cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Паневежис (футбол клубу)
«Паневежис» футбол клубу (Futbolo klubas Panevėžys) — Чоң Паневежис графтыгына (феодалдык ээлик) кирген.
Стадиону
«Паневежис» үй стадиону — «Аукштайтия» — 1970-жылы ачылган.
Трофейлери
<...>
Бөйөн
Бөйөн — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Бир катар варианттарда Манастын түп аталарынын бири катары эскерилет (Саякбай Каралевдин айтымында).
2. Бөйөн — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча калмак байыш Чаяндын атасы, Жакыптын кичи аялы Бакдөөлөттүн чоң атасы экендиги гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 1. 33).
Чолок-Арык
Чолок-Арык (Чолок-Арык) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Панфилов районундагы айыл. Фрунзе айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 259 киши.
PubMed
PubMed - MEDLINE маалыматтар булагына жана табигый так илимдер менен биомедициналык тексттерди табууга жол ачкан акысыз издөө машина. Улуттук Саламаттыкты сактоо Институтундагы Кошмо Штаттар Улуттук Медицина боюнча Китепканасы (NLM) Entrez системасынын мүчөсү катары маалыматтарды калыбына келтирүү ишин аткарат.
Биробижан
Биробижан (Бира жана Бижан дарыясынын атынан) — Россия Федерациясындагы шаар (1937жылдан). Еврей Автономия облусунун администрация борбору. Бира дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 76,6 миң (2005). Темиржол тоому. Машина куруу («Дальсельмаш», күчтүк трансформатор заводдору), жеңил (трикотаж, кийим тигүү, буткийим), жыгаччылык өнөр жайы өнүккөн. Край таануу музейи, педогогикалык институт, 2 театр бар. 1928-ж. Тихонький темиржол бекетинин ордуна пайда болгон.
Питчаль-Унд дарыясы
Питчаль-Унд — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Питчаль-Кы дарыясынын оң жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Америка химия коому
Америка химия коому (АХК; англ. American Chemical Society, ACS) - химия тармагында илимий изилдөөлөрдү колдогон жана Америка Кошмо Штаттарында жайгашкан илимий коом. 1876-жылы Нью-Йорк университетинде түптөлгөн АХКда учурда бардык даражадагы баскычтарда жана химия, химиялык инженерия жана тийиштүү тармактарда 158,000ден ашуун мүчөсү бар. Бул мүчөлүгү жагынан алганда дүйнөдөгү эң ири илимий коом болуп саналат. АХК 501(с)(3) бейөкмөт уюму болуп саналат жана Америка Кошмо Штаттарынын Кодексинин 36-бөлүмдө каралган конгресстик хартияга ээ. Анын башкы штабдары Колумбия аймагындагы Вашингтон жергесинде жайгашкан жана Огайо штатынын Колумбус жергесинде көптөгөн кызматкерлери бар.
Ошондой эле уюм окуу китептерин басып чыгарып, бир нече улуттук химия сыйлыктарын жөнгө салат, илимий изилдөөлөр үчүн гранттарды камсыз кылып, ошондой эле ар кандай билим берүү жана маалыматтык иш-чараларды колдойт.
Криптустар
Криптустар (лат. Cryptus) – чабандес каскак жандыктардын бир уруусу.
Билимдин функциялары
Билимдин функциялары – билимдердин азыркы деңгээлинде алардын жогоруда аталган бардык түрлөрү бири-бирине таасир этишет.
Билимдердин бардык түрлөрүнүн чогуусу гана адамдардын турмушунда өздөрүнүн зарыл функцияларын толук аткара алышат. Тилекке каршы, окутуу процессинде, ал гана эмес кээде программаларды жана окуу китептерин түзүүдө да билимдердин айрым түрлөрүн, атап айтканда, таанып билүүнүн процесстери жана ыкмалары жөнүндөгү билимдер, ойдун пайда болуу жана өнүгүү тарыхы жөнүндөгү билимдер, баа берүү билимдери эске алынбай калат. Мунун өзү окуучулардын инсандык калыптандырууда өтө зыяндуу. Окуучунун инсанын калыптандырууда билимдердин аткара турган үч функциясын белгилөөгө болот.
Билимдин функциялары – окуучунун айланадагы чындыкты элестөөлөрүнүн негизин түзөт, билимсиз окуучу реалдуу чындыктын объекттерин туура жана толук элестете албайт. Билимдердин бул функциясын онтологиялык деп аташат. Адам өзүнүн биринчи эле турмушунда айлана чөйрө менен катнашып, өзүн курчап турган предметтер жөнүндөгү, андан кийин алардын байланышы, адамдардын өз ара катнаштары жөнүндөгү, акырындап отуруп адамдардын арасында жана дүйнөдө өзүнүн алып турган орду жөнүндөгү элестерге ээ болот. Мындай элестөөлөр болмоюнча адамдын турмушунун да болушу мүмкүн эмес. Адамдын мындай элестөөлөрү да чектүү, же эң эле кең болушу мүмкүн, анын ишмердүүлүгүнүн областы дал ошого көз каранды. Мектептин милдети окуучуларда дүйнөнүн жалпы картинасын азыркы илимдин деңгээлинде калыптандырууда турат, анткени, бул картина адамдын сезиминде канчалык так калыптанса, анын түшүнүгү да жана багыт алуу сферасы да ошончолук кең болот.
Билимдердин экинчи функциясын багыттоочу деп аташат, анын мааниси адамдын практикалык же руханий ишмердигинин багытын аныктоодо турат. Мыйзамдарды, кубулуштардын өнүгүү тенденциясын билүү жана аларды түшүндүрө алуу менен адам дал ошол билимдерге ылайык ыкмаларды жана аракеттенүүлөрдүн принциптерин тандап алат. Билимдин функцияларынын белгилүү бөлүгү ишмердиктин (эмгектенүүнүн) эрежелер, көрсөтмөлөр, алгоритмдер сыяктуу нормаларын түздөн-түз мүнөздөйт.
Эң акыры, билимдер окуучунун реалдуу чындыктагы объекттерге катнашуусун калыптандыруунун базасын түзөт, анткени, объект жөнүндө билим болмоюнча ал объектге катнашуу да болушу мүмкүн эмес. Бул билимдердин үчүнчү функциясы баа берүү функциясы болуп эсептелет. Ошентип, биз билимди өздөш-түрүүнүн ар түрдүү деңгээлиндеги аныктама бердик. Билимдердин түрлөрүн жана окуучунун личностун калыптандырууда алардын аткаруучу функцияларын аныктап чыктык. Бул маалыматтарды так билмейинче мугалим өзүнүн күндөлүк ишин илимиү негизде туура түшүнүп баалай албайт.
