cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ат жабдыктары
Ылайыкташы ж-а санжыргасы жагынан ат жабдыктары эки түрлүү болот: эркектердики ж-а аялдардыкы. Аялдардын ээри атайын кооздолуп, күмүш чаптырып, оймо-чиймелер м-н жасалгаланат. Ат жабдыктарын кызга арнап атайы жасатып, күйөөгө чыкканда сеп катары беришкен. Мисалы, кыздар үчүн кең тамандуу, жогору жагында боо өткөзө турган атайын көзөнөгү бар күмүш жалатылган темир үзөнгүлөр жасалган. Кээде үзөңгүнү жыгачтан же мүйүздөн жасап, үстүнөн күмүш алкак м-н капташкан. Мындай үзөңгү накер үзөңгү деп аталат. Ат жабдыктарынын темирден жасалчу элементтерин (ооздук, тогоолор, үзөңгү ж.б.) - темир усталар, аларга күмүш жалатууну - зергерлер, кайыштан же жиптен өрүлүп жасалчу элементтерин (жүгөн, куюшкан, көмүлдүрүк, басмайыл ж. б.) - өрүмчүлөр же ээрчилер, ал эми ат жабууну уз аялдар жасашкан. Ат жабдыктарын жасоодо кайыш (үзөңгү боо, жүгөн, нокто, куюшкан, көмөлдүрүк, басмайыл ж. б.), кийиз (ичмек, тердик, желдик, ат жабуу ж. б.), жүн ж-а пахта (көрпөчө же көпчүк, ат жабуу, шалча), ал үчүн пайдаланса, куюшкан, көмөлдүрүк, басмайыл ээрди ат жонунда бекем кармап, оодурбайт, алдыга же артка жылдырбайт. Чаполоң эңишке, сайышка (жоого) түшкөндө атка бекем туруу үчүн керек. Тердик, ичмектер, аттын жонун ээрге сүрдүрбөй, жоор болуудан сактайт; терин сиңирет; жүгөн, тизгин, нокто, чылбыр атты эми кооздоодо жез, күмүш, асыл таштар, кээде алтын да колдонулат. Жүгөн, басмайыл, куюшкан, көмөлдүрүк, тердик көпчүлүк учурларда купа, сүзмө, гүл, мык, пыштаң, чор, тумарча сыяктуу күмүш оймо-чиймелер м-н жасалгаланат.
Кожожаш, (Шыпшайдар)
Кожожаш, (Шыпшайдар)  — кытайдын көзгө атар мергени. К-тын образы эпосто көбүнчө Алмамбетке байланыштуу эскерилет. Ал Алмамбет менен чогуу жүрүп, алтымыш баштуу ажыдаардан бирге окуп, көзгө атар мергендик, жайчылык өңдүү укмуштуу өнөрлөргө ээ болот.
Учаарын билип ал калды,
Жүрүштү билип мен калдым
Келип калса бул жерге
Баарыбызды оң кылбайт,
Жалпыбызды соо койбойт (Саякбай Каралаев, 2. 184),— деп Алмамбет да, өзүнөн алты ай ашыкча окугандыктан К-тын өнөрү артыкчылык кыларын айтат. Ооруп айыккан К. Кичи казатка келгенден кийин Алмамбет, Чубак, Сыргак, Көкчө, Музбурчак баш болгон Манастын бел байлаган баатырлары, кыйын чоролору окко учат. Аккула да К-тын огунан мерт болот. Өзү кийинчерээк Манастын колунан, Аккелтенин акыркы огунан өлөт. Шапак Рысменде уулунун, Молдобасан Мусулманкул уулунун варианттарында К. темир канаттуу ат менен асмандан уруш салат. Кыргыздардын жана ага канатташ жашаган Орто Азиядагы элдердин оозеки чыгармаларында канаттуу тулпарлар белгилүү болсо да, «Манастан» башка эпос, дастандарда К. окшоп канаттуу тулпар минип асмандап уруш ачкан кейипкерлер белгисиз. Шаманизм дини али күчтүү сакталган Борб. Азиядагы түрк-моңгол элдеринин оозеки чыгармаларында дайыма учуп жүргөн тулпар минген ар түрдүү кейипкерлер, түрдүү көрүнүштөрдү, кубулуштарды пайда кылуучу пирлер мол кезигет. Бурят мифологиясында Хухредей-мерген — жаан-чачындын, күн күркүрөөнүн пири. Ал дайыма тогуз канаттуу көк боз ат минип жамгырдын үч пири, чагылгандын үч пири менен бирге туман түшүрүп, жаан-чачын жаадырып дүйнө кезип жүрөт. Эпостун Шапак Рысменде уулунун вариантында Шыпшайдар (К.) ушул жаан-чачын, чагылгандын Хухредей-мерген башында турган пирлерине жакын сүрөттөлөт:
Шыпшайдар деген аяр бир,
Деңиз деңгээли
Деңиз деңгээли – Дүйнөлүк океандын тынч абалдагы орточо деңгээлин билгизген (нөл горизонту катары эсептелген) шарттуу белги. Деңиз деңгээли жер бетинин Дүйнөлүк океандан бийиктигин ченөөгө мүмкүнчүлүк берет. Деңиздин толкушу, ташкындашы, деңиздин үстүнкү бетинин жылышы жана муздашы, атмосфералык басымдын туруксуздугу, жаан-чачын менен буулануу ар кандай күчтөрдүн таасиринен өзгөрүп турат. Деңиз деңгээли «көз ирмемдик», ташкындык, орточо суткалык, орточо айлык, орточо жылдык жана орточо көп жылдык болуп бөлүнөт. КМШ аймагында деңиз деңгээликатары Балтика деңизинин (Финн булуңу) Кронштадттагы футшток нөлүнөн алынган. Ушул деңгээлден тартып КМШ өлкөлөрүнүн жеринин бетинин бийиктиктери өлчөнөт. Кыргызстандын деңиз деңгээлинин орточо бийиктиги 2750 м, эң бийик жери 7439 м (Какшаалдагы Жеңиш чокусу), эң жапыз жери 401 м (Лейлек районунун аймагында).
Кожожаш, (Шыпшайдар)
Алтымыш аяр кашында,
Сыймык кушу башында,
Түп Бээжиндин түбүнөн,
Эсенкандын алдынан,
Убада күнү толгондо
Булут минип буркурап,
Аяр келди чуркурап,
Аярларды караса,
Жылан өңдүү куйругу,
Куштай учкан канаты (Шапак Рысмендеевдин варианты, Кол жазмалар фондусу, 1085-инв., 192-б.).
