cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Суутек
Геологиялык таралгандыгы: серпентизациялык реакциясы
Бул реакция Шикирр реакциясына окшош. == Колдонулушу Көп водород суюк отун чыгарыш жана жимиялык өнөр жайларда керек. Эң көп Н2 казып алынуучу отундарды жана аммиякты иштеп чыгарууда колдонот. Нефтехимиялык өнөр жайлууда Н2 гидродилкилицияда, гидродесульфирацияда жана гидрокрекингде колдонулат. Н2 гидрирование кылган реагент болуп, каныкпаган майлардын каныккандык дэңгеелин көтөргөнгө жана метанол чыгарууга колдонот. Дагы Н2 металлдык рудада төмөндөткөн реагент болуп колдонулат. Водород жакшы жерде сейрек табылган жана өтмө металлдарда, нанокристаллдык жана аморфтук металлдарда эрийт. Вороддун эригичтиги кристаллдык решётканын кирдигине жана бузулугуна байланыштуу болот. Бул касиеттери водородду ысык палладий дисктерден өткүзүп тазалаганда пайдалуу болот. Бирок газдын бат эригичтиги металлургиялык проблема, металлдарды морт кылган, трубопроводдордун жана резервуарлардын дизайнын татаал кылган. Н2 физикада жана инженерияда кең колдонулат. Ал коргой турган газ болуп ширетүүчү методдарда, мисалы атомдук водороддук ширетүүдө колдонулат. Н2 электостанцияларда электр генераторларда ротор муздаткыч болуп колдонулат. Суюк водород креогендик издөөлөрдө, мисалы суперөткөргүч окуясында колдонулат. Водород абадан да жеңил болгон үчүн, анын ойдө көтөргөн газ кылып дирижабльдерде колдонулган. Эң акыркы колдонууларда, водород жалгыз же азот менен аралаш сызылып чыгууну тапканга колдонулат. Колдонуу автомобилдик, химиялык, энергия чыгаруу, аэрокосмостук жана телекоммуникациялык өнөр жайларда табылат. Водород уруксат берилген тамак кошумчасы (Е 949). Водороддун сейрек изотоптору да атайын колдонуулары бар. Дейтерий (водород-2) ядордук бөлүнүүдө нейтрондорду акырындаткыч болуп колдонулат. Дейтерийдин кошундулары химия жана биологияда изотоп эффектерин изилдөөгө колдонулат. Тритий (водород-3) ядордук реакторларда пайда болуп, водород бомбаларын жасап чыгарууда, биоилимдерде изотоптук ярлык болуп жана жаркырак боектордо колдонулат.
Энергия көтөрүүчүсү
Водород энергиялык ресурс эмес, ядордук синтез соода өнөр жайларда дейтерий же тритий колдонгондон башка. Күндүн энергиясы водородду ядордук синтез кылган үчүн чыгат, бирок Жерде бул процессти туруктуу кылыш абдан кыйын. Водородду жерден чыккан отундардан (мисалы метан) чыгарса болот, бирок алар жаңырбаган ресурстар.
Суюк водороддун жана тыгыздалган водород газын энергиялык тыгыздыгы көлөмүнө жөнөкөй суюк отундукуна караганда кичирек болот. Кадыресе элементалдык водород энергия жагынан келечек энергия көтөрүүчүсү болуш мүмкүн деп талкулоо жүргүзүлгөн.
Водородду аморфтук кремнийдин жана аморфтук углероддун сынган байланыштарды каныкканга иштетет. Бул материалдык касиеттерин туруктуу кылганга жардам берет. Дагы водород аркандай кычылдык материалдарга (ZnO, SnO2, CdO, MgO, ZrO2, HfO2, La2O3, Y2O3, TiO2, SrTiO3, LaAlO3, SiO2, Al2O3, ZrSiO4, HfSiO4, SrZrO3) мүмкүн электрон донору.
Водород кээ бир анаэробик метоболизм жана микроорганизимдер иштеп чыгарат. Бул реакция темир же никель бар ферментер (гидрогеназа) менен болот. Бул ферменттер кайра карату кычкылдык кабылына келтирүү процессти водород менен эки протон жана эки електрондун ортосунда жүргүзөт. Суу бөлүнүү бүт фотосинтетик организимдерде жарыкка жүргүзүлөт. Бул реакцияда суу протондорго, електрондорго жана кислородго ажырайт. Ошондой организимдердин арасында балыр Chlamydomonas reinhardtii жана көк-жашыл балырдар бар. Алардын карангыр реакциясында атайын хлоропластагы гидрогеназалар протон менен электрондорду водород газына айлантат.
Колдонулган адабияттар
...
Лорипес
Лорипес (лат. Loripes) – кош капкалуу деңиз моллюскаларынын бир уруусу.
Атыр
Атыр — жыпар жыттуу заттардын спирттеги жана суу-спирт аралашмасындагы эритмеси; жыпар жыт берүүчү, тазалык жана сергитүү үчүн пайдаланылуучу суюктук. Атырды даярдоодо өсүмдүктөн, жаныбардан, химиялык сырьёлордон алынуучу накта жана жасалма жыпар жыттуу 300гө жакын ар түрдүү зат кошулат. Өсүмдүктөн алынуучу заттар - эфир майлары (буулантуудан алынуучу жана экстракт түрүндөгү) жыпар жыттуу зат (роза, кориандр, сандал), жасалма жыпар жыттуу зат (кориандр, сасафрас, анис) алууда сырьё, ошондой эле тундурма (пачули жалбырагы, кориандр уругу, эмен эңилчеги) катары пайдаланылат. Жаныбардан алынуучу заттар (амбра, цибет, мускус) тундурма түрүндө гана пайдаланылат. Жыпар жыттуу заттардын саны 15тен 60ка жетет. Сырьёнун түрүнө жараша жыпар жыттуу заттарды экстрагирлөө процесси бир нече сааттан 1 жылга созулат. Жыпар жыттуу заттарды толук бөлүү үчүн 2-3 ирет спирт менен иштетилет. Атыр жылчыксыз жабык аппаратта же цистернада даярдалат. Алар механикалык аралаштыргыч же насос менен жабдылып, айрым аппаратта барботер менен аралаштырылат. Атырдын айрым түрүнө боёочу заттардын суу кошулган эритмеси аралаштырылат. Даяр атыр ар кандай бөтөлкөчөлөргө вакуумдуу куйгуч машина менен куюлат жана жылчыксыз бекитилет, автомат менен текшерилет, жасалгаланат, кутуга салынат жана күн нурунан корголот. Пайдалануу мөөнөтү чыккан күндөн тартып 12 ай, «Экстра» тобундагылар 15 ай сакталат.
Скелет
Скелет - адамдын, жаныбарлардын дене турпатынын негизин түзгөн сөөктөрдүн жалпы тутуму, бири-бирине бириккен жалпы көрүнүшү. Сөөк жана скелет булчуңдары адамдын организминин таяныч жана кыймылдаткыч кызматын аткарышат.Скелет-бул бири-бири менен атайын байланыштар аркылуу бек ашташкан сөөктөрдөн түзүлүп, биздин дененин таянычы болуп, дененин формасынын туруктуулугун сактап, ички органдарды коргоп турат. Чоң адамдын скелети 200 сөөктөн турат. Ар бир сөөк өзүнүн формасы, узундугу, жоондугу жана алган орду менен айырмаланат. Баштын, тулку бойдун,колдун жана буттун скелеттери скелеттин негизги бөлүктөрү болуп саналат
Рио эн Мэдио (Нү-Мексико)
Рио эн Мэдио (Нү-Мексико) (Rio en Medio) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 131 киши. Болжолдуу аянты - 1.1 км². FIPS коду — 35-63168.
