cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тоо
Тоо - деңиз деңгээлинен миңдеген метрге көтөрүлүп, өтө тилмеленген, жер кыртышы бүктөлүү жана келки-бүктөлүү структурасы менен айырмаланган жер бетинин зор бөлүгү. Кыргыздар тоолорду өлчөмүнө, бийиктигине жана түзүлүшүнө жараша кырка тоо, ала тоо, теңир тоо, опол тоо, токол тоо деп аташкан. Жер бети боюнча жүздөгөн, миңдеген километрге созулуп, туурасы да жүздөгөн километрге жетет. Мис., Теңир-Тоонун уз. 4200 кмден ашык, туурасы 300-450 кмге жакын, бийиктиги 7439 мге жетет (Жеңиш чокусу). Дүйнөдөгү эң узун тоо - Анд (9000 км), эң бийик тоо Гималай (Жомолунгма чокусу 8848 м). Тоолор өлчөмүнө, түзүлүшүнө, пайда болгон жашына жараша - тоо кырчоосуна, тоо системасына (генезиси жана геол. өнүгүү тарыхы жалпы бир болгон кырка тоолордун жыйындысы, мис., Чоң Кавказ, Урал ж. б. тоолор), тоо өлкөсүнө, кырка тоолорго бөлүнөт. Алар бири-биринен тоо аралык ойдуңдар, өрөөндөр менен бөлүнүп турат. Пайда болушу боюнча шарттуу түрдө төмөнкүлөргө ажыратылат: тектоникалык тоолор - бүктөлүү же бүктөлүү-келки структуралуу келип, бир нече километр бийиктикке көтөрүлүп, рельефти пайда кылуучу түрдүү процесстери жана терең тилмеленүүсү менен өзгөчөлөнөт; эрозиялык тоолор - үстүнкү бети плато сымал, горизонталдык геол. структурадагы, кийинки тектон. (неотектон.) көтөрүлүүлөргө дуушарланган, дарыялардын жана убактылуу аккан агын суулардын өрөөндөрү менен тилмеленген тоолор; жанар тоо тоолору - жанар тоо конустары, бийик көтөрүлгөн лава катмарлары ж. б. Тоо рельефинин негизги элементтери: тоо чокулары, кырлары, байыркы түздүктөрдүн калдыктары (тайпаң жондор), тоо капталдары, дарыя өрөөндөрү. Тоолуу аймакта болуучу маанилүү экзогендик процесстер: үбөлөнүү, эрозия, нивация, мөңгү процесстери, материалдардын каптал боюнча оошуусу ж. б. Жеринин бетинин түзүлүшү боюнча бийик тоо, орто бийик тоо, жапыз тоо рельефтерине ажырайт. Тоолуу аймактардагы ландшафттын негизги закон ченемдүүлүгү - бийиктик алкактуулук (бийиктик зоналуулук). «Тоо» термини Орто жана Борбордук Азия, Казакстан, Башкыртстан, Дагстан, Алтай, Түштүк Сибирь ж. б. жерлерде, башкача айтканда Балкандан Таймырга чейин тау, таг, даг, туу түрүндө кеңири таралган. Көптөгөн геогр. аттардын курамына кирет; мис., Каратоо, Тескей Ала-Тоо, Иле Ала-Тоосу, Керметоо, Күмүштак, Алтындаг ж. б.
Action-adventure оюну
Action-adventure оюну — экшн жана кызыктуу окуя элементтерин камтыган видео оюн жанры.
Adventure жанры популярдуулугун жогото баштаганда, "action-adventure" термини кеңири колдонула баштаган. Оюнчулардын арасында "adventure" же "action adventure" терминдерин оюн тактикасын эмес, оюн таандык болгон фантастикалык жанрды сүрөттөш үчүн колдонуу кеңири жайылган.
Эджуатэ (Нү-Жерси)
Эджуатэ (Нү-Жерси) (Edgewater) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 11513 киши. Болжолдуу аянты - 6.3 км². FIPS коду — 34-20020.
Тоглук-Темир
Тоглук-Темир – 1348–1363-ж. Моголстанды бийлеген хан. Чагатай тукумунан чыккан. 16-кылымдын 70-жылдарына чейин Борбордук Теңир-Тоону жана Чыгыш Түркстанды ээлеген. Моголстан дөөлөтүн негиздеген. 1360-ж. Аксак Темир ага убактылуу баш ийип турган. Тоглук-Темир өлгөндөн кийин такка уулу Илйас-Кожо (1365–1366-ж. өлтүрүлгөн) отурган.
Нефрология
Неврология (байыркы грек тилинен νεφρός — «бөйрөк», и λόγος — «окуу») — медицинанын бөйрөктүн түзүлүшүн, функцияларын, анын ооруларынын пайда болуу себептерин, өөрчүү механизмдерин изилдөөчү бөлүгү.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Тоо аралык ойдуң
Тоо аралык ойдуң - туш тарабынан дээрлик бийик тоолор менен курчалган тектон. депрессия. Узундугу ондогон, кээде жүздөгөн, жазылыгы ондогон кмге жетет. Негизинен тектон. төмөн ийилүүдөн пайда болот. Түзөң жерлердин кеңири аймакты ээлеши, көбүнчө жетишээрлик ным менен камсыз болушу, күрдүү топурагы айрым тоо аралык ойдуңдарда (айрыкча кургакчыл аймактарда) эзелтен эле дыйканчылыктын өнүгүшүнө, аны менен кошо цивилизация очокторунун пайда болушуна шарт түзгөн, мис., Фергана ойдуңу.
Кыргызстандагы тоо аралык ойдуңдарга - Ферганадан сырткары, Ысык-Көл, Талас, Кетмен-Төбө, Суусамыр ж. б. ойдуңдар кирет. Аталган объектилерди кыргыздар өрөөндөр деп да аташат; чаткал, чуңкурчак, чуңкурдук деген да маанилери бар.
