cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Манас» эпосунун жаралышы жана анын доору
Эне-Сай кыргыздарынын бир бөлүгү 19-к-дарда Тянь-Шань тоолоруна келгендигин археологиялык табылгалар да далилдейт. 1961-ж. Жунгар Ала-Тоосунун жанындагы Текели шаарынан алыс эмес жерден 76 темир жана коло буюмдары табылган. Алар 8—10-кылымдардарда жасалыптыр. Бул буюмдар менен Чыгыш Казакстандагы Зевакино жана Бобровдогу кыр-гыздардын көрүстөндөрүнөн казылып алынган табылгалар менен өтө окшош экен. Край таануучу А. М. Фетисов 1891-ж. Кочкор өрөөнүндө археологиялык изилдөөлөр жүргүзгөн. Анын тапкан буюмдары азыр мамл. Эрмитажда сакталып турат. А. Н. Бернштам бул буюмдарды 8—9-кылымдарда жасалып, алар Миң-Суу ойдуңундагы Копён Чаатастан казылып алын-ган ушундай археологиялык табылгаларга окшош экендигин далилдеди. Мындан тышкары А. Н. Бернштам Нарын дарыясынын боюнан табылган № 102 Аламышык көрүс-төнү м-н Эне-Сай өрөөнүндөгү 8—9-кылымдарга тиешелүү мүрзөлөрдүн көмүү адаттары окшош экендигин да аныктады. Анын пикири боюнча бул окшоштук Эне-Сай кыргыздарынын 10-кылымда Тянь-Шанга көчүп келгендигин айгинелейт. Жогорудагы келтирилген маалыматтардын ичинен Бешбалык шаары жонундөгү кабарга бурабыз. Биздин пикирибиз боюнча «Манас» эпосундагы Орду-Балыкка байланыштуу алгачкы сюжеттер бара-бара Эне-Сай кыргыздарынын Бешбалыкка карай жортуулундагы окуялар м-н алмаштырылып калса керек.
Жогорудагы айтылгандардын негизинде «Манас» эпосундагы Бээжинди Бэйтин-Беш-балык менен окшоштурууга болот. «Манас» эпосундагы Чыгыш Тянь-Шань жана Жети-Суу аймагында болуп өткөн тарыхый окуялардан чагылдырылып калган экинчи фактыны Беш-балыктан кийинки Каракара деген ат менен байланыштын бар экени Каркыра деген макалада айтылган.
«Манас» эпосунда Чыгыш Тянь-Шань жана Жети-Суу аймагында чагылдырылып калган үчүнчү тарыхый фактыны Караханийлер доору менен байланыштырса болот. 10-кылымдын орто ченинде чигил уруусунан чыккан Сатук Абд ал-Керим Карахан Ат-Башы — Кашгар айланасында Караханийлер мамлекетин негиздеген. Ал жана аны жактагандар Бухарадан качып келген Саманийлик канзаада Абу Насрдын жардамы менен мусулман динин кабыл алыш-кан. Алар каапырларга каршы күрөш урааны менен Кашгария, Борб. Тянь-Шань ж-а Жети-Сууну каратып алышкан. Сатуктун мурасчы-лары 10-кылымдын аягында батышта Аму-Дарыяга чейинки жерлерди жеңип алышкан. 1020-жылдары Караханий Жусуп Кыдыр кан Газневий султан Махмуд менен жолугушуп, ошол мезгилдеги Орто жана Кичи Азиядагы эң ири мамлекеттик башкаруучулары өз ара милдеттенмелерди кабыл алышкан. Алардын ортосундагы сүйлөшүүлөр Манастын Аму-Дарыянын боюндагы Акун кан менен жолугушкандагы милдеттенмелер менен өтө окшош. «Манас» эпосунда Караханийлер мамлекетинин борбору Баласагун (азыркы Токмоктун түштүк тарабындагы Буранада) ж-а Саманид Абу Насрдын ысымдары да кездешет. Бул эпостогу алардын аттары китептердеги маалыматтар аркылуу кошулуп калган болбосо, анда Баласагун жана Абу Наср Караханийлер доорунан чагылдырылып калган тарыхый факт болуп эсептелет. Кандай болсо да «Мажму ат-таварихтеги» Манас баатырдын диний насаатчысы Айкожону Саманид Абу Наср менен окшоштурууга болот.
Караханийлер доорунда Чыгыш Тянь-Шань жана Жети-Сууда жашаган кыргыздар мусулман динин кабыл алышкан. Аны 11 — 12-кылымдардын аралыгында жашаган ал-Марвазинин маалыматы далилдейт. Жогоруда Эне-Сай кыргыздары каза болгондорун өрттөп көмгөндүгү жонундө археологиялык фактылары кел-тирилди. Ал-Марвази, бул алардын мурунку салты болгон, ал эми кыргыздар мусулмандардын кошунасы болгондон баштап өлгөндөрүн көмүү адатына өттү деп жазган. Чындыгында эле ислам Караханийлер кагандыгынын мамл. дини болуп 11-к-да чыгыш тарапта Черчен, Куча, Ала-Көлгө чейин тараган. Демек, ошол мезгилде Чыгыш Тянь-Шанда жашаган кыргыздар мусулмандардын кошунасы бол-гондуктан алардын таасири астында каза бол-гондорун көмүү салтына өтүшкөн. Ошентип, «Манас» эпосуна ислам дини үчүн күрөш урааны 9-кылымда кирген деген туура болот. Ырас, тарыхый маалыматтар боюнча кыргыздар 16-кылымда да мусулман болушкан эмес. Алар менен бирге Моголстан мамлекетинде жашаган көп элдер да башка диндерге сыйынышкан. Бул өзгөрүштү Караханийлер доорунда мусулман динин кабыл алган көп уруулар ар кандай себептер менен башка диндерге өтүп кетиши менен түшүндүрсө болот. Алардын ичинде тянынандык кыргыздар да 13-кылымдан кийин ислам дининин калдыктарын сактоо м-н бирге мурунку көп кудайга сыйынуу адаттарына өтүшсө керек.
