cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атомдук спектрлер
Атомдук спектрлер – эркин жана бош байланышкан атомун электромагниттик нурду чыгаруусунда же жутуусунда алынган оптикалык спектрлер (мис., газ же бууда). Алар сызыктуу болушат, атомдун энергетикалык деңгээлдерининин энергиясы Ei же Ek га болгон деңгээлдердеги кванттык өтүүгө туура келүүчү: hn =Ei-Ek нур чыгаруу жыштыгы менен мүнөздөлүүчү айрым спектрдик сызыкчалардан түзүлөт. h-планктын турактуу саны. Спектрдик сызыкчаны, о.эле толкун уз. l =с/ n (с-жарык ылдамдыгы, толкун саны 1/l = n/с жана фотон энергиясы hn (ЭВ) менен мүнөздөөгө болот. Типтүү атомдук спектрлер, көрүнүүчү, УФ жана жакынкы ИК- аймактарында байкалат. Бөлүнүп чыгуучу же эмиссиялык спектрлер, ар кандай методдор менен атомду дүүлүктүрүүдөн алынат. Жутулуучу же абсорбциялык спектрлер - үзгүлтүксүз спектрди берүүчү электромагниттик нурдун атомардык газдар же буулар аркылуу өтүшүндө алынат. Ар бир элементке өзүнүн нейтралдуу атомунун спектрлери туура келет (жаа сымал спектр). А. с. бардык кванттык өтүүлөр көрсөтүлбөйт, эреже б-ча уруксаат берилген гана өтүүлөр көрсөтүлөт. Өтүүлөрдүн мүмкүнчүлүгү кванттык механика методдору менен эсептелинген. Тышкы электрдик жана магниттик талаалардын таасири менен спектралдык сызыкчылар ажырайт. Козгоочу факторлор спектрдик сызыкты кеңейтет жана жылыштырат. Спектр сызыгынын жыштыгын жана интенсивдүүлүгүн аныктоого негизделген методдор, спектроскопиянын ар түрдүү маселелерин: моно электрондук атомдун спектрлеринин жалпы системасын өткөрүүдө; козголгон абалдын жашоо убактысын жана өтүү мүмкүндүгүн табууда; атомдун дүүлүгү механизимдерин изилдөөдө: ядролук моменттерди ченөөдө колдонулат. А.с. заттын элементтик курамын сапат жагынан аныктоодо, ал эми сызыктын интенсивдүүлүгүн нур чыгаруучу атомдун концентрациясына жараша - сан жагынан анализдөөдө (спектрдик анализ) колдонулат.
Кара-Корум тоолору
Кара-Корум тоолору – дүйнөдөгү эң ири жана бийик тоо тармактарынын бири. Борбордук Азияда, Индия (Жамму жана Кашмир штаттары) менен Кытайда. Памирдин түштүк-чыгышында, Куньлунь менен Гималайдын аралыгында жайгашкан. Узундугу 500 кмдей (чыгыш уландысы – Чангченмо жана Пангонг кырка тоолорун кошкондо 800 кмдей), жазылыгы 150–240 км. Кара-Корум тоолорунун Борбордук бөлүгү – монолиттүү грабен, андан тоо тармактары (Салторо, Сасир жана башка кырка тоолор) башталат. Деңиз деңгээлинен Орточо бийиктиги 6000 мдей, эң бийик жери 8611 м (Чогори чокусу), дүйнөдөгү Жомолунгмадан кийинки 2-бийик чоку); 8000 мден бийик көтөрүлгөн дагы 4 чокусу бар. Кыры аскалуу, капталдары тик, корум таш-шагылдуу, туурасынан кеткен терең (1500–2000 м) капчыгайлар менен тилмеленген. Түштүк капталы жазы, түндүгү тик. Ашуулары негизинен 4600–5800 м бийиктикте (мисалы, Кара-Корум ашуусу 5575 м бийиктикте). Тектоникалык жактан альп бүктөлүүсүнөн пайда болгон ири антиклинорий. Климаты кескин континенттик, катаал. Түштүк капталына Инди океанынын муссонунун таасири болгондуктан, жаан-чачын арбын жаайт (500–2000 мм), Түндүк капталдарына 100–500 мм түшөт. Кара-Корум тоолорунда жалпы аянты 15,4 миң км2 болгон 2300 мөңгү бар; дендрит тибиндеги ири мөңгүлөрү – Сиачен (узундугу 75 км), Биафо, Балторо, Хиспар, Римо. Кара-Корум тоолору Инд жана Тарим дарыясынын алаптарын бөлүп турат. Кара-Корум тоолорунан башталган ири дарыяларга – Шайок (Инд дарыясынын алабы), Кара-Каш, Жаркенд (Таримдин алабы) кирет. Түндүк капталдарында тоо чөлү жана талаа, түштүгүндө (инди муссонунун таасиринен) 3000–3500 м бийикке чейин кызыл карагай, гималай кедринен турган токой, өрөөндөрүндө тал, терек, андан жогору талаа өсүмдүктөрү, айрым жерлеринде шалбаа өсөт. 4000 м бийиктикке чейин арпа, жүгөрү, тоо этектеринде жүзүм, өрүк, бакча өсүмдүктөрү, 3700 мге чейин жемиш бактары (алма, алмурут) өстүрүлөт. Кара-Корумдагы табияты корголгон эң ири аймагы – Ташикуергань коругу (Кытай).
Артемида
Артемида — байыркы грек мифологиясындагы кудай аял; Зевс менен Летонун кызы, Аполлондун эгизи. Алгач Артемида — түшүмдүн кудайы, жан-жаныбарлардын жана аңчылыктын, айдын ийри болсо, кийинчерээк пакизалыктын, ошондой эле амазонкалардын колдоочусу жана кош бойлуулардын пири болуп эсептелет. Аны сүрөтчүлөр, скульпторлор чыгармаларында, көбүнесе ажайып сулуу аңчы кыз катары жаа-жебелери же айдын пири катары башында жарым ай, колунда факели менен чагылдырышкан. Байыркы Рим мифологиясында Артемиданы Диана деп беришет.
Кутманалиев, Ажыке
Кутманалиев Ажыке (1919, Бишкек уезди, Чүй бөлүшү (азыркы Чүй ооданы), Он бир-Жылга айылы-1982, Бишкек) — ички иштер кызматынын генерал-майору (1970).
Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу
Таавалды Мукайыл уулу Мурзабеков (кесиптештери “Табылды”, "Таабалды" деп да кайрылышчу, бирок паспортунда "Таавалды" деп жазылган; орусча адабиятта анын ысымы "Таабалды Михайлович Мурзабеков" деген түрдө кезигет;  Taavaldy Murzabekov; 04.6.1948, Кичи-Жаргылчак кыштагы, Ысык-Көл облусу, Кыргызстан — 09.10.1991, Бишкек, Кыргызстан) — кыргыздын белгилүү тарыхчысы, педагогу, тарых илимдеринин кандидаты, КУУнун доценти. Ал советтик Кыргызстандын эл аралык байланыштарынын тарыхын изилдеген алгачкы тарыхчы адистерден болгон. 1987-жылы саясий жалаанын айынан КМУнун (азыркы КУУнун) тарых факультетинин деканы кызматынан түшүрүлгөн.
