cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Элик сүтүн берүү
Эне бир болуп мен калдым, Чубак,
Нойгуттан качып сен келдиң, Чубак,
Эликтей сүтүм мен бердим, Чубак (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 169). Мындан Э. с. б-нүн мааниси толук айкын болуп турат.
Ленин-Жол (Алай району)
Ленин-Жол (Ленин-Жол) — (мурда Кара-Токту, Ак-Терек) – Ош облусунун Алай районундагы кыштак. Жошолу айыл аймагына караштуу. Жошолу суусунун оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 1740 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кышнан 12 км чыгыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 95 км. Калкы 844 киши (2009); негизинен мал чарбасында эмгектенет. ФАП бар.
Калкы
Калкы - 844 киши.
Дыйкандар
Дыйкандар – алгачкы коомдун бузула баштаган мезгилинде пайда болгон өз алдынча тап. Өндүргүч күчтөрдүн улам жаңы баскычка өнүгүүсүнүн натыйжасында уруулук жамааттардын ичинен эң биринчилерден болуп дыйкандар бөлүнүп чыккан. Коомдун алдыга өнүгүүсү менен бара-бара жикке бөлүнүү башталып, жеке менчиктин калыптанышына байланыштуу дыйкандардын арасынан улам байлардын келип чыгышы мыйзамченемдүү көрүнүш болуп эсептелет. Жеке менчиктин калыптануусуна чоң салым кошкон. Салыштырмалуу түрдө дүйнө жүзүндөгү калктын теңинен көбүн түзөт. Кайсыл коомдо болбосун дыйкандардан салык алып турууга ар бир мамлекеттин өз кызыкчылыгы калыптанган. Эл чарбасына керектүү тамак-аш жана башка азыктарды өндүрүп чыгаруудагы негизги күч. Айыл чарбасы өнүккөн кээ бир өлкөлөрдө алдыңкы күчтөрдүн бири болуп, дүң продукциянын көбү дыйкандар тарабынан өндүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Таштак суусу
Таштак суусу — Ысык-Кол районундагы суу. Узундугу 24 км, алабынын аянты 88,8 км2, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2780 м. Күнгөй Ала-Тоонун түштүк капталынан башталып, кууш болот аркылуу өрөөнгө чыгат. Негизинен кар, жаан-чачын жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 1,92 м/сек. Эң көбү майда, эң азы январь-февральда байкалат. Сугатка пайдаланылат.
Лапаз Көкөз уулу
Лапаз Көкөз уулу (1899, Өзгөн району, Куршаб айылы — өлгөн жылы белгисиз) — манасчы. Л-дын тогуз атасына (Белек, Тасма, Эшполот, Дүйшө, Такабай, Кайназар, Кененсары, Матен, Көкөз) чейин «Манас» айтууну кесип кылып келишкен. Л-дын «Манасы» башка варианттардан Жакыптын атасынын алмашылып айтылгандыгы, кыргыздардын кытайлардан чабылып Жакыптын сүрүлүшү жана Манастын төрөлүү мотиви боюнча айырмаланат. Л-дын варианты Таласты мекендеген Бөйөн кандын уулу Чаяндан Жакып туулуп, Чаян өлгөндөн кийин Жакыптын кан болуп турушунан башталат. Жакыптын Чыйырды, Бакдөөлөт деген аялдарынан Манас, Бакдөөлөттөн Абыке, Көбөш деген уулдары болот. Чыйырдынын боюнда бар кезинде кыргыздарды кытайлар чаап, Жакыпты Таластын эл барбас бир четине бир кула бээ, эки ат, ончакты кой-эчки берип айдап жиберет. Манас ошол сүргүндө төрөлөт, кула бээден Аккула туулат. Манас 12 жашка чыкканда кырк жигит чогултуп, элин кытайдын эзүүсүнөн куткарат. Жакып кан уулу Манаска кыз издеп жүрүп Караканга жолугуп, анын кызы Каныкейге куда түшөт. Манас баатыр эли-жерин бошотуу үчүн Кошой менен бирге кытайларга каршы көп жолу согушат. Коңурбай менен тарынышып, кытайдан качып кеткен Алмабет Көкчөгө жигит болуп жүрүп, андан Манаска келип жигит болуп калат Көкөтөйдүн ашынан кийин Манас кырк чоросу менен элине келип сайран куруп жатып калат Коңурбай Манасты чаап алуу үчүн миңдеген аскери менен келип жылкы тийип кетет. Согушта кытайлар жеңилет. Бээжинге Кошойду кан көтөрөт. Коңурбай жеңилдим, күнөөмдү кеч деп суранымыш болуп, Манасты алдап айбалта менен башка чаап жарадар кылат Ал согушта Алмамбет, Сыргак, Чубак жана Манастын Аккуласы окко учат. Манастын жарааты айыкпасын билген Каныкей ага арнап күмбөз салдырып, бирок сөөгүн башка жерге койдурат. Л. Көкөз уулунан жазылган «Манас» варианты Кыргыз Илимдер акдемиясынын Кол жазмалар фондусунда сакталып турат.
Таран-Базар
Таран-Базар (Таран-Базар) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Курманбек айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 736 киши.
