cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Инсулин
Химиялык жол менен синтезделген гормондордун эң алгачкысы. Инсулин организмдин глюкозаны сиңирүүсүн, боордо гликогенди синтездөөнү жана анын булчуң талчаларында топтолуусун камсыз кылат, майдын пайда болушун, белоктун синтезин күчөтөт. Инсулинди көп өлчөмдө куйганда глюкозанын көбү кандан скелет, жүрөк булчуңдары, эмчек жана башка органдардын клеткаларынын ичине өтөт. Натыйжада глюкоза канда азайып, нерв системанын клеткаларына жетишсиз келет. Ошондуктан, мээ менен жүлүнгө глюкоза жетишпей мээнин иши бузулуп, инсулин шогу, башкача айтканда гипогликемия пайда болот. Бул абал глюкозанын кандагы өлчөмү 45—50 мг % ке түшкөндө (нормада ал 80—120 мг %) болот. Глюкозаны венага куйганда инсулин шогу жоголот. Инсулиндин жетишсиздиги кант диабетине алып келет.
Фракциялар
Фракциялар, саясий (fractio - бүлүнүү, жиктелүү) - саясий партиянын обочолонгон бөлүгү, партиянын негизги принциптик жалпы же жеке жоболоруна карама-каршы өздүк ураандарынын астында аракет кылышат же саясий программасы менен чыгышат.
Ошондой эле бул түшүнүк бийликтин өкүлчүлүк органдарындагы кайсы бир партиянын өкүлдөрүнүн тобунун жүрүм-турумун жана аракеттерин аныктоо үчүн колдонулат. Фракциялар бир саясий платформада же бирдиктүү уюмда түрдүү саясий кызыкчылыктагы жана партиянын жалпы максаттарына жана милдеттерине жетүүнү түрдүүчө түшүнгөн топтордун сакталышына мүмкүндүк берет. Башкача айтканда, Фракциялардын өкүм сүрүшү саясий партиянын социалдык жана коомдук негизин кеңейтүүнүн каражаты болуп саналат. Андан тышкары, партияларда Фракциялардын болушу, алардын бирге өкүм сүрүшү, уюмдагы лидерлик үчүн ар дайым атаандашуу жана күрөшүү жалпы принциптер менен биргелешкен түрдүү топтордун кызыкчылыгынын чагылуусу болуп, кандайдыр бир деңгээлде партияда бир Фракциянын саясий кызыкчылыктардын бир тобунун үстөмдүгүнө жол бербейт, теориялык талаш-тартыштарды жана саясий программаларды иштеп чыгууга түрткү берет.
Кээ бир убакта Италиянын Христиандык-демократтык партиясында өз алдынча аракет жасаган 15ке жакын Фракция болгон. Бирок дал ушул автономия шайлоо кампанияларынын мезгилинде партияны чыцалдырат да, католик-коммунисттерден католиктик фундаменталисттерге чейинки түрдөгү саясий топтордун колдоосун камсыз кылат. Фракция деп парламенттен баштап жергиликтүү бийлик органдарына чейинки бардык деңгээлдеги бийликтин өкүлчүлүк органдарындагы тигил же бул партиянын өкүлдөрүнүн тобу аталат. Мындай Фракциялардын жашап турушу эреже катары, партиянын уюмдук принцибинен жана мүнөзүнөн көз каранды. Парламенттик типтеги партияларда өкүлчүлүк органдарындагы фракциясы партиянын анча көп эмес дайым өкүм сүрүүчү органдарынын бири, көп учурда - партиялык механизмдин функция кылуусунун негизи болуп эсептелет. Фракциялардын аны түзгөн партия менен байланышы партиялык курулуштун уюмдук принциптеринен көз каранды.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Кыргызстандын чек аралары
Кыргызстандын чек аралары — Кыргызстан — түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынан Казакстан менен, батышынан Өзбекстан менен, түндүк-батышынан жана түштүгүнөн Тажикстан менен, түштүктөн жана түштүк-чыгышынан Кытай Эл Республикасынын аймактары менен чектешет.
Казакстандын аймагынан ажыраткан табигый чек аралар чыгышта Меридиан кырка тоосундагы «Узловая» (6148 м) чокусунан башталат. Ал чокудан батышка карай Сары-Жаз кырка тоосунун кыры менен Семенов (5816 м) чокусуна чейин келип, Тескей-Ала-Тоосунун эң чыгышы Ашуу-Төр тоосуна өтөт. Андан ары Текес суусу менен Сары-Жаз суусунун суу бөлгүчү аркылуу өтүп, Каркыра суусун түзгөн Көк-Жар жана Турук сууларының суу бөлгүчү аркылуу Каркыра өрөөнүнө түшөт. Каркыра суусун бойлоп, Күңгөй Ала-Тоосунун эң чыгыш учунан, анын кырына өтөт. Күңгөй Ала-Тоосу менен өткөн чек ара Челек өрөөнүн Ысык-Көл ойдуңунан бөлөт. Күнгөй Ала-Тоо менен Иле Ала-Тоосунун тутумдашкан жери Чон-Ак-Суунун алабынан чек ара Кемин менен Челектин суу бөлгүчү аркылуу Иле Ала-Тоосуна өтөт. Иле Ала-Тоосунун батыш учунан Кара-Булак суусунун оң тарабындагы суу бөлгүч боюнча Чүй суусунун нугуна келип, анын бою менен Чүй-Сары-Суу ойдунуна чейин кетет. Камышановка кыштагынан 8—10 км түндүктө Чүй суусунун боюнан чек ара кескин түштүккө бурулуп, Камышановканын тушунан батышка кайрылат, Ашмара суусунун өрөөнү менен Кыргыз Ала-Тоосунун кырына чыгат. Кыргыз Ала-Тоосунун кыры менен батышка карай тоо бүткөнгө чейин барып, Жамбыл шаарынын түштүгүндөгү түздүктөр менен акырындап түштүккө карай ооп, Асса суусунун өрөөнү менен Манас (4482 м) чокусун карай кайра Талас Ала-Тоосунун кырына чыгат. Күркүрөө, Жабаглы-Суу, Ак-Суу, Байдамтал жана Ой-Кайың сууларынын башталышы болгон Манас чокусунун капталынан Казакстандын Кыргызстан менен болгон чек арасы бүтөт. Манас чокусунан Меридиан кырка тоосундагы «Узловая» чокусуна чейинки Казакстан менен Кыргызстандын чек арасынын узундугу 1113 км. Өзбекстандын аймагын ажыраткан табигый чек аралар Манас чокусунан чыгышты карай Талас Ала-Тоосунун кыры менен Пскем кырка тоосунун кошулган жерине чейин барып, Пскем кырка тоосунун кыры менен Чарвак суу сактагычына жакын жерден Чаткалдын өрөөнүнө түшөт. Чаткал суусунун сол куймалары Терс менен Ала-Булактын суу бөлгүчү аркылуу Чаткал кырка тоосунун кырына чыгат. Андан ары чек ара Курама кырка тоосунун Чаткал кырка тоосуна тутумдашкан айрыгы аркылуу Гава-Сай суусун бойлоп Фергана өрөөнунө чыгат. Фергана өрөөнундө Өзбекстандын аймагын Кыргызстандын аймагынан эч кандай табигый чек бөлбөй, тоо этегинде түздүктөр боюнча эң эле татаал ийри-буйру сызыктар менен өрөөндү айланып, Сох дарыясынын сол капталына чейин жетет. Андан тышкары Шаймардан жана Сох сууларынын боюнда бардык жагы Кыргызстандын жери менен курчалган, туюк чектүү Өзбекстанга тиешелүү жерлер бар. Пскем дарыясынын башынан Сохтун өрөөнүнө чейинки аралык 240 км болгону менен, ошол жерлерди туташтырган Өзбекстан менен Кыргызстандын чек ара сызыгынын узундугу 1374 км.
