cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баш майлоо
Баш майлоо — Кыргыздардын эски  түшүнүктөрүнө  байланыштуу салты.
Вятка
Вятка – Россия Федерациясынын Киров облусу менен Татарстандагы дарыя, Каманын оң куймасы. Узундугу 1314 км, алабынын аянты 129 миң км2. Жогорку Кама дөңсөөсүнөн (Удмуртия) башталат. Көбүнчө түздүк аркылуу агат. Негизги куймалары: Кобра, Молома, Пижма (оң), Чепца, Кильмезь (сол). Орточо чыгымы 890 м3/сек. Ноябрдан майга чейин тоңот. Киров шаарынан, жазында Кирс пристанынан баштап кеме жүрөт. Сал агызылат. Боюнда Слободской, Киров-Чепецк, Киров, Орлов, Советск, Халтурин, Котельнич, Вятские Поляны шаары жайгашкан.
Алмяс (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Черновцы
Черновцы - Украинадагы шаар.
Сибирь платформасы
Сибирь платформасы - Түндүк Азиянын ортоңку бөлүгүнөн орун алган байыркы (рифейге чейинки) ири платформа.
Батыш чеги Енисей дарыясы, түндүгү Бырранга тоосунун Түштүк этеги, чыгышы Лена дарыясынын төмөнкү агымы, түштүгү Становой жана Яблоновый тоолору, Байкал колунун Түштүк чети менен чектешет. Платформанын фундаменти архей жана протерозой замандарында пайда болгон кристаллдашкан сланец, амфиболит, чарнокит, мрамор ж. б. тектерден түзүлгөн.
Анабар массивинде, Оленек келкисинде, Алдан калканында, Байкал боюнда, Чыгыш Саян четки келкисинде жана Канск урчугунда фундамент бир аз көтөрүлүп жер бетинс чыгат. Калган бөлүгүн кембрийден антропогенге чейин пайда болгон турдуу чөкмө тектер жаап жатат. Чөкмө тектердин калындыгы 10-12 км ге жетет.
Платформанын Мохоровичич чегине чейинки жалпы калыңдыгы 28-30 кмден Вилюй жана Тунгус синеклизаларында 40-45 кмге чейин (Алдан калканында).
Платформанын фундаментинде темир, слюда, пьезокварц, апатиттин кендери белгилүү. Үстүңкү чөкмө тектер менен көмүрдүн (Лена, Тунгус, Иркут көмүр бассейндери), нефть жана газдын, таш туз, гипс, темирдин кендери байланыштуу, Ошондой эле алтын кен чачындысы, фосфорит, марганец, никель, жез, графит жана алмаз кендери табылган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Харам
Харам (حرام) – Ислам дининде жасалышы жана пайдаланышына кескин түрдө тыюу салынган нерселер. Алкоголдук ичимдиктерди ичүү, кумар ойноо, ойноштук кылуу, адам өлтүрүү, ушакчылык кылуу, жалаа жабуу ж.б. иш-аракеттер харамга жатат. Харам кылынган зат же иш-аракет өзүнүн түпкү айырмачылыгы болгон ыпластык менен жамандык себебинен улам, Ислам шариятында эзелтен харам деп белгиленген болсо, аны «түздөн-түз харам» (харам лизатихи) деп атайбыз. Мисалы: арак, чочконун эти, уурулук, ойноштук кылуу, арам малдын этин сатуу ж.б. Жалпысынан харамдар адамга таандык беш негизги баалуу дөөлөттү коргоо максаты менен тыюу салынган. Бул беш негизги баалуулуктар:
Өзүндөгү түпкү айырмачылыгынан эмес, кайра белгилүү кошумча себептерден улам харам болгон нерселер «кошумча харам» (харам лигайрихи) деп аталат. Мисалы: кайсы бир халал мүлк уурдалган абалда харам болуп эсептелет. Жума намазы убагында жума намазын окууга милдеттуу эркектердин соода-сатык кылуусу кошумча харамга жатат.(Жума сүрөсү 62, 9-аят) Бул жердеги тыюу адамды эң зарыл жаматтык намаздан кур калтыруу зыянына байланыштуу аз убакытка чейин кошумча себептерден улам келип чыккан харам болот.
Харамды жасабаса чоң соопко ээ болуу мүмкүн. Харамдан сактануу адамды такыбалык мартабага жеткирет. Харам жасалса, оор күнөөгө батып, жүрөктөр карарып, ыйман алсырайт, адамдын көңүлү киргилдеп, ибадаттардан эч кандай ырахат ала албайт. Кыямат күнүнө барганда да оор азап тартат.
Ал эми шариятта айкын далилдер менен аныкталган бир харам нерсени «халал» деп эсептесе, ыйманга коркунуч туулат. Башкача айтканда, бир адам арак ичсе оор күнөөкөр болот, эгерде аракты «халал» десе, өмүрүндө ичимдик ичпесе да динден чыгат. Себеби бул жерде Алла Тааланын көрсөткөн өкүмүн жокко чыгаруу маселеси жатат. Алла Таала Өзү сактасын, кудум «ал билбейт, мен билем» дегендей иш. Андыктан харамды «халал» дегендик каапырлык болуп саналат.
Кошбойлуулук
Кошбойлуулук – бойго бүтүү жана түйүлдүктүн өсүшүнө байланышкан физиологиялык жүрүм. Укуктун айрым тармактарында К. белгилүү юридикалык натыйжаларга алып келет. Кылмыш-жаза укугунда К. айыптууну жазалоодо жеңилдетүүчү жагдайлардын бири, ошондой эле анын камалуусун кийинкиге калтырууга негиз боло алат. КР эмгек укугунда К. биркатар кошумча укуктарды, жеңилдиктерди, кепилдиктерди ж. б. берет.
Табси-Яха
Табси-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Ата - Журттун азаматтары
"Ата-Журт кыйын күнгө кабылганда, Айлансын ар бир уулу чагылганга!" (Жолон Мамытов)
Табси-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ата - Журттун азаматтары
Жакындан жардам беришип...
"Ыйык Ата Журт" коомдук жаштар фонду Нарын, Ысык-Көл (Каракол), Талас, Ош, Жалал-Абад, Баткен, Балыкчы, Токмок, Кызыл-Кыя шаарларында өзүнүн аймактык бөлүмдөрүн ачып, жергиликтүү калкка жакындан жардам берүүнү колго алды. Алардын айрымдарына кыскача токтоло кетели. Бишкекте 110 (500 сом), Нарында 18 (200 сом), Ысык-Көлдө 26 (300 сом), Таласта 10 (300 сом), Ошто 80 (300 сом), Жалал-Абадда 40 (300 сом), Баткенде 9 (300 сом), Токмокто 2 (300 сом), Кызыл-Кыяда 5 (300 сом) студентке ай сайын стипендия берип келүүдө. Таланттуу жаштардын патриоттук сезимин чыңдоо максатында, түрдүү темаларда семинарларды уюштуруп, карылар, жетим балдар, майыптар үйлөрүнө зыярат кылып, коомдук иш-чараларга катышууну салтка айландырган. Андан тышкары, студенттердин жатаканаларын (Бишкектеги "Ынтымак", Оштогу "Достук" жатаканалары), кесиптик билим берүү борборлорун (Нарын мамлекеттик университетинин башкы имаратында, фонддун Ош шаарындагы филиалынын кеңсесинде жайгашкан кесиптик билим берүү борборлору), мектеп окуучуларын жогорку окуу жайларынын кирүү сынактарына даярдоо курстарын уюштуруу (Оштогу "Призма" жогорку окуу жайына даярдоо борбору) иштерин акырындык менен жөнгө салууда. Жыл ичинде белгиленүүчү "Тил күнү", "Студенттер күнү", "Курман айт", "Жаңы жыл", "Аялдардын эл аралык күнү", "Нооруз" жана башка элдик майрамдарга карата маанилүү иш-чараларды уюштурууну да эсинен чыгарбайт.
