөт. Жалпы Вирусология вирустардын табиятын, молекулалык түзүлүшүн, тиричилигин, көбөйүшүн, таралуусун, биохимиялык касиеттерин, генетикасын, кишиге, айбанат жана өсүмдүк дүйнөсүнө тийгизген зыянын, пайдасын ж. б. изилдейт. Медициналык Вирусология оору козгоочу вирустарды, алар пайда кылган оорулардын алдыналуу, диагноз коюу жана дарылоо чараларын иштеп чыгат. Кыргызстанда Вирусологиялык изилдөөлөр Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Биотехнология институтунда жана Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо министрлигинин Микробиология, эпидемиология жана гигиена илимий -изилдөө институтунда жүргүзүлөт.
Колзак дарыясы
Колзак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын сол жээгинен 238 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Туйла дарыясы (Кия куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Кара-Кулжа
Кара-Кулжа — топоним. "Манас" эпосунда сай, жер жана тоонун аты катары айтылат: "Айдап жылкы сугартып Кара-Кулжа сайына" (Сагымбай Орозбаков, 2. 163); "Адам калбай келсин деп, Кошунуна чакырды Кара-Кулжа, Тарынан, Көкүрөк, Көк-Арт баарынан, Кара-Алма кайкы белинен" (Сагымбай Орозбаков, 2. 206) деген саптардан көрүнгөндөй К.-К. Алтайдан көчүп келген Манастын эли жашап турган жер. Сагымбай Орозбаковдун вариантында К. -К-нын элдик этимологиясы мындайча чечмеленет:
Кароолдуктун тоосунан
Карыя Бакай абасы
Көмүрдөй кара Кулжадан,
Көбүн атып салыптыр.
Акыр заман журтуна
Кара-Кулжа атагы
Так ошого калыптыр (Сагымбай Орозбаков, 2. 170)...
Капкара болгон Кулжадан
Элүү төртүн атышып...
Баатырлар жолго салыптыр,
Кара-Кулжа атакка
Жер атагы калыптыр (Сагымбай Орозбаков, 2. 288).
Географиялык реалияда К.-К. азыркы Ош обл-нын түндүк-чыгышында жайгашкан аты уйкаш дарыя жана анын чөлкөмү.
Камсыздандыруу мүчө төгүмү
Камсыздандыруу мүчө төгүмү – камсыздандырылгандык үчүн төлөнүүчү акы, аны камсыздандыруучу камсыздандыруу келишимине же мыйзамга ылайык камсыздоочуга төлөп турууга милдеттүү.
Антиподокоттус
Антиподокоттус (лат. Antipodocottus galatheae) — тереңде жашоочу букачар балыктардын бир түрү.
Уук боо
Кереге баштардын кайчы чалып, уук менен тыкан байлап беките турган эшилген жип, же аркак салынып, түрдүү жиптен чалынган ичке сызма. Ал уук башындагы көзөнөккө бекитилет, мунун узуну бир метрдей (кулач) келет да, көчкөндө жыйналган ууктардын баштары ушул уук боо менен имере чалына байланат. Уук боого түшүрүлгөн кооздуктар сызмага окшошот.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Нгуда-Яха
Нгуда-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Неромо-Яха дарыясынын оң жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Веселовский Николай Иванович
Веселовский Николай Иванович - (12.11.1848, Москва 12.4.1918, Санкт-Петербург) орус чыгыштаануучусу, тарыхчы, этнограф, археолог. 1873-ж. Санкт-Петербург университетинин чыгыш тилдери факультетин бүтүргөн. 1890-жылдан Санкт-Петербург университетинин профессору Санкт-Петербург ИАнын (1917) жана Россия ИАнын корреспондент мүчөсү (1917), Орус археологиялык коомунун мүчөсү болуп шайланган. В. В. Григоръевдин окуучусу жана анын ишин улантуучусу болгон. Орто Азиянын тарыхын, археологиясын, этнографиясын изилдеген. Веселовский СССРдин Европа бөлүгүндө жана Сибирь, Монголия талааларында кездешкен балбал таштар түрк урууларынын маданиятына таандык экендигин далилдеген. Ал алгачкылардан болуп Орто Азиядагы байыркы шаарларда, анын ичинде Афрасиабда казуу, изилдөө иштерин жүргүзгөн. Анын эмгектерпнде Орто Азия, Алтын Ордо тарыхы, Кара деңиз жээгиндеги хунндар, сактар тууралуу маанилүү даректер камтылган. Ал казак элинин тунгуч окумуштуусу Ч. Валихановдун бир томдук чыгармалар жыйнагынын редактору жана анын жарыкка чыгышына (1904) түздөн-түз салымын кошкон.
