cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Багынычтуу татаал сүйлөм
Багынычтуу татаал сүйлөм - тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөрдүн бири мааниси жана грамматикалык жак боюнча экинчисине багыныңкы абалда турган татаал сүйлөм. Синтаксистик аткарган милдеттерине карай мезгил, себеп, максат, шарттуу, карама-каршы, сыпат, салыштырма, сен галдтир өлчөм амал багынычтуу сүйлөмдөр болуп өз ара бир нече түргө бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Квазарлар
Квазарлар (англисче quasar, quasistellar radiosource – радио нурлануунун квази жылдыздык булагы дегенден) – өтө кичине бурчтук өлчөмгө ээ жана Күн системасынан бир нече миңдеген Мпк алыс жайгашкан космостук же квази жылдыздык объектилер. Оптикалык түрү жагынан жылдызга, ал эми спектрлеринин мүнөзү боюнча газ тумандуулугуна окшош. Квазарлар өтө кубаттуу галлактикаларга караганда ондогон эсе көп энергия чыгарат. Дагы бир теорияга ылайык квазарлар – ургаалдуу нурланууга ээ болгон зор кара тешиктен турган галлактиканын Борбордук бөлүгү. Айрым квазарларда жаркырактык байкалат жана тез өзгөрүп турат. Квазарлардын табияты толугу менен изилдене элек.
Кулжа-Башат коргошун кени
Кулжа-Башат коргошун кени Нарын облусунун Ак-Талаа районунда, Батыш Ак-Шыйрак кырка тоосунун түштүк-чыгыш жак учундагы Кызылкыр тоосунда, Кулжа-Башат жана Кыргоо коктуларынын төрүндө, деңиз деңгээлинен 2600–2750 м бийиктикте. 1930-ж. табылган. 1931-, 1944-ж. издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагын карбон мезгилинде пайда болгон акиташ теги жана палеогендин кызыл түстүү конгломераты түзөт. Бул тектерди түндүк-чыгышты карай созулган тектоникалык жарака кесип өтөт. Руда тулкулары тарам түрүндө акиташ тегинде да, конгломератта да кезигет. Негизги руда тулкусунун калыңдыгы 10–70 см. Түндүк жак учунда 3 жука тарамга ажырайт. Мындан башка бири бирине жарыш жайгашкан көптөгөн тарамчалар кезигет. Алардын калыңдыгы 0,05–0,53 мге чейин. Руданын минералдык курамы жөнөкөй: негизинен галенит, барит, барит-целестин, кальцит жана флюориттен турат.
Даракчыл тооктор
Даракчыл тооктор (лат. Cracidae) – тоок түспөлдүүлөр түркүмүндөгү бир тукуму.
Ашмара суусу
Ашмара, Аспара – Панфилов району (Кыргыз Республикасы) менен Мерке районунун (Казакстан) чек арасы аркылуу аккан суу. Чүй өрөөнүндөгү Курагатты суусунун оң куймасы. Узундугу 108 км, алабынын аянты 1210 км2. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталынан башталат. Чүй өрөөнүнө чыкканда нугу кеңейип, тайыздайт. Ири куймалары: Махан, Аршалы жана башка. Жылдык орточо чыгымы 3,31 м3/сек; эң көбү 9,66 м3/сек, эң азы 1,02 м3/сек. Май айында кирип, сентябрда тартылат. Алабында жалпы аянты 17,8 км2 келген 34 чакан мөңгү бар. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Чалдыбар, Ровный, Гранитогорск жана башка кыштактар жайгашкан.
Молдо Багыш Сарыбай уулу
Молдо Багыш Сарыбай уулу (1888-1937) — 1888-жылы Аксы аймагындагы Авлетим айылында туулуп, үч айлыгында энеден, үч жашында атадан жетим калат. Молдо Асандын үйүндө жүрүп сабатсыздыгын жойгон. 1930-жылдары сүргүндө болгон. Анын улуу акын Токтогул, Женижок, Эшмамбет жана казактын улуу акыны Жамбыл менен айтышкандары сакталып калган.
Молдо Багыштын жазган ырлары араб арибинен которулуп, 1998-жылы «Абак дептери» деген ат менен жарык көрдү. Китепке түрмөдө жазган санат-насыят ырлары топтолгон.
Акын 1937-жылы Аксыдагы Кичи-Акжол айылында каза болгон.
Квази сызыктуу теңдеме
Квази сызыктуу теңдеме – изделүүчү функциядан алынган жана жогорку туундусуна карата сызыктуу жекече туундулуу дифференциал теңдеме. Мисалы, изделүүчү функция uга карата 2-тартиптеги квази сызыктуу теңдеме.
Дипломатиялык паспорт
Дипломатиялык паспорт — чет өлкөлөргө барган тышкы иштер кызматкерлерине, алардын үй-бүлө мүчөлөрүнө, чет өлкөлөрдө жүргөн мамлекеттик өкүлдөргө, дипломатиялык курьерлерге, эл аралык сүйлөшүү жана жыйындарга мамлекет атынан катышууга кеткен адамдарга, депутаттарга жана паспорт мыйзамында белгиленген адамдарга берилген паспорт түрү. Дипломатиялык паспортторго берилген визалар да дипломатиялык виза деп аталат.
Дагы караңыз
Дипломатия
Сретенка
Ак-Кырчо (Ак-Кырчо) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Москва районундагы айыл. Сретенка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 3 683 киши.
Жээк
Жээк — кургактык менен суу чанактарынын (океан, деңиз, көл, суу сактагыч) же кургактык менен агын суулардын (дарыя, убактылуу агын суу) кошулган жериндеги тилке. Ал өздүк жээктен (анын суу бөлүгүнөн) жана суу астындагы жээк капталынан турат. Жээктин түптөлүшүнүн негизги себеби толкундар менен толкун пайда кылуучу агымдар болуп саналат. Мындай жерлер кылаа, кыргак деп да аталат.
Эрлан Арстан
Музыка
Эрлан музыкалык карьерасын 2004-жылы баштаган, ошол жылы өзүнүн алгачкы обонун жазган.
Диджей катары 2010-жылы Бишкек шаарынын түнкү клубтарынын биринде иштеп баштаган.
Урман (Иглин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бырындычыл тооктор
Бырындычыл тооктор (лат. Megapodiidae) — Австралияда жана ага жакын аралдарда жашоочу тоок сымалдуулар түркүмүндөгү бир тукум.
Эмчектеги баланы тамактандыруу.
Эмчектеги баланы тамактандыруу
Баланын денеси, анын органдары жана системалары өсүп, чоңоюшу үчүн аларга азык заттар абдан көп талап кылынат. Бирок тамак сиңирүү органдарынын жетиле электигине байланыштуу тамак сиңирүүсү начар болот. Берилүүчү тамак-ашта жетиштүү өлчөмдө белок, май, углевод, витамин, туз жана суу болушу керек. Эгерде бала көп убакытка чейин жетишсиз тамактанса салмагы азайып, бою өспөй, түрдүү ооруга чалдыгат. Ал эми балага ашыра тамак берилсе зат алмашуусу бузулуп, салмагы көбөйүп, денеси борпоң болуп, ден соолугу начарлап оорукчан болуп калат. Ымыркай балдар үчүн эне сүтү эң керектүү сиңимдүү азык. Бала мүмкүн болушунча бир жашка чейин, өзгөчө алгачкы 6 айында эне сүтүн эмгени оң. Көпчүлүк учурда балдар эне сүтүн өтө аз эмишет же болбосо таптакыр ансыз чоңоюшат. Мындай учурда ден соолугу начар болуп, итий жана башкалар ооруларга дуушар болот.
