cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бишкек Ишкер Клубу
Клубдун миссиялары
БИК бизнестин социалдык жоопкерчилигин алдыга чыгарып, кайрымдуулук да жасайт. Жылда откорулгон «Кыргызстан – тоо лыжалар жана кыш эс алуу олкосу» кайрымдуулук фестивалы салтка айланып андан тушкон каражат калктын женилерлик топторун колдоо учун жонотулот. Пайда болгондон бери Клуб бир тизме чон бизнес-форумдарды, тегерек-столдору откоруп жана атандаштуулугу жогору болгон экономикасын тузуу жана онуктуруу учун болгон бир нече маанилуу бизнес-проекттерди жана демилгелерди ишке ашырды. Алар:
БИК Эл аралык Менчик Ишмердик Борбору (ЭМИБ) (АКШ Соода Палатасынын филиалы), Сорос-Кыргызстан Фонду, «Евразия» Фонду, «Атлас» экономикалык изилдоо Фонду, Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму, АКШ эл аралык онугуу Агенствосу ж.б. сыяктуу эл аралык уюмдар менен шериктеш мамилелерди тузгон.
Биз мучолорубузго томонкулорду сунуш кылабыз:
•	Мамлекеттик бийликтин баардык денгээлинде бизнес-эдвокаси кампаниялар менен болгон бизнес жургузууго, кенеште, иш топтордо жана коммиссияларда катышууга, Бизнес-Ассоциацилар Улуттук Альянсынын ишине тиешеси тийген кызыкчылыктарын коллективдуу коргоо •	Социалдык жана бизнес-имиджди томонкулор аркалуу которуу жана алдыга чыгаруу: o	БИК буклеттерин чыгаруу жана аларды дуйнодогу шериктер арасында таркатуу o	Клуб мучолорунун арасында женилдетуу программалары o	Социалдык пайдалуу проекттерде катышу •	Башкаруу орандар менен болгон проблемаларды БИК мучолору бири бирине жардам аркалуу чечуу •	Журналисттерге жана ММК тиешелуу проектерде жетишуу •	Сакмал контактарынын, мучолорунун, шериктеш компаниялардын, менчик кишилердин жана ММК (1000 ашуун компаниялар жана индивидулдык алуучулар) БИК ишкер жанылыктары ( мучо-компаниялардын коммерциялык сунуштары, келе жаткан чаралары, вакансиялары ж.б.) жонундо жумалык жиберуу аркылуу туруксуз маалымат менен камыз болуу, жана БИК www.bdk.kg сайтында мучолордун жанылыктарын жайгаштыруу •	Кадр суроолорун стажировка программалары акрылуу чечуу, клуб мучолорунун суранычы боюнча стажерлорду издоо •	Бизнес-лидерлер жана коомдук ишмерлер менен байланышуу жана алар менен бизнес-ланч, форум, формалдуу жана формалдуу эмес жолугушуулар аркылуу контакт тузуу
Эгерде сиз
1.	Бизнес-компаниянын эффективдуу ээси (башка олконун жараанына да тиешелуу) 2.	Бизнес-компаниянын же коммерциалык эмес уюмдун топ-менеджери (башка олконун жараанына да тиешелуу) 3.	Эксперт 4.	Коомдук ишмер
Улуттук өкүлчүлүк
Улуттук өкүлчүлүк – конституциялык-укуктук принцип, ага ылайык жалпы улуттук мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүктүү) органына депутат болуп шайланган адам, анда жалпы улуттун өкүлү болот. У. ө. депутатта эркин мандаттын болуусун, б. а. өзүнүн шайлоочуларынын алдында наказ (эрк) аткарууда юридикалык милдеттенме болбосун талаптайт. У. ө. ошондой эле конкреттүү депутаттын өзү депутат болуп шайланган аймакты жоготуусу, анын депутаттык ыйгарым укуктарынын токтоосуна алып келбейт дегенди билдирет. У. ө-тү этностук өкүлчүлүктөн айырмалоо керек.
Бишкек Ишкер Клубу
Эгерде сиз
болсонуз, анда Клубдун мучосу боло алас
Керектуу шарттар
1.	Кыргызстанды Орто Азиянын ишкер, заманбап жана тез оскон борбор кылуу максаты 2.	Кыргызстанда ишкердик шарттарын жакшыртуу умтулуусу 3.	Социалдык активдуулук жана Клубдун ишкердигиндеги активдуулук 4.	Жогору ишкер наамы 5.	Озунун жана оз уюмунун туруксуз онугушуно умтулуу 6.	Кадидаттын Клубдун Уставы жана миссиялары менен макулдашуусу 7.	Бир/бир нече Клуб мучолорунун сунушу
Улуттук мамлекет
Улуттук мамлекет – белгилүү улуттун (сөздүн этномаданий маанисинде) өз тагдырын өзү чечүү таризине ээ экенин, барынан мурда ошол улуттун эркин чагылдырарын билдирүүчү мамлекеттин конституциялык-укуктук статусунун мүнөздөмөсү. Мамлекеттин улуттук мүнөзү жөнүндөгү жобо, м.: Румыниянын Конституциясынын 1-ст. камтылган.
Бердикеев Канболот
Бердикеев Канболот - жазуучу, публицист.
Канболот Бердикеев 1938-жылы 1-сентябрда Жумгал районундагы Кайырма айылында туулган. 1955-жылы Чаек орто мектебин, 1960-жылы К.И.Скрябин атындагы Кыргыз мамлекеттик айыл чарба институтунун ветеринардык факультетин аяктаган. Эмгек жолун 1960-жылы В.И.Ленин атындагы колхоздо ветеринардык врач болуп иштөө менен баштаган. 1964-жылы райондук ветеринардык станциянын начальнигинин орунбасары, 1975-жылдан Жумгал райондук малды бордоп семиртүүчү колхоздо ветеринардык лабораториянын башчысы, башкы ветврач болуп иштеген. 1980-жылдан 1997-жылга чейин Чаек эт комбинатында ветврач болуп эмгектенет. Азыркы мезгилде ардактуу эс алууда. Чыгармалары 1960-жылдан баштап басма сөз беттеринде жарыялана баштаган. 1976-жылы «Абийир» деген ат менен новеллалар жыйнагы жарык көргөн. 1979-жылдан СССР Жазуучулар союзунун, 1971-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Абийир: Новеллалар. – Ф.: Мектеп, 1976. – 50 б.
Көкө-мерен: Повесть жана жанытмалар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 184 б.
Айдың-Көл: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 172 б.
Нуска: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 197 б.
Айып: Повесть, аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1986. – 288 б.
Капсалаң: Повесттер. – Б.: Кыргызстан, 1995. – 224 б.
‏‎ ‏‎
Бердибаев Абдырашит
Абдырашит Бердибаев (1916–1980) — акын, обончу.
Абдырашит Бердибаев 1916-жылы Ак-суу өрөөнүндөгү (азыркы Москва району) Мал-Табар кыштагында туулган. Алты айлык бала кезинде эки көзүнөн, кийинчерээк ата-энесинен ажырап, Сары-Кунан деген ырчыны ээрчип жүрүп таалим алат. 1935-жылдардан баштап эл арасында ырдай баштайт. 1938-жылы «Фрунзе» деген ыры биринчи жолу «Кызыл Кыргызстан» гезитинде жарыяланат. 1942-жылы Осмонкул Бөлөбалаев менен жолугушуп 1944–1953-жж. филармонияда солист болгон. 1949-жылы А.Бердибаевдин биринчи ырлар жыйнагы, 1958-жылы орусча ырлар жыйнагы чыгат. А.Бердибаев 1948-жылдан СССР Жазуучулар союзуна мүчө болгон. 1974-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген наам берилген. Адабият менен искусствого сиңирген эмгеги үчүн А.Бердибаев «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн», «1941–1945-жылдары Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалдары, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамоталары менен сыйланган.
