cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Замира Акбагышева
Акбагышева Замира — 1958-жылдын 10-сентябрында Чүй облусунун Сын-Таш айылында төрөлгөн. 1981-жылы Кыргыз мамлекеттик университетин артыкчылык менен аяктап, студенттик жылдары лениндик стипендияга ээ болуп, факультеттин комсомолдук уюмун жетектеген. 1989-жылга чейин Кыргызстан комсомолунун Борбордук комитетинин басма сөз, пропаганда жана үгүт боюнча сектор башчысы болуп эмгектенип, жаш кыз-келиндер менен иш жүргүзгөн. Кийинки эки жыл Кыргызстандын компартиясынын Борбордук комитетинин алдындагы партиянын тарыхы институтунун илимий кызматкери болуп эмгектенген. 1992-1996-жылдары Мамлекеттик мүлк фондунун маалымат катчысы, “Казына” гезитинин башкы редактору болгон. Чоң чыгармачылык жана уюштуруучулук тажрыйбага ээ Замира Акбагышева 1993-жылы Кыргызстандын аялдар конгрессинин президенти болуп шайланган. Замира Акбагышева ийгиликке жетишкенге негиз болгон чынчылдыкка, принципиалдуулукка жана абийирдүүлүккө ата-энеси - Акбагыш менен Нурбүбү Акматылдаевдер үйрөткөнүн айтып, алардын эмгеги баа жеткис деп баалайт. Ал ишкердиктин негиздерин Германиядан, ал эми партиялык ишмердикти жүргүзүүнү АКШнын Эл аралык институтунда окуп, үйрөнгөн.
Ракета (саат)
Ракета — Советтер Союзунун жана Россиянын саат маркасы. Санкт-Петербург шаарында 1961-жылы Петродворец саат заводунда чыгарыла баштаган. Петродворец саат заводу, эң алгачкы, Россиядагы заводдордун бири. Улуу Пётр аны 1721-жылы негиздеген. Ракета саатары: Кызыл Армия, СССР, ВМФ, түндүк уюл экспедициялары жана карапайым калк үчүн чыгарылган.
Тарыхы
Эң алгачкы космонавт Юрий Гагарин өзүнүн космоско болгон сапарын, Восток-1 кемесинде 12-апрелде 1961-жылы ишке ашырган. Ошого байланыштуу, Ракета наамын алып калган. Петродворец саат заводу, саат жасай элек кезинде, падыша жана анын үй-бүлөсү үчүн ар-түрлүү асыл таштардан буюмдарды жасачу. 1949-жылы өзүнүн алгачкы “Звезда” жана “Победа” кол саатын чыгарган.
Бул мекеме көптөгөн-түрлүү кол сааттарын чыгарып келе жатат. Мисалга алсак: календарлуу, механикалуу жана башка. Ал эми 1980-жылы 4 миң кол саат чыгарган, ал эми заводдо, 7 миң адам эмгектенген. Дагы айта кетсек Ракета заводу, СССРдин кулаганынан жабыр таркан жок, мисалга: көптөгөнү жумушсуз калып, бирок бактыга жараша, өзүнүн туруктуулугун, орус армиясына ошондой эле, мамлекетик казына аркылуу сактап калды.
Линофрина
Линофрина (лат. Lynophryne arborifera) — кайырмакчан балыктардын бир түрү.
Золотоношка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Золотоношка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Тюрюшлин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 617 киши. Почта индекси — 453143, ОКАТО коду — 80249888005.
Алишеров Автандил Шерматович
Алишеров Автандил Шерматович - (1955-ж. туулган, Ош облусу, Өзгөн району, Мырзаке айылы) - врачфтизиатор, медицина илимдеринин доктору (1996), профессор (2000). КММИни (1979), СССР Саламаттык сактоо министрлигинин Туберкулез ИИИ борборунун аспирантурасын бүтүргөн (1986, Москва). КТИИде хирург, улук илимий кызматкер, башкы врачтын орунбасары, Респ. балдар туберкулез ооруканасында (РБТО) башкы врач, КРнын Саламаттык сактоо министрлигинде кадрлар жана окуу жайлар башкармалыгынын жетекчиси. 1991-жылдан УФБда директор. Эмгектери: Туберкулёз легких различных горных высот. Б., 1996; Бактериологическая диагностика туберкулеза. Б., 1998; Вакцинация БЦЖ (в соавторстве). Б., 2000.
Сигари-Яха дарыясы
Сигари-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Покотыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 32 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Атмосфераны санитариялык коргоо
Атмосфераны санитариялык коргоо - калк жашаган аймактагы абаны зыяндуу заттардан коргоого багытталган мыйзамдуу, санитардык-техникалык жана уюштуруу чаралары. Ал абанын булгануу себептерин изилдөөгө, ага каршы күрөшүүгө, анын организмге терс таасирин жоюуга, санитардык норматив түзүүгө багытталат. Абаны санитардык коргоонун комплекстүү чараларына төмөнкүлөр кирет: өндүрүштө калдыксыз жана аз калдыктуу технологияларды колдонуу; калк отурукташкан жер менен өнөр жай аралыгында коргоо зонасын сактоо, өнөр жай ишканаларын курууда жердин жана жергиликтүү климат шарттарын эске алып, туура жайгаштыруу; калк отурукташкан жерди туура пландаштыруу жана жашылдандыруу; өнөр жай өндүрүш процессинде бөлүнүп чыгуучу зыяндуу заттарды абага таратпай чыпкалоочу жабдыктарды орнотуу, өндүрүш ишканаларын, турак жайларды электрлештирүү жана газдаштыруу, бензин, дизель менен жүрүүчү машиналарды электромобиль, троллейбус менен алмаштыруу жана башка Атмосфералык абанын тазалыгына, ошондой эле тазалооочу жабдыктардын иштешине, зыяндуу заттардын абадагы концентрациясы гигиеналык чектелген нормативден ашпоосуна санитардык-эпидемиологиялык кызмат көзөмөл жүргүзөт.
Береговой Георгий Тимофеевич
Береговой Георгий Тимофеевич (15. 4. 1921-ж. т. ) - СССРдин учкуч-космонавты, авиациянын генерал-майору (1968), эки жолу Советтик Союздун Баатыры (1944-ж. 26-октябрь, 1968-ж. 1-но-ябрь). 1943-жылдан КПССтин мүчөсү. Луганск аскер-учкучтар мектебин бүтүргөндөн (1941) кийин, Ата Мекендик согушка катышкан, авиация эскад-рильясына командир болгон. 1956-ж. Аскер-аба академиясын (азыр Гагарин атындагы ) бүтүргөн, 1948-64-ж. сыноочу учкуч. 1968-ж. 26-30-октябрда "Союз-3" космос кемеси менен 95 с та Жерди 64 жолу айланып чыккан. Орбитада кеме бир нече багытта маневр жасаган. СССР Жогорку Советинин 9-шайл. депутаты. Эки жолу Ленин ордени, 2 Кызыл Туу, 2 Кызыл Жылдыз ж. б. орден, медалдар менен сыйланган. Березит (Уралдагы Березовск кенинин атынан) -составы кварцтан (25- 50%), альбиттен (5-25%), серициттен (10-15%), карбонаттан (0-10%) түзүлүп, кварцтын, кээде руданын жука тарамдары менен тилкеленген жана пиритке байып, өзгөрулгөн тоо тек. Березит интрузия тоо тектерине (гранит, гранит порфир ж. б. ) рудага бай гидротермалык эриндилердин тийгизген таасиринен пайда болот. Березит жана березиттүү тоо тектер - алтын ж. б. металлдардын кендерин издеп табуунун бир белгиси.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жалал-Абад облустук Барпы атындагы кыргыз драма театры
Жалал-Абад облустук Барпы атындагы кыргыз драма театры ― Барпы атындагы 1955-ж. Өзгөн театрынын базасында түзүлгөн. Туңгуч режисеру А. Ниязалиев, Э. Токтогулов болгон. Театр Т. Абдымомуновдун «Борбаш» спектакли менен ачылган. Башкы ролдорду К. Медетбеков, Б. Алиев ойногон. Театр 1963-ж. жабылып, 1992-ж. шаардык театр катары ачылган. 1994-ж. облусу кыргыз драма театры статусун алган. 500 орундуу көрүү залы, гримдөө, костюм тигүү, сүрөт жана башка цехтери бар. Театр ачылгандан бери Р. Усмановдун «Эне түшү», А. Аксынын «Тактынын тагдыры», С. Раевдин «Дубал», М. Гапаровдун «Киотого кеткен жол» жана башка драмалар, «Жолборс кантип алданды» кыргыз эл жомогу, Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракесине карата О. Станбековдун «Курманбек баатыр», Г. Фигейредонун «Эзоп» пьесасы жана башка коюлду. Театрда Б. Каракеев, Н. Каракеева, А. Базарбаев, Б. Мадазимов, А. Айталиев, К. Атамкулова жана башка артисттер эмгектенишкен. Театр эл аралык театр фестивалдарына катышып, байгелүү орундарга ээ болгон.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Андреев М.С.
