cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ладога дарыясы
Ладога — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кандат дарыясынын оң жээгинен 132 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Куб (Кемчуга куймасы)
Куб — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кемчуг (Чоң Кемчуг) дарыясынын оң жээгинен 402 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Балдардын жана өспүрүмдөрдүн спорт мектеби
Балдардын жана өспүрүмдөрдүн спорт мектеби — жалпы билим берүүчү мектептин окуучуларынан ар тараптан өнүккөн жаш спортсмендерди, ошондой эле мектептерде жана  спорт боюнча массалык иштерди жүргүзүүчү коомдук дене тарбия активдерин даярдоочу мектептен тышкаркы атайын спорттук мекемелер. Мындай мектептер шаарларда, айыл жерлеринде түзүлөт. Мектепте сабак спорттун эки жана андан көп түрү боюнча жүргүзүлөт. Спорттук мектептерге балдардын дене даярдыгы эске алынып, жалпы билим берүүчү мектептердин сунушу жана ата-энесинин макулдугу менен 7 — 14 жаштагы балдар жана өспүрүмдөр кабыл алынат. Мектепке кабыл алынгандар окуу жылында сыноо мөөнөтүн өткөрүү үчүн алгачкы даярдык топторуна бөлүштүрүлөт. Андан кийин (окуу талабын аткаргандар) окууну улантуу үчүн кайрадан топторго бөлүштүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Голарктика
Голарктика – ээлеген аянты боюнча эң чоң зоогеографиялык область.
Ал түндүк жарым шардын дээрлик бардык кургак аймагын ээлейт; Түндүк Америка, Европа, Африканын түндүгү жана Азиянын көпчүлүк бөлүгүн ээлейт.
Бул область ландшафтарынын көп түрдүүлүгү менен мүнөздөлүп, тундра, тайга же ийне жалбырактуу токой, жалбырактуу токой, талаа, жарым чөл, ошондой эле тоо системалары да кирет. Бирок, ландшафттардын көп түрдүүлүгүнө жана аймагынын чоңдугуна карабастан фауна түрлөрдүн саны боюнча жана систематикалык категориялардын саны боюнча да өтө кедей болот. Эндемизмдин аздыгы мүнөздүү. Түндүк жакта фауна кедей жана бир тектүү.
Чардон (Огайо)
Чардон (Огайо) (Chardon) — Огайо штатынын Geauga округуна караган АКШ шаары.
Жаратылыш ресурстарын кайра өндүрүү
Жаратылыш ресурстарын кайра өндүрүү - жаратылыш ресурстарын жасалма жол менен кармап турууга жана экосистеманын кунардуулугун сактоого багытталган иш чаралардын комплекси.
Елизаветино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Елизаветино — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Адзитар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 7 киши. Почта индекси — 453004, ОКАТО коду — 80235805002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Альвеококк
альвеококк (Alveococcus multilocularis) - мите тасма курттардын биринин личинкалык стадиясы, чер ыйлаагы.
Ишташтоого укук
Ишташтоого укук – демократиялык мамлекеттерде адамдын конституциялык эмгектик (кеңири алганда – экономикалык) укуктарынын бири. Жекече жана жамааттык эмгек талаштарына кыйла кенен укуктун бөлүгү болуп эсептелет. «Социалисттик» өлкөлөрдүн конституцияларында эч качан таанылган эмес. И. т. у. учурдагы мыйзамдардын деңгээлинен тартып, конституциянын тексттеринде да бир кыйла чектөөлөр менен тастыкталат. Эреже катары, И. т. у-тан аскер кызматкерлери, укук коргоо органдарынын жана турмуш-тиричиликти камсыз кылуу кызматтарынын кызматкерлери, кээде баардык мамлекеттик кызматкерлер ажыратылган. И. т. у-ту жүзөгө ашыруу үчүн өзгөчө каражат катары, мыйзамда эреже катары, кыйла татаал жолжоболор каралган. КР Конституциясында И. т. у. башка эмгек укуктары менен бирге бекемделген.
Үч-Булак (Лейлек району)
Үч-Булак (2023-жылдын 1-январына чейин — Чурбек) — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Кең-Талаа айыл аймагынын курамына кирет.
ААББТ коду — 41705 236 806 02 0.
Калк
Чурбек айылында кыргыз, өзбек жана тажик улутундагы жарандар жашашат. Айыл тоонун арасында жайгашкандыктан, жолдору начар абалда. Ошондуктан, унаалардын чектеш конуштар менен болгон каттоосу аз.
Инфратүзүм
Айылда жалгыз гана жалпы билим берүүчү орто мектеп бар. Лейлек райондук мамлекеттик акимчилигинин маалыматы боюнча, М.Юлдашев атындагы орто мектеп 1957-жылы ашар ыкмасында саман аралашкан ылайдан курулган. Ошондон бери мектепте көлөмдүү оңдоо иштери болгон эмес. 2014-жылы жааган жаан-чачындын, селдин жүрүшүнөн улам кыйла эле зыян тартып, бир бөлүгү кулап калган. Ал эми 1980-1986-жылдарда элдик ашар жолу менен саман аралашкан ылайдан курулган китепкана, ашкана, кол эмгек канасы жана кароочулардын бөлмөсү таптакыр жараксыз абалга келген.
Аталган мектепте стол, олтургучтар жана балдардын окуусу үчүн абдан зарыл инвентарлар дагы жетишсиз. Азыркы учурда 179 окуучу окуп, 20 мугалим эмгектенет. Окуучулар эки нөөмөттө билим алышат. Спорт залдын, акак зал жоктугунан иш- чаралар жайы-кышы көбүнчө тышта ачык асман алдында өткөрүлөт. Айыл жашоочулары жаңы мектеп куруп берүү өтүнүчү менен жергиликтүү бийликтерге кайрыляшкан.
2021-жылы жаңы мектептин курулушу башталган, Жаңы мектеп 2-кабаттуу окуу корпустан, ашкана, спорттук залдан жана өтмө галереядан турат. Жалпы аянты 1604,4 чарчы метрди түзүп, долбоордук кубаттуулугу 225 окуучуга эсептелген . Курулуштун сметалык наркы 64 миллион 616 миң 200 сомду түзүп, мамлекеттик бюджеттен каржыланган.
Бек-Абад
Бек-Абад (Бек-Абад) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Сейпидин-Атабеков айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 9 485 киши.
Үпчүн
Үпчүн (моңголчо лупч) — эпостук баатырлардын жоо кийими (соот). "Манас" эпосундагы "Үпчүн кийген эр келгин, Кара куйрук шер келгин" (Сагымбай Орозбаков, 4. 35), — деген саптардан бул термин мурун эле эпикалык тексттерде болгондугун жана түпкү мааниси боюнча гана колдонулгандыгын туюндурат.
