cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мухтар Шаханов
Мухтар Шаханов (1942 ж.) - Казакстандын акыны, жазуучусу, коомдук ишмери. Түштүк Казакстан областунда туулган. 1993 - 2003 жж. Казакстан Республикасынын Кыргыз Республикасындагы атайын жана толук ыйгарымдуу элчиси болгон.
Конокказы Данияров
Данияров Конокказы (1942, Жети-Өгүз району, Даркан айылы — 1994, ошол эле жер) — инженер-зоотехник, Кыргыз Республикасынын айыл чарбасына эмгек сиңирген кызматкер (1993). 1964-ж. Кыргызстан айыл чарба институтун бүтүргөн. 1983—86-ж. Алма-Ата жогорку партиялык мектебинде окуган. 1964—65-ж. Жети-Өгүз районундагы «Ала-Тоо» колхозунда (Даркан айылы) селекционер-зоотехник, 1965—68-ж. ошол эле колхоздо. 1968—70-ж. Жети-Өгүз районунун Ысык-Көл тажрыйба станциясында (Челпек айылы) башкы зоотехник, 1970—72-ж. Жети-Өгүз райондук айыл чарба башкармасында башкы зоотехник жана начальниктин орун басары, 1972—76-ж. начальниги, 1976—81-ж. Күйбышев атындагы колхоздун (Саруу айылы) башкармасынын төрагасы. 1981—86-ж. Жети-Өгүз райондук эл депутаттарынын аткаруу комитетинин төрагасы, 1986—87-ж. Ысык-Көл облустук агро өнөр жайында башкы адис, 1987—91-ж. Ак-Суу районундагы «Жыргалаң» совхозунун директору. 1991—94-ж. Жети-Өгүз районундагы Жети-Өгүз мамлекеттик асыл тукум чарбасынын директору. 1994-жылдан Ысык-Көл облустук мамлекеттик администрациясынын Экономика жана салык боюнча инспектору болуп иштеген. Ал иштин көзүн билген адис, дасыккан уюштуруучу катары белгилүү болгон. Медалдар менен сыйланган.
Алмаздуу аспаптар
Алмаздуу аспаптар — кесүүчү бөлүгү табигый же синтетикалык алмаздан жасалган жабдыктар. Ага жылмалоочу чарык, өгөө, алмаздуу кескич, кайрактуу (абразивдүү) аспаптарды курчута турган калем жана чыгырык (ролик), бургулоо аспаптары кирет. Аларды жасоодо күкүм же кристалл түрүндөгү алмаздар пайдаланылат. Колдонулушуна жараша алмаз күкүмдөрү органикалык ийилгич (резиналык), металл ж. б. байланыштыргычтары менен бириктирилет. Мында 100% түү кошулманын 1 мм3 катмарында 0,878 мг алмаз болот. Алар менен катуу куймалар, түрдүү конструкциялык (кварц айнеги, карапа ж. б.) жана курулуш материалдары (бетон, мрамор, гранит) иштетилет.
Жаңы медвед (Илишев району, Башкыртстан)
Жаңы медвед — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Жаңы медведев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 293 киши. Почта индекси — 452274, ОКАТО коду — 80230856001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аргын, урук
Аргын уругу - кесек уруусунун курамындагы урук.
Айрым маалыматтарга караганда бул уруктун өкүлдөрү Каратегин аймагын эзелтеден мекендеп келишет. Байыркы этникалык аталыштын параллелдери хакастардагы кызылдардын жана казактардын орто жүзүнүн курамындагы урук (сөөк) жана ири уруу катары белгилүү.
Байыркы аргын уруусу
Н.А.Аристов аргындар оболу, VII-VIII кк. азыркы Монголиянын түндүк-чыгышын байырлашып, кытай жыл баяндарында ( “Тан-шу”) “басими” деген ат менен белгилүү болгондугун жазат.
Басымы аргындар V к. гаогюйлардын курамындагы уруулук бирикме болгон. Казак илимпозу М.Тынышпаев аргындарды Рашид ад-Диндин жазган маалыматтарына таянып, алардын монгол тилдүү болушкандыгын эскерген. Арийне, бул маалыматтар айрым тактоолорго, кошумча иликтөөлөргө муктаж. Анткени, этникалык аталыштын маанисинин өзү түрк сөзү экендиги байкалып турат.
ХI-XII кк. карата аргындар Тарбагатайдан түндүктө, кыпчактардан чыгыш, найман урууларынан батыш тараптагы аймактарды мекендешкен. Кытайдагы монгол династиясынын тарыхын чагылдырган “Юань Шиде” аргындар канглы, кыпчактар менен бирге, өз алдынча этникалык топтун курамына киришери эскерилет.
Таажылуу таштумшук
Таажылуу таштумшук (лат. Lytorhynchus diadema) — суужыландардын бир түрү.
Аргын, урук
Байыркы аргын уруусу
Демек, орто кылымдардын соңунда (ХIV-ХV кк.) аргындар түрк тилдеринин бир диалектисинде сүйлөшкөнү анык. Аргындарды монголдордун кысымы менен жер которгон найман уруулары, кыпчактар жашаган аймактарынан чыгышка сүрүп чыгарышат. Ушул эле мезгилде найман уруулук бирикмеси кыргыздар менен да кагылышканы маалым. Бул маалыматтар, аргындар кыргыздар менен жамаатташ, мүмкүн бир аймакты байырлашканын байкоого болот. Бул маселеде Енисей кыргыздарынын түз тукумдары экендиги аныкталган хакастардын курамындагы “аргын” сөөгү бул пикирдин тууралыгын бекемдейт (караңыз: Бутанаев, 1990, 81).
Изилдөөчүлөр казактардын курамындагы аргын уруусун орто жүз уруулар тобунун аталышынын синоними катары карашат. Автор казак-аргындар менен кыргыздардын этнонимиясындагы окшоштуктар түз этникалык байланышты аныктарын белгилейт. Казак-аргындар менен кыргыздардын уруулук аталыштарында 36 параллел бар экендиги аныкталды. Бул параллелдер кокусунан эле келип чыгышы мүмкүн эмес экендиги анык. Этнограф Б.Х. Кармышева өз эмгегинде лакайлардын бүгүнкү казак-аргындар менен өтө тыгыз этникалык алакалары бар экендигин белгилейт.
Монгол аскерлеринин кысымы менен Жети-Суу тарапка оогон аргындардын бир бөлүгү кийинчерээк, XVI к. эл катары калыптанып жаткан казактардын курамына жуурулушту.
Кыргыздардын курамына кириши
Жогорудагы маалыматтар жана хакастардагы теги байыркы кыргыздарга таандык “аргын” сөөгү (уругу) бул этнокомпоненттин кыргыздардын курамына VII-XII кк. кеч эмес киргендигин аныктайт.
Атчы
Атчы - ат багуучу адам. Атчынын милдети: аттарга жем-чөп берүү, сугаруу, аткананы жана жылкыны тазалоо, ат жабдыгынын сакталышына көз салуу ж.б. эрежелерди сактоо милдети кирет. Кыргыздарда бул кесипти актачы деген термин аркылуу да айтышкан. «Ахта» монгол тилинде - жылкы, ат; - чы, кесипти, кыймыл-аракетти билдирүүчү аффикс туюнтат.