Жаңы-Ачы
Жаңы-Ачы (Жаңы-Ачы) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Кызыл-Туу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1500киши.
Чылаба
Чылаба — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Алмамбеттин түпкү аталарынан. Көкчөдөн келген Алмамбетти Манас урматтап тосуп алат. Баатырдыгы жана акылы жагынан өзүнө теңдеш эр жүрөк, акылман дос издеп, өзүнө барабар жолдош күтүүнү мурунтан эле самап жүргөн Манастын атаңыз ким, атың ким деген суроосуна Алмамбет: "Аркы атам аты Чылаба" деп, ата-тегин жана өзүн тааныштырат.
Батиаль зонасы
Батиаль зонасы, батиаль - (гр. bathes терең) деңиз, океан түбүнүн материктик тайыздык менен океан таманынын аралыгын ээлеген зонасы; материктик капталдын тереңдигине дал келет. Бул экологиялык зонага улам тереңдөө, гидростатика басымынын жогорулашы (200500дөн 3000 м ге чейин), суусунун температурасынын акырындап төмөндөшү жана фотосинтездөөчү өсүмдүктөрдүн жоктугу, ошондой эле күн шооласынын өтө аз же жок болушу мүнөздүү. Түпкү тектер органогендик ылайдан (фораминифер скелеттик калдыктары, кокколитофорид ж. б.) турат. Суусунда автотрофтуу хемосинтездөөчү бактериялар кеңири таралган; омуроо буттуулар, деңиз чалгындары, ийне терилүүлөр, он буттуу рак сымалдуулар жана субагай куйрук балыктардын тукуму, көмүр балыктар байырлашат. Биомассасы негизинен айрым учурда ондогон г/м2 менен берилет. Океан түптөрүндө батиаль чөкмөлөрү жатат.
Жарык чыгаруучунун кульминациясы
Жарык чыгаруучунун кульминациясы - асман жарык чыгаруучусунун көзгө көрүнгөн суткалык кыймылын асман меридианы ар кылуу өтүшү.
Жердин Түндүк жарым шарында жогорку Жарык чыгаруучунун кульминациясы убагында жарык чыгаруучу дүйнөнүн Түндүк уюлу менен Түштүк чекитинин арасынан өтүп, горизонттон эң бийикте, ал эми төмөнкү учурунда жарык чыгаруучу дүйнө уюлунун Түндүк меридианынан өтөт да, бийиктиги эң кичине болот.
Жарык чыгаруучунун суткалык жолунда Жарык чыгаруучунун кульминациясынын экөө тең толук байкалса батпоочу, ал эми Жарык чыгаруучунун кульминациясынын төмөнкү учурунда батуучу жарык чыгаруучулар болот
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Трахеотомия
[[Файл:Traqueostomia.png|thumb|166px|Жасалган трахеотомия:
1 - Үн байламталары
Гусар (Уй куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Трахеотомия
2 - Калкан сыяктуу кемирчек
Гусар (Уй куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Трахеотомия
3 - Оймоксымак кемирчек
4 - Коко кемирчеги
5 - Балон алкагы]] Трахеотомия (латын тилинен tracheostomia (байыркы грек тилинен τραχεῖα — дем алган кекиртек жана στóμα — тешик, өтүш)) — коко менен кекиртектен аба өтпөй калганда кекиртекти тешүү операциясы.
Трахеотомия дем алуу жолуна бөтөн нерсе түшкөндө, күйүктө, шишикте, травмада, жалган жана чыныгы крупта дем алууну калыбына келтирүү үчүн жасалат. Коко кысылганда дем алуу кыйындан, тездейт, эриндери, бети көгөрөт (Цианоз), алы кетет. Оорулуунун мындай абалы өтө коркунучтуу, анткени дем алуу жолу толук бүтөлүп калуусу мүмкүн.
