cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тышкы тармак
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Чектелген өнөктөштүк
Чектелген өнөктөштүк – чет өлкөлөрдүн укуктарында компанияны жана чектелген жоопкерчиликтүү («солгун») өнөктөрдү күндөлүк башкаруу менен алектенген башкы өнөктү камтыган өнөктөштүк.
Акжолтой
1. Акжолтой ("Манас" эпосу) — кырк чоронун бири, Адык кандын (башка бир жерлерде Арча кандын) уулу. Адык кандын Акжолтой Атышкан жоого сан колдой, Келип конду Таласка Чоро болду Манаска (Саякбай Каралаев, 1. 195),— деп сүрөттөлүп, Манаска эң алгачкылардан болуп кошулган чоролордон. « Аркан үзөр Акжолтой» делип анын күчтүүлүгү атайы белгиленип айтылат. Чоң казатта ок жаңылып өлгөн чоронун бири (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 922-инв., 548-б.).
Караан кылган Акжолтой
Мени ээрчитип жүрүп эр кылган,
Эбегейсиз шер кылган.
Бет алганды мерт кылган,
Беттешкен жерге кан кылган.
Билбегенди билгизген
Манастан калган мураапым,
Туйгундан калган кыраакым,
Үзүлгөнүм улаарым,
Казат кылсам душманга
Туу түбүндө тураарым (Саякбай Каралаев, «Сейтек», 244).
Жер кезип жүргөн А. Олуя чалга жолугуп, андан ал Сейтек экөөнө арнап алып келген аттарды (Сейтекке Кулансурду, өзүнө Кулунсурду) алат. Олуя чалдан Акберметтин дайынын угуп, анын Олуя чалга таштап кеткен аманатын — көөхар шакегин Сейтекке алып келип берет. Сейтек Акберметке үйлөнгөндө А. тагдырына буюрган пери кыз Күлайымга үйлөнөт. Жолборстун жүрөгүнө талгак болгон Акберметке Кыдыр берген кол башындай жаңгакты алып келип берет. Чоң Билгич менен согушка А. Сейтек экөө барат. Амалданып качкан Билгичти кууп бараткан Сейтекти токтотуп, аман алып калат. Жөн билгичтиги, акылмандыгы. менен Кененге каршы кол курап келген Эбегей, Көгөйгө «түбүбүз бирге тууганбыз» элди бүлүнтүп, касташпай, биригип, сырттан келчү жоого каршы туралы деген жүйөлүү сөзү менен Кулунсурду тартуу тартат. Эбегей, Көгөй эчаккы кастыкты унутуп, Кенен менен эл болот. А. менен Сейтек "Манас" эпосунда аты уйкаш делип сүрөттөлүп, окшош сур ат минип жүрөт. Сейтек экөө бир күндө, бир мезгилде дүйнөдөн кайтышат. Эпикалык акылман карыялардын салттык образынын «Сейтектеги» көрүнүшү, активдүү ролу А-дун образы аркылуу берилген.
3. * Акжолтой — "Манас" эпосундагы кейипкер, Бөлөкбай устанын баласы. Кыяс менен Канчоро Айчүрөктү олжологону келгенде капканы коргоп, Жедигер менен жети күн тынбай согушуп, капканы кайтарган балбандардын баары өлүп, «жети жерден жара жеп» жалгыз калган А. Кайыпчынын үңкүргө качып кутулат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 2. 333—334).
4. * Акжолтой — "Манас" эпосундагы кейипкер. Кырк чоронун бири Төлгөчүнүн атасы экендиги гана айтылат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 158). Башка жерде Манастын чоролорунун бири катары да төлгөчүгө жанаша эскерилет, к. Акжолтой.
Лилль
Лилль (Lille, Rijsel; экөө тең «арал» дегенди түшүндүрөт) – Франциянын түндүгүндөгү шаар. Нор-Па-де-Кале регионунун жана Нор департаментинин административдик борбору. Дёль дарыясынын боюнда (Шельданын алабы), Бельгиянын чек арасынан 11 км аралыкта жайгашкан. Калкы 260,8 миң (2010; шаар айланасы жана шаар спутниктери менен Чоң Лилль агломерациясын түзөт; калкы 1,2 млн); калкынын саны боюнча Франциядагы (Париж, Лион, Марселден кийинки) 4-шаар. Ири жол тоому. Лондон менен жогорку ылдамдыктагы темир жолу аркылуу байланышат. Эл аралык аэропорту, метрополитен бар. Ири дарыя порту.
Алгач 1054-ж. Фландрия графтарынын резиденциясы катары эскерилет. Байыркы эстеликтеринен капелла (13-к.), госпиталь саат мунарасы (13-к.), бастиону, салтанат капкасы бар 5 бурчтуу цитадель (1667–70), неоготика стилиндеги кафедралуу собор жана башкалар сакталган. Пастер институту (1894), 340тан ашык илимий- изилдөө лабораториялары, ири университет борбору жана университеттер федерациясы (анын ичинде гуманитария, адабият, искусство, католик, кампустар жана башка), Жогорку мектеп борбору (1892), Жогорку соода (1872), Арх-ра жана ландшафт улуттук жогорку мектеби жана башка, китепканалар, архив, музейлер, театрлар (анын ичинде опера) бар. Жыл сайын кыска фильмдердин (март– апрель), жаз жана рок музыкасы жана комикс фестивалдары өткөрүлүп турат. Көчө базарлары (12-кылымдан иштейт; Европадагы эң ири; 10 миңден ашык сатуучусу, 3 млндон ашык кардарлары) бар.
Осмонкулов Сагыналы
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Ак-Инектин белеси
«Ак-Инектин белеси»— комузчу Асанаалы Кыштообай уулунун «Манастын» обонуна салып чыгарган күүсү. Күүдө Акшумкарын алдырып ийген Семетей Айчүрөктүн артынан барып, Ак-Инектин башында дүрбү салып Акункандын шаарын карап отуруп, Үргөнчтүн боюнда күтүп жаткан Айчүрөктү көргөнү, Тайбуурулду мингизип Күлчорону чалгынга жөнөткөнү баяндалат. Күү автордун өзүнүн аткаруусунда кыргыз үналгысынын фондусуна жазылып алынган.
Жүрөк
Жүрөк – жаныбар жанаадамдын жүрөк-кан тамыр системасынын борбордук органы. Жүрөктүн булчуңдуу капталынын ыргактуу жыйрылышы организмдеги кандын үзгүлтүксүз кыймылын камсыз кылат. Бардык омурткалуу жаныбарлардын (балык, бака, кескелдирик, канаттуулар менен адамга чейин) кан айлануу системасы негизинен окшош. Адамдын жүрөгү 4 камерага (оң жана сол дүлөйчө, оң жана сол карынча) бөлүнгөн көңдөй булчуң органы. Омурткалуулардын ар кандай классына кирген жаныбарларда жүрөк камераларынын саны бирдей эмес. Балыктын жүрөгү бир дүлөйчөдөн жана бир карынчадан, жерде-сууда жашоочулардыкы эки дүлөйчө, бир карынчадан турат. Канаттуулар менен сүт эмүүчүлөрдө эки дүлөйчө, эки карынча болот. Дүлөйчөнүн капталы карынчаныкына караганда жука. Оң дүлөйчөгө төмөнкү жана жогорку көңдөй веналар, сол дүлөйчөгө өпкө веналары куят. Карынчанын капталы булчуңдуу калың катмардан турат. Оң карынчадан өпкө артериясы, сол карынчадан толто чыгат. Ар бир дүлөйчө менен карынчанын ортосундагы кош жапкактуу жана үч жапкактуу сарпкапкактар(клапан) кандын дүлөйчөдөн карынчага агышын багыттайт. Дүлөйчөлөр жыйрылганда, кан агып, жүрөктүн карынчаларына толот. Карынчалардын керегесиндеги булчуң жыйрылып, канды толто менен өпкө артериясына сыгып чыгарат. Бул кан тамырлар майда артерияларга бөлүнүп, дененин бардык органдары менен ткандарына жеткенде, көп капилляр торчолорун түзөт. Капиллярдын капталындагы эң майда жылчыктар аркылуу кан менен ткандын ортосунда зат алмашуу жүрөт. Кан капиллярдан венага өтүп, веналар жүрөк. дүлөйчөлөрүнө куят. Адамдын жүрөгү 1 мүнөттө 55-70 жолу жыйрылып, 4,5-5 литр канды айдап турат.
