cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Славян таануу
Славян таануу, славистика - славяндарды мурдагы жана азыркы кездеги тарыхын, адабиятын, тилин, фольклорун, этнографиясын, экономикасын, искусствосун, динин, материалдьж жана рухий маданиятынын эстеликтерин изилдөөчү илимий дисциплиналар жыйындысы. «Славян таануу» термини 18-кылымдын 2-жарымында пайда болуп, негизинен филология илим катары Чехияда калыптанган. Россияда славян таануунун пайда болушуна M. В. Ломоносовдун эмгектери негиз түзгөн. 18-кылымдын аягында славян таануу Полыдада негизделген (Я. Потоцкий). Славян таануу славян өлкөлөрүндө пайда болгон соң, Батыш Евролага (Франдия, Италия, Англия, бөтөнчө Германия) да тарай баштаган. 19-кылымдын 2-жарымында - 20-кылымдын башында кыйла өөрчүп, комплекстүү дисциплинадан өз алдынча илимдердин комплексине айланган. 19-кылымдын ортосунда К. Маркс менен Ф. Энгельс тарыхты материалистче түшүнүүгө негиз салган соң славян таануу биринчи жолу ырааттуу илимий методологиялык негиз алган. Маркстик славян таануунун калыптанышында В. И. Лениндин тарыхый изилдөөнүн маркстик теориясын жана методологиясын андан ары өнүктүрүшү чечүүчү роль ойногон. Советтик славян таанууда экинчи дүйнөлүк согуштан мурда филологиялык изилдөөлөр басымдуу роль ойногон. Экинчи дүйнөлүк согуштун алдында жана анын убагында славян таануунун андан ары калыптанышында чоң бурулуш жасалган: СССР ИАнын Тарых институтунда, МГУда, ЛГУда тарыхый славистикалык борборлор түзүлгөн. 1946-1947-жылдары славистикалык борбор комплекстүү мекемелер, Киев, Ленинград, Москва ж. б. чоң шаарлардагы университеттерде кафедралар жана топтор уюштурулган. 1956-жылы слависттердин советтик комитети түзүлгөн. Дүйнөлүк эки согуштун аралыгында чех слависттери чет өлкөлүк славян мамлекеттериндеги Славян таануу кыйла таасирдүү күчү болгон. Славян таануу бул мезгилде Полылада, Болгарияда да улантылган. Венгриядагы, Румыниядагы, ГДРдеги славян таануу СССРдеги жана чет өлкөлүк славян мамлекеттериндеги славян таануу менен тыгыз байланышта өнүккөн. Париждеги славян таануу капиталисттик өлкөлөрдөгү славистика боюнча кыйла маанилүү борбор болгон. Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939-1945) кийин Батыш Европадагы жана АКШдагы славян таануу кафедралары менен институттарынын саны көбөйгөн. Славян таануу Индияда, Жакынкы Чыгышта жана Австралияда да өнүккөн. Славян таануунун өөрчүшүндө славистикалык эл аралык съезддердин (7 съезд өткөн) мааниси чоң. Славян таануунун эң ири борборлору Австрия, Улуу Британия, Италия, ПЭР, Словения, Словакия, Румыния, КМШ (СНГ), АКШ, Франция, Чехия, Г ерманияда.
Бишкек метросу
Бишкек метросу - Шаар калкынын өсүшү жана унаалардын көбөйүшүнө байланыштуу Бишкек мэриясы менен шаардык кеңеши тарабынан пландалган. Анткени эгемендик жылдары шаар калкы 625 минден (1991), 880 минге (легалдуу эмес мигранттарды кошкондо миллиондон ашуун) (2006) чейин өскөн, ал эми 2025 жылы 1 млн 200 миң болушу мүмкүн.
Орусиялык метрокуруучулардын пикиринде шаар астындагы таштуу тек жер астындагы метрополитен курууга ыңгайлуу. Бирок каражат үнөмдөө максатында линиялар жер үстүндө гана кетет.
Москванын Бутов линиясынын улгусундо жалпы узундугу 14,8 км эки линия курулат.
1-линия: Ыктымалдуу бекеттер: «12-кичирайон», «Асанбай», «Сүйөркулов», «Медеров», «Вокзал», «Борбор», «Телемунара», «Каражыгач», «"Дордой" базары».
2-линия: Ыктымалдуу бекеттер: «Учкун», «Аламедин», «Чүй кең көчөсү», «Чыгыш-5», «Борбор», «Спорт сарайы», «Илимдер академиясы», «Ош базары»,кийинчерээк «Дэн Сяопин кең көчөсү», «Батыш» болушу мүмкүн.
Курулуш 444 млн АКШ долларын түзот. Долбоорго чет элдик инвесторлор тартылат.
Бишкек жеңил метросу Борбордук Азияда төртүнчү метро болот (Ташкент, Алматы метросу жана Астана женил метросунан кийин).
Жөнөтүлгөн укук ченемдери
Жөнөтүлгөн укук ченемдери – жогорку мамлекеттик органдын тапшыруусу боюнча кандайдыр бир мамлекеттик орган же уюм тарабынан чыгарылган, алардын иш-милдет чегинен сырткаркы укук ченемдери.
Окуу жылы
1958-ж. 24-декабрда СССРде мектеп жөнүндө мыйзам кабыл алынып, анда о. ж. башталышы жана аякташы такталып, ал эми жергиликтүү аба ырайына байланыштуу союздук республикалардын кароосуна берилген. Ошол мыйзамга ылайык окуу жылы V–VII класстар ү-н 38 жума (анын ичинен 2 жума коомдук өндүрүштүк практикага бөлүнгөн), ал эми VIII класстар үчүн 39 жума (алардын ичинен 2 жума коомдук-өндүрүштүк практикага, 2 жума бүтүрүү экзамендерине даярдык жана тапшыруу үчүн) белгиленген. Окуу жылы Кыргыз Республикасында 1-сентябрдан башталып, I–IV класстар – 31-майда, V–VII класстар – 19 июнда, VIII класстар – 25-июнда (экзамендер дагы аяктайт) аяктоосу көрсөтүлгөн. Окуу жылы төрт чейрекке бөлүнгөн.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Варьете
Варьете (латынча varietas ар түрдүүлүк, аралаш) - ар кыл театр жанрларынан турган сахна чыгармасынын түрү. Варьетеде эстрада, цирк, музыка, хореография жанрлары синтездештирилип, бир көркөм сахна чыгармасы (спектакль) жаралат. 1720-жылы Парижде ачылган «Варьете» театрынын атынан келип чыккан. Варьете спектаклдери оюн-шоок, көңүл ачуу мүнөзүндө болгон. Варьете программасына бир актылуу пьесалар, ырчыаткаруучулар, көркөм окуу, бийчилер, музыканттар, акробаттар, жонглёрлор, көзбоочулар кирген. Варьете театрынын өнүгүү мезгили болгон 1920-30-жылдарда Парижде М. Шевалье, Ж. Беккер өздөрүнүн актёрдук талантын көрсөтүшкөн.
«Кыял»
«Кыял» — кыргыздын улуттук буюмдарын чыгаруучу көркөм кол өнөрчүлүк бирикмеси. Бирикме 1969-жылы Бишкек (мурдагы Фрунзе) шаарында уюшулган. Анын көптөгөн цехтеринде Кыргыз Республикасынын мамлекеттик желеги, Герби жана башка атрибуттары, улут оймо-чиймеси бар түрдүү буюмдар, боз үй, комуз жана башка улуттук музыкалык эл аспаптары, шахмат, дойбу, калпактар, чепкендер, аялдын асем жасалмасы (сөйкө, тумар, билерик, шакек жана башкалар), чекме сүрөт, булгаары буюм (капчык, намыян жана башкалар), мүйүз буюм, жоолук, шырдак, шалча сыяктуу көп сандаган эмерек жасалат. Бул өндүрүштүк бирикменин улуттук колоритке бөлөнгөн буюмдарын алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдө жакшы билишет. Бул аталыш кыргыз оюуларынын атынан алынган.
