cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Борнит
Борнит (австриялык минералог И. Борндун ысмынан) сульфиддер тобундагы минерал. Химиялык формуласы Cu5 FeS4. Курамында 52-65% Cu, 812% Fe болот. Куб сингониясында кристаллданат. Өңү кара-күрөң, кызгылт сары келип, кубулуңку тарам-тарам көк түскө өтөт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 3. С. салмагы 4,9-5,3. Негизинен гидротерм кендеринде кездешет. Борнит жез кенташынын (рудасынын) негизги минералы.
Депортиво Ла-Корунья
Депортиво - Испания лигасында ойноочу футболдук клуб.
Күзгү том
Күзгү том (Мirror volume- Зеркальный том). Эки физикалык дискке жайгаштырылган берилиштердин эки көчүрмөсү. Күзгүлөр ар дайым эки башка дискте жайгашат. Бир физикалык диск иштен чыгып калса бул дисктеги берилиштерге жетүүгө болбой калат, бирок систем башка дисктеги күзгүнү колдонуп ишин уланта берет.Күзгүлүү томдорду динамиктик дисктерде гана түзүүгө болот.
Колдонулган булактар
ISBN 9967-14-014-3
Ташчишма (Илишев району, Башкыртстан)
Ташчишма — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Бишкураев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 8 киши. Почта индекси — 452268, ОКАТО коду — 80230816004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Этностук дискримивация
Этностук дискримивация (лат. Dickrimmatio - айырмачылык) - адамдардын кандайдыр бир тобун (же бүтүндөй бир элдин) улуттук принцип боюнча чектөө. Ал түпкү эмес улуттагы граждандардын, улуттук азчылыктын өкүлдөрүнүн шайлоо укуктарын, көңүл жүрүү, жашоо ордун тандоо эркиндигинин ж.б. чектөөдөн көрүнөт. Мындай чектөөлөрдүн натыйжасында дискриминациялангандар жашаган өлкөсүн таштап кетүүгө мажбур болушат жана качкындарга айланышат. Этностук дискриминациянын экинчи жагы түпкү калктын артыкчылык абалы болуп саналат. Этностук дискриминация этностор аралык мамилесин начарлатып, конфликттерге алып келет.
Маркай (Акчопкул) минерал боёгу кени
Маркай (Акчопкул) минерал боёгу кени Акчопкул минерал боёгу кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Көк-Жаңгак шаарынан 14  км түштүк-чыгыш тарапта, Фергана тоо тизмегинин батыш тармагындагы Серүүндөбө бөксө тоосунда. Кен жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1952- жана 1957-ж. геол. жумуштар жүргүзүлгөн. Кен аймагы юра мезгилинде пайда болгон көмүр, кумдук, чопо, алевролит тектеринин кезектешип жайгашуусунан түзүлгөн катмарлардан турат. Боёк заты кабат, линза, уя, тарамчалар түрүндө көмүр катмарынын үстүнкү бөлүгүндө жайгашкан. Линзалардын калыңдыгы 0,2–5 ''м. ''Боёктун негизги бөлүгү – темир кычкылы (32,2%), темир менен бокситтин кошулмалары. Күкүм сымал, түсү ачык кызыл, сары, күрөң, кээде кара-күрөң. Боёктун сапаты жакшы, андан лак даярдоого болот. 1 м3 тоотектен 15 кг боёк чыгат. Запасы 90 миң'' т. ''Кенди жер үстүнөн эле көмүр менен кошо казып алуу ыңгайлуу. 1935-жылга чейин аз-аздан казылып турган.
Бела Барток
Барток Бела (25. 3. 1881-26. 9. 1945) - венгер композитору, пианист жана музыковед-фольклориулук 1907-жылдан Будапешттеги музыкалык академиянын профессор Пианист катары 1919-жылдан тартып көп өлкөлөрдө гастролдо болгон. Барток венгр, румын, словак ж. б. элдериндеги дыйкандардын фольклорун изилдеген. Анын "Көк Сакал герцогдун сепили" (1911) опе-расына окшогон чыгармаларын консервативдүү сын жактырган эмес. 1919-ж. жазылган эң көрүнүктүү чыгармасынын бири - "Укмуштай мандарин" белети (1926-ж. коюлган). Бартоктун чыгармаларынын көпчүлүгү - аспаптык музыка. Дүйнөдөн кайткандан кийин ага Кошут атындагы сыйлык (1948) жана Тынчтыктын эл аралык сыйлыгы (1955) берилген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Google+
Google+ — Google ээлик кылган жана тарабынан иштетилген, кызыкчылыкка негизделген коомдук желе.
Бул кызмат коомдук желелерге болгон Google'дун төртүнчү кол салуусу. Кызматтын аныкталган деңгээлине жараша колдонуучу статистикасы ар түрдүү болгон болсо да, алгачкы жылдарда бекем өсүштү баштан өткөргөн. Google компаниясынын үч жетекчиси кызматты жетектеп, натыйжада ал олуттуу түрдө 2015-жылы ноябрда кайра каралып, өзгөртүүлөргө дуушар болгон.
Шахрияр
Өмүр баяны
Иран элинин азыркы замандагы акыны Мухаммед Хусейн Шахрияр 1906-жылы Табриз шаарында жарык дүйнөгө келген. Анын атасы адвокат болгон. Ал алгачкы окуу билимин Тебриз шаарындагы Моттахари орто мектебинде, андан соң Тегеран шаарындагы Даруль Фонун мектебинен билим алган. Андан сыртакары колледжде медициналык билим алып Хорасан шарына барып, ал жактан “Нишапур” коомдук нотариусунда иштеп, кийинчерээк “Кешаварзи” банкында ишмердүүлүгүн уланткан. Ал өзүнүн эң биринчи чыгармасын 7 жашында азербайжан тилинде, ал эми экинчи чыгармасын 9 жашында фарсы тилинде жазган. Ошондой эле ал алгач ырларын Бехжат лакап аты менен жазып баштаган, бирок кийинчерээк Шахрияр деп өзгөрткөн. Анын фарсы жана түрк-азербайжан тилдеринде жазган гумандуу, өтө терең мааниде ырлары жаш-кары, аял-эркек дебей бардык элдин жүрөгүнүн түпкүрүнөн орун алып бир гана иран эли эмес бардык дүйнө жүзүнө айрыкча түрк тилдүүлөр арасында абдан сүймөнчүктүү жана таанымал болгон. Шахрияр Мохаммад Хосейндин устаты акындын поэтикалык бай жана көөнөрбөс күчүн байкап, көркөм чыгармачылыгынын ар түрдүүлүгүнө баа берип, ыр жазуудагы төп келиштире айкалыштыруусун жана байлыгын байкап, жыйырманчы кылымдын эң улуу акыны деп айтууга болот деген. Шахриярды бир гана Ирандын эмес бүткүл чыгыштын улуу акыны деп эсептесе да болот. 1950-1951 жылдары Шахрияр болгон убактысын Салам Хейдар баба аттуу чыгармасына арнаган. Хейдар Баба чыгармасы 90 пайыз мурунку советтер союзунан турган өлкөлөрдүн тилине которулуп жарыкка чыккан. Ал эми 1953-жылы Тегеран шаарынан Табризге кайтып келип өзүнүн алыс тууганы менен баш кошуп Шахрзад жана Мариям аттуу эки кыз Хади аттуу уллдун атасы болот.