Эне сүтү
Эне сүтүнөн бала өсүп чоңоюшуна керектүү бардык азык заттарды алат. Ошондуктан эне сүтү жетиштүү жана сапаттуу болуш үчүн эне белгилүү режимде эс алып, түрдүүлөп тамактануусу зарыл. Бала эмизген эне ачуу, өткүр тамак, ичимдиктерди ичүүгө, тамеки тартууга болбойт. Эне күнүнө 0,5 л сүт ичүүсү керек. Эгерде эненин ден соолугу начар болуп температурасы көтөрүлсө, эне сүтү балага жакпаса эмизүүнү токтотуу зарыл. Эмчек эмизген эне жугуштуу оору менен ооруп калса баланы энесинен бөлүп стерилденген эне сүтү же даяр сүт аралашмаларын берүү керек. Эмчектин үрпү начар болуп, ага боюнда бар кезинде чара көрүлбөсө укалап же атайын упчу кийгизип эмизилет. Эмизер алдында колун, эмчекти жылуу суу менен таза жууйт же бор кислотасынын эритмеси (1 стакан сууга 1 чай кашык) менен сүртүү сунуш кылынат. Баланы төрөлгөндөн 2—6 сааттан кийин 1-жолу, андан кийин ар бир 3 саатта эмизет, түнкүсүн 6 саат дем алдырат. Бала 2 айга толгондон баштап, ар бир 3—5 саатта, күнүгө 6 жолу эмизилет. Төрт айдан баштап күнүгө 5 жолу ар бир 4 саатта эмизип, түнкүсүн 8 саат тамактандырбаса да болот. Баланы 15—20 мин. гана эмизет, себеби ошол убакыттын ичинде ал өзүнө жетиштүү өлчөмдөгү сүттү эмүүгө үлгүрөт. Эгерде эне белгилүү режимди туура пайдаланса, анда бала ошол режимге көнүп, белгилүү убакытта ойгонуп, эмизүүнү талап кылат. Эмизгенде ыңгайлуу отуруп, эмчек баланын мурдун жаап калбагандай кармоо керек. Ар бир эмизүүдө балага бир гана эмчекти берүү талапка ылайык. Сүттүн баарын эмбесе саап салган жакшы. Балага эмчек сүтүнөн сырткары суу берилет (суукта 50— 100 мл, ысыкта 100—200 мл). Кошумча тамак катары акшактан жасалган ботко же жашылчаны майда эзип берүү сунуш кылынат. Аны аз-аздан, күндөн күнгө өлчөмүн көбөйтүү керек. Эгерде бала адегенде эле көптөн иче баштаса, анын ичеги-карынынын иши бузулат. Бир тамакка көнгөндөн кийин экинчисин берген, оң. Эмизүүнү акырындап сейректетүү менен баланы эмчектен чыгаруу оңойлойт.
1 —1,5 айынан баштап түрдүү жемиш ширелерин 1—2 тамчыдан бере баштап, аздан көбөйтүп, 8—10 чай кашыкка жеткирилет.
Ширени балага эне сүтүнөн кийин гана берүүгө тийиш, анткени бала таттуу ширелерге көнүп кетсе эмчек эмбей коюшу мүмкүн. 2,5 айдан баштап алманы эзип берүү, 4 айында жумуртканын сарысын катуу бышырып, сүткө же каймакка аралаштырып берилсе эң пайдалуу. 5 айдан баштап ар түрдүү жашылчаларды эзип берүү, 5,5—6 айдан кийин ботко же жашылча сорполорун, 7—7,5 айдан эт сорпосун, ал эми бала 8 айга толгондон кийин этти майдалап туурап сорпосу менен берүү керек. Эне сүтү жетиштүү болсо деле балага 5 айынан баштап сөзсүз кошумча тамак берүү зарыл. Эне сүтү жетишсиз же жок болсо, анда балага биринчи эле күндөн баштап «Малютка» аралашмасын, ал эми 2 айдан баштап «Малыш» аралашмасын берүүгө болот. Мүмкүнчүлүк болсо «Биолакт» сүт кычкыл тамагы эне сүтү менен аралаштырып берилсе пайдалуу. Алыскы тоолуу райондордо дүкөндөн «Малютка», «Малыш» аралашмаларын сатып алганча убактылуу күнүгө 1—2 жолу аз-аздан буламык бышырып берүүгө болот. Эне сүтүн эмбей чоңойгон балага кошумча тамакты 1 — 2 ай эрте берген жакшы. Жемиш ширелерин бир айынан, жемиштерди 1,5—2, эзилген жашылчаларды 4, ар түрдүү ботколорду 5, ал эми эттин сорпосун же абдан майдаланган этти 7 айынан баштап берсе болот. Баланын 6—8 айынан баштап тиши чыгып, чайнаганды үйрөнө баштайт. Бала улам чоңойгон сайын майдаланган тамактарга канааттанбайт, ошондуктан ага 9—10 айынан баштап жашылча-жемиштерди жууп тазалап, бүкүлү бойдон колуна карматып койсо болот. Ал эми 11 айынан баштап өзүнчө кашык кармап тамактанууга көндүрүү керек.
Баланы тамактандырууда түрдүү оюнчуктар, китеп окуу, жомок айтуу менен алаксытууга болбойт, себеби тамактын сиңишин төмөндөтөт. Кээ бир ата-энелер балага берилүүчү тамак күчтүү болсун деп, тамакты каймакка даярдап, ага көп өлчөмдө май кошушат. Мындай майлуу тамактар баланын табитин бузуп, тамакты жегиси келбей, андан баш тартат. Баланы өзгөчө таттуу тамактарга да көндүрбөө керек, себеби таттууга көнгөн бала өзүнө керектүү жана пайдалуу башка тамактарды, жемиштерди жегиси келбей калат. Андай балдар түрдүү аллергиялык оорулар менен көп ооруйт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дарымдар
Дарымдар Адам ооруганда,жылан же курт чакканда ,башка бир кеселге ,кырсыкка дуушарланганда айыктыруу же ууну,дартты чыгаруу үчүн атайын дарымчы адамдар тарабынан аткарылчу ырлар.М:Жылан чакканда мындай дарым айтылган:
Кереч-кереч,кер жылан,
Керегедей бир жылан.
Майрың-туйруң бир жылан,
Мама желим кыз жылан.
Убай жылан,чубай жылан,
Ок жылан,чок жылан.
Кара тоонун боорунан,
Илек-илек келет.
Атлантида
Атлантида аралы — ири жер титирөөнүн кесепетинен суу астына чөгүп кеткен, жогору өнүккөн цивилизация жайгашкан легендарлуу арал. Бул цивилизация байыркы Египет, Месопотамия цивилизацияларынан алда канча мурда, 10-12 миң жыл илгери жашагандыгы айтылат. Атлантида жөнүндөгү маалыматтар байыркы грек философу Платондун «Тимей» ж-а «Критий» диалогдорунда баяндалат. Платон Атлантиданы калк жыш жайгашкан, жери түшүмдүү, Европа м-н Түндүк Африканы бириктирген идеалдуу мамлекет катары эсептеген. Бирок байыркы мезгилдерде эле Платондун маалыматы күмөн туудуруп, Атлантида цивилизациясы боюнча талаш-тартыштар башталган. Платондун окуучусу Аристотелъ Атлантида ойдон чыгарылган деп белгилеген. 19-кылымдын аягында Крит аралында ачылган байыркы миной цивилизациясын Атлантида м-н окшоштурууга аракеттенишкен. Азыркы учурда Гибралтар кысыгынын батышында же Эгей деңизиндеги Санторин аралы же анын айланасындагы аймактар болуусу мүмкүн деп санаган пикирлердин айтылгандыгына карабастан, Атлантиданын болгондугу ж-а анын жайгашкан жери тууралуу маселе илимде талаш бойдон калууда.
