cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жумагулов Алымкул
Жумагулов Алымкул - (1893, азыркы Чүй облусу, Панфилов району Кум-Арык айылы 1937, ?) партиялык жана мамлекеттик ишмер. Чалдыбар орустузем мектебин, Олуя-Ата шаарындагы жогорку башталгыч окуу жайын бүтүргөн. 1915-17-жылы Олуя-Ата уездинин начальнигине тилмеч жана катчы болуп иштеген. 1917-жылы Олуя-Ата уезддик-шаардык депутаттар советинин аткомуна, солчул эсерлер партиясына, 1919-жылы большевиктер фракциясына мүчө болгон. Т. Рыскулов, Б. Кашкынбаев жана башкалар менен бирге Советтердин бүткүл өлкөлүк 8-съездине делегаттыкка шайланган (1919). 1918-24-жылы Олуя-Ата, Пишпек уезддик жер бөлүмүнүн башчысы, жер реформасы боюнча «өзгөчө тройканын» төрагасы, Олуя-Ата уезддик аткомдун төрагасынын орун басары, 1924-жылы Кокон шаарындагы Түркстан КП Фергана облусу комитетинин чарба бөлүмүндө, Ташкенттеги Бүткүл Россиялык кооперациялык банкта инструктор болуп иштеп, Ж. Абдрахманов, М. Каменский, Р. Кудайкуловдор менен биргелешип, Кыргызстандагы алгачкы айыл чарба кооперативдерин уюштурган. 1924-26-жылы Кыргыз автономиялуу облусунун Дыйканчылык башкармалыгынын начальниги, начальниктин жардамчысы, 1927-37-жылы Жалал-Абад кантондук, Ош округдук, Талас райондук жер бөлүмүнүн башчысы, Кызыл-Кыя шаардык пахта өндүрүү кооперативинин башчысы, Кыргызпахтасоюздун төрагасынын орун басары, Мирзоян райондук аткомунун иш башкаруучусу болуп иштеген. 1937-жылы Социал-Туран партиясынын активдүү мүчөсү деген жалаа менен камакка алынып, атууга өкүм кылынган. 1957-жылы Кыргыз ССРинин Фрунзе облусу соту тарабынан толук акталган. Ысымы Талас районунун Бекмолдо айыл өкмөтүндөгү Кара-Ой орто мектебине жана бир көчөгө ыйгарылган.
Жыгачты кургак буулантуу
Жыгачты кургак буулантуу – абасыз жабык аппаратта жыгачты ысытып көмүрдү, суюк продуктуларды (метил спиртти, уксус к-тасы, ацетон, деготь), күйүүчү газдар (СО, СО2, СН4, Н2) алуу. Процессте: 100 -170оС суу буусу бөлүнүп чыгып, жыгач акырындык менен бузула баштайт; 170-270оС аралыгында жыгач ажырашы күчөп, бир аз уксус к-тасы жана СО, СО2 газдары бөлүнүп чыгат; 280-380оС уксус к-тасынын, метил спиртинин, ацетон бууларынын чыгышы күчөйт жана чайыр менен углеводороддор пайда болот; 380-500оС аралыгында оор чайыр пайда болот; газда СО менен СО2 азайып, метан, этан, этилен углеводдороддору көбөйөт; 500-700оС аралыгында суутек пайда болот. Жыгачты жай ысытканда көмүр көбөйүп, чайырдын чыгышы азаят. Оптималдык шарт: темп-ра 400-5000С, басым бир атм. Продуктулар: жыгач көмүрү 32 %, газ 14 %, чайыр 8-16 %, суу 28 %, уксус к-тасы 7 %, метил спирти 1,6 %, ацетон 0,1 %. Уксус к-тасы, метил спирти жана ар түрдүү хим. заттар негизги, ал эми жыгач көмүрү экинчи маанидеги зат деп эсептелинет. Жыгач ө. ж-нын калдыктары жана анын ар кандай түрлөрү кургак буулантуу процессинде сырьё. Ж. к. б. атайын жасалган мештер жана реактордо жүргүзүлөт.
Лачуг
Лачуг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шелюг дарыясынын сол жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Даректер (юридикалык)
Даректер (юридикалык) – актыда же башка документте (м.: келишимде, чекте, векселде) аны жарактуу деп таануу үчүн (м.: документтин аталышы, түзүлгөн күнү, төлөнүүгө жаткан сумма, төлөөчүнүн аталышы) болуусу тийиш болгон маалыматтар.
Шырдамал
Шырдамал - шырдактын экинчи бир аталышы, синоними. Шырдамал - шырдак деп Ош жана Жалалабат аймагындагылар бирдей аташары маалым. Шырдамалдын (шырдактын) жасалыш ыкмалары, ага түшүрүлгөн улуттук оюулары бирдей болот.
Жалган Дмитрий І
Жалган Дмитрий І [туулган жылы белгисиз – 17 (27). 5. 1606] – өзүн орус падышасы Иван IVнүн баласы Дмитриймин деп көрсөткөн саясий куйту; ал кечил Григорий Отрепьев деген маалыматтар бар. Жалган Дмитрий Iнин орус тагына умтулушун поляк-литва төбөлдөрү жана Северск жери менен Смоленскини алууну көксөгөн Польша королу Сигизмунд III колдогон. Жалган Дмитрий I католик динин жашыруун кабыл алып, Ватиканга орус чиркөөсүн баш ийдирүүнү убада кылган. Жалган Дмитрий I дыйкандар менен казак-орустардын антифеодалдык көтөрүлүшүнөн жана боярлардын падыша Б. Ф. Годуновдун жүргүзгөн саясатына нааразылыгынан пайдаланып, 1604-ж. күзүндө поляк-казак орус отряддары менен Россияга кол салып, 1605-ж. 20-июнда Москваны ээлеген. Жалган Дмитрий Iнин саясатынын элге каршы багыты нааразылык туудуруп, ал элдик көтөрүлүштүн убагында өлтүрүлгөн.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Березина
Березина - Белоруссиядагы дарыя, Днепрдин оң куймасы. Уз. 613 км, алабынын аянты 24 500 км2. Минск дөңсөөсүнүн түндүк -чыгыш тарабынан башталып, Борбордук Березина түздүгү аркылуу агат.
Башкы куймалары: Борбордук Клева, Ольса, Ола (сол), Гайиа, Свис-лочь (оң). Жылдык орточо чыгымы (чатында) 145 м3/сек. Булактардан жана кардан куралат. Декабрдан апрелге чейин тоңот. Чатынан Сергуч дарыясына чейин (505 км) кеме жүрөт. Жээгинен Борисов, Бобруйск шаарлары орун алган.
Ыйгарым чарбасы
Ыйгарым чарбасы - аңчылык, жыйноочулук жана балыкчылык экономикалык жактан үстөмдүк кылган чарба. Адамзаттын чарбалык тарыхынын эң байыркы стадиясына туура келет. Бул стадия шарттуу түрдө «ыйгарым чарба» деп аталат, анткени аңчылардын, жыйноочулардын, балыкчылардын эмгеги жөнөкөй ыйгаруу менен чектелбейт. Эмгекти уюштурууда, жыйнагандарды тамак-аш катары пайдаланууда түрдүү техникалык жөндөмдүүлүктөр талап кылынат, тагыраак айтканда, алардын эмгегинде да татаал учурлар бар. Ыйгарып алуу экономикасындагы эң байыркы чарбалык-маданий типтер адамзаттын калыптануусунун баштапкы этабында пайда болгон.
