cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Онанизм
Алдын алуу
Жыныстык жетилүү мезгилинде онанизмден кийин бала өзүнүн эрки жоктугуна капа болуп, көңүлү чөгөт, муңайыңкы, түнт боло баштайт. Онанизмге көбүнчө пайдалуу иш жасабаган, бош убактысы көп, кароосуз балдар чалдыгат. Балдардын мындай жаман адатын таштатууга, алдын алууга болот. Аларга билгичтик менен талыкпай мамиле жасап аңгемелешип, жекече мамиле түзө билип, кеңешип, алгач физикалык жана гигиеналык туура тарбия берүү зарыл. Бул учурда баланы же өспүрүмдү жемелөө, коркутуу, уруп-согуу натыйжасыз же зыян болорун эстен чыгарбоо керек. Онанизмди алдын алууда баланын колун жууркандын үстүнө чыгарып жатуусуна, ойгонгондон кийин төшөккө көпкө жаткырбай, кийимине (тар болбосун) көз салып, күнүгө ич кийимин алмаштыруу маанилүү. Бала дайыма кыймылда болуп, организмин чыңдоого жана спорт менен машыгуусуна шарт түзүү керек. Балдардын мите ооруларын (Гельминттер) өз убагында дарылоо да маанилүү. Өспүрүмдөрдү шыгына жараша кызыктуу иштерге тартуу аны онанизмден алаксытат. Балдарга ачуу, өткүр тамак, кызыл чай жана коюу кофе бергенге болбойт. Онанизм байкалган балдарга сексуалдык сезимин козгоочу кинолорду көрүүгө, китепти окууга уруксат берилбейт. Жыныстык жетилүү мезгилинде кыздарга өзгөчө көңүл буруу жана гигиеналык жактан туура тарбия берүү маанилүү. Алардын кийимдери тар болбой, ыңгайлуу болушу зарыл. Чоңдордун камкор мамилеси, жардамы балдар менен өспүрүмдөрдү жаман адаттардан четтетет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Няр-Чибиль-Кы дарыясы
Няр-Чибиль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын оң жээгинен 312 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Долон циркон жана сапфир кени
Долон циркон жана сапфир кени Нарын районунда, Нарын шаарынан 30 км түндүктө, деңиз деңгээлинен 2500–3000 м бийиктикте. 1989-ж. табылган. Циркондун чачындысы Оттук, Байдулу жана Туюк сууларынын тектирлеринде табылган. Өлчөмү 3x3x3 ммден жогору болгон циркондун бүртүктөрү кондициялык деп эсептелет. Циркон түссүз, алтын жашыл өңдө. Циркондун өлчөмү 1,92 карат/м3. Кондициялык циркондун чыгышы анын жалпы массасынан 10-15% түзөт. Корунд майда (2x1 ммге чейин) сыныктар түрүндө кездешет. Салмагы 0,45 карат, өлчөмү 4x4x3 мм болгон каралжын-көк түстөгү сапфирдин кесеги табылган. Циркондун болжол ресурсу 125249,6 каратты түзөт.
Сапат
Сапат(Философия) – объектти объект кылган жана анын ички маңызын чагылдырган философиялык түшүнүк.
Аристотелдин «Категориялар» жазган «Топика» деп аталган чыгармаларында келтирилген он предикаменттердин бири.
Аристотель сапатты төмөнкүдөй төр мааниде аныктаган:
Фома Аквинат сапатты жашоонун, болуунун же аракеттин модусу жана субстанциянын ченеми же түзүлүшү деп атаган. Сапат объекттин жалпы касиеттеринин жыйындысын чагылдырат. Касиет объекттин маңызынын айрым гана көрүнүшү болуп саналат. Мисалы: сары түс, темир балка менен согууга элпектик, чоюлчаактык ж. б. алтындын айрым белгилери анын касиетин чагылдырат. Бул касиеттердин жыйындысы анын сапатын түзөт. Демек, сапат нерселердин өтө маанилүү жана зарыл касиеттеринин жыйындысы болуп эсептелет.
Кара тешик
Кара тешик (black hole) – космостук зор нерселердин чексиз гравитациялык кысылуусунан (гравитациялык коллапс) пайда болгон космос объектиси. Зор жылдыздар эволюциясынын акыркы стадиясында, анын массасы жана бара-бара тартылуу күчү жогорулап, гравитациялык коллапска дуушар болот, б. а. анын кысылуусуна эч бир турукташтыруучу күчтөр каршы тура албайт. Ал учурда нерсенин тыгыздыгы чексизге, ал эми объектинин радиусу нөлгө умтулат. Эйнштейндин салыштырмалуулук теориясына ылайык Кара тешиктин борборунда мейкиндик менен убакыттын сингулярдуулугу (чексиздиги, өзгөчөлүгү) орун алат. Кысылуудан жылдыздын бетиндеги гравитациялык талаа чоңоёт, бөлүкчөлөрдүн бөлүнүп чыгышы жана нурлануу кыйындайт. Бара-бара андай жылдыздар бир жактуу мембранага, башкача айтканда нурланууну жана бөлүкчөнү ичин көздөй гана тартып, сыртка эч нерсе чыгарбоочу кара тешикке айланат. Аны мейкиндик менен убакыттын касиеттеринин чукул өзгөрүшүнөн байкоого болот жана ал Шварцшильд радиусу деп аталат. К. Шварцшильд 1916-жылы Эйнштейн теңдемесинин айланбаган кара тешик үчүн так чыгарылышын тапкан жана анын ысмында аталып калган. 1963-жылы жаңы зеландиялык физик Рой Керр айлануучу кара тешик үчүн Шварцшильд радиусун аныктаган, мисалы, 3 Күн массасындай кара тешик үчүн ал радиус болгону 9 км. Биздин галлактикада көптөгөн кара тешик бар. Зор кара тешиктер галлактиканын борборунда жайгашкан. Ал эми өлчөмү атомдукундай кара тешиктер Аалам эволюциясынын алгачкы фазасында, жогорку тыгыздыктагы абалда эле пайда болгон деп божомолдонот. Кара тешикке жакын келген космос нерселери, өлчөмүнө карабай талкаланып жок болот.
Белеков, Абдылда
1943-жылы Темировкадагы Токтогул атындагы орто мектепти аяктагандан кийин Нарындагы кыска мөөнөттүү мугалимдер курсунун география факультетин аяктап, Ат-Башыдагы Талды-Суу орто мектебинде мугалим, Терек-Суу орто мектебинде окуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштейт. 1944–1945-жж. Нарын боюндагы Шоро жети жылдык мектебинде директор,
1945–1948-жж. облустук «Ысык-Көл правдасы» гезитинде атайын кабарчы болуп иштеген. «Шайлайбыз» деген биринчи ыры 1946-жылы гезитке басылган. 1948–1952-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинде окуп, филология факультетин аяктайт. 1952–1953-окуу жылында Ысык-Көлдөгү Күрмөнтү орто мектебинде тил, адабият сабактарынан мугалим болот. 1953–1957-жж. Кыргызстан окуу педагогикалык басмасында редактор, Кыргызстан Жазуучулар союзунда адабий консультант болуп кызмат аткарат. 1957–1959-жж. Москвадагы эки жылдык Жогорку адабият курсунда окуйт. «Чалкан», «Ала-Тоо» журналдарында, «Кыргызстан маданияты» жумалыгында адабий кызматкер болуп иштейт.
