cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лирикалык чегинүү
Лирикалык чегинүү — сюжеттүү чыгармалардагы окуяларга, жекече каармандарга карата өз көз карашын, мамилесин билдирген автордун сөзү. Лирикалык чегинүү композициялык ыкмаларга кирет, анткени мында жазуучу өзүнүн ой-сезимин баяндайт. Ошондуктан ал чыгарманын сюжетине кирбейт, бирок чыгарманын идеялык маанисин тереңдетип, ачууга кандайдыр бир даражада таасир этет.
Термодинамика экинчи башталышы
Термодинамика экинчи башталышы. Анын эмпирикалык негизделишин Клаузиус төмөнкүчө формулировкалаган: аз ысытылган нерседен көп ысытылган нерсеге жылуулуктун өзүнөн өзү өтүүсү мүмкүн эмес. Томсон жана Планк формулировкасы: жылуулук резервуарын муздатуу менен гана механикалык жумушту жасай турган мезгилдүү иштетүүчү машинаны куруу мүмкүн эмес (экинчи түрдөгү түбөлүк кыймылдаткыч мүмкүн эместик принциби). Бул эки формулировканын жалпылыгы аз, бирок чындыгында алар эквиваленттүү. Томсон жана Планк постулаты б-ча, жылуулукту жумушка айландыруучу мезгилдүү иштөөчү машина, жумушчу зат (мис., суу буусу) ар кандай темп-радагы эки жылуулук резервуары ортосунда айланып жүрүүчү процессти жасаганда гана иштейт. Ал көп ысытылган резервуар (ысыткычтан) Q1-жылуулук санын алат да, өтө муздак резервуарга (муздаткычка) Q2 санын берет, Q1-Q2 айырмасы жумушка айланат. Ошондуктан айланма процесс (Карно цикли) пайдалуу аракет коэффициентин (ПАК) төмөнкү катыш менен аныктаса болот: (1) Клаузиус постулатынан Карно теоремасы келип чыгат: кайталанма цикл пайдалуу аракет коэффициенти жылуулук резервуарынын темп-раларына гана көзкаранды болуп, жумушчу нерсеге көзкаранды эмес. Томсон көрсөткөндөй, Карно теоремасы термодинамикалык же абсолюттук температураны аныктоодо колдонулушу мүмкүн: (2) Темп-ралык шкаланы алуу үчүн нормалдуу басым астында (1 атм), суунун эрүү жана кайноо темп-ралары ортосундагы кайталанма циклди карашат жана темп-ралык интервалды 100 бирдикке бөлүшөт: (3) өлчөөлөр Х=273,15оК берет. Ошентип темп-ралар абсолюттук шкаласы же Кельвин шкаласы түзүлгөн. Эгерде (2) теңдемеде жылуулукту белгилери менен жазса, анда Кельвин теңдемеси үчүн төмөнкү теңдеме туура келет: (4) Эгерде Р-V координатада ар кандай кайталанма циклди карасак, анда аны Карно чексиз кичине цикдери суммасы катары көрсөтүүгө болот. Ошондуктан төмөнкү катыш сакталышы керек: (5) Эгерде dS= (6) чоңдугун киргизсек,анда (5) теңдемеден dS- дифференциал, ал эми S-абал функциясы экендиги келип чыгат. Бул абал функциясын Клаузиус системанын энтропиясы деп атаган. Ошентип абс. температура dQ толук эмес дифференциалынын интегралдык бөлүмү болуп саналат. Бул ырастоо кайталанма процесстер үчүн термодинамика экинчи башталышынын математикалык формулировкасы болуп саналат. Аныктамадан энтропия турактуу мааниге чейин эсептелинишин мүмкүн экендиги келип чыгат.
Ащисай (дарыя)
Ащисай — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сейтынбет дарыясынын сол жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы жок, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Фридрих Энгельс
Фридрих Энгельс (1820–1895) – марксист.
Энгельстин эмгектери
Энгельс мамлекеттин төмөндөгүдөй маанилүү элементтерин баса белгилеген: аймактык бөлүнүү, ачык бийлик, салыктар; келечектеги тапсыз коммунисттик коомдо мамлекеттин сөзсүз түрдө жоюлаарын көргөзгөн. Бардык марксисттер сыяктуу эле, Энгельс коомдогу мамлекеттин жашоосунун оң маанисин төмөндөтүп, мамлекет эзүүнүн куралы экендигин ашыкча баалап, мүнөздөгөн.
"Манас" эпосундагы кытай этноними
"Манас" эпосундагы кытай этноними — этноним. «Манас» эпосунун бардык варианттарында кыргыздардын жана коңшу элдердин эң башкы душманы катарында баяндалат. 10—12-кылымда Борбор Азияда түзүлгөн кара кытайлар мамлекетинен кийин, орто азиялыктар бул территорияда жашаган бардык элди жалпысынан «кытайлар» деп атап келишкен. 18-кылымдын ортосунда Кытайдагы Манжурия (Цин) сулалеси Чыгыш Түркстанды басып алып, өзүнүн үстөмдүгүн жүргүзө баштаганы белгилүү. Ушул мезгилден баштап жергиликтүү элдер (уйгур, казак, кыргыз, тажик жана башкалар) менен бирге коңшу элдер (өзбек, кыргыз, казак, ооган, тажик жана башка) да биргелешип манжу - кытай баскынчыларына каршы боштондук үчүн күрөш жүргүзүп келген. Чыгыш Түркстандагы кылымдар бою жүргүзүлүп келген бул боштондук көтөрүлүштөр «Манас» эпосунун, тарыхый өнүгүшүнө түздөн-түз өбөлгө болуп, акыркы тарыхый катмар катарында эпикалык мыйзамга ылайык чагылды. Ошентип, 18-кылымдын экинчи жарымынан кийин эпоско мурунку эпикалык душмандар (кара кытай, солон, шибе, калмак жана башкалар) менен катар К. «манжу-кытай», «кытай» деген этнонимдер да параллель колдонула баштаган. «Манас» эпосунда К. деген этнографиялык термин үч мааниде колдонулат. 1) Кытай мамлекети, 2) Кытай өлкөсү, 3) Кытай эли. Ошондой эле К. деген термин ар башка тилдерден өздөштүрүлгөн: бакбурчун, чынмачын, каканчын деген терминдер менен да синонимдик мааниде колдонулат. Эпикалык тексттерде көп учурда «Кытай өлкөсү», «Кытай эли» деген түшүнүктөрдө айтылат. Кытайдын борбор шаары Бейцзин (эпосто Бээжин) деген географиялык термин да «Кытай өлкөсү» деген жалпы мааниде синонимдик милдетти аткарат.
Нигилизм
НИГИЛИЗМ (латынча nihil – эч нерсе) – коомдук турмуштун нормаларын, моралдык принциптерин, маданият мурастарын тануу, жерүү. Россияда И. С. Тургеневдин «Аталар жана балдар» романы (1862) жарык көргөндөн кийин нигилизм термини кеңири тарай баштаган. 19-кылымдын 60 –70-жылдарында Россиядагы реакциячыл демократтарды феодалдык, крепостнойлук укукка жана самодержавиелик түзүлүшкө каршы чыккандыгы үчүн солчул радикалдуу чөйрө жана консервативдүү багыттагы публицисттер «ниги-листтер» деп атап, аларга жалаа жабышкан.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Киноакадемия
Киноакадемия — Кыргызстанда улуттук кинону ар тараптан өнүктүрүү максатында 2000-жылы түзүлгөн. Анык мүчөлөрү кино ишмерлер: Ч. Айтматов, Л. Турусбекова, Т. Океев, Б. Бейшеналиев, Б. Шамшиев, Н. Борбиев ж. б. Туңгуч президенти — Г. Базаров (2000—02), 2002-жылдан М. Байжиев.
