cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Скополамин
Скополамин — меңдубана, чочко жангактын жалбырактарынын, скополиянын тамырынын алкалоиди.
Хим. түзүлүшү жана физиол. касиети боюнча атропинге окшош. Скополаминдин бромгидраты анестезиологияда, паркинсонизмде ж. б. колдонулат, о. эле кустурбоочу каражат - аэрондун составына кирет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Стамов бектур
Бриссо де Варвилл Жак Пьер (1754 - 1793) - бай конокчинин уулу. Колледжди аяктагандан кийин Париж парламентинин прокурорунун биринчи катчысы болуп иштеген. 1784-жылы Англиядан кайтып келгенден кийин, ал Бастилияда токтойт. Ал жерден чыгып, ал либералдык көз караштары менен белгилүү болгон Орлеан герцогу менен таанышып, ошол жерден орун алат. Ошону менен бирге ал Мирабо, Кондорсе жана революциянын башка болочок жетекчилери менен таанышты. 1787-жылы ал Америка Кошмо Штаттарына барып, ошондон бери кулчулукту жоюу үчүн активдүү үгүт жүргүзүп келет.
Киремет (Краснокам району, Башкыртстан)
Киремет — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Жаңы бурин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 331 киши. Почта индекси — 452947, ОКАТО коду — 80237825002.
Стамов бектур
1789-жылдын 16-мартында «Француз Патриот» («Патриот français», 1789-1793) гезитинин проспектисин чыгарып, англис публицист Т.Джеббдин сөзүн эпиграф катары алган: «Эркин газети— элдин таламдарын дайыма сак-тап турган кароолчу». 1-апрелде гезиттин экинчи проспектиси пайда болду, анда басылышынын жыштыгы (жумасына 4 жолу), басылышынын башталышы (10-апрелде), жазылуу баасы (жылына 24 ливр) жазылган. Бирок цензура мындай баракчалардын проспектине жана андан ары басылышына тыюу салган.
Киремет (Краснокам району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Стамов бектур
Бриссо бир нече убакытка жарыялоону кийинкиге калтырууга аргасыз болгон. Ал падышалык полиция тарабынан издөөдө жүргөндуктон,  Генералдык штаттын жыйынына чейин бир гана санын чыгара алган. 1791-жылдын октябрынан бери Бриссо өзүнүн парламенттик карьерасы менен көбүрөөк алектенип келет. Ал эми «Француз патриоту» согушту кылдат агитациялап, эмигранттарды айыптайт. Бриссо падышалык бийликке каршы чыккан, Францияда республика түзүү үчүн жана монархиянын кулашына жол бербөөгө аракет кылган. Бул саясат 1792-жылдын 20-апрелинде согуш жарыялоого алып келген. Кагылышуунун натыйжасында Бриссо жана жирондист жетекчилери камакка алынган. Гезит 1793-жылдын 2-июнуна чейин болгон. 31-октябрь, 1793-жылы Бриссо революциялык трибунал тарабынан гильотинага алынган
Кеңдик
Кеңдик (latitude) – сфералык координата системасындагы координаталардын бири; анын жардамы менен Жердеги, Күндөгү же планетадагы чекиттердин экваторго салыштырмалуу асман сферасындагы орду аныкталат.
Кеңдик астрономиялык, географиялык жана башкаларга айырмаланат. Астрономиялык кеңдик – берилген орундагы тик сызык менен жер экваторунун тегиздигинин ортосундагы бурчтук аралык; географиялык кеңдик – жер бетиндеги чекиттин абалын аныктоочу географиялык координаталардын бири. Кеңдик боюнча ай либрациясы – эклиптикага карата Айдын орбитасынын тегиздигинин жантаюусунан пайда болгон термелүүсү. Жердин айланасында бир жолу айланганда Айдын айлануу огунун абалы өзгөрбөйт. Кеңдиктеги либрациянын максимуму ±6о41ў'га жетет. Кеңдик тегереги – асман сферасындагы эклиптиканын жана асман жарык чыгаруучусунун уюлу аркылуу өтүүчү чоң жарым тегерек, к. Экватордук координаталар.
Суу периси
«Суу периси» («The Little Mermaid») — Фэнтези жанрындагы мультфильм.
Таза монополия
Автомобиль өнөр жайында "Жигули", "Волга", "Москвич" жеңил машинелери гана чыгарылып, бул типтүү чет элдик жеңил автомобилдер өлкөгө киргизилген эмес. Ошондуктан, элде тандоо мүмкүнчүлүгү жок болгон жана жеңил машине сатуу үчүн узак жылдар кезекке турушкан.
Номиналдык эмгек акы
Номиналдык эмгек акы-бул жумушчу же кызматчыга бир саатта, бир күндө, бир жумада же бир айда төлөнгөн маяна.
Чаткал-Курама бүктөлүү облусу
Чаткал-Курама бүктөлүү облусу ортоңку жана жогорку палеозойдун, арасында суу түбүнө жана жер үстүнө агып чыккан көптөгөн эффузия тоотектери бар катмарларынын кеңири таралышы жана герцин гранитоиддеринин көп сандагы майда интрузияларынын болушу менен мүнөздөлөт. Геологиялык кесинди протерозой катмарларынан башталат. Алардын ичинде метаморфизмделген деңгелине карай эки серия даана ажыратылат. Төмөнкүсү жашы боюнча шарттуу түрдө байыркы жана анча-мынча ортоңку протерозойго таандык жана терең матаморфизмделген тоотектерден (алардын адегендеги бардык учурда так аныкталбайт же кыйынчылык менен аныкталат) турат. Соңку протерозой (венд) жашындагы жана төмөнкү палеозой тоотек катмарлары менен тыгыз байланыштагы жогорку серия болор-болбос региондук метаморфизмге дуушарланган тоотектерден түзүлгөн.
Төмөнкү протерозойдун гнейси, кристаллдуу сланецтери жана мраморунан турган байыркы фундаменттин метаморфизмделүү даражасына жана анын жайгашуу тереңдигине карай герцин кыймылынан өзгөрүлгөн ортоңку массивдин калдыгы Касан блогуна жана жанартоолуу Курама бүктөлүү зонасына бөлүнөт.
Облустун структурасы өтө татаал жана көптөгөн тектоникалык зоналар менен тилмеленген. Эки негизги багыттагы терең жарака даана көрүнөт. Алар түндүк-батыш жана түндүк-чыгыш багытка созулуп, бүт аймакты бир катар блокторго бөлөт.
Жалпысынан Чаткал — Курама бүктөлүү облусунун геологиялык өнүгүү тарыхы Ортоңку Теңир-Тоонукуна окшош.
Либерализм
Либерализм (лат. liberalis - эркиндик, эркиндикке караштуу) – саясий маданияттын башаты, коомдук турмуштун, индивиддин саясий-экономикалык, системалык нравалык багыты. Тар маанисинде либерализм – мамлекеттин аз кийлигишүүсү астында эркин конкуренция, рыноктук механизмдерди сактап калууга умтулган либералдык партиянын саясаты. Либерализм идеялык негизин түзгөндөр: Ушул шарттардын комплекси конституционализмди түзөт. Конституционализм системасы:
Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин либерализм көп касиеттерин жоготкон. 70–80-ж. консенсустун бузулушу, глобалдык проблемалардын күчөшү либерализмди өзгөрүүлөргө дуушар кылды. Либерализм айрым принциптерин өзгөртүп, ыңгайлашууга туура келип жатат – жаңы неолиберализм либерализм агымдын пайда болушу байкалууда.