Талиева Камила Абдыразаковна
Өмүр баяны
Талиева Камила Абдыразаковна Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты. «Ар–Намыс» депутаттык фракциясынын мүчөсү. Талиева Камила Абдыразаковна 1967-жылы 28-декабрда Ош облусунун Лейлек районуна караштуу Арка айылында туулган. 1975-85-жылдары «Октябрдын 50 жылдыгы» орто мектебин бүтүрүп. 1987-90-жылдары А.С. Пушкин атындагы Жалал-Абад педагогикалык окуу жайын аяктаган. Үй-бүлөлүү.
Ишмердүүлүгү
1990-95-жылдар аралыгында Ош мамлекеттик университетинин Педагогика факультетинде лаборант, ага лаборант болуп иштеп. 1997-жылы Аспирантурага тапшырган. 1996-жылы Бишкек Билим берүү институтунда кадрларды кайра даярдоо факультетинин кыргыз тили жана адабияты бөлүмүнө тапшырып, 1999-жылы «Кыргыз тили жана адабияты мугалими» адистигине ээ болгон. 2000-жылы 15-сентябрда кандидаттык дисертациясын жактап, Жалал-Абад мамлекеттик университетине барып, алгач ага окуутучу, доцент болуп иштеген. 2002-жылдан баштап аталган университеттин Филология факультетинде окуу иштери боюнча декандын орун басары болуп иштеген. 2005-жылы апрель айынан баштап 2008-жылы март айына чейин Жалал-Абад облустук мамлекеттик администрациясында губернатордун социалдык маселелер боюнча орун басары болуп эмгектенген.
Шилтеме
[] Cotegory: Персоналия
Беттик тартылыш
Беттик тартылыш (суюктуктарда) - суюктуктун башка фаза менен чектешкен жеринде 1 см2 изотермалык бетти түзүүгө сарп кылынган жумуш. Беттик тартылыш сан жагынан суюктуктун бетине жүргүзүлгөн жаныма тегиздиктеги чектелген контурдун бирдик узундугуна аракет кылуучу күчкө барабар. Бул күчтүн пайда болуу шарты төмөнкүчө: тийишип турган 2 фазанын молекулалар ортосундагы өз ара тартылуу күчтөрү түрдүү чоңдукта болгондуктан, алардын четиндеги беттик катмардын бирдик аянтына аракет эткен тең аракеттенүүчү күчү ал фазалардын бирөөнүн ичине карай багытталат. Мис, суюктук менен буунун чектешкен беттеги күчү суюктуктун ичин көздөй багытталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Чаадаев, Петр Яковлевич
Чаадаев, Петр Яковлевич (1794–1856) – орус ойчулу жана публицисти. 1829–1931-ж. «Философиянын тарыхы жөнүндөгү каттар» аттуу негизги чыгармасын жазган Чаадаев философиялык-тарыхый ойлору орус философиясынын өнүгүшүнө жана калыптанышына күчтүү таасирин тийгизген.
Өмүр баяны
Бай помещиктин уулу болгон. Москва университетинде окуган жана Наполеонго каршы согушка активдүү катышкан.
Өзүнүн саясый көз карашы боюнча декабристтерге жакын, бирок декабрь көтөрүлүшүнүн учурунда чет өлкөдө жашап турган. Шеллинг менен жолугушуп, кийин аны менен кат жазышып турат. «Философиялык каттар» деген трактат Чаадаевдин негизги философиялык чыгармасы болуп саналат, ал француз тилинде жазылган жана кайсы бир айымга жиберилген сегиз каттан турат, ал каттарында автор ал айымга — руханий турмушун уюштуруу боюнча айрым бир кеңештерин берет.
Биринчи кат 1836-жылы «Телескоп» журналына жарыяланат. Ал катты Чаадаев өзүнүн айымына бардык чиркөөлүк ырым-жырымдарды тутууга, баш ийүүгө үйрөнүү жөнүндө кеңештерин айтат, анын айтканына караганда булар «духту бекемдейт» экен. Чаадаевдин пикири боюнча, «бир калыпта тынч жашоо» гана руханий өнүгүүгө ылайык келет. Россия жөнүндө ал катуу сын пикир айтат, анын оюнча «дүйнөдө жалгыз калып, биз дүйнөгө эч нерсе бере алган жокпуз, аны эч нерсеге үйрөтө алган жокпуз, адамзаттын толгон-токой идеяларына бир да идея кошо алган жокпуз». «Биз алыскы келечектеги бир муундар үчүн сабак болорлук кызмат кылуу үчүн жашап келгенбиз жана ошондойчо жашоону улантып жатабыз».
Ошол эле убакта ал Батыш Европаны бардык күчү менен көкөлөтүп мактап, ал жакта «парыз, адилеттүүлүк, укук, тартип идеялары коомду пайда кылган окуялардын өзүнөн келип жаралган жана алар социалдык салымга зарыл элемент катарында кирет» деп санайт. Чаадаев Батышта үстөмдүк кылып турган католик чиркөөсүнөн агартуунун жана эркиндиктин жактоочусун көргөн. Бир эле убакта Чаадаев Россиядагы крепостнойлук укукту сынга алган. Бул каты үчүн Чаадаев Николай I тарабынан жинди деп жарыяланат, «Телескоп» журналы жабылып, анын редактору профессор Надеждин сүргүнгө айдалат, бул катты жарыялоого уруксат берген цензор кызматтан бошотулат.
«Философиялык каттар» трактаты
Чаадаевдин кийинки каттары 1935-жылы гана жарыяланат (алтынчы жана жетинчи каттары жакында гана жарыяланган).
Чаадаев өзүнүн «Философиялык каттар» деген трактатында диний дүйнө көзкарашты кеңири сүрөттөп, аны бардык тарабынан негиздеп чыгат. Баарынан мурда «биз көп учурда жан дүйнөбүз диний сезимдин тийгизген таасирине баарынан көбүрөөк кабылып, жеке өзүбүзгө таандык болгон күчтөн ажырап калгансып көрүнгөн учурга, жана өз эркибизге баш ийгизбей эле бизди жерден көтөрүп, асманды карай алып жөнөгөн кандайдыр бир жогорку күчтүн жардамы менен жакшылыкка карай багыт алган учурга толук бойдон тобокел кылуубуз керек. Дал ошол учурда өзүнүн алсыздыгын сезип турса да, биздин духубуз асман жөнүндөгү ойлорго өтө зор күч менен ачылып, эң жогорку акыйкаттар өзүнөн өзү эле биздин жүрөгүбүзгө келип куюла баштайт» [II кат].
Философиялык жана диний көз караштары
Чаадаевдин философиялык жана диний көз караштары тыкыс чырмалышып турат. Алсак, ал мындай деп жазат: «Жандардын... бүткүл жыйындысынын абсолюттук биримдиги бар, бул шексиз. Бул өтө зор маанилүү факт, бул улуу Баардыгына өзүнүн ажайып шооласын чачат: ал себептер менен натыйжалардын логикасын жаратат, бирок анын азыркы философтордун көпчүлүгү үгүттөп жүрүшкөн пантеизм менен эч кандай жалпылыгы жок... Бирбүтүн жаратылыш жана Паскалдын элестүү айтканы боюнча адамдардын бүткүл ырааттуулук менен алмашылып турушу да түбөлүк бар болуп тура берүүчү бир эле адам болуп саналат..» [V кат].
