cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Симеон Бекбулатович
Өмүр баяны
Симеон салатанаттуу түрдө такка отургузулуп, земсктик боярлардын председатели болуп, өзунүн атынан мамлекеттик буйруктарды берип турган. Нрозный Петровкада чакан абалда жашап жаткан учурда Симеон Москвада чоң жерде турган. Иван Грозный Симеонго жиберилген кайрылууларында падышага берилген сый-сыйпаны көрсөтүп турган. Формальдык түрдө мамлекет Улуу князь Симеондун ээлиги жана Ивандын удели болуп экиге бөлүнүп турган. Чындыгында бийликтин баары иван Грозныйга тиешелүү болгон. Москвада Симеон Бекбулатович 11 ай гана мамлекетти башкарып турду. Андан соң Улуу Тверь князь наамы менен Тверьге жөнөтүлгөн.
Иван Грозный каза болгон соң, ар бир боярин жыңы падыша Борис Годуновко «Симеон Бекбултовичти жана анын урпактарын, башка улуттун өкүлүн такка жолотпойбуз» деп сөз беришкен. Борис Годунов башкарып турган учурда Симеон уделинен айрылып, тверь вотчинасына айдлган. Жарды, сокур (Борис Годуновтун буйругу менен сокур кылынган) жашаган. Борис Годунов такка отурган учурда анын каршылаштары Симеондун пайдасына элди үгүттөй баштайт. Корккон падыша Симеонду алыскы шаарга айдалат.
Лжедмитрий I Симеонду Кирилло-Белозерск монастырында Стефан атында жүргөн учрда жолуккан. Ошол эле жылы Василий Шуйский Симеонду Сословкага айдайт. 1616-жылы 5 январьда каза болуп, Симонов монастырында аялынын жанына коюлган. Азыркы учурда мүрзөө жок. Анын ордунда Көркөм өнөр үйү жайгашкан.
Кээ бир политологтор Симеонду премьер-министр (ал учурда президент) Медведев Дмитрий Анатольевич менен салыштырып келишет.
Чыңгыз хандын урпагы
Симеон Чыңгыз хандын урпактарынын бири болгон. Чокундурулганча Саин-Булат деп аталган. Атасы Бек-Булат Алтын Ордонун башкаруучуларынын урпагы болгон. Бек-Булат Алтын Ордонун акыркы ханы Ахмат хандын небереси. 1558-жылы  Иван IV Бек-Булатты өзүнө кызмат өтөөсүнө чакырган. Бек-Булат 1566-жылы кызмат өтөп жүрүп каза болот. Бек-Булат каза болгон соң, кызматты анын баласы Саин-Булат улантат. Расмий кагаздарда Саин-Булат астрахань царевичи болгон. 156-жылдын акырында Саин-Булаттын көтөрүлүшү болот.Иван Грозный Саин-Булатты Хан-Керманын тагына отургузат. Ошол учурда Хан-Керма Касыйм шаары деп аталчу.
Көрүү сезими
Көрүү сигналдарын кабыл алуу, баамдоо жана сүрөтчөлөрдү талдоо көрүү системасынын бардык катмарында ишке ашырылат. Киши тышкы информациянын 80% га чамалуусун Көрүү сезими аркылуу кабыл алат.
Абдыраманова, Айсулуу
Айсулуу Абдыраманова — Ош областынын Кара-Суу районуна караштуу Алга-Бас айылында 1954-жылы 27-декабрда туулган. Төрт жашында атасынан ажырайт. Апасы турмуштун оор жылдарында жесир калып, төрт баласын жалгыз өзү тарбиялап өстүрөт. Бала кезинен эле зээндүү, акылдуу, чыйрак болуп чоңойгон Айсулуу 1971-жылы Ташкент шаарындагы элдик чарба институтуна тапшырган. 1975-жылы ушул окуу жайын ийгиликтүү аяктап [Жалал-Абад]] шаарындагы мамлекеттик банк бөлүмүндө экономист болуп иштеген. 1980-жылы жолдошу аскерге чакырылгандыктан Казакстандын Семипалатинск облусунун Актагай шаарында жашашат. Ал жерде аскердик горнизондун кир жуучу жеринде башкы бухгалтер, Кыргызстанга келгенден кийин 1982-жылы Октябрь ПМК курулуш мекемесинде пландоо бөлүмүнүн башчысы, 1989-жылдан 1994-жылга чейин Жалал-Абад шаарындагы сүт комбинатында пландоо бөлүмүнүн башчысы, башкы бухгалтер болуп иштейт. Ошол мезгилде коомдук иштерге да жигердүү катышып, кесипчилик уюмдун мүчөсү, элдик көзөмөл болуп иштеп турган. Жумушчулардын арызмуңдарын угуп, ар тараптуу жардам берип, үйү жокторго үй алууга, ооруп калгандарга курорт, санаторийлерге жолдомо алып берүүгө өзүнүн колунан келген жардамын аяган эмес. Ушул күндөрдө да Айсулууну тааныгандар анын кандай адам экенин, анын адамгерчилигин, боорукердигин, меймандостугун, мээрмандыгын, калыстыгын сөз менен айтып бүтө алышпайт. Айсулуу ишкердүүлүгү, коомдук иштерге жигердүү катышкандыгы үчүн бир нече жолу Ардак грамоталар, мактоо баракчалары менен сыйланган. "1996-жылдын 20-декабрь айында күтүлбөгөн жерден менин сүйүктүү жарым, балдарынын мээрман энеси, кайын-журтунун ыймандуу келини, төркүнүнүн акылман, чыгаан кызы-Айсулуудан ажырап калдык. Айсулуудан айрылуу үй-бүлөбүзгө, бир туугандарына, жакындарына, аны таанып билгендер үчүн чоң жоготуу болду. Айсулуу аялзатына таандык болгон баардык жакшы мүнөздөрдү алып жүргөн, адамгерчиликтүү, меймандос, боорукер, түркүн дүйүм тамактарды жасай билген, өзбек, казак, орус тилдеринде эркин сүйлөгөн, ырларын, салттарын жакшы билген инсан эле. Үйгө келген коноктордун жарпы жазылып, ыр күлкү менен сыйланчу, деги эле Айсулуу болгон жерде ыр күлкү, тамаша бүтчү эмес. Таш боор тагдыр арабыздан эрте алып кетти, бирок өмүрүн, жолун улап басар балдары чоңоюп бой жеткенин көрүп, кудайга шүгүрчүлүк деп күйүтүбүз басылып келет. Кызыбыз Чынаранын мүнөз-кыялы кудум апасыныкындай. Айсулуунун арабыздан кеткенине он жыл болсо да ага болгон сагыныч, жаркын элеси жүрөгүбүздө сакталат",-дейт өмүрлүк жары Мамытов Абдывахаб. Улуу уулу Марс жогорку окууну ийгиликтүү аяктап, азыр милиция органында иштейт. Кичүүсү Марат "Кыргызстан" АКБ кредит бөлүмүнүн башчысы. Кызы Чынара Кыргыз Славян университетинде окуйт.