Колдонулган адабияттар
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
[[zh-yue:自由主義]
Улуутоо
Улуутоо – Түштүк Теңир-Тоодогу тоо. Араван, Төөмоюн, Кербен түздүктөрү курчап жатат. Кеңдик багытта 30 кмге созулат. Туурасы 9 км. Орточо бийиктиги 1250–1400 м, эң бийик жери 1635 м. Тоонун жону тайпак, капталдары жантайыңкы жана узун. Карбон, девон, силур мезгилдеринин акиташ, мергель, сланец, кумдук, алевролит жана башка тектеринен турат. Капталында бариттүү үңкүр жайгашкан. Көмүр кени бар. Негизинен чөл, жарым чөл, кургак талаа ландшафты басымдуу. Жайыт. Үңкүрлөрү рекреация максатында пайдаланылат.
Коңур-Суу мөңгүсү
Коңур-Суу мөңгүсү – Чоң Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 7,6 км, аянты 12,4 км2. Кызыл-Суунун (чыгыш) сол куймасы – Каман суусунун алабында жайгашкан. Башы деңиз деңгээлинен 5840 м, этеги 3640 м бийикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4240 м, абляциясынын аянты 5,5 км2. «Тили» морена менен текши капталган (5,6 км2). Мөңгүдөн Камандын сол куймасы – Коңур-Суу башталат.
Антиферромагнетизм
Антиферромагнетизм — кристаллдык заттын магниттик ирээттүүлүккө ээ абалы. Мындай абалда заттын бардык атомунун же коңшу атом тобунун магниттик моменттеринин багыттары кристаллдын элементардык ячейкасынын жыйынтыктоочу магниттик моменти нөлгө барабар болгондой багытталат. Антиферромагниттик иретке ээ болгон заттар антиферромагнетик (АФМ) деп аталат. Алмашылма өз ара аракеттешүү антиферромагнетизмге алып келе тургандыгын биринчилерден болуп Л.Неель (1932), ошондой эле Л.Д Ландау (1933) да айткан жана парамагниттик фазадан антиферромагниттик фазага өтүү кубулушун изилдеген. А. Неель чекити деп аталган температурада байкалат. Антиферромагнетизмдин пайда болушуна өз ара алмашылма аракеттешүү себепкер. Мындай аракеттешүү спиндердин антипараллель спиндердин пайда болушуна алып келет. Антиферромагнетизмдик изилдөөлөр азыркы магнит кубулушунун физикасы жөнүндөгү көз караштын өнүгүшүнө зор салым киргизди. Жаңы ферромагнетиктер, геликоиддик структура жана башка ачылды; жаңы кубулуштар: пьезо-магнетизм, магнит-электр эффектиси байкалды; магнетиктерде өз ара аракеттешүүнүн типтери жана башкалар кеңейди.
Антиферромагнетик
Антиферромагнетик — атом же иондордун магниттик моменттери антиферромагниттик иреттүүлүккө ээ болгон зат. Заттын антиферромагнетизм абалы Неель чекитинен төмөн температурада өтөт жана бул абалда абсолюттук нөл температурасына чейин кала берет.
Сак уруусу
ДИЁР кылымда Орто Азия, Казахстан, Чыгыш Туркстан аймактарында сактар, же скифтер деп аталган кѳп сандаган уруктар жашаган. Индиялык булактарда сактарды турлар, байыркы кытайлык малыматтарда сэ эли деп аташкан. «Сак» деген тушунук «эркин адам», «кучтуу эркек» дегенди билдирген.
Б.з.ч. 6- 21 кылымдар сактар эки ири уруу союзуна биригишкен. Биринчи союзга массагеттер, абилер, апасиакилер, дебектер, дахилер ж. б. уруулар кирген. Байыркы персиялык булактарда булар тиграхауд сактары- «шуншугуй калпакчан сактар» деп аталган. Экинчи союз Тундук Индиядан Алай жана Ферганага чейинки мейкиндикти ээлеп турган. Перстер аларды хаумаварга- «хаум чобун урматтаган сактар» деп аташкан. Азыркы Кыргызстандын тундук районунда «тиграхауд сактары», ал эми туштугундѳ «хаумаварга сактары» жашашкан. Тарыхчы Т. Рыскуловдун изилдѳѳлѳру боюнча сактар байыркы турк тилдеринде суйлѳшкѳн, кѳбунчѳ европеоид туспѳлундѳ болгон. Тиграхауд сактарынын айрымдарында монголоиддик белгилер да кездешкен. Коомдук тузулушундѳ сактар уй- булѳлѳрдѳн турган кѳчмѳн жамааттарга бириккен. Ал эми жамааттык тузулуштун бузулушунун натыйжасында урук- уруулардын ак сѳѳктѳру бѳлунѳ баштайт. Аскер башчыларынын мартабалары жогорулап, байлыктары ѳскѳн. Б.з.ч. 7- кылымда сактардын коомунда социалдык тенсиздик пайда болгондугун, аларга тиешелуу кѳрсѳткѳндѳрдун кѳлѳму, андан табылган археология эстеликтер далилдейт. «Падышалардын» мурзѳлѳрунун диаметри 50дон 120м, бийиктиги 9-15 метрге жетет. Урунун ак сѳѳктѳру диаметри 30-45 метр, бийиктиги 5-7 метр келген мурзѳлѳргѳ, эрдик кѳрсѳткѳн жоокерлер чонураак, ал эми карапайым адамдар бир аз гана белгиленген мурзѳлѳргѳ коюлган. Эн чон мурзолордон 4минге жакын алтын буюмдар, карапайым адамдардыкынан бирин экин гана чопо идиштер табылган. Коомдун эн тѳмѳнку баскычында аз сандагы кулдар турган. Коомдук тузулушу боюнча сактар мамлекет тузуунун алдында турган.
Жаратылыш шартына ылайык, Кыргызстандын тундугундѳгу сактар негизинен мал чарбачылыгы менен кесиптенишкен. Ферганалык сактар болсо мал чарбасын дыйканчылык менен айкалаштырган. Кой, жылкы, уй, тоо асырашып, буудай, арпа, таруу айдашкан. Сут, эт азыктарын сактардын тамак- ашынын негизин тузгон, жундѳн ѳсумдук буласынан жип ийрип, кездеме токушкан. Кийизден жасалган шуштугуй калпактарды кийишкен. Териден кийим тигип, ат жабдыктарын, идиштерди жасоо кенири тараган.
