cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Козу карын
Элдик медицина
Кээ бир козу карындар элдик медицинада колдонулат. Бир нече өлкөлөрдө полисахарид-К, шизофиллан, полисахарид пептид же лентинан сыяктуу экстрактылар мамлекеттик каттоодон өткөн адъювант рак терапиясы болуп саналат, бирок бул экстрактылардын адамдардагы эффективдүүлүгү жана коопсуздугу үчүн клиникалык далилдер тастыкталган эмес.
Хайрюза дарыясы (Камзас куймасы)
Хайрюза — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Камзас дарыясынын оң жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
«Манастын» географиясы
«Манастын» географиясы — көп пландуу терең мазмуну, көркөмдүк кудурети менен бирге, «Манас» эпосу өзүнүн түркүн маалыматтуулугу менен айырмаланат. Татаал көркөм сюжет, ар кыл окуялар эпостун башынан аягына чейин жаратылыш кубулуштары, дүйнөнүн көрүнүштөрү, элдердин карым-катышы, конкреттүү географиялык кырдаал менен айкалышып жүрүп олтурат. Географиялык маалымат — номенклатура (топонимия), термин, баян, мүнөздөмө, түшүнүк эпостун бүт тулкуна сиңип, коюн-колтугуна чейин тарап, анын организминин ажырагыс мүчөсүнө айланган. Географиялык маалыматтын мынча кеңири терең таркашы, «Манастын» географиясы деген атайын түшүнүктү пайда кылат Эпостогу сюжет, окуялардын дааналыгы, реалдуулугу айрым өлкө, жер-суу, эл-журтка байланышы географиялуулуктун негизинде жетилген. «Манастын» тарыхтуулугу да белгилүү өлчөмдө географиялуулукка келип такалат
Эпостун эпикалык географиясынын диапазону өтө зор. Ал кеңири аймакты — бүт Евразия материгин дээрлик өз кучагына алат. Байыркы кыргыз журтчулугунун географиялык маалымдуулугу (кругозору) чыгышта — Ыраакы Чыгышты «торогон» мифтик Көйкап тоолорунан тартып, батышта — Орол, Эдил, Кырым, Урум аркылуу жомоктук өлкөлөр — Желпиниш, Жеткайтка чейин созулган. Жетиген тарапта биздин бабаларыбыздын түшүнүгү Буурул түн аймагына, күн жүрүш жакта Тебит (Тибет); Ымалай (Гималай), Ындыстан (Индия), Меке, Мысыр (Египет), Магрипке (Түндүк-батыш Африка өлкөлөрү) чейин жеткен. Өтө белгилүү географиялык мейкиндиктин чордонун Казакстан, Алтай, Кытай, Орто Азия, Чыгыш Түркстандын ортосу түзгөн. Географиялык маалыматтардын экинчи, регионалдык жагы да өзүнүн так, дааналыгы, айрым, аймак, жер-сууну жана башкалар өтө кооз сүрөттөшү мүнөздүү. Түрдүү өлкө, эл-жерлер менен катар, эпосто Ала-Тоо аймагы, кыргыз эли, Талас, Чүй, Алай жана башкалар кыргыз жерлери да сүрөттөлөт.
Эпостун географиялык маалымдуулугун үчилтиктеги көп сандаган энчилүү аттар айкындап турат. Жалаң Сагымбайдын варианты боюнча жарык көргөн «Манастын» төрт томдугунда (1978—1982) 532 топоним (кайталануучу аттар менен бул сан алдаганча көбөйөт) кезигет. Географиялык, жалпы эле дастандын маалыматтуулугун арттырган дагы бир маанилүү көрүнүш — андагы илгерки, эл, уруу жана башкалар этностор жөнүндөгү даректер. Сагымбайдын вариантында 113 этностун аты аталат. Залкар илимпоз Махмуд Кашгаринин «Түрк тилдеринин сөздүгүндө» (11-к.) мындай 73 ысым эскерилген.
Эпостун географиялуулугу анын фактологиялыгы (түрдүү даректердин көптүгү), маалыматтуулугу алардын так, дааналыгы менен мүнөздөлөт. Географиялык маалыматтар эпосто эки түркүмгө бөлүнөт. Бири жалпы географиялык, жаратылыштын айрым компоненттери жөнүндөгү дарек, түшүнүктөр. Экинчиси — регионалдык жана локалдык (жалпысынан аймактык) мүнөздөгү маалыматтар, айрым ландшафттардын, кооз жерлердин көркөм сүрөттөлүшү.
Жалпы географиялык түшүнүктөр айрым космогониялык даректерди, жаратылыштын кубулуштарын, жер бетинин, климат, суу, өсүмдүк, жаныбарлар дүйнөсүнүн өзгөчөлүгүн, өзгөрүшүн, таркашын чагылдырат. «Манаста»:
Тоо бузулуп сай болду,
Сай козголуп тоо болду.
Аты калып өзү жок, А
р канча деңиз жоголду.
Элүү жылда эл жаңы,
Жүз жылда болуп жер жаңы (Курама варианты, 1. 2— 3),— деп дүйнөдөгүнүн баары кыймылда, өзгөрүштө деген философиялык аксиоманы айкындайт. Ушул эле идея «Семетейде» дагы терең кеңири чагылдырылат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 3—4). Мындай географиялык маалыматтардын (жалаң топонимдер жүзгө жакын) арбын кезигиши түшүнүктүү.
Ушундай эле маалыматтардын ичинде элдердин чарбачылыгы, жол катнаштары, соода-сатыгы жана башкалар карым-катнаштары жөнүндөгү даректер «Манас» үчилтигинин ар бир бөлүгүнөн жолугат. Кыргыздардын илгертен бери эле жерге, малга, жайытка болгон мамилеси, аларды ылгап, кылдаттык менен пайдалануу жагы да унутта калбаган. Жол катнаштары, кошундардын жүргөн жерлери, өткөн ашуулары же ооруктардын орду эпосто дээрлик даана чагылдырылган. Андан кыргыздардын Алтайды карай көчүшү, ал жактан кайра кайтышы, Бокмурундун Ташкен тараптан Каркыраны көздөй жөнөгөн кошунунун маршруттары көбү азыркы кездеги географиялык реалиялар менен дал келет.
Эпостогу географиялык маалымдуулуктун негизин элдик географиялык терминдер түзөт. Лексикалык мааниси терең эски нукура терминдер «Манаста» өтө арбын. Өзгөчө топонимдердин маңызын талдоо үчүн алардын ролу зор. Баар, биябан, кесенде жана башка өтө сейрек учуроочу тарыхый географиялык терминдерге кирет.
Конкреттүү реалдуулугуна карабастан эпостогу географиялык маалыматтар эпос үчүн жеткиликтүү илимий негиз, толук тарыхый дарек боло албайт. Алар өзүнүн эпикалык мүнөзүндө кала берет. Бирок, эпикалык география белгилүү өлчөмдө дастанга тарыхый-географиялык негиз болушу ыктымал. Анткени, айтылып жаткан маалыматтар баары бир тарыхый географияга таандык. Эпосто кезигүүчү бир кыйла топонимдер (Алай, Алтай, Арабанты Артыш, Орхон, Гоби-Шаму, Көкө-Ноор, Кабакарт, Талас, Ашмара жана башкалар) тарыхый аталыштар. Алар тарыхта ошондой кылымдардын алгачкы мезгилинен бери белгилүү. Кыргызстандын аймагында деп эсептелген эпостук аттар да бери дегенде 17 — 18-кылымдан бери маалым болгон онимдер. Керме-Тоо, Кер-Көл, Кебез-Тоо, ОполТоо дагы ушул сыяктуулар эл оозунда илгертен айтылып келаткан жерлер.
