cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргыз Тарых Коому
Кыргыз Тарых Коому эл аралык коомдук бирикмеси (КТК) - Кыргызстанда уюшулган эл аралык коомдук бирикме. КТК эч бир саясий партияга багыныңкы эмес, көз карандысыз чыгармачыл бирикме.
Гипотетика-дедуктивдик ыкма
Дедуктивдик ой жүгүртүүдө чындыктын мааниси бүтүмгө жүктөлүп, ойлоо гипотеза болгондуктан, Гипотетика-дедуктивдүү ыкма бүтүмү бүдөмүк мүнөзгө ээ. Ошондуктан Гипотеза-дедуктив ой жүгүртүү үч топко бөлүнөт.
Илим изилдөө процессинде Гипотетика-дедуктивдүү ыкма жардамчы роль ойнойт, анткени анын жардамы менен жаңы гипотезалар айтылбайт, болгону натыйжасы гана такталат.
Кыргыз Тарых Коому
2012-жылдын 11-февралында Уюштуруу жыйыны өткөн, ал эми 2012-жылдын 14-мартында Кыргыз Республикасынын Адилет министрлиги тарабынан эл аралык коомдук бирикме катары расмий катталган.
Кыскача тарыхый баяны
Кыргыз Тарых Коомунун (КТК) орусча аталышы – Кыргызское Общество Истории, англисчеси – Kyrgyz History Society, түркчөсү – Kırgız Tarih Kurumu.
КТКнын уюштуруу жыйыны 2012-жылдын 11-февралында Бишкек шаарында Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинин башкы жыйын залында өттү.
Алардын арасында КУУнун тарых факултетинин деканы, профессор Бектемир Жумабаев, археолог, “Манас” университетинин профессору Кубат Табалдыев, тарыхчы жана публицист, мурдагы Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун төрагасы Кыяс Молдокасымов, археолог, Кыргыз Улуттук илимдер академиясынын өкүлү Кадича Ташбаева, түрк элдеринин этнографиясы, ономастикасы, этнонимиясы жана эн тамгалары боюнча адис, профессор Олжобай Каратаев, Жалал-Абат университетинин өкүлү, тарыхчы Бакыт Ураимов, Кыргыз тышкы иштер министрлигинде иштеген чыгыш таануучу, иранист Акылбек Кылычев, булак таануу адиси Шайыр Батырбаева, Кокон хандыгынын тарыхын жаңыча жазып чыккан тарыхчы Ташмамбет Кененсариев, археолог Михаил Москалев жана Кыргыз УИАсынын Тарых институтунун директорунун орун басары, совет тарыхы боюнча адис Акылбек Жуманаев, тарыхчы жана жазуучу, чек ара тарыхы жана кыргыз дипломатиясынын тарыхы боюнча адис, Лондондо бир катар жылдар жашаган Арслан Капай уулу Койчиев бар.
Текшерүү комиссиясы өзүнүн төрагасы кылып КУУнун мурдагы ректору, саясат таануучу жана тарыхчы, профессор Аалыбек Акуновду шайлады.
КТКнын Уюштуруу жыйыны маалында тарыхчы Рыскул Жолдошов Башкармалыкка “кандайдыр-бир устуканды бөлүштүрүү үчүн эмес, карандай жумуш жасоо үчүн умтулуу керек” деген эскерткен сөзү менен айырмаланды.
Башкармалык коомдун вице-президенттигине Бектемир Жумабаев, Кубат Табалдиев жана Арслан Капай уулу мырзаларды, жооптуу катчылыкка Олжобай Каратаевди бекитти.
Жыйынга 80дей тарыхчы жана кыргыз таануучу, жоон топ студенттер катышканын эске алсак, чынында да ал олуттуу окуя болгонун көрсөк болот.
Белгилүү түрколог Кадыралы Конкобаев, президенттик администрациянын өкүлү, этнограф Абылабек Асанканов, карыя тарыхчылар Эгемберди Маанаев, Асан Абетеков, Аскар Беделбаев, Борбордук Азиядагы Америкалык университеттин өкүлү Чолпон Турдалиева, чыгыш таануучулар Таласбек Машрапов, Кубан Жусаев, Тынчболот Жуманалиев, археолог Валерий Кольченко, тарыхчы жана укукчу Бекбосун Бөрүбашев, педагогика илиминин кандидаты Мурат Иманкулов ж.б. адистер КТК Жобосун талкуулоо маалында чыгып сүйлөштү.
11-февралдагы жыйын маалында археолог Кубат Табалдиев буга чейинки археологиялык иликтөөлөрдөн тышкары, археологиялык жана башка мурастарды сактап калуунун зарылчылыгы жөнүндө мыкты мултимедиалык баяндамасын жасады.
Архивист Чоробек Сааданбеков болсо www.bizdin.kg интернет барагынын мисалында илимий адабиятты интернетке жайгаштыруу усулдарын өнүктүрүүгө чакырды. Маалымат технологиясы боюнча адис, википедиячы Тынчтыкбек Жанадылдын заманбап интернет сабагын кантип даярдоо керектиги тууралуу баяндамасы да катышкандардын бүйүрүн кызытты. Алардын баяндамалары КТКнын азыркы жана болочокку изилдөө жана агартуу иштеринин орчун бөлүгүн чагылдырды.
КТК эч кандай расмий мекемелердин (УИАнын Тарых институтунун, КУУнун Тарых факултетинин ж.б.) ишин алмаштырбайт, аларга огожо жана шерик болот, алардын колу тийбей жаткан далай иш-чараларга демөөрчүлөрдү тартат.
Ровно
Аталышы
Шаардын аталышынын келип чыгышы боюнча бир нече версиялар бар. Алардын биринин айтымында, бул аталыш шаардын тегиз жерде жайгашканынан келип чыккан. Башка версия боюнча, конушка жакын жерде эң күчтүү коргонуучу арыктар болгондуктан, бул аталыш «ров» деген сөздөн келип чыккан.
Кыргыз Тарых Коому
Кыскача тарыхый баяны
Жер-жерлерде КТКнын бөлүмдөрүн түзүү жана аймактык шеринелерди (форумдарды) байма-бай өткөрүү сунуштарын Жалал-Абаттан жана Нарындан келген тарыхчы илимпоздор айтышты.
Ровно
Аталышы
Острожский княздарына байланыштуу дагы бир нече версиялар бар: алар шаарды кайра тургузушкан, анткени алардын ээликтери ушул жерден бүткөн («так ушул шаарга»); ханзаадалардын бул шаар менен бирге «так жүз шаары» болгон; княздардын мүлктөрү «так ушул аймакта» жайгашкан. Бирок бул версиялар күмөндүү көрүнөт, анткени шаар 1518-жылы гана Острожскийлердин менчигине өткөн.
Кыргыз Тарых Коому
Кыскача тарыхый баяны
Тарыхты илимий негизде иликтөө, факт, маалыматтарды табуу, “жасалма тарых” менен чайкоочулук кылууга жол бербөө талаптары да орчун милдет катары улам баса айтылып жатты.
