cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кашык тумшуктуу кытан
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Ареалы үзгүлтүктүү. Батыш Сахаранын түндүк жээгиндеги аралдар, Дахлак Архипелагынан түштүккө карай Баб-элң-Мандеб кысыгына чейин Кызыл деңиздин түштүк бөлүгүндөгү аралдар. Евразияда Гвадалквивиранын чаты, Гибралтардын жээги, Рейндин чаты жана Чыгыш Австриядан, муруңку Югославия, Албания республикаларынан чыгышты көздөй Түштүк Приморңеге, түндүк-чыгыш Кытайдын борбордук бөлүгүнө, Хуанхэ өрөөнүнө, төмөнкү Брахмапутра өрөөнүнө жана Ганга чатына чейин, Пакистан, Бангладеш, Мңянма. Түндүктөн Австрияга, Венгрияга, Днестрдин ылдый жагына, Днепрдин ылдый жагына, Азов деңизинин түндүк жээгине, Волга-Урал дарыя арасында Чоң жана Кичи Узенге же болжол менен 50-параллелге чейин, Илектин төмөнкү бөлүгүнө, түндүк Казахстанда 53-параллелге, чыгышты көздөй Кургалңджинге, Зайсанга, Абакандын чатына, Тувага, Даур талаасына, Зеянын төмөн бөлүгүнө чейин, Амур өрөөнүндө Уссуринин чатына, Ханка көлүнө чейин. Кыргызстанда Platalea leucorodia leucorodia Linnaeus, 1758 кээде учуп өтүүдө жана кыштоодо Чүй өрөөнүндө, Ысыккөл ойдуңунда жана Ички Тянң- Шандын сырт көлдөрүндө кездешет. Өткөн кылымдын ортосунда, балким, Ысыккөлдүн батышында уялоочу, бирок азыркы учурда уялоого жарактуу аймактар кургатылган.
Бутанаев, Виктор Яковлевич (Астайбек)
Сыйлыктары
2006-жылы “Тыва мамлекеттик университетинин ардактуу профессору” наамы менен сыйланды. Ошол эле жылы “Орусиянын кесипкөйү” («Профессионал России») медалы менен сыйланды.
Койбалыктар
Койбалыктар (лат. Aspius) —  каңылтыр балыктардын бир экологиялык тобу, буларга кыйла түрлөр жана уруулар кирет: Амур койбалыгы (лат. Pseudaspius leptocaphalus), Арал койбалыгы (Aspius aspius aralensis), кадимки койбалык (Aspius aspius), жалпак баш койбалык (Pseudaspius leptocephalus), Түндүк Каспийдин койбалыгы, кадимки койбалыктар (уруу) (Aspius), чортонсымак койбалыктар (уруу) (Aspiolucius).
Кашык тумшуктуу кытан
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Тайыз жерлерде эртең мененки жана кечки сааттарда мойнун созуп активдүү азыктанат. Ылдыйкы мандибуласы менен суунун түбүнөн чопону сузуп алат да, башын тараптан тарапка чайкап чопону тумшугунда чыпкалайт. Көнөкбаштар, моллюскалар, бакалар, суу курт-кумурскалары, кээде өсүмдүктөр менен азыктанат. Учушу жай салмактуу, канат кагуусу бир калыпта, адатта үйүр V түрүндө же диагоналдуу түз сызык түрүндө учат. Канаттуунун чыгарган добушу - анда-санда акырын коркулдоо жана тумшугу менен такылдатуу. Чоң уясын бактарга башка кунас сымалдардын арасында бутактардан салат. Кызыл-күрөң темгилдүү 4 ак жумуртка тууйт.
Бутанаев, Виктор Яковлевич (Астайбек)
Сыйлыктары
2006-жылы "Хакасия Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер” наамы ыйгарылды.
Кашык тумшуктуу кытан
Чектөөчү факторлор
Уялоого жана эс алууга жарактуу аймактарды айыл-чарбалык керектөөлөр үчүн кургатуу, кээде - легалсыз атуу.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Колдо багылбайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргызстанда коргоо үчүн атайын чаралар жүргүзүлгөн эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Кашыктумшуктуу кытандын уялоосуна жана эс алуусуна ылайыктуу суу жана саздак жерлерди кургатууга жана жакын жердеги бактарды кыйууга тыйуу салуу.
Статус
VI категория, Near Threatened, NT: R. Кыргызстанда уруунун жалгыз өкүлү. Platalea leucorodia leucorodia Linnaeus, 1758 номинативдүү түрчөсү учуп өтөт.
Молдобаев Тургуналы
Молдобаев Тургуналы - акын. Тургуналы Молдобаев Аксы районунда 1934-жылы туулган. Аксы районунда 1934-жылы туулган. 1952-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетине кирип, аны 1957-жылы бүтүп чыгат. 1957–1967-жж. Жалал-Абад облустук «Коммунизм туусу» гезитинин, «Кыргызстан пионери» гезитинин редакцияларында, Кыргыз телекөрсөтүүсүндө, 1967–1981-жж. «Кыргызстан маданияты» гезитинде адабият бөлүмүнүн башчысы, 1992–1993-жж. «Мурас», «Эл дүйнөсү» журналдарында бөлүм башчы, редактордун орун басары болуп иште-ген. Т.Молдобаевдин чыгармачылыгы орто мектепте окуп жүргөндө башталып oшондон тарта ырлары республикалык газета-журналдарда басыла баштайт. «Жайлоо» аттуу туңгуч китеби 1962-жылы жарык көргөн. Ал казак, өзбек, каракалпак, башкыр, якут акындарынын ырларын жана СССР элдеринин макал-лакаптарын кыргыз тилине которгон. Т.Молдобаев 1966-жылдан СССР Жазуучулар союзунун, 1959-жылдан СССР Журналистер союзунун мүчөсү. 1995-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген наам алган.
Армрестлинг
Армрестлинг — бул эки тараптын колдор менен күрөшүү түрү. Армрестлинде спортчулар атайын столдо, турган абалда кол күрөштүрүшөт. Алардын чыканагы атайын жаздыкчага такалат. Атаандашынын колунун муштумун жаздыкчага тийгизген адам утушка ээ болот. Оң кол менен да, сол кол менен да кол күрөштүрүүгө болот. Бул, XX кылымдын 1960-жылы кайрадан жандандырылган байыркы оюн.
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада, бөлмөдө өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар экиден болушуп, бир бирине карама-каршы жатышып, оң колдору менен алышат.
Оюндун баяны
Ар ким атаандаштарынын колдорун өз жактарына ийип жерге тийгизүүгө аракеттенет. Андан кийин оюнчулар сол колдору менен күч сынашат. Оюнчулар атаандаштары менен алмашышып, оюнду каалашкан убакытка чейин улантышы мүмкүн. Көп жолу атаандаштарынын колдорун ийип жерге тийгизген оюнчу жеңүүчү болот.
Оюндун эрежеси
Атаандашы даяр боло электе аракеттенүүгө, экинчи кол менен жардам берүүгө, чыканакты жерден көтөрүүгө болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Күч тарбияланат, максаттуу болууга, эркти тарбиялайт.