Кыргызстандан сак маданиятынын эстеликтери Чуй ѳрѳѳнунѳн, Ысыккѳлдѳн,… Тениртоодон ж.б. жерлерден табылган. Курмандык чала турган такта, шам чырактар, конус формасындагы буттары бар казандар ото зор кызыгуларды туудурат. Бул буюмдар айбандардын колодон жасалган сѳлѳкѳттѳру менен ѳтѳ чебер кооздолгон. Археолог эстеликтер сактарда зергерчилик иши жогорку чеберчиликке жетишкенин айгинелейт. Алтындан, колодон жана чоподон жасаган буюмдар, ар турдуу кооздуктар, ѳзгѳчѳ айбанаттардын сѳлѳкѳттѳрун жасоо жана сурѳтун тушуруу искусствосу сактардын дуйнѳгѳ болгон кѳз карашын, философиясын чагылдырат.
Легитимдештирүү
Легитимдештирүү (мыйзамдуу) – саясатта кандайдыр бир аракет, окуя, фактыны коомго мыйзамдаштырып таанытуу. Легитимдештирүү юридикалык функцияга ээ эмес жана укуктук процесс болуп саналбайт. Легитимдештирүү саясат, бийликти бекемдейт; саясий чечимдерди актайт. Саясатта легитимдештирүү анын бардык факторлоруна таралат: бийликке, методдоруна, документтерге ж. б. М. Вебер легитимдештирүүнү төмөнкүчө классификациялайт:
Лариса шаары
Лариса шаары – Грекиядагы эң байыркы шаарлардын бири. Фессалия перифериясынын жана Лариса номунун (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Фессалия түздүгүндө жайгашкан. Калкы 135,3 миң (2010). Жолдор тоому. Темир жол бекети.
Биздин заманга чейин 6-кылымдан Фессалиядагы ири шаар. Ларисанын эски кварталдарында антик дооруна таандык театрдын калдыктары (биздин заманга чейин 3-к.), Ыйык Ахилия базиликасы, паркы, собору, епископтордун ак сарайы, «бедестен» (түрктөрдүн үстү жабык базары; 15-кылымдын аягы –16-кылымдын башы), Байракли мечитинин калдыктары жана башка сакталган. Шаардын экономикасынын негизин айыл чарба продуктуларын белендөө түзөт. Жашылча-жемиш жана консерва, тамак-аш (кант, эт, сүт), өнөр жайдын ар кандай тармактары үчүн роботторду чыгаруу өндүрүшү, текстиль, тигүү фабрикакалары иштейт.
Конституциялык арыз
Конституциялык арыз – жарандардын конституциялык укуктарын жана эркиндиктерин коргоонун процесстик каражаттарынын бири. К. а. эгер мыйзам: а) жарандардын конституциялык укуктарын жана эркиндиктерин козгосо; б) каралышы сотто же мыйзамды колдонуучу башка органда бүткөн же башталган айкын иште колдонулса же колдонууга жатса пайдаланылат. КР мыйзамы боюнча КР Конституциялык сотуна сунуштама же өтүнүч кат берилет. КР Президенти, КР ЖК депутаттары, КР Өкмөтү, КР Премьер-министри, КР Башкы прокурору жана жергиликтүү кеңештер сунуштама, ал эми юридикалык жактар жана жарандар өтүнүч кат киргизишет.
Сесыя-Шор
Сесыя-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сесыя-Ю дарыясынын сол жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи Инжул дарыясы
Кичи Инжул — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2542/1799/100 орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Реалдуу эмгек акы
Реалдуу эмгек акы – бул номиналдуу эмгек акыга же маянага базарда келчү товарлар менен тейлөө кызматтарынын баасы. Башкача айтканда, реалдуу эмгек акы-бул номиналдык эмгек акынын сатып алуу кубаты же жөндөмү.
Ларошфуко де Франсуа
Ларошфуко де Франсуа  ((La Rochefoucauld)15. 9. 1613, Париж – 16. 3. 1680, ошол эле жер)– франциялык моралист жазуучу. «Мемуарлар» (1662) менен «Максималарында» (1665) ак сөөктөр коомунун адеп-ахлагын катуу сындап, алар жөнүндөгү байкоолорунун философиялык жыйынтыктарын афоризм формасында берген.
Скопия
Скопия (гр. skopeo - карайм, бай- коо жүргүзөм) - татаал сөздөрдүн байкоо жүргүзүү, кадимки (куралсыз) көз же телескоп ж. б. аппараттардын жардамы менен изилдөө дегендей маанилерди туюнтчу аяккы белугу, мисалы, Ректоскопия.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Интернационал (Ноокен району)
Интернационал (Интернационал) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ноокен районундагы айыл. Арал айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 299 киши.
Жаңы-Арык (Кара-Суу району)
Жаңы-Арык — Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Жаңы-Арык айыл округуна караштуу. Куршаб суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1020 м бийикте жайгашкан. Райондун борбордук жана темир жол бекети Кара-Суу шаарынан 18 км чыгыш тарапта. Кыштак 1960-жылы негизделген. Калкы 5212 (2007); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана, амбулатория бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, тамеки ферменттөөчү завод жана башка иштейт.
Жаңыл Мырза
Жаңыл Мырза — 17 кылымда нойгут уруусунан чыккан кыргыздын баатыр кызы.
Манап бийдин небереси Түлкү баатыр Жаңылга үйлөнөм деп агасы Үчүкөнү, Атакозу, Чабакты баш кылып кошуун курап барат. Б. Солтоноевдин маалыматы боюнча Жаңыл Мырза азыркы Аксуу (Кытай) шаарынын чөлкөмүндө турган. Күйөөлөп баргандар Жаңыл Мырзаны үйүнөн жолуктура алышпай калышкан. Бир чети тосуп албагандыгы учун намыстанышып, бир чети, айтылуу баатырдыгын сынамака нойгуттардын жылкысын тийип алып кетишет да, бир кабарда, Турпандын башы Какшаалдын ичине келип, жатып калышат. Артынан кууп жеткен Жаңыл Мырза алгач ишти тынч бүтүрмөккө көңүлдөнөт. Бирок, атасынын "кыз бала болбой, эркек болгондо, ушинтип жоосун аяп турмак беле" - деп намысына тийгенинен улам жана Түлкү баатырдын ошол маалда жойлоп кирип барган кертайганын сөккөнүнө арданып баш баатырларды: Үчүкө, Түлкү, Аккочкор, Канкы, Атакозу, Чабакты жаа менен атып өлтүрөт. Алардын сөөгүн ардактап көмдүрүп, калган кошуунду жолуна салат.
Жаңыл Мырза Калматайдыкында биртоп жыл туруп калат да кийин качып кетет. Анын качып кетишине айылдагы кыз-келиндер себепкер болгон. Алар Жаңылдын көзгө атаар мергендигин угушуп, көргөнгө дегдешип, өнөрүн көрсөтүп берүүнү Жаңылдан суранып жатып макулдатышат. Жаңыл өзүнүн Карадолу атын, жаасын, саадагын сурап бергиле деп шарт койот. Кыз-келиндер барып Калматайдан Жаңыл Мырзанын атын, жоо жарагын сурап беришет. Убадалашкандай Жаңыл Мырза өнөрүн көргөзүп, бирок, ошол жерден мурдагы жоокердик турмушу эске түшүп, жаасын кесеп "Мен эми кеттим, артыман куубагыла, кууганың аман калбайсың" - деп жолуна түшөт. Жардаган эл, мындай адамдын сырттанын кулданткан болбойт деп Жаңыл Мырзанын азаттыгана макул болушат. Каршы болгон Калматайды атып ташташат.