Логан (Огайо)
Логан (Огайо) (Logan) — Огайо штатынын Hocking округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6704 киши. Болжолдуу аянты - 8.0 км². FIPS коду — 39-44632.
Тагай Бекмурат уулу
(1899, Чоң Алай өрөөнү, Чап айылы- 1973, ошол эле жер)- манасчы. Жомокчулукту чоң атасы Айдар Токтор уулунан (1835-1925) үйрөнгөн. Эпосту анын өз атасы Бекмурат да айткан. Оор турмуштун айынан  Т. революцияга чейин эпосту сейрек  айткандыктан  билгендеринин көбү эсинен  чыгып калган. «Манастан»: Манастын балалык кези, Накылайга үйлөнүшү жана Талас баатырдын жылкысын тийип, аны менен согушуп жарадар болгону жөнүндөгү окуяларды 1947ж. Каюм Мифтаков жазып алган. Андан «Эр Кошой» деген эпикалык  чыгарма да  жазылган.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
24-ноябрь
''Жылдын - 328 күнү. Жыл аягына чейин 37 күн бар''
Сирия тили
Сирия тили - алдыңкы Азиянын арамей тилинде сүйлөгөн христиандарынын жазма тили (б. з. 5-кылымынан тартып), кийин Иран, Ирак, Сирия ж. б. өлкөлөрдөгү яковиттер менен несторийлердин сыйынуу тили. Сирия тили чыгыш арамей диалектисинен чыккан. 5-17-кылымга таандык адабиятка бай. Сирия жазуусунун үч түрүн пайдаланат: эстрангело (эң эски), несторий жана яковит. Сирия тилинин фонетикасы, морфологиясы арамей жана иврит тилдерине жакын. Лексикасында грек жана фарс сөздөрү арбын.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Хора
(молдав. хорэ) – хоровод түрүндө аткарылуучу молдаван, румындардын жалпы бийи. Хоранын үчүлүштүү жай жана эки үлүштүү ылдам аткарылуучу түрлөрү кезигет. Хоранын жанрдык түрлөрү арбын.
Багынуу
Багынуу – Эл-аралык укук боюнча, согушуп жаткан тараптардын биринин согуш аракеттерин толук жана биротоло токтотушу же курчоодо калган топтордун багынып берүүсү. Багынуудан соң, адатта, баардык аскер курал-жарактары менен аскер мүлкү жеңген тарапка өтүп, куралдуу күчтөрдүн бүткүл курамы согуш туткундарынын абалында болот. Шарттуу түрдө багынуу согуштук абалды жоюп жибере албайт.
Сүңгү
Сүңгү — найзанын байыркы түрү. Байыркы түрк жазма эстеликтеринин текстинде sunug ("сүңүг") формасында учурайт (Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. 28, 35-б.). Найзанын бул байыркы түрү кыргыз менен казак эпосторунда гана сакталган. "Манас" эпосунда жоокер куралы катарында колдонулганы айтылат. "Карагай найза сүңгүнү, Карыга илип алганы" (Сагымбай Орозбаков, 1. 148) деген контексттеги терминдин мааниси карагайдан учтуу жасалган найза жөнүндөгү түшүнүктү туюндуруп турат.
Казак эпосторунда "Толгамалы ак сүңгi, "Карагай сапты сүңгi", "Ыргай сапты сүңгi", "Көк сүңгi", формасында айтылат (Абдылдаев Э. "Манас" эпосунун тарыхый өнүгүшүнүн негизги этаптары. 186-б.). Бирок "Манас" эпосунда да, казактын эпикалык чыгармаларында да С. өтө сейрек учурап, архаизмге айлана баштагандыгын көрүүгө болот. "Сүңгү" деген сөзгө караганда иран тилинен өздөштүрүлгөн "найза" деген синонимдик формасы Орто Азия элдеринин эпосторунун поэтикалык лексикасында активдүү колдонулат, к. Найза.
Деңиз тозоту
Деңиз тозоту– аскер деңиз флотундагы кайгуул кызматынын жалпы тутумундагы кеме жана жээк объектилерин коргоонун түрү. Душмандын пайда болушун алдын ала билдирет, анын кеме жана жээк объектилерине кирүүсүн токтотот. Деңиз тозоту алыскы жана жакынкы, кыймылдуу жана кыймылсыз, кемелик, катердик, миналык жана авиациялык болуп бөлүнөт. Деңиз тозоту өзүнүн тапшырмасын издөө жана байкоо жолу менен аткарат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кешм аралы
Табият
Колун бооруна алуу
Колун бооруна алуу — жоокерчилик доордун шартында жеңген тарапка жеңилген тараптын башчысы айыбы үчүн эки колун бооруна алып кечирим суроо өтүнүчү. Кыргыздарды Алтайдан Ала-Тоого көчүрүп келген Манасты «калмактардан коркуп качып келген бул качкын жеримди тарытып жиберди» деп өзү катылып жеңилген Шоорук кан:
Алтымыш нөкөр кашында,
Алтындуу таажы башында
Эми келди Шоорук кан
Элүү сегиз жашында,
Бото куру мойнунда,
Эки колу боорунда
Жаш төгүлүп койнуна (Сагымбай Орозбаков, 2. 218) Манас баатырдын алдында жалынат. Эпостук мындай салт кыздары тартуу, малы олжо болуп турган жоокерчилик доордун мүнөзүнө туура келген жана айыпка жыгылган адамдын күнөөсүн кечиргендиктин белгиси катарында бааланган.
Жөнү жок жарнама
Жөнү жок жарнама – анын мазмунуна, убактысына, таркатуу ордуна жана ыкмасына карата КР мыйзамдарында аныкталган талаптардын бузулушуна жол берилген ынтаасыз, ишенимсиз, адепке туура келбеген, карандай жалган жана башка маалымат.
Парсберг
Парсберг - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Ноймаркт-Жогорку Пфальц (район)|Ноймаркт-Жогорку Пфальц районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6630 (2010-ж.). Аянты – 57.00 км2.
Окууну жекелештирүү
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Сур
Сур — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Бирлик айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 494 киши.
Ачык-Таш күкүрт колчедан кени
Ачык-Таш күкүрт колчедан кени - Талас районунда, Талас шаарынан 28 км түндүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1800-2000 м бийиктикте жайгашкан. Жергиликтүү эл илгертен эле кенден алынган күкүрттөн дары жасаган. 1945-55-жылдары СССР химиялык өнөр жай министирлигинин «Средазгеохпмразведка» трести чалгындоо пшпн жүргүзгөн. Кен аймагы протерозойдун өтө метаморфпзмделген кристаллдуу сланецтеринен түзүлгөн. Кенде колчедандын (пириттин) калыңдыгы 400 м жана узундугу 2 км болгон 2 зонасы бөлүнгөн. Кенташта (рудада) пириттин өлчөмү 30-95%. Кенташтан күкүрт кислотасын алууга болот. Бекитилген күкүрттүн запасы: В категориясы боюнча 493 миң о, С1 1729 миң о, С2 - 976 миң о.