Казына эмиссиясы
Казына эмиссиясы – бюджет таңсыктыгын жабуу максатында казыначылык же каржы органдары тарабынан жүргүзүлө турган казыначылык билеттери менен мамлекеттик баалуу кагаздарды жүгүртүүгө чыгаруу.
Үч-Таш
Үч-Таш, Керген-Таш — Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы Бөкөнбаев кыштагынан (райондун борбору) 28 км чыгыш тарапта. Тастар-Ата тоосунун түндүк этегиндеги Ү.-Т. деген жерде. Ал жердеги таштардын өз ара жайгашышы жылкынын чидерин кергендеги элести эске салат.
Алардын тушташ жайгашкан эки ташы бири-биринен 11 м, ал эми үчүнчү таш экөөнөн 31 м аралыкта. Элдик уламыш боюнча бул Ү.-Т-ка Манас Аккуланын чидерин кердирткен экен. Бул таштардан ары жакта 20 м аралыкта дагы бир таш төртүнчүсү жатат. Ага Аккуланын чылбырын байлаган деп айтышат.
Үч-Таш — "Манас" эпосундагы топоним. Ала-Тоонун күн жүрүш жагына Манас баатыр кырк чоросу менен ууга чыккан жер (Сагымбай Орозбаков, 2. 288).
Конвергенция концепциясы
Конвергенция концепциясы (лат. converg - кыйыштыруу, жалгаштыруу) ар түрлүү биологиялык жана социалдык системалардагы бөлүнүүчүлүк менен индивидуалдуулукка Караганда жалпылык тенденциясынын артыкчылыгын тактоо үчүн иштелип чыккан.
Бул термин социалдык-саясий илимге биологиядан келип кирген (гибриддик коомду түшүндүрөт). Индустриалдык цивилизациянын чегине кирген өлкөлөрдүн эң башкы экономикалык жана саясий параметрлер боюнча объективдүү жакындашуусун, конвергенцияны негиздөөчүлөрдөн жана жактоочулардан болуп төмөнкүлөр эсептелет: Р.Арон, Ж.Фурастье (Франция), Ж.Гэлбрейт, У.Ростоу (АКШ), П.Сорокин (Орусиялык, кийин америкалык социолог), Я.Тинберген (Нидерландия) ж.б.
Термодиссоциация
Термодиссоциация – жогорку темп. таасиринде татаал заттар кайталанма ажыроо реакциясы. Мисалы, 2H2O = 2Н2 + О2. Т. массалар таасир этүү законуна баш ийет жана анын теңсалмактуулуктагы абалы диссоциация даражасы менен мүнөздөлөт. Мындай реакциялар кайталанма болгондуктан темп-раны, компоненттер концентрациясын же басымды өзгөртүү менен реакция теңдештигин өзгөртүүгө болот. Мисалы, пайда болгон жөнөкөкй заттар бирөөнүн санын көбөйтсө, реакция теңдештиги баштапкы татаал затты пайда кылуу жагына жүрөт да диссоциация даражасы азаят. Ал эми жөнөкөй заттар бирөөнү азайтса, реакция ажыроо жагын көздөй жылат жана диссоциация даражасы көбөйөт. Өнөр жайда акиташ бышыруу, цемент чыгаруу жана башка химиялык жана металлургиялык процесстер ушундай реакцияга негизделген.
Конвергенция концепциясы
Глобалдык проблемалардын курчушу менен, дүйнөнүн бардык өлкөлөрүндө баалуулуктар системасынын кайрадан каралышына байланыштуу конвергенция адамзаттык абалдан чыгуу механизмине айланды. XX к. аягында чыныгы конвергенция капитализмге да, социализмге да мүнөздүү болгон социалдык жашоо образын уюштуруунун конструктивдүү компоненттеринин биригишин божомолдойт. Алардын арасында: рынок экономикасы, көп укладдуулук, жеке менчик, жарандык коом, укуктук мамлекет, социалдык саясат ж.б. бар. Конвергенция азыркы дүйнөлүк өнүгүүнүн объективдүү мыйзам ченемдүүлүгү, аны ишке ашырбай туруп адамзат жашай албай турган тарыхый зарылчылык. Конструктивдүү конвергенция маданияттардын оз ара аракеттеринин, анын ичинде саясий диалогдун негизинде гана болушу мүмкүн. Формалдуу эмес, чыныгы демократия гана маданияттардын диалогунун базасы боло алат. «Чыныгы социализмдин» жеңилишин аныктаган 90-жж. башындагы Чыгыш Европа өлкөлөрүнүн саясий режимдеринин кыйрашы, СССРдин кулашы, КМШнын түзүлүшү Конвергенция концепциясына бир катар жаңы теориялык жана практикалык маселелерди кийирди, алар илимий жактан изилдөөлөргө муктаж.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Сулу-Куак (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Сулу-Куак — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Адзитар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 39 киши. Почта индекси — 453004, ОКАТО коду — 80235805008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дар
1) кылмышкерди асып өлтүрүүгө арналган курулма.
Туура устунга аркан арта салынып, анын экинчи учуна сыйыртмак байланат. Сыйыртмакты кылмышкердин мойнуна салып тартат же анын буту таканчыктап турган нерсени кулатып жиберет. Дарга асуу оор жаза катары байыркы заманда эле Римде, Чыгыш өлкөлөрүндө жана Орто Азияда белгилүү болгон.
2) Үстүндө басып жүрүп оюн көрсөтүү үчүн бийиктикке атайын тартылган аркан. Ал Дар жыгачы, аркан, чыгырык, киндик (дардын чоң арканын жерге тартып тура турган аркандар), бийик секиден турат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Автоклав
Автоклав (авто... жана лат. сlаvіs — ачкыч) — жогорку басымда жана ысытуу менен түрдүү процесстерди жүргүзүүгө ылайыкталган аппарат. Автоклав
Автоклавдын сыйымд. 10-М08 см3 ге чейин жетип, 150 Мн/м2 ге чейинки басымда жана 500°С температурада иштөөгө ылайыкталган. Автоклав химия, резина, консерва өнөр жайында, гидрометаллургияда, медицинада, курулуш материалдар өндүрүшүндө колдонулат.
Медициналык автоклав
Автоклав (медицинада) — жогорку басымдагы ысык буу аркылуу микроорганизмден тазартуучу аппарат. Автоклав хирургиялык аспаптарды, операцияга кийилүүчү халаттарды, жараттарды таңуучу материалдарды, ошондой эле микробдор өстүрүлө турган азыктарды микробдордон тазартууда, микробдорду өлтүрүүдө кеңири колдонулат.
Автоклавдын негизги бөлүгү керектүү басым жана температурадагы бууну алуучу жылчыксыз жабылган суу-буу камерасынан, анын ичине орнотулган тазалануучу буюмдарды салуучу зыянсыздандыруучу камерадан турат (к. сүрөт). Сырткы камерадагы суунун буусу бул камералардын ортосу менен көтөрүлүп, ички камеранын жогорку кырындагы тешиктер аркылуу тазалануучу материалдарга өтөт.