Ат жабдыктын жасалыш тарыхы
Ат  жабдыктарынын жасалыш тарыхы. Ат жабдыктары - ат минүүгө  керектүү  буюмдар ээр,  жүгон, нокто, ат жабдуу,камчы, үзөнгү,көмөлдүрүк, куюшкан,басмайыл,желдик,тердик,ичмек,каптырга,көрпөчө.Булардын ар бири өзүнчө  жасалып,бир бүтүнгө бириктирилет. Ээр- ат жабдыктарынын негизи.Үзөңгү ,куюшкан ,айрым учурда көмөндүрүк  тагылып,атка басмайыл менен тартылат,ат минген кишиге отургуч милдетин аткарат.Ээрдин негизги бөлүгү;алдыңкы жана арткы кашы,каптал жыгачтары,чарасы же карсаны. . Ээр карагай,тал,терек,кайыңдан байтеше менен сомдолу,керки менен чабылат.Ээр чабылышына карай оймо,аштама,курама ээрге айырмаланат.Даяр болгон ээр сууга кайнатылып тазартылып,май шыбап, жалынга кайсатып алса, жыгач жарылбай мүйүздөй катуу кургайт.Ээрди жыгач усталар чаап, зергерлеп кооздойт.Аны чылгый төөнүн териси менен кыналга каптап койсо, ал өтө бекем болот. Ээрди он жана сол каптал жыгачтарынын алдыңкы уч жагына эки тогоо тагылып, аларга көмөлдүрүктүн эки учу байланат, арткы уч жагына төрт тогоо тагылып, аларга куюшкандын эки учу байланат.Каптал жыгачтарынын орто ченинен үзөңгү боо өткөрүлө турган төрт бурчтуу тешикче жасалат. . Көмөлдүрүк-токулган ээр артка жылып кетпес үчүн аттын омуроосунан алынуучу өрүлгөн же катталып кыйылган кайыш.Бир учу ээрдин аттанар жагындагы чакаракка,башка учу экинчи жактагы тогоого бекитилип, көмөлдүрүктүн өлөң тили , жүрөкчөсү, учундагы кош сүзмөсү чакарактар аркылуу туташат. Капталдары кайыштан чачыланып, үстү күмүш, жез, темир, колодон асемделип кооздолот. . Куюшкан – туюк жагы аттын куйрук астына келип, эки бөлөк жагы соорудан кайчылашып учу ээрдин арткы чакарактарына же куткунуна бекитилүүчү өрмө же катталган кайыш.Эңкейиште ээрди аттын мойнуна жылмыштырбайт. . Канжыга- ат үстүндө ар кандай нерсени байлоо же бөктөрүү үчүн ээрдин эки жак капталынан арткы четине бекитилген ичке кош кайыш. . Үзөңгү- ээрдин эки капталындагы атайын көзөнөктөргө үзөңгү боонун жардамы менен тагылат.Ал унаага минерде же түшөрдө бутка таканч болуп, кишинин ээрге омоктуу отурушуна шарт түзөт. . Ичмек- кийизден жалаң кат жасалып, аттын терин синирип, жоор болудан сактайт.Тердиктин таза турушуна шарт түзөт. . Желдик- ээрдин каптал жыгачтарынын кынала өлчөнүп, бир нече катталып, катуу шырылган кийизден жасалат.Сырты булгаары менен капталып, бири-бирине эки кайыш менен кошоктолуп, ээрден башка болот. . Тердик- ээрдин каптал жыгачтарынын аттын жонуна түшүүчү басымын женилдетүүгө ылайыкталып, жоордон сактайт. Ичи кийизден жасалып, сыртына булгаары капталат. . Басмайыл- ички жана сырткы болуп бөлүнөт. Кайыштан жасалып, токулганы бекитүү үчүн аттын белинен тартылат. . Көрпөчө- үч катталып ээрге салынуучу төшөк.Жүгөн атка катылат. Анын өрмө жана кайыма түрү болот. Өрмө жүгөн ичке тал-тал тилинген кайыштардан 5.7.13.өрүм болуп, кайыма жүгөн 4см.тилинген эки кат кайыштан четтери ичке көк, тарамыш же кайыш менен кыйылып жасалат .Жүгөн жаак, тумшук, сагалдырык, сагак байлооч, шили, суулук, ооздуктан турат.Атты ийкемдүү башкаруу жана байлоо үчүн жүгөн нокто колдонулат. Нокто да жүгөндөй эле жасалат.Анын ооздугу болбойт. Ат байлоо, жетелөө үчүн колдонулат
Кара сан
Кара сан – малды калтыратып, булчуң эттерин шишитип, карартып жиберүүчү жугуштуу ылаң. Ылаңдаткычы – анаэробдук шартта өсүүчү таякча түрүндөгү бактерия. Узундугу 2–8 мкм, туурасы 0,6–1,0 мкм. Капсуласы жок, чөйрөдө спора пайда кылат. Спорасы түрдүү шарттарга чыдамдуу келет, топуракта бир канча жылга, малдын тарпында, кыкта 6 айга чейин сакталат. Көбүнчө 3 айдан 4 жашка чейинки бодо, уяң, кылчык жүндүү жана эт, жүн багытындагы койлор ылаңдайт. Меринос тукумундагы жана кылчык жүндүү жергиликтүү койлор ылаңга туруктуу дөөлөрдүн негизинде аныктайт. Кара санды сибирь кулгунасынан жана килең шишигинен айырмалоо зарыл. Кара санга эрте диагноз коюп, дарылоо кечиктирилбей башталса гана ийгиликке жетишүүгө болот. Ылаң байкалган жерде кара санга каршы концентрациялык формолвакцина (өлүү) же тирүү вакцина колдонулат. Ылаң чыккан чарбаларга карантин коюлат. Кара сан Кыргызстанда да кездешет.
Асбест-цемент
Асбест-цемент - портландцемент жана хризотил-асбест буласынын (була узундугу 1-10 мм) суудагы аралашмасынан алынуучу курулуш материалы. Портландцемент массасынын 100 бөлүгүнө асбест массасынын 15-20 бөлүгү кошулуп жасалат. Асбест-цементтин курамындагы асбест буласы өтө бышык, щелочторго туруктуу жана цементке караганда адсорбциялык жөндөмдүүлүгү жогору болгондуктан армирлөөчү элементтин ролун аткарат, ошондой эле ал Асбест-цементтин ийкемдүүлүгүн жана бышыктыгын арттыргандыктан, андан 5-10 мм калыңдыктагы такта алууга болот. Анын бышыктык чеги кысылууда 90 МПа, ийилгенде 30 МПа; иштетүү илээшкектиги 1,82,5 кДж/м2. Асбест-цемент дээрлик суу өткөрбөйт, узакка пайдаланылат, отко күйбөйт, электр тогун өткөрбөйт. Кемчилиги - нымдуулук узак убакыт таасир эткенде быркырап, деформацияланышы мүмкүн. Ал үйдүн чатырын жабууда, такта жана түтүктөрдүн бетин каптоодо конструкциялык материал катары пайдаланылат. Асбест-цемент буюмдарын өндүрүү технологиясын 1901-ж. австриялык инженер Л. Гатчек сунуштаган. Мындай такта чыгаруучу алгачкы заводдор 1903-ж. Феклабруккта (Австрия), 1910-ж. Европа менен Америкада курулган. Россияда 1908-ж. Брянск шаарында өндүрүлө баштаган. 1913-ж. Италияда Асбест-цементтен жиксиз түтүктөр жасала баштаган. 1933-жылдан СССРде толкундуу шифер чыгарылган. 1990-жылдын акырынан баштап азыркыга чейин түстүү же полимер пленка чапталган жана декоративдүү минерал күкүм менен капталган такталар жасалат. Андан электр техникалык электр-изоляциялоочу такталар жасалып, электр щиттеринде, электр машинасынын негизин жасоодо колдонулат. Мындай такталардан башка асбест-цемент түтүктөрү тиричиликте көп колдонулат. Алар канализацияда желдеткич кабель жаткыруу үчүн, таштанды салынуучу түтүктөрдө пайдаланылат. Мындай түтүктөрдү жылуулук трассасы үчүн пайдалануунун артыкчылыгы бар. Болот түтүккө караганда мындай түтүктөрдү дат баспайт; суу тийгенде түтүк мурдагыдан дагы бышык тартат; жер астындагы суу таасир этпейт. Асбест-цемент түтүктөр муфталуу бириктиргич менен бириктирилет.
Асбест-цемент конструкциясы
Асбест-цемент конструкциясы — толук же жарым-жартылай асбест-цементтен даярдалган жылуулук өткөрбөөчү материалдын, каркастын жыгач же металл элементи менен бириктирилген бөлүктөрү. Ал өндүрүш имаратын жабуучу жылуулантылган (минералдык кийиз менен) плиталар түрүндө болот. Монолит конструкциялары (плита, панел) жылууланткыч катмар (пенопласт) менен бириктирилген эки жалпак баракчадан даярдалат. Каркас түрүндөгү конструкциялар - каркас желими же буроомыгы (шуруп) менен бириктирилген асбест-цемент баракчаларынан турган плита жана панелдер кеңири таралган. Каркас үчүн жыгач же металлдан жасалган асбест-цемент устундары колдонулат. Плитанын туурасы 1,2 - 1,5 м, жабуу кеңдиги 3 жана 6 м болот.
