cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Малайзия
Малайзия (Malaysia), ырасмый аталышы – Малайзия Федерациясы (Persekutuan Tanah Malaysia) – Түштүк-Чыгыш Азиядагы мамлекет. Түштүк-Кытай деңизи экиге (батыш жана чыгыш) бөлөт. Батыш Малайзия Малакка жарым аралынын түштүк жээгинде орун алып, ага жээк тилкесинде жайгашкан аралдар (Пинанг, Ланкави, Сирибуат ж. б.) кирет. Ал түндүгүнөн Таиланд, түштүк-чыгышынан Индонезия, түндүгүнөн Бруней менен чектешип, чыгышынан Тынч океандын деңиздери Сулу, Сулавеси менен чулганат. Түштүк-батышынан Малакка кысыгы аркылуу индонезиялык Суматра аралынан, түштүгүнөн кууш Жохор кысыгы (дамба курулган) менен Сингапур аралынан бөлүнүп турат. Чыгыш Малайзия Калимантан аралынын түндүк-батыш жагын жана майда аралдарды (Лабуан, Банги, Баламбанган ж. б.) ээлейт. Аянты 329,8 (ички акваториясыз 328,6) миң км2. Калкы 29,3 млн (2011). Борбору – Куала-Лумпур (улуттук жана мыйзам чыгаруучу борбор, парламенттин келүүчү жайы жана монархтын резиденциясы). Малайзиянын аткаруучу жана сот органдары атайын курулган административдик борбору Путражаяга (Куала-Лумпурдун шаар айланасы) көчүрүлгөн. Административдик-аймактык жактан 13 штатка (7 султандык, 2 княздык, 4 губернаторлук) жана 3 федерация аймагына бөлүнөт. Акча бирдиги – малайзия ринггити.
Чек (Базар-Коргон району)
Калк
Калкы - 891 киши (2009-жылы).
Малайзия
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009) Малайзия – БУУнун (1957), Ынтымакташтыктын (1957), ЭВФтин (1957), Эл аралык реконструкция жана өнүктүрүү банкынын (1957), Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрү ассоциациясынын (1967), Ислам конференциясы уюмунун (1969), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1989), Азия-Тынч океан экономикалык кызматташтыгынын мүчөсү (1995).
Мамлекеттик түзүлүшү
Малайзия – федеративдүү мамлекет. Конституциясы 1957-жылы (1963-жылы толуктоолор киргизилген) кабыл алынган. Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – монарх. Мыйзам чыгаруучу бийликтин жогорку органы – эки палаталуу (Өкүлдөр палатасы жана Сенат) парламент. Аткаруу бийлигин премьер-министр башында турган министрлер кабинети ишке ашырат. Малайзияда көп партиялуу саясий система орун алган. Башкаруучу саясий партиялары: Улуттук фронт, Ислам партиясы, Демократиялык кыймылдар партиясы ж. б.
Калкы
Калкынын негизин малайялар (66,4%) түзөт. Ошондой эле даяктар оранг-лауттар, аслилер жана кытайлар, явалыктар, сулулар, тайлар жашайт. Расмий тили – малай (малайзия) тили (англис тили кеңири таралган; мамлекеттик иш кагаздары да англис тилинде жүргүзүлөт). Калкынын 62,4%и мусулман, калгандары буддизм (19,2%), христиан (9,1%), индуизм (6,3%), конфуцийлик жана даосизм (3%) диндерин тутат. орточо жыштыгы 1 км2ге 87,4 киши (2009). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектерде – 70,6 жаш, аялдарда – 76,2. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 адамга 22,2), өлүм-житим 1000ге 5,0 (жаш балдардын өлүмү 1000ге 6,3). 100 аялга 101 эркек туура келет. Шаар калкы 70% (2008). Ири шаарлары: Куала-Лумпур, Субанг-Жая, Келанг ж. б.
Экономикасы
Малайзия – заманбап индустриялуу өлкөлөрдүн катарына кирет. Социалдык өнүгүү деңгээли өнүгүп келе жаткан өлкөлөр арасында өтө жогору. ИДПнин көлөмү 461,4 млрд долларды (АКШ, 2010) түзүп, өнүгүп келе жаткан өлкөлөр арасында 14- жана Түштүк-Чыгыш Азияда 3-орунда. Аны киши башына бөлүштүргөндө 14,7 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 56%, Өнөр жайдыкы 37, айыл чарбаныкы (токой жана балык чарбасы менен бирге) 7. Өлкөгө түз келген чет өлкөлүк инвестициянын көлөмү 8,4 млрд доллар. Ири инвесторлору: Япония, Сингапур, АКШ, Германия, Франция, Австралия, Тайвань. Улуттук ири мамлекеттик компаниялары: «Petronas» («Petroliam Nasional Berhad»; өлкөнүн ири нефть-газ корпорациясы), «Tenaga Nasional» (электр энергетика), «Perusahan Otomobil Nasional» («Proton») жана «Perodua» (автомобиль чогултат) ж. б. 2008-жылы 120,5 млрд кВт·с электр энергиясы өндүрүлгөн. Анын 95%и ЖЭСке туура келет. Электроника, электр-техникалык, машина куруу (жарым өткөргүчтөр, интегралдык микросхемалар, тиричилик кондиционерлери; дүйнөдөгү эң алдынкы өндүрүш), жыгач иштетүү, түстүү металлургия (негизинен калай эритилет; жылына 35 миң тонна, дүйнөдөгү эң ири завод), химия (табигый каучукту өндүрүү боюнча дүйнөдө 3-орунда, Таиланд менен Индонезиядан кийин; жылына 1,27 млн тонна), нефть-химиялык (полипропилен, этилен, пропилен, параксилен, бензол ж. б.), фармацевтика (негизинен витаминдер), парфюмерия-косметика (пальма, кокос, арек майлары колдонулат), жыгаччылык, тамак-аш ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Куала-Лумпурдун шаар агломерациясынын түштүк бөлүгүндө Түштүк-Чыгыш Азиядагы эң ири технополис (административдик борбору – Сайбержая; «мультмедиа супер-коридору» же «малайзия силикон өрөөнү») өнүгүүдө. Автомобиль өндүрүшү жылына 442 миң даана машина (Түштүк-Чыгыш Азияда Таиланддан кийин 2-орунда) чогултат. Айыл чарба техникаларын (трактор, шалы жыйноочу комбайн ж. б.) чыгаруу жана кеме куруу өнүккөн. Кеме оңдолот. Нефть (34,2 млн тонна, 2007) жана газ (1,7 млн тонна) казып алуу боюнча Түштүк-Чыгыш Азияда 2-орунда (Индонезиядан кийин). Өлкөнүн ички керектөөлөрүн толугу менен канааттандырат. Негизги азыктары – күрүч, кассава, жер жаңгак ж. б. Эчки, кой, бодо мал, чочко асыралып, үй куштары багылат. Балык уулоо өнүккөн. Деңиз продуктылары даярдалат. Автомобиль жолунун Узундугу 98,7 миң км (2008), темир жолунуку 1890 км. Дарыяларында, деңизде кеме жүрөт. Ири порттору: Келанг, Танжунг-Пелепас, Пасир-Гуданг ж. б. Сыртка нефть, каучук, өсүмдүк ма­йын, калай, тропик жыгачтарын, автомобиль, бут кийим, кездеме, электрондук өнөр жай продукциясын (транзистор), радиотехникалык каражаттарды ж. б. чыгарат. Негизги соода шериктештери: Япония, АКШ, Сингапур, Европа Биримдиги өлкөлөрү, Түштүк Корея, Кытай.
