cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жылан чагуу
Жылан чагуу. Демейде жыланды басып алганда чагат. Кара чаар жылан чаккан жердин тегереги кызарып, ачышып ооруйт, канталап шишийт. Жапа чеккен адамдын абалынын оордугу чаккан жерге, жашына, ден соолугуна жараша болот. Чоң адамдарга караганда балдар (өзгөчө 3 жашка чейинки) көбүрөөк жапа чегет. Чекир жыландын, деңиз жыланын жана кээ бир тропик чырылдак Жыландын уусу нерв системасын жабыркатат, булчуңдарды начарлатат, башты айлантып, кустурат, температура көтөрүлөт. Дем алуу борбору иштебей калып, адам өлүмгө дуушар болот. Биринчи жардам берүүдө жабыркаган адамды тынч жаткырып, жарааттагы ууну тезинен соруп (15— 20 мин.) түкүрүп, андан кийин йод, спирт, зелёнка сыйпоо керек. Жылан чаккан жерди кыймылсыз абалда кармап, тезинен ооруканага жеткирүү зарыл. Жылан чаккан адамга ичкилик ичүү, чаккан жерди кесүү, буугуч менен байлоо болбойт, себеби булар оор кабылдоого алып келет. Жыландын чагуусунан коргонуу үчүн кончу узун булгаары же резина бут кийим кийип, токтоочу же түнөй турган жерди жакшылап карап чыгуу керек. Эгер Жылан жолукса ага тийбөө талапка ылайык. Себеби жыланды кармоого, өлтүрүүгө аракет жасагандар көбүнчө чактырып алышат. Жыландын пайдасы көп. Жылан кемирүүчүлөрдү, зыяндуу курт-кумурскаларды кырат. Уусунан кызыл жүгүрүк, невралгия, миозит жана башка ооруларды дарылоочу дары алынат.
Тамчы (айыл)
Калкы
Калкы -1 427 киши.
Жылан чагуу
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Елле-Игол дарыясы
Елле-Игол — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каралька дарыясынын оң жээгинен 190,6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 38 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Түзөткүч
Түзөткүч, ток түзөткүч - өзгөрмө токту туруктуу токко айландыруучу түзүлүш.
Түзөткүчтүн негизги элементи - электр вентили. Вентилдердин түрүнө жараша Түзөткүч кенотрондуу, газотрондуу, тиратрондуу, сымаптуу, жарым өткөргүчтүү жана электр контакттуу болуп бөлүнөт; мындан тышкары Түзөткүч бир же үч фазалуу, бир жана эки жарым мезгилдүү болуп да айырмаланат. Түзөткүчтөн алынган туруктуу токтун пульсациясын азайтуу үчүн Түзөткүчтүн чыгышына элекир чыпкасы туташтырылат. Бир фазалуу Түзөткүч негизинен автоматика жана телемеханика түзүлүштөрүн, радиоаппаратураны ж. б-ны ток менен камсыз кылат, ал эми үч фазалуулар кубаттуу өнөр жай орнотмолору үчүн пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Таанаев Усуп
Таанаев Усуп – 1890 (болжол менен) -1969-жж.- Азыркы Нарын районуна караштуу Миң-Булак айылынын аймагында 1930-жылдары пайда болгон В.В.Куйбышев атындагы алгачкы колхоздун биринчи башкармасы.
Өмүр баянынан кыскача штрихтер
Усуп Улуу Ата-Мекендик согушка чейин Куйбышев атындагы колхозду жетектеген.
Андан соң, согуш учурунан тартып пенсияга чыкканга чейин колхоздун жылкы фермасын башкарган.
Мындан тышкаары, анын үнү өтө жоон болгондуктан "Күркүрөк Усуп" деп да айтышкан.
Усуптун табыпчылык жайы болгон. Тамыр кармап, ноокастагандардын кеселин аныктап, суу ичирип, чөп-чар менен дарылай койгон учурлары бар.
Усуптун бир туугандары жана алардын тукумдары
Усуп төрт бир тууган. Агасы Таана уулу Баймоңол шариятты өтө жакшы билген билимдүү молдо болгон.Иниси Абдылда өмүр бою айылда иштеген. Жалгыз карындашы Зуура Миң-Булактын Таш-Дөбөсүн байыр алган манап Боокайдын уулу (азыр Боокай уруусу) Молдо Мамбеттин кичүү баласы Солтонкулга турмушка чыккан.
Зуура Солтонкулдан Дүйшө, Муратжан, Муктаркул деген үч уулдуу, Курманжан, Бегимбүбү, Жумабүбү деген үч кыздуу болгон.
Дүйшөнүн уулдары: Жумгалбек Солтонкулов, Мырзабек Солтонкулов, Масмакун Солтонкулов, Малик Солтонкулов.
Баймоңолдун Төлө, Болотбек деген эки уулу болгон. Алар очор-бачарлуу болушуп, уул-кыздары эчак эрезе жетишкен. Төлө менен Болотбектин уул-кыздары бала-бакыра, небере күтүшкөн.
Абдылдадан Асангазы, Үсөнгазы деген эки уул жана алардын укум-тукуму бар.
Усуп менен Сейилман
Усуптун таеке-тайы Эки-Нарындагы моңолдорлордон болот. Ал 30 жаштан ашканга чейин Эки-Нарында, таятасынын колунда жалчы жүргөн. Жашы отуздан кылтайганда таятасы "эми өз элиңе бар балам. Мобул улуу кызымды - таежеңди берейин" дейт. Усуп таятасына "таята, улуу таежемди эмес, кичүү таежемди алып кетейин" дейт. Ошондо кичүү таежеси Сейилман 12 жашар экен. Таятасы Усупка кичүү кызы Сейилманды берип узатат.
Сейилман жаш кезинде бир окуя болгон экен, Усупту элдин “тажаал Усуп” деп айтып калышына себеп болгон.
Усуп колхозду кыдырып аттанып кетсе, түшкө жетпей Сейилман талып жыгылып, өлүп калат. Кошуна-колоңдору, айылдаштары Сейилманды өлдү дешип, боз үй тигип, жайына алып коюшат.
Бешим ченде Усуп үйүнө кайтып келсе, боз үй тигилип, аялдар үн кошуп ыйлап, эркектер өкүрүп турушкан экен. Эмне болуп кеткенин түшүнбөгөн Усупка Сейилмандын өлгөнүн угузушат. Ошондо Усуп “Эртең менен эле тирүү турган Сейилманым эмнеге өлмөк эле” деп, боз үйгө кирип барып, тартып койгон туш кийизге Сейилманды ороп алып эшикке алып чыгат. Айылдаштары “Баягы Усуптун тажаалдыгы кармады, өлгөн аялын да жөн кобой, эр болсо тирилтип алсын” дешип аны жаман көрүшүп, тарап кетишет.
