cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Архетип
Архетип (грек. archetypan - баштапкы образ) (проформа, прототип) - салыштырма-тарыхый тил илиминде кийинки түзүлүштөр үчүн баштапкы болуп саналган тилдик форма: Архетип тектеш тилдердеги мыйзамченемдүү шайкештиктердин негизинде реконструкцияланат. Архетип бир катар тилдердеги реалдуу структуралык элементтерди салыштыруунун натыйжасында алынган теориялык жактан ыктымал форма болуп саналган. Архетип катары тилдик түрдүү бирдиктер жана структуралар - бүтүн лексемалар, негиздер, уңгулар, морфемалар, детерминативдер, фонемалар, атүгүл сүйлөмдөр да - алынат. Архетипти морфеманын деңгээлинде реконструкциялоо бир кыйла кеңири таралган жана реконструкциялоо этимологияда кененирээк эле иштелип, сөздөрдүн жана уңгулардын Архетиптеринин үлгүсү катары тил топторунун этимологиялык сөздүктөрү эсептелет. Архетипти белгилөө үчүн атайын символ кабыл алынган. Маселен, Э.В. Севортяндын этимологиялык сөздүктөрүндөгү реконструкциялар Архетипке толук мисал болот...
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Песталоцци Иоганн Генрих
Анын пикири боюнча окутуунун максаты – адамдын бардык мүмкүнчүлүктөрүн, жөндөм шыгын ар тараптуу, гармониялуу өнүктүрүү. Руссо сыяктуу ал да тарбиялоонун табият таламдуу болушун, башкача айтканда балага табият тарабынан берилген ички күчтөрдүн, талаптарды кылдат эске алып тарбия ишин ошого негизденип уюштуруу зарылдыгына өзгөчө басым жасаган.
Песталоцци – башталгыч билим берүүнүн дидактикасын негиздөөчүлөрдүн бири. Анын элементардык таалим-тарбия теориясында балдардын акылын, адептик нарк насилин дене-күчүн, иш билгилигин өз өзүнчө эмес, өз ара биримдикте гармониялуу өнүктүрүү идеясы психологиялык педагогикалык жактан ар тараптуу негизделген. Анын бул өнүктүрүп окутуу идеясын К. Д. Ушинский улуу ачылыш катары баалаган. Песталоцци, балдарды эсептөөгө, ченөөгө, сүйлөөгө, сүрөт тартууга, ырдоого, гимнастикага үйрөтүү машыктыруунун өзгөчө эң эле жөнөкөй усулдарын иштеп чыккан. Мындай жол менен ал карапайым элди билимге билимди элге жакындаштырууга далалат кылган. Песталоцци, өзүнүн «Лингард жана Гертруда» деген эмгегинде балдарга мээрман мамиле кылуу, аларды башкалардын кайгысын, азабын тең бөлүшүү сезимин калыптандыруу маселелерин башкача айтканда тарбиялоонун гумандуу болушу жөнүндөгү ишенимин, идеясын бекемдеген. Ал өзүнүн практикалык педагогикалык ишинде окутууну балдардын өндүрүмдүү кол эмгеги менен терең айкалышта уюштурууга умтулган. Ал тургай бул методикасына таянып жөнөкөй эле сабаттуу дыйкан эне өз баласын өзү окутуп алууга ылайыкташтырылган «Энелер үчүн колдонмо» аттуу китеп да жазган.
Гуманист педагог баланын бакыбат өсүшү үчүн табигый ата-энелик мамилени, мээримди эч нерсе менен алмаштыргыс гүлазык катары караган. Ушундан улам мектепте үй бүлөдөгүдөй мамилени табигый жылуулукту сактоого аракет кылган. Улуу педагогдун мурастары педагогика илиминин жана таалим тарбия практикасынын өнүгүш жолунда олуттуу мааниге ээ болгон.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Диэреза
Диэреза (гр. сөзү – алыстатуу, бөлүү, бөлүп-жаруу, ажыратуу)- Платондук диалектиканын методдорунун бири болуу менен айрым бир түрлөрдү башкаларынан айырмалап бир түрдү бөлүп алып, ага текстерди дихотомдук ажыратуу аркылуу аныктама берүүгө мүмкүнчүлүк берет; көп бөлүктөргө бөлүнгөн түрлөрдү бирдиктүү идеяга топтоштуруучу методго карама-каршы келет. Диэрезаны Платондун колдонгондогусунун эң айкын үлгүсү – «Софист» жана «Саясатчы» диалогдорунда. Аристотелдин ою боюнча, Диэреза көз алдыдагы түрдүн маңызын аныктоо үчүн пайдалуу; ал эми андай аныктоо ошол түрдүн белгилүү бир ырааттуулугунда көрүнгөн бардык негизги белгилерин өздөштүрмөйүн мүмкүн эмес. Диэреза методу орто платонизмдеги жана неоплатонизмдеги платондук философиянын окуу китебине киргизилген.
Мурты
Мурты — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын сол жээгинен 93 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 6,300 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь бастауынан Кондома дарыясын кошпогондо, Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Макромолекула
Макромолекула — бири-бири менен негизги валенттүүлүктөрү аркылуу байланышып кошулган көп сандаган атомдор жыйындысы, б. а. бир ири мол. же полимерлер мол-сы. Кичине молекулалуу заттардын мол-лык массалары туруктуу болсо, бир эле бирикменин мол. массасы ар түрдүү болот. Ушул белгиси б-ча алар бири-биринен айырмаланат. М. ар башка мол. м-га ээ болушу алардын полидисперстүүлүгү же полимолекулярдуулугу деп аталат. М. мол. м-лары бир нече минден бир нече миллионго, айрым бир жаратылышта кездешүүчү М. млрдга (кээ бир ДНК менен РНК) жетет. М. структурасы окшош же ар башка мономер звенолору кайталанышынан түзүлөт. Эгерде алардын структурасы окшош мономерден турса гомополимерлер, ар башка мономерден турса сополимерлер деп аталат. Сополимер молекуласында жөнөкөй звенолор бири-бири менен кезектешип жайгашат. Сополимерге бутадиенстирол каучугу мисал боло алат. Ар башка мол. м-луу М. жүздөгөн жана миндеген бирдей жөнөкөй звенодон тургандыктан, алардын физ. жана хим. касиеттери окшош болот.
7-май
7-май — Григорий календары боюнча 127-күнү (толук жылда 128), жылдын аягына чейин 238 күн бар.
Колдонуучунун интерфейси
Колдонуучунун интерфейси ―
Чытты өрөөнү
Чытты өрөөнү - Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталындагы өрөөн, табигый кооз жер. Жазы суусунун оң куймасы Чыттынын алабында, деңиз деңгээлинин бийиктиги 1880– 3640 м. Рельефи эрозия-денудациялык орто бийиктиктеги тоо-өрөөн тибине кирет. Өрөөндүн ичи кууш, түндүк-батышта Байбиче, Капкан тоолору, түштүк-чыгышта Агатан, Коңурдөбө, Арчалы тоолору өрөөндү куушуруп келип, тар капчыгайларды (Тайгак, Ташмечит, Текеуюк жана башка) түзөт. Бир аз жайык (100–150 мге чейин) жерлери да (Соболоң, Арчалытөрдүн чаты) бар. Аймактын ылдыйкы түштүк-батыш тарабы силурдун серициттүү сланец, акиташ, мрамор жана башка тектеринен, Фергана тоо тизмегине жакын жаткан көп жери юра мезгилинин алевролит, сланец, кумдук, конгломерат жана башка тектеринен турат. Чыттынын алабы жаан-чачындуу келип, кышкысын кар калың түшөт. Чытты суусунун узундугу 17 км; 13 майда куймасы бар, алардын жалпы узундугу 54 кмден ашпайт. Ландшафтында токой-бадалдуу шалбаа (карагай, арча, итмурун, долоно, четин жана башка), 3000 мден жогору субальп, альп шалбаасы мүнөздүү. Өзөндүн оң жээгинде, Жетим-Булактын чатынан ылдый деңиз деңгээлинен 2420 м бийиктикте 13–15-кылымга таандык археологиялык эстелик (таш коргон) бар. Бул кербен сарайды Чыттыкоргон, кээде Ташмечит дешет. Жанында Соболоңата деген эски мазар бар. Чыттыны бойлой кербен жол өткөн. Кербен сарайдын айланасы соода-сатык базар болгон. Ошондо бул жер Чытты базар атыккан. Аймактын кооз табияты, жагымдуу климаты, тарыхый эстеликтери рекреация үчүн мааниси зор. Өрөөндүн төрүнө чейин автомобиль жолу барат.
