cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байланыш аба линиясы
Байланыш аба линиясы - арматуранын (изолятор, илмек ж. б.) жардамы менен түркүктөргө асылып тартылган зым. Аны менен телефон, телеграф, фототелеграф кабарлары, радиоуктуруу программасы, телебашкаруу, телеөлчөө сигналдары берилет. Радио байланыш каналы телеграф жана телефон каналы деп бөлүнөт. Көп каналдуу телеграфтоодо бир эле канал боюнча бир нече байланыш ишке ашырылат. Бул үчүн алыскы телефон байланыш каналы пайдаланылат да, ал канал электр чыпкалары менен ичке бөлүккө бөлүнүп, алардын ар бири боюнча телеграф кабары берилет. Ал тоналдык телеграфтоо деп аталат. Бул учурда жез же биметалл зымдары пайдаланылып, 2 зымдан турган зым керме боюнча жогорку жыштыктагы токтун күчү менен бир убакытта 15-18 телефондук сүйлөшүү жүрөт. Мында 150 кГц жыштыктагы диапазондо сигнал берилип, ар бир телефон каналы 3-4 кГц диапазондо иштейт. Түркүктөргө бекитилүүчү арматура катары изолятор, илмек, траверс ж. б. колдонулат. Изолятор фарфордон же айнектен жасалат. Башкача айтканда л-сын тыгыздоодо байланыш каналынын санын көбөйтүү жолу менен бир эле маалда бир эле зым керме боюнча көп абонент байланыштырылат. Радио каналын тыгыздоодо берүүчү жана кабыл алуучу аппараттар кезеги менен үзгүлтүксүз иштетилет. Таркатылуучу сигналдардын физика табияты боюнча Башкача айтканда л-нын электр, акустикалык, оптикалык деген түрлөрү болот.Башкача айтканда л-ида башка жактан пайда болгон бөлөк ток, ошондой эле жана байланышка жолтоо болуучу башка таасирлер да болот. Байланыш түзүлмөлөрүнө коркунучтуу таасир тийгизе турган булактарга: а) чагылган, б) магнит талаасы, в) жогорку жана төмөнкү чыңалуудагы электр линиясы, г) электр тогу (агыны) менен жүрүүчү транспорт линиясы ж. б. кирет. Кош башкача айтканда л. бири бирине жолтоо болуучу токту пайда кылбашы үчүн абада ар бир кош зым өзүнчө асылып, берки эки зым белгилүү аралыкта кайчылаштырылып тартылат. Кабель линиясында ар бир кош зым өзүнчө оролуп изоляцияланат. Радио программалар кабель аркылуу берилгенде, зымдар электр экраны менен корголот.
Android Nougat
Android Nougat (иштеп чыгуу учурундагы коддук аталышы Android N) ― Android операциондук тутумунун жетинчи негизги нускасы. Алгач 2016-жылдын 22-мартында алфа сынама нускасы катары жарыкка чыккан Nougat расмий түрдө 2016-жылы 9-майда колдонууга берилген. Анда Nexus жаңыртууларды кабыл алган биринчи түзмөк болуп калган. LG V20 Nougat нускасы менен жарык көргөн биринчи смартфон болгон.
Nougat операциондук системге жана аны өнүктүрүүгө олуттуу өзгөртүүлөрдү киргизген. Ага бир нече колдонмолорду бир эле убакта ажыратылган экранда көрүү, эскертмелерге ошол эле жерден жооп жазууну колдоо жана экран өчүк кезде белгилүү бир убакытка чейин энергия үнөмдөөчү "Доза" режиминин кеңейтилиши кирет. Андан тышкары, бул платформа OpenJDK'га негизделген Java чөйрөгө өтүп, API жасаган Vulkan графикасын колдогон жана ошондой эле колдоого алынган түзмөктөрдө "туруктуу" системдик жаңыртууларды алган.
Nougat оң сын-пикирлерге ээ болгон. Жаңы колдонмонун эскертме форматы белгилүү бир мактоого татыса, ал эми көп тараптуу интерфейс оң өзгөрүү катары каралган, бирок баалоочулар ыңгайсыз колдонмолорго туш болушкан. Сынчылар Доза энергия үнөмдөөчү режими боюнча бир беткей тажрыйба алышкан эмес, бирок ылдам орнотулган колдонмолор менен колдонуучу интерфейсиндеги "жымсалдагычтар" дагы оң баа алган.
2017-жылдын 8-августуна карата, Google Play'ге жеткилик алган түзмөктөрдүн 13.5% Nougat'та иштейт, анын 10.6% Android 7.0дө иштесе, 0.9% Android 7.1де иштейт.
Бактерия кармагыч
Бактерия кармагыч - абадагы микроорганизмдердин санын аныктоочу аспап. Абаны текшерүүдө колдонуучу методдор экиге бөлүнөт. Седименттик - абадагы микробдордун өстүрүлө турган табактын үстүнө түшүшүнө негизделген. Бул ыкма турак-жайлардагы, мал сарайлардагы абаны текшерүүдө колдонулат. Аспирациялык - изилдеп турган абаны сордуруп алып, микробдорду өстүрө турган табак аркылуу өткөрүүгө негизделген. Бул ыкма менен ар бир кубометр абадагы микробдордун санын так эсептөөгө болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Лангусттар
Лангусттар (лат. Palinurus) — рак сымалдуу жандыктардын бир уруусу, буларга кадимки лангуст кирет.
Меркур Шпиль-Арена
«Мерку́р Шпиль-Аре́на» (Merkur Spiel-Arena, 2009-жылдын июнь айына чейин — «ЛТУ Арена», 2018-жылдын 2-августуна чейин — «Эсприт Арена») — Германиянын Дюссельдорф шаарындагы көп функционалдуу стадион, Фортуна футболдук клубунун үй аренасы. Курулуш 2002-жылы Рейндин жээгине жакын жердеги Рейнстадиондун ордунда башталып, 2004-жылы аяктаган. Стадиондо биринчи беттеш 2004-жылы 10-сентябрда болуп, Фортуна Юнион Берлинди жеңип алган (2:0). Курулуштун баасы 218 миллион еврону түзгөн. Ал кийим чыгаруучу Esprit деген ат менен аталган (бул холдингдин башкы кеңсесинин бири Дюссельдорфтон 12 км алыстыктагы Рейтинген шаарында жайгашкан).
Алтын-Казык
Кууш капчыгайлар да кездешет. Орографиясы боюнча эки бөлүктөн турат: батышы Алтынказык, чыгышы Гупукан деп аталат. Силурдун чополуу жана көмүр-лүү сланец, кумдук, алевролит тектеринен турат. Талаа (1900–2000 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа жана шалбаалуу бадал (2700– 2900  мге чейин), субальп жана альп шалбаасы (3100–3200  мге  чейин), субнивалдык, нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Филадельфия метросу
Филадельфия метросу – Филадельфия шаарынын метросу. Метросу 4-март 1907-жылы ачылат.
Лэйк Саммэ (Нү-Мексико)
Лэйк Саммэ (Нү-Мексико) (Lake Sumner) — Нү-Мексико штатынын De Baca округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 86 киши. Болжолдуу аянты - 177.0 км². FIPS коду — 35-37875.
