cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нормага жана критерийге ылайыкталган тесттер
Нормага ылайыкталган тесттер сыналуучунун билим өзгөчөлүгүн аттестациялоого арналып, массалык сыноолорду уюштуруу максатында пайдаланылат (мис., мектептин бүтүрүү экзамендери, жогорку окуу жайына кабыл алуу экзамендери). Мындай тесттерди уюштурууда кээ бир норма аныкталат. Маселен, сыноодо максималдуу 100 балл алуу керек болсо, сыналуучу үчүн норма болуп, 70, же андан жогору баллга ээ болуу. Норма эксперттердин чечими жана аныкталат. Негизги өзгөчөлүгү – сыналуучуларды деңгээлдери боюнча рангдарга бөлүү, рейтингин аныктоо. Тестирлөө жүргүзүлүп бүткөндөн кийин сыналуучулар нормативдик көрсөткүчтөрү боюнча жогорку, орто жана төмөнкү деңгээлдерге бөлүнөт. Ар бир сыналуучунун орду апробациянын жыйынтыгынан алынган нормага карата салыштырылат. Нормага ылайыкталган тесттер мектептерге, лицей-гимназияларга жана жогорку окуу жайларына кабыл алуу экзамендерин уюштурууда дагы колдонулат. Нормага ылайыкталган тесттер жалпы массалык сыноолорду уюштурууда диагноздоонун бирден бир методу деп дагы эсептелет. М., орто мектептерде билим берүүнүн стандартынын (ар бир окуучу милдеттүү түрдө ээ болуучу деңгээл) аткарылышы боюнча жалпы мамлекеттик деңгээлде сыноолорду уюштуруу. Мектептердин окуу процесси мамлекеттик стандартка жооп бере алабы, деңгээлдери кандай, кайсы мектептерде окуу деңгээли жогору, региондордо (область, райондор) билим берүүнүн абалы кандай ж.б. бир канчалаган керектүү маалыматтарды алууга мүмкүндүк бере алат.
Критерийге ылайыкталган тесттер окутуунун коюлган максатка жеткендигин текшерүүгө багытталган. Ал үчүн текшерилүүчү билгичтиктер жана көндүмдөр (критерий) такталып, аларды толук камтый ала тургандай тесттик тапшырмалар түзүлөт. Тестирлөөнүн жыйынтыгы жана, сыналуучу канчалык деңгээлде алдыга жылгандыгы, ал эми өтүлгөн бөлүм боюнча өзүнүн жалпы билим деңгээли кандай, кетирген кемчиликтери кайсы, ушул сыяктуу маалыматтар алынат. Мугалимдин берген баасы окуучунун кийинки окуу аракеттерине жолдомо көрсөтө алат. Мындай тесттер окуу процессинде окуучунун билимин коррекциялоону шарттайт. Мындан тышкары, окуу жылынын аягына дейре окуучунун билиминин өсүшүнө дайыма байкоо жүргүзүү (мониторинг) мүмкүн-чүлүгү бар.
Критерийге ылайыкталган тестирлөөнү жүзөгө ашырууда тесттин айрым бир тапшырмасын класстагы окуучулардын баардыгы аткара албаса же болбосо баардыгы туура аткарган болсо, жыйынтыгын анализдөөгө келгенде мындай тапшырмалар эффективдүү деп эсептелет. Себеби мында тапшырма камтыган билим-көндүмдөрдү окуучулардын анчалык өздөштүрө албагандыгы, же болбосо толук өздөштүргөндүгү тууралуу маалымат алынып, сыноонун жыйынтыгынын интерпретацияланышына чоң өбөлгө түзө алат. Нормага ылайыкталган тестирлөөдө бир тапшырманы жалпы окуучулардын 20% тен кеми же 80%тен жогорусу аткара алса тапшырма ылайыксыз түзүлгөн деп эсептелет. Анткени жыйынтыгында окуучуларды рангдарга бөлүү жагдайы бир топ кыйынчылыктарды алып келет. Ошондуктан көпчүлүк учурларда мындай тапшырмаларды алмаштыруу шарты келип чыгат.
Киммерийлер
Киммерийлер — биздин заманга чейинки 8—7-кылымда кыязы Чыгыш Европанын талааларын жердеген көчмөн эл. Аккаддык, антикалык жана Библия булактары боюнча алар биздин заманга чейинки 8—7-кылымда Чыгыш Европа өрөөндөрүн жердеген. Алгач киммерийлер жөнүндө ассирия булактарында эскерилет. 715—714-жылдары Ассирия падышасы Саргон IIнин Урарту падышасы — Рус 1нин жеңишине байланыштуу эскерилет. Асархадондун мезгилинде киммерийлердин 2 тобу белгилүү: биринчи топ Ассириянын чыгыш тарабында (Маннеде), экинчиси батыш тарабында (Кичи Азияда) жайгашкан. 679-жылы Асархаддон Каппадокияда киммерийлер падышасы Теушпуну талкалаган. Лигдамис (аккад тилинде Дугдамми) падышанын учурунда 675-жылы киммерийлер Фригияны, 644-жылы Лидияны басып алышкан. 641-жылы Лигдамис өлгөндөн кийин бийлик анын уулу Сандакшатруга өткөн. 620-жылдары Анатолияда скифтердин падышасы Мадий, 7-кылымдын аягында Лидия падышасы Алиатт киммерийлерди талкалаган. Антикалык адабияттарда киммерийлер жөнүндө алгач Гомердин «Одиссеясында» (XI, 14) кездешет. Киммерийлерге таандык археологиялык эстеликтерге Түркиянын Норшун-Тепе, Имирлере, Богазкёй, Сард, Гордиона ж. б. шаарынын аймагындагы байыркы скиф дооруна тиешелүү табылгалар кирет. Буга жараша Чыгыш Европада да киммерийлердин археологиялык эстеликтери скиф эстеликтеринен айырмаланбайт. Киммерийлер менен скифтердин маданияттары бири-бирине жакын болгондуктан, окумуштуулар киммерийлер тили иран тилдер тобуна кирет деп божомолдошот.
Жапан амадайы
жапан амадайы  (Branchiostegus japonicus)   - деңизде жашоочу алабуга балыктарынын бир түрү.
Газ гангренасы
Организмдин ар кандай алсыздануусу — кан жоготуу, шок, суук тийүү, өтө чарчоо инфекциянын өнүгүшүнө жана таралышына түрткү берет. Газ гангренасында жумшак ткандар өтө тез шишип, анда газ толгон ыйлаакчалар пайда болот, андан кийин ткандар өлө баштайт. Алгачкы белгилери — жараат катуу ооруп, ткань чыңалып шишийт, дене температурасы көтөрүлөт.
Газ гангренасыөтө коркунучтуу кабылдоолордун бири. Алдын алууда жараатты булгануудан сактап, биринчи жардам көрсөтүү (антисептикалык таңуу) зарыл. Оорулууну шашылыш медициналык жардам көрсөтүү үчүн дарылоо мекемелерине жеткирүү керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
ガス壊疽
Ээрчиме баатыр
Баатырдыктын даражасы.
Өзүнөн башка жолдоштору баатыр жана теңтуш болсо, алар менен бирге жүрүп, өзү жоодон коркуп качайын десе да жолдошторунан уялып качпастан урушуп жүрүп, ошого дагдыланып, кийин баатырлыкка чыгат. Мындайларды «Ээрчиме баатыр» атаган.
