cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Инди-европа тилдери
Евразиянын ири лингв. уяларынын бири. Буга инди, иран, славян, балтика, герман, армян, албан, грек, кельт, байыркы жана жаңы тилдердин кээ бири, латын тили, кийинчерээк андан өнүгүп чыккан роман, тозар, итальян жана Кичи Азиядагы байыркы тилдер (шынаа жазмасы бар хетт, иероглифтүү хетт, лувий) кирет. Кичи Азиядагы тилдердин ичинен шынаа жазмасы болгон хетт же несит тили толук изилденип, жазма эстеликтери (биздин заманга чейинки 2миң жылдык) толук аныкталган. Айрым изилдөөчүлөр индевропалык топко ликий жана лидий тилдерин да кошуп жүрөт, бирок алар жөнүндө маалымат аз. Индевропа тилдеринин көбү (мисалы, фракий, фригей тилдери) жоюлуп кеткен, жазма эстеликтер да калган эмес; иран тобуна кирген скиф тили, Байыркы Европада кеңири таралган иллирий тилдери жөнүндө да маалымат аз. Кеңири тараган Индевропа тилдери: славян, инди, иран, герман, роман тилдери. Келт тили сыяктуу айрым тилдер тарыхый шарттан улам анча тарай алган эмес. Индевропа тилдеринин тектештиги уңгу сөздөрдүн жалпылыгынан, грамматикалык түзүлүшүнөн байкалат. Байыркы Индевропа тилдерине мүнөздүү грамматикалык белгилердин бири флексия, ал тилдерде уланды мүчөлөрдүн бай системасы болгон. Айрымдарында (мисалы, славян, балтика тилдери) байыртан калыптанган морфол. система толук сакталган, айрымдары (мисалы, жаңы инди, жаңы иран жана герман тилдери) сөз өзгөртмө эски флексиялык формаларынан ажырап, өзгөрүп кеткен. Индевропа тилдеринде олуттуу өзгөрүүлөр болсо да, алардын теги бир экенин айгинелеген жалпылыктар бар. Индевропа тилдерин илимий изилдөө 19-кылымдын башында башталган. Бул тилдердин тыбыштык, лекспкалык жана грамматикалык түзүлүшүн салыштырып изилдөөнүн негизинде жалпы тил илиминде салыштырма-тарыхый метод иштелип чыккан.
Корея Республикасынын тарыхы
Корей Республикасы 1948-ж. 15-августта түзүлгөн. Ли Сын Ман президенттикке шайланган. 1948-ж. ноябрда ал улуттук коопсуздук жөнүндө мыйзам кабыл алып, Конституциянын (1948-ж. 17-июлда кабыл алынган) айрым жоболорун алып салып, солчул, жумушчу ж. б. уюмдардын ишмердүүлүктөрүнө тыюу салган. Ошол эле жылы өзү түзгөн Либералдык партия башкаруучу партияга айланган. 1948-ж. түзүлгөн келишимдердин негизинде АКШ өкмөтү Корей Республикасына экономикалык жардам берип турган.
Major Lazer
Major Lazer – курамына музыкалык продюсер Diplo, Жиллионер жана Walshy Fire дижейлер кирген америкалык электрондук музыкалык трио. Топту Diplo жана Switch түзгөн, бирок 2011-жылы Switch топту калтырып кетет. Топтун музыкасынын кыска аралыктары регги менен аралашкан ар кандай музыкалык жанрларды камтыйт, алар - дэнсхолл, реггетон, сока, хаус жана мумбахтондун.
Major Lazer үч толук кандуу альбом жаздырган: Guns Don't Kill People... Lazers Do ''' (кырг. Кишилерди өлтүргөн куралдар эмес, Lazer!; 2009), Free the Universe (кырг. Ааламды бошоткула, 2013) жана Peace is the Mission (кырг. Тынчтык – бул тапшырма, 2015). Ошондой эле алар 2014-жылдын мартында Apocalypse Soon (кырг. Апокалипсис жакында) кичи-альбомун Фаррелл Уильямс жана Шон Пол менен биргелешип жаздырган. Major Lazer Снуп Доггтун "Snoop Lion" (кырг. "Арстан Снуп") коюлган аты менен чыккан Reincarnated (кырг. Жаңы формага өтүү) биринчи регги-альбомун чыгарган.
Баскынчы
Баскынчы – эларалык укукта баскынчылык жасаган мамлекет. Эгер алар баскынчылыкка иш жүзүндө катышса, бирканча мамлекеттен турган топ дагы (м.: аскердик жардам келишими боюнча байланышкан) Б. катары каралышы мүмкүн. == Колдонулган адабияттар ==
Кыпа-Хондыя дарыясы
Кыпа-Хондыя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 1004 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эски иса (Нуриман району, Башкыртстан)
Эски иса — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Эски исаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 543 киши. Почта индекси — 452435, ОКАТО коду — 80245855002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аптап
Аптап - жай мезгилинде күн өтө ысып, үп болуп турган абал. Атмосферадагы ысыктык депрессиясынын таасиринен аба массалары бир топ убакытка чейин алмашылбай, абанын басымы төмөндөп, температура жогорулап, нымдуулук башка учурларга караганда артып, жел жүрбөй калат. Бул кубулуш жайкы чилде убагында Азия, Африка, Австралия материктериндеги чөлдүү, жарым чөлдүү жана талаалуу аймактарында дайыма болот. Кыргызстанда бул мезгил көбүнчө июндун аягына, июлдун башына туура келет.
Тар-Вож
Тар-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тар-Яга дарыясынын оң жээгинен 42 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тукубай
Тукубай, Кедей-Арык - Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы кыштак. Багыш айыл аймагына караштуу.
Дениз денг. 895 м бийиктикте. Райондун борбору Сузак кыштагынан 18 км түндүк-чыгыш тарапта. Жалал-Абад т. ж. бекетинен 10 км. Калкы 1401 (2012); негизинен дан эгиндерин эгип, дыйкан чарбаларында эмгектенет.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Эмгекке жарамсыздык
Эмгекке жарамсыздык — саламаттыгына, жашына байланыштуу жана башкалар мыйзамда көрсөтүлгөн учурларда эмгектенүүгө жарамсыз абал.
