cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байыркы түрк жазма эстеликтери
5) угро-фин аска бетине жазылган тамгалардын үлгүсү;
6) грек, түндүк финикий, түштүк семит алфавиттери менен жакындыгы бар;
7) ирандык тамгаларга окшоштугу бар;
8) грек алфавитинин византиялык, эфталиттик формалары колдонулган;
9) биздин заманга чейинки 8–5-кылымдардагы Казакстандагы Эсик көрүстөнүндөгү «алтын адамдын» жанынан табылган күмүш идиш түбүндөгү жазуу байыркы түрк руна жазуусунун башаты;
10) С. Г. Кляшторныйдын пикиринде руна жазуусу согду жазуусунун негизинде жаралган. Руна жазуусун негиздөөчүлөр согду алфавитинин тамгаларын жана ага мүнөздүү үндүү тамгаларды белгилөөдөн баш тартышып, силлабарий (муун эсебине жараша түзүлгөн сөз) иштеп чыгышкан. Дж. Клосондун изилдөөсү боюнча согду жазуусунан тышкары гректердин кол жазмага окшош ариби ортоперсия (пехлеви) жазуусу пайдаланылган.
Байыркы руна алфавитин 7–9-кылымдарда Орто Азиянын көптөгөн мамлекеттери пайдаланган. 10-кылымда руна жазуусу Моңголияда эски жазуу катары сакталган. Ал эми Енисейде, Алтайда, Орто Азиянын түндүк-чыгышында 10–11-кылымдарга чейин пайдаланган С.Г.Кляшторный]] байыркы руна жазмасынын колдонгонуна, мезгилине, аймагына жана жанрына карата төмөндөгүдөй тизмектештирет: 8–11-кылымдарда Кыргыз кагандыгынын жазуулары (Енисей бою);
7–8-кылымдагы Чыгыш Түрк кагандыгынын жазуулары (Моңголия, Алтай); 8–10-кылымдардагы Курыкан уруу союзунун жазуулары (Лена, Прибайкалье); 8–9-кылымдардагы Уйгур кагандыгынын жазуулары (Моңголия); 8-кылымдардагы Батыш Түрк кагандыгынын жазуулары (Жетисуу, Фергана); Хазар кагандыгынын жазуулары (Таласта табылган жыгачтагы жазуу);
9–10-кылымдардагы Кимак мамлекетинин жазуулары. Жазуу эстеликтери жанры жагынан 6 топко бөлүнөт: 1) тарыхый-библиографиялык тексттер;
3) аска бетиндеги, таштардагы, курулуштардагы орчундуу окуяны белгилеген жазуу;
4) диний, адабий тексттер; 5) Дунхуандагы жана Мирандагы иш кагаздары;
6) тиричилик буюмдарындагы белгилер (буюм ээсинин ысмы, каалоо). 8–11-кылымдарда Енисей боюнда жаралган руна жазуулары Таластагы жазуулар менен жакындыгын түркологдор баса белгилешет. Бул жазууларынын мүнө-зүнө караганда атайын жазмакерлерден башка, калктын бир бөлүгү аны жаза билишкен. Жазууларда сөз чеберчилиги кыйла өздөштүрүлгөн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Долуханова Зара
Долуханова Зара (Заруи Агасьевна; 15.3. 1918-ж. туулган, Москва ) – советтик ырчы (меццо-сопрано), Армян ССР (1955), СССР (1990) эл артисти 1957-ж. Гнесиндер атындагы музыкалык-педагогикалык институтту бүтүргөн. Чыгармачылыгын 1939-ж. Еревандагы Спендиаров атындагы опера жана балет театрында баштаган. Кийин концерттик ырчы катары таанылган. 1944-жылдан Бүткүл союздук радиоуктуруу жана телекөрсөтүүнүн, 1959–82-ж. Москва филармониясынын солисти. 1983-жылдан Гнесиндер атындагы Россия музыкалык академиясынын профессору. Долуханова – вокал өнөрүнүн ири өкүлү. Ал айрыкча И. С. Бах, Г. Ф. Гендель, Ж. Верди, С. В. Рахманиновдун чыгармаларын чебер аткарган. Дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө гастролдо болгон. СССР мамлекеттик сыйлыгынын (1951), Лениндик сыйлыгынын (1966) лауреаты.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Суйаб
Суйаб, Суяб, Ордукент (碎葉/碎叶) – 6–10-кылымга таандык шаар. Соңку орто кылымдагы Батыш Түрк жана Түргөш кагандыктарынын баш калаасы. Суяб азыркы Токмок шаарынан анча алыс эмес жердеги Акбешим чалдыбарынын ордунда жайгашкан. Шаар тууралуу алгачкы маалымат кытай булактарында 7-кылымдын 1- жарымында кездешет. Будда кечили Сюань Цзань 629-жылы Индияга жасаган сапарында Жетисуу аймагы аркылуу өтүп баратып, өзөн жээгиндеги шаар жөнүндө эскерет. Шаарда негизинен соодагерлер, кустар (согдулуктар) жашаган. Кытайлар аны Суйе деп аташкан. 748-жылы Суяб кытай аскерлери тарабынан кыйроого учураган. Түргөштөрдүн учурунда мында каганадыктын баш ордосу жайгашкан.
Бул тууралуу 8-кылымдын башында түргөш кагандыгындагы ичара чатактарга байланыштуу эскерилет. 766-жылы Суябды карлуктар басып алып, аны өз ордосуна айланткан. Ушул кездеги мусулман маалымат булактары Жетисуу шаарынын катарында Суябды да аташкан. Ибн Хордадбек менен Кудама Батыштан Чыгыш Түркстанга бараткан жолдогу шаарлардын катарына киргизет. Автору белгисиз «Худуд ал-Аалам» жана Гардизинин «Зайн ал-Акбар» чыгармасында 8-кылымдын орто чениндеги шаар турмушу кыйла кеңири мүнөздөлгөн. Кийинки тарыхый булактардан Суяб тууралуу маалыматтар кездешпейт.
Орто кылымдагы авторлордун маалыматтарына караганда Суяб Чүй өрөөнүндө жайгашкан,бирок андагы орду али тактала элек. Айрым окумуштуулар Суябды Чоң Кемин өрөөнүндөгү Шабдан кыштагынын жанындагы шаар чалдыбары менен байланыштырат.
Англиялык окумуштуу Ж. Клоссондун пикири боюнча Суяб Акбешим шаар чалдыбарына (Токмоктон 10–12 км түштүк-батыш тарапта)окшоштурулган.
Үкүрчү
Үкүрчү — "Манас" эпосундагы топоним, көпчүлүк варианттарда калмактар мекендеген жерлердин бири катары эскерилет:
Үкүрчүнүн оюнда,
Үч-Капкактын боюнда,
Үйшүнбайдын тоюнда,
Ушу күнү оюмда,
Кыргызстандын парламенттик шайлоосу (2020)
Парламенттик шайлоо — Кыргызстанда 2020-жылы 4-октябрда өтөөрү пландалууда
Үкүрчү
Өлтүрбөй сени тирүү алдым
Үйүңдөн байлап бир алдым (Сагымбай Орозбаков, 3. 218), — деп Көкөтөйдүн ашында Кошой Жолойго балбанга түшүп бирин-бири алдын ала опузалашып айтышканда айтат. Акбалтадан алыста калган элинин жана Кошой баатырдын кабарын уккан Манас аны издеп чыгып Ү-нүн ою аркылуу Үч-Каркырага өтөт (Саякбай Каралаев, 1. 199). Географиялык реалияда түштүк-чыгыш Казакстандагы Текес дарыясынын оң куймасы, өрөөн, тоолу аймак. Илгери кыргыздар мекендеген, кийин бугу уругунун эли жайлап келген жер.
