cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сөөк-коюу
Мында Көкөтөйдүн жансыз денесинин сөөгүн этинен бөлүп алып, тазалап, табытка салып, анан жерге коюу тууралуу сөз болуп жатат. Бул элдик оозеки чыгармачылыкта гана эмес, жазма адабиятта да сейрек кездешүүчү өзгөчө маалымат. Адамдын сөөгүнөн этин ажыратып, сөөктү жерге коюу салты байыркы замандагы дүйнөлүк негизги диндердин бири болуп эсептелинген зороастризм динине таандык болгон. Илимпоздордун далилдөөсүнө караганда бул динди алып жүрүүчүлөр бир кезде (биздин заманга чейин 6-кылым — биздин замандын 7-кылымына чейин) Волганын Чыгыш тарабын мекендеген көчмөн элдерде пайда болуп, кийин Ирак жана Индия империяларына таркаган. Бул диндегилер маркумдун сөөгүн жөн гана жерге көөмп тим болушпастан, аларды атайын жасалган ассуарилерге (өзгөчө табыттарга) салып ата-бабасынын сөөктөрү сакталып турган ыйык ибадатканаларга (храм) алып барып коюшкан. Мындай ибадатканалар дөөлөтүнө жараша алтын, күмүштөлүнгөн оймо-чиймедеги өзгөчө кооздуктар менен жабдылган. Мурунку кездерде мындай сөөктөр аска таштын бооруна атайын оюлуп жасалган үңкүрлөрдүн ичинде сакталган. Көпчүлүк учурда маркумдун сөөгү менен кошо анын кейпи түшүрүлүп чоподон, жыгачтан, таштан, калайдан же алтын, күмүштөн (байлыгына жараша) жасалган чоң же кичине көлөмдөгү өзгөчө эстеликтер кошо коюлган. Ушундай ыкма менен С. к. салты "Манас" эпосунда да жолугат. Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Манас өлгөндө анын өзүнө окшоштуруп теректен чаап адамдын сөлөкөтүн жасап табытка салып Таластагы күмбөзүнө көмүшөт да, Манастын чыныгы денесине (сөөгүнө) алтын, күмүштөн жасалгалуу кийим кийгизип, курал-жарагы менен кошо Эчкиликтин зоосундагы Кара Үңкүргө алып барып коюшат. Үңкүрдүн ичине бир канча үйүр жылкы кенен батат деп айтылат. Анын оозу таш менен бекемделип жабылат, сыртынан дайыма көзөмөл жүргүзүлөт. Кийин ушул эле үңкүргө кайып болуп кеткен Семетей да кирип кетет. Андан мурун ал атасына бата кылып келип, бул жерден Манастын сөөгүнөн башка да анын жакын адамдарынын сөөктөрүн, курал-жарактарын көргөндүгү эскерилет. Б. а. бул эпизоддордо аска боорунда оюлуп жасалган чоң үңкүргө зороастризм дининдеги бир уруу элдин өлгөндөрүнүн. сөөгү коюлуучу көрүстөн жөнүндө баяндалып жатат деп айтууга негиз бар.
Өлүүлөрдүн күмбөзү делинген ушул үңкүрлөрдө же атайын салынган сөөк сакталуучу "мүрзө үйлөрдө" ар бир адамдын сөөгү салынган "табыттарга" ылайыкталган бөлөк-бөлөк бөлмөлөр жана текчелер жасалып коюлат. Ушул текчелерге коюлуучу "ассуарилердин" көлөмү, кооздуктары, оймо-чиймелери да маркумдун тирүүлүктө ээлеген ордуна, тектүүлүгүнө жараша болгон. Көпчүлүк учурда маркумдун тирүү кезинде жашаган үйүнүн сырткы кебетеси кичирейтилген формада чагылдырып берүүгө аракет жасалган. Дегинкиси ар кандай көрүнүштөгү күмбөздөр деле бир учурдагы адамдар өздөрү керектеген турак-жайлардын өзгөртүлгөн көрүнүшү болгон. Мисалы, Чүй өрөөнүндөгү Кызыл-Суу чалдыбарынан табылган "ассуаринин" көрүнүшү кудум эле жасалгалуу "ак үйдүн" сырткы көрүнүшүн берип турат. Ошол эле жерге үйдүн керегесин, босогосун, туурдук боолорун чийин менен чийип берип, эшик кайтарган эки сакчы курал-жарагы менен көрсөтүлгөн. Б. а. бул "үйдүн" ичине коюлган сөөк атак-даңктуу адамдын сөөгү болгондугун айгинелеп турат. Ушуга байланыштуу Манастын күмбөзү да бир учурда Ак Ордо үйдүн көрүнүшүндө салынгандыгын эске алып кетүүгө болот. Бул маселе Көкөтөйдүн керээзинде мындайча айтылат.
Көкөтөйдү койгондо
Чакырган журттун далайын,
Аземин элге көргөзүп,
Алтындап салып сарайын (Сагымбай Орозбаков, 3. 43). Бул саптардан күмбөз же өлүүлөрдүн сөөгүн сактаган ибадаткана жөнүндө сөз болуп жаткандыгы байкалат. Демек, Көкөтөй канга окшогон барктуу адамдардын сөөгү урмат-сый менен коюлгандыгы өзүнөн-өзү түшүнүктүү. Бирок, анын Бокмурунга айткан керээзинде:
Бүлдүргөн менен өлүктү
Тирилип келмек наркы жок,
Сөөгүмдү көмсүн баркы жок (Сагымбай Орозбаков, 3. 30), — деп айтылган камкордук жана аёо биринчиден зороастризм идеясындагы өзүнүн жана дүйнөлүк адамдардын кийинки тагдыры жөнүндө көрүлгөн камкордукка жакындашса, экинчиден ошол зороастризм учурунда өлүктү бүлдүрүп, ал тирилип келбесин деп этин сөөгүнөн ажыратып, зөөкүрдүк кылбай жөн эле көмүү жөнүндө айтылат. Башкача айтканда зороастризм калдыктарын сынга алгандыгы байкалат. Бирок, Көкөтөй кандын өлгөнүн уккан эр Манас Бокмурунга кайрат айтып, Көкөтөйгө окшогон эл карысын өзгөчө нарк менен көмүү керектигин айтат:
Карыябыз Көкөтөй
Каркап кырк күн болгончо
Көмбөй үйгө таштагын!
Калкка кабар салдырып,
Жетесин жерге токтотуп,
Ак жоолуктун баарына
Нарк болсун кийинки өлгөнгө,
Айтуу болсун көргөнгө,
Аянбайлык Бокмурун
Атаңды жакшы көмгөнгө (Сагымбай Орозбаков, 3. 40).
Мында зороастризм учурундагы өлүктү сактап этинен ажыратып сөөктү көмүү салтынын туруктуу экендигин, барктуулугун эске салып жатат. Өлүктү сактоо салты эпосто дагы бир жолу мындайча айтылат:
Бай Көкөтөй өткөнү
Отуз алты күн болду,
Отуз алты күнүндө
Оён Манас барыптыр,
Ар тарапка кабарын
Аябай Манас салыптыр (Сагымбай Орозбаков, 3. 46, 48—49).
Дегинкиси, "сөөктү сактап" барктап көмүү салтынын түрк тилдүү элдерде учурагандыгын өз учурунда И. Я. Бичурин да белгилеп кеткен. Этинен ажыраган сөөктү өрттөп жиберип, күлүн ардактап, бардык буюм-терим менен кошо мүрзөгө коюу салты бир учурда 6—10-кылымда кыргыздарда да кенен колдонулгандыгы белгилүү.