А.Белековдун биринчи ырлар жыйнагы «Айкын жол» деген ат менен 1954-жылы жарык көрүп, аталган чыгармасы орус тилинде басылып чыккан. Орус жазуучуларынын, М.Ю.Лермонтовдун, Р.Гамзатовдун, С.Маршактын чыгармаларын кыргыз тилине которгон.
А.Белеков 1947-жылдан СССР Жазуучулар союзуна мүчө.
Кыргыз тилинде
Айкын жол: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1954. – 86 б.
Тянь-Шандын жүрөгү: Ырлар жана поэмалар. Ф.: Кыргызмамбас, 1955. – 92 б.
Кожомкул: Поэма жана ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1957. – 106 б.
Чолпонбай. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 75 б.
Учкуч койчу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1961. – 148 б.
Ак козу. Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1964. – 16 б.
Бытбылдык. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1964. – 15 б.
Миллион жүрөк: Ырлар жана поэмалар. Ф.: Кыргызстан, 1964. – 70 б.
Эки жүрөк: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 71 б.
Ак буудай: Ырлар, поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 132 б.
Ак куу: Поэма жана ырлар. . – Ф.: Мектеп, 1970. – 103 б.
Алгачкы илимий мекемелер
Республикадаги илимий маалымат берүүчү алгачкы мекеме - Архив бюросу. 1926-ж. түзүлгөн. 1936-ж. ал Кыргыз ССРинин Борбордук мамлекеттик архиви деп аталган.
Белеков, Абдылда
Кыргыз тилинде
Чабан Ташбай: Поэма. – Ф.: Мектеп, 1974. – 80 б.
Кожомкул. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 200 б.
Кожомкул: Дастан. . – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 176 б.
Бүркүт шаңшыйт: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 204 б.
Өчпөс от: Ырлар жана балладалар. – Ф.: Мектеп, 1982. – 68 б.
Кыргыз прометейи: Поэма. – Б. 2004. – 70 б.
Орус тилинде
Ясный путь: Стихи и поэмы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 119 б.
Котормолору
Лермонтов М.Ю. Бородино. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1956. – 16 б.
Гамзатов Р. Бийик жылдыздар. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 252 б.
Маршак С.Я. Белгисиз жоокер жөнүндө аңгеме. – Ф.: Мектеп, 1981. – 16 б.
Тейлоризм
Тейлоризм – Америкалык инженер Ф. У. Тейлордун (1856–1915) ысмынан аталган. 19–20-кылымдын чегинде АКШда пайда болгон эмгекти уюштуруу жана өндүрүштү башкаруу системасы. Илим менен техниканын жетишкендиктерин пайдаланып, жумушчуларды иштетүүнү күчөтүү аркылуу жогорку денгээлде кошумча нарк алуу максатын көздөйт. Тейлоризм эмгек процесстерин изилдөө, жумушту так жана тез аткаруу, ошондой эле жабдуунун иштөө тартибин белгилөө, жумушчуларды тандоо жана атайын даярдоо маселелерин карайт. Тейлор карылуу, шамдагай, чебер хронометраждап-(Эмгек процеси канчага созуларын секундомердин жардамы менен ченеп алуу) аныкталган иш ченемин бардык жумушчулар аткарууга милдеттүү деп, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жана, синтенсивдүүлүгүн жогорулатууну көздөгөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Элвуд-Магнолия (Нү-Жерси)
Элвуд-Магнолия (Нү-Жерси) (Elwood-Magnolia) — Нү-Жерси штатынын Атлантик округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1392 киши. Болжолдуу аянты - 8.4 км². FIPS коду — 34-21435.
Жаңы Калкаш (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Жаңы Калкаш — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Эски калкашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 247 киши. Почта индекси — 453171, ОКАТО коду — 80248840006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аскер бөлүгү
Аскер бөлүгү - куралдуу күчтөрдүн бардык аскер түрлөрүндөгү өз алдынча күжүрмөн, администртивдик чарбалык бирдик (полк, 1-, 2- ж-а 3-рангадагы кеме, батальон, дивизион, эскадрилья, рота). Аскер бөлүгү өзүнүн башкаруу органынан, күжүрмөн, атайын жана тылдык бөлүкчөлөрдөн турат. Анын туруктуу аты (мисалы, 3-танкалык полк) же шарттуу аталышы (мисалы, 5555 аскер бөлүгү), номери, туусу болот. Тынчтык күндөрүндө аскердик бөлүк - жеке курамындагыларга күжүрмөн тапшырмаларды берүүгө, теориялык окууларды өткөрүүгө ылайыкталган тактикалык жана өз алдынча уюмдашкан аскерлердин бир тобу.
2017 Кышкы Универсиада
2017 кышкы Универсиада (Қысқы Универсиада 2017) — 28-чи кышкы Универсиада, 2017 жылдын 29-январынан - 8-фвралына чейин,Казакстандын Алмата шаарында өтөт.
Универсиада жарыштары спорттун 12 түрү боюнча өтөт.
Ыраатамасы
Төмөндө Универсиададагы мелдештердин графиги көргөзүлгөн.ref>Мелдештердин графиги
Катышуучу өлкөлөр
2017-жылдагы кышкы Универсиада мелдешине 54 өлкөдөн 1613 спортчу катышат.
2-ноябрь
2-ноябрь — жылдын 306-чү күнү (толук жылда 307-чи күн), Григорий календары боюнча жылдын аягына чейин 59 күн бар.
Деңизтайлар
Деңизтайлар (лат. Hippocampus) - ат баштанган балыктардын бир уруусу, булардын бир нече түрү бар: сепкилдүү деңизтай, кадимки деңизтай, Кара-Деңиз деңизтайы (Н. guttulatus microstephanus), салбырак деңизтай (Phyllopteryx eques).
Кыргызстандын шаарлары
Бул Кыргыз Республикасынын 32 расмий шаарларынын тизмеси. Мындан тышкары, Кыргыз Республикасында 9 шаарча бар.
Дагы караңыз
Кыргызстандын административдик-аймактык түзүлүшү
Чүй (Кемин району)
Чүй (Чүй) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Кемин районундагы айыл. Кара-Булак айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 19 киши.
Авраам Линкольн
Линкольн Авраам (12. 2. 1809, Кентукки штаты, Ходженвилл – 15. 4. 1865, Вашингтон) – Американын мамлекеттик ишмери, АКШнын 16-президенти (1861–65). Кулчулукка каршы чыккан республикалык партияны уюштуруучулардын бири (1854). Линкольн Миссисипи дарыясында сал агызуучу, жер ченегич, почта кызматкери болуп иштеп, 1834-жылдан коомдук иштерге катыша баштаган. 1834– 41-ж. Иллинойс мыйзам чыгаруу чогулушунун, 1847–49-ж. АКШ конгрессинин өкүлдөр палатасынын мүчөсү. 1836-ж. адвокаттык укукка ээ болгон. Линкольн карапайым элдин (анын ичинде негрлерге азаттык берүү) жана аялдардын укуктары (шайлоого катышууга жана башка) үчүн күрөшкөн. АКШнын түштүк аймагы кулчулук системасын колдосо, түндүгү негрлердин эркиндигин жактаган. 1854-ж. АКШнын Республикалык партиясын уюштурууга активдүү катышып, шайлоодо Ж. Ч. Фримонттун кандидатурасын жактаган. 1860-ж. Л. АКШнын президенттигине шайланган. Өлкөдөгү жарандык согуштун (1861–65) убагында Линкольндун демилгеси менен 1863-ж. 1-январда кулчулук жоюлган. 1863-жылдагы козголоңго катышкан жерсиз негр-кулдарга азаттык берилген (1863), армия реакциячыл көз караштардан тазаланган. Бул жарандык согушта Түндүктүн жеңишине шарт түзгөн. Линкольндун тышкы саясаты башка өлкөлөрдү (Англия, Франция жана башка) АКШнын ички иштерине кийлигиштирбөөгө, достук мамиле түзүүгө багытталган. Линкольн 1864-ж. экинчи мөөнөткө президент болуп шайланган. АКШнын түштүк аймагын реконструкциялоо планын иштеп чыккан. 1865-ж. 9-апрелде Түштүк аймагы багынгандан кийин плантаторлор жана Нью-Йорк банкирлери жалдаган актёр Ж. У. Бутс тарабынан оор жарадар болгон. Вашингтондо (1922) жана Лондондо (1876) Линкольнго арналган мемориалдык эстелик тургузулган.
