cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шиловский Пичуг
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көбүксуу
Көбүксуу - Ички Теңир-Тоодогу суу, Көкөмерендин оң куймасы. Жумгал районун аймагы аркылуу агат. Узундугу 35 км, алабынын аянты 398 км2. Куралуу аймагынын деңиз деңгели ортчо бийиктиги 2800 м. Негизинен кар жана мөңгү суулардан куралат. Көбүксуунун 52 куймасы бар. Жылдык ортчо чыгымы 9,4 м3/сек, модулу 23,6 л/сек км2. Июль айында ташкындап, февралда тартылат. Алабындагы мөңгүлөрдүн жалпы аянты 2,7 км2.
Нептуний
Нептуний (лат. Neptunium), Np – элементтердин мезгилдик системасынын III тобундагы химиялык элемент. Катар номуру 93, ат. м. 237. Нептунийдин массалык сандары 228Np – 241Np болгон 14 изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу 237Np. Н-ди 1934-жылыитал. физик Энрико Ферми нейтрондун уранга тийгизген таасиринен алган, бирок аныктоого мүмкүн болгон эмес. 1940-жылыамерикалык физиктер Э. Макмиллан жана Ф. Эйбельсон ядролук реакциянын негизинде синтездеп, аны Нептун планетасынын атынан аташкан. Ал – күмүш түспөл, жумшак, оор металл. Б. эрүү t 1134˚С; кайноо t 4200˚С; бирикмелеринде +3, +4, +5, +6 жана+7 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Н. галогендер мененкошулуп, жогорку окистенүү даражаларына ээ, фторид, хлорид, бромид, йодиддерди пайда кылат.
Демокит
Демокит - (биздин заманга чейин. 460–370), байыркы грек философу, антикалык атомизм теориясын негиздөөчү. Демокиткурчап тургандын баарын атом менен боштук гана түзөт деп эсептеп, дүйнөнүн кубулуштарын ушулар аркылуу түшүндүргөн. Атом эч нерседен жаралбаган, жоголбогон, сырткы таасирге баш ийбеген, боштукка карама-каршы, бөлүнбөс түбөлүктү нерсе. Физика, астрономия, этика, медицина, география, математика жана башка илим тармактары боюнча 70тен ашуун эмгек жараткан. Анын эмгектеринен айрым үзүндүлөр гана башка антикалык ойчулдардын айтып калтырганы боюнча бизге чейин келип жеткен.
Бад-Петерсталь-Грисбах
Калкы - 2698 киши(2013-ж.). . Аянты - 41,24 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 3 17 008. Мэр — Майнрад Бауманн.
Демокит
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Варанаси
Варанаси, Бенарес (байыркы Каши) - Индиянын түндүгүндөгү шаар, аты окшош дистриктин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору; Уттар-Прадеш штатында, Ганг дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 1,2 млн (2006). Дели Калькутта магистралындагы ири жолдор тоому. Аэропорту бар. Индуизм, буддизм диндеринин ири диний борбору (жылына 1 млндон ашык зыяратчылар келет). Болжол менен биздин заманга чейинки 7-кылымда пайда болгон. Шаардын эски бөлүгүндө 1500гө жакын храм бар. Индуизм маданиятын, динин жана санскритти окуп үйрөнүүнүн борбору. Үч Университет (анын ичинен Бенарес индуизм Университети), ондон ашык коллеж, хинди тилиндеги китептер сакталган ири китепкана бар. Текстиль (кебез, жибек кездемелер), тамак-аш, металл иштетүү, химиялык (жер семирткич жана башка) өнөр жайлары, дизел локомотивдер заводу иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүк (жибек сарилер, парча, килем, диний буюмдар) өнүккөн. Хинди тилиндеги китеп басуунун борбору.
Кесенди
Кесенди — жылан, чаян сыяктуу жандыктар. Манасты оңой эле жеңип алам деген Шоорук кандын кебинде айтылат:
Жолугарга жолукпай
Жолу каткан кыргызды.
Говор
Талас говору
Кесенди
Шоролу менен Тагарма
Жооп берип ким тургузду?
Говор
Тапанча — көмөч казандын наны; Текмат — кайыш кур; Бостек — көлдөлөң; Чермий — чыптама; Тыбыт — майдын чөбөгөсү; Чайанчы — балчы; Мамадана — чоң кишидей сүйлөгөн жаш бала. Шалдама — этти, күлчөтайды майдалап туурап, пияз жана башканы кошуп аралаштырган тамак; Дагыра, чылапчын — илеген (Ысык-Көл), таштек (Нарын).
Кесенди
Кесендиси уруусу,
Кесири тиер мунусу (Курама варианты, 1. 149).
Говор
Ысык-Көл говору
Конок — жүгөрү; Бадыбот — кесе; Нарын говору Чөмөлөк — туткалуу идиш; Тогон, тогоон — платина; Доол — мөндүр; Бортоной — өпкө кап, өпкө тон;
Чүй говору
Чомпуш — билими жок, караңгы, түшүнүгү аз киши; Ойбут — эки жагы бийик, ортосу чуңкур келген жер; Доңго — аттын бутуна балчык же башка нерсенин туруп калышы; Чертмек — комуз. senkan
Судан тилдери
Судан тилдери – 1) 20-кылымдын 1-жарымында африка таанууда судандагы тилдерди жалпы жонунан атоо үчүн алынган классификациялык термин. Мурда (1927жылга чейин) судан тилдеринин бир баба тилден чыккан, бир тил уясындагы тилдер деп эсептеген теория болгон. Ал теориянын туура эместиги 20-кылымдын 50-60-жылдарында америкалык окумуштуу Ж. Гринберг тарабынан далилденип, “судан тилдери” термини баштагы илимий маанисинде колдонулбай калды. Анткени теги бир эмес нилот, манде дегендей тилдер деле судан тилдери катары эсептеле берген. 2) Африка тилдеринин азыркы генеалогиялык классификациясында “чыгыш судан тилдери” жана “борбордук судан тилдери” деген терминдер колдонулат. Чыгыш судан тилдерине нилот тилдери, нубий, бареа, мурле-дидинга-мекан, темейн, ньима-афитти, мерариттама жана даго тилдери (балким ньянгыья жана теусо тилдери да). борбордук судан тилдерине багирми, крейш, бинга, мору-мади, мангоету, мангбуту, жана ленду тилдери кирет.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Шавкат Ахраров
Ахраров Шавкат (1953-жылы туулган, Кара-Суу району) педагог, педагогика илимдеринин доктору (1994). Низами атындагы ТашМПИни бүтүргөн (1973). Окутуучу, доцент, Кыргыз-Өзбек университетинин профессору, декан жана 1999-жылдан баштап кафедра башчысы. Педагогика илиминин теориясы жана тарыхы, педагогика информатика жана аны окутуунун методикасы тармагынын адиси. 80ден ашуун илимий эмгектерди жараткан.
Сөөк
Сөөк — "Манас" эпосундагы топоним. Кытай-калмактар башта басып алган ата журту Ала-Тоону бошотуу үчүн келген Манас баштаган кыргыздардын Үрбү, Мунаркан башчылык кылган колу ушул жерде душмандын бир бөлүгү менен беттешип жеңип чыгат. Кийин душман "Улуу тоонун оюна, Өзөн суунун боюна" өлүгүн үйүп салат, өзөндүн өйүз-бүйүзү сөөккө толуп калгандыктан ал жер С. аталып калган (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576инв., 539-б.). Географиялык реалияда Кочкор өрөөнүнүн батышындагы жайлоо жана өзөн.