Тарыхы
А.Бердибаевдин чыгармачылык өмүр жолу өзгөчө бөлүп айтууга татыктуу. Анткени анын ысмы эл арасына, акын гана эмес, ырчы- обончу, комузчу, аткаруучу катарында кеңири белгилүү. Ошондой эле алты айында азиз болуп, эки чырактан ажыраса да, адамдык бийик сапатты сактап калгандыгы, табигаттын кыйынчылыгын, тагдырдын оор сыноосун жеңе билген эрктүүлүгү, сезимтал көкүрөк тунуктуулугу адамды суктандырбай койбойт. Абдрашиттин мындай тагдыр түйшүгүнөн алаксытып, келечекке карата ишенимин арттырган да анын ыр күүгө табигый шыктуулугу, талант кудурети болсо керек. Анын “Малтабар” деген ырында мындайча айтат: Үйрөнүп үч  кылга өттүм бара-бара, Өз ара ырдатышты катын- бала. Ышкылуу ынак достор силерге айтам, Дартыма болгонун көр ырдан даба. Башка акындар сыяктуу эле, бөтөнчө өзүнүн тагдырына байланыштуу Абдрашиттин ыр- күүгө далалаттануусу эрте башталат. Өзүнүн чыгармачылык өмүрүнүн алгачкы жылдары жөнүндө ал мындай дейт: “ Кичинемде өтө баамчыл экенмин. Мейли адамдардын аттары, жер- суу, малдардын аттары кулагыма чалынса, унутчу эмесмин. Кандай адам болсо да, бир уккан адамымдын үнүн көңүлүмө сактап, экинчи жолукканда жаземдебей таанычумун. Кулагыма илинген ыр –обондорду дароо үйрөнчүмүн. 11-12 жашымда эки кыл домбура үйрөнүп, ар кайсынын башын чала моңол ырдай койчу болдум.” Айтор ал бала кезинде оюн –зооктордо, жыйындарда жаттап алган ырларын комуз менен коштоп аткарып жүрөт, сөзмөр карыялардын акындар, куудулдар, комузчулар жөнүндөгү маанилүү сөздөрүн, уламыш, легенда, болуп айтылган аңыздарын ынтаа коюп тыңшайт, аларга жолугуп, таалим, таасир, сабак алсам деп, ак эткенден так этет. Акындын өз устаттары жана кесиптештерин урматтосу сүйүүсү “Устатыма”, “Өнөр өлбөйт”, “Алымкул менен жолугушуу”, “Кара молдону эскерүү”, “Заманымдын гомери”, “Ысмайыл Борончиевдин 60 жылдыгына“, “Портретин көрбөдүм” аттуу ырлары жарыкка чыккан.
Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы
Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы — адабият, искусство жана архитектура тармагындагы Кыргызстандын көп улуттуу маданиятын байытууга жана жакындаштырууга чоң салым кошкон, эстетикалык жана тарбиялык таасири күчтүү, ошондой эле коомго кеңири таанылган мыкты чыгармалар үчүн эки жылда бир жолу ыйгарылуучу сыйлык. Алгач Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин 1966-жылы 20-ноябрдагы токтому менен «Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы» болуп бекитилген, кийин Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2000-жылдын 23-январындагы токтому менен «Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы» болуп өзгөртүлгөн. Мамлекеттик сыйлыкка тарбиялык мааниси мыкты, көркөмдүк баасы жогору чыгармаларды жараткан адамдар көрсөтүлөт. Сыйлык жеке адамга, ошондой эле авторлор жамаатына да ыйгарылышы мүмкүн. Сыйлыкка көрсөтүлгөн чыгарма акыркы үч жылда, бирок сыйлыкты кезектеги ыйгарууга чейин кеминде бир жыл мурда жарыяланган (эл алдында аткарылган, көрсөтүлгөн, курулган) болууга тийиш. Сыйлыкка көрсөтүлгөн чыгармаларды Кыргыз Республикасынын адабият, искусство жана архитектура тармагындагы Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктары боюнча комитет карап, чечим чыгаргандан кийин Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Президентке бекитүү үчүн жөнөтөт. Мамлекеттик сыйлыкты алган адамдарга «Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты» деген наам менен бирге ыйгарылат, акчалай сыйлык, диплом, ардак белги жана лауреаттык күбөлүгү тапшырылат. Ардак белги көкүрөктүн оң жагына ордендер менен медалдардын, чет мамлекеттердин бардык ардак белгилеринен өйдө тагылат.
Галаго
Галаго (лат. Galago) — арбак сымалдуу айбандардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр жана уруулар кирет: Аллен галагосу (лат. G. alleni), Демидов галагосу (G. demidovii), Сенегал галагосу (G. Senegalensis),  жоон куйрук галаго (G. crassicaudatus), кидик галаголор (уруу) (Galagoides), кадимки галаголор (уруу) (Galago)  жана ушундай сыяктуулар.
Уулуу жаныбарлар
Уулуу жаныбарлар — денеси башка жаныбарлар жана киши үчүн уулуу заттарды бөлүп чыгаруучу жаныбарлар.
Уулары тууралуу
Уу заттар өзгөчө бездерде, шилекей, жыныс бездеринде, ошондой эле ткань суюктугунда, лимфада пайда болот. Алардын уусу денени оорутуп, ууктурат, кээде өлүмгө дуушар кылат. Уулуу жаныбарлар жөнөкөйлөр, ичеги көңдөйлүүлөр, муунак буттуулар, моллюскалар, ийне терилүүлөр, балыктар, сойлоочулар жана башкалардын арасында кезигет.
Айырмаланышы
Уулуу жаныбарлар активдүү жана пассивдүү болуп айырмаланат. Активдүү уулуу жаныбарлардын атайын уу бөлүп чыгаруучу органдары болот. Мисалы,  аарыларда ийнелери, балыктарда медузада сайгыч клеткалары, чаян, тикендүү сүзгүчтөрү уу бөлүп чыгаруучу бездерге кошулган.
Ал эми жылан, жөргөмүш, канталанын уу бездеринин түтүкчөсү оозуна ачылат. Алар тиштегенде же сайып алганда уусун жиберет. Булардын ичинен жыландар коркунучтуу.
Чаралар
Жыландын уусу организмге тез таркагандыктан жылан чагары менен тез жардам көрсөтүү зарыл. Жабыркаган адамды тынч жаткырып, чаккан жердеги ууну сыгып же соруп түкүрүү керек. Андан кийин жараатты йод, одеколон, арак менен сүртүп тазалап, кыймылсыз кылып шакшактап коёт (Иммобилизация). Суусунду көп ичүү сунуш кылынат. Жараатты кесүү, күйгүзүү, буугуч менен таңуу, ичимдик ичүүгө болбойт. Жабыркаган адамды тезинен ооруканага жеткирүү керек (Биринчи жардам). Ал жерде жыландын уусуна каршы кан сары суусу куюлат. Активдүү уулуу жаныбарларга айрым балыктар (деңиз түрпүлөрү, деңиз ажыдаар балыгы) кирет. Адам аны капысынан буту менен басып же колуна алганда тикендүү сүзгүчтөрү менен саят. Ошондой эле медузалар, актиниялар да адам үчүн коркунучтуу. Алардын уу чыгаруучу аппараты сайгыч клетка түрүндө болуп, анын ичинде уусу бар баштыкча жана аткыч жиби болот.
