cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Илим»
«Илим» -КР УИАнын илимий китеп чыгаруучу басмасы. 1955-жылы уюштурулган. Ошол эле жылдары ал жалпы көлөмү 201 басма табакты түзгөн 36 ар кандай аталыштагы китеп, китепче, монография, жыйнак басып чыгарган. 1964-жылдан «Илим» деген аталышта. Басмадан жарыялануучу адабияттын тематикалык пландары жылдан-жылга кеңейип отуруп, 1975-жылы андан коомдук жаш табият таануу илимдери боюнча жалпы нускасы 52 мин 82 аталыштагы китеп жарык көргөн. «Илимде» 3 тармактык: коомдук илимдер; химия технология жана биология; физика, техника жана математика редакциялары иштейт. Анын пол игр. базасы менен басмасы заманбап рынок шартында улам жакшыртылып, соңку жылдарда жаңы жабдуулар менен жабдылып, сырттан түшкөн түрдүү адабият, заказдарды да басып чыгарууда.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Курал-жарак
Эпостук салт боюнча баатырлар укмуштуу К.-ж-тар менен камсыз болушат. Эпикалык бул мотив ар бир элдин эпосунда ар түрдүүчө идеалдаштырылып баатырлардын тигил же бул К.-ж-ка кантип ээ болгондугу баяндалат. Көпчүлүк эпостордо баатырлардын куралдары өтө чебер устанын колунан жаралган согуштук буюм катары даңазаланат. «Манас» эпосунда баатырлардын, айрыкча Манаска таандык К.-ж-тардын өзүнчө таржымалы, аларга ээ болуунун тарыхы кеңири баяндалат. Кандай шартта, кайдан келгендиси, же ким тарабынан жасалгандыгы жөнүндө толук кабар берилет. Башкы баатыр сыяктуу жардамчы каармандардын өзүнүн энчилүү кылычы, сайса узарган найзасы, алыскы жерлерди көргөн дүрбүсү, жазбай тийген мылтыгы болот. Булар баатырлардын эпикалык образын толуктап турат. Айрым көөнө эпостордо баатырдын келечекте мине турган тулпары менен К.-ж-ы асмандан түшкөнү айтылат. «Манас» эпосунда Манас баатырдын К.-ж-тарынын табылышынын түпкү теги жомоктук мифологиялык мүнөздө поэтизацияланат. Саякбай Каралаевдин вариантында асмандан түш көн алты курчтун ар биринин өзүнчө касиети идеалдаштырылат. Манастын урунган К.-ж тары эпостун кийинки бөлүмүндө Семетейге атадан калган мурас катары өтүп, анын образына да керемет бүткөрүп турат.
«Манаста» чагылдырылган К.-ж-тар негизинен энчилүү ат менен аталат. Мындай салт элдик эпостордун баарына мүнөздүү. В. М. Жирмунский мындай байыркы адат Батыш Европа элдеринин эпикалык чыгармаларында да орун алгандыгын белгилеп, көпчүлүк учурда кылыч, найза өңдүү куралдарга ээ болуу үчүн баатыр көп кыйынчылык менен жете турган сыйкырдуу жомоктук мотивдин бири катары карайт. Баатырды баатыр даражасына жеткирип, күчүнө күч, эрдигине эрдик кошкон куралдарды ар бир элдин айтуучулары өтө кылдаттык, сүймөнчүлүк менен ырдашат. Манас баатыр өзүнүн энчилүү К.-ж-гына кандайдыр бир жогорку күчтүн колдоосу аркылуу ээ болсо, Семетей атасынан мурас калган ошол эле жоо куралдарды (Аккелте, Ачалбарс, Зулпукор, Наркескен, Сырнайза) атасынын бир туугандары — Абыке, Көбөштөн кайтарып алууда каршылыктарга учурайт. Айрым учурларда К-ж-тар душмандын колуна тийип калса, кылыч кынынан суурулбай, мылтык атылбайт. Ээсинин колунда турса гана кылыч кынынан суурулуп, мылтык атылып, адилет идеянын кызматын өтөйт. Бала баатыр Семетей ички душманы Көбөш менен жекеме-жеке кармашкан учурда үйдө илинип турган Аккелтеден шүйшүңдөп кан агып, өзү эле тарсылдап добуш берет. Жоокердик куралдарга мүнөздүү жомоктук бул мотив «Семетей» эпосунда да «Манастагыдай» кереметтүүлүктөн ажырабаган көөнө белгилерди, магиялык касиеттердин белгилүү өлчөмдө сакталганын далилдейт.
Тегермен (Карайыдель району, Башкыртстан)
Тегермен — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Эски акбуляк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 472 киши. Почта индекси — 452386, ОКАТО коду — 80234872008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Атеросклероз
Атеросклероз— ( греч. ἀθέρος, «топон, суюк ботко» жана σκληρός, «катуу, бекем») өнөкөт жүрөк-кан тамыр оорусу.
Атерия
Артерия кан тамырларынын капталдарында бириктиргич ткандын өсүшүнөн калыңданып, кан тамыр тарыйт, натыйжада органдарды, ткандарды кан менен камсыз кылуу начарлайт. Артерия кан тамырларынын капталдарынын өзгөрүшү (бузулушу), анда холестериндин топтолушу атеросклеросго алып келет.
Атеросклероз кандай адамдар ооруйт
Семиз адамдар жана кара күч жумушу менен аз иштегендер атеросклероз менен көбүрөөк оорушат. Андан тышкары тукум куума бул ооруга жакындык, улуттук өзгөчөлүктөр да атеросклероздун өөрчүшүнө таасир тийгизет. Артерия кан тамырынын ички бетинде майлуу так, фиброздуу төмпөкчөлөр (төмпөкчөлөрдүн ичинде липид майлары көп топтолот), берчтенген төмпөкчөлөр, кальциноз же атерокальциноз пайда болот. Атеросклероздогу өзгөрүүлөр эң алды чоң күрөө тамырлардан башталат.
Атеросклероздун өөрчүшү
Атеросклероздун өөрчүшү 2 мезгилге бөлүнөт:
Атеросклероздун башталышы
Атеросклероздун башталышын билүү өтө кыйын. Ошентсе да артерия кан тамырынын реакциясынын күчөшү, кан да холестерин, фосфолипид, липопротеид майларыңын көбөйүшүн оорунун башталышы десек болот. Айрыкча мээнин, жүрөктүн, бөйрөк түн, буттун кан тамырлары жабыркайт. Мээнин кан тамырларынын атеросклерозунда адамдын ишке жөндөмдүүлүгү төмөндөйт, унутчаак болуп, бат чарчайт. Оорулуунун башы айланып салмактанат, дүңгүрөп, уйкусу качат. Күчөп кетсе психикалык бузулууга алып келиши мүмкүн; себепсиз кыжырланат, урушчаак болот жана башка; жүрүш-турушу өзгөрүп, кем акыл болуп калышы мүмкүн; оорунун эң оор кабылдоосу мээге кан куюлуу болуп эсептелет (Инсульт). Жүрөк-кан тамырларынын атеросклерозунда алардын тарышынан жүрөк булчуңдарын кан менен камсыздоо жетишсиз болуп калат. Натыйжада, көкүрөк же жүрөк тушу катуу ооруйт. Оору өтө чарчаганда же өтө капаланганда, кийин жайчылыкта деле сол колго, далыга же моюндун сол тарабына тарайт (Стенокардия, Миокарддын инфаркты).
