cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мажарстан
Кыскача адабият
Борбордук Европадагы мамлекет, Дунай дарыясынын алабынын борбордук бөлүгүндө. Түндүгүнөн Словакия, чыгышынан Украина жана Румыния, түштүгүнөн Сербия менен Черногориянын, ошондой эле Хорватия менен Словениянын мамлекеттик биримдиктери, батышынан Австрия менен чектешет. Аянты 93,0 миң км2. Калкы 10,06 млн (2006). Борбору Будапешт шаары. Мамлекеттик тили мажар тили. Акча бирдиги форинт. Административдик аймагы жактан 19 облустан (медье), республикага баш ийген 1 шаардан (Будапешт) турат.
Остеохондроз
Дарылоо
Остеохондрозду дарылоодо эң мурда горизонталдуу тегиздикте чоюу (ал үчүн кроваттын бут жагын 30—40 см көтөрөт), физкультура, новокаин менен электрфорез жана башкалар колдонулат. Радондуу минерал суулары бар курорттордо (Жети-Өгүз, Жыргалаң, Пятигорск жана башкалар) дарылануу жакшы натыйжа берет. Бел ооруса атайын ортопедиялык корсеттер сунуш кылынат. Мындан тышкары ооруну басаңдатуучу каражаттар да колдонулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Мажарстан
Кыскача адабият
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006):
Мамлекеттик түзүлүшү
Мажарстан унитардык мамлекет. Конституциясы 1949-ж. кабыл алынган (1989, 1997, 2003-ж. өзгөртүүлөр киргизилген). Башкаруу формасы парламенттик республика. Мамлекет башчысы президент, парламент тарабынан 5 жылдык мөөнөткө шайланат (экинчи мөөнөткө шайланууга укуктуу). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы бир палаталуу Мамлекеттик чогулуш (386 депутаттан турат, 4 жылга шайланат). Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген Өкмөт ишке ашырат. Премьер-министр президенттин сунушу менен парламент тарабынан шайланат. Саясий партиялары: Мажарстан демократиялык форуму, Христиан-демократиялык элдик партия, Эркин демократтар союзу, Мажарстан социалистик партиясы ж. б.
Климаты
Мелүүн континенттик климат өкүм сүрөт. Кышы салыштырмалуу жумшак (январдын орточо температурасы -2°Сден -4°Сге чейин), жайы узак жана ысык (июлдуку 20-22°С). Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү тоолордо жана өлкөнүн Түштүк-батышында 800-900 ммден, борбордук бөлүгүндө жана Альфёльд ойдуңунун чыгышында 450500 ммге чейин; мында өтө кургакчыл мезгилдер да болот. Жаан-чачын жайдын башында жана күздө мол жаайт. Мажарстандын аймагы Дунайдын алабына кирет (өлкөнүн аймагындагы узундугу 410 км). Дунайга Мажарстандын чегинде Драва, Раба, Шио дарыялары оң тараптан куят. Өлкөнүн чыгыш бөлүгү Дунайдын ири сол куймасы Тисанын (Мажарстандын чегиндеги узундугу 600 км, анын 444 кминде кеме жүрөт) алабына кирет. Дарыяларынын агымы, деңгээли кескин өзгөрүп тургандыктан, ташкын көп болот; ташкындан сактануу жана суу агымын жөнгө салуу үчүн каналдар, жээктерине жалпы узундугу 4000 кмден ашкан дамбалар курулган. Көптөгөн суусактагычтарынын суу ташкынынан сактоодо жана ирригацияда мааниси зор. Өлкөдө 1 миңден ашык көл бар; алардын ирилери: Балатон, Нойзидлер-Зе (Мажарстандын чегиндеги аянты 80 км2), Веленцеи-То (26 км2). Балатон көлүнүн Түштүк-батыш чет жакасына жакын Европадагы эң ири жылуу көл Хевиз (0,5 км2) жайгашкан, анда баткак менен дарылоочу Хевиз курорту бар.
Табияты
Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн Орто Дунай ойдуңу ээлейт. Дунай дарыясынан чыгышты карай жайык зор түздүк Альфёльд, батышты карай дөңсөөлүү (бийиктиги 300 мге чейин) Дунантуль түздүгү созулуп жатат. Дунантулда жапыз бөксө тоолор Баконь, Вертеш, Мечек ж. б. массивдер жайгашкан. Түндүк-батышындагы Кишальфёльд түздүгүнүн бир бөлүгү батышынан Альп тоолорунун тармактары (500800 м) менен чектешет. Түндүгүндөгү Карпаттын тармактарынын чет-жакалары аркылуу орто бийиктиктеги жанар тоо массивдери (Матра, мында өлкөнүн эң бийик жери Кекеш чокусу орун алган, бийиктиги 1015 м), Бюкк ж. б. платолор созулуп жатат. Карпаттын тармактарына рельефтпн карсттык формалары (анын ичинде Агтелек үңкүрү), жер астынан аккан суулар ж. б. мүнөздүү. Маанилүү кен байлыктардан боксит (ортоңку Мажар тоолорунда), нефть жана газ (өлкөнүн түштүгүндө, Түштүк-чыгышында, батышында, Будапешттин Түндүк-чыгышында), күрөң көмүр (Баконь, Вертеш, Герече массивдеринде, Батыш Карпаттын тармактарында), лигнит (батыш чек арасында), темир (Түндүк-чыгышында), марганец (Баконь), коргошун-цинк (Матра), жез (Батыш Карпат) кендери, ошондой эле металл эмес кен байлыктары бар. Геотерм энергиясынын запасы негизинен өлкөнүн борбордук жана Түштүк, минералдуу суу булактары батыш, Түштүк, чыгыш жана борбордук райондорунда жайгашкан.
Түздүктөрдө кара топурак үстөмдүк кылат; Альфёльд түздүгүндө шорлошкон кара топурак, шор топурактар кездешет. Тиса менен Дунайдын жээктерине аллювий топурактары мүнөздүү. Тоолорунда жана дөбө-дөңсөөлөрүндө коңур топурак жана рендзиндер өөрчүгөн. Топурак кыртышынын кыйла бөлүгү дефляцияга, эрозияга жана экинчи жолу шорлонууга дуушарланган. Табигый өсүмдүктөрү чарбалык аракеттен кыйла өзгөрүп кеткен; маданий ландшафт (айдоо жер, бак-дарак, жүзүмзар ж. б.) басымдуу. Токой Мажарстандын аймагынын 19,9% ин ээлейт. Жазы жалбырактуу токой (эмен, граб, бук) Орто Мажар тоолорунда 300-400 м бийиктиктен өйдө таралган. Бёржёнь, Бюкк, Матра тоолорунда 800-1000 м бийиктикте кызыл карагайлуу жана карагай-көк карагайлуу токойлор кездешет. Отургузулган терек, ак акация ж. б. дарактардын көчөттөрүнүн (токой аянтынын 7,3% ин түзөт) сууну, топурак-кыртышты эрозиядан сактоодо мааниси зор. Мажарстандын токоюнун ¼ бөлүгү к-талуу жамгырдан жабыркайт. Өлкөнүн чыгышында (Хортобадь) кылкандуу, негизинен аккылкандуу дүйүм чөптөрдөн, эмен, кайың, ошондой эле арча, терек токойлору айкалышып өскөн талаа өсүмдүктөрүнөн турган пушта кездешет. Өлкөдө жалпы аянты 8,3 миң км2 болгон коргоого алынган 236 аймак бар, анын ичинде Хортобадь, Агтелек улуттук парктары Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген.
