cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Графема
Оозеки сүйлөөдө фонемага дал келет. Мисалы, [а], [с], [т] ж. б. Жазуунун Графема системасы ошол жазуунун алфавитин түзөт. Графемадан речтеги тыбышты билдирүүчү тамганы жана тигил же бул сөздүн составындагы фонема айкаштарын тугөндүрүүчү графикалык тизмекти (мисалы, ch французча — «ш», немецче «х», англисче «ч») айырмалоо зарыл.
«Графема» термин катары лингвио тикага 1912-ж. И. А. Бодуэн де Куртенэ тарабынан киргизилген.
Түштүк Корея
Корея Республикасы  (대한민국 тэхан мингук) — Чыгыш Азиядагы Корей жарым аралында жайгашкан өлкө. Түштүк Корея — массалык маалымат каражаттарында кеңири колдонулган расмий эмес аталышы.
Аталышы
Корея Республикасы корейче Тэха́н мингу́к (대한 민국), 大韓 民國 – деп аталат. Көбүнчө толук аталышынын кыскартылган түрү колдонулат — Хангук, 韓國. Кээде «Түштүк Хан» деген маанидеги Намхан сөзүн да колдонушат, тескерисинчеси Пукхан (, 北韓), «Түндүк Хан» (Түндүк Корея), башкача айтканда Түндүк Корея үчүн. Хан деген сөз Корей жарым аралында жайгашкан Самхануруулар бирлигине тиешелүү. Ал эми «Корея» деген сөз Корей жарым аралында биздин замандын 918—1392 жж. болгон Корё мамлекетинин аталышынан келет. Өз кезегинде Корё мамлекетинин аталышы, өзүнүн өнүгүү учурунда Корей жарым аралынын түндүк бөлүгүн, ошондой эле азыркы Кытайдын түндүк-чыгыш бөлүгүн жана Орусиянын аймактарын ээлеген Когурё мамлекетинен келет.
Тарыхы
Корей Республикасы 1948-ж. 15-августта түзүлгөн. Ли Сын Ман президенттикке шайланган. 1948-ж. ноябрда ал улуттук коопсуздук жөнүндө мыйзам кабыл алып, Конституциянын (1948-ж. 17-июлда кабыл алынган) айрым жоболорун алып салып, солчул, жумушчу ж. б. уюмдардын ишмердүүлүктөрүнө тыюу салган. Ошол эле жылы өзү түзгөн Либералдык партия башкаруучу партияга айланган. 1948-ж. түзүлгөн келишимдердин негизинде АКШ өкмөтү Корей Республикасына экономикалык жардам берип турган.
Мамлекеттик түзүлүшү
Корей Республикасы — унитардык мамлекет. Конституциясы 1948-ж. 17-июлда кабыл алынган. Башкаруу формасы — президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы — президент, 5 жылдык мөөнөткө шайланат (кайра шайланууга укуксуз). Президент өкмөт мүчөлөрүн дайындайт жана Куралдуу күчтөрдүн жогорку башкы командачысы болуп саналат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы — бир палаталуу парламент (Улуттук чогулуш), 299 депутаттан турат, 4 жылга шайланат. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт ишке ашырат. Корей Республикасында көп партиялуу система орун алган. Саясий партиялары: Улуу өлкөлөр партиясы, Биздин ачык партия, Демократиялык партия, Демократиялык эмгек партиясы.
Табияты
Жээк сызыгынын узундугу 2500 кмден ашык. Жапон деңизинин жээги негизинен тоолуу, начар тилмеленген, Сары деңиздики жана Корей кысыгыныкы — риас тибинде, булуңдар, жарым аралдар жана аралдар көп. Ири аралдары: Кожедо, Чежудо, Чиндо. Корей Республикасынын түштүк бөлүгүндө табигый гавандар бар, алардын жээги тайыз, суу киргенде 10 мге чейин көтөрүлүп, ташкын-тартылуу ылдамдыгы тез болгондуктан, кемелердин кирүүсүн татаалдатат. Айыл-чарба жерин кеңейтүү максатында түштүгүн жээктей сайроондорду кургатуу иштери жүргүзүлүүдө. Өлкөнүн рельефи негизинен тоолуу. Чыгышында субмеридиан багытында Чыгыш Корей тоолору созулуп жатат. Түштүгүндө бийиктиги 1915 мге жеткен Норён, Собэк кырка тоолору жайгашкан. Эң бийик жери Чежудо аралындагы — Халласан өчкөн жанар тоосу, анын кратеринде көл жайгашкан. Түздүктөр өлкөнүн аймагынын 1/3 бөлүгүн ээлейт; алар негизинен Кореянын батыш бөлүгүндөгү ири дарыялардын төмөнкү агымдарында, деңиз жээктеринде жайгашып, калк жыш отурукташкан жана өтө өздөштүрүлгөн. Кореянын аймагы Кытай платформасынын түндүк-чыгыш чет-жакасындагы байкал бүктөлүүсүндө жайгашкан. Кореяда курамында висмут бар, вольфрам-молибден кен ташынын ири кени жайгашкан; ошондой эле жез, коргошун, цинк, алтын, күмүш, темир, уран, кадмий ж. б. кендери бар. Негизги көмүр кендери (негизинен антрациттер) өлкөнүн борбордук бөлүгүнүн чыгышында жана түштүк-батышында, күрөң көмүр кендери өлкөнүн түштүкчыгышында жайгашкан. Графит, пирофиллит, тальк, цеолит, барит, кварцит, слюда, каолин, цементтүү акиташ теги, диатомит, сал туз, кум ж. б. кендердин өнөр-жайлык мааниси бар. Сары деңиздин шельфинен табигый күйүүчү газдын кени табылган. Басымдуу бөлүгүнүн климаты муссондук, түштүк четинде субтропиктик муссондук. Эң суук айынынын (январь) орточо температурасы түндүгүндө — 7°Сден түштүктө 4°Сге чейин. Кышында түндүктөн, Азия антициклонунан кирген муздак абадан кыска мөөнөткө (10—20 күн) суук аба ырайы түзүлөт. Эң жылуу айынын (август, айрым жерлерде июнь же июль) орточо температурасы 25—26°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1000— 1400 мм. Жайкы деңиздик муссонго байланыштуу жаан-чачындын көп жааган мезгили (июндан октябрга чейин) даана байкалат. Жайдын аягында жана күзүндө аймак тайфундун таасиринде да болот; түштүк-батышы мезгил-мезгили менен кургакчылыкка дуушарланат. Дарыя тармагы жыш; ирилери бүт Сары деңиз менен Корей кысыгына куят. Ири дарыялары: Нактонган (узундугу 520 кмден ашык), Ханган (514 км), Кымган (400 кмден ашык). Негизинен жамгыр же кар-жамгыр сууларынан куралат. Суу сактагычтар курулган. Жыл сайын калыбына келип туруучу суу ресурстары 70 км3, жыл ичинде суу менен камсыз болуусу 1,5 миң м3/адам. Суу ресурстарынын 36%и пайдаланылат.