Ошондо Усуп Сейилманды алдына алып олтуруп алып, көкүрөгүн ушалап, оозуна үйлөп, жылдыз толгонго чейин алпурушат. Жылдыз толгондо “өлгөн” Сейилман көзүн ачат.
Анда да айылдаштары, “Тажаал Усуп өлгөн аялын тим койбой тирилтип алды” деп да жаман көрүшкөн экен, аны.
Ошол жаш кезинде клиникалык өлүмгө дуушар болгон Сейилман 70  жашады. “Өлүп калганын” мындайча эскерээр эле, таенем” дейт Жаныш Кулмамбетов: “Эчак каза болгон туугандарыбыздын бирөө эле мени төөгө мингизип алып кайдадыр алып жөнөдү. Кетип эле баратабыз, кетип эле баратабыз. Бир убакта алдыбыздан каза болгон жакын аталарыбыздын бири атчан чыгып, “Ай, Сейилман, эмне келатасың, биякка, кайт артыңа” деди ачууланып. Көзүмдү ачсам эле Усуп мени туурасынан кучактап олтурган экен”.
Усуптун кызы Калыйпа
Сейилман 16 жашында, 1926-жылы Усупка кыз төрөп берет. Атын Калыйпа коюшат.
Калыйпа Усуп менен Сейилмандын жалгыз кызы.
Атасы Усупту тартса керек, айтор 14 жашка чыкканда Калыйпанын көзү ачылып, айылда эмне жакшылык-жамындык болсо, ошонун баарын айтып турат. Бирок, колхоздун башкармасы болуп жүргөн Усуп, "кокус совет бийлиги билип калса, Усуптун кызы бүбү болуп кетиптир деп, камап, же сүргүнгө айдап иет" деп коркуп, Калыйпанын көзү ачыктыгын токттоттурат.
Усуптан эркек бала калган жок, жалгыз кызы Калыйпадан башка.
Калыйпаны 18 жашка чыкканда Усуп менен Сейилман айылдашы, уруулашы, Тынымсейиттин белгилүү манаптарынын бири Ысмайыл ажынын тукуму Кулмамбеттин уулу Осмонго беришет.
Осмон менен Калыйпа тогуз баланын ата-энеси болушкан. Ошонун үчөө жерден боорун көтөрө электе эле чарчап калышкан. Калган алтоону өстүрүп, эрезеге жеткиришкен.
Калыйпа 2001-жылы 13-январда көз жумду.
Усуптун тукумдары
Осмон менен Калыйпанын уулдары: драматург, жазуучу, сынчы, режиссер, котормочу, журналист Жаныш Кулмамбетов менен жазуучу Асанбек Кулманбетов Осмон менен Калыйпанын уулдары, Усуптун жээндери.
Булардан тышкаары Усуптун жээндеринин бири Кулмамбетов Апыш Осмонович үй-бүлөөсү менен ушул тапта Миң-Булак айылында жашайт.
Лютесценс
Лютесценс (Lutescens) – жумшак буудай түрү. Европа менен Түндүк Америкада, КМШ өлкөлөрүндө өстүрүлөт. Лютесценс 46 сорту Кыргызстан дыйканчылык ИИИде татаал гибриддештирүү жолу менен алынган. Машагы (8–10 см) кылкансыз, дандуу, даны кызыл, 1000 данынын салмагы 40,6–45,4 г. Сабагы катуу, жапырылбайт (бийиктиги 90–100 см), жалбырагы ичке. Вегетация мезгили 276 күн, эрте бышат. Унунан даамдуу нан бышырылат. Лютесценс –800 сорту Кыргызстан дыйканчылык ИИИде түр аралык гибриддештирүү (буудайдын кылкансыз 1 сорту менен буудай-буудайыкты) жолу менен алынган. Машагы кылкансыз, ак (узундугу 10–13 см). 1000данынын салмагы 36–40 г, күбүлбөйт. Сабагынын узундугу 130–150 см, жоон, катуу, жапырылбайт. Жалбырагы ичке, узун. Вегетация мезгили 279– 283 күн, кеч бышат. Андан көк тоют, ошондой эле сенаж, силос жана башка даярдалат. Эки сорту тең дат, кара көсөө, чаңгыл кебер илдеттерине туруктуу.
Тони Моррисон
Моррисон "Белавд" (англ. Beloved) чыгармасы менен 1988-жылы "Пулитцер" жана Америка китеп сыйлыктарын утуп алган. Бул роман 1998-жылы окшош аталыштагы тасмага ылайыкташтырылып тартылган (Опра Уинфри менен Дэнни Гловер ролдорду аткарышкан). Моррисон 1993-жылы адабият боюнча "Нобел" сыйлыгына татыган. 1996-жылы Гуманитардык илимдер боюнча улуттук фонд аны Жефферсон лекциясына тандап алган. Бул АКШнын федералдык өкмөтүнүн гуманитардык илимдер жаатындагы эң жогорку ардактуу сыйлыгы болуп саналат. Американын адабиятына кошкон өзгөчөлөнгөн салымы үчүн ал 1996-жылы Улуттук китеп фондунун медалы менен сыйланган. Моррисон Маргарет Гарнер деп аталган жаңы операга либретто жазып, ал алгачкы жолу 2005-жылы аткарылып чыккан. 2012-жылы 29-майда АКШнын президенти Барак Обама Моррисонго президентик "Азаттык" медалын ыйгарган. 2016-жылы Американын көркөм адабиятындагы жетишкендиктери үчүн ал ПЕН/Саул Беллоу сыйлыгын алган.
Бухлоэ
Бухлоэ - Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Чыгыш Альгой районуна карайт. Швабия административдик округуна тиешелүү. Калкы – 12 542 киши (2014-ж.). Аянты – 36.16 км2.
Чыйкан
Чыйкан — чач капчалары менен май бездеринин жана анын тегерегиндеги клетчаткалардын ириңдүү сезгенүүсү.
Ириңдетүүчү микробдордун сыйрылган, чийилген, тытылган, башкача айтканда микротравмага учураган тери аркылуу кириши; авитаминоз, зат алмашуунун бузулушу жана башкалар оорунун өнүгүшүнө түрткү болот. Демейде Чыйкан жалгыздан кийим өйкөгөн жерлерде, желке, бел, жамбаш, кээде бут-колго, бетке чыгат. Адегенде териде кызарган катуу бүдүр пайда болот; ал чоңоюп, ооруганы күчөйт. Оорулуунун башы ооруп, температурасы көтөрүлөт. Кызарганы өчүп, боз көгүш тартат; 3—4-күнү анын ортосу сары башыл болуп ириңдеп, кийин ал жарылып ириң чыгат. Чыйкандын жарылган жеринде өзөгү (өлгөн ткандар) калат, ал 2—3-суткада кан ириң менен аралашып ажырап түшөт. Чыйкан кабылдап тилме, сепсис, флегмона, тромбофлебитке өтүшү мүмкүн. Айрыкча бет, мурун, эринге чыккан Чыйкан коркунучтуу, анткени ириң мээге өтүп, ириңдүү менингитке алып келет.
