cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ванадинит
Ванадинит - ванадаттар классындагы минерал. Химиялык формуласы Pb5(VO4)3Cl. Гексагон сингониясында кристаллданат. Өңү сары, күрөң, кээде кызыл, алмаз сымал жалтырайт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2,75-3. С. салмагы 6,66-7,23. Ванадинит коргошун-цинктүү сульфид кендеринин кычкылдануу зонасында пайда болот. Ванадиниттен ванадий металлы алынат.
Андабеков Эрназар
Андабеков Эрназар (1905, азыркы Жаңы-Жол району, Кыр-Кечүү кыштагы. — 1957, ошол эле жерде)— малчы, Социялистик Эмгектин Баатыры (1948). 1937-жылы Жаңы-Жол районундагы «Партизан» колхозуна кирип, жылкычы болуп иштеген. Ал мезгилде колхозздун 27 гана жылкысы болгон. 1949-жылы ал жылкылардын санын 1200ге жеткирген. 1946-жылы 50 бээден 50 кулун, 1947-жылы 56 бээден 56 кулун алып, чыгашасыз асыраган. Ленин ордени, медалдар менен сыйланган. Караван кыштагында бир көчө анын ысмы менен аталат.
Сыйлыгы
Ленин ордени, медалдар менен сыйланган,Социялистик Эмгектин Баатыры.
Жекече эмгек талаштары
Жекече эмгек талаштары – КР эмгек мыйзамдарына ылайык, жумуш берүүчү менен жумуш аткаруучунун ортосундагы жөнгө салынбаган төмөндөгү маселелер кирет: кызматчыга жаңы эмгек шартын түзүү же болгон шартты өзгөртүү; эмгек жөнүндөгү мыйзамдарды, макулдашууларды, жамааттык келишимдерди, уюмдардын жергиликтүү ченемдик актыларын, ошондой эле эмгек келишиминин шарттарын (доо мүнөзүндөгү талаштарды) колдонуу Э. т-н кароо органдары, же болбосо сот тарабынан каралат.
Элдик музыка
Элдик музыка, музыкалык фольклор - элдик вокалдык, аспаптык, вокалдык-аспаптык жана бий көркөм өнөрү. Элдик музыка элдик көркөм өнөрдүн оозеки түрдө жашаган жана муундан муунга калтырылуучу руханий дүйнөсүнүн ажыратылгыс бөлүгү. Элдик музыканын туруктуу салттуулугу анын эң негизги аныктоочу белгиси. Элдик музыка элдик үрп-адатты, ырым-жырымды, эмгек кыймылдарын коштоосу жана аны менен тыгыз биримдиги аркылуу мүнөздөлөт. Коомдун адистиктерге бөлүнүү учурунда Элдик музыканы аткаруучулар да түрдүү кесиптерге(мис., акын, бахшы, гусляр, кобзарь, комузчу ж. б.) бөлүнүп чыгышкан. Элдик музыка маданиятын негизинен экиге бөлүүгө болот. Алар көп үндүүлүктү колдонгон (мис., орус, грузин) жана жалгыз обондун негизинде өнүккөн(мис., кыргыз, өзбек маданияттары).
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Протеза
Протеза - сөз башында кошумча тыбыш кошуп айтуу. Бул кубулуш көбүнчө сырттан кирген сөздөрдү өздөштүрүү процессинде (тыбыштык өзгөчөлүккө ыңгайлаштырып айтууда) учурайт. Мисалы: лапма-ылампа, радио-ырадио, справка-ысправка, стол-үстол, рахмат-ырахмат, район-ырайон, руксат-уруксат, шкаф-ышкап жана башка.
Радикалдуулук
Радикалдуулук (лат. radix–негиз, себеп, тамыр) – кандайдыр бир көз караш, концепсияны өтө катуу, компромиссиздик түрдө жактоо. Негизинен саясий-социалдык чөйрөгө байланышкан коомдук институттарды түп-тамырынан өзгөртүүгө багытталган чечкиндүү идея же аракетти көрсөтүүдө пайдаланылат. Кээде сейрек түрүндө диний, чиркөөлүк, философиялык багытты белгилөөдө колдонулуп, көнүмүш коомдук түзүлүш, каада-салтка коркунуч туудурган тарыхый кризис, өтмө мезгилдерде кеңири жайылат.
Натрий нитрити
Натрий нитрити, NaNO2 – саргыч же ак түстөгү кристалл, тыгызд. 2,17 г/см3, балкып эрүү t 270оС. 320оС жогору ысытканда ажырайт, пайда болуу жылуулугу DН0298 = -85,9  ккал/моль. Сууда жакшы эрийт, каныккан эритмеси 128оС кайнайт. Суудагы эритмеси щелочтук реакцияны берет. Н. н. реакцияга катышкан затка жараша окистендиргич жана калыбына келтиргич касиеттерге ээ. Зыяндуу зат, к-талар таасири менен азот оксиддерине ажырайт. Азот оксидин сиңирип алган щелочтуу эритмелерин буулантуу ыкмасы менен алынат. Аталган эритмени муздатканда Н. н. кристаллга өтүп, пайда болгон Н. н. NaNO3 эритмеде калат. Ар кандай боекторду, иодду алууда, тамак-аш өнөр жайында консервант катары, медицинада колдонулат.
Профессионалдык уюмдар
Профессионалдык уюмдар (профсоюздар) – өндүрүш, тейлөө чөйрөсү ж. б. маданият тармагында иштеген ишмердүүлүгүнө жараша өз эрки менен баш кошкон эмгекчилердин коомдук уюмдары. Ал жумушчулардын өз өкүлчүлүгүн түзүү, жашоо-тиричилигин жакшыртуу, укугун коргоо үчүн түзүлгөн. Профессионалдык уюмдардардын түзүлүшү капиталисттик доорго тиешелүү болуп, алгачкы жумушчулар уюму (англ. Trade-Unions, нем.  Gewerkvereine, фр.  Syndicats ouvriers) 18-кылымдын аягында Батыш Европа өлкөлөрү жана АКШда уюшула баштаган. 1868-ж. тред-юниондордун Конгресси (Trades Union Congress) түзүлүп, ал азыркыга чейин профсоюз кыймылынын негизги координациялык органы болуп эсептелет. Профсоюз кыймылынын күчөшүнө байланыштуу 1906-ж. Амьен хартиясы кабыл алынып, анда Профессионалдык уюмдар жумушчуларды бириктирүүнүн жападан-жалгыз алгылыктуу формасы экени жана саясий (парламенттик) күрөштөн баш тартуу, пролетариаттын буржуазияга каршы күрөшүн тынымсыз улантууну колдоп, капиталисттик түзүлүштү кулатуунун бирден-бир жолу жалпы иш таштоо экенин белгиленген. 19-кылымдын аягы, 20-кылымдын башында марксизмдин (социал-демократтар, анархисттер) таасири менен профсоюз кыймылында саясатташуу процесси башталып, 1886-ж. 4-майдагы каршылык көрсөтүү демострациясында бир нече кишинин курман болушуна байланыштуу, 1889-ж. Экинчи Интернационалдын Париждеги конгрессинде 1-май эмгекчилердин эл аралык тилектештиги деп жарыяланган. 20-кылымдын башында профсоюз кыймылын эл аралык деңгээлде бириктирүү башталган. СССРдин түзүлүшү менен Россиядагы Профессионалдык уюмдар жалпы союздук профсоюздардын (ВЦСПС) структурасына биригип(анын ичинде Кыргызстан профсоюздарынын федерациясы), 1990-жга чейин чогуу болгон.
