cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хун
Диний ишенимдери. Хундар башка байыркы түрк уруулары сыяктуу эле көк асманга сыйынышкан. Көктү туюнткан «теңир» сөзү хундар доорунан мурасталган (Эки Дарыя аралыгында байыркы шумерлер да б. з. ч. IV—III миң жылдыктарда көктү «диңгир» деп атаганы маалым). Теңир — бир эле учурда көктү да, анын рухун — ээсин да туюнткан. Теңир адамдын тагдырына гана эмес, жалпы эле мамлекеттин тагдырына кийлигише алат, кут да берет, жазалай да алат деп түшүнүшкөн. Кыргыз элиндеги «Теңир жалгасын» деген сөз ошол доордон келип жеткен. Жалпысынан, хундар Теңирден кийинки орунда турган башка кудайларга — аалам чырагы болгон Күнгө, Айга, жылдыздарга, ошондой эле жашоо очогу болгон Жерге, молчулук булагы болгон Сууга, тоо-ташка, ата-бабаларынын арбактарына сыйынышкан. Хун төбөлдөрүнүн жалпы курултайы учурунда кудайларга курмандыктар чалынган. Шанүй да ар күн сайын Күнгө жана Айга табынып турган. Хундар тиги дүйнөнүн бар экендигине да ишенишкен.
Үй-бүлө мамилелери. Хундарда үй-бүлөнүн кожоюну — эркек болуп, үй-бүлө патриархалдык мүнөздө эле. Аялы үчүн күйөөнүн, балдары үчүн атанын сөзү милдет болгон. Түмөн-шанүйдүн мисалында бардар адамдар жана төбөлдөр эки (же андан көп) аял алганга акылуу болгондугун, Шанүйдүн мурасчысы катары адатта анын уулдарынын улуусу дайындалгандыгын тарыхый булактардан билебиз. Агасы өлсө, жесир калган жеңесин кайнисине никелөө салт болгон. Хун жигити өз уруусунан башка уруудагы кызга үйлөнгөн (экзогамия). Үй-бүлө мүчөлөрүнүн бири кылмыш кылганы аныкталса, башка бир туугандары да чогуу жазаланышкан. Хун доорунун үй-бүлө мамилелери, коомдук турмуштун башка бир катар көрүнүштөрүндөй эле, кийинки түрк элдеринин коомдук тарыхына из калтырган.
Көкөмерен
Көкөмерен (көк жана моңголчо мөрөн — суу; көк суу) — Жумгал районунун аймагы аркылуу аккан суу, Нарын дарыясынын оң куймасы. Жалпы узундугу 199 км, алабынын аянты 10400 км2, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2800 м. Суусамыр менен Батыш Каракол сууларынын кошулган жеринен К. аталат. Ири куймалары: Муз-Төр, Жаман-Эчки, Ак-Суу, Жоо-Жүрөк, Ой-Кайың, Көбүк-Суу, Жумгал, Миң-Куш. Мындан тышкары 100дөн ашык майда куймалары бар. Негизинен кар жана булак сууларынан куралат. Көп жылдык орточо чыгымы 102 м3/сек; эң көбү июнда (996 м3/сек), азы мартта (29,7 м3/сек) байкалат. Апрелде кирип, сентябрда тартылат. Октябрь—ноябрда тоңо баштап, март—апрелде муздан арылат. Сугатка пайдаланылат. Боюнан Кызыл-Ой, Арал, Сары- Булуң, Өрнөк кыштагы орун алган.
Атабаев Өкүмбай
Атабаев Өкүмбай (15.3.1942-ж.т., Терс айылы) - укук коргоо тармагынын көрүнүктүү кызматкери, милициянын подполковниги.
Преамбула
Преамбула (фр. preambule  – кириш сөз) – мыйзам чыгаруу же башка укуктук актынын, декларациянын же эларалык келишимдин, адатта тийиштүү актынын принциптүү жоболору, түрткү жүйөлөрү, максаттары баяндалуучу киришүүсү же киришүү бөлүгү. П. түздөнтүз юридикалык күчкө ээ болбогон, бирок укук колдонуучу тарабынан башка акт ченемдерин чечмелөөдө эске алынуучу «ченем-максаттар» жана «ченем принциптерди» өзүнө камтыйт.
Шахта стволу
Шахта стволу, шахтa - жер бетине түз чыгуучу тик же жантык тоо-кен казылмасы. Ал жер астындагы тоо-кен иштерин тейлөөгө арналып, пайдаланылышына жараша чалгындоочу, эксплуатациялык (башкы жана жардамчы) жана атайын, көтөргүч түзүлүшүнүн тиби боюнча скип жана клеть (к. Шахта клети) болуп бөлүнөт. Башкы Шахта стволу менен казылып алынган кен (тоо тек) жер бетине чыгарылат. Жардамчы Шахта стволу түрлөрү: кенчилер кен казылып жаткан мейкиндикке кирип-чыгуучу, жабдууларды жана материалдарды түшүрүп-көтөрүүчү, шахтаны шамалдатуучу, шахтадан суу чыгаруучу, ж. б. Анын жер бетине чыга бериш оозу, ствол айланасындагы короодон төмөн жаткан бөлүгү зумпф деп аталат. Шахта стволунун туурасынан кесилиши тегерек же тик бурч, кээде эллипс түспөлдүү болот. Тик стволдордун тереңдиги 33,5 кмге, диаметри 9 мге жетет. Ал бургулоо орнотмолорунун жана ствол өткөөлдөөчү агрегаттардын жардамы аркылуу бургулап жардыруу иштери менен өткөөлдөнөт. Казманын каптал бети борпон тектерден турса бетон, темирлүү бетон, металл, жыгач, кыш, же чоюн тюбмигдери менен бекемделсе, ал эми бекем тектерден турса бетон аралашмасы чачыратылат. Шахта стволун армировкалоо негизинен металлдан жасалган горизонталдык жана жыгач түркүк же керилген темир аркан түрүндөгү вертикалдык элементтерден турат. Алар скип менен клеттин акырындап, бир калыпта кыймылдашын камсыздап турат.
Эстрих-Винкель
Эстрих-Винкель (Oestrich-Winkel) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан Шаар. Дармштадт административдик округуна карайт. Райнгау-Таунус районуна кирет.
Чилмайрам тоосу
Чилмайрам тоосу - Ош шаарынын батыш тарабында.
Структурасы б-ча Сулайман тоосунун уландысы. Бийикт. 1543 м, уз. 7,5 км, туурасы 3,5 км. Түш. жагындагы тоолордон шиленип келген төртүнчүлүк мезгилдин борпоң тектерине батып турган арал сымал. Салыштырма бийикт. 450–500 м. Акиташ, сланец, кумдук, конгломерат тектеринен турат. Түш. тарабы суу жеп кеткен какыраган сайлар. Топурагы боз ж-а бозомтук күрөң. Чөл ландшафты басымдуу.
Арал (Тогуз-Торо району)
Арал (Арал) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Тогуз-Торо районундагы айыл. Көк-Ирим айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 811 киши.
Айылдан чыккан инсандар
Арал айылынан чыккан таанымал инсандардын арасында тарыхчы Бейше Урстанбеков ж.б. бар.
Көкөмерен көрүстөнү
Көкөмерен көрүстөнү – б. з. ч. 1-к. – б. з. 3-кылымы на таандык археологиялык эстелик. Жумгал районунун аймагында, Көкөмерен суусунун сол өйүзүндө жайгашкан. Таш-Дөбө мүрзөлөрдөн турат. Кээ бирлери таш коргондор менен курчалган. 1953-ж. археолог А. К. Кибиров изилдеген. Казуу иштери жүргүзүлгөн эмес.