Кутманалиев, Ажыке
1944-жылдан КБКП мүчөсү. 1938-жылы Токмок жумушчулар факультетинин 2 курсун, 1942-жылы Фрунзе институтунун бүткөн. 1946-47-жылы Кыргыз КСР тышкы иштер министринин орун басарына жардамчы, 1952-53-жылы Кыргыз ССР Министрлер Кеңешине караштуу мамлекеттик коопсуздук министрине орун басары. 1953-61-жылы. Ош дубандык ички иштер башкармасынын, Кыргыз КСР Министрлер Кеңешине караштуу Дубандык мамлекеттик коопсуздук башкармасынын начальниги. 1961-67-жылы Кыргыз КСР мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы. 1967-75-жылы Кыргыз КСР ички иштер министрине I-орун басары. 1975-82-жылы Ысык-Көл дубандык ички иштер башкармасынын начальниги болгон. Эки «Ардак белгиси» ордени, КЭРдин ордени жана медалдар менен сыйланган.
Мурзабеков, Таавалды Мукайыл уулу
Кыскача өмүр таржымакалы
Таавалды Мурзабеков 1948-жылы 4-июнда Кыргызстандагы азыркы Ысык-Көл облусуна караштуу Жети-Өгүз районунун Кичи-Жаргылчак кыштагында туулган. 1969-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы КУУнун) тарых факультетин артыкчылык диплому менен бүтүргөн. Ал 1969–1972-жылдары КМУнун (азыркы КУУнун) тарых факультетинде күндүзгү аспирантурада таалим алган. Ал 1979-жылы Кыргызстандын тарых илими үчүн жаңы багытта тарых илимдери боюнча кандидаттык диссертациясын Алматы шаарында жактады. Анын темасы «Кыргыз ССРинин Европанын социалисттик өлкөлөрү менен экономикалык, илимий, техникалык, маданий жактан кызматташтыгы» жаатын изилдөөгө арналган.
КМУнун тарых факультетинде аны таптап өстүргөн кишилердин бири – тарых илимдеринин кандидаты, профессор Мидил Бегималиевич Жамгырчинов жана тарых илимдеринин доктору, профессор Анварбек Хасанов болгон.
Т.М.Мурзабеков 1972-жылдан өмүрүнүн соңуна чейин КМУнун тарых факультетинде окутуучу, ага окутуучу, доцент, декандын жардамчысы, декан болуп иштеген.
1987-жылы Т.М.Мурзабеков саясий жалаанын айынан КМУнун (азыркы КУУнун) тарых факультетинин деканы кызматынан түшүрүлгөн.
Үй-бүлөсү
Таавалды Мурзабеков өзүнүн өмүрлүк жубайы Жаңыл Ибрай кызы Мурзабекова менен 1967-жылы баш кошкон (Жаңыл да Кичи-Жаргылчак айылынан, бугунун желдең уругунан болот).
Таавалды менен Жаңылдан бир кыз, үч уул бар: тун кызы Жыпар Таавалдиевна Мурзабекова (1973-жылы туулган), уулдары – Аскар (1975-жылы туулган), Элдияр (1977-жылы туулган) жана көкүрөк бала – Мирлан (1982-жылы туулган).
Таавалды каза болгондо 18ге гана караган Жыпар кийинчерээк атасынын жолу менен илим тармагына кетти. Ал 2012-жылы март айында “Жер тилкелери жаатындагы келишимдерди укуктук жөндөө” («Правовое регулирование сделок с земельными участками») деген заманбап темада юридика илимдери боюнча кандидаттык диссертациясын, ал эми 2019-жылы 30-сентябрда "Кыргыз Республикасынын экологиялык укук жаатындагы теориялык-укуктук көйгөйлөрү" ("Теоретико-правовые проблемы экологического права Кыргызской Республики") деген темада юридика илимдеринин доктору окумуштуулук даражасын алуу үчүн изденип жазылган диссертациясын ийгиликтүү коргогон. (Илимий кеңешчиси - профессор Чолпонкул Исаевич Арабаев).
Окутуучулары. Достору. Үзөңгүлөштөрү
Т.М.Мурзабековго таалим берген окумуштуулардын арасында анын кандидаттык ишинин жетекчиси, профессор Анварбек Хасанов болгон. Ага дарс окугандардын сабында профессорлор Борис Зима, Абдулхай Чукубаев, Бейманалы Чөкүшев, Сабыр Аттокуров (ал кездеги факультеттин деканы), доценттер Атыгай Арзыматов, Абдылхай Сраждинов, Сейне (Ксения) Сырдыбаева, Какен Мамбеталиева, ж.б. болгон. Кыргызстандын Илимдер академиясында иштеген чыгыш таануучу Өмүркул Караев (1930––2002) араб жазмасынан сабак берген.
Ал кезде КМУнун ректору – тарыхчы, профессор Салмоорбек Табышалиев (1928––1993) эле. Анын кесиптештеринин арасында доцент Шакен Төлөевна Эсенгараева (казакча тегаты Есенгараева), этнограф, доцент Какен Мамбеталиева, археологиядан дарс окуган Бейше Урстанбеков, КПСС тарыхынан дарс окуган Айып Идинов, философ Роза Отунбаева, доцент Сейне Сырдыбаевна Искенова, доцент Мукан Өмүркулов, доцент Давлет Эгемназаров, доцент (кийин профессор) Закир Эралиев, ал кездеги жаш окутуучулар Жумадил Адилбаев, Ишенгүл Болжурова, Мархамат Исабекова, Жыргал Момбекова, Жаныбек Жакыпбеков, Ташманбет Кененсариев, Токторбек Өмүрбеков, Абылабек Асанканов, Атыркүл Алишева, Анара Табышалиева ж.б. болгон. Ал эми профессор Чынара Жакыпова реформачы пикирдештерден болгон.
Шакирттери
Т.М.Мурзабеков ыктыярдуу нускоочу катары бир катар окумуштууларга багыт берген. Алардын арасында чыгыш булактарын иликтеген илимпоздор Таласбек Машрапов, Тынчтыкбек Чоротегин, Акылбек Кылычев, XIX кылымдын тарыхын изилдеген тарыхчы, маркум Бектемир Жумабаев, ж.б. бар.
Эстутум
1992-жылы Т.М.Мурзабековдун айылдаштары Кыргызстандын Ысык-Көл облусуна караштуу Кичи-Жаргылчак кыштагындагы орто мектепке анын ысымын ыйгарышты.
Чыгармаларынын кыскача тизмеси
(Т.М.Мурзабековдун совет доорунда жарыяланган эмгектеринде анын ысымы жана атасынын ысымы "Таабалды Михайлович" деген түрдө жазылган).
Горчичник
Горчичник - жалган кычынын (горчицанын) күкүмү сыйпалган кагаз. Аны колдонордо жылуу сууга малып, анан жылаңач териге же (тери сезгич болсо) кагаздын, дакинин, жука чүпүрөктүн үстүнөн коюлат. Горчичникти тери кызарганча (5-10 мин.) кармоо керек. Горчичникти алгандан кийин, териге жабышкан горчицаны жылуу суу менен жууп, этияттап аарчыйт, тери өтө кызарып кетсе вазелин сыйпоо сунуш кылынат. Үй шартында Горчичникти кургак горчицаны (балдар үчүн жарымы ун же крахмал болуу керек) жылуу сууга ботко болгончо аралаштырып, ал массаны катталган тыгыз чүпүрөккө сыйпап даярдайт. Горчичникти кол менен бек басып же бинт менен таңат.
Жогорку дем алуу жолдорунун сезгенүүсүндө Горчичник көкүрөккө (көкүрөк клеткасынын ортосуна) жана балтырга; бронхитте - көкүрөктүн бир же эки жагына тең; гипертонияда - желкеге жана башка у. с. коюлат. Түрдүү тери оорулары менен жабыркагандарга коюуга болбойт. Эмчектеги жана кичинекей балдарды Горчичникке ороп коюу ыңгайлуу. Ал үчүн чүпүрөктү горчицанын жылуу эритмесине (0,5л сууга 1 аш кашык горчица) малып, сыгып алып, ооруган жерине тез ороп, баланы шейшеп же жууркан менен жаап, 3 -10 мин. кармоо жетиштүү.
