cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Акбуура, ураан
Орто кылымдардагы түрк урууларында буура - тотем, мансап адамынын титулу, курмандыкка чалынуучу жаныбарды аныктаганы ырас. Ак буура - жаратылышта сейрек кездешүүчү ак төө, буура. Аскердик ураан катары кыргыздарда гана белгилүү. Түрк элдеринен кыргыз, казак, каракалпактар согуштарда аскер ураанын чакыруу салтын кенен пайдалангандыктары маалым. Аскердик ураан кошунду башкарууда, бирдиктүү жетекчиликти уюштурууда, жоокерлердин согуштук духун көтөрүүдө маанилүү роль ойногон. Согуш учурунда ураан чакыруу салтын печенег жана кыпчактар да колдонушкандыгын орус жыл баяндары тастыктайт. Байыркы доорлордон туруктуу сакталып келе жаткан аскердик ураандар негизинен ата-бабалардын эрдиктерин даңазалап, уруулук символдорду, сыйынуучу ыйык жерлердин аталыштарын чагылдырат. М.Г. Рабинович тотемди аныктаган (айрым учурда жырткыч айбандар же канаттуулар) урукгун сыйынган объектисин чагылдырган аскер ураандары байыркы замандардан белгилүү болуп келет дегеи жыйынтыкка келет. Мисалы, ак төөгө сыйынуу, аны курмандыкка чалуу мал чарбачылыгы менен кесиптенген көчмөндөр үчүн мүнөздүү көрүнүш болгон. Бул көрүнүш өткөн кылымдарда казактарда кенен таралгандыгы маалым.
Кенжекулов Руслан
Кенжекулов Руслан 1965-жылы 4-октябрда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Дөөлөталиева Бакбү
Дөөлөталиева Бакбү Оймочу. 1929-ж. Токтогул районундагы Ак-Тектир айылында төрөлгөн. Таенеси Куунактын нускасын алган. Кыйла жылдары чарбада иштеген. Кийинчерээк боз үй көтөрүүгө ышшланып, жыгачын өмүрдөшү жасаса, өзү анын ичи-сыртын жасалгалаган. Бакбүнүн шири жасоо ыкмасы төмөнкүчө. Жаңы сыйрылган уйдун терисинин жүнүн кырып, аны шилтеге салат (шилтеге салуу - комуз кактын түбүн, чиенин, карагандын бир түрүнүн түбүн казып казанга кайнатып, ага терини салуу). Ал үчтөрт күндөн кийин аябай былкылдап жумшарат. Казандан чыгаргандан кийин жумшак боюнча бычып тигет. Ичине кум салып, анан ага мүйүз сындыргысы аркылуу (чийим шибегеси) тери тоборсуп келатканда көркөм оюм-чийимдерди келтирет. Көөкөрдүн ийинин, моюнун жана түбүн көркүнө келтирүү үчүн уздун ийри шиши бар. Тери ичиндеги куму боюнча кургайт. Ал буюмдун кебин ойдогудай келтирет. Ага оюм-чийим батырыла да түшөт. Кумун төгөөрү менен ал көөкөр болуп калат. Ал сабаа жасоодо тери шилтеден чыккандан кийин түз жайга тасмадай керет да, коңур кургак болгондо бычат. Көөкөр менен сабааны ыштыкка коёт. Ыштык ичинде туура жыгачтары болот. Буюм ошого илинет. Ыштыктын от жага турган жери төрт-беш кулач алыс болот. Уз көбүнчө самандын, арпа-буудайдын бакалы менен ыштайт. Бакбүнүн боз үй жасалгаларында, кийиз оюмдарында ак, кызыл, ач жашыл, ач сары өңдөр буюмдун узга таандык жүзүн ачып берет да, «Бакбүнүн оюмдары» деген таанып-билүүчү чекке жетет. Андай чыгармачылык «жабык башынан» сезилет. Анын «ак этеги» «кош чагармак» (бакжагай көчөт) болуп көрүнөт. Уздун уздук татымы кызыл-жашыл өндү бири бирине жуткурбай берүүдөн көрүнөт. Жашыл оюмга актан милте коюу аркылуу аягында ак-карадан «ак этек» түшүрүүсү өзүнчө колоритти пайда кылат. Мунун ортосунан ич ара элементтери төп түшкөн «жүрөкчөлөнгөн» табак оюм чыгат. Ар бир жүрөкчөдө «кочкор мүйүз оюму» «кош мүйүз оюму» биригип, ал өзүнчө «жүрөкчө оюмун» түзөт. Уз жабык башты 75 баш үйгө чактап жасайт, ал төрт бөлүктөн турат. Ага тегирич уланат. Жети түгөйлүү тал аркылуу ак-кара жиптер «чагармак көчөтүн» түшүрөт. Бакбү «кош мүйүз көчөтүн» берүүдө 25 түгөйлүү жипти эришке чыгарат. Борбордук көчөттүн четтериндеги чагармактан кийин салттуулукту сактап, түймө чачыкты чалып чыгат. Кызы Венера эне өнөрүн улоодо. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык II кароо-сынагы». Боз үй жасалгалап келгени үчүн ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Боз үйдүн ички сырткы жасалгалары үчүн Обкомдун жаиа Облаткомдун I даражадагы диплому. Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин III даражадагы диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Сокольники (метро бекети, Сокольническая сызыгы)
Сокольники — Москва метросунун Сокольническая сызыксындагы станция. 1935-жылы 15-майда ачылган.
Актоо өкүмү
Актоо өкүмү – соттолуучу адамдын күнөөсүздүгүн аныктай турган өкүм. Ал төмөндөгүдөй учурларда кабыл алынат:
Жумалиева, Эльмира Бусурманкуловна
Өмүр баян
Жумалиева Эльмира Бусурманкуловна 1962-жылдын 16-майында Талас шаарында туулган. Улуту кыргыз. Жогорку билимдүү. 1984-жылы Скрябин атындагы Кыргыз мамлекеттик айыл чарба институтун бүтүргөн.
Ишмердүүлүгү
Эмгек жолун 1984-жылы Ленин атындагы колхоздо экономист болуп иштөөдөн баштайт.
1987-жылдан тартып Фрунзе шаарындагы долбоорлоо кеңсесинде инженер-экономист болуп иштеген.
1990-жылдан тарта «Азат» корпорациясыннын (СМУ-5) өндүрүштү пландоо бөлүмүндө экономист болуп иш алып барат.
1993-жылдан баштап Скрябин атындагы Кыргыз мамлекеттик айыл чарба институтунда алгач ага окутуучу, андан соң доцент, илим башкармалыгын начальниги, кафедра башчысы жана «Экономика жана ишкерчилик» факультетинин деканы кызматтарын аркалаган.
2010-жылдын октябрында Кыргыз Республикасынын V чакырылыштагы Жогорку Кеңешине «Республика» саясый партиясынын тизмеси боюнча депутат болуп шайланган.
Экономика илимдеринин доктору, профессор.
Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги.
Виталий Лазаревич Гинзбург
Виталий Лазаревич Гинзбург (1916-жыл 21-сентябрь (4-октябрь), Москва - 2009-жыл 8-ноябрь, ошол эле жерде) - советтик жана орусиялык теоретик-физик, физико-математика илимдеринин доктору (1942), профессор.