Пиридоксин
Пиридоксин (В6 витамини) белоктордун негизги бөлүгүн түзүүчү аминокычкылдардын алмашуусуна катышат, белок жана майдын нормалдуу сиңишин камсыз кылат, азот алмашууда мааниси чоң. Дени соо кишинин суткалык керектөөсү чоңдордо 1,5— 2,8 мг, балдарда 0,5—2 мг. Вв витамининин жетишсиздиги жаш балдардын өсүүсүн токтотот, аз кандуулук, ичеги карын ишинин бузулушу, баланын тынчсыздануусу менен коштолот, боюнда бар аялдарда — бет, моюн, көкүрөк, баш териси сезгенет. Вс, витамини эт, балык, сүттө, бодо малдын боорунда, кургак пиво ачыткысында, ошондой эле көпчүлүк өсүмдүк тектүү продуктуларда аз санда болот. В6 витаминин өсүп келе жаткан организм, боюнда бар жана бала эмизген аялдар, түндүктө жашагандар көбүрөөк талап кылат. Кадимки шартта тамактанганда анын жетишсиздиги болбойт. Себеби кишинин организминде пиридоксинди ичеги бактериялары жетишээрлик синтездейт. Антибиотик жана сульфаниламид препараттарын ичкенде ичеги микроорганизмдеринин пиридоксинди синтездөөсү төмөндөйт. Ошондуктан бул дарыларды врачтын көзөмөлүндө гана колдонуу керек. Пиридоксин кычкылы, жегич, жогорку температурага туруктуу, бирок күн нурунун таасиринен бузулат. Тамакты бышырганда витаминдин активдүү составдык бөлүгү ажырап, пайдалуу болуп калат. Азыктарды көпкө сактаганда бул витамин азаят. Бул витамин сууда эрүүчү витаминдерге кирет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Няваталова-Яха
Няваталова-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Левират
Левират (латын тилинен levir — күйөөсүнүн бир тууганы, кайнага, кайни) — бүлө, нике мамилелериндеги жесир калган аялды кайнисине же кайнагасына, же өлгөн күйөөсүнүн жакын туугандарынын бирине алып берүү салты. Дүйнөнүн дээрлик бардык элдеринин, алардын ичинде кыргыздардын да турмушунда орун алып келген салт. Адатта кандайдыр бир кырсыктан, оорудан эри каза болуп жаш аял жесир калса анда ал бир нече убактан кийин (адатта кара ашын берип, кийимин алмаштыргандан кийин) бир тууган кайнисине тийген (кайнисинин чоң кичүүлүгү эске алынган эмес). Бул салт патриархалдык, уруулук-жамааттык мамилелерден келип чыккан. Калың төлөнүп (ага бүт уруу, жамаат мүчөлөрү катышкан) алынгандан кийин аял киши толугу менен башка уруунун карамагына өткөн жана андан чыга алган эмес. «Чыккан кыз, чийден тышкары» деп төркүндөрү да кабыл алган эмес. Сагымбай Орозбаковдун вариантында кытай мамлекети кыргыздарды бөлүп кеткенде Алтайга барганда Жакыптын Чыйыр деген агасы өлгөн. Чыйырдынын Шакан аттуу (кийин Шакан аты унутулуп Чыйырды аталып кеткен) аялын Жакыптын алышы Л. салты менен байланыштуу. Ошондой эле «Семетей» бөлүгүндө да Манас өлгөндөн кийин анын ашын бере электе эле аталаш туугандары Абыке, Көбөш Каныкейди алмакка аракет жасашкан. Бул эпизоддо элдин бүлө, нике тарыхындагы реалдуу салты эпосто да чагылдырылганын айгинелейт.
Борис Ельцин
Борис Николаевич Ельцин [1. 2. 1931, Урал (азыркы Свердлов) облусу, Талица району, Бутка кыштагы 23. 4. 2007, Москва] - россиялык партиялык жана мамлекеттик ишмер; РФнын алгачкы президенти [10. 7. 1991 (25. 12. 1991-жылга чейин РСФСРдин) 31. 12. 1999]. Урал политехника институтун бүтүргөн. 1968-76-жылдарда КПССтин Свердлов обкомунун курулуш бөлүмүнүн башчысы, секретары, 1976-жылдан 1-секретары, 1985-87-жылдарда Москва шааркомунун 1-секретары. М. С. Горбачёв жүргүзгөн реформаларга (к. Кайра куруу) каршы болгондугуна байланыштуу 1987-жылы ишинен алынып, СССРдин Мамлекеттик курулуш министрлигинин төрагасынын орун басарлыгына дайындалган. 1989-жылы СССР, 1990-жылы РСФСР эл депутаты. 1990-жылы КПССтин 28-съездинде Компартиянын мүчөлүгүнөн баш тарткан. 1990-91-жылдарда РСФСР Жогорку Советинин төрагасы, 1991-99-жылдарда РСФСРдин Президенти болуп иштеген. 1991-жылы августта Өзгөчө абал боюнча мамлекеттик комитеттин (ГКЧП) ишмердүүлүгүнө каршы чыккан демократиялык күчтөрдү жетектеген (к. Август кризиси, 1991). Ельциндин демилгеси менен РФтин демократиялык жаңы конституциясы кабыл алынып (12. 12. 1993), Мамлекеттик Дума шайланган. 1994-96-жылдарда Россия менен анын курамындагы Чечен Республикасынын ортосундагы согушка байланыштуу сынга алынган. Экономикалык реформаларды жүргүзүүдө кемчиликтерди кетирген. Ельциндин бааларды либералдаштыруу боюнча указы (2. 1. 1992) өлкөдөгү инфляцияны эң жогорку деңгээлге жеткирген (гиперинфляция). Экономиканы көтөрүү үчүн Россия башка мамлекеттерден чоң кредиттерди алып, 1998-жылы Россиянын тышкы карызы 170 млрд долларды түзгөн. Ельцин 1991-жылы декабрда Украина жана Беларусиянын жетекчилери менен бирдикте СССРди таркатып, КМШны түзүү жөнүндөгү Беловежа макулдашуусунун демилгечиси. АКШ президенти Ж. Буш менен СНВ-1 (стратегиялык-чабуул коюучу куралданууну чектөө; 1991), СНВ-2 (1992), достук, кызматташуу жана бири бирине жардам көрсөтүү жөнүндө (1992), о. эле Ташкентте КМШнын 6 мамлекети менен коллективдүү коопсуздук жөнүндө (1992), ЕС м-н кызматташуу жөнүндө (1994) келишимдерди түзгөн. 1999-жылы НАТОнун Югославиядагы агрессиясына каршы чыккан. 1996-жылы Россия АСЕАНдын толук укуктуу шериктеши болуп, 1997-жылы «Өнүккөн 7 мамлекет» уюмуна кирген. 1999-жылы ыктыярдуу түрдө президенттик кызматын В. В. Путинге өткөрүп берген. Ленин, 1-даражадагы «Ата Мекен алдында сиңирген эмгеги үчүн» жана башка ордендер менен сыйланган. Кыргыз-Славян университетине ысмы ыйгарылып, Ысык-Көлдүн жээгине эстелиги тургузулган.
Кой буурчак
Кой буурчак (Cier L) — өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы уруусу. Бир жана көп жылдык өсүмдүк. Кой буурчактын 30 түрү Евразияда, ошондой эле Түндүк Чыгыш Африкада көп тараган. КМШ өлкөлөрүндө 25тей түрү Россиянын Европа бөлүгүндө, Батыш Сибирде, Кавказда жана Борбордук Азияда өсөт. Эгилме түрү (Cier arietinum L.) — бир жылдык өзөк тамырлуу өсүмдүк. Тамырында азот топтоочу бактериялуу түймөктөрү бар. Сабагы түз, бийиктиги 20-70 см. Жалбырагы (11ф 17ден), гүлү (ак, кызыл жана башкалар) майда. Өзү менен өзү чаңдашат. Мөмөсү — чанак. Ар чанакта 1-2, айрымында 4төн урук байлайт. 1000 данынын салмагы 200-300 г, уругунда 30% белок, 7% май, 60% азотсуз зат, В1 витамини бар. Кой буурчак — кургакчылыкка өтө чыдамдуу өсүмдүк. Дүмбүл кезинде чабылган бакалы тоют катары пайдаланылат.
