cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өзбекстандык кыргыздар
Кыскача таржымакалы
Учурда Ташкент облусунда да бир топ сандагы кыргыздар жашоодо. Ташкент кыргыздары негизинен областтын чыгыш жарымында, Чаткал кырка тоолорун ыктай жайланышкан. Алар анын Бөкө, Пушкин, Чыйырчык (Чырчык), Паркен, Орджоникидзе райондорунун Мискен, Чымген, Күмүшкен, Кабардан, Политотдел, Рават, ХХ партсьезд, Дарман деген жерлерде (мурдагы колхоз-совхоздордун административдик аймактарында) жашашат (Алымбаев Абдрахман,1990,3).
Чапкылдыктар кыргыз урууларынын генеалогиялык классификациясында ичкилик (Булгачы) уруулук тобуна киришери маалым. Мындан сырткары, ушул эле аймакта кыргыздын ават, оргу, нойгут сыяктуу уруулары жашашары аныкталган.
Ошол жердеги информаторлордун айтымында чапкылдыктардын тууган-тушкандары Анжиян, Кокон, Сүлүктү, Лейлек, Кызылкыяда ж.б. жерлерде жашашат. Бул факт кыргыздардын Фергана аймагынын чөлкөмдҮк ич ара миграциясын чагылдырат. Чапкылдыктар: кал, алайлык, чапан, тейит, шабырай, шажыгай, чот. Ташкендик кыргыздар мурун Чаткал кырка тоолорунун батыш капталынан орун алган Нуреката, Аксаката деген абдан кооз жерлерде жашашыптыр.
Уламыш боюнча Нуреката, Аксаката, Беркиата, Көктереката, Көката, Акбилеката, Арапата – жетөө тең бир атанын балдары экен. Бул жерлер жалпысынан Алтынбел деп да аталары маалым. Сырдарыялык кыргыздар негизинен Сырдарыя, Жиззак облустарынын аймактарында жашашат. Бул чөлкөмдө кыргыздын ичкилик уруусуна кирген тейит, кесек уруусунун өкүлдөрүнүн бир бөлүгү жашайт.
Алардын жайгашкан жерлери Заамын, Бакмал, Достук, Ильич райондорунун аймактары.
Тейиттердин уруулук курамы жергиликтүү информаторлордун берген маалыматтарында төмөндөгүдөй бутактарга бөлүнөт: бай тейит, сары тейит, кара тейит, жаман тейит, ак чал тейит, жуман тейит, кыпчак тейит, хан тейит, кесек тейит ж.б. Бай тейиттер: арык, кутуке, куталы, аба манак, кашка.
Сырдарыялык тейиттердин уруулук курамы Лейлек, Каратегин кыргыздарындагы тейиттердин уруулук курамы менен толук дал келет. Бул факт тейиттердин өтө кенен ареалдагы таралуусун чагылдырат. Тейиттердин айрым бөлүктөрү Түндүк Афганистан жана Кытайды (Чыгыш Түркстан) байырлашары жөнүндө даректүү маалыматтар бар.
Бай тейиттер жөнүндө төмөндөгүдөй ылакап кеп бар: «Кутукенин баласын мылтык берип зоого кой, Абай менен Манакты маңдайлашкан жоого кой, Кашкаларды чечилбес кара доого кой, Кутаалынын жигитин чалкалатып ашка кой же болбосо, чара мене башка кой» (Алымбаев Абдрахман, 1990,3).
Сырдарыялык кесектер негизинен бай кесектер (бай кесек - кесек уруусунун эң ири уругу) деп аталышат. Айрым информаторлор аларды тейиттерден таратышат. Бирок, бул көз караш далилдөөнү талап кылат.
Кесек - кыргыздын ичкиликтер уруусунун курамындагы эң кеңири уруулардын бири. Сырдарыялык кесектер - 12 уруктан турушат. Алар төмөнкүлөр: чүчүк, тагайберди, кызыл аяк, кара кесек, кара молдо, сибирчи, таздар, бөксө, ават, найман, чапкылдык, чувулдак.
Бул кесектердин урулук курамы Баткен, Лейлек, Каратегиндеги кесектердин уруулук курамынын аталышы менен толук дал келет. Кесектер – Чыгыш Түркстанда да бар экендиги маалым (Абрамзон 1959, 167).
Демек, аталган кеңири аймактардагы кыргыздардын этностук негизи бир дегенге толук негиз бар.
Ташкенттиктерден айырмаланып, Сырдарыялык кыргыздардын негизги бөлүгү тоо аймактарында жашайт. Ошондуктан аларда тил, улуттук каада-салттар тазараак сакталган. Элдик уламыш, легенда, ал турсун устачылык (темир уста) өнөрү да жоголгон эмес.
Заманбап көйгөйлөр
«Кыргыз-Ата» Элдик саясий партиясынын төрагасы Төлөгөн Келдибаевдин айтымында, өзбекстандык кыргыздардын мектептеринин көйгөйлөрү арбып барат: «Кыргызстандан билим алган кыргыз-тил мугалими да Ташкенттен 3-айлык кошумча билим алууга жана атайын конкурстан өтүүгө милдеттүү. Мындан сырткары Кыргыз мектептеринин аты эле болгону менен заты өзбек мектеп болуп калган, мындайча айтканда кыргыз мектептери ар жылы биринчи класска 3-4 класс кабыл алса анын бири гана кыргыз класс болуп жатат. Буга себеби башталгыч билим берүү тармагында Кыргыз тилдүү китептердин жоктугу, болсо да бир китеп 300-400 сомго чейин жетип, бир балага Кыргыз сому менен эсептегенде 2000-3000 сомго жакын акчаны Ата-энелери таба алышпай балдарын өзбек класска  берүүгө аргасыз болушууда. Буга чейин китеп, окуу куралдары Кыргыз Өкмөттү тарабынан камсыздалып келген». Кыргыз Өкмөтү көмөк көрсөтүп жардам бербесе кыргыз мектептери да жабылып Өзбекстандагы кыргыздар кыргыз тилин билбей калышы толук мүмкүн.
Ошону менен бирге, Ташкенде мектептер үчүн кыргыз тилинде окуу китептери да жарыяланууда, мамлекеттик үналгыда кыргызча редакция ишин улантып келет.
Окская (метро бекети)
Окская — Москва метросунун Некрасовская сызык сындагы станция. 2020-жылы 27-мартта ачылган.
Терек-Суу (Токтогул району)
Терек-Суу — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Токтогул районундагы айыл. Кетмен-Дөбө айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 4 259 киши. (2009)
Газ разряддуу жарык булагы
Газ разряддуу жарык булагы — буу абалындагы газжана башка заттар (мисалы, сымап же галогендер) аркылуу электр тогу өткөндө электр энергиясын оптикалык нурланууга айлантуучу прибор. Ал айнектен, керамикадан же металлдан (тунук терезелүү), ичине электрод киргизилип, цилиндр, сфера же башка формада жасалат. Газ разряддуу жарык булагына люминесценттик чырак, сымап чырагы, газ разрядуу ксенон чырагы, импульстук чырактар жана башка кирет. Булар жарык булагы катары кинопроекцияда, нурландыруучу курулмада, жарык сигнал бергичтерде жана башкаколдонулат.
Жеңиш (Кадамжай району)
Жеңиш (2023-жылдын 1-январына чейин — Халмион) — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Исхак-Полотхан айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы - 4602 киши (2009-жылы).
