cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Видугирис Альгимантас Стасевич
Өмүр таржымалы
1936-жылдын Кулжанын 21инде  Родился 21 июня 1936 года в Каунасе в семье землемера Стасиса Видугирис (Stasys Vidugiris) жана  Геновайте Видугирененин  (Genovaite Vidugirene) үй-үлөсүндө Каунаста туулган. Литванын Укмерг шаарчасында өскөн.
Базар-Коргон жаштар коому
Жаш аракет долбоору аяктап Базар-Коргон демилгелүү тобу өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жана жаштарга жаңы билим берүү максатында коомдук бирикме же жаштар коому болууну көздөдү. Жана бул иш-аракет ин негизинде Базар-Коргон айыл аймагында жаштардын түзүлгөн курам болуп, Базар-Коргон жаштар коому аталды.
Видугирис Альгимантас Стасевич
Өмүр таржымалы
1962 жылы ВГИК операторлор факультетин аяктаган (Л. В. Косматовчеберканасы).
1962 жылыу «Кыргызфильм» киностудясында курсташы И. Моргачев менен бирге тарткан «Обращенные к солнцу» документалдуу тасмасы менен өзүн тааныткан.
Базар-Коргон жаштар коому
Базар-Коргон жаштар коомунун максаттары: Мамлекеттик жаштар саясатын өнүктүрүү, жаштарды тарбиялоо, социалдык жактан калыптандыруу, руханий жана дене тарбия жагынан өнүктүрүү, жаш жарандар өз турмуш жолун тандап алышы, жеке ийгиликке жетиши, өздөрү көтөрүп чыккан коомдук пайдалуу демилгелерди, программаларды жана долбоорлорду ишке ашыруу үчүн укуктук, социалдык - экономикалык шарттарды түзүү, өлкөнүн социалдык - экономикалык, саясий жана маданий турмушуна жаштардын жигердүү катышуусун камсыз кылуу.
Базар-Коргон жаштар коому ишке киргенден баштап жаштар менен байланышты өркүндөтүү үчүн социалдык тармактарда баракчаларды ачып, WhatsApp тайпасы аркылуу жаштарды колдоо кызматын ишке киргизди. Мындан тышкары жаштарды өзүнө тартуу жолун мыкты пайдаланып, социалдык тармактарда 4000 ден ашуун окурман топтоого жетишти.
Видугирис Альгимантас Стасевич
Өмүр таржымалы
1968 жылы кностудияга көптөгөн сыйлыктарды алып келген «Замки на песке» кыскаметраждуу тасмасы чыгат.
Базар-Коргон жаштар коому
Базар-Коргон жаштар коому жана жасаган иш-аракеттери
Базар-Коргон демилгелүү тобу Базар-Коргон айылында долбоордун негизинде бир нече иш-чараларды уюштуруп, жаштар менен байланыш түздү. Алсак 2019-жылы Базар-Коргон айылына караган мектептердин социалдык абалы начар, окууга кызыгуусу жок, ата-энеси же жакын туугандары тарабынан окуусуна каршылыгы бар окуучуларды Жалал-Абад шаарындагы жогорку жана кесиптик окуу-жайларга экскурсия уюштурду. Экскурсия жаштар үчүн бир топ пайдалуу болду. Демилгелүү топ бул иш-чаранын гранттык негизде өткөрүп, иш-чаранын жүрүшүндө катышуучулар үчүн акысыз транспорт, акысыз тамак-аш менен камсыз кылды. Экскурсиянын негизги максаты Базар-Коргон айылындагы мектеп бүтүрүүчүлөрүнүн ички жана сырткы миграциясын жоюу, мектеп бүтүрүүчүлөрүнө окуу-жайлар тууралуу маалымат берүү жана алардын жогорку билим алуусуна түрткү болуу болду.
Видугирис Альгимантас Стасевич
Өмүр таржымалы
В 1969—1970 жылдары өз акчасына «коммунизмдин курууларынын» натыйжасынын экологиялык көйгөйлөрүн чагылдырган «Через сто лет потомки скажут…» аттуу эскертүү-тасмасын тартат. Тасмага тыюу салынып, бардык эмгектер жок кылынган.
Базар-Коргон жаштар коому
Демилгелүү топ мындан тышкары жаштар арасында мотивация берүүчү жоолугушуларды өткөрүп, Базар-Коргон айылына караган 10 мектептин окуучулары жана спикерлер арасында жоолугушу өткөрдү. Жолугушу N° 30 О. Атабекова атындагы гимназия мектебинде болуп ага мыкты спикерлер чакырылды. Алар: коомдук активист, мамлекеттик салык салуу бөлүмүнүн кызматкери, жаштар менен тыгыз иш алып барган Нуртилек Абдиназаров, Жалал-Абад областтык жаштар кеңешинин төрагасы жана IDEA CA уюмунун аймактык координатору Алмазбек Дүйшөбаев, спортсмен, WFC чемпиону Залкарбек Тагаев жана жеке ишкер Самат Казыгулов. Бул инсандар жаштарга ийгиликтери, жасаган иштери, анын ичиндеги кыйынчылыктары тууралуу айтып берип, патриоттуулук сезимдерин ойготуп, жашоого көз карашын, окууга болгон кызыгуусун өзгөртө алды. Мындан тышкары демилгелүү топ тарабынан «Максат коюу, ийгиликке жетүү» боюнча семинар, тренингдер да орун алды.
Базар-Коргон айылында Орто Азиядагы билим берүүчү дебат ассоциациясы (IDEA тарабынан дебат оюнунун бет ачары болду. Тактап айтканда Базар-Коргон айылында жаштар арасында «дебат» түшүнүгүн киргизүү менен дебат оюндары өтүп жатты. Бул иш-чаранын негизги максаты жаштарды эки тараптуу чечим кабыл алууга үйрөтүү, коомдук активдүүлүгүн жандыруу, оратордук чеберчилигин өркүндөтүү болуп саналат. Оюндун жыйынтыгында жеңүүчүлөргө кубоктор, кызыктыруучу белектер, планшеттер жана бир нече номинациялар ыйгарылды.
Видугирис Альгимантас Стасевич
Өмүр таржымалы
СССР кулаган соң кыргыз киносу аксап баштайт. Ошол учурда Видугирис Евразия элдеринин этнографиясын изилдеп,эки томдуу «Химеристика, логико-рационалистическое конструирование и мифическое создание художественных образов» аттуу илимий эмгегин жарыкка чыгарат.
30-жылдан ашык анын тасмалары бүткүл орусиялык кинематография институттунун окуу программасына кирет. Режиссура боюнча экзамендик суроолордун бири «А. Видугиристин чыгармачылыгынын өзгөчөлүгү» деп аталат.
Базар-Коргон жаштар коому
Базар-Коргон айыл аймагында жаштар тарабынан изилдөө журуп, анда аныкталган көйгөйлөр чечилип жатты. Анын сап башында «Базар-Коргон айыл аймагында жаштардын кызуугусунун жоктугу жана жаштардын кызуугусуна шарттардын жоктугу» көйгөйүн чечүү үчүн Базар-Коргон айыл аймагында жаштар арасында форум болуп өттү. Форумдун максаты жаштар менен айыл өкмөтүнүн ортосунда байланыш түзүү, жаштардын кызыкчылыктарын коргоо менен алардын көйгөйлөрүн айыл өкмөтүнө жеткирүү. Форумга 50 дөн ашуун жаштар катышуу менен 5 актуалдуу көйгөйлөр алып чыгышып, айыл өкмөтүнүн 2020-жылдык планына сунушталды. Форум Interbilim уюмунун жана Базар-Коргон айыл өкмөтүнүн каржылоосунда өтүп, активдүү катышуучуларга белектер жана ардак грамоталар ыйгарылды.
