cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бекмурзаев Кадыр
Бекмурзаев Кадыр (1913-жылы азыркы Өзгөн району, Татты-Була кыштагы  — 2001-жылы ошол эле жерде) — айыл чарба  өндүрүшүн уюштуруучу, Социялистик Эмгектин  Баатыры (1948)1 1940-жылдан КПСС мүчөсү. Эмгек жолун 1928-жылы колхозчудан баштаган, артелге биринчилерден болуп өткөн. 1932-жылдан партиялык, советтик кызматтарда, 1944-жылдан Өзгөн районунун «Маданият» колхозунун председатели болгон. Анын жетекчилигинде колхоздун экономикасы бир кыйла чыңдалган. Ал башкарган колхоз 1947-жылы 40,5 га сугат жердеги буудайдын ар гектарынан 30,4 аден, 1700 га кайрак жерден 18 цден түшүм алган.
Валюта алып-сатарлыгы
Валюта алып-сатарлыгы - банктардын жана фирмалардын валюта рыногунда валюта курсун өзгөртүүдөн пайда табуу максатын көздөгөн ишмердиги; валюта тобокелчилигин атайылап кабыл алуу. Валюта алып-сатарлыгы ачык валюта позициясын пайда кылуучу валюта операцияларын жүргүзүү (Мисалы, мөөнөттүү бүтүмдөр жана башка) же валюта тобокелчилигин камсыздандыруу боюнча валюта операцияларын атайылап бүтүрбөө аркылуу ишке ашырылат. Валюта алып-сатарлыгынын натыйжасы валюта курстарынын өзгөрүш келечегин алыпсатарлар туура баалашына жараша пайдага же чыгымга дуушарлантышы мүмкүн.
Жеке ишкердик (ишкердик)
Жеке ишкердик (ишкердик) – КР жарандык мыйзамдары боюнча мыйзамда белгиленген тартипте ушундай максатта каттоодон өткөн, жактардын пайда табуусуна багытталган өзалдынча, өз тобокелчилиги менен ишке ашырылган ишкердик. Ошентсе да, мыйзам жарандык Ж. и-ти мамлекеттик каттоодон өтүүсүз эле ишке ашыруусуна жол берет. КР жөндөмдүүлүктөрү чектелбеген жарандары, четөлкөлүк жарандар, жарандыгы жок адамдар, ошондой эле юридикалык жактар Ж. и-тин субъектери боло алышат. Коммерциялык эмес уюмдар Ж. и. менен алардын уставдык максаттары үчүн зарыл болгон үчүн гана алектене алышат.
Норс Роялтон (Огайо)
Норс Роялтон (Огайо) (North Royalton) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Эксперименталдык фонетика
Эксперименталдык фонетика - тыбыштар ар кандай приборлордун жана методдордун (кинографиялык жазуу, палатограмма, рентгеноскопия, осциллограф, спектрoграф, глоттография, интонография, электромиография, кинорентгенография жана башка) жардамы менен акустикалык жактан (тыбыш жасоого жумшалган үндүн күчү, бийиктиги, узундугу) изилденет. Тыбыштарды мындай метод менен изилдөө эксперименталдык фонетиканын милдети болуп саналат.
Чоң Тата (дарыя)
Чоң Тата — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 381 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 33 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаш-Тилек (Кадамжай району)
Жаш-Тилек — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Ак-Турпак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 603 киши (2009-жылы).
Тили аялуу балдар мектеби
Мындай мектептер экиге бөлүнөт:
1) дудук, тантык, келегей жана башка тилинде кемчилиги бар балдар 11 жыл окуп, толук эмес орто билимге ээ болот;
2) өтө кекечтенип сүйлөгөн балдар мектеби.
Бул мектептин балдары сүйлөй алуу жөндөмүндөгү кем-өксүктөрдөн арылгандан соң жалпы мектепке которулат. Балдардын сүйлөй алуу жөндөмүндөгү кем-өксүктөрдөн арылтуу, түзөтүү аларды кадыресе сүйлөө, окуу жана жазууга үйрөтүү мектептин бүткүл окуу-тарбия ишинин мазмунун түзөт.
Мектепте балдардын дене тарбиясына жана алардын ден соолуктарын чыңдоого өзгөчө көңүл бурулуп, балдар психоневролог жана оторинолоринголог сыяктуу дарыгерлердин такай көзөмөлүндө болот. Мектеп балдарга жалпы билим берүү менен катар эле кесиптик даярдыкка ээ кылат.
Казачок
Казачок - украиндик, кубандык казактардын эл бийи. Музыкалык Өлчөмү 2/4. Жандуу, шаңдуу, төкмө мүнөздө. Бий Украиналык казактардын арасына кеңири тараган. Адатта, жубу менен бийлейт. Кыз алып жүрөт, жигит болсо анын кыймылын кайталайт. Алмашарда кыз колун чаап белги берет. Биринчи жолу Казачок 17-кылымдын биринчи жарымында иштеп чыккан польшалык композитор С. Дусяцкой, орус жазма булактарында Казачок музыкасы 18-кылымдын экинчи жарымындагы кол жазмаларда кезигет. 18-кылымдын экинчи жарымында Казачок француздардын балет сахнасында пайда болот. 1820-ж. калк арасына Казачок өтө кеңири жайылган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Георг Вильгельм Фридрих Гегель
Георг Вильгельм Фридрих Гегель (немисче: Georg Wilhelm Friedrich Hegel; 1770-жылдын 27-августу, Штутгарт — 1831-жылдын 14-ноябры, Берлин) – немистин даңазалуу философ окумуштуусу, ойчулу. Ал немис классикалык философиясынын жана романтизм философиясынын негиздөөчүлөрүнүн бири болуп саналат.
Кыскача өмүр жолу
Гегель Штутгарт шаарында жогорку кызматтагы аткаминердин үй-бүлөсүндө туулган. Атасы Георг Людвиг Гегель (1733-1799) Вүртемберг герцогу Карл Ойгендин казыналыгында катчы болуп иштеген. Анын ата-бабасы Каринтиядагы лүтерандык тектен чыккан. 16-кылымда, реформацияга каршы чаралар доорунда анын ата-бабасы Австриядан куулуп чыгып, Швабияда жердеп калат.
Гегель 1788-1793-жылдары Түбингем университетинин алдындагы Түбингем диниятчылык (теологиялык) институтунда (диниятчылык семинарийде) таалим алат. Бул жерде магистрдик диссертациясын коргойт.
1793-96-жылдары Бөрн шаарында, 1797-1800-жылдары Франкфурт-Майнда үй-бүлөлүк окутуучу кызматын аркалайт. 1799-жылы кайтыш болгон атасынан мураска анча-мынча каражат алып, ошондон тартип илимий иликтөө жолуна түшөт. 1805-07-жылдары – Йена университетинин айрыкча профессору. 1807-жылы Бамбергде гезит редактору. 1807-1816-жылдары – Нүрнбергде (Нюнберг) классикалык гимназиянын ректору. 1811-жылы теги бавариялык ак сөөктөрдөн болгон Мария фон Тухерге үйлөнөт. 1816-18-жылдары Гейделберг университетинин профессору. 1818-31-жылдары – Берлин университетинин профессору (ага чейин бул кызматты философ И.Г.Фихте аркалаган экен). 1821-жылы “Укук философиясынын негиздери” эмгегин жарыялайт. 1830-жылы Берлин университетинин ректордугуна дайындалат.
1831-жылы Берлинди холера ооруса каптаганда, ал шаардан сыртка (Кройцберг шаарчасына) кетет. Бирок бул жугуштуу оору токтоду го деп санап, шаарга кайтып келет да, 1831-жылы 14-ноябрда оорудан дүйнөдөн кайтат. Аны холерадан эмес, ич өткөктөн өлдү деген да жоромол бар.