Аллегория
Аллегория (ἀλληγορία — башкача сүйлөм) —адабият менен искусство чыгармаларында сүрөттөөнүн, образдарды каймана мааниде берүүнүн жолу. Түшүнүктөрдү, нерсени каймана мааниде берүү тамсилдерге мүнөздүү. Дүйнө адабиятынын тарыхында ар бир эл жашоо тиричилигине, тарыхына, шартына ылайык ар түрдүү каймана түшүнүктөрдү пайдаланышкан. Бул алардын туу, гербдеринде да кез¬дешет. Аллегориялык сүрөттөө өөзеки адабиятта кеңири пайдаланылган. Алар көбүнчө тамсилдерде кездешет. Тоголок Молдо жалкоо адамды «Иттин доолдай тиктирем дегени» тамсилинде иттин аллегориялык образы менен каймана мааниге өткөрөт.
Аллегория(Философия)
Аллегория өз пикирин билдирүүнүн шарттык формасы. Аллегория түшүнүгү символ түшүнүгүнө жакын, алардын ортосундагы чек конкреттүү учурларда талаш болушу мүмкүн. Алардын айырмачылыгы символ көп маанилүү жана чектелүү ал эми ошол кезде Аллегория түшүнүгү кандайдыр бир акыл-эстин формуласы катарында пайда болот. Философиянын тарыхындагы Аллегориянын ролу эллинизм доорунан баштап көптөгөн аракеттер менен байланыштуу.
Шилтеме
http://kyrgyzinfo.ru
Синтетикалык тилдер
Синтетикалык тилдер - грамматикалык маанилерди туюнтууда синтетикалык формалары басымдуу тилдердин типологиялык тобу; полисинтетикалык жана аналитикалык тилдерге тескери түзүлүштөгү тилдер. Тилдерди синтетикалык жана аналитикалык деп бөлүштүрүү немец окумуштуусу А. Шлегель тарабынан сунуш кылынган (флексиялама тилдер үчүн гана). А. Шлейхер (бул да немец окумуштуусу) мындай бөлүштүрүү агглютинациялама тилдерге карата колдонгон. Синтетикалык тилдердеги морфемалар агглютинация, фузия принциптери боюнча биригип, позициялык алмашууга учурашы мүмкүн (мис., гүрк тилдериндеги үндөштүк закону). Синтетикалык форма дүйнө тилдеринин көпчүлүгүнө мүнөздүү.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Токтогул Калмамбет уулу
Токтогул Калмамбет уулу ― манасчы, жомокчу. 13 жашында атасынан айрылган. Отузга чыкканча Токтомуш деген бийдин эки жоргосун багып, ал кайда барса кошо жүрүп, той-тамашаларда жомокчу, ырчы, комузчуларга жолугуп, көптөгөн жомокторду, ырларды уккан. «Манас» айтканды Келдибек, Тыныбек ж.б. жомокчулардан, ырчылардан, сөзгө чебер чечендерден үйрөнгөн. 1889 жылдан мергенчилик менен оокат кыла баштайт. 1894ж. Жазы суусун бойлоп Карашоро, Чыттыга көчүп барып туруп калат. Чытты ашуусунан жайы-кышы ары-бери өткөндөр, мергенчилер менен сүйлөшүп, алардан көптөгөн  жомокторду, уламыштарды, дастандарды үйрөнгөн. Т. «Бостон», «Соболоң-Султан», «Көкөтөйдүн Алтын-Көкүл», «Кер-Көкүл», «Эр Чегиш» сыяктуу дастандарынан үзүндүлөр  уулу  Акматтын айтуусунда жазылып алынган.
Куртка чеби
Нарын тараптагы ошондой чептердин чоңу Куртка чеби болгон. Чептин узундугу 200 саржанга жетип, үч тарабы дубал менен курчалып, бир тарабы дарыяга такалган. Куртка кокондуктардын Теңир-Тоодогу негизги таянычы, башкы чеби болгон. Чептин бегине бул аймактагы башка чептер баш ийген. Чепте 1000ге жакын кокондук сарбаздар турчу. Курткадагы бекке кыргыздар түрдүү салыктарды, анын ичинде улфан аталган салыкты – 10 кап буудайдан 1 кап буудай жана зекет – 80 койдон 2 кой төлөшчү. Мындан тышкары кыргыздар Кокон бегине жорголорду тартуулап турууга милдеттүү эле. Чептин соода түйүнү катары да мааниси зор болгон. Куртканын базарында кокондук, кашкарлык соодагерлер теңиртоолук кыргыздар менен алака кылышчу. 1863-жылы Куртканы орус аскери ээлеген.
25-ноябрь
''Жылдын - 329 күнү. Жыл аягына чейин 36 күн бар''
Багыттама суроо
Багыттама суроо – сөзмө-сөз же мааниси боюнча белгилүү бир жоопко келип такала турган же иш жүзүндө болбогондугуна карабастан, белгилүү бир нерселерди каңкуулап турган суроолор. Багыттама суроолор көп учурларда жалган көрсөтмөлөргө апкелет жана ошондуктан соттордо пайдаланылышы мүмкүн эмес. КР сот ишинин жүрүшүндө багыттама суроолорго жол берилбейт.
Кыргызстандагы корголуучу жайлар
Кыргызстандын аймагында мурдагы CССРде уюшулган корголуучу жайлардын түрлөрүнүн бардыгы эле орун алган. Алардын ичинде 6 өзгөчө корулуучу коруктар, 3 республикалык масштабдагы улуттук парктар, 14 убактылуу корголуучу жайлар жана ондогон кооз жайлар, жаратылыш эстеликтери бар. Өзгөчө корголуучу коруктардан статусу боюнча эл аралык ЮНЕСКОнун каттоосундагы биосфералык корук – Сарычелек.
Нитроцеллюлоза булалары
Нитроцеллюлоза булалары, нитроцеллюлоза, нитроклетчатка [С 6Н7О2(ОН)3-х(ОNО2)х]n — целлюлоза жана азот к-тасы татаал эфири. Теңдеме түрүндө:
C6H7O2(CH)3n → С6H7O2(OH) +3nHNO3 →
→ [(С 6Н7О2(ОNO2)3] n+3nH2O
туюнтса болот. Техникада нитроцеллюлоза булалары курамындагы азот санына карата төмөнкү түрлөргө бөлүнөт: коллоксилин (1 0,7- 1 2,3 % азот) жарылгыч заттар, нитролактар, этролдор, целлулоид алууда колдонулат, пироксилин № 2 (12,2-13,5 % азот) түтүнсүз кара дарыларды алууда колдонулат жана пироксилин № 1 (13,0-13,5 % азот). Н. б. эригичтүүлүгү да андагы азот санына (%) жараша болот: азоту аз (0,5-2 %) болсо төмөнкү температурада 6 % NаОН эритмесинде, азот 9-11 % болсо, этанолдо, этил, бутил жана амилацетат аралашмаларында эрийт. Н. б. — баштапкы целлюлоза структурасын сактоочу, көпшөк, ак жана саргыч түстөгү булалуу масса, аз өлчөмдө нымды сиңирет, этерификациялык көрсөткүчү жогорулаган сайын нымды сиңирүүсү жогорулайт.
Николай Холфин
Холфин Николай Сергеевич (1903, Москва - 1983, ошол эле жер) - орус бийчиси, балетмейстер. Түркмөн ССРинин (1944), КыргызССРинин (1958) искусствого эмгек сиңирген ишмери. 1928-ж. Луначарский атындагы театр техникумунда, Москва драма балетинде (Н. С. Греминдин жетекчилиги менен ) окуган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Сыдыков, Акбаралы
Сыдыков, Акбарали (1932, Кара-Суу району, Кыргыз-Чек айылы —1983, ошол жерде) — "Манас" изилдөөчү, филология илиминин кандидаты (1972). Ош педагогика институтунун филология факультетинин кыргыз тил жана адабият бөлүмүн артыкчылык диплом менен бүтүргөн (1955). 1955—68-ж. Кара-Суу районундагы мектептерде мугалим болуп эмгек жолун баштаган. 1969—72-ж. Москвадагы М. Горький атындагы дүйнөлүк адабият институттун аспирантурасында окуп, ""Манас" эпосундагы эрдиктин идеалдары" деген темада кандидаттык диссертация коргогон. 1972—83-ж. Ош педагогика институтунда улук окутуучу, доцент болуп иштеген. "Манас" эпосун изилдөө, үйрөнүү боюнча макалаларды, ""Манас" эпосундагы баатырдык мотивдер" (1982) аттуу монографиясын жарыялаган.