Усули Жадид мектептери
Усули Жадид мектептери жаңы усул мектептери – 19-кылымдын акыры–20-кылымдын башында Волга боюндагы, Кавказ жана Орто Азиядагы түрк элдери үчүн ачылган эл агартуу окуу жайлары. Бул мектептердин программалары 1905-1906-жылдары Төмөнкү Новгород калаасындагы мусулмандардын курултайларында иштелип чыккан. Мындай мектептерде диний сабактар гана эмес, жалпы билим берүүчү сабактар да өткөрүлгөн.
Жаңы усул мектептери Кыргызстанда 1901–1902-жылдары пайда боло баштаган. Токмокто ачылган «Ыкбал» мектебинде 1908-жылы 200 кыргыз, 36 татар, 30 өзбек, 9 дуңган, 5 уйгур бала окуган. Аны бүткөндөрдүн айрымдары Казан менен Уфадагы медреселерге жиберилип, билимин уланткан. Пишпекте кыз-келиндер үчүн ачылган ушундай мектепте 1914-жылы 70 кыз (анын 20сы кыргыз), 1917-жылы 180 кыз окуган. Чоңкеминдеги Шабдандын медресеси 1909-жылы «Жаңы Усул» мектеби катары кайра түзүлгөн. Мындай мектептер Караколдо, Акталаанын Куртка деген жеринде жана башка бир катар айылдарда ачылган.
Кожогор эстелиги
Кожогор (Ходжа-Гор) эстелиги – жогорку палеолит дооруна таандык (биздин заманга чейинки 15–11-кылымдарга таандык.) археологиялык эстелик. Кыргызстан менен Тажикстандын чегарасындагы Исфара суусунун өрөөнүндө Ходжа-Гор кыштагына жакын жерден 1954-жылы А.П.Окладников тарабынан табылган. Жогорку сапаттагы тунук, кара, жашыл түстөгү оттук таштан жасалган түрдүү көлөмдөгү жана түзүлүштөгү нуклеустар, жалпак тегерек кыргычтар, башы учтуу куралдар, көзөгүчтөр, эки кыры тегизделген жалпак таштар, жараңкалар табылган. Таш куралдары Каспий деңизи тарабында жогорку палеолит мезгилинде даярдалган куралдарга жакындыгы бар. Мындай куралдар Крымда, Иранда, Алдыңкы Азияда, Египетте кездешет.
Алп Сол
Алп Сол Тепек —  IX кылымдын биринчи жарымында жашаган Энисей Кыргыз Кагандыгынын тарханы.
Алп Сол - 9-кылымдын кыргыз кол башчысы жана элчиси. 840-жылы кыргыз каганынын уйгур мамлекетине жасаган чоң казатында анын колунун сол канатын жетектеген жана Энесайдагы Улуу Кыргыз империясын негиздөөгө чоң салым кошкон. 843-жылы март айында кытайдын Тан династиясынын императоруна элчи катары барган. Кытай жыл баяндарында: “841-жылы такка олтурган император Вуцзун алыскы кыргыз каганынан келген элчиге абдан ыраазы болуп, Бо-Хайдан келген элчиден жогору, төргө олтургузду”- деп баяндалат. Кыргыз каганынын аскер башчысы, ишенимдүү элчи Кытайдан жеңилген уйгурлардын тагдыры жөнүндөгү саясий иштерден сырткары, соода-экономикалык карым-катнашты кайра жандандыруу үчүн барган. Буга жооп катары кытай императору өзүнун элчилерин бир нече ирет кыргыздарга жөнөткөн.
Өзгөн району
Өзгөн району  Ош облусундагы райондордун бири. Борбору Өзгөн шаары.
Административдик-аймактык түзүлүшү
Райондо 1 райондук маанидеги шаар, 19 айыл аймагы жана алардын курамына кирген 107 айыл бар. Райондук маанидеги шаары: Айыл аймактары жана алардын курамындагы айылдар:
Бусалаиха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Веселый (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Веселый — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Октябрь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 342 киши. Почта индекси — 453147, ОКАТО коду — 80249860002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Андреевка (Илишев району, Башкыртстан)
Андреевка — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Андреев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 918 киши. Почта индекси — 452271, ОКАТО коду — 80230808001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бондapeв Юрий Васильевич
Бондapeв Юрий Васильевич (15. 3. 1924-ж. т., Омск) орус жазуучусу, Социалистик Эмгектин Баатыры (1984). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. М. Горький атындагы адабий институтун бүткөн (1951). 1949-жылдан чыгармалары жарыялана баштаган. «Ок сураган батальондор» (1957), «Акыркы атышуу» (1959) деген повесттери жазуучуга ийгилик алып келген. Бондаревдун «Ысык кар» (1969) аттуу романында Сталинграддагы салгылашуу чагылдырылган. «Тынчтык» (1962), «Жээк» (1975), «Тандоо» (1980), «Оюн» (1985), «Азгыруу» (1991) романдарынын, ошондой эле «Көз ирмем» (1972) лирика-философиялык публицистикасынын автору. Бондарев СССР мамлекеттин сыйлыгы (1977, 1980, 1983) жана Лениндик сыйлыктын лауреаты (1972).
Африка Биримдиги Уюму
Африка Биримдиги Уюму - Африка континентинде негроид жана негроид болбогон расалар жашашат. Бул расалар көпчүлүк учурларда өз ара кызматташтык алакада болот. Өзгөчө ушул убакка чейин бул континенттин күчтүү мамлекеттердин колониясы болуп келгендиги баарыбызга маалым. Анткени бул континентте табигый кендердин мол болушу анын колонияга айланышынын бирден бир себеби болгон. II Дүйнөлүк согуштан кийин бул континентте көптөгөн эгемендүү мамлекеттер пайда болду. Ошентсе да бул мамлекеттер жаңыдан өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн катарына киргендиктен, бул жерде түрдүү проблемалардын болбой коюшу мүмкүн эмес. Ушундан улам кайсы бир тармак боюнча окшош иштерди жүргүзгөн бул континенттеги мамлекеттер кандайдыр бир биримдик же шериктештик курууга муктаж болушкан. 1963-жылы бул өлкөлөр Эфиопиянын борбору Аддис-Абебада уюм куруу жөнүндө чечим чыгарышкан. Бул келишимдеги негизги максат Африка өлкөлөрүнүн ортосундагы достук жана биримдикти өнүктүрүү, өзгөчө Африка континентиндеги колониализмдин изин жоготуу болгон. Алгачкы уюштуруучулар 30дан ашык Африка мамлекеттери болуп, кийинчерээк убакыттын өтүшү менен бул уюмга жаңы мамлекеттер кошулган. Учурда уюмга 49 мамлекет мүчө жана ар бир мүчө мамлекеттин президенти кезек менен 2 жылга уюмдун жетекчиси болуп шайланат. Уюмдун туруктуу катчылыгы Аддис-Абебада жайгашкан. Өлкө башчыларынын ортосунда саммиттер уюштурулат. Өзгөчө Тышкы иштер министрликтеринин ортосунда тез-тез жыйналыштар болуп, мында түрдүү континенталдык жана дүйнөлүк проблемалар каралат. Бул уюмдун болгондугуна карабастан, континентте бир канча коңшу өлкөлөр өз ара келишпөөчүлүккө барышууда. Айрыкча уюмга мүчө мамлекеттер да өз ара топторго бөлүнүп алышкан. Бул топтордун арасында Монровия тобу, Касабланка тобу сыяктуу топтор белгилүү. Кийинчереек булар чогулуп, жогорудагы уюмду түзүшкөн.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Кызыл-Булак яшма кени
Кызыл-Булак яшма кени - Нарын облусунун Ат-Башы районунда, Байбиче тоосунун түштүк этегинде жайгашкан. Кен аймагында девон мезгилиндеги боз түстүү акиташ менен сланец тоо тектери жатат. Арасында яшма катмары кездешет. Калыңдыгы 10-50 м, узундугу 0,5-4,0 кмге созулат. Яшма жашыл боз түстө, темгилдүү, жакшы сайкалданат. Блоктордун өлчөмү 5х5 мге жетет. Жүк көтөрүмдүүлүгү жогору, суукка чыдамдуу. Болжолдуу запасы 60 миң м3. Ар кандай кооз буюмдарды жасоого болот.
