cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сынган кылыч романындагы тарыхый фактылар
Тарыхты окуп үйрөнүүдө тарыхый булактардын ролу олуттуу. Тарыхый булактар болсо бир нече түргө бөлүнөт. Көркөм адабият, анын ичинде тарыхый романдар, илимде тарыхый булактардын бир түрү катары каралат. Кыргыз тарыхый роман жазуучуларынын көч башында турган |Т. Касымбеков өзүнүн «Сынган кылыч» романы аркылуу көп жерлери али күнчө туңгуйук калып аткан |Кокон хандыгына, орус колонизатордук баскынчылыгына байланышкан тарыхый окуяларды көркөм сөз кудуретине таянып, эл массасына жеткирүүдө, тарыхый инсандардын бейнесин, тарыхый доордун оош - кыйышын ачып  берүүдө баа жеткис эмгек жасады. Белгилүү болгондой, илимий иштер илимий тилде жазылат. Илимий эмгектерди жазуу усулунда колдонулуучу ЭКСПРЕССИЯ деген түшүнүк бар, ал, образдуулук жана көркөмдүүлүк деген маанини берет. Аталган илимий усул илимий иш окурмандарга жеткиликтүү, таасирдүү болуш үчүн колдонулат. Мына ушул мааниде алганда Төлөгөн Касымбековдун тарыхый романдары, анын ичинде айрыкча «Сынган кылыч» чыгармасы бир топ илимий эмгектерден жогору тураарын коркпой эле айтсак болот. Белгилүү окумуштуу Омор Сооронов ушуга байланыштуу «Сынган кылыч» романынын ролун «Манас» эпосуна окшоштурат. «Айырмасы – деп жазат ал, - Манастын окуялары апыртмалуу келип, бир нече кылымдарды камтыса, «Сынган кылыч» тарыхый окуялардын хронологиялык тартибин сактап, тарыхый чындыктардын нугунда жазылган». Биздин ойубузча, эгерде «Сынган кылычтагы» көркөм деталдарды алып салып, айрым бир тарыхый фактыларды калыбына келтирип карасак, бул чыгарманы илимий эмгек катары бааласа болот. Автордун тарыхый булактар менен тыкыр иштегени көрүнүп турат. Ал булактардын катарына: В. Наливкиндин «Краткая история Кокандского ханства”, Абул Гази Бахадур хандын «Шажара йи - турк ва могул», Молдо Нияз Кокандинин  «Тарих и Шахрухи» аттуу эмгектерин кошууга болот. Жогоруда келтирилген « айрым бир тарыхый фактыларды калыбына келтирип карасак» деген сөздү чечмелесек, алар төмөнкүлөр: Канкор Манас өлгөндө Калк жыйылып көмгөндө. Канкор деген сөздү көп окурмандарыбыз кан ичкич деп кабыл алышат. Бул туура эмес. Бул сөз, киринди сөз. Фарси тилиндеги «худовандгөөр» - бийлөөчү, аким, улук деген сөздөн алынган. Аны кыргыздар өз тил өзгөчөлүгүнө ыңгайлаштырып, “канкор” деп айтып калышкан. Орустун Семи хата деген кыштагын Сымкат деп алгандай. Ошондой эле бул сөз кыргыздарга монгол тилиндеги «хонгор» - сүйкүмдүү, аздектүү, же «коңор»(монгол) – ак жүздүү, буудай жүздүү деген сөздөрдөн өзгөртүлүп кабыл алынып калышы да толук мүмкүн.
Келтирилген мисалдар тарыхый романдагы тактоону талап кылган фактылардын айрымдары гана экендигин эске салуу менен, бул фактылар улуу жазуучу Төлөгөн Касымбековдун «Сынган кылыч» тарыхый романынын беделин кыпындай да түшүрө албастыгын белгилемекчибиз. Жазуучунун тарыхый романдары тарыхыбызды, тарыхый доорлорду, тарыхый инсандарды окуп үйрөнүүдө баа жеткис эмгек, булак катары ар дайым кала берет.
16-июнь
16-июнь (Кулжанын он алтысы) — Григорий жылсанагы боюнча жылдын 167-чи (толук жылда 168-чи) күнү, жылдын аягына чейин 198 күн бар.
Вухтым
Вухтым (Вухтом, Вохтом) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тулом дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
28 Февраль (Бирдин айы)
28-Февраль - Григорий календары боюнча 59-күнү, жылдын аягына чейин 306 (толук жылда 365) күн бар.
Жоолук таштамай
Оюнчулардын саны 10—20 киши.
Оюндун баяны
Жетекчи отургандардын артынан айланып басып жүрүп жоолукту билдирбей бирөөнүн артына таштап салып, айланып жүрүүсүн уланта берет. Эгерде артына таштаган жоолукту отурган оюнчу байкабай калса, жетекчи кайрадан келип жоолукту алып, байкабай калган кишинин жонуна жоолук менен ура баштайт. «Таяк» жеген оюнчу отургандардын артынан тегеренип жүгүрүп качып, кайрадан өз ордуна келип отурууга шашат. Эгерде качкан оюнчу жетекчиге жеткирбей жана урдурбай качып келип ордуна кайрадан отурса, оюн жетекчиси өз ордунда калып, оюнду улантат. Эгерде жетекчи качканды кубалап жетсе, алар ролдору менен алмашышып оюн кайрадан башталат. Эгерде артына ташталган жоолукту отурган оюнчу байкап калса, ал жоолукту тез алып жетекчини кубалап жетип, жоолук менен жонуна урууга аракеттенет. Оюн жетекчиси болсо ага жеткирбей айланып качып бошоюн орунга келип отурууга аракеттенет. Жетекчи, кубалаган оюнчудан кача албай калса кайрадан өз ордунда калат. Жеткирбей качса, кубалаган оюнчу, оюн жетекчисин ордуна калып оюнду кайрадан баштайт. Токмок жебей өз ордуна келип отурган оюнчу жеңүүчү болот.
Оюндун эрежеси
Катышуучулар баштарын артка буруп кароого, бир бирине айтууга, оюн жетекчисине качып бараткан оюнчулардын баштарын, беттерине урууга жана өтө катуу урууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө. Айтып койгон оюнчулар кезексиз  оюн  жетекчисинин  ролун  аткарат, Оюнчулар буттары менен малдаш куруп отуруп, анда-санда арт жактарын колдору менен сыйпалап коюуга болот.
Оюндун педагогикалык мааниси. Оюнда күч, ылдамдык, шамдагайлык тарбияланат, жүгүрүү ыкмаларын бир нерсеге көңүл коюуга, байкоого үйрөтөт.
Саадак
СААДАК – жебе салынуучу кутуча, баштыкча. Ал тери, кайыш, кийиз, таар жана жука темирден жасалган. Анын бети жана ооз жагы түрдүүчө асемделип, четтери чачыланып кооздолгон. Саадакка далыга асына тургандай же курга илингендей эки түрдүү боо тагылган. Саадактын көлөмү жебелердин санына, узундугуна жараша жасалган. Саадакты жоокерлер, мергенчилер пайдаланган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Орхит
Орхит — эркектердин урук безинин сезгениши.
