cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Комуз
Түзүлүшү
Залкар комузчулар кылды добушуна жараша өтө кылдаттык менен тандашкан. Кээде бир койдун ичегисинен бир кыл гана жасалган.
Комузду мыкты чапкан усталар: Айманбет, Жансерке, Чалагыз, азыркы Орозобай Кенчинбаев, Намазбек Уралиев.
Түрлөрү
30-жылдары эл аспаптар оркестри үчүн Комуздун өркүндөтүлгөн беш түрү (комуз-пикколо, комуз-прима, комуз-альт, комуз-тенор, комуз-бас) жасалган. 1952—53-ж. А. Петросянц менен С. Дидеренко Комуздун дагы жаны түрүн сунуш кылган. Аны Ташкендеги илим изилдөө институту жүзөгө ашырган.
Азыр Комуз Орозов атн. эл аспаптар оркестринде Комуздун төрт түрү (комуз-прима, комуз-секунда, комуз-альт, комуз-бас) чертилет. Комузда күүлөр чертилип, 3 үнгө чейинки ырлар коштолот жана оркестрде ойнолот.
Усталар Ш. Исаков менен К. Тойчинов жасаган электр комуз да колдонулуп жүрөт.
Пайда болушу
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясынын туу чокусу болгон Манас эпосунда, Манас атабыз кеселдеп жаткан учурунда, белгилүү манасчы Сагымбай Орозбаковдун айтымында: “Карагай капкак жаптырган, Комузчудан жүздү алдырган” деген жери бар. Демек, комуз Манастын убагында эле бар экени айкын. Андан мурдагы тарыхый булактарга сереп салып көрсөк. Кытай тарыхчысы Анвар Байтур: “Комуз музыкасы жаңы эрадан илгери биринчи кылымдарда ата мекенибиздин ички аймактарына таркаган. Жаңы эрага чейин 33-жылы Хан империясынын падышасы Хан- Юальдий ордо кенезектеринин бири болгон Ван-Хавчук деген кызды Уннулардын теңири кутуна “падышасына” узаткан. Бир канча жылдан кийин Ван-Хавчук өз мекенине Чоң-Аит шаарына кайтканда бир музыка ала келген. Конок ашында отурган бир аалым: “Бул музыканын аты эмне?” деп сураган. “Бул кобус деген музыка болот” деп жооп берет. Ван-Хавчуктун айтуусу менен эле “кобус” кыргыздардын “комуз” деген сөзүнөн чыккан болсо керек” деп болжолдоп койгон, так маалымат жок.
Ушуга эле удаалаш маалымат: “Жапандык музыка адиси Аясы-Канту (Ли-Чан-Сан) деген адамдын,“Чыгыш музыкаларын изилдөө” аттуу эмгегинде кыргыз комузу жунгонун (кытайдын) Тан империясынын тушунда Ханзу (кытай) музыкалары менен бирге Жапонияга барып калган. Жапандыктар бул музыкага өтө көңүл буруп, кыргыз комузунун негизинде “Кьото” деген музыканы ойлоп табышкан. “Кьото” – кылдуу музыка дегенди билдирет”- деп жазат. Азыр бизге эки нерсе белгилүү болду, казактардын эки кылдуу аспабы – “кобуз” жана жапандыктардын эки кылдуу аспабы – “кьото”. Тарыхка сереп салсак, кытай тарыхчысы Анвар Байтур жаңы эранын 33-жылында “кобус” деген аспапты атап, анын 1-чи кылымдарга таандык экенин далилдейт. Кээ бир булактарда казактын Каркут деген ырчысын мисал келтирип, кобуз ага таандык деп жазышат. Орустун окумуштуусу Алексей Левшиндин эмгектеринин биринде “Кыргыз-Кайсактар (Кыргыз-Казактар) тууралуу тарыхый маалыматтар” деген макаласынын 1-чи бабында мындай деп жазгандары бар: “Кайсак деген сөз - Казак дегендин бурмаланган түрү, айрым чыгыш жазуучуларынын ырастаганына карасак, бул сөз Христин төрөлүшүнөн да мурда пайда болгон. Бул пикирдин туура же туура эместигин иликтеп отурбастан, орто кылымдардагы орус урууларынын турмушунун көптөгөн тармактарына таралып кеткен Казак деген аталыш башынан бери эле Кыргыз-Кайсак ордолоруна таандык экенин жана азыр да алар өздөрүн Казак деп гана атарын белгилегибиз келет. Персиялыктарга, бухаралыктарга, хивалыктарга, жана Азиянын башка элдерине алар мына ушул ат менен белгилүү. Кытайлыктар “К” тыбышын жумшартып Харсак деп айтышат. Россияда 18-кылымга чейин Кыргыз-Кайсактарды билишпеген, бирок аларды Казактар, Казак ордосу деп аташкан”.
Мейкиндик
Мейкиндик – кандайдыр бир конструкциялык түзүүлөр аткарыла турган чөйрө катары пайдаланылуучу, логикалык ой жүгүртүү менен алынган форма (структура). Мисалы, элементардык геометрияда мейкиндик же тегиздик ар кандай фигура түзүлө турган чөйрө болуп эсептелет. Көпчүлүк учурда мейкиндикте формалык касиеттери жагынан кадимки мейкиндик катышына окшош катыштар белгиленет (чекиттердин ортосундагы аралык, фигуралардын барабардыгы ж. б.). Мындай мейкиндиктер логикалык ой жүгүртүүдөн келип чыккан мейкиндик окшоштук формалары болушат. Эң алгачкы мейкиндик – үч өлчөмдүү Евклид мейкиндиги болгон, ал реалдуу мейкиндиктин жакындатылган абстракттуу образын түзгөн. Алгач мейкиндик түшүнүгү математикага 19-кылымдын 1-жарымында (1854) Б. Риман киргизген. Ал Лобачевский жана Евклид мейкиндиктери болгон. Ал улам ар кандай тармакта жалпыланып, корутундуланып, такталып вектордук мейкиндик, гильберт мейкиндиги, риман мейкиндиги, топология мейкиндиги түзүлгөн. Азыркы математикада мейкиндик анын чекиттери деп аталган кандайдыр бир объектилердин көптүгү (мисалы, геометриялык фигуралар физикалык системанын абалы ж. б.) катары аныкталат. Географиялык мейкиндик концепциясы «дөшү» болгон жер кыртышы менен «балка» болгон космостук таасирлердин аралыгындагы географиялык катмардын абалын аныктайт. Географиялык мейкиндиктин жогорку бөлүктөрү жер бетинин жаратылышын космостук түз таасирлерден коргосо, төмөнкү бөлүгү жердин ички күчтөрүнүн түз таасирлеринен сактайт. Демек, географиялык мейкиндиктин четки бөлүктөрү жер бетиндеги жаратылыш процесстеринин болуу мүмкүндүгүн (өзгөчө тиричиликтин) аныктаса, географиялык катмардын өзгөчөлүктөрү алардын мейкиндикте таралышын аныктайт. Айрым адабияттарда географиялык мейкиндик географиялык катмардын чегиндеги объектилердин карым-катнаштарынын жыйындысы катары каралат.
Комуз
Аталыш тарыхы
“Комуз” музыкалык аспабы көптөгөн аспаптардын ичинен 11-кылымга таандык болгон Махмуд Кашгаринин “Түрк тилдеринин сөздүгүндө” кездешет. Тарыхый музыка изилдөөчүлөр комузга кайрылып, анын кайсы кылымга таандык экенин изилдөөгө эмгектерин арнап келишкен жерлери бар. Орустун окумуштуусу С. Дмитриев: “Түрктөрдүн руникалык жазууларынан 8-кылымдын башында пайда болгон кобуз кийин эң кеңири тарап, кала берсе азыркы улуттук маданияттын арасында Украинанын кобзосына салыштырсак, жалпы эле түрктөрдүн улуттук музыкалык аспабы катары кеңири белгилүү болгон” - деп жазган.