Шамонино (Уфим району, Башкыртстан)
Шамонино — Башкыртстандын Уфим районундагы кыштак, Русско-Юрмаш айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 21 киши. Почта индекси — 450521, ОКАТО коду — 80252855005.
Боровушка дарыясы (Тяжин куймасы)
Боровушка (Боровская) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тяжин дарыясынын сол жээгинен 144 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Тышкы шилтемелер
]
Шерлок Холмстун эскерүүлөрү
«Шерлок Холмстун эскерүүлөрү» — Артур Конан Дойль жараткан 11 детективдүү аңгемелерден турган жыйнак. 1894-жылы жарыкка чыккан.
Мазмуну
Оригиналдуу жыйнакта «Күмүштүү» аңгемесинен кийин «Картон кутусу» аңгемеси турат.
Ак Сарай эстелиги
Ак Сарай эстелиги - Амир Темир дооруна таандык архитектуралык эстелик. Өзбек Республикасынын Шахрисабз шаарында жайгашкан. Пайдубалы 1380-ж. түптөлгөн. Ал Амир Темирдин Хорезмдеги жеңишинин урматына салынган. Эстеликте чөгөрүлгөн асыл таштар, алтын жалатылган оймо-чиймелер, ошондой эле «798-хижра жылы (16. 10. 1395 - 5.10. 1396)» деген жазуулар бар. Ак Сарайдын курулушу Темирдин уулу Шахруктун тушунда аяктаган. Жазма даректерде 1707-ж. Ак Сарайда Бухара ханы Убайдулла отурганы айтылат. 1403-ж. Шахрисабзда болгон испан элчиси Г. Клавихо Ак Сарайдын өзгөчө көркөмдүүлүгүн жазат. Ак Сарай мамлекеттин жана ЮНЕСКОнун камкордугуна алынган.
Ысык-Көл мамлекеттик коругу
Ысык-Көл мамлекеттик коругу — Кыргыз Республиканын аймагыны алгачкы уюштурулган коргоолуучу жер. 1948-жылы сууда сүзгөн жана суу жээктеринде байырланган канаттууларды жана алардын жашоо чөйрөсүн сактоо максатында түзүлгөн.
Коруктун аймагында сүт эмүүчүлөрдүн 24 түрү, канаттуулардын 232 түрү (аккуу, кызыл тумшук өрдөк, кашкалдак, боз каздар ж.б.), 300 дөн ашык өсүмдүктөрдүн түрлөрү корголот. Өзгөчө Ысык-Көл сууда сүзүүчү канттуулардын кышташындагы ролу өтө маанилүү. Окумуштуулардын маалыматтары боюнча Ысык-Көлдө 100миңге жакын сууда сүзүүчү канаттуулар кышташат, алардан башка жазында жана күзүндө жер которгон канаттууладын жолунда эс алуучу жана тоюнуучу жайы. Алардын негизгилери: өрдөктөр, чулдуктар, ак куулар,ак чардактар ж.б.
Тоотору
Тоотору — Кыястын минген аты. Манасчылар тарабынан Т. ар дайым чоңдугу тоодой учкаяк эле эмес, адамча сүйлөй билген өтө кереметтүү мал катары көрсөтүлөт. Т-ну Кыяс боор эти менен тең көрөт. Андан ажыраган күнү өлөрүн да сезет. Саякбай Каралаевдин варианты варианты боюнча Т. кээде Кыяс баатырдын өзүнөн да акылдуу, Кыяс аны Айчүрөккө аргасыздан бергенде:
Биттейибизде бириктик,
Бармактайда баш коштук,
Кенедей күндө кезиктик,
Эрдигиң бар, эсиң жок Кыяс —
Аялыңа алдаттың (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 956-инв., 84-б.), — деп нааразы болот. Башка бир вариантта да Т. "Катынга атын алдаткан Кан ичме Кыяс аман бол" (Жакшылык Сарыковдун варианты, Кол жазмалар фондусу, 63-инв., 133-б.). Т. менен Айчүрөктүн ортосунда кадимкидей карама-каршы көз караштардын күрөшү жүрөт. Айчүрөк Т-ну дубалап сүйлөтпөй койгондо Т. ага чындап өчөшүп, ала качып жүрүп тоо-ташка уруп өлтүрүүгө аракеттенет. Бирок, Т. канчалык касиеттүү, учкаяк болсо да адамдын акылына баш ийүүгө аргасыз болот. Айчүрөк анын тилин байлап, суук дуба менен колу-бутун матап, бастырбай салат. Акыры Т. Айчүрөк тарабынан Манастын арбагына багышталып союлат.
Рений
Рений (латынча Rhenium), Re – элементтердин мезгилдик системасынын. УИ тобундагы химиялык элемент, катар номери 75, атомдук массасы 186,207. 1869-жылы Д. И. Менделеев 7-топтогу марганецке окшош болгон эки элемент бар экендигин алдын ала айткан. 1925-жылы немец химиктери В. жана И. Ноддактар колумбит минералынан катар номери 75 болгон жаңы элементти табышкан. Жаратылышта рений 2 изотоптон 18575Re жана 18775Re турат. Рений күмүш түстүү ак, оор, кыйындык менен эрий турган, ийилгич жана коррозияга өтө туруктуу металл. Атмосфералык радиусу 1,373Е, тыгызд. 21,03 г/см3; эрүү t 3180°С; кайноо t 5900°С. Кадимки температурада рений абада туруктуу, азот жана суутек менен аракеттенбейт. 300°Сден жогору температурада окистенет (Re203, Re207), күкүрт, галогендер менен аракеттенет (Re2S3, ReS, Re2S7, ReF6 жана ReCl6). Pений бирикмелеринде +7ден –Ire чейинки окистенүү даражасын көрсөтөт. ренийди алуу өтө татаал. Башка металлдардан экстракция жана хроматография жолу менен бөлүп алынат. Рений ысыкка жана коррозияга абдан туруктуу. Анын куймалары электр техникада, авиацияда, ракета жана космос иштеринде, атом техникасында пайдаланылат. Ренийдин платина менен куймасы термоэлемент катары 1900°Сге чейинки температураны өлчөө үчүн колдонулат. Ошондой эле электр лампаларынын ренийден жасалган зымдары вольфрамга караганда чыдамдуу келет. Рений көпчүлүк химиялык реакциялардын катализатору болуп саналат.
Дипломатиялык почта
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Импорттук товарлар
Импорттук товарлар – КРдин бажы аймагына ташылып келинген товарлар. Алар чет өлкөдө өндүрүлгөн товарлар эле эмес, ошондой эле атамекендик өндүрүштүн КРден экспорттолгон, андан кийин кайра бажы аймагына ташылып келген товарлар да болушу мүмкүн. Импорттук (ташылып келинген) товарлар түшүнүгү жүргүнчүлөр алып келген товарларга да таратылат.
Фихтах
Фихтах - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Реген (район)|Реген районуна карайт. Төмөнкү Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 8002 (2013-ж.). Аянты – 62.48 км2.
Пифферо
Пифферо (итал. piffero - сурнай-чы) – 1. Италиялыктардын сурнай сымал кош чымылдактуу үйлөмө музыкалык аспабы. 15-кылымдан тартып белгилүү. 2. Туурасынан жана тике бойлотуп кармалып ойнолуучу үйлөмө музыкалык аспаптардын италиялыктар тарабынан жалпы аталышы. 3. Органдын добуш бийиктигинин деңгээли.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Гаосюн метросу
Гаосюн метросу – Гаосюн шаарынын метросу. Метросу 9-март 2008-жылы ачылат.
