cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лалым кушчу
Дуулат тайпасынын башчысы  Шехуну,  Ябгу хи- хэу  деп атап коюшкан, кытай  “Йеху”деп атап алыптыр. Ошол Туулга үйүн Кытай тарыхчылары “Тугю”, “Тукюе”  деп атаган  дейт. Бул аталыштар баштапкы чагында Түрк, Түрк үйү деген мааниде болгон. Айрым  тарыхчылар алыстагы эл деп, болжоп, которуп койгондору да болгон. Тугю, Тукюе  деген сөздөрдүн эң алгачкы мааниси Туулга, Туулга үйү деген маанини түшүндүргөнүн өзүмдүн 2015 - жылы чыгарган китебимдеги изилдөөлөрүмө  таянып айттым. Түрк деген сөздүн түп мааниси -  Туулга болуп чыгат, мындан мурда мындай чечмелөө болгон эмес. Ушул элдердин тарыхын кытайчадан которуп жазып чыккан Н.Я.Бичурин да, эмне себептен бирде Тугю болсо, бирде Тукюе болгонуна түшүнө бербегенин өз эмгектеринде айткан болчу. Түрк деген сөздөн Тугю чыгат деп болжогон болчу. Чындыгында Тугю сөзү Туулга деген сөздөн чыгат. Ал эми Тукюе дегени Туулга  үйү деген манини билдирет. Или дайрасынын түндүк жагындагы жер чөлкөмүнүн түзүлүшү туулгага окшош болгону үчүн -  Туулга аты келип чыккан экен. Ойду андан ары улаганда, Түркия  деген сөздүн чечмелениши  Туулга экендиги эми белгилүү болот. Ал эми орустар батышка бөлүнүп кеткенде, барган жеринде “Биз туулганы таштап келдик” - дегени тарыхта калып калган. Батышка оогон Рюриктен тараган тайпа  Новгороддун түндүк батышынан орун алган экен. Бул тарыхый шарт Рюриктин сегизинчи урпагы болгон, Ярослав Мудрыйдын тушунда болгон. Америкадагы  Славян тукумдары, Ярослав  Мудрыйга арнап  чиркөө салышып, анын ичине  жолум үйдөй болгон чоң туулга  жазашып, анын бет маңдайына  Ярослав Мудрыйдын сүрөтүн тагып коюшкан. Орустар ушул күнгө чейин  эмне себептен Туулганы таштап келген эл экендигин - билбей келишет. Ошол тушта  түндүк жакта качкынга айланган элди “Варяг” деп коюшкан. Бул сөздү Миңдуулатта жашаган элдин орток тили болгон Кыргыз тилине которгондо  “Жапайы топоздор” болуп чыгат. Ошондой эле Волга дайрасынын аты да Вол  деген сөздөн  чыгып, “Өгүз” деген маанини берет. 862 – жылдардан тарта  бирдиктүү Русь мамлекети түзүлө баштаган. Бул жерде улуу ачылыштар  бизди күтүп турганы талашсыз. Ушул менин айткан оюмду жерге таштабай изилдөөнү  уланта турган адамдар табылаарына мен ишенемин.
Ортодон бир топ убакыт өткөндө, бул куралган өлкө экиге бөлүнүп кеткен болот. Түндүк тарабы туулга б.а. “дуулат” тайпасы болуп,  түштүк жагы  “он ок” б.а. “жайыл” тайпасы болуп кайра  түзүлөт. Ар тарабында  бештен уруу болот. Адегенде, журтту Кан ча айым канышанын ага туугандарынан чыккан, “сол үйүнүн улуу  жолбашчысы” Чалими падыша б.а. Чалике убактылуу башкарган болот. Ми деген сөздүн чыгып калышынын себеби, каныша Он суу (Усунь) велможасына турмушка чыкканын эске алганда, ми деген сөз, Мин тукумуна тиешелуу, орустун бир тайпасынын аты    экендигин байкоого болот. Ал тайпанын башчысы, Или дайрасынын оң куймасы болгон,  “Чилка” суусунун боюнда олтурчу экен. Балибай - туулга падыша  өлгөндө, анын аялы ордодогу  туугандары  болуп, бөлөктөргө айтпай  анын баласын - Чабол Чалихини  туулга падыша кылып көтөрүп жиберишет. Салт боюнча  падишах  кайтыш болсо, такка иниси олтуруш керек болчу. Ошондон  улам чатак чыгып,  эл бөлүнүп кетти. Жайылдан Миндуулат бирото эле  бөлүнүп чыкты. Санжырада Жайылдан тараган Миңдуулат болуп айтылганы ушул себептүү болот. Ушул эки тууган эл 630  -  650 жылдар аралыгында,  20 жыл бою согушуп, жер ээн калган экен. Ошондо,   Дөлөнкан күчтөн тайып,  алсырап турган кыпчак, кесек, найман, тейит, карлык, кушчу, аба-ар, саруу, фуфоло, сабир, уар сыяктуу Миндуулатка тиешелүү урууларды тыйпыл  чапкан. Тарыхта, Дөлөн кандын аты - Тули хан  деп  жазылыптыр. Бул жаңы көз караштарды өзүмдүн изилдөөлөрүмө таянып айттым. Курманбектин өткөнүнө 500 жыл болду деп той берип таштады элек, эми кандай болоорун  билүү кыйын. Бул учур Курманбектин заманы болгон экен. Элдин бир бөлүгү болгон -  Аккан достун эли, Никола баштаган орус тектүү элдер  – батышка   Булгаары тайпасынын жерлерине, Новгород тарапка  ооп кетти. Миң тукуму  түштүк тарапка, Астархан тарапка  ооп, Хазар мамлекетин түптөөгө киришти. Жаңы түптөлүп жаткан  Булгаары тайпасы,  ушул баш аламандыктан  пайдаланып, миңдуулаттан бөлүнүп кетти. Түндүк жакка Дуулаттын улуу колбашчысы -  солдун уулу Чабол Чаликени ээрчиген  кушчулардын уруулар бирикмеси  -  Cеленга, Энисейге чегинип кетишти. Ал жерде:  Ча көл, Чаган суусу, Каратал, Каракушчу, Чаулуту, Эдер, Эгин, Буксуй (Суук Суу), Улактай көл  деген жерлерде, эчен кылымдап  күн кечиришти. Тарыхка  алар  Алтай, Энисей кыргыздары катары жазылган. Кыргыздардын 6-8 к. аралыгындагы жашаган  учуру, тарыхка  “Чаа таш” маданияты -  деп түшкөн. Алар мурда “хилер”  атанып жүрүшкон, Жайыл тайпасы тарабынан кушчулардын башчысы  Тутук олтурулгондо, кушчулар жайылдан болунуп, Кучженхи  атына кочуп алышкан экен. Кийин Хилер атына көчүп алышы  б.з 662-жылдары болгон экен. Бул учур Енисейдеги кушчулардын кайрадан Жайыл тайпасына  кошулганын  билдирип турган. Хи деген сөз Ала Тоолук  падышаларга б.а. Жайыл тайпасына  тиешелүү  падыша деген сөз экен.
Ошол учурда Алатоодон Японияга  Химико аттуу каныша  турмушка чыккан. Японияда  Кансай деген жерде Сематай аттуу шаар болгон.Так айтканда Сйе-матай, бул сөздөн йе сөзү бар. Байыркы Талаштын аты – Чжан - йе. Өмүр (Амур-Оми) дайрасынын (Бей) түндүк тарабынан  келген Дөөлөстөрдөн чыккан Агабийлер (Абейгими) бийлик кылган. Болуп өткөн так талашуу   согуштары Миңдуулатты телчиктирбей, кулоосуна шарт түзгөн. Адегенде, Шегуй тактан кулатылган соң Миңдуулаттан бөлүнүп чыккан  Түргөштөр, Чоң Кемин суусунун боюндагы  Суябды борбор кылып, Чүй, Таласка көчүп келишкен экен. Мына ушул жерден баштап, Туркия элинин тарыхы башталат деп айта аламын. Андан кийин  751-жылдагы чоң согушта,  түргөш тарабы жеңилип калган соң - алар,  Синцзянга ооп кетишти. Кочуп барган тургошторду жергиликтуу эл Тюкиши деп атап алган экен. Бошоп калган жерге, Тарбагатайдан мурда көчө албай калып калган 200 миң адамдан уланган,  Халлук эли көчүп келишкен экен.