Жапонияга жеткен “кобус” аспабы кыргыздарга таандык экенин Аясы Кенту (Ли- Чан - Сан) “Чыгыш музыкасын изилдөөдө” Тан империясынын тушунда кыргыз “комузу” Ханзу музыкалары менен бирге Жапонияга тарап, Жапандыктар кыргыз “комузунун” негизинде “Кьото” деген музыкалык аспапты жасашканын жазып, “Кьото“ деген сөз “кылдуу музыка “ дегенди түшүндүрөрүн айтат. Музыка деген сөздүн өзү кайдан чыкканына кайрылып көрөйүн деп, атайын музыкалык сөздүктү алып изилдеп көрдүм, Т.Крунтяева, Н. Молокованын сөздүгүндө “музыка” деген сөз чыгыш элдерине таандык экенин музыкалык аспап “Музыка” деген сөздүн өзү жаңы эранын 30-жылында пайда болсо да, европалык музыкалык терминдердин сөздүктөрүндө Чыгыш элине таандык делген жерин кезиктире албадым. Мисалы: “мьюзик” (англ.), музыка-мусика (латынча), музика-музыка (италияча) деген гана түшүнүктөр бар.
Демек, комуз деген сөз кыргызда фонетикалык термин катары “кол-музыкасы“, “кумус”, “кү-мүс” деген сєз кыргыздын “ү” тамгасы, же болбосо “Күн” - “Хун” деп айтылып кеткен сыяктуу эле, “Күү”-музыкасы, “кыл-музыкасы” деген түшүнүктү берерине ынандым. Кыргыз менен Жапондуктардын музыка түшүнүгүндө бир маанидеги музыкалык түшүнүктү айтып турган жалпылык бар, “кылдуу музыка“ менен “кыл-музыкасы” эгиз козудай окшош. Жыйынтыгы - “кол - күүлөрү”, “кыл – күүлөрү”, “кылдуу-күүлөр” комуз күүлөрүнүн жаралыш тарыхына келип такалууда.
Эгерде жогорудагы Коркут деген улуу инсан кезегинде 18 миң ааламга кулак төшөп, 28 үн тыбышты бөлүп ажыратып, “кобуз” менен музыкалык үндү кошуп, угармандарына жеткире алган болсо, Камбар деген кыргыздын улуу инсаны ичегиден кылды ойлоп таап, комуз аспабынын көркөмүн өзгөртүп, добуш чыкчу жерлерин тереңирээк кеңейтип, үндүн ыргактарын кулака жагымдуу кылып уккулуктуу кылып добуш берип, жаңыча жаңылык кийрип, комуздун тагдырын ушу күнгө жеткидей кылганына, кыргыз эли сыймыктануу менен тарыхын айтып, чертип жүргөнү бекер эмес дээр элем.
Кыргыздын комузуна өзгөртүүнү кийин эле үч кылдын ордуна, төрт кылды тагып черткен айтылуу залкар комузчу Атай Огомбаев чоң жаңылык киргизгени - комуздун тагдырынын өзгөрүш тарыхы. Комуз аспабы азыркы убакта бөлөк элдердин аспаптарынан айырмаланып, анын моюн жагын манжалар басып, күү, обонго келтирген жеринде атайын бөлүнгөн пернелери (ладдары) жок. Кыргыз комузчулары белек элдердин аспапчыларынан айырмаланып, кол ойнотоор касиетке өтө чебер жана маштап черткен жагынан эч бирине теңдешсиз. Комуз аспабы азыркы кезде дүйнө элдерине абдан таанымал аспап дешке толук укук бар.
Комузчулар
Негизги макала: Комузчу
Улуу Комузчулар
Кыргызстанда бир нече регионалдык аткаруу мектептери калыптанды, ар бири өзүнүн стилдик өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. ХХ-кылымда алар өздөрүнүн алдыңкы адамдары катары көрүнүктүү комузчуларды табышкан. Мисалы: Ысык-Көлдүн мектебинен Арстанбек, Муратаалы Күрөңкеев, Карамолдо, Ниязалы Орозовтор болгон алар өздөрүнүн чыгармаларында терең философиясы жана өзгөчө стили менен айырмаланат, Ош мектебинин алдыңкы комузчулары өздөрүнүн илгерки, архаикалык аткаруу салттарын бекем сактап кала алышкан. Бул мектептин көрүнүктүү Адамы болуп Ниязалы чыгат. Талас мектебинин аткаруучулары Токтогул, Атай мыкты чертүү шыгына, таң калтыраарлык оюнга жакын. Ал эми Нарын мектеби бардык мектептердин өнөрүнө шыктуу( Майлыбай, Кудайберген, Муса).
Ал эми төмөндө болсо ХVII – XIX к. көрүнүктүү ишмерлердин чыгармачылыгы Кыргыз күүлөрүнүн маданиятынын өнүгүшүнө чоң салым болуп эсептелген инсандардын аттарын атап өтсөм: М. Жаманкараев, К. Белеков, А. Бейшукуров, Н. Борошев, Т. Сатылганов, К. Орозов, Ы. Туманов, А. Огонбаев, Ш. Шеркулов, Н. Абдрахманов, Ч.Исабаев С. Тохтакунова жана азыркы кеде комуз күүсүнүн өнүгүүсүнө салым кошуп келе жаткан комузчуларыбыз Р.Аманова, М.Бердибекова. Н.Абдырахманов.
Комузга тиешелүү маалыматтар
Салтанат Кыргызстандын гимни аткарылгандан кийин саат 12.00дө шаар мэри Албек Ибраимовдун катышуусу менен өттү. Сааттын үнү темир комуз жана комуздун коштоосунда болуп, эртең мененки саат сегизден тарта ар бир саат сайын кечки тогузга чейин кагылат. Бул маселени Бишкек мэриясынын, "Кыргызтелеком", "Биринчи радио" жана КТРКнын жетекчилиги Кыргызстандын эгемендүүлүгүнүн 25 жылдыгына карата иштеп чыккан.
2000-жылдагы чыгарылган 1 сом Банкноттун арткы бетинин жогорку тарабында "КЫРГЫЗ БАНКЫ" деген текст жана "1" деген цифра жайгаштырылган. Чок ортосунда Бишкек шаарындагы Кыргыз Мамлекеттик филармониясынын чегинде кыргыз улуттук аспаптарынын: комуз жана кыл кыяктын сүрөттөлүштөрү берилген. Төмөнкү жагынын оң тарабында жылы "1999" көрсөтүлгөн. Сол тарабында, тигинен жайгаштырылган оюм-чийимдик тилкеде "1" деген цифра жана "БИР СОМ" деген текст орун алган.
Кроссоталар
Кроссоталар (лат. Crossota) — медузалардын бир уруусу.
Дегидрлөө
Дегидрлөө – орг. бирикмелер мол-сынан суутектин бөлүнүп чыгышы. Көбүнчө кош байланыштын (С=О, С=С) пайда болушуна алып келет. Д.г. катализатор катышуусунда, бирок жогорку темп-рада (300-550оС) жана төмөнкү басымда ишке ашат.
Атантай жоомарт
Атантай жоомарт, Xатамтай - көбүнчө чыгыш элдеринин фольклорунда кезиккен фольклордук каарман. Кыргыздарга «Миң бир түн» жомогу аркылуу өтүп, анын аты да, окуялары да эл арасында төл чыгарма катарында сиңип кеткен деген пикирлер бар. Кандай болгондо да кыргыз эли бул каарманды өз көз карашына, түшүнүгүнө жараша жан-дүйнөсүн, адамдык касиет-сапатын кайрадан жаратып, анын атын, кулк-мүнөзүн карапайым адамдардын турмушуна жакындаштырган. Натыйжада малга жарды, бирок пейили кенен, бей-бечарага, жетим-жесирге кайрымдуу, март, ак көңүл Атантай жоомарттын образы кылымдар бою айкөлдүктүн, берешендиктин үлгүсү болгон.