Шыпшайдардын аярлардын башында туруп, булут минип, туман түшүрүп, жамгыр жаадырышы, анын үстүнө жылан куйрук болушу (жылан байыркы мифологияда жаан-чачындын ээси) Хухредей өңдүү жаа менен куралданып, аныкына окшош ат минип жүрүшү экөөнүн качандыр бир кезде генетикалык-типологиялык жакындыгы болгондугун көрсөтөт. Шыпшайдар аяр аталганы менен байыркы кыргыздардын синкреттик мифологиялык түшүнүгүндөгү жаан-чачындын ээси — зооморфтук жаныбар ажыдаардан шаманисттик түшүнүккө ылайык антроморфтук түргө келүү менен бирге, зооморфтук белгилерин да сактап калган (мисалы, жылан куйрук болушу). «Шыпшайдар» деген ысымдын келип чыгуу төркүнү да бул кейипкердин шаманизм дининдеги кудай болгонун көрсөтүп турат. Бир катар түрк элдеринде, анын ичинде кыргыздарда «Айдар» шамалдын, аба ырайынын пири болгон. Шыпшайдардын байыркы атынын кээ бир варианттарда «Кожожаш» деген ысмы менен алмашылып калышын ушундай аталыштагы элге кеңири белгилүү кенже эпостун таасири катары кароо керек. К. (Шыпшайдар) бардык жагынан Хухредей-мергендей күчкө-касиетке ээ болуп туруп, аяр аталышы шамандык ишенимдердин сүрүлө башташы менен шартталган. Баштагы пирлердин, культтардын мифологиялык касиеттеринен ажырай башташы, алардын элдик оозеки чыгармалардагы образын акылга сыярлык кадыресе адамдардай талкуулоого алып келген. «Манас» эпосунда эч кимден жеңилбеген, алтымыш баштуу ажыдаардан окуп, кереметтүү түркүн өнөргө ээ Алмамбеттин К-тын огунан набыт болушу кокус көрүнүш эмес. Эпостордун алгачкы үлгүлөрүндө, мифтерде Прометейдин тибиндеги маданий кармандар (Алмамбеттин көөнө образы ушул типке жатаары атайы изилдөөдө көрсөтүлгөн) табият стихиясын элестеткен укмуштуу күчтөргө каршы күрөшүп алардын үстүнөн жеңиштерге жетишет. Күчтөрүнө ишенген алардын батылдыгы бара-бара кудайлар менен теңтайлашууга алып барат. Мындай каармандардын бардыгы тең акырында кудайлар тарабынан жазага кириптер болушат, көпчүлүк учурда өмүрлөрү кайгылуу аяктайт. Анткени А. Ф. Лосев белгилегендей: «мифология өкүм сүрүп турганда, башкача айтканда кудайлар кудай, каармандар каарман болуп турганда башкача болушу мүмкүн эмес эле» (Античная мифология, М„ 1.957, 152-б.).
Кыргызстан тарыхы
Эң байыркы доор
Бул мезгилде төмөнкү доорлор өткөн:
Сак урууларынын биримдиги (б.з.ч.VI-II кылымдар)
Андан кийинки тарых Кыргызстандын жергесинде жана жамаатташ жайгашкан аймактарда биздин заманга чейинки VIII-II кылымдарда жашаган сак урууларынын тарыхы менен байланыштуу.
Акыркы кездеги археологиялык изилдөөлөргө караганда, сактардын этногенези кеч коло доорундагы ар кыл – карасук, бегазы, херексур, бугу таштары өңдүү борбордук азиялык маданияттар менен байланыштырылууда. Б.з.ч. тарыхый жазма булактарда биринчи кездешкен көчмөн калк катары белгилүү болгон сактар тууралуу кабарларды грек авторлору Геродот, Страбон, Ктесий, Квинт-Курций жана персиялык Дарий биринчинин учурундагы жазуулар (Персеполись, Бехистун), ошондой эле кытай жазма булактары (Ханьшу, Шицзи) беришет.
Б.з.ч. VIII-VII  сактар күчтүү Ассирия, Урарту мамлекеттерине коркунуч келтирип турган. Сактардын Зарина аттуу падышасы Мидия падышачылыгы менен азыркы Ирандын территориясында Парфиядагы бийлик үчүн ийгиликтүү салгылашып турган. Б.з.ч. 558-жылы бийликке келген перс падышасы Кир 20 жылга жетпей Кичи Азияны, Закавказьени, Сирияны, Палестинаны, Орто Азияны басып, күчтүү держава түзөт. 543-539-жылдары Кир аскерлерин түндүк-чыгышка карай багыттап, болжолу сактарды багынткан. Кир сактар менен согушпастан гана, кээде жардам сураган учурлары болгон; Лидия падышасы Крез менен согушканда сактар жардам берген. 530-жылы Падыша аял Томиристин колунан жеңилген Кирдин өлүмүнөн соң сактар көзкарандылыктан бошойт. 522 жылы бийликке келген I Дарий кайра 519-ж. сактардын жерин басып алат. Айрым сак уруулары убактылуу I Дарийдин бийлиги астында болгону менен, катуу басмырланбаган. Сактарга ишеним көргөзүлүп перс падышасынын тандалма аскерлеринин катарында перс падышасынын гвардиясында, "он миң өлбөстөр" гвардиясында кызмат өтөшкөн. Грек-перс согушунда сактар перстер тарапта согушкан. 518-жылы I Дарий масагеттерге каршы жортуулга чыгып жеңишке жетише алган эмес Алар сактар
Хуннулар
Б.з.ч. III кылымдын акырында негизделген хуннулардын Улуу дөөлөтү, Мете (Модэ) шанүйдүн мезгилинде, 203-201 жылдары түндүктү карай багытталган жортуулдарында хуньюй, кюеше, динлин, гэгунь (кыргыз), цайли калктарын баш ийдиргени белгилүү.
Метенин мураскору Лаошандын тушунда б.з.ч. 177-жылы хунну аскерлери юэчжилерди, Чыгыш Түркстандагы ээликтерди баш ийдирет. Кийинки чабуулда юэчжилер алыс батышка кетип, эки ордого бөлүнгөндө, анын бири болгон чон юэчжилер өз жеринен Ганьсу аймагына, Теңир-Тоонун түндүк тарабына келишип, бул жердеги сактарды талкалап, баш ийдиришкен. Юэчжилерден кийин, «Улуу көч доорунда», б.з.ч. 160-158 жылдары Жети-Сууга Ганьсудан усундар келет. Б.з. I кылымынын ортосунда Борбордук Азиядагы Хуннулардын державасы эки ордого бөлүнөт. Кийинчерээк түндүк хунндары тышкы душмандардын кысымдарына жеңилип, бир бөлүгү сянбилерге багынып, бир бөлүгү батышка кеткен. Теңир-Тоодо, Жети-Сууда жашаган сактарды жана юэджийлерди багындарган усундар өздөрүн «хуннулардын вассалдарыбыз» деп эсептеп келишкен.
Борбордук Азиядагы хуннулардын урпактарынын орто кылымдардагы түрк тилдүү калктарынын калыптанышында орду бар. Анткени, хуннулардын боз үй жасоо ыкмалары, аскер куралдары, диний ишенимдери кийинки орто кылымдагы түрк тилдүү калктардын маданиятында уланат.
Давань мамлекети (б.з.ч. IV-I кылымдар)
Даван мамлекети фарсы жазма булактарында Паркана, кытай жылнаамаларында Да-юан (Дабан) деп аталган, б.з.ч. биринчи миң жылдыктын акырынан б.з. биринчи миң жылдыгынын башына чейин жашаган Фергандагы мамлекет болгон. Кытайдын хань империясы менен соода байланышы болгон. «Дабан асман аргымактары» менен таанылышкан; ошонун айынан б.з.ч. 104-102-жылдары кытайлыктар согуш ачып, натыйжада Эрши талкаланат. Кийинки борбору Гуйшан шаары болуп, хань бийлигин таануудан баш тартышкан. Б.з. 42-36 жылдары түндүк хуннулардын шанүйү Чжичжи давандыктарга жортуул уюштуруп, баш ийдире алган эмес. Кийин хун жана Кушан империялары бир канча ирет басып алганга аркеттенген. V кылымында Ферганадагы Дабан мамлекетинин ордун түрктөр, эфталиттер басып алган.