Петропавловка (Миякин району, Башкыртстан)
Петропавловка — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Качеган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 81 киши. Почта индекси — 452091, ОКАТО коду — 80244830006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шон Мендес
Шо́н Пи́тер Рау́ль Ме́ндес (Shawn Peter Raul Mendes; 8-август, 1998, Торонто, Онтарио, Канада) — канадалык ырчы жана ырлардын автору.
Балалыгы
Шон Мендес 1998-жылы 8-августта Канаданын Торонто шаарында туулган. Анын атасы Мануэль Мендес — португал, энеси Карен — англичан. Шондун Алия аттуу карындашы бар. Мендес Пикеринг шааарында өсүп, Пайн-Риж мектебинде билим алган.
Карьерасы
Мендес белгилүү ырлардын кавер-версиясын жаздырып, Vine программасына жүктөгөндөн баштаган. Ошол кезде эле көптөгөн күйөрмандарын топтогон. Аны Эд Ширан жана Жастин Бибер менен көп салыштырышчу. Кийин Мендес социалдык тармактар аркылуу белгилүү болгон жаш аткаруучулар менен бирге MagCon туруна катышкан. 2014-жылы Шон Island Records лейблы менен контракт түзүп, ошол эле жылы «Life of the Party» деген алгачкы ырын чыгарган. Алгач америкалык радиостанциялар ал ырды тоотпоосо да, 15 жашар ырчынын ыры Billboard Hot 100 хит-парадында 24-чү орун алган. Бул ыр The Shawn Mendes EP мини-альбомуна да кирген. Бул мини-альбом төрт чыгармадан турган, жана 100 миңден ашык көчүрмөсү сатылып, Billboard хит-парадынын 5-чи сабына жеткен.
Шон Мендестин тоолук баалуу Handwritten деген алгачкы альбому «Something Big» ырынан кийин эле, 2015-жылы 14-апрельде жарык көргөн. Альбом жакшы сатылып, Канада жана Америка өлкөлөрүнүн хит-параддарынын биринчи сабында дебют болгон. 2015-жылы Мендестин «Believe» аттуу ыры Disney каналынын «Мураскерлер» фантастикалык мюзиклине саундтрек катары кирген. 2015-жылы май-октябрь айларынын аралыгында Мендес Тейлор Свифттин «1989» дүйнөлүк турунун алкагындагы Түндүк Америкадагы концерттеринин колдоосунда ырдап чыккан.
2015-жылы 20-ноябрьда Мендестин алгачкы альбому Handwritten Revisited аталышы менен кайрадан чыккан. Бул альбомго беш концерттик жазуу жана төрт жаңы ыр кирген, алардын ичинде Fifth Harmony тобунун мүчөсү Камила Кабелло менен Мендес биргеликте ырдап чыккан «I Know What You Did Last Summer» чыгармасы да бар. 2016-жылдын январь айында Мендес «100» телесериалында эпизоддук роль ойноп, Violent Femmes тобунун «Add It Up» ырын аткарган. Ошол эле маалда анын «Stitches» аттуу ыры британиялык хит-парадынын биринчи сабына жеткен. Ошондой эле 2016-жылдын январь айында Шон Wilhelmina моделдик агенттиги менен контракт түзгөн. 2016-жылдын март айында Мендес Түндүк Америка жана Европа боюнча жаңы концерттик турга хедлайнер катары катышкан.
Булка (Кыртовка куймасы)
Булка — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыртовка дарыясынын сол жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эларалык жеке деңиз укугу
Эларалык жеке деңиз укугу – ченемдери чет элдик элементи бар жана деңиз соодасына байланыштуу мамлекеттик органдардын, уюмдардын жана жарандардын мамилелерин жөнгө салуучу эларалык жеке укуктун тармактык бөлүмдөрүнүн бири. Мамлекеттик ички мыйзамдар жана эларалык келишимдер Э. ж. д. у-нун булактары болуп саналат. Э. ж. д. у. – деңиз укугунун ажырагыс бөлүгү (эларалык жалпы элдик жана улуттук деңиз укуктары менен бир катарда).
Дурница (дарыя)
Дурница — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Тава дарыясынын оң жээгинен 193 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Түгөлов Нурдин Сооронбаевич
Түгөлов Нурдин Сооронбаевич (15. 9. 1920, Жумгал району, Чаек айылы - 10. 6. 1980, Фрунзе ш.) - бийчи, балетмейстер, Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгеги сиңирген ишмер ишмер (1958), Кыргыз ССРинин эл артисти (1976).
1941-ж. Ленинград (азыркы Санкт-Петербург) хореография окуу жайын A. А. Писаревдин классын бүткөн. Улуу Ата Мекендик согушка катышкан (1942-45). 1946жылдан Фрунзедеги хореогр. окуу жайында сабак берген. Кыргыз мамлекеттик акад. опера жана балет театрында (1941-42, 1946-54), балетмейстер, башкы балетмейстер (1959-64). 196677-ж. Кыргыз мамлекеттик филармониясында Кыргыз бий ансамблин (азыркы «Акмарал») түзүп, аны жетектеген. Улуттук жана классикалык балет спектаклдеринде ар кыл мүнөздүү образдарды жараткан. Негизгилери: Кадыр (В. Власов, В. Фере, «Анар»), Зигфрид (П. И. Чайковский, «Ак куу көлү»), Стефан (А. Глазунов, «Раймонда») ж. б. «Доктор Айболит» (И. Морозов), «АлаТоо жазы» (В. Власов, В. Фере), «Чолпон» (М. Раухвергер), «Куйручук» (К. Молдобасанов, либреттосу Г. Окуневдики), «Ромео жана Жульетта» (С. Прокофьев) ж. б. балеттерди, көптөгөн бийлерди койгон. «Чолпон» балет-фильминин сценарийин жазган. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Чымын
Чымын (Musca, L. 1758) — кош канаттуулар түркүмүндөгү курт-кумурскалардын жалпы аты. Табиятта кеңири таралган. Алардын көпчүлүгү үйдө, үйдүн тегерегинде жашайт. Айрымдары өсүмдүк, жаныбар жана киши экскременти, тамак-аш калдыктары менен азыктанат. Киши жана жаныбарлардын каны менен азыктанган кан соргучтары да бар. Алар кишиге, жаныбарларга түрдүү жугуштуу ооруларды (бруцеллёз, күйдүргү, туляремия жана башкалар) таратат. Айрым Чымын көз ооруларынын (трахома, эпидемиялык конъюнктивит жана башкалар) козгогучун жугузат. Чымындын айрым түрү (мисалы, сайгак) жумурткасын тери алдына тууйт.
Андан чыккан личинкалар алынбай калса дененин жумшак тканын сөөккө чейин оюп жеп жиберет. Мында дененин жабыркаган бөлүгү сезгенип, канап гангренага айланат. Үй Чымыны, тарпчыл Чымын жана башкалар тамак-аш (сүт, эт, нан жана башкалар), анын калдыктары, кишинин, жаныбарлардын заңы жана башкалар менен азыктанып, ага конуп, тамак-ашты түрдүү оорулардын (туберкулёз, дизентерия, ич келте, холера жана башкалар) козгогучтары менен булгайт.
