cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Светлана Луговая
Луговая, Светлана Александровна - акын, котормочу. Кыргыз ССРинин Ош шаарында 1941-жылы 16-ноябрда туулган. 1963-жылы М.Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайын, 1969-жылы КМУнун чет тилдер факултьтетин бүтүргөн.
1963-жылдан «Кыргызгипро» институтунда эсепчи, Кыргыз ССР Министрлер Советинде архив кызматкери, 1969-жылдан Фрунзе шаарындагы №53 жана №37 орто мектептеринде сабак берип, 1977-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун көркөм адабияттарды пропагандалоо бюросунда иштеген.
С.Луговая ыр жазууну мектепте окуп жүргөндө баштаган. Биринчи ырлар жыйнагы «Осенний мой апрель» деген ат менен 1982-жылы жарык көргөн. Анын ырлары ар түрдүү альманахтарда басылып келет. Үч поэтикалык жыйнактардын автору.
1987-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Орус тилинде
Перевал. Молодая поэзия Киргизстана /Сост. А.Джакшылыков и Б.Сарыгулов/ – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 168 с. (Р.Горбачева, А.Зайцев, С.Луговая и др.)
Осенний мой апрель: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 48 с.
Замки на песке: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 44 с.
Опустевшая карусель: Стихи. – Ф.: Адабият, 1989. – 71с.
Агата Кристи. Спящее убийство. – Б.: Венда, 1991. – 205 с.(пер. с англ.).
Джон Болл. Ночь перед рассветом. Зарубежный детектив. – М.: Венда, 1992. – 250 с. (пер. с англ.).
Мэриан Бэбсон. Убийство на выставке кошек. – М.: Венда, 1993. – 267 с. (пер. с англ.).
Агата Кристи. После похорон. – Б.: Венда, 1996. – 174 с. (пер. с англ.).
Автохтондуулук
Автохтондуулук - (грек тилинде «жергиликтиүү», «түпкүлүктүү» дегенди туюнтат). Теги жагынан белгилүү бир аймактын түпкү, жергиликтүү жашоочулары. Чет өлкөлүк этнография (этнология) илиминде буга маанилеш «абориген» деген термин колдонулуп жүрөт. Биринчисинде, «автохтондуулук» термини маданияттагы кубулуштарга жана этносторго «автохтондуу калк», «автохтондуу маданият» маанисинде колдонулса, экинчи багытта - жергиликтүү эл, түпкүлүктүү жашоочу маанилерин туюнтат. Мисалы, кыргыздар байыркы жазма булактарда өз мекенибиздин аймагынын жана ага чектешкен жерлердин, Чыгыш Түркстандын (КЭР, Батыш Кытай), Батыш Монголия, Саян-Алтайдын автохтондуу же түпкү калкы катары баяндалат.
Карлсбад (Нү-Мексико)
Карлсбад (Нү-Мексико) (Carlsbad) — Нү-Мексико штатынын Eddy округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 26 138 киши. Болжолдуу аянты - 73.6 км². FIPS коду — 35-12150.
Ауэрбах чырмалуусу
Ауэрбах чырмалуусу (Plexus mentericus, нем. илимпозу Л, Ауэрбахтын ысмынан) - омурткалуу жаныбарлардын, адамдын тамак сиңирүү органдарындагы булчуң челинин узун жана циркулярдык катмарынын ортосунда жайланышкан көп урчуктуу нерв клеткаларынын (нейрондордун) жыйындысы. Ауэрбах чырмалуусунда нейрондордун 2 тиби бар: 1-типтеги клеткалар нерв импульстарын борбордук нерв системасынан же 2-тинтеги нейрондордон кабыл алат да, аларды тамак сиңирүү органдарынын жылма булчуңдуу клеткаларына жиберет; 2-типтеги клеткалар рефлектордук догонун сезгич (борбордук нерв системасы менен тийишпеген) звенолорун түзөт. Айыл чарба тамак сиңирүү органдардын кыймыл-аракетин камсыз кылат.
Ксантузиялар
Ксантузиялар (лат. Xantusia) – Америкадагы түнкү кескелдириктердин бир уруусу.
Бурчак
Бурчак (баатыр) — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Каракыш шаарынын баатыры. Манас Анжыянды бошотуу үчүн жөнөрдө кырк миң колу менен келип Манаска кошулганы айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 30)
Бурут
Бурут (моңг. Буруд-уд, халха моңг. Бурдууд, манж.  Бурут) — калмактардын, андан кийин кытайлардын кыргыздарды келекелей аташы. Кыргыздар өзүлөрүн бул ат менен эч убакта аташкан эмес. Бирок аларга бурут этноними кеңири маалым. Манас эпосунун бардык варианттарында калмак-кытай тарабындагы терс каармандар кыргыздарды ушундай аташат. Айрым окумуштуулар буруттарды биздин эранын 4-кылымынан баштап Хотан чөйрөсүндө жашаган болу, булу, болюйлар менен окшоштурушат. Мындан тышкары 13-кылымдан тартып Саян-Алтай тоолорунда көчүп жүрүшкөн бурут, буру аттуу элдер жөнүндө маалыматтар бар. Бирок алардын Манас эпосундагы жана калмак-кытай тарабынан аталган буруттарга эч кандай тиешеси жок. Ойрот-калмактар Жунгарияга ооп келгенден кийин (13—14-к.) Чыгыш Тянь-Шанда жашаган Кыргыздар менен коңшу көчүп жүрүшкөн.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Вильгельм Вундт
Вундт, Вилгельм (1832–1920) – немис психологу, физиологу жана философу. Лейпцигде 1879-ж. дүйнөдө биринчи эксперименталдык психологиянын институтун негиздеген. Кийин ал эксперименталдык психологиянын эл-аралык борборуна айланган. Логика, метафизика, этиканы изилдегени менен көпчүлүк убактысын психологиянын маселелерин изилдөөгө арнаган. Анын психологиялык көз караштарынын негизин психофизикалык параллелизм түзөт. Метафизикалык, өзүнө бардыгын камтыган, реалисттик негизделген, идеализм м-н бүткөн дүйнө-таануунун өкүлү. Анын пикирине ылайык, философия, башка илимдердин жардамы менен ачылган жалпы натыйжаларды бирдиктүү, карама-каршылыксыз системага салуу максатын койгон универсалдуу илим. Рух чөйрөсүндө жаратылыштын бардык кубулуштары карамагында болгон себеп жана натыйжанын эквиваленттүүлүгүнүн ордунда, рухтун чыгармачылык күчү көрүнүп турган, энергиянын көбөйүү мыйзамы аракеттенет. Дүйнө – бул рухтун максатка ылайыктуу өнүгүшү, ошондуктан аны кудайдын дүйнөлүк ыктыяры катары кароо зарыл деп эсептеген.