Автоклавдын бир жерге орнотулган жана көчмө түрлөрү бар.
Тундушка (Антибес куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи Хуута-Яха
Кичи Хуута-Яха (Нюдя-Харвота-Яха) — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Байдарата-Яха дарыясынын сол жээгинен 85 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 54 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кашкар-Маала, Сузак району
Кашкар-Маала (Кашкар-Маала) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Сейпидин-Атабеков айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 391 киши.
Лиро-эпикалык жанр
Лиро-эпикалык жанр — коомдук турмушту эпикалык жана лирикалык сүрөттөөнүн жуурулушунан жаралган көркөм чыгарманын бир түрү. Ал ыр түрүндө болот. Анын жанрдык негизги өзгөчөлүгү турмуш көрүнүштөрү эпикалык мүнөздө баяндалуу менен каармандардын ички сезимдери, санаркоолору лирикалык сүрөттөөлөргө тыгыз айкалышта келгендигинде. Адатта мындай чыгармаларга поэмаларды, ыр менен жазылган романдарды киргизет. Мисалга Аалы Токомбаевдин «Таң алдында», «Өз көзүм менен», «Комуз күүсү», Т. Үмөталиевдин «Кубат», «Ак алтын жөнүндө ыр», С. Эралиевдии «Ак Мөөр», К. Маликовдун «Көл жээгинде кездешүү», А. Токтомушевдин «Сүйүү жана коркунуч», «Алтын тоо» деген чыгармаларын келтирүүгө болот. «Олжобай менен Кишимжан», «Жаңыл Мырза», «Ак Мактым» эпосторун да лиро-эпикалык жанрга киргизүүгө болот.
Факсимиле
Факсимиле — фотография жана басма каражаттар аркылуу ар кандай графикалык түп нусканын (документ, кол жазма, коюлган кол жана башкалар) дал өзүндөй жасалган көчүрмөсү. "Манас" эпосунун варианттарын жыйнап, иликтеп тескөө үчүн да Ф. колдонулган. Мисалы, Ч. Валиханов жазып алган "Көкөтөйдүн ашы" эпизодунун факсимилесин А. Маргулан "Шокан жана "Манас"" деген монографиясына жарыялаган.
Жорж Жак Дантон
Дантон Жорж Жак (28. 10. 1759, Арси-сюр-Об - 5. 4. 1794, Париж) - Улуу француз революциясынын ишмери.
1794-ж. 2-апрелде Дантон жана анын досторун революциячыл трибунал өлүм жазасына өкүм кылган, 5-апрелде өкүм ишке ашырылган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Заслонка дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Логометр
Логометр – эки электрдик чоңдуктардын катышын, алардан пайда болгон айландыруучу моменттерин тең салмакташтыруу жолу менен өлчөөчү механизм (прибор). Логометрлердин магнит-электрдик, электр-магниттик, электр-динамикалык, индукциялык принциптерге негизделген түрлөрү бар. Логомтер электрдик чоңдуктардан башка дагы электр чынжырындагы пассивдүү параметрлерин (каршылык, сыйымдуулук, индуктивдүүлүк) жана электрдик эмес чоңдуктарды өлчөөчү приборлордун негизги бөлүгүн түзөт.
Барынын бирдиктиги
Барынын бирдиктиги (орус. Всеединство) – дүйнөнү, адамды, ааламды, маңыз, негиз, болмуштан жогору болгон бардык нерселерди бирдиктүү, органикалык бүтүндүк катары караган философиялык концепция.
Барынын бирдиктиги түшүнүгү алгач элеаттарда, өзгөчө неоплатониктерде кезигет. Барынын бирдиктиги термини айрым мистикалык философияларда, ошонун ичинде 19-кылымдын аягы, 20-кылымдын башындагы негизги өкүлдөрү В. С. Соловьев, С. Н. Булгаков, П. А. Флоренский, С. Л. Франк, Л. П. Карсавин ж. б. болгон орус диний-философиялык традицияда жолугат.
Барынын бирдиктиги ой жүгүртүүнүн ар түрдүү деңгээлдери философиялык менен диний, же философиялык-теориялык менен мифопоэзиялык дүйнө түшүнүүнүн өз ара катнашы, интуиция катары караса болот. Барынын бирдиктиги генетикалык тарыхынын түпкүрүндө ритуалдык-магиялык маданий-руханий ишмердүүлүктүн бөлүнүшү жатат. Барынын бирдиктиги айрым интуитивдик-символдук мотивдери азыркы күнгө чейин магиялык-анимисттик дүйнө түшүнүүгө мүнөздүү болгон көз караштарга окшош. Социалдык таанууда Барынын бирдиктиги руханий-маданий, мистика-провиденциялдык тарыхый процесстин универсалдык схемасын тургузууга умтулат.
Киноварь
Киноварь — сульфиддер классына кирүүчү минерал. Химиялык формасы HgS. Тригон системасында кристаллданат. Өңү-түсү кызыл, ачык кызыл, кээде күңүрт тартып, көгүш боз болуп кубулжуйт. Алмаздай күчтүү жалтырайт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2—2,5, салыштырма салмагы 8. Төмөнкү температурадагы гидротерм кендеринде кварц, кальцит, барит, антимонит, пирит, марказит ж. б. минералдар менен бирге пайда болот. Киноварь — сымаптын кен ташы. Кызыл боёк даярдалат (байыркы Египетте сүрөт тартуу үчүн колдонгон. Байыркы заманда кытайлар бычак менен кырып алышып, жаратка сыйпашкан. Ошол себептен кытайдын «кырма кызыл дарысы» деп аталып калган).
Түргөш кагандыгы
Түргөш кагандыгы (704-766-жж.)
VII к. баш ченинде Батыш Түрк кагандыгы урандыларында Түргөштөрдүн мамлекети пайда болду. Түргөштөр "Он ок элинин" дулу конфедерациясына киришкен жана Чүй менен Иле дарыяларынын аралыгын ээлеп турушкан. Алар "сары" жана "кара" урууларына бөлүнүшүп, төбөлдөрү өз ара атаандашып турушкан. "Сары" түргөштөрдүн уруу башчысы Үч Элиг каган (704-706-жж.) жаңы династиянын негиздөөчүсү болуп калган.
Ал Суяб шаарын ээлеп, анда өзүнүн башкы борборун түзгөн. Түргөштөрдүн бийлиги алдындагы жерлер Сыр дарыянын орто агымынан Иртыш суусунун баш жагына чейин созулуп жатчу. Үч Элиг каган өзүнүн жеринде жыйырма чөлкөм түзгөн, алардын ар бири жети миңден аскер берип туруучу. Түргөштөрдүн бийлиги Чыгыш Түркстанга да тараган.
Уч Элигдин ордун анын уулу Сакал каган (706-711-жж.) ээлейт. Ошол учурда мамлекеттин абалы татаал болчу. Ага түштүктөн Тан империясынын аскерлери, чыгыштан өзүлөрүнүн кагандыгын калыбына келтирип алышкан түрктөр, түштүк-батыштан араб баскынчылары коркунуч түзүп турушкан. Сакал-каган бардык тараптагы коркунучтун мизин кайтарууга аракеттенген.