Кулуев, Кожогелди
Кожогелди Кулуев (Култегин) (Кара-Кулжа районундагы Алай-Куу өрөөнүнүн Көгарт кыштагында 1960-жылы 18-февралда туулган) - акын, драматург, котормочу. Кыргыз Республикасынын эл акыны (2016). ТҮРКСОЙдун алтын медалынын ээси (2020).
Ага 1995-жылы «Дарбаза жолго ачылат» аттуу ыр жыйнагы үчүн Алыкул Осмонов атындагы сыйлык, 2002-жылы «Бал ууртам» китеби үчүн Ош облустук мамлекеттик акимчилиги уюштурган Жолон Мамытов атындагы сыйлык ыйгарылган. «Түндүктү ким көтөрөт?» аттуу драмасы Ош кыргыз драма театрында коюлган. Кожогелди Култегин орус акындары Сергей Есениндин, Арсений Тарковскийдин, Юрий Кузнецовдун, болгар акыны Любомир Левчевдин, балкар акыны Кайсын Кулиевдин, казак акындары Мухтар Шахановдун, Мукагали Макатаевдин ж.б. чыгармаларын кыргыз тилине которгон. 2004-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген ардактуу наам берилген.
= Китептери =
Жолчырак: Ырлар, поэма. – Б.: Кыргызстан, 1985. – 40б. Шамалдагы үн: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1989. – 60б. Дарбаза жолго ачылат: Ырлар. – Б.: Кыргызстан, 1993. – 86б. Бал ууртам: Ырлар, поэма, драма. – Б.: Бийиктик, 2002. – 304б.
Палестина боштондук кыймылы
Палестина боштондук кыймылы - 1948-жылы Израиль мамлекетинин негизделиши менен дароо башталган Араб-Израиль согушунун натыйжасында Палестинанын бир бөлүгү Израилге өткөн жана ал жерден ажыраган миллиондогон палестиналык араб качкындары (эмигранттары) Иордания, Ливия жана Сирия сыяктуу коңшулаш арап өлкөлөрүнө өтүп кетишкен жана ал жакта көп жылдардан бери лагерлерде оор шартта жашап келүүдө. Бул эмигранттар арап өлкөлөрүнүн аркасы менен Палестинаны кайра куруу же болбосо бир бөлүк Палестина аймагына камтыган ушул аталыштагы көз карандысыз бир мамлекет куруу багытында Израиль менен куралдуу күрөшүүгө киришкен. Палестинанын келечеги жөнүндө ар түрдүү божомолдоолору бар көп түрдүү топтор жана уюмдардан түзүлгөн бул орток кыймылдын аты адатта «Палестина боштондук кыймылы» деп аталат. Кыймылдын куралдуу аракеттерин жүргүзгөн, жада калса күрөшүү усулу жана стратегиясы, ошондой эле ийгиликке жетишүү менен гана курулчу жаңы мамлекеттин ички чөйрөсү жана режими тууралуу ар түрдүү пикирдеги көп сандаган уюмдар бар. Булардын лидери Яссер Арафат ошол эле мезгилде эң күчтүү Ел-Фетих уюмунун да башкаруучусу. Мындан башка күчтүү уюмдар төмөнкүлөр: Палестина Боштондук Калк Фронту, Палестина Боштондук Калк Демократ Фронту, Араб Боштондук Фронту, Саика Уюму, Кара Сентябрь Уюму жана башкалар. Палестинаны бошотуу үчүн түзүлгөн бул уюмдардын өкүлдөрү биригип, Палестина Боштондук Уюму деген ысым алган. Бул уюмдар боштондук кыймылын жүргүзүү үчүн командо деп аталган согушуу ыкмасын колдонууда жана куралдуу күчтөрдүн жардамы менен дале тирешүүнү улантууда. Мындан сырткары жогорудагы уюмдардын өкүлдөрү катышып туруучу жана көпчүлүк учурда Каирде болуп өтүүчү жыйналышты уюштурган Палестина Улуттук Кеңеши аттуу орган ошол эле мезгилде тирешүү кыймылдарынын чечимдерин чыгарат жана Палестина Башкаруу Кеңешинин мүчөлөрүн тандайт. Бул орган маанилүү органдардын бири болуп эсептелет. 1974-жылдын күз айларында БУУнун Башкы Кеңешмесинде Палестина Боштондук Уюмунун лидери Яссер Арафатка сөз берилип, Палестина мамлекет башчысы деп таанылган. Алынган чечим менен Палестина калкынын өз тагдырын көз карандысыз жашоо укуктуулугу кабыл алынып, БУУнун жыйындарында жана адистешүү курулуштарында палестиналыктардын да байкоочу катары катышуусу жөнүндө чечим чыгарылган. 1979-жылдан тартып Түркия Палестина Боштондук Уюму менен дипломатиялык мамиледе боло баштаган жана ал уюмдун Анкарада өкүлчүлүгү ачылган.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
«Бител»
«Бител» - ( англисче BITEL) — мобилдик байланыш кызматын көрсөтүүчү компания катары 1997-ж. түзүлгөн. Мобилдик байланышка акысыз чыгуучу MOBICARD соода маркасын киргизген.
Бөрүкөз
Бөрүкөз — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, кытай баатыры, солоондун каны, Эсенкандын баласы. Манаска Бээжинден кетишинин тарыхын баян эткенде Алмамбет Б-дүн атасы менен Азизкан бир тууган экенин, эли-жеринен кеткенче Б., Коңурбай менен каршылашып жүргөнүн эскерет (Саякбай Каралаев, 2. 103—108). Айрым учурларда гана аты аталганы болбосо, Б-дүн эрдиги сүрөттөлгөн эпизод жок. Кытай жеңилип, Манас Чет-Бээжинге кан болгондо Түп-Бээжинге качып барган Коңурбай Карыканга казатта өлгөн кытай баатырларынын катарында Б-дү айтып өтөт (Саякбай Каралаев, 2. 162).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Днепр (метро бекети, Киев)
Днепр — Киев метросунун Святошинско-Броварская сызыксындагы станция. 1960-жылы 6-ноябрьда ачылган.
Абстракция принциби
Абстракция принциби – абстракция аркылуу аныктоонун негизин түзгөн логикалык принцип. Бул принциптин талаптарына ылайык объектилердин чогундусунда аныкталган тең барабардык тибиндеги катнаштарга таянып, мындай объектилердин чогундусун жуп-жубу менен алганда бири-бири менен кесилишпей турган класстарга ажыратууга болот. Аны абстракттык класстар деп аташат. Мисалы: абстрактуу класстарга жер шарындагы адамдарды киргизишет. Абстрактуу класстар өзгөчө касиеттер, белгилер менен мүнөздөлөт же тескерисинче, окшош белгилерге ээ болгон абстрактуу класстар тең барабардык катнаштыкта турат. Абстракция принциби белгилүү касиеттер бар “абстракттык объект” тууралуу жобону жактагандыкта, аны көптүктүн классикалык теориясынын абстракция жөнүндөгү теоремаларынын бири катары изилдешет.
