cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хара-Хото
Хара-Хото (моңголчо Kapa шаар) - Эцзин-Гол суусунун төмөн жагындагы (мэр) шаар-чебинин (11-13-к.) калдыгы. Археологиялык божомолдоолор боюнча шаар б. з. ч. 2-1-кылымда пайда болуп, кол өнөрчүлүк, соода өнүккөн. Алгач тибеттиктерге, кийин түрктөргө, 9-кылымдын 2-жарымында уйгурларга, 10-кылымдан тангуттарга, 13-кылымдан моңголдор бийлигине баш ийген. 1372-ж. Кытайдын Мин династиясы Хара-Хотону басып алган. П. К. Козловдун экспедициясы изилдеген (1908, 1909, 1926). Казуу убагында соода, кол өнөрчүлүк устаканалары, ар түрдүү эмгек куралдары, фарфор, тыйын, дүйнөдө биринчи кагаз ассигнация, статуэткалар жана иконалар, 2 миң томдон ашуун китеп жана кол жазмалар (кытай, тибет жана тангут тилдеринде) ж. б. табылган. Алар Санкт-Петербургдагы Эрмитажда сакталуу.
Березовка (Белебеев району, Башкыртстан)
Березовка — Башкыртстандын Белебеев районундагы айыл, Знамен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 7 киши. Почта индекси — 452021, ОКАТО коду — 80209810002.
Энсон (Айова)
Энсон (Айова) (Anthon) — Айова штатынын Вудбери округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 1.8 км². FIPS коду — 19-02350.
Калкы
2010-жылы калкы 649 киши болгон.
Хундсдорф (Вестервальд)
Хундсдорф (Вестервальд) (Hundsdorf (Westerwald)) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Вестервальд районуна кирет.
Кыз, келин көтөрүү
Шарттары
Оюнчулардын саны 10—15 киши.
Оюн аянтчада, талаада өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу
Оюнга жетекчи шайланат, калгандары кыздар жана жигиттер болуп бөлүнүп, 3—4 м. аралыкта бир бирине карап турушуп оюндун шарты, өткөрүлүүчү аралыгы жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Жетекчи кыздардын бирөөсүнөн «Сен кимдин өмүр жолдошу болгуң келет?» деп сураганда, ал кыз көңүлүнө жаккан жигитти мактап, ошондой эле анын кемчиликтерин да айтып «тетиги бойлуу, каштуу, Кожомкулдай күчтүү, кызганчаак «Темирбекти» деп жооп берет. Андан кийин кыз жана жигит оюн башталуучу сызыкка чыгышканда жигит кызды алдына баладай көтөрүп белгиленген аралыктан өтүшү керек. Эгерде жигит кызды жыгылтпай, жерге койбой, кыйналбай аралыктан көтөрүп өтсө, кыз ырдап же бийлеп бериши керек. Эгерде жигит тапшырманы аткаралбай калса, анда өзү ырдап же бийлеп бериши шарт. Ошентип, катышуучулар кезектери менен оюнду каалаган убакытка чейин улантышат. Кызды кыйнабай, жерге койбой, жыгылтпай белгиленген аралыктан ийгиликтүү өткөн жигит, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун башка түрлөрү
Кыз, келиндерди атка миндирүү, кыз келиндерди аттан түшүрүү, кыз, келиндерди суудан көтөрүп өтүү, жигит көтөрүү ж. б.
Оюндун эрежеси
Жигитке кызды жерге коюп дем алууга, аралыктан толук өтпөй коюуга, бир бирине тоскоолдук кылууга, оюн жетекчисинин тапшырмасын аткарбай коюуга, баш тартууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюн жетекчиси суроону кыздардан сурабай, жигиттерден сурап, оюнду баштаса дагы болот. Жигиттер кыздар аларды жакшылап мактамайынча, оюн башталуучу сызыкка чыкпай коюшса дагы болот.
Педагогикалык мааниси
Күч тарбияланат, оордуктарды көтөрүүгө, бир жерден экинчи жерге алып барууга үйрөтөт.
Этцельванг
Этцельванг (Etzelwang) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Пфальц административдик округуна карайт. Амберг-Зульцбах районуна кирет.
Калкы - 1442 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 21,69 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 3 71 140. Муниципалитеттин башчысы — Роман Бер.
Хань династиясы
Хань династиясы - б. з. ч. 206 - б. з. 220-ж. Цинь династиясынан кийинки, Үч падышачылык доорунан мурунку Кытайды башкарган императорлор династиясы.
Лю Бан негиздеген. Хань династиясы эки мезгилге бөлүнгөн: Батыш же Алгачкы (Улуу) X. дарыянын (б. з. ч. 206 - б. з. 9) борбору Чанъань жана Чыгыш же Кийинки (Кичи) Хань династиясынын (25-220) борбору Лоян. Баскынчыл согуш жүргүзүп, империянын чек арасын бир кыйла кеңейткен. Орто Азия жана Индия мамлекеттери менен соода мамилелерин түзгөн. Батыш X. д. дыйкандар («Кызыл каштуулар») менен «Жашыл токойдо жашагандардын » көтөрүлүшүнөн (17-27), Чыгыш X. д. 184-204-ж. элдик көтөрүлүштөн («Сары селдечендер» кетөрүлүшү) жана согушчан топтордун күрөшүнөн улам кулаган.
Нью Йорк Миллс (Миннесота)
Нью Йорк Миллс (Миннесота) (New York Mills) — Миннесота штатынын Otter Tail округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1199 киши. Болжолдуу аянты - 3.2 км². FIPS коду — 27-46060.
Фористэлл (Миссури)
Фористэлл (Миссури) (Foristell) — Миссури штатынын Сент-Чарльз округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 13.0 км². FIPS коду — 29-25120.
Колхан (Колорадо)
Колхан (Колорадо) (Calhan) — Колорадо штатынын Эль Пасо округуна караган АКШ шаары.
Фористэлл (Миссури)
Калкы
2010-жылы калкы 358 киши болгон.
Колхан (Колорадо)
Калкы - 869 киши. Болжолдуу аянты - 2.6 км². FIPS коду — 08-11260.
Вестхаузен
Вестхаузен (Westhausen) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Гота районуна кирет.
Калкы - 527 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 4,68 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 67 078. Муниципалитеттин башчысы — Майнхард Эльмрих.
Кабылов Тойчубек Бегмуратович
Өмүр баян
Кабылов Тойчубек Бегмуратович 1969-жылы 31-майда Ош областынын Алай районуна караштуу Кабылан -Көл айылында туулган.1986-жылы аталган  районго караштуу мектепти бүтүрүп,1987-1989-жж. советтик армиянын катарында кызмат кылган.