Деңизпилдер
Деңизпилдер (лат. Mirounga) – деңизде жашоочу желиндүү айбандардын аюубалыктар тукумундагы бир уруу, булардын эки түрү бар: түндүк деңизпил (лат. Mirounga leonina), түштүк деңизпил (M. angustirostris).
Аттестат
Аттестат (лат. attestor – күбөлөндүрөм) – 1) окуу жайын бүткөндүгү жөнүндө документ (м.: жалпы билим берүүчү орто мектепти бүткөндүгү жөнүндө); 2) аскер кызматындагы адамга кызмат которгондо, иш сапарына чыкканда, ар кандай керектөө түрлөрүн канааттандырууда, ошондой эле анын бир бөлүгүн үй-бүлө мүчөсү алган учурда берилүүчү документ.
Николаевка (Туймазин району, Башкыртстан)
Николаевка — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 722 киши. Почта индекси — 452785, ОКАТО коду — 80251840001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аффект (философия)
Аффект (лат. affectus – жан дүйнөнүн толкундануусу) – күчтүү ошол эле учурда кыска мөөнөттөгү жан-дүйнөнүн эмоционалдуу абалы.
Малахит
Малахит (жез жашылы), жез дигидроксокарбонаты (Cu2OH)2CO3 ачык жашылдан кочкул жашыл түскө чейинки түскө ээ. Декаротивдик-көркөм буюмдарды даярдоодо, минералдык боёкторду алууда колдонулат. М. Минералы жаратылышта жез кендеринде көп кездешет.
Янсаевка (дарыя)
Янсаевка (Берёзовая) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Санкина дарыясынын сол жээгинен 0,3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 68 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Диссимиляция (химия)
Диссимиляция (химия), катаболизм татаал органикалык кошулмалардын (белок, нуклеин кислоталары, май жана углеводдор) жөнөкөй заттарга чейин ажырашы. Ажыроо реакцияларында татаал кошулманын молекуласында химиялык байланышкан энергия бошонуп чыгып, денозинтрифосфаттын (АТФ) фосфаттык байланыштарынын энергиясына айланат. Диссимиляция гидролиз жана окистенүү реакцияларынын натыйжасында ишке ашырылат. Зат алмашууда диссимиляциянын бир катар процесстери (дем алуу, ачуу, гликолиз) негизги мааниге ээ. Анын реакциялары кычкылтектүү чөйрөдө (аэробдук дем алуу) жана кычкылтексиз чөйрөдө (анаэробдук гликолиз, ачуу) жүрөт. Кычкылтектүү чөйрөдө ажыраганда (дем алуу) органикалык заттар СО2 жана Н2Ого чейин толук ажырайт. Ар түрдүү органикалык кошулмалар ажыраганда, СО2 жана Н2О менен бирге башка да молекулалар пайда болот. Азот алмашуунун акыркы продуктулары мочевина, аммиак жана башка Өсүмдүктөрдө СО2нин теңи, NH3 бүт бойдон органикалык заттарды синтездөө үчүн керектелет.
Жарандык укуктарды коргоо
Жарандык укуктарды коргоо –бузулган же талаш-тартыштуу жарандык укуктарды коргоо актыларын жана тартиптерин аныктоочу жарандык мыйзам институттарынын бири. КР жарандык мыйзамдарына ылайык Ж. у. к-ну сот же бейтарап сот, ал эми мыйзамда белгиленген учурларда ошондой эле административдик органдар да жүзөгө ашырат. Ж. у. к. төмөндөгүдөй ишке ашырылат: а) укугун таануу; укуктарды бузганга чейинки абалды калыбына келтирүү жана укуктарды бузуучу же анын бузулушуна коркунуч келтирүүчү аракеттерди болтурбай коюу; б) талаштуу иштерди жараксыз деп табуу жана анын жараксыз делген жыйынтыктарын колдонуу; кичинекей иштин жараксыздалган жыйынтыктарын колдонуу жана мыйзамда көрсөтүлгөн башка жолдор менен ашырылат.
Мензура
Мензура (лат. mensura, - өлчөм, чен) - 1. Музыкалык аспаптарды үйрөнүү илиминде адарды сыпаттоо ыкмасы; органдын жана жалпы эле. үйлөмө музыкалык аспаптардын түтүгүнүн диаметри менен узундугунун, жылышы.. Бул көрсөткүч аспаптын тембрин аныктайт. Кылдуу аспаптардын Мензурасы - алардын кылынын чертилүүчү бөлүгүнүн узундугу. 2. Мензуралык нотациядагы ыргактык бирдик. Ал добуштун нешзги узундук өлчөмүн бирдей үлүштөргө бөлүүдөн келип чыккан.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Вад
Вад - минерал, псиломеландын бир түрү. Химиялык курамы туруктуу эмес (MnO+MnO2-32-75%; Н20-Ю-21%, о. эле аз өлчөмдө СоО, NiO, PbO, ZnO жана башка болот). Өңү күрөң кара, каралжын. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 4. Тыгыздыгы 2800-4400 кг/м3. Гиперген жолу менен пайда болот. Вад марганецтин кенташы (рудасы).
Жучу Улусу
Жучу Улусу – түрк–моңгол урууларынын орто кылымдардагы мамлекети. 1224-ж. Моңгол мамлекетин бөлүшкөн учурда Чыңгыз хандын улуу Жучунун энчисине тийген. Иртыш дарыясынан Урал тоолоруна, батышы «моңгол атынын туягы тийген жерге чейинки» жерлер, түштүгү Чагатай улусу м-н чектешкен аймак. Батый хандын Чыгыш Европага жасаган жортуулунан кийин Жучу Улусунун аймагы бир кыйла кеңейген. 13-кылымдын орто ченинде Жучу Улусу Моңгол мамлекетине көз каранды болбой калган. Калкын негизинен түрк тилдүү элдер түзгөн. Бул улустун аймагында кыпчак тилдүү элдердин (башкыр, казак, ногой, каракалпак) этностук калыптануусунун алгачкы этабы жүргөн. Жучу Улусун 15-кылымда Тимурийлер мамлекетин талкалаган.
Колдонулган адабият
"Кыргыз Тарыхы.Энциклопедия". Бишкек 2003.
Деңиз өрдөкчөлөрү
Деңиз өрдөкчөлөрү (лат. Lepas, L. 1758) – рак сымалдуулардын бир мите уруусу.