Атмосферадагы абаны санитардык коргоо
Атмосферадагы абаны санитардык коргоо - калк жашаган жерлердеги абанын булганыш себептерин ачууга, анын организмге тийгизген терс таасиринин калдыктарын жоюуга, санитардык норматив түзүүгө багытталган чаралар. Составында кремний кычкылы (Si02) бар чаң өпкө ткандарын катыра турган өзгөрүүлөрдү пайда кылат. Уулуу газдар организмди ууландырат, 3, 4 бензпирен өпкөдө зыяндуу шишиктин пайда болушуна көмөк берет. Атмосфера абанын такай чаңдап турушу ошол абанын тунуктугун төмөндөткөндүктөн, организм үчүн өтө пайдалуу ультра кызгылт көк нурлардын жерге түшүшү азаят. Атмосферадагы абаны санитардык коргоо чаралары: өнөр жай ишканаларын курууда жердин жана жерг. климаттын шарттарын эске алып, туура жайгаштыруу, калк жашаган зонаны туура пландаштырып жашылдандыруу, өнөр жайларды автоматташтырууда өндүрүштүк процесс учурунда бөлүнүп чыгуучу айрым зыяндуу заттар башка жакка тарабагандай кылып, ал заттарды тазалоочу жабдыктар орнотуу ж. б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Сак-усун көрүстөндөрү
САК-УСУН КӨРҮСТӨНДӨРҮ – биздин заманга чейин 1-миң жылдыктын 2-жарымы – биздин замандын алгачкы кылымдарына таандык мүрзөлөр Аламүдүн жана Аларча сууларынын аралыгында (Бишкектин түштүк чет-жакасы) жайгашкан. Көчмөн сак жана усун уруу аксакалдарынын сөөгү коюлган дөбө мүрзөлөрдүн тобу түндүктөн түштүккө карай тизилип жатат. Бул мүрзөлөрдүн бийиктиги 3–12 метр, диаметри 40–80 метр. Чоң дөбөлүү мүрзөлөрдүн айланасында кедейлердин чакан дөбө мүрзөлөрү жайгашкан. Бишкек шаарынын аймагындагы мүрзөлөрдүн көпчүлүгү курулуштардын астында калган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кастри
Кастри – Сент-Люсия мамлекетинин борбору, шаар. Кастри округунун административдик борбору. Сент-Люсия аралынын түндүк-батыш бөлүгүндө, Кариб деңизинин жээгинде жабык бухтада жайгашкан. Калкы 9,9 миң (2008). Эл аралык аэропорту бар. Деңиз порту (жылына бир миң, анын ичинде круиздик кемелер тейленет). Кастри 19-кылымдын башында англичандар тарабынан негизделген. 1814-жылдан Улуу Британия ээлигинин аймагында болгон (бул мезгилде Сент-Люсия расмий түрдө Британия ээлиги деп жарыяланган). 1979-жылга чейин формалдуу түрдө гана административдик борбор деп эсептелген. 1979-жылы Сент-Люсия көз каранды эместикке ээ болгондон анын борбору. Собор (1894–1931), Ыйык Троица чиркөөсү, Вест-Индия университетинин филиалы бар. Соода кылуунун ири борбору. Айыл чарба азыктарын белендөөчү (лимон ширеси, ром, кант жана башка) жана алкоголсуз суусундуктарды чыгаруучу ишканалары иштейт. Кустардык жол менен белек-бечкектер даярдалат. Жыл сайын жаз музыкасы фестивалы өткөрүлөт. Туризм (яхтинг, виндсёрфинг жана дайвинг) өнүккөн.
Октябрь (Панфилов району)
Октябрь, Панфилов району, Комсомол – Чүй облусунун Панфилов районундагы кыштак. Чалдыбар айыл аймагына караштуу. Деңиз деңгээлинен 674 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети. Кайыңды шаарынан 27 км түндүк-батыш тарапта. Кыштак 1934-ж. негизделген. Калкы негизинен мал багат. Орто мектеп, китепкана, ФАП, клуб, бала бакча бар. Айылдык ден соолук комитети иштейт.
Калкы
Калкы - 1168 киши (2007).
Блонский, Павел Петрович
Павел Петрович Блонский (1884–1941) – педагог жана психолог, педагогика илимдеринин доктору (1935).
Педологиянын эң алгачкы теоретиктеринин бири. Коомдук тарбия академиясын түзүүгө катышкан жана аны жетектеген. Блонскийдин баштапкы чыгармалары тарыхый-философиялык жана тарыхый-пед. өнүттө болгон. Эмгекке жана политехнизмге негизделген массалык толук эмес орто билим берүүнү баланын коом мүчөсү катары калыптанышынын башкы фактору катары негиздеген. Анын бул эмгектери СССРдеги мектеп системасынын курулушунда теоретикалык-педагогикалык негиздемелердин бири катары кабыл алынган.
Блонскийдин түрдүү курактагы балдардын табияты жана аларды тарбиялоо, окутуунун өзгөчөлүктөру жөнүндөгу көз караштарын “Педология” (1934; 2-чыгарылышы, 1936) окуу китебинде жалпылаган. Ал эми «Психологиялык очерктер» (1927) аттуу китебинде психологиялык турмуштун келип чыгышы жана өнүгүшү психологиялык ишмердиктин түрдүү денгээлдери катары чечмелеген.
Бугулук
Бугулук — топоним. Манастын Орго кан менен болгон урушунда Орго кандын Алтаң, Калтаң деген доотайлары отуз миң кол менен Б. ашуусун ашып жардамга келген (Сагымбай Орозбаков, 2. 73, 77).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Кара-Теңге ванадий кени
Кара-Теңге ванадий кени Ош облусунун Алай районунда, Карамык кыштагынан чыгышта, Алай кырка тоосунун батыш бөлүгүндөгү бөксө тоолордо. 1943–46-ж. геол. чалгындоо жүргүзүлгөн. Кен аймагында силурдун аягында пайда болгон терриген катмарлары жатат. Руда чопо-кремнийлүү сланецтердин арасындагы тектоникалык жаракаларда топтолгон. Мында кремнийлүү тектердин бычырап-талкалануусунан пайда болгон брекчия тилкесинде ванадийдин кайра (экинчи ирет) жаралган минералдары кезигет. Минералдар брекчиянын беттеринде, жаракалар менен коңулдарда жука кабык, өңөр түрүндө. Тилкенин узундугу 170 мге жетет. Ванадийдин рудадагы кондициялык өлчөмү чамалуу.
Дейтрий
Дейтрий оор суутек - ат.м. 2,014 болгон суутектин туруктуу изотобу, Д. кээ бир убакта Н2 менен белгиленет. Д. менен болгон ар түрдүү бирикмелер аттары “дейтеро” деген сөздү кошуу менен айтылат. Аны 1932-ж. Г. Юри, Ф. Брикведде жана Г. Мэрфи ачкан. Д. саны кадимки суутек санына салыштырганда өтө эле аз, алып айтсак, суудагы жалпы суутекке Д. катышы 1/7000. Ал атомдук энергетикада нейтронду басаңдатуучу катарында, атомдук реактордо жана термоядролук отун катарында кеңири пайдаланылат. Атомдук реактордо Д. (суу менен бирикмеси) оор суу түрүндө, илим изилдөө иштеринде, тамгалуу атом түрүндө көп хим. реакциялар механизмдерин чечүүдө колдонулат. Аны сууну ректификациялоо аркылуу алышат.
Акзоо тоосу
Акзоо тоосу — Борколдой тоосунун Какшаал тоо тизмегине тутумдашкан чыгыш бөлүгү. Ички Теңир тоодо, Миң Теке, Баралбас жана Бикиртик сууларынын алабында. Кеңдик багытында 20 кмге ийилип жатат. Туурасы 5 км. Орточо бийиктиги 4000 м, эң бийик чокусу 4780 м.
Кыры аскалуу, түштүк капталы кыска жана тик, жалама аскалуу; түндүгү жазы — Баралбас өрөөнүнө жантайып түшөт; капчыгайлар бар. Кумдук, сланес, туп, порпирит, акиташ тектеринен түзүлгөн. Мөңгүлүү. Капталдарына субальп жана альп шалбаалуу талаасы жана шалбаа (3300 мге чейин), субнибалдык (3700 м), андан жогору нибалдык-гласиалдык ландшапт алкактары мүнөздүү. Жайыт катары пайдаланылат.