Березина
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Ыйгарым чарбасы
Дыйканычылык жана мал чарбачылык пайда болор алдында, тагыраак айтканда, мындан 12 миң жылча мурда ыйгарга алуу экономикасындагы чарбалык-маданий типке ысык алкактагы тропикалык токойлордун аңчылары жана жыйноочулары, мелүүн алкак үстөмдүк кылган тоолордогу жана түздүктөрдөгү кыдырма аңчылар менен жыйноочулар, деңиз жээктериндеги жана дельталардагы жарым отурукташкан балыкчылар менен жыйноочуларга, ири жаныбарлардын үйүрүнө аңчылык кылуучуларга ж.б. таандык эле. Алар айрым райондордо өз аңчылык аймагында көчмөн кыдырма жашаган, башка райондордо жарым отурукташкан же аз сандагы айрым жүргөн топтор болушкан.
Бүгүнкүгө чейин сакталып калган мындай чарбалык типтерди этнографиялык изилдөө аларга сезондуу көчмөн жашоо ыңгайы, негизги өндүргүч каражаттарын коллективдештирүү, менчик жана эмгек натыйжасын коллективдүү бөлүштүрүү, архаикалык социалдык структура, өтө жарды материалдык маданият, институтташкан бийликтин жоктугу, диний түшүнүктөрдүн анимисттик формалары мүнөздүү экендигин көрсөттү. Натуралдык чарбасын товардык экономика буза элек аймактарда жашаган аңчылар менен жыйноочулар өзүнүн социалдык өнүгүүсүндө общиналык структуралык чектен чыга алыша элек.
Сезондук-экономикалык өнүгүүнүн эң жогорку деңгээлине жана калктын негизги бөлүгүнүн турукташуусуна Түндүк Американын Түндүк-Батышындагы деңиз бойлоп жашаган жарым отурукташкан балыкчылар чарбалык-маданий типтин өкүлдөрү (хайдалар, квакиютл, селиштер ж.б.) жетишкен. 19-к. эле алардын чарбасы комплекстүү, ал эми жашоо ыңгайы калктын бир бөлүгү сезондуу көчүп жүргөн отурукташкандык болгон. Азыркы экономикалык шартта алар толук отурукташууга өтүшкөн, анткени алар балыкчылык, аңчылык кылуу аймактарынан ажырашкан.
Ыйгарым экономикасындагы аңчылар менен жыйноочулардын тагдыры айрым өлкөлөрдө трагедиялуу болду. Бул өлкөлөрдө расалык, социалдык ж.б. эзүүнүн формалары сакталып калган. Мамлекет жеке өзү кам көргөн башка өлкөлөрдө абал башкачараак.
Кичи Нарын
Кичи Нарын — Ички Теңир-Тоодогу суусу Тоң жана Нарын райондорунун аймагында.
Жетимбел кырка тоосунун түндүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталат. Узундугу 144 км, алабынын аянты 3870 км2. Башталышында Буркан деген ат менен батышка агып, Үчемчек кошулгандан кийин Балгарт аталып, ал Жылаңач менен кошулуп Кичи Нарынды түзөт. Кууш жана терең капчыгай менен агып, Кашкасуудан кийин түштүккө бурулат. Нура жана Жетим кырка тоолорун кесип өтөт. Босоголору көп. Капчыгайдан кийин кашаттуу өрөөн менен Чоң Нарынга кошулуп, Нарын деңизин түзөт. Карасаздын чатында бир аз салааларга бөлүнөт. Жылдык ортчо чыгымы 43,0 м3/сек. Эң чоң чыгымы 205 м3/сек (июль), эң азы–4,33 м3/сек (февраль). Алабында 20дай көл бар.
Ири куймалары: Үчемчек, Карасаз, Каракалак, Эгизтөр, Сарыкүнгөй (оң); Айкөл, Жаманечки, Арчалы, Жылаңач (сол). Өрөөнү Тоң жана Нарын райондорунун жайыты.
Алай, Ош аймагындагы элдик кыймыл
Алай, Ош аймагындагы элдик кыймыл – 19-кылымдын 40-жылдарындагы Кокон хандыгына каршы элдик көтөрүлүш. 1845-жылы алайлык кыргыздар Кокон бийлигине каршы күрөшкө көтөрүлгөн. Кыска мезгил ичинде элдик кыймыл Ош аймагына чейин жайылып, ордонун коопсуздугуна коркунуч туудурган. Ошол кезде хан сарайды бийлеп турган Мусулманкул миңбашы аскерлери менен Ошко шашылыш жөнөгөн. Көтөрүлүшчүлөр Кокон аскеринин жолун тороп, катуу каршылык көрсөткөн. Курал-жарак жагынан кыйла артыкчылык кылган, такшалган, атайын даярдыгы бар аскерлерге туруштук берүү мүмкүн эмес эле. Душмандын бир нече жолку чабуулдарынын мизин кайтарып, жан аябай кармашкан соң чегинүүгө туура келген. Мусулманкул көтөрүлүштү күч менен басып, кыймылга катышкан кыргыздарды аёосуз жазалаган.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов” Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Кукша (Том куймасы)
Кукша — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 523 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Кыргыз композиторлору
Композитор-музыкалык чыгармаларды жаратуучу адам. Алар музыканы кантип жаратат? Ар бир композитор, же акын, же жазуучу элдик оозеки чыгармачылыктан таалим-тарбия алат. Элдик обондордун, күүлөрдүн нугунда жомоктордун, эпостордун сюжеттеринин, темаларынын негизинде ондогон ар кандай жанрдагы чыгармаларды жазат. Ар кандай музыкалык аспаптардын да теги элден тараган. Классик композиторлор элдик ырларды жазып алуу, иштеп чыгуу менен бирге операларына, симфонияларына ж.б. ар түрдүү жанрдагы чыгармаларына пайдаланышат. Кыргыз композиторлору да профессионалдык музыкабызда элдик чыгармачылыкты кеңири пайдаланышкан.
Малдыбаев, Абдылас
Абдылас Малдыбаев (7.6.1906, Кара-Булак - 30.5.1978, Фрунзе, СССР) - биринчи кыргыз композитору, СССР эл артисти.