СССР ИАнын академиги (1966; 1953-жылы мүчө-корреспондент). Ленин сыйлыгынын лауреаты (1966), биринчи даражадагы Сталин сыйлыгынын лауреаты (1953) жана физика боюнча "Нобель" сыйлыгынын лауреаты (2003). 1944-жылдан тартып ВКП(б)нын мүчөсү.
Эл аралык астронавтика академиясынын академиги (1969; 1965-жылы мүчө-корреспанденти). Эл аралык астрономия союзунун мүчөсү (1961). АКШнын Улуттук илимдер академиясынын чет элдик мүчөсү (1981), Лондон падышалык коомунун (1987), АКШнын Америка илимдер жана искусстволор академиясынын (1971), Европа Академиясынын (1990), Даниянын илимдер академиясынын ж.б. мүчөсү.
СССРдин СССР Илимдер академиясынын атынан депутаты (1989-1991).
Ички органдар
Ички органдар негизинен көкүрөк жана ич көңдөйүндө жайгашат.
Ага тамак сиңирүү системасы, дем алуу системасы жана заара-жыныс системалары кирет. Бул органдардан турган ар бир система кишинин жашоосу үчүн эң керектүү болгон белгилүү функцияны аткарат. Тамак сиңирүү системасы белгилүү органдардан (тиш, тил, шилекей бездери, кулкун, кызыл өңгөч, карын, ичке ичеги жана жоон ичеги, боор, уйку бези) туруп, киши тамактанган азыктарды майдалап, химиялык жактан иштетет, сиңирет жана сыртка бөлүп чыгарат.
Дем алуу органдары (мурун, мурундун кошумча кобулдары, кулкун, көмөкөй, кекиртек, бронхтор жана өпкө) кычкылтекти ткандарга жеткирип, ал эми алардан көмүр кычкыл газды сыртка бөлүп чыгаруу милдетин аткарат.
Толстая (Тима куймасы)
Толстая (Тим) — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тим дарыясынын сол жээгинен 86 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Арбитраждык процесстик укук
Арбитраждык процесстик укук – өзалдынча укук тармагы; жарандык, административдик ж. б. укук мамилелеринен улам келип чыккан, экономикалык талаш-тартыштарды териштирүү жүрүшүндө жаралган мамилелерди жөнгө салуучу юридикалык ченемдердин жыйындысы.
Красносельская (метро бекети)
Красносельская — Москва метросунун Сокольническая сызыксындагы станция. 1935-жылы 15-майда ачылган.
Көк жөтөл
Көк жөтөл ( фр. coqueluche; лат. Pertussis)— балдардын катуу кармама жугуштуу дарты. Айрым учурда чоң кишилер да ооруйт.
Ооруну козготкучтар
Оору башталгандан бир айга чейин жугуштуу болот. Козгогучу — бактерия. Көк жөтөл оорулуудан жөтөлгөндө, чүчкүргөндө абага тараган чачырандылар аркылуу жугат. Козгогучтун байымсыздыгынан буюм-кече аркылуу (мисалы, оюнчук же идиш-аяк) сейрек жугат.
Оорунун өнүгүшү
Инкубациялык (жашыруун) мезгили 2 —15 (көбүнчө 5—7) күн. Көк жөтөл адатта 6—7 жумага созулат: жөтөлүп, айрым учурда эти бир аз ысып, мурду бүтүп башталат. Жөтөл бара-бара, айрыкча түнкүсүн күчөйт. 2—3-жумада көгөрүп, эрип жөтөлөт, кусуп да жиберет.
Бул мезгил 2 жумадан 2 айга (сейрек) чейин создугат. Андан соң жөтөл басаңдайт, приступ сейрек кармап, жеңилирээк өтөт, оорулуу айыга баштайт. Оору 5тен 12 жумага чейин созулат. Үч жашка чейин жана ден соолугу начар балдарда кээде бронхит, өпкөнүн сезгенүүсү коштойт. Айрым учурда дарт эрип жөтөлткөн приступсуз өтөт (айрыкча чоң кишилерде жана эмделген балдарда), бирок мындай оорулуулар оору таратат. Эгер бала тынбай жөтөлсө аны догдурга көрсөтүү зарыл. Көк жөтөлдү өз убагында аныктоо үчүн догдурга көрсөтүү зарыл. Оорулуу бала менен жолуккан 7 жашка чейинки балдарды андан бөлгөндөн кийин ал 14 күн, эгер оорулуу бала менен чогуу жүрсө (бөлүнбөсө) 25 күн балдар мекемесине алынбайт. Сыркоо баланы шаардык транспортто алып жүрүүгө болбойт. Оору башталгандан 30 күнгө чейин жугуштуу деп эсептелет.
Дарылоо
Оорулуунун таза абада көп болушу дартты жеңилдетет: жайында күн бою, кышында абанын температурасы — 10°Сде 4—5 саат эшикте болуусу сунуш кылынат. Оорулуу жаткан бөлмөнү жакшылап шамалдатып туруу керек. Аны аз-аздан, тез-тез (күнүнө 10 жолу) тамактандырат. Жагымдуу жана майдаланган тамак-аш (сорпо, үбөлөнгөн быштак, бышырылып эзилген жашылча, майда тууралган эт жана башка) берилет. Кызыктуу оюн, оюнчуктарга алаксыган балада приступ аз болуп, жеңил өтөт. Ата-эне жөтөл кармаганда корккон кебетеси менен баланы чочутпай, өздөрүн токтоо кармоого тийиш; жаш баланы колго көтөрүп, чоңураагын отургузуп, жөтөл катуу кармаганда башын жөлөп туруу керек.
Дарт айыкканча бала догдурдун көзөмөлүндө болот. Оорулуу айыккандан кийин атайлап дезинфекциялоонун зарылдыгы жок, бөлмөнү желдетип, жакшылап жууп, тазалоо жетиштүү. Көк жөтөлгө каршы эмдөө баланы андан сакташы ыктымал, эгер ооруп калса жеңил өтөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Козучак
Козучак ― Кыргызстандын Талас облусунун Талас районундагы айыл. Бердике Баатыр айыл аймагына кирет.
Беш-Таш капчыгайынын оозунда, Беш-Таш суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 2000 м бийикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Көк-Ой айылынан 8 км түштүк тарапта. Жамбыл темир жол бекетинен (Казакстан) 195 км. Кыштак 1932-ж. негизделген. Калкынын саны ― 787 (1986-жылы), 1467 (2007-жылы); айылдын тургундары негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб бар. Соода түйүндөрү, ФАП иштейт.
Юридикалык жактын уюштуруу документтери
Юридикалык жактын уюштуруу документтери – белгилүү бир юридикалык жактын аракеттеги мыйзам чегиндеги статусунун өзгөчөлүгүн аныктоочу документтер.
Үбөлүк
Үбөлүк — камыр жаюу үчүн колдонулуучу таякча сымал жумуру жыгач.
Плодовое
Плодовое (Плодовое ) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Орок айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 133 киши.