Андреев М.С. (1886-1948) өзбекстан Илимдер Академиясынын академиги, профессор. Өз учурунда Памир кыргыздарынын орнаменттерин изилдеген. 20-ж. аяк чендеринде Фергана өрөөнүндөгү кыргыздардын өлгөн кишиге тул коюу салтын, тогоол боюнча убакытты, мезгилди эсептөөсүн, Памир кыргыздары сайма алачыкта (чум) жашаганын оболку ирет илимге киргизген изилдөөчү.
Ала качуу
Ала качуу – – жигит турмуш куруу үчүн кызды ала качкан, уурдаган көрүнүш. Кыз ала качууда куда түшкөн кызга калың төлөөгө каражат жетишпесе, бир аз калың төлөнгөндөн кийин жигит кыздын макулдугу менен кызды ала качкан. Жигиттин атасы урукташтарынан киши ээрчитип, кыздын атасынын алдына түшкөн. Эки тарап жарашкандан кийин никелешүүнүн салттуу ырымдары улантылган. Кыз ала качуунун дагы бир себеби, кыздын ата-энеси кыз каалаган жерине барууга каршы чыгышса жана келген жуучуларга макулдугун беришпесе, жигит кыздын макулдугу менен ала качкан. Кудалар бири-бири менен жарашкандан кийин калың төлөнгөн. Кыз ала качуунун мындай түрү оокаттуу, урук-туугандуу бүлөлөрдө жолуккан. Улуттук салтта кыздын макулдугусуз эч убакта кыз ала качуу болгон эмес. Эгерде кыздын макулдугу жок ала качуу жүргүзүлсө, урук, уруулардын ортосунда жаңжал чыгып, кан төгүлгөн. Кыз ала качуу улуттук никелешүүдө өтө сейрек кездешүүчү көрүнүш болгон. Азыркы учурда кыз ала качуу бул кыздын макулдугусуз болсо анда кылмыш болуп саналат, ала качкандар жоопко тартылат, бул боюнча жогорку кеңеште мыйзам кабыл алынып жатат. Кыз ала качуунун айынан көптөгөн үй-бүлөлөр кайра ажырашып, жашап кете албай жатышат.
Ала качуу Бүгүнкү күндө Кавказда, Кыргызстанда, Казакстанда, Африка континентиндеги бир катар өлкөлөрдө кездешет. Ала качуу 2 өңүттөн каралып келе жатат: Кызды эркинен тыш ала качуу жана кыздын өз каалоосу менен болочок күйөөсүнүн ала качып кетиши. Эркинен тыш ала качуу – кыздын макулдугу жок, күчкө салып, кыйнап же басынтып жигиттин үйүнө алып кетүү. Мында кыздын (адамдын) фундаменталдык укугу тепселенип, анын каалоосу, намысы, кыялдары, ал тургай бүтүндөй тагдыры талкаланышы толук мүмкүн. Ошондуктан заманбап дүйнө коомчулугу мындай ала качууну “кылмыш”, “жапайы жосун” деп таанып, жектеп келет. Ала качууга кабылган кыздардын 22-35 пайызы ала качкан жигитти мурда тааныбаган абалда болушарын изилдөөлөр көрсөткөн. Ала качуунун дээрлик баары бир нече адамдын, көбүнчө, үйлөнүүнү көздөгөн жигит жана анын досторунун катышуусу менен ишке ашырылат. Кызга күч колдонуп автоунаага салып кетишет же аны алдап болочок күйөөсүнүн үйүнө алып барышат. Кызды анын макулдугу менен ала качуу – формалдуу мүнөзгө ээ көрүнүш. Кыз ата-энесине айтпай (кээде ата-энелердин макулдугу менен) өз каалоосу менен жигиттин үйүнө “ала качылат”. Мындай ала качуу – көбүнчө компромисс менен аяктайт. Ата-энелер, кээде укук коргоо органдары да кыз-жигиттин ортосундагы сүйүүгө каршы чыгышпай, айрыкча кыздын тандоосуна көнүп, ага макул болгон учурлар кездешет. Ала качуу көпчүлүк өлкөлөрдө кылмыш – адам уурдоо деп саналат.
Тарыхы
Ала качуу тууралуу байыркы Римдин өнүгүү этабын камтыган тарыхый булактарда айтылат. Алардын бири – б.з.ч. 502-505-жылдардагы Сабинск согушу. Алгач Римде жалаң эркектер жашаган, алар жакыр болгондуктан коңшу уруулар аларга кыздарын бергиси келчү эмес. Ошондо Ромул (Римдин түптөөчүсү) Консуалий майрамын уюштуруп, сабиндиктерди конокко чакырат. Так ушул майрам өтүп жаткан учурда римдиктер куралсыз сабиндиктерге чабуул коюп, кыздарын уурдап кетишет. Бул окуянын аягы Сабинск согушуна алып барганы тарыхта белгилүү. Ушул окуядан кийин ала качуу Римдин каадасына айланып кеткен дешет. Кийин христиан дининин келиши менен Римдеги бул көрүнүш айыптала баштайт. Христианчылыктын келгенине карабай ала качуу славян элдеринде көп жылдарга сакталуу кала берген. Польшада орто кылымга, Чехияда 16-кылымга чейин, Украинада 17-кылымга чейин бул көрүнүш сакталып турган.
Дүйнөдө
21-кылымда ала качуу Кавказда: Грузия, Ингушетия, Чеченстан жана Азербайжанда кездешет. Борбордук Азияда бул көрүнүштү Кыргызстан, Казакстан, Өзбекстан жана Тажикстан, Африка континентинде Эфиопия, Руанда, Кения жана башка өлкөлөр практикалап жүрөт. Азербайжанда “гошлуб гачмаг” деген түшүнүк бар, чечмелениши: “бирге качуу”. Кыздын ата-энеси никеге каршы болушса, сүйүктүүсүнөн ажырагысы келбеген кыз болочок күйөөсүнүн үйүнө качып кетет. Бул көрүнүш ала качуу болуп жаткан өлкөлөрдүн баарында кездешет десе болот. Өз эрки менен “ала качылган” кыз арадан убакыт өткөндөн кийин күйөөсү экөө ата-энесинен бата, ыраазычылыгын алуу үчүн өз үйүнө кайтып келет, мындайда көбүнчө ата-эне түзүлгөн никени таанууга аргасыз болушат. Бул тажрыйба көбүнчө ата-эне кызды башка бирөөгө берүүнү көздөп, ал эми кыз өз жигитинен ажырагысы келбеген учурда колдонулат. Европа өлкөлөрүндө ала качуу жолу менен мажбурлап никеге туруу жосуну лөлүлөр арасында учурайт деп айтылат. Мындай фактылар заманбап жашоодо Ирландияда, Англияда, Чехияда, Нидерландарда, Болгарияда жана Словакияда катталган.