Грамматикалык маани
Грамматикалык маани –айрым сөздөрдүн жеке керт баштарына гана тиешелүү болбостон, алардын бир нечесине же бүтүндөй бир тобуна тиешелүү болгон, алардын грамматикалык жаратылышын аныктоого мүмкүндүк берүүчү маани: жактык, сандык, жөндөмөлүк, жана башка.
Шатенов Бактыбек Касымбекович
Эл аралык сыйлыктын лауреаты.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Электрондук акча
Электрон акчалары (Electronic cash) - электрон акчалары толугу менен кадимки акчаны божомолдойт. Электрондук аналогдорду эмитент чыгарат. Андан ары сатып алуучулар аны сатып алат жана алардын жардамы менен төлөмдөрдү жүргүзөт, андан кийин сатуучу эмитент менен эсептешет. Эмитенттөө учурунда ар акча бирдиги электрондук кол коюу менен күбөлөндүрүлөт. Электрондук акчалар аларды чыгаргандар тарабынын электрондук акчалай милдеттенмелери.
Башкы касиети анын анонимдүүлүгү, б.а. аларда ким жана качан пайдалангандыгы көрсөтүлбөгөнү. Бул сокур кол коюу методу менен ишке ашырылат.
Баалуу кагаздар базарында сооданы уюштуруу ишмердүүлүгү –
Баалуу кагаздар базарында сооданы уюштуруу ишмердүүлүгү – баалуу кагаздар базарында: баалуу кагаздар базарынын катышуучуларынын ортосунда жарандык-укуктук келишимдердин түзүлүшүнө түздөн-түз өбөлгө болуучу кызматтарды көрсөтүүчү кесиптик ишмердиктердин бир түрү. Баалуу кагаздар базарынын жогоруда көрсөтүлгөн ишти жүзөгө ашыруучу кесипкөй катышуучусу баалуу кагаздар базарында сооданы уюштуруучу деп аталат.
Несслер реактиви
Несслер реактиви – калий тетраиодомеркурат (II) дигидрат эритмеси - К2 [HgI 4]. Ал аммиак жана аммоний туздары, биринчилик жана экинчилик спирттер, альдегиддер менен өз ара аракеттенип, кызыл-күрөң чөкмөнү:
пайда кылат. Аны даярдаш үчүн 50 г КI 50 мл дистирлиленген сууда эритип, ага НgCl2 каныккан эритмесин акырындык менен HgI чөкмөсү пайда болгончо кошот. Андан кийин NaOH 6 н эритмесинен 200 мл кошуп, көлөмүн 500 млге чейин суу менен толтурат. Реактивди караңгы жерде сактайт.
Варварлар
Варварлар (грекче Barbaroi гректер эмес, жаттар деген тууранды сөздөн) байыркы гректер, кийин римдиктер өздөрү түшүнбөгөн тилде сүйлөгөн уруулар менен элдерге берген аталыш. Биздин замандын 1-кылымынан варварлар аталышы «тили буруу» жана мадты чоочун германдар менен кельттерге карата көбүрөөк айтыла баштаган. Жаңы мезгилден тарта «варварлар» термини илимде Рим империясынан тышкары жашаган (варварлар дүйнөсү) жана анын ээликтерине кол салып (варвардык кол салуулар), анын аймагында алгачкы королдуктарын негиздешкен элдердин баарына карата колдонулган; «варвар акыйкаттары» катары белгилүү болгон бул элдердин адат укугу боюнча жазмалары. Өтмө мааниде варварлар деп наадан, маданиятсыз, маданий дөөлөттөрдү кыйратуучу кишилер же элдер аталат.
Часелька
Часелька — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ТАЗ/555 орун алган. Дарыянын узундугу - 295 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Камжела
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жергиликтүү жыйымдар
Жергиликтүү жыйымдар – КР мыйзамдарына ылайык бийликтин жергиликтүү органдары тарабынан жарандардан, уюмдардан аларга кызмат көрсөтүүлөргө, же аларга бир жолку аткарылуучу бир ишти жүзөгө ашырууга укук берүүгө байланышкан чыгымдардын ордун жарым-жартылай толтуруу үчүн белгиленген төлөмдөр. Ж. ж-дын тизмеси атайын мыйзам менен аныкталган. КР мыйзамында төмөндөгүдөй жыйымдар аныкталган: а) ит ээлеринен алынуучу жыйымдар; б) коммерциялык максаттарда өткөрүлүүчү жергиликтүү конкурстарды жана көргөзмөлөрдү, аукциондорду жана лотереяларды өткөрүү укугу үчүн жыйымдар; в) автоунаа каражаттарын коюп коюудан жыйымдар; г) чийки зат-соода сатык биржаларында түзүлгөн бүтүмдөрдөн алынуучу жыйымдар; д) калктуу конуштардын аймактарынан таштандыларды ташыгандыгы үчүн жыйымдар.
Варган
Варган (латынча organum, грекче organon курал, аспап) темир ооз комуз түрү; тилдүү какма музыкалык аспап. Жыгач, сөөк, темирден жасалат. Варганды кыргыздын ооз комузу сыяктуу тишке кыпчып, тилин сөөмөй менен какканда, ооз көңдөйүнүн чоңоюп же кичирейгенине жараша добуш чыгат. Варган менен көбүнчө кыска күүлөр ойнолот. Варган негизинен Орто жана Түштүк-Чыгыш Азия, Африка элдеринде кеңири таралган.
Баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучулары
Баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучулары – баалуу кагаздар базарында бир же бир нече кесиптик иш жүргүзүүгө атайын уруксаты бар жеке жана юридикалык жактар.
Кичи Бикмет (Туймазин району, Башкыртстан)
Кичи Бикмет — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Татар-Улкан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 19 киши. Почта индекси — 452772, ОКАТО коду — 80251865008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Демон
Демон - (гр. daimōn – теңирчилик, рух), 1) байыркы грек дининде жана мифологиясында башка кудайлардан адамга окшобогондугу менен айырмаланган кудай; ар кандай диндерде колдоочу руханий ар түрдүү ниеттеринин орундалышына жардам берет же тоскоолдук кылат; христиан дининде шайтан, азезил; 2) программалоочу сервердин эсинде орнотулуп, дайыма тапшырма аткаруучу программа. Ушундай программа кардар жана сервер катнашында талаптарды иштетүүдө колдонулат. Мисалы, электрон почтасынын демону же «шайтаны».
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Нефелин
Нефелин – минерал, калий жана натрий алюмосиликаты (NaK)AlSiO4. Алюминий жана сода өндүрүүдө, айнек, тери ө. ж-ларында колдонулат. Аппатит кендерин иштетүүдөн алынат.
Стилистикалык фигуралар
Стилистикалык фигуралар — тилге көркөмдүк берип, анын эмоциялык касиетин жогорулатып, айтылган ойду тереңдетчү каражаттар. Классикалык стилистика стилистикалык фигураларды кошумча, кыскартуу, үндөштүк, карама-каршы коюу, өзгөрүү деп бөлүштүрөт.