Иштеген жылдары
Иштеген жылдары – социалдык жактан камсыз кылуу укугунда эмгек жылдарынын  бир түрү. Колдонулуудагы мыйзам боюнча И. ж. үчүн бааракы белгилене турган, ошондой эле эмгек акысына аргандай кошумча үстөктөр менен эмгек мамилелериндеги башка ар түрдүү жеңилдиктер бериле турган кесиптик ишмердүүлүктү аткаруунун узак мөөнөтүн билдирет.
Темир (ii) гидроксиди
Темир (ii) гидроксиди, – Fe(OH)2 -ачык –жашыл түстөгү кристалдар, гексагоналдуу торчо, а=3,24, с=4,47, тыгызд. 3,4г/см3. Пайда болуу жылуулугу DНо298 =-135,8 ккал/моль. Fe(III) гидроксидине тез окистенет. 150о-200о ажырайт:
Лярсавэй-Яха
Лярсавэй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томбой-Яха дарыясынын оң жээгинен 53 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Темир (ii) гидроксиди
4Fe(OH)2 =  Fe + Fe3O4+4Н2О.
Сууда начар эрийт: 0,00015 г 100 г сууда (180), кислоталарда жакшы эрийт, щелочь эритмесинде эрип гексацианоферраттарды (II) пайда кылат, мисалы, Na2 [ Fe(OH)4] жана NH4CIдун эритмесинде эрийт. Fe(II) гидроксиди щелочтор эритмесине Fe(II) туздарын таасир эткенде пайда болот. FeO(ОН) ка чейин окистенет.
Лярсавэй-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абдыраимов Бекболот
Абдыраимов Бекболот (1945, Ноокат району Кыргыз-ата айылы - 2004, Бишкек ш.) - композитор. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
1964-ж. Жалал Абадтагы A. С. Пушкин атындагы педагогикалык окуу жайын ырдоо сабагынын мугалими деген адистик боюнча бутүрүп, ошол эле окуу жайында мугалим болуп калат.
1970-жылдан тартып лирикалык, балдар ырларын, хорлорду жаза баштаган. Симфониялык оркестр, хор жана солист үчүн «Уркуя» аттуу кантатаны, симфониялык оркестр үчүн күүлөрдү, фортепьяно, флейта, виолончель, скрипка үчүн баллада, рондо, сонаталарды, «Карыя Мске жана Kapa баатыр», «Эки коёнек», «Портрет», «Он үчүнчү небере», «Кургакчылык», «Төкөр» аттуу ж. б. балдар үчүн жана даректүү фильмдерге, спектаклдерге музыка жазган. Абдыраимвовдун негизги чыгармачылыгына ыр жанрында өнүккөн. «Ак кайың», «Кызыл алма», «Менин сүйгөнүмдү түшүнгүн», «Менин Алатоом» ж. б. лирикалык, балдар ырлары угуучулар арасыңда кеңири тараган
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Консорция
Консорция, борбордук   түр  (лат. Consortium – коомдоштук) - биоценоздун автотрофтук жана гетеротрофтук организмдерди мейкиндик жана азыктануу байланыштары боюнча бириктирген структуралык бирдиги. Эдификатор дарагы же алардын тобу консорцияга мисал болуп эсептелет. Ал дарак менен фитофагдар, алардын мителери, микориза козу карындары, эпифиттер, уялоочу канаттуулар байланышта болот. Консорция жөнүндөгү түшүнүктү ХХ кылымдын 50-жылдарында В. И. Беклемишев аныктаган.
Гаруа
Гаруа - Түштүк Американын Тынч океандык (Эквадор, Перу, Чили) чөлдүү жээктерине бриз менен келүүчү тыгыз, муздак туман. Бул аймактагы топурак менен өсүмдүктөрдүн ным алуусунун негизги булагы. Гаруа Түштүк жарым шарда кыш жана жаз мезгилдеринде деңиз абасынын Перу муздак агымынын таасиринен муздашынан пайда болот. Муздак деңиз агымдары чулгап туруучу жээк тилкелериндеги чөлдөрдүн климатын жалпысынан «Гаруа климаты» деп аташат.
Кыргыз театры жана «Манас»
Кыргыз театры жана «Манас» - Совет дооруна чейин кыргыз элинин маданий турмушунда улуттук профессионал театр болгон эмес. Бирок эл өзүнүн көп кылымдык тарыхында театр элементтерине бай кайталангыс искусствосун жаратып келген. Театр элементтери элдик үрп-адаттарда сакталган. Чоң жыйындарда, аш-тойлордо миңдеген адамдар чогулушкан. Аткаруучу белгилүү бир темада даярдыгы болбосо да алып баруучулук милдетин жана негизги аткаруучулук ролду да аткарган. Төкмө акындар, куудул-чечендер, элдик ырларды аткаруучулар, эпос айтуучулар чыгармаларды элестүү жаңдоо, ымдоонун коштоосунда аткарышкан. Мисалы, манасчылардын аткаруучулугу жалгыз актёрдун театрын элестетет. Айтуучу эпостун мазмунун берүүдө ар бир каармандын образына жараша түрүн өзгөртүп турган. «Манас» үчилтиги боюнча 30-жылдардан баштап драма, опера либреттолорун жазып театр сахнасына алып чыгууга аракеттенишкен. Алардын алгачкысы — «Айчүрөк» (1938) операсы. Операнын негизин Айчүрөктүн Семетейге болгон сүйүүсү, кыргыз элинин чет элдик баскынчыларга каршы патриоттук күрөш темасы түзөт. Либреттосун К. Маликов, Ж. Бөкөмбаев, Ж. Турусбеков жазышкан. Музыкасы Б. Власов, А. Малдыбаев, В. Ференики. Эпикалык лирикалык опера адегенде (1939) кыргыз музыкалык драма театрында коюлган. Ушул эле жылы Москвада өткөрүлгөн кыргыз искусствосунун биринчи декадасында да коюлат. Башкы ролдорду биринчи аткаргандар: Айчүрөк —С. Кийизбаева, Семетей — Ж. Садыков, Чынкожо — А. Боталиев, Күлчоро — А. Малдыбаев, Чачыкей — А. Махмутова, Калыйман — А. Куттубаева. Кыргыздын улуттук искусствосунун классикасына айланган «Айчүрөк» операсы 1986-ж. кайра редакцияланып Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында коюлат. Дирижёр коюучусу К. Молдобасанов, режиссёру К. Арзиев, У. Сарбагышов. Башкы партияларда: Семетей — Э. Касымов, Б. Миңжылкыев, А. Мырзабаев; Айчүрөк — Э. Молдокулова, К. Сартбаева; Акун кан — А. Муртазин, А. Мүсүралиева; Бакай — А. Абдукаимов, В. Муковников; Чынкожо — X. Мухтаров. Опера жаралган күнүнөн бери үзгүлтүксүз коюлуп, 1989-ж. операнын 50 жылдык юбилейинде 650-жолу коюлгандыгы белгиленген. «Манас» эпосуна арналган экинчи баатырдык-патриоттук опера «Манас» операсы Кыргыз мамл. опера жана балет театрында (1946) коюлган. Либреттосу К. Маликов менен Токомбаевдики, режиссёрлору А. Куттубаев, В. Васильев, сүрөтчүсү Я. Штоффер, музыкасы В. Власов, А. Малдыбаев, А. Ференики. Операнын негизин «Манас» эпосунун Көкөтөйдүн ашына байланышкан окуялар түзгөн. Операнын 2-редакциясы (1966) Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында коюлган. Режиссёрлору Р. Захаров, А. Куттубаев. Дирижёр К. Молдобасанов, сүрөтчү А. Арефьев, балетмейстер К. Мадемилова, хормейстерлер С. Юсупов, К. Алиев. Башкы партияларда Манас — К. Чодронов, Каныкей — С. Кийизбаева, Канайым — К. Сартбаева, Коңурбай — X. Мухтаров. Операнын бул вариантында Манастын образы демократташтырылып, элдик баатырларга айланат да, патриоттук кыймылда көпчүлүктүн ролу көтөрүлөт.
