cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ассирия таануу
Ассирия таануу - шынаа сымал жазууга негизделген жазма системасын пайдаланышкан байыркы Жакынкы Чыгыш элдеринин тарыхы, маданияты жана тили жөнүндөгү илимдердин комплекси. Алгач аккад тилинин вавилондук жана ассириялык диалекттери, жазуусу жана байыркы Месопотамиянын тарыхы жөнүндөгү илим. Ассирия таануу шумерологияны, хеттологияны, хурритологияны, эламитологияны, урартутаанууну да камтыйт. Ассириятаанууга О. Г. Лейарддын (Англия) жана П. Э. Боттун (Франция) 19-кылымдын орто ченинде Иракта жүргүзгөн изилдөөлөрү, Г. Роулинсондун (Англия) Ирандагы ачкан жаңылыгы (Персия падышасы Дарий 1нин биздин заманга чейинки 521-жылга жакын, Бехустун аскасындагы байыркы фарс элам-вавилон тилиндеги шынаа сымал жазуулары) база болгон. Ассирия таануу 1857-жылы жаңы илим деп таанылган. Э. Хинкс (Ирландия) вавилон-ассирия шынаа сымал жазуусу менен эки башка тилдеги тексттер жазылгандыгын аныктаган. Булардын 1-си семит тобуна кирип, 2-си белгисиз болгон. Кийин ал шумер тили экени аныкталган. Шумер тилин изилдеп үйрөнүү боюнча алгачкы иштер П. Хауптка (АКШ), Ж. Оппертке (Франция) таандык. Э. де Сарзек (Франция) байыркы Лагаш шаарынын урандыларынан (биздин заманга чейинки 3-жылдагы) чыныгы шумер жазууларын жана чарбалык документтерин таап, аларды 1884-1905-жылдары Ассирия таануу Амьо менен Ф. Тюро-Данжен (Франция) чечмелеп, окуп чыгышкан жана Ассирия таануунун бир тармагы катарында шумер таануу илимине негиз салынган; вавилон-ассириялык шынаа сымал жазуусу жана Вавилониянын бардык маданияты шумерден чыккандыгы далилденген. Россияда Ассирия таануу боюнча эмгектер 19-кылымдын 90-жылдарда жарыялана баштаган (В. С. Голенищев, Б. А. Тураев). Орустун 1-ассириологу жана шумерологу М. В. Никольский тарабынан чогултулган шумерге таандык документтерди бастырып чыгарган. 19-кылымда жана 20-кылымдын 1-жарымында Ассирия таануу илимин изилдеп үйрөтүүчү тилдердин катарына урарту, хетт, хуррит, луви, палай  жана элам тилдери кошулган. Урартолог Б. Б. Пиотровский археология тармагында да ийгиликтерге жетишкен. Санкт-Петербург, Тбилиси, Ереван университтери Ассирия таануу илимин иликтөө борбору болуп калган. Ассирия таануу жөнүндөгү макалалар россиялык «Вестник древней истории» (1937-жылдан чыгат), «Кавказско-ближневосточный сборник», ошондой эле чет өлкөлүк бир нече атайын Ассирия таануу маселелерине арналган журналдарда жарыяланып турат. Ассирия таануунун чет мамлекеттердеги негизги борборлору Чикаго (Чыгыш университети), Москва (Россия ИАнын Чыгыш таануу институту), Санкт-Петербург (Эрмитаж), Багдад (Багдад музейи), Рим (Папанын библиялык институту), Стамбул (Стамбул музейи), Анкара, Берлин, Мюнхен, Гейделберг, Прага жана башкалар шаарларда жайгашкан. Кийинки жылдарда Ассирия таанууга Ирактын илимпоздору да өз салымдарын кошууда.
Жүк
Жүк - 1) түрмөктөлө бүктөлүп, төргө үстү-үстүнө жыйылган ала кийиз, алтыгат, жууркан, көлдөлөң, төшөк, жаздыктар. Жүк жыюу мурда боз үйгө шартташкан. Жүктүн алдына оймо-чиймелүү кооз такта төшөлүп, ага чачылуу «терме», «кажары» таар же кызыл, көк, жашыл сайма баркыт жабылып, тактанын үстүнө жагдан же сандык кырка коюлган. Алардын үстүнө жүк жыйылып, жүк килеми жабылып, үстүнө куш жаздыктар коюлган. Айрым жерде балыш-жаздыктар жыйналат. 2) Бир жерден экинчи жерге ташыла турган буюм, таңылчак жана башка нерселер.
Шабдан
Шабдан (Шабдан) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Кемин районундагы айыл. Чоң-Кемин айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 771 киши.
Ассистент
Ассистент (лат. assistens - жардамчы) 1) адистин жардамчысы; 2) жогорку окуу жайларындагы окумуштуулук наам жана окутуучулук кызмат; 3) аскердик туунун ардактуу кароолуна адам.
Фрунзе (Иглин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бирмоюн
Бирмоюн — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Үргөнчтүн боюнда Семетейди күтүп жаткан Айчүрөктүн нөкөр кыздарынын бири (Саякбай Каралаев, «Семетей», 2. 47).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Теңдик
Теңдик – адамдардын коомдогу бирдей абалын туюндурган түшүнүк. Теңдик ар кайсы тарыхый доордо, ар кайсы таптарда түрдүү мазмунга ээ болгон. Теңдик көйгөйү тарыхы коом таптарга жиктелгенден башталат. Улуу утописттер Т. Мор жана Т. Кампанелла биринчилерден болуп теңсиздикти өндүрүш каражаттарына болгон жеке менчикке байланыштырган. Ж. Ж. Руссонун “коомдук келишим жөнүндө” деген атактуу эмгегинде айкын көрүнгөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
[[Категория: Филология
Жыргалаң баткак кени
'Жыргалаң баткак кени – Ысык-Көл облусундагы дарылык касиети бар баткак жаткан жер. Ак-Суу районунда, Каракол шаарынан 12–15 км түндүк тарапта, Жыргалаң суусунун оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 1610 м бийиктикте. 1966-ж. табылган. Кен аймагы байыркы көл чөкмөлөрүнөн түзүлгөн. Чөкмөнүн үстүндө жайылманын кумдуу чопосу менен куму (калыңдыгы 0,5–1,5 м), анын астында дарылык касиети бар кара, каралжын боз түстөгү илээшкек баткак жатат. Ал бир аз күкүртүү суутек жыттанат. Баткактын орточо калыңдыгы 6,5 м. Аз минералдашкан (1,4–1,7 г/л), нымдуулугу 34%, салыштырма салмагы 1,6–1,65 г/см3. Микроэлементерге бай. Коллоиддик комплекс 10–11%. Аянты 99 миң м2, запасы 700 миң т. Жыргалаң курортунда пайдаланылат.
