cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яковлевка дарыясы (Урюпа куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Хальмер-Паюта (Ензор-Яха куймасы)
Хальмер-Паюта — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ензор-Яха дарыясынын оң жээгинен 62,2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 49 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Диалектилик лексиканын пайда болуу жолдору жана булактары
“Диалектикалык лексика деген түшүнүккө ар бир диалектинин сөздүгун түзгөн, бардык диалектилерге орток, жалпы элдик лексика кирбейт, ал түшүнүккө ар бир диалектиге (говорго) же диалектилердин (говорлордун) тобуна гана мүнөздүү болгон сөздөр кирет. Диалектилик сөз тыбыштык түзүлүшү боюнча морфологиялык структурасы боюнча, семантикалык мааниси же чыгыш теги боюнча озгөчөлүккө ээ болот.” Деп жазган Б.М.Юнусалиев.
Кыргыз диалектилери коңшулаш жашаган элдердин сөздөрүн кабыл алуу аркылуу анын лексикасы толукталып байыганына өзгөчө көңүл бурган. Алардын лексикасынын байышынын тарыхы байыркы доордо уруулук тил учурундагы доордон башталаары, аны тереңдетип изилдөөнүн чоң мааниси да бар экенин атайылап эскерткен. Диалектилик лексиканын пайда болушунун жалпы эле кыргыз тилинин өнүгүш тарыхына, анын ар кандай доорлоруна басып өткөн өнүгүш баскычтарына байланышта карап үч катмарга бөлгөн.
Курорт
Курорттор (немецче kurort — дарылоочу жер) — адамдын организмине жагымдуу таасир этүүчү табигый дарылоо факторлору (минералдуу суу, дары баткак, климат өзгөчөлүктөрү) бар жерлер. Дарылоо факторлоруна карата бальнеол., климаттык жана дары баткактуу болуп бөлүнөт. Бальнеологиялык курорттордо негизги дарылоо факторлору минералдуу суу. Минералдуу суу ваннага, бассейнге түшүү жана ичүү, ингаляция ж. б. процедуралар үчүн пайдаланылат.
Андай курортторго Кисловодск, Боржоми, Железноводск, Трускавец, Кыргызстанда Жалал-Абад, Жети-Өгүз, Ысык-Ата ж. б. кирет. Баткактуу курорттордо негизинен дарылоо фактору болуп дарылык касиети бар баткак колдонулат. Баткакты негизинен денеге жаап же ванна түрүндө пайдаланат. Көгүлтүр Ысык-Көл, Жыргалаң, Жалал-Абад ж. б. курорттордо башка факторлор менен катар баткак менен да дарылайт. Климаттык курорттор деңиз климаттуу, тоо климаттуу, ошондой эле токой, талаа, токойлуу талаа ж. б. климаттуу болуп айырмаланат. Климаттык курорттордо негизинен аба жана күн ванналары, ошондой эле сууга түшүү колдонулат. Анда климат менен дарылоочу жана ден соолукту чыңдоо процедураларын жүргүзүү үчүн атайын курулуштар (павильондор, верандалар, галереялар, аэрарий, солярий), күн нурун өлчөм менен пайдалануу үчүн дарылоо пляждары, сейилдөө үчүн маршруттар белгиленет. Жаратылыштын бир гана дарылык факторун колдонгон курорттор аз. Көпчүлүгү анын бир нече дарылык факторлорун колдонот. Мисалы, бальнеологиялык-баткактуу курорттордо минералдуу суу, дарылык касиети бар баткак, бальнеолологиялык-климаттык курорттордо минералдуу суу же климат менен дарылайт. Бул негизги курорттук дарылоодон тышкары дарылоо комплексине физиотерапия, дарылоочу дене тарбиясы, диета (мүнөз тамак), кээде дары-дармек кошулат.
Курууга укук
Курууга укук – сервитуттун түрү; турак үйдү куруу мезгилинде жер участогун узак мөөнөткө пайдалануу, ошондой эле ошол участокко курулган курулушка ээлик кылуу, пайдалануу жана башкаруу укугу. РСФСРдин 1922-жылдагы Жарандык кодексинде каралган, бирок кийин (турак үйгө өздүк менчик киргизилгенде) алынып салынган.
Корека
Корека (Coreca, Coraca, Coraca) — Айылдык округ, порт жана Италиядагы Козенца провинциясына жакын Амантея коммунанын бир бөлүгү.
Географиясы
Округ Тиррен деңизинин жээгинде жайгашкан. Түштүк айланасынан Амантеа шаары, Кампора-Сан-Жованнинин чек арасы башталган жеринен чектешет.
Альтайм (Альб)
Альтайм (Альб) (Altheim) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Альб-Дунай районуна карайт. Тюбинген административдик округуна тиешелүү. Калкы – 1733 (2013-ж.). Аянты – 25,78 км². .
Гиссар маданияты
Гиссар маданияты – Тажикстандын түштүк батышындагы Кафирниган жана Вахш өрөөндөрүндөгү соңку неолит дооруна таандык (биздин заманга чейинки 6–3 миң жылдык) байыркы аңчылардын маданияты. Анын эң ири эстеликтери Туткаул (Дүйшөмбүнүн түштүк-чыгышында), Куй-Вульен (Куляб шаарында) жана Кыргызстандын Алай кырка тоосунда. Гиссар маданиятына тиешелүү турак жайлар сууга жакын тектирлерде жайланышкан. Асты шыбалган үй, анын ичинде очоктордун калдыктары, оттук таш тегинен жылмаланып жасалган балта, ошондой эле кыргыч, бычак сымал одоно жасалган таш куралдар табылган. Бул учурда жаңы куралдар менен бирге архаикалык, төмөнкү таш дооруна мүнөздүү куралдар колдонулган. Эл негизинен аңчылык кылып, мал баккан. Дыйканчылык кылгандары да болгон.
Айтыш
Шилтемелер
Ад. : Таштемиров Ж., Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» деген китепте, Фр., 1973; Айтыштар, Фр., 1972.