Кыргызстанда
Ала качуу - кылмыш деп эсептелгенине карабай Кыргызстанда кеңири тараган гендердик зомбулуктун бир формасы. Аялдарга карата зордук көрсөтүү адам укугун одоно бузуу деп тааныгандыктан бул нерсе эл аралык актылар менен айыпталат. Кыргыз Республикасынын Кылмыш жаза кодексине ылайык, ала качууга айыпталгандар 5 жылдан 7,5 жылга чейин эркинен ажыратылат. Эгер жашы жете элек кызды ала качса, ала качуучу 7,5 жылдан 10 жылга чейин эркиндигинен ажырашы мүмкүн. Катаал жазага, адам укугу үчүн күрөшкөн уюмдардын кескин сынына, каргашалуу окуяларга карабай ала качуу тыйылбай келет. Кыргызстандагы ала качуу боюнча ар кандай сандар берилүүдө: Дьюка университети изилдөө жүргүзүп, үй-бүлөлөрдүн 16-23 пайызы ала качуу менен түзүлөт деп жыйынтык чыгарган. Ал эми кээ бир изилдөөлөргө карата макулдугу жок ала качуу 5 пайыз, ЮНИСЕФ өлкөдө 24 жашка чейинки аялдардын 13 пайызы мажбурлоо менен турмушка чыккан деп коңгуроо кагат. БУУ реалдуулукта такыр башкача болушу мүмкүн, анткени ала качуунун курмандыктары “үй-бүлөмдү уят кылбайын” деп көбүнчө укук коргоо органдарына кайрылбайт деп эсептейт. 2019-жылы ИИМ ала качуулар боюнча 6 айда 118 кылмыш иши ачылганын билдирген. Бирок Кыргызстанда бул жаатта ачылган кылмыш иштеринин көбү сотко жетпейт. 2018-жылы укук коргоо органдарына ала качуу боюнча 895 арыз түшүп, болгону 168 кылмыш иши ачылган. Калган арыздарды арыз ээлери кайтарып алышкан.
Ала качууга байланыштуу 2 чуулгандуу окуя бар. Биринчиси - 2018-жылы 20 жаштагы Бурулай Турдали кызын 29 жаштагы жигит ала качып баратканда кармалып, кыз жана аны ала качкан жигиттер милиция бөлүмүнө жеткирилет. Кыз милиция бөлүмүндө ала качууга шектелген жигит тарабынан бычакталып каза табат. Ала качкан жигит өзүнө да бычак сайып, бирок аман калган. Кийин ал “адам өлтүрүү”, “ала качуу” беренелери боюнча күнөөлүү деп табылып, 20 жылга эркинен ажыратылды. Экинчи окуя – Айзада Канатбек кызынын ала качуунун курмандыгы болушу. 2021-жылы 26 жаштагы Айзаданы тааныш жигити ала качып, көп өтпөй экөөнүн жансыз денеси Бишкектин четинде унаадан табылган. Кылмышкер жигит алгач кызды өлтүрүп, андан кийин өз жанын кыйган. Ала качууга катышкан 5 жигит ар бири 6-7 жылга эркинен ажыратылды.
Ала качуунун себептеринин бири – жигиттин калың төлөөгө мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу. “Куда түшүү”, “сөйкө салуу”, “кыз узатуу” деген каадаларды өзүнө камтыган салттуу үйлөнүүгө аз эмес чыгым кеткендиктен колунда жок же ашыкча ысырапкорчулукту каалабаган жигиттер ала качуу аркылуу турмуш курууну туура көрүшөрүн сурамжылоолор көрсөткөн. Бул жол кээде кыз-жигиттин, алардын ата-энелеринин макулдашуусу менен да тандалышы мүмкүн. Бул – үлпөт тойду ашыкча шаан-шөкөтсүз, көп чыгымсыз өткөрүү менен аяктайт. Кыз менен мамиле түзүүнү билбөө, жигиттин уялчаактыгы, “кыз макулдук бербейт” деп коркушу, өтмүшүнүн жакшы эмес болушу (мурда соттолуп чыкса, баңги болсо), билимсиздик да кызды мажбурлап ала качууга себеп дешет адистер. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, ала качылган кыздардын 30-50 пайызына чейинкилери ала качкан адам менен никелешүүгө мажбур болушат. Кыздарды никелешүү үчүн ала качуунун негизги себептери деп аялдар төмөнкүлөрдү эсептешет: ала качкан адам кыздын башка адамга күйөөгө чыгышын каалаган эмес (30 пайызы), ала качкан адам кыз макулдугун бербейт деп корккон (24 пайызы), ала качкан адам кыз менен таанышууга батынган эмес (21 пайызы) же калың берүү мүмкүнчүлүгү болбогон (18 пайызы), ата-энеси, туугандары кызды ала качууну туура көрүп, талап кылышкан (19 пайызы). Эркектер дагы ушул эле себептерди белгилешкен, бирок алар кыз менен таанышуудагы кыйынчылыктарды жана калың төлөөнүн мүмкүн болбогонун көбүрөөк көрсөтүшкөн (21 пайызы).
Кыргызстанда ала качууга каршы “155” улуттук кампаниясы өткөрүлгөн. “155” улуттук кампаниясы – жазык мыйзамдарына сунуш киргизүү, кыз ала качкандарга байланыштуу сот процесстерине колдоо көрсөтүү, өлкөдө ала качууну түп тамырынан жоюуну көздөгөн жарандык демилге. Мажбурлап никеге тургузууну жектеп “Быйылкы жазда АЛАР жок” аттуу акциясы өткөрүлгөн.
Динде
Исламда ала качуу деген түшүнүк жок, бул көрүнүш адам уурдоо катары бааланат. Ислам дининде “Мусулмандын каны, жаны, ар-намысы экинчи мусулман үчүн арам” деп айтылат. Бул хадистин мазмуну Исламдын ала качууну колдобой турганын, адамдын ар-намысы кол тийгис экенин белгилеп турат. Дин аалымдары кыздын макулдугу жок нике жараксыз деп эсептелерин, анын эркинен тыш турмуш куруу чоң күнөө дешет: “Шариятта кыз ала качуу күнөө болуп эсептелет. Адам уурдоо катары болуп калат. Бирөөнүн кызын уруксатсыз алып кетүүгө эч кимдин акысы жок”. Шариятка ылайык, турмуш курууда ата-энелер макулдашып, кыздын укугу тепселенбеши керек деп белгиленет. Христиан дини да ала качууну айыптайт.
Мыйзам
1918-жылы 3-январда Совет бийлигинин “Эмгекчилердин жана эзилген элдердин укуктарынын декларациясынын” жарыяланышы аялдардын укуктарын эркектерге теңеген. Жеке, мүлктүк жана саясий мамилелерде аялдар көз карандысыз экенин жарыялаган. 1921-22-жылдары эркиндикке жолтоо болгон коомдук кооптуу адаттарга каршы күрөш күчөйт. 1921-жылы 14-июнда Туркестан борбордук аткаруу комитети “Көп аялдуулукка жана калыңга тыюу салуу жөнүндө” декрет чыгарган. Бул декреттер кийин күчүн жоготкон. Кыргыз ССРинде “Никеге туруу үчүн ала качуу” деген норма 1982-жылы киргизилип, 5 жылга чейин эркинен ажыратуу жазасы каралган. 2013-жылы ала качуунун жазасы 5 жылдан 10 жылга чейин деп узартылды. Күнөөлүү тарапка 180 миң сомдон 220 миң сомго чейин айып пул салуу нормасы да иштейт. Казакстанда 4 жылдан 12 жылга чейин, Өзбекстанда 15 күнгө коомдук иштерге тартуу, же 3 жылга чейин эркинен ажыратуу жаза мөөнөтү бар. Грузияда 8-16 күнгө коомдук ишке тартылат же 2 жылдан 4 жылга чейин эркинен ажыратылат. Азербайжанда 3 жылдан 5 жылга чейин, Түркмөнстанда 3 жылга чейин, Ингушетия жана Чеченстанда 5 жылга чейин эркинен ажыратылат. Кылмыштын бул түрүнө жаза Эфиопияда 3 жылдан 10 жылга чейин эркинен ажыратуу деп белгиленген. Эгер ала качуу кызды зордуктоо менен коштолсо, анда бардык өлкөдө кошумча жаза каралат. Мындан тышкары аталган өлкөлөрдө ала качуу кылмышын айып пул төлөтүү аркылуу жапкан учурлар кездешет.