Смоленская (метро бекети, Арбатско-Покровская сызыгы)
Смоленская — Москва метросунун Арбатско-Покровская сызыксындагы станция. 1953-жылы 5-апрельда ачылган.
Импорттук улуксат (фитосанитардык тастыктама)
Импорттук улуксат (фитосанитардык тастыктама) – өсүмдүктөрдү коргоо боюнча эларалык конвенцияда бекитилген тариз боюнча даярдалган тастыктама.
Смоленская (метро бекети, Арбатско-Покровская сызыгы)
22-февраль 2020-жыл — 9-июль 2021-жылдыны жаны жылга чейин бекетинин калыбына келтирүү жана эскалатор алмаштыруу үчүн жабык.
Рашидов Шараф Рашидович
Рашидов Шараф Рашидович (24. 10(6. 11). 1917, Жызак ш., азыркы Өзбекстан - 1992, Ташкенг) - советтик мамлекеттик жана партиялык ишмер, өзбек жазуучусу. Эки жолу Социалисттик Эмгектин баатыры (1974, 1977). 1939-жылдан КПСС мүчөсү. Дыйкан үй-бүлөсүнөн. Самаркандагы Өзбек университетинин филология факультетин (1941), ВКП(б) БКш караштуу Жогорку партиялык мектепти (1948, сырттан) бүткөн.
Кийин бул тема кеңейтилип, «Бороондон күчтүү» (1958) романында берилген. Ата Мекендик согуш мезгилинде тылдагы элдин баатырдыгын даңазалаган «Кубаттуу толкундар» (1964) романын жазган.
Рашидовдун «Кашмир баяны» (1956) романтикалык повестинде элинин эркиндик үчүң болгон күрөшүнө арналган. 1950-жылы «Тарыхтын чечими» аттуу публицистикалык макалаларынын жыйнагы, 1967-жылы «Достуктун байрагы» китеби чыккан. Рашидовдун сын макалалары советтик адабияттын актуалдуу проблемаларына арналган.
Жети Ленин ордени, башка 4 орден жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Дуа Липа
Балалыгы
Дуа Липа 1995-жылы 22-августта Лондон шаарында туулган. Анын ысымы «Дуа» албан тилинен «Мен сүйөм», «Мен каалайм», «Муктажмын» деп которулат. Дуанын ата-энеси — Косоволук этникалык албандар, Приштинадан 1990-жылдары көчүп кеткен. Липа Sylvia Young Theatre School мектебинде окуган. Ал өзүнүн атасы Дукагжина Липанын ырларын угуп өскөн. 2008-жылы Косово Сербиядан көз карансыздык алгандан кийин үй-бүлөсү менен Косового кайтышкан. Дуа 15 жашында музыкалык мансабын улантуу үчүн кайта Лондонго кетип, достору менен жашап баштаган. 16 жашында модельдик карьерасын баштаган.
Жеке жашоосу
2018-жылы январь айында Липа жигити Пол Клейн менен кол үзгөнү тууралуу айтылган. Пол менен беш ай бирге болгон. Азыр Липа Айзек Кэрью менен мамиледе турат.
Кайрымдуулук
2016-жылы жайында Дуа атасы менен бирге Sunny Hill Foundation фондун түзгөн. Бул фонд ата-энесинин мекени Косовонун жашоочуларына жардам берүүнү көздөйт.
Аксарбашыл
Аксарбашыл - адамдар башына оор иш түшкөндө (кыйын оору, кырсык ж. б.) же сүйүнгөндө, тилек тилеп кудай жолуна аталып союлуучу мал. Аксарбашыл деп бул түшүнүк ислам динин кабыл алганга чейин эле пайда болуп, кийинчерээк ал диний мүнөзгө ээ боло баштаган. Аксарбашылга союлчу жандыктын өңү адегенде ак, боз болсо, бара-бара анын түсү ылганбай калган. Аксарбашыл ырымы «Манас» эпосунда айкын чагылдырылган. Чыйырдынын толгоосу күчөп, кыйналып жаткан учурда «Алып келип бай Жакып Аксарыбашыл кой чалды, Ай туякка бээ чалды. Ай мүйүзгө уй чалды», деп эскерилет. Азыр да эл арасында Аксарбашыл атоо учурайт.
Газ толтурулган пластиктер
Газ толтурулган пластиктер — көңдөй пайда кылуучу заттардын жардамы же башка ыкмалар менен көптүрүлгөн полимердик материалдар (толтургучу газ). Шарттуу түрдө пенопласт (туюк көңдөй) жана поропласт (ачык көңдөй) болуп бөлүнөт. Серпилгичтик мүнөздөмөсү боюнча катуу, анча катуу эмес жана ийилгич болот. Газ толтурулган пластиктер ар кандай полимерден түрдүү ыкма менен алынат: 1) көбүктү механикалык түрдө чайкап туруп катыруу аркылуу; 2) алдынала ысытканда полимерге киргизилген көңдөйлөгүчтүн ажыроосунан; 3) полимерде жүрүүчү реакциядан бөлүнүп чыккан газ түрүндөгү продукциялардан. Газ толтурулган пластиктердин өзгөчө түрү синтактикалык көбүктөр. Булардын тыгыздыгы төмөн жана жылуулук, үн, электр өткөрбөгүчтүгү менен айырмаланат. Газ толтурулган пластиктер көп катмарлуу конструкцияларда толтургуч катары, муздаткыч курулманын жылуулук өткөрбөстүгүн жана электр кабелдеринин изоляциясын камсыз кылууда, калкыма каражаттарды жасоодо, газ менен суюктук үчүн чыпка жана амортизациялык материал (мисалы, мебель жасоодо) катары колдонулат. Полиуретан, полистирол жана поливинилхлориддин негизинде жасалган газ толтурулган пластиктер кеңири пайдаланылат.
Рейтинг
Рейтинг (англ. rating – баа) – кайсы бир адамдын, уюмдун, топтун, белгилүү убактагы алардын ишмердүүлүгүн, программасын, пландарын, саясатын баалоонун жекече сандык көрсөткүчү; кандайдыр бир добуш берүүнүн, социологиялык суроо-жооптордун, анкеталардын анализинин негизинде чыгарылат; дегеле калкка кеңири таанымал ишмердин жалпыга белгилүүлүгүнүн деңгээли.
Дипломатиялык рангдар
Дипломатиялык рангдар – дипломатиялык кызматкерлерге берилүүчү бөтөнчө наамдар. Дипломатиялык рангдар берүү тартиби ар бир мамлекеттин ички мыйзамдарында белгиленет. Мындай Дипломатиялык рангдарга элчи, өкүл, кеңешчи, 1-, 2-, 3-катчы, атташе жана башка кирет.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Себет
Себет:
Риформинг
Риформинг (англ. reform — кайра оңдоо, жакшыртуу) — крекинг бир түрү. Крекинг баштапкы сырьёсу менен айырмаланат. Р. үчүн нефтини буулантып айдоодон алынган оор бензин жана лигроин колдонулат. Эгерде алгачкы зат кайра иштетүүнүн максаты октандык саны жогору болгон бензинди алуу гана болсо, мындай метод термиялык Р. деп аталат. Кийинки мезгилде нефтехимия өнөр жайда термиялык Р. ордуна катализдүү Р. колдонула баштады. Катализдүү Р. басым алдында суутек чөйрөсүндө катализаторлор (платина, молибден,  хром оксиддери) катышуусу менен жүргүзүлөт. Азыркы мезгилде Р. түрлөрү көп, алар биринен бири про-цесстерди жүргүзүү шарты (темп-расы, басымы, катализатору) менен айырмаланат. Бул процесс бензин сапатын жогорулатуу, таза ароматтуу углеводородду алуу жана органикалык синтезге керек болуучу  суутек, метан, этан, пропан жана башка газ бирикмелерин өндүрүү үчүн колдонулат. Р. ил. негизин Н. Д. Зелинский жана анын окуучулары иштеп чыккан.