Белгиси
Оорунун белгиси — эн безинин тушу катуу ооруп, көлөмү чоңоёт, дене ысып (39—40°), калтанын териси кызарып, шишип, ысый баштайт. Оору басканда, кыймылдаганда күчөп, жука чурайга жана белге тарайт. Оорулуунун абалы начарлап, башы ооруп, окшуп, кээде кусат. Оору күчөй баштаса сезгенүү жумурткадан жумуртканын кошумча безине, урук түтүгүнүн кабылдашына дуушарлантат. Айрым учурда эн бези кошумча бези менен кошо ириңдеп кетиши мүмкүн.
Дарылоо
Дарылоо ооруканада жүргүзүлөт, 5 — 6 күнгө чейин төшөктө жатуу, калтаны суспензория менен жогору көтөрүп, байлап ар кандай дарылар берилет, кээ бир учурда операция жолу менен алынып салынат. Орхитти учурунда дарылабаса айрыкча жаш балдарда жыныстык функциянын начарлашына жана тукумсуздукка алып келет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Өзбек ашканасы
Өзбек ашканасы (Oʻzbek oshxonasi) — Өзбекстандын улуттук ашканасы, көп жыпар жыттуу, майлуу, орточо менен байланышкан ачуу тамактарга бай, бирок улуттук ашканасы эки мезгилге бөлүнөт, мисалы: Кышында, тамак-аш даярдоо үчүн, негизинен, маринаддалган жашылчаларды, кургатылган жемиштерди, ошондой эле жетиштүү май эт колдонулат, ал эми жайында тамак-аш дагы жөнөкөй, негизинен жашылча-жемиштер көп пайдаланылат. Айрыкча, райкан, кара калемпир, кориандр, кызыл калемпир сыяктуу, жыпар жыттуу заттарды жана чөптөрдүн көп түрлөрүн талап кылат. Көбүнчө жашылча даярдоодо колдонулат: картошка, ашкабак, сабиз, сарымсак жана помидор.
Ат-Башы тоо кыркасы
Ат-Башы тоо кыркасы ― Кыргызстандын түндүгүндөгү Ички Теңир-Тоонун түштүк бөлүгүндөгү тоо кыркасы.
Ат-Башы тоо кыркасы түндук-чыгыштан (Кынды ашуусунан) түштүк-батышка (Түз ашууга чейин) 140 кмге созулуп жатат. Туурасы 30 кмге чейин жетет. Орточо бийиктиги 4280 м, эң бийик жери 4786 м (Жел-Тегирмен чокусу).
Тоо кыркасы түндүк-чыгыштан түштүк-батышка карай улам бийиктеп, Терек-Суунун тушунан кайра жапыздайт. Капталдарында суу өрөөндөрү, суу жеп кеткен кокту-колоттор, жыбыт-жылгалар көп. Кырка тилкелеринде чакан мөңгүлөр кездешет. Бул тилкеде мөңгүнүн аракетинен пайда  болгон  рельефтин   формалары – тепши сымал өрөөндөр,төрлөр бар. Шоңшойгон шиш чокулары, тоо тектеринин сыныктарынын эшилмелери кеңири таралган.
Тоо кырканын негизин кембрийге чейинки жана кембрий, силур, девон, таш көмүр, пермь мезгилдеринде пайда болгон тоо тектер (гнейс, сланец, конгломерат, кумдук, акиташ теги, мрамор, туф, порфирит) түзөт. Тоо аралык ойдуңдар менен суу өрөөндөрүндө төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон аллювий жана морена тектери топтолгон. Итрузия тоо тектеринен габброди абаз, диорит, гранитдиорит, гранит жана сиениттер бар. Аталышы анти - клинорийи – кырка тоонун тектон негизги структурасы.
Кен байлыктары
Сымап (Таш-Рабат, Шырыкты, Акбейит), коргошун, никель, мрамор, курулуш материалдары жана башка. Неотектоникасы боюнча горст-мегантик-линаль.
Байыркы музкап тоонун  издери Ача-Кайыңды, Четкелтебек, Богошту, Баш-Кайыңды, Таш-Рабат, Шырыкты сууларынын төрлөрүндө кездешет. Ат-Башы кырка тоосунда  жалпы аянты 106,2 км2  келген 149 мөңгү бар. Анын 52,8 км2 түндүк капталында. Ирилери: Кош-Караташ, Мустабас, Ача-Кайыңды, Туюк-Богошту.
Ат-Башы өрөөнүнүн Ак-Сай жайлоосуна мал ашуучу ашуулар бар: Жолбогошту (3 907 м бий иктикте), Үйүрмө (380 1 м), Ташрабат (3968 м), Жеңичке (4063 м). Түштүк капталы негизинен субальп,  альп,  талаа (3600–3900 м), бийик субнивалдык, нивалдык (3900–4300 м), түндүк бети тоолуу талаа (2400–2700 м), тоолуу шалбаа (2700–3000 м), токой (карагай ж. б., 2900–3400 м), субальп, альп шалбаасы (3400–3800 м), субниваль жана ни - валь (3800–4300 м) ландшафтуу; батыш тарабында каксоо келип, тоолуу талаа, субальп, альп ландшафт алкактары мүнөздүү.
АТОЙНОК КЫРКА ТООСУ Батыш Теңир-Тоодо. Карасуу (оң), Каракулжа сууларынын (Узунакматтын оң куймасы) жана Нарындын төмөнкү куймаларынын (Итсай, Аксайбашы, Токтобексай, Тома терек ж. б.) ортосун да. Талас Ала-Тоосу менен Чаткал тоо кыркасы тутумда шкан жерден тү ш.-чыгышка карай (Нарын д-на чейин) 70 кмге ийилип жатат; туурасы 16 км, орт. бийикт. 3300 м, эң бийик жери 3896 м. Тоонун суу бөлгүчү тик, аскалуу, орто оң кубийик бөлүүн дө байыр.
Арбаккраб
Арбаккраб (лат. Ocypode rotundata) — оң буттуу рак түспөлдүүлөрдүн бир түрү.
Вознесеновка
Вознесеновка (Вознесеновка) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Панфилов районундагы айыл. Вознесеновка айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 3 932 киши.
Боз-Талаа
Боз-Талаа — топоним. Саякбай Каралаевдин вариантында Жакыпка тарынып кеткен Манас Баба-Дыйканга жолугуп, экөө ортоктошуп эгин айдаган жер (Саякбай Каралаев, 1. 173 — 174).
Коноваловка (Тура куймасы)
Коноваловка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тура (№1070 аталышы жок көл) дарыясынын оң жээгинен 596 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ольгин (Иглин району, Башкыртстан)
Ольгин — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Кальт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 52 киши. Почта индекси — 452416, ОКАТО коду — 80228825012.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Астродинамикa
Астродинамикa (астро... жана динамика) асман механикасынын бир бөлүмү. Ал космос аппаратынын - Күндүн, планеталардын жасалма жандоочторунун, ошондой эле планеталар аралык станциялардын, жылдыздар аралык зонддордун жана башкалардын кыймыл аракетин үйрөтөт. Астродинамикa «космодинамика», «асман баллистикасы», «космоско учуу механикасы» деп да аталат. Жердин биринчи жасалма жандоочусу учурулгандан кийин (СССР, 1957) тез өнүгө баштаган. Классикалык асман механикасында Ньютондун тартылуу закону боюнча асман нерселеринин өзара тартылышы айтылса, астродинамикaда ага кошумча Жер атмосферасынын каршылыгы, күн нурунун басымы, Жердин магнит талаасы, космос аппараттарынын автоматтык түрдө же болбосо Жерден берилген буйрук боюнча башкарыла тургандыгы эске алынат.