Чалике уруусу кушчулар менен бирге Энисейдин бир куймасы болгон, Селенга дайрасынын  бойлоруна жер которуп,  10 - кылымдан баштап, 17 - кылымдын 80-жылдарына чейин,  Энисей менен  Үчтурпандын  аралыгында орун алган   жерлерде, көчүп-конуп  жүрүшүп, күн кечиришкен  экен.
Калмактар менен башталган чатак уланды. Эми Какшаал да жер болуп бербеси ачык болгондо,  Дуулат тайпасынын кушчулары, Абайылда, Берик, элди Анжианга, андан соң  Таласка  көчүрүп келип жайгаштырганын -  Усейн ажы айтат. Талас чөлкөмүнө көчүп  келгендердин бир бөлүгү, ушул күндө  Кара- Арча деген жерде   жашап жатышат. Ыссык Көлгө баргандары да болду. Элдин басымдуу бөлүгү Талас  өрөөнүнө 1680-жылдары  көчүп келди. Ортодон бир топ убакыт өткөндө, чачылган кушчулар, ар кандай ат менен кайрадан чогулган экен. Көк кушчу, кара кушчу, лалым кушчу, сары кушчу,  таз кушчу ж.б. аттарга конушуп,  элге кошула баштаган. Кушчу уруусунун генеалогиясын аңдап, карап көргөнүбүздө, эң байыркы катмарды - Өгүз журтунан бөлүнүп чыккан,   Жансуулук кушчулар аты  менен белгилүү болгон -  Жан кушчу уруусу болуп чыгат. Эми санжырадан түбөлүктүү өзүнө тешелүү оордун ээлейт. Андан кийин Көк кушчу –Көкөноорго барган кушчулардын конгон  аты, Кара кушчу  - Суйчжефу, Ганчжефу, Ляньчжеуфу  ж.б. облустарда болуп келгендиги тууралуу маалыматтар  көп. Анын бири Н.Я. Бичурин. 3-Китеп 16-бетте айтылат, “Элдин зору кушчу” - атына конгон  Каракушчушчулардын аты. Анын ичинен Ганчжеу фу -  Байыркы Талаш. Сары Колдук кушчулар  б.а Шаранорго барган кушчулар ал жерде 18 кылым жашап, кийин  элдин кочконунон калган журттардын башын бириктирип, Хандык кылып турган   Шараноод тайпасы  болгон. Андан кийин  ал чөлкөмдө калып калган кушчулар, калмак атына көчүп кеткен. Лаалым кушчу – кушчулардын  айрым урууларынын Илеге барган кездеги  аты. Андан кийин чыкканы Кутчу  - Ысык Көлгө барган кушчулардын аты. Андан кийин  жакынкы мезгилдерде аты жаралгандарга:  Таз кушчу,  Дондор  кушчу, Аман кушчу, Айрым  кушчу, Чөл  кушчу, Дашказан кушчу, Тынай  кушчу, Али  кушчу, Ашагы  кушчу, Сарт  кушчу  ж.б.кирет.
Кутчу атынын пайда болушу тууралуу, өзүмдүн жеке оюмду айткым келет. Кытайдын төрт облусун  кыдырып келген кушчулар, кийин Чоң Ала Тоого келгенде, тоо арасынан “кут” издөөнү билишкен. Менин жеке көз карашым боюнча алганда, “кут” деп  маралдын мүйүзүн айтышкан. Маралдын мүйүзүнө кан толгон  мезгилде, мүйүздү түшүрүүгө марал абдан аракет кылат. Мүйүзүн ташка сүрүп олтуруп түшүрөт. Мүйүздү таап алгандар чоң олжого ээ болгон. Ошол мүйүздү эл “кут” деп койчу экен. Кытайдан келген соодагерлер бир кило мүйүзгө, бир кило алтын берип кетишчү экен. Кут тапкан үйгө кут кирген, байлык кирген. Бирок тынчтык, бейкуттук кеткен. Кыргыз журту кут тапкандан, бейкуттукту жогору койгон эл болгон. Куттун сыры мына ушундай. Ошондон улам, Ыссык Көлдөгү  кушчулар, Кутчу атына  көчүп кетишкен. Бүгүнкү күндө  мүйүздөн пантокрин деген дары  жазалат.
Ортодон көп убакыт өтпөй,  кыргыз жерлерине калмактардын чабуул  койуусу күч алган. Элди чаап кетмей,  жылкы тийип кетмей - деген жагдайлар  күндөлүк болуучу окуяларга айланган экен. Согуштар башталып,   1690 – жылдардан баштап  эл түштүккө кете баштаган. Элдин артка, өз  мекенине  кайтышы, Кубат бий өлгөндөн кийин  болгон. 1756-1780 жылдарга туура келген. Таласка, өз ата мекенине кайтып келген кушчу  уруулары Каракушчу, Көккушчу, Тазкушчу, Чалике, Чилжуут, Сакалды, Чейне, Оңочор, Кагазды ж.б.
Кушчунун Чалике уруусунан  чыккан  Сокку ур бий, Үчтурпан жакта жашап турганда, Куртка бий менен койлору короолош, өздөрү ынтымак курушкан экен.Бул эки тайпа  тупку тектери боюнча падыша тукумдарынан болушуп, ар мезгилде сөөк жаныртып, кыз алып,  кыз берип  - куда-сөөк болуп келишкен. Моголдордун Махмуд султаны менен Сокку ур бий  куда болгон. Махмуд султан, Султан Бабырдын атасы  Омор Шейхтин улуу агасы болгон. Сокку ур бийдин кызы Махмуд султанга турмушка чыккан. Махмуд султандын Нойгут эли койгон аты Кылыч кан болгон. Ортодо монолдун  Махмуд султаны  менен Ахмед хандын ортосунда так талашуу болгондо,  Сокку ур бий,  кушчу менен чаадан  7 миң аскер курап, Ахмед хан олтурган Жаркентти 20 күн курчоого алып турганда, Кашкарлыктар кетип калышып, Сокку ур бийдин аскери артка кайтышкан экен. Аны эл Сокку - улук деп аташчу экен. Кийинки жылы болгон чабуул ийгиликтүү болгон. Кылыч канды, ууландырып өлтүрүшкөндө, Махмуд султандын  иниси Омор шейх да качкан эле. Анын уулу  Султан Бабыр  Индияга барып, ал элге  падишах болгон. Кылыч кандын    уулдары  Дайыр менен Көкөнү жана кызын   - Сокку ур бий өз колуна алып, эки баланы качырып жиберген. Балдар  Ак Дөбө деген жерге келишкени тарыхта айтылат. Тарыхта Дайыр (Тахир) таарынып казактын  Жалайыр уруусуна туруп калганы  баяндалат. Ошол мезгилде Казак элине  биринчи хан болгон Тахир болгон.Тарыхка ой жүгүртүп көргөндө, ошол Кушчунун Чалике уруусунан болгон Сокку ур бийдин  кудасы, нойгуттардын  султаны - Махмуддун бир тууган иниси Омор шейхтин уулу Султан Бабыр, Алтын бешиктин урпагы экени белгилуу. Бийлик өңүтүнөн  карап көргөндө, Султан Бабырдын теги могол султандарына чыгаары байкалат. Бийлик нугун  андан ары сургондо Акуулга чыгып, Ак уулдун теги Миндуулатка чыгып,  Текти андан ары  сургондо Сокку уруучу бийлерден чыккан Индиянын  падишахы болгон  Тагайга чыгат. Андан ары барганда  ал тек  Чаян кандыгынан келген  канышадан башталаары тастыкталат. Элдик нуктан карап көргөнүбүздө, Могол ооматын негиздеген Аксак Темир  барлас  уруусунан болгон. Барлас деген сөздү иликтеп көргөнүбүздө, ал эки сөздөн турат. Бөрү жана ас, б.а. бөрү менен ит тайпасы экени тастыкталат. Илгээри бөрүит дебей  Бурут деп айтышкан экен. Бурут  тайпасы бул Манастын теги, Кыргыз элине тиешелуу тайпа.. Ошол себептуу аксак Темирдин тупку теги Кыргыз элинен болот. Кыргыздын  байыркы Сак бутагына тиешелүү экендиги дааналанат.
