cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иордания
Негизги маалымат
Аянты 96,2 миң км2 (Иордан дарыясынын батыш тарабындагы 6,6 миң км2 жерди 1967-жылдан Израиль басып алган). Калкы 5,9 млн, андан ичкери 0,85 млну Израиль оккупациялаган аймакта жашайт (2008). Борбору Амман шаары Расмий тили араб тили. Акча бирдиги Иордания динары. Административдик-аймактык жактан 12 мухафазага (губернаторлукка) бөлүнөт. Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008), Иордания БУУнун (1955), ЭВФтин (1952), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1952), Араб өлкөлөрү лигасынын (1945), Ислам конференциясы уюмунун (1969), Бүгкүл дүйнөлүк соода уюмунун (2000) жана башкалар мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Иордания – унитардык өлкө. Конституциясы 1952-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – дуалисттик монархия. Мамлекеттин, аткаруу жана мыйзам чыгаруу бийлигинин башчысы король. Мамлекеттин аталышы (Хашимит) бийлик династиясынын Мухаммед пайгамбардын уруусунан чыгышына байланыштырылат. Мыйзам чыгаруу бийлиги королго, Депутаттар палатасынан (110 депутат, 4 жылга) жана Сенаттан (55 сенатор, 4 жылга дайындалат) турган эки палаталуу парламентке Улуттук жыйынга таандык. Аткаруу бийлиги король менен өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Премьер-министр король тарабынан дайындалат, ал эми премьер-министр өкмөттүн курамын министрлерди (королдун макулдугу жана Парламенттин колдоосу менен) бекитет. Бардык мыйзамдар король кол койгондон кийин гана күчүнө кирет. Иорданияда жарандык, диний жана атайын соттор бар. Саясий партиялары: Иордания араб улуттук демократиялык уюму, Иордания Эл биримдиги демократиялык партиясы, Ислам кыймылы фронту, Араб социалдык кайра жаралуу партиясы, Иордания профсоюздарынын конфедерациясы. 20-кылымга чейин, Иордан Палестинанын бир бөлүгү болуп саналат, азыркы Izrailyu.Iordaniya таандык ири аймакта - дүйнөдөгү байыркы элдердин бири үйүнө, Иордан дарыясынын күн арткы батыш жээгинде Иорданиядагы калкы 9000 биздин заманга чейинки Б.з.ч. 3000-жылдан бери аймак Канаандыктар менен аморлуктардын жана аларды кийин жашаган жерде, Саргондун аскерлери болуп - Шумерлер жана Аккада падышасы.
Табияты
Иорданиянын басымдуу бөлүгүн денудациялык түздүктөр жана супа сымал түзүлүштөгү плато ээлейт. Рельефи базальттуу платолор (Харратэр-Ружайла), жапыз калдык тоолор жана шортоң ойдуңдар менен татаалдашкан. Жеринин бети таштак келип, кургак сайлар (вади) менен өтө тилмеленген. Батыш бөлүгүндө түндүктөн түштүктү карай жайпак чокулуу Эш-Шара тоолору (бийиктиги 1757 м, Рам чокусу, өлкөнүн эң бийик жери) созулуп жатат. Батышында тектон. Гхор (Эль-Гор) өрөөнүндө туюк Жансыз деңиз (көлдүн деңгээли деңиз деңгээлинен 418 м төмөн) жайгашып, ага Иордан дарыясы куят. Өрөөндүн эки тарабынан Сирия-Палестина тоолору орун алган. Климаты субтропиктик, жайы ысык (июлда 24-30°С), кышы жылуу (январда 8-14°С). Жылдык жаан-чачыны батышында 500-700 мм, чыгышында 100 ммге чейин. Туруктуу аккан дарыялары аз, вади, сайлар арбын кездешет. Жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү басымдуу, оазистер сейрек кездешет (анда негизинен курма пальмасы өсөт). Иорданиянын аймагынын 1%тейин токой ээлейт. Иорданияда жалпы аянты 913,3 миң га болгон корукка алынган 11 аймак, андан ичкери ВадиРам, Петра улуттук парктары, Дана биосфералык резерваты жана башкалар бар. Акаба булуңундагы коралл (шуру) рифинин экосистемасын коргоо максатында деңиз резерваты уюштурулган.
Калкы
Калкынын 95%тейи арабдар (иорданиялыктар, палестиналыктар, ирактар, сириялыктар, сауд арабдары жана башкалар); калгандары «черкестер», друздар, армяндар, цыгандар, азербайжандар, күрддөр, англистер жана башкалар Төрөлүү (1000 адамга 20,7 бала туура келет) өлүм-житимге караганда (2,7 бала) алда канча жогору. Иорданиянын калкы 1960-жылдан кийин 3 эседен ашык өскөн, анын негизги себептери калктын табигый өсүүсү (3,7%) жана миграциялык агым (негизинен Ирактан). 15 жашка чейинки балдар калктын 33%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15-64) 63%ин, 65 жаштан өткөндөр 4%ин түзөт. Калкынын 92% мусулмандар, 6%ке жакыны христиандар. Ислам мамлекеттик дин болуп саналат. Калкынын орто жыштыгы 1 км2 жерге 66,2 адам. Шаар калкы 79%. Ири шаарлары: Амман (калкы 1,2 млн; 2008), Эз-Зарка (447,9 миң), Иерусалим (чыгыш бөлүгү), Ирбид (292,0 миң, агломерациясы менен 774,2), Эр-Русайфа (291,7 миң), Вали-эс-Сир (151,9 миң).
Тарыхы
Өлкө аймагын байыркы заманда семит уруулары мекендеген. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта анын аймагынын бир бөлүгү Израиль жана Иудей падышалыктарына караган. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын аягынан биздин замандын 2-кылымына чейин аймакта байыркы арабдардын мамлекети Набатей падышалыгы болгон. Иордания аймагына 2-4к-да Рим, 4-кылымда Византия, 7-кылымда арабдар, 1115-кылымда кресттүүлөр, селжуктар, египеттик мамлюктар басып кирген. Араб халифатына кирген соң, Иорданиянын калкы ислам динин жана араб тилин кабыл алган. 16-кылымдын башынан 1918-ж. чейин Осмон империясына карап, биринчи дүйнөлүк согуштан (1914-18) кийин Улуу Британия мандатындагы Палестинага кошулган. Колониячылар 1921-ж. Иорданиянын бир бөлүгүндө (Иордан дарыясынын чыгышы) өзүнчө Трансиордания эмирлигин түзгөн, бирок иш жүзүндө аны Палестинаны сурап турган англиялык колониячылар бийлеген. 1928-ж. Трансиорданияга Улуу Британия өз мүдөөсүн көздөгөн келишимди таңуулаган. Ушул эле жылы Хашимиттер бийлиги конституция менен бекемделген. Ушулардан улам нааразычылык күчөп, өлкөдө боштондук үчүн кыймыл жайылган. 1946-ж. 25-майдан Англия-Иордания келишиминин (22.3.1946) негизинде И. Хашимит Королдугу деп аталып, эмир Абдаллах король болуп жарыяланган. 1948-49-ж-дагы араб-израиль согушунан улам Палестинанын борбордук райондору (Иордан дарыясынын батыш, Иерусалимдин чыгыш бөлүктөрү жана башкалар) Иорданияга кошулган. Король Абдаллах өлтүрүлгөндөн кийин 1951-ж. Абдаллахтын уулу Талал такка отурган, бирок ден соолугуна байланыштуу бийликти 1953-ж. уулу Талалга өткөрүп берүүгө аргасыз болгон. 1954-ж. патриотчул Улуттук фронт түзүлгөн жана ал 1956-ж. парламентке шайлоодо жеңип чыгып, өкмөттүн башына Улуттук социалдык партиянын лидери С. Набулси келген. Улуу Британия 1957-ж. февралда Англия-Иордания келишимин жоюп, Иорданиядан аскерлерин чыгарып кетүүгө аргасыз болгон. 1957-ж. апрелде король мамлекеттик төңкөрүш жасоого аракеттенген С. Набулсинин Өкмөтүн кетирген. 1967-ж. кайрадан тутанган Израиль менен болгон согуштан соң, 1948-49-ж-дагы кошулган жерлерин жоготкон. 1971-ж. Иордания аскерлери өлкөнүн аймагындагы палестиналыктардын согуштук базаларын жок кылган. 1988-ж. Иордания Иордан дарыясынын батыш бөлүгү менен болгон расмий байланышын үзгөн. 1994-ж. Иордания жана Израиль тынчтык келишимин түзүп, келишимдин шарты боюнча Израиль 1967-ж. басып алган аймактарын кайтарып берген. Король Хусейин бек Талалдын (1953-99-ж. башкарган) экономиканы көтөрүү, коомдук-саясий турмушту либералдаштыруу жана Ж. Чыгыштагы абалда турукташтыруу курсун уулу король Абдалла II бен аль-Хусейин улантууда.