Байыркы муз каптоолор
Байыркы муз каптоолор — Тянь-Шань жана Памир-Алай тоо системалары төртүнчүлүк (плейстоцен) мезгилинде мөнгү-муздуктардын катмары менен бир нече жолу капталганы белгилүү. Тоо арасындагы орөөндөрдөгү иргелбеген кум, шагыл таштардын, мореналардын чогундусу, тепши (трог) формасындагы өрөөндөр, жылмаланган аскалар, кресло сымал карлар, цирктер, байыркы мөңгүлордүн аракеттеринен пайда болгон рельефтин формалары 1800—2000 м бийиктиктен жогору бардык жерлерде кездешет. Окумуштуулардын көп жылдык изилдөөлөрүнүн натыйжасында Тянь-Шань жана Памир-Алай тоо системалары төртүнчүлүк (плейстоцен) мезгилинин башталышынан азыркы үстүбүздөгү (голоцен) доорго чейин үч жолу муз каптоолорго учураганы аныкталган.
Биринчи плейстоцендин башындагы муз каптоолор неогенден кийинки тектоникалык кыймылдын күчөшүнүн натыйжасында бийик тоолордун пайда болушунан жана планетадагы жалпы климаттын сууктанышынан пайда болгон. Неотектоникалык көтөрүлүү кыймылы мезозойлук пенеплендин структурасын бузбай келки бойдон тоолорду азыркы деңгээлине жакын көтөргөндүгүнө байланыштуу каптаган муз катмарлары өзгочө, Борбордук жана Ички Тянь-Шанда калкан сымал басып жаткан. Өрөөн мөнгүлөрү чет жакаларда эрозиялык процесстер тилмелөөгө үлгүргөн жерлерде байкалган. Сары-Жаз, Кум-Төр, Ара-Бел, Ак-Сай, Алай өрөөндөрүндө, Соң-Көл менен Чатыр-Көлдүн ойдуңдарында, бийик тоо арасындагы орөөндөрдө байыркы эрозиялык процесстер үлгүрбөгөндүгүнүн натыйжасында анча активдүү эмес муз калкандары жайгашкан. Муз каптоодон кийинки климаттын жылууланышы жана нымдын азайышы муз калкандарынын ээришине, эрозиялык процесстердин күчошүно жана тоо капталдарынын андан ары тилмеленишине алып келген. Биринчи муз каптоонун калдыктары жана скульптуралык формалары жакшы сакталган эмес. Алардын жок болуп кетишине кийинки муз каптоолор жана талкалануу процесстери себеп болгон. Муз каптоо болгондугу кыйыр жол менен атап айтканда, тоо арасындагы ойдуңдардын жана четки кеңири ороондордүн чокмөлорүн изилдоо жолу менен аныкталды.
Тектоникалык кыймылдын күчошүнүн экинчи цикли плейстоцендин ортосундагы климаттын кезектеги сууктанышына туура келип, муз каптоонун экинчи, бул жолу мурдагыдан кеңири аймакты ээлеген доору башталган. Бул доордун муз каптоосун максималдүу муз каптоо деп аташат. Бул мезгилдеги моңгү-муздуктар да Тянь-Шандын ички жагын калкан сыяктуу басып, кээ бир тайпак тилмелене элек бийиктиктеги өрөөндөрдө (Сары-Жаз, Ак-Сай, Суусамыр, Алай, Ара-Бел, Кум-Төр ж. б.) толтура болуп жаткан. Чет жактагы кырка тоолордо, Ысык-Колдүн тегерегинде, Орто Нарында ж. б. сырткы өрөөндөрдө өрөөн тибиндеги мөңгүлөр капчыгайларды ээлеп, тоо этектерине чейин түшүп келген. Мисалы Тескей Ала-Тоосунан түшкөн өрөөн мөңгүлорү дениз деңгээлинен 1800-1900 м бийиктикке чейин келип, мореналарын калтырышкан. Алай өрөөнүндө капчыгайлардан түшкөн мөнгүлөр бири-бирине кошулуп, туташ муз талааларын түзүп, Кызыл-Суунун өрөөнү менен Сурхобдун өрөөнүнө чейин жеткен. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталынан түшкөн мөңгүлөр капчыгайлардан чыккан эмес, бирок тармактанган өрөөндөрдөгү куймалар боюнча бутактаган ири дендрит тибиндеги ондогон мөңгүлөр жаралган.
Ошол кездеги кар сызыгы, азыркы кар сызыгынан четки кырка тоолордо 800 — 950 м ге төмөн, ал эми ички аймактарда 350-500 м ге төмөн болгон.
Ошентип, плейстоцендин ортосундагы максималдуу аймакты ээлеген мөнгү-муздуктар тоо системаларынын борбордук бөлүгүндө калкан сымал муз талаалары түрүндө болсо, чет жакаларында татаал жана дендрит тибиндеги ири өрөөн монгүлөрү жайгашкан. Алардын этектери тоо этектерине чейин жетип, калың мореналар менен фмовиогляциалдык шагылдарды пайда кылган.
Колдонулган адабияттар
...
Аңгун
Аңгун Чипта Сасми (Anggun Cipta Sasmi) - индонезий кызы, француз ырчысы. Англис жана француз тилдеринде аткарылуучу «Echo (You and I)» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы Франция өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Пластмасса конструкциялар
Пластмасса конструкциялар — курулушта кеңири колдонулма жеңил, арзан, ынгайлуу конструкциялар. Пластмасса конструкциялар - бышыктыгы, тунуктугу менен айырмаланган жарык өткөрүмдүү (айнек пластинка) материалдар, өтө жеңил, арзан күңүрт айнек пластиктер: ташууга ыңгайлуу, ажыратып-жыйналма пневматикалык курулуш (үйлөмө) конструкциялары түрүндө болот.