3 миң түрдү камтыган флорасынын 220 түрүнөн ашыгы — эндемиктер. Жергиликтүү токоюнун дээрлик бардыгы 20-кылымда кыйылып жок болгон. Азыркы токойлуулугу 63%, токой массивдери негизинен тоолуу аймактарда сакталган. Токойдун кыйылуусунан кыртыш эрозиясы жана суу ташкыны күчөгөн. Токойду калыбына келтирүү үчүн көбүнчө тез өсүүчү кызыл карагай отургузулууда. Чыгыш Корей тоолорунун жазы жалбырактуу токоюнда эмен, жөкө дарак, ак чечек, кара жыгач, грабдын түрлөрү өсүп, манжур жаңгагы, баркыт дарагы, зараң кездешет. Токой дарактары лианалар менен чырмалган. Женьшень өсөт. Токой астында куба күрөң топурак (бурозём) өөрчүгөн. Өлкөнүн түштүк чет-жакасында 300—400 м бийиктикте субтропиктик аралаш дайыма жашыл токой өсүп, астында кызыл топурак өөрчүгөн. Дарактуу ярусунда дайыма жашыл эмен, магнолия, кастанопсис, кагаз дарагы үстөмдүк кылат, кызыл карагай кездешет. Бадалдуу ярусун япон камелиясы жана бересклети, бамбук түзөт. Каптал өрдөй жалбырагын күбүүчү жазы жалбырактуу токой (граб, каштан ж. б.) кездешет. Түздүктөрдө маданий өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Аллювий топурактуу түздүктөрү кылымдар бою шалы ж. б. эгиндер тынымсыз өстүрүлүп келгендиктен, өтө өзгөрүүгө дуушарланган.
Сүт эмүүчүлөрдүн 90 (анын 12 түрү жоголуу коркунучунда турат, мисалы, ак төш аюу), уялоочу куштардын 150 (анын 19 түрү жоголуу алдында), сойлоочулардын 20, жерде-сууда жашоочулардын 14 түрү бар. Жээк суулары биологиялык ресурстарга, орнитофаунага бай. Өлкөнүн аймагынын 3,6%ин ээлеген 37 табигый аймак коргоого алынган. Анын 8и эл аралык маанидеги суу-саздуу аймак, 2 биосфералык резерват. Жанар тоолуу Чежудо аралы лавалуу туннелдери менен Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген.
Калкы
Калкынын басымдуу бөлүгү (99%и) корейлер; кытайлар 0,3%, калгандары — филиппиндиктер, америкалыктар, индонезиялыктар, малаялыктар, моңгол, вьетнам, япон, орус ж. б. улуттар. Төрөлүүнүн басаңдашынан калктын саны акырындап азаюуда. Төрөлүүнүн жана өлүм-житимдин азайышынан калктын курамы «картаюуда». 15 жашка чейинки өспүрүмдөр калктын 17,5%ин (1960-ж. 42,9% болгон), эмгекке жарамдуу курактагылар (15—64 жаштагылар) 72,1%ин (53,8%), 65 жана андан ашкан курактагылар 10,5%ин (3,3%) түзөт. Орто эсеп менен 100 аялга 99,5 эркек туура келет. Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 78,6 жыл (эркектерде 75,3, аялдарда 82,2 жаш). Сырткы миграция анча көп эмес, оң сальдо мүнөздүү. 21-кылымдын башында жыл сайын өлкөдөн орто эсеп менен 3,2 миң адам сыртка (негизинен АКШ, Японияга жана Батыш Европа өлкөлөрүнө окууга) кетет. 1990-жылдардан баштап, Кореяда иштөө үчүн (Кытай, Вьетнам, Филиппин, Таиланд ж. б. өлкөлөрдөн) келгендердин саны өсүүдө; ири шаарларда, айрыкча Сеулда дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүнөн (анын ичинде АКШ, Япония, Батыш Европа өлкөлөрүнөн) келген жогорку квалификациялуу адистер иштөөдө. Кореяда америкалык аскер контингенти бар. Калкынын орточо жыштыгы боюнча дүйнөдө эң алдыңкы өлкөлөрдүн бири; 1 км2 жерге 488 адам туура келет. Калк эң жыш жайгашкан провинциялары (2009): борбордук Кёнгидо (1 км2 жерде 1193 адам), Чежудо аралында (298), Түштүк Кёнсан (297); ал эми Канвондо провинциясында эң сейрек (86) отурукташкан. Урбанизация жана субурбанизация процесстери ургаалдуу өнүгүүдө. Шаар калкы 81,5%ти түзөт (2008). Ири шаарлары: Сеул (калкы 9660,5 миң; 2009), Пусан (3352,0), Инчхон (Чемульпо; 2602,3), Тэгу (2413,6), Коян (1518,3), Тэжон (1431,1), Сувон (1374,5), Кванжу (1360,2), Ульсан (1073,6), Соннам (1023,2). Эң ири шаар агломерациясы — Сеул аймагы, анын калкы 22 456,2 миң, өлкөнүн калкынын 46%тен ашыгы; 2009). Экономикасында иштегендердин жалпы саны 24,2 млн; анын 75,2%и тейлөө чөйрөсүндө, 17,3%и иштеп чыгуучу өнөр-жайында жана курулушта, 7,5%и казып алуу өнөр-жайында, айыл жана токой чарбаларында, балык уулоодо эмгектенет.
Чарбасы
Айыл-чарбасынын эң тез өнүгүп жаткан тармагы — мал чарбасы. 2007-ж. 9850 миң чочко, 2580 миң уй, 527 миң эчки, 22 миң жылкы, 121 000 миң тоок жана жөжө, 8600 миң өрдөк, 15 миң күрп, 9 миң каз жана цесарка асыралган. Аарычылык да өнүккөн. Экспорт үчүн токой козу карындары жана каштан мөмөсү жыйналат. Балык уулоо жана суу промысели өлкөнүн экономикасынын маанилүү тармагы. Калктын тамак-ашындагы жаныбар белокторунун 1/2и балык жана молюска продуктуларына туура келет; тамак-ашта витаминге жана микроэлементтерге бай деңиз балырлары кеңири пайдаланылат. Деңиз аквакультура продукциясынын 55%ке жакынын балыр (вакаме, нори, хидзаки, комбу), 35%ин молюска (устрица, мидия ж. б.), 9,8%ин балык, 0,2%ин креветка түзөт.
Өлкөнүн экономикасынын эң ири сектору — тейлөө чөйрөсү. Анын маанилүү тармактары: кредит-финансы жана камсыздандыруу иштери, дүң жана чекене соода, коомдук тамактануу, мейманкана бизнеси жана тиричилик жактан тейлөө, кыймылсыз мүлк операциясы, транспорт жана байланыш, административдик тейлөө, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж. б. Кредиттик мекемелердин системасы 14 коммерциялык банкты (анын 8и улуттук масштабда), 5 миңге жакын филиалы менен, камтыйт. Рекреациялык тейлөө ургаалдуу өнүгүүдө. 2007-ж. өлкөгө 6,5 млн чет өлкөлүк турист келген. Көбү Япониядан (34,7%и), Кытайдан (21,8%и; Тайвань кошо), АКШдан (11,0%и) жана Европа союзуна кирген өлкөлөрдөн (8,7%и) келет. Чет өлкөлүк туризмден түшкөн киреше 5,23 млрд доллар, анын 2,31 млрд доллары ишкердик туризмге таандык. Чет өлкөлүк туристтер негизинен эл аралык Инчхон аэропорту аркылуу келет.