Анткени билимдердин мазмунуна байланыштуу окутуунун максаттары азыркы кезде төмөндөгүчө:
Жети-Өгүз уламышы
Илгери-илгери бир жесир аял болгон экен. Анын Асан, Үсөн деген уулдары бар экен. Ошол аял жашаган айылда сансыз, түтөгөн малы бар, бирок өзү абдан ач көз, сараң бай болуптур. Жакырлыктын айынан байкуш аял эгиз балдарын ошол байга жалчыга берет. Асан менен Үсөн байдын торпокторун кайтарып, эптеп жан багышат. Бир күнү алар торпокторду кайтарып жүрүшсө, күн бузулуп, туман түшөт. Борошолоп кар жаап, мал көрүнбөйт. Эптеп торпокторду айдап, кечке маал келишсе, жети торпогунун саны чыкпайт. Ары карап, бери карап, эртеси күнү кечке издешсе да жети торпоктун дайны жок. Ач көз бай жини келип, Асан менен Үсөнгө: - Торпокторду тапмайынча келбегиле! - деп буюрат. Эки бала апасы менен коштошуп, торпокторду издегени кетишет. Күндөр өтөт, айлар өтөт, торпок эмес эки бала да дайынсыз жоголот. Эне болсо кайгыга чөгүп, чачы куудай болот. Айласы кеткенде, күтүүдөн тажап, балдарын өзү издеп жөнөйт. Жер кезип, издебеген жери калбай балдарын чакырат. Бир күнү дагы тоо-ташты аралап келе жатса, алдынан тоодой болгон жети өгүз чыгат. Эне баягы жоголгон жети торпок экенин таанып, мөгдөп ыйлайт. Торпоктор ээн талаада жүрүп, семирип, жапайы болуп кетишкен экен. Ошондо эне: - Каргыш тийген өгүздөр! Силер үчүн эки уулумдан айрылдым! Жетөөң тең ташка айлангыла!!! - деп каргайт. Ошол замат өгүздөр жети кызыл тоодой болгон ташка айланыптыр. Азыр да ушул тоолордун арасынан «Асан!», «Үсөн!» деп бирин-бири издеп чакырган балдардын үну угулат дешет.
Билимдин функциялары
1. Бардык окуучуларды массалык түрдө өз алдынча билим алууга, б. а. өзүнүн билимин өз алдынча толуктоого даярдоо, аларды ил. жана саясый информациялардын күчөгөн агымында туура багыт ала билүүгө үйрөтүү;
Жети-Өгүз уламышы
= Колдонулган адабият: = Ала-Тоо уламыштары. Түзгөн: Сулайман Рысбаев, Батыркулова Айгул. Серия:«Окуучунун китеп текчесине» (Тестиер жана өспүрүм курактагы мектеп окуучулары үчүн)
Кыргыз хандыгы
Биригүүгө чейинки абал
XVIII к. ортосунан бери регионалдык-географиялык жайгашуусуна жараша аркалык (түндүк-чыгыш) жана ичкилик, анжыяндык (түштүк-батыш) деп, экиге бөлүнүшкөн Орто Азиядагы кыргыздар XIX к. 30-40-жж. Кокон хандыгы тарабынан каратылып, анын курамында бир мамлекетке биригишкен. Ошондо кыргыз уруу башчыларынын күчтүүлөрү датка, парваначы наамдарын алышып, айрымдары миң башылыкка, аталык болууга да умтула башташкан. Бирок, 1841-жылы Мадалы хандын бийлиги Бухара эмирлиги тарабынан жоюлуп, кокондуктар Бухарага каратылган. Мындан кийин Наманганга жакын жайгашкан Нүзүп миңбашы баштаган кыргыздар, өзбектер, тажиктер жана кыпчактар хан тукумунан Шералыны пайдаланышып, Кокон хандыгын кайра калыптандырууга бел байлашкан. Ал эми ошол эле убакта казактар Кенесары Касым уулунун жетекчилигинде Казак хандыгын калыптандырышса, азыркы Кыргызстандын түндүгүндөгү урууларды парваначы Ормон Ниязбек уулу өзүнчө Кыргыз хандыгына бириктирүүгө умтула баштаган.
Жети-Өгүз уламышы
= Шилтеме: = Жети-Өгүз району
Кыргыз хандыгы
Хандыктын түптөлүүсү
Орто Азияда жүрүп жаткан ушундай саясий жараяндын ыргагына жараша, кыргыз эли да 1841–жылы күзүндө Ысык-Көлдүн батышындагы Кызыл-Токойдо (Тармал-Сазда)  кыргыз элинин элитасынын курултайын өткөзүшүп, Ормон Ниязбек уулун (1792-1855) кыргыздардын ханы деп жарыялашкан.
Билимдин функциялары
2. Өндүргүч күчтөрдүн жана илимдин андан аркы өнүгүшүнүн, интеллектуалдуу күчтөрдү калыптандыруунун эң маанилүү шарты катарында окуучулардын чыг-лыктуу жөндөмдүүлүктөрүн массалык түрдө тарбиялап өстүрүү;
Кыргыз хандыгы
Хандыктын түптөлүүсү
Тарыхчы Саул Абрамзондун маалыматы боюнча, ал курултайда  Жангарач Эшкожо уулу (солто уруусунан), Медет Байтүгөл уулу (саяк), Балбай Эшкожо уулу (бугу), Жантай Карабек уулу (сарыбагыш) жана Кыргызстандын түштүгүнөн (Кокон ханынын өкүлү катары) да бийлик ээлери катышышкан. Профессор Кушбек Усенбаев буларга кошумча Боронбай Бекмурат уулу (бугу), Муратаалы Пирназар уулу (бугу), Аалыбек Кетрекей уулу (саяк), Шорук бий, Ажыбек Алчыкен уулу (саруу-кушчу) жана Алымбек Асан уулунун (адигине – Алай, Анжыян тараптан) да катышканын белгилейт. Элдик уламыштардын маалыматында бул аземге дагы Качыке Түлкү уулу (саяк), Ажыбек баатыр (черик), Медербек (жетиген), Тогуз-Тородон Карбоз Манаке уулу (саяк) катышышкан.
Кызыл-Токойдогу хан көтөрүү аземи байыркы көчмөн элдеринин салттарына ылайык Ормонго кызыл тебетей кийгизилип, ак кийизге отургузулуп, «хан» деп жарыяланган. Аземге катышуучулардын ант берүүсү (чырпык кесүү) менен 9 ак боз жылкы курмандыкка чалынып, бүткүл кыргыз ханынын  жогорку бийлиги мыйзамдаштырылган эле.
Билимдин функциялары
3. Бардык окуучулардын, б. а. бүткүл жаш өспүрүмдөрдүн илимий көз карашын ийгиликтүү калыптандырууну камсыз кылуу талаптары менен аныкталып отурат.
Кыргыз хандыгы
Хандыктын түптөлүүсү
Ормондун ата-бабалары кылымдар бою түндүк-чыгыш (аркалык) кыргыз урууларынын конфедерациясында эң таасирдүү бийлерден болушкандыгы, демек анын тектүү уруктан болгондугу ал үчүн хан болуу укугун ырастаган. Ормондун өз атасы Ниязбек бий, чоң атасы Эсенгул бий, бабасы Болот бий, 4-атасы Мааматкул бий, 5-атасы Үчүкө баатыр, 6-атасы Сарсейит бий, 7-атасы Манап бий болгон.
Кокон чептерине кол салуу
Тарыхчы Белек Солтоноев калтырган маалымат боюнча, Ормон хандын аскер башчыларынан саналган, көлдүк саяк кыргызынан Кетирекейдин уулу Алыбек баш болгон кыргыз жоокерлери Куртка чебиндеги кокондук аскерлерге кол салышкан. Кыргыздар бир нече күндөн соң жеңип, далай сарбоз өлтүрүлүп, колго түшкөн мылтык, кылычтарды Ормон ханга тапшырып беришкен.
Сыягы, ушул окуядан кийин ак-талаалык жана тогуз-торолук кыргыздардын башчысы болгон Осмон датка Тайлак уулу Ормон ханга барып, кудалашкан жана бийлигин тааныган.