Подол (Иглин району, Башкыртстан)
Подол — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Май айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 38 киши. Почта индекси — 452426, ОКАТО коду — 80228840004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Носкова (Васькина куймасы)
Носкова (Лесная) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Васькина дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Атантай Рыскул уулу
Атантай Рыскул уулу (19-кылымдын 1-жарымында жашаган) - Нарын аймагындагы кыргыздардын Цинь династиясынын аскерлерин ж-а Кокон хандыгына каршы боштондук күрөштөрүн жетектегендердин бири. Нарын өрөөнүндөгү чоро саяк уруусунан чыккан элдик баатыр Тайлак баатырдын агасы. Атантай Рыскул уулу м-н Тайлак 19-кылымдын 20-жылдарында Чыгыш Түркстандагы элдердин Кытай империясынын баскынчылык согушуна каршы күрөштөрүн ар тараптан колдоп келишкен. Чыгыш Түркстандагы көтөрүлүштүн башчысы Жааңгер Кожону кууп келген кытайлык аскерлерди талкалоодо Атантайдын ролу чоң. Андан кийин Кокон хандыгынын басып алуучулук саясатына каршы 1831-ж. Нарын аймагындагы кыргыздардын күрөшүн да Атантай м-н Тайлак жетектешкен.
Носкова (Васькина куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көрчычкандар
Көрчычкандар (лат. Talpidae) – жер алдында жашоочу кемиргич айбандардын бир тукуму, булардын кыйла түрү, уруусу бар: алтай көрчычканы (лат. Talpa altaica), Европа көрчычканы (лат. Т. europaea), баштыкчан көрчычкан (Notoryctes typhlops), Евразия көрчычкандар уруусу, жез түспөл көрчычкан уруусу, кадимки көрчычкандар уруусу, Түндүк Америка көр чычкандары (топ).
Үн картасы
Үн картасы. Бул карта компьютердин үндөрүн үн чыгаруучу түзүлүштөргө (колонкаларга) берет. Негизи карта негизги платага орнотулган болот. Бирок кээде бузулуп калат дагы же болбосо башынан эле колдонуучу жактырбай Үн картасы. Бул карта компьютердин үндөрүн үн чыгаруучу түзүлүштөргө (колонкаларга) берет. Негизи карта негизги платага орнотулган болот. Бирок кээде бузулуп калат дагы же болбосо башынан эле колдонуучу жактырбай
Абдыкерим Сатук буурахан
Абдыкерим Сатук буурахан, Сатук Карахан (886, же 901 - 955) – Караханийлер мамлекетинин негиздөөчүсү, Орто Азиядагы түрк элдеринен чыккан алгачкы мусулман падыша.
Улуту
Бул династиянын «Караханий» деген аталышы хандарынын «карахан», «карахакан» сыяктуу титулдарынан улам В.В.Григорьев деген орусиялык чыгыштаанучу тарабынан кийин эле жармаштырылган. Караханийлер түрк элдеринин ичинен кайсынысынан келип чыккандыгы боюнча маселеде болсо, тарыхчылар ар кандай пикирлерди айтышат. Айрымдары караханийлердин йагмалардан келип чыккандыгын айтса, экинчилери карлуктардан деп, үчүнчүлөрү уйгурлардан пайда болгон дешет. Кээ бирилер караханийлердин эч бир урууга таандык болбостон, эски көктүрк кагандарынын түз урпактары болгондугун белгилешет. В.В. Бартольд йагмалардан же чигилдерден караханийлер келип чыккандыгын болжолдосо, ал эми кыргыз тарыхчыларынан Б.Жамгырчинов, С.Табышалиев, Ө. Караев, З.Эралиев, Т.Чоротегин, Т. Акеров жана башкалар караханийлердин чигилдерден келип чыккандыгын бир катар изилдөөлөрүндө аныктай алышкан. Чигил уруусу кийин кыргыз элинин бугу уруусуна айланган деген пикирлер бар.
Жаштыгы
13-14-кылымдарда жашаган тарыхчы Жамал Каршинин калтырган кабарларына таянсак, караханийлердин биринчи башкаруучусу Билге Күл кадырхан болгон. Ал 9-кылымдын ортосунда башкаруучу болуп, кийин бийлик анын эки уулуна: Базир менен Огулжакка мурасталган. Тарыхчылар Базыр арсланхандын башкаруучу катары Баласагунда тургандыгын, ал эми Огулжак анын атынан алгач Тараз аймагын, ал эми 893-жылдагы согуштан кийин Кашкар аймагын башкаргандыгын болжолдошот. Ошону менен катар эле Базыр арсланхан өлгөндөн кийин, анын Сатук деген 7 жашар уулу кийин Огулжак кадырхандын камкордугуна өткөндүгү айтылат. Тарыхчы Ө.Караевдин пикири боюнча, Сатук 9-кылымдын аяк ченинде же 10-кылымдын башталышында төрөлгөн.
893-жылы жазында саманийлердин эмири Исмаил ибни Ахмад чыгышындагы түрк элдеринен Тараз аймагын тартып алгандагы согушта караханийлер көп жабыр тартышкандыгы маалым. Балким, Базир арсланхандын өлүмү да, караханийлердин Кашкарга сүрүлүшү да ушуга байланыштуу болуп, ушул убакта бийлик Огулжак кадырханга өткөндүр. Андай болсо, Базир уулу Сатуктун ушул убакта 7 жашка чыгып калгандыгын болжолдосок болот.
Мусулманчылыкты кабыл кылуусу
«Тазкира-и бугра хан» деген Сатук буурахан жөнүндөгү дастанда ал 12 жашка келгенде Абунаср Самани аттуу адамга жолугуп, андан ислам дини тууралуу үйрөнгөндүгү жана мусулман болууну чечкендиги кеңири баяндалат. Алтургай, пайгамбар (САВ) миражда өзүнөн кийин 333 жылдан кийин Түркстанга исламды жая турган Сатукту көргөн деп айтылып, кийин ал жөнүндөгү малыматтарды Абунаср Самани китептерден үйрөнүп, Сатукту издеп жөнөгөндүгү сыяктуу көркөмдөлгөн баян жазылган. Ал эми Ш. Уалиханов жазып кеткен уламыштар боюнча, Абунасрдын түшүнө Мухаммед пайгамбар (САВ) эки жолу кирген жана эки түштүн ортосундагы аралык алты жылга созулган. Экинчисинде Сатук буураханды издөө үчүн Түркстанга барууга буйрук берилген.
Жамал Каршинин жазганына таянып, тарыхчылар Абунасрдын коңшу Саманий мамлекетинин качкын эмирзаадаларынан болгондугун айтып келишет. Эгерде башка өңүттөн карай турган болсок, Сатук менен саманий эмирзаадасынын жолугуусу саясий себептин чегинде гана, Сатук бийликке келгенде гана ишке ашуусу мүмкүн эле. Бирок, Сатуктун дин алмаштыруусуна себеп болгон адам – бул руханий насааттары менен таанылган, илим-билим тармагында ишмердүүлүк кылган башка Абунаср болгон болушу керек. Ал анын бала чагында жолуккан мугалимдеринен же башка насаатчыларынан болгондур. Тарыхтан издей турган болсок, атактуу Чыгыш окумуштуусу, философ, математик, музыка теоретиги жана Отрар китепканасынын негиздөөчүсү Абунаср ибн Мухаммед аль-Фараби караханийлерге жакын Фараб аймагында 870-жылдары төрөлүп, 10-кылымдын башында ал илим-билим издеп, Араб халифалыгынын шаарларына кетип калган. Ал Орто Азиядан кеткенге чейин, Самарканд, Бухара, Шаш сыяктуу шаарлардын катарында Баласагун, Кашкар шаарларына да келген болушу мүмкүн. Ошондой эле, 9-кылымдын аягында көп элдерди кыдырып жүрүп, түрк элдерине да кыска убакытта дин жайып кеткен Шейх Хусейн ибни Мансур аль-Халлаждын да бул жерде таасири болгон болушу мүмкүн. Түрк элдеринин айрым уруулары мусулман болгондон кийин, өз санжырасын Шейх Мансурга алып барып такашкандыгы маалым. Балким, Сатуктун мусулманчылыкка өтүүсүнө жогоруда айтылган эки инсандан калган шакирттердин бири таасир эткендигин болжолдоо чындыкка жакын. Тарыхта булар түрк элдерин мусулманчылыкка кызыктырууда гана роль ойногондугу, ал эми түрк элдеринин туура шариятты өздөштүрүүсүнө Саманий мамлекетиндеги ханафий мазхабын тутунган факихтер себеп болушкандыгы маалым.