Кыргызстандын парламенттик шайлоосу (2020)
Шайлоо тутуму
Жогорку Кеңештеги 120 орун бирдиктүү жалпы элдик шайлоо округу боюнча пропорционалдык өкүлчүлүк менен шайланат. Парламентке орун алыш үчүн, партиялар 9% улуттук шайлоо чектен өтүп, аймактардан өткөн шайлоодо 7% чейин жана жети ар бир добуш жок дегенде 0,7% алууга тийиш. Эч бир партия 65тен ашык орунга ээ боло албайт. Партиялык тизмелерде ар бир жыныстагы талапкерлердин кеминде 30% болушу керек, ал эми төртүнчү талапкердин жынысы ар башка болсо болот. Ошондой эле ар бир тизмеде талапкерлердин кеминде 15% этникалык азчылыктардан жана 15 жаштан 35 жашка чейинки талапкерлерден, ошондой эле ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү эки талапкерден болушу талап кылынат.
Шайлоо жыйынтыгы
4-октябрда парламенттик шайлоо өтүп. Саат 20:00дө өлкөдөгү шайлоо участкаларында добуш берүү токтотулду. Борбордук шайлоо комиссиясынын төрайымы Нуржан Шайлдабекова шайлоонун алгачкы алдын ала жыйынтыгы менен тааныштырып. Алдын ала маалыматтар боюнча, 2 миң 39 шайлоо участкаларынан жыйынтыктары менен. 1 миллион 604 миң 562 шайлоочу катышкан. Добуш берүүнүн жыйынтыктары улам-улам жаңыланып турат. Саат 20:30а карата көрсөткүч төмөнкүчө:
Талапкер партиялар
Конституциялык мыйзамдын 60-беренесинин 1, 2-бѳлүктѳрүнѳ ылайык, Жогорку Кеңештин депутаттыгына талапкерлердин тизмесин кѳрсѳтүү шайлоо дайындалган күндѳн тартып башталат жана шайлоо күнүнѳ чейин 45 календардык күн калганда, тагыраагы 2020-жылдын 20-августунда аяктайт.
Жунусалиев, Малабай
Жунусалиев Малабай советтик мамлекеттик, саясий жана чарба ишмери. 1927-жылдын 9-майында Кыргыз ССРдин Талас облусунун Токтогул районундагы Ничке-Сай айылында төрөлгөн, 1995-жылы Бишкек шаарында көз жумган.
Кыргыз ССР Коммунисттик партиясынын Нарын облустук комитетинин биринчи катчысы
(1970-1975), республиканын айыл чарбасынын ардактуу кызматкери.
Биографиясы
Ничке-Сай (Кыргыз ССР, Талас облусу, Токтогул району) айылында төрөлгөн.
Колдонулган адабияттар
Нарын облусуна 70 жыл.Энциклопедия Б,2009
Кээ бир булгоочу заттардын касиеттери
Винилхлорид Булактары: Винилхлориддин (ВХ) эмиссияларын атмосферага чыгаруучу негизги булактар болуп винилхлоридди өндүрүү, поливинилхлоридди (ПВХ) жана андан жасалган буюмдарды өндүрүү болуп эсептелет. АКШ да катталган кээ бир винилхлорид эмиссиялардын булактары муниципалдык таштандыларды чогултуучу жерлер болгон. Атмосфера: Батыш Европада винилхлориддин фондук концентрациялары орточо 0,1-0,5 мкг/м3 деп алынат. Ал колдонулуп жаткан эң жакшы методдордун (хромато-масс-спектрометрия) аныктоо чегинен (0,8 мкг/м3) төмөн болуп эсептелет. ВХ жана ПВХ өндүрүүчү заводдордун жанында ВХдин абадагы орточо суткалык концентрациясы 100 мкг/м3дан жогору болушу мүмкүн, бирок заводдон 1 км аралыкта ал көрсөткүч 10 мкг/м3дан да төмөндөп кетет.
Суу: Винилхлорид жогорку учуу жана реакция жөндөмдөрүнө ээ болгондуктан, ал сууда аз концентрацияда кармалат. Ичүү суудагы өлчөнүп аныкталган винилхлориддин эң жогорку концентрациясы (1,7 мкг/дм3), мономердин поливинилхлорид суу түтүктөрүнөн суунун курамына кошулуусу менен түшүндүрүлөт.
Концентрацияларды эсептөө коэффициенттери: 1млн-1 (1 ppm) = 2,589 мг/м3 1 мг/м3 = 0,386 млн-1 (ppm) Организмге келип түшүү жолдору: ВХ организмге негизинен ингаляциялык жол менен келип түшөт. Ал эми булактардан негизгилерден болуп өнөр-жай булактары эсептелет. ВХ же ПВХ өндүрүүчү өнөр-жайлардын айланасындагы 5 километрдик зонада жашаган адамдарга ВХ концентрациясы башка калкка караганда 10-100 эсе көп таасир этет.
Ден-соолукка тийгизген таасири: ВХдин жогорку концентрацияларынын токсикалык эффекттери анын профессионалдык контакт шарттарында таасир этүүсүндө байкалат. ПВХ өндүргөн заводдордун жанында жашагандар үчүн жаңы төрөлгөн жана жаш балдардын туура эмес өрчүү коркунучу жогору болот. Борбордук нерв системасы өзгөчө сезгич келет. ВХдин адам үчүн канцерогендүү экендиги аныкталган.
Гүлстан, Сузак району
Гүлстан (Гулистан) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Таш-Булак айыл округу составына кирет.
Кээ бир булгоочу заттардын касиеттери
Алюминий
Булактары: Электро техника, авиациялык, химиялык, нефти иштетүү өнөр-жайлары, машина куруу, курулуш, оптика, ракеталык жана атомдук техника.
Гүлстан, Сузак району
Калкы
Калкы - 4 925 киши.
Кээ бир булгоочу заттардын касиеттери
Алюминий
Жаратылышта кездешүүсү: Алюминий, жер кыртышынын курамында кармалышы боюнча кычкылтек менен кремнийден кийин үчүнчү орунду ээлейт, жана анын 8,8%ын түзөт. Топуракта алюминий 150-600 мг/кг өлчөмдө, шаарлардын абасында 10 мкг/м3га жакын өлчөмдө, айыл жергесинде болсо, 0,5 мкг/м3 өлчөмдө кезигет. Ал топуракта кычкылдануу жолу менен чогулат. Агым сууларда алюминийдин өлчөмү 2,5-121 мкг/дм3ду түзөт. Көлмөлөр кычкылданганда алюминийдин эрибеген формалары эриген формаларга өтөт, ошондуктан анын суудагы концентрациясы кескин жогорулайт.