Эрши
Эрши - байыркы Дабан (Давань, Даюань) мамлекетинин борбору. Эрши тууралуу алгачкы маалыматтар Сыма Цяндын эмгегинде (Ши цзи) кезигет. Анда Даванда аргымак аттар көп экени, борбору Эршиде кудук жок болгондуктан, эли сууну жакын жердеги өзөндөн аларын, аттар (кытайча тянь-ма – асман аттары) чет элдиктерге эч көрсөтүлбөй, алар үчүн атайын беде (кытайча му-са) өстүрүлгөнү айтылат. Аларды алып келүү үчүн атайын элчилик жөнөтүлгөн, бирок Даван мамлекетинин башчысы Угуа андан баш тарткан. Натыйжада хань императору У-ди (б. з. ч. 141–87) өз аскер башчысы Ли Гуан-лини Эрши шаарынын башкы бийи (цзянцзюнь) деп жарыялап, шаарды басып алып, даван аргымактарын алып келүү үчүн аттандырган. Ли Гуан-линин алгачкы жортуулу (б. з. ч. 104-ж.) натыйжасыз аяктап, 2-жүрүшүндө көптөгөн кыйынчылыктарга учурап, калган-каткан 30 миң аскери м-н Даванга жеткен (б. з. ч. 102-ж.). 40-күндүк курчоодон кийин суусуз калган Эрши шаары багынып берген жана борбору кийинчерээк башка жерге көчүрүлгөн. А. Н. Бернштам, Ю. А. Заднепровский, Н. Г. Горбунова ж. б. байыркы Эрши шаарын азыркы Араван суусунун боюндагы Мархамат (Миң-Дөбө) шаар калдыгы деп эсептешсе, Л. А. Боровкова аны Кокон шаарыныннын чет жакасына жайгаштырат, ал эми өзбек синологу А. Ходжаевдин пикиринде ал байыркы Ош шаары болгон.
Кичи Щеща (дарыя)
Кичи Щеща (Маньщещья) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Щеща дарыясынын сол жээгинен 9,5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Реалдуу абстракция
Реалдуу абстракция – адамдын тиричилигинен келип чыккан белгилүү түрдөгү тажрыйбаны жалпылаштырган схеманын натыйжасы.
Мисалы: ар түрлүү ченемдин системалары, акча, тилдин түзүлүштөрү, укук нормасы. Реалдуу абстракциялар тиричиликтин улам татаалдаштырылган түрлөрүнөн, тарыхый процессте адам тарабынан иштелип чыккан. Алар ар кандай социалдык топтордун ортосунда, этникалык, экономикалык, маданий байланыштардын кеңейишинен пайда болот.
Реалдуу абстракцияда адам менен болгон байланыш, анын жөндөмү, күчү, сапаттары менен болгон байланыштар жоголот да алар адамдын үстүнөн караган схемалар, социалдык түзүлүштүн механизми болуп калат. Философияда Реалдуу абстракция логикалык планда изилденген, (Платон, Гегель ж. б.). Акыркы эки кылымда адамдын жашоосунда реалдуу абстракцияларга кызыгуу күчөп жатат. (Дюрхгейм, Юнг).
Кондор
Кондор (лат. Vultur gryphus, L. 1758) – Америка тазгараларынын эн ири түрлөрүнүн бири.
Чотурова, Бактыгүл
Кыргыз Республикасынын эл акыны (2021)
Кыскача өмүр таржымакалы
Акын Бактыгүл Чотурова Кыргызстандын Жалал-Абат облусуна караштуу Токтогул районундагы Кара-Жыгач айылында 1955-жылы 29-сентябрда туулган.
КМУнун филология факультетин бүтүргөндөн кийин мугалим, 1990-жылдан райондук «Учкун» гезитинде бөлүм башчы,
1996-жылдан КТРдын «Манас» чыгармачылык өндүрүштүк бирикмесинде редактор болду. 1997-жылдан азыркы мезгилге чейин «Кыргыз Туусу» гезитинин бөлүм башчысы болуп иштейт.
Чыгармачыл ишмердиги
Чыгармачылык ишмердүүлүгү 1972-жылдан башталып, ырлары республикалык гезит-журналдарга, альманахтарга, кыргыз поэзиясынын антологиясына жарыяланган. 1989-жылы «Кызыл ат» аттуу алгачкы жыйнагы жарык көргөн. 2003-жылы «Асанкул куудул» китебине түзүүчү автор катары кирген. Казак элинин таланттуу акыны Шахизада Абдукаримовдун «Көк астындагы каганат» ырлар жыйнагын кыргызчага которгон. 1989-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. 2004-жылы Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыгы ыйгарылган.
Кыргыз тилинде
Кызыл ат.–Ф.: Кыргызстан, 1989. («Жүрөк толкуну» коллективдүү ырлар жыйнагы.)
Боз торгой: Ырлар. – Б.: Эркин-Тоо, 1998. – 132 б.
Асанкул куудул: Проза. – Б.: Бийиктик, 2003. – 201 б.
Ысык-Көл сүйүүнүн көзүндөй: Ырлар. – Б.: Бийиктик, 2006. – 146 б.
Чокморовго ырдесте: Ырлар – Б.: Бийиктик, 2006. – 35 б.
КОТОРМОЛОРУ
Шахизада Абдукаримов. Көк астындагы каганат. Ырлар жыйнагы. – Б., 2003. – б.
Жамбы
Жамбы (моңголчо ёмба) - ар кандай салмакта, түрдүүчө өлчөмдө уютулган күмүш. Анын байкалбаган кыл өтүүчү жылчыктары болгон. Ал соодада нарк өлчөмү, алыш-бериште белек катары колдонулган. Жамбынын бөйрөк жамбы (адамдын бөйрөгүнө окшош), туяк жамбы (майда жандыктардын туягына окшош куюлган), тай туяк жамбы, чоң кулак жамбы, шаңшур жамбы, чочпара жамбы (наркы 100 койго барабар), төө көз жамбы, уй көз жамбы (он-жыйырма койго барабар), кой көз жамбы (беш койго барабар) жана башка түрлөрү кездешкен. Байлар, бийлер, болуштар, дин ишмерлери, соодагерлер байлыктарын жамбы түрүндө жыйнашкан.
Моралдык ченем
Моралдык ченем ― бир типтүү жорук-жосундарга карата пайдаланылган жалпы эрежелер менен тыюу салуулардын жардамы аркасында адамдардын жүрүм-турумун жөнгө салган адеп-ахлактын талаптардын формасы.
Укуктук ченемдерден айырмаланып, моралдык ченем мамлекеттик бийликтин негизинде эмес, каада-салт менен коомдук пикирдин күчү аркылуу санкцияланат; кимдир бирөө тарабынан атайы чыгарылган мыйзамдын натыйжасында эмес, коомдун адеп-ахлактык аң-сезиминде стихиялуу пайда болот. Өз алдынча турганда моралдык ченемдер адамдын жүрүм-турумун жетишээрлик түрдө жөнгө сала албайт; өзүнүн абстрактуу түрдөгү жалпы мүнөзүнө байланыштуу алар ар кандай өзгөчө жагдайлар менен шартталган ыктымалдуу чектен чыгууларды карай албайт. Ошол себептен тигил же, бул моралдык ченемдерди конкреттүү кырдаалдарга карата пайдалануу тууралуу маселе мазмуну боюнча кеңири жана ошол эле учурда конкреттүү болуп саналган адеп-ахлактык принциптердин негизинде чечилиши зарыл. Өзүнүн социалдык мазмуну боюнча моралдык ченемдер жалпы адамзаттык, тарыхый чектүү, таптык мүнөздө болушу мүмкүн.
Таптык мүнөздөгү моралдык ченем бир коомдук формациядан экинчисине өткөн учурда узак мезгилдер бою эскинин саркындысы катары сакталат, жаңы моралдык ченеидер түзүлгөнгө жана орногонго чейин акырындык менен талкаланат.