Жаныбарлардын коргонуусу
Алар бир нерсе тийгенде же өзүнүн душманынан коргонууда аткыч жипчеси баштыкчадан атылып денеге сайылат. Жабыркаган жер кызарып, катуу тызылдап ачышып ооруйт. Айрым учурда адам чыйрыгып, жүрөгүнүн согушу тездейт. Муунак буттуулардын көбү адам үчүн уулуу. Мисалы, кырк аяк, музоо баш чаккан жер шишип, катуу ооруйт. Кара курт менен бөйүлөр адам өмүрүнө коркунуч туудурат. Көбүнчө жаз, жай айларында чагат. Кара курттун ургаачысы уулуу болот. Уусу борбордук нерв системага таасир этет, чаккан жер оорубайт. Бир аз убакыттан кийин бүткөн бой капыстан катуу ооруйт. Эти ысып, кан басымы көтөрүлөт, тура албай калат. Мындай абал 12 күнгө созулат. Өлүп калуусу да ыктымал. Муунак буттуулардан чаян Кавказ, Орто Азияда кезигет. Куйругунда уу бези менен байланышкан ийилген сайгычы бар. Ал чаккан жер катуу ооруп, кызарып шишийт, дене тырышып, дем алуу кыйындайт, сүйлөй албай жана жута албай калат. Жүрөк ооруп, чыйрыгат, куску келип, демигет. Сары аарылар менен аарылар да уулуу. Аары чаккан жерден ийнесин сууруп алып, чаккан жерди этил же нашатырь спирти менен жууп, муздак басуу керек. Капыстан кыям же жемиш менен оозго кирип, анын былжыр челин чаккан учуру оор кабылдоого дуушар кылат. Ооздогу шишик алкымга, кокого жетсе дем алуу кыйындап, муунат. Мындай учурда врачка кайрылуу керек.
Пассивдүү уулуу жаныбарлардын уу иштеп чыгаруучу атайын органдары болбойт, алардын уусу айрым орган же ткандарында болуп, аны жегенден кийин ууландырат. Мисалы, кээ бир коңуздардын жыныс бездери, айрым балыктардын (жылтыр, көк чаар) икрасы, кан сары суусу жана башкалар уулуу болот.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Улуттук режим
Улуттук режим – эларалык келишимдерде колдонулуучу принцип, ага ылайык келишим түзүүгө катышып жатышкан бир мамлекеттин жеке жана юридикалык жактарына башка мамлекеттин аймагында дагы анын өзүнүн жеке жана юридикалык жактарына берилгендей эле укуктар, жеңилдиктер жана артыкчылыктар берилет. У. р. мамлекеттин мыйзамдарында белгиленүүсү ыктымал.
Галакариддер
Галакариддер (лат. Galacaridae)  —  деңиз кенелеринин бир тобу.
Кошчиев Эрмек
Кошчиев Эрмек – жазуучу. Талас районунун Көк-Сай айылында 1960-жылы 3-сентябрда туулган. 1976-жылы Көк-Сай орто мектебинен 8-классты, 1979-жылы кесипчилик окуу жайын, 1982-жылы Казак Республикасындагы Чимкент облусунун Түркстан шаарындагы индустриалдык педагогикалык техникумун бүтүрүп, ошол эле жылы кесипчилик окуу жайында чебер-мугалим болуп иштеген.
1983–1985-жж. аскердик кызмат өтөп, 1985–1989-жж. К.И Скрябин атындагы Кыргыз мамлекеттик айыл чарба институтунун суу мелиорация факультетинен билим алган.
1988–1991-жж. Кара-Буура районунун Кайнар орто мектебинде мугалим, 1991–1994-жж. республикалык “Улукман” гезитинде жооптуу редактор, 1994–1996-жж. Кыргыз телерадиокорпорациясынын Кыргыз радиосунун “Кабарлар” редакциясында редактор болуп иштеген.
1996-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика факультетин сырттан окуп бүтүрүп, 1996–1998-жж. “Тагдыр” гезитинде башкы редактор, кийин “Жан дүйнө” гезитинде журналист катары эмгектенип келет.
“Барак баатыр”, “Көрдөгү ый” аңгемелери республикалык “Калемгер” клубунун 2005–2006-жылдардагы “Мыкты аңгемелер” сынагынын жеңүүчүсү болгон.
2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Жарык көргөн китептери
Боздогон түн: Повесттер, аңгемелер. – Б.: Текник, 2005. – 160 б.
Шок келин: Повесть, аңгемелер. – Б.: Текник, 2006. – 114 б.
Галаксеялар
Галаксеялар (лат. Galaxea)  —  шурулардын бир уруусу.
Лаутока
Лаутока – Фижи Республикасындагы шаар. Батыш округунун административдик борбору. Калкы 55,2 миң (2010; шаар айланасы менен 80 миң); калкынын саны боюнча өлкөнүн борбору Сувадан кийинки 2-шаар. Нади эл аралык аэропорту (Лаутокадaн 25 км) бар. Тынч океандын жээгиндеги порточо 1789-ж. пайда болгон. 1977-жылдан шаар. Лаутока – «шекер борбору» деп аталып, өлкөдөгү эң ири кант заводу, улуттук ири компаниялардын офистери жайгашкан. Металл конструкциялары, жыгач иштетүүчү, тигүү, тамак-аш (суусундуктар) өнөр жай ишканалары иштейт. Жыл сайын кант фестивалы өткөрүлөт. Шаардын четинде эл аралык курорт комплекстери (пляж, дайвинг, яхтинг, гольф клубдары, алымсыз соода кылуучу дүкөндөр) уюштурулган.
Шаар чалдыбары
Шаар чалдыбары – байыркы жана орто кылымдардагы эл отурукташкан кыштактын же шаардын калдыгы. Алардын формалары тегерек, үч бурчтук, тик бурчтук түрүндөгү аянтча болуп, табигый тосмолор (өзөн, суу, аң, бийик дубал) м-н курчалган.
Кыргыз Республикасында милиция реформасы
Кыргыз Республикасында милиция реформасы — бул Кыргыз Республикасынын ички иштер органдарынын иштерин жакшыртууга багытталган, милицияга болгон ишеним денгээлин жогорулатууга, жарандык институттар менен кызматташтуулукту күчөтүүгө жана башка чараларды камтыган топтому.
Милицияны реформалоо аракеттери Кыргызстанда 1998, 2005 жана 2012 жылдары болгон. Кезектеги реформа программасы 2013 жылдын 30 апрелинде Өкмөт тарабынан кабыл алынган.
Болуп өткөн реформа аракеттери
1998 жылы 23 – июлда Өкмөттүн № 490 токтому менен «Кыргыз Республикасынын Ички Иштер Министирлигинин тутумун өнүктүрүү концепциясын» колдогон. Ал концепция негизги багыттар жана оперативдик-кызматтык иштерин жакшыртуу принциптерин боюнча КР ИИМдин өтүү доорундагы расмий көз карашы болгон. ИИОнун тутумунун өнүгүүсүн камсыздай турган комплексттик түрдө болгон концепция ошол учурдагы (1998 жылдын аягына чейин), жакынкы (2000 жылга чейин) жана алыскы (2003 жылга чейинки) мезгилдерди камтыган.
