cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Окутуунун принциптери
Окутуунун принциптери -  – окутуу процесси (сабакты) даярдап өткөрүүгө коюлуучу талаптарды туюнта турган алгачкы дидактикалык жоболор. Принциптер мыйзамченемдүүлүктөргө салыштырмалуу туунду түшүнүк болуп эсептелет. Чындыгында мугалим сабакты тобокелдикке салып «кайдан чыксаң андан чык» деп өткөрө албайт, анткени анын ар бир сабагы окуучуларга сөзсүз пайдалуу, (аларга билим, билгичтик, көндүмдөрдү калыптандырып, активдүү инсандыкка тарбиялап, өстүрүп өнүктүрүүчү) болууга тийиш. Башкача айтканда окутуу процесси (ар бир сабак) төмөнкүдөй талаптарга жооп берүүгө тийиш:
1. Окутуунун илимий принцибине ылайык сабакта окуучуларга илимий такталган, аларды эки ача ойго келтирбей турган гана маалыматтар берилүүгө тийиш, башкача айтканда
2. Окутуунун жеткиликтүүлүк принцибине ылайык:
4. Окутуунун системалуулук жана удаалаштык прициби – ар бир иште логикалык байланыштуулуктун болушу зарыл. Демек окутууда эч убакта баш аламандыкка жол берилбөөгө тийиш, башкача айтканда үйрөнүлүүчү окуу материалынын ар бир кийинки дозасы (кадамы) сөзсүз ага чейинки өтүлгөн материалдын логикалык уландысы болууга тийиш, ошондо гана окуучу жаңы материалды сезимталдуу түшүнүп өздөштүрүү үчүн өзүнүн буга чейинки билгендерин таяныч катары пайдалана алат. Бул талаптын аткарылышын камсыз кылуу үчүн мугалим предметтердин ички жана предметтер аралык тышкы байланыштарды ишке ашырышы керек.
5. Окуучулардын окууга (билим алууга) ынтызар болуусун стимулдаштыруу принциби. Бул принципке ылайык окуучуларды сабакка такай кызыктыруу зарыл. Аны үчүн окуу материалынын окуучулар үчүн кызыктуу моменттерин, материалга байланышкан кызыктуу мисалдарды, окуучулардын өз турмушунан жана алардын субъекттик тажрыйбасынан далилдерди пайдалануу талап кылынат. Тилекке каршы, көп учурда мугалимдин сабагы бир өңчөй, кызыксыз тажатма мүнөздө өтөт.
6. Окутуунун сезимталдуулук принциби. Окуучулар окуу материалын формалдуу эмес сезимдүү кабылдап өздөштүрүүлөрү зарыл, аны үчүн алар окуу процессине (сабактын бардык этабына) активдүү катыштыруулары керек, буга жетишүү үчүн ар бир окуучуну өз алдынча эмгектентүүгө туура келет. Демек: сезимталдуулук болсун үчүн окуучуларда активдүүлүк керек, ал эми активдүүлүк болсун үчүн өз алдынча эмгектенүү керек. Сезимталдуулук – активдүүлүк – өз алдынча иштеп эмгектенүү сезимталдуулук принцибине ылайык мугалим окуу материалын окуучуларга даяр койбоого тийиш, окуучулар болсо ал материалды даяр бойдон кабыл алып тим болбоого тийиш. Тескерисинче, алардын бардык өздөштүргөндөрү өздөрүнүн мугалим менен биргелешип эмгектенүүлөрүнүн натыйжасы болуусу талап кылынат.
7. Окутуудагы билимдердин бекемдик принциби. Окутууда формалдуулукка, үстүрдөндүккө жол берилбөөгө тийиш. Ал үчүн окулуп өтүлгөн билим, билгичтик, көндүмдөрдүн окуучулар тарабынан колдонулуп турушун такай текшерип туруу талап кылынат. Бул максатта өтүлгөн материалды окуучулардан дайыма кайталап сурап туруу, контролдук иштерди тез-тез өткөрүп, тесттик тапшырмаларды пайдаланып туруу талап кылынат.
8. Сабакты окутуунун фронталдык (жалпы класстык), группалык жана жекече формаларын оптималдуу айкалыштырып пайдалануу принциби. Бул принципке ылайык сабакта окуучуларга дифференциалдуу жана жекече мамиле жасоо ыкмаларын колдонуу талап кылынат.
9. Окутуунун көрсөтмөлүүлүк принциби – окуу материалынын окуучуларга жеткиликтүү болуусун камсыз кылууну жана алардын окуу иштерин жеңилдетүүнү талап кылат. Аны үчүн мугалим сабактын ар кандай этаптарында тийиштүү моделдерди, макеттерди, плакаттарды, сүрөттөрдү, схемаларды, таблицаларды, ар түрлүү заттарды, ошондой эле техникалык каражаттарды пайдаланат. Бирок, окутуудагы көрсөтмөлүүлүктүн оң жана терс жактары бар экендигин эске алуу зарыл. Мисалы, ашыкча көрсөтмөлүүлүктүн пайдасы жок, ал зыяндуу, анткени ал окуучулардын логикалык, абстрактык ойлоосунун өнүгүшүнө тоскоол этет. Ошондуктан мугалим көрсөтмөлүүлүктү колдонуунун оптималдуу вариантын табууга тийиш, тактап айтканда, мугалим жаңы материалды окуучулар көрсөтмө куралсыз түшүнүшпөй тургандыгын туура аныктап анын зарылдыгына көзү жеткен учурда гана аны пайдаланышы талап кылынат.
10. Окутуу процессинин оптималдуулук принциби –берилген шартта мугалимдин да, окуучулардын да зарыл болгон минималдуу аз убакыт жана аз күч жумшоолору менен окуучуларга билим, билгичтик, тарбия берип өнүктүрүү боюнча мүмкүн болгон максималдуу натыйжаны камсыз кылгыдай окутуунун вариантын сезимдүү тандап алуу.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Бажы күрөөлүгү
Бажы күрөөлүгү – жүк ээси бажы алымын төлөгөнгө чейин жүк күрөөгө алына тургандыгын тастыктоочу документ.
Үчүнчү киши аткыч
Үчүнчү киши аткыч (Third-person shooter, TPS) — 3D атуу оюндарынын субжанры. Анда оюнчу каарман экранда көрүнөт, оюн тактикасы негизинен ок атуудан турат.
Дизайн
Бул акыркы жылдары айрыкча консолдордо көрүнүктүү боло баштаган 3D оюн түрү. Анда биринчи киши ок аткан (англ. first-person shooter, FPS) элементтер менен 3D платформадан секирүү жана чыгуу аракеттери айкалышып, ошондой эле жөнөкөй мушташ системасы камтылган. Үчүнчү киши аткыч оюндар дээрлик ар дайым максатка жетүүгө жардам берген өзгөчөлүктү камтыйт, анткени үчүнчү кишинин камерасынан мээлөө оор. Көпчүлүк оюндарды так ок атууга жана айлана-чөйрөдөгү — демейки камерадан жашырылган — өзгөчөлүктөрдү кароого мүмкүнчүлүк берген биринчи кишинин көзү менен ойноого болот. Көпчүлүк учурларда оюнчу биринчи кишинин көзү менен көрүш үчүн түз турушу керек болот. Бирок жаңы оюндар FPS сыяктуу ойноого мүмкүнчүлүк берет. Чындыгында Oddworld: Stranger's Wrath оюнчуга биринчи кишинин көзү менен ок атууну милдеттендирип, жалгыз гана мушташ болгондо артынан түшкөн камера менен көрүүгө болот.