Ландактар
Ландактар (лат. Thecurus) — чүткөрлөрдүн бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: катуу тикендүү ландак (лат. Th. crassispinus), Филиппин ландагы (Th. pumilus), Суматра ландагы (Th. sumatrae).
Байланыш каналы
Байланыш каналы - берүү каналы ар кандай кабарды бергичтен кабыл алгычка жеткирүүчү техникалык түзүлмөсү бар байланыш аба линиясы. Техникалык түзүлмөлөр (күчөткүч, код түзүүчү түзүлмө ж. б.) байланыш аба линиясынын ортоңку жана акыркы пункттарына орнотулат. Кабар берүүчү линия катары асма жана кабель зымдары, радио, радиотеле жана толкун өткөргүчтөр пайдаланьшат. Бергич, байланыш каналы, кабыл алгычтар биригип, байланыш системасын түзөт. Байланыш каналынын телефон, үн сигналын берүү, телекөрсөтүү, факсимиле, фототелеграф, телеграф каналы деген түрлөрү бар. Телефон каналы үн жыштыгынын 300-3400 Гц диапазонунда 2-100 иштеп, ар бир канал өзгөртүүчү түзүлмөлөрдүн (генератор жана модулятор) жардамы менен 12, 60, 300 каналдуу топторго бөлүнөт. Бир тараптуу байланыш түзүүчү каналдар симплекс, эки тараптуусу дуплекс канал деп аталат. Байланыш канал менен электр, акустикалык, логикалык сигналдар таратылат.
Азгырма ишеним
Азгырма ишеним(өзүн-өзү алдоо, өзүн-өзү азгыруу) – Ж. П. Сартрдын экзистенциализминде ауденттик эмес жашоо ыңгайынын мүнөздүү жалпы формасы.
Өзүн өзү алдоо үчүн адам өзүндөгү эки анжылыктын бир бөлүгү экинчисиндеги «белгилүү» нерсени жашырып койгондой элестетүүгө тийиш. Азгырма ишеним адам өзүн турукту, үлгүлүү кимдир бирөөгө жалган окшоштуруп караганына байланышкан. Өзүн өзү чексиз мүмкүнчүлүктүү деп эсептөө, өзүнүн чектелүүчүлүк турпатын моюнга албоо жана ар кандай ылгап алуу белгилүү бир кырдаалдардын алкагында жүрөрүн сезбөө – Азгырма ишенимдин натыйжасы.
Кичуг
Кичуг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пушма дарыясынын сол жээгинен 64 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 82 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кейптаун
Кейптаун (англ. Cape Town, Capetown), Капстад – ТАРдын түштүк-батышындагы шаар. Батыш Кейп провинциясынын административдик борбору. Атлантика океанынын жээгинде, Илгери Үмүт тумшугуна жакын жайгашкан. ТАРдын өкмөтүнүн резиденциясы. Калкы 3,4 млн (2008; өлкөдөгү эң ири шаарлардын бири). Ири жолдор тоому. Порт (жылына 42 млн тонна жүк ташылат). Эл аралык аэропорту бар. 1652-жылы негизделген. Ыйык Андрей чиркөөсү (1929), Ыйык Георгий собору (1904), Түштүк Африка королдор коому (1877), калк китепканасы, университет, Түштүк Африка музейи, улуттук галерея, филармония, опера мектеби бар. Химиялык, текстиль, машина куруу, нефть ажыратуу, жыгаччылык, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Алмаз кырдалат. 17–18-кылымдын архитектура эстеликтери сакталган. 1652-жылы голланддар тарабынан негизделген. Кейптаунга жакын Африкадагы алгачкы АЭС курулган. Ботаникалык бак уюштурулуп, анда Түштүк Африканын флорасынын уникалдуу коллекциясы өстүрүлөт. Океанарий жана аквапарк бар. Жыл сайын менестрель (эшик ырчы) фестивалы өткөрүлүп турат. Туризм өнүккөн (жылына 1,6 млн турист келет).
Виндхук
Виндхук - Африкадагы шаар, Намибиянын башкалаасы жана ири экономикалык, маданий борбору.
Ачык эшик саясаты
Ачык эшик саясаты - Кандайдыр бир мамлекетке зордоп кабыл алдырылган же болбосо бул же тигил мамлекет өз каалоосу менен колдонууга ыраазычылык берген бардык мамлекеттерге бирдей укук жана жеңилдиктерди камсыз кылуу жөнүндөгү саясат. Буга мисал катары II Дүйнөлүк согуштан мурда Кытай Эл Республикасына карата бир топ башка өлкөлөрдүн ишке ашырган саясатын айтсак болот. Бул мамлекеттер өз ара атаандаштыкты болтурбоого макулдашышкан жана Кытайга карата өз алдынча бийлик жүргүзбөөгө, Кытайдын аймагын бөлбөөгө жана бирдей шарттарда Кытай менен соода- сатык кылууга сөз беришкен. Бул окуяга байланыштуу 1931- жылы АКШ, Англия, Япония, Франция, Италия, Голландия, Белгия, Португалия менен Кытайдын ортосундагы тогуз тараптуу келишимге кол коюлган.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Байланышкан системалар
Байланышкан системалар - эки же андан көп эркин даражага ээ термелүүчү системалар жыйындысы. Алар бири-бири менен өз ара аракеттенишет жана ар бири бирден эркин даражалуу болот. Мындай системага бир же бир нече термелүү контурлары кирет. Аларда бири-бири менен байланыш болгондуктан, термелүү жана энергия бир контурдан экинчи контурга өтөт. Андагы байланыш жалгыз контурга салыштырмалуу резонанстык кубулуштун мүнөзүн өзгөртөт. Байланыш системасында качан сырткы таасирдин жыштыгы бүткүл системанын өздүк жыштыгынын бирине дал келгенде резонанс пайда болот. Мисалы, эки контурдан турган байланыш системасында резонанс эки ар кандай жыштыкта пайда болот.