Рибосомалык РНК
Рибосомалык РНК (рРНК) - белоктор менен рибосоманы түзгөн нуклеин к-тасы. рРНК пурин (аденин менен гуанин) жана пиримидин (урацил менен цитозин), рибоза деген канттан, фосфор к-тасынын калдыктарынан турат. Рибосомалык РНКнын 75-90 % кош спиралдуу болот, бирок ДНКга караганда жуптардын комплементардуулугунун кемчиликтери болот: пурин пурин менен, пиримидин пиримидин менен жуптарды пайда кылышы мүмкүн. Прокариоттордо рРНКнын - үч, эукариоттордо - 4 түрү болот. Прокариоттордо рРНК седиментация (тунуу) коэффициенти боюнча 23S рРНК, 5 S рРНК - рибосоманын чоң суббирдигинде, 16S рРНК - кичине суббирдигинде жайгашат. Эукариоттордо рибосоманын чоң суббирдигинде 28S рРНК, 5S рРНК, 58S рРНК, кичине суббирдигинде - 18S рРНКболот, рибосоманын курамында белок синтезине катышат.
Курчап турган чөйрөнү оңоо
Курчап турган чөйрөнү оңоо – адамды курчап турган чөйрөнүн сапатын жакшыртуу жана чарбачылык ишмердиктин зыяндуу экологиялык натыйжаларын алдыналуу жана жоюуга багытталган санитардык-гигиеналык, экономикалык, укуктук чаралардын жыйындысы.
Субанкулова Күлжамийла
Субанкулова Күлжамийла Уз. 1937-ж. Кемин районундагы Кичи-Кемин айылында төрөлгөн. Соода техникумун, стенографисттердин курсун, кийим тигүү курсун бүтүргөн. Күлжамийла элдик кийим-кечектерди бычып-тигүүгө бөтөнчө назар таштайт. Ал баш кийимдин, шөкүлөнүн бир нече түрүн жасоо аркылуу кароо-сынактардын жана көркөм көргөзмөлөрдүн жүзүн ачууда. Уз бул үлгүсүнүн жердигин ак барчадан тандайт. Анын маңдайы жашыл жалтырак жип менен тасма саймаланат. Ичи кийиз менен ичтелет. Анын кырбуусуна (кыюусу) төрт элидей суусар карматылат. Ошондо көркү жарым метрдей шөкүлөнүн кооздугу 56-57-өлчөмдө тигилип, турмушка аттануучу кыздын тоюнун шаңын чыгарат. Буюмдун жаак шурулары жана кулакчын дарыяда кабатталган (8-10) шурупар төгүлүп турат. Анын үлпүлдөк желбирөөчү 1 м 80 смдей болот. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1989 ж. Кыргызстан Эл чеберлеринин уюштуруу курултайына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Салттуу буюмдары үчүн ЭЧЖРКнүн диплому, медалы.
Терс, Аксы району
Терс (Терс) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Аксы районундагы айыл. Жаңы-Жол айыл округу составына кирет. Айыл өкмөттүн борборунун 220 км алыстыкта жайгашкан.
Черемшанка (Сока куймасы)
Черемшанка — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сок дарыясынын сол жээгинен 344 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Терс, Аксы району
Айыл Чоң-Терс, Кичи-Терс, Чымчык-Жар кичи айылдарга бөлүнөт. Айылда орто мектеп, бала бакча, фап бар. Калк насостук станция аркылуу суу менен камсыздалат.
Калкы
Калкы - 815 киши.
Черемшанка (Сока куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Төмөнкү Майка (Кугарчин району, Башкыртстан)
Төмөнкү Майка — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Мрак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4 киши. Почта индекси — 453331, ОКАТО коду — 80238850005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кэни (Оклахома)
Кэни (Оклахома) (Caney) — Оклахома штатынын Atoka округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 199 киши. Болжолдуу аянты - 2.2 км². FIPS коду — 40-11550.
Макариха дарыясы (Суетка куймасы)
Макариха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Суетка дарыясынын сол жээгинен 41 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кулундинск көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Обь жана Иртыш дарыяларынын аралыктарындагы агынсыз аймак.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Куткаруучу
Куткаруучу – кырсыктуу кыйроодон куткаруучу иштерди жүргүзүүгө даярдалган жана бул үчүн аттестацияланган жаран. К-нун укуктук статусунун өзгөчөлүктөрү ага жүктөлгөн милдеттер менен шартталган, алар чукул кырдаалдарды жоюу иштерине тикелей катышкандыгы, ага байланыштуу өмүрү жана денсоолугу коркунучта болгондугу менен аныкталат.
Учкун (Кара-Суу району, Мады айыл аймагы)
Учкун — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Мады айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1781 киши (2009-жылы).
Го
Го
2. Хань династиясынын мезгилинде (биздин заманга чейинки 202–биздин замандын 220-жыл) башка өлкөнүн башкаруу бийлик чөйрөсүн да Го деп аташкан. Кытайдын ички мамлекеттик саясатына карата баа бергенде жогорку бийлик чөйрөсү коңшу чет мамлекеттердин эгемендүү укуктарын тааныбай көз карандылыкта кармаганга аракет кылышкан. Себеби, алар өз мамлекетин даңазалап, бүт дүйнөнүн бийлөөчүсү, эң ири башчысы деп эсептешкен. Бул терминди илимий анализ кылууда орус окумуштуусу А. Г. Малявкиндин жана кытай профессору Ху Чжен Хуанын салымы зор.
Хальмер-Шор
Хальмер-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын сол жээгинен 196 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Куткаруучу сыйакы
Куткаруучу сыйакы – деңизде же башка суу мейкиндиктеринде деңиз кемелерине жардам көрсөткөндүгү жана аларды сактап калгандыгы үчүн төлөнүүгө жаткан акчалай сумма. К. с-нын өлчөмү тараптардын макулдашуусу боюнча, эгер ага жетишилбесе – сот же арбитраж тарабынан аныкталат.
