cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Люминофорлор
Люминофорлор – ар түрдүү дүүлүгүүнүн таасири менен жарык чыгаруучу катуу жана суюк заттар. Дүүлүгүү тибине жараша фотолюминесценция, рентген-люминофорлор, радиолюминофорлор, катод-люминофорлор, электр-люминофорлорго айырмаланат; химиялык жаратылышы боюнча органикалык люминофорлорго жана органикалык эмес люминофорлор фосфорлордон айырмаланат. Люминофорлор түрдүү энергияны жарык энергиясына айландырууда колдонулат. Колдонуу шартына жараша Люминофордун параметрлерине (дүүлүгүү тибине, дүүлүгүү спектрине, нурлануу энергиясынын чыгышына, убакыт мүнөздөмөсүнө) белгилүү талап коюлат. Ар кандай Люминофордун соңку жаркыроосу 10-9 сек дан бир нече саатка созулат. Люминофордун негизги типтерине: кристалл-фосфорлор, органикалык люминофорлор, люминесценциялоочу айнектер кирет. Кристалл-фосфорлордун аралашмасы люминесценциялоочу лампаларда, катод-люминофорлор электрон-нур түтүкчөсүнүн экранында колдонулат. Органикалык люминофорлор эритмелерде (флуоресцин, родамин) жана катуу абалында (пластикалык масса, антрацен ж. б.) люминесценциялайт. Алар өтө жаркырак болуп күчтүү таасир этет. Люминесценциялык анализде, люминесценциялоочу боёкту даярдоодо, кездемени оптикалык агартууда колдонулат. Люминесценциялоочу айнектер түрдүү курамдын айнек матрицаларынын негизинде жасалат. Булар тунук болуп, көпчүлүгү лазердик материал катары колдонулат, ошондой эле ультракызгылт-көк нурунда алынган сүрөт-төлүштү көрсөтүүдө колдонулат.
Дон
Дон (иран тилдеринде – «суу», «дарыя» маанисинде; байыркы гр. Танаис) – Россиянын европалык бөлүгү аркылуу аккан дарыя. Узундугу 1870 км, алабынын аянты 422 миң км2. Орто Орус дөңсөөсүнөн башталып, Азов деңизинин Таганрог булуңуна куярда дельтаны (аянты 342 км2ге чейин) пайда кылат. Дондун өрөөнү кыйла аралыкка чейин Орто Орус дөңсөөсүнүн чыгыш тик чети аркылуу өтөт. Төмөнкү бөлүгүндө жер анча эңкейиш болбогондуктан, өтө жай агат. Негизги куймалары – Хопёр, Медведица, Сал (сол); Северский Донец (оң). Орточо чыгымы 935 м3/сек. Жогорку бөлүгүндө ноябрдын башынан апрелдин ортосуна чейин, төмөн жагында декабрдын башынан марттын аягына чейин муз тоңот. Дон – кеме жүрүүчү Волга–Дон каналы аркылуу Волга дарыясы менен туташат. Дарыяга Цимлян ГЭСи жана суу сактагычы, Николаев, Константинов, Кочетов гидротүйүндөрү курулган. Балык кармалат. Сосна дарыясынын чатынан баштап кеме жүрөт (1604 км). Георгиу-Деж шаарынан тартып кеме үзгүлтүксүз каттайт (1355 км). Боюндагы негизги шаарлары: Георгиу-Деж, Калач-на-Дону, Волгодонск, Ростов-на-Дону, Азов.
Кинология
Кинология (грекче kyоn, илик жөндөмөдө kyоns — ит жана ...логия) — ит жөнүндөгү илим. Иттин анатомиясын, физиологиясын, тегин, породасын, итти багуу, үйрөтүү, эл чарбасында пайдаланууну иликтейт. Кинология 19-кылымдын 2-жарымында илим катары калыптанган. Греция, Римде итти багуу, үйрөтүү жөнүндөгү эмгектер биздин заманга чейинки эле белгилүү болгон. Азыркы кинология иттин негизги 3 тибинин (ишчил, аңчы жана эрмектик иттердин) көптөгөн породаларын изилдейт.
Мемуар
Мемуар (гр.— эстелик деген сөздөн) — белгилүү адамдын өзүнүн көрүп-билген же башка жакын булактардан алган окуялары жөнүндө, жазган эскерүү мүнөзүндөгү чыгармалары. Мында борбордук орунда баяндоочу автор турат да, окуяларга өзүнүн көз карашынан баа берет. Кыргыз мемуарлары автобиографиялык чыгармалар (М. Элебаев «Узак жол»», А. Токомбаев «Менин метрикам»), эскерүү (к.) (К. Маликов «Замандаштарым жана каламдаштарым»), күндөлүк (А. Осмоновдун күндөлүктөрү), эпистолярдык (кыргыз акын-жазуучуларынын согуш мезгилиндеги кат алышуулары), адабий портрет (Т. Сыдыкбековдун Токтогул жонундо «Эки акын», «Кербез», Алыкул жөнүндө «Акындын элеси» деген портреттери) жана башка формаларда болот.
Кайра интеграциялоо
Кайра интеграциялоо (лат. re  – кайра аракет жана  integratio  – калыбына келтирүү) – мурда кайсы бир мамлекеттин жараны болгон (кийин күчүн жоготкон) адамдардын жарандыгын калыбына келтирүү. К. и. маани-маңызы көп учурда анын жөнөкөйлөтүлгөн жолжобосунда болот. К. и. атайын мыйзамдарда же кадимки эле жарандык жөнүндөгү мыйзамда каралышы мүмкүн. Кийинки учурда ал натуралаштыруунун бир түрү катары каралышы ыктымал (кара: Жарандыкты калыбына келтирүү).
Артериит
Артериит—(греч. ἀγγεῖον — тамыр) артерия капталынын сезгениши. Артерииттин катуу кармама жана өнөкөт түрү бар. Катуу кармамаартериия жугуштуу ооруларда (баш келте, ич келте, сепсис, грипп жана башка) кезигет. Мында артерия капталынын серпилгичтиги жана булчуң талчалары бузулат, капталга жабышкан тромб пайда болот. Ириңдүү артериит абдан коркунучтуу, анда артерия капталы чирип, айрылат же аневризмага учурайт. Өнөкөт артериит туберкулёз, котон жара, карындын жара оорусу жана башка ооруларда байкалат. Дарылоону врач жүргүзөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Англия-Франция-Кытай согушу
Англия-Франция-Кытай согушу - экинчи «апийим» согушу (1856-60) Англия менен Франциянын Кытайды көз каранды мамлекетке айландыруу максатын көздөгөн агрессиячыл согуш. Цин династиясына каршы чыккан тайпиндердин көтөрүлүшүнөн пайдаланып, Англия 1856-жылы октябрда Гуанчжоу шаарын басып алат. 1857-жылы ага Франция кошулат. 1858-жылы майда англиялык жана француздук аскерлер Дагу портун каратып, Тяньцзинь менен Пекинге коркунуч туудурат. Кытай өкмөтү Тяньцзинде Англия - Кытай жана Франция-Кытай (1858) тең укуксуз келишимдерине кол коюуга мажбур болот. Келишимдер өлкөнүн аймагында чет өлкөлүктөргө эркин соода жана миссионердик ишмердүүлүктү жүргүзүү укугун берүүгө Кытайды милдеттендирген. Бирок, император аларды ратификациялоодон баш тарткан. Ага жооп кылып англичандар менен француздар 1860-жылы августта Тянь-цзинди, октябрда Пекинди басып алат. Кытай өкмөтү Пекинде Англия-Кытай жана Франция-Кытай келишимдерине (1860-жыл) аргасыздан кол коёт. Келишимдер мурдагы Тянь-цзинь келишимдеринин шарттарын бекемдеген.