Каротаж
Каротаж (французчаcarote – сабиз) – жер кыртышынын терең бөлүгүндөгү тоо тек катмарларын жана пайдалуу кендерди аныктоо үчүн бургулоо көзөнөктөрүндө (скважинада) жүргүзүлүүчү геофиз. ыкма. Негизинен тектердин литологиялык, петрографиялык өзгөчөлүктөрүнө, физикалык касиеттерине негизделген. Мында геофизикалык аспаптар кабель менен көзөнөккө түшүрүлүп, тоо тектеринин касиеттерине байланыштуу маалыматтар алынат. Маалымат автомашинага орнотулган аппаратка диаграмма же сан түрүндө берилет. Аны анализдеп, тоо тектерди катмарларга бөлүүгө болот. Тоо тектердин физикалык касиеттерине жараша каротаж ыкмасы төмөнкү түрлөргө бөлүнөт: 1) электр каротажы тоо тектердин электр өткөрүү касиеттерин, каршылык көрсөтүүлөрүн, табигый электр токторун аныктайт; 2) радиоактивдүү (ядролук) каротаж тоо тектеринин табигый радиоактивдүүлүгүн, нейтрондордун тыгыздыктарын экинчи жолу пайда болуучу гамма нурларды изилдейт; 3) терм каротажы бургулоо көзөнөктөрүндөгү температураны өлчөйт; 4) акустикалык (ультра үн) каротаж тоо тектеринде үн толкундарынын таралуу ылдамдыктарына жана алардын жок болуп кетишине байкоо жүргүзөт; 5) магниттик каротаж тоо тектеринин магниттик касиеттерин, табигый магниттүүлүктөрдү иликтейт. Каротаж жүргүзүү менен бургулоо көзөнөгүндөгү тоо тектердин катмарлары салыштырылат. Литологиялык курамы, калыңдыгы аныкталат. Пайдалуу кендердин (нефть, газ, көмүр, кенташ, курулуш материалы жана башка) өлчөмү, саны эсептелет. Нефть, газ иштетүү жумуштары көзөмөлгө алынат. Нефть менен газ кендерин изилдөөдө, терең бургуланган көзөнөктөр боюнча геологиялык документация жүргүзүүдө зор роль ойнойт.
Гель пайда болуусу
Гель пайда болуусу (желатиндөө, килкилдек болуп калуу) – дисперстик фазанын бир нече процентинин, кээде бир канча үлүшүнүн гана системада жүрүүсүнөн ишке ашышы мүмкүн. Бөлүкчөлөрдүн ортосунда жайгашкан дисперстик чөйрөнүн катмарлануусунун стабилдүүлүгү жетишээрлик деңгээлде бузулуусунда (астабилизация) катмарлар өз ара тийишүүсү толугу менен жоюлат, ошонун натыйжасында бөлүкчөлөр түздөн түз өз ара тийишкен болушат. Бул учурда өтө туруктуу, бирок ошол эле учурда өтө морт коагуляциялык структура пайда болот. Бирок көпчүлүк учурда, стабилдүүлүк бузулган кезде бөлүкчөлөр тийишкен чөйрөдө дисперстик чөйрөнүн дээрлик калың катмары калып калат. Бөлүкчөлөр ортосундагы суюктук катмары структура туруктуулугунун начарлашына алып келгени менен, ошол эле учурда структура чоюлчаак, кээ бир учурда ийилчээк болушун камсыз кылат. Бөлүкчөлөр ортосундагы чөйрөнүн катмары канчалык калың болсо, бөлүкчөлөр тартылуусуна таасир берүүчү мол-лык күчтүн таасири ошончолук аз жана система ошончолук суюгураак болот. Дисперстик фазанын концентрациясы Г. п. б. ылдамдыгына жана анын бышыктыгына чоң таасир тийгизет, анткени концентрация жогорулаган сайын система көлөмүнүн бирдигине туура келүүчү тийишүү саны жана тийишүү пайда болуу мүмкүнчүлүгүнүн ылдамдыгы жогорулайт. Бөлүкчөлөр өлчөмүнө жана формасына темп-ранын өзгөрүүсү таасирин тийгизет.
Бaрселонa (футбол клубу)
«Барселона» футболдук клубу (Futbol Club Barcelona, Fútbol Club Barcelona), андан тышкары «Барса» деген аталыш менен дагы белгилүү (Barça) — Испаниянын Каталония аймагындагы Барселона шаарынын футбол клубу. Дүйнөнүн жана Испаниянын эң көп мелдеш уткан командаларынын бири. 1899-жылы Хоан Гампердин демилгеси менен Швейцария, Англия жана Испаниялык бир топ тарабынан курулган. Каталония аймагынын өкүлү катары эсептелген бул клуб "Més que un club" б.а. "Клубдан да чоң бир жамаат" деген ураанды карманат. Барса гимни ("Cant del Barça") Хосеп Мария Эспинас тарабынан чыгарылган.
«Барселона» — Испаниянын эң көп официалдуу олжо (трофей) чогулткан клуб, баардыгы болуп — 66 трофей бар (23 — Испания чемпиону наамы, 27 — Испания кубогу, 11 — Испаниянын Суперкубогу, 2 — Эва Дуарте кубогу (Мурунку Испания Суперкубогу), 1 — Копа де Оро Аргентина (Мурунку Испании Суперкубогу), 2 — Испан лигасынын кубогу).
Клубдун негизги стадиону — «Камп Ноу», Европадагы эң көп адам батыра алчу стадион. 2009-жылдан бери клубдун негизги командасынын машыгуу жери «Сьюдад Депортива Жоан Гампер» аталышындагы споттук комплекске которулган. Ал комплекс Сан-Жоан-Деспи аймагында, стадиондон бир нече километр алыс жерде жайгашкан.
Клуб 2009-жылы, катышкан бардык 6 турнирди тең жеңип алган тунгуч клуб. Чемпиондор лигасы, УЕФА супер кубогу, Ла лига, Испания кубогу, Испания супер кубогу жана ФИФА дүйнө клубдары кубогуна ээ болду. Жана дагы «Барселона» Испан клубдарынын ичинен «Алтын хет-трик (футбол)|алтын хет-трикти» жасаган жалгыз клуб болуп калды (Испания чемпионаты, Испания кубогу жана УЕФА Чемпиондор Лигасы)
Барселонага караштуу футбол боюнча Барселона В (FC Barcelona B) жана жаш өспүрүмдөр клубу Барселона С (FC Barcelona C), ошондой эле спорттун башка түрлөрү боюнча баскетбол, гандбол, ролик хокейи жана футзал командары бар.
Тотал футбол
Тотал футболду 1974төгү дүйнөлүк кубокто Голландиялык Йохан Кройф дүйнөгө тааныткан. Негизинен 4-3-3 тактикасы менен ойнолот. 1970-80-жылдары ар бир оюнчунун орун алмаштырып ойношуна жана көбүнчө жеке бир адамдын мүмкүнчүлүгүнө таянса, азыркы футбол болсо оюнчулардын өзүнүн ордунда калып бир эле паска таянган команда оюну менен ойнолот. Кройф 1988-жылы Барселонага машыктыруучу болгондон соң ушул системаны киргизгени аракет кылат. Барселона өзүнүн aлгaчкы Чемпиондор лигасы кубогун 1992-жылы Кройф маалында жеңген. 2003-жылы башка Голландиялык Франк Рийкард келгенден кийин бул система кайрадан киргизилет. 2008-жылы Барселонанын эски оюнчусу клубга машыктыруучу болуп келип бул системанын туу чокусуна жетет. Ошондо 2009да клуб алты кубок жеңет.