Юлдыба (Зианчурин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дооронбеков Жакшылык
Дооронбеков Жакшылык Зергер. 1938-ж. Кара-Буура районундагы Бейшеке айылында төрөлгөн. Орто билимдүү, механизатор. Себетти колдо жасоону Төрөгүл устадан, күмүш бетине чийим түшүрүп, ага себет төгүүнү Бейшенаалы Курманкул уулунан үйрөнгөн. Зер жасалгалары: сөйкө, билерик, шакек, оймок, бойтумар өңдүүлөргө себетти (сыя төгүү) пайдаланууга чоң усталардын узануу ыкмаларын таасын колдонуп, андан ары улоого ишенимдүү нугу бар. Себет жасоо, аны күмүш бетине жугузуу, ага акак таш чөгөрүү, ийне шибеге аркылуу күмүш оюм-чийим түшүрүү ыкмаларына узанууда анын чыгармачылык чыйырындагы үндөштүктөр өз устаттарынан анча айырмалана албайт. Бирок, такай көркөм буюм кармоосунда улам өзүнүн чеберчилик кошумчаларын киргизип отурат да, өнөр кайра чеберди ээрчигендей сезилип турат. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы». Зер буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1988-ж. Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын, Кыргыз ССР Маданият министрлигинин, Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин жана Кыргыз ССР Сүрөтчүлөр союзунун «Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук II фестивалына карата элдик чеберлердин республикалык көркөм көргөзмөсү». Зер буюмдары мамлекеттик музейлерге экспонатталган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Акт (документ)
Акты (лат. actus – аракет, actum – документ). 1) жосун, иш-аракет;
Өсүмдүктүн вирустук илдети
Өсүмдүктүн вирустук илдети - өсүмдүктүн вирустар пайда кылуучу жугуштуу илдети. Айыл-чарба өсүмдүктөрүн зыянга учуратат. Дан эгиндеринин, кант кызылчасынын, картошканын, капустанын, бадыраңдын, карагаттын, алманын, шабдалынын жана башка Ө. в. и. өтө коркунучтуу.Алар түшүмдү 50-70 %ке азайтышы мүмкүн. Патол. жактан өзгөрүшүнө жараша өсүмдүк вирустук илдеттери эки топко - чаар ала жана сарык илдеттерине бөлүнөт. Ө. в. и-нин көбүн негизинен курт-кумурскалар - өсүмдүк бити, трипс, кантала, кене, кээ бирлеринин (мисалы, томаттын тегерек кара так илдетин) топурак нематодасы таратат. Вирустар механикалык же биологиялык жол менен таралат. Көпчүлүк өсүмдүктөрдө вирустук илдет вегетативдик көбөйүү мезгилинде (мисалы, картошка бырышы), кээ бир өсүмдүктөрдө (мисалы, соя, тоо буурчак, томат жана бадырандын чаар ала илдети жана башка) уругу аркылуу берилет. Кыргызстанда Ө. в. и. картошка, тамеки, томат жана башка айыл чарба өсүмдүктөрү айдалуучу аймактарда кеңири таралган. Каршы күрөшүү чаралары: илдетке туруктуу сортторду эгүү, үрөндү өз убагында сээп, түшүмдү өз убагында жыйноо, илдетке чалдыккан өсүмдүк анызын тазалоо, илдет таратуучуларды-отоо чөптөрдү жок кылуу.
Акт (документ)
2) ырасмий документ, ал өз милдеттеринин чегинде, мамлекеттик орган, кызмат адамы тарабынын мыйзамда белгиленген таризде (мыйзам, жарлык, токтом ж. б.) чыгарылат жана милдеттүү аткарылуучу күчкө ээ болот.
Юридикалык жактын укук жөндөмдүүлүгү
Юридикалык жактын укук жөндөмдүүлүгү – юридикалык жактын анын уюштуруу документеринде каралган ишмердиктин максаттарына ылайык жарандык укуктарга жана милдеттерге ээ болуу жөндөмдүүлүгү. Коммерциялык уюмдар, ишканаларды кошпогондо, иш жүргүзүүнүн мыйзамда тыюу салынбаган аргандай түрүн ишке ашырууга зарыл болгон жарандык укуктарга жана милдеттерге (жалпы укук жөндөмдүүлүгүнө) ээ болушат. Ушуга жараша коммерциялык эмес уюмдар жана мыйзамда көрсөтүлгөн юридикалык жактардын башка түрлөрү өздөрүнүн уюштуруу документтеринде жана мыйзамда улуксат берилген гана иштер менен (атайын укук жөндөмдүүлүгү) алектене алышат. Ишмердиктин айрым түрлөрү (тизмеси мыйзам тарабынан аныкталуучу) менен алектенүү үчүн лицензия алуу зарыл. Юридикалык жактын укуктары мыйзамда каралган учурларда жана тартипте гана чектелүүсү мүмкүн. Юридикалык жак укугунун чектелүүсү тууралуу чечим боюнча сотко даттана алат. Ю. ж. у. ж. ал түзүлгөн учурдан тартып пайда болот жана анын жоюлушу аяктаганда токтотулат.
Ак ит, урук
Жашоосу мал чарбачылыгына байланышкан элдерде уруу аттары үй айбандарынын энчилүү аттары менен атоонун өзүнчө бир мааниси, себептери бар. Ит - карышкыр сыяктуу эле байыркы көп элдердин, анын ичинде кыргыз урууларынын да тотем-жаныбары болгондугун ырастаган далилдер бар (караңыз: С.М.Абрамзон, 1990, 305; Т.Баялиева, 1972, 19-21, Л.П. Потапов, 1949,122; С.Атаниязов, 1990, 9-6. ж .б.). Кыргыз санжыраларында айтылган мифологиялык сары иттер - тотемизмдин таасирлерин ырастагансыйт. “Кыргыздын ишениминдеги кызыл иттер жөнүндөгү мифология ислам дини кабыл алынгандан соң, бир топ бурмаланган”. Ит, барак, ногой (нохой) маанилеш этнонимдер. Ит байыркы кыргыздардын түшүнүктөрүндө ар түрдүү оорулардан, кокустуктардан, кайгы-мундан арылтчу касиетке ээ болгон (караңыз: Т.Баялиева, 1972, 19-21). Кара кидандарда (кара кытайлар) жылдын күз мезгилинде туш келген майрамы “дан-хе-ми” ( “ит баш”) деп аталган. Бул жамааттык майрамда мамлекеттин акими ак итти өз колу менен курмандыкка чалгандыгы жөнүндө маалыматтар бар. Ит тотем-жаныбар катары чыгыш теги карышкырга байланыштуу болуу керек жана адам баласы тарабынан эң алгачкы колго үйрөтүлгөн үй айбаны катары белгилүү. С.М. Абрамзон итке болгон байыркы ишенимди тотем-карышкыр менен бирдей түшүнүктө кароо зарылдыгын баса белгилейт.
Ички органдардын түшүшү
Ички органдардын түшүшү — бир же бир нече ички органдын кадимки калыбынан төмөн жайгашуусу. Демейде карын, ичегилер, бөйрөк, боор, көк боор түшөт. Ички органдардын түшүшүнө ич жана жамбаш булчуңдарынын начарлашы, ички органдарды бириктирүүчү байламтанын бошоңдошу себеп болот. Аялдардын ички органдары көп түшөт. Ага дайыма ичке күч келтирүү, өтө арыктоо, төрөттөн кийин оор жумуш жасоо түрткү болот. Ылдыйлап кеткен ички органдын иши бузулат (тамакка табити тартпай, жүрөгү айланат, кекирет, зарна болуп, ич катат), башы ооруйт, алы кетет.
