cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чоң Камзас
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Болот эритүү
Болот эритүү эритүүчү меште чоюнду жогорку температурада иштетип, курамындагы көмүртекти азайтуу менен болот куймаларын даярдоо. 1-жолу болот эритүүчү электрдик меш (электр дугалык) 1899-ж. фр. инженер П. Эру тарабынан сунушталган. Башка процесстерге салыштырганда бул учурда температура өтө жогорулап, мештин ичинде нейтралдык же калыбына келтирүүчү атмосфера пайда болуп, кээде вакуумга айландырууга шарт түзүп, сапаттуу легирленген болот алууга мүмкүндүк берет. Катуу шихтадан болот эритүү процесси электрдик же индукциялык меште электроддун жардамы менен жүргүзүлүп, 1 о болотту алууга 500-700 кВт Цтан (көмүртектүү Б.) 1000 кВт Цка (легирленген болот) чейин электр энергиясы жумшалат. Мындай эритүү өндүрүшүндө баштапкы материал катары мартен же конвертер болотунун эритилген продукциясы пайдаланылса, электр дугалык мешин өндүрүмдүүлүгү 2 эсе жогорулап, 1 о болотту алууга жумшалган электр энергиясы 300 кВт Цтан ашпайт.
Үкү балбан Ноорузбай уул
ҮКҮ БАЛБАН Норузбай уулу (туулган жылы белгисиз – август, 1916) – 1916-жылы кыргыздардын улуттук-боштондук күрөшүнүн жигердүү катышуучусу, жетекчилеринин бири. Токмок уездинин Шамшы – Бурана болуштугундагы (азыркы Онбиржылга айылы) баарың уругунан чыккан. Канат хандын туу көтөргүчү болуп дайындалган. Токмок шаары үчүн 1916-жылы 13–16-августа болгон кармашта ал башында турган көтөрүлүшчүлөрдүн тобу падыша аскерлерине капысынан сокку уруп, бир нече ирет бүлгүн салган.
Чечүүчү салгылаш болгон күнү Үкү балбан тынымсыз ок атып жаткан пулемётчуну качырып кирип, аны шыргый найза менен өлтүрө сайган. Бул айкашта Үкү балбандын чекесине ок жаңылып, курман болгон. Анын сөөгүн аты өз кошуунуна алып келген. Көрсө өз өмүрүнөн эркиндикти жогору туткан намыскөй балбан бул айкаштан аман чыкпасын сезип, «Өлсөм сөөгүм орустардын колуна тийип, кор болбосун», – деп эки бутун минген күлүгүнүн үзөңгүсүнө бекем байлатып алган экен.
Үкү балбандын салмагы жарым тоннадан ашык таштарды көтөргөндүгүн, улак ордуна торпок тарткан күчүн, күрөштө далысы жерге тийбеген балбандыгын, ар-намыс үчүн өлүмгө баш байлаган эрдигин эл бүгүнкү күнгө чейин аңыз кылып айтып келет.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Аквариум (топ)
"Аквариум" - советтик жана орусиялык эски рок-топтордун бири. 45 жылдын ичинде топтун курамы көп ирет алмашкан, топтун идеялык шыктандыруучусу, ырчы Борис Гребенщиков (БГ лакап аты менен белгилүү) менен Анатолий Гуницкий экөө гана топ түзүлгөн 1972-жылдан тартып коллективдин курамынан чыгышкан эмес. 1991-жылдын март айында топ таркаганга чейин, Борис Гребенщиков, Михаил Файнштейн, Дюша Романов, Всеволод Гаккель төртөөнөн турган музыканттар квартети топтун негизин түзүп турган. Ар түрдүү убакта Майк Науменко, Сергей Курёхин, Олег Сакмаров, Борис Рубекин, Эдмунд Шклярский, Евгений Губерман, Александр Кондрашкин, Александр Ляпин, Пётр Трощенков, Иван Воропаев, Андрей Решетин, Сергей Щураков ж.б. топ менен биргеликте иш алып барышкан.
Карагул кызы Акбермет
Кыргыздын элдик поэмаларынын катарында поэма деп саналып жүргөн “Акбермет” чындыгында бүтүндөй бир сюжетти камтыган көркөм чыгарма эмес. Бул тарыхта жашаган Акбермет Карагул кызынын өмүр aбаяны, анын чыгармалары жөнүндө маалымат.
Акбермет Карагул кызы 1899-жылы Кетмен-Төбө өрөөнүндө туулган. Ата-энеден эрте ажыраган. Томолой жетим кызды 13 жашында күйөөгө беришкен. Он беш жашында төрөп, көп балалуу болгон. Элдик ырларды, майда эпосторду жакшы билген. Аны алгач фольклор жыйноочу К. Мифтаков 1923-ж. Талас өрөөнүндө элдик оозеки чыгармаларды жыйнап жүргөн учурда жолуктуруп, өмүр баянын, чыгармаларын жазып алган. Анын ырлары негизинен арман мотивинде айтылып, бактысыз балалыгы, чыркырап күйгөн жаштыгы, теңсиз турмушу реалдуу, образдуу көркөм сүрөттөлгөн. Ырлары шыдыр уйкашып, элдик поэзиянын ыкмалары терең өздөштүрүлүп, ички эмоция сырткы формасына шайкеш келип турат. Акбермет Карагул кызынын дүйнөдөн кайткан жылы белгисиз.
Айрым шилтемелер
[http://bizdin.kg/elib/kitepter/html/kp2/1bap/section21.html#title1 Арман. Кыргыз поэзиясынын антологиясы. 1 том.]
Байзак Жаркынбай уулу
Байзак Жаркынбай уулу, Байзак баатыр, Байзак ажы - (1833, Жумгал өрөөнү 7.9. 1914, Жумгал өрөөнү, Көк-Ой деген жер) чекир саяк уруусунун кулжыгач уругунан чыккан манап. Ал кыргыз жергесинин чегарасын тактоого жана белгилөөгө чоң салым кошкон. Молдодон окуп, кат таанып, өз мезгилиндеги сабаттуу адамдардан болгон. Байзак кербендер менен Үрүмчү, Үчтурпан, Кашкар, Кулжага барып, кыргыздын чектери менен толук таанышып чыккан. Кийин эки жолу Ташкен, Кокон, Самаркан, Бухарага чейин барып, шаар калкынын турмуш-тиричилигин өздөштүрүп, таалим алган. Кыргыз-кытай чегарасын ажыратууда Байзакты орус экспедициясы кыргыз өкүлү катары катыштырып, анын чегараны тактоо ишинде «өзгөчө кызматы үчүн» 1883-ж. Россия императорлугу Станислав тасмасындагы күмүш медаль менен сыйлаган. Мындан тышкары, Жалал-Абад, Нарын уездеринин, казак, тажиктер менен да чек ажыратууга катышкан. 1871-79-ж. Пишпек уездиндеги Кулжыгач болуштугунун айылдарынын биринде бий, кийин болушка талапкерликке (кандидат) шайланган. 1879-85-ж. эки ирет шайлоодон өтүп, 6 жыл болуш, 1885-жылдан өмүрүнүн акырына чейин эл башчы болгон. 1879-ж. 30-январда «кызматта айырмаланып, өзгөчө берилгеидиги үчүн» Россия императорлугунун Станислав тасмасындагы кичи алтын медалы менен сыйланган. Ал Шабдан баатырдын жакын досу болгон. Эл арасында оозеки айтылып жүргөн баяндарда Байзак Шабдандын өмүрүнө кол салуу уюшулгандыгынан кабардар болору менен чечкиндүү чараларды колдонуп, аны өлүмдөн алып калгандыгы, ошондой эле Шабдан менен бирге Ош ,Алай тарапка барышып, Курманжан даткага атайы жолугушуп, анын күйөөсү Алымбек датканын. арбагына багыштап куран окутуп келишкендиги тууралуу да айтылат. Боом капчыгайын аралап өткөн жолду салууда кыргыздар тарабынан Байзактын да кол кабыш кылгандыгы тууралуу (Шабдан негизги аткаруучу-подрядчик болгон) архивдик документтерде баяндалат. 2003-ж. октябрь айында 170 жылдыгы республикалык деңгээлде белгиленип, анын алкагында илимий конференция өткөрүлгөн. 1994-ж. мурдагы Кайырма айылына анын ысмы берилген. Кийин бул жерде күмбөзү тургузулган.