Таштак, Аксы району
Таштак (Таштак) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Аксы районундагы айыл. Жаңы-Жол айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 055 киши.
Күтүлбөгөн кырсык
Күтүлбөгөн кырсык – жабырлануучу алдынала болжобой туруп эле, тышкы күчтөрдүн адам денсоолугуна күтүүсүздөн тескери таасир тийгизүүсү. Ал социалдык камсыздандыруу боюнча жөлөкпул жана бааракы чектөө мыйзамдарында эске алынат
Кыргызстан 2017 кышкы Азия оюндарында
Кыргызстан 2017 кышкы Азия оюндарына 33 спортчусу менен, спорттун 4 түрү боюнча катышат: хоккей, биатлон, муз үстүндө бийлөө жана лыжа тебүү спортторунан. Делегацияга спортчуларды кошкондо 39 адам кирет. Спортчулардын аталган мелдешке катышуусу үчүн мамлекеттик бюджеттен 8 миллион 737 миң сом бөлүнгөн.
Катышуучу курамдар
Хоккей боюнча улуттук курам: Эсен уулу Аман, Урмат Шейшеналиев, Канат Абылмечин уулу, Дуулат Абышев, Атай Исмаилов, Залкар Салмоорбек уулу, Адилет Жоокаев, Төлөгөн Жолдошбек уулу, Саламат Тыналиев, Таалай Сүйүнбаев, Уран Турсунбеков, Адис Качкынбеков, Адилет Кызабек уулу, Айбек Шакиров, Артём Семилетко, Олег Колодий, Владимир Ничупуренко, Даниил Шушенков, Нуржан Ибраимов, Антон Кудашев, Павел Сазонов, Элзар Болотбеков, Ринат Мустафаев.
Машыктыруучулар: Анвар Оморканов, Бакыт Иманалиев, Муратбек Жакыпов.
Биатлон жана лыжа жарыштарына катыша турган спортчулар: Кундуз Абдыкадырова, Тариэл Жаркымбаев, Нурбек Доолатов, Наталья Левданская.
Машыктыруучу: Александр Левданский.
Муз үстүндө бийлөө боюнча улуттук курам: Лаура Исмагулова, Александра Нестерова.
Машыктыруучу: Елена Швеймер.
Тоо лыжасы боюнча мелдешке катыша турган спортчулар: Максим Гордеев, Евгений Тимофеев, Ольга Палюткина, Дариха Мураталиева.
Машыктыруучу: Игорь Борисов.
Сукаева Жүзүмкан
Сукаева Жүзүмкан Уз. 1929-ж. Тоң районунун Коңур-Өлөң айылында төрөлгөн. Колхоздо эмгектенген. 1971-жылдан узчулугу жанданып, «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Тондогу боз үй жасоочу устаканасында үйдөн уздануучу чебери. СССР ЭЧЖКнүн күмүш медалынын ээси. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Жүзүмкан боз үйдүн жалпы жасалгалары: жабык баш, түндүк жабуу, эшик жабуу, кылдырооч, канат чий, чыгдан чий, эшик чий, тегирич, үзүк боо, туурдук боо, жабык баш боо, кереге чалгыч, жел боо, уук тизгич, саканак боо, кереге таңгыч сымал жасалга-колдонмо буюмдарын түгөлү менен кармайт. Мына ушундай көп кырдуу, терең сырдуу уздукту аркалоонун натыйжасында тиккен боз үйү райондук, областтык жана республикалык кароо-сынактарга катышууда. Уздун көркөм үлгүлөрдү сарысаптап жаратууда, уздук маанайда ич ара ар кандай түстөрдү бири бирине жалгаштырууда анын чыныгы чыгармачылык татымы бар. Жүзүмкан көркөм каражаттарынын ичинен шырдак оюмдары үчүн «куш канат оюмун», «чабалекей оюмун» көк-кызыл түстө айкалыштырган шартта «ак белги» (ак этеги) «омуртка оюмду» берет. Негизи уздуктун кан жолунда ал көлдүктөргө таандык оюм-көчөттөрүн таар, сайма, түймө, чий буюмдарында бири-бири менен эриш-аркак үндөштүрө алат. Ал боз үй көтөрүүдө өнөрканалардын атайын өтүнүчтөрү боюнча жүздөгөн боз үйлөрдүн ички-сырткы жасалгаларына узанган. Ал ак өргөөлөр колхоз совхоздорго ортолук үчүн, Монголия, Казакстан өңдүү жерлерге атайын экспонатталган. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин түзүлгөндүгүнүн 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Боз үйдүн жасалгалары үчүн ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Боз үйү үчүн ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому; 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин областтык көргөзмөсү». Ашкана чийи үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы; 1990 ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Шырдак, ала кийизи менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Норымтэли-Чатыль-Кы
Норымтэли-Чатыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чатыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 47 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 68 км.
Кутум
Кутум – бийликти басып алуу же өкүм сүргөн түзүлүшкө каршы дагы башка кылмыш жасоо максатын көздөп, бирдиктүү уюмдашкан аракет жөнүндөгү жашыруун макулдашуу.
Норымтэли-Чатыль-Кы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Рыскулов Турар Рыскулович
Рыскул уулу Турар (1894-1938) – советтик мамлекеттик ж-а партиялык ишмер. Казакстандагы Чыгыш Талгар болушунда туулган.
Борбордук Азиядагы 1916-жылдагы улуттук-боштондук кыймылга, Совет бийлигин орнотуу ж-а чыңдоо үчүн күрөшкө жигердүү катышкан.
1920-жылдан Түркстан АССР Борбордук Аткаруу Комитетинин төрагасы.
1921-1922-ж. РСФСРде улут иштери б-ча эл комиссарларынын орун басары.
1926-1937-ж. РСФСР Эл Комиссарлар Советинин төрагасынын орун басары.