Кубанычбек Бакиев
Бакиев Кубанычбек - акын, жазуучу. Базар-Коргон районунун Каба кыштагында 1952-жылдын 25-февралында туулган.
1977-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин юридикалык факультетин артыкчылык диплому менен, 1992-жылы Кыргыз-Болгар жогорку менеджмент мектебин бүтүргөн.
Эмгек жолун 1977-жылдан тартып прокуратура органдарында райондук прокуратуранын тергөөчүсү, улук тергөөчүсү, райондун, облустун прокурору, Кыргыз Республикасынын Башкы прокурорунун орун басары болуп иштеген. «Юстициянын 3-класстагы мамлекеттик кеңешчиси» даражасындагы мамлекеттик чинге ээ.
К.Бакиевдин чыгармачылыгы орто мектепте окуп жүргөн жана студенттик мезгилде башталып, акындын чыгармалары республикалык, облустук басма сөз беттеринде үзгүлтүксүз басылып келе жатат.
Улуу грек тамсилчиси, ойчулу жана философу Эзоптун ж.б. байыркы тамсилчилердин белгилүү тамсилдерин жазуучу Калкамбай Ашымбаев менен биргеликте «Абалкы асыл ойлор» деген ат менен кыргыз тилине которгон.
«Дарыялар жайыкта кошулушат» аттуу тарыхый романы эл аралык Ж.Мамытов атындагы адабий сыйлыгына татыктуу болуп, «2001-жылдын мыкты китеби» катары таанылган. «Манас-1000» юбилейлик медалынын ээси.
Кыргыз тилинде
Дарыялар жайыкта кошулушат: Роман. 1-китеп – Б.: Бийиктик, 2001. – 248 б.
Дарыялар жайыкта кошулушат: Роман. 2-китеп – Б.: Бийиктик, 2002. – 400 б.
Элден алып элге: Роман (Искендер Зулкарнайдын керээзи), тарыхый аңгемелер, очерктер, легендалар, уламыштар, ырлар, кошоктор, жаңы табылгалар). 1-китеп. – Б.: Бийиктик, 2003. – 467 б. (авторлош).
Өлбөсттүк жөнүндө Сага: Ыр менен жазылган роман.
Кейптаундагы ак сүйүү: 1-китеп. – Б., 2009. – 319 б.
Өмүр-өлүм-өмүр: 2-китеп. – Б., 2009. – 480 б.
Орус тилинде
Сага о бессмертии. Роман в стихах:
Любовь в Кейптауне: 1-книга – Б.: Бийиктик, 2009. – 319 с.
Котормолору
Абалкы асыл ойлор (Эзоп, Лафонтен ж.б.): Тамсилдер. – Б.: Бийиктик, – 216 б. (К.Ашымбаев менен бирге).
Табалдыев, Кубатбек Шакиевич
Кубатбек Шакиевич Табалдыев (англисче Kubatbek Tabaldyev) — кыргыздын археолог, тарыхчы окумуштуусу, Кыргызстан, Сибир, Ички Азия тарыхы боюнча адис. Тарых илимдеринин кандидаты, "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмесинин вице-президенти (2012-жылдын 11-февралынан). Кыргызстандын Ысык-Көл облусунда туулган. Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин) тарых факультетин бүтүргөн. Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын (кийинки Кыргызстан Тарыхчылар Жамааты) мүчөсү жана жетекчи орун басары болгон. Орусиялык кыргыз таануучу археолог Юлий Сергеевич Худяков - анын илимий нускоочусу. Учурда КТМУнун профессору. "Даңк" медалынын ээси (2016).
Өмүр баяны
Кубатбек Табалдыев (кээ бир китептерде Табалдиев деп да жүрөт, бирок паспортуна ылайык Табалдыев) 1962-жылы 21-июлда Кыргызстандын Ысык-Көл облусундагы Кызыл-Суу айылында туулган.
Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты (1989) жана Кыргызстан Тарыхчылар Коому (1995) уюмун жана "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмесин (2012) негиздегендердин бири.
2012-жылдын 11-февралында Кыргыз Тарых Коомунун (КТК) вице-президенти болуп шайланган.
Иштеген жерлери
1984-1986 – Каракол педагогикалык окуу жайы, тарых мугалими.
1986-1987 апрель Нарын областтык комсомол комитети – референт.
1987-1990 жж.Кыргыз мамлекеттик университети, археология жана этнография кафедрасы – ага лаборант, мугалим.
1990-1992 жж. Россия, Новосибирск мамлекеттик университеинин гуманитардык факультеинин стажер-изилдөөчү, аспирант.
1992-19 жж. – Бишкектеги Кыргыз Мамлекеттик университетинин тарых факультетинин археология жана этнография кафедрасынын окутуучусу.
1992-19 жж. – Бишкектеги Кыргыз Мамлекеттик университетинин тарых факультетинин археология жана этнография кафедрасынын ага окутуучусу.
1994 ж. – «Теңир-Тоодогу көчмөн уруулардын маркумду көмүү адаттарынын эволюциясы»  деген темада Россия Илимдер академиясынын Сибирь бөлүмүндө кандидаттык диссертация коргогон.
1992-19 жж. – Бишкектеги Кыргыз Мамлекеттик университетинин тарых факультетинин археология жана этнография кафедрасынын доценти.
1998 - 2003 жж. – Бишкектеги Кыргыз Мамлекеттик Университетинин тарых факультетинин археология жана этнография кафедрасынын башчысы, профессордун милдетин аткаруучу.
2003 декабрь - 2010 жж. – Бишкектеги Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин тарых бөлүмүнүн доценти.
Доцент, тарых илиминин кандидаты Табалдиев Кубатбек Шакиевич ушу тапта Бишкектеги Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин Гуманитардык факультетинин тарых бөлүмүнүн профессору болуп иштеп жатат.
Ал 1995-2010-жж. Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун торага орун басары.
Билген тилдери
Кыргызча (эне тил), орусча, немисче, англисче, түркчө.
Илимий эмгектери
Ал 6 китеп, 170тен ашуун илимий макала (айрым китеп жана макалаларды калемдешип) жарыялап, өзүнүн табылгаларын Кыргызстандан тышкары АКШ, Германия, Жапония, Казакстан, Орусия, Түркия сыяктуу өлкөлөрдө кыргыз, англис, немис, орус, түрк жана башка тилдерде жарыялап келди.