Элдик музыкалык аспаптар
Элдик музыкалык аспаптар "Манас" үчилтигинде элдик музыкалык аспаптар кеңири баяндалат. Манасчы Сагымбай Орозбак уулунун вариантында комуз, жез комуз, чоор, сурнай, керней, добулбас, доол (добул) дап, жезнай, жекесан, наама, нагыра, сыбызгы, чилмардан, чымылдак, баңдалуу, жылаажын жана башка музыкалык аспаптар кандай учурларда ойнолгондору жөнүндө кеңири айтылат. Аталган музыкалык аспаптардын кыргыздарга белгилүү болгондугун эпос айгинелейт. "Манас" эпосунда кан Жакып Манастай уулдуу болгондо тойдо айтылуу шайырлар "дутар менен комузун колдоруна алып чертишип", "сурнайларын суулап тартышып, ырчылары ырларын айтышат".
"Манас" эпосунда баяндалган ар кандай эпизоддо музыкалык аспаптар тойлордо, өзгөчө жортуулдарга аттанышканда, душмандын үшүн алууда жеңиштерге жетишип, желектерин (тууларын) көтөргөндө (илгенде) пайдаланган. Алар негизинен үйлөмө түркүмдөрүндөгү аспаптардан ансамблдешип, чакан оркестрди түзүшкөн. "Манас" эпосунда ар бир аспаптын добушуна, тартылышына, кагылышына жараша так аныктама, сыпаттоо берилген. "Күлөөчүгү күлдүргөн. Доолбасты бир салып, Жоо келерин билдирген" (Сагымбай Орозбаков, 2. 45), — деп душмандын келеринен кабар алса, бирде жоокерлерди чогултууга, бирде жоого, жүрүшкө аттанганда, бирде жеңишти салтанаттаганда кагылган, бирде "добулбас кагылып, тууга байрак тагылган". "Манас" эпосунун варианттарында добулбастын, доол, добул түрлөрү бар. Алар бири-биринен көлөмү, жасалышы жагынан айырмаланса да, добулбастай эле милдетти аткарышкан:
Кол канжыга башына
Бирден доол байлатып,
Билериги — баары алтын
Чагарагы — сары алтын (Сагымбай Орозбаков, 2. 45).
Манас баштаган кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчкөндө "алтын ооз кернейди арылдата тарттырып, алтын доолду кактырып" жөнөшкөн. Ал такай согушту да, көчтү да коштоого алган. Доол, добулбастын дагы бир түрү добул. Ал да жоокерлер жоого жүрүшкө аттанганда кабар берүүчү, жар салуучу аспап катарында колдонгон.
Урушка сокчу барабан,
Дүңгүрөтө кагыптыр.
Үч жүз миң экен аскери,
Үргүлөп атка мингени,
Чоң уруштун кернейин
Кернейчи тартып ийгени,
Оргодон бөлөк жан калбай
Кара түгүл, кан калбай
Баары урушка киргени (Сагымбай Орозбаков, 2. 85), — деп барабан кагылып, керней тартылганда жапырт жоого аттанышып, душмандар менен салгылашкан. "Керней тартты бапылдап, Сурнай үнү такылдап", — деп барабан, керней, сурнай үндөрү ансамблдешип да аткарылган.
"Манас" эпосунда баяндалган аспаптын дагы бири — дап. Ал түркүмү жагынан урма аспаптардын тобуна кирет. Дап негизинен какма, үйлөмө, урма аспаптар менен ансамблдешип аткарылган. Ал добушу жагынан да алар менен ажарлана айкалышкан. "Манас" эпосунда дап жөнүндө: "Керней тартып бапылдап, Дап согулуп дапылдап" (Сагымбай Орозбаков, 2. 391), — деп айтылат. Ошентип, дап, керней, сурнай тартылып, чилмардан жана алтын купалуу добулбас кагылган. "Манас" эпосунда үйлөмө аспаптардан чыңыроон жолугат. Ал дагы башка музыкалык аспаптардай эле көпчүлүк учурда душмандарга чабуул коюуга аттанарда жана кан төгүлгөн кармаштарда тартылган. Буга: "Чыңыроон үнү такылдап Сыр бараң үнү жаңырып" деген ыр саптары күбө. Ал добулбас менен кайымдаша үн алыша кагылып, сыр бараңдарды коштоого алган. Душмандардын үшүн алып, жүрөктөрүн түшүрүүгө да көмөк берген. "Манас" эпосунда байыркы урма аспаптардын бири — баңдуулу жоого аттанарда жоокерлерди чогултууда, калкка кабар берип жыйноодо кагылган. "Баңдуулусун уруптур, Каңгыраган добушун, Бир күндүк жер угуптур". Баңдуулу да добул, кернейлер менен кошо кагылып жар чакырууда колдонулган. "Манас" эпосунда кездешүүчү аспаптардан нагыра да айтылат. Аны "Тойго какчу нагыра, Атемир азыр чалдырды" деген саптары ырастайт. Манас жомогунда жекесан, жылаажын өңдүү музыкалык аспаптардын түрлөрүнө, түркүмдөрүнө кирген ар түрдүү көлөмдөгү, добуштагы коңгуроолор да болгону айтылат. Алар да жортуулдарда кагылган. Мисалы, жекесан Бокмурундун Көкөтөйдүн ашын бергенде "Жебилгеси жер чийип, Жекесан үнү баш жарып" — деп, сүрөттөлөт. Бул саптар жекесандын добушунун бийиктигин жана анын кандай учурда кагыларынан да кабардар кылат. Ал эми жылаажын, жекесандын добушунун назиктиги, көлөмүнүн кичинелиги, кагылышы, жасалышы менен айырмаланат.
"Манас" эпосунда наама, дутар өңдүү музыкалык аспаптар да кездешет. Көкөтөйдүн ашына Кокон кандын Козубек, Маргалаңдан Малабек, Алты шаардан Алабек, Букардын каны Темиркандар алтымыштай жигитке ырларын ырдаттырып: "Көчүгү кучак чоң комуз, Дутарларын тарттырып" келишкени айтылат. Ал эми Нескара ашта каарын төгө: "Бура тартып боор атып, Боз жезден кылган чоор тартып" Коңурбай менен Жолойго кошулат.
"Манас" эпосунда эбак музыкалык маданиятыбыздын пайдалануусунан чыгып калган жекесан, дап, баңдулу (баңдуулу), добулбас, жезнай, чыңыроон, сыбызгы, доол, дутар, добул, жылаажын, най, нагыра, наама, чымылдак, барабан, чилмардан сыяктуу аспаптардан кабар бериши музыкабыздын тарыхынын изилденишине да баалуу салымын кошмокчу.