Атан төө
Атан төө - байыркы түрк тилдеринде «жумушчу төө» маанисин аныктаган. Атан кыргыз, казак, тува тилдеринде мингич төөнү аныктайт. Бул сөз кыргыз тилинде эки мааниде чечмеленет: І.Бычылган эркек төө; 2. Аты чыгып, элге кеңири белгилүү болуу, атагы чыгуу. Байыркы лексикалык катмарга кирген бул энчилүү ат шамандык диний ишенимди чагылдырышы ыктымал. Алтайлыктардын курамындагы челкан, телеут жана теленгиттерде шамандын бубени «ак адан» деп аталары маалым (алт. тув. «ак адан» - «ак төө»). Хакастарда азыркы күндө «адан» сөзү шамандын бубенин аныктайт. Түштүк Сибирдин түрк тилдүү элдеринде бубен шамандын мингич аргымагын элестетери белгилүү. Ритуал учурунда жаныбардын терисинен (марал, бугу, багыш, төө ж.б.) оролуп, кооздолуп жасалган бубен шамандын Жер Эне менен Көк Теңирдин ортосундагы аткарылуучу кабарчылык миссиясында канаттуу мингич аргымакты элестетет. Телеут шаманы ритуал мезгилинде «алты өркөчтүү ак адан» деген дубасын айткан. Ушул эле автордун белгилөөсүндө «ак адан» диний ритуал мезгилинде челкан шамандарынын кыялында бычылган ак төөнү туюнткан. Бул мисалдар челкандардын, телеут жана теленгиттердин ата-бабалары өткөн тарыхый мезгилдерде төө багуу менен кесиптенишкендиктерин да тастыктайт. Кыргыздардын мал чарбачылыгынын бир тармагынын шаман бубенинде чагылдырылышы «ак төөнүн» алгач тотемистик мүнөзгө ээ болгондугун аныктайт. Кыргыз, тува, өзгөчө казактарда ак төөгө сыйынып, курмандык чалып, түлөө өткөзүү кенен тарагандыгы маалым. Атан - кыргыздын багыш уруусунун курамындагы урук катары маалым.
Адвокатура
Адвокатура — жарандарга жана уюмдарга укуктук жактан жардам көргөзүү, сот жана башка органдарда алардын кызыкчылыгын коргоо үчүн түзүлгөн атайын институт. Адвокатуранын алгачкы формалары байыркы Грецияда эле белгилүү болгон, сот процессинде соттошкон тараптардын сөзүн жазып берүүнү кесип кылышкан - логографтардын пайда болушуна алып келген. Байыркы Римде сотто жактардын коргонуусун туугандары, достору жана белгилүү патрицийлер (патрондор) аткара алышкан. Кийинчерээк патрондор башкаларга да укуктук жардам бере баштаган: кардарларын сотто коргогон, мыйзамдарды түшүндүрүшкөн, кеңеш беришкен, келишим түзүүгө жетекчилик кылышкан. Бара-бара адвокаттык ишмердүүлүк кесип катары болуп калган. Билимдик ценз, экзамендер киргизилген. Адвокаттар катталып, алардын ишмердүүлүгү көзөмөлгө алынган. Феодалдык доордо адвокатуранын ишмердүүлүк чөйрөсү бир нече жолу өзгөргөн. Алгач адвокаттын ролу өтө эле чектелген болсо, 13-14-кылымда Батыш Европада адвокаттык сословиелер пайда болгон. Адвокатуранын андан ары өнүгүшүнө буржуазиялык демократиялык кайра куруу процессинде адамдын негизги укугу, эркиндиги жана жарандуулугу тууралуу, ошондой эле ачык сот жөнүндөгү иштелип чыккан жоболор жана башка чоң роль ойноду. Кыргызстан СССРдин курамындагы мезгилде адвокатуранын укуктары жана милдеттери «Кыргыз ССРинин адвокатурасы жөнүндөгү» жободо (1961) белгиленген. Учурда алардын уюмдарга биригиши КРнын «Коомдук бирикмелер жөнүндөгү» мыйзамынын жоболоруна ылайык жүргүзүлөт. Адвокатуранын тизмесинде турган адвокат КРнын бүткүл аймагында, ошондой эле тиешелүү ошол мамлекеттин мыйзамдарында чектөөлөр жок болсо, чет өлкөдө да жардам көрсөтүүгө укуктуу. Адвокатуранын негизги милдеттери: адвокаттык кызматты жүзөгө ашыруу кезинде уюмдардын мүчөлөрүнө, укуктук коргоого муктаждарга жардамдашуу, квалификациялык көмөк көрсөтүү жана аларды коргоо; алардын ишиндеги ар бир маселеге туура мамиле жасоо, үн жазма жана башка материалдык-техникалык куралдар менен камсыз кылуу, алардын иштерине байкоо, көзөмөл жүргүзүү, текшерүү иштерин уюштуруу. Тергөө жана сот органдарынын алдынала белгилеген убакыты боюнча мыйзамдуу жардам көрсөтүү, коргоо иштерин уюштуруу. Республикада, облустарда, райондордо, шаарларда адвокаттар коллегиясы, юридикалык консультациялар уюштурулган. Адвокатуранын жогорку органы жалпы жыйналыш же конференция, ал уюмдун курамын аныктап, президиум шайлайт. Адвокатура жарандардын, ишканалардын, мекемелердин, ошондой эле уюмдардын укуктарын жана мыйзамдуу кызыкчылыктарын коргоого, мыйзамдуулукту чыңдоого көмөк көрсөтөт.
Бордутоо, Тоо
Бордутоо, Тоо – Тескей Ала-Тоонун түштүк тармагы. Борду, Ээрташ, Караколтөр жана Көөлү сууларынын аралыгында дого сымал түштүктөн түндүк-батышка 25 кмге чейин созулуп жатат. Туурасы 5–6 км. Орточо бийиктиги 4300–4600 м, эң бийик жери 4849 м.
Кыры мөңгүлөр менен капталган, жалама аска-зоолор бар. Капталдары тик, терең капчыгайлуу. Үстүнкү протерозойдун калыңдыгы 2400– 3000 м келген мраморлуу жана доломиттүү акиташ теги, сланец, кварцит тектеринен турат. Этегиндеги субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа ландшафты 3300 мден жогору субнивалдык талаага жана гляциалдыкнивалдык алкакка өтөт.
Чургулды (Татышлин району, Башкыртстан)
Чургулды — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Акбулат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 495 киши. Почта индекси — 452844, ОКАТО коду — 80250805003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Далдалчы
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Аркалык, урук
Аркалык уругу - мунгуш уруусунун курамындагы урук.
Аркалык - бүгүнкү кыргыз тилинде “сырт”, “түндүк” маанисин билдирет. Тувалыктардын тилинде “аргалык”-“токойлуу жер”, “ тоо” маанисин туюнтат. Ушул эле элдин тилинде адамдарга карата “айлакер”, “акылдуу” дегенди да түшүндүрөт.
Кыргыз Республикасынын президенттери
Бул Кыргызстандын өткөн жана азыркы убакыттагы президенттери:
Александр Афродисийлик
Александр Афродисийлик – (Каридеги Афродисие шаарынан Кичи Азия. 2–3-к.) – байыркы грек философу, Афинадагы перипатетикалык мектептин башчысы (198–211-ж. ортосу), Аристотелдин таасирлүү комментатору.