Стили стикалык фигуралардын кошумчасына - кабаттоо, аиафора, эпифора, шакек, эпанафора, градация; үндөштүгүнө - анноминация, антанакласис; карама-каршы коюуга - салыштыруу, хиазм; өзгөрүугө - инверция, анаколуф кирет. Стилистикалык фигуралар көркөм адабятта, сүйлөшкөндө арбын колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Көчүбаев Тойчу Тагаевич
Көчүбаев Тойчу Тагаевич (1922, Араван району, Чек-Абад кыштагы. — 1981, ошол эле жерде) — айыл чарба өндүрүш ишмери, Социялистик Эмгектин Баатыры (1966). Кыргыз ССРинин дыйканчылыкка эмгек сиңирген устаты (1958). 1944-жылдан КПСС мүчөсү. Советтик Армияга кызмат өтөп келгенден кийин, 1946-жылдан «Кызыл-Толкун» колхозунда председателдин орун басары болуп иштеп, 1954-жылы А. А. Жданов атындагы колхоздун председателдигине шайланган. 1965-жылы колхоз боюнча 1200 га пахта аянтынын ар гектарынан 36 плен түшүм жыйнап алынган. Мамлекетке пахта сатуунун 7-беш жылдык планы 4708 гга ашык, эт сатуу 107%, сүт 106% жана жүн 100%ке аткарылган. 1947-жылдан «Жаны-Жол» колхозунун председатели, 1979-жылдан тоют топтоо боюнча колхоздор аралык бирикменин директору. 1966-74-ж. СССР Жогорку Советинин жана 1963-67-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты.
Сыйлыктары
Ленин ордени, Социялистик Эмгектин Баатыры, Октябрь Революциясы, 2 Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси» ордендери, медалдар менен сыйланган.
Ахунбабаев Юлдаш
Ахунбабаев Юлдаш – (1(13).7.1885, Өзбекстан, Фергана облусу, Маргалаң району, Жой-Базар айылы — 28. 2. 1943), мамлекеттик ишмер. Башталгыч мектепте (мусулман) окуган. 1920— 21-жылдары Маргалаңда кедейлер союзунун, 1921— 25-ж. «Кошчу» союзунун төрагасы. 1925—38-жылдары Өзбек ССР Советтеринин БАКтын төрагасы, 1938—43-жылдары Өзбек ССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасы, СССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасынын орун басары. Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.
Ферсман үңкүрү
Ферсман үңкүрү — Ош облусундагы Ноокат районунун аймагында. Төө-Моюн тоосунун белинде, карбон мезгилинде пайда болгон акиташ тектеринде жайгашкан. Ноокат кыштагынан 8–9 км түндүгүрөөктө.
Табигый пайда болгон жана атайы казылган үңкүрлөрдөн турат. Табигый үңкүрлөр карст шахталары (тереңдиги 220 м, туурасы 10 мге чейин); анын төрүндө көл бар.
Кийин үңкүрдүн табигый оозу жардырылгандыктан 50 мге жеткен штольня аркылуу сырт менен байланышат. Үңкүр, андагы минералдардын ар түрдүүлүгү менен өзгөчөлөнөт. Кыргызстандагы терең карст шахталарынын бири. Минералог, спелеологдордун кызыгуусун арттырууда. Илимпоз А. Е. Ферсмандын ысымынан аталган.
Кечил
Кечил — ламаизм дининдеги элдердин атайын касам ичкен дин кызматкери. К. жөнүндө эпосто:
Сары-Суунун боюнда
Оркойгон күрөө көрүнөт.
Ал күрөөгө барганда
Кызыл сакал топусу,
Ал кытайдын сопусу
Ошол күрөөдө болот кечили (Саякбай Каралаев, 2. 19),— деп сүрөттөлөт.
К. болгон адам дүйнөдөн безүү, үй-жай, мүлкүн кечүү, дүйнөдөн так өтүү, туугандык жана социалдык байланыштарды үзүү, катаал тартипке баш ийүү сыяктуу эрежелерди аткарган: «Катын алып жүрбөгөн Кытайлардын кечил деген молдосу» (Саякбай Каралаев, 2. 101). К. көбүнчө кытай маанисинде да колдонулат: «Кебез белбоо, кең өтүк, кечилдин каны Коңурбай» (Саякбай Каралаев, 2. 129). К-дер өздөрүнчө социалдык диний топту түзгөн, ал кечилдик деп аталган. К-дин алгач Индияда биздин заманга чейин 1-миң жылдыкта пайда болуп, кийинчерээк Кытай, Япония, Тибет, Түштүк-Чыгыш Азия, Ыраакы Чыгыштагы өлкөлөрдө өнүккөн, к. Күрөө.
Эдвард Григ
Эдвард Григ (15.6.1843- 4.9.1907) – норвег композитору, пианист, дирижёр, коомдук ишмер. Норвег композиторлор мектебинин ири өкүлү. 1862–ж. Лейпциг консерваториясын бүтүргөн. Дания композитору Н.Гаденден таалим алган. 1866- жылдан Григ Кристианияда (Осло) жашап, филармония коомунун концертине дирижёрлук кылат. Ю.Свенсен менен бирдикте Музыкалык Академия жана Музыкалык коомду (азыр Филармониялык коом) уюштурат. Француз академиясынын мүчөсү (1889), Кембридж (1893), Оксфорд (1906) университеттеринин музыка боюнча жана Берлин академиясынын ардактуу доктору (1897). Григ өз өлкөсүнүн жалындуу патриоту, таланттуу ырчысы болгон. Ата Мекен темасына байланыштуу чыгармалар жаратып, норвег элинин музыкалык фольклорун түп тамырынан бери кайрадан иштеп, аны дүйнөлүк классикалык бийииктикке көтөрдү. Ал дүйнөгө таанымал болгон 2 сюитаны (Г.Ибсендин «Пер Гюнт» драмасына жазылган), фортепьяно жана оркестр үчүн концерттерди, скрипка менен виолончель үчүн сонаталарады, симфониялык бийлерди жараткан.
Графенвёр
Графенвёр — Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Вальднабдагы Нойштадт районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6651 (2010-ж.). Аянты – 216.24 км2.
Шарманка
Шарманка («Scharmante Kathari-na» - «Суйкайган сулуу Катарина»деген немец ырынын баштапкы салтарынан) - механикалык орган түрүндөгү музыкалык аспап. Андабир же бир нече обон-күүлөр гана аткарылган. 19-кылымдын аягында,20-кылымдын башында элибиз «Apгen сандык», «Арген» (орган) деп атаган. Ал орган (аспап) деген лексиманын кыргыз тилине ылайыкташуусунан келип чыккан.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Колумбиана (Огайо)
Колумбиана (Огайо) (Columbiana) — Огайо штатынын Columbiana округуна караган АКШ шаары.
Кипр
Кипр (Κύπρος; Kıbrıs), ырасмый аты — Кипр Республикасы (Κυπριακή Δημοκρατία, Kıbrıs Cumhuriyeti) — Батыш Азиядагы мамлекет; Кипр аралында, Жер Ортолук деңиздин түндүк-чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Аянты 9251 км2. Калкы 1099,4 миң (2008). Борбору — Никосия. Расмий тилдери — грек жана түрк тилдери. Акча бирдиги — евро. Административдик-аймактык жактан 6 округга (епархийге) бөлүнөт.
