cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Киев орус мамлекети
Киев орус мамлекети, Байыркы орус мамлекети – Чыгыш Европада жайгашкан орто кылымдагы феодалдык мамлекет (9–12-кылымдар). Киев орус мамлекетинин түзүлүшүнө негизинен чыгыш славян уруулары жана Скандинавиядан Чыгыш Европага келген варягдардын  таасири тийип, түштүгүнөн Тамань жарым аралы, батышынан Днестр жана Висла дарыялары, түндүгүнөн Двинанын жогорку агымы жана чектешкен. 18-кылымдын 2-чейрегинде Г. 3. Байер, Г. Ф. Миллер ж. б. иштеп чыккан «норман теориясы» боюнча байыркы орус мамлекетинин түзүлүшүнө варягдар (норманндар) негизги роль ойногон. Ал эми Нестор жазган «Убактылуу жылдардын повести» боюнча варягдар алгачкы мезгилде славян (словен, кривич) жана финн (чуд, меря, весь) урууларынан салык гана чогултуп турган. Кийин бул уруулар көтөрүлүш чыгарып, салык төлөөдөн кутулган, бирок ички бытырандылыктын натыйжасында князь катары варяг Рюрик жана анын жакын туугандарын чакырууга аргасыз болгон. Аскольд менен Дир башында турган Рюриктин жарым кошууну түштүктү көздөй жылып, Киевге отурукташса, Рюрик Новгороддо калган. Түштүктөгү варягдар ылдамыраак, ал эми түндүктөгү скандинавия уруулары жайыраак ассимиляциялашууга дуушар болгон. Рюрик өлгөндөн кийин анын тууганы Олег 882-ж. Киевди алып, Новгороддун түндүгү жана Киевдин түштүгүн бириктирген жана Эски Ладога, Гнёздова ж. б. жерлерди кошуп, борбору Киев шаары болгон Байыркы орус мамлекетин түзгөн. 988–89-жылдары Киев орус мамлекетинин улуу князы Владимир I Святославич христиан динин мамлекеттик динге айландырган. Киев, Новгород, Чернигов, Смоленск, Ладога, Белоозёр, Ростов, Суздаль, Псков, Полоцк ж. б. шаарларда кол өнөрчүлүк, дыйканчылык, мал чарбачылык, соода, агартуу иштери өнүгүп, Ярослав Мудрыйдын (1019–54) тушунда Киев орус мамлекети өнүгүүнүн жогорку баскычына жеткен. Бул мезгилде дин кызматкерлери маанилүү орунду ээлеп, чиркөөнү Константинополдун патриархы дайындоочу митрополит башкарган жана коомдук мамилелер «Русская правда» ж. б. укуктук актылар жана көзөмөлдөнүп турган. Түштүк жана батыш славяндар, Византия, Батыш Европа, Поволжье (Волга-Камалык Болгария), Кавказ, Орто Азия элдери жана байланыш түзүлгөн. 11-кылымдын аягында кыпчактардын кол салуусунан жана орус княздарынын ич ара талаш-тартыштарынан мамлекет начарлаган. 12-кылымдын башында Киев орус мамлекетинде феодалдык бытырандылык башталган. Мамлекеттин биримдүүлүгүн сактап калууга 1113–25-жылдары башкарган князь Владимир II Мономах жана анын уулу Мстислав (1125–32) аракет кылган, бирок 12-кылымдын 2-жарымында бытырандылык күчөп, Владимир-Суздаль княздыгы, Улуу Новгород жана Псков өз алдынча бөлүнүп, мамлекет кулаган.
Бытие
Бытие - адамдын аң-сезиминен, эркинен тышкары жашаган объективдүү дүйнөнү, материяны туюндурган философиялык категория. Бытие - адам турмушунун, иш-аракетинин зарыл шарты жана булагы. Философиянын тарыхында Бытие жөнүндө материализм менен идеализмде ар түрдүү концепциялар болгон. Материализм Бытиенин негизин материя түзөт десе, идеализм, тескерисинче, Бытиенин негизи идея деп санайт. Бытие жөнүндөгү алгачкы концепциялар байыркы грек философиясында Сократка чейин эле пайда болгон. Философ Парменид Б-ни ойлоо менен окшош десе, Гераклит анын дайыма өзгөрүп, жаңырып, кайрадан түзүлүп турарын көрсөткөн. Платон, болсо туюмдуу нерселерге караганда "таза идеялар" нагыз Бытие болот дейт. Аристотель Бытиенин түрлөрүн бөлүп, аны бардык категориялардын жалпы предикаты болот деп эсептеген. Ал материя менен ферманын өз ара байланышы жөнүндөгү илимге таянып, форманы Бытиенин ажырагыс мүнөзү деп түшүндүргөн. Кайра жаралуу доорунда илим менен техника өнүгүшүнө жана материалдык байлыктарды өндүрүүнүн өсүшүнө байланыштуу Бытиенин материалдык концепциясы калыптана баштаган. 17-18-кылымдагы илимпоз-философтор Бытиени адам катышпаган, өзүнөн өзү аракетке келип турган механизм деп эсептешип, адамды табиятка карама-каршы коюшкан жана Бытие менен ойлоо маселесин натуралисттик түрдө түшүндүрүшүп. Бул концепциянын ар кыл түрлөрүн Ф. Вэкондун, Т. Гоббстун, Ж. Локктун, Бытие Спинозанын философиялык системаларынан, француз материалисттери менен Декарттын физикасынан учуратууга болот.
Гегелдин системасында Бытие - духтун өзүн өзү таанышындагы өткөөл момент. Гегель Бытиени абс. духка шайкеш келген, ар дайым кыймылда турган, субъект формасында аң-сезимде чагылган иш-аракет объекти деп түшүнөт. Маркс философиясы Бытие жөнүндөгү маселени эки көз караштан талдайт: биринчиден, Бытие материя жана билимдин объектиси деп, аны ар түрдүү тармактарга ажыратат; экинчиден, коомдук Бытиени адамзат тарыхынын өнүгүшүндөгү социалдык практиканын натыйжасы деп, Бытиенин тарыхый өнүгүшү жөнүндөгү концепцияны кубаттайт. Марксизм коомго карата, "коомдук Бытие" деген терминди колдонот. Коомдук Бытие - материалдык дүйнө, практикалык турмуш. Табигат Бытиеси менен социалдык, Бытиенин өз ара байланышын түшүндүрүүдө диалектикалык материализм табигат Бытиесин биринчи деп билет. Илим менен техниканын өнүгүшүнүн натыйжасында гана адамдын таанып-билген дүйнөсүнүн чеги кеңейет. Маркс аң-сезим менен Бытиеге мындай аныктама берет: "Аң-сезим.. . - таанып-билген бытие, эч качан башка эч нерсе боло албайт, ал эми адамдардын бытиеси - алардын турмушунун реалдуу процесси" (Маркс К., Энгельс Ф., Соч. 2 изд., т. З, стр. 25). Табигый жана социалдык Бытиенин өз ара байланышы жөнүндөгү маселени чечүүдө диалек. материализм табигаттын биринчилигин, табигат дүйнөсү адамдардын иш-аракеттерине көз каранды болбой жашай турганын белгилеп, социалдык же коомдук Бытие табигый Бытиеден обочолонуп турбаганын да ачык-айкын көрсөтөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жалдоочу
Жалдоочу – 1) анда акысын төлөп (ээлеп туруу жана пайдалануу) жашоо үчүн башка тараптан (жалдоого берүүчүдөн) туракжайды жалдоо келишиминин бир тарабы; 2) «ижарачы» түшүнүгүнүн түгөйлөшү; 3) мыйзам тарабынан жумушчулар менен эмгек келишимин түзүү жана токтотуу укугу берилген юридикалык же болбосо жеке жак.
