cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сябушор
Сябушор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хата-Яга дарыясынын оң жээгинен 49 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Карама-каршылыктардын биримдиги жана күрөшү
Карама-каршылыктардын биримдиги жана күрөшү (орус. единство и борьба противоположностей) – диалектиканын негизги мыйзамдырынын бири. Жаратылыш кубулуштары менен социалдык – тарыхый чындыктын өз ара кыймылынын жана өнүгүүсүнүн булагын туюндурат.
Карама-каршылыктардын биримдиги жана күрөшү мыйзамга баш ийген бардык обьектилердин мүнөздөмөсү алардын кыймылы менен өнүгүүсүнүн булагын алардан башка жактан, табияттан сырткары күчтөрдөн эмес, ошол обьектилердин өздөрүнөн көрсөтөт. Бул мыйзам ар кандай бүтүндүктү бири-бирине түздөн – түз шайкеш келбеген элементтер менен тенденцияларды өзүнө камтыган татаал жана ажыратылуучу ситема катары түшүнүүгө мүмкүндүк берет.
Мисалы: биологиялык эволюцияда тукум куучулук жана өзгөрүүчүлүктүн карама-каршылыктардын биримдиги менен күрөшүү аркылуу турмуш формаларынын ар кандайы калыптанат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Шахзадаев Нияз
Шахзадаев Нияз 1957-жылы Сузак районуна караштуу Багыш айылында туулган.
Себеп
Себеп — «Манас» эпосу боюнча элдик медицинада жарадар болгон жоокерлерди дарылоого колдонулган дары. С. жана Медет дарылары кан токтотуу үчүн, катуу жаралуу болгондо ооруну баса турган дары катары ичирип же жараатка сээп колдонулгандыгы айтылат. Мисалы, Саякбай Каралаевдин вариантында С. тууралуу мындайча маалымат бар:
Себеп деген дарыны
Сээп туруп салды эле,
Дарыны мынча салган соң,
Ичинде уусун алган соң,
Көк жал Манас султандын
Ооруган жери басылды,
Умачтай көзү ачылды (Саякбай Каралаев, 2. 173).
Усть-Горная (дарыя)
Усть-Горная — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыртымья дарыясынын оң жээгинен 5,4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 64 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аверсия
Аверсия (лат. aversio жерүү, эң жаман көрүү), жыныстык - жыныстык катнашууну жек көрүүдөн же көңүл калуудан келип чыккан түгөйлөр ортосундагы мамилелердин бузулушу (сейрек учурайт). Аялда жыныстык запкыдан (зордуктоо, күйөөсүнөн көңүлү калышы) улам анын психикасына доо кеткенде пайда болот. Аверсия ар кандай даражага, мисалы, ынакташуу учурунда чыккан кенедей ызалануудан тартып, ынагын таптакыр көргүсү келбөө абалына чейин жетиши мүмкүн. Эркектерде аверсия кээде сексуалдык өзгөрүүнүн белгиси болушу мүмкүн. Аверсиядан толук айыгат, аны дарылоодо психотерапевдик ыкмалар колдонулат.
Сэдар Глэн Вэст (Нү-Жерси)
Калкы - 1376 киши. Болжолдуу аянты - 2.8 км². FIPS коду — 34-11155.
Бала
Бала – 18 жашка чыгалек (эрезеге жетелек) адам.
Сулейманов Данияр
Сулейманов Данияр 1968-жылы Сузак районуна караштуу Багыш айылында туулган.
Ильмаля (Зианчурин району, Башкыртстан)
Ильмаля — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Байышев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 241 киши. Почта индекси — 453392, ОКАТО коду — 80226806004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Астика
Астика (асти деген сөздөн-ал бар жашайт) – Байыркы Индиядагы диний – философиялык системаны жана Веданын абройун моюнга алган, өлгөндөн кийин да жашоо уланаарына, трансценденттик дүйнөнүн жашоосуна ишенген адамдарды туюнткан. Астиканын карама-каршысы –настика. Астикага же ортодоксалдык даршандарга: мимансаны, ведантаны, санкхьяны, йоганы, ньяяны, вайшешикти, кээде Ведада негизделген принциптерге таянган мектептерди кошушкан. Айрым учурда астикага буддизмди, жайнизмди киргизишкен, себеби бул системалардын өкүлдөрү өлүмдөн кийинки жашоого ишенишкен. Кийинчерээк «Астика» деген термин кудайга ишенүүчүнү гана билгизген.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Себил
Себил — курал-жарак, ок өтпөс жоо кийимдин жалпы аталышы. «Манас» эпостогу «Себилдүүсү сексен төрт Серп салган жагы кызыл өрт» (Саякбай Каралаев, 1. 40), «Текөөрү болот темир дейт, Серпкени өлгөн себил дейт» (Сагымбай Орозбак уулу, 1. 29—46) деген саптар С-дин жоо куралы экендигин айгинелесе, «Чарайна деген себилди», «Аколпоктой себил тон» (Валиханов жазып алган эпизод) деген саптар жоо кийим экендигин билгизип турат. С. кээде өнөргө үйрөнүү, ыкма алуу маанисинде да жолугат.
Ысык чыгуу
Ысык чыгуу — көп тердөөдөн жана тердин жай бууланышынан пайда болгон тери оорусу.
Казнаташ (Нуриман району, Башкыртстан)
Казнаташ — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Жаңы субаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 9 киши. Почта индекси — 452445, ОКАТО коду — 80245840002.
Ысык чыгуу
Дарылоо врачтын көрсөтмөсү боюнча жүргүзүлөт. Мындай учурда үйдү бат-бат желдетип, аба ваннасын кабыл алуу, марганцовка кошулган сууга (ваннага) түшүү, андан кийин теринин бүктөөлөрүнө толук сээп же күн карама майын сыйпоо пайдалуу. Терчилдер синтетика кийимди кийүүгө болбойт, анткени андан аба өтпөй, көбүрөөк тердейт.
Казнаташ (Нуриман району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ысык чыгуу
Ысык чыгуунун алдын алуу үчүн денени тердетпей, ич кийимди убагында алмаштыруу талапка ылайык. Ысыкта кебез кездемеден тигилген кийим кийүү сунуш кылынат. Тердегенде 1—2%түү салицил эритмеси, бор спирти же спирттүү лосьон менен терини сүртүү керек. Кичине балдарды анча тумчулап жылуу оробой, кийинтпей алып жүргөн жакшы. Аба жана суу ваннасын такай жасоо пайдалуу (кара Эмчектеги бала).
Жал (Сокулук району)
Жал, Сокулук району – Чүй облусунун Сокулук районундагы кыштак (1934-жылы чейин Ак-Буура деп аталган). Орок айыл округунун борбору. Деңиз деңгээлинен 816 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Сокулук кыштагынан 35 км түштүк-чыгыш тарапта. Пишпек темир жол станциясынан 9 км. Кыштак 1868-жылы негизделген. Калкы 2239 (2007); негизинен дыйканчылыкта, багбанчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, амбулатория, дарыкана, бала бакча, клуб, китепкана, мечит бар. Эки үй-бүлөлүк врачтар тобу иштейт.