Видугирис Альгимантас Стасевич
Өмүр таржымалы
Анын эмгектери Москвада В. Ломоносов атындагы Москва Мамлекеттик Университетинин «Журналистика» факультетинин, Сценаристтердин жана режиссерлордун жогорку курстарынын жана Польша, Литвадагы бир нече киномектептеринин жана факультеттердин окуу программасына кирет.
Москвада, Будапештте, Алма-Атыда, Вильнюсте ар жылдары студенттерге лекция окуган, Берлин, Вильнюс, Дамас, Каир, Калькутта көрүүчүлөр менен жолугушууларды өткөрүп келген. А.Видугиристин бардык негизги тасмалары Литванын телеканалдарында берилген.
Базар-Коргон жаштар коому
Жалпысынан алганда Базар-Коргон айыл аймагында 10 мектеп жана 500 дөн ашуун жаштар жаңы билимге ээ болду. Мындан тышкары Базар-Коргон жаштар коому жаштарга мотивация берүүчү, алардын кызыкчылыгын коргоочу, жаштардын коомдук активдүүлүгүнө жол салган,  жаштардын сүймөнчүлүгүнө айланган бирикме болуп калды.
Видугирис Альгимантас Стасевич
Өмүр таржымалы
Видугирис көп жылдар бою Евразя элдеринин этнографиясын изилдөөлөрүн жүргүзөт. 1988-1992 жылдары СССР борбордук телевидениясындагы (учурдагы Орусиянын биринчи каналы) «Забытые боги Евразии» аттуу илимий телефильминин циклинин авторлорунун бири.
«Химеристика, логико-рационалистическое конструирование и мифическое создание художественных образов», «Гибель Прометея» илимий эмгектердин автору.
1996—2000 жылдары Кыргызстандын кинематографисттердин биримдигинин Секретары.
Артикль
Артикль (The Article)- кыргыз тилинде артикль жок,  тилинде артиклдин эки түрү бар:
Хлыпенко Георгий Николаевич
Сынчы, адабиятчы Георгий Хлыпенко Москва районунун Садовая айылында 1938-жылы 16-сентябрда туулган. 1955-жылы өз айылында орто мектепти, 1960-жылы КМУнун филологиялык факультетин, 1966-жылы КМУга караштуу аспирантураны аяктаган. Филология илимдеринин кандидаты (1969).
Артикль
Белгисиз артикль тарыхый жактан бир, жалгыз деген сөздөн чыккан.
Видугирис Альгимантас Стасевич
Өмүр таржымалы
Улуттук киноискусства академиясынын Академиги, Президиумдун мүчөсү.
Хлыпенко Георгий Николаевич
1960-1968-жж. ИИИни координациялоо боюнча мамкомитеттин ИТИИнин редакциялык-басма бөлүмүнүн улук редактору, начальниги, 1966-жылдан илимий-педагогикалык ишинде эмгектенип, 1966-жылы КМУнун орус адабиятынын теория жана тарых кафедрасынын окутуучусу, 1969-жылдан Пржевальск пединститутунун орус адабияты кафедрасынын улук окутуучусу, кафедра башчысы, 1971-жылдан В.В.Маяковский атындагы Кыргыз кыз-келиндер педагогикалык институнун улук окутуучусу, доцент, орус жана чет өлкөлүк адабият кафедрасынын башчысынын милдетин аткаруучу, 1979-жылдан Фрунзедеги Орус тили жана адабияты педагогикалык институтунун кафедра башчысы болгон.
Артикль
Ошондуктан, адатта, ал саналуучу (pen, bag, match жана башка) зат атоочтор менен бирге колдонулат да,
Хлыпенко Георгий Николаевич
1974-жылы адабиятчынын «Адабият таануу терминдеринин минимум-сөздүгү» жарыкка чыккан. Жазуучу кыргыз адабиятын, кыргыз-украин адабий байланыштарын изилдеген.
Видугирис Альгимантас Стасевич
Өмүр таржымалы
«Тэффи» ыйгаруу Америкалык телевизиондук Академиясынын жюри мүчөсү (2004);«Шакен жылдыздары» кинофестивалинин жюри мүчөсү (Алма-Аты 2004); «Киношок» кинофестивалинин жюри мүчөсү (Анапа 2009).
Альгимантас Видугиристун кызы — Айгуль Сартбаева жана баласы Стасис Видугирис бар.
Артикль
кыргызча бир, кайсыл бир деген маанини билдирет.
Хлыпенко Георгий Николаевич
Кыргыз ССРинин элге билим берүүсүнүн, СССРдин Эл агартуу отличниги.
Артикль
Ал эми белгилүү артикль, сөз белгилүү бир нерсе туурасында болуп жаткандыгын билдирип ,
Хлыпенко Георгий Николаевич
Жарык көргөн китептери
Орус тилинде
Артикль
Мисалга;
Give me the pencil you are writing with. – Мага өзүң жазып жаткан карандашты берчи (the pencil – белгилүү конкреттүү жазып жаткан карандаш туурасында сөз болуп жатат)
Артикль өзүнчө сөз түркүмү эмес, ал жардамчы сөз. Адатта, зат атоочтун алдында келип, анын жалпы же, так мааниге ээ экендигин көрсөтөт.
Экертүү.
Белгисиз артикль төмөнкү учурларда колдонулбайт.
Белгилүү артикль төмөнкү учурларда колдонулбайт.
күндүк (same, any) ат атоочтор менен берилгенде.This pen is red. Бул кызыл карандаш.
Колдонулган адабияттар
Назаралиев Ш. ISBN 978-9967-424-56-2
Архипова Ирина Константиновна
Архипова Ирина Константиновна (2.12.1925-жылы туулган, Москва — 2010) - орус опера ырчысы (меццо-сопрано), СССР эл арт. (1966), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1966). Москва архитектура институтун (1948), Москва консерваториясын (1953) бүтүргөн. 1956-88-жылы Чоң театрдын (Москва) ырчы-солисти. Анын репертуарында 28ден ашык опералык партия бар (Бизенин «Карменинде» - Кармен, Вердинин «Аидасында» - Амперис, Прокофьевдин «Согуш жана тынчтыгында» - Элен жана башка). Жеке концерттерге да чыккан. Чет мамлекеттерде, анын ичинен Кыргызстанда гастролдо болгон.
Кара-Ой жарым аралы
Кара-Ой жарым аралы Ысык-Көлдүн Түндүк жээгинде. Кара-Ой кыштагынын жанында. Көлгө 3,1 км кирип жаткан аккумуляциялык урчук. Туурасы 4,5 км. Кумдук, чопо, шиленди тектерден түзүлгөн. Голоценде туурасы 2,1–0,74 км болгон тектир пайда болгон. Эки капталынан Чоң-Кой-Суу жана Чолпон-Ата сууларынын өрөөндөрү менен чектешет. Суу астындагы уландысы 2,5 кмге (20 м тереңдикке чейин) созулат. Жээгинде кумдуу пляждын тилкеси (туурасы 10 мге чейин) бар. Батыш жээги шагылдуу сайроондордон турат. Капталдарында кумдук тоо тегинин такталары 3–5 м тереңдикке чейин жетет. Чыгыш жээгинин ортоңку бөлүгүн (300 мге чейин) кумдук текши каптайт.
