cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Турдуева, Азиза Сүйүнбаевна
Кыскача өмүр таржымакалы
1996-жылдан 2006-жылга чейин, А.Турдуева “Азаттык” үналгысында (Эркин Европа / Азаттык үналгысынын Кыргыз кызматында) Бишкектеги бөлүмүндө жана Прага (Чех Республикасы) шаарындагы баш кеңсесинде иштеген.
1997-1999-жылдары И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинде Тарых жана Политология кафедрасында окутуучу болуп иштеген. Анын ичинде 1998-99-жылдары университеттин Илимий бөлүмүнүн башчысы кызматын аркалаган.
2000-2001-жылдары БУУнун Өнүгүү программасынын Дүйнөлүк экологиялык фондунун программасынын иш-аракетин жүзөгө ашыруу боюнча эксперттик комиссиянын мүчөсү болуп иштеген.
2000-2005-жылдары Согушту жана тынчтыкты чагылдыруу институту (IWPR, Улуу Британия) менен тыгыз кызматташып, анын аналитикалык макалалары англис жана орус тилдеринде жарыяланып турду.
2006-жылдан тартып мамлекеттик кызматка өттү.
2006-жылы Азиза Турдуева Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигинин Маалымат башкармалыгын жетектеди.
2007-2008-жж. Ош облусунун губернаторунун орун басары болуп иштеди.
2009-ж. Тышкы ишетр министрлигинин Маалымат башкармалыгынын жетекчиси, министрликтин расмий өкүлү кызматын өтөдү.
2010- 2014-жж. Азиза Турдуева Кыргызстандын Орусия Федерациясынын Новосибирск шаарындагы Вице-консулдугун жетектеген. Консулдук округ Новосибирск, Иркутск, Омск, Томск облустарын,Красноярск, Алтай крайларын, Алтай Республикасын, Бурятия Республикасын, Хакасия Республикасын, Тыва Республикасын жана Орусиянын Сибирь округундагы башка субъекттерин камтыйт.
2015-июнь 2016-жж. Тышкы иштер министрлигинин Биринчи саясий департаментинин кеңешчиси болуп иштеди.
2016-ж.июль айынан тарта Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу Кыргызстан элинин тарыхый жана маданий мурастары "Мурас" Фондунун Төрага орун басары болуп эмгектенүүдө.
Кыргыз таануудагы салымдары
Азиза Турдуева Кытайдагы кыргыздардын тарыхы жана этнографиясы, КЭРдеги кыргыз дастанчылары жана манасчылары, ошондой эле Кызыл-Суу Кыргыз автоном аймагынын 1950-1990-жылдардагы социалдык-экономикалык өнүгүү тарыхы тууралуу бай маалымат топтогон окумуштуу.
Анын эмгектери Кыргызстанда, Кытайда, Орусияда, Казакстанда  кыргыз, орус жана кытай тилдеринде жарык көргөн.
Үй-бүлөсү
Үй-бүлөлүү.
Үч баласы бар (Медербек, Ариана жана Бекжан).
Илимий жана коомдук ишмердүүлүгү
Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын мүчөсү болгон (1989-95).
Кыргыз Тарых Коому эл аралык коомдук бирикмесинин мүчөсү (2012-жылдан).
Жааңгер кожо
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Абанын булганышы
''Ар бир кирдөө процесси жаратылышта коргоо реакциясын пайда кылат. Жаратылыштын бул касиети адам тарабынан узак убакыт бою эксплуатацияланып келди. Бирок ар нерсенин чеги бар...'' Абанын булганышы — кишинин тиричилигинин натыйжасында калк отурукташкан жайлардагы аба составынын өзгөрүшү. Калк отурукташкан жерлерди көрктөндүрүү (асфальттоо, жашылдандыруу, санитариялык тазалоо) начар болсо, шамалдан, транспорт жүргөндө, киши басканда чаң көтөрүлүп абаны булгайт. Суук мезгилде үйдү жылытуу үчүн меш жагылганда мор аркылуу абага түтүн, көө жана башкалар бөлүнүп чыгат. Андан тышкары ири шаарларда өнөр жай ишканаларынан, транспорттон чыккан газ, чаң, буу дагы башка ушул сыяктуудан аба булганат. Кийинки мезгилде автотранспорттордун саны өсүп, алардын кыймылдаткычтары бөлүп чыгарган зыяндуу заттар абаны көбүрөөк булгоод Ошондой Алсак, айрым маалыматтар боюнча 1 миң автомашина бир күндүн ичинде 3,2 т көмүртек кычкылын, 200—400 кг чала күйгөн отун продуктуларын, 50— 150 кг азот бирикмелерин абага бөлүп чыгарат. Абанын булганышы кишинин (жаныбарлардын) ден соолугуна, өсүмдүктөрдүн өсүшүнө -зыяндуу таасир тийгизет. Мындай булганган абада жашаган кишилердин ден соолугуна зыян келтирилип, айрым оорулардын саны көбөйүп, өмүрдү кыскартат. Абадагы зыяндуу заттар жана чаңдар организмге өпкө аркылуу киргендиктен, биринчи кезекте дем алуу органдары жабыркайт. Ошондуктан өпкөнүн, жогорку дем алуу органдарынын оорулары (бронхит, бронх астмасы, сезгенүү жана башка) көп кездешет, ошондой эле алардын рак оорусу да көбөйүүдө. Абадагы чаң, түтүн, ыш күн нурунун, андагы ультракызгылт көк нурдун өтүшүн азайтып, организмдин ар түрдүү ооруларга туруктуулугун төмөндөтөт. Абанын радиоактивдүү заттар менен булгануусу кишинин ден соолугу үчүн өтө зыяндуу. Ошондуктан, абаны булгануудан сактоого багытталган чаралар өтө чоң мааниге ээ. Ал үчүн Советтер Союзунда табиятты коргоо мыйзамынын негизинде тийиштүү чарбалык жана санитариялык чаралар жүргүзүлүп, оң натыйжаларды берүүдө, ошондой эле Абаны тазалоо, Абаны санитариялык коргоо.
Оушэн Сити (Нү-Жерси)
Оушэн Сити (Нү-Жерси) (Ocean City) — Нү-Жерси штатынын Кап Мэй округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 15124 киши. Болжолдуу аянты - 28.7 км². FIPS коду — 34-54360.
Кыпчактар
‘’Кыпчаки- Половецы или Мамлюки  – кыпчактар Орто Азияда, Венгрияда, Египетте тараган түрк элдердин бири. Алар орто кылымдардагы күч-кубаттуу уруулук бирдик.
"Манас" эпосундагы мааниси
Кыпчак — этноним. «Манас» эпосунда К-тар кыргыз эли менен тектеш (, кыпчак уругум, кыз үчүн балам кетем деп; Сагымбай Орозбаков, 2. 153) уруу катары айтылат. К. биринчи жолу 8-кылымда уйгур башкаруучусу Моюн-Чурга арналган эстеликте кездешет. Ал доордо К. Саян-Алтай тоолорунда жашашкан. 11 — 13-кылымда болсо Алтайдан Кырым жана Дунайга чейинки аралыкта көчүп жүрүшкөн. Махмуд Кашгаринин «Сөздүгү» боюнча К-тын бөлүгү Талас өрөөнүндө жана Кашкар шаарынын жанында да жашашкан. Ферганалык автор Сейф ад-Дин Аксыкентинин «Мажму ат-таварихи» (16-к.) боюнча Таластагы Каркара өрөөнүн К-тар ээлешкен. Манастын атасы жана чоң атасы да ушул аймакты башкарган. Манас баатыр Каркарада төрөлгөн, анын чоролору да каркаралык болушкан. Кыргыздар менен К-тар чектеш, аралаш жашагандыгын далилдейт. Ошол себептен Манас баатырдын теги а Кыпчак улутунан чыккан болуп эсептелет. Кыпчак бир топ түрк элдеринин болуп саналат кыпчактар кыргыздарга кошулбайт анткени кыпчактар Улут уруу эмес. Эпостун бүгүнкү күндөгү варианттарында бир катар белгилүү каармандар (Мисалы, Төштүк, Үрбү жана башкалар) К. уруусунан деп берилет.