BMW
BMW AG (Bayerische Motoren Werke AG, кыргызча Бавариялык мотор заводдору) — Германиялык унаа жана мотоцикл чыгаруучу компания.
Тарыхы
BMW компаниясы 1917-жылы Германиянын Айзенах шаарында негизделип, бирок, атактуу эмблемасы арадан 15 жыл өткөндөн кийин гана же өздөрүнүн алгачкы чыгарган автомобилинде пайда болгон. BMW- “Bayerische Motoren Werke” же “Бавариянын мотор зоводу” деп чечмеленет. Фирма өзүнүн алгачкы иш-аракетин авиациялык кыймылдаткычтарды чыгаруудан баштаган. Ошондон улам эмблемасында төрт бөлүктөн турган канат сымал үч бурчтуктар орун алган. Антсе да аталган компаниянын авиациялык иш-аракети көмүскөдө калып, ааламга өздөрү чыгарган машиналары менен таанылды.
Дүйнөлүк рекорддун ичинен 1927-жылы жана 1929-жылы коюлгандары ушул BMW моторуна таандык.
Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Версал келишими шарты боюнча Германияга 5 жыл бою авиакыймылдаткычтарын чыгарууга тыюу салынган. Ошондо баягы эле Макс Фриц укмуштай кыска убакытта, же 5 жуманын ичинде “BMW R32” деген мотоциклди ойлоп тапкан. Арадан 6 жыл өткөн соң ал мотоциклдин жаңы түрү саатына 216 чакырым жүрүп, дүйнөлүк рекорд койгон. Ал эми 1937-жылы болсо мотоцикл ошол учур үчүн түшкө кирбеген 279,5 чакырым/саат ылдамдыкты багындырат. 1981-жылы BMW чыгарган «Enduro R 80 G/S» мотоцикли раллиге, Париж-Дакар жарышына чыгат. Кыскасы, мотоцикл чыгаруу согуш учурунда талкаланган компанияны кайрадан бутуна тургузуп, BMW заводу автомобиль өндүрүшүнө кирише баштаган.
Жаңы машиналар... жаңы технологиялар
Ар кандай үлгүлөрдүн ичинен 6 цилиндирлүү кыймылдаткычы бар “BMW-303” үлгүсүндөгү машинада биринчи жолу радиаторго мүнөздүү торчо пайда болгон. Ал эми 1936-жылы чыккан “BMW-328” спорттук үлгүсү болсо техникалык жаңылык жасаганы менен белгилүү. Башкача айтканда, “клапандуу механизмдин штангалуу жаңы системасы”, “труба түрүндөгү рама” жана “6 цилиндирлүү кыймылдаткыч блоктун жапкычы менен” деген техникалык жаңылыктар ошондо пайда болгон. Бүгүн “BMW-328” үлгүсү табылгыстыгы үчүн легендага жана раритетке айланган. Ошондуктан, аны эч кандай акчага сатып алууга мүмкүн эмес.
Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин BMW компаниясы автомобиль өндү­рүш­үн кайра жандандыруу максатында Седан-501 үлгүсүн чыгарат. Бирок, талкалаган техникалык каражаттар алдыга жылууга мүмкүндүк берген эмес. Анан 1959-жылы гана аба аркылуу муздоочу системасы бар BMW-700 үлгүсү чыгарылып, ишкана ички кризистен чыгууга жетишкен. Ал эми негизги ийгиликти болсо “BMW-1500” үлгүсү жаратып, базарда укмуштай суроо-талапка ээ болот.
1972-жыл BMW үчүн келечекке ийгиликтүү кадам таштоонун жылы болот. Компаниянын жылдык кирешеси 2 миллиард маркага жетип, Мюнхендеги жаңы штаб-квартирасынын жана Дингольфиндеги тетик чогултуучу ишканасынын курулушу бүтөт. Ошондой эле Түштүк Африкада курган автомобиль жыйноочу ишканасы ишке кирет. 1977-жылы апрелде биринчи “семёркалар” пайда болуп, BMWнын бардык үлгүлөрү жаңыланууга өтөт. Албетте, компанияын бардык тепкичтерин санап отурбай, анын эң бийик ийгилиги катары 1995-жылы чыккан BMW 5-сериясынан чекит койсок болот. Анткени, мына ушул 5-сериядан баштап, BMW машиналары бир гана өзүнүн жаңы дизайны менен айырмаланбастан, эң алдыңкы техникалык жетишкендиги менен да өзгөчө­лөнө баштаган. Айталы, машина куруу тармагында биринчи жолу “тартуучу бөлүк” толук бойдон алюминийден жасалган. Өзгөчө катуу кузов болсо кокустуктан сактануунун деңгээлин кө­төргөн.
BMW 3 7 муун
BMW Series 3 (G20) - унаа тарыхындагы абдан күчтүү 4-цилиндр каражаты. Компания жол менен жүргүнчүлөрдү машакаттуу эле көчүп убада кылган. Тартылуу борборуна 10 миллиметр менен барат, жана дене түзүлүшүнүн күчү, салмагы бир калыпта белгиси, салмагы 55 кг avto.minus, алдынан да, артынан ортосунда 50:50 бөлүштүрүлөт, ал эми кошумча 15-20%. Ал тургай, кыймылдаткыч 8-тез Steptronic берүү жабдуулардын карабастан, мурунку аскерге караганда 5% кыйла үнөмдүү болот.
Суперагенттер жана “гонщиктер” үчүн жаралган машина
80-жылдардын башында корпорация жогорку класстагы автоспортто да өзүн көрсөтүүнү чечет. Пауле Роше жетектеген адистер 1,5 литр көлөмдөгү 4 цилиндирлүү кыймылдаткычтан 800 литр/секунд кубаттагы өзгөчө агрегат жасап чыгышат. Ошол мотор менен алар 9 жолу “Формула-1” жарышынан Гран-Прини утуп алышкан. Анан эле BMW күтүүсүз Формула-1 жарыштарынан кетип, айланма жолдордогу жарыштарга өтүп кеткен. Бирок, мындагы натыйжаларга сөз жеткис эле. Анын жолдогу жеңиштерин, наамдарын санап отурсак сөз түгөнбөс.
Сөзүмдү жыйынтыктап жатып, «Родстер БМВ Z3” үлгүсүн эсиңиздерге сала кетейин. Ооба, кадимки суперагент 007 Жеймс Бонд “Алтын көз” тасмасында минген машина. Бул тасма кандай укмуштуу ийгиликтерге жетишкен болсо, “BMW Z3” да бестселлерге айланган.
Учурда BMW компаниясынын башкы штаб квартирасы Мюнхен шаарында жайгашкан. Мындан сырткары, алар өздөрүнүн өндүрүшүн Германиянын 5 заводунда жана бүтүндөй дүйнөгө чачыраган 22 филиалында чыгарышат.
Бала өлтүрүү
Бала өлтүрүү – эненин өз ымыркайын өлтүрүүсү (төрөт учурунда же төрөттөн кийин).
Демократтык кыймылдар
Демократтык кыймылдар азыркы мезгилдеги коомдук өнүгүүнүн эң башкы кыймылдаткыч күчү. Прогрессивдүү реформаны жүргүзүү, глобалдык, регионалдык жана улуттук көйгөйлөлдү чечүү демократтык кыйылдардын максаты болуп саналат. Коомдук өз алдынча ишмердикке ээ социалдык таптар, ассоциациялар, коалициялар, союздар, козголуштар демократтык кыйылдардын структурасын түзүшөт.