Китепкана
Массалык китепканалардын негизги милдеттери: адабияттарды талдоо жана окурмандардын кеңири чөйрөсүнө жеткирүү, илим китепканалар илим, эл чарбасы жана маданият тармагындагы адистерди тейлейт. Ошондой эле жогорку жана орто окуу жайлардын студенттер жана окутуучулар курамынын муктаждыктарын канааттандырат. Илим китепканага мамлекеттик, академиялык, университеттик жана илимдин түрдүү тармагы боюнча китепканалар кирет. Атайын китепканага техника, ишкана, илим изилдөө институттары менен жогорку окуу жайлардын китепканалары кирет. Китепканалардын негизги багыты – китеп фондун комплекттөө жана уюштуруу, китеп окуучуларды тейлөө.
Дагы караңыз
Кыргызстандагы алгачкы китепкана
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Ай-Ях (Жарняковка куймасы)
Ай-Ях — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Жарняковка дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Тобыл дарыясынын куюлушунан Конда дарыясын кошпогондо Ханты-Мансийск (жогорураак) шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобылдан Обьке чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хоэнберг-ан-дер-Эгер
Хоэнберг-ан-дер-Эгер - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Вунзидель-Фихтель (район)|Вунзидель-Фихтель районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 1454 киши (2006-ж.). Аянты – 8.19 км2.
Китепкана таануу
Китепкана таануу — коомчулук тарабынан китептерди пайдалануунун максатын, принциптерин, мазмунун, системасын жана формаларын изилдөөчү илим тармагы. Анын негизги бөлүмдөрү: жалпы китепкана таануу (китептерди коомдук пайдалануу ишин уюштуруу маселелерин карайт); китепкана фонду; китепкана каталогу; окурмандар менен иштөө, китепкана ишин уюштуруу; китепкана ишинин тарыхы. Китепкана таануунун негизги милдети — китепкана ишинин өнүгүү мыйзам ченемин изилдөө.
Адольф Гитлер
Адольф Гитлер (Adolf Hitler) (20 апрель 1889, Браунау-на-Инне, Австро-Венгрия — 30 апрель 1945, Берлин, Германия) – фашисттик диктатор; Германиянын улутчул-социалисттик партиясынын жол башчысы (1921-жылдан фюрер), 1933–45-ж. рейхсканцлер, 1934-жылдан президенттик пост менен бириктирип алган. 1941-жылдан герман куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы. 1934-ж. Германияда фашисттик-террордук режимди орнотуп, саясий атаандаштарынын бардыгын «узун бычактар түнүндө» жок кылган. 2-дүйнөлүк согушту түздөн-түз баштоочулардын бири, 1938-ж. Австрияны аншлюстаган жана Чехословакиянын Судет областын басып алган. Польшаны басып алуу үчүн Советтер Союзу менен кол салышпоо тууралуу пактыга кол коюп (1939), аны бузуу менен 1941-ж. 22-июнда СССРге кол салууну уюштурган. Оккупацияланган аймактарда согуш туткундарын жана жергиликтүү элдерди массалык түрдө кырып жоюунун (өзгөчө еврейлерди) негизги уюштуруучуларынын бири болгон. Советтик аскерлердин Берлинге кириши менен өзүн-өзү өлтүргөн. Нюрнберг процессинде Гитлер негизги нацисттик кылмышкер катары аныкталган.
Филиппин тилдери
Филиппин тилдери - Филиппин архипелагында жашаган түпкүлүктүү калктардын тилдери. Малайя-полинез тилдерине кирген индонез тилдеринин өзүнчө бир топчосун түзөт. Филиппин тилдери 100дөн ашат.
Негизгилери: бисай, тагал, илокан, пампанган, пангасинан, бикол, ибанаг жана самбал; бисай тилинин диалектилери көпчүлүк учурда өз алдынча тил катары да каралат. Калктын 85% ушул негизгилери деп саналган тилдерде сүйлөйт.
Нэлсонвилл (Огайо)
Нэлсонвилл (Огайо) (Nelsonville) — Огайо штатынын Athens округуна караган АКШ шаары.
Филиппин тилдери
Филиппин тилдери - агглютинациялама тил. 18-кылымдын ортосуна чейин оригиналдуу муун жазмалары лайдаланылып, кийин латын графикасы кабыл алынган. Филиппин тилдеринен тагал тили гана өөрчүгөн адабий формага ээ. Ошон үчүн ал «улуттук тил» же «филинин тили» деп аталат.
Кызыл-Коргон (Кадамжай району)
Кызыл-Коргон — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Ак-Турпак айыл аймагына кирет.
Булактар
[[Категория:Айылдар]
Хяный-Кикя дарыясы
Хяный-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Акыль-Чор дарыясынын сол жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чоктал
Чоктал – Күнгөй Ала-Тоонун батыш бөлүгүнүн түштүк беттеринен агып түшкөн суу. Ысык-Көлгө куят. Узундугу 26 км, алабынын аянты 132 км2. Суу куралуу аянтынын орточо бийиктиги 3510 м. Алабында жалпы аянты 16 км2 болгон мөңгүлөр жана 5 чакан көл бар. Чокталгага жалпы узундугу 43 км болгон 12суу куят. Майдан-сентябрга чейин кирип,октябрь–апрелде тартылат. Көп жылдык орточо чыгымы 0,6 м3/сек; июлда мөңгү бузулуп, суу кирет,орточо чыгымы 1,44 м3/секга жетет, суусу тартыш декабрь–февраль айларында 0,2 м3/сек. Эң көп чыгымы 3,34 м3/сек, эң азы 0,75 м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Чокталдан 1,6 м3/сек суу өткөзүүчү 7 сугат каналы чыгарылган. Боюнда Чоктал кыштагы жайгашкан.
Райт, Бред
Карьера
Ал Жылдыздар дарбазасы: ЖД-1 телесериалынын эки эпизодунда катышкан. 100 эпизодддо Тешиктеги экстрим! жана эки жүзүнчү эпизодддо 200-чү.
Орус тили
Орус тили (русский язык) — чыгыш славян тилдеринин бири, орус элинин улуттук тили. Дүйнөдөгү эң көп таралган тилдердин катарына кирет - сүйлөгөндөрдүн жалпы саны боюнча алтынчы орунда, эне тили катары билгендердин арасында сегизинчи орунда.
Кең-Кол
Алмамбет, Чубак, Сыргагым ,
Жаткандан жамбаш талбайбы?
Чырм этсе уйку канбайбы,
Кең-Колго тиккен бак барбы
Кең-Колдогу чак барбы? (Саякбай Каралаев, 2. 100),— деп эскерилет.
Географиялык реалияда Талас дарыясынын сол куймасы. Түндүк жактан кыргыз Ала-Тоосунун түштүк капталынан агып түшкөн суунун аты. К.-К. өрөөнү Кара-Жылга менен Кыргыз Ала-Тоолорунун ортосунан орун алган. Анын батыш жагы Кан-Жайлоо менен, чыгыш жагы Чөңөр ашуусунун батыш жагы менен чектешет. Өрөөндүүн узундугу 35 чакырым. К.-К. Таласты көздөй имерилишинде Манастын күмбөзү, Кароол-Чоку турат.