«Манас» эпосунун жаралыш доору биздин оюбузча эпостун алгачкы сюжеттери 840-жылдардан кийин түзүлө баштаган. Аларда ошол мезгилдеги Эне-Сай кыргыздарынын саясий жактан жогорулап турган доорундагы согуш окуялары баяндалышы мүмкүн. Манас баатыр Орду-Балыкты ээлеген кыргыз каны, аскер башчысынын прототиби болушу ыктымал. Болжол менен Манас» эпосунун биринчи варианты Караханийлердин саясий жактан күчөп турган доорунда, б. а. 11-кылымдын биринчи жарымында түзүлүп бүткөн. Андагы мурунку сюжеттер бара-бара Тянь-Шань аймагында болуп өткөн тарыхый окуялар менен толуктал-ган. «Манас» эпосу Манас өрөөнү жана анын батыш тарабында жашаган кыргыздардын арасында жаралган. Алар менен уйгурлардын ортосундагы карама-каршылыктардын натыйжасында «Манас» эпосундагы Орду-Балык жонундөгү ырлар Бешбалык-Бэйтинге байланыштуу окуялар менен алмаштырылып кетиши мүмкүн. Перс автору Джувейнинин (13-к.) маалыматы боюнча кара кытайлардын гурханы Елюй-Даши 1120-жылдары чыгыштан уйгур Тур-фан княздыгы аркылуу келе жатып кыргыздарга жолуккан, алар катуу каршылык көрсөткөндүктөн Жунгариядагы Эмиль өрөөнүнө келип токтогон. Андан бир аз убакыт өткөндөн кийин гурхан Караханийлердин борбору Баласагунду, Кашкарды ж-а Хотанды каратып алып, кыргыздарга каршы жоокерлерин жиберген. Алар кыргыздарды жана Бешбалыкты жеңип кайтып келишкен. Бул окуя «Мажму ат-таварихте» чагылдырылып калган. Андагы легенда боюнча имам Ибрахим гурханга каршы күрөшкө Тянь-Шань ж-а Ферганада кыргыздардын оң жана сол бөлүгүн уюштурган. Имам өзү 1136-ж. дүйнөдөн кайткан. 13-к-да Ал-малык шаарында (Или өрөөнүндө) жашаган Жамал Каршинин маалыматы боюнча Чыгыш Караханийлердин каганы Ибрахим ибн Ахмед да кара кытайларга каршы согушта шейит болгон Бул «Манас» эпосунда сүрөттөлүп келген кыргыз менен кытайлардын кагылышууларына гурхандын 1120-жылдары Тянь-Шань аймагында жашаган мусулмандарга каршы жасаган жортуулдары негиз болуп калган. Кара кытайлардын О. Азия элдеринин айрыкча кыргыздардын арасына сиңип кетиши да бекеринен эмес. 0. Азиялык автор Абд ар-Раззак Самаркандинин эмгегинде Тимурдун небереси Искендердин 14—15-кылымдардын аралыгында Моголстанга жасаган жортуулу жонундө баяндалган. Андагы маалымат боюнча Искендер Хотандын жана Или өрөөнүндөгү Алмалыктан ондогон сулуу айымдарды, кыргыздар менен Бешбалыктан сүйкүмдүү кыздарды чоң атасына тартууга жиберген. Бул тарыхый факт «Мажму ат-таварих» жазылардан жүз эле жыл мурун кыргыздардын Бешбалык шаарына чектеш жашап турушканын далилдейт. Демек, Эне-Сайдан Тянь-Шань тоолоруна 840-жылдары көчүп келген кыргыздардын негизги массасы Бешбалыктын түн.-батыш тарабын, тактап айтканда Манас өрөөнүн мекендеп калышкан.
Бирок, алардын мазмуну бара-бара кыргыз менен уйгурлардын, кара кытайлардын Тянь-Шань аймагында болгон кагылышуулардагы фактылар менен алмаштырылган. «Манас» эпосу Манас өрөөнү жана анын батыш тарабында жашаган кыргыздардын арасында жаралган. Андагы Бээжинди Бешбалык шаары менен окшоштурууга тарыхый негиз бар. Кыргыздардын караханийлердин таасири менен мусулман динине өтүшү «Манас» эпосунун маз-мунуна ири өзгөрүштөрдү кийирген. 13-кылымдан кийин Орто Азия моңгол, айрыкча ойрот калмактардын чабуулуна байланыштуу «Манас» эпосунда Эне-Сай кыргыздарынын, караханийлердин жана кара кытайлардын доорундагы сюжеттердин дээрлик бардыгы алмаштырылган. Жогорудагы тарыхый фактылардын негизинде «Манас» эпосун мындан миң жыл мурун жаралган деп айтууга болот.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Акцентуация
Акцентуация - (accentus — басым) басымдын жардамы менен муундун, сөздүн, фразанын өзгөчөлөнүп (бөлүнүп) айтылышы.
Булак
Accentuation
Долбоор:Археология
<div style="border:4px solid #000000;background-color:#FF0000;padding-right:1em;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.5em;"> '''Сураныч! Адегенде археологияга тиешелүү макалалардын структурасы менен таанышып алыңыз.'''
{| border=0 width=100% cellspacing=0 cellpadding=15 style="border: 0px solid #aaa; background: #FFF0C0;"
Архив
Археологиялык терминология
<div style="height:200px; width:600px; overflow:auto; padding:3px; text-align:left; border:solid 1px; background:#fff5d1" title="braglist - zum scroll";>
Археолог инсандар
<div style="height:200px; width:600px; overflow:auto; padding:3px; text-align:left; border:solid 1px; background:#fff5d1" title="braglist - zum scroll";> Коло доорунун изилдөөчүлөрү!!!
Археологиялык адабият
<div style="height:200px; width:600px; overflow:auto; padding:3px; text-align:left; border:solid 1px; background:#fff5d1" title="braglist - zum scroll";>
Эскертүү
de:Wikipedia:WikiProjekt Vor- und Frühgeschichte en:Wikipedia:WikiProject Archaeology fr:Projet:Archéologie it:Progetto:Archeologia mk:Википедија:Проект:Археомак 2.0 pl:Wikiprojekt:Archeologia ro:Wikipedia:WikiProiect Arheologie ru:Проект:Археология sr:Википедија:Википројекат Археологија sv:Wikipedia:Projekt arkeologi
Окшош мандалак
Окшош мандалак (Tulipa affinis Z., Botsch.) - Пияз түбү ири, диаметри 4 см, жумуртка сымал формада. Сырткы кабыгы күңүрт- күрөң, калың, кээде узун, ичинен сейрек, узун, алтын сымал сары түктүү. Сабагы 30 см ге чейин жетет, жогору жагы үлпүлдөк түктүү. Жалбырактары 3-4 санда, узундугу 25 см, жазы ланцеттүү, көгүлтүр-жашыл, бири-бирине жабышпайт, учу түкчөлүү, чет капталдары кирпикчелүү ак кемирчектүү. Гүлү бир, бир кыйла ири. Башка мандалактардан формасы менен айырмаланат. Гүл коргонунун сырткы желекчелери сүйрү, учтуу жана түкчөлүү, ичинен кызыл, гүлүнүн түбүнүн ортосу күрөң-кызыл кара тактары менен; ачык саргыч кууш жээкчелүү. Ички желекчелеринин учтары үлпүлдөк түктүү, бир аз ийилген, сырткы желекчелеринин төмөн жагы сары-жашыл, бозомук-кызгылт-көк тактуу, ичи - күрөң-кызыл. Аталыгы гүл коргонунан үч эсе кыска, аталык жипчелери кара, жалпак үч бурчтуу, чаңдыгы кара-кызгылт көк. Мөмөлүгү кара кочкул, узун, жогору бөлүгү ачык сары кызгылт-жашыл. Чаң алгычы ачык-сары кызгылт. Кутучасынын учу учтуу, бир аз имерилген.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Нуратоо жана Түркстан тоо кыркасынын түштүк бети (Өзбекстан, Тажикстан, Кыргызстан). Кыргызстанда – Түркстан тоо кыркасындагы Аксуу дарыясынын бассейни (Төөжайлоо капчыгайы) жана Сүлүктүнүн чыгышындагы тоолор.