Гуштини милли камарбанди — 2018 Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарында
2-сентябрда Чолпон-Ата шаарындагы дене тарбия жана ден соолукту чыңдоо комплексинде гуштини милли камарбанди (тажик күрөш) боюнча мелдештер старт алды. Анда жалпы 27 спортчу 3 салмак категорияда күч сынашты. 68 килограммга чейинки салмак ченинде кыргыз балбаны Марлен Абдрасулов алтын медалга ээ болсо. Күмүш медалдын ээси түркмөнстандык Бегенч Ягмуров болду. 82 килограммга чейинки салмак ченинин финалында кыргыз балбаны Серикбай Аманилла уулу менен орусиялык Артур Зулкарнаев кез келди. Кызуу беттештин жүрүшүндө 6:1 эсеби менен орусиялык балбан алтын медалдын ээси аталды. Күмүш медалды кыргыз балбаны тагынса, коло медалдарды тажикстандык жана түркмөнстандык балбандар тагынышты. Абсолюттук салмак ченинин финалында түркмөнстандык Аннамурад Мурадов менен монголиялык Гонгор Пурефбаатор күрөштү. Беттештин алгачкы секунддарынан эле түркмөн балбаны атаандашын таза жеңиш менен утуп алды.
Медалчылар
{|
Боролдой
Калкы
Калкы - 1 893 киши.
Бохтариён
Бохтариён (Бохтариён) — шаар тибиндеги айыл. Тажикстандын, Хатлонской облусунун, Бохтар районунда жайгашкан.
Кара-Сан корукчасы
Кара-Сан корукчасы – Лейлек районундагы аңчылык корукчасы (заказниги). Түркстан кырка тоосунун Түндүк капталында, Лейли Мазар, Жети-Көпүрө, Өрөм сууларынын алабындагы тоо капталдарын ээлейт. Аянты 15,0 миң га. Азайып бараткан доңуз, чүткөр, элик, тоо эчки, улар жана башка жаныбарларды коргоо жана көбөйтүү максатында 1973-жылы уюшулган.
Бетон иштери
Бетон иштери - бетон жана темир-бетон конструкцияларын, курулмаларын тургузууда аткарылуучу курулуш иштеринин комплекси. Аларга төмөнкүдөй негизги процесстер кирет: бетон аралашмасын даярдоо, аны курулуш аянтына жеткирүү, калыпка (опалубка) куюп, тыгыздоо жана анын кургап катышына шарт түзүү, ошондой эле калыпты алып таштоо. Бетон аралашмасын даярдоодо алгачкы материалдын сапаты, курамын түзүүчү заттарды туура жана так тандоо жана жакшылап аралаштыруу мааниге ээ. Бетон аралашмасы атайын жайдагы бетон аралаштыргычта даярдалат, анын компоненттери (цемент, толтургучтар, суу жана ар кандай кошумчалар) 1-2 % ке чейинки тактыкта ченелет. Бетон аралашмасы жетишсиз аралаштырылса, бетондун касиети начарлап, анын бышыктыгы төмөндөйт. Бетонду «кароо» температуранын режимин кармоо, температурадан болуучу деформацияны болтурбоо аракети, катып жаткан бетонду уруудан сактоо ж. б. Бетондун ачык жерлерин суулап, бетин жаап, кышында жылуулап туруу натыйжалуу болуп эсептелет.
Тоо көлдөрү
Тоо көлдөрү - тоолуу аймакта негизинен тектон. кыймылдан, мөңгүнүн аракетинен же бөгөттөн пайда болгон көлдөр. Тектоникалык көлдөргө дүйнөдөгү эң ири көлдөр - терең жаракалардын (рифт өрөөдөрү) кеңейишинен пайда болгон көлдөр (мис., Байкал, Таньганика, Ньяса ж. б.), синклиналдык ийилүүлөрдөгү көлдөр (мис., Ысык-Көл); мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөргө - морена, төр (көлтөр) көлдөрү (Кыргызстандын аймагында кеңири таралган), бөгөт көлдөрүнө тоо өрөөндөрдүн кууш жерлерин көчкү жүрүп, бууп калышынан пайда болгондор (мис., Памирдеги Сарез көлү, Кыргызстандагы - Сарычелек к өлү ж. б.) кирет.
Бренстед кислота жана негиздер теориясы
Бренстед кислота жана негиздер теориясы азыркы мезгилдеги к-та жана негиздер жаратылышы ж-дөгү түшүнүктүн негизи И.Н.Бренстед 1923-ж. берген аныктамасынан келип чыккан. Бренстед б-ча: к-та деп протонду берүүгө, ал эми негиз протонду кошуп алууга жөндөмдүү болгон заттар (к-та жана негиздик протондук теориясы) аталат. Мис.,
АН  В+Н+
Sonic the Hedgehog
Оюндун үстүнөн иштөө 1990-жылы башталган. Анда Sega AM8 иштеп чыгуу тобуна компанияга бир тумар белги боло турган оюнду түзүүгө буйрук берген. Бир катар сунуштарды карап чыккандан кийин иштеп чыгуучулар башында жана омурткасында шиштери болгон көк кирпиге токтолушкан. Ал эми өздөрүн өз каарманы менен айкалышып туруш үчүн "Sonic Team" деп атап алышкан. Sonic the Hedgehog тез ойноо үчүн иштелип чыккан жана ага Сигэру Миямотонун Super Mario оюндар цикли таасир эткен. Оюндун демо версиясынын технологиясын Юдзи Нака аттуу оюн программчы түзүп чыккан. Ал жаңы технология Sonicтин спрайтына ийри пейзаждарда тоголонуу мүмкүнчүлүгүн түзгөн.
Оюндун көрүнүшүнө, аудиосуна жана ойноо тактикасына карата сынчылар оң баасын беришип жакшы кабыл алышкан. Оюн 16 бит доорунда Genesisти башкы оюнчу катары түптөп, Nintendo жана алардын Super Nintendo Entertainment System консолу менен атаандаш болуусуна мүмкүнчүлүк түзүү менен каржы жагынан да ийгилик жараткан. Оюн көп жолу сатылып, бир нече көчүрмөлөрдүн, ийгиликтүү франшизалардын жаралышын жана башка медиа түрлөрүнө ылайыкташтырылышын шыктандырган.
Бренстед кислота жана негиздер теориясы
а б
түрүндө берүүгө болот. Берилген схеманын негизинде А.И. Шатенштейн: протонго тектештиги бар электрон акцептордук реагентти – к-та деп аныктама берген. К-та менен негиз алардын ортосунда суутектик байланыштын пайда болушунун же болбосо протон өтүшүнүн натыйжасында аракеттенишет. К-та – негиздик аракеттенишүү Бренстед б-ча бүткөн түрдө төмөнкүдөй схема менен берилет:
А1+В2 D В1 +А2
А1, В1 жана А2, В2 – к-та негиздик жуптар. Реагент же эриткич хим. жаратылышына карата бир эле зат бир эле убакта к-талык да, негиздик да касиетке ээ болушу мүмкүн. Ошондуктан зат түзүлүшү б-ча аны к-та же негиз деп бөлүүгө болбойт. Берилген протолиттик теңдештикте гана зат кандай функцияга ээ экендигин аныктоого болот. Мис.,
СН3СООН-сууда к-та
(СН3СООН+Н2О – СН3СОО-+Н3О+),
ал эми суусуз Н2SO4 негиз (СН3СООН+Н2SO4 D CH3COOH+2+HSO-4)
сыяктуу аракеттенишет. К-та жана негиз деген түшүнүк суу эритмелери касиетин изилдөөдө кеңири колдонулат. Башка бирикмелер сыяктуу эле углеводород да к-та жана негиз катары реакцияга катышышы мүмкүн. Мис.,
С6Н6+С2Н-5-Na+  C6H5- Na++C2H6
Эр Табылды
Эр Табылды - көп варианттуу, эл ара-сында кеңири таралган баатырдык эпос. Актан Тыныбеков, Ы.Дыйканбай уулу, Ж. Жамгырчиевдин варианттары белгилүү. Чыгарма Орто Азия жана Казакстанга калмак кандары жортуул жасаган 15–18-кылымдардагы тарыхый окуяларга негизделген. Бирок кийинки кылымдардагы чыгармага өз белгилерин калтырган. Эгерде «Манас», «Курманбек» эпосторунда согуш уланып, кек алуу маселеси көтөрүлсө, «Эр Табылдыда» окуя эки элдин кыз алышып, кыз беришип туугандашуусу м-н аяктайт. Эпостун башкы каарманы – Табылды, ал аркылуу элдик баатырдын образы түзүлгөн. Чыгарма элдин көз-карандысыздык, эркиндик идеясын даңазалайт.