1999 жылдан 2005 жалдар арлыгындагы бул административдик реформанын алкагында ИИМдин штаттык саны штаттык-уюштуруу түзүлүшүн оптимизациялоонун негизинде 50%га кыскарылган. Андан тышкары бир катар кызматтар кайра уюштуруудан өткөн.
2005 жылдын 18 – мартта Президенттин №76 Указы менен «Кыргыз Респуликасынын ички иштер органдарынын 2010 жалга чейинки аралыгында реформалоо концепциясы» бекитилген.
2008 жылы КР ИИМдин 7 мартта жана 16 апрелде болгон буйруктары менен «2008 жылдын 2010 жылдар аралыгында ички иштер органдарынын реформа программасы» кабыл алынган. Реформанын алкагында демократиялык принциптерди жана коомдун, мамлекеттин коопсуздугунун учурдагы реалдуу коркунучтарын эске алып, функционалдык-структуралык кайта куруу процесстери жүрүп жатат.
Мындан тышкары КР ИИМ 28.02.2008 жылдын № 162 «Кыргыз Республикасында укук бузууларды алдын алуу» Мыйзамын ишке ашыруу боюнча» Буйруктун негизинде, жер-жерлердеги айыл башкармалыктарда, айыл өкмөттөрдө ачылган Коомдук алдын алуу борборлору демилгеси күч алган жана иш тажрыйбасы кенири таратылган.
1998 жана 2005 жылдардагы реформалар эч көрүнүктүү жыйынтыктарды алып келбегенден ийгиликсиз серепчилер баа беришти.
Милициянын реформасы заманбап учуру
Жакынкы жылдарга багытталган министирлликти кайра түзүү концепциясын иштеп чыгуу үчүн 2011жылы Кыргызстандын ички иштер органдарын реформалоо боюнча ведомстволор аралык комиссиясы түзүлгөн. Ал комиссиянын курамына өкмөттүн, Жогорку Кенештин (парламент) өкүлдөрү жана серепчилер кирген.
Алар менен бирге жарандык активисттер тобу реформалоо концепциясынын үстүндө өз алдынча ишин башташкан. Активисттер жөнөкөй жарандардан реформа боюнча сунуштарды чогултуу демилгесин баштап, чогулган сунуштар акырында «ИИОну реформалоо альтернативдик концепциясына» кирген. 2013 жылдын 20 февралында ал активисттер тобу Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союз деген тармакты түзүп, кийин ага 24 коомдук уюм мүчө болуп кирген.
2012 жылдын октябрь-ноябрь айларында жарандык активисттер «Альтернативдик концепциянын» идеяларын жана милицияны реформалоону колдоо боюнча кол топтоо кампаниясын өткөргөн. 10 минден ашуун кол топтолуп, алар Жогорку Кенештин депутаттарына, президентке жана премьер-министрге жөнөтүлгөн.
2013 жылдын 13 февралында Кыргызстандын премьер-министри Жантөрө Сатыбалдиев коомчулуктун катышуусу менен иш кенешмесин өткөрүп, «Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союздун сунуштары, милицияны реформалоо расмий концепциясына кирет деп белгилеген.
Бул өкмөткө 2013 жылдын 30 апрелинде «Кыргыз Республикасынын ИИОнын реформалоо боюнча чараларын» кабыл алууга түрткү болгон. . Бул документ негизинде милицияда реформалардын кийинки кадамдары аныкталды. «Кыргыз Республикасынын ИИОнын реформалоо боюнча чараларында» Альтернативдик концепцияны иштеп чыккандардын төмөнкү сунуштары: милиция кызматкерлерди конкурс аркылуу жумушка алуу, ИИМ Академисынын базасында ИИОго кызматына жаны киргендерди даярдоо курстарын киргизүү, милиция жана калк ортосунда кызматташуу мамилелерин өзгөртүү, реформаларды башкаруу боюнча коллегиялык органды түзүү, коомдун пикирин эске алып, ИИО кызматкерлерин баалоо критерийлерин өзгөртүү жана башкалар.
2013 жылдын сентябрь айында коргоо, коопсуздук жана чек ара иштери боюнча Кыргыз Республикасынын вице-премьер-министри башчылык кылган, Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн алдында укук тартиби системасын өнүктүрүү жана реформалоо кенеши түзүлгөн.
Кенештин алдында айтылган багыттар боюнча 11 секциянын бөлүмдөрү түзүлгөн, алар өзгөрүү механизмдерин деталдуу түрдө иштеп чыгып коллегиялык органдын алдына талкуулоого алып чыгышат. Укук тартиби системасын өнүктүрүү жана реформалоо кенештин иштеринде жана жыйындарында жарандык коомдун өкүлдөрү да катышышат.
Реформанын алгачкы жыйынтыктары жана мониторинг
Республиканын бардык дубандарынын жарандык активисттеринен турган тобу Кыргызстандын милициясында өзгөрүүлөрдүн жүрүшүнүн үстүнөн мониторинг жүргүзөт. 2014 жылдын март айында «Реформалар жана жыйынтык үчүн» жарандык союзу реформанын кээ бир бөлүктөрүн күчөтүүгө багытталган бийлик органдар үчүн даярдалган сунуштарды камтыган мониторингдин биринчи жыйынтыктарын жарыялаган.
Көзкамандардын Манасты кырк чоросу менен уулантканы
Көзкамандардын Манасты кырк чоросу менен уулантканы — «Көзкамандар окуясынын » негизги бөлүмү — күрөштүн курчушунун өсүп жеткен чеги.
Көкчөкөз Таласка көчүп келип, элди чогултуп, Манас өлдү деп Мазаке дегенине жар чакыртат. Эл ишенбей Мазакени шылдыңдап күлүп, тарап кетишет. Ошондон «Мазаке кылбачы» деген ылакап кеп айтылып калат.
Окуядагы арак ичип уулануу, Манастын качышы, ок тийип, зоодон кулоо Радлов жазып алган вариантта Сагымбай Орозбаковдун вариантына окшош берилген. Саякбай Каралаевдин вариантында Көзкаман, Көкчөкөздүн келатканын угуп Каныкей алар түбү душмандык кылат, жолдон тосуп тындым кылып сал десе Манас ачууланып, аны урушуп коёт. Көзкамандарга арналган тойдо эл тамашага алаксып жаткан тополоңдон пайдаланып Көзкаман Манасты жалгыз чакырып үйүнө алып барып аракка уу кошуп берет. Ууланып шайы кеткен Манасты өлтүрүү үчүн тегеректеп турган Көзкамандар даай албай турганда Манас жакын адамдарын эскерип наалыш кылат. Сырттан тыңшап турган Акаяр атын атаганын угуп, үйгө кирип, калмактарды сүрүп, Манасты көтөрүп сыртка чыкканда Манастан чочулаган Каныкей Аккуланы минип Көзкамандардыкына келе жаткан болот. Алып кач деп Акаяр Манасты Каныкейге өңөртүп, өзү Көзкамандардын жолун тосуп урушат. Көзкамандар аткан ок Каныкейдин эмчегин жарып кетет. Каныкей Манасты Бек-Жайлоодогу үңкүргө жеткирип, дарылоого кирет.
Курманжан Датка
Курманжан Датка (1811-1907) ― Кыргыз элинин XIX кылымдагы коомдук, саясий жана аскер ишмер. 1832-жылдан 1876-жылга чейин Алай кыргыздарынын башчысы, даткасы болуп келген. Бухара эмиратында жана Кокон хандыгында датка наамына ээ болгон. Орус императордук армиясынын полковниги (1876-жылдан тартып). Калк арасында: "түштүк ханышасы", "улуттун энеси" ж.б лакап аттар менен таанымал болгон.