Калкы
Негизинен мажарлар (92,3%, 2001), ошондой эле цыган, немис, словак, хорват, румын ж. б. жашайт. 1980-жылдан баштап элдин саны азаюуда. Негизги демографиялык проблема балдардын аз төрөлүшү жана өлүмдүн көптүгү. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники 68,2, аялдарыныкы 76,9. Калкынын орточо жыштыгы 1 км2 жерге 108,4 киши туура келет. Шаар калкы 60%. Ири шаарлары: Будапешт, Дебрецен, Мишкольц, Сегед, Печ, Эгер ж. б. Калктын 66,7% тейлөө чөйрөсүндө, өнөржайы менен курулушта 27,1%, айыл жана токой чарбасында 6,2% эмгектенет.
Экономикасы
Мажарстан экономикасы орточо өнүккөн индустриялуу-агрардык өлкө. Ички дүң продукциясы 149,3 млрд долларды (2004) түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 14,9 миң доллардан туура келет. 1999-ж. чарба тармактарын приватташтыруу негизинен аяктаган. 2005-ж. ички дүң продукциясында тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 65,3%, өнөр жай жана курулушунуку 31,4%, айыл чарба жана токой чарбасыныкы 3,3%ти түзгөн (2004). 2002-жылдан өнөр жайы туруктуу өсө баштаган. Өнөр жай продукциясынын 1/2нин ашыгы (53%, 2005) экспортко чыгарылат. Анын башкы тармактары: машина куруу (анын ичинде электр-техникалык, электрондук өнөр жайы, транспорттук машина куруу), химия (анын ичинде нефть-химия, химиялык-фармацевтика), тамак-аш. Мажарстандын отун-энергетикасына нефть жана нефть продукциялары (33,2%), табигый газ (37,1%), көмүр жана лигнит (14,3%), атом энергиясы (12,6%), гидроэнергия ж. б. булактар (2,8%) кирет. Энергия ресурстарынын 70%тен ашыгы сырттан, негизинен Орусыядан (нефть, газ, таш көмүр, ядролук отун) алынат. Нефтини жана табигый газды казып алуу эки эседен ашык кыскарган. Мунайды кайра иштетүүчү эки заводунда жылына 10 млн т. продукция чыгарат. Электр станцияларынын жалпы кубаттуулугу 7530 МВт (2003). 2003-ж. 34,3 млрд кВт/с. электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 66,5% ке жакыны ЖЭСке, 32,1% АЭСке (Пакш шаарына жакын жайгашкан «Пакш» АЭСи, кубаттуулугу 3,0 МВт), 0,6% ГЭСке, 0,8% ж. б-га туура келет. 90-жылдардын аягында кара металлургияны өндүрүү акырындык менен калыбына келе баштаган (негизинен сырттан келген сырьё менен). 2004-ж. 2,0 млн т. болот прокаты өндүрүлгөн. Негизги металлургия комбинаттары Дунауйварош, Диошдьёр (Мишкольцко жакын), Озд шаарында жайгашкан. 2005-ж. 43 миң т. алюминий (Айке, Инот) өндүрүлгөн. Жез жана жез куймасы Чепель комбинатында (Будапешт шаары) өндүрүлөт. Машин куруунун эң маанилүү жана тез темп менен өнүккөн тармагы электр-техникалык жана электроника өнөр жайлары (мобилдүү телефон, үн жазуу жана кайра угузуу приборлору, тиричилик электр приборлору, жарык берүүчү булактар ж. б.). Анын негизги борборлору: Будапешттин борбордук бөлүгү, Дьёр, Мишкольц, Дебрецен, Секешфехервар шаары. Транспорттук машина куруу өнөр жайынын тез темп менен өнүгүүсү Мажарстанда чет өлкөлүк ири автомобиль компанияларынын түзүлүшү менен байланыштуу. Жеңил автомобилдерди кураштыруу («Volkswagen», «Opel» ж. б.) заводдору иштейт. 1999-ж. «Opel» автомобилин чыгаруу токтотулуп, завод кыймыл бергич мотор блокторун даярдайт. Мажар «RABA» автокомпаниясы дизель кыймылдаткычтарын, жүк ташуучу автомобилдерди, шассилерди, ошондой эле «Ikarus» автобусун, Будапешттеги заводдор темир жол техникасын (локомотив, вагондор ж. б.) чыгарат. Химия өнөр жайынын негизги тармагы фармацевтикалык, дары-дармек өндүрүү; нефтьхимиялык өнөр жайы (негизинен пластмасса) өнүккөн. Жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, жеңил жана тамак-аш өнөржай тармактары мурдагы рыногунун жоктугуна, европалык союздун айлана-чөйрөнү коргоо боюнча коюлган катуу талапка электр-энергиясынын кымбаттап кетишине ж. б. себептерге байланыштуу өнүгө албай жатат.
Экономикасынын ири сектору тейлөө чөйрөсү; анын маанилүү тармактары: банккредит системасы жана камсыздоо тейлөөсү (2003-ж. ички дүң продукциясынын 21,7%ин түзгөн), соода жана турмуш-тиричилик жактан тейлөө (12,8%), транспорт жана байланыш (9,1%), билим берүү, саламаттыкты сактоо (5,4%), административдик жактан тейлөө (коргоону кошо; 5,2%) ж. б. Туризм экономиканын өнүгүп жаткан тармактарынын бири. Ал ички дүң продукциясынын 10% ке жакынын түзөт; анда экономикалык активдүү калктын 7%ке жакыны же 300 миңдей адам иштейт. Жыл сайын 15 млндон ашык чет элдик туристтер келет. Мажарстан Европанын борбордук бөлүгүндө жайгашкан транспорттук-географиялык ыңгайлуу абалы жана өнүккөн транспорттук коммуникация тармагы менен өзгөчөлөнөт. Ички жүк ташуунун жалпы көлөмүнүн (36,4 млрд т. км) 56,6% и автомобиль транспортуна, 24,4% темир жолго, 14,9% куур транспортуна, 3,9% дарыя транспортуна, 0,2% башкаларга таандык. Эл аралык жана транзиттик (Мажарстандын аймагы аркылуу өткөн) жолдорго ташылган бардык жүктүн 62,3% и таандык. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 159,6 миң км (анын ичинде асфальтталганы 70,1 миң км); темиржолунуку 7937 миң км (анын ичинде 7682 кми европ. стандартка ылайык, 2628 кми электрлештирилген), ички суу жолунуку 1622 км (негизинен Дунай аркылуу). Негизги дарыя порттору Дунайда: Будапешт, Дунауйварош, Байя, Мохач ж. б. Куур магистралдарынын узундугу 5722 км (2004), анын ичинде газ куурунуку 4397 км, нефть куурунуку 990 км, нефть продуктулар куурунуку 335 км. Мажарстандын аймагы аркылуу магистралдык газ куурлары «Братство» (Орусыядан Украйна аркылуу) жана «Баумгартнер-Дьёр» (Австриядан); нефть куурлары «Достук-I» (Россиядан Украйна аркылуу) «Достук-II» (Россиядан Украина жана Словакия аркылуу) жана «Адрия» (Хорватиядан) өтөт. Будапештке жакын «Ферихедь» эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн экспортунда машиналар жана жабдуулар (байланыш каражаттары, үн жазып, кайра угузуучу жабдуулар, автоматташтырылган маалымат системасы, тиричилик жана өнөржайлык маанидеги электр приборлору ж. б.) басымдуу; ошондой эле башка өнөржай буюмдарын, азык-түлүк товарларын, ичимдиктерди, сырьё, электр-энергиясын, отунду негизинен Германияга, Австрияга, Италияга, Францияга, Улуу Британияга чыгарат. Төмөнкү импорттук товарлар машина жана жабдууларды, башка өнөр жай буюмдары, отун жана электр-энергиясы, түрдүү сырьёлор Германиядан, Россиядан, Австриядан, Кытайдан, Италиядан, Франциядан алынат.