Кудайназардын чыкынчылыгы ату чыгармасы
Кара сугат
Кара сугат – жерди айдар алдында сугаруу.Кош айдоо үчүн жердин үстүңкү катмарына ным топтоп, жумшартуу, ошондой эле себилген үрөн текши өнүп, өсүмдүктөрдүн алгачкы вегетация учурунда жакшы өсүшү үчүн жүргүзүлөт.
Казуалдык aтрибуция
Казуалдык атрибуция(лат. causa – себеп, attribuo – болуп берем, белгилейм) – Башка адамдын кыймыл-аракетинин себептерин инсандык ич-ара кабыл алуусунун субъектин интерпретациялоосу.
Казуалдык атрибуция:
1) адамдар бири-бирин таанып жатып сырткы көрүнүшүнө, жүрүм-турумуна гана көңүл бөлбөстөн, ал кишинин жүрүм-турумунун себептерине да көңүл бурушат;
2) адам жөнүндөгү биринчи байкоодогу алынган маалымат аз болгондуктан байкоочу адамдын жүрүм-турумунун негизги себептерин табат жана аны таанышып жаткан субъектисине жабыштырат;
3) бул себептүү интерпретация байкоочунун кыймыл-аракетине чоң таасир тийгизет.
Ташкен
Ташкен (Toshkent) - Өзбекстандын борбору. Ташкен областынын административдик борбору. Республикасынын түндүк-чыгышында, Чыйырчык дарыясынын өрөөнүндө (Сыр- Дарыянын алабы), деңиз деңгээлинен 455 м бийиктикте жайгашкан. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы –6°С, июлдуку 32°Ска жетет. Жылдык жаан-чачыны 360–390 мм. Орто Азиядагы калкы көп шаарлардын бири. Калкы 2,3 млн (2013, агломерациясы менен 3,2 млн; калкынын саны боюнча КМШ жана Балтия өлкөлөрүнүн ичинен 4-орунда). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Өлкөнүн саясий, экономикалык, маданий жана илимий ири борбору. Өнөр жайынын башкы тармагы – машина куруу [айыл чарба машиналарынын чыгаруучу негизги ишканалары: «Ташсельмаш», «Узбексельмаш» жана Ташкент трактор заводу, жеңил ж. б. өнөр жай үчүн жабдуу, электроника техникалары («Фотон», «Спутник», «Миконд» заводдору), авиа куруу («ИА-76»; КМШдагы аскерий-транспорт самолётун чогултуучу жалгыз завод ж. б.], жеңил (кебез, кездеме, трикотаж, бут кийим), химиялык, химиялык-фармацевтика, тамак-аш. Ошондой эле «Зенит» заводу, 1991-жылдан Түштүк Кореянын «Goldstar» фирмасы менен бирдикте видеомагнитофон жана видеоплейерлерди чыгарат. Шаарда чет өлкөлүк компаниялардын офиси, бизнес жана ишкер борборлор, автосалондор, нефть-газ компаниялары жайгашкан. Өзбекстан Илимдер академиясы, 21 жогорку окуу жайы (анын ичинде улуттук университет, консерватория, медициналык академия, театр-көркөм институту, информациялык технология, Эл аралык Вест-минтсерский университет, диний семинария, ислам ж. б.), ошондой эле Мирзо Улукбек атындагы астроном. институт, Орто Азия токой Илим-изилдөө институту иштейт. Үй-музейлер (анын ичинде Гафур Гулям, Айбек Муса Ташмухамедов, Мухтар Ашрафи, Юнус Ражаби), Тамара ханумдун мемориалдык музейи, Анна Ахматованын мемориалдык клубу (1986) ачылган. Навои атындагы Чоң Өзбек опера жана балет, орус драма жана «Ильхом» театрлары, музейлер (анын ичинде искусство, прикладдык, тарых, тимуриддер тарыхы ж. б.), китепкана ж. б. бар. Шаарда кооз тарыхый архитектуралык эстеликтер кездешет. Шейхантаур (14-кылым), Каффаль Шаши мавзолейлери, Барак-хан, Кукелташ медреселери (экөө тең 16-кылымда курулган), Жунус-хан (15-кылым) күмбөзү, католик собору, лютеран чиркөөсү сакталган. Зоопарк, ботан. жана япон бактары уюштурулган. «Ташкент-Ланд» оюн-зоок өткөрүлүүчү парк, аквапарк курулган. Ташкентте 1966-жылы 26-апрелде катуу жер титирөө, 1999-жылы 22-ноябрда терракт болгон. Ташкенттеги телемунара Борбордук Азиядагы эң бийик (бийиктиги 375 м, дүйнөдөгү Ючу) мунара. Ташкентте 1968-жылдан 1988-жылга чейин Азия, Африка жана Латын Америка мамлекеттеринин эл аралык кинофестивалы эки жылда бир өткөрүлүп келген. Аны 2011-жылдан кайрадан калыбына келтирүү аракеттери көрүлүүдө.
Калифорния кондору
Калифорния кондору (лат. Gymnogyps californianus) — Тазгаралар.
Галуян нефрит кени
Галуян нефрит кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Айдаркен шаарчасынан 15 км түштүктө, Алай кырка тоосундагы Галуян коктусунун баш жагында. 1982-ж. табылган. Кен аймагында негизинен девон мезгилинде пайда болгон чөкмө тоотектер жатат. Аларды Алай кырка тоосунун кырында гранит интрузиялары жиреп чыккан. Кен ири кесекчелүү мөңгү чөгүндүсүнүн (моренанын) арасында нефрит сымал тоотектин чоң төөташтары түрүндө. Мында нефрит сымал тоотек акиташ тегинин гранит интрузиясынын чегинде скарндашуусунан пайда болгон. Нефрит күңүрт жашыл түстө, чатышкан тарам түзүлүштө. Таштан кооз жана асем буюмдарды жасоого болот.
Ауструм (Иглин району, Башкыртстан)
Ауструм — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Ауструм айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 513 киши. Почта индекси — 452421, ОКАТО коду — 80228805001.
Няколь-Ту дарыясы
Няколь-Ту — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кондый-Кы дарыясынын сол жээгинен 50 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 48 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Орус мамлекеттик гуманитардык университети
Орус мамлекеттик гуманитардык университети (орус. кыск. РГГУ) - Орусиянын Москвадагы жогорку окуу жайы.
