cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргызстан-АКШ мамилеси
Экономика-соода кызматташтыгы
Кыргызстан менен Американын экономика-соода мамилеси БДСУнун алкагындагы келишимдин негизинде жөнгө салынат жана соодадагы бир топ жагымдуу жагдайларга шарттар түзүлөт. Эки өлкөнүн экономикасындагы карым катышынын укук нормативтүү базасына төмөнкү келишимдер кирет: Соода мамилелери; Инвестиция тартуу; Инвестицияны өбөлгөлөө; 1992-жылы май айындагы инвестицияны коргоо; 1993-жыл 19-январдагы капитал салымды эки тараптан коргоо жана кызыктыруу; 2002-жылкы 15-февралындагы эки тараптуу кызматташтыкты мындан ары да өрчүтүү жана КР экономикасынын колдоо жөнүндөгү; 2010 жылы 25 октябрдагы экономикалык реформаны колдоо жана экономикалык өрчүтүү уюму аркылуу башкаруу. 1998-жылы АКШнын Конгресси «ексон-Вэник» аттуу түзөтүүсүн алып салып, ордуна КР менен нормалдуу соода мамилесинин тартибин (НСМТ) сунуштаган мыйзам кабыл алышкан.
Соода жана инвестиция боюнча статистика
КР Улуттук статистикалык комитетинин эсеби боюнча тышкы соода айланышы 2014-жылы январь-декабрь айларында 237,1 миллион АКШ долларын түзгөн. Анын ичинде, АКШга тышка сатуу 2,05 миллион, өлкөгө алып келүү 234,6 миллион АКШ долларын түзгөн. Кыргызстандын АКШ менен тышкы соода айлануусу жалпы соода айлануунун 3,1 % түзөт. КРдан АКШга негиздилген экспортко: химия кошулбаган азыктар, териден жасалган буюмдар, нукура жана жасалма тери, жүн буюмдары, килем жана килемден жасалган буюмдар, трикотаждык жана текстилдик кийимдер, даяр текстилдик буюмдар жана кара металлдан жасалган буюмдар. Ал эми, КРсына жеңил авто унаалар, дары дармектер жана медицина жабдыктары, эт, жер казуучу машиналар алынат. АКШдан 2014-жылдын январь-декабрь ичинде түз түшкөн инвестиция 8-9 миллион АКШ долларын түзгөн. Акыркы жылдардагы АКШдан түшкөн инвестицияны КР финансы ишмердиги жана кызмат көрсөтүү тармагына сарптаган. АКШ Кыргызстанга расмий жардам көргөзгөн эң ийри донор өлкө болуп эсептелет. Кыргызстан эгемендүүлүгүнө ээ болгондон бери, жалпы өлчөмү 1,5 миллиард АКШ доллары менен жардам берген, анын ичинде 400 миллион АКШ долларынан ашык суммадагы төлөөсүз бекер берилген жабдуулар менен жардам берген. ЮСАИД (АКШдагы эл аралык өнүктүрүү агенствосу) жана АКШдан 2016-жылга Кыргызстан үчүн расмий жардамга суралган сумма 50 миллион АКШ долларын түзөт. Орто Азия мамлекттер ичинен Кыргызстан АКШдан эң чоң өлчөмдөгү расмий жардамды алуучу өлкө болуп эсептелинет.
Маданий жана гуманитардык кызматташтыгы
Маданий гуманитардык чөйрө – эки тараптуу кызматташтыктын эң бир тыгыз байланыштагы бөлүгү. Ар түрдүү программалардын негизинде ишке ашырылып анын ичинде ЮСАИД (АКШдагы эл аралык өнүктүрүү агенствосу) Тынчтык Корпусу, АКШ Китепканасанын алдындагы «Ачык дүйнө» программасы, Эл аралык билим берүү боюнча Америка Кеңеши (ЭББАК) камтыйт ж.б.у.с.
АКШда КР элчилиги тарабынан акыркы мезгилдерде бир катар иш чаралар арбын өткөрүлүүдө: Кыргызстандын кол өнөрчүлөрүнүн катышуусу менен колго жасалган буюм тайымдар көргөзмөлөрү; КР көркөм өнөр чеберлери, музыканттар, артисттери өз чеберчилигин АКШнын өкүлдөрү катышкан маданий иш чараларда тартуулашууда. Кыргызстандык балдар алардын ичинде Кыргызстандан АКШ үй-бүлөөлөрү багып алган балдар катышкан бөбөктөрдүн ар түрдүү сүрөт сынактары, улуттук аялзат кийимдер коллекцияларынын көргөзмөсү болуп өтөт. Кыргыз элчилиги АКШда 2013-2014 жылдары өткөрүлгөн «Элчиликтерге саякат» иш чарасына катышып, иш чаранын жүрүшүндө 4500 жана 8500 адам элчиликте болушкан. Алар Кыргыз элинин маданияты салты, жашоо тиричилиги менен таанышууга мүмкүнчүлүк алышкан.
Диаспоралар менен кызматташтыгы
Акыркы жылдары кыргыз-америкалык мамилелердин өнүгүшүүнө, Америкадагы кыргыздардын ар түрдүү уюм, бирикме, ассоциациялардын таасири өзгөчө роль ойноодо. Ар түрдүү социалдык кайрымдуулук проекттери менен (балдар үйлөрүнө жана балдарды колдоо, кыргыз салттарын жайылтуу, маданият, спорт, ж.б.у.с) чоң салымдарын кошуп келет. Кыргызстандык бирикмелер КР менен АКШнын ортосундагы социалдык, гуманитардык маданий жана экономикалык кызматташтыкка да таасирин тийгизүүдө. Бул бей өкмөт уюмдар коомдук саясий иш чараларга активтүү катышат. Үзгүлтүксүз КР бийлик өкүлдөрү менен жолугушуп турушат. Бүгүнкү күндө АКШдагы КР элчилигинде 4000дей жараан катталган. Бирок элчиликке катталуу өз эрки менен болгондуктан, бул сан Америка жана Канада боюнча так көрсөткүч эмес. Америкага келген Кыргызстандыктардын орчундуу бөлүүгү окуганы барышат, кара жумуш жана тейлөө чөйрөсүндө. Ошол эле учурда, бүткүл дүйнөгө белгилүү компанияларда, ишканаларда иштегендер жеке ишкерлик менен алектенгендер да бар.
