cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жаңы Гвинея
Жаңы Гвинея (индонезиялыктардын тилинде Ириан) – Тынч океандын батышындагы арал. Чоңдугу боюнча Жер шарында Гренландиядан кийинки 2-арал. Аянты 829 миң км2 (башка маалымат боюнча 771,9 миң км2). Узундугу 2 миң кмден ашык, туурасы 700 кмге чейин. Батыш бөлүгү Индонезиянын (Батыш Ириан), чыгышы Папуа-Жаңы Гвинея мамлекетинин аймагы. Калкы 3 млндон ашык. Аралды жээктей батыштан чыгышты карай бийиктиги 5029 мге жеткен тоолор (Жая чокусу) созулуп жатат, аракеттеги жанартоолор бар. Түштүгүн кенен ойдуң ээлейт. Климаты экватордук, субэкватордук. Жылдык жаан-чачыны тоолордо 4000 ммден ашык. Дарыялары сууга мол (Мамберамо, Сепик, Дугил, Флай); төмөнкү агымдарында кеме жүрөт. Флорасы менен фаунасы өтө ар түрдүү, нымдуу тропик токою, бийик тоолуу бадалдар, түштүгүнүн айрым жерине саванналар мүнөздүү. Ямс, жүгөрү, батат, какао жана кофе, каучук дарактары өстүрүлөт, кокос плантациясы бар. Нефть казып алынат. Балык кармалат. Негизги шаарлары: Порт-Морсби, Маданг (Папуа – Жаңы Гвинея), Соронг, Жаяпура (Индонезия).
Көксай мөңгүсү
Көксай мөңгүсү — Тескей Алатоонун түндүк капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Аксай суусунун алабындажайгашкан. Уз. 4,9 км, аянты 5,6 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 3760 м, этеги 3310 м бийиктикте жатат. Абляция облусунун аянты 2,4 км2. Мөңгү жазы төрдөн башталат. Бети тегиз, тоо тектердин сыныктары көп. Этегинен 150–200м төмөнкийин пайда болгон каптал мореналаржатат. Батыш тарабында жаткан мөңгү мурда К. мөңүнүн бир тармагы болгон. Мөңгүдөн Аксай суусунун сол курамы Көксайбашталат.
Интернеттеги айрым шилтемелер
Көксай мөңгүсү
Супруг (Юрга куймасы)
Супруг — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юрга дарыясынын оң жээгинен 60 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи Пеженга
Кичи Пеженга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын сол жээгинен 451 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
URL
Бирдиктүү орундарды аныктоочу (Uniform Resource Locator (URL) - Единый указатель ресурсов) - кайсы бир интернет-ресурска шилтеме боло алган конкреттүү символдор сабы. Ал тармак барагын издеп табат жана ал дарек Интернеттеги атайын ресурсту көрсөтөт. URL http:// менен башталып тармак барагын камтыган документтин бөлүгүнө чейинки даректи камтыйт. Тармак барактарын көзөмөлдөөнү камсыз кылуунун эки жолу бар: (1) хронологдук тизме жана (2) кыстаруу белгилер тизмеси. Хронологдук тизмеде каралып өткөн барактардын даректеринин тизмеси келтирилет. Хронологдук тизме терезени кароо програмы менен иштөө аяктаганда тазаланып турат. Кийинки сеанстарда мурда каралган баракты кайра жеңил чыгарып алуу максатында ал орунга кыстаруу белгисин (закладка) орнотуп койсо болот. Кыстаруу белгиси тармак барагынын ысымынан жана ошол барактын URL дарегинен турат. Кыстаруу белгиси же ысык деп аталган тизмени кийинки сеанстарда пайдалануу өзүңүздүн компьютерде сакталгандыгы менен хронологдук тизмесинен айырмаланат. Програм жана документтерди иреттөө үчүн колдонулат. Алар файлдарды жана башка папкелерди камтыйт.
Аникеев (Ишимбай району, Башкыртстан)
Аникеев — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Байгузин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 17 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Наторп, Пауль
Наторп, Пауль (1854—1924) — неокантчылыктын Марбург мектебинин көрүнүктүү өкүлү. Анын башкы эмгектери: «Демокриттин этикасы» (1893), «Платондун идея жөнүндөгү окуусу» (1903), «Декарттын тааным теориясы» (1882), «Так илимдердин логикалык негиздери» (1910), «Сын усулуна ылайык жалпы психология» (1912), «Социалдык педагогика» (1899). Наторптун эмгектеринин аталыштарын жөн гана санап өтүүдөн көрүнүп тургандай ал кызыккан философиялык маселелер бир кыйла кеңири болгон, философиянын тарыхы, логика, психология, педагогика боюнча эмгектерди жазган.
Идеализм тууралуу
Өзүнүн тарыхый-философиялык, ошондой эле, логикалык эмгектеринде Наторп идеализм гана айлана-чөйрөдөгү дүйнөнү бирден бир туура түшүнүү болуп саналат деген ойду айтат. Гносеологиялык жана философиялык анализ-таанымдын башталышы, муну ал бирбүтүндүктү аңдап-билүү процесси катарында түшүнөт. Наторп идеализмди кандайдыр бир катып калган нерсе эмес, кандайдыр бир система да эмес, түбөлүк кыймыл деп эсептейт. Наторп идеализмди гносеологияга гана эмес, этикага да таратат. Идеализм — Марбург мектебинин этикасынын негизи. Наторп этиканы логикага багыныңкы абалга коёт. Акыл-эс окуусу катарында алгач кеңири мааниге ээ болгон логика Наторпто эң жогорку даражага жетишет, ал теориялык философияны гана эмес, этиканы да кучагына камтыйт. Ошону менен эле бирге ал бардык социалдык билимдерди негиздейт.
Наторпто этика социалдык маселелер менен байланышкан эмес, анткени, жыргалчылык дегенибиз, анын пикири боюнча, өзү менен өзү боло турган жыргалчылык болуп саналат. Наторптун социалдык педагогикасы аны этикалык социализмди үгүттөөгө алып келет, этикалык социализм идеясы коомдун адамдарын акыл-эстүүлүктүн духунда тарбиялоого умтулат, бул идеал максатка жетүүдө коомдун бардык мүчөлөрүн биримдикке алып келүүгө тийиш.
Концепциясы
Наторптун этикалык социализм концепциясы — анын коом таануу көз караштарынын өнүгүшүнүн натыйжасы, бул Наторптун социалдык педагогиканы иштеп чыгуусунда көрүнгөн. Наторптун пикирине ылайык, адам микрокосмос болуп саналат, мында бүткүл дүйнө миниатюра түрүндө бир чекитке топтоштурулган. Демек, бардык илимдер адамды ар башка тарабынан изилдеп-үйрөнөт. Адам өзүн, ишмерликте, эмгекте, кызматта көрсөтөт. Адам ишмердиги — өзүнчө бир практикалык ойлом, башкача айтканда«регулятивдик идеяны коомдук турмушка ишке ашыруу боюнча жүргүзүлгөн ишмердик, бул: умтулуу, эрк, акыл-эс сыяктуу үч баскычты басып өтөт. Бул мүнөздөмөдө адамдын табияты көрүнөт, бул адам табияты социалдык структурада өз чагылышын табат. Мисалы, умтулуу чарбалык ишмердикте, эрк — социалдык мекемелерде, акыл-эс билим берүү системасында көрүнөт.
Кыргызстандын эстелик монеталары
Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкы эстелик үчүн жана мааракелерге арналган тыйындарды, баалуу (алтын — 100 сом наминалында жана күмүш — 10 сом наминалында) жана жөнөкөй (Жез-Никель эритме кошулмалары менен — 1 сом номиналында) темирлерден, 1995-жылдан тарта чыгара баштаган. Ал кездеги эң биринчи тыйын «Манас» эпосунун 1000 жылдыгына арналып чыгарылган.