Кырма
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Ундакы
Ундакы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 338 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 103 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көйнөк -
Көйнөк - көбүнчө күрмө, кемсел сыяктуу сырт кийимдердин ичинен жылаңач денеге жана ич көйнөктүн сыртынан кий- илүүчү жалаң кат жеңил кийим. Көйнөк байыркы замандарда эле адам баласынын денесин ысык-сууктан коргоо максатында пайда болгон. Бара-бара гигиеналык жана эстетикалык маани алган. Тарыхый-экономикалык шарттардын таасири менен улам өзгөрүп жакшырып отурган. Азыркы заманда адамдын жынысына жана жашына, табият шартына жана жыл мезгилине, ар кыл жука кездемелерден албан түрдүү формада тигилген көйнөктөр бар. Көйнөктүн Европадан чыккан көп түрлөрү дүйнөдөгү элдердин, анын ичинде кыргыз элинин арасында да кеңири жайылган.
Илгери кыргызда эркектики да, аялдыкы да, баланыкы да жалпы жонунан көйнөк (Түштүк кыргыздардын айрым топторунда эркектердин көйнөгү «жегде» деп аталат) деп аталып, көчмөн турмуш шартына ылайык кең тигилген жана көбүнчө жылаңач этке эле кийилген. Эркек көйнөктүн кеңири таралган түрү «ачык көйнөк» деп аталган. Анын өңүрү, учасы, жеңи менен кошо бычылып, этеги жамбашка чейин түшүп турган, жакасыз жана тик жакалуу, бөйрөмчөлүү болгон. Аял көйнөк көбүнчө кенен, этеги согончокко барабар узун, жеңи да узун, жакасы тик тигилген. Кыз-келиндер жакасы кыйгачынан оюлуп, саймалуу сызма менен жээктелген көйнөк, ал эми жашамал аялдар жакасы тигинен, кээде кыйгачынан оюлган жана саймалуу сызма менен жээктелген, көкүрөгү бүчүлүк, топчу, төөнөгүч менен бүчүлөнүп, капталына чабуу (кыйык) салынып тигилген көйнөк кийишкен. 19-к. аягынан кыз-келиндер кош этек, тагыраак айтканда, көкүрөк жагы менен этек жагы эки бѳлѳк бычылып, бели, жеңинин учу, этеги (2-3 ирет) бүйрүлүп тигилген кѳйнѳк кие башташкан. 20-к. башынан тартып ийини кыйгач бычылып, жакасы кайырма, этеги кыска, көкүрөгү бүйүрмөлөнүп, жеңи ийнине ашталып тигилген кѳйнѳктѳр кеңири тарала баштаган. Кыз-келиндер көйнөгүнө кызыл-тазыл түс, жашы улгайгандардыкына күңүрт же ак түс мүнөздүү болгон. Улгайган аялдардын эскиче бычылып тигилген көйнөктөрү айыл-кыштакта азыр деле кийилет.
Проспект Правди
Проспект Правди — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгсындагы станциясы. 2023-жылы 12-майда ачылган.
Жарандык ченталап
Жарандык ченталап – шайлоочунун же шайлануучу кызмат ордуна талапкердин ошол өлкөнүн жараны болуусун шарттай турган конституция же шайлоо мыйзамы боюнча коюлган талап; кеңири таралган шайлоо талабы болуу менен, дүйнөнүн дээрлик баардык өлкөлөрүндө колдонулат.
Бөжөй
Бөжөй — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Суу-Башы айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 574 киши.
Менестрель
Менестрель (лат. ministerialis - кызмат кылуу, кызматта туруу) - орто кылымдарда Францияда, Англияда ири ак сөөктөргө кызмат кылган музыкант. Менестрель бир эле мезгилде ырчы, аспапта аткаруучу, акын жана көркөм окуучу адис болгон. Шаарларда жашаган Менестрель шериктештикгерге биригишип, мектептерди түзүшкөн.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Кѳк
Кѳк - челденип жүнү алынган чылгый тери жана андан тилинген талчалар. Кѳк бир аз жибиткен чылгый териден ичке-ичке тилинип даярдалып, камчы өрүү, эшик чийин согуу, бут кийим, кереге жана башка кѳктѳѳ үчүн колдонулган. Кѳк кайыш, булгаары, шири, жыгач буюмдарды кѳктѳѳгѳ да керектелип, кырганда жыгачтай катып калган соң оңойлук менен жибиген эмес. Ошондуктан дайыма кыймылда болуучу буюмдарды жасоодо (кереге кептѳѳдѳ, эшик, чий согууда, камчы өрүүдө) кѳп пайдаланылган. Тазартылган тери менен ээр да капталган. Ээр каптоо, чий согуу, кереге кептѳѳ, камчы өрүү ишинде азыр деле кѳк колдонулат.
Аттестация
Аттестация (лат. attestatio — күбөлүк) — кызматкердин профессионалдык деңгээлин ж-а ээлеген кызмат ордуна ылайыктуулугун баалоо. Атайын комиссия тарабынан жүргүзүлөт. Аттестация кадрларды туура жайгаштыруу, мамлекеттик кызматкерди квалификациялоо үчүн керек. Продукциянын сапатын, окуучунун билим деңгээлин аныктоо да аттестация деп аталат.
Артикуляциялык база
Артикуляциялык база - сүйлөө органдары, б.а., кептеги тыбыштарды жасоого катышкан органдар сөөк жана чемирчек, булчуңдар сыяктуу жумшак бөлүктөрдөн турат. Буларга өпкө, трахея, кекиртек, алкым, көмөкөй, ооз жана мурун көндөйлөрү, тил, жумшак жана катуу таңдай, тиштер менен эриндер кирет. Ошентип, Артикуляциялык база - тилибиздеги тыбыштарды жасоого катышкан тыбыштык органдардын кыймыл-аракетинин ар түрдүү абалынын жалпылыгы. Кайсы тыбыштык органдын тигил же бул тыбышты жасоого катышы жана ал канчалык даражада интенсивдүү экендиги Артикуляциялык база үчүн өтө маанилүү, анткени активдүү тыбыштык органдардын тыбыш жасоого катышы алардын бири-биринен болгон өзгөчөлүгүн айкындап турат. Ошону менен бирге үнсүз тыбыштар артикуляцияланышы боюнча дайыма локалдуу болорун эсте тутуу зарыл.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Канфилд (Огайо)
Канфилд (Огайо) (Canfield) — Огайо штатынын Mahoning округуна караган АКШ шаары.
Дистрибуциялуулук
Дистрибуциялуулук - (лат. distributivus бөлүштүрүүчү), бөлүштүрүү закону c(a+b)=ca+cb теңдештиги менен туюнтулган көбөйтүү амалынын касиети. Жалпы шартта кандайдыр бир х • y амалына карта F(x) операторунун дистрибуциялуулукту F(x • y)=F(x) • F(y) барабардыгы менен туюнтулат. Мисалы, (ab)n=anbnбарабардыгы даражага көтөрүү операторунун көбөйтүү операциясына дистрибуциялуу, бирок кошуу операциясына дистрибуциялуу эмес (a+b)n≠an+bn.
Кырмачы
КЫРМАЧЫ — Кырма менен узанган чебер.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Кѳк башы
Кѳк башы - дыйканчылык аймактарындагы эгиндер үчүн сугат мезгилинде суу бөлүштүрүп, сугатты тейлөөчү адам. Кыргыздар толук отурукташып, эгин жана башка маданий өсүмдүктөрдү айдаган- дан баштап суу бөлүштүрүү жана аны тейлѳѳ зарылчылыгы пайда болгон. Элибизде эгин менен чѳп жалпы жонунан «кѳк» деп аталгандыктан «кѳк башы» деп аталып калышы толук мүмкүн. Кѳк башы «мурап» (фарсча суу башчысы) деп да аталат. Эл арасында «эл башы болгуча суу башы бол» деген лакап кеп бар.