Сырткы соодасынын көлөмү 728,3 млрд доллар (2007), анын ичинде экспортунуку 371,5 млрд доллар, импортунуку 356,8 млрд доллар. Товардык экспортундагы маанилүү орунду электрондук жана электр-техникалык өнөр-жай продукциялары (жарым өткөргүчтөр, телекоммуникация жабдуулары, компьютер, электр-тиричилик приборлору ж. б.), автомобиль жана анын тетиктери, агрегаттары, деңиз кемелери, нефть продуктулары, пластмасса жана синтездик чайыр, болот прокат. Товарларын негизинен — Кытайга (Сянганга кошо, 27,1%), АКШга (12,4%), Японияга (7,1%) чыгарат. Негизги импорту: өнөр-жай жана транспорт жабдууларынын ар кандай түрлөрү, электрондук приборлор жана компьютер, нефть, болот, орг. химиянын продуктулары, анын ичинде пластмасса. Товарларды Кытайдан (17,7%), Япониядан (15,8%), АКШдан (10,5%), Сауд Арабиясынан (5,9%) алат.
Билим берүүсү
1945-жылдан баштап Кореяда эски мектептер жоюлуп, билим берүүнүн жаңы системасы түзүлгөн. 1950-жылдан баштап жалпыга милдеттүү 4 жылдык окууну киргизүү каралып, ал 1956—57-жылдары гана ишке ашырылган. 1958-ж. акы төлөп окуу жоюлган. 1958—59-жылдары жалпыга милдеттүү 7 жылдык билим берүү киргизилген. 1959-ж. билим берүү системасы кайра түзүлүп, башталгыч мектепте 4, толук эмес орто мектепте 3, техникалык мектепте 2 жана жогорку техникалык мектепте 2 жылдык окуу киргизилген. 1967—68-окуу жылында жалпыга милдеттүү 9 жылдык билим берүү киргизилген. 1973-ж. жалпыга милдеттүү 10 жылдык билим берүү жана мектепке чейинки бир жылдык тарбиялоо жөнүндө мыйзам кабыл алынган. Окутуунун жаңы системасы 4 жылдык башталгыч жана 6 жылдык орто мектеп. 1974—75-окуу жылында жалпыга милдеттүү 10 жылдык орто билим алууга мектеп окуучуларынын 95%и тартылган.
Президент
Түштүк Кореяда президент өлкө башчысы болуп саналат.Азыркы президент, Мун Чжэ Ин
Парламент
Парламентти шайлоо 1948 жылдан баштап өткөрүлө баштаган. 1988 жылга чейин парламентти шайлоо түштүк-корей президенттери  Пак Чон Хи жана, кийинчирээк,  Чон Ду Хван тарабынан демократиялык боштондукту чектөөлөр менен өткөн. 1988 жылы биринчи көзкарандысыз шайлоо өткөн.
2008 жылдын көрсөткүчү боюнча парламент түзүмү.
Илим жана билим
Өлкөдө илим жана билим менен жогорку деңгээлде, билим Министрлиги менен илим жана техника Министрликтеринин биригүүсүнөн 2008 жылы түзүлгөн [(Корея Республикасынын) билим, илим жана техника Министрлиги|(Корея Республикасынын) билим, илим жана техника Министрлиги]] алектенет. Кёнхи астрономиялык обсерваториясы биринчи улуттук астрономиялык обсерватория болду
Транспорту
Түштүк Кореядагы транспорт темир жана унаа жолдору, аба жана деңиз магистралдары сыяктуу өлкөнүн транспорттук коммуникациялар системасын түзөт.
Спорту
Түштүк Кореяда өздөрү үчүн салттуу деп саналган бир нече оюндар бар, алардын ичинен тхэквондо жана хапкидо сыяктуу согуш маданияты да бар. Бирок батыш өлкөлөрүнүн спорт түрлөрү аябай өнүккөн. Спорттун эң популярдуу түрлөрү — альпинизм, футбол, бейсбол, баскетбол, сүзүү, жеңил атлетика, бокс жана муз үстүндөгү бий. 2010 жылы биринчи улуттук Формула 1 Гран-Приси өткөн.
Киберспорт
Түштүк Корея видео-оюндар боюнча спорттук мелдештердин — киберспорттун негиздөөчүсү катары саналат. Өлкөдө Starcraft оюну улуттук маданияттын элементи болуп, гиганттык популярдуулукка ээ болду. Расмий саноолор боюнча, оюну бар лицензиялуу диск ар бир оюунчу кореялыкта бар.
Театры
1945-ж Сеулда театр бирикмеси уюшулуп, ага коммунисттик идеологияны карманган коллективдер кирген. Ушул жылы Ли Кван Ре «Улуттук сцена» театрын түзгөн. 1950-ж. Сеулда Корея Улуттук театры уюшулган. Анын негизги репертуарын заманбап драмалар, тарыхый пьесалар жана дүйнөлүк классика түзгөн (У. Шекспир, Мольер, Ф. Шиллер). 1958-ж. Сеулда «Вонгакса» театры ачылып, анда эксперименттик труппалар заманбап батыш драмаларын коюшкан (Т. Ульямс, Ж. Осборн). 1962-ж. драма борбору, 1973-ж. ошол кездеги Борбордук Азия боюнча эң ири театр борбору — улуттук маданиятты кайра жаратуу сарайы ачылган. 1970-ж. башында Мадангык театры өнүккөн (маданг — ачык аянт). Актуалдуу маселелерди козгогон спектаклдер ачык асман алдында жасалгасыз, бийи музыкалык коштоосу жок өтөт. 21-кылымдын башындагы театр ишмерлери: Пак Ге Бе, Чоң Вун Бонг, Джо Хен Гон ж. б. Ар жыл сайын эл аралык театр фестивалдары Сеулда (1977-жылдан), Кочханда (1989), Сувондо (1996), «Сеул фринж фестивал»(1998) өтүп турат. 1980—2000-жылдары Сеулда «Конган Саранъ» театрынын Кичи залында, «Сэмто Паренсе» жана «Кумнаму» театрларында профессионал куурчак труппалары иштейт. Сеулда жана Пусанда эл аралык куурчак театрларынын фестивалдары өтөт.
Киносу
1940-жылдардын Корей кинематографиясынын өнүгүшүнө Түштүк менен Түндүктүн ортосундагы согуш тоскоолдук кылган. Киноиндустрия 1953-ж. кийин жандана баштаган. Негизги жанры мелодрама болгон. «Чхунхай жөнүндө аңгеме» (1955, режиссор Ли Гю Хван) фильми ийгиликке жетишкен. Көпчүлүк фильмдердин негизги каармандары өз тагдырын өзү аныктаган эрки күчтүү аялдар болгон. 1960-ж. фильмдердин жанрдык диапазону кеңейип, турмуштук комедиялар, жоокердик өнөрдүн элементтерин камтыган курч окуялуу фильмдер, аскердик драмалар чыгарылган. Корей кинематографисттери Голливуддун жана италиялык неореализмдин тажрыйбасын үйрөнүшкөн. 1960-жылдардагы алдынкы режиссёрлор: Ким Ки Ен («Кызматчы аял», 1960), Кан Де Жин («Арабакеч», 1961, ЭКФ сыйлыгы, Батыш Берлин), Ю Хен Мок («Жаздым тийген ок», 1961) Ким Су Ен («Деңиз жээгиндеги кыштак», 1965) ж. б. 1970-жылдары кинематография кризиске учураган. 1980-жылдары көңүл бурулуп, көпчүлүк фильмдердин авторлору динге — буддизмге, руханий изденүүгө, салттык тажрыйбага кайрылышкан («Мандала», 1981, режиссор Им Квон Тэк; «Эмне үчүн Бодхидхарма чыгышка кетти», 1989, режиссор Пе Ен Гюн). 1990—2000-жылдары Корей Республикасынын фильмдери улуттук прокатта Голливуддун фильмдери менен теңтайлашкан. Көп фильмдер 1950—53-жылдардагы согушка, Кореянын бөлүнүп калуу трагедиясына арналган. 20—21-кылымдагы Корея кино тармагынын чеберлери: Пак Хван Су («Күндүн чыгышы», 1999, ЭКФ сыйлыгы, Локарно), Чан Сон У («Калп», 1999), Ли Чхан Дон («Оазис», 2002, ЭКФ сыйлыгы, Венеция), ж. б. 1996-жылдан Пусанда, 2000-жылдан Чонжоуда жыл сайын Эл аралык кинофестивалдар өтүп турат.