Карын жана ичегиси түшкөн оорулуу туруп турганда ичи сыздап, төмөн жагы тартышып ооруйт, жатканда, өйдө көтөргөндө басаңдайт; бөйрөк түшкөндө бел ооруйт. Ички органдардын түшүшүн алдын алууда гигиена жана тамактануу режимин сактоо, тамакты ашык ичпей, ичти катырбоо, физкультура жана спортко катышуу чоң мааниге ээ. Оорулууну врач дарылайт. Айрым учурда бандаж кийүү, ич булчуңдарын чыңдоочу гимнастика жана башка сунуш кылынат.
Кыпа-Ират-Кы дарыясы
Кыпа-Ират-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ират-Кы дарыясынын оң жээгинен 96 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Ардактуу жарандар
Ардактуу жарандар – ардактуу жарандыкка ээ болгон, өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүшүнө, элдердин, мамлекеттердин, шаарлардын ортосундагы эларалык, экономикалык, маданий жана илимий-техникалык байланыштарды өнүктүрүүгө, өлкөнүн жарандарынын арасында тынчтыкты, ынтымак-ырашкерликти калыптандырууга жана өркүндөтүүгө чоң салым кошкон, ошондой эле өздөрүн мыкты инсан катары көрсөткөн адамдар. == Колдонулган адабияттар ==
Көкүрөк
Көкүрөк (көөдөн) (лат. Thorax) — дене тулкусунун жогорку бөлүгү. Ал көкүрөк омурткаларынан, 12 жуп кабыргадан жана алардын кемирчегинен, төш сөөгүнөн түзүлөт.
Төш сөөгү жалпак сөөк; үч бөлүктөн — сабы, денеси жана канжар сымал урчугунан турат. Кабырга узунунан келген ичке ийри сөөк. Ал кабырга сөөктөн жана кемирчектен турат. Кабыргалар арткы учу менен көкүрөк омурткаларына биригип турат. Кабыргалардын урчугу омурткалардын каптал урчуктары менен ашташып, дем алган учурда кабыргалардын көтөрүлүп жана төмөн түшүп турушун камсыз кылат.
Жогорку беш кабырганын алдыңкы учтары төш сөөгү менен биригип, чыныгы же кара кабыргалар деп аталат. Кийинки 5 кабырга жалган же карчыга кабыргалары деп аталат да, алардын кемирчектери бири бири менен кошулуп кабырга жаасын же сүбөнү түзүп турат. Акыркы эки кабырганын учу бош болуп, курсак булчуңдарынын арасында жайланышат (жетим кабыргалар).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Көтөн чучук
Көтөн чучук — тамак сиңирүү системасынын акыркы бөлүгү. Кичине жамбаш чарасынын ичинде куймулчактын алдында жайгашкан. Көтөн чучук — тамак сиңирүү системасынын акыркы бөлүгү. Кичине жамбаш чарасынын ичинде куймулчактын алдында жайгашкан. Көтөн чучук куймулчак туштан башталып, арткы тешик аркылуу тышка ачылат, узундугу 15—20 смге жетет.
Көтөн чучуктун узуну боюнча куймулчак жана чаткаяк иймектери жайгашкан, ошондой эле чара бөлүгү жана арткы тешик бөлүгү болуп бөлүнөт. Көтөн чучуктун чара бөлүгүнүн жазылыгы 7,7 смге жетип, ампула деп аталат. Ампуланын ички бетинде туурасынан кеткен былжырлуу кабыкчанын үч бүктөмөсү бар. Ал эми арткы тешикке жакын жерде былжыр чел узунунан кеткен бүктөмөлөрдү түзөт да, алардын арасы чуңкурчалар менен ажырап турат. Былжыр челдин астында веналардын жакшы өөрчүгөн торчосу бар. Ошол веналардын сезгенип, кеңейип кетиши геморрой деп аталат.
Көтөн чучуктун капталы узунунан кеткен сырт жана тегерете жайгашкан ички булчуңдуу эки катмардан турат. Ички булчундуу катмардын арткы тешикке жакын жери жооноюп ички кыскычты түзөт, ал адамдын сезимине баш ийбейт. Ал эми скелет булчуңунан турган сырткы кыскыч адамдын сезимине баш ийип, анын эрки менен керектүү учурда ачылып, кайра жабылып турат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Сарпайы
Сарпайы (иранча — баштан аякка чейин толук кийгизген кийит) — кыргыз тилинде эки мааниси бар: 1) үйлөнүү же башка тойлордо ардактуу конокторго кийгизиле турган кийим, кыздын ата-энеси куда-кудагыйына жана анын жанындагыларга кийгизе турган кийим-кечек; 2) кымбат кездеменин аты.
«Манаста» С-нын эки мааниси тең учурайт. Мисалы, Каныкей куда түшүп келген Жакыпка жана анын жандоочторуна С. жапканы төмөнкүчө сүрөттөлөт:
Кан баласы [[Каныкей|Каныкей
]] Чорого сарпай жабам деп
Ак куржунду оодарды
Кең Кашкардан алдырган,
Арабага салдырган,
Он экиден топчу кадаган,
Мылтык огу жадаган
Ак күрөөкө торгой көс,
Алып жапты сарпайды (Радлов жазып алган вариант, 209).
Сывъю (Кожима куймасы)
Сывъю (Сын-Ю) — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кожим дарыясынын сол жээгинен 31 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 60 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ризосфера
Ризосфера (гр. риза-тамыр, сфера-тоголок) - тамырды курчап турган топуракта (2-3 мм аралыгы) тиричилик өткөргөн микроорганизмдердин коому. Бул жерде микроорганизмдердин саны, топуракка салыштырмалуу 100 эсеге көп. Алар өсүмдүктүн тамыр бөлүп чыгарган ар түркүн орг. заттар менен азыктанат. Р. микроорганизмдери өсүмдүктү минералдык заттар камсыздандырат жана гумустук кошулмалар менен камсыздандырат. Андан тышкары, алар гетероауксин, гибберилинге окшош кошулмаларды, витаминдерди, аминокислоталарды, ферменттерди жана башка заттарды ризосферага болуп чыгарышат. Бул заттар өсүүнүн стимуляторы катары эсептелинет жана тамырдын азыктануусуна жардам берүү менен бирге өсүмдүктөгү ферментативдик жана зат алмашуу процесстерин күчөтөт.
Деркембай уулу Алым
Деркембай уулу Алым Зергер. 1900-ж. Нарындын Эки-Нарын деген жеринде төрөлгөн. Ал аймакташ Айтымбет устанын үлгүлөрүн кармоо менен өзүнчө нук алат. № 53-жылкы заводунда устакерчилик, жылкычылык кылган. Зергерчилиги менен темирчилигинде кургак («чапкылоо», «чегүү», «ийүү», «созуу», «эшүү», «тордоо» ж. б.) жана чыктуу («жашытуу», «эритүү», «сиркелетүү», «сьмлоо», «кепшерлөө», «уютуу», «тогуз төбөлөө») устачылыкты тең кармаган. Анын күмүш буюмдарына узануусунда көркөм калыбы болгон. Ага эритип, ийип-чоюп жатак алдырып чапкан. Билектерин эшип, жумурулап, жазылантып жасайт.