Лямцев Виктор Трофимович
Лямцев Виктор Трофимович (1929-ж. туулган, Новгород облусу Новгород шаары) – паталогоанатом, медицина илимдеринин доктору (1973), профессор (1976). И. П. Павлов атындагы 1-Ленинград медициналык институтун (1952), ошол эле жерде аспирантураны (1955) бүтүргөн. 1-Ленинград медициналык институтунда ассистент (1955–59), Комбоджи госпиталында экспертдарыгер, КММИде кафедра башчысы, профессор (1960– 78), 2003-жылдан КРСУда профессор болуп иштеген. КРдин эмгек сиңирген дарыгери. Патoлогиялык анатомия боюнча адис. 100дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде 5 окуу китеби жана окуу куралы бар. Эмгектери: Методические пособия по курсу частной патологической анатомии (в соавторстве). Б., 2001.
Шаңкай курсактар
Шаңкай курсактар (лат. Bombina) —  бакалардын бир уруусу, буларга ири шаңкай курсак, Чыгыш шаңкай курсагы (B. maxima), сары боор шаңкай курсак (B. orientalis), кызыл боор шаңкай курсак (B. bombina) кирет.
Жаак догосу
Жаак догосу (arcus mandibularis) - жаак ооздуулар омурткалуулардын баш сөөгүнө кирүүчү висцералдык догонун бир элементи. Ж. д. үстүнкү таңдай-квадраттык жана астыңкы меккел кемирчектерден турат. Ж. д. жабуучу сөөктөрдөн өөрчүйт. Ж. д-на бекиген булчуңдар үчүлүк (V жуп) нерв менен жөнгө салынат.
Си Айсл Сити (Нү-Жерси)
Си Айсл Сити (Нү-Жерси) (Sea Isle City) — Нү-Жерси штатынын Кап Мэй округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2114 киши. Болжолдуу аянты - 6.6 км². FIPS коду — 34-66390.
Талды-Суу
Кыргызстандагы айылдар:
Дифицеркалдык сүзгүч
Дифицеркалдык сүзгүч - балыктардын куйрук сүзгүчтөрүнүн бир тиби. Татаал түзүлүштүү балыктардын сүзгүч тарсылдагынын пайда болушу менен бирге гомоцеркалдык (сөөктүү балыктар) же дифицеркалдык - экинчилик симметриялык куйрук сүзгүчү пайда болгон (кош дем алуучу балыктарда).
Жумуртканын бытырап бөлүнүшү - уруктанган жумуртканын бир нече иреет митоздук бөлүнүшү. Мунун натыйжасында жумуртка көлөмүн чоңойтбостон майда клеткаларга - бластомерлерге бөлүнөт.
Ж. б. б. мүнөзү, жүрүшү жумуртканын сарысынын саны менен жайгашына жараша болот. Цитоплазмадагы сарысы аз жана текши жайгашкан жумурткалардын (гомолециталдык жумурткалар - баш сөөксүздөрдө, ийнетерилүүлөрдө, татаал түзүлүштүү айбанаттарда) бытырашы толук жана текши өтөт. Телолециталдык (сарысы анималдык уюлда жайгашкан айрым муунак буттуулар, моллюскалар, балыктар, жерде-сууда жашоочулар, сойлоктор, канаттуулар, жөнөкөй түзүлүштүү айбанаттарда кездешет) же центролециталдык (муунак буттуулардын жумурткалары) жумурткалардын сарысы цитоплазманын үстүнкү жука катмарынан башка толугу менен ээлейт, бөлүнүү чала жана бирдей эмес өтөт.
Катуу канаттар
Катуу канаттар (лат. Trachyrhynchus) — чубак куйрук балыктардын бир уруусу.
Ляодун булуңу
Ляодун булуңу - Сары деңизде, Кытайдын жээгинде, чыгышынан Ляодун жарым аралы менен чектешет. Узундугу 220 км, туурасы кире беришинде 175 км, тереңдиги 10–15 м. Кышында жээгинде калкыма муздар кездешет. Суткасына 2 жолу беймаал ташкындайт (бийиктиги 4,4 мге чейин). Инкоу жана Циньхуандао порттору бар.
Абрамов мөңгүсү
Абрамов мөңгүсү – Алай кырка тоосунун түштүк капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү, Көксуунун алабында. Уз. 9,0 км, туурасы 500–1000 м, аянты 22,8 км2. Абляция облусунун аянты 6,9 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгелинен 4960 м, этеги 3670 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4150 м. Куралуу облусу (14,6 км2) желпүүр сымал жайгашкан көп салаалуу жазы төрдү элестетет. Эл аралык программа боюнча 1-даражадагы байкоолор жүргүзүлө турган мурдагы КСРБнин аймагындагы мөңгүлөрдүн катарында болгон. 1972-жылы жана 1985-жылы кескин түрдө алдыга жылган, мындай жылыштар 10–11 жылда Күндүн активдүүлүгүнө жараша кайталанып турат. Мөңгүдөн Кызылсуунун оң куймасы Көк-суу башталат. Мөңгү Фергана дубанынын губернатору – (1876–80) А.К. Абрамовдун ысымына аталган.
Чыгыш адабиятынан келген дастандар
Чыгыш адабиятынан келген дастандар – тектеш түрк элдеринин адабиятынын, анын ичинде кыргыз адабиятынын тарыхында, элдик оозеки чыгармачылыктын, маданиятынын өнүгүшүнө кандайдыр бир деңгээлде таасирин айтпай коюуга болбойт. Орто кылымда доорунан баштап 18-кылым чейинки тарыхый, маданий, экономикалык жакындыктын негизинде өзбек, азербайжан, түркмөн элдик жана китептик классикалык поэзиясы менен тажик, иран, араб китептик классикалык поэзиясынын жалпылыктары пайда болгон. Узак мезгилди камтыган бул процессс чыгармачылык ишмердиктин натыйжасында урпактан урпакка, элден элге жетип, кайсы элде айтылса ошол элдин улуттук поэзиясынын салттык өзгөчөлүгүн өз боюна сиңирип жүрүп отурган.
