cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гуманитардык жардам
Гуманитардык жардам (фр. humanitas  – адамзат табияты, билимдүүлүк) – КР мыйзамдары боюнча, андан ары пайдалануу жана/же кайра кайтарылбай тургандай кылып таратып берүү шарты менен, калктын турмуш-тиричилигин жакшыртуу үчүн, ошондой эле согуштук жана экологиялык, техногендик мүнөздөгү табигый кырсыктардын алдыналуу же кесепетин жоюу максатында жеке жана юридикалык жактар тарабынан кайра кайтарылбай турган шартта берилген азык-түлүк, эл керектөөчү товарлар, техника, шаймандар, жабдуулар, медициналык каражаттар менен дары-дармектер ж. б.
Талгар Жакшылыков
Жакшылыков Талгар - (23. 10. 1964-ж. туулган‚ Казак ССРи, Алматы облусу, Балкаш району, Куйган кыштагы) – опера ырчысы (бас)‚ КРдин эл артисти (2003). 1984–86-ж. Караколдогу Ы. Туманов атындагы музыкалык окуу жайында окуган. 1987–93-ж. А. Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук опера жана балет театрынын хорунда ырдаган. 1993-жана башка Бейшеналиева атындагы КМИИни бүтүргөндөн 2001-ж. чейин Кыргыз улуттук опера жана балет театрынын солисти, 2001-жылдан Казакстандын Астана шаарындагы опера жана балет театрында эмгектенет. 1998–2000-ж. Италиянын Кальи шаарындагы Мар­во Дель Монако академиясында сабак алган. Кыргыз улуттук опера жана балет театрында аткарган ролдору: король Рене (П. Чайковский‚ «Иоланта»)‚ Тегирменчи (А. Даргомыжский‚ «Cуу периси»)‚ Кончак (А. Бородин‚ «Князь Игорь»)‚ Мефистофель (Ш. Гуно‚ «Фауст»)‚ Тейитбек (Н. Давлесов‚ «Курманбек»)‚ Коңурбай (В. Власов‚ А. Малдыбаев‚ В. Фере‚ «Манас») жана башка Дүйнөлүк жана жергиликтүү композиторлордун ырларын‚ романстарын чебер аткарат. Көптөгөн чет өлкөлөрдө гастролдо болгон.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Бойлош уулу Арстанбек
Арстанбек Буйлаш уулу (1824-1878) - он тогузунчу кылымдагы кыргыздын ч ыгаан акыны, комузчусу жана ойчулу.
Өмүр таржымалы
Түндүк Кыргызстандагы Ысык-Көл өрөөнүндө жарык дүйнөгө келген. Тынымсейит уруусунан.
Атасы Кокон ханы тарабынан Анжыянда тутулуп калганда, Анжыянга чейин барган.
А.Буйлаш уулунун "Тар заман" ыры терең философиялык ойлорду камтып, кыргыз поэзиясындагы сопулук (суфий) салтты өнүктүрүүдөгү маанилүү баскычтан болгон.
Арстанбектин чыгармалары Совет доорунда цензуралык тоскоолдуктун айынан эл арасында жашыруун аткарылган.
Арстанбек Буйлаш уулу 1824-жылы Ысык-Көл облусунун Сырты аттуу жеринде туулган, 1878-жылы Нарын облусунда каза болуп, Ысык-көлдүн тескейи, Чычкан конушундагы Ташкыя бейитине коюлган. Ойчул, философ, виртуоз комузчу, төкмө акын. «Замана» агымынын эң ири адамдарынын бири. Эл ага «булбул» аттуу атак берген.
Ал бугу уруусунун тынымсейит уругунан болот. Атасы Буйлаш бийдин токолу Төрөкандан төрөлүп, кой-козу кайтарып өсөт. Ушундан улам анын чыгармаларында турмуш-тиричилик жагдайлары жонокой адамдардын көз-карашынан чагылдырылган.
Арстанбек ырчы катары 16га чыкканда элге тааныла баштаган. Ал Фергана тарапта бир жылга жакын убакыт жүрүп, Наманган жана Анжиянды аралап, көптөгөн ырчы, комузчулар менен беттешип, акындык өнөрүнүн артыкчылыгын даңазалап, туулган жерине чоң ырчы атыгып кайткан. Акындын чыгармаларын жыйноо маселесине 1920-жылы көңүл бурулуп, 1922-жылы Каюм Мифтаков Каракол жана Нарын уездинен жыйнап келип, ИАнын Колжазмалар фондуна өткөргөн, азыр да сакталып турат.
Арстанбектин чыгармачылыгында олуттуу теманы заман ырлары түзгөн. Чыгармаларынын чордону деп эсептелген «Тар заман» да үзүндү түрүндө колго тийген, көптөгөн, санат термелери белгисиз бойдон калган. «Тар заман» акындын турмуштук, социалдык жана коомдук көз карашынын натыйжасы болуп саналат. Айтылган чыгарма бир учурда эмес, болжол менен 1852-1870-жылдары түзүлүп, калыптанган.
«Тар замандын» өзүнө таандык обону, комуз күүсү, аткаруу манерасы, кайрык-кайталоолору бар. Бирок форма жагынан дидактикалык чыгармага окшоп турганы менен өз алдынча жанрдык өзгөчөлүккө ээ. Бекеринен «кара ыр» аталып жүрбөсө керек. Санат, терменин чегинде калбастан, мазмуну, камтыган объекти кеңири, замана заңы, калктын келечеги сыяктуу коомдук, социалдык маселелерди козгоп, терең ой жүгүртүшү менен айырмаланат.
Арстанбектин чыгармачылыгынын күрдөөлдүү, көркөм өнөрдүн эң бийиктикке көтөрүлгөн учурун падыша өкмөтүнүн бийлиги кыргыз жергесине орногон мезгилде жараткан чыгармалары түзөт. Алсак, «Тар заман» - акындын турмуштук жана социалдык көз-карашынын жыйындысы, автордун өз позициясы. Арстанбектин чыгармачылык мүмкүнчүлүгү зор, мазмун-жанрдык жагынан ар тармактуу. Ал арман, кошок, терме, санат, керээз сыяктуу ар кыл тармактагы ырларды, поэмалардын автору болгон.
"Арстанбек Буйлаш уулу" айтыш өнөрүнүн да ири устаты болгон. Чыгармачылык багыты боюнча нускоочу ырчылардын катарына кирет. "Кожожаш," «Төштүк», "Бердикожо жалгызым", «Чоро» («Шоро»), «Беш казак» окшогон эпос-поэмаларды, «Көкөтөйдүн ашын» чебердик менен аткарчу деп айтышчу экен. Бирок, анын аткаруусундагы эпикалык чыгармалардын бири да бизге жеткен эмес. Ал 500гө жакын күү чертип, анын 200гө дейреси өзүнүн төл чыгармасы болгон деген кеп бар.
«Арстанбектин арман күү», «Кербез», «Солтон сары», «Кет бука», «Ат чубатар ботой» аттуу залкар күүлөрү чоң комузчулардын репертуранынан орун алган. Көптөгөн кыргыз жана казак ырчы, ошондой эле комузчулары менен беттешип жеңип чыккан. Кыргыз маданиятынын тарыхындагы Арстанбектин мурасы зор из калтырган. Ал чыгармачылыгы менен замандаш жана кийинки (19-кылымдын аягы - 20-кылымдын башталышы) кыргыз айтыш акындарына жана күүчүлөрүнө зор таасир калтырган.
