cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дабачы
Дабачы (Табачы, Даваци, Дебачи) – жуңгар ханы (1750–53), Эрдене баатыр коңтаажынын (Куту Көчүн) тукумунан чыккан акыркы хан. Эрдене баатыр коңтаажынын 10 баласы: Сеңге, Галдан Бошокту, Чечен (Цэцен), Баатыр, Дундук Серең ж. б.) болгон. Дабачы Дундук Сереңдин тукумунан чыккан. 1750-ж. кышында Галдан Цэрен хандын  жээни,  хошут  (хошоут) Амирсана хан менен бирге аталаш тууганы Олоң Доржу (Лама-Доржи) ханды өлтүрүүгө катышып, бүт Жуңгарияга хан болгон. 1753-ж. Цин аскери тарабынан колго түшүрүлүп, Пекинде өлтүрүлгөн.
Плесовская
Плесовская — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пинюг дарыясынын оң жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Баатыркан Ногой уулу
Баатыркан Ногой уулу (1843-1928, Ысык-Көл өрөөнү, Сары-Дөбө айылы) Түп аймагында 1916-жылдагы улуттук-боштондук кыймылды жетектегендердин бири; Түп болуштугунун болушу. 1916-жылдын август айында Баатыркан жетектеген көтөрүлүшчүлөр Түптөгү Преобреженский кыштагына бир нече жолу чабуул коюшкан. Бирок, курчоодогуларга жардамга келишкен жакшы куралданган орус падышачылыгынын аскерлерине туруштук бере албай чегинүүгө мажбур болушкан. Падыша өкмөтүнүн жазалоочу отрядына катуу каршылык көрсөтүшкөн көтөрүлүшчүлөрдүн күчү тең болбогондуктан, айласыздан октябрь айында Кытайга кире качууга аргасыз болушкан. Качкындардын Баатырканбаштаган тобу Текес, Кулжага чейин барышкан. Алар 1818-жылы гана өз жерине кайтып келишкен.
Кептакыя
Бул — аялдардын баш кийими. Ал башка ылайыкталып, элечектин четинен этеги чыгып калбагыдай бийиктикте ак жердиктен шырылып жасалат. Аялдар мойну талыганда элечегин алып, жеңил-желпи кеп такыясы менен жүрө берет. Ал элечекти алууну жана кайра аны кийүүнү жеңилдетет. Элечекти терден сактап, шырылган ак болотнай чыккан терди сиңирип алат. Ошондо элечек сарала болбойт, бат-бат жуулбайт, өңү өчпөйт. Кеп такыяны кийүүдө аймактык айырмачылыктар бар.
Күйөөгө аттанаарда кызга кийгизүүчү кеп такыянын эки жагындагы кызыл жердикке сайма көчөттөрү айрыкча «терс кайык» саймасы менен так жана өтө майда берилет. Анын ажарын «ала мончоктолушу» ачып турат.
Түштүк Кыргызстандын Алай, Совет, Ноокат тарабында жашаган уздардын жасаган кептакыялары баш кийимдин даана үлгүсүн түзөт. Мында кептакыянын жаак учтарындагы тор чачыктарына шуру, каухар жана башка асыл таштардан «акак мончоктолот», «коңгуроо» дечү кулакчындын учтарынын жээктерине зер тартылат жана берметтелет. Кийимдин маңдайы сөзсүз «кыргакталат» да, кийимдин «куйрулчулугуна» (чач жапкычына) өзүнчө «жээк» түшөт. Анын учтары тор чачыкталат жана шуруланат. Кийим жердиги, ага түшүрүлгөн көркөм көчөттөрүнүн түрлөрү, боегу жер бөтөнчөлүктөрүнө карабай, бири-бирине айкашып жана үндөшүп турат.
Мындан эки кулакчындан төмөн карай эки жаакта 16— 18 тал түрдүү шурулар төгүлүп, мунун төрт-беш жеринен төрт бурчтуу жалпак тактачаларга күмүш тоголокчолор илиштирилип, шурулар менен бириктирилип турат. Ал зер тактачаларга «чапкылоо» («иш түшүрүү»), «сыялоо» (зооткерлөө) жана «сирке төгүү» (таруулатуу) өңдүү көркөм зергерчиликтин бүтүндөй ыкмалары колдонулат. Анын чокторунун сабактары дүйүн гүлдөр байчечек сыяктанып өтө кылдат кармалат. Жаак мончокторунун учуна жарым тегерекче муунактуу-муунактуу күбөктөр биригип, андан барпайган төкмө чачылар чыгат. Ал эми кептакыянын тор чачыланган саймалуу куйрулчугунун учундагы «чаян түйүшкө» сүйрү жана жарым тоголок күбөктөр «төкмө чачылана» түшөт.
Кептакыя кулакчындарынан кудум уштуктай шуруланган, зери бар төрт-үч бурчтуу үч канат төгүлүп чыгат. Алардын аралары бөлөк зер шөкөттөрү менен кооздолот да, учтары тегерек, сүйрү зер же кол чачыктары төгүлөт. Кептакыянын куйрулчугу сайма аркылуу өтө кооз болот. Анын чачыктарына күмүш зымчалар оролот да, «карга тырмак», «байчечек» өңдүү көркөм көчөттөр «илме сайма» менен сайылат. Мында кызыл өң үстөмдүк кылат. Албетте, сайма өнөрүндө бир көчөт көңүлдүн борборуна алынат да, калган кооздуктар ага жардамчы көчөттүк милдетти аткарат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Чоң Нарын
Чоң Нарын — Нарын дарыясынын негизги курамы. Узундугу 132 км, алабынын аянты 5710 км2. Акшыйрак кырка тоосунун түндүк батышындагы Петров мөңгүсүнүн этегиндеги көлдөн Кумтөр деген ат менен башталып, тегиз түздүк менен агат.
Арабел кошулгандан баштап Тарагай аталып, Жетимбел жана Акшыйрак кырка тоолорун бөлүп, капчыгай аркылуу өтөт. Тоодон чыккандан кийин түздүк менен түштүк-батышка карай морена калдыктары аркылуу жай агып, салааларга бөлүнөт. Мында байыркы көлдөрдүн калдыктары байкалат.
Тарагай менен Карасай кошулгандан кийин Чоң Нарын деп аталат. Ортоңку бөлүгүндө Чоң Нарындын жээктери саздуу келип, салааларга бөлүнөт. Чыгыш Каракол жана Улан кошулгандан кийин бир нукка биригет (туурасы 20–40 м). Айрысуунун чатынан өрөөнү кеңейип, дарыя тектирлерин пайда кылат. Кичи Нарын менен кошулуп, Нарын дарыясын түзөт.
Жылдык орточо чыгымы чатында 48,3 м3/сек; эң көп чыгымы июлда (311 м3/сек), азы февралда (7,3 м3/сек) байкалат.. Негизинен мөңгү, кар жана булак сууларынан куралат. Өрөөнү жайыт.