Жаңы селка (Карайыдель району, Башкыртстан)
Жаңы селка — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Карайыдель айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 27 киши. Почта индекси — 452360, ОКАТО коду — 80234832004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кытай кыргыздары
Кыргыздардын географиялык жайгашуусу түндүктөгү Куча шаарынан түштүктөгү Каралаш дарыясынын өрөөндөрүн кучагына камтыйт. 20-к. баш чендеринде Куэн-Лун тоолорунун ичинде кыргыздардын негизги бөлүгүнөн ыраак жайгашкан, өздөрүн кыргыз-кыпчактар же кыргыздын кыпчак уруусуна таандыкпыз деген көчмөндөрдүн тобу катталган. Айрым информаторлор Тибет аймагында да кыргыздар бар экендигин белгилешет. Бул маалыматтар А.В.Станишевскийдин Ладакта (Тибетте) 1000 чамалуу (20-к 50-ж.) кыргыздар жашайт деген фактысы менен бекемделет. Тибетке ыктаган сары уйгурлардын, Лоп көлүнүн (Лоб-Нор) айланасын байырлаган лоптуктардын байыркы кыргыздардын бир бөлүгү экендиги да соңку иликтөөлөрдө далилденүүдө. Мындан сырткары, Ички Азия аймагында кыргыздар эзелтеден байырлап келишкендигин көптөгөн илимий тыянактар да ырастаары анык. Изилдөөчүлөр кыргыздар этностук составы боюнча бүгүнкү күнү да өткөн кездеги уруулук бөлүнүү тартиби менен жайгашып, аларда уруу-уруу же «бир атанын балдары» деген ата салты толук өкүм сүрөрүн белгилешет. Чыгыш Түркстандагы кыргыздардын уруулук курамы теңиртоолук кыргыз урууларынын генеалогиялык түзүлүшү менен толук дал келет. «Эгерде Чыгыш Түркстанда жашаган кыргыздарды этностук составы боюнча бөлөк жердеги жашаган кыргыздар менен салыштырсак, анда алар эки чоң топко бөлүнгөндүгүн байкайбыз. Биринчи топко Ак-Суу өрөөнүндөгү жашаган кыргыздар, Текестеги кыргыздар жана Кашкар округундагы чоң багыш менен кушчулар (кутчулар) кирип, алар Кыргызстандын түндүк бөлүгүндө жашаган кыргыздар менен бир этностук уруу бөлүктөрүн түзгөндүгүн көрөбүз. Экинчи топко: Кашкар, Хотан округундагы кыргыздар, негизинен, Тажикстандагы Тоолуу Бадакшан аймагындагы (Чыгыш Памир) кыргыздар, Түндүк Афганистан жана Кыргызстандын түштүгүндөгү айрым уруулар менен этностук биримдикти түзгөн. Бул аймактарда кыргыздардын оң, сол, ичкилик (Булгачы) же кыргыздын үч канатына тең таандык уруулардын өкүлдөрү жашашат. Оң канат уруулары: адыгине, бугу, мунгуш, черик, сары багыш, солто; сол канат: басыз, кушчу, саруу, мундуз, чоң багыш; ичкиликтер (булгачылар): найман, кыпчак, тейит, кесек, бостон. Мындан сырткары, кыргыздар менен этностук жалпылыгы илимде далилденип келе жаткан лобнорлуктар, Долондор, калмак-кыргыздар, катагандар, уйгурлашкан кыргыздардын топтору, алардын этностук башаты, теги өз алдынча иликтөөлөргө арзыйт.
Кытайдагы жашаган кыргыздардын басымдуу бөлүгүн кыпчак уруусунун өкүлдөрү түзөт. Алар тогуз кыпчак, товур кыпчак, кан кыпчак деген ири уруктардын курамына киришет. Кыпчактар Кашкар шаарынан батышты көздөй созулуп жаткан Айыгарт, Арча- Бел, Чимген, Бостон-Теректе, Жаңы Гиссар шаарынан түштүккө карай Чумбус, Кенкол, Чаарлын, Кароол, Гыджек деген жерлерде турушат. Ал эми наймандар болсо, Жаңы Гиссар шаарынан түштүк тараптагы Кызыл-Тоодо, Тоюнлук, Чымген, Там, Арпалык, Сөгөт, Капка, Сарай, Кайыз деп аталган өрөөндүү жерлерди, Ой-Таг, Гез деген жерлерди мекендешери маалым. Наймандардын бир бөлүгү Сарыкол ашуусуна туташ жерлерди (Чыгыш Памири) байырлашат. Ошону менен бирге, найман уруусунун өкүлдөрү Жай-Терек, Жайылган деген айылдарды негиздешип, отурукташууга өтүшкөн, дыйканчылык менен кесиптенишет. Тейиттер да көп сандуу кыргыз урууларынын бирине киришет. Кыпчак, кесек, найман, канды, оргу, ават, жоокесек, бостон жана башка ичкилик (Булгачы) уруулардын таралып, жайгашуу абалы өтө зор, кеңири географиялык ал- какты кучагына камтыйт. Тейиттер жана аталган уруулардын өкүлдөрү бир эле учурда Чыгыш Түркстан, Кыргызстандын түштүгү, Өзбекстан (Фергана өрөөнү, Ташкент, Сыр-Дарыя, анын ичинде Заамин, Бакмал райондору), Тажикстан (Жерге-Тал, Шаартуз, Нау, Исфара, Мургаб), Түндүк-Чыгыш, Афганистандын аймактарын байырлап келишет. Тейиттер Кашкар шаарынан батышка карай Бөрү- Токой, Кызыл-Суу капчыгайларын, Жаңы Гиссардан батышка Кара- Таш жана Кызыл-Суу дарыяларынын оң Жак жээктерин байырлашат, Жаңы Гиссарды түштүкө Кан-Терек, Чимген, Чумбус дарыясынын агымына карай Созусай, айрым бөлүктөрү болсо Сарыколдогу Таш-Коргон, Кара-Кол, Суу-Башы деген жерлерди мекендешери аныкталган. Изилдөөчүлөр тейиттерди эң байыркы уруулардын бири катары эсептешип, 8-к. эле Чыгыш Түркстанга отурук- ташышкан деген пикирди айтышат. Айрым маалыматтарда тейиттер ошол арабдардан (8-к.) бөлүнүп чыккан «таит» деген уруулардын урпактары болушат. Кесек уруусунун өкүлдөрү Пас-Рабат, Кен- Кол, Тагарма капчыгайларын байырлашат. Жогорудагы аталган уруулардын өкүлдөрү өздөрүн ичкиликтер уруулук тобуна кошушат- Анвар Байтур Карашардын түндүк тарабындагы Чоң Жылдыз деген жайлоолорду кыргыз уруулары мурдатан эле ээлеп, Уйгур хандыгы менен Чагатай хандыгын байланыштырып турган деп белгилеген. Кыргыз уламыштары боюнча Эсенбуканын доорунда Р топ кыргыз уруулары Жылдыз жайлоосуна көчүп келген.