Бүгүнкүнү болжошуп...
Республикалык маанидеги олуттуу иш-чараларды тийиштүү мамлекеттик мекемелер менен бирдикте уюштуруп келүүдө. Мисалы, "Кыргызстандагы билим берүү системасы: кечээ, бүгүн жана эртең" (2007-жыл), "Кыргызстандагы билим берүү системасынын стратегиялык мааниси жана окуу куралдарынын сапаты" (2008-жыл) аттуу илимий симпозиумдарды Билим берүү жана илим министрлиги менен бирдикте уюштурду. Симпозиумдун бардык чыгымдарын фонд өзү каржылап, тандалып алынган докладдардын жыйнагын китеп кылып басып чыгарып, билим берүү мекемелерине жана тийиштүү адистерге акысыз таратты. Кинорежиссёр Нурбек Эгендин "Манастын төрөлүшүн утурлай" тасмасына каармандарды тандоого көмөктөшүү максатында, режиссёрду өлкөбүздүн дээрлик бардык аймактарын кыдыртып, жергиликтүү эл менен чыгармачылык жолугушууларды уюштурду (2008-жыл).
Арышты кенен ташташып...
2004-жылдын 22-февралында фонддун ошондогу жетекчиси Улан Усупов Бириккен улуттар уюмунун демилгеси менен Таиланддын борбору Банкгок шаарында өткөн "Дүйнө жаштарынын тынчтык саммитине" катышкан. Ал эми 2006-жылдын 10-16-майында Шанхай кызматташтык уюмунун 5 жылдык мааракесине карата онго жакын өлкөнүн делегацияларынын катышуусунда Кытайдын Пекин, Шанхай шаарларында аталган уюмга кирген өлкөлөрдүн жаш лидерлеринин жолугушуусу болуп, ага фонддун ошол кездеги директору Абдилазиз Жолдошов катышып келген.
Келечекти ойлошуп...
Быйыл сегизге чыгып, алдыга чыйрак кадам шилтей баштаган ушул фонддун улан-кыздары жасап жаткан иштер коомчулуктун колдоосуна ээ болууда. "Ыйык Ата Журт" коомдук жаштар фонду эртеңки эл багар уул-кыздарды бүгүн колдоп, сүрөп, мекенине ак кызмат өтөп жатканы фонддун аброюн арттырып, коомдогу ордун бир топ бекемдеп койду десек жаңылышпайбыз.
Данкан (Оклахома)
Калкы - 23431 киши. Болжолдуу аянты - 119.1 км². FIPS коду — 40-21900.
Ата - Журттун азаматтары
Досбол Нур уулу - Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы:
- "Ыйык Ата Журт" коомдук жаштар фондундагы жаштарды мен Кыргызстандагы эле эмес, Орто Азиядагы эң алдыңкы жаштар деп эсептейм. Жеке өзүмдүн атымдан дагы, өкмөттүн атынан дагы ушул жаштардын жасап жаткан иштерине терең ыраазычылык билдирем. Дайыма өлкөбүздөгү көйгөйлүү маселелердин чечилишине кол-кабыш кылып келе жатышканы - абдан жакшы жышаана!
Сулайман Рысбаев - педагогика илимдеринин доктору:
- "Улутубуздун оор шарттарына карабай, мезгилинен мурда жетилип, улуулар жасай турган ишти тайсалдабай аткарып келаткан жаштарыбыз барбы?"; - десе, мен дал ушул "Ыйык Ата Журт" коомдук жаштар фондун жетектеген жигиттерди айтар элем. Бүгүнкү кыйын кырдаалда жашап жаткан Кыргызстанда аты-жөнү белгисиз коомдор өтө эле көп го. Алардын жасап жаткан иштерин да эл билбейт. Кантип жашап жатканы да белгисиз. Бирок, элдин ишенимине кирип, жалпы кыргыз жаштарынын колдоосуна ээ болуп, таанылып бараткан бул фонд өз ишин татыктуу, өз деңгээлинде жүргүзүп жатканына кубанам. Учурда бул фонд оптимисттик маанайда, патриоттук дем менен иштеп жатат. Мындан ары да ушундай эле дем менен иштеп, жаштарыбыздын жүрөгүндөгү жалынын өчүрбөй, аларды ар тараптан колдой берерине ишенем.
Алтынбек Сулайманов - жеке ишкер:
- Таман акы, маңдай тери менен өнүп-өөрчүгөн асылзаттарды көп кылымдык мөмөлүү даракка окшоштурса болот. Эгер мөмө канчалык даамдуу жана ширелүү болсо, анын өтүмдүүлүгү да ошончолук артып, уругу узун элдин учуна жетери айдан ачык. Атүгүл, ал мөмө тек гана азык-түлүккө муктаж пенделердин кара курсагын кампайтпастан, алардын рухий көрөңгөсүн дагы толуктайт. Ал эми болочокто элди мөмөгө карк кылчу дарактын көчөтүн таап, аны "мите курттарга" жедирбей өстүрүү тажрыйбалуу багбанчынын эмгеги менен билимин талап кылат. Ушул өңүттөн алганда, мен эч тайсалдабай туруп, "Ыйык Ата Журт" коомдук жаштар фондун жалпы журт муктаж болгон керектүү көчөттөрдү өстүрүүчү "багбанчылар" бирикмеси же уюму дээр элем. Анткени, алар отургузган тандамал жаш көчөттөр келечекте ширелүү мөмө берерине көзүм жетет. Айрыкча көчөт өстүрүүнүн заманбап ыкмаларын өздөштүрүп алган ушул фонддун "багбанчыларына" суктанам. Демек, кыргыз калкынын тандаган жолу таштак эмес, даңгыр, улан-кыздары жалтак эмес, алгыр болоруна толук ишенем. Ошондуктан, жаш көчөттөрдү "мите курттан" коргоп, маалында азыктандырып туруу - жалгыз гана "багбанчылардын" эмес, жалпыбыздын милдет-парзыбыз деп эсептейм.
