cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джундук дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шор, эл
Шор эли (Шор тили: шор-кижи, тадар-кижи, татар, тадар) — түрк тилдүү эл. Шордуктар негизинен Орусиянын аймагында Батыш Сибирдин Түштүк-Чыгыш аймактарында, анын ичинде Кемерово облусунда, Таштагол районунда, Новокузнецк районунда, Междуреченск шаарында, жана айрым бөлүктөрү - Хакасия менен Алтай Жумуриятында байырлашат. Болжолдуу түрдө 14 миң шордук бар деп саналат. Түндүк жана Түштүк диалекттери бар. Тили жагынан Алтайлыктарга, Кыргыздарга, Хакастарга жана Телеуттарга жакын.
Кыскача тарыхы
Шор этносу тээ VI-IX кылымдардан бери эле кет тилдүү уруулардын эне-сайлык кыргыздар жана башка түрк элдери менен жуурулуша баштаган учурунан бери калыптанып келет деген көз караш бар.
Айрым иликтөөчүлөр шор эли XVII кылымда гана калыптана баштаган деп санашат.
Орусиялык булактар шор эли тууралуу алгачкы жолу ошол XVII кылымдан тартып эскеришет.
Кылмыштаануучулук мүнөздөмө
Кылмыштаануучулук мүнөздөмө – кылмыштуулуктун (анын айрым түрлөрүнүн) мүнөздүү белгилерин, мыйзам ченемдерин, көрүнүштөрүн, кесепетин, ошондой эле кылмышкердин (анын айрым түрүнүн) жекече мүнөздүү белгилерин сыпаттоо.
Шор, эл
Кыскача тарыхы
1917-жылга чейин шордуктар балыкчылык, аңчылык, аң-теринин сатуу, анча-мынча кол өнөрчүлүк менен алектенишкен. Алардын ата-бабалары эзелтеден темир кенин иштетишкен, ошондуктан алардын жайын Темирчи Ала-Тоо (кийинчерээк орусча "Кузнецкий Ала-Тау") деп аташкан.
Түндүк шордуктарды келгин орустар "темир уста татарлар" - «кузнецкие татары» деп аташкан.
1920-жж. ортосунан тартып шор адабий жазма тили калыптанган. Сабаттуулук өскөн.
Шордуктар 21-кылымда
Ушул тапта шордуктардын бир даары өз маданиятын жана салтын унута башташты.
Ошого карабастан, шор салтын жандандыруу аракеттери да көрүлүп жатат.
Иш издеп шаарларга журт которгон шордуктар өз балдарын эне тилинде окута албай жаткан учурлар арбын.
Орусиядагы шордуктардын саны (жадыбал):
Бүкүр
Бүкүр – омуртка тутумунун түзүлүшүндөгү өзгөрүүлөр; мында омуртка менен көөдөндүн келбети бузулат. Омуртка арт жакка өтө чыгып турса, к и ф о з деп аталат. Кыйшаюу көкүрөк туштагы омурткада болуп, ар кандай ооруларда (туберкулёз, итий, сынык) пайда болот, ошондой эле омуртканын башка бөлүгүндө да кыйшаюу болушу мүмкүн. Көкүрөк омурткаларынын дого сымал кифозу келбетти гана бузбастан, дем алууну да начарлатат. Омуртка тутуму туберкулёздон жабыркаганда, көкүрөк тушу бүкүрөйүп, омурткалар кысылып, бой кыскарат, төш алдыга чыгат. Бул өзгөрүүлөр ички органдардын функциясын бузат. Туберкулёз спондилитин өз убагында дарыласа, адам Б. болбой айыгат. Омуртка тутумунун алдыга кыйшайышы л о р д о з деп аталып, демейде бел туштагы физиологиялык ийилген жерде өрчүйт. Лордозго келбетти туура эмес алып жүрүү, омуртканын кээ бир оорулары, курсакка майдын өтө топтолушу себеп болот. Мында омурткалардын формасы бузулуп, ооруйт, кыймылы азаят. Аны көбүнчө ички органдардын ордунан төмөн түшүшү коштойт да, алардын иши начарлайт. Дарылоодо анын себебин жоготуп, гимнастика жана массаж сунуш кылынат. Бандаж кийүү ички органдардын ишин жакшыртып, ич булчуңдарын чыңдоого түрткү берет. Бүкүрдүн бардык түрүн алдын алууда сөөк, муун ооруларын убагында дарылоо, балдарды келбетти туура алып жүрүүгө үйрөтүү, күнүгө гимнастика жасоо маанилүү.
Генеалогиялык метод
Генеалогиялык метод (гр. genealogia - санжыра) - уруулардын, жеке адамдардын тек - жайын, тууганчылык байланыштарын иликтеп, санжырасын же тукум тарыхын изилдөө. Бул ыкманын негизинде бир урууга кирген үй-бүлөнүн мүчөлөрүнүн санжырасын түзүп, нормалдуу белгилердин жана ар кандай оруулардын кийинки муундарына өтүшүн изилдөө жатат. Г. м. XIX к-дын аягында Ф. Гальтон тарабынан илимге киргизилген.
Бул метод менен адамдын көп белгилеринин тукум куума мүнөзүн жана тукум куума көп ооруларды аныктоого мүмкүн болду. Адамдын кээ бир жөндөмдүүлүктөрүнүн тукумга берилиши (Мисалы, музыкага, математикалык ой жүгүртүүгө шыктуу болушу жана башка) Г. м. менен аныкталган. Буга Бахтардын жана Штраустардын үй-бүлөсү мисал боло алат. Бахтардын үй бүлөсүндө бир катар муундарда көп музыканттар чыккан, алардын катарына даңктуу композитор Иоганн Себастьян Бах кирет. Улуу адамдардын (А. С. Пушкин, М. В. Ломоносов, В. И. Ленин жана Ульяновтор жана башка тегин сүрүштүрүүдө жана өмүрүн изилдөөдө генеалогия бөтөнчө маанилүү орунду ээлеген.
Санжыра 3-4 муундан кем эмес маалымат камтыйт, андан соң атайын белгилер аркылуу (9-сүрөт) санжыра схемасы түзүлөт (10-сүрөт). Санжыра схемасы түзүлгөндөн кийин, экинчи этап генеал. анализ жүргүзүлөт. Генеал. анализдин максаты генетикалык законченемдүүлүктөрдү аныктоо. Алгач белги тукум куугучтук мүнөздө экендиги аныкталат. Андан кийин белгинин тукумуна берилүү тиби: доминаттык, рецессивдик, жыныс менен чиркелишкен жана башка генетикалык законченемдүүлүктөр аныкталат.