Кырк
Эпостун окуясы кырк үйлүү кыргыздын Алтайга айдалып барышы менен башталат. Алардын турмуштары оңолот. Байлыгы ташыган Жакып баласынын жоктугуна арман кылат. Бир күнү түш көрүп, аны байбичесине айтат. Байбичесинин түштү жорутуп, кырк бээ союп, бата алалы дегенине Жакыптын ачуусу келет. Манас төрөлгөндө талаада жүргөн Жакыпка «сүйүнчүгө кырк киши кетти чапкылап» Акбалтанын аялы Сулайка күйөөсүн үгүттөп мындай дейт:
Кызыр чалган бай Жакып,
Кырк кара боз байлаган,
Гастро...
Гастро... - (гр. gastеr, gastos карын) татаал сөздөрдүн ичеги-карынга тиешелүү маанини туюндуруучу биринчи бөлүгү (мисалы, гастроскопия, гастроэнтерит).
Кырк
Кырк жылкыдан бирди албай,
Сенин кандай шоруң кайнаган (Сагымбай Орозбаков, 1. 62).
Албетте, жогоруда айтылган «кырк» деген эпикалык сандын колдонулушу эч качан кокус жеринен болгон эмес. Казак окумуштуусу А. Маргулан: «Кырк — элге салт болгон касиеттүү сан — күчтүүлүктүн, биримдиктин белгиси. «Кырк уруу эл», кийинчерээк феодалдык коомдогу «кырк нөкөр», «кырк дос», «кырк чоро», «кырк вазир» деген туюнтмалар адегенде уруу башчыларынын чыгаан бир адамдын тегерегине топтолуп, биригишин билдирет», — дейт (К. Мухаметканов. Феникс — «Манас» жана Мухтар Ауэзов. «Ала-Тоо», 1988, № 8, 103-б.). Манастын бүткүл «таржымалы» бул айтылганды толук ырастайт. Манас бала кезинен ашкан тентек чыгып, Чоң Жинди аталып, аны катыксын, тартипке келсин деп Ошпур койчуга кошуп бергенде, ал анын тилин албай, өз билгенин жасайт.
Бир күнү Манас кабылан
Оолугуп токтобой
Кырк үйлүүдөн кырк бала
Кыйбатын жыйып алыптыр
Чоң Алтайдын талаага
Чогулуп оюн салыптыр (Саякбай Каралаев, 1. 59). Алар ошентип ойноп жатышса, кара калмак манжуудан 15 —16 жаштардагы 80 бала келип, улуу сымагы «кызыталак бурут, тентип келген бурут» деп кордоп, уруп-токмоктоп киришет. Мына ушунда Манас «кыргыздап» ураан чакырып, туур качырып кирип, кезиккенин жанчып, койгулаша кеткенин кокосун жулуп, жалпы эле калмакка бүлүк саларда атасы бай Жакып алдынан чыгып, арачалап калат. Күндөрдүн биринде Манас кырк баласы менен сайран куруп, койлорду каалагандай союп, этине эркин тоюп, Кең Алтайдын баткалда катуу уктап жатканда жылкычы алпы Канжаркол келип аларга бүлүк салат. Кырк баланын кыйсыпырын чыгарат. Мында да Манас калтаарып калбастан, өзүнүн эпчилдиги, мыктылыгы, эрдиги менен өзү келип тийген «балбанды союп жай кылат». Анан өзүнүн жолдошторуна карап мындай дейт:
Атаңдын көрү кырк бала,
Айтканым менен болуп бер,
Тегерете конуп бер,
Мага чоро болуп бер! (Саякбай Каралаев, 1. 66).
Жогоруда келтирилген мисалдардан дегеле Манастын келечеги үчүн ушул кырк үйлүү кыргыз, кырк бала чоң демөөр, уютку, кубат болгондугу ачык байкалат. Мында барыдан да кырк баланын кырк чорого чоктолуп жатышы алдыдагы албан иштерден үмүткөр кылат. Чынында да, кийин Манаска өбөк, жөлөк болуп, асыресе анын аскердик ийгиликтерин, рухун, согуштук жеңиштерин камсыз кылууда алар (к. Кырк чоро) зор роль ойногондугу белгилүү.
Манас Чегебай деген бала менен козуларды кайтарып жүрсө, бир карышкыр келип, бир козуну баса калып, куйругун жулуп алат. Манастын кыжыры кайнап, «кулагынан алайын, өлбөгөн жерде калайын» деп карышкырга чуркап барса, ал козуну көтөрө качып, кырды ашып кетет. Козунун каны менен Манас артынан кууп:
Жетип барып караса,
Аттары бар канаттуу
Аргымак бедөө минишкен,
Аземдүү тонду кийишкен,
Бир үңкүрдө кырк киши,
Бир өтөктө жык киши (Сагымбай Орозбаков, 1. 113).
Баягы жартысын карышкыр аймап таштаган козу бүтүн, жанында байланып, маарап турат. Буга Манас абдан айран таң калат: Мунун жөн-жайын, сырын сурап келгенде:
Аңдап көр, балам, деп айтат.
— Бөрү болгон биз деди,
Бөлөкчө жансыз сиз деди,
Кызыр Ильяс деген бар,
Сизди кырк күндөн бери издеди,
Кырк чилтен деген биз деди,
Козуңа салган тиш деди (Сагымбай Орозбаков, 1. 114).
Кырка тиккен кырк үйү,
Кызмат кылды кырк бийи,
Кошулушун карап көр (Сагымбай Орозбаков, 2. 417).
Мындан Атемирдин ашып ташкан дүнүйөсүн адептүү каада-салт гана эмес, анын дөөлөтүн да элестетүүгө болот.
Эпосто кырк чоро барыдан мурда Манас баатырдын сөөлөтүн, кадырын, бийлигин, баркын элестетет. К. деген сандын эпосто жөнөкөй эле мааниде колдонулган учурлары да өтө көп. Алсак, «Анжыяндын кырк эшен, кырк эшенге барды эми», «Кызыл ала кылсамбы, кырдан кырк теке аткан мергендей», «Кызматка кыркты тургузду», «Кырк чанач кымыз киргизди», «Кырк миң дилде алышар», «Кырк күн оюн, кырк түн тоюн өткөрүп» жана башкалар Бирок, булардын баары, кантсе да, кокустук көрүнүш эмес. К. деген сандын түпкү сыйкырдуу катары кабыл алынып, аң-сезимге кеңири орношу анын мына ушундай кеңири пайдалана беришине да шарт түзгөн.
