cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ичеги көңдөйлүүлөр
Ичеги көңдөйлүүлөр (лат. Coelenterata же Radialis) – омурткасыз жаныбарлар бөлүмү. Ичеги көңдөйлүүлөр дээрлик бардыгы деңизде сүзүп жүрөт же кыймылсыз бир нерсеге бекип жашайт. Алар полиптер деп аталат. Түзүлүшү радиал симметрлүү. Аларды эки катмарын экто жана энтодермасын мезоглей бөлүп турат. Көпчүлүгүнүн денеси цилиндр түрүндө, баш жагында тинтүүрлөрү менен курчалган ачык баштыкка окшош оозу жайгашкан, анда тамак сиңирүү жүрөт, бөлүп чыгаруучу тешиги жок, эрибеген тамак калдыктары кайра оозу аркылуу сыртка чыгарылат. Көпчүлүк полиптер башында жалгыздан жашап, кийин бөлүнүп отуруп жүздөгөн, миңдеген окшош особдордон турган колония (мономорфтук) түзөт. Ал эми особдорунун түзүлүшү, аткарган функциялары да ар түрдүү болгон колониялар полиморфтук деп аталат. Ичеги көңдөйлүүлөрдүн 3 классы (гидрозон, сифоид медузалар, коралл полиптери), 900дөн ашык түрү бар.
Перевоз (Белокатай району, Башкыртстан)
Перевоз — Башкыртстандын Белокатай районундагы айыл, Белянк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 12 киши. Почта индекси — 452586, ОКАТО коду — 80210804006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Пайнэсвилл (Миннесота)
Пайнэсвилл (Миннесота) (Paynesville) — Миннесота штатынын Stearns округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2432 киши. Болжолдуу аянты - 3.4 км². FIPS коду — 27-49966.
Лицензиялык келишим
Лицензиялык келишим – товардык белгилерди, техникалык билимдерди, ойлоп табууларды коммерциялык жана өндүрүштүк пайдалануу укугун берүү жөнүндө келишим. Лицензиар жана лицензиат Л. к-дин тараптары болуп саналышат. Л. к. лицензиатка: лицензиарга аны пайдалануу жана башка адамдарга берүү (өзгөчөлөнбөгөн лицензия) укугун сактоо менен интеллектуалдык менчик объектисин пайдалануу укугун; аны пайдалануу укугун лицензиарга берилбөөчү бөлүгүндө лицензиарда сактоо менен (өзгөчө лицензия) интеллектуалдык менчик объектисин пайдалануу укугун; лицензиялардын мыйзам жол берген башка түрлөрүн берүүнү карайт. Л. к. ордун толтуруу иретинде болот.
Фонограф
Фонограф (φωνή - үн жана - жазуу) - граммофон пластинкасынан үндү кайра угузуучу механикалык аппарат; үндү жазуучу жана угузуучу биринчи прибор Фонографты америкалык Томас Алва Эдисон ойлоп тапкан (1877). Көтөрүп жүрмө варианты - патефон. Ал 20-кылымдын 50-жылдары электрофон менен алмаштырылган.
Лицензиялык төлөм
Лицензиялык төлөм – жеке жана юридикалык жактардын бир нерсенин (товардык үлгү, искусство чыгармалары ж. б.) ээлик кылуусуна же жаратуучусуна ал менчикти коммерциялык максаттарда пайдалануу укугу үчүн акча төлөп берүүсү.
Мүнхен
Мүнхен (München) – Германиядагы шаар. Бавария жеринин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Альп тоосунун этегинде, Изар дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 1,3 млн (2011; шаар айланасы менен Чоң Мүнхендин калкы 2,6 млндон ашык). Европалык маанидеги маанилүү жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Өлкөнүн өнөр жай, финансы, илимий жана маданий борборлорунун бири. Электр-техника, радиоэлектроника, жалпы жана транспорттук машина куруу, кагаз, полиграфия, тигүү жана текстиль, химия, тамак-аш– татымал (анын ичинен пиво кайнатуу өнүккөн) өнөр жайы ишканалары иштейт. Банк иштери жана соода борбору. ИА жана асем искусство академиясы, университет, музейлер (анын ичинен Бавария улуттук, этногр. жана башкалар), глиптотека (айкелдер топтому), эски жана жаңы пинакотека, театрлар бар.
Мүнхенге 8-кылымдан эл отурукташа баштаган. 1158-жылдан шаар. 13-кылымдан герцог резиденциясы. 1918-жылы чейин Бавариянын борбору болгон. Соңку готика стилиндеги Фрауэнкирхе чиркөөсү (15-кылым), Кудай эне собору (15-кылым), Эски ратуша (15-кылым), барокко стилиндеги Нимфенбург ак сарайы (17–18-кылым) сакталган. 1972-жылы Мүнхенде ХХ олимпия оюндары өткөн. Жыл сайын ярмаркалар жана пиво фестивалдары өткөрүлүп турат. Туризм өнүккөн.
Тай туяк
Тай туяк – тайдын туягынан жасалган эски бут кийимдин бир түрү. Аны койчу, мергенчи, жарды-жалчы кийген. Жеңилирээк болушун карап, көбүнчө тайдын төрт туягын колдонгон (ошол себептен тай туяк аталган). Ар бир туяк алды артынан төрт жеринен көзөлгөн. Эки туяктын тегерек жагы сыртына, туурасынан кертилген, өңдүү жагы ич жагына каратылып, бир-бирине кынаштырылып, тушташ көзөнөктөрүнөн кайыш менен кошоктоштурулуп байланган. Алды-артындагы төрт тешигинен кайыш боо өткөрүлүп, алар менен туяк бут кийимге бекитилип байланган. Туяктардын экинчи жубу да ушундайча байланыштырылган. Кийин тай туяк жыгачтан, темирден да жасала баштаган. Тай туяк кийиз чокой, чарык сыяктуу бут кийимдердин бат жыртылышынан жана бышык (айрыкча таманы калын) бут кийимдердин жоктугунан улам пайда болгон.
Карэй (Айдахо)
Карэй (Айдахо) (Carey) — Айдахо штатынын Блейн округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 8.7 км². FIPS коду — 16-12790.
Калкы
2010-жылы калкы 513 киши болгон.
Тайфун
Тайфун (кытайча тай фын – катуу шамал) – Түштүк-Чыгыш Азия жана Ыраакы Чыгыштагы чоң толкунду пайда кылган бороон-чапкындуу тропиктик циклондун жергиликтүү аты. Июль – октябрда көп болот. Чыгыш Азиянын жээкке жакын райондорун кыйроого учуратат. Жылына 20–25 (айрым убакта 45ке чейин) жолу болуп, узактыгы бир нече жумага созулат. Тайфун болгондо нөшөрлөп жаан жаап, ташкындарды пайда кылат.
Варга, Евгений Самуилович
Варга, Евгений Самуилович (6. 11. 1879-ж. Будапешт — 7. 10. 1964, Моск­ва)—советтик илимпоз-экономист.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Гусинец (Индига куймасы)
Гусинец — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Индига дарыясынын сол жээгинен 68 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 43 км.
Тайланд
Тайланд (ประเทศไทย), расмий түрдө Тайланд Королдугу (ราชอาณาจักรไทย), 1939-жылга чейин жана 1945―1949-жылдары Сиам (สยาม) ― Түштүк-Чыгыш Азиядагы мамлекет. Түштүгүнөн Түштүк Кытай деңизинин Сиам булуңу, түштүк-батышынан Андаман деңизи чулгайт. Батышынан Мьянма, чыгышынан Лаос жана Камбоджа менен чектешет. Инди-Кытай жарым аралынын борбордук бөлүгүн жана Малакка жарым аралынын түндүк бөлүгүн ээлейт. Аянты 513,1 миң км2. Калкы 66,4 млн (2010). Борбору – Бангкок шаары. Административдик-аймактык жактан 75 провинцияга жана бир борбордук муниципалитетке бөлүнөт. Акча бирдиги – бат.