Александр үчүн эмпирикалык натурализм мүнөздүү; ал жандын өлбөстүгүн жана убакыттын реалдуулугун четке кагат. Александр универсалдуулук маселелеринде номинализмге жакын катуу позицияны ээлеген. (универсалдуулуктун пайда болушу буюмдардан кийин», «эгер алар ой жүгүртпөгөндө, алар болмок эмес») «Жан жөнүндө» чыгармасынын комментарийинде акылдын үч жактуулугу (нусту) оргиналдык концепциясын өнүктүргөн. Ал орто кылымдагы араб жана еврей философиясына таасирин тийгизген.
Александрдын кадыр-баркы байыркы мезгилде өтө жогору болгон («экинчи Аристотель») анын комментарийлери эмдигиче илимий маанисин сактап келүүдө. Бизге жеткен комментарийлери
Бел боо
Бел боо - кийимдин сыртынан белди курчоого арналып жасалган, бир жагында тогоосу бар булгаары, кайыш кездеме. Термин "бел" жана "боо" деген сөздөрдүн улануусунан келип чыккан. Бел боо - кур, илгич деген мааниде да айтылат. Кездемеден жасалганын улгайган адамдар курчанышат.
Санитариялык коргоо зонасы
Санитариялык коргоо зонасы — курорттордун жана суу менен камсыз кылуучу булактардын айланасындагы суунун булгануусуна жол бербөөчү режим түзүлгөн аймак.
Катуу режимдеги зона
Ал катуу режимдеги (суу топтогуч жана башкы суу топтогуч курулмалар жайгашкан аймак) жана чектөө зонасынан турат. Катуу режимдеги зонада суу жүргүч коммуникацияга тиешеси жок объектилерди курууга тыюу салынат, жашыл бак-дарактар тигилип, кайтарылат. Чектөө зонасы суу топтогучтардагы суунун булгануусу гигиеналык нормативдерден ашпоосу зарыл. Жер астындагы суу булактары үчүн радиусу 250—500 м болгон чектөө зонасы белгиленет. Бул аймакта мал жана канаттуулар чарбасын жайгаштырууга болбойт. Санитариялык коргоо зонасы курорттор жайгашкан жерде анын аймагын булгануудан коргоо жана эс алуу, дарылануу үчүн жагымдуу шарт түзүү максатында түзүлөт. Бул зонада курулуш иштерин жүргүзүүгө болбойт, анткени андан аба, топурак, суу булганып же минералдуу суу булактарынын составы өзгөрүп, климат шартына да таасир тийгизиши мүмкүн.
Алмаздуу жонуучу станок
Алмаздуу жонуучу станок - алмаздан же катуу болот куймадан жасалган айланма аспаптар менен көзөнөктү жеткире пштетүүчү атайын түзүлмө. Ал тетиктин цилиндр формасындагы сырткы бетин иштетүүгө да ылайыкташтырылат. Тетиктерди массалык түрдө жасоодо көп шпинделдүү станок-жарым автоматтар, аз сериялуу өндүрүштөрдө бир шпинделдүү станок колдонулат. Аны менен иштөөдө өндүрүмдүүлүгү жана иштетилген тетиктин бетинин сапаты жогору болот. Бул станок менен тетикти иштетүүнүн тактыгы 0,5—1,0 мкмге жетет.
Девианттык жүрүм-турум
Девианттык жүрүм-турум (лат. deviatio  – чектен чыгуу) коомдогу укук жана/же каада-салтка жат жүрүм-турум. Ага коомчулукка коркунуч келтирген жосундар да кирет.
Чолпонбек Базарбаев
Чолпонбек Базарбаев -КРнын эл артисти (1979), СССР эл артисти (1982). Солто уруусунун Талкан уругунан.
Таржымалы
1958-жылы М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык жана хореографиялык окуу жайына кирип, аны 1967-жылы бүтүрүп чыккан.
1966-1993 - жылдары  Кыргыз мамлекеттик академиялык А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрынын солисти, генералдык директору.
1996-жылдан 1997-жылга чейин Кыргыз Республикасынын билим берүү, илим жана маданият министринин 1-орун басары.
Ушул эле мезгилдерде 1987-жылдан 1995-жылга чейин Кыргызстан театр ишмерлер союзунун президенти болуп иштеген.
1997-2001-жылдары "Достук" коомунун төрагасы.
2001-2002-жылдары кайрадан Кыргыз мамлекеттик академиялык А.Малдыбаев атындагы опера жана балет театрынын башкы директору.
Чыгармачылыгы
Ч. Базарбаев улуттук жана классикалык бийдин техникасын мыкты өздөштүрүү менен балет спектаклдеринде ар кыл мүнөздөгү образдарды психологиялык жактан терең ачып берген.
Базарбаевдин репертуарындагы «Шопениана», «Жизель», «Аккуу көлү», «Уйкудагы сулуу» классикалык балеттер бий өнөрүн өздөштүрүүнүн эң жогорку мектеби болгон.
СССР эл артисти Базарбаев Б. Бейшеналиевадан таалим алган.
1970-жылы Польшада «Дон Кихот» балетинен үзүндүнү Б. Бейшеналиева менен бийлеген.
АКШ, Кытай, Япония, Франция, Түркия, Швейцария, Дания жана башка дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө гастролдо болгон.
Сыйлыктары
Кыргызстан Ленин комсомолу (1977)
Эларалык «Мин он» (Япония, 1993) сыйлыгы.
Атын калтыруу
Бишкектеги Кыргыз мамлекеттик хореографиялык окуу жайына анын ысмы берилген (2004).
Бишкекте эстелиги коюлган.
= Колдонулган адабияттар =
Манжурия
Манжур (Манжуур, 滿洲) — азыркы Кытайдагы тарыхый-географиялык аймак.
Негизги маалымат
Аянты: 2 369 976 км² Акимий бөлүнүшү:
Манас эпосунда
Манас эпосу боюнча эпикалык душман элдердин биринин өлкөсү. Манжуриянын эпоско киришинин тарыхый негизи бар. Манжуриянын азыркы Кытайдын түндүк-чыгышында пайда болгон феодалдык мамлекеттин алгачкы аты. Ал мамлекеттин тарыхый аты анын негизги элинин атынан Манчжу (кыргызча Манжу) болгон. Манжурия мамлекет 17-кылымдан баштап жанындагы кошуна элдерди каратып алган. Алар кытайды басып алгандан кийин кыргыздарга да кол салуу аракетинде болушкан, эпосто бул тарыхый кырдаал чагылдырылган.
Колдонулган адабият
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995
Чучук
Чучук - кыргыздардын жылкынын казысынан даярдалган эң байыркы чүйгүн тамагы. Чучук төмөнкүчө даярдалат: жылкынын казысына (кээде эттүү кабыргасы менен кошо) туз, калемпир, мурч, пияз же сарымсак ж.б. аралаштырып даярдалат, белгилүү убакытка коюп коюлат. Ал кошулмалардын даамы казыга сиңгенден соң жылкынын ичегисине салынып, учтары жип менен буулат. Жасалышына карай ынак (кара эти жок) жана жөнөкөй чучук болуп бөлүнөт. Чучук өзүнчө же эт менен кошо этияттап бышырылат.