Гоферлер
Гоферлер (лат. Gopherus) — ташпакалардын бир уруусу.
Жыргалаң (шаарчасы)
Жыргалаң шаарчасы (1964-жылдан), Каракол шаарына карайт. «Жыргалаң» шахтасынын курулушуна байланыштуу пайда болгон. Ысык-Көл ойдуңунун чыгышында, Тескей Алатоонун этегинде, Жыргалаң суусунун жогорку агымынын оң жээгинде жайгашкан Каракол шаарынан 70 км чыгышта, Балыкчы темир жол бекетинен 295 км аралыкта. Калкы негизинен кыргыз (54,3%), орус (37,4%) жана башка улуттар жашайт. Эмгекке жарамдуу калкынын көбү «Жыргалаң» шахтасында иштейт. Мектеп, бала бакча, клуб, китепкана, оорукана бар.
Колдонулган адабияттар: Кыргыз улуттук энциклопедиясы
Бугучу (айыл)
Бугучу — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Кум-Дөбө айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 816 киши (2009-жылы).
Мраморное
Мраморное (Мраморное) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Ала-Арча айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 499 киши.
Аба агымы
Аба агымы – тропосферада жана стратосферада жаралган, зор мейкиндикти ээлеген шамалдар системасы. Атмосферанын жалпы циркуляциясына кириши (циклондор, антициклондор, муссондор, пассаттар) же жергиликтүү мааниге ээ болушу (бриз, тоо-өрөөн шамалдары ж. б.) ыктымал.
Шапалаксакал
Шапалаксакал (лат. Grammatostomias flagellibarba) — тереңде жашоочу балыктардын бир түрү.
Шолешка (дарыя)
Шолешка — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Межа дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Чектеме чечмелөө
Чектеме чечмелөө – ченемдердин сөздүк мазмуну анын чыныгы маани-маңызынан кеңири болгон учурларда укук ченемдерин чечмелөө.
Осмоналиев Мекенбек
Осмоналиев Мекенбек Жыгаччы жана зергер. 1958-ж. Жети-Өгүз районундагы Барскоон айылында төрөлгөн. Бишкек шаарындагы № 19 көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайынын жыгаччылык бөлүмүн бүткөн. 1991-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Мекенбектин бешик, жүк такта жана кырма идиштери, зер жасалгалары кезегинде көргөзмөлөргө коюлуп, сыйлыктарга татыган. Энеси Сылый экөөлөп жүз баш ак өргөө көтөрүүдө, анын ички-сырткы салттуу буюмдарын кармоого чыгармачылыкта түгөлү менен кол тийгизген. Анын даана чеберчилиги боз үйдүн жыгачын кармоодо зер жасалгаларына узанууда байкалат. Түндүктү теректен, талдан тандайт. Уук-керегелик жыгачка балаты кыйып, суу чагында анын кабыгын аарчып, сары суусун, чайырын кетирүүдө эт бышымча кайнатып, теске коёт. «Кыргыз белектери» аттуу буюму үчүн «Кыял» Бирикмесинин II даражадагы диплому; 1984 ж. Кыргыз ССРинин 60 жылдыгына карата «Эл чеберлеринин көркөм буюмцарынын кароо-сынагы». Зер үлгүлөрү үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1989-ж. «Орто Азия республика аралык жасалга-колдонмо өнөрүнүн көргөзмөсү». Зер буюмдары үчүн Ардак грамота; 1985 ж. Улуу Ата Мекендик согуштун 40 жылдыгына карата «Өз алдынча сүрөтчүлөрдүн чыгармаларынын Бүткүл союздук көргөзмөсү». Зер нускалары үчүн Ардак диплом; 1991-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун көргөзмөсү». Зер буюмдары менен катышкан.
Ольховей-Вож
Ольховей-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ольховей дарыясынын оң жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Осмоналиев Мекенбек
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Ольховей-Вож
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алмаши, Дьөрдь
Кыскача өмүр жолу
Дьөрдь Алмаши 1867-жылы Австро-Венгрия мамлекетинде Фелсөөлендва (Felsőlendva) шаарында - азыркы Словенияга караштуу Град (Grad) шаарында туулган. Бул шаарчаны мурда словендер "Тоолуу Лендава" (Gornja Lendava) деп да аташкан.
Анын атасы Эде Алмаши (Ede Almásy) Мажарстан (Венгрия) Географиялык Коомун (Magyar Földrajzi Társaság) негиздөөчүлөрдүн бири катары маалым.
Дьөрдь Алмаши Грац университетинде укук адистиги боюнча доктордук диссертациясын коргогон.
Андан соң ал Будапешт шаарында кызматкер болуп иштейт. Кайра өз шаарына кайтып, чарбачылык менен алектенет.
Ал зоологияга, куштарды иликтөөгө (орнитологияга) өзгөчө кызыккан. Бул жаатта Стивен Чернел менен бирдикте китеп да жарыялаган. Дунай дарыясынын деңизге куйган алабына саякаттап келип, орнитологиялык иликтөөлөр да жүргүзгөн.
Алмаши 1933-жылы 23-сентябрда Грац шаарында каза болгон.
Анын уулу Ласло Алмаши (László Almásy) учкуч, африка таануу адиси жана аскер кызматкери болгон.
Кыргыз таануудагы салымы
Таанымал венгр окумуштуусу Алмаши жетектеген илимий экспедиция 1899-жылдын апрелинде Бишкек (орусча - Пишпек) уездине келген.
Австро-венгриялык экспедиция Кытай багытында чалгын жасап, жолдо кездешкен калктар туурасында маалымат топтогон. Алмашинин орусча жана түрк тилинде сүйлөй алгандыгы экспедициянын Теңир-Тоого илимий сапары үчүн өтө олуттуу ролду ойногон.
Венгр окумуштуусу Г. Алмаши кыргыздар жөнүндө баалуу этнографиялык маалымат чогулткан. Анын этнографиялык баамдоолору бүгүнкү күндө да оригиналдуулугу менен окумуштуулардын көңүлүн буруп келет.
Д.Алмаши 1900-жылы ноябрда Кыргызстан аймагынын Ысык-Көл өрөөнүндө болгон. Андан соң Сары-Жаз жайлоосу аркылуу Нарын дарыясынын жогорку агымынын өрөөнүн кыдырган.
Алмаши Нарынкол жергесинде жүргөндө бугу уруусунун бир өкүлүнөн "Манас" дастанынын үзүндүсүн жаздырып алган.
Макалада "Манас" дастанынын кыргызча тексти латын арибинде транскрипцияланып берилген.
Алмашинин мекендеши, геолог жана географ окумуштуу жана саякатчы Дьүла Принц (Gyula Prinz, Дьюла Принц, 1882-1973) мырза да алгачкы жолу Теңир-Тоо аймагын кезгенде Д.Алмашинин тобу менен келген деген маалымат бар.