I Kissed a Girl
"I Kissed a Girl" (кырг. Мен кыз өптүм) - Кети Перри, Dr Luke, Макс Мартин жана Кети Деннистер тарабынан жазылган ыр. Перринин 2008-жылкы One of the Boys альбомунун продюсери Dr. Luke болгон. Перринин өзүнүн айтымында, бул ыр "аялдын сыйкырдуу сулуулугу жөнүңдө".
Альбомдун башкы ыры, "I Kissed a Girl" коммерциялык ийгилик болгон. Ал АКШдагы №1 синглдар тизмеси (Billboard) чартынын алдыңкы сабында кармалып турган. the Rock Era чартына кирген 1000-ыр болгон. Ыр ошондон бери АКШ сыяктуу өлкөлөрдө башкы хит болгон, Австралия, Канада, Ирландия жана Улуу Британияны кошкондо 30дан ашык өлкөдөгү чарттардын алдыңкы сабына чыккан. "I Kissed a Girl" "Грэмминин" 51-аземинде "Мыкты аял поп вокал" номинациясына көрсөтүлгөн. Ошондой эле 2009-жылы Kids' Choice Awards сыйлыгын тапшырууда "Сүйгөн ыр" категориясында наминацияланган. Ыр Улуу Британияда "Үмүтсүз үй кожойкелер" (англ. Desperate Housewives) сериялынын 5-сезонуну үчүн жарнамалык коштоочу катары, 2008-жылы 4-октябрда, башталарына бир апта калганда Channel 4тө колдонулган.
Наумовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Наумовка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Наум айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 3238 киши. Почта индекси — 453167, ОКАТО коду — 80249848001.
Атлантика бою ойдуңу
Атлантика бою ойдуңу - Түндүк Америкада. АКШнын Атлантика жээгиндеги Нью-Йорктон Флорида жарым аралынын түштүк четине чейин созулуп жатат. Жазылыгы 30дан 350 кмге чейин. Акиташ тегинен ж-а кумдуктан турат. Жеринин бети жайпак (бийиктиги 100 мге чейин), жээги саздуу. Климаты субтропиктик муссон тибинде, Флориданын түштүгү тропиктик, мырза карагай ж-а эмен өсөт, саздуу. Пахта, тамеки, жемиш багы өстүрүлөт. Негизги шаарлары: Нью-Йорк, Филадельфия, Балтимор, Вашингтон.
Наумовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Маньтолум (дарыя)
Маньтолум — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Талым дарыясынын сол жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Тыва гимни
Тыва гимни – Орусия Федерациясынын курамындагы Тыва Республикасынын расмий гимни. Ал 2011-жылы кабыл алынган. Гимндин тывача текстин жазган акын - Окей Шанагаш. Гимндин обонунун ээси - Кантомур Сарыглар
Маньтолум (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Тыва гимни
1993–2011-жж гимни
«Кедр жаңгагына (тоорукка) толгон токоюм» (тывача «Тооруктуг долгай таңдым») деген элдик ыр 1993—2011-жылдары Тыва Республикасынын Гимни катары кызмат аткарган.
Маньтолум (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тыва гимни
1993–2011-жж гимни
Сөзү жана обону элдик болгон бул ырды Аяна Монгуш иштеп чыккан.
Теодор Адорно
Теодо́р Лю́двиг Визенгрунд Адо́рно (нем. Theodor Ludwig Wiesengrund Adorno; 11 сентябрь 1903, 6 август 1969) – немис философу, социологу жана музыка таануучусу (ФРГ–ГФР). Франкфурттук мектептин өкүлү.
Рок Спрингс (Нү-Мексико)
Рок Спрингс (Нү-Мексико) (Rock Springs) — Нү-Мексико штатынын McKinley округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 558 киши. Болжолдуу аянты - 15.6 км². FIPS коду — 35-64230.
Ксенофан
Колофондон чыккан Ксенофан (Х.Т.ч. 565—478-ж.ченде) — байыркы грек философу. Өмүрүн саякаттап жүрүп өткөргөн акын болгон. Байыркы Грециянын жана Түштүк Италиянын шаарларын кыдырып, көп саякаттаган, өмүрүнүн акырында Түштүк Италия менен Сицилиянын территориясында пайда болгон гректердин италиялык колониясы — Улуу Грециянын шаары Элейге келип жашайт. Ушул шаарда Ионийден эмигранттар келгенден кийин элей мектеби пайда болот.
Дипломатиялык коргоо
Дипломатиялык коргоо - Кандайдыр бир мамлекетте кызмат өтөгөн дипломаттардын өз мекендештеринин укук жана кызыкчылыктарын ал өлкөнүн мыйзамынын чегинде коргоосу жана юридикалык жактан мекендештеринин укук жана эркиндиктерин сактоосу. Бул чет өлкөлөрдөгү өкүлчүлүктөрдүн негизги функцияларынын бири болуп эсептелет. Кандайдыр бир атуулду дипломатиялык коргоого алуудан мурда ал атуул ошол өзү жашап жаткан чет өлкөдөгү бардык укуктук органдарга кайрылып, бардык мыйзамдуу жолдорду сынап көрүүсү керек.
Ксенофан
Негизги чыгармасы — «Силлалар»
Ксенофан өзүнүн толук калыптанып бүткөн системасын түзгөн эмес, анын поэзия түрүндө берилген көз караштарында көптөгөн карама-каршылыктар бар. Анын негизги чыгармасы — «Силлалар» («Сатиралар»). Бул китебинде ал өз заманынын «бардык акындары менен философторуна каршы» полемикалык түрдө сатиралык тургудан каршы чыгат.
Ксенофан ошол кезде үстөмдүк кылып турган көп кудайга ишенүүгө каршы чыгып, бир гана Кудай бар, ал — Аалам деп эсептеген. Мунусу менен ал пантеизм позициясында турган. Ксенофан адамдар кудайларды өздөрүнө окшоштуруп ойлоп табышат жана алардын дене-бойлоруна да өздөрүнүкүндөй түр беришет деген.
Дипломатиялык коргоо
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Ксенофан
Философиялык көз карашы
Ксенофандын философиялык көз карашын анын төмөнкүдөй айтканы мүнөздөйт: «Бардык нерсе топурактан пайда болот жана бардыгы кайтадан топуракка айланат». Адамдын пайда болушу жөнүндө да ушундай мааниде айтат: «Анткени биз бардыгыбыз топурактан жана суудан жаралганбыз». Байыркы грек философторунун ичинен Ксенофан биринчи болуп таанымдын мүмкүнчүлүктөрү жана чектери жөнүндөгү маселени коёт. Кудай гана анык таанымга ээ, ал эми адамдардын билимдери мүмкүн болуучу натыйжалар менен гана чектелет да, адамдардын «пикирлерин» гана түзөт.