Чыгармалары
Шахриярдын ырларынын көбү махабат темасына арналып түрк жана фарсы тилдеринде жазылган чыгармалары эң маанилүү мурас болуп эсептелет. Ал медициналык окуу жайында акыркы курсту окуп жаткан маалда бир сулууга ашык болот. Шахрияр бир нече жолу кыздын ата энесинен колун сурап барат. Бирок кыздын ата энеси ага карабай акындын шартын карап, өз кызын андан да кадыр барктуу адамга берүүнү чечишет. Сүйүүдөн шагы сынган Шахрияр абдан чөгүп, мөңгүрөп медицина факультетин 7 жыл гана окуп, акырына чейин бүтүрбөстөн таштап салат. Мындай сүйүүдөн болгон күйүтү анын жашы биртопту таяп калганда  катуу ооруп бейтапканага жатып калышына да себеп болот. мындай кабар акын ашык болгон кызга да жетет, ал кыз жолдошун ээрчитип алып бейткапканага Шахриярды көрүү үчүн  барат. Шахрияр жүрөгүнүн түпкүрүндөгү арманы болгон сүйүктүүсүн көрүп ыр жаратат. Ошентип окуусун таштоого түрткү болгон жолсуз сүйүүдөн соң Шахрияр өзүн бир гана чыгармачылыкка арнайт. Анын чыгармаларынын болуп көрбөгөндөй терең мааниси, бири бирине төп келише уйкалыштыгы жана кулака жагымдуу ритми да анын эң мыкты талан экенин дагы бир ирет далилдейт. Анын чыгармаларындагы эскерүүлөрү өзүнүн жашоосунан алынгандай, андамдын жүрөгүнүн түпкүрүнө кирип, ар биринин эч кимге айта алгыс ичти эзген маселесин айтып тургандай сезилет. Андыктан мындай чыгарманы окуган ар бир адам акынды өз сүймончүлүгүнө айлантып, анын чыгармачылыгына суктануу менен эң мыкты баа берүү менен аны он эсе өйдө баалайт. Анын жашоодогу ачуу жана татту эскерүүлөрү “Хазйан Дэл”, “Хейдарбабага салам” (Хейдарбаба акын балачагы өткөн жерге жакын жайгашкан тоонун аты), “Мумиаи” жана “Кечки аңгеме” атту чыгармаларында чагылдырылган. Ал эми анын “Тахте Жамшид” атту чыгармасы эпикалык ырлардын турат. Ал өз чыгармаларына ырлардын, төрт сап ыр, эки сап ыр, одалар жана элегия ырлары, жада калса лириканы да камтыган ар тараптуу талант болгон. Азыркы тапта акындын бир агасы төрт иниси жана жети карындашынан Мирсадык атту эң кичүү ининси гана тирүү. Азыркы замандын улуу акыны Шахрияр 1988 жылы жарык дүйнөдөн кеткен. Ал Тебриз шаарында жайгашкан Поэттер мавзолейине коюлган поэттердин акыркысы болуп коюлган.
Шахриярды эскерүүлөр
Фарсы адабиятынын жана ырларынын күнүдө Шахриярды эскерүү күнү Шахрияр коому тарабынан   Маданият жана Ислам министри Али Жаннати, Хамин Чит Чиян аскер минситри, Неммат Заде коомдук соода сатык жана өндүрүш минстрлеринин катышуусу Биримдик залында менен өткөн.
«Академия кечелери»
«Академия кечелери» - кыргыз элинин миң жылдап басып өткөн тарыхый улуу жолун профессионалдык адабияттын көркөм каражаты менен эпикалык масштабда чагылдырууга аракеттенген алгачкы ири чыгарма. 20-кылымдын 30-жылдарындагы Кыргызстанда курулуп жаткан социалдык коомдун өзгөчө артыкчылыгын даңазалоо («Биз ким элек, ким болдук?») максаты менен К. Тыныстанов баш болгон авторлор тобу тарабынан (К. Жантөшев, Ш. Көкөнов, А. Сопиев) 1931-32-жылдары жазылган. К. Тыныстанов өзүнүн 1933-жылы 3-июнда «Советская Киргизия» гезитине жарыялаган «Мой путь, мое творчество, мое лицо» деген макаласында « Академия кечелери » кыргыз элинин узак тарыхын - илгерки аскердик-феодалдык заманын, кечээги колониялдык-капиталисттик доорун, пролетардык социализмдин курулуш мезгилин искусство тили менен көрсөтүүнү максат кылгандыгын, үч доорду чагылдырган мындай зор драмалык-театрдык панорама аркылуу негизги үч максатты көздөгөндүгүн маалымдайт. Автор аталган макаласында: 1) таптардын күрөшүндө зарыл курал болуп эсептелген искусствого материалисттик көз караштын тууралыгын көркөм форма аркылуу көрсөтүү болгон. Бирок сынчылар бул драмалык чыгарманын идеялык мазмуну ошол кездеги буржуазиялык улутчулдардын Орто Азия элдеринин революцияга чейинки турмушу кой үстүнө торгой жумурткалаган бейпилдик катары даңазаланган деп айыпталат; 2) бул бөлүктө кыргыз коомундагы тап күрөштөр тарыхынын негизги учурлары менен эмгекчилерди тааныштырууну көздөгөн болсо («Көз көргөндөр»), кыргыздын бий-манаптарынын жүрүм-турумун, кылыктарын сынга алууга аракет кылышканы менен бүтүндөй алганда « Академия кечелери » табияттын кучагында бейкапар уктап жаткан кыргыздардын өткөндөгү төгөрөгү төп турмушу, тапсыз идеалдуу патриархалдык бейпилчилдикке суктануу, кайрылгыс болуп кеткен «алтын мезгил» жөнүндөгү сагыныч күчтүү деген айып коюлган. Спектаклде кыргыздын ири манабы Шабдандын өлүмү эл тарабынан жалпы кайгы, жалпы трагедия катары кабыл алынат. Көпчүлүк аны жалпы элдик баатыр катары даңазалайт. Авторлор «калктын атасы» деп атайт деп күнөөлөгөн; 3) сынчылар социализм үчүн күрөштө пролетариаттын маанилүү куралы болгон пролетардык искусствонун жардамы менен эмгекчилерди уюштуруу, баш коштуруу экендиги баса белгиленбестен, кыргыз элинин жаңы турмушка карата кыймылы совет бийлиги, колхоз түзүлүшү үчүн болгон күрөшү примитивдүү түрдө бурмаланып көрсөтүлгөн деп катуу сындалган. Кол жазма (оригинал) бизге чейин келип жеткен жок. Бар болгону К. Тыныстановдун өзү түрмөдө жатып сурак учурунда « Академия кечелеринин» эсинде калганы боюнча которуп, «түшүнүк» катары жазып берген орусча варианты гана бар.