Билим берүү жагындагы грант
Билим берүү жагындагы грант - – мамлекттик окуу жайлар, жеке инсандар, менчик окуу жайлар, ишканалар ж. б. тарабынан билим алууга ынтызар, жөндөмдүү жаштар үчүн жана кайтарымсыз бөлүнгөн каражат.
Ал каражат билим алуучуну жашоо тиричилик, окуу куралдары жана окуу акысына тиешелүү каражаттар менен камсыз кылууга багытталат. Билим гранты көбүнчө ар кандай демөөрчүлүк иштерин жүргүзгөн фонддор тарабынан чет мамлекеттерге барып билим алуу үчүн да берилет.
Биосфера коругу
Биосфера коругу - 1) адам баласы тарабынан өзгөрүүгө дуушар болгон, айланасындагы ландшафттын таасири дээрлик тийбеген, өтө коргоого алынган табигый аймак. Коруктун аймагында жаратылыш чөйрөсүнүн компонеттеринин табигый баланстык шартында кылымдар бою сукцессиялык (ордун басуучу) жана эволюциялык процесстер жүрүп турат; 2) табигый чөйрөдөгү антропогендик өзгөрүүлөргө аспаптардын жана биоиндикаторлордун жардамы менен байкоо жүргүзүлүүчү аймак; 3) коргоого алынган аймак. Жердин кандайдыр бир негизги биомдорунан турган эталондук участокторун камтыйт. Биосфера коругунун негизги максаты табигый экосистемалардын жана коргоого алынган аймактын генофондун сактоо, ошондой эле жаратылыш чөйрөсүнө мониторинг (көзөмөл) жүргүзүү. Биринчи биосфера коругу 1976-ж. түзүлүп, 1998-ж. 300дөн ашкан. Кыргызстанда Сары-Челек биосфера коругу 1979-ж. уюшулган.
Чөп крабы
Чөп крабы (лат. Carcinus) — оң буттуу рак түспөлдүүлөрдүн бир уруусу.
Түркмөнстандын 2017-жылдагы Президенттик шайлоосу
Түркмөнстандын Президенттик шайлоосу — 2017-жылдын, 12-февралында өтүп. Президенттикке 9 талапкер ат салышкан. Өлкө аймагында 2,5 миңден ашуун добуш берүү участкалары иш алып барышып. Чет мамлекеттерде 39 добуш берүү участкасы ачылган. Жергиликтүү убакыт боюнча саат 13.00дө шайлоочулардын 74 пайызы добуш берүүгө катышкан. Добуш берүү саат 19:00дө (+6) токтотулат.
Шайлоого Түркмөнстандын азыркы президентинен Гурбангулы Бердымухамедовдонсырткары Өнөр жай жана өндүрүүчүлөр партиясынан Бекмырат Аталыев, Агрардык партиядан Дурдыгылыч Оразов жана жарандардын демилгечи тобунан алты талапкер катышкан. Өлкөнүн жаңы Конституциясына ылайык, президент 7 жылдык мөөнөткө шайланат.
Биосферадагы глобалдык көйгөйлөр
Тазалоонун керектигинин себептери
1. Табигый геохимиялык аномалиялар табигый заттардан турат да организмдер узак убакыттагы эволюциянын натыйжасында аларды “таанып билүүгө” жана коргонууга үйрөнүшкөн. 2. Токсикалык заттарды сууга, топуракка көмүп салуу зарыл чара эмес аргасыз чара болуп эсептелет.
Кабак көмүр бассейни
Кабак көмүр бассейни Көкөмерен суусунан чыгышка Соң-Көл көлүнө чейин, 75 км аралыкка созулуп жаткан юра катмарынын тилкесин камтыйт. Бассейн түштүгүнөн Молдо-Тоо, түндүгүнөн Кабак тоолору менен чектелген. Кабак бассейнине Каракече өрөөнүндө жайгашкан Каракече кени, Доңуз кенчеси, Көк-Мойнок өрөөнүндө жайгашкан – Миңкуш, Көкмойнок, Кашкасу кендери, Саркамыш, Карачал кенчелери кирет. Карачал кенчеси Көкөмерен суусунун сол жээгинде, Карачал менен Табылгаты сууларынын аралыгында жайгашкан. Юра мезгилинин чаканыраак катмарында калыңдыгы 0,6 мге чейин болгон 3 кабат жана көмүрдүн линзалары кездешет. Саргамыш кенчеси (Көкөмерен аянты) Көкөмерен суусунун сол жээгинде, Миңкуш суусунун Көкөмеренге куйган жеринен төмөн жайгашкан. Юра катмарында көмүр бар экени белгисиз, себеби аны төртүнчүлүк мезгилдин катмары жаап турат. Доңуз кенчеси Батышкерегеташ жана Доңуз сууларынын ортосунда, Каракече кенинин батыш тарабында жайгашкан. Юра катмары неоген тоотектеринин алдында жатат. Көмүрлүү катмарда калыңдыгы 6,7 м; 22,5 м, 3,7 м болгон 3 кабат кездешет.
16 Февраль (Бирдин айы)
16-Февраль - Григорий календары боюнча 47-күнү, жылдын аягына чейин 318 (толук жылда 365) күн бар.
Перекатная дарыясы (Товатыль-Кы куймасы)
Перекатная — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Товатыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сабатсыздыкты жоюу
САБАТСЫЗДЫКТЫ ЖОЮУ – элге кат таанытуу (билим берүү, маданий деңгээлин жогорулатуу) чаралары. 1920-жылы 17-сентябрда Түркстан Республикасынын Эл Комиссарлар Совети «Түркстан калкынын арасында сабатсыздыкты жоюу жөнүндө» декретти кабыл алган. 1924-жылы февралда «В.И. Ульянов (Ленин) атындагы фонд» түзүлүп, Сабатсыздыкты жоюу боюнча Бүткүл Россиялык атайын комиссия уюшулган; «Сабатсыздык жоюлсун» коому ачылган. Сабатсыздыкты жоюу мектептеринде (ликбез) адегенде 16–35, кийин 50 жашка чейинкилер окуган. Анда сабактар коомдук-саясий аңгемелер менен айкалыштырылып, тамга таанытып, китеп окутулган. Кыргызстанда биринчи беш жылдыкта 670 миң адам сабатын жойгон.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Ат секиртмей
Оюнчулардын саны 2—5 киши. Оюн талаада, ипподромдо өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу.
Оюнчулар аттарына минишип турушкандан кийин, ат секиртип кетчү жерди тандашып, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны. Оюнчулар кезектери менен аттарын бир аз күүлөнтүшүп чабышып келишкенден кийин белгиленген аңдан секиртип өтүүгө аракеттенишет. Оюн, оюнчулар каалашкан убакытка чейин уланышы мүмкүн. Андан аттарын секиртип өткөн оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун эрежеси. Бир убакытта бирден ашык оюнчулар аттарын секиртүүгө, бир бирине тоскоолдук кылууга, оюндун кезегин жана шартын бузууга болбойт,
Оюндун педагогикалык мааниси. Оюнда шамдагайлык тарбияланат, чечкиндүүлүккө, аттарды башкарууга, тең салмакты сактоого. үйрөтөт. Оюндун алдында атка ээр токулат. Ээрдин бекем токулушуна коз салуу керек.