Чектелүү буюм укуктары
Чектелүү буюм укуктары – менчик укугунан келип чыккан буюмдарга укуктуулук. КР жарандык мыйзамдарында Ч. б. у-нын төмөнкү түрлөрү белгиленген: а) чарба жүргүзүү укугу; б) ыкчам башкаруу укугу; в) жер участогун мөөнөтсүз (мөөнөтүн көрсөтпөстөн) пайдалануу укугу; г) башканын кыймылсыз мүлкүн чектелүү пайдалануу укугу (сервитут); д) мыйзамда каралган учурларда ал мүлктүн ээси болуп саналбаган кишилердин мүлкүнө буюм укугу. Мындан сырткары, Ч. б. у-на ошондой эле булар да кирет: пайдалануучунун башка бирөөнүн мүлктөрүн мыйзамдуу негизде пайдалануудан түшкөн кирешелерди өзүнө ыйгарып алуу укугу; барымта кармоочунун барымта буюмуна укугу; багуудагынын укугу; ижарачынын ижара объектине укугу; ишеним башкаруучунун ишеним башкарууга алган мүлктөргө карата укугу.
Ак каңкы ээр
Ак каңкы ээр — ээрдин өзүнчө түрү, алдыңкы кашы жазы жана тегерек формада, анын бети оюу, күмүш менен кооздолот. Ак каңкы ээрди кээде кыргыз ээр деп аташат, кара Ат жабдыктар.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Граптолиттер
Граптолиттер (лат. Hemichordata) — байыркы өлгөн айбандардын бир классы.
Лилия
Лилия (Lilium, L. 1753) – өсүмдүктөрдүн лилиялар тукумундагы уруусу. Пияз түптүү көп жылдык чөп. Жалбырагы сабагына тегерете же кезектешип жайгашкан. Гүлү түрдүү түстө, түтүктөй же коңгуроодой түзүлүштө, диаметри 13–15 см. Көпөлөк аркылуу жана өзүн-өзү чаңдаштырат. Айрымдарынын жалбырак колтугунда вегетациялык көбөйүү милдетин аткаруучу бүчүр калыптанат. Мөмөсү – көп уруктуу кутуча. Түндүк жарым шардын мелүүн алкагында, көбүнчө токойлуу жана ачык тоо капталдарында 90дон ашык түрү өсөт. КМШ өлкөлөрүнүн Европа бөлүгүндө, Кавказда, Сибирде, Ыраакы Чыгышта 21 түрү таралган. Кыргызстанда жапайы түрү кездешпейт. Лилиянын бардык түрү – кооз өсүмдүк. 2000ден ашык сорту өстүрүлөт.
Акропарэстезия
Акропарэстезия — бут кетмени менен колдун манжаларынын уюп, чымыроосу. Мында сайгылашкандай, ачышкандай, бир нерсе жөргөлөп кеткендей жагымсыз сезим туулат. Акропарэстезия көбүнчө түнкүсүн пайда болот. Күндүз буттун же колдун ыңгайсыз абалда туруп же андагы кан тамырлардын, нервдердин басылып калуусунан болушу мүмкүн. Ошондой эле башка оорулардын (моюн остеохондрозу, невроз, акромегалия ж. б.) белгиси болушу ыктымал. Дарылоодо кан тамырды кеңейткич дарылар колдонулат.
Чишма (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Озерки (Мишкин району, Башкыртстан)
Озерки — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Эски арзамат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 591 киши. Почта индекси — 452346, ОКАТО коду — 80243860005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сулу
Сулу (Avena L. 1753) – дандуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. С-нун 70тей түрү бар. Бир жана көп жылдык болуп бөлүнөт. Тарам тамырлуу, кыпча жалбырактуу, шыпыргы гүлдүү. Даны кылкандуу. Анын эгилме, Византия, бүртүктүү же кылкандуу түрү Евразияда, Австралияда кездешет. Эгилме С. – жаздык же күздүк өсүмдүк. Тамыры жерге 120 смге кирет. Машагында 1-3, кээ бир түрүндө 2-7 гүлү бар''. ''Вегетация мезгили 80-110 күн. Жылуулукту көп керектебей нымдуу жерде жакшы өсөт. С. – негизги тоют өсүмдүгү. Данында 9-19,5 % белок, 21-55 % крахмал, 7-24 % клетчатка, 2,9–5,7 % күл, 2-11 % май жана витаминдер бар. Андан акшак, ун жана башка жасалат, саманы, чөбү жана- силосу малга берилет. Мыкты сорттору: Львов 1026, Орёл, Надежный жана башка Негизги зыянкечтери – кыл курттар, швед чымыны; илдеттери – дат, кара көсөө.
Тунголька (дарыя)
Тунголька — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Киевский Еган дарыясынын оң жээгинен 183 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы саясат
Тышкы саясат - бир мамлекеттин башка мамлекеттер, уюмдар, партиялар, өкүлдөр ж. б. субъекттер менен жүргүзгөн эл аралык саясий ишмердиги.
Тышкы саясат ички саясаттын уландысы, алар ар кандай каражаттар жана ыкмалар аркылуу бөлөк мамлекеттер менен болгон мамилелердин (экон., маданий, аскердик ж. б.) абалын чагылдырат. Тышкы саясаттын эң башкы максаты - мамлекеттин кызыкчылыгын коргоо, аны ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн эл аралык мамилелердин чегинде ыңгайлуу шарттарды түзүүнү ар тараптан камсыздоо. Дүйнөдөгү эки жүзгө жакын мамлекеттердин ар биринин өзүнө таандык кызыкчылыктары бар, ошондуктан Тышкы саясат аларды эске алуу менен жүргүзүлөт. Азыркы учурда, айрыкча, коопсуздук, айлана-чөйрөнү коргоо, экономика маселелери эң эле актуалдуу бойдон кылууда. Тышкы саясат: элчилик, өкмөт департаменттери, тышкы иштер министрликтери, консулдуктар ж. б. чет өлкөлөрдө тузүлгөн атайын расмий органдар аркылуу жүргүзүлөт. Тышкы саясат социалдык-экон., илимий-тех., финансы-кредиттик жана маданий байланыштарын ишке ашырат. Саясий сүйлөшүүлөрдө компромисске жетишүү чеберчилиги - Тышкы саясаттын негизги маселеси. Негизги маселелеринин бири - ар бир элдин жана жалпы эле бүтүндөй адамзаттын кызыкчылыктарын коргоо жана сактоону ишке ашыруу. Бул максатка жетишүүнүн бирден-бир универсалдуу механизми - өлкөлөрдүн өз ара тынчтык мамиледе жашоосун камсыздоо.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Күнөөсүздүк презумпциясы
Күнөөсүздүк презумпциясы (лат. praesumptio – божомол, жоромол) – сот тарабынан атайын айып тагылмайын, айыпкерди күнөөлүү деп кароого (табууга) жол бербей турган укук. Күнөөсүздүк презумпциясы жеке адамдын укугун сактоо үчүн атайын Декларациянын негизинде 1789-ж. Парижде кабыл алынган. Ал коюлган күнөөдөн айыпкердин болгон мүмкүнчүлүктөрдү колдонуп коргонуусу, бардык укуктардан пайдаланууга шарт түзүп берүү максатын караган. Бул статья боюнча айыпкер өзүнүн күнөөсүз экенин далилдөөгө укуктуу, бирок милдеттүү эмес болуп саналат, башкача айтканда анын күнөөлүү экенин ошо күнөөнү койгон киши (тергөөчү, прокурор) далилдеши керек. Тергөөчү айыпкерди күнөөлүү деп тапкандан кийин ал прокурор тарабынан текшерилип, сотко ашырылат. Сот өкүмү ошол мамлекеттин атынан чыгат, ошондуктан айыпкерди күнөөлүү дешке сотко гана укук берилген. Мындан тышкары соттолгондон кийин да күнөөлүү адамдын жогорку инстанцияга арыздануусуна укук берилет.