Портал:Инсандар/Менин жардамым
Салам курбум, Сиз Мнсандар тууралуу Порталга төмөндө көрсөтүлгөн макалаларды толуктап жазуу менен, порталдын өгүгүшүнө өз салымыңызды кошо аласыз!
Бычалгы
Бычалгы - жылкынын, уйдун шыйрак терисинин дарты. Ал механикалык - шагыл, ташка урунуудап, чөңөр тилүүдөн, чалчык, шүүдүрүм аңыьга жаюудан; химиялык - аки таш чаңына, нефть чалчыгына күй-гүзүүдөн, жугуштуу ылайдын ылаңдаткычтарынан, ар түрдүү уугуудан жана башкадан пайда болот. Дарт патологиялык процесстин өнүгүшүнө жараша бир нече түргө бөлүнөт; эритемалуу Бычалгыда малдын териси кызарып, шуудурап - курган, жүнү кырчылат; экзем алуу Бычалгыда териге майда ыйлаакчалар чыгып, жарылып, карттанат, асты ириңдейт; гангреналуу Бычалгыда теринин жана аның жанындагы катмарлары бузулуп, чирийт; чор Бычалгыда тери калыңдап, жүнү түшөт, ар кайсы жери жарылат, андан сасык, сары кочкул суюктук жө ириң агат.
Дарылоо: адегенде дарттын себебин таап, жараны тазалоо керек; эритедалуу, жана экземалуу Бычалгыда - йод, глицерин, циоктаниндин спирттеги 1% аралашмасына кебез чылап, ооруган жерге басат, висмут же цинк майын сыйпайт. Гангреналуу Бычалгы га операция жасалат.
Тунелька-Ягырт дарыясы
Тунелька-Ягырт — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тунелька дарыясынын оң жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Күйүү жылуулугу
Күйүү жылуулугу - 1кг катуу жана суюк же 1 нм3 газ абалындагы отундар толук күйүп бүткөндө пайда болгон жылуулук саны. Күйгүзгөндө көп жылуулук бөлүп чыгарып, энергиянын булагы катары колдонулган заттар отун деп аталат. Алар табигый (жыгач, саман, камыш, чым, көң, күрөң жана таш көмүр, нефть, күйүүчү газдар ж.б.) жана жасалма (отундар физ., хим. же физ -хим. иштетүүдөн алынган) болуп бөлүнүөт.
Миобиялар
Миобиялар (лат. Myobiidae) — жүндө жашоочу кенелердин бир тукуму.
Ада (Огайо)
Ада (Огайо) (Ada) — Огайо штатынын Hardin округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5582 киши. Болжолдуу аянты - 4.8 км². FIPS коду — 39-00198.
Ача-Кайыңды
Ача-Кайыңды — Кыргызстандын Нарын облусунун Ат-Башы районундагы айыл. Ача-Кайыңды айыл аймагына кирет. Деңиз деңгээлинин 2100 м бийиктикте жайгашкан. Чыгыш жагынан Баш-Кайыңды, батыш жыгынан Терек-Суу, түштүк жагынан Ат-Башы айылы менен чектеш. Ат-Башы суусунун куймасы, Ача-Кайыңды суусунун боюнда жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Ат-Башы кыштагынан 3 км түштүк тарапта.
Ача суусу Ат-Башы дарыясына кошулуп, Чеч-Дөбө мазары аркылуу аккан Кара-Коюн суусу менен Ат-Башы ГЭСИ аркылуу Нарын дайрасына куят. Ача-Кайыңды айылы 1958-жылга чейин Ой-Терскен айылы деп аты-лып, Баш-Кайынды айылдык Советинен бөлүнгөндөн кийин айылдын аты Ача-Кайынды деп аталып калган. Айылга Ача-Кайыңды деп ат коюлушунун себеби Ача-Кайыңды суусу айылдын батыш тарабынан агып, Ат-Башы суусуна куюп турат.
1932-жылы Орозбеков атындагы колхоз үч колхоз болуп кайра бөлүнгөн, Ача-Кайынды, Ой-Терскен, Жаңы-Талап колхоздоруна Өмүрзаков Эсе налы, Көбөнов Ишенбай, Тилекматов Осмондор алгачкы правлениянын башкармасы болуп шайланышкан.
1933-жылы колхоздор кайрадан бириктирилип Ой-Терскен айылдык кеңеши болуп, кеңештин биринчи төрагасы болуп Орозобаев Турдалы, андан кийин Жантемиров Абдралы иштешкен.
Орто мектеп, бала бакча, ФАП, клуб, китепкана, байланыш бөлүмү бар.
Калкы
Калкы ― 3712 киши (2009-жылы).
Кара-Бак
Кара-Бак — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Кара-Бак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 9 699 киши (2009-жылы).
Кайнеже (кайын эже)
Кайнеже (кайын эже) - аялынын бир тууган жана башка эжелеринин күйөөсүнө, күйөөнүн бир тууган жана башка эжелеринин аялына карата аталышы. Күйөө баланын кайнежесине үйлөнүүсүнө тыюу салынган.
Ахмедов, Бөрү Ахмедович
Ахмедов Бөрү (Бурибой Ахмедов, Bori Ahmedov, 1924-2002, май айы) – өзбектин чыгаан чыгыш таануучусу, 10-19-кылымдардагы фарсы булактары боюнча ири адис, тарых илимдеринин доктору, профессор, Өзбекстан ИАсынын академиги, Кыргыз улуттук университетинин ардактуу профессору, Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун ардактуу мүчөсү (1995).
Кыскача өмүр баяны
Өзбекстандын Анжыян облусунун Коргон-Төбө районуна караштуу Кара-Суу кыштагында туулган.
Атасы кайсы бир жылдары Кыргызстандын Ош шаарында да иштеген.
Өзү Улуу Ата мекендик согушка катышкан.
1953-жылы Орто Азия мамлекеттик университетинин (кийинки ТашМУнун) Чыгыш таануу факультетин бүтүргөн.
1960-жылы Ленинград (азыркы Санкт-Петербург) Мамлекеттик Университетинин аспирантурасын ийгиликтүү аяктаган, көчмөн өзбектердин тарыхы боюнча кандидаттык диссертациясын (1960), андан соң Ооганстандын түндүгүндөгү Балх мамлекетинин тарыхы боюнча доктордук диссертациясын (1973) жактаган жана орто кылымдардагы чыгыш (мусулман) булактары, борбордук азиялык элдердин этностук тарыхы чагылдырылган жазма булактар, Улугбек, Эмир Темир жана алардын доору боюнча бир катар эмгектерди жарыялаган.
300дөн ашуун илимий эмгектердин, анын ичинде бир нече ондогон монографиялардын, окуу китептердин автору.