Гусинец (Индига куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тайланд
Тайланд – БУУнун (1946), Эл аралык атом энергетикасы агенттигинин (1957), ЭВФтин (1949), ЮНЕСКОнун (1949), ИНТЕРПОЛдун (1951), Азия өнүктүрүү банкынын (1966), Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрү ассоциациясынын (1967) ж. б. мүчөсү.
King : Рама X
Табияты
Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн ойдуңдуу түздүк (Менам ж. б.) ээлейт. Түндүк жана батышында Кхунтхан, Танентаунжи, түштүк-чыгышында Кравань тоолору жатат. Эн бийик жери 2576 м (Интхонан чокусу). Чыгышынан жазы Корат платосу (орточо бийиктиги 120–200 м) ээлейт. Климаты тропиктик, муссондук. Орточо температурасы түздүктөрүндө 22-29°С. Жылдык жаан-чачыны 1000–2000 мм, тоолорунда 5000 мм. Негизги дарыясы – Менам-Чоа-Прая (Чаупхрая), Меконг. Өлкөнүн аймагынын 25% ин тропиктик токой ээлейт. Кызгылт-сары латерит, күрөң-кызыл, аллювий жана шалбаа топурактары кеңири таралган. Жалбырагы күбүлмө токой (тик, сал ж. б.), жаан-чачын көбүрөөк жааган аймактарында дайыма жашыл тропик токою, Корат платосунда саванна, сейрек токой, бадалдар басымдуу. Кхауят, Тхунгсалэнглуанг ж. б. улуттук парктары, көптөгөн коруктар уюштурулган.
Калкы
Тайланд – көп улуттуу өлкө. Негизинен тайлар, ошондой эле лаолар (түндүк-чыгышындагы Исан обл-да), карендер (батышында), мяо-яолар (түндүгүндө), кхмерлер (түндүк-чыгышында), малайялыктар (эң четки түштүгүндө) жашайт. Будда динин тутат (тхеравада мектеби). Расмий тили – тай тили (сиам). Орточо жыштыгы 1 км2жерге 130,5 киши. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 65 жаш, аялдарыныкы – 72. Төрөлүүнүн деңгээли орточо (1000 кишиге 18,9), өлүм-житим төмөн (1000ге 6,5; ымыркайлардыкы жогору 1000ге 35,7). Шаар калкы 33%. Ири шаарлары: Бангкок, Чиангмай, Сонгкхла.
Тарыхы
Тайланд аймагында адам палеолит доорунан жашай баштаган. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта Юньнань бөксө тоолорун мекендеген тай урууларынын укум-тукумдарынын бир бөлүгү биздин замандын 1-кылымынын башында түштүккө жер ооп, жергиликтүү калктар менен аралашкан. 1238-жылы Сукотай, 1350-жылы Аютия (Аюттхайя) королдуктары түзүлгөн. 1782-жылы Рама I аталыштагы башкаруучу генерал Пья Чакринин убагында азыркы королдук династия негизделген. Тайланд 16-кылымдан Европа менен мамиле түзө баштаган. 19-кылымда Тайланд башкаруучулары Улуу Британия жана Франция менен маанилүү соода келишимдерин бекитип, өлкөнү модернизациялоо үчүн европалык адистерди чакырган. Тайланд эч качан колония болгон эмес. Улуу Британия жана Франция тарабынан эчак колонияга айланган Азиянын бөлүктөрүнө Тайландды бурер катары калтырып, пайдалангысы келген колониялык империялардын мүдөөсү анын эн биринчи себеби болгон; экинчиден, өз мезгилинде Тайландды күчтүү башкаруучулар бийлеген. 1932-жылы тынчтык революциясынын натыйжасында өлкөдө конституциялык монархия жарыяланган. Экинчи дүйнөлүк согуштун башында Тайланд Япония тарапта согушкан, бирок 1944-жылы өзүнүн тышкы саясатын өзгөрткөн. 1950-жылы өкмөт АКШ менен экономикалык, техникалык кызматташуу, согуш жагынан жардамдашуу келишимин түзүп, 1951-жылы социалисттик өлкөлөр менен соода жүргүзүүнү токтоткон. Тайланд 1954-жылы СЕАТОго кирген. 1957-жылы өлкөгө авторитардык аскердик режим орноп, жаңы өкмөт бардык коомдук уюмдарга, демократиялык эркиндиктерге тыюу салган. 1962-жылы мартта коргонуу жөнүндө америкалык-тайланддык декларацияга кол коюлган соң, Тайланддын аймагына америкалык согуш базалары курулуп, америкалык армия киргизилген. 1973-жылы октябрдагы демонстрациялар аскер өкмөтүн кулатыл, бийликти жарандык өкмөткө берүүгө мажбур кылган. Жарандык өкмөт Тайланд аймагында жайгашкан АКШнын аскер базасын жоюу жана америкалык армияны өлкөдөн чыгаруу жөнүндө чечим кабыл алган. Өлкөнүн ички саясий турмушун либералдаштыруу боюнча чараларды ишке ашырган. 1975-жылы январда коалициялык өкмөт түзүлгөн. Бул өкмөт демократиялык реформаларды жүргүзбөгөндүктөн, массанын нааразычылыгы күчөгөн. 1976-жылы октябрда Тайландда кайрадан аскер төңкөрүшү болуп, парламент таркатылып, жаңы конституция кабыл алынган. 1980-жылы жарандык өкмөт бийликке келип, 1995-жылы өлкөнүн демократиялык саясий турмушуна көңүл бурула баштаган. 2006-жылы өлкө тынчыбай, кайрадан Тайландда аскер төңкөрүшү болуп, негизги өкмөттүк объектилерди, жергиликтүү телеканалдарды басып алышкан. 2007-жылы Тайландда парламенттик шайлоолор өткөрүлүп, Элдик бийлик партиясы жеңип чыккан. 2008-жылы премьер-министр Самака Сундаравея баштаган жаңы өкмөттүн бийликке келиши менен Тайландда саясий кризис башталган. Тайланд – БУУнун мүчөсү.
Экономикасы
Тайланд – дүйнөдөгү жаңы индустриялуу өлкөлөрдүн бири. ИДПнин көлөмү 538,6 млрд АКШ доллары (2009). Аны киши башына бөлүштүргөндө 8,1 мин доллардан туура келет. Андагы өнөр жайдын үлүшү (% менен) 44,0, тейлөө чөйрөсүнүкү 43,7, айыл чарбасыныкы 12,3. Нефть, жаратылыш газы, вольфрам, калий, коргошун, цинк, марганец, сурьма, баалуу таштар ж. б. казылып алынат. 2009-жылы 148,2 млрд кВт∙с электр энергиясы (негизинен ЖЭСтен) өндүрүлгөн. Башкы өнөр жай тармактары: электроника, электр-техникалык, турмуш-тиричилик буюмдары, автомобиль кураштыруу, зер буюмдар, текстиль жана тигүү, түстүү металлургия (Тайланд калай жана волфрам өндүрүү боюнча дүйнөдө алдынкы орунда). Табигый каучук өндүрүлөт. Тамак-аш (жемиш консервалары, суу май, тоңдурулган балык), курулуш материалы (гипс, цемент ж. б.) өнөр жайлары бар. Негизги азыгы – күрүч. Жүрөгү, буурчак, кассава, батат, жер жаңгак, банан, гевея, бал камыш, пахта, кокос жана май пальмасы өстүрүлөт. Бодо мал (негизинен унаа катары пайдаланылат) асыралат. Үй куштары багылат. Балык кармалат. Жыгач (баалуу түрлөрү) даярдалат. Автомобиль жолунун узундугу (миң км менен) 180,1, темир жолунуку 4,1, магистралдык газ куурунуку 1,3. Менам жана Меконг дарыясында кеме жүрөт. Башкы деңиз порттору: Лаем-Чабанг, Бангкок, Сирача, Пхукет. Экспортко электроника, электр-техникалык буюмдарын, автомобиль, зер буюмдар, кийим-кечек, бут кийим, күрүч (дүйнөдө 1-орунда), табигый каучук чыгарылат. Негизги соода шериктештери: Япония, Кытай, АКШ, Малайзия.