Сыйлыктары
Окутуудагы, тарбиялоодогу жана коомдук иштердеги жетишкендиктери үчүн 2007,2010-жылдары ОшМУнун Ардак грамотасы,2012-жылы Ош шаарынын мэриясынын Ардак грамоталары менен сыйланган.
Ак-Суу айыл аймагы (Лейлек району)
Ак-Суу айыл аймагы ― Кыргызстандын Лейлек районундагы административдик-аймактык бирдик. Ак-Суу, Алга, Жезкен, Жеңиш, Суу-Башы айылдарынан турат. Административдик борбору ― Ак-Суу айылы.
Өндүрүш сарпы
Өндүрүш сарпы — продукт чыга­рууга жумшалган же жумшалып жаткан эмгектин жалпы чыгымы.
Зат элементтерине тиешелүү Өндүрүш сарпы- материал ресурстардын (өндүрүш каражаттарынын жана жумушчулардын жашоо каражаттарынын) орток чыгымы. Өндүрүш сарпынын мазмуну жана фор­масы тиешелүү өндүрүш ыгына мүнөздүү өндүргүч күчтөрдүн өнүгүү деңгээлине, о. эле жалпы продукт менен жумушчу күчүн кайталап өндүрүүдөгү өзгөчө шарттарга жараша аныкталат. Бурж. коомдо Өндүрүш сарпы коомдук эмгек чыгымы жана капитал чыгымы деп айырмаланат. Капит. өндүрүштүн түпкү булагы — ишканачынын өндүрүш каражаттарын жана жумушчу күчтү сатып алууга жумшаган акчалай чыгымы. Соц. коомдо Өндүрүш сарпы коомдук продукт өндүрүүгө жумшалуучу бүт коомдук эмгек жана материал ресурстар чыгы­мы деп айырмаланат. Өндүрүш сарпынын жал­пы деңгээли ил. негиздеги нормативдерге ылайык пландаштырылат да, дайыма төмөндөп турат. Бул — соц. өндүрүштүн объективдүү закон ченеми.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Дэнтон (Небраска)
Дэнтон (Небраска) (Denton) — Небраска штатынын Lancaster округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 189 киши. Болжолдуу аянты - 0.4 км². FIPS коду — 31-12770.
Мертинген
Мертинген (Mertingen) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Швабия административдик округуна карайт. Донау-Рис районуна кирет.
Калкы - 3808 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 38,42 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 7 79 181. Муниципалитеттин башчысы — Альберт Лонер.
Кальфөрде
Кальфөрде (Calvörde) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Бөрде районуна кирет.
Калкы - 3711 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 36,24 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 83 125. Муниципалитеттин башчысы — Клаус Циммерман.
Көнигсмор
Көнигсмор (Königsmoor) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Харбург районуна кирет.
Калкы - 666 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 10,01 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 53 022. Муниципалитеттин башчысы — Ханс-Юрген Даль.
Өндүрүштү интенсивдештирүү
Өндүрүштү интенсивдештирүү— коомдук өндүрүштүн илимий- техникалык революция шартында өнүгүү процесси.
Өндүрүштүн өнүгүшүнүн эки—интенсивдүү жанa экстенсивдүү түрү бар. Эгер экстенсивдүү өнүгүү өндүрүш кубаттуулугун мурдагы эле тех. базада арбытууга, иштетилүүчү материалдык ресурстар менен жумушчулар санын карандай көбөйтүүгө негизделсе, интенсивдүү өнүгүү эмгек, материалдык жана тех. ресурстарды барган сайын то­лук, жүйөөлүү, жыш пайдаланууга таянат. Интенсивдүү өнүгүүдө өндүрүшкө катышкан факторлордун (өндүрүш каражаттарынын жанa өндүргүч күчтөрдүн) бардык ички мүмкүнчүлүктөрүн, кудуретин, өндүрүмдүүлүгүн «сыгып» алууга аракет жасалат.Социализм тушунда
Өндүрүштү интенсивдештирүү коомдук өндүрүштүн натыйжалуулугун арттыруу менен эмгекчилердин жыргалчылыгын жанa маданий деңгээлин жогорулатууга, оор кол эмгегин жеңилдетип, акыл эмгеги менен күч эмгегинин айырмачылыгын жойуга багытталат. Өндүрүштү интенсивдештирүүнүн негизги булагы — ил.-тех. прогресс, эмгекти жанa өндүрүштү уюштурууну өркүндөтүү, пландоо жанa башкаруу методдору менен системаларын жакшыртуу ж. б. Өндүрүштү интенсивдештирүүнүн конкреттүү формасы эл чарба тармактарынын өзгөчөлүктөрүнө жapaша болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Мочилки (Белебеев району, Башкыртстан)
Мочилки — Башкыртстандын Белебеев районундагы айыл, Знамен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 118 киши. Почта индекси — 452032, ОКАТО коду — 80209810003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сүйүн Откеев
Откеев Сүйүн - Кинорежиссёр, продюсер
ТВ Долбоорлору
Андан сырткары 30 га жакын клиптердин жана 400 дөн ашуун ар кандай жарнамалык роликтердин режиссеру жана продюсери.
Соц. тармактарда
https://m.facebook.com/suyun.otkeev
https://www.instagram.com/invites/contact/?i=1bmmvcb38msi0&utm_content=92kyn7
https://t.me/suyunotkeev
Өндүрүштук- аймак байланышы
Өндүрүштук- аймак байланышы— иштин жүрүшүндө өндүрүш бирдиктеринин (ишкана, тармак, комплекс) ортосундагы карым-катыш, байланыш.
Сүйүн Откеев
Соц. тармактарда
https://youtube.com/channel/UCTq7LMZ_ZBGQwlWJnlgC6wA
Чоң Мадаха
Чоң Мадаха — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мадаха дарыясынын оң жээгинен 48 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Сүйүн Откеев
Соц. тармактарда
https://youtube.com/c/EtnomediaKyrgyzstan
Чоң Мадаха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өндүрүштук- аймак байланышы
Мындай байланыш эмгек­ти өндүрүш-аймакта бөлүштүрүүдөн улам келип чыккан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Линден
Линден (Linden) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан Шаар. Гиссен районуна кирет.
Калкы - 12266 киши(2013-ж.). . Аянты - 22,77 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 5 31 012. Мэр — др. Ульрих Ленц.
Оордукту арылтмай
Шарттары
Оюнчулардын саны 3—5 киши,
Оюн аянтчада, талаада өткөрүлөт.
Оюнда устун, дөңгөч, аркан колдонулат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери менен, бирден дөңгөчтү белгиленген аралыктан сүйрөп өтүүгө аракеттенишет. Оюн, оюнчулардын каалоосу боюнча 2—5 жолу кайталанышы мүмкүн. Белгиленген аралыктан оордукту бат сүйрөп өткөн оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун башка түрлөрү
Оордукту тиш менен сүйрөмөй, оордукту моюн менен сүйрөмөй, оордукту бел менен сүйрөмөй, араба сүйрөмөй, машина сүйрөмөй.