Өмүрүнүн көп жылдарын Өзбекстан ИАсынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда илимий кызматкер, бөлүм башчы жана башка кызматтарды аркалоо менен өткөрдү.
Кыргызстандын чыгыш таануучу кадрларын даярдоого салым кошкон. Өмүрүнүн соңку жылдары Эл аралык Амир Темир корун жетектеп келди.
1996-жылы Б.Ахмедов, Бако Садыков жана Абдулла Арипов калемдешип жазган сценарийге негизденип, режиссерлор Исамат Эргашев менен Бако Садыков “Улуу Эмир Темир” аттуу көркөм тасма тартышкан, андагы негизги ролдордун бирин жаш кыргыз актеру Азиз Бейшеналиев аткарган.
Кыргыз таануудагы салымы
Ал кыргыздардын тээ 16-кылымдарга чейин эле Кыргызстанда жашагандыгын белгилеген жана Борбордук Азиянын батышындагы Аштарханийлер мамлекетинде да кыргыз кол башчылары кызмат кылган деген тарыхый маалыматты илимий чөйрөгө киргизген.
Кыргызстандын жана Казакстандын бир катар чыгыш таануучу илимпоздоруна илимий жетекчилик кылган жана диссертацияларын коргоодо илимий кеңешин берген.
Анын шакирттеринин ичинде Тимур Бейсембиев, Жулдыз Тулибаева, Таласбек Машрапов, Тынчтыкбек Чоротегин ж.б. бар.
Бадхыз
Бадхыз - Түркмөнстандагы Паропамиз тоосунун этегиндеги дөңсөө, Тежен жана Мургаб дарыясынын аралыгында жайгашкан. Негизинен Мары облусунда. Бийиктиги 1267 мге чейин. Лёсс сымал кумдуктардан турат. Аймагында Бадхыз коругу бар.
Чыгыш Ысык-Көл гранит кени
Чыгыш Ысык-Көл гранит кени  Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда Ак-Суу кыштагынан 7 км чыгыш тарапта, Тескей Ала-Тоонун түндүк капталында жайгашкан. 1976-жылдан белгилүү. Кен аймагын ордовик мезгилинин аягында пайда болгон порфилдүү гранит тоо теги түзөт. Гриниттин негизги массасы орто кристаллдуу бозомтук түстө болуп, арасында ачык кызыл түстөгү микроклин минералынын кооз ири (2–3 см) кристаллдары өзүнчө бөлүнүп турат. Мындай гранит тулкуларынын аянты 200х400 мге жетет. Курамында 15 – 30 % микроклин, 40 – 45 % олигоклаз, 20 – 25 % кварц, 7 – 10 % биотит, 3 %ке чейин амфиболит минералдары бар. Гранит өтө кооз көрүнөт. Андан имарат дубалдарын кооздоп каптоого, майда кооз буюмдарды жасоого болот.
Степан Бандера
Бандера Степан Андреевич (11. 1. 1909 15. 10. 1959, Мюнхен) украиналык саясий ишмер. Украина улутчулдар уюмунун лидери. 1934жылдан анын аткаруу комитетинин төрагасы. 1934-ж. Польшанын тышкы иштер министрине кол салууну уюштургандыгы үчүн өлүм жазасына өкүм кылынган, жаза түбөлүк камак менен алмаштырылган (1939-ж. бошотулган). 1941-ж. июнда Львовдо Украинанын көзкаранды эместигин жарыялаган. 1941-44-ж. немецтик концлагерде отурган. 1945-47-ж. Батыш Украинада аракеттенген украиналык козголоң армиясын Германиядан жетектеген. Атайы уюштурулган террордук актынын натыйжасында өлтүрүлгөн.
Жөө жомоктор
Жөө жомоктор. Эпосто тигил же бул деңгээлде жомоктук сюжет, кейипкер, жомоктук кагылышуулар менен байланышпаган кандайдыр бир эпизодду атоо кыйын. Ушунун өзү эпостун сюжетинин өзөгү тээ байыртадан жомок менен өз ара тыгыз карым-катнашта өнүккөндүгүн айгинелейт. Демек, сыйкырдуу жомок байыркы эпикалык сюжет менен тең жарыша калыптанган деп ойлоого негиз берет. Карыя Кошой го байланышкан эпикалык сюжетте жомоктук мотивдер анын аялы Аруукенин аңгемесинин негизинде өнүгөт. Калмак каны Кырмус шаага каршы аттанган күйөөсүнө Арууке анын жолу коркунучтуу экенин айтып, бөөдө кырсыкка учурабоо үчүн сак болушун эскертет, жолдо кезиге турган кырсыктар жөнүндө алдын ала айтып, этиятсыз бир дагы иш жасабоосун тапшырат (тыюу салуу жомокторго мүнөздүү белгилердин бири). Жолуңан дырдай жылаңач бала кезиксе аны карабай улам чүкө ыргытып бастырып кете бергин, ал чүкө сунса албагын дейт:
Маңгуттан өткөн жолунда
Жып-жылаңач башы бар,
Жылаңайлак, жылаң баш,
Көйнөгү жок жылаңач...
Колу тийсе чылбырга
Аты-тонуң барысы
Күйүп-жанып кетер деп... (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу 572-инв.).
Арууке андан ары Кошойго эгерде жолуңан колуна кумган кармаган жалгыз аял кезиксе кумганга колуң тийгизбе, кумганга тийсең сел жүрүп кетет, ошондуктан аялды алаксытуу үчүн ага бугу атып, тарамышын бергин дейт. Аял жана бала Кырмус шаанын кубулуп алышкан сыйкырчылары экенин айтат. Эпизоддогу окуялар Кошой дун аялы алдын ала айткандай эле өөрчүп олтурат. Башка кейипкерлерге салыштырганда жомоктук эпизоддор көбүнчө Кошой го байланыштуу айтылат, укмуштуу окуяларга  Кошой  көбүрөөк катышат. Ошол эле Кырмус шаага каршы жортуулунда Кошой  аны өлтүрүп, кийимин кийип, тактысына олтурат;  Кошой дун келиши жөнүндө кабар бере турган эң күчтүү алты сыйкырчысын өлтүрүүгө буйрук берет. Бирок алардын жаны кара кучкач болгондуктан сууга салса чөкпөйт, отко жакса күйбөйт, ошондуктан аларды өлтүрүү үчүн адегенде кара кучкачтарды өлтүрүү керек эле. Бул сыйкырчылардын жанын алуу үчүн аларды орго салдырып, үстүнө тор салып, от жактырып коёт. Сыйкырчылардын жандары кара кучкач кейпинде ордон учуп чыгып, торго чалынганда кармап алып, баштарын жулуп салышат. Ошентип, жомоктук сюжет эпосто жанрдын бардык негизги белгилери боюнча өнүгөт, жай башталган окуялар улам чиеленишип, бир катар укмуштуу көрүнүштөр менен окуялар биринин артынан экинчиси баяндалып олтурат. Ошентип, Кырмус шаага каршы жортуулунда Кошой  душманды балбандыгы жана баатырдыгы менен гана эмес, өзүнүн аярлыгы, дуба окуп, башка нерсеге айланып кетүү өнөрүнүн жардамы менен жеңишке жетишет. Кошой Кырмус шаанын калаасына кирерде капканы кайтарган чалды өлтүрүп, анын мойнундагы Будданын бедизин көрөт. Бөтөн элдин бир да сөзүн түшүнбөгөн Кошой  ал бедиздин киндигиндеги ачкычты бурар замат алардын тилин түшүнө баштайт:
Ачкычын колуна алганы,
Киндигине салганы,
Көңүлүнө Кошой дун
(Калмактын) сөзү киргени (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 572-инв.).