Кыргыздын сол канатына кирген чоң багыштардын салыштырмалуу саны башка урууларга караганда бир кыйла көптүк кылат. Чоң багыштар Теңир-Тоонун түштүк тоо кыркалары тарабында, Тоюн дарыясына туташ өрөөндөрдө, Чакмак, Терек, Майдаң капчыгайларында, Кашкар шаарынан түндүк-батыш тараптагы Кызыл-ой, Канжуган, Жыгач-Арт, Кавагатты Оксалыр деген жерлерди мекендешет. Чоң багыштар менен мундуз, сары багыш, дөөлөс, чериктер аралаш турушары малым. Кыргыз уруулары жайгашкан жана ага чектеш аймактарда кыргыз тилиндеги жер-суу аттарынын жыш учурашы кыргыздардын бул чөлкөмдөгү түптүү эл экендигин дагы бир ирет чагылдырары бышык. Чагатай урпактарынын дооруна таандык маалыматтарга караганда, Кашкар, Жаңысар, азыркы Ак-Тоо району жана Жаркен тараптарда тогуз кыпчак, сарт калмак, найман, чоң багыш, балыкчы, итарчы, мунгуш, сары багыш, кесек, тейит уруулары; Ак-Суу, Үчтүрпан, Акчий тараптарда - сары багыш, төөлөс, черик, бугу, мундуз, кушчу, Иле өзөнүнүн баш агымындагы райондордо - бугу, мундуз, адыгине, сары багыш уруулары жашашат.
Кашкар округундагы кыргыздардын бир кыйла бөлүгүн кушчу уруусу түзөт. Кушчулар Жай-Дөбө, Бычан, Инген, Шейит, Жейрен-Булак жана башка жерлерде турушат. Кыргызстандын чек арасын туташ чөлкөмдөрдөгү Кызыл-Суу дарыясына туташ өрөөндөрдө, капчыгайларда, аталган дарыялардын куймаларында (Сымкана, Сары- Булак, Токой-Башы, Эттик, Сакал, Жыгын, Жойулган-Суу, Улуу- Чат деген жерлерде) Мунгуш уруусунун курамына кирген жоош уруктарынын өкүлдөрү байырлашат. Жооштордун негизги бөлүгү Ош облусунун Карасуу районунун аймагында турушары маалым. Кара-Терек (Чыгыш Түркстан) дарыясынын өрөөндөрүндө адыгене уруулук тобуна кирген Жору уруусунун өкүлдөрү жашашат. Жору уруусунун өкүлдөрүнүн басымдуу бөлүгү Каракулжа, Алай, Өзгөн райондорунда жашашат. Ак-Суу округунда Черик жана Кушчу уруу- ларынын өкүлдөрү байырлап келишет. Чериктер Акчий, КараЧий, Жалаң-Чий, Кара-Булак, Сары-Булак, Кызыл Күмбөз, Ак-Бейит, Кызыл-Аң, Кулан-Сарык, Үч, Ак-Өтөк, Жаман-Суу деген жерлерде турушат. Кушчулардын басымдуу бөлүгү чериктер менен, айрымдары Баш-Чакма, Сапарбай, Кара-Теке капчыгайларын байырлашат. Боз-Дөң деген жерде бугулар, дөөлөс, саяк урууларынын өкүлдөрү жашашат. Кушчулардын негизги бөлүгү Талас, Жалалабаддын Ноокен, Базаркоргон, Сузак райондорун байырлашары маалым. Дөөлөстөр Ноокат, Жетиөгүз райондорун, саяктар Тогузторо, Нарын, Кочкор, Суусамыр жана башка аймактарда турушат.
Кара-Теке деген жерде мундуздар турушат. Мундуздардын негизги бөлүгү Сузак, Базаркоргон, Жалалкудук (Өзбекстан), Нарындын айрым жерлеринде, Ысыккөлдү байырлашат. Ушул эле Ак-Суу округунда сары багыш, чоң багыш, кара багыш, кыпчак урууларынын өкүлдөрү жашашат. Бая тоосунан түндүккө карай сары багыштардын «калмак» уруусу турат. Чоң багыштар Карашаар, кыпчактар Карабак жана Жаңы-Арыкты мекен кылышат. Сол канатка кирген чоң багыштардын көпчүлүк бөлүгү Кытайда, ал эми кыпчактардын негизги бөлүгү, тескерисинче Кыргызстан (Баткен, Жалалабад, Ош, Чүй), Өзбекстан (Анжиян, Наманган, Фергана), Тажикстан (Жергетал, Мургаб), Афганистанды (Чоң Памир, Кичи Памир) мекендеп келишери маалым. Или округунда кыргыздар басымдуу бөлүгү Текес дарыясынын жана ага куйган суулардын өрөөндөрүндө турушат. Бугулар көпчүлүктү түзүшөт, мындан сырткары, солто, сарыбагыш урууларын өкүлдөрү да байкалган. Бугулар Көк-Суу, Ак-Ыяз, Көк-Терек, Ак-Терек, жана башка жерлерде турушат. Айрым маалыматтарда Чоң жана Кичи Жылдыз өрөөндөрүндө (Күнөс-Суу) да кыргыздар жашашат, бирок алар дээрлик уйгурлашып калышкан. Хотан округуна караштуу Куэн-Лундун тоо этектериндеги Кулан-Арык, Санжу жана башка жерлерде найман, тейит, кесек, бостондор бир аздап жашашат.
Чыгыштан батышка карай узундугу 500, түндүктөн түштүккө карай 140 чакырым келген Шинжаң аймагы кыргыз этносунун калыптануусунун негизги этаптары жүргөн этностук аймак. Мисалы, атактуу эпикалык баатыр Жаңыл Мырза чыккан Нойгут уруусу XIX к. чейин эле Лопнур кыргыздары аймагында көчүп- конуп жүрүшкөн. Жазма маалыматтар, фольклор, топонимикалык жана башка этнографиялык материалдар кыргыздардын Батыш Кытайдагы ээлеген ареалы бүгүнкү жашап жаткан аймактан алда канча кенен болгондугун чагылдырат. Кыргыздардын байыркы Ата Журту болгон Үч Куштай, Жылдыз, Күнөс, Манас шаары жана башка жерлерде учурда кыргыздар жашабайт. Бирок аймактагы отурукташкан калктын олуттуу бөлүгү өздөрүнүн тегинин кыргыз болгондугун эскеришет. Бүгүнкү күндөгү Ават, Кула, Меркит, Актачы, Бостон, Терек, Оргу, Кызыл Аң, Кулан Сарык, Кара-Теке, Сакал, Сарай, Сөгөт, Гыджек, Кароол, Товур жана башка топонимдер теңиртоолук кыргыздарда уруу (урук) аттары катары маалым. Каңды уруусунун курамында «алашан» аттуу ири урук бар. Этностук аталыш Батыш Кытайдагы жердин аталышына байланыштуу келип чыккан. Алашан - батыш Кытайдагы тоо кыркаларынын аталышы катары белгилүү». Кагазды кушчу уруусундагы ири уруктардын биринин аталышы катары маалым. Этноним бир эле учурда Чыгыш Түркстандагы, Жалал-Абаддагы (Ноокен, Сузак) жана Таластагы кушчулардын курамында эскерилиши аталган уруунун өткөн доорлордогу өтө кенен аймактагы миграциясын чагылдырат. Кушчулар (кытайча - «гэшу») жана азыктар (кытайча - «ассиги») 7- к. Батыш Түрк каганатынын Нушиби аймагына киргендигин кытай жыл баяндары тастыктайт. Чыгыш Түркстан Батыш Түрк каганатынын курамында болгондугу белгилүү. Адигине уруулук тобуна кирген жору уруусунда сөгөттүк жору, шарттык жору деп аталган уруктар бар. Топонимикалык аталыштар Лоб-Норго жакын аймактардан кездешет.