2011-жылдын Аяк оона айына чейин 35 түрдөгү, анын ичинде 7 жез-никель кошулмалары менен, 26 күмүштөн (925 катардагы) жана 2 алтындан (999 катардагы) чыгарылган.
Баалуу эмес темирлерден жасалган тыйындар
1 сом номиналындагы тыйындар жез-никель кошулмаларынын эритмесинен жасалган, салмагы 12 г, туурасы 30мм.
«Кыргызстан Улуу Жибек жолунда» катарындагы тыйындар
10 сом номиналындагы тыйындар 925 катарындагы күмүштөн жасалып, сыртынан калыңдыгы 1 мкм болгон, 999 катарындагы алтын менен капталган, салмагы 28,28 г жана туурасы 38,60 мм
«Эл аралык тоо жылы» катарындагы тыйындар
10 сом номиналындагы тыйындар 925 катарындагы күмүштөн жасалган, салмагы 28,28 г жана туурасы 36 мм
Чыңгыз Айтматовго арналып чыгарылган тыйындар
10 сом номиналындагы тыйындар 925 катарындагы күмүштөн жасалган, салмагы 28,28 г жана туурасы 38,60 мм
ЕврАзЭШ арналган тыйындар
10 сом номиналындагы тыйындар 925 катарындагы күмүштөн жасалган, салмагы 28,28 г жана туурасы 38,60 мм
Күмүштөн жасалган башка тыйындар
10 сом номиналындагы тыйындар 925 катарындагы күмүштөн жасалган, салмагы 38,60 г жана туурасы 28,28 мм
Алтын тыйындар
100 сом номиналындагы тыйындар, 999 катардагы алтындан жасалган, туурасы 22 мм
Эмоционалдуулук
Эмоционалдуулук - (франц. Emotion – ички сезим, толкундануу). Эмоционалдык маанидеги сөздөр жаратылыштык көрүнүштөргө, нерселерге же сүйлөмдө айтылып жаткан ойго карата сүйлөөчүнүн байкоосун, баамын, сезүү, кабыл алуу мүнөзүн, мамилесин билдирген сөздөр болуп, өздөрү катышкан сүйлөмдүн мазмунуна ар кыл мүнөздөгү экспрессивдик, эмоционалдык маани кошот, сүйлөмдүн субъективдик мазмунун түзөт.
Мындай сөздүн мааниси лексикалык жана эмоционалдык маанилердин бирдигинен турат. Анын лексикалык мааниси нерсе же көрүнүштөрдү атап көрсөтүүгө негизделсе, эмоционалдык мааниси сүйлөөчүнүн ошол нерсе же көрүнүштөргө карата болгон субъективдүү мамилеси, баалоосу аркылуу аныкталат. Эмоционалдык маанидеги сөздөр маани жагынан өтө бай, б.а., алар эркелетүү, кубануу, өкүнүү, сүйүнүү, жек көрүү, кайгыруу, жактырбоо, каалоо, аѐо, чочуу, шылдыңдоо, каргоо, кубаттоо ж.б. сыяктуу адамдагы ар кыл сезимди билдирет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Дипломаттык өкүлчүлүк
Дипломаттык өкүлчүлүк – өзара макулдашуунун негизинде, туруктуу ырасмий катнашты кармап туруу үчүн бир мамлекеттин башка мамлекеттин аймагында уюштурулган тышкы байланыштардын чет өлкөлүк органы; өзүн негиздеген мамлекеттин атынан иш алып барат.
Победа (метро бекети)
Победа — Самара метросунун Биринчи сызыгындагы бекет 1987-жылы 26-декабрда ачылган.
Люцернариялар
Люцернариялар (лат. Lucernaria) — медузалардын бир уруусу.
Жай-Дөбө
Жай-Дөбө — топоним. Манас баштаган кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчүп баратып сегиз ай туруп калган жер (Сагымбай Орозбаков, 2. 161). Географиялык реалияда Кашкардан түндүк-чыгышта, Кара-Теке тоосунун этегинде жайгашкан тайпак какыр талаа.
Кендин баланстык запасы
Кендин баланстык запасы – тереңдеги кен байлыктарды коромжусуз казып алууда жана кайра иштетүүдө, айлана-чөйрөнү коргоодо колдонулуучу иштер. Мында минералдык сырьёлордун өлчөмү, сапаты, технологиялык касиеттери жана кен өндүрүп алуудагы тоо-кен-технологиялык, географиялык, экономикалык шарты, изилдөө даражасы боюнча кондициялык талабына ылайык А, В, С1 жана С2 категориялар колдонулат.
Алча
Алча (Prunus divaricata Ledeb.) - роза гүлдүүлөр тукумунун кайналы уруусундагы мөмөлүү дарак; бийиктиги 3-10 м, гүлү ак, мөмөсү тоголок, сүйрү, өңү сары, кызыл, малакызыл, каракочкул, даамы кычкыл, салм. 15-35 г. Илдетке туруктуу, көчөтү 2-3 жылдан кийин мөмө байлайт.
Жапайы жана өстүрүлмө түрү Балкан жарым аралында, Орто жана Кичи Азияда, Иран, Түндүк Кавказ, Украина, Закавказье, Молдавияда кездешет. Кыргызстандын түштүгүндөгү мөмө-жемиш токойлорунда 30дай жапайы түрү өсөт. Кийинки жылдары ири мөмөлүү алча өстүрүлө баштады. Бир түп дарагынан 810 кг түшүм алынат.
Мөмөсүндө кант, алма жана лимон кислоталары, С витамини болот. Андан компот, кыям, повидло ж.б. жасалат. Кеңири белгилүү сорттору: Изобильная, Малиновая, Десертная ж. б. Зыянкечтери: кара алтынчык, алма шиштумшугу ж. б. Илдеттери: клястероспориоз, вертицилёз.
Сориу (Нү-Мексико)
Сориу (Нү-Мексико) (Thoreau) — Нү-Мексико штатынын McKinley округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1 863 киши. Болжолдуу аянты - 41.2 км². FIPS коду — 35-77530.
Дустлик ордени
«Дустлик» ордени Өзбекстан Республикасынын жогорку даражадагы улуттук мамлекеттик сыйлыгы. 1994-жылы 5-6 майда өткөн Өзбекстан республикасынын парламентинин сессиясында. мамлекет башчысы Ислам Каримовтун демилгеси менен негизделген.
«Дустлик» (кыргызча «достук») ордени менен бардык улуттар жана элдердин ортосундагы достукту, боордоштукту жана өз ара макулдашууну өнүктүрүүгө эмгек кылган, Өзбекстан элдеринин достук жана кызматташтыгынын өнүгүшүнө салым кошкон инсандар сыйланат.
Тайлак чопо кени
Тайлак чопо кени Нарын районунда, Нарын шаарынан 12,6  км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 2000–2100 м бийиктикте. 1990-ж. чалгындалган. Кен аянты неоген жана төртүнчүлүк мезгилинде пайда болгон тоотектеринин катмарынан түзүлгөн. Жогорку төртүнчүлүк мезгилинде пайда болгон кумайлуу чопо пайдалуу катмар болуп эсептелет. Кумайлуу чопонун өңү кызыл түстөн саргыч-күрөнгө чейин өзгөрөт. Калыңдыгы 3,0–17,3 м. Кумайлуу чоподон «125», «150» маркадагы кирпич алынуусу аныкталган. Запасы В категориясы боюнча 322 миң м3, С1–1358 миң м3, В+С1–1680 миң м3. Кенди Нарын кирпич заводу 1994-жылга чейин казып алган. 1997-жылга карата калган запасы В категориясы боюнча 293 миң м3, С1–1317 миң м3, В+С1–1610 миң м3.