Айыл чарбасы
90-жылдардын башында өлкөнүн айыл чарбасында кризис болгон. Айыл чарба кооперативдеринин шашылыш жоюлушу, жер реформасын жүргүзүүдө кеткен кемчиликтер, жетишсиз каржылоо ж. б. себептер айыл чарба өндүрүшүнүн кыйла төмөндөп кетүүсүнө алып келген. 90жылдарда ички дүң продукциясындагы айыл чарба продукциясынын үлүшү 17,7%тен (1992-жылкы) 3,3% ке (2004) чейин төмөндөгөн, агрардык продукцияны экспорттоонун көлөмү, айдоо жерлердин аянты, малдын саны кыскарган. Өлкөнүн азыркы агрардык саясаты айыл чарбанын экономикадагы ролун чыңдоого, айрыкча буудай, эт, жашылча, мөмө-жемиш жана шарап өндүрүүнү өнүктүрүүгө багытталган. Айыл чарбага жарактуу жери 6,4 млн гадан ашык (2002), анын ичинде 78% и айдоо жер (же Мажарстандын аймагынан S), 5%тен ашыгы бак-дарак жана жүзүмзар, 17% и табигый тоют жерлер. Сугат жеринин аянты 210 миң гадан ашык. Дыйканчылыгынын негизин жүгөрү жана буудай өстүрүү түзөт. 2004-ж. 16,7 млн тдан ашык дан өндүрүлгөн (анын ичинде жүгөрү 8,5 млн т, буудай 6,0 млн т, арпа 1,4 млн т, гибрид буудай жана карабуудай 0,6 млн т, сулу 0,2 млн т). Люцерна, жүгөрү ж. б. тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Негизги техникалык өсүмдүктөрү: кант кызылча (2650 миң т), күнкарама (1119 миң т. урук), рапс (180 миң т. урук). 2004-ж. айыл чарбанда картошка (650 миң т), дарбыз (230 миң т), томат (200 миң т), капуста (160 миң т) өстүрүлгөн. Жүзүмчүлүк өнүккөн (2004-ж. 650 миң о). В. ак жана кызыл шарабы менен белгилүү.
Мал чарбасы
Мал чарбасы айыл чарба продукциясынын 60%тен ашыгын берет. Анын негизги тармагы чочкочулук (2004-ж. 4 млн баш). Ортоңку Мажар тоолорунда жана Дунантулда, ошондой эле Будапешттин тегерегинде бодо мал (2004-ж. 0,7 млн баш) асыралат. Үйкуш чарбасы (2004-ж. 52 млн баш) өнүккөн.
Театр
Мажарстанда туңгуч театр труппасы театр ишмери Л. Келемендин жетекчилиги менен 1790-ж. уюшулат. 1796-ж. мещандык немис драмалары (А. Коцебу, Ф. Шрёдер ж. б.), классикалык (Г. Э. Лессинг, У. Шекспир, Мольер) жана Мажар драматургдарынын (Ф. Бешшеньей) пьесалары көрсөтүлгөн. 1792-ж. бир тууган Фейерлердин жетекчилигинде Клужда (Трансильвания) театр өз чыг-лыгын баштаган. Алгачкы Мажар профессионал актёрлору улуттук театр мектептерин түзүшкөн. 19-кылымдын башында Мажарстан «кыдырма» театрлары шаар, кыштактарда оюн көрсөтүшкөн. Ошол кездеги Г. Дерине-Сеппатаки, Ж. Сентпетери, К. Медьери сыяктуу белгилүү сахна чеберлери чыккан. 1837-ж. Пешт шаарында «Мадьяр сингаз» театры ачылып, 1870-жылдан Мажарстан улуттук театры негизделген. У. Шекспир, Н. В. Гоголь, («Текшерүүчү») Г. Ибсен («Нора») ж. б. драматургдардын пьесалары, опералык спектаклдер көрсөтүлгөн. 19-кылымдын аягында Будада «Непсинхаз», Пештте «Вигсинхаз» (1896) элдик театрлары ачылган. 1958-ж. Будапештте театр институту, театр, кино институту уюшулат. Мажарстанда 30дан ашык театр иштейт (1970).
Кино искусствосу
1896-ж. Будапештте туңгуч кино-театр ачылган жана хроника фильмдери чыгарылган. 1901-ж. «Бий» фильми тартылган (реж. Б. Житковский), 1912-ж. көркөм фильм тартуу башталган. 1948-ж. Мажарстан кинематографиясы улутташтырылган. Фашисттик бийлик учурунда буржуазиялык көз караштагы фильмдер чыккан. Көрүнүктүү кино ишмерлери чет мамлекеттерге кеткен. Өлкө немис-фашист баскынчыларынан бошотулгандан кийин улуттук кино өнөрү өркүндөй баштаган. «Европанын бир жеринде» (1947), «Бир укум жер» (1948) ж. б. кеңири белгилүү фильмдер тартылган. 1960-жылдардагы фильмдерде чындык курч мүнөздө көрсөтүлүп («20 саат», 1964), адамдардын өзара мамилелерин («Ата», 1966), Мажар элинин 19-кылымдагы фашисттик эзүү мезгилиндеги («Үмүтсүз», 1965; «Муздак күндөр», 1966) жана жаштар турмушу («Кыялдануу», 1964) чагылдырылган. Ш. Печи, К. Тольнаи, М. Габор, Л. Башти, Е. Руткаи, М. Теречик, И. Шинкович, И. Дарваш, 3. Латинович ж. б. белгилүү киноактёрлору бар. Кино тармагындагы адистерди Будапешттеги театр жана кино академиясы даярдайт. 1956-ж. Кинематография илимий изилдөө институту уюштурулган.
Горевка (Ичма куймасы)
Горевка — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ичма дарыясынын оң жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Биотехникалык система
Биотехникалык система - өз ара байланышкан жана бири бирине көз каранды биологиялык жана техникалык системалардын же объектилердин жыйындысы. Мисалы, космос кемесинин борттук биотехникалык системасында ашкана, аба жана сууну калыбына келтирүү (регенерациялоо) блогу, энергия менен камсыздоо түзүлмөсү, жылуулукту жөндөө, таштандыларды минералдаштыруу, кээде космос оранжереясы жана башкалар кирет. Бул система узак убакытка учуучу космонавттардын жашоосун камсыз кылат.
