cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жергиликтүү климат
Жергиликтүү климат - мезоклимат – бир же бир нече метеостанция тарабынан иликтенген, табигый шарттары бир түрдүү болгон чакан аймактын климаты (мисалы, токой массиви, деңиз жээги, анча чоң эмес шаар климаты жана башка). Таралуусу боюнча жергиликтүү климат макроклимат менен микроклиматтын ортосунда өтмө абалда. Жергиликтүү климаттын өзгөчөлүктөрү ошол аймактагы жер бетинин түзүлүшүнө (анын топографиясына, топурак, өсүмдүктөрүнүн мүнөзүнө, шаар курулуш иштерине жана башка) байланыштуу. Мындай өзгөчөлүктөр айрыкча атмосферанын төмөнкү катмарларында (бир нече жүз м бийиктикке чейин) байкалат. Жергиликтүу климаттын кубулуштарына көптөгөн жергиликтүү шамалдар да кирет; мисалы, Ысык-Көлдөгү Улан, Сан-Таш шамалдары.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кеттер
Кеттер, кето, остяктар (өздөрүн кет деп аташат, сөзмө-сөз мааниси адам; мурдагы аты – енисейлик остяктар, енисейликтер) – Россия Федерациясында жашаган эл. Енисейдин төмөнкү жана ортоңку агымындагы аймакта (Краснояр крайында, Турухан жана Байкит райондорунда) майда топторго бөлүнүп жашашат. Саны 1500 киши (2002). Кет тилинде, ошондой эле орус тилинде сүйлөшөт. Кеттер – Енисей тайгасындагы байыркы уруулардын укум-тукумдары. Алар бир жерден экинчи жерге көчүп жүрүп, Түндүк Енисейге отурукташып калган. 17-кылымда Россиянын курамына кирген. Кеттер балык кармап, аң уулап, мөмө жыйнашкан, бугу унаа катары колдонулган. Эркектер жыгачтан, сөөктөн, мүйүздөн ар кандай буюмдарды жасап, устачылык кылышкан. Аялдар сайма сайып, тери иштетип, кийим жана үй-тиричилигине керектүү буюмдарды жасашкан. Кеттер каркасы шыргыйдан тургузулуп, үстү кайың кабыгы жана жабылган, конус типтүү алачыкта жана жер төлөдө жашап, бугу жана коён терисинен тигилген кийим кийишкен. Тамак-ашы – негизинен эт, балык азыктары. Кышкысын балык майы жана ышталган эт, жайкысын жер-жемишти кеңири пайдаланышкан. Тамакты отко, нанды оттун коруна бышырган. Учурда Кеттер териси баалуу айбанаттарга аңчылык кылып, бакчачылык, балык уулоочулук жана кесиптенишет; интеллигенция түзүлгөн. 1995-ж. Туруханда Кеттердин этностук маданий борбору, 2004-жылдан Красноярскиде «Кеттер ассоциациясы» уюшулган.
Колдонулган адабияттар
Буриштер
Ксенон
Ксенон (лат. Xenon, грек. Xenos - чоочун),– Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 5-мезгилинин VIIIА группа элементи, асыл газдарга кирет, к.н. 54, ат. м. 131,30. 1898-ж. У.Рамзай менен М.Траверс ачкан, ал эми алгачкы хим. бирикмесин XePtF6 Н.Бартлет алган. Табигый К. туруктуу 9 изотоп аралашмасынан турат: 124Xe (0,096 % көлөмү б-ча), 126Xe (26,98 %), 128Xe (10,44 %), 129Xe (0,090 %), 130Xe (1,92 %), 131Xe (24,44 %), 132Xe (4,08 %), 134Xe (21,18 %), 136Xe (8,78 %). Уран минералынан жана ядролук жарылууда бөлүнгөн К. изотоптору (133Xe, 135Xe) b нурларын бөлүп чыгарат. Окистенүү даражалары +2, +4, +6, +8. Иондошуу энергиясы: Xe0 ® Xe+ ® Xe2+ ® Xe3+ ® Xe4+ (эВ м-н) 12,13; 21,21; 32,13; 46,62 барабар. Полинг б-ча терс электрдүүлүгү 2,6; ат. радиусу 2,18, коваленттик радиусу 1,30. Атмосфера курамында 8,7×10-6 % (көлөм б-ча), жалпы запасы 1,6×1011 м3 түзөт. Жер кыртышында ураны бар кендерде кездешет. К. мол-сы бир атомдон турган түссүз, жытсыз газ; кайноо темп-расы 108оС; катуу абалындагы тыгызд. 2,700 г/см3 (133о К), суюк – 2,987 г/см3 (165о К), газ – 5,85 кг/см3 (273оК, 0,1 МПа). Катуу К. кубдук кристаллдык торчого ээ: a=6,197Е (58оК); z=4. Сууда эригичтиги 0,242×10-3 м3/кг - 0,1 МПа, 273о К жана 0,097×10-3 м3/кг - 0,1 МПа, 298о К. К. суу жана башка орг. заттар менен клатраттар, галогендер менен эксимердик бирикмелер XeF, XeF4, XeF6, XeO4, Xe×6H2O ж.б. пайда кылат. Перксенаттары да белгилүү: Na4XeO6× XeO4 балкып эрүү темп-расы 5,80С; FХeOClO3, Xe(OClO3), FХeSO3F, XeCl2, XeCl4, XeClF, XeBr2 ж.б. К. абадан алышат. Электр-вакуумдук техникада, жарык берүүчү лампада газ разрядын жана импульстук кубаттуу жарык берүүчү булактарын алууда колдонулат.
Рип (Залесская Лала куймасы)
Рип (Чоң Рип) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Залесская Лала дарыясынын оң жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кынап жалгоо
Кынап жалгоо (сопряжение) - эки сызыкты үчүнчү бир сызык менен сындырбай, жылмалап улоо.
Компьютер програмын структуралуу иштеп чыгуу
Компьютер програмын структуралуу иштеп чыгуу (Program structure development - Структурная разработка программ).
Програмдын модулу аныкталгандан кийин, программалоочунун кийинки кадамында, ар бир модулда баяндалган милдетти аткартуу үчүн, талап кылынган процедурдун логиктик тартиби аныкталат. Модулдун процедурунун график же жазуу менен баяндалышы чечимдин алгоритми же програмдын логикасы деп аталат. Програмдын логиктик тартибин аныктоо програмдоочу үчүн адатта стимулдоочу маселе болуп саналат. Бул жерде чыгармачылык потенциал сыяктуу долбоорлоонун структуралаштырылган концепциясын түшүнүү талап кылынат. Ошентип, чечимдин алгоритмин долбоорлоо иши искусство жана жөндөм болуп саналат.