Легенда
Легенда (legenda — окууга сунуш кылынуучу деген мааниде) — белгилүү тарыхый окуя же тарыхый адамдар жөнүндө кыскача баян. Легендаларда окуя апыртмалуу болот, бирок анда чындыктын үлүшү бар, анткени алар белгилүү тарыхый фактынын негизинде жаралат. Легендалар элдин өткөн замандагы турмушун, тарыхый окуяларын иликтөөдө бай маалымат берет. Кыргыздарда сараңдыгынан жер жуткан Карымбай, сынчы Толубай, ырчы Токтогул, уруу чабыштары, элдик баатырлар жөнүндө легендалар айтылат. Элдик уламыштардын негизинде жазылган А. Осмоновдун «Ысык-Көл», «Жыл талашуу» сыяктуу легендалары бар. Легендалар көркөм адабиятта кеңири пайдаланылат. Буга Ч. Айтматовдун «Гүлсарат» повестиндеги мергенчи жөнүндөгү, «Кылым карытар бир күндөгү» Маңкурт, Раймалы ырчы женүндөгү легендаларды көрсөтүүгө болот. Уламыштар тематикасына карай тарыхый, топонимикалык, диний, этникалык, антропонимикалык ж. б. мүнөздөрдө болот.
Мисалы, сентябрдын башында болсо, кышында кар күзүндө бир топ менен күн күркүрөп бар, ал эми күзүндө жылуу болот.
Шилтеме
http://kyrgyzinfo.ru
Санак ырлары
Санак ырлары – кыргыз оозеки чыгармачылыгында учураган, балдарды саноого үйрөтүү, эсептей билүүгө көнүктүрүү мүнөзүндөгү чыгармалар. Алар балдарга гана эмес, кээде чоңдорго да арналып, философиялык маани-мазмунга ээ болот. Мисалы,
– Бир деген эмне? – Бир деген – бир Кудайдын аты. – Эки деген эмне? – Эки киши эрикпейт. – Үч деген эмне? – Үч бутталуу ат кетпейт. – Төрт деген эмне? – Төрөлүү журт бузулбайт. – Беш деген эмне? – Бешикте бала ыйламайын эмчек бербейт. – Алты деген эмне? – Алты ак баш атанга жүк арткан муңайбайт. – Жети деген эмне? – Желкесинен ок тийген оңбойт. – Сегиз деген эмне? – Серкелүү кой суу кечет. – Тогуз деген эмне? – Тогуз кат торко кийген суукка тоңбойт. – Он дегеничи? – Он – оюң. – Он бир деген эмне? – Он бир – коюң. (Элдик ыр) же, Биринчи жаман – бийликтен калган кан жаман. Экинчи жаман – энеси жок кыз жаман. Төртүнчү жаман – төрөсү акмак журт жаман. Бешинчи жаман – беш көкүлүндө калган тул жаман. Алтынчы жаман – атасы өлгөн уул жаман. Жетинчи жаман – жери сатылган кул жаман.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Темир көмүртектүү куймалар
Темир көмүртектүү куймалар – негизи темир болгон көмүртектүү куймалар. Куйма курамын жана структурасын өзгөртүп, ар түрдүү касиеттеги куймалар, башкача айтканда универсал материалдар алынат. Таза жана техникалык Т.к.к. болуп айырмаланат. Биринчиси изилдөө максатында өтө аз өлчөмдө алынат. Экинчиси ар кандай бирикмелер, легирлөөчү элементтер, кээде модификациялоочу элементтери бар чоюн (С 2 % ашык), болот (С 2 % чейин) болуп бөлүнөт. Техникалык Т.к.к. – кадимки легирленүүчү жана модификациялануучу болуп бөлүнөт. Т.к.к. түзүлүшү анын курамы, катуулануу шарты жана катуу абалдагы структуралык өзгөрүрүшү менен аныкталат. Катууланган Т.к.к. түзүлүшү муздатканда өзгөрөт. Бул өзгөрүү темир полиморфдуу айланышы, андагы көмүтектин эригичтигинин азайышы менен түшүндүрүлөт. Т.к.к. түзүлүшүн ар кандай өзгөртүүгө болот. Т.к.к. структурасын башкаруунун негизги методу – анын химиялык курамын, катуулануу шартын, ийилүү деформациясын, термикалык жана жылуулук механикалык иштетүүсүн өзгөртүү. Кристалл фазалык курамын, чоңдугун, формасын, бөлүнүшү жана андагы дефектилерди өзгөртүү менен Т.к.к. касиеттерин дагы кеңири өзгөртүүгө болот.
Жогорку Егоза дарыясы
Жогорку Егоза — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чоң Унзас дарыясынын оң жээгинен 38 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аймакты аскерлешүүдөн арылтуу
Аймакты аскерлешүүдөн арылтуу (демилитаризация) – эл аралык келишимдер менен мамлекеттик ички актылардын негизинде, белгилүү бир аймактагы аскердик чептер менен чыңдоолорду жоюу, анда аскердик базалар менен аскер күчтөрүн кармоого тыюу салуу (көбүнесе аймактык талаш-тартыштарды токтотуу максатында). Антарктика, Аланд архипелагы, Шпицберген, Ай толугу менен, ал эми Африка, Латын Америкасы ж. б. жарым-жартылай аскерлешүүдөн арылтылган. Көп учурларда аймакты аскерлешүүдөн арылтууну согуш майданы катары кодонуудан баштарткан бейтарапташтыруу да коштоп жүрөт.
Темир куймалары
Темир куймалары. Эң жогорку бышыктык, ийилчээктик, ширетүүгө ийкемдүүлүк жана башка касиеттери менен айырмаланат. Алардын аталган касиеттерин легирлөө, температура таасиринде иштетүү методу менен өзгөртүүгө болот. Т.к. кээ бир касиеттери боюнча (коррозияга, температурага туруктуулугу жана башка) никель, титан, алюмининй жана кобальт куймаларына жетпейт, бирок алардан арзан.
Гаспринский Исмаил
Гаспринский Исмаил, Исмаил-бей Гаспралы [8(21).3.1851, Украина, азыркы Крым Автономия Республикасы, Ялта, Гаспра шаары 16(29).7.1914, Бакчысарай шаары] коомдук ишмер, ойчул, жадидизмдин негиздөөчүсү, Чыгыш элдеринин көрүнүктүү агартуучусу, публицист. Улуту крым татары.
Аралча (дарыя)
Аралча балка Аралша) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кугутык дарыясынын сол жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чилликос (Огайо)
Калкы - 22296 киши. Болжолдуу аянты - 25.2 км². FIPS коду — 39-14184.
Комменсализм
Комменсалдар
Коменсалдар сууда, кургак жана башка түрдүү чөйрөдө жолугат, мисалы, карышкырдан калган азык менен чөөлөр азыктанат, кээ бир учурда бүркүт, шумкарлардан калган азыктын калдыктары менен айры куйруктар, туйгундар  азыктанат.
Коменсалдардын ичинен кичинекей жабышкак (прилипала) деген балыктын тиричилиги кызык. Бул балыктын төбөсүндө жалпак нерсеси бар, ал упчу сымал соргучтар менен капталган. Жабышкак балыктар өзүнүн соргучунун жардамы менен башка ири жаныбарга (акула, деңиз таш бакасы, киттер ж.б.) жабышып алып, алар каякка барса кошо жүрүп, калган калдыктар менен азыктанышат.
Кээ бир жаныбар жалаң гана азыктануу менен чектелбестен, алар ээсине түздөн-түз симбиоздук жардам кылат. Организмдердин мындай мамилеси эки жакка бирдей  пайдалуу болуп, мутуалистик мамиле (лат. mutuus-эки жакка бирдей, эки жакка тең) деп аталат. Кандайдыр эки түрдүн популяциялары бири-биринин тиричилигине кам көрөт. Мындай популяциялар бири-бирисиз жашай албайт, ошондуктан булар бири-биринин жашоосуна көмөктөш болот.