Колдонулган адабияттар
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Илияс Осмонов
Илияс Осмонов Зергер. Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1993). 1940-ж. Жети-Өгүз районундагы Даркан айылында төрөлгөн. Бишкек политехника институтунун курулуш факультетин бүтүргөн. 1992-жылдан Сүрөтчүлөр союзунун мүчөсү, 1990-ж. Кыргызстан Сүрөтчүлөр союзу ага «Элдик чебер» деген наам ыйгарган. Зергерчиликке Абдыгалый Рахматуллаев үндөктөгөн. Кошалы Кызгараевдин да таасири тийген. Илияс өз өнөрүн «чапкылоодон» баштаган. Ал күмүш бетине көркөмдүк түшүрүүдө мельхиорду, нейзилберди, жезди, мисти колдонууда. Анын негизги узануу чабытына желбирөөч, сөйкө, күбөк, билерик, шакек, бойтумар, таш мончок, төөнөч, оймок өңдүүлөр кирет да, булардын баары биригип келип, зер жасалгасынын бир бутүмүн түзөт. Анын зер жасалгалары көргөм салонго тез-тез түшөт. Мыцдан сырткары көргөзмө-фестивалдардын урматына кыргыз элинин чеберчилигин сыпаттаган анын улуттук буюм-тайымдары Москвадагы көркөмдүк салонго, дүкөндөргө, айрымдары башка чет өпкөлөргө да жөнөтүлгөн. Буюм жасоодо колдонулуучу аспап-куралдарын да өзү жасап алган. Уста зер буюмдарын жасоодо көрүктү, электр кубаты менен металл эритүүнү, аны кандоочу аспапты пайдаланат. Илиястын жекече ыкмаларынын бири буюм бетин «сиркелетүү» («таруулатуу») деп аталат. Ал улам майда болуп, буюмга жыш түшкөн сайын үлгүнүн ажары ачылып, жүзүн кубултат. Бул тыкыр ыкма. Мөлт эткен таруудай «сымаптар» ойноктоп турат. Майда тоголок таруудай бөлүктөрдү жасалып жаткан буюмга ширетүү үчүн аны бурага чылап, отко коюп, анан данакерлейт. Чыйратылган күмүш зымды нускаларьгаа кармап «торчолоо» ыкмасын колдонууда зергер салттуу нуктан жандырбай узанат. Металлга көркөмдүк түшүрүү үчүн Илияс зергерчиликтин көптөгөн ыкмаларын колдонот. Асем үлгүлөрүнө көбүнчө «ай», «жарым ай», «шөкүлө» өңдөнгөн түспөлдү арбын кармайт. Аларга шуру, маржан чачыктарын чыгарат. Мындан майда гүл өңдүү калакчалар пайда болуп, зергердин устачылык бөтөнчөлүктөрү көрүнөт. Асемдеген буюмунун азыркы жаштардын талабына ылайык, жарашык берүүчү жагдайларын көбүрөөк эске алууда. Чакан, сыйда, колдонууга ыңгайлуу түспөл табууга аракеттенүүдө. Жаштардын жана студенттердин Бүткүл дүйнөлүк XII фестивалына катышкан Ак-Суу райондук «Боз салкын» ыр-бий ансамблинин зер жасалгалары да Илиястын колунан жаралган. Бишкектеги «Жеңиш аянтынын», «Барчын» ресторанынын зергерчиликке байланыштуу көркөм жасалгаларына да узанган. Зергердин шакиртинин бири Имербек Эрназаров азыр буюмга «тогуз төбөлөө» кооздугун түшүрүүгө машыгууда. Дагы бири Изат Айткулов кара темирчиликти жыгаччылык менен айкалыштырып кармоодо. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1986 ж. Эрфурттагы эл аралык көргөзмө. Зер буюмдары менен катышкан; 1986 ж. «Сүрөтчүлөр жана колдонмо-жасалга өнөрүнүн республикалык көргөзмөсү». Зер жасалгалары менен катышкан; 1987 ж. Эл чыгармачылыгынын II фестивалына карата Кыргыз ССР Маданият министрлигинин, Кыргыз ССР Сүрөтчүлөр союзунун биргелешкен көргөзмөсү». Зер жасалгалары музейге экспонатталган; 1988 ж. «СССР Сүрөтчүлөр союзуна өтүүгө талапкерлердин көргөзмөсү». Зер буюмдары менен катышкан; 1989 ж. «Кыргыз ССР Сүрөтчүлөр союзундагы «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Зер буюмдары менен катышкан.
Гоплокарлар
Гоплокарлар (лат. Hoplocarida) — рак сымалдуулардын бир чоң түркүмү.
Кыйшык корум гүл
Кыйшык корум гүл (Alajja anomala (Juz.) Jkonn), (Erianthera anomala Juz.) - Көп жылдык, тамыр-сабактуу, жыш баркыт кийиздей түктүү буласынан ак буурул көрүнгөн өсүмдүк. Жалбырактары бүтүн кырдуу же бир аз тишчелүү, сабактын тегиндегилери – кичине, жалбырак саптуу. Гүлүнө жакын жалбырактары ири, жалбырак сапсыз, кичирээктери бүтүн кырдуу, жалбырак саптуу. Жалбырак тишчелери билинер- билинбес. Гүл жан жалбырактары ири, гүл отургучу кыска. Гүлдөрү 2-4 жалган мутовкада. Гүл коргону ири, узундугу 3-4 мм, кызгылтым-сыя, сырты жумшак түктүү, узундугу 1,5-2 см, туурасы 3-4 мм жана эки эриндүү бүгүлгөн түтүкчөлүү. Үстүңкү эрини бошомук сымал, айчыктуу, төмөнкүсү – имерилген, үч калакчалуу, ири тилинген ортоңку калакчалуу, эки четкилери болсо кичирээк, бүтүн.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июлң-августта гүлдөйт. Уругу аркылуу жана вегетативдик жол менен көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргызстан: Ички Тянңшанң (Тогузторо, Актеке тоосу) жана Алай кырка тоолору.
Өсүү шарттары
Алңпы жана субнивалдык алкактардын тик, таштактуу түштүк беттери. Шагылдар.
Саны
Анча көп эмес.
Чектөөчү факторлор
Аныкталбаган.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Атайын коргоо чаралары иштелип чыккан эмес. Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жалпы эле бийик тоолордун жаратылышын коргоого байланыштуу түрдүн өскөн аймактарын корукка алуу.
Күн батареясы
Күн батареясы — Күн нурунун энергиясын түздөн-түз электр энергиясына өзгөртүүчү жарым өткөргүчтүү фотоэлектр генератору. Күн батареясы констр. түзүлүшү боюнча Күн элементтеринен (КЭ) турган жалтырак кабык менен капталган жалпак панел түрүндө болот.