Билим берүүсү
Мектепке чейинки тарбиялоону, 11 жылдык милдеттүү акысыз орто, кесиптик-техникалык жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Расмий малай тили, ошондой эле кит жана тамиль тили окутулат. 15 жаштан жогорку калктын сабаттуулугу 91,9% (2008). Кесиптик коллеждер, мамлекеттик университеттер, илимий мекемелер, китепкана, музейлер Куала-Лумпуре шаарында жайгашкан, анын ичинде Малайя университети (1962), Азия искусствосу музейи (1962), Улуттук китепкана (1966), Улуттук музей (1963) ж. б. бар.
Массалык-маалымат каражаттары
Малай тилинде «Berita Harian», «Utusan Malaysia», «Utusan Melayu», англис тилинде «Bisiness Times», «The Malay Mail», «The New Straits Times, «The Star», кытай тилинде «Синчжоу жибао», «Чжунго бао» ж. б. гезит-журналдары чыгат. Радиоуктуруусу (1964-жылдан), телекөрсөтүүсү (1963-жылдан), Улуттук маалымат агенттиги (1967-жылдан) иштейт.
Адабияты
Малайзия адабияты негизинен малай тилинде, ошондой эле кытай, тамиль жана англис тилдеринде да өнүгүүдө. Малайзия адабияты Индия жана яван оозеки адабияттарынын таасиринде өнүккөн. Негизинен малайя тилиндеги адабият негизги орунду ээлейт. Алгачкы жазма эстеликтери 17-кылымга таандык. Малайзия жаңы адабиятына Абдуллах бин Абдулкадир Мунши негиз салган. 1965-жылы Куала-Лумпур шаарында Тил жана адабият коому, 1958-жылы жазуучулардын улуттук союзу түзүлгөн. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында малайя тилиндеги пресса, исламды жаңылоо кыймылы адабиятка агартуучул көз карашты жайылткан. Буга Саид Шейх бин Ахмад аль-Хадинин Египет турмушун баяндаган «Фарида ханум» романы мисал. 1930–40-жылдары Малайзияда Индонезиянын улутчул маанайдагы адабиятынын таасиринде ар кыл тематикадагы романдар жазылган (А. Самад бин Ахмад, А. Бахтияр, Раж Мансур ж. б.). Япондор басып алгандан кийин Малайзия адабиятында колониячылыкка каршы күрөш күч алып, поэзия жана проза негизги орунду ээледи, ошондой эле роман жанры сынчыл реализм багытында жаңыланды. Хасан бин Мухаммад Алинин «Селсаяк» (1959), А. Самад Саиддин «Салина» (1961) ж. б. романдары да илимий 1967-жылы жерсиз дыйкандарга арналып жазылган коллективдүү ыр жыйнактар чыккан. 20-кылымдын башынан Малайзия адабиятынын негизинде Индонезия, Брунея жана Сингапур адабияттары өнүгүүдө.
Музыкасы
Малайзиянын полиэтникалык музыкалык маданиятынын негизин салттык музыка түзөт. Көз каранды эместикти алуу менен Малайзияда батыш тибиндеги музыкалык турмуш өнүгө баштаган. Гус Стейндин, Альфонсо Солианонун жана Жохари Саллехтин чыгармаларында малайдык, кытай жана инди музыканын мелодикалуу жана ритмикалык элементтери бат. Европалык гармониялык негиз менен айкалышып турат. Композиторлор Жон Йонг Лах Бох («Түштүк – Кытай деңизинин мистериясы» – симфониялык поэмасы), Жулия Чонг («Бергамбина» симфониясы, 1975, «Манора» балеттик сюитасы, 1982, «Кучинг» фортепиано жана оркестр үчүн концерт, 1992) батыш стандарттарына ык алышат. Малайзиянын бий искусствосунун байыркы салты бар. Анда инди-буддалык маданият элементтери, тайланддык (чыгышында) жана явалык (Малакка жарым аралынын түштүгүндө) канондордун таасири бириккен. Малайзиянын башкаруучулардын сарайларында, үйлөрүндө бий драмаларынын ар кандай түрлөрү: жикей (эл жомокторунун жана уламыштардын сюжетине), хадрах (арабдан чыккан; эркектер аткарат, отуруп, тизелеп, туруп бийлешет), ашык (жакшы көргөн чымчыгын жоготкон хан-кызынын тарыхы), менора (жергиликтүү жана тайланддык уламыштардын мотивдери боюнча; жай ыргактуу кыймылдар, колдун манжаларынын татаал оюндары, гротесктүү бет каптардын болушу). 20–21-кылымдын аралыгында бул жанрлардын баары кризиске учураган. Малайзиянын элдик бийлеринин репертуары ар түрдүү.
Театры
Малайзиянын байыркы театрлашкан ритуалдар менен байланышкан салттык театрынын негизги формасы болуп 4 түрдө жашаган ваянг болуп эсептелет. 19-кылымда Малайзиянын шаарларында водевилдин, мелодраманын, опереттанын европалык жанрларына типологиялык жактан жакын оюндар тараган. Алгачкы труппалар 1870-жылдарда Пинанда түзүлгөн. Алардын репертуарында жергиликтүү легендалардын сюжетине жазылган пьесалар «Ханг Туах», «Жула-жула Бинтанг Туджук», «Данданг Сетиа», инд. эпостун, жакынкы чыгыш легендалардын («Лейли жана Межнун», «Али-Баба жана 40 каракчы», «Тадж ул-Мулук», «Абу Навас»), ошондой эле индонез. жана тайдык жомоктор («Сити зубудах», «Радин Мас», «Сити Жамилах»), батыш драматургдарынын чыгармалары (айрыкча У. Шекспир) кирген. Европалык типтеги биринчи драмалык чыгармалар 20-кылымдын башында мектеп театрларында ишке ашкан. Учурдагы улуттук драматургиянын негиздөөчүсү Усман Аванг болуп эсептелет. 20–21-кылымдын аралыгында эң көрүнүктүү драматург жана режиссёр – Нурдин Хасан, анын пьесаларында социалдык шарттуу фантастикалык-аллегориялык, кээ бир убакта абсурдисттик формаларды кабыл алат («Көпөлөктөрдү өлтүрбө­гүлө», 1978; «Ушул түнү таш бака ыйлады», 1994 ж. б.).
Киносу
950-жылдардын аягына чейин Малайзияда фильмдерди чыгаруу өндүрүшү Сингапурда топтолгон да, эреже катары, буга чейин киноөндүрүшү бар Индиядан же Кытайдан чыккандардын колунда болгон. Биринчи малай фильми «Лейли жана Мажнун» (1933, режиссёр Б. С. Раджханс) болуп эсептелет. Бул жергиликтүү опера труппасы ойногон классикалык уламыштын экрандаштырылганы. 1937-жылы Ран Ран Шо менен Ранми Шо «Shaw Brothers» киностудиясын Сингапурда негиздешкен. Анда, 1941-жылы япондордун кол салышына чейин бир нече көңүл ачуучу тасмаларды («Өгөй эне», «Ойнош аял», «Сүйүү үч бурчтугу») тартылган. 1965-жылы Сингапур Малайзия Федерациясынын курамынан чыккандай кийин Куала-Лумпурда сингапурдук кинематографисттер иштей баштайт, алардын ичинде Л. Кришнан (1950–60-жылдардагы белгилүү продюсер жана режиссёр) Саллех Гани, Жамил Сулонг, Омар Роджик, С. Кадарисман ж. б. болушат. 1970-жылдардан чоң коммерциялык жеңишке «Чоматтын үй-бүлөсү» (1975, режиссёр Дедди М. Борхан) комедиясы ээ болот. 1970–80-жылдарда эң көрүнүктүү режиссёрлордун бири Жинс Шамсуддин «Эртеңди күтүү менен» (1978), «Эртеңки күн келет» (1980), «Эртең ким үчүн?» (1982) фильмдеринде татаал жана карама-каршылыктуу турмушту иликтейт. 20–21-кылымдын аралыгында жаңы толкун деп аталган фильмдердин ичинен Анвар Нор Араинин «Жонни фильм тартып жатат» (1994, цензура тыюу салып, 2008-жылы экранга чыккан); Амир Мухаммаддын тасмалары «Эрин эринге» (2000, биринчи малайзиялык санариптик толук метраждуу фильм) жана «Үрөй учурган» «Сусук» («Имплантант», 2008, Ирандан чыккан америкалык режиссёр Н. Халили) ж. б. айтууга болот. Өлкөдө 70тен ашык киностудия бар, алар Малайзиянын кино чыгаруучулардын ассоциациясына биригишкен. 1981-жылы Улуттук кинокорпорациясы (FINAS) түзүлгөн. 1980-жылдан (ар жыл сайын, ар кайсы шаарда) Малайзиянын улуттук кинофестивалы өткөрүлүп турат. 2007-жылдан жыл сайын Куала-Лумпур ЭКФи өткөрүлөт.