Ванахун
Ванахун - Мансуз [1907, Пишпек уезди, (азыркы Кант району, Милянфан кыштагы) 5.7.1943, Курск облусу, Согласный кыштагы] Советтер Союзунун Баатыры (8. 9. 1943). Улуу Ата Мекендик согушта 11-миномётчулар бригадасынын (12-артиллериялык дивизия) миномёттук расчётунда командир. 1943-жылы 5июлда Курск облусундагы Согласный кыштагынын түштүк-батышында душман менен болгон урушта сержант Ванахундун расчёту катардан чыккандан кийин, фашисттердин чабуулуна Ванахун өзү жалгыз туруштук берет. Акырында минаны жарып, курчап келген гитлерчилерди кыйратып, өзү да курман болгон. Ленин ордени менен сыйланган. Советтер Союзунун Баатыры наамы курман болгондон кийин берилген. Анын ысмы менен Милянфан айылындагы мектеп, Кант шаарындагы көчө аталып, Милянфанда музей-үйү уюшулган. Орёл облусундагы Малоархангельск шаарында (Россия Федерациясы) мемориалдык такта орнотулган.
Жеңилгис күч
Жеңилгис күч – жарандык укукта келишимдин шарттары аткарылбай, бир тарап башка тарапка аргасыз зыян тарттырган өзгөчө кырдаалдардын жана болтурбай коюуга болбос жагдайлардын пайда болушу. Ж. к. аныктоонун жалпы принциптерине милдеттенмелердин аткарылышына тоскоолдук кылган жагдайлардын – таасир этүүчү факторлордун объективдүү жана абсолюттук мүнөзүн киргизүүгө болот. Алар зыян келтирүүчүгө эле тийиштүү болбостон, баардыгына таралышы керек. Ж. к. КР мыйзамдарында жана келишимдик иш тажрыйбада адамдын азыркы билим жана техникалык мүмкүнчүлүктөрүнүн деңгээлинде алдынала аныктоого же болтурбай коюуга болбос (болбосо алдынала аныктоого болсо да, болтурбай коюу мүмкүн эмес) табигый кырсыктар (жер титирөө, суу ташкыны) кирет. Баардык жарандык-укуктук тутумдарда Ж. к. жоопкерчиликтен бошотуучу жагдай болуп саналат
Натрий силикаттары
Натрий силикаттары, кремний кислотасынын ар кандай курамга ээ болгон натрий туздары; натрий метасиликаты – Na2SiO3 ; натрий ортосиликаты - Na 4SiO4 ; натрий бисиликаты – Na 2Si2O5 ; натрий пиросиликаты – Na 6Si2O7. Суудагы эритмесинде ар кандай сандагы суу мол-сын кармаган кристалл-гидраттар пайда кылышат. Натрий метасиликаты ромб сымал ичке кристаллдар пайда кылат; тыгызд. 2,61 г/см3, балкып эрүү t 1089оС. Натрий ортосиликаты 960оС бири-бирине өткөн эки модификацияны берет, балкып эрүү t 1118оС (ажыроо м-н). Натрий пиросиликатынын тыгызд. 2,96 г/см3, балкып эрүү t 1122оС. Натрий бисиликаты ромбу түрүндө кристаллдашат, тыгызд. 2,49 г/см3, балкып эрүү t 874оС. Н2SiO3 начар к-та болгондуктан, Н. с. гидролизге дуушар болуп, күчтүү щелочтук реакцияны беришет. Сууда каныккан эритмени пайда кылбайт, концент. коюу коллоиддик эритмелерди, б. а. кремний кислотасынын гелин берет. Н. с. эритмелерин суюк айнек деп аталган Na2O жана SiO2 ар кандай катыштгы суу аралашмасынан алынат.
Орозалиев, Керимкул
ОРОЗАЛИЕВ Керимкул – тарых илиминин кандидаты
(1955), Кыргызстан ИАнын корреспондент мүчөсү (1974), Кыргыз Республикасынын илим ж-а техника боюнча мамлекетинин сыйлыгынын (1912-ж. т., Чүй облусу, Кант району, К. Маркс айылы) лауреаты (1970).
КПСС БКга караштуу Жогорку партиялык мектепти бүткөн (1946). 1946–55-ж. партиялык жооптуу кызматта иштеген. 1956–87-ж. Кыргызстан ИАнын Тарых институнун, Кыргызстан КП БКга караштуу Партия тарыхы институнун директору. Анын эмгектери КПСС, Кыргыз Республиканын партиялык уюмдары менен Кыргыз мамлекетинин тарыхына жана улут, интернационализм маселелерине арналган.
80ден ашык илимий эмгектин автору.
Кул ээлөөчүлүк түзүлүш
Кул ээлөөчүлүк түзүлүш адамзаттын тарыхындагы алгачкы таптык коомдук экономикалык формация. Кул ээлөөчүлөр менен кулдардын пайда болушу биринчи таптык бөлүнүштү жараткан. Кул ээлөөчүлүк түзүлүштүн тарыхын ушул эки таптын ортосундагы тынымсыз күрөштөр аныктаган, ушул каршылыктардын натыйжасында коомдун кулк мүнөзү (экономикалык., укуктук нормалары, жашоо мүнөзү, илим деңгээли, этикасы, дини, философиясы – деги эле бүткүл идеологиясы) аныкталган.
Кул ээлөөчүлүк түзүлүштүн алгачкы общиналык түзүлүштөн кийинки таптык коом. Кул ээлөөчүлүк түзүлүш байыркы маалыматтар боюнча биздин заманга чейин 5–4-миң жылдыктар аралыгында жаралып (Месопотамия, Египет), Азиянын, Европанын жана Африканын өнүккөн өлкөлөрүндө биздин замандын 3–5-кылымдарына чейин өкүм сүргөн. Өзгөчө Байыркы Греция менен Римде күчтүү өнүккөн. Булардын таасири астында башка мамлекеттер да кул ээлөөчүлүк түзүлүшкө өтүүгө мажбур болушкан.
Бул процесс Рим империясынын түзүлүшү менен аяктаган. Ал эми тарыхый аренага Рим империясы кулагандан кийин чыккан элдер (германдар, славяндар) бул коомдук түзүлүштү басып өтпөстөн, алгачкы общиналык коомдон тике эле феодалдык түзүлүшкө аттап өтүшкөн. Азия өлкөлөрүндө, анын ичинде кыргыздарда кул ээлөөчүлүк түзүлүштүн классикалык формасы болгон эмес. Ошондуктан кыргыз эли Орто Азиядагы бардык көчмөн элдердей эле кул ээлөөчүлүк доорду басып өтүшкөн эмес. Бирок, кыргыздардын социалдык мамилелеринде кул ээси жана кул институттары өзгөргөн түрүндө сакталып калган.
Эски откустино (Карайыдель району, Башкыртстан)
Эски откустино — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Артакуль айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 303 киши. Почта индекси — 452368, ОКАТО коду — 80234804004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жентлмен (жигиттик) макулдашуу
Жентлмен (жигиттик) макулдашуу – эларалык бейформал макулдашуунун (келишүүнүн) өзгөчө түрү. Кадимки келишимдерден айырмаланып, Ж. м-ну бузуу, эреже катары, адеп-актык гана жоопкерчиликке кириптер кылат. Ж. м. жазуу жүзүндө же оозеки түрдө түзүлөт да, эларалык милдеттенмелерди абийирдүүлүк менен аткаруу принцибине жатат; эки тараптуу жана көп тараптуу укук мамилелеринде колдонулат.
Жер банкы
Жер банкы – негизинен жер участокторун күрөөгө алуу менен узак мөөнөттүү насыя (ссуда) берүүчү банк.
Долбоор башкаруу
Долбоор Башкаруу (Project Management) - бул илимий же күнүмдүк көйгөйлөрдү чечүү үчүн тийиштүү максаттарга жетүүдө ресурстарды, процедураларды жана протоколдорду башкаруу, түрткү берүү, уюштуруу, пландоо амалдарынын процесси жана иш-аракети.
Шилтемелер
Project management
Эпентеза
Эпентеза - сөзгө мурда болбогон тыбышты кошуп айтуу. Кыргыз тилинде эпентеза кубулушу төмөнкү учурларда байкалат.