Кошой дун ар кандай дөөлөр, сыйкырчылар менен укмуштуудай күрөшү, анын кубулуп турушу эпостун алгачкы, байыркы мезгилдеринде каармандардын мифтештирилген кейипкерлерге, каардуу дөөлөргө каршы күрөшүн эске салат. Кыязы мифтик кейипкерлерге каршы күрөш сыяктуу байыркы мотив бул жерде баатыр кыз менен күч сынашып, аны жеңгенден кийин ага үйлөнүү сыяктуу жомоктун кийинчерээк пайда болгон сюжеттик элементтери менен толукталып отурат. Эпосто эпикалык жомоктук сюжеттердин мифтер менен байланышы, айрыкча, жалгыз көздүү дөөгө ( Сагымбай Орозбаковдун вариантында Макел дөө; Саякбай Каралаевдин варианты нда Мадыкан) каршы күрөштө ачык байкалат. Эпосто Макел дөө душмандын кара күчтөрү катары анын бейнесинде баскынчы душмандын бардык терс сапаттары чогултулган. Эпикалык баяндоодогу жомоктук сюжет жанрдын негизги фантастикалык элементтери сакталуу менен өзгөрүүгө дуушар болуп, чындыкка жакындашат. Мисалы, Маңдайында жалгыз көзү, төбөсүндө мүйүзү бар, денесин бүт түк баскан, күн күркүрөгөндөй үнү бар Макелдин өзгөчө көрүнүшү фантастикалык гиперболалаштыруу менен катар анын адамча сүйлөй алышы реалдуу сүрөттөлөт:
Байкаса адам үн өңдүү
Оозун ачып сүйлөсө
Обо жарган обосу
Күркүрөгөн күн өңдүү...
Аңдап көрсө дидары
Ажыдаар түр өңдүү (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 585-инв.). Эпостогу фантастикалык кырдаалдар каармандардын баатырдык сапатынын кеңири ачылышына шарт түзөт. Фантастикалык күчтөрдү канчалык көбүрөөк жеңген сайын баатырдын жакшы сапаттары — каармандыгы, кыраакылыгы, эпчилдиги, эрдиги, акылдуулугу ачык көрүнө баштайт. Мисалы, Бээжинге жетип, Чоң казат башталганча Манас, анын аскери ар кандай сыноолорду баштарынан кечирет. Баатырдын кармашуучу жоосу сырттан кол салууга каршы абдан сак турат. Кароолдогу "куу өрдөк", "куу кулжа" сыяктуу сергек сакчы-кабарчылары душмандын аскерлери көрүнөр замат дароо кабар беришет.
Куу өрдөк деген өрдөк бар
Канатынын баарысын
Карк алтынга каптаган,-
Куйругунун баарысы
Зумурутка чаптаган (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 285-инв.).
Душмандын келаткандыгы жөнүндөгү кабар кулжанын мүйүзүндө жазылуу. болот. Эпосто Бээжин укмуштуу көрүнүштөр менен кубулуштарга бай өлкө катары баяндалат. Калаага кирүү үчүн кууш капчыгайга арта салынган темир тирөөчтүү сыйкырдуу темир көпүрө аркылуу өтүү керек. Көпүрөнү кайтарган көптөгөн кароолчулар, коркунучтуу жырткычтар, ажыдаар жана ар кандай сыйкырдуу сөлөкөттөрдүн бардыгы душмандын жүрөгүнүн үшүн алуу үчүн коюлган. Алмамбет бул көпүрөнүн сырын билгендиктен Манас,  Чубак жана Сыргакка сак болгула, менсиз көпүрөдөн өтпөгүлө деп эскертет. Бээжин шаарынын табышмактуулугуна жана укмуштуулугуна карабастан анын сүрөттөлүшү реалдуулукка жакын — укмуштуу шаар сюжеттин өнүгүшүндө тарыхый топонимика, душмандын сан жеткистигин реалдуу баяндоо, анын адаттарын жана кулк-мүнөзүн сүрөттөө менен конкреттештирилет. "Манас" эпосунда жомоктун сюжети конкреттүү көрүнүштү дайыма толугураак жана айкыныраак ачып турат. Сюжет канчалык фантастикалуу болгону менен ал жыйынтыгында реалдуу чечилет. Манастын кырк чоросу өзүлөрүнүн каармандыгы, тапкычтыгы, кыраакылыгы менен сыйкырдуу, каардуу, бардык кара күчтөрдү жеңип чыгышат. Эпостогу жомоктук оң кейипкерлердин баатырдык сапаттарын даңазалап турат. Ошондой болсо да каарман — баатырдын баяндалышында эпос өзүнүн кульминациясына жеткенге чейин ал өз очогун коргогон жеке баатырдан уругун, уруусун, андан кийин элин коргогон элдик баатырга айланганга чейин узак жолду басып өткөн.
Окурачыл түктүү чымын
Окурачыл түктүү чымын (лат. Myobia bezziana) — миобия түктүү чымындардын бир түрү.
Кайни (кайын ини)
Кайни (кайын ини) — аялынын бир тууган жана башка инилеринин күйөөсүнө, күйөөсүнүн бир тууган жана башка инилеринин аялына карата аталышы. Күйөөсү каза болгон учурда келин кайнисине турмушка чыккан.
Жалпы жугуштуу эмес оорулар (уулануу)
Жалпы жугуштуу эмес оорулар (уулануу) – жашаган чөйрөсүндөгү социалдык себептердин жана/же физикалык кубулуштардын жана/же химиялык заттардын таасиринен улам келип чыккан адам оорусу.
Киев-Печёра лаврасы
Киев-Печёра лаврасы – Рустагы эң байыркы монастырь, Киев шаарында. Эркектер монастыры катары 1051-ж. негизделген. Киев-Печёра лаврасы 11-кылымдын аягынан чиркөө жана маданияттын ири борбору болуу жана бирге саясий таасирге ээ болгон. 1240-ж. монастырь татар-моңгол жортуулунда кыйроого учураган. 1598-жылдан лавра деп аталган. 192бжылдан тарыхый-маданий музей-корук, 1988-жылдан кайрадан монастырь. Киев-Печёра лаврасынын архитектуралык комплексине Жогорку лавра жана Алыскы жана Жакынкы үңкүрлөр кирет. Алар 11–18-кылымдарда курулган. Бул жасалма үңкүрлөрдө байыркы учурда монахтар жашаган жай жана храм– кийин 16-кылымга чейин көрүстөн, 11–16-кылымдарда монастырь диний жана маданий борбор болгон: жыл баян жазылган, икона тартуучу өнөркана, басмакана, мектеп иштеген. Байыркы курулуштары: Успенье собору (11–18-кылымдар 1941-ж. талкаланган, 1998–2000-ж. калыбына келтирилген) – Троица чиркөөсү (1108-ж., 18-кылымда кайра курулган) – украин бароккосунун стилинде салынган таш дубалдар (1670–1702) – чиркөөлөр (1696–98) жана бир катар имараттар бар. Төмөнкү лаврада Киев жана бүткүл Украина митрополитинин резиденциясы, диний академия, семинария жайгашкан. Жогорку лаврада музейлер, тарыхый китепкана ж. б. маданий мекемелер бар. Киев-Печёра лаврасы, София собору ансамбли, Спас Преображение чиркөөсү жана бирге Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген.