Жаңыл Мырзанын кайтып баргандан кийинки турмушу жөнүндө бир беткей маалымат жок. Жаңыл Мырзанын тагдырына кызыгып, изилдөө жүргүзгөн Калкан Керимаалы уулунун варианты өзгөчөлөнөт. Анын вариантында Жаңыл Мырза качканда, артынан куугун түшүп көп баатырлар мерт болот, алардын аты менен азыр да көп жерлер аталаарын айтат. Ошондой артынан куба баргандардын бири - Акатан баатыр менен Жаңыл Мырза жекеге чыгып, жараланып, бирок, аны да жеңип, алы куруп барып Качыралы капчыгайында 2-3 күң жашырынып жатып калат. Жаратынан улам жол жүрө албай, жарасы ырбап-шишип кетет. Кашкар тушунда дыйканчылык кылып жан баккан Акун деген жетим баланын багуусунда бир жылда болуп калат. Ачык жүргөндөн коркуп, изин жашырып, аргасыздан ошол балага турмушка чыгып, өмүрү кедейчиликте өткөн дейт.
Жаңыл Мырза кыргыз театрында.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/ebooks/html/sanjyra/soltonoev_kkt_1/index.html Б. Солтоноев. Кызыл кыргыз тарыхы. 1 том.] Үсөйүн ажынын санжырасы Калкан Керималы уулу "Жаңыл", Нарын 1996
Коңур топурак
Коңур топурак – ак кылкан-бетегелүү жана бетеге-шыбактуу кургак талаа жана жарым чөл топурак тиби. Коңур топурак Түркия, Моңголия, Түндүк Кытай, АКШ, Аргентина ж. б. өлкөлөрдө көп кездешет. КМШ өлкөлөрүндө Казакстан, Украинанын түштүгү, Волга боюнун кургакчыл райондорунда, Түндүк Кавказ, Батыш Сибирь ж. б. жерлерде бар. Коңур топурактуу зонанын климаты кескин континенттүү, кургакчыл келет. Коңур топуракта карбонаттар көп; эригич туздардын болушу анын шор жана шортоң топуракка айланышына алып келет. Кыргызстандын жалпы жер аянтынын 12%ке жакыны Коңур топурактуу келет. Тоонун Коңур топурагы өрөөндөгүгө караганда чириндилүү, күрдүү келип, жайыт, чабынды жана кайрак жер түрүндө пайдаланылат. Өрөөндөрдөгү Коңур топурактуу сугат жерде буудай, беде, эспарцет, картөшкө өстүрүлөт.
Осмонаалы Сыдыков
Осмонаалы Сыдык уулу (Осмонаалы Сыдыков)- кыргыз элинин эң биринчи тарыхчы-окумуштуусу. Ал 1875-жылы Пишпек аземинде, Темирболот айылында (азыркы Кочкор району, Чолпон аймагы) туулган. Өз атасы Кыдык, бирок белгисиз, аныкталбаган себептер менен Сыдык болуп келген. Осмонаалы Сыдыковдун бала кезинде эле энеси каза болуп, чоң атасынын колунда өсүп келген. Чоң атасынын колунда жүргөндө инсан билимди жакшы ала алган эмес жана бул алган сабактары аны канаттандырган эмес. Ошондуктан, кийинчирээк бир ат уурдап, Токмокко качып, Жолой деген адамдын жардамы менен атактуу Молдо Шакир Халифадан окуй баштаган. 1913-жылы Уфада "Мухтасар тарых Кыргызия", 1914-жылы "Тарых кыргыз Шабдания" деген эки эмгеги жарык көргөн. Эң көрүнүктүү, белгилүү көркөм чыгармасы– "Шабдан казалы".
Кыскача өмүр
Кыргызстандын азыркы Нарын облусуна караштуу Кочкор өрөөнүндөгү Абайылда болушунун Кызыл-Дөбө айылында туулган.
Анын аталаш агасы Канат дубанга таанымал сабаттуу (молдо) киши болгон. Осмонаалы да өз айылында мектепте окуп, кийин Бухарадагы диний жогорку окуу жайын (медресени) бүтүргөн. "Алаш" партиясынын бирдемеси
Грубе-Ю (Лемва куймасы)
Грубе-Ю (Грубе) — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лемва дарыясынын оң жээгинен 75 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Осмонаалы Сыдыков
Кыскача өмүр
Бир катар жылдары Чүй өрөөнүндө мугалим болуп иштеген. Совет доорунда Пишпектеги (азыркы Бишкек) окуу жайларында, бир катар мектептерде сабак берген.
Грубе-Ю (Лемва куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Осмонаалы Сыдыков
Кыскача өмүр
1920-жылдардын акыркы - 30-жылдардын башында Сталиндик куугунтуктоолор доору башталганда Кытайга кетип калган.
Грубе-Ю (Лемва куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Осмонаалы Сыдыков
Кыскача өмүр
Чыгыш Теңир-Тоодо (Текесте) бозгунда жүрүп каза болгон. (Соңку такталган үй-бүлөлүк маалыматтарга караганда, ал 1940-жылы эмес, 1942-жылы кайтыш болгон экен).
1913-жылы Башкортостандын Уфа (Өфө) шаарында “Мухтасар тарых-и Кыргызийа” (“Кыргыздардын кыскача тарыхы”), ал эми 1914-жылы болсо - “Тарых-и кыргыз Шадманийа” (“Шабданга багышталган кыргыз тарыхы”) деген эмгектери басылып чыккан.
Бул эки чыгарма тең бир китеп болуп 1986-ж. Үрүмчү шаарында (Кытай) араб ариби менен кыргызча кайра жарыяланган.
Китептин айрым бөлүктөрүн жазуучу Кеңеш Жусупов айтылуу “Ала-Тоо” журналында жана “Кыргыздар” көп томдук эмгегинде жарыялаган.
Кыргызстандын пост-советтик эгемендик доорунда Осмонаалынын бул китептери кеңири калайыкка таанымал болду.
Жаза аткарылганга чейин аны Ташкент түрмөсүнө которушкан.
Мына ошол жолдо абактан абакка баратканда, Осмонаалы Сыдыков кайтарып алып бараткан аскер кызматкери менен кармаша кетип, куралчан аскер бычагын пайдаланган. Ошол бычактан экөө тең жаракат алып, кансырап жатышкан. Натыйжада аскер кызматкери курман болгон.
Осмонаалы Сыдыков болсо, ошол жердегилердин жардамы менен (колунун манжалары кесилген) аман калып, андан ары жол улап Жаныбек казыга барып баш калкалап, ал аркылуу Кытайга кирип кеткен.
Ал 1942-жылы Чыгыш Теңир-Тоодо (азыркы КЭРдин Шинжаң Уйгур автоном районунун аймагында) Текес жергесиндеги кыргыз айылында безгек оорусунан каза болгон.
