cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шаркыратма сурьма кени
Шаркыратма сурьма кени Баткен районунда, Ворух кыштагынан 11 км, Чимурган суусунун оң куймасы – Шаркыратма суусунун башталышында, деңиз деңгээлинен 2800–3300 м бийиктикте. 1981–92-ж. издөө иштери жүргүзүлгөн. Кенче, ортоңку палеозойдун карбонат комплексин жогорку палеозойдун флишоид-моласс (олистром) катмарынан бөлүп турган даудин тектоникалык жаракасына туура келет. Олистром катмарынын кычкыл курамдагы дайкалар ар түрдүү багытта кесип өтөт. Сурьмалуу руда даудин жаракасынын түндүк бетиндеги чакмак таштуу доломиттешкен акиташ горизонту жана жараканын түштүк канатындагы флишоид тектеринин арасындагы риолиттик дайкалар менен байланышкан. Негизги руда минералдары: антимонит, сфалерит, түссүз рудалар, сульфоантимониттер, пирит, галенит, нукура алтын ж б., узундугу 1–70 м, калыңдыгы 0,1–3 м болгон кварц тарамдарында топтолгон. Сурьманын орточо өлчөмү 4,17%. Руданын болжол ресурсу 700 миң т, сурьманыкы – 29100 т.
Калк миграциясы
Калк миграциясы — калктын жер которуп, башка жерге көчүшү. Көчүү өлкө ичинде болсо - ички миграция деп аталат. Калктын ар кандай себептер менен кыска мөөнөттө өлкө ичинде же башка мамлекетке убактылуу көчүшү - мезгилдүү миграция деп аталат. Калк көчүп кеткен жерде элдин саны азайса, барган жеринде көбөйөт да, эмгек ресурстарынын өлкө ичинде, же мамлекеттер арасында бөлүнүшүнө таасир тийгизет. Элеттегилердин шаарга көчүшү -калк миграциясындагы негизги маселелердин бири.
Абдумавлян Абдукаримов
Сыйлыктары
Ленин ордени, медалдар менен сыйланган.
Селифантовица
Селифантовица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 102 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Календарь
Календарь — табияттын мезгилдүү кубулуштарынын негизин- деги асман жарык чыгаруучуларынын кыймылына байланышкан убакыттын узак аралыгын эсептөө системасы. Календарь жана аны түзүүдө, иликтеп үйрөнүүдө күн менен түндүн, жыл мезгилдеринин алмашышы, ай фазаларынын өзгөрүшү пайдаланылат. Убакыт чегинин бирдиги күн менен түндүн алмашуусу - сутка, айдын, жердин айлануусу - ай, жердин күндү толук айлануусу - жыл деп кабыл алынган. Натыйжада дүйнө элдеринде ай, ай-күн жана күн календары пайда болгон. Ай календарында жыл 12 айдан, ар бир ай 30 же 29 суткадан турган. Бир жылда 355-354 сутка болгон. Ай календары мусулман өлкөлөрүндө кеңири колдонулган. Бул календарь боюнча эсептөөнүн башталышы Хижранын же 622-жылдын 16-июлуна дал келет. Бул календарды мусулман жыл санагы деп да атап жүрүшөт. Ай-күн календарында 19 жыл 235 айга барабар. Ар бир 19 жылдын ичинде 12 айлуу 12 жыл жана 13 айлуу 7 жыл бар. Бул календарь байыркы мезгилде Вавилон, Израил, Корея, Монголия, Япония жана башка өлкөлөрдө колдонулган. Күн календары б.з.ч. 4-миң жылдыкта Египетте түзүлгөн. Мында жыл 365 күндөн турат, ар бири 30 күнгө созулган 12 айга бөлүнөт. Жыл аягына эч бир айга киргизилбеген 5 күн майрам кошулган. Буга Юлиан, Григорий жана башка календарлар кирет. Юлиан календары б.з.ч. 46-жылда Римдин атактуу императору Юлий Цезардын чечими боюнча кабыл алынып, анын ысымында аталып калган. Ал боюнча жыл 365 суткадан, 7 ай 31 күндөн,4 ай 30, февраль айы 28 күндөн турган. Бул учурда да жыл 6 сааттан кемийт. Ал чогулуп отуруп, 4 жылда бир суткага жеткен, ошондуктан аны ар бир 4-жылга кошууну чечишкен. Мындай жыл «узак жыл» деп аталып 366 күндөн турат. Бул календарь боюнча жылдын орточо узактыгы анын табыгый убактысынан 11 минут 14 секунддан ашык болуп, 128 жылда 1 суткага жеткендиктен, көп ыңгайсыздыкты жараткан. Григорий календарын Рим папасы Григорий 13 Юлии календарындагы мүчүлүштү жоюу максатында түзгөн. Юлий календарын кайра карап чыгып, жазгы күн менен түндүн теңелүүсүн 21-мартка алып келүү жана мындан ары аны бул датадан кечикпөөсүн камсыз кылуу үчүн, ал 1582-ж 4-октябрда бейшембиден кийинки 10 күндү кыскартып, кийинки күндү - жуманы 15- октябры деп эсептөөгө буйрук кылган. Кийин ката кетирбеш үчүн, ар бир 400 жылда 3 күндү жыл эсебинен алып салууну жана аягы 00 менен бүткөн кылымдык жылдардан 4кө так бөлүнбөгөндөрдүн узак жыл деп эсептөөнү сунуш кылган. Бул календарды ар кайсы убакта Европа өлкөлөрү колдоно баштаган. Биздин өлкөдө 1918- ж коммунисттердин сунушу боюнча 14-февралдан баштап киргизилген, же 1918-жылдын 1-февралы ошол жылдын 14-февралы деп кабыл алынган. Григорий календары боюнча ар бир айдын бирдей числолору жуманын бирдей күндөрү менен дал келбейт. Айлардын 28, 30 жана 31 күндөн, кварталдар 90-91, 92 күндөн, бир жарым жылдын 181 же 182, 184 күндөн турганы да оңтойсуздуктарды жаратары анык.
Калк эмиграциясы
Калк эмиграциясы - адамдардын саясий-экономикалык, этностук, диний жана башка себептер менен өз өлкөсүнөн башка өлкөгө аргасыз же ыктыярдуу көчүп кетиши. Мындай көчүү биротоло жашоо, узак убакытка, убактылуу же эмгек акы табууга байланыштуу келип чыгат.