Кичи Кочмес
Кичи Кочмес — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Кочмес дарыясынын оң жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 55 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бүктөлүүлөр
Бүктөлүүлөр – тектоникалык кыймылдардын же башка сырткы процесстердин таасиринен тоо тек катмарларынын толкун сымал ийилиши. Өзүнүн формасы, чоңдугу, бири-бири менен байланышы, пайда болуу убактысы (жашы) боюнча бүктөлүүлөр бир нечеге бөлүнөт. Ар бир бүктөлүүнүн ядросу, канаттары, жону жана октук бети болот. бүктөлүүлөрдүн өлчөмү ар кандай. Кээ бирлеринин туурасы бир нече 100 мге, кээде кмге жетсе, кээ бирлериники м же смден ашпайт. Жалпысынан бүктөлүүлөр антиклиналь жана синклиналъ деп бөлүнөт. Чоң өлчөмдөгү татаал бүктөлүүлөр антиклинорий жана синклинорий деп аталат. Бүктөлүүлөрдүн формалары да ар түрдүү: жайгашуусуна карата сызыктуу (созулуп жаткан) жана кыска же тегерек (брахиантиклиналь, брахисинклиналь). Бүктөлүүлөр туурасынан кесилишиндеги формасына карата тик, жантык, жатып калган, көңтөрүлгөн, ачык, изоклиналь, желпүүр (веер) сымал бүктөлүүлөр; ал эми жанаша жаткан бүктөлүүлөрдүн бири бирине карата жайгашуусу боюнча жарыш, кулиса, виргация сыяктуу түрлөргө бөлүнөт. Катуу тоо тек катмарларынын арасындагы жумшак тектердин катмары бирдей эле тектоникалык күчтүн таасиринен ойку-кайкы тартып, татаал бүктөлөт. Бул дисгармониялык бүктөлүүлөр деп аталат. Пайда болуу учурундагы тектоникалык шартка жараша платформалык (кумпага окшош, үзгүлтүктүү, германотиптүү), геосинклиналдык (сызыктуу, толук, альпинотиптүү) жана арабөк (алардын ортосундагы) бүктөлүүлөр деп ажыратылат. Тектоникалык кыймылда турган аймактардын өнүгүп-өөрчүшүнүн белгилүү бир учурунда пайда болгон бир тилкедеги тоо түзүлүштөрүнүн бүктөлүү комплекси бүктөлүү зонасы деп аталат. Бир нече бүктөлүү зонасы биригип, бүктөлүү системасын түзөт. Ортоңку жана четки массивдерден жана сырткы бүктөлүү системаларынан бүктөлүү облусу куралат. Буга Альп, Кавказ, Гималай, Түштүк Теңир-Тоо, Түндүк Теңир-Тоо жана башка бүктөлүү облустары мисал. Бүктөлүү облустары биригип, бүктөлүү алкагын курат (мисалы, Урал-Моңгол, Жер-Ортолук деңиз, Тынч океан жана башка бүктөлүү алкактары). Бүктөлүүлөр негизинен 3 жол менен пайда болот; а) тоо тек катмарларын бойлой таасир кылган күчтөрдөн б) тик багыт боюнча таасир кылган күчтөрдөн; в) чоң кысымдын таасири астында катмарлардын «агымынан» бүктөлүүлөрдүн натыйжасында катмарланган чөкмө тектердин түрдүү масштабда жана формада бүктөлүштөрү, ошондой эле жер кыртышында гранитметаморфизм кабаттары пайда болуп, ири тоо тизмектери келип чыгат; геосинклиналдуу зоналар (системалар, облустар, алкактар) бүктөлүү зоналарга (системаларга, облустарга, алкактарга) айланат.
Бүктөлүүлөр кыска мөөнөттө же бүктөлүү аймактын бардык жеринде бир мезгилде эле жарала койбойт, ал узак убакыт ичинде пайда болот. Мында тоо тек катмарлары дайыма эле бир калыпта тынымсыз бүктөлүүгө учурап турбайт, бүктөлүү процесси бирде күчөп, бирде басаңдап турат, кээде токтоп калат. Бүктөлүү процесси күчөп турган мезгил бүктөлүүлөрдүн фазасы деп аталат. Тектоникалык кыймылда аймактын өнүгүп-өөрчүшүндө бүктөлүү фазалар көбөйүп жана күч алып турган мезгил болот, бул учур бүктөлүү доору деп, ал эми тектоникалык циклди камтыган бүктөлүү процесстери бүктөлүү заманы деп аталат. Жердин тарыхында архей, карел, байкал, каледон, герцин, мезозой же киммерий жана альп сыяктуу негизги бүктөлүү замандары болуп өткөн.
Кылмыштаануучулук программалоо
Кылмыштаануучулук программалоо – кылмышка жана анын айрым түрлөрүнө каршы күрөшүү программасын (планын) иштеп чыгуу чөйрөсүндө иликтөө иштерин жүргүзүүчү кылмыштаануунун бир тармагы.
Султан-Абад, Кара-Суу району
Султан- Абад (Султан- Абад) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Савай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 501 киши.
Чоң Наязды (дарыя)
Чоң Наязды — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Кизил дарыясынын сол жээгинен 140 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Даут-Каюп (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Отунчу Сарбагышев
Сарбагышев Отунчу (1909, Жумгал району, Чаек айылы — 8.3.1944, Бишкек ш.) — кыргыздын тунгуч режиссёру жана актёру. Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти (1939). Театр ишмердиги 1928-жылдан башталган. 1928—36-ж. Кыргыз мамлекеттик театрында актёр. 1936-жылы Жаш көрүүчүлөр театрын негиздеген жана директору. 1938—41-ж. Жаш көрүүчүлөр театрында режиссёр жана актёр, 1941—44- ж. Кыргыз мамлекеттик драма театрында режиссёр, башкы режиссер болуп иштеген. Аткарган ролдору: Корбашы (Ж. Бөкөнбаев, "Алтын кыз"), Командор (Лопе де Вега, "Токойлуу булак"), Таз (О. Сарбагышев, "Көкүл"). Н.В. Гоголдун "Үйлөнүү", Р. Шүкүрбековдун "Сапар", М. Токобаевдин "Кайгылуу Какей", К. Эшманбетовдун "Саринжи", К. Жантөшевдин "Кичине баатыр", "Курманбек" драмаларын жана Ж. Мольердин "Акмак болгон күйөө" комедиясын койгон. Сарбагышевдин режиссёрдук дараметин тааныткан К. Жантөшевдин "Курманбек" драмасы боюнча койгон спектакль (1944)) болгон. Ал "Көкүл", "Улуу мерген" драмаларынын жана "Чолпон" балетинин либреттосунун (Л. Крамеревский менен бирге) автору.
Vida Minha
Vida Minha - португалиялык ырчы Filipa Sousaнын ыры. Португалия мамлекетин Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында көрсөтүү үчүн тандалып алынган.