Ыбырайым Абдыракман уулу
Ыбырайым Абдыракман уулу (Ыбырайым Абдырахман уулу, Ыбырайым Абдырахманов) (1888, азыркы Жети-Өгүз району, Чырак айылы —1967, Ат-Башы району, Пограничник айылы) — манасчы, белгилүү "Манас" жыйноочу жана фольклорчу. СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү (1948). 1905-ж. Караколдогу "Жаңы тартип" мектебин бүтүрүп, Жети-Өгүздө мугалим болуп иштейт. Алматы, Фрунзе шаарында мугалимдик курста окуган. 1939-ж. Фрунзедеги педагогика институтунун 2 жылдык адабий факультетин бүтүргөн. "Манас" эпосунан тартып элдин тарыхый, маданий көркөм мурастарын мыкты билген жыйноочу катары 1935—60-ж. Тил жана адабият илим изилдөө институтунда илимий кызматкер болуп иштеген агартуучулук ишинен улам эл ичинде "Ак Молдо", "Молдоке" деген ылакап атка конгон. Ыбырай Абдыракман уулунун элдик оозеки чыгармачылыкка болгон шыгы эрте ойгонгон. Ал жөнүндө өзү минтип эскерген: "7—8 жаштарга чыгып айылдагы балдар окуткан молдолордон окуп жүргөм. Эл кыштоого конгондо айылдагы кары, жаштар чогулуп, "Манас" жомогун айттыруу тууралуу кеңешип, жомок айтуучу кишини атайы чакыртып алып, кезек менен ар күнү айттырышар эле. Күүгүм киргенде кары-жаш аралаш "Манас" айттырган үйгө жык толуп, чоң балдар илгери отуруп, мен улагада босогонун түбүндө керегеге сөөнүп отуруп калар элем. Түн ортосу жакындаганда уйкулары келип чоң балдар тарап кеткенде тулганын түбүнө мине келип отуруп, таңга жакын жомок айтуу токтолуп, эт тартылгандан кийин кетер элем. Ошондой түрдө кыштын көп күндөрү "Манас" айттыруу менен өткөрүлөр эле. Жомокчу айтып жатканда кай бир муңдуу жерлерине келгенде ыйлашкан кишилер... сайыш, чабыш, атыш, атышуу жерлерине келгенде кай бир кишилер кыйкырып, калгандары чуру-чуу түшкөндөрү болот. "Семетей" жомогунда да ошондой абал... Түндө айтылган жомоктон -көңүлүмө кай бир эпизоддорун өздөштүрүп калып, эртеси айтып бере алгандыгымдан келечекте менин да жомокчу болорума эл ишенер эле". Анын "Манаска" шыктуу болушу көптөгөн манасчылар менен таанышып, алардан таалим алууга түрткөн. Бул жөнүндө өзү минтип эскерет: "Мен Ысык-Көлдөгү жомокчулардын жетөөнү көрдүм. Манас айтуу боюнча эң чыгаан Акылбекти 13 жашымда биринчи көрүп, 28 жашыма дейре үздүксүз айткандарын угуп жүрдүм". Акылбектен башка да ошол кезде көл айланасына белгилүү манасчылар Дыйканбай, Жандаке, Байжан, Отунчу, Калча, Жакшылык (Кара ырчы) менен жолугушуп алардын айткан "Манасын" көп сапар уккан. Мунун баары табигый шыгы бар Ыбырай Абдыракман уулуна таасирин тийгизбей койгон жок. Бара-бара ошол манасчылардан үйрөнгөн жомогунун айрым эпизоддорун ал өзү да эл астына чыгып аткара баштаган. Кийин үчилтиктин үч бөлүмү боюнча өз вариантын түзгөн.
Уга
Уга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 185 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Ыбырайым Абдыракман уулу
Манасты жаздыруу иштери
Ыбырай Абдыракман уулунун ошол доордогу сабаттуу тың адамдардан болушу жана "Манаска" бөтөнчө ышкыбоздугу эпосту узак жылдар талыкпай жыйноого жардам берген. Анын элдик мурасты жыйноого белсене киришүүсү 1922-ж. улуу манасчы Сагымбай Орозбак уулунун "Манасын" кагаз бетине түшүрүү менен башталган. Тоң болушунда уюштурулган "Кара кыргыз эл адабиятын жыйноо ийриминин" жетекчиси Каюм Мифтаков жана ал ийримдин мүчөсү Сапарбай Сооронбай уулу экөө Нарын уездине — Теңир-Тоого командировкага барышат. Ал жерден аларга дагы эки адам — Ыбырайым Абдыракман уулу менен Чаки Каптагай уулу кошулат. Ошентип, ушул төрт кишиден турган фольклор жыйноочулардын тобуна жетекчилик кылган К. Мифтаков Сагымбайдын "Манасын" жазуу ишин баштаган. Бирок, ал бир аз гана жазып токтоткондон кийин Ыбырай Абдыракман уулу анын демилгесин улантып аягына чыгарган. Ал кезде элдик оозеки чыгарманы кагаз бетине түшүрүп жыйнап алуу иши өтө ыңгайсыз татаал шартта өткөн. Ушундай татаал шартта "Манасты" жазып алууга бирден-бир татыктуу адам Ыбырай Абдыракман уулу болгондугу жөнүндө К. Мифтаков минтип жазат: "...тизеге жаздык алып, үстүнө батнос коюп жаза баштадым. Бир нече бет жазгандан кийин калем сапты, жаздык, батносту Ыбырайга берип, өзүм Ыбырайдын бир нече бет жазганын карап отурдум. Анын колу, каты (каллиграфиясы) мага абдан жакты". "Манасты" кагаз бетине түшүрүү ишинин алгач демилгечиси Түркстан илим комиссиясы кийинчерээк иштин жүрүшүнө салкын мамиле жасап, аны унуткарып кетишкендиктен, тийиштүү жардам ала алышпай Сагымбай менен Ыбырай Абдыракман уулу көп кыйынчылыктарга дуушар болушкан. Бул жөнүндө Сагымбай Орозбак уулу мындайча баяндаган:
Уга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Ыбырайым Абдыракман уулу
Манасты жаздыруу иштери
Арстан Манас жомогу
Уга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ыбырайым Абдыракман уулу
Манасты жаздыруу иштери
Жазылып, болду тамамы.
Кетирдиңер чамамы.
Жазган молдо Ыбырай
Калем тартып жадады.
Айткан акын Сагымбай
Жүдөп бала-бакырам
Жаш акты эки көзүнөн,
Адашты акыл-эсинен,
Өзгөчө кылдык эмгекти
Көпчүлүктүн ишинен.