Кара-Ой тумшугундагы кумдуу пляж 1979-жылдан 1985-жылга чейин 100 мге кеңейген. Жарым аралдын чыгыш жагында (тумшукка жакын) туурасы 10–50 мге жеткен лагуналар жатат. Кара-Ой жарым аралына эс алуу жайлары курулган.
Монгол тили
Моңгол тили (, Монгол хэл, Mongol khel) – моңголдордун тили, Моңголиянын мамлекеттик тили. Бул аталыш азыркы учурда Моңголиядагы жана Кытайдын Ички Моңголия аймагындагы моңгол тилдүүлөрдүн тили менен катар, жалпы моңгол тилин жана байыркы жазма моңгол тилин өз ичине камтыйт.
Бүркүт молибден кени
Бүркүт молибден кени Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Каракол шаарынан түштүк-чыгыш тарапта, Тескей Ала-Тоонун чыгыш бөлүгүндө. Кен аймагынын геологиясын палеозойдун гранитоиддери, кембрий-ордовик мезгилдеринде пайда болгон базальттуу конгломерат жана анын үстүндө жаткан, арасында акиташ, эффузия тоотектеринин катмарчалары бар каралжын көмүртек-кремний-чополуу сланецтери түзөт. Кен кеңдик багытта созулуп жаткан каралжын көмүртек-кремний-чополуу сланец катмарларынын 3- жана 5-горизонтторунда топтолгон. Анда органикалык заттар 70%ке чейин болгондуктан сейрек элементтердин адсорбенттик шартын пайда кылган. Молибден аморфтуу сульфид, ванадий–беш кычкылдуу ванадий түрүндө жолугат. Руда зонасы Оттук суусунан батышты карай созулат.
Модель
Модель менен объектинин аналогиялуулугу физикалык белгилеринде, же аткарган функцияларында, же алардын «турум-турпатын» мүнөздөгөн математикалык туюндурмалардын теңдештигинде болот. Объект менен анын моделинин шайкештик даражасы окшоштуктар теориясынын критерийлери менен аныкталат. Объектинин моделдешкен жагы менен моделдин табиятына жараша «математикалык» жана «физикалык» («предметтик») моделдерге ажырайт. Моделденүүчү объектинин белгилүү касиеттери кандай формула менен жазылса, сөзсүз анын «математикалык» моделинде да ошол формула менен жазылат. Моделдер объектинин айрым касиеттерин же функцияларын (мындай учурда функционалдык моделдер аталат) чагылдырганына карата «толук» жана «бөлүгүнүн» модели боло алат.
Колдонулган адабияттар
Model
Боксит
Боксит (фр. bauxite, Франциядагы Ле-Бо деген жердин атынан) негизинен алюминий гидроксидинен (35-85%), чопо менен карбонаттуу минералдардын кошундуларынан, темир, кремний жана титандын бирикмелеринен турган чөкмө тоотек. Бокситти түзүүчү минералдарга диаспор, бемит, гиббсит, гётит, гидрогётит, гидрогематит, каолинит, хлориттер, кальцит, галлуазит жана башка кирет. Өңү ар түрдүү, көбүнчө кызыл, боз. Климаты нымдуу келген тропиктик шартта жегичтүү, кычкылдуу, кээде негиздүү тоотектердин латериттик талкалануу процессинен жана көл менен деңиздерде чөкмө түрүндө пайда болот. Ири кендери Урал, Сибирь, Казакстан жана башка; чет өлкөлөрдө Венгрия, Румыния, Франция, Индия, Гана, Америка (Ямайка, Гайяна, Бразилия) жана башка жерлерде бар. Боксит алюминийдин негизги кенташы (к. Алюминий кенташтары). Ошондой эле ал боёк, цемент жасоодо жана металлургия менен нефть өнөр жайында пайдаланылат.
Чоң Он-Месть
Чоң Он-Месть — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Он-Месть дарыясынын оң жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чойбекова, Алматай
(АЛМАШ)
Акын Алматай Чойбекова Токтогул районундагы Кетмен-Төбө айылында 1947-жылы 8-августта туулган. 1973-жылы Жалал-Абад педагогикалык окуу жайын, 1980-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы КМУнун филология факультетинин журналистика бөлүмүн (сырттан окуп) аяктаган. Эмгек жолун 1965-жылы Фрунзедеги «Чолпон» бут кийим фирмасында жумушчу болуп иштөөдөн баштаган. 1968-жылдан Токтогул районунун Суу чарба башкармалыгында кызматкер, 19731975-жж. Ош облусунун кыргыз драмтеатрында актриса, 19751978-жж. Токтогул районундагы Чоң-Арык айылындагы Энгельс атындагы орто мектепте пионердик тарбиячы, 1978-жылы Кыргыз ССРинин Мамтелерадиокомитетинин штаттан тышкаркы кабарчысы болуп эмгектенген. Анын биринчи «Ак булут» аттуу ырлар жыйнагы 1979-жылы жарыкка чыккан. 1981-жылдан СССРдин Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Ак булут: Ырлар.– Ф.: Мектеп, 1979.–56 б.
Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1983.–80 б.
Өмүр салтанаты: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 72 б.
Бейшенбек уулу, Ысакбек
Ысакбек Бейшенбек уулу (1975-жылы 12-февралда туулган) – кытайлык кыргыздардын заманбап илимпоздорунун бири, тарыхчы, манас таануучу.
Кыскача өмүр таржымакалы
Ысакбек Бейшенбек уулу 1975-жылы 12-февралда Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном районундагы Текес ооданына караштуу Көктерек кыргыз улуттук айылында жарык дүйнөгө келген.
Ал 1996-жылы Борбордук Улуттар Университетинин ханзу тили адабияты адистигин мыкты натыйжа менен бүтүргөн.
Ошол жылы августтан баштап Шинжаң Уйгур автоном райондук адабият көркөм өнөрчүлөр бирлешмеси элдик адабиятчылар коомунда Кыргыз эл ооз адабиятынын үлгүсү «Манасты» жыйноо, иреттөө, басмадан чыгаруу, которуу, изилдөө жумуштары менен эмгектенип келет.
Адабият, басма, илим жаатындагы ишмердиги
2004-жылдан баштап улуу эпос «Манастын» Жүсүп Мамай айткан вариантындагы 8 урпак 18 томду ханзучага которуу кызматын жетектеп, «Семетейди» биргелешип которуп басмадан чыгарган.
2006, 2007-жылдары айрым-айрым түрдө «Манас» жана «Кыргыздын элдик дастандарын» мамлекет даражалуу жана автоном район даражалуу бейзаттык маданий мурастар тизмесине натыйжалуу киргизген.
2008-жылы «Манасты» «Бириккен мамлекеттер уюмунун адамзаттын бейзаттык маданий мурастар тизмесине жолдоо» кызматына катышып адамзаттын бейзаттык маданий мурастар тизмесине «Манасты» жолдоо материялынын түпкү нускасын жазган.
Узун мезгил баатырдык эпосторду, бейзаттык маданий мурастарды изилдөө, коргоо кызматы менен эмгектенип келет.
Мамлекет ичи жана чет элдерде 30дан ашуун илимий макаласы жарыяланган.
