cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Устачылык
Устачылык — темир, жез, миз, мүйүз, сөөк, жыгач, тери, кайыш, таш жана башка жердиктерден кооз буюм тайымдарды кармоочулук. Элдик кооз кол өнөрчүлүктүн мерчемдүү түрү. Күндөлүк жашоо шартын көздөп, салттуу, аземдүү жана ашкана буюм-тайымдарын жасоо үчүн чеберден-чебер чыккан. Төтөн, күмүштү кармоо доору күн тартибине келип, үй буюмдарына, ат жабдыктарын, азем жасалгаларын, аруулата кармоо өзүнчө маданий төңкөрүштү түзгөн. Албетте, мында устакерчилик элдик салтты дагы дааналап айкындаган таптык мүнөздү да көздөгөн. Кийинки муундарга легендарлуу катары айтылган Дөөтүнүн устакерчилик «кан жолун» улаган, анын «демөөрү колдогон» усталар чыккан. Алар кара темирди камырдай жуурушкан. Алтын-күмүштү күндө күлдүрүшкөн. Көркөм кол өнөрчүлүктүн табиятында уста болуп калыш  көчмөндүү турмушубузда көбүнчө тукум куучулукка шартташкан. Демек, жалаң гана усталарды эле айтпайлы, колдонмо-жасалга өнөрүнүн бүтүндөй түрүн көз алдыбызга келтирсек чеберлердин алгачкы шыктарын ата-энелери жана ага-туугандары, айылдаштары көбүрөөк ойготкону, тутанткандыгын даана баамдайбыз.
Албетте мында чебердин жекече шыгы, идиректиги, өнөргө кыялдануусу, баса отуруп күндүр-түндүр талбай узануусу зор роль ойнойт. Ошондой эле айтылган уламыштар, айрым атактуу усталардын алыстан угулган атак-даңкы, алардын эл ичинде сейрек кездешүүсү, азем буюмдары устанын узануусунун андан аркы өөрчүшүнө ичтен тымызын шык берген кездери да арбын болот. Элдик усталардын бөтөнчөлүгү — алардын уздануулары терең сырдуулугу, көп кырдуулугу, Акыйкатта, уста —  өнөрдүн ата башы. Көпчүлүк усталар ага дейре эле өнөрдүн калган мындай түрлөрүн: жыгаччылыкты, мүйүзчүлүктү, ташчылыкты, теричиликти, өрүмчүлүктү, кайыкчылыкты, айтор, булардын баарын тең тизгинде кармоого дасыгышат. Мурунку усталардын узануу шарты ар кандай болгон. Алардын чакан өнөрканалары-дүкөндөрү боз үйдүн ыпта жагына жайланышкан. Айрымдарынын устаканалары үңкүрдө же жер кепеде болгон. Элибиздин көчмөндүү турмушуна байланыштуу усталар жайдыр-кыштыр эле бир жайга жалпак олтуруп узанышкан эмес. Буюм жасатуучулар үйүнө атайын чакырып барып узантуучу. Анда усталар керектүү аспап-куралдарын куржунуна артына барышкан. Демек, кардар түшкөндөр өз шартына ылайык устага обочороок өзүнчө боз  үй тигип, көмүрүн  өчүрүүгө: көөрүгүн басууга атайын киши дайындаган. Мындай шартта усталар көбүнчө кыз себин кармаган. Жумуштун көлөмүнө карата узануу айлап, жылдап кеткен. Азыр усталардын көбүнүн узануу шарты өзгөрдү. Булар ичи кенен жана жарык, туруктуу узана турган дүкөндөрү бар. Анда бүгүнкү техникабызга ылайыктуу ар түрдүү аспап-куралдары ирээттүү жайлашкан. Илгери ала көөрүк болсо, ага караганда күжүнү үйлөтүү жеңил болгондуктан асма көөрүк колдонулууда. Бүгүнкү зергерлер жыгач көмүрдү анча өчүрүшпөй, көбүнчө таш көмүрдү жана «көгүлтүр отту» (газды) пайдаланышат.
Илгери устанын өнөр  акысы күн мурунтан эле бычылуучу. Алардын айлакердигин баалагандар, албетте, эч нерселерин аяшпай, ат мингизишкен, тон кийгизишкен, алдына мал айдатышкан. Элибиздин салтында аруу буюмдарды «балдарга ыроолошкон», «бирөөлөргө тартуулашкан», «бала жентектеген», «белекке беришкен». Ушинтип, «Темене тартып төө алган» учурлар устачылыктын санжыргалуу салты жана наркы болгон. Мындай жөрөлгөбүз журтчулугубуздун атам-замандан берки жоомарттыгын айгинелейт. Бирок, уста «Өнөрүн сатпайт, кардар бергенин алат» — бул да устачылыктын наркы болот. Устанын накта белгиси темирди төрт кырдап таамайтаасын чаба билүүсүнөн көрүнөт. Балканы кармай жана темирди чаба билүүнүн өзү эле анын устакерчилигин аныктап турат. Кара темирди таптоодон устанын кимдиги көрүнөт. Айталык, чалгыны, керкини, балтаны таптоо менен мизин текши чыгара билүүдөн баамдалат. Устанын айлакерлиги ошол темирдин ар кандайын сугаруудан көрүнөт. Бул — ар бир курал-аспапта «тапка келтирүү» деген түшүнүктү берет. Ар түркүн темирлерди кесүүгө-өгөөгө жарактуу кылуу. Чынында жашык темир аспап-курал боло албайт. Натыйжада, аспап-курал ийине келтире сугарылып алуу аркылуу алмаздай курч болот. Зирек усталар муну сугаруудан тап жылдырышат. Чоктонгон кызыл темирди улам кичине сууга сунуп, улам четинен ширетип, кайрадан тартып алып, көрүп- баамдап, темирдин курчтугун же мококтугун көз өлчөм, ой таразасынан  өткөрүп турушат. Муну сугатына даана көзү жетпеген усталар темирди өгөө менен сынайт. Курч темирге өгөө жолобой, тайгаланып турат. Мунун курчтары гана ал темирди өгөөлөй алат. Ушинтип, градус жок болгондуктан усталар ой-болжоо аркылуу гана сугарышат. Мындай даана чеберлер турмушта сейрек кездешет. Алардын арасында да ич ара сөздөр козголот.