Оюндун эрежеси
Буйруктан мурда аракетти баштоого, аралыкты толук өтпөй коюуга, бир бирине тоскоолдук кылууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюнчулардын саны көп болсо, аларды топторго бөлүп өткөрсө болот. Эгерде аспаптардын саны көп болсо, оюнду бир убакытта өткөрсө болот.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, чыдамкайлыкка тарбияланат, коюлган максатка жетүүгө үйрөтөт.
Коммерсе Сити (Колорадо)
Коммерсе Сити (Колорадо) (Commerce City) — Колорадо штатынын Адамс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 45 913 киши. Болжолдуу аянты - 66.9 км². FIPS коду — 08-16495.
Эпворс (Айова)
Эпворс (Айова) (Epworth) — Айова штатынын Дубьюк округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 3.4 км². FIPS коду — 19-25725.
Калкы
2010-жылы калкы 1589 киши болгон.
Мусаев Сыртбай Жолдошович
Мусаев Сыртбай Жолдошович (1. 8. 1953-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Көл-Төр айылы) – тилчи, филология илимдерининдоктору (2000), профессор (2002), КР илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (2002), КР УИАнын корр. мүчөсү (2005). КРдин илимине эмгек сиңирген ишмер (2010). КМУнун филология факультетин бүтүргөн (1976). СССР ИАнын стажёр-изилдөөчүсү (1976–78), аспиранты (1979–81), КР УИАнын Тил жана адабият интунда илимий кызматкер, бөлүм башчы (1982–90), КУУнун доценти (1991–92), кафедра башчысы (1993–97), докторанты (1997–98), журналистика факультетинин деканы (1999–2000), Ысык-Көл мамлекеттик университетинин илимий жана окуу иштери боюнча проректору (2000–02), К. Карасаев атындагы БГУнун ректору (2003–04), КТРКнын президенти (2004–05), Чүй университетинин 1-проректору (2005–06), И. Арабаев атындагы КМУнун Лингвистика институтунун директору (2006жылдан). Илимий изилдөөлөрү кыргыз тилинин илимийтеор. жана практикалык тарыхый лексикологиялык маселелерине, калыптанышы жана өнүгүшү, сөз маданияты, синтаксистик моделдештирүү, семантика, лингвопоэтика, герменевтика, орфография жана башкалар. маселелерине арналган 250дөн ашык илимий-методикалык жана илимий-публицистикалык эмгектин автору. Эл аралык «SPI Алтын медалы» (Париж, 2003), Кембриж университетинин «Алтын медалы» (2000) менен сыйланган. Эмгектери: Структурно-функциональные типы и семантика причастных конструкций в киргизском языке. М., 1983;Парадигматические типы причастных конструкций в киргизском языке. Ф., 1987; Кеп маданияты жана норма. Б., 1999; Текст: Прагматика. Структура. Б., 2000; Кыргыз тилинин жазуу эрежелери. Б., 2004; Вопросы кыргызского языкознания. Б., 2010.
Донифан (Небраска)
Донифан (Небраска) (Doniphan) — Небраска штатынын Hall округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 763 киши. Болжолдуу аянты - 1.2 км². FIPS коду — 31-13365.
Тешебай Мусаев
Мусаев Тешебай (10. 1. 1894, азыркы Ош облусу, Кара-Суу району, Дыйкан-Кыштак кыштагы – 17. 1. 1990, ошол эле жер) – пахтачы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1951). 1932-жылы Кара-Суу районундагы «Кызыл-Шарк» колхозунда колхозчу, 1945-жылдан дыйканчылык бригадасынын бригадири болуп иштеген. Ал башкарган бригада 1950-жылы 310 га жердеги пахтанын ар гектарынан 45,6 цден түшүм алган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Мусаев Самар
Колдонулган адабияттар
__INDEX__ __NEWSECTIONLINK__
Өмүрзаков Баатырбек
Эмгек жолу
1990-жылдан бери Улуттук Филармониянын артист-Кызматкери, ошону менен катар Нурдин Тугелов атындагы “Ак-Марал” бий тобунда “Миң-Кыял” оркестринде солист, Бишкек шаардык Маданият башкармалыгынын алдында түзүлгөн “Доор” фольклордук ансамблинин негиздөөчүсү, ансамблдин солисти болуп эмгектенет.
1999-жылы “Улуу-жибек жолу жана азыркы учур” программасы боюнча Европанын баардык мамлекеттерине Кыргыздын каада салт жана эл аспаптарын таанытып, концерттик гастролдо жарым жылдан ашык убакыт кыдырып келген.
Президенттик стипендия алып окуган студенттердин катарына кирет.
Хэйл (Миссури)
Хэйл (Миссури) (Hale) — Миссури штатынын Кэрро округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 1.4 км². FIPS коду — 29-29908.
Калкы
2010-жылы калкы 419 киши болгон.
Alea iacta est
Ушуга окшош мааниде "Рубиконду кечип өтүү" деген сөз айкашы да пайда болгон.
Тарыхчы Плутархтын маалымдашынча, Цезар латынча "Йакта алэа эст" деп айтпастан, грекче «Ἀνερρίφθω κύβος», [anerríphthō kýbos] - "анэррифто кибос" - "чүчкулак кармалды" деп айткан соң, анын аскери Рубикон дарыясынан Римди карай кечип өткөн.
Хунцель
Хунцель (Hunzel) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Рейн-Лан районуна кирет.
Калкы - 258 киши(2013-ж.). . Аянты - 4,02 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 41 063. Муниципалитеттин башчысы — Герхард Бауэр.
Нью Лондон (Миннесота)
Нью Лондон (Миннесота) (New London) — Миннесота штатынын Kandiyohi округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1251 киши. Болжолдуу аянты - 2.7 км². FIPS коду — 27-45682.
Бриден
Бриден (Brieden) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Кохем-Целль районуна кирет.
Калкы - 148 киши(2013-ж.). . Аянты - 4,40 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 35 014. Муниципалитеттин башчысы — Ханс-Йозеф Михельс.
Вестхаузен (Хильдбургхаузен)
Вестхаузен (Хильдбургхаузен) (Westhausen (bei Hildburghausen)) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Хильдбургхаузен районуна кирет.
Калкы - 602 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 15,43 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 69 056. Муниципалитеттин башчысы — Эдгар Ридель.
Айзенберг (Тюрингия)
А́йзенберг, Э́йзенберг (Eisenberg) — Германиядагы шаар, райондук борбор, Тюрингия жеринде жайгашкан.