Кылмыштардын жыйындысы
Кылмыштардын жыйындысы – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган, алардын бири боюнча соттолбогон адамдын 2 же андан көп кылмыштарды жасашы. Мында адам жасаган жана мыйзамда көрсөтүлгөн негиздерде кылмыш жоопкерчилигинен бошотулган кылмыштар эске алынбайт. КР К-ЖКнын 2 же андан көп статьяларында каралган кылмыштардын курамынын белгилерин камтыган бир эле аракет (аракетсиздик) да кылмыштардын жыйындысы деп аталат.
Лэмберт (Оклахома)
Лэмберт (Оклахома) (Lambert) — Оклахома штатынын Alfalfa округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6 киши. Болжолдуу аянты - 0.3 км². FIPS коду — 40-41300.
Бүлдүркөн
Бүлдүркөн – роза гүлдүүлөр тукумунун дан куурай уруусундагы көп жылдык (бадалча) өсүмдүк. Сабагы майда тикендүү, Бийиктиги. 1 мдей. Гүлү кош жыныстуу, ак, мала кызыл. Мөмөсү кара кочкул же кызгылт, ширелүү данекче, бир нечеси биригип, топтошкон жемишти пайда кылат. Анын 400дөй түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 42 түрү, 300дөй сорту бар. Кыргызстанда жапайы 1 (көгүлтүр Б.) түрү токойдо, бадал арасында, суу жээгинде өсөт. Мөмөсүндө С витамини, А провитамини бар. Кыям, джем даярдалат. Тамырынан, өркүнүнөн көбөйөт. Бир га жерден 5–7 о түшүм алынат.
Кылмыштардын иш жүзүндөгү жыйындысы
Кылмыштардын иш жүзүндөгү жыйындысы – кылмыштардын жыйындысынын бир түрү, мында ага кирген кылмыштардын ар бири өзалдынча аракет же аракетсиздик аркылуу жасалат. К. и. ж. ж. бирнече ирет кылмыш жасоо дегенди билдирет. Ошондуктан мындай жагдайларда бир эле адам тарабынан жасалган кылмыштар кылмыш-жаза мыйзамынын бирнече ирет кылмыш жасоо үчүн жаза берүүнү караган статьясынын тийиштүү бөлүгү боюнча жиктештирилет.
Дырях дарыясы
Дырях — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Кокши дарыясынын сол жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Жылуулук менен камсыз кылуу
Жылуулук менен камсыз кылуу - технологиялык керектөөчүлөргө, турак үйлөргө, коомдук жана өнөр жай имараттарына жылуулук берүү. Керектөөчүлөрдү жылуулук менен камсыз кылууда борбордук Жылуулук менен камсыз кылуу эң эле перспективалуу болуп саналат. Буга бир нече турак үйлөрдү жылуулук менен камсыз кылуучу установкалар, бир нече турак жай кварталдарга, шаардык аймакка, өнөр жай түйүнүнө же анын айрым ишканасына жылуулук берүүчү өзүнчө бир жерде тургузулган установкалар жана райондук, өнөр жайлык ТЭЦтер кирет. ТЭЦтин буу турбиналарында жумуш аткаруудан кийинки жылуулук керектөөчүлөргө буу же ысык суу түрүндө берилет. Бирок бууга Караганда ысык суунун көп артыкчылыгы бар. Ысык сууну пайдаланууда ысытуучу приборлорду керектүү температурада күтүүгө, таза кармоого жана отун чыгымын азайтууга болот. Мындан башка борбордук жылуулукту сапаттуу жол менен таркатуу мүмкүнчүлүгү, тейлөө тармагынын жөнөкөйлүгү да камсыз кылынат. Жылуулук менен камсыз кылуу системасы ачык жана жабык болуп бөлүнөт. Эгерде имараттарды ысык суу менен жабдуу системасы жылуулук тармагына суу ысыткыч аркылуу кошулуп, тармактагы суу кайрадан жылуулук булагына жеткирилсе, жабык система деп, ал эми түздөн-түз жылуулук тармагынан алынса, ачык система деп аталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
When The Music Dies
When The Music Dies - азербайжандык ырчы Сабина Бабаеванын ыры. Азербайжан мамлекетин Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында көрсөтүү үчүн тандалып алынган.
Бүлөө
Бүлөө — кесүүчү куралдарды (бычак, устара, маки, шамшар, жуушаң жана башка) бүлөп курчутуучу жылма таш. Бүлөө үй-тиричилигинде, устачылыкта кеңири колдонулат.
Асанкалый Керимбаев
Керимбаев Асанкалый - Жалал-Абад облусу Аксы районунун Иринжит айылында 1950-жылы (1950–1999) 7-февралда туулган. Обончу, ырчы.
Өмүр баяны
Асанкалый Керимбаев Кетмен-Төбөдөгү кадимки Керимбай болуштун небереси. Атасы Ысакжан болочок талант эки айга толгондо эле бул жарыкчылык менен коштошот. Үйдүн туусу кулагандан кийин чиедей 3 эркек баласы, 1 кызы менен калган эне көптөгөн азап-тозокко кабылат. “Болуштун үй-бүлөсү” деген шылтоонун негизинде Совет бийлиги жесир аялды балдары менен Өзбекстанга кубалаган. Ошентип, Асанкалый Керимбаевдин жеткинчек кези Өзбекстандын адырларында кой кайтаруу менен өткөн. 8 жашка келгенде туулуп-өскөн мекени – Токтогулга кайтып келип, мектепке кирген. Өзбекстанда бир аз болсо да жашап калгандыктан, өзбек тилин жакшы билген. Бармактайынан ыр-күү көлүнө малынып, өмүрүн чыгармачылыктын чыйырынан издейт. 6-7-классынан тарта өнөргө аралашкан Асанкалый ага чыгармачыл адамдар менен бирге айыл кыдырууну адат кылган. Ал өспүрүм куракка келгенде таланты ташкындап турган Рыспай Абдыкадыровдун ырлары чоң таасирин тийгизген. Жаштайынан ыр ышкыбоздорун ээрчип, алардан өнөр үйрөнүүнү каалаган өспүрүм орто мектепти бүткөн соң Токтогул элдик театрында эмгектенип калат.
Дисктери
Кечиккен махабат, Асанкалый Керимбаевдин ырлары, Мелодия: С 6027557000
Хасуй-Нгыня-Се
Хасуй-Нгыня-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юдейн-То көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кылмыштардын кайталануучулугу
Кылмыштардын кайталануучулугу – кылмыш-жаза укугунун теориясында кылмыштардын көп түрүнүн бир түрү. К. к. бир эле адамдын кылмыш-жаза кодексинин бир эле статьясында көрсөтүлгөн кылмышты, же болбосо (айрым учурларда) анын өзгөчө бөлүгүнүн ар кайсы статьяларында каралган кылмышты 2 же андан көп ирет жасоосун билдирет. КР кылмыш-жаза мыйзамы К. к-нун 3 түрүн карайт: а) кылмыштардын бир нече жолкулугу; б) кылмыштардын айкын жыйындысы; в) кайталанган кылмыш.