Блас Рока
Блас Рока, Рока Блас (өз аты-жөнү - Франсиско Вильфредо К а л ь-дерио, 1908-ж. т. ) - Кубанын жумушчу кыймылынын ишмери. 1929-жылдан профсоюздук кыймылга катышып, Куба коммунисттик партиясына (ККП) өткөн. ККП Орьентө провинциялык комитетинин (1930), Гавана шааркомунун секретары, ККП БКга, саясий бюросуна жана секретариатына мүчө (1933). 1934-61-ж. Компартиянын (1944-61-ж. элдик-социалисттик партия) ген. секретары. 1961-жылдан Кубанын Бириккен революциячыл уюмдарында, Кубанын Социалисттик революциясынын биримдик партиясында жетекчи кызматта. 1965-жылдын октябрынан ККП БКнын, анын секретариатынын мүчөсү жана ККП БКнын Конституциялык комиссиясынын председатели.
Теориялык, саясий эмгектердин, алардын ичинде "Кубадагы социализмдин негиздери" деген китептин (1943, орусча котормосу 1961-ж. чыккан) автору.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Административдик камкорчулук
Административдик камкорчулук (Көзөмөлгө алуу) – бир катар чет өлкөлөрдүн конституциялык укугунда борбордук өкмөттүн жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишине көзөмөл жүргүзүүсүнүн бир түрү. Өкмөт тарабынан дайындалган адам (префект, губернатор ж. б.) жүзөгө ашырат. Административдик камкорчулукту жүзөгө ашыруучу адам жергиликтүү өз алдынча башкаруунун мыйзамсыз актыларын жокко чыгарууга, анын органдарынын кандайдыр бир аракеттерине тыюу салууга, болбосо, сөзсүз аткарылуучу көрсөтмөлөрдү берүүгө укуктуу.
Бигмен
Бигмен - (англисче «чоң киши») алгачкы общиналык доор бузулуу доорундагы жол башчылардын өзгөчө түрү (Меланезия, Полинезия ж.б.). Бигмендин бийлиги ишти жакшы аткарган, чарбаны уюштургуч, кол башчы, сөзмөр чечен ж.б.у.с. көрүнүктүү жеке сапаттарына жана бир кыйла артыкбаш азык түлүктүн колуна топтолушуна негизделген. Коомдук аткарган функциясы боюнча бигмен уруу башчысы, аксакалы, кол башчылык даража менен тең келген. Бул коомдук кызматка жеке сапаттарына карата шайланышкан. Бул алгачкы жамааттык коомдо, өзгөчө «аскердик демократия» доорунда өөрчүп-өнүккөн.
Офис системдери
(Office systems- Офисные системы). Мекеменин бардык бөлүмдөрүндө жолуккан административдик маселер үчүн пайдаланылган колдонмо програмдык жабдыктарды камтыйт. Бул колдонмолорго текстти иштетүүнү, үстөлдөгү басма системи, электрондук жадыбалды, берилиштер базасын, графикти көрсөтүү ж.б. пакеттер кирет. Офистик системге мисал болуп Microsowt Office програмдар тобу эсептелет.
Дипломаттык миссия
Дипломаттык миссия – элчи же иштер боюнча ишеним берилген туруктуу өкүл башында турган дипломатиялык туруктуу өкүлчүлүк. Азыркы учурдагы дипломатиялык укукта укук, иммунитеттер жана артыкчылыктар боюнча Д. м. менен элчиликтин ортосунда эч айырма жүргүзүлбөйт. Д. м. деп бир жолку дипломаттык тапшырма («атайын миссия») да түшүнүлөт.
Өз убагында алынган маалымат
Аны пайдаланууга мөөнөтү туура экендигин билгизет. Убакыт өткөн сайын маалыматтардын көпчүлүгү баалуулугун жоготот, маанисин жоготпогон айрым маалыматтар дагы кездешет.
Жаңы Гебрид аралдары
Жаңы Гебрид аралдары – жанар тоонун атылышынан пайда болгон архипелаг. Тынч океандын түштүк-батыш бөлүгүндө. Вануатуга карайт. Аянты 14,8 миң км2, бийиктиги 1860 мге чейин. 60ка жакын жанартоо бар, анын 10у аракетте. Климаты тропиктик, нымдуу. Абанын айлык орточо температурасы 20–27ᵒС. Жылдык жаан-чачыны 1000 мм. Түндүгүндөгү аралдарын тропик токою, түштүгүндөгүлөрүн саванна ээлейт. Калкы 200 миңдей (2008). Бал камыш, кофе, какао, пахта өстүрүлөт. Эфат аралында Вануатунун административдик борбору жана порту – Вила шаары жайгашкан. Жаңы гебрид аралдарын 1606-ж. португалиялык деңиз саякатчы П. Кирос ачкан; 18-кылымдын 70-жылдарында Ж. Кук изилдеп, атын койгон.
Алчалуу, Кара-Суу району
Алчалуу, Кара-Суу району - Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Папан айыл өкмөтүнө караштуу. Жиптик суусунун сол жээгинде, деңиз деңгээлинен 1440м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Суу шаарынан 85 км түштүк-батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 61 км. Калкы 1482 (2002); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, оорукана бар.
Чыйырчык, ашуу
Чыйырчык ашуусу - Түштук Кыргызстандагы Алай кырка тоосунун түндук капталында. Гүлчө менен Талдык сууларын бөлүп турган Кумбел тоолорунун жапыз бөлүгүндөгү бел. Оштон 65 км аралыктагы Бешконуш өрөөнү аркылуу чыгышты карай жүргөндө башталат. Бийиктиги 2402 м. Капталдары бир кыйла тик болгондугуна карабастан, ийри-буйру кеткен каптал жол (серпантин ) ага чейин бийик эместей сездирет. Ашуу аркылуу Ош — Хорог автомобиль жолу өтөт.
Эллипсис (лингвистика)
Эллипсис (лингвистика) — түшүнүгүнүн так мааниси - түшүп калуу, калтырып кетүү, колдонбой калуу, б.а., белгилүү бир шартка, кептик кырдаалга, контекстке, стилдик өзгөчөлүккө, үнөмдөө кубулушуна байланыштуу бул же тигил сүйлөм мүчөсүнүн түшүп калышы, колдонулбай калышы, бул же тигил сүйлөм мүчөсүн атайын калтырып кетүү дегенди билдирет. Сен эртең келесиңби деген толук сүйлөм аркылуу гана Мен эртең деген Эллипсистин бар экендигин, Мен эртең деген сөз айкашы сүйлөмдүн структуралык түзүлүшүндө түшүп калган, айтылбай калган (эллиптированный) синтаксема экендигин билебиз. Эллипсис кубулушу, биринчиден, кемтик сүйлөмдөрдүн пайда болушунда, уюштурулушунда, өсүп-өнүгүшүндө негизги шарттардын бири болсо, экинчиден, тилдик каражаттарды ырааттуу колдонуу, аларды үнөмдөө, ушунун негизинде ар кандай тилдик кайталоолордон, чиеленүүлөрдөн четтөө сыяктуу стилдик муктаждыктар менен байланыштуу болот да, пикир алышуу учурунда ой-пикир так, кыска, түшүнүктүү болуп, информациянын көркөмдүүлүгү артат, кеп эвфониялуулукка жетишет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Люцина сымалдуулар
Люцина сымалдуулар (лат. Lucinidae) — деңиздеги кош капкалуу моллюскалардын бир тукуму, буларга таргыл люцина (лат. Codakia tigerina) кирет.
