cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фрэнк Герберт
Биография
2003 жылы Брайан Герберт атасы Фрэнк Герберттин биографиясын камтыган - «Дюна кыялкечи» (Dreamer of Dune) китебин чыгарган. Бул китепти Брайан көптөгөн жылдардан бери Герберттер үй-бүлөсүнүн олуттуу окуяларын журналга жазып жүрүүдөн башталган. Кийинчерээк бул жазмалар атасынан чоң биографиясына айланган.
Адабият премияларынын лауреаты
«Дюна» «Небьюла» премиясына татыган биринчи роман болгон. Фрэнк Герберттин өзү дагы премиянын жеңүүчүлөрүн аныктаган калыстар курамында болгон. Бул 1975 жана 1976 (Nebula) жылдары, жана 1986 (Hubbard) жылы болгон.
Бүркөчүл көгөн
Бүркөчүл көгөн (лат. Chrysozona pluvialis) —  күн бүркөктө малга жабышчу кара көгөндөр.
Ак-Башат (Жайыл району)
Ак-Башат  (Ак-Башат) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Ак-Башат айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 1 031 киши.
Момунжан
Момунжан — эпизоддук каарман, ЫАВда Кыястын жылкычыларынын бири. Кордукта жүргөн Күлчорого жан тартып жүрөт. Сейтектин аман-эсен төрөлүп, бой жетип келатканын Күлчорого алгач кабарлайт. Сейтек, Күлчоро баатырлар Кыястан өч алгандан кийин М-ды жедигер элине кан көтөрүп, Кыястын кызы Бурулканга үйлөндүрөт.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Элдик искусство
Элдик искусство - колдонмо искусство. Кыргыз элинин жасалга-колдонмо искусствосу байыркы доордо эле калыптанып өнүгүп келген. Анын материалдык негизин мал чарба продуктулары, жыгачты, металлды жана башка иштетүүгө байланышкан үй өндүрүшү түзгөн. Бул өндүрүшкө эмгекке жарактуу ар бир үй-бүлө мүчөсү катышкан. Үйдөгү өндүрүш жана кол өнөрчүлүктүн өнүгүшү жалан эле үй тиричилигине жана турмуштук зарылчылыкка шартталбастан, элдин сулуулукка, кооздукка, өнөргө умтулуусуна да байланыштуу болгон.
Эстетикалык керектөөнү канааттандырууга, тиричиликти көркөмдөөгө болгон мүмкүнчүлүктү толук пайдаланууга умтулуу көркөм кол өнөрүнүн ар тармагын өнүктүргөн. Ал өзүнүн көп түрдүүлүгү, оймо-чиймесинин (орнаменттик) тактыгы, өзгөчөлүгү, түстөрдүн жана тондордун айырмалуулугу, бай, ажайып фантазиясы менен белгиленген. Көчмөн турмуш көркөм искусствонун өнүгүш мүмкүнчүлүгүн чектегенине карабастан, узакка пайдаланууга ылайыкташтырылган турмуш-тиричилик буюмдары (турак жайынын ички, тышкы жасалгасы, аялдардын кооздук, асем буюмдары, ат жабдыктары) гана эмес, күнүмдүк кийим-кече, үй тиричилигинде дайыма урунула турган буюмдары дагы көркөм чыгармачылыктын деңгээлин көрсөтө алган.
16-август
16-август — Григорий календары боюнча жылдын 228-күнү (толук жылда 229). Жылдын аягына чейин 137 күн бар.
Элдик искусство
Үй шартындагы өндүрүштө жана кол өнөрүнөн жасалган ар кандай көркөмдөлгөн буюмдар турмуш-тиричиликте пайдаланылган. Элдин аң-сезиминде кол өнөрү турмуш-тиричиликтен ажырагыс болуп эсептелген. Кыргыз көркөм өнөрүнүн кайталангыс шедеврлери сыймыктанууга татыктуу болсо дагы ал көркөм чеберчиликтин уникалдуу үлгүсү катары бааланбастан, турак жайдын же интерьердин бир бөлүгү, кийим-кече, же ат жабдыгынын ажырагыс элемент катары кабыл алынган да, анын көркөмдүүлүгүнө караганда, пайдаланууга ынгайлуулугу жогору бааланган. Кыргыз элинин жогорку деңгээлдеги чеберчиликке жөндөмдүүлүгү, дилгирдиги өзгөчө көркөм өнөр искусствосунан ачык көрүнгөн.
Кол өнөрчүлүктү биздин элдин маданиятынын, искусствосунун рухий турмушунун башка тармактарынан бөлүп кароого болбойт. Кол өнөрчүлүктүн чыгармалары, оюу-чийүү орнаменти, элдик поэтикалык оозеки жана музыкалык чыгармачылыгы менен органикалык байланыштары өнүгүп, бири-бирине таасирин тийгизгендиги алардын ортосундагы жалпы белгилерден байкалат. Бул жалпылык - элдик нукура терең реалисттик стили, айкын көркөмдүк, өтө бай образдуулугу, чеберчилиги менен айкалышкан.
Көркөм кол өнөрү
Кыргыз элинин кездемелеринин, түктүү килемдеринин, саймаларынын, чырмалган чийлеринин жана шырдактарынын колорити шаңдуу ыргакты түзүп, өтө мыкты ачык түстөрдөн түзүлүп, кызыл түс басымдуулук кылган. Аларга өсүмдүктөрдөн жасалган боёктор колдонулган. Оймо-чиймелер - элдин демилгеси менен фантазиясын көрcөткөн эң сонун көркөм мурас, жасалганын өзгөчө тармагы. Алар өтө көп түрдүү. Колдонмо өнөрүнүн ар бир түрүнүн өзүнчө кооздугу бар. Кыргызстандын оймо-чиймелеринин жаралуусу ар кайсы мезгилдерге таандык. Аларда Борбордук Азия жана Казакстан, Волга бою, Кавказ жана башка элдердин оймо-чиймелерине окшош жалпылыктар кездешет. Бул кыргыз элинин башка региондогу элдер менен этностук жана маданий байланышта болгондугун айгинелейт.
Элдик оймо-чиймелердин аттары жана мотивдери да ондоп саналат. Алардын көпчүлүгу байыркы оймо-чиймелерден туруп, жаныбарлар жана өсүмдүктөр дүйнөсүн, көчмөн тиричиликти чагылдырат. Бир кыйла туруктуу оймо-чиймелер колдонмо өнөрүнүн азыркы түрлөрүндө да кездешет. Алардын негизгилери ар түрдүү варианттарда түшүндүрүлүүчү кочкор мүйүз, кочкорок, сынар мүйүз, кайкалак, көз жоосун алган кыял оюсу, үч бурчтук, кара тырмак, ит куйрук, тогуз дөбө жана башка оймо-чиймелер кеңири тараган. Оймо-чиймелердин кээ бир эскилери жоюлуп, азыркы мезгилди чагылдырган жаңы түрлөрү да пайда болууда. Кыргыздардын чыгармачылыгында жүндөн жасалган көркөм буюмдар да негизги орунду ээлеген. Кийиз - көчмөн адамдын тиричилигинде эзелтен эле анын турак жайы менен төшөнчү- орунчусу, кийим-кечеги менен ат жабдыктарынын, эмерегинин ажырагыс бөлүгү болуп келген. Шырдак менен ала-кийиз кыргыз элинин кийизден буюм жасоодогу зор чеберчилигинин далили.