Дарылоодо хирургиялык жолдор колдонулат, ошондуктан дарттын алгачкы белгилеринде эле дарыгерге кайрылуу керек.
Чыйкандын алдын алуу үчүн өздүк гигиенаны сактоо, теринин кесилген, сыйрылган жерин йод, бриллиант жашылы менен дезинфекциялоо зарыл. Ч-ды өз алдынча сыгууга, ысык басууга болбойт. Анткени ал ооруну кабылдатат. Врачтын көрсөтмөсү менен марганцовкадан ванна жасаса болот. Углеводу көп тамактарды (таттуу, ундан жасалган) азыраак пайдаланып, витаминдүү тамак-аш жеп, организмди чыңдоо зарыл.
Жаңы Ишлы (Миякин району, Башкыртстан)
Жаңы Ишлы — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Качеган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 540 киши. Почта индекси — 452073, ОКАТО коду — 80244830005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Меньшиков Михаил Петрович
Меньшиков Михаил Петрович (1913–1972) - жазуучу.
Балдар жазуучусу Михаил Петрович Меньшиков Свердловск облусундагы Махневский районуна караштуу Кузино кыштагында 1913-жылы туулган. 1927-жылы кооперативдеги бухгалтерге окуучу болот, андан кийин кат ташуучу, шахтер, счетовод болуп иштеген. М.Меньшиковдун журналисттик иши Челябинск облусундагы Карабаш жумушчулар шаарчасында башталган. Биринчи очерктери «Карабашский рабочий» газетасында басылган. Бир аз убакыт өткөндөн кийин комсомолдун облустук «На смену!» деген гезитине кызматка орношуп, 1939–1944-жж. М.Меньшиков аскердик басмаларда, 1944-жылдан «Комсомольская правда» гезитинин Кыргызстан боюнча кабарчысы болуп иштейт, андан кийин «Комсомольская правданын» аппаратында, 1955-жылдан М.Меньшиков Кыргызстанда жашап, өмүрүнүн акыркы мезгилине чейин Кыргызстан Жазуучулар союзунда адабий консультант болуп иштеген. Биринчи китеби 1959-жылы жарык көрүп, ондон ашык китептин автору болгон. М.Меньшиков 1963-жылдан СССР Жазуучулар Союзунун мүчөсү болгон жана эки жолу «Эмгектеги каармандыгы» үчүн медалы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Орус тилинде
Знаменосцы нового: Очерк. – М.: Мол. гвардия, 1950. – 80 с.
Мастера: Очерки о людях Советского Киргизстана. – Ф.: Киргизгосиздат, 1959. – 159 с.
Ты в пути, Асек?: Сборник рассказов для детей. – М.: Детгиз, 1961. – 121 с.
Есть такая девочка. – Ф.: Киргизучпегиз, 1963. – 15 с.
Книжкин юбилей. – Ф.: Мектеп, 1964 – 64 с.
Я с вами, ребята: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1965.– 127 с.
Между делом. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 175 с.
Санькины заботы. – Ф.: Мектеп, 1968. – 14 б.
Санькины заботы: Рассказы для детей дошкольного и младшего школьного возраста. – Ф. Мектеп, 1970. – 24 с.
В отчих краях: Рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 144 с.
Школьные дни коротки: Истории, рассказанные Павликом Арсеньевым. – Ф.: Мектеп, 1972. – 84 с.
В отчих краях: Рассказы, литературные портреты. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 172 с.
Я с вами, ребята...: Два дня из жизни Бакаса и Кости: Повесть для детей младшего и среднего школьного возраста. – Ф.: Мектеп 1985. – 127 с. Торопись, Сыдык!: Рассказы. -Ф.: Адабият, 1989. – 42 с.
Кыргыз тилинде
Атактуу кызылчачынын аңгемеси. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 64 б.
Владимир Путин атындагы чоку
"Владимир Путин атындагы чоку” (Пик Владимира Путина) — Кыргыз Республикасындагы тоо чокулары. Ал Чүй облусунун, Москва районундагы, Ак-Суу дарыясынын бассейниндеги, Жар-Таш дарыясынын оң жактагы куймасынын оң жагындагы тоо кыркасында, 4446 метр бийиктикте орун алган. 2011-жылы, Орусиянын президенти Владимир Путиндин урматына, Ала-Тоодогу чокулардын бирине ысымы берилген.
Аталыш тарыхы
2010-жылы, Орусиянын премьер-министри Владимир Путиндин ысымы менен Ала-Тоодогу чокулардын бирин атоо демилгесин Москва райондук кеңешинин депутаттары көтөрүп чыгып, аны премьер-министр Алмазбек Атамбаев колдоого алган. Мыйзам долбоор даярдалып, Жогорку Кеңештин депутаттары да аны колдоп, мыйзам кол коюу үчүн президентке жөнөтүлгөн.
Кыргызстандын тоо кыркаларындагы аты жок чокуга "Владимир Путин атындагы чоку" деген географиялык аталышты ыйгаруу жөнүндө мыйзамга, 2011-жылы президент Роза Отунбаева кол койгон.
Ляленко Константин Матвеевич
Ляленко Константин Матвеевич (1907, Украина, Харьков облусу – 1976, Калинин (азыркы Жайыл району) – дыйкан, Социалистик Эмгектин Баатыры (1948). 1940- жылдан Кыргыз ССРинин Чүй облусунун Жайыл районундагы « За Линию ЦК ВКП(б)» колхозунун звено башчысы болуп иштеген. Анын звеносу агротехниканы билгичтик менен пайдаланып, буудайдын түшүмүн жогорулаткан. Ленин ордени менен сыйланган.
Түздүк
Түздүк - кургактыктын үстүнкү бетинин, океан жана деңиздердин түбүнүн түзөң бөлүгү.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Диафрагма (биологияда)
Диафрагма (гр. diaphragma - тосмо) - сүт эмүүчүлөрдүн ич көңдөйүн көөдөнгө жана курсак көңдөйүнө бөлүп турган чарымдуу булчуң. Д. кит сымалдарда болбойт. Д. тешик аркылуу кызыл өңгөч, чоң кан тамырлар жана нервдер өтөт. Ошондой эле Д. дем алууга катышуучу маанилүү булчуң. Түйүлдүктө моюн тушта жүрөктөн өйдөөрөк пайда болот жана өрчүү процессинде арт жакка жылат.