Людвиг ван Бетховен
Бетховен 12 жашынан музыка жаза баштаган. Венага келген соң (1792) тез эле пианист-төкмө катары даңкы чыгат. Венадагы алгачкы он жылдын ичинде Биринчи жана Экинчи симфонияны, 6 квартет, фортепьяно үчүн соната ж. б. чыгармаларды жаратат. 1804-ж. Үчүнчү («Баатырдык»), Төртүнчү (1806), дүйнөгө атагы кеткен Бешинчи жана Алтынчы симфонияларды (1808), фортепьяно үчүн айтылуу № 21 («Аврора») жана № 23 («Аппасионата») сонаталарды, «Фиделио» операсын, Гётенин «Эгмонт» трагедиясына музыка (1810), Жетинчи жана Сегизинчи симфонияны жазган. Кийинки мезгилде жазган чыгармаларынын шедеври Тогузунчу симфониясы 1824-ж. 7-майда 1-жолу аткарылган. Бетховендин чыгармалары ушул кезге чейин дүйнөлүк музыканын өсүшүнө зор таасир тийгизип келе жатат.
Баяр
Баяр — топоним. Кыргыздар калмак кандыктарынан Ала-Тоону бошотконунда:
Табам деп бурут жайыңды
Балдар асыранды үйү
Балдар асыранды үйү- – ата-энеси жок, үйдөн качып жүргөн балдар үчүн убактылуу баш калкалоочу жай.
Кароосуз калган балдар үчүн биринчи асыранды үйдү швейцариялык педагог Песталлоцци түзгөн.
Биздин өлкөдө «Ак жол» балдар асыранды үйү, Бишкек шаарында (2000) уюштурулган. Мында мектепке чейинки жана мектеп курагындагы балдар убактылуу жашап, билим-тарбия алышат.
Баяр
Баят Чолок-Кайыңды
Баят өтүп шолорду (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 663-б.),— деп Шүмшүң аяр уйгур менен кыргыздардан Кулутканы куткаруу үчүн келатканда Б. аркылуу өткөндүгү айтылат.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Каратоко суусу, Чаткал району
Каратоко суусу, Чаткал району – Чаткал районунун аймагы аркылуу аккан суу, Чаткал суусунун оң куймасы. Узундугу 24 км, алабынын аянты 150 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 3300 м. Чаткал кырка тоосунун түндүк-батыш капталындагы мөңгүдөн башталып, кууш капчыгай аркылуу агып, Каратоко көлүнө куят, андан Чаткал өрөөнүнө агып чыгат. Куймалары: Ишенкул, Чарык-Салды, Көк-Тумшук, Өгүз-Жайлоо ж. б. Алабында мөңгү бар. Жылдык орточо чыгымы 2,60 м2/сек, эң көбү июнь–июль, эң азы февраль–мартта байкалат. Өрөөнү кооз; карагай, бадал токою ээлейт.
Стоицизм
Стоицизм б. з. ч. 300-ж. Байыркы Грецияда, Афинада биринчилерден жайгашкан Китиондук Зенон негиздеген. Философиялык мектеп аты ал орун алган жердин атынан — Стоа Пойкиле (грекчеси στοά ποικίλη "кооздолгон портик") деген сөздөн алынган. Портик (лат. porticus) — жабык галерея дегенди түшүндүрөт. Илимий адабиятта стоицизмдин баскычтарын айырмалоо кабыл алынган. Байыркы Стоа (б. з. ч. 3–2-к..) Китиондук Зенон, Клеанф, Хриапп жана анын окуучулары; Орто Стоа (б. з. ч. 2–1-к.) Панеций Посидоний жана кеч Стоа (рим стоя) – Сенека, Мусоний, Руф, Эпиктет, Герокл, Стоик Марк Аврелий) ж. б. болгон.
Стоикалык философия
Китиондук Зенон узак жашап өткөн. Кээ бир маалыматтар боюнча ал тамак-аштан баш тартып, ачкадан өлгөн. Көптөгөн чыгармаларды жазган, бирок алардын көпчүлүгүнөн үзүндүлөр же аттары гана калган. Ошондой эле стоицизмдин башка өкүлдөрүнүн чыгармаларынан да: мектепти ортодоксалдык духта катуу башкарып, жүз жылга жакын жашап, өзүн өзү өлтүргөн (атайылап тамактан баш тартып, ачка болуу менен) Клеанфанын (234—142); (281/277— 208/205-жылдары ченде) жашап, уламышка караганда өтө ачыган вино ичкенденби, же боору эзилгенче күлгөндөнбү, өз ажалынан өлгөн Хрисипптин чыгармаларынан да аз калган.
Стоикалык философиянын үч бөлүгү
Диоген Лаэртский стоикалык философиянын көз караштарын бүтүнү менен жана бардык стоиктерди бирге алып баяндайт.
Логиканын маселелерин иштеп чыгуу аристотелдик логиканын таасири тарап жаткан мезгилге туура келген. Өзүнүн логикасында Зенон баарынан мурда ой-пикирди билдире турган форма катарында тилге, сөзгө кайрылат. Логика аңгемелешүү баш ийе турган эрежелерди иштеп чыгуучу риторикага жана байланыштырып ырааттуу баяндоо эрежелерин иштеп чыгуучу диалектикага бөлүнөт. Диалектика өз учурунда «белгилене» тургандарды иликтей турган логикага жана сөздөрдү же «белгилөөчүлөрдү» иликтей турган грамматикага бөлүнүп кетет.
Кудай тууралуу
Кудайды алар жаратылыш менен куюлушуп турган, материя менен аралашып турган нерсе катарында пантеисттик көз карашта түшүнгөн. Ошол эле убакта Кудай түбөлүктүү, ал дүйнө өлүп бүткөндө да жашоосун уланта берет. Стоиктер үчүн Кудай дүйнөлүк акыл-эс, дүйнөлүк рух, пневма. Бул пневма аба менен оттун физикалык аралашмасынан турат. Отко өзгөчө маани беришкен жана пневмада от канчалык көп болсо ал ошончолук көбүрөөк рухка ээ. Пневма — космостун логосу, анда (логосто) бардык нерселердин уругу камтылып турат. Кудай өзүнчө бир «сперматикалык логос». Ал — өзүнө таандык болгон активдүү негиз тарабындагы космос. Плотин стоиктер үчүн «Кудайдын өзү белгилүү бир абалда болгон материянын эле өзү» деп жазган.