Жыхад
Жыхад (ар. - күчтүү аракет: газават менен маанилеш) – курандагы жоболордун бири (9-сүрө, 29-аят). Анда согушка жарактуу ар бир мусулман кайрыдиндерге каршы «ыйык согушка» катышууга тийиш деп көрсөтүлгөн; куралдуу күч менен ислам динин таратуу максатында жүргүзүлгөн мусулмандардын реакциячыл «ыйык согушу». Мусулман өлкөлөрүндөгү согуш урааны. Жыхад идеясы көптөгөн мусулман элдеринде газават деген ат менен белгилүү.
Никель куймалары
Никель куймалары – никель негизинде алынган куймалар, Н. к. ысыкка туруктуу, өтө жогору механикалык, антикоррозиялык, магниттик, электрдик касиеттери менен башка куймалардан айырмаланат (мисалы, хром-никель куймасы дат баспоочу болоттор, электротехникалык куймаларга – константан, манганин, нихром, никелин, хромель жана башка кирет).
Чуваш-Улкан (Туймазин району, Башкыртстан)
Чуваш-Улкан — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Татар-Улкан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 157 киши. Почта индекси — 452773, ОКАТО коду — 80251865012.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чонгури
Чонгури - грузиндердин 4 кылдуу чертме музыкалык аспабы. Кылы көбүнчө жибектен жасалат. Байланган беренелери бар. Чонгурини аялдар ойношот.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Казакстан улуттук футбол курамасы
Казакстан улуттук футбол курамасы (Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы) — футбол боюнча эл аралык мелдештерде Казакстанды көрсөтүүчү команда. Өлкөнүн жетектөөчү футбол органы — Казакстан футбол федерациясы тарабынан башкарылат жана көзөмөлдөнөт. Казакстан футбол федерациясы 1994-жылдан баштап ФИФАнын, 2002-жылдан баштап УЕФАнын мүчөсү болуп саналат.
Iris
Лаура ван ден Брейль (нидер. Laura van den Bruel) - көпчүлүкө Айрис (англ. Iris, нидерл. Airis)катары таанымал, белгий ырчысы жана Белгиянын Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы көрсөтүүчүсү.
Кэмбридж (Огайо)
Кэмбридж (Огайо) (Cambridge) — Огайо штатынын Guernsey округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 11520 киши. Болжолдуу аянты - 14.5 км². FIPS коду — 39-10996.
Вариньон теоремасы(механика)
Вариньон теоремасы(механика) - теориялык механиканын берилген күчтөр системасынын моменти менен ал күчтөрдүн теңсалмактоочу күчүнүн моментинин арасындагы көз карандылыкты көрсөтүүчү теоремаларынын бири. Күч сызыгы бир чекитте кесилген күчтөрдүн системасы үчүн француз окумуштуусу П. Вариньон 1687-жылы далилдеген. Теорема: эгерде берилген күчтөр системасы F теңсалмактоочу күч R ге ээ болсо, анда теңсалмактуулук күчү кандайдыр бир борбор чекити Ого (же окко) карата моменти M (R) берилген күчтөрдүн ушул эле борборго карата моменттеринин M (Fi) суммасына барабар, башкача айтканда: M0(R)=M0(Fi ). Бул теорема статиканын маселелеринде, курулуш механикасында жана башка тармактарда кеңири колдонулат.
Жердин бузулушу
Жердин бузулушу – КР кылмыш-жаза мыйзамында каралган экологиялык кылмыш. Анын объективдүү жагын чарбалык же башка ишмердиктин зыяндуу азыктары менен жерди ууландыруу, булгоо же жерди башка жолдор менен бузуунун натыйжасында адамдардын денсоолугуна жана айлана-чөйрөгө залал келтирүү түзөт. Бул кылмыштын себеби жер семирткичтерди, өсүмдүктөрдүн өсүшүн тездетүүчү каражаттарды, уу химикаттарды жана башка кооптуу химиялык жана биологиялык заттарды пайдалануу, сактоо, ташуу эрежелерин бузуу болуп саналат.
Лаос
Лаос Элдик Демократиялык Республикасы (Саталаналат Пасатипатай Пасасон Лао) – Түштүк-Чыгыш Азиядагы мамлекет. Индикытай жарым аралында жайгашкан (региондогу деңиз чулгабаган жалгыз өлкө); батышынан Тайланд (чек арасынын басымдуу бөлүгү Меконг дарыясы аркылуу өтөт), түндүгүнөн Кытай, Мьянма, чыгышынан Вьетнам, түштүгүнөн Камбожа менен чектешет. Аянты 236,8 миң км2. Калкы 6,1 млн (2010). Борбору – Вьентьян. Расмий тили – лаос тили. Акча бирдиги – кип. Административдик- аймак жактан 16 провинцияга жана борборго баш ийген Вьентьян шаарына бөлүнөт. Лаос – БУУнун (1955), Бейтарап кыймылынын (1955), ЭВФтин (1961), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1961), Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрү ассоциациясынын (1997) мүчөсү, Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун байкоочусу статусуна ээ.
Мамлекеттик түзүлүшү
Лаос – унитардык мамлекет. Конституциясы 1991-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – аралаш республика. Мамлекет башчысы – президент (5 жылга шайланат). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Улуттук чогулуш). Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт ишке ашырат. Башкаруучу партия – Лаос элдик революциялык партиясы – өлкөдөгү жалгыз саясий партия болуп саналат.
Табияты
Лаос – тоолуу өлкө. Түндүгүн орто бийиктиктеги кырка тоолор (бийиктиги 2257 м, Лой чокусу) жана плато ээлейт. Кырка тоолордун көбү субмеридиан багытында жайгашып, капталдары терең капчыгайлар менен тилмеленген. Меконг дарыясынын имерилишинде Сиангкхуанг платосу (2819 м, Биа чокусу, Л-тун эң бийик жери) жайгашкан. Вьетнам менен чектеш жерин Чыонгшон тоолорунун (Аннам тоолору) түштүк-батыш капталы ээлейт (бийиктиги 2711 м). Акиташ тектүү жерлеринде рельефтин карсттык формалары кездешет. Түштүгүндө Болавен жанартоо платосу (1568 м) орун алган. Лаостун аймагынын 20%ке жакынын (батыш чек арасын бойлой жайгашкан) Меконг дарыясынын жана анын куймаларынын аллювий түздүктөрү ээлейт. Негизги кен байлыктары: жез, алтын, күмүш, таш көмүр, лигнит, калай, коргошун-цинк, барит, боксит, темир, ошондой эле асыл таштар (сапфир, рубин), курулуш материалдары жана башка. Климаты субэкватордук муссондук; январдын орточо температурасы түндүгүндө 15ᵒСтан (тоолордо үшүк жүрүп турат) түштүгүндө 23ᵒСка чейин. Жайы ысык, июлдуку 28–30ᵒС. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 1300–1700 мм, тоолордо 3700 ммге чейин. Майдан ноябрга чейин – жаанчыл ысык сезон, ноябрдан мартка чейин кургак жылуу, март– апрель кургак жана ысык болуп, күндүзгү максимум температура 40ᵒСтан ашат. Лаостун дарыялары Түштүк Кытай деңизинин алабына кирет. Эң ири дарыясы – Меконг. Өлкөнүн батыш чек арасы аркылуу агып өтөт. Анын нугундагы шаркыратмалар жана босоголор кеме каттоону кыйындатып, Камбожа менен чек арасындагы шаркыратмалар кемелердин деңизге чыгуусуна тоскоолдук кылат. Лаостун аймагындагы Меконгдун ири куймалары: У, Нгым, Кадинг, Бангхианг. Түндүк тарабынан Ма дарыясы агып өтөт. Ар бир адамдын суу менен жылдык камсыз болуусу (54 миң м3 чамасында) боюнча Азияда алдынкы орунда. Тоонун кызыл-сары ферраллит топурагы басымдуу, Меконгдун түздүктөрүн көп жылдар бою шалы эгилгендиктен, өтө өзгөрүүгө дуушарланган латериттик глей жана шалбаанын иллювий топурактары ээлейт. Аймагынын 2/3 бөлүгүнөн ашыгы муссон токою (тик, бамбук, сандал, кызгылт, кара, дарак жана башка) менен капталган. 1000 мден жогору магнолия, лавр аралашкан дайыма жашыл жазы жалбырактуу токой, тоолордун кыр бөлүгүндө эмен, кызыл карагай өскөн аралаш токой таралган. Плато жана өрөөндөрүнө экинчи жолку саванна мүнөздүү. Жаныбарлар дүйнөсүнө бай: пил, жолборс, кабылан, пантера, ак төш аюу, доңуз, маймылдар (гиббон, макака, кындыгый), жыландар (кобра, питон), кескелдирик, крокодил жана башка. 4,4 млн га жер коргоого алынган; биологиялык ар түрдүүлүктү (негизинен токой резерваттары) сактоо максатында 22 улуттук аймак уюшулган.