Тажикстан менен болгон чек ара да Фергана өрөөнүнүн түзөң жерлерин камтып, Сох өрөөнү менен Исфара өрөөнүнүн тоо этектеп келген жериндеги суу бөлгүчүнөн башталат. Андан батышка карай Ак-Суунун өрөөнүнө чейин барып, анын сол жаккы капталы менен Түркстан кырка тоосунун кырын карай түштүккө багытталат. Түркстан кырка тоосуна Дакат-Суунун өрөөнү менен көтөрүлүп, 4745 м бийиктиктеги Пирьях чокусуна чыгат. Ушул чокудан баштап Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасы табигый чектер — Түркстан кырка тоосу, Алай кырка тоосу аркылуу өтөт. Алай өрөөнүндөгү Карамык кыштагынын тушунан Алай кырка тоосунун Көк-Сууну батыш жагынан бөлгөн айрыгынын кыры менен өрөөнгө түшүп, Гулама суусун сол жагынан чектеген Чоң-Алай кырка тоосунун айрыгы боюнча анын кырына чыгат. Андан ары Чоң-Алай кырка тоосунун кыры менен чыгышты карай Кытай Эл Республикасынын чегине чейин жетет. Тажикстан менен Кыргызстандын чек ара сызыгынын узундугу 972 км (анын 330 км азыркы күнгө чейин тактала элек).
Кытай Эл Республикасы менен болгон чек ара Чоң-Алай кырка тоосунун чыгышындагы Эркечтам (5820 м) чокусунан Чыгыш Кызыл-Суунун өрөөнүнө түшүп, кайра Терек-Тоого көтөрүлөт. Андан ары табигый чек ара болгон Алай-Куу, Торугарт-Тоо, Какшаал-Тоо, «Боз-Кырдын» суу бөлгүч кыры менен бөлүнөт. Эң чыгыш жагын Меридиан кырка тоосу бөлүп турат. Эркечтам чокусунан Меридиан кырка тоосундагы «Узловая» чокусуна чейинки Кытай Эл Республикасы менен болгон чек сызыгы 1049 км.
Ошентип, Кыргызстандын аймагы Тянь-Шань тоо системаынын борбордук жана батыш бөлүгүн, Памир-Алай тоо системасынын түндүк бөлүгүн ээлейт.
== Тянь - Щянь тоосунун эн бийик чокусу ==
Абза (Кигин району, Башкыртстан)
Абза — Башкыртстандын Чишмин районундагы айыл, Абзаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 561 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — 80236805001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Виннипег
Виннипег – Канаданын түштүгүндөгү шаар. Манитоба провинциясынын административдик борбору. Калкы 663;617 миң (2011). Ред-Ривер жана Ассинибойн дарыясынын кошулган жеринде жайгашкан. Ири жолдор тоому (шаар аркылуу трансканада темир жана автомобиль магистралдары өтөт). Эл аралык аэропорту бар.
Шаар 1873-ж. негизделген. Виннипег билим берүүчү ири борбор. Университеттер, музейлер (анын курамында планетарий), заманбап искусство галереясы. ж. б. бар. Театрлар (анын ичинде Виннипег король балети, 1939; Манитоба театр борбору ж. б.) иштейт. Жыл сайын театр фестивалы өткөрүлөт. Этностук маданий борборлору (украина, индей, кытай, еврей ж. б.) бар. Виннипег өлкөнүн дан эгиндүү аймагынын ири борбору же «буудай борбору» катары белгилүү болуп, Виннипег дан биржасы (өлкөдөгү жалгыз, Түндүк Америкадагы ири), Канада эгин комитетинин, Буудай өндүрүүчүлөрдүн бириккен ассоциациясынын штаб-квартираларын камтыйт. Айыл-чарба машиналарын куруу өнүккөн. Нефть ажыратуу, полиграфия, тигүү (фермерлер үчүн жумушчу кийим), тамак-аш (эт, сүт, ун, кондитер азыктары, пиво кайнатылат) өнөр-жай ишканалары иштейт.
Инкубациялык (жашыруун) мезгил
Инкубациялык (жашыруун) мезгил — организмге жугуштуу оорунун козгогучу киргенден баштап, дарттын алгачкы белгиси билингенге чейинки мезгил.
Ар түрдүү оорунун Инкубациялык (жашыруун) мезгилинин узактыгы ар башка (бир нече сааттан бир нече айга, жылга созулат). Ошондой эле анын мөөнөтү микробдун санына, күчүнө, организмдин каршылык көрсөтүүсүнө, инфекциянын кирүү жолуна байланыштуу өзгөрөт. Мисалы, дизентерияда 1 — 7, көк жөтөлдө 2—15, ич келтеде 3 — 21 күнгө, сасык тумоодо бир нече сааттан 3 күнгө чейин болот. Кээ бир жугуштуу оорулар (кызылча, кептөөр жана башка) бул мезгилде айлана-чөйрөгө козгогучтарды бөлүп чыгарып, коркунучтуу. Айрым жугуштуу оорулардын козгогучу Инкубациялык (жашыруун) мезгилдин аягында бөлүнүп чыгат. Ар бир оорунун Инкубациялык (жашыруун) мезгили менен өзгөчөлүгүн билүү чоң мааниге ээ. Анын узактыгына жараша оорулуу менен бирге болгон кишини бөлүү жана карантиндин мөөнөтү аныкталат, эпидемияга каршы башка чаралар жүргүзүлөт. Инстинкт — организмдин тышкы же ички дүүлүктүрүүлөргө жооп катары пайда болгон тубаса татаал реакциялары (жүрүм-турум акттарынын жыйындысы). И. П. Павловдун ою боюнча Инкуация татаал шартсыз рефлекс (тамактануу, коргонуу, жыныстык жана башка), ал жөнөкөй шартсыз рефлекстерден (чүчкүрүү, жөтөлүү) айырмаланып турат. Й-тин төмөнкүдөй негизги түрлөрү бар: тамактануу (тамак издеп табуу, алуу, топтоо), коргонуу (качуу, жашынуу, тиш, тырмак, мүйүз менен коргонуу), жыныстык (бийлөө, сайроо, ургаачы үчүн салгылашуу, жыныстык катнашуу жана башка), ата-энелик (тукум жөнүндө камкордук көрүп, уя салуу жана башка) топтошуу (биргелешип душмандан коргонуу, миграция, бир-бирин суук мезгилде жылытуу, тукум жөнүндө жалпы камкордук көрүү). Табигый тандалуунун натыйжасында акырындык менен тышкы чөйрөдөн келүүчү сигналдардын ичинен маанилүүсүн тандап алып, ага тийиштүү жооп кайтаруу жөндөмдүүлүгү күчтүү жаныбарлар бөлүнгөн. Эволюциянын жүрүшүндө түргө зыяндуу касиеттерди алып жүрүүчү жаныбарлар өлүп, пайдалуусу акырындык менен түрдүн мүнөздүү белгиси болуп калыптанган.