Селенден жасалган алгачкы Күн батареясы 1920-жылдарда пайда болгон. КЭнин саны бир канча жүзгө, панелдин аянты ондогон м2, чыңалуусу ондогон Вко, кубаттуулугу ондогон кВтка жетет. Жарым өткөргүчтүү материалдардын (кремний кристаллы) эки катмарынан турат жана жарык экинчи бөлүктүн чегине чейин жетип, электрондорду кыймылга келтирип, ток пайда кылыш үчүн үстүнкү катмары жука болуш керек. Күн батареясы — космосто учуучу аппараттардын өзүнчө электр энергиясын алышынын негизги булагы. Ошондой эле орбитанын көлөкө бөлүгүндө колдонулуучу электр химиялык аккумуляторлорду заряддайт. Жерде көчмө радиостанцияда жана радио кабыл алгычта энергия булагы катары колдонулат. Күн батареясынын жалпак же ичин көздөй кабырылган панели — күн коллектору. Ал — ийилчээк кара түтүктөрдүн, үй чатырына жылан сымал орнотулган ысык суу менен камсыз кылуучу системанын жакшыртылган түрү.
Нортон Жастер
Нортон Жастер (англ. Norton Juster; 1929-жылы 2-июнда туулган) - америкалык окумуштуу, архитектор жана беделдүү жазуучу. Ал "Сыйкырдуу будка" (англ. The Phantom Tollbooth) жана "Чекит менен сызык" (англ. The Dot and the Line) балдарга арналган чыгармалары менен таанымал.
Башка медиа
Сүрөтчү-мультипликатор Чак Жонс жазуучунун "Сыйкырдуу будка" менен "Чекит менен сызык" чыгармаларын тасмага адаптациялаган. Акыркы аталган тасма 1965-жылы Оскар сыйлыгынын "эң мыкты анимацияланган кыска метраждуу тасма" номинациясына татыды.
Нортон Жастер менен Шелдон Харник "Сыйкырдуу будка" чыгармасын мюзиклга адаптациялаган, мюзиклдин сөзүн Шелдон Харник жазган, музыкасын Арнольд Блэк.
Композитор Роберт Ксавьер Родригез "Сыйкырдуу будка" жана "Чекит менен сызык" чыгармаларына "Түстүү симфония" (англ. A Colorful Symphony) музыкалык коштоосун жазган.
Ниязов Келдибек
Ниязов Келдибек - сатирик жазуучу, куудул. Тянь-Шань районунун Куланак айылында 1952-жылы 8-сентябрда туулган. 1969-жылы Куланак айылындагы орто мектепти аяктаган.
1972-жылы эки жылдык эстрадалык студиядан окуп, улуттук эстрада жанрынын негиз салуучусу Чоро Кожомжаров менен иштешкен.
1989-жылы Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунун маданий массалык иштер боюнча факультетин аяктаган.
«Мыскыл жана тамаша» аттуу программанын алгачкы алып баруучусу жана уюштуруучусу болгон.
1969-жылдан Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясында эмгектенип, эл артисттери – Эстебес Турсуналиев, Токтосун Тыныбеков, Ашыралы Айталиев, Тууганбай Абдиев, Замирбек Үсөнбаевдер менен республиканын аймагын чыгармачылык сапар менен кыдырышкан. Кыргыз эл куудулу Асанкул Шаршенов менен сахнада 30 жыл элдин эрмеги болуп, «Ооба, аксакал», «Чолпошка», «Мен даяр», «Жөн эле келдим» ж.б. чыгармалары менен журтчулукка таанылышкан.
2006-жылдан Кыргыз Улуттук Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Асанкул куудул. – Б.: Бийиктик, 2003. – 131 б. (Б. Чотурова менен бирге).
Күлкү өмүрүндө 30 жыл: Өмүр баяндык чыгарма. – Б.: Бийиктик, 2004. – 173 б.
Ак-Бешим
Ак-Бешим — топоним. Манас эпосунда Чүй өрөөнүндө жайгашкан шаар катары сүрөттөлөт. Бул маалымат тарыхта белгилүү Ак-Бешим шаарчасы менен байланышып, географиялык реалияда эпикалык топоним тарыхый топоним менен дал келүүдө. "Манас" эпосунда бу жерди Акунбешим бийлегендиги айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында «Манас баатыр Чүйдөгү Акунбешимди жеңгени» деген өзүнчө окуя баяндалат. Бирок, жазма даректерде мындай ысымдагы башкаруучу кезикпейт. Токмок шаарынын түштүк-батыш жагынан орун алган Ак-Бешим шаар чалдыбары 10—12-кылымда «Караханийлердин» резиденциясы болгондугу чындык. Шаардын 7—8-кылымда «Суяб», «Ордукент» аталгандыгы белгилүү. Тынымсыз чабышуулар менен көчмөн турмуштун таасиринен шаар акырындап жоголгон. Элдик уламыштар менен «Манас» эпосунун айрым эпизоддорунда 11 — 13-кылымдагы окуялар чагылдырылып, шаар менен эпикалык каарманга бирдей энчилүү ат берилген. 11-кылымдан кийин шаар тарыхта такыр эле эскерилбейт.
Гораихт сымалдуулар
Гораихт сымалдуулар (лат. Horaichthyidae) — майда балыктардын бир тукуму, гораихттер уруусу (лат. Horaichthys) кирет.
Аюу чач
Аюу чач  (Prangos, Lindley 1825) – чатырдуулар тукумунун шашыр (Prangos) уруусундагы түр. Көп жылдык чөп. Узун, казык тамырлуу; негизги тамыры бир нече жылда 2 мге чейин жетет. Сабагы тик, бийикт. 60-175 см, бутактуу. Тамырлаш жалбырактары көп, чоң ичке бөлүкчөлөргө бөлүнгөн. Топ гүлү - 10-20 нурчалуу чатырча. Мөмөсү – кош урук, быржыктуу, жаргакча жээктүү. Көктөйүндө мал жебейт, куураганда тоют болот. Бирок тоют катары тамырлаш жалбырактары гана пайдаланылат. Кыргызстандын Чаткал, Фергана, Атойнок кырка тоолорунда кеңири таралган. Борбордук Азияда, ошондой эле Гималай тоосунда өсөт. Жергиликтүү калк тамырынын кайнатмасы менен малдын котурун айыктырууга аракет кылып келишкен. Анын мите кенелерди өлтүрө тургандыгы да илимий жактан далилденген.
Күнгөй
Күнгөй, чагат, күнөс — күнөс жер же тоонун күн тийген, түштүк капталы. Тескей бетке караганда каксоо, кургак жана жылуу келет. Токой аз өсөт. Мал чарбасында кыштоо катары мааниси зор. Географиялык аттардын курамы катары да кездешет: Күнгөй Ала-Тоо, Күнгөй-Тоо (Кыргыз Ала-Тоосунун түштүк тармагы), Күнгөй (Кадамжай районундагы кыштак) жана башка.