Дулкова (дарыя)
Дулкова — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 70 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эл аралык деңиз уюму
Эл аралык деңиз уюму ― эларалык өкмөттөр аралык уюм, БУУнун адистештирилген мекемеси. Ал 1959-жылдан тарта иш жүргүзүп келет. ЭДУ эларалык соода кемечилигине тийиштүү техникалык маселелер боюнча кызматташуу жана маалымат алмашып туруу үчүн аппарат катары кызмат кылат. Эларалык соода кемечилигине тийиштүү өкмөттөр тарабынан кабыл алынган аргандай кысым көрсөтүүлөр менен чектөөлөрдү жокко чыгарууга, ошондой эле деңизде жүрүүнүн коопсуздук ченемдерин (а. и. экономикалык) кабыл алууга көмөктөшөт. ЭДУ конвенцияларды жана башка документтерди (сунуштарды, кодекстерди, колдонмолорду, акыл-насааттарды) иштеп чыгат.
Өзөн берметчендери
Өзөн берметчендери (лат. Margaritiferidae) —  берметчен моллюскалардын бир тукуму, булардын кыйла түрлөрү бар: Даур берметчени (лат. Margaritifera dahurica), Камчатка берметчени (M. middendroffi), деңиз берметчени (Pinctada martensii), Цейлондун деңиз берметчени (P. vulgaris).
Кыр-Тау (дарыя)
Кыр-Тау — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыртовка дарыясынын оң жээгинен 33 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эларалык жабык келишим
Эларалык жабык келишим – жоболорго ылайык анын катышуучуларынын чөйрөсү кандайдыр бир көрсөткүчтөр менен чектелген келишим.
Сомерс Пойнт (Нү-Жерси)
Сомерс Пойнт (Нү-Жерси) (Somers Point) — Нү-Жерси штатынын Атлантик округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 10795 киши. Болжолдуу аянты - 13.4 км². FIPS коду — 34-68430.
Агностицизм
Агностицизм (гр. agnostos – таанып билүүгө болбойт) – философиядагы идеалисттик багыт; ал объективдүү дүйнө менен анын мыйзамдарын таанып билүүгө болбойт деп эсептеп, абсолюттук чындыкты танат. 18-кылымдарда агностицизмди теориялык жактан англиялык субъективдүү идеалист Юм, немец философ – идеалисти Кант иштеп чыгышкан. Агностицизм ар түрдүү формада кездешет. Мисалы, Кант нерселер объективдүү жашайт дегени менен, аларды таанып билүүгө болбойт десе, Юм нерселердин объективдүү жашашын танып, биз алар жөнүндө чындыкка жакын эч нерсе биле албайбыз деген жыйынтыкка келет.
Антивирустук программа
Антивирустук программа (Antivirus software) - Компьютерди вирустан коргоо үчүн иштелип чыккан антивирус програмдары айтылат. Антивирус програмдарында баштапкы жүктөө програмын, иштетүү  системдерин   жана башка програмдарды  өзгөртүүгө аракеттенген програмдарды издөө иши програмдалат. Антивирус програмдары вирустун белгиси деп аталган белгилүү вирустун кодун аныктаган моделди издейт жана аны файлда сакталган вирус белгиси менен салыштырат. Вирус белгиси файлы дайыма өзгөртүлүп турат, себеби жаңы табылган вирустар белгиси улам кошулуп турат. Мындай өзгөртүлүп турган файл менен антивирус програмдары үчүн көпморфтуу (полиморфтуу) вирустардын белгиси табуу кыйындыкты түзөт. Көп морфтуу вирустар башка програмдарга же файлдарга өзүн кыстарып, алардын кодун өзгөртүү үчүн иштелип чыгат. Коддорду текшерүүгө болбогондуктан полиморфтуу вирусту вирустун белгиси боюнча табууга болбойт. Антивирустук программалардын милдеттерине вирустарды жоюу үчүн програмдык файлдарга эмдөөнү аткаруу кирет. Програмдык файлга эмдөө жүргүзүлгөндө файлдын өлчөмү жана файл түзүлгөн дата сыяктуу маалыматтар өзүнчө эмдөө файлына катталган болот. Бул маалыматтарды колдонуп, эмдөө програмы вирус жуккан програмдык файлдар жөнүндө кабарлайт. Айрым татаал вирус програмдары табылбаганга аракеттенет. Эгерде вирус биздин програмга жукса баштапкы жукпаган файлдын өлчөмүн жана түзүлгөн датасын эмдөө файлына кабарлап коeт. Табылбаганга аракеттенген методдорду колдонгон вирустар жашырынган вирустар деп аталат.
Дентин
Дентин (лат. dentis - тиш) – балыктардын плакоид кабырчыгынын курамына кирүүчү жана сүт эмүүчүлөрдүн тишинин негизги массасын түзүүчү сөөк тканынын бир түрү. Тиштин кабыгында Д. тиш эмалы менен, ал эми тиштин тамырында  болсо - тиш цементи менен капталат. Адамдын тишинде Д-дин курамында 64 %ке жакын минералдык туздар, 28 % - орг. заттар жана 8 % суу болот.
Жылуулук менен дарылоо
Жылуулук менен дарылоо — жылуулук таасир берүүчү түрдүү физиологиялык каражаттарды дарылоо максатында колдонуу. Жылуулук менен дарылоого баткак менен дарылоо, парафин, озокерит менен дарылоо, ысык жана жылуу ванналар, душ, компресс, жарык менен дарылоо, электр менен дарылоо жана башка кирет. Мында жылуулуктун күчүнө, узактыгына, жылуулукту койгон жердин көлөмүнө жараша ооруган жерде жана жалпы реакциялар пайда болот. Жылуулук түздөн түз таасир эткенде кан жана лимфа айлануу жакшырат; ооруну басаңдатып, сезгенүүгө каршы таасир этет жана ткандарды калыбына келтирүүчү процесстер күчөйт. Ысык-Көлдүн жээгиндеги жана деңизге жакын жайгашкан курорттордо күнгө ысыган кум ваннасы пайдаланылат. Парафин жана озокерит жылуулукту жакшы сактагандыктан физиотерапияда кеңири колдонулат. Аларды эритилген масса түрүндө белгилүү температурада дененин оорулуу жерине жабыштырып, төшөк жаап коёт. Процедурадан кийин ал жерди вазелин, атыр менен сүрүү сунуш кылынат. Жылуулук менен дарылоо врачтын сунушу боюнча четки нерв системасынын, ички органдардын, буту-колдун, тери ооруларында жана башка колдонулат. Процедуранын алдында жана андан кийин 10—15 мин. эс алуу зарыл. Үйдө 53—60°ка чейин ысытылган кумду, тузду баштыкка салып, ооруган жерге басса болот. Үйдө Жылуулук менен дарылоону врачтын сунушу боюнча гана жүргүзүү керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Токчоро Жолдошов
Жолдошов Токчоро (1903-1937) – адабиятчы. Кемин районунун Кара-Булак айылында 1903-жылы туулган. 1919-жылы комсомолго кирип, 1920-жылы үч айлык педагогикалык курсту бүтүргөн. 1920-1921-жж. Суусамырда мугалим болуп иштеген. 1921-1925-жж. Верный (Алма-Ата) шаарындагы Жети-Суу агартуу институтунда окуп, РКП(б)нын мүчөлүгүнө кабыл алынган.