Эс тутум
Кыргыздын тунгуч агартуучусу жана тарыхчысы Осмонаалы Сыдыковдун (Кыдык уулунун) 135 жылдыгына арналган бул китеп көргөзмөгө анын китептери, макалалары, ал жөнүндөгү маалыматтар, тарыхый сүрөттөр коюлган. Иш-чарага кызы Шарифа Осмонаалы кызы, неберелери, жазуучу Мелис Абакиров, Бактыбек Максүтов, "Кыргыз Туусу" гезитинин ошол кездеги башкы редактору, тарыхчы Кыяс Молдокасымов, жалпыга маалымдоо каражаттары, илимий жана маданий кызматкерлер катышты.
Ал тууралуу иликтегендер
Осмонаалы тууралуу кытайлык кыргыз тарыхчысы Анвар Байтур, кыргызстандык тарыхчылар Арслан Капай уулу Койчиев, Тынчтыкбек Чоротегин, Мурат Кожобеков, жазуучу, публицист Кеңеш Жусупов жана башка изилдөөчүлөр макалалар жана башка изилдөө эмгектерин жазышты.
Осмонаалы тууралуу кызы Шарифа Садыкова, Бүбүш Осмонаалы кызы калтырган макалалар да маанилүү.
Ички шилтемелер
2.Нурислам,Бекжандын айтуусу боюнча.
Лоббизм
Лоббизм (англ. lobby - коридор) парламенттин чечим кабыл алуу проццесинде жеке жана коомдук уюмдардын (саясий партия, профсоюз, корпорация ж. б.) таасир кылуучу механизмин түшүндүргөн саясий термин. Лоббизм Америкада саясий мааниге өттү. Демек шайлоо учурунда добушту «коридордо», «көчөдө сатып алуу» дегенди түшүндүрөт. Лоббизм саясаты:
Лоббизм 1946-жылдан АКШда көзөмөлдөнөт жана финансылык жардам алат. Лоббизм көп тепкичтүү кубулуш. Лоббизмдин негизи болуп социалдык, этностук, саясий топ же кыймыл эсептелет. Механизмдери – көзөмөлгө алуу, АКШда эң күчтүү лоббизм – согуш өнөр жай комплексинде.
Колдонулган адабияттар
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
Картер (Оклахома)
Картер (Оклахома) (Carter) — Оклахома штатынын Beckham округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 256 киши. Болжолдуу аянты - 1.2 км². FIPS коду — 40-12300.
Жасалма дем алдыруу
Жасалма дем алдыруу — өпкөгө абаны жасалма киргизип жана аны кайра чыгаруу. Жасалма дем алдыруу ар түрдүү кокустуктарда, ар кандай ооруда, клиникалык өлүм учурунда, мээде кан айлануу бузулганда, мээ күпчөгүндө (суу толуп калганда), мээ сезгенгенде же мээнин травмасында жана ар түрдүү уулануудан мээ жабыркаганда, шал оорусунда, ууланганда, дем алууга катышуучу көкүрөк, моюн, булчуң эттер сезгенгенде; кабырга, омуртка сынганда, өпкөнүн түрдүү ооруларында (мисалы, өпкө шишигенде, бронх астмасында жана башка) жасалат. Азыркы кезде негизинен өпкөгө абаны үйлөп киргизүү ыкмалары колдонулат. Ага «ооздон оозго», «ооздон мурунга» үйлөө, кекиртекке түтүк салып, ал аркылуу өпкөгө газды үйлөө, же бетке маска коюп, ал маска менен абаны үйлөп, өпкөгө киргизүү жана башка кирет. Дем алуунун токтоп калышы себебине карабастан — адамдын өмүрүнө өтө коркунуч туудура турган абал. Дем алуу жана жүрөк токтогон учурда адам клиникалык өлүм абалына келет. 4—6 минутанын ичинде организмде кычкылтек жетишсиздигинен жана көмүр кычкыл газынын көбөйүшүнөн жашоонун эң негизги органдарында кайта калыбына келбей турган бузулуулар пайда болот да, организм биологиялык өлүмгө дуушар болот. Эгерде ушул кыска мөөнөттө кайра жандандыруу боюнча аракеттер жасалса, адамды клиникалык өлүм абалынан кайра чыгарып алууга толук мүмкүнчүлүк бар. Жасалма дем алдыруу үчүн эс-учун жоготкон адамды катуу жерге чалкасынан жаткырып, оозу, мурдун ар кыл заттардан (ылай, кан, кум, ириң, тамак) тазалайт. Эс учу жок адамдын ээги бошоп калгандыктан, тил дем алуу жолун бүтөп калышы ыктымал. Оозду тазалагандан кийин жаакты жана ээкти өйдө көтөрүү керек. Мунун натыйжасында тил көтөрүлүп, жол ачылат. Бул аракеттерди жасагандан кийин Жасалма дем алдырууну (жөнөкөй «ооздон оозго жана ооздон мурунга абаны үйлөө» жолдору менен) баштоо зарыл. Жасалма дем алдырчу адам адам жаткан кишинин оң жагында болуп, сол колу менен чекесинен басып башты артка чалкалатып, оң колу менен ээкти көтөрөт. Өзү терең дем алып, жаткан кишинин оозуна үйлөйт. Оорулуунун оозуна таза чүпүрөк (бет аарчы, даки жана башка) жаап алып үйлөгөн жакшы. Абаны катуу үйлөгөндөн кийин адамдын оозунан өз оозун тез тартып алат. Бул маалда оорулуу дем чыгарат. Дем чыгып бүткөндө кайра үйлөө керек. Ооздон оозго үйлөп дем алдырууда оорулуунун мурдун чымчып бүтөп туруу, ал эми ооздон мурунга (таноо-лорго) үйлөп дем алдырууда адамдын эриндерин бекем жаап туруу зарыл. Абаны үйлөп дем алдыруу минутасына 12 — 20 жолу болуш керек.
Дем алуу токтогондо жүрөк да токтоп калса, Жасалма дем алдырууну жүрөк массажы менен бир убакта жасоо зарыл. Эгерде жалгыз адам жардам көрсөтсө, Жасалма дем алдыруу менен массаж (1 — 2 жолу үйлөп, 5 — 10 жолу массаж) жасоону айкалыштыруу керек. Эгерде эки киши жардам көрсөтсө бирөө дем алдырып, экинчиси массаж жасаганы максатка ылайык. Ооруканада жана тез жардамдын кызматкери Жасалма дем алдыруу үчүн атайын аппараттар колдонулат. Атайын аппараттар хирургиялык операциялардагы наркоз жасоодо да пайдаланылат, ошондой эле организмди тирилтүү макаласын
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Тосор өрөөнү
Тосор өрөөнү — Тескей Ала-Тоонун түндүк этегинде. Ага атташ суунун алабын ээлейт. Тоң, Жети-Өгүз оодандарынын аймагында. Узундугу 30 чакырым, туурасы 2 чакырым. Таманынын эң бийик жери 3680 м, эң жапыз жери 1620 м (Ысык-Көлгө куйган жерде). Өрөөн эрозиялык-тектоникалык жол менен пайда болгон. Төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоодон пайда болгон морена рельефи Тескей Ала-Тоонун этегинен баштап, Тосор суусунун жана анын куймаларынын өрөөндөрүнө чейин тараган. Негизинен протерозойдун интрузия (адамеллит, гранит-диорит жана гранит) тектеринен түзүлгөн. Климаты мелүүн континенттик. Үчтүнтүн айынын(январь) орточо температурасысы өрөөндүн жогорку бөлүгүндө —10...—12°С, төмөн жагында –2,5...–5°С, кулжа айынын (июль) 15–16°С. Жылдык жаан-чачыны 300–500 мм. Өрөөнгө жарым чөл, кургак талаа (2300 м бийиктикке чейин), талаа, токой менен бадал аралашкан шалбаалуу талаа (2300–2900 м), андан жогору субальп жана альп шалбаалуу талаасы, шалбаа ландшафттары мүнөздүү. Чабынды жерлери бар; жайыт. Тосор өрөөнү аркылуу Ысык-Көл өрөөнүн Арабел сырттары менен байланыштыруучу (Тосор ашуусу, 3893 м) авто жолу өтөт.