Маселен, кескич жасатсаң, «бир күндүк кылып берейинби», «үч күндүк кылып коеюнбу», «беш күндүк...» Ал сугарууга тыгыз байланышат. Эгерде усталар керектүү темирди катуу сугарса, ал акыры сынбай койбойт. Усталар «орточо сугардым», «кичине сугардым» дешет. Демек, мунун орточо сугаруусу түзүк көрүнөт. Катуу сугарылган аспаптарды кышта абайлап урунбаса, чорт сынат. Суукта катуу муздаган темирдин чыдамы анча болбойт. Сынган-бүлүнгөн буюмдарды жиксиз кадоодон —  бүтөөдөн  уста  көрүнөт. Уста жоктон бар кылып, үзүлгөндү улашы тийиш. Таштандыда жаткан темирди алып, өзүнө аруу буюм жасап алуучу усталар өзүбүздүн уюткулуу кыргыз элинен көп чыккан. Алар да ич ара «Мен кыйынмын» деп мактанышы мүмкүн. Бирок, алардын кармаган буюмдарын эл баалайт. Акыйкатта, эл айгак, элдей улуу, элдей кара кылды как жарган калыс эчтеке жок. Металлды иштетүүнүн сырларын усталар билет. Чалгы, орок, жуушан, бычак, устара, керки, балта сыяктуу күндөлүк керектүү тиричилик шаймандарын жана буюмдары үчүн ак курч темир, кара курч темир жаны жашык темир деген  үч түрү болот. Ак курчтан кесүүчү аспап-курал, керки, кескич, өгөө, балта, бычак, капкан өңдүүлөр жасалат да, ал эң эле  өткүр, бирок, муңайымыраак келип, чорт сынбайт. Кара курч болсо катуу, бирок, морт болот да, буга өгөө өтпөйт. Мындан буюм жасоо үчүн көбүнчө чарыкты колдонуубуз керек. Эгер кара курчтан миздүү, өткүр буюмду кармоого туура келсе, анын сугаты өтө муңайым, жеңил сугарылат. Терс сугарса, ал чорт ыргып кетет. Ошентип, анын сугатынын ички кереметтерин усталар таба билишет. Сугатын талаптагыдай таап сугарса, ак курч да өтө өтүмдүү келет. Илгерки баатырлардын жоо жарагы Наркескен мына ушундай сугарылган. Ушинтип, кадимки алгыр куштардай «тапталган» устара, жуушан өңдүүлөр мокобогон да, көпкө барып анан курчутулган. Жашык темирден көбүнчө така жасалат. Ал таштак жайларда жүрсө, эки-үч айдан анча ашпай түшүп калат.
Ал эми кара курчтан ат такаланса, така көпкө чейин чыдайт. Албетте, кара курчка узанууда аны ийип- чоюуда колго аябай күч келет. Ошондуктан, айрым усталар муну кармоодон жадайт да, анын артында «анын такасы беш эле күндүк» —  деген уяттуу сөз калат. Чынында, жашык темир коргошундай ийкемдүү жумшак келип, башталган иш бат бүтөт. Илгери мындай жашык темирден калак, кычкач, кыпчуур, аткуур, депкир, үзөңгү жана ат жабдыктарынын башка шөкөттөрү, түндүктүн чулгууру (түндүктүн көздөрүн төрт чарчы кылып көзөй турган аспап) өңдүүлөр жасалган. «Темирдин уузун тапкыча, суусун тап» деген макал бар. Булар менен айыл чарба шаймандары: трактор, араба, тырмоо сыяктуулардын бузулган тетиктери оңдолот. Ак курчту темирдин учун сууга дароо малат. Ошондо ал тез чыйралып, өңү бордой агарып, курчтукка айланат. Анан беш-он мүнөт тышка кармап, күжүдөн чыккан кызыл темир бат эле жашылга айланып, миздеги ак бордой курчту сарыкер түзгө алганда гана сугарылган темир табына келген кези болот. Демек, темирдин мизи сүрүлүп отуруп, сарала сагызган канатына айланат. Так ошондо темир миздин таасын курчуган учуру билинет. Ушундан кийин сууга кайрадан малып, курчун ошол бойдон калтырат.
Ак курч темир эки курдай эле сугарылат. Айткандай, кара курч темир өтө катуу, ак курчтай дароо сууга малынбайт. Мунун учун этиет тийгизип, өлчөөсүн уста баамдайт да, кара  өң жашыл болгон тапта же кара күрөң өңгө келген кезде темир курчуган учуру болот. Ошондо муну менен усталар молоташ, тегирмен, жаргылчак өңдүү катуу нерселерди көзөгөн. Аны үйдөй таштарга коюп, барскан менен чапканда канжара бөлүнгөн. Мындан аттыш жана кескич да жасалган. Усталардын баамдоосунда незильберь күмүштү мүмкүн катар алмаштырат. Ал эми мельхиор болсо көгүлтүр өңдөнүп, күмүшкө анча окшобойт. Незильберди созууда балканы так ортосуна түз чабуу керек. Мында балканын кыры тийбөөсү керек. Аны согуунун-чоюунун өзүнчө жатагы бар. Ошондо гана незильберь таасын ийине келет. Чаап жатканда затты кармаган кол менен балка кармаган кол буралбашы зарыл, кичине эле кылт дедирсе, буюм бузулат. Билерик, шакек, оймок өңдүүлөрдүн ортосу домпок чабылса, буюм көркөм көрүнөт.
Сүлүктү гипс кени
Сүлүктү гипс кени Баткен облусунун Лейлек районунда, Сүлүктү шаарынан 1,5–2,7  км чыгыш тарапта, Белалма тоосундагы Каттасай суусунун оң жана сол өйүзүндө. 1953-ж. «Средазуглеразведка» трести геол. чалгындоо жумуштарын жүргүзгөн. Кен аймагын мезозой-кайназойдун чөкмө тектери түзөт. Гипс 2 горизонтто топтолуп, анын бирөө бор мезгилинин аягында пайда болгон, экинчиси палеогендин тоотек катмарларында жатат. Бор мезгилиндеги гипс катмарынын жалпы калыңдыгы 0,3–2 м. Гипстин өңү ак, майда бүртүкчөлүү, жакшы сайкалданат. Кооз майда буюмдарды жасоого жарактуу, ошондой эле курулуш гипсин алууга, кыртышты гипстендирүүдө, цемент өндүрүүдө пайдаланса болот. Запасы 693 миң т.
Сырая дарыясы (Тетеркина куймасы)
Сырая — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тетеркина дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Жайташ
Жайташ — аба ырайынын өзгөрүшүнө таасир кылуучу сыйкырдуу күчкө ээ таш. Коомдук өнүгүштүн алгачкы учурларында адам табияттын сырын билип, баш ийдирүүгө кылган аракетинен келип чыккан, жайташтын магиялык касиетке ээ экендиги жөнүндөгү шамандык түшүнүктүн пайда болушуна, биринчиден, эң алгачкы эмгек куралынын болушу, ал таштын көбүнчө суунун түбүндө же башка нерселерде орун алышы түрткү болгон. Жайташ моңголдордо "жада", "яда", казактарда "жайтас", якуттарда "сата" деп аталып, сыйкырдуу магиялык күчкө ээ таш катары сүрөттөлөт. Байыркы кыргыздардын ишениминде жайташ көбүнчө койдун же уйдун карынынан табылган. "Манас" эпосунда жайчылык өнөр жылан-ажыдаар менен байланыштырылат. Мифтик мындай ишенимди дүйнө элдеринин оозеки чыгармаларында кеңири кездешкен суунун ээси жылан, ажыдаар болуп эсептелген белгилүү салттык сюжеттин бир элеси, көрүнүшү катары кароого болот. Жайташты пайдалана билүү үчүн анын окуусун окуу керектиги түрк-моңгол элдеринин оозеки чыгармаларында көп айтылат. Бирок, башка элдердин эпикалык чыгармаларына караганда "Манас" эпосунун байыркы катмарында жаткан шамандык жайташ өтө кеңири баяндалат. Саякбай Карала уулунун айтуусунда жайташтын (жайчылыктын) эпикалык душман тарапка түшүргөн алааматы элестүү сүрөттөлөт:
Сырая дарыясы (Тетеркина куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жайташ
Алтын айдар, чок белбоо,
Азизкандын жалгызы,
Карыкандын жай ташын
Чап жанынан алды эле,
Бир чөйчөктөй кара суу
Жаканын баары жамгырлап,
Бөксөнүн баары мөндүрлөп
Жайдын күнүн кыш кылып ( Саякбай Каралаев, 2. 194).