709-жылы ал Аньсиге кол салып, кытай аскерлерин жеңет. Андан кийин түргөштөр аскерлерин Орто Азияга жиберишип, согдулар менен бирге Бухаранын алдында араб колбашчысы эмир Кутейби ибн Муслимди камоого алат. Бирок түргөштөргө каршы негизги коркунуч Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгы тарабынан түзүлгөн эле.
Чыгыш түрктөрү 679-жылы Тан империясынын эзүүсүнөн кутулган. Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгы эң жогорку күч-кубатына Капаган кагандын тушунда (691-716-жж.) жеткен. Иртыштан батышка карай өткөөлдүн бириндеги Болучу деген жерде чыгыш түрктөрү түргөштөрдүн сандаган армиясын талкалаган Сакал каган колго түшүрүлүп, асылып ташталган. Түргөштөрдүн жерлери убактылуу Экинчи Түрк кагандыгынын курамына өткөн.
Түргөштөр «кара» уруусунун башчысы Чабышчор Сулуктун мезгилинде толук көз каранды эместикке жетишкен (716-738-жылдар). Жаңы каган мыкты дипломат болгон. 717-жылы ал Кытайга барган. Андан кийин Сулук түргөштөр үчүн коркунучтуу үч каган менен нике союзун түзгөн: Ашина династиясынын батыш бутагынын урпагынын кызына үйлөнөт, экинчи аялы Билге кагандын, үчүнчүсү Тибет падышасынын кыздары болгон. Каган өзүнүн кызын Билгенин уулуна берген.
Печенов, Владимир Арсентьевич
Печенов Владимир Арсентьевич (1934-ж. т., Раздольный айлы, азыркы Ак-Суу району) — биолог, агроном, биология илимдеринин доктору (1973), профессор (1978). Кыргызстан УИАнын корреспондент мүчөсү (1993), Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1993).
1958-ж. Кыргыз айыл чарба институтун бүтүргөн. 1956—59-ж. Н. И. Скрябин атындагы айыл чарба институтунда комсомол комитетинин катчысы, 1959—61-ж. Кант районунда агроном. 1961—64-ж. айыл чарба институтунда аспирант. 1964-жылдан КМУнун өсүмдүк физиологиясы кафедрасында окутуучу, улук окутуучу, доцент, профессор, 1977—87-ж. биология факультетинин деканы, 1990-жылдан өсүмдүк физиологиясы кафедрасынын башчысы.
Печенов өсүмдүк физиологиясы боюнча көрүнүктүү илимпоз, анын жетекчилиги менен фабрикалык жана уруктук кант кызылчасынын, дан эгиндеринин жогорку түшүмдүүлүгүн алууга биологиялык илимий негиз иштелип чыккан жана өндүрүшкө бир катар сунуштар берилген, изилдөөнүн азыркы мезгилдеги эң жаны методдору иштелип чыккан жана бир катар приборлор конструкцияланган.
Печенов 1979-жылдан Кыргызстан УИАнын өсүмдүктөрдүн физиологиясы жана биохимиясы боюнча илимий советин жетектейт, 1988-жылдан өсүмдүк физиологдорунун республикалык коомунун президенти. Анын жетекчилиги менен кафедрада илимий-окуу-методикалык «Фитофизиологиялык музей» жасалгаланган. Эл агартуу отличниги. 108 илимий эмгектин (анын ичинде 4 монография, анын 2өө авторлош) автору.
Түргөш кагандыгы
Кагандын өлүмү Түргөштөрдүн "кара" жана "сары" урууларынын ортосунда бийлик үчүн узакка созулган күрөштүн башталышына, шылтоо болгон. Бул ички чыр-чатак мамлекетти алсыраткан. Учурдан пайдаланып, VII кылымдын орто ченинде кагандыктагы бийликти карлук уруулары тартып алган.
Колдонулган адабияттар
Асанканов А.А., Осмонов Ө.Ж., Кыргызстан тарыхы. - Б., 2010
Николаевка дарыясы (Чет куймасы)
Николаевка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Четь дарыясынын сол жээгинен 304 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 50 км.
Акт жана потенция
Акт жана потенция (мүмкүндүк жана аныктык) – Аристотелдин философиясындагы маанилүү түшүнүк. Өзүнүн акт жанаа потенция окуусу менен Аристотель онтологияга өнүгүү принцибин киргизет. Акт жана потенция түшүнүктөрүнө «кыймыл» түшүнүгү сыяктуу эле так, бекем аныктама берилбейт, бирок техноморфтук жана биоморфтук аналогиянын жардамы менен аныкталат. Аристотелдин айтуусу боюнча, аметрия-бул таза потенциалдуулук, ал эми форма, эйдос-буюмдардын актуалдуулугу (энергия же энтелехия). Аристотель тарабынан биринчи жолу киргизилген Акт жана Потенциянын оппозициясы «пайда болуу» анализи үчүн андан кийин «кыймылдын» башка түрлөрүнө көчүрүлөт. Энергия (актуалдуулук) убактылуу онтологиялык жана аксиологиялык примат менен мүнөздөлөт. Актуалдуу түшүнүгү эки мааниге ээ: а) процесстин потенцияга болгон б) болмуштун материяга болгон мамилесин билдирет. Аристотель психологияда «жанды» энергияга болгон акт катары аныктайт. Акт этикада (энергия) «ыракаттын» аныктамасы катары кызмат кылат. Акт жана потенция неоплатонизм, андан ары орто кылымдагы философия тарабынан өздөштүрүлгөн.
Дания дарактары
Дания дарактары, Балтика кысыктары – Скандинавия жана Ютландия жарым аралдарынын ортосундагы кысыктар.
Буга Кичи Бельт (кууш жеринин туурасы 0,5 км), Чоң Бельт(3,7 км), Эресунн (Зунд (10,5 км)), Каттегат (60 км) жана Скагеррак (110 км) кысыктары кирет.
Дания дарактары Балтика деңизинин портторун Дүйнөлүк океандын порттору менен байланыштырат.
Ассемблер тили
Ассемблер тили (англ. assembly language), автокод — программалоонун жөнөкөй тили. 1:1 түрүндөгү автокод кеңири таралган, анда тилдин негизги элементи сандуу эсептегич машина (СЭМ) тилине которгондо, өзүнчө командага айланат. СЭМ тутумунда мүмкүн болгон ар кандай программаны 1 :1 түрүндөгү автокоддун жардамы менен түзүүгө болот. 1:1 түрүндөгү автокод менен программалоо СЭМ тилинде программадоого окшош, ыңгайлуу жана ишти үч эсе дээрлик тездетет. Автокодго берилген алгоритм программа-транслятордун жардамы менен СЭМ программасына айландырылат. Автоматтык программалоонун көп тутумунда программалоонун башка тилинен СЭМ кодуна которгондо, автокод орто аралык тилдин милдетин аткарат.