Негизги эмгектери
Гегелдин эмгектерин ушул чыгармасындагы (энциклопедиялык эмгектеги) түрлөргө ылайык бөлүүгө болот:
Жеке кепилдик
Жеке кепилдик – КР кылмыш-жаза-процесстик мыйзамдарында тыюу салуу чарасы, мында ишенимге татыктуу адам шектүүнүн (айыпталуучунун) тергөөчүнүн, прокурордун жана соттун чакыруусу боюнча келүүсүн жана ойдогудай жүрүм-турумунун кепилдигин жазуу жүзүндө өз моюнуна алат. Андай болбосо сот кепилдикке алуучуга 100дөн 500гө чейинки эң аз айлык акы өлчөмүндө айып сала алат. Тыюу салуу чарасы катары Ж. к-ти тандап алууга кепилдикке алуучунун жазуу жүзүндөгү өтүнүч каты жана айыпталуучунун, соттолуучунун макулдугу менен гана жол берилет. Кепилдикке алуучулар 2ден кем болбоого тийиш.
Валюта кирешелери (түшүүлөр)
Валюта кирешелери (түшүүлөр) - милдеттүү төлөмдөрдү эсептеп чыгаруу менен продукцияны экспорттоодон түшкөн кирешелер, борбордоштурулган валюта ассигнованиелери, валютаны ички валюта рыногунан сатып алуу, валюта кредиттери, банктарда сакталып турган валюта каражаттары боюнча проценттик төлөмдөрдөн түшүүлөр, чет өлкөлүк ишканаларга инвестициялардан кирешелер жана башка.
Хауценберг
Хауценберг - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Пассау (район)|Пассау районуна карайт. Төмөнкү Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 12 060   киши (2010-ж.). Аянты – 82.82 км2.
Мономерлер
Мономерлер (моно жана гр. теros — бөлүк) — полимерлөө жана поликонден-сация реакцияларына кирип, полимерди пайда кылуучу, мол. с. кичине органикалык бирикмелер. Полимерлөө реакциясында М. мол-сындагы кош (мисалы, этилен ката-рындагы углеводороддор, диендер) жана үчтүк байланышы (ацетилен катарындагы углеводороддор, нитрилдер) же циклдери (олефиндер оксиддерди лактамдар, лактондор) оной ачылуу (үзүлүү) менен (мында активдүү радикалдарды же иондорду пайда кылат) полимерленет. Поликонденсация реакциясына бири-бири менен өз ара аракеттенүүгө жөндөмдүү болгон экиден кем эмес функционалдык топтору бар (диаминдер, дикарбон к-талары, аминкталар, гликолдор жана башка) М. молекулалар кирет. Мисалы, белок полимердик бирикме, М. — аминк-талары. Бифункционалдуу М. түз сызыктуу, экиден көп функционалдык топтору бар М. тармакташкан жана тор сыяктуу полимерлер алынат. Өндүрүштөгү эн маанилүү М. — этилен, винилхлорид, стирол, бутадиен, фенол жана башка
Калбек уулу Жумагул
Калбек уулу Жумагул (1889, Ноокат району, Жар-Коргон айылы — өлгөн жылы белгисиз) — семетейчи. Улукатын уруусунан (мунгуш). К. “Семетейди” Борболдой Жетикул уулунан отуз жашында үйрөнгөн. К. Мифтаков К-тин “Семетейинин” көп жери 1925-ж. араб тамгасы менен басылган Тыныбек жомокчунун “Семетейине” окшоштугун белгилеген. Чынында К-тин айтуусундагы үзүндү айрым окуяларынын чиелениши жана образдарынын чечилиши жагынан Тыныбек жомокчунун “Семетейине” үндөшүп турат. Анын айтуусундагы “Семетейдин Айчүрөккө үйлөнүшү” үзүндүсү лира-эпостук мүнөзгө ээ, бүлө куруу укугуна жетишүү идеясын даңазалайт.
“Семетейдин Айчүрөккө үйлөнүшү” эпизоду салт боюнча ата-энеси Семетейге бел куда болуп койгон айдай сулуу Айчүрөктү күч менен олжолоп тартып алмакчы болгон Манастын кыйыр тууганы Чынкожо жана жедигерлердин баатыры Толтой биргелешип кол курап келип, кыздын атасы Акундун элин камайт. Семетей менен Айчүрөктүн сүйүү мамилелери мына ошол Чынкожо менен Толтойдун Акункандын элин курчап кирген мезгилинен тартып көрсөтүлөт. Акылы менен келбети төп келишкен Айчүрөк эрдемсиген бирөөнүн олжолоп алган жары болгусу келбейт. Элине бүлүк салып, каптап келген Чынкожо, Толтойду акыл-айла менен кырк күн мөөнөт сурап, тойго камынууга токтотот. Айчүрөк Семетейди издеп, ак куу кебин кийип учуп жөнөйт. Анын учар учуру жайчылык өнөрү менен байланыштырылат: “Жаканын баары жамгырлап, Бөксөнүн башы мөндүрлөп, шүүдүрүм, шамал жүргүзүп, Алты сай мөндүр куйдуруп, Күн жаап ачылат” (Кол жазмалар фондусу, 176инв., 80-б.). Ал кулак угуп, көз көрбөгөн жерлерден учуп, алптардын баарын сынап отуруп, Опол-Тоону айланып учуп өтүп, ак сакал болуп калган Коңурбайды көрөт. “Буга тийип мен алсам, Качып барып кара бет Карыга тийди дээр бекен” (Кол жазмалар фондусу, 176-инв., 82-б.), — деп аны сынап өтөт да, жер соорусу Таласка келет. Айчүрөк үчүн ата салтын сактоо шылтоо гана, негизгиси сүйгөн теңин издеп табуу. Бул максатты жүзөгө ашыруу үчүн Айчүрөк түрдүү кордоолорду көтөрүүгө аргасыз болот. Чыгармада Семетейдин аялы Чачыкей жүрүш-турушу, адамдык сапаты, аялзаттык мамилеси боюнча Айчүрөккө карама-каршы коюлган. Ага карата “эрке катын” деген эпитет колдонулат.
Эр Толтойдун айынан,
Чынкожонун дартынан
Журтума бузук салгандан
Качып чыктым мен өзүм,
Эр Семеңдей баатырың
Эсен-аман барбы дейт.