Эмгекке жарамсыздык туруктуу (узак) жана убактылуу болуп бөлүнөт. Эмгекке жарамдуулукту толук же узакка жоготуу инвалиддик болуп эсептелет. Эмгекке жарамдуулукту убактылуу жоготуу толук же жарым жартылай болуп, мында эмгекке жөндөмдүүлүк кыска мөөнөттө калыбына келиши мүмкүн. Эмгекке жарамдуулукту убактылуу толук жоготкондо айрым жумушка жөндөмдүүлүк жоголуп, оорукчан атайын режимге (үйдө, төшөктө жатуу) муктаж болот. Эмгекке жөндөмдүүлүктү жарым-жартылай жоготкондо оорукчан өзүнүн кадимки жумушун аткара албайт, бирок ден соолугуна зыян келтирбестен башка жумушту аткара алат. Убактылуу Эмгекке жарамсыздыкты врач аныктап. оорулууга эмгекке жарамсыздык баракчасы, жумуштан же окуудан бошотуу үчүн справка берилет. Эмгекке жарамсыздыктын негизги себеби — оору же өндүрүштө, тиричиликте кырсыкка учуроо. Оорунун таасиринен болгон Эмгекке жарамсыздык көбүрөөк кездешет. Эмгекке жарамсыздык үзгүлтүксүз 4 же 5 айга созулуп, андан кийин тыныгып, жалпысынан 1 жылга созулса, анда дарылоо мекемеси оорукчанды врачтык-эмгек экспертиза комиссиясына жиберет. Эмгектен майып болгондорго жана кесип ооруларына Эмгекке жарамсыздык баракчасы толук айыкканга чейин же башка ооруга байланыштуу инвалиддигинин тобу кайрадан каралганга чейин бериле берет. Өндүрүштө болгон кырсыктан келип чыккан Эмгекке жарамсыздыкта мекеменин же ишкананын администрациясы кырсыктын убактысын, кайсы жерде болгонун, себебин толук көрсөтүп акт жазат жана ага эмгекке жарамдуулукту жоготкон биринчи күндөн тартып кайра калыбына келгенге чейин Эмгекке жарамсыздык баракчасы берилет. Турмуш-тиричиликте болгон кырсыкта Эмгекке жарамсыздык баракчасы 6-күндөн башталат, ал эми биринчи 5 күнү жумуштан бошотуу справкасы берилет. Боюнда бар аялдар төрөткө чейин (56 күн) жана төрөттөн кийин (56 күн) кызматчы, жумушчу, колхозчу аялдар эмгек стажына карабастан төлөнүүчү отпускага чыгат. Ал эми боюнда бар убакта же төрөт убагында кабылдоо болсо же эки же андан көп бала төрөлсө төрөттөн кийинки отпуска 70 күнгө чейин узартылат.
Изник
1331 жылы кадимки Түркиядагы Изник шаарын (грециялык Никей, түркиялык Бурса шаарынан анча алыс эмес жерде) чалгындоодон кийин, Султан Орхандын (1326—1359 жылдарда Осман мамлекетинин экинчи ханы) демилгеси менен, чалгынга катышып, курман тапкан тайманбас кыргыз баатырларынын эрдиги үчүн аларга атайын арналып күмбөз салынган. Ал заманда күмбөз жөндөн жөн жерде салынбайт эле - Кыргыз жоокерлери укмуш баатырлыкты көрсөтүшкөн.
Күмбөздүн ысмы «Kyrgyz Turbesi», түрк тилинен "Кыргыз күмбөзү" деп которулат. Тарыхий маалыматтардын жоктугуна байланыштуу кийинчерек эл оозунда бул жерлерди: Hacı Camadan (Джамадан Хаджи), Camasa, Kırk Kızlar (40 кыздар), Reyhan (Базилик), Yedi Kardeşler (7 бир тууган) деген ар түрлүү ысымдарды коюп жатышты. Бир нече жыл мурун күмбөздүн жанына колодон куюлган эстелик орнотушкан. 2008 жылдын март айында Изник шаарынын жергиликтүү өкмөтү тарабынын ал жерде кайра калыбына келтирүү иш-аракеттерин кылышкан.
Косино (бекети, Москва темир жолу)
Косино — Москва темир жолу бекети. 1894-жылы ачык. Ошол эле аты маегинин метросуна 100-метр боюнча "Косино".
Басма
Басма – уюмдашуу-укуктук түрүнө жана менчигинин түрүнө карабастан китеп ж. б. басма продукцияларын даярдоого, өндүрүүгө жана чыгарууга ылайыкташкан уюм. == Колдонулган адабияттар ==
Кассандра
Кассандра (байыркы грек. Κασσάνδρα) – грек мифологиясында Троянын падышасы Приамдын жана анын жубайы Гекубанын кызы. Гректердин циклдүү поэмаларында кассандра өзүнүн олуялык сөздөрүнө эч ким ишенбеген көзү ачык кыз катары сүрөттөлөт.
Кассандраны жанынан артык жакшы көрүп, аны сүйүп калган Аполлон кудай ага көзү ачыктык дарамет тартуулайт. Ал кудайдын сүйүүсүнөн баш тартканда, ыза болгон Аполлон анын сөздөрүнө эч ким ишенбес кылып салат.
Грек мифологиясында Парис Троянын падышасы Приамдын жана анын жубайы Гекубанын уулу, Кассандранын бир тууганы болгон. Гекуба Паристи төрөөр алдында коркунучтуу түш көрөт: түшүндө ал алоолонгон шам чырак төрөйт да, ал шам чырак Трояны өрттөп кетет. Көзү ачыктар, өзгөчө Эсака падыша айым төрөгөн уул Трояны талкалайт деп олуялык кылышкандыктан, Приам жаңы төрөлгөн наристени Ида тоосуна алып барып, карга-кузгунга жем кылып таштоого буйрук берет. Бирок бала аман калып, койчуман тарабынан тарбияланып өсүп, бакма атасынан Парис деген ысым алат.
Паристи өз уулу экенин тааныган Приам менен Гекуба аны өлтүрүүгө камынган Кассандрага тоскоолдук кылышат. Ошондо Кассандра Паристен Еленага үйлөнбөөсүн өтүнөт. Бирок, анын сөздөрүнө ишенбеген Парис Менелайдын үйүнө конок катары барып, анын аялын ала качат жана кымбат буюмдарын уурдап кетет.
Натыйжада Спарта менен Троянын ортосунда узакка созулган согуш чыгып, Спартага сулуу атка конбой калган Гера менен Афина, ал эми Трояга Афродита колдоочулук кылышат. Трояны курчап алып, анын дарбазасын ача албаганда, спарталык жоокерлер айлакер Одиссейдин сунушу боюнча чоң жыгач ат жасашат да, анын ичине көп сандаган жоокерлерди калтырып, өздөрү чегинген түр көрсөтүп, алыстап кетишет. Бир нече күн бою кыймылсыз турган көздүн жоосун алган кооз жыгач атты троялыктар чепке киргизип алаарда Кассандра аскер башчы Синондун сөзүнө ишенбөөнү жана ичине коркунуч катылган жыгач атты ичкери киргизбөөнү өтүнөт. Бирок анын сөзүнө эч ким ишенбейт да, ат ичкери киргизилет.
Түн ичинде троялыктар таттуу уйкуда жатканда жыгач аттын ичиндеги жоокерлер сыртка чыгып, Трояны тып-тыйпыл кылып талкалашат. Троя талкаланаар түнү Кассандра Афинанын ибадатканасынан жай табууга далбастайт, бирок Оилейдин уулу Аякс тарабынан туткунга түшөт. Туткун катары Кассандра Агамемнондун олжосуна айланат да, аны менен бирдикте Агамемнондун кызганчаак аялы Клитеместра тарабынан өлтүрүлгөн.
Келечектеги коркунучтуу окуяларды алдын ала айткан Кассандранын трагедиялуу образы Эсхилдин (525–456) «Агамемнон» жана Еврипиддин (480–406) «Троянкалар» аталган чыгармаларында чагылдырылган.
Салыштырмалуу кийин пайда болгон 3-кылымдагы Ликофрон аттуу акындын «Александра» (“Касандра”) деп аталган поэмасында Приам акылдан айныган кызы Кассандраны бекитип салууга жана анын олуялыгын жазып туруу үчүн сакчы дайындоого буйрук берген.
Миф антикалык мезгилдеги көркөм искусстводо (Помпейдеги жана Геркуланумадагы фрескалар, рельефтер, чегилген таштар ж. б.) кеңири чагылдырылган.
20-кылымдын башында Г. Эйленбергдин, Леся Украинканын жана П. Эрнсттин Кассандра деп аталган атактуу кайгылары жаралган. Эсхилдин «Агамемнон» аттуу кайгысындагы Кассандранын өлүм алдындагы сценасынын котормолору жана аны кайра өзгөртүп түзүүлөр көп кездешет.