Себет
Илгери темирге жалатылган күмүш бетиндеги оюм-чийимге мөөр түшүрүү ыкмасы жергеде кеңири таралган. Аны жалпысынан «себет» деп да айтат. Айлакер зергерлер күмүш буюмунун түбөлүк өчпөй, кооз көрүнүп калышы үчүн жекече чеберчиликтери менен «боекту» (сыяны) өз колдорунан чыгарышат. Аны жасап алуунун ар кандай түрлөрү бар. Мунун ички сырын, кандай касиетке ээ экендигин бир гана чебердин өзү билет. Ошондуктан, ал ыкмалар бири-бирине окшошпойт.
Кызыл жездин, күкүрттүн, коргошундун жана таза күмүштүн кошундусун мыскыл таразага так тартат да, бул заттардын бирөөсүнүн үлүшүн оодугураак алат. Баарын аябай аралаштырып, тышы темир, ичи чопо чөйчөктү «эриткич» деп айтат. Ошол идишке салып, мүнөздүү эритип туруп, муну кызыл чоң болгон жыгач көмүр менен аралаштырат. Эритме бышкан чакта кара баркуттай жылт-жулт кулпунуп калат. Аны таза темирге куйганда, ал дароо эле колдоюп сууйт. Аны тозгоктой майда талкалап, кичине чөйчөкчөсүнө салып, «ак данакерди» кошот. Оюм-чийим түшкөн жайга кенедей калакчасы менен кылдат салып, оттун табына этият кармаганда ошол чуңкурча толот. Муну абдан кургатып, өгөөлөп койгондо, кол менен даана тарткандай күмүштүн көркөм оюму пайда болот. Мындай «сыя төгүү» (себеттөө) менен түшкөн тигил же бул күмүш бетине берилген элдик оюмдарды көпчүлүк жерлерде «зооткер» («зоот түшүрүү») деп аташат. Натыйжада, ал күмүштүн негизги «саймасы» болуп эсептелет.
Чөйчөкчө кылып кургатып алган чопого мистин (кызыл жез), жездин (сары жез) өз өлчөмүн мыскал таразага тартып алып кайнатат. Бул эки заттын бириктирип эритип, ага коргошунду кошот. Зергер кайнатып жатканда утуру күкүрттөн салып аралаштырып турат. Бир кезде кайноосу жеткилең болгон бул суюктук жалтылдап чыкканда гана аны чыгарып алат, Чыгарар замат муну жука темирге куят. Аны катырып туруп, күлбото кылып талкалап алат. Айрым зергерлер минтип жасалган себетке суу кошуп эзип, аны металл бетине түшкөн көркөм оюм чийимге кичинекей калакчасы аркылуу кылдат куюп, кайра отко кармаганда себет агарып ысып чыгат. Аны чычырканактын көмүрүнө көмөт да, алаа көөрүгү менен жай басат. Мында буюм жалпы карайып калат. Зергер себет жабылган ал буюмду өгөөлөгөндө күмүш оюму кашкая көрүнөт. Чебер ал оюмга дагы жандама чийим түшүрөт.
Коргошун, күкүрт, күмүш — үчөөнүн кошмосунун ич ара үлүштөрүн таразалап, бири-биринен ашык-кем өлчөп, аларды үч-төрт курдай кайра эритип, кайра майдалап, кайра эритип, кайра майдалайт. «Сыяны» алтын-күмүш гана кабыл алат. Мындай көрүнүш асыл заттардын касиетин баамдатат. Минтип, мөөр түшүрүү сыянын (себеттин) бөтөнчөлүктөрүн көргөзөт. Себетти күмүш бетине түшүрүүгө зергер адегенде берилүүчү оюмду чийип, анан аны аябай жылтылдата тазалайт. Ношотур порошокту сууга эзип, ага күлмайда «сыяны» кошуп, буламыктай суюктукта жууруп, аябай аралаштырат. Ошонун өзүнүн калакчасы менен оюм-чийимдин үстүнө этият жаткызат. Аны отко коюп ысытканда мөлтүлдөп эрип чыкканын зергер даана билет. Эгер оттун табына өткөрө кармап койсо, себеттин сапаты жоголуп, түшкөн мөөр узакка сактала албайт. Түшкөн сыя суугандан кийин өгөө аркылуу тазаланат. Аны жылтыратып, жүзүнө чыгаруу үчүн бүгүнкү чеберлердин өзүнчө механизми бар. Алар — азем үлгүлөрүндө көбүнчө «ай», «жарым ай», «шөкүлө» өңдөнгөн түспөлдү арбын кармап келүүдө. Аларга шуру, маржан чачыктарын чыгарат. Мындан майда гүл өңдүү калакчалар пайда болот. Ошондо зергердин устакерчилик өз жүзү, чыгармачылык бөтөнчөлүктөрү келип чыгат.
Тоо-Челек
Турбай-тынбай эр издеп,
Талаа-Челек басты эми
Тоо-Челекти ашты эми,
Ысык-Көлдү кыдырып,
Кызыл-Кыя барды эми (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 363), — деп айтылат. Географиялык реалияда Алматы облусундагы капчыгай, өрөөн, суу.
Акселератор
Акселератор - (лат. ассе1его - ылдамдатуу) рынок экономикасын мамлекеттик жөнгө салууда пайдаланылуучу көрсөткүч. А. принциби керектөө чыгымдарынын көбөйүшү же азайышы капиталдын топтолушуна өзгөртүү киргизүүсүнөн келип чыгат. Амер. экономист Дж. Хикс (1950) ж-а кейнечилердин башка өкүлдөрү тарабынан өркүндөтүлгөн.
Арбатская (метро бекети, Арбатско-Покровская сызыгы)
Арбатская — Москва метросунун Арбатско-Покровская сызыксындагы станция. 1953-жылы 5-апрельда ачылган.
Виола Дэвис
Виола Дэвис (англ. Viola Davis; 1965-жылы 11-август) – америкалык актриса жана продюсер. Дэвис "Оскар" сыйлыгынын үч номинациясына талапкерлиги коюлуп, бирөөнү уткан жана "Эмми", "Оскар", "Тони" сыйлыктарына татыган жалгыз афро-америкалык актриса. 2012чи жана 2017-жылы актриса Time журналдын "Дүйнөдөгү эң таасирдүү 100 инсан" тизмесине кирген.
2014-жылдан тартып Дэвис ABC каналынын "Кылмыш кылып жазадан кутулуу мүмкүнчүлүктөрү" (англ. How to Get Away with Murder) телевизиондук драмасында адвокат Аннализ Китингтин ролун аткарып 2015-жылы прайм-тайм "Эмми" сыйлыгынын "Драма сериалында роль аткарган көрүнүктүү башкы ролдогу актриса" номинациясына татыган биринчи афро-америкалык актриса болгон. Бул роль үчүн актриса 2015чи жана 2016-жылы SAG сыйлыгына татыган. 2016-жылы актриса "Жан кечтилер тобу" (англ. Suicide Squad) тасмада Аманда Уоллердин ролун аткарган жана "Тосмолор" тасма адаптациясында Роуз Макссондун ролун аткарып "Оскар", BAFTA, Critics' Choice Award, SAG жана "Алтын глобус " сыйлыктардын "Экинчи пландагы эң мыкты актриса" номинацияларына татыган. Дэвис күйөөсү Жүлиус Теннон менен бирге JuVee Productions компаниясынын негиздөөчүлөрү. Актриса компаниясынын "Лила менен Ева" (англ. Lila & Eve, 2015) жана "Камкордук" (англ. Custody, 2016) тасмаларында тартылган.