Девальвация
Девальвация (лат. de  – төмөндөө, ылдыйлоо, жокко чыгаруу деген кыймыл-аракетти билдирүүчү койунду жана  valeo  – мааниге ээ болом, наркым) – улуттук валютанын расмий курсунун чет өлкөлүк валютага, ошондой эле эл аралык валюталык эсеп бирдигине (СДР, ЭКЮ, евро) карата төмөндөшү же алтын акча бирдигинин мыйзам чегинде (алтын стандартта) азайышы. Девальвация акча жүгүртүүнүн жана валюта курсунун турукташуу ыкмасы катары колдонулат. Алтын стандарттын алынгандыгына (1930) байланыштуу девальвация валюта саясаты катары пайдаланылат. Олку-солку валюта курсунун системасында девальвация импортту (жергиликтүү валютада) кымбатыраак, экспортту (арзаныраак) кылат, анын натыйжасында импорт кыскарып, экспорт өсөт да, төлөм балансынын тартыштыгы жоюлат. Белгиленген валюта курсу системасында девальвация административдик тартипте жүзөгө ашырылат. Ал төлөм балансындагы тең салмакка жетүүсү көп факторлор менен шартталган: 1) экспорт менен импорттун баанын өзгөрүшүнө кабылдагычтыгы; 2) экспортту көбөйтүү жана импортту алмаштыруу үчүн эркин ресурстардын болушу; 3) ички баалардын бир деңгээлде өсүү темпин же башка өлкөлөрдөгү инфляциядан төмөндөгөн темпти колдоо максатында инфляцияны көзөмөлдөө. Девальвация натыйжалуулугун көтөрүү максатында айрыкча өнүгүп жаткан өлкөлөр экспорт жана импорт боюнча жиктелген алымдарды жана субсидияларды пайдаланышат.
Досмамбетова, Канымгүл
Досмамбетова Канымгүл (1935, Ак-Суу району, Түргөн айлы — 1978, Нарын ш.) — ырчы, обончу, актёр. Досмамбетованын ырчылык шыгы айылдагы мектепте окуп жүргөндө эле башталган. 1951-ж. Караколдогу облустун драма театрында, 1953-жылдан кыргыз мамлекеттик филармониясында, 1953—58-ж. Кыргыз драма театрында, 1958—78-ж. Нарындагы М. Рыскулов атындагы музыкалуу-драма театрында иштеген. Досмамбетованын негизги чыгармачылыгы ырчылык менен обончулук болгон; театрда коюлган пьесаларда чакан ролдорду аткарган. Анын ырларынын обондуулугу, элдүүлүгү, назиктиги, лирикалуулугу менен айырмаланат. «Ала-Тоолук чабанга», «Билгин жигит», «Кызыл өрүк», «Кыйылып турам», «Калкысам да кайыгыңда», «Жаштыктын коркү жар экен», «Табар элек бир паста», «Унутпадым», «Түш көрүүдөн тажадым», «Анда сен», «Колхоз талаасында», «Узатарда», «Замандашыма», «Көлүмдөй сүйдүм өзүңдү» жана башка ырларга оригиналдуу, мукам обондорду жараткан. Анын ырлары аспаптар, симфониялык оркестрлер үчүн иштелип чыккан. Көп ырларын комуздун коштоосунда өзү аткарган. Обондорунун көпчүлүгү атайын жыйнактарга чыккан. Ырчы, обончу болуу менен бирге эле театрда да далай ролдорду ойногон.
Рыбачье кум-шагыл кени
Рыбачье кум-шагыл кени Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Балыкчы шаарынан 4  км түштүк-батыш тарапта, Чүй дарыясынын боюнда, деңиз деңгээлинен 1650 м бийиктикте. 1965-ж.чалгындалган, 1976-ж. кайрадан чалгындалып, запасы эсептелген. Кен аймагында антропоген мезгилинде пайда болгон аллювий чөкмөлөрү жатат. Кум-шагыл жакшы жумуруланган катуу тоотектердин (гранит, сиенит, кумдук, чаңда сланец) кесекчелеринен, майда кумдан, бир аз чопо кошундуларынан турат. Курамында 40 ммден кесек шагылдар 20%, 5 ммден майда кум 39%. Кендеги кум-шагыл "300" маркасындагы бетонду даярдоого жана жол курулушуна пайдаланууга жарактуу. Запасы А+В категориясы боюнча 6818 миң м3, С1– 7236 миң м3.
Энтеровирус оорулары
Энтеровирус оорулары — тез башталуучу жугуштуу дарттар.
Буларга борбордук нерв системаларынын, булчуң жана теринин үстүнкү катмарларынын, ошондой эле ичке ичегинин сезгениши, ооз менен көздүн былжыр кабыкчаларынын жараланышы жана сасык тумоо сыяктуу өтүүчү оорулар кирет. Энтеровирус ооруларын түрдүү вирустар пайда кылат.
Энтеровирустар сырткы чөйрө шартына, дезинфекциялык заттарга туруктуу. Алар жер шарында өтө кеңири таралган. Энтеровирус оорулары оорулуу же вирусту алып жүргөн дени соо кишиден жөтөлгөндө, чүчкүргөндө жана заңы менен бөлүнүп чыгып таралат. Вирустар менен булганган суу, аба, тамак-аш, үй буюмдары, кир кол аркылуу берилип, балдар бакчаларында массалык тарап коркунуч туудурат. Оорунун инкубациялык (жашыруун) мезгили 3 — 5 күнгө созулат. Бул ооруга менингит, энцефалит, полиомиелит, жаңы төрөлгөн балдардын мээ-жүрөк булчуңдарынын сезгениши, эпидемиялык миалгия кирет. Көпчүлүк оорулар клиникалык жактан тез башталып, денеси ысыйт (38—39°). Оору мээден кармаганда баш катуу ооруп, кусат, уйкусу качып, ал кетет. Көкүрөк жана буттун булчуңдары тырышып катуу ооруйт. Энтеровирус оорулары айрым учурда полиомиелит сыяктуу өтөт. Оорунун айрым түрүндө алкымда, кекиртекте, ооздун ичинде кызыл тактар, ыйлаакчалар пайда болот. Энтеровирус оорулары көпчүлүк учурда какыс айыгат.
Алдын алуу
Алдын алууда жалпы санитариялык эрежелердин толук сакталышы, айрыкча үйдө, балдар бакчаларында тазалыктын болушуна көңүл буруу керек. Ооруну өз убагында аныктап, дарылоо врачтын көрсөтүүсү боюнча жүргүзүлөт. Оорулууну өзүнчө бөлмөгө жаткызып, идиш-аягын, төшөнчүсүн, сүлгүсүн жана башкалар бөлүп коюу зарыл. Оорулуу жаткан бөлмөнү күнүнө эки-үч маал жууп, желдетип, колдонулган буюмдарды кайнатып жууйт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Сокый-Кикя дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гектор Берлиоз
Берлиоз Гектор Луи (11. 12. 1803- 8. 3. 1869) - француз композитору, белгилүү дирижер жана музыка изилдөөчү, жазуучу. Париж консерваториясын бүтүргөн (1830). "Сардана-нал" кантатасы үчүн Рим сыйлыгын алган (1830). Симфониялык музыканы театрлаштырууга умтулган. Көрүнүктүү чыгармалары: "Фантастикалык симфония" (1830), "Реквием" (1837), "Ромео жана Жульетта" (1839), "Фаустту айыптоо" ораториясы (1846), "Трояндыктар Карфагенда" (1855-59) ж. б. Берлиоз дирижёрлук кылуу боюнча Р. Вагнер менен бирге жаңы мектепке негиз салган. Берлиоз музыкадагы романтизмдин ашкере маалым өкүлдөрүнөн.