Бластомикоз
Бластомикоз (Blastomicosis) - айбандар терисинин жана ички органдарынын улаарма оорусу. Дарт көбүнчө Канада, Борбордук жана Түштүк Америка, Азия жана Европада таралган. Дарттын негизги себептери - бир клеткалуу жөнөкөй грибоктор. Бул дартка көбүнчө адам жана ит чалдыгат. Жылкыда да кезигет (тажрыйба үчүн кой, маймыл, чычкан, доңуз чычканга жугузууга болот).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
«Балдар Fm» радиосу
Кыргыз радиосу элге керектүү маалыматтарды, кабарларды жеткирип, жагымдуу маанай тартуулап келе жаткандыгына быйыл 2011-жылы 80 жыл болду. Мына ушул аралыкта нечен деген окуяларга, тоскоолдуктарга, өзгөрүүлөргө дуушар болуп, ошол эле учурда бир топ ийгиликтерге жетишти десек жаңылбайбыз. Мисалы башында бир гана радио болуп, анда дагы саналуу саат гана эфирге чыгып турган болсо, учурда 3 жыштыкта 5 радио күнү-түнү угармандарга кызмат кылат. Мына ушул радиолордун ичинде балдарга таалим-тарбия, билим берүү багытта иш алып бараткан Кыргызстандагы жападан жалгыз «Балдар Fm» радиосу бар экендигин сыймыктануу менен айтсак болот. '«Балдар Fm»' радиосунун тарыхына кыскача токтоло кетсек: Мындан 50 жыл мурда Кыргыз радиосунун адабий редакциясынын алдында “Балдар редакциясы” негизделген. Ошол мезгилде балдарга арналган ырлар, постановкалар, жомоктор даярдалып эфирге кетип турчу. Бара-бара бул редакция кеңейип, жаштарга арналаган программаларды даярдоо менен “Жаш толкун” чыгармачыл өндүрүштүк бирикмеси болуп өзгөрөт. Андан бери анын көлөмү да, форматы да, мазмуну да өзгөрүп, мезгил талабына ылайык жаныланып, жаңы уктуруулар менен толукталып келген. Ал эми бирикме өзүнүн бардык уктурууларын бир топко бириктирип, алгачкы ирет түз эфирге 1992- жылы “Жаштык” радиоканалы деген ат менен чыга баштаган. Ошол күндөн баштап 2009-жылга чейин угармандар “Жаш толкун” чыгармачыл өндүрүштүк бирикмесинин берүүлөрүн “Жаштык”радиоканалы деген аталышта кабыл алып келишкен. “Жаш толкун” бирикмесинин уктурууларынын 65 % жаштарга, ал эми 35% балдарга арналган. Ал эми 2009-жылдан баштап балдарга арналган өзүнчө радио ачууну максат коюп, «Балдар Fm» радиосу деген долбоор менен “Биринчи радионун” жыштыгында эфирге чыгып келебиз. Учурда «Балдар Fm» радиосунда 5 редактор, 1 режиссер ошондой эле сырт кабарчылар кызмат кылат. Ал эми эфирге «Биринчи радионун» жыштыгында ишемби, жекшемби күндөрү саат 11.00 дон 15.00 го чейин чыгабыз
Сэккэль-Мачиль-Кыкаля дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
«Балдар Fm» радиосу
«Балдар Fm» радиосунун максаты: Ар бир бала тактыктуу билим алууга жана татыктуу жашоого тийиш.
Жайнаке
2. Жайнаке — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Эштектин Жамгырчысынын байбичеси. Чачыкейден Акшумкардын дайынын билгени арага түшкөн үч байбиченин бири ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 2. 27 — 29). Үмөтөй Семетейге каршылашып келгендеги эпизоддо Каныкей Ж-ни Темиркандын кызы, өзүнүн эжеси экендигин Семетейге айтат ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 2. 274).
«Балдар Fm» радиосу
Алардын көңүлүн чөгөрбөй, максатына жетүүсүнө өбөлгө түзүшүбүз керек. Ошондуктан биз «Бала жылмайса - аалам жылмаят! » деген ураан менен иш алып барабыз. «Тарбия берүү- улуу иш; ошол аркылуу адамдын келечек тагдыры чечилет » деп педагог, ойчул Белинский айткан. Мамлекетибиздин келечеги болгон балдарды тарбиялоодо үй-бүлөнүн, мектептин эле эмес радионун дагы таасири чоң экендигин эске алуу менен уктурууларыбыздын негизин билим, тарбия берүү,таанып-билүү, маалымат-аналитикалык программалар түзөт. Ошондой эле балдардын ой чабытын өстүрүүчү оюндар дагы бар. Айрым уктурууларга токтоло кетсек: 1.	Балдардын жарандык жактан калптануусу,социялдык өнүгүшү,билим алуусу, ден соолугу жана ж.б ушул өңдүү актуалдуу проблемаларын чагылдырган аналитикалык берүүлөрү: “Коом жана балдар”, “Атайын репортаж”, “Мөл булак”; 2.	Коомдогу көрүнүштөрдү, балдардын көз карашында талдоого алган радиодебат :“Балдар шаарчасы”; 3.	Таанып- билүү, тарбиялык мааниси бар: “Сендей менен Мендей”, “Баарын билгим келет”, “Бал суроо”,“Мына кызык”, “Сыйкырдуу жомок”, “Уламыш”, “Балдар үчүн аңгеме”, “Салам жаш таланат”, “Жаныбарым жан досум” ж.б уктуруулар; 4.	Билим берүү үчүн интелектуалдык таймаштар: “Акыл таймаш”, “Манас таануу”; 5.	Ой чабытты өстүргөн, бөбөктөргө арналган: “Ая-ай белек”, “Тапкан тапалак” оюндар; 6.	Көңүл ачуу форматындагы “Момпосуй” куттуктоо программасы, “бала тили бал” рубрикасы түз эфирде уктурулат. «Балдар Fm» радиосунда уктуруулардын 70% балдар өздөрү алып барышат. Мында биз балдарды алып баруучулукка эле үйрөтпөстөн, актердук чеберчилигин дагы өстүрөбүз. Эфир алып барып жаткан балдардын кичинекей угармандар алдында жоопкерчиликти сезүү керек экендигин айтып, аларды чыгармачылык изденүүгө чакырабыз. Жөнөкөй эле мисал: кийинки уктурууларга кызыктуу маалыматтарды даярдап келүүнү талап кылабыз. Алар кызыктуу маалыматтарды топтоо менен биргеликте өздөрү дагы окуп билимин тереңдетишет. «Балдар Fm» радиосу 2009-жылдан бери өзүнүн сүйүктүү угармандарын тапты десек жаңылбайбыз. Бизге Бишкек шаарынын кичинекей тургундары эле эмес, алыскы аймактардан дагы телефон аркылуу байланышка чыгып, кат жазышып уктуруулар боюнча өз ойлорун билдиришип турушат. Мындан сырткары оюндарга, куттуктоо программаларына дагы телефон аркылуу байланышат. «Балдар Fm» радиосуна көңүл буруп, кеп-кеңешин берип, жардамын аябаган биздин ардактуу устаттарыбыз дагы бар. Аларды атай кетсек: КР Маданиятына эмгек сиңирген ишмер Б.Жайчиева, Кыргыз Эл акыны А.Жакшылыков, Педогогика илимдеринин доктору, балдар жазуучусу С.Рысбаев, КР Маданиятына эмгек сиңирген ишмер Г.Эсенгулова, композитор Т.Чокиев, манасчы Т.Бакчиев, “Манас” жаштар ордосунун жетекчиси Б.Романов, педогог-психолог Д.Кудайбергенова, КББАнын кызматкерлери ж.б.