Талап тили
Талап тили (Query language- Язык запросов). Берилиштер базасын башкаруу системдеринин эң баалуу элементи талаптар тили болот. Бул тил берилиштер базасынан критерийдин негизинде жана белгиленген калыпта маалыматтарды издөөгө, иштетүүгө мүмкүндүк берет. Көпчүлүк берилиштер базасын башкаруу системдери талаптар үлгүсү деп аталган элементи бар. Кеңири таралган талаптар тили болуп SQL (Structured Query Language) тили эсептелет. Алгач чоң машинелерге багытталган бул тил, азыркы учурда көпчүлүк берилиштер базасында колдонулат. Системдик програмдардын чоң пакети сыяктуу жеке компьютерлердеги берилиштер базаларынын системдеринин көбү ушул пакеттерди SQL тилине негиздеп, кайрадан иштеп чыгууда же өзгөртүүдө.
Колдонулган булактар
ISBN 9967-14-014-3
Камыш сүлөөсүнү
Камыш сүлөөсүнү (лат. Felis chaus) - Мадылдар.
Аламүдүн капчыгайы
Аламүдүн капчыгайы — Кыргыз Ала-Тоосунун ортоңку бөлүгүнүн түндүк капталында Узуну 50 км, бийиктиги. 1000 4000 м. А. к. кууш, өтө терең (800–1000 м). Капчыгайдын башжагы үчайрыкка бөлүнөт, алар кошулуп, антропоген мезгилдеги муздук кеңейткен жайыгыраак (1,5  кмге чейин) төргө өтөт. А. к. улам төмөндөгөн сайын куушурулуп, туурасы 2550 миден ашпайт. Капталда рыжантык, кээде тик (30 60°). Чуң курчак өрөөнүндө алкымга айланат. Капчыгайдан Аламүдүн суусу агат.
Башжагын ашалбаалуу альп жасубальп, төмөн күбөлүгүнө бадалдуу шалбааландшафты мүнөздүү. Капчыгайда суу булактары чыгат. Ал жерге эс алуучу жана дарылануучу жай курулган. Чүй өрөөнүнө чыга беришинде Аламүдүн суу сактагычы курулган. А. к. негизинен жайыт жана туристти кaжай катары  пайдаланылат.
Аламогордо (Нү-Мексико)
Аламогордо (Нү-Мексико) (Alamogordo) — Нү-Мексико штатынын Otero округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 35757 киши. Болжолдуу аянты - 50.1 км². FIPS коду — 35-01780.
Аба кемеси
Аба кемеси, Аба учагы – жер (суу) бетинен чагылган аба менен өз ара аракетинен айырмаланып, аба менен өз ара аракетинин натыйжасында мейкиндикте каалгыган учуучу аппарат. Кыргыз Республикасында аба кемеси учактары укуктук жактан жарандык жана аскердик болуп бөлүнөт.
О!Деньги
О!Деньги (О!Акча) — Электрондук капчык, О! байланыш түйүнүнүн төлөмдөрдү аткаруучу мобилдик тиркемеси. О!деньги аркылуу Кыргызстандын коммуналдык кызматтардын акчасын төлөп жана башка номерлерин балансын толтуруп авто унаага айыптарды төлөсө болот.
Газдаштыруу
Газдаштыруу – катуу жана суюк отундар (таш көмүр, чымкөң, сланец, нефть) органикалык бөлүгүн жогорку темп-рада (1000-20000С) окистендирип (О2, аба, суу буусу, СО2), күйүүчү газдарга айландыруу. Процесс газ генераторлорунда жүрөт, ошондуктан алынган күйүүчү газдар генератор газы деп аталат. Газ курамы отун жаратылышына, окистендиргич тибине, темп-рага жана технологиялык аппарат жабдылышына көз каранды. Газдаштыруу процессинде отунду пиролиздөө да орун алат. Газдаштыруу отундагы органикалык заттардын 80 % күйүүчү газга айланат. Өнөр жайларда мазут жана гудрон (1400-1500оС, 4-8 Мпа) Газдаштыруу айрыкча мааниге ээ. Газ генераторлорунун кубаттуулугу катуу отундар үчүн 80 000 м3/ч, ал эми суюк отундар үчүн 60 000 м3/ч.
1) катуу же суюк күйүүчү отундарды аба, кычкылтек, суу буусу жана башка менен окистендирип, күйүүчү газга айландыруу (к. Отундарды газга айландыруу жана Газ өндүрүү). Газдаштыруу жер үстүндө (газ генераторунда) жана жер астында (көмүрдү, нефть катмарын жер алдында газдаштыруу) жүргүзүлөт. Күйүүчү газдар мешти, казанды, тиричилик приборлорун ысытууда, ошондой эле ичинен күйүүчү кыймылдаткычтарда колдонулат. XIX кылымдын аягында жана XX кылымдын башында күйүүчү газдар жарык берүү үчүн пайдаланылган. 1836-ж. орус механиги Меркулов күйүүчү катуу отунду калдыксыз түрдө газга айландырган. Ал үчүн «от айлануучу мешти» сунуш кылган. Бул азыркы газ генераторунун алгачкы прототиби болуп саналат. 1888-ж. Д. И. Менделеев көмүрдү жер алдында газдаштыруу идеясын сунуш кылган. Жаратылыш газдарын колдонуу XIX кылымдын экинчи жарымынан баштап жүргүзүлүүдө. 2) Күйүүчү газды эл чарбасынын ар кандай тармактарына берүүнү уюштуруу процесси. Газдаштыруу үчүн жаратылыш газы жана жасалма газ колдонулат. Газдаштыруу борбордук жана жерг. болуп бөлүнөт. борбордук газ керектөөчүлөргө шаардык газ тармагынан бөлүштүрүлөт. Жерг. газ жерг. курулмалардын же суюлтулган газ толтурулган сыйымдуулуктардын (цистерна, баллон) жардамы менен жеткирилет. Жерг. система тиричилик имараттарында, чакан шаар менен шаарчалардын коммуналдык-тиричилик жактан тейлөө ишканаларында кеңири колдонулат. Суюлтулган газ керектөөчүлөргө атайын түтүктөр, темиржол, автомобиль цистерналары жана баллондор менен, ошондой эле суу жолу боюнча атайын газ ташуучу кемелер менен ташылат. Газ ташуу үчүн узундугу жүздөгөн, миңдеген кмге жеткен атайын магистралдык газ өткөрүүчү түтүктөр курулат. Газ өткөргүч түтүктөр андагы басымга жараша: жогорку (1 атмосферадан жогору), орто (1 атмосферага чейин), төмөнкү (0,02 атмосферага чейин) басымдагы болуп бөлүнөт. Шаардык газ тармактарынан алыс жайгашкан жашоо имараттарын жылытууда, ошондой эле кээ бир автомобилде чоң басым менен толтурулган газ баллондор колдонулат. Газ менен калкты нормалдуу жана ишенимдүү жабдуу үчүн ири шаарлардын жанына газды жер алдында сактагычтар курулат.
Давлятов Улукбек Рыскулович
Давлятов Улукбек Рыскулович (4. 4. 1960-ж.  т., Ош обл. Өзгөн району, Кызыл-Маяк кыш.) – техникалык илимдердин доктору (2002). Москва авто транспорт жана жолдор институтун (1984), ошол эле институттун аспирантурасын (1991) бүтүргөн. ФПИде, кийин И. Раззаков атындагы КТУда окутуучу, улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы, кечки жана сырттан окуу факультетинин деканы, аралыктан окутуу борборунун директору болуп иштеген. 2003-жылдан «Дастан» технол. университетинин ректору. Автоунааларды иштетүү жана аларды тоолуу шартта колдонуу жаатында адис. КРдин элге билим берүү  отличниги  (1995). 60тан ашык илимий эмгеги, автоунааларды иштетүү 1 монографиясы жарык көргөн. Эмгектери: Борбордук Азия республикаларында автоунаа менен жүк ташууну өнүктүрүүнүн жолдору. Б., 2000; Автоунаалардын тоолуу шартта жүрүмдүүлүгүн анык тоо жолдору. Б., 2001.