Кесепеттери
Ала качуунун башкы кесепети – кыздын тагдыры. Кээде уят болуудан, улуттук салттарды бузуудан жана ата-энесинен корккондуктан, экономикалык көз карандысыздыктын жоктугунан, укук коргоо органдарына кайрылууга мүмкүндүк бербеген туугандардын басымынан улам кыздар зордукка кабылгандан кийин аргасыз абалда калышат. Бул кээде алардын өзүнө кол салышына да жеткирет. Кызды көбүнчө “эл сөз кылат”, “кыз баш ийиши керек” жана “ата-энем уят болот” деген түшүнүктөр тушайт. Кыз психологиялык басымга кабылат, жигиттин үй-бүлөсү “кетип калсаң каргайбыз” деп коркутушу мүмкүн. Босогого улгайган аял жатып алат, аны аттап чыгып кетсе кыз бактысыз болот деген ырым-жырым бүгүн да актуалдуу. Кыргызда бул жосунду “кемпир өлдү” деп аташат. Кээде кыздын ата-энеси “отуруп кал, бизди уят кыласың” деп кыздын эркине каршы чечим кабыл алышы да ыктымал. Анткени ала качылып, бирок отурбай кетип калган кызда кайрадан турмуш курууга мүмкүнчүлүгү аз деген түшүнүк жашайт. Ала качылган кыздын кайра келип калышы ата-эненин намысын тепселейт деген эски түшүнүкү азыркы учурда деле карманган адамдар бар. Ошентип, ала качууга туш болгон кыз барган жеринде отуруп калса да, отурбай кетип калса да психологиялык травма алары анык. Demography журналынын изилдөөсү, ала качуу менен турмуш курган аялдардан төрөлгөн балдар, өз каалоосу менен күйөөгө чыккан аялдардын балдарына караганда 40-200 граммга кичине төрөлөрүн көрсөткөн. “Бул балдар эмнеге кичине төрөлөрү так эмес, бирок мажбурлап турмуш курган аялдын психологиялык травма алып калышынын кесепети болушу ыктымал” дейт Дьюка университетинин профессору жана изилдөөнүн авторлошу Чарльз Беккер.
Далилди баалоо
Далилди баалоо – ар далилдин ишке катышы бардыгын, жеткелеңдигин, аныктыгын, маани-маңызын аныктоо максатындагы каралып жаткан ишке карата катыш жагдайынын жетиштүүлүгүн аныктоодогу ой-талдам жүгүртүү иши. Д. б. ички ишеним аркылуу ишке ашырылат. Мурдатан белгиленген далилдер күчкө ээ болбойт. КР жазык-процесстик мыйзамдарында далилдерге баа берүүчү катары сот ишин жүргүзүүгө жоопкер жана иш боюнча чечим кабыл алууга ыйгарым укугу бар жактар гана аталган.
Алмакүчүк, урук
Алмакүчүк уругу - сарыбагыш уруусундагы манаптын курамындагы урук.
Алмакүчүк айрым маалыматтарда өткөн кылымдарда жашап өткөн (болжолу, XVIII к. аягы) белгилүү инсан катары баяндалат. Изилдөөчүлөр ушул эле уруунун курамындагы убашыларды Алмакүчүк тарабынан туткундалган калмактардан таратышат.
Санжырадагы кабарлар Алмакүчүктү Атаке баатырдын бир тууганы болгон Сатыбалды баатырдын балдарынын бири катары көрсөтөт.
Лала (Луза куймасы)
Лала — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 102 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 172 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жал-арык І көрүстөнү
Жал-арык І көрүстөнү – Кетмен-Төбө өрөөнүндөгү 1–5-кылымда жашаган байыркы көчмөн хунн урууларына таандык көрүстөн. Анда 700гө жакын мүрзө бар (көпчүлүгүнүн диаметри 10–20, бийиктиги 1–2 м). Маркумдардын сөөктөрүн арча табыттарга салып, казанактуу жайларга коюшкан. Карапа идиштер, жыгач чөйчөктөр, алтын беткептин (маска) калдыктары, түрдүү түспөлдөгү шурулар, коло күзгүлөр, акак таш чөгөрүлүп жасалган алтын шакек, сөйкөлөр, темир кылычтар, жаанын жебелери, айнек бокал, сооттун калдыктары табылган. 1959-, 1963-, 1968-, 1969-ж. археолог Ы. Кожомбердиев изилдеген.
Атмосфера озону
Атмосфера озону, озоносфера - абадагы кычкылтектин өзгөрүшүнөн пайда болуп, атмосферанын курамына кирүүчү газ. Жерге чектеш атмосферада озон аз болот да, 20-35 кмден 70 кмге чейинки бийиктикте көбөйүп, өзүнчө озоносфера катмарын түзөт. Атмосфера озону күн радиациясынын 4%ын сиңирип турат. Ал ультра-кызгылт-көк нурларды жана жерден көтөрүлгөн жылуулукту өткөрбөйт. Ошондуктан атмосфералык процесстер жана жер бетиндеги тиричилик үчүн анын мааниси чоң.
Өзгөн көмүр бассейни
Өзгөн көмүр бассейни – Кыргызстандагы көмүр кендери жайгашкан ири аймак. Ош облусунун чыгыш, Нарын облусунун түштүк-батыш бөлүктөрүндө, Чаткал, Молдо-Тоо, Алай жана Торугарт тоо кырларынын аралыгында. Түндүк-батыштан түндүк-чыгышка 150 кмге созулуп, 3000 км2дей аянтты ээлейт. Кендер жергиликтүү элге илгертен белгилүү. Бассейндеги Тегене, Таш-Көмүр (Нарын), Көк-Жаңгак, Кумбел, Зындан, Туюк, Каргаша, Карадөбө, Алдаяр, Көккыя ж. б. кендер бар. Аймакта негизинен палеозой (силур, девон, карбон, пермь), мезозой (триас, юра) жана кайнозой (палеоген, неоген, антропоген) тоотектери таралган. Көмүр юра мезгилинин кумдук, алевролит, чопо катмарларынын арасында жатат. Ар кандай калыңдыкта жогорку сапаттуулугу (аз күлдүүлүгү, табынын ысыктыгы ж. б.) менен айырмаланат. Айрым кендердеги көмүр кокс алууга жарамдуу. Бассейндеги көмүрдүн запасы 17723,04 млрд т. Мындан Көк-Жаңгак 1910-жылдан, Маркай 1914-жылдан казыла баштаган; азыр Таш-Көмүр, Тегене жана Көк-Жаңгак кендери иштетилүүдө.
