cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ананьево
Ананьево (1871―1942-жылдарга чейин ― Сазановка)— Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ысык-Көл районундагы айыл. Ананьево айыл аймагына кирет.
Бишкек ― Каракол унаа жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1680 м бийиктикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Чолпон-Ата шаарынан 50 км, Балыкчы темир жол бекетинен 130 км чыгыш, облустун борбору Каракол шаарынан 92 км түндүк-батыш тарапта. Калкы 7695 (2005). Эки орто мектеп, оорукана, үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу, клуб, китепкана, музей бар. Тамак-аш комбинаты, сүт заводу иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
1942-жылы айылдын аталышы анын тургуну ― Улуу Ата-Мекендик согушундагы Москваны коргоодо баатырларча каза болгон Николай Яковлевич Ананьевдин урматына өзгөртүлгөн.
Калкы
Калкы ― 7901 киши (2009-жылы).
Булактар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Уркаш Мамбеталы уулу
Уркаш Мамбеталы уулу (1935, Түп району, Талды-Суу айылы) — манасчы. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1991).
У. бала кезинен эле ырга шыктуу, эл шайырларынын аткарган чыгармаларына куштарланып, адабий көркөм чыгармаларды, өзгөчө "Манас" үчилтигин кызыгып окуган.
Манас баатырдын жоокердик жүрүштөрү жөнүндөгү баяндамаларды жаттап алып Саякбай Карала уулун туурап айтып жүргөн. Өзүнөн мурдакы манасчылардан таалим алып, түшүндө да аян берген күндөрү болгон. Айылдыктарга бала манасчы аталып Сагымбай Орозбак уулунун вариантынан "Манас менен Аккуланын сымбаты", Саякбай Карала уулунун "Семетейдин чоң атасы Жакыпка жолукканы" эпизодунан жаттап алып айтып жүргөн. Манасчы болсом деп жүрүп, Саякбай Карала уулу менен жолугушуп таанышат. Биринчи эле кезиккенде Сагымбай Орозбаковдун вариантындагы Манас баатырдын сымбатын төп келтире бардык аракетин үрөп, жандили менен берилип айтат. Саякбай кунт коюп угуп олтуруп Сагымбайдын чоң акындыгына жана улуу манасчылык чеберчилигине "Манаска" кошкон баа жеткис салымына ыраазычылыгын билдирип: "Бали, балам, Сагымбай атаңдын арбагын жылоолосоң манасчы болот экенсиң", — деп ак жол, чыгармачылык ийгилик тилеп батасын берет.
1950-ж. Фрунзеге келип М. Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайында окуган, ал азыркы күнгө чейин Т. Сатылганов атындагы Эмгек Кызыл Туу ордендүү кыргыз мамлекеттик филармониясында эмгектенет. У-тын манасчылыкты кесип кылып алууга жана ага жан дүйнөсү менен кирүүгө алгачкы таалимчиси Саякбай Карала уулу жана Сагымбай Орозбак уулунун вариантынын таасири болсо, кийин Ыбырайым Абдыракман уулунун түздөн-түз таасири чоң. Андан "Манастын " сюжет курулушу, "Манас" варианттарында салт катарында айтылып келе жаткан туруктуу өзөк окуялары менен таанышат. Ошондой эле ал Ыбырайымдан айтуучулуктун да чеберлигин үйрөнөт. Ыбырайымдын көзөмөлдөөсү астында "Кырк чоронун жабдылышы", "Колдун жолдо жүрүшү", "Тал-Чокунун көрүнүшү" сыяктуу эпизоддорду өз интерпретациясында иштеп чыгат. Бул иштелип чыккан эпизоддор "Манас" боюнча адис делген адамдардын жана изилдөөчүлөрдүн кароосунан өтөт. Өзгөчө Кыргыз ССРинин эл акыны К. Маликов өзүнүн жогору баасын берип, Кыргыз Илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунун кол жазмалар фондусуна жолдомо жазып, У-тын "Манас" боюнча вариантынын кол жазмасын өткөрүүгө жардам көрсөтөт.
У. Манас баатырдын туулганынан тартып, Манаска күмбөз тургузганга чейинки эпизоддорду толугу менен, көбүнчө баатырлардын кармаштары кеңири баяндалган "Чоң чабуулдан" үзүндүнү жана "Каныкейдин Тайторуну чапканы" жана башкалар окуяларды айтат. Айтылып жаткан окуя угуучуларга кандай таасир калтырарын жана кандай кабыл алып жаткандыгын байкаган манасчы ошого карата окуянын жүрүшүн улам курчутуп, элди кызуу кагылышка аралаштырып, ошол кандуу кагылыш майданына алып кирет. Мына ушундай көркөм ыкманын бардык түрү У-тын чыгармачылык өнөрканасында кайнап, элге тартууланып келүүдө. У-тын варианты жалпысынан алганда көлдүк манасчыларга жакын. Жакып калмак элинен конуш алып, аштык айдап бай болуп кетет. Жашы келип калса да бала көрбөйт. Буга арман кылып, күндөрдүн биринде мазарга барып сыйынып, ага жөлөнүп олтуруп:
Чырпык талга жаткырып,
Чыркылдатып бактырып.
Бото берсең канетет, теңир,
Боздогон мендей пендеңе,
Ок жеген белден жыландай
Отурган жерден тура албай
Көкүрөк күйүп дем тартып,
Жакыпты көрсөң нетиптир,
Таламандын тал түштө
Талыкшып уктап кетиптир.
Демек, У-тын айтуусундагы Жакыптын түшүн башка варианттарга салыштырганда Жакып үйдө эмес, сыйынуу үчүн барган мазардын түбүнө уктап, кереметтүү түш көрөт. Түшү оңунан чыгып, тилегин берип, жакшылык жышааны келет. Муну манасчы мындайча баяндайт:
Тиктегени келиптир,
Тилегин кудай бериптир.
Кырк атан нарга бергисиз,
Кызыгын түштүн көрүптүр.
Өргөөсү кардай көрүнүп,
Өрүгү гүлдөп төгүлүп.
Ак боз үй кардай көрүнүп,
Алмасы гүлдөп төгүлүп.
Он миң уста кошулуп,
Коргонун көрүп түзөтүп.
Сакчы ордуна кырк жолборс,
Дарбазасын күзөтүп.
Жакыптын көргөн түшүн баяндоодо алдын ала эле Манастын образына ылайыктуу анын келечегин көрсөткөн баатырдык жышаанды сүрөттөө менен баштайт. Болочокто баатыр туула турган баланын элесин тартууда жалпы "Манас" эпосунун салтында айтылып келген туруктуу эпикалык мотивдерден четтеп кетпестен, аны толугу менен пайдаланып, дагы тереңдетип, баатырдык пафос менен өз алдынча талкуулайт:
Көз тунарып байланат,
Карап турсаң асманды
Кара бүркүт айланат.
Качырганын тырмакка,
Канжыгадай байланат.