Атеросклерозду дарылоо
Атеросклерозду дарылоо үчүн жашоо тиричиликтин рационалдуулугу өзгөчө роль ойнойт. Адамдын жашына жана жалпы абалына жараша булчуңдарды активдүү иштетүү зарыл. Атеросклероз менен ооруган улгайган кишилерге гигиеналык жана дарылоочу гимнастика (врачтын кеңеши боюнча), жөө басуу, таза абада көбүрөөк жүрүү пайдалуу. Малдын майын жана холестеринге бай тамак-ашты, таттууну аз жеш керек. Майды жана май сымал бирикмелердин топтолушун токтотуучу заттарга бай тамак-ашты, өсүмдүк майын, жашылча-жемишти көп пайдалануу сунуш кылынат. Оорулуу семире баштаса врач тамакты аз ичүүчү күндөрдү белгилейт (Мүнөздөп тамактануу ). Атеросклероз менен ооруган адамдар катуу капаланууга жарабайт, жакшы уктоого тийиш. Тамеки тартууга болбойт. Мезгили менен санаторийде дарылануу керек.
Громатуха дарыясы (Кия куймасы)
Громатуха — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кия дарыясынын сол жээгинен 462 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Атерома
Атерома — (грек тилинен келген аtherоmа, athera — суюк ботко жана оmа — шишик) теридеги май бөлүп чыгаруучу майда бездердин түтүкчөлөрүнүн бүт өлүшүнөн пайда болгон зыянсыз шишик. Май бездери бет, баш, моюн терилеринде көп кездешет. Атероманын адегенде өлчөмү таруудан да кичине болот да, акырындык менен чоңоё берип, тооктун жумурткасындай өлчөмгө жетет.
Атерома ден соолукка анча зыяны жок, бирок ал чоңойгон сайын адамдын көркүн бузат же ар кандай жагымсыз жагдайдын таасиринен сезгенип, ириңдеп, абсцесске айланып кетсе, хирургиялык жол менен алынат. Атероманын пайда болушун алдын алууда терини ар дайым таза кармоо, ошондой эле чөйрөнүн жагымсыз факторлорунан сактоо, керек.
Диск иштетүү системасы
Диск иштетүү системасы (англ. disk operation, DOS) – компьютердин аракетин башкарган, колдонуучу менен колдонмо программалар жана жабдуулар аралык интерфейсти уюштурган программалар тобу. Буйруктар сабы, меню, графиктик жана башкаруу болуп үч типке бөлүнөт. Диск иштетүү системасы IBM компьютерлери менен бирге Microsoаt корпорациясы тарабынан 1980-ж. иштелип чыккан. Кийин DOS версиялары иштелип чыгып, буйрук сабынын же менюнун жардамы менен башкаруу, дисканы жана эсти башкаруу жакшыртылган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жумакунов Рысбек
Жумакунов Рысбек (1960-ж. т., Балыкчы ш.) - дирижёр.
Ал ондогон элдик ырларды, күүлөрдү ансамблдин ажарын ачкандай деңгээлде, көркөмдүк бийиктикте иштеп чыккан. Мис., К. Орозовдун «Сынган бугу», А. Огомбаевдин «Марш камбаркан», «Саадак какты» аттуу ж. б. классикалык күүлөрдү, Б. Эгинчиевдин «Күлгүн жаш», элдик «Кыздын ыры», А. Жайнаковдун «Кыргыз жери» сыяктуу ырларды көркөмдүктө оркестрлештирген.
Атайын «Камбаркан» үчүн өзү да «Дастан», «Баба мурасы», «Боз инген», «Той» ж. б. күүлөрдү, ырларды жазган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Гайдаp (Голиков) Аркадий Петрович
Гайдаp (Голиков) Аркадий Петрович - [9(22).1.1904, Льгов, азыркы Курск облусу 26. 10. 1941, Черкас облусу, Канев району] жазуучу, орус балдар адабиятын негиздөөчүлөрдүн бири. 1918-ж. ыктыяры менен Кызыл Армияга кирип, кийин Киевдеги жөө аскерлер курсун бүтүргөн. 16 жашында полкко командир болгон. Ал согуштан бир нече ирет жараат алгандыктан, 1924-ж. армиядан бошотулган. Анын чыгармачылыгы 1925-жылдан башталган. «Мектеп» (1930) аттуу өмүрбаяндык повестинде жаш өспүрүмдөрдүн башынан өткөргөн революциялык күрөшү чагылдырылган. Ал «Алыскы өлкөлөр» (1932), «Согуш сыры» (1935),«Барабанчынын тагдыры» (1939) повесттеринин жана «Көгүлтүр чыны» (1936) аңгемесинин автору. Бул чыгармаларында жазуучу жаңы турмуштун курулушун, адеп-ахлактык жана атуулдук тарбиянын татаал проблемаларын чагылдырган. «Чук жана Гек» (1939) повестинде Атамекенге болгон мээримди даңазаласа, «Тимур жана анын командасы» (1940) повестинде жаш жеткинчектердин атуулдук демилгесин сүрөттөгөн. Улуу Ата Мекендик согуш башталганда «Комсомольская правда» гезитинде кабарчы болуп иштеген; согушта баатырларча курман болгон. Чыгармалары дүйнөнүн көп тилдерине, андан ичкери кыргыз тилине да которулган.
Сахароза
Сахароза (кызылча канты, камыш канты) С12Н22О11, мол. масс. 342,3 – D-глюкоза жана D-фруктоза калдыктарынан турган углевод, дисахариддер тобуна тийиштүү a-глюкопиранозил-(1®2)-b-фруктофуранозид:
Сахароза – өсүмдүк эң көп таралган дисахариди; өзгөчө С. кант камышынын сабактары жана кант кызылчасынын азык тамыры бай. С. - татаал көп кырдуу формадагы түссүз кристаллдар, d415 1,5879; балкып эрүү t 185-186°С, [a]=+66,53. С. 200 о С жогорку температурада ысытса ажырайт (бул процесс карамелизация деп аталат). Сууда жакшы эрийт, абсолюттук метил жана этил спирттеринде эрибейт. Суу-спирт аралашмасында С. эригичтиги аралашмада суунун көбөйүшү менен жогорулайт. Уюлдуу эмес органикалык эриткичтерде эрибейт; анилинде, пиридинде, этилацетатта, амилацетатта, балкып эриген фенолдо, суюк аммиакта жай эрийт. С. калыбына келтирбөөчү олигосахарид. К-талар жана b-фрукто-фуранозидаза ферментинин таасири алдында D-глюкоза жана D-фруктозага чейин гидролизденет. Щелочтор менен гидролизге учурабайт. Щелочтуу жана щелочтуу жер металлдар менен алкоголяттарга окшош сахараттарды пайда кылат. Сахараттарга кальций оксидин таасир этсе, эркин С. бөлүнүп чыгат. С. начар к-та. рКа=3 ×10-13. Диазоурацил менен мүнөздүү спецификалык реакцияны берет (көк түстү) жана С. сапаттык аныктоодо колдонулат. С. сандык аныктоосун физ. жана физ.-хим., массалык, рефрактометрдик, поляриметрдик жана башка методдор менен өткөрүшөт. С. көпчүлүк өсүмдүктөрдөн синтездик ыкма менен аны түзгөн моносахариддер алынган. С. ө. ж. масштабында кант камышынан, кант кызылчасынан, ошондой эле башка канттуу өсүмдүктөрдөн алынат.
