cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хлор
К.Бертолле жана А. Лавуазье оксид деп болжолдошкон газ, Г.Деви тарабынан изилденип, жаңы элемент деп далилденген. Табигый Х. туруктуу эки изотобу бар 35Cl(75,53%) жана 37Cl(24,47%). Жасалма радиоактивдүү изотоптору 34Cl(T1/2 =32,4 мин), 36Cl(T1/2 =3,08 ×105 жыл) жана 38Cl (T1/2 =37,29 мин) бар. Иондошуу энергиясы ( эВ менен): Cl0 ® Cl+ ® Cl2+ ® Cl3+ ® Cl4+ ® Cl5+ ® Cl6+ ® Cl7+ 13,10; 23,80; 39,90 жана 53,5 барабар. Х. терс электрдүүлүгү (ТЭ) Полинг боюнча 3 барабар, башкача айтканда кычкылтек ТЭ кичине. Бирикмелеринде Х. -1, +1, +3, +4, +5, +6, +7 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Ат. радиусу (кристаллдык) – 1,07; ион радиусу Сl- – 1,81; Cl7+ 0,26, диссоциация энергиясы (Cl2 ® 2Cl) 57,2 ккал/моль. Х. жер кыртышында м. боюнча 4,5×10-2% түзөт. Өтө активдүү, жаратылышта бирикме түрүндө гана кездешет. Ал деңиз, көл жана дарыя сууларында, өсүмдүк, жаныбар организминде, ошондой эле көпчүлүк минералдар курамында: галит NaCl, сильвин KCl, сильвинит KCl×NaCl, карналлит KCl×MgCl2×6H2O, каинит KCl×3H2O, бишофит MgCl26H2O жана башка түрүндө, айрыкча көпчүлүк өсүмдүктөр күлдөрүндө, таш тузу же галит жана калийлүү туз түрүндө кездешет. Таш тузунун кендери Россия (Донецск басс., Соль-Илецка шаары), Польша, Германия, Индия (Пенджаб провинциясы), Франция, Испания, АКШда жана башка, ал эми калийлүү тузунун ири кендери Соликамски, Германия, Франция, Испанияда кездешет. Хлор – кадимки шартта сары-жашыл түстөгү, дем алуу органдарына өтө терс таасир этүүчү, тумчуктургуч газ; суюк Х- тыгызд. 1,57 г/см3, кайн. температурасы -34,050С, эрүү тем-расы –1010С. Окистенүү даражасы -1 +7 чейин өзгөрөт. Сууда, туз к-тасында жакшы эрийт. Көпчүлүк металлдар, металл эместер менен активдүү аракеттенип, туздар жана ар түрдүү Х. бирикмелер пайда кылат. Азот, кычкылтек жана көмүртек менен кургак шартта реакцияга кирбейт. Х. оксиддери – Cl2O, ClO2, Cl2O6, Cl2O7 өтө туруктуу Х. азот – ClN3, галоген хлориддери (ClF, ClF3, BrCl, ICl, Icl3 ж.б.), металл хлориддери (CuCl2, ZnCl2, AgCl, PbCl2), кычкылтектүү Х. кислоталары (HClO, HClO2, HClO3, HClO4) эритмелер түрүндө гана белгилүү жана алардын ичинен HClO4 – Х. к-тасы туруктуу. Х. кычкылтек, азот, аморфтуу көмүртектен башка бардык элементти окистендире алат. Х. негизинен натрий хлориди суудагы эритмесин электролиздөөдөн алынат:
2NaCl + 2H2O =  Cl2 + 2NaOH + H2
Мындан тышкары Х. өнөр жайда щелочтуу металлдар хлоридинин балкып эриген эритмесин электролиздөөдөн алынат.
kатод (-) ¬ 2Na+ 2Na+ + 2e- = 2 Na0
анод (+) ¬ 2Сl- 2Cl- - 2e-  =  Cl20
Лабораториялык шартта туз к-тасына күчтүү окистендиргичтер тассир этүүдөн алынат:
Х. кагаздар, кездеме агартуучу заттар алууда, ичүүчү сууну тазалоо, зыянсыздандыруу, хлорорг. заттар синтездөөдө колдонулат. Х. бирикмелеринен барий хлориди BaCl2×2H2O инсектицид (уулуу химикат) катары, сымап (II) хлориди же сулема HgCl2 медицинада дезинфекциялоочу, ал эми айыл чарбасында дан өсүмдүктөрү уруктарын дарылоочу зат катары пайдаланылат.
Хлоркислотасыжанаперхлораттар
Хлоркислотасыжанаперхлораттар, НСlО4, бир негиздүү к-та, абада түтөгөн, суусуз, ным тарткыч, түссүз суюктук, эрүү t-102oС, тыгызд. 1,71 ''г/см3. ''Х. к. орг. эмес күчтүү к-та. Суусуз X. к. реакцияга активдүү кирет жана туруксуз. Суу менен бардык өлчөмдө аралашып, гидраттар жана азеотроптук аралашманы пайда кылат. Суюк же буу түрүндө болбосун X. К. мол-сы мономер болгону анын илээшкектигинин-төмөндүгүн (суунукунан да төмөн) жана учмалыгы жогору экенин далилдейт. X. к.
ЗНСО4 Сl2О7+ НСlO+Н2О
теңдемесине жооп бере турган теңдештик система. Муздатканда теңдештик оңго жылат да, НСlО4 кристаллдашуу ишке ашпайт. X. к-тасы жөнөкөй, негиздик тобу бар жана конденсацияланган катиондор менен ар кандай туздар (перхлорат); МеСlО4, Меn+(СlО4)n, Меn(ОН)(СlO4)n-1, (Ме2n+O)(СlO4)2n-2 пайда кылууга жөндөмдүү. Азоттуу негиздин да кептөгөн перхлораттары белгилүү. Мисалы, NН4СlO4, N2Н5СlО4 жана башка Бардык эле перхлораттар сууда жакшы эрийт да, кристаллгидраттар пайда кылат. Перхлораттар окистендиргич, кычкылтекти алуунун булагы, суусуздандыруучу зат ка-тары колдонулат
Бедиз
Бедиз  - ташка чегип, оюп, кооздоп сүрөт тартуу. Орхон жазмаларында таштан чегилип жасалган адамдын келбети бедиз деп аталган. Түрк тилинде бедиз көркөмдөө, кооздоо, оюу, кооз имарат тургузуу деген маанини берет. Түрк жазмаларында бедиз баатырлардын тулкусу ташка чегилген жана алардын жанына тизилип коюлган таш тирөөчтөргө (балбалдарга) карата да айтылган.
Бекет (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Бекет — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Подлуб айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 612 киши. Почта индекси — 453006, ОКАТО коду — 80235850007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жашыл ийнеликтер
Жашыл ийнеликтер (лат. Cordulia) — ийнеликтердин бир уруусу, буларга бабка жашыл ийнелик (лат. Cordulia aenea) кирет.
Астана
Астана (1961-ж. чейин Aкмолинск, 1961—1992-ж. Целиноград, 1992—1998-ж. — Aкмоло, 1998—2019-ж. — Астана, 2019—2022 чейин Нур-Султан) — Казакстандын борбору.
Акмолинск шаар макамына 1862-жылы 26-сентябрда ээ болгон. 2018-жылдын 1-январына карата Нур-Султандын калкынын саны 1 035 537 адамды түздү.