Мисалы: 19-кылымдагы орус адабиятында А. Ф. Мерзляковдун «Кассандра Агамемнондун арбасында», А. Н. Майковдун «Кассандра» аттуу чыгармалары.
Поэзияда Кассандранын трагедиялуу образын Ф. Шиллер «Кассандра балладасы, В. К. Кюхельбекер «Кассандра поэмасы» түзгөн.
Кыргыздын белгилүү жазуучусу Ч. Айтматов өзүнүн «Кассандра балладасынын эн тамгасы» аттуу футурологиялык, философиялык чыгармасында учурдагы глобалдуу көйгөйлөр туура багытта тез чечилбесе, анда алар келечекте катастрофага алып келээрин алдын ала эскерткен.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Уолл Тауншип (Нү-Жерси)
Уолл Тауншип (Нү-Жерси) (Wall Township) — Нү-Жерси штатынын Монмут округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 26164 киши. Болжолдуу аянты - 81.3 км². FIPS коду — 34-76460.
Кизак (дарыя)
Кизак — Орусиядагы дарыя. Курган облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Емуртла дарыясынын сол жээгинен 56 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 63 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Курган шаарынан Есет дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Косино
Косино — топоними.
Австрия-Венгрия падышалыгы
Австрия-Венгрия падышалыгы (1867-1918) ― Австрия менен Венгриянын бийлөөчүлөрүнүн ортосундагы макулдашуунун (8-февраль 1867-ж.) негизинде түзүлгөн дуалисттик монархия. Венгриянын веналык абсолютизмге каршылыгынын күчөшү жана Австриянын 1859-1866-ж. Италия, Франция жана Пруссия менен болгон согуштарда жеңилүүсү башында император Франц Иосиф турган Габсбургдар династиясын мындай кадамга барууга аргасыз кылган. Макулдашуу боюнча Габсбургдар монархиясы Австрия империясы же Цислейтания (Австрия, Чехия, Моравия, Силезия, Истрия, Далмация, Буковина, Крайна, Галиция) жана Венгр Королдугу же Транслейтания (Венгрия, Словакия, Хорватия, Трансильвания жана башка жерлер кирген) болуп экиге бөлүнүп, алар Австрия-Венгриянын суверендүү бөлүктөрү деп таанылган, бирок австриялык император (Венгрия үчүн ал король болгон) тарабынан башкарылган жана ар бир мамлекет өзалдынча парламентке (Австрияда рейхсрат, Венгрияда сейм), башкаруу аппаратына ээ болгон. Тышкы иштер, аскер жана деңиз, финансы министрликтери Австрия-Венгрия империясы үчүн жалпы болуп түзүлгөн. Мамлекеттик түзүлүштү терең реформалоонун натыйжасында, Австрия-Венгрия империясы аянты жана калкы боюнча Европадагы эң ири (Орусиядан кийинки), көп улуттуу державага айланган. Австриянын жана Венгриянын башкаруучу төбөлдөрү Австрияда австрия-немистик, Венгрияда мажарлардын башка улуттардын үстүнөн үстөмдүгүн сактап турууга аракеттенген. Австрия-Венгриянын курамына кирген башка улуттардын кызыкчылыгына каршы турган империянын улуттук саясаты анын курамындагы элдердин улуттук-боштондук күрөшүнүн жогорулашынын жана Биринчи дүйнөлүк согуштун келип чыгуусунун негизги себептерине айланган. 1918-ж. 28-июлда Австрия-Венгрия Сербияга, 6-августта Орусияга согуш жарыялоо менен Германиянын союздашы катары Биринчи дүйнөлүк согушка кирген. Өлкөдөгү оор саясий-экономикалык кризистер жана 1918-ж. Австрия-Венгриянын согушта жеңилүүсү империянын кыйроосуна алып келген. Анын аймагында Австрия, Венгрия, Чехословакия мамлекеттери түзүлгөн, жеринин айрым бөлүктөрү Югославиянын, Румыниянын, Польшанын курамына кирген.
Алыкул Осмонов
Алыкул Осмонов (21-март 1915-ж, Панфилов району, Каптал Арык а., Кыргызстан — 12-декабрь 1950-ж., Фрунзе ш., Кыргызстан) — кыргыз эл акыны.
Өмүр таржымалы
Алыкул Осмонов кыргыз элинин алгачкы жазма акындарынын эң ири өкүлдөрүнүн бири. Жаштайынан томолок жетим калып, Токмок балдар үйүндө тарбияланат. Мына ушул жерде адабий китептерге өтө кызыгып, өз алдынча ыр жазып баштайт.
14 жашында Фрунзе педагогикалык техникумга кирип 1928 – 1933-жж. окуйт. Ал жакта адабий ийримдерге катышып, орустун белгилүү жазуучуларынын чыгармалары менен таанышат.
1930-жылы "Сабаттуу бол" гезитинин сентябрь айындагы санында биринчи жолу "Кызыл жүк" деген ыры басылып, адабий тушоосу кесилет. Ушундан баштап анын ырлары гезит, журналдарга үзбөй жарыяланат. 1933-жылы техникумду бүткөндөн тартып, ал биротоло чыгармачылыктын артынан түшөт. Дүйнөлүк адабияттын мыкты үлгүлөрүн үзбөй окуп, билимин, тажрыйбасын тереңдетет.
Алыкул 1938-жылы 9-апрелде СССР Жазуучулар союзунун мүчөлүгүнө өткөн. 1950-жылы Москвада орус тилинде жарык көргөн "Мой дом" аттуу ырлар жыйнагы адабият боюнча Сталиндик сыйлыктын талапкерлигине көрсөтүлгөн.
"Ленинчил жаш" гезитинде, "Чабуул" журналында иштеген. Кийин акындын бир нече ырлар жыйнагы басмадан жарык көргөн. Оригиналдуу акындык жүзү 1945-жылы чыккан "Махабат" аттуу жыйнагынан таасын көрүнгөн. Акындын поэтикалык жеңиши менен эстетикалык принциптери "Жаңы ырлар", "Менин жерим — ырдын жери", "Ата журт" жыйнактарында дагы бекемделген. Бул жыйнактар кыргыз поэзиясын мурда болбогон реалисттик жаңы табылгалар, терең философиялык мазмун менен байыткан.
Кыргыз фольклоруна кайрылып, аларды кайрадан иштеп чыгуу боюнча да көп эмгектенген. Балдар адабиятына кошкон салымы чоң. Мындан сырткары, чоң котормочу экендигин дагы көрсөттү. Пушкиндин "Евгений Онегин", Крыловдун тамсилдерин, Шекспирдин "Он экинчи түн", "Отелло" трагедиясын, Шота Руставелинин "Жолборс терисин жамынган баатыр" жана башка авторлордун чыгармаларын кыргыз тилине которгон. Ошондой эле, бир нече драмаларды жаратты. Көптөгөн ырларына обондор жаралды.
Калемдеш жана замандаштарына караганда Алыкул Осмоновдун таланты да, тагдыры да бөлөкчө. "Кудайга миң мертебе калп айтса да, ырына миң мертебе калп айта албаган" бул акын өзүнүн керемет поэзиясы менен адамдардын жүрөгүнө жашоонун не бир ажайып сулуулугун, кымбаттыгын жеткире алган. Алыкул өз өмүрүн ырсыз элестете алган эмес. Ошондуктан өмүрүнүн акырына чейин поэзияны ыйык туткан. Кудурети күчтүү табияттан анын сураганы да бир гана нерсе эле. Ал ыр болчу:
Мен турмушта сараң, ачкөз эмесмин,
Өктөө кылып: "Ай, аз бердиң", — дебесмин.