Презентант
Презентант (лат. praesentans  – көрсөтүүчү) – векселди көрсөтүүчү.
Шахта-Рудник суулары
Шахта-Рудник суулары - тоо-кен казмаларына агып кирип, казуу иштеринин жүрүшүндө физикалык-химиялык өзгөрүүлөргө учураган жер астындагы (кээде жер бетиндеги) суулар. Шахта-рудник суулары түрдүү горизонттордогу суулардын аралашуусунан пайда болуп, алардын рудник атмосферасы жана тоо тектери менен өз ара аракетинен өзгөрүлүшү менен тоо-кен казмаларына жанаша жаткан жер астындагы суулардан айырмаланып турат. Суунун курамы казылып жаткан кендин түрүнө жана анын тереңдигине жараша болот. Мис., күкүрттүү көмүр, ошондой эле колчедан кендерин казып алууда кычкыл агрессивдүү суулар пайда болот. Полиметалл кендериндеги сууда жез, цинк, коргошун ж. б. компоненттер арбын учурайт. Шахта-рудник сууларынын температурасы жана жалпы минералдашуусу казып алуу иштери тереңдеген сайын көбөйөт. Шахта-рудник суулары казып алуу жана өткөөл иштерине тоскоол болгондуктан, анын иш участкасына агып кирүүсүнө каршы чаралар жүргүзүлөт.
Бэй Сити
Бэй Сити (Bay City) — Мичиган штатынын Bay округуна караган АКШ шаары.
Тинтах (Миннесота)
Тинтах (Миннесота) (Tintah) — Миннесота штатынын Traverse округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 63 киши. Болжолдуу аянты - 2.0 км². FIPS коду — 27-64948.
Бэй Сити
Калкы - 34932 киши. Болжолдуу аянты - 29.3 км². FIPS коду — 26-06020.
Винтерборн
Винтерборн (Winterborn) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Доннерсберг районуна кирет.
Калкы - 185 киши(2013-ж.). . Аянты - 8,45 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 33 083. Муниципалитеттин башчысы — Дитер Тамерус.
Пинд
Пинд – Грекиянын батышындагы тоо (түндүк тармагы Албанияда). Узундугу 200 км. Бийиктиги 2637 м. Акиташ теги, сланец, кумдуктан турат; карст процесси өөрчүгөн. Жер Ортолук деңиздик бадалдар, аралаш жана ийне жалбырактуу токой өсөт.
Вайнсберг
Вайнсберг (Weinsberg) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан Шаар. Штутгарт административдик округуна карайт. Хайльбронн районуна кирет.
Калкы - 11 581 киши(2013-ж.). . Аянты - 22,22 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 1 25 102. Мэр — Штефан Тома.
Шаар административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Чаткал архитектура жана шаар куруу башкармалыгы
Архитектура жана шаар куруу башкармалыгы (Чаткал) - 1983-жылы негизделип, курула турган турак-жайлардын, курулуштардын долбоорун түзүү, ал долбоорлордун бузулбоосуна көзөмөл жүргүзүү, курулган имараттарга техникалык корутунду берүү ж.б.милдеттерди аткарат.
Мекемени Жумагулов, Б.Нармырзаев (1994-2009), 2010-жылдан Ж.Сейталиев жетектеп келет.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Галактиканын көзөмөлчүлөрү
"Галактиканын көзөмөлчүлөрү" (Guardians of the Galaxy, Стражи галактики) ( "Галактиканын көзөмөлчүлөрү-1" деген аталышы бар) - Marvel Comics каармандарына негизделип 2014-жылы тартылган америкалык супер баатыр тасма. Тасманын режиссеру Жеймс Ган, Никол Перлман менен биргеликте тасманын сценарийин жазышкан. Ал эми тасмада Крис Претт, Зои Салдана, Дэйв Баутиста, Вин Дизел, Бредли Купер, Ли Пейс, Майкл Рукер, Карен Жиллан, Жимон Хунсоу, Жон С. Рейли, Гленн Клоуз жана Бенисио дел Торо тартылышкан. "Галактиканын көзөмөлчүлөрүндө", Питер Куилл, күчтүү артифактты уурдагандан кийин качып кеткен жерде болбогон жолу болбостордун тобун түзөт.
Тасманын бет ачаары 2014-жылы, 21-июлда Голливудда өткөрүлгөн. Андан кийин 2014-жылы, 1-августтан баштап Кошмо Штаттардагы кинотеатрларда 3D жана IMAX 3D форматтарында көрсөтүлө баштаган. Тасма сын-пикир жагынан да, киреше жагынан да ийгилик жараткан. Ошондой эле, дүйнө жүзү боюнча 773.3 миллион АКШ долларын табуу менен 2014-жылдын эң көп кирешелүү супер баатыр тасмасы атыккан. Өзгөчө тасмадагы тамаша, экшн, саундтрек, визуалдык эффектилер, режиссерлук иш, музыка жана аткаруу иштери мактоого арзыган. Тасманын уландысы "Галактиканын көзөмөлчүлөрү 2" 2017-жылдын 5 майында чыгуусу күтүлүүдө, ал эми "Галактиканын көзөмөлчүлөрү-3" пландалууда.
Курсдорф
Курсдорф (Cursdorf) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Зальфельд-Рудольштадт районуна кирет.
Калкы - 649 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 13,95 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 73 013. Муниципалитеттин башчысы — Франк Айльхауэр.
Шахтанын микроклиматы
Шахтанын микроклиматы -  адамдындын организмине шахта ичиндеги абанын температурасы, нымдуулугу жана аба агымынын ылдамдыгы айкалыша таасири этиши менен аныкталган климат. Андан сырткары, Шахтанын микроклиматы тоо тектердин физикалыкхимиялык касиеттерине, курулмалардын жана касылмалардын коопсуздук абалына да олуттуу таасир этет. Шахтанын микроклиматы шахта ичиндеги абанын кыймылына жараша жүрүүчү жылуулук жана нымдуулук алмашуу процессинен кез каранды келет. Шахтанын микроклиматынын жагымсыз өлчөмдөрү шахта стволунун, штольнянын жана желдеткич орнотмонун каналдарынын тоңуп калышына, шамалдатуучу курулманын жана целиктердин талкаланышына, казманын капталынын уроосуна же тоңуп-көбүшүнө, буунун конденсацияланышына, шахта ичин суу капташына ж. б. алып келиши ыктымал. Оптималдык микроклиматтык шарт - Шахтанын микроклиматынын узак мезгил бою туруктуу таасир этишинде адамдын организминин функционалдык жана жылуулук абалы адаттагыдай сакталып турган микроклиматтык шарт. Аны жумушчу зонасында түзүп алууга болот.
Абердин (Миссисипи)
Абердин (Миссисипи) (Aberdeen) — Миссисипи штатынын Монро округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6415 киши. Болжолдуу аянты - 28.4 км². FIPS коду — 28-00180.
Точенталь
Точенталь (Teutschenthal) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Заале районуна кирет.
Калкы - 14105 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 53,32 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 88 365. Муниципалитеттин башчысы — Андре Херцог.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 5 шаардык районго бөлүнөт.
Президенттик
Президенттик – 1) президенттин кызматы; 2) президенттин иш убактысы.
Касымалиева, Аида
Аида Касымалиева - кыргызстандык журналист, VI чакырылыштагы Жогорку Кеңештин депутаты.