Үсөнбек Байзаков
Байзаков Үсөнбек - (1930-ж. туулган, Жалал-Абад облусу, Токтогул району, Арал кыштагы) хирург, медицина илимдеринин доктору (1988), профессор (1989). КММИни бүтүргөн (1955). Ошол эле институтта ассистент, доцент, кафедра башчы. 1992-жылдан КММАнын жалпы хирургия кафедрасынын профессору Илим иштери хирургия эндокринология, кардиология, хирургиялык гастроэнтерологияга арналган. Эмгеги: Хирургическое лечение заболеваний щитовидной железы в Киргизстане. Ф., 1988.
Кварцит
Кварцит – кварц минералынан турган, метаморфизмделген тоо тек. Курамында слюда (мусковит, серицит, пирофиллит), турмалин, силлиманит, диаспор, топаз, андалузит, хлорит, эпидот, тальк, талаа шпаты жана башка кездешет. Өңү каралжын, күрөң, кызгылтым, көгүш, агала. Отко чыдамдуу. Курамында SiO2 95–99%ке жетет. Кварцтуу кумдуктар менен айрым магма тектердин күчтүү өзгөрүшүнөн пайда болот. Темир, цинк, коргошун, жез, молибден, алтын жана башка кендери байланыштуу. Отко чыдамдуу материалдарды жасоодо, металлургияда (флюс катары), курулуш ишинде кеңири пайдаланылат. Айрым түрү кайрак таш катары колдонулат. Орто Азия, Казакстан, Урал, Ыраакы Чыгышта көп жолугат. Кыргызстанда байыркы тектер менен бирге кездешет. Гидротерм процессинен өзгөрүүлөргө дуушар болсо, экинчи же туунду кварцит деп аталат.
Үмөтаалы, Ормон уулу
ҮМӨТААЛЫ, Ормон уулу (болжолу 1810/12–1879) – Ормон хандын тун уулу; кыргыз тарыхындагы өтө карама-каршылыктуу инсан. Ормон хан тирүү кезинде эле Үмөтаалыга эл бийлете баштаган. Кенесары султанды жеңгенден кийин, Ормон хан 1848-жылы аны Боромбай, Жантай, Жаңгарачка кошуп, орус бийликтери менен сүйлөшүүгө жиберген.
Зоо таркылдагы
Зоо таркылдагы (лат. Grandula coelicolor) – Гималай тоолорунун бийигинде жашоочу таркылдактар тукумундагы бир чымчык.
Үмөтаалы, Ормон уулу
Үмөтаалы атасынын заманында орустардын Ала-Тоо округунун башчысы менен алакада болуп, атасы өлгөндөн кийин 1855–67-жылжары орус басып алуучуларына каршы күрөшкөн. 1855–60-жылдары Ормон хандын куну үчүн бугу уруусу менен болгон согушта сарыбагыш уруусунун башында турган.
Бул согуш өч алуу үчүн уюшулган болсо дагы, чындыгында Үмөтаалы атасынын бийлигин калыбына келтирүүгө умтулган. Мүнөзүнүн катаалдыгы бугу менен сарыбагыштын чабышында айрыкча көрүнгөн. Бул чабыш Төрөгелди батырды бошотуп алуу үчүн болгон сүйлөшүүлөрдөн кийин аяктаган.
1860-жылы сарыбагыш уруусунун жетекчилерин колго түшүрүп, жазалоо максатын көздөгөн капитан Венюковдун отряды келгенде Үмөтаалы менен Төрөгелди Нарын, Ат-Башы тарапка эли менен көчүп кеткен. Орус менен кокондуктардын ортосундагы 1860-жылы жай, күз айларындагы Кастек жана Узунагачтагы согуштарда Алымбек датканы колдогон. Кокон ханы Малла хан тарабынан куугунтукталган Алымбек датка 1861-жылы Нарын аймагына келгенде, Үмөтаалы ага чоң жардам көрсөткөн.
1862-жылы сарыбагыш уруусу менен бирге орус бийлигин формалдуу түрдө таанууга аргасыз болгон. Бирок 1863-жылы жайында Нарын аймагында жүргөн капитан Проценко жетектеген орус аскерлеринин экспедициясына тамак-аш, каражат алып келе жаткан подпоручик Зубаревдин тобуна кол салган.
Үмөтаалы иниси Чаргын менен Осмон Тайлак уулунун колдоосунда 19-июнда Экичаттагы Нарын суусуна коюлган көпүрөнү талкалап, Зубаревдин аскерлерин аткылашкан. 21-июнда Проценконун аскери келгенде Аксайга чегинип кетишкен. 1864-жылы Алымкул аталыктын Тогуз-Тородон Кочкорго чейинки жүрүшүндө Үмөтаалы ага кошулган.
1867-жылы Кашкарда Жакыпбек бийликке отургандан кийин, ал Үмөтаалыны кыса баштаган. Орус аскерлери да 1867-жылы жайында полковник Полторацкийдин жетекчилигинде Ат-Башы, Чатыр-Көл аймактарына экспедиция уюштурушкан. Туш тарабынан кысылган Үмөтаалы 1867-жылы күзүндө Н. А. Северцовдун кошуунуна келип, орус бийлигин толук тааный турганын билдирген.
Орус өкмөтү Үмөтаалыдан өлгөн 2, жарадар 4 солдат жана бир офицер үчүн 375 жылкы же 7500 рубль (7 жылкы – 20 рубль) кун талап кылган. Ал 1868-жылы кунду толук төлөп берген. 1868-жылы орус өкмөтү «Түркстан аймагын башкаруу боюнча жобо» кабыл алган, башкача айтканда болуштук башкаруу реформасын жүргүзгөн. Бул реформа боюнча мурдагы бир урууну бир гана манап башкарбастан, миң түтүнгө бирден болуш шайланууга тийиш болгон. Үмөтаалы орус бийлиги менен алакалашпай, тынч жашоого өткөн.