Жылма катар
Жылма катар - тетиктерди даярдоодо, машиналарды жыйноодо жана имарат тургузууда өндүрүштүн технологиялык процессинин тартиби боюнча жайгаштырылган машиналардын, жумуш ордунун же объектилердин жыйындысы. Жылма катардын бир жумуш ордунда иштелип бүткөн тетик ал катарды туташтыруучу транспорттук түзүлүш (конвейер) аркылуу экинчи жумуш ордуна, андан үчүнчүгө берилип, аягында тетик толук даяр болот. Иштетиле турган тетиктин санына жараша Жылма катар жеке, түгөйлүү, труппалык болуп айырмаланат. Жеке Жылма катарда бир тетик, түгөйлүү катарда кош тетик, группалык катарда 3-7 тетик иштетилет. Автоматташтырылган 10-25 станоктон түзүлүп, 3-30 тетик иштетилүүчү жарым удаалаш түрдө иштетүүчү Жылма катар орнотулган участка туюкталган өндүрүш участкасы деп аталат. Автоматтык катар сыяктуу эл өнөр жайда ар бир станокту, жумуш ордун үнөмдүү пайдалануу менен эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууга шарт түзөт. Бул катар машина куруу, жеңил, курулуш, тамак-аш өнөр жайында жана өндүрүштүн башка тармактарында кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Чоң Песчанка (Елек куймасы)
Чоң Песчанка — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Елек дарыясынын оң жээгинен 103 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 47 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Елек. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи Лемва
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ишля дарыясы (Сюрюнзяка куймасы)
Ишля — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Сюрюнзяк дарыясынын сол жээгинен 4,5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Лангли (Оклахома)
Лангли (Оклахома) (Langley) — Оклахома штатынын Mayes округуна караган АКШ шаары.
Ишля дарыясы (Сюрюнзяка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бүлөөлү корукчасы
Бүлөөлү корукчасы (заказниги) – Ош облусунун Алай районундагы токою корулуучу аймак. Бүлөөлү өрөөнүндө. Ош токой чарбасына карайт. 1975-ж. Теңир-Тоо карагайы ареалынын түштүк чет жакасындагы карагай токоюнун эталон деп эсептелген аймагын коргоо максатында уюшулган. Арча токою да басымдуу. Бадалдардан четин, аюу карагат, табылгы, бөрүкарагат (изирик), итмурун жана башка жыш өсөт. Аянты 384 га, анын 261 гасын Теңир-Тоо карагайы ээлейт.
Кылмыштардын көптүгү
Кылмыштардын көптүгү – адамдын ар бир жасаган жосуну кылмыш курамын түзгөн жана кылмыш-жаза кодексинин өзалдынча статьясы (же статьясынын бөлүгү) боюнча квалификацияланган кырдаал. Мында өзүнүн артынан укуктук-кылмыш-жаза натыйжаларын (б. а. адам кылмыш-жаза жоопкерчилигинен же жазалоодон бошотулбай тургандары, м.: мөөнөтү эскиргенинен улам) алып келүүчүлөрү гана эсепке алынат. Кылмыш-жаза укугунун теориясында К. к. төмөнкү тариздерге (түрлөргө) айырмаланат: кылмыштардын кайталануусу жана кылмыштардын жыйындысы.
Ашпах
Ашпах (Aspach (bei Backnang)) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Ремс-Мур районуна карайт. Штутгарт административдик округуна тиешелүү. Калкы – 7902 (2013-ж.). Аянты – 35,46 км².
Жылдыз статистикасы
Жылдыз статистикасы – жылдыз астрономиясынын бөлүмү. Ал физикалык окшош мүнөздүү жылдыздардын мейкиндикте бөлүнүшүн, ар түрдүү жылдыздардын ортосундагы статикалык көз карандылыкты математикалык статика ыкмасы менен изилдейт. Жылдыз статистикасын англис астроному В. Гершель кийирген. Жылдыз статистикасынын башкы милдети - жылдыз тыгыздыгын, б. а. бирдик көлөмдөгү жылдыздардын санын математикалык статистиканын ыкмасын пайдаланып аныктоо. Асман объектисинин бөлүнүшүн изилдөөнүн ыңгайлуу ыкмасын советтик астроном М. А. Вашакидзе (1937)	жана аны менен байланышпай туруп, голланд, астроному Я. Оорт (1938)	сунуш кылган. Советтик астроном Б. В. Кукаркин (1947) Вашакидзе - Оорт ыкмасын өзгөрмө жылдыздардын мейкиндикте орун алышын изилдөө үчүн колдонгон.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кылмыштардын шаймашай жыйындысы
Кылмыштардын шаймашай жыйындысы – кылмыштардын жыйындысынын бир түрү, кылмыш-жаза мыйзамынын эки же андан көп статьясында каралган кылмыштардын белгилерин камтыган бир гана аракетти (аракетсиздикти) билдирет. Кылмыштардын көп түрдүүлүгүнүн тариздеринин бири. К. ж. и. бирканча ирет кылмыш жасагандыкты билдирбейт.
Генетикалык жүк
Генетикалык жүк - особдордун начар ыңгайлануусунун пайда болуусуна алып келүүчү популяциянын бөлүгүнүн тукум куума өзгөргүчтүгү. Г. ж. төмөнкү түрлөргө бөлүнөт: мутациялык жүк; баланстуу жүк жана өткөөл жүк.
Г. Мёллердин классикалык концепциясы боюнча мутациялык Г. ж., популяцияда мутациялардын кайталануусунан, мутанттык аллелдердин пайда болушунан түзүлөт. Табигый тандоо мутанттык аллелдерге каршы багытталгандыктан, популяцияда алардын саны алгач анча көп болбойт. Рецессивдик мутациялар гетерозиготтук абалда (Аа), толук бойдон бассымдуулукта болот.
Баланстуу Г. ж. Ф. Г. Добржанскийдин концепциясына ылайык, табигый тандоо популяцияда жакшы ыңгайланган гетерозиготалык (Аа) генотиптерди сактап, начар ыңгайланган гомозиготалык (АА, аа) генотиптерди жок кылышынан түзүлөт. Көп аллелдер гетерозиготалык (Аа) абалда оң таасир берип (артык доминанттуулука байланыштуу), табигый тандоо аркылуу муундан-муунга сакталып турат.