Текөөрү болот көрүнөт,
Тээп өтсө кырааның
Тегирмендей кара таш,
Серпкени кыйрап сөгүлөт,
Канатынын күүсүнөн
Көл чайпалып төгүлөт.
Ал эми Сагымбай Орозбаковдун вариантында Жакып акшумкар, Чыйырды ажыдаар, Бакдөөлөт туйгун менен эки кушту түшүндө көргөнү айтылат. Саякбай Каралаевдин варианты варианты боюнча Жакып бала барчын бүркүттү кармагандыгы баяндалат. Демек, бардык эле манасчыларда Жакыптын түш көрүүсүн жана Манастын баатыр чыга тургандыгын мотивдештирүүсү бирдей эле даражада алгыр кушка келип такалат да ошол аркылуу ар бири өз алдынча түшүндүрүүгө алышат. Алгыр куштун кыраандыгын мүнөздөп берүү менен манасчылар келечекте мекенди, элди коргоочу баатырдын эпикалык дүйнөсүнө келе тургандыгын баамдап, ага баатырдык сапат берип, баатырдан кабардар болуп жатышат. Ошентип бул мотив У-тын вариантынын өзүнчөлүк мааниге ээ экендигин айгинелеп турат.
Гаосун
Гаосун - Тайвань аралындагы шаар. Калкы 1,5 млн (2006). Жолдор тоому, темиржол бекети. Тайбэй Гаосюн жогорку ылдамдыктагы темиржолу курулууда (2006). Ири порт (2005-ж. 36 млн о жүк ташылган; негизинен нефть). Эл-аралык аэропорту бар. Тайвандагы эң байыркы шаар. Мин династиясынын акыркы мезгилинде (17-кылымдын 1-жарымында) негизделген. Фэншань шаар дубалынын калдыгы (18-к.), храмдар сакталган. университеттер (андан ичкери Сунь Ятсен атындагы жана башка), калк китепканасы (1945), тарых музейи бар. Машина куруу, нефть ажыратуу, текстиль, Химиялык, цемент, тамак-аш, радиоэлектроника (негизинен компьютер) өнөр жай ишканалары иштейт. Балык кармалып, беленделет. Шаарга жакын Ганшань, көпөлөктөр өрөөнү, минералдуу суулары бар курорт жайгашкан.
Иш-аракет
Иш-аракет – адамдар тарабынан жасалгандыктан, алардын эркине гана көзкаранды болуучу аракеттерди камтып турган юридикалык фактыларынын бир түрү. Ал өзара укукченемдүү (жумушка же окууга кирүү, ардактуу эсалууга чыгуу, никеге туруу ж. б.) жана укукченемсиз болуп бөлүнөт (м., укук бузуучулуктун баардык түрлөрү).
Абударда
Абударда (Абу ад-Дарда) (أبو الدرداء; белгисиз,  —,  32-ж.) – Мухаммед пайгамбардын  атактуу сахабаларынын бири, Курандын, хадистердин жана мусулман укугунун билгичи. Чын аты Уваймир ибни Малик ал-Хазражи. Мадинада төрөлгөн, Хазраж уруусунан чыккан. Исламды хижранын экинчи жылында кабыл алган.
Өмүр баян
Абу ад-Дарда соода менен алектенчү, бирок Исламды кабыл алгандан кийин ал бул ишти таштап койгон. Ал аскеттик (дүнүйөдөн ажыраган) жашоо жолун өткөргөн жана өз күндөрүн намаздар менен өткөргөн. Ухуддагы салгылашка жана Мухаммед пайгамбардын жашоосунун мадиналык доорунда болуп өткөн бардык башка согуштарга катышкан.
Халиф Умардын башкаруу тушунда ал сунушталган мамлекеттик кызматтан баш тарткан жана адамдарды Исламдын негиздерине үйрөтүүнү туура көргөн. Бирок кийин ал Сириянын казысы болгон. Халиф Усмандын башкаруу тушунда өлгөн.
Колдонулган булактар
Али-заде А. Исламский энциклопедический словарь. — Ансар, 2007. — ISBN 5-98443-025-8
Вегетариандык тамактануу
Тамактануу жөнүндөгү азыркы илим боюнча жаныбар жана өсүмдүк азыктары менен аралаш тамактануу максатка ылайык. Бышырылбаган өсүмдүк азыктарындагы белок жакшы сиңбейт. Ошондуктан вегетариандардын «чийки азыктар белоктун мыкты булагы» деген ойлору туура эмес. Жашылча, жемиштерде витаминдер, органикалык кислота жана минерал заттар көп болгондуктан, аларды чийки бойдон жеген пайдалуу. Бул жагынан вегетариандардын ою туура. Кээ бир жүрөк-кан тамыр ооруларында кыска мөөнөткө Вегетатиандык азыктануу максатка ылайык.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Чоң Нымзас дарыясы
Чоң Нымзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Пызас дарыясынын сол жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дозатор
Дозатор, дозалагыч – суюк жана чубурма материалдарды белгилүү өлчөмдө же көлөмдө автоматтык түрдө үлүштөп өлчөөчү түзүлүш. Дозатор салмактык жана көлөмдүк болуп айырмаланып, материалдын масса бирдиги (кг) жана көлөм бирдиги (м3) менен берилет. Дозатордун өндүрүмдүүлүгү масса (көлөм) бирдигинин убакыт бирдигине болгон катышы (кг/с же м3/с) менен туюнтулат. Дозаторлор кол менен жана автоматтык башкарылып, үзгүлтүктүү жана үзгүлтүксүз иштейт. Дозатордун тиби технологиялык процесске жана материалдын касиетине жараша тандалат. Иштөө шартына жана өлчөнө турган материалдардын түрүнө карата бир компоненттүү жана көп компоненттүү дозаторлор колдонулат. Дозатор курулуш материалдарын өндүрүүдө, металлургияда, тамак-аш, химия, фармацевтика өндүрүшүндө жана башка тармактарда, соода тармагында, лабораториялык иштерде пайдаланылат.
Барыня
Барыня — бир же эки адам бийлеген орус эл бийи. 1. Ал аткаруу учурундагы, куюндай темпераменттүүлүгү, кыймылдарынын артыкча жандуулугу менен өзгөчөлөнгөн Музыкасы шаңдуу, музыкалык өлчөмү 42. «Барыня» аты ушул бийди коштогон ырдын кайырмасынан алынган. 2. Орус кадрилинин корутунду фигурасы да «Барыня» деп аталат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Аксинопсис
аксинопсис (Axinopsis) - деңиз үлүлдөрүнүн бир уруусу.
