cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таубаш-Бадрак (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Таубаш-Бадрак — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Учпилин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 173 киши. Почта индекси — 452305, ОКАТО коду — 80224847011.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чычаң без
Чычаң без (glandula uropygii) – канаттуулардын жуптуу тери бездеринен. Ч. б. бир нече без түтүкчөлөрүнөн турат, алардын алып кетүүчү өткөлдөрү акыркы куйрук омурткалардын үстүндө жаткан теринин үстүнкү бетиндеги үрптөргө ачылат. Ч. б-нин майлу секрети канаттарды майлап жана аларды суудан сактайт. Ч. б. өзгөчө сууда сүзүп жүрүүчү канаттууларда жакшы өөрчүгөн (мисалы, казсымалдар), кээ бир түрлөрдө гана (төө куштар, тоодактар, тоту куштар, кээ бир көгүчкөндөрдө) болбойт.
Малабаев, Мурзабек
Малабаев Мурзабек (1928-ж. т., Жалал-Абад облусу, Сузак району, Чачкынчы айылы) - тарых илиминин доктору (1967), профессор (1968).
1950-ж. Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтун бүтүргөн.
1951-55-ж. КМУнун окутуучусу,
1955-57-ж. Кыргыз мамлекеттик физкультура институтунда кафедра башчысы,
1957-60-ж. Караколдогу педагогикалык институттун ректору, улук окутуучу,
1960-68-ж. ФПИде улук окутуучу, доцент,
1968-жылдан КМУнун КПСС тарыхы кафедрасынын башчысы болуп иштеген.
Жүздөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 6 монографиянын автору. Илимий эмгектери негизинен Кыргызстандын өнөр жайынын өнүгүшүн изилдөөгө арналган.
Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери.
Уилсон Роулз
Вудроу Уилсон Роулз (англ. Woodrow Wilson Rawls; 1913-жыл 24-сентябрь — 1984-жыл 16-декабрь) — "Кызыл папоротник өскөн жерде" (англ. Where the Red Fern Grows) жана "Маймылдардын жай мезгили" (англ. Summer of the Monkeys) китептери менен белгилүү амрикалык жазуучу болгон.
Жаш кези
Роулз он алты жашта болгондо АКШнын экономикасы "Чоң депрессияга" кирип, анын үй-бүлөсү Оклахомадагы үй-жайын таштап Калифорнияга көчүп кетүүгө аргасыз болгон; бирок үй-бүлөнүн унаасы Нью Мексиконун Албукеркесине жакын жерде бузулуп калып, Роулздун атасы жергиликтүү тиш паста фабрикасында жумуш тапкан.
1930 жана 1940-жылдарда өспүрүм кездеги Роулз жыгач уста болуп калып, Түштүк Америкага, Канадага жана Аляскага барган. Ал ошол мезгилде "Кызыл папоротник өскөн жерде" менен катар беш кол жазма даярдап койгон. Роулздун кол жазмаларынын түп нускасында көптөгөн орфографиялык жана грамматикалык каталар болгон жана эч кандай тыныш белгилери коюлган эмес. Ошондуктан ал атасынын устаканасындагы сандыктын ичине кол жазмаларын жашырып койгон.
1950-жылдардын аягында Роулз АКШнын түштүк-батышындагы ракета полигонунда курулуш компаниясында иштеген. Кийинчерээк ал Өзөктүк энергия боюнча комиссия менен келишимдин негизинде иштеш үчүн Айдахо Фоллско жакын жердеги курулуш аймагына которулган. Роулз Муд Лэйкке жакын жерде жыгачтан салынган үйдө жашаган. Ошол жерде иштеп жүргөн кезде Роулз өзүнүн болочок аялы, Өзөктүк энергия боюнча комиссиянын бюджеттик аналитиги Софи Энн Стижинскини жолуктуруп калган. Жубайлар 1958-жылдын 23-августунда баш кошушкан.
Токтобай Мүлкүбатов
Мүлкүбатов Токтобай - жазуучу.
Токтобай Мүлкүбатов Токтогул районуна караштуу Кызыл-Суу айылында 1946-жылы 29-декабрда туулган.
1974-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы КМУнун тарых факультетин бүтүргөн.
Эмгек ишмердүүлүгүн 1966-жылы Токтогул көчүп жүрүүчү механизацияланган колоннада жыгач уста болуп иштөөдөн баштаган, ошол эле мезгилде райондук «Учкун» гезити менен кызматташ болгон. 1974-жылдан «Советтик Кыргызстан» гезитинде кабарчы, 1981–1985-жж. бөлүм башчы болгон. 1977–1981-жж. «Ленинчил жаш» гезитинде редактордун орунбасары, 1985-жылдан Кыргыз ССРинин Мамбаскомунда басмаларды башкаруу начальниги болгон. 1986-жылдан Кыргызстан Жазуучулар Союзунун башкармалыгында чыгармачыл жаштар менен иштөө боюнча адабий консультант болуп эмгектенет. 1987–1990-жж. «Кыргызстан пионери» гезитинин башкы редактору, 1990–2000-жж. «Кыргыз – Эл» коомунун башкармасы, 2000-жылдан Борбордук Азия Адабият Академиясынын Президенти.
Чыгармалары басма-сөздө 1967-жылдан жарыяланып келет. Аңгемелер жана новеллалар жыйнагынын автору. Кыргыз элинин тарыхына, маданиятына тиешелүү очерктери, публицистикалык макалалары менен басмасөз беттеринде үзбөй жарыяланып келет.
Калтарчычканчыл коңуз
Калтарчычканчыл коңуз (лат. Silphopsyllus desmanae) ...
Касымалиева Токтожамал
Касымалиева Токтожамал Оймочу, бычмачы-тикмечи. 1923-ж. Кемин районундагы Кичи-Кемин айылында төрөлгөн. 43 жыл мугалимдик кесипте эмгектенген. Апасы Машактын нускасын алган. Токтожамал узчулукту бычмачы-тикмечиликтен баштап, кийин кийиз уютуп, оймочулукка өткөн, шырдак буюмдарын арбын кармаган. Ал ала кийиздеринин ортолук табакчаларынын ичинен кош «жүрөкчө оюмун» берип, андан үч «карга тырмак оюмун» төп, так чыгарат. Ошондо алардын жарымы «колтук оюм» болуп көрүнөт. Анын араларын бөлүп туруучу «аламычы» ала кийиздерге таандык нукуралыкты билдирет. Уз кызыл өң менен жашыл өңдү бири биринен айырмалоодо актан жээк алат. Анын шырдактарына ичкерээк алынган «жарым кыял оюму» мүнөздүү келет. Анда «мүйүз оюмдарынын» ич ара шартташкан элементтери бар.' Шырыксыз түшкөн шырдактарында көк-кызылды арбын колдонот да, негизи кыргыздын кызыл шырдагына үндөшүп кетет. Айыл ичине үлгү берүүчү бул уздун кызы Жумагазиева Айнура, келини Светлана, Кызжибек өңдүүлөр анын ишенимдүү шакирттери. Азыр Кемин районундагы КызылОктябрь айылында жашайт.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Мусулманкулов Молдобасан
МУСУЛМАНКУЛОВ МОЛДОБАСАН
(1883–1961)
Төкмө акын, манасчы Молдобасан Мусулманкулов Ак-Талаа районундагы Терек айылында 1883-жылы туулган. Он жети жашынан уйкаштырып ыр чыгарып, өзүнүн ырларын аткара баштаган. Жетилген курагында кенже эпостордун айтып, кийин манасчы катарында таанымал болгон. Отузунчу жылдардын башында М.Мусулманкулов «Салтанат» поэмасын жаратат. 1932-жылы аны Нарын радиосуна ырчы катарында чакырышкан, 1933-жылы Кыргыз драма театрына ырчы катары кабыл алышкан, ал эми 1936–1952-жж. Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясында ырчы болгон. 1922-жылы фольклор жыйноочу К.Мифтаков Молдобасан Мусулманкуловдун айтуусу боюнча «Курманбек», «Жаныш-Байыш» кенже эпостору «Манас» үчилтигинен «Семетейди» айтуусу, 1926-жылы «Эски кошоктор», 1930-жылы «Салтанат» дастаны жазылып алынган. 1935–1936-жж. «Асан жана Күлбара», «Баатыр-Осмон», «Акылдуу кыз жана каардуу хан» сыяктуу кыргыз эл жомокторунун классикалык үлгүлөрү катарында эсептелген чыгармалар жазылган. М.Мусулманкуловдун айтуусу боюнча макал, ылакап, легенда, байыркы замандан калган жомоктор жазылып алынган. «Ыр жыйнак» деген ат менен 1962-жылы чыккан китептеги көптөгөн оригиналдуу чыгармалардын автору. Кыргыз АССРинин Эл артисти (1935-ж.). 1939–1958-жж. Москвада өткөн кыргыз адабиятынын жана искусствосунун он күндүгүнүн катышуучусу. 1947-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. «Эмгек Кызыл Туу», эки жолку «Ардак белгиси» ордендери, «Эмгектеги каармандыгы үчүн», «1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңиши үчүн» медалдары, Кыргыз ССР ЖСнын Ардак грамотасы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 55 б.