Клод Дебюсси
Дебюсси Клод Ашиль (22. 8. 1862, Парижге жакын, Сен-Жермен-ан-Ле – 25. 3. 1918, Париж) – француз композитору, пианист, музыкалык сынчы, музыкадагы импрессионизм агымын негиздөөчү. 1872–84-ж. Париж консерваториясында фортепьяно боюнча А. Ф. Мармонтелден, композиция боюнча Э. Гиродон окуган. Консерваторияны бүткөндөн кийин «Тентимиш уул» кантатасы үчүн Рим сыйлыгын алган. Дебюсси гармонияга, оркестрлештирүүгө, фортепьянолук фактурага жаңы табылгалар менен колориттүү көркөм каражаттарды кийирген. М. Метерлинктин драмасы боюнча «Пеллеас менен Мелизанда» операсы француз музыка театрын жаңы баскычка көтөрүп, театрдагы симфонияны жалпылоону күчөткөн. Дебюссинин музыкасында образдардын күңүрттүгү, ладдардын динамикасын бошотуу тенденциясы сыяктуу импрессионизмге мүнөздүү белгилер болгондугуна карабастан, анын чыгармачылыгы эстетикалык күчү, прогрессчилдиги жагынан зор мааниге ээ. Дебюсси 1 опера, 3 балет, вокалдык-симфония чыгармаларды, оркестрдик циклдерди, аспаптык ансамбль, фортепьяно үчүн пьесаларды, 12 этюд, 50дөн ашык ыр, романс жана башка чыгармаларды жазган.
Ат-Башы, суусу
Ат-Башы суу агымдары–Ат-Башы районундагы суу, Нарын дарыясынын сол куймасы. Узундугу 180км, алабынын аянты 5540км2. Нарын кырка тоосу менен Жаңы-Жер тоосунан башталган Улан жана Жаңы-ЖеР сууларынын кошулушунан түзүлүп, чыгыштан батышка карай агат. Жогорку бөлүгү кууш капчыгай аркылуу агып, дарыя жээктей арча, карагай токою өсөт. Босого капчыгайынан өткөндөн кийин жайылмасы кеңейип, бир нече салааларга бөлүнүп, нугу кеңейет (0,5–0,9кмге чейин). Каракоюн суусу кошулгандан кийин түндүккө карай агып, Кептешке жеткенде кайрадан бир нукка түшөт. Суу тартылган мезгилде Өзгөрүш кыштагынын тушунан кумга сиңип кетип, 6км төмөн кайрадан нукка түшөт. Жалпы узундугу 393км келген 202 майда куймасы бар. Ири оң куймалары: Көлмө (48км), Улан (30км), Бороонду (28км), Көк-Жар (25км), Башача, Ача, Ичкесуу жана башкалар; сол куймалары: Жаңы-Жер, Балык-Суу, Бешбелчир, Туюкбогошту (26км), Ачакайынды, Терек-Суу (23км), Каракоюн (81км). Алабында Көл-Төр, Кош-Көл, Жашыл-Көл, Кокуй-Көл сыяктуу чакан көлдөр, жалпы аянты 113,7км2 келген 284 мөңгү бар. Май айында кире баштап, ноябрда тартылат. Жылдык орточо чыгымы 33,2м3/сек, эң көбү 47,6м3/сек, эң азы 23,9м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Кептешке Ат-Башы ГЭСи курулган. Боюнда Ак-Муз, Ак-Моюн, Бирдик, Ат-Башы, Ак-Жар, Ача-Кайыңды, Баш-Кайыңды, Большевик, Биринчи Май, Талды-Суу, Өзгөрүш кыштагы, Достук шаарчасы жайгашкан.
My Heart Will Go On
"My Heart Will Go On" (кырг. "Жүрөгүм жолун улайт!") - канадалык ырчы Селин Диондун ыры, Жеймс Кемерондун "Титаник" тасамасынын башкы темасы. Обонун Жеймс Хорнер, сөзүн Уилл Женнингс жазган, продюсери Уолтер Афанасьефф болгон. Композиция Диондун Let's Talk About Love альбомунда 1997-жылы чыккан. Ал АКШ, Улуу Британия жана Австралия баш болгон дүйнөлүк чарттарда алдыңкы сапка жеткен. Синглдын бет ачары 1997-жылы 8-декабрда Австралияда жана Германияда, дүйнөнүн башка өлкөлөрүндө 1998-жылдын январь, февраль айларында болгон. Ыр музыка тарыхындагы эң популярдуу композициялардын бири болгон. 1998-жылдын эң көп сатылган ыры болгон.
Дебyт
Дебyт (début – башталыш) – 1) бир иштин башталышы, мисалы, актёрдун сахнада же ошол театрда 1-жолу чыгышы; 2) шахматта же дойбуда оюндун, партиянын башталышы, алгачкы жүрүштөр.
Кауно Жальгирис (футбол клубу)
«Кауно Жальгирис», футбол клубу (Futbolo klubas Riteriai) — Чоң Каунас графтыгына (феодалдык ээлик) кирген.
Стадиону
«Кауно Жальгирис» үй стадиону — «Та́урас» — 1980-жылы ачылган.
Еш-Томель
Еш-Томель — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лехта дарыясынын оң жээгинен 68 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Поньжевая дарыясы (Каралька куймасы)
Поньжевая — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каралька дарыясынын оң жээгинен 193 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаттоо
Жаттоо – билим берүү процессиндеги окуу материалын эске тутуп калуунун жана аны бышыктоонун бир түрү.
Ал материалды кайра-кайра кайталоо аркылуу ишке ашат. Жаттоо ырларды, грамматикалык эрежелерди, кошуунун жана көбөйтүүнүн жадыбалдарын үйрөнүүдө колдонулат. Жаттоо окуучунун активдүү иш-аракетинен, алган билимин пайдалануу процессинде жүргүзүлүүсү ылайык. Ошондо гана окуу материалы өзүнөн-өзү эсте калат.
Ал эми түшүнбөстөн куру Жаттоо эске тутуу процессиндеги натыйжасыз бир иш катары каралат.
Акташ тоосу
Акташ тоосу – Алай кырка тоосунун түштүк-чыгыш тармагы. Кызылсуу жана Гүлчө сууларынын суу бөлгүчү. Кеңдик багытта жатат. Узундугу 20 кмдей, туурасы 2–3  км. Орточо бийиктиги 3800 м, эң бийик жери 4055 м.
Шапак Ырысменде уулу
Шапак Рысменде уулу (1863–1956, Кочкор өрөөнү) – манасчы.
