cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зимбабве
Маданияты
1980-ж. чейин билим берүү иши расалык дискриминация принцибинде болгон. Жергиликтүү калктын жана европалыктардын балдары бөлөк окутулган. ЖОЖдору: Хараредеги Родезия университети (1955-ж. негизделген) жана Хараре политехникалык институту (1927). Ири музейлери: Булавайодогу улуттук Зимбабве музейи, Хараредеги Улуттук галерея ж. б. Ири китепканалары: Парламенттик китепкана, Калк китепканасы, Университеттик китепкана ж. б. англис тилинде «Геральд», «Кроникл», «Санди мейл», «Санди ньюс» ж. б. гезиттер чыгат. ММК трести (АО; негизги капиталы мамлекетке таандык) Зимбабве Африка өлкөлөр аралык маалымат агентчилигине (ЗИАНА) карайт. Мамлекеттик радио уктуруу жана телекөрсөтүү кызматы иштейт.
Галимова Нурия
Галимова Нурия 1966-жылы 11-апрелде Сузак районунда туулган. 1983-жылы жалпы билим беруучу мектепти аяктагандан сон, 0збек Республикасынын Советабад индустриалдык техникумуна кирген да, аны 1985-жылы бутуруп, техник-электрик адистигине ээ болгон. Эмгек жолун 1986-жылы Сузактагы теплица чарбасында электрик болуп ишооеден баштаган. 1991—1997-жылдары Сузактагы мектепте лаборант болуп иштеген. 1998— 2005-жылдары Жалалабат шаарындагы «Спутник» кичи шаардык башкаруусунда жооптуу катчы, 2005—2006-жылдары башчы болуп эмгектенген. 1999—2004-жылы Эл аралык университетти аяктап, атайын адистикке ээ болгон. 2004-жылдан бери Жалалабаттагы Татар-Баш-кырлардын «Ялкын» улуттук борборунун торагасынын орун басары.
Нияп (дарыя)
Нияп — Орусиядагы дарыя. Курган облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын сол жээгинен 520 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 77 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Курган шаарынан Есет дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Салиев Азиз Абдыкасымович
Салиев Азиз Абдыкасымович (1925-2012) - сынчы, философ, психолог, адабий сынчы, коомдук ишмер.
Азиз Салиев Тоң районуна караштуу Күн-Чыгыш айылында 1925-жылы 10-ноябрда туулган. 1940-жылы Кыргызстан мамлекеттик педагогикалык институтунун алдындагы даярдоо курсунда, кийин тил, адабият факультетинде окуйт. Бир жыл өткөндөн кийин армияга чакырылып, аскер мектебин бүтөт да взводдун командири болуп, Улуу Ата Мекендик согушка катышат. 1944-жылы Венгрияны бошотуудагы согушта катуу жарадар болуп кайтат. Армиядан кийин пединституттагы окуусун 1947-жылы бүтүрүп, СССР Илимдер академиясынын философия институтунун аспирантурасында окуп, 1951-жылы философия илимдеринин кандидаты болот. 1952–1953-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин марксизм-ленинизм кафедрасында улук окутуучу, Кыргызстан КП Борбордук Комитетинин алдындагы республикалык партиялык мектептин тарых, диалектикалык материализм кафедрасынын жетекчиси, 1953–1959-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармасынын төрагасы, 1959-жылдан Кыргыз ССР Илимдер академиясынын философия жана укук институтунда адегенде сектор башчы, анан директор болуп иштеп келет. А.Салиев бир нече философиялык китептердин автору. “Умственная жизнь и мышление в образах», “История киргизского искусства», “Изобразительное искусство Киргизии», “Искусство и человек», “Национальное и интернациональное в искусстве», “Наука разоблачает религию» китептеринин түзүүчүсү, редактору жана авторлошу. 1953-жылдан СССР Жазуучулар союзуна мүчө, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын мүчө-корреспонденти. Кыргыз совет адабиятына сиңирген эмгеги жана илимий иштери үчүн эки жолу «Ардак белгиси» ордени, В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына “Каарман эмгеги үчүн» медалы, «1941–1945-жылдарда Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңиштин аяктаганына XX жыл», «СССРдин куралдуу күчтөрүнө 50 жыл», «Улуу Атамекендик согуштун жеңишине 25 жыл», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңишке отуз жыл» медалдары менен сыйланган. Кыргыз ССР Жогорку Советининин (4-шайл.) депутаты (1955–59). 1985-жылы “Кыргыз ССРинин илимдерине эмгек сиңирген ишмери» деген наам берилген.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Акыл-эс дүйнөсү жана көркөм элес. – Ф.: Мектеп, 1981. – 256 б.
Орус тилинде
Жизнь – в стихах: Заметки об эстетической природе поэзии. – Ф.: Илим, 1962. – 225 с.
Что такое мысль: В порядке обсуждения проблемы. – Ф.: Илим, 1970. – 172 с. Что такое мысль: В порядке обсуждения проблемы. – Ф.: Илим, 1971. – 232 с. Мышление как система. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 247 с.
Человеческая психология и искусство. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 308 с.
Человек входит в мир: Сборник статей. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 272 с. Разум и время: Избранные произведения. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 440 с.
Учение о мысли: Монография. – Б.: Илим, 2000. – 688 с.
Чөө
Чөө (Cuon alpinus, Pallas, 1811):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Мурунку таралган ареалы – Тянңшанң менен Алайдын бүт тоо системасы. Болжолдуу мурунку таралган жерлери – Алай сырты тоо кыркасы, Алай өзөндөрүнүн башы, Аксай суусунун өрөөнү, Нарын жана Талас Алатоо кыркалары, Кетментөбө ойдугунун тоо беттери, Фергана тоо кыркаларынын түндүк беттеринде Казакстан менен чектеш территорияда кезиккени көрсөтүлгөн.
Жашаган аймактары
Алңпы жана субалңпы алкактарынын талаалуу биотоптору, токойлуу алкактын жогорку бөлүгү. Туяктуу жандыктар менен бир жерде таралган.
Саны
Жоголуп кеткен түрлөрдөн болушу мүмкүн. 1922 жылдан 1956 жылга чейин сыйлык алыш үчүн өткөзгөн карышкырдын терисинин арасында алты тери чөөнүкү болуп чыккан. Бирок, теричилердин туура аныкташканына толук ишенүүгө болбойт.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кыргызстанда изилденген эмес. Адабияттарда көрсөтүлгөн маалыматтар боюнча чөө күндүзү да, түнкүсүн да активдүү, 500 км ге чейин же андан да ашык алыстыкка көчүүгө жөндөмдүү. Кууту январң-февралдарга туш келет, 62-64 күн көтөрүп, 3-9 күчүк тууйт. Жыныстыгы 1-2 жылда жетилет. Көбөйүшүнөн сырткары 5-10дон турган үйүрдү (30 особго чейин) түзөт. Жапайы туяктууларга, негизинен текелерге аңчылык кылат.
Чектөөчү факторлор
Чөөгө карышкыр менен иттердин конкуренциясы, болжолдогондо адам тараптан түздөн-түз куугунтуктоо.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргызстанда колдо багылбайт. Айрым дүйнөлүк зоопарктарда ийгиликтүү көбөйүшөт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
IUCN Кызыл китебине EN категорияда көрсөтүлгөн. «Жапайы фаунанын жана флоранын жок болуп бара жаткан түрлөрүнүн эларалык соода-сатык кылышы боюнча конвенциянын 2-тиркемесине киргизилген (СИТЕС). 1975-жылдан бери Кыргызстанда атууга жана кармоого тыюу салынган, 1985-жылы Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген.