Корей Эл-Демократиялык Республикасы
Корей Эл-Демократиялык Республикасы (조선 민주주의 인민 공화국 (Чосон Минджуджуи Инмин Конхвагук)}}, 朝鮮民主主義人民共和國), Түндүк Корея – Чыгыш Азиядагы Корей жарым аралчагынын түндүгүндө жайгашкан мамлекет. Түндүктө Кытай, түндүк-чыгышта Орусия, түштүктө Корей Республикасы (Түштүк Корея) менен чектешет. Батышта Сары деңизге, чыгышта Жапон деңизине чыгат. Борбор - Пхеньян калаасы. 1948-жылдын Аяк оона айынын 9 кеңештер басып алган жерде КЭДР курулган. Мамлекеттин расмий башкы ою (идеологиясы) - Ким Ир Сен менен Ким Чен Ир ойлоп-тапкан чучхе ою ("көңүл борборунда адам турган философиялык башкы ой"). Өлкөдөгү бийлик Корей эмгек партиясынын, Ким Чен Ир атту Улуу Башкарманын колунда. Корей жарым аралынын түндүк бөлүгүн жана материктин бир аз чет-жакасын ээлейт. Батышынан Сары деңиз, чыгышынан Япон деңизи менен чулганат (жээк сызыгынын жалпы узундугу 2495 км). Түндүгүнөн Кытай, Россия (Туманган дарыясы аркылуу), түштүгүнөн Корей Республикасы менен чектешет. Аянты 122,8 миң км2. Калкы 24 720 407 (2013). Борбору — Пхеньян. Расмий тили — корей тили. Акча бирдиги — вона. КЭДР административдик-аймактык жактан 9 провинциядан, 1 шаардан, 1 борборго баш ийген райондон турат. Кэсон (Түштүк Хванхэ провинциясы) жана Кымган (Канвондо провинциясы) атайын экономикалык зоналары, ошондой эле өзгөчө баш ийүүдөгү — Нампхо шаары (Түштүк Пхёнан провинциясы) өзүнчө административдик статуска ээ. КЭДР — Бириккен Улуттар Уюмунун (1991), Бейтарап уюмдарынын (1975) мүчөсү. Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009):
Акимчилик (административдик) бөлүнүшү
2004-жылга караганда, Түндүк Корея 9 дубанга (провинция, корейче: 도, 道 [то]), 2 мамлекеттик маанидеги шаар (корейче: 직할시, 直轄市 [чикхальси]) жана 3 атай акимчилик аймак. Борбор калаа - Пхеньян.
Калкы
Корейдер - гомогендик улут. КЭДРда ири улуттук аздыктар жок, жалгыз эле кытай (божомолчо 50,000) жана жапон (божомолчо 1800 киши) улуттардын өкүлдөрү бар.
Калктын саны: 23,113,019 (2006) Өмүрдүн узундугу: Жалпыча - 71,65 жыл (эркектер - 68,92 жыл, айымдар - 74,51 жыл (2006)) Төрөлүштүн деңгели: бир айымга 2,1 наристе (2006). Тилдер: корей тили; билимдүүлүк - 99%
Өлкөнүн калкынын басымдуу бөлүгү (99,7 %и) — корейлер; ошондой эле кытайлар (0,2%и), филиппиндер, моңгол, орус, вьетнам ж. б. улуттар да бар. Төрөлүүнүн төмөндөөсүнөн калктын санынын өсүү темпи басаңдоодо. Төрөлүү 1000 адамга 14,6 бала, өлүм-житим 7,3 адам туура келет. Фертилдүүлүк: 1 аялга 2 бала. Сырткы миграция дээрлик жокко эсе. 1990-жылдардын 2-жарымынан көмүскө эмиграция (негизинен Кытай менен Корей Республикасына качуу) күчөгөн. 15 жашка чейинки өспүрүмдөр өлкөнүн калкынын 22,9%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15— 64 жаштагылар) 68,2%ин, 65 жана андан улгайгандар 8,8%ин түзөт (2008). Орто эсеп менен 100 аялга 95 эркек туура келет. Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 72,2 жыл (эркектердики 69,5, аялдардыкы 75,1 жыл; 2008). Калкынын орточо жыштыгы салыштырмалуу жогору: 1 км2 жерге 194,7 адам (2009). Эң жыш отрукташкан жерлери — Түштүк Пхёнан (339,2 адам), Түштүк Хванхэ (299,7 адам); эң сейрек отурукташкан жерлери — өлкөнүн түндүгү. Шаар калкы 60% (2007). Ири шаарлары: Пхеньян (калкы 3198,9 миң; 2009), Хамхын (580,9 миң), Нампхо (467,0 миң), Хыннам (359,6 миң), Кэсон (351,5 миң), Вонсан (340,2 миң), Чхонжин (329,4 миң), Синыйжу (285,9 миң), Хэжу (227,2 миң), Кангэ (207,8 миң) ж. б. Иштеген калктын 63%тейи өнөр-жай менен тейлөө чөйрөсүндө, 37%тейи айыл-чарба, токой жана балык чарбаларында эмгектенет.
Тарыхы
1945-жылына чейин Жапониянын көз карандыгынын астында болгон. 2-Дүйнөлүк Согуштун бүткөндөн кийин 38-паралелден түндүгүрөөк Корейдин жери Кеңештик Бирдигинин астында калган, түштүштүрөөк жакта - Кошмо Штаттардын. КСРБ менен АКШнын ортосунда бир мамлекет куруу боюнча келишпестиктин айынан 1948-жылында эки бөлүк өкмөттөр, түндүк (КСРБге багытталган) жана түштүк (АКШга багатталган), түзүлгөн. Экөөсү баардык Кореянын башкарууга талаптанган.
1948-ж. 9-сентябрда Корей жарымаралчагынын түштүгүндө Корей Республикасы курулганына жооп катары КЭДР уюштурулган. Башындан бери өлкөдөгү бийлик КЭПтин (Корей Эмгек Партиясынын) колунда болгон. Чарба тармагында пландык үнөм (экономика) орнотулган; божомолчо 1949-жылындан тарта болгон өнөр жай, ички жана тышкы соодалашуу тармактар өкмөттүн көзөмөлүндө болууда.
Тейлөө сектору
КЭДРдин улуттук банкы — Кореянын «Чосон» Борбордук банкы (1946) акча каражаттары менен камсыз кылат, мамлекеттик бюжетти түзөт; бардык провинцияларда, шаарларда жана уезддерде жергиликтүү өкүлчүлүктөрү (227) иштейт. Соода банкы (1959) сырткы соода операцияларын тейлейт. Атайын банктар, соода-экономикалык («Расон») атайын экономикалык зона түзүлгөн. Туризм анча өнүккөн эмес; чет элдик туристтердин КЭДРге келишине чек коюлган. 2002-ж. 400 миңдей турист келген (негизинен Корей Республикасы, Кытай, Россия, Япониядан келгендер); туризмден түшкөн киреше 150 млн доллар чамасында.
Транспорту
Жүктүн жана жүргүнчүнүн негизги бөлүгү темир жол аркылуу ташылат. Темир жолунун узундугу 5,24 миң км (2006), анын 3,5 миң кми электрлештирилген (2000). Темир жол батышындагы түздүктөрдө жыш, түндүгүндө жана түштүк-чыгыш чет-жакасында салыштырмалуу сейрек. Ири темир жол түйүндөрү: Пхеньян, Чхонжин; ошондой эле Хамхын, Вонсан, Саривон, Нампхо, Синыйжу. Автомобиль жолунун узундугу 75,5 миң км. 1970—2000-жылдары ылдам жүрүү автомагистралдары (узундугу 653 км) курулган. Велосипед транспорту (анын ичинде 3 дөңгөлөктүү жүк велосипеди) өнүккөн. Деңиз транспорту сырткы соода жүктөрүнүн көбүн ташыйт. Ири порттору: Нампхо, Чхонжин, Хыннам, Нажин. Дарыя жолунун жалпы узундугу 2253 км. 77 аэропорту бар; башкы эл аралык аэропорту — Сунан. Пхеньянда метрополитен иштейт.
Сырткы соодасы
Экспортунун наркы 1466 млн, импортунуку 2979 млн доллар (2006). Экспортко антрацит, темир кен таш концентраты, болот, түстүү металлдар, алтын, цемент, жибек жана жибек буюмдары, деңиз продуктуларын чыгарып, сырттан нефть жана нефть продуктуларын, коксталуучу көмүр, жыгач, азык-түлүк (негизинен күрүч), машина куруу продуктуларын (анын ичинде электрондук буюмдар), минералдык жер семирткич алат. Ири соода шериктери: Кытай, Корей Республикасы, Россия.