Канагат Алышпаев - "Маалымат технологиялары"; жоопкерчилиги чектелген коомунун башкы директору:
- "Ыйык Ата Журт"; коомдук жаштар фондунун учурда кыргыз коомчулугунда жана айрыкча жаштар арасында алган орду өтө зор. Башка уюмдарга салыштырмалуу аткарган иштери менен бат эле эл оозуна алынып калды. Фонддун өз алдынча иш алпарып жатканына баа берем. Алардын адамдын жүрөгүн ыраазы кылган иштеринин бири катары, жаш, колунда жок, жакшы окуган студенттерге ай сайын 500 сомдун тегерегинде стипендия берип турганын айтсак эле жетиштүү болот.
Айдарбек Жоробеков - Кыргыз Республикасынын өкмөтүнө караштуу Жаштар департаментинин директору:
- "Ыйык Ата Журт"; коомдук жаштар фонду Кыргызстандагы башка уюмдардан кескин айырмаланып турат. Себеби, фонд жалаң гана биздин мекендеш жаштарыбыздан түзүлгөн. Коомчулукка кошкон салымы да алгылыктуу. Жүргүзгөн иш-аракеттери көз көрүнөө ишке ашууда. Бүгүнкү күндө түзүлгөн фонддор көбүнчө саясаттын кайсы бир нугуна түшүп алып, же алардын негизинде ачылып, кайра бат эле коомубузда ордун жоготуп жатышпайбы. Ал эми "Ыйык Ата Журт"; коомдук жаштар фонду өз алдынча түзүлүп, саясатка кийлигишпей, чет элдик уюмдардын жардамысыз бутуна туруп, иштеп жатканы - жүрөк сүйүнтөрлүк көрүнүш. өлкөбүздөгү алдыңкы студенттерди колдоп, аларга ай сайын стипендия берип, ар түрдүү сынактарды уюштуруу, жыл сайын Кыргызстандын булуң-бурчундагы ар кыл кесиптин ээлерин чогултуп илимий симпозиум өткөрүү бардык эле уюмдардын колунан келе бербейт. Фонддун өлкөбүздө алган орду абдан чоң жана келечеги кең. Автору: Сейитбек Идирисов
Интернеттик шилтемелер
http//www.google/kg
Калятывис
Калятывис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Виссервис дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Операциялык тутум
Операциялык тутум (operating system, OS) же ОТ — компьютер тутумунун аппараттык ресурстарын башкарууну жана программалык процесстердин аппаратура, башка процесстер жана колдонуучулар менен болгон аракеттерин камсыз кылган программалар тобу. Операциялык тутум эсти, киргизүү-чыгарууну, файлдык тутумду, процесстердин өз ара аракеттерин башкарат. Компьютер тутуму менен колдонуучу ортосунда интерфейсти уюштурат.
Көпчүлүк эсептөө тутумдарында операциялык тутум тутумдук программалык камсыздоонун негизги жана маанилүү (кээде жападан жалгыз гана) бөлүгү болуп эсептелинет. 1990-жылдардан баштап көбүрөөк таралган операциялык тутумдар болуп Windows бүлөсүнүн тутумдары жана UNIX классындагы тутумдары (өзгөчө Linux жана Mac OS) системаларынын функциялары
1) машинанын жөндөмдүүлүктөрүн өнүктүрүү
2) анын ресурстарын башкаруу
Мочище дарыясы
Мочище — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Тогул дарыясынын оң жээгинен 41 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сибирь кулгунасы
Сибирь кулгунасы, сибирь жарасы - жаныбарлар менен адамдын жугуштуу оорусу.
Козгогучу Bacillus anthracis бир нече жыл топуракта жашоого жөндөмдүү жана 1 с кайнатканга чыдайт. Адам Сибирь кулгунасын ылаң малды бакканда, сойгондо, анын этин тамак-ашка пайдаланганда, топурак жана суу аркылуу жуктуруп алат.
Сибирь кулгунасы көбүнчө териден, азыраак ичеги жана өпкөдөн кармайт. Териден кармаган формасында оору козгогуч айрылган тери, ошондой эле курт- кумурска (көгөөн, ылаа ж. б.) чаккан жер аркылуу кирин, анда Кызыл так пайда болот да, ыйлаакчага, ириндеп жарага айланат. Дене ысып, баш ооруйт, шай кетет.
Ичегиден жана өпкөдөн кармаганда адам 2-4 кун ичинде каза болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Линия
Линия (сызык, багыт, катар) - айкын белгилери менен мүнөздөлүүчү, бир катар муунда дайыма кайрадан жаралып туруучу тектеш особдор тобу. Мында ушул белгилерди жөнгө салуучу гендер боюнча Л-лардын генотиптик бир өңчөйлүүлүгү божомолдонот. Л. термини жаныбар жана өсүмдүк селекциясы жана генет-сында колдонулат. Микроорганизмдердин селекциясы жана генетикасында Л-нын ордуна "штамм" деген термин кабыл алынган. Кайрадан жаралуу мүнөзү боюнча таза, инбреддик, аутбреддик Л-ларга бөлүнөт. Мындан сырткары берилген түрдүн табигый шартта жашоочу особдоруна мүнөздүү, башкача атйканда жапайы типтеги Л-ларга бөлүнөт. Адатта Л-ларды табигый жана лаб-ялык популяциялардан, сорттордон, породалардан тандоо жана инбридинг ыкмалары аркылуу алышат, ошондой эле көпчүлүк учурда жаңы Л-ларды гибридизация же мутагендерди колдонуу менен кезектеги тандоо аркылуу же мурдатан алынган линиялардын негизинде алынат. Л. - көптөгөн генетикалык маселелерди чечүүдө колдонулуучу алгачкы материал. Л. чарбачылыкта пайдалуу жаныбарда жана өсүмдүктө жаңы, өзгөчө гетерозистүү породаларды жана сортторду чыгарууда материал катары колдонулат.
Систых-Чул дарыясы
Систых-Чул (Систыхчул, Черемуховая) — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Черный Июс дарыясынын сол жээгинен 104 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Тышкы шилтемелер
]
Локус
Локус (лат. locus - орун) - белгилүү гендин, анын аллелдеринин хромосоманын генетикалык же цитологиялык картасында орун алган жайы.
Тынч океаны (түшүнүк)
Тынч океа́ны:
Макрух
Макрух ( - мааниси боюнча "жагымсыз", "начар", "жек көрүндү" дегенди билдирет. Шарият боюнча өтө эле катаал эмес бир таризде жасоого тыюу салынган жагымсыз иштерди билдирет. Харам менен макрух арасында айрым окшоштуктар бар. Экөө тең тыюу салынган, же жагымсыз жаман иштер. Бирок экөөнүн мазмун-маңызы бир кыйла айырмаланат.
Макрухтун ар бирин жасабаган адам соопко ээ болот. Ал эми харамга жакын макрухту жасаган адам акыретте жазага кабылат. Тек гана, муну жокко чыгарган адам динден чыкпайт. Харамдан алыс макрухту кылуу менен жазага тартылбайт.
Жаңгак чертмей
Шарты
Оюнчулардын саны 2—6 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда жаңгактар колдонулат.