Ашыктык, баатырдык, турмуштук, диний сыпаттагы чыгыш поэзиясынан келген дастандар Орто Азия элдерине дастан, кысса, хикая деген ат менен тараган. Булар негизинен 19-к. акыры 20-к. башында Уфа, Казан, Оренбург шаарларында басылып чыккан. Араб, фарсы жана Орто Азиядагы түрк элдеринин тилинде жарык көргөн. Китептин саны аз болгондуктан, алгач кат тааныган сабаттуу адамдар окуп, алар аркылуу элге тарап, оозеки түрдө жашай баштайт. Акындар, чыгармачыл айтуучулар бул сюжеттерди өздөрүнүн алымча, кошумчалары менен ырдап, эл арасына жайылткан. Ошентип, варианттары пайда болгон. Атап айтсак, “Шахнаме”, “Тотунама”, “Тахир, Зухра”, “Лайли, Мажнун”, “Жусуп, Зулайха”, “Фархад, Ширин”, “Боз жигит”, “Кыз Дарыйка”, “Шакир, Шакират”, “Барсиза Шайык”, “Сал-сал”, “Жум-жума”, “Сейфулмалик”, “Икая Балгам”. Аталган чыгармалардын бардыгы эле кыргыз фольклорунан терең орун алган деп айтууга болбойт. Айрым чыгармалар эл арасына айтылып жүргөндүгү жөнүндө гана маалымат бар. Кээ бирлери башка түрк тилдүү элдерге кеңири тарап, фольклорунан орун алганы менен кыргыздарда такыр кезикпейт. Же болбосо “Кыз Дарыйка” поэмасы кыргыздарга өтө кеңири, улуттук өзгөчөлүктү сиңирип, төл чыгармага айланып кеткенин айтсак болот. Ошентип, чыгыш дастандары эпикалык жанрдын өсүш этабында күрдөөлдүү мезгилди түзүп, өзүнө таандык тематикалык, сюжеттик, стилдик өзгөчөлүккө ээ. Белгилүү даражада түрк элдеринин оозеки чыгармачылыгынын, жазма адабиятынын өсүшүнө таасирин тийгизген. Алар оозеки чыгармачылыгынын, эпикалык традицияны улантып, көбүнесе эски фольклордук мазмундун, образдын нугунда түзүлгөндүгүнө карабастан, каармандарды мүнөздөө, окуяларды баяндоо жана тилдик жагынан өзгөчөлүккө ээ. Ошондуктан, муну кыргыз улуттук эпикалык жанрынын өсүшүндөгү өзгөчө бир салаа катарында кароо абзел.
Арбакты сыйлоо
Арбакты сыйлоо – бул маркумга тирүүлөрдүн вазийпасы. Анын аброюн көтөрүүсү. Бала – бакыраларына көрсөткөн мамилелери. Ага таандык жакшылыгын аябоо. Арбагын урматоо. Кез – кез эскере жүрүүсү, ылайыктуу ишине жароо. “Ыраматылыктын арбагы ыраазы болсун”, “Куран окуп коёлу” албетте, мындай адамгерчилик маркумдун жакынына алысына карабай жасалат. Тирүүчүлүктө анын кадырын көзү өткөндө урматтоо – биздин келе жаткан салтыбыз. Ага анын бала – бакыралары, жакындары да ыраазы болушат. Азыркы өткөзүлүп жаткан маркумдардын мааракелери, аш – тойтун маани маңызы ошого такалат. Бул тууралуу Азирети Мухаммед пайгамбар дагы “маркумдун артынан жаман сөз айтпоону, ата – энесинин достору менен көзү өткөндөн кийин да алаканы үзбөөнү, жалпы маркумдарга куран окуп, бата кылып жүрүүнү” керээз кылып калтырган.<br. Маалымат булагы:Шоокум журналы.№8(37) август, 2009-ж.
Кичи бишкураз (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Кичи бишкураз — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Учпилин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 66 киши. Почта индекси — 452305, ОКАТО коду — 80224847008.
Кайталанма келте
Каталанма келте — капысынан катуу башталуучу жугуштуу оору. Аны спирохеталар козгойт (к. Спирохетоздор). Оору козгогучтарды ташуучуларга (жуктуруучуларга) карата бит жана кене келтеси болуп экиге бөлүнөт.
Кичи бишкураз (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кайталанма келте
Бит келте
Бит келтесинде спирохеталар бит аркылуу оорулуудан соо кишиге жугат. Ошондуктан бул оору калктын арасында бит көбөйгөн учурда (согуш, ачарчылык, жакырчылык жана башка мезгилдерде) таралат. Кайталанма келтеде организмге кирген козгогучтар борбордук нерв системасынын клеткаларында көбөйүп, улам канга өтүп турган учурда оорунун жаңы приступтары (эт ысып, баш катуу ооруйт жана башка ушул ооруга мүнөздүү белгилер) бир нече жолу кайталангандыгы байкалат. Ошондуктан оору кайталанма деп аталат. Оорунун инкубациялык мезгили 3 —14 күн (көбүнчө 1 жума). Ал катуу жана капысынан башталат.
Оорунун жүрүшү
Дене температурасы тез арада 39°ка чейин же андан жогору болот, баш чыдатпай ооруйт, оорулуу алсызданат; муундар, айрыкча буттун муундары, булчуңдары сыздап ооруйт, ич өтүп, кусат, боор, көк боор чоңоёт, көп учурда сарык пайда болуп, мурундан кан кетет, оорулуу кан түкүрүүсү мүмкүн. Оору айыккыча мындай приступ 2—5 жолу кайталанат. Биринчи приступтун узактыгы 4—6 күнгө созулса, кийинкилериники улам кыс- карат. Ар бир приступтан кийин дененин температурасы кескин төмөндөйт, Бул учурда оорулуу көп тердеп, алы кетет. Оорулууну тезинен ооруканага жеткирип, дарылоо зарыл.
Эл аралык жеке укук
Эл аралык жеке укук ― эларалык мүнөзгө ээ (чет элдик элемент) жарандык-укуктук мамилелерди жөнгө салуучу укук ченемдеринин татаал комплекси. Чет элдик элемент аларга чет элдиктердин, чет өлкөлүк юридикалык жактардын жана мамлекеттин катышуусунан көрүнүүсү мүмкүн; алар 2 же андан көп мамлекеттердин аймактары менен байланышкан; алардын укук мамилелеринин объектиси чет элде жайгашкан буюм болот. «Жарандык-укук мамилелери» деген түшүнүк Э. ж. у-та өзгөчө мааниге ээ болот: бул мүлктүк жана ага байланыштуу мүлктүк эмес мамилелер эле эмес, ошондой эле үйбүлөлүк, эмгектик жана процесстик укук ченемдери менен жөнгө салынуучу мамилелер дагы. Э. ж. у-нун булактары-ички мыйзам актылары жана эларалык келишимдер. Э. ж. у-нун негизги милдети эки укук тартибинин ортосундагы коллизияларды (кагылышууларды) чечүү болуп саналат, ошондуктан Э. ж. у-нун басымдуу бөлүгүн тигил же бул мамилелерге карата кайсы мамлекеттин укугу пайдаланылуусу керектигин көрсөткөн коллизиялык ченемдери түзөт. Дагы бир бөлүгүн түз аракеттеги, түздөнтүз эларалык мүнөздөгү жарандык-укуктук мамилелерди жөнгө салуучу ченемдер түзөт.
Кайталанма келте
Оорунун алдын алуу
Азыркы убакта келтенин бул түрү биздин өлкөдө кезикпейт. Аны алдын алууда калктын арасында битти жок кылуу, башкача айтканда. элдин санитариялык маданиятын көтөрүү чоң роль ойнойт. Кене келтесинде (эндемиялык, жергиликтүү) спирохеталарды түрдүү кенелер таратат. Бул оору Орто Азия жана Закавказье республикаларында, Түндүк Кавказда, Украинанын түштүгүндө кездешет.