Организмге келип түшүү жолдору: Алюминийдин организмге келип түшүүсүнүн негизги булактары: тамак-аш, суу, аба, дары-дармектер, алюминий идиш (термикалык иштетүүдөн кийин алюминий идиштеги тамакта алюминийдин өлчөмү эки эсе жогорулайт), дезодоранттар ж.б. Чоң кишинин алюминийди бир суткалык керектөөсү – 35-49 мг түзөт. Алюминийдин суткалык аралаш рациондогу жалпы кармалышы 80 мг түзөт. Ден-соолукка тийгизген таасири: Алюминийдин токсикалуулугу анын зат алмашууга тийгизген таасиринде байкалат. Өзгөчө минералдык алюминий нерв системасынын клеткаларынын өсүү жана көбөйүү функциясына тийгизген таасиринде байкалат. Алюминий туздарынын көбөйүшү кальцийдин организмде топтолуусун, фосфордун адсорбциясын азайтат. Ошол эле убакта сөөктөрдө, боордо, уруктуктарда, мээде жана калкан безде алюминийдин кармалышы 10-20 эсе жогорулайт. Алюминийдин нейротоксикалык таасиринин эң маанилүү клиникалык көрүнүштөрү: Кыймыл-аракет активдүүлүгүнүн бузулуусу, булчуңдардын түйүлүп калышы, эсти жоготуу жана унутчаактык, психопаттык реакциялар.
Көкжал
Баатырдыктын экинчи даражасы.
Жоодо жаралуу болуп калса да, маселен, колу сынса мойнуна тагып асып коюп, буту сынса канжыгасына байлап коюп урушкан. Жарага өтө чыдамдуу болуп көтөргөн, башынан аткан кан көзүн көрсөтпөй каптаса шыпырып коюп, согуша берген. Суусап кетсе атынын терин жалап жүргөн. Мындай баатырды «Кара көк же көкжал» аталган.
Баатырлардын даражалары.
Көлөкө кабинет
Көлөкө кабинет - Парламент» системанын шартында, башкаруучу партияга карата оппозициянын турган партиянын мүчөлөрүнүн ичинен дайындалган министрлер кабинети.
Эгер Парламент тарабынан дайындалган официалдуу орган аткаруучу бийлик - министрлер кабинети - башкаруучу партиянын лидери аркылуу түзүлсө, анда структурасы боюнча ушул официалдуу органга окшош, бирок официалдуу эмес өкмөт - Көлөкө кабинет оппозициядагы партиянын лидери тарабынан түзүлөт. Официалдуу кабинет менен Көлөкө кабинеттин ишмердүүлүктөрүнүн ортосундагы негизги айырмачылыктар төмөнкүчө: официалдуу кабинет башкаруучу партия иштеп чыккан саясатты турмушка ашыруунун үстүндө конкреттүү ишмердүүлүктү жүргүзөт, ал эми Көлөкө кабинеттин максаты - парламенттеги дебаттардын жүрүшүндө башкаруучу, официалдуу кабинеттин ишмердүүлүгүн сындоо, башкаруучу партиянын саясатынын туура эмес экендигин көрсөтүү болуп эсептелет. Ушундан улам башкаруучу кабинеттин символун - «иш», ал эми Көлөкө кабинеттин символу - «сөз» деп эсептесе болот.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Тайкаш (Карайыдель району, Башкыртстан)
Тайкаш — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Явгильдин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 559 киши. Почта индекси — 452363, ОКАТО коду — 80234888003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аллоциттер
аллоциттер (Allocyttus)  - океандын тереңинде жашоочу балыктардын бир уруусу.
Тогуз төбөлөө
Асем буюмдарды жасоодогу элдик зергерчиликтин бир ыкмасы. Муну буюмдардын бардык бүтүндөй түрүнө колдонууга болот. Акакты, айнекти, зумурутты, инжини кадимкидей буюм бетине чөгөрүү үчүн мунун эки ыкмасы пайдаланылат.
Биринчиси: мисалы, билериктик күмүштүн үстүн оюп, кызыл жалын кылып эритип, айнекти ага куят. Аны зергерлер көп колдонууда. Күмүштөн ага «жатак» кылып алдырат да, күмүш менен данакерди аралаштырып, билерик үстүнө коет. Каухар, жакут, акак таштардан чөгөрүлгөн сөйкө, билерик, чач учтук, чолпу, күбөк, желбирөөч, шакектердин беттери жалатылып, өзүнчө асемдүү көрүнөт.
Асыл таштар менен «тогуз төбөлөө» ат жабдыктарына да мыкты көркөмдүк тартуулайт. Күмүшкө акак, айнек жана башка асыл таштар чөгөрүлгөн нускалар жаш өзгөчөлүгү боюнча келин-кыздарга жарашык берет.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Хэмилтон (Огайо)
Калкы - 62447 киши. Болжолдуу аянты - 57.2 км². FIPS коду — 39-33012.
Ишкерчилик эркиндиги
Ишкерчилик эркиндиги – адамдын негизги конституциялык экономикалык эркиндиктеринин бири. Ал өз жөндөмдүүлүгү менен мүлкүн ишкана түзүү, катарына жер дагы кирген өндүрүш каражаттарына ээ болуу, тапкан кирешесин өзалдынча тескөө укугу сындуу ишкерчилик жана мыйзам тарабынан тыюу салынбаган чарбачылык иштерге колдонуу укугун билдирет. КР конституциялык мыйзамдары И. э-н бекемдөө менен бирге, жекебасарлаштыруу менен акниетсиз атаандаштыкка багытталган экономикалык иш-аракеттерге тыюу салуу аркылуу аны чектеп турат.
Теллур
Теллур (латын тилинен Tellurium) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIА группа элементи; к.н. 52 ат. м. 127,60. Жаратылышта туруксуз 8 изотоптон: 120Те; 122Те -130Те турат. Кеңири тараган изотоптору 128Те (31,79%) жана 130Те (34,48%). Жасалма радиоактивдүү изотопторунан 127Те (Т1/2 =105күн) жана 129Те (Т1/2 =33,5 күн) белгилүү. Т. 1798-ж. М.Клапрот тарабынан ачылган да, Жерге арналып Т. деп аталган. Жер кыртышынын (м. б-ча) 1 ×10-6 % түзөт. Т. жаратылышта калаверит AuTe2, креннерит (Au, Ag)Te2, гессит Ag2Te, тетрадимит Bi2Те2S, теллуровисмутит Bi2Te3, теллурит TeO2 жана башка минералдары түрүндө кездешет. Т. күмүш түстүү, металлдык жалтырактыгы бар, морт металл; полиморфтуу түрлөрү жок; 1400оС диссоциацияланат; Т. – жарым өткөргүч. Химиялык бирикмелерде окистенүү даражасы +2, +4 жана +6. Кадимки шартта абада жана оксидде туруктуу. Ысытканда оксидде көгүлтүр жалын менен күйүп, ТеО2 оксидин пайда кылат. Галогендер менен төмөнкү темп-рада реакцияга кирет (иод менен нымдуу шартта). H2, N2, C жана S теллурга таасир этпейт. Т. селен менен суюк жана катуу эритмелерди пайда кылат. Ысытканда металлдар менен жеңил реакцияга кирип, теллуридди пайда кылат. Азот к-тасы жана падыша арагында жакшы, туз к-тасы жана щелочтордо жай эрийт. Т. белгилүү бирикмелери: оксиддери – TeO2, TeO3, TeO; галогениддери – TeCl4, TeBr4, TeI4, TeF4, TeF6, TeCl2, ТeBr2 ; суутек теллуриди H 2Te; Т. кислоталары – H2TeO3, H6TeO6 ; Т.к-талары туздары – Ag 6TeO6, Hg3TeO6, Na2TeO4×2H2O; орг. бирикмелери: теллуромеркаптан - RTeSH; диалкилтеллурид – R2Te жана башка Т. кенден коргошун, жез, цинк өндүрүүдө кошо алынат. Т. жарым өткөргүч техникада, коргошун өндүрүшүндө сапаттуу коргошунду алууда, резина вулканизациялоодо, айнек жана керамика өнөр жайда боек түрүндө колдонулат. Ал эми бирикмелеринен Na2TeO3 жана K2TeO3 микробиологияда, медицинада дифтерия оорусун аныктоодо колдонулат.