Малдыбаевдин портрети Кыргыз Республикаснын 1 сомдук банкнотасында чагылдырылган
Кыргыз профессионал музыкасына негиз салуучулардын бири, кыргыз совет композитору, ырчы жана артист Абдылас Малдыбаев 1906-жылы 7-июнда Кемин районуна караштуу Кара-Булак кыштагында туулган. Анын чыгармачылык иши 1922-жылы башталган. Алгачкы ырлары <<Акинай>>, <<Забойщиктер>> ж.б. эл арасына кеңири тарап, анын ысмын обончу катары тааныткан. 1936-жылы орус композиторлору В. Власов менен В. Ференин кыргыз жергесине келиши Абдыластын  чыгрмачылыгынын өсүшүнө көмөкчү болгон. Ал 300дөй чыгармаларды жараткан. Анын айрым ырлары кыргыз ыр жанрына жаңылык катары кирүү менен элди эмгекти, мекенди сүйүүгө үндөгөн. Ал драма жана опера спектаклдеринде бир катар элестүү образдарды жараткан. Ал көптөгөн ролдорду аткарып, ар кыл мүнөздөгү каармандардын образын артисттик чоң чеберчилик менен көрүүчүлөргө тартуулаган. Композитор В. А. Власов, В. Г. Фере менен бирге «Ажал ордуна» музыкалык драмасын, «Айчүрөк», «Патриоттор», «Манас», «Көл боюнда», А. Веприк, М. Абдраев менен бирге «Токтогул» операсын жана Кыргыз ССР гимнинин музыкасын жазган. М. В. Власов, В. Фере, М. Абдраев ж. б. композиторлор менен бирге контаталарды, вокалдык-симфониялык чыгармаларды жараткан. Ал драма жана опера спектаклдеринде бир катар элестүү  образдарды түзгөн. Мисалы: «Алтын кыз» музыкалык драмасында Кузнецовдун, «Ажал ордунда» Бектурдун, «Айчүрөк» операсында Күлчоронун, «Айдар менен Айшада» Телтайдын, «Аршин мал алан» музыкалык комедиясында Аскердин, «Евгений Онегин» операсында Ленскийдин, «Токтогулда» Керимбайдын ролун аткарып, ар кыл мүнөздөгү каармандардын образын артисттик чоң чеберчилик менен ойногон.
Малдыбаев Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1970), СССР Жогорку Советинин депутаты (1937–46), Ленин, Октябрь Революциясы, үч Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. Малдыбаевдин ысымы менен Кыргыз опера жана балет театры, Бишкек шаарынын бир көчөсү аталган.
Аманбаев, Акмат
Көрүнүктүү композитор Акмат Аманбаев  1920-жылы Нарын областынын Тянь-Шан районундагы Кара-Бүк деген жерде туулган. Акматтын чыгармачылык өнөрүнүн өркүндөп-өскөн мезгили 1951-56-жж. Москвадагы консерваторида окуп жүргөн студенттик күндөрүнө тиешелүү. Ал В. Ференин классында окуп, композициялык факультетин бүтүрөт. Анын чыгармачылык диапозону кенен, майда жанрлардан тартып ири опера, симфониялык чыгармаларга чейин изин түшүрдү. Көпчүлүк чыгармалары эпикалуу келет. Анын 4 бөлүмдөн турган <<Бий сюитасы>> комуз күүлөрүнүн айрымдары пайдаланып, симфониялык өсүштө чегилген. Композитор А. Аманбаев музыкалык жанрдын бардык түрү боюнча өзүн сынап көргөн.
Давлесов, Насыр
Кыргыз совет дирижеру, композитор, педагог, доцент Насыр Давлесов  1929-жылы 15-мартта Кемин районуна караштуу Кара-Булак кыштагында туулган. Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер, кыргыз ССРинин эл артисти, Москва консерваториясынын опера-симфония дирижер адистиги боюнча профессор А. П. Чугуновдун классынан окуусун бүтүргөн. 1958-62-жж. кыргыз мамлекеттик Орозов атындагы эл аспаптар оркестринин дирижеру, 1962-жылы кыргыз мамлекеттик академиялык опера жана балет театрынын дирижеру. Ал көптөгөн контата оркестр үчүн марштар, күүлөр, сүйүү жана потриоттук темадагы ырлар, романстар, хорлор, аспаптык пьесалар, балдар үчүн ырлар, кино жана циркке музыка жазган.
Молдобасанов, Калый Молдобасанович
Кыргыздын атактуу композитору, дирижеру К. Молдобасанов 1929-жылы Нарын областына караштуу, Ак-Талаа районундагы Терек айылында туулган. Анын музыкага болгон сүйүүсү, талаптануусу эрте ойгонот. Айыл арасындагы ырчылардын, өзгөчө атасынын черткен күүлөрүн, ырдаган ырларын, айткан жомокторун берилүү менен угуп, аларды көңүлүнө бекем сактап калууга аракеттенет. Бул анын чыгармачылыгынын өсүшүнө соолбос булак катары кызмат кылды. Ал комузду жаштайынан үйрөнүп, көптөгөн элдик күүлөрдү чертет. Ал дирижер гана эмес, таланттуу композитор катары да белгилүү. Кыргыз совет профессионал музыканын классикалык үлгүсүн көрсөткөн жана музыкалык маданиятыбызды байыткан. Ондогон ырларды, аспаптык симфониялык чыгармаларды жазган. Анын чыгармачылыгында ыр жанры басымдуу орунду ээлейт. Балдарга арналган ырлары жана аспаптык чыгармалары да арбын («Кыргыек», «Бак тигели», «Кызыл топ», «Жамгыр» жана башка). Элге кеңири маалым чыгармалары: «Гүлдө, Кыргызстан» (1964), «Шаңдан, Кыргызстан» (1974) кантаталары, «Биздин күндүн адамдары», «Достук», «Бактылуу жаштык» симфониялык сюиталары, «Кыздын ыры» (1963), «Жайлоодо» (1958), «Өрттөнсүн бозой жалынга» (1961), «Кел вальсы» (1969) ырлары жана башка. Алгачкы көлөмдүү чыгармасы «Куйручук» балети (Г. Окунев менен бирге) жаш композиторлордун бүткүл союздук конкурсунда сыйлыкка ээ болгон (1960). «Саманчы жолу» балет ораториясы кыргыз профессионалдык музыкасына жаңылык киргизген. Жер, дан, гуманизм, граждандуулук жөнүндөгү терең мазмундуу бул чыгарма эң жогорку баатырдык менен лиризмди, терең философиялык ой жорууларды музыка менен айкалыштырган. Ал Болгария, Чехия, РСФСРдын көп шаарларында коюлган. Анын катышуусу менен «Манас» (Власов, Малдыбаев, Фере, 1966), «Белгисиз солдат» (Молчанов, 1967), «Отелло» (Верди, 1968), «Борис Годунов» (Мусоргский, 1972), «Айчүрөк» (Власов, Малдыбаев, Фере, 1986) опералары жана «Асел» (Власов, 1967) балети коюлган. Анын «Маңкурт жөнүндө баян» (1990) балети чоң ийгиликке жетишкен. Кыргыз Республикасынын Гимнинин авторлорунун бири. Ал Москва, Ленинград, Алматы, Новокузнецк жана башка шаарлардын театр спектаклдерине да дирижёрлук кылган.
СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976) Кыргыз ССР Жогорку Советинин 3 жолку депутаты (1975-90) СССР эл депутаты (1989) Ленин, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси», 3-даражадагы «Манас» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабият
Кыргыз совет энциклопедия. Фрунзе 1976,1977,1979-жылдар ISBN
Жылуулук аппараттары
Жылуулук аппараттары – жылуулукту берүүчү жана кабыл алуучу аспаптар (муздаткычтар, ысыткычтар, конденсаторлор жана кургак буулантып айдоочу аппараттар). Беттик жана аралаштыруу принцибинде иштөөчү Ж. а. өндүрүштө кеңири колдонулат. Ж. а. түрлөрү көп, алар процесстердин негизине карата колдонулат.