Мага берсе, эки сабак ыр берсин.
Осмоновдун акындык жана адамдык сапатын мына ушул төрт сап ыр эле аныктай алат. Ал өмүр бою бул шертинен тайган жок. Улуу адам кайталангыс таланты менен өзүн өлбөс кылып жаратат. Алыкул да ошондой таланттардын катарына кирет.
Бар бололу, түгөнбөйлү, курдаштар,
Узак, узак, узак болсун бул сапар.
Кылым бүтүп, дүйнөдөн жок болсок да,
Кайра кайтып жолугушчу жолдор бар.
Менин күнүм өлбөсүнө түңүлбөйт,
Толкун урса тайызына сүрүлбөйт.
Тирүүлүктө жоктугуна жол бербей,
Жер түбүндө чирисе да, бир гүлдөйт.
Акындын бир нече жыйнактары, поэмалары жана балдарга арналган чыгармалары орус, англис, эстон, казак тилдерине которулуп, төрт ыры япон тилиндеги "Дүйнөлүк акындар" альманахына кирген.
Алыкулдун айрым чыгармалары табышмактуу сөздөрдү камтыганын байкоого болот. Профессор Осмонакун Ибраимов акындын табышмактуу сырлары боюнча бир катар пикирлерин айтып чыккан. Анын айтымында Алыкул Осмоновдун чечиле элек сыры — анын саясатка болгон мамилеси. Акын аттуунун баары жабыла партияны, Ленин менен Сталинди асман-айга теңеп ырдап жаткан мезгилде Алыкул дээрлик үн каткан эмес. Учур саясатын же жакшы, же жаман дебей, негизинен түбөлүктүү темаларды жазган.
"А бирок суроо туулат: Касым Тыныстанов атылып, кыргыздын нечен мыктылары дайынсыз жок болуп кеткен катаал заманды Алыкул укпадыбы, көрбөдүбү? Же көрсө да көрмөксөнгө салдыбы? Бул табышмактуу чоң суроо. Жок, көрсө Алыкул баарын көрүп, баарын сезиптир, нечен түйшөлүптүр, бирок бороон-чапкындуу каар заманды ачык публицистиканын тили менен эмес, Эзоптун тили менен, метафоранын тили менен, каймана образ жана салыштыруулар менен так да, даана да кылып ачып бериптир", — дейт професссор Осмонакун Ибраимов.
Айрыкча "Ата Журт" деген ырда Алыкул замандын портретин абдан эле элестүү жана жеткиликтүү кылып берген:
Жылуу кийин, жолуң кыйын үшүүрсүң,
Суугуңду өз мойнума алайын,
Жол карайын, токтой турчу, Ата Журт!
Жазда башка жел тийбесин абайла,
Көпкө турбас мобул турган сур булут.
Бүт дартыңды өз мойнума алайын,
Түндөр жаман кырсык салып кетпесин,
Наалат келип, ат тизгинин шарт буруп…
Азабыңды өз мойнума алайын,
Из карайын, токтой турчу, Ата Журт!
"Кыштын катуу", "жолдун кыйын" болуп турганы, "түндөр жаман", "жаз да башка" экендиги, заман оорлоп, асманды "сур булут" каптап тургандыгы — абдан күчтүү тартылган заман портрети, мезгил сүрөтү. Мактоо эмес, сындоо. Бул ыр 1948-жылы, башкача айтканда Сталиндик репрессиянын экинчи толкуну башталып жаткан кезде, Т.Саманчин, Т.Байжиев, З.Бектенов "Манас" эпосу үчүн камакка алынып, саясат катуулап, заман чын эле сурданып турган кезде жазылганын эскерте кетели. Демек ал саясатты да жазган, бирок элчилеп ураалаган эмес, тескерисинче, абдан кооптонгонун, дагы кандай заман болуп кетет деп чочулаганын жогорудагыдай метафоралардын, символдордун, тереңге катылган коддордун тили менен жазган. Бул боюнча Осмонакун Ибраимов чыгармаларын терең изилдеп ушундай пикирге келген.
Улуттук сөз өнөрүнүн бүгүнкүсү менен эртеңкиси туурасында ойлонуу, өзүнө талап коюу А.Осмоновду көп нерсеге милдеттендирди. Ошондуктан мурдагы жазгандары такыр жакпай, өз жараткандарын өзү жериди. Нечен толгонуудан кийин басмага даярдаган ырларынын жаңы жыйнагын өрттөп да жиберди. Бул үчүн чоң жүрөк, ашкере баатырдык керек эле. Алыкулда андай касиет, сапаттардын баары бар болчу. Анын чыгармачылыгынын бурулуш учуру да дал ушул жылдарга туура келди. Бирок ажал ач колун сунуп, өлүм жакындап, суусу түгөнө берди. Көзү өткөндөн кийин, 1964-1967-жылдары чыгармаларынын үч томдугу жарык көрдү. 1984-1986-жылдары ырлары, котормолору, поэмалары менен драмалары кайрадан үч томго топтоштурулду.
1988-жылы Бишкектеги №68 мектепке, 1990-жылы №9 китепканага акындын ысымы ыйгарылган. Кыргызстанда жалпысынан 20га жакын мектеп, тоо чокусу (4060м) жана бир кемеге Алыкулдун ысымы ыйгарылган. А.Осмоновдун алтымыштан ашык ырларына обон чыгарылып, М.Убукеев, Л.Турусбекова, С.Ишенов сыяктуу кинорежиссерлор акын тууралуу тасма тартышкан. 1986-жылы Кыргызстан улуттук жазуучулар союзу Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыкты жана жаштар арасында жыл сайын өтүүчү "Алыкулдун Акбозат" поэзия майрамын уюштурган.
Сыйлыктары. "Ардак белгиси" ордени (1938-ж), "1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилиндеги каарман эмгеги үчүн" медалы менен (1946-ж) сыйланган. 1967-жылы Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын №1 лауреаттык күбөлүгү ыйгарылган.
Ашкере айкөл, ташкындаган таланттын туз-насиби 35 жылга гана өлчөнгөн экен.
Залкар акын 1950-жылы 12-декабрда дүйнө салган.
Кыргыз тилинде
Таңдагы ырлар. - Ф.: Кыргызмамбас, 1935. - 127 б.
Эмгекке жарамсыздык баракчасы
Эмгекке жарамсыздык баракчасы — эмгекке жарамдуулугун убактылуу жоготкон жумушчу, колхозчу, кызматчыларга жумуштан бошонуу жана көмөк алуу укугун күбөлөнтүүчү барак.
Алыкул Осмонов
Кыргыз тилинде
Жылдыздуу жаштык: Ырлар жыйнагы.  Ф.: Кыргызмамбас, 1937.  62 б.
Эмгекке жарамсыздык баракчасы
Мамлекеттик социалдык. камсыздандыруу жөнүндөгү советтик закон боюнча ооруган, кырсыкка учураган, кош бойлуу жана төрөттөн кийин, өтө жугуштуу оорулардын козгогучун алып жүргөн, баласы же үй-бүлө мүчөсүнүн бири катуу ооруп калган жана башкалар учурда көмөк алуу менен жумуштан бошотулат. Эмгек жана башкалар дарылоо-алдын алуу мекемелеринин врачы 6 күнгө чейинки мөөнөткө берет. Андан узак мөөнөткө врачтык-консультациялык комиссия узартат. Ал боюнча көмөктүн мыйзамда көрсөтүлгөн өлчөмүн профсоюз комитетинин социалдык камсыздандыруу совети белгилейт.