«Христиан окуусу бардык нерселердин жыйындысын биздин маңызыбыздын мүмкүн болуучу жана зарыл түрдө башкага айлануусуна (перерождение) негизденип карайт».
«Биздин эски табиятыбыз жок кылынат да... биздин ички дүйнөбүздө Христ жараткан жаңы адам төрөлөт». [III кат].
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Ион алмашуу хроматографиясы
Ион алмашуу хроматографиясы - эритмедеги иондор менен сорбенттик иондор түрдүүчө орун алмашуусуна негизделген хроматография. Сорбент катарында көбүнчө жасалма иониттер колдонулат. Катиондор катиониттер, аниондору аниониттер жардамы менен бири-биринен бөлүнөт; элюент катарында биринчисинде к-талар, экинчисинде щелочь эритмелери колдонулат. И. а. х. оптималдуу рН тандоо менен иондорду бөлүштүрүүнү иретке салууга болот.
Teatro Kursaal
Teatro Kursaal ― түздөн-түз Лугано көлүнүн жээгинде, Швейцариянын Лугано шаарында театр болгон.
Луганодо 1804-жылы эле «оюн бөлмөсү» болгон, ал жерде кокустуктар жана сөөктөр оюндары ойнолгон. Болжол менен 1885-жылы өнүгүп келе жаткан туризмди эске алуу үчүн театр, музыка жана топтор үчүн имаратты казино жана ресторан менен бириктирүүнү каалаган Società del Teatro di Lugano коому түзүлгөн.
Кылымдын башынан бери архитектор Ахилл Сфондрини тарабынан пландарга ылайык салынган Teatro e Casinò Kursaal имараты өзүн театр жана ревью сахнасы катары көрсөтсө, имараттын калган жарымында казино жайгашкан. Театрда 1956-жылдын 24-майында көрүүчүлөрсүз Биринчи Еврокөрүнүү ыр сынагы 1956.
Teatro 2001-жылы оңдоп-түзөөгө муктаж имарат катары бузулган. Бүгүн Casinò Lugano казино жайгашкан.
Жермен Гвишиани
Джермен Михайлович Гвишиа́ни (1928-ж. т.,) – советтик философ жана социолог, СССРдин Илимдер Академиясынын академиги (1979, 1970-ж. корр. мүчө).
1951-ж. Москва эл аралык байланыштар институтун бүткөн. 1965-жылдан СССР Министрлер Советинин илим жана техника боюнча Мамлекеттик комитеттин (ИТМК) председателинин орун басары, 1977-жылдан Жалпы союздук илимий изилдөө институтунун ИТМК жана СССР ИАнын системалык изилдөө бөлүмүнүн жетекчиси. Башкаруу жана коомдук уюштуруу боюнча көптөгөн олуттуу илимий изилдөөлөрдүн автору.
Клёновый бульвар (метро бекети, Чоң айлампа сызыгы)
Клёновый бульвар — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2023-жылы 1-мартта ачылган.
Алтай тилдери
Алтай тилдери ― türk, mongol, tunğus-manjur jana yapon, korey tilderinin genetikalıq jaqındığı bar degen tüşünüktü bildirgen şarttuv termin. Айрым окумуштуулар (И. Табберт-Страленберг, М. А. Кастрен, О. Бётлинг, Г. Впнклер, О. Доннер, Г. Рамстедт, Е. Д. Поливанов, В. Л. Котвич ж. б.) Алтай тилдери менен урал тилдеринин генетикалык жакындыгы бар деп сунуш кылышкан. Аталган тилдердин генетпкалык жакындыгына караганда, типологиялык жакындыгы көбүрөөк деген көз караштар да бар. Урал-алтай тилдер теориясын жактаган окумуштуулар аталган тилдердин тыбыштык түзүлүшү, сөздөрдүн морфологиялык жол менен жасалуусу, сингармонизм жана агглютинация мыйзамдарынын окшоштугу, лексикадагы бир катар параллелдер, ошондой эле атоочтордогу жөндөмө, жак, сан категорияларында болгон структуралык жакындыктарды негиз кылып карашат. Алтай тилдери тобун түзгөн түрк, монгол жана тунгус-манчжур тилдеринин ар бири өз ара генетикалык жакындыкты түзсө, ошондой эле финно-угор, корей тилдеринин ичара генетикалык жакындыгы бар. Ошондой эле түрк тилдер тобундагы өлүү тилдер, башкача айтканда орхон түрктөрүнүн, енисейлик (байыркы) кыргыздардын, байыркы уйгур, булгар, хазар, кыпчак тилдеринин фонетуулган, грамматуулган, лексикалык окшоштуктары алтай тилдеринин тарыхын салыштырып изилдөөчүлөр тарабынан аныкталган.
Сейилдөө
Сейилдөө — басып жүрүү, велосипед, лыжа, коньки тебүү, кайыкта сүзүү жана башкалар формаларда өткөрүлүүчү таза абада эс алуу.
Таасири
Ал ар бир кишинин күн тартибине киргени жакшы. Анткени сейилдөөдөн адамдын борбордук нерв системасы эс алып, дем алуу, кан тамыр, жүрөк жана булчуң системаларынын кызматы жакшырат.
Убактысы
Сейилдөөгө дайыма белгилүү убакытта (эртең менен аба таза кезинде же болбосо кечинде, кечки тамактан кийин) чыгуу пайдалуу. Сейилдөө убактысы алгачкы мезгилде 5 —10 мин., кийинчерээк 30 минутадан бир саатка чейин, кээде андан да узагыраак болушу мүмкүн. Кечки сейилдөө 20—30 мин. созулуп, ал уйкунун тынч жана терең болушуна, эртең менен сергек ойгонууга, организмдин жакшы эс алышына өбөлгө болот.
Ылдамдык, темп жана дем алуу
Сейилдөө мезгилиндеги басып жүрүү аралыгы, ылдамдыгы жана темпи ар бир кишинин өз абалына карата аныкталганы дурус. Сейилдөө аяктаганда жагымдуу чарчоо, дем алуу санынын бир аз көбөйүшү, кээде жеңил тердөө, өткөрүлгөн убакыт менен толук канааттануу сезимдери пайда болот. Мына ушул мезгилде сейилдөө пайдалуу өттү деп эсептелет. Сейилдөө мезгилинде дем алуу актысына көңүл буруу зарыл. Денени түз кармап, эркин, бир калыпта дем алуу жана дем чыгарууга үйрөнүү керек. Сейилдөөгө жеңил спорттук костюм кийип чыгууга болот. Сейилдөө үчүн абасы таза, бак-дарактуу, тынч жер тандалып алынат. Көлдүн жээгинде, фонтандардын жанында, токойдун ичинде сейилдөө жагымдуу сезимдерди пайда кылат. Ар бир кишинин кулк мүнөзүнө, ички дүйнөсүнө жараша өзү сүйгөн жери, маршруттары да болушу мүмкүн. Бул жагдайларды эске алуу сейилдөөнүн жемиштүү өтүшүнө өбөлгө болот. Анын туура уюштурулушу адам баласынын турмушунда чоң мааниге ээ. Ушул себептен бала төрөлгөндөн бир нече күн өткөн соң эле врачтар аны таза абага алып чыгып, сейилдеп келүүнү сунуш кылышат. Күнүгө таза абада болууну адатка айлантуу ден соолукту чыңдоого шарт түзөт. Сейилдөө айыктыруучу дене тарбияда да кеңири колдонулат. Өзгөчө жүрөк-кан тамыр, дем алуу, борбордук нерв системаларынын ооруларын дарылоодо сейилдөө чоң мааниге ээ. Бул мезгилде басып жүрүү ылдамдыгы, узактыгы, абанын температурасы, составы сымал факторлор кеңири эске алынат. Күн ысык же өтө суук мезгилде сейилдөөгө чыгуу тез эле жагымсыз сезимдердин пайда болушуна алып келет. Мындай сейилдөөнүн пайдасы жок.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Багыштар
Багыштар — (лат. Alcinae) бугулар тукумундагы кийиктердин бир тукумчасы, булардын ургаачысы булан, эркеги — багыш.