Кабакуш (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Кабакуш — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Кабакуш айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 635 киши. Почта индекси — 453189, ОКАТО коду — 80248818001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Асанбеков, Сарман (Абдул)
Асанбеков, Сарман (Абдул) - акын, искусство таануучу, театр сынчысы. 1935-жылы 8-августта Талас районундагы Арал айылында туулган. 1953-жылы Талас шаарындагы №1 орто мектепти, 1958-жылы КМУнун филология факультетин, 1966-жылы Кыргыз ССР илимдер академиясынын аспирантурасын бүтүргөн. Москвадагы СССР Маданият министрлигинин Искусство институтунда такшалуудан өткөн.
Эмгек жолун 1958-жылы Кыргыз мамлекеттик сүрөт өнөрү музейинин илимий кызматкери болуп иштөөдөн баштаган, Кыргыз театралдык коомунун Актерлор үйүнүн директору, 1968-жылдан Фрунзедеги көркөм өнөр окуу жайынын директору, 1975-жылдан Кыргыз ССР Илимдер академиясынын КСЭсинин Башкы редакциясында маданият жана искусство редакциясынын башчысы, ошол эле учурда иллюстрация жана картография редакциясынын башчысы болгон. 1977-жылдан «Кыргызстан» басмасынын искусство бөлүмүнүн башчысы, 1985–1986-жж. Кыргыз Республикасынын маданият министрлигинин репертуардык-редакциялык кол-легиясынын редактору, 1987-жылдан «Кыргызстан маданияты» гезитинин редакциясында искусство бөлүмүнүн башчысы жана редакциялык кеңештин мүчөсү болгон, 1993-жылдан Фрунзе шаардык музейлердин бириктирилген дирекциясынын илим боюнча директорунун орунбасары, 1996-жылдан Кыргыз мамлекеттик искусство институтунун режиссердук кафедрасына доцент болуп кабыл алынган, ал эми 1997-жылдан ошол институттун режиссура жана актердук чеберчилик кафедрасында профессор болуп эмгектенет.
Биринчи ырлар жыйнагы «Ыргак» деген ат менен 1962-жылы жарык көргөн.
С.Асанбековдун негизги чыгармачылык багыты сын жана искусство таанууда көрүнгөн.
Айнек куму
Айнек куму - айнек чыгарууга пайдалануучу кварцтуу кум. Айнек кумунун таза сортторунда кремнийдин кош кычкылы SiO2 99,5-99,9% ке жетет. Айнек кумунда кремнийден башка алюминий, кальций, магний, калий жана натрийдин кычкылдары да болот. Эгер айнек кумунда темир менен хромдун кычкылдары жана органикалык заттардын кошундулары болсо, тунук айнек жасоого зыянын тийгизет. Айнек чыгарууда кварцтуу кумдун 0,2-0,5 мм өлчөмдөгү бүртүкчөлөрү 85-90% болушу зарыл. Кыргызстанда Сөгөттү кварц куму кени менен Сүлүктү кварц куму кени Айнек кумунун ири кендерине кирет.
Асанбеков, Сарман (Абдул)
1961-жылдан СССР театр ишмерлер союзунун, 1980-жылдан СССР Жазуучулар, СССР Сүрөтчүлөр жана СССР Журналисттер союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Сүрөтчү: Гапар Айтиевдин чыгармачылыгы жөнүндө. – Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 113 б.
Ыргак : Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1963. – 103 б.
Турмуш жана искусство: Сындар жана очерктер. – Ф.: Кыргызстан, 1970. – 200 б.
Гапар Айтиев. – Ф.: Кыргызстан, 1972. –36 б.
Изденүү жана табылга: Сын-макалалар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 91 б.
Ишеним : Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 92 б.
Азыркы кыргыз драмасы. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 188 б.
Сары-Булак : Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1981. – 104 б.
Жаштыкка саякат: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 154 б.
Машакаттуу бийиктик: Сын-макалалар, адабий портрет. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 160 б.
Алиман Жангорозова: Чыгармачылык портрет. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 124 б.
Мираида Далбаева: Чыгармачылык портрет. – Ф.: Адабият, 1989. – 96 б.
Марат Алышбаев: Монография. – Ф.: Кыргызстан, 1998. – 46 б.
Айтматов жана искусство : Макалалар жыйнагы (Авторлош). – Ф.: Кыргызстан, 1978.
Жерге-жээктүү Жеңиш Сулайманов. Эссе. – Б.: Учкун, 2002. – 4 б.
Орус тилинде
Сабырбек Акылбеков. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 90 с.
Колхозный музей. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 119 с.
Изобразительное искусство Кыргызстана: История искусства (в соавт.). – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 640 с.
Джакул Кожахметов. – Ф.: Кыргызстан, 1990. – 80 с.
Поиски: Сборник статей (в соавт.). – Ф.: Кыргызстан, 1990. – 160 с.
Камыш-Узяк (Зилайыр району, Башкыртстан)
Камыш-Узяк — Башкыртстандын Зилайыр районундагы айыл, Матраев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 8 киши. Почта индекси — 453694, ОКАТО коду — 80227825004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мэрхы-Хондыя дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргызстан улуттук U-23 футбол курамасы
Кыргызстан улуттук U-23 футбол курамасы ...
Бедьвож
Бедьвож — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ваймос дарыясынын оң жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Токтосун Тыныбеков
Тыныбеков Токтосун (1927–1982) - төкмө акын.
Акын Токтосун Тыныбеков Аксы районунун Тегене айылында 1927-жылы туулган. Ал 1942-жылы Караганда шаарындагы ДЗОдо окуп, андан кийин ошол Карагандада тоо мастери, участкалык начальниктин жардамчысы, 1946-жылы өз айылындагы, башталгыч мектепте мугалим, маданият үйүндө директор, 1948-жылы Барпы акын менен жолугушуп, 1949-жылы Кыргызстандын филармониясына оркестрдин музыканты болуп кирип, өмүрүнүн акырына чейин филармониянын солисти болгон. 1953-жылдан Кыргыз Эл акыны Алымкул Усөнбаевге адабий катчы болгон. Токтосундун «Эпкиндүү Ажыбек» деген тунгуч ыры 1947-жылы август айында райондук «Коммунизм жолу» гезитине чыгып, ошондон тарта ыр-лары облустук, республикалык гезит-журналдарга үзбөй чыга баштайт. 1948-жылы Токтогулдун окуучусу Коргол ырчыга жолугуп, андан таалим алган. Т. Тыныбековдун 1954-жылы «Биринчи эмгек» аттуу ырлар жыйнагы чыккан. Ал жаштардын республикалык, Бүткүл союздук, Бүткүл дүйнөлүк VI фестивалынын лауреаты. 1960-жылы «Кыргыз ССРине эмгек сиңирген артист» деген наам берилген. 1953-жылдан СССР Жазуучулар союзуна мүчө болгон. Т. Тыныбеков «Ардак белгиси» ордени менен, «1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн», В. И. Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы менен сыйланган. 1987-жылы өзү туулган айылдагы орто мектепке акындын ысмы ыйгарылган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Биринчи эмгек: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1954. – 88 б.
Книдоспорлор
Книдоспорлор — (лат. Cnidosporidia) жалгыз клеткалуу жандыктардын бир классы.