Сталинизм доорунда жалган айып м-н камалып атылган.
Кыргыз Википедиясы
Кыргыз Википедиясы — Википедиянын кыргыз тилиндеги бөлүгү.
2017 кышкы Азия оюндары
VIII Кышкы Азия оюндары — 19-26-февраль аралыгында Жапониянын Саппоро жана Обихиро шаарларында өтөт. 8-ирет уюштурулуп жаткан мелдеште 11 спорт түрүнөн 64 комплект медаль ойнотулат.
Кыргыз Википедиясы
Кыргыз тил бөлүгү 2002-жылдын 3-июнунда ачылган. Кыргыз Википедиясына көбүнчө орус, англис тилдүү Википедиялары таасир тийгизишет.
Лек-Нядэйта
Лёк-Нядэйта — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Адзьва дарыясынын сол жээгинен 181 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Кыргыз Википедиясы
Статистика
Кыргыз Википедиясы 2023-жылдын 1 күнүнө карата NaN макалаларs камтыйт. NaN undefineds катталган, алардын ичинен акыркы 30 күн аралыгында катышуучу салым кошкон.
Лек-Нядэйта
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Субанаалы кызы Алымкан
Субанаалы кызы Алымкан (1918-1981) Саймачы. Кочкор районундагы Сөөк-Каракол деген жерде төрөлгөн. Сабатсыздыгын жойгон. Энесинин уздук нускасын алган. Ал киши да учурунда боз үй көтөрүп, ички-сырткы жасалгаларын нукура салттуулукта кармаган уз болгон. Алымкандын саймачылыгы анын башка чеберчилигин өзүнө оодарып турат. Саймаларынын ортолук оюмунун бир табакчасында чөптөрдүн, гүлдөрдүн, айбанаттардын, канаттуулардын сөлөкөттөрү символдоштурулат да, алар ич ара өзөктөш катыш жасап, биринин көркөм табити бирине өтүп, көркөм оюмчийимдер аларга үстөмдүк кылат. Ошондо төрт «мүйүз оюмдарынын» башынан чыккан эки-үч «карга тырмак оюмунун» ортосунан төрт «карга тырмак оюму» менен «мүйүз оюму» көркөм көчөттүк милдет аткарат. Экинчи табакчада' өсүмдүктөр көркөм каражаттык мааниге ээ. Алардын араларына «суу» түшпөйт. Чебердин четтик көчөттөрүндө «куш оюмунун» ортосунан «карга тырмак көчөтүн» чыгарып «суу» жүргүзүү шарттуу. Экинчи «жээк көчөтүндөгү» гүлдүн түрлөрүнөн турган толкундала «суу» берилген. Көчөт табакчаларынын өзөгүн көбүнчө сары-актан бергенде байчечек гүлдөрү бери чыгат. Ал алты түстү бири-бирине ойдогудай жагызат. Туш кийиздеги сайма көчөттөрү күзгү капка, текчеге бир табакча болуп түшөт. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1966-ж. Кыргыз ССРинин 40 жылдыгына карата республикалык ат майданында боз үйү тигилген. ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому; 1974-ж. Кыргыз ССРинин 50 жылдыгына карата республикалык ат майданында боз үйү тигилген. ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому.
Кыргыз Википедиясы
Статистика
NaN катышуучуs администратор макамына ээ.
Субанаалы кызы Алымкан
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кыргыз Википедиясы
Статистика
Түзөөлөрдүн жалпы саны.
Голос пролетариата
«Голос пролетариата» – 1918–23-жылдар. Каракол шаарында орус тилинде чыккан гезит. Партиянын Каракол уезддик комитетинин жана уезддик советинин органы. 1920-жылдын август айынан «Призыв к труду», 1922-жылдын сентябрынан «Каракольская правда» деген ат менен чыгып, Совет өкмөтүнүн декреттери, партиялык токтомдор, буйруктар, жергиликтүү ревкомдун чечимдери, уездеги элдин турмушун чагылдырган макалалар, жаңылыктар жана башка жарыяланып, аймакта Совет бийлигинин орношуна көп эмгек сиңирген.
Абдурашид хан
Абдурашид хан – 1533–60-ж. Моголстанды бийлеген хан. Султан Саид хандын уулу. Атасынын көзү барында ал Мухаммед-Кыргыз м-н Борб. Теңиртоону бийлеген. Алар Моголстан биримдигин калыбына келтирүү максатында, Моголстандын эң алыскы жерлерине чейин барып, чачыранды кыргыз ордолорун чогултушкан. А. а-Р.х. калмактарга каршы жеңиштүү жүрүш жасап, «Гази» (б.а. капырларга каршы) атка  конгон. Атасынын өлүмүнөн  кийин  (1533)  тактыга  отуруп,  кыска   убакытка  Жетисууда моголдордун бийлиги орногон. Кыргыз ж-а казактарга каршы күрөшүү үчүн өзбек шейбаниддери м-н союз түзгөн. Өзбек шейбаниддерин казактардын кол салуулары тынчсыздандырып турган. 1537-ж. А. а.-Р.х. казак- кыргыз биргелешкен күчүн кыйроого учураткан. Ага карабастан казактар Ташкенге, кыргыздар Кашкарга коркунуч туудурган.
Мосиха дарыясы (Кулунда куймасы)
Мосиха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Кулунда дарыясынын сол жээгинен 405 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кулундинск көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Обь жана Иртыш дарыяларынын аралыктарындагы агынсыз аймак.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Черотайка (дарыя)
Черотайка — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Песчаное көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бурятия
Негизги маалымат
Аянты 351,3 миң км2. Калкы 969,1 миң (2005). Администрациялык-аймактык жактан 21 районго бөлүнөт. 6 шаары, 21 шаарчасы бар. Борбору Улан-Удэ шаары.