"Семетейде" да жайташ согуш мезгилдеринде же бир зарыл учурларда колдонулат. Коңурбай, Мурадыл, Карагулдар кысталыш учурларда күндү жайлап, алай-дүлөй түшүрүп, изин жашырып кутулуп кетишет. Жайташты колдонгондо жайчылардын атайын окула турган магиялык күчкө ээ дубасы болгондугу да айтылат:
Жай ташты көлгө урду эле,
Күндү жайлап турду эле,
Булут ээси Бууракан,
Мунун атын чакырып
Жердин аты Жершамал,
Мунун атын чакырып ( Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 554 ИНВ., 375-б.),
Жетан Кельменди
Жетан Кельменди Косовонун Печ (1978) шаарында туулган. Ошол жерде орто мектепте окуган. Кийин окуусунПриштина университетинде улантып, массалыккоммуникациялар санаты боюнча бакалавр даражасына ээболгон. Андан соң Бельгиянын Брюссель шаарындагыЭркин университетинин аспирантурасын аяктап, эл аралыкизилдөөлөр жана коопсуздук багытындагы изилдөөлөр адистигине ээ болгон. Кийин дипломатия тармагы боюнчаэкинчи магистрдик даражасына ээ болгон. Келменди«ЕБнин саясий коопсуздугу маселелерине ММКнынтаасири» темасында диссертациясын жактаган. АлКосоводогу AAB University College жогорку окуу жайынынпрофессору. Зальцбургдагы, Австрия, Европа илим жанасанат Академиясынын активдүү мүчөсү. Көп жылдарданбери ыр, аңгеме жана очерктер жазып келет. Ал Албаниядагы, ошондой эле чет өлкөлөрдөгү көптөгөн гезитердин туруктуу автору. Анын макалалары маданиятжана саясат темаларына, айрыкча эл аралык мамилелергеарналган.
Жетан Кельменди Косоводо 1999 жылы жарык көргөн «Убадалар доору» аталыштагы алгачкы китебинен соң кеңири таанылган. Кийинчереек бир топ китептерижарыяланган. Анын ырлары отузга жакын тилдергекоторулуп, көптөгөн эл аралык адабий жыйнактарда жарыккөргөн.
Ал эң көп которулган жана Европага жакшы таанымалболгон албан акыны. Бир топ адабий сынчылардынпикирине караганда, Келменди азыркы замандын албанадабиятынын чыныгы өкүлү болуп эсептелинет. Эл аралыксынчы жана акындар өздөрүнүн көптөгөн макалаларындааны улуу Европа акыны деп жазышат. Ал көптөгөн эларалык поэтикалык клубтардын мүчөсү, айрыкча англис, француз жана румын тилдеринде чыгарылуучу бир топ адабий жана маданий журналдардын катышуучусу.
Анын адабият тармагындагы чыгармаларынынакылмандыгы поэтикалык туюнтууга, тексттинзаманбаптыгына жана маалыматтын тереңдигине каратылган. Анын жанрын негизинен метафоралар жанаадабий символикалар менен байланыштырылган махабатлирикасы жана эллиптикалык ырлар түзөт.
Алтын стандарт
Алтын стандарт — алтын монометаллизм тутуму. Улуу Британияда 18-кылымдын аягында, башка өлкөлөрдүн көпчүлүгүндө 19-кылымдын аягында белгиленген. Алтын стандартка алтын монетаны ээн-эркин жасоо жана жүгүртүү, банкнотту алтынга (уютунду алтын) алмашуу кирет.
Ябалак (Илишев району, Башкыртстан)
Ябалак — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Ябалаковк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 389 киши. Почта индекси — 452275, ОКАТО коду — 80230880001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сомбрилло (Нү-Мексико)
Сомбрилло (Нү-Мексико) (Sombrillo) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 493 киши. Болжолдуу аянты - 2.5 км². FIPS коду — 35-73890.
Өздүк кыймыл
Өздүк кыймыл (Самодвижение), Өз кыймылы, ички кыймыл, тубаса кыймыл ички карама-каршылыктардын күрөшүнөн келип чыккан табияттагы жана коомдогу кыймылды билдирүүчү философиялык категория. Табияттагы, коомдогу бардык кубулуштардын өзгөрүүлөрүнүн негизги себеби кандайдыр бир сырттан болгон күчтүн таасирине байланыштуу болот деген түшүнүккө карама-каршы келген көз караш. Байыркы материалисттер кыймылды жаратылыштын өзүнө таандык касиет катары карап, алардын дайыма биригип жана ажырап тура тургандыгын түшүндүрүүгө аракеттенишкен.
Философиянын тарыхында дүйнөнүн пайда болушу жана дүйнөлүк процесстердин өнүгүшүнүн башкы себеби түшүнүксүз болгон учурлар арбын кездешкен. Ички кыймыл жана өздүк өнүгүү диалектикалык материализмде ажырагыс түшүнүктөр, ал коомдук жана табигый өнүгүштүн бүткүл тармактарында кездешкен көрүнүш. Ички карама-каршылык күрөшүнүн натыйжасында коомдогу кыймыл-аракеттин өзгөрүшүн туюндуруучу философиялык түшүнүк. Диалектикалык материализм коомдогу жана табияттагы ички карама-каршылыктардын күрөшү Өздүк кыймыл негизин түзөрүн аныктады. Өздүк кыймыл тышкы себептердин кыймылдын өзгөрүшүнө тийгизген таасирин танбайт, алардын жардамчы милдетин гана көрсөтөт. Өнүгүүнүн булагы методика жана механикалык материализмде тышкы себептер болот.
Кыймылдын башатын Р. Декарт менен И. Ньютон кудайга такашса, Г. Гегель өздүк кыймылга идеалисттик түшүндүрмө берген. Табият таануу илимдеринин өнүгүшү диалектикалык материализмдин Өздүк кыймыл тууралуу жобосун ырастады (биологияда ассимилиция жана диссимилиция, физикада радио-активдүү бөлүнүү ж. б.). Тигил же бул системанын Өздүк кыймыл анын уюмдашуу деңгээлине жараша болот, система канчалык жогору деңгээлде уюмдашса, өз алдынчалык ошончолук өнүгөт.
Ашыралы Боталиев
Боталиев Ашыраалы (1906, Чүй району, Кызыл-Арык айылы — 1978, Фрунзе) - кыргыз совет артисти Кыргыз ССРинин эл артисти (1939). Кыргыз театр өнөрүн баштоочуларын бири.
Өмүр таржымалы
1926-30-жылдары Кыргыз театр студиясында окуган.
1930-34-жылдары Кыргыз мамлекеттик театрынын, 1934-42-жылдары Кыргыз музыкалык драма театрынын, 1942-52-жылдары Кыргыз опера жана балет театрынын солисти.
1952-жылдан Кыргыз мамлекеттик драма театрынын артисти.
Боталиев түзгөн образдарга терең граждандуулук, психологизм мүнөздүү. Ал ар түрдүү драмалык, трагедиялык жана сатиралык пландагы каармандарын образын түзгөн кеңири диапозондуу актер.
Кинодо аткарган ролдору
Боталиев музыкалык драма театрында Акматтын (“ Карачач”, 1936), Жапардын (“Алтын кыз”, 1937), Аскердин (У. Гажибеков, “Аршин мал алаң”, 1940) ролдорун аткарган.
Бирдейлик
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Ашыралы Боталиев
Кинодо аткарган ролдору
Фрунзенин (В. Власов, В. Фере, “Эл бактысы үчүн”, 1940), Баатырбектин (В. Власов, В. Фере, А. Малдыбаев, “Патриоттор”, 1941), Онегиндин (П. Чайковский, “Евгений Онегин”, 1942), Таздын (М. Раухвергер, “Көкүл”, 1942), партияларын ырдаган.
