cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бишкек баатыр
Бишкек баатырдын бабасы – Кыркуул баатыр
Бишкек баатыр Цеван-Рабдан (1697-1727), Галдан-Церен (1727-1745), Цеван-Доржи (1745-1749), Лама-Доржи (1749-1753), Дабачи (1753-1755) жана Амурсан (1755-1757) сыяктуу жунгар башчыларынын тушунда, жунгар аскерлери менен согушуп, кыргыз-казак, өзбек, парс, кашкар жерлерин коргоп, жунгарларды сүрүп чыгууда өзгөчө чоң салым кошкон. Ал эми 1745-жылы Галдан-Церен өлгөндөн кийин кыргыз эли Аркалык шаарын өзгөртүшүп, Бишкек баатырдын наамынан (Бишкек шаары) аташат. Ага чейин Аркалык шаарын жунгарлар ээлешип, кээ бир учурларда Галдан-Церен хунтайчи да Кулжадан келип, хан ордосун ошол шаарда кармап турган. 1745-жылы Бишкек баатыр баштаган кыргыз-казак, өзбек, уйгур, парстардан (тажик) турган 50 миң аскер менен келип, жунгарларга аябагандай чоң кыргын салып, алардын Жангар, Эренцен, Ачихан, Кензе, Менкедоржи, Чомучин, Наран аттуу ноёндорун кошо чаап өлтүрүп, аман калган жүздөгөн жунгарлар Кулжа тарапка качып жөнөшөт. Бирок кыргыз-жунгар согушу дагы он жылдай созулат. Эң акыркы согуш Дабачи хунтайчи менен аяктайт. Ошону менен Орто Азиядагы жунгарлар талкаланып, кээ бирлери Эдил дарыясы тарапка баш калкааласа, калганы Амурсанга кошулуп, Кытай менен чабышып жүрүп, акыры жок болушат.
Бишкек баатыр 1755-жылдагы кыргыз-жунгар согушунда, тагыраак айтканда, эң акыркы согуштан соң жунгар-ойроттор толугу менен талкалангандан кийин, эл тынчтанып, согушта курман болушкан кыргыз-казак, өзбек жана ойроттордун сөөгүн жыйнап, көмгөнүн көмүп, кээ бирлерин өрттөп (ойроттордун дини боюнча өлгөндөрүн өрттөшкөн), жерлерди тазалоо иштери болуп жатканда, Кытайдын Цян-Лун пашасынын соодагер кейпин кийишкен жалданма жоокерлери капыстан жааларын чыгарышып, 7-8 жоокер катарма-катар аткылап салышып, Бишкек баатыр аттан кулап түшүп, жан берет. Дагы бир версиясында Бишкек баатыр жунгарларды аскерлери менен курчап ортого салып кысып кыргын салып жатканда, жунгардын эң мыкты эки мергенчиси бир нече жаанын огун атып жарадар кылып, мына ошондон каза болгон.
Бердике баатыр, Даулет баатыр сыяктуу аскер башчылар Бишкек баатырдын акыркы суранычына макул болушуп, Чүйдүн борборуна – Бишкек шаарынын так ортосуна Бишкек баатырдын атынан күмбөз курдуруп, бирок сөөгүн Аксы тарапка алып кетишип, Таласка жеткенде жашыруун Бишкектин сөөгүн көмүп салышат. Күмбөзгө койдурбагандын себеби, кыргызда “эгерде душман баатырдын сөөгүн таап алса, шыйрагын казык кылып жерге кагып салат, мындан ары бул элден баатыр чыкпасын” деген түшүнүк болгон. Ошон үчүн кыргыздын мыкты баатырларынын денесин жашырып көмүшкөн экен. Ал эми жаңы “Бишкек” аталган шаар Бишкек баатырдын ысымын алып кала берет.
Кыйтензас дарыясы
Кыйтензас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын сол жээгинен 82 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Неромо-Яха
Неромо-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Морда-Яха куймасы дарыясынын оң жээгинен 103 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нура
Калкы
Калкы - 891 киши.
Карамак
Карамак – башкаруу, жетектөө. КР Конституциясындагы КР бийликтеринин үч бутагын бири-биринен ажырата билүү үчүн колдонулган түшүнүк: мыйзам чыгаруу, аткаруу, сот бийликтери.
Үшкү
Жыгач усталардын негизги аспабы. Чеберлер буга жумуру жыгач саптайт. Учу миздүү болот. Муну менен уук баштарын, кереге көздөрүн көзөйт. Кобул салгычтын төрт-алты тиши бар. Алардын аралыгы үч мм ге барабар. Кичине үшкү төрт тиштүү, чоң үшкү алты тиштүү болот. Чебер үшкүнү өзүн карай тартып, жыгачка «тап» (кобул) түшүрөт. Кереге жел көзбү, же тор көзбү, ошого ылайыктап, бардык өлчөмдөрү бирдей болгондой кылып, чен жыгач жасалат. Мына ошол аркылуу керегени башынан аягына чейин көзөлүүчү жерине так (темгил) түшүрөт. Үшкүнүн жумушчу бөлүгү жаанын жебесинин учу түспөлдүү келет. Ал өтө курч, шиштүү болот. Анын сабы алты-сегиз кырдуу, буроонун (гайканын) түспөлүн берет. Мына ошого кайыш оролот. Үшкү жерге кагылган эки жыгачка орнотулат. Кайыштын эки учунан кармап туруп, алмак-салмак кое берип тартуу менен үшкү кыймылга келип айланат. Мында чебер өзү үшкүлөйт. Жардамчысы темгил түшкөн жерин үшкүгө кармап берет. Азыр чеберлер үшкү ордуна бургу (сверло), матоо ордуна пресстөөчү станокторду пайдаланышат.
Априондор
Априондор (лат. Aprion) — алабуга балыктарынын бир уруусу.
Аксак (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Аксак — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Кармаскалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 10 киши. Почта индекси — 453020, ОКАТО коду — 80235835002.
Батырчаев Ибраим Естебесович
Батырчаев Ибраим Естебесович (1932-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Түп району, Сары-Дөбө айылы) химик, техника илимдеринин доктору (1974), профессор (1981). КМУну (1955), Кыргыз ССР ИАнын Химия институтунун аспирантурасын (1958) бүтүргөн. Кыргыз ССР ИАнын Химия институтунда илимий кызматкер, лаборатория башчы, ФПИде профессор 1995-жылдан Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архра университетинде кафедра башчысы. Органикалык эмес материалдардын технологиясын изилдеген. Эмгектери: Природные соли Киргизии и их использование. Ф., 1975; Физико-химические основы комплексной переработки нерудного сырья Киргизии. Ф., 1978; Инженерная экология и строительные материалы Киргизии. Ф., 1989.
Фосген
Фосген, көмүр кислотасынын дихлоран гидиди, СОС12, — чириген чөп жыттанган, түссүз газ; мол. масс. 96,92. Кайноо t - 8,1°С, балкып эрүү t- 113°С. Сууда начар, орг. эриткичтерде жакшы эрийт. Газ абалындагы Ф. абадан оор; абадагы ным менен жай, сууда тезирээк гидролизденет. Ал аммиак жана аминдер менен реакцияга кирип, мочевина жана изоцианат, спирт менен хлоркарбонат жана карбонат берет. Ф. щелочтор менен тез гидролизденет. Аммиак менен кошулганда мочевина жана аммоний хлориди пайда болот. Аминдер менен реакциянын шартына жараша алкил алмашылган мочевина же изоцианаттар пайда кылат. Ф. көмүртек (II) оксиди менен хлорду 125-150°С реакцияга киргизүүдөн алынат. Белоктор, эриткичтер, дарылар, мочевинаны жана башка алууда колдонулат. Ф. ууландыруучу газ. 0,1-0,3 мг/л концентрациясы 13 минутада адамды өлүмгө дуушар кылат. Аны менен иштөөдө противогаз колдонуу зарыл.