Айт уулу Түлкү баатыр
Айт уулу Түлкү баатыр болжол менен 1705-1710-жылдары туулган. Жаштайынан кыргыз-калмак согуштарына активдүү катышып, көрсөткөн эрдиктеринен улам элдик баатыр аталган. Мындан тышкары, жаш чагында чоң атасы Итэмген баатырдын жолун жолдоп, жолборс чаап, кыргыздын жолборс чапкан саналуу баатырларынын катарын толуктаган. Бийликти атасынан мурастап калып, узак жылдар бою Жумгалда саяк уруусунун башкы бийи болгон. Айтылуу Санчы сынчыга кыргыздан кыз сынатып, мыкты уулдарды төрөп бере турган 13-14 жаштардагы кызды алган. Сынчы Түлкү баатырга баатыр уулдарды төрөп бере турган кызды көптөгөн аймактардан издеп жүрүп, акыры Тогуз-Тородон  тапкан. Ал Түлкү баатырга кызды мындайча сынап берген: “Баатыр, Кудай берет деген ушул. Издегеним табылды. Бул кызды: “ ургаачынын өөк сырттаны, бөрү жатын, алтын согончок”-  деп айтабыз. Байкасаң жатканында эки колу тизелеринен билегине чейин  ашып калат. Бул тирикарак кызды аялдыкка алсаң, андан: эч нерседен коркпогон, элеңдеп жортпогон, көзү чаар, өңү заар көк жал туулат. Ач арстан, баш койкоӊ туулат. Кийинки туулган экөөнүн тукуму, мурунку экөөнүн тукумуна букара болот. Жергеси көбөйүп бир өзөнгө ээ болот”. Сынчынын бул айткандары жаздым кеткен эмес. Ал кыз Түлкү баатырга: Качыке, Кедей Ажыбек, Шайыбек деген төрт уул төрөп берген. Качыке атактуу баатыр болуп, калмактарды кыргыз жеринен сүргөн акыркы баатырлардын бири катары тарыхта калды. Кедей да өз заманында элге алынган инсан болгон. Анын бий болгондугу да айтылат. Качыкенин 13 уулу болуп, алардын ичинен өзүн тартып баатыр болуп чыкканы Эраалы. Ал эми кадимки Жаркымбай уулу Байзак баатыр Качыке баатырдын бир тууганы Кедейдин чөбөрөсү болот. Түлкүнүн экинчи аялынан: Карагул, Көккөз. Ошону менен Түлкүнүн 6 баласынан тарагандар бүгүнкү күндө абдан көп. 1758-жылы түндүк кыргыздарынын башкы бийи –Үчөкө уулу Маматкул сарбагыштардан Черикчи Темир уулун, саяктардан Түлкү баатырды, Шербек Жакшыбай уулун, солтодон Нышаа Кудайменде уулун, кытай уруусунан Каработо бийдин  тууганы, Майтыктын уулу Шүкүрдү ж.б. Пекинге, Цин империясына, ошол кездеги император Цянь-Лунга элчиликке жөнөткөн. Кыргыз элчилери императорго жолугушуп, Кытайдын согуштук өнөрү менен таанышып, кызматташуу, чек араны тактоо тууралуу кеп кылышкан. Кыргыз-кытайдын алгачкы саясий дипломатиялык мамилесин түптөөгө катышкандыгы үчүн Кытай бийлиги Түлкү бийге ж.б. дагы 3-даражадагы чиндик белги ыйгарган. Түлкү баатырдын өлгөн жылы так эмес. Даӊазалуу баатырдын болжол менен 1760-жылдардын баш жагында, дагы бир маалыматта  1770-жылдардын тегерегинде дүйнө салгандыгы айтылат. Анын сөөгү Жумгалдын Байзак айлына жакын жерге коюлуп, күмбөзү (сырттан усталар келип салышкандыгы айтылат) ал мезгилден бери  эки жарым кылымдын тегерегинде  мезгил өтсө да, бүгүнкү күндө да белгилүү болуп сакталып келатат.
Ами би
Ами би – орто кылымда кыргыздар колдонгон бийлик титулдарынын бири. Негизинен кытай тарыхый булактарында эскерилет. кыргыз өкүмдарларынын бири. Айрым кытай маалыматтарында «Ами бэй» түрүндө да кезигип, кээ бир илимпоздор ысымдын экинчи муунундагы «би» сөзү «бий» маанисин туюнтат деген пикирди колдошот. Мансап даражасы боюнча улуу (жогорку) колбашчы Циси би, андан кийинкиси Цзюйшабо би, үчүнчү орунда Ами би туруп, алар өлкөнсүн кеңешип башкарышкан. Жалпысынан кытай маалыматтарында Ами бийдин бийлеген мезгили так көрсөтүлбөгөн менен 7-кылымдын орто чени деп божомолдоого болот.
Просодия
Просодия (грек. prosodia – басым, кайырма) (просодика) -1) кептик сегменттин бардык деңгээлдеринде (муун, сөз, сөз айкашы, синтагма, фраза, фразадан жогорку биримдик, текст) ишке ашуучу жана маани ажыратуучу роль ойногон фонетикалык каражаттардын системасы. Просодиянын төмөнкүдөй элементтери (компоненттери) бар: кеп мелодиясы, басым, мезгилдик жана тембрдик мүнөздөмөлөр, ритм ж.б. П. термини бул маанисинде интонация түшүнүгү менен маанилеш. Эки термин тең тилдик супрасегментгик каражаттарынын функционалдык системасын белгилөө үчүн колдонулат. 2)  Кептин кабыл алуу деңгээлиндеги (тондун бийиктиги, үндүн катуулугу, узактыгы), ошондой эле физикалык деңгээлиндеги (негизги тондун жыштыгы, интенсивдүүлүгү, убакыт) фонетикалык супрасегменттик мүнөздөмөсүнүн жалпы аталышы. 3) Кепти уюштуруунун супрасегменттик каражаты. 4)  Муунду мүнөздөгөн фонетикалык каражаттардын системасы. Тарыхый жактан       түшүнүгү ыр түрүндөгү кептин структурасын иликтөө менен байланыштуу.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Пелегова
Пелегова (Телегова) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 129 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Шарт көрүстөнү
Шарт көрүстөнү – б. з. ч. 7–2-кылымга таандык археологиялык эстелик. Алай районунун Кызылкыштак айылына жакын Шарт коктусунда жайгашкан. Көрүстөн тегерек түзүлүштө болуп, айланасы таш менен курчалган. Көрүстөндөрдүн үстүнө төрт чарчы сымал таш курулушу курулган. Көрүстөндүн ичинен бүрүштүрүлгөн адамдын сөөгү, карапа чөйчөгү, ошондойэле сырдалып оймо түшүрүлгөн карапа сыныктары, жыгач аяк, коло сөйкө, көк түстөгү шурулар табылган. А. Н. Бернштам тарабынан изилденилген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Arena Birmingham
Arena Birmingham — Бирмингемдин борбордук бөлүгүндөгү жабык арена жана спорттук аянтча. Ал NEC Group башкы компаниясына таандык. 1991-жылы ачылганда, ал Улуу Британиядагы эң ири жабык арена болгон. 16-январь 2020-жылы, арена «Utilita Arena Birmingham» деп аталып, 15-апрелден баштап 2020-жылга чейин жарыяланган.
Арена Бирмингем каналынын багыттоо магистралынын Эски бурулуш түйүнү менен катар жана Бриндлипластагы Улуттук деңиз жашоо борборунун маңдайында жайгашкан. Имарат башкы Бирмингемди Вулверхемптон шаарлар аралык темир жол линиясынын (башында Стур өрөөнүнүн сызыгы) тешип өтөт, бирок өзүнүн бекети жок. Жалпысынан 2156 орундуу үч автоунаа токтоочу жай бар. Аренага жакын жерде NEC Group таандык ICC жайгашкан.
Брокен-Хилл кени
Брокен-Хилл кени – коргошун менен цинктин дүйнө жүзүндөгү эң ири кендеринин бири. Австралиянын түштүк - чыгышындагы Брокен-Хилл шаарынын жанында. Барьер тоо кырка-сынын чыгыш капталында. Кен 1883- 84-жылдан казылат. Кен аймагында архей заманында пайда болгон жана бүктөлүүлөргө дуушар болгон гнейс менен кристаллдуу сланецтер жатат. Руда антиклиналдык жана синклиналдык түзүлүштөргө топтолуп, гнейстердин арасында "тарамдар" (руда кабатчалары) түрүндө кездешет. Алардын формалары татаал келип, жалпысынан жанаша жаткан тоо тек катмарларынын морфологиясын кайталайт. Кенде бири бирине жарыш Жаткан коргошундун 2, цинктин З руда кабатчалары белгилүү. Алар жалпы калыңдыгы 90 м, уз. 4800 м ге созулуп, 1000 м тереңддикке чейин жатат. Руда негизинен бардык жерде бирдей тараган галенит, сфалерит ж. б. минералдардын бүртүкчөлөрүнөн турат. Өндүрүштүк рудадагы коргошун 10-15%, цинк 8-12%, күмүш 200 г/т. Кендин пайда болушу так чечиле элек.