1) Кыргыз тилинин фонетикалык законуна туура келбеген - ск, - нк, -нс, фть, - кт, -нг, - нр тыбыштык айкалыштары менен аяктаган сөздөргө оозеки сүйлөшүүдө бир үндүү тыбыт кошулуп айтылат: аванс-аванса, шланг-шланга, танк-танка, акт-акты, факт-факты. ж.б. Ал эми жазуу речте аларга мүчө уланса, уңгу менен мүчөнүн ортосуна бир үндүү кошулуп жазылат. Мисалы: Омск+га=Омскиге, танк+га-танкага, нефть+нын=нефтинин, акт+сыз=актысыз, фонд+га=фондуга ж.б.
2) Башка тилдерден кабыл алынган сөздөрдөгү кыргыз тилинин тыбыштык айкалыш эрежелерине ылайык келбеген эки үнсүздүн арасына үндүү тыбыш кошулуп айтылат. Алсак, метр-метир, гимн-гимин, трактор-тырактор, ысым (ар. эсм), атыр (ар. этр), тукум (ир.тохм), өмүр (ар. омр) ж.б.
3) Кыргыздын төл сөздөрүндө жана кээ бир эски өздөштүрүлгөн сөздөрдө сөз ичинде үч үнсүз катар келип калса, оозеки сүйлөшүүдө биринчи үнсүз менен экинчи үнсүздүн ортосуна [ы] тыбышы кошулуп айтылат. Мисалы: арстан-арыстан, барскан-барыскан, барктуу-барыктуу, эрксиз-эриксиз, Кыргызстан-Кыргызыстан, ж.б.
Факультет
Факультет (лат. facultas - мүмкүндүк, жөндөмдүүлүк) - жогорку окуу жайдын окуу-илимий жана административдик бөлүгү. Факультатив бири бирине жакын бир же бир нече кесип боюнча студенттерди, аспиранттарды даярдап, тийиштүү эл чарба жана маданият кызматкер-леринин адистигин өркүндөтөт, ошондой эле өзүнө баш ийген кафедралардын илимий изилдеө иштерине жетекчилик кылат.
Окуу жайын факультеттерге бөлүү орто кылымдагы университеттерде башталган. Илимдин ажырымдалып, өнөр жайдын өсүшүнө байланыштуу 18-19-кылымдарда факультет саны көбөйгөн.
Көптөгөн жогорку окуу жайларда өз алдынча сырттан окуу, кечки, жумушчу, айылдык жаштарды жогорку окуу жайына даярдоо боюнча даярдоо факультеттери, ошондой эле адистердин квалификациясын жогорулатуу боюнча да факультет бар.
Факультетти декан башкарат.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Натрий сульфаты
Натрий сульфаты, Na2SO4 – түссүз кристалл. Жаратылышта тенардит түрүндө кездешет, тыгызд. 2,69 г/см3, балкып эрүү t 884оС, DН0298 = 330,9 ккал/моль. Суудагы эригичтиги 16,3 %: (20оС); мирабилит түрүндө (глаубер тузу) - Na2SO4 .10Н2О пайда болуу жылуулугу DН0298 = - 1033 ккал/моль, республиканын аймагында мирабилит Na2SO4 .10Н2О кени кездешет. Суудагы эритмесинен 32,38оС төмөнкү температурада Na2SO4 .10Н2О, ал эми андан жогорку температурада Na2SO4 кристаллдашат. Каныккан эритмесинен 12оС чейинки температурада туруксуз Na2SO4 .7Н2О болоору да белгилүү. Ар кандай туздар
( Li2SO4, K2SO4, Na2CO3) менен катуу эритмелерди жана кош туздарды пайда кылат. Алардын айрымдары жаратылышта кездешет. Туздуу көлдөр сууларынан чөкмө түрүндө алынат. Экинчи бир алыныш ыкмасы натрий хлориди менен күкүрт кислотасынын өз ара аракеттенишүү реакциясы. Айнек өндүрүүдө, жеңил ө.ж-да, медицинада, ветеринария иштеринде, самын кайнатууда жана тери иштетүүдө колдонулат.
Ахмад-шах Дурранби
Ахмад-шах Дурранби (1721-1773) – көз каранды эмес афган мамлекети - Дуррани державасынын (1747-1818) негиздөөчүсү. 1747-жылдан ал мамлекет башына келген соң, Дуррани («берметтин бермети») наамын алган жана ал чыккан абдали уруусу дурранилер уруусу деп атала баштаган. Иран шахы Надир-шах Афшардын жортуулдарына катышып, өзүн таланттуу аскер башчы катары көрсөткөн. Надир-шах дүйнөдөн кайткандан кийин (1747), Иран армиясынын курамындагы афган отряддары менен Афганстанга кайтып келип, бардык афган урууларын өзүнүн бийлиги астында бириктирген. Индияга, Иранга, Түштүк Түркстанга жортуулдарды уюштурган. 1748-57-жылдары Пенжаб, Кашмир, Сирхинд, Синд, Хорасан, Балх, Белужистанды басып алган. 1761-жылы Патипаттын жанындагы салгылашууда маратхылардын аскерлерин талкалагандан кийин, Дурранилер державасы ири империяга айланган. Афганстандын шаарлары өсүп, маданияты гүлдөп, экономикасы жогорулаган.
Менеджмент
Менеджмент (management) – базар мамилелеринин шартында ишкананы башкаруу формасынын, принциптеринин жана ыкмаларынын жыйындысы. Менеджменттин негизги максаты – өндүрүштүн натыйжалуулугун жогорулатып, пайданы көбөйтүү. Менеджменттик башкаруунун негизги концепциясы: өндүрүшкө стратегиялык пландоого ылайык мамиле жасоо, дайыма программалык багытта башкара би далүү. Менеджменттин негизги милдеттери: 1) чечим кабыл алуу; 2) кабыл алынган чечимди ишке ашыруу. Мында айрыкитоллв час пча күтүлбөгөн жагдайда чыгармачылык менен кабыл алынган чечимдер кыйла маанилүү. Менеджменттин негизги иш-чаралары: 1) өндүрүштөгү башкы багытты жана максатты аныктоо; 2) сунушталган максатты ишке ашыруунун ыкмалары менен методдорун өндүрүшкө киргизүү; 3) жетекчилик тарабынан белгиленген чечимдерди кыйшаюусуз аткаруу; 4) кызматкерлерди даярдоо жана жагдайга ылайык мезгил-мезгили менен даярдыктан өткөрүп туруу; 5) ишке ашырылып жаткан чечимдерди дайыма контролго алуу; 6) башкаруунун ыкмаларын улам жаңылап өзгөртүү. Менеджмент – ишкердиктин өтө пайдалуу чөйрөсү. Менеджментти эң алгач Д. Рокфеллер өзүнүн «Стандарт Ойл» компаниясына кийирип, айыгышкан конкуренциялык күрөштө авторитардык башкаруудан баш тартып, маркетинг боюнча адистердин кеңеши менен финансылык кыйынчылыктан чыккан; башкаруу чечимдери Менеджменттин катышуусуз кабыл алынган эмес. Бул жаат талыкпай эмгентениш керек жана коп аракет керек келечек алдыда
Жер иштетүү менен өсүмдүк өстүрүүнү химиялаштыруу
Жер иштетүү менен өсүмдүк өстүрүүнү химиялаштыруу – өсүмдүктөрдүн үнөмдүүлүгүн жогорулатуу жана айылчарба өнүмдүрүнүн сапатын жакшыртуу максатында химия каражаттарын колдонуу.