Өлкөнүн түндүк бөлүгүндө, Ишим дарыясынын боюнда, Казак Сараркасынын түндүгүндө жайгашкан. Калкы 345,6 миң (2005). Темир жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. 1830-ж. Aкмоло чебинин ордунда отурукташкан. 1832-жылдан Aкмоло станицасы, 1863-жылдан округдук шаар, 1868-жылдан Aкмоло уездинин борбору. Ташкен ж-а Бухарадан Орусияга, Чыгыш Кытайдан Шиберге (Сибирь) кеткен кербен жолунун маанилүү пункту болгон. 1920-36-ж. Кыргыз (Казак) ACCРинин курамындагы губерниянын (1920-28), округдун (1928-30) республикага баш ийген райондун (1930-32), Караганда облусундагы райондук (1932-39), 1965-97-ж. облустун борбору болгон. 1939-жылдан Aкмоло облусунун, дың жерлерди өздөштүрүүдө крайдын административдик борбору болуп, экономикалык ж-а саясий абалы тез өсө баштаган. 1998-жылдан азыркыдай аталат. 1990-жылдын аягынан шаардын борбордук бөлүгүндө (жапон мөөмөрү (архитектору) К. Курокаванын генералдык долбоору б-ча) курулуш иштери жүргүзүлгөн; алар: парламент ж-а өкмөт үйү, президенттин резиденциясы, «Караотель» турак жай комплекси, «Aль-Фараби» ж-а «Самал» кичи райондору, Конгресс-холл, «Евразия» соода борбору, Ишим дарыясындагы көпүрө ж-а дарыянын сол жагында бийиктиги 97 м келген «Aстана-Байтерек» монументи. Aнда диаметри 22 м айнек шар орнотулган. Металл шардын каркасы 3 кабат түстүү айнек м-н капталган. Ал Казакстан Республикасынын 10 жылдыгына арналган көрүнүктүү монументтик курулуш.
Астана — Казакстандын маданий борбору. 28 ЖОЖ (филиалдары м-н), анын ичинен техникалык университет (1933-жылдан), С. Сейфуллин атынагы агрардык институту (1957), Л. Н. Гумилев атындагы Евразия улуттук университети (1998; Москва мамлекеттик университетинин филиалы), медицина (1964), музыка (1998) ж. б. академиялары иштейт. Китепканалары: Президенттик маданий борборунуку, Борбордук шаардык, А. Гайдар атындагы балдар китепканалары ж. б. А. Кастеев атындагы искусство (1935), азыркы искусство (1980-ж. негизделип, 1999-ж. Алматыдан көчүрүлүп келинген), жазуучу С. Сейфуллиндин (1988) музейлери, орус драма (1940), музыкалык драма (1991), улуттук опера ж-а балет (2000) театрлары, филармония (1997), оркестрлер бар. Маанилүү өнөр жай тармактары: «Казак айыл чарба машиналары», «Газмашаппарат» АКсы, «Астана Моторс» компаниясы, вагон ремонттоо, машина куруу, металл иштетүү, жеңил, тамак-аш өнөр жайлары, эмерек өндүрүшү бар.
Аталышы
Шаардын мурдагы Астана аталышы казак тилинен алынган. Казакча бул сөз элдин баш калаасы дегенди билдирет. Бул сөз казак тилине парс тилинен келген. Анда ал "ыйык жер", "босого" деген мааниге ээ. Нур-Султан деп туңгуч президент Нурсултан Назарбаевдин атынан коюу чечими 2019-жылы 20-мартта кабыл алынган.
Койчиев Турсунбек
Койчиев Турсунбек (14. 10. 1941, Чүй областтык, Жайыл району, Сары-Булак айылы) — КРдин эл сүрөтчүсү (2007), КРдин маданиятына Эмгек сиңирген ишмер (1993), СССР жана КР сүрөтчүлөр союзунун мүчөсү. Фрунзедеги көркөм сүрөт окуу жайын бүткөн (1964). Анын чыглыгы пейзаж жанрында 1960-жылдарда калыптанган. 1965-жылдан республикалык көргөзмөлөргө катыша баштаган. Кыргызстанда совет бийлигинин орношуна арналган «20-жылдардагы Кыргызстан аялдары» аттуу туңгуч тематикалык триптихи менен таанылган. «Чөп чабыкта» (1973), «Тоодогу кеч» (1974—75), «Сууга түшүп жаткан кыздар» (1974) жана башкалар пейзаждык чыгармаларында кыргыз жеринин кайталангыс сулуулугун даңазалайт. К. 30дан ашык республикалык, бүткүл союздук жана эл аралык (Швеция, Бельгия, Моңголия, Италия) көргөзмөлөргө катышкан. Анын чыгармалары Кыргыз улуттук көркөм сүрөт музейинде, ошондой эле Франция, АКШ, Кытай, Германия, Түркия, Россия жана башкалар өлкөлөрдөгү менчик коллекцияларда сакталуу.
Каиров Иван Андреевич
Каиров Иван Андреевич - (14(26). 12. 1893-ж. т., Рязань 29 октябрь 1978) - советтик педагог, эл агартуу ишмери, пед. илимд. доктору, проф.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Бедизчилик
Бедизчилик, ваяние - (бир нерсени оюп, чегип, чаап жасоо) бедиздик чыгармаларды жаратуу процесси. Оюп, чегип жасоого баштапкы жана тике маанисинде — катуу материалдан жасалган бедиз чыгармасы кирет. Бул термин аз колдонулат.
Кек
Кек (англисче cake – катуулануу) – суспензияны чыпкалоодон чыккан катуу бөлүкчөлөр же кенден, ошондой эле өнөр жай продуктуларынын баалуу компоненттерин эритип алгандан кийин калган калдык. Анда 12–20% ным болот. Суусу сарыктырылып, катуу абалга чейин кургаткандан кийин гана жер семирткич катары пайдаланылат. Эгерде комитетин курамында уулуу заттар (мисалы, оор металлдар) арбын болсо, көмүлүп салынат.
Мажилис
Мажилис — «Манас» эпосунун варианттарында жыйын, жыйналыш деген мааниде көп айтылат:
Мажилиске жыйылган
Атпай кыргыз балдары.
Баатыр Манас кеп айтат:
Баарын уккун деп айтат (Сагымбай Орозбаков, 2. 151).
Тең-Төр мөңгүсү
Тең-Төр мөңгүсү - Күнгөй Ала-Тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,2 км, аянты 3,6 км. Мөңгү Чоң-Ак-Суунун оң куймасы Тең-Төр суусунун башында. Башы деңиз деңгээлинен 4240 м, этеги 3460 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3860 м, аянты 2,9 км. Мөңгүдөн Тең-Төр суусу башталат.
Хлор оксиддери
Хлор оксиддери — хлор менен кычкылтек бирикмелери: Сl2,О, Сl2O3, Сl,О6, Сl2O7, Сl2О8. Хлор оксиди, Сl2О сары-күрөң түстөгү кескин жыттуу газ; балкып эрүү t-121оС, кайноо 12°С, сууда, орг. эриткичтерде эрийт. Хлор кош оксиди, СlO2, — кызгылт сары түстөгү газ, күчтүү окистендиргич эрүү I -59°С, кайноо t 10°С, күкүрт жана уксус кислоталарында, сууда. орг. эриткичтерде жакшы эрийт. Щелочтор менен кошулуп, хлорит жана хлораттар пайда кылат. Текстиль ө. ж-нда агарткыч катарында колдонулат. Хлор үч оксиди, Сl2О6 — абада түтөгөн кочкул-кызыл түстөгү суюктук; эрүү t 3,5°С, кайноо 1203°С. Жеңил окистенүүчү зат менен жарылууну пайда кылат. Хлор ангидриди, Сl2О2, — түссүз суюктук, эрүү t -93°С, кайноо 183°С Суу менен реакцияга кирип, хлор к-тасын пайда кылат. Сl2О, хлор к-тасын жана анын туздарын элекролиздөөдөгү аралык зат.