Белгилөө тили
Белгилөө тили же текст белгилөө тили (Markup Language) - Тексттин түзүлүшү, иреттелиши жана тизилиши жөнүндө маалымат берүү үчүн текстке коюлган белгилердин же берилиштердин жыйындысы. Компьютердик тилдердин классына кирет. Белгилөө тилдери көп жылдардан бери колдонулуп келе жатат. Алардын ичинен эң кеңири жайылганы деп HTML тилин атоого болот.
Белгилөө тилин колдонулуп жазылган документтин өзгөчөлүгү, ал тексттин өзүн гана (адатта, сөздөрдүн жана тыныш белгилеринин жыйындысы) эмес, бирок, анын ар кайсы орундары жөнүндө кошумча маалыматтарды камтыйт. Мисалы, баш аттарына, белгиленген жерлерине, тизмелерге көрсөтмө берүү. Баарынан да белгилөө тили документке интерактивдүү элементтерди же башка документтердин курамдарын коюуга мүмкүндүк берет.
Киномектеп
Киномектеп — кинематография боюнча жогорку билимдүү адистерди даярдоочу окуу жайы. 1993-жылы Б. Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунун алдында Кино жана телекөрсөтүүнүн жогорку мектеби ачылган. Директору — К. Акматалиев. Кыргызстанда айрым тажрыйбалуу киночулардын да мезгил-мезгили менен аракеттенүүчү киномектептери бар, мисалы, режиссёр Э. Абдыжапаровдун киномектеби.
Осиновая дарыясы (Кемчуга куймасы)
Осиновая — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кемчуг (Чоң Кемчуг) дарыясынын сол жээгинен 219 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Белгилөө тили
Дагы айтып койуш керек болгон нерсе, белгилөө тили эч качан программалоо тили болуп эсептелбейт.
Осиновая дарыясы (Кемчуга куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Данакерлегич
Данакерлегич - эритилген данакер менен металлдарды данакерлөөгө ылайыкталган аспап.
Металлдын данакерленүүчү жерин ысытуу үчүн керектүү жылуулук жезден жасалган өзөкчө аркылуу берилет. Ал өзөкчө жылуулукту начар өткөрүүчү туткага бекитилет. Данакерлегичтин формасы, өлчөмү жана салмагы анын колдонулушуна жараша ар түрдүү. Анын үзгүлтүктүү жана үзгүлтүксүз ысытылуучу түрлөрү бар.
Данакерлегич суюк, газ түрүндөгү отун жана электр тогу менен ысытылат. Турмушта өзөкчөсү үзгүлтүксүз ысытылуучу электр Данакерлегич көбүрөөк колдонулат. Өзөкчөсүнүн орнотулушуна жараша Данакерлегич балка сымал жана учтуу болуп жасалат.
Электр Данакерлегич 127 жана 220 в чыңалууда, 35тен 120 вт кубаттуулукта иштеп, өзгөрмө жана туруктуу токко ылайыкталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Нейтрондук жылдыздар
Нейтрондук жылдыздар – тыгыздыгы ак карлик жылдыздын тыгыздыгынан да жогору болуп, өлчөмү 10–15 км ди түзүп, бир куб сантиметрдеги затынын салмагы бир миллиард тоннаны түзөт. Мындай эң жогорку тыгыздыкка ээ болгон себеби, Нейтрондук жылдыздар гравитациялык тартылуу күчү өтө чоң болуунун натыйжасында, андагы электрондор атомдун ичиндеги ядрого биригип (жабышып) калуу себебинен жылдыздын заты нейтралдуу абалда болуп, Нейтрондук жылдыздарды түзөт. Мындай жылдыздар өз огунда тез айланып секундасына бир нече айланууларды жасайт. Натыйжада эң жогорку өлчөмдөгү магнит талаасына ээ болуп, Жердин магнит талаасына салыштырганда миллион эсе көптүк кылат.
Aнгоб
Aнгоб (французча engobe) - карапа буюмдарынын сыртын жылмалоо жана ага кандайдыр бир түс берүү үчүн (бышырганга чейин) жалатылган ак же түстүү чопо катмары. Көп учурда ак түстөгү ангоб пайдаланылат. Анын негизги максаты материалдын структурасын же түсүн жашыруу жана буюмдун бетине жаткырылган глазурдун боёгун ачык көрсөтүү. Ангоб айрыкча түстүү буюмдарды кооздоп жазууда боёочу материалдардын ордуна колдонулат (Сграффито).
Кичи Хупт-Се
Кичи Хупт-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Хупт-Се дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Экрон (Огайо)
Экрон (Огайо) (Akron) — Огайо штатынын Summit округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 199110 киши. Болжолдуу аянты - 161.6 км². FIPS коду — 39-01000.
Техникалык анализ
Техникалык анализ – отундар баалуулугун, сапатын, пайдаланууга жарактуулугун аныктоо. Катуу отундар жылуулук бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгү, буулануучу заттар, минералдык бирикмелер, күкүрт саны, нымдуулук өлчөмү техникалык анализ аркылуу ишке ашырылат. Элементтик анализ көрсөткүчү менен отун курамы аныкталат. Катуу отунда минералдык заттар көп болушу отунду кайра иштетүүнү татаалдантат. Күкүрт көп болушу өтө зыяндуу, анткени отун күйгөндө пайда болгон күкүрттүү газдар абаны булгайт. Нымдуулук көп болушу отун жылуулук бөлүп чыгаруусун төмөндөтөт, байытууну татаалдантат. Буулануучу заттар саны көмүр түрүнө жараша 8-55 % аралыгында болот. Буулануучу заттар бөлүнүп чыккандан кийинки калдык түзүлүшү боюнча отундун кокстоого жарактуулугу аныкталат. Суюк отундар (нефть, нефть продуктулары) тыгыздыгын, илээшкектигин, нымдуулугун, температурага туруктуулугун анализдөө аркылуу алардын сапаты аныкталат. Техникалык анализди жүргүзүүдө химиялык, физ., физ.-хим. методдор пайдаланылат. Анализди пайдаланууда анын тактыгы, стандартка туура келиши жана тез жүрүшү эсепке алынат.
Рысбаев, Эркин
Эркин Рысбаев (30 ноябрь 1955 ж. - 5 март 2011 ж.) - кыргыз кинорежиссер. Кыргыз киносунун өнүүгүсүнө чоң салым кошкон.