Андан кийинки көрүнүктү жолдорун: “Кол боюнда” (1950) операсындагы Жапар; В. И. Ленин (Н. Ф. Погодин, “Мылтыкчан киши”, 1952; К. Маликовдун “Бийик жерде”, 1953), Тихон (А. Островский, “Добул”,1958 ) Боромбай (А. Токомбаев, “Өлбөстүн өрөнү”, 1964), Батиста (У. Шекспир, “Азоого чалма”, 1966) жана башка.
Боталиев режиссер катары К. Эшмамбетовдун “Эгиз бала”(1957), К.Жантөшевдин “Биздин эне” (1961) деген пьесаларын жана башка спектаклдерди койгон.
Токмоктогу балдар үйүндө тарбияланып, 1926—30-ж. Кыргыз театр студиясында окуган; 1930—34-ж Кыргыз мамлекеттик театрынын, 1934—42-ж. Кыргыз музыкалык драма театрынын, 1942—52-ж. Кыргыз опера жана балет театрында солист, 1952-жылдан бери Кыргыз мамл. академиялык драма театрында улуттук ар кыл образдарды жараткан. Б-дин «Манаска» байланышкан чыгармачылык ишмердүүлүгү «Айчүрөк» операсынан башталган. 1939-ж. Москвада өткөн кыргыз исккусствосунун он күндүгүнө даярдалган бул операда Б-ге Чынкожонун партиясы ыйгарылган. Ички душман катары сүрөттөлгөн бул каармандын татаал образын чеберчилик менен сахнага алып чыккан ырчынын ийгилиги москвалыктардын купулуна толот. Согуштан кийин «Манас» операсынан Бокмурундун партиясын аткарат. Б-дин опералык ырчы катары таанылышы биринчи кезекте залкар, кайталангыс каармандарынын образдары менен тыгыз байланыштуу.
Б. эки Ленин ордени, эки Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери, бир нече медалдар менен сыйланган.
Сыйлыктары
Ленин ордени, 2 Эмгек Кызыл Туу, “Ардак Белгиси” ордендери, медалдар менен сыйланган.
Элтебер
Элтебер – орто кылымдагы түрк элдеринин мансап наамы. Даражасы боюнча жабгудан төмөн туруп, чакан аймакты бийлеген.
Кичи Княжая
Кичи Княжая — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Княжая дарыясынын сол жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эл туган тутук
Эл туган тутук – 9–10-кылымдагы кыргыз элчиси. Бул маалымат Улуг-Кем суусунун куймасындагы (Енисейдин куймасы, Тува) Оок-Тарлак деген жерден табылган руна сымал жазуусу бар ташка жазылган (таштын өлчөмү 1,67х1,10 см). Эстеликте 60 жашка чыгып көз жумган Эл туган тутук алты багка бек, Көк-Теңир колдогон кагандын ишенимдүү элчиси экендиги айтылат. Баг – енисейлик кыргыздардын аймактык башкаруу бирдигинин аталышы. Кыргыз кагандары айрым адамдарга мамл-тин алдында өтөгөн өзгөчө кызматы үчүн «элчи», «тутук», «тархан», «бага тархан» жана башка наамдарды ыйгарышкан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Ички энергия
Ички энергия — термодинамикалык тутумдун абалдык функциясы. Анын бар экендиги термодинамиканын биринчи башталышы менен аныкталган. Ал энергиянын бардык түрүн (молекулар кыймылынын кинетикалык энергиясы, ички энергиясы, тутумдагы электролиттик нурлануу энергиясы жана башка) камтыйт. Энтропия, көлөм жана компоненттер молдук саны менен көрсөтүлгөн ички энергия — мүнөздүү функция болуп саналат. Термодинамикалык теңдештик шартында энтропия, көлөм жана компоненттер молдук саны туруктуу болгонтутумдун ички энергиясы минималдуу. Ички энергиянын бирдиги Дж же Дж/моль менен эсептелет (молдук ички энергия).
Алтынтаг тоолору
Алтынтаг тоолору - Кытайдын батышында, Тарим жана Цайдам өрөөндөрүн бөлүп турат. Узундугу 800 кмдей. Бийиктиги 6161 мге чейин. Негизинен метаморфизмделген тоотектерден турат. Түндүк капталы тик, түштүгү жантайыңкы. Шагыл таштуу, шор топурактуу чөл жана жарым чөл, андан жогору шалбаа жана талаа ландшафттары ээлейт; чакан мөңгүлөрү бар.
Сикоз
Сикоз (илгерки грек. σύκωσις — жаралануу чач түбүнүн сезгениши) — ээктин, үстүңкү эриндин, жаактын терисинин стафилококк пайда кылуучу ириңдүү өнөкөт оорусу. Сикоз көбүнчө эркектерде кезигет.
Ооруну пайда болушу
Ал тери чаң, айрыкча таш көмүр жана металл чаңы менен булганганда, сакал-мурутту туура эмес алганда, мурундун кошумча кобулдары сезгенгенде ( Мурун, мурун кобулдары ), тонзиллитте, гиповитаминоздо, эндокрин жана нерв системасынын иши бузулганда, катуу оорудан организм начарлаганда пайда болот. Сакал-мурутту алгандан кийин бети-колду дезинфекциялабай койгондо стафилакокк түктүн түбүнө түшүп, алгач терини кычыштырып, кызартып, кийин шишип чыгат. Ошол жердеги теринин үстү чыбырчыктап, исиркектенет, суу чыгып, кийин карттанат, узакка айыкпаган сары карт жарасына (фолликулит) айланат. Бара-бара жаралар бири-бирине кошулуп, тегереги сезгенип, көгүш тарта баштайт.
Дарылоо
Дарылоону врач жүргүзөт. Теринин жараланган жерин суу менен жууга болбойт. Ириңдеген жараны кол менен сыгып жаруу туура эмес, анткени ириңдеги микроб кан тамырга өтүп, ал аркылуу башка органдарга тарашы мүмкүн. Жаранын тегерегин 2%түү салицил жана камфора спирти менен тазалоо керек. Жараланган жерин бриллиант жашылынын, метилен көгүнүн эритмеси менен сыйпап, бинттеп байлап коюу керек, ошондой эле йод, атыр менен тазаласа да болот.
Сикозду алдын алуу
Сикозду алдын алуу үчүн ириңдүү жара менен көп ооругандар сакал-мурутун электр сакал алгыч менен алганы дурус. Бетти дайыма таза кармап, туура күтө билүү керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Тубаулусу
Тубаулусу - 16-18-кк. энесайлык кыргыздардын мамлекеттик башкаруу системасындагы административдик-башкаруу бирдигинин аталышы. Улустун чектерине Энесайдын оң жээгинин дээрлиги, андан Саянга, Сыда дарыясына, Абакандын оң жак жээгиндеги талаа аймактары кирген. Улустун борбору Упса дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Бул аймакта кыргыздардын байкот, кол,үчтөр (үштөр), матур, койбал, ярин, бахтин, алый, бугус, алачам, бугач ж.б. уруулары байырлашкан. Улустагы кыргыздарга кенен созулуп жаткан кыштым аймактары жана андагы жашаган калк баш ийишкен, салык төлөп турушкан. Соңку иликтөөлөр Туба улусунун калкы жана тубалар Энесай кыргыздарынын этностук өзөгүн түзгөндүгүн далилдөөдө. Уруу аталыштары жана уруулук эн тамгалар бул илимий көз караштын тууралыгын бекемдейт. Улустун калкы мал чарбачылыгы, жогорку өнүккөн, котормо айдоого негизденген дыйканчылык, кол өнөрчүлүк, анын ичинен металл иштетүүчүлүк, соода-сатык менен кесиптенишкен. Ирригациялык (жасалма суу тосмолору, арыктары) курулуштар жана алардын техника-экономикалык сапаттары адистерди азыркы мезгилде да таңдандырат.