Алар да кыргыздардын жасалга-колдонмо өнөрүнүн негизин түзөт десек болот. Элдик чеберлер байыртадан келе жаткан көркөмдүк принциптерди өнүктүрүү менен катар өздөрүнүн жеке чыгармачылыгы аркылуу жаңылыктарды да киргизип, оймо-чиймелердин мазмундарын байытып, кеңейткен. Борбордук Азия элдеринин техникалык жана көркөм ыкмаларынын көп жалпылыктары болгондугуна карабастан, кыргыз элинин саймалуу туш-кийиздери менен килемдеринде улуггук көркөм табити сакталып, өзүнүн стилдик белгилери ипгелип чыккан. Кыргыздын кайталангыс оймо-чиймелер менен кооздолуп, чырмалган чиймелери да көркөмдүүлүгү менен өзгөчөлөнөт. Саймачылык өнөрүнүн техникалык ыкмалары жана оймо- чийме мотивдери өтө ар түрдүүлүгү менен айырмаланат.
Эл чыгармачылыгынын бул түрүнүн эволюциясын матага, булгаарыга, кийизге, жүн жип менен сайылган байыркы саймаларды кийинчерээк тукабага жана ноотуга түшүрүлгөн саймаларга салыштыруу менен байкоого болот. Сайма өнөрүнүн улуттук сыймыгы туш-кийиз болуп калды. Кымыз куюучу көөкөрлөр, чыны каптар жана башка буюмдар өздөрүнүн кайталангыстыгы менен айырмаланат. Наар түшүрүлгөн ат жабдыктары да өтө зор көркөм баалуулукка ээ. Элдик зергерлер кооздук, асем жасалгаларын жасоодо байыркы техниканы XX к. чейин сактап келишкен. Айрым усталар металлга оюу түшүрүп, калыпка металл куюп, наар түшүрүп, асыл таштарды буртуктесе, экинчилери алтын- күмүш зымдарын кооздоп ийүү чеберчилигин өздөштүргөн. Дагы бирөөлөрү ат жабдыктарды, көмөр-курларды, булгаарыны жыгач буюмдарын, боз үйдүн жыгачын жасоого адистешкен. Жергиликтүү зергерлердин күмүш билерик, шакек, сөйкө, чачпак cанабашка жасалгалары аялдардын кийимдерине көрк берип турган. Кырмачылар байыркы эң жөнөкөй куралдар менен табак, кесе сыяктуу жана башка жыгач идиштерди жасашкан. Элдик жыгач усталардын боз үйдүн каалгаларына, жүк жыюучу такталарга, сандыкка жана ар түрдүү кутуларга түшүргөн рельефтик жана контурдук кооз оймолору көз жоосун алат.
Дайыма жашыл өсүмдүктөр
Дайыма жашыл өсүмдүктөр – жалбырагы жыл бою түшпөй турган өсүмдүктөр. Эски жалбырактары бирин сериндеп түшүп, алардын ордуна жаңы жалбырактар дайыма өсүп чыгып тургандыктан дайыма (жашыл болуп турган өсүмдүктөр). Д. ж. ө. тропикте басымдуу өсөт, аларга пальмалар, фикус, лавр, олеандар жана башка кирет. Мелүүн жана суук алкактарда Д. ж. ө-гө мырза карагайдын башка верескалар тукумдагы бадалдар, кээ бир, чөптөр (грушанка) кирет.
Эмульсиялар
Эмульсиялар — сууда эрибеген суюктуктардын (мисалы, майлар) эң майда бөлүкчөлөрү калкып жүргөн суюк. Дары формаларынын түрү. Табигый майлуу эмульсияга сүт кирет. Эмульсия суюк майды (касторка, бадам майы жана башка) сууга аралаштыруудан алынат. Майды эң майда бөлүкчөлөргө ажыратып, аралаштыруу үчүн эмульгаторлор колдонулат. Эмульсия ичкенге же сыйпоого, компресске жарайт. Алар туруксуз, 3—4 күнгө гана жасалат. Эмульсия салкын жерде сакталат жана ичерде чайкап аралаштыруу зарыл.
Ауэрбах-ин-дер-Оберпфальц
Ауэрбах-ин-дер-Оберпфальц – Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Амберг-Зульцбах районуна карайт. Нюрнбергден 45 км түндүк-чыгышта жайгашкан. Калкы – 8854 (2010-ж.). Аянты – 70,33км2.
Кен Фоллетт
Кеннет Мартин "Кен" Фоллетт (англ. Kenneth Martin "Ken" Follett; 1949-жылы 5-июнда туулган) — триллер жана тарыхый романдарды жараткан уэлстик жазуучу. Анын чыгармалары 150 миллиондон ашуун нускада сатылган. Анын көптөгөн китептери New York Times гезитинин бестселлер тизмесинде 1-катардан орун алган. Алар: "Чексиздиктин кыры" (англ. Edge of Eternity), "Алптардын кулашы" (англ. Fall of Giants), "Кооптуу оомат" (англ. A Dangerous Fortune), "Ребекканын ачкычы" (англ. The Key to Rebecca), "Арстандар менен жат" (англ. Lie Down with Lions), "Үчөө" (англ. Triple), "Дүйнөнүн кышы" (англ. Winter of the World) жана "Акыры көрүнбөгөн дүйнө" (англ. World Without End).
Рус-Урса (Миякин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кортунь (дарыя)
Кортунь — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мыртова дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сазан кара балыгы
Сазан кара балыгы (Schizothorax issykkuli), (Berg):
Түрдүн жетилген стадиясынын сырткы түзүлүшүнүн кыскача баяны
Бардык бөлөк кара балыктардан туура катарларды пайда кылбаган эң майда кабырчыктары менен айырмаланат. Жонундагы тикендеринин узундугунун үчтөн экиси тишчелер менен капталган, ал эми бөлөк түрлөрүнүн тикендери башынан аягына чейин тишчелүү.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Ысыккөлдүн жээкке жакын бардык жерлеринде жана көлгө куюучу суулардын төмөн жактарында жашайт. Түштүк жээгине салыштырганда түндүк жээгинде көбүрөөк кездешет. Түп, Жыргалаң, Кызылсуу куймаларында кадимки түр.
Жашаган аймактары
Көбүнчө көлдүн өзөн-суулар куюлган тузсуз жерлерин артык көрөт. Жылуу мезгилдерде тереңдиги 5-10дон 25 метрге чейинки тайыз жерлерде көбүрөөк кездешет, кышкысын 40-60 м тереңдике ооп кетет.
Саны
Көлдүн бардык жеринде аз санда. ХХ кылымдын 50-жылдарында жалпы кармалган балыктын 3%тин түзгөн, азыркы убакта бирин-серин кездешет.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Чоң үйүрлөрдү пайда кылбайт. Жыныстык жактан денесинин узундугу 26-31 см, 4-5 жашка келгенде жетилет. Эркектери денесинин узундугу 17-18 см болгондо эле ургаачысынан бир жыл мурда жетилет. Уругу кесек, жабышкак жана уулу. Урук таштоосу майда суунун температурасы +6°,+8°С болгондо башталып, июлдун ортосуна чейин созулат. Балыктардын 80-90%инин урук таштоосу бир убакта, ал эми 10-20%и порцияланып өтөт, инкубациялык мезгили 6 суткага чейин. Уругун таштардын четтерине, өсүмдүктөргө жакын сууга чөккөн жыгачтарга таштайт. Ысыккөл кара балыгынын төлү 1200дөн 9300 икрага чейин жетет. Суудагы омурткасыз жандыктар жана өсүмдүктөр менен азыктанат, алардын ичинде көбүнчө моллюскалар жана харалар. Чоң особдору балыктар менен да тамактанат.
Асыроо (колдо багуу)
Болгон эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Азыркы күндө корголбойт.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Балык кармоону сүйүүчүлөргө жана промыселдик иштерге тыюу салуу, жасалма түрдө көбөйтүүнү уюштуруу. Санынын төмөндүгүнүн себебин аныктоо жана колдо кайра көбөйтүүнүн биотехникасын иштеп чыгуу, табигый көбөйүүчү жерлерди сактап калуу максатында корук жерлерин аныктап түзүү.