О. Сыдыковдун айтуусуна караганда, Кылыч кандын Болот кан деген уулунан Көкө, Тахир деген уулдары  Ак Дөбөдөн келгенин баян этет. Санжыра боюнча  Дайыр Таластан таарынып кеткен. Бул окуя 1636-жылдары болгон.
Ошондой эле он ок тукумунан чыккан кагаандын атасы Бөгү, Таласта турганда, ал  өзүнө “Чаа бий” наамын кабыл алган. Саруудан аял алган экен. Тарыхта  “ша” деп жазылган учурлары кездешет. Чаа элинин атынын бөлөк элдер тарабынан өзгөртүлүп айтылышы  болуп эсептелет. Ошол мезгилде жаңы көз жарып жаткан Хазар өлкөсүнүн башчылары, “ша”  атын “шад” деп өзгөртүп  алышкан. Ошол  учурдан баштап,  ал сөз кыргызда  чаа   аты менен жашап келет.
Таласка келген Чалике тукумунан Томон, андан Токтоболот, андан Дорбо- Күмүш чокмор, андан тараган Эгембердинин Сокку ур бий деген  наамы  болгон. Андан Калча, Назарбек туулган. Калча бийдин Кубатбек деген  уулу болгон. Назарбектин Тумак, Беки, Шакар деген үч уулу болгон. Тумактан Куржун, Тагаймат, Жоош. Куржундан Чулдук (Бото), Чулдуктан Жыргалбай, Жангил, Малдыбай деген  үч уулу болгон. Ушул үч атадан тарагандар  кутчунун чалике уруусунан, түп атасы  Томондон тараган тукумга кирет. Ыссыккөлдүн Бөкөнбай айылында 400 түтүн эл болуп олтурушат. Ал жерде Чоко, Токтокүчүктөн тараган чаликелер да бар.
Шакардан Айтбай, Ырысбай, Үмөтбай деген үч уулу болгон. Айтбайдан төрт бала  Токтор, Токтоназар, Таабалды, Акылбек - ал  эми Айтбайдын багып  алган баласынын аты   Жээнбек болгон. Токтордон  Эркинбек, Жаныбек, Кожобек, Байбек, Чойбек, Шайбек болгон. Эркинбектен  Бокбай, Төлө, Көкүм. Чойбектен  Асылбек, Жумабек. Шайбектен  Ташмат.
Токтоназардан Керимбек, Кубатбек, Козуке, Бает, Акбаш, Байсалбек, Медетбек. Кубатбектен  Садык  андан  Айылчы. Медетбектен,  Жолдош, Төрөкул.
Таабалдыдан  Белек, Оторбай, Кедейбай, Кудайберген. Оторбайдан  Турсунбай, Жумабек. Турсунбайдан Садырбек. Жумабек Чатбазар район болуп турганда, сельпонун председатели болуп иштептир. Кийин согуш аяктаганда   аман эсен элге кайтып келип, Оторбайдын  бир тууган карындашы Калыйпанын үйүндө бир ай  жүрүп калат. Ошондо апам  Сыябү менен  табышып, Шейшендин үйү деген  узатасынан салынган, үстүнө күл төгүлгөн чакан тамда  жашап турушуптур. Ал там көчөдөгү  жалгыз чатырчасы бар  там болчу. Көп өтпөй эле Чоңтокойдун аягындагы “откосго”  жакын жерден там сатып алып көчүп кетиптир. “Откос” дегени “ат хозяйствосу” деген сөз экен. Көрсө ал жерде  райондо иштеген милициялардын аттары багылчу экен.
Жумабектин  уулдары: Сагынбек, Төрөбек, Кубанычбек, Кадырбек, Болотбек.
Акылбектен Итике, Кенжебек, Иманаалы, Нусубаалы, Абыке, Шамке, Жанаалы, Муратаалы, Кедейбай.
Айтбайдын асыранды уулу Жээнбектен Үрүстөм, Тыныстам. Үрүстөмдөн Кудайберген, Назараалы, Ниязаалы, Танабай. Тыныстамдан Алыбай, Жумалы, Сыдык, Жаманкул. Жумалыдан Асанкул  андан Иманбек.
Үмөтбайдан Ормон, Субан. Ормондон Орозаалы, Жумаш, Кенжегул. Жумаштан Калык. Субандан Балкыбек, Багышбек. Балкыбектен  Молдобай, Молдобек, Жөкөн. Молдобайдан Мырзабек, Базарбек. Молдобектен Калман, Акматбек. Жөкөндөн Жусупбек. Ырысбайдан Солтобай, Меңдибай. Солтобайдан Айкынбай, Теңизбай, Аргын. Аргындан Бейшебай, Аманкул, Сулайман. Шакардан  тарагандар  Таласта 350  түтүн эл жашайт. Түпкү  атасы Томон.
Учурунда Кубат бий Таласка байма-бай каттап,  Бердике баатыр менен болгон окуялар санжырада калган. Бүргөнүн атасы Итим бий менен достук мамилеси болгон. Хан Бүргөнүн кызы Акшербет, Кубат бийдин уулу Агышайбекке турмушка чыккан. Ажыбек датка Кубатбектин  күйөө баласы болгон. Агышайбектин бир аялынан тараган урпак, 300 түтүн, Акмоло деген жерде жашашат   деп угабыз. Алар өзүлөрү  кушчунун Чалике уруусунан болоорун  билишеби жокпу, белгисиз. Таластын Кара Арчадеген жеринде, Абайылдадан, Агышайдан, Бериктен тараган, чаликелер  бар. Бериктен тарагандар өздөрүн  Бериктин тукуму деп атабастан Күнчөй атанып жүрүшкөндөрү да бар. Бул уруу  учурунда Күнгес суусунан жогору күнчөлүк өйдө жерде жашаган уруу экен. Ошондон Күнчөй аталыптыр. Абайылда менен Берик  көчүрүп келген  журт азыркы күндө Кара Арча деген жерде  үч уруу болуп олтурушат. Алар өзүлөрүнүн чыккан уруусунун  чалике  экендигин билишет.
Айтбайдын 400 жылкысын кайрып келүү үчүн барган  Тагайматтын  каза болуп калганы уламышта айтылып калган. Кубат бийдин тууганы, калмактардан жылкыны кайрып келе жатканда, каза болгондо, сөөгүн алып келүүгө Сазан баатырды жибергени санжырада айтылат. Ошол мезгилде Саруу уруусунан Сазан деген баатыр чыгып, Тянь Шандын сыртындагы Тарагай деген жерде 10 жигити  менен  конуп-түнөп  калат. Максаты жылкы тийип келүү экен. Күн кеч кирип, көз байланганда алыстан жагылган оттун жарыгын көрүшүп, өңүп барып карашса, от боюнда алп мүчөлүү адам эт жеп отурат. Сазан жигиттерине: “Тиги отургандын  жигиттерин  матап, колун байлап, мага алып келгиле, мен бул башчысын байлап алайын”-дейт. От жанында олтурган адамдын арт жагынан келип, учунда коргошун уютулган камчысы менен жон талаштыра салып калат. Олтурган адам “Ах” –деп, колун бир сермеп, Сазанды өзүнө тартып, алдына баланы жыккандай басып жатып, “Ой кудай урган, сен кимсиң?”-дейт. Сазан аты-жөнүн айткандан кийин “Ой кудай урган, сен белең?! Мен ат тээп жибердиби деп чоочуса, көрсө сен тамаша кылып жаткан турбайсыңбы, чоочутайын дегенсиң го? Жок сынап көрөйүн дегем. Сазан: “Өзүң ким болосуң?”-Мен Кушчунун Чалике уруусунан болом, Кубатбек баатыр деген мен болом. Түпкү атам Томон, андан Токтоболот дегендер өткөн кушчудан. Мен ошолордун урпагымын. Тынч сөз угуп олтурган Сазан, эки колун шак коюп, “кокуй тиги  менин жигиттерим, сенин жигиттериңди матап койду го дейм, кокуй”-деп тура чуркап, жетип барышса, Кубатбек баатырдын жигиттери, камырабай эт жеп жаткан болот. “Ой менин жигиттерим кайда”?-дейт Сазан тынчы кетип. Анда бир жигит “тигинде эс алып жатышат”... Сазан барып караса, кийимдери жыртылуу, бети-башы канга боёлгон, жигиттеринин колу-буту таңылуу экен. Ошондо, Кубатбек жигиттерди бошотуп, бир жылкы союп, тамак тартып, ынтымакташкан болот. Тамак үстүндө шашпай олтуруп, кечээ жакында калмактар Кубатбектин тууганы болгон Айтбайдын 400 жылкысын тийип кеткенин, артынан куба барган туугандары жылкыны таап, артка кайтканда, калмак сезип калып, ортодо чабыш болгонун - Кубатбек айтып олтурду. Ошондо, Жоош Тагаймат деген туугандары каза болгонун, Жооштун сөөгү сууга кетип, Тагайматты калмактар жээкке алып чыгып өлтүрүшүп, сөөгүн кара-кузгунга жем болсун деп, талаага таштап койгонун укканын айтат. Ошол калмактарга бирге барсак кандай болот? Эсил тууганым Тагайматтын сөөгү талаада калса, башыбыздан бак учат го?! Ошондо, Сазан баатыр “Сөөктү алып келгенге мен өзүм жалгыз барам. Бул ишти мен аткарып келейин -уруксат бер!”-дейт. Кубатбек: “Жылкыны кайрып бер, сөөктү бер”- деп, калмакка элчилерди жибергенин, алар сөзгө келмек турсун элчилерди бүт мууздап салганын айтып, кейип олтурду. “Болуптур, кызматың дайыма эсте болот-иним. Бу калмактын салтында, өлгөн адамдарды итке талатып, этин жедирмей”-деген жаман адаты  бар, өлүктү ит жебей койсо –узун сабак  сөз кылып, “булардын өлүгүн ит да жебейт”-дешкеничи. Анан Тагайматтын кунун куубасак болбойтко...