Анын улуулугу - өз мезгилинин курч маселелерин козгоп, элдин тагдырын, келечек турмушун, коомдун социалдык абалы жөнүндө терең ой жүгүртүүсүндө болгон. Тилекке каршы, залкар адамдын чыгармачылыгы эскичил ырчы катары сындалып, изилдөө алкагынан четке кагылып, чыгармалары жыйналбай, акын туура баасын албай келди. Залкар ырчынын мурасына кайрылуу 1990-жылы гана колго алына баштаган.
Адамдын маданий укуктары
Адамдын маданий укуктары – маданий жана илимий турмуш чөйрөсүндө адам мүмкүнчүлүгүнө конституция жана мыйзамдар тарабынан кепилдик бериле турган укук менен эркиндиктердин өзгөчө топтому. Адамдын маданий укуктарына билим алуу укугу, окутуу эркиндиги (академиялык эркиндик), чыгармачылык эркиндиги, маданий турмушка катышуу жана маданият мекемелерин пайдалануу укугу, маданий байлыктардан пайдалануу укугу кирет. Ошентип, Адамдын маданий укуктары социалдык дагы (м.: билим алуу укугун), жеке дагы (м.: чыгармачылык эркиндикти) укук менен эркиндиктерди камтыйт. КРде ал КР Конституциясында бекемделген.
Атмосферадагы жылуулук алмашуу
Атмосферадагы жылуулук алмашуу - атмосферадагы жылуулуктун тик жана горизонталь багыт боюнча алмашуу процесси. Мында абанын жылуу катмарларынан чыккан агым, анын муздак катмарларына карай жылып, абанын кошулуусунан температура өзгөрөт. Бул катмардын температуралык айырмасы канчалык чоң болсо, атмосферадагы жылуулук алмашуу ошончолук тез жүрөт. Күндүн радиациясы, космостон келген жана жерден чыккан жылуулуктар - атмосферадагы жылуулуктун негизги булагы. Атмосферадагы жылуулук алмашуу негизинен турбуленттүүлүктүн жардамы менен атмосферанын жерге чектеш катмарына жылуулуктун өтүшү, күндүн радиациясынын таралышы, суунун бууга айланышы жана атмосферадагы суу буусунун конденсацияланышы менен сублимацияланышынан бөлүнүп чыккан жылуулуктун натыйжасында болот.
Апельсин
Апельсин (Citrus sinensis) - руталар тукумунун цитрус уруусундагы дайыма жашыл мөмө дарагы. Бийиктиги 7-12 мге жетет. Жапайы түрү белгисиз. Мекени Индия жана Түштүк-Чыгыш Азия. Жалбырагы сүйрү, гүлү кош жыныстуу, ак, жыттуу, жалгыздан же чачы топгүлгө чогулган. Мөмөсү уруктуу, салмагы 300-600 г, өңү сары, жыттуу, таттуу же кычкыл, ширелүү. Курамында кант, лимон кислотасы, аскорбин кислотасы, А, В, Р витаминдери, кальций, калий, фосфор туздары бар. Мөмө кабыгында жана жалбырагында эфир майы болот. Ал 75 жылга чейин мөмө байлайт. Сортторунун 4 тобу белгилүү. Мөмөлөрүнүн түсү ар түрдүү. Көп сорттору 4 миң жылдан бери Бирманын чыгышы жана Кытайдын түштүк-батышында, тропик жана субтропикте, ал эми Европада (Капказда, Кырымдын Кара деңиз жээгинде) 15-кылымдан бери өстүрүлөт.
Пома (Ивдели куймасы)
Пома — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ивдель дарыясынын сол жээгинен 75 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жакындатып интегралдоо
Жакындатып интегралдоо -  сандык интегралдоо, эсептөө математикасынын бир бөлүмү; ал аныкталган интегралды чыгарууга даярдоо жана жакындатылган эсептөө ыкмасын колдонуу, башкача айтканда квадратура формуласын түзүү менен аткарылат. Кээ бир физикалык жана техникалык маселени чыгарууда интеграл астындагы функция үчүн баштапкы функция табылбайт. Мындай учурда аныкталган интеграл жакындатылып эсептелет. Эсептөөнүн үч ыкмасы бар: тик бурчтуктар, трапеция жана Симпсон (парабола) формуласы. Бул ыкмаларда интегралдын астындагы f(x) функциясын айрым чекиттерде f (x) функциясы менен дал келген жөнөкөй көп мүчө аркылуу алмаштыруу колдонулат. Эгер [a, b] кесиндисин a = x0 < x2 < ... < x2n = b чекиттери аркылуу n барабар бөлүктөргө бөлүп, ар бир бөлүктө f(x) ти; 1) нөлүнчү көп мүчө менен алмаштырсак – тик бурчтук; 2) сызыктуу функция (биринчи тартиптеги көп мүчө) менен алмаштырсак – трапеция; 3) парабола (экинчи тартиптеги көп мүчө) менен алмаштырсак – парабола же Симпсон формуласы алынат. Симпсон формуласы (1743) тик бурчтук, трапеция формулаларына караганда жогорку тактыкты берет.
Гейдар Алиев
Гейдар Алирза уулу Алиев (10. 5. 1923, Нахчыван - 12. 12. 2003, Кливленд, АКШ) саясий жана мамлекеттик ишмер, Азербайжан Республикасынын Президенти (1993-2003), Социалистик Эмгектин Баатыры (1979, 1983). Азербайжан элинин жалпы улуттук лидери.
Азербайжан мамлекеттик университетинин тарых факультетин бүтүргөн. 1941-49-ж. мамлекеттик коопсуздук органдарында жана Нахичеван АССР Министрлер Советинде жооптуу кызматтарда, 195064-ж. Азербайжан ССРинин Ички иштер министрлигинде жана Министрлер Советине караштуу мамлекеттик коопсуздук комитетинде жетекчи кызматта, 196467-ж. Азербайжан ССР Министрлер Советине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин председателинин орун басары, 1967-жылдан председатели. 1969-82-ж. Азербайжан КП БКнын биринчи секретары, 1982-87-ж. СССР Министрлер Советинин 1-орун басары, 1991-93-ж. Нахичеван Автономиялуу Республикасынын Жогорку межлисинин председатели, 1993-жылдан эгемендүү Азербайжан Республикасынын Жогорку Советинин төрагасы, Президенти болгон. Алиев президенттик кызматты аркалаган учурда ички саясий стабилдүүлүккө жетишип, чет элдик инвестициялардын келишин камсыздаган жана өлкөдө экономикалык өнүгүү үчүн жагымдуу кырдаал түзүлгөн. Ленин, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Алиев Качыбек
Алиев Качыбек (1939-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Дархан айылы) - экономист, экономика илимдеринин доктору (1993). КМУУну (1963), Москва экономика-статистика институтунун аспирантурасын (1966) бүткөн. КМУУнун экономика жана менежмент факультетинде окутуучу, доцент, кафедра башчысы, декан, «Кыргызстан» АКБ башкармасынын начальниги болуп иштеген. КРСУда профессор, 2000-жылдан КМУУ ИППККда кафедра башчысы. Калкты каттоо жана алардын иш менен камсыз болуусун изилдөө боюнча адис. 20дан ашуун илимий иштери жарык көргөн (2002). Негизги эмгектери Кыргызстандын калкына жана эмгек ресурстарына, эмгек статистикасына, экономикалык билим жана маркетингге арналган. Эмгектери: Население и трудовые ресурсы Киргизии. Ф., 1985; Основы маркетинга. Б., 1997; Экономика. Б., 2001.