Каниметов Абдылда
КАНИМЕТОВ Абдылда Каниметович – (18. 08. 1928, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Шалбаа (азыркы Тилекмат)айылы – 28. 11. 1999, Бишкек) – тарых илимдеринин доктору, профессор (1968). 1950-ж. Москва мамлекеттик университетин (ММУ) бүтүрүп, 1950–55-ж. Кыргыз Улуттук Илимдер Академиясынын (УИА) Тарых институтунда илимий кызматкер, 1955–59-ж. Кыргызстан КП БКнын алдындагы партиялык мектепте окутуучу, кафедра башчы, директордун орун басары, 1959–61-ж. Кыргызстан КП БКнын мектеп жана жогорку окуу жай бөлүмүнүн башчысы. 1961–62-ж. Кыргыз ССР Министрлер Советине караштуу жогорку жана атайы орто билим берүү боюнча комитеттин төрагасы. 1962–77-ж. Кыргыз ССРнин элге билим берүү министри. 1977–88-ж. Кыргызстан ИА Тарых институтунда директор, 1989-жылдан ошол эле институттун жетектөөчү илимий кызматкери. Каниметов Абдылданын илимий эмгектери Кыргызстандын маданий курулушуна, элге билим берүү жана Интергельпонун тарыхына арналган. Ал 200дөй илимий макала, анын ичинен 40ка жакын монография, окуу китептеринин автору. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты (1962–79). Үч Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери, ж. б. медалдар менен сыйланган. Ысымы Бишкек шаарындагы №1 мектеп-интернатына ыйгарылган.
Кайталанма келте
Кене келте
Кене оору козгогуч спирохеталарды өз денесинде көп жылдар сактап, адамга жабышып канын соргондо (чакканда) шилекейи же заңы менен бөлүп чыгарып жугузат. Кене келтесинин жашыруун (инкубациялык) мезгили 1 — 2 жума.
Оорунун башталышы
Оорунун башталышы, белгилери, агымы негизинен бит аркылуу жугуучу түрүнө окшош болот.
Бирок приступтары бит келтесине караганда көбүрөөк болуп, анын саны 10—12, кээде 28ге чейин жетет. Кайталанма келтенин жалпы өтүшү узак, оору 1 айдан 3 айга чейин созулат. Бул түрүнүн дагы бир өзгөчөлүгү, кене чаккан жер шишип, жара пайда болот. Оорулуу ооруканада дарыланат. Алдын алууда кенелерди жоготуу, кене чагуудан сактануу керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Шакый
Шакый — баштын бир жагынын катуу оорушу менен мүнөздөлгөн оору.
Анда жүрөгү айланып, кусат, чыйрыгат, көрүү, сүйлөө, угуу, сезүү начарлайт, баш айланат. Ш. адатта жыныстык жетилүү мезгилинен башталат. Эркектерге караганда аялдар көп ооруйт. Шакый кармарда адамдын абалы начарлап, туталанып, уйку басат. Шакый кан тамырды нервдик жөнгө салуу бузулгандан болот; көп учурда тукум куума кан тамыр оорусу менен жапа чеккендерде жолугат. III. адатта адам толкунданганда же өтө чарчаганда кармайт. Анын тез-тез кармашы, адамдын жашоо-тиричилиги, эмгектенүү жана эс алуу эрежесин туура сактабоо, жакпаган айрым тамак-ашты пайдалануу, тамеки тартуу, ызы-чуу, аялдардын көбүнчө этек кири келиши менен байланыштуу. Оорулуу невропатологдун көзөмөлүндө болуусу зарыл.
Шакыйды дарылоо баарыдан мурда адамдын жашоо-тиричилик режимин жөнгө салуудан башталат. Шакый кармаганда бутту ысык сууга салып, башка ысык же тескерисинче, муздак компресс коюп, ысык чай ичип, желкеге горчичник баскан жакшы, ооруну басаңдатуучу (анальгин, амидопирин) жана кан тамырларды кеңейтүүчү дарыларды ичүү керек.
Түгөйлөрдүн пайда болушу
Түгөйлөрдүн пайда болушу - элементардык бөлүкчөлөрдун электр-магниттик ж. б. өз ара аракеттенишүүсүнөн бир эле убакта бөлүкчө жана антибөлүкчө пайда болуучу өз ара айланууларынын бир түрү.
Түгөйлөрдүн пайда болушунун мүмкүндүгү Дирактын релятивдик теңдемесинен келип чыгат. 1933-ж. фр. физиктер И. жана Ф. ЖолиоКюрилер магнит талаасында жайгаштырылган Вильсон камерасынын жардамы менен радиоактивдүү булактан чыккан г-кванттардан электрон-позитрон түгөйлөрүнүн пайда болушун байкашкан. Түгөйлөрдүн пайда болушу атом ядросунун жана электрон дорунун кулон талаасында фотондун энергиясы бөлүкчөнүн тынч абалдагы энергиясына караганда эки эседен ашыгыраак болгон кезде жүрөт. Бөлүкчөлөрдүн кагылышуусунда же ажыроосунда пайда болгон виртуалдык г-фотон да түгөйдү пайда кылат. Түгөйлөрдүн пайда болушунун мындай механизми фотон конверсиясы деп да аталат. Адрондук кагылышуулардан мюондук (m+, пг) Түгөйлөрдүн пайда болушун адрондордун курамына кирген кварктар менен антикварктардын электр-магниттик аннигиляциясы менен байланыштырышат. Жалпы учурда карама-каршы лептондук же бариондук заряддарга ээ бөлүкчөлөрдүн түгөйү пайда болгон ар кандай процессти лептондордун же кварктардын Түгөйлөрдүн пайда болушунун процесси катары кароого болот.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Кашат (айыл)
Кашат (Кашат) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Темир айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 974 киши.
Тил алдыңкы дого
Тил алдыңкы дого (arcus hypoglossus) – омурткалуулардын баш сөөгүнө кирүүчү висцералдык догонун бир элементи. Бул догого эки чоң кемирчектүү элементтер кирет - гиомандибуляр же асма сөөк жана гиоид же тил алдыңкы кемирчек. Бир элементи - асма сөөк баш кутучанын угузгуч бөлүмүнө бекип висцералдык скелет менен баш сөөктүү бириктиргич катары функцияны аткарат (гиостилдик типтеги бекүү - көпчүлүк кемирчектүү жана сөөктүү балыктарда кездешет).
Кызгылт бирказан
Кызгылт бирказан (Pelecanus onocrotalus, Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Экватордук Африка, Жер Ортолук деңиз, Дунайдын делңтасы, Индияга чейин, Жакынкы чыгыштагы өлкөлөр, Казакстан. Кыргызстанда күзгү өтүү мезгилинде кездешкен, кээде кыштайт.
Жашаган аймактары
Калың камыштуу чоң көлмөлөр.
Саны
Учуп өтүү мезгилде бирин-серин куштар жолуккан.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Бир нече миң жупту түзүшүп чоң колониялар менен уялашат. Уяларын аралчаларга, камыштардын сынып жапырылып калган жерлерине салышат. Уясында 1-3 жумуртка, аны 33-39 күн басып чыгарат. Балыктар менен азыктанат.