Дүйнөдө бирден-бир Манастын ата-бабаларынын иш-издерин айткан атактуу манасчы Сатыбалды Аалынын «Манастын бабалары» (2010) менен «Манасты» (элдик өнөрпөздөр айткан кол жазма, 2012-жылы, 4 том, элүүдөн ашуун Манасчынын айтымындагы «Манас», 200 миң саптан ашуун) 2012-жылы мамлекеттык коомдук илимдер кору ажыратылган жаш окумуштуулар илимий түрү боюнча «залкар Манасчы Жүсүп Мамайга окшобогон мезгилдерде айткан варианттары жана жөрөлгөлүү окуялары боюнча салыштырмалуу изилдөө» аттуу мамлекеттик темага ээ болуп, ошонун үстүндө эмгектенүүдө.
Кыргыз, ханзу, казак тилдеринде эркин чыгармачылык жүргүзө алат.
Коомдук жана чыгармачыл уюмдарга мүчөлүгү
Ал КЭРдин ШУАР автоном райондук адабият көркөм өнөрчүлөр бирлешмесинин мүчөсү, Кытай элдик адабиятчылар коомунун мүчөсү, Шинжаң элдик адабиятчылар коомунун башкаруу мүчөсү.
Устаты
2011-жылдан 2012-жылга чейин борбордук үгүт бөлүмүнүн 8-кезектүү «Батыш нуру» аталышындагы зыяратчы, окумуштуу катары Кытай коомдук илимдер академиясы улуттар адабиятын изилдөө ордунда илимий кызматта болгон, ары атактуу эпос таануучу, доктор жетекчи, изилдөөчү Чау Гыжын аттуу профессордон эпосчулук назарыясы боюнча билим алган.
Сыйлыктары. Наамдары.
2009-жылы коомдук илимдер боюнча адис изилдөөчү илимий атагын алган.
Тетрис
Тетрис — кесектерди туура келтирип ойноло турган баш катырма видео оюну. Аны алгач орус оюн дизайнери Алексей Пажитнов иштеп чыккан. Ал Маскөөдөгү СССР Илимдер академиясынын Дородницын атындагы эсептөө борборунда иштеп жүргөн кезде 1984-жылы 6-июнда жарык көргөн. Пажитнов оюндун аталышын тетра- (оюндагы бардык кесектери төрт бөлүкчөдөн турат) деген грек сандык префиксинен жана өзү сүйгөн спорт теннистен алган.
Тетрис СССРден АКШга экспорттолгон алгачкы көңүл ачуучу программа болгон. АКШда ал Spectrum HoloByte тарабынан Commodore 64 жана IBM PC үчүн чыгарылган. Тетрис — полиминонун төрт бөлүкчөдөн турган тетраминонун популярдуу колдонулушу. Полиминолор, бери эле дегенде, 1907-жылдан бери белгилүү баш катырмаларда колдонулуп келүүдө. Ага аталыш 1953-жылы математик Соломон Волф Голомб тарабынан берилген. Бирок, пентамино деген сөз байыркы доордо колдонулган.
Оюн (же анын көптөгөн түрлөрүнүн бири) дээрлик ар бир видео оюн консолунда жана компүтер системасында, ошондой эле графикалык эсептегичтер, мобилдик телефондор, портативдик медиа ойноткучтар, жеке санарип жардамчы, тармактык музыка ойноткуч, жада калса медиа эмес осциллограф сыяктуу түзмөктөрдө жеткиликтүү. Ал тургай, Тетрис тейлеген идиштерге дем берип, ар кандай имараттардын чекелеринде ойнолгон.
Сырт
Сырт — 1) деңиз деңгээлинен бийик жайгашкан тегиз же ой-чуңкурлуу аймак. Мис., Ысык-Көлдүн сырты; ал палеозойдо пайда болгон тоолордун узак мезгил ичинде (палеозойдун аягынан олигоцендин аягына чейин) талкалануусунан пайда болгон байыркы тегиздиктердин калдыгы (пенеплен). Тоо жаралуу мезгилинде кенен жантайыңкы бүктөлүш түрүндө көтөрүлгөн. Борбордук жана Ички Теңир-Тоодогу өрөөндөрдүн капталдарында сырттар кайнозойдун тектери, айрым учурда антропогендин мөңгү-таштары менен капталып, эрозия процесстери менен тилмеленген. Сырт рельефи Кыргызстанда Жогорку Нарын, Сары-Жаз, Аксай, Арпа, Кичи Нарын, Орто-Сырт, Үчкөл, Ак-Шыйрак, Үзөңгүкууш ж. б. өрөөндөрдө кеңири сакталган. Сырттардын көп бөлүгү деңиз деңгээлинен 3000 мден өйдө жатат. Рельефине жараша ландшафттары да аркыл: бийик тоолуу тундра, суук чөл, шалбаа, саз, шалбаалуу талаа, кургак талаа, жарым чөл жана чөл ландшафттары учурайт. Сырттын басымдуу бөлүгү негизинен жайлоо, кар аз түшкөн ыктоо жерлери кыштоо катары пайдаланылат. 2) сырт жак, тоонун ары жагы деген түшүнүк, кийин геогр. терминге айланып кеткен. Адатта, бийик.
Александр Невзоров
Александр Глебович Невзоров (1958-жылы 3-августа СССР, Ленинградда туулган) — совет жана орус журналисти, кабарчы, теле алып баруучу, публицист. Даректүү тасмалардын режиссеру, сценаристи жана продүсери. Саясатчы, Мамлекеттик думанын төрт чакырылышынын (1993-2007) депутаты. Ипполог, "Nevzorov Haute École" мектебинин негиздөөчүсү, "чебери жана устаты". (2016-жылдын май айынан тартып) "Биринчи каналдын" башкы директорунун кеңешчиси.
Өмүр баяны
1958-жылы 3-августта Ленинградда туулган. Таенеси менен апасынын колунда өскөн. Таятасы - МКМнын генералы Владимир Невзоров 1946-1955-жж. СССР МКМнын Литва ССРинин аймагындагы "токой агайындарынын" кескилиги менен күрөшүү боюнча башкармалыгын жетектеген. Энеси - Галина Георгиевна Невзорова (1936-2001) "Смена" гезитинин журналисти болгон.
Тибет-кыргыз алакалары
Тибет-кыргыз алакалары – 7–8-кылымдарда Кыргыз кагандыгы менен Тибет мамлекетинин ортосундагы элчилик, маданият, соода байланыштары. Эки мамлекеттин өз ара мамилелери жалпы душман эсептелген Уйгур кагандыгына жана Улуу Жибек Жолун көзөмөлдөөгө багытталган. Бул саясий-экономикалык алакаларды Түргөш кагандыгы жана Теңир-Тоодогу карлуктар колдоп турушкан. Карлуктар тибеттен кайткан кыргыз кербендерин каракчылардын кол салуусунан коргоп, узатып турушкан. Бул байланыштар тууралуу маалыматтар руна сымал жазуу эстеликтерде да чагылдырылган.
Александр Невзоров
Өмүр баяны
1975-жылы франсуз тили тереңдетилип окутулган орто мектепти аяктаган. 1983-жылдан тартып Ленинград теле-көрсөтүүсүндө иштеген. Каскадер болгон.
1992-жылы Канн кинофестивалынын калыстар тобунун мүчөсү болуп шайланган.
1993-жылы 12-декабрда Мамлекеттик думанын биринчи чакырылышына № 210 Бир мандаттуу борбордук шайлоо участкасынан (Санкт-Петербург ш.) депутат болуп шайланган. Мамлекеттик думага түрдүү шайлоо округдардан өз алдынча депутат катары (1993-жылдан тарта) төрт ирет көрсөтүлгөн. Конституциялык мыйзам чыгаруу жана мамлекет курулушу комитетинин мүчөсү болгон.