1925-жылы институтту бүтүрүп, Кара-Кыргыз облустук аткаруу комитетинин эл агартуу бөлүмүнүн карамагына келип, Каракол эл агартуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. Ошол эле жылы Москвада СССР элдеринин Борбордук басмасынын редактору жана секретары болуп иштеп, кыргыз акындарынын тунгуч жыйнагы «Кызыл гүл» жарыкка чыккан. 1927-1928-жж. «Көрктүү адабият менен акындарыбыз» аттуу макалалар түрмөгү «Эркин-Тоо» жана «Кызыл Кыргызстан» гезиттерине басылган.
1927-1929-жж. Кыргыз АССРинин эл агартуу комиссариатынын алдындагы Академиялык борборунун начальниги болуп иштеген.
1929-1931-жж. Кыргызстан Борбордук Аткаруу Комитетинин жооптуу катчылыгынын кызматын аткарган жана Президиумунун мүчөлүгүнө шайланган.
1931-1932-жж. Кыргыз АССРинин колхоз борборунун төрагасы болуп иштеген. 1933-1935-жж. Эл агартуу комиссары, ВКП(б)нын Кыргыз обкомунун мүчөсү болгон.
Берметкөздөр
Берметкөздөр (лат. Scopelarchidae) — океанда жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга берметкөз (лат. Scopelarchus candelops) кирет.
Түгөлбаева Бермет Галиевна
Түгөлбаева Бермет Галиевна (22. 4. 1949ж. т., Фрунзе (азыркы Бишкек)) - юрист, юрид. илимдин доктору (2004).
Техника илимдин кандидаты (1989). КМУнун физика (1972), КРСУнун юрид. (1999) ф-ттерин бүтүргөн. КМУда лаборант (1976-78), ФПИде кенже, улук илимий кызматкер (1978-82), КМУда додент, бөлүм башчынын орун басары (1993), КТМИде тышкы байланыш жана маркетинг боюнча проректор (1994-96), КРСУда, КТМИде окутуучу (1999), КРСУда докторант (2000-03), доцент, кафедра башчысы (2003-08), юридика ф-тинин деканы (2008) болуп иштеген.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Киргизки (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Киргизки — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Учпилин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 83 киши. Почта индекси — 452305, ОКАТО коду — 80224847007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бод
Бод (Baud) телеграфтык жиберүү ылдамдыгынын бирдиги. Токтун 1 секте бир элементардык жиберүүсү катары аныкталат. Фр. инженери жана телеграфисти Жан-Морис Эмил Бодонун ысмынан аталган. Азыркы учурда модемдердин иштөө ылдамдыгы бит/сек (bps bit per second) менен ченелет.
Чыйрыгуу
Чыйрыгуу — теридеги кан тамырлардын куушурулуп, спазмга учурагандыгынан үшүү сезиминин пайда болушу. Анда тери түктөйүп, жаак, кол, бут, кулак териси муздап, көгүш кызыл тактар пайда болот. Чыйрыгууда жылуулуктун сыртка берилиши азаят жана булчуңдардын кыймылынан жылуулуктун пайда болушу күчөп, ал болсо дене температурасынын жогорулашына алып келгенден кийин Чыйрыгуу тарайт. Абдан эти ысыганда, эгерде дененин температурасы тез-тез өзгөрүлүп турса, Чыйрыгуу кайталанат.
Дени соо киши сууктун таасиринен чыйрыгат; ал организмдин суукка каршы болгон кадимки коргонуу реакциясы болуп, үшүп калуудан сактайт. Чыйрыгуу көбүнчө жакшы тамактанбаганда, нерв жана эндокриндик бузулууларда, витамин жетишсиздигинде байкалат. Алдын алуу үчүн суук мезгилде жылуу кийинүү, жылуу мезгилде организмди чыңдоо, сууга түшүү, аба жана күн ваннасын алуу, физкультура менен машыгуу, витаминдүү тамак-аш сунуш кылынат.
Портрет (адабият)
Портрет (француз тилинен – сүрөт, көрүнүш) 1.Чыгармадагы каармандын сырткы өңү-түсүнүн, кебете-кешпиринин, кийим-кечесинин, жүрүш-турушунун, кылык-жоруктарынын сүрөттөлүшү. Жакшы жазылган аркылуу каармандын образы ачылат, адамдын тышкы көрүнүшүн сүрөттөө аркылуу автор анын ички дүйнөсүнөн кабар берет. Ч. Айтматов “Эрте келген турналар” повестинде башкарма Тыналиевдин портретин төмөнкүдөй сүрөттөйт: “Аскерден кие келген боз шинели үстүнөн түшпөгөн, көк тумагы башында, асынма сумкасы капталында, өзү жаш болсо да, караганы катаал, кабагы түнт, кабыргасы кем капталына кыйраңдай баскан, бет отунун сөөгү чыгып, арыктап калган...” Же, атасы Жакып жаңыдан көргөндөгү Манастын портрети:
Маңдайы жазы, башы кууш,
Бар боюнда турат тууш!
Кочкор тумшук, кош кирпик
Көркү калча, көзү тик!
Жалаяк ооз, жар кабак,
Образ
Образ, кейип ( ор- көрүнүш, туруш-турпат) – турмуштун конкреттүү жана жалпыланган жактарынан алынган адамдын искусстводогу эстетикалык мааниге эгедер чыгармачылык көркөм фантазия менен түзүлгөн көрүнүшү. Образдар илим менен искусствону айырмалап турат. Жазуучу өз предметин көркөм образдар аркылуу сүрөттөйт. Ал өзүнүн дүйнөгө болгон көз карашына, эстетикалык идеалына, чыгармачылык жана турмуштук тажрыйбасына ылайык турмуш чындыгына, көрүп-билген кишилерге алымча-кошумчаларын киргизет образдын эстетикалык жана тарбиялык кудурети көрүнөт. Чыгармадагы образдын аткарган кызматына жана турган ордуна карап, адабият таануу илимдер кейипкер, башкы каарман , экинчи даражадагы каарман,мүнөз, тип деп бир нечеге ажыратылып жүрөт.Жусуп Турусбековдун “Ажал ордуна” драмасында катышкан кейипкер-каармандар  - Искендер, Бектур, Кабыл, Зулайка,Зулайканын ата-энеси Кармышак, Максүт, Насип, Алымбай, Учей-Фу, Литун-Чан. Булардын ичинен чыгарманын фабуласында башкы орунда туруп, көп окуяларга катышып, ошол окуялар анын тегерегинде өнүккөн каармандар бар, мындай каармандар, башкы каармандар болот.Драмада мындай милдетти Искендер менен Зулайка аткарат.Бул экөө - драманын башкы каармандары. Башка каармандар алардын ар кандай иш-аракетине жардам берип,же тоскоолдук кылып, айрым эпизоддордо гана көрүнүшөт, чыгарманын идеясын ачып берүүдөгү кемчилдиктерди толтурушат, да экинчи даражадагы, же жардамчы каармандар болуп саналат.Образдар жазуучунун эстетикалык идеалына туура келер-келбесине карап, шарттуу түрдө оң жана терс образ болуп бөлүштүрүлүп жүрөт. Бул образдар сөзсүз ушул эки лагерге ажыроо керек деген эреже эмес.Жазуучулар метафоралык жана символдук образдарды да кеңири пайдаланышат.Образдар жанрдык модификациясына карата лирикалык, эпикалык,драмалык, образдар деп бөлүнөт.Сүрөттөө өзгөчөлүктөрүнө ылайык реалисттик, романтикалык образдар болуп бири-биринен, жанрлардын жана методдордун өзгөчөлүктөрүнө ылайык да айырмаланып турат.Образ түшүнүгү искусствонун пайда болгон мезгилинен тартып, ар түрдүү мезгилдерде адабий агымдарга жана көркөм методдорго ылайык ар кыл өзгөрүүлөргө учурап келди.