Сабактын түзүлүшү
Сабактын түзүлүшү – бири-бири менен өз ара байланыштагы жана белгилүү бир иреттеги сабактын элементтеринин катнаштары. Сабактын түзүлүшүн (структурасы) сабактын дидактикалык максатынан, окуу материалынын мазмунунан, окуучулардын жаш өзгөчөлүгүнөн жана башкалар көз каранды жана жөнөкөй да, ошондой эле кыйла татаал да болушу мүмкүн. Узак мезгилдер бою сабактын 4 элементтүү структурасы үстөмдүк кылып келген:
Ошондуктан кийинки мезгилдерде дидакттар Сабактын түзүлүшү боюнча төмөнкүдөй сунуштарды беришүүдө: бүтүндөй Сабактын түзүлүшүн дидактикалык подструктурага жана методикалык подструктурага бөлүнөт; дидактикалык подструктура 3 элементтен окуучулардын сабактын максатын аңдап түшүнүүсүнөн, таяныч билимдерди актуалдаштыруудан жана окуучулардын жаңы нерселерди үйрөнүүсүнөн турат; дидактикалык подструктура кандай гана сабак болбосун анын курумуна камтылат; методикалык подструктура мугалимдин өзүнүн кароосуна калтырылат. Сабактын структурасын аныктоого мындай мамиле кылуу анын ийкемдүүлүгүнө өбөлгө түзөт, мугалимдин чыгармачылык менен изденүүсүнө кеңири жол ачат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Отунду кайра иштетүү
Отунду кайра иштетүү – табигый отун сапатын жакшыртуу максатында, ысытып кайра иштетүү. О. к. и. үч түрү бар: пиролиз–отунду абасыз чөйрөдө ысытуу; газдаштыруу-реагенттер таасири аркылуу отунда термохим. процессти жүргүзүү; гидрогенизациялоо – суутек жана катализатор катышуусу менен отунду ысытуу. Алгачкы заттар таш көмүр, күрөң көмүр, жана башка болуп эсептелет. Мисалы, кокстоодо суюк түрүндөгү чайырды көп алуу үчүн битумдуу көмүр пайдаланылат. Процессти ишке ашыруу үчүн көпчүлүк учурда катализатор колдонулат. Процесс нефтиден бензинди, көмүрдөн кокс, газдар, чайырлар, жыгачтан жыгач көмүрүн, уксус кислотасын алууда колдонулат.
Куугантоо, тоо
Куугантоо, тоо – Тескей Ала-Тоонун түндүк тармагы. Арашан жана Аксуу сууларынын аралыгында 23–25 кмге созулуп жатат. Туурасы 5–7 км. Орточо бийиктиги 3600–4000 м, эң бийик жери 4642 м. Кыры аска-зоолуу, мөңгүлүү. Капталдары кыска, тик, терең капчыгайлар жана майда кокту-колоттор арбын. Төмөнкү протерозойдун гранитдиорит сымал интрузия тектеринен турат.
Шалбаалуу талаа (2200–3000 м бийиктикке чейин), бийик чөптүү шалбаалуу токой (2900–3000 мге чейин), субальп жана альп шалбаасы жана шалбаалуу талаа (3200–3300 мге чейин), андан жогору субнивалдык суук чөл жана гляциалдык-нивалдык ландшафттары мүнөздүү. Карагай токоюнун ири массивдери да кездешет. Жайыт, чабынды катары пайдаланылат.
Голубев А.П.
Голубев А.П. (1832-1866). Геодезист, Орто Азия аймагын иликтеген географ. Өз мезгилинде ысыккөлдүк кыргыз урууларынын арасында болуу менен бирге, кыргыздардын каада-салттары, материалдык маданияты боюнча бир катар маалыматтарды кагаз бетине түшүргөн. Кокон хандыгы тарабынан кыргыздардан жыйналычуу салыктары жана алардын түрлөрү боюнча маалыматтар берген. Эл арасынан «Кырк кыз» тууралуу уламыштын бир вариантын жазып калтырган. Өз мезгилинде А.П.Голубев Ысыккөлдүн пайда болушу жөнүндөгү эки уламышты эл оозунан жазып алган. Ал оң канат кыргыз уруулары чыгыш тарапта, ал эми сол канат кыргыздар батыш тарапта жайгашканына көңүл буруп, алар Энесайдан журт которуп келген эмес деген божомол айткан. Бул маалыматтар анын бир катар билдирүүлөрүндө чагылдырылган.
Крестлайн (Огайо)
Крестлайн (Огайо) (Crestline) — Огайо штатынын Crawford округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5088 киши. Болжолдуу аянты - 7.5 км². FIPS коду — 39-19330.
Азия өлкөлөрүнүн жана көз каранды аймактарынын тизмеси
Бул Азиянын көзкарандысыз жана көзкаранды аймактарынын тизмеси.
Эки аймакта жайгашкан мамлекеттер
При проведении границы между Европой и Азией по наиболее распространённой версии по Кумо-Манычской впадине — полностью в Азии, при проведении границы по Большому Кавказу — частично также в Европе, следующие страны Азии:
Коёнкөзов, Ашырбай
Коёнкөзов Ашырбай (1907, Каракол уезди, азыркы Түп району, Токтоян айылы — 31.12.1943, Ленинград облусу, Карамышев району, Ручьи айылы) — панфиловчул чалгынчы, партизан, гвардиянын улук сержанты.
1941-жылдан Советтик Армияда. 316-аткычтар дивизиясынын составында Улуу Ата Мекендик согушка кирип, Москваны коргошкон. Душмандын тылына нечен жолу чалгынга барып, 1942-жылдын аягына чейин жеке өзү 138 гитлерчини жок кылган, 15 фашистти туткундаган жана аскердик башка тапшырмаларды орундаткан. 1943-жылдын ноябрынан 7- Ленинград партизандар бригадасынын 2-партизандар отрядында рота командири. Фашисттер менен салгылашта курман болгон. Кызыл Жылдыз жана 1966-ж. өлгөндөн кийин 1-даражадагы Ата Мекендик Согуш ордени менен сыйланган. Бишкекте бир көчө анын ысымында.
Охра
Охра – жаратылыштагы темир (III) гидроксидинин ар түрдүү сандагы топурак менен болгон аралашмасы – пигменттерге кирет. Түстөрү боюнча төмөндөгүдөй бөлүнөт: ачык сары түстүүлөрү 12-25 % орто сарылары – 25-40 % алтын түстүүлөрү – 40-75 % Fe2O3 алып жүрөт. Охралар начар к-талар, щелочтор эритмелерине, күн нуруна жана атмосфералык таасирге туруктуу келет. 150оС жогорку температурада өңү карая баштайт. О. өтө арзан жана туруктуу пигмент болгондуктан, адам турмушунда кеңири пайдаланылат. Андан арзан акиташтоочу, желимдөөчү, май боёктору, шпатлевкалар жана сүрөт тартуучу боёктор даярдалат.