Сазан баатырдын  каары бетине айланып, жеке аттанаарын айтканда: “Тору күрөңдү алдына тарткыла”- деген Кубатбектин буйругу угулду.
Ортодон бир топ убакыт өткөндө,  сөөктү таап, алып келген Сазанга “Бали жигит, азамат экенсиң, жеңилдигиң болбосо, күчүң мендей болгондо, жигиттин шери болмок экенсиң”-деген экен. Сөөктү Топчу баштагы  жайга койгон экен. Ошол күндөн баштап Кубатбек менен Сазан жакын достордон болушуп, далай иштерди акылдашып кылган  дейт.
Мына ушул уламыштардан көрүнүп тургандай, Кубат бий Талас жергеси менен тыгыз карым-катнашта турганы билинет. Ал учурда элди бийлеп турган  бийлердин, хандардын аялдары көп болгон. Эгембердинин, Калчанын аялдарынан  канча уулдуу болгондугу бизге белгисиз болуп калган. Кубат бийдин  толук санжырасы  Жизак, Мургап, Ангрен тарапка, чөлгө  ооп кеткен тукумдун колунда болуусу мүмкүн. Бизге белгилүү болгону, Эгембердинин Калча, Назарбек деген уулдары болгон. Назарбек чоң атабыз олбурлуу келип, Кубат бийдин  ордосундагы кадырлуу адамдардын бири  болгон. Кубат бийдин аскери үчүн  курал жазоо иштерин колго алган экен. Туу түбүндө турчусу болгон - деген уламыш биздин күнгө чейин  жетти. Ошол мезгилден бери эл арасында  сакталып калган уламыш кеп бар. Анда: “Намызың кетсе  Назарбекке бар, кубатың  кетсе  Кубатбекке бар” деп айтылып калган. Кубат бий цинге каршы күрөшкө аттанып кеткенден кийин, эки жылча белгисиз болгондо, ордодогу Кубат бийдин жакын адамдары  ана келет, мына келет деп жашырып коюшкан. Качан иштин аныгы билингенде, Эрдене бий,  адегенде эле Назарбекке уу бердирип өлтүргөн экен. Ошол эле учурда Кубат бийдин  уулу Агышайбек   өлтүрүлгөн болчу. Ордодогу Кубат бийдин туугандары түгөл качып  Жизак, Мургаб, Ангрен тарапка, чөл жакка  жер которуп кеткенин улуу муун айтып келген. Ошондон бери   кабар болбоду.
Назарбектин  Тумак, Беки, Шакар деген уулдары болгон. Тумак чоң атабыз, Кубат бийдин тушунда, Ангрен деген жерде бий болгон экен. Ал жер Чаткалдан батышка ашкан ашуунун  этегинен ары жаткан чоң өзөн экен.
Калчадан  Кубатбек бий. Анын бир наамы “падышах’’ экени  белгилүү. ‘’Падышах’’ наамы Чалике уруусуна тиешелүү уруулук даража болгон. Анын себебине токтолсок, жогоруда белгилеп өткөндөй, Кушчу уруусунан чыккан Чаликеге, Ооган жеринде, Кылыч падыша тарабынан Индияга казатка аттанаарда, ага “сокку уруучу бий” наамы ыйгарылган экен. Кийин ал  ортонку Индияны каратып,  андан соң - калган төрт Инди падышаларын өзүнө кошуп, бирдиктүү Индияны түзүп, өзү  падишах болгон. Ал өз тегинин Жан Суулук Кушчулардан болоорун  билген. Ордодогу  падишахтын тарых, таржымалын жазуучуларга, Чалике уруусунун   түпкү тегин сүрүп, тактап жазуусун тапшырган, алар өз кызматтарын  тыкан, жана так аткарып турушкан. Чаликенин, теги  Жан кушчу,  Сокку уруучу бийлердин тукуму жана индинин падишахтарынын тукуму болуп бекип калган экен. Усейн ажынын айтуусу боюнча:  “Усуньдар байыркы шахтардын урпагы, шахтар байыркы түрк урууларынын бири”- экендигин айтат. Ошол бир уруунун аты Чалике. Чайан кандыгынан канышаны ээрчип келген  500 бала, 500 кыздын усуньдарга келип, ордо куруп калуусунан улам,  чон бийликтин тизгини Чалике уруусунун колуна тийген. Канышанын аты Малике - Чалике  болгонун араб-иран  тарыхый маалыматтарынан  билдик. Арабдар ошол тушта усундарга келген канышанын аты   Малике  экендигин жазып калтырышкан. Келген каныша  Чалике династиясын  жаратуучу катары,  чалике канышасы аталганы табигый көрүнүш. Ошол эле чаа кандыгынан кыргызга келген каныша Чаакан энебиз экенин эстейличи. Бир аты Чыйырды болгон да. Андан кийин көп убакыт өткөндө,  Миндуулатка падышах болгон Чалими Юй Дафу болгон. Чечмелеп көргөндө, “Юй” – деген сөз “үй”, “Да”-деген сөз “улуу кол башчы”, “Фу” – “сол” деген түшүнүктү жаратат экен. Миндуулаттын  падышасы алып  жүргөн  наамдын теги да,  Индияны караткан  Чаликеден уланаары  байкалат. Адегенде Сокку уруучу бий, андан кийин Улуу колбашчы, андан кийин  Индиянын падишахы болгон  Тагайдын  теги Жан кушчунун Чалике уруусунан болгон. Ошондой эле 5 кылымдарда Инди жеринде  тузулгон 3 падышалыкты , Чалуке деп аташканы ,империя түзүшкөнү тарыхта сакталып калган. Ошол  кезде чийилген карта сакталып турат. Кубатбек да ,өз учурунда, падишах наамын  өзүнө тандап алган. Ал мезгилде  хан, эмир, велможа,  чоң бий, падыша,  датка, шад, кагаан ж.б бийлик абалдарын озуно ыйгарган эмес  Падишах деген, Индиянын падышалары  алып жүрүүчү даража  болгон. Кубат бийдин тегине көз салганда мындай. Кубат бийдин атасы  Калча бий, анын атасы Эгемберди - “сокку ур бий”, анын атасы Дорбо - “күмүш  чокмор” анын атасы Токтоболот (Токтоболгу) анын атасы Томон, анын теги  Чалике уруусу, Курманбектин заманына утурлаш, жин жана ди бийлигинин  атынан Инди сөзүнүн пайда болушу жана ошол элге бийлик орноткон Чалуке падышалыгы ,андан ары  барганда Миңдуулат Чабол Чалике падыша, андан ары жакта Чаян кандыктан келген каныша/ Ванчали-Ван  Цян- Си гюн/- деп  аталган Канча айым апабыз  тузгон Чалияр б.а. Силиян тайпасынан чыккан падышалар, андан ары Алп Солдун башкы башкаруучусу ,андан ары барганда Катаганга, андан ары Чаянга, Чаа ханга / Си ханга/ , андан ары Кушчу уруулар бирикмесине, андан ары барганда байыркы 40  Огуз журтуна чыгат.