Маданияты
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбия, милдеттүү базалык (6 жылдык башталгыч, 4 жылдык толук эмес орто), 2 жылдык толук орто же кесиптик-техникалык билим берүүнү камтыйт. 2004-ж. балдардын 30%и мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган, 6-12 жаштагы балдардын 91%и башталгыч мектепте, ал эми 12-18 жаш курактагылардын 87%и орто мектептерден билим алган. Билим берүү араб тилинде жүргүзүлөт, көпчүлүк мектептерде англис тили да окутулат. Өлкөдө 15тен ашык мамлекеттик ири университет, 10дон ашык менчик университет бар. 35 миңге жакын студент чет өлкөлөрдө, негизинен АКШ жана башкалар араб өлкөлөрүндө билим алууда. Амманда Калк китепканасы (1958), университеттердин китепканалары бар. Музейлери: археологиялык, ислам, элдик искусство жана кийим; Улуттук көркөм өнөр жана Мозаика галереялары (баары Амманда). Иорданияда 44 наамдагы гезит-журналдар чыгат (2004). Белгилүү араб тилинде «Ар-Рай» (1971), «Ад-Дустур» (1967), англис тилинде «Джордан таймс» (1975); Радио уктуруу 20-кылымдын 50-жылдарынын башында башталган, 12 радиостанция иштейт. Иордания телекөрсөтүүлөрү эки канал боюнча, биринде араб тилинде, экинчиси чет элдик телекөрсөтүүлөрү берилет. Жаңылыктары араб, француз, англис жана иврит тилдеринде чыгарылат. Адабияты араб тилинде өнүгүүдө. Улуттук иордан адабиятынын калыптануусу алгачкы адабий жыйындардын демилгечиси И-нын биринчи королу Абдаллах ибн Хусейндин ысымы менен байланыштуу. Көркөм өнөр палеолит, жолиттен башат алат. Кабатай аска сүрөттөрү, эллин маданиятынын эстеликтери сакталган. Рим мезгилинде архитектура менен искусство гүлдөп өнүккөн. Араб халифатынын курамында Иордания орто кылымдагы араб-мусулман көркөм маданиятынын очогу болгон. Жаңы мезгилдин архитектурасына заманбап курулуштар мүнөздүү. Жалпы арабдык жана улуттук салттардын жалпы европалык адабияттын ар кыл формалары менен айкалышуусу Иордания адабиятын негизги мүнөзүн аныктайт. Элдик музыка менен катар классикалык музыкасы өнүгүүдө. Улуттук консерватория (1986), симфогиялык оркестр иштейт. 1950-жылдарда тарыхый жана диний темадагы спектаклдер коюлган. 1964-ж. Амманда биринчи театр труппасы, 1951-ж. Театр ишмерлеринин ассоциациясы уюшулган. Амманда бир нече театр иштейт. Музыкалык жана театр фестивалдары өткөрүлүп турат. Улуттук киноиндустрия өнүгө элек, бирок телесериалдар тартылат. 2003-ж. жаштарга кинематографиянын негиздерин үйрөтүүгө багытталган Амман кинематографисттер бирикмеси уюшулган. Даректик киножанрында эмгектенген кино ишмерлеринин ичинен аралы Хасан жана Н. Хасандын ысымдары кеңири белгилүү. 2005-жылдан Амман шаарында кинофестиваль өткөрүлөт.
Кош камсыздандыруу
Кош камсыздандыруу – камсыздандыруу объектиси бирнече камсыздоочуда камсыздандырылуу менен, жалпы өлчөмү камсыздандыруу наркынан жогору болгон камсыздандыруу. К. к-да камсыздандыруу келишиминин арбириндеги мүлк жалпы камсыздандыруу келишиминдеги өлчөмгө салыштырмалуу кенедей эле өлчөмдү түзүп калат. Камсыздандыруучу камсыздоочу менен түзүлгөн келишимде көрсөтүлгөн камсыздоо өлчөмүнүн чегиндеги каражатты баардыгынан тең алууга укугу бар. Камсыздандыруу каражаты чыныгы тарткан зыяндын ордун жаппай калса, камсыздандыруучу жетпей калган каражатты башка камсыздоочудан алат. К. к-да, тарткан зыян орду башка камсыздоочу тарабынан төлөнгөндүгүнө байланыштуу, камсыздоо каражатын төлөөдөн толук же жарым-жартылай бошотулган камсыздоочу үнөмдөлгөн өлчөмдүн тийешелүү бөлүгүн ошол камсыздандыруучуга төлөп берүүгө тийиш.
Регел тамыр күчаласы
Регел тамыр күчаласы (Eminium regelii, Vved.) - Бийиктиги 20-40 см ге чейин жеткен, көп жылдык, түймөктүү өсүмдүк. Түймөгү жалпайган шар сымал келип, жоондугу 3 см ге чейин. Жан тамыр жалбырактары ачык жашыл, узунча ланцеттүү же узунча, жалбырак саптуу. Гүл сабы жер бетине жакын жайгашып, бийиктиги 10-30 см. Гүлдөрү бир жыныстуу, сото топ гүлүнө чогулган, гүл коргонсуз, сотонун төмөнкүлөрү – энелик, жогору жагындагысы – аталык гүлдөр. Аталык гүлдөрдүн эң жогорку жагында сотодо кээде шибеге-жиптей гүлдөрдүн рудименти болот. Сотосу чокмор сымал узундугу 5-9 см келген көмөкчүсү менен аяктайт. Жабуусу сотосунан 2 эсе узун – 8-18 см, ички жагы баркыттай кара- кызгылт көк, төмөн жагы түтүкчөгө өтүп кетет да, сотонун ылдыйкы бөлүгүн камтыйт.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Апрелң-май айларында гүлдөйт, мөмөлөөсү боюнча маалымат жок. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Батыш Тянңшанң (Фергана, Чаткал жана Атойнок тоо кыркаларынын төмөнкү жана ортоңку алкактары) жана Түндүк Памир-Алай.