Ксенофанды көп учурда скептицизмге жол салып кеткен адам катарында эсептешет. Анын пикирлер менен билимдерди карама-каршы коюу концепциясы байыркы грек гносеологиясынын өнүгүшү үчүн чоң мааниге ээ болгон.
Этикалык көз караштары
Ксенофандын этикалык көз караштары утилитардык мүнөздө болгон. Ал египеттиктерге Осирис өлбөс кудай, ошондуктан аны жоктоп ыйлабагыла деп сунуш кылат. Тиран менен өтө сейрек же бал тил менен сүйлөшүүгө кеңеш берет. Ал ошондой эле спорттук мелдештер менен ашкере көп алектенбөө керек, анткени анын пайдасы жок деп эсептейт. Кара күчкө артыкчылык бербөө керек, «анткени биздин акыл-эсибиз адамдар менен жылкылардын күчүнөн алда канча жакшы». Ксенофандын утилитаризми космология маселелерине да тарайт. Ал «күн пайдалуу, ал эми айдын кереги жок» деп айткан.
Ксенофан тарабынан коюлган бирдиктүү бытие проблемасы элей мектебинин башка өкүлдөрү — Парменид, Зенон, Мелисс тарабынан бир кыйла олуттуу түрдө каралган.
Тоң шаар чалдыбары
Тоң шаар чалдыбары – 6–12-кылымга таандык шаардын калдыгы. Орто Азиядан Чыгыш Түркстанга кетүүчү байыркы кербен жолдун боюнда турган. Жергиликтүү эл Кандөбө деп коюшат. Шаар чалдыбары Тоң суусунун боюндагы Туурасуу кыштагынын жанынан орун алган. Убагында шаар 10 га аянтты ээлеген. Казуу убагында турак жай калдыктары, карапа идиштер, тыйындар, темир буюмдар, жаргылчак, тегирмендин ташы табылган.
Кускустар
Кускустар (лат. Spilocuscus) – илмек куйруктуу баштыкчан айбандардын бир уруусу, буларга чаар кускус (лат. S. nudicaudatus) кирет.
Коруктар
Коруктар
Бешарал коругу
Чаткал тоосунун түн. батыш капталында, Терс суусунун алабында жайгашкан. 1979-ж. Батыш Теңир-Тоонун көптөгөн сейрек жана жоголуп бараткан жаныбарларын, айрыкча бүткүл дүйнөлүк кызыл китепке катталган мензбир суурун сактоо максатында уюшулган. Аянты 116,7 миң га. Корук деңиз деңг. 950–2300 м бийиктикте жайгашкан. Чаткал өрөөнүнүн төр жагы акырындап кууш капчыгайга, анан кенен төрлөргө өтөт. Орто бөлүгү тектирлүү түздүк; төмөн жагы шаңшаар. Тоо капталдары капчыгайлуу. Өрөөн аркылуу Чаткал суусу агат. Климаты мелүүн континенттик. Январдын орт. темпрасы –13,5°С, июлдуку 16,7°С. Жылдык жаан-чачыны 250–700 мм. Жарым чөл, кургак талаа (2500 м бийиктикке чейин), бадал аралаш шалбаалуу талаа, сейрек арча токою, субальп (2000–3500 м) жана альп шалбаасы, гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Коруктун аймагына саванна сымал жана дүңгөлүү талаа ландшафты, түрдүү чөптүү шалбаа мүнөздүү. Токой жана сейрек токой массивдери 30 миң гадай жерди ээлейт. Өсүмдүктүн 300гө жакын түрү бар, анын 30у чанда кездешүүчүлөрдөн. Талааларда аюу чач, шашыр ж.б. басымдуу. Жоогазын, шыбак, пскем пиязы, чекенде, кызылот, кымыздык ж.б. да өсөт. Дарак өсүмдүктөрдөн арча, карагай (Каратокодо), бадалдардан мисте, Чаткал д-нын жана анын куймаларынын жайылмаларында терек, тал, кайың, бөрүкарагат, итмурун, табылгы, изирик, долоно, шилби, ыргай, чычырканак ж.б. кездешет. Өрөөндүн төмөн жагында (батышында) жаңгак, алма, алча, айвансари токою бар. Тоо капталдарын бетеге, аккылкан ж.б. талаа өсүмдүктөрү ээлейт. Коруктун аймагындагы өсүмдүктөрдүн айрым түрлөрү мурдагы СССРдин Кызыл китебине катталган: арум, илария, кулунчак, жоогазын, пскем пиязы, гирча ж.б. Жаныбарлар дүйнөсүнө бай. Мында түлкү, аркар, тоо эчки, элик, кашкулак, кара суур, кызыл карышкыр, күрөң аюу, кундуз, илбирс, суусар, суукүсөн, мадыл мекендейт. Канаттуулардан бүркүт, бакачы куш, ылаачын, ителги, жору да бар. Алардын баары Кызыл китепке катталган. Корук 7 токойчулук аймагына (Каракулжа, Башкытерек, Чаткал, Кеңбулуң, Акташ, Бешарал, Араб) бөлүнгөн. Ар бири өз аймагын коруйт.
Каратал–Жапырык коругу Кыргызстандагы Нарын облусунун Нарын жана Ак-Талаа райондорунун аймагында, тоолуу Соң-Көл көлүнүн түштүгүндө, Коргоо тоосунун түш.-чыгышында, Кажырты суусунун оң курамы болгон Каратал менен Жапырык сууларынын алаптарында жайгашкан. Корук 1994-ж. уюшулган. Аянты 5980 га. Коруктун негизги максаты Ички Теңир-Тоого мүнөздүү болгон уникалдуу табигый жаратылыш комплексин (карагай, арча токойлорунун туташ массиви, бадалдар менен шалбаа) сактоо жана аларга илимий изилдөө, байкоо жүргүзүү болуп эсептелет. Коруктун аймагынын орт. бийикт. 2500–2600 м, жеринин бети кокту-колот, өрөөндүү. Корукта бугу, элик ж.б. жаныбарлар кездешет. Корукта уникалдуу табигый комплекстерге багытталган илимий изилдөөлөр жана байкоолор жаңыдан гана жүргүзүлө баштады.