Ковотья (дарыя)
Ковотья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 220 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаманкулов, Ажем
Жаманкулов, Ажем – жазуучу. 1938-жылы 7-ноябрда Таластагы Кара-Буура районунун Чолпонбай айылында туулган.
1961-жылы Бишкектеги Политехникалык институтун бүтүрүп, 1975-жылга чейин инженердик кызмат өтөп, Киров суу сактагычын курууга катышкан. Андан соң «Кыргызстан маданияты» жумалык гезитине кызматка келип, күч-кубатын жазуучулукка жумшаган.
1988-жылдан бери Жазуучулар Союзунун мүчөсү.
1994-жылдагы «Муххамед Алейхис-салам жөнүндө» конкурстун байгесине ээ болуп Түркия мамлекетинде, андан соң Иран-ислам Республикасында болгон.
Кыргыз тилинде
Жалындуу тилек: Аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Мектеп, 1973.
Тагдыр: Аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Адабият, 1979.
Айылым жөнүндө баллада: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Адабият, 1984.
Арашан кайрыктары: Повесть. – Ф.: Адабият, 1989.
Курман айт баяны: 1995. – 20 б.
Алла: – Б.: Алтын тамга, 1998. – 57 б.
Чынгыз-70: Дастан. – Б.: Алтын тамга, 1999. – 40 б.
Биогенетикалык мыйзам
Биогенетикалык мыйзам — организмдин филогенези менен онтогенезинин ортосундагы байланыштарды жалпылоочу эмпирикалык корутунду; организмдин жеке өөрчүү (онтогенез) процессинде бул түрдүн эволюциясынын (филогенез) кыска жана ылдам кайталанышы. Филогенездин негизги этаптары онтогенезде кайталанат. Мисалы, адамдын эмбриондук өнүгүшү эволюциянын бардык баскычтарын басып өтөт. Аны 1866-ж. Э. Геккель ачкан. Бирок, филогенез менен онтогенездин өз ара байланышы жөнүндөгү көйгөй Ч. Дарвиндин эволюция илиминде кеңири изилденген. Бул мыйзамга каршы чыккандар аны механизм, витализм көз карашында түшүндүрүп, биротоло танууга чейин барышкан. Ал эми дарвинчилер анын мазмунун тереңдетип, кээ бир өксүк жактарын түзөтүүгө аракет кылышкан. А. Н. Северцовдун филэмбриогенез теориясында гана чыныгы илимий түшүнүк берилген. Советтик илимпоз И.И. Шмальгаузендин концепциясы организмдин өнүгүү тарыхын анын жекече өнүгүшү менен кошо карайт. Бул болсо биогенездик мыйзамды тереңирээк билүүгө түрткү берген. Эмбриологияда, салыштырмалуу анатомияда жана палеонтологияда эволюциялык изилдөөлөр үчүн бул мыйзамдын мааниси чоң. Биогенездик мыйзам жөнөкөйдөн татаалга карай сапаттуу өнүгүү мыйзамдарынын жана эволюция теориянын табигый-илимий негизи бар экенин ырастады.
Жөнөкөй түзүлүштүү топтордун жетилген өкүлдөрүнүн түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрү менен татаал түзүлүштүү организмдердин түйүлдүгүнүн белгилеринин окшоштугун биринчи жолу немец биологу И. Мекель (1811) белгилеген. Мисалы, татаал түзүлүштүү омурткалуулардын онтогенезинде (жеке өөрчүшүндө) башкы (пронефрос), тулку бой (мезонефрос) жана жамбаш (метанефрос) бөйрөктөрдүн алмашышы алардын түпкү тегинин филогенезинде (тарыхый өөрчүшүндө) бөлүп чыгаруу органдарынын өөрчүшүнүн ырааттуулугун кайталайт. Рекапитуляциянын онто жана филогенездин белгилүү байланышы катары түшүнүү Ч. Дарвиндин эволюциялык окуусунун негизинде гана мүмкүн болду.
Эрнст Канторович
Илимий кызыгуулары жана башкы китеби
Башында байкалбаган, бирок кийин Бурдье жана Фукого таасир эткен, 1990-жж. кызуу талаштарга жем таштап, АКШ жана Европадагы гуманитардык жана коомдук илимдерге чоң таасир тийгизген "Королдун эки денеси" (1957) деп аталган орто кылымдагы саясий теологияга арналган изилдөөсү менен белгилүү. Канторовичтин башкы оппоненти америкалык орто кылым тарыхчысы Норман Кантор болгон. Ал Канторовичтин тарыхка мамилесинен герман улутчулдугунун белгилерин көргөн. Түбү Э. Кассирердин идеяларына барып такалган тарыхый өтмүштүн символикалык формаларына жана каада аспектилерине көңүл буруу Канторовичти Э. Панофскийге жакындатат (кызыгы, үчөөнүн тең ар башка жылдары Принстон менен байланыштары болгон).
Каркобатов Хасан Жолдубаевич
Каркобатов Хасан Жолдубаевич (17. 9. 1940-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Ырдык айылы) – биология илимдеринин доктору (2003). КМФИни бүтүргөн (1964). Каракол шаарындагы спорт мектебинде мугалим (1964–67). 1967-жылдан Түп районундагы Ильич орто мектебинде, Түп айылындагы спорт мектебинде машыктыргыч болуп иштеген. 1976-жылдан бийик тоо Илим изилдөө институтунда морфологиялык адаптация лабораториясында улук илимий кызматкер болуп эмгектенет. Физиология боюнча адис. Илимий эмгектери бийик тоодогу гипоксия менен катуу кара күч жумшалган жердеги гипоксияга жүрөктүн жана коронардык кан тамырлардын айкалышкан көнүгүүнүн механизмдеринин сырын ачууга багытталган. Бийик тоодо жүрөктүн адаптация механизмин жана булчуң ишин изилдеген. 90дон ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 монографиясы, 2 рационализатордук сунушу бар. Эмгектери: Высокогорная кардиоангиология. Б., 2002.