Чыйбыл болуш
Чыйбыл болуш, Абдылда бий уулу (1870, Анжиян уезди, Багыш болуштугу, азыркы Сузак району, Калмаккырчын айылы –1908, сүргүндө каза болгон. – Көгарттан чыккан белгилүү тарыхый инсан. Басыз уруусунан (Камандар).(Чыйбыл болуштун Каттча аттуу кызы Озгондун Ийри-Суу айылынан чыккан айтылуу ДЫЙКАН КАЗЫнын зайыбы экени белгилуу.)Чыйбыл болуш болуп турганда жергиликтүү калктын таламын көздөгөн көптөгөн иш-аракеттерди жүргүзгөн. Орус бийликтеринин жергиликтүү элге болгон катаал мамилесине, айрыкча кыргыздардын семиз, сугат жерлерин тартып ала баштаган саясатына нааразы болгон Чыйбыл болуш 1890-жылдардын ортосунда орустарга каршы көтөрүлүш чыгаруу идеясына оогон. Ал Мадали эшен (Ийикчи Эшен) менен 1895–97-жылы Көгартта, Миңдөбөдө бир нече жолу кеңешип, Анжиян көтөрүлүшүн даярдоого жигердүү катышкан. Ал көтөрүлүшкө түздөн түз катышууга үлгүрбөсө да, көтөрүлүштү даярдоого жигердүү катышкан деген күнөө менен Россиялык согуштук талаа соту тарабынан соттолуп, өлүм жазасына өкүм кылган. Кийинчерээк өлүм жазасы көп жылдык сүргүн менен алмаштырылып, Сибирге айдалган. Элдин үшүн алыш үчүн Жалал-Абад шаарындагы губерниялык сотко алып бара жатканда, анын колу-бутун байлашып, эки кулагы эки мык менен тактага кагылып, арабага чалкасынан жаткырып, эл арасынан алып өткөн. Сибирде жүргөн убагында Токтогул менен жолугушкан, акын анын өлүмүнө күбө болгон. Чыйбыл болуштун аянычтуу өлүмү жөнүндө Токтогулдун Эшманбет менен айтышында баяндалат.
Хартум
Хартум Африкадагы бир шаар, жана Судандын борбор шаары.
Бириктирүү
Бириктирүү (кошулуу) (соединение) - буюмдун бөлүктөрүн бири-бирине бириктирүү. Алар ажыроочу жана ажырабоочу болуп эки чоң топко бөлүнөт.
Керме тоо (түшүнүк)
Керме тоо (түшүнүк) - созулуп жаткан узун тоо кыркасы; Кыргызстандагы тоолорго мүнөздүү жалпы ат; Теңир-Тоо, Ала-Тоо оронимдеринин синоними. Рельефтин бул формасы жана Түштүк Кыргызстандагы жапыз жетим тоолордун тизмеги, кыштак ж. б. жерлер аталган.
Бириктирүү
Ажыроочу бириктирүүлөр: Ажырабоочу бириктирүүлөр:
Убъенная (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Буйвол
Буйвол - ача туяктуулар түркүмүнө кирүүчү, сүт эмүүчү жаныбарлардын бир түрү. Буйвол салмактуу, мойну жана буту кыска, жазы маңдай, буквенный моюн-көкүрөк териси салбырак, мүйүзү үч кырдуу, куйругу узун-Өңү кара, боюнун бийиктиги 130 см, тулкусунун уз. 135 см, инек Буйволдун салм. 460 кг, букасы 800 кг га чейин. 12 ай көтөрүп, жалкы тууйт. Анын З тукуму, 4 түрү белгилүү. Африка, Азия жана Тынч океандагы аралдарда кездешет. Буйвол б. з-дан 3-4 миң жыл мурда колго үйрөтүлгөн.
Азербайжан, Грузия, Арменияда Индия буйволу өстүрүлөт. Буйвол кеч жетилет. Саан Буйвол 1400-1600 кг сүт берет; сүтүнүн майлуулугу 8-8, 8%.
Мелибе
Мелибе (лат. Melibe rosea) — океандарда жашоочу үлүлдөрдүн бир түрү.
Бэдфорд Хэйтс (Огайо)
Бэдфорд Хэйтс (Огайо) (Bedford Heights) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 10751 киши. Болжолдуу аянты - 11.7 км². FIPS коду — 39-04920.
Жети ата
Жети ата — кыргыздардагы ата текти билүүгө байланышкан генеалогиялык түшүнүк. Жети атанын элдик генеалогиялык түшүнүк катары кабыл алынышы патриархалдык-көчмөн салтка байланышкан. Жети ата кыргыз коомунда социалдык маанилүү роль ойногон. Салтка ылайык кыргыз коомундагы ар бир адам өзүнүн жети атасын билүүгө тийиш болгон. Жети атасын билбеген адам кул катары кабыл алынган. 19-кылымдын аягында Кыргызстанга келген орус адамы мындай деп жазган: «Бейтааныш адам жөнүндө бир нерсе билүү максатында: “Сенин жети атаң ким болгон”, деп сурашат. Бул суроого абдан так жооп беришке кыргыздын ар бир баласынын кудурети жетет». «Ким өзүнүн жети атасын билбесе, эл безери», деп окутат кыргыздын адеп кодекси. Жети ата өзүнө тиешелүү төмөнкүдөй терминдер менен аталып, элдин аң-сезимине абдан терең сиңген: ата, чоң ата, баба, буба, кубаар, жото, жете. Элдин эсинде сакталып калган «кубаарыңдын куу чокусу, мадериңдин баш териси» (мадер түштүк диалектиде эне), «кудай кылса кубаарыңдын акысы барбы?», «жото-жетесиз кул», «жетеге жетчү кек», «жети атасынан бери жиликтеп сура» деген сыяктуу көөнө түшүнүктөр мындай салттын байыркылыгын ырастайт. Жети атаны сүрүштүрүү салты уруу ичиндеги никелик мамилелерди жөнгө салып, элдин генеалогиялык тазалыгын сактап калуу жана биол. популяциясына, өсүп-өнүгүшүнө ыңгайлуу шарт түзгөн. «Ал кезде жети атасын сурап кыз бермек ырасим болгон», деп айтылат. Кыргыздар байыртадан бийик тоо шартында бири биринен обочолонуп жашагандыктан, тукумдун тазалыгын сакташ үчүн нике мамилелерин жөнгө салуу зарыл болгон. Бул адат боюнча жети муун өтмөйүнчө никеге турууга тыюу салынган. Муну илим жети муундук экзогамия деп аташат. Бул отурукташкан элдерден айырмаланып, кыргыздарда никенин жана урпак-тукумду өстүрүүнүн өзүнчө мад-ты иштелип чыккандыгын айгинелейт. Ушундан улам жети атасын сүрүштүрүү салты келип чыккан. Анын баштапкы негиздери урук ичиндеги экзогамиялык талаптарга байланышса, кийин коомдо мыйзам сыяктуу турмуштук кодекске айланган. Анткени, патриархалдык коомдогу уруктун ар бир адамы жети атасын так билгенде гана кайсы урукка таандык экендигин далилдей алган.
Жети атанын аталышы
Өйдө көздөй санаганда
Ылдый көздөй санаганда
Автоматтык латунь
Автоматтык латунь  (коргошундуу латунь) - коргошунду кошуу м-н сапаты жогорулатылган латунь курамы 57-75 % жез, 0,8-3,0 % коргошун, калганы цинктен турат. Автоматтык латунь курамындагы коргошун, механикалык иштетүүдө металлдардын кыска ж-а сапырылган күкүмдөрү пайда болушуна кескич куралдардын тез арада иштен чыгып калбоосуна, о. эле тетик жасоочу автоматтык станоктордун иштөөсүн ылдамдатууга шарт түзөт. Анын механикалык касиети курамына, абалына чыдамдуулук чегине 300-600 мн/м2 (30-60 кг см/мм2); салыштырмалуу узарышына (2-5 %) жараша болот.