Адана метросу
Адана метросу (Adana metrosu) – Адана шаарынын метросу. Метросу 18-март 2009-жылы ачылат.
Светица (Кичменьга куймасы)
Светица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичменьга дарыясынын оң жээгинен 112 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 62 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бьеф
Бьеф - бири бирине удаалаш курулган плотиналардын же шлюздардын ортосундагы дарыя же каналдын бөлүгү. Плотинадан жогору жаткан бөлүгү - жогорку Бьеф, төмөн жаткан бөлүгү төмөнкү Бьеф болот. Эки дарыянын нугун бириктирип, кеме өткөрүү максатында шлюздалып салынган каналдарда тепкич-тепкич түрүндөгү Бьеф түзүлөт. Эгерде канал эки нуктун арасындагы дөңсөө жерден кесип өтсө, ал дөңсөөнүн эң бийик жериндеги каналдын бөлүгү суу бөлгүч Бьеф деп аталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Хмелевка (Юрга куймасы)
Хмелёвка (Змеевка) — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юрга дарыясынын сол жээгинен 117 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Большой Кельтей (Калтасин району, Башкыртстан)
Большой Кельтей — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Кельтеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 923  киши. Почта индекси — 452857, ОКАТО коду — 80233830001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Япрык (Туймазин району, Башкыртстан)
Япрык — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Ильчимбет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 640 киши. Почта индекси — 452776, ОКАТО коду — 80251820005.
Жер иштери
Жер иштери – жер казуу, тегиздөө, тыгыздоо, казылган топуракты жүктөө же көтөрүп, жылдырып керектүү орунга коюу. Жер иштеринин максаты – жер кыртышынан инженердик курулуш (плотина, темир жана автомобиль жолдору, канал, траншея жана ушундай сыяктуу) куруу, имарат жана курулуштун негизин түптөө, курулуучу имараттардын ордун тегиздөө, ошондой эле пайдалуу кен чыгуучу жайлардын үстүнкү бетин ачуу. Ачык ыкма менен кен казып алууга байланышкан жер иштери тоо жумушуна кирет. Жер иштери ачык (жер үстүндө), жер асты жана суу асты болуп бөлүнөт. Жер иштерин аткаруу курулуш машиналары (экскаватор, бульдозер, казып-шилегич машина, грейдер, трактор, дүмүр казгыч, бадал кырккыч, ылай соргуч жана ушундай сыяктуу), ошондой эле гидромеханикалаштыруу каражаттары жана жардыруу ыкмасы менен ишке ашырылат. Жер иштеринен мурда даярдоо иштери – курулуш аянтындагы майда дарактарды кыркуу, таштан арылтуу, дүмүр казуу, жол салуу, жер астындагы суунун деңгээлин азайтуу жана ушундай сыяктуу жумуштар жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Миогиппус
Миогиппус (лат. Miohippus) – жылкылар тукумундагы байыры өлгөн бир уруу желиндүү айбандар.
Кайрак
Кайрак — металлдардан жасалган эмгек жана башка күндөлүк керектелүүчү куралдарын курчутуу үчүн табигый кумдук таш же кумдап атайы жумуру, жалпак абалда өндүрүштүк негизде уютулган курчуткуч. Чалгы курчутуу үчүн атайын жасалган жыгач кайрактар да колдонулат.
Бандитчилик
Бандитчилик - (итал. banditio башкесер) коомдун коопсуздугуна каршы багытталган коркунучтуу кылмыш. Бир нече кишиден турган атайын уюмдашкан куралчан туруктуу топ б а н д а деп аталат. Андай топтордун коомдук мекемелерге, ишканаларга же айрым адамдарга кол салуулары Б. кылмышына жатат. Мындай аракеттери үчүн кылмышкерлер 16 жаштан баштап жоопко тартылат.
Чытты көмүр кени
Чытты көмүр кени Ош облусунун Өзгөн районунда, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталынын борбордук бөлүгүндө, Байбиче жана Чытты сууларынын аралыгында. 1945-ж. издөө, cъемка, 1990–92-ж. көмүр издөө жумуштары жүргүзүлгөн. Көмүр туюк свитасынын катмары менен байланышкан. Бардыгы 12 кабат жана кабатчаларга бөлүнгөн. Кабаттардын (III,IV,V) калыңдыгы 0,29–1,25 м. Көмүрдүн маркасы түндүктөн түштүктү карай экинчи майсыздан (2Т) биринчи антрацитке (1А) чейин өзгөрөт. Майсыз (Т) көмүрдөн антрацитке (А) өтүү чеги аныкталган эмес. Көмүрдүн күлдүүлүгү 4,3%тен 10,5%ке чейин, күйүү жылуулугу 31,12–35,81 МДж/кг (7434–8555 ккал/кг). Кайра бааланган (1990-ж.) болжол ресурсу 6605 миң т.
Александр Дедюшко
Александар Викторович Дедюшко (20 май 1962, Волковыск, БССР — 3 ноябрь 2007, Владимир облысы) — орусиялык театр жан кино актер.
Кижи
Кижи – Онега көлүндөгү арал (Карелия), анда Спас погостунун жыгач курулмалар комплекси (18–19-кылымдар) жайгашкан. Кижи Спас 16-кылымда бир нече аралдагы 115 кыштакты бириктирген волосттун административдик борбору. 17-кылымдын ортосунда тышкы душмандардан коргонуу үчүн күзөт мунаралуу дубал жана курчалган. Мындагы Преображенье чиркөөсүндөгү 22, Покров чиркөөсүндөгү 9 мунара өтө көркөм жасалган. 1965-ж. «Кижи» тарыхый-архитектуралык музейи уюштурулуп, 1969-ж. тарыхый-архитектуралык жана этнографиялык музей-корукка айландырылган. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген.