Кең-Мойнок
Кең-Мойнок — топоним. Сейтек чоң энесине кезиккенде Каныкей «Аркайган Талас, Кең-Мойнок Кебелбей ашчуу бел эмес» (Курама варианты, «Сейтек», 163) экендигин Сейтекке айтат. Географиялык реалия катары Талас чөлкөмүндөгү ашуулардын бири болуу керек.
Аднагүл (Туймазин району, Башкыртстан)
Аднагүл — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Татар-Улкан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 263 киши. Почта индекси — 452773, ОКАТО коду — 80251865002.
Осмонова, Турсун
ОСМОНОВА Турсун (1900, Чүй облусу, Кемин р-ну, Үчурук айылы – 1970) Кыргызстанда Совет бийлигин орнотуу ж-а чыңдоо үчүн күрөшкө катышкан кыргыз кыз-келиндеринин өкүлү. 1918–20-ж. Токмоктогу азык- түлүк кошуундун иштерине активдүү катышкан. 1920–23-ж. Бухара ш-ндагы 4-бригаданын 12-аткычтар полкунда ыктыярдуу жоокер ж-а санитарка болуп кызмат өтөгөн. 1924–1925-ж. Токмок шаарында партиялык ж-а комсомолдук иштерде, 1926–1929-ж. ВКП(б)нын Кыргыз обкомунда, 1929–1930-ж. Ош округдук аялдар бөлүмүндө, 1936–1953-ж. советтик чарбалык жетекчи кызматтарда иштеген.
Baн Би
Baн Би, Ван Фусы (226, Шаньян, азыркы Хэнань провинциясында - 249) кытай философу, конфуцийчилик менен даосизмден куралган, «түпкүрдөгү сырлар» тууралуу окуунун жана бул окууга байланыштуу «таза баарлашуу» деген салттуу алым-сабак маектин негиздөөчүсү. Baн Биге эки албан окуунун даосизм менен конфунцийчиликтин башкы китептериндеги («И цзин», «Дао дэ цзин») түпкү-өзөк жоболорго берилген барк-баалуу чечмелөөлөр таандык. Baн Би кытай буддизми менен неоконфуцийчиликтин түшүнүктөр аппаратына жана теориялык жоболоруна олуттуу таасир көрсөткөн категориялар системасын иштеп чыккан. Даодогу: «нак нерсе (ю) жок нерседен туулат» деген тезистен улам. Baн Би «жок нерсе (жок болмуш)» менен анын реалдуулугунун ортосунда толук дал келүүчүлүк, башкача айтканда төптөштүк бар деп эсептеген.
Метатеза
Метатеза - бир сөз ичинде же жанаша айтылган эки сөздүн ортосундагы тыбыштардын орун алмаштырылып айтылышы. Мисалы: тегирмен-темирген, күнөм-күмөн, төңкөр-көңтөр, мычкы-мыкчы, бүйүрмө-бүйрүмө, кырмычык-кырымчык, нысап-ынсап, жана башка. Өз ара орун алмашкан тыбыштар бири-бирине жанаша турушу жана бири-биринен алыс турушу мүмкүн. Бири-бирине жанаша турган тыбыштардын орун алмашуулары контактылуу метатеза д.а. Мисалы: сарымсак-сармысак, кайырмак-кайрымак, ыктыт-ыткыт жана башка. Бири-биринен башка тыбыштар аркылуу бөлүнүп, аралыкта турган тыбыштардын орун алмашуусу дистактылуу метатеза деп аталат. Мисалы: зоболо-золобо, жыңалач-жылаңач, жылаңбаш-жыңалбаш, жана башка.
Нью Франклин (Огайо)
Нью Франклин (Огайо) (New Franklin) — Огайо штатынын Summit округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 14 227 киши. Болжолдуу аянты - 68.89 км². FIPS коду — 39-54562.
Ачык билим берүү ресурстары
Ачык билим берүү ресурстары, АББР (англ. Open Educational Resources, OER) – бул ачык колдонуу үчүн жайгаштырылган же аларды акысыз колдонууга жана үчүнчү тараптардын өзгөртүүлөрүнө уруксат берүүчү ачык лицензиясы менен чыгарылган окутуучулук жана илимий ресурстар [ЮНЕСКО, июль 2002].
Мазмуну боюнча ачык билим берүү ресурстары – мугалимдердин жана студенттердин автордук гонорарга же лицензияга акы төлөбөстөн эркин колдонуулары үчүн жайгаштырылган билим берүүчүлүк маалыматы билдирген жөнөкөй юридикалык түшүнүк.
Ачык лицензиялар санариптик контентти кеӊири колдонуунун натыйжасында, интеллектуалдык эмгекти автордон уруксат сурабастан жеӊил көчүрүүгө жана жалпы колдонуу үчүн эркин таркатууга мүмкүн болгон маалда келип чыкты. Ачык лицензиялар авторлорго өзүнүн жеке автордугун сактап калууга мүмкүндүк берет жана, аны менен бирге эле, өзүнүн чыгармаларын дүйнө жүзүндөгү баардык жактарга чыгарманын авторун белгилөө менен, эркин жана акысыз колдонууга (көчүрүү, таркатуу жана ыӊгайлаштырууга) уруксат берет.
Ачык билим берүүчүлүк ресурстар төмөндөгүлөргө мүмкүндүк берет: •	акысыз колдонууга •	материалдарды ар түрдүү сактоочу нерселерге жана ар түрдүү форматта көчүрүүгө жана жайылтууга •	ыӊгайлаштыруу – туунду материалдарды түзүүгө •	кайра иштеп чыгууга, өзгөртүүгө жана бул материалга таянуу менен жаӊы материалды түзүүгө ар түрдүү максаттарда, анын ичинде коммерциялык максатта да колдонууга болот, бирок автордун аты-жөнүн милдеттүү түрдө көрсөтүү керек.
Ачык Билим берүүчү ресурстардын өнүгүшүнүн тарыхы
Ачык Билим берүүчү Ресурстардын концепциясы 2001-жылы Массачусет Технологиялык Институту акысыз иштелип чыккан окуу материалдарды интернет-пайдалануучулардын эркин пайдалануусуна мүмкүнчүлүк берүүчү Open Course Ware – Ачык Курстарды (MIT OCW) уюштуруу демилгесин көтөрүп чыккан мезгилден баштап иштей баштаган.
2002-жылы Массачусет Технологиялык Институту АБРди түзүү жана жайылтуу боюнча кыймылдын негиздөөчү, алдыңкысы катары MITOCW серверин ишке киргизген. MIT OCW маалыматтары боюнча алардын сайтына ай сайын орто эсеп менен миллион адам кирет, алардын ичинен: 43% - өз алдынча билимин өркүндөтүүчү пайдалануучулар; 42% - студенттер; 9% - окутуучулар; 6% - башка пайдалануучулар.
АББРди өнүктүрүү үчүн себеп болуп максималдуу түрдө мүмкүн болгон адамдардын саны үчүн билимге жеткиликтүүлүк ачуу ниети болуп саналат. Азыркы иштеп жаткан көпчүлүк АБР жогорку окуу жайларда окутуучулар АБРди түзүү менен жаңы билим алууга жана алган билимди таркатууга көмөк көрсөтүп, жогорку билимдин миссиясынын мейкиндигин кеңейтет деген ишеним менен иштеп чыгышкан.