Ысык-Көл облусунун табияты
Ысык-Көл облусунун табияты — Облустун аймагы негизинен 2 бөлүктөн турат: Ысык-Көл ойдуңунан жана Ысык-Көл сыртынан (түндүгүнөн Тескей Ала-Тоо, түштүгүнөн Какшаал-Тоо менен чектелген күдүрлүү кенен аймак). Рельефи жалпысынан татаал. Ысык-Көл өрөөнү түндүктөн Күнгөй, түштүктөн Тескей Ала-Тоолору менен курчалган. Алар өрөөндүн чыгышы менен батышында бири бирине жакындашып, тоо аралык туюк мейкиндикти пайда кылат. Ысык-Көл батышындагы Боом капчыгайы аркылуу Чүй өрөөнү менен туташат. Чоңдугу жагынан Ысык-Көл өрөөнү Орто Азияда Фергана өрөөнүнөн кийинки 2-орунда. Анын борбору бөлүгүн Ысык-Көл ээлейт. Көл түздүктөр менен курчалган. Ичке жээк тилкелерин кум каптап жатат, майда жумуру таштар, камдашкан кумдук, саздак жерлер да кездешет. Тескей Ала-Тоонун түштүгүндө деңиз деңгээлинде кыйла көтөрүңкү, климаты катаал плато сымал түздүктөр сырт жайгашкан. Облустун аймагындагы кырка тоолор негизинен кеңдик багытта созулат. Эң чыгыш бөлүгүндө алар бири-бирине жакындашып, Кантеңир (Музтоо) тоо тоомун пайда кылат. Мында жалпы Теңир-Тоонун эң бийик жери – Жеңиш чокусу (7439м) жайгашкан. Кен байлыктарынан алтын (Акшыйрак тоосундагы Кумтөр кени), көмүр (Жыргалаң, Cөгөттү), калай (Сарыжаз суусунун өрөөнүндө), полиметалл (Жыргалаң полиметалл кендер тобу), вольфрам, жез, висмут кендери, цемент даярдоого жарактуу акиташ теги (Күрмөнтү), айнек куму жана башка курулуш материалдарынын кендери бар.
Дарылык касиети бар көптөгөн минералдуу ысык булактардын базасында Жети-Өгүз, Жыргалаң, Ак-Суу, Чолпон-Ата «Көгүлтүр Ысык-Көл», Тамга, «Кыргыз деңизи» жана башка бальнеологиялык курорт, санаторийлер иштейт. Облуста дары баткактардын ири кендери Кылзыл-Суу, Тамга, Жыргалаң, Күрмөнтү, Карой, Чолпон-Ата, Чоктал, Улаколдо табылган.
Ири суулары: Жыргалаң (уз. 250 км), Түп (120 км), Каракол, Түргөнаксуу, Чоң-Ак-Суу, Жети-Өгүз, Жууку, Чоң-Кызыл-Суу, Барскон жана башка сугатка пайдаланылат. Өрөөндүн түндүк-батыш бөлүгүнөн Чүй дарыясы чыгышынан Каркыра суусу (Иле суусунун алабы) агып өтөт. Ысык-Көлдүн сыртынан Нарын жана Сарыжаз суулары башталат. Облустун аймагында дүйнөдөгү тоо көлдөрүнүн ирилеринин бири Ысык-Көл жайгашкан.
Өрөөндүн түздүгүндө батыштан чыгышка карай таштуу бозомук күрөң, агыш күрөң, күңүрт кара коңур, кара топурактар таралган. Cырттарда бийик тоолуу, чөлдүү тала жана талаа, чала чым көңдүү, такырлуу, тундра жана начар өөрчүгөн таштуу топурактар басымдуу.
Өсүмдүктөрдүн таралышы бийиктик алкактуулук закон ченемине байланыштуу.
Алкактар сериясы облустун батышында жээк түздүктөрдөгү чөлдүү алкактан башталып, жогору жагында жарым чөл жана шалбаалуу талаага өтөт, чыгышында төмөнтөн жогору карай токой-шалбаалуу талаа алкагы жайгашкан. Андан жогору бардык жерде субальп, альп жана гляциалдык-нивалдык алкактар жатат. Батышындагы чөлдүү алкакта (1700–2200 м) учтуу күүдүрөк, теңиртоо шыбагы, чекенде, көп жалбырактуу төө куйрук формациясы басымдуу. Жарым чөл алкагы 2500 м бийиктикке чейин жетет. Мында негизинен кавказ аккылканы жана теңиртоо шыбагы өсөт. Бадалдардан төө куйрук басымдуу. Түздүктүн чыгыш бөлүгүн талаа алкагы ээлейт. Мында дан өсүмдүкбетегелүү талаа, чыгышында түркүн чөп өсүмдүктүү талаа менен алмашат. Шалбаалуу талаа алкагы өрөөндүн батышында тоонун бийик этектери менен орто бийиктиктеги тоолордун көлөкөлүү капталдарында, чыгышында түздүктөрдө жайгашкан. Бул алкакта чымдуу талаанын дан өсүмдүктөрү – бетеге, кыргыз аккылканы же чөл сулуусу, түркүн чөптөр жана мезофилл тибиндеги дан өсүмдүктөрү менен аралаш өсөт. Андан жогорку токой-шалбаа талаа алкагы жайгашкан. Токой өсүмдүктөрү карагай менен бадалдардан турат. Алардын арасында түркүн чөптүү дан өсүмдүктөрү өсөт. Тескей Ала-Тоонун токойлору парк тибине кирет: карагайлар жалгыздап же топ-топ болуп өсөт. Cубальп алкагынын төмөнкү чеги өрөөндүн батышы менен чыгышында болжол менен бирдей бийиктикте (3000–3200 м) жатат. Мында бийик тоолуу түркүн чөп-бетеге-шалбаалуу талаа, ыраң-доңуз сырты жана дан өсүмдүктүү, түркүн чөптүү шалбаа өнүккөн. Альп алкагында (3400 мден жогору) кыска чөптүү альп шалбаасы басымдуу, бадал өсүмдүктөрү өспөйт. Нивалдык алкакта аскалуу кырлар, корум, морена, кар-мөңгү жатат.
Ысык-Көлдүн жээгин бойлой суулардын жайылмаларында камыш, агростис, ыраң жана жапайы арпалуу шалбаа, каксоо жерлерде чычырканак, бөрү карагат, итмурун, чий өсөт. Облустун Cыртында шыбак-бетегелүү тоолуу талаа, ыраң-доңуз сырттуу шалбаа басымдуу; мамык чөп, эңилчек кездешет. Cуунун жайылмаларында табылгы, чычырканак, кайың өсөт. Өсүмдүктөрү туташ тилкени түзбөйт.