Өсүү шарттары
Арча токойлорунун арасында, майда жана таштак топурактуу жерлерде өсөт.
Саны
Эсеби алынган эмес.
Чектөөчү факторлор
Адамдын чарбачылык иш-аракеттери жана гүлдөрүн үзүп, пияз түбүн казып алуу.
Өстүрүү
Бишкек шаарынын шарттарында анча изилденген эмес. Отургузулган түптөрү тез эле солуп калат.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Өзбек ССРинин (1984) жана Кыргыз ССРинин (1985) кызыл китептерине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр кеңири учураган жерлерде ботаникалык заказниктерди уюштуруу. Ареалынын ар кайсы аймактарында популяцияларынын абалына көзөмөлдөө жүргүзүү.Гүлдөрүн чогултуп, пияз түбүн казып, сатууга тыюу салуу.
Статусу
VU. Түндүк Памир-Алайдын эндем түрү. Бул түр таптакыр жоголуп кетүү коркунуч алдында турат.
Матвеевка дарыясы (Чумыша куймасы)
Матвеевка (Чоң Матвеевка) — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чумыш дарыясынын сол жээгинен 227 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Корреспонденттик келишим
Корреспонденттик келишим – өлкөнүн ичинде же андан сырткары банктар арасында түзүлгөн макулдашуу. Ал боюнча экөөнүн бирөө биринин төлөмдөр жана эсептешүүлөр боюнча тапшырмаларын аткарат. Анын алдында банктар өзара эсептешүүлөр кайсы эсептер боюнча жүргүзүлөөрүн сүйлөшүп алышат, аткарылган ишке сыйакы төлөөнүн тарифтерин жана кызмат адамдарынын койгон кол үлгүлөрүн алмашышат.
Сийдик болуп чыгаруу органдар
Сийдик болуп чыгаруу органдар - сийдик менен сууну, минерал туздарды чыгарып, канда жана ткандарда сууну, тузду бир деңгээлде кармап туруучу органдар тобу: бөйрөк, сийдик чыгаруучу түтүкчөлөр табарсык. заара каналы.
Артикуляция
Артикуляция (латынча articul - бөлүп айтам) сөзгө катышуучу тыбыштарды жасоодо сүйлөө органдарынын өзгөрүп, ар кандай кыймыл-аракетке келип туруу абалы; сүйлөөнүн тактык даражасы. Сүйлөө органдарынын үч түрдүү абалда (киришүү, айтылыш жана аяктоо) болушун камтыйт.
Абу Дулаф
Абу Дулаф - 10-кылымда жашаган арап саякатчысы жана географы. Ал акын катары да таанылган.
Толук аты - Мисъар ибн Мухалхил ал-Хазратий Йанбуъи.
Ал Алдыңкы Азиядан чыгып, жер кезип Борбордук Азияга (Орто Азияга) чейин келет да, Саманийлер сулалеси бийлеп турган Бухара (Букара) шаарында ак сарайда кызмат кылып иштеп да калат.
940-жылдары элчилерге кошулуп, азыркы Кыргызстан, Теңир-Тоо, Чыгыш Түркстан аркылуу андан ары чыгыш тарапка - Кытайга барат. Түштүк Чыгыш жактан Түндүк Индияга чейин жер кезгени да маалым.
Ал арап тилинде "Рисала ал-аваал" ("Биринчи кат", же "Оболку макала") жана "Рисала ал-ухра" ("Бөлөк бир макала" же "Экинчи кат") деген чыгармаларды жазган. Бул чыгармаларда географиялык жана этнографиялык арбын маалымат камтылган.
Чыгармасында ал Теңир-Тоодогу чигилдердин арасында христиан (тарса) динин туткандар да бар экенин эскерет.
Пайдаланылган адабияттар:
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2 2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.
Архітектора Бекетова
Архітектора Бекетова — Харьков метросунун Алексеевская сызыксындагы станция. 1995-жылы 6-майда ачылган.
Корреспонденттик эсеп
Корреспонденттик эсеп – корреспонденттик келишимдин негизинде бир банктын тапшырмасы боюнча башка бир банктын эсебинен банк аткарымдары чагылдырыла турган эсеп. К. э. эки түргө бөлүнөт: «ностро» – корреспондент-банктагы банк эсеби жана «лоро» – банктагы корреспондент-банктын эсеби («ностро» эсеби бир банкта корреспондент-банк үчүн «лоро» болуп саналат).
Кызыл-Булак курорту
Кызыл-Булак курорту — Баткен облусунун Кадамжай районундагы климаттык курорт. Кадамжай шаарчасынан 12 км, Ош шаарынан 150 км аралыкта. Алай кырка тоосунун түндүк капталында, деңиз деңгээли 1250м бийиктикте, Аксуунун өрөөнүндө жайгашкан. Айланасында арча токою, бадалдар өсөт. Климаты мелүүн континенттик. Кышы анча суук эмес, кар аз түшөт, январдын орточо температурасы –3°С. Жаз жана күз айлары жылуу. Жайы ысык, июлдун орточо температурасы 22°С. Жылдык жаан-чачыны 350 ммдей; негизинен апрель–июнь айларында жаайт. Жылдык орточо салыштырма нымдуулугу 56%. Жылына 2700 саат күн тиет. Курорттун аймагынын кооз ландшафты, өтө иондошкон таза тоо абасы климат-терапиясында мааниси зор. Кургак учуктан дарылоочу «Кызылбулак» санаторийи (250 орундуу) иштейт.
Эски-Масы
Эски-Масы — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы айыл. Шайдан айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 449 киши.
Владимир Высоцкий
Выcоцкий Владимир Семёнович (25-январь 1938, СССР, Москва шаары – 25-июль 1980, ошол эле жер) – советтик акын, ырчы, актёр. 1956-ж. Москвадагы Вл. И. Немировича-Данченко атындагы көркөм театрынын (МХАТ) алдындагы мектеп-студияга кабыл алынып, 1960-ж. ушул театр институтун бүтүргөндөн кийин мезгил-езгили меенн А. C. Пушкин атындагы драма театрында иштеген. Алгач «Теңтуштар» (1959), «Дима Гориндин мансабы» (1961) фильмине, кийин Алматыда «Айып» (1963) фильмине тартылган. 1964-жылдан өмүрүнүн акырына Таганкадагы чейин драма жана комедия театрынын труппасында эмгектенген. Аткарган ролдору: Хлопуша (C. Есенин боюнча, «Пугачёв»), Гамлет (У. Шекспир, «Гамлет»), Лопахин (А. Чехов, «Алчалуу бак») ж. б., «Вертикаль» (1967), «Көз ирмемдик кездешүүлөр» (1967), «Жолугушуу ордун өзгөртүүгө болбойт» (1979) ж. б.; көптөгөн фильмдерде ойногон. В. С. Выcоцкийдин ырлары менен балладаларында, аткарган ролдорунда коомдогу адилетсиздикке каршы күрөш, эркиндикке умтулган. Өлгөндөн кийин CCCP мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты наамы берилген (1987).