Мурда эндогендик кен катары гидротермалык жол менен пайда болгон деп эсептелсе, кийинки мезгилде кээ бир геологдордун ою боюнча, ал адегенде чөкмө түрүндө пайда болуп, кийин метаморфизмдин, граниттешүүнүн жана интенсивдүү дислокациянын натыйжасында руда кабаттары ири өзгөрүүлөргө дуушар болуп, алардын кайрадан кристаллданышы жана топтолушу жүргөн. Кен-ден алынган коргошун менен цинк бүткүл Австралиядагы казылып алынуучу коргошун-цинк рудасынын 70% ин, ал эми күмүш боюнча 50% тен ашыгын түгөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Аюучуктар
Аюучуктар — (лат. Gryllotalpidae) түз канаттуу каскактардын бир тукуму, булардын өкүлү: кадимки аюучук (лат. Gryllotalpa grillotalpa) жана ушундай сыяктуулар.
Прая
Прая – Кабо-Верде арал мамлекетинин борбору. Атлантика океанындагы Жашыл Тумшук аралдар тобуна кирген эң ири Сантьягу аралынын түштүк жээгиндеги порт. Климаты тропиктик, пассаттык. Январдын орточо температурасы 21–23°С, июлдуку 24–26°С. Жылдык жаан-чачыны 100-300 мм. Калкы 132 миң (2010). Эл аралык аэропорту бар. Трансатлантика деңиз жолдор тоому. Атлантика океанындагы порт (сыртка апельсин, кант, кофе чыгарылат). Тамак-аш (балык жана деңиз продуктулары даярдалат), эмерек, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары, темир-бетон, карапа заводдору, электр-техникалык, тиричилик приборлор өндүрүшү иштейт. Балыкчылык өнүккөн. Шаар португалиялыктар тарабынан 1581-жылы негизделген. Кабо-Верде көз каранды эместикке ээ болгондон (1975-жылдан) анын борбору. Альбукерке аянты, президенттин ак сарайы, монумент, табигый-тарыхый музей, обсерватория бар. Жыл сайын февралда көп күнгө созулган карнавалдар өткөрүлүп турат.
Жеенбаев Жолборс
Жеенбаев Жолборс -  (14. 9. 1947-ж. туулган, Ош облусу, Ноокат району, Баглан айылы) – медицина илимдеринин доктору (1999). КММИни бүтүргөн (1976). Ош шаарында врач-хирург, башкы врач, нейро-травматолог, бөлүм башчы, башкы нейрохирург болуп иштеген. 1999-жылдан Ош МУнун кафедра башчысы жана деканы. 70тен ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 окуу китеби, 10 окуу жана усулдук куралы бар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жанчымал
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Комплексондор
Комплексондор – металл иондору менен курамы туруктуу болгон ички комплекстик бирикмелерди пайда кылуучу, полиамин- полиалкилкарбон, окси (амин) алкилидендифосфон к-талары жана алардын туундулары. Сууда жана щелочтор эритмелеринде эрийт, орг. эриткичтерде эрибейт, ажыроо менен балкып эрийт. К. өтө туруктуулугу, алардын эки, үч же андан көп хелаттык циклдер (металлоцикл) биригишине байланыштуу. 200 жакын К. белгилүү. Практикада этилендиаминтетрауксус к-тасы (комплексон II) [(НООССН 2)2NСН2]2 жана анын эки натрийлүү тузу (комплексон III) же трилон Б, нитрилотриуксус к-тасы (комплексон I) 1,1,4,7,7-диэтилентриаминоуксус к-тасы, нитрилотриметиленфосфон к-тасы кеңири колдонулат. К. негизги колдонулуучу тармактары: комплексонометрияда титрант катарында, аналитикалык химияда металлдар иондорун бөлүүдө, суунун шорлуулугун азайтууда, жылуулук энергетикалык жабдууларга жабышкан туздан тазалоодо пайдалануучу аралашманын бир компоненти катарында, түстүү пленкаларды өңүнө чыгаруу иштеринде, организмден уулуу металлды жана Са-ди бөлүп чыгарууда колдонулат.
Балкар керамикасы
Балкар керамикасы - б. з. ч. III миң жылдыкта Түндүк Кавказда пайда болгон карапачылык кол өнөрчүлүгү. Балкар-Дагестандагы Лак айылы көркөм керамиканын байыркы борбору болгон. Уламыш боюнча карапачылык өнөрдүн пири Калькучи Балкар айылынын аялдарын кол станокто ошол жердин топурагынан керамика жасаганга үйрөткөн. Карапачылык менен шугулдануу бул жерде аялдардын иши болгон. Азыркы Балкарда карапачылык техникасы (карапа жасоочу калып, эшип ийлөө ыкмасы жана эски конструкциядагы мештерде бышыруу ж. б.) көп деле өзгөргөн жок. Балкар керамикасына өзгөчө тектоникадагы жука капталдуу ар түрдүү идиштер, мүнөздүү өзгөчөлүктөрү миңдеген жылдардан бери калыптанган кенен, бышык, узун моюндуу, суу ташуучу «уршалар», жуунуучу, май салуучу, эжигей туздоочу кумуралар, дан салуучу идиштер, табак, мискей, майда пластика кирет. Карапанын түсү менен ак ангоб жазуусунун тор саймасынын айкалышы Балкар керамикасынын мүнөздүү белгилеринен болуп эсептелет.
Үңкүр-Таш молибден кенчеси
Үңкүр-Таш молибден кенчеси Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Чаткал кырка тоосунун түндүк-батыш капталында, Терексай шаарчасынан 40–50  км батышта, деңиз деңгээлинен 1700–2440 м бийиктикте. 1955–56-ж. издөө-чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Рудалануу ортоңку Таш-Көмүр мезгилинин альбиттешкен, кварцташкан жана грейзендешкен чаткал массивинин гранодиориттерин кесип өткөн, кварц тарамдары менен байланышкан. Үнкүрташ сайынын оң капталында төрт руда тулкусу аныкталган. Алардын калыңдыгы 3 мден 9 мге чейин, узундугу 10 мден 50 мге чейин. Негизги руда минералдары: молибденит,шеелит, вольфрамит, пирит. Молибдендин орточо өлчөмү 0,02–0,12%ке чейин. Руданын С2 категориясы боюнча запасы 745 миң т, болжол ресурсу 60000 миң т, молибдендинки С2–894 т, болжол ресурсу 12000 т.