Пластмасса конструкциялар фонарларды, тосмолорду, жылыткычтарды, спорт, көргөзмө курулмаларын, тургузулуп жаткан объектини убактылуу жабууда, химия өндүрүшүндө, айыл чарбасында ж. б-да колдонулат. Тез бузулуп жана өткө жакшы күйгөндүктөн капиталдык курулуштарда таза Пластмасса конструкциялар көп колдонулбайт. Ошондуктан башка материалдар менен айкалышкан Пластмасса конструкциялар, мисалы, конструкциялык жылыткыч (пенопласт, сотопласт ж. б.) негизги күч келе турган бекем жана бышык алюминий тактасынан жасалган үч катмарлуу панелдер кеңири пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Компьен жарашуусу
Компьен жарашуусу – 1) Биринчи дүйнөлүк согушта (1914–1918) жеңилген Германия менен анын каршылаштары – АКШ, Улуу Британия, Франция ж. б. антигерманиялык коалициядагы өлкөлөр ортосунда 1918-ж. 11-ноябрда Компьен токоюндагы Ретонд станциясына жакын жерде (Франция) түзүлгөн келишим. Компьен жарашуусу боюнча Германия Европадагы өзү басып алган аймактардан куралдуу күчтөрүн алып кетүүгө милдеттендирилген. Ал эми Германия басып алган советтик аймактан анын аскерлерин чыгаруу каралган эмес. Алар советтик Россияга жана Германиядагы революциячыл кыймылга каршы күрөшүү үчүн Германия армиясынын бир бөлүгүн сактаган. Компьен жарашуусу Версаль тынчтык келишиминин (1919) түзүлүшүнө алып келген; 2) Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда 1940-ж. 22-июнда ошол эле жерде фашисттик Германия Франциянын А. Ф. Петен жетектеген чыккынчыл өкмөтү кол койгон келишим. Ал боюнча Петендин өкмөтү фашисттик Германияга каршылык көрсөтүүнү токтотуп, гитлерчилер Франциянын 2/ бөлүгүн оккупациялап, Франция армиясы менен флоту таркатылып, курал-жарак немистердин командачылыгына өткөрүлгөн. 1944-ж. гана Франция фашисттик Германиянын 4 жылдык эзүүсүнөн кутулуп, Компьен жарашуусу биротоло күчүн жоготкон.
Душанбек (Кигин району, Башкыртстан)
Душанбек — Башкыртстандын Чишмин районундагы айыл, Душанбек айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 635 киши. Почта индекси — 452509, ОКАТО коду — 80236825001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Пут-Ю
Пут-Ю — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сопча-Ю дарыясынын сол жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 102 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дарыны ашкере пайдалануу
Дарыны ашкере пайдаланууорганизмге терс таасир тийгизет. Дарынын дозасына жараша дарылоо касиети менен катар организмге тескери таасири да бар.
Биологиялык активдүү дарылар
Акыркы жылдарда биологиялык активдүү көп дарылар ачылып, аларды пайдалануу жолдору жана организмге тийгизген таасири белгилүү болду. Мындай биологиялык активдүү дарыларды (сульфаниламиддер, антибиотиктер, гормон дарылары) кеңири колдонуу бир топ ооруларды айыктырууга же болбосо ооруну жеңилдетүүгө мүмкүнчүлүк берди. Ошондой болсо да ар кандай дарылардын кесепетинен пайда болгон оорулар көбөйүүдө. Дарынын кесепетинен пайда болгон оору жөнүндө биринчи жолу Е. А. Аркин жазып чыккан (1901-ж.). Бир эле дары дозасына жараша терапиялык (дарылоочу), токсикалык (ууландыруучу) жана леталдык (өлүмгө дуушарлантуучу) касиетке ээ.
Дарынын зыяны
Айрым дарылардын дарылоочу дозасы менен ууландыруучу дозасынын айырмасы өтө эле аз, ошондуктан дарыны догдур сунуш кылган дозасынан ашырбоо керек. Бир караганда эч зыяны жок деп эсептелген витаминдердин дозасын көбөйтүү организмге тескери таасир этет.
Мисалы,
Д витаминин ашкере колдонуу бөйрөк ишин жана кальций алмашууну бузушу ыктымал;
С витаминин узак убакыт колдонуудан тромбдор пайда болот. А витаминин дозадан ашык кабыл алуудан чач түшүп, тери түлөйт, жүлүн суюктугунун басымы жогорулайт жана башка aнтибиотиктерди ашкере колдонуу аллергия ооруларына жана реакцияларга (к.Аллергия ), а. и. анафилаксиялык шокко (Анафилаксия ) себеп болот.
Кээ бир оору басаңдатуучу жана дененин ысышын төмөндөтүүчү дарыларды (анальгин, амидопирин, ацетилсалицил кислотасы) көп колдоно берүү кандын составын жана тамак сиңирүү жолунун былжыр челин бузат. Догдур көрсөтмөсү жок өз алдынча дарыны кабыл алуудан организм ага көнүп, дарынын таасири азаят. Айрыкча сеп алдыруучу жана уктатуучу дарыларды (седуксен, элениум, мепробамат, ноксирон, этаминал фенобарбитал жана башка) ашкере колдонууда, бул дарыларга организм көнүп, таасири натыйжасыз болуп калат. Бул учурда дозасын көбөйтүүгө туура келет. Бул дарыларды ашкере колдонуудан акыры адам ага көнүп, ансыз тура албай, артынан түшөт. Ал дарылар борбордук нерв системасына таасир этип, киши психикасын өзгөртөт. Мында киши тез чарчайт, урушчаак болуп, көңүлү чөгөт, унутчаак болот.
Өзгөчө жаш балдардын нерв системасы дарыларга өтө сезгич болот. Ошондой эле улгайган кишилердин кайсы бир дарылардан өзгөчө зат алмашуусу жана кээ бир органдарынын (бөйрөк жана башка) функциялары начарлагандыктан дарылар организмден эң эле жай чыгат. Ошондуктан бул куракта дарыдан уулануу көп болушу мүмкүн. Организмге терс таасир бербеген эч бир дары жок экенин жалаң гана врачтар эмес ар бир киши билүүгө тийиш. Үйдөгү аптечкада йод, бинт, кебез, термометр, нашатырь спирти, ошондой эле өнөкөт оорусу бар үй-бүлө мүчөсүнө тиешелүү дарылар (мисалы, жүрөк ооруларында колдонулуучу валидол, нитроглицерин) болушу зарыл, (к. Өзүн өзү дарылоо .)
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Догдурлук кеңеш берүү комиссиясы
Догдурлук кеңеш берүү комиссиясы, Врачтык консультациялык комиссия (ВКК) — дарылоо мекемелеринде (поликлиникасы же амбулаториясы бар ооруканаларда, поликлиникаларда, адистештирилген диспансерлерде жана башка) түзүлөт.
Ал үч кишиден эксперт боюнча башкы догдурдун орун басары, бөлүмдүн башчысы жана дарылоочу догдурдан түзүлөт. Догдурлук кеңеш берүү комиссиясы гана жумушка жарамсыздык барагын 6 күндөн ашык мөөнөткө узарта алат, убактылуу эмгекке жарамсыздык боюнча талаш суроолорду чечет, узак ооругандарды догдурлук эмгек эксперт комиссиясына жиберет. Мындан тышкары Догдурлук кеңеш берүү комиссиясы (ДКБК) жумушка жарамсыздык барагын берүү менен санаторий-курорттук дарыланууга жиберүүгө, эмгек шартын жеңилдетүүгө же башка ишке өтүүгө сунуштарды берет. Оорулууну Догдурлук кеңеш берүү комиссиясына дарылоочу догдур, дарылоо мекемесинин бөлүм башчысы жиберет.
