cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Малеин
Mол. масс. 116,07; түссүз кристаллдар Жарыкта 200оС жогорку темп-рада ысытканда же болбосо хим. реагенттер таасиринде малеин к-тасы фумар к-тасына изомерленет. М. жана Ф. к-талары акак к-тасына чейин оңой калыбына келишет, пероксиддер менен окистенгенде тиешелүү рацематтык шарап к-тасына же мезошарап к-тасына алып келет; озон менен глиоксил жана козукулак к-тасына чейин ажыраган озонидди пайда кылат. Спирттер менен аракеттенгенде моно- жана диэфирлерди пайда кылат. М. жана Ф. к. эфирлери тиешелүү малеинаттар жана фумараттар деп аталат. Фумараттар гомополимерлешүүсү жана сополимерлешүүсү малеинаттарга караганда жеңил жүрөт. Ө. ж-да малеин к-тасы бензол буу фазада каталитикалык окистенүүсүнөн о. эле кротон альдегидин окистендирүүдөн алынат. Фумар к-тасы көптөгөн өсүмдүктөр курамында (мис., козукарындарда) болот. Малеин к-тасы шарап жана алма к-таларын, полимердик материалды, алкиддик чайырлар алууда колдонулат. Фумар к-тасы фталь ангидридинин ордуна полиэфир чайырларын, синтетикалык майлоочу майлар, алууда пластификатор катары, тамак-аш ө. ж.-нда лимон жана жүзүм к-таларынын ордуна колдонулат.
Кыл кыяк
Кыл кыяк - элдик үндүү аспаптардын бир түрү. Бул муң-зарды өзүнө батырып, өткөн доордун музасын топтоп турат. Аспаптын узуну үч карыш, эки эли болот. Анын эки кулагы бар. Кыл кыяктын кулагынын мындай чоң болушунун себеби, аттын туу куйругунан тандалма токсон талын буроо учун ал, албетте, токтомдуу болушу керек. Кыяктын арты томпок көрүнүп, маңдайы айыш-өңкөгөйрөөк келет. Эгер мунун бетин түз кылса, аспап уй мөөрөгөндөй үн берип калат. Бул аспаптын тепкеги комуздун тепкегиндей болсо үн чыкпай калат. Натыйжада, чеберлер ачакей бутактарды алат. Анын чолок буту тик туруп, кыяктын орто капкактуу жерин басуу зарыл. Тепкектин тайтайыңкы буту аспаптын четин басып турганда гана үн ойдогудай чыгат.
Усталардын жана кыяк тартуучулардын айтымында, кыл кыяктын бетинин төө териси менен капталышынын мааниси бар. Анткени, аспап жайкы чилдеде укмуштай какшайт да, укмуштуудай үн чыгат («ботосу өлгөн ингендей боздойт»), Тумандуу күндөрдө, жаанда, кыскасы, аба ырайы бузулган чакта бир аз нымдашып, кыл кыяктын үнү анча чыкпай калат. Ошондуктан, аны кургак жайда сактообуз зарыл.
Кыяктын жаасынын узундугу 65—70 см келип, көркөм жана бышык келгендиктен мунун жыгачы бир гана табылгыдан тандалат. Жаанын кармай турган жагына булгаары капталат. Колдун төрт талаасы ага баткандайучун тешип, буга кылдын учун түйүп коет. Кыяк кылына ат, айгырдын туу куйругунан 120—130 талды жулуп алуу керек. Тал кылдар бири-бирине буралтып, чырмалтып текши төгүү зарыл.
Бул үндүү аспаптын авазын талаптагыдай көтөрүү үчүн карагай менен куурайдын чайыры керектелет. Аны кылга өлчөмүнөн көбүрөөк сүртсө, аспап кыркырап калат. Андай учурда мокок бычак аркылуу кайра кырып, таза чүпүрөк менен сүртүп таштоо тийиш. Абалы чайырды сууга кайнатып алса, анын даты кетип, тазасы калат. Аспап кылдарына мына ошону этиеттеп сүртүп турат.
Кыяктын кылына май тийсе, үн бербей калат. («Бууранын терисинен капкагым болсо, сүйкөнгөнүм карагайдын чайыры болсо, жайдын саратанында тартса боздоор элем» — деп, кыяк айтыптыр деген уламыш эл ичинде бар.) Бул аспапты кыякчы алгыр куштардай бөпөлөп асырап турат.
Мында айрым усталардын жекече байкоолорун да эскере кетебиз. Ал кыякты жасоо комуздун ыкмасына үндөшүп кетет. Андан анын айырмасы кыл кыяктын капкагы төө териден болору белгилүү. Мында теринин челин тазартуубуз зарыл. Анан ал теринин белгилүү өлчөмдө тептекши жукартабыз. Төө терисинин бардык жери бирдей эмес. Мүмкүн катар теринин текши жеринен кесип алынат. Ал комуздай кайкайыңкы эмес, ошончо 10—7 мм дей бүкүрөйүңкү болот. Ошондо моюн менен чаранын бириккен жеринин ийилүү тереңдиги 2,5 см, же 25 мм болот. Мында тепкектин капкакты басуу күчү азаят да, демек, капкактын эркин термелүүсүнө ойдогудай шарт түзөт.
Кылды талдап тагып жатканда баарынын жоон-ичкелиги бирдей болушу керек. Мунун алтымыш талы астына, сексен эки талы үстүңкү кулакка тагылат. Ошондо астыңкы кыл жогорку нотаны (ичке үндү), төмөнкүсү темөнкү нотаны (жоон үндү) берет. Кылдарын бирдей тандап алгандан кийин аны (илгери шакар, эми «Айна») таптаза жуушубуз тийиш. Азыр төө терисин табуу, албетте, кыйын. Кыргыздын классикалык чыгармаларын ойноону жеңилдетүү үчүн чеберлер кыл кыяктын капкагын карагайдан тандоодо. Ал түз эмес скрипка сыяктуу томпок келет. Мунун кылы мурункудай эле болуп, тээги скрипканыкына окшош көрүнөт.
Кыл кыяктын көңдөйүнө, тепкектин алдына тирөөч коюлат. Аспап скрипкадай кайкалак болот. Демек, жалпысынан алганда бул скрипкага окшошуп, улуу композиторлордун даанышман чыгармаларын ойноого укмуштай мүмкүнчүлүк берет. Ал комуздун тембрине да даана жакындашат. Мындай музыкалык касиеттерди биз, төтөн, бир тууган казак элиндеги домбра менен кыл кыягындагы шайма-шай окшоштуктардан да байкайбыз. Ошондуктан, алардын ансамблдери «Сары арка» өңдүү жүрөк-жүлүндү титиретип, шамалдай жорткон күүлөрдү ойноп жатканда эки аспап бири-бири менен укмуштай эриш-аркак айкалышат. Кыл кыяктын жаасына 120 тал кыл тандалат.
Коло иштетүүнүн жетисуу очогу
Коло иштетүүнүн жетисуу очогу биздин заманга чейин 12–9-кылымдарда өкүм сүргөн. Анын башка аймактардагы металл иштетүү очокторунан айырмаланган өзгөчө мүнөздүү белгилери болгон. Буюмдарды жасоодо коргошун, висмут, күмүш, мышьяк кошулган ( Коло доорундагы кенчтер).
Уран
Уран:
Көлөкө театры
Көлөкө театры — театрдын экранга куурчак көлөкөсү аркылуу оюн көрсөтүүчү түрү. Көлөкө театры 7-9-кк. пайда болгон. Ал көбүнчө Кытай, Индия, Иран, Турция, Греция жана башка өлкөлөрдө кеңири тараган. Көлөкө театры Европада 17-к. мурдагы СССРде 1918-ж. баштап пайда болгон.