Коммунист, Кара-Суу району
Коммунист (Коммунист) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Кызыл-Кыштак айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 110 киши.
Аллофон
Аллофон - (грек. «allos» - «башка», «рhопе» - «үн») фонемалардын сөздөгү алган ордуна жараша башка тыбыштардын таасири менен өзгөчөлөнүп айтылыш варианты.
Исак-Ю (аталышы жок №7128 куйма)
Исак-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - №7128 аталышы жок дарыянын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Средний Тогызак (дарыя)
Средний Тогызак (Средний Тогузак) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тогызак дарыясынын сол жээгинен 169 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 59 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Метаболизм
Метаболизм 2 процесстен турат: анаболизм (ассимиляция) жана катаболизм (диссимиляция).
Анаболизм – бул организмдин сырткы чөйрөдөгү өзүнө керектүү заттарды сиңирип алуусу жана керектөөсү.
Катаболизм – заттардын организмде жөнөкөй заттарга ажыроосу жана сыртка бөлүнүп чыгуусу. Бул учурда энергия бөлүнүп чыгат.
Энергиянын негизги алып жүрүүчүсү – электрон болуп эсептелет. Демек, организмдеги биологиялык кычкылдануу процессинин жүрүшүндө электрондорго кармалган энергия бошонот (бул жерде электрон катары д ж-дө айтылып жатат)
2Н2 + О - - - - - - 2Н+ + О-2 - - - -- Н2О + 237 ''кДж/моль. ''организмдеги минералдык заттар тоют жана суу аркылуу келет. Эң керектүү минералдык кошулмаларга хлордуу натрий (туз), бор, фосфору бар кычкыл туздар жана микроэлементтер: кобальт, жез, темир, марганец, цинк, селен, фтор жана башка кирет.
Хлордуу натрий кандын осмостук басымын кармап турат (90 %). Темирдин 60-70 % кан геминин курамына кирет. Сүт эмүүчүлөрдүн сөөктөрүнүн 30 % күл, ушунун ичинде 36 % кальций, 17 % фосфор, 0,8 % магний. Жаныбарлардын организми микроэлементтердин белгилүү бир өлчөмүнө муктаж болушат.
Калий көпчүлүк ферменттик системалардын активатору катары иштейт.
Кальций жаныбарлардан чыккан күлдүн негизги бөлүгү, себеби сөөктүн курамына кирет. Кальцийдин иондору клетканын мембранасынын өтүмдүүлүгүн жогорулатат. Магний организмдин терморегуляциясына катышат. Фосфор сөөк менен тиш ткандарынын негизги заты жана нуклеотиддердин компоненти. Хлор анион катары организмдеги осмос басымын жөндөп турат. Күкүрт белокту түзгөн амин к-талардын курамына кирет.
Микроэлементтерден: марганец организмдеги ферменттик системаларды активдештирет, жаныбарлардын тукум берүүсүндө чоң мааниге ээ. Марганец жетишсиз болсо, сөөк пайда кылуу процесси төмөндөйт. Ошондой эле жумурткалардын сырткы кабыгынын бекемдиги азаят. Жез кан эритроциттеринин пайда болуусуна катышат. Цинк РНК татаал белогунун синтезин күчөтөт. Йод тироксин менен триодитронин гормондорунун синтезине катышат, демек организмдеги зат алмашууну иреттейт. Кобальт витамини В12 (кобаламин) курамына кирет.
Барокух
Барокух – тарыхый топоним, Ош шаарынын аймагындагы Сулайман тоосунун мурунку аты.
Кийин бул энчилүү ат унутулуп тоо бара-бара Сулайман тоосу аталып калган.
Держпром
Держпром — Харьков метросунун Алексеевская сызыксындагы станция. 1995-жылы 6-майда ачылган.
Диуретиктер
Диуретиктер (гр. diureo - сийдик чыгарам) - организмден сийдикти көбөйтүп чыгаруучу каражаттар.
Алар ткандагы, сероздуу көңдөйлөрдөгү суюктукту азайтат. Диуретиктер жүрөк-кан тамыр системасынын, боор. бейрок ооруларынын натыйжасында пайда болгон шишиктерде колдонулат. Алар бөйрөктүн өзүнө жана организмдин башка системалары аркылуутаасир этүүчү болуп бөлүнөт. Биринчисине меркузал, новурит, диакарб, дихлотиазнд, лазикс ж. б., экинчисине аммоний хлориди, калий ацетаты, мочевина ж. б. кирет.
Диуретиктер катары айрым өсүмдүктөрдүн (мисалы, аюу кулак, талаа кырк мууну) манызы да колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Жылнаама
Жылнаама (орус. Календарь, лат.calendarium — карыз китепче: Байыркы Римде карызы бар адамдар календ күнү б. а. айдын башында карыздарын төлөшчү) — убакыттын аралыгын көбөйтүү системасы.
Календарь – асман телолорунун көрүнгөн кыймылынын мезгилдүүлүгүнө негизделген убакыттын узак аралыгын эсептөө системасы. Календарда күн менен түндүн, жыл мезгилдеринин алмашышы пайдаланылат. Убакыт ченинин бирдиги күн менен түндүн алмашуусу – сутка, Айдын Жерди айлануусу – ай, Жердин Күндү толук айлануусу жыл деп кабыл алынган. Астрономдордун эсептөөсү бонча жыл 365 сут 5с 48 мин 46 секдан турат. Календарда түрдүү астрономиялык маалыматтар менен бирге жыл ичиндеги белгилүү даталар, майрамдар да белгиленет.
Адам баласынын тарыхында ар түрдүү календардын системасы пайдаланып келген. Азыркы убакытта көп өлкөлөрдө Григорий календары (күн календары) кабыл алынган. Ал азыркы Юлий календарынын (эски стиль) ордуна 1918-ж-дын 14-фев-ында СССРде киргизилген Григорий календары болуп саналат.
Жердеги жыл мезгилдери менен сутка убактысынын алмашуусунан башка дагы бир туруктуу процесс – Айдын фазаларынын алмашуусу жылды 12 айга бөлүүгө түрткү болгон. Бир катар мусулман мамлекеттерде ушул кубулушка негизделген ай К-ы пайдаланылат. Анда календардык айдын башталышы айдын жаңырышы менен башталып, узактыгы 29 сут 12 с 44 мин 2,9 секга барабар.