Карантиндик материалдар
Карантиндик материалдар – жыйноочу жайлар, транспорт каражаттары, контейнерлер жана башка кандай гана болбосун зыяндуу организмдердин таралуусу мүмкүн болгон заттар жана материалдар.
Аргентина
Аргентина же Аргентина Республикaсы — (República Argentina) Түштүк Американын түштүгүндөгү мамлекет. Аянты жана калкынын саны боюнча континенттеги 2-өлкө (Бразилиядан кийин). Түштүк Америка материгинин түштүк-чыгышын, Оттуу Жер аралынын чыгыш бөлүгүн, жакын жайгашкан Эстадос жана башка аралдарды ээлейт. Батышынан Чили, түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынан Боливия, Парагвай, Бразилия, Уругвай менен чектешет. Чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат.
Негизги маалымат
Аянты 2,78 млн км2 [Аргентина менен Улуу Британиянын ортосундагы талаш аймак - Фолкленд (Мальвин) аралын кошпогондо]. Калкы 39,5 млн (2005). Борбору - Буэнос-Айрес шаары. Акча бирдиги - Аргентина песосу. Аргентина - БУУнун (1945), Америка мамлекеттери уюмунун (1948), Түштүк Американын жалпы рыногунун (МЕРКОСУР; 1991), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Аргентина - федерациялык мамлекет. Аргентина 23 провинцияга жана Федерациялык (борбордук) округга бөлүнөт.
Саясий түзүлүшү
Конституциясы 1853-жылы кабыл алынган, бирок аскердик төңкөрүштөргө байланыштуу, бир нече жолу токтотулган. 1949-57-жылдарда 1949-жылдагы конституциясы колдонулган, ал эми 1957-жылы 1853-жылдагы конституциясы калыбына келтирилген. Башкаруу формасы - президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы - президент. Президент жана вице-президент жалпы элдик шайлоо жолу менен 4 жылга (дагы бир жолу кайра шайлануу укугуна ээ) шайланат; андан соң мамлекет башчысы бир жолку мөөнөттү өткөрүү менен кайра шайланууга укуктуу. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - Конгресс, ал Сенат жана Депутаттар палатасынан турат. Саясий партиялары: жарандык радикалдуу союз, Хустисиалистер партиясы, Өлкөнүн тилектештик фронту партиясы.
Калкы
Калкы ар кошкон элдердин тукумдарынан куралган. Креолдор (Аргентинада туулган испандар) жергиликтүү индейлер, кийин (19-кылымда) европа иммигранттары менен аралашып кеткен. Калкынын 90%тен ашыгы аргентиналыктар, алар расалык жактан «актарга» (73%) жана метистерге бөлүнөт; ошондой эле испан, италян, украин, поляк, немис, француз жана башка улуттар да жашайт. Орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 14,2 киши. Калкынын жашынын орточо узактыгы: 75,9 жыл (эркектериники - 72,2, аялдарыныкы - 79,9 жаш). Мамлекеттик тили - испан тили. Калкынын 90% католик динин тутат. Шаар калкы 80%тен ашык. Ири шаарлары: Буэнос-Айрес, Росарио, Кордова, Ла-Плата жана башкалар.
Өнөр жайы
Аргентина ядро энергетикасы жана уран өнөр жайы боюнча дүйнөгө белгилүү болгон. Кара металлургия сырттан алынып келинген сырьёнун негизинде иштейт. Түстүү металлургия (цинк, алюминий, коргошун) өнөр жайы өнүккөн. Оор өнөр жайында алдыңкы орунду машина куруу ээлейт; анын ичинен транспорттук, айыл чарба машиналарын куруу, электртехникалык, тамак-аш өнөр жайы үчүн жабдууларды чыгаруучу тармактары өнүккөн. Автомобиль чыгаруу боюнча Латын Америкасында (Бразилия, Мексикадан кийин) 3-орунда турат. 1990-жылдын аягынан 13 автомобиль компаниясы иштейт [анын ичинен 8 жеңил автомобилдерди («Фиат», «Рено», «Форд», «Фольксваген»), калгандары автобус жана жүк ташуучу машиналарды «МерседесБенц» кураштырууга адистештирилген]. Кеме жана авиа куруу, аскер, айыл чарба, турмуш-тиричилик техникаларын чыгаруучу, нефть-химия (этил, олиэтилен, изопропанол, метанол, күкүрт кислотасы, пластмасса жана башка), фармацевтика, булгаары-бут кийим, табигый жана жасалма була өнөр жайлары бар.
Маданияты
Аргентинада билим берүү мекемелери агартуу, илим жана технология министрлиги жетектейт. Мектепке чейинки жана 10-жылдык милдеттүү түрдө билим алуу провинциялык жана муниципалдык билим министрликтери аркылуу көзөмөлдөнөт. Аргентинада билим берүү системасы федералдык билим берүү мыйзамына ылайык (1993) жүргүзүлүп, мектепке чейинки (3-5 жаш), 9-жылдык жалпы базалык билим (6-14), орто билим берүү системасын камтыйт (15-17). Мамлекеттик жана менчик кесиптик окуу жайларды 1995-жылдан улуттук технологиялык билим берүү институту координациялайт. Аргентинада жогорку билим алуу 1995-жылы кабыл алынган мыйзам аркылуу жүргүзүлөт. Жогорку мектептердин координациялык ишин университеттер аралык Улуттук, менчик университеттердин ректорлор, ошондой эле жогорку билим алуунун региондук пландоо кеңештери башкарат. Аргентинанын бплпм алуусунун жаңы структурасы 3-жылдык үч баскычтан (6-8 жаш, 9-11, 12-14) турат. Орто билим алуу (полимодалдуу билим алуу) 3 жылга созулуп, 15-17-жашгагы өспүрүмдөр окушат. Ар бир орто мектеп жалпы билим берүүдөн тышкары бир же бир нече адистикке да даярдайт (гуманитария, коомдук жана табигый илимдер, экономика жана коммуникация). Кесиптик-техникалык билимди окуучулар «полпмодалдуу» цпклде алышып, андан соң атайын бплпм берүү мекемелеринде уланта алышат. Мамлекеттик жана менчик орто окуу жайлары Улуттук технология институтут тарабынан координацияланат. Эки миңден ашык ЖОЖ болуп, анын 550сү университет статусуна ээ. 1997-жылдан ЖОЖду аккредитивдөөчү Улуттук кеңеш иштейт. Ири жогорку окуу жайлары: Буэнос-Айрес (1821), Улуттук Кордова (1613), Улуттук техника (1959) университеттери. 11 менчик окуу жайы бар. 20-кылымдын аягында 12 ИА (анын 10 Буэнос-Айресте) иштеген. Ири китепканалары Улуттук (1810), китепканалар системасы (1941), Улуттук Конгресс (1858). Башкы музейлери табигый илимдер (1823), тарых (1889), асем-өнөр (1895), этнография (1904), ботаника (1870), табигый-тарыхый (1911) жана башкалар. Аргентинада 250дөн ашык гезит, 700дөй журнал чыгат (2004). Жалпы улуттук гезиттер - «Кларин» («Clarin»), «Насьон» («La Nacion, 1970») жана «Пренса» («La Prensa, 1869»). Борбордук гезиттердин ичинен белгилүүлөрү - «Буэнос-Айрес геральд» («Buenos Aires Herald»), «Амбпто фпнансьеро» («Ambito Financiero»). Ири мамлекеттик жана менчик радиостанциялары: «Радио насьональ», «Антена 1», «Кадена 103». Ири мамлекеттик жана менчик телеканалдар: «Каналь 1», «Канал 8», «Америка 2».