Демократтык кыйылдар өзүнүн өнүгүшүндө бир нече этаптарды басып өткөн акыркы жылдары пайда болгондору: «жаңы демократтык кыймыл», «жаңы социалдык кыймыл», «Кыргызтан демократтык кыймылы» ж. б.
Демократтык кыйылдардын багыттары төмөнкүчө: максаты боюнча – тоталитардык саясий системага, авторитардык режимдерге каршы кыймыл, согушка каршы, экологиялык кыймылдар.
Социалдык жана улуттук курамы боюнча – жумушчулардын, дыйкандардын, интеллигенциянын, улуттук топтордун, аялдардын, жаштардын жана студенттердин, диндик уюмдардын кыймылдары.
Радикализм деңгээли жана массалык акцияларды пайдалануу боюнча – демонстрациялар, митингдер, иш таштоолор, парламентаризмдин мүмкүнчүлүктөрүн пайдалануу.
Демократтык кыйылдар Кыргызстандын өнүгүшүнө олуттуу таасир тийгизишти. «Ашардан» бөлүнүп чыккан Кыргызстан демократтык кыймылы тоталитаризмден демократияга өтүүдө негизги ролду ойноду.
Преображенская площадь (метро бекети)
Преображенская площадь — Москва метросунун Сокольническая сызыксындагы станция. 1965-жылы 31-декабрьда ачылган.
Кыпа-Кэтыль-Кы дарыясы
Кыпа-Кэтыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кытыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тилеке баатыр
Тилеке баатыр (17-к.) - Кыргыз мамлекеттүүлүгү үчүн күрөшкөн тарыхый инсандардын бири. Кыргыздын адигине тобунун жол башчысы. Тарыхый булактарга таянсак, Тилеке бий 17-кылымда өз алдынча урууну башкарып, ээлиги Аксу, Үч-Турпан жана Фергана өрөөнүн ээлеп жаткан. Ал Чыгыш Түркстандагы саясий окуяларга да активдүү аралашып турган. Могол хандыгынын так ээси Мухаммедхан өлгөндө Тилеке бий эки миң колу, ага Ботокара бийдин 3 миң колу кошулуп, жалпы 5 миң кол менен Чыгыш Түркстандагы Аксуу, Үч-Турпан шаарларын талап тоногон. Мухаммед хандын небереси Тимур султан аскери менен аларга каршы аттанган. Эки кол беттешкенде Тилеке бий өзүнүн эки миң колу менен бир жылгада бекинип, салгылашуунун жүрүшүн карап турган. Ботокара бий 3 миң колу менен моголдорго каршы салгылашууга жалгыз кирген да, жеңилүүгө дуушар болгон.2 миң жоокеринен ажырап, 1миң колу менен колго түшкөн. Ошондо гана Тилеке бий курун мойнуна салып, Тимур султандын алдына кол куушуруп, кечирим сурап келген. Тимур султан чоң атасын Мухаммед хандын өлгөнүн ошолордон угуп, аларга кечирим берген. Бул маалыматтар Махмуд Чорос менен Махмуд ибн Валинин эмгектеринде сакталып калган. Жазма тарыхый булактарда Тилеке бий жөнүндө мындан башка маалыматтар кездешпейт. 2011-жылдын 23-июль күнү Алай районундагы Чыйырчык жайлоосунда ажайып Ала-Тоонун алты дубан аймагынан чогулган Кыргызстандын көп улуттуу калкы Кыргыз мамлекеттүүлүгүн түптөөгө өзүнүн чон салымын кошкон айтылуу  Тилеке баатырдын  айкели чон салтанат менен ачылып, анын ашы берилген.
Маалымат булагы:
<<Алай таны>> гезити. 2011-жыл, 26-июль.
Баңгибизнес
Баңгибизнес – кылмыш иштеринин абдан коркунучтуу түрлөрүнүн бири, эларалык жана улуттук укук ченемдеринде тыюу салынган: баңги заттарын өндүрүү, сактоо, ташуу же сатуу жосундарынын жыйындысы.
Математика
Математика ( — илим, билим, окуу; — билүүгө куштарлык) — кандайдыр бир ааламдын сандык катнаштары менен кеңиштиктик формалары, анын ичинде — структуралар, өзгөрүштөр, белгисиздик жөнүндөгү илим. Ал абстракташтыруу жана логикалык корутундуулоо, эсептөө, саноо, ченөө жана физикалык нерселерди жүйөлүү түрдө онуктуруу, бейнелөө менен өзгөрүштөрдү окутуу аркылуу көрүнүш табат.
Математикада көптөгөн, ар-түрдүү формулалар бар. Мисалы:
Галактика өзөгү
Галактиканын өзөгү жана анын активдүүлүгү.
Радиогалактика,квазерлер. Космология жөнүндө түшүнүк. Аалам Галактиканын борборунда диаметри 1000-2000пк. болгон ядро жайгашкан, ал жылдыздардын өтө тыгыз топтошууларынан турат. Ал бизден дээрлик 10000пк (30 000 жарык жылы) аралыкта. Аткыч топ жылдызы тарапта жайгашкан,бирок космостук чаңдын булутунун далдаасында калкаланган.
Акчубак, уруктар тобу
Этнонимдин параллелдери жору, саруу урууларыннын курамдарында бар. Махмуд Кашгари “Сөздүгүндө” этнонимдин экинчи компоненти (Cibaq]) - “чибак”- ылаачын маанисин туюнтарын жазат.
Азыркы кыргыз тилинде “чубак”:
Жырткыч куштар, мифологиялык канаттуу аргымак, багыш ж.б. байыркы мезгилдерде Көк Теңир менен Жердин ортолугундагы байланыштыруучу милдетти аткарса (шамандын минген канаттуу аргымагы, кушу ж.б.), анда этнонимдин баштапкы тотемдик маанисинин негиз болгондугун болжолдоого болот. Демек, жыйынтыгында этноним “ак ылаачын” маанисин аныктайт дегенге толук негиз бар.
Бул уруктар тобуна төмөнкүлөр кирет:
«Кызыл-Кыя көмүр»
«Кызыл-Кыя көмүр» — акционердик коом (1996). 1891-ж. Кызыл-Кыяда алгачкы шахталар пайда болгон. Аларда 800гө жакын жумушчу иштеген. Улуу Ата Мекендик согуштан кийинки алгачкы беш жылдыктардын ичинде Кыргызстандын шахталары жайгашкан райондор таанылгыстай өзгөргөн. Майда шахталардын ордуна жаңы техникалар менен жабдылган кубаттуу мамлекеттик ишканалар салынган. Алгачкы миллион т көмүр 1972-ж. казылып алынган. 1973-85-ж. жыл сайын миллиондон ашык т көмүр казылып алынып турган. Республикада эгемендүүлүктүн алгачкы жылдарында КР Өкмөтүнүн токтомуна ылайык шахта башкармалыктары менчиктештирүүнүн PESAC программасына кирген. Бул программага ылайык 1995-ж. «Кызыл-Кыя» шахта башкармалыгы кирешесиз ишкана катары жоюлуп, анын базасында «Кызыл-Кыя көмүр» МАК, 1996-ж. «Кызыл-Кыя көмүр» Ак түзүлгөн. Коомдун негизги продукциясына көмүр, гипс ташы, глиеж, гумин, гипс күкүмү, каолин чопосу кирет.
