cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мамбеталиева, Какен
Эстутум
Нарын шаарындагы чөлкөм таануу музейи 2011-жылдан тартып Какен Мамбеталиеванын ысымын алып калды. 2012-жылы 18-майда белгилүү скульптор Садыр Макеевдин колунан жаралган окумуштуунун бюсту музейдин алдына орнотулду.
2007-жылы, 2009-жылы жана 2010-, 2012-, 2016-жылдары Бишкекте Какен Мамбеталиеванын элесине арналган эл аралык илимий жыйындар болду.
2016-жылдын чын куран (апрель) айынын 5инде Какен Мамбеталиева таалим алган жана өмүрү өткөнчө иштеген Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде “Ала-Тоодогу заманбап этнография көйгөйлөрү” аттуу илимий жыйын жана эскерүү чаралары өткөрүлдү. Бул жыйын жана эскерүү чаралары элибиздин туңгуч этнограф айымынын 80 жылдык мааракесине арналды.
Кыргыздын туңгуч этнограф айымы Какен Мамбеталиеванын 75 жылдык мааракесине арналган «Борбордук Азиянын көп этностуу коомунун маселелери: Көйгөйлөр жана аларды чечүүнүн болжолдору» аттуу эл аралык жыйын Бишкекте (КУУ) 2012-жылы бугу айынын 19нда өттү.
Бүгүнкү күнү кыргыз этнографтары жана тил изилдөөчүлөрү тээ Энесай (Хакасия жана Тыва), Алтай, Монголия, тарыхый Чыгыш Түркстан (азыркы Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном аймагы), Манчжуриядагы (Хэйлуңжандагы) Фу-Йү аймагы, Итил, Урал, Фергана, Кичи Азияга чейин ээн-эркин жана байма-бай каттап, совет доорунда болуп көрбөгөндөй эркин шартта иш алып барууда.
Маселен, таланттуу кыргыз археологу Кубатбек Табалдиев 2005-жылы майя, ацтектердин маданиятын иликтеген археологдордун Борбордук Америкадагы казуу иштерин жеринен көрүп кайтты. Тарыхчыларды төбөсүнөн ныгырган идеологиялык цензура да жок.
Бирок азыркы кыргыз тарыхчылары өздөрү таканчыктап турган калбаат пайдубалды кургандардын арасында көрүнүктүү этнограф айым Какен Мамбеталиева да бар экенин анын бүгүнкү алатоолук шакирттери жана сапарын улантуучулары дурус билишет.
Жакын туугандары тууралуу
Какендин агасы Сулайман Мамбеталиев (1928 -- 21.12.2021) - кыргыздын ардагер журналисттеринен. Ал өмүр бою Кыргызстандын журналистика тармагында эмгектенип келет. Бир катар китептер да жарыялаган.
Агасы Сулаймандын кызы Гүлмира Сулаймановна Мамбеталиева (29.01.1956-ж., Фрунзе - 25.4.2017, Бишкек) – кыргызстандык илимпоз жана коомдук ишмер, саясий илимдердин доктору (2009), философия илимдеринин кандидаты (1999), Какен Мамбеталиева атындагы коомдук фонддун төрайымы, таланттуу окумуштуу жана меценат айым эле.
Эмгектеринин кыскача тизмеси
ББК 63.529(54)6-423
Анализдик жана синтездик ой жүгүртүү
Анализдик жана синтездик ой жүгүртүү — грамматикалык же логикалык ар тараптуу анализдин негизинде, элементтерге ажыраган объектти бир бүтүн системага бириктирүү жөнүндөгү ой толгоо. Анализдик ой жүгүртүүдө чындык таза логикалык анализ жолу менен орнотулат (терминдер, баяндоолор). Синтездик ой жүгүртүү ички информацияга, логикадан сырткары чын билимдерге кайрылуунун натыйжасында негизделет. Анализдик жана синтездик ой жүгүртүү деп бөлүү Лейбницте кездешет. Бул терминдерге Кант ачык түшүндүрмө берет. Канттын ою боюнча синтездик априордук болушу да мүмкүн. Азыркы кездеги логикада жана илимдин методологиясында анализдик ой жүгүртүү тилдин семантикалык эрежелеринин натыйжасында ырастоолордун мүмкүнчүлүгүнүн негизи катары түшүндүрүлөт. Ушуну менен аналитикалык дүйнөнү кароонун акыркы өбөлгөлөрү менен байланыштуу. Ал эми синтездик болсо ушул жаңы билимдин тилинин семантикалык алкагында баяндоо мүмкүнчүлүктөрү менен байланыштуу.
Күл Азык
Күл Азык — көпкө бузулбай турган алыскы жолго арналып жасалган кыргыз элинин байыркы тамак-ашынын бир түрү. К. а-тын негизи эттен (жылкынын, уйдун, койдун, кийиктин жана башкалар) турган. Союлган малдын (кайберендин) эти бышырылган соң нарын сыяктуу майда тууралган же кургатылып, сокуга жанчылган же жаргылчакка тартылган. Андан кийин майдаланган эт эки жолу (биринде өзүнүн майына, экинчисинде ун же талкан аралаштырылып, туз салынып) куурулган. «Манас» эпосунда чагылдырылган К. а. узак сапарга, ууга, казатка аттанган жоокерлердин тамагы катары сүрөттөлөт. "Манас" эпосунда К. а. адамдар үчүн гана эмес аттар үчүн да мээр чөптөн чакан көлөмдө жасалары айтылат. Эпостун төмөнкү саптары буга мүнөздүү:
Кагылайын уулдар
Ала жүрсөң күл азык,
Атка берер мээр чөп,
Каран күн башка түшкөндө
Кереги мунун тиет деп
Кудус менен Мысырдан
Муну койбой чалдырган
Бармактайын чайнаса
Адамдын мээрин кандырган,
Беш талын катып чайнатса
Тулпардын суусун кандырган,
Шири капка бекитип
Бүктөп берген эмеспи (Саякбай Каралаев, 2. 175).
Айрым этнографиялык маалыматтарда К. а. бөлөк азыктар кошулуп да даярдагандыгы айтылат. Муну В. В. Радлов «Манас» эпосу менен кошо жарыялаган «Жолой кан» аттуу өзүнчө фольклордук чыгармадан ачык-айкын көрүүгө болот. Мында Жолой баласы Болот менен жолго чыгаардын алдында аларга К. а. камдалып берилет. Ошол дастандагы К. а-тын даярдалышы төмөндөгүдөй баяндалат:
Миң бээнин эттерин
Алты күнү туска бөлөдүм,
Эт үстүнө септим мен,
Күнгө как кургаттым,
Тегирмен салдым мен,
Чери чары болот деп,
Торко элекке эледим,
Келе соку кылдырдым,
Келин кыс чогултуп
Сокулатып алдым мен,
Капчык ичине салдым (Радлов жазып алган вариант 549—550). Мындай К. а-тын бир эле кашыгын ысык сууга салып эритип ичкенде адамга кадимкидей кайрат берип, ток туткан. Мисалы, Радлов жазып алган вариантта Жолойдун келини жолго чыгып жаткандарга К. а. менен кошо куржунга кол казанды кошо салып берип, кайнатасына мындай дейт:
Тамак керек болгондо,
Жер очокту кассын де!