Симбиоз жана мутуализм
Симбиоз жана мутуализм омурткасыз жаныбарга караганда омурткалууларда көп кездешет. Ошондай болсо да омурткалуу жаныбардын ичинде симбиоздук мамиледеги түрлөр бар. Мисалы, скумбрия түркүмүндөгү "балык-баштагычтар" деген балыктын өзгөчөлүгү, коркпой-үркпөй жырткыч акулаларды жана башка ири жырткыч балыктарды баштап, ээрчитип жүрөт. "Балык-баштагыч" акулага караганда сезгич, көрөөнөк, ошондуктан жей турган азыгын тез көрүп, акулага көрсөтөт же болбосо кемелерден ташталган нерселерди өзү барып көрүп анан акуланы ээрчитип барат. Ошондуктан акула өзүнүн ажырагыс "досун" өтө урматтайт. Анткени "балык-баштагыч" өзүн аябай акулага жайылган торго акула менен кошо түшүп,  чогуу өлөт.
Симбиоз ар түрдүү организмдер тобунда болот, мисалы, жаныбардын, козу карындын, балырдын топтолушунда. Булардын назик кылдаттык менен кошулуусу, бирин-биринин коюн-колтугуна кирүүсү жана жашоого ыңгайланышуусу. Организмдин симбиоздук тиричилиги, өзгөчө  физиологиялык катнаштары эң татаал нерсе. Мис., эңгилчектин пайда болушун алалы. Жаратылышта эңгилчектин аскада, жер кыртышында, дарак сөңгөгүнүн сыртында көк төшөк менен капталган сымал жайылып турганын көрүүгө болот. Муну ботаниктер кайсы чөпкө киргизерин билишпей көпкө алек болушкан. Эңилчектин өзгөчөлүгүн 1867-ж. Швенденер изилдеп ачылган. Эңилчекти микроскоп аркылуу караганда, балыр менен козу карындын биригип, бири-бири менен чырмалышынын натыйжасында пайда болгон, жашыл балырдын клеткасынан жаралган, ал ичке өңсүз жипче сымал козу карын менен курчалганы.
Гендердик билим
Гендердик билим – аялдардын жана эркектердин, кыздардын жана балдардын үй-бүлөлүк, коомдук, экономикалык, саясый жана социалдык кубулуштарга карата ролдордун, иш-аракеттердин бөлүштүрүүдө теңдикти камсыз кылууга арналган билим.
Ар бир адам жынысына, улутуна, тутунган динине, жашаган жерине, социалдык статусуна карабай билим алууда, эмгектенүүдө, жумушка орношууда, мамлекеттик башкаруу процессине катышууда ж. б. бирдей укукка ээ. Булардын бардыгы эл аралык да, республикалык да мыйзам акттарында, нормативдик документтерде унутулбай жазылып келет. Бирок реалдуу турмушта бары эле ойдогудай эмес. Баланс бузулган учурлар көп кездешет. Мунун себептери бар, эң негизгилери – бул жарандардын өз укуктары жана милдеттери тууралуу кабарынын жоктугу, социалдык ролдордун бөлүштүрүүдө кылымдар бою калыптанып келген салттык факторлордун үстөмдүк кылышы. Мис., үй-бүлөдө кыз төрөлсө, адамдар дароо эле аны бирөөнүн бүлөсү, үй ичин тыкан кармаганга, жыйнактуу болууга, эркектерге жагымдуу болууга тийиш деген пикирде болушат.
Ал эми эркек бала төрөлсө, анда ал сырттан таап келиши керек, табышы күч болушу керек, үй-бүлөсүн камсыз кылышы керек, жоопкерчиликтүү болууга тийиш дагы ушул сыяктуу ролдорду ыйгарышат. Ошентип кыздын да, эркек баланын да потенциалдуу мүмкүнчүлүктөрүнө башынан эле бөгөт койулат. Гендердик билимдин негизги максаты – коомдогу социалдык ролдук балансты мурдатан калыптанып келген стереотиптерди сындыруу жана эмес, аларды өзгөртүү аркылуу калыбына келтирүү. Бул багытта «Сорос-Кыргызстан» жана «Педагогдор граждандык коом үчүн» фонддору тарабынан алгылыктуу иштер алып барылууда. Кыргызстандын 40ка жакын орто мектептеринде жана жогорку окуу жайларында «Ыйгарым укуктуу билим берүү» программасы практикаланууда.
Наардуу өрмөкчү
Наардуу өрмөкчү (Taeniopygia guttata) - өрмөкчү чымчыктардын бир түрү.
Орузбаева Бүбүйна
Орузбаева Бүбүйна (1924-ж. т., Ак-Суу району, Чолпон айлы - 29.10.2013, Бишкек) — тилчи, филология илимдеринин доктору (1966). профессор (1967). Кыргызстан ИАнын академиги (1979; корреспондент мүчө, 1974). Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1993).
Өмүр таржымалы
Бүбүйна Орузбаева 1924-жылы Кыргызстандын Ысык-Көл облусуна караштуу Ак-Суу районундагы Чолпон айылында жарды кишинин бүлөсүндө туулган.
Бүбүйна Орузбаева өзүнүн теги жана атасы тууралуу "Азаттык" үналгысына мындайча эскерет:
"Биздин чоң атабыз Орузбай эмес, Ноорузбай экен. Көлдө сөздүн башында тамгасын түшүрүп айтышат. Орузбай болуп калганы ошондон. Анан ошентип 1914-жылы дүйнөлүк согуш чыгып калат. Азамат Алтайлар жазган 16-жылдагы Үркүндүн себептерин ошонун макаласынан окугам, тээ Түркмөнстандан бери башталып, өзбектер, казактар, каракалпактар көтөрүлгөн да. Анан бул жактагыларды орус колонизаторлору кыргызды жыргатты дейсиңби, баягы эле малайчылык, жокчулук. Көлдүн айланасындагы сонун жерлеринин баарына орус кыштактары түшкөн. Кыргыздар болсо коктуларга сүрүлгөн.
Түптүн жанында кыргыздар Тогуз-Булак дейт, орустар Николаевка деген айылда атам инилери менен малай экен. 16-жылы чатак чыкканда кыргыздар да оңой эмес да, үйүнөн алыс кетип көрбөгөн кыргыз жөн калбай ат коюшуп, орус айылдарына кол салышат. Көл жакта көбүнчө казак-орустар экен да, алар куралданган согушкер эл болот турбайбы, империянын чет жакаларына атчан, машыккан аскерлерди коюшкан да. Кагылыш башталып, орустардан да зыян болуп кеткендер болот экен, анан кыргыздар качып жөнөйт...."
1945-ж. Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтун бүтүргөн. 1951—54-ж. Кыргыз ССР ИАнын тил, адабаият институтунун кенже, улук илимий кызматкери, 1954—56-ж. директордун илимий иштер боюнча орун басары, 1956—59-ж. грамматика секторуна башчы, 1959—62-ж. директор, 1962—76-ж. ошол институттун түркология жана терминология секторлоруна башчы. 1976—87-ж. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редактору. 1987-жылдан Кыргыз Республикасынын ИАнын тил, адабият институтунда бөлүм башчы. 1984-жылдан Кыргыз Республикасынын ИАнын Президиумунун мүчөсү.