Кыргызстан (басма)
«Кыргызстан» басмасы — Кыргызстандын мамлекеттик, коомдук-саясий, социалдык-экономикалык, өндүрүштүк-техникалык жана көркөм адабият басмасы. 1926-жылы Кыргыз автономиялык областынын аткомунун чечими боюнча «Кыргызмамбас» (Кыргызстан мамлекеттик басмасы) деген ат менен уюшулган, ошол жылы басма 65 миң нускада 26 китеп жана китепче чыгарган. Басмадан В. И. Лениндин төрт эмгеги кыргыз тилине которулуп чыгарылган. «Кыргызстан» басмасы адегенде Элге билим берүү министрлигинин областтык бөлүмүнө, кийин Кыргыз Эл агартуу комиссариатына, андан соң Кыргыз ССР ЭКСке баш ийген. 1945-жылдан Кыргыз ССР Министрлер Советинин Полиграфия жана басма боюнча башкармалыгына, 1964-жылдан Кыргыз ССР Министрлер Советинин Басма боюнча мамлекеттик комитетине, 1968-жылдан Кыргыз ССР Маданият министрлигинин Полиграфия жана басма башкармалыгына, 1972-жылдан Кыргыз ССР Министрлер Советинин Мамбасмакомуна караган. 1964-жылы «Кыргызстан» басмасы аталган. 1926—75-жылдары 157,7 млн нускада 24 242 китеп жана китепче чыгарылган. Мындай көрсөткүч 1991-жылга чейин улам өсүп турган. Басманын 8 редакциясы: коомдук-саясий адабият, экономикалык адабияттар, илимий-популярдуу жана өндүрүштүк техникалык адабияттар, көркөм котормо, искусство адабияттары жана заказ алуу редакциясы болгон. «Кыргызстан» басмасы Эл достугу ордени менен сыйланган. Кийин «Акыл» акционердик коомуна айланып, 2006-жылга чейин иштеген.
Гетерандрия
Гетерандрия (лат. Heterandria) — тирүү туучу майда балыктардын бир уруусу.
Лекция
Лекция(Дарс) (лат. lectio – окуу) – окуп берүү; илимий негизде баяндап берүү, түшүндүрүү. Мектепте (жогорку класстарда), айрыкча ЖОЖдордо өтө кеңири колдонулат. Зарылчылыгы төмөнкүдөй жагдайлар менен шартталат: жаңы ачылган сабактар боюнча окуу китептер түзүлө элек учурда же татаалдаштырылып, өздөштүрүү үчүн кыйынчылыктарды жараткан учурда окутуучу тарабынан лекцияда чечмеленет. Айрым маселелер боюнча карама-каршы пикирлер, концепциялар болгон мезгилде да аны анализдеп жалпы корутундулоо лекциянын милдети. Лекция окутуу методу катары төмөнкүдөй үч функцияны аткарат: маалымат жеткирүү, башкача айтканда илимий теориялык маалыматтарга ээ кылат; өбөлгөлөө башкача айтканда темага карата кызыгууну ойготот, тереңдетет, өз алдынча окууга түрткү берет; түрдүү маселеге жеке сын көз карашынын калыптанып өнүгүшүнө негиз болот. Лекциянын бир нече типтерин бөлүп кароого болот: максаты боюнча үгүт-насыят, таалим-тарбия багытындагы лекциялар; мазмуну боюнча академиялык жана илимий-популярдуу лекциялар; окуу процессиндеги ордуна карай: киришүү, корутундулоо, жалпылоо жана обзордук болуп бөлүнөт.
Базарбаев, Гапар
Гапар Базарбаев (1915-) - коомдук ишмер.
Өмүр таржымалы
Гапар Базарбаев 1915-жылы азыркы Лейлек районунун Кара-Булак кыштагында туулган. Г.Базарбаев Хоженттеги балдар үйүндө тарбияланган. Ташкенттеги педагогикалык техникумду бүтүргөн.
Анын жөндөмүн, шыгын билишкен ошол кездеги жетекчилер Гапарды Ленинграддагы педагогикалык окуу жайына жөнөтүшкөн. Андан кийин финансылык окуу жайына да бүтүргөн. 1929-жылга чейин түрдүү жылдарда Үч-Коргон (Кадамжай) райисполкомунун төрагасынын орун басары, республикалык финансылык органдарда жетекчи кызматтарда, Чүй райкомпартиясынын, Талас обкомпартиясынын 1-катчысы болуп иштеп турган.
1945-жылы Кыргызстан КП Борбордук Комитетинин айыл-чарба бөлүмүнүн башчысынын орун басары, 1946-48-жылдары партиянын Лейлек райкомунун биринчи катчысы болуп иштеген. Мына ошол жылдары райондун социалдык-экономикалык абалын жакшыртууга, бөлүнгөн чарбаларды калыбына келтирүүгө багытталган бир топ иштерди жүзөгө ашырган. 1951-1961-жылдары Жалал-Абат шаарынын чарбалык, маданий жактан өсүшүнө чоң салым кошкон жана пенсияга чыкандан кийин да өмүрүнүн акырына чейин Жалал-Абадда жашап өткөн. Гапар Базарбаев бир нече жолу Кыргыз ССРинин, Ош, Жалал-Абат областтык Советтеринин депутаты болуп шайланган.
Базарбаевтин 5 баласы бар. Алар Алма-Ата, Ош, Жалал-Абат шаарларында турушат. Кенже кызы Базарбаева Тамара - техникалык илимдердин кандидаты, Бишкектеги политехникалык институнунда иштейт.
Сыйлыктары
Эл алдындагы ак эмгеги калыс бааланып, эки "Ардак белгиси" ордени, бир нече медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар:
Гапыр Мадаминов. Лейлек жана Лейлектиктер тарыхы. Бишкек, 1998-жыл. Categoru: Персоналияa
Ойроттор
Этноним, ойрот мамлекеттик бирикмеси жөнүндө В.В. Бартольд мындайча жазат: Bейс-кандын тушунда Моголстанга чыгыштан бутпарас дининдеги моңголдор, а.и. 14-кылымды аягында атагы чыга баштаган чорос, хошот, торгут жана хойт уруулар союзу (төрт уруу) кол сала баштаган (В.В. Бартольд, Соч., т. 2. 86-б). Кыргыздардын бир бөлүгү Алтай аймагында жашап, ойрот-калмактар менен өтө тыгыз карым-катнашта болгондуктан, алар жөнүндөгү реалдуу маалыматтарды туура кабылдап, аны «Манас» эпосунда да чагылдырып, сактап келген фактыларды учуратабыз. Мисалы, 14-кылымдын аягында түзүлгөн ойрот мамлекеттик бирикмеси тарыхта жана оозеки санжыраларда «Дөрбөн ойрот» (төрт ойрот) деген ат менен белгилүү болгон. Бул түшүнүк В.В. Бартольд жогоруда көрсөткөн: чорос, хошот, хойт жана тыргоот деген төрт уруунун бирикмеси «ойрот» (дөрбөн ойрот) деп аталгандыгы туюндуруп, тарыхый фактыны туура маалымдап турат. ОЙРОТТОР, Калмактар макаласын кара.