Лимнориялар
Лимнориялар (лат. Limnoria) — тең буттуу рак сымалдуу жандыктардын жыгач кемиргич бир уруусу.
Дактилоскопия
Дактилоскопия (гр. daktylos  – манжа и  skopeo  – карап турам, карап жатам, байкап турам) – атайын картотекада сакталган дактилоскопиялык карточкадагы маалыматтар менен салыштыруу жана жиктештирүү менен адамды таануу үчүн, алакан издерин көчүрүп алуу жолу менен, манжанын тери издери менен тырмак үстүнүн (оюм-чийим сызык) түзүлүшүн изилдей турган кылмыш иликтөөсүнүн бир бөлүгү болуп саналат. .
Жез сульфаты
Жез сульфаты, СuSО4 — күкүрт кислотасынын жез тузу. Сууда жакшы эрүүчү түссүз кристаллдар. Нымды өзүнө тез тартып алып, көгөрөт. Бул касиети спирт, эфир жана башказаттар курамындагы сууну аныктоо үчүн пайдаланылат.
1
Үч-Эмчек (Талас району)
Үч-Эмчек ― Кыргызстандын Талас облусунун Талас районундагы айыл. Өзүнөн гана турган Кууганды айыл аймагына кирет.
Жайлоо
Кыргызстандын жайлоолору деңиз деңгээлинен 2500–3000 м бийиктикте орун алган, мисалы, Ак-Сай, Арпа, Кара-Төр, Көлтөр, Ашуу-Төр жана башка. Бийик тоо арасы төр, ат жайлоо делет. Жайлоолордун чөбүнүн түшүмдүүлүгү бирдей эмес, мисалы, ат жайлоолордо гектарынан 1,1 цден 14,9 цге чейин, бөксө тоолуу жайлоодон 5,3–18,3 цден чөп алынат. Жайлоо чөбү өсүп, сабак байлардын астында малга жегиликтүү, гүлдөп баш алганда күчтүү келет. Бөксө жайлоолордогу 1 ц кургак чөптө 45–80 тоют бирдиги, 7–10 кг сиңимдүү белок болот. Жайлоо чөбүндө иод аз. Жайлоо ар кандай бийиктикте болгондуктан, бийик тоолуу жайлоого кой, бөксө тоолорго уй менен жылкы жаюу сунуш кылынат.
Жез сульфаты
Ысытууда: СuSО4 ® СuО + SО2 + — О2
Үч-Эмчек (Талас району)
Калкы
Калкы ― 2220 киши (2009-жылы).
Жез сульфаты
2
ажырайт. Анын суудагы эритмесинен көкташ СuSО4×5Н2О кристаллдашат, 258°С суусун толук жоготот. Көк-таш жараты-лышта түрдүү минералдар: брошантит — СuSО4×ЗСu(ОН)2, вернадскит — ЗСuSО4•С(ОН)2-4Н2О, лангит — СuSО4•ЗСu(ОН)2-Н2О түрүндө кездешет. Ж. с. ө. ж-да жезди Н2SО4 эритүүдөн алынат. Ал мңнералдык боёкторду алууда, а. ч. өсүмдүктөр зыянкечтерине каршы күрөшүүдө, үрөн дарылоодоо, медицинада, тери иштетүүдө жана башка колдонулат.
Бентонит
Бентонит (АКШдагы Бентон деген жердин атынан) - o монтмориллонит тобундагы минералдардан турган чополуу тоо тек. Бентонит деңиз же көл түбүндө жанар тоо тектеринин химиялык өзгөрүүлөрүнөн пайда болот. Бентониттин ири кендери Түндүк Кавказда (Нальчик), Закавказьеде, Крымда, Волга боюнда, Өзбекстанда, Түркменистанда бар. Бентонит чополору Түштүк Кыргызстанда (Бешкен кени) бар.
Бентонит эң жакшы адсорбент катарында өсүмдүк менен малдын майын, винолорду тазалоодо, бургулоо иштеринде ж. б. колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Алмашуу
Алмашуу - экономикалык алмашуу, материалдык жыргалчылыктардын же алардын нарк белгилеринин өз ара орун которушу, эмгек натыйжаларынын бир кишинин менчигинен экинчи бир кишинин менчигине өтүшү. Буюмдар гана эмес, кызмат көрсөтүү да алмашылышы мүмкүн. Кызмат көрсөтүүлөр бири-бирине, кызмат көрсөтүү боюнча жана алардын нарк белгилерине алмашылышы мүмкүн. Алмашуу өндүрүш, бөлүштүрүү жана керектөө менен бирге кең маанидеги өндүрүштү түзөт. Тарыхый жактан алганда, алмашуунун алгачкы формасы өз ара белек-бечкек беришүү-алышуу болгон. Ал топ менен индивиддин ортосунда социалдык байланыштын үзүлүп калбашын колдоо үчүн жүргүзүлгөн. Мындай учурда социалдык байланыш белектердин өз ара орун которушун камсыз кылган каналдын ролун аткарган. Тараптар белектерин алмашып турганда байланыш боло берген. Белек алмашуунун токтошу өз ара алакалардын үзүлгөнүн билдирет. Белек алмашуу адепки учурда алгачкы коомдо жашаган түрдүү коллективдердин мүчөлөрүнүн ортосунда гана жүргөн. Эмгекке жараша бөлүштүрүүнүн жана өздүк менчиктин пайда болушу менен коллективдин ичинде өз ара жардамдашуу, жардамды алмашуу жаралат. Жардамды алмашуу бир жолку эмес, кайталанып туруучу мүнөзгө ээ. Мындай мамилелерде берген жана алган жардамдын бирдейлиги баарын канааттандырган, бирок мындай эквиваленттүүлүк жалпы жонунан жана узак убакыттын ичинде ишке ашкан, ачык эсептешүү болгон эмес. Өз ара ачык эсептешүү пайда болгондон тартып, алмашуунун мүнөзү өзгөрөт. Эгер мурда өз ара беришүү гана болсо, эми алыш жана бериш так айырмаланат. Аталган эки типтеги мамилелер кошуналык община калыптанып жатканда жана калыптанып бүткөндө өзгөчө чоң ролду ойнойт. Бул эки форма узакка чейин белек алмашуу жана товар алмашуу менен катар жүрөт, бирок алар сапаттык жактан айырмаланат. Белек алмашуу менен жардам алмашууну мүнөздөө үчүн көбүнчө реципрокалдуулук деген термин колдонулат. Айырбаштоонун бир кыйла тараган формасы товар алмашуу болот. Ал алгачкы коомдон тартып, андан соңку бардык типтеги коомдордо өнүккөн.
Адамдын социалдык укуктары
Адамдын социалдык укуктары – адамдын (же дайындуу мамлекеттин жарандарынын) белгилүү бир конституциялык укуктарынын жыйындысы, алар мамлекеттен материалдык убайларды (байлыктарды) алуу үчүн талаптанууга мүмкүндүк берет (белгилүү бир шарттарда). Адатта Адамдын социалдык укуктарына социалдык камсыздоого укуктуулук, билим алууга укуктуулук, ден соолукту сактоого жана медициналык жардамга укуктуулук, турак жайга укуктуулук, балдардын өзгөчө укуктары жана майыптардын укуктары кирет. Адамдын социалдык укуктары дүйнөдөгү баардык эле өлкөлөрдө конституциялык деңгээлде бекемделген эмес. Кыйла толугураак көлөмдө алар «социалисттик» жана «постсоциалисттик» делген мамлекеттердин конституцияларында жарыяланган. Кээ бир өнүккөн, ошондой эле өнүгүп жаткан өлкөлөрдө Адамдын социалдык укуктары экинчи дүйнөлүк согуштан кийин жарыялана баштаган, бирок, адатта аларды соттук коргоо камсыз кылынган эмес.