Билим берүүсү
Мектепке чейинки тарбиялоону, башталгыч, орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Окутуу акысыз. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 90%ти түзөт (2013). Тайланд институту, Таммасат, Чулалонкорн, Махидол сыяктуу ири университеттери, ошондой эле ири музейлери, китепканалары бар. 150дөн ашык күн сайын чыгуучу «Thai Rath», «Siam Rath», «Bankok Post», «Nation», «Time» ж. б. гезит-журналдары бар. Радиоуктуруу 1947-жылдан, телекөрсөтүү 1951-жылдан, маалымат агенттиги 1968- жылдан иштейт.
Адабияты
Тай элинин алгачкы адабий эстеликтери 13–14-кылымга таандык. «Рамакиен» (1292) аттуу адабий чыгарма инди элинин «Рамаяна» эпосунун бир варианты. 19-кылымга чейинки адабияты инди адабиятынын таасиринде тай тилинде калыптанган. Орто кылымдагы классикалык адабияты диндик мүнөздө өнүккөн. Сунтон Пунун 30 миң саптан турган «Пра Апаймани» дастаны (1835) тай адабиятындагы алгачкы чыгарма болгон. 15–16-кылымда тай адабиятында лира-эпикалык жанр өнүккөн («Прало»), «Улуу турмуш поэмасы» (1482), «Юандардын жеңилиши» сыяктуу ыр түрүндөгү чыгармалар жаралган. 17-кылымдын 2-жарымында лирик акындар Сипрат, Махаратчакру жана Тамматибет ж. б. эмгектенишкен. 18-кылымда прозалык чыгармалар пайда болгон. Котормо түрүндөгү «Кун Чанг жана Кун Пэн» поэмасы, «Пра Апаймани» дастаны, король Рамам Пнин «Инао» поэмасы сыяктуу ири чыгармалар жаралган. 19-кылымдын 2-жарымында реализм методунда натуралисттик жана социалдык реалисттик багыт пайда болду. Натуралисттик багыттын өкүлдөрү: Доксмайсот, Ко Сурангкананг, Сот Кунмарохит, Малай Чупинит; социалдык реалисттик багыттагы жазуучулар: Сибурапа, Лао Камхом, Ачин Панчапан ж. б. 20-кылымда Сайпрадита, Дамронга Рачанупхапа ж. б. адабиятка келишти. 1932- жылдан кийин адабият реализмдин нугунда өнүккөн: Докмайсот (романдар жана аңгемелер сериялары «Кең пейил», 1947), Ко Сурангкананг («Бузуку», «Ой жүгүртүү», 1937); Сот Кунмарохит («Биздин жер», «Райя»); Малай Чупинит («Кең талаа», «Анын аты – аял»).
Маданияты
Биздин замандын 1-миң жылдыгында Тайланд искусствосу кхмер жана инди искусствосунун таасиринде калыптанган. Тай элинин орто кылымдагы искусствосу Арти, Сукотай, Лопбури ж. б. борборлордо 14–15-кылымда өрүш алган. Тайланддын архитектурасына дворецтер жана мунаралуу (коңгуроо сымал) храм ансамблдер мүнөздүү. 18-кылымдын ортосунан оймолонгон кооз храм, дворецтер негизинен Бангкокто тургузулган. 20-кылымдын 2-жарымында прогрессчил сүрөтчүлөр: Фуа Харабитак, Тави Нандакван, скульптор Хъен Йимсари, график Манита Пу Ари ж. б. элдик көркөм кол өнөрчүлүктү кеңири жайылтышкан. Тайландда байыртадан эле диндик майрамдар – үйлөнүү, бешик тойлору ж. б. ыр жана музыка менен коштолгон. Тайланд музыкасында жарым тондор жок. Музыкалык чыгармалар жөнөкөй ритмде болуп, тез темпте аткарылат. Музыкалык аспаптары: чинг, пинай (чоор), ку, сау сам сай (скрипка тибиндеги), тьакау (чоң гитарага окшош). Оркетср адатта индия тимпаны жана 2 кытай барабанынан турат. чоң оркестрде кылдуу аспаптар (сау сам сай, кытай скрипкасы) колдонулат. 19-кылымдан европалык аспаптар өздөштүрүлө баштаган.
Эммерцхаузен
Эммерцхаузен (Emmerzhausen) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Альтенкирхен-Вестервальд районуна кирет.
Калкы - 726 киши(2013-ж.). . Аянты - 7,07 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 32 026. Муниципалитеттин башчысы — Петер Пауль Крөллер.
Нисте
Калкы - 1808 киши(2013-ж.). . Аянты - 4,05 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 6 33 019. Муниципалитеттин башчысы — Эдгар Пауль.
Америка Кошмо Штаттары
Америка Кошмо Штаттары, АКШ (United States of America, USA) – Түндүк Америкадагы мамлекет. Түндүгүнөн Канада, түштүк-чыгышынан Куба (Гуантанамо аскер базасы), түштүк-батышынан Мексика менен чектешет. Чыгышын Атлантика океаны, батышын Тынч океан, түштүгүн Мексика булуңу чулгайт. Аянты 9,4 млн км2. Калкы 314,5 млн (2012). Борбору - Вашингтон. Мамлекеттик тили - англис тили. Акча бирдиги - АКШ доллары. Административдик аймактары - штат укугун алган өзүнчө Аляска, Гавайи штаттарынан жана Колумбия федерация (борбордук) округунан турат. АКШнын ээликтери: Вест-Индиядагы Виргиния аралы, Чыгыш Самоа, Гуам жана Океаниядагы бир топ майда аралдар. АКШнын убактылуу «опекасында» Тынч океандагы Каролина, Мариана жана Маршалл аралдарынан турат. 1903-жылдан бери ушунун таандык Панама каналынын зонасы АКШнын ижарасында.
Конституция жана саясат
АКШ - федеративдүү мамлекет. АКШнын Конституциясы 1787-ж. 17-сентябрда кабыл алынып, 1789-ж. 4-мартта күчүнө кирген. Башкаруу формасы - президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы - президент; ал ошондой эле куралдуу күчтөрдүн да башкы башчысы. Президент жана вице-президент эки баскычтуу шайлоо менен 4 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - Конгресс, ал 2 палатадан – өкүлдөр (435 депутат 2 жылга шайланат) жана сенаттар палаталарынан (ар бир штаттан 2ден сенатор 6 жылга шайланат) турат. Сенаттын курамынын үчтөн бир бөлүгү ар 2 жылда жаңыртылат. Өкүлдөр палатасынын укугу сенаттан кененирээк. Ар бир штат өз конституциясына, мыйзам чыгаруу (легислатура) жана аткаруу органдарына ээ. Штаттарды башкаруу губернаторлор тарабынан ишке ашырылат. АКШда негизинен эки партиялуу система орун алган: Демократиялык (1828) жана Республикалык (1854) партиялар. Мындан сырткары Коммунисттик ж. б. саясий партиялар да бар.
Мамлекеттер
Америкада азыркы учурда 50 штат бар. Аляска менен Хавайга кошулган эң акыркы жаңы штаттар.