Деидеологиялаштыруу
Деидеологиялаштыруу - ХХ к. 50-ж. Европада кеңири тараган социал-демократтык концепция; алар коомдо «идеологияны жок кылып», идеологиясыз илимди түзүүгө аракет жасашкан. Т. Парсонс, Э. Шилз, С. Липсет ж. б. колдогон. Идеология - социалдык чындык жөнүндө ачык картинаны бере албайт, анткени ал өзүнчө бир таптын, социалдык катмардын кызыкчылыгын көздөйт дешкен. Коом нормалдуу өнүгүүсү үчүн тапка негизделбеген социалдык негиз керек. Жогорку индустриалаштырылган коомдо антогонисттик карама-каршылыктар жок, ошондуктан, идеологияны жок кылуу керек дешкен деидеологиялаштыруунун талапкерлери. Деидеологиялаштыруу концепциясынын өнүгүшүнө конвергенция идеясы таасир берген. Мында коомдук өнүгүү коомдун социалдык-саясий тибине карабастан үч этапка бөлүнгөн: Ушул ирээт менен өнүгүүдө идеология акырындап жок болууга тийиш. 70-ж. кайрадан реидеологиялаштыруу агымы, б. а. коомдо идеологияны жандандыруу агымы башталган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Формула тилкеси
Формула тилкеси (Formulabar-Строка формул). Microsoft Excelде аспаптар панелинен төмөн жайгашкан жана ага формула киргизилет, анда формуланы оңдоо аткарылат. Панелде уячанын дареги жанып турат.
Трансплантация
Трансплантация — бузулган жана оорулуу органды же анын бөлүктөрүн алмаштыруу операциясы.
Көчүрүү максатында орган жана тканын берген киши же жаныбар донор, ал эми кабыл алган организм реципиент деп аталат.
COBOL
Жалпысынан бизнеске багытталган тил. 1960-жылдын башында иштелип чыккан, аны иштеп чыгууга Америка өкмөтү, ишкерлер жана башкы университеттер катышкан. Ишкер колдонмолор үчүн кеңири колдонулган программалоо тилинин бири. COBOL програмдары узун болгону менен, анын көрсөтмөлөрүн жазуу, окуу жана тейлөө жеңил. Учурда бул программалоо тили кайрадан кеңири таралууда.
Трансплантация
Тарыхы
Орган жана ткандарды көчүрүүнү 1905-ж. франциялык хирург А. Каррель 1-болуп эксперимент катары итке бөйрөк көчүрүп тиккен. Дүйнөдө 1-болуп советтик хирург Ю. Ю. Вороной сулемага ууланып бөйрөгү иштебей калган 20 жаштагы аялга бөйрөк көчүрүп салган. Операция ийгиликсиз аяктаган. 1965-ж. Советтер Союзунда 1-болуп советтик хирург Б. В. Петровский энесинин бөйрөгүн кызына ийгиликтүү жамаган. Бир жылдан кийин ал өлүп калган донордун бөйрөгүн ийгиликтүү көчүргөн. 20-кылымдын башында эле эксперименттик көчүрүүдө кээ бир учурда жамалган бөйрөк көпкө иштеген, ал эми айрымдарда операция мыкты жасалса да ал бир нече күн эле жашаганы байкалган. Мындан улам бөтөн ткандар сыйышпастыгы жөнүндөгү ойлор туулган.
Ткандардын сыйышпастыктары тууралуу
Ар бир организм бөтөнчө болот; ал организмдин айрым системаларынын (мисалы, кан, ткань суюктугу жана башкалар) белок молекуласынын өзгөчө түзүлүшүнө байланыштуу. Ошондуктан организмге жамалган башка ткань же орган бөтөн зат катары алынат; ал сыйышпастык реакциясы көчүрүлгөн ткань жана органдагы зат — антигендин санына жараша болот. Бир тукумдуу эгиздерде ткань сыйышпастыгы болбойт, анткени алардын антигенинин составы бирдей, ал эми энеата менен баланын антигени айырмаланат, бирок ал чоочун кишиге салыштырганда аз өзгөчөлөнөт. Башка кишиден көчүрүлгөн ткандын сыйышпастык реакциясы аларды өлүмгө учуратат. Акыркы жылдарда керексиз иммунитет реакциясын басууда ар кандай заттарды (иммунодепрессанттар) ийгиликтүү колдонуп, органды, айрыкча бөйрөктү ийгиликтүү көчүрүүгө түрткү берди. Иммунодепрессанттарга гормондор, химиялык дарылар, рентген нуру менен кактоо кирет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Жогорку Гулюм (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Жогорку Гулюм — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Янгурчин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 217 киши. Почта индекси — 453195, ОКАТО коду — 80248865002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Газ-суюктук хроматографиясы
Газ-суюктук хроматографиясы (газ-суюктук катуу фазалык хроматография) – кыймылдуу фаза катары газ, ал эми кыймылсыз фаза катары катуу – бетке жабышкан суюктук жука катмары болгон газдык хроматографиянын түрү. Кыймылсыз суюк фаза (КСФ) катары b, b1 дигидроксидипропионитрил диглицерол, три-п-крезилфосфат же NaNO2 (18,2 %) + KNO3 (54,5 %) + LiNO3 (27,3 %) аралашмасы жана башка колдонулат. Катуу фазанын бетиндеги суюктук катмары бөлүнүүчү бирикмелер кыймылдуу жана кыймылсыз фазалар ортосунда масса алмашуусун күчөтүү үчүн колдонулат. Катуу фаза катары атайын иштелген диатомиттер (цветохром, динахром, хромосорб, полихром) жана орг. эмес туздар (хлорид, сульфит) жана башка кирет. Бөлүүнүүчү заттар кармалышы алардын КСФ-дагы эригичтүүлүгүнө КСФ менен катуу фаза жана газ жүрүүчүнүн чегиндеги эригичтүүлүгүнүн ар түрдүүлүгүнө негизделген. Г.-с.х. менен анализге алынган заттар кармалуусунун чыныгы көлөмүн өлчөшөт. VN = Kl (Vl + KglSl + KlKs  Ss. Мында, Kl, Kgl жана Ks - изилденүүчү бирикмелердин системадагы бөлүштүрү константалары: суюктук-газ, суюктук бети-газ, катуу алып жүрүүчүнүн бети-суюктук. VN - КСФ көлөмү Sl жана Ss КСФ жана катуу алып жүрүүчүнүн бетинин аянты. Г.с.х. буу абалына ажыроочу бирикмелер анализинде жана аларды бөлүүдө колдонулат к. Хроматография.
Бирмыскал
Бирмыскал — "Манас" эпосунун кейипкери, Бурулчанын сырдаш курбусу, Айжаңжуңдун кызы. Алмамбет менен Бурулчанын убадалашканын, анын ушунча жыл Алмамбетти күтүп жүргөнүн Б. гана билет.
Алмамбет келип жолугарында көргөн түшүн да Бурулча Б-га айтат (Саякбай Каралаев, 2. 140). Манас жеңишке ээ болгондо Эсенкан Бурулча менен Б-ды баш кылып көп тартуу тартып, Манаска Чет Бээжиндин кандыгын берет. Б-ды Чубакка алып беришет. Бакай Бурулча менен Б-ды Таласка көчүрүп кетет (Саякбай Каралаев, 2. 160—162, 168).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Каркоцкий Григорий Григорьевич
Каркоцкий Григорий Григорьевич [13.6 (31. 5). 1917, Чита шаары – 14. 5. 1988, Фрунзе] – драма артисти, Кыргыз ССР эл артисти (1967). Свердлов мамлекеттик консерваториясын бүткөндөн (1945) Фрунзедеги Н. К. Крупская атындагы Орус драма театрында (азыркы Ч. Айтматов атындагы Улуттук орус драма театры) иштеген. Театрда иштеген 30 жыл ичинде 130дан ашык роль аткарган. Негизгилери: Митя (А. Островский, «Кедейлик кемтик эмес», 1947), Курочкин (Н. Дьяков, «Септүү той», 1950), Адыл (К. Эшмамбетов, «Саринжи», 1958), Рыбаков (Н. Погодин, «Кремль куранттары», 1956), Нурдин (Т. Абдумомунов, «Абийир кечирбейт», 1962) жана башка Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
22 Январь (Үчтүн айы)
22-январь — Григорий жылсанагы боюнча жылдын 22-күнү, жылдын аягына чейин 343 (толук жылда 365) күн бар.