Жылнаама өзүнө он эки айды камтыйт:
Ар бир ай төрт аптага (жумага) бөлүнгөн, ал эми ар бир апта (жума) жети күнгө бөлүнгөн, алар төмөнкүлөр:
Ядгар (Кугарчин району, Башкыртстан)
Ядгар — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Волостн айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 8 киши. Почта индекси — 453331, ОКАТО коду — 80238805007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кыргызстандагы жаан-чачындар
Жаан-чачындын жыл мезгилдери боюнча бөлүнүшү да ар түрдүү. Алардын көбүрөөк жааган мезгили жаз айларына (март, апрель) жана кеч күзгө (октябрь, ноябрь) туура келет. Бийик тоолордо болсо конвективдик процесстердин таасири астында июнь — июль айларында жаан-чачын мол жаайт.
Жаан-чачындын жылдык нормасы бир эле жерде жылдан-жылга кескин өзгөрүп турат, анткени атмосфералык процесстердин кайталанышы жана алардын интенсивдүүлүгү жылына эле бирдей кайталана бербейт. Мисалы, Бишкекте жаан-чачындын көп жылдык нормасы 400 мм, ал кээ бир жылдарда 150 мм ге чейин түшүп, кээде 600—650 мм ге чейин көтөрүлөт. Ысык-Көлдүн чыгыш тарабында жылдык жаан-чачындын термелиши 370 мм ден 930 мм ге чейин өзгөрүп турат (нормасы 729 мм). Эң эле чоң айырмалар Түштүк Кыргызстанда 110 мм ден 580 мм ге чейин (нормасы 360 мм ГМС Ош). Нарында 124 мм ден 476 мм ге чейин өзгөрөт (нормасы 269 мм).
Жаан-чачындын үзгүлтүксүз жааган мөөнөтү 2—4 сааттан 10— 12 саатка чейин созулушу мүмкүн. Кээде бир күндүк жамгыр жаан-чачындын жылдык санынын 10—15% ин бериши ыктымал. Мындай нөшөрлөгөн жаандардын басымдуу көпчүлүгү Фергана кырка тоосунун түштүк-батыш капталдарында байкалат. Мында жааган бир күндүк жаандын катмары 90 мм ге жеткен учур байкалган. Нөшөрлөгөн кара жамгыр кээде сел агымдарына алып келиши мүмкүн. Сел кубулуштары Кыргызстандын көп жерлерине, өзгөчө Фергана өрөөнүнүн бөксө тоолоруна мүнөздүү.
Сядэй-Ябта-Яха
Сядэй-Ябта-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сядай-Яха дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаа атуу
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн өткөрүлүүчү жер: аянтча, талаа.
Оюнда колдонулуучу аспаптар. Жаа, жаанын октору, бута.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар өздөрүнө жаа, октор жана бута даярдашат. Бутаны тургузушкандан кийин, жааны атчу аралык, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун эрежеси
Бутага жакын турууга, бутадан башка жакты көздөй атууга, оюндун кезегин бузууга, бир бирине тоскоолдук кылууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюнчулардын саны көп болсо, аларды топторго бөлүп өткөрсө болот.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, ийилчээк тикке тарбияланат, жаа атуунун ыкмаларын болжолдоого, аралыктарды туура аныктоого, эмгектенүүнүн ыкмаларын үйрөтөт.
Коррупция
Жемкорлук(Коррупция) (лат. corruptio  – паралап сатып алуу) – саясат чөйрөсүндөгү же мамлекеттик башкаруудагы коомдук кооптуу көрүнүш. Ал мүлккө же мүлк түрүндөгү эмес байлыкка ээ болуу үчүн бийлик өкүлдөрүнүн өз кызмат абалынан атайылап пайдаланганынан улам көрүнөт, демек, ал адамдар кызыкдар жактар тарабынан сатылып алынат. Ага төмөндөгүлөр кирет: пара алуу, уурдоо, шалаакылык, кызмат адамдарынын мамлекеттик же менчик мүлктү энчилеп алуусу; өзүнүн ырасмий статусун ырасмий эмес пайдалануунун натыйжасында өзү же башка бирөө үчүн мыйзамсыз пайда табуу (жеңилдик, артыкчылык алуу) максатында кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу.
Выходцев Иван Васильевич
Выходцев Иван Васильевич (3. 9. 1893, Россия империясы, Тоолу Алтай округу, Томск губерниясы, Боровский кыштагы – 31. 3. 1971, Кыргызстан, Фрунзе шаары) – ботаник, биология илимдеринин доктору (1952), профессор (1953), Кыргыз CCP Илимдер Академиясынын академиги (1965). Кыргыз ССРинин илимий эмгек сиңирген ишмери (1947). Томск университетин бүтүрүп (1926), Кыргызстан мал чарба илим-изилдөө институтунда бөлүм башчы болуп (1930-43) иштеген, СССР Илимдер Академиясынын Кыргызстандагы филиалынын Биология институтунун директору (1944-49), ошол эле жерде геоботаника лабораториясынын жетекчиси (194970) жана бир эле мезгилде директордун орун басары. Тянь-Шань (Теңир-Тоо), Алай тоо кыркаларындагы өсүмдүк дүйнөсүн изилдеп, андагы өсүмдүктөрдү классификациялаган. Эмгек Кызыл Туу, эки «Ардак белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. Эмгектери: Вертикальная поясность растительности Киргизии (Тянь-Шань и Алай). М., 1950; Растительность пастбищ и сенокосов Киргизской ССР. Ф., 1956; Растительность Тянь-Шань Алайского горного сооружения. Ф., 1976.
Кычкылдануу чынжыры
Кычкылдануу чынжыры - организмде суутектин кычкылтек менен болгон кычкылдануу процесси жана суунун пайда болуусу бат эле болуп кетпейт. Бул процесске чейин бир топ реакциялар жүрөт, бул реакциялардын системасын биологиялык кычкылдануу чынжыры деп аталат. Ал төмөнкүдөй кыскача жазылуусу:
Мурат Салихов
Салихов Мурат (туурасы Салыков) (1905, Баткен облусу, Баткен району, Рават кыштагы – 1938) — мамлекеттик жана саясий ишмер.
Кычкылдануу чынжыры
Cубстрат → НАД → ФАД → цитрохромдор → О2
Мурат Салихов
Өмүр баяны
Кокон педтехникумун (1923), Ташкендеги Кыргыз агартуу институтун (1925) бүткөн. 1925–27-ж. Ош округдук комитетинин үгүтнасаат бөлүмүнүн башчысы. 1929–30-ж. Өзгөн райондук аткомунун, Ош округдук элге билим берүү бөлүмүнүн, Ош округдук аткомунун төрагасы, 1930–37-ж. партиялык кызматтарда. 1937-ж. Кыргыз Эл Комиссарлар советинин төрагасы. 1938-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Борбордук аткомунун төрагасы. Ак жеринен айыпталып, репрессияланган. Агасы Салихов(Салыков) Дастан Тажик ССРинин юстиция министри болуп иштеген
Кычкылдануу чынжыры
Мында: НАД – никотинамиддинуклеотид, ФАД – флавинадениндинуклеотид цитрохромдор – дем алуу ферменттери. организмде биологиялык кычкылдануунун негизинде бөлүнүп чыккан энергиянын бир бөлүгү жылуулук түрүндө, башка бир бөлүгү АТФнын фосфат байланышынын энергиясы катары топтолот. Мындай байланыштар макроэргиялык (энергияга бай) деп аталып, “~” символ менен белгиленет да 33,5-41,9 кДж/моль же 8-10 ккал/моль энергияга барабар. Бул кошулмалар макроэргиялык, ал эми пайда болуу реакциясы фосфорлоо деп аталат.