Дыңша
Дыңша — топоним,  эпостун варианттарында дуңша, дыңша, туңша, дуңшаң деген формаларда айтылып, негизинен эл жана жер (шаар, чөл.талаа маанисинде айтылат: "Беги качкан берен журт Бейпай Туңша деген журт" (Сагымбай Орозбаков, 4. 275), "Кытайлар Дыңша дээр экен, Кырк күнчүлүк чөл экен" ( Саякбай Каралаев, 1, 11). "Качып кетер жолуна, Дыңша талаа боюна, Он эки чоро жиберген" ( Саякбай Каралаев,  1. 210). Мында "дыңшаң" же "дуңшаң" термини менен Кытайдын Гансу провинциясында жашаган моңгол тилинде сүйлөгөн эл (дунсян) жана ошол эл жашаган реалдуу аймак аталат. Дагы бир учурда:
Чынмачынга, Бээжинге
Чын Каканга, Туңшага
Алоокенин Коңурбай
Улук болду мынчага ( Саякбай Каралаев, 1. 166),— деп айтылат.
Динден тышкары мамлекет
Динден тышкары мамлекет (англисче Secular state) – чиркөөнүн мамлекеттен бөлүнгөндүгүн, иш чөйрөсүнүн чектелгендигин билдире турган мамлекеттин конституциялык-укуктук мүнөздөмөсү. Мамлекеттин динден тышкары болуу мүнөздөмөсү диний азчылыктын укугун камсыз кылуу кызыкчылыгында алардын диний жамааттарына мамлекеттик бюджеттен материалдык жардам көрсөтүүгө жолтоо болбойт. КР Конституциясы Д. т. м. деп жарыялоо менен, кандай гана дин болбосун, аны мамлекеттик же милдеттүү дин катары жарыялоого тыюу салат.
Спортивная (метро бекети)
Спортивная — ар түрдүү шаарларда метро участкаларынын аты.
Чоң Жаргылчак
Чоң Жаргылчак - Тескей Ала-Тоонун түндүк капталынан башталган суу. Узундугу 25 км, алабынын аянты 137 км2. Ысык-Көлгө куят. Жылдык орточо чыгымы 2,32 м3/сек, эң көбү 25,3 м3/сек, азы 0,22 м3/сек. Май айында кирип, августта жогорку деңгээлине жетет; октябрда тартылат. Жалпы узундугу 53 км келген 24 куймасы бар. Өрөөдүн ичи кооз.
Арстандар
Арстандар (лат. Leo) — мышык сымалдуулар тукумундагы жырткыч ири айбандардын бир уруусу, булардын кыйла түрү жана түрчөлөрү бар: Бербери арстаны, Индистан арстаны, массай арстаны, Персия арстаны, Сенегал арстаны.
Сот медицинасы
(англ. forensic pathology, нем. Rechtsmedizin, фр. médecine légale) Сот медицинасы (англ. forensic pathology, нем. Rechtsmedizin, фр. médecine légale) — медицинанын сот-тергөө иштерин жүргүзүүдө пайда болгон медициналык жана биологиялык маселелерди камтыган тармагы.
Ал объектилердин сот-медициналык экспертиза методу менен изилдөө теориясы жана практикасын өз ичине камтыйт. Сот медицинасы сот адилет милдетин гана аткарбастан саламаттык сактоону өркүндөтүү, адам патологиясынын илимий маселелерин иштеп чыгууда да чоң роль ойнойт. Сот медицинасы криминалистика, кылмыш жана граждандык укуктун, медицинанын көп тармактары менен байланышкан көптөгөн суроолорду камтыйт.
Башкырлар
Башкырлар (башҡорттар, башкиры) - Россия Федерациясынын курамына кирген Башкортостан (Башкирия) республикасынын түпкү калкы. Өздөрүн «баш корттор» («баш карышкыр») деп аташат. Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктелүүсүндө батыш хунну тобунун кыпчак-булгар бутагында сүйлөшөт. Чыгыш жазуу булактарында башкорд, башгирд, баскарт, башкерд, башжард ж.б. аттар менен белгилүү болушкан. Башкырлардын тили теги жагынан татар тили менен жакын турат. Башкырлардын жалпы саны 2 млн. жакын. Баш- кырлар антропологиялык, диалектикалык айрым өзгөчөлүктөргө ээ. Диний ишеними - мусулман-суниттер. Жазуу маданияты кириллицага негизденген. Башкырлар этногенетикалык жана этномаданий байланыштар жагынан кыргыздарга жакын, тектеш эл. Уруу-урук, эл, жер-суу аталыштарында, эн тамгалардагы параллелдер, оозеки чыгармалардын маалыматтары кыргыз-башкыр этностук-маданий алакалары эрте орто кылымдарда эле жүргөндүгүн чагылдырат. «Кыргыз» этноними башкыр урууларынын курамынан жыш кездешет. Мындан сырткары, «кыргыз» урууларынын өкүлдөрү компакттуу түрдө турушары маалым. Башкыр этносунун калыптанышына жергиликтүү финн-угор, 7-10-кк. түрк тилдүү уруулар негизги орунга ээ. Башкыр уруулары азыркы жашап жат- кан жерлерине 9-10-кк. көчүп келип отурукташа башташкан. Бул аймакты мекендеген финн-угор тилдүү мадьяр (венгр) уруулары Паннонияга журт которууга аргасыз болушкан. 10-13-кк. огузпеченектер, волгалык булгарлар, кыпчак уруулары жуурулушат. Башкыр тилинин калыптануусунда кыпчак тили чечүүчү орунду ээлеген. Кувакан, буржан, юрматы ж.б. негизги диалектилерде сүйлөшөт. Башкырлар негизинен көчмөн, жарым көчмөн мал чарбачылыгы менен кесиптенишкен. Кол өнөрчүлүк жогорку деңгээлде өнүккөндүгүн маалыматтар тастыктайт. Калктын негизги бөлүгү 18-к. отурукташууга өтө баштаган.
Тереза апа
Тере́за апа (толук ысмы – Калькутталык Тереза апа, чыныгы ысмы — Агнес Гонджа Бояджиу, алб. Agnes Gonxha Bojaxhiu) — католикалык кечил, кедейлерге жана бейтаптарга кызмат кылган «Sisters of Missionaries of Love» аттуу аялдык монахтык конгрегациянын негиздөөчүсү. Тынчтык Нобел сыйлыгынын лауреаты. 1997 жылы АКШнын эң жогорку сыйлыгы – Конгресстин Алтын медалы ыйгарылган.
Өмүр-баяны
Агнес Гонджа Бояджиу 1910 жылы 26 августта македондук Скопье шаарында албандардын үй-бүлөсүндө туулган.
Он сегиз жашында ал «Ирландык Лоретодон сестралар» аттуу монахтык орденге кирген. 1931 жылы Агнес Гонджа Бояджиу чачын кыркып, монах болуп, Лизьеден Терезанын (ал өзүнүн кайрымдуулугу жана ырайымдуулугу менен белгилүү болчу) урматына жаңы Тереза ысмын алган.