Ангара
Ангара (түркчө ангар - «жазы өрөөн», тунгус-манжур тилдеринде - жарака, капчыгай, шаңшаар) - Иркутск облусу менен Краснояр крайындагы дарыя, Енисейдин суусу мол оң куймасы. Узундугу 1779 км, алабынын аянты 1040 миң км2. Байкал көлүнөн башталып, Сибирь бөксө тоосунун түштүгү аркылуу агып, ортоңку жана төмөнкү агымында трапптуу аймакты кесип өтөт. Башталгандан көп аралыкка чейин суу сактагыч каскаддары бар. Төмөнкү агымында Мур жана Стрелка босоголору (чатына жакын) шивералар, Мотыгино тушта (мында өрөөнүнүн жазылыгы 10 кмге жетет) аралдар көп. Негизги куймалары: Иркут, Ока (Ия менен), Кова, Тасеева (сол), Илим, Чадобец (оң). Орточо чыгымы башталышында 1920 м3/сек, чатында 5100 м3/сек. Суу сактагыч ноябрдан, төмөнүрөөгү октябрдын аягынан июнга чейин тоңот. Башталышынан тартып (ГЭС плотиналарында кез-кези менен) кеме жүрөт. Ангарада Иркутск, Братск, Усть-Илимск, Богучанск ГЭСтери бар; боюнда Иркутск, Ангарск, Усолье-Сибирск, Свирск, Усть-Илимск шаары жайгашкан.
Гарсия Лopка
Гарсия Лopка (5. 6. 1898, Фуэнте-Вакерос 19. 8. 1936, Виснар) испан акыны, драматург. 1915-23-ж. Гранада университетинде окуган. 1929-30-ж. АКШда, Кубада болгон. Анын таасирлери менен «Акын Нью-Йоркто» (1940) аттуу ыр жыйнагын жазган. Драмалык чыгармаларында («Мариана Пинеда», 1925) сүйүүнү даңктап, өлүмдү жектейт, зулумдукту ашкерелейт. «Кан төгүлгөн той» (1933), «Иерма» (1934), «Бернарда Альбанын үйү» (1936) аттуу драмалык чыгармалардын автору. Гарсия Лорканын каармандары эскиликке каршы аёосуз күрөшкөн. Испания респ. болуп жарыяланганда (1931), өз өлкөсүнүн алдыңкы акын-жазуучуларынын катарына кошулган. 1936-ж. фашисттер тарабынан атылган. «Бернарда Альбанын үйү» драмасы Т. Абдымомунов атындагы Кыргыз улуттук драма театрында, «Өтүкчүнүн өктөм аялы» драмасы Ош мамлекеттик драма театрында коюлган. Ырлары кыргыз тилине которулуп, жарык көргөн. Чыгармалары: Бернарда Альбанын үйү. «Ала-Тоо», 1984, № 12; Гитара: ырлар. Ф., 1982.
Экосистеманын гомеостазы
Экосистеманын гомеостазы, гомеостазис (гр. homoios – окшош, бирдей, stasis – кыймылсыз абал) - биологиялык системанын ар кандай өзгөрүүгө карата туруктуулук жана курамдын же башка касиеттин салыштырмалуу динамикалык туруктуулугун сактоого болгон жөндөмдүүлүгү. Организмдин туруктуулугун камсыз кылуучу абалын жана процесстерин мүнөздөө үчүн 1929-ж. У. Кенон «гомеостаз» терминин сунуш кылган. Бирок, 19-кылымдын экинчи жарымында эле К. Бернар сырткы чөйрөнүн тынымсыз алмашышына тирүү организмдердин көзкаранды эместигин жана ички чөйрөнүн физ. - химиялык шартынын стабилдүүлүгүн карап, организмдин ички чөйрөсүнүн туруктуулугун кармап турууга багытталган физиологиялык механизмдердин болушу жөнүндөгү идеяны айткан. Гомеостаз кубулушу биологиялык уюштурулуунун ар кандай деңгээлдеринде байкалат. Мисалы, физиологиялык гомеостаз жердеги тиричиликтин келип чыгышы, бир клеткалуу организмдердин пайда болушу клеткалардын адистешкен физ.-химиялык шартынын айлана-чөйрөнүн шарттарынан айырмаланып, бүт өмүрүнүн акырына чейин үзгүлтүксүз туруктуу кармалып туруусу менен байланыштуу. Көп клеткалуу организмдерде ар кандай органдардын жана ткандардын клеткалары жайгашкан ички чөйрө пайда болуп, анда гомеостаз механизминин өнүгүшү жана өркүндөшү жүрөт. Эволюциянын жүрүшүндө гомеостазды кармап туруучу кан айлануу, дем алуу, тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу ж. б. атайын адистешкен органдар калыптант. Деңизде жашоочу омурткасыздарда ички чөйрөсүнүн иондук курамын жана рНтын туруктуулугун стабилдештирүүчү гомеостаздын механизми бар. Тузсуз сууга жана кургактыкта жашоого өткөн жаныбарлар үчүн ошондой эле тузсуз суудан деңизге миграция жасоочу омурткалууларда организмдин ички осмостук активдүү заттардын концентрациясынын туруктуулугун камсыз кылуучу осмостук жөнгө салуу механизми калыптанган. Айрым сүт эмүүчү жаныбарда гомеостаз бир кыйла жакшы өөрчүп, алардын айлана-чөйрөнүн ар кандай шартына болгон ыңгайлануу мүмкүнчүлүгүн жогорулатат.
Гомеостаз физиологиялык системанын жөнгө салуучу механизми менен ишке ашат. Организмдеги зарыл болгон интеграциялык функцияны БНС жана өзгөчө мээнин кыртышы аткарып, алардын гипофиздин абалына, бөйрөк үстү безине ж. б. эндокриндик ички секреция бездерге эффектордук органдардын өрчүү даражасына симпаттык нерв системасына тийгизген таасири абдан чоң артериалык басымдын оптималдуу деңгээлин камсыз кылуучу система, татаал гомеостаздык система болуп эсептелет. Кан басымынын өзгөрүүсү кан тамырлардын барорецептору менен кабыл алынып, сигнал (белги) кан тамырлуу борборго берилип, абалдын өзгөрүүсү кан тамырлардын тонусунун жана жүрөк ишинин өзгөрүүсүнө алып келип, бир эле учурда нейрогумордук жөнгө салуу системасын камтып жана кан басымы нормага түшүп, кайра артка кайтуучу байланышы менен чынжыр реакциясынын принциби б-ча жөнгө салынат. Гомоестаздык процесстердин негизинде жаткан механизмдердин бузулушу «гомеостаз» оорусу катары каралат. Буга шарттуу түрдө кээ бир биологиялык ритимдердин аргасыздан кайра куруулары менен байланышта болгон организмдин нормалдуу иш аракетинин функционалдык бузулушун кошууга болот. Адамдын гомеостазынын законченемдүүлүктөрүн таанып билүү көптөгөн ооруларды дарылоонун натыйжалуу жана рационалдуу усулдарын тандоодо мааниси абдан чоң. Өсүмдүк гомеостазын клеткалык деңгээлде кармап туруу үчүн плазмолемма жана тонопласт негизги маниге ээ. Биринчиден сырткы чөйрөдөн клеткага келген сиңимдүү иондордун жана суунун клеткага келишин, ошондой эле клеткадагы ашыкча иондордун Н+, Na+,Са+ бөлүнүп чыгышын, экинчиден вакуолдо запастык заттар ашыкча болгон учурда вакуолдон запастык субстраттардын протоплазмага келишин жөнгө салып турат. Клетканын осмостук потенциалын стабилдештирүү клетканын ичиндеги белгилүү концентрацияны (К+) жана аниондорду кармап туруунун эсебинен ишке ашырылат. Гомеостазды ткандык деңгээлде кармап туруу үчүн плазмодесма катышып, углеводдордун ж. б. субстраттардын клетка аралык ачылышын жөнгө салат. Генет. жана популяциялык гомеостаз салыштырмалуу стабилдүүлүгү жана алмашып туруучу чөйрөнүн шартында генетикалык структурасынын бүтүмдүүлүгүн кармап туруучу популяциянын жөндөмдүүлүгү.