Дунган, калмак жана уйгур жер которуулары
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Курманжан Датка
Өмүр баяны
Курманжан Датка 1811–жылы Оштун Жапалак айылына караштуу Орке кыштагында туулган.
Алайдын жана Ош аймагынын башкаруучусу. Муңгуш уруусунун Жапалак уругунан. Курманжан жаш кезинен эле өз оюн бетке айткан, акыл-эси башкалардан өзгөчөлөнүп турган, намыскөй кыздардан болгон. Курманжан 17 жашка чыкканда атасы Маматбай кудалашып койгон 500 түтүндүү жоош уруусунун Төрөкул деген бийинин анча мааниси жок Кулсейит деген уулуна турмушка чыгарган. Бирок, күйөөсү көңүлүнө толбогон Курманжан мезгилинин катаал мыйзамына каршы туруп, бир жылдан кийин Үчташ жайлоосунан атасынын үйүнө келе берет да, үч жыл чамасында башы бош олтуруп калат.
Курманжан даткага 200 жыл
Курманжан датка 1811-жылы кулжа айында Ош шаарынын анчалык эмес Орке кыштагында Мунгуш уруусунун Жапалак уруусунун Жапалак уругунан чыккан Маматбай аттуу орто дыйкан,колунда бардар адамдын  уй-булосундо  жарыкка келген.
Курманжан бой жетип,17ге толгондо 500 тутундуу жоош уруусунан чыккан Торокул деген бийдин ,анча мааниси жок Кулсейит деген уулуна турмушка чыккан. Куйоосу конулуно толбой бир жылдан кийин атасынын уйуно келе берет.21-жашында Кокон бийликтерине кызмат кылып,Датка деген наам алган Алымбек даткага жолугуп,коп узубай анны менен тагдырын кошкон.
Ошол кундон баштап Курманжан олконун саясий окуяларына ,Кокон бийликтеринин аракеттерине куйоосу Алымбек менен катар эле баштаган. Жаштайынан тын, акыл–эси, ой-туйуму башкалардан озгочо болуп,чечкиндуулугу менен айырмаланат. «Кучтуу эркектин артында андан кучтуу аял турат»дегендей Курманжан тез эле элге, алынып,Алымбектин кенешчисине айланат.Ордо жана коомдук иштерге аралашып,ошол кездин бийлик саясатын озгочо тушунгон. Алымбек датканы Нузуп олгондон кийин аталыктын ордуна кыргыз элинен Курманжан демилгечи болуп жонотот. Тактан баш тартып келе жаткан Алымбектин тизгинин буруп,» Элди ээрчиткен эрен баш калкалап кете турган болсо, беш тайпа журттун абалы эмне болот? Журоксуй тургандай артында эч кимин болбосо бир жон. Артында беш уулун, беш Алымбек турбайбы» деп кайра жонотот. Мына аялдын акылынын тунуктугу, кашкойлугу. Алымбек менен Курманжан 29 жыл эриш-аркак жашайт. 1892-жылы Алымбекти Кокондо кас душмандары олтуруп кетет. Могдуроп олтуруп калбастан ,куйоосунун даткалык бийлигин улантып,озунун көсөмдүгү жана дипломатиялык жөндөмдүүлүгү менен ,Алай элине эле эмес,бут Фергана ороонуно данктуу башкаруучу катары бааланган. Аял экенине карабай Курманжанга саясий титул берилип,Кокон хандыгында таасирлуу саясий фигуралардын бирине айланат. Кокон хандыгы кулагандан кийин жер жайнаган орустар толкуса кыргыздын кырылаарына козу жеткен Курманжан датка, генерал Скобелевдин чакыруусуна конуп шартнаамага(келишимге) моор басат.
Энелик тагдыры
Аял – жар, Аял – эне. Аял - бакыт. Курманжан энебиздин дагы бир эл оозунда калган данкы уулу Камчыбекке байланыштуу. Жалган жалаа менен орус жазалоочулары Камчыбекти дарга асышат. Эл алдында Курманжан «Жашыба балам, душманын соз кылбайбы. Жашыды, майтарылды деп таба кылбайбы. Сал моюнга сыйыртмакты» деп ал баласына кайрат берет. Ойлосонуз ,эне учун баласынын олумго дуушар болушу, канчалык куйут, канчалык тозоктун азабындай азап... Ошол эле учурда создун озундо канчалык сыймык жатат. Дарга асканда аркан узулуп кетип, эч качан башы ийилбеген Курманжан :»Жараткан ОЗУ баламды актап жатат,Баламдын куноосу жок. Жаза бир,олум бир ,баламды бошоткула!» деп чыгат. Бирок талабы орундалбайт. Чыр чыгарчуу болсо, куралчан орустар бейкуноо кыргыздарды кырып салышы мумкун эле. Бул болсо эли учун болгон курмандыгы болчу.
Курманжан датканын кадыр баркы кыргыз тарыхында көрүнүктүү орунду ээлейт. Ал өзү жаратылыш ыйгарган жекече бийик инсандык жана мамлекеттик сапаттары менен журт башына көтөрүлгөн таңгаларлык акылдуу, эрктүү-талапчыл жана кайраттуу зайып болгон. Анын иштери менен ысымы уламыштарга айланган. Ошол алыскы замандын көчүндө аны "Алай канышасы" деп аташкан жана аны бийик тутушкан.
Уламадан уланган сөздө Курманжандын мүнөзүнүн чыйрактыгы менен акылынын тунуктугу анын ата-энеси тандап берген күйөсүн чанып таштап кеткен кыз кезинде эле эл көзүнө көрүнгөнү айтылат. Айтканынан кайтпаган кыз өзүнөн үч эсе улуу күйөсүнүн боз үйүндө бир күн гана болуп, үйүнө баса бериптир. Ал учурда мындай окуя адам укпаган өзгөчө жорук болгон. Анан ошол учурда анын жерине Алымбек деген бек келип калат. өзүнүн бийлигине салып кайындалган жаш келинди бошотуп алат да, никелүү жубайы катары өзу менен ала кетет. Адигине уруусунун бийи Алымбек Кокондогу хан бийлигине жакын болуп, коп сандаган сарай оюндарына жигердуу катышкан. Гүлчөдөгү өз конушунда тынч алып жата албай, хан сарайында парваначы деген жогорку даражага жеткен Алымбек датка 1862-жылы кезектеги сарай төңкөрүшүндө козголончулардын тузагына илинип, өмүрү кыйылат.
Күйөсү каза тапкан мезгилде Курманжан Алайдын тагдырын өз колуна бек кармап турган. Ал бир гана алайлыктардын урматтоосуна арзыбастан, ошол эле учурда иш жүзүндө он миң жигиттен куралган ишенимдүү кошунга таянган. Ошол заманда аялга карата Чыгышта жасалган мамилеге карабастан, Кокон башкаруучулары Курманжанды "датка" даражасы менен Алайдын башкы башкаруучусунун тактысына көтөрүүгө макул болушкан. өзүнүн бой көтөргөн мүнөзу менен белгилуу болгон Кокондун жогорку өкүмдары Кудаяр хан Курманжан датканы эң атактуу бек катары тосуп алууга аргасыз болгон.