Молдобасан: Ырлар жана дастан. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 163 б.
Рахман уулу Бекмырза
Рахман уулу Бекмырза (1962-2008) - жазуучу, акын жана сүрөтчү. Кара-Кулжа районунун Кан-Коргон айылында 1962-жылы 19-октябрда туулган. 1979-жылы Жусуп Мамыр атындагы орто мектепти, 1983-жылы Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун филология факультетин бүтүргөн.
1984-1991-жж. Баткен районунун “Чек” жана “Ленин” орто мектептеринде мугалим, класстан тышкары иштер боюнча директордун орун басары, 1994-жылы “Чалкан” журналынын башкы редактору, 1995-жылы “Күлкү” жана “Сүйүү” гезиттеринде башкы редактор, 1997-жылы “Аалам” гезитинде редактордун орун басары, 1998-жылы Кыргызстан Жазуучулар союзунун Көркөм адабиятты жайылтуу бюросунда кабарчы болуп иштеген.
Ал “Сен сүйгөн обон”, “Кадыр түн”, “Таңшы обон”, “Сезим кайрыктары” сыяктуу обондуу ырлардын жыйнактарын түзүп, басмадан чыгарган.
Б. Рахман уулу “Сүйүү”, “Күлкү” гезиттеринин уюштуруучусу жана редактору болгон. Мындан сырткары “Өрүк кыз”, “Жубайыма”, “Бир тал чач” ж.б. ондон ашык обондуу ырларды да жараткан.
2003-жылы тарткан сүрөттөрү боюнча Сүрөтчүлөр союзунан “Мыкты сүрөтчү-карикатурист” диплому менен сыйланган.
2005-жылы “Түгөлбай Ата” коомунун сыйлыгын алган.
Кыргыз тилинде
Күн жүрүш: Ырлар жана пародиялар. – Б.: Элпек, 1999. – 94 б.
Министрдин кызынын махабаты: Роман. – Б.: Фест, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009. – 200 б.
Балекеттүү “Байтал” базар: Детектив. – Б.: Фест, 2002, 2007, 2008. – 109 б.
Куйкум сөздүү куудулдар. – Б.: Фест, 2002. – 111 б.
Рэкет: Аңгемелер, повесть. - Б.: Фиеста-Бланка, 2002. – 150 б.
Төрөбек балбан: Тарыхый повесть. – Б.: Фест, 2003. – 147 б.
Негр бала, атаң кайда?.. Детектив. – Б.: Фест, 2004, 2007, 2008. – 223 б.
Кытайдан качкан келин. Повесть. – Б.: Фиеста-Бланка, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009. – 157 б.
Камчы сап жана казына. Балдар үчүн жомоктор. – Б.: Фест, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008. – 45 б.
Эл аралык коомдук бирикме
Эл аралык коомдук бирикме ― уставына ылайык чет мамлекетте эч болбогондо анын жок дегенде бир түзүмдүк бөлүмү түзүлгөн жана өзүнүн ишмердигин жүргүзүп жаткан коомдук бирикме.
Тухтаматов Бахтияр
Тухтаматов Бахтияр (15. 2. 1951-ж. т„ Ош ш.) - маданият кызматкери. КРдин маданиятына эмгеги сиңирген ишмер ишмер (1994), КРдин эл артисти (2003).
Анжиян педагогика институтун 1973-ж. бүтүргөн, ошол эле жылы Фрунзе атындагы орто мектепте эмгек жолун баштаган. 1976-87-ж. Ош өзбек мызкалык драма театрында музыка бөлүмүнүн инспектору, башкы администратор, кийин директордун орун басары, 1989-жылдан директору. Киров атындагы Ош өзбек мызкалык драмы театры - Бабур атындагы Ош мамлекеттик өзбек акад. мызкалык драма театры деп аталышына Тухтаматовдун кошкон салымы зор. Ош шаарынын жерг. кеңешинин депутаты (2011).
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Дэниел Киз
Дэниел Киз (англ. Daniel Keyes; 1927-жыл 9-август — 2014-жыл 15-июнь) — америкалык жазуучу болгон. Ал "Хүго" сыйлыгына татыган аңгемеси жана "Небула" сыйлыгын утуп алган "Элжернонго арналан гүлдөр" (англ. Flowers for Algernon) романы менен таанымал. Кизге 2000-жылы Американын илимий фантастикалык жана фэнтези жазуучуларынын "Ардактуу эс алуудагы жазуучу" наамы берилген.
Дөө коңуз
Бул жаныбарлар курт-кумурскаларга кирет. Өздөрү 100гр болушсада 8кг чейинки оордукту көтөрө алышат.
Жашыл без
Жашыл без - рактын бөлүп чыгаруучу жуптуу органы. Муруттун түбүнөн ачылган алып кетүүчү канал кетет. Рактын организминен Ж. б. аркылуу канда эритилген зыяндуу заттар чыгып турат.
Желе бездери - айрым жөргөмүш сымалдардын желе чыгаруучу органдары. Ж. б. кенелердин буттарында орношкон. Жөргөмүштүн Ж. б. курсагында (ала жөргөмүштүн ургаачысында 1000ге чейин Ж. б. бар) жана алар атайын желе сөөлчөлөргө ачылат. Жөргөмүштүн Ж. б-нин ишкердиктүүлүгү өтө жогору; ала жөргөмүштөн бир эле жолу 500 мге чейин жипти алса болот, ал эми 3-4 күндүн ичинде бир нече жолу түрсө – 1000 мге чейин жип алынат.
Кичи Речка (Укратус куймасы)
Кичи Речка — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Укратус дарыясынын оң жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эл аралык космостук укук
Эл аралык космостук укук ― космос мейкиндигин жана асман нерселерин изилдөөнүн жана пайдалануунун жүрүшүндө мамлекеттер аралык мамилелерди жөнгө салуучу жана алардын укуктук режимдерин аныктоочу укуктук принциптердин жана ченемдердин жыйындысы. Э. к. у. БУУнун Уставынын принциптерин камтуу менен жалпы эларалык-укуктук принциптерге негизденет.