Манасчы Сагымбай менен Ыбырай Абдыракман уулунун эч жактан тыңгылыктуу жардам албай, Кочкор менен Ат-Башыда көчүп-конуп жүрүп, төрт жылдын ичинде "Манастын " көлөмдүү биринчи бөлүмүн жазып бүтүрүшкөндүгү чындыгында чыгармачылык эрдик болгон. Сагымбай Орозбак уулунан Ыбырай Абдыракман уулу жазып алган "Манастын " 1-тому жарык көргөндө бул жөнүндө минтип ачык белгиленген: "Ушул түрдөгү оор шартка жана анын айрым зээн кейирлик жыйынтыктарына карабастан Сагымбай Орозбак уулунун оозунан 1922 — 1926-жылдары "Манас" эпосунун эң сонун варианттарынын бири жазылып калынган. Бул иште демилгечи болгон Каюм Мифтаков сыяктуу энтузиасттердин, жомокчу менен бир катар бардык оордуктарга чыдап, ишти аягына жеткирген Ыбырайым Абдыракманов сыяктуу адамдардын эмгегине баа жетпейт". Ыбырай Абдыракман уулу Тил, адабият институтуна илимий кызматкер болуп иштеген мезгилинен баштап, жыйноочу катары Саякбай Карала уулунан "Манасты" жаза баштайт. Саякбайдан жазылып алынган "Манас", "Семетей", "Сейтек" бөлүктөрүнүн айрым эпизоддору, "Төштүк" эпосу 150 басма табакты түзгөн.
"Манас" эпосун басмадан чыгаруу
Ыбырай Абдыракман уулу "Манас" эпосун жыйноо менен гана чектелбестен, аны айтуучу жомокчу-акындардын өмүр баянын, алар жөнүндөгү эл оозунда айтылган уламыштарды да топтогон. Улуу мурас менен элди кеңири тааныштыруу максатында "Манас" сериялары" деген ат менен Сагымбай Орозбак уулунун вариантынан "Манастын балалык чагы" (1940), "Алооке кан" (1941), "Макел дөө" (1941), "Биринчи казат" (1944), манасчы Саякбай Карала уулунун вариантынан "Каныкейдин жомогу" (1941), Акмат Рысменде уулунан "Үргөнч" (1941), Тоголок Молдонун "Семетейдин Букардан Таласка келиши" (1941) деген эпизоддорду басмага даярдаган. Ал "Манас" үчилтигинин курама вариантынын төрт томун түзүп басмадан чыгарууда түзүүчүлөргө да көп жардам берген. "Манас" үчилтигинин бардык варианттарын, алардын өзгөчөлүктөрүн мыкты билген адам катары текстти тандап алууда жана комментарийлөөдө өз үлүшүн кошкон.
Элдик фольклор жыйноочу
Жалаң гана "Манасты" жыйноо жана өзүнүн вариантын түзүү менен гана чектелбестен элдик оозеки чыгармачылыктын башка түрлөрүн элден чогултуп алууга активдүү катышкан. Кыргыз эл акындарынын мурастарын, жөө жомок, майда лирикалык ырларын, макал-лакап, чечендердин учкул сөз, табышмак, кошокторун жыйнаган жана өзү билген оозеки чыгармалардын үлгүлөрүн жазып калтырган. Ыбырай Абдыракман уулунун "Бугу, сарбагыш манаптарынын кагылышы", "Манаптардын зулумдугу, мыкаачылыгы", "Кыргыздардын урууларга бөлүнүшү", "Кыргыздын үрп-адаттары" өңдүү кол жазмалары элибиздин өткөндөгү тарыхын, каада-салтын үйрөнүүдө этнографиялык баалуу мурас болуп саналат. Ыбырай Абдыракман уулу элден уккан санжыра, уламыштарын ырга айландырып, өзүнчө оригиналдуу чыгарма жаратууга да далалаттанган. "Казак кайың сааганда, кыргыз Ысар киргенде" деген жалпы атка бириктирилген тарыхый ырларынын цикли ушул багыттагы чыгармаларына жатат. Чыгарманын негизги сюжетин 17 — 18-кылымдарда кыргыз элинин башынан өткөн тарыхый окуялар түзөт. Жунгар баскынчыларынын жортуулдары, кыргыздын Кудаян сыяктуу айрым феодалдарынын эл башкарууга жөндөмсүздүгү, адилетсиздиги, элдин өкүлү Сансыз сынчынын аны чечкиндүү айыптап, сындап чыгышы сыяктуу окуялар бир кыйла көркөмдүктө ишенимдүү сүрөттөлгөн. Акындын элден уккан санжыралуу уламыштарынын негизинде түзүлгөн чыгармаларынын ичинен "Жаңыл Мырза" поэмасы эң көрүнүктүүсү.
Ыбырай Абдыракман уулу манасчы катары
Экинчиден, Ыбырай Абдыракман уулунун "Манаска" карата жогоркудай аракетин жекелик көрүнүш катары эсептөөгө болбойт. Эл ичинде жазуу-сызуу иши кеңири тарай баштаганда "китептик таасир" элдик оозеки чыгармачылыкка тийип, аны өзүнө сиңирип алууга аракет кылары тарыхый көрүнүш. Европа элдеринин биздин күндөргө жеткен айрым эпосторунан бул процесс ачык сезилет. Немец элинин "Нибелунг жөнүндөгү ыр", француздардын "Роланды жөнүндө ыр" эпостору, атап айтканда сабаттуу адамдар элдик оозеки чыгармачылыктан кайра иштеп чыккан формасында бул күндөргө жетти. Финдердин "Калевала" эпосун Ленрот кайта иштеп, системага салганын эскерип өткөнбүз. Ыбырайым Абдыракман уулунун варианты көркөм адабияттагы жалпыга орток тарыхый процесстин биздин эпостогу өзүнчө бир көрүнүшү, кызык фактысы катары да көңүл бурууга татыктуу.
Ыбырай Абдыракман уулунун варианты баарыдан мурда "Манас" үчилтигинин үч бөлүмүнүн тең ичинде айтылып келе жаткан салттык окуяларын бүтүн камтышы, ошол окуяларды артык баш кайталоолорсуз жыйынтыктуу так бериши менен баалуу. Ыбырай Абдыракман уулу ошондой эле көркөм каражаттарды ыктуу пайдалана билген. Ал каармандардын портретин, кыял-жоругун, курал-жарак, ат-тонун, согуш учурун, пейзажды сүрөттөөдө өзүнөн мурда салт катары айтылып келе жаткан ыр саптарынын жеткилең иштелген, орошон көркөм жерлерин кылдат тандап колдонгон. Ыбырай Абдыракман уулу жазып тапшырган үчилтиктин биринчи, экинчи бөлүктөрү калк ичинде эреже катары бир калыпка түшкөн негизги окуяларды сактоо менен сюжет жагынан башка варианттардан анча айырмаланбайт. Мындагы негизги өзгөчөлүктөр айрым окуя, мотив, образдардын өз алдынча талкууланышынан байкалат. Ал эми анын жазып тапшырган "Сейтеги" "Манас" эпосунун бул бөлүмүнө таандык окуялардын дээрлик баарын камтышы, сюжетинин татаалдыгы, жеткилең иштелиши менен колдо бар варианттардын көпчүлүгүнөн айырмаланып турат. Ыбырай Абдыракман уулунун "Сейтеги" бардык варианттардагыдай эле Айчүрөктүн Кыястын колуна түшүп кетиши жана анда жүрүп Семетейден үч айлык боюнда калган Сейтекти төрөшү, аны Кыястын кастыгынан ар түрдүү амал-айла менен сактап, аман өстүрүшү менен башталат. Эр жеткен Сейтек ата-тегин угуп, кулдукта жүргөн Күлчорого кошулуп, аны дарыгер Кызылсарттын жардамы менен айыктырып, Айчүрөк Тоотору атын алдап сурап алып, жөө калган Кыясты жеңип, атасы Семетейдин өчүн алышы, андан Таласка келип, Канчоро, Чачыкейди өлтүрүп, атасынын ордун ээлеп, эл-жерине бейпил турмушту орнотушу да айрым бир мотивдердеги, деталдардагы айырмачылыктарды эске албаганда башка варианттарга окшош. Мунун өзү "Сейтектин" аталган эпизоддору эл ичинде узак мезгилдер бою айтылып, улам такталып, туруктуу бир нукка ээ болгонун көрсөтөт. Жалпы эле элдик эпостордо — "Сейтекте" сүрөттөлгөнгө жакын, окшош окуялардын орун алышы салттык көрүнүш. Ал учурдагы абал канчалык оор болсо да келечекке оптимисттик менен караган, зордукчул күчтөр убактылуу үстөмдүк кылса да акыры жүрүп адилеттик кайра ордуна келип, салтанат курарына ишенишкен. Ошондуктан, элдин оозеки чыгармачылыгынын көптөгөн үлгүлөрүндө оң каарманга каршы турган тескери күчтөрдүн бардыгы жеңилип, окуя бактылуу аяктайт жана жыйынтыкталат. Натыйжада, чыгарманы мындан нары улантуунун зарылдыгы жок. Жалпы эпосторго мүнөздүү ушул салт боюнча "Манас" үчилтиги да Сейтектин Канчоро, Кыясты өлтүрүшү, баштатан келе жаткан сөөк өчтү тышкы, ички душмандар бүтүндөй жок болуп, эл тынч, бейпил турмушта жашай башташы менен чыгарма жыйынтыкталып, акырына чыккан катары токтолууга тийиш эле. Чыдыгында "Манас" эпосун так ушул жерден бүтүргөнү "Сейтектин" ушуга чейинки окуялары туруктуу эрежеге айланып, сюжети бардык варианттарда бирдей мүнөзгө ээ болушу жана кээ бир варианттарда окуянын, атап айтканда дал ушул жерде бүтүшү көрсөтүп турат. Ырас, бир катар варианттарда окуя андан нары улантылып айтылат.