Толтойго бузук салабы,
Же антташкан жарын алдырып,
Же намысы жок балабы
Же кылган иши чалабы (Кол жазмалар фондусу, 176-инв., 84-б.), — деп Айчүрөк эрке катын Чачыкейди жолунан тосуп жолугат, жалынат. Күнүлөшү катары кордолгон Айчүрөк Семетейге өзүн тааныштыруу максатын көздөп салттык үч шартын коёт. Ошондо Чачыкей сулуулук келбети, акылмандыгы жагынан өзүнөн жогору турган Айчүрөктү кандай гана болбосун Семетейге алдырбоонун аракетин жасайт, ар ТҮРДҮҮ айла-амал колдонот. Бирок, жайчы жана сыйкырчы катары сүрөттөлгөн Айчүрөк кубулуп кетүүгө да жөндөмдүү. “Айчүрөктү карачы, Коргошун болуп көйкөлүп, Сымап болуп суюлуп. Чачыкейдин колунан, Чыгып кетти кубулуп” (Кол жазмалар фондусу, 176-инв., 85-86-б.), ал ак куу болуп кубулуп, куш салып сейилде жүргөн Семетейдин Акшумкарын алып кетет. Белгисиз жерден учуп келип “сыр” көрсөткөн кереметтүү кыздын кабарын уккандан тартып Семетейдин тынчы кетет. “Калк атасы Бакай кан, Эл атасы Бакай кан” (Кол жазмалар фондусу, 176-инв., 97-б.) менен кеңешет. Атасы Манастын Акункан менен бел куда болгону, Бээжинде Коңурбайдын жылкысын тийип алганы, чоң Ормондун чоң үйүн айбалкалап бузганы жөнүндө маалымат алат. Бакай атаң үч өлүп, үч тирилген дейт (Кол жазмалар фондусу, 176-инв., 99-б.). Жашым токсондо, карыдым, арыдым, алыска баралбайм. Акункандын шаарына 80 күндө жетесиң деп жол эсебин айтат. Кыздын төгүн эмесин, шумкарынын жоголушунун себебин билген Семетей Айчүрөктү издеп ат арытып Үргөнч суусуна келет. Суунун ары жагында оромпой тээп ойноп жүргөн отуз келин, отуз кыздын жөнжайын билип кел десе, “Ат үстүндө зор элем, Келин, кызга жок элем, Күлчоро барсын”, — деп айтат (Кол жазмалар фондусу, 176-инв., 105-б.) Канчоро. Күлчоро Тайбуурулду минип, Үргөнч суусун кечип, чалгындап келет. Киргилденип ташкындаган Үргөнчтү Семетей өзү кечип жатып шаштысы кеткенде:
Кайда кудай дечү эле,
Кудай дебес Семетей.
Эми тооба деди го.
Суунун пири Илияс
Азыр акең жар болуп,
Ошол жерде бар болуп,
Семетейди жылоосунан алды дейт
(Кол жазмалар фондусу, 176-инв., 114-б.).
Суунун пири Илиястын колдоосу менен Үргөнчтөн өткөн Семетей Айчүрөккө келет. Бирин-бири көрөр замат жактырышат. Экөөнүн сүйүүсү — сырткы келбет-сымбаты менен ички акыл-эс адамдык сапаты жагынан бир-бирине төп келишкен баатыр жигит, акылман кыздын сүйүүсү. Ал экөөнүн турмуш курушу да бөтөнчө. Салт боюнча күйөө күйөөлөп келгенде колукту болучу кыз күйөөнүн алдынан тосуп чыкпайт. Ал эми Айчүрөк болсо бири-биринин күчүн сынашкан теңдеш баатыр катары Семетейди күтүп алдынан тосуп чыгат. Эли Толтой менен Чынкожодон чабылганы жаткан Акун кандын шаарына келип, Семетей душманга каршы аттанат. Ээликкен душман жеңилет. Семетей менен Айчүрөк баш кошуп, Акун чоң той өткөрүп, жерине узатат.
Бахрейн
Бахре́йн, расмий аты — Бахрейн Королдугу (مملكة البحرين — Мамля́кат аль-Бахре́йн) — Перс булуңунун Бахрейн архипелагында жайгашкан мамлекет, эң кичинекей араб өлкөсү. Бахрейн үч салыштырмалуу чоң аралдан жана көп майда аралдардан турат. Сауд Арабиясынын жээктеринен чыгышка 16 чакырым аралыкта жайгашкан, бул өлкө менен автомобилдик көпүрө аркылуу биригет.
Жеке колдонуудагы мелиоративдик тутумдар
Жеке колдонуудагы мелиоративдик тутумдар – жеке адамдын же юридикалык жактын менчигиндеги же аларга колдонууга берилген мелиоративдик тутумдар, ошондой эле көрсөтүлгөн жактардын керектөөлөрү үчүн гана зарыл болгон коргоочу токой өсүмдүктөрү.
Сомони
1 сомони = 100 дирамга тете.
Кебез-Тоо
Кебез-Тоо — топоним. Кыргыздар, анын ичинде Төштүктүн эли мекендеген жер.
Кебез-Тоону жердеген,
Келберсиген эр деген.
Чалкуйругун байлаган,
Чабышка колун майлаган,
Машаякчылык
Машаякчылык (Christianity, Христианство) эң кеңири таралган дүйнөдөгү диндердин бири болуп саналат.
Ал I кылымда пайда болгон. Андагы башкы каарман Ыйса (Иисус Христос), Ыйса пайгамбар Исламда пайгамбарлардын арасында болот. Ыйса Машайакты - Машаякчылар Адам Уулу менен Кудайдын Уулу дешет (Mатай 14:33), адам кудай болуп эсептеленет дешет, ал адамдардын күнөөлөрүн көтөрүп, айкаш жыгачка кадалып өлтүрүлгөн дешет. Ал тирилгенден кийин, асманга кайып болуп учуп кеткен деп ишенишет.
Машаякчылык көз карашта
Ыйсанын белгилүү шакирттери: Петир, Андрей, Жакып, Жакан, Филип, Барталамей, Томас, Тадай менен Жүйүт Искариот.
Бул диндин ыйык китеби эки бөлүктөн: Инжил менен Забурдан турат аны Машаякчылар Байыркы жана Жаңы Осуят деп которушат, экөө кошулуп Библия китебин түзөт,  китеп деп которулат. Байыркы осуятка Мусанын Беш китеби кирет. Анын биринчиси - "Башталыш" - дүйнөнүн жаралышы, Адам жана Обо эне, дүйнөлүк топон суу, Жусуп жана мисирдиктердеги туткун жөнүндө баяндалат. "Мисирден чыгуу" - экинчи китеп - жөөттөрдүн Мисирден кетүүсү, Муса жана анын насааттары жөнүндө баяндайт, кадаа-салттардын жыйындысы болуп эсептелет.
Төртүнчүсү - "Сандар" - жана бешинчи китеп - "Мыйзам кайталоо" - жөөттөрдүн мисирдик туткундан кийинки тарыхына арналган. Анан дагы Инжилде пайгамбарлардын, соттордун жана Ысрайыл падышаларынын китептери, Дөөттүн забурлар жыйнагы, Сулаймандын ырлар жыйнагы, Сулаймандын Накыл сөздөрү жана башкалар орун алган.
Машаякчылык - ири жана Ыбрайым менен дүйнөлүк диндер, мүчөлөрүнүн саны да, болжол менен 2,3 млрд менен, территориялык бөлүштүрүү боюнча - дүйнөнүн ар бир өлкөдө, жок дегенде, бир Ыйсаны жолдогондордун коомчулугу бар.
Жаңы Осуят төрт Жакшы кабардан (Евангилие): Марктын, Матайдын, Луканын, Жакандын жакшы кабарларынан, ыйык элчилердин каттарынан, Жакандын алган аян (же "Апокалипсистен") турат.
1054-жылы христианчылык эки жыйынга: чыгыш жана батыш жыйындарына бөлүнөт. Батыштагысы католиктер деп, чыгыштагысы - православлиелик деп аталып калган.
Машаякчылык Кыргызстанда
Кыргызстандын жарандарынын 80-90% ислам динине кирет. Ал эми калган пайызын Орус Ортодокстуу Чиркөө түзөт. Кыргыз-машаякчылардын көбү - протестантизм бутагына кирет.
Кыргыз ичинде машаякчылык дини көп тараган эмес. Анткени көбү Ыйса Машаяк (Иисус Христосту) жөн эле пайгамбар деп эсептесе, машаякчылар аны Куткаруучу жана Кудай Уулу катары көрүшөт.