Калкы. Негизги калкы – лаостуктар. Көпчүлүгүн (62,3%ин) тай элдери түзөт: лао – 46,5%, тоолук тайлар – 12,8%, тайлар –2,2%, шандар – 0,8%. Монкхмер элдери – 26,4%, вьеттер – 3,1%, кхмерлер – 0,1%. Лаостун түндүгүндө мяо-яо, тибет-бирма элдери, кытайлар жашайт. Мамлекеттик дини – буддизм. Лаостун калкынын саны тез өсүүдө (1985-ж. 3584 миң болсо, 2005-ж. 5609 миңге жеткен). Калктын табигый өсүү темпи 2,3%тен ашат (2009); төрөлүү 1000 адамга 34,0 бала туура келет, өлүм-житим 10,8 адам. Калкынын жашынын узактыгы: эркектердики 54,5 жаш, аялдардыкы 58,8. Калкынын орточо жыштыгы 1 км2 жерге 25,8 адам туура келет (2010). Күрдүү топурактуу дарыя өрөөндөрүндө 1 км2 жерге 100 адамга чейин жетет, тоолуу аймактарда сейрек отурукташкан. Шаар калкы 33% (2011). Ири шаарлары: Вьентьян, Паксе, Саваннакхет, Луангпхабанг. Лаостун экономикасында 2,1 млнго жакын адам иштейт, алардын 80%и айыл чарбасында, 20%и өнөр жайда, курулушта жана тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет.
Тарыхы
Лаос аймагын адам палеолит доорунда эле мекендеген. 3–12-кылымда Лаостун Түштүк жана Борбордук аймактарында Фунань, Ченла жана Камбужадеша кхмерлер мамлекетинин таасири күчөгөн. 1-миң жылдыктын ортосунда Түштүк Кытайдан (негизинен Наньчжао мамлекети) тай тилдүү элдер Лаоско көчүп келип, жергиликтүү элдер менен ассимиляцияланган. Алар алгач мыанги уруу бирикмесин түзүп, кийин феодалдык княздыктарга айланган. 1353-ж. бул княздыктар Лансанг феодалдык мамлекетине бириккен. Анын негиздөөчүсү, түндүк мыангдардын канзаадасы Суа Фангум (1353–71 же 1393) аскердик жана административдик реформаларды жүргүзүп, вице-король, аскер башчы, кеңеш кызматтарын киргизип, Лаос аймагын провинцияларга бөлгөн. 1563-ж. борбору Луангпхабангдан Вьентьян шаарына көчүрүлгөн. 16–17-кылымдын 2-жарымында Лансанг кубаттуу мамлекетке айланган. Бирок бийлик үчүн болгон ырксыздыктын кесепетинен 1707-ж. Луангпхабанг жана Вьентьян королдуктарына бөлүнүп кеткен. 1893-ж. Лаосту Франция каратып, өзүнүн колониясына айландырган. Лаос эли франциялык үстөмдүккө каршы улуттук-боштондук кыймылын (1918– 22; 1910–36) уюштурган. 2-дүйнөлүк согушта Лаосту Япония басып алган (1941). Япон баскынчыларына каршы элдик күрөштүн жүрүшүндө Лао Ит-сала («Эркин Лаос») кыймылы пайда болгон. 2-дүйнөлүк согушта Япония жеңилгенден кийин Лао Ит-сала («Эркин Лаос») кыймылы франциялык үстөмдүккө каршы көтөрүлүш чыгарып, 1945-ж. 12-октябрда Лаостун көз карандысыздыгын жарыялап, Л. Патхет Лао («Лао өлкөсү») деп аталган. Элдик ассамблея жана өкмөт түзүлүп, убактылуу конституциясы кабыл алынган.
1946-ж. Франция өзүнүн позицияларын кайра калыбына келтирүүгө умтулуп, Лаосту басып алат. Бирок патриоттук күчтөрдүн улуттук-боштондук күрөшүнүн күчөшүнөн улам Франция 1953-ж. 22-октябрда Лаосту көз каранды эмес мамлекет деп тааныган. 1954-ж. Женева кеңешмеси боюнча Лаостун көз каранды эместигин дүйнө эли таанып, Франция Лаостон аскерин алып кетүүгө аргасыз болгон. Лаос мамлекетинин өнүгүшүнө АКШ кедерги болуп, Лаосту Индикытайдагы стратегиялык согуш базасына айландырууга умтулган. АКШнын түрткүсү менен оңчул элементтер 1954-ж. жарандык согуш баштаган. Дүйнөлүк коомчулук колдогон улуттук-патриоттук күчтөрдүн ийгиликтеринин натыйжасында Лаостогу абал сүйлөшүүлөр аркылуу жөнгө салынган. 1964-жылдан АКШ Лаостун иштерине кийлигишүүнү күчөтүп, ошол жылдын май айында америкалык авиация Лаостун түштүк райондорун бомбалаган. Лаостун патриотчул күчтөрү көп узабай аларды сүрүп чыгып, контрчабуулга өткөн. 1973-ж. Лаос патриоттук фронту (ЛПФ) менен Вьентьян өкмөтү тынчтык келишимин түзгөн. Суванна Фума жетектеген улуттук биримдиктин коалициялык Убактылуу өкмөтү жана Суфанувонг башкарган Улуттук саясий консультациялык кеңеш түзүлгөн. 1975-ж. эски администрациянын ордуна элдик комитет түзүлгөн. 1975-ж. 1– 2-декабрда Лаос Элдик Демократиялык Республика (ЛЭДР) жарыяланып, Жогорку элдик чогулуш (1992- жылдан Улуттук чогулуш) жана ЛЭДР өкмөтү түзүлгөн. Суфанувонг президент, Кейсон Фомвихан ЛЭРП (Лаос элдик-революциячыл партиясы) БКнын генералдык секретары – премьер-министр болуп шайланган. 1980-жылдары Лаосто социализмди куруу курсу башталган. Чарбалык кыйынчылыктарга байланыштуу ЛЭДР жетекчилиги 1985-ж. «жаңы экономикалык механизмдин» түзүлгөндүгүн жарыялап, менчиктин ар кандай түрлөрүнө (мамлекеттик, кооперативдик, жекелик, аралашма) жол берген. 1990-жылдардын башында Лаос батыш өлкөлөрү жана эл аралык финансы уюмдар менен мамиле түзүүгө багыт алган. 1991-ж. Лаостун Конституциясы кабыл алынып, 1992-ж. Улуттук чогулушка шайлоолор өткөрүлгөн. Президенттери: Кейсон Фомвихан (1991–92), Нухак Пхумсаван (1992–98), Кхамтай Сипхандон (1998–2006), Тюммали Сайнясон (2006-жылдан).