Косковская Курденьга
Косковская Курденьга (Төмөнкү Курденьга) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 230 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 33 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ибн ал-Асир
Ибн ал-Асир (1160–1233) – араб тарыхчысы. Бир канча китептен турган «Ал Камил фи-т-тарых» («Тарыхтын толук чагылдырылышы») деген китебин жазып, Орто Азиядагы элдер жөнүндө да баалуу маалыматтарды калтырган. Мис., караханийлер мамлекети жөнүндө тарыхый фактыларды жазууда ал-Утби, Мискавейха сыяктуу окумуштуулардын эмгектерин пайдаланган. Баласагын шаарында 960-ж. көчмөндөр (кыргыздар) тарабынан кабыл алынган ислам дини, Караханийлердин мамлекетин кеңейтүү боюнча жүргүзгөн күрөштөрү ж.б. чагылдырылган. Ал негизинен Орто Азия элдеринин моңголдор басып келген мезгилге чейинки доордун тарыхын изилдеген.
Добул
Добул — үстү алкакка керилген, төөнүн терисинен жасалган анча чоң эмес, урма музыкалык аспап, добулбас менен доолдун бир түрү. Ал колго алып жүрүп да, атчан жүргөндө ээрдин кашына илип коюп да ойнолгон. Бул байыркы аспап өзбектерге, тажиктерге чиндаул, казактарга, уйгурларга даулпаз деген аттарда тараган. Булар Д. менен жасалышы, аткарылышы жагынан өтө окшош. Д-дун "Манаста" башка аспаптардай эмнеден жасалганы айтылбаса да, ар дайым колдонулганы жөнүндө кеңири айтылат. Жоокерлер жоого аттанганда кабар берүүчү, жар салуучу жана башка билдирүүчү аспап катарында колдонулган. Эпос боюнча Манас көк асаба туу алып, көк жаңырган чуу салып, сандаган кол менен жоого аттанганда "Добул согулуп күңгүрлөп, Сел жүргөндөй күркүрөп, Өрт күйгөндөй дүркүрөгөн". Ал эми "Ордого добул согулса, Ойроттун баары чогулган" (Сагымбай Орозбаков, 2. 74). Бул жерде Д. калайык калкка кабар берип, эл чогулткан аспап катарында сүрөттөлсө да койчагыр үнү чаңырып, бараң мылтык бадырап атылып, кан төгүлүп жаткан учурда да "басылбай добул дабыраган". Мындай учурда Д. жоокерлердин кайратына кайрат, эрдигине эрдик кошуп, тайманбастыкка, тартынбастыкка, жеңишке үндөгөн. Ал эми Д. кагылганда Манастын кырк чоросу чабуулга аттанып, согуш ачышкан. Ал жөнүндө: "Кыйкырып добул кагышы Кырк баатырдын баарысы Кыямат кайым салышы" (Сагымбай Орозбаков, 2. 85),— деп сүрөттөлөт. Д. куш салганда суу куштарын үркүтүү, учуруу үчүн да колдонулган.
Ибн ал-Асир
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Зергерчилик
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Алымдары төлөнбөй жеткирилди
Алымдары төлөнбөй жеткирилди (DDU) – Инкотермс эрежеси боюнча коюлган шарт. Ал боюнча сатуучу өз товарын соода-сатык келишиминде көрсөтүлгөн ташып чыгаруучу өлкөнүн жерине чейин товар жеткирип берет. Сатуучу товар ташып чыгарууда төлөнүүчү алым, салык ж. б. ырасмий жыйымдарды кошпогондо, калган товар жеткирүүгө байланыштуу баардык тобокелчилик менен чыгымдарды, ошондой эле бажы жолжоболорун жасоо боюнча тобокелчилик менен чыгымдарын толук көтөрөт. Сатуучу товар ташып чыгарууда өз маалында «тазалабай» коюудан улам келип чыккан кошумча чыгымдарды өзү төлөйт, тобокелчилигин өзү көтөрөт. Товар ташуунун кайсы түрүнө карабастан, ушундай шарт колдонулат.
Лев Гумилёв
Лев Николаевич Гумилёв (01.(жаңыча - 14.).10.1912, Орусиянын Царское Село жергеси — 15.06.1992, Санкт-Петербург шаары) — советтик жана орусиялык чыгыш таануучу, түрколог, тарыхчы, этнолог, географ, публицист, котормочу, тарых илимдеринин доктору, профессор. Ал этногенездеги пассионардык теориянын негиздөөчүсү болгон.
Кыскача өмүр таржымакалы
Лев Николаевич Гумилёв 1912-жылы 1-октябрда (жаңы стил менен 14-октябрда) Орусиянын Царское Село кыштагында туулган. Атасы – белгилүү орус акыны Николай Степанович Гумилёв, энеси – таялары жагынан түпкү теги татар болгон орустун дагы бир чыгаан акыны Анна Андреевна Ахматова (кыз кезиндеги тегаты - Горенко; 1889-1966).
Анна Ахматова өзүнүн тайенесинин түпкү теги Алтын Ордону бийлеген хан Акматтын (Ахмат) урпактарына барып такалат деп санагандыктан, "Ахматова" деген адабий ысымды тандап алган жана уулунун орус эмес калктардын, анын ичинде түрк элдеринин тарыхын үйрөнүүсүнө таасир тийгизген.
Бала чагында Левди Тверь губерниясындагы Бежецк үйөзүнө караштуу Слепнёво кыштагында байырлаган чоң энеси тарбиялаган.
1917-29-жылдары Бежецк шаарында жашаган.
1926-29-жылдары Бежецк шаарындагы № 1 мектепте окуган.
1930-34-жылдары Саян тоолоруна, Памир аймагына жана Крым өрөөнүнө илимий экспедицияларга катышкан.
1934-жылдан тартып Ленинград университетинин тарых факультетинде окуй баштаган.
1935-жылы университеттеги окуудан чыгарылып, камакка алынган. Энесинин өтүнүчүнө ылайык абактан бошотулган. 1937-жылы университетке кайра кабыл алынган.
Ал Норильлаг деген лагерде отурган.
1939-жылдын 21-сентябрында Гумилёв Норильлагдын 4-лагердик бөлүмүнө которулган. Мында ал жер казгыч, кенчи, китепканачы, техник, геолог жана ал түгүл химик-лаборант кызматында да иштеген.
Абак мөөнөтү бүткөн соң, аны бийликтер баары бир Норильск шаарында башка эч жакка чыгуу укугу жок калтырышат.
Ал 1944-жылы 13-октябрда Туруханск райаскеркомиссарияты аркылуу өз ыктыяры менен Улуу Ата мекендик согушка аттанат. Биринчи Беларус фронтунда 31-зениттик артиллериялык дивизиянын 1386-зениттик-артиллериялык полкунда зениттик батареянын курамында зениттик куралды башкарат.
Жоокер Л.Гумилёв Чыгыш Померанск, Висла-Одер жана Берлин чабуулдарына катышкан.
Кызыл Армиядагы аскердик жетекчиликтеги ага карата шектенген мамиленин айынан Л.Н.Гумилёв болгону «Германияны жеңгендиги үчүн» жана «Берлинди алгандыгы үчүн» меджалдары менен гана сыйланган.
Лев Николаевич Гумилёв өзү бул тууралуу эскерип жатып, ал түгүл Тойпице шаарында Лев Гумилёв немистер жакындап калганын биринчи болуп көрүп, батареяны фашисттик чабуулдун мизин майтарууга чакырган кезде да аны батареянын командири, ага лейтенант Фильштейн деген киши эч сыйлыкка көрсөтпөй койгонун айтканы бар.