Катафора
Катафора - текстте али айтыла элек информация жөнүндө алдын-ала кеп кылуу, баяндалып жаткан окуя бүтө электе андан ары эмне болоору тууралуу алдын-ала билдирүү, алдыга кайрылуу деген маанини туюндурат. Негизинен, тексттеги информациянын андан ары өнүгүшүнө негиз болгон интеграциялык каражат. Маселен, текстте кеп боло турган окуя жөнүндө алдын-ала кабар, комментарий берилет да, ал кабар тексттин кийинки уландысында чечмеленет. Тексттеги ойдун уландысы, динамикасы, кыймылы жана андан кийинки этабы ушинтип башталат. Мис., окумуштуу С.Жигитов "Күн тууду" деген икаясында тексттин үзгүлтүксүз кыймылын минтип түзгөн: "...Бир сапар күндүз кое берсек, ал (ит) биздикине келаткан карыя бабабызды байкатпай куду май куйрук туштан каап алды. Чапандын калыңдыгына баракелде, иттин тиши чалдын этине өтпөй калыптыр. Ошо жолу Түмөн Жолборсту байлап алып эси-көөнүнөн кеткис кылып аябай сабады. А деле пейли бузулган итке сабак болбоптур. Ал кийин райондук милициянын начальнигине асыла кетпедиби". Алды сызылган синтаксема - Катафоралык синтаксема. Бул Катафоралык синтаксемадан кийин Жолборс милициянын начальнигин кантип капканы, анын ким экени, анын күлкүгө, шылдыңга кантип кириптер болгону жөнүндө окуя уланып кетет. Бул тексттин уюшулушунун Катафоралык жолу, Катафоралык интеграциясы болуп саналат. Мындай жол тексттин бирдиктеринин бекем семантика-структуралык байланышын, баяндоонун үзгүлтүксүз кыймылын түзөт. Ар кандай синтаксема, синтаксемалык структура Катафоралык функцияны ат-карышы мүмкүн. Биз аны тексттин жалпы мазмунунан гана байкайбыз. Мис., "Бирок, ошондон көп өтпөй үчөөбүздүн ортобузда мен түшүнбөгөн кызык окуялар башталып, акыр аягы чатак менен бүтсө болобу. Кептин баары Ажике жеңем самоор коюп, бизге түшкү чай берем дегенден башталды окшойт..." Андан кийин ошол чатактын чоо-жайы жөнүндө "Мунабия" аңгемесинде баян берилет. Бул - тексттин уюшулушунун бир механизми, ыкмасы. Көрүнүп тургандай, Катафоралык каражаттар текстте семантикалык динамиканы туюндуруп, текстти интеграциялоочу функцияны аткарат.
Катафоратекстте астыртан сөз чыгарып, андагы баяндын андан ары уланышына шарт түзөт. Ошентип, текстте семантикалык, структуралык, коммуникативдик бир бүтүндүк, бир монолит түзүлө баштайт. Пикир алышууда информацияны туюндурууда мындай биримдик өтө зарыл. Катафоралык каражаттар текстти интеграциялоочу төмөнкүдөй функцияны аткарат: -тексттеги информациянын андан ары өнүгүшүнө негиз болуп, ойдун уландысын, динамикасын, кыймылын жана кийинки этабын көрсөтөт; - тексттин бирдиктеринин ортосундагы семантикалык, структуралык байланышты, баяндоонун континуумун, үзгүлтүксүз кыймылын уюштурат; - текстте информациялык борбордун эволюциясын көрсөтүп турган каражат катары тексттин коммуникативдүүлүгүн түзүүгө катышат; - чаржайыт өңдөнүп, текстте чачылып, темадан четтеп бараткансыган баянды теске салат; - баяндоонун мезгилдик жана мейкиндик алкакта ээн-эркин болушун шарттайт ж.б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Вэллстон (Огайо)
Вэллстон (Огайо) (Wellston) — Огайо штатынын Jackson округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6078 киши. Болжолдуу аянты - 18.3 км². FIPS коду — 39-82712.
Күкүрттүү ангидрид
Күкүрттүү ангидрид, күкүрт (IV) оксиди, SО2 — 4 валенттүү күкүрт менен кычкылтек бирикмеси; күкүрттү абада же кычкылтекте күйгүзгөндө пайда болот. Ал абада металлдар сульфиди, мис., темир колчеданын күйгүзгөндө пайда болот:
SO2+ Н2O « Н2SO3
Күкүрт (IV) оксиди күкүрт кислотасын алуу үчүн, самынды, жүндү, жибекти агартууда дезинфекциялоочу кара-жат катарында (жер төлөдөгү, погребдеги, вино даярдоочу идиштеги, ачытуучу чаңдагы козукарындар желелерин жоготуу үчүн) колдонулат.
Банкроттук
Банкроттук - (итал. banco банк, rotto сынган), кудуретсиздик жөнөкөй түшүнүктө компаниянын же фирманын, жарандын карыз милдетмелерин төлөөгө зарыл каражаттарынын жоктугунан улам төлөөдөн баш тартышы. Юридикалык көз караштан алганда сот же арбитраж тарабынан карыздакор төлөөгө таптакыр кудуретсиз жана ошого байланыштуу карызын жабуу максатында экономикалык ишмердик жүргүзүүгө жөндөмсүз деп табылгандыгы банкроттук деп эсептелет. Банкрот болгон учурда карыздакордун мүлкүн сатуу же ошол ишкананын кызматкерлери мүлктү сатып алып, карызды жабуу бул абалдан чыгуунун жалгыз жолу болуп саналат. Экинчи вариантта ишкананын мүлкү ошол коллективдин менчиги болуп калат. Банкроттук тууралуу иш козгоого негиз болуп төмөнкүлөр эсептелет:
Банкроттук тууралуу иш арыз же сот чечими түшкөн күндөн тартып козголду деп эсептелет. Сот чарбалык субъектти банкрот деп тапкандан кийин тиешелүү чечим чыгарат жана жоюу комиссиясын түзөт. Кыргызстанда 1997-жылдын 15-октябрында КРдин Жогорку Кеңеши кабыл алган «Банкроттук (кудуретсиздик) жөнүндө» мыйзамдын негизинде иш жүргүзүлөт.
Үркүн
Үркүн – кыргыз элинин орус падышалыгынын колониялык саясатына каршы улуттук-боштондук күрөшү. Орусия империясы Орто Азияда колониялык саясат жүргүзгөнү маалым. Кыргыздар орус падышасынын бийлигин таанып, анын буйрук, жарлыктарына ылайык милдеттүү болгон. Падыша өкмөтү аймакты башкарууда жергиликтүү элдердин түпкү кызыкчылыктарын эске алган эмес. Колониялык саясаттын күчөшү, түпкү калктын нааразылыгын күчөткөн падышачылыктын жер саясаты Кыргызстандын түндүгүнө Борбордук Россиядан орус, украин дыйкандары көчүп келе баштаган. Колониялык бийлик аларга ар тараптан колдоо көрсөтүп, кыргыздардын суусу мол, дыйканчылыкка ынгайлуу жерлерин тартып берген. Анткени казак-орустар сыяктуу эле келгин дыйкандар дагы аймактагы падышачылыктын таянычы болмок. Кыргыздардын мыкты өрөөн-өтөктөрдөн ажыроосу алардын улуттук аң-сезимине терең таасир эткен. Айрыкча биринчи дүйнөлүк согуш маалында кыргыздардын абалы аябай оорлоп, элдин кыжырдануусу күчөгөн. Согуш жылдары эгин аз эгилгендиктен түшүм эки эсе азайган. Малдын саны да кыскарган. Жалаң гана согуштук керектөөлөр үчүн Жети-Суу облусунан жыйналган мал чарба азык түлүктөрдүн наркы 55 млн. сомго жеткен. Базар баасы абдан өскөн. Алык-салыктардын, ар кандай ыгым-чыгымдардын өлчөмү көбөйгөн. Мисалы, түтүнгө салынчу салык 4 сомдон 8 сомго өскөн. Өлчөмү 1 сом 84 тыйын болгон аскер салыгы да киргизилет. Падышалык чиновниктер согушту шылтоолоп, жергиликтүү калктан ат-төөлөрдү, кийим-кече, кийиз, боз үйлөрдү көп жыйнаган. Аскерге кеткен орус дыйкандарынын чарбасына кыргыздарды күчтөп иштеткен. Бул кыргыздардын абалын ого бетер начарлаткан.