Маршановка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дуушаңгер
Дуушаңгер — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Эсенкандын түп аталарынын бири. Манастын кабарын уккан Эсенкан эли менен кеңешкенде Д. падышанын тушунда да кытайлар кыргыздарды чаап, туш-тушка таратканын айтат (Сагымбай Орозбаков, 1. 174).
Дуулат (этноним)
Дуулат (этноним), дуглат, доглат — "Манас" эпосундагы моңгол урууларынын бири. Тарыхый даректер боюнча Д-тар 13-кылымдан кийин негизинен Орто Азия Жети-Суу, айрыкча Чыгыш Түркстанга чейин көчүп келишкен. Алар бара-бара түрктөшүп, үрп-адаттарын, тилин жоготушкан. Д-тардын ири бөлүгү 15-кылымдан тартып Жети-Суу аймагында казак элине сиңип кеткен. Алардын эмирлери Тимур жана тимурийлерге кызмат өтөшкөн. Д. эмирлери Чыгыш Түркстандын Маңлай-Суй аттуу аймагын бийлеп келишкен. Алардын ири өкүлдөрү Моголстан мамлекетинин улус бектери болуп, өлкөнү бийлөөдө көрүнүктүү роль ойногон. Айрым Д. эмирлери өзүлөрүнө жакпаган Моголстан кандарын өз каалолору боюнча алмаштырганга чейин барган. Ал гана эмес эмир Камар ад-дин кан Ильяс кожону өлтүрүп, Моголстанды өзү башкарып турган Д. эмирлеринин бири Мухаммед Хайдар 16-кылымда "Рашидинин тарыхы" аттуу баалуу эмгекти парсы тилинде жазып калтырган. Ал Моголстан мамлекетинин тарыхына арналган. "Манас" эпосунда моңгол урууларынын бири Д-тар наймандар менен бирге Чоң казатка активдүү катышкан эл катары сүрөттөлөт.
Марктлойтен
Марктлойтен - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Вунзидель-Фихтель (район)|Вунзидель-Фихтель районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 3383 (2010-ж.). Аянты – 35.49 км2.
Сох
Сох – Сырдарыянын сол куймасы. Узундугу 124 км, алабынын аянты 3510 км2. Алай кырка тоосунун Түркстан жана Заравшан тоолоруна тутумдашкан Матчатоо тоомунун түндүк капталынан башталат. Кожашандын чатынан Сох аталат. Жашылкөлдүн чатынан баштап салааланып, жай агып, улам  төмөндөгөн  сайын кууш капчыгай аркылуу (60 км аралыкка) шар агат. Андан соң кайрадан салааланып, Сарыкоргон кыштагынанан баштап, шиленди конусту пайда кылат. Ири куймалары: Түтөк суу, Туура суу, Жашылкөл, Кожашкан, Кыштут, Гараты, Калаймахмуд, Роут, Падал. Июнь– августа кирип, сентябрда тартылат. Мөңгү, кар жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 42 м3/сек, эң көбү 58,9 м3/сек (Сарыканды кыштагынан жакын). Сугатка пайдаланылат. Алабында жалпы аянты 258,7 км2 келген 276 мөңгү бар. Боюнда Кокон шаары, Зардалы, Сарыкоргон, Сарыканды, Сох жана башка кыштактар жайгашкан.
Рысбаев Сулайман Казыбаевич
Рысбаев Сулайман Казыбаевич- окумуштуу-педагог, педагогика илимдеринин доктору, профессор, белгилүү балдар жазуучусу
Өмүр жолу
Рысбаев Сулайман Казыбаевич 1956-жылы 17-февралда Ош шаарында мугалимдин үй-бүлөсүндө туулган. 1973-жылы Токтогул районундагы "Сары-Камыш" айылындагы "Бирлик" орто мектебин аяктаган. 1978-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн. Окууну аяктагандан кийин, айылдык мектептерде кыргыз тили, адабияты сабагынан карапайым мугалим болуп иштеген. 1987-жылдан бери Кыргыз билим берүү академиясында, адегенде,  ага илимий кызматкер, сектор башчысы жана бөлүм башчы, учурда лаборатория башчысы  болуп иштеп келатат.
Педагогикалык жана коомдук ишмердиги
С.Рысбаевдин педагогикалык ишмердүүлүгү ар тараптуу. Ал кыргыз тилин, адабиятын окутуунун методикасы менен бирге, учурдагы кыргыз балдар адабиятынын өнүгүш проблемалары, учурдагы абалы боюнча да изилдөөлөрүн жүргүзүүдө. Буга байланыштуу жарыяланган  «Азыркы кыргыз балдар адабияты: проблемалары, портреттер» (Б., 2000), «Кыргыз  балдар фольклорунун педагогикасы» (Б.2006) аттуу монографиялык эмгектери учурда бул окуу куралы катары педагогикалык окуу жайлардын студенттери жана окутуучулары тарабынан окутулуп келе жатат. С.Рысбаев илимий-педагогикалык кадрларды тарбиялап чыгарууга да жигердүү иштөөдө. Анын жетекчилиги менен 8 кандидаттык иш корголгон.
С.Рысбаев көп жылдардан бери профессорлор Бекбоев Исак жана Байгазиев Советбек менен бир мекемеде жемиштүү чогуу иштешип келе жатат.