1945-ж. Өзгөн театры К. Маликовдун «Сейтегин», 1946-ж. Т. Сыдыкбеков менен Рахматуллиндин «Манас менен Алмамбетин» коёт. Режиссёру К. Төлөбаев.
1982-ж. Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театры Ж. Садыковдун «Манастын уулу Семетейди» даярдайт. Режиссёрлору Ж. Абдыкадыров, Б. Ибраев; музыкасы К. Молдобасановдуку, сүрөтчүсү М. Сыдыкбаев. Башкы ролдордо: Каныкей — Ж. Сейдакматова, М. Далбаева, Семетей—М. Токтобаев, Бакай — А. Жаманов, Жакып кан — С. Далбаев, Сарытаз — К. Досумбаев, Чыйырды — Д. Күйүкова. Бул спектаклди мыкты аткарып элге жеткиргендиги үчүн (1987) Ж. Садыков, Ж. Абдыкадыров, Д. Күйүкова, С. Жаманов, С. Далбаев, Ж. Сейдакматова, К. Досумбаев Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болушкан. «Манас» эпосуна кайрадан кайрылып Ж. Садыков «Сейтек» драмасын жазат. Анын режиссёру Б. Ибраев, музыкасы К. Молдобасановдуку, сүрөтчүсү М. Исхаков. Башкы ролдордо: Сейтек — Э. Бекболиев, Ч. Думанаев, Айчүрөк — Т. Абдуразаева, Каныкей — Ж. Сейдакматова, Бакай — С. Жаманов, Чачыкей — М. Далбаева, Күлчоро — И. Эшимбеков, Кыяс — К. Досумбаев. «Манас» үчилтигин драма үчилтигине жеткирүү үчүн Ж. Садыков «Айкөл Манас» драмасын жазат. Аны режиссёр Б. Ибраев даярдап Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрына 1990-ж. алып чыгат. Сүрөтчүсү М. Исхаков, М. Сыдыкбаев, композитору К. Молдобасанов. Негизги ролдорун: К. Досумбаев — Манас, А. Осмонов — Кошой, С. Жумадылов — Бакай, К. Дулатова — Чыйырды, М. Далбаева — Каныкей, И. Эшимбеков — Алмамбет, Ч. Думанаев — Чубак, Э. Бекболиев — Сыргак, Т. Бердалиев — Коңурбай, М. Асанбаев — Нескара, А. Жолдошев — Жолой. Кыргыз эли үчүн «Манас» үчилтиги түгөнгүс жомок, ошондой эле кыргыз театры үчүн да бул эпос түгөнгүс булак. Кыргыз искусствосунун чеберлери бул түгөнгүс булакка дагы да далай кайрылышат.
Үндөштүк
Үндөштүк же сингармонизм (грекче syn бирге жана harmonia — үндөштүк, уйкаштык) — сөз тутумундагы үндүү жана үнсүз тыбыштардын фонетикалык жактан окшош айтылышы жана угулушу. Ү. з-на ылайык бир cөздөгү бардык үндүү тыбыштар бүт бойдон ичке же бүт бойдон баштан аяк жоон үндүүдөн турат. Ушуга жараша ал сөздүн тутумундагы үнсүздөр да же бүт түпчүл, же бүт таңдайчыл болуп ыңгайлаша айтылат. Ү. з. айрыкча эрин күүсү кыргыз тилинде (алтай тилин гана эске албаганда) башка түрк тилдеринин ичинен абдан айкын сакталган, башкача айтканда сөздүн биринчи муунунда эринчил үндүү болсо, ага карап кийинки муундардагы үнсүздөр да эринчил мүнөз алат да бүт бойдон эринчил аллофондо айтылат.
Ү. з. кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгынын поэтикасында, айрыкча уйкаштын ар түрлөрүндө, аллитерация, ассонанс, үндөштүк болуп куюлуша курулушунда чоң роль ойнойт. Элдик оозеки чыгармачылыктын үлгүлөрүндө, лирикада, эпикалык чыгармаларда, атүгүл прозалык жанрдын речитациялык жорго сөздөрүндө кеңири колдонулат. Ү. з. поэзияда, анын ичинде "Манас" эпосунда да бир гана сөз ичинде эле эмес жалпы ыр сабына, ыр түрмөгүнө чейин баш аяк жайылып кеткен учурлары көп. "Калмактан коркуп калтырап, Кытайдан коркуп кылтырап" (Сагымбай Орозбаков, 1. 169). "Жаң-жуңуна жарылдап, Калдайына каңкуулап, Доотайына добурап" (Сагымбай Орозбаков, 1. 149) Камбар, Камбар, Камбар кан, Камбар кандан Айдар кан, Айдар кандын баласы (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 77-б.).
Анахронизм
Анахронизм (гр. – өйдөгө, карама-каршыга жана мезгил, убакыт деген сөздөр) – көркөм чыгармада турмушту, салт-санааны, мезгил-убакытты чагылдырууда ар кандай так эместиктер. Муну автор билбей жасашы да мүмкүн, атайын көрсөтүшү да ыктымал. Мис., В. Шекспирдин “Юлий Цезар” деген драмасында сааттын коңгуроосунун какканы жөнүндө айтылат, а бирок Цезардын убагында Байыркы Римде андай сааттар болгон эмес экен.