Манила метросу
Манила метросу – Манила шаарынын метросу. Метросу 1-декабрь 1984-жылы ачылат.
Седиментация
Седиментация – борборго умтулуучу жана гравитациялык күчтөр талаасындагы бөлүкчөлөр багытталган кыймылы, б.а. дисперстик чөйрөдө калкып жүрүүчү түрдүү бөлүкчөлөр оордук күчүнүн таасири астында акырындык менен чөгүшү. С. чөгүү ылдамдыгы бөлүкчөлөр массасына, чоңдугуна, формасына жана дисперстик чөйрөнүн илээшкектигине, тыгыздыгына көз каранды. Чөгүү ылдамдыгы боюнча бөлүкчөлөр өлчөмү жана салыштырма саны аныкталат. С. – кендерди байытууда, нефть продуктуларын бөлүүдө, суулар тазалоодо колдонулат. Центрифуга жана ультра центрифуганын иштөө принциптери бул процесстин негизинде ишке ашат.
Абхаздар
АБХАЗДАР (өздөрүн апсуа деп аташат) - Грузиядагы Абхазия жумуриятынын жергиликтүү эли. Алардын бир бөлүгү Ажарияда да жашайт. Абхаз тилинде сүйлөшөт.
Мурдагы СССРде Алардын саны 83 миң киши болгон (1970).
В. з. ч. 11-кылымдагы ассириялык маалыматтарга, 1-2-кылымдагы авторлордун эскерүүлөрүнө караганда, Алардын ата-бабалары Кавказдын Кара деңиз жээгинде жашаган эң байыркы элдерге кирет.
Мурда 'А. гудаут жебзыб, абжуй, самурзакан деген үч террялык группага бөлүнгөн, азыр ал айырмалар "жоюлуп келе жатат.
Алардын арасында православие (6-к-дан баштап) жана ислам динине (15-кылымдан баштап) ишенгендер бар. Абхазия Грузиянын курамында (эл аралык де-юре макамы боюнча).
1991-жылы СССР ойрон болгон соң, абхаз диаспорасы менен Абхазиянын калкынын карым-катнаштары ээн-эркин жүрүүдө.
2008-жылкы кыска мөөнөттүк Орусия-Грузия согушунан кийин Абхазия өзүн Грузиядан эгемен өлкө деп жарыялады, бирок анын эгемендигин Орусиядан тышкары 1 өлкө гана таанып келет.
Музыкалык фольклор
Абхаз калк музыкасы адыг жана грузин элдериникине окшош.
Абхаздар да нарт дастандарын айтышат.
Карел-Финдик Советтик Социалисттик Республикасы
Каре́ло-Фи́нская Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика (Karjalais-suomalainen sosialistinen neuvostotasavalta) — союзная республика в составе СССР с 31 марта 1940 года по 16 июля 1956 года, когда Карело-Финская ССР была возвращена в статус автономной республики в составе РСФСР и вновь преобразована в Карельскую АССР.
Сынпостоо
Шири, көн буюмдарына көркөмдүк түшүрүү. Ал — териге оюм-чийим берүү салты. Бул — ээрге, тердикке, көөкөргө, көнөккө, көнөчөккө, сабаага, чыны капка жагданга, мөкүгө, кепичке, көк жекеге, маасыга жана башка салттуу буюмдарга, кийимдерге элдик оюм чийимдерди жаратуу. Чеберлер катуу чийден оюм-чийим түшө турган форма (калып) даярдап, чылгый терини анын үстүнө коюп, аны оор нерсе менен бастырып, «ыштыкка» бир-эки күн койгондо чылгый тери кургаган. Алиги чий өткөрүлгөн форманы алганда көркөм оюм өзү түшүп калган. Мына ошол «наар» же «чийме сынпос» деп аталган.
Азыр атайын оюм-чийим түшө турган темир форманы булгаары үстүнө коюп, пресске бастырат. Мында пресстеги ысыктык булгаарыны жибитет да, «чийме сынпос» «наар» түшүп калат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Таш-Дөбө (Кадамжай району)
Таш-Дөбө — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Исхак-Полотхан айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы — 826 киши (2009-жылы).
Тубай
Тубай— "Мажму ат-таварихтеги " кейипкер. Калмактар тарабына өтүп, алардын динине кирген Т. (жете уруусунан) деген адамга калмак каны Жолой өзүнүн кыздарынын бирин берет. Манасты ууландырып өлтүрүп келгенге Т-га беш калмактын тилин кесип байлап берип Манаска жиберет. Туткундан бошонуп келдим деп Т. Манасты ишендирет. Манастын алдында өзүн актап ишендириш үчүн беш калмактын башын алып салат. Манастын ишенимине киргенден кийин агасы Карнас (Карунас) даярдап келген тамакка Т. билгизбей уу салып коёт. Манас ууланып өлө турган болот. Карнас бул ишти кылган Т. экенин кыйнап сурап билет да, аны асып өлтүрөт. Ууланган Манасты Сейид Желал-ад-Дин шайык дарылап айыктырат.
Манастын ички чыккынчы душман Т. тарабынан ууландырылышы жана анын ар түрдүү магиялык каражаттар аркылуу сакайышы, душмандын жок кылынышы жөнүндөгү мотив кийинки В. В. Радлов жазып алган эпостун текстинде, ошондой эле Совет бийлигинин мезгилинде жазып алынган негизги варианттарда "Көзкамандар окуясы" аркылуу берилген. Бул салттык окуянын каармандары (Көзкаман, Көкчөкөз жана башкалар) Манастын калмакташып кеткен жакын туугандары катары айтылат, к. Көзкамандар.
Индоссамент
Индоссамент (Indossament) – векселдин, чектин, коносаменттин жана башка баалуу кагаздардын артына коюлган, бул документтер боюнча укукту бир жактан (индоссанттан) экинчи жакка(индоссатка) өткөрүлүп берилгенин билдирүүчү өткөрүп берүү жазуусу. И. ээсинин аты жазылган, ордердик (документтин ээсинин же пайдалануусуна берилген кишинин аты көрсөтүлөт) же бланкалык (көрсөтүүчү) болушу мүмкүн. И. вексель же чек боюнча индосантка ал документ боюнча төлөө жоопкерчилигин жүктөйт. И-тин бир нече: толук, бланкалык, инкассолук түрлөрү бар. Толук (ысымы жазылган) И. кимге же кимдин буйругу боюнча төлөм ишке ашырылуучу жакты көрсөтөт. Бланкалык И. бир гана индоссанттын койгон колунан турат жана вексель берилип жаткан жак көрсөтүлбөйт. Бланкалык И. көрсөтүүчүнүн И-инин күчүнө ээ болот. Инкассолук И. – векселди алуучу жак вексель боюнча жазалоого гана акылуулугун тастыктаган өткөрүп берүү жазуусу.