Шилтемелер
ММК (Массалык маалымат каражаттары):
Майлардын организмде иштетилүүсү жана сорулуусу
Майлардын организмде иштетилүүсү жана сорулуусу - майлар ичегиде фермент липазанын таасири менен, сары зил к-талардын (желчные кислоты) жардамы менен глицеринге жана май к-таларына ажырайт. Үч атомдуу спирт глицерин сууда жакшы эрүүсүнүн негизинде бат эле ичеги-карынга сорулат. Ал эми М. к-лары сууда жакшы эрибейт. Ошондуктан М. к-лары сары зил к-талары менен аракеттенишип, сууда жакшы эрүүчү эмульсияларды пайда кылат. Ацидоз оорусу организмде май алмашуу процесси бузулса, кетон денечелери (ацетон, ацетоуксус к-тасы жана башка). көбүрөөк бөлүнүп чыккан учурда пайда болот.
ВХУТЕМАC
ВХУТЕМАC (Высшие художественно-технические мастерские – Жогорку сүрөт техникалык өнөркана) – 1920–26-окуу жылдардагы Москва көркөм сүрөт окуу жайы. ВХУТЕМАC Строганов окуу жайы Живопись, бедизчилик, зодчийлик окуу жайынын бириктирилишинин антыйжасында пайда болгон. Анда живопись, полиграфия, бедизчилик, архитехтура, текстиль, керамика, жыгач иштетүү, металл иштетүү факультеттери иштеген. ВХУТЕМАCтын программалары көркөм сүрөт искусствосунун идеялык-образдык мазмунун чечкиндүү жокко чыгарган формалисттик көркөм маданият институту тарабынан иштелип чыккан. Студенттердин массалык каршылык көрсөтүүсүнөн кийин гана ВХУТЕМАCтын живопись факультетинде 1921-жылдын аягы, 1922-жылдын башында А. Е. Архиповдун, Д. Н. Кардовскийдин реалисттик өнөрканалары жана Д. А. Щербиновскийдин анатомиялык сүрөт өнөрканасы пайда болгон. 1926-27-окуу жылында ВХУТЕМАC кайра ВХУТЕИН (Высший художественно-технический институт) болуп түзүлгөн.
Кичи Уксунай дарыясы
Кичи Уксунай — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Уксунай дарыясынын сол жээгинен 134 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Карл Маркс (Кара-Суу району)
Карл Маркс (Карл Маркс) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Кызыл-Кыштак айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 322 киши.
Жаңы сапаш (Кугарчин району, Башкыртстан)
Жаңы сапаш — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Волостн айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 44 киши. Почта индекси — 453335, ОКАТО коду — 80238805005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Коркунучтуу өндүрүштүк түрткү
Коркунучтуу өндүрүштүк түрткү – жумушчуга таасири жаракат алууга же денсоолугунун кескин начарлоосуна, өлүмгө алып келүүсү мүмкүн болгон өндүрүштүк түрткүлөр.
Тоскоол (айыл)
Тоскоол — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы айыл. Шайдан айыл аймагына кирет.
Сикоку
Сикоку - Япониядагы арал, Япон архипелагынын туштүгүндө.
Түндүк- чыгыш жана түштүк-батыш жээктери булун-буйткалуу. Жапыз жана орто бийик (эң бийик жери 1981 мт Исидзути чокусу) тоолор басымдуу. Алар гранит, сланец, жанар тоо тектеринен турат.
Климаты субтропиктик, муссондук. Жылдык жаан-чачыны 750-3000 мм. Дарыялары босоголуу, суусу мол. Капталдарын чер токой (эмен, пихта, криптомерия ж. б.) ээлейт. Жез кени, бермет промысели бар.
Башкы шаарлары: Мацуяма, Имабари, Ниихама, Такамацу, Токусима. Коти.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Вокализм
Вокализм - (лат. «vocalis» - «ун, үндүк») тилдеги үндүү тыбыштар системасы, алардын табияты, карым-катышы.
Сядор-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Метробудивникив (метро бекети)
Метробудівників (,, , 2000-2016-жылы чейин — Метробудівників імені Г. І. Ващенка, ) — Харьков метросунун Алексеевская сызыксындагы станция. 1995-жылы 6-майда ачылган.
Корреалдык милдеттенме
Корреалдык милдеттенме – бирнече жак бир эле келишим боюнча карызга чогуу жооп бере турган Рим укугундагы милдеттенме.
Выглазoв Григорий Исаевич
Выглазoв Григорий Исаевич [1919, Батыш Сибир крайы, Шайдурово кыштагы (азыркы Сузун району) – 16. 5. 1942, Крым, Баксы (азыркы Глазовка) кыштагына жакын жер] – Советтер Союзунун Баатыры (1943). Советтер Армиянын катарына Ош облусунун Гүлчө райондук аскер комиссариаты тарабынан чакырылган. Улуу Ата Мекендик согушта Түндүк Кавказ фронт штабынын чалгындоо бөлүмүнүн парашют батальонунда бөлүмдүн командири. Керчь ж. аралдарындагы салгылаштарга катышкан. Керчь ж. аралдарындагы Темиров шаарынын аймагындагы салгылашта душмандын 3 танкасын экипажы менен талкалап, 20 фашистти жок кылып, советтик аскерлерге чабуулун улантууга шарт түзгөн. Ефрейтор Г. И. Выглазов ошол чабуулда курман болгон. Ленин ордени менен сыйланган.
Бирдин айы
Бирдин айы (орус.Февраль, лат.Februārius mēnsis «тазаланчу ай», лат. Februa «тазалануу майрамы») — Григориан жылнаамасы боюнча экинчи ай болуп саналат. Байыркы римдиктер боюнча - он экинчи катарда турат, анткени Цезардын реформасынан улам жыл башы жалган куран айынан башталчу.
Шилтемелер
Февраль
Огуз
Огуз, огуздар - орто кылымдардагы Борбордук Азия аймагын жердеген түрк тилдүү эл. Алардын бир бөлүгү 9-кылымдан тартып батышка ооп, Кавказ, Кичи Азия, жакынкы Чыгыш аймактарын басып киришкен.
Аларга чыгышта коңшу болгон тогуз-огуз уруулар биримдиги (конфедерациясы) 8-кылымдын башында көөнө орхон жазмаларында да эскерилген.
Огуздар болсо Борбордук Азиянын чордондук жана батыш өңүрүн ээлеп, бул аймактарда жана батыштагы өздөрү басып алган аймактарда бир катар мамлекеттерди (анын ичинде Улуу Селжук дөөлөтүн) негиздешкен.
Огуздар тууралуу өзгөчө мол маалыматты 11-кылымдагы түрк элдеринин чыгаан окумуштуусу Махмуд Кашгари калтырган.