Диалектикалык логика
Диалектикалык логика – табияттын, коомдун жана адамдын ойлоосунун өнүгүшүнүн Жалпы Мыйзамдардын үйрөтүүчү илим. Жалпы Мыйзамдар – логикалык категориялар катары каралат. Ошондуктан Диалектикалык логика диалектиканын категорияларынын илими деп эсептөөгө болот. Диалектикалык логика категориялардын бири-бири менен байланышын, өзгөрүшүн, өнүгүшүн изилдейт.
БУУнун Балдардын Укуктары жөнүндө Конвенциясы
БУУнун Балдардын Укуктары жөнүндө Конвенциясы (U.N.I.C.E.F.-ЮНИСЕФ) - 1946-жылы түзүлгөн. Борбору Нью-Йоркто жайгашкан. Дүйнөдөгү балдардын ден- соолугу жана аларды тарбиялоо боюнча иш алып барат. Көпчүлүк учурда өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдөгү балдардын проблемасын чечүү менен алектенет. Көрсөткөн жардамдарынын акысын мүчө өлкөлөрдүн кайрымдуулук иш–аракеттеринен, ыктыярдуу жеке адамдардан же мекемелерден алат. 1930-жылы 30 чакты кайрымдуулук көрсөткөн өлкөлөр болсо, 1974-жылыбул көрсөткүч 124кө чыккан жана азыркы учурда андан да көбөйүүдө. ЮНИСЕФ көрсөткөн кызматы үчүн 1965-жылы Нобель сыйлыгы менен сыйланган.
Керка (Вазюга куймасы)
Керка — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вазюг дарыясынын оң жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Европа инвеcтиция банкы
Европа инвеcтиция банкы (ЕИБ) (Europеan Invesеmenе Иank) – Европа экономикалык коомунун (ЕЭК) өкмөттөр аралык финансы-кредит уюму. 1957-жылдын 25-мартындагы Европа экономикалык коомун түзүү тууралуу Рим келишимине ылайык уюштурулган. 1959-жылдан иштей баштаган. ЕЭКке мүчө өлкөлөр банк мүчөлөрү болуп саналат. Люксембург шаарында жайгашкан, Лондондо‚ Римде‚ Брюсселде‚ Афиныда‚ Лиссабондо бөлүмдөрү бар. Милдеттери: 1) ЕЭКке мүчө мамлекеттердин анча өнүкпөгөн райондорун тез арада өздөштүрүү үчүн узак мөөнөттүү кредит берүү жолу менен көмөк көрсөтүү; 2) жаңы ишканаларды модернизациялоо‚ реконструкциялоо жана курууну кредиттөө; 3) ЕЭКке мүчө мамлекеттердин кызыкчылыктары үчүн биргелешкен долбоорлорду ишке ашыруу. ЕИБ ишмердиги «Жалпы рынок» менен ассоциацияланган өлкөлөргө жайылтылат. Коммерциялык пайда табуу ЕИБдин негизги милдеттерине кирбейт. Кредиттер боюнча проценттик чени орто чендин деңгээлинде белгиленет. Атайын кредиттер жеңилдетилген шартта берилет. ЕИБдин жетекчи жана административдик органдары: башкармалар кеңеши‚ директорлор комитети жана башкармалык. Башкармалар кеңешмесине ЕИБге мүчө ар бир өлкө өз өкүлүн‚ эреже катары‚ финансы министрин дайындайт. Кеңеш кредит саясатынын принциптерин аныктайт‚ ар жылдык бюджетти жана жылдык балансты бекитет‚ уставдык капиталды өзгөртүү тууралуу маселени чечет‚ директорлорду жана башкармалыктын мүчөлөрүн дайындайт. Башкармалык ЕЭБ аппаратын жетектейт‚ директорлор комитетинин чечимдеринин долбоорлорун даярдайт жана кабыл алынган чечимдердин аткарылышын камсыз кылат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Алмалы, Тоо
Алмалы, Тоо – Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы. Исфана өрөөнүнүн түндүгүндө, Карасуу жана Кожобакырган сууларынын аралыгында кеңдик багытта 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 6–7 км.
Орточо бийиктиги 1700–1850 м, эң бийик жери 1935  м. Жону жайпак, капталдары жантайыңкы, бирок кыска, жардуу тик аскалар да кездешет. Девон жана карбон мезгилдеринин акиташ теги, доломит, тектеринен турат. Көмүр кендери бар. Чөл, жарым чөл жана кургак талаа (шыбак, баялыш, бетеге жана башкалар) ландшафттары басымдуу. Кайрак айдоо, чабынды жана жайыт катары пайдаланылат.
Байказак кабырстаны
Байказак кабырстаны - 7-9-кылымга таандык археологиялык эстелик. Нарын районундагы Байказак айылынын түндүгүндө, Нарын дарыясынын сол өйүзүндөгү секиде жайгашкан. Бул жерде таштан курулган байыркы көрүстөндөр, маркумга арналып тургузулган коргончо-айкелдер орнотулган. Байзак кабырсканы археология эстелиги 1990-ж. К. Табалдиев тарабынан изилденген.
Жаңы Отрадовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Жаңы Отрадовка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Отрад айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1213 киши. Почта индекси — 453140, ОКАТО коду — 80249856001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Үкү
Үкү – үкүнүн канатынын кыздардын такыясына, тебетейине кооздук үчүн тагылуучу чалгындары (канаттары). Элдик ишенимде үкүнүн канаттары, тырмактары көз тийүүдөн, кырсыктардан сактоочу (магиялык) касиети бар деп эсептелген. Тырмактарын балдардын топуларына, сырт кийиминин алды-артына кадап коюшкан, бешикке илишкен.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Квас
Квас – кара буудай унуна же кургатылган нанына кара буудай жана арпа угутун, кант жана суу кошуп ачытуудан алынган суусундук; алкоголсуз ичимдик. Квастын курамында табигый көмүр кычкыл газы менен сүт кислотасы бар. Алар квастын даамын бир аз кычкылдантып, адамдын организмине керектүү витамин, көмүртек жана микроорганизмдерди пайда кылат. 1 л квас. 840–300 кДж энергия берет. Квас даярдоодо арпа, таруу, жемиш, бал, кант жана түрдүү жыттуу чөптөр, өсүмдүк тамыры колдонулат. Аны жасоо квас ширесин даярдоо, ачытуу, купаждоо, идишке куюу иштеринен турат.
Байкал - Амур Магистралы
Байкал - Амур Магистралы (БАМ) - Байкал көлү менен Амур дарыясынын ортосундагы ири темир жол курулушу. Бул Чыгыш Сибирь жана Ыраакы Чыгыштагы Транссибирь магист-ралына жарыш курулуп, Иркутск, Чита, Амур областтарынын, Хабаровск крайынын жана Бурят АССРинин аймагын кесип өтөт. Магистралдын долбоордогу уз. 3150 км. Тайшет - Усть-Кут жана Комсомольск-на-Амуре - Советтик Гавань линияларына туташтырылат. БАМ трассасынын негизги курулуш пункттары: Усть-Кут, Нижнеангарск, Чара, Тында, Ургал жана Комсомольск-на-Амуре. Курулуш өлкөнүн табияты катаал аймактарында жүргүзүлүүдө. БАМдын курулушу - өлкөнүн чыгышындагы аймактын өндүрүштүк ири комплексинин алгачкы башталышы.