Токтосун Тыныбеков
Балдарга. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1958. – 98 б.
Тилек: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. –55 б.
Айтыштар: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1964, – 150 б. (Турсуналиев Э. менен бирге).
Тууган жер: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 91 б.
Жаз келгенде: Тамсил-жомок. – Ф.: Мектеп, 1975. – 16 б.
Күз: Тандалган ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1977. – 131 б.
Ийнелик: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1980. – 17 б.
Менин устаттарым: Эскерүүлөр, очерктер. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 192 б.
Орус тилинде
Весна пришла: Басня-сказка. – Ф.: Мектеп, 1977. – 12 с.
Стрекоза: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1981. – 16 с.
Бежев мрамор кени
Бежев мрамор кени Талас облусунун Кара-Буура районунда, Бакыян кыштагынан 6 км аралыкта, Кыргыз Ала-Тоосунун батыш четинде. 1938-ж. табылган. Аймагын палеозой заманындагы чөкмө жана аларды жиреп чыккан интрузия тектери түзөт. Чөкмө тектер арасындагы бири-биринен 1 км аралыктагы орточо кристаллданган, көгүш жана саргыч түстөгү мрамор катмарларынан турган эки участкага бөлүнөт. Калыңдыгы ар түрдүү. Көгүшүнүн катуулугу 90–100 МПа. 1 м3 көлөмдөгү мрамордон 18%ке чейин такта алууга болот. Запасы 1 млн м3. Саргычынын катуулугу 70–80 МПа. Блокко жакшы ажырайт. 1 м3 көлөмдөгү мрамордон 15%ке чейин такта алынат. Запасы 0,8 млн м3. Мрамор менен дубалдарды каптоого болот.
Артемида храмы
Артемида храмы — гректердин аял Кудайы Артемидага арналып, Кичи Азиядагы Эфес шаарында курулган храм. Мрамордон салынган. Анын курулушу 120 жылга созулуп, биздин заманга чейинки 550-жылы ченде бүткөн. Храм өтө асем кооздолгондугу, кымбат баалуу буюмдарынын молдугу менен атагы чыккан. Артемида храмы кийин бузулуп жок болуп кеткен.
Кения
Кения же Кения Республикасы – Чыгыш Африкадагы мамлекет. Түштүк-чыгышынан Инди океаны, түштүк-батышынан Виктория көлү жана чулганып, түндүгүнөн Судан жана Эфиопия, чыгышынан Сомали, түштүгүнөн Танзания, миң км2. Акимий аймактык 8 провинцияга бөлүнөт.
Кения – Бириккен Улуттар Уюмунун (1963), Шериктештиктин (1963), Африка союзунун (1963), Эл аралык Валюта Фондунун (1964), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Кения – унитардык мамлекет. 1963-ж. 12-декабрда Конституциясы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет башчысы – президент (5 жылга шайланат). 35 жаштагы Кениянын жараны президенттикке шайланууга укуктуу. Мыйзам чыгаруу бийлиги – бир палаталуу парламент – Улуттук ассамблеяга таандык (5 жылга шайланып, 224 депутаттан турат) Өкмөт президент, премьер-министр (2008-жылдан) жана министрлерден турат. Кенияда көп партиялуу система орун алган. Саясий партиялары – Улуттук биримдик партиясы, Сары кызыл демократиялык кыймылы.
Табияты
Кениянын аймагынын басымдуу бөлүгү Чыгыш Африка бөксө тоосунун түндүк-чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги чыгышында 500 мден, батышында 1500 мге чейин. Бөксө тоонун борбордук бөлүгү аркылуу тектоникалык ойдуңдардын кууш тилкеси (Чыгыш Африка риф системасынын чыгыш тармагы) өтөт; ал ойдуңдардын айрымдарына суу толуп, көлдөр (Рудольф, Баринго, Магади) пайда болгон. Ойдуңдар чыгышынан жана батышынан бийик кырка тоолор (чыгышынан Абердэр, эң бийик жери 4000 м; батышынан Мау жана Элгейо, 3000 м), жанар тоо массивдери (5199 м, Кения чокусу – Кениянын эң бийик жери) жана лава платолору жана торолгон. Кениянын батыш бөлүгүн калдык тоолору бар бийик келки бөксө тоо ээлейт. Чыгышында бөксө тоо аккумуляциялык жээк түздүгүнө (жазылыгы 50–200 км) тепкичтенип түшөт. Кениянын аймагы кембрийге чейинки кристаллдык жана метаморфизмделген тоо тектерден (гранит, гнейс, кварцит, кристаллдык сланец) түзүлүп, жаракалар зонасы кайнозой лавалары жана капталган. Жээк түздүктөрү мезозойдун жана неоген-төртүнчүлүк мезгилдин деңиз чөкмөлөрүнөн турат. Табигый сода жана флюорит кендеринин запасы мол; цемент, курулуш акиташ теги, диатомит, бентонит, каолин, вермикулит, гипс, талаа шпаты, айнек жана курулуш куму, баалуу таштардын (аметист, аквамарин, кордиерит, жашыл гранат, рубин, сапфир, турмалин) өнөр жайлык мааниси бар. Алтын, темир, ниобий, сейрек жер элементтери, коргошун, күмүш, никель, титанциркондуу оор кум чачыранды кендери да белгилүү. Геотерм ресурстарынын запасы да мол.
Кенияда субэкватор климаты үстөмдүк кылат; аймагы кыйла бийик жайгашкандыгына байланыштуу өтө ысык эмес, ным салыштырмалуу жетишсиз. Тайпак тоодо температуранын суткалык өзгөрүүсү зор, климаттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. Июлдун орточо темпрасы жээк бөлүгүндө 24–25оC, тоолуу аймактын борбордук бөлүгүндө 12–15оC, батышында 22оC; январдыкы ошол эле тартипте 27оC,14–18оC, 24оC. Экваторго жакын жаан-жачындуу 2 сезон (март— апрель жана ноябрь—декабрь) болот; түндүгүндө жана түштүгүндө жаан-чачындын жайкы максимуму даана байкалат. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү өлкөнүн эң кургакчыл түндүк-чыгышында 250 ммден батышында жана түштүк-батышында 1500–2000 ммге чейин. Кения тоосунда (4700–4800 м бийикте) төр жана өрөөн тибиндеги ондон ашык чакан мөңгү бар. Мөңгүлөрүнүн бардыгы чегинип баратат. Дарыялары сейрек, суусу аз; түндүгүндө жана түндүк-чыгышында агым айрым сезондо же мезгил-мезгили мн пайда болот. Ири дарыялары – Тана, Галана Инди океанынын алабына кирет. Өлкөнүн борбордук бөлүгүндөгү ойдуң суусу сыртка агып чыкпаган туюк облуска кирет. Көлдөрүнүн Викториядан башкалары (Викториянын акваториясынын чыгыш бөлүгү Кениянын чегинде) туюк, тектоникалык кыймылдан пайда болгон (Рудольф, Баринго, Магади ж. б.) көлдөр.
Коргоого алынган көптөгөн табигый аймактар өлкөнүн 6% аянтын ээлейт; резерваттары: Амбосели, Масаи-Мара, Нгонг, улуттук парктары: МаунтКения, Найроби, Цаво ж. б.; деңиз фаунасын жана коралл рифинин экосистемасын коргоо максатында деңиз акваториясын коргоого алган 11 участок уюшулган. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине Рудольф көлүндөгү 3 улуттук парк, Маунт-Кения улуттук паркы кирет. Эл аралык маанидеги суулуу-саздак жерге 6 көл киргизилген. 1980-жылдын аягынан баштап Кениядагы жоголуп бараткан жаныбарлардын (африка пили, кара керик, хантер бубаласы ж. б.) түрлөрүн коргоо боюнча улуттук программа ишке ашырылууда.