Алыкул Осмонов
Кыргыз тилинде
Чолпонстан: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1937.  96 б.
8-гвардиялык дивизия (түзүүчү).  Ф.: Кыргызмамбас, 1942.  35 б.
Махабат: Ырлар.  Ф.: Кыргызмамбас, 1945.  76 б.
Жаш акындардын ырларынын жыйнагы (түзүүчү).  Ф.: Кыргызмамбас, 1947.  99 б.
Менин жерим - ырдын жери: Ырлар. - Ф.: Кыргызмамбас, 1947.  80 б.
Жаңы ырлар: Ырлар жана поэмалар.  Ф.: Кыргызмамбас, 1947.  86 б.
Жаңы ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1949.  131 б.
Тандалмалуу ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызмамбас, 1954.  264 б.
Ата журт: Жарыяланбаган чыгармалар.  Ф.: Кыргызмамбас, 1958.  200 б.
Россия: Ырлар.  Ф.: Кыргызмамбас, 1964.  16 б.
Чыгармалар жыйнагы: 3 томдук:
2-т. - Ф.: Кыргызстан, 1965.  660 б.
3-т. - Ф.: Кыргызстан, 1967.  670 б.
Балдар менен турналар: Ырлар.  Ф.: Мектеп, 1965.  23 б.
Ырлар жыйнагы. - Ф.: Мектеп, 1965.  82 б.
Көл толкуну: Тандалган ырлар жана поэмалар.  Ф.: Кыргызстан, 1972.  372 б.
Пионер ыры: Ырлар, поэмалар, котормо.  Ф.: Мектеп, 1974.  207 б.
Түлкү менен каздар.  Ф.: Мектеп, 1973  19 б. Ырлар.  Ф.: Кыргызстан, 1974.  62 б.
Толубай сынчы: Ырлар, поэмалар.  Ф.: Мектеп, 1979.  80 б.
Балдар жана турналар: Ырлар.  Ф.: Мектеп, 1980.  10 б.
Балдар ыры: Ырлар.  Ф.: Мектеп, 1988.  16 б.
Чыгармалар жыйнагынын 3 томдугу:
1.т.: Ырлар, поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1984.  296 б.
2.т.: Поэмалар, драмалар, легендалар. – Ф.: Кыргызстан, 1985.  344 б.
3.т.: Котормолор. – Ф.: Кыргызстан, 1986.  278 б.
Махабат: Ырлар.  Ф.: Кыргызстан, 1990.  52 б.
Көл толкуну - Wayes of the lake. (кырг. – англ. которгон У.Мэй)  Б.: Сорос-Кыргызстан, 1995. -148 б.
Аккан суу – Live water: Ырлар/кырг. – англ. котор.У.Мэй.  Б.: Арал фонду, 2000.  72 б
Балдарга. Детям. For children  Б.: Алыкул үй борбору, 2000.  56 б.
Орус тилинде
Мой дом: Стихи.  Ф.: Киргизгосиздат, 1954.  136 с.
Избранное: Стихи.  М.: Политиздат, 1958.  304 с.
Лиса и гуси. - Ф.: Мектеп, 1974.  20 с.
Избранное: Стихи и поэмы.  М.: Худож. лит., 1975.  272 с.
Дети и журавли. - Ф.: Мектеп, 1981.  6 с.
Отчий край: Стихотворения и поэмы.  Ф.: Кыргызстан, 1987.  256 с.
Стихотворения и поэмы. – Л.: Сов.писатель.  1990.  303 с.
Башка элдердин тилдеринде
Дети и журавли: Стихи. – Таллин: Ээсти раамат, 1984.  11 с. – эст.
Толубай сынчы: Поэма. – Алма-Ата, 1963. – казак.
Котормолору
'''Крылов И. А'''. Тамсилдер.  Ф.  Казань: Кыргызмамбас, 1937.  38 б.
'''Крылов И. А.''' Тамсилдер.  Ф.: Кыргызмамбас, 1938.  26 б.
Маршак С.Я. Жалкоолор жана мышык.  Ф.  Казань: Кыргызмамбас, 1937.  8б.
Перро Ш. Жомоктор.  Ф.: Кыргызмамбас, 1937.  30 б.
Пушкин А.С. Поп жана анын кызматчысы Балда жөнүндө жомок.  Ф.  Казань: Кыргызмамбас, 1937.  16 б.
Чуковский К. Федоринанын шору: Ырлар.  Ф.  Казань: Кыргызмамбас, 1938.  17 б.
Руставели Шота. Жолборс терисин кийген баатыр.  Ф.: Кыргызмамбас, 1940.  376 б.
Ошол эле. - 1956. - 332 б.
Ошол эле - 1972. - 304 б.
Ошол эле. - 1976. - 306 б. Ошол эле. - 1982. - 300 б. Пушкин А.С. Евгений Онегин: Ыр менен жазылган роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1948.  160 б.
Шекспир В. Отелло: Ыр менен жазылган трагедия. – Ф.: Кыргызмамбас, 1949.  152 б.
Сальмонеллез
Сальмонеллез - курч түрдө зооноздуу- антропоноздуу, бактериалдуу жугуштуу ооруларынан болот. Козгогуч көп этиологиялуу (2300 серовар), жуктуруу жолу фекалдуу-оралдуу, көпчүлүк убакта козгогуч менен ууланган тамак-аш аркылуу, полиморфтуу клиникалык белгилери бар, оорунун жүрүшү субклиникалык жана өтө жеңил формалардан - абдан оор өтүүчү ич келте, сепсис түрлөрү менен жана оорукананын ичинде жайылма түрдө (внутрибольничная инфекция) өтүшүыктымал. Кыргызстанда эпидемияга каршы активдүү түрдө өткөрүлүп жаткан аракеттерге карабай, курч түрдө өтүүчү ичеги-карын жугуштуу оорулары абдан чоң көйгйөдү түзүп келет. Бул оорулардын катталышы сасык тумоо жана ОРВИ ден кийин 2-чи орунда турат. Алардын интенсивдүү көрсөткүчү абдан жогору (100 ООО кишге 492 ден 618 ге чейин жетет) да түштүк региондо көп кездешет.
Этиологиясы
Козгогучу Salmonella түрүнөн, түркүмү Enterobacteriaceae, кыймылдуу, тегерегинде чачыктары бар, спорасы жана кабыкчасы жок, грамм - терс, өлчөмү 1-3 х 0,2-0,6мндон турган таякча. Экзотоксинди (энтеротоксини термолабилдүүү жана термостабилдүү) жана цитотоксинди бөлүп чыгарат. Энтеротоксин суюктукту туздары менен кошо ичегиге толтура куят, ал эми цитотоксин клеткадагы белок синтездөөчү ироцесссти бузуп, ичегинин ички кабыкчасынын цитомембранасын тейлейт. Козгогуч жок болгондо пайда болгон эндотоксинге уулануу белгилери караштуу. Козгогучтун О-аитигени соматикалуу, термостабилдүү жана Н-антигени чачыктуу, термолабилдүү. Кээ бир штаммдары ИИ-АГди, капсулдуу К-АГ, былжыр М-АГден турат. Сальмонеллёздун негизги уусу (токсини) - энтеротоксини жана ЛПС-комплекс (эндотоксин), козгогуч жок болгондо пайда болот. Эларалык серологиялык сальмонеллдердин антигендүү классификациясы, Кауфман-Уайттын схемасынын негизинде түзүлгөн. Анын серогруппалары А, В, С, Д, Е дагы башка 3000 дөн ашык сероварлары бар. Анын ичинен кишиге таандыгы 700дөн ашык. Көпчүлүк убакта кездешүүчүлөрү: S.typhi murium, S.Heidelberg, S.enteritidis, S.anatum, S. Derbi, S.london, S.panama ж.б. Козгогучтар кургакта көпкө сакталат: комнатадагы температурада 45-90 күн, жаныбарлардын кургак тезектеринде 3-4 жыл, сууда (РН ылдый болсо) - 40-60 күн, сүт жана эттен жасалган тамактарда - 4 айга чейин сакталат да көбөйүшөт. Ал эми тамактын органолептуу сапаттарын өзгөрпөйт. Козгогучту жок кылыш үчүн 400 гр. этти 2,5 сааттан кем эмес кайнатуу керек. Тышкы чөйр өдө 1 айдан 18 айга чейин сакталат жана кээ бир тамак-ашта көбөйүп өсүп-өнүгөт.