Көптөгөн жергиликтүү куралдуу кагылыштарга катышкан. 1990-жылдардын башында көз карандысыз (НТК) "600" телеканалын негиздеген. 1999-жылы декабрда бир мандаттуу шайлоо округунан Мамлекеттик думага талапкерлигин көрсөткөн (Санкт-Петербург ш.) бирок, Оңчул күчтөр бирикмесинин өкүлү Юлий Рыбаковдон утулуп калган.
2001-жылдын ноябрынан 2002-жылдын декабрына чейин "Биринчи каналдагы" "Другое время" аналитикалык көрсөтүүсүнүн Михаил Леонтьев менен кошо алып баруучуларынын бири болгон.
2015-жылдын ноябрь айынан тарта "Дождь" телеканалындагы "Паноптикум" программасынын алып баруучуларынын бири болгон.
2016-жылы 24-майда Невзоров "Биринчи каналдын" башкы директору Константин Эрнсттин кеңешчиси болгону тууралуу маалымат тараган. Эртеси күнү "Эхо Москвы" редиостанциясынын обосунда бул маалыматты өзү тастыктаган.
Сыйлыктары
Приднестров Молдова Республикасынын сыйлыктары
Нефрит (оору)
Нефрит — бөйрөктүн сезгениши.
Себептери
Бөйрөк түймөкчөлөрү менен кошо чел ткандарынын кобулдары (бош жери), майда кан тамырлары сезгенет. Мында бир учурда эки бөйрөктүн тең түймөкчөлөрү, майда кан тамырлары аллергия түрүндө сезгениши мүмкүн. Көпчүлүк учурда өпкөнүн сезгенишинен, тамак, кулактын ириңдүү ооруларынан, дем алуу органдарынын сезгенишинен кийин кабылдоо катары микроб, вирустар кан аркылуу бөйрөккө келип аны сезгендирет. Ошондой эле суукка урунуу да нефритке түрткү берет. Нефрит кызыл жүгүрүк, түрдүү жүрөк ооруларынан (сепсистик эндокардитте канда ириңдин болушу менен жүрөктүн ички бетинин сезгениши) кийин, ошондой эле тукум куума болушу да мүмкүн.
Оорунун жүрүшү
Нефрит кээде бөйрөктү толугу менен сезгендирсе, кээде айрым гана бөлүктөрүн дартка чалдыктырат. Нефрит катуу кармаган жана өнөкөт өтүшү мүмкүн. Катуу кармаган Нефриттин негизги белгилери: дене шишип, кан басымы жогорулайт (бөйрөк гипертониясы), бел-бөйрөк тушу ооруп, зааранын составы өзгөрөт (белок, эритроцит, цилиндр элементтери көбөйөт), акырындык менен бөйрөк иши бузулат. Көпчүлүк учурда билинбей жүрө берип, текшерүүдө гана билинет. Катуу кармаган нефритти ооруканада дарылайт.
Дарылоо
Өзүн-өзү дарылоо туура эмес. Оорулуу врач көрсөткөн диета жана режимди бузбоо керек. Бул катуу кармаган нефритти туура дарылоого мүмкүндүк берип, оорунун өнөкөт түрүнө өтүшүн алдын алат. Катуу кармаган нефриттен кийин өтө чарчап, суукка урунуудан сак болуу зарыл. Нефрит менен жаш балдардан тартып (айрыкча 7—10 жаш) 20—40 жашка чейинкилер ооругандыктан (75—85%ке чейин) мүмкүн болушунча алдын алуу зарыл. Жаш балдарда көп кезигүүчү сасык тумоо, грипп, бронхит, кептөөр, суу чечектен кийин зааранын анализин текшерип, врачтын кароосунда болуу, врачтан уруксатсыз аспирин, аналгин, антибиотиктер жана башка дарыларды узакка ичүүгө болбойт. Балдардын тиш, тамак ооруларын убагында дарылоо, бут кийимин кургак кармоо, спорт көнүгүүлөрүнө катыштырып, денесин чыңдоо зарыл. Организмдеги ириңдүү ооруларды өз убагында дарылоо, түрдүү уу заттардан этият болуу, васкулит, коллагеноз, кызыл жүгүрүк (эндокардит) дарттарын дарылоодо зааранын анализин текшерип туруу, боюнда бар учурда жана төрөттөн кийин суукка урунбоого, түрдүү кабылдоодон сактанууга аракеттенүү керек.
Өнөкөт нефрит
Өнөкөт нефрит кайра-кайра кармап турат. Оору кармаганда катуу кармаган нефриттин белгилери байкалат. Өнөкөт нефрит менен ооругандар диспансердик каттоодо болуп (Диспансерлөө), врач көзөмөлдөйт. Тонзиллит, фарингит ооруларын күчөтпөй өз убагында дарылоо маанилүү. Өнөкөт нефрит менен ооруган киши врач сунуш кылган режимди туура сактап, жугуштуу оорулууларга жолукпай, суукка урунбай, өтө оор кара жумуш иштөөгө болбойт. Өнөкөт нефрит менен ооругандарга кургак жана жылуу климатта болуу сунуш кылынат. Оорулуунун абалы жакшырганда Орто Азия жана Түштүк Крымдагы курортторго жиберсе болот. Эгерде оорулуу убагында врачка кайрылбай, дарылоо кеч башталса, ал врач сунуш кылган дарылоо, диета жана режимди туура сактабаса бөйрөк иши начарлап, организмде белок алмашуунун уу заттары чогулат (Уремия). Мурда нефрит менен ооругандар уремиядан өлүмгө учураган. Медицинанын жетишкендиктеринин бири — “жасалма бөйрөк” аппаратын жасоо. Ал аппарат менен организмден уу заттарды чыгарат, ошондой эле суу-электролит балансын жана кислота-жегич тең салмактуулугун сактайт. «Жасалма бөйрөк» аппараты бөйрөктүн функциясын убактылуу аткарып, гомеостазды жана негизги физиологиялык функциялардын туруктуулугун сактап турат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Балбекин, Александр Романович
Балбекин Александр Романович - балдар жазуучусу, драматург, актер.
Кыскача өмүр таржымалы
Александр Балбекин 1943-жылы 1-октябрда Тамбов облусунун Мордва районунун Мельгун айылында туулган. 1961-жылы Алма-Атадагы орто мектепти бүтүрүп, ошол эле жылы Алма-Ата жаш көрүүчүлөр театрынын көмөкчү курамына кабыл алынат. 1962-жылы Тамбов облустук театрына караштуу МХАТ студиясына сырттан окууга өтүп, жана 1965-жылга чейин окуу менен актерлук ишмердүүлүктү бирге алып жүрөт. 1968-жылдан Кыргыз Республикасынын Н.К.Крупская атындагы орус драма театрында, 1969–1974-жж. А.С.Пушкин атындагы Красноярск драма театрында иштейт. 1974-жылдан кайрадан Н.К.Крупская атындагы драма театрында иштеп, «Рампа» Кыргызстандын артисттерине көмөк көрсөтүү фондусун жетектейт. Балбекин театрлар үчүн пьесаларды, балдар үчүн китептерди жана роман жазган. Анын «Сүйүү жөнүндө үч новелла» деген пьесасы 1996-жылы Н.К.Крупская атындагы орус драма театрында коюлган. 1994–1995-жж. «Түштүк курьери» гезитинде «Ал аны сүйгөн» романы жарык көргөн. 1980–1984-жж. Пицундада (Грузия), Ереванда Армения, Пярнуда Эстония Розов, Мирошниченко, Варфоломеев, Т.Абдумомуновдордун жетекчилиги астында Республикалык чыгармачылык үйүндө драматургия боюнча адабий семинарларга катышкан. 1996-жылы Долбоорлорду иштеп чыгуу жана менеджмент боюнча курсту (ЮСАИД) аяктаган. Өзүнүн пьесасы боюнча «Батуттагы жомоктор» спектакли менен Санкт-Петербург шаарында Эл аралык эркин искусство фестивалына катышкан. 1990-жылдан Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти. 1993-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Пьесалары
‏‎‏‎
Козукарынчыл чиркейлер (тукум)
Козукарынчыл чиркейлер (лат. Mycetophilidae) – ...