Ачык билим берүүнүн долбоорлору электрондук түйүндө жайгашкан сапаттуу билим берүүчү ресурстар менен акысыз пайдаланууга мүмкүнчүлүк берет, ошентип, АББРдин жогорку билим берүүдө катышуусунун кенейтилишине жана билим берүүнүн мындан аркы ийгиликтүү алга жылуусуна шексиз түрдө көмөкчү болмокчу. АББРди пайдалануу формалдуу жана формалдуу эмес билим берүүнүн ортосундагы ажырымдыктарды жоюп келүүдө, билимди жайылтуунун радикалдуу жаны  жолдорун сунуштайт. бул билимди натыйжалуу пайдалануу жеке инсандардын жана жалпы эле институттардын экономикалык ийгиликтеринин негизги фактору болуп турган мезгилде ишке ашууда.
АББР жайылтуудагы демилгелер
1) Ачык билим берүү ресурстарын мектептерде колдонуу
Мектеп окуу китептери – бюджеттик каражаттардын эсебинен иштелип чыккан эӊ масштабдуу жана көп колдонула турган билим берүүчүлүк контенттин бири болуп саналат. Ага карабастан, алардын бардыгы басмаканалардын автордук укуктары менен корголуп, катардагы адамдардын басмакананын макулдугу жок китептерди көчүрүүсүнө жана таркатуусууна тыюу салынат. Өлкө боюнча мектеп окуу китептеринин ар дайым жетишпестиги өз кезегинде билим берүүнүн сапатынын төмөндөшүнө олуттуу таасирин берип келет. Китептерди басып чыгаруу боюнча мамлекеттик заказдарды ишке ашырган басмаканалар кагаздык көчүрмөлөрдүн тираждарын кыскартууга, ушундан улам китептердин санариптик көчүрмөлөрүн жайылтууга жана алардан электрондук же интерактивдик китептерди өнүктүрүүгө кызыкдар эмес. Бүгүнкү күнү интерактивдик китеп бул кагаздагы маалыматтын жөнөкөй гана кайталама көчүрмөсү эмес, ал ар түрдүү видео материалдарды, анимацияны, баалоочу тесттерди жана көнүгүүлөрдү камтыган билим берүүнүн интерактивдик каражаты болуп саналат.
Ачык билим берүү ресурстарын мектепте илгерилетүүнүн башкы максаты – бул бюджеттик жана демөөрчүлүк каражаттардын эсебинен иштелип чыккан билим берүүчүлүк материалдардын автордук укуктары мамлекетке тийиштүү эсептелип, аларды акысыз таркатууну, ошондой эле, аларды үчүнчү жактардын эркин колдонуусун камсыз кылган ченемдик-укуктук базаны кабыл алуу болуп эсептелет. Аталган шартта мектептик билим берүүчүлүк маалыматтар эркин болуп, алардын негизинде интерактивдик китептерди, колдонмо-көрсөтмөлөрдү жана мультимедиалык окуу материалдарды түзүүгө болот.
Ачык билим берүү ресурстарын ЖОЖдор арасында илгерилетүү – жогорку билим берүүнүн миссиясынын алкагын кеӊейтет – жаӊы билимдерди алууга жана бар билимдерди жайылтууга көмөк көрсөтөт. Ачык билим берүү ресурстарына карай кыймыл алгач 1990-жылдары так ушул жогорку мектептер арасында пайда болгон, ал эми 2001-жылы дүйнөлүк деӊгээлге жеткен. Бул жылы Массачусетс технологиялык институту (MIT) OpenCourseWare долбоорун ишке киргизип, өз окуу курстарынын материалдарынан эркин колдонууга мүмкүндүк берген.
Сапаттуу курстарын жана материалдарын Интернетте ачык жайгаштырган билим берүү мекемелеринин студенттердин ар түрдүү муктаждыктарын камсыз кылууда, жаӊы студенттерди тартууда жана өз репутацияларын бекемдөөдө көрүнүктүү ийгиликтерге жетишкендиктерин тажрыйба көрсөтүп жатат. Ачык билим берүү ресурстарынан колдонуу мүмкүнчүлүгү өз кезегинде индивидуалдаштырылган жана дистанттык билим берүү технологияларын өнүктүрүүгө өбөлгө түзө тургандыгын да белгилей кетүү керек.
Жогорку окуу жайлар жеке ачык билим берүү ресурстарын түзө алышат, ошондой эле, алардан тышкары да иштелип чыккан ресурстарды колдоно алышат, аны менен бирге эле, окуу материалдарын кайталоого кеткен ички чыгымдарды сезилээрлик түрдө кыскартууга мүмкүн болот.
3) Ачык билим берүү ресурстарын илимий багытта колдонуу
Кыргызстанда илим дээрлик толук түрдө мамлекет тарабынан колдоого алынса да илимий изилдөөлөрдүн жыйынтыктары бир катар себептерден улам жабык же кеӊири коомчулук үчүн жеткиликтүү эмес бойдон калууда. Илимпоздор көпчүлүк убакта өз изилдөөлөрүнүн жыйынтыктарын коммерциялык илимий журналдарда басып чыгарышууда. Өз кезегинде бул басылмаларга мамлекеттик мекемелер – илимий изилдөө институттары, университеттер жана китепканалар жазылышат. Жыйынтыгында изилдөөлөр үчүн акы төлөгөн салык төлөөчүлөр изилдөөнүн жыйынтыктары менен таанышуулары үчүн кайра дагы кайталап төлөшү керек болуп калат.
Ачык билим берүү ресурстарын илимде илгерилетүү кыймылы илим чөйрөсүндө маалымат менен эркин алмашууну камсыздоого багытталган. Ал башка кесипкөйлөргө же жөн гана каалоочуларга баштапкы булакка тикелей кайрылуусуна мүмкүнчүлүк берет. Илимий материалдардан ачык колдонуу изилдөөнүн таасирин жогорулатат, изилдөөнү бир топ натыйжалуу жана эффективдүү кылат.
Ачык билим берүү ресурстарынын жардамы менен дүйнөнүн ар түрдүү жерлеринде жашаган колдонуучулар дүйнөлүк деӊгээлдеги, жогорку сапаттуу илимий ресурстарды колдоно алышат.
Кыргызстанда биринчи кезектеги милдеттер – бул биздин изилдөөчүлөрүбүздүн илимий макалаларын жана илимий изилдөөлөрүнүн жыйынтыктарын жайылтуу, аны менен бирге эле, толук тексттүү кандидаттык жана доктордук диссертациялардан ачык колдонуунун эркин онлайн түрүндөгү мүмкүнчүлүгү менен камсыз кылуу болуп саналат.
Нарын дарыясы
Нарын дарыясы — Кыргызстандагы эң чоң жана суусу мол дарыя. Сыр дарыянын оң курамы. Узундугу 535 км (Чоң Нарынды кошкондо 807 км), алабынын аянты 58 370 км². Алабы түндүктөн Тескей, Кыргыз, Талас Ала-Тоолору, түштүктөн Какшаал, чыгыштан Ак-Шыйрак, батыштан Фергана кырка тоолору менен чектешет.
Декарт координаталар системасы
Декарт координаталар системасы – тегиздиктеги же мейкиндиктеги түз сызыктуу координаталар системасы. Француз философу жана математиги Рене Декарттын атынан аталган.