Кызыкчылыктардын агрегациясы
Кызыкчылыктардын агрегациясы - өкмөттүк структураларга берилген көптөгөн жеке талаптарды бир өңчөйлөштүрүүчү процесс. Талаптардын көп түрдүүлүгү белгилүү ырааттуулукка ээ болуп, иерархиялык мамилелер бекемделет. Кызыкчылыктардын агрегациясынын жардамы менен кээ бир саясий талаптар күчүнө чыгып, компромисттик формага ээ болуп же жарабай калышы мүмкүн. Иш жүзүнө ашырууга деталдуу сунуштары менен берилген айкын талаптар ийгилик менен тез мөөнөттө келиши мүмкүн. Түрдүү өлкөлөрдө маданий жана саясий салттарга байланыштуу Кызыкчылыктардын агрегациясынын түрдүү стилдери артыкчылык кылат. Европа жана АКШда прагматикалык макулдашуунун стили кеңири жайылган. Бул учурда макулдашуу жана компромисстер идеологиянын ой-пикиринен артыкчылык кылат. Кээде партиялар кызыкчылыктарды макулдаштыруу үчүн да идеологиялык өзгөчөлүктөрүн унутууга даяр эмес. Бул учур үчүн принциптерди сактоо стили мүмкүн. Ошентип, кээде Кызыкчылыктардын агрегациясынын натыйжасы - саясий уюмдашуу болуп калат. Кызыкчылыктардын агрегациясы саясий системанын функцияларынын бири.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Дамдинсур Эн Цэндийн
Дамдинсур Эн Цэндийн (14. 9. 1908, азыркы Чыгыш аймагы – 27.5.1986, Улан-Батор) – моңгол жазуучусу жана илимпоз. Азыркы моңгол адабиятын баштоочулардын бири. Чыгармалары 1926-жылдан жарыялана баштаган. «Түрткүнчүк кыз» (1929) повести – жаңы моңгол прозасындагы туңгуч ири чыгарма. «Ак чач энем» поэмасынын (1934), «Таң каларлык үйлөнүү тою» (1966), «Алтын казык», «Экөө тең менин уулум», «Тилек жөнүндө жомок» жана башка аңгеме жыйнактарынын автору. Ошондой эле анын «Гэсэриа данын тарыхый тамырлары» (1957), «Моңгол көркөм адабиятынын обзору», «“Рамаяна” Моңголияда» (1976) жана башка илимий эмгектери бар. Адабият менен илимдеги ишмердиги үчүн Моңголиянын мамлекеттик сыйлыгы берилген (1946, 1948, 1951).
Сагайлар
Сагайлар – хакастардын курамындагы сөөк Хакас аалымы Н. Ф. Катанов элдик оозеки маалыматтарга таянып, сагай уруусу «кара кыргыз» деген түрк элинин бир бөлүгү деп жазат. Бул уруу жазма булактарда «Кыргыз өлкөсүндө» 13-кылымдан эскерилет. Сгайлардын курамындагы «чити пүүр» (жети бөрү), сарыгкар, ичегилер байыркы кыргыз уруулары болуп саналышат. Ичеги уруусу дүйнөлүк топон суу мезгилинен бери жашап келет деген байыркы библиялык уламыш сагайларда сакталып калган. Бул кыргыздарда дүйнөлүк топон суу жөнүндөгү уламыш исламга чейинки мезгилде эле белгилүү болгондугун тастыктайт.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Энрико Ферми
Энрико Ферми (итал. Enrico Fermi; 1901-жыл 29-сентябрь, Италия, Рим — 1954-жыл 28-ноябрь АКШ, Чикаго) — дүйнөдөгү биринчи өзөктүк реакторду түзгөнү менен белгилүү, өзөктүк физиканын, элементардык бөлүкчөлөрдүн физикасынын, кванттык жана статистикалык механиканын өнүгүшүнө зор салым кошкон италиялык физик. "Атом бомбасынын аталарынын" бири деп эсептелет. Көзү тирүүсүндө атом кубатын колдонууга байланышкан бир нече патент алган. "Нейтрондор менен нурлантуу аркылуу жаңы радиоактив элементтердин бар экендигинин далилдегени жана жай нейтрондор пайда кылган өзөктүк реакцияны ачканы үчүн" 1938-жылы физика боюнча Нобел сыйлыгын алган. Ферми теориялык дагы, эксперименталдык дагы физикада ийгиликке жетишкен аз физиктердин бири болгон.
Астрометрия
Астрометрия (астро... жана ...метрия) - астрономиянын бир бөлүмү. Ал Ааламдын мейкиндиктеги картинасын түзүү үчүн асман объектилеринин геометриялык, кинематикалык жана динамикалык касиеттерин изилдейт. Астрометрия методу асман объектилеринин параллаксын, планета жана жылдыз орбиталарын, алардын бетиндеги нерселердин өлчөмүн, жайгашышын ченейт. Астрометриянын маалыматтары астрономиянын асман механикасы, астрофизика, жылдыздар астрономиясы, геодезия жана геофизикада кеңири колдонулат. Астрометриянын негизги милдети – астрономиялык туруктуу чоңдуктардын сан маанилерин аныктоо, жылдыздардын абалын жана өздүк кыймылдарынын каталогдорун түзүү. Биздин заманга чейинки 4-кылымда эле кытай астроному Ши Шень айрым жылдыздардын каталогун түзгөн. Грек астроному Гиппарх прецессия кубулушун ачып, 1022 жылдыздын каталогун түзгөн, 15-кылымда Улугбек бул жылдыздарды кайрадан изилдеген.
Помряскино (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Помряскино — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Айгулев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 240 киши. Почта индекси — 453141, ОКАТО коду — 80249804002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Энрико Ферми
Деи Линчеи улуттук академиясынын мүчөсү (1935), СССР ИАнын чет өлкөлүк мүчө-корреспонденти. Бета ажыроо жана нейтрондордун басаңдоо теорияларынын автору. 1939-жылы чынжыр реакциясы деген түшүнүктү киргизген. Кийинирээк атомдук долбоорго катышкан.
Аны аты менен Ферми-Дирак үлөштүрүүсү, Томас-Ферми модели, фермий химия элементи ж.б. аталган.
Жарандык укук
Жарандык укук — өзүнө жарандык укук илимин, жарандык укук сабагын, жарандык мыйзамдарды камтыган укук тармагы. Мүлктүк жана ага байланышкан жеке мүлктүк эмес байланыштар анын негизги өзөгүн түзөт. Мыйзамда каралган учурларда жарандык укук адам укуктары менен эркиндиктерин, ошондой эле материалдык эмес жеке кертбашына тиешелүү убайларын (мүлктүк эмес жеке мамилелерин, м.: адамдык абийири менен ар-намысын коргоону) коргоого багытталган мамилелерди жөнгө салат.
Буурчаккрабдар
Буурчаккрабдар (лат. Pinnoteridae) — майда крабдардын бир тукуму, оң буттуу рак түспөлдүүлөр түркүмүнө кирет.