Ер-Хасуй-Яха
Ер-Хасуй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пухуча-Яха дарыясынын оң жээгинен 105 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
"Толтой"
"Толтой" (Керме-Тоодогу) — кызыл-суулук (Кытай Эл Ресубликасы) кыргыздардын эпосу, "Манас" үчилтигинин кошумча бөлүгү. Бул эпос өзүнүн композияциялык түзүлүшү жана сюжетинин өзгөчөлүгү боюнча "Семетей" эпосунун каарманы Толтойдун жигиттик курагынан өмүрүнүн акырына чейинки окуяны камтыйт. Эпостун композициялык курулушу өз алдынча сюжеттик өзөктү түзгөн бир канча эпизоддордон куралып, ал эпизоддордун мазмуну башкы каарман Толтойдун тегерегине топтоштурулган.
Баян негизинен Толтой баатырдын көрсөткөн эрдиктери, өмүрү жана баатырдык жүрүштөрү жөнүндө толук айтылган. "Толтой" эпосу кызыл-суулук кыргыздарда айтылып, баатырдык баян катары кеңири тараган чыгармалардан болгон. Бул баатырдык баянды 1916—30-ж. манасчы Жусуп Мамайдын агасы Балбай жазып, кагазга түшүргөн. Кытайдагы "маданий төңкөрүш" жылдары Балбай абакка отургандан кийин элдик көптөгөн мурастар менен кошо "Толтой" эпосу да жоголуп кеткен. Бирок, кол жазманы өз учурунда окуп калган Жусуп Мамай жатка сактап калган.
Толтой жөнүндөгү баян бизде "Манас" үчилтигинин экинчи бөлүмү "Семетей" эпосунда өзүнчө эпизод болуп, "Чынкожо, Толтой чатагы" деп аталат. "Семетей" эпосунда бул эпизод варианттарда бир мазмундагы сюжеттик өзөктү берсе да айрым бир кырдаалдарда деталдык көрүнүштөрү, образдык сүрөттөмөлөрү, жүргүзгөн аракеттери, кыял-жоруктары жагынан айырмачылыкка ээ экендигин белгилей кетүүгө болот. Жусуп Мамайдын айтуусунда бул эпос Толтойдун балалык чагы, Толтойдун баатырдыктары, Чынкожонун Толтойду азгыра башташы жана Толтойдун адашуусу деген төрт бөлүктөн турат. Ал бөлүктөр өз ичинен бир нечелеген эпизоддорго бөлүнүп, бир композициялык курулушту түзгөн баш каармандын өмүрүн жана баатырдык жортуулдарын баяндаган сюжеттик өзөккө ээ. Эпостун башталыш окуяларында Толтой кыргыз элинин бейкутчулугун сактаган адилет баатыр катары сүрөттөлөт. Эпостун мазмуну дүйнөлүк эпостордо салт катары көп колдонулуучу баатырдын аттанып чыгып башка баатырларды издөөсү же аңчылыкка жалгыз чыгып кетүүсү сыяктуу мотивдердин негизинде ар бир баатырдын өзүнө теңтайлашкан баатырларга кездешип, беттешкени менен башталат. Толтой жөнүндөгү баян ушул мотив аркылуу ачылып, ал эч кимге айтпастан, алгачкы кар жааганда тайганы менен бүркүтүн алып сонорго аттанып кетет. Бир нече күндөн кийин жер чалып жүргөн кызылбаш элинин каны Контукчу баатырга келип кабылат. Эки баатырдын кездешүүсүндөгү кырдаал окуяны андан ары өөрчүтүп, чыйралта баштайт. Жер кыдырып, өз аймагынан алыстап кеткен айрым баатырларды же сапарда жүргөндөрдү Контукчу тоноп, чаап алып турган. Анын ой-максаты жамандык, баскынчылыкты көздөгөн. Контукчу Толтойго кездешкенде да аны өлтүрүп же кармап кетүүнү ойлоп, карасанатайлык жасоого аракеттенген. Бирок анын бул максаты ишке ашпай, тилеген ою таш кабат. Окуя андан нары өөрчүп олтуруп, барган сайын чыйралып курчуйт. Ар кандай баатыр өз жеринин жана элинин тынчтыгын сактоо үчүн кандай гана кырдаалда болбосун анын коопсуздугу үчүн кам көрөт. Бир жагынан өз элинин камын жесе да негизги ою олжо табуу болгондуктан Контукчу да, кийинки окуядагы түркмөндүн каны Кырымдын уулу Камангил да баскынчылык максатты көздөшкөн. Камангил Толтойдун ким экендигин билген соң айткан саламын алик албастан, аны кемсинтип жалгыз жедигер элин эмес, жалпы кыргызды баш ийдире тургандыгын айтып, жекеге чакырат. Манас баатырдын өлгөнүн уккан Камангил Толтойго өкүм сүйлөп:
Контукчу, Толтой сен тургай,
Айкөл Манас, Алмамбет,
Чубак, Сыргак каракөк,
Кыргылчал баштап кыркынын,
Чыгарып сыпсыйпылын,
Аралап кирип баргамын,
Чынкожо менен Толтой жөнүндө айтылган баян биздеги манасчыларда "Чынкожо, Толтой чатагы" деген эпизоддо "Семетей" эпосунда сүрөттөлөт. "Семетей" эпосунун варианттарында өзгөчө көңүл Чынкожого бөлүнөт да, ар бир манасчы өз алдынча Чынкожонун образын ар кыл мааниде талкууга алышат. Негизги варианттардан болгон С. Каралаевдин айтуусунда Семетей Чынкожону ага катарында эсептеп ага кеңеш салып, Коңурбайга аттануу жөнүндө өз ара сүйлөшүүлөрдү жүргүзүшөт. Ш. Рысмендеевде Семетейдин сунушуна макул болуп, Чынкожо эли менен Семетейге келе жатканда артынан келген чабармандан досу Толтойдун айлын кызылбаштар чаап жаткандыгын угуп, элин таштап, Толтойго жардамга кетет. Астынан тосуп чыккан Семетей Толтойду кызылбаштардан куткарууга Чынкожонун кеткенин укканда Семетей нааразы болот да элин кырып, кайра кетип калат. Мына ушундай абалга нааразы болгон Чынкожо чындап эле каршыга баштайт. Манасчылардын айтуусундагы Чынкожого байланыштуу окуяда Семетей менен, ошондой эле айрымдарында Манастын ортосундагы араздашуу мотиви бирдейликти түзсө да алардын талкууланышы, окуянын жүйөлөнүшү ар кимисинде ар башка жагдайда чечилгендиги менен айырмаланып турат. Мына ушундай жагдайдан караганда бирдейликти түзгөнү менен айырмачылыктары ачык. Чынкожо тең аталык кылып, Семетейге бийликти бергиси келбей, ага каршылык көрсөтүп андан өч алуунун жолун издейт. Толтой менен Байторуга жолугушуп, достошот. Анын арамдык оюн билбеген жана андай түшүнүк оюнда жок жаш Толтой Чынкожонун купулуна толуп, өзү каалагандай жолдош таап, достошконуна ыраазы болуп, айлына кетет. Ооруп төшөктө жаткан Багыш уулу Толтой менен увазири Байтеке экөөнө калтырган керээзинде:
Биринчи айтар бул кебим,
Башка акылга кирбеген.