Ал 2013-жылы 28-октябрда Бишкек шаарында каза болду.
Илимий ишмердиги
Анын илимий эмгектери кыргыз грамматикасына, лексикологияга жана лексикографияга, кыргыз тилинин тарыхына, кыргыз терминологиясына, тил аралык байланышка, тил илиминин жана айрым түркологиянын проблемаларына арналган.
Орузбаева 200дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинде 21 монография, сөздүктөр: анын 10 авторлош) автору. Алгачкы монографияларынын бири «Өткөн чактын формалары» (1953) деген эмгегинде кыргыз тилиндеги өткөн чакты берүүчү морфемдер жана алардын грамматикалык касиеттери изилденген. Ал эми «Кыргыз тилинде сөз жасоо» (1984) аттуу эмгеги кыргыз тилин изилдөөдө маанилүү болгон. Ал бир нече жолу эл аралык түркологиялык конгрестерге катышкан. Түркия лингвистикалык коомунун (Түркия, Анкара ш.) мүчөсү. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1984). Медалдар менен сыйланган.
Эмгектери
Кыргыз тилиндеги сөз жасоочу аффикстер. — Фр.: 1958; Кыргыз адабий тилинин жалпы здцик негизи жөнүндө. — Фр.: 1968; Лингвистикалык терминдердин орусча-кыргызча сөздүгү. — Фр.: 1972; Кыргыз терминологиясы. — Фр.: 1983.
Кингстон
Кингстон — Австралия ээлиги Норфолк аралынын административдик борбору. Аралдын түштүгүндө, Фижи деңизиндеги Эмили бухтасынын жээгинде жайгашкан. Калкы 0,9 миң (2008). Кингстонго жакын жерде эл аралык аэропорт бар.
Ангилья
Ангилья, Ангуилла - Улуу Британиянын Кариб деңизиндеги ээлиги. Кичи Антил архипелагынын түндүк четинде жайгашкан. Ангилья аралын (аянты 91 км2, узундугу 26 км, туурасы 5 км; эл жашаган арал) жана элсиз аралдар тобун (Скраб, Дог, Сомбреро, Прикли-Пир-Кейс, Сил жана башка) камтыйт. Аянты 102 км2 (башка маалыматтар боюнча 96 км2). Калкы 12,7 миң (2003); негизинен Вест-Индиялык негрлер (90%), ошондой эле мулат, англичандар жашайт. Динге ишенгендер протестанттар (англикандар, методисттер). Административдик борбору - Валли. Расмий тили - англис тили. Акча бирдиги - чыгыш кариб доллары. Аралдары акиташтуу кумдуу пляждардан туруп, алар шуру (коралл) рифтери менен курчалган. Ангилья аралынын жеринин бети салыштырмалуу тегиз келип, жапыз дөбөлөрдөн (бийиктиги 65 м, Крокус-Хилл) турат. Климаты тропиктик, пассаттык. Айлык орточо температурасы 18-24°С. Эң ысык мезгили урагандуу июнь-октябрга туура келет. Жылдык жаан-чачыны 700-1200 мм (максималдуу август-ноябрда, минималдуу февраль - апрелде). Жаан суусу ичүү үчүн пайдаланылат. Өсүмдүгү сейрек саванна; жапыз өскөн бадалдар деградацияга учураган. Аралды жээктей кокос пальмасы, жүзүм өстүрүлөт. Ички дүң продукциясын киши башына бөлүштүргөндө 8600 доллардан (АКШ) туура келет (2001). Чарбасынын негизин чет элдик туристтерди тейлөө (жылына 45 миң) түзөт. Туз казылып алынат. Балык, омар, лангуст кармалат. Таттуу картошка, тамеки, ак жүгөрү (сорго), жашылча, жүгөрү айдалат. Кой, эчки, чочко багылат. Темир жол жок. Автомобиль жолунун узундугу 105 км (анын 65 кми асфальтталган). Башкы деңиз порту - Блоуинг-Пойнт. Чакан эл аралык аэропорту бар. Сыртка омар, балык, туз, ром чыгарып; сырттан отун, азык-түлүк, химикат, тиричилик товарларын алат. Негизги соода шериктери: АКШ, Улуу Британия, Пуэрто-Рико.
Каада укугу
Каада укугу – аларды көп ирет салттуу пайдалануудан улам коомдо калыптанып калган жана мамлекеттик бийлик тарабынан санкцияланган, жазылбаган жүрүм-турум (каада) эрежелеринин жыйындысы. Укуктун тарыхый биринчи таризи. К. у. тартипке келтирилген жыйнактары (м.: Мыйзамдардын 12 жадыбалы, «Русская правда») заманбап жазма укукка өтүүнүн өткөөл баскычы болгон. Өнүккөн өлкөлөрдө К. у. анчалык мааниге ээ болбойт. Алар эларалык мамилелерде кыйла маанилүү роль ойношот.
Наливкин, Владимир Петрович
Наливкин Владимир Петрович (25. 2 [башка маалымат боюнча 15. 7.] 1852, Калуга шаары – 20. 1. 1918, Ташкент шаары) – орус офицери, чыгыш таануучу, педагог,тарыхчы, тилчи, коомдук ишмер. Петербург шаарындагы 1-аскер гимназиясын жана Павловскидеги аскер окуу жайын аяктап, 1873–75-ж. генерал М.Д. Скобелевдин алдында Хива жана Кокон жүрүшүнө катышкан. Бирок орус аскеринин жергиликтүү элге карата терс мамилесине байланыштуу аскер кызматынан баш тарткан. Кийин Фергана облусунун Наманган уездинин начальнигине жардамчы болуп дайындалып, бирок 1878-ж. өз калоосу менен аны да калтырган. Өзбек,араб, тажик, фарси тилдерин үйрөнүп, аялы М.В. Наливкина менен бирге 1886-ж. Фергана облусундагы отурукташкан калктын аялдарынын коомдук жана үй-бүлөдөгү ордун изилдеп чыккан. Ал эмгеги үчүн Орус географиялык коомунун чоң алтын медалына татыктуу болгон. Өзбек-орус, орус-өзбек, фарси-орус, орус-фарси сөздүгүн жана анжиян бутагындагы өзбек тилинин грамматикасын түзүп, «Кокон хандыгынын кыскача тарыхын» жана тарыхый-этнографиялык маанидеги бир катар очерктерди жазган. Анда кыргыздар жөнүндө көптөгөн маалыматтар бар. Тарыхый баяндар, уламыш жана хан ордосундагы документтерге таянган Кокон хандыгынын саясий тарыхы «Кокон хандыгынын кыскача тарыхында» чагылдырган. Анда ордодогу саясий окуялар (төңкөрүш, козголоң ж. б.), элдик көтөрүлүштөрдөгү кыргыздардын ролу жөнүндө кенен маалымат берилген. 1884-ж. баштап Ташкент шаарындагы орус-тузем мектебинде мугалим, кийин Түркстан мугалимдер семинарийинде окутуучу болуп иштеп, 1890–95-ж. Сыр-Дарыя, Фергана, Самарканд облустарында элдик окуу жайлардын инспектору, 1901-жылдан бир эле мезгилде Фергана облусунда аскер губернаторунун жардамчысы жана облустук башкармалыкты жетектеген. Крайдагы жергиликтүү элдин кызыкчылыгын коргоодо чоң роль ойноп, көз карашында социал-демократтарды жактаган жана утопиялык социализм, революциячыл народниктердин идеясын колдогон. 1907-ж. Сыр-Дарыя облусунан 2-Мамдумага депутат болуп шайланган. 1917-ж-дагы Февраль революциясын кубануу менен кабыл алып, 19-июлда Убактылуу өкмөттүн Түркстан комитетинин төрагалыгына шайланган. Бирок башынан күч колдонуп зордоо жана өз эркин таңуулоо саясатына каршы туруп келгендиктен, В. Наливкин большевиктерге болгон ишенимин жоготуп, бийликтин Советтерге өтүшүнө каршы болгон. 1917-ж. сентябрда жумуштан четтетилип, легалсыз жашоого өткөн. 1918-ж. 20-январда өз жанын кыйган. Акыркы катында бир чети учурдагы иштерге макул эместигин, экинчиден элине да душман болгусу келбегенин эскерткен. Эмгектери: Краткая история Кокандского ханства. Казань, 1886; Туземцы раньше и теперь. Таш., 1913.