Аста отту жаксын де!
Ченеп уч колдун башы менен
Чымчып мындан алсын де,
Казанга акырын сээп койсун де,
Кашык менен айлантып,
Сактап олтурсун де! (Радлов жазып алган вариант 500). Контекст илгерки убактарда кыргыздардын К. а-ты кеңири колдонгонун айгинелеп турат. Мындай фольклордук материалдар К. а-тын технологиясын «калыбына» келтирүүгө чоң жардам бере алат. "Манас" эпосунда чагылдырылган К. а. жөнүндөгү маалымат анын кыргыз элинин турмушунда орун алып келгендигин көркөм формада көрсөткөн. К. а-ка окшош тамак-аштын түрү алтай элинин эпосу «Алып-Манашта», тувалыктардын «Бокту-Кириш» жана «Бара-Шээлей» аттуу дастанында да айтылгандыгы белгилүү.
Энтелехия
Энтелехия(грек тилинен келген entelecheia – жыйынтыктоо, аянтоо) – Аристотелдин философиясындагы термин. Предметтин толук ишке ашкан, жүзөгө ашырылган түрүндө болгондугун белгилейт. Предметтин потенциядагы, мүмкүндүктөгү абалынан айырмаланып, анын актуалдуу чындыгын ырастоочу түшүнүк. Аристотелдин неологизми. Аристотелдин түшүндүрүүсүндө «энергия» аракетти, мүмкүндүктөн чындыкка өтүүнү билдирет, ал эми «энтелехия» болсо ушул өтүүнүн акыркы натыйжасын туюнтат. Көпчүлүк учурда философ бул эки терминди синонимдер катары пайдаланат.
Кандат (Чет куймасы)
Кандат — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Четь дарыясынын оң жээгинен 244 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 167 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Өкүлчүлүктүн пропорциялаш системасы
Өкүлчүлүктүн пропорциялаш системасы - шайлоо системасы. Анын негизи катары партия үчүн берилген шайлоочулардын добушу менен добуш алган мандаттардын ортосундагы пропорциялаш принциби алынган.
Бул системада чоң-чоң шайлоо округдары түзүлөт. Алардын ар биринен бир нече депутат шайланат (округдун чоңдугуна жараша өкүлчүлүктүн мажоритардык системасына Караганда Өкүлчүлүктүн пропорциялаш системасынын артыкчылыктары даана белгиленет). Өкүлчүлүктүн пропорциялаш системасы боюнча жүргүзүлгөн шайлоолордо өкүлчүлүк органдарына талапкерлер жалаң гана саясий партиялар тарабынан көрсөтүлөт (партиялардын ар бири талапкерлердин тизмесин көрсөтүшөт). Ал эми шайлоочу бул же тигил партиянын тизмеси үчүн добуш берет. Кээде эркин тизменин жардамы менен шайлоочуларга талапкерлерге карата мамилесин аныктоого мүмкүнчүлүк берилет (б.а. шайлоочулар партиялык тизмеде өзүлөрү каалаган талапкерлердин фамилиясынын тушуна белги коюшат). Бул же тигил партиянын мандатынын көлөмүн аныктоо үчүн квота белгиленет. Квота - бул депутатты шайлоо үчүн зарыл добуштардын эң аз саны. Ал ар бир шайлоо округуна өзүнчө же ошондой эле, бүт өлкө үчүн жалпы болушу да мүмкүн. Өкүлчүлүктүн пропорциялаш системасы кеңири жайылган. Аны Финляндияда, Швейцарияда, Швецияда, Норвегияда, Австрияда, Бельгияда, Австралияда ж.б. өлкөлөрдө колдонушат.
Айрым өлкөлөрдө (ФРГ, Орусия) бул система өкүлчүлүктүн мажоритардык системасы менен катар аралаш пайдаланылат. Мажоритардык системага салыштырганда Өкүлчүлүктүн пропорциялаш системасы өлкөдөгү партиялык күчтөрдүн накта катышына ылайык түзүлгөн курамдагы борбордук жана жергиликтүү мекемелерин түзгөнгө мүмкүнчүлүк берет.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Гаметангий
Гаметангий - (гамета жана гр. angtion - идиш) өсүмдүктүн аталык жана энелик жыныс клеткалары гаметалар жайгашкан бир же көп клеткалуу жыныс органы. Жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктө гаметангийдеги гаметалар кээде айрым жыныс гаметаларга бөлүнбөйт, жыныс процессинде бүгүндөй гаметангий кошулат. Оомицеттерде, аскомицеттерде, базидиомицеттерде жана жынысы боюнча айырмаланган гаметалуу татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдө эркек аталык гаметангий антеридий, энелик гаметангий оогоний же археогоний деп аталат.
Анализдик изилдөө ыкмасы
Анализдик изилдөө ыкмасы - долбоорлоо жана пландаштыруу иштеринин илимий жолу. Тоокен иштеринде кеңири пайдаланылып жана изилденүүчү процесстердин тегерегинде өндүрүштүк чыгымдардын математикалык моделин түзүү жана тоокен ишканасынын сандык жана сапаттык параметрлерин, эң ыңгайлуу өлчөмүн аныктоо үчүн бул моделдер кийин минумумга (максимумга) ажыратып талданат. Математикалык модель так детермдик жана математикалык-статикалык болушу мүмкүн. Азыркы кезде изилдөөнүн математикалык программалоо жана тармактуу талдоо ыкмалары колдонулат.
Стирол
Стирол — фенилэтилен, винилбензол, этинилбензол, С6Н5СН = СН2 ароматтык углеводород. Мол. масс. 104,14, жагымдуу жыты бар, түссүз суюктук, балкып эрүү t 30,63°С, кайноо t 145,2°С, тыгызд. 0,906г/см3 (28). С. метанол, этанол, ацетон, эфир, углеводород жана анын галоген туундулары уксус к-тасы менен аралашат. С. көптөгөн органикалык; заттар жана полистирол жана башка полимерди эритет. Орг. заттар термикалык деструкциясынан, натуралдык газды пиролиздөөдөн алынат. О. эле крекингден алынган заттар, таш көмүр жана күрөң көмүрлөр чайырларында кездешет. Лаб-яда фенилэтанолду дегидратациялоодон алынса, өнөр жайында негизинен суунун буусунун агымында темир-магний же хром-цинк катализаторлору катышуусу менен этилбензолду 500°С дегидратациялоодон алынат. Жеңил окистенет, галогенди кошуп алат, ар түрдүү мономерлер менен полимерлешет жана сополимерлешет. Полимерлешүү бөлмө темп-расында жүрөт (кээде жарылуу м-н), ошондуктан аны сактаганда антиоксидант менен стабилдештирүү керек (мисалы, трет-бутил-пиро-катехин, гидрохинон м-н). Негизинен полистирол, бутадиен-стирол каучуктарын, полиэфир чайырларын өндүрүүдө колдонулат. С. дивинилбензол менен сополимери ион алмаштыруучу чайыр катарында кызмат кылат. Андан лактар даярдалат.