Монопсия
Монопсония (бир кардардын монополиясы)-бул жалдоочу же компания жумушчуларды жалдоодо же ишке алууда үстөмдүк кылган учур. Экономикада жеке менчик кеңири өнүкпөгөн шартта жумуш иштеген адамдардын тандоо мүмкүнчүлүгү чектелүү болот жана алар эмгек сунуш кылган ишкана же чарбанын шартына көнүүгө мажбур.
Маняк (Краснокам району, Башкыртстан)
Маняк — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Жаңы бурин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 309 киши. Почта индекси — 452947, ОКАТО коду — 80237825003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мечетка (Урал куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Антифриздер
Антифриздер (анти ... жана англисче freeze - тоңуу) - 0оСден төмөн температурада иштөөчү ичинен күймө кыймылдаткычтарды жана ар кандай түзүлмөлөрдү муздатууда колдонула турган төмөнкү температурада тоңуучу суюктуктар. Антифриздер жогорку жылуулук сыйымдуулук, жылуулук өткөрүмдүүлүк, кайноо жана от алуу температурасынын өтө жогору болушу; төмөнкү температурада начар илешкектиги, буу басымынын жана көбүрүүсүнүн төмөндүгү жана башка касиеттерге ээ. Антифриздер муздатуу системасынын тетиктерин дат бастырбайт, шланг жана төшөлмөлөр жасалган материалды жеп жибербейт. Этиленгликоль, глицерин, айрым спирттер жана башка органикалык кошулмалар, ошондой эле кээ бир туздардын (мисалы хлордуу кальций) суудагы эритмелери ушундай касиетке ээ. Дат бастырбаган фосфор кычкыл натрий кошулган, тоңуу температурасы -75°С, этилен-гликолдун суудагы эритмеси (66,4 %и этиленгликоль жана 33,3 %и суу) сапаттуу антифриздер болуп эсептелет. Мындай эритмелер тоңгондо көлөмү чоңойбойт, ошондуктан антифриздер тоңгон түтүктөр жана радиаторлор системасы жарылып кетпейт. Антифриздердин фосфор кычкыл натрийлүү этиленгликолдуу 40 жана 60 маркасы (тоңуу температурасы тиешелүү түрдө -40°С жана -60°С) жана молибден кычкыл натрийлүү 40 м маркасы бар.
Британ империясы
Британ империясы – Улуу Британиянын жана анын колониялык ээликтеринин жалпысынан аталышы. Англия 12-кылымда Ирландияны, 1583-ж. Ньюфаундленд аралын каратып, 1607-ж. Түндүк Америкада (Виргиния) алгачкы колониясын негиздеген.
Тарыхы
16-кылымдын аягы 17-кылымдын башындагы согуштарда өзүнүн башкы атаандашы Испанияга бир нече жолу катуу сокку урган. Англиянын Ост-Индия ири соода монополия компаниясы соода жүргүзүү менен гана чектелбестен, Азия менен Африкадагы мерчемдүү жерлерди ээлеп ала баштаган. 17-кылымда ошол кездеги күчтүү колониялык державалар Испанияга, Голландияга, Францияга каршы күрөштө англиялык колониячылар жеңип чыгып, Азия, Африка жана Америкада зор аймактарга ээ болушкан. 1775–83-ж. Түндүк Америкада көзкаранды эместик үчүн жүргүзүлгөн согуштун натыйжасында Англия андагы 13 колониясынан ажыраган. Бирок буга карабастан, Англия 19-кылымдын 1-жарымында Австралия, Жаңы Зеландия жана Түштүк Африканы колониялаштырууга өтөт. Соода жүргүзүү үчүн Кытайдын бир катар портторун зордук менен пайдаланып, басып алган Сянган (Гонконг) аралын кийин Кытайдагы экспансиясынын таяныч пунктуна айландырган. 19-кылымдын ортосунан баштап Улуу Британия зор аймактуу колонияларга ээ болуп, дүйнөлүк рынокто монополиялык абалга жетишкен. Британ империясында экономикалык байланыш системасы түзүлүп, колониялар сырьё берүүчү булакка жана товарларды сатып өткөрүүчү рынокко айланган. Англиянын колониялык эзүүсүнүн күчөшүнөн бир катар көтөрүлүштөр чыккан. Алардын эң ириси Индиядагы элдик көтөрүлүш (1857–59) колониячыларды Индиядагы башкаруу системасын өзгөртүүгө мажбур кылып, 1858-ж. Ост-Индия компаниясы жоюлган. 20-кылымда колониялык системанын бузулушу менен Британ империясы деген түшүнүктүн ордуна Улуттардын Британ шериктештиги түшүнүгү киргизилген, 1947-жылдан Шериктештик деп аталат. Ага Улуу Британия жана анын мурдагы көпчүлүк доминиондору жана колониялары кирген.
Егос дарыясы
Егос — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери КАР/ОБЬ/3333/644/36 орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коо
Коо – эки жагы бийик, ортосу чуңкур ой жер, аң. Түздүк-ойдуңдуу, бөксө тоолуу аймактарга таандык, нымды сүйүүчү өсүмдүктөр таралган. Жазында кар эриген кезде сууга толот. Коо эрозиялык процесстердин (кээде карсттык, эолдук, аралаш) таасиринен пайда болот. Бул түшүнүк геогр. аталыштардын курамында кеңири таралган: Сары-Коо (Панфилов рнундагы канал), Сары-Коо-Сай (Ат-Башы районундагы Орто-Суунун куймасы), Кара-Коо (Тоң, Кочкор райондорундагы тоолор, Ат-Башы районундагы суу, Тоң районундагы кыштак) ж. б.; Кочкор өрөөнү да мурда Кара-Коо аталган.
Монопсония
Монопсония (бир кардардын монополиясы)-бул жалдоочу же компания жумушчуларды жалдоодо же ишке алууда үстөмдүк кылган учур. Экономикада жеке менчик кеңири өнүкпөгөн шартта жумуш иштеген адамдардын тандоо мүмкүнчүлүгү чектелүү болот жана алар эмгек сунуш кылган ишкана же чарбанын шартына көнүүгө мажбур.