Уралиев Намазбек
(1956-ж. т., Ысык-Көл району) - комузчу, уста. Республикалык, эл аралык кароо-конкурстардын, фестивалдардын 6 жолку лауреаты. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти, Кыргыз Республикасынын эл артисти (2022). Комуз чертүү менен бирге байыркы аспапты да келтире чапкан чоң уста.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Куличек (Куендата куймасы)
Куличек — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Куендат дарыясынын оң жээгинен 47 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тазбаймат
Тазбаймат — кырк чоронун бири. Башка чоролордун катарында дайыма аты аталып гана өтпөстөн айрым окуяларга активдүү катышып, өзүнчө мүнөздөмөгө, баатырдык сапатка ээ каарман катары айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында:
Ыраман уулу ыктуусу,
Эр Тазбаймат мыктуусу,
Казат десе камданып,
Ашкөк
Ашкөк (Petroselinum crispum) - өсүмдүктөрдүн чатыр гүлдүүлөр тукумунун сельдерей уруусундагы эки жылдык чөп. Биринчи жылы жалбырак розеткасы жана тамыры пайда болсо, экинчи жылы гүлдөп урук берет. Мекени Жер Ортолук деңиз жээги. Тамыры ичке, сабагы тик өсөт, бийиктиги 30-150 см. Жалбырагы канат сымал, гүлү сары, топгүлү чатырча. Ашкөктүн 4 түрү бар, анын экөө жалбырактуу жана тамырлуу. Тамак-ашка ашкөктүн тамыры, жалбырагы колдонулат. Жалбырактуусу сортуна жараша жалбырагы буралган тармал же жөнөкөй болот. Ашкөктүн курамында эфир майлары, витаминдер, өзгөчө С витамини көп, тамырында К, Са, Fe, P туздары бар. Ошондуктан жүрөк, бөйрөк ооруларында сууну азайтуу максатында, боор оорусунда, организмдин иммунитетин жогорулатууда колдонулат. Ашкөк бардык зоналарда, айрыкча күнөстүү, топурагы жумшак, күрдүү жерлерде өсөт. Бир гектар жерге тамырлуусунун 2 кг, жалбырактуусунун 8 кг үрөнү себилет. Убагында сугарып, отоо чөптөн арылтып, жумшартуу жана кошумча азык берүү зарыл.
Тазбаймат
Каршы жоого чыкчуусу (Сагымбай Орозбаков, 2. 150) делип жоого аттанганда алдыңкы катарда болот, ошондой эле асаба алып жүрүүчүнүн милдетин да аткарат (Сагымбай Орозбаков, 3. 50).
Туу алып жүрүүчү чоро экендиги Валиханов жазып алган эпизоддо да "Тегерек журтка далданым, Туу көтөргөн балбаным" (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 185-б.) — деп эскерилет. Эпостун варианттарында Т. чоролордун кенжеси катары сүрөттөлүп, Манаска тамак бышыруучу чоролордон экендиги да айтылат. Радлов жазып алган вариантта чайчысы, ал эми Валиханов жазып алган эпизод боюнча "Казы менен жал кайнаткан" ашчысы катары сүрөттөлөт "Чоң казатка аттанганда Т. он башы болуп шайланат, анын карамагына Манас кирет. Кол болжолдуу жерине келгенде Алмамбет тактап эсебин алат. Ошондо Т. бир кишисин таппайт. Көрсө ал Манасты унутуп калыптыр. Манасчы Т-тын жоругун юморлуу сүрөттөөлөр менен берет жана бул сценада юмор өзүнүн жогорку нокотуна жетет:
Уруп кеткен Тазбаймат,
Улук киши сен болсоң,
Унуткан кишиң мен болсом,
Ушу жорук саа чала
Он башы ойрон сен болсоң,
Оюңда жогуң мен болсом (Сагымбай Орозбаков, 4. 170), — деп Манас күлгөндө элдин баары күлөт. Ушундан кийин эл арасында "Тазбаймат Манасты унуткандай" деген ылакап сөз айтылып калыптыр.
Бейт
Бейт— (араб. үй деген сөздөн) — туташ уйкаштуу эки саптан турган ыр түрмөгү. Ал Чыгыш элдеринин поэзиясына мүнөздүү болгон. Низами, Ноавилердин поэмалары ушул бейт формасында жазылган. Газал (к.)'касыйдалар (к.) туташ уйкаштуу эки саптан туруп, алар жалпысынан бейт деп аталган. Кыргыз оозеки жана жазма адабиятында бейт арбын кездешет. А. Осмонов элдик дастандардын негизинде «Мырза уул», «Карагул ботом» поэмаларын бейт формасында жазган.
Мисалы:
Бириң — чынар, бириң — бак,
Бириң — булбул, бириң — шак,
(Барпы).
Сулуу десен, кара көз кыздар бизде,
Туйгун десең, ылаачын, шумкар бизде. (А. Токтомушев)
Дескриптивдик лингвистика
Дескриптивдик лингвистика – (лат. descriptivus – сыпаттоо, сыпаттама), 20-кылымдын 30–50-жылдарында америка тил илиминде пайда болгон лингвистика структурализмдин бир багыты. Тилди изилдөө ыкмалары структуралык принципке негизделген. Бирок европалык лингвистика структурализмдинбагыттарынан бир кыйла олуттуу айырмачылыктарга ээ. Ал АКШнын коомдук-тарыхый, философия, тил илиминин өнүгүшүнүн тилдик шарттарынын өзгөчөлүү чагылдырылышы: позитивизм, прагматизм жана биховиоризм теориясынын жаралышы; жергиликтүү индейлердин тилин иликтөө салты; АКШда жа шаган ар түрдүү иммигранттык топторго байланыштуу өтө орчун маселелер. Дескриптивдик лингвистика америкалык индейлердин тилин иликтөөдөгү турмуштук талаптан, башкача айтканда Л. Блумфильддин салыштырма-тарыхый тил илиминин ыкмаларын кыйшаюусуз колдонуусунан келип чыккан. Кийин англис, индевропа, түрк, семит тилдерин изилдөөдө өз ыкмасынын багытын сактоо максатында тилди окутуу ыкмасы менен тыгыз байланыш жасаган. Дескриптивдик лингвистиканын принциптеринин өнүгүшү бир нече этапка бөлүнөт. Ошондой эле тилдин структурасынын формалдык элементтерин сыпаттап, дистрибуцияны негизге алат. Натыйжада дескриптивдик лингвистика тыбыштын комплексин тилге барабар коёт да, анын маанисин эске албайт. Дескриптивдик лингвистика ыкмасы тилдин тыбыш системасын изилдөөдө кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жүгүртүм коносаменти
Жүгүртүм коносаменти – товар башкаруучу документ ( коносамент ), кармоочусу товарларга ээлик кылуу, ошондой эле документтин шарттарына ылайык аларды документ берүүчү тарабынан болуучу аргандай каяшалардан эркин берүү укугуна ээ болот. Ж. к. көрсөтүүчүгө же кагазда аталган адамдын буйругуна түзүлүүгө тийиш.
Аламут
=Аламут الموت= Аламут, Хассан Саббахтын чеби 2163 метр бийиктикте Талыш тоолоруна жана борбордук Эльбрус тоосуна жакын, Ирандын Казвин облусунда Тегерандан 100 километр алыстыкта жайгашкан тоолуу сепил, азыркы учурда анын таштандылары гана калган. Хамдаллах Мостоуфиге таянсак, сепил 840- жылы тургузулган. Курулушунун экинчи божомолдуу тарыхы 859- жыл. Ал Рудбар Тоо кыркаларында Шахруд жана Аламут дарыяларынын жанында, өзүнчө турган 200 метр бийиктиктеги дөбөчөдө орун алган.