Мамлекеттик түзүлүшү
Бурятия тоолуу өлкө. Аймагынын басымдуу бөлүгүн Забайкалъе, ошондой эле Чыгыш Сибирдин түштүк бөлүгү ээлейт. Рельефине жараша 4кө бөлүнөт: орто бийиктиктеги Селенга тоосу (бийиктиги. 1200–1700 м), Чыгыш Саян (эң бийик жери Муңку-Сардык, 3491 м), Байкал тоолуу облусу (бийиктиги. 2000–2500 мге жеткен Хамар-Дабан, Улан-Бургасы, Бургуза, Байкал тоолору), Витим Бөксө тоосу (1000–1200 м). Климаты кескин континенттик. Кышы узак, суук, кар аз жаайт. Табигый шарты калктын жашоосуна анча жагымдуу эмес. Январдын орточо температурасы –18...22°С, июлдуку 10–14°С. Жылдык жаан-чачыны 400–500 мм. Ири дарыялары: Селенга, Баргуза, Жогорку Ангара, Витим (Ленанын куймасы), Иркутск. Байкал көлүнө куюшат. Негизинен күл топурак басымдуу. Талаа жана токойлуу талааларында күрөң, кызгылт топурак өөрчүгөн. Аймагынын 4/5үн токой каптап жатат. Забайкалье, Тункин улуттук парктары, Баргуза, Байкал, Жерге коруктары бар.
Калкы
Калкынын негизин орустар –67,8%, буряттар – 27,8%и түзөт. Украин, башкир,татар жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. Шаар калкы – 57%. Ири шаарлары – Улан-Удэ, Кяхта, Гусиноозерск, Закаменск.
Тарыхы
Бурятиянын аймагында адамдар байыркы таш доорунан эле жашагандыгы белгилүү. Биздин замандын 3-кылымынан 11-кылымына чейин Бурятияны байыркы хунн, уйгур, эвенк көчмөн уруулары мекендеген. 13-кылымдын башында Байкал аймагында моңгол тилдүү буряттар, эвенкилер жашаган. Алар негизинен мал чарбасы, аңчылык менен кесиптенишкен. Болжол менен 17-кылымдын аягында бурят элинин калыптануусу аяктаган. 17-кылымдын башында Бурятиянын аймагына алгачкы казак-орус отряддары келген жана алар өзүлөрүнүн таяныч пункттары острогдорду кура башташкан. Алардын айланасында Россиянын борбордук райондорунан келген орус дыйкандары, өнөр жайчылар отурукташа баштаган. 17-кылымдын ортосунда Бурятия Россиянын курамына толук кирген. Улуттук, крепостнойлук эзүүнүн күчөшү 1658-, 1696-ж. көтөрүлүштөрдүн келип чыгышын шарттаган. «Бөтөн элдерди башкаруу уставына» (1822) талаа думалары негизделип, алардын башында жергиликтүү администрация башчылары тайшалар турган. 18–19-кылымда шаманизм менен катар эле православие жана буддизм (ламаизм) диндери тарала баштайт. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында Бурятияда администрациялык-аймактык реформа жүргүзүлгөн. Колониялык фонддун эсебине иркут буряттарынын жеринин 53%ин, Байкал боюндагылардын 36%ин тартып алышкан. Жергиликтүү элдердин нааразычылыгынын күчөшүн токтотуу үчүн 1904-ж. аймакка согуштук абал киргизилген. 1914–18-ж. миңдеген буряттар согушка чакырылып, тылдык эмгектерге тартылган. 1918–19-ж. япондук жана америкалык интервенттер басып алган. 1921-ж. 27-апрелде жана 1922-ж. 9-январда Бурят-Моңгол жана Моңгол-Бурят Автономиялык областтары түзүлгөн. Алар 1923-ж. 30-майда Бурят-Моңгол Автономиялык облусуна биригишип, РСФСРдин курамына киришкен. 1958-ж. Бурят Автономиялык Советтик Социалисттик Республикасы болуп түзүлгөн. 1990-жылдан суверендүүлүгү жөнүндө декларация кабыл алынып, 1992-жылдан Бурятия.
Өнөр жайы
Улуу Сибирь магистралынын курулушу (Транссибирь магистралы; 1891–1916) Бурятияда өнөр жайынын өсүшүнө чоң таасирин тийгизген. Өнөр жайынын башкы тармактары: тоо кен казуу, машина куруу (авиация, локомотив жана вагон ремонттоо, электр машиналарын куруу заводдору жана башка), металл иштетүү, токой, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, курулуш материалдар, жеңил, тамак-аш өнөр жайы. Күрөңкөмүр, графит, вольфрам, молибден (казылып, иштетилет), апатит казылып алынат. Гусиноозерск ГРЭСи иштейт. Бодомал, кой (кылчык жүндүү), чочко асырылып, үй куштары багылат. Дан эгиндери (негизинен буудай) жана тоют өсүмдүктөрү эгилип, картошка, жашылча айдалат. Куну чарбасы, жапайы айбандарды асыроо өнүккөн. Байкал көлүндө, Селенга, Баргуза дарыясында кеме жүрөт. Курорттору: Аршан, Горячинск, Нилова Пустынь жана башка Россия Илимдер академиясынын Сибирь бөлүгүнүн курамында Бурят, 15 жогорку окуу жайы (филиалдары менен илимий борбору), китепканалар, край таануу жана сүрөт музейлери, драма, опера жана балет театрлары иштейт.