Эркин Рысбаев Бишкек шаарында туулган. 1976 жылы Кыргыз Мамлекеттик университетти бүтүргөн. 1982-1984 жж. ВГИКти (Бүткүл Союздук Мамлекеттик кинематографисстер институтунда) окуган. 1986 ж. СССРдин Госкино (Мамкино)-го караштуу экинчи режиссерлордун курсунда окуган.
Фильмография: 1990 ж. - "Бежала собака" (даректүү тасма, А.А.Кубат менен) Бакудагы Эл аралык кинофестивалынын Гран-присине ээ болгон. 1994 ж. - "Глиняный мальчик". 1997 ж. - "Белый дождь поздней осени" (даректүү тасма). 1998 ж. - "Кыш" (даректүү тасма). 2001 ж. - "Жол-Жол" (көркөм тасма), көптөгөн эл аралык кинофестивалдарда көрсөтүлгөн. 2002 ж. - "Базаров. Пауза для размышления" (даректүү тасма). 2003 ж. - "Вера, Надежда, Любовь" алманахынын "Любовь" новелласы (көркөм тасма). 2004 ж. - "Семь смертных грехов" алмананахынын "Зависть" жана "Чревоугодие" новеллалары. 2005 ж. - "Любовь как испытание" (сериал жана киноверсия, М.Абдыкалыков менен). 2007 ж. - "У любви свои небеса" (сериал жана киноверсия, А.А.Кубат менен). 2008 ж. - "Кукуруза" (даректүү тасма), көптөгөн эл аралык кинофестивалдарда көрсөтүлгөн. 2009 ж. - "Наша НХЛ" (даректүү тасма), 2011 жылы КиноАзиада кинофестивалына катышкан.
Тяжин
Тяжин — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2542/376/212 орун алган. Дарыянын узундугу - 165 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Дамаск падышмалагы
Дамаск падышмалагы - Сириядагы байыркы мамлекет.
Ассирия-вавилон, египет жазма эстеликтеои жана Библия боюнча белгилуү. Дамаск падышмалагын б. з. ч. 12-к. чейинге Дамаскыга келген арамейлер 11-кылымда - 10-кылымдын башында негиздесе керек.
Дамаск падышмалагы 10-кылымдын башында Израиль падышалыгына карап, кыйымдын ортосунда оз алдынча болгон. Падыша Табримон жана Бен-Адада I (914-880-ж. ченде башкарган) Сирияны. Палестинаны бийлеп, бир катар мамлекеттердин коалициясын башкяпган. Падыша Бен- Адада II (880-844-ж. ченде) Ассирияга каршы коалиция түзгөн Дамаск падышалыгы өзү кыйраганча Израиль падышалыгына каршы согушуп келген. Падыша Газаилдин учурунда (844-804-ж. ченде) Ассирияга салым төлөп турган.
Бен-Адада Шнун тушунда (8 кылымдын башында) Сириянын 17 падышалыгын жана Сириянын түндүгүнө чейинки жерлерди сурап, Ассириянын кол салуусунан мыкты коргонгон.
Дамаск падышмалагы б. з. ч. 732-ж. кыйрап, анын аймагы Ассирия державасынын провинциясына айланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Көбөнов, Данияр
Данияр Көбөнов — кыргыз спортсмени. Кытай Эл Республикасынын Гуанжоу шаарында болуп өткөн XVI Азия оюндарынын женүүчүсү (2010), Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген спорт чебери (2010).
Өмүр баяны
Данияр Көбөнов Ысык-Көл областындагы Жети Өгүз районунда 1982-жылдын жарык дүйнөгө келген. Улуту кыргыз.
Технеций
Технеций (латын тилинен Technetium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 2-мезгилинин VIIВ группа элементи, к.н. 43, ат. м. 98,9062; радиоактивдүү элемент.
Бапаков Жолаалы
Өмүр баяны
Бапаков Жолаалы (1890, Чүй облусу, Кемин району, Каралдөбө айылы – 1918, Бишкек) – Совет бийлиги үчүн жигердүү күрөшүүчүлөрдөн. 1914-ж. Токмоктогу орус-жергиликтүү мектебин бүтүрүп, Верный (Алматы) гимназиясынын даярдоо курсуна кирген. 1916-ж. үркүндө Турпанга барып, кайра келген. 1917-ж. Пишпекте уюшулган «Букара» союзуна мүчө болгон. Пишпекте Совет бийлигин орнотууга катышкан. Пишпек солдат жана жумушчу депутаттарынын уезддик Советинин 1-съездинде Советтин катчылыгына шайланган. 1918-ж. коммунисттик баштапкы уюмдарды түзүүгө катышкан. 1918-ж. декабрда эсерлер колдуу болуп өлгөн.
Колдонулган адабият
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б., 2003
Чоң Сургут (дарыя)
Б.Сургут — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАС/Волга/1429/214 орун алган. Дарыянын узундугу - 44 км.
Калбүбү Сүйүнбай кызы
Калбүбү Сүйүнбай кызы (1923,Ат-Башы району, Баш-Кайыңды айылы) — "Манас" айтуучу. Жаш кезинен "Манас" айтканга дилгир болгон. "Манас" айткан айрым кишилерди көрүп, алардын айткандарын уккан. Манастын жарык көргөн китептерин окуп үйрөнгөн. Андан эпостун "Манас" бөлүмүнөн "Манастын өлүмү","Семетей" бөлүмүнөн "Каныкейдин Таластан Букарга качышы", "Семетейдин бала чагы", "Тайторуну чабуу", "Семетейдин кайра Таласка келиши" эпизоддору жазылып алынган.
Изас дарыясы (Том куймасы)
Изас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын сол жээгинен 757 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Халаждар
ХАЛАЖДАР
Орто Азиядагы байыркы түрк урууларынын бири.
Халаждар тууралуу маалыматтар
Көпчүлүк араб-фарси маалыматтары боюнча хазлаждар огуздардын бир уруусу болгон жана алар жөнүндө алгачкы азынолок кабарлар Махмуд Кашгаринин «Дивану лугат ит-түрк», Абу-л-газинин «Шажарай-и-түрк», ал-Истахринин «Китаб ал-масалик ва-л-мамалик», Рашид ад-диндин «Жами ат-Таварих» сыяктуу ж. б. чыгыш авторлорунун эмгектеринде эскерилет. Жазма адабияттардын көбүндө «халажи ан халачи» же «ал-халдж» («кал ач») түрүндө кезигет. Ал-Хорезми 10-кылымда Тохарстанда отурукташкан түрк урууларынын ичиндеги халач менен канжиналар байыркы эфталиттердин («ал-хай-тал») тукуму экенин эскертсе, Э. Р. Тенишев халаждарды Мухаммед Хайдардын эмгегиндеги (Тарих-и Рашиди) «калучи» жана кыргыздардын ичиндеги «калча» уруусунун бирдейлигине көңүл бурган. Балыкооздун санжырасында 12 уруулуу огуздар жалпысынан кыргыз, казак, кыпчак, курама, ак маңгыт жана кара маңгыт, 12 уруулуу тайчык, 7 уруулуу жедигер, ногой, кытай, катаган, 19 уруулуу коңурат жана калчалардан турганы айтылат. Халаждар тууралуу маалыматтар 10-кылымдан кийин Орто Азиядан кезикпей калат жана Истахри аларды азыркы Афганстандын түштүгү, Сиестан менен Индиянын орто чени, башкача айтканда башка түрк урууларына салыштырмалуу алыскы түштүккө жайгаштырып, бул жакка «байыркы мезгилде» («фи кадим ал-аййам») эле көчүп келгенин белгилеген. Бул маалыматтарга таянуу менен кээ бир изилдөөчүлөр (мисалы, В. В. Бартольд, В. А. Ромодин ж .б.) Тарнак, Аргендаб, Аргасан сууларынын жогорку агымындагы (азыркы Афганстан) гилъзай жана Индиядагы хилъдж уруулары байыркы халаждарга байланышы бар болушу мүмкүн деген тыянак чыгарышкан.