Акчубак, уруктар тобу
дархан, жабыке, мамыке, жолуке, кытат ж.б. .
Атараксия
Атараксия ( – толкундоонун жоктугу, кебелбестик) – Эпикурдун жана анын мектебинин философиясынын термини, адам умтулууга зарыл болгон идеалдуу чын-ыкластык абал. Кудайдын алдындагы коркунучтан, өлүмдөн, сырдуу-тигил дүйнөдөн кутулуу, табияттын түшүнүксүз кубулуштарынан, чектелген керектөөлөрдөн, коомдогу татаалдыктан алыс болуу аркылуу атараксияга жетүү белгиленген. Эпикур, Пиррон, айрыкча Демокрит атараксия ирээтинде көңүлү жай болгондукту, кушубактыкты, гармонияны, адамдар кооптонбогон ажайып жашоону түшүнүшкөн.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Көк-Мойнок-Экинчи
Көк-Мойнок-Экинчи (Көк-Мойнок-Экинчи) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Тоң районундагы айыл. Көк-Мойнок айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 709 киши.
Черкизовская (метро бекети)
Черкизовская — Москва метросунун Сокольническая сызыксындагы станция. 1990-жылы 1-августда ачылган.
Философия
Философия – (грек.) даанышмандыкты сүйүү.
Философиянын бул аныктамасы анын алгачкы маанисин чагылдырып турат:
Даанышмандык – тактап айтсак, жөн гана билүү эмес, жашоону терең түшүнүү.
Философия чыныгы дүйнөнүн жана андагы адамдын ээлеген оордун эң алгач изилдеген жана аныктаган илимдин бир тармагы катары пайда болгон болмуштун чектерин таануу. Философия - маданияттын кандайдыр бир өсүп жетилген деңгээлинде, адам өзүн дүйнөдөн айрып (мен, мен эмес), аң-сезимдүү жан катары өзүнүн иш-аракеттерин жана мүмкүнчүлүктөрүнүн чегин таанууга аракет кылып, талдоо жүргүзүп баштаганда алып пайда болот. Бул дүйнөгө болгон аңдап таануу жана теоретикалык мамиле кылуу жолу. Андан сырткары, философияда дүйнөгө, өзүнө, өзүнүн билимине рационалдык - сын көз караштуу мамиле кылуу мүмкүнчүлүгүн дагы каралган.
Адам өзүнүн билими чектелүү экендигин түшүнгөндө, ал ага тартылып баштаганда, даанышмандыкка болгон сүйүү – философия жаралат. Философ – бул өз билим деңгээлине канааттанбаган адам. Бул суроого жооп берерден мурда акылдуу адам менен акылман адамдын ортосундагы айырмачылыкты билишибиз зарыл. Акылдуу адам – көп билим алып, акылың кеңейткен адам, бул процесс төрөлгөндөн тартып өлгөнгө чейинки убакытты камтыйт, башкача айтканда мээ "сиңирүү" процесси. Акылман адам – бул табияттан же адам төрөлгөндө эле кан менен кошо берүлүүчү сапат. Философ – бул кыргызча акылман адам. Акылдуу адам эч качан акылман адам боло албайт. "Философ болуп калыптанбайт – философ болуп жаралат" Сократ.
Философия көнүмүш болуп, кылымдар бою калыптанып калган түшүнүктөргө макул болбой, алардын шексиздигинен күмөн санап, жаңы түшүндүрүү, жаңы билим, издөө керек деген ой жаралгандан башталат. Сократ: “Мен эч нерсе билбестигимди билем, бирок, калгандар аны дагы билишпейт”- деп айткан. Философия өзүнүн болмушундагы эң негизги суроолорго жооп издөө жана табуу катары каралат. Философия даанышмандыкка болгон сүйүү, туура жана акылдуу жашоо катары.
И. Кантын айтканына ылайык, философия “адам деген эмне” суроосуна жооп бериш үчүн:
Дүйнөтааным жеке турмуштук жагдайлардын шарттары жана маданияттын таасири алдында калыптанат. Философиянын максаттары: дүйнөтаанымды системалаштыруу, б.а. тартипке келтирүү, байланыштарын тактоо, дал келишпөөчүлүктөрдү табуу, башкыны жана кадыресени айырмалоо. Философия, дүйнө тааным катары, адамдын жаратылыш менен эриш-аркак жашоонун ыргагын табууга жана өзүнүн жашоого болгон көз карашын аныктоого жардам берүү.
Философиянын жыйынтыктоочу аныктамасы: Философия – дүйнөнү түшүнүү мамилесинин бүтүн системасы.
Философиялык билимдин кеңири системасы буларды камтыйт:
«Кызыл-Кыя темир-бетон»
«Кызыл-Кыя темир-бетон» — ачык акционердик коом (1993). 1957-ж. Шахта курулуш башкармалыгынын курамында түзүлгөн. 1963-ж. айрым участкаларды бириктирүү жүргүзүлүп, Өнөр жай ишканаларынын Кызыл-Кыя комбинаты деп аталып калган. Коом курулуш уюмдары үчүн продукция чыгарат.
Философия
• Жалпысынан дүйнө, аны кыймылдаткан глобалдуу күчтөр, анын негизги уюшуу мыйзамдары жөнүндө – бул онтология (ontos - болмуш).
• Адам, анын жаратылышы жана жашоодогу иш-аракеттеринин уюшулушу жөнүндө – бул антропология (antropos - адам).
• Тааным, анын негиздери, мүмкүнчүлүктөрү жана чектери жөнүндө окуу/илим – бул гносеология.
• Коом жана адамзаттын тарыхы жөнүндө, адамзатын жалпысынан караган окуу/илим – социалдык философия.
• Баалуулуктардын жаратылыш жөнүндө окуу – бул аксиология.
Өзгөчө тармак – бул философиянын тарыхы. Анткени көбүнчө философиялык маселелер аларды чечүүгө болгон мурунку аракеттердин тажрыйбасынын контекстинде каралат. Эреже катары, философтордун эмгектеринде баардык эле бөлүмдөр бирдей тегиз берилген эмес. Андан сырткары, маданияттын тарыхый учурларына байланыштуу тигил же бул бөлүм алдыңкы оорунга чыгып турат.
Философия түшүнүгү дүйнө таанымдын түркүмү катары Уламыш, дин, философия – дүйнө таанымдын тарыхый түркүмдөрү: алардын жалпылыктары жана өзгөчөлүктөрү.
Уламыш – адамзатынын өзүн таануусунун алгачкы жолу. Уламыш байыркы калктардын аң-сезиминин жалпылуу калыбы. Уламыштарда адамдарга жана жаратылышка өзгөчө касиеттерди энчилөө. Уламыш - адам баласынын жашоо маани-маңызын издөөгө болгон алгачкы кадамы. Дин орто кылымдардан тартып бүгүнкү күнгө чейин, философиялык дүйнөтаанымдын негизи катары. Философия – дүйнөнү рационалдык түшүнүү.
