cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тюркский героический эпос
Кириш сөздө В. М. Жирмунскийдин илимий чыгармачылыгы жана илимий изилдөөсүнүн негизги багыттары жөнүндө кыскача түшүнүк берилген. "Библиографиялык очерк" автордун 1969-ж. англис тилинде жарык көргөн китебинен алынган макаласынын котормосу. Очеркте түрк тилдүү элдердин баатырдык эпосторун жана фольклорун изилдеген В. В. Радлов, В. В. Бартольд, Г. Н. Потанин, П. Н. Мелиоранский, А. Н. Самайлович, И. А. Беляев, Герман (Арминий) Вамбери, Ч. Ч. Валиханов, Н. Ф. Катанов, А. Диваев, А. С. Орлов, М. Ауэзов, М. Богданова, К. Рахматуллин, Б. Юнусалиев, X. Зарифов, В. И. Вербицкий өңдүү белгилүү илимпоздордун илимий изилдөөлөрү жөнүндө баяндама берилген. Ошондой эле В. В. Радловдун "Түндүк түрк урууларынын элдик адабияттарынын үлгүлөрү", В. В. Бартольддун "Коркут атанын китеби", каракалпак поэмалары "Едиге", "Кобланды" жана казак эпосу "Алпамыш баатыр", "Козу-Көрпөш, Баян-Сулуу", кыргыз эпосу "Манас" эпос-дастандардын келип чыгыш булактары, алгачкы жарыяланышы, айтуучулары жөнүндө жана башкалар маалыматтар камтылган.
Китептин биринчи бөлүмү бүтүндөй "Манас" эпосуна арналган, (к. Введение в изучение эпоса "Манас").
Китептин "Алпамыш жөнүндө аңыз" деген экинчи бөлүмү автордун тарыхый-салыштырма планда кеңири иштелип 1960-ж. Москвадан жарык көргөн капиталдык монографиясы. Бул эмгек эки бөлүктөн турат. Эмгектин биринчи бөлүмүндө "Алпамыш" жомогунун келип чыгышынын коңурат (куңгарт), өгүз, кыпчак, алтай версиялары каралат. Дастандын өзбек, каракалпак, казак, алтай тилдеринде жарык көргөн варианттары салыштырылат. Келип чыгыш теги изилденет. "Алпамыш" орто азиялык элдердин "Юсуп жана Ахмед", "Жаныш-Байыш", "Козу-Көрпөш, Баян-Сулуу", "Ядгар" жана башкалар дастандарына тийгизген таасири иликтенет. Экинчи бөлүм дастандын сюжетин, окуяларын талдоого арналган. "Идиге" жөнүндө аңыз" бөлүмүндө түрк элдеринен (казак, каракалпак, өзбек, ногой, түркмөн, башкыр, сибирь татары, алтай) ар түрдүү учурда жазылып алынган ар кандай версиялары иликтенет. "Тарыхый булактардагы ногой баатырлары жөнүндөгү эпикалык аңыздар" бөлүмүндө казак эпосторундагы ногой баатырлары тарыхый өңүттөн каралып, изилденген. "Өгүз баатырдык эпосу жана "Коркут китеби" бөлүмүндө "Коркут атамдын китеби" дастанынын изилденүү тарыхын талдап, окумуштуу дастан тууралуу кеңири иликтөө жүргүзөт. Ал эми "Орто Азия элдеринин жомокчулары" макаласында Түркстандагы элдердин айтуучулары, алардын чыгармачылык өзгөчөлүктөрү жөнүндө илимий пикир айтып, манасчылар, анын ичинде Сагымбай, Саякбай туурасында да сөз козгойт. "Түрк элдеринин ырлары жөнүндө" макаласы жалпы эле түрк ырларынын теориясына арналган. Негизинен түрк эпосторун системалуу салыштырып изилденген бул эмгектин түрк тилдүү элдердин эпосторун жана "Манас" эпосун изилдөөдө мааниси зор.
Лакер-Яга (Лакер-Яга куймасы)
Лакер-Яга — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лакер-Яга дарыясынын сол жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Файабон (Огайо)
Файабон (Огайо) (Fairborn) — Огайо штатынын Greene округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 32352 киши. Болжолдуу аянты - 33.8 км². FIPS коду — 39-25914.
Гальваномагниттик кубулуштар
Гальваномагниттик кубулуштар - магнит талаасынын ток өтүүчү катуу өткөргүчкө тийгизген таасирине байланышкан кубулуштар. Ага Холл эффектисижана магнит-резисттүү эффект кирет. Өткөргүчтүн каршылыгынын магнит талаасындагы өзгөрүшү магнит-резисттүү эффект делет. Магнит талаасы токко жарыш болсо, бул эффект кичине болот. Ферромагнетиктер тышкы талаа жокто деле өзүнөн өзү магниттелүүчү гальваномагниттик кубулуштарга ээ. Анын себеби магнит талаасында заряддарды алып жүрүүчү электрондор менен көңдөйчөлөрдүн траекторияларынын өзгөрүшү (к. Лоренц күчү). Түрдүү өткөргүчтө заряд алып жүрүүчүлөрдүн траекториялары көп түрдүү болгондуктан, гальваномагниттик кубулуштар да көп түрдүү болот. Төмөнкү температурада магнит талаасынын өзгөрүшү менен Холл туруктуулугу жана каршылыктын кванттык осцилляциясы байкалат.
Анaбар
Анaбар (баш жагында Чоң Куонамка) - Якутиядагы (Саха) дарыя. Узундугу 939 км, алабынын аянты 100 миң км. Анабар платосунан башталып, Түндүк Сибирь ойдуңу аркылуу агат да Анабар булунуна куят. Орточо чыгымы 610 м3/сек. Чаты балыкка (ряпушка, омуль) бай.
Багзас дарыясы
Багзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Теренсу дарыясынын оң жээгинен 50 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дудка
Дудка - 1. Флейта - сопель, свирель түркүмүндөгү элдик үйлөмө музыкалык аспаптардын жалпы аты. Дудка, орус элдик музыкалык аспаптарында жок. 2. Белорустардын чоор түрүндөгү элдик үйлөмө музыкалык аспабы. Ал жыгачтан (көбүнчө клёндон) жасалат. Жалпы уз. 400-500 тт. 1950-ж. өркүндөтүлүп, белорустардын мамлекеттик эл аспаптар оркестринин курамына киргизилген. Оркестрдин аспаптары менен бирге ар кандай түрдөгү, жанрдагы ырларды, аспаптык чыгармаларды коштойт.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Уганак
Уганак — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак баатыры. Чоң казатта Алмамбет, Чубак, Сыргак окко учуп, өзү жалгыз калган Манас баатыр Чыйырды менен Каныкей Аколпоктун жакасына "Алмадай болгон куу башка, Күч келгенде атсын деп тигип койгон " Касиеттүү болот окту" алып, Аккелтеге салып атканда У. баштаган сегиз аярдын башын жулуп кетет (Курама вариант, 2. 275).