Жан тууралуу
Жан стоиктер үчүн өзүнүн бөлүктөрүнө ээ болгон, «жылуу жана оттуу пневма» катарында элестетилген. Стоиктер жандын бардыгы болуп 8 бөлүгү бар экенин санап чыгышкан, буга башкы активдүү бөлүк, беш сезим, сөз жөндөмү, сперматикалык негиз кирет. Жандын башкы активдүү бөлүгү кабылдоо, макулдук, каалоо, акыл-эс жөндөмдүүлүгүнөн көрүнөт. Диоген Лаэртский мындай деп жазат: стоиктер «жан — бул биздеги тубаса дем, ошондуктан ал тело да болуп эсептелет жана өлгөндөн кийин жашап кала берет; бирок да ал бузулууга дуушар болот, бөлүкчөлөрү жандуу нерселердин жаны болгон бир бүтүндүк гана бузулбайт (VII, 156). Ошентип, стоиктердин жан жөнүндөгү теориясы өзүнүн негизденген жоболору боюнча акыры келип жандын өлбөстүгүн моюнга алат, бул учурда жан «бүтүндүн жаны», башкача айткандаКудайдын жаны катарында чыгат. Стоиктердин теологиясында да карама-каршылык бар, анткени, бир жагынан, материя Кудай менен аралашып турат деп тааныса, экинчи жагынан, дүйнө дүйнөлүк өрттө өрттөнүп жок болгондон кийин Кудай жашоосун уланта берет дешет. Стоиктердин оюна ылайык, Кудай жашап турат жана алар Анын жашап турганын логикалык аргументтер аркылуу далилдешет.
Стоицизмдин негизги милдети
Стоицизм философиянын негизги милдети бытиенин, натурфилософиянын, космологиянын проблемаларын же тааным жөнүндөгү окууну изилдөө эмес, этикалык проблемаларды изилдөө болуп калган учурда пайда болгон. Этиканын башкы милдети эң башкы жыргалчылык эмнеде турат? деген маселени изилдөө болгон. Бул суроого стоицизм көптөгөн башка антик ойчулдарындай эле: бактылуу болууда деп жооп берет. Бакытты Зенон жаратылыш менен макулдукта жашоо деп түшүнгөн, бул болсо жакшылык максаттардын урматы үчүн жашоо дегенди билдирген. Ал эми жакшылык дегенибиз — акыл-эстүүлүк менен иштелген нерселер. Жамандык болсо — жакшылыкка карама-каршы нерсе, кемчилик. Жакшылык менен кемчиликтен башкалардын баары орто заар (адиафора) нерселерге таандык. Жакшылык жана жамандыкты адам өз ыктыяры менен тандап алат. Ошол эле убакта стоиктер жаратылышта бардык нерсе ырааттуу зарылдыкка баш ийип, дүйнөнү тагдыр башкарып турат деп эсептешкен. Мына ушундан улам эркиндик дегенибиз, темирдей бекем зарылдык үстөмдүк кылып турган соң жакшылык менен жамандыктын ортосунда тандоо дегенибиз кандайча мүмкүн болот? деген суроо келип чыккан. Стоицизмдин көз карашы боюнча адам өз тагдырына эрдик жана туруктуулук менен баш ийүүгө тийиш, анткени тагдырга каршы туруу маанисиз иш. Адам өзүнүн колу жетпес нерсеге умтулбаш керек. Ошондуктан стоиктин идеалы тагдырга баш ийип, тынч (атараксия) отуруу же башка түшкөн балаага чыдоо (анатея). Стоик акылманынын бактысы «анын эч кандай бакытты каалабагандыгында».
Жакшылыктардын бөлүнүшү
Бардык жыргалды стоиктер төрт жакшылыкка бөлөт, алар: акыл-эстүүлук, аша кетпөөчүлүк, адилеттүүлүк, эрдик. Жамандык болсо — жакшылыкка карама-каршы турган кемчиликтер: акылсыздык, аша кетүүчүлүк, адилетсиздик, коркоктук. Жакшылыктар менен жамандыктардын аралыгында бардык бизге көз каранды болбогон нерселер, башкача айткандабизге кайдыгер нерселер, атап айтканда жашоо жана өлүм, даңк жана даңксыздык, эмгек жана ыракаттануу, байлык жана кедейлик, оору жана ден соолук турат.
Жакшылык менен жамандыктын ортосунда, стоиктердин пикири боюнча, орто аралык абал жок. Бардык адамдар жакшы же жаман. Стоиктер бардык адамдарды акылдууларга жана акылсыздарга бөлөт: Акылдуу бардык жакшылыктарга ээ, ал бактылуу жана эркин, акылсыз болсо кемчилиги көп, аянычтуу жан. Жакшылык менен жамандыктын, акылдуу менен акылсыздын ортосунда орто аралык абалда болгон нерсенин жоктугун айтышса да, стоиктер өркүндөө деген түшүнүктү киргизишет. Бирок өркүндөп жаткан адамдар да, стоиктердин пикири боюнча, чыныгы акылдуу менен салыштырганда баары бир акылсыз жана аянычтуу.
Кумарлык теория
Стоицизм үчүн кумарсыздык (атараксия) ыракатка алып баруучу жол болгон, ошондуктан алар кумарлык теориясын биринчи болуп иштеп чыгышкан. Алар үчүн кумарлык оң жана тетири кумарлык болуп экиге бөлүнгөн. Оң кумарлыктар — бул кубаныч, сактык, эрк. Терс кумарлыктар — кайгы, коркунуч, суктануу, ырахаттануу. Стоиктер ашкере гедонисттердин (киренаиктердин) да, ошондой эле орто заар гедонисттердин (эпикурейчилердин) да позициясын жактаган эмес. Ошондуктан алар адам ырахаттанууга эмес, өзүн өзү сактоого умтулат жана бул жаратылыш менен толук макулдукта жашаганда гана мүмкүн деп эсептешкен.
Эркиндик түшүнүгү
Бардык жогоруда айтылгандардан стоиктердин эркиндик дегенди кандайча түшүнө тургандыгы көрүнүп турат. Стоиктер эркиндик таанылып-билинген зарылдык деген идеянын (бул идея андан ары бир кыйла өнүгүүгө ээ болгон) негизин даярдагандар болуп саналат. Ушундан улам стоиктер пассивдүүлүктү үгүттөшкөн, мында адам өзүнүн айланасында болуп жаткан баардык нерселерге кайыл.
Бирок стоиктер өздөрүнүн автаркиясына (дүйнөдөн аша кечүүчүлүк) карабастан социалдык баалуулуктарды танган эмес. Алар үй-бүлө, мамлекет жана башкаларсоциалдык институттардын адам турмушундагы маанисин таанышкан. Ал гана эмес, алар адамдар өзүнүн жаратылышы боюнча бирдиктүү жана өздөрүн ажыратып турган баардык тоскоолдуктарды жеңип чыгып, өзүнчө бир космостук бир туугандаштыка, космополитизмге келүүлөр тийиш деп эсептешип, адамдарды социалдык биримдикке чакырышкан. Зенондун пикири боюнча, «Космос — бирдиктүү мамлекеттик түзүлүш жана бирдиктүү мыйзамдары бар зор мамлекет. Табийгый акыл-эс эмнени иштөө керек экенин көрсөтүп, иштелбей турган нерселерге тыюу салып турат». Ушундан улам Зенон аялдардын жалпыга бирдей аял болушун, шаарларда храмдарды курууга тыюу салууну, акчаны жоюуну сунуш кылган. Бул окууда Платондон кийин тоталитардык мамлекеттин дагы бир түрү пайда болгон.