Аба массасы
Аба массасы – абанын тропосферадагы зор массасы; өлчөмү боюнча материктер же океандарга теңдешкен, радиациялык жана жер бетинин бирдей шарттарында калып-танган, бирдей касиеттеги атмосферанын зор бөлүгү.
Атмосферанын жалпы циркуляциясы боюнча бир тарапка жылып, жер бетинин аба-ырайынын режимин аныктайт. Аба массаларга арктикалык, антарктикалык, мелүүн алкактык, уюлдук, тропиктик, экваторлук деп бөлүнөт.
Алардын ар бири (экватордуктан башкасы) жер бетиндеги алган орду боюнча деңиздик жана континенттик типтеги аба массаларынан айырмаланат.
Өзүбекова Жеңишгүл
Өзүбекова, Жеңишгүл – драматург, театр артисти, акын, тележурналист, продюсер, сценарист.
Чыгармачылыгы
Биринчи ырлар жыйнагы 1987-жылы «Жан сырым» деген ат менен жарык көргөн. 20дан ашуун пьесанын автору. Алгачкы чыгармасы «Кыял» (мелодрама) 1988-жылы Нарын театрында «Апамдын махабаты» 1989-жылы Т.Абдумомунов атындагы Кыргыз Мамлекеттик академиялык драма театрында (режиссеру Ж.Сейдакматова) Нооруз майрамында «Жылдын эң мыкты спектакли» деген наам алган «Карагыз» трагедиясы 1990-жылы «Тунгуч» Жаштар театрында (режиссеру А.Сарлыкбеков) «Күйөө сатам» комедиясы 1997-жылы «Тунгуч» театрында (режиссеру Н.Абдыкадыров) «Толгоо» психологиялык драмасы Т.Абдумомунов атындагы Кыргыз Мамлекеттик академиялык драма театрында (режиссеру З.Сооронбаев) коюлган. Драмалары башка тилдерге которулуп, Казакстандын Өскемен (Усть-Каменогорск) драма театры «Толгоо» драмасын Тажикстан академиялык драма театры «Тозок» драмаларын сахналаштырган. Кыргыз улуттук телерадиокоропорациясында тартылган алгачкы кыргыз сериалдарынын негиздөөчүсү. «Ак босого» аттуу автордук берүүсүндө гендердик тема-тикага байланыштуу көйгөйлөрдү чагылдырган. 2004-жылы Ялтада өткөн эл аралык телекинофестивалда «Карагыз» толук метраждуу көркөм фильми үчүн Гран При сыйлыгынын жеңүүчүсү болуп 2009-жылы Москвада өткөн эл аралык детективдик фильмдердин фестивалында «Каражолтой» телесериалы үчүн атайын сыйлык жана диплом менен сыйланган. 1999-жылы «Апамдын махабаты» деген ат менен ырлар жана драмалар жыйнагы жарык көрүп, ал жыйнак үчүн Кыргыз Республикасынын жаштар сыйлыгына татыктуу болгон. 2000-жылы Кыргызстан жаштар сыйлыгы, 2005-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган. 1994-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде Жаш сырым: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 40 б. Апамдын махабаты: Ырлар драмалар жыйнагы. – Б.: Учкун, 1999. – 271 б.
Аз кандуулук
Аз кандуулук (анемия) — канда эритроциттердин (кызыл кан денечелеринин) жана гемоглобиндин азайышынан болгон оору.
Оорунун башталышы
Ага көбүнчө канды көп жоготуу (катуу кармаган жана өнөкөт кан агуудан), эритроциттердин бузулушунун күчөшү (гемолиздик Аз кандуулук), кан пайда болуунун бузулушу (организмде темирдин, кээ бир витаминдин жетишсиздигинен, чучуктун жабыркашынан), ошондой эле кээ бир жугуштуу оорулар (кургак учук, дизентерия жана башкалар) себеп болот.
Организмде В12 витамини менен темирдин жетишсиздигинен болгон аз кандуулук көп учурайт. Темир организмдин тиричилигинде чоң мааниге ээ, ал эритроциттеги гемоглобиндин, ферменттердин составына кирет. Темирдин жетишсиздиги көбүнчө кан жоготуудан (узакка созулуп, кан көп кеткен этек кир, геморой жана башкалар) болот. Темир жетишпеген аз кандуулуктун өөрчүшүнө көп төрөө, баланы көпкө эмизүү да түрткү берет. Эгер эненин организминде темир аз болсо эмчектеги балада да аз кандуулук өнүгөт. Жаш балдардагы темир жетишпегендиктен болуучу аз кандуулук аларды туура эмес тамактандыруудан — этти аз бергенден да болот. Мындай аз кандуулук ара төрөлгөн балада болушу мүмкүн, себеби алар энеден керектүү темирди алууга үлгүрбөй калышат. Ошондой эле организминде темир жетишпеген энеден төрөлгөн кыздарда жыныстык жетилүү мезгилинде да аз кандуулук өнүгөт.
Белгилери
Аз кандуулуктун белгилери — канда гемоглобиндин төмөндөшү, энтигүү, жүрөктүн тез кагышы; анда эритроциттердин саны анча өзгөрбөй, гемоглобиндин сайы бир кыйла төмөндөйт. Мында оорулуу кубарып, бат чарчайт, башы ооруйт, көзү чыбырчыктап, башы айланат, чачы түшүп, тырмагы сынып, ичи өтүшү ыктымал; андай кишилер бор, аки таш жегиси келет, туздуу, өткүр тамакты жакшы көрөт. Темир жетишпеген аз кандуулуктун алдын алууда кан көп кеткен жерди өз убагында таап, аны токтотуу, туура тамактануу чоң роль ойнойт. Боюнда бар жана эмчек эмизген аялдардын тамагында эттин жетишерлик болушу эне менен баланы аз кандуулуктан сактайт. Темирдин жетишсиздигинен болгон аз кандуулукта догдурдун көрсөтмөсү боюнча темир дарылары менен амбулаториялык шартта узакка, такай дарылануу керек.
Организмде В12 витамини жетишсиздигинен кан пайда болуу бузулуп, канда эритроциттердин көлөмү чоңоюп, саны азаят. В12 витамини жетишсиздиктен болгон аз кандуулук көбүнчө карындын былжыр чели жабыркаган, ошондой эле мите ооруларынан жапа тарткан кишилерде жолугат. Мында аз кандуулукка мүнөздүү белгилерден тышкаркы тил ачышат, ич өтөт, күчөп кеткенде нерв системасын жабыркатат.
Алдын алуу
Аз кандуулуктун бул түрүн алдын алууда өнөкөт ичеги-карын ооруларын (айрыкча ичи көп өткөн) өз убагында аныктап дарылоо чоң мааниге ээ. Дарылоо догдурдун көрсөтмөсү жана көзөмөлү алдында В12 витамини менен жүргүзүлөт. Гемолиздик аз кандуулук эритроциттери бат жана көп бузулган кишилерде жолугат. Ал тукум куушу жана кийин пайда болушу мүмкүн. Гемоглобиндин ажыроосунун натыйжасызда оорулуу саргарып кетет. Ошондуктан аны көп учурда боор оорулары менен чаташтырышат. Аз кандуулуктун бардык түрүндө оорунун белгилери билингенде анын диагнозун аныктап, өз убагында жана туура дарылоо үчүн врачка эрте кайрылуу зарыл. Кандын көп кетишине жол бербөө, витаминдүү тамак-аш ичүү, спортко катышуу, эс алуу менен эмгекти айкалыштыруу — Аз кандуулукту болтурбоонун бирден-бир шарты.