Кара, көл
Кара, көл — Фергана тоо тизмегинин түштүк батыш капталындагы чакан тоо көлү.
Интеллектуалдык инвестициялар
Интеллектуалдык инвестициялар – курстарда адистерди даярдоого, тажрыйба алмашууга, лицензия жана ноу-хау, биргелешкен илимий изилдөөлөргө ж. б. каражат чегерүү.
Юлчек
Юлчек — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Улу-Юл дарыясынын сол жээгинен 376 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дифракция торчосу
Дифракция торчосу – иреттүү жайгашкан, жарык өткөрбөгөн аралык менен бөлүнгөн көп сандаган өтө кууш жылчыктан турган оптикалык прибор. Мындагы дифракциялык сүрөттөлүш бардык жылчыктардан келген когеренттүү толкундардын өз ара интерференциясынын натыйжасы болот. Ар бир жылчыктын жазылыгы a, алардын арасындагы аралык b болсо, анда d=a+b чоңдугу дифракция торчосунун мезгили деп аталат. Жалпак монохроматтуу толкун дифракция торчосунун тегиздигине тик келип түшсүн дейли. Жылчыктар бири-биринен бирдей аралыкта жайланышкандыктан, эки коңшу жылчыктан келген нурлардын өткөн жолунун айырмасы дифракция торчосунда берилген о багыты боюнча бирдей: Эгер коңшу эки жылчыктын B чекитине нурлар бирдей фазада келишсе, алар бирин-бири күчөтүп, максимумду беришет. Эгер нурлар B чекитине карама-каршы фазада келишсе, бирин-бири жоюшат. Анда минимум шарты төмөнкүдөй туюнтулат: Максимум (1) жана минимум (2) формулалары менен Э экранында түзүлгөн дифракциялык минимум жана максимум абалдарын таба алабыз. Ар бир жылчык өзүнүн минимумун түзгөндүк төн, торчодогу жылчыктардын санына жараша кошумча минимум пайда болот. Кошумча мини мумдардын саны жылчыктардын N санынан бирге кем: N –1. Алар экинчи иреттеги максимумдарды (саны N – 2) бөлүп турушат. Эгерде ар бир жылчыктан келген жарыктын амплитудасы Аi болсо, анда бардык жылчыктардан келген амплитудалардын суммасы A=NAi (N эсеге чоң) болот. Ал эми дифракция торчосу аркылуу өткөн жарыктын толук ургаалдуулугу же I=N2 Ii болуп, бир жылчыктан өткөн жарык ургаалдуулугунан N2 эсе чоңоёт. Максимум (1) жана минимум (2) шарттары толкун узундугуна көз каранды болгондуктан, дифракция торчосуна ак жарык түшсө, ак жарыкты түзгөн ар бир толкун өзүнүн максимумун берет. Борбордук максимум ак түстө болот, негизги максимумдар толкун узундугуна жараша спектрге ажырашып, алардын кызгылт көк нурунуку борбор жакка, ал эми кызыл нурдуку чет жагына жайгашат. Спектрдин ар кандай жеринде колдонулган дифракция торчосу өзүнүн өлчөмү, формасы, жасалган материалы, штрихинин профили жана алардын жыштыгы менен айырмаланат. Дифракция торчосунун штрихтеринин жыштыгы спектрдин ультра кызгылт көк облусунда 3600–1200 штрих/мм, жарыктын көрүнгөн облусунда 1200–600 штрих/мм, инфракызыл облусунда 300–1 штрих/ммди түзөт. Дифракция торчосу затты спектрдик жол менен анализдөөдө, толкун узундугун өлчөөдө кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Гальвнас
Гальвнас - Түштүк Америкадагы тумшук, материктин эң Түндүк четки тумшугу (12°25' Түндүк кеңдик жана 71°35' батыш узундукта). Гуахира жарым аралында, Колумбияда.
Күдүңбай
Күдүңбай — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Акунбешим пааша жеңилгенде Олуя-Атага качып барышкан Мерки жайсаң менен Шамың шаа ал жердеги Меркеш, Дабагы болуп кеңеш куруп, ошол чөлкөмдө жашаган кыргыздарды кырмак болушат. Кетелик аттуу калмак кыргыз К-га калмактардын кеңешин айтат, К. элге кабарлайт, эл качат (Сагымбай Орозбаков, 2. 145).
Виндсбах
Rezat 2303.jpg дарыясы. Виндсбах - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Ансбах (район)|Ансбах районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6057 (2013-ж.). Аянты – 68.17 км2.
Садда
Калкы
Калкы - 828 киши.
Панама метросу
Панама метросу – Панама шаарынын метросу. Метросу 5-апрель 2014-жылы ачылат.
Раздолье (Карайыдель району, Башкыртстан)
Раздолье — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Ургушев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 254 киши. Почта индекси — 452366, ОКАТО коду — 80234880009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Агаонидалар
Агаонидалар (лат. Agaonidae) – жаргак канаттуу каскактардын бир тукуму.
1-Грязнушка (дарыя)
1-Грязнушка — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Орал дарыясынын оң жээгинен 1559 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Орал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы жок, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнчаа :
Сочи
Сочи - Орусиянын курорттук шаары. 2014-жылы шаар Кышкы олимпиада болуп өттү.
Жаңы Сочи
Жумшак субтропиктик климат, жылуу деңизге жакын жана инфраструктурасы жакшы. Жаңы Сочи - деңиздин жээгин бойлоп жайгашкан жана Ривьера паркындагы Шаардык борбор менен чектешкен Сочи шаарынын Борбордук районундагы чакан район.
Кош-Булак
Кош-Булак — 11 кабат калынд. 300—350 м, уз. 2—3 км. Составы боюнча глауберит, галит жана тенардиттен түзүлүп, линза түрүндөгү кабатча болуп жатат. Алардын калынд. 0,5—3 м. Глауберит нык, майда кристаллдуу боз, агыш боз, жашыл боз түстүү.
Анадолу бөксө тоосу
Анадолу бөксө тоосу, Анатоо, Анатолия (грекче Анатоле - «чыгыш») - Кичи Азия бөксө тоосунун ички бөлүгү, Түркияда. Түштүгүндө Тавр, түндүгүндө Понт тоолору менен чектешет. Негизинен чөкмө тоо тектерден турат; кийинки жанар тоо аракетинин издери бар. Бир катар туюк өрөөндөрдү анча бийик эмес токол тоолор бөлүп турат. Басымдуу бийиктиги 800-1500 м, эң бийик жери 3916 м (Эржияс жанар тоосу). Шор жерлер жана туздуу көлдөр (Туз жана башка) бар. Жарым чөл, талаа (тоолордо) өсүмдүктөрү өсөт. Оазис дыйканчылыгы өнүккөн, мал асыралат.