Архитектура
Аргентинадагы каада-салттын сакталбаганы Түштүк Америкадагы башка мамлекеттер сыяктуу эле байыркы ири мамлекеттердин отурукташпаганы себеп болгон. Жер-жемиш чогултуп, аңчылык менен алектенишкен калктын одоно карападан жасалган буюмдары гана сакталган. Өлкөнүн түндүк-батышындагы дыйканчылык менен кесиптенишкен уруулар (Кондоруаси маданиятынын байыркы урпактары) - таш менен ылайдан курулма курушуп, жыгачты кооздоп, алтын менен колону иштетишкен. Таштан айкелдерди жасап, карапага сүрөт түшүрүшкөн. 15-кылымда Аргентинаны колонияга айланткан инктердин «пукара стилиндеги» таш сепилдеринин калдыктары калган. 16-кылымдан шаар (Буэнос-Айрес, Мендос, Сан-Хуан, Сантьяго-дель-Эстеро, Санта-Фе, Сальта, Кордова, Жужуй) пайда болгон. Шаар тик бурчтуу планда курулуп, собор, ратуша, губернатордун, архиепископтун сарайлары, арсенал жайгашкан борбордук аянттан көчөлөрдүн жыш тармагы тарайт. 19-кылымдын алгачкы жылдарына чейин бир кабаттуу черепица менен жабылган испан тибиндеги үйлөр басымдуу болгон. Негизги эшик, терезенин жыгачтан кооздолуп жасалган кашектери жергиликтүү барокко стилинде курулган. Сальтада ак сөөктөрдүн таш менен кооздолуп салынган үйлөрү өзгөчөлөнүп турат. Француз, мерседар жана иезуиттер ордендери (уюм) жайгашкан Кордовада архитектура интенсивдүү өнүккөн. 17-18-кылымда курулган Компанье чиркөөсү кооздугу менен айырмаланат. Жергиликтүү архитектуранын өнүгүшүнө 1717-жылы европалык архптекторлордун (Х. Б. Бримоли, А. Бланки) салымы чоң. Латын Америкасынын барокко стилинде курулган курулуштарына Ыйык Тереса (Кордова) монастыры, Сан-Франсиско монастырь-чиркөөсү (Санта-Фе), Кордовадагы собор жана иезуит чиркөөлөрү кирет. 1585-жылы континентке келген иезуиттер индейлерди ар кандай кол өнөрчүлүккө үйрөтүшкөн. Ушунун негизинде чиркөө жана башка курулуштар индейлердин мотивинде кооздоло баштаган. Аргентинанын миссиясында алгачкы басылмалар пайда болуп, аларды индейлер жасалгалашкан. Учурда мурдагы миссиясынын ордуна бир нече музейлер (Сан-Игнасио-Мини, Санта-Росе жана башка) пайда болгон.
Искусство
Аргентинанын живописи «Жогорку Перудан» түздөн-түз таасирленген. Негизги жанр - алтарь сүрөттөрү жана портрет. Алар өтө кооздолгон. 1780-жылы алгачкы гравюра жана миниатюралар тартылган. Өлкөнүн көркөм дүйнөсүнө четтен келген мастерлердин таасири зор. Алардын ичинен көрүнүктүүсү Швейцариядан келген Й. Гут 1821-жылы «Сүрөт мектебин» ачкан. 19-кылымдын аягында жергиликтүү чеберлер пайда болуп, алар колониялык стиль менен жаңы курулуш принциптерин айкалыштырып шаар курушкан. 19-кылымдын аягынан электизм кеңири кулачын жайган. 1920-кылымда азыркы шаар көрүнүштөрү пайда болгон. Модерн стилиндеги көп кабаттуу мансардалуу турак жана коомдук жайлар курула баштаган. 1930-жылы Аргентинанын борборунда асман тиреген үйлөр пайда болуп, конструктивизм пайдаланылган. 1960-жылы кайрадан колониялык мезгилге кайрылышса, кээ бир архитектуралык курулуштарда АКШнын архитектурасынын таасири байкалат. Өзгөчөлөнгөн долбоор менен курулган курулуштары: Провинция башкармалыгынын имараты (Санта-Росе), Улуттук китепкана (Буэнос-Айрес). Сүрөт искусствосу 19-кылымда өнүгө баштаган. Ал Улуттук гравюра (1878), Улуттук мектептердпн ачылышы (Буэнос-Айрес) менен түшүндүрүлөт. 20-кылымдын башында улуттук мектеп академизм стилин сүрүп чыгарып, улуттук идеяларды өнүктүргөн. 1913-23-жылы Э. А. Бурдель (элдик баатыр К. Альвеарунун эстелигин жасаган) жергиликтүү скульптуранын өнүгүшүнө зор таасирин тийгизген. 20-кылымда искусстводо көпкө дейре импрессионизм, андан соң авангардизмдин ар түрдүү варианты сакталып келген. 1929-жылы живописчи Р. Сольди «авангардисттер мектебин» негиздеген, ага кубизм жана сюрреализм келип кошулган. Графикада окшош тенденциялар «Боэдо» тобунда пайда болгон. 1950-60-жылдарда Аргентинада башка авангардизм агымы - абстракционизм жана кинетикалык искусство, поп-арт таралган. Акыркы 10 жылда модернизмдин пайда болушу жеке манералуу багытты жайылткан.