Кеп этикети
Кеп этикети - коомдо пикирлешүүчүлөрдүн кептик баарлашуусун уюштуруу, алардын социалдык ролдоруна жана бири-бирине карата пози-цияларына ылайык баарлашуусун колдоо, официалдуу жана официалдуу эмес чөйрөлөрдөгү өз ара мамилесин жөнгө салуу үчүн иштелип чыккан баарлашуу формулаларынын системасы. Кеп этикети, кеңири маанисинде этикеттин семиотикалык жана социалдык түшүнүктөрү менен байланышта болуп, баарлашуунун тигил же бул регистрин тандап алууда жөнгө салуучу роль ойнойт. М.: "Сиз" же "сен" деп, аты-жөнүн атап же башка номинациялар боюнча кайрылуу, айыл же шаар чөйрөсүндөгү баарлашуу өзгөчөлүктөрү, улуу муундар же жаштар арасындагы баарлашуу жолдору ж.б. Тар маанисинде Кеп этикети кайрылуу, көңүл буруу, таанышуу, учурашуу, коштошуу, кечирим суроо, ыраазычылык билдирүү, куттуктоо, кеңеш берүү же суроо, өтүнүч, чакыруу, сунуш кылуу, макул болуу, жактыруу, боор ооруу, көңүл айтуу, комплимент, каалоо-тилек айтуу кырдаалдарында сылык түрдө баарлашуунун функционалдык-семантикалык бирдиктеринин системасын түзөт. Кеп этикетинин коммуникативдик стереотиптери баарлашууга жаңы логикалык мазмун берүү үчүн эмес, социалдык жактан мааниге ээ маалыматтарды билдирип, сүйлөөчүлөрдүн максаттарын аткаруу, тилдин негизги функцияларын манифестациялоо үчүн кызмат кылат. Кеп этикетинин функциялары тилдин коммуникативдик функциясына таянуу менен өз ара байланыштуу атайын функциялардан түзүлөт: контакт түзүүчү (фатикалык), адресатка багытталуучу (коннотативдик), жөнгө салуучу, эркти билдирүүчү, түрткү берүүчү, көңүл буруучу, адресатка жана баарлашуу абал-чөйрөсүнө карата мамилени, сезимди билдирүүчү функциялар. Кеп этикетинин тематикалык жана синонимдик катар формулаларынын система-лык уюшулушу семантикалык деңгээлде турат. Кеп этикетинин бирдиктеринин синонимдик катарынын байлыгы түрдүү социалдык белгидеги коммуниканттардын түрдүү мүнөздөгү социалдык карым-катышы менен шартталган. Айрым бирдиктер бир гана чөйрөдө колдонулуу менен, социалдык символизмдин белгилерине ээ болот. Кеп этикети функционалдык-семантикалык универсалий болуп эсептелет. Ошентсе да ал узуалдык кептик жүрүм-турум, каада-салт, жөрөлгөлөр, конкреттүү аймактын жашоочуларынын вербалдык эмес коммуникациясы менен байланышкан улуттук спецификага ээ. Кеп этикетинин формулалары көп сандагы фразеологизмдерди, макал-лакаптарды камтыйт. Индивиддер арасындагы кайрылуулардын формасы да улуттук мүнөзгө ээ. Кеп этикети социолингвистика, этнолингвистика, прагмалингвистика, стилис-тика, кеп маданияты менен байланышта изилденет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Манама
Манама (المنامة Al-Manāmah) – Бахрейн мамлекетинин борбору. Түштүк-Батыш Азияда, Бахрейн аралынын түндүгүндө, Араб деңизиндеги Перс булуңунун жээгинде жайгашкан. Калкы 160 миң (2006; калкынын 80% ислам динин тутат). Өлкөнүн эң ири порту. Дүйнөдөгү калк эң аз жайгашкан шаар. Биздин заманга чейинки 1-кылымда арабдар тарабынан негизделген. 6-кылымда перс аскерлери тарабынан басып алынып, 7-кылымда Араб халифатынын аймагына кошулган. Бахрейн 1971-жылы көз каранды эместикке ээ болгондон Манама анын борбору. Мечит (кооздолгон минарети менен), 2 музей (анын ичинде улуттук жана Куран үйү; анда Курандын кол жазмасынын ири коллекциясы сакталып келүүдө), университет, орто жана атайын билим берүүчү мекемелери, педагогикалык окуу жайлары бар. Кустардык кол өнөрчүлүк өнүккөн. Балык кармалат. Бермет жана седеп чогултулат. Манама – Бахрейндин ири экономикалык борбору. Манамадан түштүктө нефть ажыратуу жана нефть-химиялык заводдору, алюминий (дүйнөдөгү алдынкы орундардын биринде), кеме ремонттоо, полиграфиялык өнөр жай ишканалары иштейт. Манамада Перс булуңундагы өлкөлөрдүн (Бахрейн, Катар, Ирак, Бириккен Араб Эмираттары, Кувейт, Сауд Арабиясы) маалымат агентчилигинин штаб-квартиралары жайгашкан. Манама Перс булуңундагы эркин соода кылуучу үч аймактын бири. Туризм өнүккөн.
Миодактилдер
Миодактилдер (лат. Myidoctylidae) — шалпан канаттуу каскактардын бир тукуму.
Ричард Бэрд
Экспедициялардын учурунда географиялык, метеорол., геологиялык ж. б. байкоолор жүргүзүлгөн; Рокфеллер платосу, Амундсен муздугу, Уолгрин жээги, Флетчер аралы, Мэри Бэрд жери ж. б. ачылган. Америкалык антарктика илимий станциясы Бэрд ысымы менен аталган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Килем бое
Элдик килемчиликтеги түс берүүчү ыкма. Кызыл, кочкул кызыл, сөзсүз көк өң менен өңдөшөт. Ошол көк — карага да, кара — кызылга да жупташат. Буюмдун «ала мончогунда» ак, кара, сары өңдөр бири-бири менен айкалышат. Ал эми жашыл өң кызыл, көк кара өңдөр менен анча коошо бербейт. Илгери уздар өсүмдүктөрдүн тамырынан жана шактарынан атайын боек даярдап алышкан. Албетте, жүндү боео аны керектүү ыраңга келтирүү машакаттуу келет. Жергиликтүү өсүмдүктөрдүн тамырынын (ышкын, чөөл, боёо, чүкүрү ж.б. ) же кабыктардан (анар, жапайы тал, карагай ж.б. ) даана кирүүчү боёктор даярдалган. Мисалы, анардын кабыгы менен кермектин тамырын кошуп жанчып, ага сапардын гүлүн кошсо сапсары боек келип чыккан. Ышкын түп менен чүкүрүнүн жалбырагынан чыккан боек көк түспөлдө болот. Чыны жана бөрү карагаттын мөмөсүн жаңгактын көк кезиндеги кабыгына аралаштырса, жашыл өңгө айланат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Кайрак жер
Кайрак жер - дыйканчылык кеңири таралган райондордогу сугарууга мүмкүн эмес болгон ыңгайсыз жер. Андай жерлерде атайын сугарууну талап кылбаган, кургакчылыкка чыдамдуу техникалык айыл чарба өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Биздин өлкөнүн шартында мындай жерлерге көбүнчө дан эгиндери (буудай, күн карама, нокот жана башка) менен тоют өсүмдүгү айдалат.
Курактык психология
Курактык психология XIX кылымдын аягынан баштап, психология илиминин өз алдынча тармагы катары түзүлгөн. Курактык психологиянын изилдөө объектиси болуп, түрдүү курактагы адамдардын психикалык өнүгүүсү саналат. Курактык психология психиканын өнүгүүсүн түрдүү куракка гана эмес, ал курактардагы негизги иш-аракеттин мазмунуна байланыштуу изилдейт.
Курактык психологияда психиканын өнүгүү жана закон ченемдүүлүгү Л. С. Выготский, С. Л. Рубинштейн, А. Н. Леонтьев, Д. Б. Эльконин, А. В. Запорожец, А. А. Менчинская ж. б. психологдордун илимий изилдөөлөрүндө кеңири чагылдырылган. Инсандын калыптанышы, анын акыл жөндөмдүүлүгүн өнүктүрүү ж. б. у. с. маселелер курактык психологиянын актуалдуу көйгөйү бойдон калууда.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Грин (Огайо)
Грин (Огайо) (Green) — Огайо штатынын Summit округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 25699 киши. Болжолдуу аянты - 86.8 км². FIPS коду — 39-31860.