Талас мрамор кени
Талас мрамор кени Талас облусунун Бакай-Ата районунда, Бортерек кыштагынан 13  км, Эчкилитоонун түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен 1390–1520 м бийиктикте. 1986-ж. чалгындалган. Мрамор жогорку рифей мезгилинде пайда болгон, майда кристаллдуу, өңү сыя көк, жол-жол темгилдүү, жогорку декоративдүү. Орточо тыгыздыгы 2,71 г/см3, көзөнөктүүлүгү 1,02%, суу сиңирүүсү 0,11%, үстүнөн баскандагы бекемдик чеги кургак абалда 120,5 МПа, сууга каныккан абалында – 109,9 МПа, 25 цикл суукка чыдамдуулугун текшергенден кийин – 107,1 МПа. Кондициялык блоктордун чыгышы 8,0%, сайкалданган такталардын чыгышы 13,6 м2/м3. Имараттардын ички жана тышкы дубалдарын каптоого колдонулат. Запасы С2 категориясы боюнча 1840 миң м3, С2 –532 миң м3, С1+С2–2372 миң м3.
Сэккэль-Мачиль-Кыкаля дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жалал-Абад
Жалал-Абад — Жалал-Абад облусунун борбору (1991-жылдан).
1887-жылдан шаар. Чыгарган продукциясынын көлөмү жана өнөр жай потенциалы боюнча Кыргызстанда Бишкек, Оштон кийинки 3-шаар. Көгарт өрөөнүндө, байыркы Улуу Жибек жолунун жана Бишкек-Ош автомобиль жолунун боюнда жайгашкан. Автомобиль жана темир жолдор тоому. Кыргызстандын борбору Бишкек шаарынан 560 км түштүк тарапта; Ош шаарына чейин эл аралык эски жол менен (Өзбекстандын Ханабат шаары аркылуу) 60 км, жаңы жол менен (Өзгөн шаары аркылуу) 100 км. Шаар аянты 8821 га. Калкы 92,1 миң (2009). Жалал-Абад шаары 1924-26-жылдарда округдун, 1926-28-жылдарда кантондун, 1939-59-жылы жана 1991-жылдан облустун борбору. Шаар Фергана өрөөнүнүн бир бөлүгүн түзгөн Көгарт өрөөнүнүн түзөң түштүк-чыгыш чет-жакасында, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы болгон Айып-Тоонун этегинде, деңиз деңгээлинен 755 мден (түштүк бөлүгүндө) 800 мге чейинки (түндүк бөлүгүндө) бийиктикте жайгашкан. Шаар жайгашкан аймактын рельефи негизинен түздүктүү; түштүк-батышты карай жалпы жантайыңкы. Мында төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон шагылдын үстүн лёсстуу катмар жаап жатат. Жалал-Абад Кыргызстандагы эң жылуу жана күнөстүү шаар. Климаты мелүүн континенттик, жер ортолук деңиздик климатка окшоп кетет. Жайы ысык, кургакчыл, июлдун орточо температурасы 27°С, кышы мелүүн суук, жумшак, январдын орточо температурасы -4,1°С. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү 490 мм. Күн тийүү узактыгы жылына 2787 саатты түзөт. Түштүк-батыштан жай соккон (0,6 м/сек) шамал үстөмдүк кылат. Жалал-Абад шаарынын батыш тарабынан Көгарт, чыгыш тарабынан Чаңгет суулары агып өтөт. Көгарт суусунан ирригациялык көп тармактар башталып, сугат каналдарына таралып кетет. Чаңгеттин суусу сугатка кеңири пайдаланылат. Шаар жайгашкан аймакта жер астындагы суунун запасы да бар.
Суулары
Суу ресурстарынын ичинен маанилүү орунду Айып-Тоонун капталынан чыккан ысык жана минералдык суулар түзөт. Мында 60тан ашык булак бар, алардын 5и ысык (37-42°С), 12си жылуу (20°Сден жогору), калганы муздак булактар. Бул ысык жана минералдык суулардын кендери Орто Азиядагы эң белгилүү Жалал-Абад курортунун (ал шаардан 5 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 984 м бийиктикте жайгашкан) дарылоочу базасы болуп саналат. Курорттон 2,5 км аралыктагы 27 РЭ көзөнөгүнүн суусу Жалал-Абад пиво заводу тарабынан «Жалал-Абад» № 27 деген ат менен бөтөлкөгө куюлуп, дары-суусундук суу катары соода тармактарына жөнөтүлөт. Курортто минералдуу суулардан сырткары, ошондой эле дары баткак (чым көңдүү) да пайдаланылат. Анын кени шаардан 5 км түштүк -чыгыш тарапта, Айып-Тоонун батыш капталында, деңиз деңгээлинен 1070-1075 м бийиктикте жайгашкан. Шаардын чеги жана Көгарт өрөөнүнүн ага чектеш аймагы жарым чөл жана кургак талаа ландшафттык зоналарында жайгашкан.
Калкы
Жалал-Абад Октябрь революциясына чейин эле Кыргызстандагы ири шаарлардын бири болгон. 1897-жылкы бүткүл Россиялык эл каттоонун маалыматы боюнча Жалал-Абаддын калкы 2713 (анын 1377си эркек, 1336сы аял), 1913-жылы 4,5 миң болгон. 2009-жылы шаар калкы 97,2 миң адамга жеткен; алардын 48,5%ин эркектер, 51,5%ин аялдар түзөт. Шаарда 30дан ашык улут өкүлдөрү жашайт, анын 45%тейи кыргыздар, 30%тейи өзбектер, 25%тейи башка улуттар. Шаар калкынын эмгекке жарамдуусу 55,5% (же 45,5 миң адам), экономикалык активдүүсү 28,3% (23,2 миң). Калктын табигый өсүүсү 2000-жылы 1141, миграциянын эсебинен өсүүсү 90 адамды түзгөн. Шаардын экономикасынын реалдуу секторунун ишканаларында 2000-жылы 16,7 миң адам иштеген (шаардын эмгек ресурсунун 34,5% и). Анын 41,0%и өнөр жайда, 8,0%и курулушта, 8,5%и транспортто, 25,0%и айыл чарбада, 17,5%и башка тармактарда иштеген. Рыноктук өзгөрүү мезгилинде шаарда соода, кызмат көрсөтүү (мейманкана) ресторан жана башка чөйрөлөрү өнүгө баштады. Соода чөйрөсү рынок шартына тез ылайыкташып кетти. Бирок, жумуш менен камсыз кылуунун тармак боюнча бөлүнүшү заманбап экономиканын талабын толук канааттандыра албайт.
Экономикасы
Жалал-Абад шаары Кыргызстандагы соцпалдык-экономикалык инфраструктурасы өнүккөн административдик, маданий жана өнөр жайлуу негизги борборлордун бири. Өнөр жай тармактары жана башка мекемелерде иштегендердин саны боюнча Жалал-Абад Кыргызстандын түштүгүндөгү 2-ири шаар. Облустук өндүрүшүнүн жалпы көлөмүнүн 26,7%ын Жалал-Абад шаарынын өнөр жай ишканалары чыгарган товардык продукция түзөт, ал эми электр энергия өндүрүшүн кошпой эсептегенде ал 42,0%га жетет. Катталган субъектилер менчиктөө формалары боюнча 91,3%ы (2624 субъект) жеке менчикке, 5,7%ы (165), мамлекеттик жана 3,0%ы (85) коммуналык менчикке тиешелүү. Алардын көбүн чакан ишканалар, азыраагын орто жана ири ишканалар түзөт. Чарба жүргүзүүчү субъектилердин дээрлик көбү соода, кызмат көрсөтүү, транспорт, айыл чарба, өнөр жай жана башка тармактарда катталган.