Депозитарий
Депозитарий (фр. depositaire  ) – 1) депозиттер ишенилген жак; 2) депозитардык ишкердүүлүктү жүзөгө ашыруучу баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучусу. КРде юридикалык жак гана Д. боло алат. Д. депоненттин атынан депозитардык келишимде каралган депоненттин тапшыруусунан башка иштерди жасоого, депоненттин баалуу кагаздарын каалагандай жумшоого, анын атынан баалуу кагаздар менен иш-аракеттерди жүргүзүүгө жана башкарууга акысы жок. Д. анда депонирленген баалуу кагаздардын тастыктоолору үчүн жарандык укуктук жоопкерчилик тартат; 3) эларалык келишимде көп тараптуу келишимдин чыныгы текстин жана ага байланыштуу документтерин (билдирүүлөр, эскертмелер, денонсациялар ж. б. ) сактоочу. Д. бир же бирнече өлкө, эларалык уюм же ошондой уюмдун башкы кызмат аткаруучу адамы болуусу мүмкүн. Алып айтсак, БУУнун Башкы Катчысы БУУнун алкагында түзүлгөн биркатар көп тараптуу келишимдердин Д-инин милдетин жүзөгө ашырат.
Солтон-Сары алтын кени
Солтон-Сары алтын кени Нарын районунда, Солтон-Сары жайлоосунун түштүк жагында, Капка-Таш тоосунун түндүк капталында, деңиз деңгээлинен 3300–3650  м бийиктикте. 1940-ж. табылып, 1950–68-ж. издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. 1995–96-ж. кенде казып алуу иштери жүргүзүлгөн. 1997-ж. кен консервацияланып, казып алуу иши токтотулган. Кен аймагы карбон-пермдин сиенит–порфир, ортофир дайкалары менен жирелген кембрийдин акиташ, сланец жана ордовиктин чөкмө жанартоо катмарларынан түзүлгөн. Руда кеңдикке жакын жана түндүк-батыш багыттагы тектоникалык жаракалардын кесилишинде топтолуп, ордовиктин туфоген катмарларындагы сиенит-порфир дайкасында жайгашкан. Рудалануу тарам жана майда штокверк тибине, алтын-сульфид-кварц формациясына кирет. Негизги руда минералдары: пирит, түссүз руда, халькопирит, сфалерит, галенит, нукура алтын, электрум, арсенопирит. Рудадагы алтындын орточо өлчөмү 6,0 г/т. Руданын запасы 1049 миң т, алтындыкы – 6,291 т.
Жанар тоо-чөкмө литогенези
Жанар тоо-чөкмө литогенези – жанартоолуу аймактагы кургактыкта, деңиз түптөрүндө чөкмө тектердин пайда болуу жана алардын өзгөрүү процесстери. Климат шартына байланышсыз эле, интрозоналуу түрдө, негизинен геосинклиналдуу аймактарда, башкача айтканда тектоникалык активдүү жерлерде жүрөт. Жанартоо-чөкмө тектерди пайда кылган материалга жанартоонун атылышынан чыккан талкаланган кесек бөлүкчөлөр же гидротерм эриндилери менен газ эманациялары кирет. Бөлүкчөлөр жанартоодон атылып түшкөн жерде же андан которулуп, курамы боюнча бир түрдүү камдашкан тоотекти – жанартоо туфтарын пайда кылат. Анын курамындагы чөкмө заттардын өлчөмү алардын которулушунун узактыгына байланыштуу болуп, кээде 10%ке, айрым учурда андан да ашып кетет. Пайда болгон тектер кесек бөлүкчөлөрдүн өлчөмүнө жана минералдык курамына карай бир нечеге бөлүнөт. Жанар тоо-чөкмө литогенезинин натыйжасында жанартоо-кремнийлүү, жанартоо-карбанаттуу жана жанартоо-кесекчелүү геологиялык формациялар, ошондой эле хемоген жанартоо-чөкмөлөрү (яшма, темир, марганец кенташтары, фосфориттер жана башка) пайда болот.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Бел күү
Бел күү – комузда кеңир тараган басып чертүүнүн бир түрү. Аспап моюнунун ортосунан аткарылгандыктан, ал эл арасында “ бел күү” деп аталып калган.
Жоожатты, тоо
Жоожатты, Тоо – Алай кырка тоосунун түндүк тармактарынын бири. Исфайрамсай жана Абшырсай сууларынын аралыгында дого сымал кеңдик багытта 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 9 км. Орточо бийиктиги 3000–3300 м, эң бийик жери 4048 м. Жону тайпак, түштүк жана батыш капталдары тик жана кыска. түндүк жана чыгыш беттери жантайыңкы.
Төмөнкү карбондун метаморфизмделген кумдук, сланец, мрамор жана мраморлуу акиташ тектеринен турат. Көмүр кендери бар. Талаа (1900–2100 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа жана шалбаалуу токой (арча, бадал өсүмдүктөрү; 2800–3000 мге чейин), субальп жана альп шалбаасы жана күнгөйүндө бетегелүү талаа ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Чарвака
Чарвака – Индиядагы байыркы жана орто кылымдардагы материалисттик окуу.
Чарвака чыгармалары сакталбай калгандыктан веданта, жайнизм, буддизм агымдарынын өкүлдөрүнүн айткандары алар жөнүндө маалымат катары колдонулат. Чарвака брахманисттердин дүйнө көз карашындагы карма түшүнүгүн четке кагып, туюу-сезүү аркылуу таанып-билүү гана чындыкка алып келет деген көз карашты айтышкан.
Покровка (Манас району)
Покровка ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Покровка айыл аймагына кирет.
Покровка айылынын негшизги планын 1983-жылы кыргыз мамлекеттик курулуш долборлоо институту иштеп чыккан. Покровка жайгашкан жердин тегиздиги аны башка айылдардан кескин айырмалап турат. Көчөлөрү түз, үйлөрү тегиз катар менен салынып, көчөлөрдү бойлото арыктар жүргүзүлгөн. Покровка айыл өкмөтүнө Баласаруу, Жайылган, Карарча, Сөгөт кыштактары да карайт.
Калкы
Калкы ― 7419 киши (2009-жылы).
Балага ат коюу
Ислам динине тартылгандан баштап балага ат коёрдо кулагына азан чакыруу салты тараган.
Атырау
Атырау — Казакстандын батышындагы шаар. Атырау облусунун административдик борбору. Калкы 316 449 (2023).