Бийликке келүү
"Сатук бугра-хан" жөнүндөгү дастанда да, Ибн Аль-Асир, Абдулгаффар Алмаи, Жамал Карши сыяктуу байыркы авторлордун эмгектеринде да караханий башкаруучуларынын ичинен Сатук буурахандын алгачкы мусулман падыша болгондугу кабарланат. Тарыхта Сатуктун хантактыга олтурушу да оңойго турган эмес. Ал бийликке каршы көтөрүлүш кылып, өгөй атасы менен куралдуу кагылышууга аргасыз болгондугу айтылат. Огулжак кадырхан айрым булактарда «Харун» же «Дарун буграхан» деп, айрымдарында Исен хан деп да эскерилгенин эске алсак, Сатук өзүнүн өгөй атасы менен эмес, андан кийинки бийликке келген башка хан менен күрөшкөндүгүн да болжолдосок болот. Абдыкерим Сатук буурахандын бийликке келишин айрым тарыхчылар 932-жылга, айрымдары болсо 942-жылга туура келтиришет. Ал жөнүндөгү дастанда баяндалгандай, Сатук 600дөй мусулман жоокерин топтоп, ал эми хансарайдан 400дөй жоокерди өзү менен кошо ээрчитип кеткен. Салгылаш ишке ашкан биринчи күнү эки тараптан тең көп жоготуулар болуп, жалпы 500дөй адам курман болду. Экинчи күнү Сатукту колдоо үчүн сырттан келген аскерлердин көбөйүп бара жаткандыгын көрүп, хансаайдагы айрым аскердик бөлүктөр да Сатук тараптка өтүп кете башташкан. Ошентип Сатуктун кошууну 6000ге, андан кийин 12 000ге көбөйүп кете берген. Ошентип, натыйжада, борбор калаа Сатуктун колуна өтүп, ал өзүн мамлекеттин башчысы катары «буграхан» деп жарыялаган. Анын кол астында 20 000дей аскери болгон.
Сатук буурахандын жеңишинен кийин перс элдери менен түрк элдеринин ислам дининин ичинде бир ынтымакка биригүүсү күчөй баштаган. Бири-бирин кемсинткен ушак айдыңдар жоюлуп, бири-бирин жакындата турган сөздөр, чыгармалар көбөйө баштаган. Сыягы, ошондо саманийлерге түшүнүктүү болушу үчүн караханийлердин түпкү теги легендарлуу Афрасиабга барып такала тургандыгы жөнүндө идеалогия пайда болгон. Анткени фарсы элдеринин мифологиясында алар өздөрүн – ирандыктар деп, ал эми түрк элдерин – турандыктар деп, турандыктардын Афрасиабдан тарагандыгы айтылып келген. Ал эми араб окумуштуулары санжыра китептеринде Нух пайгамбардын уулу Яфаттын бир уулу Түрк деп, андан түрк элдери тарай тургандыгын жаза башташкан. Тарыхты карай турган болсок, бардык кыйынчылыктарга карабастан, Абдыкерим Сатук буурахан Орто Азиядагы түрк элдеринин алгачкы мусулман падышасы боло алганын көрсөк болот. Ал түрк элдерин теңирчиликтен, шаманчылыктан мусулманчылыкка өткөрө алган жана Кыргызстандын аймагында ислам дининин жайылуусуна башкы себепчи болгон.
Саманийлер менен болгон мамилеси
Тарыхый булактарда саманий эмирзаадаларынын бири Караханий мамлектине качкандыгын ырастаган маалыматтар да бар. 907-жылы өлгөн Исмаил Саманинин уулу Абунаср Ахмад Саманинин 914-жылы шейит кетишинен кийин, коңшу саманий тактысына 8 жашар уулу Наср олтуруп, бийликти вазир Абуабдуллах Жайхани көзөмөлдөй баштаган. Көп өтпөй эле, Насрдын чоң атасынын бир тууганы Исхак ибни Ахмад бийлик талашып, өзүнүн эки уулу менен бирге ийгиликсиз көтөрүлүш уюштурушан. Исхактын эки уулу: Абусалих Мансур менен Ильяс болгон. Көтөрүлүш бастырылган соң, Исхак колго түшүп, уулу Ильяс Ферганага качкан. Кийин Ильяс түрк элдеринен 30 миң атчан жоокер топтоп, 2 жолу ийгилкисиз көтөрүлүш жасап көргөн. Экинчи жеңилгенинде Кашкарга качып, ал жакта Туган-тегин деген дыйканга күйөө бала болуп, жашап калган. Арадан дагы убакыт өткөндөн кийин Ильяс Бухарага чакыртылып, II Наср Саманинин ырайымына татыган жана туугандар бири-бири менен жарашышкан. Бул окуялар 12-13-кылымдарда жашаган мусулман тарыхчысы Ибн аль-Асирдин эмгегинде жазылуу. Демек, түрк элдеринин оозеки чыгармачылыгында «Абунаср Самани» деген образдын калыптанышына дал ушул Ильяс ибни Исхак деген эмирзааданын да келип-кетиши таасир эткен. Ильяс Саманини кабыл алган Туган-тегин жөнүндө айта турган болсок, караханийлерде «тегин» деген сөз «ханзаада», «хан тукуму» дегенди титулду түшүндүрүп, ал эми «тоган» деген сөз титулдарга жалгануучу сөз катары каралган. Балким, Ильясдын мусулман экендигин эске алып, аны Сатук тегин кабыл алган болушу да мүмкүн. Артышта Караханийлердин алгачкы мечитинин курулушу да ушул мезгилде ишке ашса керек.
«II Наср» деген ат менен тарыхта калган ушул эле саманий эмири башкарган тушта, Табаристан аймагын Хасан ал-Утруш башында турган шиий зейдия сектасындагыларга тартып алышкан эле. 921-жылы алар Лайла ибни ан-Нуман ад-Дайламинин жетекчилигинде Хорасанды тартып алышканда, аларды саманийлерге кызмат кылган Симжур ад-Давати баштаган түрк жоокерлери жеңип алышкан. Ибн аль-Асирдин жазганына карасак, ошол беттешүүдө Бугра атту жоокер Лайланы туткундап, өлүм жазасына тарткан. Бул Бугра – катардагы эле жоокердин ысмыбы же сөз Сатук буграхан жөнүндө болуп жатабы – азырынча белгисиз.