Трасса өтүүчү, ага жакын жер көп жыл бою изилденип, ири кен байлык запастары (таш көмүр, темир, жез, калай ж. б. ) табылды. Магистраль ар түрдүү жаратылыш районун аралап кетет. Жол өтүүчү тилкенин дээрлик бардыгы интенсивдүү тектон. кыймылда /эртедир-кечтир жер титиреши ыктымал.. Мис, 1957-ж. 27-июнда 10 баллга жеткен жер титирөөдөн Удокан тоо кыркасы 1-1, 5 м ордунан жылып, Намаракит ойдуңу 5-6 м чөгүп кеткен. Трасса өтүүчү территорияда түбөлүк тоң орун алып, тоо кыркаларынын чокуларында калыңдыгы 1000 м ден ашат. Тоо арасындагы ой-дуңдарда кышкысын температура 60° ка чейин төмөндөп, жылдын жылуу мезгилинде 35-38° жогорулайт. Тоого кар калың түшүшүнөн жыл бою көчкү жүрүү коркунучу туулуп, ал айрыкча Кодар, Удокан, Түндүк жана Түштүк Муйск, Эзоп ж. б. тоо кыркаларында даана байкалат. Ошондуктан бул жерлерде долбоорлоо-изилдөө ишин жүргүзүү оңой болбогондугу, ошондой эле алгачкы куруучулардын алдында катаал шартта жооптуу милдет тургандыгы белгилүү. БАМ жети ири тоо кыркасын, бир нече чоң дарыяны басып өткөндүктөн, айрым өткөөлдөргө тешкен тоо жана көпүрө, 60тан ашык айыл-кыштак жана шаар курулмакчы. Бирок мурда трассада бир да шаар же ири өнөр жай борбору болгон эмес. Бул курулуш болжол менен он жылдын ичинде аяктайт, жолдун утуру бүткөн бөлүгү пайдаланууга бериле берет. БАМды куруу бүткүл элдик ишке айланып, өлкөнүн булуң-бурчунан атайын комсомолдук отряддар барууда, анын ичинде Кыргызстандын жаштары да бар. Кыргыз эмгекчилери БАМдын Вельбеткан т. ж. станциясын курууну шефке алган. Азыр республиканын долбоорлоо жана курулуш уюмдары станциянын ар кандай курулушунун долбоорлоо-изилдөө жумуштарын аяктоо алдында. Жаңы темир жол Чыгыш Сибирь менен Ыраакы Чыгыштын экономикасын өйдөлөтүүгө гана жардам бербестен, жалпы өлкөнүн экономикалык жана социалдык-маданий өнүгүшүнө, коммунизмдин материалдык -техникалык базасынын түзүлүшүнө да көмөктөш болмокчу.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Күмүштак күмүш кени
Күмүштак күмүш кени - Талас облусунун Бакай-Ата районунда, Талас Ала-Тоосунун түндүк капталында, Күмүштак суусунун алабында, деңиз деңгээли 2600—3000 м бийикте. Кен 1934-ж. ачылган. 1978—84-ж. издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Кендин аймагында узундугу 50-70 мге жеткен кен казып алган байыркы издер кезигет. Кендин геологиялык түзүлүшүнө акыркы рифейдеги алевролит катмарчасынан турган акиташ, кумдук гаризонттору жана кызыл түстүү алевролиттер катышкан. Бул эки түрдүү катмардын жантайган чек арасы менен кварц-мангано-сидерит кени байланышкан. Калыңдыгы 0,4-3,1 м, узундугу 230-740 м болгон онго жакын катталышкан тулкулар бөлүнгөн. Негизги минералы – күмүштүн сульфоантимонити. Кенташтагы күмүштүн орто өлчөмү 203-269,4 г/т. С2 категориясы боюнча запасы 1484 миң т, болжолдуу ресурсу 6260 миң т. Күмүш – 301,6 т, болжолдуу ресурсу 1686,9 т. Кенден сурьма, коргошун, висмут, жез, цинк, мышьяк, күкүрт алууга болот.
Асан Заркунов
Жазуучу, журналист Асан Заркунов Нарын районунун Миң-Булак айылында 1936-жылы 6-апрелде туулган.
1958-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин Филология факультетин аяктаган. 1942–1952-жж. Куйбышев, Оттук орто мектебинин окуучусу 1952–1958-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин студенти,
1958–1959-жж. «Ленинчил жаш» гезитинин редакциясында адабий кызматкер, 1959–1998-жж. Куйбышев атындагы (азыркы А.Тыныбек)
орто мектебинде кыргыз тили, адабияты сабагынын мугалими, директор болуп иштеген. 1998-жылдан пенсияда.
1977-жылы «Сыйкырдуу ариптер» аттуу повесттер жыйнагы жарык көргөн. «Жоокердин жары», «Жоогазындар гүл ачаарда» пьесаларын жазган. Кыргыздын улуу манасчыларынын бири Тыныбек Жапый уулу, анын уулу санжырачы, комузчу, акын Актан Тыныбеков,
Кыргыз Республикасынын эл артисттери М.Баетов, Ж.Шералиев жөнүндөгү макалалары республикалык гезит-журналдарга жарыяланган. 1977-жылы «Кыргыз Эл агартуу отличниги», 1985-жылы «СССР Эл агартуу отличниги» төш белгилери менен сыйланган жана
1993-жылы «Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими» ардактуу наамына, ошондой эле Нарын обкомунун Ардак грамотасы,
Орто Азия аскер округунун Ардак грамотасы, Кыргызстан КП БКнын Ардак грамотасы менен сыйланган.
Кыргыз ССРинин V съездинин делегаты болгон.
1995-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун, 1997-жылдан Кыргыз Республикасынын Журналисттер союзунун мүчөсү.
Вячеслав Шаповалов
Акын, котормочу, адабиятчы Шаповалов Вячеслав Иванович Фрунзе шаарында 1947-жылы бештин айынын 28 (октябр) туулган. 1971-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 1975-жылдан КСРБнин 50 жылдыгы атындагы КМУнун орус адабиятынын теориясы жана тарыхы кафедрасы-нын стажер-изилдөөчүсү, 1976–1979-жж. анын аспиранты болгон. Филология илимдеринин доктору. Профессор.