Ыбырай Абдыракман уулу варианттар ортосундагы мындай айырмачылыкты жоюп, бир нукка салууга аракеттенген. Анын вариантында Жакшылык Сарык уулунукундай Карадөөнүн окуясы, Шапак менен Багыштыкындай Коңурбайдын уулу Куялынын Сейтекке каршы урушу айтылат, бирок окуя баяндоо манерасы, каармандардын мүнөзүн, согуш учурун сүрөттөөсү Саякбайдын вариантына жакындашып кетет.
Ыбырай Абдыракман уулунун вариантында бул окуялардын кыскача сюжети төмөнкүчө: Индистандын Жаркен жаккы бетинде Карадөө жашайт. Ал "чайнарына таш таппай, кесерине баш таппай, уруша турган эр таппай, барарына жер таппай, дөөгүрсүп, өзүнө жан теңебеген баскынчы болот. Мына ошол өзүнө ашкере ишенген Карадөө Семетейдин уулу Сейтек баатыр чыгып, элин жоого алдырбай эркин жатканын угуп, анын атагына ичи тарып, барып чаап, олжо алууга камынат. Ал көп кол чогултуп Кашкарга келип андан Анжыянды басып өтүп, Чаткалга келип токтойт. Карыя Бакай күндөрдүн биринде өзүнөн өзү чочунуп, үйгө жата албай Үч-Кошойдун бийик тоосуна чыгып барып дүрбү менен айланасын карап отуруп, Чаткалды басып жаткан калың колду көрөт да элге кабар жеткирет. Күлчоро, Сейтек кол баштап Карадөөнү капыстан басып калууга жөнөшөт. Эки кол беттешип, салгылаш башталат. Күлчорого Көңгөй, Сейтекке Тоотай деген душман баатырлары жекеге чыгып өлүмгө учурайт. Күлчоро менен Даңгыл беттешип, узакка кармашып Күлчоро жеңеринде Карадөө жардамга калың колун каптатат. Уруш кызыйт, кыргыздар жоонун колун жеңе баштайт. Күлчоро капыстан Карадөө менен бет келишип, аттан эңип түшүрүп өлтүрөт. Башчысы өлгөн душман колу багынып, кечирим сурашат. "Оболтодон сунган моюнду, суурган кылыч кечпейт, булардын күнөөсүн кечели" деген Бакайдын кеңеши боюнча аларга эркиндик берилет. Мурун Карадөөгө мал-мүлкү менен туткунга түшкөн Кашкар, Анжыян эли да азаттыкка чыгышат.
Ыбырай Абдыракман уулу Сейтектин Коңурбайдын уулу Куялы менен урушун бир кыйла кенен деталдуу сүрөттөйт. Сейтектин атагын уккан Куялы буруттардан (кыргыздардан) өлгөн атасы Коңурбайдын өчүн алам деп элин чогултуп кеңеш салат. Эл ичинен мүрөктүн суусун ичип төрт жүз жыл жашаган Ыраң-Көөдөн карыя чыгып, буруттар башынан бери бизге жеңилген эмес, Манас баатыр Бээжинди алып, атаң Коңурбайды багынткан, анын тукуму оңой жоо эмес, тил алып барба дейт. Куялы анын айткан кеңешине көнбөй алты түмөн кол алып Таласка жөнөйт. Үч ай дегенде Ысык-Көлдү бойлоп, Чүйгө түшөт.
Карыя Бакайдын кеңеши менен Сейтек туш-тушка күзөттү койгон болот. Ошол күзөтчүлөр жоонун каптап келе жатканын кабар кылат. Аргын, ногой колу жоо жарагын шайланып душманды тосуп чыгышат. Бакай алыстан дүрбү салып, жоонун кайдан келгенин тааныйт, анын теңи ит жээр, бит жээрлер бака, жылан, коңузду терип жеп, ар кайсы тоону өрдөп кеткенин көрөт да аларды кайра колго кошула электе ошол жакта жалгыздатып кырууга кеңеш берет. Ал кеңеш кабыл алынат. Тоого тентип кеткен ит жээр, бит жээрлерди жок кылгандан кийин Куялы баш болуп жаткан солоон, шибээ, тыргоотторго каршы аттанышат. Эки кол беттешип, жекеге киши чыгарышат. Душман тараптан кадимки мерген Кожожаштын чөбөрөсү Соорун Сейтекти жекеге чакырып чыгат. Анын чоң атасы Чаңдаяк, атасы Чабалдай мурун Семетей менен Күлчородон өлгөн экен.
Эки баатыр бардык жоо куралдарды кесек менен колдонуп, узакка салгылашып, акыры куралсыз ат үстүндө кармашышат. Сейтек душманын жакадан муунта кармап, аттан алып түшүп өлтүрөт. Жекеге чыккан Дөңгөнү Сейтек жеңе турган болгондо кара кытайлар
көптөп кирет. Кармаш маалында Күлчоро Куялыны жыга саят, аны ат оюнчу жөө күлүктөр куткарып кетет. Дөңгө сайып кеткен Күлчорону Сейтек куткарат. Дөңгө жер бетине кара туман түшүрүп, өзү көрүнбөй жамгыр кылып жаа тартып, мөндүр кылып ок атып колду жүдөтөт. Күлчоро аңдып олтуруп Алмабаш менен атып өлтүрөт. Дароо күн ачылып, туман тарайт. Кыргыздар жоосун жеңип кирет. Куялы качып жөнөйт. Артынан Күлчоро кубалап, Кең-Каркырадан жетип өлтүрүп, анын Чаар тулпарын кармап минип кайра кайтып келет. Жоо жеңилет, анын бир кыйласы: Топ-топ болуп алышып, Качырдын башын алышып, Жарактарын кыйратып, Кийимдерин жыйнашып, Отко салып өрттөшүп, Кырка отуруп беришип, Өлүмдү макул көрүшүп, Кылыч менен баштарын Кыя чаап өлүшүп (Кол жазмалар фондусу, 670а-инв., 339-б.) жок болот. Жоо жеңилип Сейтек эли менен бейкут турмушта жашап калат.