Ал новатор катары музыкага форма, гармония, инструментовкалоо боюнча көп жаңылыктар киргизген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Мамытов, Абакир
МАМЫТОВ АБАКИР, педагогика илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз билим берүү академиясынын президенти
Өмүр жолу
Мамытов Абакир 1954-жылы 18-июнда Ош областына караштуу Совет районунун Кара-Кочкор айылында туулган. Орто билимди аталган айылдагы Фрунзе атындагы № 19 мектептен (1970-ж), жогорку билимди Фрунзе шаарындагы Кыргыз мамлекеттик физкультура институтунда (1971-1976-жж), Москвадагы Бүткүл союздук физкультура илим изилдөө институтунун аспирантурасында (1976-1979-жж) окуп алган. Советтик армиянын катарында кызмат өтөгөн (1979-1981-жж). Педагогика илимдеринин кандидаты илимий даражаны изденип алуу үчүн жазылган диссертациясын Москва шаарында (1982-ж), докторлук диссертациясын Алматы шаарында (1998-ж) коргогон. 1986-жылы доцент, 1993-жылы профессор илимий наамы ыйгарылган.
Эмгек жолу
Эмгек жолун колхозда слесарь-механик болуп баштаган. Адистик жогорку билим алгандан кийин педагогикалык кызматка киришкен. 1979-жылы Кыргыз мамлекеттик физкультура институтунда дене тарбия теориясы жана методикасы кафедрасында мугалим, доцент, профессор болуп эмгектенип, декандын орун басары (1984-1988-жж), окуу иштери боюнча институттун биринчи проректору (1988-1992-жж), кийинчерээк институттун ректору кызматына дайындалып, эки мөөнөткө шайланып (1992-2005-жж) иштеген. Чүй университетинде ректор (2005-2007-жж) кызматтарын аркалаган. 2007-жылдын ноябрь айынан баштап Кыргыз билим берүү академисынын президенти болуп иштейт.
Адистик ишмердиги
Дене тарбия теориясы жана методикасы, жогорку окуу жайындагы педагогика боюнча адис. Орус жана кыргыз тилинде эркин сүйлөйт жана жазат.
Илимий эмгектери
150 дөн ашык илимий, методикалык жана фундаменталдык эмгектердин, бир нече окуу куралдарынын автору. “Теория спорта” (2002-, 2005-жж), “Основы здорового образа жизни” (2007-ж), “Дене маданияты теориясы” (2011-ж) сыяктуу эмгектери жогорку адистик билим берүү мекемелеринде колдонулуп жаткан окуу куралдарынын катарына кирет. “Высшее физкультурное образование Кыргызстана: современное состояние и перспективы на будущее” (1998-ж) илимий монографиясында көп жылдар боюнча изилдөө предметин түзгөн илимий проблема кенири чагылдырылган. “Физкультура жана спорт” (200-ж) энциклопедиясынын түзүүчүсү жана жооптуу редактору, “Ден соолук” энциклопедиясынын (1993-ж) авторлошу, “Сымбаттуу болуу өзүндөн” (1988-, 1993-жж), “Саламаттыгыңды сактай бил” (1994-ж) илимий-популярдуу китептердин автору. Илимий макалалары алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдө орус, англис тилдеринде жарык көргөн. Лондондо, Тегеранда, Хиросимодо, Варшавада, Тиранада, Найробиде, Берлинде, Москвада, Санкт-Петербургда, Алматыда, Ташкентте, Краснодарда, Ашхабадда, Актөбөдө жана башка шаарларда өткөрүлгөн илимий конференцияларга катышып доклад жасаган. Адистик квалификациясын чет өлкөлөрдө өткөрүлүүчү ар түрдүү семинарларга, курстарга катышып жогорулаткан. Бул максатта Греция, АКШ, Германия, Чехия, Латвия, Италия өлкөлөрүндө уюштурулган курстардан окуган.
Илимий ишмердиги
Адистик багытта бир катар уюмдарга мүчө: ЕврАзЭстин эксперти, ШОСтун эсперти, СНГ өлкөлөрүнүн гуманитардык кызматташуу фондунун илим жана билим боюнча эксперти, Билим берүү мазмунун стандартташтыруу комиссиясынын Кыргызстандык расмий мүчөсү, Алматыдагы диссертациялык кенештин мүчөсү (1999-2009-жж), Кыргыз мамлекеттик Арабаев атындагы университеттин алдындагы диссертациялык кенештин төрага орун басары, Билим жана илим министрлигин коллегия мүчөсү. Педагогика илимдеринин 3 кандидатын жана 2 докторун жетектеп даярдаган. Кыргыз Республикасынын Олимпия академиясын жетектеген (1994-2005-жж), Кыргыз улуттук Олимпия комитетинин мүчөсү (1994-2005-жж), Кыргыз Республикасынын физкультура жана спорт агенттигинин коллегия мүчөсү (1992-2005-жж), Кыргыз Республикасынын атайын олимпиада уюмун түптөгөн жана жетектеген (2000-2005-жж).
Сыйлыктары
Бир катар мамлекеттик сыйлыктардын ээси: Кыргыз билим берүү тармагына эмгек синирген ишмер (1995-ж), Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы (1991ж), “Манас эпосуна 1000 жыл” юбилейлик медалы, “Кыргыз Республикасына 10 жыл” юбилейлик медалы, Кыргыз Республикасынын “Билим берүү мыктысы”, “Дене тарбия мыктысы”, “Адистик кошундар мыктысы” төш белгилери менен сыйланган.
Ардактуу наамдары
Бир катар чет өлкөлөрү тарабынан уюштурулган сыйлыктардын ээси Казак Республикасынын билим берүүсүнүн ардактуу кызматкери, Казак Республикасынын улуттук физкультура жана спорт илим борборунун алтын медалыны менен сыйланган, Казак спорт жана туризм академиясынын, Өзбекистан мамлекеттик физкультура институтунун, Чүй университетинин ардактуу профессору, Санкт-Петербургдагы Петров атындагы илимдер жана көркөм өнөр академиясынын мүчө-корреспонденти, Казахстан педагогикалык академиясынын чет өлкөлүк мүчө-корреспонденти, СНГ өлкөлөрүнүн билим берүү кызматкерлеринин биринчи курултайына делегат болуп шайланган.
Үй-бүлөсү
Үй бүлөлүү, эки уул, бир кызы бар.
Лиурандар
Лиурандар (лат. Leiuranus) — куртбалыктардын бир уруусу.