КТКнын долбоорлору
КТКнын иш аракет долбоорлорунун арасында кыргызча жана башка тилдерде тарыхка арналган атайын интернет барагын ачуу, интернеттик энциклопедияларды жана окуу куралдарын байытуу, археологиялык, археографиялык, этнографиялык, фолклордук, булак таануучулук жана башка илимий экспедицияларды уюштуруу, илимий басылмаларды жарыялоо, ажайыпканаларды уюштуруу жана байытуу, жаңы окуу китептерин жана окуу куралдарын жарыялоо, жаш адистерди багыттоо, эл аралык илимий байланышты чыңдоо, жана башка ар кыл тармактар боюнча реформаларды жүргүзүүгө катышуу сыяктуу долбоорлор бар.
Коомдун тарыхый башаты
КТКнын тарыхый башаты – Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты (1989) жана Кыргызстан тарыхчылар жамааты (1995) сыяктуу чыгармачыл уюмдар болгон.
Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты (КЖТЖ)
Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты (Ассоциация молодых историков Кыргызстана) (КЖТЖ) - 1989-1995-жылдары Кыргызстанда ишмердүүлүгүн жүргүзгөн өкмөттүк эмес чыгармачыл уюм.
Аны 1989-жылдын 3-июнунда Кыргызстандагы бир катар жаш тарыхчылар Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында негиздешкен. КЖТЖнын жобосунун (уставынын) кыргыз жана орус тилдериндеги долбоорун Тынчтыкбек Чоротегин даярдаган.
КЖТЖнын 1989-жылдагы Уюштуруу жыйыны
Уюштуруу жыйынына жазуучу жана публицист, кыргыз тарыхын иликтөөнүн күйөрманы Түгөлбай Сыдыкбеков, даңазалуу манасчы Жусуп Мамай сый конок катары катышкан.
Кыргызстан Коммунисттик партиясынын ошол учурдагы жетекчилиги бул жыйынды болтурбоого, кечеңдетүүгө аракет кылган, бирок кыргызстандык атактуу жазуучулардын жана коомдук ишмерлердин колдоосун сезген соң, кол жайып тим болгон.
КЖТЖнын саясий ишмердүүлүгү
КЖТЖга ошол кездеги тарых илимдеринин кандидаттары Дөөлөтбек Сапаралиев, Айдарбек Көчкүнов жана Тынчтыкбек Чоротегин төрагалык кылышкан.
КЖТЖ 1989-1991-жылдардагы Кыргызстандагы саясий жараянга жигердүү катышкан. КЖТЖнын өкүлү (ал кездеги тзрага орун басары) Т. Чоротегин Кыргызстан демократиялык кыймылынын (КДК) уставынын (жобосунун) долбоорун даярдап, 1990-жылы 25-майда КДКнын уюштуруу жыйынында анын жобосу боюнча баяндама менен чыккан.
КЖТЖнын мүчөлөрү 1990-жылы октябрда ошол кездеги коммунисттик жетекчиликтин саясатына каршы ачкачылык иш-чарасына жандуу катышкан.
КЖТЖ мүчөлөрү (Нарынбек Алымкулов, Кыяс Молдокасымов жана башкалар) 1990-жылдын күчүндө - 1991-жылдын башында Бишкек шаарынын тарыхый аталышын калыбына келтирүү үчүн архивдик иликтөө жүргүзүүгө да катышкан.
КЖТЖ 1991-жылы июлда "Өмүр көчү" жүрүшүнө да жандуу катышкан. Бул жүрүш Чүй өрөөнүндөгү Асылбаш айылынан башталып, Кемин, Балыкчы аркылуу өтүп, андан соң экиге бөлүнүп, анын бир тобу - Нарындагы Торугарт ашуусуна чейин, экинчиси - Ысык-Көлдөгү Бедел ашусуна чейин барган.
Алар жер-жерлерде 1916-жылкы улуттук боштондук кыймылынын тарыхый ролу жана орду тууралуу жаңыча түшүнүк тууралуу калайыкка маалымат беришкен. Жүрүшкө кыргыздар эле эмес, орус элинин өкүлдөрү (Виктор Черноморец ж.б) да жигердүү катышкан.
КЖТЖнын илимий жана педагогдук иш-аракети
КЖТЖнын сүрөөнчүлүгү менен Кыргызстан, Борбордук Азия жана кыргыз улутунун тарыхына арналган бир катар жаңыча жазылган илимий монографиялар жана окуу китептер жарык көргөн, археология жана этнография боюнча илимий сапарлар уюштурулган жана талаш-тартыштуу темалар боюнча ырааттуу илимий талкуулар (дискуссиялар) жана жыйындар Бишкекте (Кыргыз улуттук университетинде, Кыргыз мамлекеттик тарых музейинде, Кыргыз улуттук китепканасында жана башка илимий чордондордо) жана башка шаарларда өткөрүлүп турган.
КЖТЖнын көчмө жыйыны Ош шаарында Ош мамлекеттик университетинде да өткөрүлгөн.
Тальбей-Ты-Вис
Тальбей-Ты-Вис — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сопча-Ю дарыясынын оң жээгинен 112 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 68 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Кыргыз Тарых Коому
КЖТЖнын илимий жана педагогдук иш-аракети
КЖТЖнын төрагасы Тынчтыкбек Чоротегин жана мүчөсү Кыяс Молдокасымов 1995-жылы Түркияда илимий сапарда болуп, орток түрк тарыхы боюнча окуу китебин түзүү жараянына катышкан.
Тальбей-Ты-Вис
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргыз Тарых Коому
КЖТЖнын илимий жана педагогдук иш-аракети
КЖТЖнын өкүлдөрү Т. Чоротегин жана Адылбек Кожобаев Кыргызстандын тарыхы боюнча жаңыча мамиле камтылган окуу программасын даярдашып (аларды профессор А. Чукубаев колдоп берген), 1989-жылдын сентябр айында кыргыз жана орус тилдеринде жарыялашкан.
КЖТЖнын атынан археолог Кубатбек Табалдиев археологиялык иликтөөлөрдү дээрлик жыл сайын жүргүзүп турган.
Кыргызстан тарыхчылар жамааты
1995-жылы ноябрда Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын негизинде Кыргызстан Тарыхчылар Жамааты (КТЖ) аттуу жаңы бейөкмөт коомдук бирикме -  пост-советтик Кыргызстандагы жалпы (улуу жана кичүү муундардан турган) тарыхчы окумуштууларды баш коштурган илимий чыгармачыл уюм калыптанган.
Анын орун басарларынын бири - археолог Кубатбек Табалдыев болгон.
“Кыргызстан Тарых Коому” деп да аталган бул уюмдун сүрөөнчүлүгү менен Кыргызстан, Борбордук Азия жана кыргыз улутунун тарыхына арналган бир катар жаңыча жазылган илимий монографиялар жана окуу китептер жарык көргөн, археология жана этнография боюнча илимий сапарлар уюштурулган.