ОулдмансТауншип (Нү-Жерси)
Калкы - 1804 киши. Болжолдуу аянты - 52.6 км². FIPS коду — 34-54810.
Алкалоз
Алкалоз — организмдеги кислотажегичтик тең салмактуулуктун бузулушу; кандагы кислота аниондору менен жегич катиондорунун ортосундагы өз ара катыштын катиондордун саны көбөйгөн жакты көздөй жылышы. Ал организм кислота аниондорун көп жоготуудан же жегич катиондорунун организмде кармалышынан, ошондой эле көмүр кычкыл газын өтө көп чыгаруудан болот.
Эки-Чат мөңгүсү
Эки-Чат мөңгүсү — Борбордук Тянь-Шандагы Көөлүү кырка тоосунун түштүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Сары-Жаз суусунун оң кумасы Теректин алабында жайгашкан.
Уз. 4,1 км, аянты 10,4 км, абляция областынын аянты 3,2 км. Башы деңиз деңгээлинен 4900 м, этеги 3500 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4160 м. Тилинде ортонку моренанын үч тилкеси жатат. Мөңгүдөн Теректин суусунун оң куймасы Эки-Чат суусу башталат.
Чектеп берүү тилкеси
Чектеп берүү тилкеси – 1) темиржол транспортунун жер төшөөлөрү, жасалма курулмалары, линиялык-жол жана башка имараттары, темиржол байланыш жабдуулары, темиржол бекеттери, коргоочу токой тилкелери жана жолду камсыздоо жабдуулары ээлеген, ошондой эле мамлекет тарабынан темиржол транспортунун келечектеги өнүгүшү үчүн бөлүнгөн же сакталып коюлган жер аянттары; 2) автомобиль жолдорундагы тийиштүү долбоордук элементтерди жана инженердик курулмаларды, ошондой эле автомобиль жолдорун пайдалануу үчүн зарыл болгон имараттарды, курулмаларды, коргоочу жана көрктөндүрүүчү токой тилкелерин жайгаштыруу үчүн бөлүнгөн жер аянттары. Жалпы пайдалануудагы автомобиль жолдорун долбоорлоодо Ч. б. т-нин өлчөмү анын категориясына жараша, стандарттарга ылайык аныкталат.
Чектерди өзара чегерүү
Чектерди өзара чегерүү – эсептешүүлөрдү жөнөкөйлөтүү үчүн утурлама берилген чектерди (тараптардын макулдашуулары боюнча) өзара жоюштуруу.
Кыргызстандагы мөңгүлөрдүн таралышы
Кыргызстандын аймагындагы мөңгүлөрдүн таралышы — Мөңгү каптаган аянттардын жана жекече мөңгү-муздуктардын өлчөмдөрү, негизинен климаттын элементтеринин жергиликтүү шарттарга жараша өзгөрүшүнө, тоо системаларынын абсолюттук бийиктиктерине жана алардын өрөөндөргө карата жайгашышына көз каранды. Жер бетинин тилмелениши да чоң ролду ойнойт. Ушул шарттарга жараша мөнгүлөрдүн таралышы мейкиндик боюнча бирдей эмес. Көп аянтты ээлеген мөнгүлүү аймактар бийик тоолордун капталдарында жана өрөөндөрдө жайгашкан. Кээ бир тоолордун кырларында үзгүлтүксүз жаткан «түбөлүк» кар талаалары жана мөңгүлөр кездешсе, экинчи кырка тоолордо туташ эмес кар-муз талаалары, майда мөңгүлөрдүн формалары кезигет. Мөнгүлөрдүн таралышында эки түрлүү мыйзам ченемдүүлүктөр байкалат. Биринчиси — бийик жайгашкан тоо массивдерине байырлаган мөңгүлөрдүн туташ жаткан очогу; экинчиси — кырка тоолордун бийик кырларын бойлоп кээде туташ, кээде өз алдынча биринен бири ажырап жайгашкан мөңгүлөрдүн катары. Мөңгүлөрдүн эң зор очогу Кан-Тоо жана Жеңиш чокуларынын тегереги болуп эсептелет. Түндүгүнөн Тескей Ала-Тоо, түштүгүнөн Какшаал-Тоо, чыгышынан Меридиан кырка тоосу жана батышынан Сары-Жаз суусу чектеген аймакта жалпы аянты 1581 км2 ашык 340 мөңгү жайгашкан. Алар ошол аймактын жалпы аянтынын 31%ин түзөт. Мындай жогорку даражадагы кар-мөңгүлөрдүн жайгашышы жана көптөгөн аянттарды алардын туташ каптап жатышы Кыргызстандын гана аймагына эмес бүткүл Борбордук Азия үчүн уникалдуу кубулуш. Мындай шарттын түзүлүшүнө биринчи кезекте, абсолюттук бийиктиктин улам чыгышка барган сайын көбөйүшү жана чыгышында эң бийик Меридиан кырка тоосунун атмосфералык агымдардын жолунда бөгөт болуп жайгашышы себеп. Меридиан кырка тоосу Кан-Теңир тоо тоомунун жалаң орографиялык борбору гана болбостон, азыркы муз каптоонун да борбору болуп эсептелет. Эгерде бул тоо тоомун Кыргызстандын аймагынан тышкары (Кытай) жаткан жагы менен бирге карай турган болсок, жалпы эле кургактыктагы мөңгү баскан региондордун көрүнүктүүлөрү экендигин көрүүгө болот. Мындагы мөңгүлөрдүн жалпы аянты 3000 км2 ден ашык. Ошону менен бирге жекече мөңгүлөрдүн өлчөмдөрү да эң зор. Мисалы, бир гана Түштүк Эңгилчек мөңгүсүнүн узундугу 58,9 км, аянты 613,2 км ге барабар. Бул мөңгүдөн башка да узундугу 20 км ден ашык, Семенов (Кашка-Төр), Мушкетов (Адыр-Төр), Түндүк Эңгилчек, Кайыңды жана башка мөңгүлөр бар.
Орто Азияда мөңгүлөрдүн каптаган аянттары боюнча көрүнүктүү орунду Чоң-Алай кырка тоосу ээлейт. Чоң-Алай кырка тоосунун абсолюттук бийиктиги 7139 м ге чейин (Ленин атындагы чоку) жетет, борбордук бөлүгүнүн орточо бийиктиги 6000 м ден ашык. Мындай бийиктиктердин натыйжасында кырка тоонун кырлары жана ага жакын капталдары туташ мөңгү, түбөлүк эрибеген карлар менен капталган. Ал кырка тоодогу мөңгүлөрдүн жалпы аянты 1329,3 км2 ге жетет, б.а. Кан-Тенир тоо тоомунун мөңгүлөрүнүн аянтынан калышпайт. Алардын ичинен түндүк капталында, б.а. Кыргызстандын аймагында таралган мөңгүлөрдүн аянты 697,5 км2.