Калкы
Кениянын калкынын басымдуу бөлүгү (64,6%) — бантулар; алар негизинен өлкөнүн түштүгүн жана түштүк-чыгышын мекендейт. Батышта нилоттор (калктын 30,4%и), чыгышта жана түштүк-чыгышта кушиттер жашайт. Арабдар 0,3%ти, Европадан жана Америкадан келгендер 0,2%ти, Түштүк-Чыгыш Азиядан келгендер 0,5%ти түзөт. Калктын табигый өсүүсү 2,8% (2007). Төрөлүү (1000 адамга 39 бала) өлүм-житимден (1000 тургунга 11 адам) 2 эсе ашык. 15 жашка чейинки өспүрүмдөр 42,1%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 55,3%ти, 65 жаштан ашкандар 2,6%ти түзөт. Калктын орточо курагы 18,6 жыл. Эркектер жана аялдардын саны тең чамалаш. Күтүлгөн орточо жашы 55,3 жыл (эркектердики 55,2, аялдардыкы 55,4). Калктын орт жыштыгы: 1 км2 жерге 60,4 адам (2007); Түндүк-Чыгыш провинциясында сейрек (11,2 адам), Батыш провинциясында эң жыш (524,9 адам) отурукташкан. Шаар калкы 30%тей. Ири шаарлары (2007): Найроби (3038,6 миң), Момбаса (867,0 миң), Накуру (271,0 миң), Элдорет (239,7 миң), Кисуму (225,5 миң). Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,521 (дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 148-орунда; 2005).
Тарыхы
Кения аймагынан адамзат тарыхынын эң байыркы эстелиги – Кооби-Фора тургун жайы, көп катмарлуу ашель маданияна жана неолит дооруна таандык тургун жайлар табылган. 1-миң жылдыктын ортосу ченде Кения аймагына бантулар отурукташып, эң жөнөкөй дыйканчылык, аңчылык жана мал чарбачылык жана кесиптенишкен, Инди океанынын жээгинде жашагандар соода (пил сөөктөрүн атма куралдарга, кол өнөрчүлүк буюмдарына алмашышкан) кылышкан. 7–8-кылымдарда суахили этностук жамааты калыптанып, арабдар жана алакалашып турган, 9–10-кылымдарда шаар-мамлекеттер (Манда, Пате, Малинди, Момбаса, Ламу шаарархипелагы ж. б.) пайда болуп, ислам дини тараган. 15-кылымдын аягында шаар-мамлекеттерди португалдар басып алган. 1696–99-жылдары Кения жээктери Оман имамынын карамагына өткөн. 1741-ж. Момбасада уюшулган жергиликтүү Мазруи араб-суахили кланы көз карандысыздыгын жарыялап, Кения жээк аймактарына бийлигин орноткон. 19-кылымдын башында Ламу жана Патеде Оман бийлиги калыбына келген. 1861-ж. Кения жээктери Занзибар султандыгынын курамына кирген. 19-кылымдын 1-жарымында Кенияда Европа мамлекеттеринин, баарынан мурда Улуу Британиянын экспанциясы башталган. 1886-ж. Улуу Британия жана Германиянын ортосунда Чыгыш Африканы бөлүштүрүү жөнүндө түзүлгөн келишимдин негизинде Кениянын көп бөлүгү Улуу Британияга караган. Кениянын бүткүл аймагы «британ королунун менчиги» деп жарыяланып, Кенияны колониялоо күчөгөн. 20-кылымдын башында европалык келгиндер мыйзамдуу түрдө жер ээси болушкан. Африкалыктар европалыктардын жеринде ижарачы катары гана жашап, алардын үлүшү 1 гадан ашкан эмес. Кения калкынын колониячыларга көрсөткөн катуу каршылыктарын британдык жазалоо экспедициялары аёосуз басып турган. 1920–40-жылдары Кенияда уюмдашкан алгачкы саясий кыймыл пайда болгон. 1924–25-жылдары Кикуйю ассоциация борбору, 1944-ж. Кениялык африкалыктар союзу (КАС) түзүлүп, европалыктар тартып алган жерди африкалыктарга кайтарып берүүнү талап кылган. 1952-ж. октябрда Кенияга британдык аскер күчтөрү киргизилип, колония саясатына каршы чыккан куралдуу көтөрүлүштү баскан (1957). КАСка тыюу салынып, лидерлери камалган. Бирок Улуу Британия Кенияга айрым жеңилдиктерди (жумушчулардын эмгек акысы көтөрүлгөн, саясий партиялардын ишине, африкалыктарга шайлоого катышуу укуктары берилген ж. б.) берүүгө аргасыз болгон. 1960-ж. Кениялык африкалыктардын улуттук союзу (КАУС) түзүлгөн.
1963-ж. 1-июнда Ж. Кениата жетектеген Кениянын биринчи өкмөтү уюшулган. 1963-ж. 12-декабрда Кения көз карандысыз мамлекет, 1964-ж. 12-декабрда Шериктештик курамындагы республика. болуп жарыяланган. Өлкө президенттигине Ж. Кениата, вице-президенттигине А. О. Одинга шайланган. Өлкөдө экономикалык жана агрардык реформалар жүргүзүлгөн. 1970-ж. коомдук-саясий иштердин бардык түрү мамлекеттик көзөмөлгө өтүп, партиялык жана мамлекеттик аппараттар биригип, Кениатанын жеке бийлиги чыңдалган. 1978-ж. Кениата өлгөндөн кийин Д. Т. арап Мои Кениянын президенти жана КАУСтун төрагасы, М. Кибаки вице-президенти болуп дайындалган. 1982-ж. Конституцияга өзгөртүүлөр киргизилип, өлкөдө бир партиялуу система орун алган. 2002-ж. оппозициялык партиялардын Улуттук коалициясы (лидери М. Кибаки) түзүлүп, 2002-ж. 27-декабрда президенттик шайлоодо жеңип чыккан. М. Кибаки Эл аралык Валюта фонду жана Бүткүл дүйнөлүк банк жана кызматташып, өлкөгө акысыз башталгыч билим берүүнү киргизген. 2003–05-жылдары оппозициялык партиялардын коалициясы Р. Одинга (А. О. Одинганын уулу) жетектеген Сары кызыл демократиялык кыймылына (СДК) бириккен. 2007-ж. президенттик шайлоо алдында Кибаки Улуттук биримдик партиясын (УБП) түзүп, шайлоодо жеңишке жеткен. Бирок оппозиция президенттик шайлоонун жыйынтыктарын жокко чыгарып, кайра шайлоо өткөрүү талаптары жана элди массалык каршылык көрсөтүү акциясына чакырган, натыйжада бир миңден ашык адам өлүп, 300 миңдей адам үй-жайсыз калган. Бириккен Улуттар Уюмунун (БУУ) мурдагы генералдык катчысы К. Аннандын күч-аракети жана 2008-ж. февралдын аягында саясий кризис жөнгө салынган. Апрель айында СДК жана УБПнин өкүлдөрүнөн коалициялык өкмөт түзүү жана Одинганы премьер-министрликке дайындоо жөнүндө макулдашууга жетишилген.