Согуш жылдарында жергиликтүү элдин жерин тартып алуу улана берген. Алсак, Чүй өрөөнүндө гана 1915-жылга карата кыргыздардан 700 миңден ашык гектар жер тартылып алынган. Ал эми Түштүк Кыргызстанда 82 миң га жер орус дыйкандарына берилген. Нааразычылыктын күчөшүнө орус төрөлөрүнүн, айрым келгин дыйкандардын жергиликтүү элдин маданиятын, каада-салттарын, динин, тилин басмырлоосу да түрткү болгон. 1916-жылы июнда жергиликтүү элдерди согуштук-оорук иштерине чакыруу жөнүндө падышанын Указы жарыяланган. Ансыз да кыжыры кайнап эл падышанын каарынан, мыкты куралданган аскерлеринен жалтанбай күрөшкө көтөрүлгөн.
1916-жылы көтөрүлүш Орто Азия, Казакстандын кеңири аймагын кучагына алган. Ага 10 млн. жергиликтүү калк тартылган Элдик кыймыл июль айында адегенде толкундоолор түрүндө башталып, августта куралдуу көтөрүлүшкө өсүп жеткен да октябрдын аягына чейин созуган. 1916-жылы 4-июлда Кожент шаарында өткөн толкундоолордон көтөрүлүштүн оту тутанган. Алар падышанын Указына ачыктан-ачык нааразылык билдиришкен. Көп өтпөй мындай толкундоолор бөлөк айыл-кыштактарда, калааларда да башталган.
Июль айынын орто ченинде толкундоолор Фергана өрөөнүндө кеңири кулач жайып, ага кыргыздар активдүү катышкан. Көтөрүлүш башталганда эле Анжиян уездинин Алтын-Көл, Базар-Коргон болуштуктарынын калкы айрыкча чечкиндүүлүктү көрсөтүшөт. Алар падышанын Указын аткаруудан ачык эле баш тартып, тизмелерди жок кылышкан. Мындай окуялар коңшулаш Балыкчы, Желкудук, Массан, Майсары жана башка болуштуктарда да болгон. Айрыкча кыргыздар жашаган тоолуу аймактарда элдик кыймыл курч мүнөздө өткөн. Көтөрүлүшкө Кокон, Наманган уездеринин кыргыз калкы да активдүү катышкан.
Ал эми Ош уездинде көтөрүлүш июлдун баш ченинде эле башталып, толкундоолордун эң ириси Сулайман тоонун этегинде өткөн жыйын болуп эсептелет. Ага 10 миңдей киши катышкан. Жыйынга чогулган эл «Согушка барбайбыз! Балдарыбызды бербейбиз!» деп ачык эле каршылык көрсөтүшкөн. Колониялык бийлик жазалоочу аскерди чакырып, жыйынды араң таркаткан. Жыйындын айрым уюштуруучулары, демилгечилери камакка алынган.
Мындай толкундоолор Булакбашы болуштугунун Кожо-Абад, Чакар кыштактарында дээрлик бир жумага созулган. Ошол эле июль айында Үч-Коргон кыштагынын эли көтөрүлгөн. Аны падышалык аскерлер күч менен баскан, үч киши өлүп, 15 киши камалган. Өзгөндөгү көтөрүлүш да курч мүнөздө жүрүп, бир нече күнгө созулган. Элдик кыймылга Алай, Гүлчө, Ноокат, Куршаб жана башка болуштуктардын калкы да тартылган. Августтун башында Түштүк Кыргызстандын кеңири бөлүгү көтөрүлүштүн кучагында калган.
Кыргызстандын түндүгүндө алгачкы толкундоолор июль – июнь айынын ортосунда башталып, айрым өзгөчөлүктөргө ээ болгон. Көтөрүлүшкө кыргыздар, казактар, дуңгандар, уйгурлар, сарт-калмактар, татарлардын өкүлдөрү, кээ бир орус, украин дыйкандары катышкан. Көтөрүлүш мыкты куралданган падыша аскерлери менен куралдуу кагылышуунун деңгээлине өсүп жеткен. Июль айынын аягында элдик толкундоолор Жети-Суу облусунда кулач жайган. Ал эми августта куралдуу көтөрүлүштүн алоолонгон оту тутанган. Түндүк Кыргызстанда куралдуу көтөрүлүш кеминдик кыргыздардын кыймылы менен башталган.
Августтун башында Кеминдеги Шабдан баатырдын мечитинде жыйын өткөн. Жыйында падышанын Указы, калктын оор абалы, тагдыры узакка талкууланып, көпчүлүк калк Указды аткаруудан баш тарткан. Көз каранды эместик үчүн күрөш баштоо жөнүндө бүтүм чыгарылган. Күрөштө элге баш-көз болсун үчүн эзелки каада-салт боюнча калайыкка баркы бар Шабдан баатырдын уулу Мөкүш хан көтөрүлгөн. Бул кыргыз элинин көчмөн турмушу менен шартталып, хан бийлиги өз алдынча мамлекетти калыбына келтирүү түшүнүгү менен ажырагыс байланышта каралган.
Ал ошол учурдагы аң-сезимдин деңгээлинде көз каранды эместикке умтулуу болгон. Көп өтпөй бөлөк аймактарда да жол башчыларды хан көтөрүү жүргөн. Ысык-Көлдө Батыркан Ногой уулу, Борбордук Теңир-Тоодо Канат Ыбыке уулу хан көтөрүлгөн. Кескин айырмачылыктарына карабастан, эмгекчил эл менен ак сөөк төбөлдөр кыйынчылыкта биригишкен. Көп узабай көтөрүлүш Кеминден Сокулукка чейинки аймакка кулач жайган. Көтөрүлүшчүлөр Верный – Пишпек жолун ээлеп, почта, телеграф байланыш түйүндөрүн талкалашкан. Элдик кыймылды тез басуу үчүн падышалык акимдер Түндүк Кыргызстанга 2 казак-орус полку, 6 жүздүк, 30дан ашуун рота жиберген.
8-августта Токмокко жакын жайгашкан айылдарда көтөрүлүш башталган. 9-августта Боом капчыгайында Ыбрайым Төлө уулу баш болгон кыргыз кошууну Көлгө бараткан аскерлердин жолун тоскон. 30 миңден ашуун огу менен 200гө жакын мылтык олжо кылынган. Август айынын ортосунда Ысык-Көл ойдуңунда, Таласта, Борбордук Теңир-Тоодо күрөш күчөгөн. Кочкордо көтөрүлүшчүлөр Столыпино, Белоцарский айылдарына чабуул коюшкан. Ал эми Чүйдө Токмок шаарын камоо 10 күнгө созулган (13–22-август). Ошол кезде Пишпек уездинде 12 болуштуктун эли көтөрүлүшкө чыкканы белгилүү. Көл кылаасындагы куралдуу көтөрүлүш өзгөчө курч мүнөздө өткөн. Көтөрүлүшкө чыккан кыргыздар, казактар, уйгурлар менен дуңгандар Каркыра жарманкесинде 500дөн ашык дүкөндү өрттөшкөн.
Көлдө падышалык чиновниктерге, кулактарга кол салуу 9-августта эле башталган. Көтөрүлүшкө Ырдык кыштагынын дуңгандары 11-августтан тартып активдүү катышкан. Ошол күнү алар Ырдыкка келе жаткан аскерлердин жолун тосуп, андан соң Кара-Колго чабуул коюшкан. Эртеси кыргыздар жана дуңгандар шаарды ээлеп алууга чечкиндүү аракет жасашкан. Ошол эле күнү 400 кишиден турган дуңгандар кошууну падышалык аскерлерге кол салып, айыгышкан кармаш жүргөн. 12-августта Кара-Кол түрмөсүндө 300дөн ашуун кыргыз, дуңган, уйгур козголоң чыгарышкан.