Заале-Хольцланд районунун тутумуна кирет. Калкынын саны - 11154 киши (31 декабрь 2010 жыл).
Ээлеген аянты - 24,85 км². Ырасмий коду — 16 0 74 018.
Шаарда 4 район бар.
Камерн
Камерн (Kamern) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Штендаль районуна кирет.
Калкы - 1307 киши (31-декабрь, 2010). Болжолдуу аянты - 31,83 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 90 285. Муниципалитеттин башчысы — Клаус Бек.
Каденберге
Каденберге (Cadenberge) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Куксхафен районуна кирет.
Калкы - 3349 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 9,36 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 52 009.
Жаңы казанка (Белебеев району, Башкыртстан)
Жаңы казанка — Башкыртстандын Белебеев районундагы айыл, Знамен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 66 киши. Почта индекси — 452032, ОКАТО коду — 80209810004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Таш жылдырмай
Шарттары
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда чоң таш колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар чоң ташты, оюн өткөрүлүүчү жерге коюшкандан кийин, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден белгиленген убакыттын ичинде, оюн өткөрүлүүчү аралыктан чоң ташты тоголотуп өтүүгө аракеттенишет. Оюн 2—3 жолу кайталанышы мүмкүн. Белгиленген убакытта чоң ташты алыстыкка тоголотуп жылдырган оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун башка түрлөрү
Дөңгөч жылдырмай, устун жылдырмай, араба жылдырмай, автомобиль жылдырмай, вагон жылдырмай.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюн өткөрүлүүчү жер тегиз, башка буюмдарсыз болушу керек.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, чыдамкайлыкка, ийилчээктикке тарбиялайт, тырышчаактыкка, коюлган максатка жетүүгө үйрөтөт.
Өндүрүштүк жараксыздык
Өндүрүштүк жараксыздык — сапат өлчөмүн белгилөөчү стандартка, ченем-техникалык документация талабына толук жооп бере албаган өнүм (товар, буюм, чала өнүм ж.б.).
Өндүрүштүк жараксыздык оңдоого жарактуу жанa жараксыз деп айырмаланат. Ишкана анчалык чыгым тартпай, оңдоого тех. жагынан мүмкүндүгү бар өнүм жарактуу, экон. жактан зыянга түшүүчү продукция жараксыз деп табылат.
Булактар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Чоң Мутная (Индига куймасы)
Чоң Мутная (Мутная) — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Индига дарыясынын оң жээгинен 50 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 46 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Этценрихт
Этценрихт (Etzenricht) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Пфальц административдик округуна карайт. Нойштадт (Вальднаб) районуна кирет.
Калкы - 1613 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 13,60 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 3 74 119. Муниципалитеттин башчысы — Мартин Валлингер.
Эргешбаев Уран Жумабекович
Омур баяны
Эргешбаев Уран Жумабекович - 1965-жылы 4-декабрь күнү Ош облусундагы Алай районунун Сопукоргон айылында төрөлгөн. 1988-жылы Россиядагы Новосибирск шаарындагы Электротехникалык институттун Экономикалык факультетинин “Байланышты уюштуруунун экономикасы” адистигин бүтүргөн. Ош областык байланыш башкармалыгында пландоо бөлүмүндө башкы экономист болуп иш жолун баштаган. Андан кийин Кыргыз ССРнин Илимдер Академиясынын Түштүк борборунун кичи кызматкери болуп эмгектенген. 1991-1993-жылдары – Москва шаарындагы социалдык-саясий изилдөө институтунун аспиранты. 1995-жылы “Миграционное поведение населения Кыргызстана» темадагы диссертациялык ишин коргогон. 2009-жылы - «Миграционные процессы в Кыргызстане» темадагы доктордук диссертациясын коргогон. 2016-жылдан бери ОшМУнун “Бизнес жана менеджмент” факультетинин “Ишканалар экономикасы жана бизнести башкаруу” кафедрасынын башчысы болуп эмгектенүүдө. Эргешбаев Уран Жумабекович - каржы министрлигинин отличниги (2007-ж). 80ден ашуун илимий-усулдук эмгектери жарыкка чыккан. Айрым эмгектери англис тилинде АКШда, Австрияда, Туркияда жарыкка чыккан
Кортес (Колорадо)
Кортес (Колорадо) (Cortez) — Колорадо штатынын Монтесума (Montezuma) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8 482 киши. Болжолдуу аянты - 14.3 км². FIPS коду — 08-17375.
Мусакунов Марат Капарович
Мусакунов Марат Капарович (10. 11. 1959-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Оттук айылы) – вет. Илимдеринин доктору (1998). КРдин айыл чарбага эмгек сиңирген ишмери (1998). КАЧИнин ветеринария (1982), КМУнун юридика факультеттерин (1993) бүтүргөн. 1982–83ж. Айыл чарбаминистрлигинде ветврач, 1983– 86ж. Кыргызстан ветеринария ИИИде илимий кызматкер, 1986–89-жылы Ысык-Көл районунда, 1989–2007-жылы Балыкчы шаарында ветеринардык лабор. башчысы, 2007–11-жылы КУАУда, 2011-жылдан КРдин Өкмөтүнө караштуу ветеринария инспекцияда бөлүм башчы. Негизги илимий багыты малдын безоар ылаңына арналган. 50дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинен 1 монографиясы бар. Эмгектери: Этиопатогенез и профилактика безоарной болезни ягнят. Ф., 1985.
Эссэкс (Айова)
Эссэкс (Айова) (Essex) — Айова штатынын Пейдж округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 3.9 км². FIPS коду — 19-25815.
Ду Бойс (Небраска)
Калкы - 166 киши. Болжолдуу аянты - 1.2 км². FIPS коду — 31-13750.
Мерхинг
Мерхинг (Merching) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Швабия административдик округуна карайт. Айхах-Фридберг районуна кирет.
Калкы - 3112 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 24,83 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 7 71 145. Муниципалитеттин башчысы — Мартин Вальх.
Хупперат
Хупперат (Hupperath) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Бернкастель-Витлих районуна кирет.
Калкы - 611 киши(2013-ж.). . Аянты - 4,11 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 31 062. Муниципалитеттин башчысы — Лотар Шөнхофен.
Өндүрүштүк бригада
Өндүрүштүк бригада — айрым өндүрүштүк ташпырмаларды чогуу аткаруучу жанa ишке жалпы жооп берүүчү бир же ар кыл кесиптеги жумушчулар коллективи.
Эмгекти бөлүштүрүү жанa кооперациялоо формасына, ошондой эле жумушчулардын кесибине ылайык Өндүрүштүк бригада адистештирилген жанa комплекстүү болушу мүмкүн Адистештирилген Өндүрүштүк бригада бир кесиптеги жумушчулардан түзүлүп, бир өңчөй технол. процесстерди аткарат.