Химиялык физика
Химиялык физика. Химиялык менен жалпылыгы бар физ-нын тармагы (кванттык механика, атомдор жана молекулалар электрондук теориясы) менен химиялык ортосунда пайда болгон илим. Биринчи жолу «Х.ф.» деген терминди А.Эйкен киргизип, «Химиялык физика» курсун жазган (1930-ж. В.Н.Кондратьев, Н.Н.Семенов жана башкалар). «Электрондук химияны» жазып белгилүү бир денгээлде «Х.ф.» термининин маанисин ачууга жетишкен. 1931-ж. СССР илимдер Академиясында Химиялык физ. институту уюштурулган. «Х.ф.» милдети физ-нын теориялык жана эксперименттик жаны методун химиялык проблемаларга, атап айтканда, заттар түзүлүшү жана айланышы ж-дөгү маселелерге колдонуу болуп саналат. Х. ф. негизги изилдөө багыты: 1) атом электрондук денгээлинин түзүлүшү; 2) валенттүүлүк, химиялык күчтүн жана молекулалар ортосундагы байланыш мех. жаратылышы; 3) молекулалар түзүлүшү, алардын геометриясы, электрдик, магниттик жана оптикалык касиеттери; 4) кристаллдар, суюктар, эритмелер, адсорбциялык катмар, иондор сольватациясынын түзүлүшү жана касиеттери; 5) молекулалар динамикасы, мол. спектр, мол. константа, атомдор жана молекулалар дүүлүгүшү, бөлүкчөлөр (атом, ион, мол-лар) кагылушуусундагы энергиянын алмашышы; 6) химиялык кинетика-жылуулук, жарык кванттары, электрон кагылышуунун таасири астында жүрүүчү элементардык химиялык актылар жаратылышы; эркин радикалдар, дүүлүккөн молекулалар жана башка лабилдүү бөлүкчөлөр касиеттери; химиялык активдешүү жаратылышы жана ар түрдүү бирикмелер реакцияга жөндөмдүүлүгү кванттык-мех. теориясы. Фотохим. разряддагы реакциялар, күйүүнүн жана жарылуунун теориясы. Азыркы мезгилде Х.ф. методун колдонуу, агрегаттык абал жана адсорбция ж-дөгү окуу өзүнүн формалдуу мүнөзүн жоготуп, заттар түзүлүшүнүн электрондук көз карашына жана кванттык мех. теориясына көбүрөөк таяна баштады. Термодинамикалык эсептөөлөргө молекулалар динамикалык мүнөздөмөлөрү киргизиле баштады; электр-хим-га жана дат басуу ж-дөгү окууга кинетикалык маселелер киргизилди. Ушунун натыйжасында химиялык кинетика, физ. хим-нын тар жана формалдуу областынан, химиялык айланыштар жараталышын изилдей турган илимдин өзүнчө чон тармагына айланды.
Кыргыз - Кувейт университети
Кыргыз - Кувейт университети (ККУ) 1999-жылы ачылган. Кыргыз Кувейт университети акысыз билим берүүчү, мамлекет эмес билим берүү мекеме. Адистерди үч багытта, жети адистик боюнча: котормочуларды, араб тили жана адабиятынын мугалимдерин, юрист жана журналисттерди даярдайт. Университетте Кыргызстандын, Кувейттин, Египеттин, Сириянын, Иорданиянын, Мавританиянын жана Ирактын квалификациялуу адистери эмгектенет. Араб тилин – бул тилдин алып жүрүүчүлөрү, араб өлкөлөрүнүн волонтёрлору окутат. Университеттин уюштуруучусу жана ректору коомдук эл аралык Айтматов академиясынын академиги, Ата-Түрк (Анкара) атындагы илим изилдөө борборунун ардактуу доктору А. С.Ормушев.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
Орозбүбү Сатиш кызы
Орозбүбү Сатиш кызы (21.03.1959) – Кыргызстандагы манас таануучу жана акын айымдардын бири. Жусуп Мамайдын чыгармачылыгын иликтеген адис. Кесиби – экономист. Учурда (1993-жылдан тартып) Ош шаарында Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын Түштүк бөлүмүнүн Коомдук илимдер институтунун (кийин Аймактык илимий билим берүү борбору жана Гуманитардык изилдөөлөр институту болуп өзгөртүлдү) илимий кызматкери болуп иштеп келет. КР Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү (2004).
Кыскача өмүр таржымакалы
Орозбүбү Сатиш кызы 1959-жылы 21-мартта Кыргызстандагы Ош облусунун Өзгөн районуна караштуу Ак-жар айылында төрөлгөн.
Орозбүбү Сатиш кызы 1976-жылы Ош облусуна караштуу Өзгөн районундагы “Ак-жар” орто мектебин аяктаган.
Ал 1977-1979-жылдары Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарындагы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин) Механикалык-математика факультетинде окуган.
1979-жылы Орусиянын борбору Москва шаарындагы Москва суу чарба институтунун Суу чарбасынын экономикасы факультетине которулуп, окуусун уланткан. 1984-жылга чейин анда таалим алып, бирок аны бүтпөй калган.
1996-жылы Ош технология университетинин Экономика жана менежмент факультетин аяктаган.
Кесиби - экономист. Эмгек жолун Өзгөн районундагы “Ак-жар” орто мектебинде “пионер вожатый” болуп иштөөдөн баштаган. (1976-77-жж).
Фрунзе шаарындагы Бүткүл союздук “Союзводавтоматика” суу чарбасын долбоорлоо институтунда сызуу-конструктору болуп иштеген.
1986-95-жж. - Ош шаарындагы Р.Абдыкадыров атындагы Ош облустук филармониянын алгачкы Адабият бөлүм башчысы болгон.
Ошол эле учурда, 1993-жылдан тартып Ош шаарында Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын Түштүк бөлүмүнүн Коомдук илимдер институтунун (кийин Аймактык илимий билим берүү борбору жана Гуманитардык изилдөөлөр институту болуп өзгөртүлдү) илимий кызматкери болуп иштеп келет.
2007-жылдан тартып Ош облустук Таш Мияшев атындагы балдар китепканасында “Манас” мектебин ачып, азыркыга чейин жетектеп келе жатат.
Сапарлары
1997-жылы Кытайдын ШУАРында болгон, Артыш, Кашкар, Үрүмчү шаарларында бир айдай чыгармачыл сапарда болгон. Манасчы Жусуп Мамайдын Үрүмчү шаарындагы үйүндө бир айдай болгон.
Коомдук ишмердиги
Манас таануу жаатында бир катар коомдук иш-чараларга катышып келет.
КР Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү (2004).
Илимий ишмердиги
Манас таануу жаатында илимий жыйындарда илимий баяндамалар менен чыкты.
Ош шаарында манас таануу жаатында илимий жыйындарды уюштурууга катышты.
Сыйлыктары. Наамдары
КРнын маданиятынын мыкты кызматкери (2013).
Үй-бүлөсү
Никеде турат.
Күйөөсү –  Шадыбеков Кеңешбек Мырсалиевич.