Бакулев Александр Николаевич
Бакулев Александр Николаевич (25. 11 (7. 12). 1890-31. 3. 1967) -советтик хирург, ИАнын акад. (1958). СССР медицина ИАнын анык мүчөсү (1948) жана президента (1953-60), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1960). 1915-ж. Саратов университетинин медицина факультететин бүтүргөн. 1919-жылдан ушул университеттин профессор С И. Спасокукоцкий жетекчилик кылган госпиталдык хирургия клиникасында ординатор. 1926-жылдан Москвадагы 2-медицина институттун хирургия кафедрасында иштеген. Ал бөйрөк жана сөөк хирургиясы, көкүрөк ши-шиктери боюнча изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Бакулев СССРде нейрохирургияилими боюнча Улуу Ата Мекендик согуш учурунда мээ менен жүлүн жарааттарын хирургиялык жол менен дарылоо методдорун иштеп чыккан. Согуштан кийин көкүрөк хирургиясына көп көңүл бөлүп, өпкө жана жүрөккө операция жасоону өздөштүргөн. СССР Мамлекеттик (1949) жана Лениндик (1957) сыйл. лауреаты.
СССР Жогорку Советинин 3-5-шайл. депутаты. Бакулев 3 Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бакисымак ланцеолярия
Бакисымак ланцеолярия — (лат. Lancelolaria grayana) берметчендердин бир түрү.
Baidu
Baidu, Inc. (кыт. 百度; пинйин: Bǎidù; Байду) -- 2000-жылдын 18-январында компанияга айланган Кытайдын интернет кызматтар компаниясы. Башкы штабы Бээжиндеги Хайдиан аймагынын Байду кампусунда жайгашкан.
Baidu көптөгөн кызматтарды, анын ичинде веб сайттарды, аудио файлдарды жана сүрөттөрдү издөөнү сунуш кылган Кытайдын издөө кыймылдаткычы. Baidu 57 издөө, коомчулук кызматтарын, анын ичинде Baidu Baike (биргелешип курулган онлайн энциклопедия) жана издегенге боло турган, ачкыч сөзгө негизделген талкуу форумдарын сунуш кылат. Baidu 2000-жылы Робин Ли жана Эрик Ху тарабынан түзүлгөн. Түптөөчүлөрдүн экөөсү тең Кытайга кайтып барганга чейин чет жакта окуп, эмгектенген кытайлыктар болуп саналат. 2016-жылы декабрда Baidu Alexa интернет рейтингинде 4-орунду ээлеген.
Baidu Baike онлайн энциклопедия катары Уикипедияга окшош; бирок Уикипедиядан айырмаланып, Кытай мыйзамдарынан улам бир гана катталган колдонуучулар макалаларды оңдой алышат. Кытайда 2004-жылдын июнунан тартып Уикипедияга болгон жеткилик маал-маалы менен бөгөттөлүп же белгилүү бир макалаларга чыпкалар коюлса да, Baidu'нун Кытай өкмөтүнүн тосмолоосуна карата кызматташып турган даражасы жөнүндө кээ бир карама-каршылыктар бар.
Ошондой эле компания Baidu Music деп аталган музыка кызматын камтыйт, анда айлык 150 млндон ашуун активдүү колдонуучу бар. 2015-жылдын 4-декабрында Baidu Apple Inc.'тин Apple Music кызматы менен атаандашуу үчүн Taihe Entertainment Group менен биригүү пландары бар экенин жар салган.
Анын "Baidu Create" аттуу биринчи жолку жасалма акыл-эс (AI) иштеп чыгуу жыйыны 2017-жылы 5-июнда Бээжиндеги Кытай улуттук конвенция борборунда (CNCC) болуп өткөн. Ага Baidu'нун жетекчилери, инженерлер, ошондой эле AI өнөр жайындагы иштеп чыгуучулар менен эксперттер чакырылган.
2017-жылы Baidu'нун базар капиталы биржада өсүү менен 79.24 млрд АКШ долларына чыккан.
Айыртамой жазуулары
Айыртамой жазуулары 1896–1898-жылдары Орто Азия боюнча биринчи жолу түрк руна жазуулары Талас өрөөнүндө табылган. Жазууну жергиликтүү аймак таануучу В. А. Каллаур Дмитриев кыштагынын (азыркы Талас шаары) жанынан тапкан. 1898-жылы ошол эле аймактагы Айыртамой деген жерден Г. Гейкел жетектеген фин экспедициясы дагы эки ташты табышкан. Айыртамой жазуулары жана андан кийин табылган жазуу эстеликтери аткарылышы жактан окшош. Түргөш каганы Сулук Чабышчордун жана анын мурасчыларынын учурунда (716–766) жазылган. Бул эпитафиялар Талас өрөөнүндө Сулук негиздеген түргөш династиясынын бир бутагы болгон жергиликтүү Кара Түргөштөрдүн бийлик жүргүзгөндүгүн ырастайт.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003
“Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети”
Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Кекек
Кекек (Oxytropis) – өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумунун уруусу. Көп жылдык, сабагы анча өөрчүбөгөн, татаал жалбырактуу, түктүү чөп. Гүлдөрү түркүн түстүү, нык же көпшөк, тоголок же сүйрү. Гүлүнүн кайыкчасы учтуу, чанагы сүйрү, тоголок, жаргактай же теридей, бир же эки, кээде жарым-жартылай уялуу. Кыргызстанда комитетин 56 түрү бийик тоодо, аска зоо коңулдарында өсөт. Кээде башка өсүмдүктөр өсө албаган мөңгүгө жакын жерде комитетин айрым түрү кезигет, ошондой эле тоонун күнөс беттеринде, шагыл таш арасынан да учуратууга болот. Республикада комитетин 34 эндемик түрү белгилүү.
Мюнхен метросу
Мюнхен метросу – Мюнхен шаарынын метросу. Метросу 19-октябрь 1971-жылы ачылат.
Кызыл-Жар–Сузак целестин кени
Кызыл-Жар–Сузак целестин кени  Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад т. ж. бекетинен 12 км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 860–940 м бийиктикте. 1958-ж. изилденген. Целестин рудасы бор катмарынын дат ярусунда жайгашкан. Эки участоктон турат. Кызылжар участогунда руда тулкусу кабат түрүндө 1150 мге, Сузак участогунда 2060 мге созулуп жатат. Целестин негизинен желвак түрүндө кездешет. Стронций кычкылынын өлчөмү 2,38%тен 54,13%ке чейин өзгөрөт. Целестин рудада текши таралган эмес, 1 м3 тоо массасынан чыккан концентраты руда тулкусу боюнча 64 кг, концентраттагы стронций кычкылынын өлчөмү 63,5%. Целестиндин запасы С1 категориясы боюнча 32,7 миң т.
Психопатия
Психопатия (психо... жана ...патия), патологиялык мүнөз – психикалык оорулардын тобу. Психопатия менен «кадимки» мүнөздүн ортосунда ачык ажырым чек болбойт. Өзүнчө пайда боло турган ооруларга салыштырганда психопатия адамда өмүр бою туруктуу болот, бирок психикалык функциялардын кескин бузулушуна (жөөлүү, галлюцинация ж. б.) алып келбейт. Психопатияга тукум куугучтук, баланын төрөттө майып болушу, туура эмес тарбия, социалдык терс таасирлер себеп болушу мүмкүндүк психопатиянын астениялык (таасирге тез берилүү, ачуусу тез келүү, чечкинсиздик, кызганчаактык), психастениялык (курулай коркуу, өз оюнун жана кыймыл-аракетинин тууралыгына шектенүү ж. б.), бат козголуучу (өзүн өзү кармай албай, каарданып, ачуусу бат келип, бирөөгө кол салуудан кайра тартпайт), параноялык (кандайдыр жогорку идея издешет, башкаларга караганда өз идеясы артык, жогору тургансыйт) ж. б. түрлөрү болот. Психопатияны алдын алуу жана дарылоо үчүн оболу бала кезден туура тарбиялоо, үй-бүлөдө, мектепте, өндүрүштө туура мамиле жасоо зарыл.