Байыркы этимологиясы
Махмуд Кашгари боюнча (котормо жана түшүндүрмө З.-А. М. Ауэзованыкы, Алматы – 2005) Зу-л-Карнайн (Александр Македонский) адегенде Самарканд шаары, андан кийин Кожент (Хужанд) өзөнүнөн өтүп, түрктөрдүн өлкөсүнө кирип келгенде, ал жерде жашаган калктын баары качып, акырында алардын артынан үй-бүлөсүн коштоп, аркасына жүгүн көтөргөн эки киши келет. Алардын абдан чарчаган кебетеси менен качкандарды кууп жетип, түркчө «кал аж», башкача айтканда: «Эй силер, токтогула, аярлап, кичине күтө тургула!» дейт. Ошону менен алар халаждар деп аталып калат. Эки уруудан турган халаждардын ата-теги (этимологиясы) ушул окуяга байланышкан. Абу-л-Гази хандын эмгегинде («Түрктөрдүн санжырасы») Огуз-хан Иран, Сирия жана Египетти чаап алууга аттанып, Талас («Талаш») шаарына жеткенде, ага үй-бүлөсү менен артта калган бир адамды алып келишет. Бүткүл калач эли («иль») ошол адамдан тараган. Азыр аларды халаждар дейт. Мавераннахрда абдан көп, алар өз эли менен Аймакка биригишкен. Хорасан менен Иракта дагы көп, алар Чагатай элине кошулуп кеткен.
Окумуштуулардын пикири
В. Радловдун пикиринде халаждардын элдик этимологиясы «кал ач» – «кал, анан ач» болсо, В. Бартольд «ачка калуу» деген вариантты кошучалаган. Жөнөкөй айтканда халаждардын этимологиясы артта калган адамга байланышкан. Ушул маалыматтар жана Э. В. Севортяндын сөздүгүндөгү түрктөрдүн «halač»,«alač» («алача», «алаша» же «арка», «аттын жону») деген сөздөр кытай таануучу Ю. А. Зуевди халаж этнониминин этимологиясын байыркы кытай тарыхый даректериндеги кыргыздар менен ар дайым кошуна турган «ала-ат» (орусча «саврасый», «пёстрый»; кыт. «бюньма», «йелочжи», «хелань») уруусуна байланыштырууга түрткү берген. Бирок мындай көз карашты далилдөө үчүн чет элдик, башка тилдеги булактар менен кошо, ошол элдин өзү жөнүндө ички (оозеки болсо дагы) маалыматтар талап кылынат. Анткени оозеки фольклордо «ала-ат» же аттын түсү, аттын жонуна байланышкан этноним кезикпейт. Мисалы, кыргыз-казактар колдонгон «алты уруу алачтан тараганбыз (казакча «алаш») деген сөз бир уруу эмес, «жалпы эл», ошол эл кандайдыр бир учурда колдонгон урааны болуп саналат. Муну менен кошо Ю. А. Зуев араб тилинен которулган адабияттарда «халажи ан халачи» деген сөздө диакритикалык белги (чекит) 3-тамганын алдына эмес, үстүнө коюлуп калгандыктан, ал «халухи ан карлуки» болуп окулуп калганын белгилеген. Мисалы, ибн Хаукалдын эмгегин («Китаб ал-масалик ва-л-мамалик») которгон С. Л. Волин «карлуктар» деп көрсөтсө, ошол эле эмгекти которгон Е. К. Бетгер «хазлажиттер» деген терминди колдонгон. Мындай абал Орто Азия тарыхын, ал жердеги жергиликтүү уруулардын этногенезин окууда кээ бир маселенин али чечиле электигин көрсөтөт. Эгер мындай катачылыктар иш жүзүндө орун алган болсо, анда Орто Азиядагы карлуктар жана алар курган мамлекет тууралуу маселе келип чыгышы мүмкүн.
Электорат
Электорат – бардык саясий укуктарды жана эркиндиктерди пайдаланган, өлкөдөгү граждандардын жыйындысы түзгөн, шайлоочулардын корпусу. Коомдогу ар бир олуттуу саясий уюмдун өзүнө таандык шайлоочулары бар.
Азыркы саясий партиялар төмөнкүдөй альтернативанын алдында турушат:
же жаңы катмарларды жеңип алуу, же өзүнүн адаттагы «менчик» шайлоочуларына таянып, акырындык менен өзүнүн таасирин жоготуу. Бүгүнкү күндөгү саясий күчтөрдүн жайгашынын өзгөрүшү мына ушулар менен түшүндүрүлөт.
Шайлоочулардын кандайдыр бир чечимге келишине, биринчи кезекте, төмөнкүдөй төрт себеп таасир көрсөтөт:
Кайра ишеним артуу
Кайра ишеним артуу – КР жарандык мыйзамдарына ылайык, эгер ишеним берилген жактын ишеним катка карата ыйгарым укугу бар болсо же ишеним кат берген жактын кызыкчылыгын коргоо үчүн иш жагдайы аны ошого түртсө, ишеним берилген жак ишеним катта көрсөтүлгөн иш-аракетти башка бирөөгө ишенип тапшыра алат. Өз ыйгарым укугун башкага бирөөгө берген жак ишеним кат ээсине ал тууралуу билдирүүгө жана кайра ишеним берилген жак жөнүндөгү зарыл маалыматтарды берүүгө милдеттүү. Мындай милдетти аткарбоо өз ыйгарым укугун берген жакка ишеним берилген жактын жоопкерчилигин өз жоопкерчилигиндей эле көтөрүү милдетин жүктөйт.
Киностудия
Киностудия — кинофильм чыгаруучу мекеме. Киностудияда сценарий даярдоодон тартылган фильмди бир нече нускага көбөйткөнгө чейинки иш процесси аткарылат. Көркөм, документ, илимий-популярдуу, окуу фильмдерин жана мультипликациялык кинокартиналарды чыгаруучу киностудиялар бар. Киностудиядагы кино тартуучу топ негизги өндүрүштүк бирдик болуп саналат. Сценарий бөлүмү авторлорго сценарий заказ берип, жазылган сценарийди редакциялайт, андан соң адистер актёрлорду тандоо, павильондун жасалгаларын даярдоо өңдүү иштерди бүтүрөт. Документ фильмдердин киностудиясы фильмдин өзгөчөлүгүнө жараша тартуу иштерин жүзөгө ашырат. Мультфильмдер мультипликациялык станоктордо атайын аппараттар менен бир жана көп пландуу болуп тартылат. Белгилүү киностудиялар: «Юнайтед артистс», «Жыйырманчы кылым — Фокс», «Коламбиа пикчерс», «Парамауниверситет» (бардыгы АКШда), «Чинечитта» (Италия), «Мосфильм», «Ленфильм» (экөө тең Россияда).