Осмонова Созулкан
Осмонова Созулкан Кийиз буюмдарынын чебери. 1934-ж. Тоң районундагы Көл-Төр айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Чарбанын ар кандай өнөктүктөрүндө иштеген. Азыр Темир-Канат айылында жашайт. Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук III фестивалынын лауреаты. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Уздун шырдактарында үч табакча жиксиз ич ара катыш жасап, анын ар биринде кочкор мүйүз оюмунун алдынан «карга тырмак оюму» чыгып, ал экинчи табак оюму менен жалпы оюмда катышат. Too кыркалары сымал аламычы аркылуу аралары бириккен. Мында «колтук оюму» «четтик оюмга» төп, так тутумдашат. Бир өңчөй түстөр берилгендиктен (кызыл-көк) кыргыздын кызыл шырдагынын бүгүнкү үлгүсүн билдирет. Уздун уюткан ала кийизинде айбанаттардын жашоо-тиричиликтерин стилдештирүү баамдалат. Албетте, ал көркөм оюмдарды оз ара айкалыштырып, бир бүтүм табакчаларды жаратууга караганда мындай ыкма элдик салттуу өнөрдүн түпкүлүгүн анча аныктай албайт. Сүрөтү түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. «Эл чеберлеринин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы». Кийиз үлгүлөрү үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин диплому; 1990-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү. Ала кийизи жана шырдагы менен катышкан; 1991 ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун II сатуу көргөзмөсү. Ала кийизи сатылган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Ливия чөлү
Ливия чөлү - Африкада, Нил дарыясынан батышта, Ливия, Египет, Судандын аймактарында, Сахаранын түндүк-чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Аянты 2 млн км2дей. Түндүк бөлүгү түзөң, кум дөбөлөрү (бийиктиги 300 мге чейин) басымдуу, түндүк-чыгышында тектоникалык терең ойдуңдар (Каттара, деңиз деңгээлинен 133 м төмөн жайгашкан Сива, Файюм жана башка) бар. Түштүк бөлүгүн 400–500 м бийиктеги (айрым жеринде 1934 мге жеткен) таштуу (хамада) же кумдуу платолор ээлейт. Климаты тропиктик чөлдүү, түндүгү жер ортолук деңиздик жарым чөлдүү. Январдын орточо температурасы 12–18ᵒС, июлдуку 28–35ᵒС. Температуранын суткалык өзгөрүүсү 16ᵒСка чейин жетет. Жылдык жаанчачыны 25 ммден аз, түндүгүндө 50–100 мм. Буулануунун жылдык өлчөмү 4000 ммден ашат. Ливия чөлүндө кургак сайлар – уэддер дээрлик жокко эсе. Чөл акациясы, тамариск, шыбак өсөт. Булак чыккан жерлеринде – Сива, Бахария, Файюм, Куфра, Харга, Дахла, Фарафра оазистери бар. Оазистерде калктын негизги бөлүгү отурукташкан, алар курма пальмасын, шабдалы, өрүк, дан өсүмдүктөрүн өстүрөт. Мал чарбасы өнүккөн. Файюм, Харга оазистери темир жолу аркылуу Нил өрөөнү менен байланышат. Бахарияда темир кени бар.
Шилекша (Унжа куймасы)
Шилекша — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Унжа дарыясынын оң жээгинен 258 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Крещен (Мишкин району, Башкыртстан)
Крещен — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Эски арзамат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 32 киши. Почта индекси — 452346, ОКАТО коду — 80243860002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Агронулоцитоз
Агронулоцитоз - кандын курамындагы нейтрофиль ак кан денечелеринин өтө азайышынан же таптакыр жоктугунан болуучу кан оорусу.
Агронулоцитоздун пайда болушуна түрдүү жугуштуу оорулар, авитаминоздор, кан пайда кылуучу системалардын оорусу, чучукка хим. заттардын таасири, иондоштуруучу нурлануу, ошондой эле кээ бир дарыларды (амидопирин, сульфаниламид, антибиотик ж. б.) көп пайдалануу себеп болот. Мындай учурларда организмде ак кан денечелерине каршы антитело пайда болуп, аллергиялык реакция жүрөт. Сөөк чучуктарында ак кан денечелеринин пайда болушу бузулат.
Агронулоцитоздун катуу кармаган, өнөкөт жана мезгили менен болуучу түрлөрү бар. Катуу кармаган түрүндө оорулуу өзүн начар сезип, денеси ысып, эринге учук чыгат. Бул учурда Агронулоцитозду лейкоз оорусу менен алмаштырып, жаңылыш аныкталуусу ыктымал. Ооруну дарылоодОшондой эң негизги милдет — аны пайда кылуучу факторлорду жок кылып, азайып кеткен ак кан денечелерин толуктоОшондой Оорунун катуу түрүндө гормон дарылары пайдаланылат, А-ду туура аныктап, өз убагында дарылоодон толук айыктырууга болот.
Кара-Саз
Кара-Саз — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Кош-Дөбө айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1372 киши.
Полый Исток (дарыя)
Полый Исток — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Иловатое көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Обь Чулым дарыясынын куюлушунан Кеть дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Чулым, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чегара суулары
Чегара суулары – мамлекеттик чегара сызыгы өткөн жерлердин чектериндеги суу аймактары. Чегара сууларына чегара өткөн жерлердеги жер алдындагы суулар да кириши мүмкүн. Ч. с-нын укуктук режими өлкөнүн ички мыйзамдары, ошондой эле чектеш мамлекеттер менен болгон (мамлекеттик чегара режими жөнүндө, суу чарба маселелери боюнча ж. б.) келишимдер менен жөнгө салынат. Эреже катары, Ч. с-нда кандайдыр бир сүзүүчү каражаттардын өтүүсүнө өз мамлекетинин чегара чектеринде гана улуксат берилет.
Горациялар
Горациялар (лат. Horatia) —  суудагы үлүлдөрдүн бир уруусу.
Метрикалык ыр түзүлүшү
Метрикалык ыр түзүлүшү – ыр сабындагы кыска жана узун муундардын бирдей санда ырааттуу кайталанышына негизделген ыр түзүлүшү. Негизги муунак же муун топтору: ямб, хорей, трибрахий, спондей, дактиль. Бул ыр түзүлүшү эзелки (античный) доордо поэзия менен музыка али толук ажырымдала элек мезгилде пайда болуп, көбүнчө узун жана кыска муундар маани ажыратуучу касиетке ээ болгон тилдерде (мисалы: араб тили ж. б.) тараган. Метрикалык ыр түзүлүшүнө эзелки (античный) ыр түзүлүшү жана Чыгыш элдериндеги аруз ыр системасы кирет.
Кемин
Кемин (мурда Бөрүбай, Коёнду, Быстровка аталган; 1992-жылдан Кемин) — Кыргызстандын Чүй облусунун Кемин районундагы шаар.
Чүй дарыясынын сол өйүзүндө, Чалдыбар – Бишкек – Балыкчы автомобиль жана темир жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1120 м бийиктикте жайгашкан. Облустун борбору Токмок шаарынан 35 км чыгыш тарапта. Кыштак катары 1912-жылы пайда болгон. 1954-жылдан шаарча. 2012-жылы шаар статусуна ээ болгон. Калкы 8,2 миң (2009). Темир жол станциясы жайгашкан. Шаарда «КЭТЗ», «Линолеум», «Кемин-Нан» АКлары, «Нефть жана газ» биргелешкен ишканасы, ошондой эле айыл чарба азыктарын белендөөчү, эл керектөөчү буюмдарды чыгаруучу чакан өнөр жай ишканалары иштейт. Кесиптик-техникалык окуу жайы, 3 орто жана музыкалык мектеп, бала бакча, бейтапкана, оорукана, 6 дарыкана, 3 мончо, 2 китепкана, 2 маданият үйү, кинотеатр, мейманкана жана башка бар. Ошондой эле үй-бүлөлүк врачтар тобу, санитардык-эпидемиологиялык станция, соода түйүндөрү, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, кафе, ресторан, базар иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго жана Шабдан баатырга эстелик тургузулган.
Жон Кеннеди Тул
Жон Кеннеди Тул (англ. John Kennedy Toole, /ˈtuːl/; 1937-жылы 17-декабрда Жаңы Орлеанда (Луизиан) туулган - 1969-жылы 26-мартта каза болгон) - америкалык жазуучу-романист, анын өлгөнүндөн кийин жарыкка чыккан "Алаңгазарлар бирдиги" (англ. A Confederacy of Dunces) романы адабият жаатындагы Пулитцер сыйлыгына ээ болгон. Ал ошондой эле "Неон Библия" (англ. The Neon Bible) романын жазган. Адабий чөйрөдөгү кээ бирөө жазуучунун чыгармаларын мактоого татыктуу болгонун айтса дагы, Тулдун романдары анын тирүү кезинде жараксыз табылган. Ушул сыяктуу ийгиликсиздиктерден улам жазуучу паранойянын азабын тартып жана депрессияга кирип 31 жашында өзүн өзү өлтүргөн.