Эпидемиологиясы
Козгогучтун булагы жана таратуучусу болуп: мүйүздүү малдар, чочколор, тооктор, каздар жана башка үй жана жырткыч айбандар жана куштар болуп эсептелет. Андан башка: оорулуу адамдар жана бактерияны өнөкөт алып жүрүүчүлөр. Жаныбарлар козгогучту заңы, сийдиги, сүтү, шилекейи, чимкириги аркылуу бөлүп чыгарат жана ал бир канча жылга созулат. Өзгөчө, уй, кой, чочко, жылкы коркунучтуу, ал эми ит, мышык, чычкан, келемиш, түлкү, карышкыр, аюу, маймылдар да таратат. Куштардан сууда сүзүүчүлөр эң коркунучтуу, алар когогучтун булагы болуп эсептелет. Козгогуч жалаң алардын этинде гана эмес, ички органдарында, жумурткасында да болот. Ошондуктан, бышырылбаган өрдөктүн, каздын, тооктун чийки жумурткасын жээге болбойт. Алардын ичине кептер, чымчык, чаек ж.б. куштар, дагы жылан, кескелдирик, бака, балык, рак, крабдар да кирет. Сальмонеллездун булагы жана таратуучулары: оорулуу адамдар, бактерияны алып жүрүүчүлөр өзгөчө "пищевиктер." Инфекция адамга ооз-мурун аркылуу булганган тамак, сууну ичкенде кирет.
Негизги жуктуруу жолдору
Тамак-аштан (алиментардуу), бул негизги жолу;- тыкыс байланыштан жугуу бир жашка чейинки балдар жана карыялар жана аба, суу аркылуу жугат.
Таратуучу факторлору
Ооруган жаныбарлардын эти, балык, жумуртка жана андан жасалган тамак-аш, сүт, сүттөн жасалган тамактар, жашылча- жемиш, ууланган суу жана кондитердик тамактар болуп эсептелет. Козгогуч тамак-ашта бат көбөйүп, экзо- жана эндотоксинди пайда кылып, вирулентүүлүгүн жогорулатат. Аба аркылуу жугуу жаш балдардын арасында кездешет. Малды багып тазалап, тыкыс байланышта болгондо жана ооруканада (внутрибольничная) - оорулуу балдардан, анда иштеген кызматкерлерден, ата-энеден, төрөт аялдардан жугат. Сальмонеллездун очогу жай өөрчүп, тыкыс байланышта жугуп, көпкө созулат да көпчүлүк учурда бир жашка чейинки балдардын арасында өтө оор түрдө, абдан бийик жана көпкө созулган ысытмасы, жайылма (генерализованная) формада өтөт да көпчүлүк убакта майыпка учуратат. Анын козгогучу S. typhi murium госпиталдуу штамм жана ал көп дарыларга туруктуу. Ооруп калыш үчүн когогучтун өтө аз өлчөмү жетиштүү. Козгогучу S. enteritidis ден найда болгон сальмонеллез, кийинки учурда көбүрөөк кездешип, малдын эти жана куштун жумурткасы аркылyy тарайт. Сальмонеллез табыйгый кабыл алуусу кишилерде абдан бийик. Сальмонеллез жылдын бардык мезгилинде кездешет, айрыкча жай-күз мезгилинде көбөйөт. Иммунитети типоспецификалуу жана кыска мөөнөткө созулат.
Патогенези
Оору пайда болуш үчүн организмге козгогучтар жана анын токсини да тамак-аш же суу аркылуу ичке ичегинин ички кабыкчасы аркылуу энтероцитке кирип, (адгезия) макрофагдын ичинде көбөйөт, фагоцитоз аркылуу сальмонелдер жок болгондо ЛПС-комплексти (эндотоксин) пайда кылат. Эндотоксин макрофаг менен моноцитти күчөтүп цитокинди бөлүп чыгарып, аш-казандын жана ичегинин былжыр кабыкчаларын сезгентип эксудативдүү диареяны жаратат. Энторотоксин аденилатциклаздуу системаны күчөтүп, цикличтүү нуклеотиддерди пайда кылып, а-кретордуу диареяны өрчүтүп дегидратацияны пайда кылат. Простогландиндин Е группасы секретордук процессти күчөтүп, жылмакай булчуңду жана ичегинин кыймылын тездетет. Эндотоксин ичегинин нерв-тамыр аппараттарын, клетканын мембрандарын сезгентип, андан ары лимфожолдору менен мезентериалдуу лимфотүйүндөрүнө жетет да, андан кийин канга жайылып кан аркылуу ички органдарга тарайт: боор жана көкбоор чоңоет, козгогуч макрофагдын цитоплазмасынын ичинде өнүп өркүндөйт да көпчүлүгү өлгөндөн кийин токсин көбөйүп, уулануу өрчүйт. Токсин ичке ичегини сезгендирип, энтерит синдромун пайда кылат да биологиялык активдүү гистамин, серотонин, простогландин, цикличтүү нуклеидтер өлчөмсүз көп суюктук менен калийдин, натрийдин диарея аркылуу жоготуусуна алып келет, ошондуктан суу-электролиттүү балансты бузат. Эндотоксиндин аракетинин аркасында, нерв-эндокрин системасынын функциясы бузулуп, обмен алмашуу, тамак сиңдирүү процесстер жүрөк-кан-тамыр системаларынын бузулушу кошулгандыктан, адамдын организми ага температурасынын көтөрүлүшү, кусуу жана ичинин өтүшүу менен жооп берет. Кусунду жана ич өткөк аркылуу көп суюктукту жоготуунун себебинен, ОЦК, КБ төмөндөп, четки кан-тамырлар кысылып (спазм), кан коюулап, кандын жүрүшү акырындап, гипоксиянын өрчүшүнөн, клеткалардагы метаболикалык өзгөрүүлөр ацидозго айланат. Ошондуктан, канда гистамин сыякгуу заттар, капиллярларды кеңейтип, адреналиндин сезимин басмырлайт (блокирует). Мунун баары кан-тамырдын функциясынын бузулушуна, борбор нерв системасынын, боордун, бөйрөктүн, бөйрөкбездин биохимикалык жана функционалдык бузулууларына алып келет. Энтерит ичегидеги тамакгы иштеп чыгаруу, сиңирүү процессинин бузулушуна, липаза менен лактазанын кемишине, дисбактериоздун өрчүшүнө себеп болот. Сальмонеллездун жайылма формасында, оорунун ички органдарында, боор, көкбоор, бөйрөк, лимфаппараттарда козгогучтар топтолуп, көбөйүп, өнүп- өрчүйт. Ошондуктан, организмде иммунодефицит пайда болуп, сальмонеллёз ич келте жана сепсис формада өтөт.