Ички саясат
Ички саясат – саясаттын субъектилеринин (таптар, социалдык катмарлар, улуттар, партиялар, коомдук кыймылдар, саясий лидерлер) ортосундагы мамилелердин сферасы. Бийликти жеңип алуу, кармап калуу жана пайдалануу Ички саясаттын эң башкы маселеси. Ички саясатта мамлекеттин экономникалык, саясий кубатына жана саясий лидердин харизматикалык жана диний авторитетине таянган бийлик структуралары аркылуу ишке ашырылат. Батыш өлкөлөрдө Ички саясатты улуттук саясат деп аташат. Ички саясаттын төмөндөгүдөй түрлөрү бар: социалдык, улуттук, маданий. Ички саясаттын негизинде тигил же бул принциптер (социалдык адилеттүүлүк, этатизм, фундаментализм, эталитаризм) жатат. Ички саясий максаттарды ишке ашыруу тынчтык жолу менен же зордук-зомбулук каражаттарын колдонуу менен жүргүзүлүшү мүмкүн. Мамлекет бул учурда, адатка ылайык, кеңири мүмкүнчүлүктөрдө пайдаланат: экономикалык рычагдар жана жеңилдиктер; жаңы жумушчу орундарын түзүүгө жана адистерди кайра даярдоого каражаттарды бөлүү жолу менен калкты иш менен камсыз кылууну жөнгө салуу; пропагандалык жана репрессивдик каражаттар; паспорттук, визалык, бажылык режим жана башка. Ички саясат маселелерди чечүү методдору коомдогу саясий бийликке мамлекеттин монополиясы менен шартталат.
Караташ дарыясы
Караташ (Кара-Тас) — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Белый Июс дарыясынын оң жээгинен 172 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 62 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Лаврентий дөңсөөсү
Лаврентий дөңсөөсү - Түндүк Американын түндүк-чыгышында; негизинен Канаданын, бир аз бөлүгү АКШнын аймагында. Түштүк-чыгышынан Аппалачи дөңсөөлөрү, түштүгүнөн Борбордук түздүктөр, түштүк-батышынан Улуу түздүктөр, батышынан Маккензи өрөөнү, түндүгүнөн Гудзон булуңунун ойдуңу менен чектешет. Түндүгүндө жана түндүк- чыгышында Түндүк Муз, Атлантика океандарына чыгат. Тектоникалык жактан Канада калканынын негизги бөлүгү; пенеплендешүүгө дуушарланган. Аянты 5 млн км2 чамасында. Жеринин бети жантайыңкы, күдүрлүү, басымдуу бийиктиги 200–400 м; чыгыш бөлүгү (Лабрадор жарым арал) кыйла көтөрүңкү, жээкке жакын тоолуу рельеф мүнөздүү; мында Лаврентий дөңсөөсүнүн эң бийик жери – Торнгат тоосу жайгашкан, анын бийиктиги 1595 мге чейин. Плейстоценде аймакты муз текши каптаган, муздун калыңдыгы 3000 мге чейин жеткен. Муз каптоону деңиз трансгрессиясы коштогон. Муз каптоодон дөбө-дөңсөөлүү, морена түздүктөрү, друмлиндер, жалдар, океан трансгрессиясынан көлдөр пайда болгон. Бүт аймагы өтө саздашкан, көлдүү. Кендерге (темир жана жез кенташтарына, никель, алтын, уран жана башка) бай. Лаврентий дөңсөөсү мелүүн жана субарктикалык климат алкактарында жайгашкан. Кышы узакка созулуп, кар арбын жаайт. Жай мезгили кыска, муз менен капталган. Гудзон булуңунун жана Лабрадор муздак агымынын таасиринен серүүн. Бардык жеринде көп жылдык тоң кездешет. Дарыялары жыш, босоголуу, шар агат, көбү көлдөрдү туташтырып турган салаалар болуп саналат. Тундра, токойлуу тундра жана тайга зоналары мүнөздүү. Тундра зонасы региондун 2/3 бөлүгүн элеп, анда мамык чөп-эңилчектүү жана буудайыктуу өсүмдүктөр, бадалдар (жапалак кайың, багульник жана башка) өсөт. Токойлуу тундра жана түндүк тайга сейрек токоюнда негизинен кара карагай, бальзам көк карагайы (чыгышында), ак карагай (батышында) жана бальзам тереги (дарыя өрөөндөрүндө) басымдуу. Лаврентий дөңсөөсүнүн түштүк бөлүгү тайга тибиндеги ийне жалбырактуу токой менен жыш капталган; чыгыш бөлүгүнүн токою өтө ар түрдүү, анда ак банкс жана кызыл карагайлар, канада гемлогу басымдуу; аларга аралаш ак чечек, кайың, байтеректин түрлөрү өсөт. Экологиялык абалы негизинен канааттандырарлык; айрым бузулуулар кен казып алынган аймактарда байкалат. Түштүк бөлүктөрүндө АКШнын чектеш аймактарынан келген кислоталуу жаанчачындын таасиринен атмосферанын булганышы байкалат. Коргоого алынган эң ири аймактары: ЮНЕСКОнун Маникуаган – Уабишка биосфера резерваты, Телон резерваты (кой бука популяциясын коргоо).
Амирбек Усманов
Амирбек Азам уулу Усманов - Кыргызстандын таанымал журналисти жана публицисти. Ал котормочулук менен да алектенет.
Кыскача өмүр таржымакалы
1956-жылы 25-мартта Ош облусунун Фрунзе районундагы (азыркы Баткен облусуна караштуу Кадамжай районундагы) Чаувай айлында туулган.
1973-жылы Бишкектеги спорттук жатак мектепти бүткөн соң бир жыл Айдаркендин жанындагы Ормуш айлындагы орто мектепте дене тарбия мугалими болуп иштеген.
1974-1976-жылдары Баку жана Тбилиси шаарларында Советтик армиянын катарында кызмат өтөгөн.
1978-1983-жылдары Ленинграддагы (азыркы Санкт-Петербургдагы) Вознесенский атындагы каржы (финансы) жана экономика институтунда окуган.
1983-1989-жылдары Кыргызстан Мамлекеттик статистика комитетинде иштеди.
1989-жылдан 1994-жылдын ортосуна чейин Кыргыз Телерадио компаниясында (КТР, азыркы Кыргыз улуттук телерадио корпорациясы - УТРК) иштеди, аталган компанияда 1993-1994-жылдары вице-президент кызматын аркалады.
1994-жылы көз каранды эмес “Дасмия” мааалымат каражаттар тармагын уюштурууга катышып, “Дасмия” үналгысынын деректири да болуп иштеди.
1995-жылдын 1-майынан тартып Германиянын Мүнхен шаарындагы “Азаттык үналгысынын” башкеңсесинде кызматкер болуп иштей баштады.
1995-жылы 30-майда бул компания Мүнхенден Чехиянын ордосу Прагага көчүрүлүп, ошондон тартып ал азыркыга чейин Прага шаарында жашап жана ушул радиодо кызматкер болуп иштеп келет.
Бир катар жылдар “Азаттык үналгысынын” деректиринин орун басары милдетин да аркалады.
Үй-бүлөсү
Үй-бүлөлүү. Жубайы - Зинагүл Усманова.
Уулдары - Сейитбек Усманов, Муктар Усманов.
Кызы - Саадат Жаанбаева (кыз кезиндеги фамилиясы - Усманова).
