cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мулевка дарыясы (Аламбая куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Модификациялык өзгөргүчтүк
Модификациялык өзгөргүчтүк - фенотиптердин өзгөргүчтүгү, белгилүү генотиптин жашоо-чөйрөнүн ар түрдүү шарттарына жообу. Модификациялардын жүзөгө ашышынын негизи- фенотип. Фенотип - генотиптин жана сырткы шарттардын өз ара аракеттенишинин натыйжасы, ошондуктан сырткы шарттардын өзгөрүшү, генотипти өзгөртпөстөн фенотиптин өзгөрүүсүнө алып келиши мүмкүн. Модификациялардын эволюциялык мааниси, организмдин жеке өөрчүүсүндө сырткы-чөйрөнүн өзгөрүлүп туруучу факторлоруна ыңгайланышын камсыз кылгандыгында. Демек, табигый тандалуу сырткы шарттардын өзгөрүү мүнөзүнө жараша белгилүү кеңдиктеги реакциялардын ченемине ээ генотиптерге ыңгайлуу шарт түзөт.
Таб-Ю
Таб-Ю — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 121 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гүлгаакы
“Гүлгаакы” – элдик поэма. Кара сөз менен жана ыр түрүндө кеңири айтылат. КРУИАсынын Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борборунун Кол жазмалар фондунда “Гүлгаакы”, “Шамашрап дубана Гүлгаакы кызды алганы”, “Дубана Машрап”, “Гүлгаакы”, “Шамашрап-Гүлгаакы” деген кол жазмалар сакталып турат. Мындан сырткары Н. Чотбаевдин “Шаамашариб баяны” деген варианты бар. Булардын ичинен дастандык деңгээлге көтөрүлүп, толук айтылган вариант О. Урманбетов айткан “Гүлгаакы” эсептелген. Калгандары поэманын башатынан кабар берип, аңыз-аңгеме, уламыш катары айтылган. О. Урманбетовдун варианты 1969-жылы айрым кыскартуулар менен жарык көргөн.
“Гүлгаакы” поэмасынын аталган бардык нускалары толугу менен “Эл адабияты” сериясына чыккан. Поэма өзөгүнө көп кылымдык тарыхты камтып, бир кыйла эволюциялык өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Аны чыгармалардан орун алган архаикалык формалардан, көөнө мотивдерден, түрдүү тарыхый доорлорду басып өткөн сюжеттик катмардан көрүүгө болот. Акыркы чоң тарыхый окуя – узак мезгилге (15–17к.) созулган калмактар менен кармашуу чыгарманын басымдуу бөлүгүн ээлеп, башка окуяларды, тарыхый фактыларды четтетип койгону байкалат. Материалдык жана амазонкалык мотивдердин (партеногенезис), өзүнүн кесилген башын көтөрүп жүрүү мотиви, кайып болуп кетүү жана баша сыяктуу архаикалык социадык институттун жана байыркы каада-салттын чагылышы “Гүлаакы” поэманын башатын аныктоо менен чыгарма ошол доордогу этникалык чөйрөдө пайда болгон деп айтууга толук негиз бар.
Конурбай
Конурбай же Коңурбай (, кырым-татарча: Qoñur Bay, Къонъур Бай) — аймактын түндүк-чыгышында, Кырымдын талаа бөлүгүндө, азыркы Островское айылынан болжол менен 5 чакырым түштүк-батышта жайгашкан, Кырым Республикасынын Биринчи Май району жоголгон айыл.
Калктуу конуш 1941-жылы Башкы штабдын километрдик картасында көрсөтүлгөн, бирок 1942-жылдын картасында ал жок.
Сегондук
Сегондук - феодалдык Япониядагы сёгундардын (кол башчылардын) өкмөтү (1192-1867), феодалдар диктатурасынын саясий формасы.
Феодалдар Сегондукту дыйкан кыймылдарын басуу, буржуазияга каршы күрөшүү үчүн пайдаланган. Ошол эле учурда экономикасы начар княздыктарды да көзөмөлдөп турган.
Сегондук учурунда админ, бийликти аскер сословиелери жүргүзүп, мыйзам чыгаруучу жана аткаруучу бийлик, админ, жана аскер органдары бири биринен ажыраган эмес.
Глэнпул (Оклахома)
Глэнпул (Оклахома) (Glenpool) — Оклахома штатынын Tulsa округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 10808 киши. Болжолдуу аянты - 24.1 км². FIPS коду — 40-29600.
Бообек
Бообек - кырк чоронун бири. Эпосто казактын Алчын уруусунан экени айтылат.Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап жар тандоо расиминде аты он экинчи келип, тагдырына буюрган Аземканга үйлөнөт.
Чернигов
Чэрнигив (Чернігів) — Украинадагы шаар.
Кыргыз таануу
Кыргыз таануу (анг. - Kyrgyz study; орус - кыргызоведение) - кыргыз элинин (анын ичинде кыргыздарга жуурулушкан жана кыргыздардан бөлүнүп, башка элдерге кошулган этностордун) тарыхын, тилин, философиясын, этнографиясын, руханий жана заттык маданиятын ар тараптуу, комплекстүү, илимий деңгээлде иликтөөчү тармак.
Бул тармакка кыргыздар байырлаган тарыхый чөлкөмдөрдүн (анын ичинде азыркы Кыргызстандын, Борбордук Азиянын, Сибирдин жана Ички Азиянын) тарыхый-географиясын, картографиясын, ономастикасын жана башка илимий жагдайларын иликтөө да кирет.
Кошо аткаруучулук
Кошо аткаруучулук – кылмыш-жаза укугунун теориясында кошо катышкандыктын бир түрү, мында эки же андан көп адам бир эле кылмыштын аткаруучулары болуп саналышат.
Алтай (кырк чоро)
Алтай баатыр - кырк чоронун бири. Эпостун вардык варианттарында туруктуу айтылган баатыр. Албан уруусунан. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап жар тандоо расиминде аты он тогузунчу келип Калбүбүгө үйлөнөт.
Гипноз
Гипноз (грек. gypnos – уйку) – адам жана жогорку баскычтагы жаныбарлардын уйку өңдөнгөн өзгөчө абалы.