Нарын дарыясы
1
Ак-Шыйрак кырка тоосунун түндүк-батыш капталындагы Петров мөңгүсүнүн этегинде 3730 м бийиктикте жайгашкан көлдөн Кумтөр деген ат менен башталат да, Арабел суу менен кошулуп, Тарагайды (Жаакташ) түзөт. Тарагай менен Карасай кошулгандан кийин Чоң-Нарын деп аталып, тектирчелүү жайык өрөөн менен батышты карай агат. Жогорку Нарын өрөөн үнүн борбору бөлүгүндө салааланып, нугу кеңейип, батышында кайра кууштайт. Бул бөлүгүндө дарыяга Каракол (чыгыш) жана Улан суулары кошулат. Улан суусунун чатынан Ай рысуунун (оң куймасы) кошулушуна чейин өтө кууш капчыгай менен агат. Орто Нарын өрөөнүнүн чыгыш бөлүгүндө Чоң-Нарын, Кичи-Нарын менен кошулат да, Нарынды түзөт. Мында дарыя Нарын өрөөнүнүн сол жак чети менен кеңдик багытта агат. Бул бөлүгүндө өрөөн кенен, тектирчелүү. Сол куймасы Текесекирик кошулган жерде гана Нарындын сол жээгиндеги карбондун аки таш теги менен оң жээгиндеги палеоген-неогендин кызыл түстүү тектери жакындашып, кууш өрөөндү пайдакылат. Аламышыкты кууш Аккыя капчыгайыаркылуу жандап өтүп, түндүк-батыш багытты карай шар агат. Андан төмөн бирнече кмге чейин өрөөнү кенен, жээктери жапыз, нугунун туурасы 80–100 мге жетет.
Шарлюг
Шарлюг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 537 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Факультатив курсу
Факультатив курсу, ыктыярдуу курс — Кыргызстан жогорку окуу жайларында студенттердин, атайын орто, кесипчилик-техникалык окуу жайларында, жалпы билим берүүчү орто мектепте жогорку класстардын окуучуларынын өз каалоолору менен жеке мүдөөлөрдүн канааттандыруу, жөндөмүн, шыгын өстүрүү максатында өтүлүүчү курс, сабак. Факультатив курсу илимдин, техниканын, маданияттын жаңы маселелери боюнча студенттерге (окуучуларга) алардын кызыгуусуна жараша уюштурулат.
Шарлюг
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Нарын дарыясы
1
Куланак кыштагына жакын Нарын бир нече салаага бөлүнүп, майда аралдарды пайда кылат. Аралдар жана дарыя жээктери майда токой менен капталган. Бул бөлүгүндө Нарынга Ат-Башы жана Алабуга суулары кошулат. Алабуганын чатынан батышты карай 50 км аралыкта Молдотоо менен Акшыйрак (Чаарташ) кырка тоолорун бөлүп туруучу кууш ( нугунун туурасы 40 – 50 м) капчыгай аркылуу агып, Тогузторо ойдуңуна чыгат. Өрөөндүн борбордубөлүгүн дө жумуру шагыл таштуу аралдар жана кумдуу сайроондор менен бөлүнгөн бирнече салаа бар. Тогузторо деп рессиясынын батыш бөлүгүндө Нарынга Көкирим (сол куймасы) суусу кошулуп, Молдотоо менен Көкирим тоосун бөлүп жаткан кууш кап чыгай (уз. 4 0 км) менен түндүктү карай агат. Капчыгайдан чыга беришинде эң ири куймасы Көкөмеренге кошулуп, батышты карай чулу тоотектерден түзүлгөн тектир-челүү кууш өрөөн менен жайылып (туурасы 100–150 мге чейин ) агат. Батышты карай өрөөн улам кеңейип, Кетментөбө өрөөнүнө чыгат. Мында Нарынга Чычкан жана Узун акмат суулары кошулат. Нарын Кетментөбө өрөөнүнөн кийин түштүк-батышты карай 100 км аралыкта Атойнок жана Фергана тоолорун бөлүп антецеденттик өрөөн менен агат. Капчыгайдан чыккандан кийин түштүккө карай бурулуп, өрөөнү кеңейип , Нарынга Карасуу(оң ) кошулат. Фергана өрөөнүнө чыкканда Карадарыя менен кошулуп, Сырдарыяны түзөт.
Факультатив курсу
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Натрий сульфиди
Натрий сульфиди, Na2S – түссүз кристалл, тыгызд. 1,85 г/см3, балкып эрүү t 180оС, пайда болуу жылуулугу DН0298 = -89,2 ккал/моль. Сууну тез тартып алат. Суудагы эригичтиги (%) 13,6 (20оС). Суудагы эритмесинде 480С төмөнкү температурада Na2S.9Н2О; 48-91,5оСде Na2S.6Н2О; андан жогорку температурада Na2S.5Н2О түрүндө болот. Сууда гидролизге дуушар болуп щелочтуу реакцияны берет. Н. с. 800-1000оС натрий сульфатын көмүртек менен калыбына келтирүүдөн алынат. О. эле сульфатты суутек, метан, көмүртек (II) оксиди менен калыбына келтирүүдөн да, щелочтуу эритмелери менен суутек сульфиди аракеттешүүсүнөн да алууга болот. Н. с. күкүрттүү боёкторду алууда, кездеме, тери иштетүүдө жана рудаларды флотация ыкмасы менен байытууда колдонулат.
Нарын дарыясы
1
Нарындын алабында жалпы аянты 1357,8 км2 болгон 2074 мөңгү бар. Көбү (70 %ке жакыны) Акшыйрак, Тескей Ала-Тоо, Жетим, Борколдой ж. б. кырка тоолордо жайгашкан. Ири мөңгүлөрү: Петров (аянты 70,6 км2), Түндүк Карасай (49,0 км2) ж. б. Нарындын узундугу 10 кмден ашык 330 жана андан чакан 500 куймасы бар. Ири куймалары: Кичи Нарын, Онарча, Кажырты, Көкөмерен, Чычкан, Узун акмат, Кара суу (оң), Ат-Башы, Алабуга, Алабуга (сол)ж. б. Нарын негизинен кар-мөңгү жана булак, ортоңку жана төмөнкү агымдарында кар жана булак сууларынан куралат. Апрелде кирип, сентябрда тартыла баштайт. Башталышындагы бир аз бөлүгү кышында тоңот; кышкысын Нарындын көп бөлүгүнө шыргалаң жана жээк муздары мүн өздүү. Жылдык орточо чыгымы Нарын шаарына жакын 88,4 м3/сек, эң көбү 232 м3/сек (июль), эң азы 25,2 м3 /сек (январь), Фергана өрөөнүндө (Үч коргон ш. тушта) орт. чыгымы 432 м3/сек, эң көп чыгымы 963 м3/сек (июнь), эң азы 161 м3/сек (февраль). Сугатка (негизинен Фергана өрөөнүндө) кең ири пайдаланылат. Нарындан Чоң Фергана каналы башталат. Нарын гидроэнергетика ресурстарына өтө бай; энергиясынын кубаттуулугу боюча КМШде 7 -, потенциялдык ресурсу боюнча Волгадан кийинки 2 -орун да ; жалпы кубаттуулугу 6956,3 миң кВт. Генплан боюнчача Нарындын алабына 22 гидроэлектр станция курулмакчы. Нарында Атбашы, Токтогул, Үч-Коргон, Күрпсай, Ташкөмүр, Шамалдысай ГЭСтери иштейт; Камбарата ГЭСи курулууда (2004). Боюнан Нарын, Ташкөмүр, Каракөл, Үчкоргон ш., Достук, Токтогул шаарчалары, Казарман жана башка кыштагы орун алган.
Декарт координаталар системасы
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Эңилчек
Эңилчек — Борбордук Теңир-Тоодогу суу, Сары-Жаз суусунун сол куймасы. Узундугу 62 км, алабынын аянты 1739 км2, алабынын орточо бийиктиги 4380 м. Түштүк Эңилчек мөңгүсүнөн башталат. Башынан аягына чейин эни 3 км дей келген терең жана кенен капчыгай аркылуу агат. Жылдык орточо чыгымы 30 м3/сек.