Өсүү шарттары
Лесс сымал, сейрегирээк майда топурактуу жана шагыл топурактуу тоолордун төмөнкү жана ортоңку алкактарында кездешет.
Саны
Жаратылышта өтө чектелген. Түр жоголуп кетүү коркунуч алдында турат. Ареалынын чегинде бирин-серин учурайт.
Чектөөчү факторлор
Жайыттарды эрте жазда чексиз колдонуп, тоо этектериндеги жерлерди интенсивдүү түрдө иштетип, кайракта өсүүчү өсүмдүктөрдү өстүрүү залал келтирет.
Өстүрүү
Эч кандай маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр жайгашкан жерлерин коргоп, популяциясынын абалына иликтөө жүргүзүп, ботаникалык бактарга интродукциялоо керек.
Статусу
VU. Батыш Тянңшандын сейрек кездешкен эндем түрү.
Ши-цзи
"Ши-цзи" ("Тарыхый жазмалар") эмгеги - Байыркы Кытай тарыхы боюнча жалпылама алгачкы эмгек.
Анын автору - Сыма Цян (орусча - Сыма Цянь) (б.з.ч. 145- же б.з.ч. 135-жылы туулган, б.з.ч. 86-жылы өлгөн) байыркы кытайлык тарыхчы. Аны "кытай тарыхынын атасы" деп да аташат. Бул тарыхчы Кытайдын Ханчэн аймагында (азыркы Шэнси вилайетинде) Лунмын деген жерде туулган. Сыма Цян өз эмгегинде хундар (хуннулар) б.з.ч. 201-жылы жүргүзгөн согуштар тууралуу баяндап келип, байыркы кыргыздар тууралуу да эскерте кетет.
"Ши-цзи" чыгармасындагы жана башка кытайлык тарыхый булактардагы түрк жана кытай элдерине тийешелүү олуттуу тарыхый маалыматтарды орусиялык чуваш тарыхчысы Иакинф Бичурин 19-кылымдын биринчи жарымында кытайчадан (ханзу) орус тилине которгон.
Винница
Винница – Украинанын түштүк-батыш бөлүгүндөгү шаар, Винница облусунун административдик борбору. Калкы 372;432 миң (2015). Днепр бою дөңсөөсүндө, Түштүк Буг дарыясынын боюнда жайгашкан. Эл аралык аэропорту бар. Алгач 1362-жылдан Литва чеби катары эскерилет. 1569-ж. Люблин униясы боюнча Польшанын, 1793-ж. Россиянын курамында болгон. Киев Балтика темир жолунун курулушунан кийин Винница ири соода борборуна айланган. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде катуу талкаланган. Жыгач чиркөөлөр, иезуиттер (17-кылым), доминикчилер (18-кылым) жана капуциндер (18-кылым) монастырлары сакталган. Н. И. Пироговдун бальзамдалган сөөгү коюлган чиркөө-мавзолей, 9 илимий-изилдөө институту, университеттер, китепканалар, музейлер, музыкалык-драма, куурчак, камералык театрлар бар. Машина куруу (трактор, комбайндарга тетиктер), химиялык (лак-сыр материалдары, синтездик кир жуучу каражаттар ж. б.), жеңил, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт.
Ши-цзи
Пайдаланылган адабияттар:
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2 2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.
Вики
Тарыхы
Сайтты сүрөттөөдө, эң биринчи жолу «уики» термини 1995-жылы, "Портленддик үлгүлөр сактоочусунун" негизи болуп 1995-жылдын 25 мартта түзүлгөн WikiWikiWeb аттуу эң биринчи уики-системинин түзүүчүсү Уорд Каннингем тарабынан колдонулган. Бул сөз гавай тилинен алынган, «тез» дегенди түшүндүрөт. Каннингем биринчи башында "иштеши мүмкүн болгон эң жөнөкөй он-лайн берилимдер базасы" деп сүрөттөгөн. Кийинчерээк, бул сөзгө тийиштүү кийинки англис бэкронимин ойлоп табышкан: What I Know Is….
Вики концепциясынын маңызы
Уорд Каннингем жана анын Бо Леуф аттуу авторлошу, биргелешип жазган The Wiki Way: Quick Collaboration on the Web деген китебинде Вики концепциясын кийинкидей сүрөттөшкөн:
Негизги касиеттери
Викинин кийинкидей касиеттери бар:
Техникалык негизи
Вики-чөйрө түзүү үчүн атайын ПӨ керек болот — вики-кыймылдаткыч. Бул сайтты башкаруу тутумунун өзгөчө түрү — түзүлүшү жана фунционалдуулугу жагынан абдан жөнөкөй, анткени аны түзүлүштүрүүнү жана анын мазмунун иштетип чыгууну колдонуучу "кол түрүндө" аткарат. Википедия жана Викимедиа фондунун башка долбоорлору MediaWiki кыймылдаткычында куралган.
Өзгөчөлүктөрү
Вики тилиндеги вики-беттерди байланыштыруучу шилтемелери HTML дегиге караганда көрсөтмөлүүрөөк жана коопсуздуураак, анткени JavaScript жана Катарланган Стилдер Жадыбалы чектелген түрдө колдонулат.
Вандализм
Кээ бир викилерди ар бир каалоочу, катталбаган колдонуучу болсо деле, өзгөртө алат. Бейбаштар ар кандай үйлөрдүн дубалдарын, дарбазаларын граффитилеп кеткен сыяктуу, уики-макалаларын да атайылап бузуп, орунсуз маалымат жазган учурлар да болот. Бирок, бактыга жараша, үйлөрдүн дубалдарынан, дарбазаларынан айрымаланып, Википедияда макаланын мурунку нускасын кайтарып алса болот: бузгандан оңдогон оңой. Болбой эле баратса, бир нече жолу бейбаштык кылган колдонуучуга макалаларды өзгөртүүгө тыйуу салып койсо болот: IP-дарегин же колдонуучу атын кара тизмеге киргизип койсо болот.
Мустахаб
Мустахаб – жагымдуу, жакшы иш-аракеттерге карата айтылат. Башкача айтканда, пайгамбарыбыз (САВ) кээде жасап, кээде аткарбаган, мурунку муун асыл жандар (салафтар) жактырып, аткарган иштер мустахаб деп аталат. Ибадаттардын аткарылышында парз, важиб жана сүннөттөрдүн сырткары калып, мустахаб түрүнө кирүүчү иштер бар. Шашке намазы сыяктуу айрым нафил намаздар жана орозолор, таң намазын айланага жарык түшкөндө окуу, жай саратанда бешим намазын салкындата кечиктирип окуу, шам намазын күн батары менен окуу сыяктуулар мустахаб иштерге мисал болот. Мустахабды аткарганга сооп, аткарылбаса күнөө эмес. Ибни Абидин мандуб, мустахаб нафил терминдери бирдей маани берет.