Антихрист
Антихрист — христиан мифологиясы боюнча «акыр заман» болоор алдында келе турган Иисус Христостун душманы. Библияда («Иоанндын аянында»): Антихрист Кудай тарабынан адамдарды сыноо үчүн жиберилет жана анын келиши согуш, ачарчылык, эпидемия жана башка сыяктуу чоң кыргындарды алып келет. Мунун баары кудайга болгон ишенимдин жоголушу, дин үгүтчүлөрүн куугунтуктоо жана адеп-ахлаксыздыктын таралышы менен коштолот. Бирок анын бийлиги узакка созулбайт, кайрадан кайтып келген Иисус Христос жеңишке жетишет, деп айтылат.
Скоморох
Скоморох - орто кылымдагы орус актёрлору.
Скоморох өнөрү чиркөө идеологиясына каршы болгондуктан алар дин кызматчылары тарабынан куугунтукталып, 1648-ж. жана 1657-ж. указ менен тыюу салынган. 17-19-кылымда Скоморох өнөрү көчмө, куурчак ж. б. театрларда гана өнүккөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Конституциялык жоопкерчилик
Конституциялык жоопкерчилик – социалдык жоопкерчиликтин өзгөчө түрү. Татаал саясий-укуктук мүнөзгө ээ, конституциялык укук бузууларга каршы күрөшөт жана анын субъектерине өзгөчө терс натыйжаларды алып келүүдөн көрүнөт. Мамлекеттик бийлик органдары жана жогорку кызмат адамдары К. ж. субъекттери болуулары мүмкүн. К. ж. тариздери (санкциялары): а) конституцияга каршы актыларды жокко чыгаруу же токтотуу; б) кызматынан четтетүү (импичмент иретинде); в) шайлоолорду таануу же референдумдун жыйынтыктарын жараксыз деп таануу; г) мамлекеттик органдардын, жогорку кызмат адамдарынын иштерин ырасмий түрдө канагаттандырарлык эмес (анын ичинде өкмөткө ишеним көрсөтпөө вотуму жолу менен) деп табуу; д) эсеп берүүчү органды мөөнөтүнөн мурда таратуу болуп саналат.
Жасалма кан айландыруу
Жасалма кан айландыруу —  оорулуу адамга же тажрыйба жасалуучу жаныбарга жасалма аппараттын жардамы менен кан агымын жүргүзүү. Жасалма кан айландырууну бүт организмге же болбосо айрым мүчөлөргө (мисалы, колго же бутка) жасаса болот. Жасалма кан айландыруу аппаратын биринчи жолу советтик илимпоз С. С. Брюхоненко 1925-ж. түзгөн. 50— 60-жылдары көкүрөк хирургиясынын жетишкендигинин жана канды уютпоочу материалдын пайда болушунун натыйжасында жасалма кан айландыруучу жаңы аппаратты чыгарууга мүмкүнчүлүк болду. Жүрөктү алмаштыра ала турган — насосу, өпкөнү алмаштыруучу оксигенатору бар азыркы аппаратты колдонуу менен жүрөктүн тубаса жана кийин пайда болгон кемтигин дарылоо, ири кан тамырлар, жүрөк клапандарын алмаштыруу операцияларын жасоого мүмкүнчүлүк болду.
Бул операцияны жасоодо жүрөк убактылуу кан агымынан ажыратылат. Оорулуунун вена каны насос менен сордурулуп түтүк-каналы аркылуу Жасалма кан айландыруу аппаратынын оксигенаторунан өтүүдө кычкылтек менен байытылып, оорулуунун организмине кайра келет. Жасалма кан айландыруу аппараты оорулуунун организминде кандын айлануусун операция жасалып бүткөнгө чейин бир калыпта кармап тура алат. Операция бүткөндөн кийин аппарат токтотулат, жүрөк өзү иштеп, кан агымы өз калыбына келет. Жасалма кан айландырууну терапиялык клиникада жүрөк оорусун дарылоодо убактылуу, жарым-жартылай жүрөктүн жүгүн азайтуу үчүн пайдаланууга болот. Бул учурда оорулуунун кан тамырына аппарат туташтырылып, кишинин жүрөгү менен бир убакта иштеп, анын ишин жеңилдетет да, жүрөктүн эс алышына мүмкүнчүлүк түзөт. Айрым мүчөлөргө (мисалы, колго, бутка) куюлуучу препарат жалпы организмге тескери таасир тийгизе турган болсо Жасалма кан айландыруу колдонулат. Оорулуунун бутунун кан агымын жалпы кан айлануудан бөлүп, Жасалма кан айландыруучу аппаратты буттун кан тамырынын нугуна кошот да, керектүү дарыны куят. Дарылоо сеансы бүткөндөн кийин аппаратты алып таштайт, кан агымы өз ордуна келет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Антициклон
Антициклон - атмосферанын жогорку басымдуу аймагы; борборунда басым жогору (1070 мбга чейин) болуп, чет жакасын карай азая баштайт. Туурасы 2-3 миң кмдей. Антициклонго Түндүк жарым шарда саат жебеси боюнча, Түштүк жарым шарда ага карама-каршы согуучу атмосфералык куюн, шамал, сейрек булуттуу, кургак аба ырайы мүнөздүү.
Ассоциациялар мыйзамы
Ассоциациялар мыйзамы — атайын жол менен аныкталган айрым математикалык амалдардын касиети.
Сандарды же матрицаларды кошуу жана көбөйтүү амалдары ассоциациялуулук мыйзамына баш иет, ал a, b, c сандары үчүн түрүндө жазылат. Бул мыйзам топтоштуруу мыйзамы деп да аталат.
Грубе-Ю (Юн-Яга куймасы)
Грубе-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юн-Яга дарыясынын сол жээгинен 69 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кооз өсүмдүктөр
Кооз өсүмдүктөр – кооздук үчүн өстүрүлүүчү өсүмдүктөр тобу. Калк жашаган жерлерди жашылдандыруу, турак жай, гүлзар, көчөлөрдү көрктөндүрүү үчүн өстүрүлөт; Кооз өсүмдүктөрдүн коргоо, санитардык-гигиеналык ж. б. мааниси бар. Өсүмдүктүн биологиялык, экологиялык өзгөчөлүктөрүнө жа өстүрүүнүн агротехникалык ыкмасына жараша Кооз өсүмдүктөр төмөнкүчө бөлүнөт: кооз дарак жана бадалдар – жазы, ийне жана күбүлмө жалбырактуулар (эмен, кайың, акация, карагай, арча, мажрүм тал, мырза терек); бир жылдык, эки жылдык жана көп жылдык Кооз өсүмдүктөр. Алар сабагынын өсүү формасына жараша сойломо, төшөлмө, тик өсүүчү жана ампелдик, өсүү шартына, пайдаланылышына жараша оранжерея, бөлмө Кооз өсүмдүктөрү болуп айырмаланат. Алардан атыр гүл, георгина, чекилдек гүл, жоогазын ж. б. гүлдөрдүн көптөгөн жаңы сорттору жана түрлөрү чыгарылган.
Экономикалык киреше
Экономикалык же таза киреше - бул бир күндө же айда түшкөн жалпы кирешеден бардык чыгымдарды, анын ичинде эмгек акыга түз жана кыйыр төлөнгөн каражатты, банктан алынган кредит үчүн төлөмдөрдү, электр энергиясы, суу, чийки зат, күйүүчү майларга, өндүрүштүк имараттар менен жабдууларды иштетүүгө жана тейлөөгө кеткен каражаттарды, ошондой эле кожоюндун эмгек акысын алып салгандан кийин калган киреше (пайда).