Структуралуу долбоор. Програмды түзүүнүн логиктик тартиби башкаруунун үч комбинациясынан турат. Башкаруу структуралары бир катар көрсөтмөлөрдөн турат, алар програмдын көрсөтмөлөрүнүн аткартуу жана логиктик тартибин башкарат. Програмдагы ар бир модул демейде бирден көп башкаруу структурасынан турушу мүмкүн. Структуралык долбоорлоодо колдонулган башкаруу структураларына удаалаш, тандоо жана кайталоо структуралары кирет. Удаалаш структураны башкаруу удаалаш аткарылуучу аракеттер же жалгыз аракетти көрсөтүү үчүн колдонулат. Киргизүү, иштетүү жана чыгаруу процесстери аракет катары кабыл алынган. Аракеттерге отчетту окуу, орточону жана жыйынтыкты эсептөө, жыйынтыкты басып чыгаруу мисал боло алат. Тандоо структурсын башкарууда кандайдыр бир шартка негизделген айрым аракетти аткартууну програмга кабарлайт. Шарт баалангандан кийин, жыйынтыгы чын же жалган болот. Сүрөттө шарт ромб түрүндө берилген, эгерде шарттын жыйынтыгы чын болсо, анда бир аракет, ал эми жалган болсо башка аракет аткарылат. Бул структура кээде if-then-else структурасы деп да аталат. if-then-else шарты бааланганда жыйынтыгы чын же жалган болгон эки мүмкүнчүлүктүн бирин берет, ал эми үчтөн көп сандагы мүмкүнчүлүктөрдүн бирин тандоодо кокустан тандоо структурасын башкаруу колдонулат. Тандоо структурасын башкаруунун жалпыланышы болуп кокустан тандоо структурасын башкаруу эсептелет. Кайталоо структурасын башкаруу шарт аткарылбай калганга чейин аркеттердин тобун бир нече жолу аткартууда колдонулат. Кайталоо структурасын башкаруунун do-while жана do-until деген эки түрү бар. Кайталоонун do-while структурасын башкарууда кайталоо шарты кайталануучу аракеттердин алдында текшерилет, эгерде шарт жыйынтыгы чын болсо, анда түйүндүн ичиндеги аракеттер аткарылат. Түйүндүн аткарылышы шарт жыйынтыгы жалган болуп калганга чейин кайталана берет. Кайталоонун do-until башкаруу структурасы do-while структурасына окшобойт, андан негизги эки айырмасы бар. Биринчиси do-until структурасында кайталоо шарты түйүндүн аягында текшерилет, демек башкаруу структурасынын аракеттери жок дегенде бир жолу аткарылат, do-while башкаруу структурасында биринчи жолу текшерилгенде шарт жалган болуп калса, анда түйүн бир жолу дагы аткарылбай калат. Экинчиден do-while башкаруу структурасында шарт жалган болгондо кайталоо токтолот, ал эми do-until структурасынан чыгуу качан гана шарт чын болуп калганда аткарылат.
Жээнбаев, Жаныбек
Жээнбаев Жаныбек (1931-ж, Түп району, Күрмөнтү айылы-2007-ж.) —физика-математика илимдеринин доктору (1970) профессор (1972), Кыргызстан ИАнын академиясы (1989; 1987-жылдан мүчө). Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1992).
Өмүр таржымалы
1956-ж. КМУну бүтүргөн. 19б0-69-ж. Кыргыз ССР ИАнын Физика-математика институтунда газ разряддар физикасы лабораториясыны башчысы, 1969—76-ж. директордун илим боюнча орун басары, 1976-жылдан институттун (1984-жылдан Физика институту) директору жана атомдук спектроскопия лабораториясынын башчысы, 1993-жылдын декабрынан Кыргыз Республикасынын УИАсынын вице-президенти. Жээнбаевдин негизги илимий изилдөөлөрү атом спектроскопиясы менен плазма физикасына арналган. Анын жетекчилиги менен Кыргызстанда 1-жолу төмөнкү температуралуу плазма генератору түзүлүп, бир жана эки агымдуу плазматрондор, плазма диагнозун коюу методдору, спектроскопия жолу менен анализдөө иш жүзүндө колдонууда. 200ден ашык илимий эмгектин (анын ичинде 20 ойлоп чыгаруунун, 6 монографиянын (авторлош)) автору. Эл аралык (Болгария, ГДР, Испания) жана мурункуу Бүткүл союздук Кеңешмелерге илимий докладдар менен катышкан. 1962-ж. Кыргызстан ИАнын изилдөө-математика институтунда газ разряддар физикасы лабораториясын уюштурган.
Айрым шилтемелер
Илимге кеткен изги жол
Жоодары
Жоодары — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Чегиштин атасы экендиги гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 3. 186). Жоодур — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, эпосто аты гана аталат. Өзүн кармап алган Семетейди Карагул сенин кытайдын колуна түшүп кеткен тууганың Байболоттун уулу Ж. баатырмын деп алдайт ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 2. 172).
Жазылуу сатыккат
Жазылуу сатыккат – облигация же артыкчылтуу акциялар менен кошо чыгарылып, анын ээсине ошол эле эмитенттеги жөнөкөй акциялардын белгилүү бир санын сатып алууга укук берген баалуу кагаз.
Кет тили
Кет тили, енисей-остяк тили – кеттердин тили. Енисей семьясындагы тилдерден сакталып калган жалгыз тил. Кет-пумпокол топчосуна кирет. РСФСРдин Краснояр крайынын (Турухан жана Байкит райондору) түндүгүнө таралган. Имбат жана сым (же юг) деген эки негизги диалекти бар. Кет тилинин биринчи жазуусун 1934-ж. енисей тилдерин изилдөөчү Н. К. Каргер түзгөн.
Чет-Булак кум-шагыл кени
Чет-Булак кум-шагыл кени Жалал-Абад облусунун Тогуз-Торо районунда, Казарман кыштагынан 14  км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1400–1600 м бийиктикте. 1977-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Аллювий кум-шагыл катмары Көгарт суусунун төртүнчү тектиринде жайгашкан. Анын изилденген калыңдыгы 6,35–10 м. Орточо гранулометриялык курамы: 350–70 мм – 6,80%, 70–5 мм – 31,25%, 5 ммден майдасы – 61,95%. Кум-шагыл «200» маркадагы бетонду даярдоого, курулуш ишерине колдонууга жарамдуу. Запасы А – 114 миң м3, В – 250 миң м3, С1– 252 миң м3 А+В+С1– 616 миң м3.
Бут куйруктуулар
Бут куйруктуулар (Collembola) - курт-кумурскалар классынын түркүмү. Денеси кылдуу түктөр менен капталган. Ооз органдары кемирүү жана сайып оорууга ылайыкталган. Канаттары жана көздөрү жок. Бут куйруктуулардын мүнөздүү органы - алардын курсак көңдөйүндө жайгашкан секирткич айрычасы, анын жардамы менен таянчыктап секирип жылат.
Бут куйруктуулар ар түрдүү шарттарда, өзгөчө нымдуу, чириндилерде, өсүмдүктөрдүн калдык-тарынын арасында, кээ бирлери сууда жашайт, чириндилерди жейт. Жаратылыштагы зат алмашууда жана топурактын пайда болушунда көрүнүктүү роль ойлойт. Алардын жашылча, жер-жемиштергө зыян келтирүүчү бир нече түрү бар. Мис, сары Бут куйруктуулар кызылча, картошка, ашкабакка жана жүзүмгө зыян келтирет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жергиликтүү тармак
Жергиликтүү тармак – локал тармак – офис, имарат же бир нече имаратты камтыган окуу жайдын компьютердик лабораториясында чектелген байланыш-катыш түйүнү. Жергиликтүү тармак байланыш каналынан туруп, бир нече компьютерди борбордук компьютер менен же бир нече жеке компьютерди өз ара туташтырат. Ал жабдуулар, программалык жабдыктар жана маалымат казынасын бөлүштүрөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Бальфур декларациясы (1917)
Бальфур декларациясы (1917) - Улуу Британиянын тышкы иштер министри Ж. Бальфурдун ысмынан аталган. Анда Улуу Британиянын өкмөтү Палестинада «еврей элинин улуттук очогун» түзүүгө жардам берүүгө даяр экендигин билдирген. Кийин бул декларация Франция жана АКШ тарабынаи таанылып, Севр тынчтык келишиминин шарттарына киргизилген. Бириичи дүйнөлүк согуштун жыйынтыгында Палестинаны башкарууга мандат алуу менен Британия Бальфур декларациясын ишке ашырууга жана Палестинага башка өлкөлөрдөн еврей калкынын келүүсүн колдоого аракеттенген. Бул аракет Палестина аймагында Израиль мамлекетинин түзүлүшү (1948) менен аяктады. Бирок бул декларация палестиналык арабдардын нааразылыгын пайда кылып, еврейлер менен арабдардын ортосунда кагьшышууларга алып келген жана бүгүнкү күнгө чейин чечилбей келаткан араб-израиль чыр-чатактарына негиз салган.