Эдификатор түрлөр
Эдификатор түрлөр - биоценоздогу чөйрө түзүүчү доминант түрлөр. Эдификаторлор организмдик жыйындыларда сандык жактан басымдуулук кылуу менен бирге, түрлөрдүн ядросун түзүп жана ал биоцеоздогу башка түрлөр үчүн чөйрө түзүүдө орчундуу орунду ээлейт. Эгерде эдификатор түрлөрдү биоценоздон жок кылсак же санын азайтсак, анда ал жерде түрдүк түзүлүштөр менен биотоптук микроклиматтын өзгөрүлүшүнө алып келет. Мисалы, Кыргызстандагы карагай токоюнда карагай, арча токоюнда арчаларды айтсак болот.
Коомдук болмуш жана Коомдук аң-сезим
Коомдук болмуш жана Коомдук аң-сезим - марксизмдин социалдык философиясынын өзөктүү категориялары.
Аталган категорияларынын иштелип чыгышы коомдук турмушту жана анын тарыхын материализмдин позициясында түшүнүүгө мүмкүндүк берген. Алардын ортосундагы алака жалпы философиядагы болмуш жана материалисттик философиядагы аң-сезим категорияларынын ортосундагы алакага тең маанилеш.
Коомдук болмуш объективдүү, материалдуу жана аң-сезимге Караганда биринчи жана андан көз карандысыз болот.
Коомдук аң-сезим идеалдуу, экинчи, болмуштун туундусу жана болмуш аркылуу аныкталат. Бирок, коом табият менен ажырагыс биримдикте, ал эми адам табиятка да, коомго да таандык болгондугуна карабастан, Коомдук болмуш табияттын болмушуна тең маанилеш эмес. Табияттын болмушунан айырмаланып Коомдук болмуш адамдар тарабынан ишмердүүлүк процессинде түзүлөт жана алардын табиятка, бири-бирине болгон материалдык мамилелеринин жыйындысы болуп саналат. Коомдук болмушту табияттын болмушунан айырмалоо коомдун, коомдук мамилелер менен мыйзам ченемдүүлүктөрдүн, адамдын маңызынын сапаттык спецификасын илимий аныктоо үчүн принципиалдуу мааниге ээ. XX к. 60-80-жж. советтик адабиятта Коомдук болмуш «кеңейтилген түшүнүгү» кеңири жайылтыла баштаган да, ал түшүнүк өз кучагына надстройкалык түзүлүштөрдү, ал тургай кээде Коомдук аң-сезим да камтыган. Коомдук болмуштун мындай жобосу аталган көрүнүштөр коомдо гана жашайт деген пикирге негизделген. Бирок, социалдык реалдуулук жана Коомдук болмуш тең маанилеш түшүнүктөр болуп саналышпайт. Эгерде алар тең маанилеш түшүнүктөр катары карала турган болсо, анда Коомдук болмуш жана Коомдук аң-сезим түшүнүктөрү тарыхты материалисттик түшүнүү концепциясындагы, тактап айтканда «адамдардын аң-сезими алардын болмушун аныктабайт, тескерисинче, коомдук болмуш алардын аң-сезимин аныктайт» деген принциптеги аткарган теориялык функциясынан ажырашат. Коомдук болмуш менен Коомдук аң-сезимдин айкалышы тууралуу маселенин материалисттик маанайда чечилиши коомдогу себептик ж.б. маңыздуу байланыштарды теориялык түшүндүрүп, коомду социалдык детерминизмдин позициясында анализдөөгө мүмкүндүк берет. Коомдук болмуш менен Коомдук аң-сезимдин айкалышуусунун дагы бир маанилүү принциби болуп Коомдук аң-сезимдин коомдук болмуштан салыштырмалуу өз алдынчалуулугун таануу саналат. Бул принцип Коомдук аң-сезимди Коомдук болмуштан туунду катары алынган жөнөкөй жана пассивдүү рефлекс катары орой, вульгардуу түшүнүүнүн алдын алат.
Коомдук аң-сезимдин Коомдук болмуштан болгон көз карандылыгы татаал жана кыйыр мүнөзгө ээ, ал эми Коомдук аң-сезимдин өзү коомдук болмуш менен алака түзгөн жана ага таасир берген активдүү ишкер башат болуп саналат. Коомдук аң-сезим социалдык-философиялык категория катары Коомдук болмуш категориясы менен тыгыз байланышкан. Башка жуп категориялар сыяктуу эле алар бири-бирин аныктайт жана бири-бирисиз жашай албайт. Коомдук аң-сезим коомдук болмуш менен шартталган социалдык реалдуулукту чагылдырган коомдун рухий турмушу (саясий, укук, этикалык ж.б. теориялар, көз караштар, идеялар;
философия, мораль, дин ж.б. аң-сезим формалары) болуп эсептелет. Коомдук аң-сезим жеке аң-сезим менен тыгыз байланышкан, жеке аң-сезим аркылуу аныкталат жана ошол эле учурда андан маңыздуу айырмаланат. Аң-сезимдин мындай абалдары жалпы жана жеке түшүнүктөрүнө дал келет. Алардын ортосундагы айырмачылык коомдук негиз жана социалдык чөйрө менен шартталган. Эгер Коомдук аң-сезим үчүн мындай чөйрө болуп Коомдук болмуш гана эсептелсе, анда жеке аң-сезим Коомдук болмуштан сырткары таптардын жана социалдык катмарлардын турмуш шарты, улуту, үй-бүлөлүк жашоо шарты, идеялык чөйрөсү, б.а. адам жашаган чөйрөдөгү рухий, маданий жана информациялык кырдаалдар сыяктуу жагдайлар менен шартталат.