Алгачкы илимпоз-окумуштуулар
Махмуд аКашгарини оз боордошубуз катары саноого укуктуу экенибизди расмий басма беттеринде алгач айтып чыккан жазуучу Т. Сыдыкбеков. 1997-ж. академик Усон Асанов ж.б. чыгарган "Кыргыз илиминде кимиси ким" деген китеп жана энциклопедиялар боюнча орто кылымда Орто Азиядан чыгып, жалпы турк маданиятына орток болгон илим жылдыздары - Жусуп Баласагын (1015-18 - 1070) менен Махмуд Кашгари (1029-1077) алгачкы кыргыз окумуштуулары.
Ясыр Шиваза
(1906–1988)
Жазуучу Ясыр Шиваза Чүй өрөөнүндөгү Александровка айылында 1906-жылы 18-майда туулган. Ясыр 1930-жылы Ташкенттеги эл агартуу институтун бүтүрүп, Фрунзе шаарындагы дунган мектебине директор, педагогикалык окуу жайына мугалим болуп иштеп, дунган жазуусун, орфографиясын, алиппесин түзгөн, кийин окуу китептерин жазган. 1931–1938-жж. Кыргызстан мамлекеттик басмасында дунган тили жана адабияты боюнча башкы редактор, 1938–1942-жж. Жазуучулар союзунда консультант жана жетекчи кызмат аткарган. 1942–1946-жылдары советтик армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1946–1951-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунда консультант, жооптуу катчы, 1950–1951-жж. «Литературная газетада» Кыргызстан боюнча кабарчы, 1954-жылдан Кыргызстан мамлекеттик басмасында, «Октябрь туусу» аттуу дунган гезитинин редактору, 1957–1965-жж. «Шыйуэди чи» дунган гезитинин редактору болгон. 1929-жылдан Я.Шиваза бир канча ырлар жыйнагын, поэмаларын, аңгеме жана повесттерин дунган, кыргыз жана орус тилдеринде чыгарган. 1934-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. 1937-жылы Я.Шивазанын «Тандалган ырлар» деген жыйнагы орус тилинде, 1941-жылы «Чолпон» деген ырлар жана поэмалар жыйнагы кыргыз тилинде чыккан. 1958-жылы Москвада өткөн кыргыз искусствосу менен адабиятынын декадасында Я.Шивазанын чыгармалары жогору бааланган. 1974-жылы «Кыргыз Республикасынын Эл акыны» деген наамга татыктуу болгон. Я.Шиваза дунган маданиятына, кыргыз адабиятына сиңирген эмгеги үчүн Эмгек Кызыл Туу, «Ардак белгиси» ордендери менен «Берлинди алгандыгы үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштун жеңиштүү аяктаганына XX жыл», «СССРдин куралдуу күчтөрүнө 50 жыл», «1941–1945-жылдардагы согуштун жеңишине 25 жыл», «1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согуштун жеңишине 30 жыл» медалдары менен сыйланган. Я.Шиваза Кыргызстан КП БКнын мүчөлүгүнө кандидат, Кыргызстан КП Фрунзе обкомуна, Фрунзе облустук жана шаардык Эл депутаттар советине шайланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Чолпон: Ырлар жана поэмалар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1941. – 67 б.
Революция толкуну: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1932. – 44 б.
Чыныдагы жазуу: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1948. – 119 б.
Муса: Повесттер. – Ф.: Кыргызмамбас, 1949. – 120 б.
Муса. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 55 б.
Шэньсиге кат: Поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 56 б.
Нигерия
Табияты
Өлкөнү Нигер жана Бенуэ дарыясы экиге бөлүп агат. Түштүгүн дарыя шилендилеринен турган түздүктөр жана бөксө тоолор ээлейт. Батышындагы жээк тилкесиндеги түздүктөр кумдуу жалдардан турат. Деңиз жээгиндеги түздүктөр түндүктө Нигер дарыясынын батышындагы Йоруба жана чыгышындагы Уди өтө бийик эмес бөксө тоолорго өтөт. Түндүк-батышта Сокото бөксө тоосу түндүк-чыгышта Борн түздүгү менен алмашат. Эң бийик жери – Чаппал-Вадди чокусу (бийиктиги 2419 м). Климаты өлкөнүн көпчүлүк бөлүгүндө экватордук муссондук жана субэкватордук. Майдын орточо температурасы 33˚С, январдыкы 26˚С. Жылдык жаан-чачыны түндүк-чыгышында 500 мм, түштүгүндө 4000 ммге чейин. Ири дарыялары: Нигер, Бенуэ, Сокота, Кадуна, Гонгола жана башка; көлү– Чад. Түштүгүндө тропика токою жанатүндүгүндө бийик чөптүү саванна, дарыя жээктеринде мангр токою өсөт. Топурагы кызыл сары, кызыл күрөң. Фаунасы негизинен эндемик [анын ичинен толугу менен жок болуп кеткен жайчылар (балык) жанакичи кериктер кездешет]. Жаратылыш газы, таш көмүр, темир, калай, колумбит (ниобий) жана башка казылып алынат. Боргу, Квиамбана, Янкари жана башка резерваттары уюштурулган.
Аскер бөлүкчөсү
Аскер бөлүкчөсү - аскердик бирдик; армиянын ар бир түрүндөгү бирдей курамдуу туруктуу уюм. Ал ири бөлүкчөлөр менен бөлүктөрдүн курамына кирет [мисалы, моторлоштурулган аткычтар ротасы (батарея) - батальонго (дивизионго), батальон (дивизион) - полкко. Ар бир бөлүкчө майда бөлүктөргө [мисалы, ротада (батареяда) 3-4 взводго] бөлүнөт. Аскер-аба жана аскер-деңиз күчтөрүндө да аскер бөлүкчөсү бар.
Нигерия
Калкы
Калкынын көпчүлүк бөлүгүн йоруба (21%) түзгөнү менен андан башка ар кандай тилде сүйлөгөн 200дөн ашык эл жашайт (хаусалар, йорубалар, фульбелер, игбо, иджо, канури, ибибио, тив, игала, игбира, идома, эфик, гбари жана башка). Расмий тили – англис тили. Калкынын 50,4%и мусулман, 48,2%и христиан, калгандары салт болуп калган жергиликтүү диндерди тутат. Орточо жыштыгы 1 км2ге 167 киши (2010). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 46 жаш, аялдарыныкы – 48. Шаар калкы 48% (2008). Ири шаарлары: Лагос, Кано, Ибадан жана башка.(1960), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), ЭВФтин (1961), Африка биримдиги уюмунун (1963), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (1971) жана башка уюмдардын мүчөсү. Н. – федерациялык мамлекет.