Урал дарыясынын боюнда жайгашкан. 1640-жылы Яик дарыясынын (1775-жылдан Урал) чатында негизделген. Казактар «Уйшiк», орустар - Төмөнкү Яик таш шаарчасы деп аташкан. 1734-жылы Гурьев деп аталган. 1810-жылы чеп жоюлган. 1868-жылы Орусия империясынын Урал облусундагы, 1924-28-жылдары Урал губерниясындагы (ОСФСРдын курамындагы Кыргыз, 1925-жылдан Казак АССРиндеги) шаар. 1928-30-жылдары Гурьев округунун, 1932-38-жылдары Батыш Казакстан облусунун, 1938-жылдын 15-январынан Гурьев облусунун административдик борбору; 1992-жылдан Атырау. Университет, мунай жана газ институту, Казак драма театры (1938-жылдан) бар. Заводдору: нефть ажыратуу, химиялык (полимер материалдар өндүрүшү), курулуш материалдар, тамак-аш (анын ичинен балык иштетүү жана көбөйтүү).
Ион алмашуу чайырлары
Ион алмашуу чайырлары - синтет. орг. иониттер. Чөйрөнүн иондору менен терс заряддалган иондорун алмаштыруучу чайырлар анион алмаштыргыч, оң заряддалган ионун алмаштыруучу катион алмаштыргыч деп аталат. Орг. бирикмелерди хим. айландыруу ыкма менен полимер алынат. Стирол менен дивинилбензол менен сополимер, фенолформальдегид чайырларын, полиаминдер негизиндеги И. а. ч. кеңири таралган. Хим. тех-да кеңири колдонулат.
Нагатинский Затон (метро бекети)
Нагатинский Затон — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2023-жылы 1-мартта ачылган.
Автордук ниет
Автордук ниет, (замысел) – жаратуучу чыгармасы жөнүндө автордун алдын- ала түзүп алган планы, ошол чыгармада көрсөтө алган окуяларды, айта турган ойду белгилеп алышы. Бул чыгармага киришерден мурда болот да, автордук ниеттен кийин гана сүрөткер жазууга отурат. Эки түрдө болушу мүмкүн: биринчисинде, автор окуялардын жүрүшүн болжолдоп- жоромолдоп алат, демек сюжетке байланышкан автордук ниет; экинчисинде, идеялык ниет, мында автор чыгармасында өзүн толкунданткан проблемаларды жана конфликттерди тандап алат. Ар түрдүү жазуучулардын, акындардын автордук ниетин жана алардын чыгармачылык өнөрканасын иликтеп  көргөндө, алардын алгачкы ой- божомолдору чыгарманын жаралуу процессинде өзгөрүп кете тургандыгы да белгилүү. Мис., Л. Н. Толстой “Анна Каренина” романында башкы каарманды өлтүргүсү келбеген экен, бирок окуянын жүрүшү менен анын өлүмүн талап кылып туруп алгандыктан, жазуучу баш ккарманын өлүмгө алып барыптыр.
Колдонулган адабият:
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Депозиттик аткарым
Депозиттик аткарым – кредиттик уюмдардын юридикалык жактар менен жеке адамдардын акча каражаттарын аманатка тартуу жана аларды жайгаштыруу боюнча аткарымдары. Д. а. жигердүү жана солгун болуп бөлүнөт. Солгуну акча каражаттарын аманатка белгилүү мөөнөткө же талап кылууга чейин тартууну чагылдырат, жигердүүсү – бир банктын бош каражаттарын убактылуу башкаларына жайгаштырат. Д. а. чөйрөсүнө базарда айланып жүргөн карыздар, милдеттенмелер, депозиттик тастыктамалар, векселдер ж. б. кирет.
Бехар Мохаммед Таги малек ош-шоара
Бехар Мохаммед Таги малек ош-шоара (10. 12. 1886-21. 4. 1951) - иран акыны, илимпоз-филолог, коомдук ишмер. Конституциялык кыймылдын мезгилиндеги (1905-11) феодализма жана империализмге каршы күрөшкө активдүү катышкан. "Ирандын ишин кудай колдогон" (1909), "Сэр Эдуард Грейге кайрылуу" деген ырлары менен коомчулукка белгилүү болгон. "Ноубахар" ("Жаз") газетасын (1910), "Дакеш кеде" ("Билимдин кенчи") журналын (1918) чыгарган. Монархияга каршы ырлары үчүн ал Исфаханга сүргүнгө айдалган (1932). Бул жерде социалдык теманы козгогон ("Түрмөдөгү чыгармалар", "Түнкү булбул") белгилүү ырларын жараткан.
Фарс тили жана адабияты боюнча З томдон турган илимий эмгегин берген. 1941-51-ж. революциячыл жана демократчыл багыттагы ырларын, макалаларын жазган. 1943-жылдан Иран-Совет маданий байланыш коомунун мүчөсү. 1950-ж. Ирандагы тынчтыкты жактоочулардын коомуна жетекчи болгон.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Балага чач
Балага чач коюу - баласы токтобой жүргөндөр балага көз тийип кырсыктабасын деген ишенимде атайын аны кыз балага окшош болсун деп башынын бир жерине чач калтырып коюшкан. Ал 7-8, кээде андан улуурак жашка жеткенге чейин алынган эмес. Баштын кайсыл жеринде калтырылганына жараша аталышы түрдүүчө болгон: көкүл, төбөчач - баланын төбөсүнө коюлган чач (көкүлдөн айырмаланып төбөчач өрүлөт), саамай - чыкыйда калтырылган чач, желке чач - баланын желке жагында калтырынган чач, секелек чач - баштын арткы эки жагына коюлган чач. Белгиленген жашка жеткенде мал союлуп, эл чакырылган жана коюлган чач алынган. Чач алуу мазарларда өткөрүлгөн учурлар да кездешет.
Жаңы кайпан (Татышлин району, Башкыртстан)
Жаңы кайпан — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Буль-Кайпан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 538 киши. Почта индекси — 452848, ОКАТО коду — 80250820002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жапон лотелласы
Жапон лотелласы (лат. Lotella phycis) – треска сымалдуу балыктардын бир түрү.
Депозиттик аткарымдар
Депозиттик аткарымдар – жеке жана юридикалык жактардын аманаттарын депозиттик (банктык) мекемелерге жайгаштырууга байланыштуу аткарымдар.
Ачы, урук
Айрым маалыматтар бул этникалык аталыштын параллелдери кыргыздын бөрү, мунгуш урууларынын курамдарында бар экендигин чагылдырат.
Тарых
Ачы - эң байыркы кыргыз уруусунун энчилүү аты. Энисей кыргыздары татаал этникалык жалпылыкты түзүшкөн. Алар негиздеген мамлекеттин курамы түрдүү тилдик жалпылыктарды түзгөн аймактарды кучагына камтыгандыгын тарыхый булактардагы жана илимий адабияттардагы маалыматтар тастыктайт. Кытай жыл баяндары тарабынан эскерилген, Тибетке расмий сапар менен барган кыргыз элчиси атактуу “болчар” (болшар) уругунан чыккан. VI-IX кк. кыргыздардын этникалык курамына таш жана аска беттериндеги жазуу эстеликтеринде баяндалган “ач” аттуу эл кирген. “...VII-IX кк. Кара Июс дарыясынан Енисейге, Уйбат дарыясынан Койбал чөлүнө чейинки аймактарды кыргыздын “ач” аттуу уруусу мекендегенин таш бетиндеги жазуулар ырастайт”. Ошону менен бирге, бул жазуу эстеликтеринде ач, болчарлар менен бирге кыргыздын “ли” аттуу уруусу да эскерилет. Таанымал окумуштуу Н.А. Сердобов бир катар иликтөөлөрдүн соңунда, VI-VIII кк. Июс жана Уйбат дарыяларынын ортолугундагы жерлерде кыргыздын “ач” аттуу уруусу мекендеген деген С.В. Киселевдун көз карашын колдогон. 1924-жылы Уйбаттан табылган байыркы кыргыздарга таандык күмүш идиште:
- деген маалымат бар.
