Сүйлөм
Бир нече багыныңкылуу татаал сүйлөм
И. А. Азларов: «Сложноподчиненное предложение с несколькими придаточными в современном узбекском литературном языке» аттуу кандидаттык диссертациясынын авторефератында өзбек тилинде колдонулуучу багыныңкылуу сүйлөмдөрдөгү кээ бир бөтөнчөлүктөр, багынычсыз жана багынычтуу татаал сүйлөмдөрдүн ортосундагы негизги айырмалуулуктар, алардын ортосундагы карым-катнаштарга токтолуп, өзбек тилиндеги бир нече багыныңкы сүйлөмдөрдүн баш сүйлөм менен ар кыл формада (байламтасыз түрдө) баяндоочторуна жандоочтор компоненттеш болуп айтылуу аркылуу байланыш жасоо жолдорун белгилейт. Кыргыз тилинде колдонулуучу татаал сүйлөмдөрдүн составында да бир нече багыныңкы сүйлөм болот, жана алар бир гана ээ менен байланыш жасайт да, андагы айтылуучу ойдун түрдүүчө кырдаалын билдирет: Тоголок кара киши эч кимге ыркын кошподу: ал адам бул жердик эмес: башка жактан келген киши болучу (А. У.). Соно суудан көтөрүлүп учканча, канаты күүгө келгенче, адис болгон ак шумкар зыпылдап жетип калды (К. Ж.). Биринчи мисалдагы Тоголок кара киши эч кимге ыркын кошподу деген баш сүйлөм, биринчиден, айтылуучу ойдун натыйжасын көрсөтүп турат. Экинчиден, бул баш сүйлөмдүн баяндоочунан кийинки кош чекит багындыргыч интонацияны билдирди. Анын ордуна анткени, себеби эмне үчүн десең сыяктуу себеп байламталардын бирөөнү пайдаланып, өзүнөн кийинки багыңкы сүйлөмдөр менен байланыштырууга болот. Ал эми бул баш сүйлөмдөн кийин колдонулган ал адам бул жердик эмес, башка жактан келген киши болучу деген сүйлөмдөр эмне учун? эмнеликтен? себеби? деген суроолорго жооп берип, баш сүйлөмдө айтылган ойдун себебин көрсөттү. Ошон учун бул сүйлөмдөр – себеп багыныңкы сүйлөмдөр; эки себеп багыныңкы сүйлөм бир гана баш сүйлөм менен байланыш жасады. Экинчи татаал сүйлөмдүн составындагы адис болгон ак шумкар зыпылдал жетип калды деген сүйлөм - баш сүйлөм, анткени бул сүйлөм да айтылуучу ойдун натыйжасын көрсөттү. Ал эми андан мурда колдонулган Соно суудан көтөрүлүп учканча, канаты күүгө келгенче деген эки багынынкы сүйлөм качан? кайсы учурда? сыяктуу суроолорго жооп болуп түштү да, андагы (баш сүйлөмдөгү) айтылуучу ойдун мезгилин көрсөттү. Демек, бул эки мезгил багыныңкы сүйлөм бир гана баш сүйлөм менен байланыш жасады. Кээ бир татаал сүйлөмдүн составында бир же бир нече багыныңкы сүйлөм, бир нече баш сүйлөм болот: Катуу дабыш улам күч алган кезде, айлана дүңгүрөгөнсүп, октор тоону карай зуулдады, замбиректер атылып жатты (М.Э). Мында  Катуу дабыш улам күч алган кезде, айлана дүңгүрөгөнсүп  деген эки багыныңкы сүйлөм, октор тоону карай зуулдады, замбиректер атылып жатты деген эки баш сүйлөм бар. Андагы багыныңкы жана баш сүйлөмдөр өз ара багындыргыч интонация (байламтасыз түрдө, мындайча айтканда баяндоочтору -да, -гансып формаларында аяктоо) жолу менен байланыш жасап, биринчи багыныңкы сүйлөмү баш сүйлөмдөрдө айтылуучу ойдун мезгилин, экинчиси сын-сыпатын билдирди. Демек, интонация аркылуу (байламтасыз түрдө) байланыш жасаган сүйлөмдөрдүн айрымдары баш сүйлөмдү, айрымдары багыныңкы сүйлөмдү да билдирет. Ушундан улам, интонациянын сүйлөмдөгү ролу жөнүндө А.М.