Академиялык басылма
Академиялык басылма – жазуучулардын бардык чыгармаларынын жана алардын ар кандай варианттарынын комментарийлер менен жабдылган толук басылышы. Мындай басылыш белгилүү окумуштуулар тарабынан же алардын катышуусу менен ишке ашырылат. Текст сунуш кылууда автордун кол жазмаларынан, анын өзгөрткөн кошумчаларынан, бир эле чыгарманын бир нече варианттарынан ж-а башка редакцияларынан пайдаланылат. Академиялык басылмада текстке илимий түшүндүрмө берилет, иштөөдө пайдаланууга ыңгайлуу болсун үчүн илимий-маалыматтык аппарат менен коштолот. Мындай басылыштан бардык илимий аталыштагы эмгектер чыгарылат (мисалы, С. Каралаев менен С. Орозбаковдун айтуусундагы «Манас» эпосунун академиялык басылыштары ж. б.).
Лев Гумилёв
Кыскача өмүр таржымакалы
Лев Гумилёв майданда жүрүп согуш темасында ырлар да жазган.
1945-жылы 25-сентябрда Кызыл Армиядан үйгө жиберилет. Ошол эле жылы ЛМУга кайра студент болуп өз курсуна кабыл алынат. Бул жогорку окуу жайын 1946-жылдын башында аяктайт.
1946-жылы Л.Гумилёв СССР ИАсынын Чыгыш таануу институтунун Ленинград бөлүмүнө аспирантурага кабыл алынат.
1946-жылы 14-августта ВКП (б) Бкнын «Звезда» жана «Ленинград» журналдары тууралуу» токтому ячыгат. Анда Л.Гумилёвдун энеси, акын Анна Ахматова большевиктик катаал сынга кабылган. Бул токтомдун айынан Лев Гумилёв «тандап алган адистигине филологиялык даярдыгы ылайык келбегендигине байланыштуу» деп чүргөлгөн «жүйөнүн» негизинде аспирантурадагы окуусунан четтетилет.
1948-жылдын 28-декабрында ЛМУда кандидаттык диссертациясын коргойт. Анын иши «Биринчи Түрк каганатынын толук саясий тарыхы» («Подробная политическая история первого тюркского каганата») деген темага арналган.
Л.Гумилёв СССР элдеринин этнографиясы музейине (Кунсткамерага) илимий кызматкер катары ишке алынат.
1949-жылы 7-ноябрда кайрадан камакка алынат. СССР Ички иштер эл комиссариатына караштуу Өзгөчө Кеңешме (Особое Совещание при НКВД СССР) тарабынан он жылга абакка кесилет.
Л.Гумилёв Казакстандын Караганда шаарына жакын Шерубай-Нура деген жердеги (азыркы Абай шаары) өзгөчө абакта кармалган. Андан соң Сибирдин Саян тоолорундагы Кемерово аймагынын Междуреченск шаарынын жанындагы лагерде болот.
1956-жылы 11-майда Л.Гумилёв кылмыш жасабагандыгы тастыкталып, акталган. Омск шаарынан 1956-жылы 14-майда чыгып кеткен.
1974-жылы география илимдери боюнча «Этногенез жана Жердин биочөйрөсү» («Этногенез и биосфера Земли») деген темада доктордук диссертациясын коргойт, бирок 1976-жылы 21-майда ага экинчи доктордук наам берүү сунушу четке кагылат.
1990-жылы 15-майда Орусия географиялык коомунун Географиялык системалардын синергетикасы бөлүмчөсүнүн жыйынында этногенез жаатындагы пассионардык теориянын 25 жылдыгы белгиленип, бул жыйында илимпоз Л. Г. Колотило мырза Лев Гумилёвго СССР ИАсынын академиги наамын берүү сунушун айткан. Бирок Л.Гумилёв академиктикке шайланган эмес.
1991-жылы ал Орусиянын Табигый илимдер академиясынын академиги болуп шайланган.
1986-жылы ардагердикке чыкканга чейин Лев Гумилёв ЛМУнун (азыркы Санкт-Петербург мамлекеттик университетинин) География боюнча илимий изилдөө институтунда эмгектенди.
Лев Гумилёв 1992-жылдын 15-июнунда Орусиянын Санкт-Петербург шаарында дүйнөдөн кайтты.
Анын сөөгү Петербургдагы Александр Невский лаврасы аттуу христиандардын православ кечилканасына караштуу Никольск көрүстөнүндө жерге берилген.
Гумилёв жана тарых илими
Лев Гумилёв элдердин келип чыгышы жана этностук өнүгүш жүрүмү тууралуу оригиналдуу иликтөө усулдарын сунуштаган. Ал этногенез жүрүмүн киматтык, геологиялык, географиялык, археологиялык, булак таануучулук илимий иликтөөлөрдү айкалыштыруу менен изилдөөгө чакырган.
Ал этногенез жаатындагы пассионардык теория деген илимий жоромолду иштеп чыккан.
Анын бул илимий жоромолу азыр да колдоочулардын жана четке каккан сынчылардын талкуусунун бутасына айланып келет. Ошондуктан анын пассионардык теориясы илимде жалпы кабыл алынган теория катары саналбайт.
Барщина
Барщина, иштеп берүү рентасы -; феодалдык жер рентасынын бир түрү; феодалга көз каранды дыйкандын өз шайман-турманы менен феодалдын чарбасында аргасыздан бекер иштеген эмгеги. Барщина үстөмдүк кылган шартта эмгектин өндүрүмдүүлүгү өтө төмөн болгон, өндүргүч күчтөр эң жай өнүккөн. Феодализмдин ар кайсы өнүгүү стадиясында жана ар башка өлкөдө Барщинанын өлчөмү жана экономикалык ролу ар түрдүү болгон. Крепостной дыйкан Барщина системасы боюнча феодал үчүн аптанын көпчүлүк күнүн, өзү үчүн жуманын аз күнүн иштеген. Россияда крепостной укук жоюлганда деле Барщина кала берген. Барщина крепостнойлуктун саркындысы катары Октябрь революциясынан кийин гана жоюлду.
Лев Гумилёв
Гумилёв жана тарых илими
Ошону менен катар Л.Гумилёвдун теориясынын жана түрк калктарынын тарыхы тууралуу илимий пикирлеринин азыркы тарыхнаамада чыгыш славяндардын тарыхый коңшуларынын тарыхына карата калыс мамиледе болууга чакырган чоң ролун баса белгилегендер да арбын.
Л.Гумилёвдун хун жана түрк таануудагы салымы
Анын эмгектери бул мамлекеттердин жана аларды негиздеген түрк тилдүү этностордун жалпы адамзаттык цивилизацияга кошкон салымдарын калыс иликтөөнүн өрнөгү болуп калды.
Кыргыз айдыңдары Л.Н.Гумилёв тууралуу
Кыргызстандык илимпоздор, публицисттер, жазуучулар жана башка айдыңдар Л.Н.Гумилёвду өтө жогору баалаган жана айрым учурда аны сынга алган ар кыл пикирлерин айтып келишет.
Л.Н.Гумилёвду алкаган айдыңдардын арасында маркум академиктер Чыңгыз Айтматов менен Түгөлбай Сыдыкбеков, азыркы эл жазуучусу Кеңеш Жусупов жана башкалар бар.