Сол канат кыргыз урууларынын аскердик урааны «Каратал» деп чакырылганы маалым. Чыгыш Түркстанда сол канат кыргыз уруулары байырлаган аймакта Каратал (Кытайча - Ха-ла-та-лэ) топонимии белгилүү. Изилдөөчүлөр байыркы доорлордон туруктуу сакталып келе жаткан аскердик ураандар негизинен ата-бабалардын эрдиктерин даңазалап, уруулук символдорду, сыйынуучу ыйык жерлерди чагылдырарын белгилешет. Эзелки кыргыз жана башка түрк- монгол элдеринде ыйык туткан (тотем) жаныбары, канаттуу кушу, сыйынган тоосу, жер менен Көк Теңирди байланыштырган дүйнөлүк дарак жөнүндөгү шамандык түшүнүк кенен таралганы маалым. Каракалпактардын ичинде «караталшы» аттуу ири урук бар. Каратал топоними байыркы жана орто кылымдардагы кыргыз урууларынын (уруулук бирикмелеринин) жалпы курултайдан соң бириктирүүчү маанисин туюнткан, ыйык деп эсептелген, шамандык ритуал өткөрүүчү тоо, чоку, ашуу же бийик тоонун бели болуусу толук ыктымал. Тал (Каратал), Терек (бай терек) дүйнөлүк дарак жөнүндөгү шамандык идеяны чагылдырат.
Жогорку окуу жайынан кийинки кесиптик билим берүү
Жогорку окуу жайынан кийинки кесиптик билим берүү – жогорку кесиптик билимдин негизинде жарандарга өз билим деңгээлин, илимий жана педагогикалык даярдыктарын жогорулатууга мүмкүндүк түзүүчү билим берүү.
Чапырашты
Чапырашты (1892, Кетментөбө өрөөнү- өлгөн жылы белгисиз) ― манасчы. Шак-Көчөк, Айтыке деген манасчылардын «Манас» айтканын уккан, Жаңыбай манасчы менен жакшы тааныш болгон. Өзү «Манас», «Семетей», «Сейтек» үчилтигинин бүт сюжеттик мазмунун кара сөз менен айткан.
Сыймун
Сыймун — "Манас" эпосундагы топоним. Сулайман пайгамбардын тушунда журт бузулуп, кытайдан качып "жапан" атка конгон кыйла журттун мекени (Сагымбай Орозбаков, 3. 94). С-дун эли да Көкөтөйдүн ашына чакырылат.
Ягель (Ула куймасы)
Ягель — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ула дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Ачык-Таш мөңгүсү
Ачык-Таш мөңгүсү - Чоң Алай кырка тоосунун түндүк капталында, Ленин атындагы чокунун түндүк чыгыш тарабынан орун алган. Узундугу 5,5 км, аянты 5,8 км2. Абляция облусунун аянты 3,5 км2, көлөмү 0,2 км3. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4880 м, этеги 4100 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4200 м. Фирн облусундагы чокунун түндүк-чыгышындагы тармагынын Ленин мөңгүсүн караган батыш бетинде жатат. Жакынкы мезгилде эле Ленин мөңгүсүнүн бпр айрыгы болгон. Чегинүүнүн натыйжасында өзүнчө бөлүнгөн. Алардын этек мореналары бпр тилкеде жатат. Мөңгүдөн агып чыккан суу Кызыл-Суунун сол куймасы Ачык-Ташка куят.
Ягель (Ула куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Деңиз толкундары
Деңиз толкундары – кокусунан болуп туруучу күчтөрдүн (абанын басымы, шамал, жанар тоолордун атылышы, суу астындагы жер титирөө, деңиз кемелеринин жүрүшү) же Күн жана Айдын суу ташкынын пайда кылуучу тартуу күчүнүн таасири менен океан, деңиздердеги суунун термелүү кыймылы. Толкундар суу бетинде биринин артынан бири төө өркөч болуп кыймылдайт. Толкундун эң төмөнкү бөлүгү негизги, эң жогорку чекити, кыры, кырынан негизине чейинки аралык анын бийиктиги, эки толкундун ортосу узундугу, ал эми толкундун узундугуна барабар аралыкты өтүүгө кеткен убакыт анын мезгили, белгилүү убакыт бирдигинде (сек) өткөн аралык толкундун ылдамдыгы деп аталат. Деңиз толкундарынын көлөмү ар түрдүү: кээде анын бийиктиги 13–15 м, деңиз титирегенде 50 м, таралыш ылдамдыгы 14–15 м/секга, узундугу 400 мге чейин жетет. Таасир эткен күчтөргө карата толкундар шамал, ташкын, сейсмдик, басымдык деңиз толкундары; ээлеген абалына карай үстүнкү жана тереңдиктеги деңиз толкундары; толкун узундугунун деңиздин тереңдигине болгон катышы боюнча узун жана кыска деңиз толкундары; таасир эткен салыштырма күчтөргө жараша аргасыз жана эркин деңиз толкундарына бөлүнөт. Формасы жана аянты боюнча туура жана туура эмес, умтулган жана ордунда турган деңиз толкундары болот. Толкундарды изилдөө атайы куралдардын, приборлордун (мореграф жана башка) жардамы менен кемеде, деңиз жээктеринде жүргүзүлөт. Кээ бир өлкөлөрдө толкундардын кубатына негизделген электр станциялары курулган. Дүйнөдө сейши, цунами өңдүү күчтүү толкундар болот.
Абдомен
Абдомен (abdomen (анат.) — курсак, ич; организмдин көөдөндөн кийинки көңдөйү.
Чукадыбаш (Туймазин району, Башкыртстан)
Чукадыбаш — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Чукадыбашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 338 киши. Почта индекси — 452787, ОКАТО коду — 80251875001.
Бажы аймагы
Бажы аймагы – мамлекеттин бажы мыйзамдары толук көлөмдө колдонулуучу аймак. КР мыйзамдары боюнча КР бажы аймагын КР кургак жер аймагы менен анын үстүндөгү аба мейкиндиги түзөт. КР аймагында эркин бажы аймагы менен эркин кампалар жайгашышы мүмкүн. КР мыйзамдарында аныкталгандан башка учурларда, алар КР бажы аймагынан тышкары жайгашкан катары каралат. КР бажы аймагынын чеги, ошондой эле эркин бажы аймагы менен эркин кампалар чеги КР бажы чек-арасы болуп саналат.
Аберген
Аберген (Аверден) — "Манас" эпосунда кезиккен топоним. Эпосто жомоктук-фантастикалык элесте чагылдырылган Аберген көлүн табияттын стихиялуу күчүн элестеткен, башкача айтканда суунун, жаан-чачындын ээси, аны пайда кыла турган сыйкырдуу күч катарында баяндалган 60 баштуу ажыдаар ээлеп жаткандыгы айтылат.
Төмөнкү жалгыз көздүн элинде,
Суук-Төр деген төрүндө,
Алтымыш баштуу ажыдаар
Андан барып окуп кел (Саякбай Каралаев, 2. 106),— деп жиберилген Алмамбет бала кезинде бул фантастикалык көлдөгү ажыдаардан окуп, магиялык укмуштуу өнөр, билимге үйрөнгөнү анын Манаска келгенден кийинки согуштук окуяларда көрсөткөн аярлык, жайчылык өнөрү менен далилденет. Жеке Алмамбет эмес, кытайдын Коңурбай, Кожожаш жана башкалар аяр, баатырлары да ушул жерден укмуштуу өнөргө ээ болуп чыгышат.
Абарга — калмак-моңгол, бурят элдеринин оозеки чыгармачылыгында мифологиялык зор жылан (ажыдаар). Демек, кыргызча Аберген Ажыдаар-Көл деген мааниге ээ деп эсептелет.