Чолпуларына бир тумарчадан төрт канат чыгарып, анын ар бирөенөн төрттөн калакча чыгат. Ага «айчык» түшүрөт. Күмүш бетине түшкөн көркөм оюмдар женөкөйрөөк берилет, бирок, көзгө кооз көрүнөт. Күмүш калакчалары чыйратылган күмүш зымдар аркылуу илиштирилет. Зергер айрым нускаларында буюм бетин чегүү аркылуу жүрөкчө түшүрөт. Ал алты сай шакек, оймокторго, билериктерге арбын узанат. Алым уста кезегинде ат жабдыктарын да кармаган. Ага түшкөн шөкөттөрү «моңолдордун сынпосторунан» анча айырмаланбаган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Шаабай Азиз уулу
Шаабай Азиз уулу (1927, Ак-Суу району, Кызыл Октябрь айылы) — манасчы.
Өмүр таржымалы
Шаабай белгилүү манасчы Чоюкенин бир тууганы Азиздин уулу. Кезегинде Азиз да «Манас» айткан. Бирок, езүнүн бул өнөрүн уулунун улантып кетерине көзү жеткен соң, манасчылыкты уулуна өткөрүп берип, өзү эпос айтууну токтоткон. Азыркы учурда Шаабай Ысык-Көл облусундагы Үч-Кайнар кыштагында жашайт. Шаабай манасчылыкты атайын кесип кылбастан жөн гана өз чөйрөсүндө кызыкчылык үчүн, атасы менен абасынын салтын улап, нускасын сыйлагандыктан кез-кезде айтып жүрөт. Шаабайдын эпоско болгон кызыгуусу 7 жашынан башталган. Чоюкенин айтканын өз кулагы менен укпаса да Шаабайдын айтканы Чоюкеге өтө окшош экендигин эл арасында белгилеп жүрүшөт. Өзүнүн берген маалыматына караганда Шаабай циклдешүү принцибинде курулган бүткүл үчилтикти («Манас», «Семетей», «Сейтек»), Манастын чебере урпактары болгон Эр Сарык менен Кулумсарыктар (Сейтектин баласы менен небереси) жөнүндө да айтат. Чоюкенин жана бир тууганы Азиз менен анын уулу Шаабайдын варианты — салт катары атадан балага өтүп келаткан вариант. Ал бизге Шаабайдын айтуусунда гана келип жетти. Вариант эпостун айтылып, жашап келишиндеги бүтүндөй бир тарыхый сызыкты өзүнө бириктирген, ошол эле учурда эпостун Ысык-Көлдө айтылып келген байыркы салттарын өзүнө сиңирип, сактай алган. Бактысына Чоюке туш болуп, анын «Манас» айтканын уккан, аны менен көпкө бирге жүргөн Саякбай Карала уулу кийин бул салтты уланткан.
Саринжи Кожомберди уулу
Саринжи Кожомберди уулу (1901, Алай өрөөнү Жыгач-Арт айылы, кийин Үч-Төбөдөгү Ак-Босого айлында жашаган — өлгөн жылы белгисиз) — Манасчы, жомокчу, акын. Отуз уулдун калдай уруусунан. «Манас» эпосун кара сөз менен ыр аралаштырып айткан. С-нин айтуусунда «Манас» эпосунан: Алмамбеттин  Манаска келиши,  Манастын  Көкчөнүн жылкысына тийгени жана Чубактын Коңурбайга кат жазып Манаска кол салдырганы эпизоддору жазылып алынган. С-нин вариантынын мазмуну түштүк Манасчылардын варианттарына жакын. Алмамбет Көкчөдөн жеме угуп таарынып кеткенде, Көкчө аялы Аруукенин кеңеши боюнча Алмамбетти кайрып келүү үчүн артынан жөнөйт. Муну сезген Алмамбет күндү жайлап Көкчөнү адаштырып, өзү Манастын кошунуна келет. Манас  жакшылап тосуп алып, бир нече күн той берет, эс алдырат. Бир нече ай өткөн соң, Алмамбет Манаска кайрылып: «кырк чоро зеригип бүттү, башка элге чалгын чалалы, Көкчөнүн жылкысын тийип алалы» деген ойду айтат. Манас Көкчөнү чаап алууга камынат да аттанып чыгышат. Жолдун айрылышына келгенде экиге бөлүнүшөт. Манас өзү бир айрылыш менен кетет да, экинчи жол менен кеткен чоролорду күтүп калат. Кырк чоро келбегенде издеп чыкса алар аттарын уурдатып жөө калышкан болот. Манас из кубалап эки-үч белес ашканда эки этегин кайрып кармаган бир чоң киши кетип баратканын көрөт да аны кууп жетип ким экендигин сураганда, ал кырдуу мурун Коңурбай деген мен боломун дейт. Анда Манас кырдуу мурун Коңурбай болсоң, сен менин чоролорумдун атын уурдап алыпсың, таштап кеткин дегенде, ал Манас  деген сен экенсиң, сени эми анык көрдүм дейт да эки этегин коё бергенде кырк чоронун аттары жайылып чыга келет. Мына ушундан кийин Манас Көкчөгө барып, жылкысын тийип алып, аны менен кармашып жатып жарадар болот. Ал жараттан Каныкей айыктырат. Бул мотив түштүк Манасчыларынын варианттарынан гана кезигет. С-нин вариантында Чубактын Манаска тарынып Коңурбайга кат жазып, Манаска кол салдырганы башка варианттардан айырмаланып турат. Чубак менен Алмамбет араздаша кеткенде, Алмамбетти коргоп Манас Чубакты булдурсун менен бир салат. Буга тарынган Чубак, Коңурбайга кат жазат. Чубактын бул жоругун атасы Акбалта жактырбастан аны үйүнө түнөтпөй кууп салат. Акырында Чубак Манаска кошулуп, кырк чоро менен кошо аттанып Коңурбайдын колун кыргынга учуратат. Коңурбай менен Кожожаш качып кутулушат. Негизинен С-нин эпизоддорунун өз алдынча өзгөчөлүктөрү бар. Ал Көкөтөйдүн ашын да кара сөз менен айткан (Кол жазмалар фондусу, 276-инв.).
Маматов Улукбек
Маматов Улукбек 1975-жылы 14-августа Октябрь кыштагында туулган.
Аккозу, урук
Ак козу - жедигер (асан) уруусунун курамындагы урук. Лакап этноним. Параллелдери казактарда “ак козы”, “козы” формаларында кездешет.
Красные ворота (метро бекети)
Красные ворота ( (Кызыл дарбаза/Red Gate) (1962-1986 — Лермонтовская)) — Москва метросунун Сокольническая сызыксындагы станция. 1935-жылы 15-майда ачылган.
Арчалы марганец кени
Арчалы марганец кени - Нарын облусунун Тянь-Шань районунда. Нарын шаарынан 50—60 км түндүк-чыгыш тарапта, Жетим - кырка тоосунун түндүгүндө Арчалы суусунун сол жээгинде. 1956-ж. табылган. Кен жаткан жерде байыркы казындылар бар. Кендин аймагын кембрий мезгилинде пайда болгон аки таш теги, сланец, кремний, ордовикке таандык сланец, яшма жана палеоген-неогендин конгломерат, кумдук, чопо тектери түзөт. Heгизги минералдары: браунит, гаусманит, псиломеланвад, гематит, лимонит ж. б. Кен жанар тоо-чөкмө жолу менен пайда болуп, линза, тарам, уячалар түрүндө, ордовиктин гематит-кремнийлүү сланец жана яшмадан турган тоо тектеринде топтолгон. Руда кабатчаларынын калыңдыгы 30—40 м, узундугу 100—150 мге жетет, андагы марганец орто эсеп менен 15,4%.