Колдонулган адабият
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору. Бишкек – 2004
Габриэль Гарсиа Маркес
Габриэль Гарсиа Маркес - (/ ɡɑːrsiːə mɑːrkɛs /; англ .Gabriel José de la Concordia García Márquez, англо-испанча: [ɡaβɾjel ɣarsi.a markes]; 1927-жылы 6-март - 2014-жылы 17-апрель) колумбиялык жазуучу, публицист. Боготада жана Европада «Эль Эспектадор» деген либералдык гезитте репортёр, 1959-60-ж. кубалык «Пренс Латин» агентчилигинде кабарчы болуп иштеген. Ал «Жерге түшкөн жалбырактар» (1955), «Полковникке эч ким кат жазбайт» (1958) деген повесттердин, «Жагымсыз заман» (1962), «Жалгыздыктын жүз жылы» (1967), «Патриархтын күзү» (1975), «Жарыяланган өлүмдүн хроникасы» (1981), «Чума мезгилиндеги майрам» (1985) аттуу романдардын, «Улуу Эненин көргө коюлушу» аңгемелер жыйнагынын автору. «Жалгыздыктын жүз жылы» романы Латын Америкасынын адабияты гана эмес, 20-кылымдын дүйнөлүк адабиятынын туу чокуларынын бири. Романда бир кылым бою цивилизациядан артта калып, сырткы дүйнө менен байланышы үзүлгөн адамдардын деградацияга учурашын сүрөттөгөн. «Полковникке эч ким кат жазбайт» повестинде социалдык теңсиздикти ашкерелеген. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1982). Д. Буржубаева.
Мүчөл
Кыскача таржымакалы
Жыл сүрүү менен байланыштуу бул салт жалпы түрк-монгол көчмөн цивилизациясынын орток башатына байланыштуу.
Габриэль Гарсиа Маркес
2014-жылы Апрель айында жазуучу дүйнө салгандан кийин Колумбиянын президенти Жуан Мануэль Сантос Габриэл Гарсиа Маркести "Качандыр бир убакта жашап өткөн эң улуу Колумбиянын жараны" деп сүрөттөгөн.
Мүчөл
Кыскача таржымакалы
Кыргыз элинин уламыштарынын биринде анын келип чыгуу себеби төмөндөгүдөй баяндалат: чыгып келаткан күндү биринчи көргөн жандын атынан жыл эсеби башталат дегенди угуп, таң аткыча уктабай чыгыш тарапты карап турган төөдөн акылдуулук кылып, анын төбөсүнө (кулагына) чыгып алган чычкан таңкы күндү биринчи көргөндүктөн, жыл эсеби анын атынан аталып калган; буга ачууланган төө жыл эсебине таптакыр кирбей койгон имиш.
Жыл сүрүүнүн 12 жылдык циклинин биринчи жылы “чычкан”, экинчиси “уй”, үчүнчүсү “барс”, төртүнчүсү “коён”, бешинчиси “улуу” (кытайча “лу” – “ажыдаар”), алтынчысы “жылан”, жетинчиси “жылкы”, сегизинчиси “кой”, тогузунчусу “мечин” (“маймыл”), онунчусу “тоок”, он биринчиси “ит”, он экинчиси “донуз”аталат.
Кыргызча жыл сүрүүнүн азыркы календарь б-ча берилиши
Темир
Темир (лат. Ferrum) - Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 4-мезгилинин VIIIВ группа элементи, к.н. 26, ат. м. 55,847. Аты санскрит жана байыркы индия тили боюнча «жел» - кыргызча «жаркырак», лат. ferrum - катуу, бекем дегенди билдирет. Иондошуу энергиясы: Fe0® Fe2+® Fe3+ 21,56; 41,07 жана 64,0 (эв менен) барабар. Т. жалтылдаган күмүштөй ак металл; алюминийден бир аз катуу, бирок күмүш менен алтынга салыштырмалуу жумшак келет. Литосферада таркалышы боюнча 5,1 % түзүп, металлдар ичинен алюминийден кийинки 2-орунда турат. Жаратылышта ар түрдүү минералдар, тирүү организм тканында, гемоглобин курамында болот. Күн, Сатурн, кометалар жана метеориттер курамында өтө көп болоору аныкталган. Т. байыркы убактан бери белгилүү металлдын бири. Негизги минералдары магнетит - Fe3O4 же (Fe2O3×FeO), же Fe2 [FeO 4], гематит - Fe2O3, күрөң темир - Fe2O3×nH2O, сидерит – FeCO3. Т. полисиликаттар түрүндө да кеңири таралган, мисалы, шамузит – 3(2FeO×Si2) (6FeO×Ak2O3)×12Н2О, кнебелит – (MnFe)SiO4, аливин – Fe2SiO4×MgSiO4 ; авгин – FeSiO 3 ; FeS 2 - күкүрттүү колчедан (пирит, марказит); mFeS×nFe2S3 - магниттүү колчедан; FeTiO3, - темир титанаты, Fe(PO4)2×8N2O - виванитте 50 %ке чейин темир болот. Т. 4 модификациясы бар: a-Fe, b-Fe, c-Fe жана d-Fe. Алардын ичинен a-Fe магниттик касиетке ээ. Т. атому кристаллдык торчосу 2 түр өзгөрүштө: a-Fe жана b-Fe болот. Т-дин физ. касиети анын тазалыгына байланыштуу: курамында S, N, C O, H жана башка эң аз санда болсо, металлдык касиетин абдан кеңири интервалда өзгөртөт. Аталган аралашмалар м. боюнча 0,01 % аз болгондо Т. балкып эрүү температурасы 1539оС, кайноо температурасы 3200оС жакын; тыгызд. 7,8 г/см3 ; жылуулук өткөрүмдүүлүгү 0,177 ккал/см×сек×град (25оС), катуулугу 35–45 кг/мм2 (Бринель б-ча); үзүлүү бышыктыгы 17-21 кг/мм2. Т. өзгөрүлмө валенттүү: ага Fe+2 жана Fe+3 мүнөздүү, бирок ал Fe+, Fe+4, Fe+6 да пайда кылышы мүмкүн. Т. массалык саны 54Fe; 56Fe (негизгиси); 57Fe жана 58Fe болгон төрт туруктуу изотобу бар. 56Fe (94,68%) кеңири таралган. Бул изотоп атом ядросунда 26 протон жана 30 нейтрон бар. Т. бирикмелери туруктуу. Т. металл эместер менен реакцияга кирип, оксиддерди: FeO, Fe2O3, Fe3O4, хлориддер: FeCl2, FeCl3, сульфиддер: FeS, FeS3, көмүртек менен карбиддер: Fe3C жана башка, суутек менен гидриддер FeH, FeH2, FeH3, FeH6 пайда кылат. Жогорку температура таасиринде кремний жана фосфор менен кошулуп силициддер жана фосфиддер пайда кылат. Т. бирикмелери ичинен кеңири тараганы - Fe2O3. Анын үч модификациясы: a- Fe2O3 (парамагниттүү), b- Fe2O3 жана d- Fe2O3 (ферромагниттүү) белгилүү. Т. кислоталарда эрип, комплекстик бирикмелерди берет. Таза Т. анын туздарынын сууда эриген эритмесин электролиздөө менен же оксиддерин жана темир кендерин калыбына келтирүү ыкмасы менен алынат. Техникада куйма түрүндө кеңири колдонулат. Мисалы, көмүртек, хром, никель жана башка менен болгон куймалары. Организмдеги кычкылтек алмашуу жана окистенүү процесстерине кандагы гемоглобин негизги компонентин түзүү аркылуу катышат. Т. оңой магниттелет жана магниттүүлүгүн жоготот, ошондуктан Т. куймаларынан машиналар жана электр кыймылдаткычтары тетиктери даярдалат.