Козголуу
Козголуу – тирүү организмдин таасир эткен дүүлүктүргүчтөргө берген активдүү жообу. Козголуу негизги физиологиялык процесс. Ал нерв системасынын башкы функциясы болуп да эсептелет.
Козголуунун негизин химиялык жана физикалык процесстердин татаал түйүнү түзөт. Нерв системасынан турган бардык клеткалардагы коргонуу өткөрүүчүлүк касиетке ээ болуп, электрдик потенциал аркылуу иштейт. Козголуу клеткалардагы жана ткандардагы жылуулуктун көп бөлүнүп чыгуусун, зат алмашуудагы өзгөрүүлөрдү, иондордун (калий, натрий, кальций) орун которуусун камсыз кылат.
Козголуу нерв клеткаларында(нейрондордо) пайда болуп, нервдик импульс түрүндө биринен-экинчисине өтөт. Козголуу ички жана сырткы таасирлерден улам жаралган дүүлүгүүлөрдү кабыл алууга жөндөмдүү болгон рецепторлордон башталып, борбордук нерв системага (жүлүнгө жана баш мээге) берилет. Баш мээде кайра иштелип чыккан маалымат жумушчу органдарга(булчуңга, бездерге, кан тамырларга) жетет. Нерв системасында болуп жаткан козголуу- тормоздолуу процесси менен биргелешип иштейт. Мындай бирдиктүүлүк организмге келип түшкөн сигналдарды (дүүлүгүүлөрдү) кабылдоо жана кайра иштеп чыгуунун жүрүшүн жүзөгө ашырат.
Лира түспөлдүүлөр
Лира түспөлдүүлөр (лат. Callionymoidei) — алабуга сымалдуу балыктардын бир түркүмчөсү, булар деңиздин түбүндөгү кумга көмүлүп жашынышат.
Нижние Услы (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Нижние Услы — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Услин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 459 киши. Почта индекси — 453163, ОКАТО коду — 80249892005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Алкым (түшүнүк)
Алкым (түшүнүк) - кокту-колот, жылга, коо жана өрөөндөрдүн төрлөрүндөгү тоо таянган өрдөш кууш жерлер. Капчыгайдын кууш жогору чыга бериши да алкым деп аталат. Жети-Өгүз районунда Алкым аттуу кыштак бар.
Сөз тыңдоо, сөзгө конок берүү
Сөз тыңдоо (сөзгө конок берүү). Алмадай башына айкөл “Манасты” бүт батырган Кыргыз Ата сөздү сүйлөй да, уга да билген. Элибизде “куйма кулак” деген бар. Алар саймедирегендер, бирөөлөргө айткандарын дал өзүндөй жеткиргендер. Анын кебин дал өзүндөй кармап калгандар. Күнү-таңы малдашын жазбай айтса да муюбай уккандар. Демек, таңдайынан бал татыра сүйлөгөн өнөр болсо, аны уга билүү андан да өткөн өнөр. Ушул эки өнөр эриш-аркак.
Жаңы кукт (Илишев району, Башкыртстан)
Жаңы кукт — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Карабашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 299 киши. Почта индекси — 452266, ОКАТО коду — 80230848003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мильтенберг
Мильтенберг - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Мильтенберг (район)|Мильтенберг районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 9177 (2010-ж.). Аянты – 60.18 км2.
Атмосфера фронту
Атмосфера фронттугунда басымдан башка метеорологиялык элементтер горизонталь боюнча чукул өзгөрүлөт. Атмосфера фронттогуну суткалык ылдамд. 1000-1500 км чейин жетиши мүмкүн. Атмосфера фронттогу жылган багытына жараша муздак (катафронт) жана жылуу (анафронт) болуп бөлүнөт. Мындай фронттордун кошулушунан пайда болгон татаал фронт - окклюзия, ал эми негизги географиялык типтеги аба массаларын бөлүп турган фронттор башкы фронттор деп аталат. Аларга арктика, поляр, тропик фронттору кирет. Атмосферадагы калың кара булуттар, жаан-чачын, катуу шамал, чагылгандуу жаан ж. б. кубулуштар көбүнчө Атмосфера фронттогуна байланыштуу.
Алтыке, урук
Алтыке уругу - кыпчак уруусунун курамындагы урук. Айрым маалыматтарда “алтеке” деген ат менен да белгилүү.
Этнонимдин параллели “алтеке” формасында бүгүнкү казактардын курамында сакталып келет. Бул уруктар тобунун өкүлдөрүнүн басымдуу бөлүгү Өзбекстандын, Тажикстандын, Кытайдын аймактарын байырлашат.
Колледж
Колледж – Франция, Бельгия, Швейцария (кээ бир гана кантондорунда) жана Африка менен Азиянын айрым өлкөлөрүндө толук эмес орто же орто билим берүү окуу жайы. Бельгияда колледж – кыздар орто мектеби болуп эсептелет.
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Панфилов чопо кени
Панфилов чопо кени  Чүй облусунун Панфилов районда, Панфилов кыштагынан 2 км батышта. 1950-ж. табылып, 1960-ж. геол. чалгындоо жүргүзүлгөн. Кен антропоген мезгилинде пайда болгон саргыч, боз, күрөң түстөгү лёсс сымал чоподон турат. Анын арасында майда кумдун жука катмарлары кезигет. Пайдалуу катмардын калыңдыгы 5,0–18,5 м. Анын алдында кум-шагыл бар. Химия-технологиялык касиети боюнча чопо «100» маркасындагы кирпич даярдоого жарактуу. Запасы А+В категориясы боюнча 1426 миң м3, С1–1371 миң м3. 1963-жылдан Кайыңды кирпич заводу пайдаланат.
Арбактарга сыйынуу
Арбактарга сыйынуу - диндин алгачкы формаларынын бири, өлгөн ата-бабалардын арбагы тирүү урпактарынын турмушуна таасир берет деп ишенүү жана аларга багыттап курмандык чалуу. Арбактарга сыйынуу энелик (матриархат) уруктук коомдо өнүккөн. Үй-бүлө башчыларына, урук аксакалдарына баш ийүү, алар өлгөндөн кийин арбагы үй-бүлөлүк уруктук сыйынууга айланган. Алгачкы жамааттык (общиналык) коомдун бузулуу процессинде жалпы уруулук жана жалпы элдик жол башчылардын арбактарына сыйынуу пайда болгон. Уруулардын башчыларына көзү тирүүсүндө эле Кудай катары сыйынышкан, алардын ата-бабаларын өзгөчө күчкө ээ деп түшүнүшкөн (Полинезия, Түштүк Азия, Батыш Африка ж.б.). Ошол эле мезгилде үй-бүлөлүк уруктук арбактарга сыйынуу сакталып калган жана таптык коомго да өткөн. Ал байыркы гректердин, римдиктердин, славяндардын ж.б. элдердин политеисттик диндеринде көрүнүктүү орунду ээлеген, Кытайда Конфуцийдин (Кунцзы) окуусунун негизин түзгөн. Илимий адабиятта арбактарга сыйынууга көбүнчө кеңири маани берилип, ага өлгөндөр жөнүндө кам көрүү, тотемдик ата-бабаларга ишенүү, ата-баба катары эсептебеген үй-бүлөлүк урукта пирлерге сыйынууну да киргизишет. Арбактарга сыйынууга кыргыз коомунда байыртадан өзгөчө орун, маани-маңыз берилип келген. Ата-бабалардын арбактарына сыйынуу протоалтай доорунда эле пайда болушу ыктымал. Ата-бабалардын арбактарына арналып кыргыздарда байыртадан элге чоң аштар берилип, алардын арбагына багышта- лып курмандыктар чалынган, ислам дини кабыл алынгандан соң, аларга арналып куран түшүрүлгөн.