Колдонулган адабияттар
Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш С. Адылов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Желаргы (байбиче соору) граносиенит кени
Желаргы (байбиче соору) граносиенит кени Чүй облусунун Кемин районунда, Желаргы темир жол бекетинен 2,5 км түндүк-батышта жайгашкан. 1959–60 жана 1983–84-ж. геологиялык чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен пермь мезгилинде пайда болгон граносиениттен түзүлүп, Чүй суусунун сол жээгин бойлоп созулган Байбиче соорусунун ири массивин түзөт. Граносиениттин арасында порфириттердин дайкасы (3–5%) жана кварц-турмалиндин сейрек майда тарамчалары кездешет. Гранит-сиениттердин физикалык-механикалык касиеттери: кургак абалда баскандагы бекемдик чеги 212,7 МПа, сууга каныккан абалдагысы – 195,8 МПа, жумшаруу коэффициенти 0,97, тыгыздыгы 2,73 г/см3, жалпы тыгыздыгы 2,69 г/см3, көзө­нөктүүлүгү 1,34%, суу сиңирүүсү 0,14%. Граносиенит оор бетонго шагыл катары пайдаланууга жарамдуу. Бекитилген запасы – А+В+С1 категориясы боюнча 18076,6 миң м3.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Каран-Бишинды (Туймазин району, Башкыртстан)
Каран-Бишинды — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Жогорку бишиндин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 151 киши. Почта индекси — 452797, ОКАТО коду — 80251810004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кушня (Калтасин району, Башкыртстан)
Кушня — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Калегин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 139  киши. Почта индекси — 452872, ОКАТО коду — 80233815004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Юникод
Юникод (Unicode же Уникод) — бардык жазуу тилдериндеги симболдорду кодтоо стандарты, компьютер технологиясында кеңири колдонулат. Бул стандарттын бир канч түрлөрү бар: UTF-8, UTF-16 (UTF-16BE, UTF-16LE) жана UTF-32 (UTF-32BE, UTF-32LE. Ошондой жаңы UTF-7 формасы иштелип чыккан. Бул стандарт 1991-жылы Юникод Консорциум (англисчеси: Unicode Consortium) уюму тарабынан сунушталган.
Жаназа
Жаназа (арабча маркум маанисинде) - кайтыш болгон мусулман адамга багышталып окула турган дуба намаз. Жаназа окуу маркумдун күнөөлөрүнүн жана кемчиликтеринин кечирилишин кудайдан суранып, жерге берилиши көрсөтүлгөн акыркы мусулмандык зыйнат болуп саналат. Таза жуулуп, кепинделип, табытка салынган маркумдун сөөгү жамаат (даараты бар эркектер гана) алдына жерге коюлат. Жаназа окуган имам маркумдун көкүрөгүнүн тушунда кыбылага карап, жамаат имамдын артында тикесинен турушат. Жаназа окууда маркумдун ким (эркек, аял, уул бала, кыз бала) экендиги, жаш курагы (жашы өтүп калган, балакатка «күнөө» жашына жеткен эркектерге 12 жаш, аялзаты үчүн 9 жаш, балакатка жетпеген же наристе) айтылып, ошого жараша дуба окулат. Шарият шарты боюнча жаназа окулгандан кийин маркумдун сөөгү жерге берилет. Өзүн өзү өлтүргөндөргө, кайырдиндерге, шейит болгондорго жаназа окулбайт.
Жин
Жин — динде жана мифологияда адамдын жеке каалоосуна, жакшылык иштерге, ынтымакка, ырашкерликке жана башка тоскоолдук кылуучу сыйкырдуу жан. Диний ишеним боюнча жиндер ар кыл формага өтүп кубула алчу касиеттерге ээ болушкан. Жин жөнүндөгү алгачкы түшүнүк исламга чейинки арабдардын эски мифологиясында пайда болуп, кийин ислам аркылуу башка элдерге кошо тараган.
Болт
Болт - бир жак учуна бурама сай салынган, экинчи жагында алты кырдуу бөркү бар жумуру темир өзөкчө, нерселерди бири-бирине бурама сай менен бириктирүүдө колдонулат.
Мелипоналар
Мелипоналар (лат. Melipona) — майда аарылардын бир уруусу, буларга кыпча бел мелипона (лат. Melipona) кирет.
Палеография (лингвистика)
Палеография (лингвистика) (грек. palaios - байыркы жана grapho - жазам) - жазуу бел-гилеринин жаралышын жана алардын өнүгүшүн изилдеген тарыхый-филологиялык илим. Теориялык Палеография жазуунун тарыхый өнүгүү-өзгөрүү өзгөчөлүктөрүнүн мыйзамченемдүүлүктөрүн аныктайт, жазуулардын жазылган мезгилин жана ордун, аларды жазган адамдарды аныктоо максатында кол жазмалардын жекече өзгөчөлүктөрүн практикалык жана сыпаттама жагынан иликтейт. Палеографиянын негизги милдети жазылган тексттин өзүндө датасы же жери жөнүндө тике же кыйыр маалыматтар болбогон колжазмалардын мезгилдик жана аймактык тиешелүүлүгүн аныктоо үчүн, алардын өзүнө мүнөздүү өзгөчөлүктөрүн жана хронологиялык системасын аныктоо болуп саналат. Палеографияжазууларды, жазуу белгилерин, тамгаларды жана аларды түзүп турган элементтерди, ошондой эле саптын, үстүндөгү белгилерди, ажыратуучу белгилерди, кыскартып жазуунун ыктарын ж.б. иликтейт. Ошондой эле жазуунун материалдары, куралдары, алардын мезгилдин өтүшү менен өзгөргөнүн же алмаштырылганын да изилдөө Палеография объектисине кирет. Өсүмдүктөрдүн (пальма жалбырагы, папирус, лотос) жалбырактарына, сөңгөктөрүнө, кабыктарга жана жазуу үчүн атайын иштетилген терилерде-пергаментте жазылган жазуулардын, тексттердин даталарын аныктоодо палеографиянын өзүнүн изилдөө методдору өзгөчө мааниге ээ болот. Палеография, негизинен, тарыхый тил илиминин, тарыхтын, адабият таануунун, искусство таануунун суроо-талаптарын канагаттандырат. Ошол эле учурда башка гуманитардык, атүгүл, так илимдердин да айрым талаптарына кызмат кылат. Палеографлингвисттер жазуулардын жазылган мезгилин жана ордун гана аныктоо менен чектелбестен, аларды жазган же жазууга катышкан адамдардын жазуу өзгөчөлүктөрүн, тилдик айырмаларын, ошондой эле текстологиялык изилдөө аркылуу изилденип жаткан текст автордун өзү тарабынан жазылганбы же көчүрүп жазылганбы деген маселелерди да карайт. 20-кылымда Палеографияизилдөө иштеринде так илимдердин да маалыматтарын колдоно баштады. Мис., химияны - жазылган сыяны же боекту анализдөө үчүн, физиканы - өң-түстү ажыратуу аркылуу өчүп калган, жуулган же тунарыктаган жазууларды тактоо үчүн колдонот. Изилдөөгө алынып жаткан алфавиттерге жараша Палеография грек, латын, славян, армян, грузин, инди, араб, кытай, түрк Палеографисы ж.б. болуп бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Көңүлдүн бөлүнүштүүлүгү
Көңүлдүн бөлүнүштүүлүгү – бир эле убакта ар түрлүү ишмердүүлүктүн объектилерин сезимге кармап туруучулук жөндөмдүүлүк. Демек Көңүлдүн бөлүнүштүүлүгүүк касиети бул адам жумуш аткарып жаткан кезде анда ыкылас коюп ой топтоонун бир гана эмес, бир эле убакта эч болбогондо эки тоомчекити бар экендигин билдирет. Көңүлдүн бөлүнүштүүлүк касиети окуучунун окуу ишинде эң башкы роль ойнойт. Анткени окуучуга бир эле убакта ар түрдүү мүнөздөгү аракеттерди ишке ашырууга туура келет. Мугалимдин айткандарын угуп кабылдайт, материалдын кээ бир фрагменттерин жазып белгилейт, маалыматарды канчалык туура түшүнүп жазып жаткандыгын текшерип ж. б. Бул аракеттердин бир мезгилде параллель иштелиши, албетте көңүлдүн туура бөлүш-түрүлүшүн талап кылат.