Кеңешбек 1952-жылы 1-июлда Кыргыз Республикасынын Жалал-Абат облусунун Аксы районуна караштуу Бозбубиек айылында туулган. 1959-жылы Бозбубиек башталгыч мектебинен 4-класска чейин окуп, 1969-жылы Успеновка орто мектебинен онунчу классты бүтүргөн. 1969-жылы Фрунзедеги Политехникалык институтуна кирип,Архитектура-курулуш факультетин бүтүрүп, жогорку билимге ээ болгон. Кыргыз Республикасынын Илимдер Академиясынын Сейсмология институнда кызмат өтөгөн. Фрунзедеги Технологиялык-Конструкциялоо институнун (ФКТИ) башкы сүрөтчүсү кызматын аткарган. Кыргыз Республикасынын Сүрөтчүлөр Союзунда Сүрөтчүлөр фондунун айкелчилер секциясында эмгектенген. Кыргыз Республикасынын ЭЛТР коомдук телерадио корпорациясында кызмат өтөгөн. Ош облустук Мияшев Таш атындагы балдар китепканасында «МАНАС» эпосу боюнча маалыматтар бөлүмүндө жетектөөчү адис, манастаануучу кызматын аркалап келет. Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү.
Бир кыз (Нуртаажы), бир уулу (Акылбек) бар.
Тил билгендиги
Кыргыз, орус жана казак тилдеринде сүйлөйт.
Негизги чыгармалары
Бир нече ыр китепти жарыялаган.
Качкын күбөлүгү
Качкын күбөлүгү – «Качкындар жөнүндө» КР мыйзамдарына ылайык, КРде качкын катары таанылган адамдын кертбашын күбөлөөчү жана КР мыйзамдарында белгиленген тартипте ал адамды жана анын үйбүлө мүчөлөрүн ички иштер органдарында каттоого алуу үчүн негиз катары кызмат кылуучу документ.
Липец Рахиль Соломоновна
Липец Рахиль Соломоновна (1906, Скопин шаары) — фольклорчу, этнограф. Экинчи Москва мамлекеттик университетин бүткөн. 1941-жылдан тарых илиминин кандидаты. Л-тин негизги эмгектери орус, түрк-моңгол элдеринин маданиятынын тарыхына, этнографиясына жана фольклоруна арналган. Көптөгөн эмгектеринде «Манас» эпосунун материалдары талдоого алынган. «Манас» эпосунун академиялык басылышынын биринчи томуна рецензия жазган.
Иматка (дарыя)
Иматка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уй дарыясынын сол жээгинен 368 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Еврокөрүнүү ыр сынагы 2004
«Еврокөрүнүү ыр сынагы 2004» (түркчө: 2004 Eurovision Şarkı Yarışması, англисче: Eurovision Song Contest 2004, французча: Concours Eurovision de la chanson 2004) - «Еврокөрүнүүнүн» 49-чу сынагы болду, ал Ригада өткөн «Еврокөрүнүү 2003» сынагынын жеңүүчү өлкөсүндө, 2004-жылдын 12-майдан 15-майга чейин Түркияда өттү. Түркияга жеңишти «Everyway That I Can» деген ыры менен  Sertab Erener алып келген, добуштардын жыйынтыгынан соң 167 упай менен 1-орунду ээлеген.
Афион сымалдуулар
Афион сымалдуулар (лат. Aphyonidae) — океан тереңдигинде жашоочу балыктардын бир тукуму.
Афидиус сымалдуулар
Афидиус сымалдуулар (лат. Aphididae) — чабандес жаргак канаттуу каскактардын бир тукуму. Буга афидиусы (лат. Aphidius) — афидиустар уруусу ж.б. кирет.
Денеси жумуру, сүйрү (уз. 0,5-6 мм). Өңү жашыл, көпчүлүгү канатсыз болот. Ө. б-нин 2500дөй түрү белгилүү. КМШда 1000дей. Борбордук Азияда 500, а. и. Кыргызстанда 300гө жакын түрү кездешет. Ө. б-нин көпчүлүк түрү айыл чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечтери. Алар залал келтирген өсүмдүктүн жалбырагы буралып, сабагы ийрейип, өркүнү чүрүшүп, дөмпөк шишиктер пайда болот, айрым учурда айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмү 15-20 %ке азаят. Алар вирустуу илдеттерди таратат. Эң зыяндуулары: жүзүм филлоксерасы – жүзүмгө, алмурут. филлоксерасы – алмуруттун мөмө, бүчүр жана кабыгына зыян келтирет.
Качуу
Качуу – кылмыш, ал адамдын жазасын өтөп жаткан же камакта отурган жерден өзалдынча кетип калуусун билдирет. Сот адилеттигине каршы кылмыштардын катарына кирет. КР кылмыш-жаза мыйзамында каралган.
Баган (Уса куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Босфор
Босфор, Константинополь кысыгы (түркчө Karadeniz Bogazi, грекче Bjsporos) – Европа менен Азияны (Кичи Азия жарым аралы) бөлүп турган кысык, Кара жана Мрамор деңиздерин туташтырат. Узундугу 30 км, туурасы 2 км, эң тайыз жери фарватеринде 20 м. Европанын жээгинде (Мрамор деңизине чыга беришинде) Алтын Мүйүз табигый гаваны бар. Мында жана анын аркы өйүзүндөгү азиялык жээгинде Стамбул шаары (Түркия) жайгашкан. Стамбул порту тушта автомобиль өтүүчү көпүрө (узундугу 2,8 кмдей) салынган.
Булякай (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Он гривна
Он гривна — Украинанын акча бирдиги.
Мзас дарыясы
Мзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын сол жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Куйручук (Кудайберген Өмүрзак уулу)
Куйручук - Кудайберген Өмүрзак уулу (1866, Курманкожо – Кулжыгач (азыркы Жумгал району, Кызылтуу айылы) – 1940, Жумгал айылы) – куудул, ырчы. Энесинен эрте ажыраган. 14 жашынан байларга жалданып иштеп, турмуштун оордугун көп тарткан. Ошондуктан коомдогу жакшы менен жамандыкты, карама- каршылыктарды, келишпестиктерди эртерээк ажыратып, сергек кароого үйрөнгөн. Өз чөйрөсүндөгү бай- манап, молдо, бий-болуштардын терс кылык-жоруктарын эл алдында тартынбай ашкерелеген. Анын «Бейиштеги үн», «Арбак», «Айып кимде», «Жалаа», «Манасым барда кайда болсо коном» жана башка жоруктары эл арасына кеңири белгилүү. Куйручук куудул гана эмес, төкмө ырчы да болгон (мисалы, атактуу Найманбай ырчы м-н айтышы). Манастан жана башка дастандардан айткан. Кыргыздын оозеки чыгармаларын, улама сөздөрүн, санжырасын көп билген, кепке уста, ашкан чечен болгон. Куйручуктун куудул сөздөрү бизге толук жеткен эмес. Анын чукугандай таамай айтылган курч сөздөрү, күлкүлүү жоруктары эл арасында ылакап катары айтылат. К. Бектенов Куйручуктун мурасын чогултуп, ал жөнүндө китеп жазган. Куйручук чыйрак, карылуу дагы киши болгон. Анын эскерүүсүнө караганда 27 жашка чыкканга чейин 18 жолу балбан күрөшкө түшүптүр. Ал сынчы, келечекти көрө билген, айтканы айткандай келген адам болгон. Анын ысымы менен Жумгал районундагы айыл аталган. Кыргыз элинин ичинен чыккан акылы, тамашакөӣлүгү жана куудулдугу менен эл арасында аты калган инсан болгон.