Герцена
Бирок «Киев мотоцикл заводу» 1990-жылдардагы экономикалык оор мезгилде өз ишин токтоткон, бул өз кезегинде аталган аймакта жүргүнчүлөрдүн санын азайткан. Буга байланыштуу, убакытты үнөмдөө жана линиянын курулушун өз убагында тездетүү максатында, станциянын курулушунан баш тартуу чечими кабыл алынды.
Дифенил
Дифенил, С6Н5-С6Н5 - органикалык эриткичтерде жакшы эрүүчү түссүз кристалл. Эрүү t-71°С, кайноо t-254-255°С. Өнөр жайда бензолду 750-800°Сде дегидрлөөдө алынат. Дифенил боёкторду алууда алгачкы сырьё, ал эми оксидифенилдер синтездик чайырларды алууда колдонулат.
Апеллятивдик лексика
Апеллятивдик лексика - жалпы зат атооч, жалпы ат. Бир түрдөгү заттарды, буюмдарды ж.б. жалпы жонунан атоо менен билгизип, аларды башка заттардан ж.б. айырмалап турган ат, мис., адам, мекеме, мамлекет, көйнөк, жоолук ж.б. Апеллятивдик – маани жалпы заттык мааниде колдонулуучу маани. Мис., суу - Карасуу, тоо - Алатоо, бермет - Бермет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Жарандыктан ажыратуу
Жарандыктан ажыратуу – тийиштүү мамлекеттик органдардын чечими боюнча жарандыктан айрылуу. Мындай чара белгилүү бир жак же жактар жаран болуп турган мамлекетке карата калыстыктан тайгандыгын көрсөткөн учурларга байланыштуу колдонулат (м.: ага каршы душмандык кылганда). Буга совет укугу жол берген. Ушу таптагы көпчүлүк өлкөлөрдө мындай чараларды колдонууга жол берилбейт. КРде КР конституциялык мыйзамдарына ылайык, КРдин бир дагы жараны өзүнүн жарандык укугунан ажыратылышы мүмкүн эмес.
Деңиз чүрпөлөрү
Деңиз чүрпөлөрү  (лат. Gonchoderma) – соргуч балыктардын бир тукуму.
Атуу
Атуу – өлүм жазасын орундоонун кеңири таралган ыкмаларынын бири. Совет мезгилинде жазалоо катары да, соттон тышкаркы зомбулук ыкмасы катары да колдонулган (30-жылдары – 50-жылдардын башы).
Ит-Кечүү
Ит-Кечүү — топоним. Эпосто Көкөтөйдүн уулу Бокмурун атасынын кара ашын өткөрүү үчүн жер тандап бара жаткан көчү И.-К-нү кечип өткөнү айтылат (Радлов жазып алган вариант, 147). Географиялык реалияда Чүй суусундагы белгилүү кечүү.
Кыялдануу
Кыялдануу – адамдын билиминин жана тажрыйбасынын негизинде жаңы ойлорду, сунуштарды жаратуучу татаал психикалык жараян.
Кыялдануу анык бир сезим элестерине же чындыктын кадимки үлгүсүнө негизделет. Кыялдануу төмөндөгүлөрдөн билинет:
1. Субъектин заттык иш-аракетинин башталышын жана акыркы натыйжасын көрө билгендигинен;
2. Көйгөйдүк кырдаал аныкталганга чейин, жүрүш-туруштун программасын түзүп койгондугунан;
3. Объекти чамалап жазуу менен анын элесин жарата алгандыгынан.
Кыялдануу процесси кабылдоо, эс жана ой жүгүртүү сыяктуу эле аналитика-синтездик мүнөзгө ээ. Алардан айырмасы эсте сакталып турган, мурунку жаралган элестерден түп-тамырынан бери өзгөргөн, буга чейин болуп көрбөгөн жаңы элести жараткандыгында.
Кыялданууда синтездик жараян башкы ролду ойнойт. Ал төмөндөгүдөй калыпта болот:
Кыялдануу пассивдүү, активдүү болуп бөлүнөт. Пассивдүү кыялдануу жаралган элестер өзгөрбөйт. Активдүү кыялдануу өз ичинен кайра түзүүчү жана чыгармачыл болуп жиктелет. Даяр далилдин негизинде жаңыдан элестерди жаратуу кайрадан жаратуучу кыялдануу деп аталат. Коом үчүн социалдык баалуулукка ээ болгон кандайдыр бир принципиалдуу жаңы элести түзүүгө багытталган аракет – чыгармачыл кыялдануу деп аталат. Чыгармачыл кыялданууда адам терең билимге, тажрыйбага таянат.
Кыялдануу жараяны бардык убакта эле тез аранын ичинде ишке аша койбойт. Кээде келечектеги каалаган элести түзүү, жабык калыпта, чыгармачыл адамдын ички дүйнөсүндө көпкө кармалып калат. Аны ой-тилек деп аташат. Кыялдануу өзгөчө калыпы болгон ой-тилек көп жагынан чыгармачыл кыялданууга жакындап кетет. Ой-тилектин чыгармачыл активдүүлүгү, анын мүнөзү, кеңдиги менен аныкталат. Ой-тилектин каалаган элеси – обочолонгон элес б. а. тез аранын ичинде түздөн-түз объективдүү продукт бере албайт. Бирок ой-тилектин инсандын багытталышы, тагдыры менен байланышкан жактарын изилдөө психология илиминдеги чечилбеген көйгөй бойдон калууда.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Жокьякарта шаары
Жокьякарта шаары - (Yogуakarta, Jogjakarta, Djokjakarta) – Индонезиядагы шаар. Ява аралында, Мерапи жанартоосунун (бийиктиги 2911 м) түштүк тарабында, Инди океанынын жээгинен 35 км аралыкта жайгашкан. Өзгөчө административдик бирдик болуп бөлүнгөн. Калкы 670 миң (2007, шаар агломерациясында 1,5 млн). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн башка шаарлары менен темир жол аркылуу байланышат.
Шаар 1755-ж. негизделген. 1946–49-ж. Индонезиянын убактылуу борбору. Шаар бир нече жолу жер титирөөдөн (2006-ж. 27-майдагы жер титирөөдө 6 миңге жакын адам каза болгон) жана Мерапи жанартоосунун атылышынан жапа чеккен. Батик кездемесин чыгаруучу кустардык өндүрүшү, тамак-аш (кант, жемиш консервасы, май жана башка), тамеки, эмерек жасоочу өнөр жай ишканасы иштейт. Көркөм буюмдар жасалат. Университтер (анын ичинде Гажа-Мада; 1949, мамлекеттик), Индонезия искусство институту, бейөкмөт ЖОЖ (анын ичинде Индонезия Ислам университети; 1945), классикалык Ява бийи мектеби жана көлөкө театры (ваянг-кулит) Ислам жана регион­дук китепканалар, музейлер (Сонобудойо Индонезия искусствосунун, улуттук баатыр ханзаада Дипонегоронун), океанариум (акулалар үчүн дүйнөдөгү эң ири бассейн), Пасар-Нгасем канаттуулар базары жана башка бар. Шаардын чет-жакасындагы 8–10-кылымдын архитектура эстеликтери – дүйнөдөгү эң чоң будда храмы Боробудур, индуизм храм комплекси Прамбанан Бүт­күл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген Ошондой эле Борбордук чиркөө, шаардын тарыхый борборунда султандын ак сарай ансамбли («кратон», 18-кылым), парк, Таман-Сари ак сарайынын калдыктары («Суу сепили», 1758; 2006-жылдан ка­лыбына келитирилүүдө) сакталган. Жокьякарта – Ява аралынын башкы маданий жана туристтик борбору. Жыл сайын Индонезия музыкасынын жана бий искусствосунун фестивалдары өткөрүлүп турат.