Интернеттеги шилтемелер
Мустахаб
Counter-Strike (оюн)
Counter-Strike (Half-Life: Counter-Strike катары да белгилүү) — Valve Corporation тарабынан иштелип чыккан биринчи киши аткан видео оюну.
Мобилдүүлүк
Мобилдүүлүк (коомдо) – социалдык структуранын чегинде топторду жана индивиддерди бир социалдык орундан экинчиге жайгаштыруу.
Ар бир коом андагы менчик, байлык, статус, бийлик, таасир, укук жана милдеттүүлүгүнүн бөлүнүшүнө жараша түрдүү катмарлар, топтор жана индивиддерге бөлүнүшкөн. Бул болсо теңсиздиктин, түрдүү социалдык карама-каршылыктардын, конфликттердин туулушуна алып келет да, өз кезегинде социалдык объекттердин коомдогу ордун өзгөртүүгө умтулуусуна алып барат. Ошентип, социалдык ратификация жана М. өз ара тыгыз байланышып, түрдүү социалдык системанын перманенттүү мүнөздөмөсү болуп эсептелинишет. Дегинкиси коомдо Мобилдүүлүктүн эки негизги түрү кездешет. «Туурасынан» бир деңгээлдеги социалдык топтордун чегинде жайгашуу, жана «тигинен» – бир социалдык катмардан (старттан) экинчиге жайгашуу. Мобилдүүлүктүн экинчи түрү өз кезегинде жайгашуунун өз алдынча эки түрүнө бөлүнүп кетет: социалдык баскычта жогору же төмөн. Мобилдүүлүктү изилдөө коомдун өнүгүшүндөгү сапаттык тенденцияларды таанып-билүүгө мүмкүндүк берет. Мисалы: таптардын, башка социалдык топтордун жана индивиддердин өнүгүшү жана начарлашы, алардын ортосундагы мамилелердин өзгөрүшү, келечекте бул процесстердин болушу. Бул теорияны түзүүчүлөрдөн бири П. Сорокин тарыхтын мобилдүү мезгилин (негизинен революциялар, себеби социалдык структура кыйрайт), мобилдүү эмес мезгилин (реакция доору, туруктуу социалдык структура менен мүнөздөлөт) жана коомдун түрдүү типтерин ажыраткан. Бүгүнкү күндө социология жана саясат таанууда социалдык конфликттерди чечип, коомдо кон-сенсусту камсыз кылган башка каражат катары каралат. Мобилдүүлүктүн жардамы менен коомдо бир катар социалдык топ-тордун өз статусун жакшы жакка өзгөртүүгө жаңы мүмкүнчүлүктөрү пайда кылууда. Ушуга байланыштуу «жашоодо ийгиликке жетишүүгө» мүмкүнчүлүк берген же бере албаган жөндөмдүүлүгү, билими, шыгы, жүрүм-турум өзгөчөлүктөрү сыяктуу факторлорду изилдөөнүн предмети болуп калууда.
Дэвей (Оклахома)
Дэвей (Оклахома) (Dewey) — Оклахома штатынын Вашингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3 432 киши. Болжолдуу аянты - 6.6 км². FIPS коду — 40-20550.
Сиваш
Сиваш Чирик (Сасык) деңиз – Азов деңизинин батыш жээгиндеги майда булуңдар системасы.
Уз. 112 км, аянты 2560 км2. Азов деңизинөн кууш кумдуу сайроон - Арабат Жебеси менен бөлүнүп, Генический кысыгы аркылуу туташат.
Жээги оёңдуу жантайыңкы, саздуу; жайында туз катмары менен капталат.
Сульча (Чоң Каменка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тынчтыкбек Акималиев
Акималиев, Тынчтыкбек– кинооператор жана кинорежиссер.
Кыскача өмүр баяны
Тынчтыкбек азыркы кыргыз киносундагы өтө ийгиликтүү, тынымсыз иштеген операторлордун бири. Анын чыгармачылык активинде ондон ашуун толук метраждуу көркөм фильм, бир нече кыска метраждуу кино бар. Тынчтыкбек адегенде Т.Адыранов мектебин бүтүрүп, андан соң 2004-2009-жылдары Кыргыз-түрк Манас университетинин радио, телевидение жана киноискусство бөлүмүн аяктаган.
Чыгармачылыгы
Тынчтык өтө мобилдүү иштеген, ошого жараша талыкпай издене билген оператор. Анын тарткан фильмдери профессионалдык деңгээлинин жогорулугу менен айырмаланып турат. Ар бир фильминде Тынчтыктын өзүнө гана таандык стили баамга урунат. Кандай гана шартта болбосун кызыктуу жол таба билген художник.
Наамдары жана сыйлыктары
Кадыржан Кыдыралиев атындагы республикалык сыйлыктын ээси.
Гештальт
Гештальт(нем. сestat – бүтүндүк форма, образ, структура) – психологиялык татаал кубулуштарды талдоодо структура принцибин колдонуу зарыл деп эсептеген чет өлкөлүк идеалисттик психологиянын бир багыты.
Гештальт 20-кылымдын башында Германияда пайда болгон. Гештальтга фон Эренфельс негиз салган (1890). Гештальттын башкы өкүлдөрү: немис психологдору М. Вертхеймер, В. Келер, К. Коффка, К. Левин психиканын негизги элементин сезим эмес, кандайдыр бир психикалык структуралар же «гештальттар» түзөт деп эсептешкен.
Гештальт теориясы индивиддин айлана-чөйрөдөн жана тажрыйбалык иш-аракеттен ажыратылгандыгына негизделген. Ал мыйзам кубулуштарга да жайылтылган. Бул теория И. Павлов, Л. Выготский тарабынан катуу сынга алынган.
Кош колдонуудагы товарлар
Кош колдонуудагы товарлар – жарандык максаттарда пайдаланылуучу, бирок курал-жарактарды, аскер техникаларын жана ок-дарыларды, а. и. жапырт кыргын салуучу куралдарды жана аларды жеткирүү каражаттарын өндүрүүдө дагы колдонулуучу жабдуулар, материалдар, чийки заттар, технологиялар жана илимий-техникалык маалыматтар.
Вэлфер
Вэлфер (англисче welfer жыргалчылык) – америкалык система боюнча социалдык жардам көрсөтүүнүн пособиеси. Ал бюджет каражаттарынан акча трансферттери, ошондой эле натуралай пособие түрүндө төлөнөт. Акча пособиелерине жакырчылык боюнча, үй-бүлөлүк жана балдар пособиелери, анын ичинде көп бүлөлүүлөргө пособие, баа субсидиялары ж. б. кирет. Натуралай пособиелер азык-түлүк жагынан жардамдан тышкары билим берүүдө, саламаттык сактоодо, оорулууларга жана улгайгандарга акысыз кызмат көрсөтүүнү камтыйт. Вэлферди дайындоо кирешелердин жана мүлктүн өлчөмдөрүн текшерүүнү болжолдойт. Пособие бардык иштеп тапкан кирешеси же/жана мүлкү тиричилик минумуму менен аныкталуучу жакырчылык чеги деп аталган белгилүү деңгээлден бир аз гана жогору же ага барабар адамдарга берилет. Тиричилик минимуму «керектөө себетине» кирген бардык жыргалчылыктын наркы менен белгиленет. Вэлфер алуучулардын кирешесинин өсүшү анын өлчөмүнүн азайышына негиз болот, ал эми кирешелердин белгилүү бир деңгээлине жеткенде төлөө токтотулат.