Андыктан оорунун алгачкы белгилери байкалары менен медициналык тез жардам чакыруу керек. Мындай оорулуу ооруканага жаткырылат, керек учурда трахеотомия жасалат. Операцияда жасалган тешикке металл же пластмасса түтүгү коюлат. Ал ички жана сырткы түтүктөн туруп, ички түтүк тазалап туруу үчүн оңой алынат. Айрым учурда оорулуу ооруканадан ошол түтүк менен чыгышы мүмкүн. Мындай учурда оорулуу өзү ички түтүктү чыгарып тазалап, жууп, кайта ордуна коё билүү керек. Ал эми сырткы түтүктү врач гана алат. Оору жакшы болгондо түтүктү алып, орду тигилет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Антиялар
Антиялар (лат. Anthia) — дуулдак коңуздардын бир уруусу.
Батиаль чөкмөлөрү
Батиаль чөкмөлөрү - океан жана деңиз түбүндө 200 м ден 2500 м тереңдикке чейин пайда болуучу жашыл, кызыл, көгүш түстүү ылайлар. Арасында кээде кум менен шагыл болот. Негизинен терриген (кургактыкта пайда болгон) материалдарынан турат. Батиаль чөкмөлөру байыркы тоо тек катмарларында жокко эсе, көбүнчө палеоген менен неоген чөкмөлөрүнүн арасында жана азыркы мезгилдеги океан менен деңиздердин түбүндө кездешет.
Демократиялык социализм
Демократиялык социализм термини XIX к. аягында Германия, Австрия жана Улуу Британия жумушчу кыймылында пайда болгон. Демократиялык социализм. идеясы II Интернационалдын теоретиктери тарабынан, биринчи кезекте Э.Бернштейн жана «австромарксизмдин» өкүлдөрү тарабынан иштелип чыккан. Демократиялык социализм концепциясынын башкы тезиси социализмдин принциптери (капиталисттик эзүүгө карты күрөш, социалдык адилеттүүлүк) менен либерализмдин баалуулуктарын бириктирүү жана анын негизинде прогрессивдүү социалдык-экономикалык жана саясий реформаларды жүргүзүү жолу менен адилеттүү коомдук түзүлүшкө жетүү болуп саналат. Өз алдына саясий бийликти басып алуу жана пролетарий диктатурасын орнотууну максат кылып койгон II Интернационалдьш большевиктик агымы менен Демократиялык социализм принциптери дайыма кармашып келген.
1917-ж. Орусиядагы революциядан кийин Демократиялык социализм СССРде орногон коомдук түзүлүшкө альтернатива катары карап келген. Демократиялык социализмдин кеңири концепциясы биринчи жолу Социнтерндин I Конгрессинде (Франкфурт, 1951) иштелип чыккан. Ага ылайык келечектеги социалисттик коом демократтык каражаттар менен түзүлгөн эркин коом катары сүрөттөлгөн. «Эркиндиксиз социализм болбойт. Социализм демократия аркылуу гана ишке ашырылышы мүмкүн, демократияны камсыз кыпуу социализм аркылуу гана болушу мүмкүн», - деп айтылат Франкфурт> декларациясында.
Демократиялык социализм концепциясына ылайык демократия - бул элдин башкаруусу, ал төмөнкүлөрдү камсыз кьшат: ар бир адамдын жеке турмушуна мамлекеттин мыйзамсыз кийлигишүүсүнөн коргоо; саясий эркиндиктер; көпчүлүктүн башкаруусу жана азчылыктын укугун сыйлоо; мыйзам алдында бардык жарандардын тендиги; маданий автономия укугу ж.б. Акыркы мезгилдерде бир катар социал-демократтык партиялар «уюмдашылган» же «башкарылма» рынок концепциясын иштеп чыгышты. Демократиялык социализмдин идеологдорунун сунуштарында жумушсуздукту азайтуунун жолдору көрсөтүлүүдө. 70-80-ж. күч алган глобалдык проблемалардын таасири астында Демократиялык социализм концепциясы экологиялык программа менен толукталды. Социал-демократия идеясы жана Демократиялык социализм принциптери Кыргызстандагы саясий партиялардын өзгөчө Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын программалык документтерине да кирди.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Кара-Кум
Кара-Кум —топоним. Манастын төрөлүшүндөгү жентек тойго келген калмактардын мекени катары эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 1. 76). Жакып элди чогултуп Алтайдан Ала-Тоого көчүү жөнүндө кеңеш курганда, ар бир элдин көчүп баруучу жеринин орду аныкталганда:
Жерин өлчөп санасак
Күн чыгышы Сары-Арка
Күлдү баары казакта (Сагымбай Орозбаков, 2.15) делип К. -К-дун аты аталат. Эпостогу эпикалык К. -К. Казакстандын Балкаш тараптагы чөлү менен байланыштуу.