Алабынын 54% (949 км2) мөңгү-муздар менен капталган. Негизинен алардын эң ирилери – Түндүк жана Түштүк Эңилчек (аянттары 203 км2 жана 613 км2) мөңгүлөрүнүн этегинде Мерцбахер көлү орун алган. Анда жылына 300–350 млн м3 мөңгү суусу топтолот. Жайдын толугунда көлгө суу батпай, муздун жаракалары аркылуу агып чыгат. Ал мезгилде Эңилчектин деңгээли көтөрүлүп, чыгымы 600–700 м3/секга чейин жетет. Майдын аягында кирип, сентябрда тартылат. Өрөөнү кышкы жайыт катары пайдаланылат.
Шарлюг
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Элдик бий
Элдик бий - элдик театр оюнунун байыркы түрлөрүнүн бири. Адегенде үрп-адат оюндарында (шри ланкалыктарда от бийи, норвегдерде шам бийи ж. б.), кийин тиричилик мүнөздө (мергенчилик, мал күзөтүү ж. б.) болот. Бий аркылуу көбүнчө жаныбарлардын кыймыл-аракети (мис., якуттар аюуну, памирдиктер бүркүттү, орустар турнаны туурашкан) берилген. Эмгек (латыштар орокчуларды, эстондор өтүкчүлөрдү, өзбектер жибекчилерди, пахтакерлерди) туурасында дабийлер пайда болгон. Элдик бийде сүйүү темасы негизги орунга өтөт (грузиндерде картули, орустарда кадриль, поляктарда мазурка ж. б.). СССРде элдик бийдин өнүгүшү 1936-ж. СССР эл бийлеринин ансамблин,кийин ар бир республикаларда ыр жана бий ансамблдерин уюштуруута өбөлгө түздү.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Холльфельд
Холльфельд - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Байройт (район)|Байройт районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 5103 киши (2006-ж.). Аянты – 81 км2.
Эл чыгармачылыгы
Эл чыгармачылыгы, эл өнөрү - эмгекчи элдин көркөм чыгармачылык ишмердиги; эл жараткан жана эл арасына кеңири тараган поэзия, музыка, театр, бий, архитектура, жасалга-колдонмо өнөрү. Коллективдүү көркөм чыгармачылыкта эл өзүнүн эмгегин, тиричилигин, каада-салт, диний үрп-адатын, ошондой эле жаратылышы менен турмуштагы ар кандай көрүнүштөрдү чагылдырган. Коомдук-эмгектик тажрыйбада калыптанган Эл чыгармачылыгында калктын идеалы, мүдөөсү, поэтикалык кыялы, сезимталдыгы, көңүл түйшүгү, эзүүгө каршы айбаты, адилеттик менен бакытка умтулушу, эңсөөсү камтылган. Эл массасынын эзелтен берки тажрыйбасына каныккан Эл чыгармачылыгы дүйнөнү терең көркөмдүктө өздөштүргөнү, образдардын чындыгы, чыгармачылык жалпылоонун мыктылыгы менен айырмаланат. Эл чыгармачылыгындагы бай образдар, темалар, мотивдер, формалар жеке жана коллективдүү көркөм чыгармачылыктын татаал диалект биримдигинде пайда болот. Эл жеке устаттар, чеберлер тапкан башталмаларды кылымдар бою өркүндөтүп отурат. Эл чыгармачылыгынын негизги белгиси - анын түрлөрүнүн тарамдалбай жогорку көркөм биримдикте болушу. Эл чыгармачылыгынын туундулары менен тажрыйбасы укумдан тукумга өтүп келген. Эл чыгармачылыгы - дүйнөлүк көркөм маданияттын тарыхый өзөгү. Анын алгачкы принциптери, салттуу формалары, түрлөрү, ал тургай образдары байыркы тапсыз коомдо эле пайда болгон. Адамзаттын социалдык өнүгүшү, ташык коомдун калыптанышы, эмгектин бөлүнүшү менен акырындап профессионал искусство бөлүнө баштайт. Бири биринен алыс турган элдерде да Эл чыгармачылыгы тиричиликтеги жалпылыкка жана өз ара карым-катышка байланыштуу көп жагынан окшош болот. Ошентсе да Эл чыгармачылыгы кылымдар бою ар элдин улуттук турмушу менен маданиятынын өзгөчөлүгүн сактап, улуттук маданияттын казыналык милдетин аткарып келген. Бул Эл чыгармачылыгынын күчүн жана дүйнөлүк искусствого тийгизген таасирин аныктады. Буга Ф. Рабле, У. Шекспир, A. С. Пушкин, Н.А. Некрасов, П. Брейгель, М. И,Глинка, М. П. Мусоргскийдин чыгармалары мисал. Элдик поэтикалык чыгармачылык - элдин көркөм сөз өнөрү, жомокчулук, чечендик, акындык өнөр, фольклор. Көркөм сөз өнөрү коллективдүү болгону менен, жеке таланттардын (мис., кыргызда Токтогул, армянда Саят-Нова) активдүү таасири жокко чыгарышбайт. Кыргыз элинде Эл чыгармачылыгынын ичинен көркөм сөз өнөрү бакшы орунда.
Холльфельд
Тышкы шилтемелер
Website (German)
Кең-Өзөн
Кең-Өзөн — топоним. "Манас" эпосунда көп окуяларда кездешет. Семетейдин Кардыгачка жолукканында:
Көз көрсө курсак көп кайнайт
Кең-Өзөн, Кең-Кол жериңиз,
Кеп кылдым аман бар бекен,
Кеңири аргын элиңиз (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 268),— деп Кардыгач К.-Ө-дү жердеген Бакайдан эл-журтунун амандыгын сурайт. Географиялык реалия катары Таластын оң куймасы Кеңкол өзөнү.
Болот Шер
Болот Шер толук ысымы Шерниязов Болотбек Эсентаевич (1-май 1959 Пушкино, Манас району, Кыргыз ССРи — 21-июнь 2020 Бишкек, Кыргызстан ) — Кыргызстандык саясатчы жана мамлекеттик ишмер. Убактылуу өкмөт учурундагы Кыргызстандын Ички Иштер Министрлиги. Милициянын Генерал-лейтенанты "Ата Мекен" фракциясынан V чакырылыштагы Жогорку Кеңештин депутаты ошондой эле эл аралык “Көк-Бөрү” федерациясынын негиздөөчүсү.
Өмүр баяны
Болот Шер 1959-жылы 1-майда Талас облусунун Манас районундагы Чоң-Капка кыштагында жарык дүйнөгө келген.
Өмүралиев, Ашымкан
Өмүралиев Ашымкан (1928-ж.т., Чүй облусу, Сокулук р-ну, Киров айылы) – тарых илиминин доктору, профессор
Билими
1949-ж. Кыргыз мамлекеттик педогогикалык институтун бүткөн. 1953–55-ж.
Ишмердүлүүгү
Кыргыз кыз-келиндер педогогикалык институтунда улук окутуучу, декан, 1955–60-ж. Ош пед. институтунун директору, о. эле КПСС тарыхы кафедрасынын башчысы, 1960–64-ж. Кыргызстан КП БКга караштуу Партия тарыхы институтунун улук ил. кызматкери. 1964-жылдан КМУнун саясат таануу кафедрасында доцент, политология кафедрасынын башчысы, проф. Анын и л. эмгектери Кыргызстан КПнын тарыхын изилдөөгө арналган. 55тен ашык илимий. эмгектери бар.
Сыйлыктары
Эл агартуу отличниги.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Өлкөлөрдүн борбор шаарларынын тизмеси
Дүйнө жүзүндөгү өлкөлөрдүн борбор шаарларынын тизмеси
Кара-Тумшук
Калкы
Калкы - 447 киши.
Замарайка (Курли куймасы)
Замарайка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Курля дарыясынын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.