Жарык көргөн эмгектери
Монографиялар 1. «Азыркы кыргыз балдар адабияты: проблемалар жана портреттер», 5 .б.т.., Б., 1998 2. «Кыргыз тили, адабияты окуу китептеринин мазмунун жана түзүлүшүн өркүндөтүү жолдору», «Мектеп», 7 б.т., 1999 3. «Кеп маданиятын өзбек мектептеринде окутуу», 8 б.т., Ош, 2002 (авторлош) 4. «Орус мектептеринде кыргыз тилин окутуунун проблемалары» 8 б.т., Б., 2002 5.«Из истории развитие педагогической науки в Кыргызстане» (к 50-летию Кыргызского институт образования) 1951, 2001, 1, 12 б.т., Б., Педагогика», 2003 (коллект, монография) 6. «Башталгыч класстарда кыргыз тилинен жат жазуу жумуштарын жүргүзүү технологияларын өркүндөтүү ( авторлош), Б., 2004, 2008 7. «Улуттук мазмундагы эне тили окуу китептерин  түзүүнүн  проблемалары» 2 б.т, Б., «Кут билим», 2005 8. « педагогикасы» 27 б.т., Б., «Билим куту», 2005. 9. «Кыргыздын элдик таалим-тарбия методдору жана принциптери“(авторлош), Б.2007, 7б.т. 10. «Орто мектептерде кыргыз тили,адабиятын окутуунун технологиялары» аттуу монографиясы (авторлош) басылып чыккан, Б. 2008-жыл. 280 бет. 11. «Кыргыз тилин экинчи тил катары окутуунун теориялык жана практикалык маселелери», Б., «Мега-Принт» басмасы, 2011 Концепциялар 1. Окуу орус тилинде жүргүзүлгөн мектептерде кыргыз тилин окуп-үйрөнүүнүн концепциясы (5 б.т.) Б.1995 2. Окуу орус, өзбек тилдеринде жүргүзүлгөн мектептерде кыргыз тилин окуп-үйрөнүүнүн концепциясы (5 б.т.) (авторлош), Б.2006 3. Окуу орус, өзбек тилдеринде жүргүзүлгөн мектептерде кыргыз тилин окуп-үйрөнүүнүн концепциясы, жаңы вариант, газ. «Кутбилим», (авторлош), Б.2010, 3-дек. Мамлекеттик стандарттар
1.	Республиканын мектептеринде кыргыз тили жана адабияты боюнча билим берүүнүн мамлекеттик стандарттары (5-11-кл, долбоор) 1 б.т. Б. 1996 2.	Окуу орус, өзбек тилдеринде жүргүзүлгөн мектептерде кыргыз тилин окутуунун мамлекеттик стандарты, 1 б.т., Б., 2006 (2-басылышы, өркүндөтүлгөн редакциясы). Окуу программалары
Коомдук ишмердиги
1.Окумуштуу – педагог катары С.Рысбаев учурда Тажикстандагы, Өзбекстандагы, ал тургай, Кытай Республикасындагы жашап жаткан боордошторубуздун балдарынын эне тилин окуп-үйрөнүүсүнө кызыгып, алар менен тыкыс байланышта иштеп жатат. 2. Балдар жазуучусу катары Улуттук Жазуучулар кошунунун балдар адабияты боюнча секциянын башчысы. 3. Улуттук жазуучулар кошунунун алдында балдар адабияты боюнча ыйгарылуучу Тоголок Молдо атындагы адабий сыйлык боюнча  комиссиясынын төрагасынын орун басары. 4. КРнын Президентинин алдындагы Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын мүчөсү. 5. КРнын Өкмөтүнүн балдар адабияты боюнча ыйгарылуучу сыйлыгы боюнча комиссиянын мүчөсү. 6. «Кыргыз тили» газетасынын, «Кырчын» көркөм адабий жана маданий журналынын, «КББАнын кабарлары», «ЖАМУнун кабарлары» илимий-методикалык журналдардын редаколлегия мүчөсү.
Үй-бүлөсү
1.	Айдакеева Чынаркүл, жубайы, 1961-ж. 2.	Казыбаев Тилек Сулайманович, уулу,1980-ж. 3.	Рысбаев Кушубак Сулайманович, уулу, 1982-ж. 4.	Рысбаев Темирлан Сулайманович, уулу, 1985-ж. 5.	Сулайманова Айгерим, кызы, 1995-ж. Ошондой эле, 6 неберенин чоң атасы.
Көлчүкчүлдөр
Көлчүкчүлдөр (лат. Limnephilus) — түк канаттуу каскак жандыктардын бир уруусу.
Кеңеш Алиев
Алиев Кеңеш (1938-жылы туулган, Чүй облусу, Панфилов району, Чолок арык айылы) - хормейстер, профессор (1992), Кыргыз Республкасынын эл артисти (1992). Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери (1974). Фрунзе шаарындагы М. Күрөңкөев атындагы мамлекеттик музыкалык-хореография окуу жайын (1959), Гнесиндер атындагы Москва мамлекеттик музыкалык-педагогикалык институтун (1964) бүткөн. 1964 - 1969-жылдары А.Малдыбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик академиялык опера жана балет театрында хормейстер, 1969-жылдан башкы хормейстер, бир эле мезгилде Б. Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунда окутуучу, хор дирижёру кафедрасынын башчысы. Ал 50дөн ашык опера спектаклдериндеги («Кармен», «Русалка», «Отелло», «Манас») хорлорду жогорку деңгээлде даярдаган. 1975-жылы К. Алиевдин жетекчилиги менен Кыргыз радиосунун хору уюшулган. Медалдар менен сыйланган.
Оттук талаа шпаты кени
Оттук талаа шпаты кени Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Балыкчы шаарынан 20  км түштүктө, деңиз деңгээлинен 2000 м бийиктикте. 1985-ж. "Средазкварцсамоцветы" экспедициясы издөө-баалоо иштерин жүргүзгөн. Кызыл-Омпол ири кристаллдуу сиенит интрузиясында, узундугу 1000 мге созулган орто бүртүктүү сиенит-диориттердин дайка сымал тулкусунда, талаа шпатынын өңү кубулуп туруучу кристаллдары кездешет. Кристаллдардын өлчөмү 10–12 см, түзүлүшү б–ча ортоклазга тийиштүү, өңү боз, ачык-боз саргыч-боздон, күмүш сымал-актан, ачык-көктөн тунук-көккө чейин кубулжуп турат. Өнөр жайлык мааниси боюнча Орто Азияда мындай кооз таштын жапайдан жалгыз кени болуп эсептелет. Өңү кубулжуп турган талаа шпатынын запасы - С1категориясы боюнча 188,2 т. 1997-жылга карата баланстагы запасы С1– 180,2 т.
Молдо Кылыч
Чыгармалары: «Чүй баяны», «Керме тоо», «Канаттуу», «Кол казал», «Кара Кочкор», «Кыз-жигит», «Мал казал», «Жатакчылар», «Чүй канаттуулары».
Сатиралары: «Бүркүттүн тою», «Он жети бий», «Качанак Молдо Сулайман», «Молдо Дүйшө».
Санаттары: «Зар заман», «Азаматтар», «Сапар».
Кошоктору: «Байтайлак» ж.б.
Чыгармалары адам баласынын жүрүм-туруму жөнүндөгү этикалык ойлорго, накыл сөздөргө, тарбия-таалим идеяларына бай. «Чүй баяны», «Буудайык» чыгармасы табиятка каршы баруу адам баласы үчүн трагедия менен аякташы мүмкүн деген философиялык ойду билдирип турат. Молдо Кылычтын чыгармалары тоталитардык идеология узак мезгил бою саясий кодулоодо болуп, «кара сандыкка» жабылган. Анын чыгармачылыгы жөнүндө 40-жылдары илимий эмгек жазган окумуштуу Тазабек Саманчин «Улутчул», «Космополит» катары куугунтукка алынган. Молдо Кылычтын адабий мурастары демократиялык жаңылануу жылдарында элге кайрылып келди, апасынын атын билбейбиз.
Булактар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004 [http://bizdin.kg/books/item/29-moldo_kylych_kazaldar Молдо Кылыч. Казалдар.]
Атмосферадагы жана гидросферадагы турбуленттүүлүк
Атмосферадагы жана гидросферадагы турбуленттүүлүк - аба жана суу агымдарындагы айрым бөлүктөрдүн кыймылынын иретсиздиги. Атмосферадагы абанын жана океан менен деңиздеги суунун агымдарында, алардын кээ бир бөлүктөрүнүн алмашуусу законченемдүү кыймылда эмес, иретсиз татаал траектория боюнча жүргөндүктөн, кыймылдагы катмарлардын интенсивдүү буркандаган аралашуусун пайда кылат (к. Турбуленттүүлүк). Үндүн абада таралбай калышы, жылдыздардын жымыңдашы, учуп бара жаткан самолёттун ылдый түшүп кетүүсү турбуленттүүлүк менен түшүндүрүлөт. Турбуленттүүлүктү изилдөө айрыкча шаарларды куруу пландарын иштеп чыгууда (шаардын үстүндө түтүндүн же чаңдын аз турушу, түтөтүүлөрдүн жардамы менен өсүмдүктөрдү үшүктөн сактап калуу жана башка маселелерди чечүүдө) чоң роль ойнойт.