Обочолонуу
Обочолонуу, изоляция ( – обочолонуу) — түр ичиндеги топтордун же жаңы түрдүн пайда болуусуна алып келүүчү кубулуш. Обочолонууда бир түрдүн ичиндеги жандыктардын (особдордун) өз ара эркин аргындашуусунун татаалданышына же аргындашуунун токтошуна алып келет. Табиятта географиялык жана репродукциялык эки формасы кездешет. Географиялык обочолонуу - бир түрдүн ичиндеги популяциялардын ортосундагы өз ара мамилелерин жокко чыгаруучу географиялык тоскоолдуктар. Географиялык обочолонуу түрдүн ареалынын чегинде физико-географиялык шарттардын өзгөрүүсү же түрдүн ичиндеги жандыктардын белгилүү тайпаларынын түрдүн ареалынын чегинен сырткары таралуусунун натыйжасында пайда болот. Географиялык обочолонуу түр пайда кылуудагы негизги факторлордун бири болуп, обочолонуу популяциялардын ортосундагы өз ара аргындашуусуна жана тукум куугучтук информациялардын алмашуусуна тоскоолдук кылат. Репродукциялык же биологиялык обочолонуу табигый шартта бирге жашаган организмдердин өз ара аргындашуу мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу. Репродукциялык обочолонуунун бир канча формалары бар: этологиялык (жаныбарлардын жүрүм-турумундагы айырмачылык), экологиялык (тиричилик чөйрөсүндөгү айырмачылык) мезгилдик (көбөйүү мөөнөтүнүн айырмачылыгы), морфологиялык (организмдердин же алардын айрым органдарынын өлчөмүнүн, пропорциясынын жана структурасынын айырмачылыгы), генетикалык (жыныс клеткаларындагы дал келбөөчүлүккө алып келүүчү тукум куума аппараттарындагы айырмачылык). Бардык обочолонуу бири бирине көз карандасыз же ар кандай комбинацияда бири бирине айкалышып пайда болушу мүмкүн. Репродуктивдик бочолонуу популяциялардын ортосундагы генефондго көзкарандысыз пайда болуусун шарттап, андан соң өз алдынча жаңы түрдүн пайда болуусуна алып келет. Репродуктивдик обочолонуунун пайда болушу айрыча узакка созулган географиялык обочолонуунун негизинде жүрөт.
Кызылбаш
Кызылбаш — этноним. "Манас" эпосунда Көкөтөйдүн ашына чакырылган элдердин бири катары эскерилет:
Күн батыштын жагында
Кызылбаш бар, тарса бар,
Ашка келсе анча көп
Алакандай Анжыян
Тарыхта (16-к.) Ирандагы ислам дининин бир багытын түзгөн шийиттер сунниттер менен согушкан учурда айырмаланып туруш үчүн кызыл баш кийим кийип жүргөндүктөн «Кызылбаш» деп аталган. 16-кылымда Орто Азия элдерине (өзбек, түркмөн, тажик, каракалпак) да диний согуштарды жүргүзүп келген. Ошондуктан, бул элдерде «Кызылбаш» деп жалпы эле түндүк чыгыш ирандыктарды атап, душман катары эсептешкен. Оозеки чыгармаларда да ошондой эле мааниде чагылдырылган.
Гапашин Александр Сергеевич
Гапашин Александр Сергеевич - (9.3.1904, Ташкен 26.12.1954, Фрунзе) геолог, СССР мамлекеттик сыйлыгы лауреаты (1953). Орто Азия политехника институтунун геологиялык-чалгындоо факультетин бүтүргөн (1931). Кыргыз ССР геологиялык башкармалыгында бөлүм жана геологиялык - чалгындоо партиясынын башчысы (1938-54). Урандын Кыргызстандагы ири кендеринин бирин чалгындоо жумуштарына активдүү катышкан жана ага жетекчилик кылган. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Шлейермахер Фридрих Эрнист Даниель
Шлейермахер Фридрих Эрнист Даниель (1768–1834) – немис теологу жана философу. Немис идеализми жана романтикасы менен тыгыз байланышта болуу менен, ал Кудай жана дүйнө менен байланыштуу болгон протестанттык багыттагы сырттан баамдап ой жүгүртүү философиясын иштеп чыккан. Кант менен Фихтенин идеалисттик жазгырууларын жумшартуу менен ал рухий – тарыхый чындыкка көбүрөөк көңүл бурууну талап кылган, мында аларды бөлүп карабастан, Бүтүндүк жана Түбөлүк менен бирдикте кароону сунуш кылган. Дин – ошол Түбөлүк менен биримдикти сезүү. Ал «жөнөкөй» көз карандылыкты, тагыраак айтканда, Кудайдан болгон көз карандылыкты сезүүгө негизделет. Кудай жөнүндөгү идеяда идеалдуулук менен реалдуулуктун абсолюттуу биримдиги туюнтулуп, тигил же бул карама-каршылык жокко чыгарылат, ал эми дүйнө тууралуу түшүнүктө идеалдуулук менен реалдуулуктун салыштырмалуу биримдиги карама-каршылык түрүндө кабылданат. Ошондуктан Кудай дүйнөгө түгөйлөш да, дүйнөдө бөлүнгөн да эместей туюмдалат (караңгы, Пантеизм). Нерселер табигый байланыш менен кандай шартталган болсо, дүйнөдөн да ошондой эле өлчөмдө көз каранды деп эсептелет; ошондуктан түздөн-түз Кудайды башкача айтканда кереметти кабылдоо мүмкүн эмес. Адам Кудайдын табигый байланышына камтылып ошол себептен ыймандык мыйзам менен жаратылыш мыйзамынын ортосунда эч кандай кескин айырмачылык жок. Ар бир адам өз алдынча маани-маңызга ээ, демек ар бир адам өзүнүн жекече өрнөктүү элес-сыпатын өнүктүрүүгө чакырылган. Инсанга идеалдуу түрдө берилген индивидуалдуулукту жүзөгө ашыруу – инсан эркиндиги мына ушунда. Шлейермахер этиканы жакшылык, дөөлөттөр жана парз жөнүндөгү окуу деп карайт. Анын пикири боюнча парздын жалпыга таандык мыйзамын мындайча аныктоого болот: ар бир учурда бардык ыймандык күч-кайратыңды жыйнап жана бардык ыймандык максаттарга умтулуу менен аракеттенет.
Михаил Боярский
Михаил Сергеевич Боярский (26-декабрь 1949-жыл, Ленинград) – Советтик жана Орусиялык актёр, музыкант, ырчы, композитор.
Өмүр баяны
Михаил Боярский 1949-жылы 26-декабрда Орусиянын Ленинград шаарында актёрлордун үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Мектепти бүткөн соң Ленинград мамлекеттик театр, музыка жана кинематография институтуна тапшырып, аны ийгиликтүү аяктаган. 1972-жылы Фёдор Достоевскийдин "Кылмыш жана жаза" чыгармасынын негизинде коюлган спектаклде театрдагы дебюттук ролун аткарган. Ал эми актёрлук карьерасын 1974-жылы "Көпүрөлөр" тасмасынан баштап, 1978-жылы "Д’Артаньян жана үч мушкетёр" тасмасына тартылып, жылдызы жанган. Михаил Боярский Орусиянын маданиятына кошкон салымы үчүн көптөгөн сыйлык, наамдарга ээ болуп, 1984-жылы "Орусиянын Эмгек сиңирген артисти" наамына арзыса, 1990-жылы "Эл артисти" наамын алган. "Трубадур жана анын достору" мюзиклинде башкы ролду аткаргандан кийин көрүүчүлөрдүн сүймөнчүгүнө ээ болуп, актриса Лариса Луппианга үйлөнгөн. Экөө Елизавета аттуу кыздуу болуп, ал дагы кийин актрисалык кесипти тандап алган. Актёр мындан тышкары "Кар ханышасы", "Станция", "Адамдар жана дилгирленүү" жана "Дульсинея Тобосская" спектаклдеринде роль жараткан.