Кыргыз-казак согушу (1846-47)
1847-жылы апрель айында Кенесары хан баштаган 15 миңдей казак аскерлери Кыргыз хандыгынын аймагына кирип келген. Кыргыздар менен казактардын ортосунда бир канча күнгө созулган согуш башталып, анда кыргыздар Ормон хандын "Ормон опуза" деген согуштук-тактикалык планынын жардамы менен жеңишке жетишкен. Туткундалган казак ханынын тагдырын чечүүдө кыргыз манаптары эки жаат болуп талашып, акыры өлүм жазасына тартылуусун каалагандардын чечими ишке ашкан.
22-август 1847-жылы Копал шаарында, Орусия империясынын өкүлдөрүнүн ортомчулугунда кыргыздар менен казактар тынчтык жолу менен достошуу келишимин түзүшкөн. Келишим эки бөлүктөн туруп, биринчиси – кыргыздарга, экинчиси – казактарга таандык болгон.
Келишимдердеги кыргыздарга тиешелүү айрым жерлери төмөндөгүдөй:
Тышкы саясат
Кыргыздардын борборлоштурулган мамлекетин калыбына келтирүү жараяны 1841-жылы Ормонду хан көтөрүү аземи менен эле аягына чыгарылган. Кыргыз мамлекети өзүн өзү сактоого жөндөмдүү экендигин 1845-1847-жылдардагы казак ханы Кенесары Касым уулунун Кыргызстанга жасаган жортуулдарынын мизин кайтарып, алардын жоокердик күчтөрүн жеңүү менен ырастаганы көпчүлүккө белгилүү.
1847-1848-жылдары Ормон хандын жоокерлери Кыргызстанга жортуулга келишкен Кокон ханынын аскерлерин эки жолу жеңилүү ызасын тарттырышкан [49, с. 70-71].
Кашкарда көтөрүлүш аркылуу жаңы бийликке 1847-жылы убактылуу женишкен “Жети кожолор” мамлекети менен Ормон хан саясий байланышта болгон [49, с. 69].
Осмонаалы Сыдыков белгилегендей, Ормон хан болуп турганда казактардын, кыргыздардын бирин да жазалабаганга, мал-башына да зыян келтирбегенге аракет кылган. Ал орус элчилерине сыр көрсөтүп, тосуп алууга өзү чыкпастан, кишилерин жиберип, алыстан узатып турган. Ошондой эле, Ормон хан бир канча төөгө курал-жарак жүктөтүп, хандык сүрүн көрсөтүү үчүн дарга курдуртуп, ага бирөөнү асууга даярдап жаткандай түр көрсөтүп, түрдүү айла-амал колдонуп тургандыктан «Ормон опуза» деген сөз чыккан.
Ички саясат
Белек Солтоноев кабарлагандай, Ормон хан болуп турганда солто, саяк, бугу, таластык кыргыздардын арасында уурулукту, майдалап жылкы алышууну эске албаганда, уруулар аралык эч чатак болгон эмес. Анын тушунда солтодон Жангарач, бугудан Боронбай, саяктан Чыны бийлер бири-бири менен кудалашып, достошуп, аралары жакындаган. Ысыккөлдүк уруулардын бийи болгон Боромбайдын Өмүрзак деген уулуна Ормон хан өзүнүн Кулан деген кызын берген.
Илеге болгон экспансия
Б.Солтоноевдин "Кызыл кыргыз тарыхында" жазган маалыматына караганда, 1850—51-жылдарда кыштын күнү Ормон хан 600 түтүнү менен, Ысык-Көлдүн түндүк жагындагы кар басып бекип калган белди 80 тукур минилбеген ат менен буздуруп ашып, Иле багытына түшкөн. Иледеги казактар Ормон ханды ызат менен кабыл алышып, баш ийишкен. Ушундай жол менен ал кыргыз-казак арасындагы жылкы тийүүнү, уурулукту токтоткон.
1852-жылы 23-мартта Россиянын падышасы Николай I ге Ормон хандын жазган катында анын Кыргыз мамлекетинин жер аймактарын тактоого аракеттенип, казактар менен чектеш Или дарыясынын оң тарабын ээлеп, байтактысын ошол жакка көчүрүүгө болгон далалатын көрүүгө болот.
1853-жылы кыргыздар Иледен кайтып кетишкен.
Ормон хандын өлүмү
1854-жылы ич ара мамилелер боюнча сүйлөшүүлөр үчүн бугу уруусуна барган Ормон хан капысынан туткундалып, Балбай тарабынан өлтүрүлгөн.
Ормон хандан кийинки мезгил
Кыргыздардын борбордоштурулган мамлекети Ормон хандын башкаруучулугунда 14 жыл толук кандуу өкүм сүрүп, андан соң, анын уулу Үмөтаалынын жетекчилигинде дагы 12 жыл жашаган. Ормон хандын уулу Үмөтаалынын атасынын хандык бийлигин мурас катары ээлегендиги жөнүндө 1856-жылы Ш. Уалиханов [8, с. 324], 1856-жылы П. П. Семенов [67, с. 207], 1867-жылы Н.А. Северцов [65, с. 306-311] белгилеп кетишкен. Бирок, Үмөтаалынын бийлигин жана хандык даражасын бардык эле манаптар эмес, анын жакын санаалаштары гана кабыл алгандыгы анык. Ормон хандын өлүмүнөн соң, баатыр башы Төрөгелди өз билгенинче иш жүргүзүп, бугу-сарыбагыш чатагын козгосо, калган манаптар хандыктан бөлүнүп чыгып, Орусия империясына бирден багынып беришкен.
Ысык-Көлдөгү жарандык согуш
Бул чабыш Төрөгелди баатырды бошотуп алуу үчүн болгон сүйлөшүүлөрдөн кийин аяктаган.
Уруулардын хандыктан бирден бөлүнүп чыгуусу
Орусия империясы казактарды каратып, 1854-жылы Верный чебин (азыркы Алматы шаары) курушкандан кийин, кыргыздарды каратууга чындап киришкен эле. 1855-жылы 7-январда бугу уруусунун атынан Качыбек Шераалы уулунун ант берүүсүнөн кийин Кыргызстандын Орусияга каратылышы башталган. Орус бийлиги Кыргызстанды каратууну ар кыл айла-амал менен ишке ашырган. Мисалы, орус аскерлери улам казактарды кыргыздарга каршылаштырып, кыргыз манаптарынын ынтымагын ыдыратуу үчүн улуу жүз казактарына атайын жашыруун көрсөтмө да берген. Натыйжада сарыбагыштардан Жантай башкарган тынай уруусу орус бийлигин кабыл алууга макулдук берсе, Үмөтаалы Ормон уулу буга каршы болгон. Бишкек чебинин беги Рахматулла менен касташкан солтолордон Байтик Канай уулу орус бийлигине жакындашса, Жаңгарач орус бийлигине каршы чыккан.
1860-жылы сарыбагыш уруусунун жетекчилерин колго түшүрүп, жазалоо максатын көздөгөн капитан Венюковдун отряды келгенде Үмөтаалы менен Төрөгелди Нарын, Ат-Башы тарапка эли менен көчүп кетишкен. Алар орустар менен кокондуктардын ортосундагы 1860-жылы жай, күз айларындагы Кастек жана Узун-Агачтагы салгылаштарда Алымбек датканы колдошкон. Кокон ханы Мала хан тарабынан куугунтукталган Алымбек датка 1861-жылы Нарын аймагына келгенде, Үмөтаалы ага чоң жардам көрсөткөн.