Буйрук
Буйрук (Command-Команда). Кызматчы сөз түрүндө берилет жана компьютерди кандайдыр бир аракетти аткартат. Буйруктар орундарды башкаруучу же берилиштерди киргизүүчү түзүлүштөрдү пайдаланып тандалат же баскычтоп тактасында терилип киргизилет.
Колдонулган адабияттар
Команда Command
Мирсаид Миррахимов
Өмүр баяны
Мирсаид Миррахимов (1927-2008-жж.)- медицина илимдеринин доктору, академик, Улуттук кардиология борборунун директору, Социалисттик эмгектин Баатыры. Кыргыз ССРинин илимине эмгек сиңирген ишмер Мирсаид Миррахимов 82 жаш курагында о дүйнөгө аттанды. Улуту өзбек. Саламаттык сактоо министирлигинин Кыргыз ССР Илим-изилдөө институтунун кардиология бөлумунун жетекчиси Мирсаид Миррахимов 1927-жылы 27-мартта Кыргыз автономдук областынын Фрунзе шаарында музыканттардын уй-булөсундө туулган.Кыргыздын чыгаан врачтарынын бири Мирсаид Миррахимов 1948-жылы Кыргыз Республикасынын медициналык институтун жана клиникалык ординатураны аяктаган. 1959-жылы алгачкы диссертациясын жактап, терапия кафедрасын жетектеген Бир нече жылдар аралыгында илимий изилдөө иштери менен алпурушуп, 1969-жылы докторлук илимий даражага ээ болуп, профессор наамы ыйгарылган.1978-жылы Мирсаид агайдын демилгеси менен Кыргыз илим-изилдөө институтунун кардиология бөлүмү түзүлүп, ушул эле жылы институттун директору болуп дайындалган. М.М.Миррахимов дүйнөдөгү белгилүү окумуштуу клиницист, клиникалык физиолог, бийик тоолуу медицинасынын жана кардиологиясынын негиздөөчүсү, ошондой эле бул тармакта кыргыз медицинасынын атасы.
А.Канатбеков
Үй-бүлөсү
Аялы Неля Ярулловна Юсупова. Үч баласы: кыздары - Назира, Элмира жана уулу Эркин.
Сыйлыктары
Саламаттыкты сактоо тармагына кошкон зор салымы, талыкпаган эмгеги үчүн Ленин ордени,  эки жолу "Ардак белгиси" ордени, Октябрь Революциясынын ордени, көптөгөн сыйлык грамоталар жана  III, I даражадагы "Манас" ордендери менен сыйланган.
Эмиль Дюркгейм
Эмиль Дюркгейм (франц. David Émile Durkheim; Чын Куран айынын 15, 1858, Эпиналь, Франция — Жетинин айынын 15, 1917, Париж, Франция) – француз социологу жана философу, Францияда «Социологиялык жылнаама» (1896–1913) журналын басып чыгаруучу.
Көз карашы
Дюркгеймдин ою боюнча, социологиянын предмети болуп, буга чейин эч бир илим изилдеп көрбөгөн өзгөчө реалдуулук эсептелет. Анын негизин түзгөн «социалдык фактылардын» мүнөздүү белгилери – индивидке көз карандысыз болгон жана ага таасир бере алган объективдүүлүк. Ушундай ырааттуулукта жөнгө салынган адамдардын коомдогу жүрүм – туруму жекече себептер жана факторлор менен эмес, ар бир адамга тигил же бул иштерди жасоого шарт түзгөн социалдык факторлордун жыйындысы менен аныкталат. Дюркгейм социалдык фактыларды коомдун «материалдык субстратын» (калктын жыштуулугу, адамдардын өз ара пикир алышууларынын интенсивдүүлүгү; жол катнаштарынын болушу ж. б.) түзгөн морфологиялык жана рухий, материалдык эмес (жыйындысы коллективдүү же жалпы аң – сезимди түзгөн «коллективдүү көз караштар») фактылар деп бөлүштүргөн. Дюркгейм биринчи ирээтте коллективдүү аң-сезимдин, анын ар кыл формаларынын (диндин, моралдын, укуктун) маанисин изилдеген. Дюркгеймдин концепциясы социологиядагы индивидуалистик номинализм жана социалдык атомизм мүнөздүү болгон психологизмге каршы багытталып, ал коомдук тилектештик идеясын негиздөөгө мүмкүнчүлүк түзгөн. Дюркгеймдин бүткүл чыгармачылыгы мына ушул идеяга арналган.
Голиаф коңузу
Голиаф коңузу (лат. Goliathus goliathus, L. 1771) - коңузу.
Кароол-Дөбө (Ысык-Көл району)
Кароол-Дөбө (Кароол-Дөбө) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Абдрахманов айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 761 киши.
Ырчылар чыгармачылыгынын изилдениши
П. Ирисов Ырчылар чыгармачылыгы   Б. 2004
Тухватшин Рустам Романович
Тухватшин Рустам Романович (1951-ж. т., Казакстан, Чимкент обл., Лингер ш.) — медицина илимдин доктору (1996), проф. (2000). КММИни бүтүргөн (1975) КММАнын ИИ лабор-сында илимий жана улук илимий кызматкер (1976-1989), бөлүм башчы (1989-2003).
Ерва (дарыя)
Ерва — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Воробина дарыясынын сол жээгинен 33 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Тухватшин Рустам Романович
1979-жылдан КММИнин патол. физиология кафедрасында окутуучу, 1998-жылдан кафедра башчысы. Патофизиология боюнча адис. 200дөн ашык илимий эмгеги, алардын ичинен 6 монография, 7 ойлоп табуусу, 10 методикалык куралы бар.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Ерва (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пятомбойю
Пятомбойю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колвавис дарыясынын оң жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 70 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нaуманндын күйкөсү
Нaуманндын күйкөсү (Falco naumanni), (Fleischer, 1818):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк-Батыш Африка Мароккодон чыгышты көздөй Туниске чейин, түштүктөн Бийик Атласка жана Тунистин орто бөлүгүнө чейин. Пиреней жарым аралынын түштүк бөлүгү жана Франциянын, түштүк Австриянын, Италиянын түштүк жарымынын жээктеринен чыгышты карай батыш Саянга, Танну-Олго, Хангайга, Хубей провинциясына чейин. Россия Федерациясынын европалык бөлүгүндө 49-параллелге чейин, Волганын өрөөнүндө 52-параллелге чейин, батыш Сибирде 55-параллелге, Красноярскка чейин. Түштүктөн Жер Ортолук деңиздин жээктерине, Кичи Азияга, ортонку Иран, Түндүк Афганистанга чейин. Хубей провинциясынын түндүк бөлүгүндө уялайт. Кыргыз Республикасында деңиз деңгээлинен 2500 м бийиктикке чейин, көпчүлүк учурда түштүк-батыш тарапта Фергана өрөөнүндө Арсланбаптын тегерегинде кездешет. Жайында Каркырада, Нарындын жайылмасында жана Ысыккөл ойдуңунда катталган.
Жашаган аймактары
Дарыялардын жайылмасында, тоолордун жантаймасында дарактуу жана бадалдуу жапыз жана орто тоо тилкесин артык көрөт. Маданий ландшафттарда да кездешет.
Саны
Саны боюнча маалымат абдан аз. Ысыккөл ойдуңунун карагай токойлорунда Науманндын күйкөсүнүн саны 1 км2де 0,03 особду гана түзөт. 1992-жылдын 22-августунда эки жаш канаттуу Боом капчыгайында байкалган.