И-түү жүрүм-турумдар жырткычтарда даана байкалат. И-түү жүрүштуруш өзүнөн өзү болбойт. Ал үчүн тиешелүү биологиялык талап (керектөө) пайда болуу керек. Мисалы, жаныбарлар ачка болгондо чөйрөнү активдүү изилдеп, сезүү органдарынын жардамы менен өз талабын канааттандырууга аракеттенет, башкача айтканда азыгын издөөгө кирет (даярдануу фазасы). Азык көрүнгөндө же добушу чыкканда жырткыч И-түү кыймылдарды (аңдуу, кээде өлтүргөн азыгын башка жерге сүйрөп баруу жана башка) ырааттуу ишке ашырат. Тышкы чөйрөнүн шарты дайыма туруктуу болгондо И. реакцияларынын пайдасы тиет, эгерде шарт кескин өзгөрүлсө, ал пайдасыз. Мисалы, кирпи чечендин коргонуу И-и (жыйрылып тоголок болуп калышы) автомобиль тебелегенде эч пайдасыз. Организмдин тиричилигинде борбордук нерв системасынын өөрчүү деңгээли жана И. аракети тыгыз байланышта. Кишинин түйүлдүк мезгилинде нерв системасынын өзүнчө структуралары эртерээк өөрчүп, жаңы төрөлгөн баланын организми жашоонун өзгөчө шартына көнүүгө (адаптацияга) даяр болот.
Төрөлгөндөн тартып ар кайсы убакта башкы И-тер калыптанып, анын негизннде организмге маанилүу И-тер (жыныстык, эне сезими жана башка) өөрчүйт. И-түү аракеттин иш жүзүнө ашуусунда эндокрин системасынын бездери чоң роль ойнойт. Кишиде И. акыл-эске жана социалдык адеп нормаларына баш иет. Кишини үйрөтүүнүн кайсы түрү болбосун И-ке негизделип, алар акырындык менен экинчи орунга өтөт да, негизги ролду социалдык факторлор ойнойт. Ошондуктан кишиде И. аракетин керектүү жолго салуу жөндөмдүүлүгүн тарбиялоо абдан маанилүү. Айрым психикалык оорулар И-тин бузулушуна байланыштуу болгондуктан, медицинада И-ти изилдөөнүн мааниси өтө чоң.
Комикс
Комикс (англисче comic – күлкүлүү) – бир окуяга байланышып, кыскача текст жазылган сүрөттөр сериясы. Заманбап Комикстин баштоочусу деп швейцариялык сүрөтчү Р. Тёпфер эсептелет. Комикс 19-кылымдын аягында АКШда газета чыгаруунун өнүгүшү менен кеңири жайылып, 20-кылымдын ортосунда Комикс «массалык маданияттын» эң кеңири тараган жанрларынын бирине айланган. Комикс дайыма классикалык, окуялуу, күлкүлүү жана фантастикалык чыгармаларды жайылтууда колдонулган. Учурда Комикс комедиялык мүнөзүн жоготуп, аны – кылмыш, согуш тууралуу «тири укмуштар» Комиксси, ошондой эле классиктердин чыгармаларын жөнөкөйлөтүүчү жалган тарыхый Комикс алмаштырды.
Клаузула
Клаузула (лат. clausula  – корутунду) – эларалык келишимде (макулдашууда) өзгөчө жобо. Ар түрдүү өзгөчө жоболор жана шарттар белгиленет: а) соодада кыйла ыңгайлуу режимди берүү жөнүндө; б) келишимге жалпы катышуу жөнүндө; в) жагдайларды түп тамырынан өзгөртүү жөнүндө; г) эларалык сот органынын милдеттүү юрисдикциясы жөнүндө ж. б.
«Манас» бөлүмү
«Манас» бөлүмү — Кыргыз Улутуук Илимдер академиясындагы Адабият жана искусство институтунун «Манас» эпосун жыйноо, жарыялоо жана комплекстүү изилдөө иштерин жүргүзүүчү бөлүмү (мурдагы «Манас» сектору). 1924-ж. Ташкенде уюштурулган академиялык борбордун кыргыз бөлүмү 1925-ж. Фрунзеге көчүрүлүп, Кыргызстандагы илимий иштерди координациялаган. Илимий комиссия катары кыргыз тилинде окуу китептерин, мектеп программаларын түзүү, ошондой эле элдик оозеки чыгармаларды жыйноо, системага салуу иштерин жүргүзгөн. Илимий мекеме 1930-ж. Маданий курулуш институтуна, 1936-ж. Кыргыз тили жана жазмасы илим изилдөө институтуна, 1940-ж. 14-мартта Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабият институтуна айландырылган. Анда кыргыз тили, адабияты жана «Манас» эпосу деген үч сектор болгон. «Манас» секторунун уюшулушу менен «Манас» эпосуна көңүл бурула баштаган. 1942-ж. институтта Фольклор жана этнография бөлүмү ачылып, «Манас» сектору ушул бөлүмгө кошулат. 1943-ж. Фольклор жана «Манас» эпосу өзүнчө бөлүм болуп, элдик оозеки чыгармачылык, «Манас» эпосу боюнча илим изилдөө иштерин жүргүзгөн. 1948—56-ж. Фольклор жана «Манас» эпосу бөлүмү Кыргыз адабияты бөлүмүнө кошулуп, «Манас» эпосун жыйноо, изилдөө жана басмага даярдоо Адабият бөлүмүнүн чегинде жүргүзүлгөн. Кыргыз фольклорун тарыхый аспектиде карап чыгуунун, өзгөчө «Манас» эпосунун проблемалык маселелери боюнча изилдөөчүлөрдүн негизинде «Манас» секторун кайрадан уюштуруу маселеси күн тартибине коюлду. 1956-ж. институттун тутумунда «Манас» сектору уюштурулуп, илимий кызматкерлердин милдети «Манас» эпосунун көптөгөн варианттарын изилдеп үйрөнүү болгон. Институттун кол жазмаларды сактоо жана жарыялоо фондусунда (азыр Кол жазмалар жана жарыялоо бөлүмү) 60тан ашуун варианты бар. Тоголок Молдо, Молдобасан Мусулманкул уулу, Мамбет Чокмор уулу жана башкалар манасчылардан жазылып алынган эпостун тексттеринин түп нускалары Кол жазмалар фондусунда сакталып турат.
Сектордун илимий кызматкерлери варианттарды үйрөнүү менен гана чектелбестен эпосту дагы да эл арасында жыйноо, жыйналган материалдарды жарыялоо жана изилдөө иштерин жүргүзүшкөн. Өзгөчө академик Б. М. Юнусалиевдин эмгеги зор. Анын жетекчилиги менен «Манас» үчилтигинин курама варианты жарык көргөн. Сектордун кызматкерлери 1970—80жылдардын ичинде Сагымбай менен Саякбайдын варианттарын басмага даярдаган (к. китептер тууралуу атайын макалаларды). Ошондой эле Москвадан кыргыз жана орус тилдеринде «СССР элдеринин эпосу» сериясынан чыгуучу «Манас» эпосунун 4 томдугун басмага даярдашты.
