Испания
Тарыхы
18-кылымдын башынан Испания жана ага караштуу жерлер Франция, Улуу Британия, Австрия ж. б. державалардын күрөш объектисине айланган. Карл II өлгөндөн кийин (1700), Испан мурасы үчүн жалпы европалык согуш (1701–11) башталып, ал Бурбондор династиясынын негиздөөчүсү Филипп Vнин (француз королу Людовик ХIVнүн небереси) бийлигинин орношу жана Испаниянын Европадагы ээликтерин бөлүштүрүү менен бүткөн. 18-кылымдын 60–80-жылдарында Карл IIIнүн (1759–88-ж. башкарган) тушунда агартуучул абсолютизм багытында реформа жүргүзүлүп, Испаниядан иезуиттер куулган (1767); протекционисттик бажылар киргизилген; Местанын артыкчылыгы бир аз чектелген. Испания эл аралык мамилелер жаатында Францияга ыктап, Улуу Британияга каршы согушкан (1739–48, 1762–63, 1779–83). 18-кылымдын 80-жылдарынын аягында Испаниядагы агартуучулук абсолютизм саясаты аяктаган. 1789-ж. Францияда башталган революция Испаниянын башкаруучу чөйрөлөрүн феодалдык клерикалдык реакция позициясына түрткөн. Карл IVнүн тушунда (1788–1808-ж. башкарган) И. адегенде революциячыл Франция Республикасына (1793–95) каршы согушта жеңилип, тышкы саясатта француздардын позициясын колдоого мажбур болгон. Наполеон Iнин эркине көнүп, Испаниянын башкаруучулары Улуу Британия (1796–1802, 1804–08) жана Португалия менен (1901) бүлгүндүү согуштарды жүргүзгөн. Француз-испан флоту Трафальгардагы салгылашууда (1805) талкалангандан кийин, Испаниянын америкалык колониялары менен байланышы өтө эле начарлап, өлкөдө нааразылык күчөгөн. Португалияны каратып бөлүп алуу жөнүндө Наполеон I менен Годой келишими (1807, октябрь) түзүлүп, анын негизинде француз-испан аскерлери 1807-ж. ноябрда Португалияны басып алган. Бирок 1808-ж. мартта Франция Испанияга кол салган. Франция жапырыгы Испанияда азатчыл согушту пайда кылып, испан революциясынын (1808–14) чыгышына түрткү берген. Испанияда партизан кыймылы (герилья) кеңири кулач жайып, азатчыл согуш ийгиликтүү аяктаганы менен (1814, май), абсолюттук башкаруу калыбына келтирилген. Король Фердинанд VII (1808, 1814–33-ж. башкарган) 1812-жылдагы конституцияны, кортестердин бардык декреттерин жокко чыгарган. Испаниянын Америкадагы колонияларындагы боштондук кыймылын басууга аскер жиберген. Испаниянын өзүндөгү абсолюттук режмиге каршы күрөштө армия башкы роль ойногон. 1820–23-ж. революциянын жүрүшүндө Фердинанд VII конституцияны (1812) орундоо үчүн ант берүүгө аргасыз болгон (1820, 9-март). Ыйык союз чечими боюнча революция франциялык куралдуу интервенциянын (1823, апрель сентябрь) жардамы менен басылып, Испанияда абсолюттук режим кайра орногон. Фердинанд VIIнин декрети (1823, 1-октябрь) боюнча конституциялык өкмөттүн бардык мыйзамдары жокко чыгарылган. Америкадагы испан колонияларынын азатчыл күрөшүнүн натыйжасында испан аскерлери Америкадан куулган (Испания бийлигин Куба менен Пуэрто-Рикодо гана сактап калган). Испанияда 1833-ж. 1-карлчылар согушу (183340) деп аталган граждандык согуш башталып, анын жүрүшүндө испан коомунун либералчыл, антифеодалдык күчтөрү Карл IVнүн улуу баласы Дон Карлосту такка отургузууну жактаган абсолютизмге каршы күрөшкөн. 1834–43-ж. революция өлкөдө алгач туруктуу кайра курууларды ишке ашырган: инквизиция, майорат, помещиктердин сеньордук укуктары жоюлган, конституциялык монархия режими орнотулган. Бирок аскер төңкөрүшүнүн (1843, июль) натыйжасында жер ак сөөктөрүнүн абалы кайрадан чыңдалган.