АТФ → АДФ+Н3РО4 + 33,5-41,9 кДж/моль
АТФ → Фн ~ Фн ~ Фн
АТФ – аденозинтрифосфор к-тасы, АДФ – аденозиндифосфор к-тасы, АМФ – аденозинмонофосфор к-тасы.
Рефлексия
Рефлексия: Ал эми окутууда болсо, бул мугалимдин тапшырманы аткаруудан мурун анын шарттарын өзү тандаган окуучулардан кайталап сураган ыкманы билдирет. Ал муну:
Корук кат
Корук кат – үйбүлөдөгү зордук-зомбулуктан же коркутуп-үркүтүүдөн жабыр тарткан адамды ага зордук-зомбулук көрсөткөн же коркутуп-үркүткөн адамдан коргоо максатында, ага таасир этүү чарасы катары эскертүү берген юридикалык документ.
Кашинг (Оклахома)
Кашинг (Оклахома) (Cushing) — Оклахома штатынын Payne округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8371 киши. Болжолдуу аянты - 19.8 км². FIPS коду — 40-18850.
Жогору умтулган мандалак
Жогору умтулган мандалак (Tulipa anadroma, Z. Botsch.) - Журмуртка сымал пияз түбүнүн диаметри 3,5 см ге чейин жетет. Сырткы кабыгы бозомук-күрөң, жука, жогору жагынан ичинен кысылган түкчөлүү. Түз сабактуу, жогорку бөлүгү үлпүлдөк түктүү келип, 30 см бийиктикке чейин жетет. Жалбырактары (3-4 санда) кыска ланцеттей, учтуу, жогору умтулган, көгүш сымал, сейрек түктүү, сабагына ыкташып өсүп, айкын тарамыштуу, жаа сымал, эң алдыңкы жалбырагынын узундугу 30 см ге чейин жетет. Бир гүлдүү, лилия формасында, бир кыйла ири, ачык-сары түстө, төмөн жагында күңүрт-сары тактары бар. Гүл коргонунун желекчелеринин сырткы жагынын жону жазы, киргилт-күрөң кызыл, ичкилери өтө кыска ланцеттүү-ромбдой келип, эки тарабы учтуу ачык-сары түстө. Аталыгы гүл коргонунан эки эсе кыска, бирок мөмөлүгүнөн узунураак. Чаңдыгы сары. Кутучасынын узундугу 5 см ге жетип, ачык сары, кыска, үч кырдуу конустай.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май айынын башталышында гүлдөйт (Бишкек шаарында гүлдөөсү апрелң айынын орто ченинен баштап 2-3 жумага чейин созулат). Мөмөлөөсү боюнча маалымат жок. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Чаткал тоо кыркасы (Кыргызстан, Өзбекстан).
Өсүү шарттары
Орто тоолуу жана шагылдуу беттердеги жаңгак токойлорунун алкактары.
Саны
Маалымат жок. Чачыранды кездешет.
Чектөөчү факторлор
Токойлорду чарба катарында колдонуу. Корукка алынган аймактарда пияз түптөрүн жапайы айбанаттар тоют катары пайдаланат, жергиликтүү калк гүлдөрүн массалык түрдө чогултат.
Өстүрүү
Маданий өстүрүүдө 2 гүлдүү жана 8 желекчелүү гүл коргон байлайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Ареалынын ар кайсы жерлеринде популяциясынын санына иликтөө жүргүзүү зарыл. Сарычелек коругундагы табыгый өскөн аймактарын толугу менен корукка алып, пияз түбүн жана гүлүн чогултууга тыюу салуу.
Статусу
VU. Саны азайып бара жаткан Чаткал тоо кыркасынын эндем түрү. Кыргызстанда өскөн сары гүлдүү мандалактардын ичинен эң коозу. Маданиятташтырууга өтө ылайыктуу түр.
Сереж дарыясы (Чулым куймасы)
Сереж — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын сол жээгинен 1417 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 232 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Сидоренко Александр Васильевич
Сидоренко Александр Васильевич (6(19). 10. 1917-ж. т., Новониколаевка кыш., азыркы Ворошиловград обл. - 1982)- советтик геолог, мамлекеттик, партиялык, ишмер, СССР ИАнын академисянынын (1966) корр. мүчө, 1953).
Лениндик сыйл. лауреаты (1966). Эки Ленин ордени, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Меллеп дарыясы
Меллеп (Мерлеп) — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Бенжереп дарыясынын оң жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жадгал
Жадгал – Жидгил, тарыхый топоним, орто кылымдарда азыркы Чаткал өрөөнүндө жайгашкан өзөн, шаар, аймактык комплекстин (округ, облус) аталышы. Жадгал жөнүндөгү негизги маалыматтар араб, фарси тилдериндеги географиялык адабияттарда кезигет. Ал-Истахри (920-ж.) Жадгалды өзөн жана Ферганага караган облус деп белгилейт. Ибн-Хаукал (10-к.) боюнча Жадгал – облус, анын борбору – Ардланкет. «Худуд ал-Алам» – «Ааламдын чыгыштан батышка чейинки чек аралары тууралуу китеп» (982–983-ж. жазылган автору белгисиз ) аттуу китепте Жадгал – Фергананын тоо арасындагы бир району, анын чакан шаарлары, көп кыштактары, кендери бар экени, анда жылкы менен кой асыралары айтылат. Кийин, 16-кылымда молдо Сайф-аддин Аксыкенти тажик тилинде жазган «Мажму-ат-таварих» («Тарыхтар жыйнагы») эмгегинде Жадгалда 3 шаар болгону баса белгиленет. Археологиялык изилдөөлөрдөн кийин Күлбөскан (байыркы Ардланкет), Үч-Булак, Чанчаркандагы эски коргондор 10–11-кылымдагы ири шаарлардын орду, маанилүү тоо-металлургия комплекстеринин болгондугу ырасталды. Булардын ар биринде цитадель, шахристан, рабат болгон. Жадгал менен Чаткал бир эле аталыштын эки түрдүү жазылышы. Араб алфавитинде «ч» тыбышынын жоктугунан араб-фарси адабияттарында номендин башкы тыбышы «ж» тамгасы менен жазылган болуу керек (С. Өмүрзаков, 1982) деп божомолдонот.
Ичекоятывис
Ичекоятывис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хоседа-Ю дарыясынын оң жээгинен 105 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Наукова
Наукова — Харьков метросунун Алексеевская сызыксындагы станция. 1995-жылы 6-майда ачылган.