Билим берүү мекемелерин лицензиялоо
Билим берүү мекемелерин лицензиялоо – мамлекеттик талаптардын негизинде таалим-тарбия мекемесинин билим берүүчүлүк мүмкүнчүлүктөрүн: окуу бөлмөлөрдүн, окуу куралдардын жетиштүүлүгүн, жогорку квалификациялуу адистер менен камсыз болуусун ж. б. шарттарын эсепке алуу менен ал окуу жайга билим берүүчүлүк иш жүргүзүү боюнча ырасмий уруксат берүү же бербөө жөнүндө чечим кабыл алуу иши.
Карст суулары
Карст суулары – карст боштуктарындагы, үңкүрлөрүндөгү суулар. Карбонаттуу, гипстүү аймактарда кездешет. Бир нече гидродинамикалык аймактарга бөлүнөт. Аэрация аймагы жыл мезгилине жараша деңгээлин өзгөртүп турат. Толук нымдуу аймактар гидрокарбонаттуу, кальций сульфаттуу келип, суу өткөрүүчү тектерге байланыштуу болот. Краст сууларынын жер бетине агып чыгышынан карст булактары пайда болот.
Чкалов (Иглин району, Башкыртстан)
Чкалов — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Кальт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 169 киши. Почта индекси — 452416, ОКАТО коду — 80228825015.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Болот
Болот — катуу, бекем боз же көгүш боз түстөгү темир менен көмүртектин эритмеси. Болот өзгөчө касиетке ээ, дат баспайт, кислота жана ысыкка чыдамдуу.
Астрофотография
Астрофотография — астрографтын жардамы менен асман телолорунун сүрөтүн тартып алууга негизделген астрологиялык байкоо ыкмасы. Жарыкты өтө сезгич фотоэмульсиялар табылгандан кийин астрофотографияны колдонуу менен көптөгөн жаңы асман телолорун, алардын түзүлүшүндөгү өзгөчөлүктөрдү ачууга мүмкүндүк болду.
Акциз
Акциз (фр. accise, лат. accidere – кесүү) – негизинен кеңири керектелүүчү товарларга жана жеке менчик ишканалар көрсөтүүчү кызматтарга (баасына же тарифине кошулган ) салынуучу кыйыр салыктардын түрү. Сатып алуучулар (кардарлар) тарабынан төлөнөт. Алуу ыкмасына карай индивидуалдык (жеке) жана универсалдык (жалпы) болуп бөлүнөт. Индивидуалдык акциз товарлар менен кызмат көрсөтүүлөрдүн кээ бир түрлөрүнө, ар бир товар (кызмат) бирдигине туруктуу өлчөмдө белгиленет. Универсалдык акциз жүгүртүмдөн дүң алынат жана товардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн наркына карата үстөк пайыз түрүндө белгиленет. Акциз жыйноочулары иш жүзүндө, же ошол акциздик товарды өндүрүүчүлөр, же салык салынган кызматтарды көрсөтүүчүлөр болот. Товарларга Акциз үч түрдүү салынат: а) бирдиктүү-топтун ичинде сапаты, сорту жана баасы боюнча анча айырмаланбаган товарлар үчүн (туз, ширеңке, шекер); б) дифференциалдуу (айырмалуу) түсү, бышыктыгы боюнча ар түркүн сапаттык белгилерге ээ товарлар үчүн (шарап, зергер буюмдар ж. б. ); в) орточо, сорттору ар түрдүү баадагы бир кылка товарлар үчүн (тамеки буюмдары).
Камалов, Абдимитал
Камалов, Абдимитал - жазуучу, сынчы. Ноокат районунун Исанов айыл өкмөтүнүн Кожоке кыштагында 1940-жылы 4-майда туулган. 1964-жылы Фрунзедеги Кыргызстан мамлекеттик университетинин филология факультетин аяктап, Араван районундагы Андреев атындагы сегиз жылдык мектепте кыргыз тили, адабияты мугалими, директордун окуу-тарбиялык иштери боюнча орунбасары, 1965-жылдан Ноокат райондук «Колхозчу» гезитинде, 1966-жылдан облустук «Ленин жолу» гезитинде адабий кызматкер болуп иштеп, 1973-жылдан Ош облустук телерадиокомитетинде иштөөгө которулган. Радио боюнча кабарчы, улук редактор, теле боюнча редактор, улук редактор, 1991–1992-жж. Телерадиокомитетинин башкы редакторунун милдетин аткаруучу, андан соң облустук телерадиокомпаниясында «Акбуура» адабий драмалык көңүл ачуучу борборунун продюссери болгон, 1999-жылдын 8-июлунан Жазуучулар союзунун облустук бөлүмүнүн башчысынын орунбасарлык милдетин аткарат.
А.Камаловдун адабий чыгармачылык жолу 1958-жылдан башталып, анын биринчи «Ата Ленин» деген ыры Ноокат райондук «Колхозчу» гезитинде жарыяланган.
1961-жылы «Ленинчил жаш» гезитине «Адам болгум келет» деген рецензиясы жарыяланып, сын, поэзия, проза жанрларында тең иштеп, биринчи аңгемелер жыйнагы «Дарман» (1972) деген ат менен жарык көргөн.
1993-жылы республикалык Жолон Мамытов атындагы сыйлыктын 2 жолку лауреаты, 1996-жылы Президенттик стипендиат болуп, 1994-жылы «Эл агартуунун отличниги» деген наам алган.
А.Камалов 1981-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Дарман: Аңгемелер. – Ф., 1972. – 106 б.
Бакыт сереси: Даректүү баян. – Ф., 1979. – 108 б.
Азиреттин көздөрү: Аңгемелер. – Ф., 1979. – 202 б.
Көңүл: Аңгемелер, повесть. – Ф., 1980 – 250 б.
Баскан жолду арбытат..: Очерктер жыйнагы. – Ф., 1983. – 216 б.
Бешик ыры: Повесть. – Ф., 1987. – 300 б.
Таңдайга атылган ок: Повесттер. – Ош, 1995. – 124 б.
Атанын уулу: Аңгемелер. – Ош, 2001.
Кечки жомок: Аңгемелер. – Ош, 2002.
Ыр кашык: Ырлар. – Ош, 2005.
Чынчыл сындын сырттаны: Адабий сын. – Б.: Бийиктик, 2007.
Биотехния
Биотехния - (био... жана гр. techne өнөр, чеберчилик) аңчылык кылынуучу жаныбарларды (негизинен сүт эмүүчүлөр жана куштар) табигый шартта көбөйтүү жана аларды рационалдуу пайдалануу жөнүндөгү илим. Биотехния иштеп чыгуучу негизги маселелер: аңчылык кылынуучу айбанат жана куштарды коргоо, багуу жана көбөйтүү; алардын жашоо шартын жакшыртуу; жапайы айбанаттарды аңчылык кылынуучу жайларга байыр алдыруу. Биотехния сырткы чөйрөнүн жана адамдын чарбалык ишинин жапайы айбанаттарга көрсөткөн таасирин изилдейт, жапайы жаныбарларды (багыш, чаарбугу, марал ж. б.) бакмалаштыруу ыкмасын, зыянкеч жаныбарларга (карышкыр, чөө, сүлөөсүн, момолой ж. б.) каршы күрөшүү чараларын иштеп чыгат.