Өнөр жай
Өнөр жай продукциясынын басымдуу бөлүгүн отун (57,1%), жеңил (25,0%), ун-аралаш тоют (5,5%), тамак-аш (4,3%), машина куруу жана металл иштетүү (1,5%), курулуш материалдары (0,7%), башка өндүрүштөр (5,9%) берет. Шаардагы ири өнөр жай ишканалары: «Кыргыз Петролеум Компани» биргелешкен ишканасы, «Кыргыз пахтасы» ААК, «Айып булак» з-ду АК, «Арак заводу» ЖАК, «Азрет айып» дан продуктулар комбинаты АК, «Ак алтын» биргелешкен ишканасы, «Нур» АК, «Азиз тамеки», «Мата» АК жана башка Бул ишканалар пахта буласын (8,1 миң т өндүргөн), ферменттелген тамеки (3,1 миң т), ун (5,2 миң т), суу жана ликёр-алкоголь ичимдиктери (154,7 миң дал), токулбаган кездеме (узундугу 415,2 миң м), туташтыргычтар (151,8 миң даана), жеңил машиналар үчүн тетиктер (54,4 миң даана), бензин (46,8 миң Т), дизель майы (18,7 миң т), мазут (11,2 миң т) өндүргөн. Шаардын өнөр жайишканалары консоль насосторун (52 даана), электррадиаторлорун (220 миң даана), курама-бетон (1,1 миң м3), эмерек (3,3 млн сомдук), шпон (60 миң м2), минералдуу суу (1581,0 миң бөтөлкө), о. эле элге кеңири керектелүүчү тигилүү кийим жана трикотаж буюмдарын, эмерек, азык-түлүк товарларын, өсүмдүк майын, кондитер жана макарон азыктарын, суусундуктарды, самын жана башка чыгарат (2006).
Курулуш комплекси
Шаардын курулуш комплексине пахтаны кайра иштетүүчү «Ак алтын» биргелешкен ишканасынын имараты (жылдык кубаттуулугу 12,5 т пахта буласы), жалпы аянты 8675 м2 келген турак-жайлар, салтанат капкасы жана ат майдан кирет. Шаарда чет өлкөлүк (АКШ, Канада, Түштүк Корея, Кытай, Түркия, Швейцария, Италия өлкөлөрүнүн) ири компаниялар жана фирмалар менен биргелешкен 13 ишкана иштеп, чыгарган продукцияларын Борб. Азия өлкөлөрүнө экспорттоодо. Ошондой эле Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын облустук филиалы, «Кыргыз өнөр жай курулуш банк», Ачык типтеги АК «Эсептешүү-аманат компаниясы», «Кыргызстан», «Дос-Кредобанк», «Автобанк», «Курулуш банк» жана башка банктардын филиалдары иштейт. Мындан сырткары финансы уюмдары менен кредиттик линиялардын 18 өкүлчүлүктөрү менен филиалдары бар.
Эл-юрт Хурмати ордени
«Эл-юрт Хурмати» (кыргызча ) ордени Өзбекстан Республикасынын улуттук мамлекеттик сыйлыгы.
Кировская (метро бекети, Самара)
Кировская — Самара метросунун Биринчи сызыксындагы станция. 1987-жылы 26-декабрьда ачылган.
Жалал-Абад
Транспорту
Жалал-Абад шаарынын аймагында транспорттун төрт түрү өнүккөн. Алар автомобиль, темир жол, аба жана куур транспорту. Булардын ичинен маанилүүсү автомобиль транспорту. Негизги жол тоому катары облусту Кыргызстандын башка аймактары, республиканын борбору Бишкек шаары, ошондой эле Өзбекстан, Тажикстандын шаар-кыштактары менен байланыштырып турат. Ири магистралдары: Жалал-Абад-Бишкек, Жалал-Абад -Ош, Жалал-Абад-Анжиян (Өзбекстан), Жалал-Абад-Токтогул, Жалал-Абад-Кербен, Жалал-Абад-Каныш-Кыя, Жалал-Абад-Арстанбап жана башка. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 415 км, алардын 70%ы асфальтталган. Сырткы экономикалык байланыштары негизинен темир жол транспорту менен жүргүзүлөт. Бишкек-Жалал-Абад темир жол тармагы Казакстан, Өзбекстан, Тажикстандын аймактары аркылуу өтөт. Жүргүнчү жана жүк ташууда аба транспортунун да мааниси чоң. «Жалал-Абад» аэропортунан Бишкек, Каракол, Чолпон-Ата шаарына жана Казарман кыштагына авиакаттам болуп турат. Газ кууру Кочкор-Ата шаарчасынан Жалал-Абад шаарына жүргүзүлгөн. Магистралдык газ куурунун узундугу 102 км, жогорку басымдуу газ куурунуку 171 км. Жалал-Абадда газ бөлүштүрүүчү 4 тармак жана 50 пункт бар. Шаарда узундуу10,2 км келген троллейбус линиясын куруу пландаштырылууда.
Байланыш
Калкты телефон, телеграф байланышы, радио жана телекөрсөтүү менен Жалал-Абад «Кыргызтелеком» ишканасы камсыз кылат. Шаарда эл аралык линияга чыгууну камсыз кыла турган автоматташтырылган транзиттик түйүн (АТУК), шаар ичиндеги байланыштын 13 миң номурлуу автоматташтырылган телефон станциясы иштейт. 1994-жылы америкалык «КАТЕЛ» фирмасы менен уюктук (сотовый) байланыш пайдаланууга берилген. «КАРТ» тибиндеги радиотелефон станциясы көчмө телефондук байланышты камсыз кылат. 1998-жылдан «Интернет» компьютердик байланыш системасы иштөөдө.
Коомдук жайлар
Шаарда 400дөй соода, коомдук тамактануу жана турмуш-тиричилик кызмат көрсөтүү түйүндөрү бар. Борбордук базар (аянты 19800 м2; 501 орундуу), Шабдалызар (700 орундуу), «Мадумар ата» фирмасынын (80 орун), «Адилет» (380) жана башка жеке менчик базарлар, ошондой эле 6 чакан базар, 4 ресторан (500 орундуу), «Мөлмөл» мейманкана комплекси (200дөн ашык орун) иштөөдө.
Шаардын курулушу
Шаардын алгачкы чеги 1923-жылы апрелде белгиленип, ага 12 кыштак кирген. Шаар чегинин узундугу периметр боюнча 14 кмдж түзгөн. Шаарда 10 миңдей адам жашаган, 12 көчөсү болгон. Аянты 704 ганы түзүп, турак жай фондусу негизинен бир кабаттуу үйлөрдөн (жалпы аянты 113 миң м2) туруп, ал эми 2 кабаттуу үйлөр 6 миң м2ди, башкача айтканда 2,4%ды гана түзгөн. Жалал-Абад шаарынын алгачкы башкы планы «Кыргыздолбоор» тарабынан 1950-жылы иштелип чыгып, кабыл алынган; ушул планга ылайык курула баштаган. Учурда шаар эски борбордук бөлүгүнөн сырткары 6 кичи районго бөлүнөт (алар Улуу Ата Мекендик согуштан кийин пайда болгон). Шаардын борбордук бөлүгү башкы планга ылайык реконструкцияланып, азыр да жаңыланууда. Шаардын чет-жакаларында «Достук», «Жеңиш», «Курманбек», «Пригородный», «СМУ-городок», «Спутник» кичи райондору жана Тайгараев атындагы айыл округунун турак жайлары жайгашкан.