Пюльмарыль-Кы дарыясы
Пюльмарыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Толькэль-Тэма куймасынын сол жак жээгинен 61 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Байланышкан термелүү
Байланышкан термелүү - байланышкан системалардын эркин кыймылы (термелүүсү). Алар өз ара аракеттенишкен жалгыз (парциалдык) системадан турат. Бир парциалдык системадагы термелүү башка термелүүлөргө байланыш аркылуу таасир эткендиктен, байланышкан термелүү татаал болот. Сызыктуу системаларда байланышкан термелүүнү нормалдуу термелүүнүн суперпозициясы түрүндө болушу мүмкүн, мында термелүүнүн саны парциалдык системанын санына барабар. Бирок жыштыгы обочолонгон парциалдык системалардын өздүк жыштыгы менен дал келбейт.
Арпа, тоо
Арпа-Тоо – Ички Теңир-Тоонун түштүк-батышындагы кырка тоо. Арпа өрөөнүн Алабуга – Нарын өрөөнүнөн бөлүп, кеңдик багытта созулуп жатат. Батышында Фергана тоо тизмегине туташат. Узундугу 110 км,  туурасы 16  км. Орточо бийиктиги 4000 м,  эң бийик чокусу 4737  м. Тоонун түштүк капталы тик, кыска түндүгү айдөөш-жантайыңкы. Чыгыш тарабын (Бешталаа, Ортосырт) кайнозойдун борпоң тектери каптап жатат. Тоонун морфо структурасы – горст-антиклиналь, түштүк жана түндүк этектери тектон. жаракалар менен чектешет.
Арпа капчыгайы (Кептеш) Жамантоонун батышынан өтүп, аны Фергана тоо тизмегинен бөлүп турат. Тоо девондун аягы – карбондун башталышында пайда болгон, калыңдыгы 1300 мге чейин жеткен акиташ теги, доломит, кумдук, сланец, конгломерат, пермдин 1000 м  калыңдыктагы слюдалуу жана полимиктүү кумдук, чополуу сланец тектеринен турат. Ортоңку бөлүгү жана түндүк капталдары мөңгүлүү. Тоонун түштүк капталынан Сокурбулак, Кожогул, Бураначап, Үчарча, Жамандаван, Кошчапсуу, Арпанын кашкасуусу, Борлуу, Миңбугу, Кызкоргон (Арпанын оң куймалары), түндүгүнөн Ичкашкасуу, Сырткашкасуу (Алабуганын куймалары), башталат. Күнгөй беттерине субальп жана альп  талаасы, тескей беттерине токой аралаш шалбаалуу талаа жана альп шалбаасы, 3600  мден жогору нивалдыкгляциалдык ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.
Быструха (Том куймасы)
Быструха — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 366 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сергей Бондарчук
Бондарчук Сергей Фёдорович (25.9.1920, Одесса облусу Белозёрка кыштагы 20.10.1994, Москва) киноактёр жана режиссёр, СССР эл артисти (1952), Социалистик Эмгектин Баатыры (1980). Ростов-на-Дону театр окуу жайында окуган. 1948-ж. ВГИКтин С. Ф. Бондарчук «Согуш жана тынчтык» фильминде Пьер Безуховдун ролунда. 1966-67. актёрдук факультетин бүтүргөн. Кинодо биринчи жолу С. Е. Герасимовдун «Жаш Гвардия» фильминде Вальконун ролун аткарган. «Тарас Шевченко» фильминдеги (1952) башкы ролду аткаруусу жаш актёрдун чыгармачылык ийгилиги болгон. Кийинки кинодогу мыкты ролдору: Отелло («Отелло», 1956), Соколов («Адам тагдыры», 1959), Пьер Безухов («Согуш жана тынчтык», 1966-67). 1977-ж. А. П. Чеховдун «Талаа» чыгармасын экрандаштырган. «Жаны тынбаган кыз» (1955), «Серёжа» (1960), «Ваня ага» (1971) фильмдеринде актёрдун лирикалык мүнөзү ачылган. «Адам тагдыры» фильмин өз алдынча коюп, режиссёр катары таанылган. Анын «Алар Мекен үчүн салгылашкан» (1975), «Ватерлоо» (1970), «Кызыл коңгуроолор» (1982), «Согуш жана тынчтык» фильмдеринде дүйнөгө белгилүү актёрлор В. М. Шукшин, А. П. Кторов, О. Уэллс, Р. Стайгер жана башка башкы ролдорду аткарышкан. «Римде түн болчу» (1960), «Согуш жана тынчтык» төрт сериялуу эпопеясы үчүн «Оскар» сыйлыгын алган (1968). Лениндик сыйлыгы (1960), СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1952). Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Египет тили
Мисир тили – байыркы мисирдиктердин тили. Биздин замандын 5-кылымынан сүйлөнбөй калган (өлүү тил). Семит-хамит тил уясына кирет. Байыркы, орто, жаңы жана кийинки Мисир тили деп бөлүнөт. Мисир таануу (биздин заманга чейин 3-миң жылдык) – архаикалык байыркы падышалык жазуу эстеликтеринин тили. Орто Мисир тили (биздин заманга чейин 22–16-к.) адабий тилге калыптанып, көркөм чыгармалар жазылган; морфологиялык, синтаксистик, орфографиялык туруктуу формага ээ болгон. Биздин заманга чейин 16–8-кылымды камтыган жаңы Мисир тилинде иш кагаздары, расмий документтер, көркөм чыгармалар жазылып, классикалык тил деп аталган да, ошол кездеги өнүккөн тилге айланган: этиштин жакталышы жардамчы этиштер аркылуу берилип, артикль пайда болгон, сөз аягында тыбыштын түшүрүлүп айтылышы фонетикасын кыйла өзгөрткөн. Биздин заманга чейин 8 – биздин замандын 5-кылымынан кийинки Мисир тили туура келет. Бул мезгилде тексттер элдик оозеки сөз (речь) аркылуу жазылган. Мисир тилиндеги өнүгүүнүн акыркы баскычы – Мисирдин христиандашкан эли сүйлөгөн – копт тили. Бул тил биздин замандын 3–4-кылымында пайда болуп, 17-кылымга чейин (араб тили сүрүп чыгарганга чейин) колдонулган. Мисир тили толук изилдене элек. Анын фонетикасын изилдөө өтө татаал, анткени үндүү тыбыштар жазууда өзүнчө тамга менен туюнтулбаган.
Конон (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Конон — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Октябрь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 310 киши. Почта индекси — 453147, ОКАТО коду — 80249860005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Нерда (дарыя)
Нерда — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын оң жээгинен 123 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 142 км.
Устукан, жилик
Устукан – малдын бышырылып, эти менен кошо меймандарга тартылуучу жиликтери жана мүчөлөрү. Кыргыздын салттуу турмушунда устукан чоң мааниге ээ болуп андан жаңылган адам айыпка жыгылган. Устукан малдын бардык этинен чыгарылган. Ал көпчүлүк учурда негизги тамактын (мисалы, беш бармактын) алдында берилет.