Жооке
Жооке, Жөкө — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Алыбектин уулу. Жакып Манаска ылайык кыз издегенде жанына алган жолдошу (Сагымбай Орозбаков, 2. 394, 373).
Кисе
Кисе («Текмат») — оттук, кын, окчонтой, баштык, кылыч кезтик өңдүү мергенчилик, жоокерчилик аспап — куралдар кыстарылуучу жазы кур. Илгерки көчмөн, жоокерчилик заманда кисеси жоктор эр бүлө катары эсептелбеген. Бул буюм да чебер кооздолуп жасалган. Киселер баалуу мүлк катары атадан балага мурас катары өткөн. Мыкты кисе жана ага илинген ар түрдүү буюмдар ээсинин турмуштук абалына жараша алтын, күмүш, жез сыяктуу асыл заттар чөгөрүлүп кооздолгон.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Ийрүү
Ийрүү - узундугу ар кыл булалардан чубалган узун жип алуунун техникалык процесси. Жип кебезден, зыгыр жана кыска жибек буласынан, жүндөн, химиялык булалардан ийрилип даярдалат. Ийрүү - текстилдик өнөр жайынын да негизги процесстеринин бири. Ийрүү жолу менен алынган түрдүү кездеме, трикотаж, буюмдар, машина жип, кенеп жип, аркан жана башкалар жасалат. Кыргыздын салттуу турмушунда ийрүү кеңири орун алган. Үй тиричилигине керектүү болгон буюмдар үчүн жиптер негизинен ийик менен ийрилип жасалган. Ийрүү эмгеги жалаң кыз-келиндердин, аялдардын жумушу болгон.
Портал:Инсандар/Кириш сөз
Уикипедиянын негизги бөлүмдөрүнүн бири болуп белгилүү инсандардын өмүр таржымалы, алардын жашаган өлкөлөрү, улуту жана каада салты эсептелинет. Бул порталда көптөгөн инсандар - окумуштуулар, саясатчылар, жазуучулар жана башка, дүйнөнүн өзгөрүшүнө өз салымдарын кошушкан кесиптердин ээлери тууралуу макалалар топтолгон.
Компьютер програмын иштеп чыгуунун өмүр циклы
Компьютер програмын иштеп чыгуунун өмүр циклы (Program Development Life Cycle (PDCL) - Цикл жизни разработки программ). Програмды иштеп чыгуунун өмүр циклы - компьютердик програмды түзүүдө колдонулган кадамдар. Маалыматтар системин иштеп чыгуунун өмүр циклы сыяктуу, програмды иштеп чыгуунун өмүр циклы програмды түзүүдө програмдоочу пайдаланган каражаттар. Програмды иштеп чыгуунун өмүр циклы төмөнкү алты кадамдан турат: Програмды түзүү маалыматтар системинин ичинде улануучу процесс, себеби PDLC сүрөттө көрсөтүлгөндөй айлампаны түзөт жана ал улануучу процесс. Програмды тейлөө кадамы, анын кийинки кадамы болгон проблемди анализдөө кадамы менен биригип айлампаны түзөт. Програмда ката табылганда же програмды өркүндөтүү үчүн програмды өзгөртүү чечими кабыл алынганда байланыш аткарылып айлампа түзүлөт. Ошентип, проблемди кайрадан анализдөө кадамы менен баштап, програмды иштеп чыгуунун өмүр циклы кайталап иштетилет.
Микижа
Микижа (лат. Salmo mykiss) — кемчат сомунун бир түрү.
Линвистикалык терминология
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Тунальки-Еган
Тунальки-Еган — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ай-Еган дарыясынын сол жээгинен 86 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Палагина, Нина Николаевна
Палагина Нина Николаевна (1930-жылдын 5-февралы – 2010-жылдын 18-февралы) – Кыргызстанда психология илимдеринин доктору (1992), профессор (1995) болгон биринчи аял, Педагогикалык жана социалдык илимдер академиясынын (Москва шаары) жана Педагогикалык илимдер академиясынын (Нью-Йорк шаары) академиги.
= Өмүр баяны = Нина Николаевна 1930-жылы 5-февралда Орусиянын Куйбышев облусунда туулган, бирок ал бүт өмүрүн Кыргызстанда өткөргөн. Ал Панфилов районунун Кайыңды айылында жашап, ошол жерден мектепке барган.
Палагина Низами атындагы Ташкент пединститутунун психолого-педагогика факультетин (1950), институтту аяктагандан кийин Нина Николаевна Өзбек ССРинин Хорезм педагогикалык институтунун педагогика жана психология кафедрасында мугалимдик эмгек жолун баштаган жана эки жыл иштегенден кийин А. Герцен атындагы Ленинград педагогикалык институтунун психология кафедрасынын аспирантурасына өткөн (1956), 1957- жылдан бери Бишкек шаарындагы жогорку окуу жайларда эмгектенет. 1958-жылы Ленинградда кандидаттык диссертациясын коргогон, ал кенже мектеп окуучуларынын адеп-ахлактык түшүнүктөрүн калыптандырууга арналган, ошентип Нина Николаевна республикадагы биринчи психология илимдеринин кандидаты болгон.
1973-жылы Нина Николаевнага Республикалык мугалимдердин квалификациясын жогорулатуу институтунда педагогика жана психология кафедрасын түзүү тапшырмасы берилген.
Палагинага Республикалык мугалимдердин билимин өркүндөтүү институтунда педагогика жана психология кафедрасынын түзүү тапшырмасы берилген. Жаңыдан түзүлгөн кафедра Союздук деңгээлдеги иш чараларга, семинарларга, алдыңкы мугалимдердин тажрыйбаларын демонстрациялоого жетише алган. Палагина Республикабызда базалык психологиялык билими бар алгачкы психолог, биринчи психология илиминин кандидаты жана биринчи психология илиминин доктору. Анын кандидаттык изилдөөсү “Кенже мектеп окуучуларынын моралдык түшүнүктөрүнүн калыптанышына”, а докторлугу – алгачкы балалык куракта элестин калыптанышына арналган. Палагина изилдөөсү дүйнөлүк психология илимине жаңылык киргизгендиги менен баалуу.