«Манасчылар»
«Манасчылар» — кыргыздын биринчи фольклор изилдөөчүсү К. Рахматуллиндин эмгеги (Фр., 1942). Кыргыз тил, адабият жана тарых илим изилдөө институту даярдаган Кыргыз тилинде. Китеп «Манасчылардын чыгармачылык эмгеги» деген бөлүм менен башталып, мында манасчыларды эл акындарынын өзгөчө бир түркүмү катары карайт жана аны Тыныбек Жапый уулу, Сагымбай Орозбак уулу, Акмат Рысменде уулу , Жаңыбай Кожек уулу өңдүү манасчылардын чыгармачылыгынын үлгүсүндө көрсөтөт. Манасчылар эч качан «Манасты» жаттоо аркылуу эмес, алар үйрөнүү жолу менен манасчы болуп чыгышат, деген ойду айтат жана бардык манасчыларда сюжет негизинен бир багытта өнүгөрүн белгилейт. Эмгекте манасчылар айткан сюжеттердин айырмачылыктары каралат. Биринчиден, идея жана сюжет жагынан бири-бирине карама-каршы турган вариант жок экенин, бардык варианттардын башкы идеясы кыргыз элинин боштондук үчүн күрөшү экендигин көрсөтөт. Сагымбай Орозбак уулу менен Саякбай Каралаев уулунун варианттарынын сюжеттериндеги кээ бир айырмачылыктарды салыштырып карайт. Ошондой эле манасчылар арасындагы стилдик жактан айырмачылыктарды эпостогу бир эле эпизодду бир нече манасчылар айткан үзүндүлөрдү келтирип салыштырат да алардын стилдик окшоштуктары жана айырмачылыктары белгиленет. Манасчылардын чыгармачылык ролу боюнча «Манасты» толук айтуучулар жана үзүндүлөрүн гана айтуучулар деп экиге бөлөт. Эмгекте манасчылардын кереметтүү түш көрүү маселесине токтолуп, түш көрүү манасчылардын «Манас» айтып калуусундагы башкы фактор катары карабайт, манасчылардын түш көрүүсүн жокко чыгарбайт, ал «Манас» айтууга болгон ынтызарлыктын натыйжасы деп эсептейт. «Манасты жазып алуу тарыхы» деген бөлүктө өткөн кылымда Ч. Валиханов, В. В. Радлов дун эпосту кагазга жазып алуу тарыхына кыскача токтолот жана Октябрь революциясынан кийин эпосту жазып алуу ишинин жүрүшү тууралуу маалымат берет. Китепте Келдибек Кумар уулу, Балык Карбоз уулу, Тыныбек Жапый уулу, Чоюке Өмүр уулу, Сагымбай Орозбак уулу, Саякбай
Чатырчалуу тяньшанчек
Чатырчалуу тяньшанчек (Tianschaniella umbellifera, B. Fеdtsch. ex M. Pop) - Көп жылдык. Тамыры ичке, типтик. Сабагы начар өнүккөн, бийиктиги 30-40 см, ичке, жөнөкөй же бутактуу, түксүз же бирин серин түктүү. Тамыр моюнчасынан өскөн жалбырактарынын саны 6-10, сүйрү, чачыранды тишчелүү. Сөңгөк жалбырактары катарлаш, жабышкан боз түктүү. Чачы гүл тобу ар башка цимоздук жалган чатырчадай гүл тобунан турат. Гүлдөрү ичке, узун, топтошкон чатырдай гүл сабында жайгашкан. Чөйчөкчөсү боз түктүү. Желекчеси көгүш же агыш, энелик түтүкчөсүнүн узундугу 1 мм, кыска туурасынан бүктөлгөн, жоонойгон учтары дөмпөк бүдүрлүү. Мөмөлүгү кыска гинофорго ички жагынан бириккен, төрттөн турган жаңгакча. Анын жээктери якорң сымал тикенектүү. Бул чатырчадай топгүлгө жайгашкан монотиптүү өзгөчө гүл тиби.
«Манасчылар»
Карала уулу, Тоголок Молдо, Шапак Рысменде уулу, Жаңыбай Кожек уулу, Акмат Рысменде уулу өңдүү кыргыз элинин белгилүү М-нын өмүрү, манасчылык өнөрү тууралуу баяндама берилет.
Чатырчалуу тяньшанчек
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июлң-августта гүлдөп, август-сентябрда уруктайт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Кыргызстандагы мөңгүлөрдүн таралышы
Чоң-Алай кырка тоосунун түндүк жана түштүк капталдарындагы мөнгүлөрдүн зор аянттарынын топтолушунун негизги себеби — анын абсолюттук бийиктиги. Түндүк жагында жарыш жаткан Алай кырка тоосунун кырлары Чоң-Алайдын кырларынан дээрлик 1000 м ге төмөн. Ошондуктан, ал жерге келген аба массаларынан, өзгөчө жай мезгилинде кошумча жаан-чачын кар түрүндө түшүп, мөңгүлөрдүн куралышын камсыз кылат. Мөңгүлөрдүн чектелүү аймакта туташ жатып чогулган очокторунун бири Ак-Шыйрак тоо түйүнү. Ал Кыргызстандагы ири дарыя системалары Нарын менен Сары-Жаздын суу бөлгүчү катары эсептелет. Борбордук бөлүгүндөгү эн бийик чокунун бийиктиги 5000 м ден ашык. Мөңгүлөрдүн жалпы аянты 435 км2, саны — 154. Мындагы мөңгүлөр өлчөмү 30x40 км келген аянттын 44% ин ээлеп жатат. Нарындын башаты болгон Кум-Төрдүн алабындагы Петров мөңгүсү (узундугу 14 км, аянты — 70,6 км2) эң чон мөңгү болуп эсептелет.
Чатырчалуу тяньшанчек
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргызстан: Борбордук Тянңшанң (Ысыккөл областынын сырты, Тескей Алатоонун түштүк капталы, Торугарт кырка тоосу, Чатыркөл көлүнүнү тегереги).
Кыргызстандагы мөңгүлөрдүн таралышы
Кыргызстандагы мөңгүлүү региондордун ирилеринин бири — Какшаал-Тоосунун түндүк капталы. Чыгышында Сары-Жаз капчыгайынан батышка карай Какшаал суусунун капчыгайына чейинки кырка тоонун бөлүгүндө жалпы аянты 907,6 км2 ге жеткен 600дөн ашык мөнгүлөр тараган. Болжол менен 70 км ге созулган Мүдүрүм менен Чон-Үзөңгү-Кууш сууларынын алабына туура келген Какшаал-Тоонун эн бийик бөлүгүндөгү мөнгүлөрдүн аянты 443 км2, Данков чокусунун (5982 м) тегерегинде туташ жаткан кар, фирн жана муз талааларынан ири өрөөн мөнгүлөрү куралат жана алардын этектери 3800—4000 м бийиктиктеги жайык өрөөндөргө чыгат (Ак-Сай, Ай-Талаа, Отто-Таш ж. б.). Бул мөңгүлүү регионду —Ак-Сайдын мөңгүлүү очогу деп аташат. Үзөңгү-Кууштун капчыгайынан Сары-Жаздын капчыгайына чейинки Какшаал-Тоонун бөлүгүндө жалпы аянты 393,5 км2 ге барабар 400дөн ашык мөңгүлөр таралган. Мөңгүлөрдүн негизги бөлүгү Ак-Шыйрак суусунун оң куймасы Жаңгарттын алабында жайгашкан. Жангарттын алабы айрым мөңгүлөрдүн өлчөмү боюнча да алдыңкы орунда турат.