Арстанбап платосу
Арстанбап платосу — Бабашата кырка тоосунун Арстанбап суусунун этегинде жогорку агымында жайгашкан. Базаркоргон районундагы "Арстанбапата" токой чарбасынын аймагында. Батыш болугу акиташ тектуу брекчия, палеоген-неогендик тектерден, чыгышы неогендин кумдук-конгломерат тектеринен тузулуп, устун лесс тектери жаап жатат. Рельефи жантайынкы-донсоолуу, жантайынкы депрессия бар. Арстанбап суусунун башы жана анын куймалары-Жарадар жана Кызылсуунун ороондору платого 200м.ге жана андан терен кирип турат. Ороондордун капталдарынын жогорку болуктору жардуу, ортонку жана томонку болуктору тектирчелуу келип, жер кочкулор менен жайпандалган. Платонун айрым жерлерин бадалдуу кургак талаа, калган болугун, айрыкча жантайынкы жерлерин жангак момо-жемиш токойлору ээлейт.
Айсалкын Асанова
Асанова Айсалкын (26. 12. 1945-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Тамга айылы) экономист, экономика илимдеринин доктору (1990), профессор (1992). Москва жеңил өнөр жай технологиялык институтунун инженер-экономика факультетин бүткөн (1967). 1969-72-ж. Г. И. Плеханов атындагы Москва эл чарба институтунда асппрантурада окуган. 1972-жылдан КУУнун экономпка факультетинде окутуучу, доцент, кафедра башчысы, декан, 1999-жылдан Менеджмент жана бизнес борборунун директору. 100дөн ашуун илимий эмгектердин автору. Аларда негизинен рыноктук экономикалык мамилелердин татаал процесстери, рынок экономикасы шартында өнөр жай, финансы жана банк системасын өнүктүрүү, экономиканы, менеджментти жана маркетингди мамлекеттик жөнгө салуу маселелери каралган. Эмгектери: Денежно-кредитная политика и банковская система. Б., 2000; Реформа экономического образования в Кыргызской Республпке. Б., 1993; Проблемы налогооблажения в Кыргызстане. Б., 1998.
Нефрит (таш)
Нефрит (гр. nephrjs – бөйрөк) – минерал; актинолит менентремолиттин майда кристаллдуу түрү. Жакшы жылмаланат. Ак, жашыл сымал, күрөң жашыл түстө. Негизги тектердин (серпентин, пироксен, амфибол) метаморфизмделишинен пайда болот. Илгери Кытай, Бирма, Индияда кооздук үчүн пайдаланылган. Кендери Чыгыш Саянда, Байкал аймагында, Кытайда, Жаңы Зеландияда кездешет. Кыргызстандын кебир аймактарында да кездешет. 2014-жылы Жети-Өгүз районунун Чоң-Кызыл-Суу айылында, сууда табылган. Салмагы 2-3 тонна, өңү жашыл түстө болгон.
Архитектура акустикасы
Архитектура акустикасы — акустиканын бир бөлүмү. Ал үн толкундарынын үйдүн ичинде таралышын, чагылышын жана жутулушун, чагылган толкундардын сөздөргө жана музыкага таасир этишин изилдейт. Архитектура акустикасы имараттардын чоң бөлмөлөрүн долбоорлоодо сөздүн жана музыканын жакшы угулуу шартын алдын ала аныктайт. Жабык бөлмөдө үн толкундары кереге, шыптарга тийип кайта чагылат. Ошондуктан угуучуга түз келүүчү үн толкуну менен бир канча жолу чагылган жана өчүүчү, кечигүүчү үн толкундары келет. Негизги үн жоголгондон кийин чагылган толкундардын таасири астында үндүн акырындап өчүү процесси реверберация деп аталат. Үндүн өчүү убактысы (реверберация убактысы) үндүн акустикалык сапатынын негизги белгиси болот. Реверберация убактысы чоң болсо, айтылган сөз жана музыка ачыктыгын жоготот. Туура эмес салынган залдын ар кайсы жерлеринде уккулуктуулук бирдей болбойт. Электр-акустикалык күчөткүч системалары (ревербератор) менен бөлмөнүн ичиндеги угууну жакшыртууга болот.
Нюй-Яха дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Малави
Малави (англисче Мalawi, чичевача Malawi), Малави Республикасы (Republic of Malawi, Dziko la Malawi) – Африканын түштүк-чыгышындагы өлкө. Түндүк-чыгышынан Танзания, түштүк-чыгышынан, түштүгүнөн жана түштүк-батышынан Мозамбик, батышынан Замбия менен чектешет; Танзания менен чек арасынын басымдуу бөлүгү жана Мозамбик менен чек арасынын жарымы Ньяса көлү (Малави) аркылуу өтөт. Малави деңиз менен чектешпейт. Түштүк-чыгышынан Танзания, (Ньяса көлү аркылуу), түштүк-чыгышынан, түштүгүнөн, түштүк-батышынан Мозамбик, (Ньяса көлү аркылуу) батышынан Замбия менен чектешет. Аянты 118,48 миң км2 (анын 24,21 миң км2ин Ньяса көлүнүн акваториясы ээлейт). Калкы 15,4 млн (2010). Борбору – Лилонгве. Административдик-аймактык жактан 3 провинцияга, алар өз ичинен 28 округга бөлүнөт. Акча бирдиги – малави квачасы. Административдик-аймактык бөлүнүшү (2014)
Малави – БУУнун (1964), Коомдуктун (1964), Африка биримдигинин (1964; 2002-жылга чейин Африка биримдиги уюму), ЭВФтин (1965), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1965), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Малави – унитардык мамлекет. Конституциясы 1994-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Өкмөт жана мамлекет башчысы – президент, 5 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент (Улуттук чогулуш жана Сенат). Аткаруу бийлигин өкмөт ишке ашырат. Малавиде көп партиялуу саясий система орун алган. Башкаруучу саясий партиялары: Демократиялык прогрессивдүү партия, Малави Конгресс Партиясы жана Бириккен демократиялык фронт.
Табияты
Малавинин калкынын басымдуу бөлүгүн (99%тен ашыгын) бантулар түзөт; анын ичинде 53,1%и малавилер, 1,1%и – ньякьюся, ндали, ламбья (түндүгүндө), 11%и – нгони, (батышында жана борбордук бөлүгүндө), 2,1%и – тонга (чыгышында), 18%и – ломве (түштүк-чыгышында), 14%и – яо ж. б. Расмий тилдери – англис, чичева (чева) тилдери. Малавинин калкынын 51%ке жакыны протестант деноминациясынын өкүлдөрү, 29%ти католиктер, 13%ке жакыны мусулмандар. орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 163,3 киши (2010). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектерде – 50,2, аялдарда – 51,6 жаш. Төрөлүүнүн (2009, 1000 кишиге 39,7 бала) жана өлүм-житимдин (1000 адамга 11,8) саны өтө жогору. 100 аялга 100 эркек туура келет (2009). Шаар калкы 20% (2010). Ири шаарлары: Лилонгве, Блантайр, Маузу, Зомба.