Аба мейкиндигин булгоо
Аба мейкиндигин булгоо – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган экологиялык кылмыш; ал уулуу заттарды аба мейкиндигине чыгаруу эрежелеринин же жабдуулар менен курулуштарды ж. б. объекттерди колдонуу жолжоболорунун бузулушунун натыйжасында абанын табигый касиетинин өзгөрүүсү менен булгануусу аркылуу мүнөздөлөт.
Кулактуу аюубалыктар
Кулактуу аюубалыктар (лат. Arctocephalus) – кулактуу аюубалыктар тукумундагы бир уруу, булардын кыйла түрү белгилүү: түндүктүн кулактуу аюубалыгы (лат. Callorhinus), түштүктүн кулактуу аюубалыгы (Arctocephalus arctocephalus), Түштүк Австралия кулактуу аюубалыгы (A. doriferus), Жаңы Зеландия кулактуу аюубалыгы (А. forsteri), Тасмания кулактуу аюубалыгы (A. tasmanicus).
Android Auto
Android Auto — Google тарабынан иштелип чыккан инфраструктура. Анын жардамы менен Android түзмөктөгү Android Auto мобилдик колдонмону иштетип, унаанын ичинде пайдаланган учурда колдонуучу интерфейсин камсыздаганга болот. Көбүнесе ал унаанын ичиндеги Android Auto баш түзмөгүнө туташтыргандан кийин колдонулат. Коопсуз айдоо үчүн кол менен башкарбай эле үн буйругу аркылуу колдонуу сунушталса дагы, сенсордук экран жана баскыч менен башкарылган баш түзмөк экөө тең колдоого алынган. Анын функциясы GPS картанын/багыттоонун, музыка ойнотуунун, SMS'тин, телефон колдонуунун жана интернетте издөөнүн үстүнөн башкаруу мүмкүнчүлүгүн сунуш кылат.
Android Auto 2014-жылы жарыяланган Open Automotive Alliance биримдигинин бир бөлүгү болуп саналат. Ал 28 автомобил өндүрүүчү компания менен мобилдик технология камсыздоочу Nvidia компаниясынын биргелешкен аракети. Android Auto Google'дын I/O 2014 конференциясында жарыяланып, Android Auto колдонмосу 2015-жылдын 19-мартында жарык көргөн.
Иштөөсү
Android Auto'нун эң кеңири тараган иштөө формасы — бул Android мобилдик түзмөгүндө Android Auto колдонмосунун пайдаланылышы. Ал автомобилдеги бул колдонмо менен иштеген баш түзмөктө малай катары кызмат кылат. Колдонуучунун Android түзмөгү унаага USB кабел аркылуу туташтырылат. Бул Android түзмөктүн тышкы экраны катары баш түзмөктү пайдаланууга мүмкүнчүлүк берет. Ал эми Android Auto колдонмосу тарабынан машинага ылайык колдонуучу интерфейсин тартуулайт. Же болбосо, Android Auto колдонмосун Android түзмөгүндөгү бир колдонмо катары, башкача айтканда, машинанын баш түзмөгүнө байлабай эле иштеткенге болот. Бул учурда Android унаа радиолорунда пайдаланууга мүмкүнчүлүк түзүлөт, же болбосо жөн эле унаанын ичинде колдонуучунун жеке телефонунан же планшеттен пайдаланууга болот.
Бир нече функциялар колдоого алынган:
Шайкеш келген колдонмолорго Google Maps, Google Play Music, MLB at Bat, Skype, Spotify, Amazon Music, Songza, Stitcher, iHeartRadio, Radioplayer, TuneIn, WhatsApp жана WeChat кирет.
Android Auto программасын иштеп чыгуу шайманы (SDK) жарыкка чыгып, үчүнчү тараптарга Android Auto менен иштеш үчүн өз колдонмолорун өзгөртүүгө мүмкүнчүлүк түзгөн; API'лер башында музыка жана билдирүү жазышуу колдонмолору үчүн гана жеткиликтүү болот.
CORBA
CORBA (Common Object Request Broker Architecture) IBM фирмасы тарабынан сунуш кылынган бөлүштүрүлгөн обжектүү колдонмолорду иштеп чыгуу техноложиси. Обжектер ар башка тилдерде жазылса да, компьютер тармагы ар башка типтеги компьютерлерден түзүлсө да обжекттерди өз ара аракеттешүүгө мүмкүндүк берген байланыштыруучу програмдык жабдыктын стандарты.
Давыдов Лев Константинович
Давыдов Лев Константинович (19. 10. 1893, Ташкент – 12. 12. 1968, Санкт-Петербург) – географ-гидролог, география илимий доктору (1947). Орто Азия гидрометеорология институтунун директору (1930–33). 1933–35-ж. Санкт-Петербургдагы мамлекеттик гидрология институтунда иштеген. 1938-жылдан Санкт-Петербург университетинин гидрология кафедрасынын башчысы. Суу кадастрын түзүүдө демилгечи жана жетекчилердин бири. Агын суулардын пайда болушунун жана режиминин физ.-геогр. закон ченемин изилдеген. Давыдовтун ысмынан Ак-Шыйрак кырка тоосундагы мөңгү аталган. Эмгектери: Классификация рек Средней Азии по типу их питания // Зап. Гос. Гидрологического ин-та. 1933, т. 10; Водоносность рек СССР, её колебания и влияние на неё физико-географических факторов. Л., 1947; Гидрография СССР, ч. 1–2. Л., 1953 – 55; Общая гидрология. Л., 1958 (совм. с Н. Г. Конкиной).
Шакша (Иглин району, Башкыртстан)
Шакша — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Калтыман айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 248 киши. Почта индекси — 452419, ОКАТО коду — 80228820012.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Парне-Яха дарыясы
Парне-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ямб-Хадыта-Яха дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кар көчкү
Кар көчкү — тоонун тик капталдарынан жылмышып ылдый кулаган кар массасы. Кар көп жыйналып, оордугу артышынан, температуранын өзгөрүшүнөн, жаан-чачындан, шамалдан жана башка сырткы күчтөрдүн таасиринен пайда болот. Көчкүнүн жүрүшүнүн ылдамдыгы орто эсеп менен 20–30 м/с. Көчкү жолундагыларды (таш, кум, өсүмдүктөр жана башка) бүт «шыпырып» кетет.