Кашкар, Жаркентте жашаган кыргыздар, калмактардын  эзүүсүнө чыдабай жардам  сурап кайрылганда, Кубат бий Ферганадан кол курап барып, Калмактардын  40 миң аскерин талкалаган. Ошол эле жылы Кытай аскерлери калмактарды сүрүп, Алайга кирип келгенде, Кубат бий Алайды коргоп калган. Уруштарда жеңишке жеткени үчүн, ал Кашкарга бий шайланган. Көзү тирүү кезинде, бийик мунара орноткон экен. Кашкар эли Кубат бийдин эмгегин жогору баалап, “Падышах” наамын  ыйгарган. Шах деген наам Шеху б.а. Ябгу титулуна тең келген. “Ше” - деген сөз кытай тилинен которгондо “он” деген түшүнүктү берип турган. Ал эми “ху” дегени “түрк” деген маанини түшүндүргөн. Ошондон улам, “шах” деген сөз “он түрк уруусунун башчысы” деген маанини  билдирип турчу экен. Андан мурда “баатыр бий” деген наамы болгон.
Анжиандын    Пахтаабад районундагы Миян айылынын тургуну Мамрасул Максым уулунун колунда Кубат бийдин мөөрү, туусу ушул күнгө чейин сакталгандыгы тууралуу аңыз кеп бар.
1755-жылы Кашкардагы  Жусуп кожо, Кубатбек падишахты  цинге каршы  күрөшкө чыгабыз деп алдап  чакырганда, Кубатбек 17 мин  аскери менен Чыгыш  Түркестанга  барган. Ал жерлерде калмактар үстөмдүк кылып турчу экен. 1757 жылы Аблай хан менен бирге, жунгар-калмак  тарабында болгон  Кожоберген, цинге  баш ийип берген. Кубат бий бул тууралуу билген эмес. Кожоберген  1750 - жылы өзүнүн Баклы Кирей уруусу  менен Ишим  дайрасынын боюнда  кыштаптыр. Кирэйиттердин түпкү  аталары Сарыусундан болуп, өлкөсүн убагында Таңкы Кут- Жин- Ди  деп аташкан. Баштапкы чагында кирейиттер, сактардын  курамындагы   уруулардын бири болгон. Кийин калмак тарабында болуп, Тогон деген калмак хандыгын негиздешкен. Ал мезгилде кирейиттердин башчысын Могуз деп аташчу экен. Сарыусундан Карабий андан Абыке, андан Кирэйит. Кирэйиттен тараган  Ачмайды менен Абакты болгон. Мына ушул тукумдан тараган,  Байжигит уруусунун башчысы, Байбурак -  тажаал   тарабынан, алдап чакырылып, Кубат бийдин  17 миң аскери  женилүүгө дуушар болгон. Ага чейин, бир аз убакыт мурда  Керейиттер , Казактар, Калмактар цинге баш ийип калган зкен. Жунгар калмактарынын башчысы Кожоберген цинге баш ийип бергенден кийин, өзүлөрүнөн тараган Байжигит уруусунан чыккан  Байбуракты, тыңчы катары Кубатбекке жиберип, Кубатбекти алдап, колго түшүрүүнү тапшырган. Кубат бийдин жан сакчылары Шараноот  уруусунан болгон. Шараноот уруусу жалпы калмак  урууларынын  устунон бийлик жургузгон. Кубат бийдин өлүмүнө биринчи себепчи болгон ойрот калмактары   болгон. Жизактык  санжырачылардын айтуусуна караганда, Кубатбек падышах,  ойрот-калмактарынын адамдарынан өзүнө жансакчыларды, кызматчыларды кармаганы айтылат.. Байбурак башында болгон  ойрот - калмактар   Кубатбек падишахты  өлтүрүү планын өтө жашыруун даярдашкан. Ошону менен чектелип калбастан Кыргыздын Кушчу уруусуна тыңчыларды жиберип, болуп жаткан жагдайга  тымызын көз салып турушкан. Тыңчылар  Кубат бий тууралуу толук маалыматты билишкен. Алар өздөрүн  Кубат бий чыккан Жан кушчу уруусунун атына жамынышып,  кушчу урууларынын ичинде кирип алышкандары да болгон. Тыңчылар аркалуу,  Кубат бийди Ирдана бий уу берип  өлтүрдү деген сөздөрдү эл арасына таркатып  турушкан. Кубат бийди өлтүргөндөр, Кубат бийдин өлүмүнө түздөн түз себепчи  болгондор, белгисиз болуп калган.
Байжигит уруусу Жумук жана Токас  болуп экиге бөлүнөт. 1811-жылы алар Алакөлдүн жанында жашап турган. “Кыңыр иш кырк жылда билинет” - дегендей, Кубатбек өлгөндөн 258 жыл өткөндөн кийин,  анын  өлүмүнө себепкер болгондор белгилүү болуп, ачыкка чыгат. . Күлчө деген жерде Чалике уруусу жашагандыгын айткандар болгон. Цин бийлиги  сөөктү кайтарып бердиби, жокпу  аны урпактар убагы келгенде тактап алышаар - деп үмүт кылалы.
Бизге жеткен уламыш кептерге таянсак, Кубат бийден Абайылда, Берик, Агышайбек, Жунушаалы, Кулмурза, Карды,  деген уулдары болгон. Кубат бийдин балдарынан тараган урпактардын санжырасы, ушул күнгө чейин так изилденбегендиктен  улам, эч кандай тиешеси жок адамдар, кирме уруулар, Кубат бийди өзүлөрүнө ыйгарып, жазып алууга  аракет кылып жатышат. Кубат бийдин урпактары – кайдасыңар! Кабарыңарды тезирээк билдиргиле -  0770 48 44 78  ушул телефонго чалгыла.
Кубат бийдин уулу   Бериктен - Урустам, Назар деген эки уул болгон деп, Ноокендик  кутчулардын - Кагазды  уруусунун адамдары  менен жолугушканда уккан элек. Алардын айтуусунда,  Урустамдын атасы Берик, анын атасы Кубат бий болуп калат экен. Кагазды уруусунун башталышы 1598-жылы Эшим кан Көнөк уулунун  кагазчысы болгон - Айдардан башталаарын, аны убагында кагасчы - деп атап жүрүшүп, урпактары “кагазды” атына көчүп кеткенин эл билет. Кагазды атына чейин  алар кайсы уруктан болгону белгисиз. Айдар  кайсы уруудан болгону белгисиз. Айдардан Кубат бийге чейин өткөн Кагазды уруусунун көптөгөн  атасын эсепке албай, түз эле Берикке текти жасалма кошуп коюга болгон аракеттер, мурдакы муундун өкүлдөрү тарабынан  болгондугу билинди. Экинчиден  кагазчы атыгып жүргөн Айдардын өзү, кушчунун кайсы уруусунан экени унуткарылып кеткени  албетте өкүнүчтүү, мүмкүн чалике уруусунан болсо, баары оордуна келмек.