Өлүмү
Абдыкерим Сатук буурахан он жылдын тегерегинде бийлик кылган учурунда бир канча аймактарга жортуул уюштурган. Буграхандын акыркы жортуулу Турпанга уюштурулуп, андан кайткан соң, оорудан улам көз жумган жана сөөгү Кашкарга жакын болгон Артышка коюлган. Ал 954 же 955-жылы дүйнөдөн өткөн. Анын акыркы керээзи анын жан жолдошу болгон Абулфаттах Буграмга айтылган, ал эми Абулфаттах – бул Абунаср Саманинин уулу болгон деп айтылат. Акыркы сөздөрүндө Сатук буурахан: «Менин балдарым кичине боюнча калышты, абдан тарбиялуу кылгыла. Эгер балдарым тарбиясыз калышса, жаман ишке барышса, анда кыямат күнү Кудайдын алдында силерди жакадан аламын. Эй, Абулфаттах. Аллахдан жардам сурагыла, кайраттуу болгула! Оо, Кудайым! Ашык-бечара Сатук бул жалган ааламдан Сенин ыраазылыгыңды кааалап кетти».
– деп жан тапшырган. Анын жаназасында 200дөй аалым, 70 000дей диний жана мамлекеттик кызматкерлер, 22 000дей аскер турган деп айтылат.
Сатук хандын Байташ арсланхан (Муса) жана Тоңа элик (Сулайман) деген эки уулу болгон. Сатук өлгөндөн кийин бийлик Мусага тийген.
"Абдулкарим Сатук бугра-хан" дастанынын кол жазмасы
Бул дастан тарыхта «Тазкира-и Бугра хан», «Тазкира-и Увайсия», «Абдулкарим Сутук Бугра-хан» сыяктуу аталыштар менен да кол жазма түрүндө сакталганы белгилүү. Анда Сатук буграхандан кийинки анын орун басарлары тууралуу да маалыматтар берилет. Бул дастанды баяндаган 20 кол жазма бар жана алар жалпысынан фарсы жана түрк тилдериндеги 2 версияга бөлүнөт. Алар азыр Орусиянын Санкт-Петербург шаарында, Улуу Британиядагы Оксфорддо, Франциядагы Парижде, Өзбекстандын Ташкент шаарында, Тажикстандын Дүйшөнбү шаарында, Польшанын Вроцлав шаарында жана Кытайдагы Шинжаңдын Кашкар шаарында сакталуу. Оогандык чыгыштаанучу Мир Хусайн Шах булардан тышкары дагы бир жазманын Чехослованиянын Братислава шаарында бар экендигинен кабар берет. Англиядагы Бодлеан китепканасында сакталган фарсыча жазманы Казакстандын Улуттук китепканасы кийин өткөрүп алышкан, ошондой эле алар бир нече кол жазманын микрофильмдерин да жасап алышкан.
«Абдулкарим Сатук бугра хан» дастанын жазып калтырган автордун ким болгондугу боюнча азырынча тактала элек талаштар бар. Кээ бир колжазмаларда автор катары Ахмад ибни Саададдин аль-Узгани ан-Намангани, башкача айтканда Өзгөндүк жана Намангандык Ахмад деп көрсөтүлсө, башкаларда Кожо Мухаммад Шариф деп, ал эми үчүнчү вариант катары Мулла Хажи деп көрсөтүлөт. Бул эмгектин эң эски нускасы XV кылымдын аягына таандык деп, Julian Baldick божомолдосо, В.П.Юдин аны XVI кылымда жазылган деп эсептеген. Ал эми Devin DeWeese, А.М. Мугинов сыяктуу илимпоздор мунун XVIII жазылганын айтып, айрым көчүрмөлөрүнүн XIX, XX кылымдарда да жызалганын моюнга алышат. 1778-жылы англиялык Robert Shaw Barkley алгачкы болуп, өз эмгегинде Сатук буурахан жөнүндө эскерген. 1900-жылы франциялык M. F. Grenard жарыялап чыккандан кийин, бул дастан илим чөйрөсүнө кеңири тааныла баштаган. Батышта 1912-жылы J. Marquart, ал эми 1935-жылы Gustaf (Gösta) Rikard Raquette, 1980-жылы Gunnar Jarring өз эмгектеринде Сатук буурахан жөнүндө эскеришкен. 1939-жылы болсо, Түркияда Osman Turan тарабынан «Үлкү» журналында «Абдулкарим Сатук бугра хан» дастанынын котормосу жарыяланаган. Ал эми советтик окумуштуулардан бул тарыхый булакка В.В. Бартольд, Д.И. Тихонов, В.П. Юдин, А.М. Мугинов сыяктуу илимпоздор көңүл бурган [9]. Шинжаңда болсо, 1988-жылы бул дастандын уйгурча тексти «Бугра ханлар тезкиреси» деген аталыш менен жарыяланды.
Сатук буурахан жана кыргыздар
Караханийлер мамлекетинин курамында кыргыздардын чакан тобу да болгондугу талашсыз. Енисейлик кыргыздардын бир бөлүгү 10-кылымда уйгурлардын артынан келип, бул жакта туруп калышкандыгы божомолдонот. Бул тыянак ошол доордо жазылган «Худуд уль-аалам» эмгегине, Махмуд Кашкаринин сөздүгүнө жана башка тарыхый булактарга негизделет. Ошондой эле, караханийлерге караштуу көчмөн уруулар кийин кыргыз элинин кырк уруусунун курамын толукташкан. Мисалы, ичкилик уруулары караханийлердин тушунда мусулмандашса, ал эми караханийлердин башкаруучусу болгон чигилдердин урпактары кыргыздардын бугу уруусу болушу мүмкүн экендиги айтылып келет.
Кыргыздардан Сагымбай манасчы эпостогу Айкожону «Абунасир сааба» деп атап, алтургай Айкожо менен Манастын жолугушуусун да Абунаср менен Сатуктун жолугушуусуна окшоштурганы кызыгуу туудурат. Демек, Сагымбай манасчы Сатук буурахан жөнүндөгү тарыхый булактардын бирин окуган же окугандардан таасир алып, анын бир үзүмүн «Манас» эпосуна кошкон десек болот. Балким, ал тарыхый булактардан Абдыкерим Сатук буурахан жөнүндөгү дастандан таасирленгендир. Бул дастан тарыхта «Тазкира-и Бугра хан», «Тазкира-и Увайсия», «Абдулкарим Сутук Бугра-хан» сыяктуу аталыштар менен да кол жазма түрүндө сакталганы белгилүү.
Буга чейин Манас баатыр менен кимдер гана окшоштурулбады, бирок, 10-кылымдагы Абдыкерим Сатук буура хан менен эч ким окшоштура элек. Мисалы, эпосто Айкожонун жаш Манаска жолугуп, аны мусулман кылганы тарыхтагы Абунаср Самани менен Сатук тегиндин жолугушуна окшошот. Манас баатырдын жети атасынан бири Каракан болгон деп айтылат. Эпосто Манас баатырдын өз ата-бабаларынын доорундагыдай мамлекетти калыптандырганына ой жүгүртсөк, демек, бул кыргыздардын Кыргызстандын аймагында Караханийлердин доорундагыдай күчтүү мамлекетти калыптандырууну кыялданып келишкендигин далилдейт.
Дебет
Дебет (лат. debеt – ал милдеттүү) – эки тараптуу таблица формасындагы бухгалтериялык эсептин сол тарабы. Актив эсебинде дебет бардык түшүүлөр киргизилүүчү кириш бөлүгүн‚ пассив эсебинде бардык чыгымдар киргизилүүчү чыгыш бөлүгүн түзөт. Дебетте ар айдын башталышында эске алынуучу баалуулуктар жана алардын ай ичинде түшүшү көрсөтүлөт. Бухгалтериялык эсептеги ар бир операция бирдей суммада эки жолу: Дебетте жана кредитте жазылат.
Джаралэс (Нү-Мексико)
Джаралэс (Нү-Мексико) (Jarales) — Нү-Мексико штатынын Valencia округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1434 киши. Болжолдуу аянты - 14.9 км². FIPS коду — 35-35110.