13–14-августта Челпек, Бөрүбаш айылдарындагы калмактар күрөшкө тартылган. Бөрүбаш айылы бир нече күн көтөрүлүштүн чордону болуп турган. Көтөрүлүшкө башкыр, татар элдеринин өкүлдөрү, айрым орус, украин дыйкандары да катышкан. Көтөрүлүшчүлөр менен жазалоочу аскерлердин ортосундагы акыркы ири салгылашуулар августтун аягында 23- августта Кара-Колдун жанында, 28-августта Түптө болгон. Ага 7 миңден ашык киши катышкан.
Күзгө жуук көтөрүлүшчүлөр тоо таянып, чегине баштаган. Мыкты куралданган орус аскерлерине каршы кармаштарда алар оор жоготууларга учурашкан. Сентябрь айында коргонуу мүнөзүндөгү чакан беттешүүлөр болот. Падышалык аскерлердин ырайымсыз кысымына туруштук бере албасына көзү жеткен эл жан айласы кылып, Ата-Журттан качууга аргасыз болгон. Ошентип, кеч күздө кайгылуу Үркүн трагедиясы башталып, 39 болуштуктун эли үрккөн. Кытайга качкан 45 миң түтүн элдин жалпы саны 160 миң адамдан ашып, анын 130 миңге жакыны кыргыздар болгон. Үрккөн элдин малынын көбү таланып, калганы ит-кушка жем болгон. Пиржевальск уездинде гана 2,5 млнго жакын талоон болгону маалым.
1917-жылдын башына карата Жети-Суу облусунда 38 миң түтүн, же 150 миң адам зыянга учураган. Ошентип көтөрүлүш жеңилүү менен аяктаган. Анын негизги себеби көтөрүлүштүн алдын ала жакшы даярдалбагандыгы болгон. Жеткиликтүү уюшулбай, көтөрүлүшчүлөр чачырабоого, бөлүнбоого аракеттенишкен. Бирок оз ара байланыш солгун болуп, бирдиктүү жетекчилик болбогон. Көтөрүлүшкө чыккандардын согуштук даярдыгы жок эле, курал-жарак жетишсиз болгон. Жазалоочу падышалык аскерлер, албетте согуштук машыгуусу жана куралдануусу жагынан артыкчылык кылган.
Базалык мониторинг
Базалык мониторинг, фон мониторинги региондук антропогендик таасирге дуушар болбогон жаратылыш чөйрөсүнө жана жалпы биосферага көзөмөл жүргүзүү.
Оркестрион
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Банкс
Банкс - Тынч океандын түштүк-батышындагы жанар тоолуу аралдар тобу. Вануату мамлекетинин аймагы. Аянты 800 км2дей. Калкы 2,5 миңдей. Тропик өсүмдүктөрү өсөт. Жүгөрү айдалат.
Жөө кунан чабыш
Жөө кунан чабыш — кыргыз элинин байыркы оюндарынын бири; балдардын ат (кунан) болуп алып жарышуу оюну. "Манас"эпосунда: Этке тойгон кырк бала Жөө кунан чаап бакырат, Астыга келген ал балдар Манастап ураан чакырат (Сагымбай Орозбаков, 1. 68),— деп жолугат.
Жалпы шайлоо укугу
Жалпы шайлоо укугу – КР жарандарынын мамлекеттик бийлик органдары менен жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына шайлоо жана шайлануу, анын ичинде талапкерлерди көрсөтүү, шайлоо алдындагы үгүт иштерине катышуу, шайлоонун жүрүшү менен шайлоо комиссияларынын ишине, анын ичинде добуш берүү жыйынтыгын аныктоо менен шайлоо натыйжаларын аныктоого ж. б. шайлоо иш-аракеттерине көзөмөлдүк жүргүзүү укугу. КР жаранынын тек-жайына, жынысына, расасына, улутуна, кызмат жана мүлктүк абалына, туткан динине, саясий жана диний көзкарашына ж. б. шарттарына карабастан, шайлоого жана шайланууга укугу бар.
Педагогикалык методология
Педагогикалык методология  – илимий изилдөөнүн алгачкы (негизги) жоболору, структурасы, функциялары жана методдору жөнүндөгү окуу.
Методологиялык билимдердин составына, биринчиден, жалпы методологиялык, жалпы илимий закондор, закон ченемдүүлүктөр жана алардан келип чыгуучу педагогикалык иш-аракеттерге коюлуучу талаптар жана педагогикалык жоболор кирет (маселен, таанып-билүүдө чагылтуунун жана чыгармачылыктын биримдиги, таанып-билүүнүн субъектисинин активдүүлүгү, тарбиялоонун жалпы максаттары жөнүндөгү жана башка жоболор); экинчиден, бир далай негиздүү жана маңыздуу педагогикалык закондор жана закон ченемдүүлүктөр жана алардан келип чыгуучу педагогикалык ишмердүүлүккө коюлуучу талаптар; үчүнчүдөн, педагогикалык изилдөөлөрдүн принциптери жана методдору. Мына ошентип, методология илимий таанып-билүү иш-аракеттеринин принциптери, формалары жана жолдору жөнүндөгү окуу катарында эсептелинет да, ал эми педагогикадагы методологияны педагогикалык кубулуштарды таанып-билүүнүн жана өзгөртүп түзүүнүн негизинде жатуучу теориялык жоболордун системасы деп түшүнөбүз.
Педагогикалык метадология философия менен тыгыз байланышта каралат (бекеринен, XIX кылымга чейин аны философиянын бир бөлүгү катарында эсептешпеген чыгар). Дидактикалык таанып-билүү теориясын окутуу аркылуу таанып-билүүнүн педагогикалык негизи катарында мааниси чоң. Бул теорияга таануу менен илимий педагогика окуу-тарбия процессин уюштуруунун, окутуунун жана мектеп окуучуларынын өз алдынча билим алуусунун методикасынын теориялык жана практикалык бардык маселелерин изилдейт. Чындыгында эле, окутуу, улуу муундун өсүп келе жаткан муунга коомдук мамилелердин, өндүрүштөрдү жана эмгектенүүнүн ыкмаларын, тажрыйбаларын үйрөтүүнүн объективдүү зарылчылыгы, өзгөчө коомдук кубулуш катарында адам баласынын чыныгы дүйнөнү таанып-билүү теориясы менен тыгыз байланышта.
Объективдүү дүйнөнүн адам баласынын аң-сезиминде чагылышы катарында каралуучу таанып-билүү теориясы, идеяларга, аң-сезимге салыштырмалуу материянын, турмушту биринчи экендигин мойнуна алат. Ошол эле учурда, ушуну менен адам баласынын аң-сезиминин, чыныгы дүйнөнү таанып-билүүдөгү жана өзгөртүп түзүүдөгү орду (ролун) жокко чыгарылбайт. Материя ар дайым өз ара байланышта, турактуу жана түбөлүктүү кыймыл аракетте жана өзгөрүүдө болуп, анын кыймылынын бир формасынын калыптанышы менен экинчисинин жоголушу жана сапаттык кандайдыр бир абалдын башка абалдарга өтүшү менен шартталып турат. Илимий негизде уюштурулган окутуу эки негизи максатты көздөйт: чындыкты жаштарга жеткирүү жана аны өздөштүрүүсүн камсыз кылуу, ошондой эле алардын илимий теориялык ой жүгүртүүсүн калыптандыруу. Ар бир адамдан терең интеллектуалдык өсүп өнүгүүнү талап кылган илимий-техникалык прогресстин шартында, окутуу процессинде реалдуу – конкреттүүнү жай-баракат кабыл алуу менен өз-өзүнчө алынган түшүнүктөрдү, абстракцияларды окуучулардын аң-сезиминде калыптандырууга жана ошондой эле конкреттүү бүтүндүктү өздөштүрүү максаты үчүн абстракцияларды колдонуу процессине жетишүүгө олуттуу көңүл буруу абзел.