Нарын областынын чыгышында, Нарын дарыянын сол өйүзүндө. 1983-ж. 29-декабрда уюшулган. Чоң Нарын менен Кичи Нарындын кошулган жеринен чыгышты карай 11 км аралыктан башталып, Нарынтоонун түн. бетиндеги токойлуу массивди ээлейт. Коруктун жалпы аянты 24969 ганы түзөт, мындан сырткары ага жанаша жаткан 53388 га аянт коргоо зонасы болуп эсептелет. Корук бул аймактын табиятын бузбай, өз абалында сактоо максатында түзүлгөн. Жаныбарлардын 50 түрү, өсүмдүктөрдүн 1870 түрү кездешет. Мында Кырг-ндын башка аймактарында жашабаган марал бар; андан башка тоо эчки, аркар, кулжа, элик, аюу, карышкыр, илбирс, сүлөөсүн, суусар, тыйын чычкан ж. б. мекендейт. Өсүмдүктөрдөн карагай, четин, тал, итмурун, карагат, акчечек, арча ж.б. өсөт
у
Ысык-Көл областынын Жетөгүз р-нун аймагында. Корук Тескей Ала-Тоонун түш. капталындагы Сарычат, Борду (Үчкөл суусунун башы) сууларынын алабын ээлейт. Аянты 72080 га. Корук 1995-ж. уюштурулган. Коруктун максаты уникалдуу тоо ландшафттарын коргоо, аркар, тоо эчки, КОРУКТАР 307 илбирс сыяктуу азайып сейректеп бара жаткан жаныбарларды сактоо болуп эсептелет
Чаткал кырка тоосунун түш. капталдарынын чыгыш жагында жайгашкан. Жалал-Абад областындагы Аксы районун аймагындагы табигый кооз аймак. 1959-ж. уюшулган. 1979-ж. ЮНЕСКО тарабынан биосфера коруктарынын эл аралык тармагына киргизилген. Коруктун негизги милдети – мөмөжемиштүү жаңгак токой комплексин, анын фаунасын калыбына келтирүү, изилдөө жана коргоо. Аянты 23,8 миң га, анын 6,7 миң гасын токой, 15,1 миң гасын шалбаа, талаа, аска, көл-суулар ээлейт. Рельефи тоолуу. Деңиз деңг. эң төмөн жайгашкан жери 1200 м, эң бийик жери 4247 м (Музтөр чокусу). Рельефине терең өрөөндөр, капчыгайлар менен тилмеленген тоолор мүнөздүү. Жалама зоокалар, оркойгон аскалар, шагылдуу беттер да кездешет. Сарычелек көлүнүн түш. жагындагы жапыз дөбөлөр «Тоскоол» деп аталып, алардын арасындагы чуңкурларда 6 көл бар: Кылаакөл, Ийрикөл, Бакалыкөл, Арамкөл, Чөйчөккөл, Чачакөл. Сарычелек көлү жер титирегенде жер көчкү өрөөндүн таманын бөгөп калышынан пайда болгон. Кожата суусу коруктун аймагын экиге – батыш жана чыгыш бөлүктөргө бөлөт. Климаты мелүүн континенттик. Январдын орт. темпрасы –7,2°Сге чейин, июлдуку 21° С. Жылдык жаан-чачыны 800 мм, абанын салыштырмалуу нымдуулугу 61%. Реликт болуп эсептелген мөмө-жемиштүү жаңгак токою, көк карагай, зараң, арча, алма, долоно токою жана сейрек бадалдар, шалбаа, саванна сымал бийик чөптүү бадалдуу талаа басымдуу. Өсүмдүктүн 32 формациясы, 137 ассоциация тобу, 981 татаал түзүлүштөгү өсүмдүктүн түрү бар; ал Кырг-ндын флорасынын түрлөрүнүн 1/4ин түзөт. Жаңгак (1,6 миң га), алма, алча, алмурут, карагат, чие, бадам, итмурун, дан куурай сыяктуу баалуу өсүмдүктөрдөн сырткары, көптөгөн дары (аюучач, шашыр, көк чай чөп), эфир майлуу (арча, шалфей), тоют өсүмдүктөрү да өсөт. Жаңгак токою – торгой флорасынын реликти (б. а. палеоген мезгилинен тартып келе жаткан калдык). Токоюнан жаңгак, алма, алча, мисте ж.б. жыйналат. Корукта сүт эмүүчүлөрдүн 30, сойлоочулардын 8, амфибиялардын 2, балыктын 4 жана куштардын 160тай түрү мекендейт. Зубр, элик, европа бугусу байырлаштырылган. Корукта 600дөй каман, 90 элик, 250 тоо теке, 20 аюу, 150 сыпайы бугу, 18 зубр, 4 миңдей суур бар. Зубрларды байырлаштыруу туура болгон эмес. Алардын тукумдоосу ийгиликтүү болбой жатат. Сүлөөсүн, кашкулак, чүткөр да көп кездешет. Корукта бийик тоо чокусунан орто бийик тоолуу талаага чейинки уникалдуу табият комплекси корголууда. Өсүмдүктүн 13 түрү, айбанаттардын 15 түрү Кыргыз Респ-нын Кызыл китебине катталган. Табият комплексинин өнүгүү закон ченемин аныктоо үчүн изилдөө иштери жүргүзүлүүдө. Туризм өнүккөн
Эсеналы Абдылдаев
Абдылдаев Эсеналы (1932-жылы туулган). Мүлдө кыргызга, жакынкы жана алыскы илим чөйрөлөрүнө таанымал "Манас" изилдөөчү, жыйноочу жана түзүүчү таланттуу аалым. Филология илимдеринин кандидаты (1967). Караколдогу Мугалимдер институтун аяктаган соң, 1960-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетинин филология бөлүмүн артыкчылык диплому менен аяктаган. 1960-жылдан Кыргыз ИАсынын Тил жана адабият институтунда "Манас" изилдөө бөлүмүндө илимий кызматкер, жетектөөчү илимий кызматкер болуп эмгектенип келет. "Манас" эпосунун тарыхый өнүгүшүнүн этаптары, кыргыз элинин эпостогу маалыматтар боюнча калыптануусу, Манастын теги, кыргыздардын этностук калыптануусундагы ичкиликтер (Булгачылар) уруулук тоунун чечүүчү ролу жана башка тууралуу жүйөлүү илимий пикирлерин айткан. Бул илимий көз караштар автордун төмөнкү эмгектеринде чагылдырылган: "Манас" эпосунун тарыхый өнүгүшүнүн негизги этаптары. Ф.: 1981; Кыргыз фольклорунун тарыхынан. Ф.:1983; "Манас" эпосунун историзми. Ф.: 1987."Манас" эпосунун эпикалык формулалары. Ф.:1992 жана башка.
Загреб
Загреб (Zagreb ) – Европадагы шаар, Хорватиянын башкалаасы жана ири экономикалык, маданий борбору.
Сава дарыясындагы порт. Калкы 702,4 миң (2007). Эл аралык аэропорту бар. Каптола жана Градца шаарынын биригишинен пайда болгон. Машина куруунун ири борбору (анын ичинде электр-техника), химия, нефть ажыратуу, текстиль, булгаары-бут кийим, жыгаччылык, полиграфиялык өнөр жай ишканалары иштейт. Илимдер жана искусство академиялары, университет, Штросмайер (мурдагы чеберлердин) галереясы, 40тан ашык музей (анын ичинде Элдик революция, искусство жана кол өнөрчүлүк, археологиялык жана башка), скульптор И. Мештровичтин үй-музейи бар. Эл аралык ярмаркалар (апрель, октябрь) өткөрүлүп турат. Алгач 1094-жылдан эскерилет. 16-кылымдын ортосунан Габсбургдардын бийлиги астында болгон. Собор, епископтун резиденциясы (13-15-, 19-кылым), чептердин калдыктары (15-16-кылым), шаар чептери (1318-к.), готика стилиндеги Ыйык Марк чиркөөсү (14-15-к.), барокко (Оршич-Раухов, 18-кылым) жана классицизм (Елачичтер сарайы, 18-19-кылым) стилиндеги турак жайлар, театр (19-кылымдын аягы, эклектика), биржа (1920) сакталган. Түштүк Загребде заманбап курулмалар курулган.
Противогаз
Противогаз — Орус тилинен которгондо-газга каршы. Дем алуу органдарын сактоо каражаты жана ошондой эле көздү жана бетти сактай турган противогаздар болот. Противогаздар сактоо түрлөрү боюнча бөлүнөт:
 чыпкалоочу (фильтрлөөчү) — ууландыруучу заттын конкреттүү түрүнөн айланадагы абаны фильтрлөө. Чыпкалоочу элементти алмаштырып турса болот.