Бишкек, Новосибирск, Барнаул, Красноярск, Омск, Фракфурт, Анкара, Измир,  Самарканд, Алматы,  Блумингтон, Теннеси, Чикаго, Токио, Тегеран, ж.б. шаарларда өткөн 40тан ашуун эл аралык илимий-практикалык конференциялардын, симпозиумдардын жана курултайлардын, бир катар эл аралык археологиялык экспедициялардын катышуучусу.
Кубатбек Табалдыев жалпы Теңир-Тоо, анын ичинде Кыргызстан аймагындагы көчмөн түрктөрдүн жана алардын коңшуларынын археологиялык маданияттарын изилдеп, обочолонгон көчмөн маданият түшүнүгү калпыс болорун, ар дайым теңир-тоолук көчмөндөр делген этностор бир эле учурда отурукташкан маданиятты да калыптандырышкандыгын, вертикалдык (жыл мезгилине ылайык) көчүп-конгон бул элдер мал чарбачылыгы менен дыйканчылыкты ширелтип өнүктүрүшкөндүгүн далилдеп чыкты.
Бюрократ
Бюрократ – 1) бюрократияга таандык адам; 2) өз милдеттерин формалдуу, ишке зыян келтирип аткарган кызмат адамы; ишти сүйрөгөн адам.
Эстон тили
Эстон тили (өз аталышы - eesti keel) - эстондордун тили жана Эстонияда гана колдонулат. Финн-угор тилдеринин балтика бою-финн тобуна кирет. Негизинен түндүк-чыгыш, түндүк жана түштүк деген үч диалектерге бөлүнөт. Эстон тилинде сүйлөгөндөрдүн саны 1 000 000 чамасында (1989). Эстон тилиндеги алгачкы жазуулар (айрым сүйлөмдөр) 13-кылымга таандык. Морфологиялык түзүлүшү боюнча флексиялама-агглютинациялама тил. Жазуусу латын арибинин негизинде түзүлгөн.
Алтын-Күрөк
Алтын-Күрөк (Алтын-Күрөк) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Карагуз айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 381 киши.
Алым сабак
Алым сабак - кыргыздагы айтыш өнөрүнүн бир түрү. Айтышкан акындардын бири ырдаса, экинчиси дароо аны улантып, ырындай кылып бүтүрөт.
Алым сабак аркылуу чоң акындар шакирттерин төкмөлүккө, акындык чеберчиликке үйрөтүшкөн.
Актиномицеттер
Актиномицеттер (гр. aktis - нур, mykes – козу карын) – козу карындын гифтерине окшош (аталышы ошондон). Бирок, цитол., биохим. белгилери боюнча прокариоттук бактериялар тобуна кирет.
Бул жөнүндөгү биринчи маалыматтар (1870-1878-жж.) нем. микробиологдору Ф. Кон жана Ц. Гарцтар тарабынан изилденген. Алар жаныбарлардын митеси болгон жип түрүндөгү микроорганизм ж-дө жазышып, аны «нурлуу козу карын» – актиномицет деп аташкан. А-де эндоспора, экзоспоралар бар. Айрымдарында споралар энелик клетканын үстүндө (экзогендик) жетилип, бутактанган клетка, же мицелия түрүндөгү бактерияларды элестетет. Алар топуракта, көлмөдө, өсүмдүк калдыктарында жана башка кездешет. Айрымдары жаныбарларда, адамдарда актиномикоз, туберкулез, дифтерия жана башка ооруларды пайда кылат. Ошондой эле өсүмдүктүн да мителери. А-ге кадимки А., микобактериялар, стрептоспорангиялар жана башка уруулар кирет. Булардан түрдүү антибиотиктерди (стрептомицин, тетрациклин жана башка) алууга болот. Пигмент, витамин жана башка пайда кылуучу түрлөрү микробиол. өндүрүштө колдонулат.
Аллогамия
Аллогамия (гр. allos - башка, gamos - нике) - бир гүлдүн энелигинин экинчи бир башка гүлдүн чаңы менен чаңдашуусу, башкача атйканда кайчылаш чаңдашуу.
Эн тамга
Эн тамга - уруунун же башка кишилер тобунун энчиндеги мүлктүн ээсин аныктаган символдук белги, тамга. Кыргыздарда да ар кыл уруулардын өзүнчө эн тамгалары болгон.
Бакирова Афина
Бакирова Афина – акын. Ош шаарында 1980-жылы 3-декабрда туулган. 1987-жылы Токтогул районунун Камыш-Башы мектеп-гимназиясына 1-класска барып, 1995–1997-жж. Бишкек шаарындагы улуттук-компьютердик гимназиядан билим алган. 2005-жылы Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик көркөм-өнөр институтунун Театр жана кино факультетин бүтүргөн.
2004-жылы «Мен өзүмдү сүйүү кызы атаймын» аттуу алгачкы ырлар жыйнагы жарык көрүп, 2005-жылы Кыргыз мамлекеттик жаштар сыйлыгынын дипломанты, «Алыкулдун ак боз ат» фестивалынын 2-даражадагы лауреаты болгон.
2009-жылдан Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Мен өзүмдү сүйүү кызы атаймын: Ырлар. – Б.: Бийиктик, 2004. – 137 б.
Лиди (Оклахома)
Лиди (Оклахома) (Leedey) — Оклахома штатынын Dewey округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 435 киши. Болжолдуу аянты - 1.0 км². FIPS коду — 40-42050.
Альгология
Альгология (лат. alga – балыр, гр. logos – окуу, илим) – балырлар ж-дө үйрөтүүчү илим. Ал балырлардын жалпы түзүлүштөрүн, таркалышын, көбөйүшүн, экол-сын жана маанисин окуп үйрөтөт. Ботан-нын тармагы.
Манаир дарыясы
Манаир (Чоң Манаир) — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Инзер дарыясынын сол жээгинен 149 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара-Кем дарыясы (Чулышман куймасы)
Кара-Кем — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чулышман дарыясынын сол жээгинен 145 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лөлү тили
Лөлү тили (өз аталышы - Romani ćhib) - лөлүлөрдүн тили. Лөлү тилинде сүйлөгөндөрдүн саны 2 500 000 чамасында (2004). Инди-европа тилдеринин жаңы инди-арий тобуна кирет. Жакынкы тектеш инди-арий тилдеринен обочо өнүгүү шартында калыптанса да, лексикасында байыркы инди-арий тилдерине тиешелүү жалпы белгилер сакталган. Лөлүлөрдүн көчмөн сапарына жараша пайда болгон бир нече диалектиси бар. Лөлү тилинде жазуу жок жана ырасмыйланган арип колдонулбайт.