Билим берүүнүн мамлекеттик стандарты
Билим берүүнүн мамлекеттик стандарты – мамлекет өзүнүн бардык атуулдарына милдеттүү түрдө камсыз кылуучу билим берүүнүн минималдуу, алгачкы, түпкү деңгээли.
Бул деңгээлден төмөн түшүүгө болбойт, ошол деңгээл гана адамга өз алдынча билимин улантууга, өзүнүн турмуш жолун туура аныктап алууга мүмкүндүк берет. Демек, стандарт – коом тарабынан ар бир атуул кепилдене турган билимдүүлүктүн мамл. нормасы. Мындай норма окуучулардын билим деңгээлин өлкөнүн ичинде жана андан тышкары жерде салыштырып баалоого мүмкүндүк берет.
Билим берүүнүн мамлекеттик стандарты билимдүүлүктүн деңгээли менен аныкталат. Билимдүүлүктүн деңгээлин сандык көрсөткүчтөр менен баалоого болбойт. Ал милдеттүү окуу жылдарынын саны менен да, окуу предметтеринин тизмеси менен да, окуу программаларынын сапаттары менен да, окуу материалынын көлөмү менен да, аттестаттагы баалар менен да ченелбейт. Билимдүүлүктүн деңгээлин мындай көрсөткүчтөр менен баалоо стандарттык-бюрократтык структураларда гана орун алат. Чындыгында билимдүүлүктүн деңгээли – адамдын практикада активдүү ойлоно билгичтиги жана ишмердүүлүк жөндөмү, б. а. анын эмнени иштей ала тургандыгы жана татаал проблемалык ситуацияларда эмнеге жөндөмү бар экендиги.
Муну аныктап билүү оңой иш эмес, мындай жөндөмдүүлүктү калыптандыруу андан да татаал. Аны туура аныктоо кеминде төмөнкүдөй талапты камсыз кылууну милдеттендирет:
1) билим берүүнүн мазмуну бүткүл адамзаттык баалуулуктарды камтыш керек, ансыз жалпы кабылдануучулук (признание – конвертируемость) болбойт;
2) этникалык, улуттук жергиликтүү материалдар оптималдык максималдуу камтылуусу керек; 3) окуу материалы окуучуларга жеткиликтүү болууга тийиш.
Семенов, чокусу
Семенов чокусу - Сары-Жаз кырка тоосунун эң бийик жери. Кырка тоонун чыгыш бөлүгүндө, Кыргызстан менен Казакстандын чек арасында жайгашкан. Бийиктиги 5816 м. Силурдун аягында,  девондун башталышында пайда болгон чөкмө жана аларды жиреп чыккан интрузия тоо  тектеринен түзүлгөн. Кырка тоонун бул бөлүгүндө зор мөңгү жатат. Түндүк-батышында Семёнов мөңгүсү жайгашкан. Чоку П. П. Семёнов Тянь-Шаньскийдин ысымынан аталган.
Кызыкчылык топтору
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Кызыкчылык
Блумфилд (Нү-Мексико)
Блумфилд (Нү-Мексико) (Bloomfield) — Нү-Мексико штатынын San Juan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6417 киши. Болжолдуу аянты - 13.1 км². FIPS коду — 35-07880.
17 Февраль (Бирдин айы)
17-Февраль - Григорий календары боюнча 48-күнү, жылдын аягына чейин 317 (толук жылда 365) күн бар.
Гельмгольц энергиясы
Гельмгольц энергиясы – Лежандра энергетикалык түрдө туюнтуудагы фундаменталдуу теңдемесин кайта өзгөртүүнүн натыйжасы катары алынган термодинамикалык потенциал:
F=U-TS (1),
Акча
Акча – мыйзамдуу төлөм каражаты, жарандык укук объектилеринин бири. Акчанын негизги өзгөчөлүгү алар бүтүндөй жалпы эквивалент катары өзү менен кайтарымдуу мүнөзгө эгедер дээрлик баардык мүлктүк мамилелерди алмаштыра алат. Жарандык укукта акча баалуу кагаздар сыяктуу эле тектеш, алмаштырылуучу буюм түрлөрү катары таанылат.Акча бул колдун кири
Акча бирдиги
Акча бирдиги – улуттук акча тутумунун катышы, өлкөнүн аймагында бирдей наркта милдеттүү түрдө кабыл алына турган мыйзамдуу төлөм каражаты. КР расмий акча бирдиги – сом. КР аймагында башка акча бирдигин киргизүүгө жана акча суррогаттарын чыгарууга тыюу салынган. КР аймагында башка Акча бирдиктери (чет өлкө валютасы) менен эсеп-кысап жүргүзүү шарты менен тартиби мыйзамдар тарабынан аныкталат.
Акча жүгүртүмү
Акча жүгүртүмү – товарлардын, товардык эмес төлөмдөр менен эсептердин айлануусун тейлеген, ошондой эле товардык эмес төлөмдөр менен эсептешүүлөр. Акча жүгүртүмү толугу менен.
Акча массасы
1) жүгүртүлө турган акча белгиси;
2) жеке жана юридикалык жактардын эсеби менен аманаттарында турган акча каражаты;
3) банктардын ж. б. аткарыла турган шартсыз акча милдеттенмелери.
Акча реформасы
Акча реформасы – акча жүгүртүүсүн тартипке салуу жана бекемдөө максатында мамлекет тарабынан жүргүзүлгөн акча тутумун толук же жарым-жартылай кайра түзүү. Акча реформасы аргандай таризде жүргүзүлөт: валюта деноминациясы; эски акча бирдигин жаңы менен алмаштыруу же жарыша алпаруу; айрым акча белгисин жаңы үлгү менен алмаштыруу, аны менен бирге эле улуттук валютаны девальвациялоо же ревальвациялоо жана башкалар.
Акча суррогаттары
Мыйзамдарда каралбаган жана айрым жактар тарабынан өз бетинче киргизилген акча белгилери. Ырасмий акча белгилеринин жетишсиздигинен (негизинен) улам пайда болот.
Акча тутуму
Өлкөдөгү акча жүгүртүмүн уюштуруу таризи. Ага төмөнкүлөр кирет: ырасмий акча бирдиги; накталай акчанын эмиссия тартиби; акча жүгүртүмүн уюштуруу жана жөнгө салуу.
Астрономиялык белгилер
Астрономиялык белгилер - астрономиялык адабиятта, карта менен календарь түзүүдө колдонулуучу шарттуу белгилер. Күн, Ай, планеталар, зодиак топ жылдыздары, планеталардын биригүүлөрү жана тогошуулары, Ай фазалары жана башкалар шарттуу белгиленет.
Калчабаева, Бурул
Калчабаева, Бурул – драматург.
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер. Бир катар адабий сыйлыктардын лауреаты. Т. Абдумомунов атындагы адабий сыйлыктын лауреаты.
Б.Калчабаеванын «Күкүк жазында чакырат» деген биринчи пьесасы 1975-ж. «Кыргызстан маданияты» гезитинде жарыяланган. Анын пьесалары Кыргызстандын облустук жана райондук театрлардын сахналарында жана, Казакстанда коюлган.
Ал Г.Нахуцришвили, В.Володина, Д.Киносито, А.Дурдыева, Дж.Кийи, Т.Ибраимов, Т.Абдыгуловдордун пьесаларын которгон.
Пьесалары
Толкундар тереңге кетет. – Нарын облустук театры (1978).