Даван мамлекетин падыша башкарып, анын жакын туугандарынан чыккан эки жардамчысы болгон. Бийлик чектелген монархия деп эсептелинет. Аксакалдар кеңешинин ролу жогору туруп, падыша бийлиги элди канааттандырбаса аксакалдар кеңеши анын бийлигин чектей алышкан, ал гана эмес өлүм жазасына тартууга укугу болгон. Кытай жазма булактарындагы маалыматтар боюнча аялдарды мыкты сыйлашкан; аялы эмне айтса, күйөөсү аткарууга тийиш болгон. Мамлекеттин ичинде 70 тен ашуун шаары болуп, калкынын саны 300 миңден ашкан. Дыйканчылык жана мал чарбачылык менен кесиптенишип, күрүч, буудай, беде, пахта эгишкен жана кой, эчки, төө, уй, жылкы багышкан. Даван мамлекетинин борбору болгон Эрши шаары болжолу Араван кыштагынын жанындагы Мархамат шаар урандысы турган жерде жайгашкан. Айрым окумуштуулардын пикиринде Эрши азыркы Ош шаарынын аймагында жайгашкан.
Усунь урууларынын мамлекети (б.з.ч.II- б.з. V кылымдар)
Усундар б.з.ч. II кылымда Дунхуан аймагында (районунда) жана Хуанхэ дайрасынын жогорку агымы тарапта жашап, II кылымдын ортосунда (болжолу б.з.ч. 160 жылдары) Чыгыш Теңир-Тоого ооп келип жергиликтүү калкты багындырып Или жана Иссык-Көл, Теңир-Тоо, Алай аймактарынан конуш алган. Археологиялык маалыматтарга карганда жергиликтүү сактардан калган журту усундар менен аралашып жашап кеткен. Б.з.ч. 161-158-жылдардын аралыгында хуннулардан көзкаранды эмес деп жарыяланып, “Усун го” – усундардын мамлекети түзүлгөн. Усундардын башчысы куньмо (күн-бий, күн баг) наамында болгон. Калкы 120 миң түтүн, аскеринин саны 188 800гө жеткен бул мамлекеттин борбору Ысык-Көл аймагындагы Чигу шаары (Чигучен – кызыл өрөөндөгү шаар) болгон. Ал шаардын орду тууралуу учурда Кытайдагы Шаты, Ысык-Көлдөгү Сары-Булуң, Кызыл-Суу, Тоңдогу Кан-Дөбө чеби менен байланыштырылган бир канча пикирлер бар. Б.з.ч. I кылымдын акырында усундардын күн-бийи Унгуйминин кол башчылыгы астында хуннулар менен салгылашып жеңишкен. Негизинен мал чарбачылык менен кесиптенишип, ошону менен бирге эле отурукташып, дан эгиндерин айдап, туруктуу кыштакта жашаган журту болгон. Кийин алар батыш түрк каганатынын элине жуурулушкан.
Сактардын тарыхы аркылуу байыркы кыргызстандыктардын байыркы Иран жана Греция менен болгон байланыштары билинсе, андан кийинки усундардын (б.з.ч. II – б.з. V кк.) тарыхы аркылуу байыркы Хань доорундагы Кытай жана Гунндар менен болгон карым-катнаштарын көрүүгө болот. Усундардын доорунда Кыргызстандын жергеси аркылуу Ыраакы Чыгыш менен Жер Ортолук деӊизинин аймагын байланыштырып турган Улуу Жибек жолу негизделген. Ушул доордо Кыргызстандын жана жамааташ аймактарда жашаган элдердин арасына Индия тараптан буддизм дини кенири жайыла баштап, Кыргызстанга алгачкы жолу башка маданияттардын таасири кучак жая баштаган.
Көктүрктөр доору
Биздин замандын VI кылымынан тарта Кыргызстандын тагдыры даӊазалуу Байыркы Түрк империясынын тарыхы менен тыгыз байланышта болгон. Байыркы Түрк империясынын чек аралары Ыраакы Чыгыштан Жер Ортолук деӊиздин аймагына чейин созулуп, бул кеӊири аймактар Евразиянын Улуу Жибек жолу байланыштырып турган өлкөлөрүн өз кучагына алып турган. Бул доорлордо Кыргызстандын жергесине Византиядан Иран аркылуу Христиан дининин Несториан агымы жана Ирандын өзүнөн Зороастризм дининин Манихеизм агымы келип жайыла баштаган. VI кылымдан тартып X кылымдар аралыгындагы доор Борбордук Азиянын тарыхый-маданий аймагында, анын ичинде Теңир-Тоо чөлкөмүндө кыйла өзгөрүүлөрдү алып келген.
Түрк каганаты
Жужандар талкаланып, I Түрк каганаты негизделгенден кийин Бумын-кагандын иниси Истеми батыш аймактарга карай болгон согуштук жүрүштөрдү жетектеп, анын жортуулу Чыгыш Туркестандын, Теңир-Тоонун түндүк тарабы аркылуу Жети-Сууга, Орто Азияга карай багытталган эле. Теңир-Тоого чектеш аймактарда түрктөр эфталиттер менен кагылышкан. 555 жылы түрк уруулары батышындагы Жети-Сууну, Орто Азиянын талаа тилкесин, Сыр-Дарья, Аралга чейинки жерлерди ээлешет".
Батыш түрк (Он ок) каганаты (603-658)
Биринчи түрк каганатындагы 20 жылга жакын созулган ич-ара тартыш 603-жылы империянын биротоло эки мамлекетке бөлүнүшүнө алып келет. Биринчи Түрк каганатынан өз алдынча Батыш түрк каганаты бөлүнгөндөн кийин ал "Он Ок Эли" деген мамлекет болуп атала баштайт. Мамлекеттин согуштук-административдик системасы "Он Ок Будун" деп аталган. Ал "дулу" жана "нушиби" деген ар бири беш уруудан турган канаттарга бөлүнгөн. "Ар бир муундагы башчыга бирден ок берилип, аларды Он Ок деп аташкан. Ар бир "ок" керек болгон учурда 10000 аскер берүүгө тийиш болгон". Андан тышкары алар он жана сол канатка бөлүнүшкөн. Кагандын тактысы Теңир-Тоо аймагында жайгашкан. Батыш түрктөрдүн "негизги ордосу" Жети-Суу жана Борбордук Теңир-Тоо болуп, батыш түрктөр каганатынын курамына Орто Азиянын көпчүлүк бөлүгү, Поволжье, Приурале аймагы Казахстан, Алтай, Жунгария, Чыгыш Туркстан кирген. Ал эми Алтай Батыш түрк каганатынын "чыгыш чек арасы" болгон.
Түргөш каганаты (699-744)
704 жылы Кулан шаарында батыш түрктөрүнүн Ашина Син деген акыркы каганын түргөш каганы Мохэ Даган Үч жилэ өлтүрүп, өзүн каган деп жарыялашы менен Батыш түрк каганаты жашоосун токтотту. Түргөштөр теги жагынан "Он Ок Будун" элинин "дулу" деп аталган чыгыш канатына киргендерини бири болгон. Түргөштөр "кара" жана "сары" түргөш деген эки канатка бөлүнгөн. Түргөш каганатын негиздеген Yчжиле (Yч-Элик) ак сөөк, сары түргөштөрдөн чыккан өкүл болгон. Батыш түрктөрүнүн Бешбалыкка сүрүлүп чыгарылып, алардын Ашина уруусунун өкүлдөрү тан наместнигинин колдоосу менен бирге кетиши түргөштөрдүн күчөшүнө түрткү берген. Каган Yч-Элик (Yчжиле) өзүнүн эки ордосун Суяб жана Күнгүт (Кюнгют) шаарларында орноткон. Yч-Элик каза болгондон кийин каган ордо тагына уулу Сакал-Каган (Согэ) келет. Анын 300 000 миң жоокерден турган бараандуу аскери болгон. 712-713- жылдан  Чабыш-чур Сулук « элди чогултуп" өзүн түргөштөрдүн каганы деп жарыялаган. Кытай жазма булактарына караганда Сулук «кол алдындагыларына жакшы мамиле кылган. Уруулары улам көбөйүп  200 000ге жетип, батыш аймактарда кайра күчтүү болуп калган» дейт. Түргөштөрдүн Согдиянага, Тохаристанга жасаган жортуулдары ийгиликтүү аяктайт. Жортуулдун бирин каган өзү жетектеп барган. 730 жылы ал Аму-Дарыядагы чабышта арабдардан жеңилет. Согуштун улана бериши түргөш ак сөөктөрүнүн нааразылыгын туудургандыктан, козголоң уюштурулуп, 738 ж. Сулук каган өлтүрүлгөн. Каганаттын ичинде кара жана сары түргөштөрдүн ортосунда өз ара согуштар башталган. Түргөштөр арабдар менен согушту уланта беришет, бирок, алардын каганы Күл-Чор бага-тархан 744 ж. туткунга түшүп, анын сөөгүнүн өрттөлүшү менен түргөштөр үчүн өлүмдөн да катуу сокку болот. Түргөштөрдүн начарлашы Жети-Сууга батыштан арабдардын, чыгыштан кытайлардын жылышына түрткү болгон. 751-жылы Талас суусунун боюнда халифаттын жана Тан империясынын аскерлери кездешип, 5 күнгө созулган салгылаш болуп өтөт. Натыйжада, карлуктардын кийлигишүүсү менен кытайлар талкаланып, Жети-Суудан сүрүлүп чыгарылган. Жети-Сууда кара жана сары түргөштөрдүн чабышы улана берген маалда, 766 ж. карлуктар Жети-Сууну толугу менен өздөрүнө багындырышып, Суябды ээлешет.