Чоң Кызылсуу
Чоң Кызылсуу — Ысык-Көл өрөөнүндөгү суусунун Узундугу 48 км, алабынын аянты 340 км2. Тескей Ала-Тоонун борб. бөлүгүнүн түндүк капталындагы Ашуутөр мөңгүсүнөн башталып, Ашуутөр аталат да, оң тарабынан Кашкатөр суусу куйгандан кийин Чоң Кызылсууну пайда кылат. 14 майда куймасы бар: ирилери: Сабатөр, Келдике, Кашкатөр, Айлампа, Шатылы ж. б. Жылдык орточо чыгымы 4,7 м3/сек, эң көбү 20,8 м3/сек (жайында), азы 0,7 м3/сек. Алабында 46 мөңгү бар (жалпы аянты 44,3 км2). Жайында кирип, күзүндө тартылат. Чоң Кызылсуунун боюнда 2500 м бийикте Кыргыз Республиканын Илимдер академиясынын Тянь-Шань физика-географиялык станциясы, 2000 м бийикте Чоң Кызылсуу кыштагы жайгашкан.
Туролья (дарыя)
Туролья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Волчимья дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Менчик мектептер
Менчик мектептер – мамлекеттик эмес мекемелер жана жеке адамдар тарабынан уюштурулган билим берүүчү мекемелер. Түрдүү мамлекеттик эмес уюмдар, фонддор, жеке адамдардын кайрымдуулуктары аркылуу каржыланат. Менчик мектептердин жана башка мамлекеттик эмес билим берүүчү мекемелердин ишмердүүлүктөрү сыяктуу Кыргызстандын «Билим берүү» жөнүндөгү Менчик мектептердин билим стандарттары жана күндөлүк режими мамлекеттик мектептердикине дал келиши зарыл. Менчик мектептер билим берүү ишмердүүлүгүн жүргүзүү укугуна ээ болуш үчүн лицензия алышат, алардын иши да мамлекеттик билим берүү мекемелери сыяктуу эле белгиленген мөөнөттө аттестациядан өткөрүлүп турат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Шап
Шап, билекке чабуу – элдик оюндардагы жазанын түрү; жеңилген оюнчуну жазалоо ыкмасы. Макулдашуу боюнча утулган баланын билегин түрүп, баш бармак, аты жок, чыпалак үчөөнү катуу жумуп, сөөмөй жана ортону менен билекке чабат. Шаптын саны оюн башталарда белгиленет.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Пневмосклероз
Пневмосклероз — өпкөнүн кадимки тканынын ордуна туташтырма ткань өсүп, катууланып, анын нормалдуу функциясынын бузулушу менен мүнөздөлгөн оору.
Бул оорунун пайда болушунда инфекция (бактериялар, вирустар, туберкулёз таякчасы) негизги роль ойнойт.
Пневмосклероз өпкөнүн сезгениши жана туберкулёзунан кийин алардын ордуна пайда болот. Анын пайда болушуна көбүнчө балдардын грипп, кызылча, көк жөтөл менен оорушу себеп болот. Бул оорулар биринчиден бронхит оорусуна алып келет. Ал эми бронхит болсо Пневмосклероз оорусунун негизги себеби.
Ошондой эле бул ооруга ар түрдүү зыяндуу өнөр жай заттары, тамеки чегүү, өпкөнүн травмага учурашы, ууландыруучу заттар (согуш убагында) себеп болот.
Пневмосклероздо өпкөнүн серпилгич тканы туташтырма тканга айлангандыктан катуу болуп калат.
Пневмосклероздун таралган (диффузиялык) жана очоктуу (чектелген) формалары белгилүү. Пневмосклероздун таралган түрүндө дем кыстыгат (алгач кара жумуш иштегенде, кийин тынч турганда деле), өпкө эмфиземасы пайда болгондуктан көгөрөт, дем алуу бузулуп, гипоксияга алып келет. Очоктуу Пневмосклероздо мындай дем алуунун бузулушу билинбейт, бронхоэктаз болушу мүмкүн.
Пневмосклероздо жөтөлөт, сасык какырык чыгат, кабылдаганда денеси ысыйт. Капталы ооруйт, деми кыстыгат.
Дарылоо консерватив жолу менен жүргүзүлүп, какырык чыгаруучу жана жүрөк дарылары берилет. Бул оорунун алдын алууда өпкөнүн инфекция оорусунан сактанып, эгерде оору пайда болсо өз убагында дарылоонун мааниси чоң.
өпкөнүн сезгенишин жана бронхит ооруларын абдан кылдаттык менен дарылоо да маанилүү. Организмди аллергияга чалдыктыра турган факторлордон сактануу, ар кандай дарыларды баш аламан колдонбоо сунуш кылынат. Дем алуу жолунда инфекция болсо өз убагында дарылап, жок кылуу маанилүү.
Керзон линиясы
Керзон линиясы – Польшанын чыгыш чек арасы катары 1919-ж. декабрда Антантанын Жогорку Совети тарабынан сунуш кылынган линиянын шарттуу аталышы. Чек ара жөнүндө Британиянын тышкы иштер министри Ж. Керзон Совет өкмөтүнө жиберген нотасында Кызыл Армиянын чабуулу белгиленген линияда (Гродно – Яловк – Немиров – Брест-Литовск – Дорогуск – Устилуг – Крылов – Г рубешовдун чыгыш жана Рава-Русскаянын батышынан, Перемышлдан Карпатка чейин) токтотулушун талап кылган. Совет өкмөтү ага макулдугун билдирген. Британиялык дипломат Ж. Керзондун ысмынан «Керзон линиясы» деп аталган. 1939-ж. сентябрда Германия Польшаны басып алгандан кийин, Украина жана Беларуссиянын батыш бөлүктөрү СССРге кошулуп, бул жер жөнүндөгү тарыхый чындык калыбына келтирилген. Совет өкмөтү 1944-ж. 11-январдагы билдирүүсүндө жана 1945жылдагы Крым конференциясында согуштан кийинки советтик-польшалык чек ара «Керзон линиясы» боюнча өтсө, аны тааный тургандыгын билдирген. 1945-ж. 16-августта СССР жана элдик демократиялык Польшанын ортосунда келишимге кол коюлуп, ал боюнча советтик-польшалык чек ара биротоло аныкталган.
Спам
Спам (spam - спам). Сатып алуучуларга электрон почто алам (жарнама) маалыматтарды жана кулактандырууларды макулсуз түрдө массалык таратуу. Азыр техниканын заманы, дээрлик бардыгыбыз социалдык тармактарга канча бир убакыты­быз­ды коротобуз. Кээде интер­нет дарегибизге бейтааныш кол­до­нуучулар­дан келген тажат­ма жарнактар мазаӊды кетирет. Миса­лы, «бир айда 100 000$ тап­саӊыз болот», «тө­мөнкү бил­дирүүнү дагы 10 адамга та­­ратсаӊ 3 күндөн кийин бак­тыӊа жолугасыӊ, таратпасаӊ бактыӊдан куру каласыӊ» деген сыяктуу. Мындай интернет илдет спам деп аталат. Муну менен ар кандай жарнамалар­ды эле жибербестен, вирус­тар­ды таратуунун оӊой жолу ачылган. Спамды жайылтуучуларды спамерлер деп коюшат. Терминдин келип чыгышы тээ 1937-жылга барып такалат. Белгилүү «Hornel foods» фирмасы чочко­нун этинен даярдалган жаӊы консерваларды чыгарып, ага эӊ мыкты аталыш деген сынак жарыялайт. Жыйынтыгында радиоактёр Кеннет Деню «спам» деген уккулуктуу ысым айтканы менен жеӊишке жетишкен.