Өткөөл Г. ж., популяцияда особдордун ыңгайлануусунун өзгөрүшү менен түзүлөт. Бул учурда ыңгайланган аллель чөйрөнүн шартынын өзгөрүүсүнө байланыштуу өзүнүн ролун жоготуп, жаңы шартка керектүү болгон аллель толук бойдон ыңгайлана элек болот, башкача атйканда кийинки аллель мурунку аллелди алмаштыра элек болот. Бул учурда өткөөл Г. ж. түзүлөт.
Ар бир популяция, мутациялардан жана артык доминанттуулуктан пайда болуучу Г. ж-тү көтөрүп турат. Бул эки учурда тең гомозиготалар терс таасирин беришет. Анткени менен, мутациялардын терс таасири салыштырмалуу болот, себеби популяциядагы Г. ж., генетикалык көп түрдүүлүктү берип, эволюциянын генетикалык резервин түзүп турат. эволюциялык генетикалык резервден популяциянын ыңгайлануусуна пайдалуу генетикалык системалар түзүлөт. Г. ж. адамда зыяндуу мутацияларын (тукум куучу орууларды ) изилдөө чоң мааниге ээ.
Еланду дарыясы
Еланду — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чулышман дарыясынын сол жээгинен 124 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи Макариха
Кичи Макариха — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Макариха дарыясынын оң жээгинен 94 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жылдыз оруну
Жылдыз оруну (көрүнүүчү, чыныгы жана орточо) - жылдыздардын асмандагы абалын аныктоочу экватордук координаталар. Бул координаталар жылдыздардын өз кыймылынан, Жердин прецессия жана нутация мезгилинде асман экваторунун абалынын өзгөрүшүнөн, жарык аберрациясынын натыйжасында үзгүлтүксүз өзгөрүп турат. Түздөн түз байкоонун жана рефракция менен суткалык аберрацияны эсепке алуунун натыйжасында көрүнүүчү Жылдыз орунунун координаталары аныкталат. Мындан тышкары жылдык аберрацияны эсепке алгандан алынган координата чыныгы Жылдыз орунуна тиешелүү. Нутациядан кийинки координаталар орточо Жылдыз орунун аныктайт. Жылдыздар каталогунда тандалып алынган жылдын экватордук координатасынын орточо Жылдыз оруну берилип, ал каталог доору деп аталат. Тандалып алынган жылдыздар үчүн көрүнүүчү Жылдыз оруну жылына чыгуучу астрономиялык журналда берилет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Хахая-Яха
Хахая-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Байдарата губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Прогресс (Кугарчин району, Башкыртстан)
Прогресс — Башкыртстандын Кугарчин районундагы кыштак, Тляумбет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 10 киши. Почта индекси — 453334, ОКАТО коду — 80238875005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тайлак баатыр
Тайлак баатыр Ырыскул уулу - болжол менен 1796-жылы Нарын дарыясынын боюндагы Каргалык деген жер, азыркы Ак-Талаа жана Тогуз-Торо райондорунун чеги - 1838-жыл, Куртка) — XIX кылымдын биринчи жарымындагы кыргыз элинин көз карандысыздык үчүн болгон кыймылынын ири ѳкүлү жана айтылуу Жанболот баатырдын небереси.
Жаштык
Ырыскул уулу Тайлак 18-кылымдын аягында Нарын аймагында төрөлгөн. Бир тууган Атантай менен Тайлак өз атасындай калыс бий жана чоң атасы Жанболот баатырдай, таятасы Пишбек баатырдай баатыр болуу үчүн кичинесинен өздөрүн ар тараптан өнүктүрүшкөн. Эр жеткенде Тайлак Суусамырдагы салгылашта Эдиге менен эрөөлгө чыгып, баатыр атала баштаган. Ошол эле убакта кокондуктардын кысымынан улам сүрүлүп, Илеге качкан Канай бийге, таякелери болгон солто уруусуна Тайлак баатыр жардамга баргандыгы да айтылат.
Болжол менен 19-кылымдын 10-20-жылдарында Кокон хандыгына каратылган Олуя-Атанын тегерегиндеги казактар кыргыз жерлерин талаша башташкан. Алардын бири болгон Эдиге Таласты чаап, Ѳтмѳктү ашып, Суусамырга келет. Тайлак батыр Акталаадагы басыз, чоро урууларынан кол жыйнап, Эдиге менен Суусамырдын Дубанкечүү деген жеринде беттешет. Башка вариант боюнча, бул жүрүштү чекирсаяк уруусунан Качыке уулу Эраалы баатыр уюштурган жана ага Тайлак баатыр жардам берген. Бул урушта Эдиге төрөгө каршы Тайлак баатыр жекеге чыгып, урушту салт боюнча бүтүрүшкөн. Эрөөлдө Эдиге эрежени бузганы үчүн аны Эраалы баатыр атып салгандыктан, ошол тарыхый жер "Эраалынын аткан жер, Эдигенин жаткан жер" деп аталган дешет.
Кожону колдогон он жыл (1820-1830)
Рыскул бийден кийин чоро уруусундагы бийликке келген Байбагыш бий 1820-жылы цин-манжуларга каршы Жахангир кожону колдоп, олуттуу саясий чечим кабыл алган. Анын кооптуу саясатынан көбү коркушса да, жигит курактагы Тайлак баатыр ага эң ишенимдүү жардамчы болгондугу үчүн кол башчылыкка дайындалган.
Биринчи жүрүш (1820-жыл)
XIX кылымдын 20-жылдарында Тайлак баатыр жетектеген кыргыз уруулары Чыгыш Түркстандын иштерине да аралаша башташкан. Ушул мезгилдерде Кашкарды башкарып келген кожолордун укум-тукумдарынын Жааңгер кожо Кытай баскынчыларына каршы чечкиндүү аракеттерди баштаган. Бирок анын биринчи жортуулу ийгиликсиз аяктап, ал кыргыздар арасында баш калкалоого аргасыз болгон. 1820-жылы Кашкардан кыргыздар менен уйгурлар көтөрүлүш кылышып, ал эми сырттан Жахангир кожону колдогон кыргыз уруулары цин аскерлерине кол салышкан. Бул жортуул ийгиликсиз аяктап, кыргыздардан Мандалак баатыр, Суранчы бий ж.б. шейит кеткен.
Экинчи жүрүш
Жааңгир кожонун 1821-22-жылдардагы экинчи жүрүшүнө нарындык кыргыздар катышкан эмес. Бул жүрүшкө ичкилик кыргыздары катышып, Алай тоолорунан Кашкарга чабуул коюшкан, бирок ийгилкисиз кайтышкан. Тарыхчы Ж.Алымбаевдин изилдөөсүнө караганда, ушул убакта кытайларга колго түшүп калган кожону Кокон хандыгынын аскерлеринен кыргыз Нүсүп паңсат (айтылуу Нүзүп бий) куткарып чыккан.