Домна меши
Домна меши, домна – чоюн эритип алынуучу шахта меши. Биринчи домна меши Европада 14-кылымдын орто ченинде пайда болгон. Эритилүүчү материалдар (шихта) – темир кенташы, марганец кенташы, агломерат, кокс, флюстар жана башка үстү жагынан чанакка (колошникке) жүктөлөт. Төмөн жагынан (фурма аркылуу) кысылган ысык аба, суюк, газ сымал же чаң түрүндөгү отун жиберилет. Ал кокстун күйүшүн жана темир оксидинин шихтада эришин камсыз кылат. Мында темир окисин металлга айландыруучу башкы калыптандыргыч болуп эсептелген көмүртек окиси кокстан бөлүнүп чыгат. Металл дын пайда болушу менен темир эрип ылдый түшүп, домна мешинин түбүнө чогулуп, эриген шлак анын бетине калкып чыгат. Андан соң темир менен шлак сыртка чыгарылат. Домна меши болоттон жасалып, ичине отко чыдамдуу кыш коюлат. Домна меши ишке киргизилгенден иштен чыкканча тынымсыз иштейт (болжол менен 2 жыл). Эң ири домна мешинин пайдалуу көлөмү 5000 м3ден ашат жана суткасына 10000 тдан ашык чоюн эритилет.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Казыначылык
Казыначылык – мамлекеттик бюджеттин кассалык аткарылышын жүргүзө турган атайын өкмөттүк каржы органы. Ал салыктардын, жыйымдардын, алымдардын алынышын, ошондой эле зайымдарды сатуудан түшчү кирешелердин алынышын уюштурат жана бюджетте каралган каражаттарды чыгымдоого коё берет. Бир катар учурларда акча кагаздарынын эмиссиясы жүргүзүлөт. КРде К. КР Каржы министрлигинин бир бөлүгү болуп, ал Борбордук казыначылыктан жана анын аймактык бөлүмдөрүнөн турат.
Великий Новгород
Великий Новгород - Россиядагы шаар. Новгород облусунун административдик борбору. Калкы 219 миң (2005). Облустун батышында, Ильмен көлүнөн 6 км түндүктө жайгашкан. Волхов дарыясындагы пристань. Жолдор тоому, аэропорту бар.
Коргон (Лейлек району)
Коргон — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Лейлек айыл аймагына кирет.
Козу-Баглан суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1100 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору ― Исфана шаарынан 40 км чыгыш тарапта. Пролетарск (Тажикстан) темир жол бекетинен 100 км. Калкы 2554 (2007); негизинен мал менен алектенип, тамеки өстүрөт. Орто мектеп, китепкана, маданият үйү, мечит бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода түйүндөрү иштейт.
Литота
Литота (гр.— жөнөкөйлүк, токтоолук дегенден) — сүрөттөлүп жаткан көрүнүштүн таасирин арттыруу максатында анын күчүн, көлөмүн, маанисин атайылап кичирейтип сүрөттөгөн көркөм сөз каражаттарынын бир түрү. Литота гиперболага карама-каршы мааниде колдонулат. Эгерде гиперболада сүрөттөлүүчү көрүнүш апыртылып берилсе, литотада, тескерисинче, кичирейтилип көрсөтүлөт (мисалы, «Тырнактай болуп жаралып, Тууган жер консоң оюма. Көрсөтөр элем дүйнөгө, Көтөрүп жүрүп колума». Б. Сарногоев). Акын ата журтун кичирейтип «тырнактай» деп сүрөттөйт да, ага болгон терең сүйүүсүн күчтүү сезим менен берүүгө жетишет.
Доминикана Республикасы
Доминикана Республикасы – Вест-Индиядагы мамлекет, Гаити аралынын чыгыш бөлүгүндө. Түндүгүнөн Атлантика океаны, түштүгүнөн Кариб деңизи чулгап жатат. Чыгышынан Пуэрто-Рикодон Мона кысыгы бөлүп, батышынан Гаити Республикасы менен чектешет. Аянты 48,4 миң км2. Калкы 8,6 млн (2005). Борбору – Санто-Доминго шаары (калкы 2,6 млн. Доминика Республикасы 26 провинцияга жана улут округуна бөлүнөт.
Мамлекеттик түзүлүшү
Доминика – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. (2004-жылдан Л. Фернандес). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу Улуттук конгресс (Депутаттар палатасы жана Сенат). Саясий партиялары: Реформисттик социал-христиан партиясы, Доминика революциялык партиясы, Доминика боштондук партиясы, Көз каранды эмес революциялык партия.
Табияты
Гаити аралы тоолуу; тоолору терең өрөөндөр жана туюк ойдуңдар менен бөлүнгөн. Эң бийик Кордильера-Сентраль (Сибао) тоолорунун орточо бийиктиги 2400–2750 м; анын борбор бөлүгүндө өлкөнүн эң бийик жери – Дуарте тоосу жайгашкан, бийиктиги 3175 м. Бул тоолордун Түндүк тарабында калк жыш отурукташкан, жери күрдүү, Сибао өрөөнү 240 кмге созулуп жатат. Жээк бөлүктөрүн да кууш түздүктөр ээлейт. Гаити аралынын чыгыш бөлүгүндө акиташ тегинен түзүлгөн зор плато жайгашкан, ал Кариб деңизин карай жантайыңкы. Мында өлкөнүн эң зор түздүгү жана борбор шаары – Санто-Доминго жайгашкан. Түштүгүндөгү Кюльде-Сак ойдуңу жакынкы эле геологиялык мезгилде деңиз булуңу болгон; анын бир бөлүгү деңиз деңгээлинен төмөн жайгашкан, андагы туздуу Энрикильо көлүнүн бети деңиз деңгээлинен 44 м төмөн жатат. Климаты тропиктик, пассаттык, кышы кургакчыл, жайы нымдуу. Айлык орточо температурасы (1000 м бийиктикте) 24–29°С. Жаан-чачыны көбүнчө жайдын аягында, ураган маалына дал келет; жылдык орточо өлчөмү 1000–1500 мм, тоолордун айдарым Түштүк-батыш капталдарында 2000 ммден ашык. Мындагы нымдуу тропик токою (кызыл жана кампеш типтеги дарактар) өйдөлөгөн сайын ийне жалбырактуу токойго өтөт. Кургакчылараак Түштүк капталдарында аралаш токой өсүмдүктөрү кездешет. Табигый өсүмдүктөр өлкөнүн кыйла бөлүгүндө жок болуп кеткен; мурдагы жергиликтүү өсүмдүктөрдүн калдыгы дарыя жээктериндеги саванна жана жыш токой түрүндө сакталган. Түштүгүндө тикендүү бадалдар жана зор кактустар өсөт.
Калкы
Калкынын 75%ке жакыны мулаттар, 10% негрлер, 15% европалыктар. Акча бирдиги – песо. Мамлекеттик тили – испан тили. Дини – католицизм. Шаар калкы 40% (1970). Ири шаарлары: Санто-Доминго (калкы 2,6 млн), Сантьяго (5 миң дей), Сан-Франсиско-де-Макорис (1,8 миң), Сан-Педро-де-Макорис (2,2 миң), Бараона, Ла-Романа (1,7 миң) жана башка ББУ, ЭВФ, Америка өлкөлөрү уюму, Бүткүл дүйнөлүк банк жана башка уюмдардын мүчөсү.