Чектөөчү факторлор
Мыйзамсыз атуу, уяларын бузуу. Симпатрия аймактарында күйкө менен конкуренттүү карым-катнашта турушу мүмкүн.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Ишеничтүү маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоо боюнча атайын чаралар каралган эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Уялоо жерлерин кичи заказниктерди түзүү аркылуу коргоо жана мындай аймактарды иштетилүүчү жерлердин катарынан чыгаруу. Жергиликтүү жашоочулардын арасында бул түрдү аныктоо жана коргоо боюнча түшүндүрүү иш-аракеттерин жүргүзүү. Республикада уялоо жерлерин иликтөө, табылган уяларды картага түшүрүү, бул түрдүн санынын ар бир жылдык динамикасынын мониторингин жүргүзүү, тиричилик өзгөчөлүктөрүн изилдөө зарыл.
Статусу
V категория. Vulnerable, VU, C1. Кыргыз Республикасынын авифаунасында уруунун он түрүнүн бири. Монотиптүү түр.
Жыттуу бездер
Жыттуу бездер - экзокриндик бездерге кирет. Ж. б-дин жыты күчтүү заттарды бөлүп чыгарат, алар коргоо жана башка көптөгөн функцияларды аткарат (аймактарын белгилөө, особдордун башкаларын табуу, чогулуу, коркунуч сигналдарды (белгилерди) берүү). Омурткасыздардын арасынан Ж. б. көпчүлүк муунак курттарга, өзгөчө курт-кумурскаларга (кене, коңуздар, көпөлөктөр, жаргак канаттуулар, тор канаттуулар жана башка) таанду. Ошондой эле Ж. б. көпчүлүк омурткалууларга да мүнөздүү. Балыктардын терисинде, крокодилдердин астыңкы жаагынын алдында жана клоакасында, сүт эмүүчүлөрдүн - денесинде, туяктарында, куйругунда жана аналдык жактарында жайгашкан.
Кобург
Кобург - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Иц(дарыя)|Иц дарыясынын боюнда жайгашкан. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 42,015 киши (2005-ж.). Аянты – 48.30 км2. Coburg-Ehrenburg1.jpg, Aerial image of the Coburg Fortress.jpg
Шал
Шал — булчуңдарды нервдештирүү (иннервация) бузулганда эркин кыймылдардын жоголушунан болгон оору.
Белгилери
Кол-буттун такыр кыймылдабай калышы толук Шал (паралич), ал эми бир аз кыймылдашы толук эмес Шал (парез) деп аталат. Ошондой эле органикалык жана функциялык болуп бөлүнөт. Мында нерв системасында органикалык жана функциялык бузулуулар байкалат. Борбордук нерв системасында кыймылдаткыч нейрондор жана алардын жүлүндөгү талчалары сезгенүүдөн, травмадан жабыркаганда сезгичтик бузулуп, булчуңдар кыймылсыз болсо да, алардын тонусу жогору болушу мүмкүн. Четки нервдердин оорусунун натыйжасында болуучу шалда булчуң былбырап, рефлекстер жоголот, булчуңдар атрофияга учурайт, сезгичтик да бузулат. Эгерде мындай шал бала кезде пайда болсо (мисалы, полиомиелитте), жабыркаган кол же бут ичкерип, кыскарат. Мээ нервдеринин сезгенүүдөн, травмадан, кан куюлуудан болгон ооруларында беттин булчуңдары шал болушу мүмкүн. Мисалы, бет нервинин полиневритинде мимикалык булчуңдар кыймылдабай калат; тил алдындагы нервдин жабыркашы тилди кыймылдатпай, оорулуу сүйлөгөндө, тамак жегенде тоскоол болот.
Дарылоо
Шалды дарылоо дарыгердин гана көзөмөлүндө жүргүзүлүп, ал кан айлануу органдарынын, борбордук жана четки нерв системасынын ооруларын дарылоодон башталат. Шал болгон кол-буттун функциясы бузулганда адегенде аларды туура оңдоп коюу керек. Колду чыканак муундарынан бүгүп, кырк муунду жазып жана манжаларды бир аз бүгүп коюу, бут Шал болсо — тизеден бир аз бүгүп, бут жана бут кетмени сыртка карай бурулбай жаткырылат. Бут-колдун туура жатышын сактоо үчүн кебезден жасалган, тышынан чүпүрөк оролгон тоголок жаздык коюлат. Жабыркаган бут-колду кыймылсыз калтырбай биринчи күндөн тартып, колдон келишинче оорулуу өзү гимнастика жасоого аракеттенүү зарыл. Ооруган кол же бутту ирети менен бүгүп же жазып, андан тышкары, соо жана жабыркаган кол-бутту улам-улам кыймылдатууга аракеттенүү керек. Эгерде кыймыл пайда боло баштаса, аны көбөйтүүгө аракет кылып, күндөн күнгө көбүрөөк кыймыл жасоо талап кылынат. Булчуңдардын күчү жогорулаган сайын резина тасма, эспандер, резина топ менен көнүгүүлөрдү аткаруу сунуш кылынат. Колунан келбей турган көнүгүүлөрдү жасоого тезинен өтүү зыян келтириши мүмкүн. Көнүгүүлөрдүн программасын айыктыруучу физкультуранын методисти түзөт. Начар бут-колдун кыймылын жакшыртуу үчүн ортопедиялык аппараттар пайдаланылат. Айыктыруучу физкультура, массаж, дарыларды берүү, физиотерапия менен бирге жүргүзүлөт.
Алдын алуу
Шалдын алдын алуу үчүн ага алып келүүчү ооруларды алдын алуу зарыл. Өзгөчө полиомиелитке каршы эмдөөнү өз убагында жүргүзүүнүн мааниси чоң (кара Эмдөө). Коргошун, мышьяк, сымап менен иштеген өндүрүштө коопсуздук техникасынын эрежелерин колдонуу жана дайыма медициналык кароодон өтүү зарыл.
Модэ Шанүй (Модэ)
Модэ Шанүй (кыт. шанүй - теңир куту) - б. з. ч. 209-174-ж. хунну урууларынын башчысы. Хунну урууларынын шанүйу Toyмандын улуу уулу. Toyман кытайлардан жеңилип алсырай түшкөндө юэчжилердин талабы боюнча Модэни аманатка берген. Toyман юэчжилерге басып киргенде Модэ Шанүй хунндар тарапка өткөн. Ал өз аскерлерин таамай атууга машыктырган жана буйрукту кыңк этпей аткарууга көндүргөн. Б. з. ч. 209-ж. Модэ өз атасын өлтүрүп, такка олтурат. Чыгышта жашаган дунхуларды, кийинки жылы юэчжилерди караткан. Б. з. ч. 203-201-ж. түндүк тарабындагы коңшулары хунүйлөрдү, күйешелерди, Саян тоолорунун этегин мекендеген динлиндерди, Чыгыш Түркстандын түндүгүнде жашаган кыргыздарды басып алган. Б. з. ч. 201-ж. Кытайга кол салат. Б. з. ч. 198-ж. кытай императору Лю Бан менен «бейкуттук жана туугандык» келишимин түзгөн. Иш жүзүндө кытай императору Модэ Шанүйге көз каранды болуп, салык төлөп турууга мажбур болгон. Б. з. ч. 177-ж. Модэ Шанүй юэчжилерди, усундарды жана Чыгыш Теңир-Тоодогу башка элдерди да баш ийдирген. Модэ Шанүй өлгөндөн кийин (б. з. ч. 174-ж.) такка уулу Лаошань отурган.