 изоляциялоочу — дем алуучу аралашманы генерациялоо, демек, дем алуу органдары айланадагы аба менен дем албай, патрондон тазаланып чыккан аба менен дем алат.
 шлангдуу — бир канча алыстыктан(10-40метр) аба аралашмасын берүү, адатта чоң көлөмдүү идиштерде колдонулат.
Тарыхы
Биринчи жолу шлангалуу противогаздар Санкт-Петербургдагы Исакиев соборунун куполдорун алтын менен жалатууда 1838—1841 жылдары колдонулган. Алар шлангалуу айнек калпакчаларды элестетчү.ошол аркылуу аба берилип турса да, 60 устаны уулануудан сактап калган эмес. Көрсө, терини жогорку конрцентрациялуу сымаптан коргогон нерсе болгон эмес. Уулу сымап тери аркылуу сиңген.Дүйнөдө биринчи жолу фильтрлөөчү көмүрдүү противогаз, 1915-жылы Россияда орус окумуштуусу Николай Дмитриевич Зелинский тарабынан ойлоп чыгарылган. 1916-жылы Антанта армиясында колдонулган. Анын ичиндеги материал активдештирилген көмүр болгон.
Противогаздын түзүлүшү:
 Резина шлем-маска
 Фильтрлөөчү коробка
 Көз айнек түйүнү
 Обтекатели
 Клапандуу коробка (бир клапан дем тартууга, эки клапан дем чыгарууга (ардайым эмес)
 Бириктирүүчү трубка (бардык моделде болбойт)
 Кээ бир противогаздар сүйлөшүүчү мембрана менен болот
 Кээ бир противогаздар ( резина трубка аркылуу) иче турган жери менен болот
 Кээ бир противогаздардын бет тарабынан айнекти тазалоочу жери менен болот
Противогазды кийүү тартиби:
1. «Газы!» деген команда берилгенде аба киргизбей, демди кармоо керек.
2. Көзду жумабыз. 3. Противогаз  сумкасынан противогазды сол кол менен алып чыгып, оң кол менен сумканы ылдый жагынан кармоо керек.
4. Фильтрден клапанды сууруп чыгуу керек.
5. Противогазды кийүүдөн мурун колдун чоң бармагын сыртка, калган бармактарды ич жакка каратуу керек. 6. Шлем-масканын ылдый тарабын ээкке такоо керек. 7. Противогазды башка ылдыйдан өйдө тартып жибериш керек.
8. Демди чыгаруу керек. 9. Кийин бырышып калбасы үчун көз түйунү көздүн тушунда болуусу керек. 10. Сумканы капталга илип коюу керек.
Чечүү:
1. «Отбой!» командасынан кийин, баш бармактар менен кулактын түбүнөн алып, ылдыйдан өйдө тартуу керек.
2. Противогазды противогаз сумкасына салуу керек.
3.Топчуларды бүчүлөө.
Узун Акмат
Узун Акмат – Кетмен-Төбө өрөөнүндөгү суу. Талас Ала тоосунун түштүк капталыдагы булактардан башталып, Токтогул суу сактагычына куят. Узундугу 90 км, алабынын аянты 2210 км2. Жогорку агымында өрөөнү кууш, төмөн жагы жазыраак. Көп жылдык орточо чыгымы Уста сайдын чатында 29,5 м3/сек; эң көп чыгымы июнда (129 м3/сек), эң азы мартта (3,8 м3/сек) байкалат. Апрелде кирип, сентябрда тартылат. Негизинен кар, булак, жамгыр сууларынан куралат. Ири куймалары: Каракулжа, Устасай (оң), Каракүнгөй, Бешташ, Терексай (сол). Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Жаңытурмуш, Кошмо, Чоң арык, Кыркказык жана башка кыштак жайгашкан.
Токтораалы Талканбаев
Токтораалы Талканбаев (1868-1944)— 1868-жылы Аламүдүндөгү Кара-Жыгач деген жерде кедейдин үй-бүлөсүндө туулган. Революцияга чейин ар кимге жалчы жүрүү менен жан сактап келген. Малай жүргөнүндө молдодон окуп, кат таанып калат.
Улуу Октябрь революциясынан кийин малайлыктан кутулуп, колхоздун мүчөлүгүнө кирип, дыйканчылык кылган. Анын айрым ырлары өз учурунда «Кызыл Кыргызстан» газетасында жарыяланган. Кол жазмалары Кыргыз УИАнын фондунда сакталып турат. 1956-ж. «Жазгыч акындар» деген ыр жыйнакка ондон ашык ыры жарык көргөн.
Квалификация
Квалификация– коомго каршы келген коркунучтуу жосундун белгилерин мыйзамда каралган кылмыш белгилери менен аныктоо. Жаза кодексинин теориясында квалификация расмий (легалдуу) жана расмий эмес (доктриналык) түргө бөлүнөт. Расмий квалификацияны жаза кодексинин чегинде жаза иштери боюнча тергөөчү, прокурор, судья (сот), ал эми расмий эмес квалификацияны бардык жарандар жүргүзө алат. Буга гезит, журнал жана китепте келтирилген кылмыштар кирип, ал адамдын укуктук көз карашын, оюн билдирет жана юридикалык күчкө ээ болбойт. Коомго коркунуч туудурган жосунду квалификациялоодо жаза кодексинин статья, бөлүм пункттары толук көрсөтүлүшү керек. Эгер кылмышка шериктеш болуу менен аткарылып же аягына жетпеген кылмыш болсо, жаза кодексинде каралган башка статьяларында көрсөтүлөт.
Night Fever
Диск коммерциялык жактан ийгиликтүү болгон. Атап айтканда, Американын үн жаздыруучу компаниялар биримдиги чыгарылышка платина статусун ыйгарган, тактап айтканда, бир миллиондон ашык нуска сатылган. Сингл өз учурунда АКШ жана Улуу Британиянын хит-параддарында удаа сап башына чыккан. Бул бардык эле аткаруучулардын колунан келе берген эмес. Флориданын губернатору ага-инилерге штаттын ардактуу жарандары деген статус ыйгарган. Себеби, композиция үстүндөгү иштер Флоридадагы Criteria студияларында жүргөн. 2008-жылы Billboard Hot 100 чарты бул ырды бардык мезгилдердин улуу ырлары тизмесине кошуп, 33-орунга жайгаштырган.