Тез арадан кийин орден аны Калькуттага жөнөттү, ошол жерде ал 20 жыл боюу ыйык Мариянын айымдардын мектебинде сабак берчү. 1946 жылынын 10 сентябрында ал ордендин жетекчилигинен кедейлерге жана үйү-жайы жок адамдарга жардам бергенге уруксат алды. 1948 жылы болсо ал ушул жерде «Sisters of Missionaries of Love» аттуу монахтык коомдун конгрегацияны ачты. Бул уюм кишинин динине, улутуна карабастан кедейлерге жана катуу ооруп жаткан адамдарга мектептерди, ооруканаларды, убактылуу турак жайларды салчу.
Диссертация
Диссертация - (лат. dissertatio – талдоо, изилдөө) – окумуштуулук даражаны изденип алуу үчүн даярдалган жана изденүүчү тарабынан көпчүлүк алдында ачык корголгон илимий эмгек. Биздин республикада диссертациянын үч түрү кездешет :
Жаанбай
Жаанбай — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Валиханов, Чокан жазып алган эпизоддо Нурдун уулу Ж. Манастын кырк чоросунун бири катары айтылат ( Валиханов, Чокан жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 79-б.).
Диссертация
Магистрдик диссертациялар университеттерде мамлекеттик аттестациялык комиссиялардын жыйынында корголот. Диссертациялардын темалары, эреже катары, илимий мекемелердин, жогорку окуу жайларынын негизги илимий изилдөө иштеринин багыттары менен байланыштырылышы керек, алардын окумуштуу (илимий-техникалык) советтери тарабынан ар бир изденүүчү үчүн жана бир эле убакта илимий консультантын (докторлук диссертация) же илимий жетекчисин (кандидаттык диссертация) дайындоо менен бекитилет.
Илимдин докторунун окумуштуулук даражасын алууга жазылган диссертация илимий квалификациялуу, илимдин тийиштүү тармагынын адистиги боюнча изденүүчү тарабынан өз алдынча даярдалган, илимий изилдөөнүн негизинде аткарылган эмгек болуп эсептелет жана төмөнкү талаптардын бирине жооп бериши керек: Докторлук диссертация коргоого бир же эки адистик боюнча коюлушу мүмкүн. Изденүүчү тарабынан кандидаттык диссертациясын коргоого алып чыккандагы илимий жыйынтыктарды жана жоболорду докторлук диссертацияны коргогондо да алып чыгууга болбойт. Илимдин кандидатынын окумуштуулук даражасын изденүүгө даярдалган диссертация изденүүчү тарабынан өз алдынча даярдалган илимдин тийиштүү тармагынын адистиги боюнча же, эреже катары, илимдин докторунун жетекчилиги астында аткарылган квалификациялуу илимий эмгек болуп эсептелет жана төмөнкү талаптардын бирине жооп бериши керек: Конкреттүү билимдин тармагы үчүн олуттуу мааниси бар конкреттүү илимий маселени чечкен натыйжаларды алуу;
Маанилүү прикладдык милдетти чечүүнү камсыз кылуучу техникалык, экономикалык же технологияларды иштеп чыгууларды камтыган натыйжаларды алуу. Кандидаттык диссертация, эреже катары, бир адистик боюнча коргоого коюлушу мүмкүн.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Tieteellisten yliopistotutkintojen opinnäytetyöt
Сүлүктү глиеж кени
Сүлүктү глиеж кени Баткен облусунун Лейлек районунда, Түркстан кырка тоосунун түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен 1100  м бийиктикте. Бул жерде бири бирине жакын жайгашкан 3 участка (Коросон, Белалма, Ортотуз) бар. Кен 1930-ж. Сүлүктү күрөң көмүр кенинде геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлө баштагандан белгилүү. Кыргыз ССР геол. башкармасы чалгындоо жумуштарын жүргүзгөн (1956). Кен аймагында юра мезгилинде пайда болгон көмүрлүү чөкмө тоотек катмарлары жатат. Кен жер астында табигый өрттөнгөн көмүр менен байланышта болуп, конгломерат, гравелит, кумдук жана чопонун күйгөн катмарларынан турат. Глиеж катмарлары 200–300 мге чейинки терендикте кезигет: узундугу 4–6 км, туурасы 6–50 м, калыңдыгы 4,65–35 м. Глиежди портланд цементе жана бетонго аралаштыра турган кошунду катары пайдаланууга болот. Запасы С1 категориясы боюнча 2350 миң т, С2–2400 миң т, болжол ресурсу 26 млн т. Карьерден казып алууга мүмкүндүк бар.
Яков Бочкарев
Бочкарев Яков Васильевич (1928-жылы төрөлгөн Аламүдүн району, Аламүдүн айылы-2003)- инженер-гидротехник, техника илимдеринин доктору (1967), профессор (1969). Кыргызстан УИАнын корреспондент мүчөсү (1993). Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген ойлоп чыгаруучусу. Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты 1976).
Сыйлыктары
Эл Достугу “Ардак Белгиси” ордендери менен сыйланган.
Ефремов, Филипп Сергеевич
Ефремов, Филипп Сергеевич (1750-1811) – Борбордук Азия, Индия ж-а Иранга эрксизден саякат жасаган орус аскери (унтер офицер).
1774-ж. Оренбург губерниясында аскердик кызмат өтөп жүргөндө туткунга түшүп, кулдукка Бухарага сатылган.
Бухара эмиринин Самарканд м-н Хивага жасаган жортуулдарына катышкан, Иранда да болгон.
1786-ж. Петербургда өзүнүн “саякаты” ж-дө жазган баянында түштүк кыргыздар 18-к-дын акырында Кокон хандыгына баш ийбей, өз алдынча эл болгондугу, Ош м-н Кашкардын ортосунда көчмөн турмушта жашашкандыгы, өздөрүнүн бектери бар экендиги айтылат.
Пайдаланылган адабияттар:
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2
Төө чечмей
Төө чечмей - кыргыздардын байыркы оюну. Чоң аш-тойлордо тойдун же аштын ээси төөгө кымбат баалуу ичик-тон, чепкен жаап же баалуу буюм кечектер салынган куржун асып, тегерете отурган элдин так ортосунан бир жерди кары бою казып, чуңкурдун түбүнө казык кагышып, баягы төөнүн буйласын казыкка байлап коёт. Ал төөнүн жанына жабуусу бар атты да кошо байлайт. Оюндун тартиби боюнча төөнү чечип алууга кийими жок, дырдай жылаңач аял чыгууга тийиш. Ал төөнүн буйласын ородон эңкейип чечип алам деп аракеттенгенде, төөнүн жанындагы атты чечип алмакка келген жылаңач киши (көбүнчө таз) аны омуроолоп, чечтирбей тоскоолдук кылат. Болгон тоскоолдуктарга карабай, шамдагайлык менен төөнү чечип алса олжо ошонуку болот.