Коомдук аң-сезим өз ичине камтыган идеялар менен түшүнүктөрдүн көлөмү, байлыгы менен да жеке аң-сезимден айырмаланат. Коомдук аң-сезимдин структурасы эки деңгээлден жана алты формадан турат. Коомдук аң-сезимдин деңгээлдери болуп социалдык психология, эл массасынын кадыресе аң-сезими жана идеология, теориялык аң-сезим түзөт. «Биринчи» деңгээлде социалдык реалдуулук тике, стихиялуу чагылдырылса, «экинчи» деңгээлде мындай чагылуу концептуалдуу, теориялардын түрүндө болот да, ой жүгүртүү ишмердүүлүгү менен тыгыз байланышат. Коомдук аң-сезимдин формаларына саясий жана укуктук көз караштар менен түшүнүктөр, мораль, искусство, дин жана философия кирет. Бүгүнкү күндө көпчүлүк авторлор бул тизмеге экономикалык, табият таануу жана математикалык, инженердик, медициналык, технологиялык, экологиялык ж.б. аң-сезимдерди киргизип жүрүшөт.
Айрым авторлордун пикири боюнча Коомдук аң-сезимдин формаларынын мындай өсүшү чындыкка дал келбейт. Анткени алардын санынын көбөйүшү Коомдук аң-сезимдин формаларынын калыптанышынын жана жашоосунун
Мындай өзгөчөлүктөр төмөнкүчө байкалат:
Никитино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Никитино — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Адзитар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 124 киши. Почта индекси — 453004, ОКАТО коду — 80235805004.
Коомдук болмуш жана Коомдук аң-сезим
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Кордова
Кордова
Никитино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Апышев Бекенбай
Апышев Бекенбай (же Бекенбай Апыш) (1932-ж. т., Сузак району) – Ош мамлекеттик педагогикалык институттун чет тилдер факультетин бүтүргөн (1956).
Айыл мектебинде мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, Ош мамлекеттик педагогика институтунда (1959) педагогика жана психология кафедрасында окутуучу, кафедра башчысы, кафедранын доценти, деканы, проф.
1974-ж. элдик пед. материалдардын негизинде кандидаттык диссертациясын коргогон алгачкы окумуштуу.
Негизги эмгектери: «Жалпы дидактикалык негиздер», «Педагогика» (1993), «Тарбия маданияты» (1996), «Педагогика» (2003) ж. б.
Осмонов, Чынтемир
Осмонов, Чынтемир (1923, Ак-Суу району, Курбу айлы, азыркы Түп району — 1987, ошол эле жер) — гвардиянын сержанты, Даңк орденинин толук кавалери, 1942-жылдан Советтик Армияда.
Воронеж, Степной, 2- жана 1-Украина фронтунда салгылашкан. Сандомир плацдармын алуу үчүн урушка катышкан. Днестр дарыясынын оң жээгиндеги плацдармды алгандыгы үчүн 3-даражадагы, Хальбендорф айлында душмандын контр чабуулунун мизин кайтаргандыгы үчүн 2-даражадагы, Мускау, Бреслау шаарларын бошотуудагы каармандыгы үчүн 1-даражадагы Даңк орденине татыктуу болгон. Согуштан кийин өзүнүн колхозунда иштеген.
Үркөр,
Кечээги күнү кечинде,
Эшикке чыгып карасам,
Үркөрдү көрдүм кутпудан
Үмүтүм үздүм журтуман (Сагымбай Орозбаков, 4. 207), — деп кайрылат.
Бостон (Сузак району, Сайпидин Атабеков айыл аймагы)
Бостон — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Сайпидин Атабеков айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 171 киши.
Гастротрихиялар
Гастротрихиялар - (Gastrotricha), түк курсактар жумуру курттардын алгачкы көндөйлүүлөр классы. Денеси жалпак, узундугу 0,05 - 1,5 мм. Түкчөлөрү курсак тарабында гана, тулкусун бойлой жана арткы бөлүгүндө жабышчаак бездери түтүкчөлөр жайгашкан. Нерв системасы кулкундун айланасындагы нерв шакекчесинен жана андан таралган нерв талчаларынан түзүлгөн. Сезүү органдары сезгич түкчөлөрү, жыт билүүчү чуңкурчасы, пигменттүү көздөрү (фоторецепторлору) жакшы өрчүгөн. Ичегиси кулкундан башталып, арткы тешик (анус) менен аяктайт. Бөлүп чыгаруучу жуп түгүкчөлөр (протонефридиялар) денесинин капталына ачылат. Гермофродиттер же ургаачысы партеногенез менен көбөйөт. Деңизде жана тузсуз сууларда жашап, бир клеткалуу балырлар жана микроорганизмдер менен азыктанышат. Дүйнөдө 2 тукуму жана 160 түрү белгилүү.
Доминикалыктар
Доминикалыктар – эл, Доминика Республикасынын негизги калкы. АКШ, Гаити өлкөлөрүндө да жашайт. Саны 7,5 млн киши (1992). Калктын 73%ин мулаттар, 16%ин негрлер, 11%ин европалыктар түзөт. Испан тилинин жергиликтүү вариантында (Гаитиден келгендери креол тилинде) сүйлөшөт. Доминикалыктардын көпчүлүгү католик динин тутушат, ошондой эле протестанттар да бар. Кыштактарда боно (эшик, терезелери кызыл же көк) деп аталган үйлөрдө жашашып, негизинен дыйканчылык, мал чарбачылык менен кесиптенишкен. Шаарларда испан үлгүсүндөгү имараттар сакталган. Доминикалыктар креол тибинде кийинишип, эркектер башындагы сомбреросу менен гаитиликтерден айыр маланган. 19-кылымдан элдик бийи – меренге кеңири белгилүү болгон.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Мадага-Яха
Мадага-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Силова-Яха дарыясынын сол жээгинен 42 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аймакты эл аралык ижаралоо
Аймакты эл аралык ижаралоо – өз аймагынын бир бөлүгүн же өз аймагындагы объектини (курулушту) белгилүү бир мөөнөткө, белгилүү бир максатта, белгилүү бир шарт менен пайдалануу үчүн бир мамлекеттин бир мамлекетке келишим негизинде бериши. Келишимде каралган тартиптеги чектөөлөрдү бекем сактоо менен бирге, ижаралоочу мамлекеттин пайдасына айрым укуктарды бергендигине карабастан, ижарага берүүчү мамлекет аймактын эгемендүлүгүн сактап калат. Аймакты ижаралоо келишимдери унаа жолдорун (каналдар менен түтүк жолдорун да) куруу жана пайдалануу, субъекттерде эркин экономикалык аймактарын орнотуу ишчаралары аркылуу кеңири кулач жаюуда. А. э. и-нун башка тариздерине эларалык уюмдар менен чет өлкөлүк өкүлчүлүктөрдүн мамлекетке караштуу жерлерди ижарага алуусу да кирет.
Наманган уезди
Наманган уезди (1876–1924) – Түркстан генерал-губернаторлугуна караштуу аймактык бирдик. М. Д. Скобелев жетектеген орус аскери Наманган шаарын алгандан (26-сентябрь, 1875) кийин түзүлгөн. Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш, чыгыш тарабынан (Нарын – Сыр-Дарыянын чыгышы – Чаткал тоо кыркалары менен чектелген) орун алып, жалпы аянты 15273,4 км2 (вёрст) түзгөн. Калкы 1896-жылы 1-январдагы эл каттоо боюнча 208940 жан (105212 эркек, 103728 аял) болуп, анын ичинен жергиликтүү калк (көчмөн жана отурукташкан) 207543 болгон. Н. у. 27 болуштуктан туруп, бешөө (Кырк уул, Саруу, Чаткал, Арым, Суусамыр) көчмөн болуштуктар болгон. Түркстан крайында Совет бийлигинин орношу менен (к. Орто Азиянын улуттук-мамлекеттик бөлүнүшү) 1924-жылы Н. у-нин 10 болуштугу Кара Кыргыз АОсунун курамына өткөн.