Музыка
Аргентинанын музыка өнөрүнүн башаты Испаниянын музыкалык маданияты менен байланыштуу. Улуттук музыкасында ритмика, танго бийи мүнөздүү. Кеңири таралган музыкалык аспабы - 6 кылдуу гитара. Чако аймагында жашаган индейлердин байыркы музыкалык үлгүлөрү Экисууарасында, Түндүк-батыш райондорунда жана Патагонияда сакталган. Аргентинада 16-17-кылымда европалык профессионалдуу музыка иезуит миссияларынын негизинде түзүлгөн. Европадан келген музыканттар жергиликтүү калкты гитара, лютнеде ойногонду үйрөтүшкөн. Ал эми 1585-жылы Аргентинада 1-орган (сакталган эмес; Сантьяго-дель-Эстеро чиркөөсү) пайда болгон. 18-кылымдын башында Аргентинада италиялык органист жана композитор Д. Циполи эмгектенген. 18-кылымда ак сөөктөрдүн үйлөрүндө классикалык музыка концерттери коюлуп турган. 18-кылымдын 2-жарымында Буэнос-Айресте опера жана комедия «Театро де ля Ранчериа» театры иштеген. 1804-жылы «Колисео» (кийинчерээк «Архентино театры») театры ачылып, анда саинетес, тиранас жана башка лирикалык пьесалар музыканын коштоосунда коюлуп турган. 19-кылымдын башында, Аргентинанын театрларында европалык опера, испан сарсуэлалары коюлган. 1877-жылы 1-опера (Ф. А. Харгривс, «Ла Гата Бланка»; итальян тилинде) жазылган. Ф. Боэро 1918-жылы 1-либреттону испан тилинде «Тукуман» операсында колдонгон. Боэро европалык жана орус композиторлорунун опералары менен «Колон» театрынын репертуарын түзгөн. 1857-жылы Дж. Вердинин «Травиатасы» менен театр ачылса, 1908-жылы театрдын жаңы имаратында «Аида» операсы коюлган. 20-кылымдын башында Ф. И. Шаляпин ушул театрда ырдаган, ал эми А. Тосканини операны жетектеген. «Колон» театры Латын Америкасындагы ушул күнгө чейин туруктуу Россиянын опералары коюулуучу жалгыз театр гана болбостон, ошондой эле Латын Америкасындагы жана дүйнөдөгү эң ири опера театрларынын бири. 1822-жылы Филармония коому, 1949-жылы «Колон» театрынын базасында Улуттук симфониялык оркестр түзүлгөн. Белгилүү композиторлору: Р. Арисага, Р. Каманьо, А. Ланса, А. Кригер, А. Хинастера. А. Пяцолла көптөгөн танго бийинин автору, бандонеон аспабында ойноп, дүйнөлүк атак-даңкка жеткен. Өзгөчө популярдуулукка ырчы жана танго бийин негиздеген К. Гардель ээ болгон. 1915-жылы Аргентинада авторлор жана композиторлор коому, 1957-жылы жаш композиторлор ассосиациясы түзүлүп, 1964-жылы Латын Америкалык квалификацияны жогорулатуу жана музыкалык изилдөө институту (1965-жылы Торкуато ди Тельи астында) ачылган. Испан аспаптары (гитара, типле, рекинто, чаранго) кеңири тараган. 20-кылымда Аргентинанын шаарларында АКШнын белгилүү музыкалары тарай баштап, гитаристка М. Л. Анидо, пианистка М. Аргерих дүйнөлүк атак-даңкка ээ болушкан. 20-кылымдын аягынан Латын Америкалык «Тропика музыка» стили (куартето жанры жана башка) тарайт. Үзгүлтүксүз креол музыкасы жана танго майрамы, фестивалдар өткөрүлүп турат. Аргентинадагы белгилүү ырчы, аткаруучулар - Р.Сарсосо, Л. Торрес жана М. Сосошондой.
Театр искусствосу
Аргентина театр искусствосунун башаты 16-17-кылымда испан миссионерлери тарабынан уюштурулган индейлердин ырым-жырым оюндарына жана католиктердин театрлаштырылган оюн көрсөтүүлөрүнө (пантомимо, мистерия, ауто жана башка) барып такалат. 18-19-кылымда театр өнөрүндө бий жана музыкалуу драма - сайнет, пантомима, операда колдонулган. 19-кылымдын жарымына чейин бий колдонгон спектаклдар аз болгон. 1830-жылы жергиликтүү бийчилер труппасы «Колисео» театрында оюн көрсөтүшкөн. Аргентинада классикалык балет 1857-жылы Буэнос-Айресте «Колон» театр ачылгандан белгилүү. Ж. Руссе жетектеген труппа Ж. Перро менен Ж. Мазильенин (А. Адана «Жизель», Ч. Пуньи «Катарина» жана башка) романтика балеттерин, 1912-жылы ОШОНДОЙ И. Преображенский, Дягелев орус балети (1913, 1917), Дункан (1916) койгон, А. П. Павлова (1917-19) жана башка гастролун ийгиликтүү өткөргөн. «Колон» театр труппасы менен Россиялык балетмейстерлер - А. Р. Больи, Б. Ф. Нижинская, Г. Г. Кякшат, Б. Г. Романов, М. М. Фокин, С. Лифарь, Дж. Баланчин иштешкен. 1971-жылы П. П. Чайковскийдин «Щелкунчик» балети коюлуп, анда Р. Нуреев бийлеген. 1968-жылы труппа 1-жолу Европада (Парижде) өткөн эларалык фестивалга катышкан. Театрдын алдында театр мектеби («Колон» театрынын алдында жогорку институт) ошондой эле танго бийине адистешкен көптөгөн труппалар иштейт. А-нын театр тарыхы 18-кылымга таандык. 1757- жылы Буэнос-Айресте 1-театр курулган. Биринчи улуттук драматургияны М. де Лавардена (1789, «Сирипо» классицизм салтында жазылган трагедия) жана белгисиз автор муз. комедия (сайнете, «Эстансьеранын махабаты», 1792) жазган. Ошондой эле лоа (бир актылуу пьеса) жана тонадилья жанры өнүккөн. 1804-жылы Буэнос-Айресте «Театро Колисео» (1838-жылдан «Театро Архентино»), кийинчерээк «Виктория», «Буэн орден» жана «Федерасьон» театрлары ачылган. Мендосто, Кордовада да театрлар курулган. Диктатор Х. М. де Росасанын бийлиги мезгилинде, көпчүлүк драматургдар четте ишгешкендиктен, европалык авторлордун чыгармалары коюлуп келген. 19-кылымда театр өнөрүнө актёрлор Т. Гевара, X. А. Касакуберта, X. Подеста жана башкалар көрүнүктүү салым кошкон. 19-кылымдын 2-жарымында Аргентинанын театрларында костумбризм негизделет. Аны 20-кылымдын биринчи он жылдыгында драматургдар Р. Пайро, Г. де Лаферрере, X. С. Гардель жана башка салттуу түрдө улантышкан. Бул мезгил театр тарыхына «он жылдагы атак» деген ат менен кирген. 1960-жылы Аргентинада «Жаңы Латын Америка театры», 1981-жылы «Ачык театр» уюшулган.
Кинематография
Алгачкы кыска метраждуу «Аргентина желеги» фильмин француз оператору Э. Пи тартса, 1908-жылы 1-көркөм фильм («Доррегону атып өлтүрүү»), 1930- жылы үндүү фильм («Креол мозаикасы») тартылган. 1910-30- жылдарда башкы режиссёр X. А. Феррейра «Өлүм бийи» (1917); «Ак көгүчкөндөр» (1920); «Гаучо ыры» (1930, алгачкы толук метраждуу үндүү фильм), «БуэносАйрес сулуулары» (1931) аттуу фильмдерин тарткан. 1932- жылы «Лумитон» студиясы жана «Архентина сонофильм» фирмасы уюшулган. Цензуранын катуу көзөмөлүнөн улам көңүл ачуучу музыкалуу кинокомедиялар (Л. Торрестин катышуусунда) тартылган. 1956-жылы Улуттук кино институту түзүлгөн. Аргентинада жана чет мамлекеттерде Л. Торре Нильсондун автордук кинолору («Периштелер үйү», «Тузакка түшкөн кол», «Мартин Фьерро») таанылган. Жаш режиссёрлор Д. X. Коон («Бир күндүн туткундары»), Р. Кун («Карыбаган аксакалдар»), М. Антин («Так сандар») европалык кино чеберлеринин эстетикасын өздөштүрүшкөн. 1956-жылы Санта-Феде улуттук университеттин алдында Ф. Бирринин жетекчилиги менен даректүү кинолор мектеби негизделген. 1968-жылы көз карандысыз топтор түзүлүп, алар революциялык күрөштүн куралы болгон «Жарык сааттар» (1966-68; жашыруун тартылып, Аргентинада 1973- жылы чейин көрсөтүүгө тыюу салынган) фильмин тартышкан. Аскер диктатура мезгилинде (1973-83) көптөгөн кинематографисттер четке кетүүгө аргасыз болгон. Жаңылануу 1983-жылдан башталып, эмигранттар өз өлкөсүнө кайтышкан. Улуттук кино мамлекеттик колдоого алынып, 1990- жылы жана 2000-жылдын башынан режиссерлор А. Аристараин («Кенже Мартин», 1997; «Коомдук жайлар», 2002), М. Пинейро («Жапайы жылкылар», 1996), X. X. Кампанелья («Колуктунун уулу», 2001) жемиштүү эмгектенишүүдө. Жаңы же көз карандысыз фильмдерди М. Рейтман, П. Траперо, А. Каэтано жана башкалар тартышкан. 1996-жылы Мардель-Платада өткөрүлгөн (1954-70-жылдарда) эл аралык кинофильмдер фестивалы калыбына келтирилген. 1998-жылдан Буэнос-Айресте эл аралык көз карандысыз фильмдердин фестивалы өткөрүлөт.