Күнгөй-Кожоке, Ноокат району
Күнгөй-Кожоке, Ноокат району — Ош облусунун Ноокат районундагы кыштак. Н. Исанов атындагы айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээли 1440 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Ноокат шаарынан 20 км түштүк-чыгыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 62 км. Калкы 3985 (2007); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, медпункт бар. Кыштакка жакын балдар эс алуучу жайлар жайгашкан.
Чегара тактоо
Чегара тактоо – адатта, ири өлчөмдөгү карта боюнча, андагы калк жашаган жерлерди, жер түзүлүшүн, жер-сууну ырааттуу чагылдыруу менен, мамлекеттин чегара тилкесин өкмөттөр аралык келишим негизинде тактоо. Ошону менен бирге, келишим түзгөн тараптар картада көрсөтүлгөн тилкени ырааттуу баяндап жүрүп отурат. Ч. т. жөнүндөгү келишимдер ратификациялануусу тийиш.
Таңгуттар
Таңгуттар - Тибет-бирма тил тобунда сүйлөгөн эл. 10-кылымда Түндүк – Батыш Кытайдын азыркы Шэньси аймагынын батыш бөлүгүндө жана Ганьсу аймагында жашашкан. Т. 982–1227-ж. Си Ся деген өз алдынча мамлекеттүүлүккө ээ болушкан. 1306-ж. иероглифтерден турган жазууну ойлоп табышып, мамлекеттик иш – кагаздарында пайдаланышкан. Таңгуттар Чыңгыз хандын аскерлерине өжөрлүк менен айбат көрсөтүшкөнү маалым. Таңгуттарды моңголдор каратып алгандан кийин алардын бир бөлүгү тибеттиктердин, калгандары моңголдор жана кытайлардын курамына кирген.
Ак-Буура
Ак-Буура — Манасты колдоочу тотемдик жаныбарлардын бири. Сагымбай Орозбаковдун вариантында төмөнкүдөй учурлар кездешет: Кара башыл ак буура Оң капталдан туптуура Калжаң уруп качырып, Кабактан чыга калгандай (Сагымбай Орозбаков, 2. 186). Буура Караханийлердин тотеми болгондуктан ал сулаледегилер «Буура-кан» деген титулду да алып жүрүшкөн. Ошондой эле Манастын ата-бабаларынын биринин ысмы да Бууракан деп аталат. Саякбай Каралаевдин вариантында «Булут аты Бууракан Мунун атын чакырып, Күндү жайлап турду эле» (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 541-инв., 495-б.); «Суу атасы Бууракан Сайың чыгып жол берчи» (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 541инв., 150-б.),— деп айтылат. Демек, Буураканды жаан-чачындын, суунун кудайы деп эсептөө керек. Караханийлер ушул кудайга сыйынган деп болжоого болот. Манастын Караханийлер сулалеси менен байланышы бар деп эсептөөгө да мүмкүн.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Чегара тилкеси
Чегара тилкеси – КР мамлекеттик чегарасында талаптагыдай тартипти камсыз кылуу максатында КР Өкмөтү тарабынан мамлекеттик чегараны бойлото белгиленген жер тилкеси.
Нурдинов Алмаз
Нурдинов Алмаз - жазуучу, журналист. Алай районунун Миязды айылында 1957-жылы 27-октябрда туулган.
1973-жылы айылындагы Я.М.Свердлов атындагы орто мектепти аяктап, 2 жыл чарбада иштеп, 1980-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика бөлүмүн ийгиликтүү бүтүргөн.
Советтик Армиянын катарында кызмат өтөп келип, 1982-жылдан Ош облустук «Ленин жолу» (азыркы «Ош жаңырыгы») гезитине корректор, кабарчы, бөлүм башчы, жооптуу катчынын орунбасары, жооптуу катчы, республикалык «Кыргыз руху» гезитинин түштүк аймагы боюнча кабарчысы болгон. 2006-жылдан «Ош жаңырыгы» гезитинин башкы редакторунун биринчи орун басары болуп иштеп, 2007-жылы 17-октябрда Кыргызстан Журналисттер союзунун Ош облустук бөлүмүнүн төрагасы болуп шайланган.
1998-жылы 14-августта Оогандык кыргыздарга Рахманкул хандан кийин башчылык кылган Абдурашитти үч адамы менен беш күнгө Ош шаарына алып келип облустун, Кара-Суу районунун, Ош шаарынын жетекчилерине, Оштогу мекеме ишканалардын жамааттарына жолуктурган. Алар тарыхта Ош облусуна алгачкы жолу келишкен оогандык кыргыздар болушкан.
Ошондой эле Туркияда, Өзбекстанда, Тажикстанда жашап жаткан кыргыздар тууралуу да бир нече макалаларды басма сөз беттерине жарыялаган.
Жогорку алькаш (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Жогорку алькаш — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Исмайыл айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 105 киши. Почта индекси — 452328, ОКАТО коду — 80224810002.
Нурдинов Алмаз
Көркөм адабий чыгармалары, аңгемелери, новеллалары, республикалык, облустук гезиттерге жарыяланып келет.
Жогорку алькаш (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Нурдинов Алмаз
Ал Кыргызстан Компартиясынын Ош облустук комитетинин, Кыргызстан Журналисттер союзунун, Ош облустук мамлекеттик администрациясынын, Тажикстандын Мургаб райондук администрациясынын Ардак грамоталары менен сыйланган. «Алтын калем» сынагынын, «Сорос-Кыргызстан» эл аралык фондусунун сынагынын жана республикалык, облустук сынактардын бир нече жолку жеңүүчүсү.
Баткен коогалаңын ыкчам чагылдыргандыгы үчүн Кыргыз Республикасынын Президентинин Ардак грамотасы, Россиядагы Ооган согушунун ардагерлеринин «Ата Мекен алдындагы кызматы үчүн» медалы жана Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин «Кыргыз Республикасынын маданиятынын отличниги» төш белгиси менен сыйланган.
1986-жылдан Журналисттер союзунун, 1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Жарык көргөн китеби
Оогандык кыргыздар. – Ош, 1992.
Бүкүр чырылдактар
Бүкүр чырылдактар (лат. Membracidae) —  чырылдак каскактардын бир тукуму, буларга өкүл катары мүйүздүү чырылдак (лат. Centrotus cornutus) кирет.
«Манастын» топонимиясы
Эпостун Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча жарыяланган китептеринде 532 топоним жолугат, кайталангандары менен кошо эсептегенде бул сан алда канча көбөйөт. Мисалы, Алтай, Анжыян, Бээжин, Какан (Каканчын), Каспаң, Кашкар, Каркыра, Талас жана башкалар 20—30 мертебе кезигет. Кеп санда, жер-суу аттарынын көпчүлүгүндө гана эмес, алардын эпостогу ордунда, алардын эпостун жалпы мазмуну менен айкалышында, анын тактыгына, маалымдуулугуна болгон таасиринде.