Карлук мамлекети (766-940)
Карлуктар байыркы түрк рун жазууларында "карлук бодун" жана "үч-карлук" деген ат менен белгилүү. 744- жылы басмыл, уйгурлар жана карлуктар биригип экинчи Чыгыш түрк кагандыгын талкалашкан. Карлуктардын жол башчылары 746-жылы өз урууларын жетектеп Жети-Сууга көчүшөт. 751-жылы Таласта кытайлар менен араб аскерлеринин ортосунда болгон чечүүчү салгылашууда кытайлардын тылынан карлуктар чабуулга өтүп, кытайлар толук талкаланат. 766-жылы карлуктар Жети-Сууну, Таласты, Чу дайрасынын боюн багындырып, Батыш Теңир-Тоого чейин жетишкен. IX кылымдын башында кыргыздардын жана карлуктардын башкаруучуларынын ортосунда сулалелик (династиялык) союз түзүлгөн. Карлук башкаруучусу "Гэлу Шехунун" кызы кыргыз ажосунун аялы болуп калган. 840-ж. кыргыздардын Уйгур каганатын талкалап, Улуу дөөлөттү курушу, карлуктарды чыгыш тараптагы коркунучтан арылткан. Кыргыздардын аскерлери Теңир-Тоонун чыгышына жетип, Бешбалык, Куча шаарларын ээлейт.
Караханийлер мамлекети
Ушул эле 840-жылы карлук ябгусу Билге Күл Кадыр-хан Борбордук Азиядагы көчмөн калктардын үстүнөн жогорку бийлик жүргүзүүгө теңтайлашып, каган наамын алат. Окумуштуу С.Г. Кляшторный Карахандар династиясынын баштоочусу болуп, өзүн 840-ж. каган деп жарыялаган карлук ябгусу - Билге Кадыр - каган болгон деп эсептейт.
VIII кылымдан тартып эле Араб Халифатынын Орто Азиядагы экспансиясынын күчөшүнүн натыйжасында Мавераннахр аркылуу Кыргызстанга Ислам дини акырындап тарай баштаган эле. Бул диний агымдардын таралышы менен Кыргызстанда бара-бара жазма маданияттын жаралышына ыӊгайлуу өбөлгөлөр түзүлүп, адегенде байыркы түрктөрдүн руникалык жазуусу, андан соӊ IX-X кылымдарда араб алфавитине негизделген жаңы жазуу системасы ортого чыккан. Караханийлердин мамлекетинин доорунда ислам дини бүтүндөй Кыргызстандын калкынын расмий дини катары кабыл алынып, жергиликтүү калк араб-мусулман цивилизациясынын ажырагыс парчасына айланган эле. Караханийлер мамлекетинин негизин карлуктар, ягмалар, чигилдер, тухсилер жана карлук уруулук бирикмесине кирген Орхон түрктөрүнүн калдыктары түзгөн. Тарыхчылар бул каганаттын жалпы эле түрк элине таандык мамлекет болгондугун айтышат. Караханийлер мезгилинде Баласагун, Ош, Өзгөн, Барсхан, Кочңар-Башы, Атбаш ж.б. шаарлар өз өрөөндөрү учун чарбалык, акимдик башкаруу боюнча гана эмес, маданий-агартуу боюнча да олуттуу роль ойногон шаар¬лар болгон.Турк дүйнөсунун мусулмандык доордогу маданиятынын берметтеринин бири жана жалпы турк калктарынын орток акыны жана ойчулу болуп саналган Жусуп Баласагуни Чуй өрөөнүндөгү Баласагун шаарынан болгондугу белгилүү. Ал 1069 —1070-жж. он сегиз айлык мөөнөттө өзүнүн даңазалуу «Кутадгу билиг» («Кут алчу билим») дастанын жазган жана аны Кашкарда отурган Чыгыш Караханийлер каганы Сулайман Арслан Кара хакандын уулу Тавгач Буура Кара хакан Абд Али Хасанга (1056—1103-жж. бийлеген) тартуу кылган.
Ысык-Көлдүн туштук-чыгышында жайгашкан Барсхан шаарында туулуп, Кашкарда билим алган дагы бир даңазалуу аалым — XI к. турк этнологу, диалектологу, фольклорист, тарыхчысы, тилчиси, географы, картографы, түрк боордоштугунун идеологу Мах¬муд Кашгари (Бархани) да ушул доордо жашаган. Анын «Диван лугат ат-турк» («Турк тилдеринин сөз жыйнагы») аттуу эмгеги жана андагы дүйнөнүн тегерек картасы белгилүү. Анын картасында Теңир-Тоо тоо системасы, Ысык-Көл, Баласагун, Барсхан, Кочңар-Башы шаарлары көрсөтүлгөн.
Каракытайлар, селжуктар жана наймандар
XII к. экиичи чейрегинин башында азыркы Кыргызстандын аймагы чон саясий окуяларга туш болот. 1130-ж. чыгыш тараптан каракытайлардын башчысы Елүй Даши Жети-Сууга келип, Баласагун шаарын каратып, аны өз байтактысы (ордо шаары) катары жарыялаган. Каракытай гурхандары Караханийлердин ички ишине кийлигишпей, салык жыйноо менен гана чектелген. Кийин чыгыштан моңголдордон качып келген найман канзаадасы Күчлүк кара-кытайлардан бийликти тартып алат. 1218-жылы Жебе нойон баштаган моңголдор Алмалык, Баласагун, Кашкарды ээлеген учурда, Күчлүктөн запкы жеген калктын жардамы менен моңголдор мамлекетти кулатып, Кыргызстан Моңгол империясынын ичинде калат.
Моңгол доору
XIII-кылымдын башынан тарта Чыӊгыз-хан жетектеген моӊгол жапырыгынын натыйжасында Кыргызстан жана жамаатташ жайгашкан аймактар тарыхта биринчи жолу дүйнөлүк масштабдагы Моӊгол империясынын катмарына кирген.Чагатай баштаган моӊгол хандары башкарган Кыргызстан бул империянын эӊ маанилүү экономикалык жана маданий чордондорунун бири болгону дүйнөлүк тарыхта таасын чагылдырылган. Айрыкча Батыш менен Чыгышты байланыштырып турган Улуу Жибек жолунун бул доордогу ролу абдан күч алып тургандыгы белгилүү.