Ыктыярдуулук
Соттук териштирүүдөн айырмаланып, ортомчулук процессине бардык талашкан тараптар ыктыярдуу киришет, ал эми ортомчу тараптардын өз ара макулдугу боюнча эркин тандалат. Эгерде кандайдыр-бир себептен улам тараптар ортомчулукка барууну каалабаса, эч ким аларды буга мажбурлай албайт. Бул принцип бардык чечимдерди эки тараптын өз ара макулдугу менен гана кабыл алынышынан жана ар бир тарап каалаган учурда ортомчулук жол-жобосунан баш тартууга укуктуу экендигинен да көрүнүп турат.
Колдонулган адабияттар
Чыр-чатаксыз келечекке карай. 9–11-класстар: Америкалык Юристтер Ассоциациясы, Укуктун Үстөмдүгү Программасы (ABA ROLI). Окуу куралы. – Б., 2011. – 130 б.
Жалган Дмитрий ІІ
Жалган Дмитрий ІІ, («Тушино уруусу») (туулган жылы белгисиз – 1610) – Жалган Дмитрий I өлтүрүлгөндөн кийин падыша Иван IVнүн уулу Дмитриймин деп чыккан Польша баскынчылары менен Ватикандын ишенимдүү куйту кишиси. Ким экени белгисиз. 1607-ж. жайында Жалган Дмитрий II жетектеген поляк отряддары Россияга кол салып, 1608-жылдын июнунда Москвага жакындап келген. Москваны ала албагандан кийин анын жанындагы Тушино кыштагында кош түзүп, өлкөнүн борбордук аймактарына чабуул коюп турган. Көп узабай Жалган Дмитрий IIге жана баскынчыларга каршы элдик кыймыл башталган. Коомдо колдоосу жок В. И. Шуйский падышанын өкмөтү Жалган Дмитрий II менен күрөшүү үчүн шведдерден жардам сураганын шылтоолоп, 1609-ж. августта Польша ачык баскынчылыкка өткөн. Жалган Дмитрий IIге жамынуу пайдасыз болгондуктан, поляк отряддары Тушино кошунун таштап кеткен. Орус аскерлери 1610-ж. Тушино кошунун кыйраткан. Жалган Дмитрий II Калугага качып, ал жерде өзүнүн шериктери колдуу өлгөн.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Пурма (дарыя)
Пурма — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ушма дарыясынын сол жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дарыгерлик сыры
Дарыгерлик сыры – медициналык жардам алуу үчүн кайрылган жөнжайы, жарандын денсоолук акыбалы, чалдыккан дарттын тек-жайын тактоо ж. б. текшерүү менен дарылоодон улам алынган маалыматтар. Окутууда жана адистик, кызматтык ж. б. милдеттерин аткаруу учурларында белгилүү болгон Д. с-на кирчү маалыматтарды таркатууга жол берилбейт. Мыйзамдарга ылайык жана жарандын макулдугу менен андай маалыматтарды белгилүү бир максатта берүүгө болот. Ошондой эле, эгер мыйзамдарга туура келсе, жарандын улуксаты жок эле бериле берет.
Шырылдаң
Шырылдаң - кыргыз элдик оозеки поэзиясындагы эмгек ырларынын бири. «Шырылдаң» кыргыздын көчмөн мал чарбачылыгы укладына байланыштуу келип чыккан. Анда жылкычылардын турмушу чагылдырылып, «Шырылдаң» жылкычылар ыры экендиги айтылат.
Жылкычылар «Шырылдаңды» ырдап элден азык-түлүк да жыйнап алышкан. Бул элдик ырдын бир нече варианты бар.
Орусиялык рубль
Орусиялык рубль — Орусиянын акча бирдиги.
Арип
Арип — алфавит тамгаларынын, белгилердин   цифралардын графика түрүндөгү формасы. Арип графикалык мүнөзү боюнча кирилица, латиница ж.б. болуп бөлүнөт. Алар аткарган милдетине жараша тексттик, титулдук ариптер деп аталат. Ариптин составына кичине тамга, баш тамга капитилдер кирет.
Кайыңды (Манас району)
Кайыңды — Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Кайыңды айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 512 киши (2009-жылы).
Лиралар
Лиралар (лат. Callionymidae) — лира түспөлдүү балыктардын бир тукуму.
Эндокринолог
Эндокринолог — эндокрин системасынын (ички секреция бездеринин) ооруларын дарылоо, диагноз коюу жана алдын алуу боюнча даярдыктан өткөн адис-врач.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аллегро
Аллегро - (allegro, сөзмө-сөз - көңүлдүү, жандуу) - 1) музыкада - тез, жандуу темп, ошондой эле ушул темпте аткарылуучу пьеса же чыгарманын бир бөлүгү, к. Соната формасы; 2) классикалык бий сабагындa майда секириктерден («майда аллегро») же чоң секириктен («чоң аллегро») турган көнүгүүлөр.
Анык эмес жарнама
Анык эмес жарнама – товардын сын-сыпаттары, анын табияты, курамы, даярдоо ыкмасы жана датасы, арналышы, керектөө касиеттери, колдонуу шарттары, ылайыктуулук тастыктамасы, тастык белгилери жана мамлекеттик стандарттарга ылайыктуулук белгилери, саны жана чыгарылган жери; базарда товардын болушу, аны көрсөтүлгөн өлчөмдө, мезгилде, убакта жана бир жерде сатып алуу мүмкүнчүлүгү; товардын жарнама таратылган учурдагы наркы; төлөөнүн кошумча шарттары; товарды жеткирүү, алмашуу, кайтаруу, оңдоо жана тейлөө; кепилдик милдеттенмелер, иштөө, жарактуулук мөөнөттөрү; юридикалык жактын акыл-эс эмгегинин өнүмдөрүнө жана ага теңдештирилген жекелештирүү каражаттарына карата бирден бир укуктары, өнүмдөрдү, аткарылган ишти же кызмат көрсөтүүлөрдү жекелештирүү; мамлекеттик символдорду, ошондой эле эл аралык уюмдардын символдорун пайдаланууга карата укуктары; ырасмий таануу, медалдар, байгелер, дипломдор жана башка сыйлыктарды алгандыктары; эгер товар бир түрмөктүн бөлүгү болсо, товардын толук түрмөгүн сатып алуунун ыкмалары; товарга болгон иш жүзүндөгү суроо-талаптардын чен-өлчөмү; керектөөчүгө берилүүчү кепилдиктер; жарнама берүүчүнүн өзү жөнүндө чындыкка туура келбеген маалыматтар камтылган жарнама. Ошондой эле документ түрүндө ырастоого мүмкүн болбогон, эң чоң даражадагы аталгыларды («эң», «гана», «мыкты», «теңдешсиз», «бирденбир»); башка товар (товарлар) менен, ошондой эле башка жеке жана юридикалык жактардын укуктары жана абалдары менен салыштыруулар колдонгон жарнамалар дагы анык эмес жарнамаларга жатат. Анык эмес жарнамаларга жол берилбейт.