Алозалар
алозалар (Alosa) - айнакөз балыктардын бир уруусу, булардын өкүлү катары Европа (A. alosa) алозасы кирет.
Шадыбеков Кеңешбек
Кеңешбек Мырсалиевич Шадыбеков адабий аты - (Бозбубиек) (1952) - кыргызстандык архитектура жана курулуш адиси, жазуучу, акын, драматург, кино- телеоператор. "Манас эл" коомдук кыймылынын, Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү.
Өмүр баяны
Кеңешбек Шадыбеков 1952-жылдын 1-июлунда Кыргызстандын Жалал-Абатд облусуна караштуу Аксы районунун Бозбубиек айылында туулган.
Атасы Мырсалы Шадыбеков (1900-1967) кыргыздын Тагай Бий (Мухаммед кыргыз) урпактары Карачоро-Жанкороз-Суумурун, Багыш уруусунан,Багыштын небереси Кантейиш урпактарынан. Ал Аксы районундагы (мурдагы Жаңы-Жол районундагы) Успеновка айылдык кеңешинин алгачкы төрагасы болгон. Ал Аксы районунун алгачкы,зоо ветеринар башчысы,Шевченко колхозунда,Авлетим,Кызыл-Туу,Аркут,Жаны жол, Кызыл жар айылдарында ардактуу ардагерликке чыкканга чейин зоотехник ветеренар(мал доктур) кызматта эмгектенген, Шевченко колхозуна караштуу Бозбубиек айылында оз кесибин аркалап жүргөн.
Шадыбеков Кеңешбек 1959ж.Бозбубиек башталгыч мектебинен 4-классты аяктап, Успеновка айылындагы мектепке 4 км аралыкты унаасыз каттап 1968-69-окуу жылында аяктаган.
1977-жылы Фрунзе политехникалык институтунун архитектура жана курулуш факультетин бүтүргөн.
1978-79-жылдары Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын Сейсмология институтунда эмгектенген.
1979-80-жылдары Фрунзедеги конструктордук технология институтунда(ФКТИ) башкы сүрөтчү болуп иштеген.
Ошол эле учурда Кыргыз Сүрөтчүлөр Биримдигинин башкеңсесиндеги кордо сүрөтчү-бедизчи кызмат кылган.
1984-жылы Фрунзедеги тарых музейинде Москвалык айкелчилер менен Фрунзедеги суротчулор уюмунан Шадыбеков Кенешбек Макраусовдун бригадасында кызмат кылган жана Вутетичтин куйоо баласы жана кызы жана дагы айкелчилер менен кошо эмгектенген.Азыр да ушул кызматты аркалап келет.
2006-07-жж. "ЭлТР" компаниясында сүрөтчү болуп иштеген.
2008-жылдан тартып Ош шаарындагы "Манас" мектебинде манастаануучу кызматын аркалап келе жатат.
Үй-бүлөсү
Жубайы - манастаануучу жана экономист Орозбүбү Сатиш кызы.
Уулу Шадыбеков Акылбек.
Чыгармачылык эмегектери
1995-ж. Ош шаарынын Батыш, Төлөйкөн, Анар кичи райондоруна жана СМУТТ аймактарын жашылдандыруу керек экендигин архитектура-курулуш жобосуна ылайыктуулугун эске алуу менен жашылдандырууну, корктондурууну эс алуу жайына кенешуу саябан багын негиздеген, аллеяларды эс алууга ылайыктаган, долбоорлорду тузгон. 26 жылдан бери долбоор: Кенешуу багы Ош-3000 концепция китебине мам. комиссиянын кароосунан отуп, 2001-2010- жылдарга Ош шаарын комплекстуу социалдык-экономикалык онуктуруунун мамлекеттик программасы китебине да кирип, долбоордо болсо да 26 жыл бою иш жузуно ашырылбагандыгы окундурот. Ушул кундордо абанын бузулуштары адамзатын ар кандай ооруларга дуушар кылууда. Жалпы Керме-Тоо аймагына, "Кеңешүү багынын" архитектуралык-курулуш долбоорун түзгөн.
"Кеңешүү багы - келечектүүбү?" даректүү тасмасын жараткан (1999-ж.).
Бир катар адабий чыгармалары (дастандары, ырлары, драмалары, обондуу ырлары ж.б.) жарык көргөн.
2014-жылы Жалал-Абат облусунун Аксы районундагы "Ак-жол" айыл окмотуно Улуу Ата-Мекендик согушка катышкандарга 396 адамдарга коюлган эстеликтин долбоорун жасаган, ал долбоор иш жузуно ашырылган.
Көркөм адабиятта
Мамлекеттик жана коомдук кызматкер Сыдыков Матен жөнүндө Эл жазуучусу Мавлянов Жунай тууралуу.
Коомдук иштердеги мүчөлүктөр
Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын күбөлүк №16
Сыйлыктары. Наамдары.
"тош белгиси" менен сыйланган.
Айтыкеев Совхозбек Кожомкулович
Айтыкеев Совхозбек Кожомкулович (1953, Калинин (азыркы Жайыл) району, Чалдыбар совхозу) - композитор, М. Абдраев атындагы сыйлыгынын лауреаты. Композитордун жалпы чыгармачылыгы жанрдык ар тараптуу, ал элдик музыканын элементтерин аспаптык чыгармаларында (мис., «Түрмөк күү», «Шилтемдер» аттуу фортепьяно үчүн 12 пьесасы ж. б.) өтө чебер, изденүүчүлүк менен бере билген. Симфониялык чыгармаларынан төрт бөлүмдүү «Насыйкат» симфониясы, солист, хор жана оркестр үчүн «Таң шооласы», «Эгемендүү Кыргызстан», камералык оркестр үчүн иштеп чыккан күүлөрү, камералык-аспаптык, вокалдык ж. б. чыгармалары бар. Медалдар менен сыйланган.