Тарыхы
Гаити аралын байыркы мезгилдерден индей уруулары жердеп, алар аралды Гаити деп аташкан. Гаити аралы Х. Колумб тарабынан 1492-ж. ачылып, Эспаньола («Кичи Испания») деп атаган. 15-кылымдын аягында аралдын чыгыш бөлүгү (азыркы Доминика Республикасынын аймагы) Испаниянын колониясына айландырылган. Испан колониячылары жергиликтүү уруулардын көпчүлүгүн кырып жок кылган. 1496-ж. испандыктар аралда Санто-Доминго-де-Гусман шаарын курушкан. 1697-ж. аралдын батыш бөлүгү Францияга берилген, ал эми чыгыш бөлүгү Испаниянын бийлиги астында калган. 1795-ж. арал толугу менен Франциянын көзөмөлүнө өтүп, 1808-ж. кайрадан испандыктарга кайтарылган. 1810–26-ж. Америкадагы испан колонияларынын көз каранды эместиги үчүн согуштун натыйжасында, 1821-ж. Санто-Доминго көз каранды эместигин жарыялайт, бирок 1822-ж. ал Гаити республиканын курамына киргизилет. Боштондук үчүн күрөштүн натыйжасында, 1844-ж. Доминика Республикасынын көз каранды эместиги жарыяланып, конституция кабыл алынган. Генерал Педро Сантана президент болуп шайланган. 1861-ж. Доминика Республикасын кайрадан Испания басып алган. 1865-ж. гана өлкө испан эзүүсүнөн толук кутулган. 1916–24-ж. Доминика Республикасы АКШ тарабынан оккупацияланган. 1930-ж. АКШнын колдоосу менен Р. Л. Трухильонун диктатордук режими орнотулган. 1961-ж. Трухильо өлтүрүлгөндөн кийин, 60-жылдардын ортосунда өлкөдө диктатураны колдоочулар менен демократиялык күчтөрдүн ортосунда узакка созулган күрөш жүргөн. 1965-ж. АКШ куралдуу интервенция жасоого аракеттенген. 1966-ж. Реформисттик социал-христиан партиясы бийликке келген. 1994-ж. шайлоодо Леонель Фернандес президент болуп шайланган. Ал өлкөдө демократиялык реформаларды баштаган. 1996-ж. экинчи мөөнөткө шайланган. 1998-ж. майда Улуттук конгресске шайлоолордо Доминика революциялык партиясы жеңишке жетишкен.
Экономикасы
ИДП 1996-ж. 12,4 млрд долларды түзгөн, киши башына бөлүштүргөндө 1600 доллардан айланат. ИДПнин 13%ин айыл чарба, 24%ин өнөр жайы берет; андагы инвестициянын үлүшү 20%; анын 3/4үн ички топтомдон, калганы чет элдик кредиттен каржыланат. Өлкөнүн экономикасын да айыл чарбанын үлүшү төмөндөп (1960-ж. айыл чарбанын да калктын 60% иштесе, 1994-ж. 32%ке чейин азайган), ал эми казып алуу өнөр жай менен туризм өнүгүүдө. Дыйкандардын көбүнүн 2 гектарга чейин гана жери бар. Айдоо жердин жарымына жакыны мамлекетке таандык, ал эми бал камыштын ири плантацияларына жергиликтүү байлар жана АКШнын «Галф энд уэстерн корпорейшен» компаниялары ээлик кылат. Башкы айыл чарба өсүмдүгү – бал камыш; ошондой эле маанилүү экспорттук өсүмдүктөргө – кофе жана шоколад дарактары, жер жемиш жана тамеки кирет. Ички керектөө үчүн шалы, буурчак, маниок жана банан өстүрүлөт. Уй, чочко жана башка үй жаныбарлары асыралат. Жээк сууларынан чакан кемелер менен балык кармашат. Токойду кыюуга тыюу салынган.
Доминика Республикасынын аймагында бокситтин, никелдин (чет өлкөлүк компаниялардын карамагында), алтындын, күмүштүн чамалуу запасы бар. Ошондой эле жез, кайнатма туз кендери казылып алынат. Тоо-кен өнөр жай экспорттук кирешенин маанилүү булагы болуп саналат. 1981-ж. Бараон шаарына жакын нефть кени ачылган. Өлкөнүн бүт электр станцияларынын кубаттуулугу 2454,4 миң кВт; анын 14%ин ГЭС, 62%ин нефть менен иштеген ЖЭС өндүрөт.
Иштеп чыгаруу өнөр жайынын 2/3си айыл чарба сырьёсун иштетет. Кийим, цемент, картон ички рыноктун муктаждагын камсыз кылат. Спорт товарларын да чыгарат. Телекоммуникация системасы, туризм жана курулуш ыкчам өнүгүүдө. Өлкөдө 7 эркин өнөр жай-экономикалык зонасы түзүлүп, анда кийим-кече, электр товарлары, бут кийим даярдалат.
Өлкөнүн сырткы соодасынын жалпы көлөмү ИДПнин 50%тейин түзөт. Экспорту негизинен минералдык сырьёлорду жана айыл чарба продукцияларын камтыйт. Кант экспорттук кирешенин 20%ин, калгандарын алтын, күмүш, никель, боксит, кофе, какао, фурфурол (эритме), тамеки, жеңил жана электр-техникалык өнөр жай продукциялары түзөт. Негизги импорту – нефть (Венесуэла жана Мексикадан алат), ошондой эле азык-түлүк, химиялык продуктулар, автомобиль, электр-техникасы. Негизги соода шериги – АКШ, ага импорт тун 1/3, экспорттун 2/3си туура келет.
Маданияты
Доминика Республикасында 1951-жана башкаалдардын милдеттүү окуусу жөнүндө мыйзам кабыл алынганына карабастан, калктын 32% сабатсыз. Балдар 7–14 жашка чейин мектепте окушат. Өлкөдөгү ири университет Санто-Домингодо семинариянын базасында 1538-ж. ачылган. Мадре-и-Маэстро католик университети Сантьяго шаарында 1962-ж. негизделген. Учурда Доминика Республикасында 8 университет бар, аларда 90 миңге жакын студенттер билим алышат. Ири китепканалары жана музейлери: Санто-Доминго университетинин китепканасы (1538), Улуттук китепкана, Улуттук музей (1927), Санто-Доминго улуттук асем өнөр музейи (1943).
Адабияты негизинен испан тилинде өнүгүүдө. Ага Ф. М. Монте (1819–99) негиз салган. Доминика Республикасынын адабиятынын өз алдынчалыгын аныктоо максатында жазуучулар жергиликтүү эл (индейлер) жөнүндөгү эскерүүлөргө кайрылышкан. М. де Гальван (1834–1911) испандардын Вест-Индияны каратуудагы тарыхынан алып, «Энрикильо» романын жазган. 20-кылымдын баш ченинде адабияттагы модернизм О. Базиль (1884–1946), А. Лугонун чыгармаларынан көрүнөт. АКШ аскерлеринин Доминика Республикасын окку пациялашы (1916–24) адабиятта каршылык көрсөтүү мотивдерин күчөтөт. А. Ф. Рекенанын (1908–52) «Жер душманы» (1936), «Алоолонгон сапар» (1941), «Бейит белгиси жок көрүстөн» (1949), Р. Марреро Аристинин «Ашыкча пайда» (1939) романдарында ошол мезгилдеги татаал жагдайлар чагылдырылган. Доминика жазуучуларынын ичинен Энрикес Уреньялар да кеңири белгилүү. Саломе Уренья де Энрикес (1850–97) аялдардын педагогикалык курсун, аялдар үчүн алгачкы жогорку билим берүү борборун уюштурган. Анын уулдары Педро Энрикес Уренья (1884–1946), Макс Энрикес Уренья (1885–1968) маданият тарыхына арналган чыгармаларды жаратышкан.