Стритбороу (Огайо)
Стритбороу (Огайо) (Streetsboro) — Огайо штатынын Portage округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 12311 киши. Болжолдуу аянты - 63.1 км². FIPS коду — 39-75014.
Анзас дарыясы (Мрас-Су куймасы)
Анзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын оң жээгинен 148 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дискотека
Дискотека (гр. diskos – тегерек, диск жана theke – коюу, орун, жай, сактоочу жай) –1) граммофон пластинкаларынын (диск ) жыйнагы;2) жаштардын музыкалык клубу.
Индоссаментсиз вексель
Индоссаментсиз вексель – арткы бетинде берилген убактысы көрсөтүлбөгөн вексель.
Молдоташев, Ишенбай Курманович
Молдоташев Ишенбай Курманович (1953-ж. т., Ак-Суу району, Кайырма-Арык айылы) —кардиолог, медицина илимдеринин доктору (1989).
Өмүр таржымалы
1975-ж. Кыргыз мамлекеттик медицина институтун бүтүргөн. 1975-77-ж. ошол эле институтта ординатор. 1978-жылдан Кыргызстан кардиология илимий изилдөө институтунда илимий кызматкер. 1978-жылдан ошол институтта бөлүм башчы.
Жетишкендиктери
Молдоташев жүздөн ашык илимий эмгектин автору. Илимий эмгектеринин көпчүлүгү Кыргызстанда жүрөктүн өнөкөт жетишсиздигин изилдөө, дарылоо жана алдын алуу боюнча жаңы ыкмаларды иштеп чыгууга жана аларды практикада колдонууга арналган.
Сыйлыктары
Ал Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын (1984) жана Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты (1987), Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо отличниги (1991). Ультраун боюнча эл аралык коомдун мүчөсү.
Айрым шилтемелер
Молдоташев Ишенбай: Ишеними жок жашоону караңгылык деп эсептейм
Седиментациялык анализ
Седиментациялык анализ – седиментация ылдамдыгы боюнча полимер эритмелериндеги макромол-лар массаларын жана дисперстик системадагы бөлүкчөлөр өлчөмдөрүн аныктоо методунун жыйындысы. Бул методдор дисперстүүлүктүн орточо мүнөздөмөсү менен бирге бөлүкчөлөр өлчөмдөрү же массалары боюнча таралышынын кыйшык сызыктарын алууга мүмкүндүк берет. С. а. гравитациалык талаада ири дисперстик системалар үчүн (суспензия), (бөлүкчөлөр өлчөмдөрү 1 мкм чоң), борборлошкон талаада коллоид системаларын жана полимер эритмелерин изилдөөдө колдонулат. С. ылдамдыгынын борборлошкон ылдамданууга болгон катышы (седиментация константасы) –системанын маанилүү молекулярдык – кинетикалык мүнөздөмөсү. Ал дисперстик фазадагы бөлүкчөлөр массасына жана формасына же макромол-лар массасына көз каранды.
Вальдкрайбург
Вальдкрайбург - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Инндеги Мюльдорф (район)|Инндеги Мюльдорф районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы –22.525  (2013-ж.). Аянты – 21.55 км2.
Тулга отуруу
Тулга отуруу – Байыркы убактарда күйөөсү өлгөн аял, күйөөсүнүн кебетесин окшоштуруп сөлөкөт жасап, сөлөкөттүн үстүнө анын кийимин жаап, баш кийимин коюп, көшөгө тарткан да өзү жыл маалына чейин өрүм чачын жазып, кара кийип, аза күтүп отурган. Т. о. "Манас" эпосунда "Алтымыш катын кошокчу, Тул салдырып берди эми" (Саякбай Каралаев, 2. 253) же "Тулум чачын жайышы Тулга отуруп калышы" делет. "Манаста", баатырларды жоктоо дээрлик жыл маалына чейин созулган.
Мелани Лоран
Мелани Лоран (фран. Mélanie Laurent, француз тилинде айтылышы: [melani loʁɑ̃]; 1983-жылы 21-февраль) – француз актриса, ырчы, пианист, сценарист жана режиссер. Парижде, жөөттөр үй-бүлөсүндө туулган, он алты жашында, Жерар Депардьенин жардамы менен Лоран "Көпүрө" (англ. The Bridge, 1999) аталышындагы романтикалык драмада кичинекей бир роль аткарган. Эки "Сезар", Étoiles d'or du cinéma français жана "Лүмьер" сыйлыктардын сыйээси Лоран өзүн француз киноиндустриянын мыкты актрисасы катары көрсөтө билген.
Лоран бир канча француз тасмаларда жардамчы ролдорду аткарып таанымал болгон, алардын арасында актрисага Étoiles d'Or сыйлыктын "Тасмада жаңыдан тартылып баштаган эң мыкты актриса" номинациясын алып келген 2006-жылы жарыкка чыккан "Диккенек" (англ. Dikkenek) тасмасы. Актрисаны атактуулукка алып келген "Сарсана болбоңуз, баары жолунда" (англ. Don't Worry, I'm Fine) тасма үчүн Лоран "Сезар" сыйлыктын "Үмүткөр кылган актриса" номинациясына жана Prix Romy Schneider сыйлыгына татыган. Лоран Квентин Тарантинонун "Уятсыз салпаяктар" (англ. Inglourious Basterds) тасмасында Шошанна Дрейфустун ролун аткарып, 2009-жылы Голливуд тасмасында биринчи жолу роль аткаруусу белгиленген. Бул ролу үчүн актриса киносынчылар тарабына жогору бааланып Online Film Critics Society жана Austin Film Critics Association сыйлыктардын "Эң мыкты актриса" номинацияларына татыган.
Лоран негизинен көз карандысыз тасмаларда тартылган, алардын ичинде: "Париж" (англ. Paris, 2008) жана "Душман" (англ. Enemy, 2013), ошондой эле актриса Голивудтун финансылык жактан ийгиликтүү тасмаларында да роль аткарган, алар: "Жаңыдан киришкендер" (англ. Beginners, 2011) жана "Алдамчылык иллюзиясы" (англ. Now You See Me, 2013), биринчи тасмадагы ролу үчүн актриса San Diego Film Critics Society Award сыйлыгынын "Эң мыкты жардамчы актриса" номинациясына татыган. Лоран роль аткарган башка тасмалар: "Камалоо" (англ. The Round Up, 2010), "Кокустан пайда болгон сагыныч" (фр. Et soudain, tout le monde me manque, 2011) жана "Лиссабонго бараткан түнкү поезд" (англ. Night Train to Lisbon, 2013). "Эпик" (англ. Epic, 2013) (Мэри Кэтрин) жана "Баш катырма" (англ. Inside Out, 2015) (Жийиркенүү) анимациялык тасмаларда Лоран каармандардын үнүн коштогон.