Торайгыр
Торайгыр – Ысык-Көл өрөөнүндөгү суу. Узундугу 30 км, алабынын аянты 175 км2. Күнгөй Ала-Тоонун батыш бөлүгүнүн түштүк капталдарынан башталып, Торайгыр кыштагынан 2 км түштүгүрөөктө көлгө жетпей соолот. Жалпы узундугу 90 км болгон 22 куймасы бар; ирилери–Түзашуу (10 км), Күүлдөк (13 км), Кызылбулак (13 км). Кар (90 %) жана жамгыр (10 %) сууларынан куралат. Апрель–август айларында кирип, сентябрь–мартта тартылат. Көп жылдык орточо чыгымы 0,83 м3/сек, май айында суусу мол болуп, орточо чыгымы 1,40 м3/сек,январь–марттарда суусу тартыш келип, орточо чыгымы 0,45 м3/секга жетет. Байкалган эң көп чыгымы 44,4 м3/сек. Айрым жылдары кышкысын соолуп калат. Суусу дээрлик сугатка пайдаланылгандыктан, андан 2,30 м3/сек суу өткөрүүчү 3 канал чыгарылган. Боюнда Торайгыр кыштагы жайгашкан.
Кыргызстан биримдик партиясы
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Чоң Ямная (Стерлина куймасы)
Чоң Ямная (Ямная) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Стрелина дарыясынын сол жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Куурайчылдар
Куурайчылдар (лат. Nabidae) — канталалардын бир тукуму, булардын кыйла уруусу жана түрү бар: жалбыраксымак куурайчыл (лат. Phyllomorpha laciniata).
Уркуя Салиева
Уркуя Салиева (1911-жылы төрөлгөн, Беш-Буркан (азыркы Тактек) айылы, Ноокат району, Ош облусу - 4 февралда 1934-жылы каза болгон) - алгачкы кыргыз комсомол кызы, 1928 -жылы Мүркүт айыл кеңешинин төрайымы болуп шайланган. 1934-жылы Кыргыз АССР БАКнын мүчөсү. Уркуя Салиева Борбордук Азиянын мусулман аялдарынын теңдиги үчүн күрөшкөн.
Шилтемелер
Сулайман Кайыпов "Уркуя" (тарыхый-даректүү-баян)
''[https://kmb3.kloop.asia/2011/10/25/urkuya-salieva/ Элизат Турсунова. Уркуя Салиева. “Кереге” (“Кыргыз гезиттер айылы”), 19.10.2011-ж.]''
Абдираим Мамытов Отко Таазим: Уркуя Салиева // Ош шаамы, 17 Октябрь 2016
Анастасия Карелина — Безымянная Уркуя? // Вечерний Бишкек, 10 октября 2018
Карст таануу
Карст таануу – карст кубулуштарын изилдөөчү илим; геология менен география илимдеринин өз алдынча тармагы. Байыркы жана азыркы кездеги карст кубулуштарынын пайда болушун, өсүп-өнүгүү себептерин, жер бетинде таралышын, эл чарбасына тийгизген залакасын, ага каршы күрөшүү иштерин окутуп үйрөтөт. Гидротехникалык курулуштарды, темир жана таш жолдорду курууда, сугат тармактарын жүргүзүүдө, жайыттарды туура пайдаланууда, айдоо аянттарын агротехникалык эрежеде иштетүүдө, токойлорду билгичтик менен өстүрүүдө илимий жактан туура көмөк берет. Өз ичинен жалпы, жергиликтүү, инженердик, эксперименттик, карст гидрологиясы, спелеология, карст гидрохимиясы, карст гидрологиясы деген илимий тармактардан турат.
Забель (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Забель — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Алатанин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 222 киши. Почта индекси — 453154, ОКАТО коду — 80249812002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Болпокан
Болпокан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Үргөнчтүн боюнда Семетейди тосуп жаткан Айчүрөктүн нөкөр кыздарынын бири (Саякбай Каралаев, «Семетей», 2.47).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Акциз салыгы
Акциз салыгы – Кыргыз Республикасында жалпы мамлекеттик салык болуп саналат. КР аймагында акциздик товарларды өндүрүүчү же акциздик товарларды импорттоочу баардык жеке жана юридикалык жактар акциз салыгын төлөөчүлөрү болуп эсептелишет. Акциз салыгы алынуучу товарлардын тизмесине: а) ичүүчү этил спирти жана тамак-аштык чийкизаттан өндүрүлгөн акталган этил спирти; б) арак; в) ликер-арак азыктары; г) ачытылган ичимдиктер, ширелер жана бальзамдар; д) шараптар; е) коньяктар; ж) шампан шараптары; з) сыралар; и) шарап азыктары; к) тамеки буюмдары; л) курамында тамеки бар башка буюмдар; м) алтындан, күмүштөн, платинадан жасалган зергер буюмдар; н) кытатталган жана кытатталбаган терилер (иттин, коёндун, койдун терилеринен башка); о) нака мех буюмдар, пальтолор, баш кийимдер, жакалар, шубалар ж. б.; п) таза териден жасалган кийим-кечелер; р) хрусталдан жасалган идиштер, жарык берүүчү буюмдар; с) ок чыгаруучу жана газ курал-жарактары; т) мунайзат продуктары; у) кофе жана какао; ф) килем жана килем буюмдары кирет.
Билим берүү мекемесинин (уюмунун) менчиги
Билим берүү мекемесинин (уюмунун) менчиги - – билим берүү мекемелерине таандык болгон жана уставдык милдеттерди жүзөгө ашыруу үчүн керектелүүчү мүлк.
Билим берүү мекемеси өз уставында аныкталган мүлккө ээ болууга, пайдаланууга жана тескөөгө укуктуу. Өзүнүн уставына ылайык билим берүү ишин камсыз кылуу максатында уюштуруучу билим берүү мекемесине уюштуруучуга таандык болгон же үчүнчү жактан (менчик ээсинен) ижарага алган менчик укугунун объекттерин (жерди, имараттарды, курулуштарды, мүлктү, жабдууларды, о. эле социалдык, маданий ж. б. зарыл болгон мүлктү) бекитип берет. Өз алдынча башкаруу органдары билим берүү мекемелерине жер участокторун акысыз жана мөөнөтсүз пайдаланууга өткөрүп беришет.
Мамлекеттик билим берүү мекемелеринин имараттары жана материалдык-техникалык базасы менчиктештирилбейт. Мамлекеттик эмес билим берүү мекемелери аларга мурда бекитилип берилген же алар ижарага алган мамлекеттик же коммуналдык менчикти сатып алуунун артыкчылыктуу укугунан пайдаланышат.
21 февраль
Нидерландык архитектор Хендрик Петрюс Берлаге Нидерландынын Амстердам шаарында төрөлүп, 1934-жылы 12-августта 78 жаш курагында Гаага шаарында көз жумган.