Манас айтып калышы
Шапак бала кезинен ырга, көркөм сөзгө кызыгып, аны жатка айтып берүүгө абдан шыктуу болгон. Шапактын «Манас» айтып калуусуна Кочкорго көчүп келип Рысмендеге айылдаш конгон залкар манасчы Балыктын таасири тийген. Балык көчүп келген жылдары Шапак он үч жашта болгон. Кийин жыйырма жаш курагында Балыктын уулу Найманбай менен жакшы жолдош болуп, «Манас» айтууну үйрөнө баштаган. 26 жашынан «Манас» айта баштаганда Сагымбай Орозбак уулуна жолугуп, аны менен көп жылдар бирге жүрүп таалим алган. Айтуучулук чеберчилиги жана чыгармачылыгы төшөлө баштаган кезде Нарында жүрүп, Акылбек манасчыга жолугуп, «Манастын» негизги эпизоддорунан болгон «Чоң казатты», ошондой эле үчилтиктин акыркы бөлүмү «Сейтекти» үйрөнгөн. 1916-жылкы үркүндө Шапак эл менен кошо качып Турпанга барып бир жыл чамасындай туруп калат. Бул жерде да «Манас» айтууну Шапак уланта берген. 1917-ж. эл менен кайра өз жерине кайтып келгенден кийин гана Шапак белгилүү манасчылардын бири катары эл арасында кадыр-баркка ээ болгон. Шапак «Манас» айтууну Балык, Найманбай, Акылбек, Сагымбай сыяктуу чоң манасчылардан үйрөнгөндүгүн эскерсе да, жалпы салт катары айтылып келе жаткан түш көрүү салты бул манасчынын чыгармалыгына да мүнөздүү. Шаактын көргөн түшү башка манасчылардыкынан анча деле айырмаланып өзгөчөлөнбөйт. Айрым гана айтуу композициясы жана деталдык жагынан айырмаланбаса, бардыгы тең эле бирдей мазмунда айтылган көрүнүштөрдөн. 1935–48-ж. андан «Манас» эпосунун үч бөлүмү жазылып алынган. Анын варианты композиция жактан чеберчилик менен тыкан иштелген варианттардын бири болуп эсептелет. «Манас бөлүмүнөн: «Манастын төрөлүшү жана балалык чагы», «Манастын өспүрүм чагы», «Көкөтөйдүн ашы», «Чоң казат» эпизоду жана үчилтиктин экинчи бөлүмү «Семетей» менен үчүнчү бөлүмү болгон «Сейтек» жазылган. Шапак салттык эпизоддорду кыскача кылып берүүгө аракеттенгендиги байкалат. Мунун өзү Шапак «Манас» үчилтигинин кыскача гана схемасын түзүп койгон дегендикке жатпайт. Бул вариантта да окуялардын өөрчүү процесси, образдардын ачылышы, сүрөттөө ыкмалары, эпостун композициялык курулушу эпостордун мыйзам ченемдүүлүгүнө баш иет. Шапактын айтуусунда Манастын дүйнөгө келишине чейин эпостун салттык эрежеси бузулбастан түпкү аталары жөнүндө кеңири планда айтылган «Манастын аталары» деген эпизод менен ачылат. Аталган эпизоддо Манастын түп аталарынын баатырдыгы эскерилип, кимден кимиси тарагандыгы саналат. Ногойдун тушунда жыргап-куунап жаткан кыргыздарды, ал дүйнөдөн кайткандан кийин Алооке баш болгон кытай-калмак башчылары туш тарапка айдашат. Шапактын вариантында Көкөтөйдүн ашы «Семетей» бөлүмүндө айтылбастан, «Манаста» берилет да мурдагы чыр-чатактын аягы ушул ашта уланып, Чоң казаттын чыгышына себеп болот. Көкөтөйдүн ашында ыза болгон кандар кийинки жылы Манаска каршы бүтүм уюштурушу Шапактын вариантына да мүнөздүү көрүнүш.
Шапак Ырысменде уулунун "Манасы"
Башка варианттардан тышкары Ш-тын варианты айрым бир өзүнүн чыгармачыл мектебине мүнөздүү көрүнүштөрдү камтуу менен кээ бир окуялар же деталдык көрүнүштөр боюнча башка варианттарга салыштырганда өзүнчөлүк мааниге ээ. Мурда эскертилгендей Абыке, Көбөштүн Кыргылчалдын түрткүсү менен Манастын ордосун талкалашы анчалык кандуу кармашка алып келбейт. Ошондой эле Каныкейдин Букарга качканда жолдогу көргөн кыйынчылыктардын сүрөттөлүшү да жокко эсе. Ал эми Сары кан жөнүндөгү окуя өзүнчө эпизод катары сүрөттөлгөнү менен Ш-тын айтуусу боюнча ал башка элден чыккан болуп айтылат. Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Сары кан Темиркандын инилеринен болуп баяндалат. «Манас» эпосунда Чачыкейдин Семетейге баш байлагандыгы колго түшкөн Калкамандын уулу Токамандын сөзү менен берилип, Чачыкей менен Үмөтай жөнүндөгү окуя орун алган. Башкы окуялардын бири Айчүрөктүн баатырларды сынашы вариантта кеңири планда баяндалган эмес. Кыска түрүндө манасчы тарабынан схемалык планда баяндалган. Булардан сырткары да майда деталдык мүнөздөгү өзгөчөлүктөр кездеше калат. ъ
Интернеттеги шилтемелер
Шапак Рысменде уулу
Кең-Суу родонит кени
Кең-Суу родонит кени — Ысык-Көл облусунун Түп районунда, Арал кыштагынан 35–40 км чыгыш тарапта, Көктай тоосунун кырында, Кең-Суу ашуусунан 3 км түндүк батышта. Кен аймагын силур жана карбондо пайда болгон тоотектер түзөт. Родонит тулкулары гранит–порфир жана кварцтуу сиенит–диориттердин роговик же мрамор кабатчалары менен кошулган жерлериндеги скарндарда кездешет. Узундугу 3–5 м келип, өзүнчө бөлүнүп турат. Родониттүү скарндар калыңдыгы 150–170 м, узундугу 550 м келген тилкени түзүп жатат. Родонит кызгылт, ачык кызыл түстү, майда бүртүкчөлүү. Жакшы сайкалданат. Кооз буюмдарды жасоого болот.
Рысменде уулу Акмат
Рысменде уулу Акмат (1891 – 1966) - өзүн семетейчи катары эсептеген өз учурунун көрүнүктүү семетейчилеринин бири Рысменде уулу Акмат 1891-жылы Чүй облусунун Шамшы айылында туулган. Андан «Манас» эпосунун «Манастын Көзкамандардан көргөн жамандыгы», «Чоң казат» эпизоддору, ал эми «Семетейден» «Семетейдин балалык чагы», «Чыңкожо менен Толтойдун Акунканды камап жаткан жери», «Семетей менен Чыңкожонун жоолашканы», «Чыңкожо менен Толтойдун Семетейден жеңилгени» жана башка окуялар жазылып алынган. Ал эми «Үргөнч» деген ат менен «Семетейден» үзүндү 1941-жылы өзүнчө китепче болуп жарык көргөн. Ошондой эле андан жазылып алынган материалдар 1958-1960-жылдары басылып чыккан «Манастын» курама вариантында да пайдаланылган. Акмат Рысменде уулунун варианты анча-мынча айырмачылыгына карабастан, негизинен Орозбак уулу Сагымбайдын варианты менен үндөшүп турат. Аныгы, ал өзү да Сагымбайдан үлгү алгандыгын жашырган эмес. Ал эми “Манас” айтууга аралашып калуусуна, албетте, түш көрүү себеп болгон. Жыйырма жаштын тегерегинде, Суусамырда кой багып жүрүп, уйкуга көзү илинип кеткен Акматтын түшүнө бир жигит келип, Баатырлардын аманат белеги деп кур берип кетет. Мына ушундан тартып ээлигип, койчулар арасында күпүлдөтө «Манас» айта баштайт. Ал манасчы Сагымбайдын шакирти катары эсептелинген. Анткени, Акмат Сагымбай менен жакын байланышта болуп турган. 1915-жылы Токмоктогу Мыктыбек дегендикинде биринчи жолу эл алдында «Семетейден» айтуу менен тушоосу кесилген. Манасчылык төкмөлүк өнөрдү өзү менен сөзсүз ала жүргөн өнөр экендигине Акматтын өмүрү күбө. Отузунчу жылдардын аягынан тартып Кыргыз мамлекеттик филармонияга солист болуп кабыл алынган Акмат гастролдоп, Кыргызстандын түндүк-түштүгүн далай жолу түрө кыдырган. Ошондой күндөрдүн биринде, кыргыз артисттери Өзбекстан жергесинде, Үргөнч суусунун жээгинде конокто болуп калышат. Ал түнү Акмат «Семетейден» “Күлчоронун Үргөнчтү кечкен жерин” айтып берет. Үй ээсине бул айтканы аябай жагып, эртеси күнү да ошол окуяны суранат. Семетейчи эртеси күнү да айтып берет. Үй ээси үчүнчү күнү да суранганда семетейчи күндө эле бир жерди сурана берет деп капа боло түшкөнбү, мурдагы күндөгүдөн башкача кылып айта баштайт. «Үргөнчтүн суусу кириптир, Үстүнөн үйөр жүрүптүр» деп, андан ары улам кызып отуруп, Үргөнч суусун ташытып, ага баары акты деп айтат манасчы. Ошону менен эле чектелип калбай, дайранын жээгиндеги элди бүтүндөй агызат. «Таңгагы менен мата агып, Там-тамы менен сарт агып, Кыйын мүшкүл болду эми» деп, андан ары кызытып жиберет. Тамашаны түшүнгөндөр күлүшүп, өнөргө ыраазы болушат. Түшүнбөгөндөр семетейчиге таарынып калышат. Ал тургай Акмат эртеси атын такалатуу үчүн устаканага барса, уста така жок деп моюн толгойт дейт. Эмнеге десе, кечээ Үргөнч киргенде така-мака бүт агып кеткен деп мултуюптур. Көрсө, кечинде ал да Акматтын өнөрүнө күбө болгон экен. Анын өнөрүнө күбө болуп калган замандаштары “семетейчинин үнү да ушунча уккулуктуу эле” деп тамшанышат. Бүт өмүрүн “Манас” айтууга байлаган Рысменде уулу Акмат 1966-жылы өзү туулган Шамшы айылында дүйнөдөн кайткан.