Ар кандай иш болсо да,
Арстан Манас айкөлдүн
Тукумуна тийбегин деп өтүнөт. Кыргыз эли Манастын үзүрүн көрүп, анын колдоосу менен өз алдынча эл болуп жашагандыгын, Коңурбайдын кордугунан куткаргандыгын жана Таш-Кыянын белинде Семетейге оолукканын "байкап көрсөм мен аны, атасынан зал экен", — деп эскерет да:
Арамдык кылса ким ага,
Акыры түбү кар экен.
Кебиме менин кулак сал,
Керээзди угар туяк кал.
Кан Манастын тукумга
Катышпагын билип ал, — деп, Багыш аталык керээзинде Манастын тукумуна каршы тургандын иши оңолбосун билгичтик менен Толтойго кулакдар кылат. Семетейди көргөнү Таш-Кыяга барганда суукка алдырган Багыш, Толтой менен Байтекеге керээзин айтып бүтөрү менен дүйнөдөн кайтат. Багыштын өлүмү Чынкожонун Толтойго тезирээк жакындашына чоң түрткү берет. Багыштын сөөгү коюлгандан кийин, анын ашы жөнүндө сөз болот. Толтой атасынын керээзин ортого салганда Чынкожо туурадан чыгып Багыштын кадыры үчүн аш бербесе элге уят боло турганын эскерип, дос катары ашка чыгымдала турган малдын жарымын төлөп, Толтойдун ишенимине кирет. Чынкожонун азгыруусуна кирген Толтой Семетей менен Жалгызекке кабарлабай туруп, атасынын ашына элди чакырат. Ашка чакыруусуз келген Коңурбай күч менен коркута баштаганда Чынкожо ачуусу келген Толтойду токтотуп, Коңурбайга тартуу берип куйтулук кылат. Чынкожо ашты башкарып, Толтой өз бийлигине ээ боло албай калат. Ашта Коңурбайдын зомбулугун көргөн жедигер эли бир топ жапа чегишет. Намыстанган Толтой, аялы Байтору Коңурбайга каршы чыгышат. Байторуга ок жаңылып, ажал табат. Толтойдун энөөлүгү, ак көңүл алабармандыгын Чынкожо өзүнүн арам оюна пайдаланат. Аш берилип бүткөн соң Чынкожо Семетейге нааразы экендигин, аны кордоп, ала турган катыны Айчүрөктү тартып алып, Толтойго берээрин айтат. Бирок ага Толтой макул болбой атасынын керээзин эскерип:
Эми атамдын жолун тандаймын,
Арстан уулу Семеңдин,
Мен алам деп барбаймын.
Тийишсем шердин уулуна,
Түбүндө тирүү калбаймын, — дейт.
Толтойдун Семетейге каршы турайын деген ниети жок болсо да Чынкожонун арам саясатына акыры кошулууга аргасыз болот. Аны менен бирге Акун кандын шаарын камоого мажбурланат. Толтойдун Семетей менен беттешүүгө ниети болбосо да мурдагы Чынкожо менен антташкан сөзүнөн кайта албай анын талабын аткарууга аргасыз болот. Акырында Толтой Чынкожого карата:
Дос оозанып башынан,
Торуңа сенин чалындым.
Ойлонсом, сен деп жүрүп,
Кутулгус чырга малындым, — деп чын сырын айтат.
Чынында эле Чынкожо аны нары калчап, бери калчап, ак көңүл немени азгырып, акыры экөө тең курман болушат. "Манас" эпосунда Чынкожонун тилине кирген күндөн баштап, анын жүргүзгөн иш аракеттери терс мааниде баяндалып турса да, элдик идеал катарында Толтой өзүнүн Чынкожого жасаган мамилелери менен чындык үчүн күрөшкөн каарман экендиги ачык эле сүрөттөлөт.
"Семетейдин" мейли биздеги варианттарында болсун, мейли Ж. Мамайдын айтканында болсун Айчүрөккө байланыштуу айтылган окуя толук берилет. Айчүрөктүн баатырларды сынашы, Чачыкейге жолугушу, Акшумкарды алып качышы, Семетейдин Акшумкарды издеп чыгышы, Үргөнч суусунан өтүшү жана Айчүрөккө жолугушу сыяктуу окуялар тигил же бул өзгөчөлүктөрүнө карабастан "Толтой" эпосунда толук берилбестен, айрым бир маанилүү деталдык көрүнүштөрү алынып, калгандары, схемалык жол менен сүрөттөлөт да Семетейди Үргөнчкө келгенде Айчүрөк тосуп алат. "Семетей" эпосунда Толтойдун уулу Кыяс жөнүндө да кеңири баян бар. Ал эми "Толтой" эпосунда Толтойдон бала жок болуп, иниси Кыязды асырап багып жүргөндүктөн, эл аны баласы деп атап калышкан. Бирок эки эпостогу Толтой, Чынкожо, Айчүрөккө байланыштуу айтылган окуя сөзмө сөз бирин экинчиси кайталап калган деп айтууга болбойт. Ар бири өз алдынча сюжеттик курулмага, мотивдик кырдаалга образдык системага жана көркөм ыкмаларга ээ. Кызыл-суулук кыргыздардын "Толтой" эпосунда Толтой элдик баатыр катарында сүрөттөлөт. Ал өзүнүн баатырдык күчүн жалгыз гана жедигер элинин бейкутчулугу үчүн жумшабастан, ошондой эле ал жалпы кыргыз элинин тынчтыгын сактоого арнаган баатырлардан болгон. Анын башкы максаты жалпы кыргыз элинин кызыкчылыгы үчүн күрөшүп, элди жана жерди жат душмандардан коргоо үчүн күрөшкөн баатыр экендиги эпикалык фабуланы камтыган. "Толтой" эпосунун сюжеттик курулушу, мотивдердин жүйөлөнүшү, көркөм образдардын талкууланышы эпиканын мыйзам ченеминен сырткары кетпестен, анын койгон проблемалык маселелерин толугу менен чече алган.
Сейнт Вэрнард (Огайо)
Сейнт Вэрнард (Огайо) (St. Bernard) — Огайо штатынын Hamilton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4368 киши. Болжолдуу аянты - 4.0 км². FIPS коду — 39-69470.
Шалтаев, Болот
Шалтаев, Болот – театр  артисти.
Таежная (Анга куймасы)
Таёжная — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Анга дарыясынын оң жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Шалтаев, Болот
Өмүр баяны жана чыгармачылыгы
Болот Шалтаев орто мектепти аяктагандан кийин  1952-жылы Москвадагы А.В.Луначарский атындагы театр өнөрү институтуна (ГИТИС) окууга өтөт. Институтту 1957-жылы ийгиликтүү аяктап келип, курсташтары А.Кыдырназаров, С. Далбаев, А.Өмүралиев,  А.Усупбеков,  З.Молдобаева  ж.б. менен Фрунзе шаарындагы Кыргыз мамлекеттик драма театрына кызматка аланат. Ушул театрда Б.Шалтаев өмүрүнүн акырына чейин ийгиликтүү эмгектенген. Кыргызга таанымал артист Жамал Сейдакматованын жубайы болгон.