Квалификацияны жогорулатуу системасында жогорку окуу жайлардын адистештирилген кафедралары биринчи жолу ачылып жаткан, иштин мазмуну жана методдору билим берүүнүн практикалык маселелерине багытталышы керек болчу. Ташкент жана Ленинград педагогикалык институттарында Н.Н. Палагина мектепте жана балдар бакчасында психологиялык дисциплиналарды практика менен тыгыз байланышта окутууга мүмкүндүк берген окутуунун негизги усулдарын изилдеп чыккан. Анын кесипкөйлүгүнүн башатында А.Н. Леонтьев, А.Р. Лурия, В.Ф. Шаталов, С.Н. Лысенкова, Ш.А. Амонашвили, В.В. Давыдов, Д.Б. Эльконин, Г.М. Андреева, В.В. Лебединский жана башкалар турган, Палагина алардын курстарына катышып, М.В. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинде, мектепке чейинки балдарды тарбиялоо илим-изилдөө институтунда бир нече жолу стажировкада болгон.
1992-жылы Орусиянын Билим берүү академиясынын Психология институтунда Нина Николаевна педагогикалык жана жаш курактык психология адистиги боюнча “Кыялдардын башында: балдардын аң-сезимин калыптандыруунун психологиялык механизмдери” деп аталган доктордук диссертациясын коргоп, Кыргыз Республикасындагы психология илимдеринин алгачкы доктору болгон.
1995-жылдан тарта Нина Николаевна Б.Н. Ельцин атындагы Кыргыз-Орус Славян университетинин психология кафедрасынын профессору болуп иштеген.
Палагина чыныгы илимий мектепти түзө алган: анын жетекчилиги астында 15 аспирант кандидаттык диссертацияларын аткарган, 4 адам коргогон. Алар кандидаттыгын Бишкек, Москва, Ташкент, Тбилиси, Алматы шаарларында коргошкон, бул алардын илимий даярдыгынын жогорку деңгээлинен кабар берет. Анын көптөгөн шакирттери кафедраларды жетектеп, жогорку административдик кызматтарды ээлешти.
Нина Николаевна көп жылдар бою СССР психологдорунун республикалык коомунун мүчөсү болгон, СССРдин психологдорунун съезддерине бир нече жолу делегат болуп шайланган, Эл аралык психология боюнча конференциялардын катышуучусу болгон.
Союз мезгилинде, жалпы мамлекетте, ал гана эмес чет өлкөлөрдө 3 жашка чейинки балдардагы элестин калыптанышы изилденген эмес. Бардык илимий булактар, Л. С. Выготский баш болуп, балдардагы элес сюжеттик, ролдук оюндун негизинде 3 жаштан калыптанат деп илимий жыйынтык чыгарышкан. Палагина элдик педагогиканын ыкмаларынын жардамында балдардагы элес 1,5-2 жаштан калыптана тургандыгын эксперименталдык жол аркылуу далилдеген (1992). Палагина элдик педагогикадагы ыкмалардын таасир этүү механизмдерине анализ берүү жана аларды азыркы педагогикалык практикага киргизүү боюнча изилдөөнүн өз алдынча жолун таба алган. Бул багытта Палагинанын жетекчилиги астында 7 кандидаттык диссертация ийгиликтүү корголгон. Оюнда чыныгы кубулуштарды жарыш моделдештирүү механизмин колдонуу, эрте курактагы балдардын оюндарын өнүктүрүү (Л. В. Усенко); Социумдун колдоосу, эмоционалдык жугуу механизми балдардын нарктуулуктарынын өнүгүүсүндө (Т. А. Конурбаев); Бала бакчаларда элдик интеллектуалдык оюндарды жандандыруу (Т. Уметов); Кенже мектеп окуучуларынын эмгек активдүүлүктөрүн өстүрүүдө фольклорду колдонуу (Ч. Т. Осмонова); Окуу процессинде, бала бакчада өз ара аракет этүү механизмдерин бөлүү жана аларды педагогикалык процессте колдонууну (П. Я. Гальпериндин иши боюнча) К. Сейдакулова, (Ш. Аманашвили боюнча) Э. К. Омуралиева изилдөөлөрдү ишке ашырган. Акыркы убакта социалдык зарылчылыктардын негизинде Палагина курактык закон ченемдүүлүктөрдү этнопсихология менен байланыштыруунун үстүндө иштеп жатат. Палагина 70 басма табактан ашык илимий эмгектерди жазган.
Нина Николаевна бала бакчадагы практикалык психологиянын башатында турган, бул жагынан ага мектепке чейинки билим берүү илим-изилдөө институтунда В.А. Запорожецте өткөн стажировкасы жардам берген, бул институтта Палагина мектепке чейинки мекемелердин практикалык психологдорун даярдоо курстарын аяктаган. Анын илимий колдоосу менен республиканын көптөгөн мектепке чейинки мекемелеринде “Өнүгүү”, “Таланттуу бала” аттуу программалары боюнча мектепке бара элек балдар менен иштер жолго коюлду.
Н.Н. Палагинанын изилдөөлөрүнүн жыйынтыктары мектепке чейинки мекемелер үчүн бүткүл союздук усулдук колдонмолордо пайдаланылган: “Эрте куракта балдар менен оюндар жана көнүгүүлөр” (М., 1985), “Мектепке бара элек балдардын оюну” (М., 1989) ж.б.
Жаш курактык мыйзам ченемдүүлүктөрдүн этностук психология менен байланышы Н.Н.Палагинанын изилдөө ишмердигинде өзгөчө орунду ээлейт, Палагина буга студенттерин да тарткан.
Н.Н. Палагина мектепке чейинки жана мектеп жашындагы балдардын өнүгүү психологиясы, этностук психология жана билим берүү психологиясы боюнча көптөгөн эмгектердин автору. Анын жүздөн ашык илимий эмгектери жарык көргөн, алардын ичинде 20сы – монографиялар, окуу китептери, окуу-усулдук колдонмолор. Бул китептер биздин республикада гана эмес, ошондой эле анын чегинде да, атап айтканда, Москва, Алматы, Самара жана башка шаарларда басылып чыккан.
Палагина Кыргыз билим берүү институтунун (КБИ) докторлук жана кандидаттык диссертацияларды коргоо боюнча атайын кеңешинин курамына кирген.
Н.Н.Палагинанын негизги эмгектери
= Сыйлыктары =
= Берилген баа = Профессор Палагинанын эки академиянын – Нью-Йорк Илимдер Академиясынын жана Педагогикалык жана социалдык илимдер академиясынын (Москва шаары) мүчөсү болуп шайланганы анын илимий ишмердигине берилген баа болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
“КОСУ Жарчысы” журналы, 2010-ж., 10-том, №3, 173-174-беттер.
Алар биринчилерден болушкан: Кыргыз-Орус Славян университетинин 25 жылдыгына арналат / түзүүчүлөр: В.А. Воропаева, В.С. Мальнева. - Бишкек: КОСУ. 2018. - 362 б.
Онтогенезде адамдын калыптанышы: психология илимдеринин доктору, профессор, Нью-Йорк Илимдер академиясынын, Педагогикалык жана социалдык илимдер академиясынын (Москва ш.) академиги Н.Н. Палагинанын илимий идеяларын өнүктүрүүгө арналган эл аралык илимий-практикалык конференциянын материалдары / жооптуу редактору В.П. Иванова. – Б.: КОСУ, 2020. 252 б.