Маданияты
Билим берүү системасы милдеттүү акысыз 8 жылдык башталгыч, 4 жылдык орто жана 4 жылдык жогорку билим берүүнү камтыйт. Кесиптик билимди техникалык колледжден, кесиптик-техникалык окуу жайдан, окуу курстарынан алса болот. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 71,8% (2008). Малави университети (1964), Мзузудагы университет (1999), Малави улуттук архиви (1947), Улуттук китепканасы (1968), Малави музейи (1959) жана бир нече илимий-изилдөө мекемелери бар. Англис тилинде «The Daily Times», «Malawi Government Gazette», англис жана чичева тилинде «The Malawi News», «The Afrikan», «This is Malawi» ж. б. гезит-журналдары чыгат. Радиоуктуруусу 1964-жылдан, телекөрсөтүүсү 1999-жылдан, «Malawi News Agensy» улуттук маалымат агенттиги 1966-жылдан иштейт.
Адабияты
Малави адабияты англис тилинде өнүгүүдө. Алгачкы чыгармаларына агартуучулук мүнөздүү: С. Ж. Нтары («Африка адамы», 1934; «Ачев элинин тарыхы», 1937) жана Э. В. Чафулумир («Биздин үй-бүлө», 1940) тарыхый-этнографиялык очерктерди жаратышкан. 1960-жылдардын ортосунда улуттук поэзия жанданган (Д. Рубадири, Ж. Мапанже, Ф. Митали), ошондой эле прозада тарыхый жана турмуштук роман жанрына Л. Кайир («Мен аракет кыламын», 1965; «Өткөндүн элеси», 1968; «Жингала», 1969), социалдыкислотарыхый романга О. Качингве («Оңой иш эмес», 1962) жана Рубадир («Калыңсыз кыз», 1967) кайрылышкан. Президент Х. К. Банданын киргизген цензурасынын айынан айрым малавилик жазуучулар өлкөсүн таштап кетүүгө аргасыз болушкан. 1970-жылдары малави прозасында эмиграциядагы жазуучулар Банданын режимин ашкерелеген социалдык-саясий романдарды жаратышкан (Кайир, «Туткун», 1974). 1970-жылдардын башында малави адабиятында прозада агартуучулук-дидактикалык агым басымдуулук кылган (Т. Банда, «Секандын чечими», 1979; «Ыза болгон көңүл», 1987; Д. Камконд, «Кыңыр иш кырк жылда билинет», 1986; «Тирүүлөр үчүн», 1989). Ошондой эле Ж. Банда детективдик романга («Таң каларлык ачылыш», «Өлүмгө карай түз жол», экөө тең 1991) кайрылган. 1990-жылдардын башында Малави эмигрант жазуучулар социалдык-саясий романдарды жазышкан (П. Т. Зелез, «Өчүп бараткан чок», 1992; С. Мпас, «Күтпөгөн дос», 1995).
Архитектура жана сүрөт искусствосу
Малавиде колониядагы мезгилдин башталышы менен эклектизм нугундагы курулуштар тургузула баштаган; алардын эң алгачкысы – Блантайредеги «Мандала» компаниясынын башкаруучусунун үйү (1882), Зомбадагы британ консулунун «Эски резиденциясы» (1886), Ыйык Михаилдин жана Блантайредеги бардык периштелердин чиркөөсү (1891), Зомбадагы мамлекеттик үй (губернатордун резиденциясы, 1898, 1902). 20-кылымдын орто ченинен баштап Малавиде модернизм стилиндеги курулуштар пайда болуп, темир-бетон колдонула баштайт (Зомбадагы Парламенттин имараты, 1957). Көз каранды эместиктин жарыяланышы менен административдик имараттар курула баштайт (анын ичинде модернизм багытында 1960–80-жылдары салынган Лилонгведеги Жаңы мамлекеттик үй, Лилонгве менен Блантайредеги постмодернизм духунда салынган Малави резерв банкынын өкүлчүлүктөрү, билим берүү мекемелери, анын ичинде Малави университетинин бөлүмдөрү [окуу корпусу (1973) жана Зомбадагы Чанселлор – колледжинин Чоң залы (1982), Блантайредеги политехникалык колледжинин имараты (1960–70-жылдардын башы)], көп кабаттуу мейманканалар, имараттар, брутализм жана постмодернизм стилиндеги соода борборлору. 21-кылымдын башындагы курулуштардын ичинде – Лилонгведеги Х. К. Банданын мавзолейи.
Профессионалдык сүрөт искусствосу Малавиде көз каранды эместиктин жарыяланышы жана Малави университетинде көркөм өнөрдү өнүктүрүү нугун түзүү менен билим берүү системасы 1960-жылдын аягында өнүгө баштаган. Скульптор Б. Каунда, скульптор жана живописчи В. Нампея, живописчи К. Чиромо скульптура менен декоративдик-прикладдык искусствонун жергиликтүү традицияларын материал катары чопону, жыгачты, ташты, бетонду пайдаланып модернизмдин тажрыйбасы менен бириктиришкен. Салттуу кол өнөрчүлүк – батика, зер кооз буюмдарды, жыгач статуэткаларды, тиричилик буюмдарын жасоо, чий согуу иштери кирип, кеңири тараган.
Музыкалык маданияты малави, нгони, яо, макуа ж. б. элдердин салттары жана Ошондой эле батыш музыкасынын таасиринде пайда болгон стиль менен формалары өнүгүп жатат. Салттуу маданиятында үрп-адат, ырым-жырым, көңүл ачуу музыкасы, музыкалык ар кандай аспаптарда ойноо орчундуу орунду ээлейт. Чиквава, Блантайр жетекчи көсөмдөрүнүн үйлөрүндө үрп-адат бийлери музыка менен коштолуп аткарылган. 16-кылымдын орто ченинде Малавиге португалия, 19-кылымдын аягында англиялык музыкасы кирген. Батыш музыкасын окутуу чиркөө мектептеринде жүргүзүлгөн. Европа музыкасынын таасири менен өзгөчө бир хор стили өнүгөт. 20-кылымдын орто ченинен батыш тибиндеги баштапкы музыкалык билим берүү системасы түзүлөт, концерттик практика өнүгөт. Калктын арасында америка, түштүк-африка, инди, гавайа музыкалык стилдери кеңири тарайт. 1970-жылдарда шаардык маданияттын маанилүү бөлүгү катары батыштык типтеги (джазды жана реггини кошкондо) көңүл ачуучу музыка болуп калды. Түнкү клубдарда жана дискотекаларда кошуна Түштүк жана Чыгыш Африка, Зимбабве жана Конго Демократиялык Республика – өлкөлөрүнүн музыкасы жаңырат.
Малавинин музыкалык салттарын изилдөө 20-кылымдын башынан жүргүзүлгөн. Аудио- жана видеоматериалдары Зомбадагы Малави университетинде сакталып турат.