"Кытай кырылган" салгылашы (1825)
1825-жылы кыргыздар кашкарлык качкындарга жана Жахангир кожого арнап, Нарын дарыясынын жээгинде Куртка чебинин курулушуна уруксат беришкен. Ошол эле жылы күзүндө Баян-Бату баштаган 200дөй же 500дөй цин аскерлери түндө Нарын аймагына кирип келип, Тайлак баатыр жашаган айылга кол салышкан. Кырдаалды дароо көзөмөлгө алган Тайлак баштаган кыргыз жоокерлери жылкыларды айылга айдап келип аралатып, башаламандыкта кытай жоокерлерин сүрүп чыгарууга жетишишкен. Качып жөнөгөн цин аскерлеринин артынан Нарын өрөөнүндөгү Тайлак, Чыбылдый баатырлар баштаган кыргыз жоокерлери жана Жахангир кожонун адамдары жетип барышып, душмандарды 3 күн курчоого алып, акырында кырып салышкан. Бул салгылашта Тайлак баатыр коңшу айылдардан шашылыш кол курап, душманды куугунтукка алып, Арпа менен Нарындын ортосундагы Ойнокжар капчыгайында камоого алып, алардын баарын кырып таштаган.
Ладви, метро бекети
“Ладви” метро бекети – Чехиянын ордо шаары Прагадагы метронун “С” багытынын Прага-8 бөлүгүндөгү Кобылисы ооданында жайгашкан бекети.
Тайлак баатыр
"Кытай кырылган" салгылашы (1825)
Жаш болсо да чоң эрдик көрсөткөн Тайлак баатырдын бул жеңиши орто-азиялыктарга зор дем-күч бергендиктен, ошондон баштап Кокон хандыгы да цин-манжулар менен ачык каршылашууга өткөн.
Ладви, метро бекети
Кыскача таржымакалы
Прага шаарындагы “Ладви” метро бекети (Stanice metra Ládví) 2004-жылы июнда ачылган.
Тайлак баатыр
Юсуф кожонун жүрүшү (1830)
1830-жылы болсо, кыргыздар менен кокондуктар биргеликте Юсуф кожонун жортуулуна көмөк көрсөтүшөт. Бирок, мында да кожолор үчүн ийгилик болбогон соң, Тайлак баатыр кыргыз элинин мамлекетин негиздөөгө көңүл бура баштаган.
Кыргыз урууларынын конфедерациясын жетектөө
1830-жылы Цин империясы Орто Азияга жортуул уюштура тургандыгы алдына ала билинип калгандыктан, Тайлак баатыр дээрлик бардык кыргыз башчыларын курултайга чакырып, "Эки тизгин, бир чылбыр" деп аталган жалпы элдик аскер башчылык укукту колго алган. Ошондон кийин цин императору Тайлак баатырга "Чегара чагылганы" деген баа берип, жортуулунан баш тарткан. Тайлак баатыр кыргыз урууларын бириктирип, күчтүү кыргыз мамлекетин түптөгүсү келген. Уруучулдуктан баш тартып, улутчулдукка багыт алуу үчүн Эр Тайлактын бийлигин тааныган уруу башчылардын алдыңкы катарында чекирсаяк уруусунан Нусуп бий, басыз уруусунан Чыбылдый бий, найман уруусунан Иса бий, каба уруусунан Бокбасар бий, адыгине уруусунан Асан бий ж.б. болушкан. Ал эми Тайлактын чоролорунун курамын түзгөн баатырларга Бөбөтөй, Акбалбан, Токочор, Дербиш, Кулчун, Чомой, Кемпир, Адыл, Бердибек, Теке, Коной, Ноорузбай, Алдаяр, Абаскан, Кербенбай, Байкалмак, Чомон, Жабыке, Шургуй ж.б. киришкен.
Кокон хандыгына каршы күрөш
1832-жылдан кийин көпчүлүк кыргыз бийлери Кокон хандыгына кошулууга ыктай башташканда, Эр Тайлак биринчи жолтоо болуп, ортодо тең салмактуу келишим түзүлүшүн талап кылган. Келишим бузулган учурларда Тайлак кокондук чептерге кол салып, алардын тынчын алуудан жалтанган эмес. Ошондуктан, кокондуктар жазалоочу аскерлерди Арап баатырга жетектетип, Эр Тайлакка каршы жиберишкен. Оозеки тарыхый булактарга караганда, Мадали хан Тайлак баатырды туткундоо үчүн Арап башында турган аскер (500 сарбаз) жиберген. Тайлак баатыр сарбаздарды Тогузтородогу Бычан жайлоосунда тосуп алып, салгылашта жеңип чыккан. Бирок, алар тескерисинче, Тайлактын жоокерлери тарабынан жазалангандан кийин, кокондуктар башка айла-амал ойлоп табышкан.
Бир канча жылдардан кийин адамдарды дарылап, табыпчылык менен алектенген кокондук тыңчы Эр Тайлактын ишеничине кирип, акыры бир күнү аны ууландырып, өлтүрүп кеткен. Тайлак баатыр 1838-жылы кокондук тыңчысы ууландырып ѳлтүргѳн. Андан кийин Кокон ханы жортуул жасап, Нарын кыргыздарын кайра каратып, Тайлак баатыр бузган кокондук Куртка сепилин калыбына келтирип, бийлигин чыңаган.
Ладви, метро бекети
Метро бекетинин мүнөздөмөсү
Бекет жер кыртышынын астында болжол менен 8,8 метр тереңдикте жайгашкан. Деңиз деңгээлинен болжол менен 282 метр бийиктикте. Бекеттин чордонунан түндүк жана түштүк багытка чыга турган эскалаторлор жана тепкичтер кетет. Бул чыга бериштер аркылуу тийешелүү трамвай жана автобус аялдамаларына барууга болот. Бекетте майыптар үчүн атайын лифт да бар.
Бекеттин жанында кинотеатр, дүкөндөр, почтоо бөлүмү, интернети бар китепкана, автоунаа койо тургандай парк жана спорттук машыгуу аянтчасы жайгашкан.
Метронун андан аркы уландысы
Ладви метро бекетинен ары «С» багытынын түндүк-батыш куйругун көздөй «Стричков» (Střížkov), «Просек» (Prosek) жана «Летняны» (Letňany) бекеттери жайгашкан. Бул уланды 2008-жылы май айында ишке берилген. «Летняны» (Letňany) бекетине жакыныраакта «Летняны» (Letňany) көргөзмөсү, ири дүкөндөр тобу, кинотеатр жайгашкан.