Сайыткул (Илишев району, Башкыртстан)
Сайыткул — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Ишкар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 202 киши. Почта индекси — 452281, ОКАТО коду — 80230840005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дүбүрө кан
Дүбүрө кан — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, он бир Дуу-дуунун бири. Согушта Манастын колунан өлөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 10).
Харьков операциясы (1942)
Харьков операциясы (1942) — Улуу Ата-Мекендик согуштун ири салгылашуусу. Советтик чабуул стратегиялык чабуул жасоо аракети катары башталып, бирок курчоого алынып, алдыда келе жаткан Кызыл Армиянын күчтөрүн дээрлик толугу менен жок кылуу менен аяктаган ("Операция Fredericus"). Харьковго жакын жердеги катастрофадан улам, фронттун түштүк секторундагы немистердин Воронежге жана Ростов-на-Донуга тез илгерилеши, андан кийин Волгага чыгып, Кавказга кетиши мүмкүн болду.
1942-жылы согушка Харьков шаарынна согушка баргандардын Сыдыкбеков Шарапидин Атчандар гвардиясында.
Сенькина дарыясы (Хэй-Мутый-Кик куймасы)
Сенькина — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хэй-Мутый-Кикя дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жез сульфиддери
Жез сульфиддери — жез менен күкүрт бирикмелери: Сu2S, СuS. Бир валенттүү жез сульфиди Сu2S — халькозин (жез жалтырагы) минералы түрүндө кездешет. Аны абада ысытканда СuО, СuSО4 жана О2 пайда болот. Сууда жана суюлтулган к-таларда, аммиак эритмелеринде эрибейт. Ысытылган азот кислотасында күкүрттү бөлүп чыгаруу менен эрийт. Кычкыл чөйрөдө үч валенттүү темир туздарынын, жез хлоридинин жана цианиди эритмесинде жакшы эрийт. Эки валенттүү жез сульфиди СuS — ковеллин минералы. 450°С жогорку темп-рада күкүрт жана Сu2S ажырайт, ысытуудан СuО чейин оңой окистенет. Н2S нейтралдуу же начар кычкыл чөйрөдө жез туздарынын эритмеси аркылуу өткөргөндө кара түстөгү чөкмө СuS пайда болот.
Бентос
Бентос (гр. benthos - тереңдик) - деңиз сууларынын түбүндө жашаган "организмдердин жыйындысы. Бентостук организмдер суунун түбүндөгү субст-oратка жабышып тиричилик өткөзөт - жана 300бентос (жаныбарлардыкы), фитобентос (өсүмдүктөрдүн) болуп -бөлүнөт. Деңиздердө жашаган 300бентоско фораминиферлер, губкалар, ичеги кӨцдөйлүүлөр, асцидиялар жана балыктар; фитобентоско деңиздин түбүндөгү бактериялар, балырлар кирет. Ысык-Көлдүн, 300бентосторуна журттар- (нематоддор, олигохеттер, сүлүктөр), жумшак денелүүлөр же үлүлдөр, муунак буттуулар, курт-кумурскалар, алардын личинкалары кирет.
Сыдыков, Сагалы
Кыскача өмүр таржымакалы
Кыргыз тил илиминин эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири, Кыргызстандагы алтаистика жана түркология илимдеринин калыптанышына жана өнүгүшүнө зор салым кошкон аалым, профессор, филология илимдеринин доктору Сагалы Сыдыков Кыргызстандын Ысык-Көл облусуна караштуу Түп районундагы Кең-Суу айылында туулган. Жакын агасы Түгөлбай Сыдыкбековдун тарбия, таалимин алган, турмушта залкардын таянганы да болгон.
Аспирантурада СССР ИАсынын Азия элдери институтунда (Москва) окуган.
СССР илимдер академиясынын Тил таануу институтунун аспирантурасын атактуу монголист Г.Д.Санжеевдин жетекчилигинде мыкты аяктап, түрк-монгол тилдериндеги окшоштуктарды изилдеген кандидаттык диссертациясын Москвада ийгиликтүү коргогон. Академиктер И.А.Батманов, Б.Ө.Орузбаевалардын жетекчилигинде, кийин өз алдынча ири багыттагы алтаистикалык, түркологиялык изилдөөлөрдү жүргүзүп, ондогон макалаларды жана бир нече илимий китептерди жарыялаган. Кыргыз тил илиминде түрк-монгол тилдик байланыштарына, байыркы түрк жазма эстеликтерине жана Жусуп Баласагундун "Кудатгу Билиг" эстелигине арналган фундаменталдуу изилдөөлөрү С.Сыдыковду түрк дүйнөсүнө таанымал кылган. Байыркы кыргыздардын Енисей жазма эстеликтерине арналган доктордук диссертациясы С.Сыдыковду кыргыз коомчулугунда эч качан унуттурбайт. С.Сыдыков изилдеп жана кыргызчага которгон "Кудатгу Билигдин" кол жазмасы автордун көзү тирүүсүндө басылбай калды. Келечекте бул эмгек жарыяланса С.Сыдыковдун илимдеги орду дагы бекемделерине ишенсек болот. С.Сыдыков Енисей жазуу эстеликтерин табууда жана жарыя-лоодо чыныгы окумуштуулугун көрсөтө алган. С.Сыдыков окумуштуулук менен адамгерчиликти бирдей карманган сейрек кыргыз айдыңдарынын бири эле. Эки уулунун, кызынын, неберелеринин нукура нускоочусу, тоо туткан таянычы эле.
Кыргыз-монгол этностук, тилдик алакалары боюнча бир катар эмгектери белгилүү.
Автордун эмгектеринин кыргыздардын байыркы жана орто кылымдар тарыхы, этнографиясы боюнча мааниси зор.
профессор, филология илимдеринин доктору Сагалы Сыдыков 78 жаш курагында 2010-жылдын16-февралында дүйнөдөн кайтты.
Чыгармаларынын тизмеси (кыскача)
Изилдөөчунүн кыргыз тарыхы, этнографиясы, тил илими үчүн зор мааниси бар эмгектери "Орхон-Енисей тексттери" (1982), "Байыркы түрк жазуусу" (2001) жана башка аталыцштар аркылуу белгилүү.
Красная Речка (дарыя)
Красная Речка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Орташа Терсь дарыясынын оң жээгинен 77 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Курошма
Курошма — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын сол жээгинен 57 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Жакынкы чыгыш
Жакынкы чыгыш – Азиянын батышы менен Африканын түндүк-чыгышындагы аймак, анда Египет Араб Республикасы, Судан Республикасы, Израиль, Иордания Хошимит Королдугу, Ирак Республикасы, Сирия Араб Республикасы, Ливан Республикасы, Бириккен Араб Эмирликтери, Оман Султандыгы, Палестинанын аймагы, Сауд Арабиясы, Йемен Республикасы, Кувейт, Катар, Бахрейн, Кипр, Түркия мамлекеттери жайгашкан.