Дал ошол мурдагы уюмдарды негиздеген тарыхчылар жана аларга тилектеш кесиптештери эми жалаң гана кыргыз тарыхын эмес, жалпы дүйнө тарыхын заманбап усулдар жана методология жолдору менен иликтөө, тарых илимин жаңы баскычка көтөрүү, тарыхты окутууда интернет жана мултимедиа усулдарын жайылтуу, тарыхый мурасыбызды (анын ичинде археологиялык эстеликтерди) сактап калуу, ажайыпканаларды ачуу, жаш адистерди даярдоо көйгөйлөрүн чечүү үчүн КТКны уюштурушту.
Адабият
Чоротегин Т., Молдокасымов К. Кыргыздардын жана Кыргызстандын кыскача тарыхы: (Байыркы замандан тартып бүгүнкү күнгө чейин): Тарыхты окуп үйрөнүүчүлөр үчүн. – Бишкек, 2000. – (Краткая история кыргызов и Кыргызстана. На кыргызском языке). (ISBN 9967-00-001-5). – 160 стр.
Оперон
булуштарын түшүндүрүүдө, Ф. Жакоб жана Ж. Моно тарабынан иштелип чыккан. Бул метаболиттердин синтезделиши ушул гендер аркылуу жөнгө салынат. О-дук жөнгө салуу (башкача атйканда транскрипциянын деңгээлинде жөнгө салуу) прокариоттордо жана бактериофагдарда гендердин активдүүлүгүн жөнгө салуучу негизги механизм болуп саналат.
О. кайсы-бир метаболиттин биосинтезинин үзгүлтүксүз кайталануучу этаптарын жүзөгө ашыруучу, белокторду коддоочу бир, эки же андан көп тыгыз чиркелишкен структуралык гендерден турушу мүмкүн. Мындан сырткары ар бир О. жөнгө салуучу элементтерден: О-дун башталышында жайгашкан промотордон (транскрипциянын башталышындагы бөлүк), оператордон (булар аркылуу репрессор менен байланышуу жүрөт) жана О-дун аягында жайгашкан терминатордон (транскрипцияны токтотууга сигнал) турат. Промотор - ДНКнын ондогон нуклеотиддеринин кыска, бирок үзгүлтүксүз кайталанышы. Промотор ДНКнын Транскрипция (ДНК)|транскрипциясын]] жүзөгө ашыруучу атайын фермент РНК-полимераза менен байланышат. Позитивдүү (оң) жөнгө салууда транскрипцияны натыйжалуу баштоо (инициациялоо) үчүн белоктун промоторуна позитивдик (оң) көзөмөлдү (активаторду) кошуу зарыл. Негативдик (терс) жөнгө салууда оператордун репрессордо жайланышынын натыйжасында РНК-полимераза О-дун уз. боюнча кыймылга келбейт жана структуралык гендердин транскрипциясы жүрбөйт. Эгерде оператор репрессор менен байланышпаса, анда РНК-полимераза оперондун бардык структуралык гендерин транскрипциялайт. О-дун Транскрипция (ДНК)|транскрипциясын]] көзөмөлдөөчү репрессорду (бир репрессор бир нече О-дун Транскрипция (ДНК)|транскрипциясын]] көзөмөлдөй алат) О. менен чиркелишкен гана эмес, ошондой эле чиркелишпеген жөнгө салуучу ген аркылуу коддолот. Репрессордун молекуласы оператордун таануу участогунан сырткары аны активдештирүүчү (репрессор активсиз формада синтезделсе) же активдүүлүгүн төмөндөтүүчү (эгерде репрессор активдүү формада синтезделсе) эффектордун таануу участогуна ээ.
Араладай юнона
Араладай юнона (Juno orchioides (Carr.)), (Vved.) - Көп жылдык жазгы өсүмдүк. Пияз түбүнүн жоондугу 2 см, тыкыс, бозомук кабыкчалар менен капталган; тамыры ичке жиптей, эттүү, өсүмдүктүн үстүңкү бөлүгү куурагандан кийин дагы сакталат. Сабагынын бийиктиги 10-30 см, түз, гүлдөө мезгилинде муун аралыктары жакшы билинет, (1) 3-5-гүлдүү. Жалбырактары ачык-жашыл, орок сымал, ак кырдуу, учуна бир кылка ичкерген, төмөнкүлөрүнүн түбүнүн туурасы 2-3 (5) см. Гүлдөрүнүн узундугу 4,4-6,0 см, ар түрдүү боөлгон: бозомук-сарыдан ачык-сарыга чейин, гүл коргонунун үстүңкү бөлүгүндө кара темгили болот. Кабы бозомук, катуу, учтугуй. Гүл коргонунун сырткы бөлүктөрү тилкелүү канаттай жана эллипстей желекчелүү учтуу, негизинен оюктуу. Ички бөлүктөрүнүн узундугу 10-15 мм, учтугуй үч айчыктуу желекчелери менен. Жону астынан бүтүн, тишчелүү, артынан – тилкелүү. Мамычасынын калакчалары бүтүн кырдуу, учу тегерек. Чаңалгычы тескери-бөйрөкчө сымал.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Араладай юнона жаратылышта жана атайын өстүрүүдө жакшы гүлдөп, мөмөлөйт. Марттын экинчи жарымында өсө баштайт, апрелдин ортосунан гүлдөөсү башталып, ал 1-2 жумага созулат. Уругу бышкандан кийин өсүмдүктүн жерден үстүңкү бөлүгү куурап калат. Вегетативдүү жол менен ар башка жаштагы көптөгөн пияз түптөрдү пайда кылып, уругунан да жакшы көбөйөт. Уругунан 4-5-жылда гүлдөйт. Араладай юнона КР УИАнын Ботаникалык багынын коллекциясында өстүрүлөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргыз жана Талас тоо кыркалары.
Өсүү шарттары
Майда топурактуу, чополуу-таштуу, шагылдуу тоо этектеринде жана ортоңку тоо алкактарынын беттеринде кездешет.
Чектөөчү факторлор
Малдын ченемсиз тепсөөсүнөн, элдер гүлүн үзүп, пияз түптөрүн казып алуусунан жабыркайт. Өстүрүү. КР УИАнын Ботаника багында 40 жылдан ашык натыйжалуу өстүрүлүп келет. Уюштурулган коргоо аракеттери. Кыргыз ССРинин Совет Министрлигинин Токтомуна ылайык 1975-жылдан бери коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жайыттарды рационалдуу пайдалануу. Гүлүн үзүп, пияз түптөрүн казып алууга тыюу салып, түр кеңири таралган аймактарда ботаникалык заказник уюштуруу зарыл.