Дюлонг-Пти мыйзамы
Дюлонг-Пти мыйзамы ― катуу заттардын туруктуу көлөмдө жана Ті300К температурада жылуулук сыйымдуулугу 6 кал/(моль.К) же 25 Дж /(моль.К) экендиги жөнүндөгү тажрыйбадан алынган эреже. Мыйзамды 1819-жылы француз физиктер П. Дюлонг жана А. Пти ачкан. Дюлонг–Пти мыйзамды химиялык элементтер менен жөнөкөй кошулмалар үчүн бөлмө температурасында аткарылат. Төмөнкү температурада катуу заттардын жылуулук сыйымдуулугу температурага көз каранды.
Булактар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Тоолук-Саргата ойдуңу
Тоолук-Саргата ойдуңу — Ички Теңир-Тоодо Кетмен-Төбө өрөөнүндө жайгашкан. Узундугу 40 км, таманынын эң жазы жери 6 км. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 1500–2200 м, эң жапыз жери 1100 м (Саргата кыштагы.), бийик жери 4041 м (Суусамыр кырка тоосунда). Суусамыр кырка тоосунун түштүк этегинде чыгыштан (Тер-Жайлак ашуусунан; бийиктиги 2476 м) батышты (Торкен-Ничке-Сай суу бөлгүчүнө чейин) карай созулуп, Торкен, Тоолук сууларынын ортоңку агымындагы жана алардын куймаларындагы бир нече туюк ойдуңдарды камтыйт. Түштүгүндөгү Нарын дарыянын өрөөнүнөн орто бийик (1600-3105 м) тоо аркылуу бөлүнөт. Чыгышы Тоолук, батышы Саргата ойдуңу деп аталат. Саргата Суусамыр кырка тоосунун тармактары аркылуу Кышан-Суу, Бел-Алды, Тоолук—Туздуу-Суу, Зындан, Мазар-Суу өрөөндөрүнө бөлүнөт. Ойдуңдун таманы тектирлүү.
Климаты кургакчыл, континенттик, январдын орточо. температурасы —15°С, июлдуку 14°С; жылдык жаан-чачыны 300 мм. Ойдуңга талаа жана бадал-токой аралашкан шалбаалуу талаа (2800 мге чейин), андан жогору субальп жана альп шалбаасы мүнөздүү. Чарбада жайыткатары пайдаланылат. Ойдуң аркылуу автомобиль. жолу өтөт.
Нядэйседа-Яха (Хэбидя-Яха куймасы)
Нядэйседа-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хэбидя-Яха дарыясынын сол жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эки жүз гривна
Эки жүз гривна — Украинанын акча бирдиги.
Мажик
Мажик, Манжыбек, Шакум — «Манас» эпосунундагы кырк чоронун бири. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча жер коруган калмактар Жакыпка кол салганда атасына болушкан бала Манас башчысы Кортукту укурук менен чаап өлтүрөт. Кортуктун кунун кууп келишкен калмактар Жакыптын жылкысын тийип алып, аны бөлүшө албай өз ара манжуулук, алтайлык болуп чабышып кетишет. Алтайлыктар үстөмдүк кыла баштаганда өлгөн Кортуктун баласы, манжуулук Шакум: «Өз кордугун көргөнчө, жат кордугун көрөйүн», — деп Жакыпка келип, жардам сурайт. Кыргыздар манжу калмагын алтай калмагынан ажыратып, өздөрүнө кошуп алат:
Казак, кыргыз, калмагы
Жыргап жатып калганы.
Манжудан келген журт үчүн
Атасы өлгөн баланы
Бий көтөрүп алганы,
Кара Токо Мажик деп
Кабары кийин калганы (Сагымбай Орозбаков, 1. 151).
Мындан кийинки эпизоддордо: «Каратоко Мажиги», «Манжуулуктан кошулган, бала Мажик эри бар», «Манжурия калмактан Манжуусуна бек койгон Мажик баатыр бар экен» делип, кырк чоронун катарында такай эскерилет. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Алмамбеттин бала күнүнөн кеңешчиси, жардамчысы. Түпкүлүгүндө мусулмандын уулу болгондуктан мусулман динин жашыруун кабыл алган Алмамбеттин энеси Алтынай менен пикирдеш болот. Алмамбет кытайдан качканда М. аны менен бирге келет. Кичи казаттагы салгылашта курман болорун билген Алмамбет аялы Аруукени «Өзүм менен бир келген Мажикке нике кыйып кой», — деп Манаска керээзин айтат. Бир катар варианттарда «Камбардан туулган Канчоро, Мажиктен туулган Күлчоро» делип, Күлчоро Алмамбеттин эмес, Мажиктин баласы катары көрсөтүлөт. ТМВда Алмамбеттин баласынын өз аты М. болуп, Күлчоро анын кийин коюлган ылакап аты болот. Ошол эле вариантта:
Мунаркандан, Чынаркан,
Чынаркандан Чылаба,
Чылабадан Солобо,
Солободон Соорондук,
Соорондуктан Манжыбек,
Алмамбеттин өз аты
Алмамбет эмес Манжыбек
Муну буруттар айтып жүргөндүр
Кытайдан келген Манжу деп (ТМ, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 54-б.),— деп сүрөттөлөт. Бул мотив Сагымбай Орозбаковдун вариантындагы Кортуктун баласы Шакум Манаска манжу журтунан келип кошулуп М. атка конгонуна үндөшөт. Кыскасы, ар бир вариантта М-тин образы ар түрдүү талкууланып, бири-бирине кыйгач келет. Бирок, варианттарга мүнөздүү көрүнүш: М. — Алмамбет сыяктуу эле кытай-калмактардан кыргыз тарапка өтүп келген баатыр. Бир катар варианттарда М. Алмамбеттин жандоочусу, ал турсун айрым вариантта анын өзү (мисалы, ТМВдагыдай). Буга караганда 17-кылымдан тартып Борбор Азияда жана кытайда манжуулардын бийлиги күчөй баштаган мезгилде алардан чыккан кайсы бир тарыхый инсан М. жөнүндөгү аңыз кеп «Манас» эпосундагы Алмамбеттин мурдатан калыптанып келе жаткан образына таасир тийгизип, реалдуу тарыхка жакындаштырып талкуулоодо кандайдыр бир деңгээлде роль ойногон.
Бадья-Шор
Бадья-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Есто-Вис дарыясынын сол жээгинен 18 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нижний Новгород метросу
Нижний Новгород метросу – Нижний Новгород шаарынын метросу. Метросу 20-ноябрь 1985-жылы ачылат.