Тирада
Маселен, «Биздин замандын кишилери» романынын жыйынтыгындагы Шамбеттин төмөнкү сөздөрү: “Бах! Жыргал үчүн эмгек кандай кызып баратат! Неге ачуу бомбалар аянттарда жарылат. Неге акылдан чыккан сонун табылга – атом адам баласын коркутат. Неге ал ажыдаардай ышкырынып, шаар үстүн түнөртүүгө жумшалат. Анткенде ата, эне, катын, бала жашын төгөт. Аны ойлоп тапкан окумуштуулар, көз жашы деңизге чөгөр. Ал атомдор дүйнөнү гүлдөтүп жыргал үчүн жумшалса, аны ойлоп тапкан окумуштуулар жанагы адам баласын таң калтырган мунарага чыгышар. Алкыш алышар, бизден алар алкыш алышар, неберелерден алышар!”
Тирада кыргыз эпостору, айрыкча «Манас» трилогиясы үчүн айрыкча мүнөздүү. Маселен, Алмамбеттин чоң чабуулдун алдындагы Чубак менен айтыша кеткендеги тирадасы. «Каныбек» романында, «Каныбек» пьесасында тирада-монологдор көп кездешет.
Маселен, «Каныбек» романындагы Дарияхандын сүйүү, уйку ж. б. жөнүндөгү тирада-монологу төмөнкүчө:
«Уйку - кумар, кимди болсо учурунда дегдетет, Уйку – бешик, кимди болсо кучагына алып терметет. Уйку – өлүк, бир жүрөктү бир жүрөккө сездирбейт». (К. Жантөшев. «Каныбек», II китеп).
Жарыкты сезгичтик
Жарыкты сезгичтик -
1) жарыктын таасиринен улам жана өңүнө чыгаруу процесс учурунда фотографиялык материалда сүрөттүн пайда болушу;
2) фотографиялык жол менен сүрөткө тартуудагы экспозицияны (убакытты) туура аныктоо үчүн кол донулуучу чоңдук.
Фотоматериалдын бетиндеги жарыктануунун тескери чоңдугу - Жарыкты сезгичтиктин сандык мүнөздөөчүсү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Камсыздандыруу наркы
Камсыздандыруу наркы (сактануу наркы) — сактануучу объектисинин иш жүзүндөгү чыныгы наркы. Сактануу наркын эсептеп чыгуу аркайсы өлкөлөрдө өзгөчөлүктөргө ээ жана колдонуудагы мыйзамдарга жана ал калыптанып калган иш-тажырыйбага негизденет. КР жарандык мыйзамы боюнча эгер сактандыруучу тарабынан атайылап адаштырылганын сактандыруучу далилдей албаса, тараптар мүлктүн сактандыруу келишиминде көрсөтүлгөн сактануу наркын талаша албайт.
Демократиялык режим
Демократиялык режим - саясий режим бир түрү; ага бийликтин бөлүнүшү жана легитимдүүлүгү, саясий плюрализм, негизги адам укуктарынын жана эркиндиктеринин сакталышы мүнөздүү.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Фаянс
Фаянс – майда көзөнөктүү керамикалык материал. Андан даярдалган буюмдар жеңил эрүүчү глазурь менен жабылат. Фарфор курамы 83 % чейин чопо менен каолинден жана жеңил эрүүчү кошундулар аз санынан тургандыгы менен айырмаланат. Талаа шпаттык (же катуу) Ф. 60 % чопо жана каолин, 30-36 % кварц, 3-5 % талаа шпатынан турат. Чополуу Ф. 83 % менен чоподон ал эми калган бөлүгү кварц куму же күйгүзүлгөн кварцтан турат да, мех. бышыктыгы төмөн болот. Акиташтуу Ф. 30-35 % чополуу материал 30-40 % кварц жана 5-20 % бор же доломиттен турат. Ф. Бул түрү глазурда жарыкты пайда кылууга жөндөмдүү келет. Курамында 10 % талаа шпаты бар. Ф. жарым фарфор деп аталат. Ф. фарфорду алуу технологиясы боюнча алынат: 1) 1250-12800С 2) глазурь менен жапкандан кийин 1050-11500С. Талаа шпаттык Ф. идиш, плитка архитектуралык деталдар, көркөм буюмдар; жарым фарфордон санитардык-техникалык буюмдар даярдалат.