Кыскача өмүр таржымакалы
1984-жылы 7-августта Кыргызстандын Ош шаарында туулган.
Ош шаарындагы Гагарин атындагы гимназия-орто мектебин (1991 – 2001) артыкчылык аттестаты менен бүтүргөн. Бишкек гуманитардык университетинде (2001-2005) журналистика адистигинде билим алып, кызыл диплом менен аяктаган.
Эмгек жолу
2004 – 2008-жылдары "Азаттык" үналгысынын «Азаттык+» жаштар радио программасынын координатору жана «Азаттык+» жаштар телепрограммасынын автору жана алып баруучусу, продюсери болуп эмгектенген.
2008-2019-ж.ж. Согуш жана тынчтыкты чагылдыруу боюнча Британиялык институтунун (IWPR) Кыргызстан жана  Казакстан боюнча редактору.
2010-2012-ж.ж. "Азаттык" үналгысынын «Ыңгайсыз суроолор» телепрограммасынын алып баруучусу, мультимедиа продюсери.
2012-2013-ж.ж. "Азаттык" үналгысынын Москвадагы өз кабарчысы, 2013-2014-ж.ж. "Азаттык" үналгысынын Бишкектеги жана Чехиянын борбору Прагадагы Башкеңсесинде кабарчы болуп эмгектенген.
2014-ж. НТС ТРКсы, башкы продюсери.
2017-ж. 29-декабрь. КСДП фракциясынан Жогорку Кеңешинин депутаты.
2018-жылдын 26-декабрынан бери Жогорку Кеңешинин төрагасынын орун басары.
Фуллэртон (Небраска)
Фуллэртон (Небраска) (Fullerton) — Небраска штатынын Nance округуна караган АКШ шаары.
Касымалиева, Аида
Эмгек жолу
Жогорку Кеңештин Социалдык маселелер, билим берүү, илим, маданият жана саламаттык сактоо боюнча комитетинин мүчөсү.
Фуллэртон (Небраска)
Калкы - 1 190 киши. Болжолдуу аянты - 3.2 км². FIPS коду — 31-17810.
Касымалиева, Аида
Эмгектери
«Тарыхтын татаал ашуулары», «Эрте кеткен турналар», «Москвада калган ый»  документалдык фильмдеринин автору.
Сыйлыктары
Кыргыз Республикасынын Президентинин Ардак грамотасы – 2017, Бишкек, Кыргызстан;
“Аялдарга жана кыздарга көрсөтүлгөн зордук-зомбулук боюнча жымжырттыкты бузуу”  сынагынын алкагында   эрте турмуш куруу жөнүндөгү  “Эрте келген турналар” аттуу документалдык фильми үчүн  биринчи орун - 2016, Бишкек, Кыргызстан
“Жыл ачылышы” атайын сыйлыгы - «Бир дүйнө» кинофестивалында мигрант аялдар жөнүндөгү  фильми үчүн - 2012, Бишкек, Кыргызстан
Developing Asia Journalism Awards – 2006 Эл аралык сынагынын баш байгесинин жеңүүчүсү/ Манила, Филиппин
КР дин Президентинин “Үмүт” стипендиясынын ээси -  2004, Бишкек, Кыргызстан
Көк сайкал
Көк сайкал (Veronica) — өсүмдүктөрдүн норичниктер тукумунун уруусу. Бир, көп жылдык чөп, чанда майда чала бадалча. Бийиктиги 20—60 (100) см, сабагы тик өйдө, кээде жерге төшөлүп өсөт. Жалбырагы негизинен бүтүн жээктүү, кээде майда жарым айчыктуу же тилкелүү. Сабакка тушташ жайгашкан. Гүлү сабактын учунда, шыпыргыдай, калемчедей топ гүлгө чогулган, кээ бир түрүнүн гүлү жалбырак колтугуна бирден өсөт. Эки эриндүү, түтүкчөдөй, көк, агыш көк, ак. Аталыгы 2, энелиги 1, мөмөсү эки уялуу кутуча, уругу ар бир уяда 1—12ден болот. 300 түрү бардык жерде тараган. Кыргызстанда 30дан ашуун түрү өрөөндөн бийик тоого чейин өсөт. Айрым түрү кооздук үчүн өстүрүлөт.
Кингфилд (Мэн)
Кингфилд (Мэн) (Kingfield) — Мэн штатынын Фрэнклин округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 997 киши. Болжолдуу аянты - 112.9 км². FIPS коду — 23-37025.
Азербайжан тили
Азербайжан тили ― Азербайжандын мамлекеттик тили, жергиликтүү калктын жана Иран, Ирак, Ооганстан, Грузия, Армения, Дагстан жана Борбордук Азияда жашаган азербайжандардын тили.
Түрк тилдеринин түштүк батыш же огуз тобуна кирет. 7-11-кылымда түрк тилдүү уруулардын (огуз, селжук) Азербайжан жерине келиши менен жергиликтүү элдердин мурда колдонгон тилдери сүрүлүп, 11-13-кылымда жергиликтүү элдердин оозеки тили түрк тили болуп, ал азербайжан адабий тили катары калыптана баштаган. Азербайжан тилинде 4 диалектилик топ белгиленет: чыгыш тобу, түштүк тобу, батыш тобу, түндүк тобу. Азербайжан адабий тили шемахи жана бакы диалектилеринин негизинде 19-кылымда калыптанган. Азербайжан тили өзүнүн грамматикалык, лексикалык белгилери боюнча азыркы түрк, түркмөн, гагауз, башкача айтканда, огуз тобундагы тилдерге жакын. Кээ бир фонетикалык өзгөчөлүктөрү боюнча ногой, кумык, өзбек тилдери менен да жакындашат. Азербайжан тилинде 9 үндүү, 23 үнсүз тыбыш бар. 1929-ж. чейин араб графикасын колдонгон, ошол жылдан латын, э, ө, ү тамгаларын кошумчалап, 1940-ж. орус графикасына өткөн. Азыр кайрадан латын графикасын колдонот.
Чистые Пруды (Бир району, Башкыртстан)
Чистые Пруды — Башкыртстандын Бир районундагы кыштак, Бурн айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4 киши. Почта индекси — 452467, ОКАТО коду — 80213808001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Садык Турал
Садык Турал (7. 7. 1946-жылы туулган, Түркия, Кырыккале шаары) - адабиятчы, филология илимдеринин доктору (1978), доцент (1983), профессор (1988), КР УИАнын ардактуу академиги (1995). 1964-ж. Түркиянын Ататүрк университетин бүтүргөн. 1968-71-жылдары Билим берүү министрлигинде, 1972- 78-жылы Хажетепе университетинде окутуучу-ассисент, 1979- 84-жылы Хажетепе, Гази, Селжук, Абан Иззат Байсал университеттеринде окутуучу, 1993- 96-жылы Ататүрк жогорку коомундагы Мадабият борборунун башчысы, 1996-2000-жылдары ЮНЕСКОнун улуттук комиссиясынын мүчөсү, 2000-09-жылдары Ататүрк Мадабият, тил жана тарых коомун жетектеген. «Манас» эпосунун 1000 жылдыгына карата Кыргызстанда жана Түркияда өткөн илимий конф-яда түрк делегациясын жетектеп, түрк дүйнөсүндөгү орток адабият долбоорун уюштурган. Бул долбоор боюнча 30 томдук эмгек жарык көргөн.
Пөзинг
Пөзинг (Pösing) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Пфальц административдик округуна карайт. Кам районуна кирет.