Калифорния - эң көп калк жашаган штат, 38,332,521 тургуну (2013-жылкы эсептөө); Вайомиңг эң аз калк отурукташкан, болжол менен 582 658 киши жашайт. 2012-жылга карата 646,449 жашоочусу бар Колумбия округу эң аз калк жашаган эки штатка (Вайомиңг жана Вермонт) караганда жогору. Аянты боюнча эң ири штат - Аляска, 665,384 чарчы милди (1,723,340 км2), эң кичинеси - Род-Айленд, 1545 чарчы милди (4,000 км2) камтыйт. Азыркы Конституцияны биринчи жолу ратификациялаган Делавэр, ал аны 1787-жылы 7-декабрда жасаган, ал эми эң жаңы штат - [[Гавайи, ал 1959-жылы 21-августта Союзга кабыл алынган. Калкы жана саны жагынан эң чоң аймак болуп саналат. Пуэрто-Рико, 2010-жылдагы эл каттоодо 3,725,789 тургундары жана жалпы аянты 5325 чарчы мил (13,790 км2).
Табияты
АКШнын аймагынын 1/2ин (дээрлик батыш бөлүгүн) Түндүк Америка Кордильерасынын бийик кырка жана бөксө тоолору, платолор ээлейт. Кордильеранын чыгыш чет жакасын бийиктиги 4000 мден ашкан Аскалуу тоолору, батышын Тынч океанды бойлой жайгашкан Жээк кырка тоолору түзөт. АКШнын эң бийик жери (6193 м) - Мак-Кинли чокусу Аляска кыркатоосунда. Чыгышын Аппалачи тоолору (бийиктиги 2037 м) ээлейт. Кордильера менен Аппалачинин аралыгында жазы - Борбордук түздүктөр (бийиктиги 500 мге чейин), Улуу түздүктөр (бийиктиги 1600 мге чейин), түштүктө Жээк түздүктөрү Мексика бою ойдуңу, Атлантика бою ойдуңу (Флорида жарым аралы кошо) орун алган. АКШнын аймагынын, ошондой эле жалпы материктин эң чуңкур жери - Чоң Бассейндеги (Мохаве чөлүндөгү) Ажал өрөөнү, ал деңиз деңгээли - 86 м төмөн жайгашкан. АКШ табигый ресурстарга бай: көмүр, жез (өндүрүшү боюнча дүйнөдө 2-орунда), темир, сымап, күмүш, алтын, никель, цинк (дүйнөдө алдыңкылардын бири), вольфрам, уран, фосфат, нефть жана табигый газ (казып алынуусу боюнча дүйнөдө 2-орунда), жыгач даярдоо.
Климаты
Мелүүн жана субтропиктик континенттик климат басымдуу; Флорида жарым аралына тропиктик, Аляскага мелүүн субарктикалык климат мүнөздүү. Январдын орточо температурасы Аляскада -24,8°С, Борбордук түздүктөрдүн түндүгүндө -18°С, өлкөнүн түштүк-батышында -12°С, Флорида жарым аралында 20 Сге чейин. Июлдун орточо температурасы батыш жээктеринде 14-22°С, чыгышында 1626°С, ички платолор менен бөксө тоолордун түштүгүндө 32°С. Өлкөнүн, ошондой эле бүт материктин эң ысык жана кургакчыл жери да Мохаве чөлүндөгү Ажал өрөөнү, анда абанын абсолюттук максимуму 57,7°С катталган; жылдык жаан-чачындын өлчөмү 50-100 мм. Жаан-чачын чыгышында жана түндүк-батыш жээк тилкелеринде 1000-2000 түздүктөрдө 600-900 мм,Улуу түздүктөрдө 400-600 мм, ички бөксө тоолор менен платолордо 400 ммден, айрым жерлеринде 100 ммден аз (Мохаве чөлүндө) жаайт. Ири дарыялары: Миссисипи жана анын куймалары Миссури, Огайо, Колумбия, Колорадо, Юкон. Миссисипинин сол куймаларынын суусу мол, көп жерлерде кеме жүрөт, гидроэнергия ресурстарына бай. Оң куймаларынын суусу аз, агымы шар. Өлкөнүн түндүк-чыгышында Улуу көлдөр системасы (жарым-жартылайы Канадада) жайгашкан.
Табияты
Өлкөнүн түндүк-чыгышында, Аппаличинин этектеринде, Улуу көлдөрдүн аймагында үстөмдүк кылган чымдак-күл жана токойдун коңур топурактары түштүк штаттардын аймактарында кызыл жана сары топурактар менен алмашат. Борбордук түздүктөрдүн батышында прерийдин күрдүү каралжын, Улуу түздүктөрдө кара жана каштан, 38° Түндүк кеңдиктен түштүктү карай күрөң жана бозомук-күрөң, Кордильеранын ички плато, бөксөтоолорунда жарым чөлдүн коңур жана субтропиктик чөл топурактары өөрчүгөн. Түздүктөрдө, ошондой эле чымдак-карбонаттуу (Улуу көлдөр аймагында, Мексика бою ойдуңунда ж. б. жерлерде), аллювий (Миссисипи дарыясынын өрөөнүндө) жана шалбаа-саз топурактары кеңири таралган. Тоолуу аймактарга токойдун коңур жана күрөң топурактары мүнөздүү. Аляскада тундра, чымдак-чымкөң, тоң-тайга, Гавайи аралында ферралит топурактары үстөмдүк кылат. Европалыктар келгенге чейин өлкөнүн аймагынын У2 бөлүгүнө жакынын токой ээлеген; анда чыгыш бөлүгүн бүт, Кордильеранын капталдарын дээрлик токой каптаган. Улуу түздүктөрдүн кыйла бөлүгүн талаа өсүмдүктөрү ээлеген. 20-кылымдын 70-жылдарында токойдун У2 бөлүгү кыйылып, талаа айдоого айланган. Өсүмдүктөр мурдагы табигый абалында тоолуу аймактарда гана сакталган. Өлкөнүн түндүк-чыгышында жана Улуу көлдөргө жакын шалбаа жана айдоо жерлерге чектеш ийне-жазы жалбырактуу (кызыл карагай, карагай, көк карагай, акчечек, жөкөдарак ж. б.) токой кездешет. Алар түштүктө, Аппалачи тоолорунун төмөнкү алкактарында (800 м бийиктикке чейин) жазы жалбырактуу токой (эмен, акчечек, сумах, мандалак дарагы, чынар) менен алмашат. Борб. түздүктөрдө өскүлөң өсүмдүктүү прерия үстөмдүк кылган, азыр ал дээрлик сакталган эмес. 100° батыш узундуктан батышты карай прерия жапыз өскөн кылкандуу өсүмдүктүү кургакчыл талаага өтүп, айрым жерлери айдалат, калган бөлүгү жайыт катары пайдаланылат. Чоң бассейндин чөлдөрүнө жана жарым чөлдөрүнө шыбак, алабата ж. б. бадалча, бадалдар, 38° Түндүк кендиктен түштүктү карай чоң кактустар ж. б. суккуленттер мүнөздүү. Кордильера тоолорунда ийне жалбырактуу токой үстөмдүк кылат; негизги бөлүгүнүн өтө кургакчыл капталдарына кызыл карагайлуу токой, нымдуураак кыр бөлүгүнө жакын карагай-көк карагайлуу токой, 2100-3300 мден жогору субальп жана альп шалбаасы мүнөздүү; айрым жерлеринде талаа ландшафты да кездешет. Тынч океандын жээгинде псевдотсуга, ситхин карагайы, туя токою, Калифорнияда секвоянын 2 түрү (анын ичинде зор мамонт дарагы) таралган. Кургакчыл түштүк-батышында токой катуу жалбырактуу бадалдар жана дарактар менен алмашат. Аляскада Түндүк тайга тибиндеги ийне жалбырактуу сейрек токой жана тундра өсүмдүктөрү үстөмдүк кылат. Корукка алынган аймактар улуттук парктарды жана парк-монументтерди, штаттар парктарын, жапайы фауна заказниктерин, рекреациялык аймактарды (40тан ашык) камтыйт. Эң ири улуттук парктары: Йеллоустон, Йосемит, Секвойя, Ганрд-Каньон, Эверглейдс, Мамонт жана Карлсбад үңкүрлөрү ж. б.