Базарканов Кочкунбай
Базарканов Кѳчкүмбай (1924-жылы Ысык кѳл облусунун Жети-Өгүз району, Дархан айылы) - экономист, экономика илимдеринин доктору (1985-жылы), профессор (1987-жыл). Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетин (1952-жылы), Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын Экономика интитутунун аспирантурасын (1967-жылы) бүтүргѳн. Кыргыз аскер комиссариатынын 2-бѳлүмүнүн, Ош шаардык аскер комиссариатынын начальниги, илимий кызматкер, колхоздун председатели, Кыргыз мамлекеттик университетинин окутуучусу, доцент, профессор 1995-жылдан баштап илимий консультант. Саясий экономия боюнча адис жана 20дан ашуун илимий иштери жарык кѳргѳн. Улуу Ата Мекендик согуш ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Узундук (математика)
Узундук (математика) - сызыктын узундугунун сандык мүнөздөмөсү.
Ар кандай үзгүлтүксүз ийри сызык чектүү же чексиз Узундукта болот. Эгерде ийри сызыктын Узундугу чектүү болсо, анда ал түздөлүүчү деп аталат. Тегиз ийри сызык тик бурчтуу координаталарда y=f(x) (a<x<b) теңдемеси менен берилсе жана y=f(x) функциясынын үзгүлтүксүз y=f(x) туундусу болсо, анда ийри сызыктын Узундугу 1= Jayl+IrM) 2 интегралы менен туюнтулат. Дифференциалдык геометрияда, ошондой эле беттеги же каалагандай римандык мейкиндиктеги ийри сызыктардын Узундуктарына аныктама берилет.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Университет
Университет (universitas – жыйындысы) – жогорку окуу жайы, анда: жогорку жана кесиптик билим берүү боюнча кеңири багыттагы (адистиктердеги) программалар ишке ашырылат; жогорку адистиктеги илимий, илимий педагогикалык кызматкерлерди даярдоону, кайра даярдоону жана/же кесиптик даярдыгын арттырууну ишке ашырат; илимдин кеңири багыттары боюнча түпкүлүктүү жана колдонмо илимий изилдөө иштерин аткарат; өз ишмердик тармагындагы жетектөөчү илимий жана усулдук борбор болуп саналат, ар кандай академиялык деңгээлдерде (ассоциацияланган, бакалавр, магистр жана докторантурада) жана ар кандай дисциплиналарда университет даражаларын берет.
Заманбап университеттерге абдан окшош эң байыркы институт Платондун Академиясы негизделгенден алты жарым кылым өткөндөн кийин (Афиныдагы Академиянын Бакчасында жана Академус өрөөнүндө ачылган) иштеген деп айтылып жүрөт. Заманбап университеттер тутуму Италияда түптөлгөн орто кылымдагы Европа университетинен башталат.
Эски убакыт
Университеттин аныктамасына ылайык, дүйнөдөгү эң байыркы университет экендиги жөнүндө көптөгөн талаш-тартыштар бар; Бирок, албетте, мындай билим берүү борбору Чыгыштын байыркы цивилизацияларында түзүлгөн. Университетти студенттик мекеме деп эсептесек, Платондун академиясы Батыштагы эң байыркы университет болгон жана бул дооматка тарыхый далилдер бар. Латын сөзү "universitas" байыркы Грецияда жана Римде Платондун академиясынын өзгөчөлүктөрүн сүрөттөө үчүн биринчи жолу колдонулган.
Эгерде биз университетти бир гана жогорку билим берүүчү мекеме деп эсептесек, анда биздин заманга чейин 21-кылымга чейин ачылган Кытайдагы Шанхай университетин эң байыркы университет деп атасак болот; Миф болбогондо. Константинополь Университети (Византия империясынын мезгилинде) биздин замандын 849-жылы Император Бардас (Император Майкл IIIнин Вицеройу) буйругу менен калыбына келтирилген. Бул университет өзүнүн илимий-изилдөө жана билим берүү ишмердүүлүгү, өзүн-өзү башкарууну сактоо жана академиялык көзкарандысыздык менен жалпысынан заманбап академиялык мүнөздөмөлөргө ээ биринчи жогорку окуу жайы катары таанылат.
Бул мектеп биздин заманга чейин 387-жылы Афинага жакын жерде грек философу Платон тарабынан Акадимус деген ат менен негизделген жана студенттерге философия, математика жана гимнастика сабактарын берген жана кээде университет катары эсептелген. Маанилүү билим берүү мекемелери бар башка грек шаарларына медициналык окуу жайы болгон Гиппократ сарайы жана философия мектеби болгон Гудс кирет. Кийинки классикалык институт - бул абдан белгилүү болгон Александрия музейи жана китепканасы.
Ирандагы жана Ислам дүйнөсүндөгү заманбап университеттерге окшош академиялык мекемелер Аль-Азхарга чейин эле болгон.
Байыркы Кытайда Батыш дүйнөсүнүн университеттери менен бирдей роль ойногон бир нече жогорку окуу жайлары болгон. Биздин заманга чейинки 21-кылымда Кытайда Шаньян деп аталган жогорку билим берүү мекемеси түзүлгөн (Шанг - жогору жана жогору, Ян - мектеп дегенди билдирет), анын негиздөөчүсү Сюнь (б.з.ч. 2357-2377-жылдар аралыгында) Йою доорунда жашаган. . Жогорку билим берүү борборлору Чжоу династиясы (б. З. Ч. 1046 - 249), Хань династиясындагы Тайху (б.з.ч. 202 - б. З. 220) жана Гозицзян династиясынын мезгилинде Пхеньяндын борбордук империялык мектебине чоң таасирин тийгизген болушу мүмкүн. . Нанкин Университетинин тарыхы 258-жылы Нанкин Падышалык мектебинин түптөлүшүнөн башталат жана Падышалык Нанкин Университети 470-жылы беш факультетте окутуу жана изилдөө иштерин айкалыштырган биринчи институт болуп калган. Ар бир династияда бир гана борбордук падыша мектеби болгон, ал ар дайым өкмөттүн борборунда болуп, билим берүүнүн эң жогорку деңгээлин сунуш кылган. Тан династиясынын мезгилинде VIII кылымдан баштап Шуйван академиясы деп аталган дагы бир билим берүү мекемеси болгон. Бул борборлор көбүнчө жеке менчикте болгон жана өкмөт айрымдарына жардам берген. Миңдеген адамдар Кытайда активдүү болушкан жана алардын квалификациясы ар кандай болгон. Өнүккөн храмдардын ичинен Юлу Шуян жана Билдонг Шуянды жогорку билим берүү борборлору деп эсептесек болот. Байыркы Кытайда империянын бардык маселелери билимге ээ болуп, бийликке өткөрүлүп берилген, ал эми Суй династиясы (581-618) мезгилинде мамлекеттик кызматкерлерди баалоо жана тандоо үчүн сынак өткөрүлгөн.
Каро Лингяндын убагында Улуу Карл азыркы Германиянын Ахен шаарында "Скола палатина" деп аталган модель академиясын негиздеген. Бүгүн Брексагата академиясы деп аталган дагы бир университет 798-жылы каролингдердин лидери тарабынан негизделген. Университет Нуво аймагында, азыркы Францияда жайгашкан. Жалпысынан, ойчулдардын, жогорку класстардын, дин кызматкерлеринин жана Улуу Карлдын өзүнүн максаты - жалпы коомду, жалпы эле ак сөөктөрдүн балдарын тарбиялоо, өз жерлерин башкарууну, жерлерин кол салуудан жана туура эмес пайдалануудан коргоону үйрөнүү.