Статусу
III категория Critically Endangered, CR: R. Кыргызстан боюнча IUCN маалыматтары көрсөткөндөй (айткандай) (IUCN 2004, 2004 IUCN Red List of Threatemed Species. Акыркы 50 жылдын ичинде Кыргызстандын территориясында чыныгы катталуусу жөнүндө фактылар жок. Кыргызстандын жана КМШдин фаунасында уруунун бир гана өкүлү.
Абройлуу маалымат
Абройлуу маалымат - мааниси, тактыгы, аныктыгы жана сапаты боюнча эч кандай күмөн туудурбай турган жана ишенимдүү булактардан алынган маалымат. Аны массалык маалымат каражаттарына (ММКга) жарыялап туруу коомдук жоопкерчиликтин эң маанилүү талаптарынын бири болуп саналат. Коомдук пикирди акыйкат маалыматтар менен камсыз кылууда мындай маалыматтын ролу өтө жогору.
Рассвет (Аламүдүн району)
Рассвет — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Ала-Арча айыл округу составына кирет. Райондун борбору Лебединовка кыштагынан 27 км түндүк тарапта, Аламүдүн темир жол станциясынан 28 км. Калкы 407(1987), негизинен жашылча өстүрүүдө эмгектенишет.
Фельдшер-акушердик пункт, китепкана бар.
Калкы
Калкы - 368 киши.
Калк
Калк – белгилүү бир өлкөдө, же дүйнөнүн, же жердин бөлүгүндө жашаган адамдардын бүтүндөй жыйындысы (адамзат).
Калк атайын демография (гр. demos – калк жана графия - эл) илиминин предмети. Бул термин 1855-жылы француз окумуштуусу А. Гийар тарабынан киргизилген. Бул илим калктын өнүгүшүнүн структурасынын, жайгашуусунун жана динамикасынын мыйзам-ченемин үйрөтүүчү илим, калк теориясын, саясатын иштеп чыгып, анын санын болжолдуу чамалайт. Ошону менен катар демография төрөлүүнүн, никелешүүнү, ажырашууну, өлүм-житимди, билимдүүлүктү социалдык-таптык түзүмү структураны, расалык, тилдик, улуттук составды, калктын миграциясын, урбанизациясын карайт.
Калктын буржуазиялык теориясы калктын өнүгүшүнүн бардык процесстери биологиялык жана географиялык факторлор менен детерминацияланышын таанууга негизделген. Мындай окуулардын көпкө таанымал малтузианчылык теория адамдардын жакырчылыгын анын дүркүрөп өсүшү менен туюндурат. Калктын марксисттик теориясы демографиялык процесстерге социалдык экономикалык факторлордун чечүүчү таасири бар экенин танбайт.
Демографиялык саясат төрөлүү деңгээлин оптималдаштырууга, никелешүүлөрдүн деңгээлин жогорулатып, ажырашууларды азайтуу, өлүм-житимди кыскартуу, миграция процессин рационалдаштыруу, урбанизацияны жөнгө салууга багытталат. Жер калкынын өсүш темпи 20-кылымдын 70-жылдары 2%-ке жетип, андан ары өсүп келет. Азыркы учурдагы адамзаттын мындай сандык өсүшү жер шарынын ойлондуруп, «өсүүнүн пределин» аныктоону талап кылып калды. Андыктан үй-бүлөнү пландоо саясаты жүргүзүлөт.
Жер калкынын динамикасы: Алгачкы палеолит доорунда жер калкы 100–200 миң, соңку палеолитте 1 млн., а неолит доорунун башында – 10 млн-ду, анын акырында 50 млнду түзгөн. Жер иштетүүгө байланыштуу өсүү темптин ыкчамдоосу башталган. Биздин доордун башында жалпы Жер калкы – 230 млн, а 19-кылымдын башында – 1 млрд, адам, 1930-ж. – 2 млрд, 1961-ж. – 3 млрд, 1976-ж. – 4 млрд., 1980-ж.
Жер калкынын саны 4,4 млрд. адамды түзгөн. 20-кылымда 70-жылдан баштап жер калкынын жылдык өсүшү көбөйүп, «демографиялык жарылуу» жөнүндө ойлондура баштады. Үй-бүлөдө балдардын санын жөнгө салуу, башкача айтканда аң-сезимдүүлүк менен ата-эне болууга алып келген социалдык-экономикалык факторлордун (индустриалаштыруу, урбанизацияштыруу, аялдардын коомдук иштерге тартылуусунун артышы менен, маданияттын жалпы өнүгүшү) таасири астында калктын өсүш темпинин төмөндөөсү башталат. Үчүнчү миң жылдыктын башынан тартып үй-бүлөнү пландоо бүткүл Жер калкына жайылтылат. Эгер ар бир никелешкен түгөйгө 2,2–2,5 бала туура келгендей деңгээлде пландаштыруу ишке ашса, 21-кылымдын аягында калктын саны 11–12 млрд., адамга жетет деген божомолдун негизи бар. Мындай көрсөткүчкө жетсе суу менен камсыздоодо, азык-түлүк жана жарык берүү ресурстарынын жетишсиздигине алып келет. Бул деген 40% көп суу, 40% көп тамак-аш жана 50% көп жарык сарпталат дегенди түшүндүрөт. Алдынкы  жылдарга болгон божомолдор өткөн жылдардын маалыматына таянып чыгарылат, мисалы: 1950—1960-жылдары калктын санынын өсүшү эки эсе көбөйүп 3 миллиарддан 2000-жылга 6 миллиардга чейин жеткен. Мындай темп менен калктын санынын өсүшү адамдардын керектөөлөрүн жана калдыктарын көбөйтөт, бул экосистемага чоң таасирин тийгизет. Калктын санынын өсүүсү жана индустриализациянын кесепетинен келип чыккан калдыктар климаттын өзгөрүшүнө алып келет деп божомолдонууда.
Аялдардын билими калктын санын көбөйүшүнө таасирин тийгизет. Аялдардын билим деңгээлинин жогору болушу балдардын аз төрөлүшүнө алып келет, мунун натыйжасында ден соолуктун жакшыруусун  жана өлүмдүн азайышын байкоого болот.
Айтамга, урук
Ай тамга - Саруу, Жору урууларынын курамындагы урук. Этноним уруулук эн тамганын аталышынан келип чыккандыгы байкалып турат.
Алдынала келишим
Алдынала келишим – КР жарандык мыйзамдары боюнча тараптары мүлктү өткөрүп берүү, жумуштарды аткаруу жана кызмат көрсөтүү (негизги келишим) жөнүндө А. к-де каралган шарттарда келишим түзүүгө милдеттенишкен макулдашуу. А. к-дер негизги келишим үчүн белгиленген таризде түзүлөт, эгер ал белгиленбеген болсо – жазуу жүзүндө түзүлөт. А. к-дин таризи жө¬нүндө эрежелерди сактабоо анын жараксыздыгына алып келет. А. к. негизги келишимдин предметин белгилөөгө мүмкүнчүлүк берүүчү шарттарды, ошондой эле башка маанилүү шарттарды камтууга тийиш. А. к-де тараптардын негизги келишимди түзүүгө милдеттенген мөөнөтү көрсөтүлөт, эгер ал аныкталбаса, негизги келишим А. к-ге кол коюлган учурдан тартып бир жылдын ичинде түзүлүүсү керек. Эгер ал белгиленген мөөнөт бүткөнчө негизги келишим түзүлбөсө жана тараптардын бири экинчи тарапка муну сунуш кылбаса А. к-де каралган милдеттенмелер токтотулат. == Колдонулган адабияттар ==
Айтамга, урук
Ай тамга - Саруу, Солто урууларынын эн тамгалары, урук аттары катары да белгилүү. Байыркы этнонимдин параллелдери Башкурт, Өзбек-Коңурат, Түркмөндөрдүн уруулук курамында кездешет.