Чектөөчү факторлор
Учуп өтүүдө эс алууга керектүү чоң көлмөлөрдүн аздыгы. Дарыялардын гидрологиялык режиминин өзгөрүлүшүнөн, химиялык булганычтан, камыштардын өрттөнүшүнөн, балыктардын запасынын азайышы жашаган жерлеринин бузулушуна алып келет, ошондой эле браконңерлик.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок, бирок көптөгөн зоопарктарда багылат.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1985-жылы Кыргызстандын Кызыл китебине, ошондой эле Казакстандын, Өзбекстандын жана Түркмөнстандын Кызыл китептерине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Сезондук заказниктерди жана Борбордук орнитологиялык территорияларды уюштуруу.
Статусу
VI категория, Near Threatened, NT: R. Монотиптүү түр.Евразиянын фаунасында уруунун эки түрүнүн бирөө.
Бургбернхайм
Бургбернхайм - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Нойштадт-на-Айше-Бад-Виндсхайм (район)|Нойштадт-на-Айше-Бад-Виндсхайм районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы –  2904 киши (2010-ж.). Аянты – 42.32 км2.
Заказник дарыясы (Таз куймасы)
Заказник — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1333 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Депкир
Депкир — ашкана буюму. Боорсок бышырууда, сорпонун чий көбүгүн алууда, чөбөгө сызгырууда, шак, курут, шакар кайнатууда, аларды аралаштырууда жана сүзүүдө пайдаланылат. Ал темирден жасалып, башы тегерек (диаметри 15-20 см) келип, бети калбырланат да, узундугу 40-45 см жумуру же жалпак темир сабы болот. Сабынын кармалчу учуна жыгач же мүйүз бекитилип, илип коюш үчүн чагаракталат. Депкир айрым жерде кепкир деп да аталат.
Эларалык каналдар
Эларалык каналдар – деңиз жана мухит төтө жолдорун тогоштуруу максатында курулуп, эларалык кеме каттамдарынын унаа байланыштары үчүн кызмат кылуучу кээбир мамлекеттердин аймагында жайгашкан суу жолдору (Суэц каналы, Панама каналы, Киль каналы). Ал чегарасында жайгашкан өлкөнүн эгемендүү-лүгүнө карабастан, ошону менен бирге эле эки же көп тараптуу эларалык келишимдерге же болбосо эларалык салттарга ылайык эларалык-укуктук режимге баш ийет. Мындай режимдин негизин соода кеме каттамдарынын эркиндик принциби түзөт.
Пыжшор (Адзьва куймасы)
Пыжшор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 65 дарыясынын сол жээгинен км алыстыкта Адзьва орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сугалак сымалдуулар
Сугалак сымалдуулар (лат. Chiasmodontidae) —  тереңде жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга сугалактар уруусу (лат. Chiasmodon) жана анын төмөнкү түрлөрү: жылтылдак сугалак (Pseudoscopelus), кара сугалак (Chiasmodon niger) жана башкалар кирет.
Ашыраалы Айталиев
Айталиев Ашыраалы (8. 3. 1927-ж. туулган, Чүй облусу, Кант району, Жедигер айылы) - төкмө акын, обончу, ырчы, КРнын эл артисти (1994). Комуз чертүүнү 1942-43-жылдардан баштаган. Жаш кезинен Осмонкул, Калык, Токтонаалы, Ысмайыл жана башкалардан таалим алган. Эмгек жолун 1946-ж. филармонияга келип, ырчы-акын болуп иштөөдөн баштаган. М. Күрөңкөев атындагы музыкалык окуу жайында, М. Абдраев атындагы музыкалык мектепте балдарга акындык өнөр боюнча сабак берген. Ы. Борончиев, Т. Шабданбаев, Т. Тыныбеков, Э. Турсуналиев өңдүү акындар менен айтышып, кыргыз ырчыларынын төкмөлүк жөрөлгөсүн уланткан, айтыштын ар кандай салттарын өнүктүргөн. «Карагул ботом», «Ак Мөөр», «Ак Саткын менен Кулмырза», «Олжобай менен Кишимжан» ж. б. дастандарды чебер айтат. Бир катар ырларды жазып, аларга обон чыгарган. «Жылкычы», «Ак шоокум», «Нарындан жазган салам кат», «Жолугабыз аз күндө», «Чабандын саламы», «Оюңда кимдин гүлүсүң», «Түшүнсөң боло суратпай» ж. б. чыгармалары угармандардын арасында элдик ыр катары тараган. «Залкарлар арасында» деген ырлар жыйнагы чыккан (1986). III даражадагы Манас ордени менен сыйланган.
Каталония
Каталониа ― Спаниянын курамындагы өз кайтарган облус. (кат. Comunitat Autònoma), Периней жарымаралындагы түндүк-батышындагы жайгашкан автономдуу облус. Каталония тарыхый жана маданият аянтынын жартысы. Расмий аталышы — автоном Каталония коому АКК (кат. Comunitat Autònoma de Catalunya, спа. Comunidad Autónoma de Cataluña, окс. Comunitat Autonòma de Catalonha).
Көз карандуу Каталониа
Каталониа — облусунун жеринде көбүнүн журту булар — Каталондуктар алар Спанианын курамында болгонунан, көз карандуу мамлекет түзгүсү келет. 2017 жылы эгемендүү Каталониа 2017 жарыялаган.
Каталон жерлери
Каталон өлкөлөрү же Каталон жерлери (кат. Països Catalans) — каталон тили баскан аянттар.
Колдонулган адабияттар
...
Молдокматов Абдыкалый Кожомшүкүрович
Молдокматов Абдыкалый Кожомшүкүрович (1935–1977) акын, жазуучу.
Абдыкалый Молдокматов Жети-Өгүз районундагы Саруу айылында 1935-жылы 21-майда туулган. 1960-жылы Москвадагы M.Горький атындагы Адабият институтун, 1966-жылы КПСС БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектептин журналистика бөлүмүн бүтүргөн. Эмгек жолун 1952-жылы колхозчу болуп иштөө менен баштап, 1960-жылдан «Ала-Тоо» журналында адабий кызматкер, 1962-жылдан «Комсомольская правда» гезитинин Кыргызстан боюнча өч кабарчысы, 1966-жылдан «Мугалимдер газетасынын» редакциясынын партиялык турмуш бөлүмүнүн башчысы, ал эми 1967-жылдан «Труд» гезитинин Кыргызстан боюнча өз кабарчысы болуп эмгектенген. Биринчи поэтикалык жыйнагы «Too кызы» деген ат менен 1959-жылы басылып чыккан. А.Молдокматовдун кээ бир чыгармалары украин, казак, өзбек, англис жана испан тилдерине которулган жана басылып чыккан. 1960-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы менен сыйланган. Кыргыз ССРинин Жогорку сотуна элдик заседатель болуп шайланган (1962–1965).
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Элмира Тагаева
Элмира Тагаева — Кыргызстандык театр жана кино артисти. Нарын облустук академиялык музыкалык драма театрынын жана Кыргыз мамлекеттик жаштар жана жеткинчектер театрынын актрисасы.
Молдокматов Абдыкалый Кожомшүкүрович
Кыргыз тилинде
Элмира Тагаева
Өмүр баяны
Элмира Тагаева айылындагы орто мектепти аяктагандан кийин 1997-жылы Бишкек шаарындагы Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрынын карамагындагы театр окуу жайына (колледж) келип кирет.