Кашгаринин жазышынча, батыштагы түрк калктарынын басымдуу бөлүгүн түзгөн огуздар чыгыш түрк элдеринин баарын "чигил" деп жалпылап аташчу.
Махмуд Кашгари 24 огуз уруусунун аталышын көрсөтөт.
Бир катар түрк калктарынын санжыраларында Огуз-хан (Огуз каган) алардын эң байыркы бабаларынын бири катары көрсөтүлгөн.
Огуз тилинин диалекттеринин негизинде кийинчерээк түркмөн, түркиялык түрк, азербайжан, керкуктук (ирактык) түркмөн, кашкайи жана башка батыш түрк тилдери калыптанган.
Пайдаланылган адабияттар:
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2 2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Т.4. 155-157 бб.
- - - -
Исак-Ю (Адзьва куймасы)
Исак-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Адзьва дарыясынын сол жээгинен 109 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча : 03050200112103000070500
Эсенаман уулу Токтосун
Эсенаман уулу Токтосун (1860-1934) Зергер. Тоң районундагы Ашуу кыштоосунда төрөлгөн. Ата-энеден эрте ажырап, инилери абдан жаш болуп, аларды багуу үчүн ата кесиби - мүнүшкөрдүктү уланткан. Кийин устакерчиликке ооп, Тогуз-Булактагы уста Шайыкка көөрүкчү болгон. Андан ал өтүкчүлүктү да үйрөнүп, айылына келип устакана уюштурган. Чоң зергер катары татаал узанууларга отурган. Ага зер жасалгалары менен элечек, такыя үчүн жаак, кыргак жасоо өңдүүлөр кирген. Ал кездемеге түшкөн оюм-көчөттөрүнө үндөшүп турган. Токтосундун устачылыгын Дөөтүгө ишенимдүү шекити катары уламыш кылып айтышат. «Токтосундун дүкөнүнө ак боз атчан бирөө келип, узанып отуруптур. Бирөөлөр кирип караса, көздөн кайым болуптур»,- деген сөздөр устанын касиеттүүлүгүн арттырып турат. Улуу зергер Токтосундун артынан үйрөнчүктөр ээрчиди. Алар уулдары: Мамбетаип, Зарына, Базарбай айылдаш көөрүкчүсү Мамбет Адигине уулу. Устанын атасы Эсенаман, чоң атасы Самсалы да чоң усталардан болуптур.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Сийдик кислотасы
Сийдик кислотасы, 2, 6, 8-триоксипурин - түссүз кристалл, эрүү температурасына жетпей ажырайт, сууда начар эрийт.
Сийдик кислотасы куш кыгында жана бир катар өсүмдүктө болот. Ал - кофеинди синтездөөдө баштапкан зат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Мо Ди
Мо Ди, Мо-цзы (475—395-жыл ченде) — байыркы кытай философу, алгач конфуцианчылыкты окуп-үйрөнүп, аны коргоп чыкса да кийин Конфуцийге каршы болгон. Мо-цзынын көз караштары анын шакирттери тарабынан түзүлүп, «Устат Монун трактаты» («Мо-цзы») деген эмгекте баяндалган. Мо-цзынын концепциясынын өзөгүн түзгөн башкы максат — бул «жалпы сүйүү» принциби. Жалпы сүйүү дегенде баардыгынын баарына болгон сүйүүсү түшүнүлөт. Бул сүйүү, Мо-цзынын пикири боюнча, экономикалык да жана саясый чөйрөлөрдөгү ар кандай чыр-чатактарды чече алат. Ал ушул принципти ишке ашыруудан саясый жана экономикалык баш-аламандыктан чыгуунун жолун көргөн. Мындан башка да конфуцианчылыкты сынга алуу менен, Мо-цзы өзүнүн этикалык доктринасынын башка принциптери менен жоболорун да көтөрүп чыккан. Ал таланттарды урматтоонун, өзүн өзү урматтоонун, кол салбоонун маанисин баса белгилеген. Ал, бардык таланттуу адамдар ата-тегине карабастан өлкөнү башкарууга мүмкүндүк алууга тийиш деп эсептейт. Согуштарга каршы чыккан жана «кошуна падышачылыкка кол салбоо керек, элдерди өлтүрбөө керек, малды тартып алууга жана байлыкты талап-тоноого болбойт» деп эсептеген. Мо-цзы, ошондой эле конфуцианчылыктын адамдын тагдырын «көк теңирдин эрки» аныктайт деген жобосуна каршы чыгып, эгерде адамдар өздөрүнө баш ийбей турган тагдырга ишенсе анда өзүлөрүнүн бактысы үчүн күрөшпөй калышат деп эсептеген.
Конфуцианчылыктын элди тарбиялоо музыканын жана жөрөлгөлөрдүн жардамы менен ишке ашырылышы керек деген жобосун да кабыл алган эмес. Ошол эле убакта Мо-цзы адамдын турмушундагы «көк теңирдин ролун» танган эмес, Кудай адамдарды алар жалпы сүйүү принцибин канчалык даражада жолдосо ошончолук даражада жазалайт же сый көрсөтөт деп эсептейт.
Солончанка (Солончанка куймасы)
Солончанка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Солончанка дарыясынын оң жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Корреспондент-банк
Корреспондент-банк – 1) корреспонденттик келишимдин негизинде атайын ачылган эсеп (эсеби бар корреспондент) же корреспондент банктардын үчүнчү банкта ачылган эсеби аркылуу башка банктардын төлөм жана эсеп-кысап тапшырмаларын аткарган банк  ; 2) башка банкка акча салымы бар банктар.
Акцентология
Акцентология (accentus — басым,  — сөз, окутуу ) — басымды иликтөөчү тил илиминин бир бөлүгү.
Руслан Курманалиев
Руслан Курманалиев — Кыргызстандык актёр жана тамада. «Жайсаң» театрында, “Тунгуч” театрында, Кыргыз мамлекеттик Бакен Кыдыкеева атындагы жаштар жана балдар театрында эмгектенген.
Өмүр баяны
Бала кезинен эле музыкага, оюн-зоокко дилгир Руслан 1887-жылы 8-классты аяктагандан кийин, дароо эле Фрунзе шаарындагы Муратаалы Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайынын альт-комуз боюнча бөлүмүнө тапшырып, 1990-жылы бүтүрөт. Музыкалык окуу жайын аяктаар замат эле ал Советтик Армияга кызмат өтөөөгө жөнөйт (1990-1992). Русландын артист катары алгачкы эмгек жолу 1992-жылы Ж.Кулмамбетов  уюштурган  жана жетектеген “Жайсаң” театрында башталып, чыгармачылык тушоосу, азыркы кыргыз театрынын таланттуу артисттери Айсалкын Кыйыкбаева, Назым Мендебаиров ж.б. менен бирдикте ушул коллективде кыйылат. Бул театрда ал, курбалдаштары менен бир жарым жылдан ашык артист болуп иштейт. (1992-1994). Ошол эле учурда ал 1993–жылы Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрынын алдындагы театр окуу жайында окуй баштайт да, аны 1996-жылы бүтүрүп чыгат. Бирок 1995- жылы эле Асылбек Өзүбеков анын жөндөмүн жактырып “Туңгуч” театрына иштөөгө чакырат. “Туңгучта” Руслан беш жыл - 2000-жылга чейин артист болуп иштеп, бүтүн Кыргызстанды түрө кыдырат. 2000-жылдан тартып Руслан Кыргыз мамлекеттик Б.Кыдыкеева атындагы театрдын (ТЮЗ) артисти. Билимин өркүндөткөн Руслан 2010-жылы Б.Бейшеналиева атындагы искусство институтун кызыл диплом менен аяктаган.