Корсика тили
Корсика тили — Франциянын карамагындагы Корсика аралынын жашоочуларынын эне тили. ЮНЕСКО тарабаынан жоголуп кетүү коркунучундагы тилдердин катарына киргизилген.
Жалпак тоолор
Жалпак тоолор - бийиктиги ар кандай, капталдары тик, кээде тектирлүү, үстү жалпак дөңсөөлүү жер.
Үстү чекме же жанар тoo тектери (лава, трапп) менен капталган. Өрөөндөр жана чоң коолор менен салааланган. Жалпак тоолор ири аймакты ээлейт, платформаларга мүнөздүү, мис., Орто Сибирь бөксө тоосу, Африкадагы Жалпак тоолор.
Клапейрон Бернуа Поль Эмиль
Клапейрон Бернуа Поль Эмиль (Clapeyron, 26.1.1799, Париж — 28.1.1864, ошол эле жер) — франциялык физик жана инженер, Париж Илимдер академиясынын мүчөсү (1858), Петербург Илимдер академиясынын корреспондент мүчөсү (1830). Париждеги политехникалык мектепти аяктаган (1818). 1820—30-жылдары Россияда иштеген. Илимий эмгектери жылуулук кубулуштарына, пластикалуулукка, катуу нерселердин тең салмактуулугуна арналган. Термодинамикага индикатордук диаграммаларды киргизген. 1834-жылы идеалдык газ абалынын теңдемесин иштеп чыккан, заттардын эрүү жана кайноо темп-раларынын басымдан көз карандуулугун көрсөткөн.
Шамың шаа
Шамың шаа — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, кытай-калмак кандарынын бири. Акунбешим паашанын кол башчыларынан. Манаска каршы аттанып, анын сүр-айбат, каарын көрүп, "Калбады коркуп жаным деп" (Сагымбай Орозбаков, 2. 101 —102) Ш. ш. кайра качып Акунбешимге келет. "Манас" эпосунда Чүй өрөөнүндөгү Шамшы аттуу жер анын ысымынан аталып калган делет.
Жуукучу минералдык суусу
Жуукучу минералдык суусу — Ысык-Көл областынын Жети-Өгүз районундагы дарылык касиети бар минералдуу суу булактары.
Пржевальск 47 км түштүк-батыш тарапта. Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы Жууку суусунун оң куймасындагы Жуукучактын боюнда, деңиз деңгээлинен 2030 м бийиктикте.
1950-62-жж. геол. изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Суу палезойдо жиреп чыккан гранат интрузиясындагы тектон. жаракадан булак түрүндө чыгат. Бургоолодон да (260 м тереңдиктен) жылуу суу чыгарылган. Булактын дебити 0,4 л\ сек (урголоо көзөнөгүнүкү 2,35 л\сек). Хим. составы, физикалык касиети боюнча радондуу, хролит-сульфат-кальций-натирийлүү арашан сууларына кирет. Суунун температурасы 31-34оС. Жалпы минералданышы 0,3 г\л составында иод, бром, СО2, темир, фтор бар.
Газдын составы боюнча суу азоттуу. Биалогиалык активдүү компанент – радон, күкүртүү сутек, кремний кислотасы. Минералдуу суу муун, жарат, нерв ооруларына шыбаа берет.
Алмашкан ашыктар
«Алмашкан ашыктар» (Любовь-морковь) — Орусиянын 2007-жылы тартылган көркөм тасмасы. Мазмундун негизги бөлүгү беларусь драматургу Андрей Курейчиктин «Кыялдарды аткаруучу» чыгармасынан алынган.
Продюсерлери: Ренат Давлетьяров, Александр Котлевский Ролдордо: Кристина Орбакайте, Гоша Куценко, Евгений Стычкин, Андрей Краско, Ольга Орлова, Екатерина Стриженова
Тасманын башкы каармандары кадимкидей эле заманбап үйбүлө мүчөлөрү. Күйөөсү – Андрей Голубев (Гоша Куценко) шаардын алдыңкы адвокаты, карьерасынан башка эч нерсени ойлобойт. Аялы Марина ­­­­­­– (Кристина Орбакайте) искусство адамы, Москвадагы эң кыйын адис болуп эсептелет.
Бул жуп бардык жаш жубайлардай эле жашашат: Марина тамагын даярдап, жолдошун жумуштан күтөт, ал эми Андрей үйүнө түнкүсүн гана кайтат. Жумушунан келээри менен диванга кулайт да, татынакай жубайына көңүл бурбастан, телевизор тиктеп отура бергенден башка колунан эч нерсе келбейт. 7 жыл чогуу жашагандан кийин күйөөсүнүн мындай мамилесине чыдай албаган Марина андан ажыраша тургандыгын билдирет.
Бойдоктун жашоосу оңой эмес экендигин билген Андрей аялын коё бергиси келбей: “Үйбүлөлүк психологго баралы” деп сунуштайт. Жаштар кайрылган доктур Коган жөнөкөй психолог эмес, чыныгы сыйкырчы болуп чыгат. Ал эки жашты жараштырыш үчүн башкача амал ойлоп табат. Тагыраак айтканда, экөөнүн денелерин алмаштырып коюуну чечет. Ошентип, фильмдеги накта кызыктын баары Марина күйөөсүнүн, Андрей болсо аялынын денелеринде ойгонгондо башталат.
Жибектен ич кийим кийген Андрей төшөктө бир топко чейин керилип жатат, анан шашпай туруп, бетине маска коёт. Өзүнүн “жаңы” денесин көргөн соң каткырып күлүп койгондон башка эч нерсе кылбайт. Ал эми Марина болсо чоң-чоң кадам менен басат (эч кандай жамбаш чайкамай деген жок). Денеси алмашканын байкаганда чыныгы эркектей урушуп, эркектей сөгүнөт.
Жубайлар кызматтарына биринин ордуна бири жөнөшөт. “Менин карьерамды буза турган болсоң, көрсөтөм!” дейт күйөөсү. “А сен курбуларымдын алдында мени уят кылба!” деп жинденет аялы.