Кыргызстан улуттук футбол курамасы
Жаат курамы
2017-жылдын 29-мартында 2019 Азия Кубогуна тандап алуу оюндарынын алкагында өткөн Макао улуттук курамасына каршы беттешке кирүүчү оюнчулардын тизмеси көрсөтүлгөн.
Садыр баатыр
Садыр хандын иниси Бекболоттон Маткерим бий туулган. Маткерим бий азыркы Токтогул районундагы (Кетмен-Төбө өрөөнү) Арым болуштугун (Арым деген кенен жайлоо бар) башкарып турган. Ал кийин орус бийлиги тарабынан кулакка тартылып, күлүк аты менен Таласка качкан (Таласта берендер деген уруу бар. Ошолор менен карым-катнашта болуп, ошолорго качкан). Маткерим бийдин артында Самаган (улуу баласы) жана Самидин (кичүү баласы) деген уулдары калган. Маткерим бийдин кичүү баласы Самидин (Самидин Изамбаев) Токтогул районунда көп жылдар англис тилчи мугалим болуп иштеп, пенсияга чыккан. Маткерим бийдин урпактары Токтогул шаарында турат.
Тарыхчы Белек Солтоноевдин ырастоосунда XVIII кылымдын экинчи жарымында бүткүл арка кыргызына кадыры таанылган элбашылардын бири. Кыргыз элинин байыркы мезгилдерден бери жердеп келген жерлерин алгач, калмактардан, андан кийин казактардан бошотууга активдүү катышкан. Жаштайынан айбаттуу, жоокер чыгып, калмакты сургон бир нече уруштарга катышып, жаштайынан Эр Садыр аталган. Кийин бүткүл кыргызга таанылган. Кыргыз калкын, кыргыз жерин чет жердик баскынчылардан коргоп, абройлуу колбашчы болгон.Талас аймагына коркунуч пайда боло баштаганын баамдап, Чон Капка капчыгайынан чыга беришиндеги Кызыл мойнок ашуусунун этегине ордо куруп, көргөн салдырган. Ал жер «Садыр коргон» деп аталып калган. Садыр баатырдын бул коргону кийин суу сактагычтын алдында калгандыгы жөнүндө илимде жазылган. Садыр баатырдын казак баатырлары Жанек, Абак, Көкжал Барактар женилишкен. Садыр баатырдын аскердик күчү абдан кубаттуу болгондуктан, коншу Улуу жуз казактардын уруу башчылары Сары-аркадагы Аблай хандан жардам суроого мажбур болушкан.
Казак ханы Аблайга каршы күрөшү
Уйсун казактарынан чыккан Бердикожо кыргыздарга чабуул коюп, жылкыларга тие берет. Кыргыздардын Садыр баатыры менен Момокон баатыры аны Чымкентке чейин сүрүп барат. Казак Уйсун уруусунан Жапектин Кооман деген уулу өлөт, Бердикожо мындан 20-25 жыл илгери Ташкент шаарындагы талашта өлтүрүлгөн Кара Байтигинин кунун кубалап жүргөн болсо эми ага Жапектин куну дагы кошулат. Алар Аблай хандан жардам сураганга мажбур болушкан Аблай хан, «Мен кыргыз деп аттанбайм, Садыр деп аттанам, аттангыла үч үйдөн - бир адам, эки адамга үч ат алгыла, эки адамьң бир бээ сүтүн ичесиң, талкан алгыла!» - деп Аблай хан буйрук берип жолго аттанат. Аблай хан жолдо келе жатып Ташкентти алат. Кыргыздарга элчи жиберип ортодогу чыр-чатакты тынчтык жол менен чечмек болот. Биринчи ирет Кыргыздардын урууларынан 40 элчи Ташкентке жөнөтүлгөн.Садырдын элчисин кабыл алат, алардын ичинде бизге белгилүү солтонун Жамансарттын баласы Түлөберди да болгон. Түлөберди Аблайдын уруксаты жок ун катып суйлогон эмес, андан кийин бардык элчилер ким күнөлүү, эмес деп талашып-тартышып атканда Түлөберди Аблай хандын дагы уруксааты жок бир дагы үн каткан эмес, ал ошол элчилик сапарында мактоого, Аблай хандын алкышына татыган. Аблай ханга, Садыр Ханга Эсенгул солтонун Кебек бийди жиберет. Садыр өзүн ханмын деп билип турган, анткени Кетмен-Тободон Таласка кочуп келээринде ак кийизге салып, айлантып Хан которушкон:- Мени тааныбаган Сарт кулга көрсөтөм! - дейт. "Сарт кул" деп ал Аблай ханды айткан. Садыр баатыр менен Момокон кан достордон болот - моңолдор, черик, саяк биз жакта, сен кошулсан солю дагы кошулат деп Момоконду көндүрөт. Бирок Алайдын башчылары келип Момоконду Садырга кошулбасын суранышат. Бул жерде Алайлыктардын Аблайга жан тартканында чон мандем бар. Эмнеге казак Аблайга жан тартты деген ?!. Момокон достуктан кечет. Аблай хан кыргыздарга каршы көп кол менен келип Чүйдөгү элди чаап, андан соң Таласка бет ала баштайт. 1780- жылы ал Садырды жана уулу Доскулуну кармап алып, туткунга түшүргөндүгү жөнүндө маалымат булактарында бар. Жекеге чык Аблай жекеге десе болбой, Аблай олтурткон. 14-жаштагы уулума жан соого амандык бер десе, Аблай конбой олтурткон. Садыр баатырдын уулу Доскулу туткундан качууга коп аракеттенип, салгылашып жатып өлгөн, алардын сөөгүн туугандары сурап алышып, Таластагы Үчкоргон деген жерге коюлган. Садырдын эрдиги жөнүндө көп малыматтар бар, анын кыргыз элин, кыргыз жерин, өзгөчө [[Талас өрөөнү]н сактап калганга көп аракетин жумшагандыгы жөнүндө тарыхчылар белгилеп келишет.
Пайдаланылган адабияттар:
Закиров С. Кыргыз санжырасы. Б 1996. Кыргызстан тарыхы. Энциклопедия .Б., 2003. Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. 1-2 китеп Б., 1993. Талас облусу. Энциклопедия. Б., 1998. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2 Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. -Том 1-6.
Таксабай (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Анакреонтикалык поэзия
Анакреонтикалык поэзия – санаасыз, бейгам турмушту, ичимдик-шараптарды, сүйүүнү даңазалаган античный поэзиянын бир түрү. Бул лирикалык поэзиянын наамы биздин эрага чейинки VI- кылымда жашаган, тойдо ырдалуучу ырлардын автору Анакреонт деген акындын атынан алынган. Бизге анын кээ бир ырларынын үзүндүлөрү жана ошол убакыттагы анакреонтикалык ырлардын үлгүлөрүндө жазылган айрым жыйнактар келип жетти. 18-кылымдын экинчи жарымында жана 19-кылымдын биринчи жарымында анакреонтикалык ырлар батыш жана орус поэзиясында көп кезигүүчү. Алардын М. В. Ломоносов, Г. Р. Державин, К. Н. Батюшков ж. б. акындар жазышкан. А. С. Пушкин дагы алгачкы мезгилинде бир нече анакреонтикалык ырларды жазган жана которгон.