Ботния булуңу
Ботния булуңу (шведче Botten өрөөндүн таманы) – Балтика деңизинин Швеция менен Финляндиянын аралыгындагы Түндүк бөлүгү. Узундугу 668 км, туурасы 240 кмге чейин, тереңдиги түштүгүндө 290 м, түндүгүндө 112 мге чейин. Шхерлер (аскалуу майда аралдар) көп. Октябрдан июлга чейин муз каптап жатат. Башкы порттору: Вааса, Оулу, Пори (Финляндия), Лулео, Умео (Швеция), Сунсвалль.
Келгенде каттоо
Келгенде каттоо – кыймылсыз мүлккө укукту мамлекеттик каттоону ишке ашыруунун жана аны менен мыйзамда каралгандан башка учурларда юридикалык жак жана жеке адамдардын арыздарынын негизинде, акысын төлөө менен жүргүзүлүүчү келишимдердин жолжобосу.
Бинг (Оклахома)
Бинг (Оклахома) (Byng) — Оклахома штатынын Pontotoc округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1090 киши. Болжолдуу аянты - 16.9 км². FIPS коду — 40-10600.
Америка ак көпөлөгү
Америка ак көпөлөгү (лат. Hyphantria cunea) — эжекебесасы көп түрдүү өсүмдүктөрдү жечү зыяндуу көпөлөктөрдүн бир түрү. Европага кокустан илешип келген. Азыр кеңири жайылууда.
Бедиль Мирза Абд аль-Кадир
Бедиль Мирза Абд аль-Кадир - (1644, Патна, Бенгалия 1721, Дели) индиялык жазуучу. Перс тилинде жазган. Медреседе окуган. «Таң калыштуу тумар» (1669), «Тури маарифат» (1687-88), «Мистикалык аңдоо» (1711-12), «Эпистолдор», «Кылдат ойлор» сыяктуу чыгармаларын жарыялаган. Бедиль «сабки хинди» аттуу стилдин өкүлү. Орто Азия, Афганстан жана Иран адабиятында Бедильдин чыгармачылыгы чоң роль ойногон.
Кичи Казмаш (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Келгин
Келгин – КР аймагына мыйзам негизинде көчүп келип, отурукташып калган чет өлкө жараны же жарандыгы жок адам.
Канжыга, Сузак району
Канжыга — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Курманбек айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 622 киши.
Казып чыгаруу блогу
Казып чыгаруу блогу – 1) жер астында кенди казуу жолу менен иштетүү учурунда ар түрдүү иштетүү системасынын комплексин колдонуу үчүн бөлүнгөн кендин даярдалган кабат чегиндеги участкасы. Казып чыгаруу блогу узундугу жана бийиктиги, запасы жана бир суткада (же бир айда) казылган көлөмү менен мүнөздөлөт.
2) Көмүрдү жер астында казуу жолу менен иштетүү учурунда адамдарды, материалдарды жана аспаптарды көтөрүп түшүрүү жана забойлорду шамалдатуу үчүн өткөрүлгөн стволдор менен ачылган шахта талаасынын бөлүгү.
3) Кенди жер үстүндө иштетүү учурунда бир экскаватордун. иштеши үчүн даярдалган тектирдин узатасынан алынган бөлүгү. Анын узундугу иштеп жаткан экскаватордун ташуу жолунун шартына жараша болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Бото
Бото – төөнүн бир жашка чейинки баласы.
«Айкөлдүк» эл аралык кайрымдуулук фонду
«Айкөлдүк» эл аралык кайрымдуулук фонду - коомдук ишмер, меценат А.М. Салымбеков тарабынан 2009-ж. 15-апрелде негизделген.
Фонддун негизги милдеттерине Кыргыз Республикасынын бардык райондорун камтыган кайрымдуулук иш-чараларды өткөзүп туруу кирет. «Айкөлдүк» эл аралык кайрымдуулук фондусу атайын кайрымдуулук менен ак жүрөктөн иш кылып, өлкөбүздөгү социалдык маселелердин чечилишине ак жүрөктөн жардам көргөзүп келген мекенибиздин меценат инсандарын колдоп, кайрымдуулук иш аракеттерин бүткүл өлкөгө жайылтууну максат кылат.
Бул багытта 2010-ж. бери «Ак Жүрөк» улуттук сыйлыгы негизделип, ар жылы жылдын меценаттары аныкталып, аларга атайын сыйлык жана дипломдор тапшырылып, Бишкек шаарынын Фучик паркында «Даңк Аллеясына» алардын ысымдары жазылып келет. Мындай аракеттер өлкөбүздүн ар кайсы аймактарынан ак жүрөк меценат адамдарды таап чыгып, алардын кайрымдуулук иштерине дем күч берип, моралдык колдоо көргөзүүдө. Бул иштер өлкөбүздө меценаттык кыймылдын негизделишине жана жалпы аракеттер менен биргеликте коомубузга пайдалуу иш-аракеттерди кылууга өбөлгө болот.
Кайрымдуулук фондусу 2010-ж. Москва шаарынын көрүнүктүү меценаттары менен биргеликте Бишкек шаарында маданият тармагына байланыштуу фестивалдарды өткөрдү. Бишкек шаарында жогорку окуу жайлары, чоң жана чакан ишканалар менен биргеликте көптөгөн сынактарды, жолугушууларды, кайрымдуулук иш-чараларды өткөзүп келет. Ошондой эле жаш окумуштууларга, студенттерге ири суммадагы спонсорлук жардамдар көрсөтүлүп жатат.
Жыл сайын кыргыз элине белгилүү опера ырчысы Болот Миңжылкыевдин туулган күнүнүн урматына кечелер өткөзүлөт, жаш өсүп келе жаткан опера ырчылары баалуу сыйлыктар менен сыйланышат. 2012-ж. Бишкек шаарындагы Ю.Фучик атындагы паркында Кыргыз Республикабыздын бардык райондорунан чыккан белгилүү бизнесмен-меценаттардын урматына арналган «Меценаттардын аллеясы» ачылды. Аллеяда орнотулган кызыл гранит плитасына кайрымдуулугу менен эл арасына белгилүү меценаттардын ысымдары жазылып түбөлүккө калат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Койчуева Мээрим
Койчуева Мээрим (1.2.1974, Бишкек) — экономика илимдер доктору (2006). Коммерциялык банктардын ишмердигин изилдөө боюнча адистик КмУУну бүткөн (1995). «Кыргызстан» акционердик-коммерциялык банкында экономист (1995-96), КР Улуттук банкында экономист, улук экономист, башкы экономист (1996-2006), 2006жылдан КРСУда кафедра башчысынын илим боюнча орун басары, профессор 20дан ашуун эмгеги, андан ичкери 6 монографиясы жарык көргөн. Эмгектери: Формирование рыночной экономики СНГ в переходный период. Б., 1999; Экономика Кыргызстана на переломном этапе (авторлош). Б., 2003.
Хлораттар
Хлораттар — хлорат к-тасынын (НСЮ3) туздары; кристаллдар. Кадимки темп-рада туруктуу, ысытуудан жана катализатор катышуусунда кычкылтекти бөлүп чыгарып ажырайт. Х. көбү сууда, кээ бири орг. эриткичтерде жакшы эрийт; оңой окистенүүчү заттар менен жарылгыч аралашмаларды пайда кылат. Калий хлораты (бертоллет тузу), КСlO3, 1786-ж. К. Л. Бертолле 1-жолу KOH конц. эритмесинен хлорду өткөрүүдөн алган. Тыгызд. 2,344 г/см3 ; эрүү 1370оС. Ширенке өндүрүп чыгаруу, пиротехникада колдонулат. Натрий хлораты, КСlО3 тыгызд. 2,49 г/см3 ; эрүү 248 оС, хлор кош окисин алууда колдонулат. Кальций Са(СlO3)2, магний Мg(СlО3)2 хлораттары ным тарткыч, суу менен кристаллогидраттар пайда кылат. А. ч-да гербицид катары колдонулат.