Италия
БУУнун (1955), Европа советинин (1949), Европа союзунун (1993; 1958–67-ж. Европа экономикалык кызматташтыгы; 1967–92-ж. Европа кызматташтыгы), НАТОнун (1949), Евратомдун (1958), ЭВФтин (1947), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1947), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), ЕККУнун (1973), Европа экономикалык кызматташтыгы жана өнүгүү уюмунун (1961) мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Саясий партиялары: Христиан-демократиялык партиясы, Солчул күчтөрдүн демократиялык партиясы (мурдагы Италия коммунисттик партиясы).
Табияты
Италия аймагы материкте (ири орографиялык объектилери Альп тоолору, Падан туздугу ж. б.), жарым аралда (Аленнин жарым аралы) жана аралдарда (Сицилия, Сардиния, ошондой эле Тоскана архипелагы, анын ичинде Эльба а., Кампано архипелагы, Капри аралы, Липари аралдары, Пантеллерия а. ж. б. көптөгөн майда аралдар) жайгашкан тоолуу өлкө. Батыш Альп тоолорунда анын, ошондой эле Италиянын эң бийик чокусу Монблан жайгашкан, бийиктиги 4807 м. Апеннин жарым аралынын басымдуу бөлүгүн Апеннин тоолору (эң бийик жери 2914 м, Корно чокусу) ээлейт. Өлкөнүн түштүгүндө аракеттеги (Этна, Везувий) жана өчкөн жанар тоолор бар. Италия Альп-Гималай кыймылдуу облусунда жайгашкан; жер титирөө тез-тез болуп турат. Коргошун, цинк, алтын, күмүш, темир, ошондой эле марганец, сымап, сурьма, боксит, күрөң көмүр, нефть жана табигый газ ж. б. кендери бар. Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008):
Климаты өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө субтропиктик жер ортолук деңиздик, түндүгүндө мелүүн. Жайы кургакчыл жана ысык, июлдун орточо температурасы 23–26°С, түштүктөн соккон сирокко шамалынын таасиринен 40–45°Сге чейин көтөрүлөт. Кышы жылуу жана жаанчыл, январдын орточо температурасы түздүктөрдө 8–11°С. Кар тоолордо гана жатат. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 600–1000 мм, тоолордун айдарым беттеринин айрым жерлеринде 3000 ммден ашык (көбүнчө жылдын суук мезгилинде жаайт). Түндүгүндөгү дарыялардын суусу мол, гидро ресурска бай, сугатка жана кеме жүрүү үчүн пайдаланылат. По (Италиядагы эң чоң дарыя), Арно ж. б. дарыялардын өрөөндөрүндө суу ташкыны болот. Борбордук жана Түштүк Италиядагы дарыялардын суусу аз. Альп тоолорунун этегинде ири көлдөр (Гарда, Комо, Лаго-Мажоре) көп; бийик тоолордо 800дөн ашык мөңгү бар. Жапыз тоолордо маквис жана гарига, айрым жерлерде эмен, каштан жана бук токою, пиния жана альп мырза карагайы өсөт. Деңиз деңгээлинен 800–1800 м бийикте эмен, карагай-көк карагайлуу (Альп тоолорунда) жана жалбырагы күбүлмө токой (Апеннинде), андан бийигирээк субальп жана альп шалбаасы (Альп тоолорунда), ийне жалбырактуу токой (Апеннинде) жана айрым жерлери шалбаа өсүмдүктөрү менен капталган.
Калкы
Италяндар өлкөнүн калкынын 92,5%ин түзөт, анын ичинде сицилиялыктар 8,3%, сардиниялыктар 2,3%. Төрөлүү мурда өтө жогору (1970-ж. 1000 адамга 16,5 бала туура келген) болгон, азыр Италия төрөлүү деңгээли боюнча (1000 адамга 8,5 бала) Европа союзуна кирген өлкөлөрдүн ичинен акыркы орундардын бирин ээлейт. Өлүм-житим (10,5 адам) төрөлүүдөн ашат. Италиянын калкы Европа жана дүйнөдөгү эң картаң калк (орточо жашы 42 жыл). Калктын курактык структурасында 15 жашка чейинки балдар 13,8%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64) 66,4%ти, 65 жаштан ашкандар 19,9%ти түзөт (2007). Калктын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 196дан ашык киши туура келет. Падан түздүгү менен Тиррен жана Адрия деңиздеринин жээктеринде калк жыш (1 км2 жерге 400 адамдан ашык), Түндүк жана борбордук тоолуу аймактарда, Сардиния аралында сейрек отурукташкан. Шаар калкы 67,6% (2005). Ири шаарлары (2008): Рим (калкы 2,5 млн; шаар айланасы менен 3,9 млн), Милан (1,3 млн; 4,3 млн), Неаполь (965,4 миң; 3,8 млн), Палермо (652,9 миң; 1,0 млн), Генуя (588,4 миң; 689,6 миң). Италиянын калкынын 90%и католиктер, 5%и башка конфессиялардын өкүлдөрү, негизинен мусулмандар менен иудейлер.
Тарыхы
Италиянын аймагында адам палеолит доорунда жашай баштаган. Коло (биздин заманга чейинки 2-миң жылдык) жана темир доорлорунда (биздин заманга чейинки 1-миң жылдык) жашаган лигури, этруск, италик урууларына таандык бир катар археологиялык маданияттар калган. Латындар менен сабиндер (италик уруусунан) биздин заманга чейинки 6-кылымдын ортосунда Римди негиздеген. 5–3-кылымда Апеннин жарым аралын караткан соң, биздин заманга чейинки 2-кылымда ири кул ээлик мамлекет түзүлгөн (к. Рим байыркы). Кул ээлик системанын кризиси (биздин замандын 3-кылымынан) жана варварлардын 4–5-кылымдардагы кысымы 476-ж. Рим империясын кулоого алып келген. Империянын Батыш бөлүгүн варварлар (башчысы Одоакр) басып алган. Италияда 493–554-ж. остготтор (борбордук Равенна) мамлекети түзүлгөн. 554-ж. Италиянын көп бөлүгүн Византия караткандан кийин Рим империясы калыбына келтирген. Түндүк Италияны 568-ж. лангобарддар басып алып, өзүлөрүнүн королдугун түзгөн. Алардын тушунда кул ээлик система бузулуп, эркин жамааттар негизги өндүргүч күчкө айланган.
Кекен-Васильевка (Миякин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Италия
Тарыхы
Италия айрым феодалдык ээликтерге бытырап, герман королу Оттон 1чинин баскынчыл жортуулдарынын (951, 961–62) натыйжасында 962-ж. Ыйык Рим империясынын курамына киргизилген. 11–12-кылымдарда Италия рим папасы менен герман императорлорунун талашына түшкөн.