Бронетранспортер
Бронетранспортер - брондолгон, ылдам жүрүүчү гусеницалуу же дөңгөлөктүү аскер машинасы. Бронетранспортер мото аткычтар аскерий, ар түрдүү согуш жүктөрүн жана куралдарын ташууда пайдаланылат. Анын корпусу бактериологиялык жана химиялык куралдардан, радиациялык жапа чегүүдөн коргонууга ылайыкталган. Бронетранспортердун авиатранспортко жүктөөгө ыңгайлуу жана сууда сүзүүчү түрлөрү бар. Гусеницалуу Бронетранспортердун эң чоң ылдамд. 70 км/с; дөңгөлөктүүсүнүкү 90-100 км/с ка жетет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бэдфорд (Огайо)
Бэдфорд (Огайо) (Bedford) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13074 киши. Болжолдуу аянты - 13.9 км². FIPS коду — 39-04878.
Комплексонометрлик
Комплексонометрлик индикаторлор, металл индикаторлору-комплексонометрияда титрлөөнүн акыркы чекитин аныктоодо колдонулуучу заттар. Булар аныкталуучу металл катиондору менен туруктуулугу аз, белгилүү түстөгү, металлхромдук индикаторлор деп аталуучу комплекстерди пайда кылат. Комплексон стандарттык эритмеси менен титрлеген учурда металл- хромдук индикаторлор ажырап, эквиваленттик чекитте эритмеде түссүз комплексонаттар пайда болот да, белгилүү түстөгү эркин индикатор бөлүнүп чыгат. Натыйжада сарпталган титранттын көлөмү б-ча металл катиондору саны аныкталат. К. мындан башка дагы окистенип-калыбына келүүчү жана флуоресценттик индикаторлор кирет. Окистенип - калыбына келүүчү К. и. аныкталуучу металл катиондору окистенген жана калыбына келген түрлөрүнүн конц. өзгөрүшүнө байланыштуу, системанын редокси потенциалы өзгөрүшүнө жараша кайталанма түрдө окистенип- калыбына келет да, түсүн өзгөртөт. Флуоресценттик К.и. аныкталуучу металл катиондору менен жарык чыгаруучу хелаттарды пайда кылат. Титрлөөнүн акыркы чекитинде алардын жарык чыгаруусу жоголот.
Жапайычылык
Жапайычылык - Л.Моргандын классификациясы боюнча адам- зат тарыхынын өнүгүүсүнүн алгачкы этабы. Азыркы көз караш боюнча жапайычылык антропогенез жана уруулук түзүлүштүн баштапкы мезгилин (археологияда - палеолит жана мезолит) камтыйт. Бул мезгилде адам баласы тарабынан таштан эмгек куралдары жасалган, ташты иштетүү технологиясы ачылган, карапачылык өздөштүрүлгөн, от тутандыруунун жана пайдалануунун түрдүү жолдору табылган.
Аминова
Аминова Мнира Гасимовна (1920-ж. туулган, Казак ССРи, Алматы) – эпидемиолог, медицина илимдеринин доктору (1969), профессор (1971). Кыргыз Мамлекеттик медицина институтун бүтүргөн (1943). Кыргыз Мамлекеттик медицина институтунда, Кыргызстан эпидемиология, микробиология жана гигиена илим-изилдөө институтунда, Фрунзе шаардык саламаттык сактоо бөлүмүндө, Кыргызстан чумага каршы станциясында иштеген. Микробиология, вирусология, эпидемиология боюнча адис. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган. Эмгектери: К эпидемиологической характеристике острых респираторных заболеваний (ОРЗ) в Киргизии (в соавторстве). Ф., 1968. Клинические реакции у детей на введение живой коревой вакцины Л-4 в условиях Киргизии (в соавторстве). Ленинград, 1965; Характеристика и современные эпизоотологические состояние ТяньШанского природного очага (в соавторстве). Ф., 1985.
Жезказган
Жезказган – Казакстан Республикасындагы шаар. Караганды облусунда. Сары-Суунун оң куймасы – Каракеңирдин жээгинде жайгашкан. Калкы 104,4 миң (2007). 1939-ж. негизделген. 1954-жылдан шаар. Темир жол бекети бар. Өлкөнүн өнөр жайы өнүккөн шаарларынын бири. Түстүү металлургия, химиялык, электр жабдыктары, «Улуу-Тоо» казак-кытай жеңил өнөр жай бирикмеси, тамак-аш, полиграфия өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, институт, медициналык колледж, кесиптик-техникалык окуу жайлары, китепканалар, тарых-край таануу музейи, кинотеатр, спорт сарайы, ботаникалык бак жана башка жайлар бар.
Шаарга жакын жерде Жезказган жез кени жайгашкан.
Булат (Туймазин району, Башкыртстан)
Булат — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Бишкураев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 257 киши. Почта индекси — 452794, ОКАТО коду — 80251805003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Өзгөрүш (Бакай-Ата району)
Өзгөрүш — Кыргызстандын Талас облусунун Бакай-Ата районундагы айыл. Өзүнөн гана турган Өзгөрүш айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 5009 киши (2009-жылы).
Үңкүр-таш тоо хрусталы кени
Үңкүр-таш тоо хрусталы кени Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Айгыржал кыштагынын жанында, деңиз деңгээлинен 2200–2400  м бийиктикте. 1966-ж. табылган. Өлчөмү 900350 м болгон хрусталдуу аянт – Чаткал батолитинин түндүк-батыш бөлүгүнө туура келет. Хрусталдуу уянын өлчөмү 0,30,6 м. Тоо хрусталынын кристаллдары идиоморф бүртүктүү, друза сыяктуу. Кристаллдардын узундугу 0,5 смден 9,2 смге чейин жана эни 0,3–3,8 см. Алынган 1350 кг кристаллдардан зергерлик сырьёнун чыгышы 45,6%. Запасы эсептелген эмес.
Келдибек уулу Нусуп бий
Келдибек уулу Нусуп бий – болжол менен 1720-1725-жылдары туулуп,  жүз жаштан ашып каза болгон. Жумгалдагы чекир саяктардын ичинен Курманкожо элине  узак жыл бий болгон адам. Ал касиети артык, колдоочулары бар жышаналуу, акылдуу адам болгон. Өзүнүн кара кылды как жарган калыстыгы, нускалуу кеби менен жаштайынан эл оозуна алынып, атасы Жакшыбай уулу Келдибектин ордуна бий болуп шайланган. Кыргыз санжырасында Нусуп бийди кыргыз-казактын  ортосундагы ар кандай чыр-чатактарында, жер талаштарында башкы калыс адам катары чакырышкан. Нусуп бий кандай гана чыр болбосун баарына жаккыдай кылып, калыстык менен чечкен. Атагы казактарга чейин жетип, өз доорунда абдан абройлуу инсандардын бири болгондугу талашсыз. Анын “көзүнда бар” дешип, жаӊы төрөлгөн балдарды ага көрсөтпөй багышкан. Даӊазалуу бийдин: Сарысейит, Жанбото, Сурке, Туума деген төрт уулу болгон.
Санжырада өзүнүн уулу Сарысейитке “көзү тийгендиги”,  ал ошондон улам каза  болуп калгандыгы айтылат.
Нусуп бийдин бийлиги  бир тууган иниси Байтүгөлдүн уулу Медетке өткөн. Медет кийин Кокон хандыгынан датка наамын алган тарыхтагы белдүү, белгилүү инсан экени маалым. Нусуп бийдин дагы бири иниси кадимки Балбак баатыр...
Атактуу бийдин күмбөзү Жумгалдын Таш-Дөбө айылында. Кийин урпактары ага арнап чоӊ күмбөз салышкан.