16-кылымга чейин өлкөдө индейлердин искусствосу өнүгүп келген. 15-кылымдын аягы–16-кылымдын башында испандар соңку готика жана кайра жаралуу доорунун стилинде Санто-Доминго жана башка шаарларды курушту. 20-кылымдан имараттар жана айрым райондор АКШ архитектурасынын үлгүсүндө курула баштаган. Д. Сура, Х. Кольсон, Х. Энандес Ортега жана башка сүрөтчүлөрдүн чыгармаларында европалык жана америкалык модернисттик агымдардын таасири бар. Улуттук реалисттик образдар С. Вос-и-Хиль, А. Бонилья, Х. О. Морель жана башка живописчилердин чыгармаларында түзүлгөн.
Кыяк
Кыяк (моңголчо «хуяг») — жоокерлер согушта кийүүчү соот кийим, чарайна. Эпостун көпчүлүк варианттарында кеңири кездешет. Мисалы, Сагымбай Орозбаков вариантында Манас менен кыз Сайкал беттешкен эпизоддо Сайкалдын кийимдери төмөндөгүдөй берилген:
Жоого кийчү жарагын,
Баарын кийди карагын.
Карыпчы менен кыягы,
Кыз да болсо капырай
Каармандай сыягы! (Сагымбай Орозбаков, 2. 53).
К. К. Юдахиндин түшүндүрмөсү боюнча К. көкүрөккө (төшкө) кийе турган соот. Ал эми курама варианттагы түшүндүрмөдө К. — «темир тондун бел тарткычы». К. моңгол тилинде — хуяг. 1) калкан, чопкут, соот; 2) соот; 3) соот (чарайна) кийген жоокер деген түшүнүктө берилет. Кыргыз тилинде К. (хуяг) көөнө сөзгө (архаизмге) өткөндүктөн, манасчы анын маанисин сооттон башка жоо кийими катары кабыл алган, башкача айтканда бир эле нерсени эки башка жоо кийим катары түшүндүргөн. Айрым учурда бул эки термин (соот, кыяк) синонимдик мааниде болгондуктан, кош сөз формасында тутумдашып да айтылат. Мисалы, «Чарайна, соот кыягы, чамынган арстан сыягы», «Соот менен кыягын Кабат жарып калканын» (Кол жазмалар фондусу, 1790инв., 1750, 281). Ошондой эле К. деген ат менен бул соот кийимди Түштүк Сибирь чөлкөмүндө турган элдердин оозеки чыгармаларында да кездешет. Мисалы, «куйах» деген якуттардын «Эр соготох» аттуу эпосундагы соот кийимди белгилесе болот. Сөздүн «куяк» деген варианты алтай жана хакас («хуяк») баатырдык эпосунда чагылдырылган. Орус былиналарында да куяк деп темирден жасалган сооттун аталгандыгын белгилей кетүүгө болот. Демек, К-тын Сибирь элдеринин фольклорунда да учураганы кыргыздардын бул элдер менен болгон карым-катнаштарын айгинелеп турат. Бир четинен илгерки кыргыздарда согуш иши жогорку деңгээлде өөрчүгөнүн ырастайт.
Киного тартуу
Киного тартуу — кинотасмада тартылуучу объектинин кыймылынын ар түрдүү фазадагы сүрөттөлүшү бар бир катар ырааттуу кадрларды алуу; фильмди жаратуунун негизги этаптарынын бири. Адатта кино тартуу 24 кадр/сек жыштыкта ишке ашырылат; аз жыштыктуусу киного жай тартуу, көп жыштыктуусу тездетилген, ылдамдатылган жана өтө ылдамдатылган кино тартуу деп аталат.
Башка (философия)
Башка – «менден» башка, б. а. «чоочун» нерселер, бирок, алар мага байланыштуу жана мен үчүн керектүү.
Кайра жалдоо
Кайра жалдоо – ижарачынын өз укугу менен милдеттерин башка жакка ижара келишими боюнча өткөрүп берүүсү. Укугу менен милдеттери эмес, ижарага алынган мүлктүн өзүн өткөрүп бере турган жармакташ ижарадан (жалдоого берүүдөн) К. ж-ну ажырата билүү керек.
Башка (философия)
Башка түшүнүгү 20-кылымдагы персоналисттик философияга мүнөздүү. Мисалы: Г. Марселдин ою боюнча, жеке адам (индивид) башка адамдан өзүн көргөндө жана ошонун негизинде ошол адамды түшүнүүгө аракеттенгенде гана, ал оолактоо сезимин жеңип өтүп, жалгыздыктын чектелүү аянтынан чыга алат.
М. Бубер болсо, жеке адам – Мен Башка адамдарга өзүн салыштырбай туруп, өзү жөнүндө эч нерсе айта албайт; турмуш жеке адамдардын өз ара мамилелеринин комплекси. Адамдын өмүрүндөгү башкы нерсе – башка бирөөлөргө кайрылуу, чакырык салуу жана башкалардын чакырыктарына жооп берүү.
Термохимиялык теңдемелер
Термохимиялык теңдемелер – химиялык реакция убагында жутулган же бөлүнүп чыккан жылуулук саны көрсөтүлгөн химиялык теңдемелер термохим. теңдемелер деп аталат. Жылуулук эффектиси боюнча химиялык реакциялар эндотермикалык жана экзотермикалык болуп экиге бөлүнөт. Экзотермиялык реакция учурунда жылуулук бөлүнүп чыгат:
Н2 + СI2 = НСI + 184,6 кДж.
N 2+ О2 = 2NО -90,4 кДж.
Эвон (Огайо)
Эвон (Огайо) (Avon) — Огайо штатынын Lorain округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 21193 киши. Болжолдуу аянты - 54.1 км². FIPS коду — 39-03352.
Эл өкүлдөр жыйыны
Эл өкүлдөр жыйыны – Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин палатасы.
Конституциялык түзөтүүлөр жөнүндө 1994-ж 22-октябрындагы референдумдун (бүткүл элдик добуш берүүнүн) жыйынтыктарына ылайык, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 96-статьясынын талаптарына негизденип, Кыргыз Республикасынын Конституциясына өзгөртүүлөр жана толуктоолор жөнүндө конституциялык кеңешме түзүлүп, сунуштарды иштеп чыккан. Ага ылайык Жогорку Кеңеш эки палатадан турат: туруктуу иштөөчү жана республиканын бүткүл калкынын таламдарын билдирүүнүн негизинде шайлануучу 35 депутаттын составындагы Мыйзам чыгаруучу жыйын; сессиялык жол менен иштөөчү жана аймактык таламдарды билдирүүнүн негизинде шайлануучу 70 депутаттын составындагы Эл өкүлдөр жыйыны (54-статья). 63-статьяда көрсөтүлгөндөй Эл өкүлдөр жыйынынын составына төмөнкүлөр кирет:
71-статьяга ылайык, Эл өкүлдөр жыйыны Премьер-министрликке сунуш кылынган талапкерлерди үч жолу четке каккандан кийин Президент премьер-министрди дайындайт. Эл өкүлдөр жыйыны таркатат жана шайлоолорду белгилейт. 1995-ж. 5-февралдагы Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоо жогоруда айтылган конституциялык кеңешменин иштеп чыккан сунуштарына ылайык жүргүзүлгөн.