Велосипед
Велосипед - (лат. velox тез, ылдам жана pes бут) адамдын булчуң күчү менен кыймылга келип, биринин артына бири жайгашкан дөңгөлөктөрдөн туруп, рама менен бириктирилген транспорт каражаты. Туңгуч велосипедди (4 дөңгөлөктүү өзү жүрүүчү арабаны) ар кайсы өлкөлөрдүн (Германия, Франция, Россия, Англия) ойлоп чыгаруучулары жасашкан. Алдыңкы дөңгөлөгү (жетелөөчү) чоң, арткы дөңгөлөгү кичине болгон, эң алгачкы педалдуу велосипедди орус мастери Е. М. Артамонов жасаган. 1808-ж. Парижде рулдук башкаруусу жок эки дөңгөлөктүү велосипед жасалып, ал бут менен жерди түртүү аркылуу кыймылга келген. 1863-ж. ага-ини Пьер жана Эрнст Мишо алдыңкы дөңгөлөгүнө бекиген педалдуу оюнчук велосипед ойлоп табышкан. Велосипеддин түрү жана конструкциясы улам өркүндөтүлүп, 19-кылымдын аягында чынжыр аркылуу кыймыл берүү, шариктүү подшипник (1877), жел толтурулган (пневматикалык) шина (1889), кыймылды алмаштыруучу механизм (1889) киргизилген. 20-кылымдын башынан баштап кеңири таралган жеке транспорт каражаты. Себеби пайдаланууга ыңгайлуу, баасы арзан. Арналышына жана констрсынын өзгөчөлүгүнө жараша жол жүрүүчү (эркектер жана аялдардыкы), өспүрүмдөр жана балдар үчүн, спорттук жана атайын велосипед болуп айырмаланат. Спорттук велосипеддин эки орундуулары да бар. Атайын велосипедге: циркте пайдаланылуучу, жүк ташуучу, үч дөңгөлөктүү (улгайгандар үчүн) ж. б. велоколяскалар кирет. Жүк ташуу үчүн велосипедге чиркелме түзүлүштөр, ошондой эле айрымдарына асма мотор орнотулат.
Донелайтис Кристионас
Донелайтис Кристионас (1. 1. 1714, азыркы Литва, Радвилишкис району, Лаздинеляй – 18. 2. 1780, Тольмингнемен, азыркы РФ, Калининград облусу, Чистые Пруды) – литва акыны, литва көркөм адабиятына негиз салуучу. 18-кылымдагы Европа адабиятындагы реалисттик багыттын өкүлү. Кёнигсберг университетин (1740) бүтүргөн. Донелайтистин чыгармасы өз учурунда кол жазма түрүндө таралган. Ал 6 тамсил (1824-жана башкаасылган) жана атактуу «Жыл мезгилдери» (1818-ж. жарыяланган) поэмасынын автору. Социалдык мааниси, реалисттик принциптердин жеткилең иштелиши, көркөм образдардын күчү боюнча Донелайтистин «Жыл мезгилдери» – дүйнөлүк адабияттын классикалык үлгүлөрүнөн. Поэманы И. В. Гёте, А. Мицкевич жана башка жогору баалаган. Поэма чет тилдерге которулган. Тынчтыктын Бүткүл дүйнөлүк советинин чечими менен Донелайтистин туулган күнүнүн 250 жылдыгы белгиленген (1964).
Колдонулган адабияттаряЯЯ
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кыргыз мамлекеттик техникалык университети
Исхак Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университети (КМТУ) — Кыргызстандагы туңгуч техникалык жогорку окуу жайы.
Тарых
1954-жылы Фрунзе шаарында Кыргыз мамлекеттик университетинин Политехникалык факультетинин базасында Фрунзедеги политехникалык институт (ФПИ) катары түзүлгөн. 1982-жылга карата 29 адистик боюнча инженерлерди даярган, институттун курамына күндүзгү билими берүүчү 8 факультет (энергетика, архитектура, тоо-геологиялык, курулуш, машина куруу, өнөр жай жана жарандык курулуш (АКС), айылдык курулуш, технология) кирген. Ошондой эле кечки билим берүүчү 3 факультет жана сырттан окуу бөлүмү болгон. Мындан тышкары ФПИнин Кыргыз ССРинин ири жана алыскы шаарларында филиалдары болгон. Анын составына: Ош шаарындагы кечки билим берүүчү жалпы техникалык факультет,  Кара-Көл жана Майлы-Сай шаарларындагы сырттан билим берүүчү жалпы техникалык факультеттер кирген. Союз убагында университеттин окуу, лаборатория имараттары салынып, эң алдыңкы материалдык-техникалык база түзүлүп, мыкты профессионал адистер менен камсыз кылынган.
1992-жылдын августунан баштап Кыргыз Республикасынын баатыры, советтик мамлекеттик жана партиялык ишмер, Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысынын Исхак Раззакович Раззаковдун (1910-1979), ысмы ыйгарылылып ''И. Раззаков атындагы Кыргыз техникалык университети'' деп аталган.
2004-жылы Кыргыз техникалык университетинин 50 жылдык мааракесинде, Кыргыз Республикасынын тунгуч Президенттинин жарлыгы менен, Исак Раззаков атындагы Кыргыз улуттук техникалык университет макамын алган. 2005 - жылы "улуттук" деген макамдын ордуна "мамлекеттик" деген макамга алмашып, ''И. Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университет'' деп атын өзгөрткөн.
Кыргыз Республикасынын Президентинин 2022 - жылдын 18 - июнундагы № 243 «Кыргыз Республикасынын жогорку кесиптик билим берүү уюмдарынын потенциалын жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча чаралар жөнүндө» жарлыгы менен И.Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университети укук мураскорунун статусун белгилөө жана ага Н.Исанов атындагы Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университетин жана У.Асаналиев атындагы Кыргыз мамлекеттик геология, тоо-кен иштери жана жаратылыш ресурстарын өздөштүрүү университетин кошуу жолу менен кайра түзүлгөн.
Университеттин уюштурулушуна, анын үзүрлүү өсүп-өнүгүшүнө түздөн-түз тиешеси бар кыргыздын улуу муундагы таланттуу мамлекеттик саясий ишмер Исхак Раззаков жана атактуу, мыкты окумуштуу-уюштуруучулар, өз ишинин патриоттору алгачкы ректорлор: Георгий Сухомлинов, Владимир Михайлович Журавлев жана анын кесиптештери профессор Акматбек Жаманбаев, Леонид Дворников, Усенгазы Асаналиев, Ташмырза Айтмурзаев, Ракым Усубакунов, У.А. Асаналиев, Аскар Акаев, Г. Джаманкулова жана башкалар болушкан. Бул залкар инсандардын калтырып кеткен көөнөрбөс эмгектери окуу жайыбыздын сыймыктанган аброю экендиги талашсыз.