Билим берүүсү
1975-жылдан жалпыга милдеттүү 11 жылдык акысыз билим берүү киргизилип, ал бир жылдык мектепке чейинки, 10 жылдык мектепте (4 жылдык башталгыч, 6 жылдык орто) билим берүүнү камтыган. Кесиптик-техникалык билим берүү орто билим берүү менен айкалыштыра жүргүзүлөт. 15 жашка чейинки калктын сабаттуулугу 99%ти түзөт (2008). 1991-жылдан жогорку билим берүүнү реформалоо жүзөгө ашырылууда. 1995-ж. жогорку билимди реформалоонун долбоору ишке кирген. КЭДРде университеттер, мугалимдер жана техникалык институттары, адистештирилген коллеждер иштейт. Башкы илимий мекемелери, Жогорку окуу жайлары (ЖОЖ), китепканалары жана музейлери, анын ичинде Илимдер академиясы (1952), Ким Ир Сен атындагы университет (1946) Пхеньян шаарында жайгашкан.
Массалык-маалымат каражаттары
Күн сайын жалпы тиражы 5 млнго жакын 11 наамдагы гезит чыгат (2008): «Минчжу Чосон» (1946), «Нодом синмун» (1945), «Чосон инмингун» (1948), «Нодон чхоннен» (1948) ж. б., «Кыллоджа», «Чхоллима», «Чосон есуль», чет тилдерде чыгуучу «Корея», «Когеа Губау» ж. б. журналдары бар. Радиоуктурууну (1945-жылдан) КЭДР Борбордук жана Пхеньян радиостанциялары ишке ашырат. Телекөрсөтүүнү 1967-жылдан Борбордук жана 1971-жылдан Кэсон телекөрсөтүүсү жүргүзөт. Мамлекеттик маалымат агенттиги — Корея телеграф агенттиги негизделген.
Адабияты
Корея 1948-ж. КЭДР түзүлүп, адабияты социализм, жаңы мамлекетти куруу идеяларын пропагандалаган (Сон Ён, Пак Се Ён). 1946-ж. Пхеньянда Түндүк Корея адабият жана искусство ишмерлеринин союзу негизделет. Анын негизги ишмерлери Түштүктөн Түндүккө саясий көз карашына байланыштуу өткөн адабиятчылар (Ли Ги Ён, Хан Со Ря ж. б.) болушкан. Алгачкы жылдары сов. жоокерлердин эрдигине арналган поэтикалык чыгармалар пайда болгон (Пак Пхар Ян, Чо Ки Чхон). Чо Ки Чхондун япондорго каршы партизандык кыймыл жөнүндөгү (1930-жылдар) «Пэктусан тоолору» (1947) эпикалык поэмасы жана көп ырлары интернационалдык духта жазылган. Корея согушу (1950—53) жана согуштан кийинки мезгилдеги адабият согуштун кесепеттерин көрсөтүүгө, чарбаны калыбына келтирүүгө арналган. Совет адабиятынын салтын жолдоп, КЭДР жазуучулары публицистикага жана очеркке кайрылышкан. Көбүнчө карапайым адамдардын фронттогу жана тылдагы эрдигин сүрөттөшкөн (Пён Хи Гын, Ли Тон Жун); ревялык күрөштүн жетекчиси катары Ким Ир Сенди даңктаган чыгармалар жаралган (Ли Хи Чхан ж. б.). Поэзияда публистикалык маанай кеңири өнүккөн (Пак А Жи, Ли Чон Гу, Ли Чон Суль). 20-кылымдын 2-жарымында партияны үгүттөө каражаты каралган адабиятта чучхе идеясы өнүккөн (Ли Пён Су, Ли Тон Жун, Пён Хи Гын). Корей Республикасындагы капитализм сынга алынган (Ом Хын Соп). Авторлор коллективи жараткан жана япон баскынчыларына каршы революциялык күрөштө жумушчу табынын ролун баяндаган «Гүл сатуучу аял», «Кандуу деңиз» романдары кеңири белгилүү.
Архитектурасы жана көркөм сүрөт искусствосу
1950—53-жылдардагы Корея согушу бүткөндөн кийин архитектуранын өнүгүшү жапа чеккен шаарлар мн кыштактарды калыбына келтирүүгө багытталган. Согуш жылдарында көркөм искусстводо агитациялык формадагы сатиралык плакаттар жана баракчалар чыгарылган. Согуштан кийин кайрадан корей салтындагы тушь жана суу боёк живописи: пейзаж ,«гүл-чымчык» (сүрөтчүлөр Чха Де До, Ли Сок Хо), тарыхый жана турмуштук жанрлар (Ким Ён Чжун, Ли Пхан Чхан) жандана баштаган. Турмуштук жанрдагы чыгармалар, Май живописи техникасында иштеген сүрөтчүлөрдүн ошондой эле графика, скульптура жаатындагы чыгармалар социалисттик реализмге жакындашкан. Жасалма-колдонмо өнөрүндө карапа жана фарфор буюм жасоодо, жыгачка жана сөөккө оюу салууда, бамбук, буласынан буюм согууда байыртадан сакталган ыкмалар жаңы техникалык деңгээл менен айкалыштырылган.
Музыкасы
Мамлекет түзүлүшүнүн алгачкы жылдарында музыкалык маданият элдик жана массалык ырлардан турган. Музыкалык театрда негизги жанр — чхангык (классикалык музыкалык драма) жана кагык (улуттук салт менен орус жана европалык театрдын тажрыйбасынын негизинде жаралган заманбап опера; композиторлор Ли Мён Сан, Хван Хак Хын). 1945-ж. Пхеньянда Чоң симфониялык оркестр (азыр мамлекеттик симфониялык оркестр) түзүлгөн. 1948-ж. Мамлекеттик көркөм театр ачылып, биринчи жолу Ли Мён Сандын «Чхунхян кыз жөнүндө баян» операсы коюлган. 1949-ж. Пхеньянда консерватория ачылган, 1953-ж. КЭДР композиторлор союзу түзүлгөн. 1950—53-жылдары Корея согушу убагында Моранбон тоосундагы жер астындагы залда Ю. С. Мейтустун «Жаш гвардия» (1952), Ли Гон Унун «Менин бийиктигим», Пак Тон Силдин «Флотчу» опералары коюлган. 1955-ж. Мамлекеттик көркөм театрдын жаңы имараты ачылып, КЭДРдин башкы музыкалык борбору болуп калды. Анда жаңы опералар, чхангык драмалары жана орус кпассикалык опералары коюлган. 1955-ж. Мамлекеттик филармония уюшулган, өлкөнүн музыкалык турмушунда Корей элдик армиясынын ыр-бий, Пхеньян «Мансуде» ыр-бий, Корея эл аспаптар ансамблдери зор роль ойногон. Пхеньянда салттык исквонун Апрель фестивалы өтүп турат. 1980-жылдарда батыш музыкасынын элементтери кире баштаган. 2008-ж. КЭДРдин тарыхында биринчи жолу АКШнын симфониялык коллективи Нью-Йорк филармониялык оркестринин концерти болгон.