Портрет (адабият)
Жаагы жазы, ээги узун,
Эр мүнөзү көрүнөт.
Кең көкүрөк, жайык төш,
Аркасы кең, бели түз,
Керимбаева Бакиш
Керимбаева Бакиш (1926-1992) Уз. Бакай-Ата районундагы Түйтө айылында төрөлгөн. Саймачылыкты, оймочулукту, бычмачылык-тикмечиликти тең кармаган. Телегей, Чакей, Түр деген эжелеринин нускасын алган. Бакиштин туш кийиз буюмдарында үч тумарча, ортодон эки булуңча чыгып, илме саймасы эндүү берилет. Кыргыздын көркөм оюму көчөт болуп түшөт. Четтик оюмдары «карга тырмак оюму» менен айкалышат. Бир буюмда алты оюм бири-бири менен алмашып, ортолоруна «суу» жиберилет. Ал бир табакча болуп көрүнөт. Ошондо кызыл-көк, сары-жашыл түс ич арада ирээти менен алмаштырылат. Борбордук көчөттөрдө кыргыздын негизги көркөм оюмдары бай каражат болот. Уз жалбырактан оюм чыгарып, аны шырдак оюмдарына, сайма көчөттөрүнө бай каражат кылып алган. Уздун курактары негизинен - «кереге көз курагы», «төр көз курагы», «турна канат курагы». Ал бычып-тиккен тебетей, калпак, кементай ж. б. кийим үлгүлөрү жергиликтүү шартты аныктап, кийим бычуу бөтөнчөлүктөрүнө шартташат. Анын Ч. Айтматовдун 60 жылдык мааракесине карата уюшулган үй музейине, Оштогу Сулайман тоосундагы тарыхый-этнографиялык музейге белекке берген үлгүлөрүндө Талас жергесине таандык кол өнөрчүлүктүн нукуралыгы бар.
Портрет (адабият)
Айбаты катуу, заары жүз,
Керимбаева Бакиш
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Портрет (адабият)
Пил мүчөсү көрүнөт!
Жолборс моюн, жоон билек,
Бөрү кулак, жолборс төш
Бөлөкчө түрү бар экен.
''(“Манас”, Сагымбай Орозбак уулу (Орозбаков) вариантынан) '' Мында эпикалык түзүүнүн фольклордук ыкмасы гипербола кеңири колдонулуп жатат. Мына ушул портеттик сүрөттөөлөрдөн каармандардын ким экендигин, алардын өткөн жана азыркы абалын билүүгө болот. 2. Кээ бир акын-жазуучунун өмүрү жана чыгармачылыгы жөнүндө жазылган илимий чыгармаларында кээде деп аталат (мисалы, К. Асаналиев, К. Артыкбаев, А. Садыков, Б. Керимжанова сыяктуу адабиятчылардын Т. Сыдыкбековдун, Ч. Айтматовдун, А. Токомбаевдин, А. Осмоновдун, Жоомарт Бөкөнбаевдин чыгармачылыгынын айрым маселелери жөнүндө жазган илимий сын китептери, макалалары.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
[Категория: дабият]]
Диафиз
Диафиз - жиликтердин эки башынын ортоңку жумуру жери. Д. тыгыз заттардан, ал эми жиликтердин эпифиздери (баштары) болсо борпоң заттардан турат. Д-дин ички көңдөйүндө чучук болот.
Мияшев Таш
Мияшев Таш (1931–2007) - акын, жазуучу.
Таш Мияшев Кара-суу районунун Папан кыштагында 1931-жылы 22-майда туулган. Айылындагы жети жылдык мектепти бүтүп, колхоздо эсептегич болуп иштеген. 1948 – жылы Ош шаарындагы орто мектепке кирип, аны 1951-жылы бүтүрөт да, ошол эле жылы облустук «Ленин жолу» гезитине өз кабарчылык кызматка орношкон. 1952–1957-жж. «Большевик» орто мектебинде мугалим, Кара-Суу райондук билим берүү бөлүмүндө инспектор, райкомдо инструктор, облустук «Ленин жолу» гезитинде кызматкер, 1959-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун Ош облусу боюнча кеңешчиси, 1962-жылдан «Ленин жолу» гезитинде адабий кызматкер болуп иштеген. 1967-жылы Ош мамлекеттик пединститутун сырттан окуп бүтүргөн. 1967–1969-жж. Москвадагы М.Горький атындагы адабият институтунда окуп келип, «Кыргызстан маданияты» гезитинин Ош облусу боюнча өз кабарчысы, 1972–1975-жж. облустук телерадио комитетинин төрагасы болгон. 1976-жылдан облустук «Ленин жолу» гезитинде адабий кызматкер, 1987-жылы «Кыргызстан маданияты» гезитинин өз кабарчылыгына которулуп, ушул кызматта иштеп жүрүп эс алууга чыккан.
Т.Мияшевдин адабий чыгармачылык жолу 1952-жылдан башталып «Коммунизм семафору» деген алгачкы ыры «Кызыл Кыргызстан» (азыркы «Кыргыз Туусу») гезитине басылган. Ошондон баштап анын ырлары, поэмалары республикалык, облустук гезит-журналдарда жарыяланып келген. Т.Мияшевдин «Махабат менен коштошуу» аттуу повести экинчи жолу басылып, бул повестин Ош кыргыз драма театры сахналаштырган. Айрым чыгармалары орус тилине которулуп басылган. Т.Мияшев 1959-жылы Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. Үзүрлүү эмгеги үчүн «Эмгектеги каармандыгы үчүн» (1970) медалы менен сыйланып, «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери» (1995) деген ардак наамга татыктуу болгон.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Туңгуч күү: Ырлар. – Б., 1966. – 152 б.
Таңды тосуу: Ырлар жана поэмалар. – Б., 1967. – 60 б.
Комиссар: Даректүү повесть. – Б., 1969. – 100 б.