Жер кезүүчүлөр
Жер кезүүчүлөр – 16–17-кылымда Сибирь, Ы. Чыгыш жана аны чулгаган деңиздерге саякат жасаган орустар. Алар негизинен «кызматтагылар» (түрдүү даражадагы казак орустар), соодагерлер жана куну айбанаттарга аңчылык кылгандар болгон. Орус өкмөтүнүн жана Сибирь адмененын колдоосу астында 17-кылымдын башында Батыш Сибирдин басымдуу бөлүгү (Енисей дарыясына чейин) жалпы жонунан изилденип, Россияга кошулган. Жер кезүүчүлөр өздөрү барган жерлердин көптөгөн «чиймелерин» түзүп, анда Россиянын азиялык бөлүгүн мүнөздөгөн көп материалдарды чогултушкан. Чындыгында жер кезүүчүлөр зор аймакты өздөштүрүүгө өбөлгө түзгөн географиялык айрым ачылууларды жасашкан. Алардын ичинен 17-кылымдын ортосундагы жана аягындагы И. Москвитин, В. Поярков, С. Дежнёв, В. Попов, Е. Хабаров, В. Атласовдун изилдөөлөрүнүн географиялык мааниси зор болгон.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Уруубирикме
Уруубирикме — Көчмөн кыргыз коомчулугундагы XVIII кылымдын ортолорунан XIX кылымдын аягына чейин жашаган, туугандык байланышы анча болбогон, бирок, аймактык түзүлүш болгон бөтөнчө бир көчмөн жамааты, өзүнчө бир административдик-саясий бирдик.
Көчмөн кыргыздарда уруубирикмелер өзалдынча административдик-саясий биридик катары кабыл алынып, ар биринин өзүнө таандык энтамгасы, урааны, кээбирде туусу болуп, улугунда болсо жеке мөөрү жана кырк жигити боло турган. Формалдуу түрдө жана иш жүзүндө бул "кээбир учурларда карликтик грек мамлекетин — полисти — эске салган, өзалдынча жашаган мамлекеттик организм сыяктуу болгон". Б.П. Гуревичдин пикири боюнча, кыргыз уруубирикмелери "турушу менен, мамлекеттик бийликтин бир түрү болгон". Орус изилдөөчүсү П.А. Словцовдун берген аныктамасына караганда, өзүн-өзү башкаруучу кыргыздар "... республикага" окшогон нерсени негиздешкен.
Уруубирикмелер курамына, бийлиги мурасталып туруучу бийлер тарабынан башкарылган көп сандаган уруктар менен урук бөлүкчөлөрүн камтыган. Алардын бири "улук бий" болуп, уруубирикменин башында турган. Уруубирикмеде курама урук катары теги башка, тууганчылык байланышы алыс болгон уруктар дагы жашаган, бирок, негизги деп эсептелген ата уруктардан өйдө боло алуучу эмес. Уруубирикмелердин мисалы катары, саяк, сарыбагыш, бугу, солто ж.б. бирикмелерди келтирүүгө болот. Улук бийлер болсо өздөрүнүн арасынан кеңеш менен шайланып туруучу жана реалдуу бийликке ээ болбосо дагы ролу формалдуу түрдө таанылган «чоң бийге» баш ийип турушкан. Мисалы, Мааматкул бий, Кан Садыр, Атаке бий, Эсенгул бий сыяктуу ж.б. чоң бийлер болгон. 1782-жылкы "Цинь динь Хуаньюй Си-юй тучжи" аттуу кытай булагында; "бул улуктардын (тоу) бардыгы бири-биринен көзкаранды эмес. Жыл сайын алар, жалпы башкарууну колго алган жана ага баары баш ийе турган бир башчыны (чжан) шайлап турушат. (Азыр) Чжан (чоң бий) болгон тоу (улук бий) Маму-кули (Мааматкул)." деп белгиленген. Тарыхта, чоң бийлерди кыргыздар "хан", "бек" ж.б. наамдар менен да аташкандыгы маалым.
Кийизбаев Тообай
Кийизбаев Тообай (1900, Кемин району, Бейшеке айылы – 1990, ошол эле жер) – малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1948). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Кемин районнундагы «Бейшеке» колхозунда жылкычы болгон. Жылкы чарбасын өнүктүрүүдө чоң ийгиликтерге жетишип, 1947-ж. 50 бээден 50 кулун алып, аман асыраган. 1951–55-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Ленин ордени менен сыйланган.
19 ноябрь
19-ноябрь — жылдын 323-чү күнү (толук жылда 324-чи күн), Григорий календары боюнча жылдын аягына чейин 42 күн бар.
Жалпы колдонулуучу электробайланыш түйүнү
Жалпы колдонулуучу электробайланыш түйүнү – КР аймагындагы же анын чегинен сырткары жердеги баардык пайдалануучулар колдоно турган 2 же бирнече жайлардын ортосундагы байланышты жөнгө салуучу электробайланыш кызматын кылуу үчүн түзүлгөн же колдонулуучу электробайланыш түйүнү.
Мирапинна түспөлдүүлөр
Мирапинна түспөлдүүлөр (лат. Mirapinnoidei) — кит сымак балыктардын бир түркүмчөсү, булардын кыйла түрү, уруусу жана тукуму бар: мирапинна (лат. Mirapinna esau), мирапинна сымалдуулар (тукум) (Mirapinnidae) жана ушундай сыяктуулар.
Улуманда
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жалпы көзөмөлгө алуу –
Жалпы көзөмөлгө алуу – мыйзам арткычылыгын, мыйзамдуулуктун бирдигин жана чыңдалуусун камсыз кылуу, жарандардын укуктарын жана эркиндиктерин коргоо максаттарында прокуратура тарабынан жүргүзүлгөн көзөмөл. Ж. к. а.: жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын жана КР Өкмөтүнө башийген баардык аткаруу бийлик органдарынын, юридикалык жактардын, коомдук бирикмелердин, кызмат адамдарынын, ошондой эле жарандардын мыйзам актыларын сактоосуна, алар чыгарган актылардын мыйзамдарга дал келүүсүнө; ыкчам издөө иштерин ж. б. Башкы прокурор жана ага баш ийген прокурорлор баардык органдар, уюмдар жана адамдар тарабынан мыйзамдардын сакталышына төмөндөгүдөй максаттарда: ал органдар, уюмдар жана кызмат адамдары тарабынан кабыл алынган актылардын КР мыйзамдарына дал келүүсүн; эч ким мыйзамсыз жана негизсиз административдик, тартипке чакыруу жана материалдык жоопкерчиликке тартылбоосун; баардык мыйзам бузууларды жана аларга өбөлгө түзгөн жагдайларды өз убагында четтетүүгө, укук бузууларды калыбына келтирүүгө карата тийиштүү чаралардын көрүлүшүн камсыз кылуу үчүн көзөмөл жүргүзүүнү ишке ашырат.