Кыргыз поэзиясындагы анакреонтикалык ырлардын үлгүсүнө А. Осмоновдун “Үйлөнүү ырын” көрсөтүүгө болот. Албетте, бул ыр өзүнүн мазмуну жагынан мурдагы анакреонтикалык поэзиядан айырмаланат. Мына адамдардын турмушу сүрөттөлүп, алардын тунук сүйүүсү даңазаланат.
“Сөз меники. Ордуңардан туруңар,
Мына, мына алдыбызда эки ашык,
Тунук суудан бир жутум
Ичели, ичели курдаштар
Дал ушундай тунук болсун турмушуң”.
Кыргыз акындары дүйн. адабияттагы анакреонтикалык поэзиянын салттарын өздөштүргөн жок, а балким тааныш да болгон эместир. Бирок сүйүү сезимин даңазалаган лирикалык ырларда кандай болбосун анакреонтикалык поэзиянын айкын, даана көрүнүштөрү болбой койбойт. А. Осмоновдун сүйүү лирикаларында кайгылуу, өкүнүчтүү мотивдердин кездешкенине карабастан, акындын ырларында аялды даңазалоо, сүйүү сезимин даңазалоо, жана аны адам турмушундагы эң негизги касиет катарында көрсөтүү эң күчтүү:
Сүйгүм келет жаш жандырып, жаш болуп,
Жанар тоодой жалын чачкан отуңан,
Чыккым келет, жанып чыкан таш болуп.
Сүйгүм келет, миң мертебе жаңылып,
Сүйгүм келет, сүйгөнүмө жалынып,
Балыкооз
БАЛЫКООЗ (БЕКМУРАТ) КУМАР УУЛУ(Балык Ооз)
Уругу сарыбагыштын ичиндеги "чоң чарык" (Олжотай), белгилүү манасчы, санжырачы Балыкооз болжол менен 1805-жылдардан кийин Талас өрөөнүндө туулган. Бул жөнүндө КР УИАсы-нын кол жазмалар фондунда сакталып турган кээ бир эскерүүлөр аркылуу тактоого болот. Алардын биринде манасчынын өзү саруудагы Ажыбек бий жана анын баласы Нуракты айтып, "Нурак катар эле, мени менен" (тең эле дегени), солтодогу Канай-дын уулдары Бошкой менен Бүтөштү айтып, "жашта болсом, экөө мени сыйлачу", "иним дечү" деп эскерет. Чалдывар айылынын тургуну Сырдыбаев Кутуш (Куттуксейит) Сарыбай уулунун маалыматы боюнча Бошкой 1805-ж. туулуп, 1887-ж дүй-нөдөн кайткан. Нурактын кайсыл жылы туулганы тууралуу азырынча так маалымат жок, бирок анын Бошкой, Бүтөштөрдөн жаш экенин тактоого болот (бирок, кээ бир маалыматтар салыштырылып каралбагандыктан бардык маалыматтарда анын туулган жылы 1887-жылдар деп берилип жүрөт).
Анакреонтикалык поэзия
Өз күчүңдү өз күчүмө багынтып,
Балыкооз
...Анжиянга аттанып,
Көкбелдин белин ашкамын,
Атымды байлап арчага,
Анакреонтикалык поэзия
Көпкөк асман, жерге түшсө жарылып,
Балыкооз
Эс алып уктап жаткамын.
Анакреонтикалык поэзия
Кыян түшсө жердин үстү тарылып.
Балыкооз
Уктап жаткан кезимде,
Анакреонтикалык поэзия
Ал кыяндан өтөөр элем кыйналбай,
Балыкооз
Катуу дүбүрт угулган.
Анакреонтикалык поэзия
Бир көз караш кубатыңды жамынып.
Колдонгон адабият:
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994
Балыкооз
Кадимкидей чуулган;
Манас, Манас, Манас деп,
Кулагыма угулган.
Ошондо мен ойгонуп,
Көзүмдү ачып карасам,
Таң агарып атыптыр -
Түндөгү көргөн түшүмдүн,
Белгилери бар экен.
Акылым нечен бөлүнүп,
Абайлап туруп карасам,
Чоң-чоң аттын такасы,
Калган экен көрүнүп.
Ошондо үйгө кайткамын,
Ырымымды айткамын.
Калайык калкты чогултуп,
Батасын элден алгамын.
Ошондон кийин мен өзүм,
Манас айтып калгамын!
Бирок ал учурда жалаң эле "Манас" айтып оокат кылуу мүмкүн эмес болчу, ошондуктан көпчүлүктүн кеңешин угуп адегенде саруудагы Ажыбек датканын колуна келет. Ал жөнүндө өмүрүнүн аягына чейин өтө жылуу пикирде болгон. Ажыбектин колунда жүрүп турмушу оңолуп, келинчектүү да болот. Ошол тушта Байтик баатырдын аты угула баштап, аны менен жакындашып кетет. Ошону менен Ажыбектен уруксаат алып, Чүйгө көчөт. Бул убакта ал дасыккан манасчы-ырчыга айланган кези экен. Ошентип анын Чүйгө келиши менен келечектеги кыргыз тарых-адабияты өз алдынча утушка ээ болду десек болот. Анткени, ал бул жакка келгенден кийин кат-сабаттуу адамдарга жолугуп, анын санжырасынын кээ бир жерлери сакталып калышына себеп болду. Өзүнүн кат-сабаты жок, бирок куйма кулак, укканын унутпаган киши экени белгилүү. Сөздөрү дагы далилдүү, кулакка угумдуу, тилге жатык болсо керек. Бир жылдары Чүйдөн көчүп, туугандарынын чакыруусу менен Кочкорго келип, бир нече жыл ушул жакта туруп калат. Бул убакта Төрөгелди баатырдын ырчысы Айтыкенин даңкы чыгып турган убак эле. Эл экөөнү айтыштырып, сынап көрмөк болушат. Айтыке ошондо Балыкооздун күлү бир жерге додо болбой, көчүп жүргөнүнө басым кылып келип:
Сен шарият жолун сүйлөйсүң,
Же, чаар китеп окуп билбейсиң?
Кудайдын сөзүн сүйлөйсүң,
Же, куран окуп билбейсиң? - деп, дагы көп нерселерди айтат.
Анда Балыкооз:
Мен Анжиянга барчумун,
Ар кандай буюм алчумун.
Анжиянда молдо бар.
Мечиттерге кирчүмүн,
Мен да тындап билчүмүн -деп,
Айтыкенин ар бир сөзүнө жооп берип, бул дүйнөдө көчпөгөн киши болбогонун да айтып:
Көчкөндүн несин кеп кылдың?...