Дания кысыгы
Дания кысыгы - Гренландия менен Исландия аралдарынын ортосунда.
Туурасы 260 км ге жакын. Фарватердеги эн тайыз жери 227 м. Дания кысыгы менен Гренландиянын жээгин бойлой түндүктөн түштүккө карай Чыгыш Гренланд муздак агымы, Исландия жээги менен түштүктөн түндүккө карай Ирмингер жылуу агымынын айрыгы өтөт.
Аят (Караталаята куймасы)
Аят — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Караталаят дарыясынын сол жээгинен 145 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Автоколлиматор
Автоколлиматор (авто... жана лат. collineo — түз багыттайм) — бурчту так өлчөөчү өтө сезгич оптика-механикалык алет. Ал объективден жана күзгүдөн турат. Объективден өткөн нур күзгүлүү бетке чагылып, объективге кайра келет да, нерсенин так сүрөттөлүшүн берет. Автоколлиматор багыттоочулардын (станокто) тегиз жана түз экендигин текшерүү, бурчтарды өлчөө жана салыштыруу үчүн колдонулат.
Конвенционализм
Конвенционализмдин негиздөөчүсү А.Пуанкаре. Оксфорддук сөздүккө ылайык: сактоо тенденциясы;
Конвенционализм - эл аралык укуктун маанилүү идеялык платформасы. Бирок айрым шарттарда макул болуучулукка өтө көп маани берүү «чын эмес консенсус» (элита жана элита эместердин, «жеңүүчүлөр» жана «жеңилгендердин» ортосунда (феноменин жаратып, социалдык күчтөрдүн жана саясий кыймылдардын ортосундагы чыныгы карама-каршылыктарды жашырып коёт.
Колдонулган адабияттар
ISBN 978-9967-27-790-8
Локация
Локация – объект пайда кылган үн талаасы же андан чагылган үн аркылуу атайын түзүлүштүн жардамы менен объект жайгашкан багытты жана аралыкты аныктоо. Локация үчүн үзгүлтүксүз же импульстуу үн берүүчү булактар пайдаланылат. Көбүнчө локация абада, жерде жана сууда жакшы таралуучу инфра, ультраүндөр аркылуу ишке ашырылат. Мисалы, ультраүндүн сууда жакшы таралышын пайдаланып, гидролокаторлор, суу кармагычтар (пеленгаторлор), эхолоттор жасалган. Ультраүндүн мындай өтүмдүүлүк касиеттери металл тетиктеринин сапаттарын аныктоодо, медициналык диагностикада да пайдаланылат. Айрым жан-жаныбарлар үчүн ультраүндөр жашоонун негизги куралы болуп эсептелет. Жарганат, дельфин, кит сыяктуу жандыктар ультраүндөрдү чыгаруу жана кабыл алуу менен жашоо тиричилигин өткөрүшөт.
Домна өндүрүшү
Домна өндүрүшү – темир кенташын же кесек темирди домна мешинде эритип, чоюн алуу өндүрүшү; кара металлургиянын бир тармагы. Чоюн биздин заманга чейин. 4–6-кылымда эле белгилүү болгон жана жыгач көмүр жагылган шахта меши пайда болгондон баштап алына баштаган. Россияда 1-жолу чоюн Уралда 1701-ж. алынган. Буу үйлөтүүчү машина (1766), үйлөтүп ысытуу (1829), регенератор тибиндеги жылыткыч (1857) ойлоп табылгандан кийин, чоюн алуу өнүктү. Домна өндүрүшүнүн алгачкы материалы шихта, ал темир жана марганец кен ташы, агломерат, акиташ, күйүүчү май жана флюстан турат. Негизги отуну – таш көмүр, кокс. Эритүүдөн кийин чектүү, куюлма жана атайын чоюн, домна газы (күйүү жылуулугу 3,6–4,6 Мдж/м3 (800–1100 ккал/м3)) жана курулуш материалдары жасалуучу шлак алынат. Бул өндүрүштө атайын домна цехи түзүлөт. Анда толук металлургиялык циклдүү 3 домна меши орнотулат. Мештин ишин башкаруу – шихтанын курамын жана санын, үйлөтүүнүн температурасын жана нымдуулугун жөнгө салуу – атайын приборлор менен жүргүзүлөт. Азыр домна өндүрүшүн өркүндөтүү багытында сырьё даярдоону жакшыртуу, домна мешинин кубаттуулугун жогорулатуу, келечектүү технологияны кийирүү жана меш ишин автоматтык түрдө башкаруу жумуштары жүргүзүлүүдө.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Пьяновский, Виктор Адамович
Пьяновский Виктор Адамович (1872—1922) — штабc капитан. Орус-япон согушунун катышуучусу.
Аскердик кызматын Ташкенде өтөгөн. 1907-ж. Кыргызстанга келип, Каракол шаарында аткана уюштуруп (алгач өзүнүн, андан кийин ведомстволук), жергиликтүү жылкылардын асылдуулугун арттырууга көмөк көрсөткөн. Каракол шаарында ипподром ачууга чоң көмөк көрсөткөн. Кеңеш бийлиги орногондон кийин өзүнүн асыл тукум жылкыларын мамлекетке берген.
Анын демилгеси менен 1908-ж. чабандестер коому уюшулуп, ал кийин асыл тукум жылкы өстүрүү заводуна айланган. Кийин ал завод Ысык-Көл районундагы Чоң-Өрүктү айылына которулган. Анын негизинде 54- Ысык-Көл жылкы заводу негизделген.
1922-ж. Түркстан Республикасынын жылкы заводунун башкы башкаруучусу болгон. Өзүнүн аманаты боюнча сөөгү Каракол шаарындагы ипподромго коюлган.
Люксметр
Люксметр – жарыктанышты ченөөчү фотометрдин бир түрү. Жөнөкөй Люксметр фототокту кабыл алгычтан жана ток булагынан турат.
Англия-Кытай согушу
Англия-Кытай согушу - биринчи «апийим» согушу (1840-42) - Англиянын Кытайды өзүнө көз каранды кылып алуу үчүн жүргүзгөн согушу. 19-кылымдын башында англичандар мыйзамсыз түрдө Индиядан Кытайга апийим ташып турушкан. Бул Кытайдын коопсуздугуна, экономикасына чоң коркунучту пайда кылган. Ага каршы 1839-жылы Кытайдын өкмөт комиссары Линь Цзе Сюй англичандардын Гуанчжоудогу кампаларындагы 20 миң ящик апийимин камакка алган. 1840-жылы Улуу Британиянын тышкы иштер министри Пальмерстон 16 аскер кемесинен турган эскадраны Гуанчжоуну курчоого алууга жөнөтүп, англичандар Кытайдын Шанхай, Динхай, Нинбо жана башка шаарларын басып алган. «Биринчи апийим согушунда» кытайлыктар жеңилүүгө учурап, 1842-жылы тең укуксуз Нанкин келишимине кол коюуга аргасыз болгон. Келишим боюнча Кытайдын Сямынь (Амой), Гуанчжоу (Кантон), Фучжоу (Фучоу), Нинбо (Нинпо) жана Шанхай чет өлкөлүктөргө соода жүргүзүү үчүн ачык деп жарыяланып, Сянган (Гонконг) Улуу Британияга берилген.
Кичи Сер-Ю
Кичи Сер-Ю — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын сол жээгинен 54 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.