Сектордун илимий кызматкерлери (Э. Абдылдаев, 3. Мамытбеков, С. Бегалиев, А. Жайнакова, Б. Керимжанова, Р. 3. Кыдырбаева, С. Мусаев, М. Мамыров, К. Кырбашев, Р. Сарыпбеков, Ошондой Сооронов) эпосту жыйноо жана жарыялоо менен катар эпостун ар кыл аспектидеги проблемалык маселелерин изилдөөгө кайрылып, ар түрдүү темадагы илим изилдөө иштерин жүргүзүп, монографиялык эмгектерди жаратышты. Авторлор эпостун жаралуу доорун, тарых менен байланышын, тигил же бул варианттын идеялык-көркөмдүк өзгөчөлүктөрүн, композициясынын жана сюжет курулушунун варианттарындагы айырмачылыктарын, манасчылардын жекече айтуучулук чеберчилигин, эпостун варианттарынын стилдик жактан өзгөчөлүктөрүн, поэтикасын жана башкалар проблемалык маселелерине көңүл буруп, манастаануу илимине өз салымдарын кошту. Ошондой эле «Манас» эпосунун маселелери боюнча мезгилдүү басма сөз беттеринде макалаларды жарыялашып, радиоуктурууларга, телекөрсөтүүлөргө катышып, эпосту элге терең тааныштырууга көп күч жумшашты. Ошондой эле эпоско арналган ар кандай симпозиум, конференцияларды өткөрүүгө да активдүү катышууда.
1989-жылдан «Манас» сектору «Манас» эпосун комплекстүү изилдөө боюнча бөлүмгө айландырылып, аны философиялык, тарыхый, этнографиялык, музыкалык, лингвистикалык жана башкалар аспектиде изилдөөнү ишке ашыруу максатында жаңы адистер менен толукталды.
Бөлүм жакын арада Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча «Манас» эпосунун академиялык басылышынын үстүндө иш алып барууда. Ошону менен катар эле эпосту комплекстүү изилдөөнүн айрым теориялык маселелери бөлүмдүн илимий кызматкерлеринин иш алып барат. Ошону менен катар эле эпосту 13 кызматкер иштеген. Фольклор жана «Манас» эпосу бөлүмү уюшулгандан «М». б. болгонго чейин бул илимий мекемени ар жылдарда М. И. Богданова, 3. Бектенов, Б. Керимжанова, Ө. Жакишев, Р. Кыдырбаева, С. Мусаев жетектеген. 1989-жылдан Р. Кыдырбаева жетектейт.
Манас Великодушный
«Манас Великодушный» — Семён Липкиндин «Манас» эпосунун сюжетинин негизинде жазган повести. Ал үч жолу басмадан чыккан (М., 1947, 1948, 1958). Повесть «Манас» эпосунун салттык сюжетинин окуяларын кыскартып, кээ бир жерлерине өзүнүн кошумчалары киргизилип, мектеп окуучуларына арналып жазылган. Китеп үч баптан турат. Биринчи бапта: түш көрүү, ат коюу, кырк чоро, Кошой менен жолугушуу, Алооке кандын качышы, Айкөлдүн аялы, Көкөтөйдүн ашы, Бабалардын жери жана башкалар экинчи бапка: кандардын бүтүмүнөн чоң казатка чейинки окуялар кирген, үчүнчү бапта: чалгынга чыгуу, туулган жер, баатырлардын кармашы, чыккынчылык, акыркы кармашуулар жана башкалар камтылган. Китеп көркөм сүрөттөр менен кооздолгон. Сүрөтчүсү Л. Фейнберг, кириш сөзүн А. Токомбаев жазган. Повесть жарык көргөндөн кийин көп узабай эле чет тилдерге да которулуп жаштардын сүйүктүү китебине айланган.
Ышкын түп
Ышкындын тамыры жана андан колго даярдалган боек. Ышкындын тамыры кеч күздө, ышкын түп бышкан кезде казылып алынат да, кабыгы аарчылып, майда-майда кертилип, көлөкө жерге өрүк кагындай кургатылат. Андан соң сокуга жанчылат. Кээде ага эчки талдын кабыгы да кошулуп даярдалат. Ышкын түп менен боелгон жүн, өңдөлгөн тери кочкул сары түскө өтөт.
Поляк магнаттары
Поляк магнаттары - 17-кылымдын башында орус мамлекетиндеги таптык карама-каршылыктын күчөшүнөн пайдаланып, авантюрист Жалган Дмитрий I менен Жалган Дмитрий Пни колдоо аркылуу басып алуучулук ойлорун ишке ашырууга аракеттенишкен. Бирок Жалган Дмитрий I тактыга отургандан кийин Речь Посполитага берген убадасын ар кандай шылтоолор менен аткарган эмес. Ал 1606-ж. май айында поляктарга каршы Москва көтөрүлүшүндө өлтүрүлүп, поляк феодалдарынын Россияга жасаган биринчи интервенциясы окуган чыкпай калган. Жалган Дмитрий II жана аны колдогон поляк шляхтары менен күрөштө Василий Шуйскийдин окмету аймактык жана саясий кээ бир жеңилдиктерди берүү шартында Швециядан жардам сураган. 1609-ж. орус аскери интервенттерге каршы элдик кыймылдын жардамы менен баскынчыларды бир топ жеңилиштерге учураткан. Бул поляк-литва мамлекетинин Россияга каршы ачык интервенцияга өтүшүнө шылтоо болгон. Алар Смоленскини курчоого (1609, сентябрь) алган.
1610-жылдын башында Жалган Дмитрий Инин Тушино лагери кулаган. Анда кызмат өтөгөн феодалдар 1610-ж. 4(14)-февралда Сигизмунд Шнүн баласы Владиславды орус падышасы деп таануу жана боярлардын бардык артыкчылыктарын сактоо жөнүндө келишим түзгөн.
1610-ж. 24-июнда орус окмотунун аскерлери швед жалданма аскерлеринин чыккынчылыгынан улам талкаланып, Шуйскийдин өкмөтү кулаган. Москвада жаңы өкмөт түзүлүп («Семибоярщина»), Владислав падыша деп таанылган жана поляк-литва аскери Москвага киргизилген. Орус мамлекетинин оор абалынан улам 1610-ж. Швеция да ачык агрессияга өткөн.
Шведдер жана поляк-литва баскынчылары орус жерлеринин көбүн ээлеген соң улуттук-боштондук кыймыл жогорулаган. Москвада поляк феодалдарынын бийлик кылышынан, чет элдиктерди кууп чыгууга биринчи ыктыярдуу кошуун 1611-ж. түзүлүп, кайра жайында ички карама-каршы- льштын курчушунан тарпан кеткен. Ошол эле жылы сентябрда Нижний Новгороддо Минин жана Пожарскийдин жетекчилиги менен түзүлгөн экинчи элдик ыктыярдуу кошуун (ополчение) гана 1612-ж. октябрда Москваны бошоткон. Өлкөдө мамлекеттик бийлик калыбына келгенден кийин интервенттер бир топ жылдар бою орус жерин көз каранды кылууга аракеттенген.
Поляк жана швед интервенциясы Швеция менен Столбово (1617), Польша менен Деулинск жарашуусун (1618) түзүү менен бүткөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Ш
Ш - кыргыз кирил алиппесиндеги тамга, "ш" тыбышын билдирүү үчүн колдонулат.
Үч-Малай, Сузак району
Үч-Малай (Үч-Малай) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Көкарт айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 972 киши.
Чоң Уса (Уса куймасы)
Чоң Уса (Сарт-Ю) — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын сол жээгинен 565 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 98 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алты бакан
Кыргыз элинин эң эски жана кеңири тараган оюндарынын бири. Бак-дараксыз жерде үч бакандын (шыргыйдын) башын бир жагына бууп бириктирип, ошондой эле үч баканды экинчи жагына коюп, ошол алты баканга кош аркан байланып селкинчек салынат.