Көңүлдүн дагы бир мүнөздүү касиети анын башкага өтүп которулуучулугу – бул адам өзүнүн көңүлүнүн тоомчекитин (борборун) бир объектиден экинчи объектиге сезимдүү түрдө атайын ниеттенип өткөрүү жөндөм-дүүлүгүн мүнөздөйт. Бул жөндөмдүүлүк да окуучуларда акырындык менен калыптандырылат.
Мына ошентип, эгерде көңүл туруктуу, жакшы жыйналып топтолгон, оңой бөлүштүрүлүүчү жана которулуучу болуп чоң көлөмгө ээ болсо, анда андай адамда көңүлдүн касиеттери жакшы жетилип өнүккөн деп айта алабыз.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Чабай сымап кени
Чабай сымап кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Кызыл-Кыя шаарынан түштүк-чыгышта, Алай кырка тоосунун түндүк этегинде, Чабай суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1300–3000  м бийиктикте. Кен жергиликтүү элге илгертен белгилүү (10–13-к-дагы кен казындылары табылган). 1914-ж. кен катары ачылып, 1930–91-ж. мезгил-мезгили менен геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Мында 15 участка бар. Кен аймагын силурдун терриген чөкмө тектери, девон менен карбондун доломит, акиташ тоотек катмарлары, неоген-антропогендин борпоң чөкмөлөрү түзөт. Бул тектер бүктөлүүгө дуушарланып, батыштан чыгышты карай созулган антиклиналь структурасын пайда кылган. Анын түштүк канаты тектоникалык жарака менен тилмеленген. Участкалар бири бирине удаа жайгашып, кендик багытында тектоникалык зонаны бойлой 8 кмге созулат. Руда тулкулары кабат, линза, тарам жана уя сымал болуп, кремнийлүү, карбонат-кремнийлүү жана акиташтеги–кальциттүү брекчиялардан турат. Алардын калыңдыгы 0,5–12 м, узундугу 60–120 м. Руда минералдары брекчиянын цементине топтолгон. Алардын негизгилери: киноварь, антимонит, реалгар, аурипигмент, халькопирит, малахит, азурит ж. б. Кен 1942-жылдан казылып алынууда. Сымаптын орточо өлчөмү 0,279%. Руданын С1+С2 категориясы боюнча запасы 313 миң т, сымаптыкы 875 т. Сурьманын орточо өлчөмү 0,69%, запасы жана ресурсу 73136 т.
Керме-Тоо, Ош шаары
Керме-Тоо – Ош облусундагы кыштак. Ош шаар кеңешине караштуу Жапалак айыл округунун курамында. Облустун борбору Ош шаарынан 6 км батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 7 км. Кыштак 1950-ж. негизделген. Калкы 1631 (2007); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Тамеки кабыл алуучу пункт, маданият үйү, оорукана, дарыкана бар. Үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу, соода түйүндөрү, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, тамактануу жайлары иштейт.
Желаргы базальттуу порфирит кени
Желаргы базальттуу порфирит кени Чүй облусунун Кемин районунда, Желаргы кыштагынан 4 км түндүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1550 м бийикте жайгашкан. 1962-ж. табылган. Узундугу 300 жана 80 м, калыңдыгы 45 жана 4 м болгон базальттуу порфириттин эки дайкасы палеоген катмарынын арасында жатат. Химиялык-технологиялык сыноонун негизинде порфириттен минералдык кебез алууга мүмкүн экендиги аныкталган. Болжолдуу запасы 0,5 млн м3.
Абалак
Абалак - кыргыздын "ордо" аталган спорт оюнундагы термин. Абалак - бул ордого салынган чүкөлөрдү, канды атууга, чертүүгө колдонулуучу курал. Абалакка чейин ордодо томпой колдонулган. Абалак тоо теке, кулжа мүйүздөрүнөн жасалган. Болжол менен узундугу укум (10-12 см), калындыгы жоон элиден астам (2,5 - 3 см), туурасы торт эли (8-9 см) болгон торт бурчтуу курал. Атканда, черткенде колдон жылмашпас үчүн абалактын кырларынын четтерине каршы-терши, жик-жик сай салып, быдырлап койгон.
Абалактын жасалышы: «Ордо» оюнунда чүкө аткыч, черткич курал. Ал мүйүздөн жасалып, төрт бурчтуу (орточосу узуну 10—11 см; туурасы 4—5 калыңдыгы 1—1,5 см. болот). Ал көп кар баскан карт текенин мүйүзүнөн тандалып жасалат. Алгач аны чеберлер кол араасы менен аралап, тегиздеп, малдын майын калың сыйпап, таптуу отко кактайт. Мүйүз былпылдап жумшарганда суутпай туруп, үстүңкү бети бир аз чуңкурча, кайкыраак болушу үчүн ага шынаа сымалданган жыгач коюп, тегиз эки жыгачтын ортосуна кыпчытып, кайыш же зым менен таңып, оор ташты үстүнө бастырат. Бир топ күндөн кийин калыбын сактаган мүйүздүн чеке-белдерин аралап, өгөөлөп, жонуп, абалак түспөлүн берет. Эптүү болушка анын баш бармак, сөөмөй, ортон кармай турган эки чети араа, бычак аркылуу каршы-терши «торчолонот». Абалактын көлөмү ар кандай болот. Ал эми кулжанын мүйүзү өтө эле катуу келгендиктен абалак жасоо кыйын. Ошондой эле абалактын бир жагы жазы, экинчи тарабы кууш келип калат. Буга беш карыштан жогору болгон текенин мүйүзүн тандоо керек. Картаң текелердин мүйүзү тогуз карышка дейре жетет. Абалак үчүн мына ошолор табылгыс жердик болот. Мында мүйүздүн жарымы туюк келип, жарымынын ичинде өзөгү же көңдөйүрөөк көрүнөт. Так ошондой алты карыш мүйүздүн үч карышы, сегиз карыштын төрт карышы калың келет.
Абалактын түрлөрү Абалактын үч түрү бар: Топ бузаар (ураттаар) абалак — бул чоң абалак. Шадылуу адамдардын колдоруна токтомдуу келет да, узуну бир нукумдан бир элидей ашыгыраак болуп (шадылуу колдуу адамдардын өлчөмү менен) туурасы төрт жарым элиге чейин жетет. Бул абалак томпойдон эки эсе оор көрүнөт да, калыңдыгы бир жарым элидей болот. Орто абалак-чүкөнү чертет. Жемек — кадоочу, тооручак — тооручу абалак. Мунун узуну нукум, туурасы төрт элидей келип, калыңдыгы элиден азыраак ашат. Текенин мүйүзү араа аркылуу кесилет да, керки менен тегизделип, бодур жерлери кайрак таштарга сүртүлө, өгөөлөнүп жылманалат. Абалактын жерге тийүүчү тарабы саал кайкыраак келет. Ансыз анын кырлары жерге тийип, абалак жакшы жүрбөй калат. Абалак үстү көбүнчө тегиз келип, бир аз кайкыраак болушу да ыктымал. Абалак кичине болсо чеберлер үшкүлөп, ага коргошундан кыт куюшат. Өтө оор абалак чүкөнү сындырат. Топ бузуучу, топ атуучу адамдарды «ордо оюнунда» «ураткан» деп да аташат. Мыкты абалактар «козулук абалак», «койлук абалак», «улактык абалак» деп айтылат.