Жапкак
Жапкак - аңчы карды жиребей, анын үстүңкү бети менен басуусу үчүн иштелип чыккан атайын жасалга. Аңчынын аягының ээлеген аянты канчалык кенен болсо, басым ошончолук аз болуп, кар үстүндө турууга мүмкүнчүлүк болгон. Жапкактын көлөмү аңчынын бут кийиминин таманынан беш-алты эсе чоң жасалган.
Көрүнүшү, жыгачтан чабылып кол элек сыяктуу тегерете кырынан ийилген алкакка туш тарабынан териден жасалган жип тартылган. Адам анын үстүнө орто жерине бутун коюп байлап алат.
Рабат
Рабат – Марокко Королдугунун борбору (1956-жылдан). Атлантика океанынын жээгинде, Бу-Регрег дарыясынын боюнда жайгашкан. Климаты субтропиктик, жер ортолук деңиздик. Кышы жумшак, жайы жылуу. Январдын орточо температурасы 12,6°С, июлдуку 22°С. Жылдык жаан-чачыны 530 мм. Калкы 1,8 млн (2010; Сале шаары менен бирдикте Рабат-Сале префектурасын түзөт). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, жеңил, химиялык, металл иштетүү, жыгаччылык, текстиль өнөр жай ишканалары иштейт. Килем токуу өнүккөн. Университет, Илим-изилдөө институттары, китепканалар, музейлер бар.
Капкан
Капканды жасаган адам аны салуунун ыкмаларын да мыкты билет. Капкан салуу учурунда бул да чоң өнөр болгон. Буга атайын аттанып түшкөн капканчылар учурунда бир айыл элди баккан.
Капкан көбүнчө темирдин ак курчунан жасалат. Капкан чарасынын жумурусун 0,2 дм. тереңдете ийет. Анын серперин жети смдей жука темирден өз өлчөмүндө жасайт. Мунун жаагы жарым болоттон тандалат. Адатта, буюмдун тээги жыгачтан жасалуучу. Бирок, түшкөн жырткыч чайнап кое тургандыктан айрым чеберлер темирден жасап жүрүшөт. Аны ысытып иет да, өз өлчөмүндөгү курч темирден кесип туруп, жаакка бекитет.
Капкан жырткычтардан тартып кемирүүчүлөргө чейин өз-өзүнчө салынат. Темир капкан үч бөлүктөн турат: жаагы, түндүгү жана серпөөрү делет. Жырткычтарга текөөр берүүчү бул куралды жасоодо чебер анын темирин тандайт. Мунун жээк жаачасы менен түндүгүнө жашык темирди, ал эми серпөөлөрүнө курч темирди керектейт. Ал болоттон жасалып, пружинадай шамдагай серпилип турат.
Уста абалы темирди сомдойт. Серпөөрдүн калыңдыгы үч мм. келет. Эгер сугаруусу жетишкен капкан чапкан чакта бир карыш (10—15 см) өйдө секирет. Анын биринчи сугаруусу катуу болот. Жаакты сугарууда он беш градусча ысытат да, аны суу тал менен улам жышып сугарат. Анан улам эки кычкач менен ийип, күчүнө келдиби, же жокпу көрүп турат. Темир сынбай турган болгондо сууга ширетип, мелүүн муздатып алат.
Сугаруу бул — курчутуу деген түшүнүк. Тап жылдырбай сугарган капкан узак убакытка чейин айбанаттарга салынат. Ал бир жаак, эки жаак тиш-тиштүү да болот. Эки жаак капкан өтө катуу келет. Муну такай карышкырга, аюуга, илбирске салат. Бир жаак капкан менен түлкү, суур, коён өңдүүлөр кармалат. Эки жаак капкандын тишине кийиз коет. Антпесе, курч капкан жырткычтардын сөөгүн талкалай кыя чаап, айбанат бутун жулуп кетет. Ошондуктан, капкандын кандай чабышын кандим аңчылар байкашат. Капканда тээк, күлтүк, (тегерек кийиз, бул капкандын түндүгүнө чак келет) чынжыр, казык, сойгок болот. Мунун чарыш жиби менен кийизинин үстүнөн аң келип басканда тээк тайып, жаактын серпилгич күчү менен кош серпөөрү кыймылга келип, тарс чаап калат. Куралдын чарасын 0,2 кумурулап тереңдеп ийет. Серпөөрүнө 7 смдей жука темирден тандап, өз өлчөмүндө карыш болоттон жаагын жасашат. Айрым капкандардын тээги темирден да болот. Жыгач тээкти карышкырлар чайнап ташташы мүмкүн. Ошондуктан, муну курч темирден өз өлчөмүндө кесип туруп, жаакка катар бекитет.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Порфирий (философ)
Порфирий (234—304) — Плотиндин философиясын улантуучу, неоплатоник. Ал 70тен ашык жакын трактаттарды жазган, алардын ичинен бизге 18и гана жеткен. Алардын эң белгилүүлөрү төмөнкүлөр: «Плотиндин өмүр таржымалы», Аристотелдин «Категориялар», «Сентенциялар» деген эмгектерине «Кириш сөз».
Аристотелдин «Категорияларына» жазган «Кириш сөз» философиянын өнүгүшүндө чоң роль ойногон, анткени ал эмгекте жалпы түшүнүктөрдүн мүнөзү жөнүндөгү маселе ачык аныктамаланган. «Алар өз алдынча жашап турабы же ойдогу гана нерселерби жана эгерде алар бар болуп жашап турган болсо, алар телолорбу же телосуз нерселерби, алар өзүнчө бытиеге ээби, же алар сезимдик предметтерде гана жашап жана аларга таянып турабы? [I, 1а].
Христианчылыкка болгон көз карашы
Порфирий христианчылыкка каршы чыгып, а түгүл «Христиандарга каршы» деген эмгек жазган, ал бизге жеткен эмес, бирок цитата алынган үзүндүлөр боюнча калыбына келтирилген. Бул эмгегинде ал Эски осуят менен Жаңы осуятты кескин түрдө сынга алып, айрым китептерди түп нуска эмес деп эсептеген. Ал Евангелиялардагы карама-каршылыктарды да көрсөткөн. Ошол эле убакта Порфирий жалпы эле динге каршы чыккан эмес, ал политеисттик диндин тарабында турган жана философиялык акыйкаттар мифтер түрүндө аллегориялык формада чагылдырылат деп эсептеген.
Беш үндөштүк
Жалпы түшүнүктөр жөнүндөгү проблеманын коюлушу Орто кылымдарда номиналчылар менен реалисттердин ортосунда күч алган универсалийлер жөнүндөгү талаш-тартыштар үчүн азык болгон. Аристотелдик категорияларды талдоого алганда тукум, түр, түрлөрдүн айырмасы, өздүк белги, кокус белги деген түшүнүктөрдү да талдап чыгуу керек дейт Порфирий. Бул беш түшүнүк Порфирийдин терминологиясына ылайык «беш үндөштүктү» пайда кылат.
Порфирийдин бул логикалык изилдөөлөрүнүн натыйжасы «Порфирийдин дарагы» деп аталат, бул өзүнчө бир түшүнүктөрдүн пирамидасынын үлгүсү болуп саналат, мында түшүнүктөрдү дихотомикалык бөлүүнүн жардамы менен жекеликтен жалпыга карай жана мунун тескерисинче процесстер жүрөт. Жандуулар — денелүүлөргө жана денесиздерге, денелүүлөр — жандууларга жана жансыздарга, жандуулар — сезүүчүлөргө жана сезбөөчүлөргө, сезүүчүлөр аң-сезимдүүлөргө жана аң-сезимсиздерге бөлүнөт. Аң-сезимдүү жан дегенибиз — адам, бул дихотомикалык түрдө бөлүнбөйт, анткени ал айрым жеке индивиддерге — Сократка, Платонго жана башкаларга бөлүнө турган адамдардын жалпылыгын түзөт.