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2005): Кипрдин аймагынын 36%ке жакын аянтын (анын ичинде Кириния округу, ошондой эле Фамагуста округунун бир аз бөлүгү кошо) Түркия ээлеп алган. Кипрдин аймагында 280,2 миң калк жашайт. Борбору — Никосия (шаардын түрктөр жашаган бөлүгүнүн калкы 52 миң). Расмий тили — түрк тили; акча бирдиги — түрк лирасы. ТКТР административдик жактан 5 округга бөлүнөт. Аймагынын 2,7% аянтын Британиянын аскер базасы ээлейт. Кипр — БУУнун (1960), Шериктештиктин (1961), ЭВФтин (1961), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1961), Европа Советинин (1961), Европа коопсуздугу жана кызматташтык уюмдун (1973), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Европа союзунун (2004) мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Кипр — де-юре унитардык мамлекет. Кипрдин конституциясы 1960-жылы 16-августта кабыл алынган. Башкаруу формасы — президенттик республикалык мамлекет жана өкмөт башчысы — президент (35 жаштан жогору Кипр жараны президенттикке кандидатурасын коюуга укуктуу, конституция боюнча президенти — кипрлик грек, вице-президенти — кипрлик түрк болуу керек, жалпы жашыруун добуш менен 5 жылга шайланат). Мыйзам чыгаруучу бийликтин жогорку органы — бир палаталуу парламент (Өкүлдөр палатасы). 80 депутаттан турат (56 депутаты — кипрлик грек, 24 орунга кипрлик түрк). Кипр Республикасында көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Кипр эмгекчи элинин прогрессчил партиясы, Демократиялык чогулуш, Демократиялык партия, Социалисттик партия.
Табияты
Коргоого алынган табигый аймактар өлкөнүн аймагынын 8,3% аянтын ээлейт; алар негизинен токой парктары (Троодос, Афаласа) жана аңчылык резерваттары. Коргоого алынган деңиз акваториясынын аянты 2,27 миң га. Туздуу Ларнака көлү эл аралык маанидеги суу-саз жерине киргизилген.
Калкы
Кипрдин негизги калкын өлкөнүн түштүгүндө жашаган кипрлик гректер (66,9%) жана түндүк бөлүгүндө жашаган кипрлик түрктөр (21,8%) түзөт. Алардан башка англистер жана шотланддар (7,2%), арабдар (2,8%) жашайт. Калктын табигый өсүүсү 0,52% (2008). Төрөлүүнүн саны кыскарууда (2008-жылы 1000 адамга 12,6 бала; 1996-жылы 15,4 бала болгон), ал эми өлүм-житим 20-кылымдын аягынан туруктуу (7,8 адам). Курактык структурасында 65 жаштан ашкандардын саны өсүүдө (2008-жылы 12%, 1996-жылы 11%), ал эми 14 жашка чейинки балдардын саны кыскарууда (2008-жылы 19,5%, 1996-жылы 25%); эмгекке жарамдуу курактагылар (15—64 жаштагылар) 68,5% (1996-жылы 64% болгон). Калкынын орточо курагы 35,3 жыл (2008), күтүлгөн орточо узактыгы 78,3 жыл (эркектердики 75,8, аялдардыкы 80,7 жыл). Эркектер менен аялдардын саны тең чамалаш. Калкынын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 118,9 адам. Шаар калкы 69,7% (2006). Ири шаарлары (2008): Никосия (калкы 213,0 миң), Лимасол (166,6 миң), Ларнака (52,3 миң), Пафос (40,9 миң). Калктын көпчүлүгү (80%ке жакыны) православный христиандар, 19%и бир аз башка диндегилер бар.
Чарбасы
1974-жылдан Кипрдин чарбалык комплекси экиге — грек (Кипр Республикасы) жана түрк (ТКТР) секторлоруна бөлүнөт. Кипр Республикасы өнүккөн чакан мамлекеттердин курамына кирет. ИДПнин көлөмү 21,4 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 27,4 миң доллардан туура келет. ТКТРдин ИДПсинин көлөмү 1,9 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 11,8 миң доллардан туура келет; Түркия жыл сайын ТКТРге берген жардамы орто эсеп менен 400 млн долларды түзөт (ал ТКТРдин бюджетинин ½ бөлүгү). Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,903 (2005; дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинде 28 орунду ээлейт). Экономикасынын структурасы постиндустриялуу өлкөлөр үчүн мүнөздүү: ИДПнин 78%и айыл чарбасынан түзүлөт (2007). 21-кылымдын башында макроэкономикалыксаясатынын, монополиясыздаштыруунун, энергетикалык секторду модернизациялоонун, адистерди даярдоонун жогорку деңгээлинин (25—29 жаштагы калктын 44,4%и жогорку билимдүү; Европа союзуна кирген өлкөлөрдүн орточо деңгээли 28%) ж. б. чаралардын натыйжасында бир топ ийгиликтерге жетишти. ИДПнин накта өсүшү 2007-жылы 4,4%ти түздү.
Өнөр жай продукциясынын жалпы наркы 3,2 млрд евродон ашык (2006). Чакан жана орто чоңдуктагы ишканалар басымдуу. Ири өндүрүштөрдүн басымдуу бөлүгү борбордук агломерацияда жана Лимасолдо топтолгон. Өнөр жайынын негизги тармактары: тамак-аш, металлургия, химия, полиграфия, жеңил (анын ичинде текстиль, булгаары-бут кийим), минералдык сырьёлор жана курулуш материалдар өндүрүшү. Отун-энергетикалык баланстын 89%и нефтиге жана нефть продуктуларына, 7,5%и көмүргө, 3,5%и энергиянын альтернативалык булактарына таандык (2004). Энергияны негизги керектөөчүлөр: транспорт (54%) жана өнөр жай (20%). Отун-энергетикага болгон муктаждык толугу менен импорттун эсебинен канааттандырылат. Гелиоэнергетика тез өнүгүүдө (Кипрде жылдын 340 күнү күнөстүү); күн батереясынын ар бир адамга туура келген аянты (0,86 м2) боюнча Кипр дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт: турак жайдын 96%ке жакыны, отелдердин 53%и күн батереясы менен жабдылган. Шамал энергия курулмасынын аныкталган кубаттуулугу 58 МВт; май өсүмдүктөрүнүн биомассасынын негизинде өндүрүлгөн биоотун 7,5 миң тоннадан ашык (2006). Электр станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 988 МВт. 2005-жылы 4,6 млрд кВт. с электр энергиясы өндүрүлүп, анын 4,1 млрд кВт.с өлкө ичинде пайдаланылган (ТКТРде бул көрсөткүчтөр 998 млн кВт.с жана 797,9 млн кВт.с түзөт). Үч ЖЭС иштейт. Металлургия жана металл иштетүү импорттук сырьё менен иштеп, болот жана алюминий продукцияларын даярдайт. Машина куруу өнөр жай ички рынокко багытталган; негизги продукциялары: электр жана күн суу жылыткычтары, ошондой эле электр-техникалык жабдуулар (трансформатор, электр мотору, генератор, электр өткөргүч жана кабель, телевизор антеннасы ж. б.), желдеткич техникасы, тоо кен өнөр жайы, айыл чарба, соода, полиграфия өнөр жай үчүн жабдуулар ж. б. Химия өнөр жай негизинен жер семирткич, пестицид, лак, боёк, ошондой эле мал багуу үчүн атайын каражаттарды, өнөр жай химикаттарын, тазалоочу жана кир жуучу, парфюмерия-косметика каражаттарын чыгарат. Целлюлоза-кагаз, полиграфия өнөр жайынын жана басма ишинин негизги борбору — Никосия. Текстиль өнөр жайынын туруктуу өнүккөн тармактары — трикотаж жана тигүү өндүрүштөрү; булгаары өнөр жай сумка, чемодан, бут кийим чыгарууга адистешкен. Тамак-аш өнөр жай Кипр индустриясында маанилүү орунду ээлейт. Анда эт жана сүт продукцияларын, жашылча жана мөмө-жемиш консерваларын, ун жана нан-булочка азыктарын, өсүмдүк майын, туз, балык жана деңиз продукцияларын, мал чарбасы үчүн тоют чыгаруу басымдуулук кылат. Шарап жасоо эзелтен өнүккөн; Кипр шарап чыгаруу боюнча дүйнөдө 37-орунду ээлейт.