Тарыхы
Азыркы АКШ аймагын индейлер жана эскимостор (Аляскада) мекендеген. 15-кылымда (1492) Х. Колумбдун экспедициясы Американы ачкан соң Түндүк Америкага европалыктар (Испания, Англия, Франция, Голландия, Швециядан) көчүп бара баштаган. 1587-ж. азыркы Виргиния аймагында 1-англ. колония пайда болгон. 18-кылымда орустар Алясканы өздөштүрө баштаган, 18-кылымдын аягында Калифорнияга испандар, 19-кылымдын башында орустар отурукташкан. Колониялаштыруунун жүрүшүндө жергиликтүү элдерди сүрүп чыгарып, аларды кыра баштаган. Англиянын үстөмдүгүнө каршы жана Түндүк Американын көз каранды эместиги үчүн согушка (1775-83) көтөрүлгөн 13 Түндүк америкалык колония 1775-ж. күрөштө жеңишке жетишкен. 1776-ж. 4-июлда Көз каранды эместиктин Декларациясы кабыл алынган жана Америка Кошмо Штаттары түзүлгөндүгү жарыяланган. Англия 1783-ж. Версалъ тынчтык келишими боюнча АКШнын көзкаранды эместигин тааныды. Колониялардагы 1775-83-жылдардагы көз каранды эместик үчүн согуш Америка континентиндеги 1-буржуазиялык революция катары саналган. АКШнын 1-президенти болуп, көз каранды эместик үчүн согушта америкалык аскерлердин башкы командачысы болгон Ж. Вашингтон болду. Көз каранды эместик үчүн согуштан кийин АКШнын социалдык-экономикалык өнүгүшү негизги эки багыт боюнча жүрдү: Түндүк-батыш жакта өнөр-жай төңкөрүшү болсо, түштүк штаттарда плантациялык кулчулуктун реакциячыл системасы өкүм сүргөн. АКШ 1812-14-жылдардагы Англия-Америка согушунда жеңип чыгып, көз каранды эместигин чыңдады. 1787-ж. АКШда конституция кабыл алынып, 1789-жылдан күчүнө кирген.
1803-ж. АКШ Франциядан Луизиана колониясын, 1819-ж. Испаниядан Флориданы сатып алган. АКШнын экономикалык жактан жогорулашы менен коңшу аймактарды күч менен кошуп алуу башталып, 1836-ж. Мексикадан Техасты, 1846-48-ж. Америка-Мексика согушунан кийин Мексиканын жарымына жакын аймагын, 1846-ж. Улуу Британиядан Тынч океан дын жээктерин (Орегон) кошуп алган, 1867-ж. Россиядан Аляска жана ага жакын Алеут аралын сатып алуу менен аяктаган. 30-жылдардын башынан АКШда кулчулукту жоюу үчүн жалпы улуттук кыймыл пайда болуп, ага негрлердин көтөрүлүштөрү кошулду. Бул Граждандык согушка (1861-65) алып келди. Согуштун жүрүшүндө жана андан кийинки Түштүктөгү буржуазиялык-демократиялык кайра куруулардын натыйжасында кулчулук маселеси демократиялык жол менен чечилди, экономикалык тез прогресс үчүн жана айыл-чарбасында фермердик өнүгүү жолунун (америкалык. жолдун) биротоло жеңиши үчүн шарттар түзүлдү. Бүткүл бийлик буржуазиянын колуна өттү. 19-кылымдын акыркы чейрегинде АКШда монополисттик капитализмдин калыптануу процесси жүрүп, өлкө кубаттуу индустриялык державага айланды да, өнөр-жай продукциясынын көлөмү боюнча дүйнөдө 1-орунга чыкты. Өндүрүштүн концентрацияланышы менен кошо финансы олигархиясы түзүлүп, ал республикалык (1854-ж. түзүлгөн) жана демократиялык (1828) партиялардын системасы аркылуу өлкөнү бийлеп турду. АКШ 1880-90-ж. Гавайи аралын басып алды, 1898-ж. Испанияга согуш жарыялап, Филиппинди, Гуам, Пуэрто-Рико аралын каратты, Кубага протекторат орнотту. 1899-ж. Кытайга карата «ачык эшик» доктринасы жарыяланды.
20-кылымдын башында АКШ Латын Америка өлкөлөрүнө каршы бир нече жолу интервенция жасады. Биринчи дүйнөлүк согуш башталганда, АКШ 2,5 жыл бою бейтараптыкты сактап, аны америкалык монополиялардын кызыкчылыгы үчүн пайдаланган. 1917-ж. 6-апрелде АКШ Антанта тарапта согушка кирди. Согуш жылдарында АКШнын монополиялары ички жана тышкы позициясын чыңдап алды. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин АКШ менен Улуу Британия, Франция, Япония ортосундагы карама-каршылыктардын күчөгөнү 1919-20-ж. Париждеги тынчтык конференциясында (Версаль келишимин иштеп чыгууда) жана 1921-22-ж. Вашингтон конференциясында көрүндү. 1924-ж. башталган экономикалык стабилдешүүнүн кыска мезгили 1929-33-ж. дүйнөлүк экономикалык кризистен үзгүлтүккө учурап, өнөр-жайдын кескин кыскарышына жана жапырт жумушсуздукка алып келди (1932-ж. жумушсуздардын саны 17 млнго жеткен). Ошол учурда бийликке келген Американын 32-президенти Ф. Рузвелът (1933-45) «жаңы курс» деп аталган бир катар реформаларды жүргүздү. Ал реформалар өлкөнү кризистен чыгарууда зор роль ойногон. Рузвельттин өкмөтү 1933-ж. ноябрда СССР менен дипломатиялык мамиле түзгөн. Фашисттик Германия СССРге кол салганда, Рузвельт СССРге жардам көрсөтүүгө АКШнын даяр экендигин билдирген. 1941-ж. 7-декабрда Япония АКШнын Тынч океандагы жерлери менен базаларына кол салгандан кийин АКШ Японияга, анан Германияга жана анын Европадагы союздаштарына каршы согуш ачкан. Согуштун жүрүшүндө СССР, АКШ жана Улуу Британия башында турган антигитлердик коалиция түзүлүп, Европада 2-фронт ачуу жөнүндө 1942-ж. июлдагы союздаштардын макулдашуусу 1944-ж. ишке ашырылган. 1942-ж. АКШ менен Улуу Британиянын аскерлери Түндүк Африкага, 1943-ж. Италияга кирип барган. Фашисттик Германия кыйраган соң, АКШ 1945-ж. Потсдам конференциясына катышты. 1945-ж. августта АКШ Япониянын Хиросима жана Нагасаки шаарларына зарылчылыгы болбосо да атом бомбаларын таштаган. 1945-ж. 2-сентябрда Япония багынып берген, ал эми анын аймагы америкалык аскерлер тарабынан оккупациялаган. Согуштан кийин дүйнөдө АКШнын экономикалык, согуштук, саясий позициясы күчөдү.
2000-ж. шайлоодо АКШнын 43-президенти болуп Ж. У. Буш (Ж. Г. У. Буштун уулу) шайланган (2001–09). 2001-жылдын 11-сентябрындагы АКШнын Нью-Йорк шаарындагы Эл аралык соода борборунун жана Вашингтондогу Пентагондун имараттарынын террорчулар тарабынан жардырылышы 4 миң кишинин өлүмүнө алып келди. Буштун администрациясы «Ал-Каеда» террордук уюмун жана анын башчысы Усама бен Ладенди, ошондой эле аны колдоп жаткан Афганстандагы талибдердин режимин күнөөлөп, антитеррордук коалицияны түзүүнү баштаган. АКШнын бен Ладенди кармап берүү талабынан баш тарткандыгы үчүн Афганстанда, 2003-ж. АКШ Иракта Саддам Хусейндин режимине каршы согуштук операциясын ишке ашырды. 2009-жылдагы кезектеги шайлоодо Американын президенти болуп (Американын тарыхында биринчи жолу) афро-америкалык Б. Обама шайланган. Ал биринчи иретте АКШнын экономикасын стимулдаштыруу, кризистерге каршы күрөшүү планын колдоп, саламаттыкты сактоо реформасына кол койду (2010).Ошол эле учурда АКШнын тышкы саясатында Россия, Иран, Кытай сыяктуу дүйнөнүн ири державалары менен мамилеси сууй баштады. АКШ биринчилерден болуп (1991-ж. 21-декабрь) Кыргыз Республикасынын көз каранды эместигин тааныган. 1992-ж. 1-февралда АКШнын Кыргызстандагы элчилиги ачылган.