Мен сүйгөн обон. – Ысык-Көл драма театры (1986), Чүй облустук театры (1997).
Кыз күйөө (1991), Аянанат (1990). – Казакстандын Талдыкоргон облустук театры.
Арман, Таштабай тентек. – Кыргыз Улуттук драма театры (2000).
Аян. – Кыргыз Улуттук драма театры (2001).
Базз Олдрин
Базз Олдрин (туулганда аты Эдвин Үжин Олдрин-кичүүсү; англ. Edwin Eugene Aldrin Jr.; 1930-жылы 20-январда туулган) -- америкалык инженер жана мурдагы астронавт. Аполлон 11де Ай модулунун учкучу богон Олдрин Айга чыккан алгачкы эки адамдын бири болгон жана Айда баскан экинчи киши болгон. Миссиянын командири Нил Армстроңдон кийин ал 1969-жылы 21-июлда саат 03:15:16 (UTC) Айга бутун койгон. Ал Учкуч командир чинин алган АКШ аба аскер күчтөрүнүн мурдагы офицери болгон. Ошондой эле ал Gemini 12 миссиясы менен орбитага барып, акырында EVA'ны (космосто басуу иши) орундатыш үчүн максатына жеткен. Бул анын Айга жолун ачып, Gemini программасы үчүн ийгилик жараткан; ал ошол миссиясы менен EVA'да беш сааттан ашуун убакыт өткөргөн.
Дампинг
Дампинг (анг. dump – үймөк, ыпыр-сыпыр, таштанды) – океанга төгүлүп, көмүлгөн таштандылар. Дампингдин негизги массасын булуңдарда, бухталарда жана кысыктарда терең казуу, кеңейтүү иштерин жүргүзүүнүн негизинде топтолгон кыртыш түзөт. Андан тышкары ага тазалоочу жайлардын (жылына ондогон млн. т.) жана өнөр жай ишканаларынын катуу жана суюк таштандылары (млн. т-дай) да кирет. Жылына океанга жүздөгөн млн. т. таштанды төгүлөт. 1980-жылдарга чейин көптөгөн өлкөлөр дампинди радиоактивдүү таштандыларды көмүү үчүн пайдаланган.
Билим берүү жагындагы мамлекеттик саясаттын принциптери
Билим берүү жагындагы мамлекеттик саясаттын принциптери -  – билим берүүдөгү Кыргыз Республикасынын мамлекттик саясатынын артыкчылыктуу стратегиялык багыты.
Өлкөдө билим берүү эл аралык келишимдерде жана актыларда, Адам укуктарынын жалпы декларациясында жарыяланган принциптерге, демократияга жана элдин гумандуу дөөлөттөрүнө, дүйнөлүк маданиятка негизденет. КР Конституциясында (32-ст. ) КР жарандарынын билим алууга болгон укугу бекитилген. Негизги билим берүү милдеттүү жана акысыз, ар бир адам аны мамлекеттик окуу жайларында алууга акылуу.
Мамлекет ар бир адамдын жөндөмүнө жараша кесиптик, атайын орто жана жогорку билим алуусу үчүн мүмкүнчүлүктү камсыз кылат. Билим берүү жагындагы мамлекттик саясаттын принциптери мыйзамдар, жалпы мамлекеттик программалар, өкмөттүн токтомдору аркылуу, о. эле колунда болгон каражаттары менен колдоо көрсөтүү үчүн коомдук уюмдарды жана кыймылдарды, кеңири коомчулукту (массалык маалымат каражаттарын, коомдук академияларды, кесиптик ассоциацияларды, бирликтерди ж. б.) тартуу жолу менен ишке ашырылат.
Садовый кенчи
САДОВЫЙ КЕНЧИ Чүй өрөөнүндөгү Садовый кыштагынан 1953-жылы табылган. Коло доорунун андрон-карасук мезгилине таандык. Анын курамына 16 буюм кирген: уңгусу жок керкилер, көзөгүчтөр, бычак, конус түрүндөгү буюмдар жана башка. Табылган буюмдар Сокулук кенчи I табылгаларына окшош.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Карпентария
Карпентария – Арафура деңизиндеги булуң; Австралиянын Түндүк жээгинде, Кейп-Йорк жана Арнемленд жарым аралынын аралыгында кургактыкка 600 км кирип турат. Аянты 328 миң км2. Тереңдиги 71 мге чейин. Булуңда Уэлсли жана ГрутАйленд а. бар. Суткада эки жолу ташкындайт (бийиктиги 3,2 мге чейин). Суусунун туздуулугу 34,8‰. Жээктеринде өтө катуу ташкын тартылуу болуп турат.
Карпат тоолору
Карпат тоолору – Европадагы тоо системасы; Словакия, Чехия, Польша, Венгрия, Сербия, Украина жана Румыниянын аймагында. Дого сымал түндүк-чыгышты карай ийилип, Дунай дарыясынын өрөөнүндө (Братислава ш. туштан) Темир Дарбазага чейин 1600 кмге созулуп жатат. Орточо бийиктиги 1000 м чамасында, эң бийик жери 2655 м (Герлаховски-Штит чокусу). Батыш жана Чыгыш Карпат Бескид тоолорунан, Түштүк Карпат Батыш Румыния тоолорунан, Трансильвания платосунан турат. Альп геосинклиналь Облусунун курамына кирет. Догонун сырткы тилкеси негизинен флиштен (кумдук, конгломерат, чополуу сланец), Борбордук тилкеси кристаллдык тектерден, акиташ тегинен турат; мында байыркы мөңгүлөрдүн издери сакталган бийик кырка тоолор (Татра, Фэгэраш жана башка) жайгашкан. Ички тилкесин көбүнчө жанартоо массивдери түзөт. Климаты мелүүн, деңиздик кпиматтан континенттик климатка өтмө. Январдын орточо температурасы –2... –5°C (кыр чокуларында –10°Сден төмөн), июлдуку 17–20°C). Жылдык жаан-чачыны 600–2000 мм. Капталдарында 1600–1800 м бийикке чейин жазы жана ийне жалбырактуу токой, андан жогору субальп бадалдары жана шалбаа өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, таш туз (негизинен Карпат этегиндеги ойдуңдарда), түстүү металл (Металич тоосунда) кендери, жылуу булактар бар. Карпаттын аймагынын 16% аянты коргоого алынган; алардын эң негизгилери: Татра улуттук паркы (Словакия, Польша), Чыгыш Карпат эл аралык биосфера резерваты (Украина, Словакия, Польша), Карпат биосфера коругу, Синевир, Сколев Бескиддери, Ужан улуттук парктары, Горгани коругу, Надсян ландшафттык паркы (Украина), Ретезат улуттук паркы (Румыния). Жапыз Татра, Словакия Карсты, Полонина улуттук парктары (Словакия), Туризм өнүккөн, спорттун кышкы түрлөрү өткөрүлөт. Тоо-климаттык жана бальнеологиялык курорттору арбын.