Интернеттеги шилтемелер
Cristianismo
Кадыр уулу Чоңмурун
Кадыр уулу Чоңмурун (1870, Токтогул району - 1946, ошол эле жер) - комузчу, уста, Токтогулдун шакирти. Ал аймакта «Сологой комузчу Чоңмурун» деген ат менен белгилүү болгон. Токтогулдун «Камбаркан», «Сары барпы», «Армандуу чымчык», Айдараалынын «Көйрөң күү», «Айкүмүштүн такылет», Атайдын «Саадак какты», «Ак тамак, көк тамак» ж. б. күүлөрүн бирде оң, бирде сол колу менен черткен куудул комузчу да болгон.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Чилисай, капчыгай
Чилисай, капчыгай - Кичи Алай тоосунун түндүк капталындагы Чилисай суусунун агымы боюнча (Гезарт жана Актөбө суулары кошулгандан тартып Ноокат өрөөнүнө чыга беришке чейин) 23км ге созулуп жатат. Таманынын туурасы 300–600м, деңиз деңгээлинен бийиктиги 1600–2400м. Капчыгай кууш, капталдары тиккелип, кокту-колоттуу. Курчаган тоолордун капчыгайдын таманынан салыштырмалуу бийиктиги 700–900м. Капчыгай аркылуу Араван сайдын сол курамы Чилисай суусу агып өтөт. Негизинен девонмен, силурдун, сланец, кумдук, диабаз, акиташ, алевролит, спилит тектеринен турат. Климаты континенттик; январдын орточо темпертурасы – 4°С, июлдуку – 19°С; жылдык жаан-чачыны 340мм. Бадал-арча аралашкан талаа жана шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу; таманында тал кайың токойлору, кургак талаа аянттары кездешет. Жайыт. Капчыгайдын Ноокат өрөөнүнө чыга берген жериндеги тик аска таштарда байыркы тамгалар, сөлөкөттөр жана башка тартылган; капчыгайда калмактардын сепилдеринин, күмбөздөрүнүн урандылары бар.
Чурсь-Ю
Чурсь-Ю — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ула дарыясынын сол жээгинен 18 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дем алуу органдары
Дем алуу органдары - организм менен тышкы чөйрөнүн ортосундагы газ алмашуу кызматын аткаруучу органдар. Дем алуу органдары кычкылтекти атмосферадагы абадан эркин же сууда эриген абалда алган жаныбарларда гана болот. Анаэробдордун,көпчүлүк жөнөкөй аэробдордун (жөнөкөйлөр, былпылдактар, ичеги көңдөйлүүлөр жана башкалардын) дем алуу органдары болбойт, аларда дем алуу териси аркылуу диффузия жолу менен жүрөт. Дем алуу органдары түрдүү организмде ар башка түзүлүштө болот. Абадан дем алуучулардын дем алуу органдары — өпкө жана кекиртек, ал эми суудан дем алуучуларда — бакалоор. Бардык жерде-сууда жашоочулар, канаттуулар, сүтэмүүчүлөр, кээ бир балыктар — өпкөсү, көпчүлүк балыктар, айрым жерде-сууда жашоочулардын личинкасы, үлүлдөр бакалоору менен дем алышат. Алгачкы дем алуу органдарымуунак курттарда бакалоор түрүндө пайда болгон. Сууда газ алмашууга бакалоордон башка ктенидия да катышат. Кээ бир балыктарда (кычкылтеги аз баткактуу көлмөдө жашаган) бакалооруна кошумча дем алуу органдары өөрчүйт, ошондой эле арткы ичегинин кээ бир бөлүгү (кээ бир жаян сымалдар) да дем алууга катышат. Адамда дем алуу органдары аба өткөрүүчү жолдордон (мурун, коко, кекиртек, бронхтор) жана өпкөдөн турат.
Хетт-лувий тилдери
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Кыргызстандын түштүгүндөгү 1871-1876 жылдардагы элдик көтөрүлүштөр
'''Кыргызстандын түштүгүндөгү 1871-76-жж. элдик көтөрүлүштөр''' - Кокон хандыгынын өкүмдарларынын зулумдугуна жана Орусия империясы менен соодалашуу саясатына каршы ири элдик кыймыл. Бул кыймылды Орусия падышалыгы айоосуз жазалап, акыры Кокон хандыгы биротоло жоюлуп, аймак толугу менен Орусиянын курамына каратылган. Кыймылдын жолбашчысы, ферганалык кыргыз Молдо Исак Асан уулу (Пулат хан) падышалык оторчул бийлик тарабынан 1876-жылы дарга асылган.
Кириш сөз. §1. Элдик кыймылдын биринчи мезгили. 1.1. Элдик толкундоолордун башталышынын себептери. 1.2. Көтөрүлүштүн күчөшү жана элдик кыймылдын биринчи мезгилинин аякташы. §2. Элдик кыймылдын экинчи мезгилинин башталышы. 2.1. Элдик кыймылдын боштондук үчүн кыймылга айланышы. 2.2. Боштондук кыймылдын жыйынтыгы. Корутунду.
Элдик көтөрүлүштөр Фергана өрөөнүндө 1871-72-жылдардагы Чаржайыт көтөрүлүштөрдү эске албаганда 1873-жылы нукура көтөрүлүш башталган. Ал кыймыл үч жылга созулуп Фергана өрөөнүн албырттаган жалын каптаганын, акыры келип Кокон хандыгынын кулашы менен аяктаганына алып келген. Бул көтөрүлүш тарыхта Кокон көтөрүлүшү жана Полот хандын көтөрүлүшү деген ат менен тарыхтан орун алган. Көтөрүлүштөрдү 1873-76-жылдардагы элдик кыймылды мезгилге бөлүштүрүү аракети 1930-50-жылдарда эле жасалгандыгын айтсак болот. Кыргыздын көрүнүктүү тарыхчысы Кушбек Усенбаевдин китебинде жалпы көтөрүлүш жөнүндө жана Кокон хандыгынын саясий экономикалык абалын, салыктын түрлөрү туурасында кеңири берилген. Белгилүү окумуштуу Анвар Хасанов бул кыймылдарды 1959-жылы чыккан эмгегинде 1873-76-жылдардагы кыймылдарды бири-бирине эволюциялуу жолу менен өнүккөн эки этап катары карап, бирок биринчи этапты прогресивдүү дегени менен экинчи 1875-76-жылдардагы камтыган этапты прогрессивдүү боштондук да, ошол эле учурда реакциячыл феодалдык монархиялык да элементтери бар кыймыл болгон деп эсептеген. Биз муну менен окумуштуулар алигиче 1873-76-жылдардагы элдик кыймылды мезгилге бөлүү анын мүнөзү максаты, кыймылдаткыч күчтөрү жана тарыхый мааниси жөнүндө толук бир пикирге келише электигин билсек болот. Ошондуктан маселени тарыхый жылнаамаларын тактап мезгилдештирүү ыкмасы менен карап, кыймылдын максатын мүнөзүн кыймылдаткыч күчтөрүн жана этносаясий курамын эволюцияланышына көбүрөөк көңүл буруну туура көрдүм. 1873-76-жылдардагы элдик кыймылдын эволюциялуу өнүгүшүнө байланыштуу аны эки чоң мезгилге бөлдүм. Биринчи мезгил 1873-жылдын жазынан 1874-жылдын күзүнө чейин; экинчи мезгили 1875-жылдын жазынан 1876-жылдын аягына чейин. Бул бөлүштүрүү кыймылдын мүнөзү, максаты, социалдык улуттук курамы жана уюштуруу деңгээли сыяктуу өзгөчөлүктөрдүн негизинде жүргүзүлгөнүн карадым. Бул мезгилдерде кыргыз эли жана анын билермандары Кокон хандыгына активдүү аралашып турганын тарых барактары аныктап келет. Негизинен эле Кокон хандыгынын хан тактысына отурган хандарынын баары десек да болот кыргыз билермандары менен тил табышып мүмкүн болсо аларды өзүлөрүнүн кызматтарына аракет кылгандыгын тарых барактарынан аныктай алдык. Көтөрүлүштүн негизги каармандары болуп Шер даткадан баштап Полот хан атын жамынган Исхак Асан уулунун жалпы Фергана элинин жашоо турмушу үчүн өз баштарын өлүмгө сайып кызмат кылгандыгын билсек болот.