Халкабад (Каракалпакстан)
Халкабад (Xalqabad/Халқабад, Xalqobod/Халқобод) — Каракалпакстан Республикасынын Кегейли районундагы шаар (1986-жылдан бери). Республиканын түндүгүндөгү эң жакын темир жол станциясы - Кегейли (3)  км). Калкы 11,7 миң адам (2004). Xалкабад 1830-жылы Кумозак суусунун боюндагы Баганали кумдарынын жанында пайда болгон. 1830-73-жылдары сепилдин жанына чеп курулган (азыркыга чейин сакталып турат), анын ичине медресе, казына, китепкана, мончо жана башкалар болгон. 1916-жылы сепил Халкабад деп өзгөртүлүп, жергиликтүү калк менен түркмөндөрдүн ортосундагы достуктун символу деп аталган.
1965-жылы пахта тазалоочу завод, унаа заводу, 1967-жылы мобилдик механизацияланган колонна, 1970-жылы адистештирилген механикалаштырылган кербен иштей баштаган. Мындан тышкары, даараткана, тигүү цехи, коммуникация бөлүмү жана башкалар курулган. Шаарда "Халкабад пахта", "Халкабад" автомобиль транспорттук ишканалары, "Агрокурулуш" жана "Сув Курулуш", Кегейли курулуш башкармалыгы, фермерлер базары, "Халкободматлубот" көмөкчү ишканасы, тигүү цехи, "Каракалмасмаш" өзбек-орус биргелешкен ишканасы, 14 жеке ишкана, 40 Жалгыз ээлери бар. 3 жалпы билим берүүчү мектеп, өнөр жай жана кесиптик колледж, бала бакча комплекси, спорт комплекси жана айылдык оорукана бар.
Кичи Кара-Кужур (Оттук) өрөөнү
Кичи Кара-Кужур (Оттук) өрөөнү - Ортоңку Нарын ойдуңунун түндүк тарабында, Кичи Кара-Кужур (Оттук) суусунун алабында жайгашкан. Нарын районунун аймагында. Узундугу 50 км. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 2200—3000 м. Жогорку бөлүгүндө тайпак грабен өрөөнү; Ак-Таш тоосу менен Байдулу тоосунун аралыгында кеңдик багытта созулуп жатат (узундугу 15 км); капталдары улам жогорулаган сайын (чыгышка) айдөш болуп кетет; башы жапыз кайкы аркылуу Солтон-Сары өрөөнү (Он-Арчанын алабы) менен туташат. Долон ашуусу тушта Байдулу тоосун кесип өткөн антецеденттик капчыгай (узундугу 5 км). Кара-Үңкүр айылынан төмөн өрөөн (узундугу 20 кмге жакын) бир аз кеңийт (500—600 мге чейин). Төмөн жагында (3 км аралыкта) капталдары тик, таманы кууш (100— 150 м) антецеденттик өткөөл капчыгайды пайда кылат. Андан төмөн (10 км аралыкта) тоо этегине чыгат да бир аз кеңейип (500—800 мге чейин), адырлуу тилкеге өтөт. Климаты мелүүн континенттик, январдын орточо температурасы —12°С, июлдуку 11°С. Жылдык жаан-чачыны 350 мм. Суулары: Оттук, Он-Арча ж. б. Негизинен талаа жана шалбаалуу талаа, бадалдуу карагай токою, субальп, альп шалбаалуу талаа, чөл ландшафты басымдуу. Жайыт, чөп чабынды; төмөнкү бөлүгүндө арпа, тоют өсүмдүктөрү айдалат. Өрөөндө Оттук, Казан-Куйган, Кара-Үңкүр кыштагы жайгашкан. Бишкек — Торугарт автомобиль жолу өтөт.