Маданият, Архитектура
Бажы кызматы
Бажы кызматы – 1) бажы органдарында жүргүзүлүүчү мамлекеттик кызматтын курамдык бөлүгү; 2) кең маанисинен алганда, бажы иштерин жүзөгө ашырууга түздөн-түз катышуучу бажы органдарынын жыйындысы, ошондой эле башка органдар менен уюмдар, бажы органдарындагы кызмат адамдарынын укуктук статусу, бажы органдарына кызматка алуунун тартиби менен укуктук шарттары.
Тегерек шаркыратмасы
Тегерек шаркыратмасы - Базар-Коргон районунун аймагындагы табият эстелиги. Кар үңкүр суусунун жогорку агымында, палеозойдун акиташ тегинде пайда болгон шаркыратма. Айланасын жапайы жаңгак-жемиш токою ээлейт. 1975-жылдан геоэкологиялык байланыш негизинде.
Чокмор
Чокмор – атчан, жөө салгылашууда колдонулчу жоокердик курал. Ал бир учуна муштумдай катуу жыгач же металл бекитилген кыска союл. Чокморду табылгы, ыргай, түз арча, жаңгак, четин, арча, өрүккө окшогон катуу жана бекем жыгачтардан жасашкан. Сап жагын бир тутамга ичкертип, бүлдүргө аркылуу ээрдин кашына илишкен. Мылтык, кылыч көбөйгөндөн кийин чокмор колдонуудан чыгып, жекече коргонууларга, кол салууларга пайдаланылып калган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кыргызстандын археологиясы
Кыргызстандын археологиясы — азыркы Кыргызстандын аймагындагы археологиялык изилдөөлөрдүн жана табылгалардын жыйындысы.
Байыркы палеолит (2 млн.600 – 120 миң жылдыктар)
Кыргызстандан жергеси байыркы адамзат калыптанган жерлердин катарына кошулат. Баткен облусундагы, Кадам-Жай районуна караштуу, Айдаркен кыштагына жакын жайгашкан Сел-Үңкүрдө байыркы таш доорунда жашаган байыркы адамзатынын тиштери табылган. Сел-Үңкүрдөгү сөөк калдыктар жана таш куралдар ашель дооруна, башкача айтканда мындан 800-120 миң жыл мурдагы мезгилге таандык. Антрополог изилдөөчүлөр ал тиштерди азиялык Homo erectus тегиндегилерге таандык деп аныктап, Сел-Үңкүр азыркы учурда Борбордук Азиядагы эң байыркы адам тиши табылган эстелик деп жарыяланды. Кыргызстан аймагында ашель доорунда Азиядагы питекантроп жана синантороптор менен мезгилдеш байыркы адам түрлөрү жашаган деген пикир жаралды.
Археологиялык казууда табылган куралдар ар кандай эмгек процессине ылайыкташтырылып, даярдалган. Негизгилерине кыргыч сымал куралдар кирет, аны менен аңчылык учурунда өлтүрүлгөн жаныбарлардын этин кесүүгө жана терисин иштетүгө мүмкүн болгон. Башы учтуу куралдар сайуу, кесүү милдетин аткарып, найзанын башы, канжар, бычак катары колдонулган. Куралдар жыгач жана сөөктөрдү иштетүү үчүн пайдаланылган.
Ортоңку палеолит (120 - 40 миң жылдыктар)
Мустье доору же б.а. ортоңку палеолит мындан 150-120 миң жылдыктан тартып 40-35 миң жылдыктарга чейин созулган. Ушул учурда Евразияда физикалык түзүлүшү жагынан кыйла өнүккөн палеоантроп - Homo sapiens neandertal кеңири аймакта тараган. Өлгөн адамга болгон «өзгөчө  мамиле – атайын көмүү»  –  калыптанышы келечектеги жалпы адамзат маданиятынын калыптаныш жолундагы жаңы сапаттуу баскычы катары мүнөздөлөт. Орто Азиядагы палеоантроптун - неандерталецтин сөөк калдыктары Өзбекстандагы Тешик-Таштан табылган. Мустье доорунун акыры менен жогорку палеолиттин ортосундагы өткөөл мезгилге (б.э.ч. 50-40 миң жылдыкка) таандык байыркы адамдын баш сөөгүнүн жана тиштеринин калдыгы 2003-жылы Чаткал тоо кыркасынын батыш этегиндеги, Кыргызстан менен Өзбекстандын чек ара аймагында Обирахмат үңкүрүнөн табылган. Батыш Теңир-Тоо кыркасы Чаткал тоолору менен аяктайт. Обирахматта табылган адамдын кулак тушундагы сөөк Теңир-Тоо аймактарындагы адамзаттын калыптанышы боюнча жаңы пикирди жаратууда.
Жогорку палеолит (40 - 12 (10) миң жылдыктар)
Жогорку палеолит доору баштагыдай Homo sapiens sapiens түрүнүн калыптануу мезгили эмес, анын маданиятынын калыптануу мезгили катары кабыл алынып калды. Борбордук Азиядагы жалпы табылгаларга караганда үй куруу, алгачкы үңкүргө сүрөт тартуу искусствосу, алгачкы диний ишенимдер, негизги расалык типтер калыптанган учур. Таштан, сөөктөн жасалган куралдардын түрлөрү даярдалган мезгил. Жогорку палеолитте иштетилген териден кадимкидей кийимдер тигилген. Орто Азиядагы жогорку палеолит доорундагы белгилүү эстеликтеринин бири Ходжа-Гор. Кыргызстан менен Тажикистан чек арасындагы Исфара суусунун өрөөнүндөгү Ходжа-Гор жогорку таш доорундагы мергенчилердин, ташты иштетүүнүн, курал жасоонун бардык түрү мүнөздүү кыска убакыт аралыгындагы сезондуу турагы болгон. Соңку жылдары жогорку палеолитке таандык таш куралдар Кадамжайдагы Капчыгай, Үйташ-Сай, Кочкор өрөөнүндөгү Калмак-Таш, Нарындагы Теке-Секирикте табылды.
1978-жылы Кыргызстандын чыгыш тарабында жайгашкан Ак-Чуңкур үңкүрүндөгү сүрөттөрдү изилдеген Л.М. Мосолова жаңы пикир жараткан. Окумуштуу Ак-Чуңкурдагы неолит дооруна таандык деп эсептелген сүрөттөрдү Евразиядагы жогорку палеолит сүрөттөрүнө жакын деп эсептейт. Эгерде бул пикир кошумча изилдөө аркылуу такталса, Кыргызстан жергеси байыркы искусство калыптанган аймактардын катарына кошулат. Кыргызстанда палеолит доорунун эстеликтери адамзаттын тарыхынын алгачкы учурун көп тараптуу далилдөө үчүн көөнөргүс булак катары пайдаланылууда. Мезгил өткөн сайын максаттуу изилдөөлөр учурунда жаңы эстеликтер ачылып изилдөө алкагы кеңейүүдө. Соңку мезгилде палеолиттик эстелик Талас өрөөнүндөгү Күмүштаг суусунун ортоңку агымына жакын жерден табылды. Жаңы табылга сапаттуу кочкул кара өңдөгү таш тегинен жасалган. Кыргызстанда сапаттуу оттук таш теги жайгашкан аймактарда таш доорунун эстеликтерин изилдөө келечектүү.
Мезолит (ортоңку таш доору) - б.з.ч. 11 500-7 миң жылдыктар аралыгы
Ортоңку таш доору – мезолит мезгили адамзаттын турмушунда зор өзгөрүүлөр менен коштолгон учур. Биринчи кезекте бүткүл жер шарындагы климаттын кескин өзгөрүшү менен коштолгон мезгилде жаныбарлар, өсүмдүктөр дүйнөсү жаңы шарт байыркы адамзаттын турмуш-тиричилигин өзгөрткөн. Климаттык шарттын өзгөрүшү мезолит доорунда жашаган байыркы уруулардын тагдырына көп жактуу таасир тийгизген. Археологияда мезолит деп аталган б.э.ч. 12-7 миң жылдыктар арасы геологиялык мезгил эсептөөдө кабыл алынган голоцен деп аталган мезгил менен удаалаш.
Кыргызстанда терең изилденген мезолиттик эстеликтерге Баткен облусундагы Сох суусунун жогору агымы тараптагы Обишир I-V үңкүрлөрү кирет. Ар бир үңкүрдө археологиялык казуу жүргүзүлүп, Обишир V деп аталган үңкүрдө мезолиттик, неолиттик катмарлар ачылган. Мезолит дооруна таандык Кыргызстандагы көрүнүктүү эстелик Таш-Көмүр үңкүрү болуп саналат. Таш-Көмүр шаарына жакын жерде, Таш-Көмүр ГЭСинин курулушу алдында изилденген. Үңкүрдүн оозунун узундугу 14 м, туурасы 6,5 м, бийиктиги 6 м. Үңкүрдү казуу учурунда мергенчилик, тери иштетүү ж.б. тиричиликке керектелүүчү таш куралдар табылган.
Неолит (жаңы таш доору) - б.з.ч. 6-4 миң жылдыктар аралыгы
Жалпы мүнөздөмөсү боюнча неолит доорундагы ийгиликтер ташты иштетүүнөн жаңы ыкмаларынын пайда болушу (жылмалоо, бургулап тешүү), эмгек куралдарынын жаңы түрлөрүн ойлоп табылышы (балта, көзөөч, кетмен, жаргылчак, орок), чоподон жасалган идиштин пайда болушу, токуучулуктун жана чана өңдүү унааны пайдалануу, ыйгаруучу чарбадан өндөрүүчү чарбага өтүү менен байланыштуу. Неолит доорундагы эстеликтер Кыргызстанда таш куралдар жасоочу таш тектери кездешкен жерлерде көп табылууда. 2012-жылы Нарын шаарынын батыш тарабындагы Айгыржал жана Аламышык жергелеринен неолит дооруна таандык археологиялык маданий катмар ачылды. Куралдар халцедон деп аталган сапаттуу таш тегинен жасалган.
Кыргызстандагы неолит маданияты микропластинадан курал жасоо ыкмасын кыйла өнүктүрүшкөн. Сай таштардан курал жасоо жокко эсе. Ушул учурдагы адамдар бийик тоолуу аймактардагы кийиктерге – аркар-кулжага, эчки-текеге аңчылык үчүн алыска ата турган куралга — жаа жана жебеге муктаж болгон. Торугарттан, Соң-Көлдөн табылган жаа жебелери мергенчилик тиричилиги гана эмес, кылдат жонулган сапаттуу жебе жасоо ыкмасынын жогорку деңгээлин көрсөтүп турат. Обишир маданиятындагы неолиттик катмардан жапайы дан өсүмдүктөрүн, чөптү оруу учун жасалган таш ороктордун табылышы чоң жаңылык болуп эсептелет. Бул табылга өндүрүүчү чарбанын калыптана баштагандыгын далилдеген маалыматтардын бири. Кыргызстанда жайгашкан Обишир үңкүрүндөгү бул маалымат абдан маанилүү.
Коло доору (б.э.ч. III (II) миң жылдыктан – I миң жылдыктын башы)
Б.з.ч. 4-3 миң жылдыктагы адамзат коомдорунун ири жетишкендиги болуп тартып адамзат колону пайдалана баштайт. Кыргыз жергесиндеги коло доору шарттуу түрдө андрон жанан чуст археологиялык маданияттары аркылуу таанылган эки маданий аймак аркылуу мүнөздөлөт. Эки археологиялык маданият чопо идиштеринин көлөмдөрү, ага түшүрүлгөн оюулары, чарба жүргүзүү өзгөчөлүктөрү, маркумду көмүү адаттары, метал өндүрүү деңгээли, турак-жайлары боюнча айырмаланат. Бирок археологиялык маданияттар аркылуу жактан айырмаланган, байланышсыз жасаган, байланышсыз эки этникалык топтордун маданияты катары кароо туура эмес. Бул пикир Ысык-Көлдө чуст маданиятына мүнөздүү бети боёк менен кооздолгон чопо идиш калдыктары табылгандан кийин жаралды.
Кыргызстандагы коло доорунун эстеликтеринен металлды өздөштүрүү, көчмөн мал чарбачылыктын калыптанышы, отурукташып жер иштетүүнүн өнүгүүсү, диний ишенимдер менен байланыштуу каада-салттардын татаалданышы менен байланыштуу маалыматтар табылган. Кеңири өздөштүрүлгөн металл болгон колодон тиричиликке керектүү куралдар гана эмес аскер куралдары, кооздуктар жасалган. Металлдан жасалган жаныбарлар скульптуралары аркылуу кийинки темир доорундагы айбанаттар стилине чыйыр салына баштаган. Ошондой эле чопо идиш бетине түшүрүлгөн оюулар ага чыгармачыл мамиле жасоо аркылуу жетишишкен. Азыркы мезгилдеги орчундуу маселелердин бири Кыргызстандагы эстеликтердин Борбордук Азиянын чыгышындагы афанасьев, окунев, карасук өңдүү археологиялык маданияттар менен болгон байланыштарын талдоо болуп саналат. Аталган археологиялык маданияттардын эстеликтери Кыргызстан аймагында табылбаганы менен алардын кийинки эрте темир доорундагы байыркы көчмөндөр маданиятынын түптөлүшүндө жалпы андрон, чуст, бегазы-дандыбай маданияттарындай эле салымы болгон. Коло доорунун акырында Кыргызстан аймактарына чыгыштан херексур жана бугу таштарын алып келген көчмөн калктардын маданияттары тарап, Теңир-Тоо жана ага чектеш аймактардагы эрте темир доорунун калктарынын калыптанышына күчтүү таасир тийгизишкен.
Далис
Далис — Фергана өрөөнүндөгү архитектуранын таасиринде курулган үйлөрдүн кире беришиндеги өз алдынча бөлмө. Ал көбүнчө ашкана катары пайдаланылат.
Кыргызстандын археологиясы
Андрон тарыхый-маданий бирикмеси
Андрон тарыхый-маданий бирикмеси б.з.ч. III миң жылдыктан тартып I миң жылдыктын башына чейинки мезгилге таандык археологиялык маданият. Андрон маданиятынын эстеликтери Урал түштүгүндө, Казахстанда, Батыш Сибирде,  Теңир-Тоодо (Тянь-Шанга) жана, Түштүк Таджикстанга, Афганистанга, Түндүк Пакистанга чейинки аймакта  кездешет. Алар ушунча кең аймакта бири-бирине окшош маданияты болгон. Ошондуктан бир археологиялык маданиятк бириктирилип, биринчи табылган эстеликтин аты менен андрон маданияты деп аталып калган. Кийин айрым өзгөчөлүктөрү эске алынып андрон тарыхый-маданий бирикмеси деп аталып келе жатат. Кыргызстанда алакөл, феодоров маданияттарынын эстеликтери кездешет. Коло доорунун калкы көп сарамжалды талап кылбаган кой, эчки, жылкы, төө багышып, кийин жарым көчмөн турмушка өтүшкөн. Көрүстөн тобу, турак-жай сыяктуу эстеликтердин аздыгына караганда аз-аздан өз алдынча топ болуп жашашкан. Палеозоологдордун изилдөөсү боюнча андрон маданиятынын курамына кирген эстеликтерде тамак-аш 60-70% уй эти, 10% кой эти, жылкы эти 20-30% түзгөн. Чопо идиш калдыктарына карап сүт азыктарынын молдугу болжонот. Жылкынын үч теги анык: бою кыска, бышык, монгол тибиндеги бою 128-136; бою бийик (126-152 см.); жогорку породадагы, буттары ичке, башы кичине, узун моюн аттар болгон.
Б.з.ч. XV кылымдан андрон маданиятынын гүлдөгөн учурунан тартып бекемделбеген турак жайлар пайда болот. Айрым турак жайлар жарым жертөлө сымал болгон. Жыгачтан жасалган турак-жайлары боз үй сымал формада болгон. Кыргызстанда тоо-кен өндүрүшү ортоңку палеолит доорунан башталган. Байыркы адамдар таштын сапаттуу тектерин атайын издеп таап, курал жасашкан. Алар алгачкы кеңири пайдаланылган жез жана анын кошулмаларын таап өндүргөндү жакшы өздөштүрүшкөн. Жергиликтүү усталар балта, кескич, тешкич, көзөөч, шибеге, жонгуч, күзгү, найза, илгич, ийне, орок, өңдүү сапаттуу куралдарды жасашкан. Чүй өрөөнүндө, Ысык-Көлдүн чыгышында, Кочкор өрөөнүндө табылган коло буюмдардын салыктары (клады) жана Казакстандын түштүгүндөгү табылгалар коло доорунда металл иштетүүнүн өзгөчө ыкмаларынын болгондугу далилденген. Ал ыкмага ылайык евразиялык археологиялык адабиятта «Жети-Суу металл иштетүү очогу» деген түшүнүк киргизилген. Андрон тектүү маданияттын көрүнүктүү жетишкендиги карапа идиш жасоо менен байланыштуу. Табылган чопо идиштер карапачылардын чопону ийлеп даярдоо чеберчилиги гана эмес алардын оймо аркылуу чагылдырылган көркөм өнөрү тууралуу кабар берет. Алар карапага учту, тарак сымал тиштүү куралдар менен түшүргөн. Утурумдук турмушта пайдаланылган карапа идиштердин бир бөлүгүндө оймо түшүрүлгөн эмес. Экинчи бөлүгү чийүү, кесүү, оюуу аркылуу тыкан, туруктуу оюмолор менен аркылуу кооздолгон. Чопо идиш бети чанда боёк менен боёлгон. Коло доорундагы орнаменттер улам кийинки муунга өтүп, улам жаңы мотивдер аркылуу байып жүрүп отурган. Оюуулар кийинки жүз жылдыктарда, миң жылдыктарда карападан териге, кийиз, шырдакка көчөт. Айрымдары кыргыздардын шырдак-килем, туш кийиздеринде, кийимдеринде жана көркөм искусство жасалгаларында туруктуу орун алып, байыркы мурас энчиси катары улантып келе жатат. Ал эми андрон тектүү уруулар Теңир-Тоого келип, жаңы жерди өздөштүрө баштаган учурундагы мезгилдеш жашаган уруулар менен болгон байланышы азыркы учурда такталып жатат. Алар Фергана, Алай, Чыгыш Түркстанда, Жети-Сууда жашаган калктар менен байланышта болгон. Археологиялык далилдер боюнча Казахстандын түштүгүндөгү коло доорунун эстеликтери менен Теңир-Тоодогу эстеликтер теги жагынан бири-бирине абдан жакын. Ысык-Көлдө табылган чуст маданиятына жана анын урпактарына мүнөздүү боёлгон чопо идиштердин сыныктарынын табылышы кокусунан эмес. Ошону менен бирге чуст маданияты тараган аймакта андрон маданиятына мүнөздүү табылгалар ачылган. Көптөгөн окумуштуулар баштадан бери белгилеп келе жатат. Ал тууралуу Ю.А.Заднепровский өзүнүн акыркы эмгектеринин биринде белгилеп кеткен.
Чуст маданияты
1950-1952 жылдары А. Н. Бернштамдын жетекчилиги менен Памир - Фергана комплекстүү экспедициясы уюштурулган. Экспедициянын М.Э.Воронцов жетектеген тобу Чуст шаарына жакын жерден коло дооруна тиешелүү турак-жайлардан (поселение) ордун табышып, Фергана өрөөнүндөгү коло доорунун эстеликтеринин изилдөөгө жол ачышкан. Археологиялык изилдөөлөрдүн жыйынтыгына караганда Чуст турак-жайлары анча чоң эмес кыштак болгон отурукташып, жер иштетип күн көргөн элдин бекемделген материалдык маданияты Дальверзин эстелиги менен бирдей. Чуст эстелигинин урматына кийин коло дооруна таандык Чыгыш Ферганадагы бир мүнөз эстеликтерди чуст маданиятынын эстеликтери деп атоо кабыл алынган. Коло доорундагы отрукташып жер иштетүү, мал чарбачылык менен күн көргөн уруулардын эстеликтери Чыгыш Ферганада изилдеген. Көпчүлүк Чуст маданиятынын турак-жайлары Яссы, Талды-Суу, Кара-Дарья дарыяларынын жээктеринен орун алган б.а. Фергана өрөөнүнүн күн чыгыш тарабынан орун алган. Чуст маданиятында табылган металл буюмдар спектралдык анализден өткөрүлүп алардын көпчүлүгү колодон куюлгандыгы такталган. Алардын бир тобу 3-7% олово, экинчи тобу 5% ашуун мышьяк кошулуп жасалган. Ошону менен бирге Ферганадагы колодо коргошун, висмут, сурьманын кошундусунун көп болушу мүнөздүү. Бул кошулмалар Фергана өрөөнүндө көп кездешкен. өзгөчө металл кошулмаларынын, өзгөчө куралдардын жасалышы,б өзгөчө чуст металлургиялык очогун бөлүп кароого мүмкүнчүлүк берет. Колодон эмгек куралдары(орок, көзөөч, бычак ж.б.), согуштук куралдар (найзанын башы, жаанын жебеси), ат жабдыктар (ооздук жана анын төңөлүгү), кооздук жана тиричилик буюмдары (күзгү, шуру, асынып жүрүүчү кооздуктар) жасалган.
Чуст маданияты кеңири тараган Фергана өрөөнүндө андрон маданиятына мүнөздүү эстеликтер белгилүү. Андрон маданиятына мүнөздүү чопо идиштин сыныгы Ош шаарындагы Сулайман-Тоонун этегинен А.Н.Бернштам тарабынан табылган. Анын бетинде карагайдын бүчүрү сымал оюсу болгон. Мындан тышкары коло буюмдарында эки маданиятка мүнөздүү окшоштуктун болгондугунда баамдоого болот. Бул мисалдар эки маданияттын ортосундагы карым-катнаш маселесин изилдөөгө мүмкүнчүлүк түзөт.
Эрте темир доору б.э.ч. VIII - б.э. V)
Кыргызстан тарыхынын эрте темир доор учуру байыркы көчмөндөр деп аталган сак, массагет, усун, хунну, юэдж, кангюй урууларынын жана Даван мамлекетинин тарыхы менен тыгыз байланыштуу. Аталган калктардын орто кылымдарда аты аталбаган менен алардын калтырган маданий мурастары сакталып калган. Ошону менен бирге алардын кийин Орто Азиядагы калктарынын калыптанышына, этникалык тарыхына тийгизген таасири зор. Демек, Орто Азия калктарынын бир тобу аталган байыркы калктардын мураскери болуп саналат.
Сак маданияты негизинен Кыргызстандагы, Казахстандагы археологиялык эстеликтер аркылуу изилденет. Алардын учурунда калган кургандар, аска бетине тартылган сүрөттөрү, чопо-идиштери, айбанаттар стилинде жасалган кооз буюмдары музейлерде сакталып турат.
Усундар б.з.ч. II кылымда Дунхуан аймагында (районунда) жана Хуанхэ дайрасынын жогорку агымы тарапта жашап, II кылымдын ортосунда (болжолу б.э.ч. 160 жылдары) Чыгыш Теңир-Тоого ооп келип жергиликтүү калкты багындырып Или жана Иссык-Көл, Теңир-Тоо, Алай аймактарынан конуш алган. Археологиялык маалыматтарга карганда жергиликтүү сактардан калган журту усундар менен аралашып жашап кеткен. Сактардын жана усундардын археологиялык эстеликтери бири-бирине окшош. Кыргызстанда хуннулар-сарматтар учурундагы археологиялык эстеликтерди изилдеген археологдор Теңир-Тоодо, Жети-Суудагы хуннулар маданиятынын издерин таап чыгууга аракеттенишкен. А.Н.Бернштам Талас суусунун боюндагы Кенкол көрүстөндөрүн казгандан соң, ал эстелик гунндардан калган деп эсептеген. Окумуштуунун пикири боюнча «Кенкол көрүстөндөрүнүн табылгалары гунндардын Жети-Сууга бир канча ирет келип, жергиликтүү калк менен аралашуусун далилдеп турат» деп жазган. Бирок бул пикир кийин далилдүү маалыматтар менен толукталган жок. Этникалык жагынан алганда кенкол маданиятынын калкы кангүйлөр менен байланыштырылат. Көчмөн кангүйлөрдүн келбети Орлат эстелигинен табылган сөөк пластиналарда тартылган сүрөттөрдө даана чагылдырылган.
Монголиядагы, Забайкальедеги археологиялык изилдөөдө ачылган хуннулардын мүрзөлөрүнөн чыккан шырылган килем, шырдактары кыргыздардын шырылган шырдактарына абдан окшош болгон. Хуннулардын боз үй жасоо ыкмалары, аскер куралдары, диний ишенимдери кийинки орто кылымдагы түрк тилдүү калктардын маданиятында уланат.
Орто кылымдар (V к. акыркы чейреги – XVII)
Кыргызстандын ортокылымдардагы археологиясынын мезгилдерге бөлүнүшү:
Майя
Майя – Белис, Сальвадор, Гондурастын батыш аймактарында, Гватемалада, Түштүк Мексикада (Чьяпас, Кампече, Юкатан, Кинтана-Роо жана Табаско) жашаган индей элдеринин тобу. Саны 7 млн киши (2012). Майя-киче уясындагы тилде, бир аз бөлүгү испанча сүйлөйт. Дини католик, христиан динине чейинки ишенимдердин калдыгы да сакталган. Майялар байыркы Майя цивилизациясынын тукумдары. Майялар биздин заманга чейинки Ламанай (Белиз), Эль-Мирадор жана Накбе (Гватемала), биздин замандын Теотиуакан, Тикаль, Чичен-Ица, Ушмаль, Коба ж.б. сыяктуу 100дөн ашык таш имараттуу шаарларды курушкан. Майя шаарларында кол өнөрчүлүк, соода-сатык өнүгүп, искусствосу жана архитектурасы дүркүрөп өскөн. Математика, медицина, астрономиядан түшүнүгү болуп, өздөрүнүн жашоосунда иероглиф жазмасын колдонушкан. Майялардын дыкаттык менен иштеп чыккан календарын Борбордук Американын башка элдери да пайдаланган. Бирок испандардын басып алышынан улам (16-кылым) Майянын байыркы маданияты кыйраган. Майялардын кээ бир шаарлары жана объектилери Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген: Мексикадагы Ушмаль, Чичен-Ица, Паленке, Гватемаладагы Тикаль жана Киригуа, Гондурастагы Копан, Сальвадордогу Хойя-де-Серен. 20-кылымдын 80-жылдарында Майя маданиятынын 1000дей шаар, 3000дей шаар тибиндеги турак жайларынын урандылары табылган.
Гродеков Н.И.
Гродеков Н.И. (1843-1910). Падышалык армиянын аскер кызматкери, изилдөөчү. Хива жана Ахалтекин аскер жүрүштөрүнө жигердүү катышкан. 1889-ж. «Киргизы и каракиргизы Сырдарьинской области» аттуу эмгекти жарыкка чыгарган. Китепте таластык кыргыздар жөнүндө кенен маалыматтар берилген. Таластык кыргыздардын уруулук курамы, административдик-башкаруу түзүлүшү, үрп-адаттары, каада-салты, чарбалык укладдары, соода алакалары жөнүндө кызыктуу маалыматтарды жазган. Адат укугу боюнча жазалоо, кордоо, кылмышы үчүн уруунун курамынан чыгарып жиберүү, барымтага алуу, аш-той, сөөк коюу салттары терең изилденген. Анын өзгөчө кыргыздын сол канатындагы уруулардын эн тамгалары боюнча берген маалыматтары илим үчүн баалуу. Мындан сырткары, өз эмгегинде Талас аймагындагы белгилүү эл жакшыларынын ысымдары жөнүндө кенен маалыматтарды берген. Элдин тамак-ашына, конокторго эт тартуунун салтына кеңири токтолгон. Калктын социалдык турмушу, укуктук нормалары, мыйзам жөнүндө, үй-бүлөлүк мамилелери, уруулардын ураандары жана эн тамгалары жөнүндө сүрөттөп жазган.
Рехау
Рехау - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Хоф (район)|Хоф районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 9364 (2010-ж.). Аянты – 80.34 км2.
Тай-Ашуу
Тай-Ашуу — "Манас" эпосундагы топоним. Кара кытайлардын Молтокан менен Алооке кыргызды чаап Жакыпты Алтайды көздөй айдаганда "Өгүз-Ашуу, Тай-Ашуу", Кичи Жылдыз, Чоң Жылдызды" басып өткөн ашуу (Саякбай Каралаев, 1. 36 ). Манас баштаган кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчүп келатканда ашат (Саякбай Каралаев, 1. 167). Шиңжаңдагы Жылдыз тоосунун ашуусу менен байланыштуу.