Сагымбай Орозбаковдун вариантындагы топонимия өзүнүн ар түрдүүлүгү, географиялык диапазону табигый жана тарыхый реалияны эпикалык мүнөздө болсо да таамай чагылдырганы, жер-суу, шаар-кыштакты белгилүү аймакка бекем «байлаганы» менен айырмаланат. Эпосто аталган топонимдерден окуялардын багыты, жүрүшү, алардын айрым реалдуу регион менен айкалышы (мисалы, сүрүлгөн кыргыздардын Алтайды көздөй жөнөгөн же кайра кайткан жолунун багыты, өзгөчө Бокмурундун кошунунун Каркырага чейин басып өткөн жерлери) даана байкалат.
Эпостун топонимиясы өтө эле кеңири аймакка тараган. Ага Орто Азия, Казакстандан тышкары Кытай, Моңголия, Ооганстан кирет. Булар менен бирге региондон өтө алыс жайгашкан Түш. жана Батыш Азия, Европа өлкөлөрүндө, ал түгүл Африка (Мысыр, Магриб), эпикалык Батыштагы (Желпиниш, Жеткайт сыяктуу) айрым аймактын аттары да эскерилет. Баарынан көп топоним, арийне, окуялардын чордонун түзгөн Кыргызстан (89), Казакстан (89), Кытай (152) жана Алтай (47) аймактарынан учурайт. Эпосто Алтайдын алып турган орду так эмес. Аны азыркы Тоолуу Алтайдын аймагы деп түшүнүүгө эпостун топонимиясы, географиясы да жетиштүү негиз бербейт. Кыязы эпикалык Алтайга Жогорку Эртиш менен Моңгол-Алтайынын аймагы жана аларга коңшу жаткан түштүк тарап туура келиши ыктымал. Атайын изилдөөсүз бул тарыхый-географиялык табышмактын чечилиши кыйын. Ошондой эле көп сандаган жер-суу аттарын (Сагымбай Орозбаковдун вариантындагы топонимдердин 49%) «таануу», алардын ордун табуу оңойлукка турбайт. Орто Азия аймагына тийиштүү жер-суу аттары эпостун топонимиясынын 40%ин түзөт. Белгилүү жер, өлкө, жайлоо ысымдарына жалпы топонимиянын 49% туура келет, гидронимияга 20%, калгандары тоо-таш, ашуу, кыя, ойдуң, шаар, кыштак атоолорун чагылдырат. Эпос кеңири хронологиялык диапазондогу географиялык аттарды кучагына алат. Алардын ичинде эски, илгерки жана кийинки кылымдарга белгилүү болгон онимдер да бар. Аксы, Алай, Андакен (Анжыян), Арбанты, Булагасын (Баласагун), Мачын, Орчун, Кокон жана башкалар о. кылымдарда тарыхый топонимикалык стратиграфиялык катмарга кирет. Ошондой болсо да эпикалык топонимия жетиштүү тарыхый дарек ролун аткара албайт. «Манаста» ойдон чыгарылган, манасчылардын фантазиясынан жаралган географиялык аттар арбын дегендей пикирлер айтылып жүрөт. Эпикалык чыгармада ансыз болбойт. Мындай ысымдар Сагымбай Орозбаковдун вариантында жолугат. Бирок, алар эпостогу жалпы, көпчүлүк реалияга үндөш географиялык аттарга доо келтире албайт. Эпостун башатынан бери көп замандар өттү. Нечен элдер жоголуп, аты өчтү, мезгил өзгөрдү. Мунун баары жергиликтүү топонимияга таасирин тийгизбей койгон жок. Көп ысымдар унутта калды, далайы тилдик өзгөрүүлөргө дуушар болду. Мезгил, замана канчалык таасирин тийгизсе да «Манас» топонимиясы жоголбой, бөксөрбөй, өзүнүн тарыхый миссиясын толугу менен аткарууда. Эски жана жаңы топографиялык карталардан изилдөөчү алардын көбүн табат. Эпостун топонимиясында түрк тилдеринен кирген энчилүү аттар да белгилүү орунду ээлейт. Структурасы, лексика-грамматикалык өзгөчөлүктөрү жагынан эпикалык топонимия азыркы топонимия системасына окшош. Ал бир, эки, үч компоненттерден (мисалы, Арал, Ак-Отөк, Чын-Мачын, Азиреттин Кара-Тоо жана башкалар) турат. Алардын негизин элдик географиялык терминдер түзөт. Эпостун көп сандаган нукура терминдери жаратылыш, чарбачылык, коомдук турмуштагы көрүнүштөрдү таамай чагылдырат. «Манас» топонимиясы, элдик географиялык терминологиясы унутта калып, кебелбей жаткан чоң улуттук кенч, ал эпостун маанилүү, күчтүү жактарынын бири. Аларды ар тараптан изилдөө учурдагы милдет.
Манас жана эпостун башка каармандарынын атынан курулган антропоним-топонимияга келсек анын эпостун «өз» топонимиясынан алда канча аз экенин көрөбүз. Бул топтогу энчилүү аттар бүт дээрлик жеке Манастын ысымына байланыштуу сыяктуу. Топонимиялык «Манасиана» 50 ысымдан ашат. Бирок, бул Евроазиянын чар тарабына тараган онимдер баары тең эпостун каарманына байланыштуу, анча-мынчасынын ага тиешеси жок деген бүтүмгө келүү али эрте. Эгер жалаң Кыргызстандын аймагындагы географиялык номенклатурага кирген, карталарга түшкөн, илгертен маалим топонимдерди алсак (алар 20дан ашык), алар жеке Манастын ысымына байланыштуу экенине шек келтирүүгө болбойт. Таластагы Манас-Ата тоосу, Манас-Чоку, Алай кыркаларына чектеш Кырк-Манас, Сары-Жаз чөлкөмүндөгү Манас-Таш, Соң-көлдөгү Манастын Таш-Тулгасы жана башкалар Айрым топонимдер мындай табигый, элдик, стихиялык ыкма менен эмес жасалма, декреттөө жолу менен пайда болгон (Мисалы, Манас району, Манас айлы, Манас аэропорту жана башкалар).
Кыргызстандан тышкары Казакстандагы айрым топонимдер Манастын духуна карата жаралгандай сезилет. Бизди өзгөчө Дагстандагы «Манасиана» кызыктырбай койбойт. Ленин районунун аймагында дагстандык илимпоз Г. М. Оразаевдин маалыматы боюнча (1991) Манас атында 7 топоним (Манас, Манаскент, Манас-Өзөн, Манасмахи жана башкалар) бар. Далилдүү даректерге караганда бул жерлерди илгери ногойлор ээлеп турган (Оразаев, 1989). Мындан топонимдердин ногойлордун тарыхына, кандайдыр бир өлчөмдө Манаска да байланыштуу болушу мүмкүн деп божомолдоого болот.