Актердук чыгармачылыгына кошумчалуу актриса француз сахналарында да орун алган. 2010-жылы актриса Николя Бедостун Promenade de santé оюнунда биринчи сахналык ролун аткарган. Лорандын биринчи режиссердук иши "Акырындап кичирейүү" (фр. De moins en moins, 2008) аталышындагы кыска метраждуу тасма болгон. Ал эми "Багып алынган" (англ. The Adopted, 2011) Лорандын алгачкы толук метраждуу көркөм тасмасы болгон. Лорандын "Дем алуу" (англ. Respire, 2014) аталышындагы экинчи көркөм тасмасы 2014-жылдын Канн кинофестивалдын "Эл аралык сынчылардын аптасы" бөлүгү учурунда көрсөтүлгөн. 2011-жылдын майында Лоран En t'attendant (кырг. Силерди күтүүдө) аталышындагы биринчи студиялык альбомун жаздырган, альбом он эки ырды камтыйт, алардын ичинен бешөө ирландиялык эл ырларынын музыканты Дэмиен Райс менен кошо жаздырылып чыгарылган.
Кур салуу
Кур салуу — 1) толук багынганын билгизип, кулдук уруп айыбы, кылмышы үчүн бирөөлөрдөн кечирим суроо. Кудай жана башкалар жогорку күчтөрдөн кандайдыр бир көмөк, жардам сурап тиленгенде жасалган жөрөлгө. Сагымбай Орозбаков варианты боюнча Манас эр жетип, катылган кара кытай, калмактардын катыгын берип, жоосу да, досу да көбөйүп турган чакта Алтай жериндеги кыргыз, казак элинин аксакалдары чогулуп, Ала-Тоого кетүү үчүн кеңешкенде: «Мойнуна курун салынып Боздоп турду Бай Жакып Жаратканга жалынып» (Сагымбай Орозбаков, 2. 218). Ала-Тоого көчүү үчүн ак жол тилейт. Радлов жазып алган вариантта «Семетей» бөлүгүнүн окуясы кырк чоронун чыккынчылыгын баяндоо менен башталат. Аталган эпизоддо Манас баатыр менен жоону бирге жоолашкан, доону бирге доолашкан жоокер чоролор — деп Семетей өтө кадырлаган кырк чоро качканда аларды артынан кууп жетип ызаттаган сезим менен урматтап таазим кылып кайрылуусу жөнүндөгү эпикалык баян айтылат. «Эне болуп үйрөткөн, ата болуп дуулаткан чором, атыңдын оозун бура тур» — деп Семетей Тайбуурулду алдыларына тартат. Кырк чоро болбогондо курун салып, башын тартуу кылат.  "Манас" эпосунда Семетей баатырдын акыркы үмүт, ишеним менен «атамдан калган мурапы» деп кырк чорого тулпар атын тартып, мойнуна курун салып, башын тартуу кылып, өтүнүп турган учуру кечирим суроонун эң жогорку чеги жана жеткен жери.
Тулуй
Тулуй — "Мажму ат-таварихте " Манастын союздаштары тарабында болуп, калмактар менен согушат. Чын-чынына келгенде Т. Чыңгызкандын төртүнчү баласы — Тимур. Аталган эмгекте анын 1388—89-ж. Моголстан мамлекетинин улус башкаруучусу Кысыр кожого каршы жасаган жортуулу баяндалат.
Чебак (Улу-Юла куймасы)
Чебак (Ближ. Чебак) — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Улу-Юл дарыясынын сол жээгинен 120 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 58 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жумаканов Чанай
Жумаканов Чанай (1930, Жети-өгүз району, Шевченко айылы - 1991, ошол эле жер) - хор дирижёру. 1970-ж. «Ырдайлы, достор» аттуу обондуу ырлар жыйнагы жарык көргөн. Кыргыз музыкалык өнөрүн өркүндөтүүдөгү сиңирген эмгеги үчүн «Ардак Белгиси» (1958), Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Усеев, Нурдин Качкынович
Нурдин Качкынович Усеев (Nurdin Useev; 1982) - кыргыздын заманбап булак таануучу, тарыхчы, түрколог, чыгыш таануучу илимпоздорунун бири, түркология доктору (PhD).
Кыскача өмүр таржымалы
Нурдин Усеев 1982-жылы Ысык-Көл облусунда жарык дүйнөгө келген. 1999-жылы Коңур-Өлөң орто мектебин аяктагандан кийин Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин Түркология бөлүмүнө өткөн. 2004-жылы бакалавр программасын бүтүрүп, ушул эле унверситеттин түркология адистиги боюнча магистратурасына тапшырган. Тил багытындагы магистратура программасын 2006-жылы аяктаган. Ошол эле жылы тил багытындагы докторантура программасына кабыл алынып, бир жылдык сабак программасын аяктагандан кийин, “Енисей жазма эстеликтеринин тилинин синтаксиси” деген темада доктордук диссертациясын жаза баштаган. Докторлук ишин 2009-жылдын июнь айында жактап, түркологиянын доктору (PhD) илимий даражасын алган.
Эмгек жолун 2005-жылдын май айында Кыргыз улуттук илимдер академиясынын Тил илими институтунда кенже илимий кызматкер болуп баштаган. 2006-жылдын май айында Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин Түркология бөлүмүнө ассистент катары кызматка кирген. 2009-жылдын сентябрь айынан бери аталган бөлүмдө ага окутуучу катары эмгектенип, 2013-жылдын сентябрь айында доценттин милдетин аткаруучу болгон. Ушул тапта Казакстандагы Эл аралык Түрк академиясында эмгектенип жатат.
Илимий иштеринин темасын байыркы кыргыз-түрк жазма эстеликтери, “Манас” эпосу, Орхон-Энесай жазма эстеликтери менен “Манас” эпосунун ортосундагы окшоштуктар жана кыргыз элдик оозеки чыгармаларынын тили түзөт. Бул багытта Кыргызстанда жана чет өлкөлөрдө жарыяланган 100 дөн ашык илимий эмгеги бар.
Ч.Т.Айтматов атындагы Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик жаштар сыйлыгынын (илим жана жаңы технологиялар номинациясы) лауреаты.
Үй-бүлөсү
Үй бүлөлүү, бир уул, бир кыздын атасы.
Түркологияга кошкон салымдары
Илимий иштеринин темасын байыркы түрк (руникалык) жазма эстеликтери, анын ичинен, өзгөчө, кыргыз элине таандык болгон Енисей жазма эстеликтери, кыргыз тилинин диалектилери жана кыргыз элдик оозеки чыгармаларынын тили түзөт. Бул багытта 100 дөн ашык эмгеги бар. 2010-жылы жарык көргөн “Сөз сырлары: тарыхый лексикологияга кириш” аттуу илимий-популярдуу китептин, 2011-жылы жарыяланган “Енисей жазма эстеликтери I: лексикасы жана тексттер” деген илимий монографиянын автору. “Орто Азиядагы байыркы түрк жазма эстеликтеринин изилдениши”, “Түштүк Сибирдеги байыркы түрк жазма эстеликтеринин изилдениши” аттуу илимий долбоорлордун алкагында Кыргызстан (2005, 2012), Казакстан (2005), Россия (2012) жана Монголияда (2011) жүргүзүлгөн эпиграфикалык илимий экспедицияларга катышкан. Жогоруда белгиленгендей Нурдин Усеев байыркы кыргыздарга таандык болуп эсептелген Енисей жазма эстеликтеринин тексттерин туура окууга аракет кылып келүүдө. Мисалы, Барс Бек кагандын толук ысымы болгон Элиг Бөрт Опа Барс адам атындагы бөрт сөзүнүн орто жаш деген мааниге келе турганын Чүй боюнда жазылып алынган Манастын бир вариантында учураган "Катагандын карт Манас, Бөкөй хандын бөрт Манас, Жакып хандын жаш Манас" деген саптардын жардамы менен аныктап, Элиг Бөрт Опа Барс адам атынын "элүү орто жаштагы күчтүү барс" деген маани бере турганын тактап чыккан.