Көңүл айтуу ырлары
Көңүл айтуу ырлары -  кыргыз элдик поэзиясындагы каада-салт ырларынын бир түрү. Мындай ырлар жалпы уруу, эл, жеке үй же киши башына түшкөн кайгы-капа, өлүм житимге байланыштуу чыгарылат. Көңүл айтуу ырлары башка элдерде да бар. Көңүл айтуу ырларында киши кайгысына ортоктошуу, аны жеңилдетүү, кайрат берүү сыяктуу идеялар берилет. Оозеки чыгармачылыкта көңүл айтуунун ыр түрүндөгү үлгүлөрү көбүрөөк сакталып, көңүл айтуу салтына байланыштуу калыптанган атайын сөз формулалары арбын колдонулат (мисалы, «Атаң өлсө, тайлак бар, жүгүн жерге калтырбайт», «Шумкар учса, туйгун бар, тууру анын бош калбайт»).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
18-январь
18-январь — Григорий жылсанагы боюнча жылдын 18-күнү. Жылдын соңуна чейин 347 күн бар (толук жылы 348 күн).
Карл Фридрих Гаусс
Иоганн Карл Фридрих Гаусс - (30.04.1777, Брауншвайг - 23.02.1855, Гёттинген) немис математиги, астрономия жана геодезияга негиз салуучулардын бири. 1807-ж. Гёттинген университетинин профессор жана Гёттинген астрономия обсерваториясынын директору. Гаусстун эмгектери жогорку алгебраны, сандар теориясын, дифференциалдык геометрияны, тартылыш теориясын, электр жана магнетизмдин классикалык теориясын, геодезияны, теор. астрономиянын бир катар тармактарын өркүндөтүүгө зор таасирин тийгизген. Анын алгачкы эң көлөмдүү эмгеги сандар теориясы менен жогорку алгебрага арналган. Астрономияда Грусстун (1800-20) эмгектери кичине планеталардын орбиталарын аныктоо проблемаларын чечүүгө жана алардын козголушун изилдөөгө байланыштуу болгон. Немис илимпозу В. Вебер менен бирдикте электр-магниттик телеграфты ойлоп чыгарган. Ал Евклиддик эмес геометрияны (1818) түзгөн.
Юлбаш (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жетим-Дөбө
Жетим-Дөбө (Жетим-Дөбө) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Карагуз айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 435 киши.
Гаyсс теоремасы
Гаyсс теоремасы - электр динамикасында — электр-статикадагы негизги теорема. Ал ар кандай туюк бет (S) аркылуу өткөн электр-индукциясынын (D) ошол бетти камтыган көлөм (V) ичиндеги зарядга (Q) пропорциялаштыгын байланыштырат. Бирдиктер системасында (СГС) төмөнкүчө берилет: div E=4nG=4n, мында Е электр талаасынын чыңдалышынын агымы, \rho эркин заряддардын көлөмдүк тыгыздыгы. Гаусс теоремасын 1830-ж. электр статикалык талаа үчүн К. Гаусс аныктаган (1930). Гаусс теоремасы Кулон законунан келип чыгат. Диэлектрикте Гаусс теоремасы электр индукция векторунун агымы D үчүн туура болот. Div D=4\pigq, мында q S туюк беттин ичиндеги эркин заряддардын суммасы, бул формула Максвелл теңдемелеринин интегралдык түрү жана электр заряды электр талаасын пайда кыларын билдирет.
Жээнбек Алымбаев
Кыскача өмүр таржымакалы
1961-жылы 16-январда Кыргызстандын Ош облусунун (азыркы Жалал-Абат облусунун) Аксы районуна караштуу Афлатун (Авлетим) айылында туулган. 1979-1981-жж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1984-1989-жж. Орусиянын Москва шаарындагы Москва мамлекеттик университетинин (ММУ) тарых факультетинде окуган. 1989-жылы ММУнун тарых факультетинин Булак таануу жана тарыхнаама кафедрасында дипломдук ишти коргоп, окуусун аяктаган. 1989-2002-жж. Кыргызстандын Ош шаарындагы Ош мамлекеттик Университетинин окутуучусу, ага окутуучусу, декандын орун басары болду. 1989-2002-жж. Ош мамлекеттик Университетинин окутуучусу, ага окутуучусу, декандын орун басары болуп иштеди. 2001-жылы Өзбекстан Илимдер Академиясына караштуу Тарых институтунда «Историография завоевания Туркестана Россией XIX – начала XX вв.” деген темада кандидаттык эмгегин коргогон. 2002-2006-жж. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин (КМУ) Гуманитардык билим берүү Институтунда директордун орун басары болгон. 2006-2009-жж. КМУнун Социалдык-гунанитардык институтунда «Жалпы тарых» кафедрасынын башчысы болду. 2010-жылы КР УИА Тарых жана Маданий мурас институнун алдындагы диссертациялык кеңеште «Общественно-политическая жизнь кыргызов второй половины XVIII - начала XX вв.: Проблемы истории и историографии» деген темада докторлук диссертациясын коргогон. 2009-ж. 17-сентябрынан 2016-жылга чейин Бишкектеги Кыргыз-Түрк Манас университетинин (КТМУ) гуманитардык факультетинин тарых бөлүмүндө доцент болуп иштеди. 2016-ж. тартып КТМУнун профессору болуп иштеп келет.
Нүзүп бий тууралуу иликтөөлөрү
Жээнбек Алымбаев 1990-жылдардын аягында профессор Т.Кененсариевдин нускоосу менен Нүсүп бий жөнүндө китеп даярдоого киришип, Нүсүптүн тикелей урпагы Ысман Юсупов менен бирдикте Кокон шаарындагы аймактаануу музейинин директорунун орун басары болуп эмгектенген Яхехон Дадабаев деген адамдан фарсы, араб тилинде жазылган 10го жакын кол жазмаларды кирилл арибине котортуп алган. Бул котормо-кол жазма материалдар Ж.Алымбаевдин жеке архивинде турат. Алардын ичинде Абу Латип Жабалинийдин “Саякат набои Жабалинийи”, Абд аль-Карим Наманганинин “Умар-намасы”, Алим Махмуд молдонун “Тарих–и Туркистаниси”, Гариб Маргиланинин “Тасниф-и Гариби», Мухаммад Хакимхан төрөнүн “Мунтахаб ат-таварихи”, Мажзуб Намонгонийдин “Тазкирайи Хазратиси”, Мирза Рахим Ташкендинин “Ансаб-ас салатин ва таварих-ал хавакини”, Мирзо Каландар Мушрифтин “Шохнома-и Умархониси”, Нияз Мухаммед Хукандинин “Тарих-и Шахрохиси”, Таджир молдонун “Гараиб-и сипахы”, Жунайид Аваз Мухаммаддын “Тарихи-и жахан-нумаиси” жана башкалар бар. Бул кол жазмалардын башка расмий нускалары Ташкен шаарындагы Өзбек Республикасынын Илимдер академиясына караштуу Чыгыштаануу институтунда, айрымдары Өзбекстандын мамлекеттик архивинде да сакталып турат.