Оюнга даярдануу
Катышуучулардын адегенде экөө оюнга чыгат. Бирден жаңгактарын бир бириккен 1 метрдей аралыкка коюшуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Ар бир оюнчу өзүнүн жаңгагын чертип, шеригинин жааганына тийгизүүгө тиш. Эгерде чертилген жаңгак, атаандашып жаңгагына тийсе, ал жаңгакты утуп алат. Утулган жаңгактын ээси, кайрадан жерге жаңгагын койгондон кийин, оюнду жаңгакты уткан оюнчу улантат. Эгерде чертилген жаңгак, тийбей калса оюндун кезеги анын атаандашына өтөт. Ошентип оюн каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. Көп жаңгакты уткан оюнчу уткан болот.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, себепсиз жаңгактарга тийүүгө, жыдыгандан кийин, оюнду кезексиз улантууга болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда манжалардын күчү, ийилчээктеги тарбияланат, чындыкка үйрөтөт.
Эргешов Таласбек
Эргешов Таласбек Зергер, элдик аваздык аспаптарды жасоонун жана анда ойноонун чебери. 1947-ж. Кадамжай районундагы Тамаша айылында төрөлгөң.
Орто билимдүү. Колхоздо механизатор болуп иштеген. 1976-жылдан «Мурас» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Кадамжайдагы устаканасында узанат. «Ала-Тоо жазы» республикалык фестивалынын лауреаты. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун жана анын Башкармасынын президиумунун мүчөсү. Таласбектин атасы чоң уста аталган. Таекелери Нармат, Алмамат да зергерлер болушкан. Таласбек аваздык аспаптардын ичинен добулбас жана комуз жасайт. Комуздун үнүн муңайым темирден алат. Кара болотту отко салса жумшайт, сугарган сайын катуулайт. Ошондуктан, аны иштетүүдө уста өтө кылдат мамиле жасайт. Жаагын жезден да, чоюндан да жасайт. Кара болотту комуздун жаагынын узунуна жараша кесип, сомдоп алат да, майда тиштүү өгөө менен жукартып, жаакка бириктирип, анан үнүн текшерет. Темир комузду кагууда дем алуу ыкмасына айрыкча көңүл бөлөт. Аспаптарын асырай билет. Комуз үнүн оркестрге, б. а. темир комузду комуз менен бирге ойнотууга шартташтырууда. Таласбек жыгач керней (музыкалык аспап) да жасайт. Ага устачылык байкоолорун да жүргүзүүдө. Сурнай, чопо чоор да кармоодо. Добулбастын ичинен жылаажыны, тай туягы бар элдик аваздык аспапты жасоого жекече байкоо жүргүзүүдө. Ал добулбастын карсканын өрүк, жаңгак, тыт, кайыш, арча өңдүү жергиликтүү жыгачтардын катуусунан тандайт. Бетине (жаргагы) торпок терисинин 1,5-2 см калың жерин пайдаланат. Добулбастын узундугу 70 см болуп, эликтия туягы сыяктуу эки учтуу таягы болот. Ат үстүндө урулуучу добулбасты конус (үч бурчтук) түспөлүндө жасайт. Комуз, керней, чоор сыяктуулардын өз үнүн даана табуу үчүн жекече байкоо аракеттерин талбай жүргүзүүдө. Таласбек камчынын «жылан боор өрүмүн» кармап, аны шөкөттөп, кардарларга берүүдө. Жылоодон улам Таласбектин иниси Төрөкелди да уста. Кадамжай районундагы «Кадамжай» совхозун устаканасын кармайт. Өмүрдөшү Умсунай Таласбекке кол кабыш кылат, камчы өрөт, тасма тилет. Темир комуздун жаагын согот. Чеберчилик үлгүнү алардан уулу Арпидин да алган. Устачылыкты колдон колго көөнөрбөс белек катары өткөрүп келе жаткан, ынтымак-ырысы таш жарган үй-бүлөнүн өз өзүнчө чакан өнөрканалары бар. Таласбек элдик аваздык аспаптарды жасоо жана анда ойноо боюнча үйрөнчүктөрдүн мектебин уюштурган. Ашыров Абдывали, Шералиев Бердалы, Егембердиев Абдысамат, Эргешов Арпидин, Мисиров Миталип, Курманов Айдин өңдүү устачылыкка шыктуулар тарбия-таалим алууда. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1976-ж. «Элдик аспаптардын чеберлеринин республикалык кароо-сынагы». Кыргыз ССР Маданият министрлигинин I даражадагы диплому; 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Зер буюмдары жана аваздык аспаптары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин диплому; 1984-ж. Кыргыз ССРдин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы». Аваздык аспаптары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Зер буюмдары жана аваздык аспаптары менен катышкан.
Атанаев, Токтосун Бегалиевич
Атанаев, Токтосун Бегалиевич - окумуштуу, педагог. 1954-жылы Кыргызстандын Жалал-Абад облусуна караштуу Тогуз-Торо районунун Атай айылында туулган.
Учурда Сатыбалды Нааматов атындагы Нарын мамлекеттик университетинде окуу маселелери боюнча проректор.
Алпордо, Кара-Суу району
Алпордо (Алпордо) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Кызыл-Суу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 090 киши.
Манастын күйөөлөп барганы
Манастын күйөөлөп барганы — бөлүмдөгү окуялардын бутактанып андан нары өнүгүш деталы.
Кошжазым
Кошжазым – ар чарба аткарымдарынын бир эле суммасы 2 эсепте тең чагылдырыла турган бухгалтердик каттоо усулу: бир жагынан дебетте, бир жагынан кредитте. К-да, чарбачылык аткарымдардын маани-маңызын талдоого мүмкүндүк бере турган, корреспонденция деп аталуучу эсептердин өзара кош байланышы келип чыгат. К. усулун колдонуу бухгалтердик алдоо болуп саналат. К-дын теңсалмактуулугу бухгалтердик эсептин ынанымдуулугун ырастап турат.
Манастын күйөөлөп барганы
Камылгасын алты күндө камдап бүтүп, куда-кудагый жанына көп киши алып, күйөө жолдоштору менен аттанып, Атемир айткан мал-мүлкүн алда канча ашыра алып, Кейип шаарына барып түшүшөт. Элди конокко алып жайгаштырганда дүрбөлөң менен унутулуп кошто калган Манас бир күн өтүп экинчи күнү кечинде Ажыбайды ээрчитип колуктусун көрүү үчүн барат. Түн ортосунда уруксатсыз үстүнө кирген жоругуна нааразы болгон кыз менен күйөөнүн ортосунда чыр чыгып, Манастын билегине канжардын учу тийип, жарадар болот. Унутулуп кошто калып, ала турган колуктусунан кагуу жеп, билегине канжар тийип ызаланган Манастын буйругу менен атка минип, шаарды каптоого бет алган колдун алдынан Бакай, Көкөтай баш болгон карылар чыгып, токтотуп калышат. Атемир конокко албаган күнөөсү үчүн кечирим сурап, кудаларын конокко бөлүп, Манасты кырк чоросу менен ордосуна алып барып, кырк жигитти өзүнчө жайгаштырып, Манасты аземделген атайын үйгө жалгыз киргизишет. Атемир баш болгон эр бүлө кыздын себинин, тойдун камылгасы менен алаксып, кызмат кылган келин-кыздар баатырдын үстүнө даап кире албай эки күн, эки түн тамак ичпей жалгыз олтуруп калган Манас катуу ызаланат. Манастын кандайча конок болуп жатканын көргөнү келген кырк чорого ачууланып, атын алдырып, Атемирдин шаарын чапкыла деп чоролоруна буйрук берет. Бакайдын айтуусу боюнча чоролор калп эле дарбаан салып, сез көргөзүшөт. Күйөөнүн чыр чыгарган себебин билишкен кайындары Манасты кантип токтоторун билбей катуу бушайманда калганда, Санирабига күйөөнүн алдына өзү келип кечирим сурап токтотот. Кырк бир өргөө тигилип, Каныкей баш болуп анын нөкөр кыздарынын ар бири бирден үйгө кирип, Манастын чоролору да бирден кызга үйлөнмөк болот. Ат жарыштырып, көз таңып коюп карматып, жар тандоо расмисин жасап, Манас Каныкейди, Алмамбет Аруукени алат. Кырк күн той болуп, Шакан байбиче кырк бир келин ээрчитип, кудалар элине кайтышат.