Дүйнөтаанымдын өзөгү болуп билим таанылат. Ушул көз караштан алганда, дүйнөтааным кадимки, адистик жана илимий болуп бөлүнөт.
Философиянын тарыхы
Доорлордун алмашышы жана алардын бири-бирине көргөзгөн өз ара таасирлери төмөнкү жадыбалда берилген.
Авершин Степан Гаврилович
Авершин Степан Гаврилович (30. 10. 1901, Курск облусу, Беловск району, Крупец кыштагы, 9. 10. 1972, Москва) тоокен иштери боюнча илимпоз, техника илимдеринин доктору (1946), профессор (1946), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1961), Россиянын илим жана техникага эмгек сиңирген ишмери (1961). Авершин 1931-ж. Ленинград тоокен институтун бүтүрүп, Ленинграддагы Бүткүлсоюздук маркшейдердик илимий-изилдөө институтунда, 1962-жылдан Кыргыз ССР ИАнын Тоотектеринин физикасы жана механикасы институтунда иштеген. 1965-ж. Кыргыз ССР ИАнын вице-президенти болуп шайланган. Авершиндин эмгектери негизинен тоокен иштеринде көмүр жана кен казмаларында тектердин механикасын, басымын жана алардын жылышууларын изилдөөгө багытталган. Илимдин бул тармактары боюнча 100гө жакын илимий эмгеги бар. А. СССР мамлекеттик сыйлыгынын эки жолку лауреаты (1968, 1971). Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган. Эмгектери: Сдвижение горных пород при подземных разработках. М., 1947; Горные удары. М., 1956; Поддержание горных выработок на шахтах Киргизии (Зотов С. В., Ялымов Б. Г. менен авторлош). Ф., 1968.
Музыка
Музыка (грек тилинен musike - музалар өнөрү) - дүйнөнү үн жана көркөм образдарда чагылдырган искусствонун бир түрү.
Мажакыпов, Тажыбай
Кыскача өмүр жолу
Мажакыпов Тажыбай (1906, азыркы Ноокат району, Караван кыштагы. — 1985, ошол эле жерде) — тамеки өстүрүүчү, Социялистик Эмгектин Баатыры (1950)- Коллективдештирүү мезгилинде колхозго биринчилерден болуп өткөн. Адегенде катардагы колхозчу, 1936-жылдан тамеки өстүрүү  бригадасынын  бригадири болуп иштеген. 1949-жылы анын бригадасы 16 га аянттын ар гектарынан 19,34 цден пахта жыйнап алган.
Сыйлыктары
Ленин ордени, медалдар, Кыргыз ССР Советинин Ардак грамотасы, «СССРдин социалисттик айыл чарбасынын отличниги» төш белгиси менен сыйлан.
Колдонулган адабият
Борбугулов М. "Ош областы энциклопедия" Фрунзе 1989ж.
Bee Gees
Bee Gees ("Би Жиз") - британ жана австралиялык музыкалык тобу, 1958-жылы түзүлгөн. Топ үч бир туугандан турган: вокалист-лидер Барри Гибб, экинчи вокалист-лидер Робин Гибб жана баскычтопчу-гитарист Морис Гибб. Топтун дүйнө боюнча 220 миллион нуска пластинкасы сатылган. Бул сан алардын музыка индустриясынын тарыхындагы эң ийгиликтүү топтордон экенин көрсөтөт.
Тарыхчы
Тарыхчы - тарых илимин изилдөө менен алектенген окумуштуу адис.
Байыркы гректер өз тарыхынын атасы катары Геродотту санашкан.
Байыркы кытайлыктардын тарыхынын атасы катары Сыма Цян эсептелет.
Кыргыздын 19-кылымдын акырынан тартып тарых изилдеген окумуштуулары - Зиябидин Магзуни, Осмонаалы Сыдык уулу, Белек Солтоноев болгон.
Кесип түрлөрү
Тарыхчы кесибин аркалагандар археолог, архив таануучу, булак таануучу, этнограф, этнолог жана башка тармактык кесип ээлери болуп бөлүнүшөт.
Бостериева Орозокан Арзыкул кызы
Бостериева Орозокан Арзыкул кызы Саймачы жана чырмакчы. 1966-ж. ЭкиНарында төрөлгөн. Кийим тигүү фабрикасында эмгектенген. Бишкектеги элдик көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайын бүтүрүп, «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесиңде узданууда. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Орозокан өзүнчө композициялык чыгарма түзүү аркылуу пайда болгон буюм-тайымдарында өңдөлгөн, ышкын түп менен боёлгон жаргак териден, бир өңчөй согулган таардан, колдо уютулган кийизден жердик жаратып, аларга сайма көчөттөрүн түпгүрүүгө, бир бүткөн иш жаратууга айрыкча назар таштоосу менен сарысапталган туштуктары чыныгы салттуулукту даана айкындайт. Уз «Жаратылыш», «Мамык», «Гүл», «Ашкана», «Толкун» аттуу иштеринде (туштуктарында) өзү өнүп-өскөн аймактын табиятынын кооздугун көркөм каражат кылып алат. Ал ошону менен өрмөкчүлүктө геометриялык так жана төп көчөттөрдү берүүгө машыккан. Уз боз жердикке (фонго) күрөң, агыш, жашыл, сары, кызыл, күрөң кызыл түстөрдү ич ара жагыза берүүгө өтө дилгирленет. Табигый ак, кара, күрөң жүндү пайдалднып ашкана чий жараткан. Бул салттуу буюм үч табакчадан турат. Четтери ак, кара жүндөн чырмалат да, тегерегинде «ит куйрук көчөтүнөн» өзөк пайда болот. Карадан «сыңар мүйүз», «кочкор мүйүз оюму» түшөт. Алардын четиндеги ак жүндөн «аламончок» көркөм көчөттөрдү бөлүп көрсөтөт. Мында «кочкор мүйүз оюму» аянттуу берилип, ал күрөң көрүнөт да, буюмдун жалпы танабы (фону) катары сезилет. Орозокандын сайма буюмдарынын бир нече түрлөрү Санк-Петербургдагы мамлекеттик этнографиялык музейге экспонатталган. Сүрөттө буюмдары жана ортодо өзү. Катышкан кө^гөзиөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы. Сайма буюмдарынын түрлөрү үчүн Ардак грамота; 1989-ж. Эл чыгармачылыгынын республикалык III фестивалына карата «Элдик чеберлердин кароо-сынагы». «Гүл» аттуу туштугу үчүн I даражадагы диплом; 1990 ж. Элдик жасалга-колдонмо өнөрүнүн Бүткүл союздук көргөзмөсү. Сайма буюмдары үчүн Диплом; 1990-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү. Чыгдан чийи, сайма туштуктары коюлган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Петроглифтер
Петроглифтер (πέτρος – таш; – кесүү) – аска-таш сүрөт чиймелери (жазуулары).