Керме-Тоо: Ырлар жана поэмалар. – Б., 1971. – 88 б.
Дарыя күүсү: Ырлар жана поэма. – Б., 1980. – 104 б. Өлбөстүккө таазим: Повесттер. – Б., 1982. – 316 б.
Алтын аймак: Ырлар жана поэма. – Б., 1984. – 72 б.
Аталар жолу: Даректүү повесть. – Б., 1987. – 199 б.
Ак-Буура ыры: Ырлар. – Ош, 1995. – 176 б.
Генерал: Даректүү баян. – Ош, 1998. – 192 б. Махабат менен коштошуу: Повесть. – Кант, 1993. – 96 б.
Баарыбыздын атабыз: Даректүү повесть. – Ош, 1998. – 200 б.
Орус тилинде
Поклон бессмертию: – Москва, 1987. – 480 с.
Кош-Көл
Кош-Көл (Кош-Көл) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Тамчы айыл округу составына кирет.
Буккенхоф
Буккенхоф - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Эрланген-Хёхштадт (район)|Эрланген-Хёхштадт районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы –  3323 киши (2010-ж.). Аянты – 1.38 км2.
Лямблия
Лямблия (Lamblia) – зоомастигин классындагы шапалактуулар уруусу. Сүт эмүүчүлөрдүн (кишинин, коёндун, чычкандын), жерде-сууда жашоочулардын, айрым омурткасыздардын митеси. Лямблиянын 2 сүйрү ядросу, 4 жуп шапалагы бар. Денеси алмуруттай, узундугу 8–30 мкм. Жону томпок, курсак жагы ийилип, ээсинин ичегисине жабыша турган соргучка айланган. Узунунан бөлүнүп көбөйөт. Ичегинин төмөн жагына келгенде цистага айланып, сыртка чыгат да, соо кишинин (жаңы ээси) ичке ичегисине, өт жолдоруна кирип, лямблиозду пайда кылат. 100дөн ашык түрү бар. 10 түрү сүт эмүүчүлөрдүн (чычкан, коён жана башка), 1 түрү жерде-сууда жашоочулардын митеси.
Эми Тан
Эми Тан (англ. Amy Tan; 1952-жылы 19-февралда туулган) — америкалык жазуучу. Анын чыгармалары эне-кыз мамилелерин жана кытай тектүү америкалык болуу тажрыйбаларын изилдейт. Анын "Шаттык жана оомат клубу" (англ. The Joy Luck Club) романы 1993-жылы режиссер Уэйн Ван тарабынан тасмага ылайыкташтырылган.
Чыгармалары
Тан "Ашкана кудайынын жубайы" (англ. The Kitchen God's Wife), "Жүз купуя сезим" (англ. The Hundred Secret Senses), "Сөөкчүнүн кызы" (англ. The Bonesetter's Daughter), "Балыкты чөгүүдөн куткаруу" (англ. Saving Fish from Drowning) жана "Керемет өрөөнү" (англ. The Valley of Amazement) сыяктуу бир катар романдарды жазган. Ошондой эле ал "Тагдырдын карама-каршысы: Ой жүгүртүү китеби" аттуу нон-фикшн дилбаяндар жыйнагын жазган. Андан тышкары Тан эки балдар китебин жазган. Алар: "Ай айым" (англ. The Moon Lady, 1992) жана "Кытай сиам мышыгы Сагва" (англ. Sagwa, the Chinese Siamese Cat, 1994). Бул чыгарма PBS каналында обого чыккан анимациялык сериалга айланган.
Еловый дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пыж-Шор
Пыж-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 418 дарыясынын оң жээгинен км алыстыкта Уса орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Өлүк узатуунун зыйнаты
Өлүк узатуунун зыйнаты – бул жалган дүйнө менен кош айтышып каза тапкан адамды кастарлап узатуу, тирүүлөрдүн вазийпасы. Адам каза болгондо, жай жерине жылаңачтап коюу. “Майрам сууга” алуу.Боз үй тигүү. Адам жан берген күнү “конокторго” кой союу. Ал ошол биринчи күнү келгендерге жана кызмат кылгандарга тартылат. Өлүктүу коюу расимине даярдыктар көрүү.Анын “кара ашы” делип, жылкы, бодо союлган. Жыртыш айрылып таратылат, аны алгандар маркумга Куран атап окуп, керегине пайдаланышат. Маркумду жууп – тароо, кепиндөө, жайга берүү, жай казуу ж.б. салт – санаалар кыргыздарда толугу менен ислам дининин эрежелеринин негизинде жасалат. Андан кийин маркумдун аласа – бересеси жана кандай киши экендиги тууралуу жакындары жаназа окуур алдында элден сурашат. Кыргыздын салты боюнча өлгөн адамды жамандабайт. Маркум көмүлүп бүтөт. Кырк кадамдан кийин кайрылып Куран окулат. Кара ашы тартылып, кайра куран окулгандан кийин өлүк кармагандарга ылайыгына жараша маркумдун кийим – кечектери таратылат. Кырк күндөн кийин кыркы, жыл айлангандан кийин ашы берилет. Маалымат булагы:Шоокум журналы.№8.(37) август,2009-жыл.
Кабекова, Зоя Ивановна
Кабекова, Зоя Ивановна - акын, жазуучу. Россиянын Иваново шаарында 1927-жылы 13-ноябрда туулган. 1939-жылы үй-бүлөсү Ыраакы Чыгышка көчүп келип, 1945-жылы орто мектепти аяктагандан кийин 5-Ырааккы Чыгыш армиясынын ыр жана бий ансамблинде жалданып иштеген. 1947-жылы күйөөсү Кабеков Сафарбек менен Фрунзе шаарына туруктуу жашоого көчүп келишип, Курортология илим-изилдөө институтунда алгач китепканачы, андан соң китепкананын башчысы болуп иштеген. Бир эле мезгилде “Горные зори” адабий бирикмесинин мүчөсү жана “Тулпар” адабий бирикмесинин жетекчиси болгон.
Анын ырлары жана макалалары республикалык гезиттерде, «Литературный Кыргызстан» журналында үзгүлтүксүз жарыяланган.
1995-жылы Израилге репатриацияланган жана ал жакта адабий ишмердигин улантып келет.
«Второе дыхание» (Израиль: Петах-Тиква, 1997, 160 б.), «Мы из Холона» (Израиль, 1999,197 б.), «Страницы памяти» (Израиль: Холон, 2005, 196 б.), «Лодские страницы» (Израиль: Ганей-Авив, 2007, 142 б.) сыяктуу бир топ альманахтарды чыгарууга автор жана түзүүчү катары катышкан.
Согуш ардагерлеринин жана майыптарынын клубунун адабий бирикмесинин (Израиль, Холон ш.) жана пенсионерлердин адабий кружокторунун (Ганей-Авив) мүчөсү болгон. 2008-жылы Израиль мамлекетинин 60 жылдыгына жана немис улутчулдугунун үстүнөн болгон Улуу жеңиштин 63 жылдыгына арналган Ицхак Задман атындагы адабий конкурсунун лауреаты болгон. Учурда Ганей-Авивде (Израилде) жашайт.