Пластикалуулук теориясы
Пластикалуулук теориясы - механиканын катуу нерселердин серпилгич чегинен өткөн деформациясын изилдөөчү бөлүмү. Пластикалуулук теориясы пластикалуу материалдын макроструктурасынын касиетин изилдейт; сырткы таасирден (күч, температуpa ж. б.) пластикалуу деформацияланган катуу нерселердеги механикалык чыңалуунун бөлүнүү ыкмаларун аныктайт. Катуу нерселердин сырткы механикалык күчтүн аракетинен талкаланбай (сынбай) формасын, өлчөмүн өзгөртүү касиети пластикалуулук деп аталат.
Амирбек Усманов
Үй-бүлөсү
Неберелери бар.
Пластикалуулук теориясы
Сырткы күч аракетин токтоткондо мындай нерседе калдыктуу (пластикалуу) деформация сакталат. Металлдардын пластикалуу касиетин аныктоодо жалпак же цилиндр формасындагы үлгүлөрдү чоюу, кысуу жана толгонуу моментин, ички басымды аныктоо тажрыйбалары аткарылат. Мех. күчтөн нерсенин деформацияланып көз карандылык диаграммасы берилген нерсенин деформациясын аныктайт. Пластикалуулук теориясынын техникада мааниси зор. Ал конструкцияларды долбоорлоого, пластикалуу деформацияланган металлдардын технологиялык процесстерин изилдөөгө ж. б. тыгыз байланыштуу. Пластикалуулук теориясынын жөнөкөй маселелери материалдардын каршылыгы курсунда каралат.
Амирбек Усманов
Үй-бүлөсү
Учурда (2013-жылы) тун уулу Сейитбек Усманов АКШда магистрлик билим алууда.
Чыгармачылыгы. Котормочулугу
Орто кылымдардагы фарсы тилдүү калктардын маданий бермети болгон айтылуу “Кабуснаме” чыгармасын орус тилинен кыргызчага которуп, бул котормо китеп 2009-жылы Бишкекте жарыкка чыкты.
2013-жылы чех тарыхчысы Петр Кокайсл менен бирдикте "Кыргызстан тарыхы күбөлөрдүн көзү менен" аттуу китепти чех жана орус тилдеринде жарыялады.
Экономикалык жана социалдык көйгөйлөргө, диний турмушка жана башка темаларга арналган жүздөгөн публицистикалык макалалардын автору.
Наамдары. Сыйлыктары
Ош мамлекеттик университетинин ардактуу профессору (2018).
Ананас
Ананас (Ananas) - бромель тукумундагы көп жылдык тропик чөп өсүмдүгү. Жалбырагы жазы, тасма сымал, калың, кыры тикендүү, узундугу 80 смге чейин. Машакча топ гүлдүү. Гүл жалбыракчасы бири бирине жабышып өсүп, сүйрү, чоң, сары топ мөмө (жемиш) берет. Ал назик, даамы кычкыл-таттуу, жыттуу келип, салмагы 215 кгга жетет, уругу болбойт. Гавайи, Филиппин, Тайвань, Цейлон аралдары, Инди-Кытай жана башкаларда өстүрүлөт. Тропиктик Америкада 5-6 түрү бар. Анын мөмөсүндө кант, азоттуу заттар, кислоталар, күл болот. Мөмөсү жаңы кезинде желет, ошондой эле консерва түрүндө тамак-ашка колдонулат. Кыям жана конфет жасалат. Aнaнастын жалбырагынан баалуу техникалык була алынат. Чырпыгы, калемчеси, кээде мөмөсүнүн жогору жагындагы жалбырактарын тамырлатуу менен көбөйтүүгө болот.
Албандар
Албандар - (өздөрүн шкиптар, шчиптар деп аташат) - Албаниянын негизги калкы. Италия, Греция, Сербия (Косово), Түндүк Македония, Черногория, Түркия, Германия, Швейцария, Нидерланддар, АКШ, Украина өлкөлөрүндө жашашат. Жалпы саны 5 млн киши, 3250 миңи Албанияда. Албан тилинде сүйлөшөт. Балкан жарым аралында жашаган байыркы элдерден. Кээ бир окумуштуулар албандардын этностук негизин иллириялыктар дешсе, айрымдары фракиялыктар деп эсептешкен. Римдин Иллирияны каратып алышы (б. з. ч. 2-к., б. з. 4-к.), Византия империясынын, славян мамлекеттеринин үстөмдүгү албандардын тилине ж-а маданиятына таасирин тийгизген. 15-кылымдын аягынан 1912-жылга чейинки Осмон империясынын бийлиги албандарда эмиграцияны күчөтүп, анын тарыхый өнүгүшүнө тоскоол кылган. Түрктөрдүн кысымы м-н ислам динине өтүшкөн (17-18-к.). 1912-ж. түрктөргө каршы улуттук-боштондук күрөшүнүн натыйжасында Албания көз каранды эмес мамлекет катары жарыяланган. Кийинки 193944-ж. италиялык ж-а германиялык баскынчыларга каршы күрөш да албандардын улут катары биригүү процессин күчөтүп, аларда улуттук аң-сезимдин өсүшүнө чоң таасир тийгизген. Албандар негизинен дыйканчылык, мал чарбачылык м-н кесип кылышып, таш м-н салынган эки кабаттуу үйлөрдө жашашат. Эркектер улуттук кийим катары «фустанелла» (18-к), «тирчи» (19-к.) деп аталган көйнөк, жилет, жүндөн же тыбыттан жасалган баш кийим, аялдары саймаланган алжапкыч кийишип, күмүштөн жасалган кооздуктарды тагынышкан. Тамакашы негизинен жүгөрү ж-а буудай наны, эт, сүт азыктары.
Кол коюу барагы
Кол коюу барагы – депутаттыкка (же башка шайлануучу кызматка) талапкерди көрсөтүүнү, же болбосо шайлоо бирикмесинин, шайлоо блогунун талапкерлеринин тизмесин колдоого кол чогултууга арналган барак. К. к. б. Борбордук шайлоо комиссиясы белгилеген өзгөчө таризде даярдалат.
Лаврентьев Михаил Алексеевич
Лаврентьев Михаил Алексеевич (6(19). 11.1900, Казан – 15. 10. 1980, Москва ; сөөгү Новосибирскиге коюлган) – орус математиги жана механиги. СССР ИАнын (1946) жана Украина ССР ИАнын (1939) академиги, Социалистик Эмгектин Баатыры (1967). СССР мамлекеттик (1946, 1949),Ленин сыйлыгынын (1958) лауреаты. Москва университетин бүткөн (1922). 1921-жылдан ЖОЖ-до окутуучу, профессор (1929), 1935-жылдан СССР ИАда, 1935–60-ж. В. А. Стеклов атындагы математика институтунда окутуучу, 1949–52-ж. Так механика жана эсептөө техникасы институтунун директору, 1950–53-, 1955– 57-ж. физика-математика бөлүмүндө академик-секретарь. 1957–75-ж. СССР ИАнын вице-президенти жана СССР ИАнын Сибирь бөлүмүнүн председатели, Ал Сибирде жаңы ири илимий бирикме – СССР ИАнын Сибирь бөлүмүн түзүүнүн демилгечиси жана биринчи жетекчиси. Математикада көптүктөр теориясы, комплекстүү өзгөрмө функциянын жакындатылган теориясы, конформдук жана квазиконформдук чагылдыруу теориясы, дифференциалдык теңдеменин теориясы, механика жана башка боюнча көп илимий эмгеги бар. Чет өлкөлүк көптөгөн ИАлардын мүчөсү. Эл аралык математикалык союздун вице-президенти (1966–70), СССР Жогорку Советинин (5–9-шайланышынын) депутаты, Беш Ленин, башка 6 орден, ошондой эле чет өлкө ордендери, М. В. Ломоносов атындагы алтын медаль (1978) менен сыйланган.