Сеттик дарыясы
Сеттик — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кашпар дарыясынын сол жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Тышкы шилтемелер
]
Кайта-Шор (Сейда куймасы)
Кайта-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сейда дарыясынын сол жээгинен 123 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кылычев, Акылбек Мукаевич
Акылбек Мукаевич Кылычев (25.12.1966) – кыргыздын заманбап тарыхчыларынын бири, чыгыш таануучу, элчи, дипломат, тарых илимдеринин доктору, профессор. Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигине караштуу Казы Дикамбаев атындагы Дипломатиялык академиянын ректору (02.8.2023 тартып).
Кыскача өмүр таржымакалы
1966-жылдын 25-декабрында Кыргыз Республикасынын Нарын шаарында туулган.
Фрунзе шаарындагы СССРдин 50 жылдыгы атындыгы Кыргыз Мамлекеттик Университетинин тарых факультетин аяктаган. 1989-жылы Кыргыз ССРинин билим берүү министирлигинин жолдомосу менен Кыргыз Мамлекеттик Университетинин тарых факультетинин «Байыркы чыгыш жана орто кылымдар тарыхы» кафедрасына окутуучулук кызматына кабыл алынган. 1990-1992-жылдары Өзбек ССРинин, кийинчерээк Өзбек Республикасынын Илимдер Академиясынын Ташкент шаарындагы Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунун «булактаануу жана каталогдоштуруу» бөлумундө  илимий стажировкадан өткөн жана ушул эле институттун аспирантурасында окуган. 1995-жылы «XIV-XY – кылымдардагы Теңир-Тоо жана ага чектеш аймактардын тарыхы (айрым фарсы булактары боюнча)» аттуу темада кандидаттык диссертациясын жактаган. 1996-жылы Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министирлигине кызматка чакырылган. 1998-жылы Египет Араб Республикасынын Тышкы иштер министирлигинин Дипломатиялык академиясынын курсунда окуган (Каир ш.). 1998-2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Иран Ислам Республикасындагы Элчилигинде 1-катчы, кенешчи жана Элчинин милдетин аткаруучу кызматтарын аркалаган.
2005-жылы Шараф ад-Дин Али Йездинин «Зафар-наме» асарынын XIV-XV кылымдардагы Теңир-Тоо жана ага чектеш аймактардын тарыхы боюнча маалыматтары аттуу темада докторлук диссертациясын жактаган.Анын илимий кеңешчилери - т.и.д., проф. Т.К.Чоротегин жана Озбек илимдер Академиясынын Чыгыш таануу институтунун ага илимий кызматкери тарых илимдеринин доктору, профессор Д.Ю.Юсупова.
2009-жылы Экономикалык Кызматташтык Уюмуна (ЭКУ) мүчө өлкөлөрдүн (Азербайжан, Иран, Казахстан, Кыргызстан, Ооганстан, Пакистан, Тажикстан, Түркия, Түркменстан, Өзбекстан) тарых, адабият жана өнөр номинациясы боюнча атайын сыйлыгынын лауреаттыгына татыган. Бул сыйлык А.Кылычевге ЭКУ өлкөлөрүнүн Тегеран шаарында өткөн Саммитинде Түркия Президенти Абдуллах Гүл тарабынан 2009-жылы март айында тапшырылган.
Ал 2023-жылдын 2-августунан тартып Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигине караштуу Казы Дикамбаев атындагы Дипломатиялык академиянын ректору кызматын аркалай баштады.
Илимий жетекчилик жана редактордук иши
2011-жылы А.Кылычевдин жетекчилиги астында Рахимов Руслан Марадбековичтин "Трансформация кыргызского кочевничества в 20-30-е годы ХХ века в работах западных исследователей") аттуу темадагы кандидаттык иши ийгиликтүү жакталган.
2016-жылы А.Кылычевдин жетекчилиги астында Молотова Эльвира Максимовнанын "Тазкира-йи Бугра-ханийа" как исторический источник эпохи Караханидов (вторая половина Х-начало XI вв.) аттуу темадагы кандидатык иши ийгиликтүү жакталган.
Элчилик даражасы. Сыйлыктары.
2007-жылы Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен жогорку дипломатиялык Атайын жана ыйгарым укуктуу кичи Элчи рангы ыйгарылган.
Теория
Теория (Назария) (грек сөзүнөн theoreo – изилдейм, карайм) – кең мааниде кандайдыр бир көрүнүштү түшүндүрүүгө багытталган көз караштар, түшүнүктөр жана идеялар жыйындысы; тар мааниде болмуштун белгилүү тармагынын мыйзам ченемдүү жана олуттуу байланыштары жөнүндө жогорку өнүккөн формасы.
Кылычев, Акылбек Мукаевич
Үй-бүлөсү
Үй-бүлөлүү. Жубайы - Мира.
Теория
Теория - көп сандагы далилдердин чогулуусун жана аларды байланыштыруучу мыйзамдарды өз ичине камтыйт, конкреттүү кубулуштарды жалпы мыйзамдардын негизинде түшүнүүгө жардам берет, адамдын түшүнүктөрүн системага келтирет.
Кылычев, Акылбек Мукаевич
Үй-бүлөсү
Уул-кызы бар.
Теория
Теория көп учурда эмприкалык изилдөөлөргө көз каранды болбой математикалык жана логикалык формализмдер аркылуу өнүгөт. Анын мындай өз алдынчалыгы – теориялык ой жүгүртүүнүн артыкчылыгы. Бирок теория негизинен эмприкалык изилдөөлөр менен ажырагыс бирдикте аракеттенет.
Кылычев, Акылбек Мукаевич
Үй-бүлөсү
Акылбек Кылычевдин улуу агасы Эсентур Кылычев - Кыргызстандагы заманбап акын, журналист жана котормочулардын бири.
Теория
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Кылычев, Акылбек Мукаевич
Эмгектеринин тизмеси
Кыргыз элинин этникалык жана этносаясий тарыхына байланыштуу 60 дан ашуун илимий макалалардын жана 2 монографиянын автору.
Жаңгак атмай
Шарты
Оюнчулардын саны 2—6 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда колдонуучу аспаптар. Жаңгактар.
Даярдануу
Оюнчулар бирден жаңгактарын, катарга тизишип, жаңгак атчу аралык, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, белгиленген аралыктан бирден жаңгактарын коюп турушуп, тизилген жаңгактарга тийгизе атууга аракеттенишет, Эгерде атылган жаңгак, сызыктагы жаңгактардын бирөөсүнө тийсе, ал жаңгакты утуп алат, утулган жаңгактын ээси сызыкка кайрадан жаңгагын койгондон кийин, ошол эле оюнчу аракетин жыдыганча (жаңылгыча) улантат. Эгерде атылган жаңгак тийбесе, оюндун кезеги башкага өтөт. Оюн каалаган убакытка чейин уланат. Кеп сандагы жаңгактарды утуп алган оюнчу жеңет.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, себепсиз жаңгактарга тийүүгө, жыдыгандан кийин аракетти кайрадан кезексиз улантууга тыюу салынат.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюн өткөрүлүүчү жер тегиз, таза болушу керек. Ыргытылган жаңгак сызыктагы жаңгактарга таамай тийсе эсеп болот. Башка буюмдарга тийип, тоголонуп барып тийсе, эсепке кирбейт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Күч тарбияланат, кыймылдарды так аткарууга, туура болжолдоого, чындыкка, тартипти сактоого үйрөтөт.