Лингвистикалык философия
лингвистикалык философия – лингвистикалык анализдөөнүн философиясы, б. а. аналитикалык философия. Бул агым 1930-ж. Улуу Британияда өнүккөн. Негизги өкүлдөрү болуп Г. Райл, Дж. Уисдом, П. Страсон, Дж. Остин эсептелет. АКШда белгилүүсү (М. Блэк, Н. Малькольм) ж. б. Лингвистикалык Философия идеалык булактары Мурдун “чың маанилүү” (“Здравого смысла”) философиясы жана кийинки Витгенштейндин көз караштары болгон. Лингвистикалык Философия неопозитивизмдин мектептеринин бири болгондуктан философиянын дүйнөө тааным мүнөзүн жерийт жана салттык философиялык проблемаларды тилди ой жүгүртүүлөргө терс ориентир катары таасир тийгизген жалган проблемалары деп эсептешет. Лингвистикалык Философия – логикалык анализ философиясынын өкүлдөрүнүн милдети тилди айрым логикалык нормага дал келгендей реформалабастан, факитический колдонулуучу табигый сүйлөмө тилди деталдарына чейин анализдөө зарыл. Мында туура эмес колдонуучулуктан келип чыккан түшүнбөстүктөрдөн арылат.
Флоренский, Павел Александрович
Флоренский, Павел Александрович (1882—1937) — орустун динчил философу, Владимир Соловьев негиз салган философиялык мектептин өкүлү.
Кыскача өмүр баяны
Ал Москва университетинин математика жана философия факультеттеринде, ошондой эле Москвалык Диний Академияда окуган. Адегенде Москвалык диний Академиянын философия тарыхы кафедрасында сабак берет, 1911-жылы дин кызматчысынын наамын алат.
Инженер-электрик болгон, 1917-жылдагы революциядан кийин электрлештирүү боюнча комиссияда жооптуу кызматты ээлеп турган. Математика жана электр боюнча бир катар эмгектерди жазган, живопись жана музыка менен алектенген, полиглот, ойлоп табуучу болгон, бир нече машинаны жараткан. Аны «орустун Леонардо да Винчиси» деп аташкан. 1930-жылдарда камалып, Соловкага сүргүнгө айдалып, ошол жерде каза болот.
Чыгармалары
Өзүнүн «Түркүк жана акыйкатты орнотуу» деген чыгармасында өз ойлорун баяндоону диний тажрыйбанын негизинде жүргүзөт, бул тажрыйба ал үчүн догматтарды таанып-билүүнүн бирден бир мыйзамдуу усулу болуп саналган. Ал акыйкатты сокур интуициянын жардамы аркылуу таанып-билүүгө болбойт, ал рационалдуу интуициянын жардамы аркылуу гана таанылып-билинет деп эсептейт. Ал мындай деп жазат: «Эгерде акыйкат бар болсо — анда ал — реалдуу акыл-эстүүлүк жана акыл-эстүү реалдуулук; ал — бүткөн чексиздик жана чексиздиктин бүткөн жери, же математикалык сөз менен айтсам, чексиз, толук бирбүтүндүк катарында ойлонула турган актуалдуу чексиздик» [Түркүк жана акыйкатты орнотуу. М., 1990. 43-6.]. Чыныгы акыйкат, акыл-эстүү акыйкат асманда гана болушу мүмкүн, ал эми жерде болсо бизде көптөгөн акыйкаттар, «акыйкаттын сыныктары» гана бар.
КУТАН Торгой уулу
КУТАН Торгой уулу (1893, Каракол уезди, Аксуу болушу, Акбулуң айылы–1961) – чегарачы. 1918-ж. Караколдо кызыл гвардиячылардын катарына өтүп, 1919-ж-га чейин Анненковдун бандаларына каршы согушкан. 1922-ж-га чейин Совет бийлиги чыңдоого катышып, 1922–40-ж. ж-а 1944–46-ж. чегарада кызмат өтөгөн. 1930–36-ж. чегараны бузуучуларга каршы күрөшүү үчүн ыктыярдуу кошуун түзүп, Түндүк Кыргызстанда басмачылардын бир нече тобун талка-лоого катышкан. 1946–47-ж. Акбулуң колхозунун башкармасы болуп иштеген.
Флоренский, Павел Александрович
«Түркүк жана акыйкатты орнотуу»
Бул чыгармасында Флоренский сүйүү проблемасын изилдейт. Флоренский үчүн сүйүү дегенибиз жөнөкөй гана психикалык процесс эмес, ал субьектиден обьектиге өтүүчү субстанциалдык акт болуп саналат жана обьектиде таянычка ээ болуп турат, бул болсо акыры түбү эки жанды окшоштурууга алып келет жана сүйүшкөн жандарды онтологиялык жактан өзгөртөт. Чыныгы сүйүү теңирлик күчтүн катышуусу астында гана болушу мүмкүн, анткени биз Кудайда жана Кудай аркылуу сүйөбүз. Чыныгы сүйүү жаңы реалдуулукту калыптандырат, ал үч абсолюттук баалуулуктан: сүйүүдөн, сулуулуктан жана акыйкаттан турат, булар үч башка башталышты эмес, бир эле нерсени, булардын ар бири ар башкача талдап-карай турган руханий турмушту билдирет. Сүйүү эгоизмден бошонууга мүмкүндүк берет, демек, ким сүйсө ал дүйнөнүн сулуулугун да биле алат.
КУТАН Торгой уулу
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Флоренский, Павел Александрович
София проблемасы
Флоренский София проблемасын да карайт. Флоренский үчүн София — ааламдык реалдуулук, бул көп кырдуу түшүнүлө турган «төртүнчү ипостас» болуп саналат. София Кудайдын сүйүү чыгармачылыгы катарында «жалпы макулуктардын» Улуу Тамыры түрүндө көрүнөт.
Ал мындай деп жазат: «Макулуктарга карата алганда София макулуктардын Периште — Сакчысы, дүйнөнүн идеал инсаны» [326-6.]. Ошондуктан, София көктөгү да, жердеги да аспекте алганда чиркөө болуп саналат. «Эгерде София жамы макулук болсо, анда Макулуктун — Адамзаттын жаны жана ыйманы (совесть) көпчүлүгүндө София болуп саналат. Эгерде София жамы Адамзат болсо, анда Адамзаттын — Чиркөөнүн жаны жана ыйманы көпчүлүгүндө София болуп саналат. Эгерде София Чиркөө болсо, анда Чиркөөнүн — Ыйыктардын Чиркөөсүнүн жаны жана ыйманы көпчүлүгүндө София болуп саналат. Эгерде София Ыйыктардын Чиркөөсү болсо Ыйыктар Чиркөөсүнүн — Макулукту соттоочу жана аны экиге жара чабуучу Кудайдын алдында Макулукту Коргоп, ага Арачы болуучу Кудайдын Энеси, «дүйнөнү Тазартуучу — бул да көпчүлүгүндө София болуп саналат» [350-351].
Флоренский Соловьёвдун дүйнөнүн жаратылышынын конкреттүү идеал башталышы жөнүндөгү, идеал бытие жөнүндөгү окуусун өнүктүрөт. Жашоонун идеал бирбүтүндүгү жөнүндөгү түшүнүк көптөгөн диндер тарабынан өнүктүрүлгөн, алар муну символдуу термин дер менен, атап айтканда «жашоону бирбүтүн турушунда сүрөттөө, же башкача айтканда, жашоо идеясы» деген терминдер аркылуу туюнтушат.