Березина коругу
Березина коругу - Белоруссиядагы мамлекеттик корук. Березина дарыясынын баш жагында жайгашкан. Негизинен кем-четти сактап калуу жана көбөйтүү үчүн уюштурулган. Аянты 76, 5 миң га. Корукта кызыл карагай, кайын, эмен, карагай ж. б. өсөт. Жери саздак. Мында сүт эмүүчүлөрдүн 48, куштардын 200дөн ашык түрү мекендейт. Сүт эмүүчүлөрдөн багыш, бугу, каман, куну, күрөң аюу, суу күсөн, токой суусары, түлкү, кундуз, койон, тыйын чычкан ж. б. жашайт. Баалуу куштардын ичинен каракур, чил, кекилик көп. Березина коругунда кундуздун, кемчеттин жана туяктуу жаныбарлардын эколо-гиясыи изилдөө боюнча илимий изилдөө иштери жүргүзүлүп жатат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Аламүдүн тургун жайы
Аламүдүн тургун жайы – коло дооруна таандык турак-жай калдыгы. Бул жерден чопо идиштин сыныктары жана күлдүн калдыктары табылган. Табылган эстеликтердин мүнөзүнө караганда бул жердегилер отурукташкан чарба шартында жер иштетип, мал багып, жашоо тиричилигин өткөргөн. 1929-жылы россиялык археолог А. И. Тереножкин тарабынан изилденген.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов” Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Интернеттик шилтемелер
http://metro.yandex.ru/moscow/
Шыйпаң
Шыйпаң – Эгин айдалуучу талаада эс алуу үчүн курулган үстү жабык, тегереги ачык жай.
Шыйпаң негизинен талаа (көбүнчө пахта ж.б. бакча өсүмдүктөрү эгилүүчү) станына курулат. Ал талаада эмгектенгендер үчүн тамактанып, эс алууга ылайыкташкан зарыл, чарбага, жамаатка керектүү, ыңгайлуу нерселер менен жабдылат.
Тахира Менаждинова
Тахира Менаждинова – белгилүү татар опера ырчысы, профессор.
Өмүр жолу
Ал 1952-жылы 16-мартта Орусиянын борбору Москванын чет жакасындагы Долгопрудный районунун Хлебниково кыштагында туулган.
Долгопрудный шаарындагы музыкалык мектептен таалим алган.
1980-жылы Москвадагы П.П.Чайковский атындагы Мамлекеттик консерваторияны аяктаган. Анын окутуучусу айтылуу Елена Образцова болгон.
Образцова айым аны кыргыз дирижеру Асанкан Жумакматовдун өнөр мектебине жолдоп, Тахира айым 1981-1988-жылдары Бишкектеги Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында опера ырчысы болуп иштеген.
Москвадагы Чоң театрда да иштеген.
1993-жылдан Чехиянын борбору Прага шаарында жашайт.
Прага мамлекеттик опера театрынын солисти жана Прага эл аралык консерваториясынын профессору.
Коомдук иши
2010-жылы 30-сентябрда ал Прага шаарында Чыңгыз Айтматов менен Болот Миңжылкиевдин элесине арналган эскерүү кечесин жана концерт уюштурган. (TT)
Росвэлл (Нү-Мексико)
Росвэлл (Нү-Мексико) (Roswell) — Нү-Мексико штатынын Chaves округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 48 366 киши. Болжолдуу аянты - 75.0 км². FIPS коду — 35-64930.
Аркан бою
Аркан бою — болжол менен 4-5 метр чамалуу жер, аралык, чен. Кыргызда «күн аркан бою көтөрүлүп калды», же шашке маал болуп калды деп айтылат.
Миндельхайм
Миндельхайм - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Төмөнкү Альгой (район)|Төмөнкү Альгой районуна карайт. Швабия административдик округуна тиешелүү. Калкы – 14 111 (2010-ж.). Аянты – 56.44 км2.
Атмосфера циркуляциясы
Атмосфера циркуляциясы - атмосферадагы аба массаларынын алмашуусун пайда кылуучу негизги агымдардын которулуп жылып жүрүшү. Ал Жерге күн радиациясынын түрдүү кубатта келишине, Жердин өз огунда айланышына, жер бетинин бир өңчөй болбогондугуна жана башкага байланыштуу. Атмосфера циркуляциясы жалпы (пассат, муссон, циклон жана антициклон системасындагы агымдар) жана жергиликтүү (керимсел, желаргы жана башка) болуп экиге бөлүнөт. Атмосферанын жалпы циркуляция процесси өтө татаал жана тынымсыз өзгөрүп турат, бирок анын жылдык мүнөзү сакталып, жер бетиндеги ири аймактарга мүнөздүү климаттык өзгөчөлүктөрдү түзөт. Атмосферанын жергиликтүү циркуляциясы өз алдынча турган айрым аймактарда гана жүрүп, алардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу болот, мисалы, Кыргызстандагы санташ, улан, керимсел жана өрөөндөр менен капчыгайларда болуучу шамалдар.
Дары-дармек каражаты
Дары-дармек каражаттары – кошунду усулу же биологиялык технологияны колдонуу менен дарттын алдыналуу, аныктоо, дарылоо, боюнда болтурбоо үчүн кандан, анын курамынан, ошондой эле адамдын же жаныбардын органдарынан, ткандарынан, өсүмдүктөн, минералдан алынуучу заттар, зат кошундулары. Д. к-на дарылык касиеттери бар субстанциялар, өсүмдүктөр менен жаныбарлардан алынган заттар, жасалма жол менен алынган заттар, ошондой эле дары-дармек каражаттарын чыгарууга жана даярдоого арналган жардамчы материалдар кирет.
Соттук аныктама
Соттук аныктама – 1) ишти маңызында чечпеген сот аркылуу кабыл алынган сот актысы. Аныктама сот тарабынан кеңешме бөлмөсүндө чыгарылат. Татаал эмес маселелерди чечүүдө сот Аныктаманы кеңешүүчү бөлмөгө кирбестен эле чыгарып кое алат. Аныктама чыгарылаары менен дароо жарыяланат. Аныктамага жогорку баскычка даттанууга болот.