Гипноз байыртан эле белгилүү. 19-кылымдын аягында орус илимпоздору В. М. Бехтерев, О. О. Мочутковский, франциялык Н. Бергейм, анг. Ж. Брейд ж. б. Гипноздун дарылык касиетин жана ишендирүү психотерапиянын бир методу экенин сыпаттап жазышкан. И. П. Павлов Гипноздун негизин мээнин чоң жарым шарындагы тормоздоо процесси түзөрүн аныктаган.
Гипноздо ишендирүүдөн улам уктагандыктан, ал уйку адаттагы уйкудан бир аз өзгөчө болуп үч стадияга бөлүнөт:
Гипноз убагындагы уйку дарылоочу фактор катары өзүнчө же терапиялык дарылоо менен бирге колдонулат.
Жедирмек
Шарты
Оюнчулардын саны 2—4 киши.
Оюн аянтчада жана бөлмөдө да өткөрүлөт.
Оюнда чүкөлөр колдонулат.
Оюнга даярдануу
Катышуучулар өздөрүнүн чүкөлөрүн белгилешет же боёлгондон кийин бирден чүкөлөрүн жерге коюшуп, оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат. Чүкөнү өкчөө менен оюнчулардын кезеги аныкталат.
Оюндун баяны
Кезектеги оюнчу, жердеги чүкөлөрүн колуна алып, чайкап аралаштыргандан кийин жерге чачып таштайт. Эгерде кимдин чүкөсү «айкүр» болуп түшсө, жердеги чүкөлөрдүн бардыгын утуп алат. Андан кийин кайрадан оюнчулардан бирден чүкөлөрдү чогултуп оюнду улантат. Эгерде «таа» түшсө, ал оюнчу «чеги» жана «бөрү» болуп түшкөн чүкөлөрдү утуп алат. Оюндун кезеги бузулбайт. Эгерде «чегинен» түшсө, «бөрү» болуп түшкөн чүкөнү утат. Эгерде «бөрү» болуп түшсө, чүкөлөр утулбайт. Оюндун кезеги, кийинкисине өтөт. Чүкөлөрүн уттурган оюнчулар, жердеги чүкөлөрдүн санын толуктап турушу керек. Оюн каалаган убакытка чейин уланат. Көп сандагы чүкөлөрдү уткан оюнчу жеңет.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, ташталган чүкөлөрдү түздөөгө, ордунан жылдырууга, чурулдоого болбойт,
Дилде
Беш сом наркындагы алтын тыйын.
Дилде
1978.
Ашуу
Ашуу, Бел - бул тоо кыркасынын же массивинин ийилиши. Тоо кыркаларынын арасындагы адам өтө ала турган бийиктиктер, өтмөк жолдор. Кыргыз эли тоо аралап көчүп-конуп жүргөндүктөн жердин уусун жакшы билишкен. Кайсыл тарапка кайсыл ашуу аркылуу, кайсыл мезгилде ашса боло тургандыгы дайын болгон. Ашуулар жер өзгөчөлүктөрүнө жараша, көбүн учурда, кыш мезгилинде кар басып жабылып калышат. Кээ бир бийик ашуулар жайдын бир-эки айы гана ачык болушат. Азыр ашуулар аркылуу даңгыр унаа жолдору салынган. Эң белгилүү ашуулар Төө-Ашуу (бийиктиги 3800 метр), Ала-Бел ашуусу (бийиктиги 3185 метр) Бишкек-Ош жолунда жайгашкан. Кыргызстандагы эн бийик ашуу Кызыл-Арт ашуусу.
Суундук (дарыя)
Суундук (Суындык) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын сол жээгинен 1828 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 174 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кантук-Ты-Вис
Кантук-Ты-Вис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пятомбойю дарыясынын оң жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Сокса дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Островский мандалагы
Островский мандалагы (Tulipa ostrowskiana, Regel) - Көп жылдык пияз түптүү чөп өсүмдүк. Пияз түбү жумуртка сымал, диаметри 1,5- 3 см ге жетип, сыртынан калың, жогору жагы ич жагынан жабышып жыш түктүү, каралжын күңүрт түстөгү кабык менен капталган. Өсүмдүктүн сабагы ичке, жылмакай келип, бийиктиги 20-30 см. Жалбырактары 2-3төн, жерде төшөлгөн, көгүлтүр, жылмакай, чет жактары бир аз тармал, учу ичке, сызгыч-ланцеттей формада. Гүлү бирден, сары, түбүнүн орто чени кара, бирок сары түс менен өзүнчө бөлүнүп курчалган. Гүл коргонунун желекчелери учтуу; сырткылары - ромбик сымал узунунан созулган, ичкилери - тескери сүйрү. Кутучасы 3 см узундукта, туурасы 1,1 см, ичке, узунунан созулган, жээктери паралеллң сымал, тегерек же төрт бурч формада. Кутучасы узунунан карпофорасынын паралеллң капталдарындагы ичке жылчыкча аркылуу жарылат. Уругу майда (0,5х4 см), ачык-күрөң, каймасы (курчоосу) жокко эсе.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Апрелң-майда гүлдөп, май-июнда мөмөлөйт. Бишкек шаарынын шартында апрелң айынын орто ченинде 10-12 күн аралыгында гүлдөйт. Жаратылышта жана маданий өстүрүүдө Колпаковский мандалагы менен жеңил аргындашып, гибриддерди пайда кылат. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Заилийск жана Кыргыз тоо кыркаларынын түндүк беттери (Казакстан, Кыргызстан). Кыргызстанда – Кыргыз тоо кыркасы.
Өсүү шарттары
Бөксө жана шагылдуу тоолордун ортоңку алкактарында кездешет.
Мунай дарыясы (Сары-Чумыш куймасы)
Мунай — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Сары-Чумыш дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Островский мандалагы
Чектөөчү факторлор
Түр өскөн аймактарда адамдын чарбачылык аракеттери: жерлерди өздөштүрүп айдоо, гүлдөгөн маалында мал жаюу. Мандалак өтө декоративдүү кооз болгондуктан, жергиликтүү калк массалык түрдө гүлүн чогултат.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин Кызыл китебине (1981), СССРдин Кызыл китебине (1984), Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн эң жыш өскөн аймактарында ботаникалык заказниктердин аянтын кеңейтүү. Жаратылыштагы популяцияларына атайын иликтөө жүргүзүү, гүлүн үзүп, пияз түбүн чогултууга тыюу салуу. Маданиятташтыруу иштерин жүргүзүү зарыл.