Кийма (дарыя)
Кийма — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Жарлы дарыясынын оң жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Планиметрия
Планиметрия (лат. planum - тегиздик) - элементардык геометриянын тегиздиктеги фигуралардын касиеттерин изилдөөчү бөлүгү. Планиметриянын мазмунун жана анын баяндоо ыкмасын байыркы грек илимпозу Евклид б. з. ч. 3-кылымда изилдеген, к. Евклид «Негиздери».
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Кесов
Кесов (Кесов) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Тепе-Коргон айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 561 киши.
Верга-Шор
Вёрга-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Өлкөец дарыясынын сол жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аралашма
Аралашма — химияда эки же андан көп заттардан турган материалдар аралашма болуп саналат.
Висна-маэди
Висна-маэди – койдун өпкөсүн катуу сезгентип, арткы буттарын шал кылуучу өнөкөт жугуштуу ылаң. Ылаң биринчи жолу Исландияда 1935-ж. висна (илмийүү, жүдөө), бир нече жылдан кийин маэди (энтикме) деген ат менен белгилүү болгон. Ылаң Кыргызстанда да кездешет. Аны В. И. Митрофанов изилдеген (1976). Ылаңдаткычы РНКлуу вирус, ал айлана-чөйрөгө туруктуу. Кашар менен жайытта бир нече ай сакталат, вирус тоңдурулуп, кайрадан эритилсе да, вируленттүүлүгүн жоготпойт. Ылаң күтүүсүздөн башталат, клиникалык белгилери акырындык менен айкындалып, ылаңдаган малдын саны көбөйөт. Дарт жай өтүп, узакка созулат. Инфекциянын булагы ылаңдуу мал. Көбүнчө 2 жаштан жогорку койлор ылаңдайт. Инфекция менен булганган жем-чөп, суу, топурактан ооз, ошондой эле аба аркылуу да жугушу мүмкүн. Ылаңдын жашыруун (букма) мезгили өтө эле узак (6 айдан 6 жылга чейин). Койлор көп убакытка вирусту жашыруун алып жүрүп, соо койлорго жугуза берет. Висна-маэди нервди жана өпкөнү сезгентет. Нерв сезгенгенде ылаңдаган кой бир аз чуркаса эле эрини калтырап, башын чайкап туруп калат. Ылаң улам күчөп, бара-бара арткы буттары жакшы кыймылдабай шал болот. Өпкөсү сезгенгенде койдун дем алуусу кыйындайт, энтигет. Бара-бара тез дем алып, кургак жөтөлөт, бирок мурдунан илээшкек суюктук агат. Арыктайт, ылаңдын клиникалык белгилери бир нече айдан 2 жылга чейин созулат, кой өлөт. Клиникалык белгилердин, патанатомиялык өзгөрүүлөрдүн, лабораториялык изилдөөлөрдүн (клетка культурасындагы өзгөрүүлөр), серологиялык реакциялардын негизинде диагноз коюлат. Ылаңга каршы вакцина жана дары-дармек жок. Ылаңдан сактануу үчүн бир эле мезгилде бруцеллёзго жана Висна-маэдиге текшерүү зарыл. Ылаңдуу кой этке төгүлөт.
Кокустуктан улам талкалануу тобокели (мүлктүн)
Кокустуктан улам талкалануу тобокели (мүлктүн) – милдеттенме алган тараптардан көз карандысыз (күтүүсүз окуя, жеңгис күч) мүлктүн талкалануу же бүлүнүүсүнө байланыштуу мүмкүн болгон чыгым тартуу тобокели. Жарандык укук боюнча, менчик укугу (ыкчам башкаруу укугу) өткөн маалды аныктоо менен байланышып, менчик ээси тарабынан ажыратылган буюмдун (чыгымдын) кокустуктан улам талкаланышынын (бүлүнүшүнүн) жагымсыз кесепетинин кимге жүктөлө тургандыгына барып такала тургандыгы жөнүндөгү маселени чечүү. Эгер келишимде башкача каралбаса, менчик укугунун пайда болушу менен бирге эле, К. у. т. т. сатып алуучуга өтөт. Ошондон улам, жалпы эреже боюнча буюмдун талкаланышына же бүлүнүшүнө байланыштуу чыгымды анын ээси көтөрөт, бирок тараптар өз келишиминде башкача тартипти белгилеши мүмкүн, м.: К. у. т. т. анын наркы төлөнгөндөн тартып сатып алуучуга өтөт. Бирок, эгерде ажыратуучу кабыл алуунун мөөнөтүн узартып жиберсе, ал мөөнөтүн узарткан тарап катары К. у. т. т-н тартат. Аткаруу келишими жөнүндө эрежелерде аткаруучунун тобокелдик принциби белгиленген. Ушуга ылайык, тараптарга тийешеси жок кокустуктан улам жалданып аткаруу иши токтоп калса же ишти бүткөрүүгө мүмкүнчүлүк болбосо, аткаруучу сыйакы берүүнү, чыгым ордун толтурууну тапшырык ээсинен талап кыла албайт, ал эми тапшырылган иш кокусунан начарлап калса же кармалып калса, ал тапшырык ээсинин тарткан чыгымын төлөп берүүгө тийиш.
Чабыл-Пут дарыясы
Чабыл-Пут — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чоң Казыр дарыясынын сол жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өгөй эне
Өгөй эне — баланын өз атасынын аялы, бирок анын биологиялык энеси эмес.
Карача (айыл)
Карача (Карача) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Базар-коргон районундагы айыл. Бешик-Жон айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 523 киши.
Вайнока (Оклахома)
Вайнока (Оклахома) (Waynoka) — Оклахома штатынын Woods округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 927 киши. Болжолдуу аянты - 2.561864 км². FIPS коду — 40-79350.
Пут-Яры-Яга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Муз доорунан кийин тектоникалык кыймыл
Муз доорунан кийин тектоникалык кыймылдын интенсивдүүлүгү азайып, климат кайра жылуу боло баштайт. Мөңгүлөр эрип четинет, агын суулардын кубаты артып, эрозиялык тилмеленүү күчөп, рельефтин азыркы абалына жакын терең капчыгайлар пайда болот. Мисалы Сары-Жаз өрөөнүндөгү максималдык муз каптоодон кийинки суу жеген тереңдиктер 800—1200 м ге чейин жеткен. Негизинен ошол кездеги тоо капталдарынын тилмелениши Тянь-Шандын азыркы рельефин калыпатанткан. Ортоңку плейстоцендеги мөңгүлөр чегинип олтуруп, такыр жок болуп кеткен эмес. Болжолу, тоолордун бийик жерлеринде азыркы кездеги тараган мөңгүлөрдүн аянтына жакын аянттарды ээлеген мөңгүлөр сакталса керек. Анткени ортоңку плейстоцендин аягында тоолордун бийиктиги азыркы бийиктиктерден кем болгон эмес жана кар сызыгынан жогору жаткан аянттар көп эле болгон.