Томс Ривэр Тауншип (Нү-Жерси)
Томс Ривэр Тауншип (Нү-Жерси) (Toms River Township) — Нү-Жерси штатынын Оушен округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 91239 киши. Болжолдуу аянты - 137.1 км². FIPS коду — ?.
Армия (аскер)
Армия (аскер) (armée, лат. armare  – куралдандыруу) – тар маанисинде мамлекеттин жөө аскер күчтөрү (деңиз аскер күчтөрүнөн айырмаланып). Кең маанисинен алганда, мамлекеттин коргоо министрлигинин тутумундагы баардык аскердик бөлүктөр (куралдуу күчтөр).
Юридикалык жардамга укук
Юридикалык жардамга укук – баарынан мурда кылмыш-жаза процессинде адамдын укуктарын ишенимдүү коргоону камсыз кылууга багытталган конституциялык кепилдиктердин бири. Биринчи жолу конституциялык деңгээлде АКШнын 1787-ж. Конституциясына 6-оңдоодо (1791-ж.) бекителген. Дүйнөнүн көпчүлүк өлкөлөрүндө бул укуктун негизги мазмуну сот процессинде (баарыдан мурда кылмыш-жаза ишинде), ошондой эле кылмыш-жаза куугунтуктоо коркунучу учурунда адвокаттын кызматынан пайдалануу мүмкүнчүлүгүнө такалат. Мындан сырткары, айрым өлкөлөрдүн конституциялары менен мыйзамдарында адатта жакырлардын жана жетиштүү камсыз болбогондордун акысыз юридикалык жардам алуулары таанылат. КР конституциялык мыйзамдары да Ю. ж. у-ту кепилдейт. Мыйзамда каралган учурларда юридикалык жардамдар акысыз көрсөтүлөт.
Саякбаев Калмак
Саякбаев Калмак (1920–1998) - котормочу.
Калмак Саякбаев Ак-суу районуна караштуу Тегизчил айылында 1920-жылы туулган. 1940-жылы Фрунзедеги медицина техникумун бүтүргөндөн кийин Ленинполь жана Ала-Бука райондорунда фельдшер, Ала-Бука райондук аскер комиссариатында кызмат кылган. 1944-жылдан “Советтик Кыргызстан» гезитинин редакциясында адабий кызматкер, Кыргыз телерадио комитетинде улук редактор, «Кыргызстан» басмасында редактор, улук редактор Кыргызстан Жазуучулар союзунда адабий консультант, «Ала-Тоо» журналынын жооптуу катчысы болгон. 1954-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн. К.Саякбаевдин балдар үчүн жазган аңгемелери республикалык басма сөздө 1948-жылдан тартып жарык көрө баштаган. Ал И.А.Гончаровдун, В.Г.Короленконун, А.Куприндин, М.Горькийдин, К.Фединдин, Ю.Фучиктин ж.б. жазуучулардын чыгармаларын которгон. К.Саякбаев 1967-жылдан СССР Жазуучулар союзунун жана 1958-жылдан СССР Журналисттер союзунун мүчөсү болгон. К.Саякбаев СССР Жогорку Советинин Президиумунун Указы менен «1941–1945-жылдардагы каарман эмгеги үчүн», В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына “Каарман эмгеги үчүн» медалы жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасы менен үч жолу сыйланган.
Акты түзүү ордунун мыйзамы
Акты түзүү ордунун мыйзамы (lex loci actus) – эл аралык жеке укуктагы жарандык-укуктук акт жасалган (м.: керээз кат түзүлгөн, ишеним кат жазылган, келишимге кол коюлган) аймактагы мамлекеттин укугу колдонулушун билдирген бекитүү формуласы. Ал жалпыланган формула болгондуктан, мына ушундай түрүндө такай эле колдонула бербейт, анткени «жарандык-укук акт» – көп жактуу жарандык-укуктук иш-аракетти камтып турган өтө кеңири түшүнүк. Ошондуктан, кандай иш-чара тууралуу сөз жүргөндүгүнө жараша керектүү басым коюлат. Келишим түзүлүүчү жердин мыйзамы, келишимди аткаруучу жердин мыйзамы, зыян келтирген жердин мыйзамы – анын эң кеңири тараган түрү болуп саналат.
Саякбаев Калмак
КОТОРМОЛОРУ
Брудный Д. Актердун жолу. – Ф.: Кыргызмамбас, 1959. – 55 б.
Залка Матэ. Мекенде: Аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 120 б. '''Чехов А. П.''' Черный монах: Повесть. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 32 б.
'''Федин К. А.''' Бөтөнчө жай: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 783 б.
'''Федин К. А.''' Жалын: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 456 б.
'''Фраерман Р. И.''' Жапайы ит Динго же ууз сүйүү баяны. – Ф.: Мектеп, 1971. – 133 б.
Марков Г. Хингандын шумкарлары: Повесть. – Ф.: Кыргызстан,1972. – 304 б. (Ш.Абдылдаев менен бирге).
Борзунов С. Чабуулдан чабуул.: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1974. – 82 б.
'''Куприн А. И.''' Ак кандек: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1974. – 132 б.
'''Добролюбов Н. А.''' Обломовчулук деген эмне?: Сын макалалар. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 58 б.
'''Федин К. А.''' Шаарлар жана жылдар: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1977. – 440 б.
Гончар О. Циклон: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 300 б.
'''Троепольский Г. Н.''' Ак Бим–Кара кулак: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1978. – 262 б.
'''Толстой Л. Н.''' Анна Каренина: т. 2. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 448 б.
Цвигун С. Биз кайрылып келебиз: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 384 б.
Африка элдеринин жомоктору. – Ф.: Мектеп, 1982. – 327 б.
'''Пушкин А. С.''' Дубровский: Роман. – Ф.: Мектеп, 1983. – 96 б.
Цвигун С. Бороон: Документалдык роман. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 351 б.
'''Абрамов А. И., Абрамов С. А.''' Күмүш вариант: Фантастикалык роман жана повесть. – Ф.: Мектеп, 1985. – 240 б.
Сальников А. Кенч. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 431 с.
Толстой А.Н. Инженер Гариндин гиперболоиди: Илимий-фантаст. роман. – Ф.: Мектеп, 1986. – 280 б.
Балалык жылдар: Орус жазуучуларынын тандамал аңгемелери /Котор.: О.Айтымбетов, Х.Карасаев, К.Саякбаев. – Ф.: Мектеп, 1986. – 172 б.
Революциянын каармандары. – Ф.: Мектеп, 1987. – 336 б.
Боккачо Жованни. Декамерон: Новеллалар. – Ф.: Адабият,1990. – 718 б.
Пушкин А.С. Дубровский: Роман. 2-бас. – Ф.: Адабият,1990. – 96 б.
Ризоплана
Ризоплана - тамырдын үстүнкү бетинде тиричилик өткөргөн микроорганизмдердин жыйындысы же алар өсүмдүктүн тамырынын тканына киришет. Ризосфера микроорганизмдери сыяктуу эле мааниге ээ.