= Шилтемелер = Палагина Нина Николаевна // https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/famous-personalities/scientists-kyrgyzstan/33900-palagina-nina-nikolaevna.html
Палагина Н.Н.//https://www.b17.ru/books.php?autor=palagina
Палагина Нина Николаевна //https://psyjournals.ru/authors/28186.shtml
Палагина Нина Николаевна - информация об авторе //https://moluch.ru/authors/64575/
Доктор психологических наук, профессор Кыргызстанского института образования //http://www.voppsy.ru/authors/PALAGINN.htm
Психология развития и возрастная психология  // http://ellibnb.library.isu.ru/cgi-bin/irbis64r_15/cgiirbis_64.htm?LNG=&Z21ID=&I21DBN=IRCAT&P21DBN=IRCAT&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=30&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=Палагина%2C%20Нина%20Николаевна
Палагина Н. Н. //https://www.elibrary.ru/item.asp?id=37038839
Ормон хан
Ормон Ниязбек уулу (1790-1854) – Кыргыз хандыгынын сарыбагыш уруусунан көтөрүлгөн ханы.
Ата-бабалары
Түптүү бий тукуму. Оң канаттагы сарыбагыш уруусунан. Бабасы Манап бийдин аты кыргыз ичинде ак-сөөктүктү туйундурган энчи атка айланып калган. 4- атасы Маматкул бий кыргыздардын жогорку бийи болуп “жогорку бий” чениндеги адам экендигин кытайлыктар 1758 жылы Кыргызстанга келишкенде жазып кетишкен. Чоң атасы Эсенкул бий дагы оң менен солго бийлиги өткөн, өз заманын көрүнүктүү саясатчыларынан болгон. Анын демилгеси менен азыркы Чүй, Талас өрөөндөрүн кыргыз уруулары туруктуу жайлашып, Ата Конушту сактап калуунун эң негизги шарты түзүлгөн. Өз атасы – Ниязбек. "Ниязбектин сегиз бек, телегейи тегиз бек, теменеси болот бек" аталышкан. Демек 8 бир тууган болушкан.
Ормондун теги толугу менен: Тагай бий → Сарыбагыш (Кылжыр) → Дөөлөс → Манап бий → Сүтөй → Сарсейит → Үчүкө → Маматкул → Болот → Эсенкул → Ниязбек → Ормон.
Ормондун хан болуп көтөрүлүшү
Ормон хандын хан көтөрүлүшүнө анын ата-бабаларынын эл үчүн кылган иштери, алардын атак даңкы, эрдиктери чоң салым кошкон. Ормондун хандыкка көтөрүлүшү 1842-ж. (кээ бир учурда андан алда канча эрте убакытты айтышат - 1825) Көтмалдыда өткөн оң менен солдун тобунда болгон.
Ормон, өнүгүү үчүн кыргыз биригип, бир адамды бий шайлап, ага баш ийүү замандын шарты болуп тургандыгын айтып, сырткы душмандарды айтып, бий көтөрүү демилгесин сунуштаган.Чогулган жалпы бийлер ылайык көрүп Ормонду бий көтөрүшкөн.
Ормондун хан көтөрүлүшүнүн 1825-жылга орун алгандыгы жөнүндө Б. Солтоноев жана С. Абрамзон кабар беришет. Бул окуянын 1825 туура келиши тарыхый шарттарга көбүрөөк туура келет деген пикирлер да бар. Анткени, жамы кыргыз биригип жогорку бий көтөрүшү Кокон хандыгы түндүк Кыргызстанга өз бийлик үстөмдүгүн орнотконго чейин мүмкүн боло ала турган орчундуу саясый окуя эле. Бирок 1842-жылы, элүү жашында хан болгону тууралуу жоромол да чындыкка жакын.
Ормонду бий көтөргөн курултайга кыргыздын ири урууларынын өкүлдөрү: сарыбагыштан Жантай, Төрөгелди, Адыл, Түлөберди, Калпак баатырлар; бугудан Боромбай, Балбай баатыр, Өмүр баатыр, Муратаалы; солтодон Жангарач, Тынаалы, Төкөлдөш, Жетикашка, Чыңгыш, Күрпүк; саяктан Алыбек, Черикчи, саруудан Ажыбек датка, чериктен Ажыбек баатыр; азык, кушчудан Бүргө баатыр ж. б. уруулардын билерман бийлери келген болчу.
Келген элге тогуз ак боз бээ союлуп, Ормон көчмөндөрдүн эзелки каада-салты боюнча ак кийизге отургузулуп, хан көтөрүлөт.
Жогорку бий белгиси катарында ага кызыл тебетей кийгизишет. Кээ бир маалыматтарга ылайык бул курултайга Кокон хандыгын өкүлдөрү жана түштүк кыргыздарын бийлеп турган адигине уруусунун бийи Алымбек датка дагы катышкан. (Бул маалымат да азыр тастыктала элек).
Ормон заманындагы кыргыздар
XIX - кылымдын биринчи жарымындагы саясий абалды эки мүнөздүү көрүнүш менен сүрөттөсө болот. Биринчиден, бул коңшу өлкөлөрдүн Кыргыз Жергесине карата жүргүзгөн баскынчылык маанайдагы саясаты. Бул өңүттө Кокон хандыгы өзгөчө көп ийгиликке жетишкен. Экинчиден, кыргыз урууларынын өз ара ынтымагынын жоктугу. Бир жагынан, уруу бийлеринин кур намысы жалпы ынтымакка кедерги болуп, тышкы баскынчылардын ийгиликтүү болушуна өбөлгө түзсө, экинчи жагынан, коңшу өлкөлөрдүн тышкы саясаты кыргыз биримдигинин ажырымынын андан ары тереңдетип, кыргыз жергесин бөлүп-жарып каратып алууга максатталып, улам бир бийге белек-бечкек, бийлик даража наамдары берилип, куру намыстын курчушуна от жагылып турган.
Сөөк өчтү душманы болгон калмактардын жок болушу менен кыргыз-кытай мамлекеттеринин жана жайыт жер талашкан казак уруулары менен Абылай хандын алдында кыргыз-казак чек ажыратышкандан кийин, кыргыз эли, салыштырмалуу түрдө айтканда, тынчтык мезгилде жашап турушкан. Кыргыз элинин экономикалык байлыгынын негизин түзгөн төрт түлүк малдан тышкары, тынч элди аралай соода кылган кербендерден түшкөн туяк пул сыяктуу үлүштөр уруу бийлеринин байлыгын арттырып, ар биринин өз алдынча бийлик жүргүзүүгө болгон умтулуусун күчөтө берген.
Ушундай мезгилде жетилген Ормон, биримдик болбосо алакандай кыргыз сырткы душмандарга каршы тура албастыгына көзү жетип, Кыргыз мамлекетин курууну максат кылып, айтылган бий көтөрүү курултайына алда-мурун даярданып баштаган. Кеңеш доорундагы саясый идеологияга туураланып жазылып калган эмгектердин таасири алдында, кыргыз тарыхында болгон бул олуттуу саясый окуя, Ормон опуза кылып кыргыз бийлерин амал менен чогултуп алып, өзүн-өзү жөн эле хан атап алган маанайда чагылдыруу адат болуп калган.
Чындыгында Кыргыз мамлекетинин саясатынын негизи уруу саясатында жаткандыгын жакшы түшүнгөн Ормон өз саясатын уруу ичиндеги жана уруулар аралык саясатты жүргүзүүдөн баштаган.
Ван Вэрт (Огайо)
Калкы - 10690 киши. Болжолдуу аянты - 15.8 км². FIPS коду — 39-79562.