Кыргыз урууларынын экилтик мамлекеттүүлүгү (XVI-XVIIIкк.)
Байыркы энисейлик кыргыздардын урпактары болгон Алтай жана Эртыш боюндагы кыргыз уруулары XV кылымдын ортосунан тарта Моголистан мамлекетинин кулашынан пайдаланып, Теңир-Тоонун тоолуу-токойлуу чөлкөмдөрүнө көчүп келишип, бул жерде «Оң Канат» жана «Сол канаттан» турган экилтик этно-саясий структураны түзүшөт. Дал ушул экилтик структуранын алкагында Тенир-Тоону атамзамандан бери байырлап келе жатышкан түрк тектүү уруулар жана кийинчерээк моңгол доорунда чыгыштан көчүп келишип, түрктөшүп кетишкен моңгол тектүү уруулар кыргыздар менен аралашып, Теңир-Тоо кыргыздарынын калыптанышына чоң салым кошкон.
Орусия иимпериясынын курамында
Түркстан хандыктарынын бытырандылыка учураган мезгилдеринде түндүк-батыштан Орусия империясынын Орто Азияга умтулуу саясатынын натыйжасында Кыргызстан XIX-кылымдын ортосунда Россиянын букаралыгына кирет. Ушундан тарта Кыргызстан аймагына Батыш маданиятынын таасири арта баштаган.
Кеңештик биримдиктин мезгили (СССР)
XX-кылымдын башындагы Россиядагы коммунистик режимдин орношу менен Кыргызстанда адегенде латын алфавитине таянган жазуу системасы, андан кийин кирилл алфавитине негизделген жаны адабий жазма маданияты ортого чыккан, ал ушул күнгө чейин уланып келе жатат.
Эгемендик мезгил
XX-кылымдын соӊунда СССРдин кыйрашы менен жетишкен эгемендик доорунда Кыргызстан алгачкы жолу БУУнун жана башка абройлуу эл аралык жана регионалдык уюмдардын мүчөсү болуп, эл аралык мамилелердин субьектисине айланды. Кыргызстандагы дүйнөлүк маданияттын таасирин негизинен англис тилинин ургалдуу түрдө жайылышы жана интернет желесинин кеӊири таркалышы аркылуу күч алып бараткандыгын байкоого болот.
Кандагай
Кандагай – жоокерчиликте, балбан күрөштө, эр сайышта, оодарышта кийилүүчү кайыш шым. Кандагай тоо текенин, серкенин же жаш бодонун терисинен малмага салынып, ийленип, ышкын түпкө, чүкүрүгө, эңгилчекке же кабыкка боёлуп жасалган. Кандагай абдан кенен, согончокко жете узун, кашатынын карышча жери эки кат шырылып, тигиштерине башка түстөгү жаргактан милте коюлуп, кош тарамышталып тигилген. Кашатындагы көңдөйгө жоон кайыш ычкыр өткөрүлгөн.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз тарыхы" Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, Бишкек-2003. Башкы редактор: Ү. А. Асанов, жооптуу редактор: А. А. Асанканов
Нитробирикмелер
Нитробирикмелер — мол-сында бир же бир нече NО2 -нитротобу көмүртек атому менен байланышкан органикалык бирикмелер. Алар курамындагы нитро-тобу санына жараша моно-, ди-, три-ж-а поли- Н. бөлүнөт. Алар алифаттык (нитропорафиндер, нитролефиндер), ароматтык (нитронилин, нитробензол, нитронафталин, нитротолуол жана башка) жана майлуу ароматтык Н. бөлүнөт. Ароматтык Н. сары түстөгү суюктуктар же кристалл түрүндөгү заттар. Эң жөнөкөй алифаттык Н. түссүз суюк заттар. Сууда начар эрийт. Алифаттык Н. эки таутомердик формада кездешет. Ароматтык Н. гемоглобинди метоксигемогло-бинге чейин окистендирет, нерв системасын, боорду бузат, тери ооруларын пайда кылат. Көпчүлүк полинитро-бирикмелер — жарылуучу заттар (ЖЗ — ВВ). Алифаттык Н. гидроксиламинге жана аминдерге чейин калыбына келет. Негиздер менен реакцияга кирип, туздар пайда кылат. Ароматтык Н. аминдерге чейин калыбына келет, аминдер, щелочтор жана башка продуктулар менен аддукт пайда кылат. Ядродогу -NО2 тобу жана суутек атому башка функционалдык топторго орун алмашууга жөндөмдүү. Алифаттык Н. парафинди суюк же буу фазасында суютулган азот к-тасы менен 140-150°С нитрлөөдөн; ароматтык Н.— ароматтык углеводородду нитрлөөчү аралашма менен нитрлөөдөн алынат. Н. жарылгыч заттар. Алар боёкторду, жарылгыч заттарды алууда колдонулат.
Жөлөкпул
Жөлөкпул – КРде социалдык камсыздоо тариздеринин бири, социалдык камсыздандыруу каражаттарынан же мамлекеттик бюджеттен дайыма же бир жолу берилүүчү төлөмдөр. КРдин мыйзамдарында жумушсуздук боюнча Ж., балалуу жарандарга Ж., убактылуу эмгекке жарамсыздык боюнча Ж. ж. б. белгиленген.
Бааракы эсеби
Бааракы эсеби – бааракы аманаттары менен анын төлөмдөрүнүн кыймылын эсептеп талдоо ыкмасы.
Хур
Хур, моринхур(монгол. морин -жылкы, хур - кыл, добуш) - монголдордун эки кылдуу тартма музыкалык аспабы. Жыгачтан жасалат. Капкагын жасоодо кээде тери колдонулат. Беренелери болбойт. Уз. 120 смге жетет. Кылдарына жылкынын жал-куйругу колдонулат. Аспаптык күүлөрдү аткарууда жана баатырдык эпикалык чыгармаларды коштоодо колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Дыйканбай Тойчубек уулу
Дыйканбай Тойчубек уулу - кыргыздын дастан айтуучуларынан (жомокчу).
--Кыскача өмүр таржымакалы жана мурасы==
(1873, Түп району, Ой-Булак айылы - 1926, ошол эле жер) - семетейчи. Көлдөгү белектин алдаяр уруусунан. Бир тууган иниси Алмамбет Тойчубек уулунун эскерүүсүнө караганда атасы Тойчубек сыяктуу Д. да «Семетей» эпосун айтканы өтө жашынан билинген. Бирок ал эпосту айтуу менен чектелбей, элдик ырларды чыгарган жамакчы-ырчы да болуптур. Бала ырчы аталып жүргөн кезинде бир дубана жолугуп, оозуна үч түкүрүп, кор болбо деп мандайынан сылап, Манасты айтып жүр деп айткан экен. Дубана даарганга чейин эле Д. эпосту айтып жүргөн. Д-дын жамакчылыгына Балыктын уулу Найманбай менен айтышы кирет. Мисалы, Д-га Найманбай: Жай айтасың «Семетей», Кыш айтасың «Семетей» Кийбейсиң бир башыңа Алакандай бүтүн тебетей, - десе Мен ырдайын бугудан Аркы атамды сурасаң, Атаң эмес, нар деген, Алтын эмес зар деген, Мен белектин баласы, Жашыман берди арбакты Ырдап өттүм Семетей менен Манасты, - деп кордошо турган болгондо эл тыйып коет.
Д. Солтонкул деген чоң байдын ашында жар чакырат. Ыры кордоо мүнөзүндө болгондуктан билермандары Д-дан мындан ары жар чакырып жамак айтуусун токтотуп, жомок гана айтууусун суранган. Мына ошондон баштап Д. жама айтып ырдаганын койгон экен. Ал солто, сарыбагыш, Көл өөрөнүндө, Нарын, Атбашы ж.б. жерлерге барып эпос айткан учуру болгон. Д. кытай жериндеги черик уруусуна барып, «Манас» айткан. Үркүндө да кытайга кыргыздарга барып, эпос айтып жүргөн.