Коргон (Кара-Суу району)
Коргон (Коргон) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Кызыл-Суу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 508 киши.
Гилеморфизм
Гилеморфизм (грек. hyle жана morphe – материя жана форма) – Аристотелден бери келаткан форма жана материя болмуштун негизги принциби деп эсептеген окууну белгилеген 19-кылымда. пайда болгон термин.
Житомир
Житомир - Украинадагы шаар.
Донецк
Донецк (Донецьк; 1924-жылга чейин Юзовка, 1924-61-жылдарда Сталино) - Украинадагы шаар (1917-жылдан). Донецк облусунун административдик борбору. Кальмиус дарыясынын боюнда, Донбасстын борбордук бөлүгүндө. Калкы 1,2 млн (2000). Темир жол тоому. Көмүр казып алынат. Кара жана түстүү металлургия, машина куруу (тоо-кен, металлургия жана башка өнөр жай үчүн жабдуу, муздаткыч, кабель, велосипед жана башка), химиялык (химия-реактив, пластмасса жана башка заводдору), кокс-химия, тамак-аш-татымал, жеңил (анын ичинен кебез кездеме) өнөр жайы өнүккөн. Украина ИАнын илимий борбору. Беш ЖОЖ (анын ичинен университет), 3 театр (анын ичинен опера жана балет театры), мекен таануу, көркөм сүрөт музейи бар. 1869-жылы негизделген.
Терминдер жана түшүнүктөр
Терминдер жана түшүнүктөр - үйрөнүлүүчү объекттердин кандайдыр бир түрүн же билимдердин чогуусун белгилөө үчүн колдонулат. Алардын жардамы менен ой түзүлүп, адамдын ой-пикири туюнтулуп айтылат.
Мубах
Мубах – кылуу менен кылбоодо дин жагынан эч кандай тоскоол болбогон, жооптуунун эркине коюлган иш-аракеттер «халал» жана «жаиз» терминдери мубах менен бир маанидеги сөздөр катары колдонулат.
Бир нерсенин мубах болуусу, анын убактысы жана түрү менен байланыштуу. Мисалы, жеп-ичүү убактысын жана түрүн тандоо мубах болуп саналат. Адам ылайыктуу учурда, өзүнө халал болгон бир кыз (аял) менен турмуш кура алат. Халал жол менен сайран кура алат, бирок күндөп-түндөп оюн-зоокко берилүү жаиз болбойт.
Мубах иш-аракеттердин аткарылышына сооп да, жасалбастыгына карата күнөө да жок. Бирок бул иш-аракеттерди жасаган кезде сүннөт, же жакшылык ниети менен аткарылса сооп ыйгарылат. Мисалы: бир мусулман кийим киерде, уктаар кезде пайгамбарыбызды (САВ) үлгү катары туурап, оң жактан баштап кийинип, оң капталы менен кыбыла тарапка жүздөнүп уктаса сооп табат.
Интернеттеги шилтемелер
Мубах
Кошаялдуулук (көпаялдуулук)
Кошаялдуулук (көпаялдуулук) – бирдиктүү чарба жүргүзүү менен, 2 же андан көп аял менен чогуу жашап, үйбүлөгө каршы жасалган кылмыш. Ошол эле учурда, 4 аялга чейин алууга улуксат бере турган мусулман укугундагы өлкөлөр да бар.
Леон (Кугарчин району, Башкыртстан)
Леон — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Заречен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 70 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сянгур-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вэнь-у Хэ
Вэнь-у Хэ – Тан династиясынын (618–907) императору Уцзундун кабыл алуусунда болгон кыргыз элчиси. Кытай документтери боюнча кыргыз каганынын расмий элчиси Вэнь-у Хэ 843-ж. 6-айда (1-30-июль) келип, кыргыз каганынын атынан кат тапшырган. Ага жооп кылып Кытай императору жазган катында 839-ж. кыргыздар тарабынан талкаланган уйгурлар Тан мамлекетинин түндүк-батыш аймактарын талап-тоноп жаткандыгын, ага каршы биргелешип күрөшүүнү суранган. Бул кат «Юй сяцязсы кэхань шу» («Сяцзясылардын /кыргыздардын/ ханына кат») деп аталып, документтин мазмунунда тараптардын ийгиликтүү сүйлөшүүлөрү чагылдырылган. Элчини кытай документтеринде «генерал» деп жазганына караганда, ал кыргыздын көрүнүктүү аскер башчысы, өлкөдөгү таасирдүү инсандардын бири болгон деп божомолдонот. Бул элчилик императорго кыргыз каганынын атынан 100 жылкы, 10 жуп бүркүттү белек катары тартуулаган. Император катында генерал Вэнь-у Хэ жетектеген элчиликке өтө ыраазы экендигин билдирген.
Сибирь хандыгы
Алтын ордо кулагандан кийин Тоболь, Обь, Иртыш дарыяларынын алаптарында калыптанган.
16-кылымдын башына чейин борбору - Чингил Тура (азыркы Тюмень), кийин Кашлык. Негизги калкы - сибирь татарлары аталган түрк тилдеринде сүйлөгөн уруулар (кыпчак, аргын, карлук, найман, канлы ж. б.). Ошондой эле Сибирь хандыгынын аймагын ханты, манси ж. б. элдер да мекендеген. Көчмөн мал чарбачылык, аңчылык, балыкчылык менен жан багышкан.
Сибирь хандыгынын башында Шейбанилер династиясынан феодалдар (мырза, бек, тархан) шайлаган хан турган.
Сибирь хандыгы Орто Азия, Ногой ордосу, Русь, Монголия, Казан хандыгы, Батыш Кытай менен соода жүргүзүп турган. Феодалдык, өз ара чыр-чатактардан жана түштүктөгү көчмөн уруулардын (ногой, өзбек, казак) чабуулдарынан улам Сибирь хандыгынын кээ бир уруулары өз ыктыяры менен Россиянын букаралыгына өткөн.
1555-ж. Едигер хан Москванын вассалы болгон. Бирок 1563-ж. бийликти Кучум тартып алый, Россияга каршы чыккан. 1582-ж. Кучумдун аскерлеринин Ермактын огрядынан талкаланышы, хандыктын аймагында орус чептеринин (Тобольск, Тюмень ж. б.) курулушу анын Россияга кошулушун тездеткен.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Жаныбар териси
Жаныбар териси - жаныбардын денесин каптап турат. Т-нин негизги функцияларына: терморегуляция, бөлүп чыгаруу, дем алуу (жана тышкы чөйрөнүн таасиринен организмди коргоо. Т-де жайгашкан түрдүү нерв рецепторлору организмдин сезүү органдарынын бири болуп эсептелет. Т. үч катмардан турат: эпидермис, дерма, Т. астындагы катмар.