Дудук-дүлөйлүк
Дудук-дүлөйлүк – тубаса же бала чакта пайда болгон дүлөйлүктөн келип чыккан сүйлөөгө жөндөмсүздүк. Угуу органдарынын өөрчүшүндөгү бардык кемтиктер жана угуу жөндөмүнүн өтө жана туруктуу өзгөрүүлөрүнө чалдыктыруучу оорулар дудуктукка алып келет. Мээдеги угуу-сүйлөө борборунун жабыркашы да ага себеп болот. Анын тубаса жана кийин пайда болгон түрү бар. Тубаса түрү кийин пайда болгонго караганда аз кездешет. Тубаса түрүнүн өнүгүшүнө генетикалык факторлор себеп болот. Дудук-дүлөй ата-энеден тубаса дудук-дүлөй бала, жакын туугандар үйлөнгөндө, тубаса дүлөй бала көп төрөлөрү байкалган. Тубаса дүлөйлүккө кош бойлуунун жугуштуу оору менен оорушу, эне менен баланын резус-факторунун айкалышпай калышы, ошондой эле түйүлдүк өөрчүп жатканда эне организмине кээ бир уу заттардын (алкоголь, стрептомицин жана башка) таасиринен да болушу мүмкүн. Кийин пайда болгон Дудук-дүлөйлүккө балдардын жугуштуу оорулары (менингит, мээ кабыкчаларынын сезгенүүсү, пневмония, кызылча, дизентерия, скарлатина, көк жөтөл жана башка) себеп болушу мүмкүн. Кээ бир учурда аденоиддер да угууну начарлатат. Бул учурда хирургиялык жол менен дарыласа болот. Эгерде дүлөйлүк айыкпай турган болсо, баланын сүйлөөсүн өөрчүтүүгө аракет жасоо керек. Баланы 7 жашынан атайын дудук-дүлөйлөр мектебинде окутуу зарыл. Окуу менен бирге адистикке да үйрөнөт, мектепти бүткөндөн кийин ЖОЖдо да окуу га болот.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Батиплан
Батиплан - ( гр. bathes терең жана лат. planum тегиздик) суу астында байкоо жүргүзүүчү бир орундуу чиркелме аппарат. Ал балык уулоочу жана топтошкон балыктуу аймактарда (табигый шартта) балыктарга, балык кармай турган конус түрүндөгү оозу бар кап сымал тордун (трал) иштешине байкоо жүргүзүү жана изилдөө үчүн арналган. Гидродинамикалык күчтүн аракети менен кыймылдап, сууга чөгөрүлөт жана тереңдикте кармалып турат. Жылчыксыз тулкусунда отурган адам башкарат. Батиплан кемеден түшүрүлүп, суунун бетинде сүзүп жүрөт же рулдун жардамы менен керектүү тереңдикке чөгөрүлөт.
Антомастус
Антомастус (лат. Anthomastus) — шурулар классындагы бир уруу жандык.
Уук учтук
Топ ууктун учуна кийгизилүүчү кийиз менен таардан ичтелип жасалган баштык (кап). Чечилип жүктөөгө даярдалган боз үйдүн тепетең экиге бөлүнгөн ууктары «уук боо» аркылуу ороло байланат. Көчкөндө уук учтары сынбасы үчүн атайын уук кап тигилген. Мунун узуну бир метрдей, оозунун диаметри... см дей келип, аны беките байлоочу башында топ чачыланган боосу болот. Уздар муну да адими буюмдай кештелеп, бетине кооз оюмдарды жана көчөттөрдү түшүрүшкөн. Ал көчкөндө көч үстүндө көркөм көрүнгөн.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Кара-Курум
Кара-Курум —топоним. Эпостун сүрөттөөсү боюнча Каар аярдын баласы Култаң баатыр качып, Терс-Маёодогу Текес канга барып К.-К. талаасына Манас көп кол менен келгенин айтат (Сагымбай Орозбаков, 2. 34).
Жарыктын чачырашы
Жарыктын чачырашы - нерсенин бетине түшкөн жарыктын түрдүү багыт боюнча таралышы.
Нерсеге жарык түшкөндө андан чачыраган нур көзгө келип тиет да, биз нерсени көрөбүз.