Баатырдын күйөөлөп барышы, колуктусунун, анын атасынын оор тапшырмаларын аткарышы, кыз-күйөөнүн ортосундагы чатак өңдүү көрүнүштөр жөө жомоктук, эпикалык даяр сюжеттерден. Бул сюжеттердин теги баатырдык үйлөнүү темасы менен байланышып, улам кийинки доорлорго ылайык өзгөрүүгө дуушар болгон. Эпизод Радлов жазып алган вариантта Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын мүнөздө берилген.
Саякбай Каралаевдин вариантында Манас күйөөлөп барып, Кумайыкты Каныкейге берип жакшы бак деп тапшырат. Каныкей аны көп азап менен багып чоңойтот. Бирок, өзгөчө ойноок чыккан Кумайык алтын каргысын жара тиштеп бошонуп кетип, Каныкей кармай калгыча коломтодогу табылгынын чогуна куйругун чаап алат. Колуктусун алып кеткени келген Манас Кумайыктын куйругунун учу эки эли күйүп калганын көрүп Каныкейди кабыргасын сындыра тээп, албай кетет. Окуянын аягы «Семетейде» Каныкейдин жомогунда берилген. Сюжетте эки ачалык бар. Каныкей эскерүү баянында Манас күйөөлөп келгенде керегенин башында турган канжар кынынан суурулуп кетип Манастын билегин чийип өтөт. Муну шылтоо кылган Манас Чубактын өчүн алуу үчүн Букарды алты жолу чаап алып, Каныкейди салбар кылып таштап кетет. Каныкей артынан көчө барып, Манастын айлын баса конуп, акылы, эптүүлүгү менен алынып, баатырга аял болуп калат.
Шапак Рысмендеевдин вариантында, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын берилген, бирок Шапак Рысмендеевдин вариантында Манас Сарыбайдын жылкысын тийип келип берип, кайнатасынын батасын алганын баяндаган эпизод да бар.
Корольков мандалагы, жалтырак мандалак
Корольков мандалагы, жалтырак мандалак (Tulipa korolkowii, Regel (T. nitida Th. Hoog)) - Пияз түбү жумуртка сымал, диаметри 1,5-2,5 см, кара, калың кабыктуу, кабыгынын жогору жагынын ичи кийиз-чачтай түктүү. Сабагынын бийиктиги 10-20 (30) см, түксүз. Жалбырактары 3, ажыратылган, боз, кырлары өтө тармал, учуна шуштугуй. Гүлү бир, сары, гүл коргону кыйшык (имерилген), бийиктиги 6 см ге чейин, ачык-кызыл, ичинен жалтырак, түбүндө кичинекей кара тагы бар. Гүл коргонунун желекчелери негизинен томолок, сырткылары
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Март-апрелде гүлдөйт, июнң-июлда мөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт. Жалпыжана өлкөдө таралышы. Түштүк-батыш Тянңшанң, Памир-Алай (Өзбекстан, Тажикстан, Казакстан). Кыргызстанда Түркстан тоо кыркасында (түндүк беттери) кездешет.
Өсүү шарттары
Кумдуу, шагылдуу жана таштуу тоо этектеринин беттери.
Саны
Жаратылышта саны боюнча маалымат жок.
Чектөөчү факторлор
Жогору декоративдүү түр болгондуктан, жергиликтүү калк тарабынан ченемсиз чогултулат. Адамдын чарбачылык иш аракеттери: үнөмсүз мал жаюу, жерлерди өздөштүрүү.
Өстүрүү
Ташкент (1956-жылдан бери) жана Дүйшөмбү шаарларынын (1967 жылдан бери) Ботаникалык бактарында өстүрүлөт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин (1981), Кыргыз ССРинин (1985) жана Тажик ССРинин (1988) Кызыл китептерине киргизилген. Атайын коргоо чаралары иштелип чыкпаган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Популяциясынын ареалынын ар башка жерлеринде иликтөө жүргүзүп, түр кеңири таралган аймактарда ботаникалык заказниктерди уюштуруу. Уруктанганга чейин гүлүн үзүп, пияз түбүн чогултуп, мал жаюуга тыюу салуу абзел.
Статусу
VU. Орто Азиянын эндеми, негизги ареалдары Өзбекстан жана Тажикстан (Батыш Тянь-Шань, Памир-Алай). Сейрек кездешкен, жогору декоративдүү, кооз өсүмдүк.
Ян Сибелиус
Фин элдик музыкасынын негизинде ири чыгармаларды (7 симфония, 14 симфониялык поэма, 1892- 1929) жазган.
Көрүнүктүүлөрү: «Калевала» эпосунун негизинде жазылган «Куллерво-симфония», «Лямминкяйнен» симфониялык цикли, «Финляндия», «Түндүк кызы», «Тапиоля» симфониялык поэмалары, «Мекеним» баатырдык кантатасы, «Кара розалар», «Жолугуудан кайткан кыз» лирикалык романстары.
Хельсинкиде 1950-жылдан ар жылы (июнда) «Сибелиус жумалыгы» фестивалы өткөрүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Падек
Падек (Падек) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Ак-Коргон айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 3 054 киши.
Жайнак
Жайнак - кырк чоронун бири. Манас эпосунун бардык варианттарында кездешчү чоро. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап жар тандоо расиминде аты жыйырма бешинчи келип тагдырына буюрган Көгүчкөн деген кызга үйлөнөт.
Камы-Шор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Суртанозек (дарыя)
Суртанозек (Суртан-Узяк) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Бузавлык дарыясынын сол жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көйгөйлүү окутуу
Көйгөйлүү окутуу  – мектеп программасынын чегиндеги негизги законченемдүүлүктөрдү окуп-үйрөнүүнүн базасында теориялык же практикалык мүнөздөгү көйгөйлүү маселелерди чыгаруу процессине окуучуларды системалуу түрдө катыштырып туруу.