Абдылдаев Өзбек
Абдылдаев Өзбек (1941-ж. т., Жетиөгүз району, Конурат айылы) - хор дирижёру. Ардак грамоталар, "Данк" медалы менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Ангарoв Николай Константинович
Ангарoв Николай Константинович (1914-жылы туулган) актёр жана театр ишмери; Казак ССРинин (1956) жана КРнын эл артисти (1974). Сахналык ишмердиги 1933-жылы башталган. 1949-жылдан Уралдагы облустар аралык театрда актёр, 1960-жылдан Фрунзедеги Н. К. Крупская атындагы орус драма театрында директор жана актёр. Аткарган ролдору: Омор (Т. Абдумомунов, «Даттанууга болбойт»), Линьков (Соболев, «Кожоюн»), Крутояров (Н. Погодин, «Ишеним»), Корчевой (Тумановская, «Дачадагы туюк жер»), Данкевич (Д. Гранин, «Чагылганга аттандым»), Феодор Леонидович (Собко, «Менин сырымды сактагыла») жана башка.
Домен аталыштар системасы
жашоодо кереги тийбейт Домен аталыштар системасы (Domain Name System, DNS) — интернет тармагындагы компьютерлердин өтө сейрек учуроочу аталыштар тобу. Домен аталыштары чекит менен бөлүнгөн доменден турат, мисалы, www.уander.ru. аталыштагы домен саны чектелген эмес. Домендер өсүү тартиби боюнча солдон оңго жайгашат. Жогорку деңгээлдин домендеринин мааниси интернетте стандартташтырылган, алар: соm – коммерциялык уюмдар; edu – окуу жайлар; net – тармак ресурстары; org – уюмдар; ru – Россия жана башка. Компьютердин домен аталышы – бул «логикалык адрес», ал тармактын физикалык уюму менен эч байланышпайт. Ушунусу менен IP-адрестен айырмаланып турат. Ар бир оруну 4 бөлүктөн турган сандык интернет протоколу (ИП) интернеттин адреси. ИП тин биринчи бөлүгү географиялык ордун, экинчиси мекемени, үчүнчүсү компьютердик топту, акыркысы компьютердин аталышын билгизет. Домен аталыштар системасы колдонуучунун интернеттин бардык ресурстарына жөнөкөй жана тунук кайрылуусун уюштурат. Система каалаган ресурсту жеңил эстеп калгандай домен аталышын түзүүгө багытталган. Домендин тексттик аты аймактык ат болуп, өз аты жана машина аты сыяктуу бөлүктөн турат. Аймактар мекемелик (com, edu, gov, mil, net, org) жана географиялык (au, by, ca, ru, kg) болуп бөлүнөт. Домен аталыштарын атайын мекемелер каттайт. Ал үчүн мурдатан аракеттенген домен администраторуна кайрылуу керек. Домен атын каттоо өз алдынча сервер көрсөтмөлөрүн окуп-үйрөнгөн соң аткарылат. я деми коде ссааааай
Велосипед спорттун түрү
Велосипед спорттун түрү — Ага шосседе, белгилүү жерде жана атайын спорттук курулмада (тректерде) велосипед менен жарышуу кирет. Велосипед спортуна катышуу ден соолукту чыңдайт. Спорттук ылдам жарышууга катышкан велосипедчилердин айрыкча бут булчуңдары жакшы өөрчүйт, ощондуктан аларга спорттун башка түрлөрү (сууда сүзүү, кайык айдоо жана башка) менен машыгуу сунуш кылынат. Түз жолдо велосипед тээп сейилдөө бардык курактагы адамдар үчүн пайдалуу. Балдардын, өспүрүмдөрдүн велосипединин рулун жогору орнотуу керек, анткени дененин узак убакыт эңкейип, туура эмес абалда болушу дем алууну кыйындатып, омуртка тутумунун кыйшайышына алып келиши мүмкүн. Велосипедди күнүгө алыс эмес аралыкка жүрүү, ошондой эле 60 кмге чейинки аралыкка сейилдөө үчүн тепсе болот. Велосипед тебүүнүн эрежелерин, гигиеналык талаптарды (кийимге карата) бузуудан жыгылып, ар кандай травмалар, урунуу, ошондой эле тери өйкөлүү, сыйрылуу жана башка болушу мүмкүн. Велосипед менен машыгууну (велосипедде ылдам жүрүүнү) 14 жаштан эрте баштоого болбойт (мында сөзсүз врачтын текшерүүсүнөн өтүү зарыл).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Альдровандиялар
альдровандиялар (Aldrovandia)  - тикенөркөч балыктардын бир уруусу.
Биоталык жамаатташтык
Биоталык жамаатташтык – жер бетиндеги экосистеманын биоталык компоненти, же биоценоз белгилүү бир биотопту ээлеген, эволюциялык жактан бири–бири менен тыгыз байланышта жашаган бардык тирүү организмдердин жыйындысы.
Иштеген жылдары үчүн бааракы
Иштеген жылдары үчүн бааракы – жер астындагы ж. б. бөтөнчө зыяндуу жана эмгектин оор шартына, ошондой эле дагы башка кесиптик иш-аракеттерине байланыштуу И. ж. ү. б. белгиленет. Ал жаш курагына жана эмгекке жарамдуулук абалына карабастан, белгилүү бир атайын өтөгөн иш жылдары үчүн гана дайындалат.
Административдик акты
Административдик акты – ченемдик укуктук актылардан айырмаланып, жалпы эрежелерди эмес, белгилүү бир укуктук мамилелерди белгилөөчү, өзгөртүүчү, же токтотуп коюучу мамлекеттик башкаруу органынын актысы. Административдик актынын күчү кандай орган чыгаргандыгына байланыштуу аныкталат.
Балашиха
Балашиха — Орусиянын Москва облусунун шаары.
Тон
Бул — койдун, эчкинин, кийиктин терисинен жүнү ичине каратылып жасалган кышкы сырт кийим. Тери тон сөөлөт үчүн да кийилет. Мунун бучкактарын да жерге таштабайт, андан курак көлдөлөң, балдарга кийим-кечек бычылат. Малдын, кайберендердин жана аң терилери көчмөңдүү элдин турмуш-тиричилигинде тигил же бул кийим-кечелерди жасоого өтө керектүү жердик болгон. «Тогуз катар торкодон, токту акемдин түгү өттү» — деген накыл айтылат.