Биринчи доордун заманбап университеттери
Эрте заманбап доордо (он бешинчи кылымдын аягынан 1800-жылдарга чейин) европалык университеттер эбегейсиз чоң өсүшкө, өндүрүшкө жана инновациялык изилдөөлөргө күбө болушкан. Орто кылымдын аягында, биринчи европалык университет негизделгенден болжол менен 400 жылдан кийин, Европа боюнча жыйырма тогуз университет болгон. XV кылымда жыйырма сегиз жаңы университет, 1500-1625-жылдар аралыгында дагы он сегиз университет түзүлгөн. Бул өсүү темпи 18-кылымдын аягына чейин уланып, 18-кылымдын аягында Европада 143 университет болгон, алардын эң жогорку тыгыздыгы Германия, Италия, Франция жана Испаниядан келген.
Заманбап университеттер
19-20-кылымдарда университеттер илимге чоң маани берип, ал тез арада көпчүлүккө жеткиликтүү болуп калган.
Окуу акысын алуу менен студенттерди кабыл алуу
Бирок, университетти ишканага же акционердик коомго айлантуу мүмкүн эмес. (Себеби университет коммерциялык эмес, рыноктук эмес өлчөмдөргө жана белгилүү социалдык жана маданий өзгөчөлүктөргө ээ, ошондой эле университет рыноктун суроо-талабын канааттандыруу үчүн гана жооп бербестен, коомдун маданий маселелерине жооп берүү үчүн социалдык жактан жооп берет) Бирок, айрым жеке университеттер, Алар мындай студенттерди кабыл алышат.
Кируу экзамени аркылуу кабыл алуу
Кирүү сынагы - көптөгөн өлкөлөрдө студенттерди кабыл алуу үчүн өткөрүлүүчү сынактын аталышы. (Көбүрөөк маалымат алуу үчүн макалага кайрылыңыз: Конкурлар)
Жумгал (айыл)
Жумгал — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Жумгал айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы - 1545 киши (2009-жылы).
Кызыл алма
Кызыл алма (Malus sieversii (Ledeb.) M. Roem.), (hissarica S. Kudr., kirghisorum Al. Theod. et Fed., jusepczuki Vass.) - Бийиктиги 3-5 м ге чейин жеткен, чакан мажаралуу дарак. Бутагынын кабыгы кызыл-күрөң, же боз, катмарланган. Жалбырактары калың же ичке, тыгыз, узундугу 10 см ге чейин. Гүлдөрү 2-5 сандагы топ гүлдө, ачык-кызгылтым, диаметри 5,5-6,0 см. Мөмөсү (алмасы) 2-3-төн, шар сымал же жалпайган шар сымал, диаметри 3-7 см, жашыл же саргыч, көпчүлүк учурда кочкул кызыл капталдуу, кычкылыраак-таттуу, кургагыраак даамдуу.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Апрелдин аягынан майдын башына чейин гүлдөйт, июлң-сентябрда мөмөлөйт. Уругу жана тамыр көчөттөрү аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Ортоазия тоолору (Кыргызстан, Түштүк Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан), Түндүк Ооганстан, Синдзяң жана Тарбагатай тоо кыркасы. Кыргызстанда - Кыргыз (түндүк беттери), Талас (батыш бөлүгү), Суусамыртоо (түштүк беттери), Кабактоо, Чаткал, Узунакмат, Атойнок, Фергана тоо кыркалары, Чаткал, Кичи жана Чоңкемин сууларынын бассейни ; Алайдын түндүк-чыгыш жагындагы Турук капчыгайы.
Өсүү шарттары
Түнт токойлор алкагында, капчыгайлардын ойдуңунда жана беттеринде, деңиз деңгээлинен 1200-дөн 2400 м ге чейинки бийиктиктерде.
Саны
Дарактары жалгыздан жана анча көп эмес топ-топ болуп, Кыргызстандын бардык территорияларындагы ареалында өсөт. Республиканын токой чарбачылыгынын карамагындагы алма токойлорунун негизги дарагы Кызыл алма болуп саналып, 2000 жылы алар 16,7 миң га аянтты ээлеген.
Чектөөчү факторлор
Адамдын чарбалык аракеттери жана жайыттарды ченемсиз пайдаланып мал жайюуу. Кээбир өскөн жерлерде дарактары отунга кыйылып, мезгил-мезгили менен зыянкеч курт-кумурскалардан жабыркайт.
Өстүрүү
Орто Азияда жана мурдагы СССРдин өлкөлөрүндө кеңири өстүрүлөт (түндүктө Москва жана Калининградка чейин ), Кыргызстанда кээде жергиликтүү калк өзүнүн чакан үй алдындагы аянттарда өстүрөт. Кыргыз Республикасынын УИАнын Ботаникалык багында 1953 жылдан бери өстүрүлөт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1994 жылы IUCN RLTS-га киргизилген, 1981 жылы Казакстандын Кызыл китебине киргизилген. Бир нече аймактар Батыш Тяншандын коргоого алынган территорияларына таандык келет (Кыргызстанда – Падыша-Ата, Сары-Челек жана Беш-Арал коруктарында жана Дашман, Узунакмат, Ийрисуу ж.б. заказниктеринде).
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Негизги кездешкен ареалында иликтөө жүргүзүп, дарактарын кыйып-жоготсо, ЖКЭБтин коругу алдындагы түр катары штрафтын өлчөмүн көбөйтүү керек.
Статусу
Категориясы LC. Кыргызстандын флорасынан Эл аралык Кызыл китепке киргизилген жападан жалгыз түр (IUCN RLTS, категориясы VU B1+2c).
Гетероконгер сымалдуулар
Гетероконгер сымалдуулар (лат. Heterocongeridae) — куртбалыктардын бир тукуму.
Сергиополь (Давлекан району, Башкыртстан)
Сергиополь — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Сергиополь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 380 киши. Почта индекси — 453406, ОКАТО коду — 80222843001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Лелевкин Валерий Михайлович
Лелевкин Валерий Михайлович (28. 9. 1944-ж. туулган, Башкыр АССРи (азыркы Башкыртстан), Бирск шаары) – физик, физика-математика илимдеринин доктору (1989), профессор (1992), Эл аралык информациялаштыруу академиясынын академиги (1996), Билим берүүнүн эмгек сиңирген кызматкери (2000). КМУну бүтүргөн (1968). ФПИде окутуучу (1968–75), КМУда (азыр КУУ) улук окутуучу, доцент, профессор (1975–93). 1993-жылдан КРСУда кафедра башчысы, илимий иштер боюнча проректор. Теориялык физика, плазма физикасы, жылуулук физикасы боюнча адис. 250дөн ашуун илимий эмгектин, анын ичинде 12 монография, 2 окуу колдонмосунун автору. Эмгектери: Моделирование и технология получение керамики на основе кремния. Б., 2008; Моделирование микроволнового нагрева воды. Б., 2009.
Гетероспилустар
Гетероспилустар (лат. Heterospilus) — чабандес каскактардын бир уруусу.
Компьютердик сабаттулук
Компьютердик сабаттуулук (Computer literacy) - компьютер жана ага байланышкан технологияларды билүү жана аларды эффективдүү колдоно алууну билдирет. Б.а. жеке компьютерде иштөө жөнүндөгү минималдык билимге жана тажрыйбага ээ болуу. К.с. өзүнүн ичине башталгыч программалоону жана татаал маселелерди чечүүнү камтышы мүмкүн. К.с. ошондой эле компьютердик програмдарды жана компьютер менен байланышкан тиркемелерди колдонуунун кайсы бир деңгээлине (мисалы, башталгыч) да тиешелүү. Азыркы учурда адамдардын компьютерди, өзгөчө жеке компьютерди колдоно билүүсү коомдогу жана бизнестеги жетишкендиктердин негизин түзөрү белгилүү.