Тейлөө чөйрөсү өлкөнүн экономикасындагы ири жана туруктуу өнүккөн сектор (ИДПнин 78%и). Эң маанилүү секторлору: финансылык тейлөө (кыймылсыз мүлк менен операцияны кошо; ИДПнин 17%и), дүң жана чекене соода (11,2%), туризм, мейманкана бизнеси жана коомдук тамактануу (9,8%), мамлекеттик башкаруу жана коргонуу (8,8%), транспорт (8,5%), курулуш (7,5%). Кипрдин кредиттик мекемелер системасы Борбордук банкты, коммерциялык банктарды, чет өлкөлүк банктардын 27 филиалын камтыйт. Кипр фонд биржасы 1996-жылы уюшулган. 500гө жакын офшордук компания иштейт, көбү дүң жана чекене соода, кыймылсыз мүлк операциясы чөйрөлөрүндө аракеттенет. Туристтик индустрия — Кипрдин экономикасынын маанилүү тармактарынын бири. 2007-жылы туризмден түшкөн киреше 1,8 млрд еврону түзгөн; жыл сайын туристтик инфраструктураны өнүктүрүү үчүн 20 млн евро бөлүнөт. Жыл сайын Кипрге 20 млндон ашык турист келет, алардын 90%и — европалыктар. Туристтик негизги зоналары — Пафос, Айя-Напа, Паралимни, Лимасол, Ларнаки, Никосия региондору. Кипрде 900дөн ашык туристтик мекеме иштейт (2006); алар: түрдүү класстагы мейманканалар, туристтик айылдар, кемпингдер, мотелдер, отелдер ж. б. Жайкы дарылооден соолукту чыңдоо (пляждык) туризми басымдуулук кылат. Спорттукоюн-зоок туризми — яхтинг, дайвинг, гольф тез өнүгүүдө; Европадагы ири аквопарктардын бири Кипрде жайгашкан. Ошондой эле агротуризм, көптөгөн архитектуралык-тарыхый эстеликтер туристтерди өзүнө тартат.
Автомобиль жолунун узундугу 14 630 км, анын 1340 кми ТКТРге таандык. Жогорку ылдамдык автомагистралдарынын узундугу 257 км (эң маанилүү магистралы — Никосия—Пимасол, узундугу 82 км). Кипрде 16 аэропорт бар; эл аралык аэропорттору Ларнак менен Пафосто жайгашкан. Негизги деңиз порту — Василико. Деңиз флотунда 857 кеме бар; башка өлкөлөрдүн желеги менен 139 кеме жүрөт. Кипрде офшордук кеме регистри (Кипрдин желеги менен деңиз кемелери каттайт) иштейт: өлкөнүн соода флотуна чет өлкөлүк 705 кеме катталган.
Товардык экспорттун наркы 1,5 млрд доллар, импорттуку 7,8 млрд доллар (2007). Товардык экспорт наркынын 80%тен ашыгын айыл чарба продуктулары (картөшкө, цитрус, жүзүм ж. б.) түзөт, башка товарлардан сыртка шарап, фармацевтика дары-дармектери, цемент, текстиль экспорттолот. Негизги сырткы соода шериктери: Грекия, Улуу Британия, Германия. Нефть продуктуларын, машина жана жабдууларды, зарыл товарларды Грекия, Италия, Улуу Британия, Германия, Израиль, Франция, Нидерланддан сатып алат. ТКТРдин товардык экспортунун наркы 68,1 млн доллар, импортунуку 1,2 млрд доллар (2007). ТКТРдин негизги сырткы соода шериги — Түркия ( ага экспорт наркынын 40%тен ашыгы, импорт наркынын 60%и туура келет). Экспортундаайыл чарба продукциялары (цитрус, картөшкө, курма) жана текстиль басымдуулук кылат. Түркиядан машина жана жабдуу, автомобиль, сырьё, отун, химикат, азык-түлүк, сигарета алат. Соода таңкыстыгы негизинен туризмден, чет элдик студенттерди окутуудан, чет өлкөлүк инвестициядан ж. б-дан толукталат.
Маданияты
Кипрдин билим берүүсүн Билим берүү жана маданият министрлиги жетектейт. Билим берүү системасы мектепке чейинки (3 жаштан 5 жашка чейин мамлекеттик, коомдук жана менчик бала бакчалар), 6 жылдык башталгыч орто, толук эмес (3 жылдык гимназия) жана толук (3 жылдык лицей, техникалык же кесиптик мектеп) орто билимди камтыйт. Башталгыч жана толук эмес орто билим берүү акысыз жана милдеттүү. Англис, француз, италян, армян, араб тилдеринде окутуучу мамлекеттик эмес, ошондой эле америкалык жана британиялык окуу программалары боюнча окутуучу мектептер бар. Адистик менен катар бакалавр даражасын бере турган 3 типтеги университет эмес жогорку окуу жайлары (колледждер, институттар жана мектептер) бар. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 99%ти түзөт (2005). Мамлекеттик университеттери: Фамагуст Чыгыш Жер Ортолук деңиз (1979), Никосиядагы Кипр (1989), Орто чыгыш техникалык университетинин (Анкара) филиалы (2005), мамлекеттик эмес университеттери: Никосиядагы Европа (1961), Фредерик технологиялык ж. б. Илимий мекемелери: Кипр изилдөө коому (1936),айыл чарба изилдөө институту (1962), Изилдөө борбору (1967), Кипр-америка археологиялык изилдөө институту (1978), Кипр нейрология жана генетика институту (1990) ж. б. Никосияда Кипр китепканасы (1987), Мамлекеттик архив (1978) жайгашкан. Фамагуста, Лимасол ж. б. шаарында муниципалдык китепканалар, Жогорку окуу жайларынын китепканалары бар. Музейлери: Кипр (1982), элдик искусство (1937), Византия музей жана искусство галереясы (1978), улуттук каршылык көрсөтүү музейи (1989), Кипр мамлекеттик заманбап искусство галереясы (1990) ж. б. (баары Никосияда.) Ларнакта археологиялык зергердик өнөр, Лимасолдо археологиялык музей (1948) ж. б. бар.