Жайыл кыргыны
Жайыл кыргыны – болжол менен 1779- же 1780-жылдары Олуя-Ата, Талас аймагында болуп өткөн кандуу окуя. 18-кылымдын 2-жарымындагы Жуңгар хандыгынын жоюлушу ага себеп болуп, Олуя-Атадан (азыркы Тараз) Иле дарыянын жээгине чейинки конуштар кыргыз казак ортосунда талаш маселеге айланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Буряттар
Буряттар (өздөрүн буряад деп аташат) – Россиянын курамындагы Бурят Республиканын жергиликтүү калкы. Иркутск облусунун Усть-Ордо Бурят автономиялык округу менен Чита облусунун Ага-Бурят автономия округдарында, ошондой эле Түндүк Моңголия жана Түндүк Чыгыш Кытайда да жашашат. Жалпы саны 445,2 миң адам (2002), анын ичинде Бурятияда 272,9 миң адам. Бурят тилинде сүйлөшөт, моңгол жана орус тили да колдонулат. Дини христиан, ошондой эле будда динин жана шаманизмди тутушат. Буряттардын этностук негизин түзгөн айрым уруулар Байкал аймагында байыртадан эле жашаган. Алар биздин заманга чейинки 3-кылымдын башталышында Борбордук Азия мамлекеттеринин (хунн, сяньби, жужан, түрк жана башка) курамына кирген. 8–9-кылымда Байкал аймагы Уйгур хандыгынын бир бөлүгү болуп, мында курыкан жана байырку-байегу уруулары жашаган. Буряттар 11–13-кылымда Моңгол мамлекетине кошулуп, анын саясий, чарбалык жана маданий турмушуна катышкан. Бурят (бурийат) этноними жөнүндө алгач моңголдордун «Көңүлдө ыйык сактала турган жомоктор» (1240) деген жазма маалыматтарында эскерилет. Буряттар 17-кылымдын башталышында булагат, эхирит, хорин, хондогор урууларынын биригүүсүнүн негизинде калыптанган. Бул мезгилде буряттар Жуңгар хандыгынын курамында болгон. 17-кылымдын ортосунда Байкал аймагы Моңголиядан бөлүнүп, Россиянын курамына кирген. Россия мамлекеттүүлүгүнүн шартында ар түрдүү топтор жана уруулардын консолидация процесси башталган. 19-кылымдын аягында бурят этносу түзүлгөн. 1921-ж. Ыраакы Чыгыш Республиканын курамында Бурят-Моңгол автономия облусу, 1922-ж. РСФСРдин курамында Бурят-Моңгол автономия облусу, 1923-ж. Бурят-Моңгол АССРи, 1958-ж. Бурят Автономиялык Советтик Социалисттик Республикасы, 1992-ж. Бурят Республикасы түзүлгөн. Буряттар негизинен мал чарбачылык, дыйканчылык, балыкчылык менен кесиптенишип, көчмөн турмуштагы буряттар жыгач жана кийизден жасалган алты жана сегиз кырдуу боз үйлөрдө жашашкан. Алар бара-бара отурукташып, орустардын таасири менен жыгачтан жасалган үйлөрдү курушуп, боз үйлөрдү кошумча колдонушкан. Аялдар түрдүү түстөгү кездемелерден кооздолуп жасалган көйнөк кийип, эки өрүм чачына алтын-күмүштөн жасалган асем буюмдарды тагынган. Эркектер тик жакалуу, көркөмдөлүп саймаланган узун көйнөк кийип, белине күмүш кур, ал эми байлар жана нойондор жогорку социалдык абалын күбөлөндүргөн атайын кафтан кийип, канжар, орден-медалдарды тагынган. Тамак-ашы негизинен эт, сүт, дан азыктары жана жер-жемиштер. Сүттөн жуурат, быштак, курут, май, каймак, айран, кымыз даярдашат.
Бурят тили
Бурят тили – бурят калкынын тили. Моңгол тилдеринин тобуна кирет. Бурят тили 4 диалектиге (батыш, чыгыш, төмөнкү уда, сартул-цонгол) бөлүнөт. Бурят адабий тили элдик тилдин негизинде калыптанган. Жазуусу 1931-ж. латын, 1939-ж. орус графикасынын негизинде түзүлгөн.
Кэпрон (Оклахома)
Кэпрон (Оклахома) (Capron) — Оклахома штатынын Woods округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 42 киши. Болжолдуу аянты - 0.3 км². FIPS коду — 40-11750.
Альтайм (Ридлинген)
Альтайм (Ридлинген) (Altheim) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Биберах районуна карайт. Тюбинген административдик округуна тиешелүү. Калкы – 2129 (2013-ж.). Аянты – 23,74 км². .
Чагыр, Кара-Суу району
Чагыр (Чагыр) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Мады айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 724 киши.
Куушурулган мөөнөттүү облигация
Куушурулган мөөнөттүү облигация – жоюу мөөнөтү аяктаганга чейин анын ээсине номиналдуу баасы боюнча коомдун сатып алуусу үчүн өз облигациясын көрсөтүүгө укук бере турган облигация. Мындай учурда аны чыгаруу шартында катталгандан эки эседен кем эмес көлөмдөгү азайтылган пайыздуу облигациялар боюнча пайыздарды ээсине төлөп берүү тартиби каралууга тийиш.