Саякбай Каралаев
Саякбай Каралаев (1894–1977) — манасчы, жомокчу.
Өмүр баяны
Саякбай Каралаев Тоң районунун Ак-Өлөң айылында 1894-жылдын 7-сентябрында туулган. 1917-жылы Кызыл гвардиячылар отрядына өз ыктыяры менен кошулуп, Кызыл Аскер менен бирдикте Сибирде, Алма-Атада, Бухарада Советтик бийликти коргогон. 1921-1931-жж. Каракол районундагы Маман жана Ырдык айылдык кеңешинин башкармасы болуп иштеген. 1930-жылы С.Каралаевди Кыргыз АССРинин Эл агартуу комиссариатынын тил жана адабият ИИИсине иштөө үчүн чакырышкан. Анын айтуусу боюнча "Манас" эпосун жазып алышкан. 1936-жылы аны Кыргыз Мамлекеттик филармониясына «Манас» айтуучу катарында кабыл алышкан. Манасчылык таланты анын балалык кезинде чоң апасы Дакиштин таасири астында ойгонгон. 1918-жылдан С.Каралаев «Манас» эпосунан үзүндүлөрдү өз алдынча айта баштаган. 1924-жылы ал белгилүү манасчы Чоюке Өмүров менен жолугуп, бир нече жылдар ичинде андан «Манас» эпосун айтууну үйрөнгөн. С.Каралаев өзүнүн эскерүүлөрүндө белгилүү манасчы Акылбек жөнүндө дагы өзүнүн устаты катары эскерген. 1930-жылдан көрүнүктүү манасчы болуп эсептелген. 1935-жылдан Каралаевдин толук варианты боюнча «Манас» эпосун жазуу иши башталып, 1937-жылы үчилтиктин биринчи бөлүгү, кийин «Семетей», «Сейтек» жазылып алынган. Мурда белгисиз болгон Кенендин, Алымсарыктын жана Кулансарыктын окуялары эпостун уландысы болгон. «Манас» эпосунун бул вариантынын жалпы көлөмү 500553 ыр саптарын түзгөн. Дүйнө элдеринин эпостору менен салыштырганда көлөмү боюнча Гомердин «Илиада» жана «Одиссеясынан» 20 эсе, «Шахнамеден» 5 эсе, «Махабхаратадан» 2 эсе чоң. С.Каралаев «Манас» эпосун бир нече айлар бою үзгүлтүксүз аткара алган. Аны XX кылымдын Гомери деп аташкан. С.Каралаевдин айтуусунда «Эр Төштүк» эпосу жазылып алынып, 1938-жылы кыргыз тилинде, ал эми 1958-жылы орус тилинде өзүнчө китеп болуп чыккан. Ал тарабынан жомок, поэма, аңгеме түрүндөгү бир катар оригиналдуу чыгармалар жаралган жана өзүнчө басылып чыккан. 1938-жылдан СССР Жазуучулар союзунунун мүчөсү.
1939-жылдан Кыргыз ССРинин Эл артисти.
Тарганак
Тарганак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тугояковка дарыясынын оң жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Катет
Катет [грекче kаthetos – тик ылдый (перпендикуляр)] – тик бурчтуу үч бурчтуктун тик бурчун түзгөн, же, башкача айтканда анын тик бурчун камтып турган жактары. Ар бир катет ар бир тар бурчтун каршысында жатат.
Тавтиман (Иглин району, Башкыртстан)
Тавтиман — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Тавтиман айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 2210 киши. Почта индекси — 452400, ОКАТО коду — 80228855001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Rehab
"Rehab" - британиялык ырчы Эми Уайнхаустун Back to Black аттуу студиялык экинчи альбомундагы ыры. Ыр Уайнхаус тарабынан жазылып, Марк Ронсон тарабынан продюсерленген. 2006-жылдын 23-октябрында алдыңкы сингл катары чыккан. Ырдын автобиографиялык тексттинде аракечтиктен жапа чегип, бирок, реабилитациялык клиникада дарылануудан баш тартып жаткан каарман сүрөттөлөт.
Ксарифания
Ксарифания (лат. Xarifania) — Америкадагы түнкү кескелдириктердин бир уруусу.
Ажырашуу
Ажырашуу — никени бузуп, башын бошотуу. Кыргыз коомунда өткөн доорлордо ажырашууга эркек гана демилгечи боло алган. Аялдар ага укуксуз болгон, айрым учурларда гана аялдар демилгеси менен ажырашуу ишке ашкан. Ага калыңды кайтарып берүүнүн милдеттүүлүгү да тоскоолдук кылган. Ажырашууну адат боюнча бийлер соту ишке ашырган. Тарыхый маалыматтар боюнча эки куда учтары- нан кармап турган чырпыкты кыя чабуу ажырашууну «каттаган» акты болгон. Кыргыз коомунда ислам дини үстөмдүк кылып, үй-бүлө мамилелери шариат боюнча жөнгө салына баштагандан тартып, ажырашуу эркектин «талак» айтуусу менен ишке ашырыла баштайт. Аял менен толук ажырашуу үчүн үч жолу «талак» айтуу жетиштүү болгон. Кайрадан баш кошуу аялды кемсинткен абалда ишке ашырылган. Ал үчүн күйөөсү башка аялга үйлөнүп кайра ажырашуусу же аялга башка күйөөгө чыгып кайра ажырашуусу зарыл болгон
Газали
Гaзали, аль Газали, Абу Хамид Мухаммед ибн Мухаммед (1058, Иран, Хорасан, Туса шаары 19.12. 1111, ошол эле жер), мусулман уламасы, философ, теги боюнча ирандык. «Диний ишеним жөнүндөгү илимдерди калыбына келтирүү» («Китаб ухйя улум ад-дин») деген бардык илимдерден кыскартып жараткан көлөмдүү эмгегинде (компендий) Кудай эң жогорку Акыйкат болгондуктан, илимий негизде таанып-билүү мүмкүн эмес деген идеяны өнүктүргөн, өзгөчө чыгыш аристотелизмин жокко чыгарган (бирок анын классикалык баяндоосун берген). Газалинин ою боюнча кудайтаануу ар адамдын жекече эңсөөсү, бүткүл дили-делебеси менен берилүүсү, шыктанып табынуусу аркылуу гана жетиши мүмкүн. Бирок Газали реалдуу дүйнөнүн законченемдүүлүктөрүн рационалдык негизде изилденген, ачып чыккан ил. билимдердин тууралыгын четке каккан эмес. Өзүнө белгилүү филосиялык системаларды катуу сындаган, «Философтордун өзүн-өзү төгүндөөсү» китеби айрыкча чыгыш аристотелизмине, башкача айткандаошол учурдагы философиянын алдыңкы идеяларына каршы жазылган. Бул китепке жооп катары ибн-Рушд «Төгүндөөнү төгүндөө» аттуу эмгек жазган. Газалинин философиялык идеялары Европанын мистик ойчулдарынын (Луллий, Экхарт жана башка) окуусунун өнүгүшүнө таасир берген.