Тон — өңдөлгөн (бордолгон) тон, ышкын түп жапкан тон (боелгон) тон делинет. Карыяларыбыз көөлбүп кие турган тондун жакалык көрпөсүнүн жүнүнүн узундугу эки-үч элидей болот да, адатта, тармал кара көрпөдөн салынышы нарктуу көрүнөт. Анын өңүрү жана этек-жеңинин жүнү кыска кара көрпөдөн болот. Кара кыжымыдан, чий баркуттан эни карыштай жана андан жазыраак көбөө коюлат. Тондун этек-жеңинин, өңүрүнүн көрпөсүнүн жүнү жайкалып чыгып турат.
Тон топчуланбайт. Кол башы менен түрлөнүп чалынган, топ чачыланган боо аркылуу байланат. Күмүш сакалдарын жайкалтып, каалгый кийген мындай сырт кийимдин ичи да кара көрпөдөн болушу тийиш. Тондук тери боедон өткөндөн кийин аны кийген чакта куучуйуп тарып кетпеши үчүн керип-чоюп, колдо ийлеп, булуң-бурчтарын керип тырмактап бычкан. Тигишин жаткызыш үчүн тиштеткен.
Жоого каршы аттанганда кийүүчү тонду «туулга тон», «чарайна тон» деп аташкан. Кийинчерээк уздар бүйүрмө тон да тигишкен. Анын этеги жайылып кенен, бели беш-он жеринен бүйрүлүп, көкүрөк тарабы денеге чакталып бычылат. Анын көбөөлөрүнүн эни эки элидей келет да, жүнү кыска ак, кара көрпөдөн болот. Мында көбөө кийимдин этек-жеңинен, өңүрүнөн сырткары төштүн эки жагына да бастырылат. Бүйүрмө тондун жакасы пальтонукундай болот да, буга көбүнчө темир илгич коюлат. Антип көбөөлөнбөй, бүйүрмөлөнбөй эле жакалуу же жакасыз этек-жеңи кенен тондор да тигилет. Тонду тигүүдө жана кийип жүрүүдө да аймактык айырмачылыктар көрүнүп турат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Ангелдер
Ангелдер — Византия императорлорунун династиясы (1185-1204). Негиз салуучусу Исаак II (1185-95). Ангелдер бийликке Андроник I Комнинди тактан кулаткандан кийин келишкен. Алардын башкаруусу Византия империясындагы ички жана тышкы абал оор болуп турган мезгилге туш келип, мамлекеттин курамындагы провинцияларда сепаратисттик кыймылдар күч алган. Ангелдердин акыркы башкаруучуларынын Константинополь шаарынын калкы жек көргөн кресттүүлөрдү колдоосу династиянын кулашына алып келген. 1204-1318-жылдары Ангелдер Эпир падышачылыгынын башкаруучу династиясы болуп калган.
Адилет Министирлиги
Адилет (юстиция) министирлиги – аткаруу бийлигинин аныкталган ишмердик чөйрөсүндө бирдиктүү мамлекеттик саясатты камсыз кылуучу органы. КР юстиция органдарынын бирдиктүү тармагын Адилет (Юстиция) министирлиги, анын аймактык органдары, юстициянын башка органдары, мекемелери, ошондой эле жазаларды аткаруу органдары жана мекемелери, күзөтүү жана кайтарып айдап баруу бөлүмдөрү түзөт.Адилет (Юстиция) министирлигинин негизги милдеттери:
а) аткаруу бийлик органдарынын ишмердигин укуктук камсыз кылуу жана КР демократиялык укуктук мамлекетинин андан ары өнүгүүсүнө өбөлгө түзүү;
б) жарандардын, юридикалык жактардын, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын жана мамлекеттин аткаруу бийлигинин мамлекеттин органдарынын ишмердигине байланыштуу укуктарын жана мыйзамдуу кызыкчылыктарын камсыз кылуу;
в) аткаруу бийлик органдарынын ченемдик укуктук актылардын долбоорлорун даярдоо жана аларды белгиленген тартипте кабыл алуу боюнча ишмердиктерин жөнгө салууну камсыз кылуу;
г) берилген ыйгарым укуктардын чектеринде жана мыйзамдарда белгиленген тартипте мамлекеттик каттоонун жолжоболорун камсыз кылуу; д) сот жана башка органдардын актыларынын аткарылышын камсыз кылуу;
е) кылмыш -жазаларынын аткарылышын камсыз кылуу;
ж) укук маселелери боюнча эл аралык байланыштарды камсыз кылуу ж. б.
Колдонулган адабияттар
Teisingumo ministras Justisminister Justitieminister
Антропоморфизм
Анимизмдин формаларынын бири – адамга мүнөздүү болгон психикалык касиеттердин жаратылыш кубулуштарына (жаныбарларга,предметтерге),анын ичинде Кудайды адам кейпине же жаралган нерсеге макулука окшоштуруу.
Антропоморфизм (гр. – адам ж-а түр, форма деген сөздөр) – жандандыруунун бир жолу болуп, анда кандайдыр бир жансыз буюмга, жаныбарларга адамдык касиет-сапат ыйгарып сүрөттөлөт. Мисалы: "Кожожаш" эпосундагы Сур эчки Ч. Айтматовдун “Кыямат” романындагы Акбаранын образына антропоморфизм мүнөздүү. Кээде бүтүн чыгарма ушул ыкмада жазылышы да мүмкүн.
Колдонулган адабият. «Кыргыз Адабияты. Энциклопедиялык окуу куралы.» Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору. Бишкек – 2004
Лаконизм
Лаконизм (гр.— кыскалык, тактык) — көркөм адабиятта ойду кыска, так берүү. Бул термин кыска, так деген мааниде бардык эле көрүнүшкө мүнөздүү. Айрыкча элдик учкул сөздөр, туруктуу сөз айкалыштарында лаконизм даана көрүнөт. Ал эми адабий чыгармачылыкта идеялык мазмундун так, кыска, үнөмдүү ачылышы лаконизмге жатат. Бул касиет кыргыз жазуучуларынан Ч. Айтматов, А. Осмоновго көбүрөөк мүнөздүү десе болот.
Көчүү
Көчүү – жаныбардын убактылуу жагымсыз тиричилик шартына ыңгайлашуу максатында бир азга чукул жерге орун которуусу, б. а. жаныбардын азык издөө, душманынан жашынуу, эс алуу үчүн жер тандоо түрү. Жаныбарлардын көчүүсү мезгилдик жана кокустан болушу мүмкүн. Алар кээде мурда жашаган ордуна кайтып келишет, мисалы, кашка чымчык, карга, таан ж. б. канаттуулар. Айрым учурда абдан тез көбөйүүчү түрлөрдө жапырт Көчүү жүрөт, мисалы, чегиртке, леминг, тыйын чычкан ж. б. жан-жаныбарлардын Көчүүсү.
Амамбайка (дарыя)
Амамбайка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Караганка дарыясынын оң жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Абдуллаев Адылжан
Абдуллаев Адылжан (1951-ж. т., Карасуу району, Кызылсуу айылы) - композитор. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2003). маданият институтунда окуган.