Дастан Бекешев
Бекешев Дастан Далабайевич – Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин "Ар-Намыс" фракциясынын V чакырылыштагы депутаты.
Кыскача өмүр таржымалы
Бекешев Дастан Далабайевич 1983-жылы 22-ноябрда Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында жарык дүйнөгө келген.
2001-жылы Көзү азиздер жана начар көргөн балдардын атайын мектеп-интернатын бүтүргөн. 2006-жылы Б.Ельцин атындагы Кыргыз-Россия Славян университетинин юридикалык факультетин аяктаган.
Үй-бүлөлүү.
Сыйлыктары
Шахмат боюнча спорт чеберлигине талапкер.
Алдынала ойлонулган кудуретсиздик
Алдынала ойлонулган кудуретсиздик – КР кылмыш-жаза мыйзамдары боюнча экономикалык ишмердик чөйрөсүндөгү жетекчи же коммерциялык уюмдун менчик ээси тарабынан атайылап төлөө жөндөмсүздүгүн түзүү же көбөйтүү жолу менен жасалган, ошондой эле жеке ишкер тарабынан өздүк кызыкчылыктар үчүн же башка кишилердин кызыкчылыктары үчүн ири зыян келтирген же болбосо башка оор жыйынтыктарга алып келген кылмыш. == Колдонулган адабияттар ==
Тарказы (Ермекеев району, Башкыртстан)
Тарказы — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Тарказин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 842 киши. Почта индекси — 452185, ОКАТО коду — 80225837001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аксон
Аксон (гр. axon - ок) - нейрит, борбор цилиндр‎, жалгыздуу, нейрондук, сейрек бутактуу 1 мге чейин узарылган цитоплазмалык өсүндү. Ал клетканын денечесинен жана дендриттерден башка нейрондорго же эфференттик органдарга нерв импульстарын өткөрөт. А-дун цитоплазмасы (аксоплазмасы) мембрана менен чектелип, анда микротүтүкчөлөр, нейрофиламенттер, митохондриялар, эндоплазмалык торчосу, синаптикалык ыйлакчалар жана тыгыз нерселер болот.
А-дун диаметри бүт узуну боюнча салыштырмалу турукту келет, нейрондун денечесинин көлөмүнө пропорцианалду жана анын функциясына көз каранды. А. буумалары нерв талчаларын пайда кылат.
Эсептик бетэсеп
Эсептик бетэсеп – юридикалык жактын же жеке ишкердин банктын катышуусу менен баардык эсептешүүлөрдү жүргүзүүгө милдеттүү банктык бетэсеби. Түздөнтүз өздүк менчик жүгүртүм каражаттары жана өзалдынча балансы бар уюмдар (же ишкерлер тарабынан юридикалык жактарды түзбөстөн туруп) тарабынан коммерциялык банктарда ачылат. Уюмдардын түзүмдүк бөлүмдөрү (өздөрү жайгашкан жерлердеги банктарда) эсептик суббетэсептерди ача алышат. Э. б. эреже катары, келишимге ылайык банктар пайыздарды чегерип туруучу «талап кылынуу менен» алынуучу депозиттерге кирет.
Ис газы
Ис газы (көмүртек кычкылы, СО) түрдүү күйүүчү заттардын толук эмес күйүүсүнөн бөлүнүп чыгат; түссүз, жытсыз, ууктуруучу касиетке ээ.
Тиричиликте аны менен уулануу мешти жагуу эрежесин бузуунун кесепетинен (морду эрте бүтөп коюу), ошондой эле гаражда иш учурунда же унаанын ичинде түнөгөн учурларда иштеп турган унаанын кыймылдаткычынын түтүнүнө (10%ке чейин ис газынан турат) ууланган учурларда кездешет. Ис газы кандагы гемоглобин менен реакцияга кирип, карбоксигемоглобинди пайда кылат. Натыйжада организмде кычкылтек жетишсиздиги (кара Гипоксия) пайда болуп, ткандардын дем алуусу жана организмдин бардык мүчөлөрү менен системаларынын иши бузулат.
Ольшанец (Олым куймасы)
Ольшанец (Альшанец) — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Олым дарыясынын оң жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Токтоян
Токтоян (Токтоян) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Түп районундагы айыл. Карасаев айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 309 киши.
Исраилов Зарилбек
Исраилов Зарилбек 1958-жылы 19-декабрда Сузак районунун Кедей-Арык айылында туулган.
Алдынала тергөө
Алдынала тергөө – КР кылмыш-жаза-процесстик мыйзамдары боюнча ыйгарым укуктуу органдардын мыйзамда белгиленген ыйгарым укуктарынын чектеринде иштин жалпы жагдайларын ашкерелөө, аныктоо жана бышыктоо менен кылмыш жасаган кишилерди кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуу боюнча сотко чейинки иштеринин процесстик таризи. == Колдонулган адабияттар ==
Өзбек тили
Өзбек тили (Ўзбек тили) - өзбектердин улуттук тили жана Өзбекстандын мамлекеттик тили. Өзбек түрк тилдердин бир талы. Түрк тилдердин арасында чагатай группасына кирет.
Разан
Разан — Ош областынын Жаңы-Жол районундагы Кара-Жыгач айыл советине караштуу кыштак. Кызыл-Туу союзунун аймагында, Нарын дарыясынын боюнда жайгашкан. Райондун борбору Караван кыштагынан 210 км чыгыш тарапта, ташкөмүр темир жол станциясынан 30 км. Калкы 154 (1986), негизинен эчки чарбасында эмгектенишет.
Соус Эмбой (Нү-Жерси)
Соус Эмбой (Нү-Жерси) (South Amboy) — Нү-Жерси штатынын Мидллсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7865 киши. Болжолдуу аянты - 7.0 км². FIPS коду — 34-68550.
Логиканын алгебрасы
Логиканын алгебрасы – математикалык логиканын бөлүгү. Ал логикалык обьекттер-класстарды, пикир айтууну жана башка окууда алгебралык методдорду колдонууга негизделген. Тарыхый жактан логиканын алгебрасы класстарынын алгебрасы катары пайда болгон, андан кийин гана пикир айтуунун алгебрасы катары каралат.
Кыдыралы Кайназар уулу
Кыдыралы Кайназар уулу (1850, Жалал-Абад облусу, Ала-Бука району — 1920, ошол эле жер) — манасчы, төкмө ырчы. Кыдыралы жаштайынан эле ыр, өлөң, түрдүү эпосторду айтууга шыктуу өнөрү менен таанымал болгон. Манасчы Талас, КетменТөбө, Жалал-Абад, Алай, Ош, Анжиян, Ташкент, Бадакшан, Коженттеги, ырчы, өлөңчү, кошокчуларга жолугуп, алар менен айтышып, «Манас» айтып элге таанылган. Кыдыралынын «Манастын Борканга калаа курдурганы», «Манастын зилдей (чоң, оор) ташты көтөргөнү», «Манастын Мардигилең алп менен алышканы», «Манастын Боркандан Айгандын канын айдап чыкканы», «Айгандын канынын кызы Алтынай сулуунун Манаска ашык болушу» деген Манастын өзүнчө үлгүлөрүн айтканы гана белгилүү. Кыдыралы «Манас», «Семетей», «Сейтек» жана бир нече кенже эпосторду, көптөгөн элдик ырларды айткан. Кыдыралыдан жазылган «Манас» варианты КР УИАнын Кол жазмалар фондусунда сакталып турат.