Нерда (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Устукан, жилик
Устукандын бөлүнүшү
Койдун эти 12 устуканга бөлүнөт: Сан жиликтер – жамбаш, кашка жилик, жото жилик;
Кол жиликтер – далы, каржилик, күң жилик (ар бири экиден).
Ачык рынок саясаты
Ачык рынок саясаты - Экономикалык чөйрөдө инфляциянын алдын алуу же акча менен кредиттин көлөмүн азайтуу максатында мамлекеттин жасаган иш-аракети. Бул учурда Борбордук банк капчыгындагы баалуу кагаздарын сатыкка чыгарат жана буларды сатып алган банктардагы акча Борбордук банкка келип түшөт. Ушундай жол аркылуу нак акчанын көлөмү менен кредиттик мүмкүнчүлүктөр кыскартылат. Мындан тышкары муну менен суроо-талаптын азаюусу менен бирге баанын өсүшүндөгү инфляция жайлатылат.
Устукан, жилик
Устукандын бөлүнүшү
Жогорудагылардан сырткары устукандын катарына койдун башы, куймулчагы жана кабыргалары кирет. Күң жилик, төш, омуртка стуканга кошулбайт. Төш кызга, омуртка балдарга берилет. Кабыргалар кара кабырга жана карчыганын кабыргасы деп айырмаланат.
Ачык рынок саясаты
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Устукан, жилик
Устукандын бөлүнүшү
Кыргызда меймандарга устуканды улуулата тартуунун ирети бар: баш, жамбаш, куймулчак, жото жилик, кашка жилик, карчыганын кабыргасы, каржилик, далы кара кабырга. Эркектердин улуусуна баш, аялдардын улуусуна жамбаш же куймулчак тартылат. Устуканды бөлүштүрүүнүн жергиликтүү өзгөчөлүктөрү да бар. Мисалы, Чүй, Талас өрөөнүндө башты аксакал кишиге берсе, Нарын, Ысык-Көл өрөөндөрүндө жашы кичүү конокко берет жана башка.
Бодо малдын этин меймандарга бөлүштүрүүдө койдукундай устукан берүү мүмкүн болбогону менен учанын эти, сан эттер, арка, кыртыштуу кабыргалар, жылкынын чучугу, картасы, карыны, уйдун сары жүрмөсү эң сыйлуу конокторго тартылат. Бодо малдын жилиги экиге бөлүнгөнү менен анын жогорку бөлүгү сыйлуу деп эсептелген.
Кандай гана мал болбосун сан жиликтер, сан эттер сыйлуу болгон. Тамак жеп жатканда үйдүн балдарына, кызмат кылып жүргөн келиндерге устукан берүү, үйлөрүнө ала кетүү (аялдар) жөрөлгө болуп эсептелген.
Бакунизм
Бакунизм - анархизмдин бир агымы, М. А. Бакуниндин ысымынан аталган. Майда буржуазиячыл революцияны, адамдын керт башынын чексиз эркиндигин жактаган Бакунизмдин тарапкерлери жеке менчикти жоюу менен бирге мамлекетти жок кылууну, майда общиналардын толук өз алдынчалыгын жана алардын эркин федерацияга биригишин талап кылышкан. Алар Социалисттик революция жөнүндөгү маркстик илимге каршы чыгышып, жумушчу табынын күрөшүнүн бардык формаларын, өз алдынча жумушчу партияларын түзүү зарылдыгын танышкан. Өз идеяларын жүзөгө ашыруу үчүн жашырын уюмдарды уюштуруп, алар аркылуу жумушчу кыймылына жетекчилик кылмакчы, массанын стихиялык буттарын башкармакчы болушкан. 1-Интернационалдан ырк бузар иштери үчүн чыгарылган. 19-кылымдын аягында Бакунизм масса менен байланышы жок, жарамсыз бир секта болуп калган. Бирок Бакунизм анархисттик же анархизмге жакын ар кандай айымдардын (анархо-синдикализм ж. б. ) пайда болушуна таасир тийгизген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Анач (Илишев району, Башкыртстан)
Анач — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Андреев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 338 киши. Почта индекси — 452271, ОКАТО коду — 80230808002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эликбагыш
Эликбагыш (лат. Cervus dama, syn. Dama dama, L. 1758) — бугулардын тукумундагы бир кийиктин түрү, мунун төмөнкү түрчөсү да бар: Иран эликбагышы (лат. Cervus mesopotamica, syn. Dama mesopotamica).
Кекечтик
Кекечтик – сөздүн муунун, тыбышын эрксизден токтоп же кайталап айтуу менен мүнөздөлгөн сүйлөөнүн бузулушу. Мектеп окуучуларында, айрыкча эркек балдарда көп жолугат. Ал катуу корккондон, үй-бүлөдөгү чыр-чатактан, жугуштуу оорулардан, мээге доо кеткенден болушу мүмкүн. Көбүнчө нерв системасы начар бала кекеч болот. Адатта 25–30 жаштан кийин азаят, улгайган адамда сейрек кезигет. Кекеч бала өзүнүн бул кемчилигинен корунат, чоочун кишилердин көзүнчө сүйлөгөндөн тартынат, кекечтенгенде кызарып, уялып, тердейт. Мындай учурда кекечтенүү ого бетер күчөп, сүйлөө кол, буттун, бел булчуңдарынын эрксиз кыймылдары менен коштолот. комитети логопед атайын программада сабак өтүү менен дарылайт. Эрте жана үзгүлтүксүз дарылоодон толук айыгышы же кыйла азайышы мүмкүн.
Колдонуучу түзгөн мазмун
Колдонуучу түзгөн мазмун (КТМ; англ. user-generated content, UGC), колдонуучу жараткан мазмун (КЖМ; англ. user-created content, UCC) деген ат менен да белгилүү -- системдин же кызматтын колдонуучулары тарабынан түзүлгөн жана ошол системде жалпыга жеткиликтүү болгон мазмундун ар кайсы түрү. КТМ көпчүлүк учурда коомдук медиа сайттары сыяктуу онлайн аянтчаларга толуктоочу катары пайда болот жана блог посттор, уикилер, видеолор же ой-пикирлер сыяктуу мазмун түрлөрүн камтышы мүмкүн.
"Колдонуучу түзгөн мазмун" деген термин жана түшүнүк 2000-жылдардын ортосунда кеңири пайдаланыла баштаган. Желедеги басып чыгаруу жана жаңы медиа мазмунун өндүрүү чөйрөсүндө пайда болгон деп айтылат. Би-Би-Си өзүнүн вебсайттары үчүн колдонуучулар түзгөн мазмун аянтчасын 2005-жылы чыгарган. Ал эми TIME журналы 2006-Жылдын адамы деп "Сени" атаган. Муну менен ал Web 2.0 аянтчаларындагы КТМ өндүрүшүнүн өсүшүнө ишарат кылган.