Сортамак (дарыя)
Сортамак — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ишим дарыясынын оң жээгинен 201 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
Сары-Арка
Сары-Арка — «Манас» эпосундагы топоним. Казак каны Көкчөнүн мекендеген жери: — деп эпосто туруктуу сүрөттөлөт. Кийин Көкчөнүн уулу Үмөтай да ушул жерди мекендейт. Географиялык реалияда Борбордук Казакстандагы дөңсө-тоолуу кеңири аймак.
Арналуу баалуу кагаз
Арналуу баалуу кагаз – ээси тууралуу маалымат эмитентке баалуу кагаз ээсинин каттоо таризи аркылуу гана белгилүү боло турган баалуу кагаздар. Ага укуктун өтүшү жана ага бекитилген укукту ишке ашыруу сөзсүз түрдө анын ээси менен далдаштырылат.
Гана
Га́на (Ghana) же Гана Республикасы (Republic of Ghana) — Батыш Африкадагы мамлекет, борбору - Аккра.
Негизги маалымат
Батышынан Кот-д’Ивуар, Түндүк-батышынан жана түндүгүнөн Буркина-Фасо, чыгышынан Того менен чектешет. Түштүгүнөн Гвинея булуңу чулгап жатат. Аянты 241,9 миң км2. Калкы 21,4 млн (2006). мамлекеттик тили англис тили. Борбору Аккра шаары административдик-аймактык жактан 10 облуска бөлүнөт. Акча бирдиги седи. Гана БУУнун (1957), Африка уюмунун (1963), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1957) жана башкалардын мүчөсү.
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)
Гана унитардык мамлекет, Шериктештиктин курамына кирет. Конституциясы 1992-ж. 28-апрелде кабыл алынган. Башкаруу формасы президенттик республика Мамлекет жана өкмөт башчысы президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы бир палаталуу парламент. Аткаруу бийлигин президент жетектеген Министрлер кеңеши жүзөгө ашырат. Саясий партиялары: Жаңы патриоттуулук партиясы, Улуттук демократиялык конгресс жана Элдик улуттук конвент.
Табияты
Гананын аймагы түздүктүү келип, борбордук бөлүгүн кенен плато (бийиктиги 500 м) ээлеп жатат. Атакора тоосунун (бийиктиги 876 мге чейин) Түштүк бөлүгү Гананын аймагына кирип турат. Кенбайлыктарга (боксит, марганец, алтын, алмаз, темир жана башка) бай. Климаты субэкватордук-муссондук. Эң жылуу (март) айынын орто температурасы түштүгүндө 27°Сден түндүгүндө 33°Сге чейин, эң суук (август) айыныкы 23°С 26°С. Жылдык жаан-чачыны 1800-2200 мм, суу тармактары жыш, эң ири дарыясы Вольта. Аймагынын басымдуу бөлүгүн саванна, 10%ке жакынын токой ээлейт. Жалпы аянты 3,7 млн га болгон коргоого алынган 321 табигый аймагы бар; андан ичкери Моле, Дигья, Боди улуттук парктары уюштурулган. Жери кызыл саргыч топурактуу.
Калкы
Калкынын көбү африкалыктар (98,5%). Шаар калкы - 37%. Калктын жашынын орто узактыгы: эркектериники 58,1; аялдарыныкы - 59,7 жашаары Орто жыштыгы 1 км2 жерге 88 киши. Калктын 60% айыл чарба менен алектенет. Элинин көбү жергиликтүү диндерге ишенет, бир азы христиан жана мусулман.
Гана жеринин тарыхы
Гананын аймагында адам палеолитжананеолит доорунда эле жашай баштагандыгы белгилүү. 15-кылымга карата Гананын жергиликтүү элдери чарбалык жана маданий өнүгүүнүн жогорку деңгээлине жетишишкен. Алар алыскы өлкөлөр менен соода жүргүзүшкөн (алтын, туз, колөнөрчүлүк буюмдары).
Колониялык тарыхы
Гананын аймагында бир нече майда мамлекеттер өкүм сүрүп, 17-18-кылымдарда алардын ири борбордошкон мамлекеттерге биригүү аракетине европалыктардын келүүсү тоскоол болгон. Ганага португалиялыктар биринчи келип, 1482-ж. Эльмина чебин курган. Алар алтын («Алтын Жээк» деген аты ушундан) жана кул алып турушкан. Мындагы байлыкка Дания, Голландия, Англия сыяктуу европалык өлкөлөр да көз арткан. 19-кылымдын башында Англия атаандаштарын сүрүп чыгып, өлкөнүн аймагын басып алат да, алтын, алмаз жана башка пайдалуу кенбайлыктарын иштетет. Өлкөнүн түндүгүндө жашаган ашанти уруулары борбордошкон күчтүү мамлекет түзүшүп, алардын англичандарга каршы күрөшү Англияашанти согуштарына алып келген. 1896-ж. Улуу Британия Ашантини басып алып, калган уруулар менен протекторат жөнүндөгү келишимдерди түзөт. Колониядагы жогорку бийлик англ. губернаторго берилген. Экинчи дүйнөлүк согуштан (193945) кийин улуттук-боштондук кыймыл күчөгөн.1947-ж. улуттук уюм Алтын Жээктин Бириккен конвенти түзүлүп, ал өлкөгө кыска мөөнөттө көзкаранды эместикти берүүнү талап кылган. 1957-ж. 6-мартта Алтын Жээк көзкаранды эмес деп жарыяланып, Гана мамлекети деп аталып, 1957-ж. 8-мартта БУУга кабыл алынган.
Экономикасы
Гана экономикасынын негизин айыл чарба жана минералдык сырьёлорду өндүрүү, чет элдик туризм түзөт. ИДПде айыл чарбанын үлүшү 36,6%, өнөржайыныкы 24,6%, тейлөө кызматыныкы 38,8% (2005). Негизги жана экспорттолчу өсүмдүгү какао. Ички керектөөлөрүнө маниок, батат, акжүгөрү, май пальмасы, балкамыш өстүрүлөт. Экономикасында негизги орунда тоокен тармагы (алтын, алмаз, боксит жана марганец кенташтары казып алынат), ошондой эле балык уулоо, жыгаччылык, нефть, цемент иштетүү өнөржайлары ээлейт. 2003-ж. 5,4 млрд кВт-с электр энергиясы өндүрүлгөн. Автомобиль жолунун узундугу 47,8 миң км, темиржолунуку 953 км, деңиз соода флотунун тоннажы 131 миң о дедвейт (2004). Ири деңиз порту Тема, Секонди-Такоради. Вольта, Анкобра, Тано д-нда жана Вольта көлүндө кеме жүрөт. Негизги дарыя порттору Акосомбо, Кете-Крачи, Кпанду. Эл-аралык аэропорту Аккрада. Негизги соода шериктери: Улуу Британия, Япония, АКШ, Германия, Франция жана башка.
Юридикалык жоопкерчилик
Юридикалык жоопкерчилик – укук бузган учурда, субъектинин анын жагымсыз кесепетине чыдоонун укук ченемдеринде каралган милдети. Социалдык жоопкерчиликтин бир түрү. Ю. ж. принциптери: а) ойлогондугу үчүн эмес, укук бузуу жүрүм-туруму үчүн гана жоопкерчилик; б) күнөөсү болгон учурдагы гана жоопкерчилик; в) мыйзамдуулук; г) адилеттүүлүк; д) максаттуулук; е) жазасыз калбоо. Мындай жоопкерчиликти бекемдей турган юридикалык ченемдердин тармактык тийиштүүлүгүнө жараша, ал төмөнкүдөй бөлүнөт: кылмыш-жаза, административдик, жарандык, тартипке чакыруу жоопкерчилиги.