Инсан тууралуу
Флоренский инсандын бир бүтүн, топ болуп турганы анын эгоизминде эмес, сүйүүдө — дейт. Ал мындай деп жазат: «Сүйүүсүз, ал эми сүйүү үчүн баарынан мурда Кудайдын сүйүүсү керек, сүйүүсүз инсан психикалык элементтерге жана моменттерге ыдырап бөлүнүп кетет. Кудайдын сүйүүсү — инсандын... данакери. Бүткүл организм, дене жана рухий организм да, бир бүтүн жана келишимдүү куралдан, инсандын органынан кокус колонияга, бирине бири төп келишпеген жана өз ара аракеттенишкен механизмдердин ар кошкондон бир кошконуна айланып кетет. Бир сөз менен айтканда, менин өзүмдөн башканын баары, менде камтылгандар менен менден тышкары тургандардын баарысы эркин болуп чыгат» [173—175].
Флоренский Платондун идеялары недир бир абстрактуу нерсе эмес. толук жандуу конкреттүү инсандар деп эсептеген,— бирок ал инсан дегенди айрым жеке «Мен-ди» эмес, расаны, улутту, адамзатты түшүнгөн.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Пассау
Пассау - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Төмөнкү Бавария|Төмөнкү Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 49.454 (2013-ж.). Аянты – 69.58 км2.
Деңиз фаунасы
Деңиз фаунасы - деңиз жаныбарлар дүйнөсү – океан жана деңизде жашоочу бардык жаныбарлар. Деңиз фаунасынын 160 миңге жакын: жөнөкөйлөр 10 миң (фораминифералар, радиоляриялар, чыбырткылар жана инфузориялар), былпылдактар 5 миң, ичеги көңдөйлүүлөр 9 миң, жыш түктүү жана башка курттар 7 миң, омуроо буттуулар жана балык курттар 4 миң, моллюскалар 80 миң, рак сымалдар 20 миң, ийне терилүүлөр 6 миң, кабыктуулар 1 миң, балыктар 16 миң жана сойлоочулар менен сүт эмүүчүлөрдүн150 түрү белгилүү. Жаныбарлар дүйнөсүнүн бардык тиби деңиз чөйрөсүндө пайда болгон. Алардын кээ бир өкүлү тузсуз сууда жана кургакта жашоого өтүп, туз суз сууда жана жер үстүндө жашоочу жаныбарларды түзгөн. Омурткалуу жаныбарлардын кээ бири деңиз чөйрөсүнө кайра келип, кургак менен байланышын сактап калган (калак буттуулар, деңиз таш бакасы). Кээ бир канаттуулар (пингвиндер, альбатростор жана башка) көбүнчө океан дарда жашайт. Деңиз фаунасы суу тереңдеген сайын азая баштайт.
Чурчибыль-Кы
Чурчибыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 747 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Синтагма
Синтагма (гр syntagma - бирге курулган, кошулган дегенден) - кең мааниде аныктооч менен аныкталчу компоненттин ортосундагы катышка байланышы бар тил элементтеринин бардык ырааттуу катары. Сөздөрдүн ырааты, тутуму сырткы синтагма, морфемалардыкы ички синтагма болот. Мис., «аянтча» деген сөз - ички синтагма. Анткени «аянт» синтагманын аныкталчу, -ча аныктоочу бөлүгү катары келди. Ал эми «кичинекей аянт» деген - сырткы синтагма. Мында «кичинекей» - аныктооч, «аянт» аныкталчу компонент милдетин аткарат. Tap мааниде синтагма - сөз тизмеги, ал эми сүйлөм - синтагмалардын тутат ырааты. Синтагма бир бүтүн маани туюнтуп, бир же бир нече ыргактык топтон турат. Сүйлөмдө фраза маанилик өзгөчөлүктөргө, логикалык басымга, синтаксистик омонимияларга көз каранды. Ошого жараша ал синтагмага да түрдүүчө ажырайт. Мис., кечээ/күн суук болду; кечээ күн/суук болду.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Испан империясы
Испан империясы (Imperio Español; Imperium Hispanicum) тарыхта Испан Монархиясы (Monarquía Hispánica) жана Католик Монархиясы (Monarquía Católica ) катары таанылып тарыхтагы эң ири империялардын бири болгон. 15-кылымдын аягынан 19-кылымдын башына чейин Испания Жаңы Дүйнөнүн чет-жакасындагы эбегейсиз аймакты, "Индия" деп атап алган (Las Indias). Америка, Филиппиндин Азия архипелагын жана Европа, Африка жана Океаниядагы аймактарын контролдогон. Ал эми 16-жана 17-кылымдарда көпчүлүк күчтүү империялардын бири болгон. Испания империясы "күн батпай турган империя " деп аталып, 18-кылымда эң жогорку деңгээлге жеткен.
Варягдардан гректерге жол
Варягдардан гректерге жол («Днепр-Ильмен жолу») - Балтика деңизинен Фин булуңу, Нева дарыясы, Ладога көлү, Волхов-Ильмен, Батыш Двина, Днепр, Кара деңиз аркылуу Византияга барчу байыркы соода жолу. «Варягдардан гректерге жол» байыркы кезде эле маалым болуп, 10-кылымдан чыгыш славяндардын жана Киев Русунун тарыхында маанилүү роль ойногон.
Тарых илимдеринин доктору
Тарых илимдеринин доктору - илимий даража. Кыргыз Республикасында бул наам совет доорунан бери ыйгарылып келет.
Тарых илимдери боюнча доктордук окумуштуу даража алуу үчүн атайын доктордук диссертация жазуу талап кылынат.
Бул диссертация тарых илимдери боюнча окумуштуу кеңешинде корголгон соң, КР Жогорку аттестация комиссиясына (мурдагы Улуттук аттестация комиссиясына) жиберилет.
Диссертациянын деңгээли төмөн болсо, аны четке каккан учурлар да жок эмес.
Комаровка (Чичка-Юла куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Жогорку сот
Жогорку сот – жарандык, кылмыш-жаза, административдик сот өндүрүшү чөйрөсүндө, ошондой эле КР мыйзамдарында каралган экономикалык жана башка иштер боюнча сот бийлигинин жогорку органы. КР Ж. с-у өлкөнүн баардык төмөнкү сотторунун чечимдери даттанылуучу жогорку баскыч болуп саналат. КР Ж. с-у: а) көзөмөлгө алуу тартибинде сот иштерин жана материалдарын кайра карайт (карайт); б) сот иш-тажрыйбасын изилдейт жана жалпылайт, сот статистикасын жүргүзөт; в) КР мыйзамдарына ылайык ага берилген башка ыйгарым укуктарды ишке ашырат, КР Ж. с-унда төмөнкүдөй түзүмдөр иштейт: пленум; президиум; кылмыш-жаза иштери жана административдик укук бузуулар жөнүндөгү иштер боюнча соттук коллегия; жарандык иштер боюнча соттук коллегия; административдик жана экономикалык иштер боюнча соттук коллегия.
Чомо Асыран уулу
Чомо Асыран уулу (1879, Алай өрөөнү, Шалба айылы- 1924, Алай өрөөнүндөгү Молобел жайлоосу, Кеңкайкы коңушу) ― манасчы. Ч. жаш кезинен ырга, жомок айтууга ышкылуу болгон. 19-21 жаш курагында «Манас» айтууга абдан кызыгып, айта баштаган. Ал кытайлык кыргыздардын  чоң багыш  уруусуна  барып, алардын манасчыларынан «Манасты», «Семетейди», «Сейтекти», «Чигитайды»  ж.б. айтууну үйрөнгөн. «Манасты» сегиз муунуна чейин айткан. Ч. «Манас» айткан убакта, үйдүн  босогосуна кандай  барып калгандыгын өзү да байкабай калчу экен. Ч. Алай элиндеги атактуу  манасчылардан болгон. Ал өзүнүн жээни Айдар Жаныбек уулун да манасчылык  өнөргө  тарбиялаган. Ч. басмачылар колдуу курман болгон.