Чыгармачылыгы
Болот Шалтаев Кыргыз драма театрында ар түрдүү пландагы ролдорду чыгармачылык эргүү, өзүнө гана таандык индивидуалдуу өзгөчөлүк менен аткарган, кийинки муун кумир туткан өтө таланттуу актер болгон. Анын өзүн сахнада “шамалдай” алып жүргөнү, күчтүү темпераменти, башкаларга окшобогон үнүн өзгөчө тембри, артисттик техниканы укмуштай пайдалана билгени көрүүчүлөргө катуу таасир эткен. Б.Шалтаевдин кыргыз театрынын тарыхына кирген, этаптуу ролдорунун бири англиялык улуу драматург В.Шекспирдин “Азоого чалма” комедиясындагы Петруччионун ролу. Бул спектаклде ал жубайы Жамал Сейдакматова экөө сахнада өнөк болушуп, бирге ойношкон. Ж.Сейдакматова бул оюнда Катаринаны аткарган. Бул ролго удаа эле Б.Шалтаев дагы бир “жылдыздуу роль” ойнойт. Ал Ш.Садыбакасовдун “Ак боз ат” драмасындагы Б.Шалтаев жараткан Шамурдун эстен чыккыс образы. Айрыкча Б.Шалтаев ойногон, башкырт акыны жана драматургу Мустай Каримдин “Ай тутулган түндө” трагедиясындагы Думанасы, кыргыз актердук мектебинин хрестоматиясына кире турган өтө таланттуу жаралган образдардан болуп саналат. Б.Шалтаевдин өзгөчө тембри менен кыргызчага которулган ондогон фильмдер кыргыз элине таанымал болгон.
Таежная (Анга куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ренегат
Ренегат (лат. renegare – баш тартуу) – өзүнүн бекем ишенимдерин өзгөрткөн жана каршылашынын лагерине өтүп кеткен адам; чыккынчы деген мааниде.
Щёлковская (метро бекети)
Щёлковская — Москва метросунун Арбатско-Покровская сызыксындагы станция. 1963-жылы 22-июльда ачылган.
Энелер мектеби
Энелер мектеби - Чех педагогу Я. А. Коменский өзүнөн мурдагы окумуштуулардын жана үй-бүлөдөгү тарбия тажрыйбаларын пайдаланып, биринчилерден болуп мектепке чейинки курактагы балдарга үй-бүлөдө тарбия-таалим берүү жөнүндөгү (1629–32-ж.) ойлорун педагогика чыгармаларында жазган.
Я. А. Коменскийдин «Энелер мектеби» деген чыгармасында 6 жашка чейинки балдар менен уюштурулуучу нравалык-диндик, акыл, ден соолукту чыңдоо жана эмгекке тарбиялоо боюнча иш-аракеттердин мазмуну жана методдору чагылдырылган. «Энелер мектеби» максаты мектепке чейинки курактагы балдарды мектепте окууга даярдоо болгон.
Социалдык-экономикалык өзгөрүүлөргө байланыштуу республикадагы көптөгөн балдар бакчалары жабылып, мектепке чейинки курактагы балдардын 80–85%тен ашыгы үй-бүлө шартында тарбияланууда.
Мектепке чейинки мекемелерге тартылбай калган балдарды үй-бүлө же балдар бакчаларынын, башталгыч мектептердин шартында мектепке ар тараптан ийгиликтүү даярдоо максатында Кыргыз билим берүү академиясынын доценттери Л. В. Усенко, К. С. Сейдекулова тарабынан «Энелер мектеби» («Материнская школа») программасы 2001-жылы түзүлгөн.
Программа үй-бүлө шартында же балдар бакчаларында балдардын кыска мөөнөттө болушуп, мектепке даярдык алуусуна арналган. Ошондой эле программа республикадагы мектепке чейинки 3–6 жаш курактагы балдарга альтернативдүү билим берүүнү уюштуруунун негизи болуп эсептелет.
«Энелер мектеби» ата-энелердин суроо-талаптарына ылайык 2 сааттан 4–8 саатка чейин иштейт. Программа балдардын ар кандай максаттуу: дидактикалык, кыймылдуу оюндарын, ыр-бий, сүрөт тартуу, ийлеп чаптоо, кесип чаптоо, конструкциялоо, тил үйрөнүү, эне тилин өстүрүү, жөнөкөй математикалык түшүнүктөрүн калыптандыруу ж. б. ишмердүүлүктөрүн камтыйт. Азыркы күндө республикабызда 50дөн ашык «Энелер мектеби» уюштурулган.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Райнис
1905-жылы Швейцарияга кетип, анда 1920-жылга чейин жашаган Мекенине кайтып келген соң сеймдин депутаты жана революциячыл акын катары латыш буржуазиясынын реакциячыл саясатын айыптаган. Анын «От жана түн» (1905), «Алгын тулпар» (1910), «Сок, шамалым!» (1913), «Иосиф жана бир туугандары» (1919) пьесалары, «Көгүлтүр кечтин алыскы жаңырыгы» (1903), «Бурганактын күчөшү» (1905), «Жаш күч» (1907) ж. б. ыр жыйнактары латыш адабиятынын алтын казынасынан орун алды. Юрмала шаарында Райнистин музей үйү бар.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Шмидт (Уфим району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Пипа
Пипа - кытайлыктардын хордофондор түркүмүндөгү музыкалык аспабы. Жалпы уз. адатта 1 мге жакын, ал эми чарасынын жазылыгы 30-40 см. Мойну кыска келип, анда 4 берене жайгашкан. Калгандары аспаптын капкагынан орун алат. Адатта Пипа беренелеринин саны 13-14кө жетет. Кылдары 4-5. Пипа жеке аткаруучулар жана ансамблдин катышуучулары тарабынан колдонулат. Алар ырды, көркөм окууну коштойт. Кытай жазмаларына караганда Пипанын байыркытүрү 4-кылымда Борбордук Азиядан барган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Таоюань метросу
Таоюань метросу – Таоюань шаарынын метросу. Метросу 2-март 2017-жылы ачылат.
Инаугурация
Инаугурация (Башчынын милдет башталыш) - (англиялык inauguration, лат. inagurо жарык кылуу, арноо, ардактоо, түшүнүктүү кылуу) – бир катар өлкөлөрдө жаңы же кайра шайланган мамлекет башчысынын кызматына киришүү алдында өткөрүлгөн салтанаттуу ант берүү аземи. Парламент алдында президенттин ант берүүсү (конституцияга, айрым өлкөлөрдө Библияга же Куранга) инаугурациянын өзөктүү моменти, конституциялык маанидеги акт болуп эсептелет. Ант бергенден кийин президент кызматына киришти деп табылат. Кыргызстанда алгачкы инаугурация 1990-ж. А. Акаев, акыркы жолу 2010-ж. Р. Отунбаева Президент болуп шайлангандан кийин өткөзүлгөн. КР Президенти Жогорку Кеңештин депутаттары, КР Конституциялык, КР Жогорку сотторунун судьялары, Өкмөт мүчөлөрү, КРдин Президентинин администрациясы жана КРдин Өкмөтүнүн аппарат кызматкерлери, облустук, райондук мамлекеттик администрация жетекчилери, борбордук, мамлекеттик органдардын, мамлекеттик ишканалардын жана коомдук уюмдардын, коомдук палатанын жана КР калкынын ассамблея жетекчилери, дипломатиялык корпустун жана эл аралык уюмдардын өкүлдөрү, элдик партия өкүлдөрүнүн, ошондой эле жалпы элдин алдында оң колун КРдин Конституциясына коюп, Кыргызстандын элине ак ниеттен кызмат кылууга салтанаттуу түрдө ант берген соң, мамлекет башчысына КР Президентинин күбөлүгү жана моюнга илме чынжырлуу лента белгиси тапшырылат.