Манас ууда жүрүп, Алмамбетке жолукканы
Манас ууда жүрүп, Алмамбетке жолукканы — Алмамбетке байланыштуу окуялардын чечүүчү мааниге ээ бөлүмү.
Манас түшүн жоруткандан кийин бир нече ай убакыт өтүп, күзгө таяганда баатыр кырк чоросун ээрчитип кийик уулап Таластагы Бото-Мойнокко чейин келет. Эртең кетебиз деген күнү Манас атчан белге чыгып, туш тарапка дүрбү салып Чүй өрөөнү тараптагы койдой жайнаган жейрендерди көрүп, таң калып карап калат.
Көкчөнүн масы тараганда артымдан киши жиберер деп Алмамбет узап кетпей адырдан ышкын, балтыркан терип жеп үч күн күттү. Үч күн өткөн соң Көкчөдөн үмүтүн үзүп, кайда барарын билбей туш келди кете берди.
Бото-Мойноктун белинде көп жейренге таң калып турган Манас Ак-Эрмендин боюнда өзү тарапка келе жаткан ат-тону бөлөк, алп мүчөлүү, сүрдүү, жөн адамга окшобогон жолоочуну көрүп, Алмамбет го деп болжоп, шаша келип кырк чорого кабарлап, дүрбөп камданып калышат. Сынамакка тосуп чыгып капыстан кол салып көргүлө деп Ажыбайды баш кылып беш чорону жөнөтөт. Алмамбет жолдон тоскон беш баатырды карап да койбой Манастын үстүнө келип түшөт. Манас аты Аккуланы баш кылып бир нече тулпарды, өзүнүн жоо кийимдерин, куралына чейин тартууга берип, кан тартуусун кылып, ат чаап, байгесине кырк чоронун жаштарын сайып, Алмамбетти зор урмат менен тосот. Элге сүйүнчүлөп кабарчы жиберишет. Тосо келген Жакып, Чыйырды Алмамбет менен учурашып, Манас менен Алмамбет Чыйырдынын эмчегин ээмп эмчектеш тууган болушат.
Радлов жазып алган вариантта Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын берилген. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Көкчөгө тарынып аттанган Алмамбет Манаска бар деген Акеркечтин кеңешине карабай Мекеге кетип калат. Анда барганда жолго калтырып кеткен аты Сарала түшүнө кирип, кайра келет. Бактырып койгон думанадан атын алып Букарга кирет. Ошол кезде Букарда жүргөн Бакай Алмамбетке кезигип Каныкейдин сарайына алып барат. Каныкей Алмамбетти урматтап тосуп, сиңдиси Агынай кызы Аруукени алып берет. Алмамбеттин Кытайдан кетиш себептерин угуп, Каныкей аларды Манаска айтпагын деп андан ант алат.
Башка белгилүү манасчылардын көбүнүн варианттарында негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.
Корутунду акт
Корутунду акт – эларалык жыйындардын жыйынтыгын чыгаруу менен, талаш-тартыш маселе боюнча бирдиктүү макулдашууга жетишилгендигин туюндуруу үчүн колдонула турган эларалык келишим таризи.
Портал:Түштүк Америка
Сизди Парагвай, Суринам, Уругвай, Эквадор, Фолкленд (Мальвин) аралдары, Француз Гвианасы, Түштүк Георгия жана Түштүк Сандвичевдер аралдары, Түштүк Америка тарыхы, Түштүк Америка географиясы, Түштүк Америка тилдери жана Түштүк Америка флорасы макалаларынын үстүндө иштөөгө чакырабыз.
be-x-old:Партал:Паўднёвая Амэрыка de:Portal:Südamerika es:Portal:América del Sur hi:प्रवेशद्वार:दक्षिणी अमेरिका mk:Портал:Јужна Америка nl:Portaal:Zuid-Amerika pt:Portal:América do Sul ru:Портал:Южная Америка sv:Portal:Sydamerika
Сидлер Давид Мордкович
Сидлер Давид Мордкович (14. 3. 1905-1981) - Даңк орденинин толук кавалери.
Сидлер медалдар менен да сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Кызыл-Байрак (Кара-Суу району)
Кызыл-Байрак (Кызыл-Байрак) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Кызыл-Кыштак айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 163 киши.
Суу алмашуу
Суу алмашуу - организмдин сууга болгон керектөөсүн чаңкоо сезими билдирип турат. Суу азыраак болгондо кан коюла баштайт, мээ катмарынын кээ бир бөлүктөрү рефлекс боюнча дүүлүгө баштап, чаңкоо пайда болот. Организмге келген суу ичегилерден канга сорулуп, андан ары клетка аралык борпоң байланыштыруучу ткандарга, боорго, тери жана башка өтөт. С. а-ну кээ бир гормондор (вазопрессин, альдестерон) көзөмөлдөйт.
Портал:Түштүк Америка/Киришүү
Түштүк Америка — көпчүлүк бөлүгү Түштүк жарым шарда жайгашкан, экватор менен кесилишкен континент. Түштүк Америка — Тынч жана Атлантика океандарынын ортосунда жайгашкан.
Манастын Каныкейди алганы
Манастын Каныкейди алганы — эпостун варианттарынын дээрлик бардыгында бар туруктуу салттык чоң эпизод. Баатырдын салтка ылайык үйлөнүүсү, айрыкча баатырдык үйлөнүү эпостордогу кеңири белгилүү, терең иштелип чыккан салттык сюжеттерден. Эпосто Каныкей Манастын өзүнөн кем эмес, айрым учурда жогору бааланган образдардын бири болгондуктан чыгарманын идеялык мазмунунун ачылышында, окуялардын өнүгүшүндө бул эпизоддун мааниси зор.
Иоганн Вольфганг фон Гөте
Иоганн Вольфанг фон Гөте (Баш оона айныны 28, 1749, Майндагы Франкфурт, Германия — Жалган куран айынын 22 1832, Веймар, Германия) – немис акыны, ойчул, илимпоз.
Германия агартуучусунун ири өкүлү, жаңы немис адабиятын негиздегендердин бири, теориялык өнүгүштү алдын ала көрө билген көп кырдуу илимпоз.
Билимдүү бюргердин үй-бүлөсүнөн. Лейпцигде (1765–68), Страсбургда (1770–71) окуган. 1770-жылдан Гөтенин чыгармачылыгында жаңы мезгил башталып, атактуу лирикалык ырлары менен драмалары жаралат. Гөтенин «Фауст» (1-бөлүгү, 1808; 2-бөлүгү, 1825–31) трагедиясы 18-кылымдагы бүткүл Европадагы агартуучулук ойду жыйынтыктап, адамдын чексиз мүмкүнчүлүгүнө ишеним Фаусттун образында өтө таамай берилген.
Гөтенин көркөм мурасы дүйнөлүк адабиятка зор таасир тийгизген, көп тилдерге которулган. Анын айрым ырлары жана «Фауст» трагедиясы кыргызча чыккан (1970).