Статусу
VU. Кыргыз жана Заилийск тоо кыркаларынын сейрек кездешкен чукул (кууш) эндем түрү. Жогору декоративдүү жана селекциялык материал карата көңүл бурууга татыктуу.
Сечтер
Сечтер, Запорожье сечн -16- 18-кылымда Днепрдин төмөнкү боюнда жашаган украина казактарынын коомдук-саясий жана аскердик уюмдары.
Крым татарларынын жана поляк, литва феодалдарынын тынымсыз кол салуулары казактарды колуна курал алууга, чакан жыгач чептерди («шаарчаларды» - «сечтерди») курууга аргасыз кылган.
16-кылымдын 30-жылдары чачкып казак сечтери биригип, Запорожье сечин түзгөн. Жогорку бийлик органы - Аскер радасында атаман, катчы, сот ж. б. шайланган. Бүткүл бийлик атамандын колунда болгон. Таптык ыдыроо процессинде Сечтердеги казактар бай жана кедейге бөлүнгөн. Сечтер татар-түрк баскынчыларына каршы күрөшүп, поляк хандарынын эзүүсүнө каршы чыккан дыйкан казактар көтөрүлүштөрүнө, украин элинин боштондук күрөшүнө (1648-54) активдүү катышкан.
Сечтердин казактары Булавин көтөрулушун (1707-09) колдогон. 1709-ж. падыша өкмөтү Сечтерди Украинадагы антифеодалдык, күрөштүн борбору катары жойгон.
Запорожьеликтердин бир бөлүгү Крым хандыгынын аймагына өтүшкөн. 1734-ж. орус өкмөтүнүн уруксаты боюнча алар оз аймагына кайтып келип, жаңы сечь түзүшкөн. Запорожье сечинин казактарынын поляк жана украин феодалдарына, татар-түрк баскынчыларына каршы боштондук күрөшүнүн урматына Хортита а.
1965-ж. мамлекет тарыхый-маданий корук деп жарыяланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Эргеш кызы Умсунай
Эргеш кызы Умсунай Килемчи, саймачы жана термечи, 1948-ж. Кадамжай районундагы Кара-Дөбө айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Колхоздо иштеген. 1977-жылдан «Мурас» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде узданат. Умсунай саймачылыгында балыш, жаздык, туштук өңдүү буюмдарды «басма саймасы», «илме дос саймасы», «илме саймасы» аркылуу жүзөгө ашырат да, ага «кайкалак көчөтүн», «кош кайкалак көчөтүн» негиз тутат. Ал эми килемчиликте «чавадан көчөттү», «күйдүргү көчөттү» арбын алат. Арабы (түссүз килем) согуп, ага «омуртка көчөтүн», «ашкана көчөтүн» түшүрөт. Чаваданы кызыл-сарыдан турган «жээк көчөтү» кош кайкалак көчөтүнөн туруп, төрт кайкалак көчөтү бир табакчаны түзүп, өзөгү кереге көздөнүп, «бычак учу» менен бөлүнөт. «Күйдүргү көчөттө» үч табакчанын четинде «куш оюму» көчөт катары берилип, өзөгүнө төрт «кайкалак көчөттү» чалкасынан түшөт. Ошондо эки табакча буюмдун ортолугун пайда кылат. Ал өрмөк аркылуу килем көчөтттөрүн так ошондой бере алат. Эмгектери түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Килем буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы». Таар, сайма буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Калбүбү
Калбүбү - эпизоддук кейипкер. Карабектин кызы, Каныкейдин нөөкөр кыздарынын бири. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап жар тандоо расиминде аты он тогузунчу келген кырк чоронун бири Алтайга турмушка чыгат.
Игуба (Кугарчин району, Башкыртстан)
Игуба — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Ибраев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 190 киши. Почта индекси — 453331, ОКАТО коду — 80238815004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Луцк
Луцк - Украинадагы шаар.
Кошо камсыздандыруу
Кошо камсыздандыруу – КР жарандык мыйзамдарына ылайык, бир объектини бир келишим боюнча бирнече камсыздандыруучулар менен биргелешип камсыздандыруу. Эгер мындай келишимде камсыздануучунун (пайдалануучунун) алдында ар камсыздандыруучунун милдеттенмелери аныкталбаса, алар анын алдында мүлктүк камсыздандыруу келишими боюнча камсыздандыруу төлөмдөрү үчүн же жеке камсыздандыруу келишими боюнча камсыздандыруу кошундусу үчүн ортоктош жооп беришет.
Джэй (Оклахома)
Джэй (Оклахома) (Jay) — Оклахома штатынын Delaware округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2448 киши. Болжолдуу аянты - 8.4 км². FIPS коду — 40-37650.
Тайчжун метросу
Тайчжун метросу – Тайчжун шаарынын метросу. Метросу 25-апрель 2021-жылы ачылат.
Казык жыкмай
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн кумдуу келген көлдүн жээгинде өткөрүлөт.
Оюнда колдонуучу аспаптар. Казыктар, чакаң .таштар.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар казыктарын бир бирине жакын кылып жерге коомай ыргытышып, өздөрү 10—15 м. аралыкта бир катарга тизилишет. Оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат,
Оюндун баяны
Катышуучулар кезектери келген де, чакан таштар менен коомай кагылган казыктарды уруп жыгылтуу керек. Оюн каалаган убакытка чейин уланат. Казыктарды көп жолу уруп жыгылткан оюнчу жеңет.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, оюндун шартын, кезегин бузууга болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, ийилчээктик тарбияланат, кыймылдарды так аткарууга, тартипти сактоого үйрөтөт.
Кошок курс
Кошок курс – улуттук валютанын кундук курсун кошоктото белгилөө аркылуу жүргүзүлө турган мамлекеттик валютаны жөнгө салуу усулу: коммерциялык жана каржы аткарымдары боюнча өз-өзүнчө.