Амамбайка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Жогорку Березовая дарыясы (Теренсу куймасы)
Жогорку Берёзовая — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Теренсу дарыясынын оң жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Абдуллаев Адылжан
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Альпака
Альпака (Vicugna pacos) - Американын бийик жерлеринде жашоочу тоо сымалдуулар түркүмүнө кирүүчү айбан, мал катарында урунулат.
Темир (ii) оксиди
Темир (ii) оксиди, FeO - кара түстөгү кристаллдар, тыгызд. 5,7г/см3 ; балкып эрүү темп. 1368 0С, пайда болуу жылуулугу DНо298 =-63,7 ккал/моль. Сууда эрибейт, кислоталарда жакшы эрийт, Жеңил окистенет, пирофордуу; эң жогорку темп-рада ысытканда, химиялык активдүүлүгү азаят. Темир (II) оксиди Fe2O3, Н2 менен калыбына келтирүүдө жана FeС2O4 ×2Н2О азот атмосферасында ысытканда пайда болот. Бул учурда реакциянын продуктусунда Fe же С тин аралашмасы болушу мүмкүн.
Жогорку Березовая дарыясы (Теренсу куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Амамбайка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Орузбаев, Асангалый
Орузбаев Асангалый (1930-ж. т., азыркы Ак-Суу району, Чолпон айлы) — экономика илимдеринин доктору (1976), профессор (1977), Кыргызстан ИАнын корреспондент мүчөсү (1989). Россия айыл чарба академиясынын корреспондент мүчөсү. (1990). Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1990). 1950-ж. Кыргызстан айыл чарба институтун бүтүргөн. 1953—55-ж. Кыргызстан ИАнын Экономика институтунда улук илимий кызматкер, 1958—65-ж. социализм саясий экономиясы секторунун башчысы. 1965—69-ж. Кыргызстан Компартиясынын БКсы менен Кыргыз ССР Министрлер Советине караштуу партиялык-мамлекеттик контролдун айыл жана суу чарба бөлүмүнүн башчысы. 1969-жылдан Кыргызстан ИАнын Президиумуна караштуу Республиканын илимий иштерин координациялоо советинин терагасынын орун басары. 1974-жылдан Кыргызстан ИАнын Экономика институтунда агрардык өнөр жай комплекси секторунун башчысы, 1980-жылдан Кыргыз Республикасынын Агрардык ишкер экономикалык институтунун (мурдагы Мамлекеттик агрардык өнөр жай комитетинин Экономика изилдөө институту) директору. Орузбаевдин илимий изилдөөлөрү агрардык өнөр жайдын экономикасына арналган. 150дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинде 19 монография; көбү авторлош) автору. Медалдар менен сыйланган.
Эмгектери
Бийик тоолуу Тянь-Шань эонасында айыл чарба өндүрүшүнүн экономикалык эффективдүүлүгү (Тыналисв К. менен авторлош). — Фр.: 1971; Агрардык өнөр жайлык интеграция кандайча пайда болот. — Фр.: 1979.
Центральное
Центральное — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Жаңы-Жер айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 2 506 киши.
Украина гривны
Украина гривны — Украинанын акча бирдиги. Украинанын Президенти Леонид Кучманын Жарлыгына жана Украинанын Конституциясынын 99 жана 102-беренелерине ылайык, 1996-жылдын 2-16-сентябрында Украинада акча реформасы жүргүзүлдү. Украинанын улуттук валютасы - гривны жана анын жүзүнчү үлүшү - копейка жүгүртүүгө киргизилген. Каттын валюта коду - UAH, санарип код - 980, кыскартылган белгиси - UAH (аягында чекит жок). Эмиссия институту - Украинанын Улуттук банкы. 1 гривна = 100 копейкага тете. Украин валютасынын тарыхы Киев орус мамлекетинин мезгилдеринен башталат жана "Гривна" деген сөздөн келип чыккан - биздин байыркы зергер буюмдарыбыз, ошондой эле азыркы Украинада кеңири тараган салмагы, эсептөө жана акча бирдиги.
Банкноттор
Расмий жүгүртүүгө чыгарылган жана кайтарылып алынбаган гривен банкнотторунун бардыгы Украинада мыйзамдуу төлөм каражаты болуп саналат.
Мадага-Вож
Мадага-Вож — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сесыя-Ю дарыясынын сол жээгинен 25 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Индия
Индия (भारत Bhārat; India), ырасмый аталышы — Индия Республикасы (भारत गणराज्य Bhārat Gaṇarājya; Republic of India) — Түштүк Азиядагы мамлекет, Индстан жарым аралында.
Жайгашуусу
Батышынан Инди океанынын Араб, түштүк-батышынан Лаккадив деңиздери, чыгышынан Бенгал булуңу менен чулганып, түштүгүндө Маннар булуңу менен Полк кысыгы Индияны Шри-Ланка аралынан бөлүп турат. Түндүк-батышынан Пакистан жана Ооганстан, түндүгүнөн Кытай, Непал жана Бутан, чыгышынан Бангладеш жана Мьянма өлкөлөрү менен чектешет. Индиянын курамына Лаккадив аралы (Лакшадвип союздук аймагы), Андаман жана Никобар аралы кирет.
Аянты 3,3 млн км2. Калкы 1129,7 млн (2007; дүйнө калкынын 17%и); элинин саны боюнча дүйнөдө (Кытайдан кийинки) 2-орунда. Борбору Нью-Дели (Дели улуттук борбордук аймагынын курамына кирет). Расмий тили хинди жана англис тилдери. Акча бирдиги Индия рупийи. Административдик-аймактык жактан 28 штатка (федерация субъектилери болуп саналат), борборго баш ийген 6 союздук аймакка жана Дели улуттук борбордук аймагына бөлүнөт; Таблицаны кара. Индия БУУнун (1945), Түштүк Азия өлкөлөрүнүн аймактык кызматташтык ассоциациясынын (СААРК; 1985), Ынтымакташтыктын (1947), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1945), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), ШКУнун (2005-жылдан байкоочу) жана башкалар эл аралык уюмдардын мүчөсү.
Негизги саясий партиялары
Индия Улуттук конгресси (1885-ж. уюшулган), Бхаратия жаната партиясы (1980), Индия коммунисттик партиясы (1925) жана башкалар.