Сары-Арканы кыдырып,
Чоң Илени сыдырып
Алтай деген жеринен
Ногой көчкөн болучу!
Жайлоодогу козум деп,
Жаныш, Бообек досум деп,
Өзүңдүн агаң кечөөкү,
Чоңой көчкөн болучу
-деп, акыры Айтыкени жеңип алат. Көрүнүп тургандай айтыштан тышкары кыргыздын оозеки тарыхын да баштан-аяк жатка билген. Азизкожо эшендин окуясын айтып жатып: "...Манасты айтканда түп атасы Ороз бий, анан Оторкан деп, бирден-бирден чууртуп отуруп, Манаска алып келчү элем. Хан Ажыбек, "балам Бекмурат, эмкиден кийин, түп атасы Ногой хан деп баштай бер Манасты" деди. "Куру мурунку, бөлөк динде жүргөн ата-ларды айтып, күнөкөр болбо, өз жаныңды кыйнап, мусулман динин талашкан хандарды айта бер, сооп болот турбайбы" деди хан Ажыбек. Ошондон кийин Манасты түп атабыз Ногой бий деп айта берчү болдум. Төштүк хан, катагандын хан Кошой, Көкөтөй хан, Бокмурун хан, Койош хан, Жүгөрү хан, Үрбү хан, Жамгырчы хан, Айдар хан, Көкчө хан, Буудайык хан, Музбурчак хан, хан Шырдак, кыпчактардын эр Табылды жалгызым, кытайлардын кыл муруттуу Кожомжаш, сен Сарынжы - мен Бөкөй - ушуларды айтып жүрө бердим. Мурунку хандар, элдер - балам Алымбек - ири-ири болуп, килең-килең болуп ай-тылат, шаарлуу-жергелүү болуп айтылат. Мен аз эле билем. Өткөн замандарда эң кызык, узун болуп айтылчу экен. ...кыргыздын Найман хандыгы бузулуп, кайта келгени бар. Ногойдун ханы Ормамбет хан конуш чалып, кайта Эдилге көчкөнүн айтат. ...кыргызды өз жерине кондуруп, багыш болгонун, оң-сол болгонун айтат.
Башы Кызылкыя санташтан,
Аягы бетегелүү Койташтан - аккалпактуу кыргыздан.
Үчалматы - Сарытокум, Байгара менен Жамбылдан.
Ысык [көл], Чүй, таластык,
Аксы менен чаткалдык, анжияндык, алайлык.
Адигине, Тагайлык - 30 уул, ичкилик,
Карабагыш, чоң багыш,
Бугу, солто, сарыбагыш,
Жедигер, саяк, акбагыш,
Моңолдор, черик, кыпчагы - оң атанат турбайбы.
Саруу, кытай, мундузу, Кушчу, төбөй, басызы
Сатыкей, каңлы, тейити - ичкилиги кошулуп, сол атанат турбайбы, - деп кошкон.
Ошондуктан аны атайы чакыртып алышып, күндөп-түндөп угушкан. Удаа айтканда үч күндөн, үч айга чейин созуп айтчу экен. Кийинкилер; "ноопастай болгон чоң адам, сөзү ширин экенин" эскеришет. Тилекке каршы ал айткан "Манас" ж. б. чоң жана кенже эпостордун варианттары бизге чейин жеткен жок, бирок кезинде андан бир топ манасчылар таалим алганы белгилүү (мис, Шапак Ырысмендеев, өз уулу Найманбай). Ыр-жомогунун көбүн кыргыз тарыхы менен тыкыз байланыштырып айтканын көрүүгө болот. Тилекке каршы, ал заманда Балыкооз сыяктуу эле көпчүлүк кыргыздардын сабатсыз, караңгы болгонуна жана андан башка Найманбай, Жаныш ырчы, Эсенаман сыяктуу ырчылардан калган оозеки тарыхыбыздын түпкү маанисине көңүл бөлүнбөгөнүнө байланыштуу алардын ыр-жомоктору бизге чейин жетпегени жетпей, жеткендери кандай абалда жеткени белгисиз бойдон калмакчы.
Булагы: [http://bizdin.kg/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B.html Акылбеков Алымбек, Алымбеков Тургунбек. Балыкооздун санжырасы. - Бишкек, 2009.]
Панмиксия
Панмиксия (гр. pan - баары жана mixis - аралаштыруу) - кайчылаш чаңдашуучу организмдердин популяциясында ар кандай генотипке ээ айрым жыныстуу особдордун эркин аргындашуусу. Тигил же бул даражадагы П. өсүмдүктүн жана жаныбардын көпчүлүк түрлөрүнө мүнөздүү. Толук П. Харди-Вайнбергдин законуна ылайык особдордо генотип класстарынын жыштыгы тең салмактуу бөлүштүрүлгөн ж-а гаметалары кокусунан бириктирилген үлгүлүү популяцияларда (чексиз чоң, миграциялар, обочолонуунун башка факторлору таасир этпейт, тандоо, мутациялардын басымы жок) кездешет.
Петушиха дарыясы (Талица куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ужгород
Ужгород (Ужгород, Ungvár, жана Užhorod, Ujgorod, Uschgorod, וזשגאָראָד) - Украинанын батышындагы шаар. Закарпатье облусунун акимий борбору
Ыбраим уулу Назар
Ыбраим уулу Назар (1907-1986) Зергер. Кара-Буура районундагы Маймак айылында төрөлгөн. Ал ат жабдыктарын өрүп да, кайып да кармап, көрүк үйлөтүп, күжү күйгүзүү менен аларга куйма ыкмалары аркылуу шөкөттөрдү чапкан. Колдон үзөңгү куйганы, ага дат чалбас болоттон тандаганы, ага форма, түр тандай билгени анын усталык жүзүн көрсөтүп турат. Аялдардын зер буюмдарына узануусунда күбөк жасоо ыкмасы башкалардан айырмаланган. Ал учурунда жазылып алынбай калган. Эмгеги баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кошумча нарк
Кошумча нарк – уюм тарабынан сатылган товар (көрсөтүлгөн кызмат) жана материалдардын баасы менен аны өндүрүүгө кеткен чыгымдардын ортосундагы айырмасы; түшкөн кайтарымга барабар. Өз ичине айлык акыга, капиталга, рентага жана кирешеге барабар үстөк пайызды камтыйт. Бул көрсөткүч кошумча нарк салыгын алуу үчүн колдонулат.
Жанут
Териси кымбат баалуу анча чоң эмес жаныбар. (орусчасы - енот)
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/manas/manas_so1/index.html Сагымбай Орозбак уулу. Манас эпосу. 1 т. 1978.] [http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/manas/manas_sk1/index.html С. Каралаев. Манас эпосу. 1982 ж. 1 т.]