Эмгек жолун 1971-жылы Пржевальск пединститутунун окутуучусу болуп иштөө менен баштаган. 1979-жылдан КСРБнин 50 жылдыгы атындагы КМУнун орус адабиятынын теориясы жана тарыхы кафедрасынын окутуучусу, улук окутуучусу, 1982-жылдан кафедранын доценти болуп эмгектенген. Учурда КМУУнун илим жана жаңы технологиялар боюнча проректору. Ырлары 1964-жылдан жарыялана баштаган. Биринчи поэтикалык жыйнагы «Купол неба» деген ат менен 1976-жылы басылып чыккан. В.И.Шаповаловдун ырлары АКШда, Латын Америкасында, Францияда, Германияда, Түркияда, Югославияда, Болгарияда жарыяланып кыргыз, казак, украин ж.б. тилдерге которулган. Орус тилине кыргызча 40тан ашык китептери Токтогулдун, Калыгулдун, К.Тыныстановдун, А.Токомбаевдин, А.Осмоновдун, Т.Үмөталиевдин, С.Эралиевдин ж.б. акын-жазуучулардын чыгармаларын жана француз, англис, испан, македон, болгар, украин, казак, осетин поэзияларын которгон. Окумуштуу, жазуучу, коомдук саясий ишмер, котормочу жана кыргыз адабиятынын пропагандисти катары 2001-жылы кыргыз адабиятына кошкон зор салымы үчүн «Данакер» ордени менен сыйланган. 1984-жылдан КСРБ Жазуучулар кеңешинин мүчөсү. В.И.Шаповаловго «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер», «Кыргыз Республикасынын эл акыны» – наамдары берилген. ЮНЕСКОнун Кыргыз Республикасындагы Улуттук комиссиясынын төрагасынын орунбасары (1999), Кыргыз Республиканын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын мүчөсү (1998), Эл аралык илимдер, билим берүү, индустрия жана маданият академиясынын анык мүчөсү (АКШ)(1995), Борбордук Азия адабияты академиясынын академиги (2001), Котормочулардын эл аралык федерациясынын мүчө-корреспонденти (1988), Шериктештик Жазуучулар союзунун (КМШ) көркөм котормо боюнча Кеңешинин мүчөсү (1985), ВЛКСМ БКнын жана Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамоталары менен сыйланган, Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик сыйлыгынын ээси.
Китептери
Орус тилинде
Купол неба: Стихи.– Ф.: Кыргызстан, 1976. – 68 с.
Кочевье: Стихотворения и поэмы. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 52 с.
Старый букварь. – М.: Дет. лит., 1980. – 95 с.
Илме сайма
Элдик сайманын нукура түрү. Анын аспабы — жыгач керме жана илме шибеге. Мында уздун колунда илме шибеге кергичтин алдынан сол колун алып, жибек жип шибегеге илинет да, кездемеден тырс-тырс өтөт. Сайманын жаңы аспабы бар. Бул илме сайма машинасы (тамборный шов) деп аталат. Ал тигүү машинасына окшошуп, тигиш кездеменин сыртына калкып, түшкөн сайманын өзү кадимки шибеге саймадай болот. Андан сырткары «килем сайма» бар. Мындай караганда муну жүзөгө ашыруу ыкмасы украиндыктардын элдик саймасына үндөшүп кетет. Анткени менен уздар элдик көчөттөрдү кандим көрсөтүүсү аркылуу ачык айырмаланат. Айрым аймакта уздар туш кийизди так ушундай ыкмада кармап жатышат. Сайма шибегесин усталар жасап беришет. Ал тигүү машинасынын шибегесине окшош болот. Демек, буюмдун жердигин кермеге керет. Ошол кездеменин ич тарабын керип алып, анан шибегенин көзүнөн жипти өткөрүп, кадимкидей тырсылдатып саят. Сайма бети түктүү көрүнөт да, жүн килемди элестетет. Муну менен элдик көркөм көчөттөрдү түшүрүү ошончолук кооз да көрүнөт.
Вячеслав Шаповалов
Китептери
Восходят травы: Поэмы,лирика. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 88 с.
Киргизская стихотворная культура и проблемы перевода. – Кыргызстан, 1986. – 112 с.
Илме сайма
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Вячеслав Шаповалов
Китептери
Прощание с журавлем: Лирика, поэмы. – Ф.: Мектеп, 1987. – 721с.
Рождение Манасчи. Поэма. – Б.: Кыргызстан, 1995. – 32 с.
Заложник: Книга стихов. – Б.: Vesta, 1997. – 204 с.
Очередной ледниковый период: Избранное. Т. 1: Лирика, поэмы. – Б., 2001.
Пылающая арча: Избранное. Т. 2: Переводы. – Бишкек, 2001.
Башка элдердин тилдеринде
'''La naissance d’un barde-manastchi /Pres. et transcr.:''' R.Dor; Trad. G.Imart. - Paris, – 1995. (Рождение манасчи. Поэма. – Париж, 1995 /Пер. на франц. яз.: Ги Имар; Предисл.: Реми Дор).
КОТОРМОЛОРУ
Эралиев С. За кочующими облаками: Стихотворения. Поэма /Пер.с кирг. С.Куняева, В.Шаповалова. – Ф.: Мектеп, 1982. – 123 с.
Самудинов Т. Долг: Стихотворения /Пер.с кирг. М.Ронкина, В.Шаповалова, А.Аксельруда. – Ф.: Мектеп, 1982. – 100 с.
Абдыкадырова С. Зеленый мир: Стихи /Пер. с кирг. М.Ронкина, А.Никитенко, М.Озмителя, В.Шаповалова, В.Вакуленко. – Ф.:Мектеп, 1982. – 73 с.
Токомбаев А. Надежда: Лирика и поэмы /Пер. с кирг. С.Токомбаевой, У.Токомбаева, В.Шаповалова, В.Коркина. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 124 с.
Эралиев С. Прекрасна наша земля: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1984 – 14 с.
Токтомушев А. Аргамак: Стихи /Пер. с кирг. С.Куручбекова, В.Шаповалова. – Ф.: Мектеп,1984. – 16 с.
Эралиев С. За кочующими облаками. Пер. с кирг. – Фрунзе, 1985.
Пришла весна: Стихи, рассказы. – Ф.: Мектеп, 1985. – 22 с.
Уметалиев Т. Преображение: Избранное. – Ф., 1985.
Токомбаев А. Избранное. Пер. с кирг. – М.: Худож. лит., 1987.
Рыскулов Р. Избранное. Пер. с кирг. – Ф., 1987.
Арчовый костер: Переводы киргизской поэзии. – Ф.: Адабият, 1989 – 123 с.
Токтогул. Избранное. В 2-х т. Пер. с кирг. – Фрунзе, 1989.
Урмамбетов С. К родным берегам: Стихи, поэмы /Пер. с кирг. А.Бережного, Н.Пустынникова, М. Ронкина, В. Шаповалова. – Ф.: Адабият, 1990. – 144 с.
Чоң Пезас
Чоң Пезас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Төмөнкү Терсь дарыясынын оң жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Алтындай лакедра
Алтындай лакедра (лат. Seriola aureovittata) — ставрида балыктарынын бир түрү.
Болуштук
Болуштук (орусча волость аймактык башкаруу бирдиги) падышалык Россиядагы аймактык-башкаруу бирдиги. Кыргызстан Россиянын курамына кошулгандан кийин 1867-ж. 11-июлда бекитилген «Жетисуу жана Сырдарыя облустарындагы абал жөнүндө» жобонун негизинде Кыргызстандын аймагы уезддерге, уезддер болуштарга бөлүнгөн. 1868-ж. алгачкы шайлоо өткөрүлгөн. Болуштар 1000-2000 түтүндөн турган. Мис., 1913-ж. Пишпек уездинде 50, Пржевальск уездинде 33 болуштук болгон. Жер которуп келгендерден өз алдынча жамааттар (общиналар) түзүлүп, аларды «кыштак болуштуктары» деп аташкан. Калкты аймакташтырып бөлүштүрүү кыргыздардагы ар түрдүү уруу топторунун бир аймактыкбашкаруу бирдикке биригишине жол ачып, кезегинде жергиликтүү отурукташкан жана көчмөн калктын арасындагы чыр-чатактын, кагылыштардын, барымталардын азайышына алып келген, көчмөн элдин отурукташына аздыр-көптүр шарт түзгөн. Болуштук бөлүнүш 1917-жылга чейин сакталып, Совет бийлиги орногондон кийин советтик негизде кайрадан уюштурулган. Алсак, Кыргызстанда 1926-ж. 4 округга баш ийген 72 болуштук болгон. СССР БАКы менен ЭКСтин 1930-ж. августтагы чечимине ылайык, жаңы аймактык-бийликке бөлүү ишке ашырылып, райондор түзүлгөндүгүнө байланыштуу олуштуктар жоюлган; Кыргызстанда болуштукту башкаруучу адам болуш (волостной) деп аталган.