Тасмаграфиясы
Актёрдун тартылган тасмаларындагы ырларды ал өзү ырдаган. Анын 21-кылымда тартылган тасмалары болуп
Шайдылда Базар
Шайдылда Базар (англисче Xaidulla) – азыркы Кытай Эл Республикасынын Хотан аймагына таандык кыргыз кыштагы. Болжол менен деңиз деңгээлинен 3,646 метр бийиктикте жайгашкан. Хотан аймагындагы Гума (кытайча Пишан) ооданына карайт. Каракаш дарыясынын башатында, Тарим өрөөнүнөн Тибетке жана Индияга карай кетчү байыркы тоо жолунун таманында, Каракорум ашуусунан түндүгүрөөктө жайгашкан. Негизги калкы – түндүк-батыш тибеттик кыргыздар. Бул кыштактан 25 км батышыраакта Мазар жергеси жана 139 км чыгышыраакта Базар Дара жергеси жайгашкан.
Шайдылда Базар менен Кең-Кыр (Кең-Кыя) кыштактары 1984-жылдан тартып биригип, кыргыз автономиялык айыл аймагын түзүшөт.
Көөнө доордогу тарыхы
Бул Шайдылда Базардын аймагында байыркы доордо Жихэ падышалыгы орун алгандыгы жоромол кылынат. Бул падышалык тууралуу “Эрте Хан сулалесинин тарыхы” (Хоу хан шу) эмгегинде айтылган.
Бул падышалык байыркы Шулэ (Кашкар) шаарынан 1,000 ли (416 чакырым) түштүктө тоо арасында жайгашкан өлкө катары баяндалган. Мында 350 түтүн, б.а. 4,000 киши бар, анын 1,000 жоокерден турган аскери бар деп сыпатталган.
“Хан шу” эмгегинде бул Жихэ аймагы менен Шийе (азыркы Жаркент) аймагы бирдиктүү падышалыкка баш ийчү, эми ар бири өз алдынча падышага баш ийип калышты, деген да маалымат учурайт.
Тарим өрөөнүнөн Тибетке жана Индияга (Жамму менен Кашмирдин бөлүгү болгон Ладах аймагына) карай кетчү байыркы тоо жолунун таманында жайгашкандыктан, Шайдылда Базар жергеси байыртадан Улуу жибек жолунун бир бучкагын түзгөн десек болот.
Бутпарас (буддизм) дини дал ушул жол аркылуу байыркы Индиядан Чыгыш Теңир-Тоого жана Тарим өрөөнүнө таркаган.
19-кылым
Британдык соодагер Роберт Б. Шоу (Robert Shaw) 1868-жылы Шайдылда Базарга саякат жасаган. Ал оболу Индиянын Кангра жергесинен чыгып, Ладах аркылуу түндүккө – Жаркент шаарын көздөй жол кезип, Каракорум тоосунун чоң ашуусунан өтүп, Каракаш дарыясынын башатындагы бул чек ара бекетине келип, бир нече күн жашаган. Ал кезде аймакты Кашкарды бийлеген Жакыпбек бадөөлөттүн бийлигин тааныган Жаркент беги көзөмөлдөп турган.
Роберт Шоунун жээни, айтылуу дипломат, тыңчы жана саякатчы Фрэнсис Йаңгхазбэнд (Francis Younghusband) мырза 1889-жылы Шайдылда Базар жергесин көргөн. Бул жерде туруктуу жашаган эч ким жоктугун, эски чептин калдыгы бардыгын, бирок жакын арада кыргыздар байырлап, кой-эчки, төө жана чакан жылкы багышаарын Фрэнсис Йаңгхазбэнд эскерген (Younghusband, Francis. Wonders of the Himalayas. (1924) Reprint (1977): Abhishek Publications, Chandigarh. – 108-бет). Ал “чөл сымал, эч кимдин көөнүнө жакпай турган” деп сыпаттаган тоолуу жерде, бирок, көчмөн кыргыздар кылымдар бою байырлап, мал багып келишкен. Бул жайды ал деңиз деңгээлинен 3,658 метр бийиктикте деп аныктап көрсөткөн.
Шайдылда Базарга ундук эгинди тээ алты күндүк узактыктан, Хотан аймагынан 5,182 метр бийиктиктеги ашуу аркылуу ташып келип турушат, деп жазган Ф. Йаңгхазбэнд. Шайдылда Базардан индиялык Ладах аймагынын эң жакынкы кыштагына чейин болжол менен 5,486 метрдик жана андан ылдыйыраак бийиктиктеги үч ашуудан өтүп, 290 чакырымдай жүрүп анан жетүүгө болот, деген британдык саякатчы.
20-21-кылымдарда
20-кылымдын башында Шайдылда Базар аймагын цин-манчжурдук Кытай көзөмөлдөп турган. Бул жер Шинжаң (“Жаңы чек”) аймагына караган.
1949-жылы уюшулган Кытай Эл Республикасы бат эле бул аймакты көзөмөлдөп калган.
Кең-Кыр кыштагынын кыргыздары менен карым-катнаш
Хотандын Гума ооданынын Кең-Кыр (Кең-Кыя) кыштагынын тургундары менен Шайдылда Базардын кыргыздарынын урук-туугандык карым-катнашы үзгүлтүксүз улантылып келет. Эки кыштактын калайыгы бири-бирине бийик тоо ашуусу аркылуу бир нече күндүк ат жол менен каттап турушкан.
Эми болсо, бул жолдон тышкары, Кашкардан чыгып, Каргалык аркылуу Тибетке карай өткөн азыркы заманбап канжол (G219) аркылуу автоунаа менен он саатта эле бул эки кыштактын тургундары бири-бирине каттай алышат.
Шайдылда Базардагы жана Кең-Кырдагы кыргыздардын арасында кыпчак, тейит, бостон, найман, черик жана башка уруулардын өкүлдөрү бар.
Соңку мезгилде мындагы кыргыздардын балдары кытай (ханзу) жана уйгур мектептеринде таалим алышат, ал эми кыргыз тилин жана арап арибине негизделген кыргыз жазмасын балдарга ата-энелери өз алдынча үйрөтүшөт.
Кыскача адабият тизмеси
Турдуева А.С. Кытайдагы кыргыздардын социалдык абалы (1950– 1990-жж.). / Ред. Эгемберди Маанаев.– Бишкек, 2001. - 173 бет.