Жазы аталыктуу мандалак
Жазы аталыктуу мандалак (Tulipa platystemon), (Vved.) - Пияз түптүү, көп жылдык, кыска вегетациялуу, чөп өсүмдүк, геофит, ксеромезофит. Пияз түбү жумуртка сымал, диаметри 2 см ге чейин жетет, кызгылтым-күрөң ички кабыктуу, учунда жана түбүндө нык жапырылган түктүү. Сабагынын гүл сабы менен кошо бийиктиги 17 см, түксүз. Жалбырактары 4 даана, түксүз, бириккен эмес, төмөнкүлөрү имерилген; эң төмөнкүсү сызгычтай-ланцеттүү, туурасы 2 см. Гүлү 2, гүл коргонунун желекчелери сары, узуну 4 см, учу томолок, сырткыларынын жону сыя темгилдүү, сүйрү ромбдой, ичкилери тескери карай сүйрү. Аталыгы гүл коргонунан 2,5 эсе кыска; аталык жипчеси түксүз, ортосунан жогорураак кеңейген, эки учуна ичкерээк, чаңдыгы сары, жипчесинен бир аз узун. Энелиги аталыгынан 2 эсе кыска, отурган чаңалгычтуу.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Алай тоо кыркасы (Сарыбий ашуусу).
Өсүү шарттары
Маалымат жок.
Саны
Маалымат жок.
Чектөөчү факторлор
Түр өскөн аймактарда адамдын чарбачылык иш аракеттери, жазында мал жаюу, гүлүн үзүп, пияз түптөрүн казып алуу.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Иштелип чыкпаган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Популяциясына иликтөө жүргүзүп, түр кеңири таралган жерлерде ботаникалык заказниктерди уюштуруу. Гүлүн үзүп, пияз түбүн чогултуп, мал жаюуга тыюу салуу.
Статусу
VU. Алай тоо кыркасынын чукул эндеми.
Долон калк
Долон (моңголчо жети) - КЭРдин Синьцзян Автономиялуу облусунда (Жарган-Дарыя, Чекилдек, Караңгылык) жашаган калктардын бири. Бүгүнкү күндө уйгурларга жуурулушуп бараткан долондордун түпкү теги айрым маалыматтарда кыргыз экендиги белгиленет. Долондордун материалдык маданияты жана антропологиялык тиби да кыргыздарга жакын. Ч. Валиханов Чыгыш Түркстандагы Барчык жана Марал-Башы аймактарын мекендеген Долон аттуу өзгөчө уруу жөнүндө жазып, алар өздөрүнүн тегин кыргыздар менен жалпы экендигин белгилешерин эскерген. Санжыра маалыматтарында Долон бий Ак уул, Куу уулдун атасы деп айтылып, алардан кыргыздын оң, сол жана ичкилик уруулары тарары айтылат. Этноним жети уруу же жети уруу эл маанисин да туюнтушу ыктымал.
Кызыл-Ата
Кызыл-Ата (Кызыл-Ата) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Ак-Там айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 064 киши.
Жагал
Кементай сымал жасалган калмак тонунун — сырт кийиминин түрү.
Адатта кара, же кызыл деген сөз кошо айтылат: кара жагал, кызыл жагал.
Моносомия
Моносомия (гр. monos – бир, soma - дене) - диплоиддик организмдин хромосома жыйнагында бир гомол. хромосоманын кем болушу, анеуплоидиянын айрым учуру, бул хромосомалык жыйнак 2n-1 деп жазылат. М. адатта бир гана жыныс хромосомасына ээ, кээ бир чегирткенин эркегинде кездешет.
Жагал
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/manas/manas_so1/index.html Сагымбай Орозбак уулу. Манас эпосу. 1 т. 1978.]
Мозаикалар (организмдер)
Мозаикалар (организмдер) (гр. museion - музаларга арналган) - көп клеткалуу организмдерде ар кандай генотиптерге ээ клеткалардын (мейоз процессиндеги жыныс клеткаларынан сырткары) болушун чагылдыруучу кубулуш. Мындай организмдер М. же химералар деп аталат. М-дын негизги себептери болуп полиплоидия, мутациялар ж-а митоздук бөлүнүүчү клеткалардын рекомбинациясы саналат. Ошондой эле мозаика бир клетканын чегинде өз ара айырмаланышкан бир типтеги органоиддердин болушу жана алардын жаш клеткаларга бирдей эмес бөлүнүшү (мисалы, өсүмдүктөрдүн ала жалбырактуулугунда ар түрдүү хлоропласттардын бөлүнүшү) менен байланыштуу болушу мүмкүн. Генет. мозаикалуулук адамда да байкалган мисалы, көздүн карек айланасындагы челинин (бир көзү кой көз, экинчи көзү көк көз), теринин жана чачтын ар түрдүү пигменттелиши. Медициналык генетикада организмдин клеткалар тобунун хромосомалары аномалдык, адаттан тышкаркы санга же түзүлүшкө ээ болгон, хромосомалык М. көбүрөөк изилденген. Органдардын же клеткалардын тобунун жасалма бириктирилишин; мисалы, трансплантацияны, өсүмдүктөрдү кыйыштыруу, ар түрдүү зиготалардан алынган бластомер тобунун бириктирилишин да мозаика деп эсептөөгө болот. М. организмдердин өнүгүү өзгөчөлүктөрүн, рекомбинацияларды, мутацияларды анализдөө, талдоодо колдонулат. Кээ бир микроорганизмдерде (мисалы, ачыткчытарда) М-га окшош алгачкы бир клетканын бөлүнүшүнөн алынган генотиптик жактан ар түрдүү клеткалардын колониялары байкалган. Жаныбарлардын эмбриол-сында жумуртка цитоплазмаларынын жогорку деңгээлде жиктелишин чагылдыруучу "мозаикалуу жумурткалар" түшүнүгү кездешет. Бул учурда жумурткалардын ар түрдүү зоналарында биохим., физиологиялык, морфол. айырмачылыктары ачып көрсөтүлөт.
