Канада
Тарыхы
Канада аймагына адамдар мындан 12 миң жыл мурда отурукташа баштаган. Анын байыркы калкы эскимостор жана индейлер деп эсептелет. Палеоиндей мезгилине (11,5–8 миң жыл мурда) таандык Олд-Кроу, Блуфиш-Кейв жана башка байыркы археологиялык эстеликтер жана Гудзон булуңунун Түндүк жана түндүк-батыш жээгинде (мисалы, Дорсет маданияты), Улуу көлдөрдүн айланасында, Ыйык Лаврентий дарыясынын алабында жаңы эранын чегинде архаика (8–2 миң жыл мурда) мезгилиндеги археологиялык маданияттар, анын ичинде Вудленд мадтынын түрлөрү пайда болуп, жергиликтүү эл негизинен жер иштетип, балык кармап, карапачылык менен кесиптенишкен. 10–11 -кылымдарда Лабрадор жана Нью-фаундленд аралынын жээктерине келип, Ньюфаундлендге соода колониясын негиздөөгө аракет жасаган. Бирок жергиликтүү калктын каршылыгынан улам викингдердин бул максаты ишке ашкан эмес. Улуу географиялык ачылыштар доорунда европалык державалардын Түндүк Американы колониялаштыруусу башталган. 1497-жылы англиялык королго кызмат кылган итальян Жон Кабот Ньюфаундленд аралынын жээгине жетип, бул жерди Англия ээлиги деп жарыялаган. 1524-жылы флоренциялык Ж. Верраццано жетектеген француз экспедициясы Жаңы Шотландия жана Ньюфаундленд анын жээктерине келген. 17-кылымдын башында англичандар Гудзон жана Жеймс булуңдарынын жээктеринен орун-очок алып, континенттин түштүк-чыгышын өздөштүрө баштаган. 1534-жылы француздук деңиз саякатчысы Жак Картье Гаспе жарым аралына келип, Франция королунун жана католик чиркөөсүнүн бийлигин билдирген крест тургузуп, бул жерлер Францияга тиешелүү деп жарыялаган. 1541–42-жылы француздар индейлердин Стадакона кыштагына жакын жерге чакан колония негиздешкен. 1б05-жылы Канадада алгачкы француздук Пор-Руаяль (азыркы Жаңы Шотландия), 1608-жылы Квебек кыштагы (саякатчы, картограф жана изилдөөчү С. де Шамплейндин демилгеси менен) пайда болуп, кийин француздук колониянын (Жаңы Франция) борборуна айланган. 1608–63-жылдары француздук колонияларда Франциянын ар кайсы шаарынан келген соодагерлер жеке соода компаниялары менен биригип, колониялык саясат жүргүзүшкөн. 1627– 63-жылдары кардинал Ришелье түзгөн жеке коммерциялык Жүз акционерлер компаниясы Жаңы Францияны башкарган. Бирок колониячылардын санынын аздыгынан (3 миң кишидей) басып алган жерлер иштетилбей, ошондой эле жергиликтүү калктын, англичандар менен француздардын тирешүүлөрү француз колониячыларына киреше алып келген эмес. 1663-жылы Канадада калктын санын көбөйтүү жана француздардын таасирин күчөтүү максатында Франциянын королу Людовик XIV Жаңы Францияны королдун провинциясы деп жарыялап, колониялык администрацияга чексиз бийлик берилген. Колонияны коргоого жана тышкы иштерине губернатор, ал эми жарандык, сот акыйкаты жана каржы иштерине интендант жооптуу болгон. Жогорку Кеңеш королдун жарлыктарын таратып, колониялык соттук аппеляциялык инстанция кызматын аткарган. Жаңы Франциянын өнүгүшүнө анын биринчи губернатору Л. де Фронтенак, интендант Ж. Талон жана епископ Ф. Лаваль чоң салым кошушкан. 16-кылымдын 80-жылдарында Ньюфаундленд а. англиялык ээлик деп жарыяланып, 17-кылымдын 20-жылдарында Канадада англиялык биринчи колония (Жаңы Шотландия) пайда болгон. 17–18-кылымдарда Англия менен Франциянын Канада үчүн согуштары узакка созулган. Жети жылдык согушта (1756–63) жеңилген Франция Улуу Британияга 70 миң калкы менен Канаданы берүүгө аргасыз болуп, Квебек провинциясына айландырылган. Квебекте британдык колониялык администрация түзүлүп, француз калкы англичандарга баш ийген абалда калып, француз-католиктер бийликтен четтетилген. Түндүк Америкада көз каранды эместик үчүн болгон согуш (1775–83) башталар алдында революциялык идеялардан «коргоо» максатында англис администрациясы француз калкынын жана чиркөө өкүлдөрүнүн укуктарын кеңейткен. Бирок америкалык аскерлердин Квебектеги согуштук компаниясы (1775–76) ишке ашкан эмес. АКШ түзүлгөндөн кийин революциядан чочулаган 40 миңдей лоялист Квебек жана Жаңы Шотландия аймактарына качып барган, кийин алардын урпактары англис канадалык улуттун негизин түзгөн. 1784-жылы алар жашаган жерде өзүнчө Нью-Брансуик провинциясы пайда болгон.