Интеллигенция
Колдонулган адабияттар
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
Ала-Бука
Ала-Бука (Ала-Бука) — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусун кыштак, Ала-Бука районун ндагы айыл.
Облустун борборунан 230 км түндук-батыш тарапта, Наманган темир жол бекетинде 65 км аралыкта жайгашкан. 1900-ж. негизделген. Калкы 10081 (2001). Ак жол акционердик коому (авто- база), 3 орто мектеп, балдардын көркөм-өнөр мектеби, 3 бала бакча, спорт мектеби,балдардын чыгармачылык үйү, борборлоштурулган оорукана (бейтапканасы менен), учук оорулар диспансери, дарыкана, ме-  чит (1996-ж. курулган, 200 орундуу) спорт  бассейни, спорт клубу, китепкана, «Тех-ник» акционердик коому, музей, эстелик-  тер комплекси, тегирмен ж. б. бар. Айыл-дын 5 км түш.-батышта суу Касан-Сай сактагычы курулган.
Калкы
Калкы - 10 813 киши.
Таш-Булак (Сузак району, Таш-Булак айыл аймагы)
Калкы
Калкы - 5 910 киши.
Айдырля (дарыя)
Айдырля — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Суундук дарыясынын сол жээгинен 100 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шаушак (Карайыдель району, Башкыртстан)
Шаушак — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Урюш-Битуллин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 3 киши. Почта индекси — 452365, ОКАТО коду — 80234884011.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Гараж
Гараж - (французча garage, garer үстү жабык нерсенин астына жайгаштыруу) автомобилди сактоо, техникалык жактан тейлөө жана оңдоо иштери жүргүзүлүүчү имарат (имарат комплекси же курулуш). Гапашинга автомобилдерди коюу төмөнкүдөй жүргүзүлөт: туюк жана түз сызыктуу; бир жана көп катарлуу. Атайын Гапашиндарда тракторлор, автомобилдер жана башка сакталат. Кийинки учурда автомобилди автоматтык түрдө (адамдын жардамысыз) коюучу Гапашин-автоматтар кеңири таралууда.
Кызыл-Кум
Кызыл-Кум — топоним. Алооке кандын жери. Ал Манаска колго түшүп калганда:
Агала чап, Кызыл-Кум,
Аңчы барса жыргаган.
Ойнобой бенде турбаган,
Маданияттык ааламдашуу
Маданияттык ааламдашуу - ааламдашуу Батыш жашоосунун стилинин, көпчүлүк маданияттын жана ой жүгүртүү түрлөрүнүн басып алуусу менен да байланышкан.
Ааламдашуунун дал мына ушул багыты адамдардын күндөлүк турмушунда кенен көрүнөт жана көптөгөн өлкөлөрдө улуттук өз алдынчалыкты сактап калууга болгон умтулууларга чакырат. Ааламдашууга жооп иретинде улутчулдуктун жана аймактык, анын ичинде Борбордук Азияда интеграциянын өсүшү мисал.
Европалык элдер интеграция ишине өз салымдарын кошуу аракетин жасап, маданий кенен байланыштар жана кооперациялар аркылуу өздөрүнүн улуттук жаңы баалуулуктарын бекемдеп жаткан кезде, аймактын башка өлкөлөрү сыяктуу эле Кыргыз Республикасына да батыш европалык мамилелерди жана идеяларды киргизүүдөн качышы, батыш жана чыгыш цивилизацияларынын жетишкендиктерин сиңирип алган өзүнүн маданий окшоштугун сакташы, өз ара пайдалуу маданияттар маегин башташы өтө маанилүү. Батыш менен Чыгыштын ортосунда, Улуу Жибек жолунда турган Борбордук Азия мамлекеттери Иран, Индия, Кытай менен кенен маданий байланыштарды сактап келишкен жана маданий өнүгүштүн жогорку деңгээлине ээ.
Маданияттык ааламдашуу эки феномен менен байланыштырышат. Биринчиси, Жер шарынын калкынын көбүрөөк бөлүгүнө батыштын индивидуалисттик баалуулуктарын жайылтуу менен мүнөздөлөт. Экинчи багытты бүткүл дүйнө жүзүндө батыш «оюн эрежелерин» өздөштүрүү деп атоого болот. Албетте, бюрократтык уюм жана рационалдуулук, материалисттик көз караштар, экономикалык натыйжалуулук менен саясий демократиянын баалуулуктары европалык Агартуу мезгилинен бери эле бүтүндөй дүйнөгө таралып келе жатат.
Ошону менен бирге эле дүйнөдөгү маданий тил табышуунун өзгөчө маанисин моюнга алуу керек. Дүйнөлүк тутум көп маданияттуу болгону менен: рационалдуулук, индивидуалдуулук, теңчилдик, натыйжалуулук сыяктуу батыш баалуулуктарынын дүйнөнүн башка бөлүктөрүнө таасиринин өсүп бараткандыгына көздү жуумп коюунун кереги жок. Коомдук өндүрүш улам барган сайын жалпы интеллектуалдык, маданий жана рухий жыргалчылыктар менен тейлөөлөрдү түзүүгө багыт алган, ал эми маданият чөйрөсүндө, өзгөчө көпчүлүк маданият чөйрөсүндө атаандаштык жана рынок мыйзамдары катуураак сезилет.
Чоң Палатная
Чоң Палатная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кундат дарыясынын сол жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лопча-Шор
Лопча-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юнко-Шор дарыясынын сол жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Банджо
Банджо (англ. banjo) - америкалык негрлердин кылдуу чертме музыкалык аспабы.
Ак-Суу (Лейлек району)
Ак-Суу — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Ак-Суу айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы ― 3114 киши (2009-жылы).
Байыркы Рим
Байыркы Рим - Эң Байыркы Дүйнөнүн көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири. Өзүнүн аталышын башкы шаардан алган. Бул аталыш өз учурунда шаардын негиздөөчүсү - Ромулдун атынан коюлган.
Римдин борбору Капитолий, Палатин жана Квиринал менен чектешкен саздак түздүктө орношулган. Байыркы Римдин цивилизациясынын түптөлүшүнө этруск жана байыркы гректердин маданияты чон таасирин тийгизген. Башкаруунун эң жогорку деңгээлине Байыркы Рим б.з.ч. II кылымда жетишкен. Бул убакта алардын башкаруусу астында түндүгүнөн азыркы Шотландия, түштүгүнөн Эфиопия, жана чыгышынан Армения, батышынан Португалияга чейинки мейкиндикти башкарып турган.
Азыркы дүйнөгө Байыркы Рим римдик башкарууну, кээ бир архитектуралык формаларды жана түзүлүштөрдү (мисалы арка, купол), ошондой эле көптөгөн жаңылыктарды (мисалы суу тегирмендер) калтырып кеткен. Дин катары Христианство да Рим империясынын террирториясында жаралган. Байыркы Рим өлкөсүнүн расмий тили болуп латын тили эсептелген. Расмий эмес герби болуп алтын бүркүт (aquila) эсептелген.