Архивдик, жазма булактык, санжыралык жана башка булактардын негизинде Ж.Алымбаев Нүзүп бий тууралуу эки монография жарыялады.
Юмбыды-Яха
Юмбыды-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Морды-Яха дарыясынын сол жээгинен 18 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 79 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коттон Эжени
Коттон Эжени (1881-1967) -  Франциянын жана аялдардын эл аралык демократиялык кыймылынын ишмери, окумуштуу физик.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Анемофилия
Анемофилия (гр. anemos – шамал, phileo - сүйөмүн) - өсүмдүктөрдүн гүлдөрүнүн шамалдын жардамы менен чаңдашуусу. А-лык өсүмдүктөргө жалпы дан өсүмдүктөр (арпа, буудай, жүгөрү, сулу жана башка); талдар, кайыңдар уруулары кирет.
Көгүлгат
Көгүлгат -  көгүлгаттар тукумундагы көп жылдык өсүмдүк уруусу. Бийиктиги ар кыл бадал. Сабагы тикенектүү. Мөмөсү тоголок же сүйрү. Өңү ак, саргыч, Кызыл ж. б. Көгүлгаттын эгилме түрү күнөс жана жылуу жерде жакшы өсөт. Гүлү көбүнчө жазгы суукта үшүп кетет. Көгүлгаттын 50дөн ашык жапайы түрү Түндүк Америка, Европа жана Азияда тараган. Сибирь, Орто Азия, Кавказ, Ыраакы Чыгыш, Украинада өсөт. Көгүлгат - тез бышуучу жемиш өсүмдүктөрүнүн бири. Көчөтү 2 - 3 жылда мөмөлөйт. Гектарынан 25 - 30 т түшүм жыйналат. Мөмөсүндө 8 - 11% кант, 1,2 - 1,7% органикалык кислота, 0,88% пектин заттары, С, Вь Р витаминдери, А провитамини, темир жана фосфор туздары бар. Мөмөсүнөн кыям, компот, шарап, маңыз ж. б. жасалат. Көгүлгаттын 1500дөй сорту белгилүү, алар европа жана америка тобуна бөлүнөт. Анын европа сортунун мөмөсү чоң, жегиликтүү. Чаңгыл кебер илдетине көп чалдыгат. Бөлүштүрүү жана бүчүрү менен көбөйөт.
Ал органикалык жана минерал жер семирткичтер менен кошумча азыктандырылып турат. Эрте жазда зеки бутактарын кыйып, мөмө берүүчү 20 - 25 бутак калтырылат. Буга Көгүлгат курту чоң зыян келтирет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Лэ Флор (Оклахома)
Калкы - 168 киши. Болжолдуу аянты - 3.6 км². FIPS коду — 40-42150.
Караталыаят (дарыя)
Караталыаят, Караталыайет - Тобыл бассейниндеги дарыя.
Географиялык орду
Орусиянын Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жана Казакстандын Костанай облусу Денисов району жеринде. Дарыя куйган жери - Айет дарыясынын сол жээгинен 117 км алыстыкта орун алган. Узундугу 175 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш. Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мечин жылы
Мечин жылы (же Маймыл жылы) – жаныбарлардын аттары менен берилген он эки жылдык жыл эсебинин тогузунчу жылынын аты.
Антеридийлик клетка
Антеридийлик клетка (гр. anteros - гүлдөгөн) – антеридияны пайда кылуучу клетка. Бул клеткалар жылаңач уруктуулардын чаңчаларынын жана ар кыл споралуу плаундардын, папортниктердин микроспоралардын өсүшүнөн пайда болот. Андан антеридий калыптанат.
Кара-Кудюр дарыясы
Кара-Кудюр — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Башкаус дарыясынын сол жээгинен 77 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 39 км.
Гаухати
Гаухати, Гувахати Индиянын түндүк-чыгышындагы шаар. Ассам штатында. Калкы 1,0 млн (2007). Брахмапутра дарыясынын сол жээгинде, Шиллонг платосунун этегинде жайгашкан. Жолдор тоому. Порт. Эл-аралык аэропорту бар. Алгач 4-кылымдан эскерилет. Индиядагы тантристтик (йога методдору) башкы храмдардын бири Камакхья-Мандир (индустардын зыярат кылуучу борбору), Наваграха астрология храмы, музей, унмверситет, инстититут бар. Гаухати ири соода борбору (чай, жут, күрүч, пахта). Нефть ажыратуу, тамак-аш (андан ичкери суумай), жут, кебез-кездеме, бугаары өнөр жай ишканалары, фанера жана самын кайнатуучу заводдору иштейт.
Кара-Кудюр дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргызстан 2010 кышкы Олимпиада оюндарында
Кыргыз Кышкы Олимпиадалык оюндары 2010
Сапаралиев, Дөөлөтбек Бекишович
Өмүр баян
1953-жылы 24-октябрда Кыргызстандын Нарын облусундагы Жумгал районунун борбору Чаек кыштагында туулган.
Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Кыргыз Улуттук Университетинин) Тарых факультетин аяктаган.
Кыргыз улуттук илимдер академиясынын Тарых институтунун жана чыгыш таануу бөлүмүнүн жаш окумуштуулар кеңешинин төрагасы (1982-1989).
Эл аралык Кыргыз-Түрк "Манас" университетинин профессору (Бишкек ш.).
Сыйлыктары. Наамдары
Кыргыз Республикасынын Билим берүүсүнүн мыктысы.
Эл аралык Айтматов академиясынын академиги (2004).