1862-жылы орустар Токмок, Пишпек чептерин каратышат. 1863-жылы орус аскерлери Куртка чебин караткан. Ошол эле жылы Ат-Башыдагы черик уруусу орус бийлигин тааныган. Кара кыргыз хандыгынын аймагын жаңы келген орус баскынчылардан бошотууну Үмөтаалы Ормон уулу уюштуруп, аракеттенгени белгилүү [72, с. 75; 11, с. 259-260]. 1863-жылы 18-июнда ал жоокерлери менен Нарын тарапка бара жаткан орус почта кызматчыларына кол салып, бирөөсүн опат кылган [41, л. 121об.-122об.], ал эми анын эртеси 19-июнда Үмөтаалы өзүнүн туугандары жана саяк уруусунун манабы Осмон Тайлак уулунун жана башка уруу башчыларынын колдоосу менен Нарын суусунун боюнда Курткага жакын Экичат деген жерде, миңдеген жоокерлерди топтоп, кыргыз байрактарын желбиретип, добулбстардын коштоосунда подпоручик Зубарев кол башчылык кылган ок-дары, тамак-аш алып келе жаткан 40 солдаттан турган орус жоокерлерин үч күн курчоого алып, аткылашып жатканда, орустарга капитан Проценконун кошууну жардамга келиши менен курчоого алгандар чегинип кетишкен [53, л. 32-36].
1864-жылы 5-июнда полковник М. Г. Черняевдин отряды (2500 аскер) Олуя-Атаны алып, отряддын бир бөлүгү Талас аркылуу өтүп, Чаткалды ээлеген. Ушул жылы Кокон хандыгынын иш жүзүндөгү толук башкаруучусу болгон кыргыз Алымкул аталык Тогуз-Тородон Кочкорго чейин жүрүш жасаганда, Үмөтаалы ага кошулган. Бирок, Коконго караган Чымкенди орустар басып алганына байланыштуу Коконго кайтып кетип, Ташкен шаарын коргоодо Алымкул курман болгондон кийин, Үмөтаалы ишенген адамдардан Чаргын менен Осмон гана калат.
1865-жылы Жумгал, Суусамыр, Кетмен-Төбө, Нарынды жердеген саяк уруулары орус бийлигине өтүүгө ант беришет.
1864-67-жылдары Үмөтаалы Атбашы, Нарындан Кашкарга чейинки аралыкты ээлеп, Кокон, Кашкар кербендерин тоноп жана орус бийлигин кабыл алган кыргыз урууларына кол салып турган.
1867-жылы Кашкарда Жакыпбек бийликке отургандан кийин, ал Үмөтаалыны бир жагынан кыса баштаса, экинчи жагынан орус аскерлери да 1867-жылы жайында полковник Полторацкийдин жетекчилигинде Ат-Башы, Чатыр-Көл аймактарына экспедиция уюштурушкан.
Хандыктын жоюлушу
1867-жылы Үмөтаалы Орусия империясынын бийлигин тааныйт. Ал өз жайыттарына кайтып келе алуусу үчүн Туркестан генерал-губернатору, "жарым падыша" атанган Константин Петрович Фон Кауфмандын 20-октябрь 1867-жылкы буйругу менен согуштук окуяларда жапа чеккендерге кун (штраф, тагыраагы  – контрибуция) төлөөгө мажбурланган. Ошондон кийин да 1868-жылы Үмөтаалынын досу Осмон датка Тогуз-Тородон орус аскерлерине кол салып, Кашкар тарапка көчүп кеткен.
Башкаруу түзүмү
Ормон хандын негизги кеңешчиси болуп кыргыз элинин белгилүү акылман ойчулу Калыгул Бай уулу дайындалган.
Хандын алдында Чоң жана Кичи кеңеш курамы уюшулган. Биринчисинде: Калыгул Бай уулу, Жангарач Эшкожо уулу, Жантай Карабек уулу, Шамен Куттуксейит уулу, Миңназар, Ажыбек, Жаманжээн жана башкалар болгон. Кичи кеңеште: Медербек менен Миңназар туруктуулукта көбүнчө сот иштери менен алектенип, аткаруучулук багытта иш алып барышкан.
Аскер башы, ички жана тышкы иштерди тейлөөчү башкаруучулар (бүгүнкү министрлер) дайындалган. Алардын бири, алгачкы аскер башчылыгына (Коргоо министри) Алыбек баатыр Кетрекей уулу (Ормондун бир тууган жездеси [72, л. 135]), кийин Ормондун жакын инилеринен Адыл, Төрөгелди баатырлар дайындалган.
Тышкы иштер министринин милдетин Байсерке аткарган. Атайын ыйгарымдуу элчилери катары, Чал Түлөберди (архив документинде – Түгөлбай [45, л. 43]) уулу, Саза молдо Калча уулу жана сабаттуу Байгабыл Мышыкбай уулу деген адамдар эле [51, с. 4; 56, с. 47-55].
Ормон хандын жеке өзүнө караштуу 30-40 адамдан турган мылтыкчан мергендери болуп (мылтыктарын чампан атаган), дайыма аларды бышыктырып (машыктырып) турган. Тарыхчы Белек Солтоноев бул мергендердин башчылыгында саяк кыргызынан, казак тукумунун уругунан Дада менен Бердибек болгондугун айтат.
Аймактык чеги
Ормон ханга Ысык-Көлдүн Күнгөйү менен Тескейи жана Чүй өрөөнү, ошондой эле Жумгал, Кочкор, Нарын жана Кетмен-Төбөдөгү кыргыздар баш ийип турган.
Садовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Садовка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Буриказган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 473 киши. Почта индекси — 453161, ОКАТО коду — 80249828003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кыргыз хандыгы
Мыйзамы
Ормон хандын негизги саясий ишмердүүлүгүнүн багыты – уруулар арасындагы ынтымакты бекемдөө жана күчтүү борборлоштурулган кыргыз мамлекетин кайра түзүүгө багытталган эле. Ал эң оболу кыргыз коомундагы мыйзамдуулукту орнотууга киришип, бекем тартипти сактоо иретинде байыркы үрп-адатка негизделген жаңы мыйзамдарды иштеп чыгып, чоң түшүндүрүү иштерин жүргүзгөн. Ал элдин эсинде  «Ормон окуу» деп сакталган.
Мыйзамдарды бузган адамдарды жазалоочу жайы – даргасы болуп, анда ар убакта күнөөгө тартылгандардын денелери илинип турганын тарыхый булактар ырастайт [9, с. 38].
Ормон хан мамлекеттеги мыйзамдын аткарылуусуна абдан көңүл бурган. Мисалы, тынай уруусунун манабы болгон Жантай өзүнүн аймагындагы ашынган уурулукту токтотуп берүүсү үчүн ханды Боролдой деген жерге көчүрүп келген. Ормон хан ууруларды карматып, уурдалган ар бир мал үчүн 9 мал төлөөгө мажбурлаган. Ошондой эле, көптөгөн коңшу журттардын жылкыларын тийип, тартып алуу менен алектенген Балбай баатырды карматып, орго салдыргандыгы маалым.
Бирге окутуу
Бирге окутуу – эркек балдарды жана кыздарды бир мектепте, бир класста кошуп окутуу. Мектеп алгач пайда болгон байыркы мамлекеттерде эркек балдар менен кыздар бөлүнүп окутулган.
