Шейх_Бахаи
Бул мончонун тагдыры абдан оор болгон. Кээ бир маалыматтарга ылайык, кээ бир чет өлкөлүк күчтөр мончонун иштөө механизмин аныктоо максатында мончонун жер төлөөсүн бузуп, жылытуу механизмин алып Англияга алып кетишкен. Натыйжада мончонун жылытуу системасы жарактан чыккан. Бул көрүнүш 1790-жылдарда Занд династиясынын башкаруу учурунда болгон. Мончонун бузулушу жөнүндө 3 гана нускадан турган “аль-Набль” кол жазма китебинде берилген жана бул китеп Лондондун, Берлиндин жана Стамбулдун китепканаларында сакталган. Өз убагында Шейх Бахаи – “Мен дүйнөдөн кайткандан кийин бул мончонун жер төлөөсүн кимдир бирөө ачса, андагы күйүп турган шам чырак өчөт жана мончо мурункудай иштебейт” деп айткан экен. Кыязы ал, анын өлүмүнөн соң мончонун курулуш сырын билүү максатында мончонун жер төлөөсүн ачышаарын билсе керек. Көптөгөн булактарда жана элдик эскерүүлөрдө бул мончо Шейх Бахаинин проекти менен салынды деген маалыматтарга карабай кээ бир булактар мындай маалыматты күмөн катары эсептешет. Анткени мончонун кире беришинде (маддеи-тарих) мончонун тарыхы жөнүндө маалымат жазылган. Кээ бир окумуштуулар бул маалыматты окуп, чечмелеп мончо хижра жылнамасы менен 1065-жылы (христиан жылнамасы менен 1655-жыл) Шейх Бахаи дүйнөдөн кайткандан кийин 35 жылдан соң гана курулган деген жыйынтыкка келишкен. Бирок дагы бир башка окумуштуулар тобу ал жазууну изилдеп чыгып мончо хижра жылнамасы менен 1025-жылы Шейх Бахаинин өлүмүнөн беш жыл мурун салынган деген жыйынтыкка келишкен жана экинчи изилдөө так жана туура изилденген деп айтууга болот. Ал эми бул мончонун иштешинде кандай сыр жатат? Жалгыз гана шам чырак менен кантип жылыган? Мындай суроолор жөнүндө тарых барактарында ар кандай талкуулар болгон. Жада калса Шейх Бахаинин атомдук энергия жөнүндө маалыматы болгон жана мончонун жылытуу системасы ошонун негизинде жүргүзүлгөн деген божомолдоолор да болгон. Ал эми элдин ишеними боюнча, Шейх Бахаи шам чыракты мончодогу (хазна деп аталган) суу сактагынчтын алдына орноткон жана күнү түнү күйүп турган шам чырак хазнадагы сууну жылытып турган делет. Бул көрүнүш анча деле татаал эмес, бирок мончо физика жана химия илимдерине таянган татаал системада курулган. Болгону ошол доордо карапайым эл мындай татаал системаны түшүнө билишкен эмес, андыктан ар кандай жомокторду ойлоп табышкан. Окумуштуулардын изилдөөлөрүнүн натыйжасында мончонун иштөө ыкмасы толугу менен айкын болгон. Шейх Бахаи, мончодогу сууну жылытууда жөнөкөй шам чырак жана атомдук энергия колдонгон эмес, ал болгону жөнөкөй күйүүчү газ колдонгон. Алсак “Жаме мечитинин” жанында жайгашкан суу жана канал суусу жер төлөөгө куюлган. Бул жерде табигый процесстин натыйжасында метил спирти жана күкүрттүү ангридрид пайда болгон. Бул газдар керамикалык түтүкчөлөр аркылуу мончонун жер төлөөсүндө атайы тосулган жайга куюлуп, күйүп турган. Бул мончону жылытуу үчүн бир гана “Жаме мечити” эмес, Исфахан шаарынын бардык газ каналдык системасына жөнөтүлүп турган. Эгерде буга өтө алыс эмес жерде жайгашкан “Ассархан” дын ишмердүүлүгүнөн чыккан газды кошсок, бир мончону жетишээрлик жылыта турган газ бөлүнүп чыгаары анык. Мындай версияны тастыктоо катары, мончонун жанында жайгашкан үйдүн казындыларынан керамикалык түтүкчөлөрдүн сыныктары, колбалардын айнектери табылган, Шейх Бахаи буларды мончо салып жаткан маалда колдонгону айтпаса да айкын. Андан тышкары мончону жылытуучу түтүктүн түбүнөн эч бир күйүүчү заттардын калдыктары жада калса көмүрдүн калдыктары да табылган эмес. Булардын бары мончо күйүүчү газдын негизинде жылыганы жөнүндө дагы бир жолу тастыктайт. Шейх Бахаинин проектиси боюнча салынган мончого окшош мончо Иранда бир канча жыл мурун салынганын баса айтуу керек. Али Аскер Берахманд жетектеген Хорсандагы топ, салынышы жана түзүлүшү боюнча Шейх Бахаи салган мончого окшош мончо салган. Эки мончонун айырмасы болгону Шейх Бахаи салдырган мончонун суу куйгучу жана анын түтүктөрү алтындан жасалган ал эми жаңы мончонун суу сактагычы жана түтүкчөлөрү жезден жасалган. Ал эми металлдардын ичинен, жылуулукту жакшы өткөрүүчү металл, бул алтын экени баарына маалым. Башка металлдарга караганда, алтынды жылытуу оңой жана аз өлчөмдөгү күйүүчү зат, энергия талап кылынат. Шейх Бахаи өзүнүн мончосунун түзүлүшүнүн сырын жашырганынын себеби, ал мончонун дүйнө жүзү боюнча жалгыз экени жана Шейх Бахаи эмне себептен ага окшош дагы бир мончо курбаганы жөнүндө Хорасандагы топтун жетекчиси мындайча түшүндүрөт. Мончону курууда көптөгөн алтын колдонулгандыктан, дагы бир мончо салууда мындай чыгымды кетирүү мүмкүн эмес эле. Андан тышкары мончодогу алтындар жөнүндө уурулар жана каракчылар билишсе аны бузуп, тоноого аракет кылышмак. Ошондуктан Шейх Бахаи мындай ачылышты эч кимге айткан эмес. Ал эми Шейх Бахаинин мончосуна окшош салынган жаңы мончо 2006-жылы Швецияда жана 2007-жылы Москвада өткөн көргөзмөлөрдө алтын медалга татыктуу болгон. Шейх Бахаинин мончосу көп жылдан бери колдонулбагандыктан, бузулуп кыйроодо, андыктан азыркы тапта аны оңдоп реконструкциялоо иштери жүрүп жатат. =Шейх Бахаинин дүйнөдөн кайтышы= Атагы далайды тааныткан улуу даанышман Шейх Бахаи 1621-жылы 30-августта Исфахан шаарында дүйнөдөн кайткан. Анын чыгармалары, анын данышмандыгын даңазалап тарыхтын бетинде калды. =Шейх Бахаи жана Шах Аббас I= Шейх мындай деп жооп берет: “Мен элдин болгон окуяга ушундай күбө болоорун билип туруп кантип башкы казы боло алам? Анда мен күнөөсүздөр жана күнөөкөрлөр үчүн адилетсиз чечим кабыл алган болом да. Бирок, кандай болгон күндө да, мен Улуу урматтуумдун буйругуна толугу менен баш ийем...дейт. =Булактар= https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%AE_%D8%A8%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C Даанышмандар, инсандар, адабият, дин