Статусу
2 [ EN: D ]. Ысыккөлдө жашаган сейрек кездешүүчү таксон. Өз алдынча түр катары 1953-жылдан бери белгилүү. Саны азайып бара жаткан эндемик, промыселдик мааниге ээ.
Мэри Шелли
Мэри Шелли Уолстонкрафт (англ. Mary Wollstonecraft Shelley; туулгандагы аты Годвин; 1797-жыл 30-август — 1851-жыл 1-февраль) — англиялык роман жазуучу, аңгеме жазуучу, драматург, дилбаянчы, өмүр баян жана саякат жазуучу, өзүнүн готикалык "Франкенштейн: же азыркы Прометей" (анг. Frankenstein: or, The Modern Prometheus, 1818) романы менен белгилүү болгон. Ошондой эле, ал жолдошу, романтизм доорундагы акын жана философ Перси Биши Шеллинин эмгектерин редакциялап алдыга жылдырган. Анын атасы Уилям Годвин саясый ойчул, ал эми апасы Мэри Уолстонкрафт философ жана феминист болгон.
Мэри дүйнөгө келгенден кийин бир ай өтпөй эле Уолстонкрафт каза тапкан. Мэрини Годвин багып өстүргөн. Годвин кызына бай билим алуусун камсыздап бере алган жана өзүнүн либералдуу саясий теорияларын карманууга үндөгөн. Мэри төрт жашка чыкканда, атасы кошунасына үйлөнүп, өгөй энеси менен Мэри жакшы тил табыша албай калышкан.
1814-жылы Мэри атасынын саясий жолдоочуларынын бири, эбак эле үйлөнгөн Перси Биши Шелли менен мамиле түзүп сүйлөшө баштаган. Мэринин өгөй эжеси Клэр Клэрмонт Мэри жана Шелли менен чогуу Францияга кетип калышып, Европаны саякаттап жүрүшкөн. Англияга кайтып келгенде, Мэри Персиден боюнда бүтүп калат. Кийинки эки жыл ичинде Мэри Перси экөө элден чыгып калышып, туруктуу карыздан башы чыкпай, ара төрөлгөн кызынын өлүмүнө дуушар болушкан. Перси Шеллинин биринчи аялы Харриет өзүнүн жанын кыйгандан кийин алар 1816-жылдын аягында баш кошушкан.
1816-жылы жубайлар жай мезгилин Швейцариянын Женева жергесинде лорд Байрон, Жон Уилям Полидори жана Клэр Клэрмонт менен биргеликте эң жакшы деңгээлде өткөрүшүп, ошол жерде Мэриде "Франкенштейн" романы үчүн идея жаралган. Шеллилер 1818-жылы Британиядан Италияга кетишип, ал жерде алардын экинчи жана үчүнчү балдары чарчап калышкан. Андан соң Мэри Шелли акыркы жана тирүү калган жалгыз баласы Перси Флоренс Шеллини жарык дүйнөгө алып келген. 1822-жылы күйөөсү жел кеме менен Виарежого жакын жерде бороондо чөгүп өлгөн. Бир жылдан кийин Мэри Шелли Англияга кайтып кетип, ошондон кийин өзүн уулун тарбиялап чоңойтууга жана кесипкөй жазуучу катары карьерасына арнаган. Өмүрүнүн акыркы он жылында ал оорудан башы чыкпай, балким, мээ өсмөсүнөн улам пайда болгон илдет болушу ыктымал, бул оору 53 жашында анын өмүрүнө чекит койгон.
1970-жылга чейин Мэри Шелли негизинен күйөөсүнүн эмгектерин жана өзүнүн "Франкенштейн" романын чыгарыш үчүн жасаган күч-аракеттери менен белгилүү болгон. Бул эмгеги көп окулуп, көптөгөн театралдык жана тасма ылайыкташтырууларга эргүү берген. Окумуштуулардын жакын арадагы изилдөөлөрү Мэри Шеллинин ийгиликтери тууралуу ар тараптуу көз караштарды сунуш кылган. Изилдөөчүлөр анын адабияттагы салымына кызыгуу менен көңүл бурушкан. Өзгөчө тарыхый романы "Валперга" (анг. Valperga, 1823), "Перкин Уорбек"(анг. Perkin Warbeck, 1830), кыямат романы "Акыркы киши" (анг. The Last Man, 1826), акыркы эки романы "Лодор" (анг. Lodore, 1835) менен "Фолкнерге" (анг. Falkner, 1837) кызыгуу көп болгон. Анын "Германиядагы жана Италиядагы саякат" (анг. Rambles in Germany and Italy, 1844) жана Дионис Ларднердин "Энциклопедия текчесине" (анг. Cabinet Cyclopaedia, 1829–46) жазган макалалары сыяктуу анча белгилүү эмес чыгармалары Мэри Шеллинин өмүрүнүн акырына чейин карманган саясий радикал көз карашын колдойт. Мэри Шеллинин эмгектери үй-бүлөдө, өзгөчө, аялдар тарабынан аткарылган кызматташтык жана тилектештик — бул жарандык коомду реформалоонун жолдорунун бири деп белгилейт. Бул көз караш Перси Шелли тарабынан сунушталган романтизмдеги индивидуалисттик этос менен атасы Уилям Годвин тарабынан иштелип чыккан Агартуу доорундагы саясий теорияларды түздөн-түз бутага алган.
Анемохорлор
Анемохорлор – өсүмдүктүн мөмөсү, уругу , спорасы жана башка көбөйүү органдарынын аба агымы аркылуу таралуусу.
Түндүк Теңир-Тоо (геология)
Түндүк Теңир-тоо (геология) - Теңир-Тоонун негизги жаракасынын түндүгүндө, каледон бүктөлүү мезгилинде пайда болгон тектон. структура.
1933-ж. В. А. Николаев бөлүп аныктаган. Моюн-Кум - Нарат ортонку массивинен, каледон бүктөлүү системасынан жана эпикаледон ойдундарынан турат. Моюн-Кум - Нарат ортонку массиви Челек - Кемин жаракасы, Тескей терең жаракалары менен чектелип, Чүй жана ЫсыкКөл ойдуңдарын, алардын тегерегиндеги тоолорду, Нарат тоосун камтыйт. Массивдин фундаментин архейде пайда болгон деп болжолдонгон эклогит, гнейс, магматит жана амфиболит тоо тектери, протерезойдун метаморфизмделген жанартоо тектери, кварцит, эффузия жана карбонат тектери түзөт. Палеозойдун жана мезозойкайнозойдун аз жана такыр метаморфизмделбеген чөкмө жана жанартоо тектери массивдин үстүикү кабатын жаап жатат. Каледон бүктөлүү системасы Түндүк Теңир-тоону эвгеосинклиналь жана миогеосинклиналга ажыраткан. Эвгеосинклиналь тилкесинде силит, диабаз, кремнийлүү тектер, граувакк, метаморфизмделген тоо тектер кеңири таралган. Миогеосинклиналдар Кара-Балта, Кара-Тоо - Талас тилкелеринде өнүккөн. Тилкелерде чөкмө тоо тектери жана кендери (фосфориттер) пайда болгон. Ордовик мезгилинде жер кыртышы көтөрүлүп, гранитоиддердин чоң интрузиялары өнүгөт.