Корутунду. Фергана өрөөнүнүн тоо арасындагы элетиндеги жана түздүктөрүндөгү мурунку Кокон хандыгынынын тургундары болгон кыргыздар, кыпчактар, өзбектер жана тажиктер гана эмес, а түгүл орус ээликтери болуп эсептелген Оро-Төбөнүн, Кажент уездинин Лейлек, Ташкент уездинин, Курама уездинин, Олуя-Ата уездинин Чаткал өрөөнүн Бухара эмиратынын Кара-Тегин өрөөнүнүн көп улуттуу улуттардын катышышы кайбир урунттуу учурларды көтөрүлүшчүлөрдүн санынын эки жүз миңге чейин жетиши, үч жыл бою алоолонгон бул кыймылдын масштабынын өтө зор экендигин аныктап турат. Чынында, мындай чоң кыймыл бүтүндөй борбордук Азиянын XIX-кылымындагы тарыхында болгон эмес. Кыймылдын дагы бир мааниси анын элдик кыймыл экендигинде. Биз жогоруда көтөрүшчүлөрдү социалдык жактан эки тапка бөлүп кароонун туура эмес экендигин айтсак болот. Кудаярханга, Насырдинбекке каршы конкреттүү күрөштөр антифеодалдык мүнөзгө ал эми орус баскынчыларына каршы күрөш антиколониялык мүнөзгө ээ болгон. Аталган максаттарды ишке ашырууда кыймылга катышкандарды күрөшүүнүн тигил же бул ыкмалары менен айырмалаган топторго гана бөлүүгө болот. Мисалы Полотхандын элдик прогрессивдүү тобу жана Абдрахман аптабчынын бийликке умтулган тар максаттагы, бирок антиколониялык багытта элдик кыймылга бириккен тобу. Ал эми антифеодалдык жана антиколониялык максатта баш кошкон жалпы элдик таптык жиги жагынан бөлүп кароого мүмкүн эмес. Ошондуктан 1873-76-жылдардагы кыймылды жалпы элдик кыймыл болгон деп эсептесек болот. Муну ошол учурдагы окуялардын активдүү катышуучусу, Түркстан чөлкөмүнүн генерал-губернатору «Жарым падыша» К.П. Кауфмандын сөзү ырастап турат. Анын 1876-жылы 27-апрель күнү жазган билдирүүсүндө 1875-76-жылдардагы согуштардын мурункулардан узак жана оор болгондугу, орус аскерлери «Биринчи жолу кубаттуу жоокерлер менен кагылышып, эл менен күрөшүү Орто Азия деспот хандар менен күрөшүүгө караганда алда канча кыйын экендигин түшүнгөндүгүн» жазылган. 1873-76-жылдардагы кыймылдын саясий, экономикалык жана тарыхый мааниси өтө терең. Кыймыл саясий жагынан коомду өзгөртүү максатын койбосо да, бийликти алмаштырууга умтулуп «Адилеттүү хандыкты көздөгөндүгү» жана кийинки баскычтарында орус колонизаторлоруна каршы алгачкы боштондук күрөшүү болгондугу менен түшүндүрүлөт. Ал эми экономикалык жагынан кыймылдын мааниси жер жана алык-салык маселеси менен байланышкан. Бул маселе көтөрүлүштүн тигил же бул баскычтарында ачык көрүнбөгөнү менен кыймылдын жалпы жүрүшүндө байкалбай койбойт. Көтөрүлүштүн алгачкы аракеттери так ушул салык саясатына каршы башталган. Кыймыл антиколониялык мүнөзгө өткөндө жер жана чөлкөм маселеси, саясий маселе менен катар эле алдынкы орунга коюлган. Антифеодалдык жеңишин антиколониялык жеңилиши жууп кеткен. Фергана чөлкөмүнүн тургундары жана түштүк кыргыздары Кокон эзүүсүнөн бошонгону менен эзүү ыкмалары жагынан өзүнүн «обьективдүү прогрессивдүүлүгү» менен айырмаланган орус колониализиминин кучагына кирди. Бул татаал тарыхый тагдыр бир эле учурда прогрессивдүү да, реакциялуу да элементтери менен мүнөздөлүшү тарых наамада малым нерсе.
Үйдөгү бакча
Үйдөгү бакча – өзүмдүк тарбия мекемеси. Педагогика билими, тажрыйбасы, үйдө шарты бар адамдардын демилгеси менен түзүлөт. Окуу-тарбия иш-аракеттери «Мектепке чейинки курактагы балдарды тарбиялоо, окутуу жана өркүндөтүү» боюнча түзүлгөн мамлекеттик программанын негизинде түзүлгөн атайы билими бар педагог-тарбиячы же инициативдүү ата-энелер аркылуу уюштурулат.
Үй-бүлө бакчасынын уюштуруучулары окуу-тарбия ишинин мазмунун жакын аралыкта жайланышкан балдар бакчасы менен тыгыз байланышта алып барат, методикалык иштерине активдүү катышат. Азыркы учурда биздин республикада да мындай балдар бакчалары алыскы айылдарда, шаар жерлеринде ачылууда.
Кырк чилтен
Кыскача таржымакалы
Бул сөз фарсы тилинде "чил + тан" - "кырк киши" деген сөз айкашынан алынган.
Кыргыздар гана эмес, жалпы Борбордук Азия элдери исламга чейин ишенген рухтун (арбактын) түрү. Кырк чилтен - кишилерге эч көрүнбөгөн аруу, таза, ыйык рухтар. Кээде алар мажүрөө кайырчы-думана түрүндө кишилерге жолуга калып, аларга туура жол көрсөтүшү ыктымал имиш.
Аларды кыргыздар кээде "кайып эрен" деп да коюшкан (көзгө көрүнбөгөн ыйык киши).
Кайып эрен (тез айтканда - кайберен) - элик, теке, аркар, кулжа, бугу, марал сыяктуу жапайы жаныбарлардын (кайберендердин) колдоочусу катары кыргыздардын уламыштарында өзгөчө аздектелет.
Өзбектер менен казактардын уламыштарында кырк чилтен байырлаган жер - деңиздеги киши жашабаган арал деп айтылат.
"Манас" дастанында чагылдырылышы
Сагымбай Орозбак уулунун жана ага жакын турган варианттарда Манас бала кезинде өтө тентек чыгып, атасы аны тарбиялоо максатында Ошпур деген койчусуна жиберет. Манас Ошпурдун баласы менен козу кайтарып жүрүп өзүнүн келечектеги колдоочусуна кезигет. Эпосто мифтик колдоочу Б-нүн бир козуну «Көтөргөн бойдон тоодон ашып кеткени» (Сагымбай Орозбаков, 1. 112) баяндалат. Козуну көтөрө качкан Көк-Бөрүнү кууп, Манас асканын түбүндөгү үңкүргө кирет. Үңкүрдөн кырк кишиге жолугат. Алар өздөрүн кырк чилтенбиз деп тааныштырат. Манас чилтендерден Б-нү сурайт. Кырк чилтендин башчысы козуну алып келген Б-нү бала Манаска тааныштырып:
Кубалап келген Карышкыр,
Кыяматтык досуң деп.