Биогеоценоз
Биогеоценоз - (био..., гео... жана гр. koinos жалпы) зат алмашуусу жана энергиялары өз ара байланышкан, бири-бирине ыңгайлуу шарт түзүүчү жандуу организмдердин (биоцекоз) жана жансыз компоненттер жыйындысы. Аларга автротрофтуу (фотосинтездөөчү өсүмдүктөр, хемосинтездөөчү микроорганизмдер) жана гетеротрофтуу (жаныбарлар, козугарындар, бактериялар, вирустар) организмдер жана аларды курчап турган рельеф, тоотектер, гидрологиялык шарттар, газ жана жылуулук ресурстары менен атмосферанын жерге жакын катмары, күн энергиясы, жер кыртышы жана башкалар кирет. Биогеоценоз түшүнүгүн орус окумуштуусу В. Н. Сукачев киргизген (1940). Биогеоценоздун жаратылыштагы заттардын айланышында чоң мааниси бар.
Касымбек Эшмамбетов
Эщмамбетов Касымбек (1910–1984) - кыргыздын ХХ кылымдагы көрүнүктүү жазуучусу, драматург жана котормочу.
Өмүр жолу
Жазуучу, драматург жана котормочу Касымбек Эшмамбетов Пишпекке жакын жердеги Орто Алыш айылында 1910-жылы туулган. Фрунзедеги педтехникумга өтүп, аны 1930-жылы бүтүрүп кыргыз тили жана адабияты мугалими болуп иштейт. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында согушка катышып, жарадар болуп кайтат. К.Эшмамбетовдун чыгармачылык иши техникумда окуп жүргөндө башталып, аңгеме жана макалалары адабий журналга жарыяланып турган. Анын «Жаратылыш сырлары» деген биринчи аңгемеси 1930-жылы өзүнчө китеп болуп чыккан. 1936-жылы В.Шекспирдин «Гамлет» классикалык чыгармасын, «Отелло», «Король Лир» деген трагедияларын, Островскийдин «Кедейлик кемтик эмес» деген пьесасын, Чеховдун, Горькийдин ж.б. орус жазуучуларынын көп чыгармаларын кыргыз тилине которуп, «Сарынжи» аттуу пьесасын жазган. «Сарынжи» жылдар бою театрлардын сахнасынан түшпөй, орус тилине которулуп, Фрунзе, Красноярск, Иваново ж. б. шаарларда коюлган. «Анар» балетинин либреттосунун да автору К.Эшмамбетов. Согуштан кийин К.Эшмамбетов болгон. Ал «Эгиз бала», «Кара туман», «Таластын мергенчиси» деген пьесаларды, сын макалаларды, рецензияларды жазган. К.Эшмамбетов 1939-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
Сыйлыктары
Кыргыз адабияты менен көркөм өнөрүнө сиңирген эмгеги үчүн К.Эшмамбетов «Ардак белгиси» ордени, «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалы жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Грамоталары менен сыйланган.
Жарык көргөн китептери
Жаратылыш сырлары: Өспүрүм балдар аңгемеси. – Ф.: Кыргызмамбас, 1930. – 28 б.
Эпкиндүү топ: Чала сабаттуулар үчүн окуу китеби. – Ф.: Кыргызмамбас, 1932. – 71 б.
Эпкиндүү топ. – Ф.: Кыргызмамбас, 1938. – 71 б.
Апенди. – Ф. – Казань: Кыргызмамбас, 1933. – 21 б.
Сарынжи. Төрт көшөгөлүү драма. – Ф. – Казань: Кыргызмамбас, 1939. – 80 б.
Адыл. Аңгеме. – Ф.: Кыргызмамбас, 1940. – 58 б.
Ашым менен Саткын. 1961-жылкы балдар турмушунан. – Ф. – Казан, Кыргызмамбас, 1940. – 46 б.
Бүркүттөр. Мектеп балдары үчүн. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 60 б. (С.Каралаев менен бирге жазган).
Төрт азамат. Аңгемелер. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1958. – 16 б.
Адыл. Аңгемелер. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1958. – 60 б.
Кыргыз эл жомоктору. – Ф.: Кыргызмамбас, 1957. – 176 б. (Д.Сулайманов менен бирге).
Куу түлкү: Жомок. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1958. – 24 б.
Жаңы жол: Аңгемелер. – Ф.: Кыргызмамбас, 1959. – 168 б.
Эгиз бала. Пьесалар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1959. – 216 б.
Чабалекей. Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1959. – 16 б.
Эңсегени ушул. Повесть, өспүрүмдөр үчүн. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1962. – 135 б.
Кыргыз эл жомогу. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 292 б. (Д. Сулайманов менен бирге).
Бөдөнө менен түлкү: Бөбөктөр үчүн. – Ф.: Мектеп, 1965. – 15 б.
Аюу жөнүндө аңгеме. – Ф.: Мектеп, 1966. – 16 б.
Жетимдер. Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 87 б.
Жаш тилек. Повесть аңгемелер жана жомоктор. (Тестиер жана өспүрүм балдар үчүн. – Ф.: Мектеп, 1971. – 446 б.
Орус тилинде
Саринжи: Пьеса. Пьеса в стихах по мотивам киргизского эпоса. – М. – Л.: Искусство, 1939. – 151 с.
Славный животновод Адыл. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1958. – 19 с.
Ласточка. Стихи. – Ф.: Киргизгосиздат, 1959. – 23 с.
Хитрай лисица: Сказка. – Ф.: Киргизгосиздат, 1959. – 24 с.
Золотой бубенчик. Рассказы. – М: Детская литература, 1959. – 85 с.
Пьесы. Сборник. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1959. – 270 с.
Даг
Даг, таг, тау, тоо – Крым, Кавказ, Түркия, Иран, Орто Азия, Борбор Азиянын тоолуу аймактарынын топонимдеринде кеңири таралган термин; «тоо», «чоку», «кырка тоо» түшүнүктөрүн берет. Айрым географиялык аталыштардын топонимдеринин курамына да кирет (мисалы, Копетдаг, Дагстан, Аюдаг, Ала-Тоо).
Касымбек Эшмамбетов
Жарык көргөн китептери
Сказки для детей. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1960. – 17 с.
Охотник с беркутом: Рассказы и сказки. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1960. – 96 с.
Сказки киргизского народа. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1961. – 354 с.
Охотник с беркутом: Рассказы – Ф.: Мектеп, 1963. – 19 с.
Сказки киргизского народа. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1965. – 354 с.
Мечта. Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 192 с.
Мечта. Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 207 с.
КОТОРМОЛОРУ
Шекспир В. Гамлет. – Ф.: Кыргызмамбас, 1937. – 122 б.
Шекспир В. Отелло. – Ф. – Казань: Кыргызмамбас, 1938. – 168 б.
Нейман Л.С. Кара бүлөөлөр. – Ф. – Казань: Кыргызмамбас, 1939. – 18 б.
Салтыков-Щедрин М.Е. Акылман чабан. – Ф. – Казань: Кыргызмамбас, 1939. – 19 б.
Салтыков-Щедрин М.Е. Аңгемелер. – Ф. – Казань: Кыргызмамбас, 1939. – 57 б.
Толстой Л.Н. Тамсилдер. – Ф. – Казань: Кыргызмамбас, 1939. – 16 б.
Фурманов Д.А. Кызыл десант. – Ф.: Кыргызмамбас, 1939. – 31 бет.