Пятовская Виска
Суу реестринин маалыматтары
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Арыкбаев Акжол
Арыкбаев Акжол (10.6.1938-ж.т., Каныш-Кыя айылы) - финансы тармагынын көрүнүктүү ишмери, райондун ардактуу атуулу.
Фрунзе финансы-экономикалык техникумун бүткөн (1960).
Чоломо тоосу
Чоломо тоосу – Тескей Алатоонун түн. тармагы, Ысык-Көлдүн батышында, Тегерек тоосунун түндүгүндө кеңдик багытта созулуп жаткан жапыз тоо. Уз. 20 км, туурасы 4–5 км. Орт. бийикт.
Арыкбаев Акжол
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Чоломо тоосу
1900–2000 м, эң бийик жери 2286 м. Тоонун батыш бөлүгү тайпак, чыгышы кырдуураак, капталдары Ысык-Көл ж-а Доңузкудук өрөөндөрүн карай жантайыңкы. Неогендин конгломерат, кумдук, алевролит, мергель, гипс тектеринен турат. Жарым чөл ж-а кургак талаа (1800 м бийиктикке чейин), андан жогору карагандуу талаа ландшафттар мүнөздүү. Жайыт. Кыргызстандын Кызыл китебине катталган жейрен мекендейт.
Остерхольц-Шармбек
Остерхольц-Шармбек (Osterholz-Scharmbeck) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан Шаар. Остерхольц районуна кирет.
Калкы - 30 198 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 147 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 56 007. Мэр — Мартин Вагенер.
Шаар административдик курамы боюнча 9 шаардык районго бөлүнөт.
Президенттик иммунитет
Президенттик иммунитет – мамлекет башчысы катары президенттин колтийбестиги; ал өз кызмат ордунда турганда камалышы, кармалышы, сот жоопкерчилигине тартылышы мүмкүн эмес дегенди билдирет. П. и. конституцияда каралган өзгөчө жолжобо тартибинде (импичмент, кызматтан баштартуу ж. б.) кызматтан четтетилиши менен бирге гана алынып салынат. Ошондон кийин президент кадимки тартипте сот жоопкерчилигине тартылат (АКШ, Бразилия, Венесуэла), болбосо куугунтукка алуу биротоло токтотулат (Чехия). Францияда ж. б. кээбир өлкөлөрдө президент мамлекеттик чыккынчылык кылган учурларда, парламенттин улуксаты менен атайын сотко берилиши мүмкүн. КР Президенти КР Конституциясында белгиленген колтийбестик укугуна ээ.
Шахтанын кубаттуулугу
Шахтанын кубаттуулугу - убакыт бирдиги ичинде белгилүү бир сапаттагы көмүрдү мүмкүнчүлүктүн жетишинче максималдуу казып алуу. Убакыт бирдиги катары жыл же сутка алынып, ага жараша шахтанын жылдык же суткалык кубаттуулугу каралат. Шахтанын кубаттуулугу өндүрүш шартынан, тоо-кен ишканасынын абалынан, жабдууларды жана эмгек ресурстарын сарамжалдуу пайдалануудан, өндүрүштүн уюшулуусунун жана технологиясынын эффективдүүлүгүнөн, коопсуздук эрежелеринин сакталышынан, техникалык эксплуатациядан, ошондой эле экологиялык талаптардан көз каранды келет. Шахтанын кубаттуулугу өндүрүштүк жана долбоорлук деп бөлүнөт. Шахтанын кубаттуулугун оптималдаштыруу – эмгек өндүрүмдүүлүгүн максималдуу пайдалануу менен чыгымды минималдаштырып 1 т кенди казып алуу. Шахта талаасынын өнөр жайлык запасын (Z) жана шахтанын жылдык кубаттуулугун (А) билүү менен шахтанын иштөө мөөнөтү T=Z/A формуласы менен эсептелет.
Марк Твен
Сэмүэл Лэңхорн Клеменс (Samuel Langhorne Clemens; 1835-жыл 30-ноябрь — 1910-жыл 21-апрель) — өзүнүн Марк Твен каймана аты менен таанылган америкалык жазуучу, юморист, ишкер, басмаканачы жана окутуучу болгон. Анын романдарынын арасында "Том Сойердин укмуштуу окуялары" (англ. The Adventures of Tom Sawyer, 1876) жана анын уландысы "Хеклберри Финндин жоруктары" (англ. Adventures of Huckleberry Finn, 1885) бар. Акыркы аталган чыгарма "Американын улуу романы" деп аталат.
Твен Миссуринин Ганнибал жергесинде чоңоюп, бул жер анын "Том Сойер" жана "Хеклберри Финн" чыгармалары үчүн чөйрө түзүп берген. Ал принтерде үйрөнчүк катары кызмат кылып, андан кийин агасы Орион Клеменстин гезитине макалаларды жазуу боюнча кол кабыш кылып, тамга тергич болуп иштеген. Батышта Невадада Орионго кошулганга чейин ал кийинчерээк Миссисипи дарыясында кеме айдоочусу болгон. Ал кен казуу багытында ийгиликке жете албай калганына тамашалуу шылтоо кылып Виржиния шаарынын Territorial Enterprise гезитинде иштөө үчүн журналистикага багыт алган. Анын "Калавера аймагынын атактуу секирген бакасы" (англ. The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County) аттуу күлкүлүү аңгемеси 1865-жылы жарыкка чыккан. Китеп Калифорниянын Энжелс жергесиндеги Angels мейманканасында уккан окуясына негизделип жазылган. Ал жерде Твен бир аз убакыт кенчи болуп иштеп калган. Кыскача аңгемеге эл аралык деңгээлде көңүл бурулуп, ал тургай китеп классикалык грек тилине которулган. Анын прозадагы жана сүйлөгөн сөздөрүндөгү укумчулдугу менен сатирасы сынчылар менен курдаштарынын мактоосуна татып, ал президенттер, сүрөтчүлөр, өнөр жайчылар жана Европадагы падышалыктар менен дос болгон.
Твен өз эмгектери жана лекциялары менен ири суммадагы акчаларды иштеп тапканы менен бирок ал каражатын жоготууга учураган ишканага салган. Өзгөчө татаалдыгынан жана так эместигинен улам ийгиликсиз болгон механикалык жазгыч "Пейждин тамга тергичин" атоого болот. Ал ошол каржы көйгөйлөрүнө байланыштуу банкрот болгонун билдирип, бирок Генри Хаттлстон Рожерстин жардамы менен бара-бара экономикалык кыйынчылыктардан арылган. Ал эч кандай укуктук жоопкерчилик тартпаса да банкрот болгонго чейинки карыздарын толугу менен төлөп берүүнү чечкен.
Твен Галлея куйруктуу жылдызы пайда болгондон кийин көп өтпөй эле төрөлгөн. Ошондуктан ал "аны менен чогуу кетем" деп болжолдогон; ал куйруктуу жылдыз кайтып келгенден кийин көз жумган. Ал "өз доорундагы Американын эң улуу юмористи" деп даңазаланган жана Уилям Фолкнер аны "Америка адабиятынын атасы" деп атаган.
Лэйквил (Массачусетс)
Лэйквил (Массачусетс) (Lakeville) — Массачусетс штатынын Плимаус (Plymouth) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9 821 киши. Болжолдуу аянты - 93.6 км². FIPS коду — 25-33920.