Компьютердик сабаттуулук колдонуучунун деңгээлине карай ар түрдүү түшүндүрүлөт. Мисалы жөнөкөй колдонуучу үчүн төмөнкү базалык билим жетиштүү саналат:
Кошумча билимге төмөнкүлөрдү мисал келтирсек болот:
Алмамбеттин колго кан шайланышы
Алмамбеттин колго кан шайланышы — сюжеттин өнүгүшүндөгү чиеленишүүгө жата турган өзүнчө бутак белгилерден, салттык туруктуу детал көрүнүштөргө жатат.
Сюжет Валиханов жазып алган эпизоддо да, Радлов жазып алган вариантта да жок. Саякбай Каралаевдин вариантында өзүнчө окуя түрүндө эмес, казатка аттанардагы окуялардын арасында гана кыскача Алмамбеттин кан шайланганы жана жүзгө, миңге бөлгөнү эскерилет. Башка манасчылардын баарында бул эпизод бар жана Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.
Гетеростелиялар
Гетеростелиялар (лат. Heterostelea) —  тикен терилүүлөрдүн байыркы өлгөн бир классы.
Үрөө, мобилизация
Үрөө, мобилизация (лат. mobilis – кыймылдуу) – КР Куралдуу Күчтөрүнө, КР аткаруу бийлик органдарынын атайын түзүмдөрүнө же алардын бөлүктөрүнө жана согуш маалындагы курамына, ал эми КР экономикасында болсо мамлекеттик бийлик, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына, КР аймагына, менчик түрүнө карабастан юридикалык жактарды же алардын бир бөлүгүн согуш маалына жараша ишке которуу боюнча ишчаралардын комплекси. КРде Ү. ишчаралары толук же жарым-жартылай жүргүзүлөт. Ү. ишчарасы КР Президенти тарабынан жарыяланат. Ал эми Ү. боюнча чакырык жана согуш маалындагы кийинки чакырыктар КР Өкмөтүнүн токтомунун негизинде жүргүзүлөт.
Колдун аттанганы, Каныкейдин сарамжалы
Колдун аттанганы, Каныкейдин сарамжалы — бөлүмдүн сюжетиндеги маанилүү деталдардан, эпостогу туруктуу салттык окуялардын бири. Колдун артынан Акылайдын үйүнөн аттанган Манас Бөкөйдүн белиндеги Каныкейдин ордосуна бурула турган айрылыш жолго жакындаганда өзүнөн өзү туталанып, ачуусу келип, себебин айтпай бүркөлгөнүн байкаган Алмамбет: баатыр, макул десең Каныкей жеңеге кайрыла кетели — дейт. Өзү айта албай келе жаткан Манастын кабагы ачылып, дароо макул болуп, Каныкейдикине бурулушат. Келе кетер деп камдуу турган Каныкей сыйлап, аш-тамагын берип бүткөн соң отуз-кырк балбанга чоң куржун көтөртүп келип, ортого койдуруп, Алмамбетке кайрылат: «Аяшым тыңда. Мынабу куржундун ичинде узак сапарда жүргөн, катуу согушка катыша турган адамга эмне керек болсо ошонун баары бар» — деп жайкы ысыкта киер калпактан, суукта киер тумактан тартып, жоого киер чопкут, милте, ок-дары, бир нече сыйра ич кийим, чылгоо, жылуу байпакка чейин бар экенин, кырк чоронун ар бирине ылайыкталып жасалганын терип-тепчип айтып чыгат. Угуп олтургандардын көбү анын айткандарына ишенишкен жок. Баатырлар аттанмак болуп сыртка чыгышса ар бирине жанына доол байлатып, алтын соот күрөөкүнү бөктөртүп, токулгалуу бедөө аттарды даярдатып коюптур. Каныкейдин кылганына кырк баатыр айран калышты. Аттанып жөнөй берген баатырлардын артынан ээрчий баскан Каныкей: аяш, токтой тур! — деп, Алмамбетке кайрылып, көзүнө жаш алып туруп, өзүнүн баласыздыгын, Манастын күйөрү жок жалгыздыгын айтып, кысталыш күн болсо баатырга көзүңдү сала жүр деп суранды. Анын сөзүн угуп туруп Алмамбет Манасты жалгыз дейсиң калың кыргыз эли бар, Абыке, Көбөш туугандары бар, эли да, күйөрү да жок анык жалгыз мен эмесминби! — деп, өз арманын айтканда, чын айтат дешип уккандар бүт жашыды.
Алмамбеттин аялы Арууке ыйлап туруп узак жолдо жанына медер болсун деп Алмамбетке кайрылып, боюнда күмөн бала бар экенин айтты. Качан келерин сураган Каныкейдин суроосуна Алмамбет бир жарым жылда келип каларын айтып баатырлар жөнөп кетишти.
Октябрь революциясына чейин жазылып алынган тексттерде эпизод толук түрүндө жок, бирок, «Чоң казат» деп аталбаганы менен Көкөтөйдүн ашы нан кийинки Манастын жортуулу Валиханов жазып алган эпизоддо да, Радлов жазып алган вариантта да эскерилет. Манас жортуулга барам деп төкөр устага ач албарс соктурушу, Каныкей күл азык даярдасын деп тапшырышы өңдүү окуялар экөөндө тең орун алган. Андан башка да венгер окумуштуусу Д. Алмаши жазып алып, 1911ж. жарыялаган үзүндүдө Манас казатка аттанып жатканда уулу Семетей менен коштошкону берилип, окумуштуунун түшүндүрмөсүндө «Чоң казат» эскерилет. Буга караганда «Чоң казат » жана ага тиешелүү окуялар эпосто мурдатан эле бар окуя дешке болот.
Саякбай Каралаевдин варианты боюнча сюжеттин өнүгүшү: болжогон күнү казатка аттанып, кол баштаган Кошой Каныкейге кайрылып, баатырдын батадан бүткөн баласын алып кел, көрөлү деп өтүнөт. Каныкей ымыркай Семетейди алып келипКошойгоберип, суп чепкен жаап, бата сурайт. Кошой Семетейге батасын берет. Кошой кол баштап, кошундун артын сүрүп Бакай жүрөт. Бээжинге барсаң соо келериң күмөн, колуман даам ооз тийип кет деген Каныкейдин өтүнүчү боюнча Манас чоролору менен конок болуп, түштөнүп, даяр болгон Аколпокту алып колдун артынан жете барат.
Сагымбай Орозбаковдун варианты менен Саякбай Каралаевдин  вариантында бул окуя бири-бирине жакын айтылган сыяктуу эле, башка белгилүү манасчыларда да сюжет жакын баяндалат. Орчундуу айырма катары Саякбай Каралаевдин  варианты менен Шапак Рысмендеевдин вариантында Семетейдин төрөлүп калгандыгын, Сагымбай Орозбаковдун варианты, Молдобасан Мусулманкуловдун варианты,Багыш Сазановдун варианты, ТМВда али төрөлө электигин көргөзүүгө болот. Окуянын ички майда деталдары Шапак Рысмендеевдин варианты менен Саякбай Каралаевдин  вариантында бири-бирине жакын болсо, калган варианттарда Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.