Жарандыкты калыбына келтирүү
Жарандыкты калыбына келтирүү – мурда жарандыгын жоготкон (м.: асырап алуунун же жарандыгынан мыйзамсыз ажыратылуунун) адамдардын КР жарандыгын кайра алуусунун жөнөкөйлөтүлгөн тартиби.
Ит-Кыя
Ит-Кыя — топоним. Кыястын Тоотору аты “Медиянын көлүнөн, Ит-Кыянын белинен Кайыбынан кабылгандыгы” (Курама варианты, “Сейтек”, 107-б.) айтылат.
Мембранофондор
Мембранофондор (лат. membrana - жаргак, тери; грек. phonos - добуш) - кериле тартылган жаргак добуш булагы болуп эсептелген музыкалык аспаптар тобунун жалпы аталышы. Мембранофондорго кирген аспаптар көбүнчө музыкалык чыгарманын ыргактык коштоосунда колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Средний Качмаш (Калтасин району, Башкыртстан)
Средний Качмаш — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Төмөнкү качмашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 38  киши. Почта индекси — 452876, ОКАТО коду — 80233845008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дифосген
Дифосген, CCl3OCOCl - хлордуу көмүр кислотасынын трихлорметил эфири; чириген чөп жыттанган, абада бир аз түгөөчү, кыймылдуу, түссүз оор суюктук. Эрүү t-57°С, кайноо t-128°С. Сууда начар, органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Сууда гидролизденет, аммиак жана амин менен активдүү аракеттенип, мочевина же анын бирикмелерин пайда кылат. Дифосген метилхлорформиатты хлорлоодон алынат. Дифосген өтө уу, тумчуктургуч касиетке ээ. Биринчи дүйнөлүк согушта ууландыргыч зат катары колдонулган.
Деңиз кулактары
Деңиз кулактары — (лат. Haliotidae) деңизде жашоочу үлүлдөрдүн бир тукуму, булардын кыйла уруусу жана түрү бар, ошолордун ичинде: деңиз кулагы (лат. Haliotis tuberculata) бар.
СПИД
СПИД (кабылданган иммундук жетишсиздик синдрому) – (Acquired Immunity Deficit Syndrome, AIDS) – иммундук тутумдун жок кылынышынан улам организмдин коргоо күчү солгундай турган патологиялык абал; өтө коркунучтуу жугуштуу оору – ВИЧ-инфекциянын (адамдын иммун таңсыктыгынын вирусу козгоочу дарт) акыркы чеги болуп саналат. Бул ооруга каршы күрөшүү калктын саламаттыгын сактоо жаатындагы мамлекеттик артыкчылыктуу милдеттердин бири. Ал 1982-жылдан бери белгилүү, дүйнөдөгү баардык өлкөлөрдө атайын каттоого алынат. Жуктуруучусу – вирусту алып жүргөн адам. Анын жугуусу: көбүнесе жыныстык катнаш аркылуу; боюндагы же төрөт учурунда энеден түйүлдүккө жана ; эмчек эмизген учурда баладан энеге; кан куйганда, ийне сайганда, ж. б. д. у. с. КР кылмыш-жаза мыйзамдарында билип туруп башка адамдарга ВИЧ-инфекциясын жугузуу коркунучуна дуушар кылгандыгы үчүн кылмыш жоопкерчилиги каралган.
КИВ менен КИЖС ортосундагы айырма
КИВ – КИЖСти козгоочу вирус. КИЖС - кабылданган иммундук жетишсиздик синдрому. КИВ жана КИЖС экөө бирдей нерсе эмес. Ошондой эле КИВ менен ооруган адамдар дайым эле КИЖСке чалдыкпайт.
КИВ – бул адамдан адамга жугуучу вирус. Убакыттын өтүшү менен КИВ инфекциялардан коргоого жардам берүүчү иммундук тутумдагы клеткалардын (CD4клеткалары же Т клеткалары деп аталган) маанилүү бир түрүн жок кылат. Аталган CD4 клеткалары жетишсиз болгондо, организм инфекциялар менен демейкидей күрөшө албайт.
КИЖС – КИВ иммундук тутумга келтирген зыяндын кесепетинен пайда болгон оору. КИЖС коркунучтуу инфекция жуккандан кийин же CD4 клеткаларынын саны аз болгондо пайда болот. КИЖС – акыры өлүмгө алып келе турган КИВ инфекциясынын эң олуттуу жана өтүшүп кеткен баскычы.
Дарылабаса, КИВ адамдан КИЖСге өтүшүп кетиши үчүн 10 жылдай убакыт талап кылынат. Дарылоо вирустун зыянын басаңдатып, адам ондогон жылдар бою дени сак калышына жардам берет.
Жышаандары
КИЖС жышаандары төмөнкүлөрдү камтышы мүмкүн:
Бул симптомдордун ар бири башка илдеттер менен да байланыштуу болушу мүмкүн. Сизде КИВ бар же жок экендигин так билүүнүн бирден-бир жолу – бул текшерүүдөн өтүү. Эгерде сизге КИВ жуккан болсо жана CVI 3 баскычына (КИЖСке) өтүшүп кеткен болсо, анда догдур айрым медициналык критерийлерге таянып диагноз коёт. КИВ инфекциясынын көптөгөн оор белгилери жана оорулары сиздин организмиңиздин иммундук тутумунун жабыркашынан келип чыккан оппортунисттик инфекциялардан пайда болот.
Тобокел факторлору
КИВ/КИЖСти ар кандай курактагы, расадагы, жыныстагы же сексуалдык багыттагы адамдар жуктуруп алышы мүмкүн. Бирок төмөнкү учурларда КИВ/КИЖСти жуктуруп алуу коркунучу чоң:
Алдын алуу
КИВдин жайылышына жол бербөө үчүн:
Догдур КИВди алдын алуу үчүн аталган дары-дармектерди бейтапта КИВ инфекциясы жок болсо гана дайындайт. ЭчАны кабыл ала баштаганга чейин КИВге тест тапшыруу керек. Андан кийин аны ичип жатканда да ар бир үч айда тапшырып турган оӊ. Дарыгер Трувада дары-дармегин дайындоодон мурда бөйрөктөрдүн ишин текшерип, ар бир алты айда улам көзөмөлдөп турат. Дары-дармектерди күн сайын ичиш керек. Алар башка ЖЖЖИни алдын албайт, андыктан коопсуз жыныстык катнаш жасоого туура келет.
Оорунун КИЖС абалына чейинки кабылдап кетүүсү
Дүйнөдө КИВ менен ооругандарды вируска каршы кыйла сапаттуу дарылоонун шарапаты менен бүгүнкү күндө КИЖС дартына чалдыккандар азайды. Дабалабаса КИВ болжол менен 8-10 жылдан кийин КИЖСке айланат.
КИЖС пайда болгондо иммундук тутум катуу жабыркайт. Оппортунисттик инфекциялардын же оппортунисттик рактын (адатта андай илдеттер иммундук тутуму сак адамда болбой турган илдеттин) келип чыгуу коркунучу бар.
Аталган инфекциялардын айрымдарынын төмөнкүдөй жышаандары болушу мүмкүн:
Вирус кайдан пайда болгон?
Тилекке каршы, бул суроого так жооп жок. Болгону божомолдор гана бар. Алардын ар биринин өзүнчө жүйөсү болгону менен илим дүйнөсүндө алардын баары ыктымал жана кимдир бирөөлөр үчүн болуп өткөн окуянын талаштуу версиялары катары божомол боюнча гана калууда.