Надежда Крупская
Крупская, Надежда Константинова - (14 (26). 2. 1869, Орусия империясы, Санкт-Петербург шаары – 27. 2. 1939, СССР, Москва шаары) – педагогиканын жана билим берүү системасынын теоретиги, доктору, уюштуруучусу, советтик мамлекеттикжана парточо ишмер, СССР Илимдер академиясынын ардактуу мүчөсү (1931). 1917–20-жылдары эл агартуу системасын түзүү, уюштуруу боюнча директивалык жоболорду, концепцияларды иштеп чыгууга активдүү катышкан. Элге билим берүү системасын демокр. негизде уюштуруу боюнча прогрессивдүү педагогдордун көз караштарын жактаган. Калктын жалпы маданиятын жогорулатууда мектептеги таалим-тарбия ишин жүргүзүүнү күчөтүү керектигин белгилеген. Балдардын жана жаштардын коомдук уюмдарынын ишмердүүлүгүнүн теориялык негиздерин иштеп чыккан. СССР негиздөөчүнүн В. И. Ульяновдун (Лениндин) аялы.
Өмүрү таржымалы
Крупская, Надежда Константинова 1869-жылы Бирдин айынын 26-күнү Санкт-Петербургда офицердин үй-бүлөсүндө төрөлүп, революциялык чөйрөдө чоноюп тарбияланган. 1889-жылы жогорку аялдар курсундагы тарыхый филологиялык бөлүмдө окуу менен Санкт-Петербургда революциялык көз караштагы студенттер уюштурган кружокко да катышып жүргөн.
Кызматы
1891-жылы ал Петербурдагы Невская районундагы жумушчулардын кечки мектебинде мугалим болуп иштеп жүрүп, В. И. Ленин менен таанышат да, 1895-жылы ал түзгөн «Жумушчу табын эркиндикке чыгаруунун күрөш союзуна» мүчө болуп кирет.1896-жылдын август айында революциялык иштери үчүн камакка алынып,үч жылга Уфа губерниясына сүргүнгө айдалган. Кийинчерээк аны Шушенское селосунда өтөөгө уруксат берилет. 1901-жылы Мюнхенге эмиграцияга кетип, «Искра» газетасына катчы, 1904-жылы «Вперед» газетасында кызматкер, 1905-жылы РСДРП БКнын чет өлкөлүк бюросунда катчы болуп иштеген.Совет бийлигинин тушунда Эл агартуу комиссариатынын (ЭАК) коллегиясынын мүчөсү, 1921-ЭАК тын илимий-методикалык секциясынын төрагасы болуп иштеп, эл агартуу боюнча алгачкы декреттерди даярдайт.Кийин Эл агартуу министринин орун басары болуп иштеген.
Өмүрүнүн акыры
Крупская, Надежда Константинова 1939-жылы Бирдин айынын 27-күнү Москва шаарында дүйнөдөн кайткан.
Жай аныктама
Жай аныктама – соттук тергөөнүн жүрүшүндө ашкереленген жана каралып жаткан иштин маңызына тийешеси жок айрым мыйзамдуулукту бузууларга карата соттун мамилесин билдирүүчү соттук токтомдун өзгөчө түрү. Ж. а. анын көчүрмөсүн алган күндөн тартып бир айлык мөөнөттүн ичинде кабыл алынган чаралар жөнүндө сотко кабарлоого милдеттүү болгон тийешелүү органдарга жана уюмдарга же кызмат адамдарына жөнөтүлөт.
Микралесттер
Микралесттер (лат. Micralestes) — аквариум балыктарынын бир уруусу.
Бутирометр
Бутирометр (гр. butyron - май жана. . . метр), майлуулукту өлчөгүч - сүттүн майлуулугун өлчөөчү прибор. Көп колдонулуучу Бутирометр - шкаласы бар цилиндр түрүндөгү айнек идиш. Прибордун шкаласынын бир бөлүгү 0, 1% ти (массасы боюнча) көрсөтөт. Текшерүү үчүн Бутирометрге 11 см3 күкүрт кислотасы жана 1 см3 амил спирти куюлат да, оозуп тыгындап, аралаш-тырылат. Бул учурда сүттүн майдан башка составдын бөлүгү эрип кетет. Маq жакшыраак бөлүнүп чыксын үчүн Бутирометр центрифугада айландырылат, андан кийин сүттөгү майдын саны шкала боюнча % менен аныкталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Саясий жарнама
Саясий жарнаманын аныктамаларынын көп түрдүүлүгүнө карабай, анын бардыгында бир жалпы нерсе бар – саясий жарнама адамдарга саясий субъект же объектке тиешелүү мамилесине таасир кылууну максаттаган, массалык маалымат каражаттары жана башка байланыш каражаттарынын жардамы менен коммуникация түзүүнү түшүндүрөт. Саясий жарнама – шайлоо учурундагы саясий коммуникациянын бир түрү болуп, шайлоочу топтордун эсинде оңой каларлык, оригиналдуу, кыска-нуска түрдөгү даректүү таасир кылуунун бир формасы катары саналат. Саясий жарнама белгилүү саясий күчтөрдүн саясий пайдубалынын өзөгүн чагылдырат, шайлоочуларды алардын колдоого алынышына үгүттөйт, массалык аң-сезимде ушул саясий күчтөрдүн мүнөзү жөнүндө белгилүү элес жаратат жана аны орнотот, шайлоо үчүн кааланган психологиялык багыт жаратат.
Саясий жарнаманын коммуникативдүү маңызы анын бийликти алып жүрүүчүлөр же бийликте болууну көздөгөн талапкерлер менен масса арасында байланышты түзүүсүндө жайгашкан. Алар арасында белгилүү түрдө багытталган даректүү байланыш түзүлөт. Мында эки тарапка тең кабыл алуу үчүн жөнөкөй жана адекваттуу белгилер системасы колдонулат. Саясий жарнама – өзүнчө бир ой-пикирлердин жол көрсөткүчү, образдардын, символдордун, мифтердин ретранслятору болуп саналат. Ошондой эле ал маалыматтандыруу функциясын аткарат, анткени саясий жарнаманын бирден бир максаты болуп, аудиторияга маалымат жаюу, аны партия, талапкер, алардын көз караштары, акциялары, сунуштары, атаандаштарына салыштырмалуу үстөмдүктөрү менен тааныштыруу эсептелинет. Саясий жарнама саясий атаандашуу шарттарында иш жүргүзөт, ал өзүнүн объектисин башкаларынан айырмаландырат, андыктан анын социалдык-багыттоочу, идеологиялык функцияларынын да болушун айтсак болот.
Саясий жарнаманын максаты адамдарды тигил же бул саясий процесстерде катышууга, анын ичинде ар түрдүү полномочиелерди шайлоо жолу менен бөлүштүрүүгө түрткү болуу эсептелинет. Партия, талапкерлер, алардын программалары, жана ошондой эле акциялар, протест же колдоо кыймылдары жана башкалар саясий жарнаманын предмети болуп саналат.
Саясий жарнаманын субъекти жарнама берүүчү (саясий уюм же ишмер), объектиси болсо кайсы саясий багытта болорун өзүлөрү үчүн аныктаган, саясий процесстин катышуучулары (ар бир конкреттүү учурда алар конкреттүү максаттуу аудиторияны түзүшөт) эсептелет.
Саясий жарнама маалыматты кабыл алуучулардын баамдалуучу жана баамдалбоочу реакцияларына багытталган, аудиторияга таасир кылуунун рационалдуу жана эмоционалдуу ыкмаларын колдонот. Саясий жарнамада вербалдуу, көркөм жана үндүк каражаттары колдонулат.