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Карама-каршылыксыздык
Карама-каршылыксыздык (орус. Непротиворечивость) – билимге, өзгөчө илимий билимге карата колдонулган негизги талаптардын бири: билимдин каалагандай системасында ой корутундусу катары алынган сүйлөм менен аны четке кагуу бир мезгилде болушу мүмкүн эмес. Илимий теориялардын кеңири тармактары үчүн карама-каршылыксыздык талабы «жалгандыктан каалагандай сүйлөм чыга берет» деген логикалык принциптин адилеттигин таанууга тең маанилеш. Тигил же бул теориядагы карама-каршылыксыздык талабынын бузулушу анын талкаланышына алып келет, себеби мындай бузулуш каалагандай сүйлөмдү далилдөөнү мүмкүн кылат.
Карама-каршылыксыздык талабы тигил же бул затык чөйрөгө таандык ар кандай теориялардын ортосундагы, ошондой эле бир эле теориянын өнүгүшүнүн ар кандай тарыхый стадияларынын ортосундагы карама-каршылыктардын болушун четке какпайт. Кандайдыр бир теорияда карама-каршылыксыздыктын орношу ага ылайык келген метатеориянын негизги талабы болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Ысытма
Ысытма — айрым ооруларга организмдин коргонуу реакциясы.
Организмге оору чакыруучу агенттердин тийгизген таасиринен жылуулукту жөнгө салуу бузулуп, дене ысыйт. Ысытма жугуштуу жана жугушсуз ооруларга (уулануу, аллергия жана башкалар), микробдун, алардын уусунун, бөтөн белоктун жана башкалар таасирине жооп катары пайда болот. Айрым учурда нерв учтары катуу дүүлүккөндө, борбордук нерв системасы жабыркаганда, нервге доо кеткенде да болушу мүмкүн. Ысытма реакциясы 3 стадияга бөлүнөт. Биринчисинде температура жогору көтөрүлүп, денеде жылуулук пайда болуу көбөйүп, аны сыртка аз берет.
Оорулуу үшүп, чыйрыгат. Экинчисинде температура калыптанып, жылуулук берүү жана чыгаруу теңелет. Үчүнчүсүндө жылуулуктун пайда болуусунан аны берүү көбөйөт. Температура акырындык менен (лизис) же тез (кризис) түшөт. Температура тез түшкөндө четки кан тамырлардын тез кеңейишинен артерия кан басымы өтө төмөндөшү мүмкүн. Ысытма көп учурда оору козгогучка тескери таасир берет. Ысытмада зат алмашуу өзгөрүп, белоктун бөлүнүүсү кыйла көбөйөт, айрым органдардын жана борбордук нерв системасынын функциясы бузулат (көңүлү караңгылайт, жөөлүйт, көзүнө ар нерсе көрүнөт), жүрөктүн кагышы жана дем алуу тездейт, ичеги-карындын, теринин функциясы өзгөрөт (тердейт).
Бульвар Рокоссовского (метро бекети)
Бульвар Рокоссовского ( (1990-2014 — Улица Подбельского)) — Москва метросунун Сокольническая сызыксындагы станция. 1990-жылы 1-августда ачылган.
Турганбаев Айбек Калмакович
Турганбаев Айбек Калмакович (25. 10. 1965ж. т., азыркы Ысык-Көл обл., Тоң району, Бөкөмбаев айылы) - юрист, юстидиянын генерал-майору (2010).
КМУну бүтүргөн (1991). ЫсыкКөл обл. прокуратурада тергөөчү (1991-92), улук тергөөчү (1992-94), өзгөчө иштер боюнча тергөөчү (1994-95), КРдин Башкы прокуратурасында бөлүм башчы, өзгөчө иштер боюнча улук тергөөчү (1995-2000), КР Президентинин администрациясында коргоо жана коопсуздук боюнча бөлүм башчынын орун басары (2001-02), Жалал-Абад облусунун прокурору (2002-04), КР Аскер прокуратурасында бөлүмдүн начальниги (2004-05), КРдин Башкы прокуратурасында ыкчам издөө иштери жана тергөөнү ишке ашыруучу органдардын мыйзамдарды сактоосун көзөмөлдөө башкармалыгында начальник (2005-07), Бишкек шаарынын прокурору (2007-09), КР Юстиция министрлигинин алдындагы Мамлекеттик жазаларды аткаруу башкармалыгынын (2009-жылдан КР Өкмөтүнө караштуу мамлекеттик жазаларды аткаруу башкармалыгы) начальниги (2009-10), Убактылуу Өкмөттүн чечими менен КРдин Башкы жана Аскер прокурорунун орун басарынын милдетин аткаруучу (2010), 2011-жылдан Ош облусунун прокурору.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Жаңы касмарт (Зианчурин району, Башкыртстан)
Жаңы касмарт — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Байышев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 3 киши. Почта индекси — 453392, ОКАТО коду — 80226806005.
Баңгикаражаттарга жана психотроптук заттарга эларалык квота
Баңгикаражаттарга жана психотроптук заттарга эларалык квота – баңгикаражаттарына жана психотроптук заттарга эларалык квота – 1961-жылдагы түзүлгөн Баңгизаттар жөнүндөгү биргелешкен конвенциянын жана 1971-жылдагы Психотроптук заттар жөнүндөгү конвенциянын катышуучулары үчүн БУУнун Баңгизаттарга көзөмөл жүргүзүү боюнча эларалык комитети тарабынан жыл сайын ушул өлкөлөрдүн өкмөттөрү берген аларга керектөөлөрдүн эсебинин негизинде бекитиле турган баңгикаражаттар, психотроптук заттар жана прекурсорлордун ченеми.
Тропарёво (метро бекети)
Тропарёво — Москва метросунун Сокольническая сызыксындагы станция. 2014-жылы 8-декабрьда ачылган.
Ван кыргыздары
Ван кыргыздары, лат. кыр. Van qyrǵyzdary - дүйнөдөгү кыргыздардын диаспоралык топторунун бири. Алар учурда Түркиянын чыгышындагы Ван көлүнүн аймагында 1980-жылдардан бери жайгашканы үчүн илимде "Ван кыргыздары" деп аталып калышты. Түпкү теги - Ооганстан Памирин жердеген ичкилик кыргыздардан. Түркияда башка да кыргыз топтору бар.
Кыскача таржымакалы
Бүгүнкү күндө Түркиянын Чыгыш Анатолия жергесиндеги Ван вилайетин жердеген кыргыздар "Ван кыргыздары" деп аталып келет. Алардын айрымдары оболу орус баскынчыларынан качып, Тажикстандын Мургаб районунан Ооганстан Памирине оогон, мындагы жергиликтүү кыргыздар менен жуурулушкан. Советтик аскерлердин күчү менен Ооганстанга социалисттик түзүлүш таңууланганда, алардын бир даары Рахманкул хандын башчылыгы астында Пакистанга (Гилгит өрөөнүнө) өтүп кеткен. 1982-жылы бул топтун кыйла бөлүгү Стамбулга ооп барган, каалагандары кайра Ооган Памирине кайткан.
Түркия Өкмөтү аларга Ван вилайетинен (ил) атайын жер бөлүп берип, жашоо шарттарын түзүп, Улуу Памир айылын тургузуп беришкен. Андагы кыргыздардын саны азыркы күндө 5000ге жетет.