Дагы бир изилдөөчү, профессор Р. Гэрринин айтымында, КИЖС бир топ эски: анын тарыхы 100 жылдан 1000 жылга чейин созулат. Бул гипотезаны колдогон эң олуттуу аргументтердин бири – 20-кылымдын башында венгриялык врач Капоши «зыяндуу шишиктин сейрек кездешүүчү түрү» деп сыпаттаган Капоши саркомасы бейтаптын иммундук жетишсиздик вирусу менен ооругандыгын көрсөткөн.
Көптөгөн илимпоздор Борбордук Африканы КИЖС мекени деп эсептешет. Бул божомол өз кезегинде эки версияга бөлүнөт. Алардын биринин айтымында, КИВ сырткы дүйнөдөн обочолонгон аймактарда, мисалы, жунглилердин арасына сиңип кеткен уруулук конуштарда илгертен бери эле болуп келген. Убакыттын өтүшү менен, калктын миграциясы көбөйгөн сайын вирус «сыртка» чыгып, тездик менен жайыла баштады. Экинчи версия боюнча вирус Африканын уран кендерине бай айрым жерлеринде катталган радиоактивдүү фондун жайылышынын натыйжасында пайда болгон.
Салыштырмалуу жакынкы жылдарда эле англиялык изилдөөчү Э. Хупеорго таандык дагы бир гипотеза пайда болду: вирус ХХ кылымдын 50-жылдарынын башында полиомиелитке каршы вакцина түзүү жаатында иштеп жаткан илимпоздордун жаңылыштыгынан улам жаралган. Вакцинаны өндүрүү үчүн шимпанзенин боорунун болжол менен КИВге окшош вирусу бар клеткалары колдонулган. Бул гипотезаны жактаган эң күчтүү далилдердин бири – вакцинанын ушул кезге чейин Африканын иммундук жетишсиздик вирусунун эң жогорку деңгээлде катталган жерлеринде сыналгандыгы.
Дүйнөлүк КИЖС менен күрөшүү күнү
Жыл сайын 1-декабрда Дүйнөлүк КИЖС менен күрөшүү күнү белгиленет. Бүт жер жүзүндөгү кишилер КИВ менен жашаган же кайсы бир себеп менен КИВ инфекциясын жуктуруп алган адамдарга колдоо көрсөтүү үчүн биригет жана КИЖС илдетине чалдыгып өлгөндөрдү эскеришет.
Малон эфири
Малон эфири (малон к-тасынын ди этил эфири) – түссүз, жемиш жыттуу, майлуу суюктук, мол. масс. 160о ; эрүү t 0 -49,9о ; кайноо t 199 о ; сууда эрибейт, этанол, диэтилэфир менен аралашат. Стуруктуралык формуласы:
С2Н5О – С–СН2- С-ОС2Н5
СПИД
Дүйнөлүк КИЖС менен күрөшүү күнү
Бүгүн Дүйнөлүк КИЖС менен күрөшүү күнү КИВ менен күрөш аягына чыкпагандыгын кишилер менен өкмөттөргө эскертүү менен али да орчун бойдон калууда. КИВдин кишилердин турмушуна таасири тууралуу маалымдуулукту арттыруу үчүн КИЖСке каршы күрөшүү тутумуна кошумча каржы каражаттарын тартуу, кордоо жана басмырлоону жоюу жана КИВ инфекциясы бар кишилердин турмуш сапатын жакшыртуу маселеси өтө курч бойдон калууда.
Малон эфири
½ ½                                  ½½
Метилен тобундагы суутек атому металлдар ж.б. менен орун алмашуу реакциясына оңой кирет. М.э. дары жасоодо, орг. заттар синтездөөдө, тамак-аш ө. ж-нда кеңири колдонулат.
Атылбас курал
Атылбас курал — адамдын булчуңунун күчүнүн жардамы аркылуу объект менен тикелей айкашта колдонулуучу же болбосо адамдын булчуң күчү же механикалык түзүлүштөр менен алыстан багыттталып-ыргытылуучу курал.
Львивська брама
Львивська брама — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгындагы курулуп жаткан бекет. 2026-жылдан кийин ачылган.
10-май
10-май — Григорий календары боюнча 130-күнү (толук жылда 131), жылдын аягына чейин 235 күн бар.
Санжар Муканбетов
Санжар Муканбетов — 1972-жылы 12-декабрда Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында төрөлгөн.
Өмүр баяны
1994-жылы Кыргыз техникалык университетин бүтүргөн. 2003-жылы Кыргыз мамлекеттик улуттук университетин экономист адистиги боюнча аяктаган. 1994-1995-жылдары "Жанар" акционердик коомунун инженери; 1995-1996-жылдары "ТНК Дастан" заводунун инженери; 1996-1998-жылдары Мамлекеттик мүлк фондунун алдындагы техникалык кызматташуу агенттигинде алдынкы адис, биринчи категориядагы адиси; 1998-1999-жылдары Чет элдик инвестиция жана экономикалык өнүгүү мамлекеттик агенттигинде башкы адиси; 1999-2001-жылдары Чет элдик инвестиция жана экономикалык өнүгүү агенттигинде чет элдик жардамды координациялоо башкармалыгында бөлүм башчы, жетекчи орун басары; 2001-2002-жылдары Финансы министрлигинин мамлекеттик инвестицияны башкаруу программасынын жетекчи орун басары; 2002-2005-жылдары Финансы министрлигинин инвестициялык саясат департаментинин директору, мамлекеттик инвестиция башкармалыгынын башчысы; 2005-2007-жылдары Экономика жана финансы министрлигинин мамлекеттик инвестиция башкармалыгынын жетекчиси; 2007-2009-жылдары экономикалык өнүгүү жана соода министринин орун басары; 2010-2014-жылдары экономика министринин орун басары; 2014-жылдан тарта финансы рыногун жөнгө салуу жана көзөмөлдөө мамлекеттик кызматынын төрагасы.
Яныгпаыхъя (дарыя)
Яныгпаыхъя — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 450 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жарандыкты каттоо
Жарандыкты каттоо – бир катар мамлекеттердеги тарыхый жактан же каны менен байланышкан адамдар үчүн белгиленген жарандыкка кабыл алуунун жөнөкөйлөштүрүлгөн тартиби.
Көмөч казан
Көмөч казан, көмөчтан — тамакты кууруу жана бышыруу үчүн колдонулган түбү жалпак мискей. Адатта диаметри 200-300 мм капталы жапыз сыртты көздөй ийилген, узун сабы бар, капкагы жок.
Ит-Өлбөс
Ит-Өлбөс — топоним. Алтайдагы кыргыздар Ала-Тоого көчүп келгенде И.-Ө чөлүнүн аты аталат. Элдик оозеки чыгармачылыкта адам жашай албас кыйын жер катары көп кездешет.
Айтактамак (Туймазин району, Башкыртстан)
Айтактамак — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 69 киши. Почта индекси — 452785, ОКАТО коду — 80251840002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Вадодара
Вадодара (мурунку Барода) - Индиянын батышындагы шаар, Гужарат штатында. Калкы 1,4 млн (2006). Жолдор тоому. Аэропорту бар. Барода княздыгынын мурунку борбору. Университет, музей, сүрөт галереяся, Лакшми-Вилас сарайы жана башка бар. Химиялык, металл иштетүү, фармацевтика, цемент, электр-техникалык, машина куруу (трактор заводу) өнөр жайлары бар. Вадодарага жакын Коялиде ири нефть ажыратуучу завод иштейт.