Тарыхы
Белгилүү тарыхчы М.Н. Покровскийдин өтүнүчү менен СССРдин БАК жана ЭККнын "ССР Союзунун Борбордук архив башкармалыгынын алдында Архив таануу институтун ачуу жана РСФСРдин Борбордук архив башкармалыгынын алдындагы Архив таануу кабинетин ССР Союзунун Архив башкармалыгынын карамагына өткөрүү" жөнүндөгү токтомунун негизинде 1930-жылы 30-сентябрда Москва тарых жана архив институту түзүлгөн. Сабактар СССРдин Борбордук архив башкармалыгынын имаратындагы дарсканаларда 1931-жылы 1-апрелде башталган (25 Октябрь к. 15-үй). Архив таануу институтунун директорлугуна 1931-жылдын 18-январында Р.К. Лицит дайындалган. Жаңы түзүлгөн институт КПСС БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектептин имаратынын оң капшытына жайгаштырылган.
Мукун Асейинов
Асейинов Мукун (5. 6. 1941-ж. т., Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Барскон айылы) - мамлекетти жана саясий ишмер, Москва кооперация институтун (1965), СССР эл чарба академиясын (1985) бүткөн. Эмгек жолун Каракол шаардык соода тармагында бухгалтер болуп иштеп баштап, 1961-70-ж. Каракол, Фрунзе шаардык комсомол комитеттеринде 1-секретарь, 1979-ж. Кыргызстан КП БКнын финансы бөлүмүнүн инструктору, 1972-74-ж. КПСС БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектептин угуучусу, 1975-76-ж. Кыргызстан КП БКнын уюштуруу-партиялык иштер бөлүмүнүн инспектору. 1977-79-ж. Талас облусунун Киров райондук Эл депутаттар кеңешинин аткаруу комитетинин төрагасы, 1980-ж. Талас облусу Эл депутаттар кеңешинин аткаруу комитетинин төрагасынын орунбасары, 1981-85-ж. Кыргыз керек-жарак коомдор союзунун төрагасы-35-94 нын орун басары, 1985-ж. партиянын Тянь-Шань райондук комитетинин 1-катчысы, 1986-ж. Кыргызстан Министрлер Советинин орунбасары, 1987-91-ж. 1-орунбасары, 1991-96-ж. Чүй облустук мамлекеттик администрациянын башчысынын 1-орунбасары, 1996-2002-ж. КРнын Ирандагы Атайын жана ыйгарым укуктуу элчиси. 1986-91-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты.
Орус мамлекеттик гуманитардык университети
Тарыхы
1991-жылдын март айында Москва тарых жана архив институту ректор Ю.Н. Афанасьевдин жетекчилигинде "Орус мамлекеттик гуманитардык университети" (РГГУ) болуп кайра түзүлгөн. КПССке тыюу салынып, СССР кулагандан кийин партиянын мүлкүн орус бийлиги алган, имарат толугу менен университеттин менчигине өткөн.
Дифиллоботриоздор
Дифиллоботриоздор — адамдын жана жаныбарлардын тасма мите курттар пайда кылуучу оорусу.
Оорунун пайда болушу
Курт башындагы жуп жылчыгы менен ичегиге бек жармашып алат. Моюнунан муунакчалар бөлүнүп тургандыктан денеси узара берет. Эң арткы муунактарында жумурткалары өөрчүп, заң менен сыртка чыгат. Жумурткалары сууга түшкөндө 3—5 жумадан кийин личинкага айланат. Алар циклоптун денесинде, андан ары аны менен тамактанган балыктын денесинде өсүп-өөрчүйт.
Оорунун жугушу
Адам менен жаныбарларга (мышык, түлкү жана кээ бир чымчыктар) дифиллоботриоздор оорусу чийки же чала бышырылган балыкты жегенде, булганган сууну ичкенде, булганган буюм аркылуу жугат. Алардын ичегисинде личинкалар жетилип, чоң, узун тасма куртка айланат.
Орус мамлекеттик гуманитардык университети
Рейтинг
2014-жылы "Эксперт РА" агенттиги РГГУну Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигинин университеттеринин тизмесине кошкон. Рейтингде ага "D" даражасы ыйгарылган (бүтүрүүчүлөрдү даярдоодо алгылыктуу деңгээл).
Дифиллоботриоздор
Ооруган адам
Ооруган адамдын жүрөгү айланып кусат, башы, ичи ооруп, ичи өтөт, алсырайт, уйкусу качат, аз кандуулук байкалат. Кээде курт тоголоктошуп ичегини бүтөп калат. Мындай учурда тезинен операция жасоо зарыл. Лабораторияда оорулуунун заңынан дифиллоботриоздордун жумурткаларын тапкандан кийин ооруунун диагнозун туура коюп, врач дарылайт. Дарылоо ооруканада жүргүзүлөт.
Орус мамлекеттик гуманитардык университети
Түзүлүшү жана калыптанышы
РГГУ бакалаврдык 39 адистик программа боюнча жана 28 магистратура багыты, алардын ичинде: иш кагаздарын жүргүзүү жана архив таануу, эл аралык мамилелер, чыгыш таануу жана африканистика, культурология, дин таануу, тарых, социология, политология, искусство таануу, музеология, менежмент, жарнама жана коомчулук менен байланыш, экономика, философия, филология, психология, гуманитардык жааттагы интеллектуалдык системдер, журналистика боюнча студенттерге билим берүү ишин жүргүзөт.
Дифиллоботриоздор
Ооруну алдын алуу
Дифиллоботриоздордун алдын алууда балыкты жакшылап бышырып же кууруп жеш керек. Дарыя суусун жана көлдү булгануудан сактоо, өздүк гигиенага көңүл буруу, оору адамды дарылап айыктыруу зарыл.
Орус мамлекеттик гуманитардык университети
Түзүлүшү жана калыптанышы
РГГУнун башкы бөлүгүндө 10 миңден ашык, филиалдарында 20 миңге чукул студент билим алат. Окуу жайдын профессордук-окутуучу курамы 600гө жакын штаттык окутуучудан турат. Мындан тышкары РГГУну негизги жумуштары менен айкалыштырган Орусия ИАнын мекемелеринин, Москва ЖОЖдорунун жана башка илимий мекемелердин 200дүн тегерегинде адистери бар. РГГУда Орусиянын жана башка өлкөлөрдүн академияларынын 70тен ашык академиги жана мүчө-корреспонденти, 200дөн ашык профессор жана доктор, 500дөн ашык илимдин кандидаты иштей.
Дифиллоботриоздор
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Орус мамлекеттик гуманитардык университети
Түзүлүшү жана калыптанышы
РГГУнун аспирантурасында 36 адистик боюнча 300гө жакын аспирант окуйт. Докторантура да бар. 11 атайын диссертациялык кеңеш иштейт, алардын беши - доктордук диссертация коргоо боюнча.
РГГУнун курамында 10 окуу жана илим институту иштейт:
Булардан тышкары 3 жалпы университеттик факультет (социология, философия, искусство тарыхы), 9 жалпы университеттик кафедра, 8 жалпы университеттик окуу-илим жана илимий борбор, 15 эл аралык окуу жана илим борбору иштейт.
Ошондой эле, РГГУда ЖОЖго чейинки билим берүү борбору; А.С. Пушкин атындагы Мамлекеттик сүрөт искусствосу музейи менен биргеликте түзүлгөн окуу-көркөм өнөр музейи, илимий китепкана, ОФнын ЖОЖдорунун китепканаларын чет өлкөлүк адабияттар менен толуктоо, ОФнын ЖОЖдорунун документтерин сактоо борборлору иштейт.