Доктур Стрэнж
"Доктур Стрэнж" (Doctor Strange, Доктор Стрэндж) - "Marvel Comics" каарманына негизделип 2016-жылы тартылган америкалык супер баатырдык тасма. Тасмага режиссёрлук кылган Скотт Дериксон, Жон Спейс жана С.Роберт Киргил менен биргеликте тасманын сценарийин жазышкан. Тасмага тартылгандар: Бенедик Камбэрбетч, Чиветел Эжиофор, Рэйчел Макадамс, Бенедик Воң, Майкл Штулберг, Бенжамин Брет, Скот Адкинс, Мадс Миккелсен жана Тилда Суинтон. Тасма автокырсыкка кабылган хирург Стефен Стрэнждин сыйкырдуу күчтөргө ээ болгону тууралуу баяндайт.
"Доктур Стрэнж" алгачкы жолу 2016-жылы, 13-октябрда Гонг-Конг шаарында көрсөтүлгөн жана Кошмо Штаттарда 3D жана IMAX 3D форматтарында 4-ноябрда жайылтылган. Тасма дүйнө жүзү боюнча 677 миллион АКШ долларын табуу менен киносынчыларынын жакшы сын-пикирлерине ээ болгон. Ошондой эле тасма "Оскар" сыйлыгынын "Мыкты визуалдык эффект" наамына көрсөтүлгөн.
Садыр-Коргон шаар калдыгы
Садыр-Коргон шаар калдыгы - о. кылымга таандык археологиялык эстелик. Талас суусунун сол жээгинде, Кызыл-Адыр кышаарынан 2 км түндүк тарапта жайгашкан (кийин аны Капка суу сактагычы басып калган). В. В. Бартольд, A. Н. Бернштам жана башка окумуштуулар аны 10-кылымдагы араб географы Макдисинин маалыматы боюнча Шелжи шаарына салыштырат. 9-11-кылымда шаар, күмүш кенин иштетүү менен белгилүү эле. Борб. бөлүгүндө ички сепил жана медресе болгон. Жазма маалыматтарга караганда шаарда чет өлкөлүк соодагерлер жашап, исфахандыктардын саны 10 000ге жеткен. Аббасиддер халифатынын тушунда тыйын чегилген.
Карл Маркс (Тогуз-Торо району)
Карл Маркс (Карл Маркс) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Тогуз-Торо районундагы айыл. Атай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 657 киши.
Пинега
Пинега – Россия Федерациясындагы дарыя. Архангел облусунун аймагында, Түндүк Двинанын оң куймасы. Узундугу 779 км, алабынын аянты 42,6 миң км2. Көп бөлүгү кенен өрөөн аркылуу агат; төмөнкү агымында Кулой дарыясына жакындаган жеринде аны менен канал аркылуу туташат. Орточо чыгымы 412 м3/сек. Октябрдын 2-жарымынан майдын 1-жарымына чейин тоңот. Чатынан 658 кмге чейин кеме жүрөт. Сал агызылат. Оң жээгинде Пинега коругу уюштурулган. Ак деңиз-Кулой платосунун карсттык ландшафт, Орус түздүгүнүн тайга токою, Сибирь кызыл карагайынын массивдери (корабель токою) коргоого алынган.
Көк-Суу тоосу
Көк-Суу тоосу – Пскем кырка тоосунун түштүк-чыгыш тармагы. Чаткал жана Көк-Суу сууларынын аралыгында. Тоонун кыры аркылуу Кыргызстан менен Өзбекстандын чек арасы өтөт. Узундугу 60 км, туурасы 15—17 км. Орточо бийиктиги 3100—3300 м, эң бийик жери 3828 м (Чатыр-Дөбө чокусу). Кыры жалама, тик аскалуу, мөңгү жок; капталдары тик (40—500), кыска жана терең кокту-колоттуу капчыгайлары бар. Геологиялык түзүлүшү өтө татаал, тектон. терең жаракалар менен тилмеленип, бүктөлүүлөргө дуушарланган. Тоонун түштүк-чыгыш бөлүгү гранит, гранит-диорит, гранитсиенит; ортоңку бөлүгү карбондун башталышында пайда болгон конгломерат, аркоздуу кумдук, битумдуу жана доломиттүү акиташ теги, түндүкбатышы девондун доломит, кумдук, сланец, гравелит тектеринен түзүлгөн. Тоонун түштүк-чыгыш капталына талаа жана шалбаа бадалдуу токой (2800—2900 мге чейин), андан жогору субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа жана субнивалдык суук чөл ландшафттары мүнөздүү.
Шахтанын газдуулугу
Шахтанын газдуулугу - жер астындагы тоо-кен казмасында бөлүнүп чыккан газдын саны. Аны эсептөөнүн түрлөрү:
1) шахтанын абсолюттук газдуулугу - убакыт бирдиги ичинде бөлүнүп чыккан газдын саны (лР/мин, мл/сут);
2) шахтанын салыштырма газдуулугу - белгилүү бир убакыт бирдиги ичинде бөлүнүп чыккан газдын санынын ошол эле убакта казылып алынган кендин санына болгон катышы (м3/т, м3/м3) деп бөлүнөт.
Тоо-кен казмасына газ казылып жаткан кендүү ж. б. катмарлардан, казылып алынган кенден, казманын капталын түзгөн тоо тектерден, урап түшкөн тектерден бөлүнүп чыгат. Көмүр шахталарында метан жана көмүр кычкыл газы көп бөлүнүп чыккандыктан, алардын газдуулугу дегенде көмүр кычкыл газдуулугу же метандуулугу деп түшүнөбүз.
Винтербург
Винтербург (Winterburg) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Бад-Кройцнах районуна кирет.
Калкы - 201 киши(2013-ж.). . Аянты - 2,56 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 33 116. Муниципалитеттин башчысы — Хартмут Хазе.
Чоң боортоо
Чоң боортоо – Фергана тоо тизмегинин түш.-батыш тармагы. Каракулжа, Тар, Карабел сууларынын өрөөндөрү м-н чектешет. Уз. 42 км, туурасы 10 км.
Орт. бийикт. 3100–3300 м, эң бийик жери 3907 м. Кыры батышты карай жапыздайт; чыгышы аска-зоокалуу ж-а мөңгүлүү, батышы тайпак. Капталдары тик, кокту-колот, капчыгайлуу. Тоонун чыгыш бийик бөлүгү пермь ж-а карбон мезгилдеринде пайда болгон кумдук, алевролит, сланец, акиташ теги, жапызыраак батышы бордун кумдук, конгломерат, гравелит, алевролит тектеринен турат. Шалбаалуу талаа ж-а бадалдуу токой (2700–2800 м бийиктикке чейин), субальп ж-а альп шалбаасы, шалбаалуу талаа (2800–3200 м),гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Президенттик программалар
Президенттик программалар – КРде демилгечиси КР Президенти болуп саналган мамлекеттик программалар. П. п. тигил же бул чөйрөдөгү милдеттерди чечүүгө КР Президентинин көңүлүн такай бурдуруу жана көмөктөшүүсүнө жетишүү максатын көздөйт. КРде «ХХI кылымдын кадрлары», «Маданият» ж. б. П. п. ишке ашырылууда. Президенттик фонддон каржыланат.