Эндокринология
Эндокринология (грек. ἔνδον — ичинде, κρίνω — бөлүп чыгарып атам жана λόγος — сөз, илим)  — клиникалык медицинанын ички секреция бездеринин түзүлүшүн, функциясын жана алар иштеп чыгарган гормондордун организмге физиологиялык таасиринин механизмин, ошондой эле ал бездердин функциясы бузулганда пайда болуучу ооруларды изилдеп, аларды алдын алуу, диагноз коюу, дарылоо ыкмаларын иштеп чыгуучу тармагы.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Жалгандык
Жалгандык — философия илиминдеги тааным теориясынынын өзөктүү категорияларынын бири. «Чын жана жалган», «тууралык жана жалгандык» сыяктуу түгөйлөш терминдер катары колдонулат. Күндөлүк турмушта пайдаланылган натуура, калп деген сөздөрдүн синонимдери. Этика илиминде жалгандык адеп окуусуна таандык болуп саналат. Жалгандык турмуштан келип чыккан шарттарга карата жооп катары пайда болгон. Жалгандык институту жалаң гана терс көрүнүштөр үчүн зыяндуу мааниде гана кызмат кылбастан, ошондой эле адам акылынын оң фантазиясына, тамаша-азилдерине, кыялданууларына, көркөм ой чабыттарына, ички дил эргүүлөрүнө, оң маанидеги олуттуу ролдорду ойноп келген. Мифтерде, жомоктордо, легендаларда, ар кандай коркунучтуу айтымдарда жалгандыктын түрлөрү кездешет. Кыргыз лексикасында «каталык», «жаңылыштык», «адашуучулук» сыяктуу түшүнүктөрдү жалгандык менен чаташтырбай, тескерисинче, алардан жалгандыкты айырмалоо зарыл.
Перевальный алтын кени
Перевальный алтын кени Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Чаткал кырка тоосунун түштүк капталында, Терексай суусунун орто агымында, деңиз деңгээлинен 1800–2200  м бийиктикте. 1968–83-ж. геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы карбондун монцониттери, диориттери, гранодиориттери, триастын кварцтуу сиенит–порфирлери, кварцтуу сиениттери менен жирелген протрезойдун мраморлору, кварц-плагиоклаз-амфибол сланецтери, кварц-плагиоклаз сланецтери, граниттери, диориттери, плагиограниттеринен түзүлгөн. Рудалануу протерозойдун семизсай свитасынын сланецтериндеги талкаланган жана жаракалар зоналары менен байланышкан. Руда тарам тибине жана алтын-сульфиддүү формацияга кирет. Руданын негизги минералдары: пирит, арсенопирит. Рудадагы алтындын орточо өлчөмү 7,5 г/т. Руданын запасы 998,3 миң т, алтындыкы – 7,5 т.
Жалгандык
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Аллеманда
Аллеманда - (allemande - немецтик) - эски бий. Жай темпте. Алгач Германияда пайда болгондуктан, аны француздар аллемандардыкы (немецтердики) деп аташкан. 16-кылымдын ортосунда Англия, Нидерландияда кеңири тараган. 17-18-кылымда Францияда клавесин, лютня, оркестр үчүн жазылган сюитанын эң негизги жай бөлүмү аллеманда аталган.
Лиракуйруктар
Лиракуйруктар (лат. Menuridae) — чала сайрагыч чымчыктардын бир тукуму, булардын өкүлү катары Альберт лиракуйругу (лат. Menura alberti) кирет.
Атолл
Атолл - кууш, тайыз булуңдарды курчаган, туташ же үзүк-үзүк шакек сымал жапыз шуру (коралл) аралы. Атоллдун негизин суу астындагы жанар тоолордун чокулары түзүп, ички бөлүгүн жайык лагуна ээлейт. Негизинен Тынч жана Инди океандарынын тропиктик кеңдиктеринде кездешет.
Дары-дармек каражаттарын даярдоо
Дары-дармек каражаттарын даярдоо – КРде катталган дары-дармек каражаттарынын негизинде дарыгердин көрсөтмөсү боюнча дарыкана мекемелеринде дары-дармек каражаттарын чыгаруу.
Берилл
Берилл (гр. beryllos) - силикаттар тобундагы минерал. Хим. формуласы Be3A)2(Si60i8). Гексаеон системасында кристаллданат. Катуулугу Моас шка-ласы боюнча 7, 5-8. Салышт. салы. 2, 6- 2, 8. Айнектей жалтырак. Өңү ар түрдүү: көгүлтүр түстөгүсү - аквамарин, жашылы - изумруд, саргычы - гелиодор, кызгылты - воробьевит, мала кызгылт же түссүзү ростерит деп аталат. Берилл негизинен пегматитте, грейзенде, скарнда кезигет. Берилл - бериллий алынуучу негизги руда. Кээ бир кооз түрү кымбат баалуу асыл таш катары колдонулат.
Чулпан (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Чулпан — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Услин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 27 киши. Почта индекси — 453163, ОКАТО коду — 80249892008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тазе (Илишев району, Башкыртстан)
Тазе — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Кужбахтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 588 киши. Почта индекси — 452273, ОКАТО коду — 80230852001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Коло доорундагы кенчтер
Коло доорундагы кенчтер - Кыргызстандын түндүгүндө табылган коло кенчтер жана казыналар аймакта биздин заманга чейинки 12-9-кылымда металл иштетүү болгондугун далилдейт. Алар археология илиминде Жети-Суу очогу деп аталат. Жети-Суу очогунан 12 кенч табылып, анда 100дөн ашык буюм болгон. 12 кенчтин тогузу Чүй өрөөнүндөгү Садовый айылынан Ысык-Көлдүн Ак-Суу районунун Каракол айылына чейинки аймакта табылган. Металл өндүрүү жана андан буюмдарды жасоо технологиясы коло доорунун маданиятын окуп үйрөнүүдө мааниси зор. А. Д. Дегтяреванын изилдөөсү боюнча Жети-Суу очогунда коло буюмдарын даярдоодо коргошун, висмут, күмүш, мышьяк көп кошулуп, калыпка куюлгандан кийин металлдын сапатына жараша ысытып, кээде муздак да чабышкан. Жети-Суунун байыркы металл иштетүүчүлөрүнүн салттуу такшалган ыкмалары болгон, алар укумдантукумга өтүп турган. Профессор Е. Е. Кузьмина Орто Азиядагы коло доорунун кенчтерин эки түргө айырмалайт: 1) уютулган коло, куюлуп жасалган жана жарымжартылай даяр буюмдар; 2) эмгек, согуш куралдары, кооздуктар жана өздүк буюмдар. Коло доорундагы кенчтер жеке менчиктин пайда болушу, өз ара согуштардын тереңдеши, мүлктүк теңсиздиктин жогорулашы, металл иштетүүчүлөрдүн өз алдынча адистешиши, соода, алмашуунун өнүгүшү менен байланыштуу.
Марвази, Шараф аз-Заман Тахир
Шараф аз-Заман Тахир Марвази – 11-12-к. селжук султандарынын аксарайында кызмат кылган дарыгер, энциклопедиячы-илимпоз.
Чыгармачылыгы
Шараф аз-Заман Тахир Марвазинин өмүр баяны ж-дө маалымат жок.
Ал Борбордук Азиянын түштүк-батышында жана Ортоңку Чыгышта Селжуктар мамлекетинде аксарай дарыгери катары кызмат кылган.
Анын 1120-ж. араб тилинде жазылган “Табаиъ ал-хайаван” (“Айбанаттардын табигый касиеттери”) эмгеги бизге жеткен.
Марвази жана кыргыздар
Бул “Табаиъ ал-хайаван” аттуу эмгекте орто кылымдардагы кыргыздар ж-дө да эскерилип, алар мусулман элдери м-н коңшу жашап калгандан баштап, маркумдун сөөгүн өрттөбөй, жерге көмө башташканы чагылдырылат.