Бирге окутуу негизинен орто кылымдарда киргизиле баштаган. Байыркы кылымдан, азыркы мезгилде деле дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө эркек балдар менен кыздарды бөлүп окутуу сакталып калган. Кыргызстанда 1918-ж. чейин Бирге окутуу дээрлик болгон эмес. Ошол кездеги РСФСР Эл агартуу комиссариатынын 1918-жылдын 3-майындагы «Милдеттүү түрдө бирге окутууну киргизүү» токтомуна ылайык Кыргызстандын бардык мектептеринде Бирге окутуу жүзөгө ашырыла баштаган.
1990-жылдан Кыргызстанда «Себат» билим берүү фирмасынын окуу жайлары ачылып, Кыргыз–түрк эркек балдар лицейлери, кыздар лицейлери иш жүргүзүп жатышат.
Кичи Северная (дарыя)
Кичи Северная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Черная дарыясынын сол жээгинен 42 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Купленка (дарыя)
Купленка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пангур дарыясынын сол жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Атайын функция
Атайын функция — математиканын түрдүү бөлүмдөрүнүн, математикалык физиканын маселелерин чыгарууда көп кездешүүчү функциялардын классы. Атайын функция даражалуу катарлар, чексиз көбөйтүндү, удаалаш дифференциалоо, дифференциал, айырмалык интеграл ж-а теңдемелер, тригонометриялык катарлар жана башкалардын жардамы м-н аныкталышы мүмкүн. Атайын функциянын кыйла маанилүү классына бета-, гамма-, дзета-функциялар, гипергеометриялык, параболалык цилиндр функциялары Бессель, Лежандр, Ламе, Матье функциялары, интегралдык синус, интегралдык косинус, толук эмес гамма-функция, ыктымалдык интегралы, эллипстик интеграл, Римандын дзета-функциясы, автоморфтук функция ж. б. кирет.
Бир өңчөй мүчө
Бир өңчөй мүчө - бирдей суроолорго жооп берип, сүйлөмдө бирдей милдет аткарып, бирибири менен байламталар же интонация аркылуу байланышкан сүйлөм мүчөлөрү (мисалы, Эмне үчүн бала адамга да, айбанга да, канаттууга да таттуу болуп калды экен?). Ал бир өңчөй ээ, бир өңчөй баяндооч, бир өңчөй аныктооч, бир өңчөй толуктооч, бир өңчөй бышыктооч деп бөлүнөт.
Каскад тоолору
Каскад тоолору – Түндүк Америка Кордильерасынын батыш тилкеси, АКШнын батышында, бир аз бөлүгү Канадада. Узундугу 1000 кмдей. Негизинен кристаллдык тоо тектерден турат. Кырын өчкөн жана аракеттеги жанар тоо конустары (Рейнир, бийиктиги 4392 м); Шаста 4317 м; Лассен-Пик (3187 м) түзөт. Капталдарын ийне жалбырактуу токой, субальп жана альп шалбаасы ээлейт. Мөңгүлүү. Улуттук парктар (КрейтерЛейк, Маунт-Рейнир, Лассен-Волканик) бар. Аты андан башталган Колумбия, Фрейзер дарыясында тепкичтүү шаркыратмалардын (каскад) көптүгүнөн ушундай аталган.
Гольмий
Гольмий (лат. Holmium, Ho) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 67, ат. м. 164,9303. Г. массалык саны 150Но - 170Но болгон 21 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылыштан массалык саны 165Но болгон бир гана изотобу табылган. Г. жер кыртышында 1,310-4 % массалык санда кездешет. 1879-ж. швед химиги жана спектроскописти Пер-Теодор Клеве тарабынан Г. оксиди (Но2О3) түрүндө алынган. Г. - күмүштөй ак металл; балкып эрүү темп-расы 14610С; кайноо темп-расы 26000С; бирикмелеринде +3 окистенүү даражасын көрсөтөт; анын окистенүү-калыбына келүү потенциалы -2,32ге барабар. Г. Бирикмелери катализатор катары колдонулат. Бирок радиоактивдүү изотоптору азырынча эч кандай практикалык колдонууга ээ эмес.
Дарылоо педагогикасы
Дарылоо педагогикасы – акыл-эси кем жана майып балдарды окутууда, тарбиялоодо жана аларды болочок турмушка даярдоодо педагогика жана дарылоо каражаттарын колдонуу  теориясы жана практикасы жөнүндөгү илим. Оорулуу балдарды акыл-эс, адеп жагынан өстүрүүнү атайын физиотерапия, психотерапия менен окуу-тарбия ишин айкалыштырган режимде алып барат.
Бөйрөк (топоним)
Бөйрөк (топоним) — топоним. Анжыяндан Бээжинди көздөй качкан Алооке Кашкар жактагы Ак-Чий, Б. сууларынын боюнда өргүйт (Саякбай Каралаев, 1. 204). Географиялык реалияда Какшаал кырка тоосунун күн жүрүш этегинде.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Каракече көмүр кени
Каракече көмүр кени — Нарын облусунун Жумгал районунда, Чаек кыштагынан 25-30 км түштүк тарапта, Каракече тоо аралык өрөөнүндө, Кабак көмүр бассейнинин чыгышында. Кен байыртан белгилүү.
1930–32-ж. геол. картасы түзүлгөн, чалгындоо иши 1948-51 жана 1956–58-ж. жүргүзүлгөн. Көмүр кабаттары юра катмарынын төмөнкү бөлүгү менен байланышкан. Кендин негизги кабаты өнөр жайлык мааниге ээ. Анын калыңдыгы 1,15 мден 94,22 мге чейин. Кабаттын жукарышы чыгыш тарапка жана тереңдеген сайын байкалат. "Татаал" кабаты өтө өзгөрмөлүү, анын калыңдыгы 0,30 – 36,4 м. Сапаты жана технологиялык касиети боюнча үчүнчү күрөң (3Б) көмүр маркасына кирет. Көмүрдүн орточо күлдүүлүгү 11,3%, орточо күйүү жылуулугу 28,89 МДж/кг (6902 ккал/кг) түзөт. Ачык жол менен жер үстүнөн казып алууга жарамдуу. Бекитилген жана 1997-жылга карата баланста турган запасы В+С1 категориясы боюнча 191582 миң т, жер астынан шахта менен казып алууга жарамдуу запасы В+С1 категориясы боюнча 118443 миң т.
Атайын карталар
Атайын карталар - жалпы географиялык карталарда көрсөтүлбөгөн кээ бир элементтерди (мис, жол катнаш, рельеф) же географиялык жайгашууну жана кубулуштардын (табигый же социалдык-экон.) өнүгүүсүн өзгөчө тан жана толук көрсөтүүчү карталар. Анда кээ бир элементтер толук эмес, айрымдары такыр эле көрсөтүлбөйт. Атайын карталар негизинен физикалык-географиялык же табигый кубулуштун (геологиялык, геофизикалык, рельефтик, климаттык, гидрологиялык, топурактын, ботан., зоогеографиялык), социалдык экономикалык (калктын, экономикалык, маданий, саясий-админ., тарыхый), техникалык (аэронавигациялык, навигациялык, долбоорлоо) карталарга бөлүнөт. Атайын карталар коюлган максатына ылайык окууга, демонстрациялоого, пропагандалоого, обзордук жана оперативдүү маалымат берүүгө арналып түзүлөт. Атайын карталар ири (1:200000 жана андан ири), орто (1:1000 000 чейинкилер) жана кичине масштабдуу болуп түзүлөт.