Пюлькы дарыясы
Пюлькы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ундакы дарыясынын оң жээгинен 63км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нурлы Байкенов
Байкенов Нурлы (1. 1. 1915-ж. т., Тобыл губ., Ахмет айылы) - генерал-майор (1962). 1941-жылдан КПССтин мүчөсү.
Омск пединститутун (1936) жана Ленин атындагы аскердик саясий академияга! (1952) бүтүргөн. 1940-ж. Кызыл Армиянын катарына чакырылган. Улуу Ата Мекендик согушта ротанын саясий жетекчисинен корпустун саясий бөлүмүнүн инспекторлугуна чейин көтөрүлдү. Карелия фронтундагы уруштарга жана Тернополь, Прага шаарларын бошотууга катышкан. 1946- 58-ж. Түркстан аскер округунда саясий кызматта болду. Байкенов - 1958-60-ж. Казак ССР аскер комиссариатынын саясий бөлүмүнө башчы, 1960-жылдан республиканын аскер комиссары. Казакстан КП БКнын мүчөсү (1961). Казак ССР Жогорку Советинин 6-8-шайл. депутаты, КПССтин 24-съездинин делегаты. Бир нече орден жана медаль менен сыйланган.
Лахор метросу
Лахор метросу – Лахор шаарынын метросу. Метросу 25-октябрь 2020-жылы ачылат.
Калинино (Илишев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Рейкьявик
Рейкьявик (Reykjavík) – Исландия Республикасынын борбору (дүйнөдөгү эң түндүктөгү шаар) жана башкы порту. Исландия аралынын түштүк-батыш жээгинде, Атлантика океанынын Фахсафлоуи булуңунун четинде, деңиз деңгээлинен 150 м бийиктикте жайгашкан. Климаты (аракеттеги жанар тоолордун, ысык булактардын негизинде) жумшак. Январдын орточо температурасы 0–4°С, жайы салкын, июлдуку 12°С. Жылдык жаан-чачыны 800 мм. Калкы 119 миң (2010; Исландиянын калкынын 40%и; шаар айланасы менен 210 миң). Эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн экономикалык жана маданий ири борбору. Рейкьявикте жана анын айланасында өлкөнүн өнөр жайынын 2/3си жайгашкан. Шаардын экономикалык негизин транспортту, байланышты тейлөө жана маалыматтык технология, фармацевтика, микробиология өнөр жай түзөт. Балык кармалып, беленделет. Кеме куруу, тамак-аш, жеңил ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Геотермикалык суулары турак жайды жылытууда колдонулат. Университет, метеорология, жанар тоо институттары, улуттук музей, мамлекеттик сүрөт галереясы бар. 874-жылы алгачкы норвег келгиндеринин конушу катары негизделген. 1786-жылдан шаар. 1944-жылдан Исландиянын борбору. Собор (18-кылымдын аягы) сакталган.
Үкөк, буюм
Үкөк – үй тиричилигинде колдонулуучу буюм же тамак-аш сактала турган жыгач сандыкча. Ал жакшылап кургатылган кайың, терек, карагай, арча, жаңгак, өрүк жыгачтарынан жасалат. Үкөктүн узуну болжол менен 80–100 см, туурасы 40–50 см, бийиктиги 40–50 см. Үкөктүн маңдай бетине оймолорду жана түрдүү кооздук чийимдерин түшүрүшкөн. Жапма капкак жасалып, бетинин орто ченинен кулпу салынган.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Мольтъя (дарыя)
Мольтъя — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Посыръя дарыясынын оң жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кристал (Нү-Мексико)
Кристал (Нү-Мексико) (Crystal) — Нү-Мексико штатынын San Juan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 347 киши. Болжолдуу аянты - 11.4 км². FIPS коду — 35-19080.
БУУ Азык-түлүк жана Айыл-чарба Маселелери боюнча Уюму
БУУ Азык-түлүк жана Айыл-чарба Маселелери боюнча Уюму (F.A.O.-ФАО) - 1945-жылы курулган. Борбору Римде. Максаты: дүйнөлүк азык-түлүк жана айыл-чарба жаатында иликтөөлөрдү жүргүзүү, бул темада адистештирилген жыйындарды уюштуруу, мүчө өлкөлөрдүн бул тармактагы проблемаларын талкуулоо жана сунуштарды киргизүү, мүчө мамлекеттерге азык-түлүк жана айыл-чарба тармагынын өнүгүүсү үчүн техникалык жактан жардам берүү жана адистер менен камсыз кылуу.
Молдобай Байказаков
Байказаков Молдобай [1887, Чүй облусунун, Кемин району, Жаңалыш (мурдагы Сарбагыш) айылы 1943] мугалим. Токмок шаарындагы татар мектебин бүтүрүп (1903), 1916-ж. Үркүндө Кытай жерине эл менен бирге качып барган. Кытайдан өз айылына кайтып келип, мугалимдик ишин уланткан (1917). 1921-ж. Каракол шаарындагы мугалимдик курсту бүтүрүп, Жаңалыш орто мектебинде 1934-ж. чейин мугалим болуп эмгектенген. 1934-жылдан Чоң-Кемин өрөөнүндөгү Карл Маркс атнындагы орто мектепте мугалим, мектептин директору болуп 1943-ж. чейин иштеген. Эл агартуу тармагындагы ийгиликтери үчүн 1939-ж. Ленин ордени менен биринчилерден болуп сыйланган.
Ламетри, Жюльен Офре де
Ламетри, Жюльен Офре де (1709—1751) — француз материализминин философиясы катарында белгилүү болгон багытты түзгөн Француз философторунун биринчиси.
Кыскача өмүр баяны
Франциянын түндүгүндө Сен-Малодо, көпөстүн үй-бүлөсүндө туулган. 16 жашка чыга элегинде эле өзү өтө терең ишенген динден көңүлү кайтып, дин кызматчысынын карьерасынан баш тартат. Ал өзүн врачтык кесипке арноону чечет. Париж университетинин медицина факультетин бүтүрүп, врач катарында ийгиликтүү иштеп, медицина жагында бир нече эмгектерди жазат, Парижде королдук гвардиянын врачы болуп дайындалат. «Жан жөнүндө трактат» (1745) деген чыгармасын жарыялайт жана ушуга байланыштуу куугунтукка алынгандан кийин адегенде Голландияга, андан кийин Германияга кетүүгө аргасыз болот. Германияда Фридрих Инин сарайында врач болуп дайындалат. 42 жашында ич оорудан, мүмкүн, ууланып өлөт.