Кепташ молибден кенчеси
Кепташ молибден кенчеси Талас облусунун Бакайата районунда, Кепташ суусунун баш жагында, деңиз деңгээлинен 2450 м бийиктикте. Кенче 1934-жылдан бери белгилүү. 1982–87-ж. издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Рудалануу интрузиянын үстүндө жаткан рифей мезгилинин акиташ, алевролит жана кумдук катмарларында жаракаларга жакын жайгашкан. Руда вольфрам-молибдендүү кварц-мусковит-флюорит грейзендери жана гранат-амфибол-пироксен скарндарына топтолгон. Рудасы бар участкалардын узундугу 10–200 м, калыңдыгы 0,1 мден 15–20 мге чейин. Негизги руда минералдары: шеелит, молибденит, пирит. Молибдендин орточо өлчөмү 0,17%. Руданын болжол ресурсу 5405,6 миң т, молибдендики – 9189 т.
Девиздер
Девиздер – 1) чет өлкөдө төлөнүүчү төлөм каражаттары (чет өлкөлүк банктарга коюлган которуулар‚ чектер‚ аккредитивдер‚ төлөм талаптары‚ төлөм тапшырмалары жана векселдер)‚ ошондой эле чет өлкөлүк банк билеттери жана тыйындар; 2) Девиздер төлөм каражаттарын гана эмес‚ чет өлкөлүк валютаны да камтыйт.
Ксенозаврлар
Ксенозаврлар (лат. Xenosauridae) – кескелдириктердин бир тукуму.
Кызматкерлер
Кызматкерлер – кара күч эмес, акыл эмгеги менен алектенип, айлык алгандар. Бир канча кесиптик топторго бөлүнөт: администрациялык – башкаруучу адистер, инженердик-техникалык жумуштар, жана башка адистер, соода, контора кызматкерлери. Кызматкерлер коомдун өнүгүшүнө байланыштуу эмгектин бөлүнүшү, кара күч, жалданма эмгектин пайда болушунун натыйжасында ажыратылат. Транспорт, байланыш, соода, билим берүү жана медицина тармактарынын өнүгүшү, тейлөө кызматынын күчөшү менен кызматкерлер да көбөйөт. Кызматкерлер мамлекеттин укук тартибиндеги мыйзамдардын негизинде туруктуу же убактылуу дайындалат же шайланат. Ал мамлекеттик, коомдук мекемелерде бийлик өкүлүнүн, уюштуруучу - тескөөчүнүн милдетин аткарат, чарбалык кызматтар менен катар саясий – экономикалык, маданий жана агартуучулук, жана башка иш-аракеттерди жүргүзөт.
Жаңы информациялык технологиялар
Жаңы информациялык технологиялар – информациялык технологиялар, коомдогу информатизациялык каражаттарды таратуудагы акыркы жетишкендиктер, о. эле электрондук эсептөө техникасы, информациялык-телекоммуникациялык система, жасалма интеллекттин ыкмалары.
Буталач
Буталач — этноним. Б. теги боюнча Алмамбетке жакындыгы бар кытай эли (уруу).
Мурунку Бээжин жер эле,
Бул олтурган кулуңдун
Белине таңуу эл эле,
Буталач журту дээр эле (Сагымбай Орозбаков, 4. 214),— деп Алмамбет баатыр чалгынга жөнөөрдүн алдында кытайлардын көптүгүн Манаска айтканда эскерет.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Кислоттук жаан
Кислоттук (же кислоталык, же кычкыл) жаандар – абанын кислоталык оксиддер (көбүнчө күкүрттүн оксиддери, азоттун оксиддери) менен кирдөөсүнөн метеорологиялык жаан- чачындардын баардык түрлөрү – жаан, кар, мөндүр, туман, рН төмөндөшү.
Бул кубулуштун пайда болушу ар түрдүү күйүүчү отундарды пайдаланууда ар түрдүү газдардын өйдө көтөрүлүштөрүнө байланыштуу. Атмосферада жамгыр өзүнүн жаратылышында начар кислоттуулугу менен мүнөздөлөт (5,6 Ph жакын). Себеби, абада көмүр кислотасы эрийт. Металлургиялык заводдордон жана башка өнөр жайлардан атмосферага көп сандаган күкүрт газы бөлүп чыгарылат, ал эми нымдуу абага кошулуп иондук күкүрттүн кычкыл тузуна (сулңфаттарга) SO3 2 - айланышат, анан ал күкүрт кислотасына айланат. Бул кислота абада каныгат да суунун буусуна, жаанды пайда кылуучу булуттарга кошулуп кислоталык жаан жерге түшөт.
Дагы бир зат - азоттун кычкылы NO, кислоттук жаанды пайда кылуучулардан болуп эсептелет. Азоттун кычкылынын пайда болуулары, жылуулукту пайда кылуучу электростанцияларга жана ичинен күймө кыймылдаткычтарга байланыштуу. Абадагы кычкылтек менен кычкылданып, суу менен байланышууда, азоттун оксидасы NO, азоттун кислотасына -HNO3 айланып кетет.
Азыркы кездеги малыматтарга караганда, кислоттук жаандын көбүрөөк жааган жерлери байкалган: Португалиянын, Ирландиянын үстүндө, анын кислоттук өлчөмү ph=4,9 жеткен. Деңиз океандар менен курчалган Европалык өлкөлөрдө ph=4,1. Ал эми кээ бир өнөр жайлуу өлкөлөрдө ph=3,0 жакындап барат. Германияда 1970-ж. кислоттук жаан чачындан бир топ токойлордун аянттары ысырапка учураган. Континенталдык Европада кислоттук жаандан дарактар бүлүнгөн.
Күкүрттүн диоксидинин кычкыл жаандарды пайда кылуудагы үлүшү 70%.
Шаарларда атмосферанын кирдүүлүгүнө, о.э. кычкыл жаандардын пайда болушунун 70- 90% автоунаа камсыздайт.