'''Сальмонеллезду патогендүү, энтероинвазивдүү ичеги- карындын жугуштуу оорусу деп билебиз. Анда төмөнкүчө патогенездин фазалары бар: ''' 1.	Козгогучтун	ичеги-карынга, аш- казанга, 12-кат ичегиге жана ичке ичегиге кириши 2.	Козгогучтун	ичке ичегиде көбөйүп, өрчүп, топтолушу жана козгогуч куруп жок болгондон кийин эндотоксиндин пайда болушу 3.	Микроциркуляция	процесстеринин бузулушунан ИТШтун пайда болуп (инфекциялык-токсикалык шоктун) өрчүшү 4.	Ичке ичегинин жогору жагында эндотоксин, цикличтүү «аденозин-моно-фосфаттын эритмесинин концентрациясынын көбөйүшүнөн, ичегинин клеткасынын мембранасы аркылуу электролиттин чоң көлөмдө топтолушу, диареянын жана гиповолемикалык шоктун өрчүшүнө алып келиши 5.	Коногучтар кирип, жабышып көбөйгөн жерлерде пролеферитивдуу же ириңдеген сезгенүү пайда болот жана анын макрофагдарында сакталып көбөйушү ыктымал 6.	 Козгогучтун ичке ичегинин эпителиясынын тозмосунан өтүп, нимфосистемада жана канда көбөйүшү, андан ары паренхималуу органдарына жайылышы, оорунун жайылма, ич кенте жана сепсис сыяктуу формаларынын пайда болушу, оорулардын иммунитети төмөн болгон жана кошумча оорулары бар адамдарда кездешет.
Патоморфологиясы
Сальмонеллездун гастроинтестиналдуу формасында шишик, кычаруу, майда канталоо, ичегинин ички кабыкчаларынын жараларын көрүүгө болот. Гистологиялык изилдөөдө ички кабыкчаныи көп көлөмдө былжыр суюктугу жана эптелиянын кырындысы, үстүнкүрөөк некроз жана кан-тамырлардын бузулушу, клетканын инфилтрациясы байкалат. Сальмонеллездун өтө катуу сепсис сыяктуу формасында дистрофия жана некроз сезгенүүлөрү боордо, бөйрөктө, бөйрөкбезде, миокардда, лимфотүйүндөрүндө жана ал opгандардын чоңоюп кеткени кездешет да метастатикалык көп приплачен ички органдарды көрөбүз: менингит, пневмония, эндокардит, пиелонефрит кездешет. Сезгенүү процессинин кайра кайтуусу 3-4 жумага чейин созулат.
Клиникасы
Сальмонеллездун клиникалык классификациясы 1.Локалдуу (гастроинтестиналдуу) түрү: гастрит, гастроэнтерит, энтерит, энтероколит 2.	Жайылма	(генерализованная) түрү: ич келте сыяктуу, сепсис сыяктуу, субклиникалуу 3.	Формалары:	жеңил, орточо, оор 4.     0орунун жүрүшү: кабылдоо менен, кабылдоосуз түрү 5.	Кошумча	(башка оорулар менен) түрү: Сальмонеллез-микст 6.	Козгогучту алып жүрүү: курч түрү (3 айга чейин), өнөкөт (3 айдан ашык), транзит түрү.
Сальмонеллездун локалдуу гастроинтестиналдуу формасы 75-95%ды түзөт.
Апшeрон жарым аралы
Апшeрон жарым аралы (фарсы тилинде аб - суу, ширин - туздуу) - Каспий деңизинин батыш жээгинде, Азербайжандын аймагында. Узундугу 60 кмге чейин. Туурасы 30 кмге чейин, чыгыш чети Шахов саяңы аталат. Баткактуу дөбөлөр жана туюк чуңкурдуктары бар күдүрлүү түздүк. Шор жерлер, туздуу көлдөр, нефть жана газ кендери бар. Эфемерлүү жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу (кышында да вегетация жүрөт). Түштүк жээгинде Баку шаары, түндүгүндө Апшерон курорттор тобу жайгашкан.
Кар сызыгы
Кар сызыгынын деңгээли мөңгүлөр орун алган аймактын климаттык, ороклиматтык жана морфологиялык шарттарына жараша ар кандай бийиктикте жайгашат.
Кыргызстандын аймагында тараган мөңгүлөрдөгү кар сызыгынын температуралык режимдин жана жаан-чачындын түндүктөн түштүктү жана батыштан чыгышты карай өзгөргөндүгүнө байланыштуу ошол багыттарда акырындан бийиктөөсү байкалат. Мисалы, Талас Ала-Тоосунун түндүк капталында кар сызыгынын орточо бийиктиги — 3750 м, ал эми Түркстан кырка тоосунун түндүк капталында ошол эле шарттагы мөңгүлөрдөгү кар сызыгынын орточо деңгээли — 4140 м. Кар сызыктарынын ортосундагы 390 м айырмачылыкты кеңдик айырмачылыктын натыйжасында келип чыккан жайкы температуранын түштүктү карай өсүшүнөн деп эсептесек болот.
Кар сызыгынын батыштан чыгышка карай бийиктик абалынын өсүшүн Кыргызстандын аймагындагы аба массаларынын циркуляциясына байланыштырсак болот. Батыш жана түндүк-батыш жактагы кырка тоолордогу конденсация деңгээли ички региондордогу конденсация деңгээлдерине караганда төмөн. Улам ички жакка кирген сайын тоо кыркалары четки кырка тоолордон бийик болбосо жаан-чачын жетишээрлик түшпөйт жана мөнгүлөрдүн пайда болушу кыйын. Ошондуктан улам чыгышка барган сайын кар сызыгы бийик жайгашкан. Мисалы, Чаткал, Пскем, Талас Ала-Тоосу жана Кыргыз Ала-Тоосунда кар сызыгынын орточо деңгээли 3500—3800 м, ал эми Какшаал-Тоонун түндүк капталында кар сызыгынын деңгээли 4250 м. 690 м айырмачылыкты жаан-чачындын пайда болуу деңгээлинин эсебинен десек болот.
Кар сызыгы тоо капталдарынын күнөстүүлүгүнө (экспозиция) жараша да өзгөрөт. Мисалы Кыргыз Ала-Тоосунун Ала-Арча суусунун алабындагы түндүк жакты караган капталдарындагы мөңгүлөрдө кар сызыгы 3710—3720 м бийиктикте өтөт. Ошол эле аттуу, бирок Суусамыр жагындагы суунун алабындагы мөңгүлөрдө кар сызыгы 3960 м бийиктикте өтөт. 250 м айырмачылыкты күнөстүүлүктүн таасиринен деп койсок болот. Күнөстүүлүктүн натыйжасындагы кар сызыгынын айырмачылыктары Борбордук Тянь-Шанда 500—600 м, Чоң-Алай кырка тоосунда 600—800 м ге чейин жетет.
Кыргызстандын аймагында кар сызыгынын эң бийик абалы Чон-Алай кырка тоосунун чыгыш бөлүгүндө, Джанайдартака суусунун алабында байкалат. Мындагы дендрит тибиндеги ири Корженевский атындагы мөңгүдө кар сызыгы 5100 м бийиктикте, ал эми ошол эле мөңгүнүн чыгышты караган куймасында 5200 м бийиктикте өтөт. Түндүгүндөгү Алай кырка тоосунун түштүк капталындагы мөңгүлөрдө кар сызыгы 4250—4350 м бийиктикте жатат. Ал эми Чоң-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы кар сызыгынын орточо бийиктиги 4350 м. Мында, күнөстүүлүккө туура келген айырмачылык, жаан-чачындын түшкөн айырмачылыгы менен жоюлуп кеткен. Алай кырка тоосунда Чоң-Алай кырка тоосуна караганда жаан-чачын эки эсе көп түшөт (700—800 мм жана 350—430 мм).