Кыргызстанда тап күрөшүнүн жүрүшү
Кыргызстанда тап күрөшүнүн жүрүшү — тап күрөшүнүн дүйнөлүк маанисине басым жасалган марксисттиклениндик теориянын Кыргызстанда аткарылышы. Ал жеке менчикти коомдук менчикке алмаштыруу, «империализм капитализмдин акыркы стадиясы», жумушчу табынын дүйнөлүк революциядагы жетекчилик орду, адамзаттын эң бийик тилеги болуп эсептелген келечектеги «жаркын жашоо — коммунизмди куруу» урааны алдында жүргөн. Кыргызстанда тап күрөшүнүн жүрүшү же бай-манаптарды тап катары куугунтуктоо негизинен Совет бийлиги орногондон тартып башталган. Анткени, бийлик иш жүзүндө байманаптардын колунда калып, жержерлердеги советтик партиялык уюмдар алсыз болушкан. Ошондуктан жаңы бийликтин алдында биринчи орунга бийликтен ажырап калбоо маселеси чыгып, Кыргыз АССР Советтеринин 1-уюштуруу съездинде (1927) кабыл алынган «Бай-манаптарды республикадан айдоо жөнүндө» токтомунун негизинде кыргыздын билимдүү, алдынкы адамдары алыс жерлерге жер которууга тийиш болгон (мисалы, К. Чокоев, А. Акылбеков, Шабданов Самүдүн, Мөкүш, Кемел ж. б.). Тап катары жоюлгандар жалган жалаалардын негизинде айдалып, көбү мекенине кайтпай калган. 1920—30-жылдарда Кыргызстанда тап күрөшүнүн жүрүшү өзгөчө күч алган. В. И. Лениндин осуяттарын жетекчиликке алган ВКП(б) БКнын «Туташ коллективдештирүүгө жаткан райондордо кулак чарбасын жоюу боюнча чаралар жөнүндө» деген токтому (1930, январь) жана «Правда» гезитине жарыяланган И. Сталиндин «Ийгиликтен баш айлануу» деген макаласына (1930, март) байланыштуу колхоздоштурууда кетирилген кемчиликтер үчүн жергиликтүү партиялык жана советтик уюмдар катуу сынга алынып, жумушчу табы менен дыйкандар союзун бузуп, социалисттик түзүлүштүн ишке ашышына коркунуч тийгизе турган илдет катары бааланган. Натыйжада, айыл-кыштакта өз эмгеги менен жашаган оокаттуу дыйкандар, ошондой эле айыл чарбасында жалданма эмгекти пайдаланган майда буржуазиялык элементтер да кулак болуп таанылып аларды тап катары жоюу күч алган. Чынында эмгекчи дыйкан гана акырындап оокаттуу дыйканга (кулак) айланып, тескерисинче чарбасын жакшы уюштура албаган, дарамети чак кулак кайрадан орто дыйкандын катарын толуктап калганы эске алынган эмес. Оокаттуу дыйкандар аргасыз большевиктик диктатурага каршы чыга турган күчкө айланып, ушундай абалда жержерлерде большевиктерге каршы козголоңдор болуп өткөн (мисалы, Ак-Суу, Талас, Түп ж. б.). Оокаттуу дыйкандарды кулакка тартып, мал-мүлкүн тартып алуунун натыйжасында көпчүлүгү малын союпсатып, туугандарына таратып, чарбасын жоюп, кедей-дыйкан болуп калууга тырышкан. Өтө байлары жер которуп, башка район эле эмес, чет өлкөгө (Афганстан, Кытай ж. б.) кетишкен. Атаандашууга, жеке кызыкчылыкка жасалма бөгөт коюлгандан кийин помещик, ири капиталист жана соодагерлер тап катары жоюлуп, жеринен ажырап, унаа-шаймансыз калган кедей-дыйкандар жумушчуга айланып, шаарларга көчүшкөн. Мындай абал элдин жакырдануусуна жана жер-жерлерде ачарчылыктын жүрүшүнө таасир берген.
Компьютер Тармагынын Жабдуулары
Англисче аталышы
Computer network equipment
Орусча аталышы
Компьютерное оборудование сети
Станислав Лем
Станислав Херман Лем, Stanisław Herman Lem (Lem, 12. 9. 1921, Львов – 27.3. 2006, Краков) – польшалык жазуучу. Илимий-философиялык фантастика жанрында жазылган көптөгөн чыгармалары, анын ичинде «Эдем» (1959), «Солярис» (1961), «Бийиктиктеги добуш» (1968) романдары жана повесттери бар. «Бийик сепил» (1966) аттуу автобиографиялык романдын, кибернетика, космонавтика, футурология проблемалары боюнча китептердин да автору («Технология суммасы», 1964; «Абсолюттук вакуум», 1971). Анын калемине «Диалогдор» (1957) аттуу философ-социологиялык изилдөө, адабият проблемалары боюнча «Кокустук философиясы» аттуу эссе, «Фантастика жана футурология» (1–2-т., 1970) монографиясы, адабий очерктер жана башка таандык.
Кыргызстандык 385-аткычтар дивизиясы
Кыргызстандык 385-аткычтар дивизиясы — Улуу Ата Мекендик согуштун алгачкы учурунда Фрунзе шаарында куралган аскердик күч. Дивизиянын карамагына 1266-, 1268-, 1270-аткычтар полку, 948-артиллериялык полк, 672-зениттик айрым артиллериялык дивизион, мотоаткычтардын 447-чалгындоо ротасы, 836-байланыш, 665-сапёрлордун айрым батальону, 463-аткычтардын айрым взводу, 500-айрым авторота жана 470-медсанбат кирген. Туңгуч командири — полковник И. М. Савин, аскер комиссары Д. Т. Нестерук, штаб начальниги В. Н. Кораблёв болгон. Дивизия түзүлгөндөн кийин Москва шаарын коргоого катышкан жана күжүрмөндүүлүк менен душманды СССР, Польшадан кууп чыгып, Эльба дарыясына чейин жеткен. Согушта көрсөткөн каармандыгы үчүн дивизия Кызыл Жылдыз, Суворов ордендери менен сыйланып, Киричев шаарын бошотууда «Киричев» дивизиясы деген ардактуу наамга ээ болгон. Жогорку Башкы командачынын буйругу менен 1945-жылы июнда таратылган.
Үрп
Үрп – мусулман укук булактарынын бири, каада-салт жана үрп-адаттардан түзүлгөн кадимки укук.
Гетеротевтис
Гетеротевтис (лат. Histioteuthidae) — мүрөккептердин (кальмарлардын) бир уруусу.
Өмүр уулу Мамбетаалы
Өмүр уулу Мамбетаалы (1871-1924) Зергер. Ат-Башы өрөөнүндөгү Ача-Кайыңды деген жерде төрөлгөн. Токтогул, Нурманбет аттуу усталардын нускасын алган. Ал зергерчиликтин «күмүштү ийүү», «күмүштү жаштуу», «күмүштү эритүү», «күмүшкө зооткер түшүрүү», «күмүштү сомдоо», «күмүштү согуу», «күмүштү куткундоо», «күмүштү тогуз төбөлөө», «күмүштү сиркелетүү», «күмүштү жалатуу» өңдүү ыкмаларын таасын билип, өз чөйрөсүндө үйрөнчүктөрдүн мектебин уюштурган. Анын зергерчилик ыкмалары жазылып калган эмес. Мамбетаалы зергердин көрүнүктүү шакирттерине: Кебек уста, Осмон уста, Байбөрү уста, алардын шакирттери Айсыракун уста, Токтобай уста кирет.
Лемма
Лемма (гр. lemma – божомол) – бир же бир канча теоремаларды далилдөөдө пайдаланылуучу жардамчы аныктама. Мисалы, векторлорду коллинеардуу эмес эки векторго ажыратуу жөнүндөгү теореманын алдында коллинеардуу векторлор жөнүндөгү лемма далилденет. «Лемма» термини байыркы грек геометриясында киргизилген, айрыкча Архимеддин эмгектеринде көп кездешет.
Көк-Ой (Жумгал району)
Көк-Ой — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Көк-Ой айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1879 киши.
Ситора Фармонова
Ситора Фармонова (Sitora Farmonova) — Өзбекстандык ырчы жана актриса. Азия Микс командачынын мүчөсү. Орто Азияда Өзбек, Кыргыз, Казак тасмаларында бир канча роль жараткандыгы менен белгилүү.