Киносу
1947-ж. Пхеньянда киностудия түзүлгөн (1948-ж. мамлекеттик; 1958-ж. Көркөм жана даректүү фильмдердин корей киностудиясы). КЭДРде тартылган биринчи толук метраждуу фильм «Менин Мекеним» (1949). 1950—60-жылдарда кино искусствонун негизги жанры тарыхый-революциялык фильмдер болгон. 1959-ж. КЭДРдеги биринчи экрандаштыруу жүзөгө ашырылган («Чхунхян жөнүндө баян», режиссор Юн Ен Гю). 1970—80-жылдары Ким Ир Сендин чыгармалары экрандаштырылган («Гүл салгыч», режиссор Чхве Ик Кю жана Пак Хак), дидактикалык комедиялар, көп сериялуу киноэпопеялар («Белгисиз баатырлар», режиссор Ю Хо Сон жана Чхве Нам Сон) бөлүнүп калган үй-бүлөлөрдүн азаптарын көрсөткөн фильмдер тартылган. 1980-жылдарда аскердик өнөрдүн элементтери колдонулган («Хон Гиль Дон», режиссор Ким Гиль Ын, 1986), спорт жөнүндөгү фильмдер чыгарылган. Түндүк кореялык кинематографиянын өнүгүшүнө түштүк кореялык режиссор Син Сан Ок зор салым кошкон. («О, менин сүйүүм», 1985; «Туз», 1985, Москва ЭКФтин сыйлыгы;) КЭДРде биринчи фантастикалык жомок («Пульгасар» фильми, 1985). 1990-жылдары 56 сериялуу «Улут жана тагдыр» киноэпопеясын тартуу жүзөгө ашырылган. 1990—2000-жылдары «Стадиондун жашыл талаасында» (2001, режиссор Рим Чхан Бом), «Мектеп окуучусунун күндөлүгү», (2006, режиссор Чан Ин Хак) анимациялык «Император айым Чун» (200б) ж. б. фильмдери чыккан.
Мамлекеттик түзүлүшү
КЭДРдин азыркы Башкы мыйзамы (конституция) 1972-жылдын Бештин айынын 27 кабыл алынган, унитардык мамлекет. Конституциясы 1972-ж. 27-декабрда кабыл алынган. Башкаруу формасы — социалисттик республика. Мамлекеттик бийликтин жогорку органы — бир палаталуу Жогорку элдик чогулуш (ЖЭЧ), 5 жылга шайланат. ЖЭЧ Коргоо комитетинин төрагасын жана анын орун басарларын дайындайт же кызматтан алат; мамлекеттик бюджетти жана эл чарбасын өнүктүрүүнүн мамлекеттик планын бекитет; эл аралык келишимдерди ратификациялайт жана денонсациялайт; мыйзамдарды кабыл алат; конституциянын аткарылышын көзөмөлдөйт ж. б. ЖЭЧти анын президиуму жетектейт. Президиумдун төрагасы ички жана тышкы саясатта мамлекеттин кызыкчылыгын коргойт; дипломатиялык өкүлдөр менен элчилердин ишеним грамоталарын кабыл алат жана тапшырат ж. б.; КЭДРдин Мамлекеттик коргоо комитети мамлекеттик бийликтин жогорку аскер жетекчиси жана мамлекеттик коргоо башкармалыгынын органы болуп эсептелип, аны төрага жетектейт. Мамлекеттик бийликтин жогорку административдик-аткаруучу органы — өкмөт. Кабинет төрага, төраганын орун басарлары, министрлерден турат. ЖЭЧке жооптуу. Негизги партиясы: Корея эмгек партиясы (КЭП). 1992-жылдын Чын куран айынын 9 жана 1998-жылдын Аяк оонанын айынын 5 ага өзгөртүүлөр киргизилген. Баш мыйзамдын 1-беренеси КЭДРди бүткүл корей калкынын кызыкчылыгын коргогон, эгемен социалистик мамлекет катары аныктайт. КЭДРдин Баш мыйзамына таянганда мамлекеттеги бийлик эмгектегендер, дыйкандар, эмгек интелегенция жана жалпыча эмгектенген эл-журтта.
Карабаш (Илишев району, Башкыртстан)
Карабаш — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Карабашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 674 киши. Почта индекси — 452266, ОКАТО коду — 80230848001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жөнөкөй эфирлер
Жөнөкөй эфирлер – кычкылтек атомун алып жүрүүчү жалпы формуласы: ROR же ROR¢ (R, R¢- орг. радикалдар) болгон орг. бирикмелер. Эгерде эки радикалы окшош болсо, симметриялык Ж. э. деп, ал эми алар ар башка болсо, аралаш Ж. э. деп аталат. Ж. э. мол-дагы радикалдын атынан аталат: СН3-О-СН3 - диметил эфири, С2Н5-О-СН3 - метилэтил эфири ж. у. с. Ароматтык жана майлуу ароматтык, о. эле циклдүү Ж. э. тривйалдык аттар менен аталышат (анизол, фенетол, диоксан ж.б.). Ж. э. жыты жагымдуу болот сууда начар, орг. эриткичтерде жакшы эрүүчү бирикмелер. Алифаттык Ж. э. төмөнкү өкүлдөрү тез бууланып учуучу заттар. Орг. бирикмелер үчүн жакшы эриткич. щелочтуу жана щелочтуу жер металлдар таасирине туруктуу. Жогорку темп-рада натрий жана натрий орг. бирикмелер таасиринде Ж. э. ажырайт:
ROR¢ + 2Na ® RONa + R¢Na
Посыръя (дарыя)
Посыръя — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 593 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 87 км.
Жөнөкөй эфирлер
СН3-О-СН3 + Н+ ® [СН 3-ОН-СН3]+ Алифаттык жана майлуу ароматтык Ж. э. иоддуу суутек к-тасынын таасиринде ажырайт:
Посыръя (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жөнөкөй эфирлер
ROR¢ + HI ® [ ROR ¢]+ I- ® ROH + RI H
Реакция «метоксил» жана «этоксил» топторун аныктоодо (Цейзел методу) колдонулат. Ж. э. көпчүлүк орг. эмес туздар менен кристалл түрүндөгү продуктуну пайда кылат, мис., магний галогендери менен (катуу абалында гана туруктуу). Алифаттык жана көпчүлүк циклдүү Ж. э. абадагы кычкылтек менен пероксиддер пайда кылат жай окистенет. Фенолдун эфирлери күкүрт к-тасынын, алюминий хлориди жана башка таасири астында о- жана n- алкил орун алмашкан фенолдорго изомерленишет. Ж. э. алифаттык, ароматтык жана циклдүү радикалдары бар эфирлерден башка дагы, циклде кычкылтек атомун алып жүрүүчү гетероциклдүү бирикмелер да кирет: этилен оксиди, тетрагидрофуран, диоксан, фуран жана анын туундулары, о. эле RCH(OR¢)2 типтеги ацеталдар, орто- к-талар эфирлери. Беш жана алты мүчөлүү циклдүү эфирлер касиеттери б-ча алифаттык Ж. э. өтө жакын. Этилен оксиди өзгөчө касиеттер менен мүнөздөлөт, анткени үч мүчөлүү цикл жогорку чыңалууга ээ. Ж. э. алуунун негизги ыкмалары спиртти (же алкоголяттарды) алкилдештирүү. Алкоголятты галогеналкилдер менен алкилдештирүү (Вильямсон синтездери) жалпы метод болуп саналат:
ROMe + R¢X ® ROR¢ + MeX;
R, R¢ = Alk, Ar; X = I, Br; Me = K, Na;
Ароматтык углеводороддо алкилдештирүүчү реагенттер катары тийиштүү диалкилсульфаттар колдонулат.
С6Н5ОNa + SO2(OCH3)2 ® C6H5OCH3 + +CH3OSO2ONa
Алкилкүкүрт к-тасы спирттин экинчи мол-сын алкилдейт:
ROH + H2SO4 ® ROSO3H;
ROSO3H + ROH ® ROR + H2SO4
Ж. э. катализдик ыкма менен да алынат (200-300оС, кат. -Al2O3, ThO2 жана башка). Галогеналкилге күмүш оксидин таасир этүүдөн симметриялык Ж. э. алынат: 2RI + Ag2O ® R2O + 2AgI; Жаратылышта фенол жана нафтолдун курамында Ж. э. көп таралган. Ж. э. лаб-ларда жана ө. ж-да эриткич катары (диэтил эфири, диоксан, тетрагидрофуран, гликолдун моноэтил эфири ж.б.) колдонулат; диэтил эфири медицинада, анизол - ө. ж-да, орг. синтезде нафтол эфирлери жана дифенил эфир кеңири колдонулат.