Кичи Ярей-Ю
Кичи Ярей-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын оң жээгинен 180 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мань-елга дарыясы
Мань-елга — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - КАС/ЕДИЛ/1804/177/561/124 орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Корсет
Корсет (фр. corset, corps -  дене)  -  кишинин белин жана көкүрөгүн тыгыз курчаган жазы кур. Медицинада омуртканын травмасы менен ийрейүүсүндө ортопедиялык Корсет колдонулат. Алар омурткалардын жылышып кетүүсүн сактоого, ошондой эле мертинүүсүн калыбына келтирүүгө негизделген. Корсет катуу, жумшак серпилмелүү келип, гипс, тери, желатин желими, алюминий жана пластмассадан жасалат. Көкүрөк же моюн бөлүктүн жабыркашында башты карман туруучу, белде бел курчоодон ийинге чейинки кийилүүчү Корсет даярдалат. Туберкулёздо катуу, омурткалардын бир аз жабыркоосунда анча катуу эмес, ийрейүүсүндө пластмассадан же ийилгич болоттон жасалган жумшак серпилмелүү Корсет колдонулат. Врачтын кеңеши боюнча гана Корсетти дайыма кийип жүрүүгө болот. Корсет биринчи жолу 14-кылымдын ичинде Europe пайда, ал эми дарылоо максаттары үчүн колдонулган эмес. Бул жаш айымдар жонокой насаатчы жардамы менен жетишилген сулуулук жука мүйүз куйрук кызыл белге жана түз арткы норма каралган. Колдонгон эле сымбаттуу жана татыктуу инсан болушу керек каалаган эркектер.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Амет (Кушнаренк району, Башкыртстан)
Амет — Башкыртстандын Кушнаренк районундагы айыл, Ахмет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 982 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бактыгулов Сталбек
Бактыгулов Сталбек - жазуучу, журналист, композитор. Чүй районунун Кегети айылында 1954-жылдын 7-октябрында туулган. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2001), "Даңк" медалынын ээси (2008),  профессор  (2010),  Кыргыз Республикасынын эл артисти  (2020).
1976–1981-жж. Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунун композитордук факультетинен билим алып, 1979-жылдан В.В.Маяковский атындагы Кыргыз мамлекеттик кыз-келиндер педагогикалык институтунда (азыркы И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университети) эмгек жолун баштаган.
1968-жылдан баштап ырлары, аңгемелери, этюддары, макалалары райондук жана республикалык гезит-журналдарга жарыялана баштаган. Өз алдынча мандолинде ойногонго үйрөнүп, музыка жазууга аракеттенип жүргөн. Мектептин өздүк-көркөм чыгармачылыгына катышып, адабий чыгармалары менен бирге концерттик номерлер менен эл алдына чыгып турган.
1972-жылы Муратаалы Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык-хореографиялык окуу жайынын плектр классында бир жыл окуп, теориялык бөлүмгө которулган. Ошол мезгилде фантаст жазуучу жана акын Беганас Сартов жетектеген «Тоо жылдыздары» адабий ийримине активдүү катышып, чыгармалары альманахтарда, гезит-журналдарда жана радио-телекөрсөтүүдө жарык көрүп турган.
1994-жылдан Эл аралык Айтматов академиясынын академиги жана И.Арабаев атындагы мамлекеттик педагогикалык университеттин доценти, 2010-жылдан И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университеттин профессору болгон.
2008-жылы “Маданияттын мыкты кызматкери” төш белгиси жана “Даңк” медалы менен сыйланган.
1984-жылдан СССР Композиторлор союзунун, 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Композиторлор союзунун, 1993-жылдан Кыргыз Республикасынын Журналисттер союзунун, 1999-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Өмүр жана көз ирмем: Новеллалар. – Ф.: Мектеп, 1978. – 48 б.
Ант: Повесть жана новеллалар. – Ф.: Мектеп, 1981. – 124 б.
Полонез: Новелла. К-те: Учкун. Альманах. 4-чыг. – Ф.: Мектеп, 1975. 158–164-б.
Өмүр жана көз ирмем: Новелла. К-те: Учкун. Альманах. 5-чыг. – Ф.: Мектеп, 1976. 154–161-б.
Менин жаркын адамым: Новелла. К-те: Учкун. Альманах. 7-чыг. – Ф.: Мектеп, 1979. 86–95-б.
Эненин жашы: Аңгеме. К-те: Тоо булагы. (Жаш жазуучулардын аңгемелери). 3-чыг. – Ф.: Кыргызстан, 1982. 37–47-б.
Өч: Аңгеме. К-те: Тоо булагы. (Жаш жазуучулардын аңгемелери). 6-чыг. – Ф.: Кыргызстан, 1986, 17–36-б.
Нөшөр
Нөшөр – кыска мөөнөткө катуу жааган атмосфералык жаан-чачын (адатта, жамгыр, кээде сары кар, шыбыргак). Мелүүн алкактардын циклондорундагы муздак фронттордо конвекция процесстеринен пайда болот.
19-январь
19-январь — Григорий жылсанагы боюнча жылдын 19-күнү. Жылдын соңуна чейин 346 күн бар (толук жылы 347 күн).
Юнды-Яха
Юнды-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шарапов Шар булуңу орун алган. Дарыянын узундугу - 98 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Калматай
Калматай (Калматай) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Карагуз айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 204 киши.
Ленапах (Оклахома)
Ленапах (Оклахома) (Lenapah) — Оклахома штатынын Nowata округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 293 киши. Болжолдуу аянты - 1.0 км². FIPS коду — 40-42300.
Корреляция (геологияда)
Корреляция (геологияда) -  бири бирине жанаша, ошондой эле обочо аймактарда тараган чөкмө жана жанар тоо тектердин геологиялык жашын аныктоо максатында, алардын бирдей жаштагы катмарларын өз ара салыштыруу жана аларды жалпы стратиграфиялык шкаланын бөлүнүштөрүнө байланыштыруу. Салыштыруу кендердеги бургулоо көзөнөктөрүнүн айрым кесилиштеринен тартып, ири аймактарды, кээде бир нече материктерди камтышы ыктымал. Чакан аймактардагы тоо тек катмарларын бири бири менен салыштыруу жергиликтүү Корреляция, обочо ири аймактар менен бир нече континенттердин тоо тек катмарларын өз ара салыштыруу жалпы Корреляция деп аталат.