Үчүнчү жолку муз каптоо сонку плейстоценде башталып, голоценде, б. а. үстүбүздөгү доордо аяктаган. Бул муз каптоо да тектоникалык кыймылдын күчөшү менен климаттын жалпы сууктанышынын себебинен башталган. Бирок ал мурдагы муз каптоонун өлчөмүнө жетпей, азыркы өрөөндөрдүн чегинде гана жүргөн. Акыркы муз каптоонун калдыктары (аккумулятивдик жана скульптуралык формалары) бардык жерлерде жакшы сакталган.
Тоо системаларынын бийиктиги жана алардын капталдарынын тилмелениши азыркы кездеги абалдарына жакын болгондуктан, терең капчыгайларда дендрит тибиндеги бутактаган зор мөңгүлөр пайда болгон. Бирок алардын этектери 2200—2500 м бийиктиктерден төмөн түшкөн эмес. Суу эрозиясынан тилмеленип үлгүрбөгөн Борбордук жана Ички Тянь-Шандын сырттарында, тоо арасындагы бийик өрөөндөрдө мөңгү-муздуктар калкан түрүндө өрөөндөргө толуп, келки-келки болуп таралган. Акыркы муз каптоонун мореналары Алай өрөөнүндө 2500—4000 м бийиктиктерде таралган. Борбордук Тянь-Шанда, Суусамыр өрөөнүндө, Чатыр-Көл, Соң-Көл ойдуңдарында, Тескей Ала-Тоосунун эки капталында ж. б. аймактарда туташ муз аянттары өрөөндөргө, ойдуңдарга толуп жатышкан. Ошол кездеги Сары-Жаздын жогорку агымында узундугу 70 км, Эңгилчекте — 110 км, Кайыңдыда — 52 км келген мөңгүлөр жаткан. Четки кырка тоолордогу мөңгүлөрдүн узундугу 25—30 км ге жеткен.
Соңку плейстоцендеги муз каптоо учурундагы кар сызыгынын төмөндөгөн абалы Тянь-Шандын чет жакаларындагы кырка тоолордо 800—950 м ге, ал эми ички борбордук аймактарда 500—700 м ге чейин жеткен.
А. В. Шнитниковдун маалыматтары боюнча соңку плейстоцендеги акыркы муз каптоо азыркы мезгилден болжол менен 13—13,5 миң жыл илгери өзүнүн максималдык абалына жеткен. Мына ошол мезгилден баштап, азыркы мезгилге чейин жалаң эле Тянь-Шандын эмес бүткүл түндүк жарым шардын мөңгүлөрү эрип чегине баштаган. Чегинүү үзгүлтүксүз бир калыпта эмес, климаттын өзгөрүү циклдерине жараша тез чегинүү токтоп, кайра бир аз өсүп, кийин кайра тез чегинип, бир нече стадиядан өтүп барып, азыркы мөңгүлөрдүн абалына келген. А. В. Шнитников Тянь-Шань жана Памир тоолорунун мөңгүлөрү чегинүүнүн сегиз стадиясынан өткөндүгүн, ар бир стадиянын мөөнөтү 1850 жыл экеңдигин далилдеген. Акыркы жетинчи стадиядагы мөңгүлөрдүн бир аз кеңейип алдыга жылып, кайра чегине баштаган учуру өткөн кылымдын орто ченине туура келген. Азыркы мөңгүлөрдүн чегинип жатышы — өткөн кылымдын ортосунан тартып, жаңы стадиядагы мөңгүлөрдүн чегинүү циклинин башталышына туура келет.
Азаттык Медиа
“Азаттык Медиа” мекемеси - “Азаттык үналгысынын” Бишкек бюросунун юридикалык аталышы.
Негизинен, “Азаттыктын” Бишкек бюросу тээ 1991-жылдын жаз айларынан тартып калыптана баштаган.
Бюро уюшула электе жергиликтүү кабарчылар Т.Чоротегиндин батириндеги телефон аркылуу Мүнхендеги баш кеңсе менен байланышып турушкан.
Бул бюро айрым жылдары Бишкектеги “Кыргыз кабар” агенттигинин, Кыргыз улуттук энциклопедиясынын, Кыргыз агро-өнөр жайдын имаратындагы жана башка айрым жеке менчик жайлардагы бөлмөлөрдү ижарага алып турду.
2005-жылдын 31-мартында “Азаттыктын” Бишкек бюросу Кыргызстандын Адилет министрлиги тарабынан “Азаттык Медиа” мекемеси катары расмий каттоодон өтүп, жергиликтүү калайык үчүн мултимедиялык тармактарда ар кыл берүүлөрүн таркатып, интернет барагын сунуштап келет.
«Азаттык» үналгысы – бул АКШнын Конгресси каржылаган “Эркин Европа/Азаттык үналгысынын” (Radio Free Europe/Radio Liberty, Inc.; RFE/RL) Кыргыз кызматынын аталышы.
Бул кызматтын туңгуч кыргызча берүүсү обого 1953-жылы 18-мартта чыгарылган (караңыз: Азамат Алтай).
Витаминдүү тоют
Витаминдүү тоют – витамини көп, аралаш тоют. Аны рационго кошуп, малга керектүү витаминди толуктоого болот. А витамини каротинге бай көк чөптө көп. 1 кг тоюттагы каротин (мг менен) уйбедеде 30-161, бедеде 61, кызылча жалбырагында 30-40, жакшы кургатылган чөптө 20-30, чөп унунда 100-250, жүгөрү силосунда 15-46, сабизде 70-95, чанактуу өсүмдүктөрдө 30-100; Д витамининин провитамини чанактуу өсүмдүктөрдүн кургак чөбүндө 750-900, уузда Д витамини 100-200, ошондой эле балык майында 50 000; Е витамини (мг) чанактуу өсүмдүктөрдүн көк чөбүндө 100-150, кургатылганында 70, көк бедеде 154, кургатылганында 25, буудай улпагында 3; В1 витамини (мг) буудай, кара буудай улпагында 5, арпада 4, жүгөрүдө 3; В2витамини (мг) тоют ачыткысында 39-40, балык унунда 7-8, эт сөөк унунда 5, майы алынып кургатылган сүгтө 20-21; В12 витамини (мг) балык унунда 30-33, балык майында 30-80, эт-сөөк унунда 40-80; С витамини (мг) көкбедеде 900, кургагында 140, уй бедеде 400, кургатылганында 90, тоют кызылчасында 80, жүгөрү силосунда 60, уй сүтүндө 14 ж. б.
Коларак тартуу
Коларак тартуу – СССР административдик мыйзамдары боюнча, үй шартында күчтүү спирт ичимдиктерин даярдоо, сактоо же коларагын тартуу жабдууларын сактоо жүрүмүн камтый турган административдик укук бузуу. Этил спирти бар баардык суюктуктарды тартуу жолу менен же тутумунда 18 пайыздан ашык көмүртектүү чийки заттан үй шартында колдон жасоо ыкмасы аркылуу даярдалган ичимдиктер үй шартында даярдалган күчтүү спирт ичимдиктерине кирет. КР административдик мыйзамдарында мындай укук бузуу каралган эмес.