«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы
«Өнүгүү-прогресс» саясий партиясы - партия алгач саясий кыймыл катары түзүлүп, 2012-ж. 1-февралында өткөн биринчи съездде «Өнүгүү» саясий партиясы түзүлгөн.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Галька
Галька - сайташ тоо тектердин жана минералдардын суу агымы же деңиз толкуну менен жумуруланган 1-10 см өлчөмдөгү сыныктары. Көлөмү боюнча 3кө бөлүнөт: майда (1-2,5 см), орточо (2,5-5 см) жана чоң (5-10 см). Формалары ар түрдүү. Дарыя өрөөндөрүндө, тоо этектеринде, деңиз жээктеринде көп. Галькалардын бир жерге жыйылганы галечник, камдашканы конгломерат. Жол куруу иштеринде кеңири пайдаланылат.
Интерпретация
Интерпретация (латын тилинен келген interpretatio – чечмелөө, түшүндүрүү) – математикалык логикада, философияда жана илимдин методологиясында кандайдыр бир теориядагы элементтерге (формулаларга, символдорго, сүйлөмдөргө жана башка) берилген маани-маңыздардын, чечмелөөлөрдүн жана түшүндүрүүлөрдүн жыйындысы; герменевтикада Интерпретация  деп тексттерди чечмелөө, алардын маани-маңызын аныктоо же калыбына келтирүү түшүндүрүлөт. Диний ыйык китептерге, ошондой эле байыркы грек философторунун чыгармаларына баяндама, түшүндүрмө берүүнүн доору болуп саналган орто кылымдарда Интерпретациялоо өнөрү калыптанган жана өнүккөн. 20-кылымдын экинчи жарымынан тартып герменевтика теориясына Интерпретацияга  карата структуралык-семиотикалык жоболор каршы чыккан. Эгер герменевтика текстти реалдуу же потенциалдуу окурманга карата маалымат катары Интерпретацияласа, структурализм текстти андагы маани-маңыздык элементтердин структуралык шайкештигин анализге тартуунун негизинде Интерпретациялайт. Интерпретацияга карата герменевтикалык жана структуралисттик жоболорду бириктирүүгө карата аракеттер Рикер тарабынан жасалган. Рикердин пикири боюнча тексттин маани-маңызын анын структурасын анализдебей туруп түшүнүү мүмкүн эмес, ошол эле учурда герменевтикалык түшүн-дүрмөсүз структуралык анализ жүргүзүүгө болбойт.
Даминова Минавар Нурдиновна
Даминова Минавар Нурдиновна (1940-ж. т., Сузак району, Благовещенск айылы) - опера ырчысы (меццо-сопрано). Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1992). 1957-ж. Кыргыз мамлекеттик Ленин ордендүү А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрынын вокалдык-хор студиясын таланттуу таанымал ырчылар К. Мухтаров, К. Арзиев, В. Муковников, Т. Сейталиев, А. Нуртазинден бүтүргөн. 35 жыл театрга коюлган спектаклдердеги хордо ырдаган.
1958-ж. Москвада өткөн Кыргыз адабияты менен искусствосунун он күндүгүнө жандуу катышкандыгы үчүн Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин Ардак грамотасы, «Эмгек ардагери» медалы менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Өткөөл мезгилдин экономикалык өнүгүшү
Өткөөл мезгилдин экономикалык өнүгүшү, социалдык стратификациясы жана социомаданий шарттары.
Саясий жаңылантуунун негизи болуп өлкөнүн экономикалык өнүгүшүнүн кандайдыр бир деңгээли эсептелет. Кыргыз Республикасы жетиштүү түрдө индустриялашкан республика болгон. Эл чарбасында эки комплекс түзүлүп жана өнүгүп жаткан: басымдуу бөлүгү чийки зат түрүндө болсо да агрардык-өнөр жай комплекси жана машина куруу өндүрүшү, ошондой эле тоо-металлургиялык комбинаттар. Өнөр жай көбүнесе түндүк райондордогу ири өнөр жай борборлоруна топтолуп, ал эми агрардык аймак болуп түштүк эсептелип калган. Кыргыз Республикасынын экономикасы Союз ичиндеги эмгектин бөлүнүшүнө негизделген жана ири субвенциялар менен колдоого алынып турчу, мис., алар 1989-91-жж. ИДПнын 10-13%ын түзгөн.
Кыргыз Республикасынын экономикасында кыска мөөнөттүн ичинде олуттуу трансформациялык жүрүштөр болуп өттү: командалык тутумдун механизмдери толугу менен ажыратылды, базар механизмдери түзүлүүдө, жеке менчик институту бекемделүүдө. Жерге болгон жеке менчик киргизилди жана жер базарынын иштеш негиздери түзүлүүдө. Калктын 65%ы жашаган айыл жерлеринде эркин ишкерлер катмары түзүлүүдө. Ири бизнес чөйрөсүндөгү гана эмес, ошондой эле орто жана кичи бизнес чөйрөсүнөн чыккан адамдардан ишкерлер табы түзүлүүдө. Жетишилген өзгөрүүлөрдүн ааламдык мүнөзүн белгилөө менен өлкө базар реформалары үчүн ото жогорку социалдык бааны төлөгөндүгүн айтпай коюуга болбойт.
Интерсубъективдүүлүк
Интерсубъективдүүлүк(интерсубъективность) – феноменологиядагы интенционалдуулук аркылуу субъекттердин өз ара алакалашуу процессин жана анын натыйжасын, адамга башка адамдын ички дүйнөсүн ачып берүү процессин түшүндүргөн терминдердин бири. Аталган түшүнүк экзистенциализм, психоанализ, аналитикалык философия жана башка учурдагы ойлордун багыттарында кеңири иштелип чыккан. Башка адамдын ички дүйнөсүнүн адамдын аң-сезиминде ачылып берүү механизми адамдар ортосундагы баардык мамилелердин негизинде жаткан «тиричилик дүйнөсүнүн» концепциясын пайдалануу менен өзү тууралуу эскерүүлөрдү анализдөөгө барып такалат.
Ласкер, Эмануэль
Эмануэль Ласкер (немисче Emanuel Lasker; 24 декабрь 1868 — 11 январь 1941) — шахматчы жана математик, шахмат боюнча экинчи дүйнөлүк чемпион (1894—1921). Чемпиондук наамын 27 жыл коргоп, 68 жашына чейин бийик деңгээлде ойноп жүргөн.
