Коста-Рика
Тарыхы
Коста-Риканын азыркы аймагына негизинен чибча индейлери 16-кылымдын башында отурукташкан. 1573-ж. аларды испандар басып алып, көбүн кырган. 1560-ж. Коста-Рика Гватемала генерал-капитандыгынын курамына кирген. 1821-ж. Латын Америкасындагы көз каранды эместик үчүн согуш мезгилинде Гватемала генерал-капитандыгына көз каранды эместиги жарыяланган. Коста-Рика 1822-ж. А. де Итурбиде Мексика империясынын, 1823ж. Борбордук Америка бириккен провинциясынын курамына (өз өкмөтүн жана автономиясын сактап калган) кирип, борбору Сан-Хосе шаары болуп калган. 1820-жылдары Коста-Рикада либералдык жана консервативдик саясий топтор калыптанган. 1820–30-жылдары негизинен либералдык топтун өкүлдөрү прогрессивдүү кайра түзүүлөрдү жүзөгө ашырган. Губернатор Х. Море Фернандестин башкаруу мезгилинде (1824–33) Коста-Риканын алгачкы конституциясы кабыл алынган (1825). Билим берүү системасы жакшырып, жолдор салына баштаган. 1838-ж. Коста-Рика Борбордук Америка бириккен провинциясынын курамынан чыккан. 1848-ж. 30-августта өлкө конгресси Коста-Рика Республикасынын эгемендүүлүгү жана көз каранды эместиги жөнүндө декпарация кабыл алып, мамлекеттин желеги менен гимнин бекиткен. 1856–60-жылдары Коста-Рика региондогу башка мамлекеттер менен бирге америкалык жаран У. Уокер жетектеген флибустьерлердин Борбордук Американы каратып алуу аракеттерине каршы күрөшкөн. 1850-жылдардын аягында Коста-Риканын экономикасы өтө тез темп менен жогорулай баштаган. 19-кылымдын аягында борборду Кариб жана Тынч океан жээктериндеги өлкөлөр, ошондой эле порттор менен бириктирүүчү темир жол бутактары салынып, өлкөнүн экономикасына чет өлкөлүк капитал кире баштаган (негизинен түндүк америкалык). Президент Р. де Х. Хименес Ореамунонун учурунда (1910–14) салык киргизилип, (андан түшкөн акчалар билим берүүнүн өнүгүшүнө жумшалган), армиянын саны 1 миң кишиге кыскарган. 20-кылымдын башында жаңы саясий партиялар жана уюмдар пайда болгон. 1901-ж. Улуттук-республикалык партия негизделип, ири буржуазиянын, плантаторлордун жана улуттук интеллигенциялардын кызыкчылыктарын көздөгөн. 1920-жылдары алгачкы коммунисттик топтор калыптанып, 1931-ж. Коммунисттик партия (1943-жылдан Элдик авангард партиясы) түзүлгөн. 1940-ж. Улуттук-республикалык партиянын лидери – Р. А. Кальдерон Гуардия өлкөнүн президенттигине шайланып, 2-дүйнөлүк согуш мезгилинде СССР менен дипломатиялык мамилелерди түзгөн (1944). 1941-ж. Коста-рикалык социалдык камсыздандыруу палатасы түзүлүп, 1943-ж. Эмгек кодекси кабыл алынган. Коста-Рика коомунун консервативдик күчтөрү Р. А. Кальдерондун жүргүзгөн саясатына каршы чыгышкан. Натыйжада Улуттук-боштондук партиясынын (УБП) лидери X. Фигерес Феррер куралдуу төңкөрүш жасап, 1948-ж. 8-майда бийликти басып алган. Анын Убактылуу өкмөтү аялдарга жана 18ге чыккан жарандарга шайлоого катышууга укук берүү, өлкөнүн аскер күчтөрүн кыскартуу ж. б. өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө жаңы Конституциянын долбоорун даярдаган. Жаңы Конституция кабыл алынгандан кийин (1949), Улате-и-Бланко президенттикке шайланып, Фигерес Феррер Убактылуу өкмөттүн башчысы кызматынан кеткен. 1953-ж. Фигерес Феррер кайрадан президенттикке шайланып, 1950–60-жылдары АКШ жана социалисттик (Венгрия, Румыния, Чехословакия, Польша, Германия Демократиялык Республикасы ж. б.) мамлекеттер менен дипломатиялык, соода-экономикалык жана маданий байланыштарды түзө баштаган. Фигерес Феррер өлкөдөгү чет элдик темир жол компанияларын мамлекеттештирип, АКШ нефть тресттеринин чалгындоолоруна тыюу салган. 1978-ж. консервативдик коалициянын өкүлү Р. Карасо Одио президенттикке шайланган. Анын бийликке келиши менен өлкөдө экономикалык кризис, Борбордук америкалык кофе сатуудан түшкөн киреше төмөндөп, нефтинин дүйнөлүк баасы өскөндүктөн улам региондо саясий туруксуздук байкалган. 1982-жылдары президент Л. А. Монхе Альварестин мезгилинде Коста-Рика өкмөтү АКШ менен экономикалык байланыштарды түзгөн. 1986-ж. президенттикке шайланган О. Ариас Санчес Никарагуа жана Сальвадордогу ички чыр-чатактарды тынчтык жол менен жөнгө салууга, демократиялык кайра түзүүлөрдү ишке ашырууга аракеттенген. 2006-ж. О. Ариас Санчес кайрадан өлкө президенттигине шайланган. 2007-ж. анын өкмөтү социалдык-экономикалык өнүгүүнүн мамлекеттик планын кабыл алып, адам эркиндигин жа укуктарын коргоого багытталган ж. б. иш-чараларды жүргүзөрүн билгизди.