Туркиянын Ван колунун боюндагы кыргыз боордошторубуздун Президентибиз Алмазбек Шаршенович Атамбаевке
2012-жылдын июнь-июль айларында Кыргызстандын Ош областындагы Чон-Алай районунун Кашка-Суу айылынан мен, Игамкулов Давут Учубекович аралыгы бир кылымга жакын ажырап калган туугандарымдан атайын барып кабар алып, Туркияда бир ай журуп келдим. Менин чон атам Эгемкул. Афганистандан Туркияга кеткен кыргыздардын арасында Эгемкул чон атамдын бир тууганы Кудайкулдан уулдары Шермамат ажы менен Тажибайдын балдар-кыздары, алардын урпактары бар экен. Ботон эл ботон жердеги туугандардан кабар алуу, мумкунчулугу болсо жардам беруу ар бир эле атуулдун максаты болсо керек. Туркиядагы кыргыз туугандардын саламын буткул кыргыз элине алып кайттым. Баардыгыныздар Туркиялык боордошторубуздун саламдарын кабыл алыныздар.
Ушул Вандагы элдин Кыргыз Республикасынын Президенти Сиз урматтуу Алмазбек Шаршенович Атамбаевке ото чон, озгочо саламдары бар.
Убагында Манас бабабыз узулгонду улаган, чачылганды чогулткан болсо, ушул кундо бабабыз Эр Манастын эрдигин азыркы президентибиз Алмазбек Шаршенович Атамбаев да кайталап кыргыз эли учун тарыхый миссияны аткарат  деген Туркиялык кыргыз боордошторумдун чон ишеничи менен суранычтарын билдирип кайрылып отурам. Урматтуу Алмазбек Шаршенович Сиз 2012-жылдын башында Туркиялык кыргыздардын окулдорун Анкарада атайын чакырып кабыл алганыныз учун буткул Туркиядагы кыргыздар ыраазы. Сизден биз Туркиялык кыргыздарды Кыргызстанга кочуруп кетер деп умут кылып суйунушуп отурушат. Жалпы кыргыз элинен умуттонуп саламдарын айтышты. Элибизге бардык жакшылыктарды ыроолошту.
Урматтуу кыргыз элим, Урматтуу Алмазбек Шаршенович! Баарыныздарга боордоштук саламын менен Чон-Алайлык тууганыныздар Игамкулов Давут Учубекович.
Салты. Маданияты
Вандык кыргыздар Ооганстандан ооп баргандыктан каада-салттары оогандык кыргыздарга окшош. Кийим-кечек кийүү маданияты да оогандык кыргыздардыкындай.
Ал эми улуттук оюндары, тамак-ашы Кыргызстандагы кыргыздардан айырмаланбайт.
Кадимкидей кой союлуп, шорпо куюлуп, боорсок жасап, конок күтүү каада-салты аларда да сакталып калган. Ат чабыш, улак тартыш, эңишке чыгуу, ат оюндарын кудум эле биздегидей ойношот.
Түркияны жердеп жашаган кыргыздардын көпчүлүгү азыр кыргыз тилин унутуп баратышат. Улуу мууну гана кыргыз тилинде сүйлөбөсө, жаштардын баары мектепте түрк тилинде окуп, бири-бири менен түрк тилинде гана пикир алышат.
Ван жергесинде жашап жаткан кыргыздар жыл сайын салттуу түрдө майрам өткөрүп келишет. Бул иш-чарада кыргыздын маданиятын: улуттук тамак-аштарын, каада-салттарын, кол өнөрчүлүгүн, улуттук оюндарын тартуулашат. Улуттук оюндардан “Эр оодарыш”, “Улак тартыш”, “Ат чабыш” ондары ойнолот.
Авеста тили
Авеста тили - (эскиче зенд тили) байыркы иран тилдеринин бири. Биздин заманга чейин 1-миң жылдыктын биринчи жарымында зороастризмдин «Авеста» деген китептери ушул тилде жазылган. «Авестанын» тексттери адегенде оозеки колдонулуп, кийин кагазга түшүрүлгөн. Авеста тили эки диалектиден эски же гат жана кийинки «Авеста» диалектисинен турат. «Авеста» кол жазмасы 21 китепти түзөт. Бизге 4/1 бөлүгүндөйү гана жеткен. Байыркы заманда жана орто кылымдын башында «Авеста» Иранда, Орто Азияда, Азербайжанда, Афганстанда кеңири тараган. Авеста тилин парсызороастрийлер гана (Индияда) бүгүнкү күнгө чейин диндик литургиянын тили катары пайдаланышат. Авеста тили синтетикалык типтеги флективдүү тилдердин катарына кирет.
Баңгикаражаттарды жана психотроптук заттарды даярдоо
Баңгикаражаттарды жана психотроптук заттарды даярдоо – баңгикаражаттарынын, психотроптук заттардын же алардын аралашмасынан турган каражаттардын негизинде баңгикаражаттарынын, психотроптук заттардын же аларды камтыган дары-дармек каражаттарынын колдонууга даяр түрлөрү алынуучу аракет.
Чамбаир (дарыя)
Чамбаир — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 48 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чога Знабил
Чога Занбил (چغازنبیل - чога занбил, Дур Унташ) - Элам доорунда б.з.ч. 1250-жылы курулган байыркы ибадаткана. Чога Занбил байыркы Дорувенташ шаарынын калдыктарынын бир бөлүгү, азыркы Шуш шарына жакын Хузестан областында жайгашкан.
Бул курулуш 1979-жылы алгачкылардан болуп Иран тарыхый курулушу катары ЮНЕСКОнун дүйнөлүк мурастар тизмесине катталган. Дүйнөлүк коомчулук буга өзгөчө жана жогорку деңгээлде маани берип, баалашат.
Чыгыш таанучулар муну биринчи Ирандын диний курулушу катары билишет.
Жайгашкан жери
Чога Занбил Ирандын түштүк батышында, Хузестан облусунун Шуш шаарында жайгашкан. Бул курулуш Шуш шаарынын түштүк батыш тарабынан 40 км жана байыркы шаардын батыш тарабынан 35 км аралыкта жайгашкан, бирок Дез дарыячасынын батыш тарабынан орун алгандыктан, географиялык негизде караганда Шуш шаарына карайт. Бул курулуштун географиялык узундугу 48 минут 30 секунд жана географиялык жазысы 32 минут.
Тарыхы
Бул ибадаткана Унташ Напириша, байыркы Эламдын улуу падышасы тарабынан Изад Иншушинак (Эламдын кудайларынын бири), Шуштун колдоочусуна сыйынуу максатында курулган.
Чога Занбилде Зиккурат курулушунун географиялык орду Шуш шаарынан 45 километр жана Шуштар шаарынан 35 километр алыстыкта жайгашкан, ал аймакта 7 дөңчө бар. Бул тарыхый курулушка Шуш жолу менен Ахваз шаарына жана ошондой эле Шуштар шаары менен 7 дөңчөнү аралап жетүүгө мүмкүн.
Чога Занбил, бул курулуштун байыркы аты, ал сөз эки сөздөн куралып Чога, дөңчө жана Занбил, корзина деген маанини билдирет. Жогоруда айтылгандай бул аймакта дөңчөлөр көп болгондугуна байланыштуу ушундай аталып калган. Бул аймак археологдор үчүн Дур Унташ деген ат менен таанымал.