Т-нин курамында суу (72-75 %), белоктор, углеводдор, майлар, макро жана микроэлементтер, витаминдер, ферменттер жана башка кошулмалар бар. Т-нин курамына глюкоза, галактоза, гликоген, мукополисахариддер кирет. Полисахариддер көбүнчө дерма менен эпидермистин чегинде жайгашкан. Мукополисахариддердин мааниси чоң, алар коллаген, эластин, ретикулин булаларын түзүүгө катышат.
Т-нин курамында жаныбардын түрүнө, породасына, жашына карата май заттары түрлүү өлчөмдө болот (17-25 %).
Т. витаминдерине: аскорбин к-тасы, тиамин, биотин, пантотен к-тасы, рибофлавин жана башка кирет.
Т-де протеаза, липаза, амилазар ферменттери болот.
Белок заттары кургак ткандын 80 % түзөт. Т. белокторуна коллаген, эластин, ретикулин, кератин, альбумин, глобулин жана башка кирет.
Коллагендер тарамыштын, сөөктүн, дентиндин, байланыштыруучу ткандын негизин түзгөн фибриллдик белоктор. Мисалы, Т-нин негизги бөлүгү дерманы түзөт. Коллаген – туташтыргыч ткандардын негизги белогу, алар Т-нин негизин түзөт. Эластин чоюлгуч ткань катары Т-нин чоюлгучтугун камсыз кылат. Эластин тарамыштардын жана байланыштыруучу ткандардын курамына кирген структуралык белок. К-та, жегичтердин таасирине жана кайнатууга чыдамдуу, себеби курамында глицин, пролин, лейцин (25-30 %) деген полярдуу эмес амин к-талар көп.
Ретикулин булалары Т-нин жогорку темп-рага, хим. реагенттерге (жегич, к-та жана башка) карата болгон туруктуулугун күчөтөт. Кератин – эпидермистин катуу катмарын түзүп, малдын мүйүзүнүн, туяктарынын курамына кирет. Кератин белогунда башка белокторго салыштырмалуу цистеин амин к-таларынын калдыктары көп. Демек, бул белокто бекем дисульфид (S-S) байланыштарынын саны жогору. Мисалы, жүндө, чачта 11-12 % цистин амин к-тасы, 9 % жакыны күкүрт.
Альбумин менен глобулиндер бир аз өлчөмдө эпидермистин илешкек катмарынын курамына кирип, микроорганизмдер үчүн ылайыктуу чөйрө болуп эсептелинет. Т-де ар кандай бездер (тер, май бездери) жайгашат.
Друмрайт (Оклахома)
Друмрайт (Оклахома) (Drumright) — Оклахома штатынын Creek округуна караган АКШ шаары.
Моховая дарыясы (Каменка куймасы)
Моховая — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери Каменка дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыя узундугу 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган [РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Таяныч схемалар
Таяныч схемалар - бул окуу маалыматтарынын окуучуларга өз алдынча ой-жүгүртүүгө жардам бере турган схема түрүндө жазылышы.
Палац спорту (метро станциясы)
Палац спорту — ар түрдүү шаарларда метро участкаларынын аты.
Сафедбулан
Сафедбулан (Сафедбулан) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Ак-Коргон айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 5 102 киши.
Колпаковский мандалагы
Колпаковский мандалагы (Tulipa kolpakowskiana, Regel) - Пияз түбү жумуртка сымал формада, диаметри 2 см, сыртынан катуу кара-күрөң кабыктар менен оролуп, ички жагы жабышкан жыш чач сымал түктүү. Анча бийик эмес 10-20, кээде 35 см бийиктикте, сабагы жана гүл сабы түксүз, жылмакай. Гүлдөрү бир, көркөмдүү, гүл коргонунда ийилип, 4 см узундукта. Гүл коргонунун желекчелери сары, учтуу; сырткылары - созулма-ромбик сымал, каптал жактары жашыл-көгүлтүр түстүү. Аталыгы сары, гүл коргонунан кыска, аталык жипчеси жылаңач, түксүз, жогору жагы ичкерип кетет. Сабагында 3 көгүлтүр, четтери толкун сымал жалбырагы бар, туурасы-1,5 см.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Апрелң-майда гүлдөйт. Уругу аркылуу көбөйөт. Өсүү шарттарын анча талап кылбайт. Башка өсүмдүктөргө жараксыз таштак кыртыштарда жакшы өсүп-өнөт.
Өстүрүү
Орто Азиянын жана Казакстандын ботаника бактарында интродукцияланган. Селекция иштери үчүн баалуу өсүмдүк. Жаратылышта Островский мандалагы менен оңой эле аргындашат. Эң кызыктуу, декоративдүү формаларды жаратат.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн эң жыш өскөн аймактарында ботаникалык заказниктерди уюштуруп, гүлүн чогултуп, пияз түбүн казып алууга, урук байлагыча мал жаюуга тыюу салуу керек.
Статусу
VU. Түндүк Тянь-Шандын саны азайып бара жаткан эндеми. Эрте гүлдөгөн мандалак, гүлүнүн кооздугу менен айырмаланат.
Семёнов Юрий Иванович
Юрий Иванович Семёнов (5-сентябрь 1929, Свердловск) — советтик жана орусиялык тарыхчы, философ, этнолог, тарых философиясы боюнча, алгачкы коомдун тарыхы боюнча, эпистемология боюнча адис; дүйнө тарыхынын оригиналдуу глобал-формациялык (эстафеттик-стадиалдык) концепциянын жаратуучусу.
Өзүнүн бүт илимий карьерасында марксизмдин негизги абалын бөлүштүрүү менен бирге эле Семёнов бул идеяларды жаңы фактылык материалынын негизинде өнүктүрүү аркылуу советтик (кийин — орусиялык) чыгармачылык марксизмдин көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири боло алган.
Өмүр баян
Юрий Иванович Семёнов 1929-жылдын 5-сентябрында аскердин үй-бүлөсүндө туулган. 1947-жылы күмүш медаль менен орто мектепти бүтүрөт. Өзүнө абдан жаккан физика менен тарыхтын бирөөсүн тандоого туура келгенде, ал тарыхты тандап, Краснояр пединститутунун (азыркы КГПУ) тарых факультетине тапшырат.
Кошбажы тарифи
Кошбажы тарифи – 2 катар бажы алымдарынын чени менен коюлуп (жогорку жана төмөнкү), алардын арбири белгилүү бир мамлекеттин товарына карата саясий-соода мамилелерине жараша колдонула турган татаал тариф.
Долбоор:Археология/Археологияга тиешелүү макалалардын структурасы
<div style="border:4px solid #9f9;background-color:#efe;padding-right:1em;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.5em;">
Структура мисалын бул макаладан караңыз:
]
Табалдыев, Кубатбек Шакиевич
Түштүк Америка
Түштүк Америка (América del Sur, Sudamérica, Suramérica, América do Sul, South America, Zuid-Amerika, Amérique du Sud, Ñembyamérika, Urin Awya Yala, Urin Amerika) — Батыш жарым шардын түштүгүндө жайгашкан материк. Жеринин аянты (аралдары менен кошо эсептегенде)18,28 млн. км. Калкы 387 489 196 адам (2011). Сол түштүктөн оң түштүккө карай 7150 км-ге, батыштан чыгышка карай 5150 км-ге созулган. Эң бийик чокусу– Аконкагуа (6960 м).