Колдонуучу түзгөн мазмун колдонмолордун кеңири түрү үчүн пайдаланылат, анын ичине маселени карап чыгуу, кабар, оюн-зоок, жарнама, ушактар ​​жана изилдөөлөр кирет. Бул мазмун өндүрүүнү демократиялаштырууга бир мисал болуп саналат; ал эми 1970 жана 1980-жылдары гезит редакторлору, басмаканачылар жана жаңылык шоулору сыяктуу салтуу "дарбазачылар" бардык мазмунду обого чыкканга же басып чыгарганга чейин ырасташкан. 1990 жана 2000-жылдары, жаңы технологиялардын жардамы менен медиа өндүрүшү бир топ жеткиликтүү болуп калышы менен, колдонуучуга ылайыктуу, жалпы коомчулукка жеткиликтүү, көптөгөн адамдар бир аз же эч кандай "дарбазачысы" же элеги жок эле текст жазып, санарип сүрөт менен видеолордун онлайн чыгара алышат.
Анри Бергсон
Өмүр баяны
Бергсон Анри (1859—1941) — XX кылымдагы иррационализмдин эң көрүнүктүү өкүлү. Парижде англ-поляк үй бүлөсүндө туулган. Кондорсэ лицейине кирип, андан кийин Жогорку демейки мектепте окуп, аны 1881-жылы бүтүрөт. Анжерде жана Клермон-Ферранде философиядан сабак берет, андан кийин Парижге кайтып келет да, бир нече лицейлерде сабак берип, кийин Жогорку демейки мектепке иштөөгө отот. 1900-жылы Коллеж де Франста кафедраны жетектейт. Бул мезгил ченде ал өзүнүн «Күлкү» (1900) жана «Чыгармачылык эволюция» (1907) деген эмгектерин жарыялай баштаган. «Чыгармачылык эволюция» Бергсонго эл аралык атак-даңк алып келген жана өтө кеңири белгилүү эмгектерден болуп калат. 1914-жылы ал Француз Академиясына шайланат. Ошол эле жылы Бергсондун антиинтеллекциионизми рим католицизми үчүн зыяндуу деп табылгандыктан анын китептери католик чиркөөсү тарабынан тыюу салынган китептердин Индексине кирет. Бирок, анын философиясы кеңири белгилүү жана популярдуу бойдон кала берет. Ал башка философторго зор таасир тийгизген. 1919-жылы «Акыл-эс энергиясы» деген очерктер жыйнагы жарык көрөт, анда Бергсон Эйнштейн менен салыштырмалуулук проблемасын талкуулайт. Ден соолугунун начарлашына байланыштуу 1921-жылы Коллеж де Франстын профессордук кызматынан баш тартат. 1927-жылы ага адабият боюнча Нобель сыйлыгы ыйгарылат.
Чыгармачылык жолу
Биринчи дүйнөлүк согуштан кийинки мезгилде ал эл аралык саясатка зор көңүл бурат жана улуттар арасындагы өз ара ынтымакта жашоо жана кызматташтык үчүн көп нерселерди иштейт. Экинчи дүйнөлүк согуш башталгандан кийин көпкө узабай душман тарабынан басып алынган Парижде жашап турган кезинде Бергсондон еврей катарында каттоодон өтүүнү талап кылышат. Катталуу баракчасын толтуруу үчүн катуу суукта бир нече саат бою кезекте тургандыктан өпкөсүнө суук тийип, 1941-жылы 3-январда каза болот.
Бергсонго философиялык атак-даңкты анын «Чыгармачылык эволюция» деген эмгеги алып келсе да «Аң-сезимдин түздөн түз маалыматтары жөнүндө очерктер» (1899) деген эмгегинде эле ал өзүнүн окуусунун башкы жоболорун негиздеп көрсөткөн. Анын философиясы үчүн башкы нерсе убакыт түшүнүгү болуп саналат. Ал саат жана башка каражаттар менен өлчөнө турган илимий убакытты, ошону менен бирге турмуш-тиричиликтин агымы катарында-окуялардын динамикалуу жана активдүү агымы катарында таза убакытты бөлүп көрсөтөт. Бул убакытты биз түздөн-түз өз башыбыздан өткөрөбүз жана ошол убакыттын ичинде кээде эркин түрдө аракеттенүү мүмкүнчүлүгү болушу ыктымал. Убакыттын биринчи маанисинде алганда дал интеллект белгилүү бир убакыт ченеминде аракеттенет. Ал бардык айрым маңыздарды, ырааттуулуктарды, абалдарды уюштуруп, концептуалдаштырат жана өзү иш жүзүндө ээ болбосо да реалдуулукка ачык жана оригиналдуу аспект берет. Интеллектуализм практикалык мааниге ээ, ал турмуш кыйынчылыктарын жеңип чыгууга мүмкүндүк берет, бирок ошол эле убакта, деп эсептейт Бергсон, бул философиялык жаңылыштыкка алып келет, атап айтканда, дүйнө сүрөтүн натуура түрдө көрсөтөт. Чындыкта сөздөрдүн жана интеллектуалдык аныктамалардын негизинде биз ишене турган бир да «окшош кырдаалдар» жок. Иш жүзүндө дайыма айырмаланып турган өзгөрүлүүчү тажрыйбалардын агымы гана бар. Бул жанагы реалдуу убакыт дегенибиздин өзү же «узактык». Ал кандайдыр бир мейкиндикте да созулуп жатпайт же кандайдыр бир хронометр менен да өлчөнбөйт.
Ал убакыт биз аны байкай алгандыгыбыздан улам гана узактык катарында жашай алат. Бергсон мындай деп жазат: «Узактыктын интервалы (аралыгы) биз үчүн гана жана биздин абалыбыздын аң-сезимибизде өтмө катар болуп куюлушуп өтүп турган үчүн гана жашайт, бизден тышкарыда мейкиндиктен башка эч нерсени табууга болбойт, мына ошентип бир мезгилдүүлүк да болбойт, аны обьективдүү түрдө бири-биринин артынан агылып турган нерсе катарында айтууга да болбойт».
Убакыт Анри боюнча
Бергсон убакытты экиге бөлүп айырмалайт, биринчиси физика убакыты, бул мейкиндикти билдирет, экинчиси узактык — аң-сезим убактысы. Аң-сезим убактысында өнүгүү камтылып турат. Убакытты түзгөн окуялар кайталангыс, мына ошондуктан ал үзгүлтүксүз болуп тура берет жана келечекке багытталган. Бул идея У.Жемстин «аң-сезим агымы» жөнүндөгү идеясына окшош.
«Чыгармачылык эволюцияда» Бергсон чындыкты механикалык түрдө сүрөттөөнү жана чындыкты кайсы бир максатка багыт алган кыймыл терминдери менен сүрөттөгөн теорияны четке кагат. Ал ар бир организмдин жашап, аракет кылып турушу кайсы бир максаттын иш-аракетине баш иет деген көз карашты четке кагат. Анын өз көз карашы боюнча ар бир адамдын чыгармачылык эволюциясын турмуштук күч, турмуштук умтулуш жана турмуштук рух башкарып турат. Бул негизги энергияда спецификалык максат болбойт. Дал ушул чыгармачыл жана жаратуучу күч формалардын чексиз түрлөрүн пайда кылып турат. Бергсон адам жанын турмуштук күч менен аныктала турган организм катарында кароого умтулат.
Бул турмуштук умтулууну, күчтү таанып-билүүнүн органы, Бергсондун ою боюнча, интуиция болуп саналат, мында тааным актысы «чындыкты жаратуучу акт менен дал келет» жана таанып-билүүчү менен таанып-билинүүчү нерсенин ортосундагы айырма жоголот. Интуиция — бул жайбаракат гана байкоо, ал практикалык кызыкчылыктарга көз каранды эмес жана ал практика менен байланышкан ар кандай көз краштардан эркин. Чындыкты адекваттуу таанып-билүү практикадан тышкары, ага көз каранды болбогон учурда гана мүмкүн. Интуиция — таанымдын идеалдуу түрү.