Кургак учук
Соңку учурларда Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун маалыматы боюнча: ар бир секунд сайын дүйнөдө бир адам кургак учук оорусун жуктуруп алат. Ал эми, ар бир 20 секундда жер жүзүндө кургак учуктан бир адам көз жумат. Жылына бул дарттан 600гө жакын киши каза табат. Республикада кургак учук менен ооругандардын саны Чүйдө жана Бишкекте көбүрөөк байкалат. Өлкөдө социалдык-экономикалык кырдаал курчуп, миграция өсүп жаткандыгы-бул оорунун кулач жайышына таасир этүүдө. Кургак учук менен ооруп калгандардын санын азайтуу жаатында ак халатчандар көптөгөн иштерди жасап жатышат. "2011-жылдын январындагы абал боюнча Кыргызстанда кургак учук менен ооругандардын саны калк арасында азайды", - дейт Саламаттыкты сактоо министри Сабырбек Жумабеков. Анын айтымында, 2010-жылы өлкөдө 5434 кургак учук менен ооруган адам катталган, бул 2009-жылга салыштырганда 427 адамга аз. С. Жумабеков саламаттык сактоону колдоого жана өнүктүрүүгө жылына 565 миллион сом талап кылынаарын, бирок республикалык бюджеттен 45 миллион сом гана бөлүнөрүн айтат.
Кургак учуктун пайда болушу
Кургак учук - жугуштуу дарт. Ал көбүнчө какырык менен кургак учуктун микробактериясын бөлүп чыгарган сыркоо адамдан жугат. Башка микробдордон айырмаланып, кургак учуктун микобактериясы өзгөчө сакталуу касиетине ээ. Ал жерде дагы, карда дагы өзүн мыкты сезет, ошондой эле спирт менен кислотанын таасирине да туруктуу келет. Микробактерия ыплас жерде, нымдуу үйдө бир нече ай, бейтаптын кийим-кечесинде, үй эмеректеринде 3-4 ай, сүттө, майда 1 жылга чейин сакталат. Алар жогорку температурага туруштук бере алышпайт, тике тийген күн нуруна көпкө чейин кактаганда гана жок болот. Алар жогорку температурада жана хлор камтылган заттардын таасиринен улам жок болот. Кургак учукту козгогучтардын бир нече түрү (кишиники, бодо малдыкы жана канаттуулардыкы ж. б.) белгилүү. Адамдар негизинен кишинин кургак учугу менен оорушат, бирок кээде бодо малдын кургак учугу менен да жабыркашы мүмкүн. Ооруну негизинен микробдуу какырык бөлүп чыгарган адамдар жана малдар таратышат. Айрыкча кургак учуктун ачык түрү менен ооруган адам коркунучтуу. Кургак учуктун таякчасы ар кандай жол менен жугушу ыктымал. Оору көбүнчө оорулуунун какырыгы, түкүрүгүнүн чачырандысы менен булганган аба менен дем алганда, ошондой эле оорулуу пайдаланган буюмдар (сүлгү, тиш щётка, жүзаарчы, кийим-кече ж. б.) аркылуу жугушу мүмкүн. Андыктан жугушсуздандыруунун катуу тартибиндеги чараларды көрүү талап кылынат. Эмне үчүн айрым адамдардагы кургак учук башкаларда жоктугун дайыма эле түшүндүрө албайбыз. Бирок айрым адамдар башкаларга караганда кургак учук менен ооруп калуу коркунучуна кабылышат. Коркунуч фактору оорунун өнүгүү деңгээлин жогорулатат. Кургак учук оорусунда төмөндөгү симптомдор байкалат: жөтөлдүн күчөшү, токтобошу, кетпеши, дем алуунун кысылуусу, демигүүсү, көкүрөктүн дайыма ооруусу, жөтөлгөндө кандын пайда болуусу, үндүн кыркырап калышы, өпкөнүн жугуштуу ооруусу (мисалы, пневмония), дайыма чарчап-чаалыгуусу, салмагынын азайышы (арыкташы). Бул симптомдор көбүнчө кургак учукка тиешелүү, ал эми ден соолуктун башка проблемалары аларды пайда кылышы мүмкүн. Бирок ар бир адам алардын себебин билүү үчүн, мындай симптомдор байкалганда врачка кайрылууга тийиш жана зарылдыгына жараша дарылоону эрте баштоосу абзел.
Кургак учуктун түрлөрү
Өпкөнүн кургак учугу. Кургак учук көбүнчө өпкөнү жабыркатат. Ошондой эле лимфа жана кан тамырлар аркылуу муундарга, сөөктөргө, мээ кабыгына, бөйрөккө ж. б. тарашы мүмкүн. өпкөнүн кургак учугунда өпкөнүн микобактерия түшкөн ткандарында сезгенүү очогу пайда болуп, некрозго айланат. Андан кийин ал катуу кабык менен капталат да, акырындап кальций туздары топтолот. Балдарда бул байкалбайт, рентгенге тартканда гана билинет. Эгер баланын организми начарлап кетсе, процесс таралып кетиши ыктымал. Мында баланын эти ысып, жалпы абалы начарлап, жөтөл коштолот. Чоң кишилерде да алгач байкалбайт, бирок адамдын алы кетет, арыктайт, түнкүсүн тердейт. Андан кийин денеси ысып, көп учурда бир аз чыйрыгат, бат-бат жөтөлөт, тамакка табити тартпайт, дем алганда капталы сайгылашып ооруйт, кан түкүрөт. Мына ушул белгилердин бири эле байкалары менен дароо врачка кайрылуу керек. Сөөктүн жана муундун кургак учугу.Муну менен көбүнчө 10 жашка чейинки балдар, ошондой эле чоң адамдар да ооруйт. өзгөчө омуртка тутуму, жамбаш, тизе, кызыл ашык муундары, ошондой эле сөөктөр жабыркайт. Алгач башталышында баланын көңүлү ачылбай, чыргоолонот, түнкүсүн начар уктайт, арыктап, бозоруп, тез чарчайт, тамакка табити тартпайт. Кечкисин же түнкүсүн омуртка тутуму, жамбаш ашташы жана тизе ооруйт. Кээде бала түнкүсүн оорудан кыйкырып ойгонот. Оору күчөгөндө муундары шишип, ооруйт, аксай баштайт. Алдын ала дарыланбаса, бейтаптын муундары өспөй калат. Күчөп кеткенде, жабыркаган сөөк ириңдейт, сөөк, жумшак ткань тешилет. Лимфа түйүндөрүнүн кургак учугу. Мында жабыркаган бездер чоңоюп, кыймылдатпай ооруйт. Ириң тээп кеткен учурда, ал сыртка жарылып, айыккандан кийин тырык болуп калат. Бул дартты врач гана дарылайт. Ан үчүн алгач оорулууну рентгендик текшерүүдөн өткөрүп, диагнозун аныктоо кажет. Дарылоо учурунда оорулуу врачтын көзөмөлүндө болот. Эгер дарылоодон жакшы натыйжа болбосо, оорулууга хирургиялык жол сунуш кылынат. Оорулуу, баарынан мурда, гигиена эрежесин сактап, жакшы тамактанып, жылдын бардык мезгилинде мүмкүн болушунча таза абада жүрүшү керек. Белогу көп эт, балык, быштак, сыр, сүт, жумуртка жеши зарыл. Мөмө-жемишти, айрым жашылчаларды, маселен, помидор, сабиз, кара карагат, лимон, жүзүмдү жеп, ширелерин ичүү абзел. Мындан тышкары, витаминдерди алыш керек. Оору күчөп кетсе, тынч жатып дарыланып, оңоло баштаганда, дене көнүгүүлөрүн жасап, сейилдеп, денени чыңдоо зарыл. Оорулууну дарылоодо үзгүлтүккө учуратпаганга, тамеки чекпегенге, арак ичпегенге аракет кылуу керек.