Эгимбаев Темиркан
Эгимбаев Темиркан Зергер. 1936-ж. Кочкор районундагы Ак-Учук айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Чарбанын ар кандай өнөктүгүндө эмгектенет. Атасы Тегинбайдын кыз-келиндердин жана ат жабдыктарынын көркөм куйма жана чапма калыптарын, зергерчилигинин ыкмаларын пайдаланат. Көркөм калыптарында «мүйүз оюмдарынын», «айчык көчөттөрүнүн», «гүл мык көчөттөрүнүн», «жарым кыял оюмдарынын», «жээк көчөттөрүнүн» шарттуу элементтери берилип, кайык, өрүм ыкмаларында башкалардан айырмалуу жагдайлар анча баамдалбаганы менен жезди алардын бетине чабууда, чапкан ээрлерин сынпостоодо Темиркан чеберчиликке эгедер. Уста көбүнчө кургак уста катары таанылып, ага кардар көп түшүп турат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Талаа, Кара-Суу району
Талаа (Талаа) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Кызыл-Суу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 809 киши.
Тад-Яха
Тад-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юнды-Яха дарыясынын сол жээгинен 58 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Жайсаң
Калмак сөзү. Башчы, баатыр, башкаруучу маанисинде.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/manas/manas_so1/index.html Сагымбай Орозбак уулу. Манас эпосу. 1 т. 1978.]
Калкаман
Калкаман - кырк чоронун бири. Чоролордун катарында дайыма калк башкарган билерман катары саналат.Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап жар тандоо расиминде аты онунчу келип, тагдырына буюрган Ташбүбүгө үйлөнөт. С.Каралаевда Калкаман белгилүү күлүк “Капталында кайкалай бүткөн канаты” бар Кара аттын ээси катары гана айтылат.
Иртюбяк (Кугарчин району, Башкыртстан)
Иртюбяк — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Ибраев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 76 киши. Почта индекси — 453331, ОКАТО коду — 80238815005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Иван Сеченов
Сеченов Иван Михайлович (1(13). 8. 1829, Тёплый Стан кыш., азыркы Горький обл., Сеченов кыш. - 2(15). 11. 1905, Москва) - орус окумуштуусу, физиологияны жана илимий психологияны негиздөөчү; Петербург ИАнын ардактуу акад. (1904; корр. мүчө, 1869).
Бернардын лабораториясында мээнин тормоздоочу борборлорун ачып, анын негизинде «Мээнин рефлекстери» (1863), «Нерв системасынын физиологиясы» (1866) китептерин жазган. Чет өлкөлүк илимпоздордун эмгектерин орусчага которгон жана котормолорду редакторлогон.
Сеченовдун окуусу боюнча сезимдүү жана сезимсиз жашоо аракеттер рефлекс аркылуу өтөт. Сеченов рефленсти нерв ишинин негизги мыйзамы деп карап, психикалык татаал кубулуштун негизин физиол. процесстер түзөт деген ойго келген. Сеченов психикалык аракеттер мээнин функциясы деген матер, түшүнүктү айткан. Анын эмгектеринде ойлоо проблемасы көрүнүктүү орун ээлейт.
Сеченов тормоздолуу процесси козголуу сыяктуу эле нерв ишинин негизги процесси экенин көрсөткөн. Сеченовдун эмгектери Россияда табият таануу жана матер,- филос. ойлордун өсүшүнө прогрессчил чоң таасир тийгизген.
Мунгай дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Суяска (дарыя)
Суяска — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кидыш дарыясынын оң жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Иакинф (Бичурин)
Бичурин, Никита Яковлевич, (Архимандрит Иакинф) (1777-ж. 29-август (9-сентябрь), Казань губерниясы, Чебоксар уезди, Акулеводо төрөлгөн — 1853-ж. 11-(23)-май, Санкт-Петербургда өлгөн) - орусиянын атактуу чыгыш таануучусу жана кытай таануучусу, Православдык орус чиркөөсүнүн архимандрити, дипломат, саякатчы. Императордук Санкт-Петербург илимдер академиясынын мүчө-корреспонденти (1828-жылдын 17-декабры).
Кытай жана анын коңшу өлкөлөрү тууралуу маанилүү, сандаган жазууларды калтырып кеткен. Илимге көптөгөн кытай тарыхый булактарын алып келген.
Жаштык кези
(1777-жылдын. 29-августунда, Акулево (чуваш. Шемпер) айылында Яков Данилович Бичуриндин (1749—1812) үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Улуту боюнча чуваш, бирок анын энеси орус болгон. Алгачкы билими Свяжскийдеги училищадан алган нота менен ырдоо боюнча болгон. 1785—1799-жылдары Казань семинариясында окуп, ал жерден Бичурин деген фамилияга ээ болгон жана ал жерди мыкты деген баа менен бүтүргөн.
Казань христандык диний академиясын бүтүргөн соң 1799-жылы ошол эле академияда грамматика, риторика боюнча сабак берген окутуучу болуп калтырылган. Окутуучулук кызматтан тышкары монахтык санды кабыл алып, бир жылча Казань Ианов монастырынын башчысынын милдетин аткарган.
Ошондой эле, орусчадан чувашчага которгон тилмеч (толмач) болгон.
1802-жылы Иркутсктагы Вознесен монастырынын архимандрити жана диний семинардын ректору болуп дайындалган. Бирок, семинаристтер менен конфликт болуп, уставды бузду деген күнөө коюшкан.
Кытайда кызмат кылышы
1807-жылы Пекинге болгон православ христиандарынын диний миссиясынын башкаруучусу болуп тандалып, 1822-жылга чейин Пекинде калган. Кытайда жүргөн убагында кытай тилин мыкты деңгээлде өздөштүрүп, сөздүк да түзгөн. Ал сөздүгүн төрт жолу өзү оңдоп жазган.
Орус бийлиги Наполеон I менен күрөшүп жаткан учуру болгондуктан, Кытайга көңүл бурулбай калып, каражаттын жетишсиздигинен миссия бүлгүнгө учураган. Натыйжада миссиянын башкаруучусу кызматынан ажыратылып, Ваалам монастырына айдалган.