Лек-Харута
Лёк-Харута — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Харута-Ю дарыясынын сол жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Хальмер-Шор (Дарка-Рузь-Шора куймасы)
Хальмер-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Дарка-Рузь-Шор дарыясынын сол жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ташуучу РНК
Ташуучу РНК же транспорттук РНК (тРНК) - амин к-талардын калдыктарын ташууга жөндөмдүү нуклеин к-тасы. Ташуучу РНК - бир тизмектүү полирибонуклеотид, 70-95 рибонуклеотиддерден туруп, молекулалык массасы 23.000-30.000 дальтон болот. көпчүлүк тРНКлардын ырааттуулугу белгилүү. Курамында негизги аденин, гуанин, урацил, цитозин менен кээде кездешкен (минордук) азот негиздери бар. Мисалы, ачыткычтардын тРНКда псевдоуридин (П), дигидроуридин (Д) кездешет, кээ бир негиздерге метил топтор киргизилген (т). Бардык белгилүү тРНКлар 5'-фосфорилдүү учтан башталат, биринчи, кадыресе, Г негизи болот, 3'-учунда дайыма үч негиз ЦЦА жайгашат. Акыркы аденин амин к-та калдыктары менен өзгөчө аминоацил - тРНК - синтетаза ферментинин таасири астында жана АТФтин энергия эсебинен байланышат. Амин к-танын жана тРНКнын ортосунда бай энергия менен байланыш пайда болот. азоттук негиздер жуптарды пайда кылышат, алар эки тизмектүү бутакта жайгашат: акцептордук, псевдоуридин, антикодон менен ТЦ бир тизмектүү илмектерди пайда кылышат. Минордук негиздери РНКны нуклеаза ферменттердин таасирине туруктуу кылат, үчүнчүлүк түзүлүштүн пайда болушуна катышат. Ар бир илмек өзгөчө функцияны аткарат. Псевдоуридин илмеги (курамында псевдоуридин бар) менен өзгөчө фермент аминоацил - тРНК - синтетаза байланышат, бул фермент амин к-таларынын калдыктарын тРНК менен бириктирет. Антикодон илмеги антикодондун (өзгөчө үч нуклеотиддер же триплет) жардамы менен амин к-таларды аныктайт, антикодон мРНКнын кодонуна комплементардуу болот. ТЦ - илмегинде тимин кездешет жана бул илмек менен рибосома байланышат. Кээ бир тРНКнын кошумча илмеги болот, анын функциясы аныктала элек. Ташуучу РНК өзгөчө үчүнчүлүк түзүлүшкө ээ, ал Г тамгага окшош болот. Аминоацил - ацил - тРНК - синтетазалар тРНКнын үчүнчүлүк түзүлүшүн аныктайт деген божомолдоолор бар.
Буccоль
Буccоль – магниттик меридиан менен кандайдыр бир нерсеге жиберилген багыттын (азимуттун) арасындагы горизонттук бурчту өлчөөчү геодезиялык аспап. Айнектелген тегерек кутучанын ортосунда бекитилген айланма магнит жебеси болот. Кутучада градустарга бөлүнгөн тегерекче (лимб) жана бир нерсеге багытталуучу оптикалык дүрбү бар. Буссоль топографиялык-геодезиялык жумуштарды жүргүзүүдө, артиллерияда жана башка пайдаланылат да, анын артиллерияда асма, күзгүлүү, автоколлимациялык түрлөрү болот.
Жаңы покров (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Күч колдонбоо принциби
Күч колдонбоо принциби – мамлекеттер ортосундагы мамилеге күч колдонууга жана коркутуп-үркүтүүгө тыюу салынгандыгын билдире турган эларалык укуктун негизги принциптеринин бири. К. к. п. алгачкы ирет 1928-жылдын 27-августундагы Париж келишими (Бриана-Келлога пактысы) аркылуу бекитилген. БУУ Уставы, баскынчылык согуштарына тыюу салуу менен эле чектелбестен, мамлекеттердин аймактык колтийгистигине жана саясий көзкарандысыздыгына каршы кайчы келген эларалык мамилелерге коркунуч туудуруучу БУУ максаттарына ылайык келбеген аргандай аракеттерге тыюу салат.
Коргон-Дөбө
Калкы
Калкы - 1 390 киши.
Чын куран айынын 1и
Чын куран айынын 1и - григориан календары боюнча 91-күн, жылдын аягына 274 күн бар.
Жапый уулу Тыныбек
Тыныбек Жапый уулу Манасчылык өнөрдүн чон устаты,атактуу Жапый уулу 1846-жылы Ысык-Көлдүн Кайнар деген жеринде төрөлгөн. Атасы Жапый кедей болгондуктан балалык турмушу оор болгон. Ал 14 жашка чыкканда "Манасты" айта баштап, 25 жашка чыкканда элге таанымал манасчы атыккан. Тыныбектин манас айтышы башка манасчылар сыяктуу эле түшкөрүү менен байланыштуу. Анын айткан "Манасынан" 1898-жылы "Семетей" бөлүмүнөн үзүндү гана жазылып алынган.Ал "Манастын" баардык бөлүмдөрүн толугу менен эң жогорку көркөмдүктө айта билген. Анын "манасты" айтуудагы өзгөчөлүгү айтуучулук чеберчилигинин абдан жогору болгондугунда. Учурунда андан Тоголок Молдо, Донузбай, Байбагыш, Сагымбай жана башкалар таасирленип, тарбия алышкан.
Тыныбек ХIХ кылымдагы манасчылардын көпчүлүгүнө таасир берүү менен бул өнөрдүн өзүнчө мектебин түзүүчүлөрдүн бири болуп эсептелет. "Манас" эпосунун бүгүнкү көркөм бийиктикке жетишишине анын да кошкон салымы чон болгон. Ал өзгөчө "Семетей" бөлүмүн зор эргүү менен айткандыгын эскерүүлөр далилдеп турат.Анын айтуусундагы "Семетейдин" бөлүмүнөн үзүндү кийин 1925-жылы араб алфавитинде Москва шаарынан басылып чыккан.
Тыныбектин аты манасчылык өнөрдүн тарыхында сыймык менен айтылат.
"Манас" энциклопедиясынан
Тыныбек Жапый уулу (1846, Ысык-Көлдүн тескейи, Кайнар айылы — 1902, Нарын өрөөнү, Байдуул-Туюк айылы) — манасчы. Кыргыздар чыныгы эпикалык доорун башынан кыйгас өткөрүп (В. В. Радлов), натыйжада «Манас» айтуу өркүндөп, апогейине жетип турган мезгилде ошол өнөрдүн эң көрүнүктүү өкүлү катары чоң манасчы аталып, эл ичинде абдан зор кадыр-баркка ээ болгон адамдын бири. Өз учурунун улуу манасчысы катары ал көптөгөн таланттарга таасир тийгизген. Т-тин өзүнүн эскерүүсүнө караганда Сагымбай, Калыгул, Тоголок Молдо, Байбагыш, Дөңүзбай жана башкалар улуу-кичүү манасчылар андан таалим алышкан. Т. өзүнөн кийин жашаган бир катар манасчыларга да кайсы бир деңгээлде таасир тийгизген. Мисалы, Т. өзү окуучуларым деп эсептеген Тоголок Молдо, Калыгулдан Молдобасан Мусулманкул уулу, Байбагыштан Багыш Сазан уулу, Дөңүзбайдан Мамбет Чокмор уулу таалим алышкан. Демек, кийин белгилүү манасчы, семетейчи болуп чыга келишкен Молдобасан, Багыш, Мамбеттер да өз устаттары аркылуу кыйыр түрдө Т-тен таасир алышкан. Колдо бар материалдарды салыштыра келгенде аталган манасчылардын варианттары да көп жагынан бири-бирине жакындык кылып, өзүнчө мектепти түзүшөт да, «анын негиздөөчүсү же эң эле бери болгондо» аны толуктап, өркүндөтүп өзүнөн кийинкилерге өткөрүп берген «эң көрүнүктүү өкүлү» деп Тыныбек Жапый уулун атоого мүмкүнчүлүк берет (С. Мусаев. Эпос «Манас», Фр. 1979, 83-б.).