Өткөөл мезгилдин экономикалык өнүгүшү
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Спирт
Спирттер — көмүртек каныккан атому менен байланышкан бир же бир нече (-ОН) тобу бар углеводород. Мол-сындагы ОН тобу санына жараша бир атомдуу (алкоголдор), эки атомдуу (гликолдор), үч атомдуу (глицериндер) жана көп атомдуу С. болуп бөлүнөт. Бир атомдуу С. биринчилик RСН2ОН, экинчилик RR’СНОН жана үчүнчүлүк RR’R®С-ОН болуп айырмаланат. Углеводород радикалынын мүнөзүнө карата ациклдүү (мисалы, метил спирти, этил спирти), алициклдүү (циклогексанол), май ароматтык (бензил спирти жана гетероциклдүү (фурил) деп айырмаланат. Төмөнкү мол-луу бир атомдуу алифаттык С. — алкоголь жыттанган, түссүз суюктук, суу менен бардык катышта аралашат. Гликоль, глицерин (С4-С5) — май сымал суюктуктар. Ири мол-луу С. (С|2 баштап) — жытсыз, катуу заттар, сууда эрибейт. С. органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт жана өздөрү эриткич болушат. Суу жана айрым органикалык  бирикмелер менен  азеотроптук аралашмаларды берет. Щелочтуу жана кээ бир башка металддар менен алкоголяттар (к. Алкоголяттар жана феноляттар),  күчтүү минералдык к-талар же Льюис к-талары менен жөнөкөй, ал эми минералдык жана карбон к-талары менен этерификацияланып, та-таал эфирлерди пайда кылат. Биринчилик жана экинчилик С. металл катализаторлор катышуусу менен алъдегиддерге жана кетондорго айланат. Үчүнчүлүк С. нейтралдуу же шелочь чөйрөсүндө окистенүүгө туруктуу, ал эми кычкыл чөйрөдө кетонго жана көмүртек атомунун саны төмөн болгон к-таларга ажырайт, суунун молекуласын бөлүп чыгарып алкенди пайда кылат. С. ОН-тобуна НСl, НBr, РСl3, РОСl3, РОСl5, SОСl3 жана башка таасир этүүдөн Наl орун алмашат. Өндүрүштө С. алкилгалогенид гидролиздөө, олефинди гидраттоо, карбонилдүү бирикмелерди калыбына келтирүү, Гриньяр реакциясы б-ча, СО катализатордук катышуусу менен суутекти кошуп алуунун натыйжасында, кантты ферменттер катышуусу менен ачытууда жана башка ыкмалар менен алынат. Боёк өндүрүшүндө аралык продукт катары, синтетикалык булалар, пластмасса, лак-боёк материалдарын, кир кетиргич жана дары каражаттарды жана башка алууда колдонулат.
Стандарттык абал
Стандарттык абал — таза же эритмедеги заттар шарттуу түрдө алынган термодинамикалык абалы. Таза газ С. а. үчүн берилген температурада 1 атм. басым алдындагы газ абалы алынат. Таза суюктук же катуу заттар ар бир температурадагы 1 атм. басым алдындагы абалы стандарттык болот. Эгерде бир эле зат ар кандай модификациялары болсо, анда алардын берилген шартта термодинамикалык туруктуу формасы абалы стандарттык болот. Эритмедеги заттар С. а. катары алардын чексиз суюлтулган эритмеси алынат, ошол учурда зат активдүүлүгү анын концентрациясына барабар. Эки же андан ашык газдар катышкан реакциянын С. а. ар бир газ парциалдык басымы 1 атм. болгон абал канааттандырат. Стандарттык абал түшүнүгү химимялык реакциялар термодинамикасында кеңири колдонулат. Азыркы учурда химимялык термодинамикада стандарттык температура катарында 25°С же 298  К колдонулат.
Лакер-Яга (Талота-Яга куймасы)
Лакер-Яга — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Талота-Яга дарыясынын сол жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Интеллектуалдык менчик
Интеллектуалдык менчик – ачылышка, ойлоп чыгарууга, илим, адабият, искусство чыгармаларына жана башкалар интеллектуалдык чыгармачылык эмгектин үзүрүнө ээлик. Эл аралык практикада кара ниет атаандаштыкка каршы коргоого алынуучу адабий, көркөм, илимий, маектештик чыгармаларга, өнөрпоздордун аткаруучулук ишмердигине, үн жазууга, радио берүүлөргө жана телекөрсөтүүлөргө, адам ишмердигинин бардык чөйрөсүндөгү ойлоп табууларга, илимий ачылыштарга, өнөр жай үлгүлөрүнө, товардык белгилерге, тейлөө белгилерине, фирмалык аталыштарга, ошондой эле өндүрүштүк, илимий адабий жана көркөм чөйрөдөгү жеке ишмердикке кирүүчү укуктар Интеллектуалдык менчик деп түшүнүлөт. Интеллектуалдык менчик автордук укук, өнөр жайлык менчик, илимий менчик деп бөлүнөт. Интеллектуалдык менчик боюнча эл аралык мүнөздөгү бир катар укуктук актылар бар: өнөр жай менчигин коргоо Париж Конвенциясы (1883), Адабий жана көркөм чыгармаларды коргоо боюнча Берн конвенциясы (1886), Автордук укук боюнча бүткүл дүйнөлүк Конвенция (1952) жана башкалар Бул конвенциялар көп жолу өзгөртүлгөн жана азыр жаңы редакцияда колдонулат. Андан тышкары Интеллектуалдык менчик боюнча азыркы учурда 20дан ашуун макулдашуу бар. 1967-ж. Отокгольмдо Бүткүл дүйнөлүк интеллектуалдык менчик уюмун (БИМУ) түзүү тууралуу конвенцияга кол коюлуп, ал 1970-ж. күчүнө кирген. Кыргызстан ага мүчө. Интеллектуалдык менчикке укук экономикалык, социалдык жана маданий укук жөнүндөгү 3-Эл аралык пактта бекемделген. Кыргызстанда Интеллектуалдык менчик укугунун сакталышын КРдин мамлекеттик патент кызматы көзөмөлдөйт. Рынок мамилелерине өтүү менен И. м. жаатындагы өз мыйзамдарын эл аралык укук актыларына ылайыкташтыруу менен КРде «Автордук укук жөнүндө» (1998), «Кыргыз Республикасынын патент мыйзамы» (1998) «Товардык тейлөө белгилери жөнүндө» (1998) жана башкалар мыйзамдар кабыл алынды.