Кырка тоолордун кырларын бойлоп, бирде туташ, бирде үзүлгөн мөңгүлөрдүн катары Тескей Ала-Тоосунда топтолгон. Терең тилмеленген капчыгайлар түндүк капталында. Алардын төрлөрүндөгү мөңгүлөрдүн жалпы аянты 544,2 км2. Көпчүлүгү майда мөнгүлөр, 14 гана мөңгүнүн аянты 5 км2 ден ашык. Кырка тоонун түштүк капталы кыска жана сырттардын уландысы катары акырындап эңкейиштейт. Кырларына жакын капталдарын тилмелеген өрөөндөрдүн арасында жалпак анча-мынча эңкеңиштери бар байыркы пенеплендин калдыктары сакталып, алардын үстүндө «жалпак чокулардын мөңгүлөрү жатат. Түштүк капталынын мөңгүлөрүнүн жалпы аянты 579,5 км2. Ал тараптагы мөңгүлөр Сары-Жаз, Нарын жана Чүй сууларынын алабдарына бөлүнүшөт. Өрөөн мөңгүлөрүнүн ирилери Сары-Жаздын алабында (эн чоң мөнгү Калпаковский узундугу 10 км, аянты 30,4 км2), жалпак чокулардын мөңгүлөрүнүн ирилери Нарындын алабында (Григорьев мөңгүсү — узундугу 4 км, аянты 8,3 км2).
Чатырчалуу тяньшанчек
Өсүү шарттары
Бийик тоолуу капчыгайлардын, суу жээктеринин майда, жука топурактуу аскалуу беттери.
Кыргызстандагы мөңгүлөрдүн таралышы
Ички жана Борбордук Тянь-Шандын чегинде жогорудагы аталган мөңгүлүү аймактардан башка Какшаал-Тоосу менен Тескей Ала-Тоосунун арасында таралган мөңгүлөрдүн топтору Борколдой (250,3 км2), Ат-Башы (106,2 км2), Жаңы-Жер (59 км2), Жетим-Бел (71,5 км2), Жетим (136,6 км2), Нура (25,9 км2), Нарын-Тоо (69,4 км2) кырка тоолорунда таралган.
Осмоналиева Сылый
Осмоналиева Сылый — шырдакчы жана чырмакчы. 1920-ж. Жети-Өгүз районундагы Барскоон айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Биргелешкен чарбанын өнөктүктөрүндө, бала бакчада эмгектенген. Ал узчулук таалимди энеси Уска менен атасы Байылды уулу Алакундан (жыгаччы, өтүкчү) алган. Сылый 100 баш ак өргөө көтөргөн. Анын жабык башындагы, кылдыроочундагы кийиз оюмдары, канат чийиндеги, таар жасалгаларындагы көркөм көчөттөрүндө өзүнчө үлгүлүк таалим билинет. Уз уулу Мекенбектин үлгүлөрүндөгү «кыйыл оюмун» негиз тутат. Буюмдарында түшүрүлгөн ал кооздуктарда ачык түс, даана төптүк-тактык бар. Чебер ушундай жолду аркалап, салттуулукта ак өргөө үчүн коломто шырдак, коломто ала кийиз жасап, ага түр оюмдарын пайдаланган. Ал эми боочулары менен тегиричине чалган терме көркөм көчөттөрү башкалардан анча айырмаланбайт. Уз чырмак буюмдары: канат чийине, эшик чийине «кыял», «жарым кыял», «мүйүз», «сыңар мүйүз» өңдүү сарысаптаган көркөм көчөттөрүнө кагаз үлгү колдонот. Алар шырдак оюмдары катары сындырылбай түшүрүлөт. Чыгдан (апкана) чийин стилдештирип берүүсү уулу Мекенбектин түзгөн үлгүлөрүнүн таасири болуп саналат. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1989-ж. Орто Азия өлкөлөрүнүн республика аралык жасалга-колдонмо өнөрүнүн көргөзмөсү. Көркөм буюмдары үчүн Ардак грамота.
Кайырма (Аламүдүн району)
Кайырма (Кайырма) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Ак-Дөбө айыл округу составына кирет.
Осмоналиева Сылый
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кайырма (Аламүдүн району)
Калкы
Калкы - 967 киши.
Кыргызстандагы мөңгүлөрдүн таралышы
Түндүк Тянь-Шандын кырка тоолору чет жакта, нымдуу аба массаларынын басып келген жолунда жайгашкандыктарынын натыйжасында, абсолюттук бийиктиктеринин анча жогору эместигине карабастан мөнгүлөрдүн бир кыйла аянттары тараган Кыргыз Ала-Тоосунун борбордук бөлүгүндө туташ жаткан мөңгү-муз талаалары батышка карай айрым өзүнчө жаткан мөңгүлөргө айланып барып, Ашмаранын алабынан ары жоголуп кетет. Чыгышты карай да суюлуп барып, Боом капчыгайына жакын жоголот. Түштүк капталында тараган мөңгүлөр да борбордук бөлүгүнө байырлаган. Бул кырка тоолордогу мөңгүлөрдүн жалпы аянты 530,4 км2, саны 607. Эң ири мөңгүлөр Аламүдүн жана Ала-Арча сууларынын алабында (Голубин мөнгүсү — узундугу 5,5 км, аян-ты 9,4 км2).
Күнгөй Ала-Тоосунун борбордук бөлүгүндө да мөңгүлөрдүн бир кыйла аянттары тараган. Ысык-Көлдү караган түштүк капталында жалпы аянты 140,3 км2 ге жеткен 159 мөнгү бар. Түндүк капталынын чыгыш бөлүгү Челек суусунун алабына (Казакстан) карайт, батыш бөлүгү Чоң Кеминдин алабындагы мөңгүлөрдүн жалпы аянты 112,3 км2. Түндүк капталындагы эң ири мөңгүлөрдүн бири Чыгыш Ак-Суунун узундугу 4,9 км, аянты 6,9 км2. Чон Кемин менен Кичи Кемин сууларынын алабындагы Иле Ала-Тоосунун түштүк капталындагы майда мөңгүлөрдүн жалпы аянты — 40,9 км2.
Талас Ала-Тоосунда тараган мөңгүлөрдүн көпчүлүгү майда, асылма жана кар тибиндеги мөнгүлөр. Алар туташ муз талааларын түзбөй капчыгайлардын төрүндө бири биринен ажырап бөлөк жайгашкан. Жаллы аянты 120,7 км2 ге барабар 202 мөнгү түндүк капталында таралган. Түштүк капталынан Угам, Майдамтал, Пскем, Чандалаш жана Чаткал тоо кыркалары ажыраган жерлеринде жана аталган кырка тоолордун түндүк капталдарында майда мөнгүлөр таралган. Кыргызстанга караган Чаткал суусунун алабында жалпы аянты 10,8 км2 ге жеткен 62 мөңгү бар.
Фергана өрөөнүн курчаган кырка тоолордун эң мөңгүлүүсү — Алай кырка тоосу. Бул кырка тоодо жайгашкан мөңгүлөрдүн жалпы саны 1360тан ашык, аянты 956,3 км2. Түштүк капталынын батыш жагы Тажикстандын, аймагына карайт. Кыргызстандын аймагына тиешелүү мөңгүлөрдүн саны—1088, аянты 816,2 км2. Мөңгүлөрдүн негизги бөлүгү Исфайрам-Сайдын алабынан батышка карай Түркстан кырка тоосуна чейин жайгашкан. Чыгыш жагында болсо Ак-Буура, Куршаб сууларынын алабында жана Көк-Суунун төрүндө таралган. Ири мөңгүлөр кырка тоонун батыш тарабында да жайгашкан. Батыш Көк-Суунун алабындагы Абрамов мөнгүсүнүн узундугу 9 км, аянты 25,2 км2. Ал мөнгүгө 1967-жылдан бери эл аралык гидрологиялык он жылдык (МГД) изилдөөлөрдүн программасы боюнча Ташкенттик окумуштуулар тарабынан үзгүлтүксүз байкоолор жүргүзүлүп, изилденилип келген.