Корреляцияда салыштыруу методдорунун бардыгы - маркирлөөчу горизонтторду бөлүү, каротаж маалыматтары, биостратиграфиялык метод, тоо тектердин жашын изотоптор боюнча аныктоо ж. б. колдонулат. Корреляциянын натыйжасында стратиграфиялык схема түзүлүп, сол жагына жалпы стратиграфиялык шкаладагы бөлүнүштөр, оң жагына изилденген аймактагы тоо тек катмарларынын стратиграфиялык схемасы түшүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Карасу дарыясы (Чулышман куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гаффний
Гаффний (лат. Hafnium), Hf – элементтердин мезгилдик системасынын IV тобунда жайгашкан химиялык элемент. Катар н. 72, ат. м. 178,49. Табиятта массалык сандары 174, 176-180 болгон 6 туруктуу изотобу бар. 1923-ж. нидерланд окумуштуусу Д. Костер жана венгр окумуштуусу Г. Хевеши ачышкан. Жер кыртышында массасы боюнча 3,2 • 10-4 % ти түзөт. Күмүш түстүү ак металл; тыгыздыгы 13,09 г/см3, б. эрүү t 2232°C, кайноо t 4620°C. химиялык касиети боюнча цирконийге өтө окшош. Негизги окистенүү даражасы +4, чанда +3, +2, +1. Жогорку температурада азот, көмүртек, бор, кремний менен аракеттенип, металл сымал катуу, кыйындык менен эрүүчү, химиялык реагенттерге өтө туруктуу бирикмелерди HfN, HfS, HfSi, HfC, жана башка пайда кылат. Абада окистенүүдөн сырткы бети жука кабыкча менен капталат. Кычкылтек менен ысытуудан гаффний оксиди HfO2пайда болот. Галогендер менен ысытканда HfCl4, HfF4 сыяктуу бирикмелерди берет. Ал цирконий минералдарынан жана гаффний хлоридин HfCl4калыбына келтирүүдөн алынат. Гаффнийдин тантал жана вольфрам менен болгон куймасы абсолюттук нөлгө жакын температурада да, 2000°С температурада да чыдамдуу. Ошондуктан ядро энергетикасында, электрондук техникада, авиацияда, ракеталардын жана реактивдүү кыймылдаткычтардын тетиктерин жасоодо колдонулат.
Гафур Гулам
Гафур Гулам - (Гафур Гуламович Гуламов [27.4(10.5).1903, Ташкен 10.7.1966, ошол эле жер) жазуучу, Өзбек ССР эл акыны (1963), Өзбек ССР ИАнын академиги (1943). Мугалимдер курсун бүтүрүп, бир нече жыл мугалим болуп иштеген. «3 урна» деген ыры «Маориф ва укитучи» («Агартуу жана мугалим») журналына жарыялангандан (1923) баштап адтка аралаша баштаган. «Чыгыштан баратам» (1943), «Туулган жер бактысы» (1951), «Ленин жана Чыгыш» (1961) жана башка ыр жыйнактарында өзбек элинин турмушун сүрөттөйт. А. Пушкин, М. Лермонтов, В. Маяковский жана башка акындардын ырларын өзбек тилине которгон. Өзбек адабиятынын тарыхын жана фольклорун изилдөөгө чоң салым кошкон. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1946), Өзбек ССР Жогорку Советинин депутаты (1945-51). Чыгармалары: Асарлар. 1-5 т., Тошкент. 1964-67; Ырлар. Ф., 1955; Избранное. Стихи. М., 1958.
Королдук шекспир театры
Королдук шекспир театры -  Англиянын драма театры.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Нарка дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эшилме кум
Эшилме кум – кумдун эшилме, куюлма майдасы. Чөлдөрдө рельефтин түрдүү формаларын пайда кылат; мисалы, бархан (шамал пайда кылган, өсүмдүк тамырлары менен бекемделбеген, орун которуштуруучу кум дөбөлөрү), дюна кум дөбө жана башка.
Овуляция
Овуляциянын биологиялык мааниси уруктандыруу үчүн урукту фолликуладан чыгарууга байланышкан. Эгерде уруктануу жүрбөсө, анда кезектеги айыз түрмөгү келет.
= Процесстин сыпаттамасы = Овуляция – эркектин жыныстык клеткасынын (сперматозоид, сперма) ургаачы клеткасы (уругу, урук клеткасы) менен биригишине өбөлгө түзүүчү шарт. Урук клеткасы аялдын энелик безинде жетилип, андан кийин жатын түтүкчөсүнө түшүп, ушул фазада уруктанат.
Овуляция аялдын айыз түрмөгүнүн башталышына 14 күн калганда, 21-35 күн сайын болуп турат. Бирок, бул түрмөктөн четтөөлөр көп жана  ал ченемдүү көрүнүш катары эсептелет. Илимий изилдөөлөр көрсөткөндөй, дени сак аялдардын 13%ында гана 28 күндүк түрмөк болот. Овуляция айыз түрмөгүнүн ар кандай күндөрүндө, жетилүү фазасынын узактыгына жараша болот. Болжол менен 25% учурда овуляция түрмөктүн 14-15-күнүндө болот. 60% учурларда бул түрмөктүн 14-күнүнөн кийин гана, ал эми 5% - түрмөктүн 11-күнүндө же андан эртерээк болот.
Овуляция процесси болжол менен бир саатка созулат, андан соң урук 24 сааттын ичинде жатын түтүгүндө уруктануу мүмкүнчүлүгүнө ээ. Аял овуляция процессин сезе албайт. Овуляция ыктымалдыгы жогору болгон фертилдик мезгил овулятордук мезгил деп аталат. Овуляциянын жогорку деңгээлин аныктоонун көптөгөн ыкмалары бар. Мисалы, медициналык мекемелерде уруктун фолликулаларын ультра үн диагностикасы аркылуу текшерүү аппараттары бар. Кээде кандагы лютеинизациялоочу гормондун концентрациясын аныктоо ыкмасы колдонулат.
Үй шартында овуляция мезгилин текшерүү үчүн заара ыкмасын же календардык ыкманы колдонушат. Овуляция мезгилин билүү абдан маанилүү, анткени бойго бүтүү дал ушул мезгилде болот.
Овуляция учурунда аялдардын жыныстык гормондору активдүү бөлүнүп чыгып, аялдын жыныстык каалоосун жогорулатат.
Эгерде уруктун уруктануусу болгон болсо, анда үчүнчү же төртүнчү күнү эмбрион жатын көңдөйүнө кирип, бешинчи же жетинчи күнү имплантация процесси жүрөт. Эгер клетка уруктанбаса, урук бир күндүн ичинде жатын түтүгүндө өлөт.
= Овуляциянын фазалары = Фолликуладан жетилген уруктун чыгуу процессинде үч этапты бөлүп көрсөтүүгө болот:
Бул фаза гипоталамустун жардамы менен гонадолибериндин чыгышы менен башталат, бул аз өлчөмдө фолликулаларды стимулдаштыруучу жана лютеиндештирүүчү гормондордун секрециясына аденогипофизди стимулдаштырат. Урук бездеринде бир нече фолликулалар өнүгө баштайт, алардын ичинен эң көп рецепторлору бар фолликула доминанттык фолликул болот. Фолликула аденогипофизден лутропиндин кескин бөлүнүп чыгышына чейин чоңоёт. Ушуну менен фолликулярдык фаза аяктап, овуляция фазасы башталат.