Күрүчбеков, Сабырбек Акынбекович
Күрүчбеков, Сабырбек Акынбекович – акын. Фрунзе шаарында 1957-жылы 9-августта туулган. 1980-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы КМУнун филология факультетин бүтүргөн.
Эмгек жолун заводдо жумушчу болуп иштөө менен баштап, 1980-жылдан «Кыргызстан» басмасында кичи редактор, редактор, 1986-1988-ж. чейин «Литературный Киргизстан» журналында иштеген.
Антонин Дворжак
Антонин Дворжак (8. 9. 1841, Нелогозевес, Влтаве – 1. 5. 1904, Прага) – чех композитору жана дирижёр, Прага жана Нью-Йорк консерваторияларынын профессору. Бала кезинен элдик ыр-күүлөрдү сүйгөн, алар анын чыгармачылыгынын башаты болгон. Музыка менен өз алдынча алектенип, кийин айылдык оркестрде скрипкада ойногон. Жалпы билим берүүчү мектепти бүткөндөн кийин органда, альтта ойноону үйрөнгөн. 1857-ж. Прага орган мектебине кирет, 1859-ж. аны бүтүрүп, Прагада жаңы ачылган Убактылуу театрдын оркестринде иштейт. 1860-жылдан бир нече симфоникалык жана камералык чыгармаларды, кыл аспаптар квинтетин, квартетин, симфонияларды жана «Кипаристер» ыр циклдерин жараткан. Ал – «Аль фред», «Король жана көмүрчү», «Винда», «Кежирлер», «Айлакер дыйкан», «Дмитрий», «Армида», «Суу периси» жана башка опералардын, «Славян бийлери» симфониясынын, «Ыйык Людмила» ораториясынын, фортепьяно үчүн пьесалардын жана башка автору. Прагада Дворжак коому жана музейи (1932-жылдан) бар.
Күрүчбеков, Сабырбек Акынбекович
Орус тилинде жазат. 1976-жылдан чыгармаларын жарыялай баштаган. 1983-жылы басылып чыккан «Мелодии арчи» деген поэтикалык жыйнагы 1985-жылы Бүткүлсоюздук A.M.Горький атындагы адабий сыйлыкка татыктуу болгон. С.Күрүчбеков Т.Үмөталиевдин, О.Султановдун, А.Токтомушевдин ж.б. чыгармалары орус тилине которгон.
1986-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Орус тилинде
Ранний рассвет: Сборник. – М.: Молодая гвардия, 1980.
Вышивальщицы: Стихи, сборник стихов – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 104 б.
Котормолор
Комар, Ласточка и Змея: Сказки. – Ф.: Мектеп, 1989. – 16 с.
Төштүк: Отрывки из киргизского народного эпоса. – Ф.: Адабият 1989. – 24 с.
Баялинов К. Ажар. – Ф.: ж. Литературный Киргизстан.
Өзгөрмө жылдыз
Өзгөрмө жылдыз – көзгө көрүнгөн, жылтыроосу өзгөрмө жылдыз.
Ал өзгөрүүлөр ошол жылдыздардын температурасынын, радиусунун өзгөрүшүнө, конвекциялык кыймылына жана башкага байланыштуу болот. Бир караганда айрым жылдыздар дайыма эле бирдей жылтырап тургандай көрүнгөнү менен жакшылап байкаганда кээде жаркырап, кээде бүлбүлдөп көрүнөт. Галактикада байкалган өзгөрмө жылдыздын жалпы саны 40 000дей, ал эми башка галактикада 5 000ден ашык.
Өзгөрмө жылдыз үч чоң класска бөлүнөт: пульсациялоочу, эрупциялуу (жарылма) жана өчүүчү кош жылдыздар. Пульсациялоочу жылдыздардын жаркырашы өтө жай өзгөрөт. Ага цефеиддер, Лира жана башкалар кирет. Эрупциялуу жылдыздарга бир жолу же кайталап жарылган сыяктуу бир жарк этүү мүнөздүү. Ага өтө жаңы жылдыздар, жаңыга окшош жылдыздар жана башкалар кирет. Пульсациялануучу жана эрупциялуу жылдыздар физикалык өзгөрмө жылдыз деп аталат.
Өзгөрмө жылдыздарды байкоо – өзгөрмө жылдыздарга байкоо жүргүзүү үчүн талаа дүрбүсү, АТ-1 астрон. түтүгү, ТЗК, БМТ-110 бинокуляры, комета издегичтер колдонулат. Өзгөрмө жылдыздарды байкоо андай жылдыздардын жарк этишинин закондорун үйрөнүүгө, жарк этүүсүнүн өзгөрүшүнүн мезгилин жана амплитудасын тактоого, алардын тибин аныктоого жана башка мүмкүндүк түзөт.
Августианчылык
Августианчылык, (орус. Августинизм) – диний христиан философиясы; антиинтеллектуалдуу, интуитивдүү салтты чагылдырган агым, б. а. Августианчылык – ички тажрыйбанын аныктыгын таанып-билүү, адамдын кайгыруу, кубануусу менен байланышкан акыл-эстүүлүктү тануу (жокко чыгаруу) жөнүндөгү окуу. Августианчылыктын негиздөөчүсү болуп христиан теологу жана чиркөө ишмери Августин Аврелий (354–430) эсептелет.
Баткен мамлекеттик университети
Баткен мамлекеттик университети - Кыргызстандын түштүк-батыш аймагы боюнча Кыргыз Республикасынын билим берүү жана илим министрлигинин аттестациясынан өткөн жана жогорку билим берүүдө АЛ 451 лицензиясын алган жогорку окуу жайы болуп эсептелет. Бүгүнкү күндө БатМУнун башкы мекемесинин 4 окуу лабораториялык корпусу, 30000ден ашуун нускадан турган китепканасы, окуу залдары жана спорт аянтчалары бар. Башкы мекемеде 2 факультет, 7 кафедра иштөөдө. Учурда 9 адистик боюнча күндүзгү жана сырттан окуу бөлүмдөрүндө 2000ден ашуун студент билим алып жатышат. БатМУнун башкы мекемесинде 95 окутуучу бар. Алардын ичинен илимдин доктору, илимдин кандидаттары жана доценттер, ошондой эле жогорку окуу жайларында, мектептерде көп жылдан бери эмгектенип келген тажрыйбалуу окутуучулар жана аспиранттар иштешет. Ошондой эле БатМУнун алдында "Экономика жана укук колледжи" атайын кесиптик орто билим берүүгө лицензия алган. Колледж: укук таануу, экономика жана бухгалтердик эсеп (тармактар боюнча), финансы (тармактар боюнча), банк иштери жана жер-мүлк мамилелери адистерди даярдайт.
Гуманитардык факультет
Гуманитардык факультет 2008-жылы түзүлгөн. Факультет жогорку квалификациялуу кыргыз тили жана адабияты, орус тили жана адабияты, англис тили жана тарых мугалимдерин даярдайт. Факультетте 4 доцент 20 ага окутуучу жана 11 окутуучу аспиранттар иштешет. Факультет төмөнкү адисттиктер боюнча даярдоо жүргүзөт: КЫРГЫЗ ТИЛИ ЖАНА АДАБИЯТЫ адистиги ОРУС ТИЛИ ЖАНА АДАБИЯТЫ адистиги АНГЛИС ТИЛИ адистиги ТАРЫХ адистиги Финансы жана кредит адистиги Факультетте студенттер үчүн интернет торчосуна кошулган каана жана лингафондук кааналар иштейт. Англис тили жана филология адистиктеринин студенттери үчүн "Америка ордосу" борбору дүйнөлүк коомчулуктагы жана илимий жаңылыктар менен факультеттин жана ушул окуу жайдын студенттерин камсыз кылып турат. Ошондой эле бул борбор шаардын мекеме-ишканаларынын кызматкерлерине керектүү маалыматтарды бере алат.