С.Е. Малов бул жазууну “...алты он ашагы ачын - ач элинен алтымыш түр тамак” маанисинде чечмелеп окуган. Автор “ач” элин енисей кыргыздарынын бир бутагы болгон деп эсептейт. Д.Г. Савинов “ач” эли VII-IX кк кыргыздардын этностук курамынын өзөгүн түзгөн деген ойду айтат. Жогорудагы көрсөтүлгөн фактылар, илимий изилдөөлөрдүн жыйынтыктары байыркы бабаларыбыз түптөгөн мамлекеттин уруулук курамынын түзүлүшүн чагылдырары ырас.
Мындан сырткары, Кыргызстандын жана Түштүк Сибирдин топонимиясында чагылдырылган Ачы (Көк-Арт өрөөнүңдөгү, Базар-Коргон жергесиндеги топонимдер), Ачинск, Канск-Ачинск (Россия Федерациясы, Түштүк Сибир аймагы) сыяктуу жер-суу аталыштары (этнотопонимдер) жогорудагы фактыларды бекемдери ырас.
Жанат
Жанат (Procyon) – жырткыч сүт эмүүчүлөрдүн жанаттар тукумундагы уруусу. Дене узундугу 41–76 смге чейин, куйругу 20–40 см; кулагы, көзү чоң, тумшугу ичке, жүнү калың, көгүш-күрөң, куйругунда карасур шакекчеси болот. Алардын 2 түрү (кадимки жана рак жегич Ж.) белгилүү. Кадимки жанат Түндүк Америкада тараган. Жанат токойдо жыгач коңулунда, кээде аскада жашайт; түрдүү жаныбар жана өсүмдүктөрдү жейт, 9 жума көтөрүп, жазында 2–8 күчүк тууйт. Кыргызстандын жаңгак токойлорунда учурайт.
Антитезис
Антитезис (гр. antitesis – карама-каршылык) –
Колдонулган адабияттар
Антитеза Antithese Antithesis Antítesis Antithèse Antítese אנטיתזה Antitezo Antitesi Antithese (stijlfiguur) Antítese Antitéza Antites Antithesis
Кичи Осипова
Кичи Осипова — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Осипова дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Бойро
Бойро – самандан, камыштан же чийден чырмалган жабуу, төшөлгө. Ал жазгы жаш өсүмдүктү, тамекини, кант кызылчасын жабуу, кашаа кармоо жана башка үчүн колдонулат. Бойронун өлчөмү керектөөгө жараша курулат. Ал кол станогу же машина менен да чырмалары маалым.
Тупе (Илишев району, Башкыртстан)
Тупе — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Урмет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 446 киши. Почта индекси — 452265, ОКАТО коду — 80230872002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Печатники (метро бекети, Чоң айлампа сызыгы)
Печатники — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2023-жылы 1-мартда ачылган.
Сох аллюминий кени
Сох аллюминий кени  Баткен облусунун Кадамжай районунда, Зардалы кыштагынын түндүгүндө, Сох суусунун сол өйүзүндөгү Кызыл-Кыя тоосунда. 1935-ж. табылган. Кен аймагында Таш-Көмүр мезгилинин асимметриялуу синклиналь түзүлүштөгү акиташ тек катмарлары жатат. Акиташ тегинин арасындагы бокситтүү горизонттун калындыгы 8–18,5 м, узундугу 3 ''км. ''Анын асты жашыл боз түстө болуп, шамозит, диаспор жана темир кычкылынан турат. Курамындагы А12О3–37,34–42,93%. Үстү кызыл күрөң түстө көрүнүп, темир кычкылы менен каолиниттен түзүлгөн. Курамындагы А12О3–33,7%.
Алтай тили
Алтай тили - (1948-ж. чейин ойрот тили) Россия Федерациясынын Алтай крайындагы Тоолуу Алтай автономиялык облусунда жашаган жергиликтүү элдин тили. Алтай тили түрк тилдеринин генеалогиялык классификациясында кыргыз-кыпчак тобуна кирип, ал бир нече майда диалектилик топтордон жана түндүк, түштүк болуп бөлүнгөн 2 чоң диалектиден турат. Түндүк диалектиге туба, куманды, чалканды; түштүк диалектиге алтай-кижи, телеут, телеңгит кирет. Алтай тилинин түштүк диалектиси байыркы кыргыз тилинин 5-10-кылымдардагы абалын көрсөтүп, кыргыз тили менен бир классификациялык топту түзөт. Лексикалык, фонетуулган, грамматикалык белгилери боюнча кыргыз тилине өтө жакын. 19-кылымдын орто ченинде орус миссионерлери телеут диалектисинин негизинде алтайлыктар үчүн орус графикасындагы жазууну иштеп чыгышкан. 1922-ж. миссионерлер түзгөн графика кайрадан алтай-кижи диалектисинин негизинде жаңыча түзүлүп, азыркы алтай адабий тилинин негизин түзгөн. 1928-ж. алтайлыктар латын тамгасын кабыл алып, бирок кайрадан 1938-ж. орус графикасына өтүшкөн. Алтай тилинде 8 кыска (а, э, ө, а, ы, п, у, ү), 6 созулма үндүү (аа, ээ, оо, өө, уу, үү) жана 26 үнсүз тыбыш бар. Алтай тилинде үндөштүк закону сакталган. Лексикасында монгол, орус тилинен өздөштүрүлгөн сөздөр көп.
Депозиттик банк
Депозиттик банк – негизинен депозиттерди тартуунун эсебинен кредиттик эсеп-кысаптарды жана ишеним иштерин жүргүзүүчү банктардын кеңири таркалган түрү.
Мухаммед Жунус
(28-июл, 1940) Мухаммед Жунус - Бангладештик банкир ж-а экономист. Ал экономика профессору ж-а микрокредиттик системаны иштетуунун негиздоочусу. Бул микрокредиттер ото кембагал адамдарга берилет. Дүйнодо коп банктар микрокредит бербейт. Жунус Гремин Банкынын куруучусу. Ал 2006-жылы Нобель Тынчтык Сыйлыгы м-н сыйланган.
Секреция
Составы жагынан белогу, липиди же минералдуу заттары көп ар түрдүү секреттерди синтездөө жана бөлүп чыгаруучу клеткалар бар. Ар бир бездин Секреция мезгилиндеги биринчи фазасында секреттин биосинтези жүрөт, экинчи фазасында секрет бөлүнүп чыгат. Кээ бир бездерде бул эки фаза бир эле мезгилде үзгүлтүксүз өтөт, кээсинде фазалардын аралыгында бир аз убакыт болот. Секрециянын эки фазасын жөнгө салуучу бир нече фактор (нервдер, гормондор, гистамин, иондор) биргелешип же белгилүү ыраатта тейлейт. Нерв клеткаларынын да секрет чыгаруу жөндөмдүүлүгү бар, алар медиаторлорду, кээ бири физиологиялык активдүү заттар — нейрогормондорду чыгарат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дөө лоттия
Дөө лоттия (лат. Lottia gigantea) – деңиз үлүлдөрүнүн бир түрү.