Тааным процесси жөнүндө
Тааным процессин Ламетри төмөнкүчө түшүнгөн: нерселерди сезим аркылуу кабылдоодон биз тажрыйбалык-эксперименталдык изилдөөгө, андан кийин фактыларды жалпылоого өтөбүз, ал фактылар эмпирикалык текшерүүдөн өтөт. Тажрыйбага Ламетри чоң маани берген, бирок ал тажрыйба философиялык жактан жалпыланууга тийиш. Адам «мээ экраны» болуп саналат, ал экранда тышкы предметтер чагылып көрүнөт, бирок предметтердин күзгүдөй чагылып көрүнүшү көздүн чечекейинде гана болуп өтөт, ал эми чындыкты таанып-билүү адамдын акыл-эси аркылуу жетишилет.
Ламетри адамдын денесин саатка салыштырса да, ал адамдын организми бузулуп калганда да ,башкача айткандаооруп калганда да иштөөсүн уланта берет деп эсептейт. Ошентип, «адам-машине» Ламетри үчүн — «адам-жаныбар», ал бирдиктүү материалдык тирүү жан, органикалык дүйнөгө таандык тирүү жан болуп саналат.
Адамдын пайда болуусу тууралуу
Ламетри философтордун ичинен биринчи болуп адамдын жаныбардан жаралышы мүмкүн экендиги жөнүндөгү ойду айткан. Ал ошондой эле, адамдын пайда болушунун себебин биологиялык факторлор менен гана түшүндүрбөө керек, адамдын калыптанышы үчүн тил жана сөз керек деп эсептейт.
Ламетри үчүн адамды тарбиялоо да маанилүү болгон: «Тарбия болбосо эң мыкты уюшулган акыл да өзүнүн бүткүл баалуулугун жоготот». Коомдук турмуш-адамды калыптандыруунун зарыл шарты.
Ламетри адам жаратылышынан эле арамза, куу, коркунучтуу жана эки жүздүү жаныбар, адамдар кара мүртөз болуп туулушат деп болжойт. Жакшы сапаттарды Ламетри адам коомдо жашоо процессинде ала турган тарбиянын натыйжасы деп эсептейт. Ал эми тарбиянын мүмкүнчүлүктөрү өтө чоң, анткени адамдар флюгерге (желекче) окшоп тарбиянын таасири менен бул же тигил тарапка бурула берет. Ошону менен бирге Ламетри адамдардын кээ бир терс мүнөздөрүнүн тубаса экендигин да танган эмес.
«Анти-Сенека» деген эмгеги
Ошол эле убакта Ламетри «Анти-Сенека» деген эмгегинде аны адепсиз гедонист катарында көрсөткөн көптөгөн жоболорду да айткан. Өзүбүздүн туюмдарыбызга баш ийүүгө аракеттенип, аларды жанга жагымдуу кылууга умтулушубуз керек дейт ал. Биз үчүн жагымдуу болгон туюмдар деп Ламетри баарынан мурда адамдын жыныс жандуулук сезимин түшүнгөн. Жан жөнүндө эмес, дене-бой жөнүндө көбүрөөк ойлоо керек, денеге көбүрөөк ыракат берүү керек деп эсептейт ал. Бактылуу болуу үчүн, деген Ламетри, акылдын, билимдин кереги жок. Жыныстык ыракаттануу сезимин башынан өткөрүп жаткан адамды «чочкодой бактылуу» адам деп эсептейт. Ламетри сүрөттөп жазган адам образы жана анын өзүнүн да ошондой үлгүдө жашоого умтулушу ал жөнүндө чыр-чатактуу ушак-айыңдарды пайда кылган.
Коом тууралуу
Ошол кездеги коомдук өнүгүүнүн негизин жалган ишенимдер жана жаңылыш түшүнүктөр түзүп турат, ошондуктан философия акыйкатты жайылтууга тийиш деп эсептейт. Мыйзамдардын жашап турган системасы философиянын таасири астында өзгөрүүгө тийиш. Философия гана мыйзамдардын адилетсиздигин жана жаңылыштыгын ачып-көрсөтүп бере алат, философия гана «эмненин ак ниет, эмненин кара ниет экенине, ненин жакшы, ненин жаман экенине» туура баа бере ала турган белгилүү көз карашка ээ. Мына ошентип, философия дегенибиз — коомду прогрессивдүү негизде чыныгы кайра куруунун каражаты. Мамлекетти ийгиликтүү башкаруу үчүн мамлекеттик ишмерлер философ болууга тийиш деп эсептеп, билимдүүлүккө негизденген абсолютизмди жактаган.
Болчaр
Болчaр байыркы кыргыз уруусу (6-10-кылым). Жазма булактарда болчарлар менен бирге «ач», «лп» аттуу кыргыздардын башка уруулары эскерилет. Кыргыз каганынан Тибетке барган (8-кылымдын баш чени) Эрен Улуг аттуу элчи Болчар уруусунан чыккандыгы маалым. Мындай маалымат Алтынкөлдөгү (Хакасия) кыргыздарга таандык таш бетине рун жазмасы менен чегилген эстеликте сакталып калган. О. Каратаев.
Алтын бешик, Тоо
Алтын бешик, Тоо – Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы. Сарыкөгөй жана Лейлимазар сууларынын (Кожобакыргандын сол куймалары) аралыгында батыштан түндүк-чыгышка 28–30 кмге созулуп жатат. Туурасы 6–7 км. Орточо бийиктиги 3800– 4000 м, эң бийик жери 5016 м. Жону кырдуу, аскалуу, мөңгүлөрү бар. Капталдары тик, кыска жана терең капчыгайлар көп. Карбондун кызыл түстөгү (конгломерат, кумдук, алевролит), акиташ жана порфирит тектеринен турат. Тоо капталдарына шалбалуу талаа жана арча токою (2800–3000 м бийиктикке чейин), бетегелүү субальп, альп шалбаалуу талаасы (3200–3300  мге чейин), субнивалдык (3500–3600  мге чейин) жана нивалдык кар, мөңгүлүү алкактар мүнөздүү. Жайыт.
Лактар сымалдуулар
Лактар сымалдуулар (лат. Lactariidae) — алабуга балыктарынын бир тукуму, буларга өкүл катары кадимки лактар (лат. Lactarius lactarius) кирет.
Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкы
Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкы (ЕРӨБ) (European Иank аor Reconsеrucеion and Developmenе‚ EИRD) – Борбордук жана Чыгыш Европа, ошондой эле КМШ өлкөлөрүнө узак мөөнөткө кредит берүүчү региондук өкмөттөр аралык банк Парижде 1990-ж. уюшулган, 1991-жылдан иштей баштаган. Штаб-квартирасы – Лондондо. Банктын 63 мүчөсү бар (2007), анын – 61и мамлекеттер жана экөө эл аралык уюм: Европа союзу (ЕC) жана Европа инвестиция банкы (ЕИБ). Банктын мүчөлөрү европ. жана европалык эмес өлкөлөр – ЭВФ мүчөлөрү болушу мүмкүн. Банк капиталы мүчө мамлекеттердин мүчөлүк акысынан турат: акциялардын 50%и ЕC өлкөлөрүнө‚ 10%и АКШга‚ 4%и Россияга таандык. Банктын максаты: 1) Борбордук жана Чыгыш Европа өлкөлөрүнүн ачык рынок экономикасына жана жеке менчик ишкерликке өтүшүнүн негизинде экономикалык өнүгүүгө жана реконструкциялоого өбөлгө түзүү; 2) карыз өлкөлөргө структуралык реформаны ишке ашырууга‚ менчиктештирүүгө‚ монополизмди жоюуга‚ алардын экономикасын борборлоштурбоого жана дүйнөлүк экономикага бириктирүүгө көмөктөшүү. ЕРӨБдүн жетекчи органы – бир жылда бир жолу кеңешме өткөрүүчү Башкаруучулар кеңеши. Кеңеш жаңы мүчөлөрдү кабыл алат‚ банктын президентин жана директорлорун шайлайт. Аткаруучу органы – Директорлор кеңеши (23 мүчөсү бар). Ал Бельгия‚ Улуу Британия‚ Германия‚ Грекия‚ Дания‚ Ирландия‚ Италия‚ Испания‚ Люксембург‚ Нидерланд‚ Португалия‚ Франция‚ ЕCтин банктарынын жана ЕИБдин башкаруучуларынан‚ Борбордук жана Чыгыш Европа мамлекеттеринин банктарынын 4‚ башка европа өлкөлөрүнүн 4‚ европ. эмес өлкөлөрдүн 4 банк директорлорунан турат. КР ЕРӨБгө 1995-жылдын 28-сентябрынан мүчө. Бишкекте өкүлчүлүгү иштейт.
Абды Байсалбаев
Абды Байсалбаев (1902-1976) 1902-жылы мурдагы Бектоо айлында, азыркы Аламүдүн районундагы «Ала-Тоо» совхозу аталган жерде кедей-дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган.
1938-жылы Абды Байсалбаевдин биринчи ырлар жыйнагы жарык көргөн. 1941-жылы өз ыктыяры менен согушка барып, бир нече жолу жарадар болгон. Улуу Ата мекендик согуш жеңиш менен аяктаганда жергесине кайтып келип, кайрадан артисттик кесибин уланткан.
Абды Байсалбаевдин онго жакын китеби «Кыргызстан» жана «Мектеп» басмаларынан жарык көргөн.
1976-жылы дүйнөдөн өткөн.
Айрым шилтемелер
[http://bizdin.kg/elib/kitepter/html/kp2/1bap/section23.html Абды Байсалбаев. Кыргыз поэзиясынын антологиясы. 1 том.]
Петровка (Москва району)
Петровка (Петровка) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Москва районундагы айыл. Петровка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 9 016 киши.
Үзүмчүлүк
Үзүмчүлүк, узун сары, ширге жыяр – 1. эрте жазда азык-түлүккө болгон муктаждык, башкача айтканда жыйналган чөп, дан, май, сүр жана башка азык-түлүк азайып, мал арыктап турган кез;
2. мал чөпкө тоюнбай, актын (айран, сүт жана башка) көбөйө элек учуру.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Европа экономикалык зонаcы
Европа экономикалык зонаcы (ЕЭЗ) (Eeuropean Economic Area‚ EEA) – Европа биримдигине (ЕК) жана Европа эркин соода ассоциациясына (ЕЭСА) мүчө өлкөлөрдүн ортосундагы эркин соода союзу. 1991-ж. түзүлгөн) ЕЭЗдин максаты – «төрт эркин бирдиктүү рынокту» – товар‚ кызмат көрсөтүү‚ капитал жана эмгек рынокторун ЕЭCАга мүчө өлкөлөргө жайылтуу.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Байламталар (анатомияда)
Байламталар (анатомияда) - муундардын баштыкчаларын бекитүүчү тыгыз бириктиргич ткандан турган тарамыштар. Пластинка түрүндөгү Байламталар муун баштыкчаларында, анын тегерегинде жана ичинде орун алат. Ал сөөктөрдүн кабына бекүүчү чоюлма же коллаген ткандуу тарамдардан турат. Адамда муундарды байланыштырчу 800гө жакын Байламталар бар. Алар муундарды ар кандай кыймылга келтирип турат. Аткарган милдеттери боюнча 3 топко бөлүнөт. Бир тобу муундарды бир багыттуу кыймылга келтирсе, экинчиси муундарды кыймылсыз кармап, үчүнчүсү алардын кыймылын азайтып, акырындап иштөөсүнө шарт түзөт.
Психастения
Психастения (байыркы грек тилинен ψυχή — жан жана ἀσθένεια — алсыздык, күчсүздүк) — тартынчаактык, коркоктук, санаакордук менен мүнөздөлгөн оорулуу абал.
Оорулуу тууралуу
Психастения менен ооругандар асанкайгы, уяң, турмушка байымы жок, мокок болушат. Озүнө өзү ишенбегендиктен, бир чечимге келе алышпайт, өз жоруктарын кайта-кайта талдай беришет, бардыгынан шектенишет, бир ишти баштаса аны ишке ашырыш үчүн далбастап, тынчы кетет. Андай адам өзүн башкалардан кем санап, өз ишине ыраазы болбойт. Окуяны көргөнгө караганда укканы, окуганы көбүрөөк таасир калтырат. Мындай оорулуу тажатма, майдачыл болот. Аларга көнүмүш турмуштун өзгөрүшү, үйрөнгөн адаттын бузулушу өтө оор, андай чакта өзүнө ишенбөөчүлүк, шектенүү, кооптонуу күч алат. Алар жеңил, жашык, ызакор, тартынчаак келишет, ден соолугу бир аз начарласа эле жамандыкка жоруп, тынчсызданат, ар кандай шектүү ойлорго кабылат (Ишенүү оорулары). Психастения түрдүү психикалык травмалардан, катуу коркуудан, ошондой эле тубаса да (Психопатия) болушу мүмкүн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Юрий Гагарин
Юрий Алексеевич Гагарин - учкуч -космонавт.
Өмүр таржымалы
Юрий Гагарин 1934-жылы 9-мартта Смоленск областынын Гжатск районунун Клушино деген айылында туулган.1951-жылы Люберцы шаарында кесипчилик окуу жайын,1955-жылы Саратов курулуш техникумун жана ошол эле шаардагы аэроклубдун курсун бүткөндөн кийин Чкалов атындагы аскер авиациялык окуу жайынан (1955-1957-жж.)окуган. Кийин Кызыл Туулуу Түндүк флотунун авиациялык бөлүктөрүндө кызмат кылган .Тайманбас,таланттуу учкун катары 1960-жылы космонавттар отрядына кабыл алынат. Юрий Гагарин 1961-жылы космодромго келип,ракетаны ааламга алып чыгуучу жабдуулар жана "Восток" космос корабли жасалган заводунда,космодромдо толук сыноодон өтөт.Башкы констуктор С.П.Королев учууну 12-апрелде (Москва убактысы боюнка 9саат 7 минутада) бекитүү жөнүндө мамлекеттик комиссиядан өтүнгөн.Комиссия "Восток" космос кораблинде биринчи болуп ага лейтенант Юрий Гагарин уча турганын жарыялайт. Беш мүнөттүк даярдыктан кийин учуунун алдындагы буйруктар берилип,ракета старт аянтынан акырын бөлүнөт.Юрий Гагарин ошол заматта Королевдун "Кеттик!"- деген үнүн угуп,"Жөнөдүк" - деп жооп кайтарат.