Көйгөй ошондой негизинен төрт баскычтан турат:
Окутуудагы ошондой тажрыйба үч түрдүү метод менен ишке ашырылат, алар:
Бул методдордун ар бири көйгөйдү жагдайды түзүү жана чыгаруу аркылуу ишке ашырылат, алардын жалпылыгы мына ушунда. Алар окуучулардын өз алдынча изденип иштөөлөрү канчалык даражада боло тургандыгы менен айырмаланышат.
Изилдөө методу
Изилдөө методу. Бул методдо окуучулардын өз алдынча изденип иштөөлөрү эң жогорку даражада болот. Бул методдун мааниси төмөн-дөгүчө: окуучулар көйгөйдү чечүүнүн планын өздөрү түзүшөт, өздөрү гипотеза коюшуп, анын тууралыгын өздөрү текшеришет, зарыл болгон байкоолорду, эсептөөлөрдү, тажрыйбаларды, фактыларды, топтоону, салыштырууларды, классификациялоону, жалпылоону, тиешелүү корутундулоолорду өздөрү жасашат, башкача айтканда, мында көйгөйдү чыгаруунун бардык этабын окуучулар өздөрү иштешет. Мындагы окуучулардын туюнуп-билүү иштери өзүнүн мүнөзү боюнча окумуштуулардын изилдөө жумушуна окшоп кетет.
Изилдөө методу көбүнчө окуучулар менен өткөрүлүүчү класстан жана мектептен тышкаркы иштерде: жаш натуралист, техник, химиктердин жана башка кружокторунда көп убакыттан бери колдонулуп келе жатат. Азыр бул метод түздөн-түз сабакта пайдаланылууда. Мында окуучуларга берилүүчү тапшырмалардын формалары ар түрлүү: кыска убакыттуу же бүткүл сабакка эсептелинген, класста же үйдө иштелүүчү болушу мүмкүн. Айылдык мектептерде изилдөө методу окуучулардын айыл чарбачылыгы боюнча жүргүзүүчү тажрыйбалык иштеринде көп колдонулат. Мисалы, окуучулар зыяндуу отоо чөптөрдүн түрлөрүн жана алар менен күрөшүүнүн чараларын аныктоо боюнча; эгин айдоо талаасындагы жер кыртышынын агрофизикалык жана агрохимиялык составын анализдөө боюнча; жергиликтүү климаттын жана жер кыртышынын шарттарында өсүмдүктөрдүн тигил же бул түрлөрүн өстүрүүнүн агротехникалык эффективдүү ыкмаларын аныктоо боюнча жана башка айыл чарба тажрыйбаларын жүргүзүүлөрү ошондой эле алар кыштакты социалдык жана экономикалык жактан изилдөөлөргө катышуулары мүмкүн. Эмгек жамаатынын, фабриканын, заводдун, коомдук уюмдардын тарыхын үйрөнүү боюнча да изилдөө иштери тапшырма болуп берилиши ыктымал. Албетте, изилденилиши узак убакытка созулуучу мындай тапшырма ар бир предмет боюнча бүткүл окуу жылы ичинде бирден ашык берилбөөгө тийиш.
Окутуунун күндөлүк тажрыйбасы болсо изилдөө методу көбүнчө математикалык жана табият таануу багытындагы предметтерди окутууда колдонулат. изилдөө методунун функциясы жана андан пайдалануунун чеги азыр так аныкталган; бул метод, биринчиден, илимий туюнуп-билүүнүн методдоруна ээ болууну камсыз кылат; экинчиден, чыгармачылык эмгектенүүнүн белгилерин калыптандырат; үчүнчүдөн, чыгармачылык менен эмгектенүүгө кызыктырат жана муктаж кылат; төртүнчүдөн, терең сезимдүүлүк менен кабылданган, эң керектүү жана билгичтик менен пайдаланылуучу билимдерди берет.
Изилдөө методу менен аткарылуучу тапшырмаларды иштөөдө окуучулар бир эле эмес, бир нече сабактар боюнча алган билимдеринин комплексин пайдаланууга аргасыз болушат, демек, билимдерди пайдалана билүүнүн тажрыйбалык ыкмаларына машыгышат. Натыйжада алардын билими өздөрүнүн ишенимине айланат, дүйнөгө илимий көз карашы калыптанат.
Изденүү аңгемеси
Изденүү аңгемеси. Бул методдо окуучулардын изденүүлөрү издении аңгемеси азыраак болот. Бул методдун мааниси төмөндөгүчө: көйгөйлүү жагдай түзүүнү, андан тиешелүү көгөйдү формулировкалоону, көйгөйдү чечүү үчүн керектүү гипотезаларды түзүп, алардын тууралыгын текшерүүнү, тиешелүү корутундуларды жасоону жана башкалар, кыскасы, көйгөй чыгаруунун бардык этаптарын мугалим өзү пландап, өзү ишке ашырат, бирок жаңы материалды түшүндүрүп жатып, мугалим кезек-кезегинде окуучуларга ар түрдүү суроолор менен кайрылат. Мисалы, мугалим: «өз кезегинде окумуштуулардын алдында келип чыккан проблемаларга туш келгенде силер кандайча иштемек элеңер?» деп сурашы мүмкүн. Окуучулар ар түрдүү болжолдоолорду айтышат. Андан ары мугалим: «Бул болжолдоолордун кайсынысы туура экендигин кантип текшерүүгө болот?» деген суроону коёт. Окуучулар болжолдоону текшерүүнүн ар түрдүү жолдорун сунуш кылышат. Кээде мугалим окуучуларды өз кезегинде окумуштуулар тарабынан айтылган гипотезаларды талкуулоого катыштырат. Же кээде окуучулардан ар түрдүү окуялардын арасындагы өз ара байланыштык жөнүндөгү закон ченемдүүлөрдү аныктоону талап кылат жана ушул сыяктуу Мына ошентип, мугалим акырындык менен окуучуларды изденүү ишине тартат.