Эл аралык кызматташтык
Кыргыз мамлекеттик техникалык университети Евросоюздун, Россиянын, Көз каранды эмес мамлекеттердин шериктештигинин (КМШ) мыкты университеттери менен эки тараптык келишимдердин негизинде, эл аралык гранттар, проектилердин алкагында иш алып барат. Эл аралык жогорку деңгээлде жаш кадрларды даярдоо маселеси, мугалимдердин квалификацияларын жогорулатуу, илимий кадрларды даярдоо маселелерин чечүү боюнча жана биргелешкен эл аралык окуу структураларын ачуу менен билим берүү стандарттарын, окуу китептерин, методикалык көрсөтмөлөрүн, инновациялык ыкмаларын колдонуу боюнча эл аралык проекттерде катышат. Эл аралык гранттардын, келишимдердин негизинде материалдык-техникалык базалар жаңыланып жатат.
Берлин колдонмо илимдеринин техникалык университети (TFH) менен биргелешкен Кыргыз-Герман техникалык факультетинин базасында Кыргызстанда биринчилерден болуп кредиттер (ECTS) технологиясын киризилген, Германиянын стандарттарынын негизинде инженердик кесиптер боюнча бакалаврларды даярдайт. Азыр окутуу биргелешкен магистрдик программанын негизинде жана немис тилинде жүрөт. Берлин техникалык университетинде студенттер практикалык, дипломдук иштерин аткарышат. Окутуучулар стажировкадан өтүп келишет жана немис профессорлору бизге келип толук лекциялардын циклын окуп кетишет. Азыр бул университет менен биргелешкен магистрдик программа боюнча окуу жүрүп жатат. Магистратураны бүткөндөргө эки диплом берилет. Эки тараптык келишим болгондуктан, Германиядагы Клаусталь техникалык университетине жылына бюджеттик негизде беш студент жиберилет.
Германиядагы Касселдеги техникалык университет менен күн, шамал энергиясын колдонуу багытында магистрдик программаны биргелешип өтүп, жыйынтыгында эки тараптын диплому берилет. Москва энергетикалык университети (МЭИ) менен биргелешип ачылган факультетибизде окуу программасы МЭИнин стандарттары, окуу китептери, методикалык көрсөтмөлөрү аркылуу өтүшөт. Москвадан келген профессорлор лекция окушат жана экзамен алышат. Бул факультеттин студенттери эки университетке кабыл алынат, бүткөндө эки тараптын дипломдору берилет. Жылына профессордук - окутуучулук курам стажировкадан бюджеттик негизде МЭИден өтүп турушат. Азыр алты мугалим сертификат алып келди, окуу жылы бүткөнчө дагы алты мугалимибиз квалификациясын жогорулатып келишет. Жылына жакшы окуган эки студентибизди бюджеттик негизде бул университетке жиберип турабыз. Азыр эки студентибиз 3 курста окуп жатышат. Москвадагы Бауман атындагы мамлекеттик техникалык университети менен келишимибиздин негизинде биздин эки аспирант, эки студентибиз окуп жатат. Ошондой эле бул университет бизге үзгүлтүксүз түрдө жардам көрсөтүп, жаңы чыккан окуу китептерин көп санда бекер берип турушат. Юбилейлик эл аралык конференцияны көмөктөш болуп биргелешип өткөзгөн жатабыз.
Азыр Москвадагы байланыш жана информатика университети, Радиоэлектроника жана автоматика университети менен биргелешкен структура ачуу жыйынтыгында эки диплом берүү жөнүндө келишим түзүлдү. Рязандагы радиотехникалык университетинде бюджеттик негизде үч студентибиз окуп жатат. Томск политехникалык университетине келишимдин негизинде жылына бюджеттик негизде 5 магистрант жиберилет. Ал жакта азыр 11 магистрант жана 1 аспирантыбыз билим алууда. Магнитогорскидеги техникалык университетине жылына бюджеттик негизде 5 студент жиберилет. Казандагы техникалык университетте 7 студент окуйт.
Казакстандагы Чыгыш-Казак мамлекеттик техникалык университети менен биргелешкен дистанттык окуу структурасы ачылып, окуу процесси инновациялык технологиянын, телеконференциянын негизинде өткөрүлөт. Бул окуу структурада окуган студенттер кредиттер технологиясы менен окуп бүткөндө эки тараптын дипломдорун алышат. Азыркы учурда алдынкы аспиранттарыбыз, магистранттарыбыз илимий иштерин жактап келе баштады.
Эл аралык гранттар жана долбоорлор
Университет эл аралык гранттар, проектилер аркылуу ар кандай фонддор:Soros, DAAD, ПРООН, Fulbright Program, ABR, JICA (Япония), KOICA (Корея)  жана программалар менен кызматташат: Tempus (14 проект), Erasmus Mundus (4 проект), Erasmusplus (KA1-9, KA2-6), Horizon 2020 (1 проект). 10 миллион еврого жакын долбоорлор ийгиликтүү ишке ашырылган. Мисалы, "Темпус" проектиси менен Франциядагы алдыңкы университети менен биргелешип, эң мыкты эл аралык деңгээлде электрондук библиотека ачылган.
Окуу процесси
И.Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университети (КМТУ) расмий таанылган жогорку билим берүүчү курстарды жана программаларды сунуштайт. 2023 - жылга карата кайра реформаланган 10 институтта (тоо-кен, инженердик курулуш, колдонмо информатика, транспорт жана робот куруу, информатикалык технологиялар, технология, энергетика, архитектура жана дизайн, электроника жана телекоммуникация, Кыргыз-Герман техникалык институту) окуутуунун бир нече багыттары боюнча бакалавр, магистр, доктор (PhD) даражасын берүүчү окуу программалары менен билим берет. Көпчүлүк сабактар окуу материалдарынын, көрсөтмө куралдарынын комплекси электрондук түрдө камсыз кылынган. Бүгүнкү күндө КМТУда 20 миңден ашык студент билим алууда, алардын арасында Россия, Казакстан, Өзбекстан, Сирия, Пакистан жана башка өлкөлөрдөн келген студенттер бар.
Илимий иштери
Бүгүнкү күндө университетте төрт диссертациялык совет иштеп жатат. 6 илимий изилдөөчү институт иштейт.
Спорт жана социалдык маселелер
Окуу жайда спорт жана социалдык маселелерге да чоң көнүл бурулат. КМТУда китепкана, спорттук имараттар, ашкана, бир нече кафетерийлер бар, ошондой эле административдик кызматтарды көрсөтөт.
Эл аралык, республикалык деңгээлдеги ири спорттук мелдештерде ат салышкан КМТУнин спортсмендери акыркы жылдары  спорттун 21 түрү боюнча өткөрүлүүчү "Универсиаданын" чемпиону болушкан.
Социалдык абалы начар студентерге, мугалимдердин студент балдарына, эң мыкты мугалимдерге жардам берилип турат.