Чыгармачылыгы
Русландын артисттик шыгы айрыкча ТЮЗга киргенден баштап көрүндү. Ушул коллективде ал бир нечелеген сахналык образдарды көрүүчүлөрдүн купулуна толо турган деңгээлде жаратты. Айрыкча Русландын Ташмат Эшматову (“Чыңгыз менен Бүбүсайра”), Шамшысы (“Мүрөктүн суусу”), Эркини (“Аксыдагы атуу же Боспиектеги каран түн”), Линь Босу (“Ипархан-Сянь-Фэй”) анын кылдат психологиялык да, күчтүү драмалык да, ал түгүл комедиялык да чебер артист экенин айгинеледи. Бүгүн Руслан Курманалиев улуттук театр өнөрүндө өз чыгармачылык жүзү бар инсан. Театрда эмгектенүү менен бир катар эле ал 2005-жылдан тартып кыргыз кинолоруна да активдүү тартылып, көрүүчүлөрдүн калың катмарына тааныла баштады.
Наамдары жана сыйлыктары
Болот Бейшеналиев атындагы республикалык сыйлыктын ээси.
Кыргызстандын нымдуулугу
Кыргызстандын нымдуулугу — Кыргызстандын аймагынын кескин тилмеленгенине байланыштуу нымдуулуктун таралышы ар түрдүүлүгү менен айырмаланат, бирок салыштырмалуу нымдуулук 50—70% тин тегерегинде термелет. Кыргызстандын аймагы боюнча салыштырмалуу нымдуулуктун эң аз өлчөмү июль, август жана сентябрь айларында, эң көп өлчөмү январь, февраль жана март айларында байкалат. Жай айларында салыштырмалуу нымдуулуктун өлчөмү Фергана өрөөнүнүн тоо этектеринде жана капталдарында 33% тен 56% ке, Чүй жана Талас өрөөндөрүндө 38%тен 57%ке чейин өзгөрөт. Салыштырмалуу нымдуулук ички региондордо бир аз көтөрүңкү (43% тен 63% ке чейин). Жайкы нымдуулуктун эң жогорку мааниси Ысык-Көлдүн жээгине (55—70%) жана 3000 м ден жогору бийиктикке туура келет.
Кышкы салыштырмалуу нымдуулук тоо капталдарына караганда өрөөндөрдө жогору болот. Мисалы, Чүй өрөөнүндө 600 м бийиктикте 80% болсо, 800 м бийиктикте 70 %. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы 1600 м бийиктикте 50—60%. Кышында Долон ашуусунда — 65%, Ак-Сайда 75%. Демек, салыштырмалуу нымдуулуктун жылдык айырмачылыгы (амплитуда) өрөөндөрдө жогору, тоолордо төмөн. Мисалы Чүй өрөөнүндө нымдуулуктун амплитудасы 30%, Ак-Сайда 20%, Ысык-Көлдүн жээгинде 10%.
Сийдик жолдорунун таштары
Сийдик жолдорунун таштары – сийдик болуп чыгаруучу органдарда таш пайда болуу оорусу.
Таштар бөйрөктө, сийдик чыгуучу түтүкчөлөрдө, табарсыкта, сийдик каналында пайда болушу мүмкүн. Табарсыкта жана түтүкчөлөрдө таш болсо, заара туттугат же токтоп-токтоп чыгат.
Селек дарыясы
Селек — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тойлок дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Манастын түшү
Манастын түшү — окуянын маанилүү бутактарынын бири, сюжеттин эпикалык салттарга ылайык татаалданышынын мүнөздүү көрүнүшү.
Азиреттин тоосунда турган маалда Манас ыраң жетилген жаз күнүндө үйүндө уктап жатып түш көрөт: уйдай ташты боордой кескен курч кылыч таап алат, кылычы жолборско айланып, дөбөдө туруп күркүрөп айбат көрсөтсө төрт аяктуунун баары кашына келип баш ийишет. Жолборсу карчыга болуп асманга талпынып үн салса канаттуудан калбай Манаска таазим кылат. Карчыга кушту оң колуна кондуруп турган Манас ойгонуп кетип, бул тегин түш эмес экенин түшүнүп, кыргыз, казак, кыпчакты бүт чакырып той өткөрөт.
Тойдун салтанаты бүтүп, эл тарайт, баатыр өз элиндеги калк бийлеген мыктыларды, билерман карыларды, кырк чорону бүт Карабөрктүн ордосуна киргизип, колуна жалаң кылыч алып, босогого жөлөнүп жүйүртө басып олтуруп, түшүн айтып, жоруп беришин өтүнөт. Жакып уулунун түшүн балалуу болот экенсиң деп жорумак болуп Кайып кан кызы Карабөрк эркек уул... деп келатканда Манас каарына келип атасын жаман көзү менен карап жүзүнөн заары чыгат. Баласынын жактырбаган түрүн көрүп корккон Жакып оозунан сөзү түшүп, олтуруп калат. Муну баамдаган Ажыбай Манастын каалаганы эмнеде экенин дароо түшүнүп, какандан чыккан эпсиз баатыр Алмамбет келип өзүңө жолдош болот экен деп жоруйт. Ажыбайга ыраазы болгон Манас улуктуктун белгиси болгон кымбат баа чапан жаап урмат көрсөтөт.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта көп деталдарына чейин Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын баяндалат.
Бешбелчир арашан
Бешбелчил арашан — Нарын облусунун Ат-Башы районундагы дарыланууга жарамдуу минералдуу булактары бар бальнеол. курортко ылайыктуу аймак. Нарын шаарынан 90 км, Атбашы кыштагынан 60 км түштүк-чыгыш тарапта. Атбашы кырка тоосунун түштүк-чыгыш капталындагы Арашан өзөнүнүн боюнда, деңиз деңгээли 3300 м бийиктикте. Булактар жергиликтүү элге илгертен белгилүү болсо да, алар жөнүндө алгачкы геологиялык маалымат 1920-ж. берилген. Суу девон мезгилинде пайда болгон акиташ тоотек катмарларынан чыгып, бири биринен 30 км аралыкта жайгашкан эки кайнар булактан турат. Дарылоочу негизги табигый фактору–көмүр кычкыл газдуу (СО2 – 0,44–1,3 г/л), гидрокарбонат-натрий-кальцийлүү суу (минералдануусу 3,5 г/л, темп-расы 20°С); суткалык дебити 436 м3. Сууну ичүүгө жана ичеги-карын, бөйрөк ооруларын дарылоого болот. Суусу дарылоо үчүн жана суусундук катары «Арашан» деген ат менен бөтөлкөгө куюлуп алынат.
Катуса (Оклахома)
Катуса (Оклахома) (Catoosa) — Оклахома штатынын Rogers округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7 151 киши. Болжолдуу аянты - 18.0 км². FIPS коду — 40-12900.
Кыргызстандагы жылуулук режими
Кыргызстандагы жылуулук режими — Кыргызстандын аймагында абанын температурасынын таралышы ар бир жердин абсолюттук бийиктигине жана рельефтин тилмеленишине байланыштуу. Абсолюттук биййктиктин таасири өзгөчө жылдын жылуу мезгилинде бардык жерде улам бийиктеген сайын температуранын төмөндөгөнү жакшы байкалат.