Алты бакандын үстүнө туурасынан устунча орнотулган учурлар да көп жолугат. Оюнчулар эки жаатка бөлүнүшөт. Арканга эки оюнчу (көбүнчө бир жагына кыз, экинчи жагына жигит) чыгып, арканды бекем кармап бетме-бет турушат. Оюнга катышуучулар селкинчекти күүлөнтүп коюшат. Андан кийин тээп аткандар өздөрү күүлөшөт. Ошентип, алты бакан селкинчек тебүү кезек менен улантылат. Кайсы жааттын оюнчулары белгиленген бийиктикке көп көтөрүлсө ошол жаат жеңет. Алты бакан селкинчек ыр, бий, куудул сөз менен коштолот.
Стэнфорд университети
Стэнфорд Университети (расмий түрүндө Леланд Стэнфорд-кичүүсү атындагы) - Стэнфорд шаарындагы жеке изилдөө университети болуп саналат. Ал Пало-Альто жана Сан-Хосе менен Сан-Францисконун ортосунда жайгашкан. Анын аянты 33.1 квм Кошмо Штаттардын университеттеринин арасында эң чоң аянты болуп саналат [1,] Стэнфорддун дагы башка жери жана шарттары бар.
Университет 1885-жылы Леланд жана жубайы Джейн Стэнфорд аркылуу ачылган. Алардын 15 жаштагы жалгыз баласы Леланд Стэнфорд кичүүсү ич келте оорусунунан каза болгон, жана бул университет анын урматына арналган. Стэнфорд Калифорниянын мурдагы губернатору жана АКШнын сенатору болгон. Ал темир жол сынчысы катары да белгилүү. Кошмо жана граждандык институт катары 126 жыл мурун, 1891-жылдын 1- октябрында алгачкы окуучуларын кабыл алган.
Анда студенттер, магистранттар жана башка төрт кесиптик мектептери кирген үч окуу жайлары бар. Студенттер 36 спорт түрүндө катышышат, ал эми университет Division I FBS Pac-12 Conference боюнча эки жеке окуу жайынын бири болуп саналат. Ал NCAAнын 113 команда чемпионаттарын чогулткан, баарынан да (UCLAге байланыштуу) 483 индивидуалдык чемпионаты, Division I-дин эң мыктысы болуп, жана ошондой эле NACDAнын директорлор кубогун да утуп алган. 1994-1995-жылдардан баштап 22 окуу жыл бою университеттеги спорт командаларында жакшы жетишкендик болду.
Виноградный
Виноградный – Чүй облусунун Аламүдүн районундагы кыштак. Васильевка айыл өкмөтүнө караштуу. Чүй дарыясынын сол жээгинде, деңиз деңгээлинен 700 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Лебединовка кыштагынан 38 км түндүк-батыш тарапта. Пишпек темир жол бекетинен 40 ''км. ''1910-ж. негизделген. Калкы ;3;249 миң (2009); негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, ФАП, клуб, китепкана, универмаг, кафе, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар. Жоопкерчилиги чектелген «Шабдан-Багратиони» ишканасы иштейт.
Клиникалык кылмыш таануу
Клиникалык кылмыш таануу – кылмышкерлердин биологиялык жана акыл-эстик мүнөздүү касиеттерин изилдөөгө жана кылмышты медицина-психологиялык жактан алдыналуу чараларына байланышкан кылмыш таануудагы өзүнчө багыт.
Карагашты (Уртабурти куймасы)
Карагашты — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уртабуртядарыясынын сол жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара-Булак (Араван району)
Кара-Булак (Кара-Булак) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Алля Анаров айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 114 киши.
Акыл Карачач
«Акыл Карачач» — фольклордук каарман. Акыл Карачач уламыш боюнча Жаныбек Хандын доорунда жашаган Жээренче чечендин келини. Ошондуктан көпчүлүк окуяларда экөөнүн ысымы катар жүрөт. Акыл Карачач даанышман, кара кылды как жарган калыс, акылдуу жана сөзмөр делип сүрөттөлөт. Ал Жээренче чеченди ырайымсыз хандын каарынан айла-амалы, акылы менен кутултат. Акылга сергек, сөзгө чебер Акыл Карачач алакөөдөн, акылсыз ханды сөзгө жыгып, өз эркиндигин да коргоп калат. Акыл Карачачтын образы элдин таза, нукура көз карашын, келечек идеалын чагылдыргандыгы менен баалуу.
Ц
Ц - кыргыз кирил алиппесиндеги тамга, "т" жана "с" тыбыштарын жанаша билдирүү үчүн колдонулат. Көбүн эсе чет тилдерден (негизинен орус жана ал аркылуу башка тилдерден) кирген сөздөрдө кездешет. Кыргыздын төл сөздөрүндө кездешпейт.
Цзян-гун
Баш келте
Баш келте (бит келте) — адамдын катуу кармаган жугуштуу оорусу. Аны риккетсиялар козгойт.
Ц
Цин
Баш келте
Баш келтенин тарашы
Жүрөк-кан тамыр жана борбордук нерв системаларын жабыркатат. Баш келте согуш, ачкачылык, жакырчылык жана башка социалдык кырсыктардан калктын жашоо, турмуш тиричилик шарты, санитариялык абалы өтө начар болгон жерде көп таралат. Ооруну бит таратат. Бит оорулуунун канын соргондо, андагы риккетсиялар биттин ичегисине кошо кирип көбөйөт. Андан соо кишиге өтүп, анын канын соруу менен ичегисиндеги риккетсияларды заңы менен кошо сыртка чыгарат (заңдайт).Ошол учурда бит чаккан жер кычышкандыктан киши тырмайт. Тырмаганда теридеги тытылган жерге түшкөн риккетсиялар канга өтүп, ооруну жугузат. Майда кан тамырларда риккетсиялар көбөйүп, бардык органдарга тарайт, уусун бөлүп чыгарып, бүт организмди уулантат.
Оорунун негизги белгилери
Риккетсиялар организмге түшкөндөн кийин 5—25 (көбүнчө 10—12) күн оорунун белгилери байкалбайт. Ал жашыруун (инкубациялык) мезгил деп аталат. Оору капысынан, катуу башталат. Температура 39—40°ка чейин көтөрүлөт. Оорулуунун башы катуу ооруп, уйкусу качат, алы кетет, бети шишимик тартып, тамылжыйт, көздөрү жалтырап, деми кысылып, эриндери кызарат, денеси жанчылгандай болуп ооруйт, жүрөгү тез-тез согот. 4—6-күнү бүт денесине (беттен тышкары), айрыкча курсагы, колдору, буттарына кызамыкка окшогон майда темгил чыбырчык чыгат. Ал чыбырчыктар 2—3 күндөн кийин кетет да, алардын ордуна бир нече күнгө чейин тактар калат. Бул учурда оорулуунун жалпы абалы начарлап жөөлүйт. Жүрөгүнүн кагуусу начарлайт, кан басымы ылдыйлайт, тили кургап, суусайт, эсинен танышы мүмкүн. Боор, көк боор чоңоёт. 9—11 күн өткөндөн кийин акырындап оорулуунун абалы оңолуп, температурасы төмөндөйт, эсине келет, оорусу басаңдап, тамакка табити тартып, көңүлү ачылат, бирок оорулуунун толук сакаюусу көпкө созулат.