Дөөлөт уулу Абдылда
Дөөлөт уулу Абдылда болжол менен 1899-жылы Ош облусунун Өзгөн районуна караштуу Алга айылында туулган. Анын ысмы көпчүлүккө белгисиз болгону менен, өз учурундагы атактуу манасчылардын бири болгон. Манасчылардын түштүк мектебинин өкүлдөрүнүн бири. Аян түш көрүү негиз болуп, андан ары манасчылыкты жездеси Казыбай устадан өздөштүргөн. Өзү кырк уруу кыргыздын сол канатына кирген басыз уруусунан. Абдылданын «Манасы» жалпы окуянын нугунан чыкпаганы менен, өзүнчө өзгөчөлүккө ээ окуялар да кездешет. Анан калса, анын айтуусундагы түштүк диалектисинин тили эпоско өзүнчө көркөмдүк тартуулайт. Мисалы, Көкөтөйдү «Гөкөтөй», Аккуланы «гулат» (кула ат), кулду «гул» жана башка. Анын салыштыруулары да өзүнчө көркөмдүккө ээ. Мисалы, Аккуланын сүрөттөлүшү: «Карчытында шам күйөт,
Каражал гулат кимдики?
Томугунда шам күйөт,
Тоодой гулат кимдики?
Бул гулаттан,
Кандай пенде гутулат?
Карылуу тайган ит жетпейт,
Канаттуудан,
Кара ылаачын куш жетпейт».
Дөөлөт уулу Абдылдадан «Манастын»; «Манас жана анын Кырк чоросу менен Алмамбеттин таанышуусу», «Манастын Каныкейге үйлөнүшү», «Көкөтөйдүн ашы» сындуу айрым эпизоддор 1966-1970-жылдар аралыгында жазылып алынган. Манасчынын өлгөн жылы белгисиз.
Катла
Катла – Исландиянын түштүгүндөгү өчө элек эң чоң жанар тоо. Бийиктиги 970 м. Кальдерасынын диаметри 10 км. Дүйнөдөгү эң ири Мюрдальсйёкюдль муздугунун түштүк-чыгыш бөлүгү менен жабылып турат. 10-кылымдан бери 14 жолу катуу атылуулар, акыркысы 1918-жылы болгон. Муздук астында атылуу музду ургаалдуу эритип, суу ташкындап, жээкти суу басып калууга алып келет. Ошондуктан бул жанар тоо Исландия үчүн дайыма коркунучтуу. Кийинки учурда Катланын активдешүүсү байкалууда.
Түп суусу
Түп суусу – Ысык-Көлдүн чыгышындагы ири суу. Узундугу 120 км, алабынын аянты 1180 км2. Тескей Ала тоонун түндүк капталынан башталып, кууш капчыгай аркылуу түндүктү карай, Санташ кыштагынан баштап жазыраак өрөөн менен батышты карай агып, Түп бууңуна куят. Ири куймалары: Шаты, Көөчү, Талдысуу, Корумду, Табылгыты жана башкалар. Өрөөндөгү айдоо аянттарды суу менен  камсыз кылуу үчүн жалпы чыгымы 3,80 м3/сек болгон 6 канал курулган. Суусу апрелде кирип, сентябрда тартылат. Апрель, май айында жылдык агымдын 55%ке жакыны куралат. Жылдык орточо чыгымы 10,6 м3/сек, эң көп чыгымы 123 м3/сек, эң азы 1,41 м3/сек. Кар, жамгыр, мөңгү жана булактардан куралат. Орточо ылайлуулугу 250 г/м3,шилендилердин 88 % ин  жаз  айларында агызат.Алабында  жалпы аянты 2,67 км2 болгон 28 көл бар. Жээгинде Санташ, Сарытологой, Түп, Токтоян жана башка кыштакта жайгашкан.
Чоң-Арык (Москва району)
Чоң-Арык — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Москва районундагы айыл. Ак-Суу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 086 киши.
Афанасьев Федор Афанасьевич
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Saving All My Love for You
"Saving All My Love for You" (кырг. "Сен үчүн бардык сүйүүмдү сактап келем") - америкалык ырчы Уитни Хүстон аткарган ыр. Хүстондун Америкадагы Billboard Hot 100 жана Улуу Британиядагы UK Singles Chart чарттарында сап башына чыккан биринчи ыры. Ырды Майкл Массер жана Гери Гоффиндер аранжер Gene Page менен бирге жазышкан. Хүстон бул ырына 1986-жылы "Мыкты аял поп вокал аткаруусу" номинациясында "Грэмми" жана Favorite R&B/Soul Video категориясында American Music Award сыйлыктарын алган. Бул ыр эң алгачкы Whitney Houston альбомундагы төртүнчү, АКШдагы катары мененки 7 топчартеринин биринчиси.
Большой Куганак (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Большой Куганак — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Куганак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 2535 киши. Почта индекси — 453149, ОКАТО коду — 80249840001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Нишан Молдо
Нишан Молдо (1846-1916) - акын. Ал болжол менен 1846-жылы Сузак аймагындагы Көк-Дөбө айылында туулган. 7 жашынан эмгектене баштаган. Жигит кезинде эл оозуна кирген белгилүү акындардын катарына кошулат. Ал чоң аш-тойлордо ырдабаса да, эи чинде барк алган. Кыйла кыргыз акындарынын чыгармалары сыяктуу эле анын да ырлары бизге толугу менен жетпеген. Акындын терме санат, насыят ырлары кийинчерээк элден жыйналган.
Нишан молдо 1916-жылы үркүн алдында дүйнөдөн кайткан.
Керей титан кени
Керей титан кени — Жалал-Абад облусунун Ноокен районунда, Жалал-Абад шаарынан 70–80 км түндүк-батыш тарапта, Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк капталында.
1949-ж. геол. изилдөө жүргүзүлгөн. Кен аймагын силур менен девондун чөкмө жана аны жиреп чыккан ультра негиздүү интрузия тектери түзөт. Руда габбро-диабаз штогунда жайгашкан. Ал майда чачыранды сепкил түрүндө кездешкен ильменит минералынан турат. Андан башка кошунду катары марганец, ванадий, жездин минералдары бар. Кендеги титандын кондициялык өлчөмү 3,44%ке чейин.