Чарбасы
Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 57,7 млрд доллар (2007), аны киши башына бөлүштүргөндө 1600 доллардан туура келет. ИДПнин накта өсүүсү 6,3%. Тейлөө чөйрөсүндө ИДПнин 59,5%и, айыл чарбасында 23,8%и, өнөр жайында 16,7%и түзүлөт. Өнөр-жайында минералдык сырьёлорду өндүрүүнүн мааниси зор: флюорит (экспорттун 17%и), сода (наркынын 63%и), алтын (11%, 616 кг), баалуу таштар (рубин, сапфир, турмалин, аметист). Ошондой эле Магади көлүнөн жана Инди океанынын жээгинен таш туз казылып алынат. Электр станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 1,1 миң МВттан ашык (2005). Өндүрүлгөн электр энергиясынын өлчөмү 5,5 млрд кВт ˑс, өлкө ичинде керектелгени 4,5 млрд кВт ˑс (2005). Он ЖЭС, Тана дарыясында ГЭС, Найваша көлүнөн түштүктө геотермиялык ЖЭС иштейт. Кара металлургия импорттук сырьёнун негизинде: 4 болот прокат заводу, цинктелген болот тунике, галваника өндүрүшү иштейт. Автомобиль кураштыруу ишканалары, нефть иштетүүчү завод (импорттук сырьё) бар. Химия өнөр-жай кальцийлештирилген сода, автомобиль жана велосипед шиналарын (импорттук каучуктан) чыгарат. Жыгач иштетүүчү, эмерек даярдоочу ишканалар, өлкөдөгү эң ири целлюлоза-кагаз комбинаты, курулуш материалдар ишканалары иштейт. Цементтик жана курулуш акиташ теги, гранит, сланец, каолин, гипс, айнек жана курулуш куму ж. б. казылып алынат. Ири цемент заводдору иштейт. Текстиль, булгаары-бут кийим, тамакаш (эт-сүт, ун, кант, суусундук, пиво, чай, кофе), тамеки чыгаруучу өнөр-жай ишканалары өнүккөн.
Агрардык өндүрүшү өлкөнүн экономикасында маанилүү орунду ээлейт; ал негизинен экспорттук багытта. Өлкөнүн аймагынын 8%тен ашык аянтын айдоо жер, 40%тейин жайыт ээлейт. Айыл чарбага жарактуу жери негизинен өлкөнүн борбордук жана батыш бөлүктөрүндө; Кениянын түштүк-чыгышындагы жээк түздүктөрү дүйнөдөгү чай өндүрүүчү бирден бир регион болуп саналат (2005-ж. 295 миң т чай жалбырагы жыйналган; ал боюнча Кения дүйнөдө 4-, Африкада 1-орунда); 90%и экспортко чыгарылат. Экспорт үчүн ошондой эле бал камыш, жүгөрү, буудай, кофе, сизаль, пахта, пиретрум (Кения дүйнө өлкөлөрүнүн 70%ке чейинки муктаждыгын камсыз кылат), ички керектөөгө картөшкө, маниок, ананас, батат, жашылча, плантейн (жашылча банан), ак жүгөрү, таруу өстүрүлөт. Африкадан экспортко чыгарылуучу гүлдүн 60%и Кенияга таандык (негизинен роза, чеге гүл). 2004-ж. 26 млн үй кушу, 12 млн бодо мал, 12 млн эчки, 10 млн кой, 830 миң төө, 415 чочко болгон. Балык кармалат. Жыгач даярдоо өнүккөн; тез өсүүчү дарактар (кипарис, кызыл карагай, бал карагай (кедр), эвкалипт ж. б.) өстүрүлөт. Тейлөө чөйрөсүнүн туруктуу өнүккөн тармагы – чет элдик туризм (дарылоо-ден соолукту чыңдоочу — Инди океанынын жээгиндеги кумдуу пляждар, экологиялык – улуттук парктарды ж. б. кыдыруу); ал валютанын негизги булагы болуп саналат. Жыл сайын Кенияга 1 млнго жакын турист (негизинен Улуу Британия жана Германиядан) келет; туризмден түшкөн киреше 600 млндон ашык долларды түзөт. Банк-кредиттик система Кения Борбордук банкын, 50дөн ашык коммерциялык банкты, Британия банктарынын филиалдарын камтыйт. Найробиде өлкөдөгү эң чоң биржа иштейт (1954жылдан).
Транспорт тармагы өнүккөн; автомобиль жолунун узундугу 63,3 миң км, темир жолунуку 2,8 миң км. Негизги темир жол магистралы – Момбаса – Найроби – Тороро (Уганда жана чек арасы). Негизги порттору: Момбаса, Кисуму (Виктория көлүнүн жээгинде). Найроби, Момбаса, Элдорет шаарында эл аралык аэропорттор бар. Продукту өткөргүч кууру (уз. 894 км) Момбаса шаарындагы нефть кайра иштетүүчү заводдон Найробиге (андан ары Накуру аркылуу Элдорет, Кисумуга) чейин созулат. Өлкөнүн экспортунун наркы 3,8 млрд, импортунуку 7,6 млрд доллар (2007). Экспорттук негизги продукциялары: чай (наркынын 20%и), гүл, кофе, пиретрум, бал камыш, балык, цемент, минералдык сырьёлор (негизинен флюорит, сода, асыл таш сырьёлору). Экспорт боюнча негизги соода шериктери (2006): Уганда, Улуу Британия, АКШ, Нидерланд, Танзания, Пакистан. Бириккен Араб эмирликтеринен, Индия, Кытай, Сауд Арабиясынан, АКШ, ТАР, Улуу Британия, Япониядан машина, жабдуу, транспорт каражаттарын, нефть жа нефть продуктуларын, химия өнөр-жай продукцияларын сатып алат.
Маданияты
Кениянын билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди (3 жаштан 5 жашка чейин), милдеттүү түрдө акысыз башталгыч мектептерди (8 жылдык), орто мектептерди (4 жылдык), кесиптик-техникалык окуу жайларды жана Жогорку окуу жайларын (ЖОЖ) камтыйт. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 59,2% түзөт (2005). Кесиптик-техникалык окуу жайлар, политехникалык, педагогикалык, юридикалык, медициналык ж. б. коллеждер (институттар), илимий мекемелер, ЖОЖдор, китепкана жана музейлер негизинен Найроби, Момбаса, Элдорет ж. б. шаарыда жайгашкан. Негизги ЖОЖдор: Нжородогу Эжертон университети (1939), Элдореттеги Мои университети (1984); Момбасада Калк китепканасы (1903), Кисум, Китал, Ламу ж. б. шаарларында Кения улуттук музейинин филиалдары, Руируда кофе (1949) жана Керичодо чай (1951) изилдөө, Тикеде Багбанчылык улуттук изилдөө (1955) борборлору бар. Жумасына «Kenya Gazette» (1898-жылдан) өкмөттүк басылмасы жана күнүгө «The Standart» (1902), «Daily Nation» (1959), «Kenya-Times» (1983), «Peoplees Daily» (1992) гезиттери англис, «Taifa Leo» (1960), «Taifa Kenya» (1958) ж. б. гезиттери суахили тилинде чыгат. Өкмөттүк маалымат агенттиги – Kenya News Agensy (KNA, 1963-ж. түзүлгөн). 1927-жылдан радио уктуруу, 1962-жылдан телеберүү иштейт.