Комплекстүү Өндүрүштүк бригада түрдүү технол. жумушту аткаруу үчүн ар кандай кесиптеги жумушчуларды баш коштурат. Өндүрүштүк бригада сменалык (өтмө) болушу да мүмкүн. Айыл чарбадагы Өндүрүштүк бригада — эм­гекти уюштуруунун негизги форма­сы жанa биринчи (төмөнкү) өндүрүштүк бирдик. Өндүрүштүк бригада 1929-жылдан уюштурула баштаган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Мусакожоев Шайлобек
Мусакожоев Шайлобек (28. 10. 1937-жылы туулган, азыркы Нарын облусу, Жумгал району, Базар-Турук айылы) – экономист, экономика илимдеринин доктору (1973), профессор (1984), КР УИАнын корреспондент мүчөсү (2010), КРдин эмгек сиңирген экономисти (1995). 1959-жылы КМУнун экономика факультетин (1959) жана Ленинград (Санкт-Петербург) финансы-экономикалык институтунун аспирантурасын (1964) бүткөн. КМУда экономика факультетинин деканы (1964–74), КР Финансы министрлигинде Экономика жана эсептөө борборунун директору (1976–98), Мамлекеттик инновациялык технологиялар борборунун генералдык директору (2001–2005), 2008-жылдан КРдин Экономикалык өнүгүү жана соода министрлиги алдындагы Экономикалык стратегия борборунун директору. 400дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинен 80 монография) автору. КР Инженердик академиясынын академиги (1996), Россия Жаратылыш жана коом боюнча эл аралык ИАнын академиги (1997), КР-дин ишкерчилик академиясынын академиги (2009). Эмгектери: Закономерности роста эффективности основных фондов сельского хозяйства. Л., 1972; Методика разработки индикативных планов-прогнозов экономического и социального развития. Б., 1995; Основы инновационной экономики. Б., 2005; Введение в экономику. Б., 2008.
Линденфельс
Линденфельс (Lindenfels) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан Шаар. Бергштрассе районуна кирет.
Калкы - 5001 киши(2013-ж.). . Аянты - 21,09 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 4 31 015. Мэр — Олифер Г. Хөппнер.
Шаар административдик курамы боюнча 7 шаардык районго бөлүнөт.
Өндүрүштүк-аймакташ комплекс
Өндүрүштүк-аймакташ комплекс — соц. коомдун күчүн ил.-тех. рев-янын талабына жеткиликтүү жооп бергидей шартта белгилүү аймакта жайгаштыруу формасы.
Анда негизги жанa көмөкчү ишканалардын өлчөмү, адистештирилиши, сырьёсу, отуну жанa энергиясы, эмгек ресурсунун балансы ж. б., ошондой эле ал аймактын табигый шарттары да эске алынат.
Өндүрүштүк-аймакташ комплекс экон. районго окшошпойт, бирок анын калыптанышынын матерналдык-тех. өзөгүн түзөт. Комплекстин түзүлүшү көбүнчө жерг. жаратылыш жанa эм­гек ресурстарынын орун алышына, о. эле аймактын геогр. абалына жаболот. КПССтин 24—25-съезддеринин чечимдеринде Өндүрүштүк-аймакташ комплекстин мааниси жеткиликтүү талданган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Ханчжоу
Ханчжоу — Кытайдын чыгышындагы шаар. Чжэцзян провинциясынын адм. борбору. Фучуньцзян дарыянын чатында жана Улуу Каналдын боюнда жайгашкан. Калкы 1,9 млн (2010; агломерациясы менен 5 млн). Ири жол тоому жана т. ж. түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Чыгыш Кытай деңизиндеги порточо 2012-жылдан метрополитен иштейт. Био-, маалымат технологиялары ж. б. тармактар боюнча илимий-изилдөө иштери жүргүзүлүп келет. Электр-техникалык, химиялык, телекоммуникация жабдуулары, текстиль (кылторко, жибек, жут, кендир), тамак-аш (шалы актоо), куруу ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. ЖОЖдор, музейлер (Кытай улуттук чай), эс алуу парктары, табигый-тарыхый эстеликтер (Баочу пагодасы, Юэ Фей мавзолейи) ж. б. сакталган. Б. з. ч. 3-кылымда негизделген. 12-13-кылымда (1129-1279-ж.) Түштүк Сун династиясынын борбору болгон. Негизги кооз жерлери - Сиху көлү, анын түндүк бөлүгүндө Гушань тоосу орун алган. Анын каптал беттеринде парк арх-ра ансамблдери (Сун Ятсен атындагы парк, Цинь династиясынын императорлорунун байыркы сарайы, Вэньланьгэ китеп сактоочу жайы ж. б.) жайгашкан. Туризм өнүккөн. Шаар чай плантациялары менен белгилүү. Климаттык курорточо
Муслимов Аннас Поясович
Муслимов Аннас Поясович (4. 9. 1936-жылы туулган, Фрунзе) – техника илимдеринин доктору (1989), профессор (1990). КРдин Элге билим берүүсүнүн отличниги (1998), КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (2006). Калинин атындагы Ленинград политехникалык институтун (1960), Москва станок куруу институтунун аспирантурасын (1966) бүтүргөн. 1960-жылдан «Ташсельмаш» заводунда инженер-конструктор. 1966-жылдан ФПИде улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы, 1990-жылдан КТУда профессор Машина жана прибор курууну автоматташтыруу тармагы боюнча адис. 1250дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинен 5 монография, 48 ойлоп табуу жана патенти жарык көргөн. Эмгектери: Теоретические основы, методы автоматического контроля, управления качеством продукции и разработка комплекса приборов. М., 1990; Теоретические основы и методы контроля радиального смешения центра масс изделий типа тел вращения. М. 1996.
Жаңы сара (Белебеев району, Башкыртстан)
Жаңы сара — Башкыртстандын Белебеев районундагы айыл, Знамен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 288 киши. Почта индекси — 452032, ОКАТО коду — 80209810005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Хоумстаун (Миссури)
Калкы
2010-жылы калкы 181 киши болгон.
Ырысбек Жабиров
Ырысбек Жабиров - 1973-жылы 11 октябрда Жалал-Абад облусуна караштуу Сузак районундагы Октябрь айылында туулган.Ырысбек Жабиров режиссёр катары “Кайып булак”, "Достор", "Талак", "Мезгил дарылайт", "Түндүктүк келин" тасмаларын тарткан.
Билими
1990-жылы А.С.Макаренко атындагы орто мектепти аяктаган.Мектепти аяктаган соң Орусиянын Красноярск шаарындагы Сибирь техникалык институтуна тапшырып, кийин Жалал-Абад техникалык институтунда «Экономика жана Мунипициалдык башкаруу» адистиги боюнча окуган.