Биочөйрөлүк резерваты
Биочөйрөлүк резерваты - жаратылыштын бузула элек бөлүктөрүн калыбында сактап калуу, ошондой эле өзгөрүүгө дуушарланган бөлүктөрүн калыбына келтирүү максатында уюшулган аймак; чарбалык терс таасирди чектеп, мыйзам аркылуу коргоолуучу экономика-экологиялык регион. Ал табигый жана маданий ландшафттан туруп, анда тиричилик кылгандар алдын ала иштелип чыккан табиятты коргоо жана бузулган аймакты калыбына келтирүү планы боюнча иш жүргүзөт. Алгачкы биочөйрөлүк резерваттар 1970-ж. табиятты коргоо, илимий изилдөө иштерди жүргүзүү үчүн ЮНЕСКОнун эл аралык «Адам жана Биосфера» программасынын чегинде түзүлө баштаган. Бүгүнкү күндө биосфералык резерват жөнүндө түшүнүк Севильяда (1995) болуп өткөн ЮНЕСКОнун эл аралык конференциясында калыптанган. Биочөйрөлүк резерваты үч негизги бөлүктөн ядролук (биотүрдүүлүк жакшы каралган жана жаратылыш зонасы баштапкы абалда сакталган), буфердик (өтмө) жана өнүгүү (узак мөөнөткө чөйрөнү туура пайдалануу) зоналарынан турат. Анын негизги функциялары: коргоо (экосистемалардын жана ландшафттардын генетикалык ресурстарын сактоо), колдонуу (экономикалык жана социалдык өнүгүүнү туура жолго коюп, узак мөөнөттө кармап туруу) жана материалдык базалык (демонстрациялык долбоорлорду колдоо; айлана чөйрөнү коргоо боюнча адистерди даярдоо; чөйрөнү коргоо боюнча жергиликтүү, улуттук жана глобалдык проблемаларды изилдөө жана аларга көзөмөл жүргүзүү). Кыргызстандагы Ысык-Көл биочөйрөлүк резерваты 2001-ж. уюшулган.Т. Асыкулов.
Первомай (Иглин району, Башкыртстан)
Первомай — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Кальт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 67 киши. Почта индекси — 452416, ОКАТО коду — 80228825013.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эсенбай Калдаров
Калдаров Эсенбай (1951-2011) — жазуучу, публицист, театр сынчысы.
Чыгармачылыгы
Э.Калдаровдун чыгармачылыгы орто мектепте окуп жүргөндө башталып, «Кошоматчы» сатиралык интермедиясы Ноокат райондук «Колхозчу» гезитине жарыяланган. Андан кийин ырлары, сатиралары, тамсилдери гезитке байма-бай чыгып турган. Адабият, театр, кино өнөрлөрүнө байланышкан макалалары республикалык гезит-журналдарга жарыяланып келген.
Кыргыз ССРинин Журналисттер союзунун сыйлыгынын лауреаты (1982), КМШ журналисттер сыйлыгынын лауреаты (1991), Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1994), Кыргыз Өкмөтүнүн социалдык-экономикалык маселелери боюнча журналисттер сыйлыгынын (2001), Төлөн Насирдинов атындагы республикалык журналисттер сыйлыгынын (2001), Кыргыз Республикасынын Президентинин «Алтын калем» сыйлыктарынын (2002) лауреаты. Кыргыз ССРинин Журналисттер союзунун (1979), Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар союзунун (1991) мүчөсү.
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде
Даракка чыгуу
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши. Оюн дарактуу жерде өткөрүлөт. Оюнда дарактар колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар бутактары азыраак теректи тандашып алышып, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден дарактын белгилеген жерине чейин жармашып чыгышып, кайра жерге түшүшөт. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат. Аз убакыттын ичинде, дарактын белгилеген жерине чейин чыгып кайра түшкөн оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот. Оюндун эрежеси. Бир бирине тоскоолдук кылуу, дарактын түбүңдө турууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Дарак бутаксыз болушу керек.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда, күч, ийилчээктикке, чыдамкайлыкка тарбияланат, тырышчаактыкка үйрөтөт, адамдын ан сезимин остурот.
Чоң Сосновка
Чоң Сосновка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Стрелина дарыясынын оң жээгинен 38 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Елена Яковлева
Елена Яковлева (төр. 5-март 1961, Новоград-Волынский, Житомир облусу, Украин ССРи, СССР) — Советтик жана Орусиялык актриса. Орусия Федерациясынын эл артисти (2002). Орусиянын мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2000). «Ника» сыйлыгынын эки жолку лауреаты (1990, 1993), «ТЭФИ» сыйлыгы (2004), «Алтын бүркүт» сыйлыгынын эки жолку лауреаты (2005, 2017).
Остеомиелит
Остеомиелит — сөөк чучугу менен ткандарынын сезгениши. Аны ириңдетүүчү микробдор (ириңдүү остеомиелит) пайда кылат. Сөөктүн жана муундардын туберкулёзу остеомиелиттин өзгөчө түрү болуп эсептелет.
Ириңдүү остеомиелит
Ириңдүү остеомиелит көбүнчө ачык сыныктарда, согуш мезгилинде ок тийип жарадар болгондо оору козгогуч микробдордун киришинен болот. Организмдеги ириңдүү инфекция бар жерден микроб сөөккө кан агымы менен тараганда пайда болуучу гематогендик остеомиелит көп жолугат. Бул негизинен өспүрүм балдарда кездешет. Кээде жаңы төрөлгөн балдарда учурайт (киндик ириңдегенде). Айрыкча жиликтер (кашка, жото жана күң жилик) жабыркап, ириң сөөктүн муунга жакын учтарында пайда болот. Бул оорудан кутулуу учун моюнга жип ыргытыш керек
Гематогендик остеомиелит
Гематогендик остеомиелит капысынан башталат, сезгенген сөөк ооруйт, эт ысып чыйрыгат; кээде киши жөөлүйт. Бир нече күндөн кийин жабыркаган сөөктүн үстүндөгү ткандар шишип катууланат, териси кызарат. Кээде, айрыкча балдарда алгачкы күндөрдө ооруу жана сезгенүү жана башкалар белгилер билинбейт; муну врачтар гана изилдеп аныктай алат. Гематогендик остеомиелитти эрте аныктоонун мааниси зор. Катуу кармаган остеомиелит улаарып кетсе, сөөк ткандары бүтүндөй бузулуп, жакын муундардын ириңдешине жана башкалар коркунучтуу кабылдоолорго учуратат.
Оорунун басаңдашы
Кээде өзү жарылып ириң сыртка чыгышы ыктымал. Мында оору басаңдап, оорулуунун жалпы абалы жеңилдейт (температурасы түшөт жана башкалар). Ошентип катуу кармаган остеомиелит айыкпастан өнөкөт түрүнө өтөт. Соо сөөк тканынан бөлүнүп ажыраган өлүү сөөктүн (секвестрлер) тегереги такай ириңдеп, тешилет жана остеомиелит улам ырбай берет. Өлүү сөөктүн көлөмү чоңоюп бөлүнүшү сөөктүн өзүнөн өзү сынышына алып келет (патологиялык сынык). Өнөкөт остеомиелитти дарылабаса бир нече жылдарга созулушу ыктымал.
Остеомиелитти алдын алуу
Остеомиелиттин алгачкы катуу кармама түрүн жеңил эле хирургиялык операциянын (кээде операциясыз) жардамы менен ооруну өнөкөт формасына жеткирбей айыктырууга болот. Өнөкөт ириңдүү остеомиелит операция жолу менен дарыланат; кээде операцияны бир нече жолу кайталоого туура келет. Ошондуктан дене ысып, бут-кол ооруса врачка тез кайрылуу керек.