Жаңы кул (Нуриман району, Башкыртстан)
Жаңы кул — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Жаңы кулев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1667 киши. Почта индекси — 452436, ОКАТО коду — 80245835001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кызыл-Суу (Жети-Өгүз району)
Кызылсуу айылы - Ысык-Көл облусундагы Жети-Өгүз районундагы аймагынын борбору. Ысыккөлдүн түштүк жээгинде жайгашкан.
(мурда Сливкино, 1993-ж. чейин Покровка) — Райондун жана Кызыл-Суу айыл округунун борбору. Ысык-Көл өрөөнүнүн түштүк-чыгышында, Тескей Ала-Тоонун этегинде, Чоң Кызыл-Суу суусунун боюнда, Балыкчы — Каракол автомобиль жолунун жээгинде, деңиз деңгээли 1760 м бийиктикте жайгашкан. Облустун борбору Каракол шнан 35 км батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 180 км. Калкы 12,2 миң (2009). Кыштакта 3 орто мектеп, китепканалар, бала бакча, оорукана, поликлиника, мадабият үйү, мечит бар. Кыш, нан жана сыр заводдору, турмуш-тиричилик кызматы, соода түйүндөрү, тамактануу жайлары, үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу, базар, автобекет жана башка иштейт. Бул жерде КР УИАнын Теңир-Тоо физикалык-география станциясынын кеңсеси орун алган. Кыштакта Советтик Союзунун Баатыры А. А. Титов туулган.
Кызыл-Жазы көрүстөнү
Кызыл-Жазы көрүстөнү — биздин замандын 1-5-кылымына таандык хунндардын мүрзөлөрү. Токтогул рнундагы Артак тоосунун түштүк капталында жайгашкан. 270 дөбө-мүрзөдөн турат, диаметри 7-14 м, бийиктиги 0,8-1, 8 м. Маркумдардын сөөгү жалгыздан же экиден казанактуу көрлөргө коюлган. 19бб-ж. 40 дөбө-мүрзөнү археолог Ы. Кожомбердиев казып жана изилдеген. Казуу учурунда ар түрдүү карапа идиш, темир кылыч, жебе, акак мончоктор табылган.
Труды (дарыя)
Труды (Дичня) — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосна дарыясынын сол жээгинен 145 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 89 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Жапаров Камалдин
Жапаров Камалдин 1955-жылы 13-апрелде Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Сары Аяр
Сары Аяр, Сары кыяр аяр — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери. Орго кандын аяры. Орго кан жеңилгенде Чүйдөгү Акунбешимге качып келип, Манас баатырдын айбат-сүрү жөнүндө айтып, кыргыз кошуну жеңиле турган жоо эмес экенин кабарлайт (Сагымбай Орозбак уулу, 2. 96, 99).
Криз
Криз — оорулуунун абалынын кескин түрдө начарлашы, оорунун күтүлбөгөн жерден башталган пристубу. Ал гипертония оорусу, климакс мезгилинде, аба ырайы кескин өзгөргөндө, диета бузулганда, мээнин кээ бир ооруларында жана өтө чарчаганда жана башка болот. Гипертониялык криз гипертония оорусу менен жабыркаган оорулуулардын кан басымы кескин жогорулаганда болот. Анда баш катуу ооруп, айланат, уйку качат, оорулуу тердейт, жүрөгү тез кагып, ооруйт, кусат, алы кетет. Кээде оорулуунун башы айланып, өзүн начар сезип жүрө берет. Ал учурда догдурга тезинен кайрылуу зарыл. Гипотониялык криз гипотония оорусу менен ооругандарда болот. Анда ал кетип, көз караңгылайт, кулагы убактылуу укпай калат, аба жетпей демигет, кан басым абдан төмөндөп, өңү бозорот, баш ооруйт. Мээдеги кан айлануу убактылуу бузулганда криз болушу мүмкүн. Анда баш ооруп, айланат, кусат, кол же бут чымырайт (уктайт), сүйлөө начарлайт. Бирок бул өзгөрүүлөр тез эле өтүп кетет. Вегетатив криздеринде артерия кан басымы туруктуу болбой өзгөрүлүп турат, жүрөк ооруп, дем кыстыгат, калчылдатат, тердетет. Кээде ич ооруйт, ич көпкөндөй сезилип, кекиртет, көңүл айланып, кустурат. Кризди догдур гана дарылайт. Анда өзүн өзү дарылоо жарабайт. Себеби ар кайсы Криздин алгачкы белгилери окшош болгону менен дарылоосу ар башка. Ошондуктан криздин белгилери башталары менен догдурду чакыруу зарыл. Кризге учураган оорулуу эмгек менен эс алууну айкалыштырып, негизги оорусунан өз убагында дарыланышы зарыл.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Арналуу жабдык
Арналуу жабдык – почта байланыш түйүнүнүн атын, жөнөткү буюмдун кабыл алуу жана жөнөтүү күнүн белгилөө менен, почта кабарын жөнөтүүгө жана документтерге белги түшүрүүгө арналган жабдык.
Акцепт
Акцепт (лат. acceptus – кабылданган).
1) жарандык укукта аны кабыл алуу тууралуу оферта (келишим түзүү сунушу) даректелген тараптын жообу. Акцепт толук жана айныксыз болуусу керек. Эгер ишкер жүгүртүмдөн, же тараптардын буга чейинки ишкер мамилелеринен, мыйзамдан башка бир нерсе келип чыкпаса, унчукпоо акцепт болуп эсептелбейт. Эгер оферта менен айныксыз макулдук сунушталган тарап белгиленген мөөнөттө кабылданса гана акцепт болуп таанылат;
2) банк эсептешүүлөрүндө – төлөөчүнүн акчалай жана товардык документтерди төлөөгө макулдугу. Төлөө товар берген жана кызмат көрсөткөн тарап жазып берген төлөм документтери менен төлөөчү макул болгондо (акцепт) колдонулат;
3) камсыздандырууда – күбөлөмөдө (слипте) камсыздандыруучунун өкүлү тарабынан анда белгиленген слип тобокелчилигине ошол шарттарда катышуусун бышыктоо иретинде өзүнүн аты-жөнүн жазып коёт. Адатта аты-жөнү менен бирге катышуунун чен-өлчөмү жана келишимдик мамилелерге кирүүнүн күнү көрсөтүлөт.
Административдик укук бузуу тууралуу протокол
Административдик укук бузуу тууралуу протокол - административдик жорук жасалган учурун каттоо жана административдик укук бузуу тууралуу иш козгоо үчүн негиз катары кызмат кыла турган административдик-жүрүм документи. Ал ага ыйгарым укуктуу кызмат адамы тарабынан түзүлөт.
Акколу, урук
Каңдылар ХI-XIII кк. Ысык-Көл, Талас аймактарын мекендегендиктери маалым. В.В. Бартольд Чүй суусуна жамаатташ аймактарды жердеген кандыларды кара кытайлар сүрүп чыгарганын жазат. Талас жергесиндеги Ак-Кол деген ашуу уруктун энчилүү атына байланыштуу (этнотопоним) келип чыгышы мүмкүн.