Тарыхы
Нигериянын азыркы аймагында адам ортонку полеолит доорунда эле жашаган. Нигерияда Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта эле материалдык мадабият өнүгүп, калк мал багып, дыйканчылык менен кесиптенген. 8-кылымда Нигериянын түндүгүндө Иорубо жанаИфа мамлекеттери өкүм сүргөн. 9-кылымда Борно мамлекети ислам динин кабыл алып, 13к-да исламдын борборуна айланган. 15-кылымда Нигерияга европалык колониячылар (португалдар, кийин англичандар, француздар жана немистер) келип, жерин ээлеп алып, элин кулга айландырган. 19-кылымдын 60-жылдарында Нигерия аймагында Улуу Британиянын бир нече протектораты түзүлүп, 1914-жылы региондогу британ ээликтери бир колонияга (протекторатка) биригип, Нигерия аталган. 1947-жылы Нигерияга өзүн-өзү башкаруу укугу берилген. 1960-жылы 1-сентябрда Британ шериктештигинин чегинде (к. Шериктештик) Нигериянын көз карандысыздыгы жарыяланган. 1966-жылы өлкөдө 2 жолу аскер төңкөрүшү, 1967–70-жылы согуш болуп, ал федерациялык өкмөттүн жеңиши менен аяктап, Биафра Республикасы түзүлгөн. 1999-жылы Нигерияны 14 жыл башкарган аскер режими кетип, бийлик демократиялык жол менен шайланган президентке өткөн. Бирок өлкөнүн демократиялык жол менен өнүгүүсүнө кедерги болгон диний (исламчылар) жана этностук каршылашуулар кандуу кармашка чейин жетип, улуттун биримдиги менен аймактык бүтүндүккө коркунуч туудурууда. Нигерия – БУУнун жана башка эл аралык уюмдардын мүчөсү. 2011-жылдан өлкө президенти – Гудлак Жонатан.
Экономикасы
Нигерия – нефть өндүрүшү өнүккөн, агрардык өлкө. ИДПнин көлөмү 357,2 млрд долларды (2010, АКШ) түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 2,4 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 32,5, өнөр жайдыкы 34,1, айыл чарбаныкы 33,4 (2009). Өлкөнүн бюджеттик кирешесинин 80%ин нефть казып алуу түзөт. 2007-жылы 21,92 млрд кВт.с электр энергиясы (ЖЭСтен) өндүрүлгөн. Кара (болот прокаты) жана түстүү металлургия, автомбиль чогултуучу, нефть ажыратуу, химиялык, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, айыл чарба продуктусун кайрадан иштетүүчү, цемент, текстиль, бут кийим, тамак-аш – татымал жана башка өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Эмгекке жарамдуу калктын 70%и айыл чарбасында эмгектенет. Жүгөрү, ак жүгөрү (сорго), шалы, таруу, кассава, ямс, батат айдалат. Эчки, кой, чочко асыралып, үй куштары багылат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун узундугу – 193,2 миң км (2004; анын ичинен асфальтталганы 30,0), темир жолунуку 3,5 миң км, магистралдык нефть куурунуку 3,4 миң, азык-түлүктүкү 4,1 миң (2009) Нигер, Бенуэ жана Кросс дарыясында кеме жүрөт. Ири порттору: Лагос, Порт-Харкорт жана башка. Сыртка нефть, нефть продуктуларын, какао (дүйнөдө 4-орунда), каучук, жер жаңгак, пальма майын жана башка чыгарат. Негизги соода шериктери: АКШ, Кытай, Германия, Бразилия, Нидерланд жана башка.
Бэнто
Бэнто (жап. 弁当 бэнто) — жапондордун тамак салган идиши менен анын ичиндеги тамактын жалпы аты. Ал куту түрүндө жасалып, ичине бир порция тамак салынат. Бэнтодо, көбүнесе, күрүч, балык, чийки же маринаддалган ар түрдүү жашылчалар болот. Бэнто кутусунун формасы жана жасалгасы боюнча айырмаланган көптөгөн түрлөрү бар.
Бэнто Жапониядагы окуучулар арасында кеңири тарап, түшкү тамакты бэнто кутусуна салып алып, каалаган жеринде, каалаган учурунда жегенге жакшы шарт түзүп берет. Бэнтолор өлкөнүн көпчүлүк супермаркеттеринде, атайын «бэнтоя» деген дүкөндөрүндө сатылса да, ар бир үй-бүлөнүн кожойкеси өз балдарына кам көрүп, бэнтону күн сайын эң мыкты деңгээлде үйдөн даярдап берип турууга аракеттенет.
Тарыхы
Бэнто Камакура (1185—1333-жж.) мезгилинен бери даярдалып келет. Ал алгач кургатылган күрүчтөн жасалып, кичине баштыкчаларга салынып, жолдо желчү. Кийинчерээк Азучи-Момояма (1568—1603-жж.) доорунда жыгачтан атайын кутулар жасала баштаган. Ошондон тарта аны ханами, чай аземи сыяктуу маданий баалуулуктагы иш-чараларына да көтөрө барышкан.
Ясыр Шиваза
Туулган күн: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас. 1955. – 108 б. Менин досторум. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956. – 217 б.
Жазгы жел: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 138 б.
Кайрылуу: Ырлар жана поэма. Жаштар үчүн. – Ф.: Мектеп, 1971. – 78 б.
4-ноябрь
4-ноябрь — жылдын 308-чү күнү (толук жылда 309-чи күн), Григорий календары боюнча жылдын аягына чейин 57 күн бар.
Ясыр Шиваза
Күзгү кайрыктар: Тандалган ырлар, поэмалар. – Ф.: Кыргызстан,1976. – 247 б.
Шаттык себем: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 296 б.
Орус тилинде
Избранные стихи. – М.: Гослитиздат, 1937. – 55 б.
Чолпон. – Ф.: Киргизгосиздат, 1941. – 68 с.
Надпись на чаше: Стихи. – М.: Сов. писатель, 1947. – 94 б.
Голубая река: Стихи и поэмы. М.: Гослитиздат, 1958. – 159 с.
Весенний ветер: Стихи. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 71 с.
Мой новый дом: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 159 с. Стихи. Пер. с дунганского. – М: Сов. писатель, – 1976.
Весенние напевы: Стихи, поэмы. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 104 с. Весенние напевы: Стихотворения и поэмы. – Ф.: Кыргызстан, 1981 – 232 с.
Я сею радость: Стихотворения. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 58 с.
Серебрянная флейта. Стихи. Пер. с дунганского. – М.: Художественная литература, 1986.
Дунган тилинде
Таң алдындагы жылдыз: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1931. – 67 с.
Революциялык кыймыл: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1932. – 43 б.
Эмгек гүлү: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1934. – 107 б.
Өткөн жол: Повесть. – Ф.: Кыргызмамбас, 1939. – 121 б.
Ян-Цзы-цзян: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1940. – 84 б. Менин жаңы үйүм: Повесть. – Ф.: Кыргызмамбас, 1949. – 94 б.
Менин жаңы үйүм: Повесть. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1956. – 77 с.
Тандалган ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1957. – 217 б.
Менин жолдошторум: Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1957. – 197 б.
Өткөн жол: Повесть. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1959. – 121 б.
Жазгы жел: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 95 б.
Саламатпы, менин мекеним: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1963. – 97 б.
Саламатпы, жаз: Ырлар, поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1967. – 220 б.
В родном доме: Повести и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 330 с. Чунтянди йин: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызстан, 1981.
Тежянхади зуэпин. Тандалган чыгармалар. – Ф., 1988.
КОТОРМОЛОРУ
Токтогул. Сборник стихов. – Ф.: Киргизгосиздат, 1959. – 76 с.
Утро моей Родины: Стихи киргизских поэтов. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 94 с.
Тянь-Шаньские напевы: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 59 с.