Тверь
Тверь (1931–1990-жылдары Калинин) – Россиядагы шаар, Тверь облусунун административдик борбору. Волга дарыясындагы порт. Калкы 411,0 миң (2014). Темир жол бекети. 1135-ж. негизделген. Машинакуруу (вагон, экскаватор, жарым чиркегичтер ж. б.), химиялык (химиялык буласы ж. б.), энергетика, жеңил, полиграфия, тамак-аш, курулуш материалдарын даярдоо өнөр-жай ишканалары иштейт. Жогорку окуу жайлары (анын ичинде университет), театрлар, музейлер (анын ичинде М. Салтыков-Шедрин), сүрөт галереясы, эс алуу парктары ж. б. бар. Баатырларга эстеликтер орнотулган. Соборлор [анын ичинде Белая Троица (1564), Успенье (1722), неоорус стилиндеги Воскресенье, классидизм стилиндеги коомдук жана турак-жай ансамблдери (18–19-кылымдар)] сакталган. Шаар 12-кылымда пайда болуп, Ешгач 1209-ж. эскерилет. 1247-ж. Тверь княздыгынын борбору болгон. 1485-ж. Москва улуу княздыгына кошулган. 2010-ж. ардактуу «Аскер даңкы» наамын алган.
Томсон (Миннесота)
Томсон (Миннесота) (Thomson) — Миннесота штатынын Carlton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 159 киши. Болжолдуу аянты - 5.8 км². FIPS коду — 27-64750.
Шахтаны шамалдатуу
Шахтаны шамалдатуу - жер астындагы тоо-кен казмасында тоо-кен иштерин жүргүзүүгө зарыл атмосферага шартын түзүүгө арналган иш-чаралардын системасы. Рудник атмосферарасында уулуу же зыяндуу газдын топтолушунан, температуранын кескин жогору көтөрүлүшүнөн же төмөн түшүшүнөн сактайт. Ал шахтанын бетине орнотулган үзгүлтүксүз иштөөчү желдеткич жана шахтага түшкөн таза атмосферага абасы менен ишке ашырылат. Алгачкы Шахтаны шамалдатуу иштери б. з. ч. I кылымда жүргүзүлгөнү белгилүү (мис., Рио-Тинто рудниги, Испания). Шахтаны шамалдатуу схемасы борбордук, флангалык жана айкалышкан (борбордук-флангалык) болуп айырмаланат да, шахтага берилген аба жана желдеткичтин депрессиясынын (тартылуу күчү) чоңдугу менен мүнөздөлөт.
Театр бет кеби
Театр бет кеби – кандайдыр бирөөлөрдү (өң-түстү, айбан тумшугун, мифологиялык жандыктын башын) элестетип көрсөтүү үчүн атайын даярдалган бет кеп. Театр бет кеби кагаз, папье-маше ж. б. материалдардан жасалат. Театр бет кеби байыркы ырым-жырымдарда, антика театрда, кийин скоморохтордо ж. б. оюн көрсөтүлөрдө колдонулуп, андан соң театрга актёрдун грими катары өткөн.
Арпа-төктү
Арпа-төктү - Чаткал районундагы суу.
Треббихау-ан-дер-Фуне
Треббихау-ан-дер-Фуне (Trebbichau an der Fuhne) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Көтен районуна кирет.
Арпа-төктү
Чаткал суусунун сол куймасы. Узундугу 22 км, алабынын аянты 125 км2. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 3350 м.
Треббихау-ан-дер-Фуне
Калкы - 368 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 4,23 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 82 390. Муниципалитеттин башчысы — Эльфе Глаух.
Арпа-төктү
Чаткал кырка тоосунун түндүк батыш капталында жайгашкан мөңгүнүн этегиндеги чакан көлдөн башталып, аскалуу кууш капчыгай аркылуу Чаткал өрөөнүнө чыгат. Жылдык орточо чыгымы 1,60 мЗ/сек. Эң көбү июнь-июлда, азы декабрь-февралда байкалат. Өрөөнү жайыт.
Куцлебен
Куцлебен (Kutzleben) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Унструт-Хайних районуна кирет.
Калкы - 645 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 18,34 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 64 038. Муниципалитеттин башчысы — Йоахим Шаль.
Садыков Ташполот
Садыков Ташполот (31. 10. 1949-жылы туулган, Ош облусу, Өзгөн району, Эркин тоо айылы) - филология илимдеринин доктору, профессор. Башталгыч мектепти 1958-жылы туулуп өскөн Эркин-Тоо айылынан, орто мектепти 1966-жылы Чаткал районундагы Шакафтар жатак мектебинен бүтүрөт. Бир жыл Бишкектеги Ленин заводунда жумушчу болуп иштейт. 1967-жылы КМУУнун физика факультетине өтөт.
1972-жылы университетти бүткөндө Кыргыз ССР Илимдер академиясы Тил жана адабият институтунда жаңы ачылган эксперименталдык тил илими лабораториясына инженерлик кызматка жолдомо берилет.
1976-жылы СССР Илимдер академиясынын Ленинграддагы бөлүмүнө компьютердик жана инженердик лингвистика багыты боюнча эки жылдык такшалууга жиберилет. А.Н.Кононов, А.М.Щербак, С.Д.Кацнельсон, В.С.Храковский, Г.П.Мельников, С.Н.Иванов сыяктуу дүйнөгө таанымал окумуштуулардан дарс алып, инженердик жана компьютердик лингвистика адистиги боюнча Ленинград университетинде окулган Р.Г.Пиотровский, С.Я.Фитиалов, Ф.Папп, А.С.Герд, В.В.Богданов, В.А.Звягинцев, Л.Р.Зиндер, Л.В.Бондарко, А.М.Маслов, В.Д.Бутуров өңдүү чыгаан илимпоздордун сабактарына катышып, таалим алып, сынактардан чыңалат. Илимий такшалуудан ийгиликтүү өтүп, окуусун улантыш үчүн Ленинград университетине аспирантурага жолдомо алат.
1978-82-жылдары Ленинград университетинде дүйнөдөгү инженердик лингвистика илиминин негиздөөчүсү, атактуу окумуштуу акад. Р.Г.Пиотровскийдин жетекчилиги менен аспирантурада окуйт.
1982-жылы Ленинград мамлекеттик университетинде 10.02.19 - Структуралык, колдонмо жана математикалык лингвистика адистиги боюнча «Кыргыз тилиндеги атооч сөздөрдүн морфологиясын ЭЭМде моделдөө» деген темада аткарылган кандидаттык диссертациясын коргойт. Бул эмгектер сөз маанисинен сөздүн өзүн компьютер аркылуу синтездөө маселесин ишке ашырган жана ал эмгеги, андагы илимий табылга-натыйжалары жана иштеп чыккан озук технологиялары менен Т.Садыков түркологияда алгач ирет компьютердик лингвистика багытынын пайдубалын түптөйт.
1982-90-жылдары Кыргыз Республикасынын УИАсынын Тил жана адабият институтунда кенже, ага, жетектөөчү илимий кызматкер болуп иштейт да, Илимдер академиясында ачылган алгачкы доктурантурага кабыл алынат.
1997-2000-жылдары Эл аралык Ататүрк-Алатоо университетинин биринчи проректору, 2000-01-жылдары Кыргыз-түрк Манас университетинин профессору, 2005-07-жылдары Э.Арабаев атындагы КМУнун алдындагы Мамлекеттик тил жана маданият институтунун Кыргыз тили кафедрасынын башчысы, 2002-жылдан бери Бишкек гуманитардык университетинин профессору кызматында иштейт, Эл аралык Ататүрк- Алатоо университетинде Гуманитардык жана так билимдер факультетинин деканы катары эмгек жолун улантууда.
1995-жылы Казак Улуттук Илим академиясы-нын Ахмет Байтурсун уулу атындагы Тил тааным институтунда 10.02.06 - Түрк тилдери адистиги боюнча «Кыргыз фонологиясы менен морфонологиясынын теориялык негиздери» аттуу темада аткарылган докторлук диссертациясын коргойт. Окумуштуунун бул эмгеги капсалыңдуу жылдардын жазыксыз курманы болгон Ишеналы Арабай уулу, Ахмет Байтурсун уулу, Касым Тыныстан уулу сыяктуу кыргыз-казак залкарларынын илимий мурастарын дүйнөлүк деңгээлден кароого, көз жүргүзүүгө өбөлгө түзүлөт.