Теллуриддер
Теллуриддер – Суутек теллуриди к-тасынын Н2Те туздары. Сульфиддер жана селениддер аналогдору болуп эсептелет. Алар түзүлүшү жана касиеттери боюнча окшош болушат. Т. компонентти инерттүү чөйрөдө түздөн түз эритүү, Суутек теллуриди к-тасын Н2Те металлдарга же алардын оксиддерине жогорку темп-рада таасир этүү, металлдарга Те буусун таасир этүү жана туздар эритмелери аркылуу өткөрүү менен чөктүрүп алууга болот. Щелочтуу металлдар Т. сууда эрийт, IV-VII группа металлдары Т. сууда эрибейт, күчтүү кислоталарда ажырайт. Т. жаратылышта минералдар түрүндө кездешет. Негизги минералдары: алтит PbTe, теллур- висмутит Bi2Te3, каллаверит AuTe2, геcсит Ag2Te жана башка Т. фотоэлементтер, телевизор түтүкчөлөрүнүн фото катмарларын даярдоодо, термогенераторду теллурду алууда, магнит талаасынын тыгыздыгын өлчөөчү приборлордо жана инфракызыл нурду чыгаруучу прибодо, жана башкалар колдонулат.
Айтыкеев Совхозбек Кожомкулович
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Лядгей-Яха
Лядгей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын оң жээгинен 180 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алимбет (дарыя)
Алимбет — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын сол жээгинен 1595 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Томого
Бул алгыр куштардын көзүн жаап коюучу тоголок тарткан булгаары бөрк. Кушка туурга (үйдө) отурганда жана ууга чыгарда кийгизилип, аңга салынаарда башынан алат. Булгаарыны же көндү (кол булгаары) алып, эки бөлүк кылып, топудай тегерек бычат да, экөөнү беттеп, тарамыш жип аркылуу кайып тигет. Чеберлер мунун төбөсүндө сыйдаланган булгаары чачыгын-чогун жасайт. Алкымы сагакталат. Томогонун өзүнө тегерете күмүштөн жана жезден жакшынакай шөкөттөр чабылат. Ал көркөмдүктөр көрчөгөлөргө окшошуп турат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Домбра
Домбра (казакча домбыра) – казактардын эки кылдуу музыкалык чертме аспабы. Тулкусу өрүктөн, карагайдан чабылат. Доошу жапыз, коңур жана назик, квартага, квинтага, октавага толгонот. Домбрада чертилген чыгармалар күй деп аталат. Аспаптын коштоосунда обон, ыр, дастандар аткарылат. Домбранын Чыгыш Казакстанга тараганы моюну жоонураак жана кыскараак келип, 7–8 беренелүү, Батыш Казакстанга тараганы, тескерисинче, мойну ичке келип, 14–17 беренелүү. 1934-ж. Домбра өркүндөтүлүп, оркестрлик түрлөрү жасалган (домбра-секунда, домбра-альт жана башка). Алар Курмангазы атындагы Казак эл аспаптар оркестринин өзөгүн түзөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Иш-милдет убактылуу тапшырылган өкүл
Иш-милдет убактылуу тапшырылган өкүл – дипломатиялык өкүлчүлүк башчысынын милдетин убактылуу аткарган адам. Эгер өкүлчүлүк башчысынын кызмат орду бош болсо же ал өз иш-милдетин аткарууга мүмкүн болбогон учурда дайындалат. И-м. у. т. ө. айрым протоколдук сый-урматтардан башка дипломатиялык өкүлчүлүктүн баардык укуктары менен артыкчылыктарынан пайдалана алат.
Мушкетов Иван Васильевич
Мушкетов Иван Васильевич (1850, азыркы Волгоград облусу, Алексеев станциясы –1902, Петербург) – орус геологу жана географы. 1872-жылы Петербургдагы тоо институтун бүткөн. 1874–80-жылдары Теңир-Тоого жана Сырдарыя өрөөнүнө саякат жасап, бир катар кендерди тапкан жана 2 томдон турган «Түркстан» деген эмгегин жараткан. Мушкетов өзүнүн жеке байкоолорунун, изилдөөлөрүнүн эле жыйынтыгын бербестен, Түркстанды изилдеген башка окумуштуулардын эмгектерин да пайдаланган. М.ушкетов Теңир-Тоону изилдеген алгачкы геологдордун бири. Теңир-Тоо менен Памир-Алайдын тоолуу аймактарындагы мөңгүлөрдү, тоо арасындагы өрөөндөрдү изилдеген, кендердин жайгашкан ордун аныктаган, минералдардан, тоо тектерден, таш болуп катып калган заттардан коллекция жыйнаган. 1879-жылы Чатыркөлгө саякат жасап, немис окумуштуулары А.Гумбольд менен Ф. Рихтфогендин Теңир-Тоодо жанар тоолор бар деген жалган теориясын төгүндөгөн. Теңир-Тоонун сейсмикасын изилдөө боюнча да көп эмгектенген. 1877–79-жылдары Т. Д. Романовский менен бирге Түркстандын биринчи геологиялык картасын түзгөн. Сибирдеги, Орто Азиядагы географиялык объектилер Мушкетовдун ысымы менен аталган. Кыргызстанда Сарыжазда Мушкетов мөңгүсү бар.
Илекор
Баатырлардын даражалары.
Валентин Смирнитский
Валентин Георгиевич Смирнитский (10-июнь 1944-жыл, Москва) – Советтик жана Орусиялык актёр.
Үмөтөй
Үмөтөй — "Манас" эпосунун каарманы. Көкчөнүн баласы, казактардын каны. Саякбай Каралаевдин варианты варианты боюнча Ү. менен Семетей бир тууган бөлө болушат. Ала көөдөндүк кылып Ү. энеси Акеркечтин тилин албастан атамдын (Чоң казатта окко учкан Көкчөнү Манас Бээжинге ээрчитип барып өлтүрүп жок кылган деген шылтоону айтып) кунун аламын деп Семетейге келип, чатак салат. Коңурбайдан өч алуу үчүн мени чакыртпай өзүң кетип каласың деген жалааны да жабат. Ү-гө өз эли казактар да Семетейге каршы чыкпай туугандарыңды көздө десе ага да ынабайт. Ошондой эле бул сунушту кыргыздын калайык-калкы да айтса, ага болбостон өзү катылат, акыры өз башынан ажырайт. "Манас" эпосунда Ү-дүн куну үчүн Тайбуурулду баш кылып тартуу тартып, анын сөөгүн кастарлап Тайбуурулга жүктөтүп, Аколпокту жаап, дүнүйө-мүлк менен узатып жиберет.
Жогорку Узун-Су дарыясы
Жогорку Узун-Су — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Сазга сиңип, агымын жоготот. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Качыралытөр тоосу
Качыралытөр тоосу – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Өзгөн районун аймагында, Жазы жана Каракулжа сууларынын аралыгында кеңдик багытта дого сымал 25 кмге созулуп жатат. Туурасы 10–13 км. Орточо бийиктиги 3700–4100 м, эң бийик жери 4381 м. Суу бөлгүчү кырдуу, аска-зоокалуу.
Капталдары тик, майда капчыгайлуу, кокту колоттуу. Карашоро ашуусу бар. Юранын конгломерат, кумдук, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Шалбаалуу токой (карагай арча; 2900–3100 м бийиктикке чейин), субальп жана альп шалбаа (3200–3300  мге чейин), гляциалдык-нивалдык ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.
Альбатростор
альбатростор (Diomedeidae)  - деңиз куштарынын бир тукуму, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: ак жон альбатрос (Diomedea albatrus), ак альбатрос (D. exulans), селсаяк альботрос, кара жон альбатрос (D. immutabilis).