Жакынкы Чыгышта 350-360 миллион мусулмандар (түрктөр, перстер, көпчүлүк күрттөр, арабдар ж.б.), 60-70 миллион христиандар (армяндар, Анадолу гректери, грузиндер, ассирийлер, копттор, марониттер ж.б.у.с.) 9 жашайт. миллион еврей, 3 миллион друз, 1 миллионго жакын езиддер (курддордун бир бөлүгү) жана башка элдер. Европа менен Африкадан Азияга негизги жол Жакынкы Чыгыш аркылуу өтөт.
Жакынкы Чыгыш планетанын мунай өндүрүүчү маанилүү аймагы болуп саналат.
Аксуу мөңгүсү
Ак-Суу мөңгүсү - Түркстан кырка тоосунун түндүк капталындагы татаал-өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 11,4 км, аянты 17,4 км2, абляция облусунун аянты 4.6 км2. Көлөмү 1,6 км3. Исфара суусунун алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4500 м, этеги 3140 м бийикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3680 м. Этегинин 3,4 кмдей жери калың шагылдуу мореналар менен капталган. Дого сымал аскалуу тик капталдардан салаалаган мөңгү тармактары кошулуп, бир чоң татаал мөңгүнү түзөт. Четки жана аякы мореналар жакшы өөрчүгөн. Мөңгү жылына 10–15 мге чегинүүдө. Андан Аксуу суусу башталып, Исфаранын сол курамы Каравшинге куят.
Колдонулган адабияттар
Тумар-2011
Далдал кредиттери
Далдал кредиттери – далдалчылык фирмалар тарабынан өз кардарларына баалуу кагаз сатып алуу үчүн (адатта, ал кагаздар күрөө катары) берилген кредиттер.
Риккетсиоздор
Риккетсиоздор — адамдын жана жаныбарлардын жугуштуу оорулары.
Козгоочулар тууралуу
Аларды бактерияларга окшош организмдер — риккетсиялар козгойт. Ага эпидемиялык баш келте, Ку-лихорадкасы, келемиш келтеси жана башкалар кирет. Риккетсиялардын көлөмү, формасы ар түрдүү болушу мүмкүн. Алар вирустар сыяктуу клетка ичинде мителик кылат. Ошондуктан бардыгы оору чакырат (патогендүү). Алар 50—70°С ысыктыктын жана ар түрдүү дезинфекциялоочу заттардын таасиринен тез өлөт. Риккетсиоздор кан аркылуу таралуучу ооруларга кирет. Козгогучтары дартты жуктуруп алган киши же жаныбардын каны жана лимфа суюктугу менен бир топко чейин айланып жүрөт. Оорулуу кишиден, жаныбардан дени соо кишиге кан соргуч курт-кумурскалар жана кенелердин заңы, шилекейи менен жугат. Козгогучтары бодо малдын сүтү же заарасы менен чөйрөгө таралуусу чанда кезигет. Ошондой эле курт-кумурскалардын же кененин заңынан булганган чаң менен дем алганда дем алуу жолунун былжыр чели аркылуу жугушу мүмкүн. Эпидемиялык баш келте жана траншеялык лихорадка (ысытма) оорулары менен адам гана ооруйт. Булардын козгогучтары оорулуу кишиден соо кишиге бит аркылуу жугат (антропоноздор). Калган бардык риккетсиоздор — зооноздор. Оору ылаңдуу жаныбардан соо кишиге кенелер же бүргөлөр аркылуу берилет.
Оору тууралуу
Оору капыстан башталат, эти ысып, башы ооруйт, булчуңдардын оорушу сезилет жана териде кызыл тактар пайда болот, кан тамырлар жана борбордук нерв системасы сезгенет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аңкылап
Аңкылап-Анклав (фр. enclave, лат. inclavo – кулпу салып бекитем) – бөлөк же бир нече мамлекеттин кургак жер аймагы менен толук курчалган бир өлкө аймагынын бөлүгү. Аңкылаптын болушу ага бөлөк өлкө аймагы аркылуу баруу укугу, ошондой эле башка зарыл маселелерге байланышкан белгилүү бир эларалык-укуктук мамилелердин жаралуусун шарттайт. Мындай маселелер кызыкдар өлкөлөрдүн өзара келишиминин негизинде чечилет.
Лимонийлер
Лимонийлер (лат. Limoniidae) — чиркейлердин бир тукуму.
Марктобердорф
Марктобердорф - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Чыгыш Альгой (район)|Чыгыш Альгой районуна карайт. Швабия административдик округуна тиешелүү. Калкы – 18 199 (2010-ж.). Аянты – 95.25 км2.
Өсүмдүк
Өсүмдүк (лат. Plantae же лат. Vegetabilia) — көп клеткалуу организмдердин бири. Өсүмдүктөргр мохтор, папоротниктер, плаундар, жабык жана ачык уруктуулар кирет. Ошону менен бирге эле өсүмдүктөргө балырларды же алардын кээ бир топторун да киргизишет. Өсүмдүктөр негизинен көп жашоо формалардан турат, алардын арасында - дарактар, бадалдар, чөптөр ж.б. бар. Өсүмдүктөр Ботаниканын изилдөө объектиси катары каралышат.
Basshunter
Basshunter, Jonas Erik Altberg (22 декабрь 1984 жылы, Halmstad) — швециялык ырчы жана DJ.
Алаш, урук
Алаш уругу - моңолдор уруусунун курамындагы урук жана орто кылымдардын соңку мезгилдеринен белгилүү болгон ири этникалык аталыш.
Айрым элдер казак, алчын, ногойлорду өз энчилүү аттарынан сырткары, “алаш” деп аташкандары маалым. Айрым санжыра маалыматтарында алаш бүгүнкү казактардын түпкү болмуш атасы катары чагылдырылат. Казактын алгачкы тарыхчыларынын бири М. Тынышпаевдин белгилөөсүндө Алтайдагы Алаш топоними ногойлордо аскер урааны катары да маалым болгон. Бул параллелдер "Ногайлы" доорундагы түрк тилдүү көчмөн уруулар менен кыргыздардын этникалык алакаларын айгинелейт. Этнонимдин параллелдери түркмөндөрдүн жана казактардын уруулук курамында “алаша” формаларында белгилүү.
Дуңкана Кочуке уулу
Бет алышып алты кан,
Биз Манаска баралы.
Ушул тойдон тарабай
Үй үстүнө туу тигип
Алайдын башын алалы,
Анжыян түшүп качалы.
Анжыянда ооган бар
Кызыл тору кыз кармап
Атын Чүрөк коёлу
Баягы Чүрөк ушу деп
Мактанып элге коёлу (Кол жазмалар фондусу, 248-инв., 114-б.) деген Толтойдун сөзүнө Чынкожо макул болбойт. Чынкожонун каарынан корккон Толтой аргасыздан Семетей баатыр менен урушууга макул болот. Шыгайдын уулу Чынкожо канаттуу Кара аты менен көктө учуп, Семетейдин он булчуңун жара атып жарадар кылат. Айласы түгөнгөн Семетейдин Шыгайдын уулу Чынкожого атамдан калган Тайбуурулга алтын, күмүш артып барып алдына тартып, Аколпокту жапсакпы, кандын кызы Чүрөктү кан Толтойго тартсакпы деген сунушуна Күлчоро болбой коёт. Асманда аты менен учуп жүргөн Чынкожо каарданып Күлчоронун башын жара атарда адамдай эстүү Тайбуурул Аккаңкынын капталын окко тосуп калат. Аккелтенин акыркы огу менен Күлчоро баатыр Шыгайдын уулу Чынкожонун канаттуу Кара атынын оң мүрүсүн сындыра атат, жан соогалап жалынган Чынкожонун башын Семетей кыя чабат. Чынкожо баатырынан ажырап, согуш майданынан качкан Толтойду Күлчоро өлтүрүп, анын Суркоён тулпарын олжолоп алат. Күлчоро менен Канчоро олжого түшкөн Суркоёнду соогатка сурайт. Ошондо Семетей "Эки чоро эр чором, эрдигиң мага тең чором"—деп Күлчоро менен Канчорону ат чаптырып жарыштырат.