Манас тура жолборсум,
Кыямат кайым болгуча
Сага кошкон жолдошум.
Атышам деген душмандын
Артыңдан ээрчип жүрөт деп,
Кабарын билип келет деп,
Көсөө куйрук,, көк даңгыт
Көт жагыңдан жүрөт деп,
Кыйкырсаң мурун кирет деп (Молдобасан Мусулманкуловдун варианты, Кол жазмалар фонду, 551-инв., 72-б.), Манаска кеңеш айтып көздөн кайым болот.
Бөрүнүн тотемдик образы мусулмандашкан чыгыш элдеринин мифологиясындагы Кырк чилтен, Кызыр Иляс жана башкалар диний кейипкерлер менен алмашылган. Манасчынын бөрүнү кубулуп жүргөн кырк чилтендин бири, аны Кызыр Илийас Манасты колдоочу-жолдош кылып берген деп түшүндүрүшү ислам динине байланыштуу кийин киргизилген кошумча.
Манастын уулу Семетей да "Манас" дастанында кырк чилтен менен жолуккандыгы сыпатталган учурлар бар:
Нарынбаева, Нуржан Осмон кызы
Нуржан Осмон кызы Нарынбаева (атасынын аты боюнча орусча Осмоновна; 1961-жылы 24-декабрда туулган) –– Кыргызстандагы заманбап адабият жана фолклор таануучу окумуштуусу, этнограф, филология илимдеринин доктору, доцент. Теги кыргыз. Ал адабият таануу, көркөм котормо, фольклор, мифология жана эпос таануу илимий багыттары боюнча жарыяланган 60тан ашуун илимий макаланын жана бир монографиялык эмгектин автору.
Өмүр таржымакалы
Нуржан Осмон кызы Нарынбаева 1961-жылы 24-декабрда Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Нарын районунда (мурдагы Тянь-Шань районунда), Нарын өрөөнүндө, Ички Теӊир-Тоо койунундагы Он-Арча айылынын Эчки-Башы кыштагында туулган. Атасы Осмон Нарынбай уулу (1901––1992) бой тарткандан карыялык курагына чейин эл чарбасында кызмат өтөгөн. Согуш маалында “жумушчу батальон” аталган жол оӊдоо жумуштарында жүргөн. Согуш басылгандан кийин “Коммунизм” колхозунда “арабакеч Осмон” атыгып, ошо замандын алдыӊкы “шофёру” болгон. Энеси Жүзүм Сатыбалды кызы (1920––1989) экөө өмүр бою орток чарба жумушунда эмгектенген. Нуржан Осмон кызы Нарынбаева 1970––79-ж. Эчки-Башыдагы “Коммунизм” орто мектебинен орто билим алган (Теӊир-Тоо, Нарын). Ал 1984––89-ж. Кыргыз кыз-келиндер пединститутунун филология факультетинин Орус тили жана адабияты бөлүмүндө (Фрунзе, азыркы Бишкек ш.) жогорку билим алган. 1989-жылы 9-сентябрда ал Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясынын Тил жана адабият институтуна сынак-изилдөөчү болуп ишке кабыл алынган. 1989-жылдан ушу күнгө (2020-жылга) чейин Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институтунда кенже илимий кызматкерликтен илимий кызматкерликке которулуп, учурда «Фольклор, манастаануу жана акындар поэзиясы» бөлүмүнүн улуу илимий кызматкери катары эмгектенип келет. Ал 2010-ж. кыргыз фольклор илиминде аз изилденген маселеге арналган «Фольклордогу кара сөз жанрларынын мифтик башаттары» деген темада кандидаттык диссертациялык ишин ийгиликтүү коргоп, филология илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражага ээ болгон. 2015-ж. ал Кыргыз Республикасынын Жогорку аттестациялык комиссиясы тарабынан «Ага илимий кызматкер» (доцент) окумуштуулук наамга ээ болгон. 2018-ж. ал «Мифотворчество в эпической поэзии кыргызов» («Кыргыздын эпикалык поэзиясындагы миф чыгармачылыгы») деген темада илимий ишин ийгиликтүү коргоп, филология илимдеринин доктору окумуштуулук даражасын алган. Учурда Бишкекте жашайт.
Илимий жана публицисттик чыгармачылыгы
Н.Нарынбаева 2018-жылы 26-октябрда Бишкек шаарында «Мифотворчество в эпической поэзии кыргызов» -- "Кыргыздардын эпикалык поэзиясындагы уламыш жаратуу өнөрү" деген темада докторлук диссертациясын ийгиликтүү коргогон. Нарынбаева Нуржан Осмон кызы КР УИАдагы өзү иштеген институттун илимий изилдөө иштерине ургаал катышып, «Токтогул» (2014), «Алыкул» (2015), «Саякбай» (2015), «Сагымбай» (2016), «Айтматов» (2017) энциклопедияларын түзүүдө бир нече макала, илимий аннотация жазып, айрым макаларды орус тилинен которуп, аталган энциклопедиялардын негизги түзүүчүлөрүнүн бири болгон. Ал Мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын өкмөттүк программасынын алкагында «Залкар акындар» сериясынын 8-томун «Балык, Солтобай, Жаныш жана совет доорундагы айрым төкмө акындар» жыйнагын (Б, 2016) түзгөн. Ал «Эл адабияты» сериясынын 19-томун «Санат, насаат ырлары» (Б., 2016) жыйнактарын түзгөн. Ушул эле «Эл адабияты» сериясынан «Миф. Уламыш. Аӊыз. Санжыра уламышы» аталган 26-томду түзүп, баш макаласын жазган. Ал «Эл адабияты» сериясынан «Нарын өрөөнүнөн жыйналган фольклордук-этнографиялык материалдар» (Б., 2018) китебин, «Классикалык изилдөөлөр» сериясынын «Манас» бөлүгүнүн 1-китебин, Мамлекеттик тилди өнүктүрүү долбоорунун алкагында уюшулган диалектологиялык, фольклордук-этнографиялык Экспедиция материалдарынын 2-китебин (Б.,2017) түзгөн.
Педагогдук чыгармачылыгы
2003––2008-жылдары илимий ишмерлигин окуу жүрүмү менен айкалыштырып, Н.Нарынбаева Ж.Баласагын атындагы КУУнун кыргыз филологиясы факультетинде ага окутуучу болуп эмгектенүү учурунда: “Кыргыз фольклору”, “Байыркы кыргыз адабияты”, “20-жылдардагы кыргыз адабияты” сабактарынан дарс окуп, семинарлык сабактар өткөргөн, курстук жана дипломдук иштерге жетекчилик кылган. “Кыргыз фольклору” курсу боюнча Типтүү программа түзүп чыккан (2007). Н.Нарынбаева 2010––2016-жылдары кошумча түрдө И.Арабаев атындагы КМУнун Чыгыш таануу жана эл аралык мамилелер факультетинде доценттик кызматты аткарган. Бул мезгил ичинде ал «Үйрөнүлгөн өлкөнүн адабиятынын тарыхы: япон, корей, кытай байыркы адабияты боюнча лекциялар жыйнагы» (орус тилинде, Б., 2013), «Үйрөнүлгөн өлкөнүн адабиятынын тарыхы: жапон, корей, кытай байыркы адабияты» (орус тилинде) окуу-усулдук колдонмо (Б.,2014) жарыкка чыгарган. Ал курстук жана дипломдук иштерден сырткары магистрлик диссертацияларга илимий жетекчилик кылган.