Индоссант
Индоссант (нем. indossant  ) – векселдин же башка баалуу кагаздын артына өткөрүп берүү белгисин ( индоссамент  ) жасаган адам.
Иорку-Нгэван-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Белу-Оризонти метросу
Белу-Оризонти метросу – Белу-Оризонти шаарынын метросу. Метросу 1-август 1986-жылы ачылат.
Активдүү лексика
Активдүү лексика - кеңири колдонулган жана мааниси жалпы элге түшүнүктүү, жеткиликтүү болгон сөздөрдүн тобу. Мындай лексикалык каражаттар тилдин сөздүк курамынын көпчүлүк бөлүгүн ээлейт. Тилдин азыркы кездеги абалы боюнча алып караганда, активдүү сөздөрдүн тобуна, мисалы, чарба, эмгек, курал, китеп, суу, ал, бер, иште, кооз, сулуу, бийик, эрте, кеч, бар, жок сыяктуу сөздөр, кеңири колдонулуп жүргөн саясат, коом, демократия, партия, депутат, президент, парламент, сессия, конституция сыяктуу коомдук-саясий түшүнүктөрдүн аттары, экономика, өнөр жай, ишкана, өндүрүш, товар, лексика, грамматика, тыбыш, тамга ж. б. сыяктуу терминдер кирет.
Жаңы-Жер мөңгүсү
Жаңы-Жер мөңгүсү – Ички Теңир-Тоодогу Жаңыжер кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 4,0 км, аянты 4,5 км2. Атбашы суусунун сол курамы – Жаңыжердин төрүндө жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4780 м, этеги 3800 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4280 м. Абляция облусунун аянты 1,6 км2. Тартылып бараткандыгы байкалат. Мөңгүдөн Жаңыжер суусу башталат.
Кутан Алп
Кутан Алп — «Манас» эпосундагы мифтик каарманы. К. а. эпостун байыркы катмарын түзгөн кейипкерлерден. Бул тарыхта белгилүү кара кытайлар (кидандар) менен байланыштуу эпоним. Кутан «кидан» этнониминин өзгөргөн түрү, бирок эпосто К. а. менен Китен алп экөө эки башка дөө катары берилген. «Манаста» бирде «Кулан куйрук Кутан алп» (Сагымбай Орозбаков, 3. 99), бирде «Кулагы темир Кутан алп» (Саякбай Каралаев, 1. 80) болуп айтылат. К. Китен алп.
Ургуш (Карайыдель району, Башкыртстан)
Ургуш — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Ургушев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 712 киши. Почта индекси — 452366, ОКАТО коду — 80234880001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Михайленко, Евгений Ефимович
Михайленко Евгений Ефимович (1921, Каракол ш. — 1944, Украина, Соколь ш.) — гвардиянын ст. лейтенанты, лётчик-аткыч. Советтик Союз Баатыры (26.10.1944). 1942-ж. учкучтардын Чкалов атындагы жогорку авиация окуу жайын бүткөн. 1941-ж. Советтик Армияга чакырылган. 1942-ж. июлдан согушка катышкан. 92-гвардиялык штурмалоочу авиация полкунун эскадрильясынын (l-Украина фронтунун 2-аба армиясынын 5-штурмалоочу авиациялык корпусунун 4-гвардиялык штурмалоочу авиациялык дивизиясы) командири. 108 согуштук учуш жасап, душмандын көптөгөн техникасын, аскерлерин, транспорт түйүндөрүн, ок-дары сакталган складдарын талкалаган. Львов облусундагы Соколь шаарында аба салгылашында курман болгон. Ленин, 2 Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Энеолит доору
"Энеолит" деген латын жана грек тилдеринен алынып "энеус" – "жез", "литос" – таш, жез-таш доору деген маанини түшүндүрөт. Кээде энеолит термининин ордуна "халколит"сөзү да колдонулат ("халкос" грек тилиндеги – жез). Бирок терминдердин экөө тең жездин пайда болгондугун далилдесе деле турмушта таш куралдары басымдуулук кылган. Негизинен, энеолит б.з.ч. V миң жылдыкта – неолит менен коло доорунун ортолугундагы мезгилди камтыйт. Жез кендери, көбүнчө тоолуу райондордо жайгашканы белгилүү. Ошондуктан жезди пайдалануу алдыңкы Азияда жана Закавказьеде кеңири тараган. Металл Алдыңкы Азиядан Балканга, кийин Днепрдин оң жээгине тараган деп болжолдонот. Ошондой эле Чыгыш Европадагы Урал жана Карпат тоолорунан да жез алынгандыгы белгиленет. Жез кендерин пайдалануу Теңир-Тоонун жана Алтай тоолорунун аймагында болгондугу далилденген.
Жездин ачылышы
Жездин алгачкы ачылышы б.з.ч. VI миң жылдыкка туура келип, биринчи жолу Алдыңкы Азияда колдонулгандыгы болжолдуу түрдө айтылат. Б.з.ч. IV-V мин жылдыктарда адамдар эмгек куралын жезден жасай баштаган, бирок жезди алып өздөштүрүү жолу көбүнчө мурдагы СССРдин түштүк аймагында жез кендеринин көп кездешкендигине байланыштуу бул жактан жездин кеңири пайдаланылганын далилдеген эстеликтер ачылууда. Башкыртстандын Бакр-Узяк (башкыр тилинде "Жез колот") деген жеринен энеолиттик адамдар жезди ачык эле, жердин үстүңкү бетинен алышкаидыгы, алар Донго чейинки аймакты жез менен камсыз кылып тургандыгы белгилүү болду. Киимбай дарыясынын боюндагы Еленово (Казакстан) байыркы жез кени, Алтайдагы Белоусов кенинен, адамдын сөөк калдыгы ичине руда салган чаначы менен табылган. Кенди казууда алтайлыктар таштан жасалган барсканды колдонушкан. Мындай далилдер абдан аз болсо да, бул табылгалардан улам адамдар коло дооруна чейин эле жердин терең катмарынан жезди казып алышкандыгын билебиз.