Д. чоң жомокчулардан Акылбек, Назар, Тыныбек, Сагымбай өндүүлөргө жолуккан. Тыныбек «Д-дын алдына Семетейди айтууда ак калпактуу кыргыздан эч ким чыга албайт»- деп эскериптир.
Көйкап
Көйкап — Борбордук Теңир-Тоодогу суу, Сарыжаздын сол куймасынын Узундугу 33 км, алабынын аянты 507 км2, деңиз деңгеели бийиктиги 3200 м.
Какшаал тоо тизмегиндеги Көйкап мөңгүсүнөн башталып, бадалдуу кууш капчыгай аркылуу агып, Сарыжазга куят. Алабы мөңгүлүү. Суу куралуу облусуна кирет. Негизинен мөңгү жана кар сууларынан куралат.
Ири куймалары: Сарытөр, Карагайлуу, Майбаш, Булантөр (оң). Жылдык орт. чыгымы 5 м3/сек; эң көбү июнь–июлда, эң азы январь–февралда. Атынын пайда болушу жөнүндө Көйкап тоосу макаласын.
Суук-Төр
Суук-Төр — "Манас" эпосундагы топоним. Кыргыздардын Каканчынга каршы согушунда Төштүк баатыр манжунун миң балбанын бөлүп айдап алган жер (Курама вариант, 2. 223). Кытайдын Дөңгө алпы сексен дөөнү кырган жер (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 265).
Жөнгө салуучу укук ченемдер
Жөнгө салуучу укук ченемдер – укуктук мамиле катышуучуларынын укуктары менен милдеттерин белгилей турган укук ченемдер.
Жусубакун
Жусубакун (болжол менен 1870-1920, Керметоо (КЭР)) ― манасчы. 1916 жылкы үркүндө Какшаалга качып барган Сагымбай манасчы менен айтышканы тууралуу гана дарек бар. Элдин айтымына караганда жомокчу Ж. «Манас» айтып жатып, Манас менен Коңурбайдын сайышканына келгенде олтурган боюнча тулгадан секирип кетчү экен. Анын айтымы кагаз бетине түшүрүлбөй калган.
Юдинец
Юдинец — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кильченга дарыясынын оң жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи-Айдаркен
Кичи-Айдаркен — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Бирлик айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 982 киши.
Ачуу жумуштары
Ачуу жумуштары - кендерди жер бетинен ачык казып алууда пайдалуу катмарлардын үстүндөгү тектерди алып таштоо. Кендин үстүндөгү тоо тектер катуу болгондо, ачуу жумуштары жардыруу аркылуу тектерди талкалап, аларды экскаватор менен транспорттук вагондорго жүктөө, ташуудан турат. Тоо тектери жумшак болсо, алар массивден экскватор менен казылып, талкалоо жана жүктөө жумуштары чогуу аткарылат. Катмарлуу кенташ (руда) горизонталь боюнча жана бир аз жантык жайланышканда, үстүндөгү тектердин калыңдыгы 35 мден ашпаса пайдасыз тоотектер карьердин бош орундарына экскватор менен оодарылып төгүлөт да, бардык процесстерди бир гана механизм аткарат. Ачуу жумуштары тектерди оодарып төгүүгө карата - туурасынан, узатасынан жана аралаш иштетүүлөр болуп бөлүнөт. Өркүндөтүлгөн жана механикалаштырылган ири жабдууларды колдонуу ачуу жумуштарынын наркын төмөндөтүп, пайдалуу казылмалардын үнөмдүү иштелишин камсыз кылат.
Козу-Башы
Козу-Башы — топоним. Кыргыздар жана ага жамаатташ жашаган элдердин жери катары кеңири эскерилет. Айрыкча «Көкөтөйдүн ашы», «Чоң казат», «Манастын балалык чагы» деген эпизоддордо көп кезигет. Географиялык реалияда Казакстандын түштүгү, азыркы Алматы облусунун аймагындагы кыштоо.
Маматканов, Дүйшөн
Маматканов Дүйшөн (1934-ж. т., Жети-Өгүз району, Даркан айылы — 26.10.2020) — гидролог, техника илимдеринин доктору (1981). Кыргыз Республикасынын ИАнын мүчөсү (1987). Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери. 1956-ж. КМУну бүтүргөн. 1957—60-ж. Кыргыз Республикасынын энергетика, суу чарба институтунун илимий кызматкери. 1964—81-ж. СССР энергетика жана электрлештирүү министрлигинин илимий изилдөө мекемесинин Кыргызстан гидроэнергетика илимий изилдөө бөлүмүнүн башчысы. 1981-жылдан Кыргызстан ПАнын Автоматика институтунун лаборатория башчысы. 1992-жылдан Кыргызстан УИАнын Суу проблемалар жана гидроэнергетика институтунун директору. Маматканов 90дон ашык илимий эмгектин (анын ичинде 4 монография) автору. Алардын негизгилери гидрология, гидроэнергетика, суу ресурстарын эл чарбасында комплекстүү пайдаланууга, ыктымалдык теориясына, Ысык-Көл жана Арал проблемаларына арналган.
Айрым шилтемелер
[http://www.azattyk.kg/archive/ky-news-domestic/20081015/828/390.html?id=1334658 Д. Маматканов: Токтогул суу сактагычындагы сууну иштетип жиберишкен...] ДҮЙШӨН МАМАТКАНОВ: ТОКТОГУЛ ГЭСИн БАШ-АЛАМАН БАШКАРУУДАН АРЫЛТУУ КЕРЕК
Аңгеме
Аңгеме — эпикалык түргө кирүүчү чакан, катышуучу каармандары аз, сүрөттөлүүчү окуясы чектелген кара сөз (к.) түрүндөгү чыгарма. Турмуштук бир гана, же бир нече окуялар аңгемеге объект болуп алынат да, ал повесть, романдан көлөмүнүн кичинелиги менен айырмаланат. Аңгеме жанрында классикалык чыгармалар жаралган. Мисалы, Л. Толстойдун, А. П. Чеховдун, Н. С. Тургеневдин, А. М. Горькийдин аңгемелери алардын роман-повесттериндей эле сүйүп окулат. Кыргыз адабиятында бул жанрда Ж. Мавлянов, К. Каимов, К. Жусупов, М. Гапаров, М. Байжиев, А. Саспаевдер өзгөчө активдүү эмгектенишүүдө.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Остерхофен
Остерхофен - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Деггендорф (район)|Деггендорф районуна карайт. Төмөнкү Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 11.434 (2010-ж.). Аянты – 111.19 км2.