Түркстан кырка тоосунун түндүк капталындагы мөңгүлөрдүн жалпы саны 306, аянты 299,1 км2, көпчүлүгү Сохтун алабынын сол тарабында жана Исфаранын алабында таралган. Көпчүлүк мөңгүлөрү майда формада кездешет. 4 мөңгүнүн аянты 10 км2 ден ашык (Теминген, Шуровский ж. б.).
Фергана кырка тоосунун көпчүлүк бөлүгүнүн бийиктиги 3000—3500 м ден ашпайт. Мындай бийиктиктер кар сызыгынан төмөн жайгадйкандыктан мөнгүлөр пайда болбойт. Ал кырка тоонун Алай кырка тоосуна тутумдашкан жагы гана улам бийиктеп 4500—4800 м бийиктикке жетет да мөңгүлөрдү пайда кылат. Фергана кырка тоосундагы мөңгүлөрдун жалпы саны 383, аянты 195,8 км2. Алар Нарындын (Ала-Буга) жана Кара-Дарыянын (Тар) алабдарына караштуу. Мөңгүлөрдүн көпчулүгүмайда, асылма, кар тибинде. Эң чоң мөңгүсүнүн узундугу 5,4 км, аянты 7,4 км2.
Чатырчалуу тяньшанчек
Саны
Ареалынын чегинде аз санда топтошуп же жалгыздан өсүшү ыктымал.
Чектөөчү факторлор
Мал жайыттарды үнөмсүз пайдалануунун натыйжасында табыгый өскөн жерлердин бузулушу.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Ареалын популяциясынын абалын изилдеп, түр көп учураган аймактарда ботаникалык заказник уюштуруу.
Статусу
VU. Борбордук Тянңшандын бир кыйла кыскарып бара жаткан сейрек эндем түрү. Монотиптүү тукумдун өкүлү.
Лима
Лима – Перу Республикасынын борбору. Лима департаментинин административдик борбору. Тынч океандын жээгинде, Римак дарыясынын боюнда, Анд тоосунун этегинде жайгашкан. Калкы 7,4 млн (2010; шаар айланасы менен борбордук агломерациясын түзөт; калкы 8,3 млн). Өлкөнүн саясий, экономикалык жана маданий башкы шаары. Лима аркылуу Панамерика шоссе жолу өтөт. Эл аралык аэропорту, метрополитен бар. Жогорку ылдамдыктагы автобус системасы түзүлүүдө. 1535-ж. испандар тарабынан негизделип, алгач Сьюдад-де-лос-Рейес («королдор шаары») деп аталган. 1821-ж. чейин Перу вице-королдугунун, 1821-жылдын 28-июлунан Перу Республикасынын борбору. Машина куруу, тамакаш (балык кармалып, беленделет), текстиль, нефть ажыратуу, нефть-химия, металл иштетүү, түстүү металлургия, эмерек, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Фармацевтика (350дөн ашык тармактык ишканалары бар) өнүккөн. Лимадa алдынкы улуттук банктардын, компаниялардын жана алардын өкүлчүлүктөрүнүн штаб-квартиралары жайгашкан. Университеттер, музейлер (анын ичинде археология, Перу искусствосунун маданияты, улуттук антропология жана этнография жана башка), китепканалар, театрлар, улуттук консерватория, симфониялык оркестр, ак сарайлар, чиркөөлөр, монастырлар (16–18-к.) бар. Эл аралык көргөзмө-ярмаркалар, бизнес-конференциялар жана башка иш-чаралар өткөрүлүп турат.
Чаркарга
Чаркарга (лат. Corvus frugilegus, L. 1758) — тобу менен жашоочу каргалардын бир түрү.
Шомохта (дарыя)
Шомохта — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Горьков суу куймасынан (Унжин булуңу) сол жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 50 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Авиз
Авиз ― суу тартыш аймактарда же калктуу конуштарда сууну топтоо жана сактоо үчүн курулган жасалма көлмө. Өлчөмү анча чоң эмес, адатта тегерек же төрт бурч формасында казылат. Мурда, суу куурлары курула элек мезгилдерде, шаар жана кыштактарда чектелген жерлерде казылып, суу алып туруу үчүн пайдаланылган. Негизинен Фергана өрөөнүндө кеңири таралган. Башка тилдерде хауд (арабча),хавза («ойдуң» маанисинде), хавд (тажикче –көл), ховуз (өзбек, түркмөн, азербайжан тилдеринде – көлмө, суу сактагыч), хавуза (грекче) деп аталат. Термин географиялык аттардын бир компонентин да түзөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз улуттук энциклопедиясы
Интернеттеги шилтемелер
http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B7
Өмүралиев Кушубак
Өмүралиев Кушубак - жазуучу жана котормочу. Бакай-Ата районунун Жон-Коргон айылында 1956-жылы 20-январда туулган. 1973-жылы Ключевка орто мектебин, 1981-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин Филология факультетинин журналистика бөлүмүн бүтүргөн.
Эмгек жолун республикалык «Ленинчил жаш» гезитинде иштөө менен баштаган. «Насыят», «Мурас», «Чүй баяны» гезит-журналдарында кабарчы, 1993–1997-жж. Кыргыз улуттук илимдер академиясында кенже илимий кызматкер, 2003-жылдан тартып Кыргыз Республикасынын мамлекеттик патент кызматынын Автордук укукту коргоо жаатында Чүй облусунун инспектору болуп эмгектенип келген.
«Кыргызстан маданияты» жумалыгына «Бүлбүлдөйт түндө шам чырак» аттуу аңгемеси жарыяланып, «Студенттик жаз – 80» фестивалында Кыргызстан комсомолунун Борбордук Комитетинин Ардак грамотасына татыктуу болгон. Чыгармалары ар түрдүү гезит-журналдарда, альманахтарда басылган.
Алгачкы көркөм котормочулугу 1980-жылы «Кыргызстан маданияты» жумалыгына К.Ергөбековдун «Алыскы көк жээкти эңсеймин» аттуу эссесин которуу менен башталган.
Кытайдагы кыргыздардын жалпы эле ата-бабаларыбыздын араб арибинде жазылган мурастарын «Кыргыздар» аттуу томдуктарга, «Ала-Тоо» журналынын сандарына ар кандай басылмаларга жарыялаган.
«Манастын» 1000 жылдыгына карата жарык көргөн «Манас энциклопедиясына» катышкан авторлордун бири.
1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Массалык жабыркатуучу куралдан коргоо
Массалык жабыркатуучу куралдан коргоо — массалык жабыркатуучу куралдын таасирин жок кылуучу же азайтуучу медициналык инженердик жана башкалар уюштуруу чараларынын комплекси. Массалык жабыркатуучу куралга ядролук, химиялык жана биологиялык курал кирет. М. ж. к. к. чаралар комплексине калкты коргонуу жана жеке сактануу ыкмасына үйрөтүү; калкты коргонуу каражаттары (противогаз, респиратор, жеке аптечкалар жана башкалар) менен жабдуу, душмандын кол салуусу жөнүндө өз убагында кабарлоо; калкты ири шаарлардан алып чыгуу; сыйынт-коргонч жана калканч жай куруу кирет.
Массалык жабыркатуучу куралдардын түрлөрү:
Өмүралиев Кушубак
Кыргыз тилинде
Төрөкул Айтматов: К-те: Төрөкул Айтматов. –Ф.: Илим, 1993. – 39 – 43 бб.
Массалык жабыркатуучу куралдан коргоо
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Өмүралиев Кушубак
Котормолору
Ч. Айтматов, М. Шаханов Аскада калган аңчынын ыйы (Кылым кыйырындагы сыр ачуу). – Б.: Учкун, 2001. – 414 б.
Массалык жабыркатуучу куралдан коргоо
Колдонулган адабият
@