Бергсондун пикири боюнча, интеллект менен илим тааным үчүн эмес, аракет үчүн, практика үчүн гана пайда болгон. Интеллект практика менен өзүнүн жаратылышы боюнча гана эмес, өзүнүн усулдары жана категорияларын пайдаланышы менен да байланышып турат. Илим, б.а. интеллект менен чындыктын ортосундагы мамиле практикалык гана мамиле. Илимдин предмети — чындыктын өзү эмес, ушул чындыкка карата болгон биздин иш-аракетибиз болуп чыгат. «Интеллекттин кадыресе эмгеги,— деп жазат Бергсон,— дегеле белгилүү бир пайданы көздөбөгөн эмгек болуп саналбайт. Жалпы эле биз билимге билим үчүн гана ээ болбойбуз, биз ага белгилүү бир чечимди кабыл алуу үчүн же пайда табуу үчүн, кыскасы кайсы бир мүдөө үчүн гана ээ болобуз. Ар бир түшүнүк... биздин чындык, реалдуулук алдыга койгон практикалык суроо жана бул суроого реалдуулук практикалык иштерге мүнөздүү болгондой кыска гана «ооба» же «жок» деп жооп берүүгө тийиш [Бергсон А. Метафизикага кириш сөз // Чыгарм. жыйн., 5-том, СПб., 1914. 137-6].
Илимий тааным
Илимий тааным түрүндө интеллект, Бергсон боюнча, дайыма бир жактуу келет, анткени ал практика үчүн керектүү нерсени гана көрөт жана тандайт да, өзүн кызыктырбагандарды, алар өзүнчө алганда маанилүү болсо да, көңүлгө албайт. Бергсон мындай деп жазат: «Жөнү жок ой жүгүртүүдөн мурда жашоо керек, ал эми жашоо болсо биздин көзүбүзгө көздүк тагынып алып, оңго да, солго да карабай бара турган жагыбызга түз кете берүүбүздү... биздин мүмкүн болуучу таанып-билүүбүздүн чексиз кеңири мейкининде биздин нерселерге тийгизе турган таасирлерибиз үчүн пайдалуу боло тургандардын баарын чогултуп топтоону жана булардан азыркы билимдерди түзүүнү, калган бардык нерселерге көңүл бурбай эле коюуну талап кылат. Мээ мына ушундай тандоо ишине ылайык түзүлгөн сыяктуу, муну акыл-эстин иши аркылуу оңой эле көрсөтүүгө болот. [Бергсон А. Өзгөрүүчүлүктү кабылдоо // Ошонун өзүндө. 4-том, 22-6].
Бергсондун интеллектиге берген бир баасынан анын интеллект менен илимди сынга алуусу келип чыгат. Анын пикири боюнча, интеллект нерселердин өзүн эмес, алардын маңызын эмес, нерселердин ортосундагы мамилелерди гана таанып билет. Интеллектуалдуу тааным — бул тышкы тааным. Интеллектин артыкчылыгы да, анын кемчилдиги, чектелгендиги да мына ушунда турат. Ошондой болсо да, Бергсон интеллект дүйнөнүн сүрөтүн салыштырмалуу түрдө туура бере аларын моюнга алат.
Бергсон а түгүл интеллектти интуициядан да жогору коёт. Ал, кала берсе философия да интуицияга толук ээ болгонуна карабастан «өзүнүн предметин илим өз предметин таанып-билгендей даражада эч качан таанып-биле албайт. Интеллект бул жаркыраган ядро, ал эми анын айланасында, тазаланган жана интуициянын абалына чейин кеңейтилген инстинкт да туман сыяктуу гана белгисиз бир нерсени пайда кыла алат» — деп жазат [Ошонун өзүндө. 159-6.]. Интеллектин жана илимдин реалдуу дүйнө менен гана иши болот, «бул реалдуу дүйнө өзүнүн инерттүү материя деп аталган чөйрөсүнөн чыгып кетпесе эле болгону» [Ошонун өзүндө. 135-6.].
Бирок интеллекттин артыкчылыгы менен бирге Бергсон анын кемчиликтери жөнүндө да сөз кылат. Таанымдын чыныгы максаты реалдуу дүйнөнү жайбаракат гана байкоо, мындай байкоого интеллект жөндөмсүз. Бул болсо кыймылды, калыптанууну, өнүгүүнү сүрөттөп көрсөтүүдө, таанып-билүүдө дароо эле байкалат. Интеллект кыймылды кинематограф сыяктуу кайталап көрсөтүүгө гана жөндөмдүү келет. Бергсон интеллектти «турмушту табигый түрүндө түшүнбөөчүлүк» катарында мүнөздөйт» [Ошонун өзүндө. 148-6.].
Бергсондун пикири боюнча, турмушту интуициянын жардамы менен гана толук түрдө таанып-билүүгө болот, ал таанымдын көбүрөөк өркүндөгөн жана терең формасы болуп саналат. Интуиция, Бергсон үчүн — «интеллектуалдык симпатиянын бир түрү, бул жол менен ал предметтин ич-койнуна киргизилет да, ал предметтин ичиндеги жападан жалгыз жана айтып түшүндүрүүгө мүмкүн болбогон нерсе менен кошулат» [Бергсон А. Метафизикага кириш сөз // Ошонун өзүндө. 5-том, 6-6.].
Интуиция
Бергсон интеллект менен интуиция таанымдын эки формасы (түрү) катарында параллель жүрө турганын көп жолу эскертсе да, ал интуицияга шексиз артыкчылык берет, ошондуктан аны интуиционизмдин тарапкери, ал эми анын интеллектти сынга алгандыгы үчүн аны антиинтеллектуалист деп эсептешет.
Өнүгүү жана эволюция
Ошол эле убакта Бергсон адам таанымынын бир катар мүнөздүү белгилерин, атап айтканда, анын бир жактуулугун жана турмуш менен өнүгүүнү механикалык түрдө түшүнөөрүн туура баамдап көрсөтөт. Ал өнүгүү жөнүндө өз концепциясын сунуш кылат жана аны чыгармачылык эволюция деп атап, механикалык концепцияга карама-каршы коёт. Бергсон туруктуу, өзгөрүлбөс, кайталанып турган нерселерди гана карманып, ал эми өнүгүү процессинде жаңынын пайда болушунун мүмкүндүгүн тангандыгы үчүн механицизмди кескин сынга алат. Механицизм дүйнө мейкиндикте орун алган өзгөрүлбөс нерселерден турат деп эсептейт жана өнүгүүнүн биологиялык формасын тааныбайт: механицизмге ылайык бир бүтүн нерсе бөлүкчөлөрдү бири-бири менен механикалык түрдө кошуу жолу аркылуу гана пайда болот. Механицизм чындыгында тарыхый өнүгүүнү четке кагат. Бергсон мындай деп жазат: «механикалык түшүндүрүүнүн маңызы — өткөн чак менен келер чакты учур чактын функциясы деп эсептегендигинде, демек бардык нерсе бир гана учур чактын тургусунан каралат дегендигинде турат» [Ошонун өзүндө. 34-6.].