Тонукыль-Кы (Покаль-Кы куймасы)
Тонукыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Покаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 74 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пропозиция
Пропозиция (лат propositio - логикада ой жүгүртүү, лингвистикада - сүйлөм, анг., франц. тилдеринде - proposition - айрым бир бүтүндүккө, биримдикке ээ болгон бирдик) – сүйлөмдүн жана сүйлөмдөн пайда болгон конструкциялардын модалдык жана коммуникативдик парадигмаларына мүнөздүү болгон жалпы семантикалык инвариант. Буга ойду аны айтуучунун кеп актысынан бөлүп кароо идеясы түрткү болгон. Пропозиция түшүнүгүнүн көлөмү сүйлөмдүн, айтымдын же кептик актынын бөлүгү менен чектелген. Сүйлөм маанисинин чындыкка болгон мамилесин (модалдуулук), сүйлөмдүн субъективдүү жеке өзгөрмөлүү чындыгын ачууга, сүйлөөчүнүн айтып жаткандарга баасын, айтымдын коммуникативдик милдетин жана сүйлөөчүнүн айтылгандарга карата эмоционалдык мамилесин аныктоого кызмат кылат. Айтылган маанилерге карата Пропозиция корреляты болуп пропозиционалдык мамиле түшүнүгү эсептелет. Мис., Мен шаарда башаламакдык башталганын ырастайм (башталды деп ойлойм, башталаганын билем, башталганына шегим бар, башталганын жокко чыгарам). Мен шаарда башаламандык башталып кеткен жокпу деп сурап жатам ж.б. сүйлөмдөрдө сүйлөөчүнүн установкасы -ырастайм, -ойлойм, -билем, -сурап жатам ж.б. пропозиционалдык предикаттар аркылуу берилген. Айтылгандардын ушул сыяктуу өзгөрмөлүү компоненти менен катар же иштин чыны болуп жатканын же боло тургандыгын көрсөткөн стабилдүү семантикалык ядронун -шаарда башаламандык башталат карым-катышы, өзара мамилеси болот. Дал ушул семантикалык ядрого карата Пропозиция термини колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Кибирлер
Кибирлер (лат. Blaps) — сасык коңуздардын бир уруусу, буларга кабарчы кибир (лат. Вlaps Mortisaga), кумчул кибир (лат. Opatrum sabulosum), боздоң кибири (В. halophila), жазы көкүрөк кибир (В. lethifera) жан башка түрлөр кирет.
Стрим видео
(Stream video- Стрим видео) компьютерге жүктөлгөн узак кыймылдуу сүрөттөлүштү же видеолорду көрсөтө алат. Стрим видео Интернет аркылуу телекөрсөтүүнүн жардамы менен видео конференцияларды өткөрүүгө мүмкүндүк берет. Видео камера менен тартылгандай, видео конференция програмдык жабдыктары жана компьютердин видео адаптери сүрөттөлүштөрдү жана үндү сандык сигналга өзгөртөт жана кысат. Булар берилиштер пакеттерине бөлүнөт жана Интернет аркылуу жиберилет. Кабыл алуучу жактагы програмдык жабдык жана жабдуулар пакети которулат. Кысылган берилиштер алгачкы абалга келтирилет жана сүрөттөлүш менен үндү видео түрүндө көрсөтөт.
Кичи качак (Калтасин району, Башкыртстан)
Кичи качак — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Большекачак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 328  киши. Почта индекси — 452865, ОКАТО коду — 80233805005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Басктар Өлкөсү
Баскония (баск. Euskadi (Эушка́ди) или Euskal Herria (Эушка́ль Э́рриа), спанча. País Vasco (Паис Баско)), Эушкади, Баско́ния — Спанианын түндүгүндөгү тарыхый аймак.
Басктар жөнүндө
Францияда жашаган эл. Испанияда 600 миңден 1800 миңге, Францияда 90 миңден 150 миңге чейин (2000), ошондой эле эмигрант Б. Аргентина, Бразилия, Мексика, Венесуэла, Уругвай жана АКШда жашашат. Баск, француз жана испан тилдеринде сүйлөшөт, католик динин тутушат. Басктар.Пиреней жаңы аймагында жашаган байыркы элдерден. Басктардын ата-бабалары васкон, вардул, каристи ж. б. уруулар. Басктардын көпчүлүгү арабдардын үстөмдүгүнүн мезгилинде көзкаранды эместигин сактап калган. Алар жашаган аймактын түндүгү Францияга (16-кылым), түштүгү Кастилия мамлекетинин (15-кылымдын аягы 16-кылымдын башы) курамына кошулуп, узак убакыт бою улуттук райондорду борборлоштуруу жана күч менен испандаштыруу саясаты жүргүзүлгөн. Басктар баскынчыларга каршы тынымсыз күрөшүп, өздөрүнүн үрп-адатын, салтын, тилин, маданиятын сактап калган. 1931-39-ж. Испан революциясы улуттук кыймылдын жаңы жогорулашына алып келген. 1936-ж. автономиялык район түзүлүп, ал Баск өлкөсү деп аталган, бирок Франконун фашисттик аскерлери басып алгандан кийин (1937-ж. июнь) автономиясы жоюлган. 1940-50-ж. калктын 20-25% гана эне тилинде сүйлөшсө, 1970-ж. эне тилинде мектептер ачылып, андан ары маданий өнүгүүгө багыт алышкан. 1980-ж. Басктар өлкөсү, кийин Наварра автономиялык статуска ээ болушту. Басктар негизинен мал чарбачылык, жүзүм өстүрүүчүлүк менен кесип кылышып, таштан салынган эки же үч кабаттуу, балкондуу үйлөрдө жашашат. Аялдар алтын, күмүштөн жасалган кооздуктарды, кыска кара куртка, көгүлтүр көйнөк кийип, көкүрөгүнө дайыма алтын, күмүштөн жасалган кооздуктарды, шуру, мончокторду, башына жибек бант тагынышкан. Кыздары кенен жеңдүү ак көйнөктүн сыртынан корсаж кийишкен. Эркектери багалеги тизесине чейин жеткен кыска кара шым, күмүш топчулуу куртка жана жилет, көйнөк, чапела (берет баш кийим) кийишип, кур тагынышкан. Тамак-ашы негизинен эт, сүт, дан азыктары жана жашылча-жемиштер.
Бискай
Бискай (Баскча жана официалдуу Bizkaia жана Испанча Vizcaya) - Бискай булуңунун түштүгүндөгү Испания провинцияларынын бири.
Каргы
Иттин (тайгандын) моюнуна тагылуучу кур. Чеберлер аны булгаарыдан же кайыштан узундугу 30—35 см, туурасы 3—5 см, эки учуна тегерек темир же чагарак, же дөңгөлөк бекитет. Кыраан тайгандар үчүн сырткы бетине ар түрдүү күмүш чөгөрүшөт. Оюм-чийим түшүрүп, ар кандайча кооздойт. Уучулар жетелеп жүрүүгө каргынын чагарактан ичке кайыш боо-тартма (сыдырма, жүгүртмө, танап) өткөрүп, алгыр тайганды кыраан куштардай көпчүлүк тааныгандай көркөмдөө өнөрү да болгон.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Пневмоторакс
Пневмоторакс — плевра көңдөйүнө абанын чогулушу.