Гөте табият таанууда жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн салыштырма морфологиясы, физика, минералогия, геология боюнча бир нече эмгек жазган. Кадимки «морфология» деген терминди илимге Гөте киргизген. Гетенин бардык чыгармачылыгы философиялык менен ширелген. Ал иштеп чыккан тааным диалектикасынын борборунда анализ жана синтез тажрыйба көлөмжана субъектин ортончусу катары түшүнүктөр болгон.
Ал философиянын тарыхы жагындагы өтө кеңири кругозорго ээ болгон. Спиноза, Артистотель, Платон, Канттын эмгектерин чыгармачылык менен таанышып чыкан. Гегель менен достук мамилеси Гөтенин диалектикасынын тагдырына чоң таасир берген. Символ, столь эстетикалык түшүнүктөрүн иштеп чыккан.
Портал:Түштүк Америка/Мыкты адам
Эрнесто Че Гевара (толук аты-жөнү Эрнесто Рафаэль Гевара де ла Серна) (Ernesto Rafael Guevara de la Serna) (14 июнь 1928, Аргентина — 8 октябрь 1967, Боливия), латын-америкалык революционер, 1959 жылдагы Куба революциясынын команданты. Че лакап атын, өзү оозеки кепте көп колдонгон Che испан сырдык сөзүнөн алган.
Кулансай археологиялык эстеликтери
Кулансай археологиялык эстеликтери биздин заманга чейин 2-миң – б. з. 1-миң жылдыгына таандык көрүстөндөр, аска бетиндеги сүрөттөр жана жазуулар. Талас шаарынан 7 км түндүк-чыгышта, Кыргыз Ала-Тоосунун түштүк бөлүгүндөгү капчыгайда жайгашкан. Бул капчыгайдын экинчи аты жергиликтүү жашоочулардын арасында Кулан же Чийимташ деп аталат. Алар Кулансайдын жээгиндеги түзөңдөрдө жайгашып, бийиктиги 1 мге жеткен таш, топурактар менен корумдалган. Таштардын бетине кишилердин, тоо эчкилердин, жырткыч айбанаттардын сүрөттөрү чеберчилик менен тартылган. Ошондой эле аска бетинен 18 саптан турган согду жазуусу табылып, андан 100гө жакын түрк элдерине мүнөздүү эркектин жана аялдын аттары кездешкен.
Жааны алыстыкка атмай
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада, талаада аткарылат.
Оюнда колдонуучу аспаптар. Жаалар жана анын октору.
Оюндун баяны
Кезектери келгенде, бирден жааны алып алыстыкка атышат. Жааны алыстыкка аткан оюнчу жеңүүчү болот.
Эсенаалы кызы Маркатай
Эсенаалы кызы Маркатай Оймочу. 1914-ж. Чүй районундагы Алчалуу айылында төрөлгөн. Айыл чарба артелинде эсепчи, дүкөнчү болуп иштеген. Узчулукка энеси Сүйүмкан үндөктөгөн. Маркатай 12-13 жашында эле өзүнчө оюм чыгара баштаган. Кийин чебер Чоң-Кара-Кужур кыштоосундагы Лахол айылында туруп калат да, узчулугу бөтөнчө көрүнө баштайт. Азыркы кезде андай чеберчилиги «Маркатай оюму» деген атта тароодо. Ал мурун чий чырмакта «комуз тили» көчөтүнө «туура мүйүз көчөтүн», «омуртка көчөтүн» негизги каражат катары колдонсо, кийин оймочулук анын уздануу арымын кеңейтет. Ал жараткан шырдактарынан даана баамдалат. Маркатай кийиз буюмдарында «жээк оюму» (четтик оюму) үчүн «бадам оюмун» арбын алып, андан өзүнүн жарым кыял чабыттары ортолук оюму менен тарамдала чыгат. Ал шырдакты, ала кийизди жалпы оюмда берүүгө машыккан. Оюм элементтери такталанбайт, «аламыч» аларды ала чакмактата бөлбөйт. Ортолук оюм менен жээк оюмдарын гана «бычак учу» же «ит куйрук» оюму ажыратып турат. «Маркатай оюмда» үч-төрт табакча буюмдун бир бүтүмүн түзүп, «жээк оюмдары» «бадам оюмдун» элементтеринен жаралган «жарым кыял оюму» өзүнүн жекече чыгармачылык мамилеси болуп кетет. Анын ортолугуна «бармак боочу оюму», куш канат оюму» чыгып, алардын ортосунда «карга тырмак оюму» бутакталып кеткендей баамдалат. Ошондо буюм «аламычы» «тумарча оюмдан болушу» ойдогудай жарашык ыйгарат. «Маркатай оюму» айылдаштарынан сырткары Жер-Көчкү, ДөңТалаа, Ак-Өлөң, Ак-Кыя сыяктуу журтчулукка кенен таралган. Оюм жаратууда Маркатай болочок оюмду бор менен чиет. Өз кыял чабыттарын кийиз бетине түшүрөт. Бир түрдөгү шырдакты да, түр шырдакты да бирдей деңгээлде кармайт. Кийиз оюмда эки кийизди беттей коюу аркылуу буюмдун төрт бурчунан үзүл-кесил өөн чыгарбай, оюм элементтерин төп, так алып кете алат. Уздун ак өргөөсү ички сырткы жасалгасы менен 1975-ж. Кыргызстан мамлекеттик сүрөт музейине экспонатталып, ал экинчи ак өргөөнү көтөргөн. Мамбетаалы кызы Калыйбүбү, анын кызы Күлүсүн, Ысак келини Сайраке, Баатыркан келини Батыйма, Ысмайыл келини Сайкал, Кейкөл келини Калыйча өңдүүлөр чебердин шакирттери. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1966-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 40 жылдыгына карата республикалык ат майданына уздун ак өргөөсү тигилип, ипподромдун диплому менен сыйланган; 1974-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 50 жылдыгына карата ат майданында ак өргөөсү тигилип, ипподромдун дипломун алган; 1990-ж. Төкмө ырчы Ысмайыл Борончу уулунун 80 жылдык торколуу тоюна карата «Боз үйлөрдүн кароо-сынагы». Ак өргөөсү үчүн диплом.
Жааны алыстыкка атмай
Оюндун башка түрлөрү
Жааны бийиктикке атуу, бийиктикке ыргытылган буюмду, жаа менен атыш алуу.
Эсенаалы кызы Маркатай
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Жааны алыстыкка атмай
Оюндун эрежеси
Бир бирине жакын турууга, тоскоолдук кылууга, жаа атылган тарапта жүрүүгө, турууга, оюндун кезегин бузууга болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, ийилчээк тикке тарбияланат, жаа атуунун ыкмаларын, эмгектенүүгө үйрөтөт.
Манас Алмамбеттин келгенине той бергени
Манас Алмамбеттин келгенине той бергени — Алмамбетке арналган бөлүмдүн жыйынтык окуясы.