Күң
Күң – кожоюндун жеке менчигине айланган аял. Орто Азиядагы көчмөн элдердей эле кыргыз эли да кул ээлөөчүлүк доорду басып өтүшкөн жок. Бирок кулчулук кыргыз коому үчүн чоочун көрүнүш эмес; анын айрым элементтери кыргыз элинин жашоо образынан да кезигет. Күң кожоюндун толук менчиги болгон, аны каалагандай жазалоого, сатууга, ал тургай өлтүрүп коюуга да укугу болгон. Аларды аш тойлордогу ат чабыштарда байгеге сайып жиберген учурлар да кездешкен. Ошондой эле калыңга, сепке же кун төлөөдө кошуп берип да коюшкан. Күң ээси өлүп калса, күң анын балдарына өткөн. Күңдөр кыргыздардын коомдук экономикалык турмушунда чоң роль ойношкон эмес. Күң кайсы байга таандык болсо, ошол байды тууганым деп эсептеген; ошол байдын уруусуна кирген. Көп жылдар бою бир байдын колунда болсо, кээде күңдү турмушка узатып, бир аз оокат да бөлүштүрүп берген.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 "Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети" "Башкы ред. Ү.А. Асанов, Жооптуу ред. А. А. Асанканов" "Ред. кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага), Т.Н. Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Ж. Жуманалиев"
Аш кызылчасы
Аш кызылчасы - шакардуулар тукумунун кызылча уруусунун бир түрү; эки жана көп жылдык техникалык өсүмдүк. Уругунан өсүп чыгат, биринчи жылы тамыр, сабак байлап, экинчи жылы урук алынат. Жалбырагы чоң, жалбырак сабы, тарамышы кочкул-кызыл; тамак-ашка азык тамыры, жаш жалбырагы пайдаланылат. Аш кызылчасында кант, белок, органикалык клетка, клетчатка, туз, ошондой эле С, В, РР, В витаминдери бар. Анын 21ден ашуун сорту (Бордо 237, Кыштык А-474 жана башка) өстүрүлөт. Аш кызылчасын тамак-аш катары, дарылык касиети болгондуктан кан басымы жогорулаганда, ичеги-карын ооруларында дарылыкка пайдаланат. Ал которуштуруп айдоодо мурда капуста, томат, бадыраң айдалган жерге эгилет. 1 га жерге 16-20 кг урук 33 см катар аралыкта, 2-3 см тереңдикте себилип, 400-500 ц түшүм алынат. Эки жолу (өнүп чыкканда, суюлтулгандан кийин) кошумча азыктандырылып, 2-3 жолу сугарылат. үрөндүгү сабагы кесилип, жазга чейин сакталат.
Щотыль-Кы
Щотыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Часелька дарыясынын оң жээгинен 137 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бажы лабораториясы
Бажы лабораториясы – бажылык максатта товарларды экспертизадан өткөрүү жана изилдөө жүргүзүү үчүн бажы органдары тарабынан түзүлгөн лаборатория.
Беллетристика
Беллетристика (фр.— көркөм проза) — роман, повесть, аңгеме, очерк сыяктуу адабият жанрларына берилген жалпы ат. Изилдөөчүлөр көп учурда жалпы эле прозаны беллетристика деп аташкан.
Булак
http://kyrgyzinfo.ru
Фомич (Уфим району, Башкыртстан)
Фомич — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Булгак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 198 киши. Почта индекси — 450501, ОКАТО коду — 80252810003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Колесников, Петр Федосеевич
Колесников Петр Федосеевич (1922, Семёнов айылы, азыркы Ысык-Көл району — 1945, Польша, Лович ш.) — лейтенант, Советтер Союзунун Баатыры (28.11.1945). 1-Украина, 1-Белорус фронтторунун составында урушка катышкан. 1454-өзү жүрмө артиллериялык полкунун батареясында (1-Белорус фронту, 1-гвардиялык танкалык армия, 11-гвардиялык танкалык корпус) командир. 1945-ж. 15-январда Пилицу дарыянын Уляски-Бисмёнца кыштагынын тушунда (Ново-Място шаарынан 10 км чыгышыраак, Польша) биринчилерден болуп сүзүп өткөн. 1945- ж. 17-январда Венжовец кыштагында (Нове-Място шаарынын түндүк-чыгышында) анын батареясы курчоодон чыгууга аракеттенген душмандардын танкалары жана көптөгөн жөө аскерлери менен беттешкен.Колесников өзү жеке 2 замбирек, 3 бронетранспортёр, 2 автомашинаны жок кылган. Ленин ордени, 2 Кызыл Жылдыз, 1-даражадагы Ата Мекендик Согуш ордендери жана медалдар менен сыйланган. Анын аты менен орто мектеп аталган.
Көкчөтоо (аба майдан)
Көкчөтоо Эларалык Аба Майданы — (каз. Халықаралық Көкшетау Әуежайы, Halyqaralyq Kókshetaý Áýejaıy) Казакстандагы эларалык аба майдан. Ал Көкчөтоодын борборунан 12,5 км алыстыкта жайгашкан. Анын ILS системасы - ICAO CAT I. 2018 жылы аба майдан 21,427 жолоочуга кызмат көрсөткөн (2017-жыл менен салыштырганда 2.7%-дык төмөндөө).
Тарыхы
Аба майдан өз тарыхын 1945-жылдан бери баштаган. Азыркы ИАТАнын KOV аттуу коду Көкчө-Тоо Советтер убагындагы Кокчетав атынан келип чыккан. 2013-жылы аэропорт терминалы реконструкциялоого жана жаңылоого кабылган.
Какыр (Кадамжай району, Абсамат Масалиев айыл аймагы)
Какыр — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Абсамат Масалиев айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 586 киши.
Кош-Салаа
Кош-Салаа — топоним. Кытай манжулардын жери. Алмамбет менен Сыргак Бээжинди бет алып чалгынга бара жатканда:
Тетиги дүмпүйүп түздө көрүнгөн,
Кебез белбоо, кең өтүк,
Кечилдин каны Коңурбай
Бекитип жаткан бел ошол,
Манас (Саякбай Каралаев, 2. 101),— деп Алмамбет бүткүл кытайдын жоо өткүс, ишенимдүү бели экенин Манаска айтат.
Ман
ман – экзистенциализмдин негизги түшүнүктөрүнүн бири; Хайдеггер киргизген. Ман термини аныкталбаган – жекече сүйлөмдөрдө субьект катары чыгат. Ман дүйнөсүндө болуу – бул Хайдеггердин айтканы боюнча жеке адамдын өзүнүн чыныгы жолундагы ар бир кырдаалды тандабастан «бардыгы катары» ойлоп, сезип жана аракеттенип жашоо ыкмасы. Ман тилдин, ойдун ж. б. сенек болгон жана «затсыздандырылган» формасы түрүндө моралдын жүрүм-турумунун жалпы кабыл алынган принциптери түрүндө болот. Ман Хайдеггер боюнча ар дайым адамга душман, анын эркин иштешине тосколдук кылат, аны өз алдынчалыгынан ажыратат.
Комсомол (Карайыдель району, Башкыртстан)
Комсомол — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Караяр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 530 киши. Почта индекси — 452375, ОКАТО коду — 80234836003.
Сокулук кенчи
Сокулук кенчи —
Комсомол (Карайыдель району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сокулук кенчи
1938-жылы Сокулук айылында көпүрө куруу учурунда 0,70–0,80 м тереңдиктен табылган. Анда 17 коло буюм болгон: 3 балта, 3 уңгусу жок керки, 3 көзөөч, 2 найзанын башы, 2 шибеге жана конус түрүндөгү түтүкчө. Сокулук кенчин изилдеген окумуштуу Б. М. Зима ушул сыяктуу буюмдардын Казакстанда, Энесайда, Алтайда кездешерин белгилеп, анын андрон маданиятына тиешелүү экендигин аныктаган.
1958-жылы Сокулук районунан 17 коло орок табылган. Ороктор 1,20 м тереңдикте тобу менен бири-биринин үстүндө жаткан. Окшош буюмдардан турган мындай кенч жергиликтүү усталар жасагандыгынын ошол эле учурда металл иштетүү, соода өнүгө баштагандыгынын далили.