Тоң Йокук
Тоң Йокук – Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын кол башчысы; Күл тегиндин на- саатчысы. Тоң Йокукка арнап тургузулган эстелик 1897-ж. Е. Н. Клеменц тарабынан табылып, 1898-ж. В. В. Радлов тарабынан которулган. Эстелик Тола суусунун (Моңголия) оң жээгиндеги Налайха менен Улан-Батордон 66 км түштүк-чыгыш жагындагы Боло-Цокто коктусунан табылган. Тоң Йокуктун эстелигине Күлтегиндин эстелигиндегидей эле жазуусу бар орнаменттер менен кооздолгон мрамор тактайлар, адам кейпи чегилген сегиз балбал таш ж.б. кирет. Тоң Йокук түрктөр кытайдын Тан династиясына убактылуу көз каранды болуп турганда Табгачта (Кытайда) билим алган. Ал Капаган кагандын тушунда аскер башчы катары Түрк кагандыгынын Борбордук Азиядагы бийлигин калыбына келтирүүгө өтө дилгирлик менен катышкан. 709-ж. Саян тоолорунда, Енисей өрөөнүндө жашаган кыргыз, чик, аздар кагандыкка каршы өз ара келишим түзүшкөн. Бирок, Тоң Йокук менен Кутлуг жана Капаган кагандарынын уулдары баш болгон түрк армиясы аларды жеңип алган. Бул жүрүш тууралуу Орхон-Енисей эстелигинде мындай деп жазылган: «Биз күндүр-түндүр тынымсыз жүрүштө болдук. Биз кыргыздарды уктап жаткан жеринен бастык. Жолду найза менен жасадык. Алардын аскери жана ханы чогулду. Биз аларды жеңдик. Ханды өлтүрдүк. Кыргыз эли каганга кошулду жана баш ийди. Биз Көгмөн тоосун айланып өтүп, кыргыздардан кайтып келдик». Тоң Йокукка Бойла-Бага-Тархан титулу ыйгарылган Билге-кагандын (716–734) доорунда Күл тегин жана анын кеңешчиси Тоң Йокук түргөштөргө, карлуктарга, кыргыздарга каршы согушуп турган. Эстеликте: «Табгач (Кытай) каган жообуз эле, он ок каганы жообуз эле, өзгөчө Кыргыз каганы күчтүү жообуз болду...» деген саптар бар. Тоң Йокуктун аскердик жетекчилиги менен кыргыздар, түргөштөр, кытайлар (табгачтар) Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгына баш ийдирилген.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Чоң Камышная
Чоң Камышная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2677/275 орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тойнби, Арнолд Жозеф
Арнольд Джозеф Тойнби (1889-жылы 14-апрелде Лондондо туулган) - Британиялык тарыхчы, тарых философу, культуролог, социолог жана цивилизациялардын салыштырма тарыхы боюнча 12 томдук "Тарыхты түшүнүү" («Постижение истории») деген эмгектин автору.
1913-жылы Гилберт Мюррейдин кызы Разаменда Мюррейге γйлѳнгѳн. А.Тойнбинин баласы, Филлип Тойнби, - журналист,жазуучу, ал эми небереси, Полли Тойнби, - публицист.
= Ишмердиги =
Арнолдь Тойнби Оксфорддогу Винчестер жана Беллиоль колледжде 1912-жылы мугалим болуп   иштеп баштаган. Андан кийин Кинг колледжде орто кылым жана Византиянын тарыхы боюнча мугалим болуп калган. 1919-1924-жылдары Лондон университетинде иштеген. Лондон экономикалык мектебинде жана Четем-Хаустагы Эл аралык мамилелер королевстволук институнда  иштеп, кийин 1929-1955-жылы директор болуп турган. Тарыхый философия, социология жана политикалык маселелер боюнча изилдѳѳлѳрдγн автору. Эн жогорку денгээлде дγйнѳлγк саясатка киришγγсγ Париждеги тынчтык конференциясынын эксперти. "Тарыхты түшүнүү" («Постижение истории») (1-12 1934-1961 жж.) деген эмгеги менен белгилγγ. Бул изилдѳѳнγ 1927-жылы баштаган.
= Согуш тууралуу ою =
А.Ж.Тойнби согуш тууралуу тѳмѳндѳгγдѳй оюн айткан: «θткѳндγ, акыркы 5 миң жылдын тарыхын карап, кандай гана мамлекет болбосун согуш баштоого (эң таза максатта болсо дагы) моралдык актануусу жана укугу жок деп эсептейли, бирок кандайдыр бир «акыйкаттуулук» согушту, эгер менин ѳлкѳм же башка ѳлкѳ γчун болсо дагы трагедиялык керектγγлγк деп эсептейм.
= Жергиликтүү цивилизациялар тууралуу =
Тойнби дγйнѳлγк тарыхты цивилизациянын убактылуу бѳлγнγγчγ системасы ,жаралгандан ѳлгѳнгѳ чейин бирдей фазаны ѳтγγчγ жана «тарых дарагынын бγтγндγгγн» тγзγγчγ бутактары катары караган. Анын пикиринде цивилизация 2 негизги критерийдин жардамы мγнѳздѳлγγчγ жабык коом.
1.Дин жана анын уюшулушунун формасы.
2.коом эн алгач пайда болгон жеринен жоголуу даражасы, башкача айтканда территориалдык  белги.
Тойнби жыйырма бир цивилизацияны бѳлγп караган:египеттик,анд,байыркы кытай, миной, шумер, майялык, сириялык, инд, хетт, эллиндик, батыш, ыраакы чыгыш (Япония жана Корея), православдык христиандык (Византия жана Балкан жарым аралы), православдык христиандык, ирандык, араб, индуистик, мексикалык, юкатан, вавилондук.
Андан сырткары Тойнби жаралбай калган  цивилизацияларды: ыраакы батыш христиандык, ыраакы чыгыш христиан, скандинавдык, сириялык «гиксостордун доору» (б.з.ч.II мин ж.) бѳлγп атаган, кармалып калган цивилизациялар бул жаралган бирок ѳнγгγγсγ токтоп калган цивилизациялар: эскимостор, улуу тала кѳчмѳндѳрγ, осмон, спарталыктар, полинезиялыктар.
Кээ бир учурларда бири-бирин алмаштырган цивилизациялар улануучу цивилизацияны тγзѳт. Мындай цивилизациянын улануучулары γчтѳн ашпайт.
Улантуучу цивилизациялардын эн акыркылары азыркылар:
миной →эллин→православдык,
миной→сирия →ислам,
шумер→инд→индуисттик цивилизация.
Диктатордук режим
Диктатордук режим - Бул же тигил мамлекетте бийликке келген лидер, башкаруучу топ же бир саясий партиянын өлкөдөгү конституция жана мыйзамдарды жокко чыгарып, өзүнүн каалоосун жана саясатын калкка таңуулоосу жана моюн сундуруусу. Бул саясий режим же башкаруу формасы ар бир эле тармакта байкалбашы мүмкүн. Бирок кээ бир учурларда атайын диктатордук режимге кайрылуу жасалат. Бул режимди жүргүзгөн лидер диктатор деп аталат. Диктатордук режимдин карама-каршысы деморратиялык режим менен башкарылган укуктук мамлекет болуп эсептелет.
Тойнби, Арнолд Жозеф
Окумуштуу цивилизациялардын баалуулук критерийлерин кѳрсѳткѳн: убакыт жана мейкиндиктеги туруктуулугу, башка элдер менен болгон байланыш ситуациялары. Цивилизациялардын ѳнγгγγсγ цивилизациялардын чыгармачыл азчылыгы жаратылыштын жана адамзаттын таасирине, чакырыктарына жооп табуу мγмкγнчγлγгγ менен мγнѳздѳлѳт. Тойнби чакырыктардын (вызов) тѳмѳнкγ тγрлѳрγн кѳрсѳткѳн. Ар бир цивилизация «чыгармачылык азчылык» менен жоопту берет, цивилизация ѳнγгѳт.
= Россия тууралуу =
Тойнби коммунизмди XVIIIкылымда Россияга тануулагандын, «контрсоккусу» катары караган. Коммунисттик идеялардын экспансиясы «батыш цивилизациясы» (агрессорго) «курмандыктын» жоопторунун бири. Тойнби батыш цивилизациясы ѳзγнγн ѳнγгγγ чокусуна келгенд, батыштык эмес дγйнѳнγ ѳзгѳртѳ алган цивилизация менен кагылышат деген. Тойнби XXI к. тарыхты тγзѳ турган чакырык Россия, Кытай жана ислам дγйнѳсγ тарабынан болот деген.