Адыгине (уруулук топ)
Адигине (Адыгине) - кыргыздын оң канатына кирген уруулук топтун аталышы. Этнонимдин баштапкы мааниси «адыг(к) + эне» маанисин туюнтат. Байыркы кыргыз (түрк) тилинде «адыг (к)», «азык» сөздөрү «аюу» деген тотемисттик маанини түшүндүргөн. Тувалардын тилинде аюу - «адыг», хакас тилинин диалектилеринде «азыг», «адыг» деп айтылат. Демек, оболу этноним «аюу эңе» маанисин туюнткан. Этнограф С.М.Абрамзон уруулук топтун аталышын «адыг» + «ини» - «аюунун иниси» - деген мааниде чечмелеген. Сибирдин түрк, тунгус-манжур тилдүү ж.б. элдеринде аюуга тотемдик жаныбар катары сыйынуу, ага арналган жамааттык (коллективдүү) диний ритуал каада-салтын өткөрүү эзелтеден сакталып келет. Бул уруулук топтогу этнонимдер (бөрү, жору, кара багыш, сарттар) да кыргыздардын шаман динине чейинки тотемдик көз караштарын, диний ишенимдерин чагылдырат. Кыргыздардын тотемисттик көз караштары Энесай жазуу эстелик- теринде, араб графикалуу булактарда, кытай жыл баяндарында эскерилет. Уруулук топтун өкүлдөрү Алай, Ноокат, Кара-Кулжа, Кара-Суу, Араван, Өзгөн, Чүйдө, Нарын, Ысык-Көл аймактарында, Өзбекстандын: Ханабад, Коргон-Төбө ж.б. райондорунда, КЭРдин Шинжаң аймактарын эзелтеден байырлап келишери маалым.
Гиппократ
Гиппократ (б. з. ч. 460, Кос. – б. з. ч. 377) – байыркы грек дарыгери.
Медициналык билимди атасы Гераклидден алган. Гиппократтын энеси Фенарета боюнда бар аялдарга жардам берген, колу эмсек киши болгон. Гиппократ Греция, Кичи Азия, Ливия, Кара деңизде жана скифтер арасында болуп Азия жана Египет элдик медицинасы менен таанышкан.
Анын б.з.ч. чыгармалары 59 эмгектен турат. Гиппократтын эң негизги эмгеги өз заманындагы медицинаны динчилердин таасиринен куткарып, анын чыныгы илим катары өсүшүнүн жол ачышы. Гиппократ оорулууну дарылаганда организмин өзгөчөлүгү менен тышкы чөйрөнүн шартын эске алууну сунуш кылган.
Адамдын ооруга чалдыгышын кудайдын буйругу деп эсептеген дин агымын четке кагып, оорулардын пайда болуу жолун аныктаган. Ошону менен бирге жакшы хирург да болгон. Ал жараны таңуу, чыккан жана сынган жерди дарылоо ыкмасын тапкан. «Гиппократ анты» деп аталган дарыгерлердин антын жазган. Гиппократты «Медицинанын атасы» деп аташат
Булактар
А.К.Койлубаева, В.И.Мусаева, А.К.Койлубаева, А.А.Анапияева
Кристаллогобиустар
Кристаллогобиустар (лат. Crystalogobius) – букачар балыктардын бир уруусу.
Түштүк
Түштүк – Дүйнөнүн түштүк уюлуна жакын асман меридианы менен материк горизонттун кесилишкен чеги.
Колдонулган адабияттар
''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов''
Абысын
Абысын - эки бир тууган, же аталаш жакын туугандардын аялдары. Туугандардын аялдарынын бири-бирине кайрылуусу. Хакастарда, туваларда «абызн» деп аталуу менен жогорудагыдай эле маанини туюнтат.
Ташлы-Елга (Иглин району, Башкыртстан)
Ташлы-Елга — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Лемезин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 23 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Босого
Босого географияда
Гомологиялык катарлар
Гомологиялык катарлар (гр. homologos - окшош) – бир же бир нече бирдей функционал топтору бар окшош түзүлүшк ө ээ болгон, хим. касиеттери жакын, бири биринен (-СН2) метилен группалары менен айырмаланган орг. бирикмелер катары. Алкандар Г. к. жалпы формуласы (СnH2n+2). Метан СН4, С2Н6 - этан, С3Н8 - пропан жана башка Алкендики (СnH2n), этилен С2Н4, пропилен С3Н6 жана башка Бир негиздүү каныккан спирттики (СnH2n+1ОН,) метанол СН3ОН, этанол С2Н5ОН жана башкалар
Бир тутумдуу сүйлөм
Бир тутумдуу сүйлөм - бир гана баш мүчөнүн: баяндоочтун, баяндоочтуу топтун негизинде уюшулуп, бүткөн бир ойду туюндурган, экинчи баш мүчөнүн грамматикалык ээнин болушун талап кылбаган сүйлөм. Кыргыз тилиндеги бир тутумдуу сүйлөм грамматикалык түзүлүш өзгөчөлүктөрүнө карай беш түргө бөлүнөт: белгилүү жактуу сүйлөм, белгисиз жактуу сүйлөм, жалпылама жактуу сүйлөм, жаксыз сүйлөм, атама сүйлөм.
Үн басаңдаткыч (ок атуучу курал)
Үн басаңдаткыч – атылган октун үнүн басаңдатат.
Жашоо илими жаатындагы өзгөчө жетишкендиктер сыйлыгы
Жашоо илими жаатындагы өзгөчө жетишкендиктер сыйлыгы (англ. Breakthrough Prize in Life Sciences) - интернет ишкерлери жана Фейсбукту түптөгөн Марк Цукерберг жана анын жубайы Присцилла Чен, Googleду түптөгөн Сергей Брин, ишкер жана капиталист Юрий Милнер жана 23 жана Мен аттуу генетикалык компанияны түптөгөн Анне Вожижки тарабынан негизделген жана каржыланган акчалай сыйлык. Ал эми Apple компаниясындагы Артур Д. Левинсон уюмдун төрагасы болуп саналат.
Сыйлык 3 миллион АКШ долларынан туруп, илим жаатында адамзатынын жашоосуна ачылыш жасаган изилдөөчүлөгө берилген эң кымбат сыйлыктардын бири болуп саналат. Сыйлык 2013-жылдан бери ар жыл сайын берилип турат. Ал түптөлгөндөн бери алты сыйлык ыйгарылган. Жеңүүчүлөр лекцияларды өтүүгө жана келечектеги жеңүүчүлөрдү тандоо үчүн коммитетти түзүүгө жоопкерчиликтүү.
Атайын функциялар
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бири-бирин окутуу
Бири-бирин окутуу – окуучулардын, студенттердин жөндөмдүү-лүктөрүнүн, теориялык жана практикалык даярдыктарынын ар түрдүү-лүгүнө негизделген, маалымат, пикир алышууну, билгичтиктерди жана көндүмдөрдү биргелешип калыптандырууну, өздөштүрүүнүн деңгээлин өз ара текшерүүнү көздөгөн топтук же жуптук окутуу түрү.
Биринчиден: окуучулар, студенттер мугалимдин (окутуучунун) түшүндүргөнүнө караганда бири-бирине айтып бергендерин жакшы түшүнөт;
Экинчиден: өзү бирөөгө түшүндүрсө, материалды жогорку деңгээлде өздөштүрүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.