Оорудун алдын алуу
Оорулууну сөзсүз ооруканага жаткызуу зарыл. Өз убагында дарылабаса ар кандай кабылдоолорго — өпкөнүн сезгениши, мээ кабыгынын сезгениши менингит) жана башкаларга алып келиши мүмкүн. Оорунун алдын алуу үчүн санитария-гигиеналык эрежелерди туура, так сактоо, кир жуучу жайларды, мончо, жатаканаларды санитариялык көзөмөлгө алуу, оору чыккан жерди дезинфекциялоо, оорулуу менен болгон адамдарды мончого самындап жуунтуп, кийим, шейшептерин дезинфекциялоочу камерадан өткөрүлөт. Биздин өлкөдө калктын жыргалчылыгы жана маданиятынын жогорулашынын натыйжасында баш келте дээрлик кездешпейт.
Комилер
Комилер (өздөрүн комиморт, комивойтыр деп аташат) коми-зыряндар – Россия Федерациясында жашаган эл, Коми Республикасынын негизги калкы. Архангел, Мурман, Свердлов, Омск, Тюмень облусунда, Ненец, Ямал-Ненец жана Ханты-Мансы автономдуу округдарында да жашайт. Жалпы саны 344, 5 миң киши, анын 292 миңи Комиде (2000). Коми тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери – православныйлар, эски ырым-жырымдарды туткандары да бар. Комилер коми- пермяктар жана удмурддар менен тектеш. Алар жогорку вычегда, вымич, ижем, печор, прилуз, сысоль, удор ж. б. этностук топторго бөлүнөт. Комилердин этностук негизин пермьвычегда уруулары, вепсы, байыркы марийлер, обь угорлорунун ата-бабалары, чыгыш славяндар түзгөн. Комилер дыйканчылык, мал чарбачылык (бугу багуучулук), балык уулоо, ошондой эле аңчылык менен кесиптенишип, оймо-чиймелер менен кооздолгон, жыгачтан салынган үйлөрдө жашашкан. Аялдары жеңи узун көйнөк, сарафан, кыска, кенен тигилген күрмө, башына кокошник (түндүк орус дыйкан аялдарынын байыркы баш кийими) эркектери шымдын сыртына көйнөгүн чыгарып, кур курчанып, кышкысын тон, башына кийиз калпак же кой терисинен жасалган баш кийим кийишкен. Тамак-ашы негизинен эт, балык, дан азыктары.
Трикинг
Трикинг (англ. tricking, martial arts tricking)- аскердик искусство, гимнастика,брейк бийи жана башка спорт түрлөрүнөн түзүлгөн спорттун жаңы түрү. Ал эми трикинг менен машыккан адамды трикер, трикстер деп аташат.
Пайда болуу тарыхы
1960-жылдардан баштап АКШда аскер искусствосу гимнастиканын брейк бийинин элементтери менен толуктала баштаган. Аскердик өнөрдү көргөзгөн ар кандай мелдештерде жоокердик өнөр менен машыккан адамдардын улам кийинки муундары улам жаңы көнүгүүлөрдү ойлоп табышкан. Анткени мелдеште татаал көнүгүүлөр,жаңычылдык жогору бааланган. Мына ушунун өзү бул кыймылдын өсүп базасынын чыңдалышына алып келген. Трикингдин өз алдынча калыптанышына Эрни Рейс, Даниель Стерлинг, Энтени Аткинс, Энис Чеурфа Жон Валера сыяктуу бий жана спорт сүйүүчүлөрү зор салымдарын кошушкан.
Өнүгүшү
Трикингдин АКШдан башка континенттерге кулач жайышына интернет себепчи. Интернеттин жардамы аркылуу бул спортко көптөгөн адамдар тартылган.Трикерлердин эң алгачкы сайты bilang.com болгон. Кийинчээрек пайда болгон TricksTutorials.com сайты жана форум аркылуу дүйнөлүк трикерлердин башын бириктирүүгө мүмкүнчүлүк түзүлгөн. YouTube сайты да бүгүнкү күндө трикерлердин жеке видеороликтери аркылуу эл аралык деңгээлде тажрыйба алмашып  турушуна эң мыкты шарт түздү.
Медициналык аспектте
Жаш өзгөчөлүгүнө токтолсок трикерлердин 5-6 жаштан баштап 50 жашка чейинкилерди кездештирүүгө болот. Демек трикинг кайсы убакыт болбосун адамдын ийилгичтигин.тең салмактуулугун, өзүн өнүктүрүүнүн мыкты булагы дегенге негиз бар.
Өзгөчөлүгү жана багыттары
Башка спорттук кыймылдардан спорт түрлөрүнөн айырмаланып трикингде так иштелип чыккан нормативдик база жана эрежелер жок, ар ким өз мүмкүнчүлүгүнө,жаш өзгөчөлүгүнө ылайыктап жана фантазиясына карата машыгат. Трикерлерди машыгуусуна аткарган трюктарына карап 3 багытка бөлүп караса болот.
Трикинг “сырткы келбети” жагынан акробатика жана бразилиялыктардын аскердик искусствосу болгон капоэйрого абдан окшошуп кеткендиктен, көп учурда аларды чаташтырып алышат. Чындыгында, алар бири-биринен айырмаланышат. Капоэйро – аскердик өнөр болсо, ал эми трикингде ал жоокердик өнөрдүн элементтери гана камтылган. Трикингдин эң негизги өзгөчөлүгү сокку берүүчү көнүгүүлөрү сальто же буралып ыргып баратып каршылаш адамга сокку урууга негизделген. Мындан тышкары XMA жана MLM деген түрүн кезиктүрүүгө болот.
XMA (eXtreme Martial Arts) —Майк Чат тарабынан түзүлгөн спорттук карате. XMA —бул дагы гимнастика, бий, акробатиканы жана аскер өнөрүнүн бир катар техникалары,философисынан куралган. Трикингден айырмасы XMA атайын так белгиленген программа менен машыгышат.
Пензе-Яха (Луца-Яха куймасы)
Пензе-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луца-Яха дарыясынын оң жээгинен 53 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Поллит Гарри
Поллит Гарри (22. И. 1890, Манчестерге жакын, Дройлсден - 26. 6. 1960) - англ, жана эл аралык жумушчу кыймылынын ишмери. Революциялык иши үчүн 1925-ж. түрмөгө камалган. Коминтерндин 3, 5-7-конгрессине катышкан. 1929-56-ж. Компартиянын ген. секретары, 1956- 60-ж. Аткомунун председатели. СССРде бир нече ирет болгон. Австралиядан Британияга баратып жолдо өлгөн. Поллит Улуу Британия компартиясынын программасынын авторлорунун бири, ошондой эле коммунисттик жана жумушчу кыймылынын теориялык жана практикалык маселелери боюнча эмгектер жазган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Полифагия
2) Полифагия же түрдүү азыктануу (зоол.) - айбанаттардын түрдүү жаныбар жана өсүмдүктөр менен азыктануусу.