«Баатырлар аллеясы» мемориалы
«Баатырлар аллеясы» мемориалы - Бишкек шаарынын Жаш Гвардия бульварында курулган скульптуралык мемориал комплекс. Улуу Ата Мекендик согушта фашисттик Германияны жеңгенге 30 жыл толгонго карата 1975-жылы ачылган. Советтер Союзунун Баатырлары Ч. Түлөбердиев, Д. Шопоков, Н. Я. Ананьев, Г. Е. Конкин, И. В. Москаленко жана Г. А. Петренконун бюсттары, Кыргызcтандык Советтер Союзунун Баатырларынын жана Даңк орденинин толук кавалерлеринин ысмы жазылган мемориал такта орнотулган (скульпторлор: Т. Садыков, Г. Тупый, В. Шестопал, Т. Досмагамбетов, 3. Хабибуллин, А. Мухитдинов; архитектор В. В. Курбатов).
Буйнакский Уллубий Даниялович
1922-ж. Темир-Хан-Шура шаары Буйнакскийдин урматына Буйнакск болуп аталган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Абсентеизм
Абсентеизм (латынча absentra- баш тартуу, катышпай коюу)- бийликтин өкүлчүлүк уюмдарын, мамлекет башчыларын  шайлоодо  шайлоочулардын добуш берүүдөн баш тартышы. А-дин болушу, бир жагынан, коомдогу адамдын эркиндигинин белгиси, адам өзүн алып жүрүүнүн варианттарын тандоо укугуна ээ. Экинчи жагынан, А-дин болушу граждандардын бир бөлүгүнүн шайлоонун жыйынтыгына ишенбөөчүлүгүн, талапкерлердин программалары жана убадалары менен граждандардын жашоо келечегинин ортосунда байланыштын жоктугун, шайлоо кампаниялары мезгил-мезгили, менен өткөрүлүп туруучу гана чоң саясий оюн экендигин көбүлөндүрөт. Граждандык коомдун институттары канчалык жогору өнүккөн болсо, адамдардын өзүн-өзү аныктоо мейкиндиги (өз алдынча ишинин болушу, мамлекеттик эмес структурада иштөө) канчалык кеңири болсо, анда А-дин дайыма жашап туруу мүмкүнчүлүгү ошончолук жогору болот. Адам укугу жана эркиндиги корголгон, экономикалык туруктуулук байкалган, социалдык системасы калыптанган өлкөлөрдө А. коомдун бир бөлүгү катары, астейдил көрүнүш болуп калат. Бирок. А. дайыма эле эркиндик жана жыргалчылык менен бирге болбостон, кээде граждандардын бийликтен четтелиши катары көрүнүп, саясатчыларга карата ишенимдин кетишин, саясий ишкердикке карата кызыкчылыктын жок экендигин билдирет. Эгер А. массалык көрүнүшкө айланса, анда өкүлчүлүк уюмдардын легитимдүүлүгүнө, шайлангандардын авторитетине коркунуч туулат. Ошондуктан А. саясий практиканы сындап баалоого себеп болот. А-дин өсүшүн саясий кризистин белгиси катары, саясатчылар альтернативдик варианттарды берүүгө жөндөмсүз деп кароого да болот. А-ди бойкоттон, саясатка каршылык көрсөтүү демонстрациялары аркылуу катышуудан, шайлоо кампаниясын үзгүлтүксүз учуратууга, бийликтин өкүлчүлүк системасын алсыратууга карата жасалган аракеттерден айырмалай билүү керек.
Бөрктөмө
Бөрктөмө (заклёпка) - бир жак бөркү даяр жумуру темир өзөкчө, нерселерди бири-бирине бөрктөө менен бириктирүүдө колдонулат.
Менёктор
Менёктор (лат. Brosme) — Атлантика океанынын жээктеринде жашоочу балыктардын бир уруусу.
Балтика калканы
Балтика калканы - Чыгыш Европа платформасынын түндүк-батыш тарабындагы кембрийге чейинки мезгилде бүктөлүүгө дуушар болгон фундаменттин жер бетине чыгып жаткан аймагы. Орусиядагы Карел Республикасы, Мурма жана Ленинград облустарынын батыш бөлүктөрүн, Финляндия жана Швециянын аймактарын ээлейт. Балтика калкы архей менен протерозой замандарынын метаморфизмделген жана татаал өзгөрүүлөргө, бүктөлүүлөргө учураган гнейс, кристаллдуу сланец сыяктуу тоотектерден турат. Балтика калкында темир (Швеция), жез-никель жана апатит (Хибинде, Орусия) кендери бар.
Кызылбел-Чар ашуусу
Кызылбел-Чар ашуусу — Ички Теңир-Тоодо. Нарын кырка тоосу менен Ала-Мышык тоосунун тутумдашкан жеринде. Нарын өрөөнү менен Ат-Башы өрөөнүн байланыштырат. Абсолюттук бийиктиги 2295 мден (Кызылбел) 2600 мге (Чар) чейин. Палеогендин кызыл түстүү тоо тектеринен турат. Ашуу Нарын кырка тоосу менен Ала-Мышык тоосунун ортосунда неотектоникалык кыймылда жогору көтөрүлгөн байыркы өрөөндөн орун алган. Азыр бул быткыл дөңсөөлүү аймак. Түндүк капталы тик жана кыска, түш. капталы айдөш жана узун. Жайыт жана кыштоо катары пайдаланылат. Ашуу аркылуу Бишкек — Торугарт автомобиль жолу өтөт.
Керн
Керн – кен таштын же тоо тектердин колонкалуу бургулоодон пайда болгон үлгүсү. Кен таш, тоо тектери алкак түрүндө тегерек бургуланып, колонканын ичинде калган бөлүгү өз алдынча үзүлүп алынат. Аны Керн дейбиз.
Жихад, газават
Жихад, газават - Ыйык Курандагы, мусулманчылыктагы жоболордун бири. Анда колуна курал кармоого жарактуу ар бир момун мусулман ислам үчүн коркунуч туулганда согушка аттануусу зарыл экендиги айтылат. Жихад көпчүлүк учурда тышкы душмандарга каршы көтөрүлүүдө чакырылат. 19-к. Шамилдин Түндүк Кавказдын мусулман калкын жихадка, газаватка көтөргөнү маалым. Соңку жаңы доордо Индонезияда колониячылдарга каршы, Афганистанда Совет аскерлерине каршы көпчүлүк эл газаватка, жихадка көтөрүлүшкөндүгү маалым.
Жоктоо - кыргыздын элдик салт ырларынын бир түрү. Мазмуну жагынан кошокко жакын. Жоктоо көбүнчө көзү өткөн маркумдун сөөгүнүн үстүндө болбой калган жакыны, тууганы тарабынан айтылып, жоктоо аркылуу келген адам өлгөн адамга карата өз кайгысын, күйүтүн билдирет. Жоктоодо маркумдун бул жалгандагы (дүйнөдөгү) турмуштагы өмүрү, орду, кесиби, кулк-мүнөзү айтылат.