Бутандар
Бутандар, С4Н10, – түссүз газдар; мол. масс. 58,123. 2 изомери белгилүү: нормалдуу бутан СН3(СН2)2СН3 жана изобутан (2-метилпропан, триметилметан) (СН3)3СН. орг. эриткичтерде эришет, сууда эришпейт; Изобутан кристаллогидраттарды пайда кылат.
Бутандардын кээ бир касиеттери.
Б. – каныккан алифаттык углеводород; жаратылыш газынын жана нефть менен кошо чыгуучу газдар курамында кездешет. Өнөр жайларда Б. нефть фракцияларынан жана катализдик крекингдөө жана гидрокрекингдөө менен алынат. О. эле изо-Б. н-Б. алынат. Негизги алуу ыкмасы катализдик изомерлөө:
Чачымаңдайлар
Чачымаңдайлар (лат. Aethia) — маңдайында көкүлү бар, деңиз куштарынын бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: ири чачымандай (лат. A. critella), майда чачымаңдай (A. pusilla), кидик чачымандай (A. pygmaea).
Бутандар
Pt
СН3-СН2-СН2-СН3 — СН3-СН(СН3)-СН3
Реакция 150-200оС, 1,4-2,8 МПа, катализатор жардамы менен жүрөт. Чыгышы 58-60 % Изо-Б. алкилдөө жана дегидрирлөө реакциясы мүнөздүү. н-Б. бутендерди, 1,3-бутадиен, уксус к-тасын, малеин ангидридин алууда колдонулат. Изо-Б. автобензиндердин жогорку октандуу компонентин, изобутиленди жана үчүнчүлүк гидропероксидин алууда пайдаланылат. Б. – күйүүчү газдар. Алар нерв системасына терс таасир тийгизет.
Бехайм Мартин
Бехайм Мартин - (Behaim ,6. 10. 1459, Германия, Нюрнберг, 29. 7. 1507, Португалия, Лиссабон) немис географы жана саякатчы. 1492-ж. диаметри 0,54 м келген «Земное яблоко» глобусун алгач даярдаган. Бехайм Жаңы Дүйнөнүн ачылышы алдында Жер бетине географиялык түшүнүк берген. Ал Птолемейдин маалыматына таянуу менен түзүлгөн дүйнөнүн картасын оригинал кылып алган. Бул глобус маанилүү тарыхый-геогр. кымбат мүлк катары Нюрнберг музейинде сакталып келет.
Анык убактагы стратегия
RTSте катышуучулар картадагы аймактарды алуу жана өз оппоненттеринин мүлкүн кыйратуу үчүн өз бөлүктөрү менен түзүлүштөрүн көзөмөл алдында кармап айла-амалдарды колдонушат. Адаттагы RTSте оюндун жүрүшүндө кошумча бөлүктөрдү жана түзүмдөрдү түзүүгө болот. Бул көбүнчө топтолгон ресурстарды жумшоо талабы менен чектелет. Бул каражаттар өз кезегинде картадагы атайын пункттарды көзөмөлдөө жана/же ушул максатка арналган бирдиктердин жана түзүлүштөрдүн белгилүү бир түрүнө ээ болуу аркылуу чогултулат. Тактап айтканда, RTS жанрындагы оюн адатта ресур топтоо, база куруу, оюн ичинде технологиялык өнүгүү жана бирдиктерди кыйыр көзөмөлдөө өзгөчөлүктөрүн камтыйт. "Анык убактагы стратегия" термини биринчи жолу 1982-жылы BYTE журналында пайда болгон, бирок америкалык видео оюн дизайнери Бретт Сперри көбүнчөсү 1990-жылдардын башында базарга Dune IIни киргизүү менен терминдин автору деп эсептелет.
RTSте оюнчу ийгиликке жетиш үчүн аткарууга зарыл болгон милдеттер абдан жоопкерчиликтүү болушу мүмкүн жана ал эми татаал колдонуучу интерфейстер кыйынчылыктарды жеңип өтүш үчүн иштелип чыккан. Айрым өзгөчөлүктөр иш такта чөйрөсүнөн алынган; мисалы, "баскылоо менен сүйрөө" ыкмасы берилген аймакта бардык бирдиктерди тандоо үчүн колдонулат. Айрым оюн жанрлары RTS үлгүсүндө болгондой жалпы концептуалдык жана тактикалык окшоштуктарга ээ болсо да таанылган жанрлар жалпысынан RTS оюндардын катарына кирген эмес. Мисалы, шаар куруу оюндары, курулуш жана башкаруу симуляциялары жана анык убактагы тактикага негизделген оюндардын түрлөрү жалпысынан "анык убактагы стратегия" деп эсептелбейт.
Калымка (дарыя)
Калымка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын оң жээгинен 42 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 44 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Роберт Дауни (кичүүсү)
Роберт Жон Дауни (кичүүсү) (англ. Robert John Downey Jr.; 1965-жылы 4-апрель) – америкалык актер. Жаш кезинде актердун оюну киносынчылар тарабынан жогору бааланып популярдуу болгон, бирок андан кийин баңгизаттарды кыянаттык менен колдонуп мыйзамга байланыштуу кыйынчылыктарды башынан өткөргөн, орто жашына гана келгенде актер финансылык ийгилигинин кайрадан калыбына келтирген. 2012-2015-жылдары актер Forbes журналдын "Иш акысын көп алган Голливуд актеру" тизмесине үч жыл катары менен кирген, актердун 2014-2015-жылдар арасында иштеп тапканы болжол менен 80 миллион долларга барабар болгон.
Актер беш жашында атасынын "Фунт" (англ. Pound, 1970) аталышындагы тасмасында тартылган, кийин актер Brat Pack жаш актерлор тобу бенен байланган тасмаларда тартылган, алар: "Бир кызыктай илим" (англ. Weird Science, 1985) жана "Нөлдөн төмөн" (англ. Less Than Zero, 1987). 1992-жылы актер "Чаплин" (англ. Chaplin) тасмада башкы каармандын ролун аткарып "Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты актер" номинациясынын талапкери болгон жана BAFTA сыйлыктын "Эң мыкты башкы актер" номинациясынын жеңүүчүсү болгон. 2000-жылы актер Калифорния штатынын багизаттан көз каранды адамдардын ооруканасы жана түрмөсүнөн чыгып "Элли Макбил" (англ. Ally McBeal) телесериалда Калиста Флокхарттын сүйгөнүнүн ролун аткарган. Бул роль үчүн актер "Алтын глобус" сыйлыгына татыган. Актер аткарган каармандын ролу Даунинин баңгизит колдонуп эки жолу камакка түшкөнүнөн соң иштен чыгарылган учурда, 2000-жылдын аягында 2001-жылдын башында жазылган. Дауни оорукананын камагына акыркы жолу алынганында эстүүлүккө келген.
Даунинин актердук кесиби "Зодиак" (англ. Zodiac, 2007) жана "Күн күркүрөгү тропиги" (англ. Tropic Thunder, 2008) тасмаларда тартылганы менен өркүндөй баштаган, актердун акыркы тасмадагы оюну "Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты экинчи пландагы актер" номинациясынын талапкери кылган. 2008-жылдан баштап актер "Марвел" комикстин Темир адам каарманынын аткаруучусу болуп, Marvel Cinematic Universe ааламында тартыла баштаган, ошентип Дауни бир канча тасмаларда башкы, экинчи пландагы жана камео эпизодтук ролдордо тартылган. Ушул тасмалардын ар бирөөсүнү 500 миллион доллардан ашык кассалык чогултууларды жыйнаган, алардын ичинен төртө: "Өч алгычтар" (англ. The Avengers), "Өч алгычтар: Алтрон доору" (англ. Avengers: Age of Ultron), "Темир адам 3" (англ. Iron Man 3) жана "Капитан Америка: Жарандык согуш" (англ. Captain America: Civil War) тасмалары 1 миллиард доллардан ашык кирешеге ээ болгон. Дауни Гай Ричинин "Шерлок Холмс" (англ. Sherlock Holmes, 2009) тасмасында жана анын уландысында (2011) башкы каармандын ролун аткарган.