Кыштын күнү абанын температурасынын жер бетинде таралышы, бийиктик жана кеңдик боюнча эмес рельефтин формаларына көз каранды. Төмөнкү температуралар Ички Тянь-Шандын туюк өрөөндөрүндө Алай, Чаткал жана башка четки өрөөндөрдө байкалат. Анткени муздак аба рельефтин ойдуң, чуңкур жерлеринде топтолуп, андан ары муздашына шарт түзүлөт. Тоо капталдарынан болсо муздак аба эңкейишти карай агып, эркин атмосферанын аба массалары төмөндөп алардын ордуна толтурат жана бул процесс адиабатикалык жылынууга алып келет. Натыйжада Кыргызстандын өрөөндөрүндө температуралык инверсия пайда болот. Инверсия учурунда өрөөндүн таманынан бийиктеген сайын температура жогорулайт. Бийик тоолуу Ак-Сай өрөөнүн Кыргызстандагы «сууктун уюлу» деп атаса болот. Мында температуралык инверсиянын эсебинен өрөөндүн таманында жайгашкан Ак-Сай метеорологиялык станциясында январдын көп жылдык орточо температурасы -28°С, ал эми 1953-ж. январда бул жерде Кыргызстандын аймагында катталган эң төмөнкү температура -53,6°С байкалган. Тоо арасындагы өрөөндөрдө кыш суук жана туруктуу аяздуу күндөр басымдуулук кылат. Бийик тоолуу өрөөндөрдө кышында кары калын жана ызгаардуу. Четки өрөөндөрдө жана 1000 м ге чейинки жапыз тоолордо январдын температурасы -5°С дан -10°С ге чейин, Түштүк Кыргызстанда-3°С дан -5° С ге чейин, Ички Тянь-Шандын өрөөндөрүндө -10°С дан төмөн температуралар да байкалат. Ысык-Көл өрөөнүндө көлдүн таасиринен январдын температурасы -2° С ге чейин гана төмөндөйт. Жаз мезгили эреже катары жылуу, кыска мөөнөттүү, бирок сууктун кайталанышы, кээде үшүктүн жүрүшү мүнөздүү. Түздүк талааларда жана жапыз тоолордо жаз эрте келет, улам жогорулаган сайын ички өрөөндөргө кечирээк келет.
Жай мезгили Кыргызстанда узагыраак жана ысык, чоң өрөөндөрдө (Чүй, Фергана) аптаптуу кургакчыл, тоолордо жаанчыл. Жайдын эң ысык айы июлдун температурасы түздүктөрдө жана 1000 м ге чейинки жапыз тоолордо 22—25°С, Ош тарапта 24— 28° С ге чейин жогорулайт. Тоолордо (3000 м чейин) июлдун орточо көп жылдык температурасы 10°С ден 17°С ге чейин. Ысык-Көлдүн жээгинде июлдун температурасы 16 С—18 С.
Күз айлары жылуу болуп, туруктуу ачык күндөр үстөмдүк кылат. Аягы кескин муздак аба ырайы менен алмашып, жаан-чачындуу боло баштайт. Сентябрь айы жайкы айлардан айырмаланбайт. Октябрь айынын башы деле жылуу, анын экинчи жарымында жаан-чачындын, бүркөк күндөрдүн саны арта баштайт. Ноябрь айында кар жаап, тоолордо эрибей сакталат. Эң жогорку максималдык температуралар Чүй жана Фергана өрөөндөрүндө байкалат жана алардын мааниси 43 — 44 С ге чейин жетет. Бөксө тоолордо жайкы температуралар 20 С, бийик тоолордо нөлгө чейин төмөндөйт.
Июлдун эң жогорку температурасы Чүй өрөөнүндө байкалат. Бийик тоолордо да жайкы абсолюттук максимум 20°С ден жогору. Ал эми эң төмөнкү температура 3616 м бийиктиктеги Тянь-Шань станциясында байкалган (Ак-Сайда андан да төмөн). Температуралардын амплитудасынын абсолюттук маанилери Бишкекте -76°С, Ошто -64,6°С, Нарында -71,6° С жана Тянь-Шань станциясында-64,3°С. Абанын температурасынын орточо айлык маанилеринин амплитудасы Бишкекте -28,2°С, Ошто -31,3°С, Нарында -34,2° С, Караколдо -22,5°С, Тянь-Шанда -25,5°С.
Климатологдордун маалыматтары боюнча жылдык орточо температуралардын амплитудалары климаттын континенталдуулугунун көрсөткүчү болуп эсептелет. Ошого жараша Кыргызстандын аймагындагы температуралык амплитудаларга талдоо жүргүзсөк, кескин контлненталдуу климат Тогуз-Торо, Кетмен-Төбө ойдуңдарында жана Ак-Сай өрөөнүндө байкалат. Кыргызстандын көпчүлүк бөлүгүндө мелүүн континенталдуу климат. Ысык-Көлдүн жээги айланасындагы тоолордун кырларына чейин дениз жээгиндеги климаттардын тибине кирет. Жылдык температуранын амплитудасынын эн аз мааниси Кара-Баткак мөңгүсүндө -18,3°С.
Тюляба (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Выгозеро
Выгозеро, Выг, Выгозеро суу сактагычы – Карелиядагы көл. Аянты 1159 км2, тереңдиги 18 мге чейин. 1932-33-жылдары Төмөнкү Выг дарыясына Выгозеро суусактагычы курулгандан кийин Выгозеронун аянты 1250 км2ге жеткен. Суусунун деңгээли 1 мге чейин өзгөрүп турат. Октябрдын аягы ноябрдын башынан тоңуп, майдын аягында ачылат. Куймалары: Жогорку Выг, Вожма, Сегежа, Онда. Кеме жүрөт (Ак деңиз Балтика каналынын системасына кирет). Энергетикада пайдаланылат. Боюнда Сегежа шаары жайгашкан.
Захисників України
Захисників України (,, , 2016-жылдын 18-майда чейин — Площа Повстання, ) — Харьков метросунун Алексеевская сызыксындагы станция. 1995-жылы 6-майда ачылган.
«Манас» эпосунун жаралышы жана анын доору
Көрүнүктүү изилдөөчүлөр С. Е. Малов, М. О. Ауэзов, А. Н. Бернштам, В. М. Жирмунский, Б. М. Юнусалиев, К. А. Рахматуллинж. б-дын пикири боюнча «Манас» эпосунда Эне-Сай кыргыздарынын 9—10-кылымдарда саясий жактан жогорулап турган мезгилден тартып айрым тарыхый окуялар чагылдырылган. Бул жыйынтыкка кошулуп «Манас» эпосунун жаралышы жана анын доору жөнүндө дагы башка пикирлерди айтууга болот.
Эне-Сай кыргыздары 9—10-кылымдарда чыгышта Манжуриядан батышта Иртыш дарыясына, түндүктө Красноярдан Түш.-чыгыш Түркстанга чейинки аймакты ээлеген ири мамле-кетти түзүшкөн. Алар бул мезгилден мурун да, кийин да мындай саясий ийгиликке жетишкен эмес. Ошондуктан, «Манас» эпосунун алгачкы түптөлүшүндөгү кыска варианты же анын башкы каарманы жонундөгү дастан-дар 9-кылымдын орто чендеринде айтылып калы-шы ыктымал. Ушул пикирге байланыштуу Эне-сай кыргыздарынын 840-жылдардагы согуш ийгиликтерине токтолуп кетүү зарыл.