Жаныштар
Жаныштар -  чамустар, буйволдор (Bubalus) – көңдөй мүйүздүү сүт эмүүчүлөрдүн жакын уруулары. Көбүнчө 2 урууну (Азия жана Африка жаныштары) бириктирет. Дене узундугу 100–290 см, куйругу 15–90 см, бийиктиги 62–180 см, салмагы 150–1200 кг. Башы чоң, моюну кыска, буттары жоон ири жаныбар. Эркеги ургаачысынан чоң, мүйүзү да узунураак, жүнү кара күрөң же каралжын. Азия жаныштары Түштүк жана Түштүк Чыгыш Азияда жашайт. Көбүнчө калың токойлорду, саздуу жерлерди байырлайт, сууда жакшы сүзөт. Афика жаныштары Сахарадан түштүктү карай түрдүү ландшафтты (кургак саваннадан тропик токойлоруна чейин) мекендейт. Негизинен өсүмдүк жалбырагы, бутагы, мөмөлөрү, чөп, суу өсүмдүктөрү менен азыктанат. Жупташып же чоң топ түзүп (кээде 2000ге чейин) жүрүшөт. 25–30 жыл жашашат. Колго үйрөтүлгөн породалары бүт дүйнөгө таралган. Жаныштар оор жүк ташуу жана сүт алуу үчүн пайдаланылат. Азия жаныштарнын жапайы популяциясы азайып кеткен. Жаныштартын бардык түрү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
«Алтын тамыр» ААК
«Алтын тамыр» ААК - ачык акционердик коом (1993). Бишкек биофабрикасы катары 1960-ж. негизделген. СССРдин биологиялык өндүрүшүнүн 1% биопрепаратын (карын зили, бактериофаг, лерс, подинол ж.б.) чыгарган. Вирустук вакциналарды, анаэробдук биопрепараттарды ж. б. өндүрүүчү цехтери бар. Андан сырткары механикалык жыгаччылык устаканалары бар.
Деңиз арстандары
Деңиз арстандары — Антарктика аюубалыктарынын бир тобу, буларга төмөнкү уруулар жана түрлөр кирет: Калифорния деңиз арстандары (уруу) (лат. Zalophus), түштүк деңиз арстандары (уруу) (Otaria).
Бирдиктердин табигый системасы
Бирдиктердин табигый системасы - негизги бирдиктер үчүн физикалык универсалдык турактуу чоңдуктар алынып түзүлгөн бирдиктер системасы. М. Йланк сунуш кылган (1906) бирдиктердин бул системасында негизги бирдиктер үчүн гравитациялык турактуулук, вакуумдагы жарык ылдамдыгы, Больцман жана Планк турактуу сандары, Авогадро саны, электрондун заряды ж. б. алынган. Кадимки бирдиктер системасында негизги бирдиктердин өлчөмдөрү эркиң түрдө тандалып алынат да, ар кандай физикалык формулалардан коэффи-ңиенттердин маанилери аныкталат. Ал эми Бирдиктердин табигый системасында негизги бирдик үчүн универсалдык турактуу сан болуп эсептелген ушул коэффициент-тердин өздөрү7 алынып, алар аркылуу түрдүү физикалык чоңдуктардын бирдиктери аныкталат. Бирдиктердин бул системасы илим изилдөөдө колдонулат. Бирдиктердин табигый системасындагы туунду чоңдуктардын маанилери эң кичине же чоң сан болгондуктан, практикада колдонуу ыңгайсыз.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Диний уюм
Диний уюм – КРде КР жарандарынын, КР аймагында туруктуу жашаган башка адамдардын, биргелешип сыйынуу жана дин ишенимдерин таратуу максаттарында уюштурулган өз ыктыярдуу бирикмеси. Д. у. өз уставына (жоболоруна) ылайык түзүлгөн түзүмдөрүнө жараша иш алып барат. Д. у. диний топтор, диний коомдор жана алардын бирикмелери түрүндө түзүлүшү мүмкүн. КРде исламдык, христиандык жана башка Д. у-дар бар. Мамлекет эгер алар мыйзамдарга каршы келбесе Д. у-дун иштерине кийлигишпейт; айрым бир диндер же ишенимдерге башка диндерге караганда эч кандай артыкчылыктарды берүүгө жол бербейт; Д. у-дун ишмердиктерин жана атеизмди пропагандалоо боюнча иштерди каржылабайт.
Обжект (программалоо)
Обжект (object). 1) Термин обжектке багыталган программалоо тилдеринде колдонулат. Обжект деп көз каранды эмес програмдын модулу катары каралып берилиштерди (берилиш-мүчө) жана аларды иштетүүчү методдорду (функция–мүчө) камтыйт. Берилиш менен методдорду бирдикте көрсөткөн модулдун касиети инкапсулдоо (жашыруу) деген ат менен белгилүү. Обжектер башка обжектердин берилиштерин жана методдорун белгилүү эреже боюнча колдоно алат. Обжектер классы деп аталган топко бир типтүү обжектер биригишет. Класстар мурастоо механизмин колдогон класстар базалык жана туунду иерархын түзүшөт. 2) Кошумчалоо жана байланыштыруунун обжектке багытталган техноложилерде (OLE техноложиси) шилтемени кыстаруу (Paste Link), кошума кыстаруу (Paste Special) же обжекти кыстаруу (Embed Object) буйруктары менен башка документке которулган документ же документ бөлүгү.
Төбөй
Төбөй - сол канаттагы ири уруулардын бири. Академик Б.Ө. Орузбаева этнонимди «төө» маанисинде чечмелеп, сөз катары байыркы формасын (Tewaj) сактап калгандыгын белгилейт. Махмуд Кашгаринин «Сөздүгүндө» «tew», «tewaj» формасында берилип, «төө» дегенди аныктайт. Этнонимдин чыгыш теги Борбордук Азиядагы көпчүлүк көчмөн элдер ыйык жаныбар катары сыйынышкан төөгө байланыштуу келип чыккан десе болот. Бул уруунун өкүлдөрү Акталаа, Нарын, Кочкор, Ат-Башы, Сузак, Өзгөн, Талас аймактарында жашап келишет. Негизги уруктары: калдо, карабаш, мурат, чалай, кызыл тебетей ж.б.
Көп маселелүү приоритеттүү режим
Көп маселелүү приоритеттүү режим (Priority multitasking - Многозадачный приоритетный режим). Ал режимде иштетүү системи аткарыла турган процесстерди приоритеттерине жараша жайгаштырат жана ар бирин аткарууга борбордук процессордон тиешелүү убакыт бөлүштүрөт. Баскычтоп тактасынан киргизүү же чычканды кыймылдатуу процесстерге маалыматтарды принтерге чыгаруу сыяктуу процесстерине караганда жогорку приоритет берилет. БП аткарылышты күтүп турган процессти карап чыгып миллисекунддун ар бир үлүшүндө приоритети жогору болгон процессти тандап алат. Тандалган процессти БПда аткартуу үчүн иштетүү системи тарабынан бир же андан көп үлүш бекитилет, ал убакыт интервалы деп аталат. Процессор белгиленген ишти аткарууну аяктаганда же белгиленген убакыт интервалы бүткөндө, андан кийинки эң жогорку приоритеттүү процессти аткарат. Эгерде эки же андан көп процесс бирдей приоритетте болуп калса, анда БП мурдагы жолу аз иштеген процессти аткарат. Ошентип, ар бир процесс убакыттын тиешелүү интервалында аткарылат. Айрым көп маселелүү иштетүү системдери көп агымдуу режимди колдойт, ал айрым алынган програм ичинде көп маселелүү режим болуп саналат.