Кыргыз жазуучусу Токтобай Мүлкүбатов кыргыздар өздөрүн таанышы үчүн Лев Гумилевдин эмгектерин толук кыргызчалашы керек деген пикирде:
Эстутум
Пост-советтик Орусияда, Кыргызстанда, Казакстанда ж.б. өлкөлөрдө Лев Гумилёвду чыгаан чыгыш таануучу катары сый-урмат менен эскерип келишет.
Евразиялык улуттук университетте 2002-жылы Л.Н.Гумилёвдун өмүрүн жана чыгармачыл мурасын чагылдырган музей-кабинет түзүлгөн.
Этностук бөлүнүү
Этностук бөлүнүү - бир этностун эки же бир нече топко ажырап, жаңы этностук жалпылыктардын пайда болуу процесси. Этностук бөлүнүү процессинин жана ага байланыштуу массалык миграциялардын натыйжасында элдер бүт жер шары боюнча отурукташкан. Этностук бөлүнүүнүн түрлөрү: этностук парциация, этностук сепарация, этностук дисперсизация.
Маркай глиеж кени
Маркай глиеж кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Маркай айлынан 2  км түштүктө, Жалал-Абад шаарынан 28–30 км чыгышта, деңиз деңгээлинен 1600 м бийиктикте. 1952-ж. "Средазуглеразведка" трести чалгындаган. Күйгөн тоотектердин эки горизонту төмөнкү юранын № 5 жана № 10 көмүр кабаттары менен байланышкан. Күйгөн тоотектердин калыңдыгы: төмөнкү горизонттуку – 12 м, жогоркусунуку – 15 м. Күйгөн тектердин терендиги 100–120 мге чейин. Глиеждерди портланд-цементтин активдүү кошумчасы катары колдонууга болот. Запасы С1 категориясы боюнча 11250 миң м3.
Pinterest
Pinterest — желе жана мобилдик колдонмо стартабы. Ал дүйнөлүк желеде маалыматты таап чыгуу үчүн жасалган програмдык камсыздоону иштетет. Сайт Бен Силберманн, Пол Сиарра жана Эван Шарп тарабынан негизделген.
Pinterest'тин башкы аткаруучу директору Бен Силберманн компанияны колдонуучуларды "сыртка чыгып, ошол нерсени жасоого" шыктандырган коомдук желе эмес, "идеялардын каталогу" деп жалпылаган.
Кызмат
Кызмат (Service- Служба). Башка програмдарды, өзгөчө төмөнкү деңгелде, колдоо боюнча конкреттүү системдик функцияны аткарган програм же процесс. Эгерде кызматтарга жетүү тармак боюнча аткарылса, алар Active Directory ге жазылат, бул башкарууну жана колдонууну жеңилдетет. Кызматттарга мисал болуп коопсуздуктун эсептик жазылыштарынын диспетчери, машруттоо жана алыстан жетүү кызматы кирет.
Колдонулган булактар
ISBN 9967-14-014-3
Басаңдаткычтар
Басаңдаткычтар - силикат цементинин жана гипс ангидриттүү илээшкек материалдардын катууланып, убактысын узартуу үчүн аларга кошулуучу заттар. Силикат цемента үчүн Басаңдаткычтар катары гипс, күкүрт кислотасынын күчсүздүрөөк эритмеси, күкүрт кычкылдуу темир алынат. Гипс ангидриттүү илээшкек материалдары үчүн Басаңдаткычтар болуп жегич натрий же аки таш кайыры менен аралаштырылган жыгач желими колдонулат. Басаңдаткычтар кошулганда эритмелердин катууланып! мөөнөтүн 5-10 мин нын ордуна 30 мин дан бир нече саатка чейин узартууга болот. Гипске караганда ангидрит цемента акырындык менен катат да, 30 мин дан кийин башталып, 24 саттта, экстрихгипс эки сааттан кийин ката баштап, 6-10 саатта катып бүтөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Лептагондор
Лептагондор (лат. Leptagonus) — деңиз балыктарынын бир уруусу.
Найман, суу сактагыч
Найман, суу сактагыч Ноокат районунун  аймагында,   Көкжар   кыштагынан 5—6 км түштүгүрөөктө  жайгашкан. 1963-жылы курула баштап, 1968-жылы ишке киргизилген. Суу сактагыч  Кыргыз-Ата, Чиле-Сай,Косчан, Шаң-Кол, Апшыр-Сайдан суу  алат. Сыйымдуулугу 39,5 млн м3, узундугу 8 км, жазы  жери  2 км, терең жери 37,6 м, суу толгондогу  аянты  4,23    км2. Араван районундагы Төөмоюн  талаасынын  6 миң га жери сугарылат. Суу өткөрүү мүмкүнчүлүгү  15,2  м3 /сек болгон   канал чыгарылган. Плотинанын узундугу 265 м, туурасы 6 м, эң бийик жери   40,5   м. Суу толтуруу жана  сугатка   чыгаруу иштери   автоматташтырылып, телемеханикалаштырылган.
Жаа разряды
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Портал:Спорт
{| style="background-color:#F0FFF0; border-top: 1px solid ; border-left: 1px solid ; border-right: 1px solid ; border-bottom: 1px solid ; padding-left:5px; padding-right:5px; padding-bottom:10px; padding-top:10px;" width="100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
Архив
[ Сервер кэшин жаңылоо]
Кемптен
Кемптен ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Тиршенройт районуна карайт. Швабия административдик округуна тиешелүү. Калкы – 64625 (2012-ж.). Аянты – 63.29 км2.
Нинакан Жүндүбаева атындагы орто мектеп гимназиясы
Нинакан Жүндүбаева атындагы орто мектеп гимназиясы Кочкор районунундагы мектептердин бири.
Этностук биригүү
Этностук биригүү - эки же андан көп этностук жалпылыктардын жана топтордун биригип жаңы этностук жалпылыкты же метаэтносту түзүү процесси. Этностук өнүгүүнүн бир нече негизги түрлөрү бар: этностук консолидация, этностук ассимиляция, этностор аралык интеграция.
Нинакан Жүндүбаева атындагы орто мектеп гимназиясы
Мектеп 1985 жылы  пайдаланууга  берилген  үч этаждуу  типтүү,  1176  орундуу. Мектепте азыркы  учурда 1368 окуучу  окуп, аларга  102 мугалим билим тарбия  беришет. Мектепте окуу  эки  тилде  жүргүзүлөт,   орус  жана  кыргыз  тилдеринде. Бул мектеп белгилүү акын Нинакан Жүндүбаеванын атынан 1993 жылы коюлган. Мектеп гимназия статусун 2002-жылы алган. Ал кезде мектепти Асангазиев Мырзабек Асангазиевич жетектеп турган.
Кыймыл
Кыймыл – материя менен рухтун өнүгүүгө, өзллгөрүүгө болгон жөндөм-дүүлүгү, материянын жашоо ыкмасы. Идеалисттик окууларда рух материясыз жашай алат деген көз караш үстөмдүк кылат.ам
Энергетизмдин натуралисттик теориясында (В. Ф. Оствальд) «энергия» түшүнүгү заттык-субстраттык системалардын калыптанышы менен жашоосун камсыз кылган рухий феномен катары чечмеленет.