Торосколь-Кы дарыясы
Торосколь-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Варка-Сыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 228 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Желаргы көрүстөнү
Желаргы көрүстөнү – эрте темир дооруна таандык 22 көрүстөндөн турган археологиялык эстелик. Бишкек-Балыкчы жолунун 108 кминде, Чүй суусунун сол тарабында жайгашкан. 1974-ж. археолог В. П. Мокрынин изилдеген. Үч көрүстөндө маркумдардын сөөктөрү ички дубалы таш менен кыналган чуңкур көрлөргө, калганы жөнөкөй көрлөргө коюлган. Сөөктөрдүн жанынан карапа идиштер, акак шурулар, коло күзгү жана бычактар табылган. Маркумдардын антропологиялык түзүлүшүндө европеоиддик да, монголоиддик да белгилер бар.
Балтика тилдери
Балтика тилдери индоевропа тилдеринин тобу. Байыркы индевропа тил системасын көбүрөөк сактап калган. Славян тилдерине өтө жакын. Азыркы Балтика тилине литва жана латын тилдери кирет.
Еврокөрүнүү жаш бийчилер сынагы 1985
Еврокөрүнүү жаш бийчилер сынагы 1985 - биринчи сынагы Италиянын Режо-Эмилия шаарында 1985-жылы 16-июнда өткөн. Катышуучулардын саны - 11. Сынакта 15-21 жаш курагындагы бийчи улан-кыздар катышкан. Аранчи Аргуэльестин бийи жеңиштүү болгон.
Пожма
Пожма — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 353 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көркөм адабияттын түрлөрү
Көркөм адабияттын түрлөрү- адабий чыгармаларды системага салуунун жана аларды жикке ажыратуунун дагы бир принциби. Бул чыгарманын сырткы белгисине карай аныкталат. Көркөм адабияттын проза, поэзия, драма, деген үч түрү бар, алар ар бири өзүнчө өзгөчөлүктөргө ээ.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Чаек чопо кени
Чаек чопо кени  Нарын облусунун Жумгал районунда, Чаек кыштагынын чыгыш жак четинде, Жумгал суусунун боюнда. 1955-ж. геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын антропогендин чөкмө тектери түзөт. Пайдалуу чопо катмары аллювий-пролювий чөгүндүсүнөн пайда болуп, Жумгал суусунун кашат тектерин түзүп жатат. Калыңдыгы 5,95 мге чейин. Арасында шагыл жана кумдун бирин-серин линзалары кездешет. Чопо боз, күрөң түстө, лёсс сымал. Гранулометриялык курамы: 0,05 ммден төмөнкүсү– 54,6–87,13%; 0,05–1 мм – 11,85–58,4%; 1–10 мм – 0,19–17,42%. Химиялык-технологиялык касиети боюнча чоподон «100» маркасындагы кирпич даярдоого болот. Запасы А категориясы боюнча 29796 м3, В –47139 м3.
Жаңырык (Баткен району)
Жаңырык — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Дарыя айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 173 киши (2009-жылы).
Бука зоо
Бука зоо - Моравиядагы (Чехословакия) үңкүр. Андан темир доорунун (б. з. ч. 1 миңинчи жылдын ортосу) эсте-ликтерине бай көрүстөн табылган. 1872-ж. чехосл. археолог Й. Ванкель изилдеген. Адегенде үңкүрдө галь-штат маданиятына тиешелүү устакана болгон, кийинчерээк көрүстөнгө айландырылган. Жоокердик араба, темир курал-жарактар, эгиндин даны ж. б. табылган. Жезден жасалган буканын статуясынын табылышына байланыштуу Бука зоо деп аталып калган.
Ак-Жол айыл аймагы
Ак-Жол — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айылдык аймак. Ак Жол айылы 1924-жылы уюшулган. Ак Жол айыл аймагындагы айылдар:
Ак Жол (борбор) - 563 кожолук; Райкомол - 344 кожолук; Тегерек - 241 кожолук; Жолборсту - 157 кожолук; Кечүү - 155 кожолук; Кызыл Бейит - 76 кожолук; Разан Сай - 57 кожолук; Кара-Тыт - 49 кожолук; Күрп-Сай - 32 кожолук;
Жалпы аянты 19400 км ². Калкынын саны- 8376 адам. Эркектер 4265 адам Аялдар 4111 адам. Улуттук курамы: Кыргыздар - 8376 адам; Башка улуттар - 0 Бишкек шаарынан алыстыгы - 530 км. Жакынкы аэропортко чейинки аралык - 78км. Деңиз деңгээлинен бийиктиги - 2000 м.
Жалпы билим берүүчү мектептер - 8; Жалпы окуучулардын саны - 1536; Мугалимдердин саны - 141
АФК чакырык кубогу
АФК чакырык кубогу (AFC Challenge Cup) — футбол маселесинде анча өнүгө элек, эми «пайда болуп келаткан» (emerging) АФК мүчө-өлкөлөрү арасында, Азия футбол конфедерациясы (АФК) өткөрчү эл аралык футбол турнири. . Биринчи турнир 2006-жылы Бангладеште өткөрүлгөн.
Ак-Жол айыл аймагы
ФАПтардын саны - 5. Оорукана - 0. Үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу - 1 Дарыкана - 1 Врачтардын саны - 1 Кичи мед. кандай - 9
АФК чакырык кубогу
2008-жылдан баштап АФК чакырык кубогунун жеңүүчүсү кийинки Азия Кубогуна да жолдомо алат.
Ак-Жол айыл аймагы
Маданият үйү - 1 Китепканалар - 3 Музей - 0 Клуб - 0 Парктар - 0 Спорт аянтчалары ( мектептердин ) - 8
АФК чакырык кубогу
Мелдеште байге алгандар
Сереп 1 3-чү орун үчүн матч өткөрүлгөн эмес.
Ак-Жол айыл аймагы
Айыл чарба өсүмдүктөр: Дан - 648,6 т Картошка - 459,0 т Жашылча - 33,44 т Мөмө - жемиш - 615,0 т
Данды кайра иштетүү: Тегирмендин - 11 Май чыгаруу - 3
Турмуш тиричилик жактан тейлөөлөр - 3 Туризм боюнча мекемелер, мейманканалар - 0 Соода түйүндөр (менчик) - 9 Эл ташуучу унаалар (менчик) 27
Орусия
Орусия (Россия) же Орусия Федерациясы (Российская Федерация) ― Азия жана Европада жайгашкан өлкө.
Борбору ― Москва.
Аянты ― 17 125 407 км². Аянты боюнча дүйнөдөгү эң чоң мамлекет жана калкынын саны боюнча тогузунчу орунда турат.
Мамлекеттик тили ― орус тили.
Федеративдик түзүлүштөгү аралаш (президенттик-парламенттик) республика. 2012-жылдын май айында президенттин кызматын Владимир Путин ээлеген, өкмөт башчынын кызматын - Михаил Мишустин.
Орусиянын курамына 85 субъект кирет: 46 облус, 22 республика, 9 край, 3 федералдык маанидеги шаар, 4 автономиялуу округ жана 1 автономиялуу облус.
Орусия он сегиз өлкө менен чектешет (дүйнөдөгү эң чоң көрсөткүч), алардын ичинен кургактык менен төмөнкү мамлекеттер менен: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусь, Украина, Абхазия, Грузия, Түштүк Осетия, Азербайжан, Казакстан, Кытай, КЭДР, Монголия, деңиз менен Жапония жана АКШ менен.