Кагаз хроматографиясы
Кагаз хроматографиясы, анализденүүчү аралашма компоненттеринин кагаз аркылуу тиешелүү эриткичтин агышы менен түрдүүчө ылдамдыкта жылышына негизделген. Бөлүштүрүү процесси аяктаганда хроматографиялык зоналар кагаздагы жайгашышын хроматограмма деп атайт. Анализденүүчү эритменин бир тамчысын атайын кагазга тамызат. Кагаз аркылуу эриткич капиллярдык жана гравитациялык күчтөрдүн таасири астында жылат. Экспериментти адатта герметикалык айнек идиште жүргүзөт. Бөлүштүрүү жана тунма К. х. активдүү кагаз кыймылсыз фазанын инерттүү алып жүрүүчүсүнүн милдетин аткарат, ал эми адсорбциялык жана ион алмашуу К. х. активдүү кыймылсыз фаза болуп саналат. Адатта кыймылсыз фазанын милдетин суу же туздар суудагы эритмеси, кыймылдуу фазанынын милдетин к-талар жана комплекс пайда кылуучу заттар орг. эриткичте (спирт, кетон, эфир ж.б.) эритмелери аткарат. Компоненттер кагаз аркылуу өтүү ылдамдыгы, алардын бөлүнүү коэффициентине жана кыймылдуу менен кыймылсыз фазалар көлөмдөрүнүн катышына көз каранды. Бөлүштүрүүчү К. х. асыл металлдар, сейрек жер металлдар, фенолдор, пептиддер, пестициддер, синтездик беттик активдүү заттарды бөлүүдө жана анализдөөдө колдонулат.
Савкияз (Татышлин району, Башкыртстан)
Савкияз — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Кальмияр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 251 киши. Почта индекси — 452837, ОКАТО коду — 80250830005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кичи Лехта
Кичи Лехта — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лехта дарыясынын сол жээгинен 146 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Утилитаризм
Утилитаризм (латын тилинен  "utilitas" – пайда) –  пайдалуулук көз карашы; адамдын аракети, ишмердүүлүгүнүн максаты, бардык нерседен материалдык пайда жыргалчылыгын алууга багытталуусу керек деген этикадагы багыт. Ал “адамдардын көпчүлүгү көбүрөөк бактылуу болгусу келет, ошону менен жалпы коомдук жыргалчылыктын орношун камсыз кылышат жана аны менен бирдикте өз жыргалчылыгы үчүн да кам көрөт” – деп эсептеген. Этика Утилитаризм багыты Стюртг Милль, Д. Бентам Зидаш ж. б. тарабынан улантылган. Бентам жана бир канча философтор пайданы - азап үстүндөгү жыргалчылыктын жана ырахаттануунун туу чокусу деп эсептеген. Бир канча философтор мисалы австралиялык Питер Сингер бакытты - адамдын эң бир каалоолорунун орундалышы (максималдуу канааттануу менен байланыштуу болбосо да) деп эсептейт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Кыргыз балдар адабияты
Кыргыз балдар адабияты — кыргыз адабиятынын бир бутагы. Кыргыз балдар адабиятынын жаралышы, кыргыз совет адабиятынын пайда болушу жана өнүгүш тарыхы менен тыгыз байланыштуу. Жалпы профессионал адабият сыяктуу эле Кыргыз балдар адабиятынын да өсүп чыккан табигый булактарынын бири – фольклор. Оозеки адабиятта балдарды адамгерчиликтүү сапаттарга, патриоттук сезимге үндөгөн жаш муунга таалим-тарбия берүүчү элдик чыгармалар ар кыл темадагы жомоктор («Асан жана Үсөн», «Акылдуу бала», «Элчи бала», «Күч бирдикте» жана башка), бешик ырлары, оюн ырлары, санат, насыят чыгармалар, табышмактар, жаңылмачтар көп жаралган. Кыргыз балдар адабиятынын түзүлүшүндө жана өнүгүшүндө ырчылар поэзиясынын классиктеринин (Токтогул Сатылганов, Тоголок Молдо, Барпы Алыкулов) балдарга арналган чыгармаларынын мааниси чоң. Басма бетинде биринчи К. Баялиновдун «Чабалекей менен жылан», «Түлкү менен суур» (1927), «Жетилген жетим» (1928), «Мурат» (1929) аңгемелери жарыяланган. 20-30-жылдары А. Токомбаевдин «Жетим» (1927), «Эшим жетим» (1928) поэмалары, С. Сасыкбаевдин «Кичинекей жумушчу» (1932), «Чабандын баласы жана көк музоо» (1935), К. Маликовдун «Сарала козу», «Бактылуу кыз» (1936), «Сулайманов Керимбек» (1937), К. Жантөшевдин «Мендирман» (1938), Ж. Бөкөнбаевдин «Балдар үчүн ырлар» (1939), Т. Үмөталиевдин «Күч бирдикте» (1939), Н. Байтемировдун «Жомоктор» (1939), К. Эсенкожоевдин «Шарше», «Саякатчы бала» (1937), «Родинанын уулу», «Үчүнчү шар», «Канаттуулардын сыры» (1939) жана башка чыгармалар жаралган. Булар кыргыз жазма адтындагы К. б. а-нын туңгуч көркөм туундулары эле. К. Баялиновдун «Ал эми жетим эмес», Т. Сыдыкбековдун «Кичинекей патриоттор», «Сагынбадымбы», С. Сасыкбаевдин «Партизандын уулу» аңгемелери, А. Токомбаевдин «Бүркүт менен үкү», Ж. Бөкөнбаевдин «Сагызган сактыгынан өлбөй, суктугунан өлөт», «Чептен эрдин күчү бек», А. Токтомушевдин «Бала» аттуу поэмалары, тамсилдери — 1940-жылдардагы Кыргыз балдар адабиятынын андан аркы сапаттык өнүгүшүн далилдеген баалуу чыгармалар. К. башкача айтканда айрыкча согуштан кийинки мезгилдерде тез темп менен өнүгүп, А. Токомбаевдин «Биздин китеп» (1949), А. Осмоновдун «Балдар үчүн» (1947), Т. Үмөталиевдин «Тартуу» (1948), «Кичинекейлерге ыр» (1956), К. Маликовдун «Жеткинчектер» (1954), А. Токтомушевдин «Жаштын тилеги» (1948), «Жакып уулу» (1957), Р. Шүкүрбековдун «Эки бөжөк» (1958) деген китептери басмадан чыккан. Бул чыгармаларга сезимталдык менен терең мазмун, образдарды реалисттик ачуунун жаңыча ыкмалары мүнөздүү. К. Жантөшевдин «Тилек» повести (1949), Т. Сыдыкбековдун «Тоо балдары» (1953) романы Кыргыз балдар адабиятынын өнүгүшүндөгү жаңы баскычты белгилеген. К. башкача айтканда азыркы учурда көркөм деңгээли жогору, тарбиялык мааниси терең, тематикасы ар кыл чыгармалар менен толукталууда. Ч. Айтматов, М. Жангазиев, Ш. Бейшеналиев, И. Исаков, А. Кыдыров, Т. Кожомбердиев, А. Айтбаева, Ж. Садыков, Б. Сарногоев, С. Жусуев, Т. Самудинов, Б. Асаналиев жана башка акын-жазуучулар «балдар дүйнөсүн» чебер талдаган кызыктуу чыгармалары менен балдарга белгилүү болду, кыскасы Балдар адабияты, Кыргыз балдар фольклору.
Диплом
Диплом (гр. diploma  – экиге бүктөлгөн документ) – документ: а) жогорку же атайын окуу жайын бүткөндүгү жана тийиштүү адистик берилгендиги, ошондой эле илимий даража берилгендиги; б) кишинин же мекеменин (м.; конкурстун лауреатынын Д-у), болбосо кандайдыр бир укуктун ыйгарылганы тууралуу документ.
Макс Шелер
Шелер, Макс (Max Scheler; Баш Оона айынын 22-күнүдө 1874 Мюнхен, Бавария падышачылыгы, Германия империясы – Бугу айынын19-күнүдө 1928 Франкфурт-на-Майна, Германия империясы) – немис философу жана социологу.