Окутуу менен таанып – билүүнүн логикасы конкреттүүлүктөн абстракцияга жана тескерисинче, абстрактуудан конкреттүүлүккө аң-сезим аркылуу чексиз өтүүнүн диалектикалык биримдиги болот. Билим алуу процессинде окуучу кубулуштардын, предметтердин объективдүү экендиги жөнүндөгү жалпы элестерден, алардын бир беткей касиеттери, сапаттары, бөлүк-төрү жөнүндөгү ой аркылуу алыстаган билимдерге ээ болушат. Андан ары абстрактуу, чектелген жана байланышсыз түшүнүктөрдөн, бүтүн катары каралуучу кубулуштун маңызына, чындыкка сүңгүп кирүү ишке ашырылат. Ой жүгүртүү процесстеринин, көрсөтүлгөн, өз ара аракеттенүүсү окутуу процессиндеги таанып-билүүнүн негизги законун түзөт. Ушуну менен катар эле окутуу жана таанып-билүү процесстеринин айырмачылыктары жана жалпы жактары бар экендигин эске алуу пайдалуу.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Википедия
Википедия (Wikipedia, [ˌwɪkɪˈpiːdɪə] деп окулат) ― коммерциялык эмес Викимедиа фонду тарабынан каржыланган эркин жана акысыз интернет энциклопедиясы. Сайттын эрежелерине баш ийген колдонуучулар макалаларды оңдоо мүмкүнчүлүгүнө ээ.
Википедия – дүйнөдөгү колдонуучулар эң көп кайрылган веб-сайттардын ичинен жетинчи орунду ээлейт. Интернет чөйрөдөгү эң көлөмдүү жана кеңири таанымал маалымат казыналардын бири.
Википедия 2001-жылдын 15-январында Жимми Уэйлс жана Ларри Сэнгер тарабынан ишке киргизилген. Сайттын аталышын wiki (гавай тилинде «ылдам» дегенди билдирет) жана encyclopedia (энциклопедия) сөздөрүнөн кураштырып Ларри Сэнгер ойлоп тапкан.
Бүгүнкү күндө англисче Википедия 200 тилдеги Википедия баракчаларынын ичинен 4,7 миллиондон ашуун киргизилген макаласы менен өзгөчөлөнөт.
2014-ж. февраль айындагы эсеп боюнча, бир ай ичинде 500 миллион колдонуучу Википедияга кайрылып, 18 миллиард жолу барактарга кайрыла тургандыгы аныкталган. Ушул эле жылдын ноябрь айындагы абалында, Википедияга жалпысынан 19 миллион колдонуучу катталган. Булардын 69 миңи жигердүү салым кошуучулар.
Тарыхы
Википедиянын негиздөөчүлөрү красудсорсинг онлайн энциклопедия менен алектенгендердин биринчилери эмес. Бирок, дүйнө масштабында ийгиликке жетишкендердин биринчилери. Википедия 2001-жылы пайда болушуна чейин ага окшогон максаттарды койгон 7 долбоор болгон:
2000-жылы Жимми Уэйлс ― Bomis компаниясынын башкы мүдүрү, философия докторун ― Лэрри Сэнгерди, өз долбоорунун командасына башкы редактору катары кабыл алат. Ал долбоор Нупедия (англ. Nupedia) болгон ― англис тилдүү онлайн энциклопедиясы. Википедиядай мазмуну эркин лицензияланган. Ал үчүн «GNU General Public License» лицензиясын колдогон. Айтмакчы, GNU долбоорунун, ал алкагында пайда болгон ― GNUpedia жана эркин програмдык камсыздоо фондунун (англ. FSF) негиздөөчүнүн ― Ричирад Столлмандын таасири менен айтылган лицензияга өтүшкөн.
Нупедиянын макалалары ыктярдык негизинде өз тармагындагы адистери менен жазылган. Макала жарыялуу алдында Сэнгер менен түзүлгөн текшерүү процедурасынан өткөн. Макалаларды рецензиялаш үчүн академиялык билими барларды чакырышкан (көпчүлүгүндө философия жана медицина боюнча доктордук даражасы болгон). 2001-жылдын сентябрь айына Нупедияда 12 гана макала жарыяланган. Жай жылыштарга кабатыр болуп 2001-жылдын 10-январында Сэнгер Нупедия үчүн макалаларды жаратууну тездетиш үчүн вики-сайтты ачышын сунуштайт. Сайтка «Википедия» аталышын коёт. «Вики» – вики технологиясындагы сайтты билдирет, экинчи бөлүгү «энциклопедия» сөзүнүн «педия» бөлүгүнөн алынган. Ошентип, 15-январында Википедия Нупедиянын кошумча долбоору катары ойлонуп ишин баштайт («wikipedia.com» доменинде кийин «wikipedia.org» доменине көчүрүлөт).
Каалагандар Википедия үчүн макалаларды жазып кийин алар Нупедиянын текшерүү процедурасынан өтүшү керек эле. Бирок, Нупедиянын консультациялык кеңешмеси андай идеяны күлкүлүү деп кабыл алган жок. Жыйынтыгында, Википедия өзүнчө долбоор болуп кеткен.
2001-жылдын 12-февралында жаңы долбоордун миң макаласы жазылган, сентябрьга 10 миң. Долбоор бат өсүп жаткан. Алгачкы редакторлор Нупедия, Slashdot жана издөө тутумунун индексациясы аркылуу келишкен.
Жогоруда белгиленген Ричард Столлман ― 2001-жылы Википедия принциптерине жакын жана бир кезде ишин баштаган GNUpedia долбоорунун токтотту (Нупедия менен бириктирип). Википедиянын ийгилигин көрүп аны колдоду: ''«…Эми энциклопедия долбоору Википедия Нупедиянын философиясын кабыл алды жана андан да ары кетти. Ал сайтка кирип жана анын өнүгүүсүнө салымыңызды кошууну сунуштайбыз»''.
Википедиянын ишке киришине эки ай толуп анын биринчи тил бөлүмү ачылат ― deutsche.wikipedia.com (немис тилинде). Бир нече сааттан кийин ― catalan.wikipedia.com (каталан тилинде). Бул көрүнүш улана берген. 2001-жылдын 28-сентябрында бардык негизги тилдерде жайылуусун, негизги стандарттарды белгилөө жана жаңы викилер үчүн негизги барактарды (мисалы катары GNU лицензиясы келтирилген) которууга умтулуу жөнүндө колдонуучуларды кабарлашкан. Ошентип, ушул кезден Википедиянын көп тилдүүлүккө берилгендигин айтканга болот. Википедиянын кыска мөөнөттөгү чоң ийгиликке жетишин, жарыяланган кабарлоодогу кыска үзүндү белгилейт: «Дат прессасынын макалаларына жооп катары, биз Дат Википедиясын түздүк».
Мицу сымалдуулар
Мицу сымалдуулар (лат. Scombropidae) — алабуга түспөлдүү балыктардын бир тукуму, буларга мицу уруусу (лат. Scombrops) кирет.