Кениянын адабияты суахили жана англис тилдеринде өнүккөн. 17–18-кылымдарда алгачкы жазма (негизинен баатырдык, диний, дидактикалык поэмалар) эстеликтер суахили тилинде пайда болгон. Акындар Муяка бин Хаджи аль Гассани жана Мван Купондун чыгармачылыгы 19-кылымга таандык. Суахили прозасы 20-кылымдын ортосунан калыптана баштап, Ж. Н. Сомба, А. Жемаадара, С. Вамбуранын повесттери жаралган. 1952–56-жылдардагы Мау-Мау көтөрүлүшү П. Кареитанын «Белгиси жок мүрзө» (1969), П. Нгаренин «Өзүң айык» (1975), К. Сьямбонун «Жамандыктын кучагында» (1976) тарыхый романдарында чагылдырылган. 1970–80-жылдарда детектив жанры (3. Бурхани, С. Омар Саид чыгармалары) пайда болгон. Социалдык проблемалар Г. Левинин «Ачуунун кесепети» (1981) романында чагылдырылган. Кенияда англис тилиндеги адабият 20-кылымдын 1-жарымынан калыптанган: Парменас Мокери, М. Коинанге, Ж. Кениата, М. Гикару ж. б. Нгуги ва Тхионго, Ч. Вачиума, A. М. Иманьяра, Л. Нгуйи ж. б. тарыхый темага кайрылышкан. Ю. Давуддин реалисттик прозасы, ошондой эле саясий роман (В. Мутаха, Ф. Генга-Идова) ж. б. кеңири белгилүү болгон. 1960-жылдардан англис тилиндеги поэзия өнүгө баштап, анда социалдык, саясий, филос. лирика басымдуулук кылган. 1971-жылдан Найробиде «Африкалык акындар» сериясында антологиялар жана ыр жыйнактары жарык көргөн. «Өрөөндөгү жаңырык» (2000) деген чыгыш-африкалык поэзиянын антологиясында И. Макоха-Накайо, Н. Алусала, О. Орвенжо ж. б. Кения акындарынын чыгармалары камтылган. Кения аймагында орто кылымдарга таандык археологиялык эстеликтер (таштан курулган мал короо, үстүнө таш үйүлгөн мүрзөлөр, сугат каналдарынын издери ж. б.) сакталып калган. 7-кылымда араб тибинде салынган Геди, Малинди, Унгвана, Мнарани, Таква, Момбаса ж. б. ири шаарлар пайда болгон. Чарчы түрдөгү мечиттер курулган. Имараттарды курууда коралл ташы жана кызыл чопо колдонулган. 1б-кылымга таандык Момбасадагы Иисус форту жана Малиндидеги Васко да Гаманын таш колоннасы сакталган. 20-кылымда Найроби ж. б. шаарыда европалык стилдеги имараттар, коттеждер, виллалар тургузулган. Архитектуралык курулуштарды европалыктар жетектеген. Кениялыктар жыгачтан, чоподон (маска, статуэтка ж. б.) ар кандай буюмдарды жасап, оймо-чийме түшүрүшөт.
Кения музыкалык маданиятынын негизин банту, нилот, кушит, суахили элдеринин салты түзөт. Ата-бабасынан бери музыкант болгондорду көз ачыктар деп жогору баалашкан. Кения музыкасына араб, инди, колониялаштыруудан баштап европа музыкасы таасир тийгизген. 19-кылымдын аягынан шаарларда аскердик үйлөмө оркестр, жаз-банд, музыкалык. ансамблдери, 20-кылымдын ортосунан америкалык музыка жана кубалык румба, бенга кеңири тараган. Белгилүү музыканттар: М. Ж. Боско, О. Кайамба, Л. Тутуту, Ж. Самбу, Д. Катуга ж. б. 1960-жылдардан Кения улуттук муз. маданиятка мамлекет колдоо көрсөтөт. Мектеп программаларына музыка жана бий сабактары кирген. 1974-ж. Кениата университетинин алдында музыкалык мектеп ачылган. Улуттук музыкалык салтты «Кения жыландары» ыр жана бий ансамбли, «Муунгано» улуттук хору өнүктүрөт. Кения улуттук музыка изилдөөчүлөр – X. О. Аньюмба, В. А. Омонди. Кенияда музыкалык-бий ансамблдери арбын. 1948-жылдан Найробиде Д. Маул негиздеген англис театры иштейт. 1952-ж. Найробиде Улуттук театр, 1997-ж. «Гаара» бий тобу түзүлгөн. 1963-ж. Кения өз алдынчалыкка ээ болгондо Найробиде жаңы театр коллективдери пайда болгон, анын ичинде «Чемчеми» труппасы эң белгилүү, негиздөөчүсү жана жетекчиси — Э. Мпахлеле. 1970-ж. Улуттук театр труппасы түзүлгөн.
Кимдин үнү? (оюн)
Шарты
Оюнчулардын саны 5—15 киши. Оюн аянтчада, талаада, бөлмөдө, сахнада, үйдө өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу
Жетекчи шайланган соң, калгандары андан 8—10 метрлик аралыкта катарга тизилишип оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат. Оюндун жетекчиси калгандарга далысын салып турушу керек.
Оюндун баяны
Жетекчи көзүн жумат да, катардагы оюнчулардын бирөөсү акырын айбандардын, куштардын же музыкалык аспаптардын үнүндөй үн чыгарат. Андан соң өзү турган ордун алмаштырып жиберет. Оюн жетекчиси көзүн ачып, ордунан жылбай туруп, баарын карай чыгып, ким үн чыгарган экенин айтат. Эгерде үн чыгарган адам, туура табылып калса, ал оюнчу ырдап же бийлеп биргенден кийин оюн жетекчиси менен орун алмашып кайрадан башташат; Эгерде оюн жетекчиси үн чыгарган адамды таппай калса, ырды өзү аткаргандан кийин ордунда калып оюн кайрадан башталат. Ошентип, каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. Үндү көп жолу туура тапкан оюнчу жеңүүчү болот.
Түркстан эл комиссарлар совети
Түркстан эл комиссарлар совети – Түркстандагы мамлекеттик бийликтин башкаруучу жана аткаруучу жогорку органы. Ал 1917-жылы 17-ноябрда түзүлгөн. Түркстан эл комиссарлар совети мамлекеттик эски аппаратты жоюп, пролетариат диктатурасынын органы – Жумушчу-дыйкан өкмөтүн орноткон. Ал жол катнаш, аскер иши, тышкы иштер, юстиция, почта, телеграф, эл агартуу жана башка комиссариаттарды түзүп, банк, өнөр жай ишканаларын мамлекеттештирген. Түркстан эл комиссарлар совети 1924-жылы Орто Азиянын улуттук-мамлекеттик бөлүнүшүнөн кийин жоюлган.
Кимдин үнү? (оюн)
Оюндун эрежеси
Жетекчи көзүн жумуп туруп шыкаалап кароого, жаңылгандан кийин башка оюнчуну көрсөтүүгө, айтып коюуга, чурулдоого болбойт.
"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты ыңгайлаштырылган сценарийи" номинациясы
"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты ыңгайлаштырылган сценарийи" номинациясы АКШдагы эң ардактуу тасма сыйлыктарынын номинацияларынын бириси. Бул номинация жыл сайын башка булактын (адатта: роман, пьеса, кыска аңгеме, телесериал, кээ бир учурларда тасма) сценарийин адаптациялаган жазуучуга ыйгарылат.
Нинжа
Нинжа (англ. ninja, жап. 忍者 же шиноби, 忍 び) - феодалдык Жапониядагы жашырын агент же жалданма адам. Нинжанын милдетине тыңчылык, саботаж, инфильтрация, атайын чыккынчылык кылуулар жана партизандык согуш кирет. Нинжалардын иретсиз күрөшүүлөрүнүн ыкмалары кыянатчыл табылып, күрөшүүлөрдүн абийирдүү эрежелерин сактаган самурайлардын кастасына ылайыксыз болгон. Атайын үйрөтүлгөн тыңчылардын тобу, шинобилер Сенгоку доорунда, 15-кылымда пайда болгон, бирок алардын тектер балким XIV же XII кылымдарда да бар болгон (Хэйан доору же Камакура доордун башталышы).