= Овуляциянын белгилери = Овуляциянын объективдүү жана субъективдүү белгилери бар. Ичтин ылдый жагындагы кыска мөөнөттөгү оору анын субъективдүү белгиси болушу мүмкүн. Ал эми объективдүү белгилерине кындын ичиндеги былжырлуу суюктуктун көбөйүшү жана базалдык температуранын күн сайын төмөндөшү кирет.
Кош бойлуулуктун башталышын овуляциянын ишенимдүү белгиси деп эсептесе болот.
= Овуляциянын жоктугу = Овуляциянын бузулушуна жыныс органдарынын сезгениши, бөйрөк үстүндөгү  без кабыкчаларынын же калкан сымал бездин иштешинин бузулушу, тутумдук оорулар же стресстик кырдаалдар, зат алмашуунун бузулушу – салмактын кескин өзгөрүшү, ошондой эле салмактын жетишсиздиги себеп болот.
Овуляция жоктугу ановуляция деп аталат. Ал аз жана сейрек этек кир менен мүнөздөлгөн олигоменорея түрү боюнча айыз ыргагынын бузулушунан көрүнөт. Ановуляция көпчүлүк учурда тукумсуздукка алып келет.
= Калыбына келтирүү ыкмалары = Овуляция циклин калыбына келтирүү үчүн алгач анын үзгүлтүккө учурашынын себебин аныктоо керек.
Ановуляцияны пайда кылган негизги оору жеӊилдесе, овуляция цикли өзүнөн өзү калыбына келет.
Гормоналдык дары-дармектерди кабыл алуу аркылуу овуляцияны стимулдаштыруу ыкмасы дагы бар. Мындай дары-дармектердин түрү, алардын өлчөмү жана ичүү схемасы ар бир аял үчүн жекече тандалат. Стимулдаштыруунун натыйжалуулугу фолликуланын бышып жетилишин ультра үн изилдөөчү аппарат аркылуу текшерүүнүн (фолликулометрия) жыйынтыгы боюнча бааланат.
= Контрацепция = Овуляцияны басуу – бул контрацепциянын ыкмаларынын бири.
Контрацепция ыкмаларына ичүүчү контрацептивдер, импланттар, инъекциялык дары-дармектер, пластырлар, кын шакекчелери, жатынга коюлуучу спираль, презерватив, эркекке  жана аялга жасалуучу стерилизация, лактациялык аменорея ыкмасы, жыныстык катнаштан кармануу жана ыргактык (физиологиялык) ыкмалар кирет. Булардын бардыгы иш-аракеттердин ар кандай механизмдерине негизделген жана каалабаган кош бойлуулуктун алдын алууда ар кандай натыйжа берет.
Коро Камиль
Коро Камиль (16. 7. 1796 - 22. 2. 1875) -  француз живописчиси.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Овуляция
Овуляцияны басуунун дагы бир ыкмаларынын бири – контрацепциянын календардык ыкмасы, бул Огино-Кнаус ыкмасы деп да аталат. Бул овуляциянын болжолдуу датасын эсептөөдөн жана бойго бүтүү ыктымалдыгы жогору күндөрү жыныстык катнаштан баш тартуудан турат. Бирок мындай ыкманы, кош бойлуу болуу үчүн, бойго бүтүү ыктымалдыгы жогору күндөрү жыныстык катнашка баруу максатында дагы колдонууга болот. Календардык ыкма – бойго бүтүүдөн сактоонун эң ишенимсиз ыкмаларынын бири.
= Дагы караңыз =
= Шилтемелер =
Гафури Мажит (Габдулмажит) Нурганиевич
Гафури Мажит (Габдулмажит) Нурганиевич [20.7(1.8).1880, азыркы Башкуртстан, Гафури району, Елем-Караново 28.10.1934, Уфа] башкурт жана татар акыны, башкурт адабиятын негиздөөчү, Башкурт АССР эл акыны (1923). Жазуучу-агартуучу катары белгилүү. 1905-ж. Казандагы студенттердин нааразылык кыймылына катышкан. Чыгармалары революциялык мүнөздө болгон. Реакция жылдарында «Менин жаш өмүрүм» (1906), «Улутту урматтоо» (1907) жыйнактары конфискацияланып, 1911-жылдан полициянын көзөмөлүнө алынган. «Жумушчу» поэмасы (1926), «Кызыл жылдыз» пьесасы (1926), «Турмуш тепкичтери» (1930), «Акындын алтын кенинде» (1931) автобиографиялык повести бар. Публицистик макалаларды жазган, орус акындарынын ырларын башкыр тилине которгон.
Күчү жок эт, күчтүү сорпо
Күчү жок эт, күчтүү сорпо
Бул окуяны эки заманды тең көргөн атабыз айтып калаар эле. Атам бала жигит кезинде бир байга малай жүрүптүр. «Малай» дегендин мааниси «кол бала» дегенди түшүндүрөт. Илгерки заманда адамдар чоңоюп келе жаткан уулун кагылып-согулсун деп малайлыкка беришчү экен. Байдын башка да малайлары болуптур. Алардын бири тилдүү-ооздуу, сөз кезегин жибербеген чечен жигит экен.
Күндөрдүн биринде байдыкына мейман келип калат. От улуу жагылып, эт арбын салынат. Малайлар жаны тынбай, бири от жагып, бири казанды карап, сорпону сапырыштырып, этти астын-үстүн кылып, эткелин алып дегендей тынбай кызмат кылышат. Бүгүн бир курсак тоёр деген үмүттө болушат. Эт бышкандан кийин бай этти чыгартып алып, конокторуна тартып, калганын үй-бүлөсүнө берет. Малайларына болсо сорподон гана бердирип коёт. Анысынан да митаам бай жөн отурбастан: «Ичкиле, балдар, ичкиле. Эттин күчү сорпого чыгат» - дей бергени өтүп кетет. Ошондо баягы малай жигит кептин кыябын келтирип туруп: «Байаке, андай болсо күчтүү сорпону өзүңөр ичип, күчү жок этти бизге эле бербейсизби» - дептир. Олтурган эл дуу күлүп, митаам бай сөзгө жыгылып, уят болуп калган экен.
Түгөлбаев Орозобек, Кыргыз билим берүү академиясынын окутуучусу
Кара-Жыгач (Кара-Кулжа району)
Кара-Жыгач (Кара-Жыгач) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Карагуз айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 264 киши.
Кичи Хобда (дарыя)
Кичи Хобда – Урал бассейниндеги дарыя.
Географиялык орны
Актөбө облусунун Хобда району жана Орусия(Оренбург облусу) жери менен агып өтөт. Узундугу - 116 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :