cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бешик
Бул — жыгач буюмдарынын бир түрү. Наристени терметип уктата турган жыгач керебетче. Буюм кайың, арча, тал, тыт өңдүү жыгачтардан кармалат. Билектей жумуру бир кулачтайын кыйып, как жара бөлүп, эки алкак ийилет. Бешиктин төрт бутуна көзөнөк оюлат. Же ал көзөнөктөргө карыштай чабактар (таякчалар) бекитилет. Ага узун-туурасынан сызма тартылат. Ал эми жыгачтын ошондой түрлөрүнөн эле (узундугу бир жарым метр, бийиктиги 0,5 метр) күлтүк үчүн тешик калтырат да, сызмалардын ордуна туташ таякчалар кагылат. Мунун эки алкагы дого сымал ийилген жазы жыгачтардан болот. Эки таманына ашталган карскан жаа өңдүү жыгач анын термелишин жеңилдетет. Бешиктин сабы жумуру жоон жыгачтан тандалат. Муну айрым аймакта «Жорго бешик» дейт. Бул чебер муунакталып, усталар жүк тактадай, сабаа тактадай, боз үйдүн босого таягындай көркөм оюмдарды түшүрүшөт. «Термеле бер, термеле бер, Биз бөлөнгөн арча бешик» (Б. Абакиров). Арча бешик ата-бабадан бери ардакталат, ал жер-жерлерде арбын жасалат. Оштук чеберлер кармаган бешиктерде анын жаа сыңары ийилген эки алкагын бириктирип, туташтырып турган капгал жыгачы — кооз оюктарга ээ. Ар бири өзүнчө бөлөк-бөлөк түстөгү боёктор менен боёлот.
Бешик көчкөндө өңөрүп жүрүүгө шартташкан. Усталар буюмдун андай сын-сыпаттарын сактап, өзүнүн чеберчилигин натыйжалап, үлгүнүн жаңы түрүн ойлоп, аны чыгармачылыкта андан ары өнүктүрүүгө жетишүүдө. Чынында жыгач бешик эч качан сырдалбайт. Ал жалаң жыгачтан жаралып, жердик өзүнүн жекече касиетин өзү гана дааналап көрсөтөт. Айрым бешиктердин башкы бөлүгүндө тартмасы болот. Ал бир нече кутучалардан турат. Ага наристенин упчусу, оюнчуктары, жүз аарчысы, чүкөсү, татымалдары жана өздүк буюм-тайымдары сакталат. Бешиктин аяк-баштарында атайын көркөмдүк үчүн чырмак чий кынаптай түшүрүлөт. Акылмандуулукта ойлоштурулуп жасалган бул асыл буюм — бир гана чебердин чыгармачылык түйшүгүнөн жаралган табылгасы эмес. Атадан балага, улуулардан урпактарга сынбай-бүлбөй табарикке, көөнөрбөс белекке берилип келе жаткан нуска.
Бешик — көпчүлүктүн биргелешкен чыгармасы. Ал жыгылса сынбаган, өңөрсө тең салмакты сактаган, көч үстүндө термелген...
Бешикке бөлөө салты — элибиздин мыкты каадаларынын бири. Бул расми да ата-энеге кубанычтуу окуяларды күбөлөндүрөт. Төшөнчүсү, жамынчысы, жаздыгы, күлтүгү, шимеги, мончогу, шылдырак оюнчугу — баары толугу бойдон даярдалып, таянеси тарап алып келген. Ымыркай уул болсо «уста болсун» — деп устачылыкка керектүү майда буюмдарды, «билимдүү адам болсун» — деп, калем-кагаз, а кыз болсо «уз болсун» деп ийне, жип, кайчы сыяктуу буюмдарды бешиктин жаздыгына коюшкан. Боорсок, ар түркүн канттан чачыла чачылып, андан соң «көп жашаган, боору бүтүн» байбичелер кемпир баланы бешикке бөлөгөн. Расми бүткөн соң көңүлү агарып, ыраазы болуп кетсин деп байбичеге ак жоолук салышкан. Ушундан улам «Бешик ыры» чыккан.
Бала бешикке салынган соң ата-эне мүмкүнчүлүктөрүнө жараша айлын чакырып, той берген. Жону жукалар мал союу колунан келбей калса, жакшы тамак жасап, кошуналарын чакырган. «Баласын бешикке салып, бата алды» деп айтылган.
Бешикке байланыштуу ишенимдер.
Бала жатып жүргөн бешик сатылбайт. Ымыркайга арналып алынган бешикти колдонгондон кийин акчага сатканга болбойт. Бирөө-жарым сурап келсе, "колдонуп бүткөндөн кийин кайра бересиңер" деген шарт менен берип коюшкан.
Сатып аларда соодалашпайт. Бешикти сатып аларда устанын айткан акчасын берет. Өз кезегинде ал да ашыкча пул сурабашы керек.
Куру терметпейт. Куру терметилген бешик жамандыктын белгиси, баласыз өтүп, наристе токтобой калат деген ишеним жашаган.
Жабуусуз калтырбайт. Бешиктин бети дайыма жабылып турган. Бөбөктүн бетине айдын нуру да төгүлбөшү керек деген ишеним бар. Баса, караңгыда бешикти алып чыкпайт, жылдызга көрсөткөнгө болбойт дешкен.
Аттабайт, бут менен терметпейт. Бешик наристе жаткан ыйык буюм катары эсептелгендиктен, аны аттап өтүүгө, тепкенге болбойт.
Экөөлөп көтөрбөйт. Табытты көтөргөн сыяктуу болуп калат деген сактануу менен бешикти эки адам көтөргөн эмес. Ошондой эле аны экөөлөп бир убакта терметпейт.
Бешикке өбөктөбөйт. Наристе жаткан бешикке өбөктөп, күч салган туура эмес. Мындан сырткары, кичине балдардын тебелеп-тепсеп, үстүнө чыгып алып ойноосуна да жол бербеш керек.
Тышка чыкпай тургула. Баланы бөлөп жатканда эч ким сыртка чыкпаш керек. Баланын уйкусун алып чыгып кете
Маалыматтын булагы
[https://sputnik.kg/longread/20210318/1051785372/beshik-tarykh-kochmon.html Бешик жана анын тарыхы. Sputnik Кыргызстан]
Аймак
Аймак - жер бетинин өзүнө мүнөздүү табигый, ошондой эле адамдын таасиринен пайда болгон касиеттери жана ресурстары бар белгилүү бир бөлүгү. Айрым чет өлкөлөрдүн административдик-аймактык бирдиги (мисалы, Монголияда, Тувада, Бурятияда, Дагстанда). Башка тилдерде аймак - уруу, урук-тукум, эл-журт (фарсы, эвенк, якут), кыштак, маала, коом (азербайжан), айылдын чети (татар, мари), көп (башкырт) деген маанилерди берет.
Таптар
Таптар – жалпы кызыкчылыктарга жана баалуулуктарга ээ коомдук, салыштырмалуу туруктуу социалдык топтор (мисалы:, дыйкандар, жумушчулар, буржуазия, орто таптары ж. б.). Таптар жана таптык күрөш тууралуу концепциялар Европада 19-кылымда кеңири жайылтылган (Сен-Симон, О. Тьерри, Ф. Гизо ж. б.). К. Маркс менен Ф. Энгельс таптардын бөлүнүшүн өндүрүштүн белгилүү бир ыкмалары менен байланыштырышкан жана таптар күрөшүн тарыхты кыймылдаткан күч деп эсептөө менен пролетариатка буржуазияны күч менен кулатып, тапсыз коомду курууга жөндөмдүү тарыхый миссияны таңуулашкан (Марксизм, Социализм). Социологияда коомду таптарга жана социалдык топторго (курактык, экономикалык, кесиптик, статустук ж. б.) бөлүүнүн ар кандай критерийлери сунуш кылынган (Социалдык стратификация, Катмар, Социалдык статус). Азыркы коомдо коомдук эмгектин бөлүнүшү, менчик мамилелери ж. б. факторлорго байланыштуу социалдык дифференциация менен интеграция процесстеринде өз ара кызматташтык, атаандаштык же келишпестик мамилелерде болгон көп сандаган катмарлар менен топтор пайда болушат; бул катмарлар менен топтор жалпы жонунан демократиялык принциптердин негизинде жөнгө салынышат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Үсөнбаев, Замирбек
1978-ж. КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 1968-жылдан Кыргыз мамлекеттик филармониясында иштейт. 1991-жылдан филармониядагы «Эл шайырлары» фольклордук тобунун көркөм жетекчиси. Ошол эле мезгилде 1991-жылдан Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунда акындык өнөр боюнча сабак берет. Чыгармачылыгын мектепте окуп жүргөндө эле өздүк-көркөм чыгармачылык кароолоруна катышуу менен 12—13 жаштарында баштаган. Эл алдына ырдап чыккан алгачкы ырлары — атасы Алымкул Үсөнбаевдин «Кыргыз элим» жана Р. Шүкүрбековдун «Жер жөнүндөгү термеси» болгон. Үсөнбаевдин талантынын калыптанышына атасы Алымкул төкмөнүн, айрыкча энеси Назимдин таасири өтө күчтүү болгон. Ал Т. Тыныбеков, Э. Турсуналиев, М. Таранчиевдердин үлгүлүрүн алган. Э. Турсуналиев, А. Айталиев, Т. Абдиевдер менен ырдашып, айтыш өнөрүн алга сүрөп келе жаткан акыпдардын бири. Өзүнүн «Комузчуларга», «Улууларды эскерүү», «Жаштар жөнүндө терме», «Нан жөнүндө» жана башка чыгармалары бар. Токтогулдун, Эшмамбеттин, Жеңижоктун, Алымкулдун, Калык, Осмонкул, Ысмайылдардын чыгармаларын, термелерин, айтыштарын аткарат. «Замирбекгин ырлары» (1986) аттуу ырлар жыйнагы жарык көргөн. Үсөнбаев Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты (1979), Бүткүл дүйнөлүк жаштар жана студенттер фестивалынын дипломаты (1985). Мурдагы СССРдин аймагыпан сырткары, АКШда, Японияда, Кытайда, Швецияда, Түркияда жана башка өлкөлөрдө гастролдо болгон.
Айрым шилтемелер
Кыргыз эл артисти Замирбек Үсөнбаев: «Эне тилге кандай кам көрүлсө, улуттук маданиятка дагы ошондой камкордук керек» "Менин кызматта отурганыма кээ бирөөлөрдүн ичи тарып жаткандыр…" "Кырк жашка чейин калем кармаган жокмун"
Хэйлдон (Нү-Жерси)
Хэйлдон (Нү-Жерси) (Haledon) — Нү-Жерси штатынын Пассеик округуна караган АКШ шаары.
Түбөлүк кыймылдаткыч
Түбөлүк кыймылдаткыч– сырттан энергия албастан чексиз убакыт иштей алат деп элестетилүүчү кыймылдаткыч (1-типтеги Түбөлүк кыймылдаткыч). 1- типтеги Түбөлүк кыймылдаткычтын идеясы энергиянын айлануу жана сакталуу законуна каршы келет жана аны жүзөгө ашырууга мүмкүн эмес. Механикалык Түбөлүк кыймылдаткычтын биринчи долбоору 13-к-га таандык (Виллар де Оннекур, 1225-ж; Пьер де Марикур, 1269-ж; Франция). Түбөлүк кыймылдаткычты жүзөгө ашыруунун көп кылымдык жемишсиз аракеттеринин натыйжасында 18-к-дын аягында окумуштуулардын арасында аны куруу мүмкүн эместиги жөнүндө ишеним чыңдалып, 1775-ж. Париж ИА Түбөлүк кыймылдаткычтын долбоорлорун кароодон баш тартышкан. 19-к-дын ортосунда энергиянын сакталуу жана айлануу закону тастыкталышы менен Түбөлүк кыймылдаткычты жүзөгө ашыруунун принципиалдуу мүмкүн эместиги далилденген. Түбөлүк кыймылдаткычтын сунуш кылынган моделдеринин арасында кандайдыр бир массивдүү нерсе туюк жол бойунча которулган механикалык Түбөлүк кыймылдаткычтар кеңири таралган. Жолдун кайсы бир бөлүктөрүндө (төмөн түшкөндө) нерсе жумуш аткарат, ал эми башка бөлүктөрүндө (жогору көтөрүлгөндө) нерсени которуу үчүн сырттан энергия талап кылынат. Мындай механизмдер аларга алгач ишке киргизилген кезде берилген кинетикалык энергиянын баштапкы запасынын эсебинен гана жумуш аткара алышат, качан бул энергия сарпталып бүткөндөн кийин Түбөлүк кыймылдаткыч токтойт. Түбөлүк кыймылдаткычтын бир катар татаал долбоорлорунда механикалык энергия энергиянын башка түрлөрүнө (электрдик, жылуулук ж. б.) айланып кетет. 1-типтеги Түбөлүк кыймылдаткыч менен катар, 2-типтеги Түбөлүк кыймылдаткычтар да каралган, алар курчап турган нерселерден (океандан, аба атмосферасынан ж. б.) алынган жылуулукту толугу менен жумушка айландыра алуучу, мезгилдүү иштөөчү машина катары элестетилген. Бул учурда чөйрө менен Түбөлүк кыймылдаткычтын суммардык энтропиясы азаюуга тийиш, бул болсо термодинамиканын 2-башталышына карама-каршы келет. Түбөлүк кыймылдаткычтардан энергиянын табигый запастарынын (Күн, атомдор ичиндеги ж.б. энергия) эсебинен иштөөчү «жалган» Түбөлүк кыймылдаткычды айырмалоо зарыл. Мындай механизмдер тетиктери керектен чыкканга чейин өтө узак иштейт, бирок аларды Түбөлүк кыймылдаткыч деп эсептөөгө болбойт.
Хэйлдон (Нү-Жерси)
Калкы - 8318 киши. Болжолдуу аянты - 3.0 км². FIPS коду — 34-29070.
Аньга
Аньга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тулом дарыясынын оң жээгинен 39 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Метатил
Метатил (грекче metf – кийин, аркылуу жана тил) – табигый тилден айырмаланган, илим жана техниканын жетишкендиктери аркылуу түзүлгөн «экинчи» тил. Тил илиминде «кийинки, экинчи тил» деген түшүнүктү берет. Метатил адегенде математика жана логика илиминде пайда болгон. Метатил пикир алышуунун каражаты катары тил таануунун ар түрдүү аспектилеринде колдонулат.
Жаңы-Чек (Чүй району)
Жаңы-Чек (Жаңы-Чек) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Чүй районундагы айыл. Сайлык айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 303 киши.
"Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты сүрөтчү-коюучу" номинациясы
"Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты сүрөтчү-коюучу" номинациясы (англ. The Academy Award for Best Production Design) - тасмадагы эң мыкты коюучу сүрөтчү жетишкендиктерге ыйгарылат. Номинациянын түп нуска аталышы "Эң мыкты коюучу сүрөтчү" (англ. Best Art Direction) болчу бирок 2012-жылы "Оскар" сыйлыгынын 85чи сыйлык тапшыруу аземине карата азыркы аталышына өзгөртүлгөн. Бул өзгөрүүдөн улам Кинематографиялык искусство жана илимдер академиясынын Коюучу сүрөтчү бөлүмү Дизайнерлер бөлүмү деп аталган.
Асаналиев, Байтемир
Асаналиев, Байтемир (1940) - акын, котормочу, журналист. 1940-жылы 10-ноябрда Тянь-Шань районуна караштуу Чет-Нура кыштагында туулган. Өз айылындагы жети жылдык мектептен, Нарын шаарындагы №1 Токтогул атындагы орто мектептен окуган. 1963-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн. Мектепте окуп жүргөндө гезиттерге макалаларын, студент кезинде алгачкы ырларын мезгилдүү басма сөз беттерине жарыялаган.
1963–1965-жж. Нарын шаарындагы мектептерде мугалим, республикалык басма сөз боюнча комитетте редактор, 1966-жылдан «Мектеп» басмасында редактор, улук редактор, 1979–1986-жж. башкы редактор, 1986–1987-жж. «Кыргызкитеп» соода бирикмесинде бөлүмдүн начальниги, 1987–1991-жж. «Кыргызфильм» киностудиясынын котормо кино бөлүмүндө редактор жана улук редактор кызматын аткарган. 1991-жылдан «Байчечекей» журналында жооптуу катчы болуп иштеп келүүдө.
Алгачкы балдарга арналган «Жаз боегу» ырлар жыйнагы 1967-жылы жарык көргөн.
Б.Асаналиевдин ырлары азербайжан, казак, литва, тажик, түркмөн, чех ж.б. тилдерге которулган.
1975-жылдан Жазуучулар союзунун, 1973-жылдан Журналисттер союзунун мүчөсү.
1976-жылы СССРдин «Басма сөз отличниги», 1982-жылы «Кыргыз ССРинин Эл агартуусунун отличниги» төш белгилери менен сыйланган. 1997-жылы Тоголок Молдо атындагы адабий сыйлыктын лауреаты деген наамы ыйгарылган. 2001-жылы ал «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери» деген ардактуу наамга татыктуу болгон.
2006-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
Кыргыз тилинде
Жаз боегу: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1967. – 48 б.
Булак күүсү: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1970. – 58 б.
Кыял сапары: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1974. – 136 б.
Ойлонуу: Ырлар. – Ф.: Адабият, 1990. – 126 б.
Табышмактар. – Б.: Учкун, 1996. – 14 б.
Балдар неге күлүштү?: Ырлар, табышмактар, калптар, аңгемелер. – Б.: Кыргызстан, 1998. – 80 б.
Күздө ачылган гүлдөр. – Б.: Бийиктик, 2002. – 160 б.
Айбанаттар паркында: Ырлар, табышмактар. – Б.: Бийиктик, 2004. – 88 б.
Орус тилинде
Край, в котором я живу: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 80 с.
Краски весны: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1981. – 25 с.
Тынч океан куштумшугу
Тынч океан куштумшугу (лат. Sebastes alutus) — деңиз алабугаларынын бир түрү.
Асаналиев, Байтемир
Котормолору
Тургенев И.С.. Түркөй: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1968. – 48 б.
Мар Е.П. Найзадагы желек: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1969. – 200 б.
Титов В.А. Ажалды ардантып: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1971. – 188 б.
Чуковский К.И. Эр жүрөк Персей: Эки жомок. – Ф.: Мектеп, 1972. – 24 б.
Барто А.Л. Кышкы токойдон гүл терүү: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 91 б.
Нгуен Динь Тхи. Алга карай, чабуулга!: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 19781. – 188 б.
Калиев С. Салам сага, мектебим!: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1983. – 72 б.
Исаковский М.З. Лирика: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1986. – 56 б.
Цыден-Жап Жимбиев. Адамдын ысмы. Ырлар: Мектеп жашындагы кенже балдар үчүн. – Ф.: Адабият, 1988. – 64 б.
Нейтрон жылдызы
Нейтрон жылдызы (neutron star) – чоң массадагы жылдыздар эволюциясынын акыркы стадиясынын бири.
Нейтрон жылдызы нейтрон, протон жана ядродон турат. 1932-ж. Л. Д. Ландау нейтрон ачылгандан кийин нейтрон жылдызынын болуу мүмкүндүгүн көрсөткөн. Бул жылдыздар өтө жаңы жылдыздардын жарк этишинен пайда болушу мүмкүн. Нейтрон жылдызынын энергиясынын ички булагы жок. Анын жаркырактыгы айлануунун кинетикалык энергиясынын жана муздоо ылдамдыгынын азайышы менен аныкталат. Бул жылдыздардын теңсалмактуу туруктуу абалдагы массасы 2•1030 кгдай, радиусу ~20 кмче, тыгыздыгы 2•1017 кг/м3, басымы 1030–1031 кг/м2, айлануу мезгили 10– 3секга барабар.
Кичи Киня (Кина куймасы)
Кичи Киня — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Киня дарыясынын сол жээгинен 6,1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коморлор
Коморлор - Африкадагы бир мамлекет. Борбору – Морони шаары (Нгазижа аралында).
Негизги маалымат
Коморлор – Бириккен Улуттар Уюмунун (1975-жылдан), Эл аралы Валюта Фонду (1976), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1976), Араб өлкөлөрү лигасынын (1993) жана Африка Союзунун (1975; 2002-ж. чейин ОАЕ) мүчөсү.
Тарых
Анжуан аралында калк б. з. 5-кылымда эле отурукташкан. Архипелаг 12-кылымда Килвы султандыгынын (Танзаниянын аймагында арабдар уюштурган) бийлигинин астында болгон. Арал жөнүндө алгач 1598-ж. голландиялык саякатчы К. Хаутман жазган. 1600-ж. Африкадан, Чыгыш Араб өлкөлөрүнөн, Индонезия жана Мадагаскардан элдер көчүп келип отурукташа баштаган. 15-кылымдан 19-кылымга чейин мусулмандардын ээлиги болуп келген. 1912-ж. Франциянын колониясы деп расмий жарыяланган. 1946-ж. Франциянын «деңиздеги алыскы аймагы» статусун алган. 1975-ж. арал көз каранды эместикке ээ болуп, бирок Майотта аралы Франциянын бийлигинин астында калган. 1978–79-жылдары бир нече жолу мамлекеттик төңкөрүштөр болгон. 1978-ж. октябрда жаңы конституция кабыл алынып, Комор аралдары Ислам Республикасы (ФИРКО) аталган. 2007-ж. кайрадан шайланган президент аралдардын баарына көз каранды эместикти берген. Комор аралдары – агрардык өлкө.
Экономикасы чет өлкөлүк жардамга көз каранды. Жардамды негизинен Франция, Япония, Сауд Арабиясы, Бириккен Араб Эмирликтери жана Кувейттен алат. Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 1,26 млрд доллар (2007; аны киши башына бөлүштүргөндө 1100 доллардан туура келет), андагы айыл чарба секторунун үлүшү 40%, өнөр жайыныкы 4%, тейлөө чөйрөсүнүкү 56%. Өнөр-жай начар өнүккөн. Эфир май, копра, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт. Самын кайнатылат. Сыртка эфир майын (иланг-иланг, жылына 45 тга жакын эссенция алынат, дүйнөдө 1-орунда), чеге гүл (дүйнөдө 4-орунда), ваниль (6-орунда), кокос пальмасы (Мвали аралында; 77 миң т, жаңгагы), корица (татымал), кофе жана какао чыгарат. Керектөөлөрү үчүн банан, маниок, күрүч, таро, батат, ямс, жүгөрү жана бал камыш өстүрүлөт. Аймагынын 7%ин жайыт ээлейт. Бодо мал, эчки, кой жана эшек асыралат. Балык кармалат. Жыгач даярдалат. 2006-ж. 20 млн кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Айыл чарба продуктулары экспорттолот. Автомобиль жолунун узундугу 880 км (анын ичинде 673 кми асфальтталган). Негизги порттору: Морони, Муцамуду. Деңиз соода флоту 144 кемени камтыйт (анын ичинде 70и башка өлкөнүн желеги менен жүрөт). Морони шаарында эл аралык аэропорт бар. Туризм өнүгүүдө (жылына 20 миң турист келет). Негизги сырткы соода шериктештери: Нидерланд, Франция, Италия, АКШ, Сингапур, Түркия жана Пакистан.
Миңбай Айманбетов
Айманбетов Миңбай (1930, Нарын облусу, Кочкор району, Акжар кыштагы - 1997, Бишкек) - медицина илимдеринин доктору (1971), профессор (1972). Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1984), КРнын эмгек сиңирген дарыгери (1995). КММИни (1954), аспирантурасын (1957) бүтүргөн, ошол эле жерде ассистент (1957-66), улук илимий кызматкер (1966-68), доцент (1968-72) болуп иштеген. Негизинен органдар менен ткандардын регенерация жана трансплантация проблемаларын изилдеген. Эмгектери: Регенерация нервов. Ф., 1960; Трансплантация и регенерация органа. Ф., 1975; Проблемы эхинококкоза в Киргизии. Ф., 1989; Биологическая несовместимость при гемотрансплантации периферического нерва. М., 1971.
Нереида (планета жандоочусу)
Нереида (Nereid) – Нептундун 2-жандоочусу, анын Нептундан орточо алыстыгы 5,6 млн. км, диаметри 300 кмдей.
Нереиданы 1949-жылы Ж. Койпер ачкан. Ал чоң жарым огу а = 5570 миң км, эксцентриситети е = 0,75 болгон созулган орбита бонча кыймылда болот. Нереиданын айлануусунун сидерикалык мезгили 360 суткага барабар.
Эски любино (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты үн монтаж" номинациясы
"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты үн монтаж" номинациясы (англ. The Academy Award for Best Sound Editing) - жыл сайын тасманын эң мыкты же уккулуктуу үн жасоосуна же үн монтажына ыйгарылат. Үн эффекттерди (фоли сыяктуу) жасоо "үн монтажи" деп аталат. Бул номинацияга тасма үн монтажга жооптуу болгондор жана кээ бир учурларда үн коздоочулар татыйт.
Беш кеште
«Беш кеште жыйдың жүгүңө, Береке кирди үйүңө» (Жеңижок (Өтө) Көкө уулу).
Dream Works
Dream Works Pictures (Dream Works SKG, Dream Works Studios же DreamWorks катары таанымал, Storyteller Distribution Co., ЖЧК аркылуу иш жүргүзөт) - Amblin Partners компаниянын тасма чыгаруучу америкалык фирма белгиси. Студия башында өзүнүн жана башкалардын тасмаларынын жайылтуусу менен өз алдынча иштечү. Ал ар бирөо өз алдынча 100 миллиондон ашык кассалык чогултууларды топтогон 10 тасма чыгарган. 2016-жылдын октябрынан тартып DreamWorks тасмалары Universal Pictures аркылуу жайылтылган.
Беш кеште
Бул — өрмөчүлүктө буюмга көркөм түр түшүрүүнүн бир ыкмасы. Өрмөк согуп жатканда жипти сыйдалап илип кетүү. Жүндөн жипти ичке кылып ийрип, чыйрак чыйратып, түрдүү түскө боёп алат. Өрмөктү болсо, адаттагыдай эле курат. Анын эни жасалуучу буюмга карай ар кандай келет. Мында өрмөктүн «эришин» актай согуп баратканда уз түрдүү жиптин бирөөсүн үстүңкү эриш жипке илип-чала тыкан байлай барат. Бул кадимки «көптүрмө сайма» менен бүткөндөй көрүнөт. Мында «адыргыны» көтөрүп, «кылычты» согуп, «аркакты» кайра өткөрүп туруп, берки түр жиптерди үстүңкү жипке байлап турат. Өрмөкчүлөр боз үйдүн боо-чууларын, куржунду, ат жабууну, туштукту, шалчаны жана башка ушул өңдүү жасалга буюмдарын аруулата кармай алышат.
Dream Works
Dream Works долбоору 1994-жылы башталган, аны Стивен Спилберг, Жеффри Каценберг жана Дэвид Геффен (чогуу SKG) Голливудта жаңы студия ачуу максаты менен негиздешкен, алар компаниянын 72% үлүшүнө ээ. Учурда, Dream Works студиясы Universal Studios кеңсесинин тышында иш жүргүзөт. 2005-жылдын декабрында негиздөөчүлөр студияны Paramount Pictures компанияга таандык болгон Viacom медиаконгломератына сатууга макул болушкан. Сатуулар 2006-жылдын февралында аяктаган (учурдагы аталышы: DW Studios L.L.C.). 2008-жылы, Dream Works Paramount менен кызматташтыкты токтотууга ниетин билдирип индиялык Reliance ADA Group компаниясы менен тасма чыгаруу боюнча 1,5 миллиард доллардык келишимге кол койгон. Reliance компаниясы Dream Works SKG студиясын көз карандысыз Dream Works Studios студиясына айлануусуна 325 миллион доллар каржылаган. J. P. Morgan Securities Entertainment Industries group корпорациясынын мурунку директор-башкаруучусу Кларк Халлрен жана Алан Ж. Левин (J. P. Morgan Entertainment Advisors) компанияны кайрадан түзүү боюнча иштеген Reliance компаниясынын тобуна башчылык кылган. Кийинки жылы Dream Works Walt Disney Studios менен тасма жайылтуу боюнча макулдашуу түзгөн, ал макулдашуу боюнча Disney компаниясы Dream Works тасмаларын Touchstone Pictures компаниясы аркылуу жайылтууга милдеттүү болгон, бул келишим 2016-жылга чейин уланган. 2015-жылы Amblin Partners компаниясы түзүлгөн соң студия Universal Pictures менен тасма жайылтуу боюнча келишимге кол койгон.
Dream Works студиянын мультфиьм чыгаруучу сектору 2004-жылы DreamWorks Animation катары иштеп баштаган, ал учурда Dream Works компаниянын фабрика маркасы, ал эми 2016-жылдын августунан баштап NBC Universal компаниянын туундусу болгон. Спилбергтин компаниясы Universal Studios уруксаты менен Dream Works компаниянын фабрика маркасын колдонууда.
Каракол өрөөнү (Кыргыз Ала-Тоо)
Каракол өрөөнү – Кыргыз Ала-Тоосу жана анын тармактары Орто-Тоо, Бакай-Таш, Кошой-Таш тоолорунун аралыгында, Талас районунун аймагында. Каракол суусунун агымы менен кеңдик багытында 99 кмге созулат. Туурасы 7 км. Өрөөн деңиз деңгээлинен 1600–3000 м бийиктикте жатат. Курчап жаткан тоолордун чокулары өрөөндүн таманынан 1300–1600 м көтөрүңкү жатат. Өрөөндүн башы кууш капчыгай, Орто-Тоо менен Бакай-Таштын аралыгында 10–12 кмге кеңийт, андан ары батышка карай бир аз кууштап, аяк жагында кайра кеңейип, Талас өрөөнүнө чыгат. Өрөөндүн таманы төртүнчүлүк мезгилдин кум, шагыл, чопо шилендилеринен, тоо капталдары ортоңку палеозойдун андезиттүү жана базальттуу порфирит, туф жана башка тектеринен турат. Климаты мелүүн континенттик; июлдун Орточо температурасы 13–14°С январдыкы –1... –8°С, жылдык жаан-чачыны 300–450 мм. Өрөөндүн таманына талаа жана шалбаалуу талаа, жайылмаларда шалбаалуу токой, тоо капталдарына талаа (2700 мге чейин), шалбаалуу талаа жана шалбаалуу токой (2700–3000 м), субальп жа альп шалбаасы, шалбаалуу талаа (3500 мге чейин), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафт зоналары мүнөздүү. Жайыт, чабынды, батышы айдоо катары пайдаланылат. Өрөөндө Талас районунун Көпүрө-Базар, Арал, Үч-Эмчек кыштагы жайгашкан.
Беш кеште
Беш кеште, бул — өрмөкчүлүктүн саймасы. Мындай үлгүнү Түштүк Кыргызстандын Ноокен, Базар-Коргон, Ноокат, Баткен, Кадамжай, Алай, Алай-Куу, Кетмен-Төбө, Жаңы-Жол, Ала-Бука, Чаткал тарабында жашаган уздар арбын жасашат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Жатындын түшүшү
Жатындын түшүшү аялдын ички жыныс органын кадимки абалда кармап туруучу жамбаш чарасынын булчуңдары бузулганда жана тонусу начарлаганда болот. Демейде жатын байламтасынын жана ич чыңалтмасынын алдыңкы булчуңдарынын начарлашы менен коштолот. Көбүнчө улгайган, көп төрөгөн, чаты айрылган, төрөттөн кийин тез эле оор кара жумушка аралашкан аялдарда болот. Башында ал аялдын тынчын албайт. Эгерде дарыланбаса оору күчөйт. Ичтин төмөн жагы тартылышып, ооруп, бел, куймулчак ооруйт, бара-бара заара бөлүп чыгаруу бузулуп (жөтөлгөндө, бир нерсе көтөргөндө заарасын кармай албай калат), ич катат. Жатын менен жатын кыны толук түшүп калганда заара ушата албай калат. Түшкөн жатын, жатын кыны кыпчылып калып, кайра киргизүү кыйын болот. Аны көпкө төшөктө жатып гана, ордуна келтирүүгө болот. Мындай оорулуунун жалпы абалы начарлап, эмгекке жарамдуулугун көпкө жоготот. Жатындын түшүшүн алдын алуу үчүн жыныс органдарынын ылдыйлаганы байкалганда дароо врач-гинекологго кайрылып, анын көрсөтмөсүн (кара жумуш жасабай, айыктыруучу физкультура жасап, курсак чыналтмасы чоюлуп калганда бандаж кийүү) так аткаруу зарыл. Жатыны түшкөн аялдар операция жасаткандан кийин төрөсө болот. Операция жасоого мүмкүн болбосо жатын шакекчесин кийип жүрүү сунуш кылынат. Шакекчени врач тандап коёт. Аны койгондон кийин күндө жатын кынын жууп, ай сайын врачка көрүнүп туруу керек.
Ооруну алдын алууда төрөттөн кийин аялдар өзүн (к. Төрөттөн кийинки мезгил) жакшы сактап, оор кара жумуш жасабай, жамбаш чарасынын, курсактын булчуңдарын чыңдоочу гимнастикалык көнүгүүлөрдүн, төрөттөн айрылган чаткаякты убагында тигүүнүн мааниси чоң.
Матра (Зилайыр району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шакек жашырмай
Шарты
Оюнчулардын саны 10—15 киши.
Оюн аянтчада, бөлмөдө, боз үйдө, сахнада өткөрүлөт.
Оюнда шакек колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар тегерек болушуп отурушуп, оюнга жетекчи шайлашат. Андан кийин шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Катышуучулар баштарын ийишип, алакандарын бириктирип отургандан кийин жетекчи шакекти бириктирген алакандарынын ортосунда кысып кармап, отурган оюнчулардын бардыгынын алакандарынын ортосунда муундан, манжалардын учуна каратып колдорун тартып жатып, шакекти билдирбей бирөөсүнүн колуна таштайт. Ошентип бардыгын тегеренип чыккандан кийин, отургандардын бирөөсүнөн шакек кимде экенин сурайт. Ал оюнчу ордунан турбай, башын көтөрүп, отургандарды бир сыйра карап чыгып, шакек кимде экенин айтат. Эгерде шакек туура табылса, шакек ээси ырдап бергенден кийин, оюн жетекчисинин ролун аткарат. Эгерде туура табалбаса, табалбаган оюнчу өзү ырдагандан кийин оюн жетекчисинин ролун аткарат. Ал оюнчу колдоруна шакекти алып кайрадан оюнду баштайт. Ошентип, каалаган убакытка чейин уланат. Шакекти көп ирет туура тапкан оюнчу жеңүүчү болот.
Оюндун эрежеси
Баштарын көтөрүп шыкаалап кароого, айтууга, ырдабай коюуга, чурулдоого, шакекти алмаштырууга болбойт.
Педагогикалык мааниси. Тапкычтыкка, көңүл коюуга, тартипти сактоого, ырдоого үйрөтөт.
Тумшук баштуулар
Тумшук баштуулар (лат. Rhynchocephalia) — сойлок жандыктардын түркүмү.
Өрмөчү
Өрмөчү (өрүм) өнөрүнүн чебери.
Каракол өрөөнү (Түндүк Теңир-Тоодо)
Каракол өрөөнү – Түндүк Теңир-Тоодо, Тескей Ала-Тоонун Түндүк капталында, Каракол суусу аккан багыт боюнча түштүктөн түндүккө карай 35 кмге созулат. Ак-Суу жана Түп райондорунун аймагында. Таманынын жазы жери 3–4 км (Каракол шаарынын түштүгүндө), кууш жери 700– 1000 м, таманынын басымдуу бийиктиги 2300–2700 м. Өрөөн байыркы мөңгүнүн аракетинен пайда болгон. Өрөөндүн башы тепши сымал, анда ири мөңгүлөр бар. Караколдун ортоңку жана төмөнкү бөлүгү кууш, капталдары бир аз жантайыңкы капчыгайды түзөт; тоо капталдарында ири карагай токойлору кездешет. Өрөөндүн ландшафтында шалбаалуу талаа, бийик чөптүү шалбаа алкактары басымдуу. Өрөөндүн тоодон чыга беришинде Каракол шаары орун алган. Жайыт; илимий жана рекреациялык мааниси чоң.
Тыналиева Алымкан
Тыналиева Алымкан - акын.
Акын Алымкан Тыналиева Кемин районунун Алмалы айылында 1946-жылы туулган. 1964-жылы Фрунзе шаарындагы №3 мектеп-интернатын аяктаган. 1964–1976-ж. КМУнун филология факультетинде сырттан окуган. Эмгек жолун Кыргыз телерадиокомитетте машинистка болуп иштеп баштаган. 1973–1977-жж. музыкалык редактор, 1992-жылга чейин «Кыргызстан аялдары» журналында кызматкер болуп иштеген. ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Перзент: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1976. – 36 б.
Аруу жаз: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1982. – 56 б.
Беш түлүк: Ырлар. – Ф.: Адабият, 1990. – 157–208- б. (Жамаат менен бирге).
Күн ызаат: Ырлар. – Ф.: Мектеп. – 52 б.
кайтыш болду биздин женебиз 2022 жыл 3-февраль
Турусбеков Жусуп
Турусбеков Жусуп (24-декабрь 1910-жылы, Жетисуу облусу, Күн-Батыш айылы — 1944 жылы, Калинин фронту) — кыргыз советтик поэти, драма жазуучусу. Совет жазуучуларынын биринчи жыйынына катышкан.
Өмүр баяны
Акын жана драматург Жусуп Турусбеков Ысык-Көл облусунда Тоң районунда Куч-Батыш айылында 1910-жылы туулган.1916-жылы Үркүндө  ата-энеси менен кошо Үч-Турпанга чейин барып кайткан Жусуптун балалыгы алгач жокчулукта,кийинчирээк ага кошул-ташыл жетимчиликте отуп,ар кайсы туугандарынын колунда чонойгон экен.
1922-жылы Ж.Турусбеков Түп районундагы айыл чарба техникумуна алынып, окуй баштайт. Казак, татар, орус адабияттары менен таанышып, 1929-жылы «Кызыл Кыргызстан» гезитинин редакциясында корректор болуп иштейт. 1929–1930-жж Тверь шаарындагы советтик-партиялык мектепти ийгиликтүү бүтүрүп, «Кызыл Кыргызстан» гезитинин бөлүм башчысы, кыргыз театрынын директору, «Ленинчил жаш» гезитинин редактору, Кыргызмамбастын редактору, Жазуучулар союзунун консультанты болуп иштеген. Улуу Ата Мекендик согуш башталганда Жусуп өз ыктыяры менен согушка кетип, 1943-жылы Калинин облусундагы фронтто курман болгон.
Чыгармачылыгы
Ж.Турусбековдун чыгармачылык иши «Кызыл Кыргызстан» гезитинде иштеп жүргөндө башталган. 1928-жылы анын калемине таандык ырлар гезит бетине айрым чыга баштайт. 1932-жылы «Жусуптун ырлары» деген биринчи ырлар жыйнагы басылып чыгат. Драматург катары тааныткан «Ажал ордуна»драмасы, «Айчүрөк» операсынын либреттолору 1939-жылы Москвада өткөн Кыргыз искусствосунун декадасында көрүүчүлөрдүн жакшы баасына татый алган.
Котормочулук өнөрү
А.С.Пушкиндин «Каменный гость», Г.Гейненин А.Безыменскийдин ж.б. ырларын кыргыз тилине которгон. 1934-жылы СССР Жазуучулар союзуна мүчө болгон.
Сыйлыктары
«Ардак белгиси» орденинин ээси. Ж.Турусбековдун ысмы республикабыздагы шаарлардын, айылдардын библиотекаларына, мектептерине, көчөлөрүнө коюлган.
Кыргыз тилинде
Шайыр жаштар: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1933. – 60 б.
Ажал ордунда: 8 сүрөттүү драма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1935. – 64 б.
Тандалмалуу ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1935. – 108 б.
Беш-Мойноктогу окуя: Үч сүрөттүү драма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1937. – 16 б.
Ажал ордуна:Поэма. (Эр жигит эл четинде, жоо бетинде). – Ф.: Кыргыз-мамбас, 1938. – 56 б.
Айчүрөк. 6 сүрөттүү операнын либреттосу. – Ф.: Кыргызмамбас, 1939. – 51 б.
Ленин жолу: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1950. – 105 б.
Тандалган чыгармалар: Ырлар, поэмалар жана котормолор. – Кыргыз-мамбас, 1953. – 220 б.
Чыгармаларынын жыйнагы: Ырлар, либретто, пьеса, котормолор. – Ф.: Кыргызмамбас, 1957.– 102 б.
Тандалган чыгармалар: Ырлар, поэмалар жана котормолору. – Ф.: Кыр-гызмамбас, 1957. – 303 б.
Ленин жолу. – Ф.: Кыргызмамбас, 1964. – 13 б.
Ленин жолу: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Мектеп, 1967. – 100 б.
Чыгармалар бир томдук. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 327 б.
Ук, жер жүзү: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 59 б.
Мекен: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1975. – 28 б. Тандалмалар: Ырлар жана драма. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 300 б.
Ленин жолу: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 92 б.
Орус тилинде
Ленинский путь: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956. – 81 б.
Пуля и песня. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 88 б.
Ленинский путь. – Ф.: Кыргызмамбас, 1964. – 13 б.
Котормолору
Пушкин А.С. Таш конок. – Ф.: Кыргызмамбас, 1937. – 48 б.
"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты үн" номинациясы
"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты үн" номинациясы (англ. The Academy Award for Best Sound Mixing) - тасманын эң мыкты же уккулуктуу үн монтажына жана жалпысынан үн монтажын жасаган билгичке же кайрадан жаздырылган аралаш музыкага ыгарылат. Бул номинация "Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты үн монтаж" номинациясына (англ. Academy Award for Best Sound Editing) окшош. Астында берилген тизмеде сыйлыктын жеңүүчүлөрү биринчи көрсөтүлүп, артынан талапкерлердин аттары жазылган.
New Line Cinema
New Line Cinema (кырг. сөзмө-сөз: "‘жаңы линия’ тасма жайылтуучу компаниясы") – 1967-жылы Роберт Шайе тарабынан тасма жайылтуучу компаниясы катары негизделген, кийин көз карандысыз тасма студиясына айланган, Warner Bros. Entertainment компаниясынын тасма чыгаруучу фирма белгиси. New Line Cinema 1994-жылы Turner Broadcasting System телевизиондук желенин курамына кирген, кийин, 1996-жылы Тернер Time Warner менен бириккен, 2008-жылы Warner Bros. Entertainment ири компаниясына кошулган. Учурда New Line Cinema фирма белгисинин тасмалары Warner Bros. компаниясы аркылуу жайылууда.
Кыдынов, Молдокерим
Кыдынов Молдокерим (1928-ж. т., Чүй району, Алчалы айлы)— химик, химия илимдеринин доктору (1971), профессор (1973). 1951-ж. Кыргыз мамлекеттик педагогика институтун бүтүргөн. 1965—75-ж. Кыргызстан ИАнын Органикалык эмес жана физикалык химия институнун директорунун илимий иштери боюнча орун басары (1960—65) жана директору. 1962-жылдан органикалык эмес заттары синтездөө лабораториясына жетекчи. Анын илимий иштери жаратылыш туздарынын физикалык химиясын үйрөнүүгө жана органикалык эмес заттарды, комплекстерди технологиялык жактан иштеп чыгууга арналган. Кыдыновдун 312 «илимий эмгеги (анын 7си монография), 12 автордук ойлоп чыгуу күбөлүгү бар. Медалдар менен сыйланган.
Мэрхы-Няркыль-Чор дарыясы
Мэрхы-Няркыль-Чор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Няркыль-Чор дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Батыш Ак-Суу жез кени
Батыш Ак-Суу жез кени Ысык-Көл районунда, Ак-Суу суусунун баш жагында, деңиз деңгээлинен 3000–3300 м бийиктикте. 1971–75-ж. издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы силурдун диорит, сиенит-диорит дайкалары жана үстүнкү ордовиктин гранит-порфирлери жиреп чыккан ортоңку ордовик мезгилинин терриген-карбонат катмары менен түзүлгөн. Руда тулкулары акиташ кабатчаларынын интрузия менен кошулган гранат, гранат-магнетит скарн кабаттарында жайгашкан. Скарндагы руда тулкуларынын узундугу 50 мден 850 мге чейин, калыңдыгы 5 мден 20 мге чейин созулуп, магнетит, гематит, пирит, халькопирит, коргошун-цинк минералдарын камтыйт. Аз өлчөмдө касситерит, висмутин, вольфрамит, алтын кездешет. Пайдалуу компоненттердин өлчөмү төмөнкүчө: жез – 0,2–2,5%, коргошун – 1% чейин, цинк – 1%тен көбүрөөк, алтын – 3,1 г/m чейин. Руданын болжол ресурсу 18661 миң m, жездики 129830 m, алтындыкы - 7 m.
Этек кармашмай
Шарты
Оюнчулардын саны 6—8 киши.
Оюнга даярдануу
«Карышкыр» жана «эне» шайланат, калгандары «эненин» этегин кармашкандан кийин, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
«Карышкыр» чабуул жасап этек кармашкан оюнчуларды бирден тутуп алууга аракеттенет, «эне» болсо аларды «карышкырдан» коруйт, «Карышкырга» кармалган оюнчулар оюндан чыгышын, акыркы оюнчу кармалгыча күтүшөт. Акыркы оюнчу кармалгандан кийин башка «карышкыр» жана «эне» шайлашып оюнду кайрадан башташат. Ошентип каалаган убакытка чейин уланат. Аз убакытта кеп оюнчуларды кармаган «карышкыр» оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун эрежеси
«Карышкырды» урууга, тебүүгө, түртүүгө, кармалган оюнчуларга кайрадан оюнду улантууга болбойт.
Педагогикалык мааниси. Күч, ылдамдык, шамдагайлык тарбияланат.
Үмөт Түгөлбай уулу
Үмөт Түгөлбай уулу, Үмөт молдо [1883, Кара-Чоку деген жер (Арал колхозунун аймагы), Талас району — 1943, Кант району, Молдовановка түрмөсү] — алгачкы агартуучу, элдик табып, санжырачы, совет бийлиги үчүн активдүү күрөшүүчү. Атасы Түгөлбай ырчы, комузчу, жашоосуна тың дыйкан, энеси Такен сөзмөр, жамакчы, жомокчу, уз адамдар болгон. 7 жашында жетим калып, 9 жашында Чүйдөгү (Сокулук району, Асылбаш айылы) таякелерине келип, Нурхумбет молдодон окуган. 1896-ж. Таласка келип Сүйүнбай, Мааке молдолордон сабак алган. 1907-жылдан өз алдынча балдарды окута баштаган. 1912—13-ж. Олуя-Атадагы (азыркы Жамбыл ш.) дин мектебин бүтүрүп, атайын күбөлүгү менен катар бермет теспе сыйлык алууга татыктуу болгон. Мугалимдиги менен катар эле 1900-жылдардан баштап кыргыз тарыхын (санжырасын) чогулта баштаган. Ошол максатта 1915-жылдары Чүй тарапка келип, жолдогу айылдардын элин кара тумоо (чечек) каптап жатканын көрүп, орус дарыгерлерин ээрчип дарыгерликти, эмдөө жолдорун, чептен дары жасоону үйрөнгөн. 1917-жылдан баштап Октябрь төңкөрүшү орноткон жаңы заман жөнүндө насыйкаттоочулардан болуу менен, боз үй тиктирип, балдарды окута баштаган. К. Мифтаковдун жардамы менен 1921-ж. Кара-Чоку айылына эки класстык бөлүмдөн турган биринчи Кызыл мектеп ачкан. 1922-ж. Талды-Булак айылына анын демилгеси менен (кышын өзү куйган) мечит курулуп, 1923-24- жылдары пайдаланууга берилген. 1923-ж. Кара-Чокудагы анын мектебин өрттөп кетишкенден кийин, Көпүрө-Базар айлына келип мектеп ачып, бала окуткан. 1925—27-ж. Талды-Булакта боз үй тигип, балдарды окууга тарткан. Ал колхоз курулушуна да активдүү катышкан. 1930-ж. Талас кантонуна келген Н. С. Будённый менен жолугушуп, кыргыз жылкысынын асыл тукумун жакшыртуу максатында Шумкар-Уяда асыл тукум колхоз уюштурууга салымын кошкон. 1932—34-ж. кыргыз санжырасын, эл чыгармачылыгын изилдеп, алгачкы кыргыз илимпоздору, жазуучулары менен көп иштешкен (айрыкча К. Маликов менен). Калыгул, Молдо Кылыч, Жеңижоктордун көп чыгармаларын жатка билген, өзү да ыр жазган. 300дөй китеби бар китепканасы болгон. Кыргыз Республикасынын улуттук илимдер академиясынын архивинде анын өз колу менен жазылган 1600 бетке жакын (43 китепчеден турган) кол жазмасы (кыргыз санжырасы, чыгыш элдеринин фольклорунан кыргызча которгондору жана башка) сакталууда. Кийин табыпчылыкка оогон. 1934-ж. Талас кантонунун саламаттыкты сактоо бөлүмү «Элдик дарыгер» (фельдшер) деген күбөлүк берип, маяна төлөгөн. Эски тамын ремонттоп, айыл эли акысыз түшкөн мончо ачкан. Бейтап адамдын үйүн дөзинфекциялап, тамыр карман, дубалаган (гипноз), чептен жасаган дарыдармектерин кеңири пайдаланган. «Мектепке берилген жыгачтан мечит куруп, молдочулук кылып элден алат» деген арыздын шылтоосу менен 1941-ж. камакка алынып, актык кагазы колуна тийгенден кийин 1943-ж. Молдовановка түрмөсүндө каза болгон. Анын ысмы менен Арал айлындагы мектеп аталган.
Каракол-Төр мөңгүсү
Каракол-Төр мөңгүсү – Борбордук Теңир-Тоодогу татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Тескей Ала-Тоонун эң бийик чокусу Караколдун Түштүк капталынан орун алган. Көөлү суусунун алабында. Узундугу 8 км, аянты 13,1 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5000 м, этеги 3780 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4390 м. Абляциясынын аянты 3,5 км2. 1943–60-жылы 2,1 кмге тартылган, музу жукарып, тармактарынан ажыроодо. Мөңгүдөн Көөлү суусунун сол куймасы Каракол-Төр суусу агып чыгат.
Дарыларды сактоо
Дарыларды сактоо - Ар бир үй-бүлөдө үй аптечкасы бар. Эгер дары үйдө көпкө турса, алар күн нурунун, нымдын, жылуулуктун жана башка таасиринен бузулуп, кээде таасирсиз же уулуу продуктулар пайда болот. Ошондуктан дары сактоо эрежелерин колдонуу өтө зарыл. Бардык дарынын этикеткасы болот. Заводдон чыккан этикеткасында дарынын канча убакытка жарай тургандыгы белгиленет. Эгер ал мөөнөт берилбесе, аны 5 жылдан көп сактоого болбойт. Дарынын этикеткасында мындан башка сактоо шарты (салкын, күн тийбеген жерде сактоо) белгиленген. Дарынын этикеткасында «Уу», «Абайлап колдонгула», «Оттон сактагыла», «Балдардан сактагыла» деген жазуулар болсо, андай дарыларды өзгөчө шартта сактоо зарыл. Аптекада даярдалган дарыларды тез пайдалануу керек. Мисалы, көзгө тамчылатуучу дарылар, эритмелер, маңыздар аптекадан эки күндөн, эмульсия, суспензия 3 суткадан өтпөй, калган дарылар 10 күндүн ичинде алынышы керек. Маңыздар тез бузулат, бөлмө температурасында 2-3 күн, муздаткычта 5-6 күндөй сакталат. Маңыздар бузулганда чаңгылт болуп, үстүнө кебер калкып калат. Пенициллинден даярдалган эритмелер, дары майлар бат бузулат, аларды 7 -10 күндүн ичинде пайдалануу керек. Ар бир жарым жылда аптечкадагы дарыларды текшерүү зарыл. Эгерде дарылар этикеткасыз же жазуусу билинбей, ошондой эле сырткы көрүнүшү өзгөрүлсө, жарактуу мөөнөтү өтсө, аларды таштоо керек.
Дарыларды туура эмес сактоо кырсыкка учуратышы мүмкүн. Уулуу заттарды, ичилүүчү жана сыйпалуучу (балдардыкы өзүнчө) дарыларды өзүнчө бөлүп коюу зарыл. Үй аптечкасы үчүн атайын кулпулуу шкаф керек.
Цистоскопия
Цистоскопия (байыркы грек тилинен kystis — «табарсык») — цистоскоптун жардамы менен табарсыкты изилдөө ыкмасы.
Табарсыктын түрдүү ооруларын (өнөкөт цистит, табарсыктын шишиги, кургак учугу, ташы, жарасы), ошондой эле табарсыкка жакын жаткан жатын, простата бези, көтөн чучук жана башкаларынын сезгенүү жана шишик ооруларын билүүгө жардам берет. Цистоскоп табарсыкка сийдик чыгаруучу канал аркылуу киргизилет. Алардын бир нече түрү (катетрлөөчү, операцияда колдонулуучу, кароочу) бар.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Жами
Жами (جامی) — Жами аты менен белгилүү болгон Нуриддин Абдуррахман ибн Ахмад ибн Мухаммад атагы чыккан акын, мистик, суфий шейхи, дин таануучу, философ (793-жылы 24-абан айында Харгерд шаарында төрөлүп, (871-жылдын 27-абан айында Гератта дүйнөдөн кайткан).  Ал фарсы тилинде жазган классикалык позиянын акыркы муундарынан болуп саналат.
Өмүр баяны
Атасы тарабы ислам жылнамасы менен II-кылымдагы Мухаммад ибн Хасан Шибаниден бери белгилүү.
Диний ишеними
Нагшибандия тарикатынын негизинде жана Жаминин жазып калтырган кол жазмалары анын сунни жана ханафи агымынан экени айтпаса да айкын. Баардык суунилер сөзгө чебер, акындык талантка ээ болгондуктан  Жаминин да акындык шыгы бар болгон, бирок  кээ бирлери аны шиит деп эсептешсе кээ бирлери ашария жана шафиит мазхабын карманган деп билишкет.
Жами китептеринин биринде Улуу Пайгамбар жөнүндө хадистерди изилдеп чыгып, которуп андан соң азирети халифтерди жана  алардан кийин гана он эки имамды жазган.
Жаминин эмгектери
Жамиинин фарсы жана араб тилдеринде жазылган ондогон китеп, эмгектери жана макалалары биздин муунга эстелике калган.
* Жами өзүнүн чыгармаларын эки чоң жыйнакка бөлгөн
* 1. Газель, Касыда жана рубаилер сыяктуу үчилтик дивандары
* Ал эми дивандарын  өмүрүнүн акырында Хосроу Пахлавиден үч бөлүмдөн турган
* а) Жаш кези
* б)Жашоосу
* в)Өмүрүнүн акыры
Жами бул чыгармасынын газалдары менен касыдаларын иран жылнамасы менен 884-жылы даярдап жазган. Жаминин касыдалары Ислам Пайгамбарды мактап, дин, адеп-ахлак жана ирфан жөнүндө жазган. Андан тышкары, ал султандарды мактоо же аларга кошок кошуу, замандаш даанышмандар жөнүндө да өз касыдаларында калтырып кеткен. Анын газалдары жети бейттен ашкан эмес жана алардын көбү ашыктык же мистикалык болгон.
Жаминин ирфан маселелеринин негизин, суфийлердин акыйкаттыгына карата же махабаттын назиктиги жөнүндө  поэтикалык үзүндүлөр жана рубаяттар да калган.
Анын биздин күнгө чейин сакталып калган “Диване би Нагат” атту жыйнагынын өзгөчөлүгү, андагы колдонулган сөздөрдө бир да тыныш белгиси колдонулбаганында.
Андан тышкары, анын “Жети уранг” аттуу чыгармасы Маснави түрүндө жазылып жети китептен турат.
Анын алгачкы маснависи “Хадит аль-Хагигат” Санайи стилинде иран жылнамасы менен 887-жылы жазылган. Бул маснави ирфан көз карашы менен шарият, тарикат, сүйүү, пайгамбарчылык жөнүндө жазылган.
Ал эми анын экинчи маснависи “Султан Туркман Якуб Ак Коюнлу” деген ат менен 885-жылы жазылган. Бул чыгарма алгач Насыр ад Дин Туси тарабынан “Саламан жана Абсал жөнүндө икая” деген ат менен жазылган, ал эми Жами аны фарсы стилине  салып кайрадан жараткан.
Анын  “Сырлар кенчи” аттуу үчүнчү маснависи  Жаминин эң алгачкы таалим-тарбиялык мазмунду камтыган чыгармасы. Бул чыгармада ал жаралуу, ислам, намаз, зекет, хаж, ажал, суфизм, ашыктык жана акындык жөнүндө ишара кылган  жана чыгарманын акырында жазуучу өзүнүн уулу Зия ад Дин Юсуф тууралуу жазып, өзүнүн бала чагын да эскерген.
Ал эми анын “Аалымдарга урмат” атту төртүнчү Маснависи иран жылнамасы менен 887-жылы жазылып, таалим-тарбия, ахлак, ирфан, зекет, мусаапырчылык, жакырчылык, сабырдуулук, боорукердик, коркунуч, үмүт, ырахат, сүйүү жана махабат темаларын камтыйт.
Бешинчи маснависи “Зулайка менен Жусуп” аты менен сүйүү темасына арналган. Бут китепте Жами Ыйык Курандагы Юсуф сүрөөсүн жана анын аяттарынан кошуп жазган. Бул китеп иран жылнамасы менен 888-жылы жазылган.
“Лейли менен Мажнун” анын алтынчы ашыктык маснависи көлөмү жагынан Низами менен Амир Хосроунун чыгармаларынан кем калбайт.
“Искендердин акыл насаат китеби” анын жетинчи таалим тарбия маснависи болуп саналат. Аталган чыгармада ал грек окумуштуулары Сократ,   Платон, Аристотель, Баккар, Пифагор и Искендер жөнүндө сөз кылган.
Бахарстан (Жазстан) Жамиден калган дагы бир чыгарма.
* Тиешелүү шилтемелер.
* Ибн Араби
* Ирфан адабияты