Пешковский мындай дейт: «Мы даже знаем, что кроме союзов и союзных слов, существует еще одно Средство соединения предложения в сложное целое – союзные паузы, основным признаком которых мы признали интонации». Кыргыз тилинде бир гана багыныңкы сүйлөм эки же андан көп баш сүйлөм менен байланыш жасай тургандыгы кездешет: Курмандын үйүн айлана басканымда, үйдүн бурчунда жаткан жолборс башын көтөрдү, мени тааный салып, ал ит кайра жатты. (К.Б). Демек бир гана татаал сүйлөмдүн составында бир же андан көп багыныңкы сүйлөм, жана бир же андан көп баш сүйлөм да катышып айтылат. Андагы багыныңкы сүйлөмдөр бир өңчөй формада колдонулат. Ошого байланыштуу багынычтуу татаал сүйлөмдүн составында колдонулуучу бир нече багыныңкы сүйлөмдөрдү Бир өнчөй багыныңкы сүйлөмдөр жана бир өңчөй эмес багыныңкы сүйлөмдөр деп бөлүштүрүп кароого туура келет. Бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөр Баяндоочтору бирдей формадагы -ды, -са, ганча, -ганда, -гансып, -ыл сыяктуу формаларда аяктаган, баяндоочторуна айрым жандоочтор компоненттеш болуп айтылган бир нече багыныңкы сүйлөм бир гана баш сүйлөм менен байланыш жасаган учурлар кездешет: Атамдын көрүнүшү алда кандай коркунучтуу: көзү чанагынан чыгып, таноолору кыпчылып, муруттары тикеленип, моюну керкейип, далысы бүкчүйүп, мени тиктеп тургансыйт (К. Ж.). Мындагы Атамдым көрүнүшү алда кандай коркунучтуу деген сүйлөм, биринчиден, айтылуучу ойдун натыйжасын билдирди. Экинчиден, өзүнө эмне үчүн? эмнеликтен? сыяктуу суроолордун бирин берүүнү талап кылды, жана ал суроого жооп болуп түшүшү боюнча өзүнөн кийинки сүйлөмдөргө көз каранды кылды. Ошон үчүн өзүнөн кийинки баяндоочтору бирдей формада аяктаган сүйлөмдөр баш сүйлөмдөгү айтылуучу ойдун сын-сыпатын билдирди. Демек, баяндоочтору бирдей формада аяктап, баш сүйлөм менен байланыш жасаган сүйлөмдөрдү, А. Жапаров белгилегендей, бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөр деп атоо оң. Бул сыяктуу термин казак тилинде “Бир ыңгай багыныңкы сүйлөм” болуп, орус тилинде “Параллельное подчинение” болуп аталып жүрөт. Татаал сүйлөмдүн составындагы баш сүйлөм менен бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдүн алган орду түрдүүчө: баш сүйлөм бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөрдөн мурда да, кийин да колдонулат. Айрым учурда баш сүйлөмдөн мурда кандайдыр бир багыныңкы сүйлөм колдонулат да, ал баш сүйлөмдөн кийин бир нече багыныңкы сүйлөм айтылат: Акыркы жети күн Шакел үчүн оор болду: тынымы жок, түн уйкусу жок (Ж.Т). Курмандын акылы кем болсо, мээсине эчтеке кирбесе, молдо аны эмнеге кармайт (К.Б). Тегирмендин жанында эгин чаап жүргөн Касымдын комбайны жым болуп токтоп калганда, мен анча деле назар салган жокмун: дагы бир жери бузулган чыгар; иш үстүндө ар кандай боло берет эмеспи; ошол ой менен өйдө карабай орок тарта бердим (Ч.А). Биринчи татаал сүйлөмдөгү Акыркы жети күн Шакел үчүн оор болду – баш сүйлөм; кийинкилери – себеп багыныңкы сүйлөмдөр. Экинчи татаал сүйлөмдөгү молдо аны эмнеге кармайт – баш сүйлөм. Курмандын акылы кем болсо, мээсине эчтеке кирбесе – шарттуу багыныңкы сүйлөмдөрдөн кийин колдонулду. Үчүнчү татаал сүйлөмдүн составындагы Мен анча деле назар салган жокмун – баш сүйлөм, Тегирмендин жанында эгин чаап жүргөн Касымдын комбайны жым болуп токтоп калганда – мезгил багыныңкы сүйлөм. Бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдүн баш сүйлөмдөн мурда, кийин колдонула тургандыгы байкалат. Бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдүн баш сүйлөмдөн кийин колдонулушу, биринчи иретте, ар бир жазуучу же сүйлөөчү адамдын стилдик ыкмаларына байланыштуу болуу керек. Экинчиден, анткени, себеби, неге десең, эмне үчүн десең сыяктуу себеп байламталардын сүйлөм тизмегинен түшүрүлүп айтылышына, ошонун натыйжасында, баш сүйлөмдүн баяндоочу ойду так бүтүрө айтылышына, өзүнөн кийин колдонулуучу бир нече багыныңкы сүйлөмдун маанисин жалпылап көрсөтүп, ойдун натыйжасын билдиришине да байланыштуу. Ушуга байланыштуу жазууда андагы баш сүйлөмдүн баяндоочунан кийин кош чекит, багыныңкы сүйлөмдөрдүн араларына үтүрдүү  чекит же үтүр коюлат. б) эгер баш сүйлөмдөн кийинки багыныңкы сүйлөмдөрдүн баяндоочтору ойду так бүтүрө айткандыкты билдирсе, андан кийин үтүрдүү чекит, ойду так бүтүрө айта албагандыкты билдирсе үтүр коюлат: Ошол түнү кызды таңды уктабай атырды: (анткени) байкуш атам кызыл койнок таба албай, кара ала, сары ала бирдемени алып келбегей эле; кепич-маасыны кеңинен алып келсе, бирдемелерди шыкап кийүүгө болот; тарынан алып келсе, анда иш такыр бузулат; багы жокко баары жок болбогой эле (А.У).        Багынынкы сүйлөмдөрдөн мурда колдонулуп, өзүнөн кийин кош чекит коюлуучу баш сүйлөмдүн баяндоочу түрдүүчө формаларда аяктайт: а) Баяндоочу өткөн чакты билдирүүчү - ды мүчөсү менен аяктайт: Ушул сааттан тартып менин башыма оор күн түштү: (неге десең) акелерим чындаса, мени сабап отуруп алып кетсе да, ким эмне дейт эле анда; түнү менен көз ирмебей, Картаңбайдын үйүндө жатып, минут сайын коркунучтуу күтүүдө болдум (Ч.А). б) -ган формасынла аяктаган баяндоочуна жок компоненттеш болуп айтылат: Ал түнү экөөбүз тең уктаган жокпуз : Алиман өзүнчө ой жүгүрттүбү, кээде катуу үшкүрүп коюп жатты; мен болсом көзүмдү жумсам да, Алимандын бүгүнкү кылган жакшылыгына көңүлүм көлдөп, өткөн күндөр көз алдыма тартылып турду (Ч. А.). в) Баяндоочуна эле, эмес сыяктуу жардамчы сөздөр компоненттеш болуп айтылат: Столдун үстү эч убакта бүгүнкүдөй көркүнө чыккан эмес: карыянын түшүнө кирбеген сонун укмуштуулардын бардыгы жайнады; столго кыдырата коюлган шампанскийлер карыя үчүн чоочун болсо да, сүйкүмдү жана укпаган жомок сыяктуу туюлду (А. Т.). г) Баяндоочу буйрук ыңгайдын терс формасын билдирүүчү сөздөрдөн болот: Бизге эртең жол тартууга туура келбейт: күн суук, ой да, тоо да ак көр, көк муздун кучагында ( К.Б). Алийман кеткенден кийинки күндөрүм курусун: үч-төрт күн эптеп карманып чыдап жүрдүм; анан чыдагыз болду; кээде туруп бир жакка тентип басып кетким да келет (Ч.А).        Баш сүйлөмдөн мурда колдонулуучу бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөрдүн баяндоочтору түрдүүчө формада (-са, -ганда, -гансып, -гандай жана башка формаларда) аяктайт.          a) Баяндоочтору -са формасында аяктаган бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөр негизинен баш сүйлөмдөн мурда колдонулат. Алардын баш сүйлөмдөн мурда колдонулушу баяндоочторунун ойду так (тыянактуу) бүтүрө албагандыгына байланыштуу: Ленин атындагы колхозго барсам, машина болор-болбос жеринен бузулуп турса, өзүм оңдоп ала албай, караган чакчыгай көздөнүп, качан келери белгисиз механикти күтүп турсам, анда менин атым ким болот? (К. Ж.). Баяндоочу - са формасында аяктаган бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөр, прозада, айрыкча, поэзияда кеңири колдонулат.