Шабданбаев, Токтоналы
(1896–1978)
Төкмө акын Токтоналы Шабданбаев Кант районуна караштуу Жайылма кыштагында 1896-жылы 15-августа туулган. 1918–1921-жж. басмачыларга каршы уюштурулган ыктыярдуу отрядда кызмат кылган. 1936–1965-жж. Токтогул Сатылганов атындагы Кыргызстан Мамлекеттик филармониясынын солисти болуп иштеген. 1949-жылы Т.Шабданбаевдин «Жеңиш ырлар» деген биринчи ырлар жыйнагы, 1969-жылы «Золотые ворота» деген поэтикалык жыйнагы орус тилинде чыккан. 1958-жылы «Кыргыз ССР Эл артисти» деген наам берилип, Кыргыз искусствосу менен адабиятына сиңирген эмгеги үчүн «Эмгек Кызыл Туу» ордени жана «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Жеңиш ырлары: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1949. – 68 б.
Өчпөс өмүр: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1951. – 80 б.
Намибия
Намибия, Намибия Республикасы — Түштүк-Батыш Африкадагы мамлекет. Түндүгүнөн Ангола жана Замбия, чыгышынан Ботсвана, түштүк-чыгышынан жана түштүгүнөн TAP менен чектешет. Батышын Атлантика океаны чулгайт. Аянты 824,3 мин км2. Калкы 2,2 млн (2009). Борбору - Виндхук шаары Административдик-аймактык жактан 13 районго бөлүнөт. Акча бирдиги - намибия доллары. Намибия - БУУнун (1990), ЭВФтин (1990), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1990), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) жана башка уюмдардын мүчөсү.
Шабданбаев, Токтоналы
Айтыштар: Ырлар жыйнагы.–Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 132 б.
Намибия
Мамлекеттик түзүлүшү
Намибия - унитардык мамлекет. Башкаруу формасы - парламенттик республика. Конституциясы 1990-жылы кабыл алынган. Мамлекет башчысы - президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - эки палаталуу (Улуттук чогулуш жанаУлуттук кеңеш) парламент. Аткаруу бийлигин премьер-министр баштаган өкмөт (Министрлер кабинети) ишке ашырат. Намибияда көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги партиялары: Намибия Түштүк-Батыш Африка элдик уюму, Демократия жана прогресс үчүн чогулуш, Демократиялык альянс, Бириккен демократиялык фронт, Мониторинг тобу жана башка Намибиянын саясаты өлкөдө стабилдүүлүктү сактоого багытталып жана дүйнөнүн бардык өлкөлөрү (өзгөчө африкалык) менен достук мамилени өнүктүрүүгө умтулат.
Шабданбаев, Токтоналы
Тандалмалуу чыгармалар: Ырлар, айтыштар, поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 206 б.
Намибия
Табияты
Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн бөксө тоо (бийиктиги 900-1500 м) ээлейт. Ал түндүктү карай жантайып келип, жээк түздүгүнө - Намиб чөлүнө тик түшөт. Эң бийик жери - Брандберг чокусу (2573 м). Батышында дүйнөдөгү эң ири чөлдөрдүн бири Намиб чөлү (аянты 824,3 миң км2) жана Калахари жатат. Климаты тропиктик, кургак. Январдын орточо температурасы 18-27°С, июлдуку 12-16°С. Жылдык жаан-чачыны жээктеринде 100 лоеден эң четки Түндүк-чыгышында 700 ммге жетет. Негизги дарыялары Оранж жана Кунене. Тропиктик чөл жана кызыл-күрөң саванна топурагы басымдуу. Намиб чөлүндө сейрек кездешүүчү суккулент өсүмдүктөр, бөксө тоолорунда ксерофит бадалдары, тоолорунда жарым чөл жана чөлдөшкөн саванна өсөт. Этоша, Намиб, Скелеттүү Жээк жана Ноуклуфберге улуттук парктары уюштурулган.
Шабданбаев, Токтоналы
Мекенимди даңктаймын: Эскерүүлөр жана ырлар.–Ф.: Кыргызстан, 1973. – 266 б.
Намибия
Калкы
Негизинен камсы овамбо, кой-коин (нама, дамара), гереро элдери, ошондой эле. башкы улут өкүлдөрү да жашайт. Негизинен христиан динин тутат. Расмий тилдери - англис, немис жанаафрика тилдери. Орточо жыштыгы 1 км2те 2,5 киши. Төрөлүүнүн денгээли жогору (1000 кишиге 42,1), өлүм-житим төмөн (ЮООге 8,6; жаш балдардын өлүмү өтө жогору, ЮООге 59,8). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 59 жаш, аялдарынкы – 62. Шаар калкы 37% (2008). Ири шаарлары: Виндхук, Свакопмупд, Рунду, рехобот.
Шабданбаев, Токтоналы
Тандалмалуу чыгармалар: Ырлар ж-а поэма.– Ф.: Кыргызстан, 1976. – 330 б.
Намибия
Тарых
Түштүк-Батыш Африка аймагында, азыркы Намибияга алгач койсан тилинде суйлөгөн элдердин (бушмендердин) ата-бабалары отурукташ кан. Мал химба, тжимба уруулары Каоко тайпак тоосунун түштүгүнө, геререро, мбандерулар борбордук райондоруна, орламдар Түндүк-батыш бөлүгүнө жер которушкан. Кунене жана Окаванга дарыясынын жээктерине овам уруусу жайгашкан. 1830-50-жылдарда орлам уруусунун башчысы Йонкер Африкаанер көптөгөн урууларды багынтып, аймактык-аскер уюмун түзүп, Намибия аймагын бийлеген. 1878-жылы Улуу Вритания Намибиянын Уолфиш-Бей аймагын өз үнүн ээлиги деп жарыялаган. 1883-84-жылы Намибияны Германия колониялап, аны германиялык Түштүк-Батыш Африка протектораты деп атаган. Ага каршы жергиликтүү уруулар бир нече жолу көтөрүлүшкө чыккан, 1-дүйнөлүк согуштан кийин Намибиянын Түштүк Африка союзунун (ТАС) көзөмөлүнө өтүшү менен Овамболенде колониялык бийлик биротоло орногон. 1920-жылы Намибияда түштүк-африкалык расачыл кордоо саясаты тараган. 1968-жылы аны башкаруу укугу БУУга берилип, 1968-жылы өлкөнүн аты Намибия деп өзгөргөн. 1966-жылы Намибияда түзүлгөн Түштүк-Батыш Африканын элдик уюмунун СВАПО куралдуу отряддарынын боштондук күрөшүнүн натыйжасында 1990-жылы21-мартта Н. өзүнүн көз карандысыздыгын алган. Намибиянын алгачкы президенти, СВАПОнун лидери Сэм Нуйома. 2005-жылдан Хификепунье Похамба.
Шабданбаев, Токтоналы
Мурас: Ырлар, эскерүүлөр. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 112 б.
Намибия
Чарбасы
Намибия — өнүгүп келе жаткан өлкө. Экономикасынын негизин тоо-кен өнөр жай (экс- порттон түшкөн кирешенин) ээлейт. ИДП- нин көлөмү 13,8 млрд долларды (АКШ, 2009) түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 6,4 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 56,0 (% менен), өнөр жайдыкы 34,8, айыл чарбаныкы 34,8. Алмаз (негизинен зергерчиликте колдонулат), алтын, күмүш, аметист, уран (дүйнөдө 6-орун), коргошун, цинк, калай, вольфрам, жез, ванадий жана күкүрт казылып алынат. 2007-жылы 1,65 млрд кВт-с электр энергиясы өндүрүлгөн. Түстүү металлургия (жез, коргошун жана башка), тамак-аш (эт, сүт, балык), жыгаччылык, жеңил (анын ичинен тери өңдөлүп, булгаары даярдалат) өнөр жай ишканалары иштейт. Айыл чарбанын башкы тармагы - мал чарбачылыгы. Каракөл кою, бодо мал, ангора эчкиси асыралып, үй куштары багылат. Ошондой эле страус жана крокодил багуучу фермалар иштейт. Жүгөрү, сорго (ак жүгөрү), буудай, бал камыш жана жашылча айдалат. Автомобиль жолунун узундугу 42,2 миң км (анын ичинен асфальтталганы 5,4), темир жолунуку 2,6. Деңиз порттору: Уолфиш-Бей, Людериц. Сыртка алмаз, түстүү металл, алтын, уран концентраты, эт азыктары жана тирүүлөй мал, тоңдурулган балык жана балык продуктулары, каракөл коюнун териси (дүйнөдө алдынкы орунда) чыгарылат. Балыкчылык менен чет өлкөлүк туризм өнүккөн. Негизги соода шериктери: TAP, Кытай, АКШ, Европа союзуна кирген өлкөлөр.