Арпа-Тектир (Алай району)
Арпа-Тектир (Арпа-Тектир) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Коңур-Дөбө айыл округу составына кирет.
Эне-Сай
Эне-Сай, Енисей (хант, эвенк, иондесси — Чоң-Суу, Чоң-Өзөн) — "Манас" эпосундагы топоним. Айрым айтуучулардын (Ы. Абдыракман уулу, Жусуп Мамай) варианттарында гана кыргыздардын жашаган жери, алгачкы ата мекени катары эскерилет. Мисалы, " Аяк жагы кыргыздын Үч-Аралга жай алып, Баш жагы кыргыздын Энесей тоосун таянып" (ЫА, Кол жазмалар фондусу, 142-инв., 2-б.). "Орозду баатыр ал кезде Эне-Сайды жердеди, Төкөөрүн салган душманга теги эле моюн бербеди" (Жусуп Мамай, 1. 20-б.). Э.-С. деген географиялык атты кыргыздар совет бийлигинин мезгилинде гана кабыл алган. Академик В. В. Бартольддун "Киргизы" (Кыргыздар, тарыхый очерк) деген эмгеги 1927-ж. Фрунзе шаарынан чыккан соң, кыргыз интеллигенттеринин чөйрөсүнө белгилүү болуп, андан жалпы элге тарала баштаган.
19-кылымдын ортосундаЧ. Валихановкыргыздарга келгенде эл өздөрүнүн тарыхы жөнүндө: түпкү ата мекени Анжыян тоолору экендигин, Эртыштын жогорку агымын, Алтай, Каңгай тоолорунун батыш тарабына чейинки жерлерде көчүп-конуп мекендеп жүргөндүгүн жазып калтырган. Энесей жөнүндө эч кандай маалыматтарды учураткан эмес. Ошондой эле совет дооруна чейин жыйналган эпостун материалдарында да жок. Белгилүү этнограф-тарыхчы С. М. Абрамзон да Э.-С. деген топоним кийин кыргыздарга китептик таасир аркылуу киргендигин белгилеген.
Орусия 16-кылымдын аягынан тартып Сибирди каратып, 17-кылымда топографиялык чиймеге түшүрүү иштерин жүргүзгөн мезгилде "Энесей" деген топоним да тарыхый этнографиялык адабияттарда пайда боло баштаган. Кийинчерек Сибирдин географиялык картасын түзгөн кезде азыркы Енисей (Эне-Сай) деген улуу өзөн агып чыккан башатынан (Тува) тартып, куйган жерине (Түндүк Муз океаны) чейин жалпысынан ушул ат менен аталып калган. Енисей өзөнүнүн бойлорунда туруктуу жашаган жергиликтүү элдердин ар бири өздөрүнчө атап келишкен, азыр да ошол элдик ат менен аташат. Мисалы, тувалыктар — Улуг-Хем (БийХем менен Ха-Хемдин кошулган жеринен баштап), хакастар — Ким дешет.
Койчуев Турар
Койчуев Турар (4.9.1938, Чүй облусу, азыркы Жайыл району, Сары-Булак айылы) — экономист, экономика илимдер доктору (1985), профессор (1986), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1989), КРдин илимге Эмгек сиңирген ишмери (1992), КРдин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгына лауреаты (1996). Экономика теориясы— региондук экономика боюнча адистик КМУну бүткөн (1961). 1963-87-ж. Кыргыз ССР ИАда аспирант, илимий кызматкер, бөлүм башчы, ЭИнын директорунун орун басары, 1987-93-ж. КР УИАнын вице-президенти, 1990-92-ж. КРдин мамлекеттик катчысы,1993-ж. КР Өкмөтүнүн вице-премьерминистри, 1993-97-ж. КР УИАнын президенти, 1998-2008 -ж. КР Финансы министрлигине караштуу Экономикалык жана социалдык реформалар боюнча борбордун директору, 2008-жылдан Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин профессор илимий докладдар менен Россия, АКШ, Англия, Япония, Германия жана башка өлкөлөрдө болгон. 300дөй илимий эмгектин, андан ичкери 30дан ашуун монографиянын автору. 3-даражадагы «Манас» ордени менен сыйланган (2003). Эмгектери: Кыргызстан: каким будет завтра. Б.,1994; Экономика переходного периода. Б.,1995; История кыргызов и Кыргызстана (авторлош). Б.,1995; Постсоветская перестройка: теория, идеология, реалии. Б.,1999.
Чокмор муруттуу көпөлөктөр
Чокмор муруттуу көпөлөктөр — күндүзгү көпөлөктөрдүн бир тобу.
Вязовка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Вязовка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Подлуб айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 48 киши. Почта индекси — 453006, ОКАТО коду — 80235850009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кара-Каман тоосу
Кара-Каман тоосу — Ички Теңир-Тоодо. Жылуу-Cуу (чыгышында) жана Кара-Кужур (батышында) сууларынын аралыгында субкеңдик багытта жатат. Кара-Каман суусу аны экиге бөлөт.
Узундугу 56 км, туурасы 14 км, орточо бийиктиги 3860 м, эң бийик жери 4343м. Чардаксуу жана Каракаман сууларынын өрөөндөрүнөн салыштырмалуу бийиктиги 1000 м. Кара-Кужур тоосу горст-мегантиклиналдык түзүлүштө. Неогендин аягында, төртүнчүлүк мезгилдин башталышында көтөрүлгөн. Батыш Кара-Камандын капталдары симметриялуу, түндүк капталы тик, кыска (2,5 км), түштүгү жазы (3–15 км), Чыгыш Кара-Каман симметриялуу түзүлүштө. Тик капталдуу тепши сымал өрөөндөр арбын. Байыркы тайпаң жондор 4000–4200 м, батышында 3600 м бийиктикте кездешет. Тепши сымал өрөөндөрдүн башы (түндүк капталы) мөңгүлүү. Кар чегинин бийиктиги 4000 м. бийиктен өтөт. Негизинен үстүнкү протерозойдун филлит, кумдук, алевролит, кварцтуу порфирит, соңку рифейдин гранит-диорит жана гранит тектеринен түзүлгөн.3000–3500 м бийикте кылканактуу-шыбактуу кургак талаа, 3500–3800 мде субальп шалбаалуу талаа, 3800 мден жогору альп шалбаасы, гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Самара метросу
Самара метросу - Самара шаарындагы Алексей Росовский атындагы метросу. 1987-жылы 26-декабрьда ачылган.