Архитектурасы
АКШнын архитектурасы өзүнүн стили жана үрп-адаты боюнча өтө татаал маданият. АКШда алгачкы европалыктар келгенге чейин, америкалык жергиликтүү архитехтуралык салттар өзүнүн образы (пуэбло, хоган, вигвам жана узун вигвам) боюнча калыптанган. Колония болгондон тартып шаарлар курулуп, коомдук имараттар, чиркөөлөр тургузулган. Имараттардын көбүнүн өлчөмү жана түзүлүшү жөнөкөй болгон. Француз архитекторлору жана инженерлеринин долбоору боюнча курулган Жаңы Орлеан шаары гана өзгөчөлөнүп турган. Турак-жайлардын көбү континенттин чыгыш жээгинде курулган. Иммигранттар менен жергиликтүү элдин үрп-адаттарынын айкалышы түрдүү архитехтуралык стилдердин пайда болушуна өбөлгө түзгөн. Жаңы борбор - Вашингтон ш. 1-жолу алдын-ала пландаштыруу (Пьер Шарль Ланфон) боюнча курула баштаган. Капитолий менен агүй гана байыркы рим үлгүсү боюнча курулган. 19-кылымда АКШда урбанизация процесси ургаалдуу жүргөн: шаар кварталдары, турак-жайлар дүркүрөп өсө баштаган. Коомдо романтизм «духунун» үстөмдүгүнүн негизинде кайра жаралган симметриялуу формага жана колоннадага ээ болгон грек, ошондой эле учтуу асимметриялык формадагы жалбырак орнаменттүү готика стилиндеги (Ыйык Патрик собору) архитехтуралардын айкалышуусу жаңы курулуш стилдеринин жаралышына өбөлгө түзгөн. АКШнын түштүк-батыш бөлүгүндө испандык курулуш стили үстөмдүк кылса, калган бөлүгүндө англчандык «коттедж» жана италиялык. «вилла» ж. б. архитехтуралык курулмалар белгилүү болгон. Род-Айленд штатында белгилүү жана өтө кооз сепилдер архитектор Р. Морристин ысмы менен байланыштуу. АКШ архитехтурасында чоюн, болот жана темир-бетон материалдарын кеңири пайдаланып, дүйнөдө алдыга чыккан. Ага мисал, Нью-Йорк штатындагы Бруклин көпүрөсү (архитекторлору - Ж. жана В. Роблингдер). 19-кылымдын 80-ж-нан тартып АКШнын архитекторлору жана инженер-куруучулары Чикаго менен Нью-Йоркто жаңы конструкциядагы «асман тиреген» (небоскрёб) үйлөрдүн курулуштарын баштаган. Алар АКШнын дүйнөлүк архитехтурага кошкон салымы болуп, турак-жай райондорун кескин өзгөрткөн. Алгачкы бийик имарат (небоскрёб - архитектору Луис Генри Салливан) 1884-ж. Чикаго штатында курулган. АКШда 2-дүйнөлүк согуш алдында (1920-30) европалык иммигрант-архитекторлордун таасири астында жергиликтүү үрп-адаттарды четке каккан бир кылка стандарттуу үйлөр курула баштаган. 1960-ж. АКШда постмодерн доору башталып (Майкл Грэйвс жана Фрэнк Генри) жаңы материалдарды жана технологияларды колдонуп, имараттарга кооз формаларды жана жасалгаларды берген. Имараттар канчалык бийиктеген сайын өң палитрасы, орнаменттүүлүгү жана кооздугу байкала баштаган. Бүгүнкү күндө архитехтуралык долбоорлордо эски менен жаңы ыкмалар айкалышкан элементтер колдонулууда.
Сүрөт искусствосу
АКШда сүрөт өнөрү индейлердин таштарга тартылган сүрөттөрүнөн башталат. Ал өнүгүү жолунда портреттик живописти (колония мезгили), практицизмди (17-18-к.), буржуазиялык рационализмге кош көңүлдүүлүктү (19-к.), реалисттик жана айкын эмес жанрды, ошондой эле модернизм, футуризм жана дадаизм стилдерин өткөргөн. Баштапкы мезгилде АКШда портреттик жана диний живопись иштери күч алса, 18-кылымдын ортосунан Ж. Хесселиус, Ж. Смайберт, Р. Фин колонисттер менен индейлердин образдарын тарта баштайт. 19-кылымда У. Олстондун, Т. Коулдун, Ж. Ф. Кенсеттин «Гудзон дарыясынын мектептери» деген темада пейзаждар тартылат. 20-кда АКШда европалык живопись искусствосунун чеберлеринин жана жергиликтүү каада-салттарды эске алган ири живописчи - реалисттер (У. Хомер, Т. Эйкинс, Ж. Инесс ж. б.) пайда болот. Бүгүнкү күндө турмуштун көрүнүшүн чагылдырган «гиперреализм» («фотореализм») агымы күч алууда. АКШнын живопись искусствосуна зор салым кошкон сүрөтчүлөр: Ж. Беллоуз, Р. Генри, Ж. Пеннелл, Ж. Марин, И. Танги, Ж. Полок, У. Зораж ж. б.
Музыкасы
АКШнын музыкасында Түндүк Америкада жашаган индейлердин музыкалык фольклорунун, ошондой эле Европадан келген иммигранттардын аркыл музыкалык маданиятынын таасири, негрлердин музыкалык фольклорунун салттары бар. Чыгыш Европалык иммигранттардын көбөйүшүнөн (19-кылымдын аягында 20-кылымдын башында) славян элдеринин фольклорунун таасири күчөй баштаган. АКШнын профессионалдык музыкасы 18-кылымдын башынан өнүгө баштайт. Америкалык алгачкы композиторлордон - Ф. Гопкинсон, У. Биллингс, Ж. Лайон ж. б. белгилөөгө болот. Кийинчерээк С. Форстер 200дөн ашуун лирикалык ырлары мн элге таанымал болгон. 1883-ж. Нью-Йоркто «Метрополитен-опера» театры ачылат; анын сахнасында италян, немис, француз ж. б. артистер чыккан. Америкалык композиторлор 19-кылымдын аягы 20-кылымдын башында европада, көбүнчө немецтик консерваторияларда окуган. АКШнын композиторлорунун ичинен айрым симф. жана инструменттик чыгармалардын автору - Э. МакДоуэлл өзгөчөлөнүп турган. 20-кылымдын биринчи он жылдыгында Р. Гаррис, А. Копленд, Ж. Антейл, У. Пистон, Э. Сигмейстер ж. б. композиторлор көрүнө баштады. Джаз музыкасынын, ыр-бий фольклорунун стилдик ыкмалары «Порги жана Бесс» деген улуттук операнын автору Ж. Гершвиндин чыгармаларында өөрчүтүлдү. 1910-жылдан баштап музыканын өнүгүүсүнө джаз стили таасирин тийгизген; ал Ж. Карпентер, Л. Грюнберг ж. б. чыгармаларында байкалат. Джаз музыканттарынын ичинен Э. (Дюк) Эллингтон, Б. Гудмен, Л. Армстронг ж. б. белгилүү болгон. 1932-ж. Нью-Йоркто уюшулган «Композиторлор коллективи» АКШнын ошол мезгилдеги жаңы багыттагы музыка маданиятынын калыптануусунда зор роль ойногон. Композиторлор коллективине кирген музыканттар айрым опера, оратория, хор, массалык ырларды (Э. Робсон жумушчу өздүк көркөм чыгармачыгы үчүн «Америкалыктар үчүн баллада», «Джо Хилл жөнүндөгү ырлар» ж. б. чыгармаларды) жазган. Музыкант-аткаруучуларга - дирижёрлор: Л. Стоковский, Л. Бернстайн, Ю. Орманди, скрипкачылар: А. Спалдинг, И. Менухин, И. Стерн; ырчылар: Л. Тиббет, П. Робсон, Р. Хейс, Ж. Фаррар, М. Андерсон ж. б.; Бостон, Нью-Йорк, Филадельфия ж. б. шаарлар симфониялык оркестрлери менен белгилүү болгон. 1960-70-ж. АКШнын музыка дүйнөсүндө электрондук студиялар ачылып, «мультимедия» иштери жүргүзүлгөн. Жаз музыкасы 1960-ж. АКШда негрлердин ошол учурдагы искусствонун көзкаранды эместиги үчүн кыймылы менен (Сан Ра, А. Айлер, Ч. Мингес, А. Шепп ж. б.) байланыштуу. Поп музыка,ритм-энд-блюз (М. Уотерс, Т. Б. Уокер, Р. Чарлз ж. б.), рок-н-ролл (1950-ж-дын 2-жарымында Э. Пресли, Б. Хейли ж. б.), соул пайда болгон. Учурда АКШда кантри-рок-синтез, диско, рэп, «техно», электрондук сэмпл музыка багыттары өөрчүүдө. АКШнын азыркы белгилүү ырчыларына: М. Жексон, Мадонна, У. Хьюстон, М. Кери, Ж. Лопес, Б. Спирс ж. б. кирет.