Сагир (Кигин району, Башкыртстан)
Сагир — Башкыртстандын Чишмин районундагы айыл, Душанбек айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 279 киши. Почта индекси — 452500, ОКАТО коду — 80236825002.
Планиметр
Планиметр (лат. planum - тегиз жер жана ...метр) - туура эмес формадаты жалпак фигуралардын аянтын так өлчөгуч математикалык прибор. Планиметр сызыктуу (багыттагычы түз сызык), уюлдуу (багыттагычы айлана), радиалдуу (чекит) болуп бөлүнөт. Уюлдуу Планиметр уюлдуу жана жылдырылма эки рычагга ээ, алар бири-бири менен В чекитинде шарнир менен биригишкен.
«Үчүнчү дүйнөдөгү» мамлекет
«Үчүнчү дүйнөдөгү» мамлекет - саясий жана илимий колдонууга салыштырмалуу жакында гана кирген жана дүйнөлүк аренада мурда, эреже катары, колония же жарым колония болуп, анан саясий көз карандысыздыкка жетишкен көп сандаган өлкөлөрдүн пайда болушу менен байланышкан түшүнүк.
Планиметр
Жылдырылма рычагдын бир учуна бекитилген штифт аянты эсептелинүүчү фигуранын контуру боюнча жылат. Уюлдуу рычагды О чекитинин айланасында айландырууга болот. Интегралдоочу ролик эсептөөчү механизм менен атайын тележкада жайгашкан, тележка жылганда жылдырылма рычагдын узундугу өзгөрөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
«Үчүнчү дүйнөдөгү» мамлекет
Саясат таанууда«Үчүнчү дүйнөдөгү» мамлекеттин ролу жана орду жөнүндөгү маселеге карата эки көз караш түзүлгөн. Биринчиси мурдагы колониялык коомдордун көйгөйлөрү өз чечилишин азыркы өнөр жайы өнүккөн өлкөлөрдүн өнүгүүсүн кайталаган эволюциялык жолдон табаарынан келип чыгат. Бул жагдайда мамлекеттүүлүк түн өнүгүүсүнүн үстөмдүк кылуучусу батыш баалуулуктарынын тутуму болуп калат. Ал өнүккөн жарандык коомдун, укуктук мамлекеттин, мамлекеттик бийлик формасындагы либералдык парламентгик демократиянын болушун болжолдойт. Экинчи көз караш салттуу баалуулуктар менен укуктук нормалардын негизиндеги (тике эл бийлиги, шарият нормаларына жана көбүрөөк кеңири мааниде теократиянын ар түрдүү формаларына негизделген мамлекетгүүлүк; абсолюттукту реставрациялоо жана сактоо ж.б.) мамлекеттүүлүктүн курулуш чөйрөсүндө «үчүнчү дүйнөдөгү» өз алдынчалыкты абсолютташтырат.
«Үчүнчү дүйнөдөгү» мамлекетти абсолюташтыруудагьг бардык ылайыксыздыгынын шартында азыркы күндө«Үчүнчү дүйнөдөгү» мамлекеттин алдында башка социалдык-экономикалык шарттардагы өлкөлөр чечкенден көп жагынан айырмалуу милдетгерди чечүү тураарлыгын баса белгилеп өтүү керек. Бул айырмачылыктардын бири болуп «үчүнчү дүйнөдөгү» коомдун мүнөздүү сапаты катары алсыз өнүккөндүк, б.а., экономикалык өнүгүүнүн төмөнкү деңгээли, салттуулук жана социалдык структурадагы иерархиялуулук, бөтөнчө социомаданий фон, укуктук жарандык коомдун түйүлдүк формалары эсептелет. Мунун бардыгы мамлекеттин иш жүргүзүүсүнүн өзгөчөлүктөрүн аныктайт.
Тездетилген экономикалык өнүгүүнүн зарылдыгы жана жергиликтүү ишкердиктин өнүкпөгөндүгү сөзсүз экономикадагы мамлекеттин маанилүү, кээде гипертрофтуу ролуна алып келет. «Үчүнчү дүйнөдөгү» мамлекетте жогорку бийликтин жүзөгө ашырылышы көпчүлук учурларда тең катар салттуу түзүлүштөрдүн (трайбализм, кландык мамилелер, фундаментализм ж.б.)' болушу менен татаалдашат. Мындай шарттарда жогорку бийлик же аларга ыңгайланышы, же аларды басышы керек болот. Ушул эле нерсени укуктун эки: мамлекет тарабынан киргизилген азыркы жана коомдо терең тамыр алган салттуу түрүнүн болушу жөнүндө даты айтууга болот.
Мамлекеттин экономикадагы гипертрофтук ролу, жогорку бийликтин иш жүргүзүүсүнүн өзгөчөлүктөрү, тең катар укуктук тутумдардын болушу, анын бардык аймагында мамлекеттик юрисдикциянын жүзөгө ашырылышынын атайын формалары сөзсүз, өзгөчө баштапкы баскычтарда, жаңы бонапартгык, авторитардык режимдерди пайда кылат. Мындай шарттарда армиянын ролу кескин жогорулайт. Мамлекеттүүлүктүн мындай формасы «демократиянын» багытталган, жөнгө салынган формасы катары. Ал тургай көбүрөөк жетилген жеке чарбалык капитализмдин өлкөлөрүндө (Индия, Малайзия, Сингапур ж.б.) калыптанган буржуазиялык парламенттик демократия авторитардуулуктун жогорку деңгээли менен мүнөздөлөт.
Ошентип, «Үчүнчү дүйнөдөгү» мамлекеттин эволюция тажрыйбасы белгилүү деңгээлде өнүккөн өлкөлөрдөгү мамлекеттүүлүктүн калыптанышынын окшош тажрыйбасын, либералдык парламенттик демократия сыяктуу анын типтерин билсе дагы, ырастайт. Мамлекеттүүлүктүн жана парламенттик демократиянын формаларына карата мезгилден тышкары коз караш «үчүнчү дүйнөнүн» социалдык жана маданий реалдуулуктарын эске албайт.
«Үчүнчү дүйнөдөгү» мамлекеттин дагы бир бөтөнчө сапаты болуп колониялык өткөндөн мураска калтырылган формалар, методдор, нормалар саналат. Ар бир метрополия коомду башкарууну уюштуруунун өзүнө таандык ыкмаларын киргизип гана тим болбостон, экинчи жагынан калыптандырды, азыр дагы бошонгон өлкөлөрдө бюрократиялык түзүлүштөрдү калыптандырып жатат. «Үчүнчү дүйнөнүн» өлкөлөрүндөгү мамлекеттүүлүктүн мындан аркы эволюциясы белгилүү деңгээлде алсыз өнүгүүнү жөнгө салуу жана заманбап жарандык коомду калыптандыруу менен байланышкан.
«Үчүнчү дүйнө»
«Үчүнчү дүйнө» - бул термин «кансыз согуш» жылдарында пайда болгон жана советтик жана батыштык блокко кирбеген бир катар жацы улуттук мамлекетгерди (алгач Азиядагы жана Африкадагы, кийинчерээк Латын Америкасындагы) белгилөө үчүн колдонулган.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8