Коммуналык чарбасы
Жалал-Абад шаарында суу куурунун узундугу 176 км, а. и. көчө тармактарынын уз. 82 км. Суу белгиленген кубаттуулугу суткасына 57,2 миң м3 болгон 20 бургулоо көзөнөгү менен алынат. Алар шаардын ар кайсы райондорундагы 9 насостук станцияда жайгашкан, кубаттуулугу суткасына 2,7 миң м3. Канализация тармактарынын уз. 60 км, а. и. башкы коллекторлордуку 30 км, көчө тармактарыныкы 16,5 км, ички кварталдары менен короо жайлардыкы 13,5 км. Мындан сырткары шаардын аймагын селден коргоочу Сел-Арык, Чоң-Арык, Хан-Арык каналдары бар.
Билим берүү
Жалал-Абад Түштүк Кыргызстандагы маданияттын жана билим берүүнүн ири борбору болуп саналат. 19-кылымдын аягында шаарда 8 мечит, 2 мектеп болсо, азыр жалпы билим берүүчү 20 мектеп иштеп, анда 20 миңден ашуун окуучу билим алат; 20 бала бакчада 3 миңден ашык бала тарбияланууда. 3 лицей, 2 спорт мектеби, балдардын экология, край таануу жана тех. чыгармачылык жана балдарга билим берүү борборлору, балдардын чыгармачылык үйү, кыргыз-түрк лицейи, менчик жана музыкалык (1956-жылдан), сүрөт (1975жылдан) мектептери, маданият техникуму, медициналык окуу жайы (1939-жылдан), педагогикалык коллеж бар; ошондой эле 2 кесиптик-техниктик лицей (1938-жылдан айылдык, 1957-75-жылы шаардык кесиптик-техниктик окуу жайы болгон) бар. ЖОЖдор [Жалал-Абад мамлекеттик университети (ЖАМУ), Жалал-Абад коммерциялык институту, Кыргыз-өзбек эл достугу университети, ошондой эле Кыргыз мамлекеттик дене тарбия жана спорт академиясынын, КЭУнун, Ош ТУнун филиалдары] жана Жалал-Абад мамлекеттик технология институту иштейт. Илимий изилдөө иштерин КР УИАнын Түштүк бөлүмүнө караган Биосфера, Энергетика жана Микроэлектроника институттары, Табиятты коргоо коому жүргүзөт.
Саламаттыкты сактоо
Жалал-Абад шаарында калкты медициналык жактан тейлөөчү 21 мекеме иштейт, анын 6сы стационар (2000); анда 432 врач (анын 106сы шаар калкын тейлейт) жана 949 медициналык орто билимдүү кызматкер эмгектенет. Шаарда облустук бириккен оорукана, облустук балдар ооруканасы (305 орундуу), кургак учук оорусун дарылоо диспансери (1947-жылдан иштейт), «Бакыт» балдар реабилитациялоо борбору, 5 бейтапкана, 11 үй-бүлөлүк врачтар тобу, «Дени сак үй-бүлө» борбору, облустук төрөт үйү (130 орундуу) иштейт. Шаар калкынын ден соолугун чыңдоодо Жалал-Абад курортунун мааниси зор.
Маданият
Шаарда 7 кинотеатр, облустук китепкана (5 филиалы бар; жалпы китеп фондусу 600 миңден ашык нуска), музей, 3 эс алуу паркы (Токтогул жана Навои атындагы, «Спутник» кичи районунда), 2 стадион, үстү жабык спорт залы, сууда сүзүү үчүн бассейн жана 500 орундуу ден соолук чыңдоо комплекси бар. Шаарда 3 тилде 11 гезит чыгат; алар: «Мезгил үнү», «Голос времени» (шаардык гезиттер), «Акыйкат жарчысы» (кыргыз тилинде), «Жалол-Абод тонги» (өзбек тилинде, облустук гезиттер). Облустук телерадиокомпания, 5 коммерциялык телекомпания иштейт, аларда берүүлөр кыргыз, орус жана өзбек тилдеринде жүргүзүлөт.
Жалал-Абад облустук Барпы Алыкулов атындагы драма театры
Жалал-Абад облустук Барпы атындагы драма театры (Жалал-Абад шаарындагы Толтогул аянты) 1992 – жылы 13 – мартта шаардык театр катары ачылып, 1994 – жылы облустук кыргыз театры статусун алган. 500 орундуу көрүү залы, 8 бөлмөдө жайгашкан костюм тигүү, гримдөө, сүрөт жана башка цехтери бар. Театр ачылгандан бери Расул Усмановтун “Эне түшү”, Айгүмүш Аксынын "Тактынын тагдыры", Султан Раевтин "Дубал", Мурза Гапаровтун "Киотого кеткен жол", жана башка драмаларды, "Жолборс кантип алданды" кыргыз эл жомогун, Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракесине карата Ооганбек Станбековтун "Курманбек баатыр" спектаклин жана башкаларды койгон. 1999-жылы "Кыргызстан сорос" фондунун гранты менен Г. Фигейредонун "Эзоп" пьесасы коюлган. Бул пьеса менен театр Борбордук Азия өлкөлөрүнүн "Нооруз - 99" эл аралык театр фестивалына катышып байгелүү орунга ээ болгон.
Жалал-Абад шаарынын гимни
Сөзү: Базарбай Жолдошбаевдики Обону: Кубанычбек Аширалиевдики
Жалал-Абад жашыл шаарым турагым,
Өткөрмө шыктуулук
Тармактын өткөрмөгө шыктуулугу (англ. - bandwidth, орус. - пропускная способность ) - тармактын бир белгилүү бөлүгүнөн маалыматтын өтүү максималдуу ылдамдыгы, бит/сек өлчөмүндө ченелет.
Жалал-Абад
Жалал-Абад шаарынын гимни
Жанга дабаа мөлтүр булак сууларың.
Жашоо үчүн күч кубатка дем берген,
Жакамдагы ыйык туткан тумарым.
Жалал-Абад жаштык шаарым турагым,
Жалындаган өмүрдөгү кумарым.
Түштүгүмдө Чолпон жылдыз сымалдуу,
Түптүү элдин бекемдигин улагын.
Кайырма:
Бакыт шаарым Жалал-Абад
Барчылыкка болуп канат, болуп канат,
Бүгүнкүдөн эртеңкиси,
Берекеси толуп барат, толуп барат.
Жалал-Абад, Жалал-Абад
Жергесинде зор салтанат, зор салтанат,
Эмгегинен жетип максатка,
Эли-Журтка даңкы калат, даңкы калат.
Жалал-Абад ыйык шаарым турагым,
Ачык асман күн нуруна бөлөнүп
Ар кыл улут досчулугун чыңагын.
Жалал-Абад өнүп-өскөн турагым,
Жан жыргаткан обон күүсүн угамын.
Эгемендик шарданында түбөлүк
Эркин элим көбөйсө экен курамың.
Кара-Буура (айыл)
Кара-Буура — Кыргызстандын Талас облусунун Кара-Буура районундагы айыл. Бейшеке айыл аймагына кирет.
ААББТ коду — 41707 215 805 03 0.
Бийлик акы
Бийлик акы - Өктөбүр төңкөрүшүнө чейин кыргыз бийлери тарабынан кылмыш жана граждандык иштерди карагандыгы, бийлик кылгандыгы, бүтүм чыгаргандыгы үчүн алынган акы. Бийлик акы көбүнчө алтын, күмүш, ат, төө, килем, сүлөөсүн ичик, кээде кыз берип кудалашуу түрүндө да болгон. Бул граждандык жана кылмыш процесси салттык укуктун (обычное право) негизинде жүргүзүлгөн. Бийлик акыны доогердин өздөрү төлөөгө чамасы келбесе, анын бир бөлүгү же дээрлиги тууган-туушкандарынан өндүрүлгөн.