Кипр музыкалык маданиятынын негизин грек салттуу музыкасы түзөт. Композитордук музыканын жана музыкалык илимдин негиздөөчүсү — С. Михаилидис. Ал «Байыркы Грекия музыкасы» энциклопедиясын (1978, англис тилинде) түзгөн, Кипрлик гректердин элдик музыкасын изилдеген. «Навзикая» балетинин (1950), «Кипрликтин үйлөнүү тою» (1935), «Византиялык тартуу» (1944) ж. б. хор жана симф. чыгармалардын автору. 1977-жылы Кипрлик комп. жазган биринчи опера (М. Хажилойзу, «Эркиндик») Ларнакта көрүүчүлөргө тартууланган. 1971-жылы Никосия музыкалык коому негизделген. Кипр радио уктуруусунун жана телекөрсөтүүсүнүн симф. (1968), «Лефкосия» филармониялык оркестрлери иштейт. Негизги музыкалык окуу жайы — Никосиядагы Кипр музыкалык академиясы (1956; анын алдында Жаз музыкалык мектеби бар). Академиялык жана жаз музыкасынын «Кипрдин музыка күндөрү» эл аралык (1997-жылдан), «Киприя» искусство (1990-жылдан), Никосия жана Лимасолдо искусство фестивалдары жыл сайын өткөрүлөт.
Керээз
Керээз — каада-салт ырларынын байыркы түрлөрүнүн бири. Эл оозеки чыгармачылыгында эки түрдө — кара сөз жана ыр түрүндө кезигет. Алгач кара сөз түрүндө айтылып, кийин акындар тарабынан поэтикалык формага түшүрүлүп, күчөтүлгөн учурлары көп. Мисалы, Боромбайдын, Балбайдын керээзи. К. калкка кеңири таанымал чечен же акын тарабынан айтылса авторлугун сактап, чыгарманын мазмуну көп өзгөрүүгө учурабайт. Айтуучулар да өзүнөн кошпой сактап калгандарын так берүүгө аракеттенишет. Буга Көкөтөй Чечендин, Арстанбек, Жеңижок, Куйручуктун К-и далил.
К. «Манаста» да кездешип, эпостун мазмундук өзөгүндө, идеялык, поэтикалык системасында алган орду жана көтөргөн жүгү бар. Мисалы, Көкөтөйдүн, Манастын К-и эпостогу окуянын өнүгүшүндө белгилүү роль ойноп, көп окуялардын түйүнү, андан ары чиеленишинин себеби болот.
Көкөтөйдүн К-и бардык варианттарда бирдей деңгээлде болбосо да орун алып, бир канча муундун таланттуу айтуучуларынын чыгармачылык өнөрканасынан өтүп, мазмуну, көркөмдүгү жактан такталып, калыптанган түрдө бизге жеткен эпостун алгачкы окуяларынын бири. Көкөтөйдүн К-и негизинен өзүн кандай көмүү жана аш берүү жөнүндө болгону менен мазмуну, багыты кеңири. Айрыкча, Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда К. ырынын жанрдык мүмкүнчүлүгү артып, таанытуучу-эстетикалык мааниси бир топ кеңейген: турмуштиричилик гана эмес, коомдук-социалдык, тарыхый-этнографиялык жана дипломатиялык маселелерди камтып, лирика-эпикалык деңгээлге чейин көтөрүлгөн.
Көп жашап, көптү көргөн журт атасы Көкөтөй өзү өлгөндөн кийинки элинин тагдырын ойлоп, санаасы санга бөлүнөт. Жалгыз уулу Бокмурундун «акылга пас», өзү «жаш», «дөөлөт мас» бейкапардыгына жана «атпай кыргыз калкынын башчысыз калгандыгына» катуу тынчсызданат.
Өлгөнүмдү элге билдирбей,
Өз малымды бүлдүрбөй,
Келген келин тоюндай,
Мени көмсүн
Жаш балдар кылган оюндай
Кемпирдин ашы кылсын,
Өлгөнүм, тирилигим билинбесин,
Өз журтум бүлүнбөсүн (Сагымбай Орозбаков, 3. 8),— деп баласына табышмактуу К. калтырат. Акылман карынын Бокмурунга «жети кылым эл жыйып «кампа толгон казынасын ачып», бар байлыгын калайык калкка жарыя кылууга тыюу салышы да калктын камын, бейкутчулугун ойлоодон чыгат. Көкөтөй ашка чакырылуучу элдердин ар бирин мүнөздөй келип:
Калмактан тыргоот, шибээн бар,
Жегени бака, жылан — мар
Кыргызга калба салбасын,
Кыжылдап жаткан кытайды
Чакырып ашка албасын (Сагымбай Орозбаков, 3. 15) «жетимиш түрдүү тил билген» Нескарага, «Оюктун боюн жердеген, Ойроттон киши жеңбеген» Ороңгу катынга, «алп Жолойго кабар жетпесин», — дейт. Кайнында жүрүп, атасы көз жумарда кашында болбой калып, К-ин Баймырзадан уккан Бокмурун:
Кыямат кеткен өзү экен,
Шак-Шак
Шак-Шак — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Алга айыл аймагына кирет.
Керээз
Кыял деп айткан сөзү экен,
Шак-Шак
Калкы
Калкы - 914 киши.
Керээз
Акырет кеткен өзү экен,
Артындагы калганга
Аш бер деген сөз экен (Сагымбай Орозбаков, 3. 35), калк башчылары, Манас менен кеңешип, туш-тушка кабар айттырып, сансыз мал союп, өлүктүн каада-салтын жасап, шааниси менен узатат. Андан кийин Бокмурундун калмак, манжу, кытайларга чейин кабар айттырып, чоң аш берүүгө камданышы менен окуянын андан нары өнүгүшө шарт түзүлөт.
Манастын К-и айрыкча Саякбай Карала уулунун вариантында кеңири жана көркөм айтылып, эпостун мазмундук өзөгү менен бекем тутумдаш. К. өтө оор жана кайгылуу жагдайда айтылат. Кичи казатта Алмамбет, Чубак, Сыргак баштаган кыргыз баатырлары согуш майданында окко учуп, Манас өзү катуу кайгы, оор жарааты менен элине кайтат. Журт башчысы Манасты жарык дүйнө менен коштошуу эмес, баатыр чоролорунун шейит өлүм болушу, жесир аяштарынын ый-зары, өзү өлгөндөн кийин ички, сырткы душмандардын курчоосунда башчысыз калып жаткан кыргыз элинин, жалгыз баласы Семетейдин тагдыры катуу тынчсыздандырып кабыргасын кайыштырат. Манастын К. жарык дүйнө менен коштошор мезгили жакындаганын сезген учурда акыл токтото, ой жүгүртүп, асыл жары Каныкейге өзүн кандай узатуунун, дос, душманын эскертип, өзү өлгөндөн кийин ага кимдер жөлөк болорун баяндап келип, «душманым кэп эле сөөгүмдөн өчүн албасын, бейлебес жерге жашыргын» дейт. Манастын Каныкейге:
Төркүнү жакын болучу.
Сен Темиркан көздөй качып кет
Атаң Темирканга барганда
Колуңдагы Семетей
Кыркып бергин чыбыгын,
Кылып бергин ырымын,
Ит аягын кечирип,
Кылычтын мизин аттатып,
Тууганың Ысмайылга бере көр...
Жашы он экиге келгенде
Ичинен ок өтпөс тонду кийгизгин,
Ошондо эне-ата жайын билгизгин (Саякбай Каралаев, 2. 225) — деген К. калтырышы калкынын келечегин ойлоодон, эл өз башчысына ээ болуп, душмандан өч ала тургандыгына ишенүүдөн келип чыгат. К. ырларынын эпостун мазмундук өзөгүндө, идеясында, поэтикасында алган орду, аркалаган жүгү бар.