Бадыраң
Бадыраң - (Cucumis sativus) ашкабактар тукумундагы бир же көп жылдык чөп өсүмдүк. Өзөк тамырлуу (1 мдей), сабагы (1-2 м) жерге төшөлүп же оролуп өсөт. Жалбырагы жазы, беш бурчтуу, учтуу; кезектешип жайгашат. Гүлү коңгуроо сымал, өңү сары. Негизинен бир үйлүү, айрым ;жыныстуу өсүмдүк. Мөмөсү сүйрү, көп (100-400) уруктуу. Анын 30дай түрү негизинен Африкада, айрым түрү Азияда кезигет. Ал жарык, нымдуу, жылуу жерде жакшы өсөт. Эгилме бадыраң Индиядан таралган. Бардык жерде өстүрүлөт. Жаңы кезинде, туздалган, маринаддалган түрдө желет. Курамында суу, кургак зат, андан ичкери кант, белок, май, клетчатка, С, В2 витаминдери, органикалык к-та, эфир майы жана башка болот. Жылытылмада (теплицада) да өстүрүлөт. Кыргында Түшүмдүү-86, Назик, Берешен-118, Жеңүүчү жана башка сорттору эгилет. Зыянкечтери: бадыраң желелеме кенеси, бадыраң бити. Илдеттери: бактериоз, чаңгыл кебер, ак чирик, антракноз.
Бандунг шаары
Бандунг шаары - Индонезиядагы шаар. Ява аймагында жайгашкан. Батыш Ява провинциясынын адмминистрация борбору. Калкы 1,7 млн (2005, агломерациясында 5,5 млн). Калкынын саны боюнча өлкөдөгү 4шаар. Ява аймагынын батышында деңиз деңгээлинен 700 м бийиктикте жайгашкан тоо курорту. Жакарта шаарынан 100 км түштүк-чыгышта. Жолдор тоому. Эларалык аэропорту бар. Текстиль, хинин чыгаруучу, электр-техника, резина-техника, консерва, металл иштетүү жана машина куруу ишканалары, авиация заводдору иштейт. Пастер, техникалык институттары, менчик ЖОЖдор (ислам жана католик ж. б. университеттери), сүрөт өнөр жана геология музейлери, Лембанг (Босха) обсерваториясы, илим-изилдөө институттары (анын ичинде ядро энергетика борбору) бар. Өлкөнүн ири соода жана өнөржай борбору. Туризм өнүккөн. 1955-ж. Бандунгда Азия жана Африка өлкөлөрү конференция өтүп, тынчтыкта жанаша жашоонун беш принциби кабыл алынган. 1810-ж. негизделген.
Кеп темпи
Кеп темпи (итал. tempo, лат. tempos - убакыт) – кептин элементтерин: тыбыш, муун, сөздү айтуунун ылдамдыгы. Ал секундуна айтылган тыбыш, муун, сөздөрдүн санын эсептөө же алардын орточо узундугу аркылуу аныкталат. Кеп темпи аныктоо, баарынан мурда, айтылган кепти кабыл алууда үндүүлөрдүн биринен кийин биринин айтылыш убагын же муундун орточо узундугун кабыл алуу негиз болот. Ошондуктан Кеп темпи интонациянын бир компоненти экендиги талашсыз. Айтуунун аягында Кеп темпи жайлатуу анын интонациялык бирдигин түзүүнүн каражатына айланат. Кеп темпи маанилүү же маанисиз нерселерди айтууда, мааниси жагынан өтө маанилүү кептин бөлүгүн айтууда (бүтүндөй синтагма же айрым сөз) кеп жай, түшүнүктүү, так айтылат. Ал эми анчалык мааниге ээ болбогон кептин бөлүгү (мисалы, киринди сөз) ылдамдатылган темпте сүйлөнөт. Кеп темпинин артыкчылыгы ар бир жеке кишинин сүйлөө өзгөчөлүгүнө, эмоционалдык абалына, пикир алышуунун жагдайына жана сүйлөөсүнүн стилине байланыштуу болот. Кеп темпи кептик бирдиктеринин узундугунан, тагыраак айтканда, сөз менен синтагма канчалык узак (узун) болсо, тыбыштын (муундун, сөздүн) орточо узундугу ошончолук кыска болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Тунун-Кы дарыясы
Тунун-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 1259 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
AntRay
AntRay (Анталья метросу) – Анталья шаарынын метросу. Метросу март 2009-жылы ачылат.
Кайрык же кайруу
Кайрык же кайруу - күүнүн сюжеттик өнүгүшүндөгү улам кайталануучу туруктуу мотив. Кыргыз эл күүлөрүнүн бир түрү. Комузда, кыл кыякта, ооз комузда аткарылат. Алар курулушу жагынан ачык-айкын кайруулары чакан, профессионал музыкадагы аспаптык вариацияларга жакын келет. Күүнүн ички өнүгүшүнө негиз болуп кирүүчү бөлүмдүн улам кайталанып, чертилишине, аткаруу ыктарына, мазмунуна жараша «Кош кайрык», «Үч кайрык», «Тогуз кайрык», «Терс кайрык», «Эски кайрык», «Салтанаттуу кайрык» сыяктуу түрлөргө бөлүнөт. Кайрыктардын айрымдары нотага түшүрүлүп, аспаптар менен иштелип чыккан.
Кош этек
Кош этек — улуттук мүнөздү айкындаган, ак, сары, көк жибектен тигилген, кыргыздын кыз-келиндери кийишкен элдик кийимдин бир түрү. Бычылган көйнөктүн жакасынын кылда учу бир элидей бүйүрмөлөнөт да, төшү туюкталып, топчусу артына кадалат. Белине чак чыпталган анын этегинин учу жарым элидей кайрыла тигилет. Этегинен өйдө сөөмдөй, жазылыгы беш элидей бүйүрмөлөнгөн эки жеңи басса-турса желпилдеп, жарашыктуу көрүнөт. Илгери кош этек көйнөктүн этек-жеңдерин кызыл-тазылдоого айрыкча көңүл коюлган.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Жер көчкү
Жер көчкү – оордук күчүнүн жана суунун таасиринен борпоң тоо тек массаларынын каптал ылдый жылмышуусу. Тоо капталдарында тең салмактуулуктун бузулуусу, ойду карай жантайыңкы жаткан капталдар, борпоң тектердин сууга каныгышы, ал тектердин астында суу өткөрбөй турган кабаттын болушу, жер астындагы суунун топтолушу, жер титирөө жер көчкүнүн жүрүшүнө шарт түзөт. Жер көчкүгө дуушарланган тоо тек массасынын көлөмү ондогон м3ден 1 млрд м3ге чейин жетет. Жер көчкү чарбалык иштерге чоң зыян келтирет. 1911-жылкы жер көчкүдөн Памирде Сарез көлү пайда болгон. Кыргызстанда жер көчкү Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталында бор, палеоген-неоген жана төртүнчүлүк мезгилдеринин мергель, чопо жана лёсс сымал тоо тектеринен түзүлгөн жерлерде көбүрөөк.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Килем буюмдарын көчөтү
Буюм бетине түшүрүлгөн кооздук, түр. Буюм — көркөм көчөттөрү аркылуу даңазаланат. Мунун салттуу көчөттөрү көркөм кол өнөрчүлүктүн берки түрлөрүнүн оюм-көчөттөрү менен мыйзамченемдүүлүктө жалпы үндөшүп турат.