Ыштык
Шири идиштерди (сабаа, көнөк, көөкөр, көнөчөк, чанач ж.б. ) жана терини ыштоочу жай. Жардын кырына, дөң жерге же кашатка туурасынан узундугу 3— 4 метрдей ийри-муйру кобул оюлуп, анын үстүнөн тереңдиги 2,5—3 метр диаметри 155 сантиметрдей тегерек чуңкур казылат. Чуңкурдун ичине ала бакандар орнотулуп, ага ышталуучу идиштер же тери илинет. Чуңкурдун кырларына (четине) шыргыйлар сайылып, анын баштары алачык сымал байланат да, үстүнөн кызыл куурай сары саман, карагайдын тобурчагы, ак чий төө таман жана башка өсүмдүктөр жыш жабылат. Ыштык отун алоолонуп күйүп кетпей быкшып түтөп, ыш чыгарып турушу үчүн сууга чыланат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Теба дарыясы (Том куймасы)
Теба — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын сол жээгинен 698 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 39 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Клиникалык өлүм
Клиникалык өлүм – демалуусу менен кан айлануусу токтоого чейин барган өтө терең, бирок жашоо органдарынын иш-аракети кайра кайтарыла турган абал (медициналык жардам көрсөтүлгөн шартта, бир нече мүнөткө чейин).
Тянь-Шандын түндүк тизмеги
Тянь-Шандын түндүк тизмеги - Кетмен кырка тоосунан Талас Ала-Тоосуна чейин узатасынан жаткан ири антиклиналдык түзүлүш. Түндүгүнөн Иле, Чүй жана Талас өрөөңдөрүнүн түздүктөрү менен чектелет. Тянь-Шандын ортоңку тизмегинен Суусамыр, Кочкор, Ысык-Көл жана Текес өрөөндөрү менен ажырап турат. Түндүк тизмекке Кыргызстандын аймагына тийиштүү Күңгөй Ала-Тоо, Иле Ала-Тоосунун батышы, Кыргыз Ала-Тоосу, Талас Ала-Тоосу кирет. Күңгөй Ала-Тоо Каркыра суусунун өрөөнүнөн Боом капчыгайына чейин 285 км ге созулуп, Ысык-Көл өрөөнүн түндүгүнөн курчап турат. Эң бийик жери Чок-Тал чокусу (4771 м). Иле Ала-Тоосунан Челек менен Чоң-Кеминдин өрөөндөрү аркылуу бөлүнөт. Чоң-Ак-Суунун төрүнөн Иле Ала-Тоосуна тутумдашып, Талгар тоо тоомун түзөт. Иле Ала-Тоосунун Талгар тоо тоомунан батышка карай созулуп, Чоң-Кемин, Кичи-Кемин Өрөөндөрүн түндүгүнөн чектеген түштүк капталы гана Кыргызстандын аймагында. Батышында жапыздап барып, Чүй-Иле тоолоруна өтүп кетет.
«"Манас" героический эпос киргизского народа»
«"Манас" героический эпос киргизского народа» — «Манас» эпосу жөнүндөгү орус тилинде жазылган илимий макалалардын жыйнагы (Фр., 1968); Китепте кириш сөз ордуна берилген «Редактордон» деген макаланы С. Мусаев жазган. Жыйнакка белгилүү илимпоздор менен «Манас» изилдөөчүлөрдүн ар кайсы мезгилде жазылып, эпосту изилдөөнүн түрдүү проблемаларына арналган төмөнкү макалалары топтоштурулган: В. В. Радловдун 1885-ж. Санк-Петербургдан чыккан «Түндүк түрк урууларынын элдик адабиятынын үлгүлөрү» деген эмгегинин 5-томунун «Баш сөзү»,'' Ч. Ч. Валихановдун «Жунгария очерктеринен» үзүндү, Г. Алмашинин «Манас баатырдын уулу Семетей менен коштошкону», П. Фалевдин «Кара кыргыз былинасы кандай курулат», Е. Д. Поливановдун ««Манас» эпосунун орусча котормосунун принциптери жөнүндө», К. А. Рахматуллиндин «Манасчылардын чыгармачылыгы», А. Н. Бернштамдын «Кыргыз эпосу «Манастын» пайда болуу доору», ««Манас» деген аттын келип чыгышына карата», П. Н. Берковдун ««Манастагы» Ата Мекен идеясы», С. М. Абрамзондун «Кыргыздын баатырдык эпосу «Манас» этнографиялык булак катары», Б. М. Юнусалиевдин ''««Манас» кыргыздын баатырдык эпосу». Бул жыйнактын материалдары алгач М. Ауэзов тарабынан топтоштурулуп, басууга 1948-ж. даярдалган, бирок ар кандай себептер менен чыкпай калган. Кийин кээ бир эмгектер жарыкка чыгып, айрымдары актуалдуулугун жоготконуна байланыштуу Ауэзов даярдаган материалдардын бардыгы жыйнакка киргизилген эмес.
Манасия
Манасия — топоним. Сейфад-Дин Аксыкентинин «Мажму ат-таварих» эмгеги боюнча Алтын-Ордонун 14-кылымдын аяк чениндеги каны Токтомуш Манас баатыр үчүн курдурган шаар. «Манас» эпосунун кийинки кездерде жазылып алынган варианттарында да М. шаары Манаска арналып салынганы айтылат Географиялык реалияда Чыгыш Теңир-Тоонун түндүгүндө М. аттуу шаар жана дарыя бар.
Акыл корутундусу
Акыл корутундусу - дүйнөнү аддап, таанып-билүүнүн, кабылдоонун акыл-эстик (рационалдык) ой жүгүртүүлөрдүн негизинде диалектикалык логикалык жол менен келип чыккан жаңы ой, ойлоо формасы. Акыл корутундусунун негизин таанып билүүнүн жолу - баскычтары түзөт: а) башталыш баскычы - сезимдик таанып-билүү (туюу, кабылдоо, элестөө); б) акыл-эстик таанып-билүү. Акыл корутундусу дедукциялык (жалпыдан жекеге карай) жана мүмкүндүк, ыктымалдык, индукциялык (жекеден жалпыга карай) болуп бөлүнөт. Акыл корутундусу чыныгы негизден чыныгы жалпы корутундуну гарантиялаган эреже боюнча түзүлсө, дедукциялык болот. Эгерде мындай тартип менен түзүлбөсө, мүмкүндүк, ыктымалдык болуп калат. Индукциялык ыкма да жекече ой жүгүртүүлөрдү изилдөөдө көп учурларда чындыкты далилдөөнү толук гарантиялабай, негиздерди мүмкүндүк, ыктымалдык абалда калтырып коёт. Иш жүзүндө ойлоо процессинде негиздердин кээ бир бөлүктөрү акыл корутундусуна кошулбай, кошулса да көңүлдө гана калып, андан түшүп калат. Мындай толук эмес акыл корутундусусун колдонуу - каталыкка, жаңылыштыкка алып келиши мүмкүн. Ошондуктан, калып калган бөлүктөрдү таап, дааналап көрсөтүү - таанып-билүүнүн ката табуу жолдорунун бири. Буга логика да жакшы жардам берет. Акыл корутундусу - таанып-билүү процессинде абдан маанилүү роль аткарат. Ал аркылуу тажрыйбага кайрылбай туруп, жаңы билим алууга да болот. Акыл корутундусу дайыма өнүгүп турат. Ал аркылуу дүйнөнү таанып билүү процесси улана берет.
Алагуз (Кигин району, Башкыртстан)
Алагуз — Башкыртстандын Чишмин районундагы айыл, Абзаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 564 киши. Почта индекси — 452505, ОКАТО коду — 80236805002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Волейбол
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ыштыкчы
Ыштыкчы - тери жана көн буюмдарды ыштоочу адам.