Жарык көргөн китептери
Орус тилинде
Разговор на равных. Стихи. – Ф.: Адабият, 1982. – 54 с.
Разговор на равных. Стихи. – Ф.: Адабият, 1990. – 112 с.
Арча: Стихи. - Б.: Алтын Тамга, 2000. - 121 с.
Маленькие истории, смешные и не очень: Проза. - Израиль, 2002. - 139 с.
Эларалык жарандык процесс
Эларалык жарандык процесс – эларалык жеке укуктун ажырагыс бөлүгү катары түшүнүлгөн шарттуу аталгы; ар бир улуттук мамлекеттин алкагында аракеттенген, чет элдик юридикалык жактардын жана жеке адамдардын, ошондой эле жарандыгы жок адамдардын, чет мамлекеттин жана анын дипломаттык өкүлдөрүнүн, эларалык уюмдардын процесстик абалын, мамлекеттин иммунитетин, улуттук соттордун компетенциясын чектөөнү (эларалык соттолууга жатчу маселелерин), жарандык иштерде сот далилдерин көрсөтүү менен субъекттердин категорияларынын катышуусун, чет элдик соттордун тапшырмаларын, чет элдик соттордун чечимдерин таанууну жана аткарууну, чет элдик сотто козголуп, анда бүтпөй калган юридикалык маселелердин маанисин, ошондой эле чет элдик арбитраждардын чечимдерин аткарууну жөнгө салуучу жарандык-процесстик эрежелердин комплекси.
Бутанаев, Виктор Яковлевич (Астайбек)
Виктор Яковлевич (Астайбек) Бутанаев (1946-жылы 12-мартта туулган - 2023-жылы 5-июнда каза болду ) – Орусиядагы чыгыш таануучу; хакас элинин заманбап тарыхчы окумуштуусу жана педагогу, профессор, тарых илиминин доктору. Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер (2002), Хакасия Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер (2006). "Теңир-тоолук кыргыздар менен хакастар Эне-Сай Кыргыз каганатын негиздеген орто кылымдардагы кыргыздардын орток урпактары" деген илимий пикирдин ырааттуу жактоочусу.
Кыскача өмүр таржымакалы
Виктор Яковлевич (Астайбек) Бутанаев 1946-жылы 12-мартта советтик аскер кызматында иштеген хакас тегиндеги Яков Николаевич Бутанаевдин бүлөсүндө Камчаткада (Орусиянын Ыраакы Чыгышында) туулган. Атасы Яков (хакасча аты – Алабарс) Улуу ата мекендик согушка катышкан, учкуч болгон.
1964-1969-жылдары Өзбекстандын борбору Ташкен шаарында Ташкен мамлекеттик университетинин Тарых факультетинде таалим алган.
1969-жылдан тартып Хакасиянын борбору Абакан шаарындагы Хакас өлкөм таануу музейинде этнограф болуп иштеген.
1970-72-жылдары Орусиянын Приморье чөлкөмүндө (край) Иман шаарында аскердик кызмат өтөгөн.
1972-92-жылдары Хакасия Тил, адабият жана тарых илим-изилдөө институтундагы тарых бөлүмчөсүндө ага илимий кызматкер болуп иштеди.
Улуттук “Тун пайрам” аттуу майрамды калыбына келтирүүгө чоң салым кошкон (1980-жыл). Кийинчерээк Хакасиянын улуттук гербинин долбоорун түзүүгө да катышты.
1983-жылы Новосибирск шаарында кандидаттык диссертациясын этнография тармагында жактады. Темасы: “ХIХ к. – ХХ к. башындагы хакас айылынын социалдык-экономикалык өнүгүшү” («Социально-экономическое развитие хакасского аала в конце ХIХ-начале ХХ в.»).
1991-94-жылдары Орусиянын Сибир бөлүмүнүн Филология институтунда фольклор бөлүмчөсүндө (Новосибирск шаарында) этнограф катары эмгектенди.
1993-жылы Новосибирскиде Орусия ИАсынын Сибир бөлүмүнүн Археология жана этнография институтундагы Окумуштуу кеңешинде тарых илиминин доктору наамын алуу үчүн доктордук диссертациясын жактады. Темасы: “Хакастардын этностук маданияты жана алардын тарыхый өнүгүшүнүн негизги баскычтарын калыбына келтирүү көйгөйлөрү” («Этническая культура хакасов и проблемы реконструкции основных этапов их исторического развития»).
1993-жылдан тартып Абакан шаарында Н.Ф.Катанов атындагы Хакас мамлекеттик университетинин Илим изилдөө бөлүмүндө Этнография лабораториясы ачылып, Бутанаев анын жетекчиси болуп дайындалды.
1994-2011-жылдары аталган университеттин Археология, этнография жана тарыхый чөлкөм таануу кафедрасын жетектеп келди.
1994-жылы Монголияда илимий сапарда болду. Кыргыз-Нор көлүн кезди.
Абаканга келген кыргыз тарыхчылары (Имел Молдобаев, Тынчтыкбек Чоротегин, Олжобай Каратаев ж.б.) жана жазуучулары (Кеңеш Жусупов, Кердегей – Кубат Жусубалиев, ж.б.) үчүн Хакасияга жана Тывага этнографиялык сапарлар уюштурду.
1988-2015-жылдары Кыргызстанда бир нече ирет илимий сапарда болду. Ар кыл кыргыз университеттеринде дарстар окуду.
Саян-алтай этнографиясы тармагында илимий мектеп түзүүгө жетишти.
Виктор Яковлевич Бутанаев 2023-жылы 5-июнда таңда Абакан шаарында жүрөгүнөн кармап каза болду.
Үй-бүлөсү
Жубайы – Ирина Исаевна (Эркине) Бутанаева. Ал – хакас тили жана фольклору боюнча адис, илимпоз.
Уулу – Азархан (түрколог), кыздары – Дарига, Алангоа.
Илимий жана башка коомдук наамдары
1994-жыл - Орусиянын Коомдук илимдер академиясынын анык мүчөсү.
1995-жыл – Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун (мурдагы Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын) ардактуу мүчөсү.
1998-жыл – Түркологдордун эл аралык жамаатынын президиумунун мүчөсү (Түркстан шаары, Казакстан).
Сыйлыктары
1996-жыл – Хакас мамлекеттик университетинин профессору наамын алды.
1999-жыл – И.Арабаев атындагы КМУнун Чыгыш тилдери жана маданияттары институту тарабынан бул институттун ардактуу профессору наамы ыйгарылды.
2004-жылы “Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер” наамы ыйгарылды.
Кашык тумшуктуу кытан
Кашык тумшуктуу кытан (Platalea leucorodia, Linnaeus, 1758):