Чарпая
Төрт буттуу секиче. Бул — аймактык бөтөнчөлүктөрү бар жыгач буюму. Коомдук жайларда, чайканаларда, же үйлөрдө турмуш-тиричилик үчүн чарпаянын мааниси зор. Мында төрт-беш адам жайынча отурат, тамак ичет, эс алат, төшөк салып уктоого да болот. Ал өзүнчө куттуу жайды элестетет. Күндөлүк жашоону канааттандырууга шартташкан бул өңдүү чоң жыгач керебет арчадан да, карагайдан да, талдан да, теректен да жасалат. Анын болжолдуу узундугу 2—2,5 м, туурасы 1,8 метрдей келет. Супанын кабелтең төрт кыр, же жумуру буту болот. Эки башы кереге көздөнүп, бул чебер муунактала кырылып, өзүнчө кооз көрүнөт. Чарпая тактайланат, үстүнө килем, шалча, шырдак, төшөк салынат. Бул Түштүк Кыргызстанда үймө-үй бар. Чарбактын ичинде бирден-экиден чарпая күткөндөр көп. Алардын көркөмдүгү ар кандай көрүнөт.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Келип түшкөн дүң акча
Келип түшкөн дүң акча – кошумча нарк салыгынан сырткары, салык төлөөчүлөрдүн товарларды сатуудан (кызматтан, тейлөөдөн) алган акчалай жана накталай каражатынын суммасы.
Ингаляция
Ингаляция — табигый (тоонун ион менен озонго бай, деңиздин тузга жана нымга каныккан, ийне жалбырактуу токойдун бальзамдуу бууга жана озонго бай абасы) жана атайын аппараттардын (ингаляторлор) жардамы менен дем алуу. Абдан майдаланган дары заттар буунун же кысылган абанын агымы менен ингаляторлордон оорулуунун дем алуу жолдоруна кирет. Ингаляция дарыгердин көрсөтмөсү менен гана мурун-колко, кекиртек, бронх, өпкө жана башка ооруларын дарылоо жана алдын алуу үчүн колдонулат.
Жекече пайдалануу үчүн ар кандай конструкциядагы портативдүү чөнтөк ингаляторлору чыгарылат, алардын айрымдары («Астмапент», «Ингалипт», «Ингакамф») даяр дары аралашмасы менен толтурулган, башкаларында (мисалы, Махольда ингаляторунда) чачыраткычы болуп, пайдаланар алдында керектүү дары аралашмасы менен толтурулат. Ингаляцияны 1 — 3 минутадан күнүнө 3—5 жолу жасоо керек. Жогорку дем алуу жолдорунун тамакты кургаткан айрым оорусунда буулоочу И-ны үйдөн (врачтын көрсөтмөсү менен) жасоого болот. Мискейде кайнап жаткан сууга дарыгер белгилеген дары заттарын кошуп жасоо керек. Мисалы, 5—10 тамчы йод же 5 тамчы нашатырь спиртинин тундурмасы, эвкалиптин 1—2 кашык майдаланган жалбырагы, хвоя экстрактынын ныкталган брикетинен бир кесим, ментол же камфора спиртинен 10—15 тамчы, жарым же бир чай кашык ментол, тимол, эвкалипт кошулат. Сарымсак же пияздын бир чай кашык маңызын (ал үчүн сарымсак же пиязды сүргүчкө сүртүп, үч кат дакиден сыгып алат) кошсо да болот. Кабыгы менен бышырылган картошка буусу менен дем алуу да пайдалуу. И. үчүн калың кагаздан түтүк жасап, анын кенен жагын мискейди каратып, кууш жагынан дем алыш керек. Кээде түтүксүз деле сүлгү же шейшеп менен башты чүмкөп алып дем алса да болот. И. 1—3 минутага созулат. Балдарга Ингаляцияны мискейден эмес, чайнектен же жылыткычта жасоо (чоң кишилердин көзөмөлүндө) оң. Күйүп калуудан сактануу үчүн алардын 1/3 бөлүгүнө суу куюп, чайнек катуу, тегиз жерге (мисалы, столдо) коюлат. Буу менен бала дем алуу үчүн чайнектин чоргосуна кесилген упчу же резина түтүк кийгизилет. Көп кишиге (мисалы, химиялык жана цемент заводдорунун жумушчулары, шахтёрлор) И. массалык түрдө атайын ингаляторийлерде жүргүзүлөт.
Хлорбензол
Хлорбензол — бензол шакекчесиндеги суутек бир атому хлорго алмашылган ''бензол. ''Ал — мүнөздүү жыты бар түссүз суюктук. Кайноо t 131,7о ; сууда эрибейт, бирок суу менен азеотроптук аралашманы пайда кылат, көп орг. эриткичтерде — спирт, эфир, бензол до, СНСl3, ССl4, СS2 эрийт. Өндүрүштө X. бензолду хлорлоодон (40-60oС катализатор — РеС13, А1С13 катышуусунда), буу фазасында НСl менен аба же О2 аралашмасы менен бензолду окистентип хлорлоодон (катализатор — АlС13-СuСl2 РеСl3 катышуусунда) алынат. X. фенол, 4,4-дихлорди-фенилтрихлорэтан (ДДТ), боёкторду, дары-дармек заттар синтездөөдө эриткич катары колдонулат.
Каз пияз
Каз пияз (Gagea) – лилия гүлдүүлөр тукумундагы уруу. Бийиктиги 5- 20 (30) см болгон, пияз түптүү көп жылдык чөп. Гүл коргону сары, жашылыраак, кээде агыш, 6 жалбыракчадан турат. Евразиянын мелүүн зоналарында 100дөй түрү кездешет.
Жээн аяк
Жээн аяк – жээндерге болгон өзгөчө мамиленин бир көрүнүшү. Таекелерине тойго келген жээнге өзүнчө табак жасалып тартылат. Ал жээн аяк кармоо деп аталат. Тартылган эт отургандар менен кошо желет, жооп иретинде алтой ээсине (таекесине) мал, баалуу буюм тартуулаган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
«Ботой»
«Ботой» – салт күү. Комузчулардын чыгармачылыгында кеңири өнүккөн. Ботой комуздун жоон мойнунан кайрылып чертилет. Бул күү ботосу өлгөн төө жөнүндөгү уламадан чыккан. Улам жаңы, үлгү, түрлөрү жарала берип, акырында салт күүгө айланган. Аларга жардамчы эпитеттер же күүнү чыгарган автордун ысмы кошулуп айтылат. Мисалы, «Чоң ботой», «Кичине ботой», «Кыл чоймо ботой», «Маш ботой», «Токтогулдун ботою», «Муратаалынын ботою» жана башка.
Дюмон-дюрвиль Жюль Себастьен Сезар
Дюмон-дюрвиль Жюль Себастьен Сезар (23. 5. 1790, Конде – 8. 5. 1842, Версаль) – француз деңиз сүзүүчү жана океанограф. Эки жолу дүйнөнү айланып сүзүп чыккан. Ал Тынч океандын түштүк бөлүгүн (1826–29) жана Антарктиданы (1837–40) изилдеп, бул аймактын деңиз картасын түп тамырынан бери өзгөрткөн. 1820-ж. Эгей деңизиндеги Милос аралында сакталган Грекияга тиешелүү скульптураны алууга көмөктөшкөн. Микронезиядан, Полинезиядан, Малайзиядан Францияга 1600гө жакын өсүмдүк, 900дөй тоо тек үлгүсүн алып келген. Ал жыйнаган маалыматтары европалыктардын Океания жана Түштүк-Чыгыш Азия элдери жөнүндөгү түшүнүктөрүн кеңейткен.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Окшош канат жеткилең көпөлөктөр
Окшош канат жеткилең көпөлөктөр (лат. Macrojugata) — түзүлүшү татаал көпөлөктөрдүн бир түркүмчөсү.