Ладви дөңсөөсү
Ладви (чехче Ládví) дөңсөөсү деңиз деңгээлинен 357 метр бийиктикте жайгашкан. Дөңсөө миллиондогон жылдар мурда ири мухиттин деңизинин бир аралынын чокусу болгон. Ладви дөңсөөсүнүнү айланасындагы токой «Дяблицки хай» (чехче - Ďáblický háj, «Шайтан чер токойу») деп аталат. Бул дөңсөө Прага шаарынын Прага-8 бөлүгүнүн Кобылисы ооданынын аймагында жайгашкан.
Дөңсөөнүн аймагы мамлекеттик көзөмөлдөгү жаратылыш паркы катары көз карегиндей сакталат.
Аймакта планетарий (чехче «хвездарна») жана спорттук машыгуу жана сейил куруу үчүн тийешелүү жайлар жайгашкан.
Чоң Уртазымка (дарыя)
Чоң Уртазымка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын оң жээгинен 1885 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 87 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Генетикалык карталар
Генетикалык карталар - хромосомада чиркелүү тобун түзгөн гендердин бири бирине карай жайгашуу схемасы. Хромосомалардын генетикалык картасын түзүүнүн принцибин Моргандын илимий мектеби иштеп чыккан. Ага гендердин ортосундагы кайчылашуу кубулушунун - кроссинговердин ачылышы көмөктөш болду. Бул принциптин негизинде гендердин хромосоманын уз. боюнча түз сызык түрүндө орун алышы жатат. Эки гендин ортосундагы аралыктын бирдиги катары, алардын ортосундагы кроссинговердин проценти алынат. Бул генетикалык чоңдукту көрсөткөн санды Моргандын эмгегин баалап, "морганид" деп аташкан. Мисалы, чиркелишүүнүн бир тобуна кирген А жана В гендеринин ортосунда 10 % кроссинговер табылган. Демек, бул гендер бири биринен 10 бирдик (морганид) аралыгында жайланышкан. Чиркелишүүнүн бул тобуна дагы С гени кирет дейли. Анын хромасомадагы жайланышкан ордун табуу үчүн С, А жана В гендердин ар бири менен кайчылашуу процесин аныктоо зарыл. Эгерде С гени А менен 3 %, В менен 7 % кайчыланса анда ал ген төмөнкү схемада көрсөтүлгөндөй, экөөнүн ортосунда жайгашат:
Эгерде С гени А менен 3 %, В менен 13 % кайчыланса, анда ал төмөнкү схемадагыдай А генинин асты жагында жайгашат:
С 3% А 10% В 13%
Хромасомалардын генетикалык картасын түзүү үчүн гендердин мутацияларын изилдеп, көптөгөн аргындаштыруу жүргүзүү керек. Эукариоттордун хромосомдорунун Г. к-ын түзүү үчүн мейоздук жана митоздук кроссинговерди колдонушат. Г. к-ды түзүү жана билүү, организмдердин керектүү белгилерин алууну пландоого жана аларды селекцияда колдонууга, эволюциялык процессти туура түшүнүүгө мүмкүнчүлүк түзөт.
Жылдыз модели
Жылдыз модели - массасы жана химиялык курамы белгилүү болгон жылдыздарда заттын басымынын, тыгыздыгынын жана температурасынын теориялык жоболордун негизинде эсептеп чыгарылган бөлүнүштөрү. Жылдыз моделин түзүү, газдуу жылдыздын тең салмактуулук абалын, механикалык жана жылуулук тең салмактуулугун аныктоого негизделген. Жылдыз модели (химиялык курамы боюнча) бир тектүү жана бир тектүү эмес, жөнөкөй жана татаал, көп фазалуу (абалдын теңдемеси менен энергия ташыгычы боюнча) болуп айырмаланат. Жылдыздардын эң жөнөкөй моделинин сырткы бөлүгү конвекциялуу ядродон жана нур кабыкчадан (оболочкадан) турат. Суутек гелийге өтүүдөгү ядролук реакциянын натыйжасында жылдыздын конвекциялуу ядросунда анын бардык энергиясы бөлүнүп чыгат. Көгүлтүр ысык жылдыздардын борборунун температурасы 30 млн градуска, тыгыздыгы 2 г/смг ге жетет. Күндүн борборунун температурасы 15 млн градуска жакын, тыгыздыгы 100 г/см3; Кызыл карлик жылдыздын борборунун температурасы 10 млн градуска, тыгыздыгы 1000 г/см3 ге жакын.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Бүргүн
Бүргүн (Aquilegia) – өсүмдүктөрдүн байчечекейлер тукумунун уруусу; көп жылдык чөп. Сабагы тик өсөт, бийиктиги. 20–70 см. Жыш же сейрек түктүү. Жалбырагы айчык, терең тилкелүү, төмөнкү жалбырагы саптуу, жогоркусу сапсыз. Чөйчөкчөсү түстүү 5 жалбыракчадан, таажысы 5 желекчеден турат. Гүл коргону 5 мүчөлүү. Уругу жана вегетациялык жол менен көбөйөт. Жер жүзүндө 75, Кыргызстанда 5 түрү бийик тоодо, таш арасында өсөт. Бардыгы малды ууктурат. Гүлү кооз болгондуктан, чөмүч баш жана кадимки Б. өстүрүлөт.
Бүлөөлү өрөөнү
Бүлөөлү өрөөнү – Түштүк Кыргызстанда, Гүлчө суусунун оң жак куймасынан орун алган. Түндүк-батышынан Будалык өрөөнү, чыгышынан Көксуу өрөөнү, түндүгүнөн Андакул өрөөнү жана ашуусу менен чектешет. Өрөөндүн төрүндөгү Андакул ашуусунан Гүлчө суусуна чейин 42 кмге созулуп жатат. Туурасы 3–4 км. Басымдуу Бийиктиги. 3400–3500 м, эң жапыз жери 2850 м. Жалпысынан V сымал өрөөн. Баш жагы эки өрөөнгө (Чоң жана Кичи Бүлөөлү) бөлүнүп кетет. Экөөнүн чаты «Кошулуш» деп аталат. Көл-Чаты кыштагынан Гүлчө суусуна чейинки аралыкта тар капчыгай, капталдары аскалуу, шагылдуу, кыска жана терең кокту-колоттуу. Климаты мелүүн, континенттик. Июлдун орточо температурасы 17°С, январдыкы –8,4°С. Жылдык жаан-чачыны 600 мм. Өрөөн аркылуу Чоң жана Кичи Бүлөөлү суулары агып өтөт. Эки суу кошулган жерде суунун нугуна кум, ылай чөкмөлөрү топтолуп, айлампалар пайда болуп, суусу жай аккандыктан, бул жер «Көл» деп аталат. Бүлөөлүнүн куймалары: Шиве, Эркеч, Кайыңды, Чеп-Айрык. Жогору жагындагы суулар тар капчыгай аркылуу агып, кечүү бербегендиктен, жыгач көпүрөлөр көп. Тоонун күңгөй беттери каксоо келип, жарым чөлгө мүнөздүү шыбак, чекенде өсүмдүктөрү өсөт. Аскаларга жармаша өскөн сейрек арча жана табылгы, чие, шилби жана башка бадалдар кездешет. Жээгиндеги жайылмалары анча кенен эмес, бирок, дарактар (кайың, терек, тал, четин), бадал (шилби, итмурун, бөрү карагат) жыш өсүп, капчыгайга көрк берип турат. Кичи Бүлөөлүдө арча токою басымдуу. Жайык беттерге субальп жана альп шалбаа ландшафттары мүнөздүү. Өрөөндүн ооз жагында Көл-Чаты кыштагы орун алган. Бүлөөлү «бүлөө таш көп кездешкен жер» деген мааниде.