Демонополизация
Демонополизация – атаандаштыкты өнүктүрүүгө багытталган жана монополиянын функциясын чектөөчү экономикалык саясаттын чегиндеги иш-чара жыйындысы. Демонополизация, адатта, мамлекеттин эки багытта жүзөгө ашырылуучу монополияга каршы саясатынын натыйжасы болуп саналат. Биринчи багыт рынокторду ырааттуу эркин коё берүүнү түшүндүрөт. Жөнгө салуунун бул ыкмасы монополияга каршы алдын алуу чарасы катары колдонулат. Ал ири бизнес үчүн пайдасыз болууну көздөйт. Ошону менен катар эле чакан жана орто бизнести колдойт. Демонополизациянын экинчи багыты монополияга таасир этүү ыкмаларын бириктирет. Ал монополияга административдик көзөмөл чараларын камтыйт, анын ичинде‚ эгер монополияга каршы мыйзамдар аткарылбаса‚ бааны жөнгө салуу‚ продукциянын көлөмү жана сапаты‚ финансы санкциялары колдонулат. Кыргызстан да мамлекеттик монополизм үстөмдүк кылып келгендиктен‚ ал өзүнчө өзгөчөлүккө ээ‚ ошондуктан демонополизация негизинен монополияга каршы тура турган атаандаш рынок структурасын түзүүгө жана өнүктүрүүгө багытталууга тийиш.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Асый
Асый — 5-жылга караган бодо мал. Аны асый чыкма, жаңы асый же бир асый деп атаган; 6-жылга караганы эки асый деп аталган. Малдын жашын тиши аркылуу аныктоого болот. Көбүнчө жылкыга карата айтылат. Жылкы асый болгондо ортоңку кашка тиши түшүп, анын ордуна туруктуу кашка тиши чыгат. Жылкынын жашы улам жогорулаган сайын анын тишиндеги чуңкурлар жоюлат да, 10-12 асый да кашка тиштери 3 бурчтуу формага айланат.
Археология сүйүүчүлөрдүн Түркстан ийрими
Археология сүйүүчүлөрдүн Түркстан ийрими 1895-жылы 11-декабрда чыгыш таануучу, академик В.В.Бартольддун жана Ташкендеги эркектер гимназиясынын директору Н.П.Остроумовдун демилгеси менен Орто Азияда ачылган илимий коом.1917-жылга чейин Орто Азиянын археолегиянын, материалдык маданиятынын тарыхын окуп-үйрөнүү, байыркы эстеликтерди сактоо боюнча иш жүргүзгөн.
Ийрим жыйналыштарын Түркстан генерал-губернаторунун резиденциясында өткөргөн; жер-жерлерден алынган байыркы эстеликтер тууралуу маалыматтар, тарых, археологияга байланыштуу илимий ачылыштар табылгалар тууралуу ой-пикирлер талкууланган, чет элдик илимий коомдор менен байланыш түзүшкөн. Басма беттерине макала жарыялашкан.
Ийримде улуу державалык шовинизм идеяларын тараткан барон Б.А.Вревский, Сибирь, Жетисуу, Фергана аймактарын славяндардын байыркы бабаларынын жери, сакмассагеттер славяндардын бир тамыры, чыгыш элдеринин тамыры арий-славяндарынан тараган деген пикирди айткан. В.М.Флоринский Түркстанга келүү менен орус падышачылыгы славяндарды байыркы мекенине алып келүүдө деген идеяны тараткан. Ийримдин «Протоколы заседаний и сообщений членов Туркестанского кружка любителей археологии» аттуу журналы чыгып турган.
1919-жылы ийрим Россия география коомунун Түркстан бөлүмүнө секция катарында кирген. Ийрим ачылгандан кийин, 1896-жылы Таластагы биринчи байыркы түрк руна жазуусу тууралуу Олуя-Ата уездинин начальниги В.А.Каллаур кабар берген. 1903-жылы 15-январда ийрим Н.Г.Хлудовдун Саймалы-Таш жөнүндө алгачкы билдирүүсүн угуп, И.Т.Пославский ошол эле жылы Фергана тоо кыркасынын Көгарт ашуусундагы Саймалы-Таш сүрөт галереясын изилдеген.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов” Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Кидаиш-Покровская Нинель Викторовна
Кидаиш-Покровская Нинель Викторовна (1926, Орёл шаары) — түрк тилдүү элдердин фольклорун изилдөөчү. Ломоносов атындагы МГУнун филология факультетинин чыгыш бөлүмүн бүткөн (1950). 1954 — 58-ж. Крупская атындагы Бүткүл Союздук эл чыгармачылыгынын үйүндө Орто Азия жана Казакстан түрк тилдүү элдеринин фольклору, адабият тармагында эмгектенген. СССР Илимдер акдемиясынын Горький атындагы дүйнөлүк адабият институтунун аспирантурасын бүтүрүп, филология илимдеринин кандидаты (1961) илимий даражасын алган. 1963-жылдан СССР Илимдер акдемиясынын ИМЛИде фольклор бөлүмүндө жетектөөчү илимий кызматкер. К.-П. фольклордун историзми, поэтика, текстология, эпостун илимий котормосу проблемаларына арналган 30га жакын илимий эмгектердин автору. Негизги эмгектери — ИМЛИнин фольклор бөлүмүнүн коллективдүү иштеринде жана 1971-жылдан СССР Илимдер акдемиясынын «Наука» басмасынан «СССР элдеринин эпостору» академиялык сериясы менен чыгып жаткан бир катар томдорунда жарык көргөн. К.-П-нын түздөн-түз катышуусу менен (илимий которуу, тарыхый-этнографиялык, лингвистикалык, фольклористикалык мүнөздөгү кеңири пландагы комментарийлерди жазуу менен) кыргыз элинин баатырдык «Манас» эпосунун төрт томдук басылышынын төрт томун басып чыгарууга катышкан. Бул К.-П-нын Кыргыз Республикасынын Илимдер акдемиясынын ТАИнин «Манас» сектору менен Сагымбай Орозбак уулунун оозунан жазылып алынган тексттерди басууга даярдоодогу көп жылдык бирдиктүү иш-аракеттеринин жемиши болуп саналат.
Бердяш (Карайыдель району, Башкыртстан)
Бердяш — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Байкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 144 киши. Почта индекси — 452372, ОКАТО коду — 80234816002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Варзеа
Варзеа (португалча varzea шалбаа, түздүк) Амазонканын алабындагы дарыялардын бийик (6-18 м) жайылмаларына мүнөздүү ландшафттар. Варзеаны дарыя эң катуу ташкындаганда гана суу каптайт; түргө бай, бийик өскөн көп ярустуу нымдуу тропик токойлору ээлейт. Кээде мезгил-мезгили менен суу каптап жаткан өрөөндөр бүт Варзеа деп аталат.
Жергиликтүү өзалдынча башкаруунун өкүлчүлүктүү органы
Жергиликтүү өзалдынча башкаруунун өкүлчүлүктүү органы – КР мыйзамдары боюнча жергиликтүү өзалдынча башкаруунун тийиштүү административдик-аймактык бөлүнүштүн эли тарабынан түздөнтүз шайлануучу жана жергиликтүү маанидеги иштерди чечүү ыйгарым укугу берилген жамаатык орган. Ж. ө. а. б. о. жарандардын кызыкчылыктарын жактоо жана анын атынан муниципалдык түзүлүштүн аймагында колдонулуучу чечимдерди кабыл алуу укугуна ээ. Айылдардагы, кыштактардагы, шаарлардагы, райондордогу жана облустардагы Ж. ө. а. б. о. жергиликтүү кеңештер болуп эсептелишет.