Адам укуктарынын конституциялык кепилдиктери
Адам укуктарынын конституциялык кепилдиктери – заманбап демократиялык мамлекеттерде конституция менен аныкталган:
а) адамдын негизги материалдык укуктарын жана эркиндиктерин коргоо каражаты катары кызмат кылуучу процесстик укуктар;
б) укук коргоо институттары жана алардын иштеринин негизги принциптери;
Агач кумуз
Агач кумуз - дагестаyдыктарга кеңири тараган чертме үч кылдуу байыркы музыкалык аспап. Өрүктөн ж. б. жыгачтардан чабылат. Аварлардын, даргиндердин, кумыктардын арасында кылдарынын саны, ладдары жагынан айырмаланган Агач кумуздун түрлөрү да кезигет. Агач кумуздун өркүндөтүлгөн прима, альт, бас түрлөрү эл аспаптар оркестринде ойнолот. Агач кумуздун коштоосунда ырчылар ырларын ырдашат, дастанчылар дастандарын айтышат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Домен (чарбада)
Домен (чарбада) (dominium – ээлик) – 1) Батыш Европада орто кылымдардагы поместьенин бир бөлүгү, бул жерлерде феодалдар өз чарбачылыгын жүргүзгөн; 2) королдун мурастык жер ээликтеринин жыйындысы, ал жерлерге анын саясий бийлиги таркаган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Вегетатив нерв системасынын ооруулары
Вегетативдик нерв системасынын ооруулары жана алдын алуу. Кээ бир кишилердин Вегетативдик нерв системасынын жөнго салуусу төрөлгөндөн эле жетишсиз болуп, алар ысык менен суукту көтөрө албайт, толкунданса тез кызарат же кубарат, тердеп, жүрөгү тез согот. Мунун баары вегетатив дистониясынын белгилери. Вегетативдик нерв системасынын бузулушу жугуштуу оорулар менен ооруганда, мышьяк, коргошун, сымап менен өнөкөт ууланганда, баш травма алганда, витамин жетишсиздигинде, өтө чарчаганда жана кайгырганда ачык байкалат. Вегетативдик нерв системасынын мээдеги жана жүлүндөгү жогорку бөлүгү жабыркаганда анын жөнгө салуу жөндөмдүүлүгү бузулат. Мындай оорулуулар чөйрөнүн өзгөрүшүн, кара жумушту жана эмоциялык өзгөрүүлөрдү көтөрө албайт, мисалы, мээдеги вегетатив борбору жабыркаса жүрөк-кан тамыр дистониясына алып келет (Кан тамыр дистониясы).
Вегетативдик нерв системасынын четки бөлүгүнүн (вегетатив чатыштары жана түйүндөрү) ооруларында ошол жер ооруйт жана жанаша жаткан органдардын иши бузулат. Эгер моюн жана көкүрөк симпат түйүндөрү же симпат түркүгүнүн өзү сезгенсе көкүрөк, бел ооруп, оору ийинге жана моюнга өтөт, жүрөк тез согуп, оорусу күчөйт. Курсак көңдөйүндөгү Вегетативдик нерв системасынын түйүндөрү сезгенгенде ич ооруйт, көбөт, өтөт же катат, көңүл айланат, тамакка табити тартпайт. Баштагы вегетатив түйүндөрү сезгич нерв менен тыгыз байланышта болуп, сезгенсе өтө катуу ооруйт, бет кызарып же кубарып, айрым жер тердейт, шилекей бөлүп чыгаруу бузулат, жаш агып, мурундан суу куюлат.
Вегетативдик нерв системасынын ооруларын алдын алуу үчүн өтө чарчоодон, суукка урунуудан, өндүрүш кырсыктарынан жана тиричиликтик уу химикаттардан уулануудан сактануу керек. Витаминдүү тамактануунун, жугуштуу ооруну өз убагында дарылоонун да мааниси чоң. Вегетативдик нерв системасынын ооруларын себебине жараша дарылайт. Ар кандай дары жана физиотерапиялык процедуралар сунуш кылынат. Оорунун оордугуна жараша ооруканада, поликлиникада жана курортто дарыланат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ишташтоо
Ишташтоо – экономикалык жана социалдык кызыкчылыгын коргоо максатында, жумушчулар тобунун өз эрки менен толук же жарым-жартылай иш токтотуусу (жумушка чыкпай коюу, эмгек милдетин аткарбашы). Келишүү комиссиясынын сунушу четке кагылгандан кийин, эгер тараптар ортомчуга же сотко кайрылса, ортомчунун сунушу четке кагылгандан кийин, же сот чечими тараптардын сөзсүз аткаруусун милдеттендиргенден башка, анын чечими менен макул болбогон учурда И. жүргүзүлөт. КР жарандарына КР Конституциясында И-го укук берилген.
Биоталык катнаштар
Биоталык катнаштар – тирүү организмдердин ортосунда азыкка, жашоо ареалын, коргонууга же кол салууга байланышкан түрдүү мүнөздөгү катнаштары.
Таблица
Эскертүү: 0 – катнаштагы эч кандай таасири жок кубулуш; (+) – көбөйүүгө, өсүүгө ж б. оң таасир этет; (-) – өсүүгө, көбөйүүгө ж б жашоого терс таасир этет.
Ангара-пит темир кенташтуу бассейни
Ангара-пит темир кенташтуу бассейни - Россиядагы темир кендери жайгашкан ири аймак. Краснояр крайындагы Ангара жана Чоң Пит дарыясынын аралыгында. Аянты 135 миң км2. Темирдин эсептелген запасы 855 одан ашат. Кенташтагы (рудадагы) темирдин орточо өлчөмү 39,440,4%. Мында 1946-49-жылы 3 кен ачылган, бирок алар азырынча казылып алына элек. Алар бир аз метаморфизмделген чөкмө кендердин тибине кирет. Калыңдыгы 80-100 м, узундугу 15 кмге жеткен кенташтуу горизонт протерозой мезгилинин терриген тоотек катмарларынын арасында жатат. Темирлүү кабаттар тик (45-65°) жайгашып, 600 м тереңдикке чейин жетет. Кенташ негизинен гидрогематит, гематит, сидерит жана гетит минералдарынан түзүлүп, алардын өлчөмүнө жараша гематиттүү, хлорит-гематиттүү жана сидерит-гематиттүү болуп бир нече типке бөлүнөт.