Кийинки, балким, Курманжан датканын өмүрүндөгү эң маанилүү учур XIX кылымдын 70-жылдарында өз аскери менен Кокон хандыгынын аймагына келген Россияга карата кылган мамилеси менен байланышкан. Биринчи кезекте өрөөндө "Ак падышанын" аскерлеринин пайда болушун Курманжан датка терс кабылдаган. Анын бул көз карашы көп жагынан уулдары тарабынан аныкталган сыяктуудай, ал эми датканын алты уулу болгон. Алар тоого бекинип алып, өзгөчө улуу уулу Абдылдабек баштап россиялык аскерлерге куралдуу каршылык көрсөтүшкөн.
Курманжан датканын Алайдагы кадыр-баркын жакшы түшүнүү менен, Фергананын биринчи аскер губернатору, Шипканын болочок баатыры, өзүнүн мейманын "княгиня" деп атаган генерал М.Скобелев аны бардык сый-урматын көрсөтүп тосуп алган. Орус генералы ага: "О, эр жүрөк, тайманбас уулдардын энеси. Мени да өзүмдүн уулум деп кабыл ал", - деп айткан дешет. Бул чыгыш аялынын жүрөгүн жылытат. Ал аны уулдарына каршьшык көрсөтүүнү токтотуу жөнүндө кат жазууга үгүттөйт. Курманжан датка орус башкаруучулары менен андан ары мамиле түзүүдө акыл-эстүүлүктү жана кыраакылыкты көрсөткөн. Бул иште ошол кездеги кыргыздардын арасында кадыр-баркы чоң Шабдан Баатыр көп жагынан көмөгүн тийгизген.
XIX кылымда тартылган Курманжан Датканын сүрөттөрү (И. П. Ювачёвдун китебинде биринчилерден болуп жарыкка чыккан)
А ошондон кийин, 1893-жылы кайгылуу окуя болуп өткөн. Курманжан датканын уулдары Камчыбек, Мамытбек жана небереси Арстанбек контрабандисттердин тобунун уюштуруучулары катары камакка алынышат. "Алай канышасы" орус бийликтерине жардам сурап кайрылат. Камчыбекти куткарып калууга мүмкүн болбоду. 1895-жылы аны дарга асышат. Курманжан датка сүйүктүү уулун өлүм жазасына тартып жатышканда катышып турган.
Мамытбек менен Арстанбек болсо энесинин канатын сууга салып коргогон жигердуу аракетинин, ошондой эле ага жан тарткан орус бийлигинин өкүлдөрүнүн жардамы аркасында эки жылдан кийин сүргүндөн кайтып келишкен. Бул ал учун чыныгы майрам болгон. Ошол жылы Курманжан датка 85ке чыккан. Курманжан датканын кадыр-баркын ушунчалык жогору болгондуктан, ал жөнүндө император Николай IIнин өзүнө айтышкан, падыша ага атайын белек тартуулоону чечкен. Белекти камдоодо зергердик иштин эң мыкты чеберлери мээнеттенген. Императордун белегин тапшыруу учун Мады кыштагына көп сандаган атчан күзөтчүлөрдүн коштоосунда Оштун уезддик начальниги келген. Ал тартуу чындыгында эле падышанын атына татыктуу белек - ичине империянын мамлекеттик гербинин сүрөтү тартылып, жакут жана розалар менен кооздолгон чынжырчасы жана төөнөгүчү бар аялдардын алтын сааты болучу. 1907-жылдын 1 -февралында "Алай канышасы" Курманжан датка 97 жашында каза болгон. Бул күн бүткүл кыргыздар үчүн аза.
Борбиев Эркин Бейшеналиевич
Борбиев Эркин Бейшеналиевич - жазуучу, кинодраматург, публицист.
Эркин Борбиев 1937-жылы 12-августта Сокулук районундагы Асылбаш айылында туулган. 1956-жылы Фрунзедеги А.С.Пушкин атындагы №5 орто мектебин бүтүрүп, 1960–1966-жж. КМУнун филология факультетинин журналистика бөлүмүндө окуган, 1971–1973-жж. Москвада Жогорку режиссердук жана сахналык курстардын угуучусу болгон. Эмгек жолун 1960-жылдан райондук «Эмгек даңкы» гезитинде адабий кызматкер болуп иштөө менен баштаган. 1963-жылдан Кыргызстан ЛКСМ БКнын Калинин райондук комитетинде катчы, Кыргызстан ЛКЖС БКда инструктор, сектор башчы, бөлүм башчы, Кыргыз ССРинин КП БКнын маданият бөлүмүндө сектор башчы, 1975–1986-жж. Кыргызстан Кинематографисттер союзунун башкармасынын орунбасары, 1988–1991-жж. «Советская Культура» гезитинин атайын кабарчысы болуп иштеген. 1990–1991-жж. Кыргыз Республикасынын маданият фондунун башкармасынын биринчи орунбасары болуп шайланган. 2000-жылдан КМУнун журналистика факультетинин доценти, профессор. Макалалары, очерктери, аңгемелери 1957-жылдан бери үзгүлтүксүз жарыяланып келет. Биринчи китеби «Мен жазды сагындым» деген ат менен 1967-жылы жарыкка чыккан. Орус жана кыргыз тилдеринде жазат. Э.Борбиев кыргыз драматургиясындагы «И фильмы начинаются со слов» жыйнагынын жана кош тилдүү жазуучулардын прозалык чыгармаларынын жыйнактарынын авторлорунун бири жана түзүүчүсү. Ю.Герман, С.Фарьфельдин “С этих дней не смолкнет слава” деген китебин кыргыз тилине которгон. Э.Борбиев көптөгөн оюн-зооктук жана даректүү киноленталардан болгон: «Улыбка на камне», «Тринадцатый звук», «Будь, что будет», «Солдатенок» (экрандаштырылган), «Еще один радостный день», «Хроника суровых лет», «Автопоезд», «Кыргызстандын кинолетописи» үчилтиги ж.б. автору. Ал «Сандардын чатагы» аттуу биринчи кыргыз мультфильминин сценарийин жазган жана улуттук киноискусствонун жаңы түрүн уюштурууга белгилүү салым кошкон. 1984-жылдан "Манас" эпосун орус тилинде басып чыгаруу жана даярдоо иштерине жигердүү катышкан. 1982-жылы «Кыргыз Республикасынын искусствосуна эмгек сиңирген ишмер» деген ардактуу наам берилген. 1984-жылдан Жазуучулар союзунун, 1977-жылдан Журналисттер союзунун мүчөсү. В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы, Кыргыз ССРинин, ВЛКСМ БКнын, СССР КСнын Ардак грамотасы, эстелик жана юбилейлик белгилер менен сыйланган. «СССР кинематографиясынын отличниги».
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Мен жазды сагындым: Аңгемелер жана повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 48 б.
Кайрадан саат тогузда: Аңгемелер.–Ф.: Кыргызстан, 1978.– 92 б.
Орус тилинде
Мультипликациялык сценарийлери
Сандардын чатагы. 1983.
Солдатенок – балдар үчүн фильм (Ч.Айтматовдун чыгармасы боюнча).
Көлбаев Абдыманап
Көлбаев Абдыманап - жазуучу жана акын. 1948-жылы 30-декабрда Токтогул районунун Бөр-Дөбө айылында туулган. 1965-жылы М.Горький атындагы орто мектепти аяктап, 1971-жылы Кыргыз мамлекеттик медициналык институтунун дарылоо факультетин ийгиликтүү бүтүрүп, Ош шаарына ишке жөнөтүлгөн.
Кийинки жылдары врачтык кесипте Ош шаарында, Бишкек шаарында, Токтогул шаарчасында иштеп жүрүп, 1992-жылдан баштап чыгармачылык ишке өткөн.