Шабданбаев, Токтоналы
Орус тилинде
Намибия
Маданияты
Билим берүүсү мектепке чейинки, башталгыч, орто, атайын кесиптик жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Окутуу англис тилинде жүргүзүлөт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 66% ти түзөт (2008). ЖОЖдору, китепкана, музейлери бар. «Альге-майне цайтунг», «Намиб таймс», «Намибия Ньюс» жана башка англис жананемис тилдеринде гезит-журналдар чыгат. Радиоуктуруусу 1960-жылдан, телекөрсөтүүсү 1962-жылдан иштейт, о. эле маалымат агенттиги бар. Намибия - миңдеген жылдар мурун жасалган аска таштарына чегилген сүрөт-чиймелерге бай өлкө. Алар минералдык боёк-сырлар менентартылган, ташка чегилген петроглифтер бар. Алардын көбү бушмендер тарабынан жасалган. Айыл жеринде жашагандардын көпчүлүгү саман, камыш, ылайдан жасалган чатыр үйлөрдө турушат. Металлды иштетип, шуру жасап, курал-жарактарды кооздоо өнөрү өнүккөн.
Шабданбаев, Токтоналы
Золотые ворота: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 165 с.
Бетон конструкциялары жана курама бөлүктөр
Бетон конструкциялары жана курама бөлүктөр имараттын жана курулманын арматурасыз же аз арматуралуу (констр.) бетондон даярдалган бөлүгү. Алар начар чоюлгандыктан, жалаң кысуу күчү таасир этүүчү жерге пайдаланылат. Имараттын пайдубалы, дубалы жана блоктору, гидротехникалык курулмалардын бөлүктөрү, мунара, чүмбөт жана көпүрө тирөөчтөрү, жолго жана жанжолчого (тротуарга) төшөлүүчү такталар (плиталар) ж. б. катары кеңири колдонулат. Алардын заводдо даярдалган курама бөлүктөрү натыйжалуу болуп эсептелет. Ал эми өтө көлөмдүү курулмалардын констр-лары (мисалы, плотина, ири пайдубал, көтөрмөлөр, тирөөч дубал ж. б.) монолит бетондон даярдалат.
Тоо өлкөсү
Тоо өлкөсү - жер бетинин бийиктиги кескин өзгөргөн, тегерегиндеги түзөң аймактардан кыйла көтөрүңкү (жүздөгөн, миңдеген мге чейин) жайгашкан зор аймагы. Адатта тоо өлкөсү жогору көтөрүлүү кыймылы үстөмдүк кылган тектон. өнүгүүнүн бир этабында түзүлөт. Кээде бир нече миң км аралыкка чейин созулуп, татаал конфигурацияны түзөт. Тоо аралык ойдуңдар, дарыя өрөөндөрү менен бөлүнгөн тоо тизмектерден жана кырка тоолордон турат. Морфологиялык жактан бийик тоолуу (альп формасындагы рельеф), орто бийик тоолуу жана жапыз тоолуу рельефке бөлүнөт. Жер кыртышынын деформациялуу мүнөзүнө жараша тектоникалык тоолордун ичинен бүктөлүү, бүктөлүү-келки, келки тоолоруна бөлүнөт
Бектенов, Зияш
Родился Зияш Бектенов 29 октября 1911 года в селе Кен-Суу, Тюпского Района, Иссык- Кульской области в семье сельского фельдшера. После окончания начальной школы в родном селе, Бектенов поступил в Кыргызский педтехникум в городе Фрунзе. В 1940 году окончил Кыргызский государственный пединститут. Учился с будущими классиками кыргызской литературы – Касымалы Джантошевым, Мукаем Элебаевым, Узакбаем Абдукаимовым, Ташимом Байджиевым. Участвовал в первом литературном кружке – «Кызыл учкун», ставшем ядром кыргызской писательской организации.
Жарык көргөн китептери
=== Родился Зияш Бектенов 29 октября 1911 года в селе Кен-Суу, Тюпского Района, Иссык- Кульской области в семье сельского фельдшера. После окончания начальной школы в родном селе, Бектенов поступил в Кыргызский педтехникум в городе Фрунзе. В 1940 году окончил Кыргызский государственный пединститут. Учился с будущими классиками кыргызской литературы – Касымалы Джантошевым, Мукаем Элебаевым, Узакбаем Абдукаимовым, Ташимом Байджиевым. Участвовал в первом литературном кружке – «Кызыл учкун», ставшем ядром кыргызской писательской организации. ===
Котормолору
Фадеев А. Талкалоо: Роман. - Ф.: Кыргызмамбас, 1957. - 87 б.
Макаренко А. Педагогикалык поэма. - Ф.: Мектеп, 1959.
Ибрагимов Г. Терең тамырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1963.
Фадеев А. Талкалоо. - Ф.: Кыргызстан, 1974. - 251 б.
Гоголь Н.В. Тандалмалар. - Ф.: Мектеп, 1980. - 376 б.
Летающий корабль: Украин эл жомогу. - Ф.: Мектеп, 1986. - 136 б.
Пьесалар
Гольдони К. «Эки мырзанын малайы», 1940-ж.
Островский А.Н. «Добул», 1959-ж.
Хикмет Н. «Унутулган адам», 1970-ж.
Байым (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Байым — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Эски калкашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 85 киши. Почта индекси — 453171, ОКАТО коду — 80248840002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ом, Георгий
Георг Ом (нем.Georg Simon Ohm:16 марта 1787,Эрланген-7июль 1854, Мюнхен) белгилүү немец физиги. Омдун белгилүү эмгектери электр тогунун өткөрүмдүүлүгү жөнундө болуп, атактуу “Омдун законун” ачууга алып келген.Бул жерде каршылык чынжырчасы аркылуу гальваникалык токтун күчүн аныктоо илимин ачкан.
Стёпин, Вечеслав Семенович
Вячеслав Семенович Степин (19.04.1934 - 14.12.2018 ) – советтик философ, СССР Илимдер Акажемиясынын корр. мүчөсү (1987). Белорус мамл.универ. бүтүргөн. 1959-жылдан баштап окутуучу. 1981–87-ж. БМУ гуманитардык факультетинде. Философия кафедрасынын башчысы, 1987–88-ж. ССР ИАнын табият таануу тарыхынын жана техника институтунун директору.
Ал эми 1988-ж. СССР ИАнын Философия Институтунун директору. Таануу теориясында, философия жана илимдер методологиясында, табият таануу тарыхы чөйрөсүндө эмгектенген.
Кара суу (түшүнүк)
Кара суу (түшүнүк) – тоо этектеринде же тоо аралык өрөөндөрдө кыртыш сууларынан чыккан булак же чакан агын суу. Суусу тунук, кээде бир аз минералдашкан. Нымдуу, саздак жерлерден, токойлордон агып чыгат да, көптөгөн суулардын башаты болот. Ак суудан айырмасы – кара суудан башталган суулар жайында кирбейт, суусунун тазалыгы жана тунуктугу менен өзгөчөлөнөт. Кыргызстандын аймагында «кара суу» аталган жер-суу, айыл-кыштактардын аталыштары өтө көп.