Флиш жана моласса формациялары пайда болуп, Түндүк Теңир-тоодон Ортонку Теңир-Тоого чейин таралган. Ортонку жана жогорку палеозойдо Түндүк Теңир-тоонун кээ бир жерлери чөгүп, эпикаледон ойдундарын пайда кылган. Бул мезгилдерде континенттик жана жанартоо чөкмөлөрү, аларды жиреп чыккан майда гранитоиддер өнүгөт. Андан соң Түндүк Теңир-тооүбөлөнүп, пенепленге (платформага) айланган. Палеогендин аягынан ушул мезгилге чейин бийик тоо пайда кылуучу процесс уланып келет.
Ельдяк (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Ельдяк — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Эски янтуз айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 45 киши. Почта индекси — 452306, ОКАТО коду — 80224834012.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түндүк Теңир-Тоо
Түндүк Теңир-тоо - Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталын, Талас, Чоң жана Кичи Кемин өрөөндөрүн жана аларды курчаган тоо беттерин камтыйт.
Кеңдик багытта 500 кмге созулуп, туурасы 40-60 кмге жетет. Аянты 21,3 миң км2. Түндүк геотектоника облусунда жайгашып, ар кайсы мезгилдерде пайда болгон магма интрузиялары жиреп чыккан протерозой менен палеозойдун башталышындагы чөкмө жана метаморфизмделген тоо тектеринен турат. Түздүктөр менен тоо этектерин неоген менен антропогендин борпон чөкмө тектери каптап жатат. Рельефинде «ала тоо» тибиндеги тоолор басымдуу. Алардын чокулары менен тепши сымал өрөөндөрүндө дайыма кар жана мөңгү жатат. Кырка тоолордун түндүк капталдары узун, эрозиялык терең капчыгайлар көп. Алардын ортонку бөлүктөрүндө (2500-3000 м бийиктикте) жаан-чачын арбын жаайт. Мында ийне жалбырактуу токой, карагай жана арча кездешкен токой-шалбаалуу талаа алкагы жайгашкан. Бул алкак Кыргыз Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгүнө, Күнгөй Ала-Тоонун түндүк капталына, Талас АлаТоосу менен Кемин тоолорунун айрым жерлерине мүнөздүү. Орто бийик тоолуу зоналардагы түрдүү типтеги тоолуу талаа менен шалбаа (Көк-Ойрок, Каракол ж. б.), жапыз тоолордогу кургак талаа менен жарым чөлдөр жайыт жана чабынды катары пайдаланылып, мал чарбасында мааниси зор. Провинциянын ачык боз, ачык коңур топурактуу, шыбак-эфемерлүү жарым чөлдүү түздүктөрү менен тоо этектериндеги төмөнкү зонасын (1500 м бийиктикке чейин; Талас, Чүй, Кемин өрөөндөрү, кырка тоолордун этектери) сугат жана кайрак жерлер ээлейт. Мында тамеки (Талас өрөөнү), жүзүм, дан эгиндери, жашылчажемиш, тоют өсүмдүктөрү эгилет. Регион рекреациялык ресурстарга өтө бай. Минералдуу жана жылуу суу булактары (Ысык-Ата, ЖылууСуу, Жарташ ж. б.) чыккан жерлер, гляциалдык жана көл комплекстери кошо кездешкен уникалдуу тоо ландшафты, рельефтин түрдүү формалары менен типтери, ийне жалбырактуу, арча жана тугай токойлору (Ала-Арча, Беш-Таш, Кегети, Кемин, Талас, Шамшы ж. б.) сыяктуу табигый комплекстерин корукка алууну жана сарамжалдуулук менен пайдаланууну талап кылат.
Түндүк Теңир-тоо 3 округга бөлүнөт: Талас, Кыргыз АлаТоосунун түндүк капталы жана Кемин. T а л а с округуна Талас өрөөнү, Талас суусун бойлото кеткен жапыз кырка тоолор, Талас жана Кыргыз Ала-Тоолорунун тоо аралык өрөөндү караган капталдары кирет. Бул тоо-өрөөндүү табигый комплекстин борбордук бөлүгүн неоген-палеоген менен антропогендин чөкмө тектеринин калың катмарынан турган Талас өрөөнуээлейт. Анын таманы 800 мден (батышында) 1700 мге (чыгышында) чейинки бийиктикте жатат. Өрөөндүн рельефи түздүктүү, дөбө-дөңсөөлүү, тилмеленген. Климаты континенттик, кургак. Жылдык жаан-чачыны 200-400 мм. Өрөөндүн күңүрт боз жана бозомук конур топурактуу шыбак-эфемердүү жарым чөлү менен шыбак-тулаңдуу талаасын дан эгин (бардык айдоо аянтынын 50%тен көбүрөөгү), тоют (айдоо аянтынын '/Зине жакыны), тех. (тамеки), жашылча-жемиш ж. б. айыл чарба өсүмдүктөрү ээлейт. Өрөөн Талас суусу жана анын көптөгөн куймалары, каналдар менен сугарылат. Талас суусунун жылдык орт. чыгымы 26 мя/сек. Анда ири суу сактагыч курулган. Суу бойлой тугай өсөт. Талас Ала-Тоосунда тоолуу талаа менен шалбаалуу талаа ландшафттарынын түрдүү типтери бар; жайыт катары пайдаланылат. Карагай, көк карагайлуу токой өсөт, арча сейрек кездешет. Нивалдык-гляциалдык зона 34003600 ладен жогору жайгашкан. Кыргыз Ала-Тоосунун түштүк капталдарында жана Талас суусун бойлото кеткен жапыз тоолордо негизинен каксоо ландшафттар (таш-шагылдуу, бадалдуу чөл, кургак талаа жана тоо беттериндеги жапалак арчалуу жерлер, жылаңач аскалар, шагылдар) басымдуу. Талаа ландшафты менен чөлдүн бир бөлүгү жазгы жана кышкы жайыт катары пай-, даланылат. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталы округу провинциянын борбордук бөлүгүн (Ашмара суусу менен Чүй дарыянын аралыгын) ээлейт.
Кыргыз Ала-Тоосу - кембрийге чейинки мегилдеги байыркы жана палеозойдун башталышындагы магма жана метаморфизмделген тоо тектерден түзүлгөн ири антиклинорий. Чүй өрөөнүнүн таманынан 3-3,5 кмте көтөрүлөт (Аламүдүн чокусу, 4895 м). Кырка тоонун уз. 450 км, асимметриялык түзүлүштө. Анын түндүк капталдары узун (жазылыгы 30-40 км), тектирлүү, кууш жана терең капчыгайлары көп. Too этегинде жарыш жапыз дөңсөөлөрдүн (12001000 м) зонасы жайгашкан. Алар анча чоң эмес өрөөндөрдүн системасы менен бөлүнгөн. Тоолордун климаты бийиктик алкактуулукка байланыштуу. Орто бийик тоо зоналарына жаан-чачын арбын (580-760 мм) жаайт. Кыргыз АлаТоосу табигый ресурстарга бай. Сууларынын жалпы чыгымы 88,5 м3/сек\ Чүй өрөөнүн сугарууда алардын мааниси чоң. Тоолордо татаал түзүлүштөгү өсүмдүктөрдүн 1400дөн ашуун түрү кездешет. Too этегиндеги жапыз тоолуу талаа зонасынан (1000-1100 леден 1600-1800 мге чейин) тартып, бийик тоолуу альп шалбаасы жаткан алкакка чейинки (3000-3300 жге чейин) бардык бийиктик зоналарда жайыт жана чабынды жерлер бар. Шалбаа, карагай-арчалуу токой, шалбаалуу талаа жана талаа жайгашкан орто бийиктиктеги тоо алкагынын ным сактоодо жана рекреацияда мааниси чоң. Нивалдык-глядиалдык зонада (3600 лгден жогорку) нымдын тоң абалдагы запасы мол (фирн талаалары менен мөңгүлөрдүн аянты 470 км2). Минералдуу жана жылуу суу булактары эл чарбасында жана дарылоо-ден соолукту чыңдоо максатында пайдаланылат. Ири өнөр жай борборлоруна жакын жайгашкан, жагымдуу табигый шарттары (жайы мелүүн-жылуу, кышы жумшак, дайыма кар жаткан, рельефтин түрдүү типтери, уникалдуу табигый комплекстери) бар. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталы келечекте курорттук-рекреациялык жактан өздөштүрүүгө ыңгайлуу.