Коркунуч балансы
Коркунуч балансы - Бул термин II Дүйнөлүк согуштан кийин дүйнөдө атомдук курал-жарактардын өнүгүшү жана көбөйүшүнүн натыйжасында Батыш жана Чыгыш блокторунун ортосунда чыгуусу мүмкүн болгон касташуулардан тынчсыздангандыкты билдирүү үчүн колдонулат. Себеби атомдук курал-жарактардын дүйнөнү бүлгүнгө учуратуусу айдан ачык болчу. Өзгөчө бул курал-жарактарды атуучу каражаттар (узун мерчемдүү бомбалоочу учактар, континенттер аралык ракеталар, ракеталарды атуучу деңиз астындагы согуш кемелери) барган сайын өнүгүп жаткан болчу. Атомдук курал-жарактардын алгачкы түрү 20 килотонналык биринчи атом бомбасы 1945-жылы Япониянын Хиросима аралына ташталган. Ал 20 миң тонналык ТНТдан (динамит) түзүлгөн болчу. Бул бомба 10 чарчы км аймакты кыйроого учураткан жана жыйынтыгында 60 миң киши өлүп, 69 миң киши оор жаракат алган. Мындан 3 күн өткөндөн кийин Япониянын Нагасаки шаарына дагы бир атом бомбасы ташталган, жыйынтыгында 36 миң киши өлүп, 40 миң киши жараланган. Кийинчерээк бир тараптан атом бомбасынын күчү арттырылган, экинчи тараптан андан да күчтүү болгон суутектүү бомба (Н бомбасы) жасалган. Мындан сырткары кобальт бомбасын жасоо да ишке ашырылган. Бул атомдук курал- жарактардын ар бирине түрдүү аттар берилген. Күчтүү, өнүккөн атом бомбаларынын күчү мегатонна менен эсептелинет жана 1 мегатонна 1 миллион тонна ТНТ күчүнө барабар. АКШ менен Россиянын курал-жарактык базасында 30- 50 мегатонналык бир топ атом бомбасы бар. Башкача айтканда, бул бомбалардын күчү Нагасаки менен Хиросимага ташталган бомбалардын күчүнөн 1500-5000 эсе жогору. Мындай күчтөгү бомбалардын кыйратуучу күчү да жогору болот. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, 30 мегатонналык бомба бир шаарды толук жер менен жексен кылуу мүмкүнчүлүгүнө ээ.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Катмар
Катмар – ар кандай курамдагы, түрдүү түзүлүштөгү тектердин бир нече кабаттан турган жыйындысы. Ар бир кабаты литологиялык курамы менен мүнөздөлөт. Чөкмө, жанар тоо, метаморфизмделген тектердин ар бири өз алдынча же аралаш орун алат. Фациялык, литологиялык, палеонтологиялык өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. геологиялык жашы, калыңдыгы ар кандай. Чек аралары стратиграфиялык шкалага (жалпы жана жергиликтүү) туура келбейт. геологиялык практикада тоо тектерине тиешелүү ат колдонулат.
Киртлэнд (Нү-Мексико)
Киртлэнд (Нү-Мексико) (Kirtland) — Нү-Мексико штатынын San Juan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 61900 киши. Болжолдуу аянты - 30.9 км². FIPS коду — 35-36230.
Мавлянов Абдырахман
Мавлянов Абдырахман Субанкулович, техника илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын корреспондент-мүчөсү, Кыргыз инженердик Академиясынын академиги.
Ѳмүр баяны
Мавлянов Абдырахман Субанкулович 1947- жылы Жалал-Абад облусунун Жаңы-Жол (Аксы) аймагында туулган. 1961- жылга чейин Жергетал орто мектебинде окуган. 1965- жылы Фрунзедеги автожолдор техникумун бүткөн. 1971- жылы Ленинградтагы инженердик-курулуш институтун бүтүрүп, 1975-жылы Ленинграддагы инженердик-курулуш институтунун аспирантурасын аяктаган
Эмгек ишмердиги
1965-66- жылдары ДЭУ №12 (Жаңы-Жол району) инженер
1971-75- жылдары Фрунзедеги политехникалык институтунда окутуучу
1979- жылы Кандидаттык диссертациясын Ленинградта жактаган
1979-81- жылы Фрунзедеги политехникалык институтунда улуу окутуучу, доцент
1990-жылы Фрунзедеги политехникалык институтунун Оштогу филиалында директору
1991ж. Ош жогорку технологиялык колледжге айландырган жана ошол ЖОЖдо проректор
1993-ж. Жалалабад мамлекеттик университетинин ачуу жумуш комиссиясынын төрагасы
Эдгар Дега
Дега Эдгар (19. 7. 1834, Париж – 27. 9. 1917, ошол эле жер) – француз живописчи, график жана скульптор. Парижде көркөм искусство мектебинде окуган (1855–56). 1854–59-ж. Италияда Алгачкы Кайра жаралуу искусствосун үйрөнгөн. Портрет жана тарыхый сүрөттөрдүн композицияларын түзгөн («Беллеллинин үй-бүлөсү», 1858–60, Париж). 1870-жылдарда импрессионизм өкүлдөрү менен жакындашып, ошол замандагы шаар турмушун, театр сахналарын («Ынтымак аянты», 1875-ж. чен; «Абсент, 1876), адамдардын мүнөздөрүн, жашоо-турмушун («Кафенин террасасындагы аялдар», монотипия, пастель, 1877; «Үтүкчү аялдар», 1884) чагылдырган чыгармаларды жараткан. Сахнадагы бийчилердин сүрөттөрүн майрамдык шаң менен берген («Жылдыз», пастель, 1878), жумуштан чарчаган адамдарды («Бийден экзамен», пастель, 1880, өздүк жыйнак, Нью-Йорк) тарткан. 1910-жылдан скульптурада иштеп, балериналардын, суучулдардын, жылкылардын күтүлбөгөн позаларын-келбеттерин жараткан.
Мавлянов Абдырахман
Эмгек ишмердиги
1994- ж. КМУнун Кыргыз Америка факультетинин деканынын орун басары
1995- жылдан бери Бишкек финансы экономикалык академиясынын ректору
2001-2006, 2011-2012- жылдары Кыргыз Республикасынын Билим Министрлигинин коллегиясынын мүчөсү
22-июль, 2020-жылы көз жумган
Жарыяланган эмгектери
100 дѳн ашык илимий эмгектердин автору, анын ичинен 2 ойлоп табылган эмгектин жана 2 монографиянын ээси.
Үй-бүлѳсү
Үй-бүлѳѳлүү, үч баланын атасы
Оогандар
Оогандар (өздөрүн паштандар, жекелик санда пуштун; чыт. Оогандар - пахтандар жана пухтун дешет) -улут, Ооганистандын калкынын теңинен көбү (8,5 млн. 1970-жылдын аягы). Отурукташкан Оогандар негизинен сугат жер дыйканчылыгы менен кесип кылышат. Айрымдары токой чарбачылыгында, өнөр жайда жана курулушта иштешет. Көчмөн жана жарым көчмөн А. (2,5 млн-чо) кой, уй, жылкы, төө багышат. Ооганистанда уруулук бирикмелер ушу кезде да бар. Алардын эң ирилери-Дуррани жана Гильзаи уруулары. Оогандардын чыккан теги али жетиштүү тактала элек. Оогандар жөнүндөгү алгачкы маалыматтар 6-кылымга таандык. Ал даректерде А. Сулайман тоолорунун жан жакаларында жашагандыгы көрсөтүлөт. 14-15-кылымда алар Пешавар өрөөнүндө, андан соң Дир, Сват жана Баджаур облустарына жайгашышкан. 16-17-кылымда ар түрлүү ооган уруулары ооган эли болуп калыптанган. 1747-ж. Ахмадшах Дуррани көз каранды эмес Ооган мамлекетин негиздеген (к. Дуррани державасы).
Ооган элинин улут болуп калыптанышы узак убакытка созулган. Ооган улутунун калыптануу процессине Англиянын колониялык саясаты, Афганистанда фарс тилинин бирден-бир мамлекеттик тил болуп сакталып келиши (1936-жылдан баштап Оогандардын улуттук пухту тили да мамлекеттик тил деп жарыяланган) да жолтоолук кылган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Латушка (дарыя)
Латушка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Крутая Лата дарыясынын оң жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ксенокаралар
Ксенокаралар  (лат. Xenocara, syn. Ancistrus) — жаянчыктардын бир уруусу, буга ксенокларий (лат. Xenocara holobranchus), Американын жаян балыктарынын түрү да кирет.