Башында ушинтип урушкан жаштар кантип жакындаша кеткендерин өздөрү да байкабай калышат. Ар кимиси өз денелерине сарсанаа болуп, саат сайын бири-бирине телефон чалып, ал-жайларын сурап турууга көнүп калышат. Анан бара-бара так ушул сезимдер аларды бир кезде ЗАГСка алып келгенин түшүнүшүп, мурунку ысык мамилелери кайрадан жандана баштайт. Сыйкырчы доктур Когандын жардамы менен Андрей өзүн кантип бааласа, жубайын да ошентип баалоону, ал эми Марина өзүн кандай сүйсө, жолдошун да ошончолук катуу сүйүүнү үйрөнүп, акыры такыр ажырашкыс болушат
Тартуучу топтун сырлары
РЕНАТ ДАВЛЕТЬЯРОВ: “Фильмдин өзөгүн драматург Александр Курейчиктин театралдык пьесасы түзөт. Бирок, биз тарткан тасма оригиналынан бир топ айырмаланат. Пьесада Марина сатуучу болсо, биз аны өнөрпоз, ал эми бухгалтер Андрейди адвокат кылып өзгөртүп коюуну чечтик. Бул фильмде боевик, драма, комедия жанрлары аралашып кеткен. Бирок, башкы идея болгон сүйүү эч өзгөрүүсүз.
КРИСТИНА ОРБАКАЙТЕ: “Мен үчүн эркектин ролун аткаруу өтө деле оорчулук жараткан жок. Мен ансыз деле эркек болуп төрөлүшүм керек болчу. Жадакалса апам­дын боюнда экенимде мага Стасик деп ат коюп коюшкан. Бул тасманы тартууда мен кыйынчылык көр­бөстөн, чоң ырахат алдым. Фильмди 3 жума бою ижарага алынган квартирада тарттык. Убакыт тар болгондуктан, кээде үйгө кетпей эле чоң керебетке жатып алчумун. Ал керебетке жатууга менин, Гошанын жана режиссёрдун гана укугу бар эле. Бир күнү ойгонсом жанымда үн режиссёру, жарык берүүчүлөр, операторлор жатышкан экен. Кыска мөөнөттүн ичинде бардыгыбыз достошуп, жакындашып калганыбызга мен абдан кубанам”.
АЛЕКСАНДР СТРИЖЕНОВ: “Бул фильмге үйбүлөмдүн бардыгы тартылды. Өзүм чакан ролду, адвокат Аристарховду, келинчегим олигарх күйөөсү менен ажырашып жаткан айымды аткарды. Кичине кызым менен апамды да тасмадан көрө аласыздар. Ал эми профессионалдуу актёрлор тууралуу айта кетсем, алардын баарысы азаматтар. Гоша менен Кристина өз иштерин ушунча мыкты аткарышты, акыры биз да аларды алмаштыра баштадык. Маркум Андрей Краско фильмдин дубляжына катышууга жетишпей калды. Анын үнүн дублёр сүйлөттү. Мындан тышкары, актёрдук топто белгилүү ырчылар Ксения Новикова, Ольга Орлова, алып баруучу Валдис Пельш дагы бар. Менин сүйүктүү актёрлорум Евгений Стычкин менен Эвклид Кюрдзидистин жасаган эмгектерине сөз жок. Бардыгына ыраазычылыгымды билдиргим келет”.
Кызыктуу
Фильмге саундтрек катары көп сандаган ырлар жазылган. Алардын катарында Орбакайтенин “Асманды тарткым келет”, Орлованын “Сыр сөз”, Долинанын “Мүмкүн” аттуу ырлары бар. Тасманын композитору белгилүү ырчы Аркадий Укупник экенин айта кетели. Фильмдин бет ачарына атактуу адамдар, Москванын элитасы чогулган. Мисалы, алпаруучулар А. Малахов, А. Цекало, Е. Малышева, депутат М. Малиновская, ырчы П. Шаляпин жана Кристинанын атасы Миколас Орбакас.
Алла Пугачёва фильмдин расмий бет ачарына келе албай калган. Ушул себеп менен ырчы айым үчүн башка күнү бүт кинотеатр арендага алынып, Алла Борисовна кызынын эмгегин жалгыз отуруп көргөн.
Тасманы алгач “Сүйүү кайда баратат?” деп аташкан. Кийин аны “Любовь-морковь” деп которууну туура көрүшкөн. Бул аталышы англис тилине кандайча которулаары азырынча белгисиз. Биз болсок мазмунуна карап “Алмашкан ашыктар” деп которууну туура көрдүк.
Даярдаган Бегайым Мусакеева. Маалымат http://www.super.kg веб сайтынан алынды.
Чамгыр
Чамгыр (Brassica rара, L. 1753) — кайчылаш гүлдүүлөр тукумунун капуста уруусуна кирүүчү эки жылдык жашылча өсүмдүгү. Биринчи жылы жалбырагы жанa мөмө тамыры, экинчи жылы гүл сабагы менен уругу чыгат. Калкан сымал топ гүлдүү. Уругу узун сабактары майда, тоголок, күрөң түстүү. Чамгыр суукка, ысыкка чыдамдуу, нымчыл өсүмдүк. Вегетапия мезгили 60—85 күн. Түшүмдүүлүгү 150—350 ц[га. Тамырында 8,5—16,9% (анын жарымы кант) кургак зат, В1, В2 витамини, майы бар. Тамак-ашка жаӊы кезинде колдонулат. Курдуу кумдак топуракта жакшы ѳсѳт. Тушуму кыска мѳѳнѳттѳ, суук түшкѳндѳ   жыйналат. СССРде Петровская 1, кызыл баш, ак милан ж. б. сорттору эгилет.
Жөнөткүч компьютер
Жөнөткүч компьютер (Computer sender Компьютер отправитель) - тармак техноложилеринде колдонулган термин. Протоколго ылайык жөнөткүч компьютер төмөнкү аракеттерди аткарат:
Колдонулган адабияттар
У. Н. Бримкулов, А.Өмүралиев, В.Бабак. Компьютер жана Интернет. Энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек - 2004.
Курулуш
Курулуш- материалдык өндүрүштүн бир тармагы. Өндүрүштүк жана турмуш-тиричилик фондду куроонун бир жолу.
Коптелка
Коптелка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Топтушка дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынын Томго кошулган куймасына чейинки бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Фосфаттар
Фосфаттар: 1) органикалык Ф. — фосфор, тиофосфор жана селенфосфор кислоталары эфирлери; жалпы формуласы (RО)3РХ, мында R = Н, Аlk, Аr; X = 0,5, Sе ( бул кислоталар ар кандай туундулары да орг. деп так эмес аталат). Биринчилик RОРХ(ОН),, экинчилик (RО)2Р(Х)ОН жана үчүнчүлүк (КО)3РХ болуп айырмаланат. X = О менен бирикмеси кыйла мааниге ээ. Алардын химиялык касиеттери: гидролизденет; алкилдөө жана арилдөө реакцияларына кирет; Р,О5 таасир этүүдөн тиофосфаттарга айланат, жана башка Орг. Ф. спирт же фенолдун РОС13 менен болгон реакциясынан жана фосфит окистенишинен алынат. Ал пластификатор, пестицид, комплекс пайда кылуучу жана жылуулук алып жүрүүчү зат катары колдонулат. 2) органикалык эмес Ф. — фосфор к-тасынын туздары. К-талар сыяктуу эле ортофосфаттарга (анын молекулалары РО43- изоляцияланган тетраэдрде Р. бир атом кармайт) жана конденсацияланган орг. эмес Ф. (анын молекулалары эки же андан көп Р атомун кармап, РО43- тетраэдрин О атому аркылуу бирик-тирүүнүн натыйжасында Р-О-Р байла-нышын түзөт) ажырайт. Бардык жандуу организмдер энергетикасында, ошондой эле көптөгөн биол. активдүү заттар синтезинде чон мааниге ээ.