Провинциянын чыгыш бөлүгүндө Кеминтооөрөөндүү комплекси(округу) жайгашкан. Буга Чоң Кемин өрөөну, Кичи Кемин өрөөну жана Күнгөй, Иле Ала-Тоолорунун ал өрөөндөрдү курчап турган, түштүк-батышты карай созулган тармактары кирет. Аймактын борбордук бөлүгүндө терең капчыгай аркылуу Чоң Кемин суусу жана анын көптөгөн куймалары агат. Анын жылдык орт. чыгымы (21,7 м3/сек), агымынын модулу (11,5 м3/сек км2) суу чогултуучу аянтынын кыйла нымдуулугун (жылдык жаанчачыны 400-700 мм) айгинелейт. Тоолуу бө лүгүндө талаа, токой-шалбаалуу талаа жана шалбаалуу талаа басымдуу; жайыт катары пайдаланылат. Түздүктөр менен тоо этегиндеги кургакчыл талаа зонасын сугат жана кайрак жерлер ээлейт.
Суспензиялар
Суспензиялар — майдаланган дары заттардын бөлүкчөлөрү кандайдыр суюктукта эрибей калкып жүрүүчү суюк. Дары формаларына кирет. Аларды ичерде же териге сыйпарда чайкап аралаштыруу керек.
Күзөтчү жаа
Күзөтчү жаа (лат. Anax imperator) — жаалардын бир түрү.
Моноспектакль
Моноспектакль(грекче monos — бир, жалгыз). «Манас» жана башкалар эпостор бир гана аткаруучу тарабынан аткарылып, анын окуялары, образдары да айтуучу аркылуу гана көрсөтүлгөндүктөн, аны камералык М. деп аныктоого болот. «Манас» — эпикалык, башкача айтканда баяндоочу театр. Бир гана аткаруучу, манасчы тарабынан баяндалат. «Манас» айтуу камералык спектакль катары биринчи иретте көрүүчү-угуучуларынын саны аркылуу мүнөздөлөт. Акустиканын мыйзамдарына ылайык «Манас» камералык чөйрөдө он-он беш, жыйырма-отуз, ашып кетсе кырк-элүү кишиге гана аткарылган. Анткени, андан ашык көрүүчү-угуучуларга аткаруу мүмкүн эмес. Манас айтуу үчүн атайын имарат же аянт талап кылынган эмес. Манасчы эл чогулган жерде — боз үйдүн ичинде, сыртта деле «Манас» айта берген. Эгерде боз үйдө аткарылса манасчы төргө отуруп, эл анын эки тарабына кыркаар тарта үй мүйүз болуп жайгашкан. Боз үйгө батпай калган эл боз үйдүн үзүк-туурдугун сыйрып жиберип, тегерете курчап отуруп, кулак төшөшкөн. Мындай учурда боз үйдүн керегелери манасчы үчүн декорациянын милдетин өтөгөн. Манасчы эч качан атайлап кийим алмаштырып кийген эмес. Кийип жүргөн кийими менен эле Манасты айта берген. Ал эми сыртта аткарган учурда манасчы дөңчөдөн же айдөш, көрүнө жерден орун алып, эл аны эки тарабынан курчай олтурган. Ордодо үй мүйүздөнгөн ачык аянт калган. Манасчынын тамагы каткан учурда ага жигиттер, бала-бакыра, келин-кыздар кымыз же башка суусундук сунуп турушкан, к. Айтуучу, Манасчы, Семетейчи.
17-август
17-август — Григорий календары боюнча жылдын 229-күнү (толук жылда 230). Жылдын аягына чейин 136 күн бар.
Ырайым кылуу
Ырайым кылуу – мамлекет башчысы тарабынан кылмыш жазасын алып салуу же жумшартуу. Ы. к. институту кандайдыр бир кылмыш (адатта, оор) үчүн соттолгон адамга карата жекече боорукердик актысы болуп саналат. КР кылмыш-жаза мыйзамына ылайык КР Президенти тарабынан белгилүү бир жеке адамга карата жүзөгө ашырылат. Ы. к. актысы менен адам жазадан бошотулушу, же берилген жаза чарасы кыскартылышы, же жазанын жумшагыраак түрү менен алмаштырылышы мүмкүн. Ы. к. актысы менен жаза мөөнөтүн өтөп чыккан адамдан соттолгондугу алынып салынышы ыктамал (кара:Ырайым кылуу укугу).
Осоавиахим (Нарын району)
Осоавиахим (Осоавиахим) — Кыргыз Республикасынын Нарын облусун Нарын районундагы айыл. Орток айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 792 киши.
Демокриттин онтологиясы
Демокриттин онтологиясы – Демокрит болмуш жана болмуш эмес сыяктуу эки башат жашайт деп белгилеген.
Ал сезимдик тажрыйбага таянуу менен нерселер да (болмуш), мейкиндик да (боштук, болмуш эмес) жашайт деген. Боштук бир нерсени экинчисинен ажыртып турат. Бул болсо элеаттар баса көрсөткөндөй болмуш бирдиктүү эмес, көп түрдүү дегенди түшүндүргөн. Космос нерселер менен боштуктардын биригиши болуп саналат. Болмуш боштук тап-такыр жок болуп кетмейинче бөлүнө берет.
Демокриттин окуусунда боштук нерселерди ажыратуучу жана чектөөчү кызмат аткарат, ошондуктан, боштук курамдык элементтерди (атомдорду) бөлүп туруучу каражат катары татаал нерселердин ичинде жана аларды камтыган көлөм катары нерселердин сыртында жашайт. Боштук нерселерге жана анын элементтерине кыймыл жасоого, орун которуштурууга мүмкүндүк берет. Боштуктун чектелиши “кичинекейлигинен улам көзгө көрүнбөгөн” атомдордун (грек. atomos – бөлүнбөс) жашоосунан кабар берет. Кичинекейлигинен улам атомдор туюмдар аркылуу эмес, акыл менен гана таанылат. Атом, Демокриттин пикири боюнча, физикалык нерсе катары бөлүнбөйт, бирок ал математикалык чоңдук катары бөлүнө алат. Атомдордун саны канчалык чексиз болсо, атомдорду камтып турган мейкиндик болуп эсептелген боштук да чексиз. Атомдорду Демокрит боштукта калкып жүргөн өтө майда бөлүнбөс, бири-биринен формасы, чоңдугу жана абалы боюнча гана айырмаланган бөлүкчөлөр катары элестеткен. Атом бөлүнбөстүк, башкача айтканда, өзгөрбөстүк сыяктуу негизги касиетке ээ.
Демокрит алгачкылардан болуп атомдор тынымсыз кыймылда болуп турат деп көрсөтүү менен, кыймылды материалдык нерселердин жашоо ыкмасы деп атап, кыймылдын үч формасын ачып көрсөтөт. Кыймылдын биринчи формасы броундук кыймылды элестеткен башаламан орун алмашуу менен байланышкан. Кыймылдын кийинки формасы куюндуу агым түрүндө элестетилген. Мында атомдук куюн бир түрдүү атомдордун биригүүсүн жана ар түрдүү атомдордун ажыроосу үчүн шарттарды түзгөн. Натыйжада Демокрит тарабынан окшош нерселердин бири-бирине тартылуу мыйзамы деп аталган атомдордун кыймылындагы мыйзам ченемдүүлүк пайда болгон. Атомдук куюн процессинде дүйнө жаралган, б. а. өз ара кагылышып жана бири-бирине жармашып, атомдор биз күнүмдүк турмушта колдонуп жүргөн нерселер менен буюмдарды пайда кылышат.