Акча-товар мамилелеринин эрте өнүгүшү шаарлардын экономикалык күч-кубатын чыңдаган жана алардын көбү 11–12-кылымдарда өзүн өзү башкарууга жетишкен. Лукка, Милан ж. б. шаарда коммуналар түзүлүп, бийлик патрицийлер менен көпөстөргө өткөн. Крест жортуулдарынын натыйжасында италиялык шаар-коммуналар Европа менен Чыгыштын ортосундагы негизги соода борборуна айланган. Генуя, Пиза, Венеция ж. б. ири коммуналар иш жүзүндө көз карандысыз республика болгон. 8-кылымдан арабдар сурап турган Түштүк Италия менен Сицилияны 11-кылымда норманндар басып алган. Сицилия королдугун бийлеген Фридрих II Штауфендин (ошол кезде герман императору да болгон) Орто Италия шаарларын каратуу үчүн 13-кылымдын 1-жарымындагы аракетинен натыйжа чыкпаган. Түштүк Италияны 13-кылымдын 60-жылдарында Анжу династиясы бийлеген. 1282-жылдагы элдик көтөрүлүш Сицилия королдугун кулаткан. 14-кылымдын башында Сицилия, 15-кылымдын ортосунда Түштүк Италия испандык Арагон королдугунун курамына киргизилген. Италиялык шаарлардын экономикалык жактан күч-кубаттуулугу, кол өнөрчүлүк өндүрүшүнүн өнүгүшү Италияда (14–15-кылымда эле) капиталисттик мамилелердин пайда болушуна алып келген. Италиядагы шаар турмушунун гүлдөшү, капиталисттик мамиленин келип чыгышы Кайра жаралуу маданиятынын калыптанышына өбөлгө түзгөн. 16-кылымда соода жолдорунун Жер ортолук деңизден Атлантика океанына которулушунан Италиянын экономикасы төмөндөй баштаган. Буга бирдиктүү улуттук рыноктун жоктугу, өлкөнүн саясий бытырандылыгы да түрткү болгон. Испания менен Франциянын Италия үчүн болгон күрөшүнүн натыйжасында Италия аймагынын кыйла бөлүгүндө чет элдик үстөмдүк орногон. Бул факторлордун баары 16-кылымдын 2-жарымында Италияда феодалдык-католиктик реакциянын башталышын шарттап, социалдык карама-каршылыктын кескин курчушуна (Түштүк Италиядагы 17-кылымдын 1-жарымындагы көтөрүлүш), 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын башында Испания (1701–14), Польша (1733–35), Австрия (1740–48) мурастары үчүн Италиянын аймагында болгон согуштар анын саясий жана экономикалык жактан начарлашына алып келген. Италия жериндеги согуштардын токтолушунан улам 18-кылымдын 2-жарымында Италиянын экономикасы жанданып, капиталисттик мамиле кайрадан өнүгө баштаган. Италиялык агартуучулар (Ч. Беккариа, Г. Филанжери ж. б.) феодалдык тартипти жоюуну талап кылган. 70–80-жылдарда Тоскана, Сардиния королдугу сыяктуу Италиялык мамлекеттерде агартуу абсолютизми маанайындагы реформалар жүргүзүлгөн.
18-кылымдын аягынан өлкөнү чет элдик эзүүдөн куткарып, аны бир мамлекетке бириктирүү кыймылы Рисоржименто (италиялык Кайра жаралуу) кулач жайган. Рисоржименто феодалдык-абсолюттук тартипке каршы чыгып, буржуазиялык түзүлүштү орнотуу максатын көздөгөн. Өлкөнүн патриоттору бирдиктүү Италияны түзүүдө революциячыл Франциядан жардам алууга үмүттөнгөн. Бонапарттын Италияга жортуулдарынан (1796–97) кийин анда Францияга көз каранды бир нече республика түзүлүп, буржуазиялык реформалар жүргүзүлгөн. Бирок франциялык администрациянын талоончул саясаты Италиянын экономикалык өнүгүшүнө бөгөт болгондуктан, дыйкандардын нааразылыгы күчөгөн. Вена конгресси (181415) боюнча Наполеондун жортуулуна чейинки Италиядагы феодалдык-абсолюттук монархия калыбына келтирилип, Италия мамлекеттеринин дээрлик бардыгы (Сардиния королдугунан башкасы) Австрия империясынын курамына киргизилген. Австриялык эзүүгө жана саясий бытырандылыкка каршы күрөшкө карбонарийлер жетекчилик кылган. Алар башкарган буржуазиялык революциялар (Неаполитан королдугунда, 1820; Пьемонтто, 1821 ж. б.) жеңилген соң, италиялык демократтар күрөштүн башка жолун издеген. Ж. Мадзини элдик революция чыгаруу жана көз карандысыз демократиялык республика түзүү менен Италияны бириктирүү программасын иштеп чыккан. Бирок ал түзгөн «Жаш Италия» уюмун эл колдогон эмес. 1848–49-ж. Римде республика түзүлүп, буржуазиялык-демократиялык реформалар жүргүзүлгөн. Бирок контрреволюциячыл интервенттердин (Франция, Австрия ж. б.) аскерлери аны биротоло басып салган.
Австрия-Италия-Франция согушунда (1859) Австрия Габсбургдарынын эзүүсүнөн Ломбардия бошотулган. Элдик көтөрүлүштөрдүн натыйжасында, монархисттер Модена, Парма, Тоскана жана Романья герцогдуктарынан куулган, Италиянын түштүгү испаниялык Бурбондордун бийлигинен кутулган. Италиянын бошотулган аймагы 1860-ж. Сардиния королдугуна бириктирилип, 1861-ж. бирдиктүү Италия королдугу жарыяланган. Австрия-Италия согушунан кийин 1866-ж. ага Венеция кошулуп, конституциялык монархия орногон. Италия мамлекети түзүүлөрү менен эле колониялык согушту баштап, Сомалини (1889), Эритреяны (1890), Ливияны (1912) басып алган. Италия биринчи дүйнөлүк согушта (1914–18) Антанта тарабында 1915-жылдан катышкан. Согуштан кийинки келишимдер боюнча, ага Түштүк Тироль, дээрлик бүткүл Истрия ж. б. жерлер караган. Согуштан кийин Италия индустриялык-агрардык өлкөгө айланган. 1922-ж. Б. Муссолини фашисттик диктатура орнотуп, Италия фашисттик мамлекетке айланган. Фашисттик Италия Эфиопия (1935–36) менен Албанияга (1939) агрессиячыл согуш ачып, ал өлкөлөрдү караткан жана фашисттик Германия менен бирдикте республика Испанияга каршы интервенцияга (1936–39) катышкан. Гитлердик Германия менен согуштук союз түзүп, 1940-ж. Германия тарапта экинчи дүйнөлүк согушка (1939–45) кирген. Италия Грецияга (1940, октябрь), Югославияга (1941, апрель) кол салып, 1941-ж. 22-июнда фашисттик Германия менен бирге СССРге каршы согуш жарыялаган. Улуу Ата Мекендик согушта Советтик Армиянын жеңиши, өлкөдөгү антифашисттик кыймылдын өсүшү, англиялык-америкалык аскерлердин Сицилияга түшүрүлүшү 1943-ж. 25июлда Муссолини бийлигинин кулашына алып келген. Бирок 1943-ж. 8-сентябрда фашисттик Германия Италиянын көп бөлүгүн басып алган соң, өлкөдө кеңири кулач жайган эң кубаттуу Каршылык көрсөтүү кыймылы менен англиялык-америкалык аскерлер 1945-жылдын жазында Италияны бошоткон. 1946-ж. монархия жоюлуп, Италия республика деп жарыяланган жана конституция (1947) кабыл алынган. 1947-жылдагы тынчтык келишими боюнча Италия колонияларынан баш тартып, Югославияга Истрия менен бир катар башка аймактарды, Грецияга Додеканес аралдарын ж. б. кайтарып берген. Премьер-министр Маршалл планы боюнча Италия 1948-ж. АКШдан экономикалык жардам алып, 1949-ж. НАТОну түзүүгө катышкан. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Италия өнөр жай өнүккөн өлкөгө айланган.