Кайыңды гранит кени
Кайыңды гранит кени – Талас облусунун Кара-Буура районунда, Арал кыштагынан 2 км түштүк тарапта, Кыргыз Ала-Тоосунун түштүк капталындагы Сөгөттү жана Кичи Кайыңды сууларынын аралыгында, деңиз деңгээлинен 1300-1370 м бийикте. 1979-ж. Түндүк Кыргыз геологиялык экспедициясы чалгындаган. Кендин аймагын ордовик мезгилинде жиреп чыккан диорит, гранодиорит жана силурдун гранит интрузиясы түзөт. Кен бири биринен 150-200 м аралыкта жайгашкан эки участкага бөлүнөт. Биринчиси алгачкы ордовик мезгилиндеги боз түстүү гранодиорит комплексинен, экинчиси силур мезгилиндеги кызгылт түстүү гранит комплексинен турат. Физикалык-механикалык касиеттери боюнча гранодиорит менен гранит дубалдын ичи-тышын кооздоп каптоого жарамдуу. Блоктордун чыгышы 62%, көлөмү 10-20 м3, оңой кесилип, жакшы сайкалданат. Тактанын чыгышы: калыңдыгы 30 мм болгондо 13,1 м2/м3, 40 ммде 9,9-10,22 м2/м3. Боз гранодиориттин А категориясы боюнча запасы 1259 миң м3, В -1499 миң м3, Cj-1776 миң м, А+В+С^ 4534 миң м ; кызгылт граниттики А 452 миң м3, В 1551 миң м3, С1 2548,6 миң м3, А+В+С1 -4551,6 миң м3. Бардыгы 10085 миң м3. Кен казылып алынууда. 1996жылга карата запасы: боз гранодиориттики А+В+С1 4453 миң м3, кызгылт граниттики А+В+С1 4416 миң м3.
Жусупова, Моймол Молдобековна
Моймол Молдобековна Жусупова (1972-ж.т.) – пост-советтик Кыргызстандагы тарыхчы айымдардын бири, тарых илимдеринин кандидаты, Талас Мамлекеттик университетинин кафедра башчысы.
Кыскача өмүр таржымакалы
Моймол Молдобековна Жусупова 1972-жылы жетинин айынын (ноябрдын) 14үндө Кыргызстандын Талас облусуна караштуу Талас районундагы Жаңы-Арык айылында туулган. Атасы - Молдобек Жусупов, энеси - Сурмаш Жусупова.
Моймол ошол эле айылда "Ак-Сай" орто мектебин 1991-жылы аяктаган.
1991-92-жылдары Бишкекте Медициналык академияда лаборант болуп иштеген.
Кыргызстандын борбору Бишкек шаарындагы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетин 1998-жылы аяктаган.
1998-2000-жылдары Талас шаарындагы № 1 жана № 5 орто мектептерде тарых мугалими болуп иштеген.
2000-жылдан тартып Кыргызстандын Талас шаарында Талас мамлекеттик университетинде усулчу (методист) болуп иштеди.
2006-жылы ТаласМУнун гуманитардык факультетинин деканынын орун басары болуп дайындалды.
Учурда (2012-жылдан тартып) Талас мамлекеттик университетинде тарых кафедрасынын башчысы болуп иштейт. Ал окуган дарстардын бири Кыргызстандын тарыхы сабагына байланыштуу.
Илимий ишмердиги
Моймол Молдобековна Жусупова Кыргызстандын тарыхы боюнча кандидаттык диссертациясын коргогон. Анын айтылуу кыргыз саясатчысы Төрөкул Айтматовдун өмүрүнө арналган кандидаттык ишине Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин профессору, тарых илимдеринин доктору Токторбек Өмүрбеков илимий жетекчилик кылган.
Учурда Моймол Молдобековна Жусупова Кыргызстандын 20-кылымдагы тарыхынын маселелери жаатында доктордук диссертациянын үстүнөн иштөөдө.
Кыргыз, казак, орус жана немис (сөздүк менен) тилдерин билет.
Карт
Карт (англисче cart) – кузову, дифференциалы жана дөңгөлөктүн серпилгичтүү асмасы жок, чакан аянтчадагы (картингдеги) жарышка арналган чакан литраждуу автомобиль. Жумуш аткаруу көлөмү 250 смЗга чейинки 2 такттуу кыймылдаткычы бар. Эң жогорку ылдамдыгы 150 км/саат.
Боулс Акрэс (Нү-Мексико)
Боулс Акрэс (Нү-Мексико) (Boles Acres) — Нү-Мексико штатынын Otero округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1172 киши. Болжолдуу аянты - 33.4 км². FIPS коду — 35-08440.
Киров (Панфилов району)
Киров, Панфилов району — Чүй областынын Панфилов районундагы кыштак. Күрпүлдөк айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 685 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол станциясы Кайыңды шаарчасынан 19 км түштүк тарапта. Калкы негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенип, мал менен алектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП бар. Үй-бүлөлүк врачтар тобу иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Калкы
Калкы - 1005 киши (2008ж.).
Кыргызстан демократиялык кыймылы партиясы
Кыргызстан демократиялык кыймылы партиясы (КДКП). Кыргызстан Демократиялык кыймылынын 1993-ж. 29-майда болуп өткөн Ш съезди КДК партиясынын уюштуруу съезд катары эсептелинет. Мамлекеттик каттооодон 1993-ж. 15-июлда эткөн. Бул мезгилге карата КДК массалык кыймыл катары өзүнүн милдеттерин аткарып, ал кыймылдын коомду демократташтыруу боюнча койгон талаптарынын бир бөлүгү аткарылып, ал эми негизгилери болсо мамлекеттик саясатка айланып калган. КДКны колдогон калк эми Президенттин демократиялык режимди курууга багытталган саясатын колдоп, КДКнын көптөгөн активист-тери мамлекеттик бийлик структурасына кызматка өтүп, кыймылдын саясий багытына макул эместер өздөрүнчө саясий партияларды түзүп кетишкен («Эркин Кыргызстан», «Ата-Мекен», «Асаба»). Ошентип, КДКнын жетекчи составында анын ишине бекем берилген, «оңго» да «солго» да ообогон, аз сандагы топ калган. Мына ушул топ КДК партиясын түзүүнүн демилгечиси болгон. Уюштуруу съездине КДК партиясынын жаңы Уставы жана Декларациясы кабыл алынган. Бул документте КДКП центристтик багыттагы партия деп жарыяланган жана коомдун эволюциялык жол менен өнүгүшүнө макул. «Башкысы - бул адам» - партиянын негизги урааны. Декларацияда өкмөттүн кандай болуш керектиги жөнүндө катар талаптар коюлган. КДК партиясынын ишмердүүлүгүнүн негизги формаларынын бири митингдер жана пикеттерди уюштуруу. КДКП демилгеси менен уюшулган экономиканын учурдагы абалы боюнча конференцияда жетекчиси Ч. Жакыпова болгон стратегиялык изилдөөлөр борбору түзүлгөн. АКШдагы эл аралык республикалык институт жана эл аралык мамилелердин Улуттук демократиялык институту уюштурулган Алматыдагы, Бишкектеги жана Оштогу конференцияларга КДК партиясынын өкүлдөрү активдүү катышкан. 1995-ж. 5-февралдагы Жогорку Кеңешке депутаттарды шайлоо өнөктүгүнө КДКП активдүү катышкан. Бардыгы 28 талапкер көрсөтүлүп, экөө Мыйзам чыгаруучу жыйындын депутаттары болуп калышты: Ж. Жекшеев жана У. Мукамбаев. КДК партиясынын Кеңешинин төрагасы Ж. Жекшеев.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Камбарова, Нурания
Камбарова, Нурания – жазуучу. Кытай Эл Республикасынын Кулжа шаарында 1942-жылы туулган. 1966-ж. В.И.Ленин атындагы Ташкент мамлекеттик университетин аяктап, редактор-журналист адистигине ээ болгон.
1966–1976-жж. Каракалпак АССРинин Нукус шаарындагы «Каракалпакстан» басмасында көркөм жана балдар адабияты бөлүмүндө кенже редактор, андан кийин ушул эле бөлүмдө редактор, 1976–1977-жж. Өзбекстан Компартиясынын партия обкомунун жалпы бөлүмүндө нускоочу болуп иштейт.