Дүйнөлүк банктын маалыматы боюнча ИДПнын СКПга карата көлөмү 2014-жылга карата $3,745 трлн түзгөн (бир адамга $25 636). Акча бирдиги - россиялык рубль. Россия бир нече эл аралык уюмдарда мүчө - БУУ, ЕККУ, Европа Кеңеши, ЕАЭБ, КМШ, ЖККУ, ИМБДУ, ЭДУ, БСУ, БТУ, ШКУ, БРИКС, АТЭК, КООМЕТ, ЭОК, ЭЭК, ISO, EUREKA, G20 жана башка.
Бириккен Улуттар Уюмунун (1945; 1991-ж. чейин СССРдин курамында), Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөсү (1991-жылдан), КМШнын (1991), Европа Кеңешинин (1996), АТЭС (1998), БРИКС (2006), Евразия экономика союзунун (ЕврАзЭС; 2001), Шанхай кызматташтык Уюмунун (2001), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (2012) жана башка мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүш
Орусия – федеративдик мамлекет. Конституциясы 1993-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы ― президенттик-парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Федералдык чогулуш (парламент). Федералдык чогулуш эки палатадан турат: Федерация Кеңеши жана Мамлекеттик дума. Аткаруу бийлигинин жогорку органы – өкмөт. Россияда көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги саясий партиялары: Орусия либералдык-демократиялык партиясы, РФ коммунисттик партиясы, «Единая Россия», «Справедливая Россия» ж. б. Тышкы саясатта Орусия – СССРдин мурасчысы (эл аралык укуктук мааниде), дүйнөлүк 5 улуу державанын бири. Россиянын 191 мамлекет менен дипломатиялык байланышы, 144 мамлекетте дипломатиялык өкүлчүлүгү бар.
Россия - азыркы президент катары Владимир Путин турган президенттик республика. Президент москвалык кремлинде отурат.
География
Орусия Түндүк жарым шарда, Евразия материгинин түндүгүндө жайгашкан. Урал тоосу менен Кума-Маныч ойдуңу Орусиянын экиге (Азия жана Европага) бөлөт. Аймагы батыштан чыгышка карай 10 миң км, түндүктөн түштүккө 4 миң кмге созулат. Орусиянын 70% тен ашык аймагын ойдуңдар менен түздүктөр ээлейт. Орусиянын Европа бөлүгүнүн көпчүлүгүн Чыгыш Европа туздугу, түштүгүндө Чоң Кавказ кырка тоосунун түндүк капталы (Орусиянын эң бийик жери – Эльбрус чокусу жайгашкан, бийиктиги 5642 м), түндүк-батышында Хибин тоолору созулуп жатат. Орто Сибирь бөксө тоосу акырындап Борбордук Якутия ойдуну менен алмашат. Сибирдин түштүгүндө Алтай, Батыш жана Чыгыш Саян, Становой бөксө тоолору созулуп жатат. Енисей менен Лена дарыясынын аралыгында Орто Сибирь бөксө тоосу, Лена менен Тынч океандын ортосун Түндүк-Чыгыш Азиянын кырка тоолору менен бөксө тоолору ээлейт. Ы. Чыгышта жана Сибирдин түндүк-чыгышында орто бийиктиктеги тоолор (Сихотэ-Алинь, Верхояна, Черский ж. б.) басымдуу. Камчатка жарым аралында Евразиядагы эң бийик жанар тоо Ключи жанар тоосу орун алган. Эң четки чыгыштагы Курил аралында 200дөн ашык жанар тоо (анын ичинде 10дойу аракеттеги) кездешет. Климаты деңиздиктен (эң четки түндүк-батышта) кескин континенттикке (Сибирде) өтмө. Ыраакы Чыгыштын түштүгүндө мелүүн муссондук. Федерациянын аймагынын көп бөлүгү мелүүн, Түндүк Муз океандын аралдары жана материктин түндүк четтери арктика жана субарктика, Кавказдын Кара деңиз бою субтропика алкактарында жатат. Россия Федерациясынын администрациялык-аймактык бөлүнүшү: Январдын орточо температурасы 0°...-5°Сден (Европа бөлүгүнүн батышында жана Кавказ өндүрүндө) -50°Сге (Якутияда); июлдуку -1°Сден (Сибирдин түндүгүндөгү деңиз бойлорунда) 26°Сге (Каспий бою ойдуңунда) чейин. Жылдык жаан-чачыны Каспий бою ойдуңундагы жарым чөлдүү аймактарда 170 мм, Чыгыш Европа түздүгүнүн токой зонасында 700 мм, Ыраакы Чыгыштын түштүгүндө 1000 мм, Кавказ жана Алтай тоолорунда 3200 ммге чейин.
Суулары
Орусия – дүйнөдөгү суу менен толук камсыз болгон өлкөлөрдүн бири. Таза суунун запасы боюнча дүйнөдө алдыңкы орунда. Россиянын аймагынын 12,4% ин суу ээлейт. Россияда 120 миңдей дарыя (узундугу 10 кмден ашык) бар, алардын жалпы узундугу 2,3 млн кмди түзөт. Дарыяларынын көбү Түндүк Муз океандын (Түндүк Двина, Печора, Обь, Иртыш, Енисей, Лена, Индигирка, Колыма ж. б.), Тынч океандын (Амур, Анадырь, Пенжина ж. б.), Атлантика океанынын (Дон, Кубань, Нева) алаптарына кирет. Волга Каспий деңизине куят. Ири дарыялары: Лена, Иртыш, Енисей, Обь, Волга, Амур; Чыгыш Сибирдин түштүгүндө Байкал көлү (суусу таза, тузсуз суулардын дүйнөлүк запасынын 1/5ине жакыны; тереңдиги 1620 м; дүйнөдөгү эң терең) орун алган. Эки млндой тузсуз жана туздуу көлдөр кездешет. Андан сырткары ири көлдөрү: Каспий, Ладога, Онега. Түбөлүк тоң Сибирь менен Ыраакы Чыгыштын көптөгөн жеринде жатат.
Топурак жана өсүмдүктөрү
Түздүктөрүндөгү топурак менен өсүмдүктөрү кеңдик зонага жараша түштүгүндөгү аралаш токойдо манжурия флорасынын элементтери (кара жыгач, амур кепкек дарагы, корей бал карагайы, лиана) бар. Токойлуу талаа зонасына боз-токой топурагындагы чакан аянтты ээлеген эмен (батышында) же кайын, байтеректүү (чыгышында) токойлор шакарсыз же кадимки кара топурактуу жердеги шалбаалуу талаа менен кезектешип жатат. Талаа зонасы кара топурактуу жана күрөң каштан топурактуу келип, түрдүү чөптүү-дан жана дан-өсүмдүктүү талаа (көп бөлүгү айдоо) басымдуу. Жарым чөл зонасы ачык-каштан жана күрөң топурактуу келип, шыбак, баялыш, дан өсүмдүктөрү сейрек өсөт. Тоолуу аймактарынын тоо этектерин талаа, капталдарын (600–800 м бийиктикте) эмен жана бук токойлору, 2000 мден жогору субальп жана альп шалбаасы ээлейт. Флорасы ар түрдүү. Фаунасында Кызыл китепке кирген көптөгөн жаныбарлар (ак аюу, кабылан, жолборс, морж) кездешет.