Карасанатай акты
Карасанатай акты – бир мамлекеттин, болбосо анын юридикалык же жеке жактарынын башка мамлекетке каршы, сөзсүз эле укукка каршы келбеген, бирок достук эмес болуп эсептелген аракеттери (м.: башка мамлекеттин юрисдикциясына таандык өз адамдарынын дипломаттык иммунитетин коргоону ишке ашырып жаткан мамлекеттин негиздүү дооматтарын канаттандыруудан баш тартуусу).
Ветеринария санитариясы
Ветеринария санитариясы - ветеринариянын малдын ылаңдарын алдыналууну, мал менен кишиге бирдей жугуштуу жана инвазиялуу оорулардан сактоону, ошондой эле малдан алынуучу санит. талапка жооп берүүчү продуктуларды, сырьёну жана тоютту өндүрүү жолдорун изилдөөчү бөлүмү. Ал ветеринардык-санитардык иш-чараларды иштеп чыгат. Булар зыяндуу организмдердин, ылаңдардын, ылаң ташуучулардын киришинен коргоо максатында сөзсүз аткарылуучу талаптар. Алар ветеринардык закондор менен чектелет. Малдын ылаңдан соо болушун коргоо боюнча ветеринардык-санитардык иш-чараларга төмөнкүлөр кирет: мал сарайларында, тоют даярдоо жана сактоодо, кыкты чогултуп, мал ордун тазалоодо белгилүү режимди кармоо, биологиялык калдыктарды утилдөө, дезинфекциялоо, дератизациялоо; топуракты жана сууну булгануудан сактоо ж. б. Ошондой эле малдан алынган продуктулардын, тоюттун, суунун, мал дарыларынын, жаныбарлардын жана алардын жашоо чөйрөсүнүн гигиенасын жана багуусун жөнгө салуучу ветеринардык-санитардык нормативдерди иштеп чыгат. Ветеринардык-санитардык бир катар илимдер (экология, физиология, биохимия, эпизоотология, эпидемиология, гельминтоология ж. б.) менен тыгыз байланышта. Ветеринардык санитардык иш-чаралар 19-кылымда Л. Пастердин ачылыштарынан кийин илимий негизделген.
Елховка (Орлянка куймасы)
Елховка — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Орлянка дарыясынын оң жээгинен 9,5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сок дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Шаңдөөгөр
Шаңдөөгөр — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Түп-Бээжиндик туңша-кытай балбаны. Көкөтөйдүн ашында күн батыш калкынын балбаны. Чыноончук менен эр эңишке түшөт. Булар алтымыш жолу беттешип, бири-бирин аттан ала албай коюшат. Ошондо кытай карыясы Күшөң "Ш. балам болду, койгун!" деп анын атын коштоп бура тартканда Чыноончук Ш-дү оодарып салат (Сагымбай Орозбаков, 3. 255, 256).
Жалбырак түшүү
Жалбырак түшүү - бак-дарак, бадал, кээ бир чөп өсүмдүктөрдүн жалбырактарынын жапырт күбүлүшү; бул - жалбырактын «картайышына» байланышкан нормалдуу физиол. процесс.
Мелүүн алкактагы өсүмдүктөрдүн көпчүлүгү жалбырактарын күзүндө түшүрүп, жазында кайра байлайт. Тропик жана субтропик өсүмдүктөрү жалбырактарын кургакчылык мезгилде түшүрүп, ным жетиштүү болгондо кайрадан жалбырактайт.
Дайыма жашыл өсүмдүктөр жалбырактарын акырындык менен бирин-серин түшүрөт. Жалбырагы түшөрдө даракта, бадалда физиологиялык, биохимиялык ж. б. өзгөрүүлөр болот. Азык заттар, өзгөчө белоктор башка органдарына жылгандыктан өсүмдүктө таштанды минерал заттар топтолот; хлорофилл пигменти бузулат, каротиноиддер копко сакталгандыктан, күзүндө жалбырактар саргыч, кызгылт түстө келет да, шамал ж. б. сырткы факторлордун жардамы менен өсүмдүктөн күбүлүп түшөт
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Четь (Кия куймасы)
Четь — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 12 дарыясынын оң жээгинен км алыстыкта Кия орун алган. Дарыянын узундугу - 432 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Волонтёрлук ишмердүүлүк
Волонтёрлук ишмердүүлүк (лат. voluntarius - өз эрки менен) - өз ара жардамдашуунун жана өзүнө-өзү жардам берүүнүн салттык формаларын, расмий кызматтарды көрсөтүүнү жана жарандык катышуунун ар кандай формаларын камтыган ишмердүүлүктүн кеңири чөйрөсү.
Коомчулуктун байгерлиги учун кайтарымсыз өз эрки менен ишке ашырылат. Бул ишмердүүлүк биринчи кезекте калктын абдан мажбур болгон, өзүнө-өзү жардам бере албаган (карылык, багуусуздук, майыптык, жаратылыш кырсыктары, социалдык катаклизмдер) катмарына багытталган. Волонтёрлук ишмердүүлүк - айлана-чөйрөнү жашылдандыруу; - атуулдардын төмөндөгүдөй социалдык категорияларына жардам берүү: карылар, багуусуз калган балдар, жаштар жана студенттер, үйсүздөр, мүмкүнчүлүгү чектелгендер (майыптар), мигранттар, качкындар, мурдагы соттолгондор ж.б.; - короолорду, участокторду, шаар көчөлөрүн тазалоо, жакшыртуу жана куруу; - жаныбарларга жардам берүү, зоопарк жана коруктарга оз эрки менен жардам көрсөтүү; - наркомания, тамеки чегүү, алкоголизм, СПИД, өспүрүмдөрдөн кылмыштуулугун алдын-алуу максатында кеңештерди берүү; - кайрымдуулук концерттер жана театрдык көрсөтмөлөр; - экологиялык марштар, таштандыларды жана суулардын булганычтарын тазалоо; - сергек жашоо мүнөзүнө үгүттөө;
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Карачач
Карачач —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Үргөнчтүн боюнда Семетейди күтүп жаткандагы Айчүрөктүн нөкөрү (Саякбай Каралаев,"Семетей", 2. 47). Кийин Кыяс Айчүрөктү олжолоп алып кеткенде К.Айчүрөк менен кошо жүрөт.Айчүрөк толготуп жатканда эркек төрөсө баласын билгизбей өлтүрүп келгиле деп, Кыястын жети кемпирди жөнөтүп жатканын К. угуп, Айчүрөккө айтып келет.Айчүрөк К-тын жардамы менен жети кемпирди өлтүрүп, Сейтекти аман алып калат.