Анын «Калдиргоч» деген биринчи китеби 1968-жылы Нукус шаарында жарык көргөн. Андан кийин Орто Азия республикаларынын мезгилдүү басылмаларында аңгемелери жарыялана баштаган.
1994-жылы «Үмүтүм менин Ата журт» деген китеби жарык көрүп, анда анын «Турдугүл» деген аңгемеси басылып чыккан.
1997-жылы Бишкекте Н.Камбарованын «Арашан» деген китеби М.Ааматовдун которуусунда жарык көргөн.
Кыргыз тилинде
Карлыгач: Аңгемелер жана повесть. – Ф.: Мектеп, 1975. – 72 б.
Сыр-Дарья кылаасы: Аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Кыргызстан, 1970.
Арашан повести. – 1996. 96 б.
Орус тилинде
Ожидание лета. – Союз писателей КР. 152 с.
Физиологиялык идеализм
Физиологиялык идеализм, биологдордун жана медиктердин арасында кеңири тараган субъективдик-идеологиялык теория. Анын негиздөөчүсү Иоганн Мюллер болгон. Бул терминди алгачкы жолу Фейербах колдонгон. Мюллердин көз-карашы боюнча үндүн тембри, өнөрдүн спектри, даамдын өзгөчөлүгү жана жыт сезим органдарынын структуралык жана функционалдык өзгөчөлүгү аркылуу аныкталат.
Камбарова, Нурания
Орус тилинде
Сборник рассказов. – 2008.
Башка элдердин тилдеринде
Кешир Бүбүгүл. – «Каракалпакстан», 1974. – каракалпак
Гулнар. Для детей среднего и школьного возраста. – Каракалпакстан, 1974.
Кэчур Робикул. – Алма–Ата: Жазушы, 1980. – уйгур.
Бунгарлар
Бунгарлар (лат. Bungarus) — чекир жыланга окшогон жыландардын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: сары баш бунгар (лат. B. flaviceps), Индистан бунгары (B. caeruleus), тасмабунгар (B. fasciatus), Цейлон бунгары (B. ceylonicus), кара бунгар (B. niger).
Кайыңды-Суу (Каныш-Кыя) чопо кени
Кайыңды-Суу (Каныш-Кыя) чопо кени – Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Канышсуу суусунун оң жээгинде, Канышкыя кыштагынан 1 км түндүктө, деңиз деңгээлинен 1700 м бийиктикте. 1983-ж. Чаткал геол. экспедициясы чалгындаган. Кендин аймагы төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон, калындыгы 1,5–4,0 м, кумайлуу чопо катмарынан түзүлгөн. Технологиялык сыноонун негизинде кумайлуу чоподон «100» маркадагы кирпич алынуусу аныкталган. Запасы В категориясы боюнча 92 миң м3, С1–121 миң м3, В+С1–213 миң м3, С2–78 миң.
Тарыхий булактар
Тарыхый булак
– бул адамзат коомунун өнүгүүсүн чагылдыруучу жана аны илимий таанып билүүнүн негизи болуучу бардык нерселер, же адам ишмердүулүгүнүн натыйжасында жаралган жана коомдук турмуштун ар түрдүү жактары жөнүндө маалымат алып жүрүүчү нерселердин баары. Тарыхый булактардын түрлөрү:жазуу түрүндөгү, буюм түрүндөгү, этнографиялык, оозеки, лингвистикалык, фотокинодокументтер, фонодокументтер.пр как дела
тарыхый булак деген эмне
Юремис-Надеждин (Иглин району, Башкыртстан)
Юремис-Надеждин — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Кальт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 39 киши. Почта индекси — 452416, ОКАТО коду — 80228825016.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эрвин Шрөдингер
Эрвин Рудолф Йосеф Александр Шрөдингер (нем. Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger; 1887-жыл 12-август — 1961-жыл 4-январь) -- ысымы кээде Эрвин Шродингер же Эрвин Шроедингер деп жазылган, Нобел сыйлыгынын уткан австриялык физик болгон. Ал кванттык теория тармагындагы көптөгөн фундаменталдык натыйжаларды өнүктүргөн. Алар толкун механикасынын негизин түзгөн. Ал толкун теңдемесин формулировкалаган (туруктуу жана убакыттан көз каранды Шрөдингер теңдемеси), жасалмалуулук жана матрица механикасынын өнүктүргөнүн аныктап берген. Шрөдингер толкун функциясынын физикалык маанисинин оригиналдуу чечмеленишин сунуштаган.
Андан тышкары, ал физиканын ар түрдүү тармактарындагы көптөгөн эмгектердин автору болгон: статистикалык механика, термодинамика, диэлектриканын физикасы, түс теориясы, электродинамика, жалпы салыштырмалуулук, космология багытында эмгектерди жаратып, тармактагы бирдиктүү теорияны түзүүгө бир нече жолу аракет кылган. Өзүнүн "Жашоо деген эмне?" (англ. What Is Life?) аттуу китебинде Шрөдингер жашоонун кубулушуна физиканын көзү менен карап, генетика тармагындагы суроолорду козгогон. Ал илимдин, байыркы жана чыгыш философиялык түшүнүктөрдүн, этиканын, диндин философиялык аспектилерине өтө көп көңүл бурган. Ошондой эле, философия жана теориялык биология багытында жазган. Ал "Шрөдингердин мышыгы" аттуу ой жүгүртүү эксперименти менен белгилүү.
Ой Кайыңды суусу
Ой Кайыңды суусу — Жумгал районундагы суу, Көкөмерендин сол куймасы. Узундугу 33 км, алабынын аянты 235 км2. Музтөр деген ат менен Жумгал кырка тоосунун түштүк капталынан башталат да, Жумгал жана Ой-кайың тоолорунун аралыгы менен агып, Көкөмеренге куят. Ортоңку бөлүгүндө жайык, Көкөмеренге кошуларда кууш өрөөн менен агат. Жылдык орточо чыгымы 1,5–2,8 м3/сек, эң көп чыгымы июнь–июлда, азы февралда байкалат. Апрель – сентябрда кирип, октябрь – мартта тартылат. Ири куймалары: Талдысуу, Туурасуу, Түзашуу, Акташ, Кошбулак (оң), Басады, Боронду (сол ). Сугатка пайдаланылат. Боюнда Тунук кыштагы жайга шкан.
Копланка (дарыя)
Копланка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тура дарыясынын сол жээгинен 143 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ак бото бий
Акбото бий — 18–кылымдын 20–жылдарында Кожент аймагын Бухара, Фергана башкаруучуларына баш ийбей, өз алдынча башкарып турган кыргыз башкаруучусу. Кокон хандыгынын негиздөөчүсү Шахрух бий күчтүү кыргыз башкаруучусу Ак бото бий менен жакындашуу жана анын колдоосуна ээ болуу максатында, ага кызын берип, кудалашкан.Акбото бий Шахрухтун бийликке келишине чоң көмөк көрсөткөн.Бирок, Шахрух бийдин тун баласы, өзүнүн кайнагасы Рахим бий аркылуу уктап жаткан жеринде өлтүрүлгөн.