"Жылдын эң мыкты окутуучусу", "Эң мыкты студенти", "Эң мыкты группа" деген номинацияда, университеттин атын чыгарган активисттерге, спортсмен студенттерине жана машыктыруучуларга жыл сайын акчалай сыйлыктар берилип турат.
Окуу жайдагы окутуучулар жана студенттер үчүн ашканада дайыма ысык тамак-аш уюштурулган. Тамак-аштын сапаты жана анын ассортиментине такай көңүл бурулуп турат, ашканага кирген ар бир адам тамак даярдоо процессин өз көзү менен көрө алат.
Азыр бүтүрүүчүлөрдүн 87-90% жакшы жумушка орношуп жатканы КМТУнун билим берүүнүн сапатын көрсөтүп турат.
Калдар
Калдар — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, казак балбаны. Манас туулгандагы тойдо балбан күрөштө калмактын Карасман деген балбанын жыгып, байгеге ээ болот (Сагымбай Орозбаков, 1. 97).
"Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн" энциклопедиясы
"Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн" энциклопедиясы - инсан, тарых, илим, искусство, айыл чарба, экономика, жана башка тармактарды, ошондой эле Кыргызстандын азыркы жана өткөндөгү урунттуу учурларын чагылдырган фундаменталдуу энциклопедиялык басылма. Энциклопедия атайын редакциялык кеңеш тарабынан даярдалган. Башкы редактор Бурибой Жураев, жооптуу катчы Лутфулло Рахмонов.
Китептин мазмуну
Кыргызстандагы этникалык өзбектердин көрүнүктүү өкүлдөрү жөнүндө жазылган бул китеп Кыргыз Республикасынын 25-жылдыгынын урматына карата жарык көрду. Анда республиканын ар кандай тармактарында эмгектенишип, экономиканын, илим-билимдин, маданияттын, айыл чарбасынын, саламаттыкты сактоонун жана спорттун өнүгүшүнө эбегейсиз салым кошушкан 126 ишмердин өмүр таржымалы баяндалат. Бул китеп кыргыз, өзбек жана орус тилдеринде жарык көрүп, окурмандардын кеңири катмарына арналат. Көп улуттуу элдин биримдигин чыңдоо боюнча иштер өлкө үчүн өзгөчө мааниге ээ жана ал бардык мамлекеттик органдардын жана ар бир жарандын туруктуу коңул буруусун жана олуттуу аракеттерин талап кылат.
Кыргыз Республикасынын президенти Алмазбек Атамбаев
Этникалык өзбектер мамлекеттүүлүккө ээ болгон кыргыз эли менен бирге илгертен бери азыркы Кыргызстандын аймагында жашап келе жатышат. Боордош эки элдин тарыхы жалпы мекенди чет элдик баскынчылардан, СССРге кол салган фашисттик немецтик агрессорлордон биргелешип коргоодо көрсөтүшкөн баатырдыктары жөнүндө даңктуу барактардан башталат. Кыргыздар да, өзбектер да башка элдер менен биргеликте кан майдандагыдай эле оорукта да бир бүтүн күчкө айлануу менен фронтту эң маанилүү стратегиялык продукция - пахта сырьёсу менен камсыздап турушкан. Алдын-ала маалыматка караганда, кыргызстандык өзбектердин ичинен төртөө Советтер Союзунун баатыры, 34 - Социалисттик Эмгектин Баатыры, бирөө Социалисттик Эмгектин эки жолку Баатыры, 2 - Кыргыз Республикасынын Баатыры деген бийик наамга, бирөө - Ата-Мекендик согуштун "Даңк" орденинин үч даражасынын тең толук кавалерлигине татыктуу болушкан. Ошондой эле Кыргызстандын көптөгөн уул-кыздары өз мекенинин эркиндиги жана өнүгүшү үчүн өмүрүн, билимин жана эмгегин арноо менен сый-урматка жетишишти. Этникалык өзбектер мамлекеттин жана коомдун бардык чөйрөсүндө: укук коргоо, коргонуу жана коопсуздукту камсыз кылуу, мамлекеттик башкаруу иштерине активдүү катышып, спорттун ар түрдүү түрлөрү боюнча эл аралык абройлуу мелдештеринде өлкөнүн намысын коргоп келе жатышат. Биздин өлкө Октябрь революциясынан кийин Орто Азиядагы алгачкы театралдык жамаат илимдин, маданияттын жана диндин байыркы борбору болгон Ош шаарында Рахмонберди Мадазимов тарабынан түзүлгөндүгү менен сыймыктана алат. Бул театрга алгач Сергей Миронович Кировдун ысымы ыйгарылса, республикабыз көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин чыгыштын улуу ойчулу Захириддин Мухаммад Бабур атындагы Мамлекеттик академиялык өзбек-улуттук музыкалык-драма театры болуп аталган.
Кыргызстандын этникалык өзбек жарандары башка элдер менен катар эле илгертен эле кыргыз эли менен бирге жашап, жаңы коомду курушуп, катаал доорлордун азап-тозокторун бирге көтөрүшүп, Мекенди сырткы душмандардан бирге коргошуп, өлкөнүн экономикасын биргелешип көтөрүшүп: ГЭСтерди, шаар-кыштактарды, завод жана фабрикаларды курушканы баарыбызга белгилүү. Өзбек калкы өлкөдөгү илим-билимдин, маданияттын, искусство жана спорттун, адабият жана театралдык тармагынын калыптанышына жана өнүгүшүнө активдүү катышып келе жатат. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында биздин мекендештерибиз жалпы совет эли менен биргеликте фашисттик баскынчыларга каршы эр жүрөктүүлүк менен кармашып, Мекендин эркиндигин коргоп калышкан. Көптөгөн мекендештерибиздин жан аябаган эмгеги өкмөттүк сыйлыктар менен татыктуу бааланган. Бул юбилейлик китепте Советтер Союзунун 4 Баатыры, "Даңк" орденинин үч даражасынын тең толук кавалери, Социалисттик Эмгектин 34 Баатыры, Кыргыз Республикасынын эки баатыры, Кыргызстандын жана башка көрүнүктүү ишмерлери, б.а. улуту өзбек даңктуу уул-кыздары жөнүндө баяндалат.
Союздук масштабда рекорддук түшүм алышкан көптөгөн айыл чарба алдыңкылары Социалисттик эмгектин баатырлары деген бийик наамга ээ болушту, мындан тышкары СССРдин мамлекеттик жогорку сыйлыктары: Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь революциясы, Даңк белгиси ордендери ж.б. менен сыйланышты. Алар СССРдин, Кыргыз ССРинин Жогорку Советтеринин депутаттары болуп шайланышкан. Баатырлардын узун тизмесинде төмөнкүлөрдү белгилей кетели: Социалисттик Эмгектин эки жолку Баатыры Алля Анаров, анын агасы Хайитбай Анаров, Тойчу Кочубаев, колхоздордун даңктуу төрагалары: Аравандан Азамхан Саидахматов, Кара-Суу районунан: Турсунали Сулайманов, Убайдулла Содиков, Эшонхон Рахмонов, Шермамат Абдуллаев жана Даңк орденин толук кавалери Абдурашид Парпиев, Сузак районунан Олимжон Юнусов ж.б.