Видеографиясы
Клиптерде
Узбой
Узбой (түрк тилинен - жансыз өрөөн, кургак нук) –
1) Борбордук Азиянын чөлдөрүндөгү шор баскан ойдуңдуу, көлдүү байыркы өрөөн. Сары-Камыш ойдуңунан Кара-Кум чөлүнүн түндүк-батыш жагын бойлой Каспий деңизине чейин созулуп жатат. Уз. 550 кмдей, туурасы 200-400 мден 24 кмте чейин. Бийикт. дениз дең. 50 жден төмөн. У. өрөөнү аркылуу 1-миң жылдыктын 1-жарымына чейин Аму-Дарыянын бир салаасы агып тургандыгы аныкталган. 20-кылымдын орто ченинде археол. изилдөөлөр жүргүзүлүп, неолит дооруна таандык тургун жайлар, коло доорундагы карапа буюмдар ж. б. табылган;
2) Борбордук Азиянын чөл аймактарындагы кургак нуктар, какшыган өрөөндөр.
Уруп-согуу
Уруп-согуу – адамдын денесинин колтийбестигине каршы багытталган кылмыш. Ал дененин ооруп-сыздоосуна алып келет, бирок денсоолугуна зыян келтирбейт. Өмүргө жана денсоолукка каршы кылмыштардын катарына кирет. Такай көгала кылып уруу башка кылмышты – катуу кыйноонун бир ыкмасы болуп саналат.
Коомдук (акысыз) тармак
Англисче аталышы
Computer network equipmen
Орусча аталышы
Компьютерное оборудование сети
Түшүндүрмө
Компьютердик тармак жабдуулары кабел, тармак кардтар, коннектор, концентраторлор, жолтапкычтар, коммутаторлор ж.б.у.с. түзүлүштөрдү камтыйт. Реалдык тармак иштеш үчүн ар компьютер үчүн тармак такталары талап кылынат. Тармак кардтары компьютерди системдик тактасынын бош коңул орундарына орнотулат. Тармак кардтына атайын бириктиргич аркылуу кабел туташтырылат. Тармак кардтан башка концентраторлор, коммутаторлор ж.б. түзүлүштөр колдонулат. Концентраторлор компьютерлерди жылдызча тармак түрүндө уюштурууга мүмкүндүк берет. Ар компьютер концентратор менен узундугу 200 метрге чейин кабел аркылуу туташтырылат. Эгерде 200 метрден узун болуп калса анда кошумча концентраторду пайдалануу керек. Коммутатор бул жайылган чоң компьютер тармактарын түзүүдө концентраторлорду туташтыруучу түзүлүш. Коммутатордун жардамы менен бир нече жылдызча тармактан турган тармакты түзүүгө болот.
Бектурсун Алымов
Алымов Бектурсун - публицист, педагогика илимдеринин доктору, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими, Кыргызстан жазуучулар жана журналисттер союздарынын мүчѳсү.
Өмүрү таржымалы
Алымов Бектурсун (25. 8. 1930, Чүй облусунун Панфилов району, Чорголу айылы - 28. 10. 1998, Бишкек) - публицист, педагогика илимдеринин доктору (1994-жылы), Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими (1983-жылы), Кыргызстандын жазуучулар жана журналисттер союздарынын мүчѳсү.
Билими жана Ишмердүүлүгү
Жалал-Абаддагы педагогикалык окуу жайын (1951-жылы), Ош мамлекеттик педагогикалык институтун (1955-жылы) бүтүргѳн. Ош областынын Ноокат, Араван, Жалал-Абаддагы Ноокен районундагы мектептерде мугалим, директор, Кыргыз мамлекеттик университетинде ага окутуучу, доцент, профессор(1986-жылы)эмгектенген. Ал кыргыз адабиятын окутуу методикасынын пайдубалын түптѳгѳн белгилүү илимпоздордун бири. Кѳптѳгѳн адабий-теориялык жана методикалык эмгектерди жаратып, ѳз чыгармачылыгы аркылуу окурмандын философиялык-педогогикалык ой-дүйнѳсүнүн, жалпы маданиятынын жогорулашына чоң салым кошкон.
Эмгектери
Анын калеминен 200дѳй илимий эмгектер, окуу китептери жаралган. Орто мектептердин 7-, 8-, 9-класстары үчүн кыргыз адабияты боюнча программалардын, окуу китептеринин жана методикалык эмгектердин автору. Алымовдун «Шакиртиме кат» (1981) аттуу кѳркѳм публицтикасы жазылып, «Жараланган жүрѳк» фильм-спектакли тартылган. «Ѳмүр элестери», «Күүнүн сыры» драмалары элдик театрларда коюлган. Бишкек шаарындагы № 39 мектепке анын ысмы берилген.
Эмгектери: А.Токомбаевдин чыгармаларын мектепте окутуу. Ф., 1965, 1976; Жогорку класстарда жазуу жумуштарын жүргүзүүнүн айрым маселелери. Ф.,1968; Кыргыз совет адабиятын окутуунун айрым маселелери. Ф., 1972; Кыргыз совет адабиятынокутуунун методикасы (жогорку окуу жайларынын студенттери үчүн окуу китеби.) Ф., 1981; II китеп.
Кнорринг долоносу
Кнорринг долоносу (Crataegus knorringiana, Pojark) - Бийиктиги 5-6 м ге жеткен дарак. Жалбырактары ичке эллипстей, жумуртка же калакча сымал. Мөмөсү сары, майда, данекчелери беш терең чуңкурлуу. Бул өсүмдүктүн курамында тритерпендер аныкталган.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Табигый шартта апрелдин аягы – майдын башында гүлдөйт. Мөмөсү сентябрда бышып жетилип, октябрда вегетациясы аяктайт. Уругунан көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргызстан: Чычкан дарыясынын өзөнү, Чаткал, Фергана, Алай тоо кыркалары.
Өсүү шарттары
Дарак-бадалдардын арасында, суулардын өзөнүндө, таштуу жана майда топурактуу төмөнкү жана ортоңку алкактардагы тоо беттеринде кездешет.
Саны
Анча көп эмес. Бирин-серин өсөт.
Чектөөчү факторлор
Өсүмдүк өскөн территорияларды чарбачылык жактан өздөштүрүү. Жергиликтүү калк отун катары пайдаланат. Калыптанып өсүшү өтө начар.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1985-жылдан бери Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Тоскоолата жана Каралма токой чарбаларында сакталып калган өсүмдүктөрдүн эсебин алып, аларды кыйуудан, жаш көчөттөрүн мал оттотуудан сактоо зарыл.
Статусу
V U. Чектелген кууш эндем түр.
Волюнтаризм
Волюнтаризм (лат. voluntas – эрк) – коомдун кыймылдаткыч күчү жана дүйнөнүн түпкү жашоо себеби адам эркинде деп жарыялаган философиялык көз караш.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Азизкан
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Устав
Устав ― мамлекет, мүлк ээси, болбосо коомдук бирикмелер тарабынан белгиленген эрежелер жыйындысы. Уставда иш-аракет макамы, мүнөзү жана мазмуну, негизги милдеттер менен максаттар аныкталат.
Азирет
Азирет, Азирет Али (арабча хазрет — улуу урматтуу, улуу даражалуу, касиеттүү, ыйык, кучтуу башчы) — кудай аталышына, пайгамбардын, имамдардын, таанымал ыйыктардын ысымдарына кошуп айтыла турган ардактуу наам, мартаба.
түшүнүгү Саякбай Каралаевдин вариантында жолугат. Манастын бабалары тууралуу бөлүмдө Каракан өлгөндөн кийин Алооке баштаган калмак, кытай баскынчыларынын кыргыздарга кол салып, көрсөткөн кордугу баяндалат. Зордук-зомбулукка чыдабаган, намыскөй кыргыздар Акбалта, Жакып баш болуп калмак менен кармашууга бел байлап жоого каршы аттанышат. Бул жерде А-ке сыйынуу адаты төмөндөгүчө берилет:
Аттанууга камынып,
Азирет деп жалынып,
Жай-жарагын шайланып,