Кыймылдын үчүнчү формасы космос предметтеринин бууланышын элестетет. Бул кыймылга жыт кирет. Жаратылыш нерселеринин касиеттери менен шартталышкан, Мисалы: илээшкендик илмектүү атомдор, ал эми агуучулук тоголок атомдор аркылуу түшүндүрүлөт. Демокрит антикалык философияда биринчилерден болуп таанып-билүү процесси тууралуу кеңири түшүнүктөрдү берген да, таануунун сезимдик жана акыл-эстик деп аталган формаларын ажыратып, алардын өз ара айкалышын аныктаган. Таанып-билүү, деп айткан ал, сезимдерден акылга карай жүрөт. Сезимдик таанып-билүү атомдордун өз ара аракеттенишүүсүнүн натыйжасы болуп саналат. Сезимдик образдардын ар түрдүүлүгү атомдордун формаларынын, түзүлүшүнүн ар түрдүүлүгү менен шартталган. Таанып-билүү “агып кетүү” принцибинин негизинде түшүндүрүлөт. Мисалы: нерселер менен кубулуштардын көрүнбөгөн майда элестери менен өтө жука образдары көзгө “агып кирет” да, сырткы дүйнө тууралуу сезимдерди пайда кылат. Рационалдуу таанып-билүү сезимдик таануунун уландысы болуп эсептелет. Акыл-эс – бул өтө жука көрүү органы, б. а. өзгөчө “логикалык көрүү” болуп саналат.
Демокрит материалдуулук менен идеалдуулук айырмалаган эмес. Адамдын жаны жеңил, дүүлүккөн шар сымал жана жылмакай атомдордон түзүлгөн. Бул атомдорду Демокрит кудуреттүү, кереметтүү деп атаган. Демокриттин атомдук концепциясы тарыхий зор мааниге ээ, анткени ал Жаңы мезгилде табигый илимдер тарабынан түзүлгөн дүйнөнүн сүрөтүнүн негизине коюлган. Демокритти акыркы ири грек философ-натуралисти деп атоого болот, анткени, анын чыгармачылыгы менен грек философиясындагы натуралисттик мезгил аяктаган.
Киберспорт
Киберспорт (ошондой эле компьютердик спорт же электрондук спорт деп аталат) — видео оюндун негизинде өтүүчү курамалык же жеке мелдеш. 2019-жылдан тарта Кыргызстанда спорт түрү деп эсептелет.
Бүт киберспорттук дисциплиналар бир нече негизги класстарга бөлүнөт. Ойнотулган байге фонду бир нече миллион АКШ долларына чейин жетиши мүмкүн. Мелдештердин оюндары интернетте түз эфирде көрсөтүлөт.
Киберспорттун тарыхы «Doom 2» оюнунан башталат. 1997-жылы АКШда «Quake» оюнунун популярдуулугу үчүн туңгуч киберспортсмендер лигасы пайда болгон.
Лос-Анжелес
Лос-Анжелес шаары – АКШнын түштүгүндөгү ири порт шаар (жылына 25 млн т жүк ташылат). Тынч океандын жээгинде жайгашкан. Калифорния штатында. Калкы 3,9 млн (2010; Чоң Анжелестики шаар айланасы менен 13 млн). Шаар түндүктөн түштүктү карай 80 кмге созулуп жатат. Эл аралык аэропорту бар. АКШнын батышындагы башкы экономикалык борбор. Авиа-космос, радиоэлектроника, машина куруу, аскер, химия, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Шаардын аймагынан нефть казылып алынат. Кино өнөр жайынын жана видео бизнестин (Голливуд) башкы жана илимий-изилдөөнүн ири борбору. Үч университет (анын ичинде Түштүк Калифорния), музейлер (анын ичинде Лос-Анжелес графтыгынын табигый тарыхы жана искусствосу жана башка) бар. Шаарды суу менен камсыз кылуу үчүн Оуэн көлүнөн жана Колорадо дарыясынан суу алынат. Лос-Анжелесте X, XXIII олимпиа оюндары (1932, 1984) өткөрүлгөн. Шаардын четинде деңиздик климаттык курорт жайгашкан. 1781-ж. испандар тарабынан негизделген. 1848-ж. чейин Мексиканын курамында болгон. Туризм өнүккөн.
Узун аяктуулар
Узун аяктуулар (лат. Pedetidae) —  кемиргич айбандардын бир тукуму, буларга Каффр узун аягы (лат. Pedetes caffer) кирет.
Пэлмира (Нү-Жерси)
Пэлмира (Нү-Жерси) (Palmyra) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7350 киши. Болжолдуу аянты - 6.3 км². FIPS коду — 34-55800.
Кызгараев Кошалы
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Мөөсүл
Мөөсүл — эпос боюнча олжого түшкөн мал, буюмдан тие турган энчи, соогат:
Кууп жылкы алыптыр,
Үлгүртүп айдап жүрө албай,
Үч баатыр анда калыптыр;
Арал (Жайыл району)
Арал (Арал) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Ак-Башат айыл округу курамына кирет.
Мөөсүл
Мөөсүлүн бөлүп алсын деп,
Арал (Жайыл району)
Калкы
Калкы - 283 киши.
Мөөсүл
Сыргактан кабар салыптыр (Сагымбай Орозбаков, 4.326).
«Ошолордон көп алтын Мөөсүлдүккө алгыдай» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1.121) жана башкалар.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Вершинная дарыясы (Худосей куймасы)
Вершинная — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын сол жээгинен 366 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 33 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Микстуралар
Микстуралар — суюк жана катуу дары заттардын аралашмасы. Алардын составына маңыздар, тундурма, экстрактар, эмульсиялар, сууда эрүүчү же эрибөөчү күкүмдөр кирет. Эрибеген же оңой эрибеген заттардан турган микстураларды колдонордо чайкап аралаштыруу, ошондой эле салкын жерде сактоо керек. Жумшак дары формаларына дары майлар, линименттер, паста, шамчалар кирет.
Керээз ырлары
Керээз ырлары – кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгындагы каада-салт ырларынын түрү, өлүм алдындагы адамдын артында калган жакындарына, тууган-туушканына айтылат да, акыл-насааты, арманы билдирилип, балдарын же башка бир кыйбас адамдын табыштоо максатындагы акыркы сөзү билдирилет. Керээз эпикалык оозеки чыгармалардын каармандары тарабынан да ошол чыгарманын ичинде айтылат. Курманбектин досу Акканга, же Жамгырчынын Бөкөйгө Саринжини табыштап айткан керээзи жөнүндө Мисалы,
Алты канат ак ордо Аркасынан капшырдым. Алганым Каныш жарымды, Адыр толгон малымды, Алтын, күмүш зарымды, Айры өркөчтүү нарымды, Урулуу көргөн, багымды, Угуп тур, Бөкөй, барымды. Баарын сага тапшырдым. Артымда калган жетимди, Бөкөй, өз балаңдай көрүңүз, Кайгырбасын Саринжи, Биз тирүү эмес, өлүүбүз. Карачанын Бермети, Кайындатып алпарып, Алып бер жалгыз курдашын, “Атасы болсо өлгөн” – деп, Ар ким кастык кылбасын. (“Саринжи-Бөкөй”)
Түндүк сибирь ойдуңу
Түндүк сибирь ойдуңу, Таймыр ойдуңу РФтин Краснояр крайы менен Якутияда.