Чарбасы
Лаос дүйнөдөгү начар өнүккөн өлкөлөрдүн катарына кирет. ИДПнин көлөмү 14,6 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 2,1 миң доллардан туура келет. Мамлекеттик экономикалык саясаттын негизги багыты – чарбанын жеке менчик секторун өнүктүрүүгө жана чет өлкөлүк инвестициянын келишине шарт түзүү. Түз түшкөн чет өлкөлүк капиталдык салымдын көлөмү 971,4 млн доллар (2007); анын 56,1%и өнөр жайына (гидроэнернетика, кен байлык казып алуу, жыгач даярдоо), 25,5%и тейлөө чөйрөсүнө (туристтик, мейманкана жана ресторан бизнеси, байланыш тармагы жана башка), 18,4%и айыл чарбасына бөлүнөт. Инвестиция Кытай, Тайвань, Вьетнамдан, ошондой эле Австралия, Канада, Корей Республикасы, Россия жана башка өлкөлөрдөн түшөт. Экономикалык өнүгүүсүнүн негизги проблемалары – калктын басымдуу бөлүгүнүн жакырдыгы, чарбалык (анын ичинде транспорттук) инфраструктуранын начар өнүккөндүгү, ошондой эле дасыккан кадрлардын жетишсиздиги болуп саналат. ИДПнин структурасында айыл чарбасынын үлүшү 39,2%, өнөр жай менен курулуштуку 33,9%, тейлөө чөйрөсүнүкү 26,9% (2009). Өнөр жай – экономиканын эң тез өнүгүп жаткан сектору. 2007-ж. 3075 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Анын 97%ке жакыны ГЭСке таандык. Лигнит (2007-ж. 620 миң т), антрацит (35 миң т), алтын, жез, күмүш, цинк, гипс, асыл таштар, анын ичинен сапфир (1200 миң кар), акиташ теги, барит, сал туз, гранит жана башка өндүрүлүп, иштетилет. Болот куюу, электрондук приборду кураштыруу, транспорттук каражаттар, айыл чарба шаймандары, булгаары, парфюмерия, карапа буюмдары, дары-дармек, курулуш материалдары (цемент жана башка), тигүү, тамакаш, тамеки өнөр жай ишканалары иштейт. Өлкөнүн аймагынын 4,3%тен ашык аянты иштетилет, анын 4,0%и – айдоо жер, 0,3%и – көп жылдык өсүмдүктөр. Сугат жери 1,8 миң км2 (2003). Чакан чарбалар басымдуу. Маанилүү тамак-аш продуктусу – күрүчкө болгон муктаждыкты өлкө толук канааттандырып, аны Тайландга экспорттоо жолго коюлган. Өлкөнүн айдоо аянтынын 1/2 инен ашык жерине шалы өстүрүлөт. Табияты сугат жерлерден жылына 2 жолу түшүм алууга шарт түзөт. Шалыдан сырткары жүгөрү, батат, кассава, жашылча, дарбыз, банан, мөмөжемиш, ананас, техникалык өсүмдүктөрдөн – тамеки, кофе, бал камыш жана башка өстүрүлөт. Бардык дыйкан чарбаларында уй асыралат. Бука жана буйвол негизинен талаа жумуштарында, жылкы жүк ташууда пайдаланылат. Чочко, майда жандыктар, үй кушу асыралат. Чочко, уй, буйвол, тоок эттери даярдалат. Токой промысели (жыгач даярдоо, чайыр, дары-дармек жана жыттуу чөптөрдү жыйноо), дарыялардан балык кармоо өнүккөн. Тейлөө чөйрөсү (негизинен чет өлкөлүк туристтерди) – экономиканын тез өнүгүп жаткан сектору. 2007-ж. 1,6 млн турист келген, анын 82%и Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрү ассоциациясына (негизинен Таиланд, Сингапур, Вьетнамдан) жана 12%и Европа союзуна кирген мамлекеттерден, 6%и АКШдан келгендер. Туризмден түшкөн киреше 235 млн доллар (2007). Мейманкана жана ресторан бизнеси, ички (дүң жана чекене) соода, байланыш тармагы жана телекоммуникация өнүккөн.
Автомобиль жолунун жалпы узундугу 29,8 миң км (2006). Темир жолу жок. Ички суу жолунуку 4,6 миң км (2008; анын 2,9 миң кминин фарватеринин тереңдиги 0,5 мге чейин, ал аркылуу чакан кемелер гана жүрө алат). Негизги суу транспорт артериясы – Меконг дарыясы жана анын айрым куймалары. Башкы дарыя порту – Вьентьян. Нефть продукту кууру: Винь порту (Вьетнам) – Вьентьян (Лаостун аймагында – 540 км). 9 аэропорт иштейт; эл аралык аэропорттору Вьентьян (Ваттай), Луангпхабанг, Паксе шаарында жайгашкан. Экспортунда түстүү металл концентраттары (жез, цинк, калай), баалуу металлдар (алтын, күмүш) жана асыл таштар, электр энергиясы басымдуу, ошондой эле жыгач, айыл чарба продукциялары (анын ичинде күрүч, кофе), тигилген буюмдар жана башка чыгарылат. Экспорттук негизги шериктештери: Тайланд, Вьетнам, Кытай, Корей Республикасы Машина жана жабдууларды (анын ичинде автомобиль), нефть продуктуларын, керектөө товарларын негизинен Тайланд, Кытай, Вьетнамдан алат.
Маданияты
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү 5 жылдык акысыз башталгыч, орто, кесиптик-тех., атайын орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт.
15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 72,5%ти түзөт. Мамлекеттик жана менчик ЖОЖдор бар. Ири музейлери, китепканалары Вьентьянда. «Пасасон», «Вьентьян май», «Нум Лао», «Алун май», «Кхосана» жана башка гезит-журналдар бар. Радиоуктуруу 1951-жылдан, телекөрсөтүү 1983- жылдан иштейт. Лаос адабиятынын өнүгүшүнө Индия зор таасир көрсөткөн. Индия адабиятынан композициялык ыкмалар менен сюжеттер алынып, атүгүл буддалык канон болгон сюжеттер өзгөртүүлөргө учураган. Лаос адабиятынын калыптанышынын алгачкы мезгилинде (14–15-к.) мифологиялык жана фольклордук эпикалык салттар өтө өнүккөндүгүн эпиграфика жана жылбаяндар, ошондой эле будда кечилдери тарабынан түзүлгөн диний-дидактикалык проза тастыктайт. Лаос адабиятынын гүлдөгөн мезгили 17-кылымга туура келет. 18-кылымда Лансанг мамлекетинин кыйрашы менен Лаос адабияты узак мезгил өнүгүшүн токтоткон. Сиамдык бийликтер өлүм жазасы менен коркутуп, лаос алфавитин колдонууга тыюу салган. Лаос тилинде адабияттын кайра жаралышы 1940-жылдары антиколониялык күрөштүн жана улуттук аң-сезимдин жогорулоо учурунда башталат. Басмаканалардын жоктугунан лаос тилиндеги биринчи гезиттер Таиландда басылган. 1960-ж. адабият боюнча биринчи окуу китеби жазылган. 1975-ж. ЛЭДР болуп жарыялангандан кийин революциялык жазуучулардын чыгармачылыгы өнүгө баштаган. Лаос искусствосунун байыркы эстеликтери болуп эсептелген «Кумаралар өрөөнүндө» жаткан зор гранит идиштер (өлүк коюучу урналар болушу мүмкүн) искусствонун байыркы эстеликтери болуп эсептелген. 2–2,5 миң жыл мурун ушул жерде жашаган полинезиялык элдер жараткан делет. Биздин замандын 1 миң жылдыктын орто ченинде Лаосто кхмерлердин маданияты өнүгө баштаган. Лансанг мамлекетинин түзүлүшү менен (14-кылым) буддизм орун алып, Камбожа жана Сиам искусствосунун таасирин сиңирген өзгөчө бир көркөм маданият өнүгөт. Лаостун борбору – Луангпхабанг шаары курулуп, көп сандагы монастырь комплекстери (Сиенгтхонг, Фра-Кео, Сисакет жана башка) салынган. Лаос театры Түштүк жана Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрүнүн театрына жакын болуп, бий, музыка, пантомима жана драманы бириктирет. Театрдын калыптанышына буддизмдин таасири тийген. Индиянын «Рамаяна» эпосунан алынган сценалар Лаос театры үчүн негизги драматургиялык материал болуп калган. Лаосто салттуу театрдын эки түрү бар: аялдардын классикалык сюжеттүү ыр бийи – лахкон най (Королдук балет катары белгилүү. 14-кылымда негизделген) жана эркектердин бет кеп менен аткарылуучу сюжеттүү ыр бийи – лакхон кхон. Салттуу Лаос театрынын үчүнчү формасы – лакхон нгао куурчак көлөкө театры. 19-кылымда Пекин театрынын таасиринде лакхон ламлыанг музыкалык драма театры пайда болгон. Элдик фарс лакхон коом өнүгүүдө. Жыл сайын (1995-жылдан) ири театр фестивалы өткөрүлөт.
Ацетилен генератору
Ацетилен генератору - кальций карбидине (СаС2) сууну кошуп, ацетилен газын (С2Н2) бөлүп алуучу аппарат. Ал процесс төмөнкү реакция боюнча жүрөт: СаС2 + 2Н2О = С2Н2 + Са(ОН)2. Бул реакциянын натыйжасында 1 кг техникалык СаС2ден 20°С ж-а 101325 Н/м2 (760 сымап мамычасында мм) басымдагы 235-285 л С2Н2 алынат. СаС2ден бөлүп алынуучу ацетилен газ пайда кылуучу генератордо алынат да, андан газ чогулткучка берилет. Жалпысынан төмөнкү (0,01 МН/м2 же 0,1 кгк/см2 чейин), орточо (0,01-0,15 МН/м2 же 0,1-1 кгк/см2) жана жогорку (0,15 МН/мг же 1 кгк/см2 ашык) басымдуу ацетилен генератору болуп айырмаланат. Ацетилен генератору металл кесүү, ширетүү жана башка иштерде колдонулат.
Денени чыңдоо
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Музыкалык мектеп
Музыкалык мектеп –  Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлигинин карамагындагы кесиптик жана жалпы музыкалык таалим-тарбия берүүчү мектептен тышкаркы окуу жайы. Музыкалык мектеп - балдарга жалпы 7 жылдык, башталгыч музыкалык таалим-тарбия берет жана ошондой эле таланттуу балдарды - консерваторияга даярдайт. 7 жылдык музыкалык мектептин окуучулары бир эле мезгилде жалпы билим берүүчү мектептерде да окушат. Музыкалык мектепте окугандар туура ырдаганды, ошол эле учурда музыкалык аспаптарда ойногонду үйрөнө алышат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Филон Александрийский
Александрийский Филон (б.з.ч. 30-ж. жакын — 50) — еврей ойчулу, ал өзүнүн философиясында еврейлик жана эллиндик багытты, иудаизм менен грек философиясын бириктирген.
Эски осуят туралуу
Өзүнүн көз караштарын негиздөө үчүн Филон байыркы еврейлердин Ыйык жазуусун — Эски Осуятты пайдаланат. Филондун пикири боюнча Эски Осуятта дүйнө жүзүнүн бүткүл акылмандыгы камтылып турат. Бирок Филон Эски Осуятты өз көз караштарын негиздөө үчүн жөн гана пайдаланбастан, аны ал аллегориялык түрдө талкуулап-түшүндүрөт. Ал дүйнөнү Кудай жараткан дегенге таянат, бул — иудаизмдин негизги догматы. Калган бардык нерселер — мейкиндик, убакыт — дүйнө менен кошо жаралган. Филондо Кудай бирбүтүн жөнөкөй, өзгөрүлбөс бытие катарында чыгат. Анын өзү менен өзүнүн байланышынан башка эч нерсе менен эч кандай байланышы жок.
Болмуш
Болмуш — недир бир сапатка ээ болбогон субстанция, ал дүйнөдө да жок, мейкиндикте да жок, ал дүйнөдө болгондордун баардыгын кучагына камтып турат. Кудай менен дүйнөнүн ортосунда Логос бар, аларды байланыштырган ошол. Мындан башка да Логос Филон үчүн — бул ички мыйзам, дүйнөнүн «жаны». космостун кыймылын багыттап турган дүйнөлүк акыл-эс. Аллегорияларды пайдалануу менен, Филон ар бир сөздөн, образдан, карама-каршылыктан, а түгүл Библиядагы каталардан (котормонун грекче текстеринде жана еврейче текстерде) түпкүрдө камтылып турган терең маанилерди көрөт. Ал, мисалы, Адам — акылды, Евадан — жашоону жана сезимди, Каинден — жат мүдөөнү жана эссиздикти көрөт. Филон библиялык текстерге акылга салып, ойлонбой ишенет жана Библиянын ар бир тамгасын эркин талдап түшүндүрөт, бул көп учурда сандырактыкка алып келет.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Сөз тизме
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Козлы (дарыя)
Козлы — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2542/339/301 орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сөз түркүмү
Сөз түркүмдөрү деп сөздөрдүн лексика-грамматикалык белгилери боюнча бири-бирине так ажыратыла турган топтору, түркүмдөрү аталат. Сөз түркүмдөрү морфологияда каралуу менен бирге, негизинен, тилдин тарыхы менен байланыштуу изилденүүчү маселе. Анткени ар бир сөз түркүмү белгилүү бир тарыхый мезгилде пайда болуп өнүгөт. Мис., тил илиминде тактоочтор менен байламталар башка Сөз түркүмдөрүнө караганда кийинчерээк пайда болуп өнүккөндүгү белгилүү. Сөздөрдүн Сөз түркүмдөрүнө бөлүштүрүү түркологияда бир жарым кылым мурда башталып, алардын саны 8ге чейин белгиленип келсе, кийинчерээк 1930-жж. бүгүнкү мезгилге 8ден 12ге дейре жеткен, азыр 12 Сөз түркүмдөрү бар экендиги аныкталган. Тилдеги сездөрдү лексика-грамматикалык белгилерине карай топтоштуруу сөздөрдү Сөз түркүмдөрүнө бөлүштүрүүнүн атайын принциби менен ишке ашат. Алар: семантикалык, морфологиялык, синтаксистик принциптер. 1. Семантикалык принцип - эң байыркы принцип. Сөздөрдү жалпы категориялык маанилери боюнча топтоштуруу бул принциптин негизги мазмунун түзөт. Анткени жалпы категориялык маселелер сөздөрдүн лексикалык маанилерин абстракциялап, жалпылаштырып, аларды ошол категориялык маанилик окшоштук белгилери боюнча топтоштурат. Буларга зат атоочтун заттык, сын атоочтун белгилик, сан атоочтун сан-өлчөмдүк, этиштин кыймыл-аракеттик маанини билдириши кирет. 2. Морфологиялык принцип сөздөрдү Сөз түркүмдөрүнө бөлүштүрүүдө сөз өзгөртүү системасын жетекчиликке алат. Т.а., сөздөр жөндөмө, таандык, сан, жак, мамиле, ыңгай, чак, даража ж.б. грамматикалык категориялар боюнча өзгөрүү же өзгөрбөө өзгөчөлүктөрүнө жараша түркүмдөргө бөлүнөт. Айрым бир сөздөрдүн кайсы Сөз түркүмдөрүнө жатаарын семантикалык принцип аныктай албаса, морфологиялык принцип жардамга келет. 3. Синтаксистик принцип сөздөрдүн башка сөздөр менен айкашуу мүмкүнчүлүгүн, андай айкашуунун формаларын (синтаксистик байланыштын түрлөрүн), сөздөрдүн сүйлөмдөгү ордун, алардын синтаксистик функцияларын негиз кылып алат. Ушул белгилери боюнча өз ара жалпылыкты түзгөн сөздөр, башка сөздөрдөн өзгөчөлөнүп, бир Сөз түркүмдөрү катары эсептелет.
Кыргыз тилиндеги сөз түркүмдөрү
Жогорудагы үч принципти жетекчиликке алуу менен, Кыргыз тилиндеги Сөз түркүмдөрүүн үч чоң топко бөлүүгө болот: 1 . Маани берүүчү же негизги Сөз түркүмдөрү: зат атооч, сын атооч, сан атооч, ат атооч, этиш, тактооч. 2. Өзгөчө Сөз түркүмдөрү же кошумча Сөз түркүмдөрү тууранды сөздөр, сырдык сөздөр, модалдык сөздөр З. Кызматчы Сөз түркүмдөрү : жандоочтор, байламталар, бөлүкчөлөр,. Жогоруда 12 Сөз түркүмдөрү ңнүн ар бири өзүнчө категория катары саналып, семантикалык, грамматикалык белгилерге ээ.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Никель оксиддери
Никель оксиддери – никель оксиддеринин ичинен так изилденген маалыматтарынын көбүрөөгү (II) NiO, ал эми Ni2O3, Ni3О4 типтеги оксиддери ж-дө божомолдоп гана айтууга болот. Кадимки шартта булар термодинамикалык туруксуз заттар. NiO бөлмө темп-расында ромбоэдрлик торчолуу жашыл-сымал кристаллды: а = 2,9518 = 60°, 2 (180) пайда кылат. Тыгызд. 7,45 (200)г/см3. 2000С жогору кубдук модификацияга өтөт: а = 4,1946 (275°С), NiO сууда эрибейт, к-тада жеңил эрийт. Суутек жана көмүртек (II) оксиди ысытууда металлга чейин жеңил калыбына келтирет. Жаратылышта NiO бунзенит минералы түрүндө кездешет. Ni(OH)2 же NiCO3 (600°С) же Ni(NO3)2 (1000°C) абасыз чөйрөдө ысытууда Н. о. алынат. NiO боёк, эмалдар, катализаторлор жана жарым өткөргүч материалдар даярдоодо пайдаланат. Никель гидроксиди Ni(OH)2 никель туздарына щелочту таасир кылганда чөгөт. Мунун жашыл гексоганалдык кристаллдары: а = 3,123, в = 4,604, тыгызд. 4,09г/см3, пайда болуу жылуулугу DН0298 = -128,7 ккал/моль. Никель (II) туздарына күчтүү окистендиргичтер катышуусунда (NaOCl, NaOBr, O3) щелочту таасир кылса, Ni(OH)3 кара чөкмөсү түшөт. Бул күчтүү окистендиргич болгондуктан, щелочтук аккумуляторду даярдоодо колдонулат.
Мухаммад ибн Закария Рази
Илим, билим
Жердин максаттуу багыты
Жердин максаттуу багыты – жер учаскасынын жер учаскасына карата укугун күбөлөндүрүүчү документтерде, келишимде же дагы башка укук берүүчү документтерде көрсөтүлгөн максатта пайдалануу.
Баалуу металлдар жана баалуу таштар менен аткарымдар
Баалуу металлдар жана баалуу таштар менен аткарымдар – төмөнкүлөргө байланышкан аракеттер: баалуу металлдарга жана баалуу таштарга менчик укугунун ж. б. укуктардын өтүүсүнө; баалуу металлдардын жана баалуу таштардын сактоочу жайларга, фонддорго жана корлорго келип түшүүсүнө, ошондой эле баалуу металлдарды жана баалуу таштарды сактоого жана берүүгө; кандай гана болбосун, заттардагы жана материалдардагы аларды өндүрүүдө жана пайдаланууда баалуу металлдардын жана баалуу таштардын кошундуларынын жана салмак абалынын өзгөрүүсүнө; баалуу металлдарды, баалуу таштарды КРге ташып кирүүгө жана КРден алып чыгуу.
Чимыль-Кикя дарыясы
Чимыль-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Толька дарыясынын оң жээгинен 220 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вариометр
Вариометр (латынча vario өзгөртөм жана ...метр) 1) геофизикада кандайдыр бир геофизикалык чоңдуктардын өзгөрүүсүн, мисалы, чыңалуу убагында Жердин геомагниттик талаасынын өзгөрүүсүн, башкача айтканда магниттик вариациясынын (магниттик вариометр), горизонттук багыттагы (гравитациялык вариометр) жер бетине жакын оордук күчүнүн талаасынын өзгөрүүсүн аныктоочу прибор. Кенбайлыктарды чалгындоодо пайдаланылат; 2) авиацияда учууда учуу бийиктигинин өзгөрүү ылдамдыгын аныктоочу прибор.
«Кыргыз» этнотопонимдери
«Кыргыз» этнотопонимдери - Түштүк Молдованын аймактарынан кездешери маалым. Энчйлүү аттар (Кыргыз, Кыргыз-Кытай) дарыялардын аталыштары (гидроним) катары белгилүү. Мындан сырткары, ушул эле аймактагы Ак Маңгыт, Джалаир (кырг. Жалайыр), Кара-Кытай, Кара-Найман, Кереид (кырг. Кереит), Комрат (кырг.Коңурат), Копчак (кырг.Кыпчак), Костамгалия (кырг. Кош тамгалы), Манкыд (кырг. Мангыт), Найман, Токуз (кырг. Тогуз) жана башка ушундай сыяктуу этнотопонимдердин кыргыз урууларынын ичинде параллелдери кездешет. Изилдөөчүлөрдүн пикирлеринде бул этнотопонимдер 11-12-кк. эле пайда болгон. Байыркы кыргыз этнокомпоненттери печенег урууларынын толкуну менен эскерилген аймакка барып калуусу ыктымал.
Ормош
Ормош — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Бирлик айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 129 киши.
Программаланган окуу китеби
Программаланган окуу китеби - программаланган окуунун принциптери техникалык каражаттарды (окутуу машинасын) колдонуу аркылуу, ошондой эле аларсыз да (Программаланган ошондой китептер жана окуу куралдарынын жардамы менен) ишке ашырылышы мүмкүн.
Программаланган ошондой китебинде же окуу куралында окуу материалынын мазмуну гана эмес, аны үйрөнүүнүн программасы да кошо берилет. Окуу китебинде бардык информация эң кылдаттык менен тандалып алынып, оптималдуу түрдө өлчөмдөргө бөлүштүрүлүп, логикалык тизмектештикте жайлаштырылышы керек.
Материалды өздөштүрүүнүн сапатын окуучулар өз алдынча текшерип биле алсын үчүн информациянын ар бир дозасында контролдоочу суроолор жана маселелер кошо берилет. Эгерде окуучу суроого туура жооп бере албаса, анда ага кошумча түшүндүрүүлөрдү же жардамчы суроолорду берүү максатында китептин тиешелүү бетин окуп чыгуу сунуш кылынат. Программаланган ошондой китеп улам кийинки өчөмгө окуучу алдыңкы өчөмдөргө информацияны өздөштүргөндөн кийин гана өтө алгыдай болуп түзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Кино жана «Манас»
Кино жана «Манас». Искусствонун башка түрлөрү менен катар «Манас» эпосу кино өнөрүнүн өнүгүшүнө да өз таасирин тийгизип келүүдө. Бул залкар эпос улуттук жаш кино өнөрүнүн тарыхында бир топ даректүү тасмаларды жаратууга себепкер болгон. Кыргыз киносунун тарыхындагы эң алгачкы көркөм фильм жаратуу аракети да «Манас» эпосуна байланыштуу. 1941-ж. Алматынын киностудиясында (сценарийи Ж. Бөкөнбаев менен К. Исаев) «Манастын уулу Семетей» деген көркөм тасманы тартууга аракет жасалган. Болочок фильмдин режиссёрлору Г. Раппопорт менен А. Куттубаев болгон. Тилекке каршы бул ой оор шартка байланыштуу иш жүзүнө ашпай каган. 1962-ж. «Манас» эпосуна арналган эки бөлүктөн турган «Улуу эпос» деген тасма (сценарийи М. Байжиевдики, режиссёр — коюучусу Л. Турусбекова, оператору М. Туратбеков) тартылган. «Манас» эпосуна кызыгуулар жыл сайын артып, ар кыл пландагы даректүү тасмалар жарала баштаган.
Таланттуу манасчы Саякбай Карала уулуна арналган «Манасчы» аттуу даректүү фильмди (режиссёр Б. Шамшиев) тарткан (операторлору Б. Борбиев, Р. Петров). Ушул эле теманы режиссёр М. Убукеев үч бөлүктөн турган «Саякбай Каралаев» (1962) аттуу атайын тасмасында, ошондой эле 1988-ж. жарык көргөн «Улуу манасчы» (кенже режиссёру С. Токтоналиев, режиссёрдун жардамчысы У. Жукеев, кинооператорлору М. Туратбеков, Б. Алыбаев, сүрөтчүлөрү Ж. Касымалиев, А. Төрөбеков, композитору Б. Макеев) аттуу жети бөлүктөн турган толук метраждуу тасмасында уланткан. Кыргыз кино ишмерлери көркөм фильмдерди жаратууда да «Манас» эпосуна кайрылып, аны чыгармачылык менен пайдаланып келе жатышат. Кинорежиссёр Т. Океев «Кызыл алма» (1975, сценарийи Ч. Айтматов, Э. Лындина, Т. Океевдики, оператору К. Орозалиев, сүрөтчүсү Д. Жумабаев, композитору Ш. Калош), «Ак илбирстин тукуму» (1984, сценарийи М. Байжиев менен Т. Океевдики, оператору Н. Борбиев, композитору М. Бегалиев, сүрөтчүсү А. Макаров) көркөм тасмаларында «Манас» эпосунан үзүндүлөрдү фильмге киргизип, кошумча драматургиялык материал катары пайдаланат. Өзгөчө эки бөлүктөн турган «Ак илбирстин тукуму» аттуу эпикалык фильминде Сайкал апанын (артист А. Жангорозова) «Манас» эпосунан үзүндүлөр аткарышы зор тааснр калтырат. Б. Шамшиевдин «Бөрү зынданы» (сценарийи Б. Шамшиев, Е. Абишевдики, кинооператору М. Мусаев, сүрөтчүлөрү Д. Касымалиев, Э. Салиев) аттуу эки бөлүктөн турган тасмасында «Манас» эпосунан пайдаланылган чакан эпизодду да эскере кетсек болот. Кинорежиссёр В. Карагулов өзүнүн алгачкы көркөм тасмасы «Айдагы жез кемпир» (1985, сценарийи А. Жакыпбековдуку, оператору М. Мусаев, сүрөтчүсү А. Макаров, композитору В. Киселев) аттуу фильминде да «Манас» эпосунан үзүндүлөрдү орундуу пайдаланган. Натыйжада фильмдин идеялык мазмуну байыган. 1980-ж. тартылган «Жаш манасчылар» (оператору С. Макекадыров, сценарийи Б. Сарыгуловдуку) даректүү фильминде режиссёр Р. Байтемиров эпосту пропагандалоо, улам кийинки урпактардан манасчылык өнөрдү улантуу маселелерине кайрылган.
«Чолпон»
«Чолпон» - М. Раухвергердин O. Сарбагышев менен Л. Крамаревскийдин либреттосуна жазган балети. 1944-ж. коюлган. Балетмейстери - Л. Крамаревский, дирижёру - В. Чернов, сүрөтчүсу - Л. Штоффер. Эл жомогунун негизинде жазылган булл чыгармада кедейдин кызы Чолпон менен Темир кандын уулу Нурдиндин сүйүүсү баяндалат. Балет 1953-ж. экинчи жолу редакцияланып, бир катар орчундуу оңдоолордон кийин 1957-ж.коюлган (балетмейстери - Н. Түгөлов).
1958-ж. кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүндө көрсөтүлгөн (Чолпон - P.Чокоева, Нурдин - У. Сарбагышев, Айдай - Б. Бейшеналиева).
1958- ж. «Ленфильм» студиясы тарабынан ушул эле ат менен фильм болуп тартылган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Китен алп
Китен алп — мифтик каарман. "Манас" эпосунда дөө, перилердин өкүлү катары жоо тарабында сүрөттөлөт. К. а. — эпостун байыркы катмарларына кирген ысым. Бул эпоним орто кылымда жашап кыргыздар менен түрдүү мамилелерде болушкан кара кытайларга байланыштуу. Алар тарыхта «кидандар» деген ат менен белгилүү болуп, 10 — 12-кылымдардын аралыгында күчтүү мамлекети болгондугу маалым. Ушундан улам К. а. эпонимин «кидан» этноними менен өзөктөш деп айтууга болот. Б. а. «Манас» эпосунун өнүгүү шартына, басып өткөн жолуна ылайык «кидан» этноними эпоско киргенден кийин К. а. эпонимине айланып калган. Мындай көрүнүш анчалык таң калыштуу эмес жана дайыма боло берүүчү нерсе. Тарыхтан белгилүү: кара кытайлар (кидандар) өздөрүнүн мамлекетин «ляо» (темир) деп аташкан. Демек, эпосто «Киндиги темир Китен алп» (Сагымбай Орозбаков, 3. 99, 107; Саякбай Каралаев, 1. 80) деп ушул себептен улам айтылышы мүмкүн. К. а. эпоними Алтай, Сибирь жактагы түрк элдеринин фольклорунда жана эвенкилердин уламыштарында да көп учурайт.
Дене сапаттары
Дене сапаттары – адам денесинин спорттук кыймыл-аракеттерге болгон мүмкүнчүлүктөрү. Бардык эле адамдын ондогон км аралыкка жүгүрүүгө же бир нече кмге сүзүүгө мүмкүнчүлүгү болбойт. Мындай көнүгүүлөрдү денеси машыккан жана дене сапаттары(күчү, чыдамкайлыгы, ийилчээктиги, ылдамдыгы, шамдагайлыгы) өнүккөн спортчу гана аткара алат. Дене сапаттары өнүккөн адам ар кандай көнүгүүлөрдү жеңил, так жана туура аткарат. Дене сапаттары адамдын жашына жараша ар кандай өнүгөт. Спортто күчтү өнүктүрүүнүн мааниси өтө чоң. Спорттун дээрлик көпчүлүк бөлүгүндө (Мисалы, күрөштө, бокста, оордук көтөрүүдө жана башка) күчтүн көрсөткүчү эң маанилүү ролду ойнойт. Ылдамдыктын мааниси да спортто зор. Себеби, кайсы гана спортто болбосун (күрөштө, бокста, футболдо) ылдамдыгы жакшы өнүккөн спортчу гана жеңишке жете алат. Чыдамкайлык – адам кыймыл-аракеттерди көп убакытка чейин аткара алгандыгы. Чыдамкайлыкты өнүктүрүү үчүн жүгүрүү, сууда сүзүү, лыжа тебүү сыяктуу көнүгүүлөрдү аткаруу зарыл. Шамдагайлык жана ийкемдүүлүк сапаттар спорт оюндарынын дээрлик көпчүлүк бөлүгүндө, айрыкча гимнастика оюндарында чоң мааниге ээ.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Аз комплекстүү мектеп
Аз комплекстүү мектеп – мугалим бир эле мезгилде бир нече класс менен иштөөчү 1, 2, 3 комплекттүү башталгыч мектеп.
2 комплекттүү мектепте 2 мугалим иштейт, алардын ар бири 2ден класс окутат;
3 комплекттүү мектепте 3 мугалим иштейт, алардын бирөө 2 класс окутат, 2 мугалим 1ден класс окутат.
Аз комплекстүү мектеп негизинен калк аз жашаган, жылына 1-класска окууга тартылуучу балдардын саны белгиленген нормага жетпеген чакан пункттарда иштейт. Аз комплекстүү мектепте окутуу башталгыч класстын окуу программалары боюнча жүргүзүлөт. Аз комплекстүү мектептин 4 –классын бүтүрүүчүлөр базалык 9 жылдык мектептин 5–классына сынаксыз кабыл алынат. 2 комплекттүү мектепте адатта 1 мугалим 1- жана 3-класстарды, экинчиси 2- жана 4-класстарды окутат. Бир эле мезгилде бир нече классты окутуу, албетте, мугалимден педагогдук жогорку устаттыкты талап кылат. 1, 2, 3 комплекттүү мектептердин ар бириндеги сабактардын расписаниесине ар башка кандай предметтерди түгөйлөп түзүү, сабактын ар бир этабында кайсы класс менен эмне иштөө керек экендигин мурдатан ачык аныктап окутуу – өтө түйшүктүү жана ал кырдаалга карата ишке ашырылат. Мисалы, бир мугалим бир эле сабакта бир класска математиканы, экинчисине окуу сабагын окутат, же бир класска эне тилди, экинчисине сүрөт сабагын окутат. Бирок музыка жана дене тарбияны башка предметтер менен түгөйлөштүрүүгө болбойт. Бул предметтер 4 сабактан кийин, же чоң тыныгуу убагында 20-25 минуталык болуп өткөрүлөт.
Чөйрө
Чөйрө - географиялык чөйрө–жаратылыштын адам коомун курчап турган бөлүгү; башкача айтканда адам баласы өз мүдөөсүнө жараша өзгөрүп, койнунда күн өткөргөн жер. Географиялык чөйрө коомдун өнүгүшүнө кыйла таасирин тийгизет. Өндүргүч күчтөр өнүккөн сайын адам географиялык чөйрөнү улам көп пайдаланып, жаратылыш менен коомдун өз ара байланышы, жаратылышты коргоо маселелери улам күчөөдө.
Абхазия
Абхазиа (лат. кыр. Apxazija), Түштүк Кауказда'гы жарым-жартылай таанылган, көпчүлүк өлкөлөр Гүржүстан'дын курамына кирген, бул аймакты автономдуу республика деп эсептейт. Кара Деңиз'дин чыгыш жээгинде, Гүржүстан'дын түндүк-батышында Чоң Кауказ тоолорунун түштүгүндө жайгашкан. Ал 8,665 чарчы чакырым жерди ээлейт жана 245,000'дин тегерегиндеги калкы бар. Анын борбору Сухум. Абхазиянын курамында 5 административдик район, 7 шаар, 4 шаарча бар. Калкынын көпчүлүк бөлүгүн абхаздар түзөт, ошондой эле армян, орус жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. Шаар калкы 48%. Ири шаарлары: Сухуми, Ткварчели, Гагра, Очамчира, Гудаута, Гали. Аймагынын басымдуу бөлүгүн Башкы Кавказ кырка тоосунун тармактары ээлейт. Түштүк-батышын Кара деңиз чулгайт. Түштүк-чыгышында Колхида ойдуңунун ичке тилкеси созулуп жатат. Климаты ойдуңдарында жана тоо этектеринде жылуу, нымдуу субтропиктик, тоолордо нымдуу, мелүүн жана суук. Январдын орточо температурасы жээк тилкесинде 4-7°С, тоолорунда 2ден -2°Сге чейин, июлдуку 22-24°С жана 16-18°С. Жылдык жаан-чачыны 1300-2400 мм. Ири дарыялары: Кодори, Бзыбь. Көлү Рица. Ойдуңдары жана адырлары күл, кызыл, сары, тоолору күрөң, чымкөңдүү шалбаа топурактуу. Аймагынын 55%ин токой ээлейт, деңиз жээктеринде субтропиктик өсүмдүктөр өсөт. Рица, Пицунда Мюссерск коруктары уюшулган.
Тарых
Абхазиянын аймагына адамдар төмөнкү палеолит доорунда отурукташа баштаган. Биздин заманга чейин 1-миң жылдыктын аягында Абхазиянын аймагын мекендеген көптөгөн уруулар жөнүндөгү алгачкы маалыматтар жазма эстеликтерде (Страбон жана башка) эскериле баштайт. Биздин заманга чейин 6-кылымда Абхазиянын жээктеринде грек колониялары Диоскурия (азыркы Сухуми), Питиунт жана башкалар пайда болгон. Биздин заманга чейин 2-кдын аягында Абхазия понтий падышасы Митридат VI Евпатордун, биздин заманга чейин 65-жылдан римдиктердин көзөмөлүнө өтүп, Себастопол (Сухуми), Питиунт (Пицунда) чептери курулган. Биздин заманга чейин 1-кылымдын аягында Абхазиянын аймагында жергиликтүү апсил, абазг жана саниг уруу бирикмелери калыптанган. 6-кылымда христиан дини расмий дин катары кабыл алынып, чиркөөлөр курула баштаган. 6-кылымдын ортосунан бүткүл Батыш Закавказье Византиянын көзөмөлүнө өткөн. 8-кылымдын 80-жылында Абхазиянын башкаруучусу Леон II өлкөнү Византиянын бийлигинен куткарып, борбору алгач Анакопия, кийин Кутаиси болгон Абхаз падышачылыгын негиздейт. 10-кылымдын аягы 15-кылымда Абхазия Грузин падышачылыгынын курамына кирген. 16-кылымда Абхазия өзалдынча княздык болуп бөлүнүп чыккан, бирок көп узабай түрктөр тарабынан каратылат. Сухумкале чеби түрктөрдүн Абхазиядагы таяныч чебине айланган. 17-18-кылымдарда Абхазия Осмон империясынын вассалына айланган соң ислам динин таратуу аракеттери күч алган. 18-19-кылымдын башында жергиликтүү элдер бир нече жолу (1725, 1728, 1733, 1771, 1806) Осмон бийлигине каршы көтөрүлүшкө чыккан. 1810-ж. Абхазия Россияга каратылган. 1862-ж. абхаз алфавити түзүлгөн. 1864-жылдан Абхазия түздөн-түз россиялык башкарууга өтүп, княздык «Сухумилик аскер бөлүмүнө» айландырылган. 1921-ж. 4-мартта совет бийлиги орнотулуп, Абхаз ССРинин түзүлгөндүгү жарыяланат. 1922-ж. Абхазия Грузин ССРинин курамында ЗСФСРге, 1922-ж. 30-декабрында ЗСФСРдин курамында СССРге кирген. 1925-ж. 1-апрелде биринчи Конституциясы кабыл алынган. 1931-жылдын февралынан Абхазия автономиялуу республика катары Грузин ССРинин курамында келген. 1989-ж. башталган грузин-абхаз чатагы 1992-94-ж. согуштук аракеттерге алып келген. 1994-ж. Абхазияга КМШ өлкөлөрүнүн тынчтыкты орнотуу күчтөрү, негизинен россиялык аскерлер киргизилет. Согуштук аракеттер токтотулгандыгына карабастан, бүгүнкү күнгө чейин Абхазиянын статусу жана анын Грузия менен мамилелери жөнгө салынбастан калып келет.
Тамак-аш (чай, тамеки, шарап, консерва жана башка), жеңил (булгаары-бут кийим, жибек кездеме өндүрүшү), жыгаччылык, машине куруу өнөржайы, курулуш материалдар өндүрүшү бар. Таш көмүр казылып алынат. Ткварчели ГРЭСи, Сухуми ГЭСи иштейт. Чай, тамеки, цитрус, эфир-май өсүмдүктөрү, тунг, мөмө-жемиш өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк өнүккөн. Жүгөрү айдалат. Башкы порту Сухуми. Курорттору: Сухуми, Гагра, Пицунда, Жаңы Афон, Гудаута.