Чачпак
Бул — зер буюму. Кыз-келиндердин (кээде улгайган аялдардын да) аземдик үчүн тагынган кооз жасалгасы, чолпунун бир түрү. Ал үч бөлүктөн турат: башы (чач байлана турган жагы), ортосу (кооздуктар тагылган тарабы) жана учу (чачы). Азем көркөмдүктөр кадалган жагы. Чачпактын жасалышы боюнча ар бир элдин жекече маданий өзгөчөлүктөрү байкалып турат.Чачпактын учу күбөктөлө папиктелет, ал жибектен эшилип, чыйратылган жүн жиптен түймө чачыланат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Бедленд
Бедленд - (англ. badland куужер), чаптар, куужерлер чөлдүү жана жарым чөлдүү каксоо аймактардагы аң-чөнөктүү, адыр-күдүрлүү кокту-колоттуу татаал рельеф; дыйканчылыкка жараксыз жерлер. Негизинен жердин чополуу кыртышынын үстүңкү бетин нөшөрлөп жааган жамгырдын жууп кетишинен пайда болот. Көбүнчө Орто Азиядагы тоо этектерине мүнөздүү. Кыргызстанда бедленд Ат-Башы, Ысык-Көл (батышы), Нарын (Байгөнчөк, Актал) өрөөндөрүндөгү чаптар түрүндө кездешет.
2-март
2-март - Григорий жылсанагы боюнча жылдын 62-күнү (толук жылдарда – 61-күн). Жылдын аягына чейин 304 күн бар.
Шилтемелер
Төрөлгөндөр
Беш жүз гривна
Беш жүз гривна — Украинанын акча бирдиги.
Эпикалык циклдештирүү
Эпикалык циклдештирүү — ар түрдүү темадагы эпикалык окуялардын бир борборго же бир каарманга байланыштырып тизмектелиши. "Манастын" азыркы классикалык абалга жетишинде өтө узак жана татаал эволюциялык процесс болгон Э. ц-нүн ролу зор.
Эпостун Э. ц. маселесин эпикалык окуялардын механикалык түрдө бириктирилген жыйындысы катары эмес, кыргыз элинин тарыхынын белгилүү бир кырдаалында, ошол учурдагы негизги идеологиялык талапка ылайык турмуштук тарыхый зарылдык келип чыккан закон ченемдүү кубулуш катары кароо керек. Фольклор изилдөөчү В. Я. Владимирцов "Манас" менен "Жангар" эпостору өнүгүүнүн бирдей баскычтарынан өтүп, бир канча поэмалардын эпикалык циклдешүүсүнүн натыйжасында түзүлгөнүн белгилеп, мындай татаал түзүлүштөгү эпопеялардын жаралышына ошол доордогу баскынчылык согуштардын күчөшү, элдин саясий биримдигинин, аң-сезиминин өнүгүшү сыяктуу тарыхый факторлор менен шартталгандыгын көрсөтөт. "Манас" эпосунун окуяларынын Э. ц. принцибинде бир каармандын айланасына топтоштурула башталышы да кыргыз элинин тарыхындагы конкреттүү учурдагы коомдук башкы идеология менен жалпы элдик бир борборлоштурулган бийликке умтулуу идеясынын көркөм туюндурулушу менен байланышат; башкача айтканда Э. ц. бул биригүү идеясынын туюндурулушунун көркөм формасы. Баатырдык эпостор алгачкы абалында типтеш поэтикалык схемадан башталган өмүр баяндык мүнөздөгү баяндама болуп эсептелгени менен Э. ц. процессинде ар бир эпос өзүнчө жаңы эпизоддор, жаңы окуялар менен толукталып ошого жараша кеңейип жүрүп олтурат. Эпикалык чыгармалар өнүгүү жолунда жөнөкөйдөн татаалга өтөт, башкача айтканда жомоктук-мифтик эпостон тарыхый-баатырдык эпоско айланат. Ушундан улам эпостор өнүгүшүнүн улам кийинки баскычтарында реалдуу турмуш чындыгы көбүрөөк чагылдырылат да, көөнө үлгүдөгү баатырдык жомоктордон айырмаланып, тарыхый эпостордо турмуштук көрүнүштөрдүн бири болгон трагедиялуулукка жол берилет. Буга "Манастын" Алымсарык, Кулансарык жөнүндөгү эң акыркы бөлүмдөрү күбө болот.
Хлориддер
Хлориддер — хлор кычкылтек, фтордон башка бардык металлдар жана металл эместер менен бирикмлери. Металлдар Х. (же туз к-тасы туздары) — катуу заттар, көпчүлүгү сууда эрийт. Щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары туздары нейтралдуу реакцияга ээ. Металл эместер Х. газ (НС1,НР ж. 6.), суюк (РС13) же катуу (РС1;) абалда болот. Суу менен гидролизденет: Мисалы,
РС15+ 4Н2О = Н3РО4 + 5НС1.
Койчуманов Таалайбек
Койчуманов Таалайбек (9.1.1956-ж, Жалал-Абад) — экономист, экономика илимдер доктору (2000), профессор (2000). Рынок экономикасы, экономикалык пландоо жана мамлекеттик жө нгө салуу боюнча адистик КМУну (1978), ошол эле жерден аспирантураны (1982) бүткөн. КМУда окутуучу (1978-82), Кыргыз ССР ИАда илимий кызматкер (1982-91), КР Президентинин Аппаратында референт, бөлүм башчы, башкармалыктын начальниги (1991-94), КР Экономика боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы (1994-95), КР Экономика министри (1995-96), КР Финансы министри (1996—98), Региондук изилдөө институтунун илимий кызматкери (1999-2000), БУУнун өнүктүрүү программасынын улуттук кеңешчиси (2000-05), КР Президентине караштуу Инвестициялык кеңештин секретариатынын жетекчиси (2007-жылдан). 50дөн ашуун илимий эмгеги— андан ичкери 10 монографиясы жарык көргөн. «Даңк» медалы менен сыйланган (1998). Эмгектери: Первый этап экономических реформ. Б.—ф1996; Проблемы экономической стабилизации в Кыргызской Республике. Б.—ф2000. Мониторинг инвестиционной ситуации в Кыргызской Республике (авторлош). Б., 2001.
Хлориддер
Калий, натрий, магний, кальций Х. жаратылышта кеңири таралган. X. Турмуш тиричилик, өндүрүштүн ар кандай тармактар, медицинада кеңири колдонулат.
Келишилген бажы алымы
Келишилген бажы алымы – эларалык макулдашууга ылайык аныкталган бажы төлөмдөрүнүн чени же бажы төлөмү. Эларалык документтерге карабастан, өлкө өзү аныктоочу автономиялык төлөмдөр менен чаташтырбоо керек.
Жыл сүрүү
Жыл сүрүү – салттуу турмушта мезгилдин агымын, окуянын мөөнөтүн, кишинин жашын ж.б. эсептөө ыкмасы. Кыргыздарда жыл сүрүү кайталанма мүнөзгө ээ. Кыргыздын элдик жыл сүрүүсү 12 жаныбардын аты менен аталган:
Кыргыз элинин уламыштарынын биринде анын келип чыгуу себеби төмөндөгүдөй баяндалат: чыгып келаткан күндү биринчи көргөн жандын атынан жыл эсеби башталат дегенди угуп, таң аткыча уктабай чыгыш тарапты карап турган төөдөн акылдуулук кылып, анын төбөсүнө (кулагына) чыгып алган чычкан таңкы күндү биринчи көргөндүктөн, жыл эсеби анын атынан аталып калган; буга ачууланган төө жыл эсебине таптакыр кирбей койгон имиш.