Серпантин
Серпантин (лат. serpens - жылан дегенден) -
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Жуйку
Жуйку - эпизоддук кейипкер. Алмамбет адилетүүлүгү менен зоболосу көтөрүлүп,жылкы тийип келип, казак элин байытып,урмат сыйга татыганын көрө албаган казак бийлери Алмамбет менен Көкчөнүн ортосуна чагым салышат. Ошол чагымчы казак бийлеринин бири катары Жуйку айтылат.
Каран (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Калдай
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/manas/manas_so1/index.html Сагымбай Орозбак уулу. Манас эпосу. 1 т. 1978.]
Черкассы
Черкассы - Украинадагы шаар.
Колдонулган адабияттар
...
Чубак
Чубак — "Манас" эпосунун башкы каармандарынын бири.
Нойгут урусунун баш баатыры. Манастын жакын чоросу.
Акбалтанын карганда көргөн жалгыз баласы. Акбалта көпкө чейин бала көрбөй зарлап жүрүп талаадан таап алат. Бул учур кийин Алмамбет менен Чубактын чатагына себепкер болгондор тарабынан эскерилет.
С. Орозбак уулунун айтуусунда Чубак Манасты Кыз Сайкалдан ажыратып алгандыгы айтылат.
Чубактын уулу Канчоронун чоросу болот.
Манастын чоросу
Чубак (өз аты Болот) — негизги оң каармандардан. Белгилүү баатыр, кырк чоронун бири. Нойгут уруусунун башчысы, 12 жашында Манаска келип кошулган күнүнөн тартып, «Чоң казатта» Кожожаштын (Шыпшайдар) огуна учканга чейин эпостогу жоокердик иштеринин баарына катышып, анын оң колу болуп кызмат кылат. «Алышса адамдын алы жетпеген, арстандын тиши өтпөгөн» Чубак жеке кармашта эч бир жоого алдырбайт. Негизги варианттардын бардыгында Чубак кеңири баяндалат. Саякбай Карала уулунун Чубактын төрөлүшүнөн Манаска келип кошулушуна чейинки тарыхы өзүнчө эпизод катары айтылат. Анын жарык дүйнөгө келиши, балалык чагы жана Манаска кандайча жолугуп, чоро болгону толук баяндалат. Саякбай Карала уулунун айтуусунда эпикалык салтка ылайык Чубак баласыз зарлап жүргөн Акбалтанын кайыптан бүткөн баласы. Кайыптан бүткөн Чубактын талаадан табылышы башка варианттарда учурабайт. Бирок бул вариантта да Чубактын кереметтүү бойго бүтүшү, укмуштуу төрөлүү шарты айтылбаганы менен табияттан сырткары күчтүн таасиринде анын дүйнөгө келиши башкы эпикалык баатырдын төрөлүү салтын түздөн-түз болбосо да кайталайт. Чубакка да түрк тилдеринде сүйлөгөн элдердин фольклорунда кездешүүчү салттык мотив боюнча ат коюлат. Балалуу болгон Акбалта чоң той берип, балама ат коюп бергиле деп элге кайрылат. Чогулган эл балага ат таппай турганда ак селдечен думана (кыдыр алей салам) келип, «Чубак» деп ат коюп көздөн кайым болот. Дүйнөлүк эпостордун салтында элдик баатыр эрдик иштерге алгач киришерде кандайдыр бир укмуш колдоочуга кезигип, кеп-кеңешин угуп, өзүнүн келечек баатырдык иштерине керектүү жарак-жабдык, тулпар ат жана башкалар буюмдарды алгандыгы айтылат. Саякбай Каралаевдин варианты вариантында эр жеткен Чубак өзүнө ылайык ат таппай, Манасты издеп чыгат. Булак боюндагы жалгыз мазарга түнөп калган Чубакты Олуя чал ойготуп, ага атайы арналган Көгала тулпарды берип кетет. Ошондон тартып Чубактын эрдик иштери баяндалат. Эрдигине чыдабай Кашкар менен Коконду камап, өзүнө каратып, Букардын каны Караканга келип, аны камайт. Жекеде Каракандын кызы Каныкейден жеңилеринде Чубак качат. Ууда жүргөн Манаска келип качкандыгынын жайын айтат. Чубак баатырдык сапаты жагынан Манас менен Алмамбеттен кем калышпаган каармандын бири. Ал өзүнө ылайык жүзү бар баатыр. Анын элеси эпосто мындайча сүрөттөлөт:
Чоң казатта кытай, калмактардын Нескара баш болгон алтымыш дөөсүн жеке байлап келет, атынан ажырап калганда сандаган душмандын курчоосунда калып, тогуз күн жөө согушат. Душмандын чоң мергени Кожожаш келип, ал чоролордун көбүн атып өлтүрөт да, Чубак да окко учат. Кыскасы, «Манас» варианттарында «Алышса адамдын алы жетпеген, арстандын тиши өтпөгөн», «Көк ырапыс тон кийген, Көгала сындуу ат минген», «Кан Балтанын Чубагы — арстандын бири бу дагы» өзүнүн артык сапаттары аркылуу Манас баатырдын образын толуктап, аны тереңдетип турат.
Каддо (Оклахома)
Каддо (Оклахома) (Caddo) — Оклахома штатынын Bryan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 944 киши. Болжолдуу аянты - 5.4 км². FIPS коду — 40-10800.
Сунгуюл дарыясы
Сунгуюл — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Объюл дарыясынын оң жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Сары-Кол (айыл)
Сары-Кол — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районундагы айыл. Көк-Серек айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 327 киши (2009-жылы).
Кошумча нарк салыгы
Кошумча нарк салыгы (КНС) — кошумча нарк салыгы салынып, КР аймагына ташылып келингендердин наркынын бир бөлүгүн бюджет кирешесине алуунун бир таризи. Ага КРге импорттук жеткирүүлөргө салынган салык да кирет. Кошумча нарк салыгы ташып жеткирүүгө жана импортко салынат.
Коломсок
Жаанын огун салгыч, саадак.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/manas/manas_so1/index.html Сагымбай Орозбак уулу. Манас эпосу. 1 т. 1978.]
Кеджервмъель
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каным дат
Шарты
Оюнчулардын саны 6—10 киши.
Оюн аянтчада, бөлмөдө өткөрүлөт.
Оюнда чүкө колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар тегерек болуп отурушуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Алим-Төбө, Кара-Суу району
Алим-Төбө (Алим-Төбө) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Нариман айыл округу составына кирет.
Каным дат
Оюндун баяны
Оюнчулар чүкө өкчөшөт. Чүкөнү айкүргө калчаган оюнчу «кан» болот, «таага» тургузганы «увазир» ал эми «чик» «ууру».
Алим-Төбө, Кара-Суу району
Калкы
Калкы - 2 055 киши.