Сөөктил сыпаттуулар
Сөөктил сыпаттуулар (Osteoglossomorpha) — сөөк тилдүү балыктардын чоң түркүмү. Буларга (лат. Osteoglossidae) — сөөктил сымалдуулар тукуму, (лат. Osteoglossiformes) — сөөктил түспөлдүүлөр түркүмү, (Osteoglossum) — сөөктилдер уруусу, (Osteoglossum bicirrhosum) — Түштүк Америка сөөктили (түр) кирет.
Карача
Карача — кейипкер. КызСайкалдын атасы. Бул каармандын образы эпостун варианттарында ар башкача чечилет. Сагымбай Орозбаковдун вариантында калмак доотайы, эл билерманы. Бул вариантта Каткалаң деген ылакап ат менен да айтылат. Текес кан жеңилгенде сексенге таяп калган К-ны эл кандыкка каалайт, көңүлдөнүп калганында кызыСайкал каршы болуп К. кайра кандыктан айнып калат. Ошондо эл бизге катаалдык кылдың деп, Каткалаң атка конуп кетет. К. Текестин иниси Тейишти кандыкка көрсөтөт. Тейиш кандын тоюндагы эрөөлдө Манастан найза жегенСайкал сайышка кайра чыкпай койгондо, Манаска К-нын айтуусу боюнчаСайкалдын атын тартуу тартышат. Манас Сарыбуурулду К-га берет (Сагымбай Орозбаков, 2. 46—48, 64—67). Саякбай Каралаевдин варианты нда кырк уруу кыргыздын бири нойгут элинин каны делет. Атасы Жакыпка таарынып, өзүнө ылайык жолдош издеп чыккан Манас Баба дыйкан менен ортоктошуп айдаган буудайын эли ачарчылыкка учурап, эгин издеп жүргөн К-га берип, акысына "Кулатайды" алып, ал кийин баатырдын айтылуу тулпары Аккула болуп чыгат. Акылы жетик, эл камын ойлогон К.:
Ал абалың кандай деп,
Картайганда Карача
Ал-абалын сурай жүр!
Эрендирсиң, эрдирсиң
Күтүп алчу сендирсиң!
Менин жерим Лоп дайра
Ошондон кабар ала жүр! — деп Манаска анын жалпы кыргыз элине арка-бел экенин айтат (Саякбай Каралаев, 1. 172 —182). Манас өлгөндө кызыСайкалга алтымыш катын кошокчу менен тул салдырып берет (Саякбай Каралаев, 2. 253).
Альдерсон (Оклахома)
Альдерсон (Оклахома) (Alderson) — Оклахома штатынын Pittsburg округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 261 киши. Болжолдуу аянты - 1.4 км². FIPS коду — 40-01150.
Батыш Австралия бөксө тоосу
Батыш Австралия бөксө тоосу - Батыш Австралияда. Рельефи денудациялык процесстерге бир нече жолу дуушарланган аймак. 400-600 м бийиктикте жайгашкан түздүктөр басымдуу (цоколь түздүктөрү). Австралия платформасынын кембрийге чейинки түпкү тектеринин жер бетине көтөрүлүп жаткан бөлүгүндө, катмарланган түздүктөр Батыш Австралия калканындагы чуңкурдуктарда жайгашкан. Четки тоо массивдери жана жалпак чокулуу калдык тоолор (Хамерсли, Кинг-Леопольд, Стерлинг ж. б.) 1000 м ден бийик, чыгышында Масгрейв жана Макдоннелл тоолору (1500 м ден жогору) орун алган. Жарым чөл жана чөл ландшафты басымдуу. Спинифекс формасын түзгөн түбү бекем дан өсүмдүктөрүнүн тамырына бекиген кумдуу чөлдөр (Чоң Кумдуу чөл, Виктория Чоң чөлү, Симпсон) кеңири аянтты ээлейт. Цоколь түздүктөрүнө таштуу чөл («гиббер») мүнөздүү. Түштүгүндө карст ландшафттуу Налларбор түздүгү жатат. Кимберли жана Арнемленд ж. аймагында саванна жана сейрек токой, түштүгүндө субтропиктик бадалдар, сейрек токой өсөт.
Кызыл-Сеңыр, Сузак району
Кызыл-Сеңыр (Кызыл-Сеңыр) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Кызыл-Туу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 835 киши.
Манчини Ханна
Ха́нна Манчи́ни (Hanna Mancini); АКШнын Калифорния штатында төрөлгөн) — америкалык аткаруучу жана ырлардын автору, Еврокөрүнүү 2013 ыр сынагындагы Словениянын өкүлү.
Еврокөрүнүү 2013
2013-жылдын 1-февралында Словениянын RTV Slovenija улуттук каналы жабык тандоо аркылуу Ханнаны Еврокөрүнүү 2013 ыр сынагына Словениядан өкүл катары тандап алган. 14-февраль күнү «Straight Into Love» аттуу ырдын бет ачаары болгон, бул ырды ырчы айым 2013-жылы 14-майда сынактын экинчи жарым финалында аткарат.
Клапейрон—Клаузиус теңдемеси
Клапейрон—Клаузиус теңдемеси — заттын бир фазадан экинчи фазага өтүү (буулануу, эрүү, сублимация — айдап чыгаруу, полиморфтук айлануу ж. б.) кубулуштарына тиешелүү термодинамикалык теңдеме. Бул теңдемени биринчи жолу Б. Клапейрон түзгөн, немис физиги Р. Клаузиус кайрадан иштеп чыккан. Клапейрон—Клаузиус теңдемесине ылайык тең салмактуу өтүүчү процессте фазалык өтүүнүн жылуулугу төмөнкү туюнтма менен аныкталат: L=T (dp/dT)Ч (V2—V1), мында T — фазалык өтүү температурасы, (V2—V1) — фазалык өтүү кезиндеги көлөмдүн өзгөрүшү, dp/dT — фазалык тең салмактуулук сызыгында температура боюнча басымдан алынган туундунун мааниси. Бул теңдемени 1834-жылы Б. Клапейрон суюктук менен жылуулук тең салмакта турган конденсацияланган бууга Карно циклин анализдеп, колдонуу жолу менен алган. 1850-жылы Р. Клаузиус бул теңдемени термодинамиканын экинчи законунун негизинде кайрадан иштеп чыккан. Фазалык өтүү ж. б. үчүн жалпылаган. Клапейрон—Клаузиус теңдемеси жылуулук чыгаруу же жутуу менен коштолгон бардык фазалык өтүүлөргө колдонулат. Клапейрон—Клаузиус теңдемесинин жардамы менен буулануу жылуулугу эсептелет, анткени ал тажрыйбада өтө кыйынчылык менен өлчөнөт.
Чий-Талаа
Чий-Талаа (Чий-Талаа) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Алай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 496 киши.
Нерулова-Яха
Нерулова-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Торасовей булуңу орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара Чоюн
Кара Чоюн — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, калмак балбаны, Эсенкан Манасты кармап келүүгө Жолой менен Дөңгө аттуу баатыр-балбандарын баш кылып жиберген согушта Жолойдун он эки жайсаңынын бири экени айтылат (Саякбай Каралаев, 1. 94).
2016 күрөш боюнча Азия чемпиондугу
2016 күрөш боюнча Азия чемпиондугу — 2016-жылы 17-февралдан — 21-февралга чейин.Таиланддын борбору Бангкок шаарында болуп өткөн. Анда жалпысынан 24 медалдар топтому ойнотулуп, 25 өлкөдөн 285 спортчу күч сынашкан.