Окуучулар изденүүнүн кээ бир этаптарын өз алдынча аткарууга үйрөнүшөт. Көйгөйдү толук чыгарууга үйрөнүүдөн мурда адегенде изилдөөнүн айрым этаптарын өз алдынча ишке ашырууну өздөштүрүү зарыл. Ошондуктан изденүү аңгемесинде мугалим окуучуларды кээде көйгөйдү көрө билип формулировкалоого, кээде тиешелүү гипотезаларды түзүүгө, кээде гипотезаны далилдөөнүн планын түзүүгө, кээде келип чыккан фактылардан тиешелүү корутундуларды жасоого катыштырат. Кыскача айтканда, эгерде бүгүн көйгөйдү толук чечүү 6–7 этаптан турган болсо, анда ошол этаптардын айрымдарын окуучулардын өздөрүнө сунуш кылып окутуу ыкмасын изденүү аңгемеси деп атоого болот. Изденүү аңгемесине ылайык кээде сабакта коюлуучу жалпы көйгөйлүү маселенин чыгарылышы бардык окуучуларга жеткиликтүү болгон жөнөкөйүрөөк айрым маселелердин сериясына ажыратууга туура келет. Мындай айрым маселелер жалпы көйгөйдүн чыгарылышын жеңилдетет. Албетте, мындай айрым маселелердин ар бири (коюлуучу ар бир суроо) окуучуну максималдуу ойлонууга багыттоосу зарыл. Жалпысынан алганда изденүү аңгемеси бул эвристикалык аңгеме методдун элестетет. Бул методду колдонууда класстагы окуучулардын жөндөмдүүлүгүнө, алардын жалпы деңгээлине жараша мугалим тарабынан берилүүчү түшүндүрмөлөрдүн көлөмү да же кыскартылып, же көбөйтүлөт, демек, тиешелүү түрдө окуучулардан талап кылынуучу ар бир суроонун да көлөмү өзгөртүлүп турат. Ошондуктан бул метод окуучуларды изилдөөнүн ыкмаларына үйрөтүүнүн ийкемдүү жолу болуп эсептелет
Материалды көйгөйлүү баяндоо
Материалды көйгөйлүү баяндоо. Бул методдо окуучулардын өз алдынча изденип эмгектенүүсү мурдагыдан да азыраак болот, анткени мында изилдөөнүн бүткүл этабын мугалим өзү аткарат. Окуучулар болсо мугалимдин көйгөйдү чыгарууга багытталган ой корутундулоолорун анализдеп кабыл алып отурушат. Мисалы, мугалим илимде тигил же бул көйгөйдү өз кезегинде кандайча келип чыккандыгын, аны түркүн окумуштуулар кандайча чыгарууга аракет кылгандыгын, кандай гипотезалар айтылгандыгын, кандай талаш-тартыштар болгондугун, айтылган гипотезалардын тууралыгы кандайча текшерилгендигин жана ал текшерүүлөрдүн жыйынтыгында кандай натыйжалар алынгандыгын бүт бойдон өзү толук баяндап айтып берет. Мында мугалим окуучуларга илимдин тигил же бул акыркы корутундусун даяр бойдон эле айтып берүү менен чектелбестен, ал корутундуну ачууга өз кезегинде окумуштуулар кандайча жол менен келишкендигин толук далилдеп түшүндүрөт, башкача айтканда мында мугалим окуучуларга материалды илимий-далилдүү баяндап түшүндүрүүнүн үлгүсүн көрсөтөт.
Материалды иллюстрациялап түшүндүрүү методунан көйгөйдү баяндоо методу дал ушул өзүнүн илимий далилдүүлүгү менен айырмаланат. Тарыхый мүнөздөгү материалдар, ошондой эле чечилишинин далилдүүлүгүн окуучуларга көрсөтүү эффективдүү натыйжаны бере турган материалдар көйгөйлүү баяндоо методу менен берилгени жакшы. Мисалы, абанын составын көйгөйлүү баяндоо методу менен төмөндөгүчө үйрөнүүгө болот. Мугалим мындай дейт: Абанын кээ бир касиеттерин билүү менен анын составы жөнүндө далилдүү бир нерселерди айтууга болобу? Мисалы, кислороддо күйүүчү заттардын бир тобу (күкүрт, көмүр, фосфор) абада да күйөт. Мунун өзү абанын составында кислород бар деген болжолдоону айтууга мүмкүндүк берет. Абанын курамында кислород бар деш азырынча болжолдоо гана болуп эсептелет, анткени күкүрт, көмүр, фосфор абада эмне себептен күйө тургандыгын биз азырынча билбейбиз. Мүмкүн ал заттар абада кандайдыр башка себептен күйө тургандыр? Абанын составында кислород болуш керек деген биздин болжолдообуздун чындыгын ырастоо үчүн айтылган үч зат кислороддо күйгөн кезде кандай үнөм алынса, ошондой эле үнөмдөр ал үч затты абада күйгүзгөндө да алына тургандыгын, башкача айтканда күкүртү газ, көмүр кычкыл газы, фосфордун окиси пайда боло тургандыгын көрсөтүү зарыл. Мына ушул тажрыйбаларды жасап көрөлү. Мугалим тиешелүү тажрыйбаларды жасоо менен абанын курамында кислород бар экенин ырастайт. Андан ары мугалим мындай дейт: Кислороддогуга караганда бул заттар абада начар күйөт. Муну кандайча түшүндүрүүгө болот? Мүмкүн абанын составында кислороддон башка да газдар бардыр жана ал газдар күйүүнү күчөтпөстөн, тескерисинче күйүүгө тоскоолдук кылып жүрбөсүн? Бул болжолдоону кандайча текшерүүгө болот? Эгер биз абанын курамынан кислородду ажыратып ала алсак, андан кийин ал кислородду абада калган газдар менен аралаштырганда кайтадан аба гана келип чыгып, башка эч бир химиялык реакциялардын белгиси билинбесе, анда мунун өзү – аба бул кислород жана башкалар газдардын аралашмасы экендигин ырастайт. Бул тиешелүү тажрыйба жасоо менен бекемделет. Бул келтирилген мисалдан биз төмөнкүлөрдү көрөбүз: мугалим окуучулардын алдына көйгөй койду, гипотезаларды түздү жана аларды түшүндүрдү, гипотезаларды текшерүүнүн жолдорун белгиледи – ой менен эксперимент жүргүздү, корутундуларды чыгарды, ал корутундуларды реалдуу эксперимент жүзүндө текшерүүнүн зарылдыгын көрсөттү; окуучулар болсо негизги суроонун чечилишине алып келүүчү ой жүргүзүүлөрдүн логикалык системалуулугун жана тууралыгын сунуш кылынган гипотезалардын чындыкка туура келүүчүлүгүн, далилдердин ишенимдүүлүгүн жана чыгарылган корутундулардын эффективдүүлүгүн толук анализдеп кабыл алышты. Изилдөө методунда жана изденүү аңгемесинде чыгарыла тургандагыга караганда Пл. Б. методунда мугалим бир кыйла татаал көйгөйлөрдү алып чыгарышы мүмкүн, анткени мында проблеманы бүтүндөй мугалим өзү чагылдырат. Мына ошентип, биз окутуунун көйгөйлүүгүн ишке ашыруунун үч түрдүү методун баяндап көрсөттүк. Өтүлүүчү материалдын мүнөзүнө, окуучулардын интеллектуалдуу мүмкүн-чүлүктөрүнө жараша мугалим мына ушул үч методдун бирөөнү өзү тандап колдоно алат.