Босвелл (Оклахома)
Калкы - 703 киши. Болжолдуу аянты - 1.8 км². FIPS коду — 40-07750.
Дыйкандар реформасы (1861)
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Баяндамачы
Баяндамачы - коомдо болуп жаткан ар кыл саясий, экономикалык, социалдык, маданий ж. б. процесстерди, окуялар менен көрүнүштөрдү мезгилдүү маалымат каражаттарында чечмелеп, талдап, түшүндүрүп туруучу журналист, чыгармачыл кызматкер. Бул багытта иштеген адамдын өзүнүн тандап алган темасы болот. Баяндамада журналисттин билими, тажрыйбасы, жекече жөндөмдүүлүгү, устаттыгы, ээлеген орду жана көз карашы айкын көрүнөт. Ошондуктан журналист-баяндамачы аудиториянын кызыгуусун пайда кылып, ага коомдук турмушта жүрүп жаткан окуялар, көрүнүштөр, өзгөчөлүктөр жөнүндө ынанымдуу айтып берүүсү, алдыңкы, жаңы көз караштарды жактап, инсандардын «өздүк стратегиясынын» өркүндөшүнө көмөк көрсөтүүсү, окуялардын маңызын ачып, турмушта орун алган карама-каршылыктарды талдоосу; коомдогу маанилүү маселелердин практикалык жагынан чечилишине көмөк көрсөтүүсү негизги талап. Ар бир баяндамачы тийиштүү коомдук уюмдар, социалдык топтор, саясий партиялар ж. б. үчүн кызмат кылат, демек, анын өздүк орду аудиторияга түшүнүктүү болууга тийиш.
Каламиттер
Каламиттер - (Calamitales) - татаал түзүлүштүү өсүмдүктөргө кирген муун сабактуулардын катары. Каламиттердин бийикт. 12 м, диаметри 1 м ге жетип, жалпы көрүнүшү кырк муунга окшош дарак болгон. Сабагынын муундарында тегерете жайгашкан күндөрү же сызгычтай жалбырактары өскөн. Кырк муундан айырмаланып, сабактарында 2-ксилемасы өөрчүп, бирок жетилген сөңгөктөрү көрдөй болгон. Өркүндөрүнүн учунан калыптанган тобурчактары тукумдук жана тукумсуз түрпүчөлөрдөн турган. Каламиттерге 3 урууча кирген. Эң жөнөкөй Каламиттер девон мезгилинде пайда болуп, тропик зонасына кеңири тараган. Геологиялык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында пермь мезгилинде тукум курут болгон.
Редактор
Редактор (лат. – оңдоочу, жөнгө салуучу) – редакцияда авторлор менен бирге иштешип, текстти жалпы нормаларга, эрежелерге ылайыктап, окурмандарга ылайыкташтырып (бирок автордун жекече жүзүн бузбай), иштеп чыгуучу адис.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Redaktor Редактор Redaktor Redakteur Contributing editor Redaktoro עריכה Redaktur 編集者 Редактор 편집자 Redacteur Redaktør Redaktør Redação Редактор Redaktor 總編輯
Коммунизм (Алай району)
Коммунизм (Коммунизм) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Жошолу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 746 киши.
Квази
Квази (лат. quasi  – сыяктуу, окшоп) – «жалган», «чыныгы эмес», «ошого жакын» деген сөз маанилерине шайкеш келе турган киринди сөз.
Афиосемиондор
Афиосемиондор (лат. Aphyosemion) — балыктардын бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: Али афиосемиону (лат. A. ahli), кош түшкүндүү афиосемион (лат. А. bivittatum).
Антивитаминдер
Антивитаминдер(греч. ἀντί — каршы, лат. vita — жашоо) — химиялык түзүлүшү витаминдерге жакын, бирок биологиялык таасири аларга карама-каршы келген бирикмелер. Организмге киргенде Антивитаминдердин ордуна зат алмашуу реакцияларына катышып, алардын нормалдуу жүрүшүн токтотот же бузат. Бул тиешелүү витамин тамак менен керектүү өлчөмдө организмдин өзүндө пайда болсо да, витаминдин жетишсиздигине алып келет.
Бардык витаминдердин антивитаминдер бар экендиги белгилүү. Мисалы, В] витамининин (тиаминдин) Антивитаминдер — пиритиамин, ал полиневритти пайда кылат.
Редиф
Редиф (ар.—артынан келүүчү) — ыр сабындагы уйкаштыктан кийин келүүчу сөздөр жана сөз айкаштары. Араб тилинен которгондо «артынан келүүчү» деген маанини билдирет. Редиф көбүнчө уйкашкан сөздөн кийин бир сөздүн кайталанышы, ал көбүнчө араб-парсы жана жалпы эле чыгыш поэзиясына мүнөздүү. Редиф катарында келген сөз, сөз айкашы же сүйлөмгө автор басым жасайт, чыгарманын бүткүл өзөгү менен байланышып турат.
Элкин-Тоо
Элкин-Тоо — "Манас" эпосундагы топоним. Айчүрөк ак куу болуп учуп, дүйнөдөгү алптарды сынап жүргөндө кечилдин каны Коңурбай жолугуп "Азапты мыкты салайын, Аткылап колго түшүрүп, Колукту кылып алайын" (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 365), — деп жаа тартып, каран түндү саларда Айчүрөк качып барып кудайга муңун айткан жер.
Кыйын шашып Айчүрөк Ала-Көлдү басты эми, Эс жыйа албай Айчүрөк Элкин-Тоо чыгып жатты эми (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 367).
Квазикелишим
Квазикелишим – жарандык укук теориясында чала-чарпыт баюудан, башка бирөөнүн кызыкчылыгы үчүн жасалган аракеттен улам келип чыгуучу милдеттенме.
Кой Кырылган Калаа
Кой Кырылган Калаа — Каракалпак Республикасынын (Өзбекстан) Төрт-Көл районундагы байыркы шаар калдыгы. Биздин заманга чейинки 4 — биздин замандын 4-кылымнын башына таандык археологиялык эстелик. Кызыл-Кум чөлүндө жайгашкан. 1950-, 1952-57-ж. Кой Кырылган Калаада археологиялык казуу жүргүзүлүп, кангюй уруусунун мадтына мүнөздүү табылгалар жана архитектуралык эстеликтер, чарба имараттарынын калдыктары табылган. Кой Кырылган Калаа калыңдыгы 7 м төрт чарчы дубал менен курчалган. Дубалдын ортосуна жайгашкан бийиктиги 8,5 м, айланасы 44,5 м мунара түрүндө салынган эки кабат күмбөз-храмдын калдыгы айрыкча кызыгууну туудурат. Кой Кырылган Калаадан байыркы жазуулардын үлгүсү, карапа идиштер, сыйынуу статуэткалары жана башкалар тиричилик буюмдарынын калдыктары да табылган. Кой Кырылган Калааны орус археологу, этнографы С. П. Толстов жетекчилик кылган Хорезм экспедициясы изилдеген.