Карлисл (Огайо)
Карлисл (Огайо) (Carlisle) — Огайо штатынын Уоррен округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5121 киши. Болжолдуу аянты - 9.2 км². FIPS коду — 39-12168.
Массалык ыр
Массалык ыр - мазмуну, эстетикалык татыктуулугу, обондук таасирдүүлүгу, түшүнүктүүлүгү боюнча кеңири эл катмарынын сүйүп, эңсей ырдаган ырларына айланган вокалдык чыгармалар. Адатта Массалык ыр мезгилдин урунттуу, курч маселесин камтыйт да, калың элдин оюн, мүдөөсүн, тилегин чагылдырат (мис., Улуу Ата Мекендик согуш мезгилиндеги «Катюша», «Ыйык согуш» ж. б.).
Деңиз таш кемиргичтери
Деңиз таш кемиргичтери (лат. Lithophaga) — кош капкалуу моллюскалардын бир уруусу (Мидиялар тукуму).
Марбург мектеби
Марбург Мектеби – неокантчылыктын багыттарынын бири. Бул багыттын негизги өкүлдөрү Коген, П. Наторп, Кассирер, Р. Штаммлер болгон. Канттын окуусундагы материалисттик тенденцияны таштап алар ырааттуу субьективдүү идеализмдин позициясына өтүшкөн. Марбург мектебинин окуусуна ылайык философия дүйнө жөнүндө билим боло албайт, жекече илимдердин методологиясына жана логикасына келтирилет. Объективдүү чындыкты тануу менен Марбург мектебинин философтору таанып билүүнү сезүү мазмунунан бөлүүгө аракеттенишкен жана аны түшүнүктөрдү конструкциялоонун таза логикалык процесси катары карашкан. Бул учурда Марбург мектебинин методологиясы жекече илимдерге мажбурлап таңуулануучу мазмунсуз жалпы принциптер түрүндө болору шексиз.
Колдонулган адабияттар
Неокантианство Novokantovství Nykantianisme Neukantianismus Νεοκαντιανισμός Neo-Kantianism Neokantismo Uuskantilaisuus Néokantisme Neokantianizmus Neo Kantianisme Neokantismo 新カント派 ნეოკანტიანიზმი 신칸트학파 Neokantianisme Neokantyzm Neokantismo Școala de la Marburg Марбургская школа Bádenská škola novokantovstva Nykantianism
Жарандыкты таануу
Жарандыкты таануу – жоболору юридикалык жактан бекитилген мамлекеттик акты боюнча жарандык алуунун бир ыкмасы. Төмөнкүлөр КР жараны болуп саналышат: КРдин мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү Жардыгы кабыл алынганга чейин (15-декабрь, 1990-жыл) КР жарандыгында турган жана башка мамлекеттин жарандыгына таандык экендиктери тууралуу арыз бербеген адамдар; колдонуудагы мыйзамдарга ылайык КР жарандыгын алган адамдар.
Солнзас
Солнзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кабырза дарыясынын сол жээгинен 65 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь бастауынан Кондома дарыясын кошпогондо, Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Диффузор
Диффузор - 1) аэрогидродинамикада каналдын (түтүктүн) газ, суюктук агымдарынын ылдамдыгы азайып, басым жогорулоочу кең бөлүгү. Диффузор аэродинамикалык түтүктөрдө, суу түтүктөрүнө, аба-реактивдүү кыймылдаткычтын күйүү камерасына аба, газ, нефть, суу кирүү алдында аба агымын токтотуу үчүн колдонулат. 2) Фототехникада өчүп бараткан сүрөттүн фотографиясын алууда колдонулуучу квадрат тордуу айнек пластинка. Ал фотоаппараттын же сүрөт чоңойткучтун объектисине бекитилет. 3) Электр акустикасынд а добуш чоңойткучтун акустикалык берүүсүн көбөйтүү үчүн конус формасындагы кагаз мембрана. 4) Тамак-аш өнөр жайында майдаланган катуу материалдан экстракция жолу менен сиңимдүү заттарды бөлүп алуучу аппарат. 5) Чопо өндүрүшүндө майдаланган бокситти суу агымы менен жегичтен арылтуучу аппарат.
Метафизика
Метафизика (гр. meta ta physika – физикадан кийинки) – болмуштун сезимге чейинки принциптери (тажрыйба аркылуу таанып – билүүгө болбогон) жөнүндөгү философиялык окуу. Метафизика термини Аристотелдин философиялык мурастарынын бөлүктөрүнүн белгилениши катары биздин заманга чейинки 1-кылымда пайда болгон жана сөзмө сөз «физикадан кийин эмне келип чыгарын билдирет» деген түшүнүктү туюнтат. Аристотелдин ишеними боюнча бардык илимдер үчүн милдеттүү өзүнүн философиялык окуусу «биринчи философиянын» маанилүү бөлүмү, кыязы жогорку, сезүү органдары үчүн жетишсиз болгон, акыл менен гана жетишилген жана бардык жандуулардын өзгөрбөс башатын изилдейт. Ушул мааниде Метафизика термини кийинки философияларда колдонулган. Жаңы мезгилде метафизиканы диалектикага каршы ыкмасы катары таанып билүүдө бир тараптуулуктун натыйжасы катары, буюмдар жана кубулуштар каралган учурда бири-биринен көз карандысыз жана өзгөрбөөчү катары түшүнүү келип чыккан, жаратылышта жана коомдо өнүгүү булагы катары ички карама каршылыкты танат.
Колдонулган адабияттар
Деңиз тилсымактары
Деңиз тилсымактары (лат. Cynoglossidae) – деңиздин түбүндө жашоочу балыктардын бир тукуму.
Анафористик мамиле
Анафористик мамиле — эки айтылыштын (сөз, сүйлөм) бири экинчисине шылтоо, себеп болгондогу мамиле. Анафористик мамиледе айтылыштардын ортосунда айкын синтаксистик байланыш жок болот, мис., «Ата-энеси жок, жетим өстү; Асанга бирин эле бер, калганы сенде болсун; Барсам үйүндө жок, кетип калыптыр». Бул сүйлөмдөрдүн эки бөлүгү бири бирин түшүндүрүп, себебин билдирип турат. Анафористик мамиленин биринчи мүчөсү антецедент, экинчиси анафор деп аталат. Маанилерин толук ачуу үчүн бир эле синтаксистик мамиле жетишсиз болуп, Анафористик мамилени талап кылган сөздөр анафористик сөздөр деп аталат. Алардын ичине көпчүлүк ат атоочтор жана ат атоочтук сөздөр кирет. Ошондой эле, Анафористик мамилебашка сөз түркүмдөгү сөздөрдө да болушу мүмкүн: ошондуктан, себеби, кийин, ошондо, тескерисинче, кайта, жана, ошондой эле, дагы ж.б. у.с.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Хыргыс үүр
Хыргыс үүр – кыргыз көрүстөндөрү. Моңгол тилдүү элдер (буряттар, халха-моңголдор, барга-моңголдор, калмактар) азыркы Моңголиянын (Түндүк-Батышы) жана Жуңгариянын аймактарындагы байыркы жана орто кылымдарга таандык көрүстөндөрдү (хиргисүүр, хиргис үүр) ушундайча аташкан. Археологияда Саян-Алтай (түштүк Сибирь) жана Борбордук Азиядагы 6–12-кылымга таандык дөбө-мүрзөлөрдүн бир түрү «кыргыз көрүстөндөрү» деп аталат. Мындай көрүстөндөргө адамдын сөөктөрү өрттөлүп, күлү коюлган. Бейитке балбал тургузулуп, ага тамга жана жоктоо сөздөрү (кошок) чегилген. Бул маалыматтар орто жана жаңы доорлордогу кыргыздардын саясий үстөмдүгүн чагылдырат.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Мейманд кыштагы (Керман)
Маданият, География
Кырмачылык
Бул — челек, аяк, чөйчөк, табак, сузгу, кашык өңдүү ашкана идиштерди кырып жасоочулук жана кооздоочулук. Мында абалы жасалуучу буюмдун, же идиштин көлөмүнө жана ыңгайына карата жыгачы тандалат. Аларды жөнөкөй сомдошко керки менен балта керектелет.
Кырмачылыкта байтеше көп колдонулат. Кырылып бүткөн буюм илгери өз кырындысы менен жымсаланган. Мындай буюмдар кыргыз жергесинин ашкере чырайлуулугун, түгөнгүс түптүү байлыгын, ал эч бир жайда кайталангыс экендигин, мындай жыгачтардан уникалдуу нерсени көп жасоого ойдогудай жагдай түзүлгөнү даана баамдалат.
Азыр жаңгак токойлорунда иштетилип, чет өлкөлөргө дейре жөнөтүлүп жаткан көркөм нускалар арбын.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Апкан
Апкан — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Суу-Башы айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 923 киши (2009-жылы).
Вадоз суулары
Вадоз суулары (латынча vadosus тайыз) 1) жер кыртышынын (литосфера) үстүңкү катмарында пайда болуп, тоо-тектердин тешиктеринен, көңдөйчөлөрүнөн, жаракаларынан орун алган жер астындагы суулар (ювенил сууларына карама-каршы түшүнүк); 2) атмосфералык жаан-чачындын жер кыртышына сиңишинен (инфильтрация) пайда болгон жана суунун жаратылышта айланышына катышуучу жер астындагы суулар. Вадоз сууларынын суусуз жерлерде айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүдө мааниси чоң.
Көмүр өчүрүү
Көмүр өчүрүү – жыгач отундун күйгөндөн кийинки чогун күлгө айлантпай өчүрүп алуу. Жыгач көмүр темир устанын жана зергердин негизги отуну болгон. Адатта көмүр сууга жакын токойдо жыйналган жыгачка от жагылып, күйгөн жыгачтын чоктору улам четинен шиленип алынып, даяр аңга салынган да, топурак менен жылчыксыз көмүлгөн же суу (кар) себелеп өчүрүлгөн. Арча, табылгы, четин, шилби, кайың, чычырканак өңдүү катуу жыгачтардан өчүрүлгөн таптуу көмүр алтын жана темир эритүүдө, ал эми карагай, тал, терек өңдүү жумшак жыгачтардын табы күчсүз көмүрү жумшагыраак заттарды (күмүш, жез, калай) эритүүдө колдонулган. Учурда усталар менен зергерлер таш көмүрдү пайдаланышат.
Маки
Маки — мизи ачылып-жабыла турган, чөнтөккө салууга ыңгайлуу бычактын бир түрү. Усталар муну курч металлдардан таптап жасап, анын кармоочу сабына күмүш жалатышкан жана ага «сыя төгүү» (зооткер) жана «чапкылоо» өңдүү зергерчиликтин ыкмалары аркылуу кооз оюм-чийим түшүрүшкөн. Макинин сабы жыгачтан да, сөөктөн да, мүйүздөн да, мизден да, жезден да, калайдан да болот.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Хадутей-Яха дарыясы (Часелька куймасы)
Хадутей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Часелька дарыясынын сол жээгинен 247 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бакванга
Бакванга, Мбужи-Майи - Конгодогу алмаздуу аймак; Касаи провинциясында, алмаз казып алуу боюнча дүйнөдөгү ири кендерден. 2004-ж. 980 млн кар алмаз өндүрүлгөн, калган запасы 500 млн кар. Ангола-Конго алмаздуу провинциясына кирет. Түпкү (15 кимберлит түтүгүндө) жана чачынды кендерди камтыйт. Чачынды кендер 1916-ж. ачылып, 1917-жылдан, түпкү кендер 1946-жылдан казылат. Чачынды кендер 3 типке бөлүнөт: байыркы палеоген-неогендеги карсттык (тереңдиги 10 м, узуну жүздөгөн м гe жетет, алмаздуулугу 1000 кар/г), азыркы аллювий (алмаздуу жумуру таштуу катмардын узуну 2 км гe чейин, орточо калыңдыгы 0,75 м, алмаздуулугу 4-8 кар/м3) жана делювий-карсттык (узуну жүздөгөн м, калыңдыгы 5-7 м, алмаздуулугу 1015 кар/м3). Сапаты начар; зергерлик сорту 34%, субзергерлиги 20%, калганы техникага. Көпчүлүк таштары күңүрт, боз, күрөңүрөөк түстө; кабыкчадагы алмаз жана кристаллдар басымдуу; орточо массасы 0,02-0,03 кар, ирилери 44 кар чейин.
11-май
11-май — Григорий календары боюнча 131-күнү (толук жылда 132), жылдын аягына чейин 234 күн бар.
Ит-Өлөр
Ит-Өлөр — топоним. Каныкей Тайторуну чапканда байгеге кошулган күлүктөр басып өткөн чөл. “Ашып түшсө ар жагы Ит-Өлөрдүн чөлү ошол” (Саякбай Каралаев, “Семетей”, 1. 89).
Атылма курал
Атылма (ок атуучу) курал – бул дарынын же башка бир жарылуучу заттын от алуусунан улам жаралган газдын күчү аркылуу багыттуу кыймылга келүүчү атылып чыккан нерсе менен аралыктагы бутаны жок кылууга эсептелген курал-жарак.
Көн
Көн – колго жасалган булгаарынын суу тийсе көөп чыгуучу түрү. Жүнү алынып, челденип же малмага салынган бодонун же кийиктин териси ашатылып жана ийленип, табигый боёкторго (ышкын түп, чүкүрү менен ат кулактын түбү ж. б.) чыланып даярдалган. Боёк териге сиңгенден кийин колдо же талкууда ийине жете ийленген. К-дөн бут кийим (кепич, өтүк, маасы ж. б.) ултарылган.
Маримба
Маримба - Африкада кеңири тараган идиофондор түркүмүндөгү музыкалык аспап. 4-20 чейинки туура тартылып, жыгачка тагылган эки таякчадан турат. Ар бир таякчанын түбүндө ашкабактын кургатылган кабыгынан жасалган идиш орнотулат, Ал идиштер Маримбанын добуш берүүчү таякчаларынын добушун күчөтөт жана кооздойт. Добуш алуу үчүн башына каучук уютулган эки түз таяк колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Мальтоза
Мальтоза [4-(α-D-глюкозило)-D-глюкоза, угут канты], С 12Н22О11 ; мол. масс. 360,19; a-1,4-глюкозиддик байланыш менен байланышкан D-глюкозанын эки калдыгынан турган калыбына келүүчү дисахарид:
Суу эритмелериндеги мутаротациянын натыйжасында М. ар кандай формасынын теңдештик аралашмасы алынат. [ a] D = +130,4; М. сууда эң жакшы эрийт; суусуз пиридинде жана пиридин менен суунун аралашмасында эрийт; спиртте эрибейт. М. Феллинг эритмесин, AgNO3 аммиак эритмесин калыбына келтирип, фенилозазон, b-нафтиозазон жана башка калыбына келтирүүчү канттарга мүнөздүү туундуларын пайда кылат М. анын альдегид тобун окистендирүүдөн алынган, мальтобион к-тасын гидролиздөөдөн D- глюкоза жана D-глюкон к-тасы пайда болот. М. ферменттик гидролиз менен крахмалдан бөлүп алууга болот:
b-амилаза
Жарандын аракетке жарамдуулугу
Жарандын аракетке жарамдуулугу – жарандык укуктарды алуу жана аны аткарууга, жарандык милдетти алуу жана аны аткарууга карата жарандардын жарамдуулугу. Ал КРде киши эрезеге жеткенден, т. а. 18 жашка толгондон тартып толук күчүнө кирет. 14 жаштан 18 жашка чейинки эрезеге жетелек, 6 жаштан14 жашка чейинки өспүрүм курактагыларга айрым жарамдуулук белгилери тартууланган. Никеге турууга мыйзам тарабынан уруксат берилген 18 жашка куракка толо элек жарандар никеге турары менен, толук жарамдуулукка эгедер болот. Никеге туруу менен жаран жарамдуулугуна ээ болгондор никесин ажыраткандан кийин деле жарамдуулугун сактап кала берет. Мыйзамда каралган тартипте гана жарандык жарамдуулугу чектелиши же жарамсыз деп табылышы мүмкүн (м.: адам акыл-эсинен айныганда).
Мальтоза
(С6Н10О5)х ———® хС12Н22О11
Крахмал Мальтоза
Синтездик ыкма менен М. D-глюкозадан алынат. М. аралык продукт катары, картошкадан спиртти алууда пайда болот. М. арак, пиво чыгарууда, тамак ө. ж.-да мальтоза патокасы түрүндө колдонулат. Тазаланган М. микробиологияда колдонулат.
Уденица
Уденица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ентала дарыясынын оң жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Деңиз чөйчөгү
Деңиз чөйчөгү — деңизде жашоочу алдынкы бакалоордуу моллюскалардын бир тобунун аты, булардын кабыктарынын кебетеси топуга, чөйчөккө окшош болот.
Афференттүү синтез
Афференттүү синтез (лат. afferens – алып келүүчү) – функционалдуу теория системасында заттын синтези, эске тутуу көрүнүшү.
Афференттүү синтез мотивизацияда чагылдырылат да айлана чөйрө жөнүндөгү маалыматты жана аракетке келтирүү стимулун кандайдыр бир чечим кабыл алуу үчүн ишке киргизет. Эске тутуу учурда ар кандай деңгээлдеги тыгыз байланышта болгон функционалдык системанын иерархиясы катары түшүндүрүлөт, мотивация организмдин талабын конкреттештирет.
Цзегу
Цзегу, цзянь гунь – кыргыз этнониминин кытай иероглифинде берилиши. Кыргыз этноними кытайлар тарабынан ар кайсы тарыхый доорлордо ар башка (Цзегу, хя-га-сы, киликицзы, булут) жазылып келген. Учурда кытайлыктардын кыргыздарды он беш түрдө атап, жазып келгени белгилүү болду.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Ит-Торпу
Ит-Торпу — топоним. Каныкей Тайторуну чапканда байгеге кошулган күлүктөр басып өткөн татаал жолдордун бири: “Ит-Торпунун жолунда, Кезең-Кырдын оюнда, Санап көрсө Тайтору, Келе жатат бууданың Алтымыш аттын соңунда” (Саякбай Каралаев, “Семетей”, 1. 89).
Көптүрүлгөн таруу
Көптүрүлгөн таруу - акталган тарууну сүткө көптүрүп, ага бал, каймак же май кошуп жей турган тамак.
Дмитриев Николай Михайлович
Дмитриев Николай Михайлович (19.12. 1917, Оренбург облусу Новоорск району, Кумак кыштагы 19. 12.1981, Саранск) Советтик Союзунун Баатыры (1941), запастагы майор (1959). Оренбург финансы техникумун (1933), Ленинград артиллериялык окуу жайын (1945) бүтүргөн. 1939-ж Советтик Армиянын катарына чакырылганга чейин, Фрунзе шаарындагы «Эт даярдоо» ишканасында башкы бухгалтер болуп иштеген. 1941-жылы 10-июлда Белоруссиядагы Борисов шаарынын жанындагы урушта душмандардын 2 танкасын талкалап, өзү оор жарадар болсо да, үчүнчү танканы кыйраткан. Бул эрдиги үчүн Кыргызстандык жоокерлердин ичинен Советтик Союзунун Баатыры наамы биринчи ыйгарылган. Согуштан кийин Саранск шаарында жашап, «Электр түзөткүч» заводунда иштеген. Саранскидеги бир көчөгө анын мемориалдык тактасы орнотулган. Ленин, Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Жарандын жашаган жери
Жарандын жашаган жери – жаран туруктуу же көпчүлүк убакта жашап турган жер. Жашы он төрткө толо элек же бирөөнүн камкордугундагы жарандын жашаган жери катары анын ата-энесинин, багып алуучуларынын же камкорчуларынын жашаган жерлери таанылат.
Вазa династиясы
Вазa династиясы, Васа (Vasa) - Швеция (1523-1654) жана Польша (1587-1668) королдору чыккан династия. Династия Густав Ваза аттуу швед ак сөөгүнүн атынан аталган. Ал 1523-60-жылы Густав I деген ат менен Швед королдугун бийлеген. Анын Швеция тагында отурган урпактары: Эрих XIV (1560-68), Юхан III (1568-92), Сигизмунд (1592-1604; 1587-1632-жылы Польшанын да королу), Карл IX (1604-11), Густав II Адольф (1611-32), Кристина (1632-54). Польша королу Сигизмунддун мураскери болбогондуктан, анын кызы Екатерина Ягайло менен Швеция королу Юхандын уулу Сигизмунд III деген ат менен 1587-1632-жылы Польша тагына отурган. Сигизмунд Шнүн Польша тагында отурган мураскерлери: Владислав IV (1632-48) жана Ян Казимир (1648-68).
Ист Палестин (Огайо)
Ист Палестин (Огайо) (East Palestine) — Огайо штатынын Columbiana округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4917 киши. Болжолдуу аянты - 7.2 км². FIPS коду — 39-23940.
Теличка
Теличка — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгсындагы станциясы.
Станциянын курулушу 1980-жылдардын аягында башталган, "Выдубычи" жана Түштүк көпүрө станциясынын ортосунда эки аянтча курулган. Иш 1992-жылы токтотулган. Курулуштун убактылуу токтотулушуна станциянын жүргүнчүлөрдүн кыймылы жетишсиз болгон өнөр жай имараттары жайгашкан жерде болгону себеп болгон. 2019-жылга карата станцияны бүткөрүү боюнча эч кандай жумуш аткарылбайт, долбоорлоо иштери да тоңдурулган. Келечекте жакынкы бизнес борборун курууну пландаштырууга байланыштуу, бул станцияга муктаждык болушу мүмкүн.
2012-жылдын аягында станция Киев метросунун курулуп жаткан вагон схемаларында пайда болду.
12-май
12-май — Григорий календары боюнча 132-күнү (толук жылда 133), жылдын аягына чейин 233 күн бар.
Портал:Бишкек/Мыкты макала
Кыргыз Республикасынын Коомдук телерадиоберүү корпорациясы (кыскача КТРК) – Кыргызстандын дээрлик жалпы аймагын өзүнүн телеберүүлөрү менен камсыз кылган эң көлөмдүү корпорация болуп саналат. КТРКнын курамына “Коомдук биринчи канал”, “Музыка”, “Баластан”, “Маданият Тарых Тил”, “КТРК Спорт”, “Ала-Тоо 24” каналдары жана “Кыргыз радиосу”, “Биринчи Радио”, “Миң Кыял FM”, “Балдар FM”, “Достук” радиостанциялары кирет. Мындан тышкары корпорациянын түзүмүнө Республикалык телерадиоборбору (РРТБ) менен “Кыргызтелефильм” кирет.
Малакай
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Деңиз жүрөгү
Деңиз жүрөгү — (лат. Isocardia соr) кош капкалуу моллюскалардын бир түрү.
Аудиовизуалдык чыгарма
Аудиовизуалдык чыгарма (лат. audire – угуу, visualis – көрүү)– тартылган кадрлардын бири-бири менен чиркешкен сериясынан туруп (үн менен коштолгон же коштолбогон), тийешелүү техникалык түзүлмөнүн жардамы аркылуу көрүүгө жана угууга (үн менен коштолгондо) ылайыкталган чыгарма; Аудиовизуалдык чыгарма кинематографиялык чыгармалар жана анын баштапкы же кийинки чагылдыруу ыкмаларына карабастан, кинематография сындуу каражаттар аркылуу тартылган (теле- менен видеофильмдер, диафильмдер, слайдфильмдер ж. б. у. с.) баардык чыгармалар кирет.
Альтернация
Альтернация (тыбыштык алмашуулар - лат. altematis - алмашуу, лат. alter - экинин бирөө, башка) - жалпы лингвистикалык термин, көбүнесе тилдин фонетика бөлүмүндө фонетикалык алмашууларды билдирет. Шартка байланыштуу фонемалар ар түрдүү аллофондо угулушу мүмкүн. Мисалы: аз (ас), жалгыз (жаңгыз) ж.б. морфемалардын мындай варианттары фонеманын курамы боюнча айырмаланып, алломорфторду пайда кылат. Бир эле морфеманын алломорфторунун айырмасы алмашуу (альтернация) деп аталат. Бир эле морфеманын тутумундагы фонеманын алмашуусу альтернат болот: тунгуч-туңгуч, мүмкүн- мүңкүн, түнкү-түңкү, тузсуз-тузсуз ж.б. Тыбыштык алмашууда бир фонема башка бир экинчи фонемага өтпөйт. фонемалардын алмашуусу - ар түрдүү фонемалардын алмашуусу. Фонеманын аллофонунун пайда болушу фонемалык окшошууну жаратат. Фонемалык алмашуу морфеманын аллофондорунун жанаша колдонулушу менен шартталгандыктан, фонемалык алмашуу формалардын окшош болгон учурунда ишке ашат. Фонеманын аллофону конкреттүү шартка жараша пайда болот. Ал шарттын өзгөрүшү менен фонеманын аллофону да өзгөрөт. фонемалардын алмашуусунда эки альтернаттын бирөө гана колдонулат. Үндүүлөрдүн алмашуусу оозеки кепте орун алат, бирок жазуу кебинде орфографиялык эрежелерге баш иет. Фонемалардагы, морфемалардагы Альтернация тилде формалык варианттардын жаралышын жана колдонулушун шарттайт.
Кытай
Кытай (кытайча 中国; пиньинь Zhōngguó — Ортодогу мамлекет, кызыл-суулук кыргыздар Жуңго дешет), расмий түрдө Кытай Эл Республикасы (КЭР; кытайча: 中华人民共和国; пиньинь: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó) — Чыгыш Азиядагы мамлекет. Чыгышынан жана түштүк-чыгышынан Тынч океандын Сары, Чыгыш Кытай жана түштүк Кытай деңиздери (жээк сызыгынын узундугу 18 миң кмден ашуун) менен чулганат; жээктей көптөгөн аралдар жайгашкан; алардын ирилери: Тайвань, Хайнань. Кургактык менен өткөн чек арасынын узундугу 22,8 миң км. түндүк-чыгышынан КЭДР жана Орусия, түндүгүнөн Моңголия, түндүк-батышынан Орусия, Казакстан жана Кыргызстан, батышынан Тажикстан, Ооганстан, ошондой эле Пакистан, түштүк-батышынан жана түштүгүнүн кичине бөлүгү Индия, Непал жана Бутан, ал эми түштүгүнөн Мьянма, Лаос, Вьетнам менен чектешет. Аянты 9,6 млн км2 (дүйнөдө Орусия жана Канададан кийинки 3-орунда). Калкы 1,3 млрддан ашык (2014, дүйнөдө 1-орунда). Борбору — Пекин. Расмий тили — кытай тили. Администрациялык-аймактык жактан 23 провинцияга, 5 автономиялык районго, 4 борборго баш ийген шаарга (чет жакасындагы ири шаарлар менен кошо, аны курчаган зор аянтты камтыйт), 2 өзгөчө администрациялык районго бөлүнөт.
Кытай — БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1945), Азия-Тынч океан экономикалык шериктештигинин (1991), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (2001), Шаңхай кызматташтык уюмунун (2001) мүчөсү Администрациялык-аймактык бирдиктери (2007: Эрмеков Исламшер Эрмеков Исламшер
Мамлекеттик түзүлүшү
Кытай — унитардык мамлекет. Конституциясы 1982-жылы 4-декабрда кабыл алынган. Башкаруу формасы советтик типтеги республикалык Мамлекеттик бийликтин жогорку органы Эл өкүлдөрүнүн бүткүл кытайлык чогулушу (ЭӨБКЧ), 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Чогулуштун сессиялары жылына бир жолу чакырылат, сессиялардын аралыгында мыйзам чыгаруу укугуна ээ болгон туруктуу комитет (155 депутат) иштейт. ЭӨБКЧ мыйзам чыгаруучу жогорку орган, мамлекеттик бюджет жана экономикалык өнүгүү пландарын ишке ашырат. ЭӨБКЧ мамлекет башчысын КЭРдин төрагасын (ыйгарым укугу 5 жыл, дагы бир мөөнөткө кайра шайланууга укуктуу) жана анын орун басарларын ж. б. дайындап, КЭРдин аткаруучу жогорку органы Мамлекеттик кеңештин (өкмөт) курамын бекитет. Мамлекеттик кеңеш ЭӨБКЧнын аткаруучу жана мамлекеттик жогорку администрациялык органы, ага бардык мамлекеттик башкаруу органдары баш иет. КЭРдин Мамлекеттик кеңеши мыйзам чегинде нормативдүү актыларды кабыл алуу укугуна ээ. КЭРдин бийлик органдарына Кытай Коммунисттик партиясы (ККП) жетекчилик кылат. ККП өкүлдүк органдары аркылуу мыйзам чыгаруу ж. б. чөйрөлөрдө өзүнүн саясатын жүргүзөт. КЭРде көп партиялуу система орун алган. ККПден тышкары 8 саясий партия (жалпы саны 600 миңдей) бар.
Табияты
Жээги булуң-буйткалуу; чыгыш жээгинде Ляодун, Шандуң, түштүгүндө Лэйчжоубаньдао сыяктуу жарым аралдар бар. Түштүгүнө жана түштүк-чыгышына түздүктүү жана дельталуу жээктер мүнөздүү. Бийиктик амплитудасы -155 мден (Турпан ойдуңу) 8848 мге чейин (Непал менен чек арасындагы Жомолунгма чокусу Жер шарынын эң бийик жери). Кытайда субмеридиан багытында жаткан бир нече ири аймак өзгөчөлөнүп турат: Түндүк-Чыгыш тоолуу өлкөсү; Чыгыш Кытай тоолуу өлкөсү; Чинлиң Юннан тоолуу өлкөсү; Түндүк Кытай платолору жана тоолору; Түндүк-Батыш тоолуу өлкөсү жана Тибет тайпак тоосу. Түндүк-Чыгыш тоолуу өлкөсү Чоң жана Кичи Хинган кырка тоолорун, Ляоси тайпак тоосун, Манжур-Корей тоолорун камтыйт. Кытайдын түндүк-чыгыш четинде Ортонку Амур ойдуңу, анын түштүк-батышында тоо аралык ири түздүк Сунляо жайгашкан. Чыгыш Кытай аккумуляциялык түздүктөр облусу Улуу Кытай түздүгүн жана анын түштүгүндөгү Янцзынын ортонку жана төмөнкү агымдарын ээлеген ойдуңдарды (бийиктиги 200 мге чейин) камтыйт. Түштүк-Чыгыш тоолуу өлкөсүнө Кытайдын түштүк-чыгыш бөлүгүндө Янцзы дарыясынын төмөнкү агымынан Бакбо (Тонкин) булуңуна чейин жээктей созулуп жаткан Нанлиң, Уишан ж. б. тоолор кирет. Мында жапыз жана орто бийик тоо массивдери тоо аралык ойдуңдар менен кезектешип жатат; эрозиялык тилмеленүү, батыш бөлүгүнө рельефтин карсттык формалары мүнөздүү; кырка тоолору бири-биринен тектирленген жазы өрөөндөр менен бөлүнгөн. Өлкөнүн түштүк четинде Сидзяң, Бейдзяң яжана Дуңдзяң дарыясынын дельталары пайда кылган түздүктөр жайгашкан. Чинлиң-Юннан тоолуу өлкөсү Тибет тайпак тоосунун чыгыш чети менен Кытайдын түштүк чек арасына чейин жазы тилке болуп созулуп жатат. Ага Чинлиң, Юннан-Гуйджоу тайпак тоосу, Сычуан ойдуңу кирет. түндүк Кытайдын платолору жана тоолору (бийиктиги 500—2000 м) Шаньси тайпак тоосун жана анын чыгыш уландысы Тайханшань кырка тоосун, Лёсстуу платону, Ордос платосун, Йиншан тоолорун камтыйт. Ордос, Лёсстуу платолорунан батышта, Куньлунь, Наньшань тоолорунан түндүктө Түндүк-Батыш тоолуу өлкөсү жайгашып, рельефинде бийиктиги 3000—5000 м болгон кырка тоолор (Моңгол Алтайы, Чыгыш Теңир-Тоо тармактары) тоо аралык ири ойдуңдар (орточо бийиктиги 900—1300 м; Жонгор түздүгү, Тарим ойдуңу, Турпан ойдуңу) менен кезектешип жатат. Кытайдын түштүк-батышында зор Тибет тайпак тоосу жайгашкан; анын чет-жакаларында бийик (600 мден жогору) жана узун тоо тармактары (Гималай, Кара-Корум, Кунлун, Нангшанг, Сина-Тибет тоолору) созулуп жатат.
Кытайдын аймагы тектоникалык жактан кембрийге чейинки платформа блокторунан (Кытай-Корей, түштүк Кытай, Тарим платформалары) жана аларды бөлүп турган бүктөлүү структураларынан турат. Бүктөлүү структуралары Урал Охота, Альп Гималай жана Батыш Тынч океан кыймылдуу зоналарына кирет. Магнитудасы 8,6га чейинки жер титирөөлөр болуп турат; акыркы (магнитудасы 7,9га жеткен) катуу жер титирөө 2008-жылы 12-майда Сычуань ойдуңунун түндүк-батыш чет жакасында болуп, анда 68 миң адам өлгөн. Кытайдын аймагы түрдүү кендерге бай; таш көмүрдүн, вольфрамдын, молибден-калайдын, сурьманын, сейрек жер элементтеринин, бариттин запасы боюнча Кытай дүйнөдө 1-орунду ээлейт. ошондой эле темир, марганец, алюминий, жез, никель, цинк, коргошун, сымап, алтын, платина, фосфорит, күрөң көмүрдүн да запасы мол. Кытайдын аймагында (ошондой эле шельфтеринде да) нефтинин дүйнөлүк запасынын 2%и, табигый күйүүчү газдын 0,8%и топтолгон.
Кытайдын аймагы климаттык 3 алкакта мелүүн (Хуайхэ дарыясы, Чинлинг кырка тоосу сызыгынан түндүктү карай), суптропиктик жана тропиктик (Сидзянг дарыясынан түштүктү карай) алкактарда жайгашкан. Кышында Кытайдын климатына Азия антициклону да таасирин тийгизет. Мелүүн алкакта континенттик (Түндүк Кытайдын тоолору жана платолору; түндүк-Батыш Кытай) жана муссондук (Түндүк-Чыгыш тоолуу өлкө, Улуу Кытай түздүгүнүн түндүк бөлүгү) климат өзгөчөлөнүп турат; анда жылдык орточо температура —5°Сден (Үрүмчүдө) 14°Сге чейин (Шандунг жарым аралында). Жылдык температуралык амплитуда өтө жогору (Турпан ойдуңунда 70°Сге чейин). Кышы узакка созулат, катуу суук жана шамал болуп турат, кар аз жаайт (түндүгүндө жана түндүк-батышында кар дээрлик түшпөйт); январдын орточо температурасы түндүк-чыгышында 16°Сден 25°Сге чейин, Чыгыш Кытайда 6°Сден 4°Сге чейин. Эң суук жери —40°С, өлкөнүн түндүк-чыгышында катталган. Жайы ысык, июлдун орточо температурасы 20-26°С, Турпан ойдуңунда 37°Сге чейин. Жайында циклондук аракеттер үстөмдүк кылып, түндүк-чыгышына жаан-чачынды мол алып келет, батышында жаан-чачын дээрлик жаабайт; жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү Тарим ойдуңунда 90 ммден аз; анын өлчөмү улам чыгышты карай акырындап көбөйүп, Ички Моңголиянын чыгышында 400—500 ммден жээк аймактарында 850 ммге чейин жетет. Субтропиктик алкакка муссондук жана бийик тоо климаты мүнөздүү. Муссондук климатта сезондуулук даана байкалат; кышы кургакчыл суук, жайы ысык, нымдуу, жаз жана күз мезгилдери узагыраак созулат. Январдын орточо температурасы нөлдөн 8°Сге чейин, июлдуку 26—31°С. Жайында жаан-чачын арбын түшөт. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү жээк аймактарында 1500 мм, Юннан-Гуйджоу тайпак тоосунда 850 мм. Климаттын зоналуулугун Тибет тайпак тоосу кыйла бузат. Тайпак тоонун түндүк жана борбордук бөлүктөрүндө январдын орточо температурасы —20°Сден -25°Сге чейин, июлдуку 6-7°С, чыгыш бөлүгүндө жогорку тартипте —8°С жана 12—14°С. Температуранын суткалык өзгөрүүсү өтө жогору (30°Сден ашык). Жылдык орточо жаан-чачыны чыгыш бөлүгүндө 250—750 мм, батыш бөлүгүндө 100—200 мм жана андан аз. Тропиктик климаттык алкак Сидзянг дарыясынан түштүктү, түндүк Кытай деңизинин жээгин 25° түндүк кеңдикке чейин, ошондой эле Тайвань, Хайнань аралын камтыйт. Январдын орточо температурасы 2022°С, июлдуку 32°С. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү Тайвань аралында 2460 мм, Түштүк Кытайдын материктик бөлүгүндө 1680 мм. Өтмө сезондо тайфун болуп турат.