Шаймерден
Шаймерден — Түштүк Кыргызстан менен Өзбекстандын аймагы аркылуу аккан суу. Узундугу 112 км, алабынын аянты 1466,6 км2. Коллектор тоосунан башталган Көксуу менен Аксуунун кошулушунан түзүлөт. Куймалары жогорку бөлүгүндө аскалуу кокту-колоттор, терең капчыгайлар менен агат. Көксуунун чатынан төмөн Шаймерденге суу куйбайт. Вуадиль кыштагы ченде 3 салаага бөлүнөт. Негизги салаасы – Маргалаңсай Фергана жана Маргалаң шаары аркылуу агып өтүп, магистралдык каналга салынып, андан майда сугат каналдары тарайт. Калган эки тармагы – Алтарыксай менен Файзабадсай. Чимион жана Капчыгай адырларын кесип өтүп, сугат каналдарына бөлүнөт. Шаймердендин алабынын төмөнкү бөлүгүнө суусу негизги нукка жетпей соолуп калган сайлар мүнөздүү. Алабында 20дай мөңгү бар (жалпы аянты 52,6 км2). Көксуунун өрөөнүндө бетинин аянты 0,13 км2ге жеткен Курбанкөл жайгашкан. Шаймерден кар, мөңгү, булак жана жамгыр сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 11,1 м3/сек, эң көбү 64,2 м3/сек, эң азы 3,58 м3/сек. Майдын аягында кирип, августта тартыла баштайт. Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Фергана, Маргалаң шаары, Вуадиль, Хамзабад, Кадамжай, Чимион жана башка кыштагы жайгашкан. Адабияттарда Шахимардан деп да аталат.
Басма сөз
Басма сөз ( – пресса, басам, кысам) — пресса деген түшүнүктүн синоними; массалык мезгилдүү басылмалардын (гезит-журналдардын) жыйындысы. Адегенде пресса жалпы окурмандар үчүн саясий мезгилдүү басылмаларды түшүнүшкөн. Ушул түшүнүк менен 1836-жылы Парижде чыккан биринчи массалык «La Presse» гезитинин атынан «Пресса» термини пайда болгон. Прессанын өнүгүшү менен ар түрдүү максаттагы массалык мезгилдүү басылмалардын топтору түзүлгөн (илимий пресса, спорттук пресса, жаштар прессасы ж. б.) Мезгилдүү (гезит, журнал, альманах, жумалык ж. б.) жана мезгилсиз (китеп, брошюра, альбом, бюллетень, жылнаама, баракча ж. б.) басып чыгарылган басмакана продукциясы. Ал ар түрдүү маалымат, жаңылык, билдирүүлөрдү таркатуу менен коомдук көзкараш, ой пикирлерди калыптандыруу, саясий жана илим, билимдерди даңазалоо максатын көздөгөн таасирдүү курал болуу менен, дүйнөлүк цивилизациянын өркүндөп, өнүгүшүндө чоң мааниге ээ болгон. Басмасөз чыгармачылык-өндүрүштүк иштерди уюштуруунун өзгөчөлүктөрүнө, тематпкалык-мазмундук багыттарына, окурмандар катмарынын мүнөзүнө ж. б. белгилерине карата бир нече түргө бөлүнөт. Мезгилдүү басмасөздүн негизги жана алгачкы түрлөрүнүн бири гезит. Кагаз чыгаруу иши өнүгүп, полиграфиялык техниканын өркүндөшүнөн улам Батыш Европада (Германияда 1609-ж., Улуу Британияда 1622-ж., Францияда 1631-ж.) алгачкы гезиттер чыга баштаган. Россияда туңгуч гезит Пётр 1нин тушунда 1703-ж. 2-январда жарык көргөн. Басмасөздүн экинчи түрү болгон мезгилсиз басылмаларга: китеп, брошюра, плакат, нота ж. б. кирет. Анын эң негизги жана байыркы түрү китеп. Китеп басуу иши 8-9-кылымда Кытайда башталган. Алгач ксилографиялык (жыгачтан оюлган калып менен басуу) ыкма менен буддисттердин «жакут сутра» (868-ж.) аталыштагы ыйык китеби басылып чыккан. Европада 1китеп «Библияны» немис китеп чыгаруучусу И. Гутенберг 1448-ж., Россиядагы 1-китеп «Апостолду» И. Фёдоров менен П. Мстиславец 1563-ж. басып чыгарган. 1965-85-ж. аралыгында китеп басып чыгаруу боюнча СССР дүйнөдө 1-орунду ээлеп турган. Кыргызча туңгуч гезит «Эркин Тоо» 1924-ж. 7-ноябрда жарык көргөн. Ошол жылы кыргыз тилинде «Алиппе», «Ленин кошогу» (ыр жыйнак), «Хрестоматия» китептери, жугуштуу көз оору жөнүндө брошюра (үчөө Ташкенде, бири Москвада) чыккан. 1926-ж. Фрунзеде улуттук китеп басмасы «Кыргызмамбас» уюштурулуп, андан 72 миң нуска менен 14 китеп жарык көргөн. 1926-ж. республикада 5 миң нуска менен үч гана гезит чыкса, 1975-жылы алардын бир жылдык нускасы 660 миң даанага жетип, республикалык 8, облустук 6, шаардык 10, райондукндук 36, көп тираждуу 18, колхоздук 22 газета 5 млн 25 миң нуска менен, мындан тышкары, 13 журнал чыгарылган. Азыр КРдин Юстиция министрлигинен 400дөн ашык ар кандай багыттагы жана мазмундагы гезит-журналдар каттоодон өтүп, жыл сайын он миңдеген китептер жарык көрүп турат.
Ит-Ичпестин Ала-Көл
Ит-Ичпестин Ала-Көл — топоним. "Манас" эпосунда бирде: “Уркун, Эртиш эки суу Калмактын жайы мына бу, Ит ичпестин көлү бар” (Сагымбай Орозбаков, 3. 260),— деп айтылса, экинчи бир учурда Ала-Көл делет. Мисалы бала чакта ойноп кетип, атасы Жакып аны Үч-Арал жолунан издеп “Алыскы жолго салганбы, Шумурай, Ала-Көл кетип калганбы?” (Сагымбай Орозбаков, 1. 216—217),— деп айтылса, Радлов жазып алган вариантта Ит-Ичпестин Ала-Көл деген толук формасында “Баатыр Манас тентеги Ит-Ичпестин Ала-Көл Ит агытып, куш салган” (Радлов жазып алган вариант, 166),— деп кездешет.
Андан ары чыккамын
Суу түбүнө түшкөмүн
Кырк кулактуу мыс кармап
Географиялык реалияда Ит-Ичпестин Ала-Көл Казакстандын чыгышындагы көл.
Малеин
Малеин жана фумар кислоталары – цис- жана транс этилен-1,2-дикарбон к-талары. I жана II ф-лар:
НС–СООН Н–С–СООН
½½                                                                 ½½
НС–СООН НООС–С–H
I II