Койне
Койне (грекче koine, koinjs — жалпы) — жалпы грек тили. Биздин заманга чейинки 4-кылымда Аттика диалектинин негизинде пайда болуп, ар кайсы грек айтымдарынан түзүлгөн. Биздин замандын 1-кылымнда Рим империясынын чыгышын мекендеген калктын жалпы элдик тили болгон, кийин андан орто жана жаңы грек тилдери чыккан. Тил илиминде Койне 19-кылымдан тартып ушундай типте түзүлгөн ар кандай жалпы тилдерди атоо үчүн да колдонулат.
Химиялык формулалар
Химиялык формулалар — заттар курамын химиялык белгилер (сим-волдор) жардамы менен туюнтуу. X. ф элемент атомунун символунан түзүлүп, ар бир элемент канча атому бар экендиги бүтүн сан менен берилип, мол-дагы атомдор өз ара байланышын көрсөтөт. Зат курамына кирген атомдор жана алардын сандык катышын гана көрсөткөн, ал эми ортосундагы химиялык байланыш жаратылышын көрсөтпөгөн формула эмпирикалык формула деп аталат. Мисалы, Р2О5. Химиялык формула заттар сандык жана сапаттык мүнөздөмөсү болот. Мисалы, Н2SО4—''күкүрт кислотасы. ''Масс. саны моль массасына (98 г/моль) барабар. Мол-сы, б. а. 1 моль Н2SО4 2 г суутек, 32 г күкүрт жана 64 г кычкылтектен турат. Структуралык формула молекуладагы атомдор өз ара байланышын жана мейкиндиктеги абалын аныктайт. Формуланы жазууда он зарядка ээ атом биринчи жазылат, мисалы, KCl, Nа2SО4, NaCl жана башка Заттар химиялык формуласын түзүү үчүн курамдагы ар бир элемент % боюнча массасын анын ат. м-на бөлүп, алынган сандар катышы чыгарылат. Мисалы, жез колчеданында 34,64% Сu, 30,42% Fе, 34,94% 8 табылган. Бул сандар ат. м-рына Сu (63,55), Fе (55,85), S (32,06) бөлгөндө 1:1:2 катышы алынат. Демек, жез колчеданы химиялык формуласы СuFеS2 болуп жазылат.
2-Балахта дарыясы
2-Балахта (Балахта) — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Балахта (Биринчи Балахта) дарыясынын сол жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Липкин Семён Израилевич
Липкин Семён Израилевич [6(19). 9. 1911, Одесса – 31. 3. 2003, Москва облусу, Переделкино] – орус акыны, котормочу. Калмак АССР эл акыны (1968), Кыргыз ССРинин маданиятка эмгек сиңирген кызматкери (1975). Москва инженер-экономикалык институтун бүтүргөн (1937). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. Калмактын «Жангар» (1940), кыргыздын «Манас» (1941), кабарданын «Нарттар» (1951), буряттын «Гэсэр» (1968), инди элинин «Махабхарата» (1969) эпосторун, тажик, өзбек, кыргыз, балкар, калмак классиктеринин жана замандаш акындарынын чыгармаларын орусчага которгон «Манас» эпосунун С. Орозбаковдун вариантындагы Липкин орус тилине которгон «Чалгынга даярдануу», «Чалгын», «Жылкы тийүү», «Баатырлардын согушу», «Соңку казат» бөлүмдөрү 1946-ж. Москвадан чыккан «Великий поход» китебине кирген. Липкиндин котормосу менен «Кабарда эпикалык поэзиясы» (1956), «Алты кылымдын үнү» (1960), «Алтын чынжыр», «Чыгыш поэмалары» (1970) жана башка китептер чыккан. «Дидаарлашкан адам» (1967) ыр китебинин, «Манастын» сюжетине жазылган «Айкөл Манас» повестинин автору. Тажик ССРинин Рудаки атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1967). III даражадагы Манас жана башка ордендер менен сыйланган.
Жыйырма сегиз панфиловчулар
Жыйырма сегиз панфиловчулар – Улуу Ата Мекендик согушта Москва алдындагы салгылашта артыкча эрдик көрсөткөн панфиловчу жоокерлер. Волокаламск шаарынан түштүк-чыгыш тарапта Дубосеково темир жол разъездинде 316-аткычтар дивизиясынын 1075-аткычтар полкунун 2-батальонунун 4-ротасынын аткычтары душманга каршы төрт саат бою салгылашкан. 28 жоокерден турган бул топту кенже саясий жетекчи В. Г. Клочков-Диев (1911–1941) башкарган. Анын уруш алдында айткан, «Россия – кең, бирок чегинүүгө жер жок – артыбызда Москва» – деген сөзү борбор шаарды коргоочулар үчүн ураанга айланган. Жоокерлердин алтоо – Николай Ананьев (1912–1941), Григорий Конкин (1911–1941), Иван Москаленко (1912–1941), Григорий Петренко (1909–1941), Григорий Шемякин (1906–1975) жана Дүйшөнкул Шопоков (1913–1941) Кыргызстандан болушкан. Жоокерлер чабуул коюп келе жаткан фашисттик элүүдөй танктын он сегизин талкалап, калганын чегинүүгө аргасыз кылышкан. Жыйырма сегиз баатырдын 23ү курман болгон. 1975-жылы бул салгылашуунун ордуна «Жыйырма сегиздин эрдигине» деген эстелик ансамбль тургузулган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Афодийлер
Афодийлер (лат. Aphodius) — кыкчыл коңуздардын бир уруусу, буларга казгыч афодий (лат. A. fossor), кызыл канат афодий (лат. A. fimetarius) ж.б. түрлөр кирет.
Бадью (Колва куймасы)
Бадью — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын сол жээгинен 94 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лоп
Лоп — топоним. Кыргыздын нойгут уруусу жердеген жер катары эпостун көп эпизоддорунда эскерилет. Географиялык реалияда Синьцзяндагы Лобнор көлүнүн тегерегиндеги жерлер. Лобнор деп моңголчо аталышынан айырмалап, Кашкардын түрк тилиндеги жергиликтүү эли бул көлдү «Лоп» деп аташкан. Эпосто ушул аты сакталып калган. Бул жерлерди 16—18-кылымдарда нойгут уруусу да мекен кылганы тарыхта белгилүү. Ал эми Лобнор көлүнүн боюнда жашаган лобнор элинин тили кыргыз тилине эң жакын экендигин С. Е. Малов белгилеп кеткен.
Квалификацияланган көпчүлүк добуш
Квалификацияланган көпчүлүк добуш – шайлоого укуктуу адамдардын жалпы санына карата добуштардын 3/4, 2/3 ж. б. бөлүгүн түзгөн добуштун саны.