Мусаева Венера
Мусаева Венера Инаятовна– филолог, тилчи, методист, окумуштуу, педагог, лектор, педагогика илимдеринин доктору, профессор Ат-Башы районунун Казыбек (мурунку Пограничник) айылында 1958-жылы 1-июлда мугалимдин уй-булөсундө туулган. 1980-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин кыргыз филологиясы факультетин ийгиликтүү аяктаган. 1980-1982-жж. Пограничник колхозунун орто мектебинде кыргыз тили, адабияты мугалими, 1982-1988-жж. Кыргыз педагогикалык илим-изилдөө институтунда кыргыз тили, адабияты бөлүмүндө кенже илимий кызматкер,  1988-2009-жж. илимий кызматкер, ага илимий кызматкер, 2009-2016жж. Кыргыз билим берүү академиясынын мамлекеттик, расмий жана чет тилдер лабораториясында жетектөөчү илимий кызматкер,  башкы илимий кызматкер  катары эмгектенген. 2008-жылы кандидаттык диссертациясын коргоп, 2012-жылы ага илимий кызматкер (доцент) илимий наамына татыктуу болгон. 2015-жылы   педагогика илимдеринин доктору окумуштуулук даражасына ээ болгон. Кыргыз тилинин предметтик (мамлекеттик) стандартынын, концепциясынын, окуу программасынын, окуу китептеринин, окуу куралдарынын, окуу-методикалык куралдарынын  бир нече жылдардан бери негизги  авторлорунан  болуп саналат. Бир нечелеген монографиялары жарык көргөн. Бала бакчаларга арнап, "Алиппеге кадам" окуу китебин, кызы Айпери менен биргеликте кыргыз, орус жана англис тилдеринде балдарды көп тилдүүлүккө окутуп-үйрөтүү багытында  "Тап-тап табышмак. Раскраска. Puzzles",  "Шайыр тамга. Веселые буквы. Funny letters" "Боёмо тамгалар. Раскраска.   Colour book" аттуу түстүү сүрөттүү окуу куралдарын (үч тилдеги сөздүгү менен) иштеп чыккан. Алгачкы ирет 2-3-4-класстардын "Адеп" окуу китептерин жана анын методикалык колдонмолорун иштеп чыккан авторлордун бири. Өзбек Республикасындагы кыргыз мектептеринде 7-класс, 10-11-класстар үчүн «Кыргыз тили» окуу китептери бир катар жылдар бою окутулуп келген. 2007-жылы 7-класстын «Кыргыз тили» окуу китеби конкурста жеңип чыгып, Өзбек Республикасынын 3-даражадагы дипломуна татыган. 2014-жылы Кыргыз билим берүү академиясынан илим жана билим багытындагы өзгөчө эмгектери жана ийгиликтери учун "Мыкты илимпоз айым" номинациясына, илимий изилдөөдөгү жетишкендиктери учун КББАнын "Диплому" менен сыйланган.
В.И.Мусаева 2016-жылдын 1-сентябрынан баштап И.Арабаев атындагы КМУнун педагогика факультетиндеги кыргыз жана орус тилдерин окутуунун технологиясы кафедрасында профессордун милдетин аткаруучулук кызматта эмгектенет. Бакалавриат студенттерге жана магистранттарга "Кыргыз тили", "Кыргыз тилинин практикалык курсу", "Башталгыч мектепте кыргыз тилин окутуунун методикасы", Балдар риторикасы", "Дүйнөлүк көркөм маданият", "Кыргыз тили жана адабияты", "Көркөм окуунун практикуму боюнча сөз өстүрүүнүн теориясы менен методикасы", "Башталгыч мектепте адеп сабагын окутуунун методикасы", "Кеп маданияты жана стилистика", "Азыркы кыргыз тили", "Кенже курактагы окуучулардын коммуникативдик компетенттүүлүгүн калыптандыруу", "Билим берүүнүн жаңы технологиялары ж.б. аталыштардагы окуу дисциплиналары боюнча лекцияларды окуп, практикалык сабактарды өткөрүп, студенттердин өз алдынча илимий-практикалык иштерин жетектөө менен окуу-методикалык комплектилерди даярдаган. Төрт окуу дисциплинасы боюнча типтүү программмаларды иштеп чыккан. Ар бир окуу жылында орто мектептерде студенттердин кесиптик педагогикалык практикаларын өткөрттүрүү менен кесипке багыттоо иштерин аткарып келет. Мамлекеттик сынактарга катышып, кафедрада илимий иштерди алып баруу менен бирге эле, факульттеттин жана Университеттин  Окумуштуулар кеңешинин мүчөсү. Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоо жаатында да системалуу эмгектенүү менен  2 педагогика илимдеринин  кандидатын, 15тен ашуун магистранттарды даярдап чыгарды. Учурда 15тен ашуун аспиранттын илимий жетекчиси жана 3 докторанттын илимий кеңешчиси катары эмгектенет. Педагогика жана психология илимдери боюнча диссертациялык кеңештин мүчөсү катары 13.00.02 - окутуунун жана тарбиялоонун теориясы менен методикасы (кыргыз тили)  адистиги боюнча экспертттик жана оппоненттик милдеттерди аткарып келет. Эл аралык маанидеги илимий-практикалык конференцияларга, тренинг, мастер класстарга онлайн түрүндө катышып, бир нечелеген сертификаттарга ээ болгон. Илимий журналдарга эки жүздөн ашуун макаласы жарык көргөн.
1993-жылы “КРнын "Элге билим берүүсүнүн мыктысы” наамын алган. 1995-2016-жж. Кыргызстан калкынын Ассамблеясындагы "Түгөлбай Ата» коомунда" төрайымдын орун басары катары коомдук башталышта узурлуу эмгектенген.  2005-жылы Эл аралык «Түгөлбай Ата» коомунун “Алтын медалы”, «Көк Асаба» диплому жана “Кыргыз жылдызы” медалы менен сыйланган. 2005; 2011-жылы Кыргыз билим берүү академиясынын, 2006-жылы КРнын Билим берүү жана  илим министрлигинин, КРнын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын, 2007-жылы Кыргызстан калкынын Ассамблеясынын, 2016-жылы И.Арабаев атындагы КМУнун, ал эми, 2021-жылы Кыргыз Республикасынын   Ардак Грамоталарына ээ болгон. 2011-жылы "Кыргыз тили", 2013- жылы Манас ордо комплексиндеги коомдук "Манас"  академиясынын "Айкөл Манас" аттуу, ал эми,  2016-жылы Кыргызстан калкынын Ассамблеясынын төш белгилери  менен сыйланган.  1990-жылдан бери Эл аралык «Ч.Айтматов» клубунун, 1995-жылдан бери Кыргызстан калкынын ассамблеясынын ардактуу мүчөсү, 1997-жылдан бери Кыргызстан Журналисттер союзунун, 2011-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Жарык көргөн илимий-методикалык эмгектери (Опубликованные научно-методические труды)
'''Окуу нормативдик документтери. Предметтик стандарттары (Учебно-нормативные документы. Предметные стандарты):'''
Республиканын мектептеринде кыргыз тили жана адабияты боюнча билим берүүнүн мамлекеттик стандарттары (V-XI класстар) -Б.: 1996. -52 б.(1-22-бб.) / КРнын билим берүү жана илим министрлиги. Кыргыз билим берүү институту
Кыргыз Республикасынын мектептеринде предметтик билим берүүнүн мамлекеттик  стандарттары (V-XIкласстар) -Б.: "Билим куту", 2006. -307 б. (174-193-бб.) / КРнын билим берүү, илим жана жаштар саясаты министрлиги. Кыргыз билим берүү институту
Кыргыз тилин эне тил катары окутуунун предметтик (мамлекеттик) стандарты. -Б.: 2012-2023-жж.
'''Окуу программалары. (Учебные программы):'''
Кыргыз тилинин окуу программасы Орто мектептердин 5-11-класстары үчүн. -Ф.: "Мектеп"1989; -Б.: "Кыргызстан", 1998.-80 б.;  -Б.: "Педагогика" 2002. -72 б.; -Б.: "Педагогика" 2003. -72 б.; -Б.: "ТАС", 2006. -96 б;. -Б.: 2006. -70 б.;  -Б.: "Билим", 2012. 76 б.; -Б.: "Билим", 2013. 75 б.; -Б.: "Билим", 2015. 79 б.;-Б.: "Билим", 2016-2022. 79 б. (авторлош)