Батышында "Перуан" деген муздак агымы агат. ХV кылымдын акырында ХVI башында Христофер Колумб Түшүтүк Американы ачкан.
Сургут (дарыя)
Сургут — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАС/Волга/1429/190 орун алган. Дарыянын узундугу - 97 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сок дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Жакыптын кыз издеши —
Жакыптын кыз издеши — чоң эпизоддун кириш бөлүмү, эпикалык кеңири белгилүү сюжет, баатырдык үйлөнүү темасынын маанилүү деталдык белгилеринин бири.
Баатырдын өзү, же атасы, кээде досу ага ылайыктуу жар издеп анын кыйынчылык менен табылышы, кызды алуу өтө оор тоскоолдуктарды жеңүү аркылуу ишке ашышы фольклордук чыгармалардагы кеңири белгилүү сюжеттерден. Эпизод Радлов жазып алган вариантта негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын баяндалат.
Саякбай Каралаевдин вариантында Жакыптын кыз издегени жок. Бирок, Манастын Каныкейди алышы белгилүү окуялардын бири катары айтылат. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Шооруктун окуясына улай келген өзүнчө бөлүм Чубак жөнүндөгү баян. Акбалта баласыз зарлап жүрүп талаадан бала таап алат. Чоң той берип, балага эч ким ылайыктуу ат таба албай турганда Кыдыр Алекисалам баланын атын Чубак деп коёт. Чубак алты жашка чыкканда Меке, Мединага окууга барып, алты жыл окуйт. Түшүнө Манас кирип, ага жолдош болууну самап, атасына келип, өзү мингидей ылайыктуу ат сурайт. Акбалтанын жылкысынан ага ылайык ат табылбай, Олуя чал Көгала тулпарды берет. Эрдигине чиренген Чубак Анжыян, Кашкарды чаап алып, Букарды камайт. Жекеге чыккан Каныкейге туруштук бере албай качып берет. Ууда жүргөн Манас түш көрүп, анын түшүн Бакай сага Чубак келет, Каныкейди аласың деп жоруйт. Каныкейден качкан Чубак Манастарга кезигет, артынан кууп келе жаткан Каныкей кайра тартат. Манас Кум-Булактын белинен Кумайык таап алат. Аны бага турган ылайыктуу ургаачы жалгыз Каныкей болгондуктан Каныкейге куда түшсүн деп Ажыбайды Жакыпка жиберет. Жакып болбой коюп, Бакай өзү барып кудалашат.
Фольклордук чыгармаларда кеңири жолугуучу эки сюжет — баатырдын өзүнө тете жолдош жана ылайыктуу жар табышы байланыштырылып бир берилген. Окуянын схемасы ушул темадагы сюжеттерге жакын түзүлгөн. Ошондой эле жолдош табарда, аял аларда түш көрүү өңдүү айрым деталдар мында да учурайт. Чубакка тиешелүү окуялар эпикалык оозеки чыгарманын талаптарына ылайык даяр сюжеттик деталдарды кеңири пайдалануу аркылуу ишке ашырылган.
Жүн (биология)
Жүн – кератин группасындагы фибриллярдык белок. Ж-дүн курамында белоктор, углеводдор, майлар, туз, суу, витаминдер, ферменттер жана башка хим. кошулмалар бар. Ж-дүн курамында 18 амин к-тасы табылган. Ж-дүн белогунун өзгөчөлүгү болуп, анын курамында күкүртү көп цистин амин к-тасынын өлчөмүнүн көптүгү. Бул амин к-танын курамындагы дисульфид байланышы Ж-дүн бекемдигин камсыз кылат. Ж-дүн курамындагы күкүрттүн өлчөмү жаныбардын породасына жараша түрдүү болот. Мисалы, меринос прородасындагы койдун Ж-үндө күкүрт 4–5 %, куйруктуу койлордун жүнүндө 3,5 % жана башка.
Ж-дүн чыбашы – бул май жана тер бездеринин продуктусу. Ал Ж-дү сырткы чөйрөнүн ар кандай физ., хим. таасиринен сактайт. Ж-дүн баалуулугу; анын буласынын бирдейлигинде, узундугунда, бекемдигинде, чоюлгучтугунда, гигроскоптуулугунда, түсүндө жана башка.
Меланин пигментинин өлчөмү Ж-дүн түсүн аныктайт. Тирозиназа ферменттери тирозин, адреналин жана кээ бир фенол заттарынын кычкылдануу реакциясын катализдейт. Натыйжада алынган тиешелүү хинон заттары андан ары кычкылданып күңүрт түстөгү меланин заттары алынат. Ж-дүн курамында күрөң кара жана сары-кызыл меланин.
Ж-дүн пайда болуусу үчүн малдын тоютунда организмге сиңирилүүчү протеиндин 8 % курамында күкүрт кармаган амин к-талар болуш керек.
Гилозоизм
Гилозоизм (грек. hule – зат, материя жана zoe – тиричилик) – бардык материялардын жаны бар деп эсептеген философиялык окуу.
Ал жаратылыштагы бардык нерселерде сезүү, туюу, кабылдоо, ойлоо касиети бар деп эсептейт. Мисалы: байыркы грек философу Фалес магниттин темирди өзүнө тартуу касиетинен улам анда «жан» бар деп баамдаган. Ушул эле ойду ал кездеги башка ойчулдар да айткан.
Ал эми материалисттик философия сезип-туюу касиетин жогорку өнүккөн органикалык материянын гана касиети деп карайт.
Манастын түндүккө жортуулу
Манастын түндүккө жортуулу — эпостун сюжетиндеги киринди окуя, башка варианттарда айтылбайт, эпизодду Сагымбай Орозбак уулу Манастын арбагын жогорулатуу, төрт тарапка чабуул жасап, баарын жеңди деген ойду берүү үчүн атайылап кошкон. Жортуул Алмамбеттин сунушу боюнча башталат. Манаска кез келип согушкан жана жеңилген мифтик-жомоктук, ошондой эле реалдуу жашаган элдердин ичинде орустар да аталат. Бөлүмчөнүн мазмуну чыгарманын негизги темасы, элдик идеясы менен анча коошпойт.
Запорожье
Запорожье (Запоріжжя; 1921-ж. чейин Александровск) — Украинадагы шаар (1806-жылдан). Украинанын борборунда өлчөмү төрттөн. Запорожье облусунун акимий борбору. Днепр дарыясындагы порт. Калкы 787,3 миң (2007); шаар аймагы менен 1,1 млн) темир жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. Кара («Запорожсталь» комбинаты, «Днепрспецсталь» заводу жана башка) жана түстүү (титан-магний комбинаты, алюминий заводу) металлургия, машина куруу (электр-техника өнөр жай, «АвтоЗАЗ», «Моторостроитель» өндүрүш бирикмеси жана башка), химиялык, коксхимиялык, жеңил, тамак-аш татымал өнөр жай, Днепр ГЭСи иштейт. Төрт ЖОЖ (анын ичинде университет), 3 театр, край таануу жана сүрөт музейлери бар. 1770-ж. негизделген.