6—9-кылымдарда Ортоңку Эне-Сай өрөөнүн мекендеген кыргыздар Борб. Азияда биринин артынан экинчиси үстөмдүк кылып келген Түрк, Карлук жана Уйгур кагандыктарына көз каранды болбос үчүн тынымсыз күрөш жүргүзүп келишкен. Ал окуялар жонундө кытай китептеринде жана Орхон-Эне-Сай жазуу эстеликтеринде жазылган.
820-жылдан тартып Эне-Сай кыргыздарынын кагандыгынын ортосундагы карама-каршылык өтө курчуган. 839-ж. уйгур өкмөтүнүн биринчи министри Гюйло Фу сарай төңкөрүшүн уюштуруп, Ху Дэле кагандын ордуна, анын жөндөмсүз уулу Кэси Дэлэни такка отургузат да мамлекетти өзү башкара баштайт. 840-ж. узурпатор Гюйло Фуга каршы аскер башчысы Гюйлу Мохэ көтөрүлүш жасап, кыргыз канын жардамга чакырган. Бул абалдан пайдаланып, кыргыз ажосу 100 миң аскер м-н Моңголияга карай жортуулга чыгып, Орхон суусунун боюндагы уйгур кагандыгы-нын борбору Орду-Балыкты курчаган. Бир канча күндөн кийин шаар алынып, кыйратылган. Тарыхый маалыматтар боюнча кыргыз ажосу уйгур канынын сарайын талоо, өрттөөгө өзү катышкан. Каган Кэси Дэлэ өлтүрүлгөн, узурпатор Гюйло Фу дарга асылган. Орду-Балыкты кыргыздар ээлеп, өрттөгөндүгүн, анын калдыгынан (азыркы Эрдэни-Цзу калаасынан 50 км түндүгүндө Орхон дарыясынын сол жээгинде) табылган археологиялык буюмдар да ырастады. Эне-Сайлык кыргыздар 840-жылдардан кийин Түш. Сибирди жана Борбордук Азияда көп областтарды каратып алышкан. Алар түндук тарапта Красноярскиге чейин барышкан. Кыргыздарга тиешелүү көрүстөндөр ушул шаардын жанынан табылган. Уйгурлардын Кечжили тегин башчылык кылган бир бөлүгү азыркы Якутия — Байкал тарапты көздөй качып кетишкен. Алардын артынан кыргыздардын баргандыгын археологиялык табылгалар айгинелейт. Моңголиянын чыгыш райондорунун бириндеги Суджи дөңсөөсүнөн кыргыз акимине (же аскер башчысына) арналган эстелик биздин заманга чейин келип жетти. Анда мындай жазуу бар: «Уйгур жерине йаглакар кан ата келдим. Кыргыз уулумун. Мен Бойла, даражалуу сотмун. Куттуу Бага таркандын буйрук берүүчүсүмүн Атак-даңкым (кабарым) күн чыгышка, батышка тийди (жетти)» (Орхон-енисей тексттери, Фр., 1982, 191-6.). Бул мүрзөнүн үстүндөгү ташка ыр түрүндө чегилген тексттин чоң мааниси бар. Убагында М. Ауэзов, А. Бернштам андагы Яглакар канды эпикалык баатыр Манастын прототиби дешкен эле.
Аларды сындагандар да болгон. Кийинчерээк «йаглакар» аттуу уйгур кагандыгын башкарган уруу этноними болгон-ДУГУ далилденди. Бирок, Суджи эстелигиндеги Яглакар кан ата уйгур жерине келген кыргыз акими, Куттуу Бага таркандын буйрук берүүчүсү экендиги талашсыз. Анын аты м-н уйгурлардын йаглакар уруусунун этноними кокусунан төп келип калышы ыктымал. Суджи дөңсөөсүнө көмүлгөн атагы «батышка, чыгышка» тараган адам жонундөгү уламыштар, дастандар жаралып, кыргыздардын ичине кеңири тарап, узак убакыт жашагандай сезилет. Балким, М. Ауэзов ойлогондой Суджи эстелиги тургузулган мезгилде кыргыз элинин ажосунун жетекчилиги менен жетишкен жеңиштери тууралуу «Манас» эпосунун биринчи ырлары жаралган чыгар.
Кыргыздар Орду-Балыкты алгандан кийин уйгурлардын Уцзе тегин, андан кийин Эньянь башчылык кылган ири тобу Чоң Хинган жана анын түштук-батыш тарабында жашаган шивэй урууларына көчүп барууга аргасыз болушкан. Кыргыз каганы аларга каршы 848-ж. жортуул уюштурган. Анын биринчи министри Або башчылык кылган 70 миң жоокери Гоби чөлү аркылуу өтүп, шивэйлерди жеңип, уйгурларды туткундап кайтып келишкен. Моңголиянын Чыгыш Гоби аймагындагы Барун Бичигт жергесинде аскага чегилген атчан жоокердин сүрөтү тартылган. Анын чегерүү ыкмасы, аттын жабдыктары Эне-Сай кыргыздарынын эстеликтерине өтө окшош экен. В. В. Волков Гобидеги бул сүрөттү кыргыздардын уйгурлар менен күрөшүнө байланыштырат. Балким Барун Бичигттеги аскага чегерилген атчан жоокер Або башчылык кылган кыргыз отряды Гоби чөлүнөн өтүп бара жатканда тартылгандыр. Эне-Сай кыргыздарынын 848-ж. Манжурияда жашаган шивэй урууларына жасаган жортуу-лу «Манас» эпосунда чагылдырылып калышы ыктымал. Бул ойду аныктоо үчүн 16-кылымдын башталышында Сейф-ад-Дин Аксыкенти жазган «Мажму ат-таварих» аттуу эмгектен айрым маалыматтарды келтирелик. Анда Манас баатыр менен Жолойдун согуштары баяндалган. Алардын биринде калмактар жеңилип артка чегинишет. Бирок, Жолой жаңы күч менен Ат-Башы аркылуу Кара-Кыштакка чабуул жасайт. Ага он миң солон, шивейлер жардамга келет. Буга карабастан Жолой жеңилип, Манастын найзасынан каза болот.
1913-ж. окумуштуу Альберт Ле Кок Чыгыш Түркстандын (Кучанын батыш тарабындагы Кум-Тур кыштагынан) эки живопистин фрагментин тапкан. Ю. С. Худяков анын экин-чисиндеги соот кийинген жоокерлердин ак кийинген адамга кол салып жаткан сүрөтүн изилдеп, алардын тартылышы Миң-Суу (Мину-син) жана Тувада табылган эстеликтер менен окшош экендигин аныктаган. Ю. Худяковдун пикири боюнча Кум-Турдагы сүрөт Эне-Сай кыргыздарынын 840-жылдардагы согуш аракеттеринин убагында тартылышы ыктымал.
10-кылымдын аягында жазылган «Дүйнөнүн чек арасы» аттуу перс тилиндеги эмгектен төмөнкүдөй мазмундагы маалыматты окуйбуз: «Пенчул (азыркы Үч-Турфан) карлук өлкөсүндө жайгашкан, аны мурун тогузгуздар (уйгурлар) ээлеп турушкан, азыр кыргыздар басып алышты». Ушул эле китепте кыргыздардын Жети-Суу өрөөнүндө, Чыгыш Түркстандын аймагында жашап тургандыгы жазылган.