Диктатордук режим
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Тойнби, Арнолд Жозеф
= Чыгармалары: =
Тойнби А.Дж. Постижение истории: сборник/пер.с англ.Е.Д.Жаркова.М.,Рольф,2001, 640с.
Тойнби А.Дж. Цивилизация перед судом истории: Сборник/пер.с англ.-М.,Рольф,2002-592с.
Тойнби А.Дж. Пережитое. Мои встречи./пер. с англ.-М.,Айрис –Пресс,2003-622с.<BR>
Бадаев Алексей Егорович
Бадаев Алексей Егорович (4. 2. 1883-3. И. 1951) - советтик мамлекеттик жана партиялык ишмер. 1904-жылдан Компартиянын мүчөсү. Петербургдагы Александров заводунда жана Николаев т. ж. станциясында слесарь болуп иштеген. 1912-ж. Петербург жумушчуларынын жана Петербург губерниясынан 4-Мамлекеттик думага депутат. Мында ал большевиктер фракциясынын мүчөсү болгон. 1913-ж. РСДРП БКнын Краков жана Поронино кеңешмелерине катышкан. РСДРПнин Петербург комитети менен БКнын Орус бюросунун мүчөсү (1913-14). 1914-ж. Думадагы большевиктер фракциясынын 5 мүчөсү менен камакка алынып, Турухан крайына сүргүнгө айдалган. 1917-ж. Февр. революциясынан кийин Петроград шаардык думасына шайланып, Петроградда Октябрь куралдуу көтөрүлүшүнө катышты. Октябрь революциясынан кийин Петроград азык-түлүк башкармасынын председателп, Петроград жана Түндүк областынын азык-түлүк комиссары.
1925-ж. Ленинград губаткомунун председателинин орун басары, 1930-ж. Центросоюздун председатели, Москва Советинин председателинин орун басары. СССР БАКтын мүчөсү, 1938-43-ж. РСФСР Жогорку Советинин Президиумунун Председатели жана СССР Жогорку Советинин Президиумунун Председателинин орун басары. Партиянын 11- 13-съезддеринде РКП (б) БКнын мүчөлүгүнө кандидат, 14-18-съездде-ринде БКнын мүчөсү. 2 Ленин ордени ж. б. орден, медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Качуг (Пичуга куймасы)
Качуг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пичуг дарыясынын оң жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Куспидариялар
Куспидариялар (лат. Cuspidariidae) тосмолуу бакалоору бар моллюскалардын бир тукуму.
Пуса-Кыке дарыясы
Пуса-Кыке — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын сол жээгинен 56 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абакиров, Барктабас
Абакиров, Барктабас (1933–2006) - акын, журналист. Кочкор районунун Төрт-Күл кыштагында 1933-жылы 2-майда туулган. 1955-жылы Кыргыз Мамлекеттик К.И.Скрябин атындагы айыл-чарба институтунун зоотехника факультетин бүтүргөн. 1970-жылы Москвадагы Жогорку партиялык мектептин журналистика бөлүмүндө окуган. 1955–1960-жылдарда Жумгал, Кочкор райондорунда селекционер, башкы зоотехник, мал-чарба илим-изилдөө институтунда илимий кызматкер болуп иштеген.
Б.Абакиров 1960-жылы журналисттик кызматка өтүп, «Советтик Кыргызстан» гезитинде адабий кызматкер, 1963 - 1968-жж. Кочкор райондук «Эмгек туусу» гезитинде редактор, 1970–1971-жж. Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинде инспектор, 1971 - 1980-жж. Нарын облустук «Нарын правдасы» гезитинде башкы редактор, 1980 - 1987-жж. «Кыргызстан» басмасында директор, «Кыргызстан айыл чарбасы» журналынын башкы редактору болуп иштеген. 1988-жылдан Республикалык маданият фондусунда, Билим жана маданият министрлигинде жетектөөчү адис болуп иштеген.
Б.Абакировдун ырлары 1954-жылдан мезгилдүү басылмаларда жарыялана баштап, балдарга арналган биринчи ырлар жыйнагы «Чаарчык» деген ат менен 1961-жылы жарыкка чыккан. Анын 200дөн ашык ырларына композиторлор, обончулар музыка, обондорду жазышкан. Китептери орус жана казак тилдеринде чыккан. Айрым чыгармалары орус, украин, белорус, англис, италия, поляк, түрк тилдерине которулган.
Б.Абакиров А.Пушкиндин, М.Лермонтовдун, К.Абайдын, М.Турсун-Заденин, Р.Гамзатовдун, Б.Степанюктун, Е.Антошкиндин, Д.Кугультиновдун, В.Бээкмандын ж.б. акындардын ырларын кыргызчага которгон.
Б.Абакиров 1962-жылдан Журналисттер, 1973-жылдан Жазуучулар союздарынын мүчөсү, Кыргызстан Жазуучулар союзунун алдындагы Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыкты ыйгаруу боюнча комиссиянын мүчөсү болгон.
Тоокеарык
Тоокеарык – б. з. ч. 3-кылым – б. з. 4-кылымына таандык каналдын калдыгы. Ош – Карасуу оазисинин түштүк-чыгыш тарабындагы Акжар кыштагына жакын жерден табылган. Талдык суусунан башталып, анын оң өйүзү боюнча Акжар кыштагы, андан түндүк-батышты көздөй бурулуп, Шалтак дөбөсүнөн өтүп жоголот. Уз. 9 км, тереңдиги 1,2 м, туурасы 4–5 м болгон. Тоокеарыкты байыркы заманда жана орто кылымда отурукташкан эл сугат үчүн пайдаланган.
Абакиров, Барктабас
1983-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген наам берилген.
Тоокеарык
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Абакиров, Барктабас
Б.Абакиров бир нече жолу облустук Кеңештин депутаттыгына, Кыргызстан Журналисттер, Жазуучулар союздарынын Башкармаларынын мүчөлүгүнө шайланган.
1994-жылы Түркияда Анкара, Стамбул шаарларында өткөн Кыргыз маданиятынын, адабиятынын жана искусствосунун күндөрүнүн катышуучусу. 2000-жылы эл аралык «Түрксой» уюмунун Түндүк Кипрде өткөн акындардын жыйынына катышкан.
«Ардак белгиси» ордени, медалдар жана Жогорку Кеңештин, партиянын Нарын обкомунун, Маданият министрлигинин, ВЛКСМ БКнын Грамоталары жана Ардак грамоталары менен сыйланган.
Кыргыз тилинде
Чаарчык: Ырлар. - Ф.: Кыргыз окуу педмамбас, 1961. - 64 б.
Сапар: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1965. - 118 б.
Күз күнү: Ырлар. - Мектеп, 1966. – 75 б.
Тоо таңы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1969. - 100 б.
Бийик жерде: Ырлар жана поэма. - Ф.: Кыргызстан, 1973. - 72 б.
Нарын агат: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1975. - 74 б.
Жылдар барагы: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 б.
Күтүү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1970. - 104 б.
Элүүнчү жаз: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 268 б.
Нарын күндөрү: Ырлар жана поэма. - Ф.: Мектеп, 1985. - 100 б.
Манасчы Сагымбай: Поэма. - Б.: Эркин Тоо, 1993  -  96 б.