Байыркы Римдин кулашы
Республиканын аймагынын чоңоюшу мамлекетти чыңдоону талап кылган. Сенаторлор мамлекетти ойдогудай башкара алышкан эмес. Ушундай кырдаалда Гай Юлий Цезарь адегенде аскер трибуну, кийин консул болуп шайланган. Цезарь аскерлеринин акысын көбөйтүп, жер бөлүп берүүнү убада кылат. Жалданма аскерлер анын аскердик талантын баалашып, анын айтканын аткарууга даяр турушкан. Юлий Цезарь өзүнүн аскерлерине таянып, өлкөдөгү бүткүл бийликти колуна алат. Ал Байыркы Римдин императору жана диктатору болуп, чексиз бийликке ээ болгон. Императорго урмат көрсөтүшүп, монеталарга анын сүрөтүн чегишкен. Анын скульптурасы кудайлардын скульптурасы менен катар коюлган.
Ишеним вотуму
Ишеним вотуму – парламенттик тажрыйбада өкмөттүн же өзүнчө министрдин акциясы же мыйзам долбоору аныктаган саясий багытты ачык жактыруу (эреже катары, парламенттин төмөнкү палатасында). И. в. жөнүндө маселе коюу демилгеси өкмөттүн өзүнөн, парламенттик жааттардан же депутаттардын тобунан чыгышы мүмкүн.
Муса ибн Сатук Буура хан
Муса ибн Сатук Буура хан, Байташ – Караханиддер мамлекетинин экинчи каганы. Атасы Сатук өлгөндөн кийин такка олтурган (955-жылы); 960-жылы ислам динин мамлекеттик дин катары жарыялаган.
Aнар (балет)
«Aнар» - кыргыз балети. Либреттосу К. Эшмамбетов менен Н. С. Холфиндики. Музыкасы композитор В. А. Власов менен В. Г. Ференики (балетти койгон - Н. С. Холфин жана В. В. Козлов, дирижёру - В. И. Чернов, сүрөтчүсү - Я. З. Штоффер).
1940-жылы 7-ноябрда Фрунзедеги музыкалык драма театрында коюлган. «Aнар» балети - кыргыз хореография өнөрүндөгү саамалык. Мында Октябрь революциясына чейинки турмуштук көрүнүштөр сүрөттөлөт. Окуя бир айылдын сулуусу Анар (А. Молдобаева, Г. Худайбергенова) менен койчу жигит Кадырдын (А. Мамакеев) тунук махабатынын жана алардын бактысына бөгөт болгон кара мүртөз, ач көз манап Багыштын (Г. Автандилов) ортосундагы күрөштүн айланасында өнүгөт.
Аксис
Аксис (Cervus axis) - Индистан бугусу.
Aнар (балет)
Балет 1957-жылы 2-жолу редакцияланып, кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн 2-декадасында (1958) көрсөтүлгөн (Анар - Б. Бейшеналиева, А. Хандранова, Кадыр - У. Сарбагышев, Багыш - А. Карасев, Б. Суслов, балетмейстери Н. С. Холфин, дирижёру - К. Молдобасанов, сүрөтчүсү - А. Молдахматов). «Aнар» азыркы күнгө чейин театр сахнасында коюлуп келе жатат.
Тогуз-Булак мөңгүсү
Тогуз-Булак мөңгүсү - Тескей Ала-Тоонун түндук капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,4 км, алабынын аянты 6,3 км. Тосор суусунун оң куймасы Тогуз-Булактын башында жайгашкан. Тосордун алабындагы эң ири мөңгү. Эки камералуу цирктен башталып, тоонун кырын бойлой созулат. Бети негизинен тегиз. Муздун калыңдыгы мөңгүнүн этегинде 80 мге жетет. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4390м, этеги 3540м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3950 м, абляция облусунун аянты 3,3 км. Андан Тогуз-Булак суусу башталат.
Лоялдуулук
Лоялдуулук (англ, loyal - убадада турган, берилген) - коом, мамлекет, индивид,түрдүү катмардагы социалдык топтордун өз ара аракетинин саясий-психологиялык маанилүү механизми.
XVII к. Англияда Лоялдуулук деп, революция мезгилинде монархиялык түзүлүштү жактоочуларды аташкан. Негизинен Лоялдуулук жаран деп - ак ниет, берилген, мыйзамды сыйлаган индивидди айтышат. Лоялдуулук феноменинде ички жана тышкы, инсандын социалдык жактарын бөлүп караса болот. Лоялдуулук термини биринчи ирет социалдык-саясий институттарга, айрыкча мамлекетке карата так аныкталат. Көп өлкөлөрдө Лоялдуулук сакталат, бирок айрымдарында жалданма жумушчуларды кожоюнга карата мамилеси өзгөргөндөй эле жарандардын Лоялдуулукка мамилеси төмөндөп бара жатат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Хадсон (Огайо)
Хадсон (Огайо) (Hudson) — Огайо штатынын Summit округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 22262 киши. Болжолдуу аянты - 67.0 км². FIPS коду — 39-36651.
Дозиметрия
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кожух дарыясы (Кия куймасы)
Кожух (Чоң Кожух, Полуденный Кожух) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кия дарыясынын сол жээгинен 351 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 144 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Сымап оксиди
Сымап оксиди, НgО сымап менен кычкылтек бирикмеси, Кызыл жана сары түстөгү кристалл модификациясында болот. Сууда, спиртте эрибейт; 400°С жогорку температурада жеңил ажырайт: 2НgО ® 2Нg + О2. Сары оксиди химимялык жактан активдуү. Жаратылышта монтроидит минералы түрүндө кездешет. Кызыл оксиди Нg(NО 3), 400°С чейин ысытуудан, сары оксиди К2СО3 Нg(NО3)2 менен аракеттенүүсүнөн алынат. Препараттык хим-да окистендиргич, боёкторго пигмент, сары оксиди — тери ооруларына каршы колдонулуучу майлар курамдык бөлүгү катарында колдонулат.
Кызыл-Омпол
Кызыл-Омпол — топоним. Манастын Орго кан менен болгон согушунда:
Байыркы акча-товар мамилелери
Байыркы акча-товар мамилелери. Алгачкы жамааттык бирикмелердин ортосунда өзүлөрүндө болгон буюмдарды башка бирикмеде даярдалган буюмга алмашышкан. Мындай жөнөкөй алмашуу акча-товар мамилелеринин алгачкы белгилеринин пайда болушуна түрткү болгон. Уруулар арасында тери, сөөк жана курал жасоого ыңгайлуу таш тектерин алмашышкан.