Википедия
Тарыхы
Башынан эле Bomis компаниясы Википедияны коммерциялык ийгиликтүү долбоор катары көрчү. 2002-жылы Википедияга жарнама орношу мүмкүнчүлүн жарыялашкан. Белгилеп кетсек Bomis компаниясы кыйынчылыктарды тартып, Википедиянын негиздөөчүлөрдүн бири жана башкы жетекчиси ― Сэнгер ал кезде акы албай калган. 1-мартта ушул себептен жана долбоордун ишмердүүлүгүндө болгон көйгөйлөр үчүн долбоордон кеткен. Анын кетиши менен Нупедия долбоорунун өнүгүүсү токтогон (2003-жылы 24 макаланы камтыган мазмуну Википедияга көчүрүлгөн).
Википедиянын коммерциялаштырууга жамаат каршы болгон. Ушул жылдын февралында Испан Википедиясынын жамааты коммерциялык жарнама болушуна кабадыр болуп жана алардын долбоорунда көзөмөл жоктугу үчүн Enciclipedia Libre түзүү үчүн Википедия менен ажырашкан. Кийин, Уэйлс Википедия жарнама киргизбешин жарыялап, «wikipedia.com» доменин «wikipedia.org» доменине өзгөрткөн. Ошентип, Википедия интерфейсине жарнама киргизүүдөн баш тартышкан.
2003-жылы Википедияны каржылаш максатында Викимедия Фонду түзүлүп анын менчигине өткөрүлгөн.
Тактыгы
1869-жылдан бери чыгып жаткан, илимий чөйрөдө өтө белгилүү англиялык Nature журналы, Википедияга киргизилген маалыматтардын тактыгын далилдөө максаты менен 2005-жылы жүргүзүлгөн изилдөөнүн жыйынтыктарын жарыялаган. Изилдөөдө Уикипедиядан алынган 42 макала менен Британника эңциклопедиясындагы (англ. Encyclopaedia Britannica) илимий макала салыштырылган. Натыйжада Википедиянын тактыгы кеңирилик менен тууралыгы боюнча деңгээли алдыңкы орунда турган кадыр-барктуу энциклопедиядан кем калышпай турганы маалым болгон.
Сын
Ошол эле учурда Википедияда жаңылыштыктар көп кетирилип, көп учурда “чындык, жарым-жартылай чындык менен бирге калптарга” да орун бериле тургандыгын, ошондой эле маалыматтарды каалагандай жарыялай берүүгө мүмкүн экендигин сынга алынып келет.
Камбар ата
Камбар ата — жылкынын пири, жылкынын колдоочусу. Бул уламыштагы сөздүн келип чыгышы төмөндөгүдөй. Камбар (арабча - Гамбар) Азирети Алинин жоого минген атын баккан, таптаган адам болгон. Анын аты Дулдул экендиги айтылат. Камбар домбура ойноп, комуз черткен имиш. Мисалы, түркмөндөр Камбарды музыканын да, жылкынын да пири деп аташары маалым. Ал эми кыргызда «күүнүн башы Камбаркан» деп аташканы бекер жеринен чыкпастыр.
Википедия
Сын
Википедиягагы макалаларда текшерилбеген айрым маалыматтар орун алгандыктан, Википедиянын бейтарап саясатына шек келтирген сындар айтылат.
Чектөөлөр
Википедиянын англис тилинде же башка бөлүмдөрүндө макала түзүү мүмкүндүгү чектелет. Мисалы, катталган колдонуучу гана жаңы макала түзөт. Кылдаттыкты талап кылуучу макалаларды түзүүгө же оңдоого жарым-жартылай тыюу салынат. Айрым макалаларды аймактык администратор гана оңдоо укугуна ээ. Уикипедиянын «Түзөтүү тарыхы» функциясынын жардамы менен буга чейинки өзгөртүүлөрдү көрүүгө болот. Бул функция макаладагы каталарды оңдоп, андан кийинки өзгөрүүлөрдү көзөмөлдөөгө жардам берет. Уикипедиянын колдонуучулары «Талкуу» функциясы аркылуу түзүлүп жаткан макалага тиешелүү маселелерди талкуулай алышат.
Туруктуу колдонуучулар «Көзөмөл тизмеси» аркылуу кызыктуу деп эсептеген макалаларды белгилеп алып, бул макаладагы толуктоолор же түзөтүүлөр жөнүндө кабардар болуп турушат.
Бот деп аталган компьютердик программа макаланын тактыгы менен тууралыгына шек келтирген маалыматтарды өчүрүп турат. Бул программа жалпы стилистикалык каталарды оңдоп, статистикалык маалыматтарга таянган стандарттуу форматтагы макалаларды жаратууга көмөкчү болот.
Вандализм
Википедиядагы вандализм – интернет энциклопедиясынын бүтүндүгүн жана тууралыгын бузуу аракеттери. Цензурага алынган сөздөр менен бирөөнүн намысына шек келтирүү вандализмдин кеңири таралган түрү.
Википедиянын казынасындагы макалаларда жеке кызыкчылыгын таанытуу максаты менен бир нерсени жарыялоого, рекламалоого тыюу салынат.
Википедиянын айрым беттерин толугу менен өчүрүү, чындыкка туура келбеген маалымат берүү, темага тиешеси жок ашыкча маалыматтарды кошумчалоо  дагы вандализмдин түрлөрү. Чын-жалган аралаш маалыматты улам жаңыланып турган макалалардын арасынан тез ажыратып табуу дээрлик мүмкүн эмес. Бул себептен вандализмге учураган айрым барактар көпкө чейин өзгөртүлбөй калышы мүмкүн.
Википедиядагы вандализм менен «жараланган» беттерди таап чыгууга бир нече гана мүнөт кетсе дагы, кээ бир беттерди калыбына келтирүү үчүн бир топ убакыт талап кылынат.
Вандализмге учураган Уикипедиянын айрым беттерине өтүүгө чек коюлуп калышы мүмкүн.
2005-жылдын май айында Жон Лоуренс Сайгенталер аттуу америкалык журналист, жазуучу жана саясий ишмердин өмүр баянын белгисиз колдонуучу вандалдык кылып бузган. Аты-жөнү белгисиз түзөтүүчү Сайгенталерди Жон Ф. Кеннединин өлүмүнө тиешеси бар деп көрсөткөн. Википедиянын чөйрөсүндө бул жалааны төрт ай бою эч ким оңдогон эмес. Жон Сайгенталер - «USA Today» аттуу күнүгө чыгуучу АКШнын эң биринчи жалпы улуттук гезитинин баш редактору жана Вандербильт университетинин алдында уюштурулган. Эркиндик форумунун (Freedom Forum) түзүүчүсү болгон.
Жон Сайгенталер Википедиянын жетекчиси Жимми Уэйлске кайрылып, өмүр баянына олуттуу жалаа киргизген ким экендигин сурайт. Жимми Уэйлс бул ишке жооптуу адам ким экенин билбей тургандыгын, тактоо керектигин билдирет. Болуп өткөн окуядан кийин Сайгенталер Википедияны «жарабаган жана жоопкерчиликти билбеген изилдөө куралы» деп атайт. Бул окуядан кийин Википедияда тирүү инсандардын өмүр баянын камтыган макалаларга олуттуу текшерүү талап кылына баштайт.