Аңгемечи
Аңгемечи-айрым прөзалык чыгармаларда окуя каармандардын бири тарабынан баяндалат. Мына ошол окуяны баяндоочу каармаи аңгемечи деп аталат. Мисалы, Ильяс (Ч. Айтматов «Делбирим»), Сейит (Ч. Айтматов «Жамийла»), Зарлык (А. Токомбаев «Күүнүн сыры») ж. б.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Хроматикалык гамма
Хроматикалык гамма - жарым тондук кыймылдын негизинде төмөн жана өйдө жылган добуштар тобу. Бир кылка тегизделген добуш катарында Хроматикалык гамма добуштар тобу бардык тоналдуулуктарда бирдей мүнөзгө ээ.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Нижние Балмазы (Карайыдель району, Башкыртстан)
Нижние Балмазы — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Карайыдель айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 226 киши. Почта индекси — 452360, ОКАТО коду — 80234832003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Деңиз жылдызы
Деңиз жылдыздары (лат. Asteroidea) – омурткасыз деңиз жаныбарларынын ийне терилүүлөр тибиндеги классы. Денеси 5, кээде көп (50гө чейин) нурчалуу жылдыз түспөлдөнүп кетет. Диаметри 1 смден 1 м ге чейин. Көпчүлүгү ачык түстө. Скелет пластинкалары ийнелүү, кылкандуу, тикенектүү. Денесинин кетилген, жоголгон жерлерин оңой калыбына келтирет. Деңиз жылдыздарынын 8 түркүмүнүн 1,5 миңден ашык түрү белгилүү. Деңиз, океандардын 10 кмге чейинки түбүндө тереңдикте кездешет. Айрым жыныстуу. Личинкалары эркин сүзөт, көбү жумуртка, кай бирлери тирүүлөй тууйт. Моллюскалар жана суу түбүндөгү омурткасыз жандыктар, балыктар менен азыктанат. Бутчаларынын жардамы менен жылат. Көбүрөөк белгилүүлөр – кычкачтуу, тарактуу, эбелектүү жана башка деңиз жылдыздары.
Bappoaтоз
Bappoaтоз, варрооз (Varroatosis, Varroosis) - аарынын жана анын төлүнүн (личинка, куурчакча) жугуштуу ылаңы. Гамаз тукумундагы кенелер козгойт. Кенелер капкакчасы бекитилген ячейкадагы аары төлүндө өсүп жетилет, андан соң трутендин жана эне аарынын денесине өтөт.
Таралышы
Ылаңдын таралышына аары багууда ветеринардык-санитардык эрежелердин бузулушу ыңгайлуу шарт түзөт. Ылаңды илдеттүү аары, алардын калдыктары жуктурат. Аары денесине кенелер көп жабышып, канын (гемолимфасын) соргондуктан, уча албай калат, ошондой эле аары башка ылаңдар менен да көп ылаңдайт. Жай-күз мезгилинде аары денесиндеги гемолимфанын өлчөмү азайып, зат айлануусу бузулат. Гемолимфада уу заттар көбөйгөндүктөн, аарылар өлүмгө дуушарланат. Диагнозу аарынын денесиндеги кенелердин санына жараша коюлат. Кенени көрүп же лупа менен карап ырастайт. Мителер аз болгон учурда аарынын уюгун фенотиазин жана башка дарылардын түтүнү менен ыштап, кенени табат.
Дарылоо
Күзүндө аарыларды фенотиазиндин түтүнү менен үч күн бою ыштайт (бир жолку ыштоого 1,5 г), фольбекс (2 кагаз тасма), нафталин (2 -3,0 г) же атайын аппаратка аарыларды чогултуп салып, 46-48 градуста 10-12 мин кармайт. Андан тышкары бипин, варропол, апистан (флуметрин), габон (акринатрин), суюк перицин, фольбекс ВА (акпин, неорон), тимол жана башка жаңы дарылар колдонулат. Кенелерге каршы колдонулуучу дары-дармектерди пайдаланганда инструкциясын, өздүк гигиенаны так сактоо керек. Ылаңдын алдын-алуу үчүн карантиндик жана ветеринардык-санитардык иш чараларды так сактоо зарыл.[ [Категория:Аары багуучулук]]
Түрк кеңеши
Тарыхы
1992 жылдан тартып түрктилдүү өлкөлөрдүн Саммити өткөрүлүп келет. 3 октябрь 2009 жылы 4 өлкө Нахичеван келишимине кол коюшту. Уюштуруу борбору Истанбулда жайгашкан. Жакынкы убакта Түрк Кеңешине Түркмөнстан кириши ыктымал.
Мекемелер
Президенттер жылына 2 жолу жолугушат.
Багаж (жанжүк)
Багаж (жанжүк) – жүк ташуу уюмдарынын жоопкерчилиги астында ташып-жеткирүү үчүн өткөрүлгөн жүргүнчүнүн буюмдары же жүргүнчүнүн жеке максаты боюнча өз алдынча акы төлөнүү менен, жүргүнчүлүк документинде атайын белгиленип, көздөгөн жерине чейин жөнөтүлгөн материалдык баалуулуктар.
Колпаковка
Колпаковка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Алчедат дарыясынын сол жээгинен 102 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мурат Калбай уулу
Мурат Калбай уулу (1870, Ноокат району, Кеңеш айылы- өлгөн жылы белгисиз) ― манасчы, түштүктөгү белгилүү манасчы Чоодандын (1835-1900) шакирти. М-тан 1947ж. Манастын балалык чагы, Накылайга үйлөнүшү, Бакай, Каныкейге байланыштуу  сюжеттер жана Семетейге тиешелүү чакан эпизоддор жазылып алынган.
Жөнөкөй акциялар
Жөнөкөй акциялар – белгиленген өлчөмдө жана биринчи иретте үлүшпайда алууга укук бербеген, бирок артыкчылыктуу акциялардан (добуш берүү укугу жок) айырмаланып, акционерлердин жалпы чогулушунда добуш берүү жолу (ошон үчүн Ж. а. добуш берүүчү деп аталат) менен эмитент-уюмду башкаруу ишине катышууга мүмкүнчүлүк берген акциялар.
Нитрогликоль
Нитрогликоль, гликольдинитрат, О2NОСН2– СН2ОNО2 – этиленгликоль мененазот комитетасынын эфири; сууда начар эрүүчү түссүз, илээшкек суюктук. Эрүү t 120˚С, тыгыздыгы1,5 г/см3. Нитрогликоль этиленгликолду азот жана күкүрт комитеталарынын аралашмасы менен нитрлөөдөн алынат. Ал жарылуу касиетине ээ болгондуктан, анын нитроглицерин жана целлюлоза нитраты менен болгон аралашмасы динамиттерди, түтүнсүз дарыларды даярдоодо колдонулат.
Инсандык калыптануунун технологиялары
Инсандык калыптануунун технологиялары - инсанды татаал, кайталанбаган өз алдынча баалуулук катары кабылдаган жана инсанды гармониялуу өнүктүрүүгө арналган окутуу жолдорунун жыйындысы. Мындай технологиянын негизинде гумандуулук педагогикасы жана психологиясы, граждандык коомду түзүүдөгү демократиялык принциптер жатат. Ал «Адамдын бардыгы бирдей, алардын бири-бирин кемсинтүүгө укуктары жок» дегенди билгизет. Окутуунун инсанга багытталган технологиясын иштеп чыгууда негизги көңүл коомдун өнүгүү талабына, инсандын талабына, инсандын каалоосуна, жөндөмүнө, өнүгүшүнө гумандуу мамиле жасоо, ошого жараша окутуунун мазмунун, ыкмаларын, каражаттарын, уюштуруу формаларын тандоо, колдонуу, ар бир инсандын жетишкендигин объективдүү баалоо, аларга жекече мамиле жасоо идеясы жатат.
Албетте, алардын бардыгын тизмелеп олтуруу мүмкүн эмес. Ошондой болсо дагы инсандын өнүгүүсүн ишке ашыруунун эки элементин белгилөөгө болот:
1) социалдык-маданий тажрыйбаларды дидактикалык жактан кайрадан иштеп чыгуу, аларды окуу-программалык материал (билим стандарты) катары сунуш кылуу;
2) окутууда окуучунун субъект катары өздүк тажрыйбасына таянуу, аларды өз алдынча өнүгүүгө, кемчиликке өкүнүп, жетишкендикке канааттанууга үйрөтүү, шарт түзүү.
Мындай шарттар бир нече типтеги технологиялар аркылуу ишке ашат: максатында ар кандай жагдайдагы коомдук, социалдык, адистик ролдорду имитациялоочу оюндарды уюштуруу (имитациялоочу оюндар технологиясы).