1963-жылы «Булак», «Тоолор» аттуу алгачкы ырлары республикалык «Ленинчил жаш» гезитине басылган. Кийинчерээк ырлары, прозалык чыгармалары республикалык, облустук, райондук гезит-журналдарда жарык көрүп, теле-радиодон берилип келет.
1972-жылы «Жаш жазуучулардын аңгемелери» деген китепке «Булак» деген аңгемелер жыйнагына чыгармалары чыккан.
Алгачкы «Жазгы жаңырык» деген китеби 1974-жылы «Мектеп» басмасынан жарык көргөн.
1990-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Жарык көргөн китептери
Жазгы жаңырык – Ф.: Мектеп, 1974. – 48 б.
Аюу менен беттешүү – Ф.: Мектеп, 1979. – 80 б.
Аска мизи. – Ф.: Адабият, 1991. – 160 б.
Кыдыр жайчы: Аңгемелер жыйнагы. – Б.: Бийиктик, 2004. – 180 б.
Чоңколордун күлкүсү, какшыгы, күйдүргүсү. – Б.: Бийиктик, 50 б.
Койчу илбирс: Аңгемелер. – Б.: Бийиктик, 2004. – 79 б.
Ыймандуу ууру: Детектив. – Б.: Аят, 2004. – 40 б.
Учук (оору)
Учук — вирустар пайда кылуучу оору; териге, былжыр челге ыйлаакчалар топтошуп чыгат.
Оорунун булагы
Оорунун булагы V— оорулуу, вирус алып жүрүүчү адам. Ал сыркоолуу адам менен бирге болгондо жугат. Оорунун пайда болушуна катуу үшүп калуу, организмдин начарлашы, витамин жетишсиздиги жана башкалар түрткү берет. Ал жөнөкөй жана курчалма учук болуп айырмаланат. Жөнөкөй учук эринге, мурундун таноосуна, ооз көңдөйү (Стоматит) менен көздүн былжыр челине (Конъюнктивит), жыныс органдарына тунук суюктук толгон ыйлаакча түрүндө топтошуп чыгат. Ал жер кычышып, тызылдайт, кээде адам чыйрыгат. Айрыкча балдарга учук чыкканда ичи өтөт. Кээде жаш балдардын ички органдары, нерв системасы жабыркайт. Мында оорулуу баланын денеси өтө ысып, жалпы абалы начарлайт. 7—10 күн өткөндө ыйлаакчалар карттанып, андан кийин түшөт. Айрым учурда түшкөн карттын ордуна кайрадан ыйлаакчалар пайда болот. Курчалма учукту суу чечектин вирусу пайда кылат. Адатта чоң кишилер ооруйт. 10 жашка чейинки балдар дээрлик оорубайт. Бирок оорулуу менен бирге болгон балдар суу чечек менен оорушу мүмкүн. Козгогуч терини гана эмес нерв жолдорун да жабыркатат. Ошондуктан анын алгачкы белгиси — нерв жолдорунун, баштын оорушу. Бир нече күндөн кийин оорулуунун нерв талчалары жабыркаган жеринде топтошкон тунук, кийин ириңдүү кан аралаш суюктук толгон ыйлаакча пайда болот. Ага жакын жаткан лимфа түйүндөрү чоңоёт, эти ысып, оорулуунун жалпы абалы начарлайт. 6—8-күнү ыйлаакчалар кургай баштайт. Дарылоону врач жүргүзөт. Жөнөкөй учуктун жеңил өткөн түрүндө зелёнка же оксалин майын сыйпор жетиштүү. Ыйлаакчалар ооз көңдөйүнө, жыныс органына, көзгө чыкканда, ошондой эле курчалма учукта врачтын көзөмөлүндө болот. Мындай оорулуу жылуу кийинип, үшүп калуудан сак болуп, курчалма учук болгондо төшөккө жатып дарылануу керек. Витаминдүү тамак ичүү; оорунун алдын алуу максатында организмди чыңдоо сунуш кылынат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Галаксия түспөлдүүлөр
Галаксия түспөлдүүлөр (лат. Galaxioidea) — балыктардын бир түркүмчөсү, буларга галаксиевидные (лат. Galaxiidae) — галаксия сымалдуулар тукуму жана төмөнкү түрлөр да таандык: дөө галаксия (Galaxias alepiodotus), Тасмания галаксиясы (G. upcheri).
Көкөтөйдүн ашы
Көкөтөйдүн ашы  — «Манас» эпосундагы салттык туруктуу окуялардын өзгөчө кеңири белгилүүсү. Эпизод эл арасында кеңири тарагандыктан ар түрдүү вариациясы көп жолугат. Чыгарманын окуяларынын өнүгүш нугунда манасчылардын ою боюнча бул бөлүм өзгөчө маанилүү чоң окуянын — «Чоң казаттын» башталышына себеп болгон түйүн. Ошон үчүн «Көкөтөйдүн ашы — көп чырдын башы» делет.
Эпостун сюжеттик жалпы өнүгүшүнө бөлүмдүн логикалык орду «Манаста», болгондо да «Чоң казаттын» алдында. Эпостун белгилүү варианттарынын баарында дээрлик «Чоң казаттын» негизги себеби катары «Көкөтөйдүн ашындагы» окуялар көрсөтүлөт. Бирок жалпы кабыл алынган салт боюнча бул чоң бөлүм адатта «Семетейде» айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантынан эпосту жазуу учурунда манасчы эпизодду анын логикалык ордуна алып келип жаздырган. Манасчы бул бөлүмдү мурда башка айтуучулар сыяктуу эле «Семетейде» айтканы күмөнсүз. Буга эпизоддун башталышында «Семетейге» тиешелүү маалыматтар берилгенинен, «Манаста» али туула элек каармандардын аттары окуяга катышкан адам катары эскертилгендигинен да көрүүгө болот. Мындай корутундуга келүүгө манасчылардын көбү (Саякбай, Шапак, Тоголок Молдо, Молдобасан, Багыш) эпосту эл алдында айтканда Көкөтөйдүн ашын аткарбай эле “Чоң казаттын» башталышын ашка түздөн-түз байланыштырып айтышы да түрткү болот. Радлов жазып алган вариантта «Көкөтөйдүн ашы» «Бокмурун» деген ат менен эпостогу төртүнчү окуя катары берилет. Бирок, ал чыгарманы китеп катары жарыялаганда окуяларды уккан жана жазып алган иретте эмес, өзү туура деп эсептеген түрдө жайгаштырган. Ал жөнүндө окумуштуу кириш сөздө атайын эскертет. Демек, 1885-ж. жарык көргөн тексттердин иретин эпостун кабыл алынган салттык нугу дешке болбойт.
1968-ж. Саякбайдан эпосту магнит тасмасына жаздырганда манасчы «Көкөтөйдүн ашын» мурдагы салт боюнча «Семетейде» айтпастан, аны окуялардын өнүгүшүнүн логикалык ордуна, «Чоң казаттын» алдында айткан. Буга караганда «Манас» эпосунун сюжеттик курулушу али такталып бүтө электигин, айтуучулар өзгөчө зарыл учурда ага айрым тактоолор киргизиши мүмкүн экендигин көрүүгө болот.
Улуттук стандарт
Улуттук стандарт – стандартташтыруу боюнча улуттук органдар тарабынан кабыл алынган стандарт (кара:Мамлекеттик стандарт).