Уикипедиянын маданияттагы орду
Википедиянын казынасы илимий изилдөөлөрдө, китептерде, конференцияларда жана сот иштеринде булак катары пайдаланылат. Мисалы, Канада Парламентинин расмий сайты салттык эмес үй-бүлөлөр жөнүндөгү (Civil Marriage Act) мыйзамына мисал катары Уикипедияга шилтеме берет. АКШнын Федералдык соту менен Дүйнөлүк интеллектуалдык менчик уюму (World Intellectual Property Organization) көп учурда Уикипедияны кошумча булак катары  көрсөтөт. АКШнын чалгындоочу мекемеси айрым билдирүүдөрүндө Уикипедияга шилтеме берет. 2013-жылы Венгриялык окумуштуулар Уикипедия аркылуу прокатка чыга элек кинотасмалардын ийгилигин алдын-ала белгилөөгө мүмкүн экенин далилдешти.
Уикипедия журналистикада
Журналистикада Википедияны булак катары пайдаланган учурлар көп кездешет. Википедиядагы маалыматтардан плагиат кылгандыгы үчүн бир нече журналист жумуштан кетирилген. 2007 – жылдын июль айында Википедияга арналган 30 мүнөттүк документалдык тасма тартылган (BBC Radio 4). Тасмада “Википедия” термини - Google, Facebook, YouTube сыяктуу дүйнөнүн эң таанымал терминдеринин бирине айланганы жөнүндө сөз болот. Стивен Колберт аттуу америкалык куудул жана диктор The Colbert Report деген телеберүүсүндө Уикипедияны тамашаларына көп катыштырган. Стивен Колберт «wikiality» деген термин ойлоп тапкан.
Негизги принциптер жана эрежелер
Википедия кадимки кагаз энциклопедия, сөздүк, жаңы идеяны таратуучу платформа, трибуна, арыздар жана сунуштар китеби, файлдар архиви же шилтемелер каталогу, блог, социалдык желе, маалыматтардын башаламан жыйындысы эмес.
Википедия – бул жогорку сапаттуу энциклопедияны түзүү максатында бирин-бири урматтоо көз караш тутунган, өз ыктыярдуулар коому негиздеген онланй энциклопедия.
Википедияга салым кошуу эрежелери
Көк
Өрүм (өрмө) буюмдардынын жердиги. Жүнү жылытылып, челденген чылгый тери жана андан тилинген талдар. Ал — тери буюмдарын көктөйт, бекитет. Камчы көгү жалпысынан «тасма» деп айтат. Көк тилүү — өрүмдү баштоо аракети. Татаал өрүмдөрдүн жердиги көбүнчө кийиктин терисинен болот. Ал камчы өрүмүнө бир өңчөйлүк кылат да, мунун тилинин текши келет да, өрүмү таасын түшөт.
Чеберлер тайлактын, кийиктин, торпок-музоонун жана эчкинин сыйрылган терилерин нымдуу жайга коет, же шар сууга үч күндөй бастырат да, жүнүн бычак менен шыпырат. Тегиз жерге тоборсутуп керип, суу бүркүп жумшартып тилсе, «көктүн талы» делинет. Көк менен кайыштан жасалуучу буюмдарды тигүүнү «көктөө» дейбиз.
Көк камчы өрүмдөй эле «эшик чий» согууда, керегени, бут кийимди көктөөдө да кадимкидей колдонулат. Бодонун терилеринин бир жери калың болот. Бир жери жука көрүнүп, текшилиги бирдей эмес. Илгери өрүмчүлөр даакысы түшкөн арык тайдын терисин камчы өрүмдүн негизги жердиги кылышкан.
Айрымдар көк үчүн жаңы союлган кулундун, жабагынын жана музоонун терилерин алат. Негизги тайдын териси калыңдык кылат. Анын боорунан тилип алса болот.
Көккө керектей турган терини жылуулай бойдон жылуу сууга салуу зарыл. Же терини шар аккан сууга байлоо керек. Ал бир жумага жетпей, колго келбей жыдыйт. Муну түз жерге кергенде тери калдайып, тегиз кургап катат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Тамак-аш концентраты
Тамак-аш концентраты — тамак-аш азыктарынын аралашмасы; тамакты тез жана жөнөкөй даярдоодо колдонулат. Ага кирүүчү азыктар жегенге жараксыз катуу бөлүктөрүнөн тазартылып, майдаланат, бышырылып кургатылат, кээде пресстелет. Алар мыкты азык зат, жакшы сиңет, андан жасалган тамак даамдуу келет. Концентраттар көпкө сакталат, ташып жүрүүгө ыңгайлуу, ошондуктан экспедиция, талаа шарттарында пайдаланууга ыңгайлуу. Өнөр жайда даярдалган Тамак-аш концентратына эртең мененки кургак тамактар, биринчи жана экинчи тамак, таттуу тамактар, ундан даярдалуучу кондитер азыктары үчүн концентраттар, сүт концентраттары кирет. Балдарга арналган жана мүнөз тамактары үчүн атайын концентраттар да даярдалат. Эртең мененки кургак тамактарга атайылап даярдалган түрдүү акшактар (талкан, жүгөрү, буудай, күрүчтөн даярдалган) кирет. Түшкү тамак үчүн концентраттар жашылча, буурчак, акшак, макарондор, козу карын жана башкалар аралашма азыктардан даярдалат. Рецебине жараша ага эт, май, туз, татымалдар кошулат. Концентраттардын аш болумдуулугун жана даамын жакшыртуу максатында алардын айрымдарына натрий глутаматы жана белок гидролизаттары кошулат. Тамак-аш концентраты көбүнчө жылчыксыз жабылган идишке салынат. Идишке концентраттын составы, даярдоо ыкмасы, сактоо мөөнөтү жазылат.
Банк ссудасы
Банк ссудасы - банк карыз берген акчалай каражат. Ал процент менен төлөнөт. Банк ссудасы кыска, орто жана узак мөөнөттүү. Төлөм, вексель эсеби, мүлк, баалуу кагаз күрөөсү сыяктуу түрү бар.
Көмөлдүрүк
Көмөлдүрүк – ат жабдыктарынын бир атрибуту; өргө бастырганда ээр токумду артка жылдырбоо үчүн колдонулат. Көбүнчө ат минүүдө пайдаланылат жана ал кайыштан жасалат. Мингичтин омуроосунан алып, бир учу ээрдин аттанар жагындагы чагаракка, башка учу экинчи жактагы тогоого бекитилип, үчүнчүсү мингичтин эки астынкы бутунун ортосунан өткөрүлүп, басмайылга бекитилет. Көмөлдүрүктүн олоң тили, жүрөкчөсү, учундагы кош сүзмөсү чагарактар аркылуу туташкан. Көмөлдүрүктүн капталдары кайыштан чачыланып, үстү күмүш, жез, темир, коло купалар, чорлор, солондор менен аземделип кооздолгон. Кыз-келиндердин ээр-токумундагы Көмөлдүрүк мыкты терилип согулган жана чачы чыгарылган сызмадан да жасалган.
Шаркыратма флюорит кени
Шаркыратма флюорит кени  Баткен облусунун Лейлек районунда, Исфана кыштагынан 60 км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 3000 м бийиктикте. 1966- жана 1970-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы тарабынан геол. cъемка жана издөө иштерин жүргүзүүдө табылган. Флюорит минералдашуусу ташбулак руда зонасынын аймагында кеңири таралган. Ал жерде Таш-Көмүр мезгилинде пайда болгон акиташ тектеринин арасында флюорит кварц, кальцит, кээде барит менен бирге тарам жана штокверк тулкусу тарам-чачынды түрүндө кездешет. Көгүш-боз, сыя көк, көк түстөгү кристаллдуу флюориттен түзүлгөн. Аянты 750 м3 тарам сыяктуу тулку жарака зонасында жайгашкан. Фторлуу кальцийдин орточо өлчөмү 31%. Бир руда тулкусунун запасы 35 миң т.