Абрей көтөрүлүшү
Абрей көтөрүлүшү 6-кылымдын 80-жылында төмөнкү Согда аймагында жергиликтүү жер ээлерине жана соодагерлерге каршы чыккан көтөрүлүш. Анын башында Абруй турган. Бухара тарыхчысы Наршахинин маалыматы боюнча Абруй Пайкенд аймагын басып алган. Ошондон кийин бай дыйкандар Жети-Сууга качып барышып, түрк каганы Кара-Чордон жардам сурашкан. 585-ж. көтөрүлүштү Кара-Чордун колу келип баскан, Абруй өлтүрүлгөн.
Алдынала үлүшпайда
Алдынала үлүшпайда – акционердик коомдун жылдык жыйынтыктоочу балансы чыгаралгандан жана кабыл алынгандан мурда төлөнгөн акча каражаттарынын бөлүгү. М., көпчүлүк коомдор үлүшпайдаларды ар жыл чейреги сайын төлөп беришет. == Колдонулган адабияттар ==
Эсеп-фактура
Эсеп-фактура – 1) соода мамилелериндеги сатуучу тарабынан сатып алуучунун атына жазылган жана товардын жеткирилгендигин же тейлөө кызматы көрсөтүлгөндүгүн жана анын баасын күбөлөндүрүүчү товардык документ; 2) тараптардын биринин (депозиттик, аманат эсеби) акча милдеттенмелери жөнүндөгү же алынуучу жана төлөнүүчү акча каражаттарын эске алганда, өзара акча милдеттенмелери жөнүндөгү маалыматтар чагылдырылып, юридикалык жактын же жарандын атына жол-жоболоштурулган документ. Юридикалык жактын же жарандын кызыкчылыгы үчүн жүргүзүлгөн акча аткарымдарын чагылдыруучу банк Э. өзгөчө мааниге ээ.
Жамансарт кызы Батма
Жамансарт кызы Батма (1910-1988) Саймачы, шырдакчы. Кант районундагы Жер-Казаар айылында төрөлгөн. «Алга» айыл чарба артелинде талаачылыкта эмгектенген. «Эмгектеги каармандыгы үчүн», «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» медалдары менен сыйланган. Батмага энеси Калдынын уздук үндөктөөсү зор шыкак берип, энесинин уздугу, шайырдыгы кызына оошот. Эжеси Адеминин, аталаш агасы Жекшендин таасир да зор болгон. Уз көбүнчө жердикти кездемеден тандаган. Kapa баркутка ирис, мулина жиптери менен түшүрүлгөн сайма көчөттөрүндө «бадам оюмун» жээк көчөтүнө тандап, ортолук көчөттөрдүн кооздук кара жактарына көбүнчө гүл көчөтүн алып, гүлдү гүлдөй эмес, андан кыйыштырып, гүлдүн таажылары, сабактарынын бутактары шекилдүү элементтерин кооздукка пайдаланган. Ал эми «кыял оюмун» көчөт катары пайдаланууда уз жердикке ичке түшүрүп, өзүнүн ой кыялы жетелеген тарапка бурулуп, андан «жарым кыял» сымал көчөт оюмдарын пайда кылган. Ал өзүнчө туунду көчет катары каралат. Демек, мындан уздун чыгармачылыгы көрүнүп, «Батма саймалары» деген атта өз чөлкөмүнө таанылган. Элдик көркөм оюмдардан көчөт айкалыштарын кыйыштырууга караганда ал өзүнчө уздук изденүүсү аркылуу түстөрдү арбын колдонуу менен байчечекейдей сайма буюмдарынын ажарын ачуучу кооздуктарды алдыга тарта коюусу ага жеңилдей туюлган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Поэзия киргизского народа
«Поэзия киргизского народа» («Кыргыз элинин поэзиясы») — М. Богданованын «Кыргыз поэзиясынын антологиясына» (« Антология киргизской поэзии», М., 1957, 7 — 18-б.) жазган баш сөзү. Макалада кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгында «Манас» эпосунун өзгөчө орду белгиленген. Анын кагазга түшүрүлүшү тууралуу азын оолак маалымат берилип, кыргыз уламыштарына караганда Токтогул акын, Балык, Келдибек, Тыныбек, Найманбайлардын да «Манас» айткандыгы көрсөтүлөт. Манасчы С. Каралаев тууралуу кеңири сөз болуп, анын вариантынын негизги идеясы сырткы душмандардан элин, жерин коргоо экендиги белгиленген. Сагымбай Орозбак уулунун вариантында жогорудагы аталган негизги идеядан башка да феодалдык басып алуучулук, исламчыл, түркчүл (пантүркизм) мотивдер да орун алган деген пикир айткан. Бул пикир — «Манасты » реакциялык чыгарма деп бурмалагандардын авторго тийгизген таасиринин натыйжасы.
Филипп Ленард
Филипп Эдуард Антон фон Ленард (англ. Philipp Eduard Anton von Lenard; 1862-жылы 7-июнь – 1947-жылы 20-май) - немис физиги, 1905-жылы катоддук нурларын изилдеп алардын касиеттерин ачканы үчүн физика жаатындагы Нобель сыйлыгынын сыйээси болгон. Улутчул жана антисемит Ленард, нацисттик саясий көз караштардын активдүү тарапчысы, ал 1920-жылдары Адольф Гитлерди колдоп, нацисттик мезгилинде "Deutsche Physik" кыймылдын маанилүү үлгүсү болгон. Кызыктуу болгон нерсе, Ленард Эйнштейндин илимге кошкон салымын "Жөөт физикасы" катарына кошуп белгилеген.
Жаш кези жана эмгектери
Филипп Ленард 1862-жылы 7-июнда Прессбургта (азыркы Братислава) туулган. Ленарддын үй-бүлөсү 17-кылымдагы Тирольдон келип чыгат, анын ата-энеси немис болгон (Карпат немистери). Атасы, Филипп фон Ленардис (1812-1896) Прессбургта шарап сатуучу болуп иштеген. Апасы Антони Бауманн (1831-1865) болгон. Жаш Ленард Pozsonyi Királyi Katolikus Főgymnasium (азыркы Gamča) гимназиясында окуган, кийин, өзүнүн өмүр баянында ал бул окуу жайдын көнүлүндө из калтырганын белгилеген (өзгөчө Виргил Клатт мугалиминин инсандык сапаттары). 1880-жылы Ленард Венада жана Будапештте физика менен химияны окуган. 1882-жылы Будапештте жүргөн Ленард Прессбургка кайтат, бирок 1883-жылы, Будапешт университети жардамчы кызмат ишке тендерин кабыл албагандан кийин Ленард Хайдельбергке көчөт. Хайдельбергте ал Роберт Бунзенден сабак алган, ортодо Ленард бир чейрек Берлинде Герман фон Гельмгольц менен окуган, ал эми 1886-жылы доктор даражасын алган. 1887-жылы ал кайрадан Будапештте Лоран Этвештун жетекчилиги астында көрсөтүүчү катары иштеген. Ахен, Бонн, Бреслау, Хайдельбергте (1896-1898) жана Кильде (1898-1907) кызмат кылгандан соң ал акырында, 1907-жылы Хайдельберг университетине Филипп Ленард институтунун жетекчиси катары кайткан. 1905-жылы Ленард Швеция королдугунун илимий академиясынын мүчөсү болгон, ал эми 1907-жылы Венгриянын илимий акдемиясына мүчөсү катары кирген.
Ленарддын эң алгачкы эмгектерине жаркыроо жана люминесценция изилдөөлөрү жана жалындын электр тогун өткөргүчтүгү кирет.
Усть - Салдыбаш (Нуриман району, Башкыртстан)
Усть - Салдыбаш — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Красногор айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 44 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Самиев Билан
Самиев Билан 1958-жылы 19-сентябрда Сузак районунун Кызыл-Туу айылында туулган.