Гарвард университети
Гарвард университети - АКШдагы окуу жайы. 1636-ж. коллеж катары Кембриж шаарында (Массачусетс штаты) уюшулган. 1639-жылдан Америкага эмиграцияга барган жана мүлкүнүн жарымын, китепканасын коллежге мураска калтырган англ. министр, искусство бакалавры Ж. Гарварддын ысмында. 18-кылымдын аягына чейин Гарвардуниверситетинде Библия жана байыркы тилдер гана окутулган. Кийин жаңы тилдер, математика окутула баштаган. 19-кылымдын 1-жарымында медицина (1810) жана укук (1817) факультеттерикошулгандан кийин коллеж университеткеайланган.Университет тин өсүшүнө белгилүү педагог, Университет тин президенти (1869-1909) Ч. Элиот чоң салым кошкон. Жалпы билим берүүчү коллежден башка, гуманитардык жана табигый илимдер, укук, медицина, саламаттык сактоо, дин илими, мамлекеттик башкаруу, педагогикалыкфакультеттери, колдонмо физика, инж. бөлүмдөрү болгон. Университет те обсерватория, китепканалар, музейлер иштейт. АКШнын 7 президенти Гарвард Университетин бүткөн. Ошондой элеКыргызстандын барып билим алып жаткан студенттер да бар.
Байыркы акча-товар мамилелери
Кийин алмашууда көп колдонулган товарлардын түрлөрү келип чыккан. 18-кылымга чейин Инди океанынын жээктеринде алмашуу товары катары каури үлүлдөрү кызмат кылган. Алардын негизинде өзгөчө акча системасы иштелип чыккан. Мисалы, Африка аймагында жипке тизилген 40 кауриден турган шнур (боо) деп аталган акча системасы болгон. 50 шнур бир «башты» (2000 каури) түзгөн. Тышкы соодада 3 баш бир долларга тете болгон.
Меланезияда акча кызматын акула тиши, Калимантанада уйдун башы, Түндүк Америка индеецтеринде вампун (раковинадан, үлүлдөн тизилип жасалган) курлары, Африкада пилдин сөөгү, кырдуу туз сыныктары, Моңголияда таш чай (такта чай), байыркы кыргыздарда тыйын чычкандын териси (тыйын деген ушундан калган) өз ара байланыштарда колдонулган.
Адамзат тыйын чыкканга чейин тыйындын милдетин аткарган жүздөн ашык нерсени пайдаланышкан. Ар кандай көлөмдөгү куйма металлдар товар алмашууда тез орун алган. Себеби, ал бузулбайт, көп орунду ээлебейт, сактаганга жана алып жүргөнгө өтө ыңгайлуу. Кийинчерээк соодада орчундуу орунду алтын, күмүш ээлейт. Алардан алгачкы тыйындар жасала баштайт. Тыйындын мекени Кичи Азиядагы Лидия эсептелет.
Биринчи тыйындар биздин заманга чейинки 7-кылымдан белгилүү. Кыргызстанда эң байыркы товар алмашуу мамилесин коло доорунун айрым эстеликтери аркылуу баамдайбыз. 1958-жылы Сокулуктан биздин заманга чейинки 2-миң жылдыкка тиешелүү 17 коло орогунун тобу табылган. Орокторду жергиликтүү уста жасаганы эч талашсыз жана алар алмашуу үчүн жасалган деп болжоого болот.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Сымап
Сымап (латын тилинен Hydrargyrum, Hg) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIВ группа элементи, к.н. 80, ат. м. 200,59. Табыгый С. массалык сандары 196Hg, 198Hg, 199Hg, 200Hg, 201Hg, 202Hg, 204Hg болгон жети туруктуу изотоп аралашмасынан турат жана алардын ичинен кеңири тараганы 202Hg (29,8 %). С. жер кыртышынын (массасы б-ча) 8×10-6 % түзүп, башка элементтер арасында араң гана 66-орунда тургандыктан ал чачыранды элементтер катарына кирет. С. маанилүү минералы - киноварь – HgS. Ири кендери Россияда (Донбасс, Сибирь) жана Орто Азияда, Кыргызстанда Айдаркен аймагында табылган. С. сууда, абада, өсүмдүк жана жаныбар денесинде, таш көмүрдө, нефтиде, жаратылыш газынын курамында ар түрдүү санда кездешет. 1759-ж. Браун кар менен азот кислотасынын аралашмасынын жардамында С. тоңдуруп, ал көгүш-күмүш түстөгү металл экендигин, созулгучтугун, чоюлгучтугун, көп түрдүү формага айланууга жөндөмдүү экендигин аныктагын. Эгерде С. суюк азотко же катуу көмүр кычкыл газы менен эфир аралашмасында тоңдуруп балка жасаса тактайга мык кагууга жарай тургандыгы аныкталган. С. тыгызд. 13,46 г/см3. Темп-ранын жогорулашы менен анын тыгызд. төмөндөйт. Мисалы: 20оСде 13,46 г/см3 болсо, 1300оСде 7,8 г/см3, ал эми 39,9оСде 14,193 г/см3 болот. Жылуулукту жана электр тогун күмүшкө салыштырмалуу 50 эсе начар өткөрөт. Ысытууда байкалаарлык кеңейгенден темп-раны өлчөө үчүн термометрлерде колдонулат. С. үч агрегаттык суюк, катуу жана газ абалда боло алат. Темп-ра жогорулаган сайын С. бууланышы күчөйт. Газ түрүндөгү сымап жытсыз, түссүз келип организм үчүн өтө зыяндуу. С. газ түрүнө айланышынын негизинде меркурнализм оорусу пайда болот. С. көп металлды эритүүгө жөндөмдүү, мисалы 18-250С. индий жана таллий 40 % жогорку санда эрийт. Жаратылышта С. алтын, күмүш жана палладий менен суюк же катуу амальгама түрүндө кездешет, мисалы, Ag12Hg (13,4 % Hg), Ag32Hg-Ag36 же Ag2Hg3 ; Au-Hg; Pd-Hg. Кээде амальгаманын курамындагы алтын менен палладий саны 34-44,4 % чейин жетет. Ошондуктан жаратылыштагы амальгама баалуу металлдар алууда негизги сырье болуп эсептелет. Электрохимия өнүгүшү менен С. катод катарында колдонулушу натыйжасында электролиз ыкмасы менен көп металлдар (Mg, Ca, Sr, Al, Zn, Na, Ra, Ti, Zr, U), ошондой эле өтө эле таза металлдар (тазалыгы 99,999999 % чейин) алууга жетишилди. С. бирикмелеринде II валенттүүлүктү эле эмес шарттуу түрдө I валенттүлүктү да көрсөтөт. Кычкылтек менен сымап ( I) оксиди – Hg2O, сымап (II) оксиди - HgO жана пероксидди - HgO2 берет. Алардын ичинен биринчиси туруктуу келип, эки формада (кызыл жана сары түстөгү) болот. Галогендер менен аракетенет. Бирок С (I). хлордун–Hg2Cl2 (каломель) жана С. (II) хлордун HgCl2 (сулема) кыйыр ыкма менен алынат. Каломель электродун даярдоодо пайдаланылат. Сулема өтө күчтүү уулуу зат болгондуктан эритме түрүндө айыл чарба өсүмдүктөр уруктарын дарылоо жана дезинфекциялоо каражат катары колдонулат. Каломель сулемадан айырмаланып уулуу эмес. С. металлдар чыңалуу катарында суутектен кийин жайгашкандыктан, суутекти к-талардан сүрүп чыгара албайт, конц. азот жана күкүрт к-тасында эрийт.