Кыргыз фольклорунун тарыхынан
«Кыргыз фольклорунун тарыхынан» — Э. Абдылдаевдин «Манас» эпосунун маселелерине арналган макалалар жыйнагы (Фр„ 1983). Жыйнакта: «Элибиздин поэтикалык чыгармачылыгын тарыхый принципте изилдейли», —деген макалада элдик оозеки чыгармачылыкты тарыхый принциптин негизинде изилдөөнүн методологиялык куралы катарында колдонуу, фольклор жөнүндөгү советтик илимдин улам жетишкен тажрыйбаларын, эффективдүү илимий методдорун чыгармачылык менен пайдалануу жана ата-бабаларыбыздын башынан өткөргөн тарыхын терең үйрөнүү сыяктуу принциптүү маселелер каралат. «Залкар эпик ырчы» аттуу макалада Саякбай Каралаевдин варианты нын өзгөчөлүгү, анын дастандары (Эр Төштүк, Делдеш баатыр, Талгар мерген жана башкалар), чыгармалары [Унутулгус күндөр (1967), Эстен кетпейт (1957)] тууралуу кеңири сөз болот. А. Маргуландын «Шокан жана Манас» деген монографиясына (Алматы, 1973) илимий мүнөздө баа берген макаласы да автордун бул китебинен орун алган. «Манастын образынын тарыхы тууралуу» макаласында «Мажму ат-таварих» кол жазмасындагы Манас баатыр жөнүндөгү маалыматтарга жана эпостун колдо болгон материалдарындагы фактыларга таянып, «Манас» деген ысымдын чыгышы тууралуу ой жүгүртөт. «Алмамбеттин образынын тарыхы тууралуу изилдөө» макаласында Р. Сарыпбековдун «Алмамбеттин образынын эволюциялык өнүгүшү» (Фр., 1977) аттуу монографиясы жөнүндө сөз болот. «Көкөтөйдүн ашынын тарыхы» аттуу макалада автор эпостун сюжеттик системасындагы «Көкөтөйдүн ашы» аттуу эпикалык окуянын пайда болушу жөнүндө иликтөө жүргүзөт. ««Манас» эпосундагы, Бээжин деген топоним жөнүндө» деген макаласында бул топонимдин эпоско кирүүсүнүн тарыхый негиздерине токтолот да өз оюн бир катар ишенимдүү фактыларга таянып бекемдейт.
Адато
Адато – реестрдеги, же каттоо китебиндеги, же такталган вексель бетиндеги ал түзүлгөндөн кийинки кандайдыр бир белгиленген мөөнөт ичинде төлөнүүсү үчүн берилгендигин билдирген белги.
Пунктуация
Пунктуация (соңку лат. тилиндеги – тыныш белгилердин коюлушу, же ладнаясы лат. – чекит деген сөздөн) – тил илиминин тыныш белгилеринин коюлушу жөнүндөгү бөлүгү. Поэтикада “пунктуация” термини – автордун атайлап тыныш белгилерди эрежеден тышкаркы бузуп колдонушу - бул автордук пунктуация деп да аталат. Нормага айланган пунктуациядан четтөө авторго айтып аткан нерсесин семантикалык жактан тереңдетүү, чыгармасынын экспрессиялуулугун күчөтүү, ритмди уюштуруу үчүн зарыл болот. Кээ бир авторлор (Мисалы, француз акыны П. Элюар) тыныш белгилерди такыр койгон эмес.
Колдонулган адабияттар
Interpunkce
Puntuación
Interpunktion 句讀
Савитахунов Алымбек
19-майда 1929-жылы, Балыкчы шаарында туулган. 1975–80-жылдары Кыргызстан КП Нарын обкомунун I катчысы. 1959-жылдан КПСС мүчөсү. 1949-жылы Кыргызстан айыл чарба институтун бүткөн. 1949–60-жылдары айыл чарба министрлигинде улук зоотехник, комсомол уюмунун катчысы, бөлүм начальниги, мал чарбасы боюнча Башкы башкарманын начальниги. 1960–63-жылдары Кыргызстан КП Тянь-Шань обкомунда айыл чарба бөлүмүнүн башчысы, Тянь-Шань облаткомунун төрагасынын 1-орун басары, облустун өндүрүш жана айыл чарба продуктуларын даярдоо башкармасынын начальниги, 1963–65-жылдары Кыргызстан КП БКнын айыл чарба бөлүмүнүн башчысынын орун басары, КПСС БКнын Орто Азия бюросунун инспектору, 1965–67-жылдары Кыргыз ССР айыл чарба министринин 1-орун басары, 1967–71-жылдары КПСС БКда инструктор, 1971–75-жылдары Кыргызстан КП БКнын айыл чарба бөлүмүнүн башчысы, 1980–86-жылдары айыл чарба министри, 1986–89-жылдары Кыргыз ССР мамлекеттик агрардык өнөржай комитетинин төрагасынын орун басары - кадр жана сырткы байланыштар башкы башкармасынын начальниги болуп иштеген. 1979–84-жылдары СССР Жогорку Советинин, 1971–80, 1985–90-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин 3 жолку депутаты болгон. Эл достугу, 2 Эмгек Кызыл Туу, «Ардак белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. СССРдин социалисттик айыл чарба отличниги, Кыргыз ССР айыл чарба отличниги болгон.
Альбулалар
альбулалар (Albulidae)  - тарпан сымалдуу океан балыктарынын бир тукуму, буларга альбулалар (Albula) уруусу кирет.
Мүнүшкөр
Мүнүшкөр – аң жана илбээсин алдырыш үчүн алгыр куштарды таптоочу адам. Мүнүшкөр алгыр кушту тор жайып, тузак тартып, кылтак салып кармайт же темир канат балапан кезинде уядан алат. Андан соң чолок жана узун боо тартып, томого кийгизет, туурга кондурат. Кушту адегенде узун боо менен учуруп, табына келгенде семиртип түлөтөт. Андан кийин кушту ак жем менен багып, бош тартылган арканга кондуруп, уктатпай арыктатат. Куш жеңил учуп жана конуп калганда аны аңга салат. Мүнүшкөрлүктүн эң жетиги жана барктуусу – бүркүтчү. Бүркүтчү балапан бүркүттү колдон жем жегенге жана үндөккө келгенге үйрөтөт; туурга отуруп калганда ага томого кийгизип, узун боо тагат, аны колго конууга машыктырат; учууга жарагандан кийин чырга тартат. Түлкү, карсак сыяктуу аңдардын терисине кан бүркүлгөн этти ороп, чолок боо менен сүйрөп жүрүп жегизет; жаш бөлтүрүк, түлкүнүн күчүгү, бөжөк сыяктуу аңдарды тирүүлөй чокутуп оозандырат. Кармалып калган бүркүткө томого салып, аны кермеге (бош тартылган арканга) кондурат; уйкудан жүдөтүп, ач кармайт. Ушундай жагдайда багылган бүркүт бир нече күндөн кийин эпке келип, жем тартат, чакырганга келе баштайт, 50–60 күндөн кийин кадимкидей аңга салынат. Аңга салынчу бүркүт табыттуу, сергек болушу керек.
Томпой
Ал — абалактын бир түрү. Мунун «ордо оюну» үчүн эң мурун чыккандыгы элдик эпостордо даана айтылат. Кыргызстандын айрым аймактарында (Түштүк Кыргызстанда, Таласта, Чүйдө ж.б. ) «Ордо оюну» азыр да томпой менен ойнолууда. «Ордо» томпоюн жасаган чеберлер да бар. Ордо атууга оң томпой керек. Айрым сологой ордочуларга сол томпой жасалат. Натыйжада, мында «оң томпой», «сол томпой» деп айтыла берет. Ордо томпоюн жасоодо бөктүн үстүн жана эки жанын бычак сырты кылып чабат. Демек, алчысы терең эмес, тогологураак барып тууралжын тарткан томпойлор тандалат.
Ордо томпою үчкө бөлүнөт: чийки томпой оорураак келет. Куу томпойду талаадан тандап алат. Боз томпой бышкан жиликтен алынат. Негизи атан төөнүн чийки жилигинен омкоруп алган томпойдой болбойт. Ошондуктан, төөнүн, жүз уйдун томпоюнан иргелип отуруп, бири тандалат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Ангарида
Ангарида — палеозой заманынын 2-жарымында жана мезозойдо Түндүк Азиянын ордунда орун алган байыркы материк. Гондванадан байыркы океан (деңиз) - Тетис аркылуу бөлүнүп турган (Азия).