Ал эми, 1821-жылдын май айында Бээжинден чыгат.
Орусияга кайтышы
1826-жылы Санкт-Петербургга жайгашкан соң, Орусиянын Тышкы иштер министрлигинде кытай тили боюнча тилмеч болуп иштеп калат. Мындай кадамга кытай таанучу Е. Ф. Тимковский менен Тышкы иштер министрлигинде иштеген Шиллинг фон Канштадттын демилгеси себеп болгон.
1828-жылы Орусия илимдер академиясынын Чыгыштын байыркылыгы жана адабияты бөлүгүнө мүчө-корреспондент болуп шайланган.
1828-жылы Петербург публикалык китепканасында иштеп, ардактуу китепканачы болгон. 1829-жылдын этегинде алгачкы библиографиялык ишин — «Реестр китайских и маньчжурских книг, находящихся в императорской Публичной библиотеке» («Императордук Публикалык китепканада жайгашкан кытай жана манжур китептеринин тизмеси») атту эмгегин даярдаган.
1830-жылы Забайкальеге экспедиция жүргүзүп, ал жактан тибетче жана монголчо китептерди, буддалык храмга таандык буюмдарды ж.б. кошо ала кеткен.
Орусияда алгачкы жолу, Кяхтада кытай тили мектебин ачып, мектепте сабак берген жана кытай тилинин алгачкы окуу китебин түзгөн («Китайская грамматика»).
1831-жылдан баштап Париждеги Азиаттык коомдун мүчөсү. Демидов премиясынын бир нече жолку лауреаты.
Забайкальеден декабристтер менен — биртууган Бестужевдер менен, И. И. Пущин ж.б. менен да жолуккан.
1848-жылы өзүнүүн акыркы эмгегин түзүүгө, б.а. «Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена» атту эмгегин жазууга киришкен. Бул эмгеги карталары менен кошо 3 томдук болуп 1851-жылы жарыяланган. Ошол убактарда бул синологдун ден соолугу катуу начарлап, 1853-жылы Александр-Невск лаврасында дүйнөдөн кайткан.
Адабияттагы орду
Көркөм адабиятта Иакинфтин элеси В. Кривцовдун «Отец Иакинф» атту роман-дилогиясында орун алган.
Ошондой эле, бул архимандритке арналган В.С. Пикульдун "Железные четки" атту тарыхый миниатюрасы белгилүү.
Кыргыз тарыхына кошкон салымдары
Сыма Цян, Бан Гу жана башка байыркы жана орто кылымдардагы кытай тарыхчыларынын чыгармаларынын урунттуу маалыматтарын орус тилине которгон.
Ал булактардын бир катарында көөнө жана орто кылымдардагы кыргыз жана башка түрк калктарынын тарыхы да камтылган.
Н.Бичуриндин чыгармаларынын тизмеси
Анын негизги эмгектерин ушул интернеттик шилтеме аркылуу табууга болот.
Капинсавис
Капинсавис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Косью дарыясынын оң жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кошсалык
Кошсалык – ар кайсы өлкөлөрдүн аргандай салык салуу түзүлүшүн колдонуудан улам келип чыккан жагдай. М., көп улуттуу компаниялардын чет өлкөдөн тапкан кирешесине киреше булагы болгон өлкөдө да, компания юридикалык каттоодон өткөн өлкөдө да салык салынат. К. сооданы өнүктүрүүгө жолтоо болорун эске алуу менен, резидент-компаниялардын кирешесинен салык алуунун өзара тартибин белгилей турган көпчүлүк мамлекеттер – салык салуу келишиминин катышуучулары (экономикалык шериктештик мүчөлөрү) келишимге компаниялардын кирешесинен бир гана өлкөдөн салык алына тургандай шарттарды киргизүүнү көздөп жатышат.
Сефевилер
Сефевилер - 1502-1736-ж. Жакынкы жана Орто Чыгыштагы мамлекетти башкаруучулар династиясы.
Аны Сефи ад-дин Искактын (династиянын аты ушундан) уулу Исмаил I (1502-1524) негиздеген.
Сефевилер мамлекетинин составына Иран, Азербайжан, Армениянын бир бөлүгү, азыркы Афганистандын басымдуу аймагы, Ирак ж. б. кирип, алгач борбору Тебриз (Азербайжан) болгон. Анда дыйканчылык кеңири өөрчүгөн. Мамлекеттик дини исламдын шиизми болгон. Династиянын калыкты көбөйтүшүнөн элдик көтөрулүштөр чыккан (1570-1571-ж. Гилянда,Тебризде ж. б.).
Гипотеза
Ар кандай илимде Гипотеза тааным процессинде башталып, илимдин өнүгүү жолдорундагы кыйынчылыктарды чечүүдө пайдаланылат. Гипотезанын чындыгы практикада, тажрыйбада текшерилет. Эгерде Гипотезанын натыйжалары тажрыйбага карама-каршы келсе, анда ал Гипотеза кабыл алынбай, анын ордуна жаңы Гипотеза сунуш кылынат.
Сефевилер
Сефевилер Осмон империясы, өзбек хандары менен согушуп турган. Сефевилердин шахтары азербайжан урууларынын ак сөөктөрүнө, Аббас Iден (1587-1629-ж. башкарган, анын убагында мамлекет өтө гүлдөгөн) баштап перс ак сөөктөрүнө таянган.
Гипотеза
Гипотезасыз эч бир илимий тармактын өнүгүшү мүмкүн эмес. Азыркы илимдин мүнөзү, илимий изилдөө экспериментинин татаалдыгы барган сайын теориялык ойлоого, Гипотеза көбүрөөк муктаж болууда.
Сефевилер
18- кылымдан начарлай баштаган Сефевилер мамлекети 1721-22-ж. Иранга басып кирген афган көчмөндөрүнүн соккусунан кулаган (1736).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Дженкс (Оклахома)
Дженкс (Оклахома) (Jenks) — Оклахома штатынын Tulsa округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 16924 киши. Болжолдуу аянты - 38.6 км². FIPS коду — 40-37800.
Казөрдөк
Шарты
Оюнчулардын саны 15—20 киши.
Оюн аянтчада, спорттук бөлмөдө өткөрүлөт.