Олбуй-солбуй теминип,
Оң-тетири камчы уруп,
Эки чоро келатат,
Көктелки менен Суртелки
Далай буудан тазасы
Аныгы Желкайыптын баласы
Семетейге жеткенде
Көктелкиден Суртелки
Моюнга чыгып барды эми
Манастын уулу Семетей
Ийе тартып ал жерден
Күлчоронун өзүнө
Суркоёндой күлүктү
Серпип бир салды чылбырды (Кол жазмалар фондусу, 249инв., 30—40-б.) Д-да Канчоронун тымызын кастыгы Семетей баатыр олжого түшкөн Толтойдун Суркоён тулпарынын Күлчорого берилишинен башталат. Чынкожо менен Толтой жеңилгенден кийин Акункан чоң той берип Айчүрөктү узатат. Семетей Айчүрөктү алып көп олжо менен Таласка келет. Бакай Каныкей, Айчүрөк келинине арнап чоң той берет. Эл тынчып жатып калат
Понил (дарыя)
Понил — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 214 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 144 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Атмосферадагы иондор
Атмосферадагы иондор - атмосферадагы электр менен заряддалган бөлүкчөлөр. Алар Күндүн ультра-кызгылт-көк корпускулярдуу жана радиоактивдүү космостук нурлардын таасиринен пайда болот. Мында газ молекуласына ионизатордун энергиясы таасирин тийгизип, анын атомундагы сырткы электрондун бирин бөлүп ажыратат. Натыйжада бош электрон менен оң заряддалган молекула келип чыгат. Бош электрон нейтралдуу молекулалар менен тез биригип, терс иондорго айланат. Бирок мындай мономолекулалуу иондор узакка жашай албайт. Ага газдын нейтралдуу молекулалары кошулат да, туруктуу молекулага өтөт. Аны «жеңил» ион дейбиз. Жеңил иондор кыймылда болуп, атмосферада кездешүүчү суюк же катуу бөлүкчөлөргө жабышып, оор ионго өтүп кетет. Атмосферадагы иондун пайда болушу жергиликтүү жана метеорологиялык шартка байланыштуу. Жер бетиндеги 1см3 таза абада 500-1000 жеңил ион болот; алардын оң заряддалганы терс заряддалганынан 10-20% көп. Иондордун топтолушу түрдүү географиялык пункттарда түрдүүчө, ал сутканын жана жылдын ичинде өзгөрүп турат.
Жеңиш Жакыпов
Жакыпов Жеңиш Илебаевич - (13. 10. 1954-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Балыкчы шаары) – милициянын генерал-майору (2008). СССР ИИМдин Караганды жогорку мектебин (1976), Москва академиясын (1982) бүткөн. 1976–78-ж. Нарын облусу ички иштер башкармалыгында кылмыш издөө бөлүмүнүн улук инспектору, 1978–80-ж. Тогуз-Торо райондук Ички иштер бөлүмүнүн начальнигинин орун басары, 1982–84-ж. Нарын облусу ички иштер башкармалыгында социалдык менчикти уур­доого жана алып сатарлыкка каршы күрөш бөлүмүнүн начальнигинин орун басары, начальниги, 1984-жылдан облусу ички иштер башкармалыгынын начальнигинин орун басары, 1988–89-ж. Ысык-Көл облусу ички иштер башкармалыгынын социалдык менчикти уурдоого жана алып сатарлыкка каршы күрөш бөлүмүнүн начальниги, 1989–91-ж. ИИМдин кылмыш издөө башкармалыгынын начальниги, 1991–98-ж. Ысык-Көл облусу ички иштер башкармалыгынын начальнигинин орун басары, начальниги, 1998–2003-ж Нарын облусу ички иштер башкармалыгынын начальниги, 2003–05-ж. КРдин Ички иштер министрлигинде Кылмыш издөө башкы башкармалыгынын начальниги, 2006-ж. баңги заттарга каршы кү­рөшүү боюнча башкармалыктын начальниги, 2006–08-ж. КР ички иштер министринин орун басары. 2008–09-ж. КР Ички иштер министринин Түштүк региону боюнча орун басар болуп иштеген. Медалдар менен сыйланган.
Чыныбек Алиев
Алиев Чыныбек Тукешович (15. 1. 1961, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Төрткүл айылы -2004, Бишкек) - милициянын генерал-майору Бишкек финансы-экономика техникумун (1978), КМУнун юридика факультетин (1991) бүткөн. 1978-91-ж. Тоң райаткомунда текшерүүчү, экономист, Аламүдүн райондук ички иштер бөлүмүндө инспектор, улук оперуполномочен, кылмыш издөө бөлүмүнүн начальниги, 1991-95-ж. ИИМдин Региондор аралык башкармалыгында улук оперуполномочен, 2-бөлүмдүн начальниги, экономикалык кылмышка жана коррупцияга каршы күрөшүү башкы башкармалыгында 3-бөлүмдүн начальниги, 19952004-ж. Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын начальнигинин орун басары, Кыргыз Республикасынын ИИМдин Кызматтык кылмыштар менен күрөшүү башкы башкармалыгынын начальниги болуп иштеген. Кыргыз Республиканын ИИМинин Даңк мемориалына ысмы жазылган. «Эрдик» ж. б. медалдар менен сыйланган.
Далдал өкүлчүлүгү
Далдал өкүлчүлүгү – биржа аткарымдарын жүргүзүү үчүн коммерциялык банктардын алдында ачылган ортомчулук өкүлчүлүктөрү. Алар баштапкы наркын бекитүү менен векселдерди, баалуу кагаздарды, акцияларды, облигацияларды жайгаштыруу үчүн сатып алуучуларды издөөдө уюмдарга жана жеке жактарга көмөк көрсөтөт.
Дипломатия
Дипломатия – белгилүү бир мамлекеттин тышкы саясатына байланышкан милдеттерин, максатын жүзөгө ашыруу үчүн өкмөт башчысы же атайын органдар жүргүзгөн саясат. Адатта Д-ны кээде «тышкы мамилелер жөнүндөгү илим», «сүйлөшүү өнөрү» деп да аныкташкан. Д. термини Байыркы Грекияда чет өлкөлөргө жиберилүүчү атайын адамдардын өкүлдүгүн көрсөтө турган ишеним грамотасы – «диплома» деген бүктөлмө тактайдын атынан чыккан. Д. негизинен мамлекет жаралгандан кийин пайда болгон. Д-нын жолдору жана иш- аракети дайыма өзгөрүп турган. 15-кылымда чет өлкөлөрдө туруктуу өкүлдөр пайда болуп, Д-лык иммунитет, даражалар (Д-лык рангдар) келип чыгат. 17-кылымдан тартып эл аралык конференция, кон-гресстер чакырыла баштайт. Д-лык иштерди атайын элчиликтер, миссиялар же ишенимдүү адамдар жүргүзүшөт.