Илгерки  заманда кушчулардын Ордостогу ордо шаары Худжуй хян болуп, кийин ал журт Алашан чөлкөмүнө көчүп  конгондо, Алаш Ордого айланган. Алашань б.а. Кичи  Алатоодо, Талаш - Чжаньйе жеринде түзүлгөн “Алаш Ордону” түптөгөн Сабыр Чаа (Сапар- шаа) болгон. Ошол тушта, Кырк Өгүздүн –кыргыздын  он тогуз уруусун башкарган уулдарына  Сабыр Чаа  падыша болгон. Сабыр Чаанын өзүнөн алты уул болгон дейт. Турган жери Аньси (Анжы чен) экен. Өз учурунда кытай жактагы уруулар, Сабыр Чааны - Сауча деп атап, аны кудай деңгээлинде  туткандыгы тарыхка түшкөн. Уулдарынын улуусу  Бороонду болуп, андан Алаш, Булаш  деген эки уулу болгон. Алаш он сегизге чыкканда  атасынын оордуна падыша болгон. Ал өмүрүндө алты аял алып,  отуз уулга, кыздарга  ата болуп калган экен. Зор кандык куруп  чеги  Алтай - Чаян тоосунан  Индияга жеткен дейт. Батышы Кара Деңизге таяптыр. Отуз уулдан куралган  жүз чоро, миллионго чамалаш аскери менен Египетти чапканда, колбашчы  Алаш болгон. Басып алган жерде ал,  атасы Бороондунун бийлигин  түзгөн. Ошондон баштап  жергиликтүү эл, ал бийлик туткасын  Фараон деп атай башташкан. Ал жердеги пирамидаларды курууга тиешеси болгон. Ортодо бир канча убакыт өткөндө, Отуз уулдан тарагандар: Адигине, Мункуш, Карабагыш, Тагай  болуп кайрадан түзүлгөн экен. Байыртадан эле  Наалы эже,   Адигине, Тагай -  бир тууган экени айтылып келет. Болжолу 1127-жылдары, Долон бий өлүп, кара кытайлар дүйнө мүлкүн камчыга ченеп бөлгөн учур болгон. Кара кытайлар жаңы орун очок алып келе жаткан мусулман динин  жок кылып жаткандыгы тууралуу  кабар  Халифке  угулат. Ошондо  ал 400000 аскер жыйнап каракытайларды талкалоого имам Ибрахимди  жибериптир. Ал  Мухаммед  пайгамбардын кыздарынан тараган  адам экен. Согуш бүткөн соң ал келип, Куулдун үйүнө  түшкөн экен. Куул дегенибиз  Жайыл тайпасынын уулу  болоор. Ак уул болсо Миңтуулга б.а Миңдуулат тайпасы болгон. Ошондо  жаңы уруулук бөлүнүш болгон. Или дайрасынан түндүктө  жаткан элдер Миңдуулат ал эми түштүктө жаткан уруулар Жайыл болуп бөлүнгөн экен. Жайыл тайпасынын түпкү тегинде  Долон бий болсо, Жайылдан бөлүнүп чыккан  Миңдуулаттын түпкү тегинде Чаян кандыгынан келген каныша Си-гюн б.а Кан ча айым, ошондой эле Индиянын ортонку падышалыгын каратып, калган  торт  Инди  падышалыктарын озуно кошуп ал олкого падишах болгон, сокку уруучу бий наамын алып жургон Цилихи б.а. Чалике падишах - Тагай деген адам болгон экен.Анын жолун улап, бешинчи кылымдан он биринчи кылымга чейин, Индияда  Чалуке деп аталган уч падышалык жашап турган экен. Чалике династиясынан 74 падишах өткөн экен. Чаликелердин түзгөн империясынын картасы ушул күнгө чейин сакталып калган.
Бугунку күндөгү элибиздин санжырасында Долон бий андан Тагай бий ,андан Ак уул менен Куу- ул болуп айтылып калган. Жайылга Чу, Талас, Тяньшан кирген. Жайылдан  Миңдуулат бөлүнүп  чыккан. Учурунда Миңдуулаттан  Акбалта, Чубак сыяктуу адамдар  чыккан. Усьун\ Он суу\ тайпасынын падышалары башта биз айткан Чаян кандан келген канышадан  учук улаган  падышалык болгон. Оң, сол болуп эл экиге бөлүнүп, эки жагына  элди  башкарганга, кыргыздан чыккан  Акуул менен Куул коюлган делет. Миндуулаттан чыккан  Акуулдун  эр жетип калган чагы экен. Акуулдун байбичеси  Сурмакаш, Бугу уруусунан чыккан көзү ачык, олуя чалыш аял болуптур. Ал Акуулдан Наалы эжени, Адигине, Тагайды төрөптүр. Сурмакаш учурунда  Акуулга  Атбашынын  Чечтөбөсүнөн  болгон, катагандардын  Карасакал уруусунан аял алып берип, андан Муңкуш,  деген уулу  болгон экен. Бир  жолку душмандар менен болгон  салгылашта Акуул кайтыш болот. Балдар жаш калып, Наалы эже аларга баш-көз болуп, чоңойтот экен. Ошондо Кебезтоонун бери жагы, Пияз тоонун аркы жагындагы Акчий деген жерде жашаган нойгуттардын Кылыч канынын - Болоткан деген уулу болот. Болоткандын аялы Үчтурпандагы кушчулардын  Чалике уруусунан чыккан, “Сокку уруучу бийдин” кызы экен. Болоткан бул аялдан Көкө, Тайыр деген эки уулдуу болгон. Эки бала зирек чоңойушуптур. Көп өтпөй балдар энесинен ажырашат. Болот кан бөлөк аялга үйлөнөт. Эрке токол балдарга тийишип, балдардын артынан ушак кеп таратып жиберет. Чатак ырбап кетет. Ошондо Сокку урчу бий: кызын, Тайыр менен Көкөнү өз колуна алып, балдарды Акдөбө деген жерге  качырып жиберген экен. Ал жерде Наалы менен Көкө таанышып, баш кошуп, андан тарагандар “Могол” деген атка  конуп кеткен дейт. Мына ушул тектен  кийин Султан Бабыр чыккан болчу. Могол дегени “Мөңгүлүү Көл” деген сөз. Тайыр казактын Жалайыр деген уруусуна барып, туруп калган экен. Ал жакта алгачкы казактын  хандарынын бири болгон делет. “Могол” деген сөздүн түпкү мааниси менин изилдөөлөрүм боюнча, “Мөңгүлүү Көл”  деген сөздөн келип чыгат. Кийин  кыргыздын “Мөңгүлүү Көл” деген сөзү:  Могол, Мэнгу, Мэнгули, Мунгу,  Монгол, Мундус, Муңкуш болуп өзгөрүүгө учураган. Алсак: 1180 – жылдары монголдор Менгули деген аймакта жашашкан. “Менгули” дегени – “Мөнгүлүү” деген сөздөн чыккан. Менгу - Улуу Монгол  мамлекетинин аталышы. Бул сөз – Мөңгү дегенди билдирген. Монгол -  бул сөз Мөнгү көл деген сөз. Мунгу - бул сөз Мункуш  сөзүнөн калыптанат, б.а. Мөңгү деген сөз болуп чыгат. Мөнгү суу сөзүнөн  Мундус жаралып, ал уруудун жашаган жери, жашоо шарты – Кожожаштын киносунда таамай чагылдырылган. Мөңгүнүн түбүндө, ашууда жашаган эл экендиги тартылган. Бул жер мерчеми,байыркы Талаштын  чыгыш жагында, бийик тоодон ашканда, туштук  тескейинде бир топ  тегерек келген  тик чаптуу тоолор жайгашкан. Учурунда Мундус  уруулары ошол жерлерде жашаган- деген ойду айткым келет.
Осмонаалы Сыдык  уулунун 1913 - жылы Уфа шаарында  басылып чыккан “Мухтасар тарых-и  кыргызия” деген китебинде: Акуулдан  Адигине, Тагай, Мункуш деген уруулар тарайт экен. Адигине, Мункуштан  Анжиан кыргыздары экен. Мункуш  он үч урукка бөлүнөт: Эркекашка, Төлөйкан, Маңгыт,  Көкжатык, Жапалак, Кудагачин, Жоош, Жылкелди, Сарала,Тике,  Бүкүр, Татар, Улуукатын.