Никколо Макиавелли
Никколо Макиавелли (1469—1527) — коомдун жана мамлекеттин өнүгүшүнө карата жаңы көз караштарды баяндашкан Ренессанс доорунун идеологдорунун биринчилеринен. Өзүнүн «Тит Ливийдин декадасына ой жүгүртүү» жана «Падыша» деген чыгармаларында Макиавелли мамлекетти жана мамлекеттик ишмердикти түшүнүүгө жаңыча мамиле жасоону адамдын этикалык жаратылыш позициясынан негиздөөгө умтулган. Ал Флоренцияда бир катар мамлекеттик кызматтарды ээлеп турган. Чыгармаларынын көпчүлүгүн 1512-жылы өзүнүн душманы болгон Медичилер кайра бийликке келгенде камалып, андан соң өз чарбагына айдалып жиберилгенден кийин жазган. Макиавелли иш-аракеттин адамы болгон, ал: «Адегенде жашоо керек, андан кийин гана философиялык ой жүгүртүү керек» деген.
Адам жөнүндө концепциялары
Өзүнүн чыгармаларында Макиавелли адам жөнүндөгү кеңири концепциясын иштеп чыгат. Барынан мурда, ал, адам жеке кызыкчылыкты көздөйт, мунун көрүнүшү өтө эле көп түрдүү болот, алардын ичинде өзүнүн мүлкүн, менчигин сактоого умтулуу да бар деп эсептейт. Ал «Падыша» деген чыгармасында «Адамдар мүлкүнөн ажырап калганга караганда атасынын өлгөнүн оңой кечирет» деп жазган экен.
Макиавелли маңызы негизинен эгоизмде болгон адам жаратылышын аныктай турган принциптерди ушундайча сүрөттөйт. Өзүнүн концепциясы үчүн далилдерди аны курчап турган италиялык шаарлардын турмушунан алган.
Мамлекеттик уюм жөнүндө концепция
Мына ушул этикалык доктринага таянып, Макиавелли өзүнүн мамлекеттик уюм жөнүндөгү концепциясын түзөт, анын пикири боюнча, мамлекеттик уюм күч колдонуу аркылуу адамзаттын эгоизмине карама-каршы турууга тийиш. Макиавелли Орто кылым үчүн мүнөздүү болгон абстрактуулуктун активдүү каршысы болгон, мунусу менен ал Ренессанстын гуманисттик активдүүлүгүнүн дагы бир тарапкери катарында чыккан. Мамлекет теориясында Макиавелли чиркөө менен динге орун берген эмес. Ал карапайым калк үчүн дин- дин зарылдыгын тааныса да, анын пикири боюнча, керексиз болуп калган католик динине каршы чыккан.
Фортуна концепциясы
Бардык мына ушул жоболор анын фортуна концепциясында өз чагылышын тапкан, фортуна деп ал коомдук өнүгүүнүн обьективдүү мыйзамченемдүүлүгүн түшүнгөн. Макиавелли бул проблеманын ар түрдүү жактарын бөлүп карайт да, зарылдык менен адам эркинин эркиндигинин ортосунда белгилүү бир ара катышты ишке ашырууга аракет жасайт. Ал мындай деп жазат: «биздин кылык-жоруктарыбыздын жарымын фортуна тескейт, ал эми экинчи жарымын же ошого жакынын башкарууну биздин өзүбүзгө берет» [Танд. чыгарм. 111—112-6.]. Ошондуктан фортуна жөнүндө айтуу менен бирге Макиавелли адамдын активдүү иш-аракетинин зарылдыгын да баса белгилейт: сак болгондон көрө тайманбас болгон жакшы, бирок мында адамдын иш-аракети белгилүү бир максатка, албетте бийик жана асыл максатка умтулган тунук акыл жана эрк аркылуу багытталууга тийиш. Мына ушунун баарын Макиавелли вирту — эрдик деп атайт. Виртуну толук ишке ашыруу дегеле дээрлик мүмкүн эмес нерсе, ага бир аз гана эң көрүнүктүү адамдар жетише алышкан. Адамдардын көпчүлүгү болсо көпчүлүк учурда бүлгүнгө алып бара турган орто жолду тандап алышат. Муну менен бирге адам өзү жашап турган мезгилдин өзгөчөлүгүн да эске алуу зарыл, эгерде инсан мезгилдин өзгөчөлүгүң эсепке ала турган болсо анда ал көп нерсеге жетишет. «Вирту» түшүнүгүндө адам өтө жогору бааланган гуманизм доорунда пайда болгон инсандык жүрүм-турумга карата коюлган моралдык талаптар чагылган.
"Падыша" чыгармасы
«Падыша» деген чыгарманын жаралышы өзүн курчап турган кошуналарына караганда бытыранды жана начар болгон Италия менен Флоренциянын конкреттүү саясый тарыхы менен байланыштуу. Ошондуктан Макиавелли Италияны бириктирип жана республиканы орното турган падыша талап кылынат деп эсептеген. Мына ушундай мамлекеттик ишмердин үлгүсү катарында Макиавелли өзүнүн аморализми жана чыккынчылыгы менен белгилүү болгон Чезаре Боржианы алган.
Кубулма
Кубулма (лат. Tinea tinea ?) – кара балык; каңылтыр балыктардын бир уруусу, буларга алтын кубулма кирет.
Никколо Макиавелли
"Падыша" чыгармасы
«Падышада» Макиавелли акылман падышанын бейнесин сүрөттөп жазат, ал падыша өзүнүн бардык душмандарын жеңүүгө жөндөмдүү болгон арстанча айбаттуу, эң эле митайымга алдатпай турган түлкүчө куу болууга тийиш. Ал мүмкүн болушунча жакшылыктан алыстабоого тийиш, бирок зарыл болгон учурда жамандыкты колдонуудан да качпоого тийиш. Иш-аракеттин ушундай образы Макиавеллиден бери тарта Макиавеллизм деп аталып калат. Макиавеллинин ою боюнча, мамлекеттин жыргалчылыгы үчүн ар кандай зордукту актоого болот.
Бирок да Макиавеллини эки жүздүүлүктүн жана зордукчулдуктун үгүттөөчүсү катарында элестетүү туура эмес болор эле. Ал баарынан мурда өз заманынын уулу, гуманист болгон. Анын теориялары, концепциялары, көз караштары — ошол доордогу саясый кырдаалдын чагылышы. Макиавеллинин өзү саясаттагы зордоону да, аморализмди да эч кандай актаган эмес. Тескерисинче, ал, падыша, саясатчы элдин пикири менен эсептешүүгө тийиш, элдин үнү — Кудайдын үнү, падыша ийкемдүү болууга тийиш деп эсептеген. Эгерде падыша күч колдонууга барса, анда ал тар мүдөөлүү максат болбоо керек. Күч колдонуу саясатты бузбай, кайра түзөтүшү керек. Макиавеллинин саясый идеалы Рим республикасы болгон. Ошондуктан ал башкаруунун эң мыкты формасы республика болуп саналат, бирок эл арасында граждандык такыбаачылык өнүкпөгөн болсо анда башкаруунун республикалык формасы дайыма эле мүмкүн боло бербейт деп эсептейт. Саясый максатка жетишүү үчүн, Макиавеллинин пикири боюнча, бардык каражаттар актала турган кырдаал түзүлүшү да мүмкүн. Падыша жалпы кабыл алынган мораль нормаларын жетекчиликке алууга тийиш, бирок, эгерде мамлекеттин кызыкчылыгы адеп-актык талаптарын этибарга албай турган иш-аракеттерди талап кыла турган болсо, анда ага да баруу керек.
Меркендорф
Меркендорф - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Ансбахх (район)|Ансбахх районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 2753 (2010-ж.). Аянты – 26.08 км2.