Кыргызча жыл сүрүүнүн азыркы календарь б-ча берилиши
Жыланды, суу
Жыланды – Өзгөн районундагы суу, Жазынын оң куймасы. Фергана тоо тизмегинин түштүк батыш тармагы Кумбел тоосунун түндүк-батыш капталынан баш-талат. Узундугу 23 км, алабынын аянты 140 км2, алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 1600 м. 4 куймасы бар. Жылдык орточо чыгымы 1,10 м3/сек, эң көбү апрель – майда, эң азы январь – февралда байкалат. Негизинен кар, жаан -чачын жана булак сууларынан куралат. Сугатка кеңири пайдаланылгандыктан суусу Жазыга жетпейт. Жээгинде Жыланды кыштагы  жайгашкан.
Туберкулин
Туберкулин — кургак учук микобактериясы жуккан организмдин аллергиялык реакциясын аныктоочу препарат.
Аны 1-жолу 1890—91-ж. Р. Кох иштеп чыккан. Кургак учукту эрте табуу жана ал процесске баа берүү үчүн (Пирке, Манту реакциясында) колдонулат. Манту реакциясы Пирке реакциясына салыштырганда сезгич келет. Ал үчүн туберкулин ийин же билектин терисине сайылат. Оң реакция организм кургак учуктун козгогучуна аллергия болгондугун көрсөтөт. Кыргызстанда массалык түрдө текшерүү жүргүзгөндө Манту реакциясы жасалат.
Рэакцыя Манту Реакция бласттрансформация с туберкулин Tuberkulin-Test Mantoux test Test de Mantoux Test Mantoux Tes Mantoux Mantoux test Mantouxtest Mantoux-metoden Test Mantoux Туберкулиновая проба Tuberkulinski kožni test PPD மாண்டோ சோதனை 结核菌素试验
Бедный Демьян
Бедный Демьян - (чыныгы аты-жөнү Ефим Алексеевич Придворов; 1 (13. 4). 188325. 5. 1945) орус акыны, коомдук ишмер. Бедныйдын алралуу» (1917), «Башкы көчө» (1922) поэмасында революцияга аттанган элдин образын түзгөн. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде «Мен элиме ишенем» аттуу ыр менен повесть жазган. Анын айрым поэтикалык чыгармалары кыргыз тилине которулган. Ленин жана Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Дюна
Дюна – шамалдын таасиринен пайда болгон кум дөбөлөр. Чөлдөрдө, көл, деңиз, дарыя жээктеринде жана башка жерлерде шамал учурган кумдун топ-топ болуп үйүлүшүнөн пайда болот. Бархандардан айырмасы тик капталдары томпок болуп, мүйүз сымал жалдары арт жагында жайгашат. Дюнанын бийиктиги 10–30 м, айрым учурда 100 мге чейин жетет. Алар өсүмдүк тамырлары менен кармалбагандыктан, жылына 1 мден 10 мге чейин (шамалдын багыты боюнча) жылат. Мындай кум дөбөлөрдүн жылышы бак-дарак отургузуу аркылуу токтотулат.
Кара-Шоро (Алай району)
Кара-Шоро (Кара-Шоро) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Коңур-Дөбө айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 455 киши.
Казбек казынасы
Казбек казынасы – коло, күмүш жана темирден жасалган буюмдар тобу. Бардыгы 200дөй буюм. Аскер- Грузин жолунун боюндагы Казбек станциясынын (азыркы Грузиянын Казбеги айылы) аймаынан 1877-ж. Г. Д. Филимонов тапкан. Күмүш табактар жана койдун фигурасы б. з. ч. 6-5-кылымдагы ахеменилер искусствосунун стилинде жасалган. Казбек казынасынан табылган коло идиштер, төөнөгүчтөр, темир кылычтар, найзалар ж. б. бир топ буюмдар кобан маданиятынын кийинки мезгилине таандык. Кавказдын байыркы урууларынын диндик көз караштарын үйрөнүүдө Казбек казынасынын мааниси өтө зор
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Илим тарыхы
Илимдин тарыхы - Илим көпчүлүк учурда дүйнө жөнүндөгу эмпирикалык, теоретикалык жана практикалык билимдердин топтомун көрсөткөн.
Заманбап илимдин тарыхын изилдөө, көптөгөн түп нуска же кайра басылып чыккан жыйнактарга таянат. Ал эми илим жана окумуштуу деген сөздөр 18-20 кылымдарда пайдаланыла баштаган, бул убакка чейинки илим жактоочулар өздөрүнүн ишмердүүлүгн табигый философия деп атап келишкен.
Нядэйседа-Яха (Я-Яха куймасы)
Нядэйседа-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Я-Яха дарыясынын оң жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 63 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Окшош канат жетилбеген көпөлөктөр
Окшош канат жетилбеген көпөлөктөр (лат. Microjugata) — түзүлүшү жөнөкөй көпөлөктөрдүн бир түркүмчөсү.
Байдук (Чоң Кочмес куймасы)
Байдук — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Кочмес дарыясынын сол жээгинен 79 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хлорлоо
Хлорлоо. 1) Хлор атомун химиялык бирикмелер мол-рына кошуу. Орг. бирикмеде X. кеңири белгилүү. Анда хлор суутек атому менен алмашып, хлор орг. (дихлорэтан, тетрахлорэтан, этилхлорид, гексахлорэтан жана башкалар)бирикмелер пайда бо-лот. 2) Хлор жана анын бирикмелери менен сууну тиричиликке пайдалануу, ичүү үчүн тазалоо.
Екатеринбург метросу
Екатеринбург метросу – Екатеринбург шаарынын метросу. Метросу 27-апрель 1991-жылы ачылат.
Кысса
Кысса – чыгыш адабиятындагы эпикалык текке кирүүчү карасөз түрүндөгү көлөмү чоң чыгармалар. Аларга уламыштар, икаялар, риваяттар, оозеки жана жазма тарыхый баяндар кирген. Кийин бул термин кандайдыр бир даражада повесть деген аталма менен алмашты.
Вердигрис (Оклахома)
Вердигрис (Оклахома) (Verdigris) — Оклахома штатынын Rogers округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3993 киши. Болжолдуу аянты - 31.1  км². FIPS коду — 40-14700.
Балахтон дарыясы
Балахтон (Балахтонка) — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын оң жээгинен 1465 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Бото көз
Бото көз (Myosotis) – өсүмдүктөрдүн эндиктер тукумундагы уруусу; бир-эки же көп жылдык чөп. Сабагы тик, тамырынан чачырап өсөт, бийиктиги 15–50 смге жетет, сейрек калың түк менен капталган. Жалбырагы калактай, бүтүн, жөнөкөй, түктүү, саптуу, сабагына кезектешип жайгашат. Гүлү агыш же көк, 5 мүчөлүү. Топ гүлү чачы. Мөмөсү жаңгакча. Кооз өсүмдүк. Евразиянын мээлүүн алкагында, Түштүк Африка, Жаңы Зеландиянын тоолорунда 80дей түрү, Кыргызстанда 5 түрү өсөт. Бийик тоолордо саздак жерлерде ажайып кооздукту пайда кылат. Жыттуу бото көз кеңири таралган.
Кичи Кандабулак (дарыя)
Кичи Кандабулак — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кандабулак дарыясынын сол жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сок дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.