Туманов Кубанычбек Туманович
Кубанычбек Туманович Туманов Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңештин депутаты, «Ар–Намыс» депутаттык Фракциясынын мүчөсү.
Өмүр баяны
Кубанычбек Туманов 1958-жылынын 19-январында Ош областынын Алай районунун Мурдаш айылында туулган. 7 жашка толгондо мектепке барып, 1976-жылы мектепти аяктаган.
Ишмердүүлүгү
1976-1978-жылдары Гүлчө айылында Алай райондук даярдоо конторасынын(РЗК) даярдоочусу болуп иштеген. 1978-жылы Россиянын Тверь шаарындагы Калинин атындагы айыл чарба институнун даярдоо курсунун угуучусу болгон. 1979-жылы окууга өтүп, аяктаганда дипломдуу адис - зооинженер квалификациясын алган. 1984-1986-жылдары Алай районунун «Социализм» совхозунда зооинженер болуп иштеген. 1994–жылга чейин Алай районунун «Социализм» жана Ленин совхоздорунда башкы зооинженер болуп эмгектенген. 1996-жылы - «Бурулсун» ПКФнын директору болуп иштеген. 1997-2007-жылдары - «Жалал-Абад арак заводу» ЖТАКнун башкы директору болуп иштеген. 2007-2010-жылдары - «Нью-Teк» ЖЧКнын башкы директору болуп эмгектенген.
Сыйлыктары
Эмгектеги жетишкендиктери үчүн Туманов Кубанычбек Туманович Кыргыз Республикасынын айыл, суу чарба жана өнөр жайды кайра иштетүү Министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган, өнөр жайды кайра иштетүүнүн отличниги болгон.
Сан Фэлип Пуэбло (Нү-Мексико)
Сан Фэлип Пуэбло (Нү-Мексико) (San Felipe Pueblo) — Нү-Мексико штатынын Sandoval округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2080 киши. Болжолдуу аянты - 31.6 км². FIPS коду — 35-67450.
Бехер Иоганнес Роберт
Бехер Иоганнес Роберт (22. 5. 1891- 11. 10. 1958) - немис акыны, коомдук ишмер. Германия компартиясынын мүчөсү (1918). Көркөм академиянын президенти (1953-56) болуп иштеген. 1935-45-ж. СССРде жашаган. Ырлары 1911-жылдан жарыялана баштайт. Бехердин алгачкы чыгармалары экспрессионизм менен байланыштуу болгон. 20-жылдары реализм жолуна түшөт. Муну "Банкир согуш талаасын четтеп өттү" (1925) повести, "Люизит же Бирден бир адилет согуш" (1926) романы, "Лениндин табытынын жанында" (1924) поэмасы жакшы далилдейт. Бехердин чыгармачылыгы 2-дүйнөлүк согуштун мезгилинде өөр-чүйт. "Германия чакырат" (1942) жана "Сталинградга алкыш" (1943) деген жыйнактарында Советтик Армияны, совет элин даңазалаган. Бехер эки жолу (1949, 1950) чыгармалары үчүн жана ГДРдин гимнин жазгандыгы үчүн Улуттук сыйлыкка ээ болгон. Ага "Элдердин ортосунда тынчтыкты чыңдагандыгы үчүн" эл аралык Лениндик сыйлык ыйгарылган (1952).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Үй чарба
Үй чарба (кожолук) - коомдун обочолонгон ячейкасы, азык түлүктү өндүрүү, аны керектөө, жумушчу күчүнүн ордун толуктоо өз ичинде жүрөт. Кожолуктар кошуналык община калыптанып жаткан мезгилде көбүнчө үй-бүлө базасында пайда болгон. Кожолук бир нече бүлөдөн турган. Көп үй-бүлөлүү кожолук үйлөнгөн балдар бөлүнүп кетпей өз үй-бүлөсү менен ата башкарган бир чарбада кала беришинен пайда болот. Мындай үй-бүлө чоң, бөлүнбөгөн, кеңейтилген же патриархалдык үй-бүлө болот. Кээде көп үй-бүлөлүү кожолуктар башчы-ата өлгөндөн кийин бөлүнүп, айрым үй-бүлө чарбаларына айланат, кийин анын ар бири көп үй-бүлөлүү кожолука айланат жана кайрадан кожолука бөлүнөт. Бул варианта көп үй-бүлөлүү кожолук циклдик өнүгүштүн бир фазасы болуп саналат, башка бир фазасы бир үй-бүлөлүү кожолук. Башчы-ата өлгөндөн кийин бөлүнбөгөн көп үй-бүлөлүү кожолуктар да өзгөрүүгө учурайт. Башчынын ордун балдарынын улусу ээлейт. Үй-бүлөлөрдүн мындай бирикмеси илимий адабияттарда чоң тууган үй-бүлөлөр деп аталат. Аялдары, алардын балдарынан турган кишинин кожолугун өзгөчө бөлүп көрсөтүүгө болот. Бул полигиниялык кожолук. Илимий адабиятта аны көп учурда чоң же патриархалдык үй-бүлө деп аташат. Аялдары алардын үйлөнгөн жана үйлөнө элек балдары кирген кишинин үйү да патриархалдык үй-бүлө деп аталат. Мындай кожолук үй-бүлө башчысы өлгөндөн кийин, адатта бир үй-бүлөлүү же полигиниялык кожолуктарга ажырайт. Түрдүү топтордо ар кайсы мезгилде көп үй-бүлөлүү кожолуктардын ичиндеги мамилелер түрдүүчө болгон. Бир учурда жалпы чоң үй-бүлөлүк менчик гана болгон. Аны кожолуктун башчысы башкарган. Кожолуктун башка мүчөлөрү башчынын көзөмөлү астында аны пайдалана гана алган. Бардыгы чогу тамактанышкан. Башка бир учурда кожолуктун ичинде өндүрүлгөн азык-түлүктүн бир бөлүгү айрым үй-бүлөлөргө бөлүнгөн. Үчүнчү вариантта ар бир үй-бүлө жалпы чарбада иштөө менен бирге өздөрүнчө жеке чарба жүргүзүшкөн. Өз алдынча бир үй-бүлөлүү кожолуктар тыгыз экономикалык байланышта болсо, аны да чоң үй-бүлө деп аташат. Мындай кожолуктар, адатта, кошуналык общинага биригишет. Алардын ортосунда өз ара жардамдашуу салты бар. Аталган үй-бүлө XIX к. ортосуна чейин кыргыздарда да үстөмдүк кылган. Анын калдыктары XX к. башына чейин, айрым жерлерде колхоздоштурууга чейин сакталган.
Сугульда-Чор дарыясы
Сугульда-Чор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Ширта дарыясынын сол жээгинен 102 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Соипья (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Текстильщики (метро бекети, Чоң айлампа сызыгы)
Текстильщики — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2023-жылы 1-мартта ачылган.