Диалектика менен байланышкан материалисттик концепцияларда материя менен кыймылдын биримдиги ырасталат: материя кыймылсыз, кыймыл материясыз жашай албайт. Мындай материализм кыймылдын ар кандай типтери менен формаларын айырмалайт. Тиби боюнча кыймыл сандык (нерселердин сапаттык өзгөрүүсүз орун которуштуруусу) жана сапаттык болушу мүмкүн. Сапаттык типтеги кыймыл өз кучагына функциялануу, айлануу, өнүгүү ж. б. түрлөрдү камтыйт.
Кыймылдын негизги формалары болуп механикалык, физикалык, химиялык, биологиялык жана социалдык кыймылдар саналышат (айрым окумуштуулар кыймылдын геологиялык, планетардык, компьютердик ж. б. формаларын өз алдынча мүнөзгө ээ деп таанышат). Кыймылдын формаларынын арасынан жогорку жана төмөнкү формаларды айырмалоого болот.
Мисалы: биологиялык форма химиялыкка, ал эми социалдык форма биологиялык кыймылга караганда жогору болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Windows Phone
Windows Phone («Photon») — 2010-жылдын 11-октябрында чыгарылган Windows Mobile үчүн эң чоң жаңыртуу.
Александр Бородин
Бородин Александр Порфирьевич [31.10 (12.11). 1833, Санкт-Петербург 15.(27) 2. 1987, ошол эле жер] орус композитору, химик. Музыкалык билим алган (фортепьянодо, флейтада, виолончелде ойногон), бир нече тил билген. Медициналык хирургия академиясын бүтүргөн (1856). Медицина доктору (1858). 1859-62-ж. Германияда, Францияда илимий командировкада болгон. Медициналык хирургия академиясында 1862жылдан адьюнкт-профессор. 1864-жылдан ординардык профессор, өмүрүнүн акырына чейин химия кафедрасынын жетекчиси. 1872-87-ж. аялдар үчүн жогорку окуу жайын врачтык аялдар курсун уюштуруучулардын бири жана анын окутуучусу. Химия тармагы боюнча 40тан ашуун илимий эмгектин автору. 19-кылымдын 50-жылдарында фортепьяно үчүн пьеса, романстар жаза баштаган. 1862-ж. М. А. Балакирев менен таанышып, анын «Кубаттуу топ» ийримине мүчө болуп кирген. Эң маанилүү чыгармасы «Князь Игорь» операсы. Анын 1-симфониясы (1867), экинчи же Баатырдык симфониясы (1879) жана квартеттери бар. Өз чыгармаларында орус элинин улуттук духун чагылдырган. Бородиндин өрнөктүү салттарын компомитору С. С. Прокофъев, Ю. А. Шапорин, А. И. Хачатурян жана башка уланткан. Анын музыкалык мурастары Орто Азия, Закавказье элдеринин улуттук музыкалык маданиятынын өсүшүнө да таасир берген.
Windows Phone
Бул система толугу менен жаңы, толугу менен жаңы интерфейс менен жана биринчи жолу Microsoft Xbox Live жана Zune кызматтарын бириктирүү менен. Системанын бет ачары Барселонада өткөн Мобилдик Дүйнөлүк Конгресс иш-чарасынын алкагында өттү. "Бүгүн биз дүйнө жүзүнө жаңы муундагы мобилдик платформаны сунуштаганыбызга сыймыктанабыз" деди Microsoft компаниясынын директору Стив Балмер. - Дүйнөлүк рыноктогу көп монотондук телефондордун жана мобилдик шаймандардын ичинен биздин өнүгүүбү өзгөчө болот. Windows Phone Series уюлдук телефондун кабылдоосун өзгөртө турган бурулуш учуру болот.
Windows Phone жаңы үй экранына ээ: мындан ары статикалык сүрөтчөлөр жок - алардын бардыгы "жандуу элементтер" деп аталат (Жандуу плиткалар), алар колдонуучуга көз каранды болбостон маалыматты реалдуу убакытта көрсөтүшөт. Мисалы, сиз досуңуз үчүн бир нерсе жасай аласыз. Ушул элементти карап, колдонуучу социалдык тармактардагы жаңы посттор жана досунун сүрөттөрүн жарыялоо жөнүндө ар дайым билип турат.
Реал Сосьедад
Реал Сосьедад - Испания лигасында ойноочу футболдук клуб.
Ошим-Ега (дарыя)
Ошим-Ега — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Янгуловская дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Тобыл дарыясынын куюлушунан Конда дарыясын кошпогондо Ханты-Мансийск (жогорураак) шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобылдан Обьке чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Маметбакиев Абдулазиз Авам уулу
Абдулазиз Авам уулу Маметбакиев (1941-жылы 20-апрелде туулган) – Кыргызстандагы уйгур диаспорасынын өкүлү, акын, жазуучу, публицист, окутуучу, математика мугалими.
Кыскача өмүр таржымакалы
Абдулазиз Авам уулу (Авамович) Маметбакиев 1941-жылы 20-апрелде Чыгыш Түркстандагы (азыркы Кытай Эл Республикасынын Шинжаң-Уйгур автоном районундагы) Кулжа шаарында туулган.
Кулжа шаарында педагогикалык орто мектепти үздүк бүтүп, СССРге көчүп келген.
Өзүнүн алган билимин жаш муундарга берип, билим берүү тармагында көп жыл бою өзүнүн мактоого татыктуу салымын кошкон.
Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин Президумунун жарлыгы менен “Эмгек ардагери” медалы менен (1990-жылы), Кыргыз ССРинин Профсоюзунун “Социалистик мелдештин отличниги” төш белгиси менен (1974-жылы) сыйланган. Ошондой эле “Эл агартуу отличниги” төш белгисин, мындан тышкары бир топ баалуу кыргызстандык сыйлыктарды алган.
30 жылдан ашуун Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу кыргыз мектептеринде физика жана математика сабактарын окутуп келди.
Адабий жана илимий чыгармачылыгы. Котормочулугу
Акын жана котормочу Абдулазиз уйгур эли менен кыргыз элинин достугун бекемдөө жана бир туугандык сезимди алга сүрүү үчүн кылган далаты мактоого татыктуу.
Ал кыргыз акын- жазуучуларынын чыгармаларын уйгур тилине которгон, аларды “Коммунизм тугы”, “Йеңи хаят” газеталарында, жана журналдарда үзгүлтүксүз жарыяланып турган.
Эң алгачкылардан болуп ал кытайлык кыргыз манасчы Жусуп Мамайдын кабарын кыргыздарга жеткирген.
Ч.Айтматовдун “Ак жаан”, “Атадан калган туяк”, “Кыямат” чыгармаларын уйгур тилине которгон.
Чыгыш элдеринин табыпчылык илимин баяндаган “Турмуш кеңешчиси” деген чыгарманы кыргыз тилинде жазган. Бул чыгарма “Кыргызстан” басмасынан жарык көргөн.
Ал “Уйгур алиппесин” түзгөн, аны Кыргызстандын Билим жана маданият министирлиги бекиткен.
“Өрнөктүү өмүрлөр” аттуу китеби кыргыз тилинде, “Өмри өлге инсанлар” китеби уйгур тилинде, ошондой эле “Өшмес чираклар” ыр китеби уйгур тилинде жарыяланган.