Михалков С.Б. Кызыл галстук. 3 акт. 9 сүрөттүү пьеса. – Ф.: Кыргызмамбас, 1949. – 44 б. (К.Токтомамбетова, Д.Чормонов менен бирге)
Островский A.H. Кедейлик кемтик эмес. – Ф.: Кыргызмамбас,1949. – 46 б.
Симонов К.М. Күн-түнү менен. Повесть. – Ф.: Кыргызмамбас, 1950. – 333 б.
Катаев В.П. Полктун уулу. – Ф.: Кыргызмамбас, 1951. – 252 б.
Первенцев A.A. Жашынан абийирдүү. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 543 б.
Гоголь Н.В. Өлүк жандар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1953. – 263 б.
Салтыков-Щедрин М.Е. Тандалган жомоктор. – Ф.: Кыргызмамбас, 1953. – 72 б.
Чехов А.П. Аңгемелер жана повесттер. – Ф.: Кыргызмамбас, 1954. – 484 б.
Чехов А.П. Аңгемелер. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1954. – 43 б. (Р. Шүкүрбеков менен бирге).
Николаев Г.Е. Кызыл кырман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1955. – 581 б.
Пушкин А.С. Белкиндин повесттери. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956. – 112 б.
Салтыков-Щедрин М.Е. Жомоктор. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас.1956. – 168 б.
Горький М. Чыгармалар жыйнагы. II том. Повесттери жана аңгемелери. (1900–1905) – Ф.: Кыргызмамбас, 1957. – 485 б.
Гарин-Михайловский Н.Г. Теманын бала чагы. Тестиер балдар үчүн. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1959. – 168 б.
Чехов А.П. Чыгармалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 472 б. (С. Бектурсунов менен бирге).
Достоевский Ф.М. Кор болуп, ыза көргөндөр. Жаштар үчүн роман. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 403 б.
Куприн А.И. Беттешүү. Асыл таштуу билерик. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 334 б.
Куприн А.И. Повесттер. – Ф.: Кыргызстан, 1970. – 172 б.
Шолом-Алейхем. Тевье-молочник. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 170 б.
Ассоциативдүүлүк
Ассоциативдүүлүк, топтоштуруу закону - алгоритмдик амалдын касиети. Сандарды кошууда, көбөйтүүдө ассоциативдүүлүк (a+b)+c=a+(b+c) ж-а (ab)c=a(bc) теңдештиктери менен мүнөздөлөт. Эгер берилген алгоритмдик системада (x*y)* z=x* (y* z) теңдештиги орун алса, анда «*» бинардык амалы ассоциативдүү болот. Ушул эле сыяктуу, эгер бардык i =1,2,..., n үчүн (x1x2...xna)xn+1...x2n la = =х,х„...х.(х х ...х<я)х...х w теңдештиктери аркылуу n тартиптеги w амалынын ассоциативдүүлүгүн аныктоого мүмкүн. Ассоциация (коомдо) (латынча assoclatio - кошулуу, биригүү) - 1) коомдо ассоциация-мекемелердин, уюмдардын же жеке адамдардын жалпы чарбачылык, саясий, илимий-маданий маселелер боюнча бир максатка биригиши; 2) психологияда ассоциация - сырткы жана ички дүүлүктүргүчтөрдүн таасиринен болчу адамдын психикалык процесстери менен кыймыл-аракеттеринин байланышы. Ассоциация адамдын мурдагы тажрыйбаларынын негизинде пайда болуп, заттар менен кубулуштардын мейкиндик-убакыт катнаштарына (мейкиндик менен убакыт ичиндеги байланыш ассоциациясы, мисалы, жаздын келиши жана чөптүн чыгышы) алардын окшоштугун (окшоштук ассоциациясы, мисалы, жалбырактын шуудурашы жана адамдын шыбыры) же карама-каршылыгын чагылдырышы мүмкүн (карама-каршылык ассоциациясы, мисалы, күн менен түн, карылык жана жаштык); 3) экономикада - монополиянын формасы. 2-дүйнөлүк согуштан кийин мындай уюмдар мамлекеттик-монополиялык бирикмелер айрыкча өнүктү. 1951-жылы көмүр жана болот боюнча европалык Бирикме пайда болду. 1957-жылы Европалык экономикалык шериктештик (ЕЭС) - «Жалпы рынок» түзүлгөн. 1960-жылы Эл аралык мамлекеттик-монополиялык жаңы бирикме - Европалык соода ассоциациясы (EACT) уюштурулган. Aзыр эл аралык мамлекеттик-монополиялык бирикмелер барган сайын көбүрөөк түзүлүүдө. Эл аралык мамлекеттик монополиялык бирикмелер өндүргүч күчтөрдү өнүктүрүүгө белгилүү көмөк көрсөтөт.
Бичик
Бичик (моңгол битиг, бичиг — жазуу; тунгус-манжур тил тобунда, бичи, битик, бачик, битэхэ — жазуу, китеп, документ, керээз, тумар, Алтайча, якутча — жазуу) — эпосто «Бичиктерин алышып аяр менен сыйкырчы Балын ачып салышып» (Саякбай Каралаев, 1. 34),— деп айтылат. Мында Б. китеп деген маанини билдирип турат. Б. кытай, калмактардын касиеттүү дин китеби катары түшүндүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Жүн
Жүн — мал жана айбанаттын терисиндеги талча түк. Текстиль өнөр жайдын негизги сырьёсу, андан кездеме токулуп, кийиз басылат, кийим, түрдүү буюм жасалат. Өнөр жайда иштетилүүчү жүндүн негизги бөлүгүн кой жүнү түзөт. Эчки, төө, лама, топоз, коён, жылкы, уй, бугу, ит жүнү да пайдаланылат. Жүн ичкелиги, узундугу, тармалдыгы, бышыктыгы, жеңилдиги, өңү, жылтырактыгы жана башка касиеттери боюнча бааланат. Малдан кыркылып алынган (кой, эчки жана башка), таралып алынган (төө, ит, эчки жана коён тыбыты) же түлөгөндө чогултулуп алынган (уй, жылкы) жүн — таза (тирүү), ал эми союлган же өлгөн малдын терисинен алынганы өлүү жүн деп аталат. Жүн тыбыт, кылчык жүн, чала кылчык, уяң, чала уяң болуп бөлүнөт. Жүн кабырчык, кабык жана өзөкчөдөн түзүлөт. Койдун ар кайсы жериндеги жүнүнүн сапаты (узундугу, ичкелиги, тазалыгы, чыйрактыгы) ар башка болот. Кой жүнү тыбыттан жоон, кылдан кыска талчалардан турат да, бир нече катмарга бөлүнөт. Анын ички катмары өтө бышык келип, тышкы кабырчык катмары сырткы чөйрөнүн таасирине жакшы туруштук берет. Жылуулукту жай өткөрүп, ным тартпайт. Күзгү жүнгө караганда жазгы жүн узун келип, тыбыттуу жана бышык болот. Уяң, чала уяң жүндүү жана аргын кой жазында, ал эми кылчык жана чала кылчык жүндүү кой жазында да, күзүндө да кыркылат. Жүн кыркылгандан кийин келип, үзүндү, куйрук, бучкак, шакшак жүн болуп бөлүнөт. Эчки жүнү тыбыттан жана кылчыктан турат. Кылчыгынын технологиялык сапаты начар, ошондуктан тыбыты гана колдонулат. Төө жүнү тыбыттуу жана чуудалуу келип, өтө бышык жана чоюлчаак болот. Тыбыты жууркан жасоодо, кездеме жана тор кездеме токууда колдонулат. Топоз жүнү нооту өндүрүшүндө пайдаланылат. Коён жүнү фетр (мыкты кийиз), тыбыты тор кийим жасоодо колдонулат. Союлган жылкы, уй жүнү негизинен бышырып, кийиз басуу өндүрүшүндө колдонулат. Бугу жүнүндө өлүү жүн көп, ошондуктан матрац жасоодо, эмерек өндүрүшүндө өткөрбөгүч материал катары пайдаланылат. Айрым ит жүнүнөн колго жасалуучу түймө буюмдар даярдалат. Кыргыз эли күзгү жүндөн кийиз өтүк (чокой), калпак, кементай, байпак жана башка кийим; ком, тердик, желдик, ичмек сыяктуу токулга; аяк кап, табак кап, күзгү кап, самын кап, уук учтук, баштык, кап жана башка буюм жасаган. Жазгы жүндү жуурканга, төшөккө, тыш жана кыш кийимге салган. Көчмөн турмушта мал байлоодо, жүк жүктөөдө керектелүүчү аркан жана жип эшилип, өрмөк жип ийрүүгө пайдаланган.