Эмгек жолу
2003-жылы Бишкек шаарына келип республикабыздагы алгачкы продюссердик борборун ачкан.
«Ар бир айдын алтысы» долбоорунун автору, 5-март «Ак калпак» күнүнүн негиздөөчүсү жана улуттук «Кыргыз бийи» долбоорун ишке ашырган.
Тарткан тасмалары
Көптөгөн кино сценарийлердин автору болуу менен бирге, лирикалык ырларды жазып, проза тармагында эмгектенип, алгачкы китеп жыйнагын чыгаруу алдында турат.
Таяктын бир учун кармап жерден көтөрүү
Шарттары
Оюнчулардын саны 3—5 киши.
Оюн өткөрүлүүчү жер: аянтча.
Оюнда узун таяк колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар бир катар болуп турушуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден таяктын бир учунан кармашып, колдорун ийишпей, жерден баштарынын үстүнө чейин түз көтөрүшкөндөн кийин, кайра дагы колдорун ийишпей акырын жерге коюуга аракеттенишет. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. Таяктын бир учун кармап, колун ийбей жерден көп жолу көтөрүп, кайра акырын жерге койгон оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун башка түрлөрү
Тирегичтин бир учун кармап көтөрүү, бакандын бир учун кармап жерден көтөрүү, бутакты кармап көтөрүү, күрөктүн сабынан кармап көтөрүү.
Оюндун эрежеси
Колду ийүүгө, экинчи кол менен жардам берүүгө, бир бирине жакындоого, турууга, тоскоолдук кылууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюнчулар бир аспап менен ойношу керек.
Вибельсдорф
Вибельсдорф (Wiebelsdorf) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Грайц районуна кирет.
Калкы - 278 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 7,26 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 76 082. Муниципалитеттин башчысы — Вольфрам Көбер.
Каров (Гентин)
Каров (Гентин) (Karow (bei Genthin))) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет.  Йерихов районуна кирет.
Калкы - 477 киши (31-декабрь, 2006). Болжолдуу аянты - 31,93 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 86 090. Муниципалитеттин башчысы — Бернд Франке.
Өндүрүштүк кеңешме
Өндүрүштүк кеңешме, дайыма иштөөчү өндүрүштүк кеңешме (ДИСК) — коомдук контролдун, эмгекчилерди өндүрүштү башкарууга тартуунун бир формасы.
1958-жылдан иштейт. Өндүрүштүк кеңешме өнөр жай, транспорт, курулуш, айыл чарба, байланыш, cooда ишканаларында, илимий изилдөө, долбоорлоо, конструкторлук уюмдарда ж. башкада уюштурулат. Кеңешменин составынын саны жумушчулар менен кызматчылардын жалпы чогулушунда белгиленет да, ага мүчөлүккө жумушчулар, кызматчылар, администрациянын, парт., профсоюздук, комсомолдук комитеттердин ж. башкалардын өкүлдөрү шайланат. Кеңешме зарылдыгына жараша, бирок кеминде квартал сайын бир жолу еткөрүлөт. Күндөлүк ишин Өндүрүштүк кеңешме жөнүндөгү жобого (1973) ылайык жүргүзөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Нью Манич (Миннесота)
Нью Манич (Миннесота) (New Munich) — Миннесота штатынын Stearns округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 320 киши. Болжолдуу аянты - 1.4 км². FIPS коду — 27-45772.
Чоң Надтей
Чоң Надтей (Түндүк Надтей) — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Баренц деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 110 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
Какенсторф
Какенсторф (Kakenstorf) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Харбург районуна кирет.
Калкы - 1411 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 38,71 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 53 021. Муниципалитеттин башчысы — Хайко Кнюппель.
Игл (Небраска)
Игл (Небраска) (Eagle) — Небраска штатынын Cass округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1105 киши. Болжолдуу аянты - 0.8 км². FIPS коду — 31-14100.
Өндүрүштүк керектөө
Өндүрүштүк керектөө — өндүрүш процессинде өндүрүш каражаттары менен жумушчу күчүн керектөө, боюнча өндуруш процессинин дал өзү, керектөө.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Меспельбрунн
Меспельбрунн (Mespelbrunn) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Төмөнкү Франкония административдик округуна карайт. Ашаффенбург районуна кирет.
Калкы - 2191 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 15,53 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 6 71 141. Муниципалитеттин башчысы — Эрих Шефер.
Коттонвуд (Колорадо)
Коттонвуд (Колорадо) (Cottonwood) — Колорадо штатынын Дуглас округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 931 киши. Болжолдуу аянты - 2.3 км². FIPS коду — 08-17492.
Фемицид
Фемицид (femicide) же феминицид (feminicidio) — жек көрүү кылмышы, жалпысынан “аялдарды же кыздарды аял болгондуктан атайылап өлтүрүү” катары аныкталат, бирок аныктамалар анын маданий контекстине жараша айырмаланат. Мындай кадамга эркектер аялдарды жек көргөндүктөн, гендердик басмырлоонун натыйжасында жана/же мамлекет гендердик зордук-зомбулукка көз жумуп койгон учурларда барышат. Фемицид киши колдуу болгон аялга карата мурда сексуалдык жана дискриминациялык ынанымдар болгондо, аял кишини өз менчиги катары көргөндө, калыптанып калган гендердик ролдорго баш ийдирүүгө мажбурлоодо, колунда бийлиги бар экенине ишенип өзүн жогору көрүүдө жасалат.
Гомицид (адамды адам өлтүрүүсү) тууралуу 2019-жылы жүргүзүлгөн глобалдык изилдөөгө ылайык, 2017-жылы дүйнө жүзү боюнча 87 миң аял киши колдуу болгон. Аялдарды негизинен үйүндө жакын өнөктөштөрү, мисалы, күйөөлөрү, ойноштору өлтүрүшөт. Дүйнө боюнча киши колдуу болгон аялдардын 58%ын дал ушул топтогулар түзөт. Испаниянын сот-аялдар ассоциациясынын негиздөөчүсү Люсиа Авилес дүйнөдө аял өлтүрүү маселеси чечилген бир дагы мамлекет жок деп белгилейт.