Табияты
Индия Индстан жарым аралынан, Инд-Ганг туздугунун чыгыш бөлүгүн (Сатлеж дарыясынан чыгышты карай), Гималай менен Кара-Корумдун түштүк бөлүктөрүн, Бенгал булуңундагы жана Араб деңизиндеги бир нече аралдар тобун камтыйт. Жээк сызыгынын узундугу 72 миң км; негизинен жапыз, кумдуу, лагуналуу; булуң-буйткалар аз. Жарым аралдын батыш жээгинин түштүк бөлүгү Малабар жээги, чыгыш жээгинин Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)гүндө бийиктиги 2698 мге жеткен түштүк бөлүгү Коромандель жээги деп аталат. Өлкөнүн аймагынын 3/4 бөлүгү түздүктөр жана бөксө тоолор. Индстанды дээрлик Декан бөксө тоосу (ал чыгышты карай 900 мден 300 мге чейин жапыздайт) ээлейт; жеринин бети плато сымал, ал батышында жана чыгышындагы айрым жерлеринде Батыш Гат жана Чыгыш Гат тоолоруна өтөт; алардын сырткы капталдары океанга тик түшөт. Түндүк-батышында зор аймакты базальт катмары (трапптар) каптап жатат. Индстандын түштүгүндө бийиктиги 2698 мге жеткен супа сымал тоолор, түндүк тарабында, тоо этегиндеги тектоникалык зор ийилиште аллювий тектеринен түзүлгөн Инд-Ганг түздүгү жайгашкан. Инд-Ганг түздүгүнүн түндүгүндө Жер шарындагы эң бийик тоо система Гималай (Индиянын чегиндеги бийиктиги 8126 мге чейин, Нангапарбат чокусу) үч тепкич (Сивалик, Кичи Гималай, Чоң Гималай) болуп тик көтөрүлөт. Анын түндүгүндө альп рельефтүү, мөңгүлүү Кара-Корум тоолору жайгашкан.
Климаты Жана кен байлыктары
Индиянын аймагынын басымдуу бөлүгүн байыркы Инди платформасы ээлеп, ал Индстан жарым аралынан, Инд-Ганг түздүгүн камтыйт. Өлкөнүн аймагына, ошондой эле альп бүктөлүшүнө кирген Гималайдын бир бөлүгү (Симла, Жамму, Кашмир) да кирет. Ири кен байлыктары: боскит (Орисса, Бихар, Гужарат, Карнатака, Мадхья-Прадеш жана башкалар штаттарда), хромит (Орисса), темир (Бабабудан, Байладила жана башкалар кендер), алтын (Карнатака жана башкалар), коргошун-цинк (Ражастхан), жез (Бихар), жез-порфир (Мадхья-Прадеш), мусковит (запасы боюнча дүйнөдө 1-орунда), барит (Андхра-Прадеш), алмаз (Мадхья-Прадеш), нефть жана газ (Камбей, Ассам нефть-газ бассейндери, Бенгал шельфи), көмүр (Бихар, Батыш Бенгалия, Мадхья-Прадеш), слюда, асыл таштар жана башкалар.
Индияда коргоого алынган 545 табигый аймак бар, анын 83ү улуттук парк. Алар өлкөнүн аянтынын 5,2%ин ээлейт. ЮНЕСКОнун биосфералык резерват тармагына Нанда-Деви жана Сандарбан улуттук парктары, ошондой эле Нилгири жана Маннар булуңу; эл аралык маанидеги суу-саздуу жерлерге коргоого алынган 25 табигый аймак киргизилген. Буткул дуйнөлук мурастын тизмесине Сандарбан, Казиранга, Кеоладео, Нанда-Деви, Гүлдөр өрөөнү улуттук парктары, Манас резерваты кирген. Биологиялык ар түрдүүлүктү жана жапайы айбанаттардын жашоо чөйрөсүн (мисалы, бенгал жолборсу, индия пили, ганг гавиалы) сактоо максатында түзүлгөн долбоорлорду ишке ашырылышы айрымдарынын көбөйүшүн шарттады.
Калкы
Индия — көп улуттуу өлкө. Мында 1652 тилде жана диалекте сүйлөгөн 500дөй улут жана уруу бар. Алардын 9/10унан ашыгы ири улуттар: хинди, бенгалдар, бихар, панжаб, ражастхандыктар, маратха, гужарат, синдх, ассам, тамилдер, телугу (андхра), каннар, малаяли, кашмирликтер жана башкалар 1901—2001-ж. Индиянын калкы 4,3төн ашык эсе (238,4 млндон 1027,02 млнго чейин) өскөн. 21-кылымдын 1-жарымында калктын санынын өсүүсүнүн негизги себеби төрөлүүнүн өтө жогору болушу (1901-ж. 1000 адамга 45,8 бала, 1951-ж. 40,8 бала төрөлгөн). 1951-жылдан төрөлүү көзөмөлгө алынган (ар бир үй-бүлөгө 2 бала). Бирок, Индиянын калкы дагы эле тез темп менен өсүүдө. 2007-ж. төрөлүү 1000 адамга 22,7 бала, өлүмжитим 6,6 адам болгон. Индиянын калкынын 48%тен ашыгы аял (орто эсеп менен 100 аялга 106дан ашык эркек туура келет). Калктын орточо жашы 24,8 жыл. Курактык структурасында 15 жашка чейинки балдар 31,8%, эмгек курагындагылар (15-64 жаштагылар) 63,1%, 65 жаш жана андан ашкандар 5,1%. Динге ишенгендердин 80,5%и индуизм, 13,4%и ислам, калгандары христиан, сикхизм, буддизм, жайнизм, иудаизм диндерин тутат. орточо жыштыгы: 1 км2жерге 353 адам; Инд-Ганг түздүгүндө жана деңиз жээктеринде калк жыш, тоолуу (түндүк) жана чөлдүү аймактарга сейрек отурукташкан. Калктын 70% и айылда жашайт (өлкөдө 600 миңден ашык айыл-кыштак бар). Шаар калкы 30%ти түзөт. Индияда калкы миллиондон ашкан 32 шаар бар. Ири шаарлары (2007): Мумбаи, калкы 13,1 млн (агломерациясы менен 20,4 млн); Дели, 11,5 млн (18,0 млн); Бангалор, 5,3 млн (6,3 млн); Калькутта, 4,6 млн (14,9 млн); Ченнаи, 4,4 млн (7,1 млн); Ахмадабад 3,8 млн (5,2 млн); Хайдарабад 3,7 млн (6,1 млн); Пуна 3,2 млн (4,9). Экономикалык активдүү калкы 500 млндон ашык (2006), анын 60%и айыл чарбанда, 17%и өнөр жайында, 23%и тейлөө чөйрөсүндө иштейт.
Иштеги ишенимдүү адам
Иштеги ишенимдүү адам – 1) протоколдук мамиле боюнча алганда, дипломатиялык өкүлчүлүктүн кичирээк деңгээлдеги (И. и. башкарган миссиядан) башчысы. И. и. а-ды ( Charge d’Affaires en pied ) убактылуу И. и. а. ( Charge d’Affaires ad interim  ) менен, б. а. дипломаттык өкүлчүлүктүн башчысынын жогунда анын милдетин аткаруучу (кандай гана класстагы болбосун) менен аралаштырууга болбойт. 2) дипломаттык өкүлчүлүктүн (тийешелүү түрдө элчи менен жиберилгенден кийинки) төмөнкү классы. Мамлекет башчысынын карамагында эмес, тышкы иштер ведомствосунун башчысынын карамагында аккредиттелет.