Бам
Тарыхы
Бам ирандын тарыхый шаарларынын бири. Ал Керман облусунда жайгашкан, эгер туристке Ирандын тарыхый сүрөттөрүнөн экини көрсөт беген болсок, алардын бирөө албетте Эрге Бам шаары. (Эрге Бам дүйнөнүн кыштан салынган эң чоң курулушу, чоңдугу жана кооздугу боюнча аны Улуу Кытай дубалына теңешет.) Ошондой эле Бам шаары байыртадан Ирандын Парижи катары атактуу болгон. Бам шаары борбордон 1200 км аралыкта орун алып, тарыхый жана айыл чарба азыктары (өзгөчө курма) боюнча дүйнөгө таанымал. Байыркы Бам шаары фарстын беш аймагынын бири болгон жана Ирандын чыгыш дарбазасы атына ээ болгон. Бам шаары тарыхтын кыйын кезеңинде (Лутфели хандын падышачылыгын акырындагы Бамга качкан убагы) Лутфели хан тарабынан Ирандын борбору болуп, бир канча убакыт борбор шаар катары турган. Патинжер англис туристи күн жыл санагы менен 1189-жылы Бамга болгон сапарында, анын чептеринин бекем экендигин байкап, төмөндөгүчө жазган: «Курулуш Ирандын курулуштарынын ичинен эч нерсеге теңелгис кылып кайрадан салынган. Бартольддун жазуусунда: Бам Кермандын өнөр жай борбору болгон жана Бамда пахтадан жасалган кездемелер Египетке чейин экспорт болуп турган. Йакуб, хижри жылнамасы менен 278*жылы Керман аймагы тууралу өзүнүн сөздөрүндө Бамдын чептери жөнүндө эскерген жана анын жазууларында, шаардын салынышы эбегейсиз чоңдугуна карабай өтө бекем курулганын айткан. Араптардын Х кылымдагы географтары, өзгөчө Макдиси, Бамдын экономикалык мааниси тууралу жакшы баяндаган, Макдисинин жазуусунда: «Бам чоң, маанилүү борбордук аймак жана анын эли чебер өнөрлүү адамдар. Бул шаар сооданын шаары жана адамдарды алыскы жолдон өзүнө тартткан шаар, андагы өндүрүлгөн кездемелер көптөгөн мамлекеттерге атагы чыккан. Бамдын атак даңкы Ислам дүйнөсүнө толук таркап, мамлекеттин сыймыгы болуп саналат, элдин көбү токуучулук менен алектенишет. Бамдын экспортко чыккан буюмдары шаардын жанындагы айылдарда өндүрүлөт, чыгыштагы жана батыштагы ислам дүйнөсүнө Бамда өндүрүлгөн буюмдарды жана анда токулган кийимдерди аздектеп баалашат. Андан сырткары Бам шаарында ар түрлүү кийимдер токулуп, көбүнчөсү кошуна өлкөлөргө экспорт болот». Доктор Музахари: «Жибек курттарын өстүрү жана жибек токуу аппараттарынын көбүнчөсү VI кылымдарда Йазд, Бам, Шуштар жана Хузестанда башталган жана болжол менен байыркы токуу өнөр жайынын көбүнчөсү Бам шаарынан негиз алган» деген. Бедоял Заман китебинде мындай деп жазылган: «Бам велаяты бейиштин жери. Бамдын алгачкы тургундары тууралу маалыматтар жокко эсе бирок анын курулуштары жана архитектуралык имараттырды салуу ыкмасын карап алар Арий маданиятына окшоштугу бар экенин (анткени байыркы иран тургундары мындай курулушка маани берген эмес) жана жогорудагыларды эске алуу менен бирге азыркы Бам аймагында жашаган тургундардын түпкү теги арийлерден келген деп божомолдоого болот. Арийлер ошол аймактын элин жеңген соң, алар менен аралашып кеткен жана жогоркудай мунараларды, бекем имараттарды курушкан. Бир канча жыл мурун, изилдөөчүлөр азыркы Бам аймагындагы Дехбакари менен бир канча айылдын тургундарынын каны менен байыркы Бамда табылган сөөктөрдүн ДНКсын салыштырып, анализдердегенде байыркы дененин ДНКсы менен азыркы аймактын тургундарынын ДНКсы бир болуп чыккан. Бул менен азыркы Дехбакари жана анын тегерегиндеги айылдардын тургундары байыркы Бамдын урпактары деп атоого толук далил бар. Байыркы шаардын курулушу Иран уламыштарында Бахман ибн Исфандиярга таандык деп айтып келишет.