Тарыхы
Фемицид термини Кыргызстанда жайылган эмес, бирок адам укуктары, анын ичинде аял укуктарын коргоочу уюмдар кеңири колдонот. Биринчи жолу бул термин 1801-жылы британиялык Жон Корринин китебинде үй-бүлөлүү эркектин кызды азгыруусу катары колдонулган. 1976-жылы феминист Диана Рассел фемицид термининин дүйнөгө жайылтып, түшүнүктү саясий деңгээлге чыгарган. Ал бул терминди “аялды аял болгону үчүн өлтүрүү” деп белгилеген. Фемицид бул мааниде 1960-жылы Латын Америкасындагы адам укуктарын коргогон Мирабаль эже-сиңдилер диктатор Рафаэль Трухильонун буйругу менен өлтүрүлгөндөн кийин колдонула баштаган. 1976-жылы 4-8-март аралыгында Брюсселде өткөн аялдарга карата кылмыштар тууралуу эл аралык трибунал өтүп, ага 40тай өлкөдөн 2 миңден ашык аял катышып, алар өздөрү туш болгон басым, зомбулуктарды айтып беришкен. Съезддин жыйынтыгында уюштуруучулар Диана Рассел жана Николь Ван Ден Вен азыр да актуалдуулугун жоготпогон согуш учурунда аялдарга карата жасалган зордук-зомбулуктар, алардын, айрыкча лесбиянкалардын жектелиши тууралуу идеяларын билдирген. Эркектерге артыкчылык берилген кээ бир Индия жана Кытай сыяктуу маданияттарда кыз төрөлүп калса аларды тымызын өлтүрүп коюу, ошондой эле бойдон алдыруу, аялдардын жыныстык органдарына зыян келтирүү менен операция кылдыруу сыяктуу көрүнүштөр болуп келерин Диана Рассел белгилейт.
Антифемициддик агым Латын Америкасынан жайылды. Мексикалык акын жана журналист Сюзанна Чавес өзүнүн поэтикалык текстине “Бир аял кем эмес, мындан ары өлүм жок (Ni una mujer menos, ni una muerte más)” деген. 2011-жылдын 6-январында Сюзанна өлтүрүлүп, анын бул сөздөрү аялдарга карата зомбулук менен күрөшүүдө дүйнөлүк урааны болуп калды. Буга чейинки Мексиканын Сьюдад-Хуарес шаарында аялдардын мыкаачылык менен өлтүрүлүшү себеп болуп, өзгөчө эл аралык деңгээлдеги маселеге чыккан.
1993-жылы Сьюдад-Хуарес шаарында аялдар мыкаачылык менен өлтүрүлө баштаган. 1993-2001-жылга чейин 370тен ашык катталса, 2012-жылга карата 700дөн ашкан. Өлтүрүлгөндөрдүн баары АКШ менен Мексиканын чек арасында жайгашкан Макиладора цехтеринде иштешкен жакыр жашашкан жаш аялдар болгон. Кыянаттык менен өлтүрүлгөндүктөн 77%ы таанылбай калган. Миңдеген аялдар дайынсыз жоголгон. Полиция кылмышкерлерди издөөгө тоскоолдуктарды жараткан. Мындай өлүмдөр башка өлкөлөргө да билинип, сот иштери жүрүп, 2009-жылы Мексика мамлекети өз жарандарын коргобогондугу үчүн күнөөлүү деп табылган. Адам укуктары боюнча Америка аралык соту кайрадан иликтөөнү, улуттук мемориал түзүүнү, курман болгондордун үй-бүлөлөрүнө компенсация төлөп берүүнү жана өлтүрүүнү токтотуу боюнча чараларды көрүүнү буюрган.
2015-жылы Колумбия Латын Америкасынын 16 өлкөсүнөн кийин аялды өлтүргөндүгү үчүн жазаны катаалдаткан мамлекет болду, кылмышкер 20 жылдан 40 жылга чейин абакка кесилиши мүмкүн. Жаңы мыйзам 2012-жылдын май айында Боготадагы паркта зордукталып, өлтүрүлгөн Роза Эльвира Челинин атынан аталды. Челини өлтүргөн адам 48 жылга кесилген. Мыйзам кабыл алынганга чейин Колумбияда жылдын алгачкы эки айында 126 аял өлтүрүлгөн, алардын көбү жаш кыздар болгон.
Азия өлкөлөрүндө маданиятына, каада-салтына, динге байланыштуу фемицидге жеткирген учурлар көп. Мисалы, Ооганстанда бейтааныш адамдар менен жолукпоо үчүн аялдарга иштөөгө тыюу салынган. Кыздарга сегиз жаштан баштап туугандарынан башка эркектердин алдына чыгууга тыюу салынган, бул мектепте окууга жана жөн гана коштоосуз көчөгө чыгууга мүмкүнчүлүк бербейт. Анын ордуна 16 жашка чейин күйөөгө берип, төрөт учурунда каза болгондор көп. Укук коргоочулар ар жарым саат сайын төрөттөн каза болгондор катталганын белгилейт. Ошондой эле өз өмүрүнө кол салуу аялдарда көп катталган жалгыз өлкө.
Ал эми Пакистанда турмушка чыгуудан баш тарткан кыздардан өч алуу үчүн ага кислота чачкан учурлар көп. Уганда, Түштүк Африка же Индия сыяктуу өлкөлөр менен бирге бул ырайымсыз практика Улуу Британияда да көп кездешет (2017-жылы 941 учур катталган).
Статистика
Кыргызстанда аялдардын өмүрүнө көбүнесе эркектер кол салат. Бул орточо эсеп менен он кылмыштын ичинен сегизин түзөт. Ал эми 10% аялды аял өлтүргөн болсо, 10% учурда кылмышкер табылбай калган. Башкы прокуратуранын маалыматына ылайык, 2010-жылдан баштап 2020-жылдын алгачкы 9 айына чейин «Адам өлтүрүү» беренеси боюнча аялдардын киши колдуу болгонуна байланыштуу 762 кылмыш иши козголгон. Фемицид учурларынын 75%ын киши колдуу болгон аялга тааныш болгон адам – жыныстык өнөктөшү, тууганы же жолдошу кылган. Аял өлтүрүү учурларынын 12%ы гана көчөдө бейтааныш адам тарабынан жасалган.
Аял өлтүрүү учурларынын көбү урушуу учурунда эркектин агрессиясынан улам болот. Киши колдуу болгон аялдардын көбү күйөөлөрү, өнөктөштөрү тарабынан такай зордук-зомбулукка кабылып турушкан. Ошол эле учурда эркектин агрессиясына кызгануудан тарта каржы боюнча маселелерди талкуулоо сыяктуу ар кандай нерселер себеп болушу мүмкүн.
Кыргызстандагы фемициддин мүнөздөмөлөрү аялдардын көзү тирүүсүндө такай ур-токмокко туш болуп, көп жаракат алганын жана натыйжада мыкаачылык менен өлтүрүүгө дуушар болгонун далилдейт. 100 фемицид учурунун ичинен бери эле дегенде 70инде адам өмүрүнө кол салган киши кылмышты жашырууга аракет кылган. Тагыраак айтканда, ал сөөктү өрттөө жана жиликтөө аркылуу маркумдун сөөгүн жок кылган.