Теринин ириңдүү жаралары
Теринин ириңдүү жаралары (пиодермия)
Пиодермия(байыркы грек тилинен πύον — чирик и δέρμα — тери) Түрдүү ириңдеткич микробдор (стрептококк, стафилококк жана башкалар) пайда кылат. Дени соо кишинин терисинде дайыма бул микробдор болот. Эгерде организм жагымсыз чөйрөгө туш болсо ал микробдор зыянсыз формасынан патогендүү формага өтүп, оору пайда кылат. Бул оору оорулуу менен бирге болгондо же кийим, үй-тиричилик буюмдары жана башкалар аркылуу жугат. Теринин ириңдүү жаралары өздүк гигиена эрежелерин сактабагандан, терини күтө билбегендиктен, тери травмаларынан (бир нерсе кирсе, кесилсе, тытылса, курт-кумурска чакса), терчилдиктен, организмди начарлатуучу өнөкөт оорулардан кийин пайда болот. Кээде пиодермия башка тери ооруларын (котур, экзема жана башкалар) кабылдатып күчөтөт. Теринин көп тараган ириңдүү жараларына фолликулит, импетиго, сикоз, безетки, сыздоок, чыйкан, жамажай жана башкалар кирет. Пиодермия негизинен катуу кармап, бир нече күндө же жумада айыгат; ден соолугу начарларда ал создугуп, өнөкөткө өтөт да, айлап, жылдап айыкпаган жара пайда болот.
Жараны дарылоо
Жаранын тегерегин күнүгө салицил спиртинин 1%түү эритмеси, календуланын (теңге гүл) тундурмасы (балдар үчүн жарымына кайнак суу кошулат) жана башкалар менен тазалайт. Травма алган жер кызарып, шишисе же ооруса врачка кайрылуу зарыл. Инфекция тарап кетпес үчүн теринин ириңдеген жерин жууга, жылыткыч компресс коюуга болбойт. Оорулуунун ич кийимин бөлүп жууп, сода кошуп кайнатат; бөлмөнү желдетип, күндө ным чүпүрөк менен сүртүү зарыл.
Тамактануу жөнүндө
Ооруну дарылоодо туура тамактануу маанилүү. Ошондуктан тамак белокко, витаминге бай болуу керек; өткүр, туздуу, таттуу тамак, спирт ичимдиктери зыян.
Өзгөчө эмчектеги балдардагы теринин ириңдүү жаралары опурталдуу. Баланын терисинде ириңдүү жаралар көбүнчө ысык чыккандан күчөп, ириңдүү ыйлаакчага айланат. Ошондуктан балада бирин-серин ириңдеген ыйлаакча пайда болсо ага күнүгө 3 — 4 жолу дезинфекциялоочу каражат (бриллиант жашылы, Кастеллани суюктугу жана башкалар) сыйпоо керек. Теринин жабыркаган жеринин айланасын кайнаган сууга спирт кошуп сүрткөн жакшы. Инфекция тарап кетсе врачка кайрылуу керек.
Алдын алуу
Теринин жабыркаган жерине (тытык, кесик, айрылган жерди) дароо дезинфекциялоочу каражаттарды (йод, бриллиант жашылы жана башкалар) сыйпоо керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аглаофениялар
аглаофениялар (Aglaophenia) - гидроиддер классындагы жашоочу жандыктардын бир уруусу.
Анадолу күрөң көмүр бассейни
Анадолу күрөң көмүр бассейни - Түркиядагы күрөң көмүр кендери жаткан зор аймак. Аянты 30 миң км2дей. Анадолу бөксө тоосунун Альп бүктөлүү аймагында жайгашкан. Байыртадан белгилүү; мында 40тай кен ачылган. Көмүрдүн жалпы геологиялык запасы 3,8 млрд о. Кен негизинен (88%) ачык жол менен казылып алынат. Палеоген жана неогендин көмүрлүү чөкмөтек катмарларынын арасында өтө татаал түзүлүштөгү өнөр жайлык 5 кабат жатат. Палеоген кабаттарынын калыңдыгы 1,5-2,5 м, неогендики 5-20 м. Көмүрдүн нымдуулугу 40%, күлдүүлүгү 15-35%, жылуулук берүү энергиясы 12-20 МДж/кг көмүр электр энергиясын алууга пайдаланылат.
Вольфрамс-Эшенбах
Вольфрамс-Эшенбах - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Ансбах (район)|Ансбах районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 2923 (2013-ж.). Аянты – 25.47 км2.
Дифференциал геометриясы
Дифференциал геометриясы – геометриянын ийри сызыктар жана беттерди математикалык анализдин ыкмалары менен изилдөөчү бөлүмү. Дифференциал геометриясы математикалык анализ менен тыгыз байланышта өнүккөн, бирок көп геометриялык түшүнүктөр математикалык анализдин тиешелүү түшүнүктөрүнөн мурда пайда болуп, алардын ачылышына түрткү болгон. Мисалы, жаныма – туунду, ал эми аянт жана көлөм – интеграл түшүнүгүнүн ачылышына түрткү болгон. Дифференциал геометриясы 18-кылымда Л. Эйлер менен франциялык математик Г. Монждун беттер теориясынын негизинде пайда болгон. Бирок, дифференциал геометриясынын айрым түшүнүктөрүн 17-кылымдын 2-жарымындагы И. Ньютон, Г. Лейбниц, Х. Гюйгенс, Я. Бернулли, И. Бернулли жана башкалардын эмгектеринен жолуктурууга болот. К. Гаусстун 1827-ж. жарыяланган «Ийри беттер жөнүндөгү жалпы изилдөө» аттуу эмгегинен кийин дифференциал геометриясы математикада өзүнчө орунга ээ болгон. 1826-ж. Н. И. Лобачевскийдин евклиддик эмес геометрияны ачышы геометрия илиминин, анын ичинде дифференциал геометриясынын өнүгүшүндө чоң роль ойногон. Дифференциал геометриясыда алгач кыймыл учурунда өзгөрүлбөөчү геометриялык түспөлдөрдүн (образдардын) дифференциалдык касиеттери изилденген. Дифференциал геометриясынын бул бөлүгүн классикалык дифференциал геометриясы деп аталат. Мында ийри сызыктар, беттер, ийри сызыктардын жана беттердин тобу изилденет. Дифференциал геометриясынын жаңы багыттары: 1) аффиндик, проекциялык жана башка өзгөртүүлөрдө өзгөрүлбөөчү евклиддик мейкиндиктин геометриялык образдарынын дифференциалдык касиеттерин изилдөө теориясы; 2) евклиддик эмес, жалпысынан айтканда көп өлчөмдүү (Мисалы, үч өлчөмдүү Лобачевский мейкиндиги) мейкиндиктердеги геометриялык түспөлдүн дифференциалдык касиетин жана евклиддик эмес мейкиндиктин өздөрүнүн дифференциалдык касиетин изилдөө теориясы. Евклиддик эмес мейкиндикти изилдөө Дифференциал геометриясынын чоң жана маанилүү бөлүгүн түзөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Файавю Парк (Огайо)
Файавю Парк (Огайо) (Fairview Park) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Ишимка дарыясы (Чулым куймасы)
Ишимка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын сол жээгинен 1034 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Угуз кан
Угуз кан — Манастын түпкү бабаларынын бири. У. к-дын ысымы түрк элдеринде кеңири тараган. Санжыра боюнча, түштүгү Мисирге (Египет), батышы Бараңга чейинки аймакта жашаган элдерди баш ийдирип, зор империяны түзгөн улуу каган болгон. Кыргыздар "Ууз кан" деп айтышкан. Энесинин боюна нурдан бүтүп, төрөлгөндө эле анын баатырдык белгилери билинет. Энесинин эмчегин бир жолу оозуна алган боюнча эмбей коёт. Төрөлгөндөн кырк күндөн кийин басып, сүйлөп, өзүнөн улуу балдар менен ойноп кетет. Санжырадагы маалыматтарга караганда, Угуз кагандан сырткы турпатынан байыркы түрк элдеринин тотемдик белгилери көрүнөт: "анын буттары буканын буттары сыяктуу, бели карышкырдыкындай ничке, ийиндери кундуздукундай көркөм, көкүрөгү аюунукундай бийик". Жортуулга чыкканда жол көрсөтүп, согушка киргенде жеңишке ээ кылып, адамча сүйлөгөн көк бөрү аны дайым колдоп жүрөт. Угуз кагандын биринчи аялы — асман кызынан Күн, Ай, Жылдыз деген үч бала төрөлөт. Экинчи аялы Жер, сулуусунан: Көк, Таг, Тенгиз деген үч уул көрөт. Байыркы огуздардын эки канат эли ушул эки аялдан төрөлгөн балдардан тарайт. Санжыраларда огуз элинин жыйырма төрт уруусу уугуз кагандын жыйырма төрт небересинин урпактары делет. Абулгазинин айтканы боюнча Кыргыз У. к-дын бир небереси. "Манас" эпосунда Угуз каган (У. к.) Манастын түпкү бабаларынан болору айтылат: "Мурункулардан калган сөз: Каракан, Угуз кандан кийин Аланча кан уругунан Байгур, Уйгур дегендер (болгон) экен" (Сагымбай Орозбаков, 1. 15).