Файалон (Огайо)
Файалон (Огайо) (Fairlawn) — Огайо штатынын Summit округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7307 киши. Болжолдуу аянты - 11.5 км². FIPS коду — 39-26166.
Латвиялык лат
Латвиялык лат — Латвиянын акча бирдиги. 1 лат = 100 сантимга тете.
Тетания
Тетания (байыркы грек тилинен τέτανος — чыңалуу, селейүү, тарамыш тартышуу) — организмде кальций алмашуунун бузулушунан дененин тырышуусу менен мүнөздөлгөн оору.
Себептери
Ага калкан безинин жанындагы бездин функциясынын басаңдашы же толук жоголушу (безди алып салганда же сезгенүү процессинде), уулануу (коргошундан, ичкиликтен), суюктукту көп жоготуу (көп кусуу, ич өтүү) жана башкалар себеп болот. Тетаниянын пайда болушуна туура эмес тамактандыруу, Д витамининин жетишсиздиги (Спазмофилия) себеп болот. Ошондой эле катуу капа болуу, травмадан нерв системасынын жабыркоосу түрткү болот.
Дарылоо
Дарылоону врач жүргүзөт, Д витамини сунуш кылынат. Оорунун алдын алууда уулануудан, жугуштуу оорудан сак болуп, жеткиликтүү, витаминдүү тамактануу талапка ылайык.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Өкүлчүлүктүн мажоритардык системасы
Өкүлчүлүктүн мажоритардык системасы (фр. magorite - көпчүлүк) - көп мамлекеттерде (АКШ, Улуу Британия, Франция ж.б.) пайдалануучу борбордук жана жергиликтүү өкүлчүлүк бийлик органдарын, президентти жана бир катар жогорку кызмат адамдарын - шайлоодо добуш берүүнүн натыйжаларын аныктоо системасы.
Өкүлчүлүктүн мажоритардык системасы учурунда мыйзам тарабынан бекитилген шайлоо округу боюнча добуштардын көбүн алган талапкер (же талапкерлердин тизмеси) шайланган деп эсептелет.
Практикада бул системанын үч түрү белгилүү.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Энтимема
Энтимема– жетишпеген бөлүк-чөлөрү өзүнөн-өзү түшүнүктүү болуп, толук эмес, кыскартылып айтылган ой жүгүртүү, далилдөө, тыянак. Аристотель бул терминди ушул мааниде колдонгон. Пикирдешүүнү, ой алмашууну ылдамдатыш үчүн өзүнөн-өзү түшүнүктүү болуп турган нерсени атап отурбай «көңүлдө» калтырып коюш оң. Ушундай практиканы эске алып, Аристотель энтимеманы риторикалык силлогизм деп атаган.
Диффeзор
Диффeзор 1) аэрогидродинамикада – каналдын (түтүктүн) газ, суюктук агымдарынын ылдамдыгы азайып, басым жогорулоочу кең бөлүгү. Диффeзор аэродинамикалык түтүктөрдө, суу түтүктөрүнө, аба-реактивдүү кыймылдаткычтын күйүү камерасына аба, газ, нефть, суу кирүү алдында аба агымын токтотуу үчүн колдонулат. 2) Фототехникада – өчүп бараткан сүрөттүн фотографиясын алууда колдонулуучу квадрат тордуу айнек пластинка. Ал фотоаппараттын же сүрөт чоңойткучтун объектисине бекитилет. 3) Электракустикасында – добуш чоңойткучтун акустикалык берүүсүн көбөйтүү үчүн конус формасындагы кагаз мембрана. 4) Тамак-аш өнөр жайында – майдаланган катуу материалдан экстракция жолу менен сиңимдүү заттарды бөлүп алуучу аппарат. 5) Чопо өндүрүшүндө – майдаланган бокситти суу агымы менен жегичтен арылтуучу аппарат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Инфляциялык эскертме
Инфляциялык эскертме – 1) айлык акы жөнүндө келишимдеги, эгер жашоо баасынын көрсөткүчтөрүнүн айрым деңгээлдери өсүп кеткен шарттарда, анын көлөмү автоматтык түрдө өсөрүн алдынала караган эскертме  ; 2) келишимдеги, м.: инфляциялык өсүштүн шарттарында объектин курулушунун баасын көбөйтүүгө мүмкүндүк берүүчү эскертме.
Алташ
Алташ — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кия дарыясынын коктусунда жерге сиңип, агымын жоготот. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Адапедонттор
адапедонттор (Adapedonta) - накта эбелек бакалоордуу моллюскалардын түркүмүндөгү бир түркүмчө.
Сульфирлөө
Сульфирлөө — сульфо тобун (SО3Н) эрг. бирикмелер курамына киргизүү, методу. Ароматтык жана алифаттык бирикмелерге сульфо топту киргизүүдө ал топ молекуладагы суутек атому менен oрун алмашат. Ароматтык углеводороддор ичинен конденсацияланган аромоттык углеводород оңой, андан кийин нафталин жана бензол сульфирленет. С. кайталанма процесс. Ошондуктан бул процессте Н2SО4 ашыкча өлчөмдө алынат:
Аr-Н + Н2SО4 АrSО3 + Н2О
C. лаб-ялык практикада жана өндүрүштө кеңири колдонулуучу процесс. Сульфобирикмелер боёк, дары-дармек жана беттик активдүү бирикмелер алууда аралык зат катарында колдонулат.
Атняшкино (Карайыдель району, Башкыртстан)
Атняшкино — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Урюш-Битуллин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 65 киши. Почта индекси — 452367, ОКАТО коду — 80234884002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Гумбин Валерий Дмитриевич
Гумбин Валерий Дмитриевич (1942-ж. т., Россиянын Свердловск ш.) - хормейстер-педагог. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген кшмер (1990), Кыргызстан Ленин комсомолу сыйл. лауреаты (1986). Композитор катары Атайдын «Эсимде», Абдыластын «Кызыл жоолукчан», элдик ырлар «Агын суу», «Шырылдаң», К. Молдобасановдун «Жайлоодо», А. Темировдун «комузчу» аттуу ырларын хор үчүн иштеп чыккан. КМШ өлкөлөрүндө гастролдо болгон
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Күлайым
Күлайым, Гүлайым — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери, перинин кызы Акберметтин курдашы. Сейтек Акберметке үйлөнгөндө, К. Акжолтойго турмушка чыгат. Акбермет төрөгөндө жардамдашып, Кенендин киндигин К. кесет (Саякбай Каралаев, «Семетей», 315).
Күлайым, Канышай, Айганыш, Күлжар, Күлканыш, Айымкүл — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Көкөтөйдүн аялы. Көкөтөй өлгөндө, Көкөтөйгө аш бергени Каркырага көчкөндө К-га кошуп алтымыштай катынга кара кийгизип, кошок айттырып жүрүп отурганы баяндалат (Саякбай Каралаев, 2. 7, 11).