Үрүмчү
Үрүмчү, Дихуа – Чыгыш Түркстандагы шаар. 1757-жылы цин-манжур императору Цзянь Лундун тушунда негизделген (шаардын алгачкы аты –Дихуа). 1955-жылы шаар курулганга чейинки жергиликтүү географиялык аталышка көчкөн. Үрүмчү шаары Синь-цзян-Уйгур автономия районунун борбору. Калкы 1 миллиондон ашат (100дөй түтүн кыргыз бар). Үрүмчү шаарында «Эл басмасы» жана «Окуу-агартуу басмасынын» кыргыз сектору иштейт. Кыргыз тилинде «Шинжаң кыргыз адабияты», «Тил жана котормо» журналдары чыгат, «Элдик үн алгы бекетинен» күнүгө эки саат кыргыз тилинде уктурулат.
Какшык лексикасы
Какшык лексикасы - шылдың, мыскыл, келеке кылуу максатында мактап, ашыра баалап же өтмө мааниде айтылган сөз. Мис., Ооба, балдарың кыйын эмеспи... Мында "кыйын" деген сөз өз маанисинде эмес, какшык иретинде өтмө мааниде (жакшы эмес деген мааниде) колдонулду. Какшык лексикасы кон-текстте гана так аныкталат. Какшык лексикасы башка сөздөрдөн интонациясы, басымы, айтылыш манерасы боюнча айырмаланат. Ушул фоностилистикалык белгиси, мааниси аркылуу биз Какшык лексикасы сүйлөшүүдөн байкайбыз. "Кер какшык" деген туюнтма "кыйкым таап, шылдыңдоо", "келекелөө" сыяктуу маанини туюнтат. Мында тескери сүйлөгөн, тетири сөздүүлүк да бар. Какшык лексикасы колдонулуш өзгөчөлүгү чектелүү. Алар көбүнчө көркөм стилде көркөм образ түзүү үчүн эстетикалык максатта колдонулат. О.э. турмуш тиричилик сүйлөшүү стилинде жана публицистикалык стилдин айрым жанрларында кездешет. Ал эми иш стилине, илимий стилге Какшык лексикасы мүнөздүү эмес.
Орган пункту
Орган пункту - тынбай үн салып турган төмөнкү (бас) добуштун алкагында башка дагы жогорку үндөрдүн обон салышы. Орган пунктунун тоникалык түрү обондун жыйынтыктоочу бөлүмдөрүндө колдонулса, ал эми доминанталык Орган пункту башка бөлүмдөрдө пайдаланылат. Орган пунктунун көбүнчө ойнолгон обон менен гармоникалык-функционалдык байланышы жок болот.
Какшык лексикасы
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Үрүмчү
"Манас" энциклопедиясынан
Үрүмчү — «Манас» эпосундагы топоним. Көпчүлүк варианттарда кыргыздар жана аларга жамаатташ элдер мекендеген жер катары айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында уруу башчысы Үрбүнүн турган шаары катары баяндалат: Географиялык реалияда Түндүк-Батыш Кытайдагы Ү. суусунун өрөөнүндөгү шаар. Синьцзян-Уйгур автоном районунун административдик борбору. 800 миң эл жашайт (1975). Шаардын аты Ү. суусунун атынан келип чыккан.
Орган пункту
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Үрүмчү
Колдонулган адабият
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003.
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
“И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
“Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”.
“Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Балагач-Куль (Туймазин району, Башкыртстан)
Балагач-Куль — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Какрыбашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 41 киши. Почта индекси — 452771, ОКАТО коду — 80251825004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Үч-Эмчек көрүстөнү
ҮЧЕМЧЕК КӨРҮСТӨНҮ – биздин заманга чейинки 3-кылымдан – биздин замандын 2-кылымынын усун урууларынан калган мүрзөлөр. Суусамыр өрөөнүндөгү Үч-Эмчек суусунун боюнан орун алган. 100дөй дөбө мүрзөдөн турат.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Моделдештирүү методу
Моделдештирүү методу - таанып-билүү объектилерин алардын моделдери аркылуу изилдөө; реалдуу жашап турган предметтердин жана кубулуштардын моделдерин түзүү аркылуу изилдөө методу. Мисалы, экономикадагы, табигый жаратылыштагы ж. б. чөйрөлөрдөгү процесстерди алардын математикалык моделдерин түзүү аркылуу изилдөөгө, алардын ички механизмдерин аныктоого, ички түзүлүшүн тактоого болот. Моделдештирүү методу азыркы учурда өтө кеңири колдонулууда. Өзгөчө бул же тигил социалдык процесстерди изилдөөдө, көйгөйлөрдү чечүүдө компьютерлер колдонула турган моделдер бар. Компьютердеги типтүү жана жекече программалар алдын-ала түзүлгөн моделдердин негизинде иштелип чыгат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Чемановка (дарыя)
Чемановка — Орусия дарыясы. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Санкина дарыясынын сол жээгинен 57 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш дарыя бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Челя
Челя — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Төмөнкү Тыхта дарыясынын сол жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Жөө күлүк
Жөө күлүк — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Каңгайдын аяры. Алмамбет кытай кандары менен касташып, жеринен кетериндеги согушта Алмамбеттен найза жеген Коңурбайды чуркап жеткен Ж. к атына мингизип аман алып калат (Курама варианты, 1. 204).
Камбар теп
Камбар теп - кыргыздар байыртадан колдонуп келишкен жеке кармаштын түрү. Бул жеке кармаштын түрү аскердик керектөөлөрдө колдонулган. Камбар теп - байыркы доордон келе жаткан улуттук аскердик-прикладдык спорт оюну катары бүгүнкү күндө адистер тарабынан кайрадан калыбына келтирилүүдө. Бул жеке кармаштын негизги элементтери аты эле атап тургандай, жылкынын кыймыл-аракетин элестетет. Адистердин айтымында, кол менен бирге көбүн эсе бут колдонулат.
Сүт эмүүчү
Сүт эмүүчүлөр, желиндүүлөр (лат. Mammalia, L. 1758) — айбанат коомунун эң жогорку даражадагы бир классы.
Банолло
Банолло - цирк оюну. Гимнасттар турникте аткарат. Баноллону алгач аткарган италиялык артист Баноллонун атынан. Кол менен толук айланып («күн»), турниктин биринен экинчисине учуу; абада 180° тигинен айлануу ж. б. түрлөрү бар.
Ички флексия
Ички флексия – флективдүү тилдердеги морфемалык грамматикалык түзүлүштүн өзгөчөлүктөрүнүн бири. Үндүүлөрдүн сөз өзгөртүүчү жана сөз жасоочу маанилерге ээ болуу менен, өз ара кезектешүү - алмашуусу. Мындай көрүнүш, негизинен, индоевропа тилдеринин грамматикалык системасында, айрыкча, герман тилдеринде кеңири кездешет. Ички флексия сөздөрдү жана формаларды айырмалоонун бирден-бир көрсөткүчү болуп эсептелет. Кыргыз тилинде Ички флексия аз да болсо кездешет. Уңгуга айрым мүчөлөр уланганда уңгунун баштапкы формасы өзгөрүп, бузулуп кетет: Мен - мага - маа, сен - сага - саа, ал - ага - аа ж.б.у.с.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Кара-Булак (Баткен району)
Кара-Булак — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Кара-Булак айыл аймагына кирет.
Деңиз деңгээлинен 1200 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору — Баткен шаарынан 20 км түштүк тарапта.
Калк
Калкы — 2862 (2007-жылы). Негизинен мал менен алектенип, дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана бар.