Унташ Гул жогорку диний курулушту салууга буйрук берген Эламдын падышасы. Чога Занбил курулушу шаардын орто ченинде жайгашып аймактын деңиз деңгээлинин эң бийик бөлүгү болуп саналат.
Бул Элам падышачылыгынын доорунда ибадаткана катары курулуп кандуу согуштардын натыйжасында Элам цивилизациясы менен чогу жок болуп кыйраган. 1890-жылы Жак де Морган белгилүү геолог өзүнүн докладында Чога Занбил аймагында нефть кени бар деп жарыялаган. Божомолдоолорго ылайык, бул доклад Иран нефть компаниясынын алгачкы негизделишинин себепкери болгон. Андан 50 жылдай өткөн соң, белгилүү инженерлер Чога Занбил аймагынан нефть изилдемекчи болуп кыштарды табышкан. Ал табуу Чога Занбил аймагын кийинки казууларга, жана аймакты кылдаттык менен изилдөөгө түрткү болгон. Канчалаган кылымдар бою аймак топурак астында көмүскөдө катылып турган жана Пахлави падышанын убагында француз изилдөөчүсү Роман Гиршман аркылуу казуулар башталып ачыка чыккан. Казуу иштеринин натыйжасында дүйнө илими анын ичинде байыркы Иран тарыхы толук камтылганы менен, болжол менен 50 жылдай өткөн соң табигый факторлор кароосуз калгандыктан, бир канча зыянга өзгөчө курулуштун жогорку кабаттары бузулууларга дуушар болгон.
Чога Занбил, Иран тарыхый курулуштарынын ЮНЕСКОнун дүйнөлүк мурастар тизмесине катталган эң бир асыл баалулуктарынын бири. Кээ бир байыркы тарыхый жазууларда Шуш шаарын Чога Занбил деп да атап келишкен.
Текст түрмөктөрү
Чога Занбилде төмөндөгүдөй текст жазуулар табылган: «Мен Унташ Гул: Алтын капталган кыштарды куйдурдум. Мен бул жерге Гул кудайлары жана Иншушинака жашай турган жер салдырып, бул ыйык жерди белеке тапшырдым. Менин кылган иштерим Гул кудайлары жана Иншушинак үчүн белекке берилип, алкабыл алынды».
Ошондой эле
Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесинин аймактык жадыбалы
Колдонулган адабияттар
=Шитемелер= =Булактар= Категория: Маданият
Сядей-Яга
Сядей-Яга — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын оң жээгинен 282 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сулайман тактысы
Тарыхы
Ганзек же Канзак, Ганжак, Ганзе, Жанзе, Ганже, Газн, Ганг жана армянча Ганзака же Кадза, сирия тилинде Ганзазк же Ганжак, грек тилинде Гунзака, Гадизака, Гадза, азыркы тарыхчылар аны Жазн же жазнак деп аташат, Моголдор аны Сатурик деп аташчы. Дагы бир башка аты Шиз. Грек тарыхчысы Плутарх бул шаарды Фарад деп жазган. Шейх Пахлавинин жазууларында жана Шахнамеде Чичест деп айтылып калган, ал эми барынан байыркы жазуу Авестада ал Чечист деп эскерилген. Азыркы учурда жогоруда аталган аттардын баарысы унутулуп Сулайман тактысы (Тахте Сулайман) деп аталып калган.
Адур Гушнасп, Сулайман тактысы: бул Авестадан алынган үч сөз “адур, гушн, асп”, “адур” ошол эле “отар” же от, “гушн” аябай көп, “асп” перс тилиндеги ат деген мааниде, чогу жазылгандагы мааниси Адур муздиснаи периштесинин дининин сан жеткис жылкылары, иранга жаңы маданий кол салуулар доорунда, маданий, өнөр, Арийлердин байыркы байлыгы тонолуп, кыйроого учураган кезде, эл жаңы маданий тонолуулардан коргонуу үчүн аргасыздан Адур Гушнасп же Адур Гушасбты Сулайман тактысы деп аташкан.
Бул байыркы шаарда Медиан, Ахаменид, Пафиян, Сасанид жана Моголдор жашашкан жана алар жашаган ар бир доордо аталган аймак өз доорунун күчүнүн жана цивилизациясынын туу чокусуна жеткен мезгилдер болгон. Генри Роулинсон англис тарыхчысы XIX кылымда: “Шиз жана улуу отко сыйынуучулардын ибадатканасы мезгилдердин эң таза барагы болгон» деп жазган.
Шиз Зартуштун төрөлгөн мекени Баардык изилдөөчүлөр бул сөздү так тастыктай албаса да, болжол менен Зартушттун төрөлгөн жери Шиз шаары. Насери Арийлер коомунда мындай деп жазган, ооз эки эскерүүлөрдун негизинде Зартушт Ардебил, Себелан аймагында жарыка келген, ал жер болжол менен Мерага же болбософ Зенжан аймагындагы Шиз шаары. Артаксеркс Iдин доорунда жана андан кийин Парфяндардын тарыхын жана ордун ишмердүүлүгүн жоюуу иштери жүргөн. Сасаниддер менен Парфяндардын ортосундагы карама каршылык төмөнкү каршылыктардын негизинен жаралган: борбордошулган мамлекетти күчтөндүрүү аракети жана зароастризмди коргоо, башка диндер менен күрөшүү. Бул мамлекеттин борбордошулган саясаты жана расмий мамлекеттик дини Авестанын негиздери, аяттары менен курулган. Авестада “Ахриман важе” Зартуштун туулган жери катары айтылып Сасаниддер доорунда аны Рей шаарынан Азербайжанга алмаштыруу максаты болгон. Анткени Рей мурдатан Парфян доорунун абройлуу үй бүлөлөрүнөн болуп, Сасаниддер доорунун үч ыйык отко сыйынуу жайларынын бири Азербайжанда жайгашып, Сасаниддердин борбор шаарына жакын болгон. Ошентип Зартуштун туулган жери Азербайжан аймагы аталып, “Иран виж” атка конгон. Ал байыркы Авеста китебинде aryānem деп аталган. Байыркы Ирандыктар Парфяндардын доорунда арийлер деп аталган.
گنزک борбордо жолу اورتایی
Гензек Урарту доорунун борбору Атропат Искендердин заманында жол башчы же түндүк медиандын сатрапы болгон. Биздин доорго чейин 328-жылы Искендердин императорлугу кулаган соң, ал эгемендүүлүк жарыялап Гензекти жаңы пайда болгон кичинекей мидиан мамлекетинин борбору кылган. Азербайжан сөзүнүн түпкү теги ошол заманга барып такалат. Бул кичинекей мамлекет ирандын кайра жаралышына жана Грециянын алсыздануусуна өтө таасирин тийгизген. Пур Давуддун жазуусунда: «Азербайжан жери Искендердин башкаруусунан бошотулган. Атропат байыркы Иранда көп кездешчү ысымдардан болуп, мааниси Азар панах же от кудайынын колдоосунда дегенди түшүндүргөн» деп жазылган.