Кен байлыктары ар түрдүү. Орусияда минералдык отундун бардык түрү кездешет. Мунай, газ, апатит, калий тузу, фосфорит, түстүү, сейрек кездешүүчү жана баалуу металлдар, алмаз ж.б. казылып алынат. Табиятты коргоо жана табигый байлыктар – (түндүктөн түштүктү карай) өзгөрөт. Арктикалык чөл өсүмдүктөрү мамык чөп-эңилчектүү жана бадалдуу (кидик кайын, тал) тундрага (кычкыл, көбүнчө илээшкек топурактуу) өтөт. Аймагынын 70% и токой. Токойлуу тундра зонасында тундра менен кайың, карагай, кызыл карагайлуу сейрек токойлор (тундра, глей, чала күлдүү жана глей-тайга-тоң топурактуу) кезектешип жатат. Токой зонасында (аймагынын 1/2инен көбү) тайга (түндүгүндө) жана аралаш токой (түштүгүндө) басымдуу. Күл топурактуу жерлеринде ийне жалбырактуу тайга (карагай, көк жана бал карагайлар) жана мырза карагайлуу токой өсөт. Ениеейден чыгышты карай кызыл карагайдан турган ийне жалбырактуу тайга, Ыраакы Чыгышты аян карагайы жана көк карагайлуу (ак кабыктуу) тайга ээлейт. Тайга-тоң кыртыштуу чымдак күл топурактуу аралаш токой зонасында ийне жалбырактуу токойго адатта кайың, байтерек, зараң ж. б. аралаш өсөт. Ыраакы Чыгышты рационалдуу пайдаланууга чоң маани берилип келет. Табигый ландшафттарды сактоо жана коргоо үчүн 101 корук жана 35 табигый улуттук парк (анын ичинде 8и Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген) уюштурулган.
Калк
Элинин негизин орустар (80%) түзөт; ошондой эле татар (3,8), украин (2), андан тышкары 160 улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 км2те 8,4 киши; Москвада 4626, Чукоткада 0,07. Мамлекеттик тили – орус тили. Христиан (анын ичинде православныйлар), мусулман диндерин тутат. Ошондой эле иудаисттер, буддисттер да бар. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 62 жаш, аялдарыныкы – 74. Төрөлүүнүн деңгээли орточо (1000 кишиге 9,6), өлүм-житим жогорураак (1000ге 14,9). Шаар калкы 73%. Ири шаарлары: Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Нижний Новгород, Самара, Казан ж. б.
Экономикасы
Орусия – экономикасы өтмө, чарбасы рыноктун негизинде өнүгүп жаткан өлкө. Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 2 млрд 229 млн АКШ доллары [2010, дүйнөдө 6-орунда (АКШ, Кытай, Япония, Индия, Германиядан кийин)]. Аны киши башына бөлүштүргөндө 15,1 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 57,8, өнөр-жай менен курулуштуку 37,0, айыл-чарбасыныкы 5,2. Экономикасынын башкы тармагы – нефть жана газ өнөр-жайы. Жаратылыш газы 2009-ж. 583 млрд м3 (2-орунда, АКШдан кийин), 2008-ж. нефть (газ конденсаты менен) 488 млн г(2-орунда, Сауд Арабиясынан кийин), таш көмүр (5-орунда), темир кен ташы 2008-ж. 100 млн т (5-орунда) казып алынган. 2008-ж. 1040,4 млрд кВпг-с электр энергиясы өндүрүлгөн. Анын 68% и ЖЭБке, 16сы ГЭСке жана 16% ке жакыны АЭСке туура келет. Кайра иштетүүчү өнөр-жай жогорку технология менен алмашып өнүгүүдө. Кара жана түстүү металлургия (болот өндүрүү боюнча дүйнөдө 4-орунда; алюминий 2-орунда; жез, коргошун, цинк), оор машина куруу [тоо-шахта, металлургия, энергетика (атом жана ядро) өндүрүшү үчүн жабдуулар], транспорт, айыл-чарба машиналары, прибор куруу, электр-техникалык, электроника өнөр-жай өнүккөн. Химиялык (жер семирткичтер, дүйнөдө 3-орунда), фармацевтика, пластмасса, химиялык була, жасалма каучук, шина, боёчу каражаттар, дары-дармек, токой, жыгаччылык, тамак-аш, курулуш материалдар, жеңил (анын ичинде текстиль; импортко туруштук бере албай келүүдө) өнөр-жай ишканалары иштейт.
Айыл чарбасы
Агрардык продукциялар өндүрүшүндө негизги орунду айыл-чарба (49,3%) жана элдин өздүк чарбасы (41,6%) ээлейт. Фермер чарбалары 9,1%ти түзөт. Өсүмдүк өстүрүүчүлүк өнүккөн. Айдоо аянты 1992–2000-жылдардын аралыгында 1/3 эсеге (114,6 млн гадан 76,9 млн гага чейин) кыскарган. Дан эгиндери (буудай, арпа, жүгөрү, сулу, кара буудай, таруу, кара күрүч, күрүч), кант кызылчасы, күн карама, картөшкө, буурчак, кендир, paпс жана жашылча айдалат. Жүзүм жана жемиш өстүрүлөт. Малдан өндүрүлгөн продукция өлкөнүн ички керектөөсүнүн 70% ин камсыздайт. Бодо мал (21,1 млн; анын ичинде 9 млну уй), чочко (16,3), кой, эчки (21,6) асыралат. Үй куштары багылат. Жыгач даярдалат. Деңиз жана дарыя балыкчылыгы өнүккөн. Балык өстүрүлөт. Автомобиль жолунун узундугу (миң км менен) 963 (анын ичинде 771и асфальтталган), темир жолунуку 86, труба транспортунуку 228 (анын ичинде газдыкы 163, нефтиники 47), ички суу жолунуку 102. Деңиздеги маанилүү порттору: Санкт-Петербург, Новороссийск, Ванино, Мурманск, Калининград, Находка. Сыртка нефть, нефть продукциялары, жаратылыш газы, металл, буудай (дүйнөдө кайрадан ири экспорттоочу болуп келүүдө), химикаттар, тактай материалдар, машина жана анын жабдууларын ж. б. чыгарат. Негизги соода шериктештери: Европа союзуна кирген өлкөлөр, Кытай, Украина, Япония, Түркия. Россияда 100дөн ашык курорт [Кара деңиздин жээгинде (Сочи ж. б.), Кавказдагы Минералдуу суулар курорттор тобу, Санкт-Петербургдун курорттуу зонасы (Финн булуңунун боюнда] иштейт. Чет өлкөлүк туризм өнүгүүдө. Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү толук жана атайын орто, ошондой эле жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 93% ти түзөт (2014). Билим берүү 53 тилде жүргүзүлөт (2014). Окуу жайлардын көпчүлүгү Москва, Санкт-Петербург шаарында, Краснодар крайында жайгашкан. М. В. Ломоносов атындагы ММУ (1906), Архитектура (1907), Медицина мамлекеттик (1906), Д. Менделеев атындагы Химиялык-техникалык (1920), А. Герцен атындагы Педагогика (1918), Санкт-Петербург мамлекеттик (1908), Новосибирск мамлекеттик (1918), Урал мамлекеттик (1916), Саратов мамлекеттик (1921), Патрис Лумумба атындагы Россия Элдердин достугу (1960) ж. б. көптөгөн ири университеттери, ошондой эле Москва Кремли мамлекеттик Маданий тарых музейи, М. Е. Салтыков-Щедрин атындагы мамлекеттик музейи, И. Е. Репин атындагы Көркөм-мемориалдык музейи, «Арсенал» музейи, Алтай край таануу музейи, Археология жана адабият ж. б. көптөгөн музейлери жана тармактык илимий ири китепканалары бар.