Мында ар бир окуп үйрө-нүүчү өзүнүн жана мугалимдин (окутуучунун) ролун алмак-салмак аткарып, натыйжада алардын билимдери бышыкталат, ой-жүгүртүүлөрү, элестетүүлөрү, речи активдейт жана ички ынтызарлык күчөйт.
Каракол офикальцит кени
Каракол офикальцит кени –  Акташ кени Талас районунда, Коммунизм кыштагынан 17 км чыгышта, Кыргыз Ала-Тоосунун бир тармагында, Каракол жана Кенташ сууларынын кошулган жеринде. Кен аймагында протерозойдун мрамор теги жана ордовик мезгилинин аягында жиреп чыккан гранит порфир интрузиясы жатат. Мрамор интрузия жак четинде метаморфизмдешип, кооз таштарга–офикальцитке жана серпентинитке айланган. Мындагы офикальцит кооздугу боюнча 3 түргө бөлүнөт: 1) бир кылка жашыл жана саргыч түстүү, ар кандай кооз чиймелүү мрамор. Ал кальцит бүртүкчүлөрүнөн түзүлүп, алардын арасында тегерек, сүйрү түспөлдөгү серпентинден турат. Пайдалуу катмардын 40%ин түзөт. Блоктуулугу 0,4х0,4х0,3 м. 2) Күрөң жашыл, жашыл сары, боз жана ак жука жол-жол темгилдерден түзүлгөн офикальцит. Пайдалуу катмардын 10%ин түзөт. Блоктуулугу 0,3х0,3х0,2 ''м. 3) Нык, кара жашыл түстөгү серпентин. Ал бардык жерде, бирок кичине (5 м2ге чейин) аянтта кездешет. Блоктун орточо өлчөмү 9 м3. ''Таштын бардык түрү күзгүдөй жакшы сайкалданат. Запасы 400 миң м3ден ашат. Майда кооз буюмдарды жасоого болот.
Карабел Тоосу
Карабел Тоосу – Түркстан тоосунун түндүк тармагы. Баткен районунун аймагында, Кишемиш (Исфара) суусунун алабында түштүктөн түндүккө карай 23 чакырымга созулуп жатат. Туурасы 5–7 чакырым Орточо бийиктиги 3800–4500 м. Эң бийик жери 5398 м (Боец чокусу).
Тоонун кыр бөлүгүндө байыркы мөңгүнүн издери сакталган; азыркы мөңгүлөр (Кишемиш мөңгүсү) да кеңири аймакты ээлейт. Капталдары (батыш жана чыгыш) өтө тик, аска-зоокалуу. Силур, девон мезгилдеринин кумдук, сланец, доломит жана мраморлуу акиташ тектеринен турат. Тоонун түндүк бөлүгүндө нивалдык-гляциалдык, субнивалдык суук чөл алкактары басымдуу; түштүгүнө жапалак арчалуу субальп талаа жана альп шалбаалуу талаа алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Бөкөй
Бөкөй — топоним. Бээжинге карай аттанып, Б. белине келгенде Алмамбет Манас баатырга кайрылып, Каныкейдин ордосуна тийип, кеңеше кетели деп сунуш кылат (Сагымбай Орозбаков, 4. 81).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Кристивомерлер
Кристивомерлер (лат. Salvelinus namaycush) – Америкадагы сом балыктарынын бир түрү.
Мостовая (Каменка куймасы)
Мостовая — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каменка дарыясынын сол жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каракол чопо кени
Каракол чопо кени Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Челпек кыштагынан 3 км түштүктө, Каракол суусунун сол жээгинде, деңиз деңгээлинен 1800–2000 м бийиктикте. 1987–91-ж. “Кыргызкурулушматериалдары" концернинин Тоо–геол. партиясы чалгындаган. Кен аянты төртүнчүлүк мезгилинде пайда болгон, калыңдыгы 1,7–20 м кумайлуу чопо катмары менен түзүлгөн. Кумайлуу чопо саргыч-боз түстө, жетишерлик тыгыз, гипстешкен. Кумайлуу чопо "100", "125" маркадагы кирпичти алууга жарамдуу. Запасы В категориясы боюнча 582 миң м3, С1–2107 миң м3, В+С1– 2689 миң м2, С2 – 5636 миң м2.
Бир үйлүү өсүмдүктөр
Бир үйлүү өсүмдүктөр - моногам өсүмдүктөр аталык жана энелик жыныс гүлдөрү же жыныс органдары бир эле өсүмдүктө жайгашкан өсүмдүктөр. Аларга кайың, эмен, кызыл карагай, жүгөрү, ашкабактар, көпчүлүк мамык чөптөр, балырлар кирет.
Папиллома
Папиллома (papilloma; латын тилинен «papilla»-урчук + -ōma) — эпителиалдуу коркунучсуз шишик. Папиллома дөмпөк же сөөл түрүндөгү ар кандай өлчөмдө болот. Териде жана былжырлуу үстүртөндүктөрдө өсөт. Бетке жана моюнга чыкканда косметикалык дефект болот. Дем алуу жолдорунда чыкса дем алуу бузулат, заара чыгуучу түтүкчөлөрдү жаракат кылса- заара чыгуу оор болот.
Дарылоочу дене тарбия
Дарылоочу дене тарбия – ар кандай ооруларды алдын алуу жана дарылоо максатында колдонулуучу дене тарбия көнүгүүлөрү; медициналык калыбына келтирүүнүн негизги ыкмасы. Аны туура пайдалануу тез айыгууга, эмгекке жөндөмдүүлүктү калыбына келтирүүгө түрткү берет. Ооруканада, санаторийде, поликлиникада комплекстүү дарылоонун бир ыкмасы катары пайдаланылат. Ал бүт организмди чыңдоочу жалпы жана айрым органдын, системанын бузулган функциясын калыбына келтирүүгө багытталган атайын машыгууларга бөлүнөт. Врач көнүгүүлөрдү сунуш кылууда оорунун мүнөзүн, өзгөчөлүгүн, органдар менен системалардын өзгөрүү даражасын, стадиясын, ошондой эле аны менен бир мезгилде жүргүзүлүүчү дарылоону эске алат. Дарылоочу дене тарбиянын негизин дене тарбия көнүгүүлөрү түзөт, алар гимнастикалык, спорттук жана оюндар болуп ажыратылат. Дене тарбия көнүгүүлөрү нерв системасынын бузулган функцияларын калыбына келтирип, сергитет жана дарылоонун башка каражаттарынын таасирин күчөтөт. Узак убакыт төшөктө жатып, алсыраган учурда, таяныч-кыймыл аппаратынын кээ бир ооруларында, кырсыктан жабыркаганда алардын функциясын калыбына келтирүүдө, сөөк булчуң системасынын жана муун ооруларын дарылоодо жакшы натыйжа берет. Ал хирургия практикасында операциядан кийинки кабылдоолорду алдын алууга жана операциялык жарааттын бүтүшүн тездетүүдө, ички органдардыдарылоодо жардамы чоң; айрыкча жүрөк-кан тамыр системасынын, дем алуу органдарынын ооруларында, ошондой эле зат алмашуунун бузулушунан болгон ооруларда кеңири пайдаланылат. Шал, невроз, жугуштуу оорулардын натыйжасында борбор жана четки нерв системасынын жабыркоолорун калыбына келтирүүдө жана башка да мааниси чоң. Дарылоочу дене тарбиясын табият таасири менен айкалыштыруу да өтө натыйжалуу.