Театр окуу жайын 2001-жылы бүтүрүп, Элмира ошол эле жылы Нарын облустук М.Рыскулов атындагы музыкалуу-драма театрына актриса катары өтөт.
Молдокматов Абдыкалый Кожомшүкүрович
Жаш өмүр: Ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 44 б. Жол: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1962. – 120 б.
Сүйүүтай: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 83 б. Жоогазын: Повесть, аңгемелер, очерктер. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 166 б. Жаш өспүрүм: Ырлар. – Фрунзе, 1960. – 43 б.
Элмира Тагаева
Өмүр баяны
Ушул театрда анын чыгармачылык диапозону өтө кеңири көрүнөт. Ал кыска убактын ичинде театрдын алдыңкы артисттеринин катарына кирет.
Молдокматов Абдыкалый Кожомшүкүрович
Орус тилинде
Элмира Тагаева
Өмүр баяны
Айрыкча Элмиранын "Каргыш тийсин сага, Жаңыл Мырза!" спектаклиндеги Зайнанын ролу актрисаны дароо драмалык табияты күчтүү сахна чеберлеринин деңгээлине көтөрдү.
Молдокматов Абдыкалый Кожомшүкүрович
Здравствуй, большая земля: Стихи и поэмы. – М.: Мол. гвардия, 1962. – 103 с.
Айрытөр мөңгүлөрү
Айрытөр мөңгүлөрү – Борбдук Теңир-Тоодогу төр-өрөөн тибиндеги 2 мөңгү (Батыш жана Чыгыш Айрытөр Мөңгүлөрү). Какшаал кырка тоосунун түндүк капталында жайгашкан. Акшыйрак суусунун оң куймасы Кайчынын алабынан орун алган. Батыш Айрытөр мөңгүсүнүн узундугу 3,5 км, аянты 3,8 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4971 м, этеги 4000 м бийиктикте жатат. Чыгыш Айрытөр мөңгүсүнүн узундугу 3,0 км, аянты 3,0 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4560 м, этеги 3980 м бийиктикте жатат. Мөңгүлөрдүн куралуу облусу кырка тоонун туу жонунда жатат. Эки мөңгү тең калың этек мореналарга ээ, алар рельефинде таштуу мөңгүнү элестетет. Мөңгүлөрдөн Кайчы суусунун сол куймасы Айрытөр суусу башталат.
Молдокматов Абдыкалый Кожомшүкүрович
Цветок, умытый росой: Рассказы и очерки. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 163 с.
Элмира Тагаева
Өмүр баяны
Элмира кыргыздын улуттук киносуна да олуттуу салымын кошту. Ал биринчи жолу “Айыл өкмөтү” фильминде ийгийликтүү тартылган соң, "Кандуу сүйүү" (“Каргыш тийсин, сага, Жаңыл Мырза!”) фильминде башкы ролду- Зайнанын ролун жогорку чеберчиликте ойноп, кыргыз  элине аттын кашкасындай таанылган.
Элмира Кыргыз мамлекеттик Б.Бейшеналиева атындагы искусство институтун да аяктаган.
Молдокматов Абдыкалый Кожомшүкүрович
Лавина: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 156 с.
Шаги ввысь. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 24 с.
Разговор с сердцем: Стихи и поэмы. – Ф.: Мектеп, 1977. – 152 с.
Духовка (дарыя)
Духовка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 220 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сигоза (дарыя)
Сигоза — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыртовка дарыясынын сол жээгинен 57 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Ляодун жарым аралы
Ляодун жарым аралы — Кытайдын түндүк-чыгышында, Сары деңиздин Ляодун менен Батыш Корей булуңдарынын аралыгында. Узундугу 225 км, жазылыгы 80–130 км. Жээктери түз, түштүк-батышы (Гуаньдун жарым аралында) риас тибинде. Жеринин бетин бийиктиги 1132 мге чейинки дөбө-дөңсөөлүү түздүк жана жапыз тоолор ээлейт. Бадал, айрым жерлеринде токой өсөт. Түздүктөрү жана өрлөрү айдоо (жүгөрү, гаолян). Ири порттору: Далянь (Дальний), Люйшунь (Порт-Артур).
Түгөйлөр аннигиляциясы
Түгөйлөр аннигиляциясынын мүмкүн экендиги Дирактын релятивисттик теңдемесинен келип чыккан. 1932-ж. космос нурларынан позитрондор, ал эми 1933-ж. электрон-позитрон (е+, е ) Т. а. катталган. Электрон-позитрон Түгөйлөр аннигиляциясында кагылышкан бөлүкчөлөрдүн суммалык спини г=0 болсо, заряддардын жуптуулугунун сакталуу законунун натыйжасында жуп сандагы (иш жүзүндө эки), ал эми г=1 болсо, так сандагы (иш жүзүндө үч) ү-кванттар чыгарылат. Түгөйлөр аннигиляциясы дайыма эле электр-магниттик өз ара аракеттешүүнүн эсебинен жүрбөйт. Төмөнкү энергияларда аннигиляция процесси бөлүкчө-антибөлүкчө түгөйүнүн жеңилирээк бөлүкчөлөргө айлануусу аркылуужүрсө, жогорку энергияларда жеңил бөлүкчөлөр бир кыйла оор бөлүкчөлөрдү пайда кылуу менен аннигиляцияланышат. Жогорку знергиялуу (>1 ГэВ) жана карама-каршы багыттагы электрон-позитрон шоолалары менен иштеген түзүлүштөрдө жүргүзүлгөн эксперименттерде е+ + +е -> р+ + (i жана е++ е" -> адрондор процесстери байкалган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Поэтикалык тил
Поэтикалык тил – лингвистикалык жана поэтикалык термин. Ал биринчиден, ырдын, поэзиянын тили деген мааниде колдонулса, экинчиден, жалпы эле адабияттын (оозеки, жазма) тили деген мааниде колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Эларалык каржы корпорациясы (экк)
Эларалык каржы корпорациясы (экк) – Дүйнөлүк банк тобунун мүчөсү; БУУнун адистештирилген мекемеси болуп саналган юридикалык жана каржы жагынын көзкарандысыз эларалык уюм. ЭККнын максаты – жеке капиталдын инвестицияларын чет өлкөлөргө, көбүнесе жаңыдан өнүгүп келаткан өлкөлөргө, акыркы жылдары Чыгыш Европа өлкөлөрүнө тартуу жолу менен, мүчө-өлкөлөрдүн экономикалык жактан өнүгүшүнө таасир этүү.
Бакалоор доголору
Бакалоор доголору (arcus branchiales) - кемирчектен же сөөктөн турган омурткалуулардын висцералдык скелетинин бир элементи. Балыктарда 3төн 7ге чейин Б. д. өөрчүйт. Ар бири кыймылду байланышып, 4 бөлүктөн турат, алар бакалоор жылчыкчалардын ортосунда жана  алардын сыртынан бакалоорлор өсүп чыгат. Кургакта жашоочу омурткалуулардын Б. д. анча-мынча редукцияланылат, анча-мынчасы коконун, кекиртектин жана тил алдыңкы аппараттын скелетин түзөт.