Алгач тергөө
Алгач тергөө (дознание) – кылмышты алдын-ала иликтөөнүн түрү. Алдын ала тергөөдөн алгач тергөө аны ишке ашыруучу органы, ошондой эле алардын процесстик иштеринин көлөмү жана мөөнөтү боюнча айырмаланат. Кылмыш иши боюнча алдын-ала тергөө жүргүзүү сөзсүз милдеттүү болсо, алгач тергөө органы аны козгойт жана кылмыш-жаза-процесстик мыйзам эрежелерин жетекчиликке алуу менен кылмыштын издерин аныктоо жана бышыктоо: карап чыгуу, тинтүү, шектүү нерселерди чогултуп алуу, күбөлөндүрүү, шектүүлөрдү кармоо жана суракка алуу, жабырлануучуларды жана күбөлөрдү суракка алуу боюнча кечиктирилгис иликтөө иштерин жүргүзөт. Алгач тергөө органы ашкереленген кылмыш иши жана башталган алгач тергөө тууралуу токтоосуз кабарландырат. Алгач тергөө органы жүргүзүлгөн кечиктирилгис изилдөөлөрдүн жыйынтыктарын тергөөчүгө өткөрүп берүүгө милдеттүү. Алдын-ала тергөө иштерин жүргүзүү милдеттүү болбосо, аны толук алгач тергөө органы изилдейт.
Жашы жетпегендердин иши боюнча комиссия
Жашы жетпегендердин иши боюнча комиссия– мектептен сырткары калган «көчө балдары», «базар балдары» менен иштөө шаардык, райондук, облустук ички иштер башкармасынын алдында боюнча юристтерден, мугалимдерден, психологдордон, дарыгерлерден, ж. б. коомчулук өкүлдөрүнөн түзүлүп, атайын таалим-тарбия иштерин жүргүзүү милдетин аркалаган уюм.
Пётр Семёнов-Тян-Шанский
СЕМЁНОВ-ТЯНЬ-ШАНСКИЙ, Семёнов Пётр Петрович (1827–1914) – орус географы, коомдук ишмер. Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1873). Орус география коомунун вице-төрагасы (1873–1914). Петербург университетинин табият таануу бөлүмүн бүткөн (1848). 1849-жылдан Чыгыш Европа (Орус) түздүгүн изилдеп, Географиялык коомдо иштей баштаган. 1856–57-жылы Теңир-Тоого саякат жасап, анын орографиялык схемасын түзгөн. Сарыжаз суусунун башындагы ири мөңгүлдөрдү изилдеген. Теңир-Тоо аймагынын илимий изилдөөсүнүн 50 жылдыгына байланыштуу анын фамилиясына «Тянь-Шанский» деген кошумча ат менен берилген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Дегазация
Дегазация (де... жана газ) – душмандын химиялык чабуулунан ууланган жерди, курал-жаракты, согуш техникасын, кийим-кечекти, азык-түлүктү жана сууну уу заттан тазалоо. Уу атайын эритинди жана эриткичтерди колдонуу менен тазаланат. Жер бетине дегазациялоочу эритиндилер себилип же ууланган кыртыш кырып ташталып, анын бетине таза топурак, кар, жыгач жана башка төшөлөт. Кийим сода кошулган сууда кайнатуу жолу менен тазаланат. Ууланган суу атайын зат аркылуу чыпкаланып, кайнатылат. Тамак-аштын жешке жарамдуулугу химиялык жол менен аныкталат.
Коом укуктары
Коом укуктары - Адамдардын коом менен болгон мамилесин иретке келтирген негизги эрежелерден турган укуктар коомдук укуктарды түзөт. Жеке кишинин мамлекет алдында кээ бир укуктары бар болсо да режимге карата өзгөрүлүп турушу мүмкүн. Коом укуктары жалпы жонунан эки түрдүү болот: А. Кишилердин коомго карата укуктары: Б. мамлекеттин кишиге карата укуктары: Бул эгемендүүлүк деп аталат. мамлекет бул укугунан пайдаланып, өлкөнү жана жарандарды башкарат.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Авангард (Иглин району, Башкыртстан)
Авангард — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Тавтиман айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 59 киши. Почта индекси — 452400, ОКАТО коду — 80228855002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Өт айдама дарылар
Өт айдама дарылар — боор клеткаларында өттүн пайда болушун күчөтүүчү жана анын он эки эли ичегиге чыгышына жардам берүүчү заттар.
Аларга:
Ошондой эле өт жолдорунун спазмасын жоготуучу дарылар (мисалы, папаверин, но-шпа) кирет. Кээ бир дары өсүмдүктөрү (ит мурун мөмөсү, жүгөрү чачысы, өчпөс гүл жана башкалар) өт айдама касиетке ээ. Өт айдама дарылар боор өттүн өнөкөт сезгенүү ооруларында жана өт жолдорунун таш оорусунда колдонулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Буудайык (кан)
Буудайык (кан) — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, кыргыз кандарынын бири. Музбурчактын атасы, Алоокени жеңип, түшкөн олжону элге бөлүштүрүү үчүн кыргыз кандарын чакыртканда Буудайык кан да келет. Ошол жерде Манасты кан көтөрүүгө катышат (Саякбай Каралаев, 1. 213—215). Эпостун башка окуяларына катышпайт. Сагымбай Орозбаковдун вариантында да Музбурчактын атасы экени гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 3. 24, 88, 107, 195; 4. 17, 39, 52, 80, 166).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Афелии
Афелии (гр. аph - алыскы, helios- Күн) - планеталардын, кометалардын ж. б. асман телолорунун эллипстик орбиталарындагы Күндөн эң алыскы жана пөригелийге карама-каршы жаткан чекити.
Жер өзүнүн бир жылдык кыймылында Афелииден июль айынын башында өтөт. Ал учурда Күндөн алыстыгы болжол менен 152 млн. км ге барабар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кыргызстан коргошун жана цинк рудалары
Коргошун-цинк рудалары Кыргызстандын дээрлик бардык жеринен табылган жана бардык тоотек формациялары менен структуралык ярустарда кезигет. Коргошун-цинк рудаларынын кендери гензистик жактан эки топко — гидротерм жанаа стратиформ кендери болуп бөлүнөт.
Гидротерм кендери кеңири таралган. Эреже катары алар металлдарынын жогорку концентрациясы менен мүнөздөлөт. Булар өз ичинен гидротерм-метасоматоз жана гидротерм-тарам түрлөрүнө ажыратылат. Биринчи түрүнө рифейдин аягында (Талас Алатоосу), кембрий-ордовикте (Кеншанык), девондо (Көркана), карбондо (Акиташ, Көкжар) пайда болгон доломит, акиташ тектеринде жана жанартоо тектеринин өзгөрүлгөн аймактарында (Түштүк Ташкороо) топтолгон кендер кирет. Гидротерм-тарам түрүндөгү коргошун-цинкттин кендери өзгөчө Түндүк Кыргызстанда кеңири таралган. Алар гранитоиддерде (Гранитогорский, Борду, Чолоктерек, Темиртөрбулак ж. б.), кумдук жана сланецтерде (Аккөл, Арсы, Чамынды) кезигет. Руда тулкулары коргошун-цинктин минералдары бар кварц, кварц-карбонат, флюорит жана барит тарамчалары түрүндө кездешет.