Доңуз коргошун кени
Доңуз коргошун кени Нарын облусунун Жумгал районунда, Агулак кыштагынын түштүк-чыгышында, Молдо-Тоонун түндүк бетинде. Кен аймагын карбон мезгилинде пайда болгон доломит жана доломиттешкен акиташ теги түзөт. Бул тектер бүктөлүүгө дуушарланып антиклиналдык түзүлүштү пайда кылган. Анын түштүк канаты жылышуулар тибиндеги жаракалар менен тилмеленген. Руда тилкеси брекчияланган жаракаларда топтолуп, тарам, линза, уяча түрүндө жатат. Узундугу 500 м, калыңдыгы 0,5–2 м. Кендин түндүк-батыш жагы элювий-делювтий чөгүндүсү менен жабылып калган. Чыгыш тарабы кууштап, жок болот. Негизги минералдары: галенит, сфалерит, пирит, халькопирит ж. б. Руда тилкесинин үстүнкү бөлүгү кычкылданууга дуушарланган.
Преображенка (Иглин району, Башкыртстан)
Преображенка — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Ауструм айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 15 киши. Почта индекси — 452418, ОКАТО коду — 80228805010.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
5-ноябрь
5-ноябрь — жылдын 309-чү күнү (толук жылда 310-чи күн), Григорий календары боюнча жылдын аягына чейин 56 күн бар.
Көптүктөр теориясы
Көптүктөр теориясы– философиядагы чексиздик проблемасын так каражаттар менен изилдеп үйрөтүүчү математиканын бөлүмү. Г. Кантор (1845–1918) тарабынан негизделген.
Көптүктөр теориясынын предмети көптүктөрдүн (жыйындылар, класстар, аксиомалар) касиеттери болуп саналат. Көптүктөр теориясынын фундаменталдык жобосу чексиздиктин ар түрдүү «иретке» келтирүүгө кызмат кылат. Классикалык Көптүктөр теориясы чектүү мейкиндигиндеги логиканын, талашсыз принциптерин логикалык чексиз көптүккө колдонуу мүмкүнчүлүгүн таануудан келип чыгат. 20-кылымдын башында Көптүктөр т-нын өнүгүшү менен формалдуу логиканын мыйзамдарын чексиз көптүккө колдонууга байланыштуу кыйынчылыктар келип чыккан. Буга байланыштуу математикалык таанып билүүнүн гносеологиялык маанилүү маселеси: математкалык түшүнүктөрдүн табияты, алардын реалдуу дүйнөгө математикалык бар болуу түшүнүгүнүн конкреттүү мазмуну ж. б. жөнүндө маселе коюлду. Талаш-тартыштардын жүрүшүндө математиканын философиясында формализм, интуиционизм, логицизм, конструктивдүү багыт сыяктуу агымдар пайда болду. К. т-нын методдору азыркы математиканын бардык тармагында кеңири колдонулат. Математиканы логикалык каражаттарга негиздөөнүн бардык маселелери К. т. негиздөө маселесине келип такалат. Бирок, К. т-нын өзүн негиздөөдө азыркы учурда да жоюла элек бөгөттөр бар.
Аскерге милдеттүүлөрдүн запасы
Аскерге милдеттүүлөрдүн запасы - аскердик каттоодо турган, армиянын катарында милдетин өтөп келген же ар түрдүү себеп менен ага барбай калган, бирок согуш убагында жоокердик милдетин аткарууга жарактуу адамдар. Армия жана флоттун запасындагы 18-50 жаштагы жарандар аскерге милдеттүү деп саналат же армия менен флоттун катарында, мезгилдүү жыйындар аркылуу аскердик уюмдардан тышкары аскердик кызматтан өтөт, ошондой эле медициналык же башка атайын маалыматы бар аскердик каттого алынган 19-40 жаштагы аялдар да аскерге милдеттүү, алар окуу жыйындарына тартылып, өз ыктыяры менен аскердик кызматка кабыл алынышы да мүмкүн.
Бутендер
Бутендер, бутилендер, С4Н8 – газ абалындагы каныкпаган углеводороддор. Үч изомери белгилүү: a-бутилен же кадимки бутен-1, СН2=СН-СН2-СН3 6,25°Сде, Р-бутилен, бутен2 (трансже цис-формада), СН3-СН=СН-СН, 3,72°Сде, изобутен (СН3 )2 С=СН2–6,9°Сде кайнайт. Бутендер сууда начар, органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Аларга олефиндерге тиешелүү бардык химиялык касиеттер мүнөздүү. Суутек, галогендер жана галогендүү суутектер менен реакцияга кирет, абада окистенип, бутилен оксидин пайда кылат. Бутендер катализатордун таасири менен изомерлөө жана полимерлөө реакцияларына кирет. Өндүрүштө бутендер. бензинди же этиленди катализ же крекинг жолу менен өндүрүүдө жардамчы зат катары, ошондой эле суюк нефть заттарын жана нефть газдарын пиролиздөөдөн алынат. Алар суюк отун, бутадиен, изопрен, бутилкаучук, полиизобутилен, полибутендер, метилэтилкетон, антиоксиданттар жана башка заттарды алууда колдонулат.
Белеков, Кемел Абдылдаевич
Белеков, Кемел Абдылдаевич – акын. 1956-жылы 26-ноябрда Фрунзе шаарында туулган. 1974-жылы Ысык-Көл районундагы Корумду орто мектебин, 1979-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы КМУнун филология факультетин аяктаган. 1979–1985-жж. «Ленинчил жаш» гезитинде кабарчы, бөлүм башчы, 1985–1986-жж. «Ала-Тоо» журналынын редакциясында редактор, 1986–1999-жж. «Кыргызстан маданияты» гезитинде бөлүм башчы, жооптуу катчы, 1999–2001-жж. «Аргумент» гезитинин редактору, Кыргыз Республикасынын Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасынын жардамчысы, «Асаба» гезитинин редакторунун орунбасары болуп иштеген. 2003-жылдан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Басма сөз кызматында эксперт болуп иштейт.
Анын биринчи ыры 1967-жылы «Ленинчил жаш» журналына жарыяланган. 1984-жылы «Турна чакырыгы» аттуу биринчи ырлар жыйнагы жарык көргөн. К.Белеков прозалык чыгармалардын, ырлардын, макалалардын автору.
1986-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Журналисттер союзунун жана Жусуп Турусбеков атындагы адабий сыйлыктардын ээси. 1995-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
Кыргыз тилинде
Турна чакырык: Ырлар. . – Ф.: Мектеп, 1984. – 26 б.
Уйкусуз түндүн ырлары. . – Ф.: Адабият, 1989. – 80 б.
Ырлар. – Ф.: Адабият, 1989. – 80 б.
Ку-ка-ре-ку! Б.: Адабият, 1991. – 20 б.
Залкар: Көркөм публицистика. – Ф.: Кыргызстан, 1996. – 250 б.