Оюнда токолдон улат.
Оюнга даярдануу
Тегерек сызык сызылат, оюнчулар эки тарапка бөлүнүп, оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат. Оюндун кезеги боюнча.бир тараптын оюнчулары тегеректин ортосуна отурушуп, алардын ичинен корукчу болот. Экинчи тараптын оюнчулары тегеректин сыртында турушат.
Оюндун баяны
Тегеректин сыртындагы оюнчулар тегеректин ичинде  отурган  оюнчуларды топ менен урганы аракеттенишет. Корукчу, отургандарга топту тийгизбей коруйт. Корукчу ыргытылган топту тийгизбей кайтарса же кармап алса, оюнчулар ордулары менен алмашышып, оюн кайрадан башталат. Оюн каалаган убакытка чейин уланат. Топ менен көп жолу урууга үлгүргөн тараптын оюнчулары жеңишке ээ болушат.
Оюндун эрежеси
Тегеректин сыртындагы оюнчуларга топту бири бирине бергенден кийин отургандарды урууга, бир оюнчуга, ар дайым корукчу болууга, отурган оюнчуларга, ордунан турууга, жылууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюн убагында корукчуну алмаштырууга болот. Оюндун эрежесин бузгандан кийин, оюнчулар ордулары менен алмашууга туура келет.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, ийилчээктикке тарбияланат, ыргытуунун, тутуунун ыкмаларын үйрөтөт.
Ырлар жыйнагы
Ырлар жыйнагы - акындардын ырларынын топтолуп жыйнак болуп басылмадан чыгарылышы.
Кээде ырлар жыйнактары атайын аталыш менен чыкса, кээде жөн гана "Ырлар жыйнагы" деп жарыялана берет.
Ак-Там
Ак-Там (Ак-Там) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Ак-Там айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 4 324 киши.
Мала кызыл мандалак
Мала кызыл мандалак (Tulipa rosea), (Vved.) - Пияз түбү анча ири эмес, диаметри 2 см, сыртынан кара, жогорку бөлүгү ичинен топурак кыртышынын үстүнө чейин жеткен чач, жүн сымал түктүү, калың кабык менен капталган. Анча бийик эмес (7-20 см) өсүмдүк. Сабагы 3, көгүлтүр, бири-бирине кезектешип жайгашкан, тармалдуу жана учуна ичкерген, жылаңач жалбырактуу. Төмөнкү жалбырагы сызгычтай- ланцеттүү, бийиктиги гүлүнөн узунураак. Жалгыз гүлүнүн бийиктиги 4,5 см. Гүл коргонун желекчелери мала кызыл, сыртынан көгүлтүр кызыл, ички түбү кичирээк кара тактуу. Сырткы желекчелери эллипс-ромб формада, ичкилери тескери жумурткадай. Аталык жипчелери жалаңач, кара, жогорусунан күрөңүрөөк, чаңдыгы менен тең. Чаңдыгы сары. Энелиги бозомук-күлгүн, жапыз мамычалуу, аталыгынан кыска. Жетиле элек кутучасынын диаметри 1 см, узундугу 1,5 см, кыска мурунчалуу.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Март-апрелде гүлдөп, май-июнда уруктанат. Пияз түбү жана уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түркстан тоо кыркасынын чыгыш тоо этектери.(Тажикстан, Кыргызстан,Өзбекстан). Кыргызстанда – Сүлүктү шаарынын ариддик тоо капталдарынын ар түстүү тектери.
Саны
Бул түр жоголуп кетүү коркунуч алдында турат.
Чектөөчү факторлор
Түр учураган жерлерди өздөштүрүп, калктын массалык түрдө гүлүн чогултуусу.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине 1985-жылы, ал эми Тажик ССРинин Кызыл китебине – 1979-жылы киргизилген. Кыргызстанда популяцияларынын бир аз бөлүгү «Сүлүктү» ботаникалык заказнигинде жайгашкан.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Өтө сйрек учуроочу декоративдүү түр, таралуу аймагы чектелген. Жаратылыштагы популяцияларын изилдөө керек. Түр кездешкен аймактарды корукка алуу. Эң жыш өскөн аймактарында урук байлагыча мал жаюуга тыюу салып, ботаникалык заказниктерди уюштуруу.
Статусу
EN. Түркстан тоо кыркасынын тоо этегиндеги саны кескин азайып бара жаткан кууш эндем түр. Тез аранын ичинде натыйжалуу чараларды көрбөсө, бул түр таптакыр жоголуп кетүү коркунучуна дуушар болуп турат.
Эскерүүлөр
Эскерүүлөр - тарыхый өтмүш, тарыхый окуя же инсан тууралуу эскерген чыгармалар. Эскерүүлөр даректүү же көркөм чыгарма болушу ыктымал.
Бакай
Байдын уулу кан Бакай.
Бакай - кыргыз элинде даанышмандыктын синоними.
Манас эпосунун башкы каармандарынын бири.
Манастын акылман кеңешчиси.
Кыргыз элинин ханы.
Манастын осуяты менен ал өлгөндөн кийин "Манастын барындай болбой" коомдук жашоодон четтеп төө кайтарып калат. Семетейди сактап калууда көмөк көрсөтүп, Каныкей атасы Темирканга качканда анын жол азыгын даярдап берип, Семетейдин келишин күтүп калат. Кийин Семетейдин дагы акылман кеңешчиси болот. Сейтек эпосунда Семетей, Каныкей менен кошо кайып болот.
Кыргызстандын мамлекеттик тили
Кыргызстандын мамлекеттик тили — Кыргыз ССРнин жана Кыргыз Республикасынын мамлекетте иш кагаздарын жана сот иштерин алып барууда, жалпы билим берүүчү орто мектептерде, атайын орто жана жогорку окуу жайларында окутууну жүргүзүүдө бир өлкөдө милдеттүү колдонулуучу тил.
Кыргыз ССРинин Жогорку Совети тарабынан 1989-жылы 23-сентябрда “Кыргыз ССРинин мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзам кабыл алынып, андан сон кыргыз тилине мамлекеттик тил макамы берилген. Бул мыйзам 2004-жылы Жогорку Кеңештин Мыйзам чыгаруу жыйыны тарабынан жаңыланып, анда кыргыз тили мамлекеттик тил, ал эми орус тили расмий тил деп жарыяланган.