Илимий чабыты жана жыйындарга катышуусу
Нуржан Нарынбаева студент кезинен баштап адабияттагы көркөм котормо маселесине кызыгып, «Кыргызстан маданияты» (1987) жумалыгына, «Ала-Тоо» журналына (1987, 1990, 1991) сын макалаларын жарыялап турган. 1990-1995-жыл аралыгында жазма адабияттагы көркөм котормо маселелери боюнча институттун календарлык пландарына ылайык бир катар чакан илимий иштерди жараткан жана алардын натыйжасы адабият таануу жыйнактарына макала түрүндө жарыяланган. Манастаануучу Раиса Кыдырбаеванын ((Кыргыз адабият таануу илими жана сыны. Б.,2005.) 1-т., 380-392-б.), адабият илимпоздору Осмон Ибраимовдун (2-т., 656-671-б.), Валерий Вакуленконун илимий портреттерин жазган (2-т., 579-585-б.) (Кыргыз адабият таануу илими жана сыны. Б.,2006. 2-том). 2000-жылдан бери кыргыз фольклорундагы мифология маселелери боюнча изилдөө жүргүзүп, андан бери бул багытта 30дан ашуун илимий макала жарыялаган. Анын ичинен 20дан ашыгы макала Москвада жана КМШ өлкөлөрүнүн (Казакстан, Азербайжан, ошондой эле Россияга караштуу Якутия, Хакасия, Тоолуу-Алтай, Башкортостан, Калмыкия республикаларынын), ошондой эле Түркия мамлекетинин илимий журналдарында жарык көргөн. Аталган өлкөлөрдө жана Кыргызстандын жогорку окуу жайлары, КР Улуттук Илимдер академиясы, Кыргыз Президентинин аппаратына караштуу «Мурас» фонду, Кыргызстан антропологдорунун ассоциациясы өткөргөн эл аралык илимий-практикалык конференцияларда, ошондой эле Түркия, Казакстан Республикасынын, Орусия федерациясынын шаарларында өткөрүлгөн симпозиум, конгресстерде баяндамалар окуган. Кыргыз эл оозеки чыгармачылыгындагы мифология маселелерин изилдөөнүн андан ары тереӊдетип, эпостордогу мифтик уӊгуларды иликтеп-талдоонун натыйжасы Нуржан Нарынбаеванын 30дан ашуун илимий макаласында чагылдырылган.
Харакоз Петр Иванович
Харакоз Петр Иванович (1906-1998) - советтик педагог жана методист, педагогика илимдеринин доктору (1968), профессор (1970). Харакоз - кыргыз мектептеринде орус тилин окутуу методикасына негиз салгандардан.
Братовщина (Калтасин району, Башкыртстан)
Братовщина — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Эски яшев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 60  киши. Почта индекси — 452870, ОКАТО коду — 80233852003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тест
Тест - (test – сыноо, текшерүү, байкоо жүргүзүү) – сыналуучунун (окуучу, инсан жана башка) психофизиологиялык өзгөчөлүгүн, билим, билгичтик жана көнүм деңгээлдерин кыска убакыттын ичинде аныктоого арналган каражат. Тест ички мазмунуна жараша стандартташтырылган тапшырма, аткарган функциясына жараша процесс деп да айтылат. Колдонуу чөйрөлөрүнө жараша тест психологиялык, педагогикалык жана кесиптик багыттарга бөлүнөт. Окуу процессинде колдонулуучу тест контролдоонун формасы катары аныкталат.
Адамды изилдөөдө, анын өзгөчөлүктөрүн ченөөгө жана баалоого, аларга мүнөздөмө берүүгө чоң маани берилет. Мына ушул ченөөнүн жана баалоонун бирден бир эффективдүү каражаты болуп тест эсептелет.
«Адамдардын жөндөмдүүлүктөрүн жана алардын өнүгүшүн изилдөө» эмгеги тест тууралууу
Англиялык психолог Ф. Гальтондун 1883-ж. жарык көргөн «Адамдардын жөндөмдүүлүктөрүн жана алардын өнүгүшүн изилдөө» эмгегинде төмөнкүдөй теориялык тыянак чыгарылган:
Тесттин тарыхы
Совет өлкөсүнүн мектеп практикасында тестти колдонуу 1920-жылдарга туура келет. Окуу процессинде тест педагогикалык кызматтын методу катары милдет аткарган. П. П. Блонский, С. И. Архангельский, Е. Гурьянов, К. Н. Корнилов жана башка окумуштуулар тесттин советтик билим берүү системасына кенен жайылтылышына зор өбөлгө түзүшкөн. Бул жылдары тесттин тапшырмаларынын түрлөрүн тактоо, аларга коюлуучу талаптарды аныктоо маселелери изилденген. Бирок, ВКП(б) БКнын 4. 07. 1936-ж-дагы «Наркомпросстордун системасындагы педологиялык бузуулар тууралуу» аттуу токтомунун негизинде тестти билим берүү системасында колдонууга тыюу салынган. Кийин, 60-ж-дары программаланган окутуунун бардык өлкөлөрдө жайылтылышы менен бир катар тестке дагы кайрадан көңүл бурула баштаган. 60-ж-дардын аягынан тартып тестти билим берүү системасында колдонуу (нормалык жана критериалдык тесттер) маселеси күч алды. Тестти өнүктүрүү жана кеңири колдонуу максатында өлкөлөрдө тест жүргүзүү боюнча борборлор уюштурулган.
Тесттин талаптары
Тест сыналуучунун өзгөчөлүктөрүн объективдүү аныктоочу каражат. Ошол себептен тестке бир канчалаган талаптар коюлат:
Тестирлөө
Тестирлөө – алдын-ала түзүлгөн, апробацияланган тапшырмаларды колдонуу менен сыналуучунун өзгөчөлүгүн аныктоо. Тестирлөө аткаруучу функциясына жараша уюштурулат. Тестирлөөнү уюштурууда ыйгарыла турган тапшырмалар, уюштуруу орду, убакыт алдын ала белгиленет. Тестирлөө алдында тапшырмаларды аткаруу, жооп-баракчаларын толтуруу ирети, тестирлөө убактысы боюнча сыналуучуларга инструктаж өткөрүлөт. Тестирлөөгө берилген убакыт аяктагандан кийин, сыналуучулардын аткаруу иштери жыйналып алынат, математика-статистикалык методдун негизинде жыйынтыктары чыгарылат, кийинки учурда аткарылуучу иш-аракеттер белгиленет.
Психологияда жана кесип тандоодо сыналуучунун психофизиологиялык кесиптик жөндөмү аныкталат. Билим берүү жаатында сыналуучунун билим деңгээлин аныктоо максатында колдонулат.
Мектептердин окуу-тарбия процессинде тестирлөө педагогикалык диагноздоонун бирден бир эффективдүү каражаты деп эсептелет. Окуучунун алдын-ала билимин текшерүүдө тестирлөө контролдоонун диагноздоочу жана мотивациялык функцияларын аткарат. Күнүмдүк контролдоону уюштурууда тестирлөө аркылуу тескери байланыш, диагноздоочу, коррекциялоочу, окутуучу жана өнүктүрүүчү функциялары ишке ашырылат. Ал эми темалык жана жыйынтык контролдоону уюштурууда тестирлөөнүн аткаруучу негизги функциялары болуп баалоочу, текшерүүчү жана өнүктүрүүчү функциялары эсептелет.