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Аббас ибни Абдулмутталиб
Аббас бин Абдулмутталиб (566 - 32/653) - Мухаммед пайгамбардын тууганы, б.а. агасы. Абулфазл деп да аташкан. Абдулмутталибдин көп балдарынын бири.
Өмүр баяны
Аббас Мухаммед пайгамбардан эки жашка улуу болгон. Мухаммед пайгамбар кичинесинде апасынан да ажырап, жетим калганда, өзүнүн чоң атасы, Аббастын атасы болгон Абдулмутталибдин колунда калган. Ошондо Аббас Мухаммед менен бир үйдө өсүп чоңоет.
Аббас жаш кезинен тарта соода менен алектенгендиктен бай адам болуп чоңойгон. Ал өзүнүн бир туугандары менен бирге, Кааабада да кызмат кылып, ажылык убактарында Зам-Зам кудугунан суу таратып берип иштеген. Бул ишин ал исламды кабыл алгандан кийин да уланткан. Мухаммед пайгамбар өзүнүн акыркы ажылык мезгилинде кудукка жакындап, Аббастан суу сураганы маалым. Мухаммеддин пайгамбарлы башталган кезде Аббас исламды кабыл алган эмес, бирок каршы да чыккан эмес. Кээ бир иштерде пайгамбарга жардам кылар эле. Аббастын аялы Умм аль-Фазл алгачкы мусулман аялдардын бири болгон. Бирок, Аббас Бадрдагы салгылашууда бутпарастар тарапка кошуулууга аргасыз болуп, мусулмандарга туткунга түшүп калат.
Туткундан бошотулгандан соң гана Аббас исламды кабыл алат жана Меккеге кайтат. Бирок ал бир канча убакка өзүнүн ишенимин жашырып жүргөн. Бул жерден ал шаарда калган мусулмандарга жардамдашып, шаардын абалы тууралуу Мадинага, пайгамбарга кабарлап турган. Акырында ал дагы, Меккенин алынышына аз калганда Мадинага көчүп кетет. Мусулмандар тарабынан Меккенин алыныншында Аббас пайгамбардын жанында болуп, андан кийин Хунайн согушуна да катышкан.
Мухаммед пайгамбардын өлүмүнөн кийин Аббас мусулман мамлекетинин бекемделишине катышып, алгачкы үч адилет халифаларга активдүү жардамдашкан. Бай адам болушу менен Аббас мусулман аскерлеринин жабдыктары үчүн көптөгөн суммадагы акча сарптаган. Ошону менен бирге ал Византияга каршы жүрүштөрдү каржылаган.
Аббас Усман халифанын башкаруу мезгилинде каза болгон. Анын урпактары жүз жылдар өткөндөн кийин халифалык бийликке келишип, Омаяддардын ордуна Аббастардын династиясын негиздешет.
Читаль-Кы
Читаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын оң жээгинен 221 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 74 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Суу кудук
Суу кудук (моңголчо зу — монастырь) — "Манас" эпосу боюнча Бээжиндеги касиеттүү кудук. Ага жуунган адамдын күчүнө күч кошулуп, баатырдыгы артат.
Желмогуздай Көзкаман
Жеткилең белин буунган
Каңгайга барып туулган,
Бээжиндеги суу кудук
Алты ай барып жуунган (Курама вариант, 1. 288).
Кыдыр аке, Байсары уулу
Кыдыр аке Байсары уулу (1843, азыркы Ак-Суу району, Сары-Жаз өрөөнү, Кайыңдынын Байыш жайлоосу — 1926, Ак-Суу району, Кереге-Таш айылы) — бугу уруусунун арык уругунан чыккан манап, Ысык-Көлдүн жети акесинин бири.
Өмүр баяны
Калмак менен кыргыздардын ортосунда элчи катары белгилүү болгон Олжобай бийдин небереси. 1861-жылы 18 жаш курагында болуш болуп шайланган. Романовдор династиясынын 300 жылдык салтанаттуу мааракесине Каракол уездинен кадырман делегат катары чакырылган. Эки элдин ортосундагы байланышта көрсөткөн ишмердиги үчүн ага күмүш медаль жана подполковник чини ыйгарылган. Калыстыгын, акылмандыгын эл баалаган.
1993-ж. анын 150 жылдыгы белгиленип, Кереге-Таш айылынын четине бийиктиги 16 м келген күмбөз тургузулган.
Жөнөкөй вексель
Жөнөкөй вексель – аны берген адамдын талап боюнча же белгилүү мөөнөттө векселде көрсөтүлгөн кишиге же анын буйругу боюнча (б. а. ал көрсөткөн башка адамга) белгиленген акчаны төлөп берүү милдеттенмеси эчнерсе менен шартталбаган баалуу кагаз.
Кол жазма
Кол жазма — кандайдыр бир тексттин кол менен жазылган же машинка менен көчүрүлгөн, басмаканада терилсе да К. ж. укугунда гана жашаган түрү. «Кол жазма» деген түшүнүк адабият таанууда автор тарабынан жазылып, эгер машинкага басылган болсо, автордун текшерүүсүнөн өткөн текстке карата айтылат. Фольклористикада К. ж. көбүнчө айтуучулар эмес, изилдөөчү, жыйноочулар тарабынан түзүлөт. Бирок сабаты ачылган манасчылардын өз колу менен жазган варианттары да бар. Мисалы, Тоголок Молдо, Ы. Абдыракманов жана башкалар манасчылардын тексттери өздөрү тарабынан кагаз бетине түшүрүлгөн. Бул көрүнүш адабият-таануудагы автордун К. ж-сы (автография) жакын турат. «Манастын» белгилүү варианттарынын түп нуска, көчүрмө түрүндөгү К. ж-лары Кыргыз республикасынын Илимдер Академиясынын Кол жазмалар фондусунда сакталып турат.
Багууда болуу
Багууда болуу – адамдын/адамдардын өлгөн адамдын багуусунда турган далили; баккан адамынан ажыраган учурда бааракы алууга укук берет (кара:Багуудагылар). Ата-энеси өлгөн балдардын Б. б-су болжолдонот жана эчкандай далилдөөнү талап кылбайт.
Хроматизм
Хроматизм (грек. chromatos -түр, боёк) - жарым тон добушөлчөмдөрүнөн турган добуш аралыктар бирдиги, кичирейтилген жана чоңойтулган добуш аралыктары. Обондорго, үндөштүктөргө ички чыңалууну, курчутулган мүнөздү тартуулайт
Окутууну уюштуруу формалары
Окутуунун уюштуруу формалары - (форма организации обучения или организационные формы обучения) – окуучулардын (студенттердин) саны, окутуунун убактысы жана орду, ошондой эле аны ишке ашыруунун ирети менен байланышкан окуу процессин уюштуруунун сырткы тарабы. Окутуунун уюштуруу формалары - окутуунун максатын, мазмунун, методдорун жана каражаттарын эсепке алуу менен тандалат. Жогорку жана атайын орто окуу жайларында негизги Окутуунун уюштуруу формалары катары лекция, семинар, лабораториялык жана практикалык жумуштар, консультация ж. б. колдонулат. Жалпы билим берүүчү мектептерде сабак (сөздүн тар маанисинде) окутууну уюштуруунун негизги формасы болуп эсептелет. Бирок, өткөн кылымдын 80-жылдарынын аягынан тартып биздин өлкөбүздүн мектептеринде лекциялар, семинарлар, зачеттор кеңири колдонула баштады. Окутууну уюштурууну кээ бир формасынын алкагында жекече, жуптук, топтук жана фронталдык жумуштарды жүргүзсө болот. Педагогикада булар дагы Окутуунун уюштуруу формалары катары каралат.