Имидж
Саясий жарнаманын негизги, борбордук түшүнүгү катары талапкердин образы же башкача айтканда имиджи эсептелинет. Анын мүнөздүү белгилери: прообразга караганда жөнөкөйлүк; жарнамаланган объекттин кайталанбастыгын жана өзгөчөлүгүн деманстрациялоо; конкреттүүлүк, аракеттүүлүк, өзгөрүмдүүлүк (ийкемдүүлүк, flexibility); жарнамаланган объектиге идеалдаштырылган, жарым жартылай дал келүүлүк.
Ошондой эле талапкердин мүнөздөмөсү, сапаты, шайлоо алдындагы маркетингдин ички жана сырткы чөйрөсү, талапкерлердин базары, талапкердин атаандашууга жөндөмдүүлүгү, суроо-талап, сунуш, талапкердин “баасы”, позициялаштыруу сыяктуу түшүнүктөр саясий жарнаманын негизги түшүнүктөрүнүн тизмесинде орун алган. Саясий жарнама саясий маркетингдин коммуникативдүү комплексинин (бул ошондой эле өзүндө коомдук ой-пикирди уюштуруу, “жеке сатууну”, “сатууну стимулдаштырууну”, пропаганданы камтыйт) ичине кирет жана анын башка элементтери менен чогуу ошол элементтердин вариативдүү кошумчалуулугунун (complementarity) негизинде иштейт. Саясий жарнаманын өзгөчө касиети анын максаттарынын жана предметинин так аныкталгандыгында, анын коммуникативдүү таасирлендирүүсүнүн “күч” колдонууга мүнөздүүлүгүндө. Саясий жарнама – шайлоо кампаниясынын жарнамасынын стратегиялык ой-пикирлеринин жана иштелмелеринин аккумулятору, шайлоочулардын жүрүм-турумунун жөнгө салуучусу (регулятору) болуп саналат.
Саясий тандоолор, шайлоочунун добуш берүүсү демократиялык институттары катуу өнүккөн коомдордо деле эркин эмес. Шайлоочунун добуш берүү чечими кандайдыр бир өлчөмдөгү кыйыр, мыйзамченемдүү жана туш келди факторлорго көз каранды. Алардын тизмесинде идеологиялык установкалар (attitude) жана шайлоочунун саясий маданияттуулугу, анын саясатка кызыгуусу, социалдук статусу, ишмердүүлүгүнүн мүнөзү жана материалдуу деңгээли, жынысы, жашы, айлана-чөйрөсүндөгу абалы бар. Мындайча шайлоочунун тандоосу анын инсандыгынын социалдык мүнөздөмөсүнө, биографиясына, жеке сапаттарына, маданияттуулук даражасына, жашоо шарттарына, жашына, айлана-чөйрөсүнө; анын саясий позицияларына – сяасий маданиятынын түрүнө, бүгүнкү күнүнүн турмуш тиричилигине жана маанайына, ар кыл маселелер жөнүндөгү ой-пикирлерине, талапкердин “курама тобуна” болгон мамилесине; сунушталган саясий тандоосуна, шайлоо адаттарына көз каранды.
Жогоруда айтылган бардык факторлор шайлоочулардын саясий көз караштары туруктуу болбогондо, социалдык аң-сезими болсо жакшы өрчүй элек учурларда өзгөчө мааниге ээ болуп калат. Шайлоо учурунда бул туруксуздук жана өрчүлбөстүк шайлоочулардын жүрүм-турумунун (electoral behavior) сан жеткис өң-түспөлүн алдын ала аныктап берет. Шайлоо алдындагы абалда саясий жарнамалар эң башкы ролго ээ болот. Шайлоочулардын жүрүм-турумуна таасир кылган ар түрдүү факторлорго таасирлерди интеграциялоого, бул таасирди уюштурууга жана партиянын же талапкердин шайлоо стратегиясына баш ийдирүүгө жөндөмдүү. Саясий жарнама шайлоочулардын мүмкүн боло турган жүрүм-турум реакцияларын бир арага топтогон жана аларга шайлоодо ийгилик алып келе ала турган жалгыз, туура багытты көрсөткөн өзүнчө бир вектор катары алдыга чыгат.
Саясий жарнаманын мазмуну шайлоочулардын муктаждыктары менен аныкталат. Анын негизги коммуникативдүү максаты болуп, объекттин суроосунун “келишүүсү” жана субъекттин сунушу саналат. Саясий тандоону түзүүчү факторлор системасы – татаал, көп даражалуу, ошол эле учурда ийкемдүү түзүлүш болуп эсептелет. Бул факторлордун ар бир өз өзүнчө, комплекстүү түрдө же ар кыл комбинацияларды колдонуп башкаруу менен тандоонун нюанстарын да, ошондой эле жалпы багытын вариациялоо мүмкүн. Бул максат үчүн жарнамалык таасирлендирүүнүн ар кыл варианттары да кызмат өтөйт. Саясий жарнаманын коммуникативдүү маселелерин ийгиликтүү чыгаруу үчүн саясий мейкиндикти (мыйзамчыгаруучу, саясий, демографиялык жана экономикалык абал, бийлик системасы, саясий майданда, экономикалык тармакта күчтөрдүн бөлүштүрүлүшү жана башка) деталдуу изилдөө керек. Бул мейкиндиктин абалы жана ситуативдүү өзгөрүүлөр шайлоочулардын иш-аракеттеринин багытын көп жагынан аныктап коет. Саясий жарнаманын коммуникациясынын максималдуу таасирдүүлүгүнө жетишүү үчүн коомдук ой-пикирди, муктаждыктарды, мотивацияларды жана шайлоочулардын каалоолорун изилдөөгө, максаттуу аудиторияларды аныктоого көп көңүл буруш керек.
Саясий баарлашууда масса жана лидердин арасында ортомчу болуп саясатчынын имиджи алдыга чыгат. Ал дайыма субъекттин өзү жана коммуникация каражаттары менен ишке ашырылат. Имидждин өзгөчө касиети – доминанттуулук, үстөмдүүлүк; маалыматтын толук көлөмү менен иштөөнүн ордуна биз негизги маалыматты иштетебиз. Имидждик коммуникациянын өзгөчөлүгү билдирүүлөрдүн калктан күтүлгөн реакциясына жараша жасатылгандыгында да жатат. Имидждин негизги функциялары: номинативдик – саясатчынын имиджи анын инсандыгын аныктайт, айырмаландырат, курайт, үстөмдүктөрүн баса белгилеп өзгөчөлөндүрөт; эстетикалык – лидердин имиджи публиканын көңүлүнө жасаган таасирин моралдык жактан жогорулатууга чакырылган; даректүү – имидж шайлоочулардын суроолоруна жооп бере турган, саясатчы менен максаттуу аудитория арасындагы байланышты түзөт; коммуникативдик.
Имиджди коммуникативдик бирдик катары мүнөздөгөн бул иштин концепциясынын чегинде имидждин маалыматтын таасирдүүлүгүн камсыз кылган, аудиториянын кабыл алуусун жөнөкөйлөткөн, бул кабыл алууга “эң ыңтайлуу режимди” камсыздаган жана дал ушул талапкерди шайлоо үчүн абалды түзүүнүн пайдубалын даярдаган жарнамалык түзүүчү (component),  катары анын коммуникативдик өзгөчөлүктөрүнө көңүлдү өзгөчө бөлүү керек.