Кыргыз тили Мамлекеттик тил статусун алуу менен, Кыргызстанда жашаган бардык улуттардын тилдеринин өнүгүшүнө кам көрүү конституцияда, тил мыйзамында баса көрсөтүлгөн. Ошондуктан мектептерде орус, өзбек, казак, дуңган жана башка тилдерде окутуу жүргүзүлүүдө.
Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин палаталары кабыл алган мыйзамдар мамлекеттик тилде жана расмий тилдерде жарыяланат. Иш кагаздары, сот иштери мамлекеттик жана расмий тилдерде жүргүзүлөт. Эгерде айыпкер сот иши жүрүп жаткан тилди билбесе, анда ага эне тилде сүйлөө же тилмечтен пайдалануу укугу берилет. Кыргыз тилине Мамлекеттик тил статусунун берилиши – адилеттүүлүктү калыбына келтирүүгө болгон зор кадам, ошону менен бирге коомдун руханий жаңыланууга, жаңыча ой жүгүртүүгө багыт алуусу. Тил – улуттун баа жеткис зор байлыгы. Тил – улуттук руханий курал, ал улуттун мүнөзүн, өз алдынчалыгын айкындайт.Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тил – кыргыз тили бардык мекеме-ишканаларында, уюмдарда, билим берүүдө, маданият, массалык маалымат каражаттарында, байланыш тармактарында, илимде, мамлекетте, өкмөттүк башкаруу органдарында, коомдук уюмдарда жана жеке менчик тармактарында, жыйындарында, транспортто, соода-сатык, саламаттыкты сактоо, тейлөө ишканаларында колдонулат. Мамлекеттик тил – бул мамлекеттеги улуттардын ортосундагы байланыштын, пикир алышуунун куралы.
Мутагендер
Мутагендер (мутация жана гр. genes - туулган, пайда болгон; туудургуч, пайда кылгыч) - тирүү организмдерге таасири спонтандык мутациялардын жыштыгынын деңгээлинен жыш мутацияларды пайда кылуучу физ. жа хим. факторлор. Физ. М-ге жогорку жана төмөнкү темп-ра, ультракызгылткөк жана иондоштуруучу нурлануулардын бардык түрлөрү (гамма жана рентген нурлары, протондор, нейтрондор ж.б.); ал эми хим. М-ге - алкилдештирүүчү, нуклеин к-таларынын азоттук негиздерине окшош кошулмалар, биополимерлер (чоочун ДНК же РНК) кирет. Мутациялардын жыштыгын 1000 эсе жогорулатуучу М. күчтүү М. (супермутагендер) деп аталат. М-дин көпчүлүгү канцерогендер жана тератогендер болуп саналат.
Сетариоз
Сетариоз - Setaria Viborg уруусундагы филярия найда кылуучу малдын гельминтоз ылаңы.
Филярия (кыл курт) ичте, мээде, жүлүндө мителеп, сиркеси кан менен айланып, малды жабыркатат. Сетариоз Европа, Азия, Африка, Америка өлкөлөрүндө-жылкы менен уйда, Ыраакы Чыгышта, Түштүк Азияда - койдо, тоолуу Алтайда, Ыраакы Чыгышта - маралда, бугуда кездешет.
Ал ыландуу малдын канын соргон чымын-чиркей аркылуу тарайт. Клиникалык белгиси малдын гельминттен жабыркашына байланыштуу келет. Мисалы, малдын мээси менен жүлүнү жабыркаганда арткы буту шал болуп, кок мээнин белгиси байкалат.
Диагноз кандын лабораториялык анализи боюнча жана мал өлүгүн текшерүү аркылуу коюлат. Дарылоо белгисиз. Алдын алуу - Сетариозду тараткыч чымын-чиркейден малды коргоо.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Солгончик дарыясы
Солгончик — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Солгон дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коштилдүүлүк
Коштилдүүлүк – КР Конституциясына ылайык эки тилдүүлүк ырасмий (бекитилген) бышыкталган: кыргыз тили мамлекеттик тил болуп эсептелсе, ырасмий тил катарында орус тили колдонулат.
Бооке
Бооке - кырк чоронун дайыма айтылгандарынын бири. Теги кытай, Алоокенин уулу. Манас Алоокени жеңгенден кийин анын көзгө атаар мерген уулу Боокени өзүнө чоро кылып алат. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап жар тандоо салтында аты он алтынчы келип, тагдырына буюрган Тизеканга үйлөнөт.
Серпилме деформация
Серпилме деформация - нерсеге сырттан таасир эткен күчтү токтоткондо ал нерсени кайра алгачкы калыбына келтирүүчү деформация.
Серпилме деформация бардык катуу заттын касиеттеринин бири. Адатта Серпилме деформация катуу нерселер үчүн өтө кичине.
Серпилме деформация чоңдугу атайын даярдалган билдиргичтерди колдонуу, нерсенин түзүлүшүн сүрөткө тартып анализдөө жолдору менен аныкталат.
Ал техникада, өзгөчө курулушта жана машина курууда өтө маанилүү.
Тайсэр-Яха
Тайсэр-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ысман уулу Бакир
Ысман уулу Бакир Жыгаччы. 1929-ж. Ноокат районундагы Ленинизм айылында төрөлгөн. Билими - бүтпөгөн орто. Колхоздо эмгектенген. Бакир - жыгаччылыкта кырма идиштеринен сырткары ээр чабуунун чебери. Оймо ээрди тоголок жыгачтан тандайт. Аштама ээри (эки каптал, кашы, чарасы) төрт бөлүктөн турат. Уста чарасын уюл жыгачтан тандайт. Негизи курама ээрди (пайгер ээр) «чаптама ээр» деп коёт да, аны куумач ээрине окшоштурат. Ээрдин алдыңкы кашын жазы жана тегерек кейипте чыгарып, аны «эр эңиш», «улак тартыш», «тыйын эңмей» сыяктуу элдик оюндарга токунууга шартташтырат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0