Проф. Т.Садыков учурда «Азыркы кыргыз тилинин фонетикасы», «Азыркы кыргыз тилинин морфологиясы», «Түрк тилдеринин салыштырма грамматикасы», «Сөз жасоо», «Кыргыз фонологиясы менен морфонологиясынын теориялык негиздери», «Түркчө-кыргызча котормо теориясы жана практикасы», «Түрк тилдеринин тарыхы», «Чагатай тили», «Казак тили», «Түркмөн тили», «Татар-башкыр тилдери», «Маданий аралык коммуникация», «Лингвистикалык типология жана ареалдык илик», «Адабий тилдин нормасы», «Компьютердик лингвистика», «Колдонмо лингвистиканын негиздери», «Семиотика» сыяктуу негизги курстардан дарс окуйт.
Кыргыз тилинин фонологиясы, морфонологиясы, морфологиясы, орфографиясы, түрк тилдеринин машина фонду, «Манас» эпосунун ар кандай версиядагы сөздүктөрү, маалыматтар базасы, тектеш жана тектеш эмес тилдердин типологиясы багыттары боюнча 180ге жакын оригиналдуу илимий эмгектери басылып чыккан, анын ичинде фундаменталдуу 3 илимий монографиясы, бири «Сорос-Кыргызстан» фондусунун баш байгесин жеңип алган 4 окуу китеби жарык көрөт.
1992-жылы ноябрь айында азыркы түрк тилдеринин алфавити боюнча Стамбул шаарында Мармара университетинде өткөрүлгөн эл аралык симпозиумга, 1994-жылы март айында Берлин шаарында Азат университетинде өткөрүлгөн «Борбордук Азия элдеринин менталитети» аттуу эл аралык конгресске, 2005-жылы май айында Крымда уюшулган 1-түркологиялык симпозиумга жана да Минск, Петербург, Москва, Таллин, Кишенев, Махачкала, Симферополь, Алматы, Новосибирск, Баку, Түркстан, Астана калааларында өткөрүлгөн эл аралык илимий форумдарга катышып, баяндама жасайт.
Проф. Т.Садыков илимдин төрт кандидаты менен жыйырмадан ашуун магистрантынын устаты. Бир катар докторлук жана кандидаттык диссертацияга расмий оппонент болгон. Анын шакирттери докторлук, кандидаттык, магистрлик диссертацияларын улантууда.
Т.Садыков 1982-жылы филология илимдеринин кандидаты, 1995–жылы филология илимдеринин доктору, 2007-жылы тил тааным профессору наамына татыктуу болот. Бул фактылар анын чыгаан филолог-түрколог, устат-педагог болушун шарттайт.
Шахтаны газсыздандыруу
Шахтаны газсыздандыруу -  жер астындагы тоо-кен казмаларынан кенташ газын же газ-аба аралашмасын сордуруп, жер бетине чыгаруу.
Президенционализм
Президенционализм – 1) президенттик институтун камтыган конституциялык тутум; 2) президенттик бийликтин конституциялык-укуктук институту.
Рассоха Безмошица
Рассоха Безмошица — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Безмошица дарыясынын сол жээгинен 73 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көк сүт
Көк сүт — сүт сепаратору (сүт тарткыч) аркылуу каймагынан ажыратылган сүт. Мындай сүттө 3,2% белок, 4,8% сүт канты, 0,05% май, 0,7% минерал заттар бар. Андан кургак же коюлтулган сүт, уй кымыз, быштак, ацидофилин, кефир ж. б. азык даярдалат. Жаш малга да берилет.
Президенттин парламентке кайрылуусу
Президенттин парламентке кайрылуусу – мамлекет башчысы менен жалпы улуттук өкүлчүлүктүү органдын ортосундагы карым-катыштын маанилүү тариздеринин бири; өлкөдөгү абалга, мамлекеттин ички жана тышкы саясатынын негизги багыттарына арналган жыл сайын окулуучу ырасмий баяндама. Адатта, парламенттин (эки палаталуу болсо) палаталардын кошмо жыйынында Президент тарабынан окулат жана бүтүндөй өлкөгө берилет. КРде П. п. к. КР Президентинин КР Конституциясында белгиленген негизги милдеттеринин бири.
Саз топурагы
Саз топурагы - жер астындагы суулар менен ашыкча нымдашуу шартында пайда болгон топурак. Ал чирий элек же чала чириген өсүмдүк шакелдерине бай, чириндиге каныккан. Ал Кыргызстандын айрым жерлеринде кезигет. Мындай топуракта нымчыл өсүмдүктөр өсөт.
Элвоу (Небраска)
Элвоу (Небраска) (Alvo) — Небраска штатынын Cass округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 142 киши. Болжолдуу аянты - 0.3 км². FIPS коду — 31-01150.
Бэлдинг
Бэлдинг (Belding) — Мичиган штатынын Ionia округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5877 киши. Болжолдуу аянты - 12.6 км². FIPS коду — 26-06900.
Пиньинь
Пиньинь (расмий кытай тилинде – Ханьюй пиньинь, б. а. «кытай тилинде айтылган тыбыштардын жазылышы») – кытай тилин романдаштыруу үчүн түзүлгөн атайын система. Мисалы, орус лингвисти С. Е. Яхонтов байыркы кытай тыбышындагы kek kuən (гэгунь, гэкунь), kien kuən (гяньгунь, гянькунь – цзянькунь) формалары азыркы «qїr qur» же «qrїq qun», «qїr qun» (кыргыз) тыбышын билгизерин эскертет. Пиньинь 1958-ж. КЭРде кабыл алынган жана расмий статуска ээ болгон. 1979-жылдан баштап КЭРден тараган аталыштардын расмий латын транскрипциясы катары дүйнө жүзүндө (Стандартташтыруунун бүткүл дүйнөлүк уюму – International Organization for Standardization, ISO) колдонула баштаган жана ал Уэйд – Жайлз, чжуинь транскрипциясына өзгөртүлгөн. 2009-жылдан Тайванда романдаштыруунун расмий стандарты болуп калды. Ошол эле жылдын июль айында жөнөкөй иероглифке өтүү сунушталган. Кытай тилинин негизги латын транскрипциясы катары Эл аралык стандарт боюнча жактырылган. Ал эми палладий – бул кытай тилин орус тилине транскрипциялоонун жалпы кабыл алынган системасы.
Арзыматов Масалбек
Арзыматов Масалбек (1929, Коргон-Төбө айылы - 2015, Жаңы-Базар айылы) - билим берүү тармагынын көрүнүктүү ишмери, эл агартуунун отличниги.
Прежевальск педагогикалык окуу жайын (1952), Ош мамлекеттик педагогикалык институтун (1956) бүткөн. Юбилейлик медалдар, мамлекеттик тилди өнүктүрүгө кошкон салымы үчүн “Кыргыз тили” төш белгиси менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Президиум
Президиум (лат. praesidium  – төрөгалык)– жыйналышты (кеңешмени) башкаруу үчүн шайланган коллегия, адамдардын тобу, туруктуу жетекчи орган.
