Манап_бий
Манап Бийдин саясий ишмердиги
Дѳѳлѳс ѳлгѳндѳн кийин анын бийлик, кѳк асабасы , ак ѳргѳсγ ,жоо жарагы жана карагер тулпары Манапка мураска калган.Манап бий аталып , ѳз алдынча эл башкара баштаган кезде кыргыздар  Чынгыз хандын жана анын урпактарынын γч кылымдык эзγγсγнѳн толук кутулуп , ѳз алдынча мамлекет  болуп калыптанып калган эле .Орто Азиядагы байыртан эле жергиликтγγ делип эсептелген этностук  бирикмелер казактар менен  ѳзбектер да эл катары тγзγлγп, ѳздѳрγнγн ээликтерин тактап , коншу  элдер менен ѳз ара мамилелерин аныктай башташкан.Ошол кездеги  саясий кырдаалды тура баамдаган Манап бий кыргыз урууларынын  ортосундагы ынтымакты чындоону биринчи орунга койгон.Бир жактан ѳзбек тѳбѳлдѳрγнγн кысымын , экинчи жактан чыгыш тараптан улам берилеп жылып келе жаткан калмактардын баскынчылык саясатын алдын ала сезген кыраакы Манап бий алдыда боло турган кармаштарда  боордош казак эли менен бекем келишим тγзγп, биргелишип  кγрѳшγγнγн зарылчылыгын тγшγнгѳн. Ошон γчγн ал адегенде географиялык жайгашуусуна ылайык ошол кезде эле анжияндык жана аркалык болуп экиге бѳлγнгѳн кыргыз элинин кγчтѳрγн бириктирγγ γчγн Анжиян кыргыздарынын башчысы Кѳкγм бий менен туугандык мамилени чындаган. Экинчи кезекте кыргызга канатташ жашаган казак урууларын башкарган Эр Эшим менен келишим тγзγш керек эле .Аракеттердин натыйжасында бул милдет да аткарылып, эки элдин ынтымагы бекемделген.Ушундан улам тарыхчылар Манап бийди кыргыз-казак союзун тγзгѳн биринчи саясий ишмер катары баалап, окуу куралдарына жана окуу китептерине киргизишкен. Кѳкγм бий баштаган анжияндык кыргыздар менен Манап бий башында турган аркалык кыргыздар бир чечимге келишип ,казак урууларын жетектеген Эр Эшимди кыргыз-казакка хан кѳтѳргѳн.Манап бий менен Кѳкγм бий анын эн ишенимдγγ адамдарынан болуп калган. Хан ордосу катары Ташкент шаары эсептелген. Ошол кезде Ташкент он эки капкалуу чон шаар болуп,шарттуу тγрдѳ γч бѳлγккѳ бѳлγнγп, анын бир бѳлγгγндѳ кыргыздар,экинчи бѳлγгγнда казактар, γчγнчγ тарабында ѳзбектер жайгашкан. Манап аркалык кыргыздардын чон бийи деп аталып, ага мамлекеттин тγндγк-чыгыш чѳлкѳмγн тескѳѳ, ошол кезде кыргыз-казактын башкы жоосу катары калыптанып калган калмак  баскынчыларынан  мамлекеттик чекараны коргоо милдети жγктѳлгѳн.1535-жылы калмактар Жунгар хандыгына бириккенден кийин алардын экономикалык , согуштук кубаты ,биримдиги ого бетер кγч алган. Эми Манап бийдин саясий ишмердигинин негизги милдети Жунгар хандыгынан кыргыз ,казактын жерлерин жана эркиндигин коргоо болгон.XVII кылымдын башында калмактар  Иле дарыясына жакын келип жайгашып калгандыктан, бул дарыя  алардын  батыштагы чек арасы болуп калган. Аларды кандай да болбосун дарыядан бери ѳткѳрбѳш керек эле.Боордош эки элдин тагдырына байланышкан бул милдетти аткарыш γчγн Манап бий болгон кγчγн жумшаган.Азыркы Ортотокой суу сактагычы жайгашкан жердеги  Манап бийдин ордосуна кыргыз,казактын уруу башчылары менен кол башчылары тынымсыз каттап, саясий абалды талдап турушкан. Кол салууга ар дайым даяр турган баскынчылардын мизин кайтаруу γчγн кошумча кол чогултулган.Эзелтен келе жаткан аскердик салт боюнча чогулган кол ондуктарга, жγздγктѳргѳ жана миндиктерге бѳлγнгѳн, ал эми тажрыйбалуу, эр жγрѳк жоокерлер аларга башчылыкка дайындалган. Башкы колбашчылык милдетин Манап бий ѳзγ алып, тγмѳнбашы аталган. Санжырада баяндалгандай, манап бийдин черγγсγндѳ жалан кыргыздардан турган аскер бѳлγктѳрγнѳ кыргыз азаматтары колбашчылык кылган учурлар кѳп болгон.Бул эки элдин бири-бирине болгон ишенимичин арттырган. Жоокерлерге согуш ѳнѳрγн γйрѳтγγ, аларды курал-жарак , тамак-аш менен жабдуу иштерин тескѳѳ жагын Манап бий ѳз колуна алган.Мына ушул кезден баштап   ѳмγрγнγн акырына чейин Манап бий жоокердик кийимин γстγнѳн тγшγргѳн эмес деп айтылат санжырада.XVII к. биринчи жарымында калмактар Иле дарыясынан ѳтγγгѳ  аракет кыла баштаган. Кезектеги калмактар менен  согуш 1625-жылы Иленин жээгинде болуп, казак-кыргыз колун Манап жетектеген. Айкаш кѳчмѳндѳрдγн салты боюнча эрѳѳл менен башталган. Эр сайышта Манаптын уулу Жарбан калмактын Дѳнѳнжѳй деген баатырын сайып ѳлтγргѳн. Санжыра боюнча ушул салгылашта Манап бий дагы  60 жаштар курагында каза тапкан.Манаптын Жарбан жана  Сγтѳй деген уулдары болуп алар кыргыз эли γчγн кѳп кереке жараган .Акын Тоголок Молдо алар жѳнγндѳ тѳмѳнкγ ыр саптарын айткан: «Манаптын Сγтѳй, Жарбаны ,                                                                                                           Баарынан бийик арбагы. Бир чети Чγй, Кеминде,                                                                                                               Атбашы ,Нарын тармагы ,                                                                                                             Кочкоратаѳзѳнγн                                                                                                                              жердеп турат  калганы.»                                                                                                                  Колдонулган адабияттар :Кыргыз санжырасы .-Б.,1994. θ.Осмонов. Манап бий деген ким болгон ? «Манапчылык» деген эмне?.-Б.,2003.