Жан-булак кум-шагыл кени
Жан-булак кум-шагыл кени – Нарын районунда, Нарын шаарынан 20 км батышта, Жан-Булак кыштагынан 1,5 км чыгышта, деңиз деңгээлинен 2050–2100 м бийикте жайгашкан. 1976-ж. Түндүк Кыргыз геологиялык экспедициясы чалгындаган. Төр­түнчүлүк мезгилдин аягында пайда болгон кум-шагыл катмары Нарын дарыясынын биринчи, экинчи, үчүнчү жана төртүнчү тектирин түзөт. Кум-шагылдын жалпы калыңдыгы аныкталган эмес, изилденген калыңдыгы 4–15 м. Кум-шагылды жаап турган кумайлуу топурактын калыңдыгы 0,1–2,4 м. Орточо гранулометрлык курамы: 500–70 мм – 43,2%, 70–5 мм – 42%, 5 ммден май­дасы –14,8%. Кум-шагыл «300» маркадагы бетон алууга жарамдуу. Бекитилген запасы: А – 1394 миң м3, В –2427 миң м3, С1 –6556 миң м3, С2–1021 миң м3.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ленин мөңгүсү
Ленин мөңгүсү — Чоң Алай кырка тоосунун түн. капталындагы дендрит тибиндеги тармакталган ири мөңгү. Уз. 13,5 км, аянты 55,3 км2. Кызылсуунун сол куймасы Ачыкташ суусунун төрүндө жайгашкан. Ленин атн. чокунун түн. тарабында.
Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 7136 м, этеги 3760 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 5300 м, абляция облусунун аянты 35,8 км2. Фирн облусу түштүгүнөн Чоң Алай кырка тоосунун дого сымал ийилген кыры менен торолгон. Мөңгүдөн Ачыкташ суусу башталып, Кызылсууга сол тараптан куят.
Ляменьга
Ляменьга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шарженга дарыясынын оң жээгинен 154 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бешуля Спиридон Ерофеевич
Бешуля Спиридон Ерофеевич (12(25).12.1907 — 18.6.1979) - Донецк областынын Марьинский районундагы "Октябрь" колхозунун председатели. Эки жолу Социалисттик Эмгектин Баатыры (1950, 1958). 1931-жылдан КПССтин мүчөсү. Ал башкарган колхоз 1949-ж. 150 га буудайдын ар гектарынан 30, 5 ц ден, 1967-ж. дан эгиндеринен 26 ц, күнкарамадан 25, 8 ц түшүм алып, Ленин ордени менен сыйланган. Бешуля -КПССтин 22-23-съезддеринин жана Украина КПнин 20-съездинин делегаты.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Баланы бешикке салуу
Баланы бешикке салуу - жаңы төрөлгөн бала 3-4 күндөн, айрым райондордо 40 күндөн кийин бешикке салынат. Ага арналып бешик той өткөрүлөт. Бешикти баланын таята, таенеси алып келишкен. Баланы бешикке салуу үчүн айылдын көп жашаган кемпирлеринен бирөө тандалат. Бешикке баланы салардан мурда ага балта же чот, бир нече чүкө салынат, бешик жеңил терметилип «Оңбу?! Оңбу?!» деп суралат. Тегеректеп отургандар «Оң! Оң!» - деп жооп беришет. Бешиктен балта (чот), чүкөлөр түшүрүлүп, арча түтөтүп аласташат. Андан кийин баланы бөлөшөт. Баланы бөлөгөндөн кийин аны бөлөгөн кемпир бешикти минип: «Жаның узак болсун, жаның кудай койсун!» - деген сөздөрдү кайталап камчыланат. Бешикти минип камчылануу үч жолу кайталанат. Баладан мурда балта (чот) салуу - жаны темирдей бекем болот деп ишенүү. Чүкө - Умай эненин символдорунун бири. Умай эне баланын жанын сактайт деген ишенимден жасалат. Чүкөнү бешике байлап да коюшат. Бешикке минип камчылануу да баланы кырсыктатуучу жиндерден коргоо максатын көздөйт. Элдик ишенимде жиндер жылкыдан, өзгөчө камчыдан коркушары айтылат.
Үй жаны
Үй жаны - кыргыздардын үйлөнүү салтында никелешүүгө чейин өткөрүлө турган такыя сайды жөрөлгөсүнүн айрым аймактардагы аталышы. Такыя сайуу убагында күйөө бала боз үйдүн жанында тургандыктан ошондой аталган. Бул боюнча бир түрдүү маалымат жок. Фиельструп Ф.А. өзү жыйнаган материалдардын биринде ал тууралуу төмөндөгүдөй маалымат берген.
«Күйөө бала колуктусунун айлына келгенде аны башка боз үйгө башка меймандар менен чогуу отургузушат. Боз үйгө башына чапан жаап, анын үстүнөн шөкүлө кийген бирөө кирип ортого олтурат. Күйөө бала сыртка чыгып таяктын учуна жоолук байлап, тешиктен ыргытат да «оңбу» же «солбу» деп сурайт. Отурган киши «кайдагы оң, сол» мен кыз эмесмин, эркекмин деп чапанды ыргытып, жоолукту алып чыгып кетет. Андан кийин ошондой эле кийиндирилген колуктуну алып келишет. Жогорудагы көрүнүш кайра кайталанат. Бирок бул учурда колуктунун энеси «оң» деп жоолукту алып чыгып кетет. Күйөө бала үйгө кирип, баары чогуу эт жешет. Күйөө колукту боз үйдө калышат. Эрте менен таң заарда аларды ойготуп, колуктуну атасынын үйүнө алып кетишет, ал эми күйөө бала эч кимге көрүнбөй өз айлына кетет. Үй жаны (күйөө-колуктунун жакындашуусу) калың төлөнүп бүткөнгө чейин уланат».
Атырау облусу
Атырау облусу (мурдагы Гурьев облусу) ― Казакстан Республикасынын түндүк-батышында. 1938-жылы 15-январда түзүлгөн.
Негизги маалымат
Аянты 112,0 миң км2. Калкы 453,2 миң (1997). Атырау облусунун курамында 7 административдик район, 1 шаар, 15 шаарча бар. Борбору Атырау шаары. Каспий бою ойдуңунда жайгашкан; түндүгүнөн Каспий деңизи менен чулганат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы -3,5°...-5°Сге чейин, июлдуку 24°25°С. Шамал дээрлик тынымсыз согуп турат (орточо ылдамдыгы 6-7 м/сек). Жылдык жаан-чачыны 150-200 мм. Башкы дарыялары: Урал жана Эмба. Ири көлдөрү: Индер, Жамансор, Айгыр-Көл жана башка Туздуу көлдөр да кездешет. Күрөң, шортоң жана шор топурактуу. Дан өсүмдүк-шыбактуу жарым чөл жана шыбак-баялыштуу чөл ландшафты мүнөздүү. Негизги өнөр жай тармактары: мунай, химия, балык. Облустун аймагынан мунай жана газдын ири кени табылган. Индер көлүндө калий тузунун мол запасы бар. Айыл чарбасынын негизги тармагы - кой чарбасы; ошондой эле уй, жылкы, төө асыралат. Тоют жана жашылча-бакча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Атырау - Орск, Атырау - Уральск, Атырау - Шевченко нефть куурлары бар. Каспий деңизинде мезгил-мезгили менен кеме жүрөт.
Этиология
Этиология (грек. αἰτία — себеп жана λόγος — илим)  — оорунун, дарттын себеби; медицинанын патологиялык процессти (пайда болуу себептерин, шартын) изилдөөчү бөлүгү.