Енисей менен Оленёк дарыянын төмөнкү агымында жайгашкан. Уз. 1400 км, туурасы 600 км, бийикт. 200-300 м. Негизинен деңиз жана мөңгү катмарларынан, кумдук жана чополуу сланецтен турат. Рельефине тоң жана морена жалчалары мүнөздүү. Климаты субарктикалык континенттик. Январдын орт. температурасы -30...-37°С, июлдуку 6-10°С. Жылдык жаан-чачыны 250-300 мм. Түндүк сибирь ойдуңу аркылуу Пясина, Таймыр, Хета жана Котуй д. агып өтөт. Көлдөр көп (ириси Таймыр), алардын ичинен термокарстуу көлдөрү да бар. Саздак жерлер кездешет. Түндүк бөлүгүн эңилчектүү, түштүгүн бадалдуу, токойлуу тундра ээлейт. Кендери: нефть, газ, таш көмүр.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Пикуляк (дарыя)
Пикуляк — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тым дарыясынын оң жээгинен 135 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
21-август
21-август — Григорий календары боюнча жылдын 233-күнү (толук жылда 234). Жылдын аягына чейин 132 күн бар.
Узун буттар
Узун буттар (лат. Tipulidae) —  чиркейлердин бир тукуму, буларга зыянкеч узун бут, огороддун узун буту (Tipula paludosa), сары желим кирет.
Наймандардын Тенир-Тоого көчүшү.
Наймандардын Тенир-Тоого көчүшү.
Борбордук Азиядагы XII кылымдын аягы — XIII кылымдын башын - дагы саясий үчүн эрегишкен күрөш. Бул мезгилде Борбордук Азиянын адырлуу кеп талааларын кеп сандаган түрк, моңгол уруулары мекендечү. Моңгол тилдүү уруулардын Ата Журту чыгышта Кытай, батышта Уйгур, түндүктө Кыргыз, түштүктө Таңгут жана Тибет өлкөлөрү менен чектешчу. Алардын ар биринин чакан, же чонураак ээликтери — улустары бар эле. Ошондой улустардын күч-кубаттуулары татар, найман, моңгол, меркит, кереит бирикмелери боло турган. Мындай бирикмелердин ортосундагы мамилелерге көбүнесе өз ара теңтайлашуулар, эрегишүүлөр мүнөздүү болчу. XII кылымдын аяк ченинде моңгол уруусу айрыкча күч алат да кошуналарына коркунуч туудура баштайт. Адегенде моңголдордун кол салууларына татарлар, меркиттер, наймандар, кереиттер кабылышты. Анткени алар мурдатан жоолашып келишкен. Монголдордун чанкыны күчөгөн кезде кээ бир уруулар биргелешип күрөшүштү. Ал кезде моңголдор Орхон менен Керелөн сууларынын боюнда жашашканы менен Тола сууларынын аралыгында, Онгин суусунун, жана Хэнтэй тоолорунун ортосундагы ойдунда көчүн-ко-айшк1т Y' наймандар Хангай менен Алтай тоолорунун арасындагы Hvnк меркиттер Селенга өрөөнүн жердешчү. Ал эми татарлар Буйр-жепттрп^ЛУН Р Келдерунун жээгин жана Улуу Кытай дубалына чектеш XII кылымында мекендеп, Цзинь мамлекетинин чек арасына жакын турушчу кен ТГТ татарлар өтө күч-кубаттуу, башкаларга Караганда кыйла - элдеп ошондуктан белек татар-моңгол уруулары дагы коңшу Цзинь менен катташканда өздөрүн татар аташкан. Айрым жылдарда татарлар ^ган мамлекети менен ьгатымак тузуп алын моңгол улусуна сокку уруп тупку 'ягг ламыш боюнча татарлар бир жолку кагылышта Чьщгыз хандын моңголдорунун бири Амбагай ханды туткунга түшүрүп алын, аны Амбагай өчөгүшкөн жоосу Цзинь имнераторуна тартуулаганы белгилүү. Тирүүлөй Ханды ал жыгач отургучка отургузуп денесине, колу, бутуна мык кагып кыйнап өлтүрөт. Орто кылымдардагы монголдордун боз үйлөрү жана өргөө көчүрө турган арабасы.
Борбордук Азияда XII кылымда калынтанган ири мамлекеттик бирикме [ердин бири найман улусу. Найман улусунда ар кошкон уруулар — монгол кана турк тилдуу уруулар жанаша жашачу. Найман аталышы монголчс егиз деген тушунукту билдирет. Бул найман улусуна кирген 8 уруунув санына байланыштуу келип чыккан аталыш экени шексиз. 1125-жылы кидандар (кара кытайлар) деелету (Ляо империясы) кыйрагандан кииин аузулген улустардын кийинкиси — Кереит хандыгы. Кереит улусу XII кы¬лымдын экинчи жарымында Тоорул хандын тушунда айрыкча куч алат. Анын ордосу Орхондо эле. Тоорул хан наймандар, меркиттер, моцголдор. лпйгурлар, кыргыздар, кара кытайлар, тацгуттар ж.б. менен байланыштарД беквмдееге, езунун таасирин күчөтүүгө умтулган. Бирок, теңтайлашуу акыр моңгол улусунун ханы Темучиндин (Чыцгыз хан) жениши менен аяктаД»' XII кылымдын аягында татарлар айрыкча чжурчжэндердин Тундук J«f айдагы Цзинь мамлекети менен ич ара чыр-чатактардын, тынымсыз туулдарынын натыйжасында абдан алсырайт. 1198-жылы аларга кар_ Цзинь аскерлеринин кезектеги жортуулуна моцголдор да катышкан. Щ «зогушта татарлар оор жоготууларга дуушар болуп, татар ханы Мегучжий Сеульту хан кез жумат. Ал эми 1202-жылы Темучин жеке езу татарлаЩ жацы жортуул уюштуруп, аларды биротоло багындырат. Мындан бир XIII—XIV кылымдарга таандык а — аялдын, б — эркектин керустендерунен табылган жыгач ээрлер. К.Ш. Табалдиевдин, О. А. Солтобаевдин Орто-Нарын, Кара-Кужур врввндврундогу археологиялык казууларынан. жыл мурда 1198—1199-жылдарда ал найман ханы Таян хандын иниси Буйурук хандын ээлигине кол салган болчу. Наймандардын бир канатынын улугу Буйурук хан кармашта жеңилип, ал кезде Кем-Кемжиут аталган кыргыз ээлигине (Тыва) чегинип кетет. 1203-жылы моңголдор кереиттерди басып алышат. Эми Темучин наймандарды толук каратууга камына баштайт. Хангай менен Алтай арасын, Ыртыштын терун жердеген наймандар кеп сандаган уруу, уруктардан туруп, кадыр-барктуу хандары, арбын жана такшалган аскери бар эле. Моцголдор кол салаар алдында найман хандары- нын ынтымагы ыдырап, езгече Таян хан менен анын иниси Буйурук хан¬дын, уулу Кучлуктун ортосундагы тирешуулер наймандардын абалын начар- латты. 1204-жылы жайында 45 миң моңгол аскери наймандарга жаңы жортуул баштайт. Негизги салгылашуу Орхонго жакын Наху тоосунун этегинде жу- руп, моцгол аскеринин башында Темучин турду. Наймандарга Таян хан езу кол башчылык кылды. Таян хан дагы душманынан кем эмес эр жүрөк, өтө сак киши болчу. Кысталыш учурда ал аскерлерине эрдиктин улгусун керсетуп, эрендерче курман болот. Кан куйген кармаш акыры моцголдордун жениши менен аяктайт. Кучлук гана чакан кошууну менен кыргындан качып кутулду. Ошол эле 1204-жылы кузунде меркиттердин да кыйла бөлүгү каратылган. Наймандардын Жети-Сууга чегиниши. Кара-кытай гурханы жана Кучлук ас-Сегизи. Моңголдор менен болгон чоц согуштан кийин аман кал- ган наймандар Ыртыш ереенунде бир аз жыл жашап турушту. Аларды кПлук хан ас-Сегизи ханзаада башкарчу. Ага моцголдордон качып ку- тУлган меркиттер да баш ийишчу. 1208-жылы Темучиндин аскерлери Алтай тоосун ашып өтүп найман, меркиттерге чабуул коёт. Бул согуш дагы найман, меркиттерди оорду толгус жоготууларга дуушар кылды.