Мункуштар Жагалмай тамгадан алты уул,  Бөрү тамга менен Күн тамгадан  алты  уул  болуп, эки бөлүктөн турган. Ушул эки бөлүктөн 12  уруу эл жаралган экен. Жагалмайдын: Жоош, Төлөйкан, Жылкелди, Тээке, Жапалак, Кодогучуң, Эркекашка, Улуукатын, Түлөйкан  деген уулдары болгон. Эки санжырада тең Жоош уруусу бар. Уруулардын  санжырасы боюнча алып караганда, Ээнсайдагы Караталдан: Каракушчу, Жанкушчу, Жоош  болуп бөлүнүп кетет. Жооштун - Балык, Кожожар (Кудаяр), Ороз деген үч уулу болгон. Кожожардын тукумунан тарагандар кытайда да бар. Балык, Кожожар, Ороз - буларды убагында “үч куртка”- деп  аташчу экен. Ороздон: Касымсейит, Тынымсейит, Төрөсейит. Мына ушул балдардын биринен  Айдар туулган экен. Айдардын эл койгон  ылакап аты Кагазчы, андан Кагазды уруусу тарайт. Кагазды уруусу Мункуш  уруусунун курамына кирет. Кубат бий Кушчу, Мункуш, Мундуз урууларынын башын бириктирген болчу. Кагазды уруусунун түп атасы Айдар 1598-жылдары 25-30 жаштагы жигит болуп, эр Эшимди хан көтөргөндө буйруктарды жазган кагазчысы болгон. Ал мезгилде катчыны - кагазчы деп коюшчу экен. Эмне себептен Айдардын озунун чыккан уруусу аталбай калган-бизге белгисиз. Айдар жаш кезинде Букарадан окуган, кат тааныган, билимдүү адам болуптур. Кубат бийдин чыккан уруусу  Жанкушчу болот.
Элдик санжырада  Айдардан тараган Каратал, Маман,  Ажыке. Караталдан –Конок, Курама, Беки, Эсенбек, Казакбай. Коноктон - Бузурман. Бузурмандан –Жумагул. Жумагулдан –Сатыбалды. Сатыбалдыдан – Айдараалы. Айдараалыдан - Абдырахман, Рысбек, Абдырайым. Абдырахмандан – Камчыбек. Камчыбектен- Султан. Султандан - Руслан. Ошондой эле Айдардан тараган Маман менен Ажыкенин тукумдары да бар.
Айдардан тараган   Каратал, Маман, Ажыке. Караталдын  бир уулу -  Курама,  Курамадан – Баймат, Куттусейит. Байматтан-Жумабек. Жумабектен – Малис, Малистен – Актан, Үрүстөм, Бузурман. Үрүстөмдүн уулу Назар. Назардан тарагандар   Ноокендин - Сакалды  айылында жашаган  уруудан болуусу мумкун. Мен укканымды, окуганымды жаздым. Бөлөк санжыралар да болушу мумкун. Кагазды уруусунун санжырасына тактоолорду жүргүзсөңөр, ошого жардамы тийсе болду. Бул маалыматтарды  Каракол айылына барып, аксакалдар менен көзмө көз олтуруп, такташып алуулары керек. Мүмкүн дагы бөлөкчө санжыра бар чыгаар. Кагазды аты менен уруунун белгилүү болушу  1650-жылдардан кийин башталат. Кагазды уруусунун негизги бөлүгү   Таластын  Караколунда, экинчи Биргат деген жерде, бир айыл болуп олтурушат. Ошолор менен байланышып тегин  дагы тактап алуулары   кажет. Кагазды уруусунун тегинде Эгемберди сокку ур бий, Калча бий, Кубат бий, Абайылда  ж.б өңдүү    адам аттары кездешпейт.
Санжырачы Мамбеткасиевдин санжырасында, Кушчудан чыккан Кубатбек баатырдын түпкү теги тууралуу мындай дейт: “Куу уулдан Босого, Жайыл, Булгар, Чоро, Кандабас, Кара, Сары, Кулунчак деген балдары болгон. Мындан бизге жалгыз гана Жайылдын балдары белгилүү. Жайылдан Каратал, Каранай деген эки бала бар. Караталдан Токтоболот (Токтоболду), Томон дейт. Каранайдан Саруу тарайт- деп жазат.
Томон Кушчунун Чалике уруусунун түп атасы. Санжырачы жазган эмгегинде бир калпыстык кетирген. Кубат бийдин атасы Калча бий дебестен, “Таз кушчу” деп буруп жазып койгон. Элдик санжыра боюнча алып караганда Жайыл тайпасынын б.а тарыхтагы Большой Юечжы тайпасынын бир аты Каратеңеш болуп, андан Жоош, Миңдуулат болуп бөлүнөт. Миңдуулатка тиешеси бар урууларга: Оңочор,   Жанкушчу, Сакалды,  Бугу, Чалике, Чейне, Чилжуут, Күнчөй ж.б. айтылат. Окумуштуу С.М.Абрамзон  өзүнүн Кыргыз жана Кыргызстандын тарыхы боюнча тандалма эмгектер- аттуу жыйнагында, 1999-ж. 703-бет. Автор Талас өрөөнүндөгү Буденный районунун Карасуу айылынын тургуну Абдырахманов Насраалынын айтуусуна таянып, Жанкушчунун курамында  турган, Чалике, Чейне, Чилжуут, Күнчөй, Сакалды, урууларын  Миңдуулаттын  бир туугандары  катары жазып койгон. Албетте, аталган уруулар ошол тушта Миңдуулатка карап турган,  Жанкушчуга тиешелүү уруулардын  курамын түзүп турган уруулардын аттары болгон.. Ал эми Көзүжаман менен Кагасты уруулары эле Жанкушчудан тарайт деп  китеп жазгандар да бар. Кагазды уруусу Жооштон тараарын окумуштуу байкабай калган. .
Элдик санжыра боюнча: Миндуулаттын баласы Тазкушчудан Аралбай андан Жүндүбай, Калыбай, Бийлибай, Арыкбай, Торутал. Жүндүбайдан Жумаалы, Турдаалы, Досмамбет. Жумаалыдан Исак, Эшенкул, Асанкул, Айткул. Эшенкулдан Аманкелди, андан Руслан, Улан, Эржан болуп уланат. Тазкушчулардын санжырасында Эгемберди-сокку ур бий, Калча бий,  Кубат бий, анын балдары тууралуу кабар  айтылбайт. Санжыра жазгандар Кубат бийдин атасы Калча бий дебестен, Таскушчу болгон деп жазышы чеки болгон.
Кызыл Ой тарапта  жашаган кыргыздардын арасында, өздөрүн   Чалике уруусунан экенин билгендер да бар экен. Алар боюнча, Кубат бий Чалаке тукумунан, биз боюнча Чалике тукумунан. Кубат бийдин көзү өткөндөн кийин, Кызыл Ойдо орун-очок алып калган эли, тирүү калган жоокерлеринин  өз мекенине  кайтпай калгандары,   Кубат бийди өз ата теги катары тутунуп калышканы ачык көрүнүп турат. Ушул күндө Кызыл Ойдун өзүндө - өздөрүн Чалике уруусунан экенин билгендер бар. Кытайдан Таласка келген делегациянын  курамында, Чалике уруусунан болгон адамдар менен сүйлөшкөнүн М. Мамбеталиев  бизге айтып берди.
Чалике уруусунун  түпкү ата бабалары, Котон дайрасы куйган ойдогу, Сашаң көлдүн боюнда жашаган, Чайан деген элден,  Кызыл Ой чөлкөмүнөн, Ала Тоого  каныша келгенде, ошол канышаны ээрчип келген беш жүз бала, беш жүз кыздан тараган чалике тукуму  болгон.
Ноокен чөлкөмүндө Кушчудан тараган майда уруулар бар. Алардын ичинде Шалка уруусу, Кубат бийге түздөн-түз тиешеси бар. Бирок алар  өз тегин унуткарып коюшкан. Чалике деген аталыш Шалка болуп өзгөрүп калган.
Мындан 30 жыл илгээри адеп манасты изилдейин деп  ,тарыхый китептерди издеп окуп жургон чагымда,     Чернишевский китепканасына барып калдым. Китеп текчелеринен болжолу  8-10 класстар учун  тарых сабагынан окуу китеби  колума тийди. Барактап олтурдум, бир барактын аяк жагында  17 –кылымда түштүк кыргызстандан  чыккан, кушчу уруусунун эл коргогон баатыры  Кубат бий –деп жазылып, анан кашаанын ичине падишах деп жазылган жазууну окудум. Барактын аркы бетинде  график бар экен. Анда Кубат бий-падишах деп жазылып, торт бурчтуу графага алыныптыр. Андан бир стрелка оңго карай сызылып- чалике деген графаны көрсөтүп турат. Кубат бийден чыккан экинчи  стрелка сол жакта орун алган кушчунун 20 –дай урууларын көрсөтүп турганын көрдөм. Ал уруулардын ичинде да чалике уруусу бар экен. Ошондо Кубат бийдин өзүнүн чыккан кичине уруусунун  чалике болгондугун,  окумуштуулардын  билгенине көзүм жеткен болчу. Окумуштуулар ал маалыматты издесе бат эле табаарына мен ишенемин.