Дипломаттык почта
Дипломаттык почта – 1) «дипломаттык кат алышуу» деген түшүнүктүн түгөйлөшү; 2) эларалык тажырыйбада бир тарабынан мамлекеттер, эларалык уюмдар жана эларалык укуктун башка субъекттеринин, экинчи тарабынан алардын тышкы чет өлкөлүк байланыш органдары – элчиликтер, миссиялар, соода жана башка өкүлчүлүктөрү, консулдук кызматтары менен байланыштын кеңири колдонулган түрү. Д. п. юридикалык статусу ушундай эле саналган тышкы чет өлкөлүк байланыш органдарынын өзара кат-кабарларынын баардык түрлөрүнө таралат. «Д. п.» аталгысы ушул максаттарда пайдаланылуучу дипломаттык же консулдук вализдер деп аталуучу техникалык каражаттарга да тийешелүү.
Калмактар
Алардын чакан бөлүгү мусулман динин кабыл алган. Бул бөлүктүн бир тобу Кыргызстанга 19-кылымдын 70-80-жылдары баш паана издеп келген.
Тарыхта бул топ "сарт калмак" деген аталышта белгилүү.
Сарт калмактар 20-кылымда кыргыздарга биротоло жуурулушуп кетти.
Люцифуга
Люцифуга (лат. Lucifuga subterranea) — жарыктан коркуучу, үңкүрчүл сокур балык.
Дистервег, Адольф
Фридрих Адольф Вильгельм Дистервег(1790–1866) – немец педагогу, философия илимдеринин доктору (1920). 1812–20-ж.
Германиядагы үлгүлүү мектеп-гимназиясында физика жана математика сабагын, Мёрсто (1820–32), Берлинде (1832–47) мугалимдер семинариясынын директору жана педагогика, математика, немец тилинен окуткан. 1827–1866-ж. «Рейн баракчалары» педагогика журнал чыгарган, анда өзүнүн 400 макаласы жарык көргөн жана элдик мектепке өзгөчө көңүл болгон. 1831–41-ж. Берлинде 4 мугалимдер коомун түзгөн. 1848-ж. Жалпы немецтик мугалимдер коомунун төрагасы болуп шайланган. 1850-ж. Мамлекеттик кызматтан мажбурлап кетиришкен. 1851-жылдан баштап «Педагогический ежегодник» аттуу жыйнак китеп чыгара баштаган.
Дистервег тарбиялоонун жалпы адамзаттык идеясын жактаган. Мектептин милдети деп «чыныгы пруссактарды» эмес гумандуу жана аң-сезимдүү атуулдарды тарбиялоону тааныган. Дистервег 20 окуу китептин, математика, немец тили, табият таануу, география, астрономия боюнча колдонмолордун автору. Ал «Немец мугалимдери үчүн колдонмо» аттуу белгилүү эмгегинде; педагогика жана дидактиканын жалпы маселелерине, жеке предметтерди окутууга көңүл бөлгөн. Бул китеп 1913-ж. кыскартылып, 1956-ж. кеңейтилген түрдө орус тилине которулуп, «Немец мугалимдери үчүн колдонмо» деген ат менен жарыкка чыккан. Дистервег тарбиялоо практикасы үчүн табиятка шайкештик, маданий шайкештик жана өз алдынча ишмердиктин принциптерин сунуш кылган. Дистервег окутуунун принциптерин конкреттештирүү аркылуу чечмелеген, Я. А. Коменскийдин «Жакындан алыска карай», «Жөнөкөйдөн татаалга карай» жана башка эрежелерин алгачкы жолу психологиялык жаткан негиздеген: ал окуу материалын ийгиликтүү өздөштүрүүнүн шарты анын жеткиликтүүлүгү, аны жүзөгө ашыруу мугалимдин ыкласына, аракетине байланыштуу деп эсептеген.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Ганс вильгельм гейгер
Ганс Вильгельм Гейгер
Ганс Вильгельм Гейгер 1882- жылы 30 сентябрда Нейштадда (Германия) филологдун үй-бүлөсүндө туулган. Гимназияны аяктагандан кийин ал Эрланген универсетине тапшырган жана ошол эле мезгилде  Мюнхен жана Тюбинген университетинде физика боюнча лекцияга катышкан. Гейгер 1906- жылы илимдин доктору даражасына  ээ болу менен Эрланген  университетин ийгиликтүү аяктаган. Европада ошол мезгилде таанымал физика кафедрасы болгон Манчестер университетине иштөөгө жөнөтүлгөн. Ал жерде Гейгер улуу физик Э.Резерфорддун жакын жардамчысы жана коллегасы болуп эмгектенген. 1908-жылы Ганс электрондун зарядын аныктаган жана Резерфорд менен бирдикте  заряддуу  бөлүкчөлөрдү эсептөөчү приборун – Гейгер эсептегичин  ойлоп тапкан. Кийинчерээк 1928- жылы ал өзү ойлоп тапкан эсептегичин  немец физиги В.Мюллер  менен  бирдикте өркүндөткөн. Ар тараптуу жагы бул приборду атомдун  түзүлүшүн аныктоочу экспериментте  колдонулган. 1912- жылы Берлиндеги    физика-техникалык институтта радиоактивдүүлүкттү  изилдөөчү лабораторияны жетектеген. Атомдун түзүлүшү боюнча өзүнүн изилдөөлөрүн уланткан. 1925- жылы Гейгерди Кильс университетинин физикалык институтунун директору жана профессор наамына ээ болгон. 1936-жылдан баштап Берлиндеги техникалык университеттин профессору 1938-жылы Ганстын ден-соолугу начарлай баштайт. Ал 1945-жылы 24-сентябрда Подстам шаарында каза болот. Бүгүнкү күндө Гейгердин эсептегичи жөнүндө ар бир окуучга белгилүү. Азыркы мезгилде  булл детектор нурданууну иондоштуручу – радиация өлчөгүчү көп жерлерде колдонулат.
Юнгородок
Юнгородок — Самара метросунун Биринчи сызыксындагы станция. 1987-жылы 26-декабрьда ачылган.
Дипломаттык протокол
Дипломаттык протокол – эларалык баарлашууда кармалуучу эрежелер менен салттар (мамлекет башчыларынын сапарда жүрүү тартиптери, жолугушууларды, сүйлөшүүлөрдү өткөрүүнүн укуктук таризи).
Административдик жаза
Административдик жаза — укук бузуучуларга карата мамлекеттин ыйгарым укуктуу органы же кызмат адамы тарабынан мыйзамга ылайык колдонулуучу жаза.
Кайноо
Кайноо – суюктукту бууга айландыруу процесси. Суюктукта көбүктөр пайда болуп, алар акырындык менен көбүк катмарларын түзүп, суюктуктар бууга айланышына алып келет. К. беттик жана көлөмдүк болуп бөлүнөт. Беттик К., буунун пайда болушуна майда толкундар, ал эми көлөмдүк кайноодо көбүктүк катмарлар жарылышы себепкер болот. Беттик К. эки абалда өтөт: көбүктүк жана катмардык (пленкалуу). Көбүктүк К. катмардык К. өтүү биринчи критикалык К., ал эми тескерисинче болсо экинчи критикалык кайноо болуп эсептелет. Төмөнкү басымда түздөн-түз суюктук жылуулук агымы катмарлык кайноого айланса үчүнчү критикалык К. келип чыгат. Көбүктүк К. эң жогорку интенсивдүү абалда өтөт, себеби буунун жылуулук өткөргүчтүгү суюктукка караганда начар.