Калктын массалык нааразылык көрсөтүү кыймылынын өсүү шарттарында башкаруучу партия 1962-ж. солчул борборчул саясатка өткөн. Алар социалисттер, социал-демократтар жана республикачылар менен реформанын белгилүү бир программасынын негизинде кызматташууну жана компартияны четтетүүнү көздөгөн. А. Фанфанинин өкмөтү (1962–63) бир нече реформа (электр-энергетика өнөр жай мамлекеттештирилип, пенсия көбөйгөн, дыйкандардын абалы бир аз жакшыртылган) жүргүздү. Италияда иш таштоолордун эң кубаттуу толкуну көтөрүлүп, өкмөт элдин көптөгөн таламын канааттандырууга мажбур болду. 70-жылдардын башында демократиялык кыймылдын жогорулашы реакциячыл күчтөрдүн, баарыдан мурда неофашисттердин активдешүүсүн пайда кылды. Бирок Италиянын саясий өзөгүн оңчулдаштырууну көздөгөн реакция оңунан чыкпай, неофашисттердин аракеттери чечкиндүү соккуга учураган. 2001-жылкы парламенттик шайлоодо С. Берлускони түзгөн оңчулдар коалициясы жеңишке жетсе, 2006-ж. Р. Продинин солчул блогу бийликке келген. Бирок, Р. Продинин өкмөтү өлкөдөгү социалдык-экономикалык кыйынчылыктарды жоюуга дарамети жетпей, 2008-ж. өткөн шайлоодо Берлусконинин «Эркиндик эли» оңчул-борбордук коалициясы жеңишке жетип, Берлускони өлкөнүн премьер-министри болуп калган.
Чарбасы
Италия дүйнөдөгү экономикасы жогорку деңгээлде өнүккөн постиндустриялуу өлкө. ИДПнин көлөмү (1,8 трлн евро) боюнча дүйнөдө 10-, Европа Союзуна кирген өлкөлөрдүн ичинде 4-орунду (Германия, Улуу Британия жана Франциядан кийин) ээлейт. ИДПни киши башына бөлүштүргөндө 31 миң доллардан туура келет. ИДПнин 1,9%и айыл чарбасына жана балык уулоого, 22,7%и өнөр жайына, 6,1%и курулушка, 69,3%и тейлөө чөйрөсүнө таандык. Өнөр жайынын башкы тармактары (продукциясынын наркы боюнча): машина куруу, тамак-аш (суусундук, тамеки өндүрүштөрүн кошкондо), нефть ажыратуу жана нефть-химия, текстиль, тигүү жана булгаары-бут кийим өнөр жай, кара жана түстүү металлургия.
Италия отун-энергия ресурстарына жарды болгондуктан, импортко өтө муктаж. Өлкөдө өндүрүлгөн нефть (5,8 млн тонна, 2006) ички муктаждыктын 7%ин гана канааттандырат. Нефтини негизинен Ливия, Россия, Сауд Арабиясы, Иран, Ирактан алат (87 млн г). Өндүрүлгөн табигый газ (11 млрд м3) ички муктаждыктын 13%ин гана канааттандырат. Газ негизинен Адрия деңизинин шельфинен, ошондой эле Калабриядан казылып алынат. Газды Россиядан жана Алжирден алат (2006-ж. 77 млрд м3). Энергия ресурстары чектелүү болгондугуна карабастан, Италия электр энергиясын өндүрүү боюнча алдыңкы өлкөлөрдүн катарына кирет. 2005-ж. 290,6 млрд кВт∙с электр энергиясы өндүрүлгөн; ал эми өлкөнүн электр энергиясына болгон муктаждыгы 309,8 млрд кВт-с. Электр энергиянын 83%и ЖЭСтен, 17%и калыбына келүүчү булактардан (анын 85,2%и ГЭСтен, 10,1%и геотермалдык ЖЭСтен, 4,7%и шамал жана күн энергиясынан) өндүрүлөт.
Кара металлургия импорттук сырьёнун негизинде иштейт. Сырттан темир кен ташы (негизинен Бразилиядан), металлолом (Батыш Европа өлкөлөрүнөн), коксталуучу көмүр алат. Чоюн, болот, прокаттарды (узун өлчөмдүү ысык, ысык каңылтыр, муздак катанка каңылтыр прокаттарын, темир-бетон конструкциясын ж. б.) чыгарат. Түстүү металлургия да негизинен импорттук сырьёну пайдаланат. Мында аллюминий жана коргошун-цинк өндүрүштөрү өзгөчөлөнөт. Глинозём, алюминий, коргошун, цинк, күмүш, алтын, жез ж. б. өндүрүлөт. Машина куруу өлкөнүн өнөр жайынын экспортко багытталган ири тармагы. Анын ичинде түрдүү транспорт каражаттарын (автомобиль, авиация техникасы, кеме ж. б.) чыгаруунун мааниси зор. Жеңил («FIAT», «Alfa Romeo», «Lancia» ж. б.) жана жүк ташуучу автомобилдерди, автобус, аскердик транспорт каражаттарын, кеме, автомобиль тетиктерин ж. б. чыгарат. Авиация өнөр жай негизинен аскер техникасын даярдоого адистешкен. Машина куруунун маанилүү секторлорунун бири аскер продукцияларын өндүрүү. Анда курал-жабдык, аскер техникасы (сооттолгон танк, сооттолгон транспортёр БТР, дөңгөлөктүү сооттолгон машина, аскердик чалгындоо машинасы ж. б.), аскердик электроника, радар системасы, аскердик, жарандык авиация жана кеме куруу өнөр жай үчүн мотор ж. б. чыгарат. Темир жол өндүрүшүндө 2004-ж. 112 электровоз, 100 жүк ташуучу вагон чыгарган. Италиядан даярдалган велосипед менен мотоцикл спорт үчүн өтө маанилүү. Электр-техникалык жана электроника өнөр жай тиричилик электр-приборлорун (муздаткыч, идиш-аяк жана кир жуучу машиналарды, микротолкун мешин, ашкана мешин, телевизор ж. б.) чыгарууга адистешкен. Жалпы машина куруу өнөр жай продукциясынын экспорттогу үлүшү зор (70%; Европа өлкөлөрүнүн ичинен Германиядан кийинки 2-орунда). Анда өнөр жай роботтору, автоматтык линия, ширетүүчү жана штамптоочу машиналар, трактор тетиктери, текстиль, тамак-аш жана тигүү, тери өңдөө өнөр жай үчүн жабдуулары, бут кийим ж. б. даярдалат. Айыл чарба машиналарын жана жабдууларын (ага кошо түрдүү тракторлор, топуракты иштетүүчү жана жер семирткич чачуучу машиналар, эгин жыйноочу комбайн ж. б.) чыгаруу боюнча Италия Европада алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Ошондой эле жол куруу техникаларын (бульдозер, экскаватор, чакан экскаватор, автоматтык жүк жүктөгүч, скепер ж. б.) чыгарат.