Көчкөнов, Орозбай
Көчкөнов, Орозбай (1940-1993) – акын. Жаңы-Жол районундагы Калинин айылында 1940-жылдын 15-октябрында туулган. 1966-жылы КМУнун филология факультетинин журналистика бөлүмүн аяктаган.
Атака
Атака (фр. attague - кол салуу) - аскер бөлүктөрүнүн душманды талкалоо үчүн күжүрмөн кыймылын ок атуу менен айкалыштырган эпкиндүү аракети. Атака аскерлердин ар кандай түрлөрүнүн бирдиктүү кыймылы менен жүргүзүлүп, душманды бетме-бет аткылап кыйратуу менен аяктайт. Жөө, танкалык, авиац., ядролук, атчандар Атакалары жана деңиз согушунда торпедалык Атака болушу мүмкүн. Согушту эң оор жана жооптуу мезгили Атака болгондуктан, ал солдаттар менен офицерлерден моралдык жогорку санатты, согуш куралдарын жана согуштук машыгууларды мыкты өздөштүрүүнү талап кылат.
Көчкөнов, Орозбай
Эмгек жолун 1958-жылы колхозчу болуп иштөө менен баштаган. 1966-жылдан райондук «Ленинчил» гезитинде адабий кызматкер, 1968-жылдан телекерсөтүү жана радиоберүү боюнча Ош облустук комитетинде өз кабарчы, 1969-жылдан «Мугалимдер газетасында» бөлүм башчы, 1980-жылдан «Мектеп» басмасында редактор, улук редактор, редакция башчысы болгон. 1988-жылы «Адабият» басмасынын фольклор жана поэзия бөлүмүндө бөлүм башчы болгон.
Атака
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Көчкөнов, Орозбай
1963-жылдан чыгармалары басма-сөздөрдө жарыяланып турган. Биринчи ырлар жыйнагы 1975-жылы «Бир түп дарак» деген ат менен жарык көргөн. Акындын айрым ырлары орус тилинде жарыяланган. 1978-жылы Элге билим берүүнүн отличниги.
1986-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Бир түп дарак: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 64 б.
Жарык дүйнө: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 78 б.
Көрөңгө: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 136 б.
Жай саратан: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1987.
Ак тайлак: Поэма. – Ф.: Адабият, 1989. – 24 б.
Кан жол: Дастан. – Ф.: Адабият, 1991. – 272 б.
Эрөөл талаа. Кан жол: Дастан. – Б.: Акыл, 2004. – 328 б.
Атакама
Атакама - Чилинин түндүгүндөгү чөл. Тынч океанды жээктей 22-27° түштүк кеңдиктеринин аралыгында жайгашкан. 22°түштүк кеңдиктен түндүктө Тамаругаль деп аталат. Атакама чөлүнүн пайда болушу, анын субтропиктик антициклондун чыгыш бөлүгүндө жайгашкандыгына байланыштуу. Климаты тропиктик, пассаттык, перу муздак агымынын таасиринен салыштырмалуу салкын. Жылдык жаан-чачыны 50 ммден аз (материктин эң кургакчыл жери). Атакама аркылуу Лоа дарыясы агат. Негизинен кум ж-а шор топурактуу; сейрек бадал ж-а кактус өсөт. Натрий ж-а калий селитрасы, йод, кайнатма туз, жез (Чукикамата, Эль-Сальвадор ж. б.) кендери бар. Атакама индейлер тилинде - «чөлдүү жер» дегенди билдирет.
Гранула
Гранула – мицелланын, массасы б-ча оор заряддуу бөлүгү (атом ядросуна окшош). Ал ядро, потенциал аныктоочу жана карама-каршы иондон турган, адсорбциялык катмардан түзүлөт. Г. заряды мицелла ядросунун алыныш шартына, стабилизатор жаратылышына жараша болот. Мис. АgI гидрозолунун Г. түзүлүшү:
а) AgNO3-ашыкча болгондо-Г. заряды (+);
ядро адсорбциялык катмар
{[mAgI]nAg +(n-x)NO3-}+ X NO3-
гранула диффузиялык катмар
б)КI - ашыкча, стабилизатор, г. заряды (-)
ядро адсорбциялык катмар {[mAgI]nI -(n-x) K+} -XK+
потенциал аныктоочу, карама-каршы иондор. Заряды туруктуу Г-сы бар мицеллалар көп кездешет. Кудайбергенов Т.Т.
Еунайс (Нү-Мексико)
Еунайс (Нү-Мексико) (Eunice) — Нү-Мексико штатынын Lea округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2562 киши. Болжолдуу аянты - 7.6 км². FIPS коду — 35-25450.
Талач (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түндүк уюл
[[File:Nordpole.png|thumb|1 Түндүк уюл
2 Түндүк магниттик уюл
3 Түндүк геомагниттик уюл
4 Түндүк жеткистик уюл.]] Түндүк уюл (north celestial pole) – Жердин айлануу огунун (Түндүк жарым шарда) жер бети менен кесилишкен жери.
Түндүк Муз океандын борбордук бөлүгүнөн орун алган. Түндүк уюлга алгач америкалыктар Ф. Кук (1908) жана Р. Пири (1909) жеткен. 1962-жылы суу астында жүрүүчү «Ленин Комсомолу» атомдук кайыгы Түндүк уюлга саякат жасаган. 1977-жылы 17-августта «Арктика» атом муз жаргыч кемеси деңиз саякатынын тарыхында 1-жолу Түндүк уюлга жеткен.
Түндүк уюлдагы орточо температура кышында −35 °C, жайында 0 °C.
Грамм-атом
Грамм-атом — берилген элемент массасын грамм менен туюнтканда сан жагынан анын салыштырмалуу атом массасына барабар болгон сан. Мис., темир салыштырмалуу атом м. 55,85, ал эми бир Г.-а-у 55,85 г болот. Бардык хим. элементтин бир Г.-а-унда бирдей сандагы атомдор болот. Мис., жсзде, көмүртекте ж. б. 6,02-1033 атом бар. Бул сан Авогадро саны деп аталат. Г.-а. физ. жана хим. эсептөөдө чоң мааниси бар. Тех. эсептөөдө кг-атом жана т-атом колдонулат. Темир 1 кг-атому 55,85 кг болот.
Фиброма
Көбүнчө жатын миомасы (фибромиома) көп кезигет. Бул учурда шишик бир нече кгга жетет. Жатын миомасы энелик клетканын функциясына жараша гормондук бузулуудан, көбүнчө 30 жаштан кийин пайда болот.
Фундаменталдуу Физика жаатындагы өзгөчө жетишкендиктер сыйлыгы
Фундаменталдуу Физика Сыйлыгы - Фундаменталдуу Физика Сыйлыгын берүү Уюму тарабынан берилүүчү наам. Бул 2012-жылы орусиялык Юрий Милнер аттуу физик жана интернет ишкери тарабынан түзүлгөн жана фундаменталдуу физика боюнча изилдөө жүргүзгөн физиктерге сыйлык берүүчү коммерциялык эмес уюм.
2012-жылы, июль айында бул сыйлыктын акчалай сыйлыгы Нобель сыйлыгынан эки эсе жогору болуп, дүйнөдөгү эң кымбат сыйлык аталган. Ал эми массалык маалымат каражаттары сыйлыкты ошондой эле "21 кылымдын Нобели" деп атап коюшат.