Карта
Карта (гр. chartes – жазууга пайдалануучу папирус барагы же түрмөгү) – 1) жер бетинин, жылдыздуу асмандын же алардын айрым бөлүктөрүнүн кичирейтилип, математикалык жактан аныкталып жана жалпыланып, шарттуу белгилер менен тегиздикке (кагазга жана башка) түшүрүлүшү; маалыматтары картанын темасына жана милдетине жараша болот; мисалы, географиялык карталар, жылдыз карталары. Карта салыштырмалуу түп нускасына окшош, масштабы, ачык түшүнүктүүлүгү, баяндамалуулугу менен илимий билим берүүдө география, геология, геофизика, социология жана башка Жер жана коом жөнүндөгү илимдерде чындыктын сүрөттүү үлгүсүн берет, ошондой эле багыттоочу жана маалымат берүүчү каражат болуп эсептелет; 2) бланка; 3) оюн картасы.
Акционер
Акционер (фр. actionnaire ) – алар боюнча үлүштүк киреше түрүндө киреше алуучу акция ээси. Акционердик коомдун алдында акционер акционердик капиталдын өзү сатып алган, акция түрүндө берилген бөлүгүн төлөп берүүгө гана милдеттүү. Акционер башка милдеттенмелери атайын мыйзамда жана акционердик коомдун уставында көрсөтүлүшү мүмкүн. Жөнөкөй (добуш берүүчү) акцияга ээ акционер үлүштүк киреше алгандан тышкары акционердик коомду башкарууга катышууга укуктуу.
Печаль-Кы дарыясы (Каныль-Кы куймасы)
Печаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каныль-Кы дарыясынын оң жээгинен 94 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Акция (финансы)
Акция (лат. аctio – тескеме, улуксат, доомат) – аны кармоочунун (акционердин) акционердик коомдун пайдасынын бир бөлүгүн үлүшпайда түрүндө алууга, акционердик коомдун иштерин башкарууга катышууга жана ал жоюлгандан кийин калган мүлккө болгон укугун ырастоочу баалуу кагаз.
Артыкчылыктуу акциялар
Биринчи кезекте (жөнөкөй акциялардын ээлерине караганда) коом жоюлганда төлөнүүчү (жоюу наркы) наркта жана белгиленген өлчөмдөүлүшпайда алууга укук берүүчү акциялар. КР мыйзамдарына ылайык А. а. добуш берүү укугуна ээ эмес, б. а. алардын ээлеринин (добуш берүү жолу менен) эмитент-уюмду башкаруу ишине катышуу укуктары жок. Жайгаштырылган А. а. саны акционердик коомдун баардык акцияларынын 25 пайызынан ашпоосу тийиш.
Артыкчылыктуу чогултма акциялар
1) ээлери акционерлердин жалпы чогулушунда анын компетенциясындагы баардык маселелер боюнча, артыкчылыктуу акцияларга дивиденддерди төлөө жөнүндө чечим кабыл алынбаган, же толук эмес төлөө жөнүндө чечим кабыл алынган акционерлердин жылдык чогулушунан кийинки чогулуштан тартып добуш берүү укугуна ээ болгон акциялар. А. ч. а. ээлеринин акционерлердин жалпы чогулушуна катышуу укугу көрсөтүлгөн акциялар боюнча топтолгон үлүшпайданы толук өлчөмдө төлөп берген учурдан баштап токтойт;
2) төлөнбөгөн дивиденддери топтолгон, өз ээлерине эмитент-компаниядан карыздарын жоюуну талап кылууга укук берүүчү акциялар. Карыздар жөнөкөй акциялар боюнча үлүшпайдалай төлөнгөнгө чейин жоюулушу керек.
Тастыктамасы
Акция тастыктамасы – эмитент тарабынан чыгарылып, күбөкатта көрсөтүлгөн акциялардын санына карата укуктар жыйындысын күбөлөндүрүүчү документ; эмиссиялык баалуу кагаздар тастыктамасынын кеңири тараган түрү.
Акция түрүндөгү үлүшпайда
Акция түрүндөгү үлүшпайда – кошумча акция түрүндө төлөнүүчү үлүшпайдалар (акчалай төлөнүүчү үлүшпайдалардын карама-каршысы); бөлүнбөгөн кирешенин кошундусу менен чектелет.
Акцияларды консолидациялоо
Акционердик коомдун аракети менен акционердик коомдун жүгүртүүдөгү акцияларынын санын азайтуу ыкмаларынын бири, натыйжада коомдун жайгаштырылган 2 же андан көп акциялары ошол категориядагы (түрдөгү) бир жаңы акцияга конвентирленет. А. к. акционерлердин жалпы чогулушунун чечими менен жүргүзүлөт.
Акциялардын көзмөлдөгү пакети
Өзүнүн ээсине акционердик коомдун үстүнөн иш жүзүндө көзөмөлдү камсыз кылган акциялардын саны. Майда акциялар кеңири таралган шарттарда коомдун ишин толук көзөмөлдөө үчүн акциялардын 20–30 пайызына (кээде андан аз) ээлик кылуу жетиштүү болот. Ошондуктан жекебасарга каршы мыйзамдар акциялардын көзмөлдөгү пакетине так аныктама бербейт, бул укукту тийиштүү органдарга калтырат.
Кранхиялар
Кранхиялар (лат. Cranchiidae) — тереңдеги мүрөккептердин бир тукуму.
Германий
Германий (лат. Germanium) ― Д. И. Менделеев мезгилдик тутуму IVА группа элементи; к.н. 32; ат. м. 72,59. Массалык сандары 70Ge, 72Ge, 73Ge, 74Ge, 76Ge болгон туруктуу изотоптору белгилүү. 1871-жылы Д.И. Менделеев өзүнүн мезгилдик мыйзамы негизинде Германий негизги касиеттерин алдын ала айтып, ал касиеттери боюнча кремнийге окшош болгондуктан аны «экасилиций» деп атаган. 1886-жылы К.Винклер бул элементти ачып, өз өлкөсүнүн урматына «германий» деп койгон. Германий жаратылышта таза кездешпейт. Ал минералдарда, мунай сууларында, көмүрдө, өсүмдүктө, балырда болот. Жер кыртышынын 410-4 % (массасы боюнча) түзөт.
GeO + 2H2 = 2Ge + 2H 2O
Германий жарым өткөргүч катары радиотехникада, куймалар курамында, линза материалдары катары инфракызыл нурун алууда жана электро аспаптарында колдонулат.
Капаров, Нуралы
Капаров, Нуралы – акын. Кемин районундагы Тегирменти айылында 1957-жылы 4-мартта туулган. 1980-жылы КМУнун филология факультетинин журналистика бөлүмүн бүтүргөн.
Эмгек жолун 1980-жылы «Ленинчил жаш» гезитинде кабарчы болуп иштөөдөн баштаган. 1989-жылдан баштап «Ала-Тоо» журналында адабий кызматкер, 1993-жылдан «Кыргызстан маданияты» гезитинин башкы редактору болгон.
Чыгармалары 1973-жылдан баштап жарыялана баштаган. Биринчи ырлар жыйнагы «Тамызгы» деген ат менен 1986-жылы жарык көргөн.
Н.Капаровдун ырлары «Учкун», «Жалын» альманахтарында жана бир топ жамааттык ыр жыйнактарында жарыяланган.
1986-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Тамызгы: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 48 б.
Көңүл ыргагы: Ырлар – Б.: Адабият, 1991. – 95 б.