Театры
АКШдагы алгачкы профессионал театр труппасы (англ. Л. Хэллам башкарган) 1751-ж. НьюЙоркто уюшулган. Америкалыктардын көз каранды эместик согушуна чейин (1775-83-ж.) Түндүк Американын театр өнөрү англичандардын таасиринде болгон. 1785-ж. Нью-Йоркто 1-америкалык профессионал театры ачылган. 18-кылымдагы алгачкы америкалык драматургдар: У. Данлап, М. 0. Уоррен, Р. Тайлер, Р. Бёрд, Д. Стоун. 19кылымдын башында АКШнын көп шаарларында туруктуу театр труппалары уюшулат. Бул мезгилдеги белгилүү актерлор - Э. Форрест, А. Олдриж, Ж. Жефферсон, Э. Бут. 1896-ж. Нью-Йоркто «Театр синдикаты» уюшулган. Бул Бродвейдеги коммерциялык театрлардын башы болгон. 20-кылымдын башында жаралган майда театрлар элдин калың катмарын театр өнөрүнө кызыктыруу жагынан прогрессивдүү роль ойногон. Алар ышкыбоздор театры катары пайда болсо да, кийин көбү профессионалдык театрга айланган. 1927-ж. Ж. Лоусон түзгөн «Жаңы драматургдардын театры» АКШнын нускалуу театр өнөрүнүн калыптанышына түрткү берген. Филадельфияда Ж. Риддин труппасы көзгө көрүнө баштайт. 1932-ж. жумушчулар театрынын лигасы түзүлөт. 1929-33-ж. кризис учурунда театрдын саны кыскарат. 2-дүйнөлүк согуштан кийин маккартизм саясаты искусствонун өсүшүнө тоскоол кылат. 1944-ж. Е. М. Гальенн жана реж. М. Уэбстер Нью-Йоркто «америкалык репертуар театрын» негиздешет. 1955-ж. Нью-Йорктун жанында туңгуч Шекспир театры пайда болот. 60-жылдары ышкыбоздордун чала профессионал жана профессионалдык театрларынын мааниси артат, алар «Бродвей искусствосуна» карама-каршы чыгып, коммерциялык эмес, эстетикалык максатты көздөйт. Бул театрлар «жылдыздар» системасын да четке кагат. Ачык идеялык багыты жоктугунан, ал театрлар журтчулукка зор таасир тийгизе албай, көңүл чөктү драматургияга кайрылат. Ошол эле убакта «Бродвей театрларына» алдыңкы тенденциялар кире баштайт. «Менин асылзаада Ледим», «Вестсай окуясы» сыяктуу спектаклдер «мьюзкл» жанрында коюлат. 1957-ж. Нью-Йоркто «Искусствонун линкольндук борбору» ачылат. 60жылдардын башында Бродвей театрлары менен андан тышкары турган театрлар коммерциялык негизде жакындашып, жеңил-желпи мүнөздөгү репертуарды көбөйткөндөрү үчүн жаштардын протестин пайда кылат. Эксперименттик, авангарддык спектаклдер пайда болот, «Бродвейден сырткары театрлар» деген жаңы агым жаралат. 1947-жылдан баштап Нью-Йоркто «Актёрдук» студия иштейт. 1960-ж-дын 2-жарымынан негр театрлары күч ала баштайт «Нью Лафайет», «Негр ансамбли» ж. б. Бүгүнкү күндө АКШ театрларын үч категорияга бөлүүгө болот: Бродвей жана провинция театрлары, ошондой эле театр исквосунун өнүгүү программалары.
Кино искусствосу
АКШда кинофильмдер адегенде 1896-ж. Нью-Йоркто, анан Голливудда чыгарыла баштаган. Кино 1910-20-ж. эле жекече көркөм каражаттары бар өз алдынча искусствого айланып калган. Режиссер Д. У. Гриффиг тарыхый жана психололгиялык. драма менен эпопея жанрын жаратса, Т. X. Инс «вестерн» жанрын негиздеп, М. Сеннетт «үнсүз кино» мезгилиндеги комедия жанрын түзгөн. 20-жылдары кино өндүрүшү борборлошуп, бир нече ири кино-компаниянын менчигине айланып, Голливуд системасы пайда болду, ал 30-ж. андан ары өнүктү. Кино өнөр жайынын финансы капиталы менен биригиши, киного каражаттын көп бөлүнүшү, америка киносунун дүйнөлүк рынокто алдыга чыгышы жана көп пайда түшүрүшү кинону америкада өнөр жайдын башкы тармагына айландырды. Голливуд кино өндүрүшү «вестерн», салондук комедия, гангстердик фильмдер, тарыхый боевик жана жалган романтикалык драма жанрында өнүктү, буларда Р. Валентино, М. Пикфорд, Д. Фербинкс, кийинчерээк - Г. Гарбо, Н. Ширер, К. Гейбл, Г. Купер, X. Богарт ж. б. актёрлор тартылышкан. АКШнын турмушун сын реализм позициясынан чагылдырган фильмдерди айрым гана реалист режиссёрлор (Ч. Чаплин, Э. Штрогейм, К. Видор, Ж. Форд, Ф. Капра, У. Уайлер, У. Уэллс ж. б.) жаратты. Режиссер У. Дисней мультипликация фильмине негиз салган. Экинчи дүйнөлүк согуш (1939–45) мезгилинде америкалык кино ишмерлер Гитлерге каршы коалициянын күрөшүнө салым кошкон. Кинодокументалисттер (Ж. Форд, У. Уайлер, Ф. Капра, П. Стерджес) айрыкча ийгиликке жетишти. Согушган кийин, асыресе 50жылдарда АКШда демократчыл багыттагы кино ишмерлер куугунтук жеди, ошондой эле телекөрсөтүү пайда болду. Натыйжада америкалык кинонун көркөмдүк деңгээли төмөндөп, кино өнөр жайында кризис башталды. 50-жылдардын орто ченинде голливуддук система кыйрап, бир катар ири кинокомпаниялар телекөрсөтүүгө өтүп, башкалары экран үчүн чыгарган фильмдердин санын кескин азайтты. АКШда банктардан же кинопрокат компаниялардан карыз алып, өз алдынча фильм тарткан режиссёрлордун, актёрлор менен продюссерлердин жаңы мууну пайда болду. Ал режиссёрлор – С. Крамер, А. Пейн, С. Кабрик, С. Люмет ж. б. 60-жылдары, 70-жылдардын башында америкалык коомду сындаган реалисттик фильмдер тартылып, америка киносуна жаңы багыт берди. 60–70-ж. реалисттик кино искусствонун принциптерин туткан М. Николс, П. Богданович, Ф. Перри, Ф. Коппола, Р. Рафельсон, С. Поллак өңдүү режиссёрлор иштей баштады. Белгилүү киноактёрлор: Б. Ланкастер, М. Брандо, П. Ньюмен, Р. Стейгер, Г. Пек, Д. Фонда. Учурда АКШнын кино ишмерлерин Америкалык киноинституту (Беверли-Хилс) жана Калифорния университети (Беркли) даярдайт. Кинонун тарыхы жана теориясы боюнча Америкалык киноархиви (Вашингтон шаары) жана жаңы искусство музейи (Нью-Йорк) иштерди жүргүзөт. Сан-Франциско шаарында жыл сайын эл аралык кинофестиваль өтөт; Америкалык кино искусствосу жана илимий академиясы (1927-ж. Голливудда негизделген) жыл сайын «Оскар» сыйлыгын эң мыкты америкалык жана чет элдик кинофильмдерге ар түрдүү номинацияда (мыкты актёр ж. б.) ыйгарып турат. Бүгүнкү күндө белгилүү кино актёрлор – Аль-Пачино, Р. Гир, А. Шварценеггер, С. Сталлоне, Э. Мерфи, Ш. Коннори, Ж. Робертс, С. Сигал, Д. Лунгрен, Ч. Норрис, Л. ди-Каприо ж. б.