Ак-Булак (Раззаков)
Ак-Булак — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Исфана шаарына кирет.
Калкы
Калкы ― 681 киши (2009-жылы).
Агономалдар
Aгономалдар (Agonomalus)  - деңиз-бачикилери, балыктарынын бир уруусу.
Масадан
Калкы
Калкы - 1640 киши.
Дифференциалдоо
Дифференциалдоо – дифференциал, туунду, айрым туунду же толук туундуну эсептөө амалы.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ванна
Ванна— гигиеналык жана дарылооалдын алуу максатында колдонулуучу суу процедураларынын бири. В-га тузсуз суу (жыпар жыттуу жана дары заттарды кошуп же кычкылтек, азот жана башка менен газдап), минералдуу суулар (табигый же жасалма), деңиз суусу, дары баткак, кум пайдаланылат. Дарылоо Ваннасын врач гана дайындайт, ал көбүнчө медицина кызматкерлеринин көзөмөлүндө санаторий-курорттук жана дарылоо-алдын алуу мекемелеринде жүргүзүлөт. Үй шартында негизинен тузсуз (суу өткөргүч түтүктөн) суудан жана айрым дарылык Ваннасын врачтын көрсөтмөлөрүн так аткарып, үй-бүлө мүчөлөрүнүн көзөмөлүндө жасоо керек.
Кээде табарсыктын катуу кармама жана өнөкөт сезгенүүсүндө, жыныс органдарынын өнөкөт сезгенүүсүндө, геморройдо жана башка ооруларда отуруп ванна алуу сунуш кылынат. Ал үчүн үй шартында чуңкур дагарага керектүү температурадагы сууну куюп, аны отургучка коюп, оорулуу дагарага отурат, жылуу суу толтурулган башка дагарага бутун салат. Жылуу В. 15—20 мин., ысыгы 10—12 мин., мелүүн В. 5—10 минутага созулуу керек. Тузсуз суунун дарылык касиетин күчөтүү үчүн ага дары жана жыпар жыттуу заттар: ийне жалбырактардын экстракты, шалфей, жалган кычы, скипидар, марганец кычкыл калий, крахмал кошулат. Ийне жалбырактуу В. сеп алдыруучу таасирге ээ. Ваннага отургузуп жонуна суу куюу жана сүргүлөө. Ал үчүн жылуу (35—37° С) сууга ийне жалбырактын экстрактын (200 л сууга суюгунан 100 мл, күкүмүнөн 50—70 г же 1 — 2 таблетка) кошот. В-нын узактыгы 10—15 минутага созулат. Горчица (жалган кычы) ваннасы жогорку дем алуу жолдорунун суук тийгенден болгон ооруларында (жалпы ванна жана бутка), бронх астмасы кармаганда (колго), кан басымы көтөрүлгөндө (бутка) жасалат. Горчица ваннасы тери оорулары менен жабыркаганда жана жытына чыдай албагандарга болбойт. Ванна даярдоо үчүн кургак горчицаны (200 л сууга 100—250 г же бир чака сууга 5—10 г) бир аз сууга чалып, дакиден чыпкалап, сууга куюп, жакшы аралаштыруу керек. Жалпы Ваннанын температурасы 36—38° С, узактыгы 5—7 мин., бутка же колго алуучу Ваннанын температурасы 39—40° С, узактыгы 10—15 мин. Көз менен дем алуу жолдорун дүүлүктүрбөө үчүн ваннанын үстүнө шейшеп жаап коюу керек. Ваннадан кийин денени жылуу суу менен жууп, төшөккө оронуп 30—60 мин. жатуу зарыл. Япон ваннасы
Балдар температуранын таасирине өзгөчө сезгич келгендиктен, аларга дарылоо ваннасын жасоодо өтө кылдаттык керек. Чоң кишиге караганда жылуу жана ысык В-ларды температурасы 1 — 2° Сге төмөн болууга тийиш; жалпы мелүүн жана муздак В-ларды балдарга жасоого болбойт. Үй шартында балдарга ийне жалбырактуу, марганец кычкыл калий, туз, крахмал, сода, жалган кычы (горчица), ромашка жана ит уйгакты кайнатып кошуп жасаса болот. Марганец кычкыл калийлүү ванна териге дезинфекциялоочу жана кургатуучу таасир берет; аны күн сайын же күн алыс 5—10 минутадан жасайт; Ваннадан кийин таза суу менен чайкануу керек. Бул ваннаны даярдоо үчүн суу мала кызыл түскө келгенче марганец калийдин коюу эритмесинин бир нече тамчысы кошулат. Сууга эч качан кристаллдарды салууга болбойт, алар териге жабышып катуу күйгүзөт. Туздуу ванна (10 л сууга 50 - 100 г деңиз же кайнатма туз) 6 айдан өткөн балдардын итий оорусун дарылоодо колдонулат. Узактыгы 3 — 10 мин., суунун температурасы 36—37° С. Крахмалдуу жана сода ваннасы айрым тери ооруларында дүүлүгүүнү жана кычышууну басуу үчүн колдонулат. Ал үчүн муздак сууга 3 аш кашык крахмал чалып, кайнак суу кошуп, аны чакадагы сууга аралаштырат. Сода ваннасы үчүн бир чака сууга 1 аш кашык сода салуу керек. Ваннанын узактыгы 8 —10 мин., температурасы 36—37° С. Крахмал жана сода Ваннасынан кийин баланын денесин сүлгү менен сүрбөй, кургата аарчуу керек.