Ички региондордо кээде башка факторлордун таасири астында да кар сызыгынын өйдө-ылдый өзгөрүшү байкалат. Мисалы, Ысык-Көлдүн нымдуулукка тийгизген таасири астында Тескей Ала-Тоосунун кар сызыгы 3650—3750 м ге чейин, ал эми Сары-Жаз кырка тоосунуң түндүк капталында 3900 м ге чейин төмөндөйт. Сары-Жаздагы кар сызыгынын мынчалык деңгээлде болушу Тескей Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгүнүн абсолюттук бийиктигинин 3500—3600 м ден аышагандыгында. Көлдүн өрөөнүнөн каныккан нымдуу аба аны ашып, Сары-Жаз кырка тоосунун түндүк капталдарына барып нымды таштайт. Фергана кырка тоосунун нымдуу аба массаларынын жолунда туурасынан орун алышы, мындагы кар сызыгынын Алай кырка тоосундагыга караганда 150—200 м төмөн өтүшүнө себеп. Борбордук Тянь-Шандын ири мөңгүлөрүндөгү кар сызыгынын деңгээли 4200—4450 м. Жергиликтүү мөңгүлөрдөгү кар сызыгынын термелүүсү тилмеленүүнүн даражасына жана тереңдигине байланыштуу. Кээ бир мөңгүлөрдөгү кар сызыгы бийик капталдардын өрөөндүн таманына өткөн жеринде жайгашат. Тик капталдын капчыгайдын таманына өткөн бийиктиги кайсы деңгээлде болсо кар сызыгы ошол деңгээлде болот. Мисалы, Пскем кырка тоосундагы Ой-Кайың суусунун алабындагы бир мөңгүдө кар сызыгы 3250 м бийиктикте өтөт, ал эми бул өрөөндөгү кар сызыгынын орточо бийиктиги 3600 м, Борбордук Тянь-Шандагы Нансен атындагы мөңгүнүн кар сызыгы 3650 м, жанындагы Эңгилчек мөңгүсүнүн кар сызыгы 4200 м.
Болжол менен кар сызыгынын бийиктигин мөңгүлөрдүн этегинин бийиктиги кайталайт. Мөңгүлөрдүн бүткөн этеги да кар сызыгы сыяктуу жаан-чачын менен жакшы камсыз болгон четки кырка тоолордо төмөн, ал эми ички региондордо жогору жайгашкан. Бирдей өлчөмдөгү мөңгүлөрдө Чаткал же Кыргыз Ала-Тоосунун капталдарында 3200—3300 м ге чейин түшсө, Какшаал-Тоосунун түндүк капталында 4000 м де бүтөт. Мөңгүлөрдүн этегинин бийиктик абалына кар сызыгынан башка да бир катар физико-географиялык факторлор таасирин тийгизет. Мисалы терең тилмеленген кууш капчыгайлар менен мөңгү 2900 м бийиктикке чейин төмөндөшү мүмкүн (Нансен мөңгүсү), ал эми жанаша жаткан жайык капталдарда мөңгүлөрдүн этеги 500—600 м ге жогору жатат. Эреже катары өзгөчө мөңгүлөрдүн этегинин үстү морена катмарына басылып турса ири өрөөн мөңгүлөрүнүн этеги эң төмөн түшүп турат. Мисалы, Борбордук Тянь-Шандагы Энгилчек мөңгүсүнүн моренанын калың катмары каптаган этеги эң төмөн түшүп турат. Мисалы, Борбордук Тянь-Шандагы Эңгилчек мөңгүсүнүн моренанын калың катмары каптаган этеги 2900 м бийиктикке чейин жетип турат. Эгерде ал мөңгү куралган бийик капталдардын абсолюттук бийиктиги 7000 м жеткенин эске алсак, ал мөнгүнүн бийиктик диапазону 4000 м ден ашык экендиги көрүнөт. Жанаша өрөөндөрдөгү Семёнов (Кашка-Төр), Мушкетов (Адыр-Төр) жана Кайыңды мөңгүлөрү 3270 м ден 3440 м ге чейинки бийиктиктерде бүтөт. Бул айырмачылык Эңгилчек мөңгүсүнүн этегин калың морена катмары каптаганга байланыштуу.
Какшаал-Тоосундагы ири дендрит тибиндеги мөңгүлөрдүн этеги 3800-3900 м бийиктикте жайгашкан. Мындай бийик жайгашуулардын себептерин— кар сызыгынын бийик абалы жана өрөөндөрдүн тилмеленүүсүнүн аз даражасы.
Туз тектоникасы
Туз тектоникасы - чөкмө тоо тек катмарларынын арасындагы ийилчээк туз кабаттарынан пайда болгон бүктөлүү деформациясынын бир тиби.
Бул процесс туздуу катмардын терең чөгүшүнөн (1 кмден терең) пайда болот. Мындай тереңдикте туздуу тектердин ийилгичтик касиеттери жогорулап, тыгыздыгы төмөндөйт. Тектердин тыгыздык боюнча ар түрдүүлүгү (асты жеңил туздар, үстү тыгыз тектер) туздардын жогору карай кысылып чыгышына шарт түзөт. Мында ядросунда туз жаткан казанбак сымал антиклиналдык структуралар, айрыкча диапирлүү бүктөлүштөр пайда болуп, анын канаттарында нефть жана газ кендери топтолушу ыктымал. Туз тектоникасына Кыргызстандагы Чоң-Туз, Кичи-Туз, Шабыр-Көл (Кочкор кара тузу), Шамшыкал (Кетмен-Төбө), Беш-Көл (Тогуз-Торо), Серафимовка антиклиналдары бар. Туз тектоникасы кембрийге чейинки тоо тек катмарларынан тартып неогенге чейинки чөкмө тектеринде учурайт.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Басмасөз басылмаларын таратуу
Басмасөз басылмаларын таратуу – жазылууну жүргүзүү, басмасөз басылмаларына тапшырыктарды иштеп чыгуу, жөнөтүү, басмасөз басылмаларына жазылуу жана чекене сатууга ташып жеткирүү жана жеткирүү. == Колдонулган адабияттар ==
Оттук (Тоң району)
Оттук (Оттук) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Тоң районундагы айыл. Улакол айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 581 киши.
Каракмат көрүстөнү
Каракмат көрүстөнү – Кетмен-Төбө өрөөнүнүн Каракмат жергесинде жайгашкан коло дооруна таандык мүрзөлөр. Алар таш, топурак менен үйүлгөн жүзгө жакын дөбөчөлөрдөн, төрт чарчы көлөмдүү коргончолордон турат. Чопо идиштердин сыныктары, өрттөлгөн адамдын сөөгүнүн калдыктары табылган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Түлөберди баатыр
ТҮЛӨБЕРДИ БААТЫР  Жамансарт уулу (болжол менен 1758-ж. Чүй өрөөнүнүн батыш тарабындагы конуштардын биринде туулган – өлгөн жылы белгисиз) – кыргыздын белгилүү саясий ишмерлеринин бири; дипломат, элчи; солто уруусунан чыккан ири манап.