Тирүү туучулар
Тирүү туучулар (лат. Viviparidae) —  көлчүктөрдөгү үлүлдөрдүн бир тукуму, булардын төмөнкү уруусу жана түрлөрү белгилүү: кадимки тирүү туучулар (ууру) (лат. Viviparus), чооттогу тирүү туучу (V. contectus), Уссури тирүү туучусу (V. ussuriensis).
Таукай-Гайна (Миякин району, Башкыртстан)
Таукай-Гайна — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Качеган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 220 киши. Почта индекси — 452091, ОКАТО коду — 80244830007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мурас (тасма 2019)
Мурас — Аталган тасма Асанбек Кулманбетовдун "Киши жегич кемпир" ("Старуха людоед") чыгармасынын негизинде тартылган. Тасманын аталышы: "Мурас" Бет ачары: 16-апрель Жанры: триллер Режиссёру: Азамат Шаршенов (Арыков) Продюсери: Данияр Өмүралиев Ролдордо: Кыргыз Республикасынын Эмгек сиңирген артисти Азиз Мурадиллаев, актёр Аскат Сулайманов, Азамат Шаршенов, өзбек актрисасы Шахзода Матчанова, Тынара Абдразаева, Данияр Өмүрбеков, ырчы Айпери Кубик кызы жана башкалар.
Мазмуну
Тасманын негизги өзөгү согуш мезгилинде ата-энесинен ажырап, психикалык жактан жабыр тарткан кемпирдин бүгүнкү күндөгү тагдырын баяндайт. Согуш аяктагандан кийин, башкы каарман бой жетип, кылмыш ишине аралашып, соттолот. Бирок Советтер Союзу таркаган мезгилде абактан чыгып, Кыргыз өлкөсүнө келип өз жашоосун баштайт. Ооба, адаттагыдан тыш жашап, адамдын эти менен азыктанып, алтургай башкаларга да ооз тийгизгенге үлгүрөт. Үрөй учурган бул кылмышын каражат алып келүүчү ишке айлантат. Ижарага батир берип, убактылуу жашоочуларды узакка жашатпай эле алар менен коштошот. Бирок "мен көз жумсам мага топурак таштай турган адамым болсун" деп батирде жашаган жигитке ыймандай сырын ачат.
Бордер жана штрихтөө
Бордер жана штрихтөө (Borders and Shading -Границы и штриховка). Бордер менен штрихтөө тексттик документтин айрым бөлүгү¬нүн алдын сызып же боеп коюу үчүн колдонулат. Бордер декоративдик сызык же бокс, ал текст, график же жадыбал менен бирге колдонулат. Штрихтөө документтин бөлүгүн же жадыбалдын арткы планын күңүртөөдө пайдаланылат. Алар чектин түсүн орнотууда жана штрихтөөдө дагы колдонулат, бирок түстүү принтер болбосо кара же сур түс менен басып чыгарылат.
Омуртка үстүнкү догосу
Омуртка үстүнкү догосу - тегерек ооздууларда (миногада) 2 жуп үстүнкү догосу, балыктарда – 2 жуп үстүнкү жана 2 жуп астыңкы дого өөрчүгөн. Доголордун түбүнөн омуртканын денечесинин элементтери пайда болот. О. ү. д-дон - эпицентри жана үстүнкү плевроцентри, ал эми алдыңкы доголордон – гипоцентр менен астыңкы плевроцентр.
Тирүү туугучтар
Тирүү туугучтар (лат. Embiotocidae) —  балыктардын бир тукуму, буларга ак тирүү туугуч (лат. Phanerodon furcatus), кидик тирүү туугуч (Micrometrus minimus), кызгылт тирүү туугуч (Zalembias rosaceus) жана башка түрлөр кирет.
Кенчинбаев Орозобай
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Эл аралык келишим
Эларалык келишим – эки же бир нече мамлекеттин же эларалык укуктун башка субъекттеринин ортосундагы алардын саясий, экономикалык жана башка чөйрөлөрдөгү өзара укуктарын белгилөөгө, өзгөртүүгө же токтотууга байланыштуу түзүлгөн келишим. Эларалык укуктун негизги булагы. Э. к. – келишимдерди, макулдашууларды, пакттарды, трактаттарды, конвенцияларды, декларацияларды, коммюникелерди, протоколдорду ж. б. өзүнө камтыган тектик түшүнүк. Тигил же бул аталыштардын туруктуу белгиленген мааниси жок. Аталыштарына карабастан баардык Э. к. бирдей юридикалык күчкө ээ. Катышуучуларынын санына жараша эки тараптуу жана көп тараптуу (аймактык же универсалдуу) болуп бөлүнөт. Эгер Э. к-ге кызыкдар мамлекеттердин баары катыша алышса, анда ал ачык деп аталат.
Лора Инглз Уайлдер
Лора Инглз Уайлдер (англ. Laura Ingalls Wilder; 1867-жыл 7-февраль — 1957-жыл 10-февраль) — америкалык жазуучу болгон. Ал "Прериядагы кичинекей үй" (англ. Little House on the Prairie) балдар сериясы менен таанымал. Анын колонист үй-бүлөдөгү бала кезиндеги окуяларга негизделген чыгарма 1932-жылдан 1943-жылга чейин чыккан.
1970-жылдарда жана 1980-жылдардын башында "Прериядагы кичинекей үй" теле сериалы окшош аталыштагы китептерге үстүртөн негизделип тартылган. Анда Лора Инглздин ролун Мелисса Гилберт аткарып, анын атасы Чарлз Инглздин образын Майкл Лэндон жараткан.
Шилтемелер
Лора Инглз Уайлдер, Лора}}
Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки
Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки – аттуу эмгекте элдик оозеки чыгармалардын ар кыл жанрлары боюнча изилдөө иштери топтоштурулган. Жыйнакты түзүүдө, негизги макалаларды жазууда белгилүү фольклористтер – Ж. Субанбеков, С. Мусаев, Р. З. Кыдырбаева, Ж. Таштемиров, С. Закиров, Б. Кебекова сыяктуу окумуштуулар чоң эмгек жасашкан. Мында эмгек ырлары, ырым жана дарымдар, миф жана легенда, Үйлөнүү үлпөт ырлары, дин ырлары, сүйүү ырлары, кошок, арман, санат, терме өңдүү темаларга арналган чыгармалар боюнча көптөгөн далилдик материалдардын негизинде изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Бул эмгектен кыргыз элинин өткөндөгү тарыхынан, маданиятынан, салт-санаасынан кеңири түшүнүк алууга болот. “Кыргыз эпостору” аттуу бөлүмдө “Манас”, “Эр Төштүк”, “Жаныш, Байыш”, “Курманбек”, “Эр Табылды”, “Жаңыл Мырза”, “Кожожаш”, “Мендирман”, “Саринжи Бөкөй”, “Олжобай менен Кишимжан”, “Кедейкан” сыяктуу эпосторго кеңири орун берилип, алардын идеялык, көркөмдүк касиеттери таржымалданган.