Лауэ Макс Феликс Теодор фон
Лауэ Макс Феликс Теодор фон (9. 10. 1879, Пфаффендорф – 24. 4. 1960, Берлин ) – немис физиги (ФРГ), СССР ИАнын чет элдик мүчөсү. Гёттинген, Мюнхен жана Берлин университеттеринде окуган. Цюрих (1912–14), Франкфурт (1914–19), Берлин (1919–43), Гёттинген (1946- жылдан) университеттеринде профессор Гёттинген физикалык институтунда директордун орунбасары (1946–51), Далемдеги физика химия жана электр-химия (1951–53) жана Фриц Хабер институтунун (1953-жылдан) директору болгон. 1912-ж. рентген нурларынын дифракциясынын теориясын сунуштаган. Лауэнин эмгектери салыштырмалуулук теориясына, өтө өткөргүчтүккө, Комптон эффектисинин теориясына жана башка кубулуштарда изилдөөгө арналган. Атомдук изилдөөлөргө жана атомдук куралданууга каршы чыккандардын бири. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1914). Эмгектери: История физики. М., 1956; Статьи и речи. М., 1969.
Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзу
Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзу — Кыргызстандын профессионал калемгерлеринин чыгармачыл уюму.
1927-жылы Кыргыз борбордук педтехникумунда уюшулган чыгармачыл жаштардын «Кызыл учкун» адабий ийриминин негизинде 1930-жылы Пролетарлар жазуучуларынын кыргыз ассоциациясы катары түзүлүп, 1933-жылы Кыргызстан Кеңеш жазуучулар союзу, 1934-жылы Кыргызстан жазуучулар союзу деген аталыш менен кайра уюштурулган. Буга ВКП(б) БКнын 1932-жылы «Адабий көркөм уюмдарды кайра уюштуруу жөнүндөгү» токтому себеп болгон.
2005-жылдан азыркы аталышында. Көркөмдүк деңгээли жогору, элдик философияга ишенимдүү негизделген, нускалык идеяларды камтыган, чыныгы тарыхый жана нукура эстетикалык асыл сапаттардан тайбаган чыгармаларды жаратууга өбөлгө түзүү, улуттук сөз өнөрүн өркүндөтүүгө өзгөчө көңүл буруу, башка адабияттын нарктуу баалуулуктарын элге жеткирүү ж. б. Жогорку башкаруу органы — съезд. Анда башкарма шайланат. Ал төраганы, секретариатты шайлайт, пленумду, съездди чакыра алат. Союзда поэзия, проза, драматургия, сын жана адабият таануу, балдар адабияты, көркөм котормо, орус тилинде жазгандардын ж. б. секциялары бар. Ош, Жалал-Абад, Баткен, Талас, Ысык-Көл, Нарын областтарында бөлүмдөр иштейт. СССР адабий фондусунун кыргыз бөлүмү, көркөм адабиятты жайылтуу бюросу, «Арашан» чыгармачыл үйү союзга караштуу болгон. Убагында «Ала-Тоо», «Литературный Киргизстан» адабий-көркөм, коомдук-саясий журналдары, «Кыргызстан маданияты» гезити чыгып турган. Азыр союздун органы болгон «Кыргыз адабияты», жазуучулар менен маданият ишмерлеринин «Жаңы Ала-Тоо» журналы, «Адабий Ала-Тоо» гезити чыгат. Союздун 1-съезди 1934-жылы, 13-съезди 2004-жылы өткөн.
Союздун башкарма төрагалары (1-секретарлары): А. Токомбаев (1934—37); Т. Үмөталиев (1937—40); А. Токомбаев менен К. Баялинов [алмак-салмак (1944—54); А. Салиев (1954—60); Т. Абдумомунов (1969— 71); Т. Аскаров (1971—86), Ч. Айтматов (1986— 91); А. Жакшылыков (1991—95); Ж. Мавлянов (1995—96); Н. Алымбеков (1996—2004); Ж. Садыков (2004—06); А. Өмүрканов (2006—07); О. Султанов (2007—09); А. Алымбаев (Баяс Турал) (2009—11); 2011-жылдын апрель айынан Ч. Абыкеев.
Галатеантемиддер
Галатеантемиддер (лат. Galatheanthemidae) — деңиз лилияларынын бир тукуму.
Желдетүү
Желдетүү —  имараттардагы, турак жайлардагы абанын алмашуусун жөнгө салуу. Имаратта киши көбөйгөн сайын абанын сапаты начарлайт. Дем чыгарганда бөлүнгөн көмүр кычкыл газынан тышкары абада зат алмашуунун башка продуктулары (аммиак, күкүрттүү суутек, индол жана башка), бактериялар топтолот. Андан тышкары абанын температурасы жана нымдуулугу жогорулайт. Ошондой эле турак жай жана имараттарда турмуш-тиричилик аракеттеринен (тамак даярдоо, кир жуу ушул сыяктуу суу буулары жана башка газдар пайда болот. Абанын составынын бузулушунан адамдын абалы начарлап, организмдеги жылуулукту жөнгө салуу жана жүрөк иши, дем алуу бузулат. Ошондуктан имарат, турак жайдагы булганч абаны таза аба менен алмаштырып, желдетип туруу зарыл. Табигый шартта сырттагы жана үйдөгү абанын температурасынын айырмасына, шамалдын багытына, ылдамдыгына жараша форточканын, терезелердин, тамдын жылчыктары аркылуу аба кирип турат. Бирок абанын мындай алмашуусу жетишсиз. Ошондуктан форточка, эшик, терезелерди ачып желдетүү керек. Суук мезгилинде киши жок кезде желдетүү талапка ылайык. Турак жайларды желдетип, абаны тазартуу менен түрдүү инфекциялык оорулардын (грипп, кызылча, скарлатина) алдын алууга болот. Жасалма жол менен абаны алмаштыруу атайын желдеткичтердин жардамы менен жүргүзүлөт. Бул максатта чоң имараттарга, мекемелерге атайын кондиционерлер орнотулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
تهوية داخلية
Манастын кырк чоросу менен элге кайтканы
Манастын кырк чоросу менен элге кайтканы — «Көзкамандар окуясынын» жыйынтык бөлүмчөсү — күрөштүн чечилиши.
Манас эки чоросу менен кырк чорону таап, алардын бетине суу чачышса эс алышты. Өлүү-тирүүнүн ортосунда эс-учун билбей жети күн, кээси жети ай, айрымдары жети жыл жаткан дешет. Баары аман-эсен көрүшүп, өзүлөрү келген аттарын минип, кубаныч менен элге баралы деп жүрүп калышат.
Көзкамандын балдары Жети-Төрдүн оюндагы Талды-Суунун боюна Манастын аялдары менен Аруукенин үйлөрүн катар тиктирип, өзүлөрү атасынын үйүнө чогулуп алып канкордун дүнүйө-мүлкүн, аялдарын бөлүп алмак болушуп кеңешип жатышканда Манастар келип калышты. Сыртта туруп аларды көргөн Бегалдай үйгө кирип туугандарына Манас келгенин айтса, Көкчөкөз бул мени шылдыңдап коркуткусу келет деп инисин чаап салды. Чагалдай Бегалдайга болушуп, Көзкамандын балдары бычакташып, бирин-бири өлтүрүп тынышты. Ушундан ыркы жоктук жөнүндө «Көзкамандарча бычакташкыла» деген ылакап сөз айтылып калды. Эл чогулуп, баатырдын аман-эсен элине кайтканын куттукташты.
Баатырды «өлтүрүп», же өлдү деп эсептеп аялын зордук менен алуу үчүн тойго камданып, же той берип жатканда баатырдын келип калышы фольклордук чыгармалардагы, анын ичинде кыргыз эпосторундагы кеңири белгилүү сюжеттерден.