Исраилова Муяссархан
Исраилова Муяссархан Жалал-Абад шаарында туулуп, дал ушул шаарда тарбияланган, мектепте билим алган. 1962-жылы Жалал-Абад шаарындагы А.С.Пушкин атындагы педагогикалык окуу жайын бутургон. Ал окуп жургон мезгилде эле № 2-орто мектептен эмгек чыйырын баштаган. 1969-жылы Фергана мамлекеттик институтун аяктаган. 1960—1970-жылдары Өзбек Республикасынын «Алтыарык» районунда эмгектенди. 1970—1975-жылдары Базаркоргон районунун мектептеринде, 1975—1980-жылдары Жалал-Абад шаарындагы № 2 орто мектебинде мугалим болуп иштеди. 1980-жылдан тартып, анын эмгек жолу Жалал-Абад педагогикалык окуу жайында улантылды. 1995-жылы мына ушул окуу жайында директордун тарбиялык иштер боюнча орун басары болуп иштеди. Ага 1995-жылы «Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги» наамы берилди. Исраилова Муяссархандын билим беруу тармагында 43 жылдык тажрыйбасы бар. Эки уул, бир кызы, тогуз небереси бар бактылуу эне.
Нус (философия)
Нус (грек. nus – акыл) – антикалык философиядагы аң-сезим менен ой жүгүртүүнүн бүткүл жыйындысын чагылдырган негизги түшүнүктөрдүн бири.
Философиялык мааниде алгачкы жолу Анаксагордун окуусунда кездешет жана ал формасыз материяга форма берүү тартибинин принциби катары чечмеленген. Бул түшүнүк идеалисттик мааниде Платон менен Аристотелдин философиясында чечмеленген. Алардын окуусунда Нус адамга гана мүнөздүү жана адамды жаныбарлар дүйнөсүнөн айырмалаган «ой жүгүрткөн жан» болуп эсептелет.
Аристотелдин чыгармаларында Нус түшүнүгү Кудайды же демиургду белгилөө үчүн пайдаланылган. Аталган түшүнүк неоплатониктердин окуусунда өзгөчө мааниге ээ болуп, ал дүйнөнүн маңызын аныктаган жана бардык нерселерге форма берген керемет болмуш катары түшүндүрүлгөн.
Материалисттер да бул түшүнүктү кабыл алышкан. Демокрит Нусту шар формасындагы от деп түшүнгөн. Антикалык материалисттердин пикири боюнча Нус табият мыйзамдарынын жыйындысы же материалдуу дүйнөдөгү жашоонун булагы болуп эсептелет. Демокриттин гносеологиясында Нус ирээтсиз сезимдик туюмдардан айырмаланган таанымдын (билик) өтө так принциби катары айырмаланат.
Абсолюттук бийиктик
Абсолюттук бийиктик, абсолюттук белги (геодезияда) океандын орточо деңгээлинен жер бетиндеги кандайдыр бир чекитке чейин тик сызык боюнча ченелген аралык; бул нивелирлөө менен аныкталат. КМШ өлкөлөрүндө абсолюттук бийиктик Кронштадттагы (Балтика деңизи) футштоктун (бөлүкчөлөнгөн рейка) нөл цифрасынан баштап эсептелет.
Ай тамга, эн тамга
Ай тамга - саруу уруусундагы уруктун, эн тамганын, солто уруусунун эн тамгасынын аталышы катары белгилүү. Этнонимдин параллелдерин өзбек-коңурат, түркмөн, башкурт ж.б. элдердин уруулук курамдарынан учуратууга болот.
Башкурт этнографы Р.Г. Кузеев көп жылдык өзүнүн изилдөөлөрүндө башкурттардагы эң ири “ай” уруусунун чыгыш тегин байыркы огуз-печенег этникалык чөйрөсү менен байланыштырган жыйынтыкка келет. Чынында эле, орто кылымдарда огуз урууларынын (XI к.) биринин эн тамгасы (жувалдар уруусу) формасы жагынан кыргыздардагы ай тамгага окшоштугу аныкталган (караңыз: Махмуд Кашгари Т. I, 1960, 90). Буга кыргыздын солто уруусундагы эн тамга, анын формасы, уруунун түпкү бабалары деп эсептелген Эштек (башк. Истяк) генониминин бүгүнкү башкурттар ынанымдуу параллелдери мисал боло алат.
Кызыл-Туу (Сокулук району)
Кызыл-Туу — Чүй облусунун Сокулук районундагы кыштак. Кызыл-Туу айыл аймагынын борбору. Жыламыш суусунун боюнда, деңиз деңгээли 830 м бийикте жайгашкан.
Райондун борбору Сокулук кыштагынан 17 км түштүк-чыгыш тарапта. Шопоков темир жол бекетинен 15 км. Кыштак 1930-ж. негизделген. Калкы 4049 (2009); негизинен багбанчылыкта эмгектенет, мал багат. Орто мектеп, өспүрүмдөрдүн спорт мектеби, ФАП, бала бакча, мадабият үйү, дүр-дүйнө дүкөнү жана башка бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Кыштакта Социялдык Эмгектери Баатыры Б. Кулов туулган.
Пир
Пир (иранча эски, кары, билерман кары) — түрк тилдүү элдердин мифологиясында ар кандай иштин колдоочусу. Түрк мифологиясында кеңири өнүккөн. Ислам дининин пайда болушу менен мусулман мифологиясында көптөгөн П-лер келип чыккан. Мисалы, иттин П-н — Кумайык, суунун П-и — Сулайман, Койдун П-и — Чолпон-Ата, жигиттин П-и — Шаймерден, уста нын П-и — Дөөтү, чечектики — Коросон Ата, табыптын П-и — Улукман жана башкалар. Элдер ошол П-лердин атына сыйынган, алар колдойт деп ишенишкен. Эпосто П. өзгөчө касиетке ээ, баатыр, акылман адамды жылоолоп жүргөн, кыйын-кыстоо жерде аны колдогон. П. кээде колдоочу адамынын көзүнө көрүнгөн. Манас бала кезинде Ошпурдукунда козу кайтарып жүргөндө кырк чилтенге жолукканы (Сагымбай Орозбаков, 1. 94—98) анын тегин киши эместигинен кабар берет. Ошондуктан, эпосто Манас жоого каршы баратканда андан дайыма арстандын сүрү көрүнүп, капталында жолборс чамынып, көсөө куйрук көк бөрү коштоп жүргөнү айтылат. Таласка келаткан Семетейди «Кан Манастын пирлери кошо колдоп калышынан» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 217) Манастын П-лери анын укум-тукумун да колдоп жүрөөрү көрүнөт. Диний ишенимде П. арбак сыяктуу эле касиеттүү ыйык делип эсептелет. Ага: «Атасы эле, ээй, атаңдын Арбак үчүн, ээй, пир үчүн, Мен, амандаша калайын» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 241) деген саптар күбө. Каныкей менен Чыйырды Манас өлгөндөн кийин алты айлык Семетейди алып, Букарга качып бараткан жолдо байтеректин түбүнө уктап калышат. Каныкей чочуп ойгонсо Семетей жок. Кундагынан суурулуп чыгып кеткен баланы 12 айры ак бугу эмизип турган болот. «Атасынын баласын Колдоп эле жүргөн пири экен», Он эки айры бугунун эмчегин ээмп турган Семетейден ажыдаардын түрү, алтымыш эрдин сүрү көрүнөт (Саякбай Каралаев, «Семетей, 1. 50). Демек, ак бугу Семетейди төрөлгөндөн эле колдоп жүргөн П-и катары айтылат.
Кээде зоболосу бийик, ашкере акылман, көсөм карыя, бирөөлөр ыйык туткан адамы да П. деп эсептелет. Аны эпостогу «Аман жүр Манас пирибиз» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 196) деген өңдүү саптар да далилдейт. «Пир туткан пириң болом деп, Билимдүү Кошой колуң бер!» (Курама вариант, «Манас», 1. 78), — деп Манас Кошойду ага жолуккан күндөн баштап пирим деп тааныйт. Ал эми эпосто жолуккан «Он эки пирге кол берип» (Саякбай Каралаев, 1. 27), — деген саптардан улам эпостогу он эки айры ак бугуну, он эки пирге кол берүүнү сандык ишенимдер (ырым-жырымдар) менен байланыштырса болот. Он эки саны байыртадан эле сандын ишеним боюнча кемтиксиздиктин жана жыргалдын, берекенин саны катары эсептелген. Христиан дининде 12 апостол болгон, жыл 12 айга бөлүнгөн жана башкалар Ошондуктан, адамды колдоочу П-лер көп болсо да, анын он экисине кол берүү, он экисинин колдоосуна ээ болуу эпосто да диний ырым катары кабыл алынган. П-ге сыйынуу, анын атын ыйык тутуу эпосто кеңири орун алган. Ага эпосто көп жолугуучу: «Айкөл Манас кабылан, Шай колдогон эр эле» (мында «шай» деп жигиттин П-и Шаймерден жөнүндө сөз болуп жатат) же «Коросонго кой айтып, Баабединге бата айтып», — деген саптар күбө.
Кыдырбаев Кырккелди Жумалиевич
Кыдырбаев Кырккелди Жумалиевич (1.4. 1961, Чүй облусу, Жайыл району, Ак-Башат айылы) — юридика илимдер доктору, профессор, милициянын полковниги (1998). СССР ИиМ Караганды (1983), РФ ИИМ Москва (1992) жогорку мектептерин бүткөн. 1988-89-ж. СССР ИИМдин Караганды, Бишкек жогорку мектептеринде окутуучу, 1992-97-ж. Талас облусу ички иштер башкармалыгында бөлүм начальниги, орун басары, 1997-98-ж. КР Президентинин администрациясынын, 1998-99-ж. КРдин Коопсуздук Кеңешинин катчысынын референти, 1999-жылдан КР ИИМ Бишкек жогорку мектебинде начальниктин 1-орун басары, КР ИИМдин башкы штабынын начальниги.
Назаралиев, Медербек
Назаралиев, Медербек – театр  режиссеру.
Аллантоис
Аллантоис (гр. allantoeides – колбасасымалдуу) – татаал түзүлүштүү омурткалуу жаныбарлардын - сойлоп жүрүүчүлөр, канаттуулар жана сүт эмүүчүлөрдүн түйүлдүк катмарынын бири. А. түйүлдүктүн ичеги түтүгүнүн арткы бөлүгүнүн өсүндүсү катары пайда болот. Сойлоп жүрүүчүлөр менен канаттууларда хориондун жана А-тин мезодермалык катмардын биригишинен хориоаллантоис пайда болуп, ал формасы боюнча баштыкка окшош келип, абдан өсүп амнион менен жумуртканы сарылык баштыкчасын сыртынан каптайт. Хориоаллантоис көптөгөн кан тамырлар менен камсыз болгондуктан түйүлдүктүн дем алуу органы жана анын зат алмашуудагы бөлүп чыгарган продуктусун (заттарды, көбүнчөсүн сийдикти) чогултуучу орган катары эсептелет. Сүт эмүүчүлөрдүн А. анча чоң эмес, анын мезенхимасында киндиктин кан тамырлары пайда болот. Кийинчерээк түйүлдүктүн А. табарсык (сүт эмүүчүлөрдө) же клоака (канаттуулар жана сойлоп жүрүүчүлөрдө) пайда болот.
Казакбай Абдышев
Абдышев Казакбай (1939-ж. т., Талас району, Кара-Ой айылы) — жазуучу, обончу, комузчу.
1958-ж. айыл чарбасын механикалаштыруу окуу жайын (Көк-Ой айылы), 1965-жылы Бишкек политехника институтун бүтүргөн.
1958—60-ж. Кара-Ой айылында механизатор, 1966—91-ж. Кыргыз Республикасынын Автошоссе жолдору министрлигинин тармагында бөлүм башчы, автобазанын начальниги, автоокуу комбинатынын директорунун орун басары, 1991—93-ж. Кыргызстан жазуучулар союзунун алдындагы көркөм адабиятты жайылтуу бюросунда иштеген, Республика авторлордун укугун коргоо боюнча агентствонун начальнигинин орун басары, 1994-жылдан чыгармачылык иште.
Истерия
Истерия — невроздор тобуна кирүүчү нерв-психикалык оору.
Казакбай Абдышев
Чыгармачылыгы
Жазуучу катары «Жаандуу түндө» (1978), «Кум дөбөлөр» (1980), «Устат» (1986), «Биздин балачак» (1989) аттуу аңгемелер жана повесттер жыйнактарынын автору. Обончу катары 30дан ашуун обон чыгарып (ырларынын тексти өзүнүкү), бардыгы өзүнүн аткаруусунда кыргыз радиосунун фондусуна жазылып алынган.
Абдышев аткаруучу катары да белгилүү. Ал элдик ырларды аткарат, дастандарды айтат, сүйүү-махабат ырларын ырдайт жана башка. Эл алдына чыгып концерт да берет. Карамолдо, Ыбырай, Ныязаалы, Токтогул, Атай жана башкалардын күүлөрүн мыкты аткарат, өзү «Карылык» деген күү чыгарган. Домбра да черте билет. Домбрага «Жалгыз атчан», «Кайран досум», «Казак кайрыктары» («Желтоксон-86»), «Боз жоргарган.
Абдышев тез алдынча сүрөтчү-график катары да белгилүү. Сүрөтчүлук талантын өзүнүн «Таластан чыккан таланттар» жана «Сулуулар» аттуу китептеринде» кеңири пайдаланып, китептерди өзү көркөм жасалгалаган.
Истерия
Истериялык талма психикалык травма алганда же аны эстегенде болот. Бул учурда акыл-эси толук жоголбойт, ошондуктан талмадагыдай оорулуу бир жерин жабыркатып албайт, тишин кычыратпайт. Эгерде оорулууну жалгыз таштап койсо, талма тез тарайт. Оорулуунун акыл-эси бузулуп, туталанып, психикасын жабыркаткан ситуация көзүнө элестей берет. Кээде акыл-эси бузулат. Оорулуу кичинекей баланы туурап, чыйылдап сүйлөп, чырланып, оюнчук менен алаксыйт, өңүн бузат. Айрымдар (көбүнчө кылмышкерлер) кем акыл өңдөнүп көрүнүп, манжаларын санай албайт, көзүнүн жана чачынын түсүн билбейт, белгилүү -эле буюмду тааныбайт. Айрым учурда сезүү органдары бузулат. Ооруну сезүү күчөйт, кээде сезбей калат, убактылуу сокур, дүлөй болуп, жөөлүп, калчылдайт. Жүрөк-кан тамыр системасы, дем алуу жана башка органдары бузулат. Кээде шал болгонсуп жатып калат, тилин чайнабайт, окшуп кусат, эти ысышы, ичи өтүшү мүмкүн.
Арстанбек Буйлаш уулу
Арстанбек Буйлаш уулу
Жалпы маалымат
1824-жылы Ысык-Көл облусунун Сырты аттуу жеринде туулган, 1878-жылы Нарын облусунда каза болуп, Ысык-көлдүн тескейи, Чычкан конушундагы Ташкыя бейитине коюлган. Ойчул, философ, виртуоз комузчу, төкмө акын. «Замана» агымынын эң ири адамдарынын бири. Эл ага «булбул» аттуу атак берген. Ал бугу уруусунун тынымсейит уругунан болот. Атасы Буйлаш бийдин токолу Төрөкандан төрөлүп, кой-козу кайтарып өсөт. Ушундан улам анын чыгармаларында турмуш-тиричилик жагдайлары жөнөкөй адамдардын көз-карашынан чагылдырылган.
Басып өткөн жолу
Арстанбек ырчы катары 16га чыкканда элге тааныла баштаган. Ал Фергана тарапта бир жылга жакын убакыт жүрүп, Наманган жана Анжиянды аралап, көптөгөн ырчы, комузчулар менен беттешип, акындык өнөрүнүн артыкчылыгын даңазалап, туулган жерине чоң ырчы атыгып кайткан. Акындын чыгармаларын жыйноо маселесине 1920-жылы көңүл бурулуп, 1922-жылы Каюм Мифтаков Каракол жана Нарын уездинен жыйнап келип, ИАнын Колжазмалар фондуна өткөргөн, азыр да сакталып турат.
Чыгармачылыгы
Арстанбектин чыгармачылыгында олуттуу теманы заман ырлары түзгөн. Чыгармаларынын чордону деп эсептелген «Тар заман» да үзүндү түрүндө колго тийген, көптөгөн, санат термелери белгисиз бойдон калган. «Тар заман» акындын турмуштук, социалдык жана коомдук көз карашынын натыйжасы болуп саналат. Айтылган чыгарма бир учурда эмес, болжол менен 1852-1870-жылдары түзүлүп, калыптанган. «Тар замандын» өзүнө таандык обону, комуз күүсү, аткаруу манерасы, кайрык-кайталоолору бар. Бирок форма жагынан дидактикалык чыгармага окшоп турганы менен өз алдынча жанрдык өзгөчөлүккө ээ. Бекеринен «кара ыр» аталып жүрбөсө керек. Санат, терменин чегинде калбастан, мазмуну, камтыган объекти кеңири, замана заңы, калктын келечеги сыяктуу коомдук, социалдык маселелерди козгоп, терең ой жүгүртүшү менен айырмаланат. Арстанбектин чыгармачылыгынын күрдөөлдүү, көркөм өнөрдүн эң бийиктикке көтөрүлгөн учурун падыша өкмөтүнүн бийлиги кыргыз жергесине орногон мезгилде жараткан чыгармалары түзөт. Алсак, «Тар заман» - акындын турмуштук жана социалдык көз-карашынын жыйындысы, автордун өз позициясы. Арстанбектин чыгармачылык мүмкүнчүлүгү зор, мазмун-жанрдык жагынан ар тармактуу. Ал арман, кошок, терме, санат, керээз сыяктуу ар кыл тармактагы ырларды, поэмалардын автору болгон.
Арстанбек айтыш өнөрүнүн да ири устаты болгон. Чыгармачылык багыты боюнча нускоочу ырчылардын катарына кирет. "Кожожаш," «Төштүк», "Бердикожо жалгызым", «Чоро» («Шоро»), «Беш казак» окшогон эпос-поэмаларды, «Көкөтөйдүн ашын» чебердик менен аткарчу деп айтышчу экен. Бирок, анын аткаруусундагы эпикалык чыгармалардын бири да бизге жеткен эмес. Ал 500гө жакын күү чертип, анын 200гө дейреси өзүнүн төл чыгармасы болгон деген кеп бар. «Арстанбектин арман күү», «Кербез», «Солтон сары», «Кет бука», «Ат чубатар ботой» аттуу залкар күүлөрү чоң комузчулардын репертуранынан орун алган. Көптөгөн кыргыз жана казак ырчы, ошондой эле комузчулары менен беттешип жеңип чыккан. Кыргыз маданиятынын тарыхындагы Арстанбектин мурасы зор из калтырган. Ал чыгармачылыгы менен замандаш жана кийинки (19-кылымдын аягы - 20-кылымдын башталышы) кыргыз айтыш акындарына жана күүчүлөрүнө зор таасир калтырган. Анын улуулугу - өз мезгилинин курч маселелерин козгоп, элдин тагдырын, келечек турмушун, коомдун социалдык абалы жөнүндө терең ой жүгүртүүсүндө болгон. Тилекке каршы, залкар адамдын чыгармачылыгы эскичил ырчы катары сындалып, изилдөө алкагынан четке кагылып, чыгармалары жыйналбай, акын туура баасын албай келди. Залкар ырчынын мурасына кайрылуу 1990-жылы гана колго алына баштаган.
Эскертме
Эскертме – келишимге кол коюуда, аны ратификациялоодо, кабыл алууда же бекитүүдө же ага кошулууда, анын жардамы аркылуу келишимди ошол мамлекетке карата колдонууда айрым жоболорунун юридикалык аракеттерин өзгөртүү же алып салуу ниети билдирилген мамлекеттин тийешелүү органдарынын же ыйгарым укуктуу адамдарынын бир тараптуу билдирүүсү.
Абсолюттук доза
Абсолюттук доза белгиленген мөөнөттө аймактагы жандуу организмдерди 100% өлүмгө дуушар кылган уулуу заттын ченеми. Ал 100 (өлтүрө турган доза) аркылуу белгиленет. Абсолюттук доза талаа зыянкечтерин жана зыяндуу өсүмдүктөрдү жок кылууда (пестицид, гербицид жана башка), ошондой эле бактериялык куралдарда колдонулат.
Норма (Сосьва куймасы)
Норма — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосьва дарыясынын сол жээгинен 181 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чаар күсөн
Чаар күсөн (Vormela peregusna, Guldenstaedt, 1770):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түштүк-Чыгыш Европанын, Алдынкы, Ортонку жана Борбордук Азиянын талаалары, жарым чөлдөрү жана чөлдөрү. Мурун Кыргызстандын Чүй, Талас өрөөндөрүндө жана Түркстан кыркаларынын адырларында жашаган. Акыркы 10 жылдыкта Чүй өрөөнүндө жана Чаткалдын түштүк тарабында таралышы белгилүү.
Жашаган аймактары
Талаалар жана жарым чөлдөр. Дарыялардын өрөөндөрүндө бадалдуу токойлордо кездешет.
Саны
Белгисиз.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Жашоо тиричилигин түнкүсүн өткөрүүчү жаныбар. Кумчулдар, сары чычкандар, кош аяктар жана башка майда жаныбарлар менен азыктанышат. Февралң-мартта жаштары туулат. Негизинен 3-8 тууйт, кээде гана 14кө чейин жетет.
Чектөөчү факторлор
Белгисиз. Жашоочу жерлерин айдоо анын популяциясынын санына тескери таасир этет.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1985-жылдагы Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген. Өзбекстан, Казакстан жана Тажикстандын Кызыл китептерине киргизилген.
Вильгельм Рентген
Сыйлыктары
1901-жылы Рентген эң биринчи физика жаатындагы "Нобель" сыйлыгына ээ болгон. Сыйлык "окумуштуунун урматына аталып калган жашоодо маанилүү болгон нурларды издеп тапканы үчүн" ыйгарылган. Рентген "Нобель" сыйлыгынын акчалай сыйакысын өзүнүн университетинин муктаждыгына жумшаган. Пьер Күри сыяктуу эле Рентген ачылышына патент алуудан баш тарткан, анткени окумуштуу бул кубулуштун жашоодогу колдонуусу менен бүткүл адамзат пайда көрсүн деген ойдо болгон.
Чаар күсөн
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Иштелип чыккан эмес. Болжолдуу жашоо жерлерин изилдөө иштерин жүргүзүү. Зарыл керектүү коргоо чараларды иштеп чыгуу.
Вильгельм Рентген
Башка сыйлыктары:
1907-жылы Рентген Нидерланд королдугунун искусство жана илим академиясынын чет элдик мүчөсү катары кабыл алынган.
Чаар күсөн
Статусу
III категория, Critically Endangered, CR: R, C1, Республиканын территориясында өлүп жоголгонго жакын уруунун бир гана түрү.
Айтуу, урук
Ай туу - солто уруусунун курамындагы негизги уруктардын бири катары эсептелет. Этнонимдин биринчи компоненти “ай” - уруунун эн тамгасын ( “ай тамга” же “ай тамгалуу солто уруусу”) аныктайт. Экинчи компоненти “туу”; “туу-тоу” бир маанини туюнтушу мүмкүн.
Кытайлар Чыгыш Түркстандын Мусулман-түрктөрүн (кыргыз, уйгур тажик ж.б.) “чантоу” деп аташкан. “Чан” - кытай тилинде “чалма”, ал эми “тоу” - “баш” маанисин аныктайт. Демек, этноним “ай баш”, же “ай тамгалуу уруу, урук” маанисин туюнтушу ыктымал. Ай туу (тоу) - «ай баш» этникалык аталыштарынын маанисин синонимдеш сөздөр катары кароого болот.
Жамансариева Акылжан Сапарбек кызы
Жамансариева Акылжан Сапарбек кызы Шырдакчы жана өрмөкчү. 1969-ж. Жумгал районундагы Чаек айылында төрөлгөн. Бишкектеги кооператив техникумун бүтүргөн. Соода тармагында эмгектенет. Энеси Токуштун уздук таалимин алган. Акылжандын шырдактары түр, бир түрдөгү шырдактарга кирет. Ал жерге төшөөгө, дубалга тартууга ылайыкталган. Жээк оюмдары майда «мүйүз оюмдарынан» турат да, көбүнчө «карга тырмак оюму» ачык жашыл, ток кызыл аркылуу өңдү ачып, кара-сары «бычак учу оюму» аркылуу «аламычы» буюм жүзүн анча алачакмактатпай, басмыртыраак баамдатып, колтук оюмдары бар он беш табакчаны түзөт. Биринчиден, ар бир оюмда жашыл-кызылдан «кочкор мүйүз оюму» алдынан «кочкор мүйүз оюму» түшсө, «аламычы» кара-сарыдан болот. Экинчиден, эки «куш оюмду» беттей башынан «карга тырмак оюмун» же «ачкыч оюмун» чыгарып, алдынан «кочкор мүйүз оюму» ачык көк - мала кызыл менен айкалышса, анын жарымы «колтук оюму» болуп түшөт. Үчүнчүдөн, «жолборс тырмак оюмунун» башынан «карга тырмак оюму» же «ачкыч оюму» чыгып, ичинен «кочкор мүйүз оюму» жаралат. Ал шырдактарынын төрт бурчуна «жагалмай канат оюмун», өөнсүз берет. Курактарынын жээк «аламычы» ак-карадан жүргүзүлөт да, ортолук көчөттөрү ак - кара - көк түстөгү төрт табакчаны түзүп, бир буюмдун көркөм көчөттөрү катары «төрт көз», «омуртка оюмду» негиз тутат. Уздун өрмөкчүлүгүндө энесинин союсон көркөм көчөттөрү дал өзүндөй кайталанат. Ал азыр Ленин районундагы Орок айылында жашайт. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1989-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу курултайына карата ЭЧЖРКнүн көркөм көргөзмөсү. Энеси Эгембердиева Токуш менен бирге жасаган терме таар буюмдары үчүн ЭЧЖРКнүн диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Эскертмелүү коносамент
Эскертмелүү коносамент – келишимде жөнөтүүчүнүн же болбосо алуучунун буйругуна берилүүсү тийиштүүлүгү тууралуу пункту бар коносамент (кара:Ордердик коносамент).
Алеатордук (тобокел) келишимдер
Алеатордук (тобокел) келишимдер (лат. alea  – чүкө, кокустук) – жарандык укукта аткарылышы келишим түзүп жатканда тараптарга белгисиз шарттарга байланыштуу тобокел келишимдер. А. к. өзүнүн аткарылышында мүмкүн болуучу пайдалар менен чыгымдарды так аныктоого мүмкүндүк бербеген шарттарды өзүнө камтыйт. А. к. камсыздандыруу, үйлөрдү сатуу, сатып алууда анын ээсин өмүр боюу багуу боюнча келишимдерди, кумар оюндарына жана мелдешүүлөргө байланышкан аркыл бүтүмдөрдү киргизип жүрүшөт. == Колдонулган адабияттар ==
Койбагарова Октомкан
Койбагарова Октомкан 1950-жылдын бугу айынын 20 (апрель) Сузак ооданынын Саты айылында туулган. 1967-жылы Көгарт орто мектебин артыкчылык менен бүтүргөн. 1969-жылы Оштогу соода техникумун аяктап, биринчи эмгек жолун Жалал-Абад шаарында дүкөндө баштаган. 1971-1973 жылдары Көгарт керек жарак коомунда. 1973—1984 жылдары Көгарт совхозунда эсепчи. 1984—2001 жылдары кампачы болуп иштеген. Ал эми 1997-жылы ал үй-бүлөлүк «Шамурза» фермердик чарбасын уюштурган. Мал чарбасын өнүктүрүү менен бир нече адамдарды иш менен камсыз кылган. Жардамга муктаж атуулдарга материалдык колдоо корсотуп келет. Аялдардын оодандык, дубандыкк, республикалык конференцияларына, семинарларга катышып алган атаиын сертификаттары бар. Кыз-келиндер арасында иш жүргүзүп,аларга кантип кредит алып иштотууго боло тургандыгын үйрөтөт. Эл аралык уюмдар менен иштеп келет. 1994-жылдан тартып, турктердун дубандык «Турката» коомдук уюмунун вице-президенти. Аталган коомду уюштуруучулардын бири. Түрк улутунун үрп-адатын, маданиятын сактоого жана өнүктүрүүгө кошкон салымы үчүн дубандык жана республикалык «Турката» коомунун Ардак грамоталары менен сыйланган. 2000-жылы Сузак оодандык Кенешине депутаттыкка шайланган. Сузак ооданындагы «Жергетал айылында аялдар Кенешин жетектейт.
Кыдырбаева Фатима Чапы кызы
Кыдырбаева Фатима Чапы кызы (1914, азыркы Чүй облусу, Чүй району, Он-Бир-Жылга айылы -1979, Фрунзе) — кыргыз аялдарынан чыккан алгачкы укук таануучу. Кыргыз ССР Жогорку Сотунун төрайымы (1941-47). Ленинграддагы жумушчулар ф-тин (Рабфак), Фрунзе кыз-келиндер окуу жайын, Ташкенттеги Орто Азия коммунисттик университетин (САКУ), Кыргыз ССР Юстиция ЭКСтин алдындагы укук мектебин (1936), Москвадагы Бүткүл союздук юридикалык институтун (1945) бүткөн. Ленинграддагы «Красный Путиловец» заводунда мастердин жардамчысы, Ош, Жалал-Абад, Ноокат аймактарында комсомолдук, парт. кызматкер, Фрунзе шаардык прокурорунун, Кыргыз ССРинин башкы прокурорунун жардамчысы, Чүй облусунун Аламүдүн, Бишкек шаарынын Свердлов р-ндорунун прокурору болуп иштеген. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (2-чакырылышы) депутаты. Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.