Тюрго Анн Робер Жак
Тюрго Анн Робер Жак (1727–1781) – франциялык экономист, Мамлекеттик, саясий ишмер. Экономикалык либерализмди негиздөөчү катары тарыхка кирген. Өзү түбү Нормандиядан. Анын чоң чоң атасы 1614-жылы Генералдык штатка Нормандия дворяндарынын түзүүчүсү катары кыймыл жасаган. Анын чоң атасы 17-кылымдын аягында Мецеде өзүнүн интендантын түзгөн,андан кийин Турда. Атасы Парижде мамлекеттик ишмерлердин бири болгон. үй-бүлөдө үчүнчү улу болгон Тюрго көбүнчө руханий билимге кызыккан. Бала кезинде кичинекей тартынчаак жоош бала болуп, качан өзүн бакма бала экенин билгенде дивандын, стулдардын астына жашынып алып үйүндөгүлөрдү, ата-энесин коркуткан. Ал Сен-Сюльпис семинариясына берилген. Кийн "Сорбонна"га кудай (дин) жөнүндө билим алуу үчүн тапшырган. Гольбахтын, Дидронун, Гельвецийдин материалисттик көз – караштарын колдогон. Өзүнүн тарыхый-философиялык иштеринде Вольтер Кондорсе менен катар прогресстин буржуазиялык теориясын жактаган. Коомдук өнүгүүдө экономиканын өсүүсүнө чоң маани берген. Илимдин, техниканын өсүшүнө карата өзүнүн идеяларын билдирген. Коомдун таптык бөлүнүүлөрүнө, маяналардын маанисине карата өз ойлорун билдирген. Негизги эмгеги «Байлык жөнүндө ой-жүгүртүү жана аны бөлүштүрүү» аталат. 1776-жылы жазылган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Садкуловка (дарыя)
Садкуловка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Багышевка дарыясынын оң жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алмаз менен бургулоо
Алмаз менен бургулоо - таажысынын чөркөсүнө (коронканын торецине) алмаз шпретилген болот цилиндр түрүндөгү бургу менен өтө катуу тоотектерин бургулоо иши. Алмаз менен бургулоо нефтини жана газды бургулоо көзөнөктөрү менен өндүрүп алууда, кендерди чалгындоо иштеринде колдонулат.
Лекваж (Ай куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нойбург-ан-дер-Донау
Нойбург-ан-дер-Донау - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Нойбург-Шробенхаузен (район)|Нойбург-Шробенхаузен районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6041 (2010-ж.). Аянты – 81.32 км2.
Тышкы шилтемелер
{DEFAULTSORT:Neuburg An Der Donau}}
Арпачы, урук
Арпачы уругу - бугу уруусунун курамындагы урук. Болжолу, лакап этноним.
-чы/-чу сөз жасоочу мүчө катары кесиптин, кыймыл-аракеттин маанисин билдирет. Мисалы, сары сокучу (саяк), карасокучу (саяк), базарчы (кушчу) ж.б.у.с.
Изонитрилдер
Изонитрилдер (изоцианид, карбиламин) – синил к-тасынын, H - C º N изомердик формасына туура келген, орг. бирикмелер. Алардын жалпы формуласы RNC. И. - жагымсыз жыты бар, уулуу, түссүз суюк же катуу заттар; спиртте, эфирде жакшы эрийт; көпчүлүгү сууда эрибейт, щелочтордо туруктуу. И. С атомунда терс заряды бар нуклеофилдик карбендер катары кароого болот:
R-N=C: же R -N+ =C - (I).
И. электрофилди оңой кошуп алат (1-теңдеме), нуклеофилдер менен реакциялар начар ылдамдыкта жүрөт, бирок к-талар (2) же өтмө металлдар бирикмелери менен (3) реакциялар ылдамдыгы катализатор жардамы менен бир кыйла жогорулайт:
RNC + ® RN=CX
X=Hal, H, RCO. (1)
RNC+H2O—®RN=COH—® RNH2+HCOOH (2) -H = -H+
RNC + R¢NH ——® RN=CHNR¢2 (3)
a-Абалында суутек атому жок И. металлоорг. бирикмелер менен аракеттенип, ацил анион эквиваленти катары колдонулган металлальдиминди пайда кылат:
RNC + C4H9Li ® RN=CLiC4H9
a-Абалында суутек атому бар И. СН-к-талык касиеттерге ээ. Алар күчтүү негиздер таасиринде амин к-талар, гетероциклдүү бирикмелер синтезинде интермедиат катары кеңири колдонулган a-изоцианкарбанион пайда кылат. И..гидрирлеп, экинчилик аминди RNHCH3, окистендирип, изоцианаттар RN=C=O, жогорку темп-рада (200-2500С) нитрилди RCºN алууга болот.
И. өтмө металлдар изонитрилдик комплекстерин пайда кылат. И. - орг. синтезде чоң маанилүү аралык продуктулар. Гетероциклдүү бирикмелерди, пептиддер, жана башка алууда, о. эле биринчилик аминдерге сапаттык анализ жүргүзүүдө колдонулат.
Арбитр
Арбитр (Калыс жак) (лат. arbiter ) – тараптар тарабынан алардын талашын карап чыгуу үчүн шайланган жак.
Тийешелүү адистикке эгедер, ортодогу талашты калыстык менен карап берүүгө жөндөмдүү жана тараптарга көз каранды болбогон жарамдуу жеке жак калыс катары чыга алат.
Девиз
Девиз (фр. devises  ) – эларалык эсеп-кысап иштерин жүргүзүүгө арналган чет өлкө валютасындагы төлөм каражаттары. Негизинен тышкы соода боюнча эсеп-кысап жүргүзүүгө, капитал кыймылына, көбүнесе эларалык туризм менен дагы башка соодага жатпай турган төлөмдөргө байланыштуу банк бүтүмдөрү Д. аркылуу жүргүзүлөт. Д-ге төмөнкүлөр кирет: четөлкө банктарына коюлган которум, чек, аккредитив; чет өлкөдө төлөнүүгө жатуучу төлөм талабы, төлөм тапшырыгы, вексель, ошондой эле чет өлкө билеттери (банкноттор) менен тыйындар.
Gopher
Тармактан маалыматтарды издөөчү аспап каражаттары иштелип чыкканга чейин Gopher Интернетке берилиштерди жайгаштыруунун негизги методу болгон. Ал файлдарды Интернетте жайгаштыруучу жана файлдарды издөөнү меню менен башкаруучу програм.
FTP програмында орундарды жана файл ысымдарын билүү талап кылынбайт. Gopher де меню камтылат жана демейде нерселердин тизмеси менен башталат. Тизмеден тиешелүү пунктту тандоо бир же көп сандагы менюларга алып келет, алар буйруктардын спецификасына жараша чөйрөлөргө бөлүнүшөт. Акырында жүктөөгө мүмкүн болгон керектүү файлдарды басып чыгаруучу менюга алып келет. FTP дан Gopher дин айырмасы файлдарын жүктөө алдында көрүп алса болот. Меню системине кошумча Gopher серверлеринин көбү Veronica же Jughead аттуу издегич програмдарды сунуш кылышат, алар спецификалык темадагы Gopher файлдар каталогун издешет.
Санта Клара Пуэбло (Нү-Мексико)
Санта Клара Пуэбло (Нү-Мексико) (Santa Clara Pueblo) — Нү-Мексико штатынын Rio Arriba округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 980 киши. Болжолдуу аянты - 5.4 км². FIPS коду — 35-70390.