Калышта дарыясы
Калышта — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Инзер дарыясынын сол жээгинен 199 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лима (Оклахома)
Лима (Оклахома) (Lima) — Оклахома штатынын Seminole округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 74 киши. Болжолдуу аянты - 1.2 км². FIPS коду — 40-43000.
Бёбинген-на-Ремсе
Бёбинген-на-Ремсе (Böbingen an der Rems) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Чыгыш Альб районуна карайт. Штутгарт административдик округуна тиешелүү. Калкы – 4522 (2013-ж.). Аянты – 12,23 км². .
Жылдыз кинематикасы
Жылдыз кинематикасы - жылдыз астрономиясынын Галактиканын ар түрдүү объектилеринде кыймылдын мыйзам ченемин статикалык ыкма боюнча изилдөөчү бөлүмү. Жылдыздардын айрым кыймылын, б. а. Жердин өз огунда, ошондой эле Күндүн айланасында айлануусу менен байланышкан нутация, прецессия ж. б. кыймылын изилдейт. 20-кылымдын башталышына чейин жылдыздардын калдыктуу ылдамдыгынын бөлүнүшү иретсиз Галактикадагы жылдыздардан экендиги айтылган, кыймыл багытынын бирдей эместиги статикалык изилдөөлөрдөн байкалган. Галактиканын айланышын изилдөө Күндөн тартып алынган аралыкта катуу нерселердин айлануу закону менен Кеплердин законунун ортосундагы мыйзам боюнча болорун көрсөтөт
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Геномдук мутациялар
Геномдук мутациялар — хромосомдордун санынын өзгөрүшү, менен байланышкан мутациялар. Буга полиплоидия (к. Полиплоидия) жана гетероплоидия (к. Гетероплоидия) кирет. Жыныс клеткаларында хромосомдордун гаплоидиялык жыйындысы (n) болот, ал эми уруктанган жумурткада (зиготада) жана дене клеткаларында диплоиддик (2n) жыйындысы болот.
Бүркүп чачкыч машина
Бүркүп чачкыч машина, бүрккүч – өсүмдүк илдеттери менен зыянкечтерин, отоо чөптөрдү жана кампа зыянкечтерин жоготуу максатында химиялык уулуу заттарды өтө майда тамчы түрүндө чачуучу түзүлүш. Аны менен чачылган уулуу заттар өсүмдүктөрдүн жана алардын сөңгөгү менен жалбырак беттерине жакшы жабышып, зыянкечтерди ууландырат. Мында чаңдатып чачууга караганда уу зат кыйла аз сарпталат. Өндүрүштө көп түрдүү бүркүп чачкыч машина колдонулат. Ал бүрккүч түзүлүшүнүн иштешине карата гидравликалык жана желдеткичтүү (вентилятордук), агрегат ыкмасына карата чиркеме, асма, орнотмо жана өзү жүрүүчү жана башка болуп бөлүнөт. Талаа өсүмдүктөрүнө уу затты чачуу үчүн көбүнчө гидравликалык (штангалык), ал эми бакылым дарактарда желдеткичтүү машина пайдаланылат.
Бүркүт, Тоң району
Бүркүт, Тоң району, Большевик – Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы кыштак. Күн-Батыш айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Бөкөнбаев кыштагынан 8 км батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 86 км. Деңиз деңгээлинен 2026 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 2026 (2005); негизинен кой чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, маданият үйү, китепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар.
Генофонд
Генофонд - организмдин тиги же бул түрүнүн популяциясындагы гендердин ар кандай формаларынын (аллелдер) курамы жана саны. Г. терминин орус генетиги А. С. Серебровский киргизген (1928).
Ладви, дөңсөө
Ладви (чехче Ládví) – Борбордук Европадагы Чехия мамлекетинин ордо шаары Праганын түндүк тарабындагы дөңсөө.
Бүркүтчү
Бүркүтчү – алгыр куштарды, анын ичинде бүркүт таптоочу адам.
Ладви, дөңсөө
Кыскача таржымакалы
Ладви (чехче Ládví) дөңсөөсү деңиз деңгээлинен 357 метр бийиктикте жайгашкан.
Дөңсөө миллиондогон жылдар мурда ири мухиттин деңизинин бир аралынын чокусу болгон. Бул дөңсөө Прага шаарынын Прага-8 бөлүгүнүн Кобылисы ооданынын аймагында жайгашкан.
Ладви дөңсөөсүнүн айланасындагы токой «Дяблицки хай» (чехче - Ďáblický háj, «Шайтан чер токойу») деп аталат.
Бул токой суйулуп кеткенде, 18-кылымдан соң кайра кызыл карагай жана башка дарактар, 20-кылымдан тартып карагай жана эмен отургузула баштаган.
Ушул тапта токойдун аянты дээрлик 62 гектарды түзөт.
Дөңсөөнүн аймагы мамлекеттик көзөмөлдөгү жаратылыш паркы катары көз карегиндей сакталат.
Ладви дөңсөөсүнөн түштүгүрөөктө (1,5 чакырымдай алыстыкта) ойдуңда Ладви метро бекети орун алган.
Маданий жана спорттук жайлар
«Шайтан чер токойунда» 1956-жылдан бери планетарий (чехче Hvězdárna) иштейт. Анын күзгүгө негизделген эң кубаттуу телескобу 40 сантиметр көлөмүндө).
Планетарийде илимий-жамаагаттык дарстар, жолугушуулар уюштурулуп, даректүү тасмалар көрсөтүлүп турат жана ар аптада кечкурун андан жылдыздарды кароого болот.
Токойдо спорттук машыгуу жана сейил куруу үчүн тийешелүү жайлар жайгашкан.
Жөө сейилдеп басчулар, чуркоочулар жана велосипедчилер үчүн бул токойдо атайын асфалт жолдор курулган.
Кичи Надота
Кичи Надота — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лемва дарыясынын сол жээгинен 127 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хендо-Сю
Хендо-Сю — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Байдарата губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.