Каным дат
Оюндун баяны
«Увазир», «уурунун» колунан кармап, «канга» алып буратканда,  «ууру»  каршылык  кылат,  Анда ачуусу келген «увазир», «канга» «О каным, бул ууру», сиздин аттарыңызды уурдайын деп жатканда кармап алдым, буга катуу жаза бериш керек» деп даттанат, ачуусу келген «кан» ууруну ырдап же бийлеп берсин деп жазалайт. «Ууру» «кандын», каалоосун аткарып бергенден кийин оюн кайрадан башталат. Оюн каалаган убакытка чейин уланат.
Оюндун башка түрү
Падыша ууру туттум. Бул оюн «Каным, дат оюну сыяктуу болуп өтөт. Оюн «падышам», «ууру» туттум деп башталат.
Оюндун эрежеси
«Кандын» буйругун аткарбай коюуга, себепсиз чурулдоого болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюнду кечки убакытта өткөрсө болот.
Оюндун педагогикалык мааниси
Чындыкка, тартипти сактоого, бир бирин урматтоого үйрөтөт.
Серотонин
Серотонин, 5-окситриптамин - киши жана жаныбар ткандарында жана канында болуучу биол. активдүү зат; нерв системасынын медиатору.
Биринчи жолу кристалл түрүндө буканын кан сары суусунан алынган (1947). Серотонин көп өлчөмдө ичеги көңдөйлүүлөр, муунак буттуулар, жерде-сууда жашоочулардын ууларында жана өсүмдүктөрдө кездешет.
Организмде Серотонин триптофан аминокислотасынан синтезделет. Серотонин кан тамырлардын тонусуна күчтүү таасир этип, борбордук нерв системасынын ишин, ошондой эле тамак сиңирүү, бөлүп чыгаруу, эндокрин ж. б. системаларды гумордук жөнгө салууга катышат.
Организмдеги Серотонин алмашуунун бузулушу жүрөк инфаркты, жара, айрым психикалык ж. б. ооруларды пайда кылат.
Кентун
Кентун-топоним.Эпос боюнча Кытайдын чоң шаарларынын бири катары айтылат. Чырпыгы чыгат чынардай Чынарлары кадимки Шаар салган мунардай Торгою тоонун улардай Тооктору кунандай Кунандарын көрөсүң Куруп салган мунардай Күдөрү Кентун шаар ушул.
Адабият
Манас Энциклопедия. Бишкек, 2005
Колпаковский чекилдеги
Колпаковский чекилдеги (Iridodictyum kolpakowskianum, Regel), (Rodionenko (Iris kolpakowskiana Regel)) - Эрте жаздагы көп жылдык өсүмдүк. Пияз түбү жумуртка сымал, калыңдыгы 1- 1,5 см, торчодой-булаланган ачык-күрөң кабыкчалуу. Сабагынын бийиктиги 8-20 см, бир гүлдүү, жалбыраксыз. Сабак түбүндөгү жалбырактары үчтөн турат, тегинен жалпы чел кабыктай жалбырак кучагы менен курчалган. Гүлү сыя, узундугу 4-6 см. Гүл коргонунун сырткы жалбыракчалары ачык-сыя, ийрилген, ак темгилдүү, ичкилери болсо тескери ланцеттей. Гүл таажысы сары. Мөмөсү – көп уруктуу, үч уялуу, кырдуу кутуча, үч бөлүктүү болуп ачылат.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Март-апрелде гүлдөйт. Май-июнда урук байлайт. Уругунан көбөйөт.
Өсүү шарттары
Тоо этектеринин жана төмөнкү алкактардын лесс шагыл-таштуу беттериндеги майда топурактуу жерлер. Ксеромезоморфтуу эфемероид.
Саны
Чектелген. Айыл-кыштактарда жана эс алуу жайлардын тегерегиндеги аймактарда өсүү аянттары өтө кыскарган.
Чектөөчү факторлор
Массалык түрдө калк гүлүн үзүп, пияз түбүн казып алып жоготууда.
Өстүрүү
Өстүрүүгө өтө ылайыктуу. Бишкекте апрелдин биринчи жарымында гүлдөйт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин Кызыл китебине (1981), Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Сан өлчөмүн аныктоо. Жайыттарды туура пайдалануу, түр кеңири тараган жерлерде ботаникалык заказниктерди уюштуруу керек. Гүлүн жыйноого жана сатууга таптакыр тыюу салуу.
Статусу
VU. Ареалы жана саны кыскарып жаткан түр. Эрте гүлдөөчү, гүлзарларда жана дем алуучу бактарда отургузууга ылайыктуу, сугатты талап кылбагандыктан көңүл бурууга татыктуу түр.
Тарангул (Киялы-Бурти куймасы)
Тарангул (Торангылы) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Киялы-Буртядарыясынын сол жээгинен 62 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кошумча өргүү
Кошумча өргүү — эмгек акысы сакталуу менен, жылдык өргүүсүнө кошумча бериле турган эс алуу күндөрү. Эмгек акысы сакталып, жыл сайын бериле турган кошумча өргүү зыяндуу жана кооптуу шартта иштеген жумушчуларга, өзгөчө мүнөздөгү иште иштегендерге, ченелбеген жумушчу күн менен иштегендерге, тоолуу шартта жана ага теңдештирилген жерлерде иштегендерге, ошондой эле мыйзамда каралган учурларда берилет.
Тальбей-Шор
Тальбей-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сибирчата-Яхадарыясынын сол жээгинен 71 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пенетранттуулук
Пенетранттуулук (лат. penetrantus - жетишүүчү, өтүп кирүүчү) - организмдердин жакын топторунун ар түрдүү особдорунда белгилүү гендин аллелдеринин фенотипке чыгуу жыштыгы. П. термини 1927-ж. Н. В. Тимофеев-Ресовский тарабынан сунуш кылынган. Толук (аллел бардык особдордо чыгат) жана толук эмес (аллел особдордун кайсы - бир бөлүгүнө чыкпайт) П-ка бөлөт. Сандык көрсөткүчү боюнча П. берилген аллел чыккан особдордо % менен чагылдырылат (100 %-толук П.). Толук эмес П. көптөгөн гендердин чыгышына мүнөздүү. Толук эмес П. генетикалык себептердин жана сырткы шарттардын таасири астында келип чыгат. Белгилүү аллелдердин П-гунун механизмдерин жана мүнөзүн билүү медициналык -генетикалык консультациялоодо жана тукум туугандары куума оорулуу "соо" адамдардын мүмкүн болгон генотиптерин аныктоодо абдан маанилүү. Жыныс аркылуу чектелген белгилерди (канаттуулардын тукумдуулугу, жүнүнүн түсү, сүтүнүн майлуулугу), ошондой эле жыныстан көзкаранды белгилерди жөнгө салуучу гендердин фенотипке чыгышын толук эмес П-тун өзгөчө учурлары катары кароого болот. Мисалы, гетерозиготтуу эркектерде кашка баштуулугун жөнгө салуучу гендин аллелдери, гетерозиготтуу аялдарда фенотипке чыкпайт. Бул аллел гомозиготтук абалында аялдардын чачынын суюлушуна жана эркектердин таз болушуна алып келет.