Байыркы убакта жезди иштетүү
Байыркы кездерде жезди иштетүүнүн эки турү (муздак жана ысык) колдонулган. Алгачкы жез куралдары муздак жол менен даярдалган, т.а. уюган жезди таш балка менен керектүү түргө келтирип жасашкан деп болжолдошот. Аны ысытуу аркылуу эритүү кийинчерээк пайда болгон. Жез жумшак жана ийилчээк болгондуктан, адамдар андан зым, мык, ийне ж.б. ар кандай формадагы буюмдарды жасап алышкан. Эң алгач ургулоо жолу менен жезден ийне, бычак, шибеге, төөнөгүч ж.б. сыяктуу майда эмгек куралдарын жасашса, кийинчерээк жезди эритип, куралдарды калыпка куюп жасай башташкан. XIX к. акырына чейин археологдор таш доору менен коло доорунун ортосунда жез-таш доорунун болгонун белгилешкен эмес, себеби байыркы жез буюмдар химиялык анализден өтпөгөн, ошондуктан жезди кадимки эле коло деп эсептешип, таш доору коло доору менен түздөн-түз алмашкан деп ойлошкон. Химиялык жол менен изилдөөдөн улам байыркы металл куралдары коло эмес эле, таза жезден жасалгандыгы далилденген. Ошентип, адамзат тарыхынын белгисиз доору археологдор тарабынан эмес, химиктер тарабынан ачылган. Металл куралдарынын пайдаланылышы менен өндүрүштүн бардык түрүндо өзгөрүү пайда болот. Уруулардын жалпы массасынан байыркы дыйканчылык жана мал чарбачылык менен кесиптенген уруулар бөлүнүп чыккан. Ошондой эле энеолиттик адамдар алыскы жердеги өлкөлөр менен байланыш түзүшүп, алыш-бериш мамилелерин өнүктүрүшкөн. Жезди алуу үчүн адамдар анын чыккан жерине келүүгө мажбур болушкан. Бир нече миң километр соода жолун басып еткөн адамдар өз ара экономикалык байланыштарын кеңейткен. Узак жолдо жүрүугө, жүк ташууга ылайыктуу каражаттар, унаанын түрлөрү талап кылынган. Ушундай учурда дөңгөлөктүн пайда болушу, өз убагындагы маанилүү ачылыштардын бири болгон. Дөңгөлөк биринчи жолу энеолит мезгилинде пайдаланууга кирген.
Энеолит доорунун белгилери
Энеолит доору өзүнө мүнөздүү болгон беш белги менен айырмаланат: Неолит (алгачкы мезгилин эсептебегенде) жана энеолит бир мезгилге таандык болуу менен бири-биринен хронологиялык жактан эмес, маданиятынын деңгээли боюнча гана айырмаланышат. Мында биз ар түрдүү өлкөлөрдөгү маданияттын ар башкача өнүккөндүгүн унутпообуз керек. Энеолит мезгили Борбордук Азияда (Түркмөнстандын түштүгүндө), Закавказьеде, Түштүк-Батыш Украинада, Молдавияда жана Сибирде айрыкча жакшы изилденген. Ал эми башка райондордогу энеолиттик маданияттар жөнүндө окумуштууларда бирдей ой-пикир азырынча жок.
Колдонулган адабияттар
Асанканов А.А., Осмонов Ө.Ж., Кыргызстан тарыхы. - Б., 2010
Интернеттеги шилтемелер
Энеолит доору
Трагедиялуулук
Трагедиялуулук — философиялык -эстетикалык категория. Келишкис каршылаш күчтөрдүн кагылышууларына, алардын күрөшүнүн маңызын ачууга негизделет. Ал күрөш адам ишмердигинин, иш-аракетинин процессинде өсүп-өнүгүп отуруп, адамдын азап чегүүсү, өлүмү менен коштолот. Дүйнөлүк көркөм маданияттын тарыхында Т. ар бир доордун мүнөзүнө жараша ар түрдүүчө түшүндүрүлүп келген. Мисалы, байыркы инди философиясында Т. өлүмдөн кийин кайра жаңырып, кайра айланып жашоонун келиши, өлүм-өмүрдүн айлампасы ("самсара" түшүнүгү) катары чагылдырган. Аристотель Т-тун көрүүчүгө тийгизген таасирин катарсис деп атаган да, трагедиядан адамдын ички дүйнөсү тазаланат деп эсептеген. Античный драмада Т-ка ушул аспектиден мамиле кылышкан. Орто кылымдарда каармандын өлүмү жана ар кандай трагедиясы кудай талаанын бешенеге жазган жазуусу менен байланыштырылган. Кайра Жаралуу доорунда трагедиялык каармандын активдүүлүгү жана эрктүүлүгү алдыңкы планга чыгат. Деги эле дүйнөлүк адабияттын тарыхында трагедиялык мүнөзгө, образга активдүүлүк көбүрөөк мүнөздүү, анын трагедиясы ошол активдүүлүгүнөн, баатырдыгынан, чечкиндүүлүгүнөн келип чыгат.
"Манас" эпосундагы Т. да дүйнөлүк көркөм маданияттын башкы нугунан ажырабайт. Эпостогу Т. эл турмушу менен, жоокерчилик замандын өзгөчөлүгү менен тыгыз байланыштуу жана "кыргыз рухунун туу чокусу" (Ч. Айтматов) болгон "Манас" кыргыз элинин трагедиясынын да туу чокусу. "Манас" эпосунда каармандардын жекече трагедиясы менен эл массасынын трагедиясы биримдикте, эриш-аркак берилет. Т. чыгарманын кан-жанына ажыралгыс болуп сиңип кеткен, дээрлик ар бир каармандын, ар бир бөлүмдүн өзүнүн трагедиясы бар.
Баатырдык эпостун спецификасына ылайык "Манастагы" Т. да тарыхый зарыл талап менен аны иш жүзүндө турмушка ашырууга мүмкүн болбогондуктун ортосундагы" (К. Маркс, Ф. Энгельс. Об искусстве, М., 1976, 1-т., 26-б.) карама-каршылык. Демек, баатырлардын өз элин, мекенин чет элдик баскынчылардан куткаруудагы өлүмү, кыйынчылыктары эпостун трагедиясынын негизги чордонун түзөт. Баатырлардын өлүмү, элдин таланып, тонолушу, душмандын (тышкы же ички) бийликке келиши, адилетсиздиктин өкүм сүрүшү, оң сапаттарды алып жүргөн каармандардын бөтөн эл, бөлөк жерде калышы, аялдардын сүйүктүү жарынан айрылып башка бирөөгө (көбүнчө душманына) баш байланышы сыяктуу жалпы эл-журтка жана жеке инсанга түшкөн кайгылар менен бирге эле баатырды жоктогон тулпарынын, башка жаныбарларынын, кала берсе жаратылыштын терең трагедиясы да берилет. Жирмунскийдин сөзү менен айтканда: "Баатырдык эпосто баатырдын өлүмү типтүү формада реалдуу тарыхый сюжетти жалпылаган эпикалык сюжеттин ажырагыс бөлүгү болушу мүмкүн, патриархалдык-уруучулук мамилелердин шартында баатыр ошол уруулук салттын курмандыгына айланат ("Нибелунгдар тууралуу ырда" Зигфриддин өлтүрүлүшү, Гунтардын курман болушу), же кийинки феодалдык-уруучулук түзүлүштөгү (казак-ногой эпосунда Урак баатырды агасы Исмаилдин өлтүрүшү), элдин өзүн өзү аңдап билүүсү өсүп калган кезде ал мекендин коргоочусу катары кармашта курман болот (француздардын эски эпосторунда Роланд, түштүк славян ырларында Милош Кобилич жана башкалар (Жирмунский В. М. Сравнительное литературоведение, Л., 1979, 216-б.). Булардан айырмаланып мифтерде, жомоктордо, баатырдык көөнө эпостордо формаларында элдик оптимизм, өлбөстүк идеясы күчтүү сакталат. Кыргыз оозеки адабиятында кийинки доорлорду чагылдырган дастандар ("Олжобай менен Кишимжан", "Карагул ботом", "Мырза уул менен Ак Саткын" жана башкалар) каармандардын өлүмү, накта трагедия менен тамам болсо, "Манаста" бул мотив башкачараак чечилген. Элдик көөнө эпостордо аларды жаратуучулар, айтуучулар Т-тун эң жогорку формасы болгон өлүмгө каарманын кыйбайт, бул үчүн кандайдыр бир магиялык күчтөрдү же кайып болууну ойлоп табат, баатырларды же сүйүктүү каармандарын трагедиядан сактап калат. Алардын трагедиясы — күрөш майданынан кетиши, пассивдүүлүккө өтүшү жана башкалар Бирок бул оптимисттик, жомоктук-мифтик трагедия, алар өлбөйт жөн гана кайып болот. Генеалогиялык циклдештирүү принцибинде түзүлгөн эпостун ар бир бөлүмү белгилүү даражада трагедия менен аяктайт.
Алмамбет, Чубак, Сыргак баштаган белгилүү чоролорунан айрылып Таласка келип түшкөндөгү Манастын ат көтөргүс оор кайгысы бул бир гана баатырдын трагедиясы эмес, бүт кыргыз журтунун трагедиясы.
Алтын жаак айбалта
Алкымдан кармап имерип,
Баатыр бөйрөккө таяп жиберип,
Баатырың коңгурап үндү салды эми,
Алмамбет, Чубак ордого
Баатырың өкүрүп жатып калды эми:
Аккула окко учурдум, аяш,
Алтын айдар, чок белбоо, аяш,
Азизкандын гана жалгызы, аяш,
Алмамбет шейит кечирдим, аяш!
Канатымдан кайрылдым, аяш,
Кара кылып отурган
Кан Чубактан айрылдым, аяш!
Мен Бээжинди чаптым, көп алдым, аяш,
Бээлесе жанга табылбас,
Мен Сыргагымды жеп алдым, аяш!
Мен канатым окко жулдурдум, аяш,
Кабыландан айрылып
Мен канатым гана өрткө чалдырдым, аяш,
Мен Каканчынга алдырдым, аяш!
Эгиз козу түгөйүм, аяш,
Экөөнү катар жеп алып
Мен өлбөй гана кантип жүрөмүн, аяш!
Кара гана Бээжин, Каканчын, аяш,
Мен камаганда өлбөдүм, аяш,
Кара кан, шибээ, Ылама, аяш,
Ошону сабаганда өлбөдүм, аяш!
Ач арстан, ары шер
Жардыгында өлбөдүм, аяш,
Бардыгында өлбөдүм, аяш! (Саякбай Каралаев, 2. 223).
Манастын ушул ички трагедиясы билдирилип жатканда "кайың ыйлайт, тал ыйлайт, калайык журттун баары ыйлайт", бул жеке эле Манастын  трагедиясы эмес, бүткүл элдик трагедия. Эпостогу курман болгон баатырлардын өлүмү жеке трагедиядан бүткүл журттук трагедияга көтөрүлөт. Т. мында тагдырдын жазмышы жана ошол жазмыш-тагдырга каармандын мамилеси, буйрукка протести катары көрсөтүлөт. Демек каармандын өлүмү манасчылар тарабынан ири масштабдагы, жаамы журттун башына түшкөн кара түн катары каралат.
Токсон беште Кошойдун Көзүнүн жашы он талаа: Токсондо Кошой кары өлбөй, Тоодоюм Манас эр өлүп, Бел байлаган бел өлүп, Мындай кудай урарбы Белгилүү Манас шер өлүп. Өзөнгө бойлоп кондумбу, Манасым өрт өчкөндөй болдуңбу?! ...Манасым, кара жаак айбалта Кайкалатпай ким аштайт? Алакандай журтумду, Муну капа кылбай ким баштайт? Долоно саптуу айбалта Толгондурбай ким аштайт? Тозок бир келсе кытайдан Береки толкуп жаткан журтумду Тополоң кылбай ким баштайт?... (Саякбай Каралаев, 2. 246).
Манастын өлүмүнө байланышкан Кошойдун трагедиясы анын жеке трагедиясы эмес, бүт кыргыз элинин трагедиясы. Жоготуунун, айрылуунун азабы экспрессиялуу поэтикалык каражаттар (өлүмдүн контрасттуулугу, армандуу риторикалык суроо жана башкалар) аркылуу берилет. Эпостун трагедиялуу аякталышы негизинен белгилүү бир тарыхый кыйын кезең окуянын, "мамлекеттин кыйрашынын" (Б. Н. Путилов) чагылдырылышы болот.
Трагедиялык кырдаалдар бир топ чыңалган, оор жана татаал болот. Ал коркунучтуу сырткы күчтөр менен кагылышуулардан гана келип чыкпастан, ар бир инсандын ички карама-каршылыктарынан, алардын турмуштук умтулууларынан да келип чыгат" (Поспелов Г. Н. Теория литературы. М., 1978, 201-б.). Алмамбеттин трагедиясы ушул өңүттөн караганда Мекенинен алыс калган ар бир атуулдун типтештирилген кайгысы, анын азабы эли-жерине болгон кусалыкка байланыштуу. Ошондуктан Алмамбеттин образы терең трагедиялык психологизмде ачылат.
Эпостогу Т. эл турмушунун ар тарабын камтыйт. "Ар кандай тарыхый шарттарда, ал эмес коом социалдык-нравалык прогресстин эң бир бийик баскычтарына көтөрүлгөн учурларда да искусство трагедиялуу кырдаалдар менен кагылышуулардан баш тартууга тийиш эмес, — деп жазат Ч. Айтматов. — Эгер көркөм ой трагедияга чейин өсүп жетпесе — ал өтө өкүнүчтүү (Айтматов Ч. Биз дүйнөнү жаңыртабыз, дүйнө бизди жаңыртат. Фр., 1988, 204-205-б.), "Манаста" эң башкысы көркөм ой чыныгы трагедияга өсүп жетет, өмүрү бүтүндөй трагедия менен коштолгон каармандар, угарманды кадимкидей ыйлаткан кайгылуу эпизоддор бар.
Эпостогу Т. — угармандардын көңүлүн чөгөрбөй, аларды пессимизмге алып барбай, тескерисинче адамдардын рухий сапатын жана ыймандык күчүн көтөргөн, катарсис жараткан, асылдык сапаттардын салтанат курушу үчүн күрөшкө даяр турууга тарбияланган Т.