Акун Токтосартов
Токтосартов Акун - котормочу, журналист, мамлекеттик, маданий жана коомдук ишмер.
Кыскача өмүр баяны
Совет районунун Алайкуу өрөөнүнүн Көңдүк айылында 1941-жылы 15-мартта туулган. 1958-жылы «Кайың-Талаа» орто мектебин аяктап, 1958–1966-жж. Токмок шаарындагы Республикалык маданий агартуу окуу жайын, Ош мамлекеттик педагогика институтун, 1982-жылы Алматы шаарындагы Жогорку партиялык мектепти бүтүргөн. 1966–1977-жж. Кыргыз ССРинин Маданият министрлигинин борбордук аппаратында жооптуу кызматкер, 1977–1985-жж. Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин маданият бөлүмүнүн сектор башчысы болуп иштеген. 1985–1991-жж. Кыргыз ССРинин Маданият министринин биринчи орун басары, Маданият министри, 1991–1997-жж. Токтогул атындагы мамлекеттик филармониянын директору, «Манас айылы» тарыхый-маданий комплексинин Башкы директору кызматтарын аткарган. 1992-жылдан бери Эл аралык «Руханият» ассоциациясынын Президенти. Анын макалалары 1968-жылдан баштап райондук, облустук, республикалык гезиттерге жарыяланып, өзбек жазуучусу Пиримкул Кадыровдун, казак жазуучусу Оролхан Бокеевдин роман, повесттерин, аңгемелерин которуп кыргыз тилинде жарык көргөн. Советтик драматургдар А.Абдуллиндин «Он үчүнчү башкарма», М.Зарудныйдын «Рим-17», Э.Чеповецкийдин «Ай да, Мыцык», Д.Шаймерденовдун «Доке келе жатат», В.Чичковдун «Бүтпөй калган маек» деген пьесалары кыргыз тилине которулуп, республиканын профессионалдык жана элдик театрларда сахналаштырылып, Кыргыз телерадиосунда коюлган. А.Токтосартовдун жетекчилиги астында 2002-жылы «Руханият» деген ат менен көлөмдүү китеп басмадан чыккан. Ал Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин, Кыргыз ССРинин Энциклопедиясынын башкы редакция коллегиясынын, Кыргыз ССРинин Достук жана чет өлкөлөр менен маданий кызматташуу коомунун президиумунун мүчөсү, Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин Коллегиясынын, «Кыргызстан-Германия Демократия Республикасы» достук коомунун төрагасы болгон. Азыркы учурда Чынгыз Айтматов атындагы коомдук илимдер академиясынын академиги, Эл аралык Ата-Түрк фондусунун, «Евразия Диалогу» платформасынын мүчөсү, «Кыргызстан-Сауд Арабия» достук коомунун, Эл аралык «Руханият» ассоциациясынын Кеңешинин Төрагасы. 1970-жылы СССРдин «Эмгектеги каармандыгы үчүн», 1995-жылы Кыргыз Республикасынын «Манас-1000» медалдары менен сыйланып, 2001-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» ардактуу наамын алган, 2002-жылы «Тынчтык жана элдердин ортосундагы ынтымак үчүн» Эл аралык сыйлыктын лауреаты болгон. 2011-жылы И.Раззаковдун эмгектеринин тандалмасын киргизүү менен “И.Раззаков” аттуу эки томдук китеп чыгарган. 1998-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 1997-жылдан Кыргызстан Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Ырайым кылуу укугу
Ырайым кылуу укугу – дүйнөнүн дээрлик баардык өлкөлөрүндө мамлекет башчыларынын негизги конституциялык ыйгарым укуктарынын бири. Ырайым кылуу ишараты соттолуучуну жаза тартуудан толук же жарым-жартылай бошотууда же сот тарабынан белгиленген жазаны бир кыйла жумшагыраагы менен алмаштырууда турат. Ырайым кылуу жөнүндөгү өтүнүч эреже катары, соттолуучулардын жеке өздөрүнүн өтүнүчтөрү боюнча өкүм мыйзамдуу күчүнө киргенден кийин каралат. КРде КР Президенти тарабынан гана жекече белгилүү адамга карата ырайым берүү ишке ашырылат. Ырайым берүү актысы КР Президентинин жарлыгы менен, өтүнүч түшкөн соттолуучуга даректелүү менен кабыл алынат. Ырайым берүүдөн баш тартылган учурда КР Президенти ырасмий чечим чыгарат. КР Президенти ырайым берүү актысы менен: 1) соттолгонду жазанын өтөлө элек бөлүгүнөн бошото алат; 2) жазанын өтөлө элек мөөнөтүнүн белгилүү бөлүгүн кыскарта алат; 3) белгиленген жазаны же анын өтөлө элек бөлүгүн бир кыйла жумшагыраак түрүнө алмаштыра алат; 4) ал аткарыла элек шарттарда кошумча жазадан куткара алат.
Тоялиев Самат
Тоялиев Самат – акын. Талас районунун Сасык-Булак айылында 1978-жылы 11-декабрда туулган. 1985–1996-жж. өз айылындагы Жумагул уулу Алымкул атындагы орто мектепте окуп, 2001-жылы Кусейин Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинин түркология факультетин ийгиликтүү аяктаган. 2001–2004-жж. аталган окуу жайдын аспирантура бөлүмүндө кыргыз филологиясы адистиги боюнча билим алган.
Эмгек жолун 1998-жылы “Студенческий меридиан” гезитинин кабарчысы болуу менен баштаган. 2001–2002-жж. БГУнун эл аралык бөлүмүндө котормочу, кыргыз адабияты кафедрасында окутуучу болуп эмгектенген. 2004-жылы “Бийиктик” басмасында корректор, 2005–2009-жж. “Шоокум” журналында корректор, бөлүм башчы, басма координатору, жооптуу редактор, 2006-жылдын октябрынан Кыргыз Республикасынын Финансылык чалгындоо кызматында котормочу болуп иштеп келет.
Чыгармачылык менен мектеп жашынан алектенип, ырлары, котормолору 1995-жылдан республикалык басылмаларда жарыялана баштаган. Алгачкы чыгармачылык ийгиликтери үчүн 1998-жылы “Мээрим” эл аралык кайрымдуулук фондунун стипендиаты, 2000-жылы “Үмүт” президенттик стипендиясынын лауреаты болгон.
2001-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Көөдөндөгү көктөм: Ырлар. – Б.: БГУнун басманакасы, 2001. – 56 б.
Алымкул деген ким эле?: Документалдуу очерк. – Б.: Алтын тамга, 2007. – 52 б.
Ырасталбаган аккредитив
Ырасталбаган аккредитив – аткаруучу банк тарабынан төлөм ырастоосу жок болгон аккредитив.
Сата (Миякин району, Башкыртстан)
Сата — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Енебей-Урсаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 148 киши. Почта индекси — 452098, ОКАТО коду — 80244820003.
Васисс (дарыя)
Васисс — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын оң жээгинен 227 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.