Колдонулган адабияттар
<references group="*" />
Мид (Небраска)
Мид (Небраска) (Mead) — Небраска штатынын Saunders округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 564 киши. Болжолдуу аянты - 0.8 км². FIPS коду — 31-31395.
Вэйланд (Миссури)
Вэйланд (Миссури) (Wayland) — Миссури штатынын Кларк округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 0.7 км². FIPS коду — 29-77920.
Калкы
2010-жылы калкы 425 киши болгон.
Гөссиц
Калкы - 334 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 12,86 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 75 035. Муниципалитеттин башчысы — Манфред Улицш.
Лөнинген
Лөнинген (Löningen) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан Шаар. Клоппенбург районуна кирет.
Калкы - 13 166 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 14 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 4 53 011. Мэр — Томас Штедтлер.
Ичеги өткөөлсүздүгү
Ичеги өткөөлсүздүгү – ичеги түйүлүп же буралып калганда, ичеги инвагинациясында, башкача айтканда ичегинин бир бөлүгү экинчи бөлүгүнө кирип калганда, ичеги бузулуп же кысылып (бүтөлүп) калганда, чуркунун кысылышы, ичеги глисттер мите курттар, бөтөн заттар же катыган заңдын туруп калышынан, ошондой эле ичегинин кыймылдоо функциясы (перистальтика) өтө бузулганда болгон өткөөлсүздүк. Ичеги өткөөлсүздүгү ич катуу ооруп, курулдап башталат. Ич көөп, жел жана заң чыкпайт, оорулуу адегенде ичкен тамагын, кийинчерээк сасык кусунду кусат. Балдардын ичеги инвагинациясында кан аралаш ич өтөт. Ал ичегинин катуу өзгөрүшүнө, жалпы организмдин абалынын оор бузулушуна (уулануу, суусуздануу) алып келет. Ошондуктан дарттын биринчи белгилери билинер замат тез жардам чакыруу же оорулууну хирург. бөлүмгө жеткирүү зарыл. Врачка кеч кайрылуу же өз алдынча дарылануу (ичке ысык басуу, клизма жасоо, ич алдырма дары-дармектерди колдонуу ж. б.) өлүм коркунучун туудурат. Алдын алууда аны пайда кылуучу ооруну өз убагында дарылоо жана туура тамактануунун мааниси чоң.
Тай эже
Тай эже – эненин бир тууган эже-сиңдилерине, аталаш туугандарына карата жээндердин туугандыгын аныктаган аталыш.
Тайчжун
Тайчжун – Кытайдагы шаар. Тайвань провинциясында. Тайвань аралынын батышында жайгашкан. Калкы 1,1 млн (2010; агломерациясы менен 2,3 млн). Эл аралык аэропорту бар. Жолдор тоому. Тайвань кысыгынын жээгиндеги деңиз порту (контейнер терминалы). Илим-изилдөө жана жогорку технологиялык тармактары (аэрокосмостук, чип, микросхема ж. б.) өнүккөн. Машина куруу, текстиль, эмерек, энергетика, тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Камфара жана эфир майы даярдалат. Жогорку окуу жайлар, музейлер (Тайвань мамлекеттик көркөм искусство, мамлекеттик табигый жана так илимдер ж. б.), храмдар ж. б. бар.
Өлкөнү коргоо милдети
Өлкөнү коргоо милдети – көпчүлүк мамлекеттерде жарандардын негизги конституциялык милдеттеринин бири, ал эми бир катар конституциялык доктриналарга ылайык – ошол эле мезгилде жарандардын укугу да. Ө. к. м. адатта (демократиялык мамлекеттерде) милдеттүү аскер кызматы же аны алмаштыруучу теңата жарандык кызмат өтөөнү, ошондой эле согуш же согуш коркунучу учурларында мыйзамда аныкталган милдеттерди аткарууну талап кылат.
Эски Маскара (Белокатай району, Башкыртстан)
Эски Маскара — Башкыртстандын Белокатай районундагы айыл, Белянк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 136 киши. Почта индекси — 452585, ОКАТО коду — 80210804002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Недерланд (Колорадо)
Недерланд (Колорадо) (Nederland) — Колорадо штатынын Боулдер округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1 337 киши. Болжолдуу аянты - 4.1 км². FIPS коду — 08-53175.
Фон Нейман
Фон Нейман, Джон Фон Нейман (28. 12. 1903, Будапешт - 8. 2. 1957, Вашингтон) - венгерамерикалык математик. Ал кванттык физикага, кванттык логикага, функционалдык анализге, көптүктөр теориясына, информатикага, экономикага ж. б. илимдин тармагына салым кошкон. Айрыкча Фон Нейман заманбап комльютерлердин архитектурасын түзүүчү (Фон Нейман архитектурасы деген аталышта), кванттык механикага операторлор теориясын колдонуучу (Фон Нейман алгебрасы), ошондой эле клеткалык автоматтар үчүн концепция жана оюндар теориясын түзүүчү, Манхеттен долбооруна катышуучу катары белгилүү. Фон Нейман 6 жашында 8 орундуу сандар менен оозеки амал аткарып, атасы менен байыркы грек тилинде сүйлөшкөн. Ал 23 жашында математика илимдин доктору болгон (Будапешт).
Бунденталь
Бунденталь (Bundenthal) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Түштүк-Батыш Пфальц районуна кирет.
Калкы - 1137 киши(2013-ж.). . Аянты - 10,22 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 40 502. Муниципалитеттин башчысы — Вольфганг Морио.
Нагель (Фихтель)
Нагель (Фихтель) (Nagel) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Франкония административдик округуна карайт. Вунзидель-Фихтель районуна кирет.
Калкы - 1821 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 7,79 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 4 79 138. Муниципалитеттин башчысы — Тео Бауэр.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 7 шаардык районго бөлүнөт.
Мюльбек
Мюльбек (Mühlbeck) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Биттерфельд районуна кирет.
Калкы - 950 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 4,8 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 82 235. Муниципалитеттин башчысы — Бернд Хиронимус.
Гусинец (Пеша куймасы)
Гусинец (Гусенец) — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пеша дарыясынын оң жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 59 км.
Суу реестринин маалыматтары
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :