Зия_Гөкалп
Зия Гөкалп 1876-жылы 23-мартта Диярбакырда туулган. Ага атасынын каалоосу боюнча Мехмет Зийя аты берилген. Атасы аймактын жөнөкөй кызматкери Мехмет Тевфик мырза (1851-1890), ал эми энеси Зелиха айым (1856-1923) болгон. Алгачкы окуусун 1883-жылдын жайында Мержимекөртмеси кварталындагы мектепте каттоодон өтүп, аяктаган. Эркиндик тууралуу алгачкы пикирлерин 1886-жылы Рүштиян Аскерие деп аталган аскердик мектепке киргенинде устаты Колагчы Исмаил Хаккыдан үйрөнгөн. 1890-жылы байкеси Мүдеррис Хажы Хасиптен сабак алууну баштаган Гөкальп, 1891-жылы экинчи классынан Идад-и  мүлкиете жеке үйрөнүүгө катталып, окуй баштаган. 1893-жылы окутуучусу доктор Йогиден философия сабактарын, Маариф мүдүрлүгү жана идадиден (орто мектеп) тарых окутманы Мехмет Али Айниден тарых сабагын алган. Зия Гөкалп, Мехмет Али Айниден алган сабактарынан тарыхтын кандайча изилденишин үйрөнгөн. Көп өтпөй орто мектептин 7 жылга узартылышынан улам Гөкальп, ал жерден кетүүгө аргасыз болгон. Ошол кездеги коомдун башынан өткөргөн кыйынчылыктарынын таасири, экономикалык туруксуздуктун себептеринен улам Стамбулда окуусун уланта албашы жана үй-бүлөөсүндөгү  бир катар себептер Зия Гөкалпты катуу кайгыга салып, 1894-жылы  өз өмүрүн кыйуусуна чейин жеткирген, бирок аман калган. Хилми Зия Үлкен, Зия Гөкалптын өз өмүрүн кыйуудан аман калышынын бирден-бир себеби катары агайы доктор Йорги мырзадан алган философиялык билими менен үй-бүлөөсүнөн алган диний тарбиясынын таасири деп белгилеген. Кайгылуу окуядан кийин өзүн  кайрадан окууга жана билимге арнаган Гөкалп, билим алууну улантууну көздөп 1895-жылы бир тууганы менен кайрадан Стамбулга келген. Бирок акчасы жоктугунан аргасыздан ошол кездеги бекер кабыл алуучу айыл-чарба мектебине кирүүгө мажбур болгон. Гөкальп, Стамбулга келген күндөн баштап, батыш маданиятын да жакындан тааный баштаган. Мектепте тыюу салынган чыгармаларды окушу жана көз-карашы менен башкалардан айырмаланган Гөкальп, 1899-жылы сураштыруулардын артынан “тыюу салынган китептерди окуу жана зыяндуу журналдарга мүчө болуу” деген күнөө менен жаза үйүнө жөнөтүлгөн. Жаза үйүндө 12 ай отуруп чыккандан кийин мектептен чыгарылып, Диярбакырга айдалган. 1900-жылы тайкесинин кызына үйлөнүп, Диярбакырга отурукташкан Гөкальп, бир тараптан аялынын материалдык жетишкендигинен улам жакшы жашай баштаса, бир тараптан да акырындап эркиндик тууралуу эмгектерин уланта баштаган. 1903-жылдан баштап Диярбакырдагы соода үйүндө түрдүү кызматтарда иштеген; ошол эле учурда аймактык газетанын редактору  кызматын алууга да жетишкен. 1905-жылы калкка карата жасалган зыяндардан улам аймактын башчысы Ибрахим Пашага каршы көтөрүлүшкө чыккан. Зия Гөкалп, 1908-жылы Иттихат ве Теракки партиясынын Диярбакыр, Ван жана Битлис комиссияларынын инспекциялыгына дайындалган. 1909-жылы Дарүлфунда окутуучулук кылуу максатында Стамбулга келип, ал жерде бир канча ай жашап калган. Бирок ал жерден жеткиликтүү маяна ала албагандыгына байланыштуу кайра Диярбакырга жөнөп, “Пейман” аттуу газетаны чыгара баштаган. 1909-жылдын акыркы айларында болсо Иттихат ве Теракки партиясы тарабынан Селаникке жөнөтүлгөн. Зия Гөкалп, 1912-жылы үй-бүлөөсү менен бирге дагы бир жолу Стамбулга келип отурукташкан. Бул мезгилде Дарүлфүнун жана педагогика  факультетинде  Гөкалптын билим тууралуу көз караштары кабыл алынган; сабактын программалары, окутула турган сабактар жана китептер анын сунушунун негизинде киргизилген. Ушул мезгилден тарта көз караштары жана иш-аракеттерин Түркчүлүккө арнаган Гөкалп, ошол эле учурда өмүрүнүн эң жаратмандык учурун жашаган. 1913-1914-ж.ж. өзүнө сунушталган Маариф Назырлын улуттук билим берүү министрилигинин кызматын кабыл алуудан баш тартып, гуманитардык факультетинде Ичтимаийат мүдерриситиги/социология окутуучусу катары кызматын уланткан. Бул кызматынын аркасында Гөкалп, Стамбул Университетинде алгачкы социология профессору болгон. Гөкалптын “Кызыл алма” аттуу чыгармасы 1914-жылы  жарыяланган. 1917-жылы “Жаңы журнал” басылып чыгарыла баштаган. 1918-жылы болсо “Түрктөшүү, Исламдашуу, жана Муасырлашмак” аттуу чыгармасы менен “Жаңы жашоо” аттуу ыр түрүндө жазылган китебин жарыкка чыгарган. 1919-жылы январь айында “коомдук тартипти бузуу жана армяндарга каршы күч колдонуу”  деген күнөө коюлуп,  Divani Harpte аскердик соттун чечими менен дарга асуу чечими чыгарылган бирок,  бул жазаны алган эмес, Мальтага  сүргүнгө айдалган. Ал жакта абдан кыйын турмушту башынан өткөргөн Гөкалп, сүргүн мезгилиндеги иш-аракеттерин бир канча убакытка токтотууга аргасыз болгон. 1921-жылдын 30-апрелинде Карс согушунда туткундалган англиялыктардын каршылыгында Мальтага туткундалган түрктөрдүн бошотулушу менен бирге мекенине, Диярбакырга келген. 1922-жылы Miallim mektebi педагогика факультетинде философия сабактарын бере баштаган Гөкальп, бир жагынан да журнал чыгаруу аракеттерин улантткан. Бул мезгилде Ахмет Апаоглунун колдоосу менен “Күчүк межмуа (кичинекей журнал)” деп аталган журналын чыгарган. 1923-жылы маданий басылмалар  мүдүрлүгүнө  автордук укук жана которуу советинин башчылык кызматына келген Гөкалп,  ошол жылы “Türkçülüğün Esasları (түркчүлүктүн негиздери)”  аттуу атактуу чыгармасын  жарыкка чыгарган. 1923-жылы 11-августа Диярбакырдан  депутат  шайланган  Гөкалп,  илимий, маданий иштерине тыным берген өңдүү көрүнгөнү менен  кайрадан эле  бул мезгилде маданий жана  рухий иштеринин үстүндө иштей берген. Ушул жагынан “Жаңы Түркия” журналын чыгарган, баш мыйзамдын даярдалышына жардам көрсөткөн, түрк цивилизациясынын тарыхын бүтүрүүгө аракет кылган жана түрк тилин өнүктүрүүгө салымын кошкон. Бул мезгилде Гөкалп, улуттук адабияттын өнүктүрүлүшү жаатында да күч жумшаган. Кайрадан эле “Жаңы Түркиянын максаттары” аттуу эмгегин бул жылдарда  жарыялаган. Ооруган күндөрүндө да “Түрк  цивилизациясынын тарыхы» жана «Чынаралты» аттуу эмгектеринин үстүндө иштеген, керек болсо дарылануу үчүн Стамбулга улуттук билим берүү министиринен түрк цивилизациясы тарыхынын басылып чыгарылышы үчүн алган авансы менен  келе алган. 1924-жылынын башында ооруган Гөкалп ошол жылдын 25-октябрында дүйнөдөн кайткан. Зия Гөкалп, күнүмдүк жашоосунда түнт, жоош болгон. Ошол эле учурда идеалист жана көтөрүлүшчү мүнөзгө да ээ эле. Гөкалп эң оор абалында дагы үмүтүн үзбөгөнчөлүк чечкиндүү мүнөзгө ээ болгон. Жашоосу боюнча эч бир убакта пикир жана иш-аракеттеринин артынан алкыш угууну көздөгөн эмес. Бир канча соттук чечимдер, түрмө жана сүргүн жазалоолорун да жеңе билишинин артында дал ушул чечкиндүүлүгүнүн чоң таасири бар. Жаш чагында, Султанга же жүргүзүлүп жаткан иш-аракетке каршы сөз сүйлөөдөн тартынбаган Гөкальп, курч көз карышынын жакындыгына карабастан өкмөткө кирген учурунда Ататүрккө абдан жакын болуу керектигин да сезбеген. Бала кезине дал келген кыйынчылыктарды башынан өткөрүүдөн тышкары Гөкалптын өмүрү жалаң социалдык жана  саясий алпурушуу менен өткөн. Ошол эле учурда эң кайгылуу күндөрүндө да өлкөсүнүн жеңишине (кутулушуна) болгон ишеними чоң болгон. Зия Гөкалпты, ойчул, коомдук жана ахлактык темаларда иш жүргүзгөн, акындык да өнөрү бар, көп учурда жогору кыялдануу, кенен ой жүгүртүү күчүнө ээ болгон. Күчтүү аналитикалык ой-жүгүртүүчү жана ата–мекенине арнап, чыгарган ырлардын ээси Гөкальп, ошол эле учурда үй-бүлөөсүнө да жоопкерчиликтүү адам болгон. Өмүрүнүн эң кыйын чагы-ооруган күндөрүндөрүндө, дарыланышы үчүн Ататүрктөн күткөн жардамы  анын өлүмүнөн кийин да жубайына жана балдарына жардам берүүсүн  каалаган.