Мончодо саякаттоого спорт көнүгүүлөрүн алмаштыра алат, анткени, буу жана суу тазалоочу тамырлар жана поезд адам туруктуулук, өсүшү жана тазартат адам тери тешикчелери болот.
Удайчы
Удайчы — канды (акимди төрөнү) ээрчип жүрүүчү жоокер, анын буйругун аткаруучу жан-жөкөрү. Эпосто: "Үйүнө бирин койбоңор, Удайчы менен датка деп" (Сагымбай Орозбаков, 2. 369) мансап ээлеринин катарында эскерилет.
Удайчы — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Каныкейдин нөкөрү. Чынайткандын атасы экени гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 418).
Белоруссиялык рубль
Белоруссиялык рубль — Беларусьнын акча бирдиги. 1 Белоруссия рубли = 100 копейкага тете.
Тынчтыкбек Чоротегин
Тынчтыкбек Кадырмамбетович Чоротегин (Чороев) - тарыхчы, журналист, публицист. Тарых илимдеринин доктору (1998), профессор (2002). Кыргыз Тарых Коомунун президенти (2012-жылдын 11-февралынан).
Чакан өмүрбаян
Бала чагы
1959-жылы 28-мартта Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы Эчки-Башы (Он-Арча) кыштагында туулган. Атасы - Кадырмамбет Чороев (1922-1975), энеси - Алия Кыдыраалы кызы (1924-2001).
1966-1974-жылдары Эчки-Башы айылындагы "Коммунизм" орто мектебинде таалим алып, 8-классты бүтүргөн.
Анын биринчи мугалими - Эчки-Башы айылындагы белгилүү педагог Өмүр Абдыкадыров болгон.
Жетинчи класстан тартып чыгармалар жаза баштаган. Алгачкы юмордук жана сатиралык чыгармаларын 8-класста окуп жүргөндөн тартып жарыялай баштаган.
1974-76-жылдары Кыргызстандын Нарын шаарындагы Токтогул атындагы орто мектепте окуп, аны күмүш медалы менен аяктаган. (Шаардык билим берүү мекемеси ага алтын медал ыйгарууну чечкен, бирок облустук билим берүү мекемеси облустук чектелүү квотага шилтеме кылып, анын баасын саал ылдыйкы тепкичке төмөндөтүп койгон).
Студенттик курак
1976-жылы Бишкектеги Кыргыз Улуттук Университетинин (КУУ) тарых факультетине тапшырган.
Ага таалим берген илимпоздордун арасында Кыргыз Илимдер академиясынын мүчө-кабарчысы, тарых илиминин доктору Анварбек Хасанов, тарыхчы доценттер Мидил Жамгырчинов, Какен Мамбеталиева, Бейше Урстанбеков, Сейне (Ксения) Сырдыбаевна Искенова, Вольтраут Фрицовна Шелике, Таавалды Мурзабеков, Жаныбек Жакыпбеков, Атыгай Арзыматов, Шакин Есенгараева, Ишенгүл Болжурова, Жумаш Адилбаев, Михаил Николаевич Федоров, философ Роза Отунбаева, ж.б. болгон.
Студент чагында студенттик эмгек кошуундарына мүчө жана комиссар катары ар жылы жай мезгилинде катышкан.
Университеттин "Комсомолдук прожектор" аталган орусча жана кыргызча сатиралык дубал гезитинин редактору болгон. Ар кыл чыгармачыл (адабий жана илимий) ийримдерге катышкан.
4-курста окуп жаткан чагында ал кездеги илимий жетекчиси А.Хасановдун жолдомосу менен Өзбекстандын борбору Ташкен шаарына барып, 1898-жылкы Анжыян көтөрүлүшүнө тийешелүү орусиялык падышалык архив материалдарын иликтеген.
1981-жылы Кыргыз Улуттук Университетинин (КУУ) тарых факультетин кызыл диплом менен аяктаган.
Оболу 5-курстун башында тарых факультетинин Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасына лаборант кызматында иштей баштаган, айрым төмөнкү курстарга семинар да өткөн.
Ал эми жогорку билими тууралуу диплом алган соң, Кыргызстандын Элге билим берүү министрлигинин уруксатына ылайык, Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасында окутуучу болуп калтырылган. Кафедраны анын ошол кездеги илимий жетекчиси М.Б.Жамгырчинов башкарчу.
'''Жаш окутуучу. Стажер. Аспирант'''
1983-жылдын сентябрынан 1985-жылдын сентябрына чейин Ташкенде Өзбекстан Илимдер академиясынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда эки жылдык стажировкада окуп, араб жана түрк тилдерин үйрөндү, ара-чолодо өзбек жана уйгур тилдерин өздөштүрдү.
1985-жылдын октябрынан 1988-жылдын декабрына чейин Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда үч жылдык күндүзгү аспирантурада окуган.
Илимий жетекчиси - өзбекстандык чыгаан чыгыш таануучу, профессор (кийинчерээк академик) Бөрү Ахмедов болгон.
Аспирантура маалында Москва жана Ленинград шаарларына барып, ал жактардагы илимий китепканаларда иштеген.
Ленинграддагы (азыркы Санкт-Петербургдагы) Коомдук китепканадан чыгыш таануучу жана скандинав таануучу Омелян Прицактын "Рустун келип чыгышы" аттуу жарым-жартылай тыйуу салынган монографиясын окуп, советтик расмий тарыхнаамага карата кайчы пикири андан ары калыптанган.
Аспирант кезинде Новосибирск, Бишкек (ал кездеги Фрунзе), Ташкен шаарларындагы ар кыл илимий жыйындарга катышкан.
1986-жылдан тартып кыргыз тарыхы, Махмуд Кашгаринин мурасы, кыргыз тилинин көйгөйү ж.б. тууралуу макалаларды байма-бай кыргыз жана орус тилдеринде жарыялаган.
Эмгектерине тыйуу салынган Молдо Кылыч, Арстанбек, Молдо Нияз, Осмонаалы Сыдык уулу, Эшеналы Арабай уулу жана башка 1917-жылкы ыңкылапка чейин эле китептери чыккан жана чыгармалары кеңири таркаган даанышмандардын эмгектерин Кыргызстанда кайра жарыялоо тууралуу ойлорун 1986-87-жылдардан тартып илимий жыйындарда ачык айтып, макалаларында орчун маселе катары козгогон.