Орловка
Орло́вка — Чүй облусунун Кемин районундагы шаар. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк боорунда, Кемин темир жол станциясынан 9 км аралыкта жайгашкан. Деңиз деңгээлинен эң бийик жери — 1160 м.
Биоз
Биоз - (гр. bios өмүр) татаал сөздөрдүн өмүр жана ага байланыштуу процесстерди туюндурган бөлүгү (мисалы, анабиоз, парабиоз).
Орловка
1910-жылы Орусия империясынын ар кайсы бурчунан көчүп келгендер негиздеген. 1913-жылы 113 түтүндөн турган. 1930-жылы «Ильичтин осуяты» жана «Жаңы жашоо» колхоздору түптөлгөн.
2012-жылы шаарчага шаар статусу берилген. 2017-жылдын 1-мартына карата шаардын калкынын саны 6 миң адам.
Шаарда химия-металлургиялык завод, больница, эки мектеп, үч кирпич заводу, лыжа базасы бар.
Вона (Светица куймасы)
Вона — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Светица дарыясынын оң жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ассоциация (биологияда)
Ассоциация (биологияда) - өсүмдүк жамаатын, башкача айтканда фитоценозду классификациялоодо колдонулуучу негизги таксономиялык бирдик; бирдей чөйрө шарттарында өскөн өсүмдүктөрдүн өз ара байланышы жана флоралык курамы, түзүлүшү окшош өсүмдүк жамаатынын жыйындысы. Мисалы, Кыргызстандын талааларында акшыбак ассоциациясында акшыбак үстөмдүк кылат. Жыл мезгилине жараша ассоциациянын сырткы көрүнүшү түрдүү болушу мүмкүн. Aл андагы үстөмдүк кылган өсүмдүктүн атынан аталат.
Аба согушу
Аба согушу – эл аралык укукта согушуп жаткан тараптардын каалагандай учуучу аппараттардын жардамы менен аба мейкиндигинде согуш аракеттерин жүргүзүүлөрү. Согушуп жаткан өлкөлөрдүн аскердик авиациясынын курамына кирген, айырмалап таануучу белгилери бар, баардык аба кемелеринин экипаждары аба согушунун катышуучулары болуп эсептелишет. Аларга согушуп жаткан мамлекеттердин юрисдикциясынын чектеринде аскердик кылып кайра жабдылган жарандык авиациянын экипаждары да кирет. Согушуп жаткан өлкөлөрдүн эвакуациялоочу жана дарылоочу санитардык учактарынын, госпиталдык аба кемелеринин жана улуттук Кызыл Крест жана Кызыл Жарым Ай коомдорунун аба кемелери аба согушунун катышуучуларына жатпайт. Аба согушуна ар кандай аскердик аракеттер театрындагы согуштук аракеттерге колдонулуучу жалпы эрежелерди белгилеген согуштук мыйзамдар жана салттар таралат.
Башында аба учактарынын аба согушундагы орду абадан чалгын жүргүзүү, аскердик байланыш жана артиллерияны мээлегенге жардам берүү болгон. Аба согушунун идеясы Биринчи Дүйнөлүк Согушка чейин эле пайда болгонуна карабастан, сунушталган ыкмалардын ишке жарамдуулугу төмөн болгон. Ошондуктан Биринчи Дүйнөлүк Согушка аба учактары куралсыз катышып башташкан. Аба согушунда колдонулган эң байыркы курал катары Кытайдын кагаз ажыдаарлары саналат.
Карл Лүдвиг Зигел
Карл Лүдвиг Зигел (нем. Carl Ludwig Siegel, 1896-жыл 31-декабрь, Берлин - 1981-жыл 4-апрель, Гөтинген) - немис математиги.
Өмүр таржымалы
Зигел Берлиндеги Гумбольдт университетинде математика, физика жана астрономия окуган. Анын мугалимдеринин арасында М. Планк жана Ф. Фробениустар болушкан. Зигел ошолордун таасири менен математик болуп калган. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда 1917-жылы аскерге алынган. Согуштан кийин Гөттинген университетинде окуган. Бул жердеги жетекчиси Э. Ландау болгон. 1922-жылдан тарта Франкфуртта математика профессору болгон. 1940-жылы АКШга жер оодарган. Согуш бүткөндөн кийин Гөттингенге кайтып келген.
Негизги эмгектерин сандар теориясы, дифференциалдык теңдемелер теориясы жана комплекстүү алмашманын функциялары теориялары жаатында кылган. Ага асман механикасындагы маанилүү эмгектер таандык.
Волф сыйлыгынын лауреаты (1978).
Corel office pro
Windows үчүн тексттик редакторду (Corel WordRefect), электрондук жадыбалды (Corel QuattroPro), график көрсөтүүчү (Corel Presentation), берилиштер базасын башкаруу системин (Paradox) камтыган офистик системди түзгөн топ програм. Corel Office Pro програм тобун Windows жана Macintosh чөйрөлөрүндө колдонууга болот.
Айдар Акаев
Айдар Акаев (20-февраль 1976, Ленинград — 5-февраль 2020, Орусия) — Кыргызстандык жана Орусиялык ишмер. Кыргыз Республикасынын туңгуч президенти Аскар Акаевдин эң чоң уулу. Каржы министрлигинин Экс-кеңешчиси жана Жогорку Кеңештин экс-депутаты.
Өмүр баяны
Айдар Акаев атасы бийликте турган убакта Улуттук олимпиада комитетин жетектеген, каржы министринин кеңешчиси болгон, ошондой эле Казакстан журт башчысы Нурсултан Назарбаевдин эң кичүү кызы Алия Назарбаевага баш кошуп, бирок никеси узакка созулган эмес.