Кубат бийдин бир уулу Кардыдан тараган Такежан, андан Карабараш, андан Бөлөкбай, андан Калыгул, Калыгулдан төрт бала Артык, Нурбай,  Нуралы, Байтик дегендер өткөн.
Кубат бийдин уулу Агышайбек түштүктө каза болуп калганда, анын аялы - Бүргөнүн кызы Акшербет, Таласка  көчүп келиптир. Ал күйөөсүнүн кыркын өткөрүп, элди чакырып, тамак берген дешет. Эл тамак ичип бүткөн соң ал элге кайрылып: Ошол жердеги коктунун атын “Агышайбек”коюп берүүсү өтүнгөн экен. Көрсө Агышайбектин - Бүргөнүн кызы  Акшербеттен уулу болбоптур. Аты калсын деп суранган тура. Эл макул болуп жердин атын Агышайбек коюп бериптир. Кийин мезгил өтүп, ал жер аты Агышай болуп  калыптыр.
Мындан 30 жыл мурда Чалике уруусунда Өзүбек деген агаларыбыз  бар эле. Бүгүнкү күндө анын жашы жүзгө чамалап калмак. Ал Чалике уруусунун санжырасын Осмон тааптын кол жазмаларынан алып, ага өз көз карашын кийриген. Осмон тааптын   санжырасында кетирилген каталыктар да болгон. Беки, Тумак деген чоң аталарыбыздын атын бириктирип “Бектума” деп жазган. Ошондой эле Чалике деген сөздү ката жазат. “И” тамгасы жок. Эгембердиден тараган бир туугандарды Калча, Назарбекти жок кылып койгон. Анын уулдары Беки, Тумак биригип Бектума болуп жазылган.
Жээнбекти Алабука жактан келип, чалике  болгон - деп жазган Осмон,  Иманбектин чон атасы болгон. Бир жолу мен Өзүбек байкеге  жолугуп,  Манасты изилдеп жүргөндүгүмдү айттым. Ошондо, ал  мага: "Сен Манасты  эмне кылат экенсиң, андан көрө өзүңдүн Чалике урууңдун кайдан чыкканын билип албайсынбы"-деди. Ал адам өз мезгилинин билимдүү адамдарынын бири эле. Санжыра, тарыхка кызыккан адам эле. Кушчу көпкө бөлүнөт, аларга аман кушчу, тазкушчу, кара кушчу, жан кушчу,  айрым кушчу, чөл кушчу,  дашказан кушчу,  тынай кушчу, али кушчу, дондор кушчу, ашагы кушчу, сары кушчу, көк кушчу, лалым кушчу, сарт кушчу ж.б. болуп  бөлүнүп кетээрин айтты. Кагазга  жазып  алдым. Мен кайра сурадым: "Чалике уруусу кайдан чыгыптыр?"- дедим. Ал: “Чалике падыша болгон. Ата бабаңар  Үндүгө чейин барган. Таласка 15-кылымдарда келген болуу керек” - деди. Мен убагында көп маани бербептирмин.
Жан Кушчу деген аталыштын түбү тереңге кетет. Илгээри  Тибет тоолорунан башталган чоң агын суудун аты- Жан Суу болгон. Ошол жердин атынан Жан суулук Кушчу б.а Жан Кушчу аты келип чыккан. Ортодон көптөгөн убакыт өткөндө, Кубат бий падишах болгондо, бул тек кайра козголуп, Кубат бийдин теги катары жазылган. Жан Кушчудан тараган бир нече уруулар бар. Учурунда кушчуга келип кошулган уруулар да болгон. Албетте, алар да  кушчуну тек катары тутуп  калышкан.
Жан Суу деген сөз кыскарып, “жан”   уңгусу сакталып, Жан Кушчу  аты менен белгилуу болгон. Жан суу дайрасы оз жолун улап орто агымына барганда Чансуу атала баштайт. Айрым тили болок элдер  ж тамгасына ч тамгасын  кошуп айтып, ошондон   улам чан, чаян, ча уруу аттары келип чыккан. андан  уланган Чалике уруусу болгон. Жан кушчудан тараган Чалике, андан Томон, андан Токтоболот андан, Дорбо. Дорбодон Эгемберди ‘’Сокку уруучу бий’’ болуп, Жан кушчулардын санжырасы уланган. Кушчуга уланып айтылган “жан” - деген сөз “Жан Суу” деген сөздөн кыскарып жаралган сөз.
Жогоруда айтылган Эгембердинин  Сокку уруучу бий - атагы болгон. Дорбо чоң атабыз Кыргыз элинин жунгарлар менен болгон согуштарында, чоң эрдиктерди көрсөткөн адам болгон. Ал алп адам болгондуктан, ат көтөрө албагандыктан,  уруш талаасына жөө барган. Узун саптуу, кой башындай  күмүш чокмору болгон. Эл аны "жөө чал", "күмүш чокмор", "чокмор" деп атап коюшчу экен. Тарых бетиндеги, беш баатырдын бири болгон Чокмор баатыр тарыхта жазылган. Дагы бир айта кете турган сөз, Эгембердинин баласы Назарбек, тууганы Калчанын уулу Кубатбек падышах болгондо, ал туу түбүндө турчусу болгондугун,  кушчудан чыккан  инсан, санжырачы  Бекназаров Сагынбектин  айтып олтурганын  уккандар, азыр деле бар. Ошондой эле откон кылымдын башында Талас өрөөнүнүн башында Конзавод деген жерде жашап өткөн Нурмат молдонун айтып кеткени бар. 1960 жылдары агабыз Темир, Талас районундагы Конзавод айылына, Нурмат молдонун баласы - Рахат досунун үйүнө барып калат. Нурмат молдонун карыя болгон чагы экен. Ал Темир байкени карап  - атын ким --  кайсы уруудан болосун -деп суроо узатыптыр. Байкебиз атын айтып, Чалике деген уруудан болоорун  айтканда, карыя жандана тушуп, О Сен, хан тукумунан турбайсынбы – Чон атанар КУБАТБЕК деген - түштүктө хан болгон дептир. Темир байкебиз өтө боорукер, адамгерчилиги бийик инсан болчу. Ал убакта мамлекеттин саясаты  хандарга, анын тукумдарына каршы мезгил эле. Ал сөздү айтмак турсун, ойлоонун өзү  коркунучтуу учур  эмес беле.
Назарбектин Беки, Тумак, Шакар аттуу уулдары  болгон. Шакардын Айтбай, Ырысбай, Үмөтбай деген уулдары болгон.
Айтбайдын  уулу Таабалды, андан Оторбай  андан тараган тукумдан Турсунбай уулу Садырбек, обончу, ырчы Кадырбек Оторбаев өңдүү эл кадырлап, тутунган инсандар, эл сыйына татыктуу болушкан. Кадырбектин  ондогон - уккулуктуу өзү чыгарган  обондору, элдин терең катмарына  жетип, өз оордун  алууда. Кадырбектин  таланты күч алып  барат. Элдик медицинаны өздоштүрүү багытында  аракети мактоого татырлык. Ыйман - ызаатты элге жеткирүү  багытында талбай эмгектенүүдө.Чон тойлорду алып баруу  өнөрүн, буюруса-Кадырбек  жакшы өздөштүрүүдө.
Айтбайдан тараган тукумдан Абдылда. Абдылданын уулдары Назарбек, Жардамбек, МЧС министринин акыл кошчусу - Итике уулу Мүзүркан сыяктуу уулдарыбыз,  эл кадырлаган инсандардан болушту. Ушул эле Чалике тукумунан Илиас уулу Өмүрбек ырчы, обончу, тарыхка, санжырага кызыккан инсан болду. Өзүнүн адамгерчилиги менен  теңтуштарынан айырмаланып, атасы Илиас  өңдүү, адамгерчиликтүү ,  ичинде карасы жок атуул болду.