Рыбачье 2 кум-шагыл кени
Рыбачье 2 кум-шагыл кени Көк-Мойнок кум-шагыл кени Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Балыкчы шаарынан 14  км түндүк-батышта, Чүй дарыясынын оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 1897 – 2000 м бийиктикте. 1984-ж. чалгындалган. Кен аймагы антропоген мезгилинде пайда болгон пролювий чөкмөлөрүнөн түзүлгөн. Иргелбеген койташ-шагыл-кум катмарынын калыңдыгы 7 мден 15 мге чейин өзгөрөт. Гранулометриялык курамы: 500–70 мм – 31%, 70–5 мм – 48%, 5 ммден майдасы – 21%. Кум-шагылды "300" маркадагы бетонду даярдоого жана жол курулушуна пайдаланууга болот. Запасы А+В+С1категориясы боюнча 1659 миң м3. 1997-жылга карата баланстагы запасы А – 68 миң м3, В – 387 миң м3, С1– 1060 миң м3, А+В+С1– 1 515 миң м3.
Бекназар Куудул
Бекназар куудул, Бекназар Арзымат уулу (1881, Жалал-Абад облусу, Токтогул району, КЫзыл-Ураан айылы – 1953, ошол эле жерде) – эл куудулу, жамакчы. Бекназар Куудул томаяктын үй-бүлөсүндө туулган. Атасы жокчулуктун айынан жалданып иштеш үчүн Арстанбапка жакын Кызылсуу кыштагына байыр алып калат. Жети жашында энесинен ажырап, өгөй эненин каарынан 9 жашында үйүнөн безип, Арстанбап мазарына келип, андагы шайыктарга кумганчы (дааратка суу даярдап бергич) болуп 7 жыл иштеген. Бул жерде ал кожо- молдолордун алдамчы экенине көзү жетип, аларды жек көрүү сезими пайда болгон. Алардын «Мусулманчылыктын азабы», «Мусаллага тойгондогу зикир», «Молдолор тооруганда», «Жума намаз эмне үчүн каза болду?», «Жалгыз көздүү жан алгыч» сыяктуу оозеки аңгемелери эл ичинде кеңири тараган. 30- жылдары Токтогул районундук театрында иштеген. Ал сагызган, чакчыгай, күкүк, карышкыр, мышык, теке, бука, ит (бөтөнчө күчүктөрдүн) ж. б-дын дабышын куду өзүндөй туурай алган. Бекназар Куудул Токтогул акындын шакирттеринин бири болгон.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхы энциклопедия. Бишкек - 2003ж.
Новодонецкий, Манас району
Новодонецкий (Новодонецкий) — Кыргыз Республикасынын Талас облусун Манас районундагы айыл. Май айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 376 киши.
Москва мамлекеттик университети
Москва мамлекеттик университети (ММУ), толук аталышы ― '''М.В. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университети''' (Московский государственный университет имени М.В. Ломоносова, кыскасы МГУ) ― Орусиядагы эң эски жогорку окуу жайлардын бири (1755).
Кыскача таржымакалы
Мөскөө мамлекеттик университети падышалык Орусыяда 1755-жылы түзүлгөн.
Артаул (Татышлин району, Башкыртстан)
Артаул — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Аксайыт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 209 киши. Почта индекси — 452832, ОКАТО коду — 80250810002.
Москва мамлекеттик университети
Кыскача таржымакалы
1917 ― Москва мамлекеттик университети деп аталып калган.
Артаул (Татышлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Москва мамлекеттик университети
Кыскача таржымакалы
1940 ― «М.В. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университети» аталышын алган.
ММУ жана Кыргызстан
ММУдан совет доорунда жана пост-советтик мезгилде жүздөгөн кыргызстандыктар таалим алып, кандидаттык жана доктордук диссертацияларын коргошкон.
Алардын арасында тарыхчылар Чынара Жакыпова, Нарынбек Алымкулов, жана башкалар бар.
Азыр да бул окуу жайда иштеп жаткан кыргызстандыктар бар.
Учурда ММУ - Орусиядагы эң мыкты (№ 1) университет.
Дүйнөлүк рейтинг
ММУ жалпы КМШ аймагындагы мыкты университеттердин алдыңкы сабында турат.
Ал эми дүйнөдө ал алдыңкы 150 университеттердин бири.
2012-жылы ММУ дүйнөдөгү мыкты 100 университеттин катарына кирбей калды.
“Таймс” журналы түзгөн мыкты 100 университеттен Москва мамлекеттик университетинин 2012-жылы чыгып калуусун кыргыз илимпозу Алтай Бөрүбаев критерийдин кемчилигинен жана кандайдыр бир саясий оюндардан көрөт.
“Рейтинг чыгарууда саясат бар” деген туура эмес көз караш. АКШнын университеттери теориялык жактан да, практикалык жактан да дүйнөдө эң мыкты. Муну ЖОЖдорго илим-билимдин сапаты жагынан баа берген журналдардын, илимий борборлордун изилдөөлөрү эмес, практика да көрсөтүүдө. Мисалы, Орусыянын ЖОЖдоруна дүйнө жаштары аз барышат да, Батыштын, өзгөчө, АКШнын ЖОЖдоруна көп барышат. Себеби аларда сапаттуу, дүйнөнүн бардык мамлекеттеринде конвертация болчу (таанылган) дипломдор берилет".
Декларант (жарнакчы)
Декларант (жарнакчы) – КР бажы мыйзамдарына ылайык, товар менен унаа каражаттарын өз атынан жарнактаган, сунуштаган жана көрсөткөн товарларды которуштуруучу жак, ошондой эле бажы агенти (ортомчу, далдалчы).
Эски бик (Илишев району, Башкыртстан)
Эски бик — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Жаңы медведев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 55 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кыргай
Кыргай (Степной) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2677/546/22 орун алган. Дарыянын узундугу - 46 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Берма
Берма –
1) топурак плотинанын, темир жолго төгүлүүчү шагылдын, канал-дын жантаймасындагы тектирче. Ал жантайманын бекем болушу жана аны жамгыр, кар суулары жууп кетпесин үчүн жасалат. Карьерлерде туурасы 8-15 м болгон трансп. Берма жана карьердин капталдарынын урашын сактай турган коргогуч Берма (З-5 м) курулат.
2) Окоп казганда сыртка ыргытылган топурак кайра ичине түшпөсүн үчүн окоп менен топурактын ортосунда калтырылуучу тилкече (туурасы 10 см).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Лувр
Лувр – Париждеги архитектуралык эстелик; сүрөт музейи, дүйнөлүк көркөм дөөлөттүн залкар казынасы. Лувр имараты 13–14-кылымда курулган. Луврду кеңейтип куруу иши 19-кылымдын 50-жылдарына чейин созулган. 1791-ж. революциячыл Конвенттин декрети менен Лувр улуттук көркөм сүрөт музейине айланган. 2000-жылдардын башында Луврдун чыгыш жак маңдайы. 1667–72. Архитектор К. Перро. 35 миңге жакын бирдик экспонаты болгон. Байыркы чыгыштык, байыркы египеттик, байыркы гректик жана римдик экспонаттар, скульптура (орто кылымдын) кайра жаралуу доорунун, жаңы жана соңку мезгилдердин, живопись, сүрөт, жасалга-колдонмо өнөр экспонаттары бөлүмдөрү бар. Анда дүйнөлүк мааниси бар «Милостук Афродита» (биздин заманга чейин 2-к., автору белгисиз), Леонардо да Винчинин «Аскадагы Мадонна», «Жоконда», мындан башка Микеланжело, Рембрандт, Рафаэль, Рубенс жана башка сүрөтчүлөрдүн чыгармалары бар.