Ош коогалаңы (1990)
Ош коогалаңы (1990) - республикада топтолгон социалдык маселелердин өз убагында чечилбей келишинен улам чыккан, кан төгүлүүгө чейин жеткен улуттар аралык кагылышуу. 1990-жылдын, июндун алгачкы күндөрү тымызын Ош окуясы уюштурулуп, кыргыз жана өзбек калктарынын кагылышуусу Ош шаары, Өзгөн шаарларында, алардын жака-белинде ж.б. жерлерде болуп өттү. Апрель–май айларында Ош шаарында жашаган кыргыз жаштары үй салуу үчүн жер сурап бийликтегилерге кайрылышат. Бирок, облустук жетекчилер аны оң чечип бере алган эмес. Качан гана жаштардын талаптары күчөй баштаганда, аларга Ош ш-ндагы өзбек диаспорасы жашаган аймактан жер беришет. Үйсүз кыргыз жаштарынын Оштун тегерегинен жер алып, үй куруу аракеттери айрым өзбек улутундагы автономия суроого ниеттенген жикчи экстремисттер тарабынан каршы кабыл алынып, чакан топтордун өз ара чарпышуусу улуттар аралык араздашууга чейин көтөрүлүп чыкты. Натыйжада, эки элдин ортосунда кандуу кагылышуу чыгып, «элчиликке» Москва кийлигишип, атайын даярдыктан өткөн аскердик тажрыйбага ээ аскерлер киргизилген. Июндун башында Түштүк Кыргызстандын Ош, Өзгөн сыяктуу айрым аймактарында, 7-июнда Фрунзеде коменданттык саат киргизилди. Элдик акыл-эс бат эле бул чыр-чатак чыгарууга багытталган окуяларга чек коюуга жетишти. Кыргыз-өзбек тарыхый боордоштугу 200дөн ашуун кишинин өмүрүн алган бул сыноого туруштук бере алды. Эки эл ынтымакка келди. Кыргызстандагы демократиялык кыймылды муунтуу үчүн Ош окуясын пайдалануу аракеттери майнапсыз аяктаган.
Большевик (Кара-Суу району)
Большевик Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Жоош айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору жана темиржол бекети Кара-Суу шаарынан 8 км түштүк тарапта. Деңиз деңгээлинен 850 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 3618 (2009); негизинен тамекичиликте, дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, балабакча бар.
Калкы
Калкы - 3 618 киши.
Кичи Инчул дарыясы
Кичи Инчул (Рождественский) — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Черный Июс дарыясынын оң жээгинен 115 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Темирлан Сманбеков
Темирлан Сманбеков — Кыргызстандык актёр, алып баруучу, тамада, театр жетекчиси жана мугалим. Ош кыргыз драма театрында, Ысык-Көл драма театрында, Кыргыз республикалык жаштар жана жеткинчектер театрында, Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында, Кыргыз республикалык куурчак театрында эмгектенген.
Кичи Инчул дарыясы
Тышкы шилтемелер
]
Темирлан Сманбеков
Өмүр баяны
Темирлан Сманбеков өзү: 1975 –жылы орто мектепти аяктагандан кийин, Темирлан Ош пединститутунун музыкалык педагогика факультетине тапшырып, кадимки Рысбай Абдыкадыровдун колунан окуй баштайт. Окуусун таштабай туруп эле, 1976-1977-жылдары Ош кыргыз драма театрына артист болуп кирип, иштеп калат. Ошентип, дили артисттик кесипке ооп калган Темирлан 1978-жылы Москвадагы А.В.Луначарский атындагы мамлекеттик театр искусствосу институтуна тапшырып, аны 1983-жылы аяктайт. Темирлан окуган курс окууну аяктап келип, бир кездерде жабылып калган Ысык-Көл драма театрын кайрадан ачышат. Ушул театрда курсташтары менен иштей баштаган Темирлан дароо эле алдыга суурулуп чыгып, көл театрынын репертуарындагы оюндардын дээрлик баардыгында башкы жана борбордук ролдорду аткарып, жалпы эле кыргыз театр коомчулугунун оозуна тез алынат. Бул театрдагы Темирландан чыгармачылык бийиктиги катары Ч.Айтматовдун “Кыямат” романы боюнча коюлган спектаклдеги Бостондун ролун айтуу эп. Ушул роль менен Темирлан “Менин эң мыкты Бостонум” деп, Чыңгыз Айтматовдун мактоосуна татыган. 20-кылымдын 90-жылдарынын башында Темирлан Бишкектеги республикалык жаштар жана жеткинчектер театрына алынат. Бир аз убактан кийин ал Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрына өтөт. Бул театрдын сахнасында Темирлан Клавдий (“Гамлет”), Антоний (“Антоний менен Клеопатра”), Мусулманкул (“Курманжан-датка”) сыяктуу, чыгармачылык жактан жетилген, драмалык кудуреттери жогору образдарды жаратат. Ошол эле учурларда Темирландын педагогдук ишмердиги да кошо башталат – ал Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрынын алдындагы театр окуу жайына мугалим, андан соң директор болуп иштейт. 2004-жылы Темирлан Сманбеков Кыргыз Республикасынын Б.Кыдыкеева атындагы жаштар жана жеткинчектер театрына директор болуп дайындалат. Бул театрда ал өтө жөндөмдүү жетекчи экенин көрсөттү. Биртоп мезгилден бери оозго алынбай калган бул сахналык коллектив Темирландын келиши менен дароо жанданып, үч жылдын аралыгында республикага гана эмес бүтүндөй Борбордук Азияга атагы чыккан спектаклдерди биринен сала бирин коюуга жетишет. Коомчулукта өтө чоң резонанс жараткан «Тагдыр жана талант» (авт.Ж.Кулмамбетов), «Чыңгыз менен Бүбүсайра» (авт.Ж.Кулмамбетов), «Аксыдагы атуу же Боспиектеги каран түн» (авт.Ж.Кулмамбетов), «Бөрү канчык» (авт.Джовани Верга), «Хан оюуну» (авт.Жума Куддус) сыяктуу бир катар спектаклдер удаа-удаа коюлат. Директорлук менен бир катар Темирлан чыгармачылыгын да таштабайт. Чыңгыз Айтматовдун образын мыкты жаратканы үчүн Темирлан Сманбеков Болот Бейшеналиев атындагы республикалык сыйлыкка татыйт. 2007-жылдын күзүнөн тартып Темирлан Сманбеков Кыргыз мамлекеттик М.Жангазиев атындагы куурчак театрына директор болуп которулат. Темирландын жетекчилиги менен куурчак театры да эларалык бир канча фестивалдарда баш байгелерди утуп алууга жетишти. Ушул жылдардын ичинде Темирлан бир кыйла кинолорго да ийгиликтүү тартылды.
Довер (Оклахома)
Довер (Оклахома) (Dover) — Оклахома штатынын Kingfisher округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 367 киши. Болжолдуу аянты - 0.8 км². FIPS коду — 40-21350.