Кыйраган шаар-кыштактарды кайра жаратуу, инфраструктураны, өнөр жай обьектилерин калыбына келтирүү, дың жерлерди өздөштүрүү, айыл чарба продукцияларын көбөйтүү иштерине этникалык өзбектер да активдүү катышышты. Партиялык-советтик органдарда партиянын райондук, шаардык комитеттеринде биринчи катчылар болуп шайлангандар: Хасан Камолов, Мухтар Исакулов, Маматказы Эргашев, Махамаджан Ахунов, Исматулла Мамажанов, Социалисттик Эмгектин Баатыры Халил Мирабдазизов, Абиджан Таджибаев, Шухратбек Ахмедов. Ал эми Абдушукур Исабаев 15 жыл бою эл депутаттарынын Ош областтык Кеңешинин төрагасы болуп иштеген. Алар райондордун жана шаарлардын социалдык-экономикалык татыктуу өнүгүүсүн камсыз кыла алышты. Өзбек улутунун көптөгөн өкүлдөрү Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинин, обкомунун мүчөлөрү, СССРдин Жогорку Советинин жана жергиликтүү кенештердин депутаттарынын арасында өзбек улутундагылар аз эмес эле. Мамлекеттик сыйлыкка ээ болгондор да бир топ.
Эгемендүүлүк жылдары Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн мамлекеттик агенттиктеринин директорлору жана министрлик даражада Зафаржон Хакимов, Собиржон Атаджанов, Бахтияржан Фаттахов, Шухрат Сабиров, Шеркузи Мирзакаримов, Ахмаджан Махаммадов (министрдин орун басары), Бахтияржан Салиев (мамагенттиктин директору) ж.б. иштешкен.
Академиктер жана ондогон профессорлор илимдин түрдүү тармактарынын өнүгүшүнө чоң салымдарын кошушту. Алардын ичинде: академик Мирсаид Миррахимов Социалисттик Эмгектин Баатыры, профессор Эрнист Акрамов - Кыргыз Республикасынын Баатыры деген бийик наамдарга татыктуу болушкан. Кыргызстандын биринчи космонавты Салижан Шариповго дагы Кыргыз Республикасынын Баатыры деген мамлекеттик бийик наам ыйгарылган. Мамлекеттик сыйлыктын лауреаты академик Мухаммаджан Мамасаидовдун илимий табылгалары орбиталар аралык автоматтык “Луноход” планетоходдун конструкциясында пайдаланылган. Кыргызстанда жашашкан жыйырмадан ашуун этникалык өзбектер совет мезгилинде доктордук диссертацияларын, ал эми жүздөгөн жаш окумуштуулар кандидаттык диссертацияларын республикада жана чет өлкөлөрдө жакташкан.
1914 жылы Рахмонберди Мадазимов жетекчилиги астында түзүлгөн Ош шаарындагы Бабур атындагы Ош Мамлекеттик Академиялык өзбек музыкалуу драма театры Октябрь революциясынан кийин Орто Азияда түзүлгөн алгачкы театрлардын бири болуп саналат. Анда Кыргыз Республикасынын 11 Эл артисттери эмгектенишкен. Алардын ичинде: Таджихан Хасанова Кыргыз ССРнин Жогорку Советине үч жолу депутат болуп шайланган. Розияхон Муминова, Турсунхон Солиева жана Нематжан Нематовдордун чыгармачылыгы көп жолу өкмөттүк сыйлыктарга арзыган. Театрдын даңктуу традицияларын улантуу менен азыркы учурда Бабур атындагы театрда Кыргыз Республикасынын 2 Эл артисти жана 11 эмгек сиңирген артисттер эмгектенишет.
Этникалык өзбектер арасынан чыгышкан спортсмендер Олимпиадаларда, дүйнөлүк чемпионаттарда жана башка эл аралык жана регионалдык мелдештерде өлкөнүн намысын коргоп келишүүдө. Даңктуу мушкер Орзубек Назаров дүйнөнүн жети жолку чемпиону болсо, ФИФАнын белгилүү рефериси Бахадыр Кучкаров Түштүк Африкада жана Бразилияда өткөн футбол оюнунун чемпионаттарында жана башка дүйнөлүк биринчиликтерде реферилердин мыкты ассисенти катары таанылган. Ондогон жаш спортсмендер жыл сайын ар кандай чемпионаттарда жеңишке жетишип, Кыргызстандын Туусун бийик желбиретип, мамлекеттик гимнибизди түрдүү континенттерде жаңыртышат.
2017-жылдын 1-январына карата статистикалык маалыматтар боюнча Кыргыз Республикасында жашаган өзбектердин саны 898 миң 363 адамды, же Кыргызстандын калкынын 14,6 % түзөт. Кыргызстанда бир үй-бүлөдөй жашашкан элдер менен бирге эле өзбек эли да кереметтүү кооз, уникалдуу, руханий-маданий мурастарга жана баалуу кен байлыктарга бай, эң башкысы эркин жана демократиялуу Кыргыз Республикасынын, сүйүктүү Мекенибиздин, гүлдөп-өсүшү үчүн билимин, эмгегин жана энтузиазмин аянышпайт.
Редакциялык кеңеш мүчөлөрү
Кыргыз тилинде которгон Зина Пасанова, өзбек жана орус тилдеринде которгон Дилмурад Рахманов.
Катраң (айыл)
Катраң — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Катраң айыл аймагынын курамына кирет.
Географиясы
Катраң айылы Козу-Баглан суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1190 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Раззаков шаарынан 60 км чыгыш тарапта. Пролетарск темир жол станциясынан (Тажикстан) 114 км.
Инфратүзүмү
Калкы 4197 (2009); негизинен мал жана дыйкан чарбаларын да эмгектенет. Эки орто мектеп, китепкана, клуб, кесиптик-техникалык лицей, оорукана, дарыкана бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу, соода түйүндөрү, базарча, тамактануу жайлары иштейт
Калкы
Калкы - 5 095 киши.
Яковлевка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Яковлевка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Адзитар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4 киши. Почта индекси — 453004, ОКАТО коду — 80235805011.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түркия
Түркия (Türkiye - Түркие), расмий аты Түркия Республикасы (Türkiye Cumhuriyeti) — Европа жана Азия материктеринин ортосунда, Кичи Азиянын түндүгүндө жайгашкан. Түркия Республикасы 1923-жылы Осмон империясы жоюлгандан кийин Мустафа Кемал Ататүрк тарабынан негизделген. Түркиянын валютасы - түрк лирасы.
Бөлгөлөр
7 чоң бөлгөсү бар. 1. Акдеңиз бөлгөсү (Akdeniz Bölgesi) 2. Чыгыш Анадолу бөлгөсү (Doğu Anadolu Bölgesi) 3.Эге бөлгөсү (Ege Bölgesi) 4. Түштүк-чыгыш Анадолу бөлгөсү (Güneydoğu Anadolu Bölgesi) 5. Орто Анадолу бөлгөсү (İç Anadolu Bölgesi) 6. Мармара бөлгөсү (Marmara Bölgesi) 7. Карадеңиз бөлгөсү (Karadeniz Bölgesi)