Төрөбай Кулатов
Кулатов Төрөбай Кулатович (1908, азыркы Ноокат району, Кызыл-Булак кыштагы. — 1984, Фрунзе шаары.) — совет мамлекеттик жана партиялык ишмер. 1932-жылдан КПСС мүчөсү. 9 жашынан 16 жашына чейин кулактарга жалданып иштеген. 40 жылдын ичинде Кулатов Төрөбай өмүр жолунда көптөгөн мамлекеттик кызматтарда иштеген. Алсак, эл комиссарлар советинин төрагасы жана Кыргыз Республикасынын жогорку советинин президиумунун председатели болгон 9 жолу СССРдин жогорку советине депутат жана 9 жолу Кыргызстан жогорку советинин депутаты болгон. 1926-33-жылдары темир жолдо жумушчу, Кызыл-Кыядагы «Жал» шахтасында забойщик. 1932—33-жылдары «Жал» шахтасынд» шахта китетинин председатели. 1934 309 көмүр казуучулар союзунун шахта комитинин председатели. 1936-жылы Ош областынын партиялык мектепти бутургон. 1937-жылы «Жал» шахтасында парторг. 1938-жылы Кызыл-Кыя шаар советинин аткомунун председателинин орун басары, «Кыргыз көмүр» трест башчысынын орун басары. 1938—45-жлдары Кыргыз ССР Эл Комиссарлар Советинин, 1945—78-жыдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун председатели, 1946—78-жылдары СССР Жогорку Советинин Президиумунун председателинин орун басары. 1938- жылдан Кыргызстан Компартиясынын Борбордук комитетине мүчө жана бюро мүчөсү. 1937—79-жылдары СССР Жогорку Советинин, 1938—80-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. 1961-жылы КПСС БКнын Жогорку парт, мектебин бүтүргөн.
Сыйлыктары
Беш жолуЛенин ордени, 4 жолу Кызыл-Туу эмгек ордени жана Октябрь Революциясы ордени жана башка медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабият
Борбугулов М. "Ош областы энциклопедия" Фрунзе 1989ж.
Демонстрация ыкмасы билим берүүдө
Демонстрация ыкмасы билим берүүдө – окуучуларды кээ бир предмет же кубулуш аркылуу көрсөтмөлүү окутуу. Тажрыйбаларды жана көрсөтмө окуу куралдарын көрсөтүүнү мугалим өзүнүн түшүндүрмөсүн далилдөө максатында пайдаланат, ошондуктан ал окуучулардын байкагычтыгын өнүктүрүү каражаты болуп саналат.
Баалуу кагаздар куржуну
Баалуу кагаздар куржуну – баалуу кагаздар рыногунун субъектисинин менчигиндеги же башкаруусундагы баалуу кагаздардын ар кыл түрлөрүнүн жыйындысы.
Варианттуулук
Варианттуулук (тил илиминде) - вариант аркылуу өзгөрүү жөндөмдүүлүгүнө ээ болуучу тилдик бирдик; кубулуштардын бир аз өзгөчөлөнгөн башка түрү, көрүнүшү. Мисалы, фонетикалык, лексикалык, грамматикалык, семантикалык жана функционалдык деген түшүнүктөр кеңири колдонул.
Ахунбаев Медер Исаевич
Ахунбаев Медер Исаевич (1946, Фрунзе шаары 1999, Бишкек шаары) - хирург, медицина илимдеринин доктору (1995). Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты. КММИни (1970), СССР МИАнын жүрөк-кан тамыр хирургия институтунун аспирантурасын (1974) бүтүргөн. КММИнин жалпы хирургия кафедрасында ассистент, КСЭде улук илимий редактор, РКОдо врач-ординатор. Илимий эмгеги жүрөк-кантамыр хирургиясына, эндокринологияга арналган. Илимий эмгеги: Диабетическая ангиопатия нижных конечностей и диабетическая стопа. Б., 1992.
Шишегова
Шишегова — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Залесская Лала дарыясынын сол жээгинен 56 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун кызмат адамы
Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун кызмат адамы — жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында такай же убактылуу же атайын ыйгарым укук боюнча бийлик өкүлүнүн иш-милдетин ишке ашыруучу, же болбосо уюштуруу-тейлөө-тескөө, административдик-чарбачылык иш-милдетин аткаруучу адам.
Шаляпин Фёдор Иванович
Шаляпин Фёдор Иванович (1873,Казань - 1938, Париж) - орус ырчысы (бас). Республиканын эл артисти (1918). Бала кезинде архиерей хорунда ырдаган. Опералык көрүнүктүү партиялары: Сусанин (Глин-ка, «Иван Сусанин»), Борис Годунов, Варлаам жана Досифей (М. Мусоргский, «Борис Годунов», «Хованщина»), Мефистофель (А. Бойто, «Мефистофель») ж. б. Шаляпин – эң көрүнүктүү камералык ырчы. М.Глинканын, Н Римский-Корсаковдун„ Ф. Шуберттин романстарын, орус эл ырларын мыкты пианисттердин, айрыкча С; Рахманиновдун коштоосунда. чебер аткарган. Режиссёр катары да белгилүү.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Маалымдама адабият
Маалымдама адабият — ар кандай мүнөздөгү маалыматтарды (илимий, колдонмо ж.б.) алууга ылайыкташтырылган басма чыгармалары. Маалымдама адабиятта маалымат мүмкүн болушунча толук жана так берилип, абдан кыска, түшүнүктүү жазылып, тез табууга ыңгайлуу жайгашат. Маалымдама адабияттын көбү маалымдама макалалардан туруп, алардын мазмуну, көлөмү, формасы маалымдамалардын тибине жана түзүлүшүнө жараша болот.
Маалымдама адабият тармактык маалымдама жана универсалдык типтеги басылма, ошондой эле комплекстүү көйгөйлөр же көйгөйлөр циклин чагылдыруучу маалымдамалар деп бөлүнөт. Маалымдама адабияттарга энциклопедия, энциклопедиялык сөздүктөр, лингвистикалык жана терминологиялык сөздүктөр, жалпы маалымдамалар, ар кандай маалымдама-маалыматтык адабияттар кирет. Маалымдама адабияттын көбөйүшү илимий маалыматтык тутумдардын өнүгүшүнө тыгыз байланыштуу.
Эл аралык экономикалык, илимий жана маданий байланыштардын кеңейиши менен эл аралык маалымдама басылмалар да көп чыгарыла баштады.
Булактар
Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун шайлана турган кызмат адамы
Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун шайлана турган кызмат адамы — жергиликтүү маанидеги маселелерди чечүүгө ыйгарым укук берилип, жергиликтүү тургундар же жергиликтүү кеңеш тарабынан шайланган адам.
Автореферат
Автореферат – автор тарабынан изилдөөнүн мазмунунун кыскача жазылышы. Диссертациянын авторефераты – кандидаттык же докторлук диссертациялардын мазмунунун автор тарабынан кыскача жазылган түрү. Авторефераттын түзүлүшү төмөнкү элементтерди камтыйт: Автореферат диссертация коргоого сунуш кылынгандан кийин белгиленген тартипте типографиялык жол менен жарыяланат жана тийиштүү илимий мекемелерге, адистерге таркатылат. Ага коюлуучу талаптар Улуттук аттестациялык комиссиянын жоболорунда көрсөтүлөт.