Зарлыкова, Керез
Керез Зарлыкова – кыргыздын акын, жазуучу, драматург айымы.
Акын, жазуучу жана драматург Керез Зарлыкова Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу Кемин районунун Кызыл-Суу айылында 1952-жылы 29-сентябрда туулган.
Алгач Маданият башталгыч мектебин, 1970-жылы Чуй районундагы Он бир жылга орто мектебин бүтүргөн.
1975-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттуу Университетинин) тарых факультетин аяктаган.
Студенттик доору тууралуу Керез айым 2010-жылы “Кыргыз руху” гезитиндеги маегинде мындайча эскерген:
“''Мени көбүнчө университеттин филология факультетин бүткөн деп айтып, жазып жүрүшөт, бирок мен тарых факультетин бүткөм. Мектептен "Он бир жылга" деп жазган ырымды кырк жылдан ашуун убакыт өтсө да мектепте гимн катары ырдап жүрүшөт. Студент кезимде "Кыздар-кыздар, кылыктуулар, наздуулар" деген ырды жазып аны Анарбек Ибраев аткарып, ал кишиге атак-даңк алып келди десем да болот. Студент кезде кара сөз жазсам да аны көп сыртка чыгарбай жаштыктын жалын деми менен көңүл эргип, сүйүүгө кабылып, айылдан келген кыздар үчүн шаардын керемет турмушу толкундантып ырларды жазып жүрдүм. Университетте тарых факультетинде "Историк" деген дубал газета чыкчу, Ишенгүл Болжурова экөөбүз бир бөлмөдө жашап калдык, бизге акын кыз келди дешип эле менин ырларымды сүрөтүм менен чыгара беришчү. Дубал гезиттин бир санына "Автобустар" деген ырым чыкканда "Автобустар жөнүндө эч ким деле ойлонбойт, ушул кичинекей акын кыз автобустар жөнүндө философиялык ой толгоо кылыптыр ээ" деп жолдошум таң калыптыр''”.
Керез Зарлыкова эмгек жолун 1977-жылы журналисттик кесипте иштоо менен баштаган.
Оболу Китеп сүйуучулор коомунда редактор, андан соң Кыргыз телерадио компаниясында редактор, “Аялзат” гезитинде башкы редактордун орун басары, “Кыргызстан аялдары” журналында баш редактордун орун басары, ошондой эле Т. Абдымомунов атындагы Кыргыз мамлекеттик драма театрында адабий болумдун башчысы жана театр окуу жайында окутуучу болуп иштеген.
Ал, 6-класста окуп жүргөндөн баштап алгачкы чыгармалары гезит-журналдарда жарыялана баштаган.
Алгачкы “Гүлүм - ырым” аттуу ырлар жыйнагы 1981-жылы жарык көрүп, айрым ырлары орус тилине которулган.
Үй-бүлөсү
Жубайы – белгилүү тарыхчы, тарых илимдеринин кандидаты, КУУнун профессору Жаныбек Жакыпбеков.
Жолдошу тууралуу акын айым 2010-жылы “Кыргыз руху” гезитине мындай деген:
''“- Жолдошум Жаныбек Жакыпбекович азыр университеттин тарых факультетинин кафедра башчысы, профессор. Ал тарых факультетинде Лениндин стипендия менен окуган алдыңкы студенттерден болчу. Азыр "Сен мени сүйбөй эле ырларымды сүйдүң" деп тамашалап калам. Чынында анын мени тааныганы ырларым аркылуу болгон, андан кийин көрүп, таанышып, мага жакшы китептерди алып келип берип, сын деген эмне экенин биле элегимде "Ала-Тоо" журналын алып келип берип ушул сындарды оку, ансыз өспөйсүң деп турчу. - Демек жолдошуңуз чыгармачылыгыңызды терең түшүнүп, колдоп келет тура? - Экөөбүз сүйүшө элек, үйлөнө электе студент кезден баштап эле менин чыгармачылык турмушума, өмүр жолума чоң өбөлгө болгон адам азыр деле өбөлгө болуп келет. - Сизге жасаган жылуу мамилесинен сизде да ал адамга карата жылуу сезим ойгонгондур? - Мүмкүн. Сезим кыз балага жигиттин жакшы жактарын көргөндө ойгонот эмеспи, ал адамды мен кантип жакшы көрүп калганымды өзүм билбей калдым. Ал төртүнчү курстун студенти, мен биринчи курстамын, анын үстүнө Лениндик стипендияны алган жигиттен ыйбаа кылып саламдаша да алчу эмеспис. Бирок ал мага өзүнүн камкордугу, чыгармачылыкты аздектеп сүйгөнү, кадырлаганы менен жагып алды”''.
Төрт балалуу, бир нече неберелүү болушту.
Улуу баласы каза болуп калды.
Кичүү кызы Паризат – журналист жана укукчу.
Сыйлыктары. Наамдары
1980-жылы жаш акындардын “Ала-тоо поэзиясы” фестивалынын лауреаты болгон.
2006-жылы Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин “Маданияттын мыкты кызматкери” тош белгиси менен сыйланып, 2005-жылы Борбордук Азия боюнча жаны пьесалардын Бишкектеги 2-жарманкесинде “Сибирь челноктору” драмасы, 2006-жылы Ысык-Колдо откорулгон фестивалда “Суйуу арманы” драмасы диплом менен сыйланган.
2010-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
СССР Жазуучулар союзунун жана 1991-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мучосу.
Клиринг
Клиринг (англ. clearing  ) – өзара талап менен милдеттенме эсебине негизделген накталай эмес эсеп-кысап тутуму.
Коми Республикасы
Коми Республикасы – Россия Федерациясынын субьектиси, республика. Аянты 416, 8 миң км2. Калкы 864 424 миң (2015). Административдик-аймактык жактан 12 районго, 10 шаарга, 29 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Сыктывкар шаары.
Негизги маалымат
Экологиялык абалы калк аз жайгашкан түштүк-чыгышында жана түндүк-батышында канааттандырарлык, ал эми нефть жана газ казылып алынган аймактарында курч абалда. Тайгада (бугу жайытынын негизинде) деградацияга учураган жерлер кездешет. Жылына атмосферага 790 миң т уулуу заттар чыгарылат.
Коргоого алынган табигый аймактар системасы (аянты респеспубликанын аймагынын 14,6%ин түзөт) Европадагы эң ири Печора-Илыч коругу жана мамлекеттик улуттук парк – Югыд Ваганын карамагына киргизилип, Коминин кол тийбеген токойлору деген жалпы ат менен Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине катталган.
Республиканын аймагынын көпчүлүк бөлүгү түзөң. Аймагынан Тиман токол тоосу жана Уралдын түндүк бөлүгү (эң бийик жери 1895 м) орун алган. Алардын аралыгында Печора түздүгү жайгашкан.
Жылдык орточо температурасы 0–1°С, эң түндүк-чыгышында –4°Сден –6°Сге чейин. Кышы узак, суук; жайы кыска, салыштырмалуу жылуу. Январдын орточо температурасы –17°С, июлдуку 11–15°С. Жылдык жаан-чачыны 700–1500 мм.
Түндүгүндө жана түндүкчыгышында түбөлүк тоң жатат. Аймагы өтө нымдуу болгондуктан, саздуу келип, дарыя тармактары жыш. Алар Баренц, Каспий жана Кара (Карск) деңиздеринин алаптарына кирет. Ири дарыялары: Печора, Вычегда, Мезень.