Анализдик-синтездик метод
Анализдик-синтездик метод - анализ менен синтезди айкалыштырып колдонуу аркылуу окутуу. Дидактикада бул метод алгач сабаттуулукка үйрөтүүдө колдонулган. Анткени сабаттуулукка үйрөтүү негизинен сөздүн составын жана анын тыбыштарынын удаалаштыгын кабыл алууга (тыбыштык анализ) жана графикалык белгилери боюнча сөздүн тыбыштык түзүлүшүн калыбына келтирүүгө (тыбыштык синтез) таянат. Анализдик-синтездик метод маселе чыгарууда да кеңири колдонулат. Мында маселе курамдык бөлүктөргө бөлүнөт, башкача айтканда маселенин берилишинен анын шарты, талабы, суроосу өзүнчө бөлүнүп алынат, маселенин шарты белгилүүлөргө жана белгисиздерге ажыратылат, андан кийин кандайдыр бир ырааттуулукта майда суроолорго жоопторду табуу менен акырында маселенин талабын, суроосун канааттандырган жооп алынат.
Гаметогенез
Гаметогенез - (гамета...жана...генез) жыныс клеткаларынын (гаметалардын) өрчүү жана калыптануу процесси. Аталык гаметалар (сперматозоиддер) спермогенез, энелик гаметалар (жумуртка клеткалар) оогенез деп аталат. Көп клеткалуу жаныбарларда гаметогенез жыныс бездеринде же гонадаларда (энелик клеткада, урукта, кыстеке жыныс бездеринде) үч этап менен жүрөт:
Өсүмдүктө гаметогенез спораларда башталат. Споралардан өрчүгөн гаплоиддүү гаметофиттердин гаметангийлеринде (аталыгы антеридийлерде, энелиги археганийде) митоз жолу менен гаметогенез жүрөт.
2-Карагачка (дарыя)
2-Карагачка — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уртабуртя дарыясынын оң жээгинен 85 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Латуй-Яха
Латуй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сол Юрибей дарыясынын сол жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ортодокс
Ортодокс ( - кандайдыр бир динди бек кармоочу; кандайдыр бир окуунун же теориянын жолун кыйшаюусуз жолдоочу) - көз карашы ырааттуулугу, терең ишенгендиги жана кандайдыр бир окууну жактоочулугу менен айырмаланган адам.
Азыркы саясий лексикондо Ортодокс түшүнүгү бир нече ирет «догматик», «ретроград» түшүнүктөрү менен окшоштурулгандыктан, кээ бир учурларда бул түшүнүктөрдүн мазмунунун бурмаланып кетишине алып келүүдө.
Сульфокислоталар
Сульфокислоталар, сульфо кислоталары, RSО3Н (R=Аlk, Аr, гетероциклдик радикал), ным тарткыч, түссүз кристалл заттар, сууда жакшы эрийт. Карбон к-таларынан айырмасы С. күчтүү к-таларга кирет. С. алифаттык, ароматтык меркаптанды азот к-тасы менен окистендирүүдөн жана ошондой эле ароматтык С. ароматтык углеводород же алардан алынган бирикмелерди сульфирлөө менен, ал эми, алифаттык С. галоген алкилдер галогендерин сульфо тобуна алмаштыруу же углеводородду сульфохлорлоодон алынат. С. азобоёктор жана кир жуучу порошоктор, самын алууда, мед-да, текстиль жана терини иштетүү өнөр жайында колдонулат.
Саратов
Саратов (Сарытау) - Орусиядагы шаар.
Анализдик тилдер
Анализдик тилдер - сүйлөмдөгү сөздөр өз ара сөздөрдүн грамматикалык формалары менен эмес, аналитикалык формалар: предлог, артикль сыяктуу жардамчы сөздөр, сөздөрдүн орун алуу тартиби, интонация аркылуу байланышкан тилдер (мисалы, англис, француз, жаңы перс, болгар жана башка тилдер). Тилдерди аналитикалык жана синтетикалык деп бөлүштүрүү немец лингвисти А. Шлегель тарабынан алгач флексияланма тилдер үчүн сунуш кылынып, А. Шлейхер мындай бөлүштүрүүнү андан ары тереңдетүү менен агглютинативдик тилдерге карата да колдонгон.
Эон
ЭОН – байыркы грек философиясынын «өмүрлүк кылым», «түбөлүктүк» деген түшүнүктөрүн билдирет, ошондой эле өмүр сүрүүнүн мезгили аспектин туюнтат. Досократиктердин фрагменттеринде эон байыркы Гомер маанисиндеги «өмүрлүк кылым» түшүнүгүн ырастап турат. Платондон тартып, эон «түбөлүктүктү» «мезгилге» каршы койгон классикалык терминге айланат. «Өмүрлүк кылым», өлбөс-өчпөс нерсеге таандык болгондуктан, ал (эон) чексиз болуп саналат жана «түбөлүктүк» түшүнүгүн туюнтат.
Жашыл-Көл мөңгүсү
Жашыл-Көл мөңгүсү – Алай кырка тоосунун батыш бөлүгүнүн түндүк капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Сох суусунун сол курамы Актеректин алабынан орун алган. Узундугу 5,5 км, аянты 4,4 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4650 м, этеги 3200 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3900 м, абляция облусунун аянты 2,0 км2. Мөңгүдөн Актерек суусунун оң куймасы – Жашылкөл өзөнү башталат.
Аддакс
Аддакс (Addax nasomaculatus) - бөкөндөрдүн бир түрү.
Вунзидель
Вунзидель - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Вунзидель (район)|Вунзидель районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 9333 (2013-ж.). Аянты – 54.91 км2.
Инфратүзүм
Инфратүзүм (лат. infra – төмөн, алдында жана түзүм) ― маселелерди (милдеттерди) чечүү үчүн негизди камсыз кыла турган тейлөө түзүмдөрүнүн (түзүүчүлөрүнүн) өз ара байланышкан топтому.
Түшүнүк XX кылымдын 40-жылдарынын аягында экономикалык адабиятта өнөр жай жана айыл чарба өндүрүшүн (жол, канал, порт, көпүрө, аэродром, кампаларды куруу, энергетпка чарбасы, темир жол транспорту, байланыш, суу менен жабдуу жана канализация, жалпы жана кесиптик билим берүү, илимге, саламаттык сактоого чыгымдар жана башкалар) тейлөөчү экономика тармактарын белгилөө үчүн пайда болгон.
Инфратүзүмдүн түрлөрү:
Белая Уса дарыясы
Белая Уса — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Уса дарыясынын оң жээгинен 88 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Глиссандо
Глиссандо (франц. glisser сыйгалануу) - кылдуу, клавишалуу музыкалык аспаптарды өзгөчө жеңил жана өтө тез, манжаларды сыдыра сыйгалантып ойноо ыкмасы. Алсак арфанын, скрипканын кылдарын фортепьянонун клавишаларын өтө ыкчам манжалар жүгүртүлүп аткарылат. Кыргыз комузчуларынын чыгармачылыктарында Глиссандода ойноо күчтүү өнүккөн. Мис., Ныязаалы, Токтогул, Атай ж. б. Глиссандону алып чертишкен.
Тегирмен
Чеберлер «шимекти» ат арабанын ок темиринен да жасап келишкен. Суу менен жүрүчү тегирмендин ташын айлантуучу бараларды бекиткен жери тегирмендин «күпчөгү» деп айтылат. Ал тоголок тартып турат. Баранын жыгачтан он эки, же он беш калагы болот. Мунун астында узата коюлган жыгачы бар. Бул «турум» деп аталат. Мындан өйдө «ноо» кетет. Ал беш-алты метрге созулат. Бараны жүгүртүү үчүн чакан арык суунун катуу шары белгилүү өлчөмдө болушу керек. Эгер ноо бийиктикте орнотулуп, суу өтө эле шар келсе, жерди бат эле оюп, кум чайкап кетет.
Глиссандо
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Тегирмен
Мунун кампасы жыгачтан жасалат да, бир куйганда «чымчып буума кап» (бир центнердей) эгин сыят. Анын башы жазы, аягы кууш келет да, төрт буттуу аштамага асылган. Данды өлчөп түшүрө турган калагы болот. Данды аз, арбындатып берүүгө шартташкан анын жиби түркүктөн өткөрүлүп, ал «тээкте» бекийт. Тээк буралса, жип чыйралып, дандын түшүүсү азаят. Тээк бошоңдосо, калак данды арбын берет. Чийки данды майдалоодо көбүнчө жип чыйратылат, куурган данды салууга жип бошотулат. Ошол тээк аркылуу жип бир чыйратылып, бир бошоңдоп турат. Тегирмендин жүрүү темпин аныктоочусун «Тегирмендин шакылдагы» дейт. Тегирмен ташы жаткан жайынан тандалат. Тегирмен такай чуркап турган чакта астыңкы-үстүңкү бетин апта сайын метилеп турбаса, таш жешилип, бүкүлү данды ойдогудай майдалай албай калат. Натыйжада, тегирмен зарыл нерсе. Аны кармоо, такай чуркатуу аракеттерин кайрадан жандандырууга назар ташталууда.
Тегирмен ташы элүү сантиметр калыңдыкта келет. Астыңкы ташы үстүнкү таштан жукараак жана жеңилирээк болот. Үстүңкү таштын оорураак болушунун себеби, ал данды тез талкалайт. Тегирменчилер жер ыңгайына, суунун шарынын күчүнө карата ташын жасашкан. Айрым чеберлер таштын узунун бир метр, кырк см кылат. Тегирмендин астыңкы ташын кынтыксыз-кыймылсыз кылып, тактай менен кыстара бекитет. Ал эми талкан салган чакта жемди көтөрүңкү таштайт. Тегирмендин шакылдагы катуу жыгачтан жасалат да, ал ташка шакылдап тийип, калаада (кампада) эгиндин калбай калганы жөнүндө белги берип турат.
Тегирмендин ташы суу боюндагы көмүлүп турган таштан тандалат. Ачык жаткан таш абдан катуу болот да, аны чегүү кыйын. Таш чегүүгө балка менен керки өңдөнгөн эки миздүү балка керектелет. Таш «Г» формасында чегилет. Анын таманы бодурала болот. Төрт бурч аспап аркылуу эгиндин түшкөн жериндеги тегерегин чегет. Учтугуй курч темир балка менен сайын жана чуңкурун оет. Тегирмен таштын бетин кескич менен жымсалдайт. Мыкты тегирмендин ташы минутасына беш жүз жолу айланат.
Омукеева Джумакан
Омукеева Джумакан (1950-ж.т.) - саясат таануу илимдеринин доктору (2003), профессор.
Илимий изилдөө тармагы: азыркы кыргыз мамлекетинин этносаясаты.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Күлдүр
Күлдүр — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Маңгул баатыры, Күнөс балбандын агасы. Жакып, Чыйырды, Бакдөөлөт үчөө түш көрүп өткөргөн түлөөгө чакырылат. Манас маңгулдарды Нескарадан куткарып калганда он төрттөгү уулу Чаганбайды Манаска жолдош кылып берет. Алтайдан Анжиянга көчүү тууралуу кеңешке катышат (Сагымбай Орозбаков, 1. 60, 231 — 232, 250). Башка учурларда Чалыбайдын атасы экендиги гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 39, 93, 144, 149, 180, 419; 3. 48, 165; 4. 43, 52).
Дөмөр
Дөмөр (Кемпир-Абад) — Кыргыз Республикасынын   Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Ырыс айыл аймагынын курамына кирет. Райондун борбору Сузак кыштагынан 7 км түндүк-чыгыш тарапта. Жалал-Абад темир жол бекетинен 10 км. Деңиз деңгээлинен 750 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 1768 (2006); негизинен техникалык өсүмдүктөрдү өстүрүүдө эмгектенет. Орто мектеп бар.
Инцест (канбузуу)
Инцест (канбузуу) (лат. incestum  – кан аралаштыруу) – жакын туугандардын жыныстык байланышы. Өскөлөң (цивилизациялуу) элдер муну кылымдар бою кылмыш катары жазалап келген.
Файафилд (Огайо)
Файафилд (Огайо) (Fairfield) — Огайо штатынын Butler округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 42 510 киши. Болжолдуу аянты - 54.6 км². FIPS коду — 39-25970.
Дихроизм
Дихроизм (гр. dichroos – эки түстүү) – полярланууга жараша жарыктын заттарда ар түрдүү жутулуу процесси. Жарыктын жутулушу толкун узундугуна да көз каранды болгондуктан, дихроизмдүү заттар байкоо багытына жараша түрдүү түстө болушат. Бул кубулушка «плеохроизм» термини туура келет (гр. pltōn – көп жана chrоa – түс), бирок бул термин аз колдонулат. Дихроизм 1809-ж. П. Кордье тарабынан кордиерит деп аталган минералда ачылган. Дихроизмдин төмөнкүдөй түрлөрү бар: сызыктуу дихроизм: – эки өз ара перпендикуляр сызыктуу полярланган жарыктын затта ар башкача жутулушу; тегерек дихроизм – затта оң жана сол тегерек полярланган жарыктын бирдей эмес жутулушу; эллипстик дихроизм – затта оң жана сол эллипс боюнча полярланган жарыктын бирдей эмес жутулушу. Дихроизм колдонмо (прикладдык) кристалл-оптика менен минералогияда минералды жана тоотекти, химия менен биохимияда молекуланын түзүлүшүн аныктоо үчүн колдонулат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Эпикуреизм
Эпикуреизм – байыркы грек жана рим философиясындагы Эпикурдун идеяларынын негизинде келип чыккан окуу. Эпикурчулар Афинада Эпикурга таандык бакка чогулушчу экен, аны өз доорунда «бак» деп атап коюшкан. Метородор Эпикурдун эң көрүнүктүү окуучусу, үйрөнчүгү болгон. Ал ашкере полемикалуу ыңгайда бардык жыргалчылыктын булагы бул дене ырахаты деп эсептеген. Биздин эрага чейинки 2-кылымда Эпикурдун жолун жолдоочулар Римде да пайда болгон. Алардын ичинде эң көрүнүктүүсү Лукреций Кар эле. Эпикур менен полемикага түшкөндөргө караганда, биздин эранын 2-кылымда эле Эпикурдун жаатташтары бир далай болуптур. Алардын бири Диоген Эпикурдун окуусун баяндап берген, үзүндүлөрү бизге чейин жеткен.
Тайлан
Тайлан (лат. кыр. Taýlan) — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Исфана шаарына кирет.
Калкы
Калкы - 1 360 киши.
Сульфоксиддер
Сульфоксиддер— эки органикалык радикал менен байланышкан >SО тобу бар күкүрттүү органикалык  бирикмелер. Түссүз илээшкек суюк же кристалл түрүндөгү заттар, мисалы, диметил сульфоксиддин (СН3)2 SО балкып эрүү t 18,4°С, кайноо t 189°С. Спиртте, эфирде эрийт. К-талар менен тузга окшош зат (мисалы, RSО-НСl) пайда кылат. С. органикалык сульфидди окистендирүүдөн алынат. Диметилсульфид эриткич катары колдонулат. С. күкүрт атомунун окистенүү даражасы сульфиддер менен сульфондор ортосунда турат. Сульфидге НNO 3 таасир кылганда нитраттар пайда болот, R.2SО-НNО3 алар өз учурунда карбонаттар менен реакцияга кирет да, С. эркин түрүндө бөлүнүп чыгат. С. жаратылышта сарымсак курамында, чамгыр уругунда кездешет.
Улабас
Улабас — "Манас" эпосундагы топоним. Бокмурун Көкөтөйдүн ашына келип түшкөн Манаска: "Күн батышын карасам Улабастын учунда, Кырга да аскер толуптур" (Сагымбай Орозбаков, 3. 120) — деп, ашка келген элдин көптүгүн айтканында эскерилет.
Аденофореялар
аденофореялар (лат. Adenophorea) - жумуру курттар классындагы бир классча.
Күлдүр мамай
Күлдүр мамай (уйгурча гүлдүр мама добуул, чагылган) — мылтыктын аты. Кыргыз, казак элдеринде алыска атылуучу жана үнү добулдай күркүрөп угулган мылтыктын (кээде замбирек) энчилүү аты катары айтылган. Сагымбай Орозбаков вариантында мындайча эскерилет. «Жазайылды жаткырып, Күлдүр мамай мылтыкты, Күркүрөтө аттырып» (Сагымбай Орозбаков, 1. 217).
Селжук
Селжук (түрк. Selçuk Bey, орус. Сельджук) — Селжук ибн Дукак (Токак), же Малик ал-Гази. Огуз мамлекетинде аскердик кызмат өтөп, кийин өзүнө караштуу огуздарды алып бөлүп кеткен огуз элинин кынык уруусунан чыккан башчы жана урпактары болгон селжуктардын атасы.
Рыскулов Искендер Муратбекович
Рыскулов Искендер Муратбекович – режиссер, киноактер.
Өмүр баяны
И.Рыскулов СССРдин эл артисти Муратбек Рыскуловдун тун уулу. Мектепти Фрунзе шаарында орусча окуган. Ушул эле шаарда орто мектепти аяктаган соң И. Рыскулов Советтик Армиянын катарында кызмат өтөп келип, 1962-жылы Ташкенттеги А.Н.Островский атындагы театр жана сүрөт өнөрү институтунун “Драма жана кино актеру” факультетине тапшырып, кыргыз студиясында окуган. И.Рыскуловдун курсташтарынын арасында атактуу “Соң-Көл чүрөгү” Таттыбүбү Турсунбаева бар. 1966-жылы институтту аяктап келгенден кийин бир жылча Кыргыз мамлекттик драма театрында артист болуп эмгектенген. 1967-жылы И.Рыскулов кайрадан окуусун улантат. Бул ирээт Москва шаарындагы А.В.Лунарчарский атындагы ГИТИСтин режиссердук факультетине өтөт. Окуусун 1972-жылы аяктап, дароо эле жаңыдан ачылган Ош кыргыз драма театрына режиссер-коюучу болуп кызматка кирет. 1976-жылдан тартып ушул эле театрдын башкы режиссерлугунун кызматын аткарат. Ош Кыргыз драма театрында 12 жыл эмгектенген соң, 1984-жылы Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрына башкы режиссер болуп дайындалат. 1989-жылы башкы режиссерлуктан түшүрүлүп, өмүрүнүн акырына чейин аталган театрда режиссер-коюучу болуп кызмат өтөйт.
Чыгармачылыгы
И.Рыскуловдун Ош кыргыз драма театрыннын сахнасында койгон, алгачкы “Эч кимге айтпа” (авт.Т.Абдумомунов) спектаклинен тартып эле кыргыз театр режиссурасына чыгармачылык фантазияга бай, метафоралык образдуулуккка умтулган, ушунусунан улам эч кимдикине окшобогон өз жүзү бар, мурдагы режиссерлор сыңары адабий түп нускага көз каранды болбогон, жалаң гана театрдын “тили” менен ойлогон таланттуу инсандын кошулганы айгине болгон.
Сыйлыктары жана наамдары
Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты Кыргыз Республикасынын искусствого эмгек сиңирген ишмери Кыргыз эл артисти М.Рыскулов атындагы сыйлыктын лауреты
Койгон спектаклдери
Кыргызстанда
Т.Абдумомунов, “Эч кимге айтпа”. Т.Абдумомунов, “Чолпонбай”. Өмүралиев Бакы, “Мен билем, тоолор билет”. Б.Өмүралиев, “Жүз катын”. М.Горький, “Түпкүрдө”. М.Гапаров, “Кадыр түн”. М.Гапаров, “Күнөстүү арал”. Ч.Айтматов, “Ак кеме”. Ч.Айтматов, “Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт”. Ч.Айтматов, “Жаныбарым, Гүлсары!” Ч.Айтматов, “Кылым карыткан күн”. Ч.Айтматов, “Саманчынын жолу”. М.Байжиев, “Байыркы жомок”. Б.Жакиев, “Жолугушуу”. Б.Жакиев, “Күттүргөн жаз да келээр”. Б.Жакиев, “Саадак какты”. Б.Жакиев, “Атанын тагдыры”. У.Шекспир, “Он экинчи түн”. У.Шекспир, “Гамлет”. У.Шекспир, “Ричард III”. У.Шекспир, “Ромео менен Жульетта”. У.Шекспир, “Король Лир”. Н.Думбадзе, “Кам санаба, апаке!” М.Жакыпов, “Курманжан-датка”. Ж.Садыков, “Эрик таңы”. А.Фадеев, “Жаш гвардия”. К.Акматов, “Ажырашуу түнү”. К.Мамбетакунов, “Акын жана Ажал”. Акира Куросава, “Дөңгөлөк доошундагы турмуш”. Ж.Кулмамбетов, “Чынгыз хандын купуя сыры”. Ж.Кулмамбетов, “Кагылайын, Манасым!” Ж.Кулмамбетов, “Жөн эле Майраш”. Ж.Кулмамбетов, “Өмүр бизден өтүп кетсе…” Ш.Абдыраманов, “Домоктун кылычы” С.Сарыгулов, “Убалым уктатпасын!”
Казакстанда Кылым карыткан күн (авт. Ч.Айтматов) Абай (авт. М.Ауэзов)
Эстонияда Деңиз бойлоп жорткон ала дөбөт (авт. Ч.Айтматов)
Венгрияда Жамиля (ав. Ч.Айтматов)
Өзбекстанда Ашырбай (авт. Т.Абдумомунов)
Тажикстанда Кыямат (авт. Ч.Айтматов)
Тоолуу Алтайда Жаныбарым, Гүлсары! (авт. Ч.Айтматов)
Москвада Жолугушуу (автор. Б.Жакиев)
Кинодо аткарган ролдору
Эрке бала – “Ак Мөөр” кинофильми.
Колдош – “Уркуя” кионфильми.
Тик
Тик — адамдын эркинен тышкары айрым булчуңдардын же алардын тобунун иретсиз жыйрылуусу.
Себептери - көбүнчө бет, моюн, кол, жаак булчуңдарында, чанда тил жана диафрагмада болот. Анын пайда болушуна баштын урунуусу же мээнин, мээ кабынын сезгениши, чарчап-чаалыгуу, үч ача нервдин невралгиясы жана кээ бир өнөкөт оорулар жана башкалар себеп болот. Балдарда катуу кайгыруудан, коркуудан болушу мүмкүн. Бет булчуңдары тик болгондо капысынан чекесин бырыштырат, кабагын түйүп, көзүн жүлжүйтөт, оозун чүрчүйтөт, моюн булчуңдары жыйрылганда жакасы кысып жаткандай башын бургулайт же үстүндөгү кийимин оңдоп жаткансып ийинин кыймылдатат. Ооз жана кулкун булчуңдары тик болгондо жаланып, бир нерсе чайнагандай, соргондой тамшанат.
Дарылоо оорунун пайда болуу себебине жараша жүргүзүлөт.
Тешик-Көл мөңгүсү
Тешик-Көл мөңгүсү — Тескей Ала-Тоонун түштүк капталындагы өрөөнтибиндеги мөңгү. Уз. 3,2 км, аянты 3,6 км2. Жылусуунун оң куймасы (Кичи Нарындын алабы) Кашкасуунун башында жайгашкан. Башы деңиз деңгели. 4360 м, этеги 3920 м бийиктикте жатат. Мөңгүдөн башталган суу Тешиккөлгө куюп, андан Кашкасуу агып чыгат.
Дмитриев Николай Константинович
Дмитриев Николай Константинович [16 (28). 8. 1898, Москва – 22. 12. 1954, ошол эле жер] – тилчи, түрколог. СССР ИАнын корреспондет мүчөсү (1943), РСФСР ПИАнын академик (1945). Ленин град (1925–41), Москва (1929-жылдан) университеттеринин профессору, Түркмөн ССРи жана Башкырт, Чуваш АССРлеринин илимге эмгек сиңирген ишмери. Илимий эмгектеринде түрк тилдеринин грамматикалык түзүлүшүн, фонетикалык системасын, лексикасын, диалектологиясын изилдеген. Түркологиянын тарыхы, түрк фольклору, орус тилин окутуунун методикасы, түрк жана славян тилдеринин өз ара карым-катышы боюнча илимий-изилдөө жүргүзгөн. «Кумык тилинин грамматикасы» (1940), «Башкырт тилинин грамматикасы» (1948) жана башка көлөмдүү илимий эмгектери бар.
Левая Лэрухэй-Яха
'''Лев. Лэрухэй-Яха''' — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лэрухей-Яха дарыясынын сол жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Дмитриев Николай Константинович
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Левая Лэрухэй-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы болмайды, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Омаров, Нур Мелсович
Омаров, Нур Мелсович (1966-2012) - тарых илимдеринин доктору (2006-ж.), профессор (2010-ж.).
Аймактык жана глобалдык коопсуздук проблемалары боюнча 7 монографиянын, КР ЖОЖдору үчүн эл аралык мамилелер боюнча 2 окуу китебинин, 50 илимий макаланын жана Борбордук Азиянын өнүгүү жана коопсуздук проблемалары боюнча жарыяланган көптөгөн публикациялардын автору.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Улаңгы
Улаңгы — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Акунбешимдин чабарманы. Манас Орго канды жеңгенин угуп, Акунбешим колбашчыларына У. менен Торгойду кабарга жиберет (Сагымбай Орозбаков, 2. 99).
Эрн Владимир Францевич
Эрн Владимир Францевич (1882–1917) – орус философу. Эрндин ишмердигинин негизи мазмунун батыш европалык рационализм, турмуштун бардык жагын механикалаштыруу жана аны техникага баш ийдирүү түзгөн. Цивилизациянын бул факторлорун антикалык философиянын жана христиандык дүйнө түшүнүүнүн Логосуна каршы коет. «Логос үчүн күрөшүү» ушул маселелерге арналган макалалардын жыйнагы. Өзүнүн окуусун кең-кесири иштеп чыгууга Эрндин мүмкүнчүлүгү болгон жок, эрте жашында эле кургак учуктан дүйнөдөн кайткан
Тешик (фистула)
Тешик (фистула) — ткандарда, органдарда жана сөөктөрдө пайда болгон өткөөл.
Дарылоо
Дарылоо хирургиялык жол менен жүргүзүлөт. Айрым учурда операция жасоого мүмкүн болбой, үй шартында көпкө тешик менен жүрүүгө туура келген учурлар болот. Мында оорулуу тешиктин тегерегиндеги терини таза кармоого, таңгычты таңа билүүгө, врач сунуш кылган заара тоскучту пайдалана билүүгө тийиш. Кээде дарылоо максатында жасалма тешик жасалат. Мисалы, кызыл өңгөч өтө ичкерип кеткен учурда оорулууну тамактандыруу үчүн кызыл өңгөчкө сырткы тешик, көтөн чучук жабыркаганда же айрым операциянын алдында жоон ичегинин төмөн жагынан тешик жасалат. Оору жакшы болгондо операция жасап тешикти бүтөп (тигип) коёт.
Бурхановка (Карайыдель району, Башкыртстан)
Бурхановка — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Урюш-Битуллин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 32 киши. Почта индекси — 452377, ОКАТО коду — 80234884003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сульфондор
Cульфондор — эки органикалык  радикал менен байланышкан, эки же үч >SО 2  тобу бар күкүрттүү органикалык  бирикмелер. Мисалы,
О
R- S-R’ (R жана R’ — Аlk же Аr)
Гиджак
Гиджак, гыджак - тажик, уйгур, өзбек, түркмөн элдерине кеңири тараган жаалуу тартма байыркы музыкалык аспап. Бир түрү кяманча. 2-3 кыл тагылат. Квартага күүлөнөт. Гиджакта жеке ойноо кеңири тараган. Ошондой эле ансамблде да ойнолот. Өзбектердин өркүндөтүлгөн Гиджагына 4 кыл тагылат. 20-30-ж-да альт, бас, контрабас түркүмдөрүнөн турган оркестр уюштурулган. Алардын бардыгы эл аспаптар оркестринин өзөгүн түзгөн.
Сульфондор
С. түссүз, жытсыз кристалл заттар. Кээ бир төмөнкү өкүлдөрү суюктуктар. LiAlH4 жe (изо — С4Н9)2АlН менен сульфидге чейин калыбына келишет. Реней никелдин таасиринде өтө кыйындык менен күкүрттү жоготуп, углеводородго чейин калыбына келет. Ароматтык С. РСl5 таасиринен АrSО2Сl чейин ажырайт, ал эми аммиактагы Nа таасиринен же NаОН менен балкытып эриткенде АrSО2Nа пайда кылат. 500-800°С > SО2 тобун жоготуп, кээ бир учурда С=С байланышын пайда кылат. С. сульфиди жана сульфоксиди окистендирүүдөн, сульфин к-таларын алкилдөө жана арилдөөдөн, каныкпаган бирикмелерге сульфин к-талары биригишинен, олефиндерге >SО2 таасир кылуудан, Н2SО4 же АrSО3Н туундулары АrН менен болгон реакцияларынан алынат. Медицинада, конструкциялык жана электр-техника тетиктерин даярдоодо колдонулат.
Гамзатов Расул
Гамзатов Расул - (8. 9. 1923, Дагстан, Хунзах району, Цада айылы 3.11. 2003, Москва) авар акыны, коомдук ишмер, Дагстан эл акыны (1959), Социалдык Эмгек Баатыры (1974).
Гамзат Цадасанын уулу. 1945-50-ж. Москвадагы М. Горький атындагы Адабият институтунда окуган. Ырлары 1937-жылдан жарыяланып, 1943-ж. туңгуч жыйнагы чыккан. «Биздин тоолор» (1947), «Менин жерим» (1948), «Тоолуктун мекени» (1950), «Улуу агам жөнүндө баян» (1952), «Дагстан жазы» (1955), «Жүрөгүм менин тоолордо» (1959) жыйнактарында, «Тоолук кыз» (1958) поэмасында Дагстандын жаңы турмушун, тоолуктардын психологиясындагы өзгөрүштөрдү, эл достугун даңазалаган. Граждандык пафос, улуттук жана интернационалдык көркөм салттардын айкалышы, назик юмор жана лиризм, социалдык сергектик, туулган жеринин табиятын, адамдардын ички дүйнөсүн жандили менен таасын сүрөттөө акындын поэзиясынын негизги өзгөчөлүгү. Анын «Мен туулган жыл» (1950; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1952), «Бийик жылдыздар» (1962; Лениндик сыйл., 1963), «Жазуулар» (1963), «Жылдызга жылдыз кеп салат» (1964), «Мулат кыз» (1966), «Очок жанында» (1978) жыйнактары, «Менин Дагстаным» (1-2-китеби, 1968, 1971) лирикалык-философиялык повести белгилүү. Гамзатов балдар үчүн да чыгармалар жазган («Менин чоң атам», 1967). Гамзатовдун поэзиясы Дагстан элдеринин турмушуна арналып, ырларында Кавказ фольклорунун салттары сезилип турат. А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, В. В. Маяковский жана башкалардын чыгармаларын авар тилине которгон. Гамзатовдун ырлары чет тилдерге, андан ичкери кыргыз тилине да которулган. «Менин Дагстаным» повести акын А. Токтогуловдун котормосунда кыргыз окурмандарына кеңири белгилүү. СССР Жогорку Советине (6-9-шайланышынын) депутат. Үч Ленин, Октябрь Революциясы, Ыйык Андрей Первозванный (2003) ордендери жана медалдар мененсыйланган. Адабият: Огнев В. Расул Гамзатов. М., 1964; Антоколъский Л. У очага поэзии. М., 1972.
Тез
Бул — жыгач усталардын дүкөнү.
Боз үйдүн кереге-уугун жасоодо тал таяктардын түзүн ийе турган, ийрисин түзөй турган аспабы. Мунун бийиктиги 80—100 см дей келет да, ача жыгачтын ача жагы жогору каратылып, жерге орнотулат. Ага узундугу бир жарым метрдей ийилбес жоон жыгачтын бир жагы бекитилет. Анын 20 мм дей төмөн жеринен уук-кереге болуучу талдын аяктарын камтый кармап, тездин оюкчасына (шыктоорго) матайт, ошондо ылайыгына жараша ийриси түзөлөт, түзү ийилет.
Тез жасоодо да ич ара айырмачылыктар баамдалат. Чеберлер оор жана катуу жыгачтан үч буттуу, же эки буттуу кылып алып, жыгачтын ортосун азыраак оюп, же эки буттуу жыгачтын баш жагын башка бийик жыгачка бекитип алат. Аны «ыкшоор» дейт. Мына ошол оюлган жерге керегенин башын, же ууктун билегин салып, экинчи учун уста белине кармап туруп, тезге салып иет. Жыгачты ийип алгандан кийин, ийилгени кургай электе аны чыңоо иретинде матоого салат.
Тез — үй жыгач жасоонун негизги аспаптарынын бири. Ал эки ача жоон өрүк жыгачынан да жасалууда. Анын жоон башына дагы эки буту салынат. Жыгачты матай турган үстү жагы муунак болуп, тереңдиги 20 см, уз. 20 см оюлат. Оюктун эки жагына, ички бетине жумшак жыгачтан эки кабырга жыгач уук-керегени матап жаткан учурда алардын билектерине так калтырбай, сыйда түшүшүнө себеп болот.
Матоо жыгачынын эки түрү бар. Экөө тал жыгачтан жасалат. Биринчисинин ийилиши саал гана ийри көрүнөт, экинчисиники, уук-керегенин ийилиши кандай болсо, дал ошого окшош келет. Ал ийри жыгачтан атайын ийилте жасалбастан керки, чот менен чебер ийри чаап, ойдогудай ийкемдүү кылып алат. Бул ийилген аралыктын узундугу 80 см болот. Калган сап жагы түз келет. Матоо жыгач менен маталуучу жыгач тездин оюгуна салынып, устанын сол капталына такалып туруп коопшолот. Ошол мезгилдерде жыгачтын билектеринин ички жалпак бети, ууктун ички билеги пайда болот, минтип узануу учурунда он чактысы бир маталып турат. (Жыгач морттук касиетке ээ болсо, жыгач сейрек, ар кандай шартта өссө, андай жыгачты жибитүү үчүн кыкты түтөтүү (кок кылуу) ыкмасын колдонуубуз керек. Эгер калемчеленип өскөн жыгач болсо корго салынбай эле маталат. Жыгач матоодо, копшолуп жатканда ички кабыгы өзү эле тазаланып кетет. Анан тарткыдан калган тактары түрпү менен өгөө аркылуу жылмаланат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Адесмиялар
Адесмиялар (Adesmia) - Чанактуулардын бир уруусу.