Имидждин төмөнкү түрлөрү бар: объективдүү же реалдуу (азыркы, кабыл алынуучу) – шайлоочуларда талапкер жөнүндөгү көңүлдөгү из (элес); субъективдүү (чагылдырылган) – талапкердин жана анын “курама тобунун” шайлоочулардын көзүндө лидер жөнүндө имидждин элеси; моделденүүчү – атайын чакырылган адистер жана талапкердин “курама тобу” жаратканга аракет кылган образ; кааланган (өзүн өзү имидждөө) – шайлоочунун көзүндө көргүсү келген талапкердин же саясий уюмдун имиджи; талап кылынган (идеалдуу) – шайлоочулар эңсеген имидж.
Саясий жарнама үчүн объективдүү имидж эң кызыктуусу, керектүүсү болуп саналат, анткени имидждин дал ушул түрү жарнамалык стратегияны орундатуу процессинде оңдоп-түзөөгө эң ыңгайлуусу болуп эсептелет, муну менен бирге моделденүүчү, дагы аудиторияга жайыла турган имидж дагы ишке жарактуу болуп саналат. Эффективдүү стратегия үчүн моделденүүчү имидж объективдүүгө айланышы эң идеалдуу деп саналат.
Образдын мүнөздөмөлөрүнүн бардык тизмесин өзүнчө бир блокторго бириктирүү максатка ылайыктуу болуп саналат – жеке (саясатчынын физикалык, психофизиологиялык өзгөчөлүктөрү, анын мүнөзү, инсандыгынын түрү, чечим кабыл алуунун индивидуалдуу стили, харизмасынын болушу), коомдук (лидердин идеологиялык позициялар, анын айлана-чөйрөсү, ар кыл коомдук топтор, атаандаштары жана өнөктөрү менен мамилелери, инсандыгынын статусу) жана символикалык (саясатчынын дүйнөгө болгон көз карашы, анын программасы жана шайлоочулардын аң-сезиминде лидер жөнүндө болгон элеске байланыштуу маданий архетиби).
Саясий жарнамалык имиджди куруунун төмөнкү баскычтарын аныктап чыксак болот: аудиториянын (анын сегменттеринин) талаптарын аныктоо; аудиториянын үмүттөрү менен талапкердин чыныгы өзгөчөлүктөрүн салыштыруу; шайлоочулар тарабынан талап кылынган мүнөздөмөлөрдүн тандалып алынышы (алар образдын негизин түзөт); кошумча мүнөздөмөлөрдү тандоо; имидждин түзүүчүлөрүн аныктоо; тандалган мүнөздөмөлөрдүн ар кыл белги (визуалдуу, вербалдуу, окуялуу ж.б.) контексттерине айландыруу.
Коммуникативдик түзүлүш катары имидж маалыматтын таркатылышынын тактыгын, коммуникатор менен билдирүүнүн реципиенттинин белги системаларынын дал келүүсүн камсыз кылууга милдеттүү. Имидждин негизги элементтери гана белгиленгенде, аны өзүңдүн аң-сезимиңде аягына чейин ойлоого, элестетүүгө мүмкүнчүлүк пайда болгондо адамдар тарабынан тереңирээк, толугураак кабыл алынат. Имиджи “көкөлөгөн” жана адамдык полюстар арасында орун алган сыяктуу болот. Бул категория амбиваленттүү, кандайдыр бир ритмге, ичиндеги образдардын ар дайым алмашуулукка, динамикага ээ. Имидждин дагы бир абдан маанилүү коммуникативдүү түзүүчүсү болуп, анын ичинде жаткан келечектин элеси эсептелет. Шайлоочуда таасир калтырышы үчүн ал абдан жаркын болушу зарыл. Өзүнүн образын куруудан сырткары, имидж менен иштөөнүн төмөнкү маселелер тизмеси бар – орундаштыруу (positioning); атаандаштардан өзгөчөлөнүү; (атаандаштарга катышында) имидждин жогорулатылышы же төмөндөтүлүшү; контржарнама.
Саясий жарнаманын тарыхы жана түрлөрү
Саясий жарнама саясат менен чогуу ортого чыккан. Ал мамлекеттер курулуп баштаганда, бийликтин элден тартипти сактоону колдоо жана армияны толтуруу үчүн калк менен баарлашууга муктаждык пайда болгондо жаралган. Мамлекеттик бийлик маалымат аркылуу жарандардын жүрүм-турумуна таасир кылууну ыңгайлуу деп көрдү. Оозеки саясий жарнама
Байыркы Рим жана Грециянын жарчылары жарандарды көчөлөрдө, аянттарда мамлекеттик иштер, согуштардын жана улуу аскердик казаттардын башталышы жөнүндө кабардар кылышкан, аскерге ыктыярдууларды чакырышкан. Помпей шаарынын дубалдарында сенатор Марк Публий Фурий үчүн добуш берүүгө чакырган жазуулар табылган, жазуунун авторунун күбөлөндүрмөсү боюнча – Фурий урматтуу, дурус киши болгон. Автор: “Бул адам абдан жакшы, ал шайлоодо сиздин добуштарыңызга татыктуу киши”, - деп, жарандарга тикелей кайрылат. Марк Тулий Цицерон Катилинанын бетин ачкан кептери менен таанымал болгон, ал өзүнүн оозеки терс жарнамасын Марк Антонийге каршы, аны Клеопатра менен болгон мамилеси үчүн, римдик саясатта аялзатын аралаштыргандыгы үчүн уланта берген, акыры өлүм жазасын алган. Биринчи жана Экинчи Дүйнөлүк Согуштарда жарнама аскердик зайёмдордун облигацияларын сатып алуу үчүн активдүү түрдө колдонулган. Согуш мезгили коргонуу проекттеринин, мекенсүйөрлүк активдүүлүктүн жарнамасын жараткан. Оозеки жарнама радио каражаты аркылуу жайылган.
Саясий радиожарнама
Биринчи Дүйнөлүк Согушта эле радио саясий жарнама каражаты катары колдонулган. Радио аркылуу бир гана фронттогу окуялар эмес, армиянын баатырдык, кас душмандык образдары активдүү чагылдырылган. Аскердик заёмдорду алуу жолу менен мамлекетти жана армияны колдоо мотивацияны жаратуу үчүн радио колдонулган. Россияда Октябрдык көтөрүлүшкө чейин жана андан кийин радио калкка таасир кылуу үчүн эң маанилүү куралы болуп саналган.
Радионун саясий жарнама каражаты катары ролу 1930-1940-жылдарда өзгөчө күч алган. АКШда Ф.Рузвельт апта сайын элге радио аркылуу кайрылуу кылган, СССРде болсо эл партия жетекчисин кунт коюп уккан. Радио аркылуу элдин адин аң-сезимине саясий образдар жана орнотмолор (установка) трансляцияланган. Ал абдан популярдуу болгон жана адамдардын көңүлүн катуу бурдурган.
1940-жылдары АКШ жана Европада радио шайлоо кампанияларында активдүү колдонула баштаган. Бүгүнкү күндө анын ролу кыйла азайып калды, бирок Россияда жана КМШ өлкөлөрүндө бул каражат азыркыга чейин саясий жарнамалардагы образдарды куюунун таасирдүү куралы бойдон калууда.