«Түрктөрдүн катарына хирхиздер да кошулат, жайкы чыгыш (Түндүк-чыгыш) менен түндүк аралыгында жашаган көп сандуу эл. Кимактар алардын түндүгүндө жашайт, ягма жана харлухтар – батышында, Куча менен Арк кышкы батыш (түштүк батыш) жана түштүгүндө (аларга жараша жайгашкан)». «Хирхиздерде өлгөндү өрттөө бар, алар «от тазартып, адал кылат» деп айтышат. Алардын салты мына ушундай болчу. Качан мусулмандарга коңшу жайгашкандан тарта өлгөндөрдү көмө башташты», - деп жазган ал-Марвази.
Демек, кыргыздардын айрым бөлүктөрү тээ 11-кылымдын акыры – 12-кылымдын башында эле (монгол калайманынан жүз-жүз элүү жылдай мурда эле) мусулмандар менен коңшу болуп, четинен мусулман салтын кабыл ала баштаган.
Алышпаев Марат
Алышпаев Марат– Кыргыз Республикасынын эл артисти, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти
Өмүр баяны
1972-жылы Луначарский атындагы Москва театр искусство институтун бүткөн. 1972—85-жылдары Оштогу Кыргыз драма театрында, 1985-жылдан Кыргыз академиялык драма театрында иштеген. 1991-жылдан Ш. Термечиков атындагы Чүй облустук комедиялык театрдын директору жана көркөм жетекчиси. М. Алышпаев түрдүү жанрдагы ролдорду мыкты аткарган, чыгармачылыгын коомдук иштер менен айкалыштыра билген актёр.
Жетишкендиктери
Аткарган негизги ролдору: Гамлет, Ричард III (В. Шекспир, «Гамлет» «Ричард III»), Хлестаков (Н. Гоголь, «Текшерүүчү»), Алыкул (К. Мамбетакунов, «Алыкул Осмонов»), Сабитжан (Ч. Айтматов, «Кылымга тете күн»). Кинодогу ролдору: Ныязалы (реж. Г. Николаенко, «Токтогул»), Сейит Керимович (реж. 3. (Эралиев, «Шайтандын мөөрү»), Кара кийген киши (реж. Г. Базаров, «Аномалия»). Ошондой эле Г. Гельмандын «Баары менен жекеме», Б.Карагуловдун «Бузулган уя», К. Мамбетакуновдун «Соңку жомок» телеспектаклдеринин башкы ролдорунда ойногон.
Айрым шилтемелер
Марат Алышпаев, КР Эл артисти: "Момун чалдын ролун 27 жашымда ойногом" КР эл артисти Марат АЛЫШПАЕВ: «Мурунку бийлик кыргыз искусствосуна кыянаттык кылган» "Эмне" деген сөздүн жанында үч күн түнөш керек" "Ой, андай акча биздин түшүбүзгө да кирбейт
Сит-Чоры-Кы дарыясы (Правой куймасы)
Сит-Чоры-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Правая дарыясынын сол жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ысык-Көл
Ысык-Көлдүн түбү чоң табышмак боюнча калууда. Ысык-Көл суусунун алдында байыркы урандылар бар экендиги көпчүлүккө кеңири маалым. Келечекте көгүлтүр берметибиздин түпкүрүн изилдеген Кусто чыгаарына ишеним чоң.
Каталан картасы катары кеңири белгилүү болгон картада Ысык-Көлдүн түндүк чыгыш жээгинде крест салынган храм түрүндөгү белги коюлган, анын жанында түшүндүрмө текст жазылган: “Апостол Матвейдин кудурети сакталган деп айтылган армян бир туугандардын монастыры”. Азырынча урандылырды изилдөө иштери эч натыйжа бере элек. Балким, биздин окумуштуулар байыркы жашоочулардын изин таап алышы эч ажеп эмес. Көптөгөн чет элдик компаниялар жана жеке адамдар буга абдан кызыгып, изилдөө иштерин, казууларды жүргүзүүгө даярдыгын билдирүүдө. Бул эстеликти издөө иши археологиялык туризмди өнүктүрүүнүн кубаттуу кыймылдаткычы болушу толук ыктымал.
Ысык-Көл – кыргыз бермети
Кыргыз элинин бермети – Ысык-Көл. Ал тоо арасында жайгашкан. Анын тарыхта түрлүү аттары сакталып калган. Ысык – Көл жылуу көл дегенди билдирет. Анын Туз – Көл деген да аты болгон. Андан кийин Тимур – ту – Нор деп да аташкан. Бул темирлүү көл дегенди билдирген. Бир кезде Жыт-Көл деп да аташкан. Ысык-Көлдүн мындайча аталышы кокусунан болгон эмес. Ысык-Көл деңиз денгээлинен 1623 метр бийик жерде жайгашкан. Анын аянты 6124 чарчы километрди түзөт. Узундугу 182 километрге чейин жетет, туурасы 60 километрге барабар. Тереңдиги жагынан дүйнөдөгү Танганьика, Ньяса жана Байкал көлдөрүнөн кийинки төртүнчү орунда турат. Эң терең жери 700 метрден да ашыгыраак. Ысык-Көлгө 80ден ашык агын суу келип кошулат. Ысык-Көлгө жаздын келиши эң кызыктуу болот. Көл үстү түркүн сонундарды элестетет.
Мында кыштаган ак куулар, кызыл моюн өрдөктөр башка жакка кетишет. Анын ордуна сууда сүзүүчү башка канаттуулар пайда болот. Айрыкча каркыралардын канат сермеши кандай кызыктуу! Ал эми көз талдырган канат сермеген көк кытандарчы! Баардык келгин куштардын тобун карап отурса, көп нерселерди байкоого болот. Ошентип, Ысык-Көлгө 16 түрдүү келгин куштар учуп келишет. Уялар салышат, жумурткалашат, балапан чыгарышат. Ысык-Көл-эс алуучу жайдан башка да туризмдин борбору. Башка өлкөлөрдөн туристтер, альпинисттер жана саякатчылар келип турушат. Алар көлдүн кооздугуна, тунуктугуна, абанын тазалыгына суктанып кайтышат. Көлдө балык өстүрүүчү жана кармоочу чарбалар бар. Алар чабак, осман, маринка жана сазан сыяктуу көп балыктардын түрүн кармашат. Көл жээги жай мезгилинде өтө жандуу жана өтө кооз. Ар түрдүү ооруларды айыктыруучу Жети-Өгүз, Кой-Сары, Ысык-Көл, Ак-Суу сыяктуу курорттор – Ысык-Көлдө. Көлдүн климаты мелүүн, абасы таза, нымдуу. Ысык-Көлдүн туш тарабы тоолор менен курчалган. Күнгөй-Тескей Ала-Тоолору, аскасы асман тиреп, өзүнчө бир көрктүү. Ысык-Көлдү даңазалап акындар ыр жазышты. Жазуучулар тамшандырган көлөмдүү китептерди, уламыш, жомокторду жаратышты. Таланттуу акын Алыкул үчүн көл түгөнгүс тема болгон. Акын эргип, суктанып, көлдү сүйгөнүн, анын кереметин өзүнүн канаттуу ырларында көрсөтө билген.
Ысык-Көл кээде тынч да, кээде толкун, Толкуса, толкунуна тең ортокмун. Турмушта канча жолдош күтсөм дагы, Бир сырлуу мындай жолдош күткөн жокмун