Hg + 2 H2SO4 = HgSO4 + SO2 + 2H2O 6 Hg + 8HNO3 = 3 Hg2(NO3)2 + 2NO + 4H2O же Hg + 4HNO3 = Hg(NO3)2 +2NO2 + 2H2 O С.табигый бирикмелеринен өзүнөн активдүү металлдар менен калыбына келтирүү менен бөлүнүп алынат. Мындан алынган сырье бир нече жолу буулантуу менен тазаланат:
HgS + Fe = FeS + Hg
Республикадагы Аайдаркен С. комбинатынын продукциясы тазалыгы боюнча дүйнөлүк эталон болуп саналат. Көптөгөн км созулган атм. аба басым мамычасынын бийиктиги бар болгону 760 мм болгон С. мамычасы менен теңөөгө болот. Ушул касиетине негизделип көптөгөн приборлор (барометр, ареометр ж.б.) жасалат. С. чоң термиялык кеңейүү коэффициенти аны түрдүү термометрлерде колдонууга мүмкүндүк берет.
Ишеним грамотасы
Ишеним грамотасы – чет мамлекетте аккредиттөө үчүн элчи же өкүл деңгээлиндеги дипломаттык өкүлчүлүктүн башчысы жабдылуучу документ. И. г-на дипломаттык өкүлдү дайындоочу өлкө башчысынын колу коюлат жана тышкы иштер министринин колу менен бышыкталат; өкүл баруучу мамлекет башчысына даректелет жана салтанаттуу кырдаалда анын колуна тапшырылат. И. г-нда дипломаттык өкүлдүн аты-жөнү же классы көрсөтүлөт, анын билдирүүлөрүнө жана аракеттерине ишеним көрсөтүү өтүнүлөт.
Анаркулов Хабибулла
Анаркулов Хабибулла (1943-жылы туулган, Өзбекстан, Анжыян облусу) - педагог. Педагогика илимдеринин доктору (1994), профессор (1996). КРнын эмгек сиңирген машыктыруучусу. Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтун бүтүргөн (1969). Ушул эле институтта окутуучу, кафедра башчысы, 1996-жылдан профессор. Самбо, дзюдо, эркин күрөш, улуттук күрөш боюнча жогорку категориядагы судья. СССРдин спорт чебери. Жалпы педагогика жана спорт педагогикасы боюнча адис. 100дөн ашуун илимий-методикалык эмгектерди, «Кыргыз эл оюндары» (1991), «Ала-Тоонун балбандары» (1989) жана башкаларды жарыялаган.
Актеондор
актеондор (Acteocinidae) - деңиз үлүлдөрүнүн бир тукуму, буларга актеон (Acteon) уруусу кирет.
Токтогул суу сактагычы
Токтогул суу сактагычы - Нарын дарыясындагы Токтогул ГЭСининплотинасы сууну бууганда пайда болгон. Суу сактагычка 1974-жылы суу толтурула баштаган. Жалпы көлөмү 19500 млн м3. Узундугу 65км, эң жазы жери 12км, эң терең жери 215 м. Суу толгондогу аянты 284,3 км2. Нарын жана Сыр-Дарыянын агымын жөнгө салып, кошумча 0,5 млн га жерди сугарууга мүмкүндүк берет. Плотинанын узундугу 292 м, туурасы 43 м, бийиктиги 215 м. Жалпысынан 913 миң га жерди суу менен камсыз кылат (негизинен Өзбекстандын аймагын). Кыргызстандагы негизги энергетиканын кызыкчылыгы үчүн курулган суу сактагыч.
Дозор
Дозор, тозот – согуш шартында бөлүктөр менен бөлүкчөлөрдүн чалгындоочу же кайтаруучу тобу. Дозор жөө аскерлерде 2–3 жоокерден 1–2 бөлүмгө же моторлоштурулган бир взводго, же бир танкалык взводго чейин болот. Мындан тышкары адистештирилген аскерлерден инженериялык жана химиялык чалгындоочу дозор да жиберилет. Дозор душман күчү жана анын капысынан кол салышы жөнүндөгү маалыматтарды берет. Дозордун жакын же алыс барышы анын курамына, милдетине жана согуштук шартына жараша болот.
Сымап нитраттары
Сымап нитраттары, азот к-тасы туздары, — Нg2(NО3), (I); Нg(NО,)2 (II). Нg2(N03)2 сууда, көмүртек сульфидинде, аммиакта эрийт. Абада суусун жоготууга жөндөмдүү болгон дигидратты Нq2(NО3)2-2Н2О пайда кылат. Эритмеси күчтүү калыбына келтиргичтик касиетке ээ. Сымап азот к-тасы менен 45°С төмөнкү температурада аракеттенүүсүнөн алынат. Меркурометрдик көлөмдүк анализде, латунду карартууда, глазурь компоненттери катарында жана башка колдонулат. Нg(NО5)2 суу менен негиздик тузду пайда кылуучу кристаллдык зат. Кристаллгидрат пайда кылууга жөндөмдүү. Ысытылган азот к-тасы сымап менен аракеттенишинен алынат. Меркурометрдик көлөмдүк анализде; ароматтык углеводородду нитрлөөдө колдонулат.
Фабула
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Гардая
Гардая — Алжирдеги шаар. Гардая вилайисинин административдик борбору. Калкы 83 миң (2006). Алжир Сахарасынын түндүгүндө, Мзаб оазисинде жайгашкан. Жолдор тоому. Эл-аралык аэропорту бар. 1053-ж. негизделген. Бийик мунаралуу мечит (11-к.), медресе бар. Мзаб оазисинин курамындагы музей Бүткүл дүйнөлүк мурастынтизмесине кирген. Кустардык колөнөрчүлүгү (килем, кылторко, карапа, булгаарыга сайма саюу, зер буюмдарды жасоо) өнүккөн. Гардаядан Түндүк-батышта жаратылыш газынын ири кени казылып алынат.
Чоң Тоз дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Балакирев Мияии Алексеевич
Балакирев Мияии Алексеевич [1836 (1837) - 1910] - орус композитору, пианист, дирижёр, музыкалык коомдук ишмер. жыл» аттуу орустун үч темасына экинчи увертюра (1862) менен чех увертюрасын (1867), 1-симфониясын (1864-1898) жазган (2- симфониясы 1908-ж. жазылган). Орус камералык-вокалдык музыкасында Балакиревдин романстары менен ырлары өзгөчө орун ээлейт.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Интрига
Интрига (фр. interige, лат. intricare – баш аламан кылуу, алмаштыруу)