Тынчсыз Сенгоку доорунда (XV-XVII кылымдар) жалданма адамдар жана тыңчылар жалдоо Ига тармагында жана Кега кыштагынын жакынкы аралык аймактарында, популярдуу болгон. Жапониянын Токугава сегунатына (17-кылым) бириккенинен улам нинжалар жок болуп кеткен. Кытай аскердиг философиясында негизделегн шиноби эрежелери 17чи жана 18-кылымдарда жазылган, а эң биринчи эрежелердин жыйнагы "Бансэнсюкай" (англ. Bansenshukai, 1976) болуп саналат.
Мэйдзи Реставрациясы учурунда (1868) шиноби Жапониянын популярдуу элертетилген жана сырдуу темаларына айланган. Заматта жок болуп калуу, суу үстүндө басуу жана жаратылыштын күчтөрүн башкаруу сыяктуу укмуштуу жөндөмдүүлүктөргө ээ болгон инжалар уламыштарда жана элдик оозеки чыгармаларда маанилүү орун ээлеген. Натыйжада, нинжалардын заманбап маданиятта бар болушу Сенгоку доорундагы тыңчылардан эмес уламыш жана элдик оозеки чыгармаларынан келип чыккан.
Атомдук-флуоресценттик анализ
Атомдук-флуоресценттик анализ (атом-флуоресценттик спектрометрия) – флуоресценциянын атом спектрлеринин элементтик сандык анализинин методу. Анализге алынган зат үлгүсүн атомдук бууга айлантат жана флуоресценцияны дүүлүктүрүү үчүн айрыкча нур менен ошол гана аныкталуучу элементти кабыл алгандай денгээлде нурландырат (нур толкун уз. ошол атомдун электрондук өтүү энергиясына туура келет). Козголгон атомдордун бөлүгү спектрофотометрде регистрациялануучу жарыкты – аналитикалык сигналды чыгарат. Көпчүлүк учурда сиңирилген жана чагылган жарык толкун уз. бирдей болгон резонансттык флуоресценция колдонулат. Бул сандык анализ негизинде J=Jоew(1-eкс)/4p жатат, J жана Jо-аналитикалык сигнал итенсивдүүлүгү жана козгоо булагы, e-энергетикалык чыгыш, w-флуоресценция чогулган бурчу, с-элемент концентрациясы, к- сиңирилген жарыкты мүнөздөгөн коэффициент, p =3,14. Үчтөн кем эмес стандартуу үлгүнүн интенсивдүүлүгү жардамы менен lgJ-lgc координатындагы градуирлөөчү график түзүлөт. А.-ф. а. 65 жакын элементтер аныктоого болот; аныктоо чеги (кургак затта) 10 -6-10-8 % жана 10-3 нг/мл (эритмеде) чейин жетет. Бул методдун жогорку селективдүүлүгү, атомдук флуоресценция өтө ичке сызыктуулугуна жана бир эле убакта бир нече элементти аныктоого мүмкүн экендигине негизделген. Ал тоо-тектер, топурак, болот, куймалар, нефти, азык-түлүк продукциялар, биологиялык объектилер (кан, заара) ар түрдүү хим. бирикмелер о.эле атмосфера үстүнкү катмарындагы элементтерди дистанциялык аныктоодо колдонулат.
Ай-Петри чокусу
Ай-Петри чокусу - Крым тоолорунун Башкы жалчасындагы чоку. Ай-Петри яйласында. Бийиктиги 1233 м. Негизинен акиташ тектеринен туруп, карст процесси өрчүгөн. Чокудан Крымдын түштүк жээгинин көп бөлүгү даана көрүнүп турат.
Кичи Кылья (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Супер-Инфо сыйлыгы (2019)
Супер-Инфо сыйлыгы 2019 (расмий аталышы Супер тандоо 2019) — Жыл сайын өткөрүлүүчү азем. Сынакты уюштуруучулар Супер-Инфо гезити жана Super.kg маалымат-маанайшат порталы. Добуш берүү (Super.kg) порталында катталган окурмандары менен биргеликте жыл аягында жылдын мыктыларын аныктайт. 2018-жылдын ноябрь айынан 2019-жылдын октябрь айына чейин маданият, шоу-бизнес тармагында жаралган эмгектерди жана ал эмгектердин жаратуучуларын, спорт тармагында ийгиликке жетишкен инсандарды тизмектеп чыгат. Талапкерлер окурмандардын добушунун жардамы менен "супер" аталышат.
Кеңеш
Кеңеш (лат. кыр. Keńew) — Ош ш-ндагы Кыргызстандын 60 жылдыгы атн. айыл советине караштуу кыштак. «Кеңеш» с-зунун аймагында. Ош ш-нан 8 км батыш тарапта, Ош т. ж. станңиясынан 9 км.
Китеп бити
Китеп бити (лат. Liposcelis divinatorius) – чөп жечү каскатардын бир түрү.
Наркоз
Наркоз (байыркы грек тилинен νάρκωσις — дудук болуу, селейип калуу; синонимдер: жалпы оорутпоо, жалпы анестезия) — атайын дары менен борбордук нерв системасына таасир этүүдөн болгон жасалма уйкудагы абал. Мындай уйкуну электр тогу жана гипноз менен келтирсе да болот.
Наркоздун түрлөрү
Дем алуу жолунан тышкары жол менен берилүүчү наркоз вена кан тамырына, булчуң этке, тери астына, көтөн чучукка куюлат. Азыр булардын ичинен вена кан тамырына жана булчуң этке куюу жолдору кеңири колдонулууда. Мындан тышкары атайын аппараттын жардамы менен электр тогун баш мээнин кээ бир участкаларына таасир этип «электр наркозун» пайда кылууга болот.
Азыркы кезде наркоздун ингаляциялык жолу менен венага жиберүүнү айкалыштырган түрү колдонулат. Адегенде наркоз заты венага куюлат, оорулуу уктагандан кийин атайын түтүктүн жардамы менен дем алуу жолуна жиберип, ингаляциялык жолго өтөт. Азыркы анестезиологиянын жетишкендиктери өпкөгө, жүрөккө, мээнин ири кан тамырларына татаал операцияларды жасоого мүмкүндүк берди.
Наркозго колдонулуучу дары каражаттары
Дем алуу жолу менен берилүүчү наркоздо негизинен төмөнкү заттар колдонулат: Азот кычкылы (ЛГ20) — түссүз, жытсыз газ. Жогорку басым астында атайын темир баллондордо суюк түрүндө сакталат. Баллонду ачканда газга айланат. Денеге өпкө аркылуу киргизилет. Этил эфири—өзгөчө ачуу, дүүлүктүргүч жыттуу, түссүз суюктук. Жакшы күйөт жана жарылуу касиетине ээ. Ошондуктан азыркы убакта электр тогу менен иштөөчү аппараттар кеңири колдонулууда. Бирок эфир өтө күчтүү болгондуктан аны менен эч бир аппаратсыз эле терең наркоз берүүгө болот. Наркоз убагында ооруу сезими түк сезилбейт. Фторотан — бул түссүз, жагымдуу жыттуу суюктук. Сырткы чөйрөнүн температурасы 0° Сден жогору болсо газга айланат. Мунун таасиринен адам тез жана тынч уктайт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8