“Ислам ибадаттары” деген мындан бир кылым мурда Казан басмасынан татар тилинде жарык көргөн китепти кыргызчалаган.
2001-жылы “Куран-и каримди” уйгур тилине которгон, бул китеп 2003-жылы жарыкка чыккан.
Акын жана котормочу Абдулазиз кыргыз акындары Барпынын, Алыкулдун баа жеткис эмгектерин уйгур тилине которуп бүттү, басмага сунуш алдында турат.
Акындын 10 томдук чыгармалар жыйнагы 2013- жылы басмадан жарыкка чыгаары күтүлүүдө.
Сыйлыктары. Наамдары.
1990-жылы Кыргыз ССР ЖК Президумунун жарлыгы менен “Эмгек ардагери” медалы менен сыйланган.
Ошондой эле Кыргызстанда “Эл агартуу мыктысы (отличниги)” төш белгисин, мындан тышкары бир топ баалуу сыйлыктарды алган.
Академиялык борбор
Академиялык борбор – Кыргызстандагы бардык илимий-изилдөө иштерине жетекчилик кылуучу Кара Кыргыз АОнун Ревкомунун Президиуму тарабынан уюштурулган мекеме (1924-жыл). Кыргыз мектептери үчүн окуу китептерин түзүү, окуу пландарын жана программаларын, жобо, инструкцияларын, методикалык көрсөтмөлөрүн иштеп чыгуу академиялык борбордун башкы милдети болгон. Ошондой эле илимий мекемелердин иштерин жөнгө салуу менен жалпы изилдөө иштерин пландаштырган. Академиялык борбордун алдында терминологиялык комиссия, методикалык бюро жана музей иштери, тарыхый мурастарды, маданий, тарыхый эстеликтерди коргоо уюмдары иштеген. Кыргызстан крайтаануу илимий изилдөө институту уюшулганга чейин (1928), академиялык борбор тарабынан маданий курулуштун актуалдуу, татаал жана ар түрдүү маселелери каралган. Кыргыз тилинде жазуунун араб алфавитинен латын алфавитине өтүү маселелери, элдик оозеки чыгармаларды жана тарыхый мурастарды, материалдарды жыйноо, алардын айрымдарын басып чыгаруу, байыркы эстеликтерди сактоо жана башка иштерди жүргүзгөн.
Чоң-Токой
Чоң-Токой ― Кыргызстандын Талас облусунун Талас районундагы айыл. Бекмолдо айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 577 киши (2009-жылы).
Графикалык жумуш
Графикалык жумуш - (грек. grapha – жазам, чийем, тартам) – графикалык каражаттар менен аткарылган сызыктарды, штрихтерди жана чекиттерден түзүлгөн сүрөттөлүштөрдү алуу. Айрым графикалык көркөм чыгармалар ар кандай полиграфиялык жолдор менен (мисалы, ксилография, гравюра, литография, цинкография жана башка ыкмалар) алынат. Түрдүү кубулуштарды изилдөө аркылуу сүрөт-төлүштөрдү алууда өз алдынча жазуучу приборлор колдонулат (мисалы, медицинадагы кардиограммалар жана башка).
Математика сабагында диаграммалар жана графиктер, пландар жана географиялык карталар, география, тарых, физика, чийүү, эмгекке үйрөтүү сабактарында схемалар кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Катовице
Катовице (Katowice; Kattowitz; 1953-1956-жылдары — Сталиногруд (Stalinogród)) — Жогорку Силезиядагы Польшанын түштүгүндөгү шаар, Силезия воеводалыгынын борбору. 19-кылымда негизделген, 1865-жылы Пруссия королу Вильгельм Iнин чечими менен шаар статусун алган. 2004-жылга карата Катовице шаарынын калкы 321 163 адамды түзөт, агломерацияда жалпысынан 3 487 000 адам жашайт.
Катовице — Жогорку Силезиядагы жана Польшанын түштүгүндөгү илимдин, маданияттын, өнөр жайдын, бизнестин, сооданын жана транспорттун борбору, ошондой эле Жогорку Силезия өнөр жай чөлкөмдүн негизги шаары. Катовице Евростаттын маалыматы боюнча 2,774,460 шаар аймагында жана Европанын мейкиндикти пландаштыруу обсерваториясынын тармагы боюнча 5,294,000 калкы бар кеңири Силезиянын метрополитан аймагынын бир бөлүгү болуп саналат.
Тарыхы
Жогорку Силезиядагы Катовице аймагы эң алгачкы документтештирилген этникалык силездердин мекени болуп саналат. Ал алгач 1370-жылы падыша Касимир III каза болгондон кийин поляк Силезиялык Пиаст династиясы тарабынан башкарылган. Катовицеди курчап турган аймакка отурукташуу 12-кылымдын акырына туура келет. 1138-жылдан бери Бытомдун кастолиналары азыр Катовице жайгашкан аймакты каптады. 1177-жылы жерлер мыйзамдуу түрдө Герцог Касимир II Адилет тарабынан жээни Миешко I Тангельфутко өткөрүлүп берилген. Бул алардын орто кылымдардагы Силезия провинцияларына кирүүсүн актаган. 14-кылымдын башында Богусице, Лихота, Шопенице жана Подлеси, ошондой эле 1299-жылы Бытом герцогу Касимир тарабынан берилген документте айтылган Домб айылы деген аталыштар менен жаңы айылдар түзүлгөн.
1327-жылдан тартып аймак Богемия королдугунун бир бөлүгү болгон. 1468-жылдагы тарыхый документтерде учурда шаардын райондорунун бири болуп саналган Подлеси конушу жөнүндө сөз болсо, Катовице кыштагы (же эски жазууларда «Катовице») биринчи жолу 1598-жылы айтылган. Тарыхчылар Катовице Рава дарыясынын оң жээгинде 1580-жылдары Анджей Бохучич тарабынан негизделген деп эсептешет.
1742-жылы Биринчи Силезия согушу Жогорку Силезияны, анын ичинде Катовицеди Пруссияга өткөрүп берген. Андан кийин, 18-кылымдын экинчи жарымынан баштап, акыркы жүздөгөн жылдар бою поляктар жашаган аймакка көптөгөн немис же пруссиялык усталар, соодагерлер жана сүрөтчүлөр отурукташа башташкан. Ошол эле учурда, Силезия биринчи еврей отурукташуучулардын агымын башынан өткөргөн. 19-кылымдын 1-жарымында интенсивдуу индустриализация жергиликтүү фабрикаларды жана чарбаларды өнөр жай болот куюучу фабрикаларга, шахталарга, куюучу жана кол өнөрчүлүк цехтерине айлантты. Компаниялардын түптөлүшүнө, шаардын тез өсүшүнө да салым кошкон. Ошол эле учурда Катовице 1847-жылы негизги станцияга келген биринчи поезд аркылуу темир жол системасына кошулган.