Чогулган аба өпкөнү кысат. Пневмоторакс түрдүү кырсыктар, хирургиялык, оору процесстерден жана дарылоо максатында жасалма болот.
Травмалык Пневмоторакс көөдөн жабыркаганда, б. а. кабырганын сынык учу өпкөнү тешип, ал аркылуу плевра көндөйүнө аба толгондо пайда болот.
Патологиялык Пневмоторакс (мисалы, өпкө эмфиземасы) капысынан пайда болот.
Жүрөккө, өпкөгө операция жасоодо хирургиялык Пневмоторакс болуп калышы да мүмкүн.
Жарааттын мүнөзүнө жараша ачык, жабык клапандуу жана башка Пневмоторакс болуп айырмаланат. Ачык Пневмоторакста плеврадагы аба сырткы аба менен байланышып турат, жабык Пневмоторакста атмосфера абасы менен байланышпайт.
өпкөнүн тешигин айрылган ткань жаап калып, дем алганда кирген аба кайра бронхко чыкпай плеврага толо берип клапандуу Пневмоторакс пайда болот. Ар бир дем алган сайын аба көбөйө берет. Эгерде плеврага аба бир аз чогулса, ал сиңип кетет. Ал эми көп чогулган аба (айрыкча клапандуу Пневмоторакста) өпкөнү кысып, дем алуу жана жүрөк иши бузулат.
Пневмоторакста дем кыстыгат, көгөрөт, тамыр тез кагат, журөктүн ошол капталы ооруйт, кыймылдоо кыйындайт.
Ачык Пневмоторакста биринчи жардам көрсөтүү үчүн жел киргизбей дароо таңыш керек. Мындай Пневмотораксты хирургиялык жол менен дарылайт.
Алдын алуу үчүн ар кандай кырсыктан сак болуп, өпкө ооруларын өз убагында дарылоо керек.
Биринчи Елховица
Биринчи Елховица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кипшенга дарыясынын сол жээгинен 64 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Жардык, жарнама
Жардык, жарнама - б.з. 5-6-кылымдарынан тартып кыргыз кагандары чыгарган жазма буйруктардын (грамоталардын) жалпы аталышы. Бул термин орус тилине «ярлык» деген формада өткөн. Жардык тигил же бул аймакты башкаруу эрежелери, аскер топтоо, согуш ачуу, жол салуу же чеп-сепил куруу жана башка маселелер жөнүндөгү хандардын буйруктары, чечимдери, бүтүмдөрү жазылып, аймак башкаруучуларына жана калайыкка маалым кылынган. Бул термин Алтын Ордо, Ногой ордосунда, Тимурийлер мамлекетинде кенен колдонулгандыгы маалым.
Биринчи Елховица
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Комплексонометрия
Ме2+ + Н2Ү2- = МеҮ2- + 2Н+
Мында Н2Ү2- – этилендиаминтетрауксус к-тасынын эки натрий тузунун аниону. Бул теңдемелерден белгилүү болгондой, металл грамм-эквиваленти, анын валенттүүлүгүнө карабастан, бир грамм эквивалент комплексонду байланыштырат. Титрлөөнүн акыркы чекити комплексонометрлик индикаторлор, о, эле фотометрия, потенциометрия же амперометрия методунун жардамы менен аныкталат. Эгерде аныкталуучу металл ионуна индикатор түсүнүн өзгөрүшү ачык, даана болбосо, анда түз титрлөө методу, калдыгын титрлөө методу менен алмаштырлат да комплексондун реакцияга кирбей калган ашыкча бөлүгү цинк же магний сульфатынын стандарттуу эритмеси менен титрлеп аныкталат. К. методу суунун шорлуулугун, ар түрдүү минералдык чийки сырьедон металлды ачып билүүдө, о. эле SO42-, F-, С1- аниондорун кыйыр аныктоодо, орг. бирикмелерди (кофеин, хинин, люминал ж.б.) тактоодо колдонулат.
Саянзас
Саянзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тайдон дарыясынын сол жээгинен 51 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 55 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аминфенолдор
Аминфенолдор, NHC6H4OH – кристалл түрүндөгү органикалык. бирикмелер. Молекулалык салмагы 109. NH2 жана ОН тобунун өз ара жайгашышына жараша 3 изомери бар: орто 174°C, мета 128°С, пара Аминофенолдор. Абада орто жана пара Аминофенолдордун изомерлери кычкылданып, кочкул-күрөң түскө өтөт; мета изомери туруктуу. Алар амфотердүү касиетке ээ; кислоталар жана жегичтер менен туздарды пайда кылат. орто Аминофенолдор кислотанын ангидриддери менен реакцияга кирип,гетероциклдүү бирикмеге өтөт. Пара Аминофенолдор күчтүү калыбына келтиргич, оңой кычкылданып, пара-бензохинолду пайда кылат. Аминфенолдор метаминсульфоктасынынNa тузунан, ошондой эле 4-хлор нитробензолду жегич менен басым астында ысытуудан алынат. Азобоёкторду алууда, сүрөт ишинде, тери боёодо колдонулат.
Кериктер
Кериктер (Rhinocerotidae) – сыңар туяктуу сүт эмүүчүлөр тукуму. Дене узундугу 2–5, бийиктиги 1–2 м, салмагы 3,6 тга жетет. Дене түзүлүшү массивдүү, териси калың, жүнсүз. Башы сүйрү, көзү кичине, кулагы чоң, кыймылдуу, моюну кыска, жоон, тумшугунун үстүндө уз. 1,58 смге чейин жеткен 1 же 2 мүйүзү (кара кериктики 3, кээде 5) болот. Буттары кыска, үч манжалуу, манжасы туяктуу, күчтүү, денеси салмактуу болсо дагы жакшы жүгүрөт. Кериктердин 4 урууга кирген 5 түрү (суматра кериги, индия кериги, ява кериги, кара керик, ак керик) бар. Алар Африка жана Түндүк- Чыгыш Азиянын тропик токойлорунда, саванналарда, суу жээгиндеги өсүмдүк арасында, саздуу жерде жашайт. Көбүнчө экиден жүрөт, түнкүсүн активдүү, өсүмдүк бутагы, бүрү ж. б. жана азыктанат. Ургаачысы 2–3 жылда бир жолу 17–18 ай көтөрүп 1, чанда 2ни тууйт. 50–60 жыл жашайт. Эти жана майы тамак-ашка колдонулат, терисинен түрдүү буюмдар жасалат. Саны өтө азайып кеткендиктен, ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
Конденсация
Конденсация – заттар газ абалынан суюк жана катуу абалына өтүшү. Айрыкча суюктуктар тамчы түрүндө акканда толук К. процессине дуушар болот. Техникада суюктук буулары муздак суулар менен кыймыл аракетке келгенде К. учурайт.
Суперкомпьютер
(Super computers - Супер компьютеры) өтө кубаттуу жана өтө кымбат компьютер. Бул систем секундасына жүз миллиондон бир нече миллиардга чейин амал аткарат жана эсептөөнү көп талап кылган аба ырайын алдын ала айтуу, космостук изилдөө долбоорлорун иштеп чыгууда жана түзүлүштөрдү сыноо сыяктуу иштерди аткарууда колдонулат.