Адам ресурстарын башкаруу
Адам Ресурстарын Башкаруу, АРБ (Human Resource Management, HRM) – бул уюмга атаандаштык артыкчылык булагы боло алуучу адам ресурстарын тартуу, өнүктүрүү жана аларды сактап калуу максатында аткарылган башкаруучулук ишмердиги.
АРБ максаттары
АРБ боюнча беделдүү теоретиктердин бири жана гарварддык мектептин негиздөөчүсү Дэвид Гест АРБнун негизги максаттарын төмөндөгүдөй аныктаган:
1) стратегиялык интеграция – уюмдун ичинде АРБнун милдеттерин стратегиялык пландар менен айкалыштыруусу, толугу менен ички макулдашылгандыкка жетүүсү менен байланыштуу;
2) жогорку деңгээлдеги лоялдуулук/берилгендик сезими – макулдашылган максаттарды ишке ашыруу процессине карата жүрүш-туруштагы лоялдуулук жана кызматкер менен ишкананы так идентификациялоону туюндурулган лоялдуулук;
3) жогорку деңгээлдеги сапат – адам ресурстарын башкаруу жана кызматкерлердин эмгек сапатын жогорулатууга инвестиция кылууну камтыган ишкананын өндүрүп чыгарган продукт жана кызматтары менен түздөн-түз байланыштуу башкаруучулардын жүрүш- турушу менен байланыштуу;
4) ийкемдүүлүк – функционалдык ийкемдүүлүк жана жаратуучулукту жогорулатууга жөндөмдүү адаптивдүү уюм структурасынын бардыгы менен шартталат.
- стратегиялык, этикалык жана социалдык жоопкерчиликти эске алуу менен адамдардын уюмга карата өндүрүмдүү салымын жакшыртуу;
- уюмдун экономикалык натыйжалуулугуна жана атаандашуу жөндөмүнө жетүү үчүн адам ресурстарын сапаттуу жана рационалдуу түрдө камсыз кылуу, өздөштүрүү жана өнүктүрүү;
АРБ предмети
Албетте, АРБнун предметин ишканада эмгектенген адам ресурстары түзмөкчү. “Адам ресурстары” түшүнүгү өзүнө эмне камтыгандыгы тууралуу, албетте, көз караштар ар кандай, ошентсе да радикалдык түрдө бири биринен айырмаланбайт. Уэртер жана Дэвис (1996) АР деп, уюмдун жалпы максатына салым кошууга ынтызар, даяр жана жөндөмдүү адамдарды атаса, Өзген (2002) АР катары ишканада эмгектенген бардыгын – башкаруучу, инженер, адистер, сатуучулар, катчылар, жумушчулар - атаган. Бул авторлордун тең кандайдыр бир деңгээлде пикирлери туура. Биринчиден, система катары уюмдун ийгиликтүү ишмердигинде ар бир мүчөнүн салымы өзүнчө жана өзгөчө. Экинчиден, коммерциялык максат көздөгөн ар бир эле ишканада салымы болбогон же жөндөмсүз адамдар ансыз деле узакка кармалбайт. Демек, АР деп бул ишкананын жалпы максатына кызмат кылган, ээлеген кызматына көз карандысыз ар бир мүчөнү атоого болот.
АРБ принциптери
Ар бир эле ишмердик катары эле АРБ кандайдыр бир принциптерге таянуу менен иш алып барат.
АРБда принциптерди базалык жана практикалык принциптер деп экиге бөлүп караган Кузнецова (2005).
А) Базалык принциптер: Б) Практикалык принциптер:
АРБ концепциясынын принциптери төмөндөгүдөй: катары кабыл алуу, өнүктүрүүгө жасалган инвестициянын экономикалык жактан максатка ылайыктуулугун кабыл алуу,
АРБ методдору
Негизинен АРБнун методдору үчкө бөлүнөт - экономикалык, уюштуруучулук-башкаруучулук (административдик) жана социалдык-психологиялык.
АРБ методдору - бул жетекчиликтин кандайдыр бир жалпы максатка жетүү үчүн АРна таасир тийгизүүчү конкреттүү ыкмалар жана жолдор жыйындысы. Бул методдор мотивация менен шартталат.
Экономикалык методдорго кадрдык ишмердикти прогноздоо жана пландаштыруу, жумуш орундары жана эмгек ресурстары арасында баланс куруу, кадрларга карата негизги жана кошумча муктаждыктарды жана аларды камсыз кылуу булактарын аныктоо кирет. Административдик методдор болсо, жумушчуга таасир тийгизүүнүн ар кыл ыкмаларын түзөт жана белгиленген уюмдук байланыштарды, укуктук тартипти жана нормаларды колдонууга таянат. Мисалы, регламент, ички тартип эрежелери, аттестациялоо же бошотууну жүргүзүү ирети, кадрдык эсепти жүргүзүү көрсөтмөлөрү. Социалдык- психологиялык методдор эмгек коллективин жана жумушчуну бөтөнчө калыптандыруу жана өнүктүрүү процессине таасир тийгизүүчү конкреттүү ыкма жана жолдор. Социалдык методдор коллективге, ал эми психологиялык методдор болсо өзгөчө жумушчуга багытталган. Мисалы, социалдык пландаштыруу, ылайыктуу жумушчу климатын түзүү, тестирлөө, сурамжылоо, аңгемелешүү.
АРБ философиясы
АРБ философиясы жалпы уюмдун философиясынын тартып алынгыс бөлүгү болуп саналат. Уюмдун философиясы дегенде, уюм ичиндеги принциптер, моралдык- административдик нормалар жана өз ара кызматташуу эрежелерин, баалуулуктар системасынын жыйындысын түшүнүүгө болот. Философияны сактоо ийгиликке жана уюм ичинде өз ара карым-катнаштагы жыргалчылыкка кепилдик берет. Дал ошондой эле АРБнун да өзүнө тиешелүү философиясы бар: атаандаштык артыкчылыгын көбөйтүү жөндөмү ал ээ болгон адам ресурстарынын сапатына жараша болот. Буга ылайык адам ресурстары инвестиция жасалышы керек болгон эң баалуу актив катары кабыл алынат. Бул контекстте АР чыгаша булагы катары кабыл алынбайт. менен бизнес стратегиянын интеграциясына басым жасалат. багытталган ишмердик катары кабыл алат. Бул контекстте АРБ кыраакы жана көрөгөч лидерликти талап кылат. Лоялдуулук менен байланыштуу бир канча жоромол бар: 1) лоялдуу жумушчулардын жакшы эмгектенүүгө мотивациясы жогору, 2) лоялдуу жумушчулар ишкананы жеңилдик менен таштап кетпейт, 3) лоялдуу жумушчулар ишканага каршы уюштурулган коллективдүү иш-чараларга катышууга барбайт.
Акселерометр
Акселерометр ( — тездетип жатам жана μετρέω — ченеп жатам) ― транспорт машинелерин, кыймылдаткычтарды ж.б. сыноо учурунда, космостук учуучу аппарат, ракета, учак ж.б. кыймылга келүүчү объектилерде пайда болгон ылдамданууну өлчөөчү прибор.