2008-жылдан 2020-жылга чейин Кыргызстанда 300дөн ашуун фемицид учуру болгону аныкталган.
Орусияда 2019-жылы 1764 фемицид фактысы катталган. Фемицидди үй-бүлөлүк зомбулук катары карап коюу реалдуулукка көз жумуп, мындай зомбулуктардын жайылышына салым кошот.
Дүйнө боюнча жыл сайын орточо эсеп менен 66 000 аял зомбулуктан каза болот. Бул атайылап өлтүрүүнүн 17%ын түзөт. 2017-жылы дүйнө боюнча 87 000 аял өлтүрүлгөнү катталган, бул күнүнө 137 аял өлтүрүлөт дегендик.
Үй-бүлөлүк зомбулук
Үй-бүлөлүк зомбулук көбүнчө жубайлардын же интимдик өнөктөштөрдүн зомбулук актыларына карата колдонулат. “Үй – аялдар үчүн эң эле кооптуу жайлардын бири. Гендердик стереотиптердин жана теңсиздиктин натыйжасында аялдар үй ичинде кыйынчылыктарга дуушар болушат”,- деп айтылат UNODC`дун дүйнөлүк гомицид боюнча баяндамасында.
Соңку бир нече жылда Кыргызстанда жыл сайын үй-бүлөлүк зомбулуктун 7000ге жакын учуру катталган. Аялдарга карата зордук-зомбулуктун фемицидге жеткен учурлары көп. Алсак, 2019-жылы сентябрдын аягында 51 жаштагы күйөөсү аялын уктап жатканда балталап салган. Сот отурумунда күйөөсү аялын телевизор көрүп жатса өчүрүп салып, жинине тийе бергендиктен өлтүргөнүн айткан. “Кылган кылмышыма эч өкүнбөйм, мен мурун эле өлтүрөйүн деп жүргөм, аны баары бир өлтүрмөкмүн”, - деп билдирген күнөөлүү.
Социалдык өнүгүү министрлигинин өкүлү Шабдан Кайыпов үй-бүлөлүк зомбулукка кабылган аялдардын көпчүлүгү күйөөсү менен мамилесин бузгусу келбегендиктен зомбулукту жашырарын, натыйжада зомбулукту аныктоо кызматкерлер үчүн чоң көйгөй жаратарын айтат.
Үй-бүлөдөгү бир кыйла оор кылмыштар үчүн жоопкерчилик Кылмыш-жаза кодексинде көрсөтүлгөн. Бул жерде ден соолукка оор зыян келтирүү, кыйноолор, катуу уруп-согуп кыйноолор жана башкалар болуп бөлүнөт (КР КЖКнын 138-149-беренелери).
Чет элдик изилдөөлөргө ылайык (Monckton Smith et al 2017, Stark 2009), өнөктөшү тарабынан 90%га жакын аял өлтүрүлгөн учурларда үй-бүлөлүк зомбулуктун, мажбурлоонун жана куугунтуктун белгилери болуп өлтүрүүгө чейин жеткен. Чогуу жашагандан кийин көзөмөл, зордук-зомбулук жана бөлүнүү адам өлтүрүү ыктымалдыгын жогорулатат. Улуу Британияда 2009-2015-жылдары өлтүрүлгөн 936 аялдын 598и өнөктөштөрүнүн курмандыгы болгон.
Молдовада 2014-2018-жылдары үй-бүлөлүк зомбулуктан 144 аял каза болсо, 2018-жылы 30 факты катталган. 2019-жылы үй-бүлөлүк зомбулуктан 7 аял каза болгон.
Сексуалдык зомбулук
Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму тарабынан сексуалдык катнаштын түрдүү актысы, жыныстык катнашка аракет жасоо, сексуалдык мүнөздөгү ар кандай билдирүүлөр, сунуштар, денесин сатууга мажбурлоо аракеттерин сексуалдык зордук-зомбулукка киргизген. Мындай аракеттер зордуктоо, каалоого каршы бойго бүтүрүү же бойдон алдыруу, башка адамдар менен жыныстык катнашка мажбурлоо, жыныс мүчөлөргө зыян келтирүү менен коштолот.
UNFPA: “Кээ бир өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө аялды уруп-сабоо, ар-намыстык өлтүрүү, аялдардын жыныстык органдарына операция жасатуу/бычып салуу жана сеп үчүн өлтүрүү сыяктуу аялдарга зыян келтирилген иштер күнүмдүк тартиптин бир бөлүгү катары каралат”,- деп жазат.
“Аялдарга жана кыздарга карата зомбулукту токтотуу: EЭК региондорунан сабактар жана чечимдер 2019 (БУУ Аялдар)” отчётуна ылайык, Албания, Босния жана Герцеговина, Монтенегро, Түндүк Македония, Сербия, Молдова жана Украинада жаш аялдардын 70%ы 15 жашында интимдик өнөктөш же өнөктөш эмес тарабынан сексуалдык ыдык көрсөтүүгө, зордуктоого дуушар болушат. Аялдардын 31%ы физикалык же сексуалдык зомбулукка кабылган. Ошол эле учурда аялдардын 23%ы интимдик өнөктөштөр тарабынан физикалык же сексуалдык зомбулукка кабылган. Сурамжылоого катышкандардын 19% өбүү, кучакташуу же кармалоо менен ыдык көрсөтүлгөнүн билдиришкен. Учурдагы өнөктөшү тарабынан зордук-зомбулукка кабылган аялдардын 7%ы гана полицияга арызданган. Мурдагы өнөктөшү тарабынан зомбулукка кабылган аялдардын 15%ы, өнөктөш эместердин зомбулугунун курмандыгы болгон аялдардын 19%ы, сексуалдык ыдык көрсөтүүгө кабылган аялдардын 2%ы жана аркасынан куугунтукталган аялдардын 13%ы гана полицияга кайрылган.
Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму “реалдуу же коркутуу жолу менен физикалык күчтү же бийликти атайлап колдонуу, анын кесепети денеге залал келтирүү, өлүм, психологиялык травма, өнүгүүнүн четтөөлөрү же ар кандай зыяндарга алып келиши мүмкүн”,- деп белгилейт.
Хүбинген
Хүбинген (Hübingen) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Вестервальд районуна кирет.
Бридерн
Калкы - 317 киши(2013-ж.). . Аянты - 3,55 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 35 015. Муниципалитеттин башчысы — Эльмар Бос.
Линзенгерихт
Калкы - 9847 киши(2013-ж.). . Аянты - 29,82 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 4 35 018. Муниципалитеттин башчысы — Альберт Унгерман.
Эстервилл (Айова)
Калкы
2010-жылы калкы 6360 киши болгон.