Анын кыргыз тилин орус тилинен кем эмес колдонуу зарылдыгы тууралуу Москвадагы "Правда" гезитине 1988-жылы жолдогон макаласы цензуранын айынан жарык көргөн эмес. Бул макала кайра Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетине жиберилген. Бирок Михаил Горбачевдун "кайра куруулар" доорунун илеби менен "улутчул аспирантка" каршы катаал чара көрүлбөй калган.
1988-жылдын 14-декабрында Ташкен шаарында Өзбекстан ИАсынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон.
Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги
1988-жылдын этегинде Бишкекке кайтып, 1989-жылдын январында КУУнун Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын тарыхы кафедрасынын башчысынын милдетин аткарып калды.
1989-жылдын апрел-май айларында Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатын уюштуруу камылгаларын жетектейт. Бул уюм ошол жылы 3-июнда Уюштуруу жыйынында расмий негизделген, Анын отуруму кыргыз тилинде өтүп, орусчага синхрондуу которулуп турган. (Котормочулар - алдыңкы студенттер Арслан Капай уулу Койчиев, Венера Койчиева жана Алмаз Кулматов болгон).
Жыйынга жазуучу-диссидент Түгөлбай Сыдыкбеков, кытайлык манасчы Жусуп Мамай келишип, батасын беришкен.
Ошол кездеги Кыргызстан Компартиясынын тымызын каршылыгы менен Т.Чоротегин Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын төрагасы болуп шайланбай калды, бирок уюмдун төрага орун басарларынын биринен болду. Негизинен, уюмду күндөлүк башкаруу ишин ал өзү аткарып келди.
1989-жылдын жайында ал (профессор А.А.Чукубаев менен педагог адис Адыл Кожобаевдин калемдештиги астында) түзгөн Кыргызстандын жана кыргыздардын тарыхына жаңыча кароого багытталган долбоор советтик Кыргызстандын ошол кездеги Элге билим берүү министрлиги тарабынан колдоого алынып, сентябрда кыргыз жана орус тилдеринде бардык орто мектептер үчүн милдеттүү окуу программа долбоору катары жарыяланган.
Ошол жылдын жай айларында айрым үй куруучу жаштардын бейөкмөт уюмдарынын жобосун түзүүгө кол кабыш кылган. 1990-жылдын февраль айында Бишкектеги жаштардын уруксатсыз нааразылык жыйынында чыгып сүйлөгөн.
Ошол жылы феврал-март айларында оппозициячыл жаштардын коммунисттик бийлик менен саясий талкууларын уюштуруу тобунун жетекчилерине болгон.
1990-жылы май айындагы Кыргызстан Демократиялык Кыймылынын (КДК) уюштуруучуларынын бири, анын уставынын долбоорун даярдаган. 1990-жылы октябрда жумурияттагы коммунисттик жетекчиликке каршы саясий ачкачылыкка катышкан. 1991-жылдын апрелинен 1998-жылдын мартына чейин «Азаттык үналгысынын» Бишкектеги кабарчысы, алгачкы бюро башчысы.
Окутуучулук жана илимпоздук иш-аракетин да уланта берген.
Абдулла ибни Аббас
Абдулла ибни Аббас (619-ж. - 68/687-ж.) – Мухаммед пайгамбардын  белгилүү сахабасы, мусулман илимпоз жана укуктаануучу. Аббастын – Мухаммед пайгамбардын абасынын – уулу.
Тынчтыкбек Чоротегин
Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги
1992-94-жылдары КУУнун Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасын башкарган.
Абдулла ибни Аббас
Өмүр баян
Меккеде болжол менен хижрага чейин үч жыл мурун төрөлгөн. Бала кезинде Мухаммед пайгамбардын алдында чоңойгон, жана эрте жашынан андан диндин негиздерин үйрөнгөн.
Тынчтыкбек Чоротегин
Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги
1994-1997-жылдары КУУнун күндүзгү докторантурасында окуган. Аны ийгиликтүү аяктап, 1998-жылы 10-апрелде Кыргыз Улуттук Илимдер академиясынын тарых институтунда доктордук диссертациясын жактаган.
Абдулла ибни Аббас
Өмүр баян
Хижранын 8-жылына чейин Абдулла өз үй-бүлөсү менен Меккеде турган. Бирок, шаардын мусулмандар тарабынан алынышынын алдында алар Мадинага көчүшкөн. Хунайндагы жана Таифтеги салгылаштарга, ошондой эле мусулмандардын Меккени ээлешине катышкан. Алгачкы халифтердин тушунда алардын жакыны болуп турган, мусулмандардын Түндүк Африка менен Табаристанга болгон жортуулдарына катышкан.
Тынчтыкбек Чоротегин
Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги
1998-жылдын апрелинен 2000-жылдын июлунун акырына чейин Лондондо Би-Би-Синин Кыргыз кызматынын продюсери болуп иштеген.
Абдулла ибни Аббас
Өмүр баян
Усмандын өлүмүнөн кийин Абдулла халиф катары Алини  тааныган жана анын жардамчыларынын катарында болгон. Анан халиф Али аны Басранын наместниги кылып дайындаган. Бул кызматта турганында харижий көтөрүлүшүн баса алган, бирок, кийинчерээк бошонмого берген (кызматтан бошонгон) жана өмүрүнүн акырына чейин Меккеде калып, илимий ишкердик менен алектенген.
Тынчтыкбек Чоротегин
Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги
2000-жылдын 25-июлунан 2011-жылдын 16-августуна чейин ал ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын - «Азаттык үналгысынын» Прагадагы башкеңсесинде иштеп келди.
Абдулла ибни Аббас
Өмүр баян
Халиф Муавиянын өлүмүнөн кийин Абдулла ибни Аббас Куфадагы элдин халиф Йазидге каршы көтөрүлгөн чакырыгына Хусейн ибни Алини жооп бербөөгө жана ал жакка барбоого көндүрүп көргөн. Бирок Хусайн (Үсөн) аны укпастан, ал жакка барып, көз жумган. Абдулла өз күндөрүнүн акырына чейин Хусайндын өлүмү үчүн кайгырган.
Тынчтыкбек Чоротегин
Кыргызстандагы коомдук, саясий жана журналисттик ишмердиги
Бул убакыттын ичинде - 2003-жылдын 1-январынан тартып 2010-жылдын 30-сентябрына чейин Т.Чоротегин ЭЕ/АҮ Кыргыз кызматынын директору болду.
Абдулла ибни Аббас
Өмүр баян
Абдулла ибни Аббас Таифте 70 жаш курагында өлгөн.