Окуу процессинде көйгөйдүн ээлей турган орду
Окуу процессинде көйгөйдү ээлей турган орду. Традициялык методдорго караганда проблемалык методдордун бир кыйла артыкчылыгы бар: 1-ден, мында материал далилдүү түшүндүрүлөт, ар бир илимий чындык каяктан жана кантип алынгандыгы ачык көрүнүп турат, ошондуктан окуучунун билими сезимдүү болот да анын ишенимине айланат; 2-ден, проблемалуулук илимий-диалектикалык ойлоого үйрөтөт, илимий изилдөөнүн эталонун берет; 3-дөн, проблемалуу методдо окуучулардын эмоциялуулугу дайыма жогору болот да, ошондуктан алардын окуу предметине болгон кызыгуулары күчөйт. Көйгөйлөрдү чыгаруу окуу процессинин бардык этабында тең эффективдүү натыйжаны берет. Бирок, мындан бүткүл окутууну окуучулардын өз алдынча иштөөлөрү жана көйгөйлөрдү чыгаруулары менен алмаштыруу керек деген корутунду жасоого болбойт. Окуу процессин бүт бойдон окуучулардын өз алдынча иштөө жумуштары менен алмаштырууга жасалган ар кандай аракеттер эч натыйжага жетише албагандыгы педагогиканын тарыхынан белгилүү. Илимий аныкталган чындыктардын бардыгын кайтадан өз алдынча издеп табууну окуучулардан талап кылуу эч мүмкүн эмес. Ошондуктан программадагы материалдын басымдуу көпчүлүгү окуучуларга иллюстрациялап түшүндүрүү методу менен даяр түрдө берилүүгө тийиш. Окутуунун иллюстрациялап түшүндүрүү методу илимдердин жыйынтыгын окуучуларга системалаштырып берүүнүн кылымдар бою практикада текшерилген эң үнөмдүү жолу болуп эсептелет. Ошондуктан окуучуларга билимдин негизги көлөмү иллюстрациялап түшүндүрүү жана репродуктивдүү методдор менен берилүүгө тийиш. Бирок окуучунун чыгармачылык менен ойлоосун, чыгармачылык жөндөмдүүлүгүн анын изденүү ишине, көйгөйлөрдү өз алдынча чыгарууга катыштырууда гана өнүктүрүүгө болот. Ошондуктан эгерде окутуунун азыркы системасында көйгөйлүү болбосо, анда аны толук баалуу деп эсептөөгө болбойт, анткени окутуунун даяр гана билимдерди өздөштүрүүгө негизделинип түзүлгөн системасы окуучуларды изденүүгө, ойлонуп эмгектенүүгө үйрөтүү жана чыгармачылык менен иштөө жөндөмдүүлүгүн өстүрүү маселесин чече албайт. Окутууда көйгөйлүүлүктү ишке ашыруу мугалимге эң эле орчундуу талаптарды коёт. Баарыдан мурда мугалим өзү окутуп жаткан илимди – ал илимдин тарыхын, азыркы абалын, проблемаларын, перспективаларын, изилдөө методдорун жакшы билүүгө тийиш. Мындан тышкары мугалим проблемалык ордунун маанисин, анын методдорун мыкты өздөштүрүүгө тийиш. Ошондо гана тиешелүү учурларда ал окутуудагы көйгөйлүүктү талаптагыдай ишке ашыра алат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Сиам
Сиам - тай урууларын 11-12-кылымда чыгыш коңшулары атаган ат.
Газиз (Кугарчин району, Башкыртстан)
Газиз — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Ибраев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 123 киши. Почта индекси — 453331, ОКАТО коду — 80238815003.
Бут
Сыйынуучу кудайдын колдон жасалган кебетеси. Манас эпосундагы кытайлар бутпарас динидеги адамдар деп айтылат. Ошондой эле "бурканына сыйынып" деп да айтыла берет. "Бут" жана "буркан" синонимдер катары берилет. Ортосундагы айырмачылыктар так көрсөтүлгөн эмес. Манасчы Балыкооздун санжырасында кыргыз эли мусулманчылыкка киргенге чейин кутка табынганын эскерет."Кут" сөзү, убагында жанына салып жүрүп же үйгө коюп сыйынган кудайдын кейиптери экендигин айтат. Бут кыргыз тилине санскриттен кытай тили аркылуу кирген. Кыргыздарда бутка сыйынуу көрүнүшү алгач ирет 1602-ж. жазылган араб тилиндеги «Зийа ал-кулуб» аттуу чыгармада баяндалат. Мында Чыгыш Түркстанда жашоочу кыргыздардын бир бакка илинген күмүш бутка жана анын тегерегине илинген таштан жана жыгачтан жасалган 2000дей буттарга сыйынганы тууралуу айтылат. Демек кыргыздар 16-кылымда буркан дини менен тааныш болгон. Бул ойду “Манас” эпосу да ырастап турат:
Газиз (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сиам
Кийинчерээк Таиланддын азыркы аймагы да Сиам аталып кеткен. Сөздүн так этимологиясы белгисиз.
Бут
«Жамандык көргөн күнүңдө,
Сиам
16-кылымдан бул ат малайялар тили аркылуу европалык тилдерге өткөн. Тай королдугу (Таиланд) европалык мамлекеттер менен мамилелешүүдө (1939-жылга чейин жана 1945-ж. сентябрь 1948-ж. августта) өзүнүн ушул атын колдонгон.
Бут
Жалынып келсең чоң колдойт,
Дабан
Дабан (даван) ашуу – Орто Азия, Түштүк Сибирь, Борбордук Азия тоолорундагы татаал ашуулардын аталышы; бурятча «тоо», «кырка тоо» маанисинде да колдонулат. Дабан катышкан топонимдер Кыргызстандын бардык жеринде кездешет: Дабан (Даван), Арча-Даван, Даван-Сай, Жаман-Даван, Жаңы-Даван, Кара-Даван, Тегерек-Даван, Шибе-Даван, Эски-Даван ж. б.
Бут
Бут койдуруп бултуйтуп,
Сиам
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Бут
Эки ууртун дулдуйтуп»
(Сагымбай Орозбаков, 1. 178).
"Манас" эпосунда Бут алтындан да жасалат деген маалыматтар бар.
Кыргылчал
Кыргылчал, Кыргыл-кырк чоронун башчысы, эпостун баардык варианттарында айтылган туруктуу каарман. С. Орозбаковдо өз аты Айнакул, Кыргылчал ылакап аты делет. Кыргылчал баатырдыгы, эрдиги менен катар куйту, бузукулук кылып, адамдарды чабыштырганга маш кейипкер катары сүрөттөлөт.
Кырктын башы Кыргылчал Кыркында көпкөн жинди чал Келген чоро улугу Кеби тентек,чорт кыял Кырк чоронун бузугу Бузукулук ойлогон Буттайын бузуп ийсе да Буудан Манас кабылан Бузду экен деп койбогон
Эпосто Кыргылчалдын бузукулук иштери бир топ эпизоддордо айтылып,кээде каармандар арасында карама-каршылыктарды туудурат. Варианттардын баардыгында кездешүүчү Чубактын Алмамбеттен чалгындын жолун талашып чыр чыгарышына Кыргылчалдын бузуку кеби себеп болот. Ошондой эле С.Каралаевдеги Чубактын таарынып кетиши, Коңурбайдын Таласка чабуул жасашы да Кыргылчалдын бузукулугунун натыйжасы. Семетейде кырк чоронун Семетейдин колунан өлүшүнө да Кыргылчал себепкерлердин бири болот. Кыргылчалдын терс сапаттары жөнүндө Букардан Таласка келгендеги сөзүндө Каныкей мындай дейт:
Кырк чоронун кыйшыгы Кыргылчал какшаал өлдүбү? Кыргылчал чочко өлбөсө, Кыямат жүзүн көрбөсө, Кең Талас бизге жер болбойт, Алты агаң бизге эл болбойт.
Мулевка дарыясы (Аламбая куймасы)
Мулевка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Аламбай (Чоң Мунгай)дарыясынын сол жээгинен 70 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.