Жалпы географиялык карталар
Жалпы географиялык карталар – табигый жана социалдык-экономикалык негизги объектилерди (рельеф, өсүмдүк, суу, кыштак, транспорт тармагы, мамлекеттик, административдик чек аралар жана башка) чагылдырган карталар. Ири масштабдуу Жалпы географиялык карталарга топографиялык карталар кирет.
Дальверзин эстелиги
Дальверзин эстелиги коло дооруна таандык Фергана өрөөнүнүн аймагында отурукташкан дыйканчылык маданиятынын ири борбору, Карадарыя суусунун сол куймасынын жээгиндеги Дальверзин кыштагына жакын жерде орун алган. Дальверзин эстелиги 1952-ж. Ю. А. Заднепровский тарабынан ачылып, казуу иштери 1956–60-ж. жүргүзүлгөн. Жалпы көрүнүшү тик бурчтуу, аянты 25 га. Сыртынан калыңдыгы 4–6 м, бийиктиги 2,5 м чеп менен курчалган. Борбордук бөлүгүндөгү маданий катмардын калыңдыгы 2,4–3 м. Кыштан курулган үйлөрдүн, очоктун орду жана чарбалык маанидеги чуңкурлардын саны арбын. Чопо идиштери, металл иштетүүчү устакана, металлдын калдыктары, чоподон жасалган чорго, 8 калып, найзанын уңгусу, шибеге, тешкич, ийне, кооздук буюмдар ж.б. табылган. Алардын айрымдарына боёк менен түр салынган. Дальверзин эстелигиндеги колодон, жезден жасалган буюмдардын молдугуна караганда бул жерде металл өндүрүү жогорку деңгээлде өнүккөн. Археологиялык маданий катмардын жогорку, ортоңку жана төмөнкү деңгээлдеринде адамдын сөөк калдыктары көп кездешкен. 50 көмүлгөн адамдын сөөк калдыктары изилденип, алардын 32синин антропологиялык түзүлүшү европеоид расасына таандык болгон. Көмүлгөн адамдар бүрүштүрүлгөн абалда жана узатасынан бир капталына же чалкасынан жаткырылган. Айрым көрүстөндөргө адамдын баш сөөктөрү гана көмүлгөн.
Каршы (абамайдан)
Каршы эларалык абамайданы (Qarshi Xalqaro Aeroporti) — Өзбекстан Республикасынын Кашкадарыя облусундагы Каршы шаарынын эларалык абамайданы.
Алма күбөсү
Алма күбөсү - какач канаттуулар түркүмүндөгү көпөлөк; алма зыянкечп. Өңү ак, канатын жайганда узундугу 18-22 мм, алдыңкы канатында үч катар кара тагы бар, арткысы ак, кээсиники куба. Ысык-Көл, Чүй, Талас өрөөндөрүндө жана түштүктө жаңгак-жемиш токойлорунда кездешет. Көпөлөк Кыргызстандын түштүгүндө майдын ортосунда, түндүгүндө жана тоо этектеринде июндун башында күн батканда учат. Ургаачысы алманын жаш бутагынын кабыгына жумуртка (20-90) таштап, кабыкчага айлануучу былжырлар менен жабат. Жумуртканын эмбриондук өсүшү 1-2 жумада бүтүп, малагы кабык коңулдарында кыштайт. Жазында куурчакчага айланып, эки жумадан кийин көпөлөк учуп чыгат. Каршы күрөшүү чаралары: жаз алды менен уу химикаттарды (0,2 %түү хлорофос жана физалон) чачуу.
Изооктан
Изооктан (2,2,4-триметилпентан) – алифаттык чектүү углеводород (CH3)3 –C-CH2-CH(CH3)2 мол. массасы 114,22. Октан изомерлеринин бири. Бензин жыттанган тунук, түссүз суюктук; кайноо t 99,2оС; И. сууда эрибейт, кадимки орг. эриткичтерде эрийт; бензол, метанол жана этанол менен азеотроптук аралашманы пайда кылат. И. башка изомерлери менен бирге бир аз санда нефтини буулантып айдоодо алынган бензинде кездешет. Ө. ж-ларда И. изобутиленди полимерлештирүүдөн алынган димерди гидрирлөө же болбосо изобутанды изобутилен менен концент. H2SO4 к-сын, AlCl3, BF3 жана башка катализаторлорду катыштырып алкилдөө менен алынат. И. н-гептан менен болгон аралашмасы мотор отундарынын детонацияга туруктуулугун аныктоодо колдонулат жана аны октан саны менен мүнөздөйт. О. с. И. н-гептан менен б-н аралашмасындагы И. санына жараша болот. Эгерде бензин детонациялык мүмкүнчүлүгү аралашманын мүмкүнчүлүгүнө барабар болсо (80 % изооктан 20 % н-гептан турган), анда ал бензиндин о. с. 80 барабар.
Чикит же чикилдик
Чикит же чикилдик - кыргыздын байыркы элдик оюну. Тестиер эркек балдардын атайын тобу менен же кээде эки киши болуп да ойнолот. Жоондугу 2 см, узундугу 10-15 см, ал эми эки учу учталган жыгач чикит же балакей. Чикит чабылуучу жоондугу 3 см узундугу 1 метрге жакын ичке таяк эне чикит же энекей деп аталат. Чүчү кулак кармашып, чыкканы чикит чабууну биринчи баштайт.Чикит чабыш үчүн диаметри 1-2 м алкак сызылып, анын ортосуна таяктын учу кенен баткандай сүйрү чуңкурчанын үстүнө туурасынан чикит коюлат. Чикит астынан таяк менен катуу чабылат. Экинчи команданын кишиси учуп барып түшкөн чикитти ал- кактын ичине түшкөндөй кылып кайрадан ыргытат. Эгерде ыргытылган чикит алкактын ичине түшсө, анда чикит чапкан бала чикит чабуу укугуна ээ болот да, чоң чикитти келерки өнөгү ойнойт; эгерде ыргытылган чикит алкактын сыртына түшсө, анда ойноп жаткан бала чикитти бир учуна согуп, ал секиргенде таяк менен чаап мүмкүн болушунча чийинден алыс түшкөндөй аракеттенет. Чикиттин учуп барып түшкөн жеринен алкакка чейинки аралыкты таяк менен өлчөйт да, аны өзунчө эсептейт. Оюндун алдында канча таякка чейин (100-150 таяк) ойнолоору тараптар ортосунда макулдашылат. Кайсы тарап белгиленген упайга мурун ээ болсо, ал уткан болот да, жеңилген жактагы балдарды «жазалайт».
Кылакөл
Кылакөл, Кылаа-Көл — Чаткал кырка тоосунун түндүк-чыгыш капталындагы көл. Сары-Челек коругунда, Сары-Челек көлүнөн 0,5 км түштүк тарапта жайгашкан. Деңиз деңгээли 1845 м бийикте жатат. узундугу 900 м, туурасы 600 м, аянты 0,6 км2, тереңдиги 20 мге жакын. Көлгө Сары-Челектен агып чыккан Тоскоол суусу (узундугу 600-700 м) куюп, андан Сары-Камыш суусу башталат да, Кожо-Ата суусуна кошулат. Түштүк бөлүгү саздак келип, жээгинде камыш өсөт. Айланасында дарактар отургузулган. Балык коё берилген.
Жалпы билим берүү
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1