Иржа (Липовка куймасы)
Иржа (овр. Кургак Иржа) — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Липовка дарыясынын сол жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сок дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Рефрен
Рефрен (фр.— кайталоо) — ыр строфалары бүткөндөн кийинки сөздөрдүн кайра кайталанышы.
Няда-Яха (Байдарата-Яха куймасы)
Няда-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Байдарата-Яха дарыясынын оң жээгинен 44 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Ботаникалык бак
Ботаникалык бак – ботаникалык билимдерди таратуучу, илимий-изилдөө, окуу-тажрыйба иштерин жүргүзүү үчүн өсүмдүк өстүрүүчү мекеме. Көбүнчө изилдөө жумуштарын жана экспозицияларды түзүүдө пайдаланылуучу ачык жерлерден, оранжереяларда өстүрүлүүчү өсүмдүк коллекцияларынан турат. Мындай бактардын көпчүлүгүндө дарак, мөмө-жемиш, дары-дармек, гүл өсүмдүктөр өстүрүлүүчү аянтчалар болуп, чоң бакта 20–30 миңге чейинки өсүмдүк түрү өстүрүлөт. Негизги милдети өсүмдүктөрдүн жаңы, баалуу түрлөрүн таап, аларды чарбада өстүрүүгө багыт берүү. Ботаникалык бак тарыхый жактан биринчи илимий ботаникалык борбор болгон. Алардын кыйласы ботаниканын бир катар бөлүмдөрү боюнча изилдөө иштерин жүргүзүүчү комплекстик институттар болсо, айрымдары аткарган милдетине же коюлган темасына жараша адистештирилип, илимий мекемелерге айланган. Биринчи ботаникалык бак 14-кылымда Италияда негизделген.
Кыргызстанда 1-жолу 1938-ж. Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында уюштурулган. Азыр ал КР Улуттук илимдер академиясынын карамагындагы өзүнчө илимий-изилдөө мекемеси. Бакта Кыргызстандын жана Орто Азия аймагында өскөн өсүмдүктөрдүн 600гө жакын түрү чогултулган. Жоголуп бара жаткан алма, четин, катыраңкы, жылан жийде, аса-муса, бозкемпир, жапайы жүзүм жана башка өстүрүлөт. Кыргыз улуттук университетинде окуу ишине байланышкан ботаникалык бак да бар.
Алга, Кыргызстан!
«Алга, кыргызстан!» биримдик жана өнүгүү партиясы 2003-ж. 7-сентябрда «Жаңы-Заман» биримдик жана өнүгүү партиясы, «Манас-Эл» руханий кайра жаралуу партиясы, Кыргызстан кооператорлор партиясы жана «Жаңы Кыймыл» партиясынын биригүүлөрүнүн натыйжасында түзүлгөн. «Алга, Кыргызстан» партиясына 2003-ж. «Кыргызстан Биримдик партиясы» кошулган. Саясий Кеңештин төрагасы, партиянын Уставына ылайык, алты айда бирден алмашып турат. 1-төрагасы – Б. Бегалиев, азыркысы- Т. М. Макарова. Партиянын 56 райондук жана шаардык бөлүмдөрү, 688 баштапкы уюму жана 6523 мүчөсү бар. Негизги максаты – жаңы кубаттуу экономикалык жана социалдык секирик жасоо. «Жетиген»- Кыргызстандын жети күчү - программасы иштелип чыккан: Биримдиктин күчү, Муундардын күчү, Суунун күчү, Жерлердин күчү, Жолдордун күчү, Тарыхтын күчү, Эркиндиктин күчү. 2003-ж. 12-декабрдан жума сайын чыгуучу «Алга, Кыргызстан!» газетасы бар. Саясий багыты боюнча оңчул центристтик партия. Эмблемасы менен туусу бар. Урааны: «Күчтүү Кыргызстан үчүн!».
Китептин маалыматтары: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9
Арап жазы
Арап жазы - 2010-ж. жазында башталган Түндүк Африкада жайгашкан арап мамлекеттериндеги авторитардык жана тоталитардык саясий режимдерге каршы элдик толкундоолор.
Хронологиялык жактан Арап жазы 2010-ж. окт. Батыш Сахарада, бирок факты боюнча 2010-ж. 18-дек. Тунисте полициялык коррупцияга жана ырайымсыз мамиле кылууга карты белги катары Мохаммед Буазизанын өзүн-өзү өрттөөсү менен башталган. Тунис, Мисир(Египет) жана Йеменде болгон төңкөрүштөр; Ливия жана Сириядагы жарандык согуштар; Бахрейндеги элдик көтөрүлүүлөр; Алжир, Ирак, Иордания, Марокко жана Оманда болгон массалык каршылыктар; Кувейт, Ливан, Мавритания, Сауд Арабыя, Судан, Джибути жана Батыш Сахарадагы маанилүү каршылыктар, 2011-ж. май айында Асрайылдын(израиль) чек арасындагы кагылышуулар да Арап жазынын таасири менен болгон десе туура болот. Протесттердин жүрүшүндө жарандык каршылык көрсөтүүнүн төмөнкүдөй ыкмалары колдонулган: иш таштоо, демонстрация өткөрүү, митингдер менен жүрүштөрдү уюштуруу ж.б. Интернет аркылуу социалдык тармактарды колдонуу да кеңири пайдаланылган. Эң массалык демонстрациялар бир нече ирет «жин күнүндө» - жума күнкү жарым күндүк сыйынуудан кийин болуп турган. Көпчүлүк демонстрациялар бийликтин зордук-зомбулук көрсөтүү, куралдуу күч колдонуу, куугунтуктоого алуу сыяктуу мыйзамсыз аракеттерине туш болгон. Арап дүйнөсүндөгү көтөрүлүшчүлөр - «Эл режимдин кулашын каалайт» деген ураан менен чыгышкан.
Жакынкы Чыгыштагы жана Түндүк Африкадагы протесттердин жана демонстрациялардын төмөнкүдөй аталыштары да белгилүү: «Арап жазы жана кышы», «Арап жандануусу», «Панараптык революция» жана «Арап көтөрүлүшү». Бирок катышуучулардын бардыгы эле өздөрүн арап деп эсептешкен эмес. 2012-ж. май айында революциялар 4 мамлекет башчысын кулатууга алып келген. Тунистин президенти Зин эль-Абидин Бен Али Тунистеги революциядан кийин 14-январда Сауд Арабыясына качкан.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Лөк
Лөк — «Манас» эпосунда «Манас баатыр Чүйдөгү Акунбешимди жеңгени» деген окуяда калмак баатырлары кыргыздарды жекеге чакырып турган жерде айтылат:
Жаның тирүү кутулбайт
Өлөм деген жан келгин,
Бириң коюп, миң келгин,
Лөгүң коюп, пил келгин (Сагымбай Орозбаков, 2. 137). Деги эле Л. деген сөздүн мааниси нар төөнүн эркегин туюндурат. Эпосто болсо өтмө мааниде баатыр, балбан, эр жүрөк деген мааниде колдонулган.