Тестирлөөнүн этаптары
Тестирлөөнү уюштуруунун этаптары – төмөнкүдөй иш-аракеттерди камтыйт:
Тесттин сапатын арттыруу - тест тапшырмалары түзүлүп, алар апробациялангандан кийинки аткарылуучу иш-аракеттер. Тестирлөө сапатын арттыруучу негизги иш аракеттер болуп тесттин жарамдуулугун (валиддүүлүк), татаалдык даражасын, ишенимдүүлүгүн жана айырмалоочу күчүн аныктоо эсептелет. Жарамдуулук - текшерүүнүн максатына тесттин адекваттуу болушу жана текшерилүүчү материалдын мазмунун толук камтый алышы, башкача айтканда эмнени текшерүү максат кылынган болсо (билим, билгичтик жана көндүм), тесттик тапшырмалардын ошого шайкеш түрдө түзүлүшү.
Тест сапатын арттыруу сыналуучунун билимдери жана билимдер колдонулган таанып-билүү аракеттери текшерилет. Ошол себептен жарамдуулук мазмундуу жана функционалдык болуп бөлүнөт. Мазмундуу жарамдуулукту аныктоодо:
Тесттин жыйынтыгын аныктоо
Функционалдык жарамдуулукту аныктоодо тест тапшырмаларында таанып билүү аракеттери канчалык деңгээлде камтылгандыгы айкындалат. Тесттин татаалдык даражасын аныктоо максатында тест камтыган ар бир тапшырма анализденет. Сыналуучунун ээ болгон тиешелүү чийки (кам) баллдарына (упайларына) жараша ар бир тапшырманы аткаруу пайызы, тапшырманын оордугу же жеңилдиги статистикалык методдордун негизинде анализденет. Туура жообун тандап алууга ылайыкталган (көптөн тандама) тапшырмалардын ар бир даяр жоопторун тандап алган сыналуучулардын саны дагы анализденип, начар тапшырманы оңдоо, же болбосо анын ордуна башка тапшырмаларды түзүү керектиги айкындалат. Тесттин татаалдык даражасына жараша аны массалык сыноолордо (мисалы, кабыл алуу экзамендери), же болбосо окуу процессинде колдонуу маселеси чечилет. Изилденүүчү өзгөчөлүктү канчалык деңгээлде так аныктап бере алышы тесттин ишенимдүүлүгү деп айтылат Ишенимдүүлүктү аныктоо үчүн төмөндөгүдөй ыкмалар колдонулат: 1) Бир нече убакыт өткөндөн кийин, бирдей шартта тестирлөө кайрадан уюштурулат (ретест). Эгерде мурдагы сыноонун жыйынтыгына барабар же жакын жыйынтык алынган болсо, анда тест ишенимдүү деп эсептелет; 2) Бирдей деңгээлдеги тесттердин эки варианты сунуш кылынат, эгерде экөөнүн жыйынтыгы бирдей болсо, анда тест ишенимдүү; 3) Бир эле тест бирдей деңгээлдеги эки группага сыналат, алынган жыйынтыктар бири-бирине жакын болсо, тест ишенимдүү деп эсептелет; тапшырманын айырмалоочу күчү (тапшырманын күчтүү сыналуучуларды начар сыналуучудан айырмалоо сапаты) түзүлгөн тапшырманын сапаттуулугун текшерүүнүн каражаты деп эсептелет. Эгерде күчтүү сыналуучулардын бир тапшырмадан алган баллдарынын (упайлары) пайызы менен начар сыналуучулардын ошол тапшырмадан алган пайызынын айырмасы 0,3 төн (же 30%тен) жогору болсо, мындай тапшырмалар сапаттуу тапшырмалар болот. Эгерде айырма 30%тен төмөн болсо, андай мындай тапшырмаларды оңдоо же алмаштыруу талап кылынат.
Тесттин өзгөчөлүктөрү
2) тест оперативдик тескери байланышты камсыз кылат, анын негизинде окуучунун билими, аракеттери тууралуу мугалимдер тез аранын ичинде маалымданат;
3) тест прогноздоочу белгиге ээ, башкача айтканда сыналуучунун алдыдагы ээ боло турган деңгээлдери, аны менен бир катар окуу материалын окуучу кандай өздөштүргөн болоору алдын ала прогноздолот;
4) тапшырмаларды түзүү этабы менен параллелдүү түрдө окуучу жооп бере турган билим-көндүм критерийлери, тапшырманы аткаруусуна жараша окуучуга ыйгарылуучу баллдар, билим өздөштүрүү коэффициенттери, ар кандай формадагы жолдомо-көрсөтмөлөр пландаштырылат;
5) жыйынтыгынын оперативдүү маалымдалышынын негизинде окуучунун билим актуалдуулугу артат;
6) жыл бою окуу процессинде окуучунун билим өздөштүрүүсүнө, билим өсүшүнө байкоо жүргүзүү (мониторинг) мүмкүнчүлүгүнө дагы ээ;
Тесттин колдонуу багыттары
Тест психологиялык, педагогикалык жана кесиптик багытта колдонулат. Тестирлөөнүн психологиялык багыты инсандын психологиялык өзгөчөлүктөрун изилдөөгө арналган жана мындай тесттерди жалпы жонунан психодиагностикалык тест деп аталат. Психодиагностикалык тест психологиялык эксперимент катары пайдаланылат, анын жардамы менен так аныкталган шартта стандартташтырылган тапшырмаларды сунуштоонун негизинде сыналуучунун психологиялык өзгөчөлүктөрү, белгилери аныкталып, изилденет. Психодиагностикалык тесттерди түзүүнүн жана практикада колдонуунун теориялык негиздерин иштеп чыгууга чет элдик окумуштуулар Ф. Гальтон, Дж. Кеттел, А. Бинэ, Г. Мюнстерберг, А. Анастази, советтик психологдор П. П. Блонский, Л. С. Выготский, А. Смирнов, Б. М. Теплов жана башка чоң салым кошкон.
Психо - диагностикалык тесттин түрлөрү
Азыркы учурда психо - диагностикалык тесттин төмөнкүдөй түрлөрү практикада кеңири колдонулат:
Жалпы акыл жөндөмдүүлүктөрүн аныктоочу тесттер, буга инсандын акыл деңгээлдерин аныктоочу, маалыматтарды акылга сактоо даражасын иликтөөчү, инсандын демөөргө (стимул) карата реакциясынын ылдамдыгын, деңгээлин изилдөөчү, ой жүгүртүү байлыгы, башкача айтканда жалпы акыл өнүгүшүнүн деңгээлин аныктоочу тесттер кирет;
Сыналуучунун айрым бир жөндөмдүүлүгүн аныктоочу тесттер, мында инсандын айрым иш аракеттери, акыл жөндөмү изилденет. Мисалы, окуучунун математикалык жөндөмүн аныктоо жана башка;
Инсандын сапаттык өзгөчөлүктөрүн аныктоочу тесттер, мисалы, физиологиялык өнүгүүсүн изилдөө, материалды, же ыкмаларды өздөштүрүү темпи, тактыгы, кызыгуулары, мамилеси, мүнөзү жана башкалар.
Психодиагностикалык тесттин жыйынтыгы менен ар кандай мазмундагы таблицалар, диаграммалар түзүлүп, ар бир окуучуга, инсанга кийинки учурларда кандай жардам көрсөтүү керектиги, инсандын жана окуучунун өзү кандай аракеттерди жасоо керектиги тууралуу түшүндүрмөлөр иштелип чыгат.
Окуучулардын деңгээлин аныктоо үчүн тесттер
Тестирлөө системасынын педагогикалык багыты окуучунун билим деңгээлин аныктоого, билими боюнча ар бир окуучунун класстагы ордун аныктоого, билим баалоого жана билим берүү сапатын аныктоого негизделген (педагогикалык, дидактикалык тесттер).