Химиялык продукциясынын көлөмү боюнча Европада Германия, Франция жана Улуу Британиядан кийинки 4-орунду ээлейт. Адистешүүсүнүн негизги багыты химиялык була, пластмасса, негизги химия продуктулары (кислота, щёлочь ж. б.) айыл чарба химикаттары, лак-боёк буюмдары, тиричилик химиясынын товарлары жана косметика каражаттары. Жыгач иштетүү жана эмерек өнөр жайынын экспорттук мааниси зор. Курулуш материалдар өнөр жайында белгилүү Италия мрамору (каррара ак мрамору), имараттарды кооздоочу табигый каптама таштар кеңири пайдаланылат; асбест, бентонит, бор казылып алынат. Цемент, кыш, карапа такта, кургак курулуш аралашмалары, курулуш химикаттары, желим, карапа жана фаянс буюм өндүрүштөрү өнүккөн. Айнек өнөр жай негизинен чоң айнек идиштерди, идиш-аяктарды, курулуш жана автомобиль өнөр жай, оптика приборлору үчүн айнектер, хрусталь, айнек-кебез, айнек-була чыгарууга адистешкен; көркөм айнеги менен Венециядагы Мурано аралы белгилүү. Текстиль өнөр жай импорттук (пахта, жүн, зыгыр) жана жергиликтүү (жибек, жасалма, синтездик жана аралаш була) сырьёдон ийрилген жип жана кездеме чыгарат. Италия үй үчүн текстиль өндүрүшү [ич кийим, шейшеп, парда, ички жасалга (интерьер) жана эмерек ж. б. үчүн кездемелер] менен белгилүү. Бир багытта иштеген техникалык текстиль (атмосфералык таасирден сактоочу, айыл чарбасында, курулушта, ошондой эле медицинада, аскер иштеринде, өнөр жайында пайдаланылуучу материалдар) өндүрүштөрүнүн мааниси зор. Тигүү өнөр жай аялдардын жана эркектердин модалуу кийимдерин даярдоого адистешкен. Жогорку сапаттагы жана «люкс» классындагы товарларды даярдоо салты сакталууда. Булгаары жана бут кийим өнөр жай өлкөнүн эл аралык адистешүүсүнө кирген салттуу тармагы. Өңдөлгөн тери (уй, чочко, кой, эчкинин) жанар ептилия терилери кийим (ичик, тон ж. б.), бут кийим, сумка, аксессуарларды, эмерек ж. б. даярдоодо пайдаланылат. Италия өңдөлгөн тери тонду экспорттоо боюнча дүйнөдө (20%) алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Теринин 70%и эмерек каптоого, 20%и бут кийим жана 10%и кийим тигүүгө жумшалат.
Италия дүйнөгө мода таратуучу жана «люкс» классындагы бут кийим тигүүчү башкы өлкө. Бут кийим чыгаруу өлчөмү боюнча (жылына 244 млн жуп жогорку сапаттагы моделдүү булгаары, спорттук, резина ж. б. бут кийимдер) дүйнөдө Кытай, Бразилиядан кийинки 3-орунду ээлейт. Бут кийимдин 80%ке жакыны экспорттолот (243,6 млн жуп, дүйнөлүк экспорттун 1/4и; 2006). Ошол эле убакта кыйла арзан баадагы бут кийимди сырттан (Кытай, Румыния, Вьетнам, Индия, Болгариядан) сатып алат. Эзелтен эле модалуу булгаары-галантерия товарларын (сумка, чемодан, капчык, кемер, булгаарыдан жасалган кеңсе товарлары, кол кап, аксессуарлар) жана галстук, ошондой эле чий калпак, булгаары, кездеме, фетр калпактарын, килем чыгаруу салт бойдон калган. Оюнчуктарды, балдар үчүн түрдүү буюмдарды, балаты жасалгаларын, күмүш, хрусталь, фарфор жана териден жасалган баалуу белектерди, көркөм гравюра ж. б. чыгаруу өнүккөн. Италия музыкалык аспаптары (кылдуу жана үйлөмө аспаптар, орган, мандолина, гитара, аккардеон) менен да белгилүү. Тамак-аш жана тамеки өнөр жай Италиянын экономикасында машина куруудан кийинки 2-маанилүү тармак. Азык-түлүктү (шарап, макарондун түрлөрүн, быштак жана сүт азыктарын, зайтун майын, кондитер азыктарын, жашылча жана мөмө-жемиш консерваларын) экспорттоочу ири өлкө. Кондитер өндүрүшү шоколад жана татымалдардын түрлөрүн даярдоого адистешкен. Шарап жасоо боюнча Италия дүйнөдө 1–2-орунду Франция менен гана бөлүшөт. Италия колбаса, ыштап сүрсүтүлгөн ж. б. чүйгүн эт азыктарын даярдоо боюнча Европада маанилүү орунду ээлейт. Жылына 11 млн тонна ун даярдалат; макарон өндүрүшүнө байланыштуу (150дөн ашык түрү чыгарылып, дүйнөдө 1-орунду ээлейт) ун көп керектелет. Жылына 3,3 млн тонна жашылча жана мөмө-жемиш консерваланат; туздалган помидор, томат пасталары, мөмө-жемиш консервалары, маринаддалган жашылча, фаршталган зайтун, артишок консервалары чыгарылат. Башка экспорттук продукцияларына алкаголдук ичимдиктер (вермут, шампан ж. б.), кофе, жыпар жыттуу өсүмдүктөрдүн негизинде жасалган соустар ж-а татымалдар, кант, тамеки, пиво, алкоголсуз суусундуктар ж. б. кирет.
Өлкөнүн айыл чарбасынын ИДПдеги үлүшү 1,9%. Айыл чарба өндүрүшүнүн көлөмү боюнча Италия Европада Франция, Германиядан кийинки 3-орунду ээлейт. Өлкө айыл чарба продукциясына жана азык-түлүккө болгон муктаждыгынын 86%ин өзү камсыз кылат, калганын Франция, Германия жана Нидерланддан импорттойт. Агрардык секторунун өнүгүүсүнүн жалпы деңгээли европалык орточо көрсөткүчтөн төмөн, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгү жана малынын продукттуулугу боюнча Италия Европадагы көп өлкөлөрдөн артта. Айыл чарбага жарактуу жеринин жалпы аянты 17,8 млн га (2005); анын 53%и иштетилет, 18,8%и шалбаа жана жайыт, калганы токой (23%; бийик өскөн дарактар аз, негизинен теректүү токой жана бадалдар). Иштетилген жердин 75,6%и айдоо, анда тоют өсүмдүктөрү жүгөрү, арпа, кара буудай, сулуу, буурчак, буудай, кант кызылча, күн карама, жүзүм, жашылча, мөмө-жемиш бактары өстүрүлөт. Жаан-чачыны сезон боюнча кескин өзгөрүп тургандыктан, жери сугатка муктаж. Сугат жеринин аянты 3,97 млн га (2005). Айыл чарбасынын башкы тармагы өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Италия «Европанын багы» деп аталат; ал түрдүү мөмө-жемиштерди (цитрус өсүмдүктөрүн кошо), жашылча, жүзүм, зайтун, буудай өстүрүүчү жана экспорттоочу ири өлкөлөрдүн бири болуп саналат. Киви (түшүмү боюнча дүйнөдө 1-орунда), шабдаалы, нектарин, алмурут (дүйнөдө Кытайдан кийинки 2-орунда), өрүк (Түркия, Ирандан кийинки 3-орунда), алма (Европада 1-орунда), курма (Европада 1-орунда), гилас, кайналы, анжир ж. б. өстүрүлөт. Италия жүзүм жыйноо боюнча (8,6 млн т; анын ичинде мейиз жүзүмү 1,7 млн тонна; 2006) дүйнөдө 1-орунда. Жүзүмзар өлкөнүн бардык жеринде таралып, өзгөчө италиялык пейзажды жаратат. Италия зайтунду чогултуу боюнча (жылына 4 млн тоннадай) дүйнөдө алдыңкы орунда. Маанилүү экспорттук тармагы гүл өстүрүү. Башкы дан өсүмдүктөрү буудай, шалы, жүгөрү, арпа. Мал чарбасынын өнүгүүсүнө Франция, Нидерланд ж. б. Европа өлкөлөрүнөн келген арзан баадагы продукциялар, ошондой эле тоют базасынын жетишсиздиги тоскоолдук кылат. Өлкөнү чулгап турган деңиз жээктери балыкка анча бай эмес.