Кичи Речка дарыясы
Кичи Речка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын эски агымы орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Достук (Лейлек району)
Достук — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Жаңы-Жер айыл аймагына кирет.
Ленинабад темир жол бекетинен (Тажикистан) 18 км. Райондун борбору ― Исфана шаарынан 94 км түндүк-чыгыш тарапта. Деңиз деңгээлинен 1300 м бийиктикте жайгашкан.Эл 1983-жылы отурукташкан.
Калкы ― 3108 адам (2006-жылы), негизинен дыйканчылык менен эмгектенет. Орто мектеп, китепкана бар. Эки мончо, үй-бүлөлүк врачтар тобу, оорукананын бөлүмү иштейт.
Ангиология
Ангиология (жаңы латынча angiologia, грекче аngeion — кан тамыр жана ...логия) — анатомиянын кан жана лимфа тамырларын изилдөөчү бөлүгү. Гален (биздин заманга чейинки 2-кылымда) артериянын ичинде аба эмес, кан болорун, ал эми жүрөк аны айландырарын далилдеген. Ангиологиянын негизи 17-кылымда кан айлануунун чоң жана кичине тегереги жана лимфа системасы түшүндүрүлгөндөн кийин калыптанган. 19-кылымда англиялык хирург жана анатом А. Купер, орус окумуштуусу Н. И. Пирогов артериянын топографиялык анатомиясын түзүшкөн. Азыркы ангиология кан тамырдын чоюлгучтугун, кан тамыр түтүгүн анын капталдарын, кандын жана лимфанын жылышын, ошондой эле органдарды кан менен камсыздоо жана андан чыгуу жолдорун изилдейт. Ангиологиялык изилдөөлөр функциялык жана клиникалык багытта жүргүзүлөт. Негизинен изилдөө методдору рентгенология, иньекция, жарык жиберүү жана башкалар.
Кызыл тамак өрмөкчү
Кызыл тамак өрмөкчү  (Amadina fasciata)   - өрмөкчү чымчыктардын бир түрү.
Паркана мамлекети
Паркана (Дабан) мамлекети - Борбордук Азиянын Фергана аймагындагы байыркы доордогу (б.з.ч. 2-кылымдан б.з. 5-кылымга чейин өкүм сүргөн) мамлекет. Азыркы Ош шаары бир кезде байыркы Паркана мамлекетиндеги ыйык тоо орун алган калктуу жай, кыска убакытка - борбору да болгон.
Кыскача таржымакалы
Тоо этектериндеги зонасы жана чыгыш бөлүгү кийинчерээк Кыргызстандын курамына кирген Фергана өрөөнүндө б.з.ч. I миң жылдыкта эле отурукташкан дыйканчылык маданияты өнүккөн мамлекет пайда болгон.
Бул мамлекет миндеген жылдарды камтыган тарыхый өсүшкө ээ. Бирок, ал тууралуу жазуу жүзүндөгү маалыматтар б.з.ч. II-I кк. тартып гана кездешет. Тарых булактарында байыркы Фергана мамлекети Дабан (Даван) деп аталган. "Паркана" ("Фергана"), "Дабан" аталыштары байыркы түрк тилинде "перидей сулуу жер", "ажайып кооз жер" дегенди түшүндүрөт. Перстер бул мамлекетти "Сог", ал эми кытайлар "Полоно" деп аташкан.
Б.з.ч. II к. Фергана чарбачылыгы өнүккөн күчтүү мамлекет болгон.
Анын экономикасынын негизин сугат дыйканчылыгы түзгөн. Калк күрүч, буудай, жүзүм, пахта, беде өстүргөн, атагы алыска жеткен аргымактарды багышкан. Бул жерде кичинеси-чоңу болуп 70 шаар бар эле, алар өз-өзүнчө кооз оазистерден орун алышкан.
Борбору болуп Эрши шаары (урандылары Ош областынын Араван районун борбору Араван кыштагына жакын жерде сакталган) эсептелинген.
Шаарды катар-катар курулган чеп айланта курчап турган. Анын борбордук бөлүгүндө калың дубалдар, бийик мунаралар болгон. Дубалдар да мунаралар да, бышпаган кыштан тургузулган.
Ферганалыктардын дээрлик көпчүлүгү анчалык чон эмес айылдарда, бирок өтө бекемделип тургузулган үйлөрдө жашагавын археологиялык казуулар көрсөтүп турат. Фергананын калкы болжол менен 300 миңге жакын адамдан турган.
Сырт келбеттери боюнча алар европеоиддерге окшош эле. Монголоиддер да болгон.
Кытай эмгектеринде "...көздөрү чүңкүл, сакалдары коюу болгон" деп көрсөтүлөт Коомдук мамилелери таптык мүнөздө болгон. Мамлекетти падышалардын династиясы башкарган. Алардын бийлиги мансаптуу адамдардан түзүлгөн аксакалдар кеңеши менен чектелип турган. Аксакалдар кеңеши падышаларды тактан алган жана такка отур-гузган, согуш же тынчтык маселелерин чечкен, элчилик байланыштарды түзгөн же үзгөн.
Эмгектерден көрүнүп тургандай, аксакалдар кеңеши эки жолу ферганалык падышаларды өлүм жазасына буюрган. Аксакалдар кенешинин чечими айрым шаар башкаруучулары үчүн да мыйзамдай милдеттүү болгон. Башкаруучу төбөлдөр айылдык. эркин общиналарды бекем кармашкан. Бул общиналар чынында мамлекеттин таянычы болгон.
Кокус согуш чыгып калса дал ушул общиналардан саны 60 миңден турган элдик кошуун түзүлгөн, алар жаа жана найза менен куралданышкан. Чарба иштеринде болсо кулдардын эмгеги колдонулган, бирок кул ээлөөчүлүк басымдуулук кылган эмес, анткени өндүрүштө айылдык жамаат (община) басымдуулукка ээ эле.
Б.з.ч. II к. аягында Дабан элине күчтүү жана агрессивдүү Хань империясы менен болгон узак күрөштүн оор кесепетин башынан кечирүүгө туура келди. Император У-динин узакка созулган (б.з.ч. 140-87-жж.) падышачылыгынын учурундагы Хань империясы жүргүзүп келген кошуналарын басып алуучулук саясаты тез-тез кайталанып турган. Хуннулардын көчмөн мамлекетин алсыздандырып, империя Чыгыш Түркстандын бир топ жерлерин басып алган. Ал басып алган жерлер аркылуу кадимки кеңири белгилүү соода артериясы – Улуу Жибек жолу өткөн.
Император У-ди б.з.ч. 105-ж. усундар менен шериктештик түзүп, Улуу Жибек жолундагы эң маанилүү пункт катары Дабан мамлекетин каратып алууну чечкен. Бул жакка айтылуу аргы мактарды алуу максатында атайын элчилер жиберилген. Ферганалык аксакалдар кеңеши кытайларга аргымактарды сатуудан биротоло баш тарткан.