Катовице 1865-жылы Пруссиянын Силезия провинциясында шаар статусун алган. Шаар жакынкы тоолордогу ири минералдык (өзгөчө көмүр) кендеринин эсебинен гүлдөп турган. Шаардын экстенсивдүү өсүшү жана байлыгы өнөр жай революциясынын учурунда башталган көмүр жана болот өнөр жайларына көз каранды. Шаарда негизинен немецтер, силезиялыктар, еврейлер жана поляктар жашаган. 1884-жылы бул жерде 36 еврей делегаты чогулуп, Ховевей Сион кыймылын түзүшкөн (евр. «Сүйүү Сион», Палестинанофильдер). Мурда Бехтен районунун бир бөлүгү, 1873-жылы Катовице жаңы районунун борбору болуп калды. 1899-жылдын 1-апрелинде шаар округдан бөлүнүп, өз алдынча шаарга айланган.
Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Версаль келишимине ылайык Жогорку Силезиянын плебисцити Улуттар Лигасы тарабынан уюштурулган. Калк (22 774) Германиянын курамында калуу үчүн добуш берген, бирок Польша үчүн 3 900 адам добуш берген. Көпчүлүк добушка карабастан, шаар Польшага кошулган. 1919-1921-жылдардагы Силезия көтөрүлүшүнөн кийин Катовице Экинчи Польша Республикасынын курамына кирип, Силезиянын парламентине шайлоо округу жана аткаруу органы катары Силезия воеводствосунун кеңешине автономия берилген).
Экинчи дүйнөлүк согуштун алгачкы этаптарында, поляк армиясы Краковдун айланасында жайгаштырылууга тийиш эле, Катовице негизинен таштап кеткен. 1939-жылдын 1-сентябрында Вестерплатттын аткылоосу Экинчи Дүйнөлүк Согушка катышкан биринчи болуп таанылган учурда, Гитлер иш жүзүндө бир күн мурун СС офицерлерин поляк аскерлеринин кийимин кийгизип, үнсүз диверсияга буйрук берген. Нацисттик баскынчылыктын астында шаардын көптөгөн тарыхый жана диний эстеликтери, өзгөчө 1939-жылы 4-сентябрда өрттөлгөн Улуу Катовице синагогасы талкаланган. Андан кийин көчөлөрдүн аттары өзгөртүлүп, катуу эрежелер киргизилди. Мындан тышкары, коомдук сүйлөшүүдө поляк тилин колдонууга тыюу салынган. Германиянын администрациясы карапайым адамдарды эл алдында өлүм жазасына тартууну уюштуруу менен да атагы чыккан жана 1941-жылдын орто ченинде поляк жана еврей калкынын көбү кууп чыккан.
Немецтик баскынчыгында Вермахт үчүн Катовицедеги «Ферум» заводунда ракеталар чыгарылган. Шаарда польшалык коммунисттердин подполдук тобу (анын катышуучуларынын бири советтик чек арачы улуу лейтенант С. В. Козленков болгон) аракеттенген.
1945-жылы январь айында Катовице Кызыл Армия тарабынан немецтик баскынчылардан бошотулган.
Катовиценин согуштан кийинки мезгили Жогорку Силезия областында оор өнөр жайынын өнүгүшү менен мүнөздөлгөн, бул шаарга Польшанын өнөр жайлуу шаар жана ири административдик борбор статусун кайра алууга жардам берген. Шаар тездик менен өнүккөндүктөн, 1950-жылдары калктын саны кыйла көбөйүп, Креси деп аталган Чыгыш чек ара аймактарынан келген мигранттардын агымы байкалган. Шаардын аймагы коңшу коммуналарды жана округдарды камтыган тездик менен кеңейе баштады.
1953-жылдын 7-мартынан 1956-жылдын 10-декабрына чейин Катовице Советтер Союзунун лидери Иосиф Сталиндин урматына Сталиногруд деп аталган. Мындай өзгөртүү Мамлекеттик кеңештин токтому менен киргизилди. 1956-жылы көптөгөн нааразылык акцияларынан кийин мурдагы аты кайтарылган.
1981-жылы декабрда Катовицеде согуштук абалдын киргизилиши менен «Тилектештик» профсоюзунун ири демонстрациялары — Вуек шахтасында жана Хута-Катовице металлургия комбинатында согуштук куч менен басылган иш таштоолор болду.
1990-жылы биринчи демократиялык жергиликтүү шайлоолор шаардын тарыхында жаңы мезгилди белгиледи. Катовицедин экономикасы оор индустриянын борборунан «Борбордук Европанын азыркы экономикасынын тармактары учун эң жагымдуу инвестициялык оодандардын бирине» айланган. Акыркы убакта шаардын эффективдүү инфраструктурасы, жалпы өнүгүүдөгү тез прогресс жана кеңсе аянтынын кеңейиши Катовицеди популярдуу бизнес мейкиндигине айландырды. Катовице Көргөзмө борбору (Katowice Centrum Wystawiennicze) жарманкелерди же көргөзмөлөрдү уюштурат жана дүйнөнүн бардык бурчунан инвесторлорду тартат. Катовице — Жогорку Силезия енер жай районунун борбордук шаары жана Жогорку Силезия конурбациясынын башкы шаары.
1999-жылы Катовице Силезия воеводствосунун борбору, 1975-1998-жылдары Катовице воеводствосунун борбору болгон.
Катовице — көмүр жана металлургия өнөр жайынын борбору.
Сталбек Артыкбаев
Артыкбаев Сталбек – котормочу. Панфилов районундагы Орто-Арык айылында 1940-жылы 17-январда туулган.
1955–1957-жж. устачылык окуу жайында окуган. Бул кесип боюнча 1957–1960-жж. Казакстанда, Фрунзе шаарында иштеген. 1965-жылы КМУнун журналистика факультетин бүтүргөндөн кийин орус тилиндеги «Сельская новь» райондук гезитинде жана республикалык «Кыргызстан пионери», «Кыргызстан маданияты» гезиттеринде иштеген. Республиканын Мамбаском системасында, басмаларда көркөм котормо адабияттарынын редакциясынын башчысы болуп көп жылдар бою эмгектенген. 1990–2001-жж. Өкмөттө, андан кийин Кыргыз Республикасынын Президенттик Администрациясында котормочу болуп иштеген.
1988-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун жана Кыргызстан Журналисттер союзунун мүчөсү.
Котормолору
Панфилова В. Менин атам. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 100 б.
Цеткин Клара. Лениндин бүткүл дүйнөнүн аялдарына кайрылуусу. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 70 б.
Быков Василь. Таңга жетсе…: Повесттер. – Ф.: Мектеп, 1978. – 292 б.
Соколовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сталбек Артыкбаев
Котормолору
Бережков В.М. Дипломаттык кызмат жылдары. – Ф., 1981. – 280 б.
Караславов В. Таң шооласы: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 416 б.
Жирков А.В. М.В. Фрунзенин Кыргызстан жана Түркестан жергеси менен байланыштары. – Ф.: Билим коому, 1985. – 14 б.
Ардаматский В.И. Акыркы жыл: Роман-хроника. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 584 б.
Ахтанов Т. Жоголгон дос. К-пте: Казак жазуучуларынын аңгемелери. - Ф.: Кыргызстан, 1988, – 25 б.
Гримайло Я. Улуу саякатчы: Роман. (Которгондор: С.Артыкбаев, Т.Болчуров, Т.Элеманов). – Ф.: Адабият, 1989. – 384 б.
Ислам сабактары. – Б.: Шам, 1995. – 44 б.