Шахта меши
Шахта меши - кесек материалдарды эритүүгө жана бышырууга арналып, тынымсыз иштөөчү өнөр жай меши. Тик өйдө созулган зат ысытуучу көндөйүнүн туурасынан кесилиши тегерек, эллипс же тик бурчтуу формада болот. Иштетилүүчү материал (шихта) үстүнөн салынат, ал эми даяр продукт төмөн жагынан чыгарылат; күйүүнүн калдык газы тетирисинче көтөрүлүп, мештин боорунун жогору жагындагы атайын түтүктөрдөн сыртка чыгат. Негизинен кенташтан металл алууда (мис., домна меши), металлды эритүүдө (вагранка), отко чыдамдуу материалды бышырууда колдонулат.
Акэрман (Миссисипи)
Акэрман (Миссисипи) (Ackerman) — Миссисипи штатынын Choctaw округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1696 киши. Болжолдуу аянты - 5.9 км². FIPS коду — 28-00300.
Киттэри (Мэн)
Киттэри (Мэн) (Kittery) — Мэн штатынын Йорк округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9543 киши. Болжолдуу аянты - 54.4 км². FIPS коду — 23-37270.
Лэйнсбороу (Массачусетс)
Лэйнсбороу (Массачусетс) (Lanesborough) — Массачусетс штатынын Беркшир округуна караган АКШ шаары.
Зеленый (Бир району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Пөккинг
Пөккинг (Пөккинг) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Штарнберг районуна кирет.
Калкы - 5700 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 20,96 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 1 88 137. Муниципалитеттин башчысы — Франц Кра.
Пин-код
Пин-код (англисче PIN, Personal Identifikation Number – жеке таануучу номер) – эң кичине өлчөмдөгү программалык код. Ар бир Пин-код ар кандай аракетти же буйрукту камтыйт. Көп агымдуу режим ошол эле программанын ичинде көп сандагы Пин-коддорду бир учурда аткарууга мүмкүндүк берет жана кийинки буйрукту кабыл алууга программаны бошотот. Алдынкы буйруктун аягына чейин аткарылышын күтпөй, кийинки буйрукту киргизе берсе болот. Пин-код кредиттик карта, терминал (банкомат), мобилдик телефон ж. б. колдонулат.
Көк-Таш көрүстөнү
Көк-Таш көрүстөнү — 1-6-кылымдарга таандык археологиялык эстелик. Жумгал районунун аймагында, Кочкор — Чаек автомобиль жолунан 25—30 км аралыкта, Кара-Кече көмүр разрезине кеткен жолдун боюнда жайгашкан. Түндүктөн түштүктү карай багытталган эки таш дөбө-мүрзөдөн турат. Бийиктиги 0,25—0,9 м, диаметри 7—12 м. Байыркы убакта эле айрым мүрзөлөрдү ачып, андагы буюм-тайымдарды алып кетишкени байкалат. 1985-ж. археолог М. И. Москалёв баяндап жазган. Казып изилдөө иштери жүргүзүлгөн эмес.
Пин-код
Тарыхы
ПИН-код англис тилинен которгондо «жекече өздүк номер» дегенди билдирет. Аны шотландиялык инженер Жеймс Гудфеллоу 1965-жылы ойлоп таап, патент­теген. Алгач ал картон картасынан акча алуу кызматын ишке киргизген. Бул кызматты ишке киргизүүдө алгачкы жолу ПИН-код колдонулган.
Эхцелль
Эхцелль (Echzell) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан муниципалитет. Дармштадт административдик округуна карайт. Веттерау районуна кирет.
Калкы - 5760 киши(2013-ж.). . Аянты - 37,61 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 4 40 006. Муниципалитеттин башчысы — Дитер Мүллер.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 5 шаардык районго бөлүнөт.
Остраудерфен
Остраудерфен (Ostrhauderfehn) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Лер районуна кирет.
Эңилчек кырка тоосу
Эңилчек кырка тоосу - Борбордук Теңир-тоодо; Какшаал тоо тизмегине кирет.
Сары-жаз капчыгайынан Бозкыр кырка тоосуна чейин созулат. Уз. 60 км, туурасы чыгышында 12 км, батышында 5–7 км; орт. Бийикт. 5100 м, эң бийик жери 5722 м (Шокальский чокусу). Диагональ түрүндө жаткан Атжайлоонун өрөөнү Э. к. т-н экиге бөлөт. Батыш бөлүгү анча бийик эмес (4200 мге чейин), мөңгүсүз. Чыгыш тарабы туташ жаткан кар ж-а мөңгүлөр м-н капталган. Генезистик тиби б-ча горст-антиклиналь. Э. к. т-нда силур мезгилинде пайда болгон чөкмө ж-а жанар тоо тектери, девондун акиташ катмарлары, пермдин гранит интрузиясынын массивдери ж-а көп дайка кездешет. Чөкмө ж-а жанар тоо тектери төмөнкү герцинде пайда болгон бүктөлүүлөргө учурап, ири Эңилчек антиклиналын түзөт. Бүктөлүш түн. жагынан Атбашы – Эңилчек жаракасы, түштүгүнөн Үчкөл – Кайыңды жаракасы м-н чектешет. Антиклиналдык бүктөлүш батышты карай чөгөт. Чыгыш бөлүгүнүн эки капталы тең гляциалдык-нивалдык алкакта жатат; Түш. Эңилчек ж-а Кайыңды мөңгүлөрүн бөлүп турат. Батыш бөлүгүнүн түш. капталына жарым чөл, шалбаалуу талаа, түн. капталына шалбаалуу талаа, карагай токой, субальп ж-а альп шалбаа алкактары мүнөздүү.
Винтерверб
Винтерверб (Winterwerb) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Рейн-Лан районуна кирет.
Калкы - 175 киши(2013-ж.). . Аянты - 3,01 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 41 140. Муниципалитеттин башчысы — др. Герхард Лухофер.
Презумпция
Презумпция (лат. praesumptio  ) – тескерисинчеси далилденмейинче чындык катары тааныла берүүчү божомол. Укукта бирнече П. белгилүү: автордук П-сы, жарандык укукта карызкордун айыптуулук П-сы, кылмыш-жаза укугунда айыпсыздык П-сы ж. б.
Качканак Алымкулов
Алымкулов Качканак (1940-ж.х, Сары-Булак айылы) - айыл чарба хармагынын көрүнүктүү ишмери, райондун ардакхуу атуулу (2011).
Эмгек жолун 90-жылдары “Кызыл-Туу” колхозунда жардамчы чабан, “Чаткал” совхозунда баш чабан болуп иштеген. Көп жылдар бою соолук койдун ар бир жүз тубарынан 126 баштан козу, 42 кгдан жүн алып келген. Райондук кеңешке депутат, Кыргыз ССР Жогорку Советинин сьездине делегат болуп шайланган.
“Ленин” (1976), 2 “Эмгек Кызыл Туу” (1966, 1986) ордендери, Бүткүл союздук эл чарбасынын жетишкендиктеринин (ВДНХ) 3 күмүш медалы (1979, 1980, 1982), ардак грамоталар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Саз-Жайлоо мөңгүсү
Саз-Жайлоо мөңгүсү - Чоң Алай кырка тоосунун түндүк капталында жайгашкан өрөөн тибиндеги мөңгү. Кызыл-Суунун сол куймасы Шиве суусунун алабынан орун алган. Узундугу 5,5 км, аянты 4,3 км2, көлөмү 0,2 км3. Башы деңиз деңгээли 5100 м, этеги 3600 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4200 м, абляциясынын аянты 2,8 км2. Мөнгүдөн Саз-Жайлоо суусу (Шивенин оң куймасы) башталат.