Жарыктын чачырашынын эки түрү бар:
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кочкорчу (Чоң-Алай району)
Кочкорчу (Кочкорчу) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Чоң-Алай районундагы айыл. Чоң-Алай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 194 киши.
Кустугүл (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Кустугүл — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Карламан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 167 киши. Почта индекси — 453010, ОКАТО коду — 80235830003.
Чын
Чын, Чин (кыт. Цинь — кытай мамлекетинин перси тилдеринде аталышы) — "Манас" эпосундагы топоним. "Манас" эпосунда Алооке кандын шаары. Бокмурун жаш Айдарга Мааникерди мингизип:
Трахома
Трахома — конъюнктива жана көздүн тунук челинин өнөкөт жугуштуу оорусу.
Жиберүү ылдамдыгы
Жиберүү ылдамдыгы - (Transfer rate- Скорость передачи). Байланыш каналынын жиберүү ылдамдыгы диапазондун туурасы жана ылдамдыгы менен аныкталат. Диапазондун туурасы – байланыш каналы алып жүрө турган диапазондун жыштыгы. Канал диапазонунун турасы чоң болсо, канал боюнча чоң жыштык жиберилет. Диапазондун туурасы чоң болсо, бир багытта чоң өлчөмдөгү берилиштер жиберилет. Берилиштерди жиберүү ылдамдыгы бит/сек менен туюнтулуп, ал бир секунд ичинде жиберилүүчү биттердин санына барабар. Мисалы, ар бир тамганы көрсөтүү үчүн 10 разряддуу байт (8 маалыматтык разряд, 1 бит башкы жана 1 бит аякы – стоп) колдонулса жана ылдамдыгы 14400 бит/сек болсо, анда мындай байланыш канал секундуна 1440 тамга жиберүүгө жөндөмдүү. Ар жылы байланыш мекемелери бул көрсөткүчтү чоңойтуу үчүн жаңы методдорду жана техноложилерди иштеп чыгышат.
Трахома
Көздүн тунук жана былжырлуу чели жабыркайт.
Чын
Андан өтүп барып айт,
Жиберүү ылдамдыгы
Колдонулган адабияттар
У. Н. Бримкулов, А.Өмүралиев, В.Бабак. Компьютер жана Интернет. Энциклопедиялык окуу куралы Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004.
Камсыздандыруу полиси
Камсыздандыруу полиси (сактандыруу полиси) – сактандыруу уюму (сактандыруучу) тарабынан сактандыруу келишимин ырастоо үчүн сактануучуга берилүүчү өздүк документ.
Трахома
Себеби
Ооруну вирустар чакырат. Трахома оорулуунун өздүк буюмдары (сүлгү, жүз аарчы, шейшеп жана башкалар), вирус менен булганган кир колу аркылуу жугат. Эл арасында аны чымындар таратат.
Чын
Чын калаанын боюнда,
Трахома
Себеби
Трахома — эпидемиялык оору. Оорунун таралышы калктын жашоо шартына, санитариялык абалына жараша болот. Адатта оору өнөкөт түрүндө билинбей башталат. Көбүнчө эки көз тең жабыркайт. Оорунун жашыруун (инкубациялык) мезгили 7—14 күнгө созулат.
Чын
Алоокедей карыга айт,
Чакырдым атам тоюна (Сагымбай Орозбаков, 3. 97), — деп Көкөтөйдүн ашына кабарга жиберерде айтылат.
Трахома
Белгилери
Алгачкы белгилери: көз жапкагы кычышып кызарып, бир нерсе түшкөндөй сезилет. Көздүн былжыр челинин конъюнктигасында ириңдүү ыйлаакчалар пайда болот. Көздөн чылпак чыгып, кирпиктер чыпталышып, көз ачылбай калат. Алгачкы белгилери билингенде эле врачка кайрылуу зарыл. Дарылоону врач жүргүзөт. Өз убагында дарыланса 2—3 айдын ичинде толук айыгат.
Алдын алуу
Ооруну алдын алууда тазалыкты, санитариялык эрежелерди сактоо, оору таратуучу чымындарды кырып жок кылуу, ооруган адамдын буюмдарын (сүлгү, жүз аарчы жана башкалар) бөлүп коюу талапка ылайык. Биздин өлкөдө алдын алуу жана убагында дарылоо жолго коюлгандыктан оору көп кездешпейт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8