Т-тин өмүр жолу жөнүндө так, кеңири маалыматтар аз. Манасчынын өз уулу Актан Тыныбек уулу ар кимден уккан эскерүүлөрүнүн негизинде 1938-ж. жазып тапшырган кол жазма азыр негизги маалымат катары эсептелинип жүрөт.
Атасы Жапый абдан кедей болгондуктан Т. балалык кезин көбүнчө мергенчилик менен өткөрөт. 14 жашынан баштап «Манас» айта баштап, 25 жашка чыккан кезинде кыргыздын атактуу манасчыларынын катарына кошулуп, даңкы элге кеңири тарайт. Өз учурунда өтө даңазалуу манасчы болгонун Назар манасчы менен болгон айтышы күбөлөйт. «Ошо кезде элдин бир бөлүгү Назар кыйын манасчы дешсе, экинчи тарабы Тыныбекке жетери жок дешип талашып калучу экен. Ушундан улам көлдөгү атактуу манап Чыныбай Назар менен Тыныбекти айтыштырып көрөт. Буларга Манас баатырдын өлгөнүнөн тартып күмбөз салдырганына чейин айткыла деп тапшырылат. Адегенде Назар айтып бир жарым күндө бүтөт. Ал күмбөздү Надыр деген устага салдырат. Анан Тыныбек да бир жарым күн айтат. Бирок, Тыныбек күмбөздү Анжыян, Наманган жактагы Арстан деген эшенге салдырат. Буларды угуп олтурган мыктылар: Манастын күмбөзүн же олуя же Тыныбек айткандай эшен салбаса, мынча кылымдар бою ал күмбөз турат беле деп, Тыныбектин айтканын туура табышат. Тыныбек жеңип чыгып, жүз сом акча жана бир ат байге алат» (Кол жазмалар фондусу, 222-инв., 12-б.).
Мына ушундан тартып Т-тин даңкы дагы көтөрүлүп, аны кыргыздын Шабдан, Байтик, Сооронбай, Өзбек өңдүү атактуу манаптары да чакыртып ырдатышат. Аталган манаптар бир жолу Токмоктун түштүк тарабындагы Сооронбайдын багы деген жерге чогулуп Т-ке 30 күн удаа «Манас» айттырышкан экен.
Өз доорунун улуу жомокчусу Т-ти чоң жыйынга чакыртылып, эл алдында «Манас» айткан бир учурун санжырачы Б. Солтоноев мындай мүнөздөйт: «1896-жылы күз айында болгон Каракол, Пишпек, Нарын, Токмокко караган бүткүл кыргыздарга Көтмалдыда съезд болуп, ошондо Тыныбектин «Манас», «Семетейди» айтканын үч күн чамасында уктум. Ошондо болжолу 45—48 чамасындагы семиз, толук денелүү, өзү кызыл чийкил, бети толук, сакал-муруту кичине, күрөң киши экен. Өзү бий экен. Съездде отурду. «Манас», «Семетейди» айттырууга уездден сурап алып, съездге жибербей айттырып турду. Эл съездге көп карабастан күндүр-түндүр анын үстүндө болду. Күн баткандан таң атканча айтканда 200— 300 киши уктабастан карап олтурганын көрдүм» (Кол жазмалар фондусу, 1057-инв., 511-б.), — деп жазат. Жогоруда айтылгандарга карап Т. «Манасты» жалаң бийлөөчү төбөлдөрдүн арасында айтып өткөн деген ой келүүгө тийиш эмес. Ал өзү кедей бүлөдөн өсүп чыккандыктан «Манасты» да алгач ошол чөйрөсүндө айтып жүрүп чоң манасчы катары калыптанган. Ошол калың элдин арасында таланты өтө даңазалуу, кадырлуу болгондуктан бийлөөчүлөр ага кызыгышкан. Т. өзү айткан «Манасынын» аркасы менен бийликке жетип, жогорку чөйрө менен аралаша жүргөндө да, жатакчылардын айлына атайы келип, аларды сурандырбастан такай «Манас» айтып берип жүргөнү белгилүү.
Т-тин «Манас» айтуудан башка чыгармачылыгы жөнүндө Кыргыз Илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунун Кол жазмалар фондусунда сакталып турган маалыматтарга жана фольклор изилдөөчүсү К. Рахматуллиндин билдирүүлөрүнө караганда ал бала кезинен эле ырга шыктуу келип, «Манас» айтууга чейин ыр чыгарып, ырдап жүргөндүгү эскерилет. Жаш кезинде кийик уулап жан баккан Т. кээде жатакчылардын айлына барып калганда: «Кандай өнөрүң бар» деген элдин суроосуна: «Туяна» деген ырым бар. Баатырлар Туянаны таң атканча айтамын дечү экен. Ал чыгарма сакталып калбагандыктан эмне жөнүндө баяндаганын ачык айтуу кыйын. Айрым болжолдоолорго караганда социалдык теңсиздикти чагылдырган лирикалык чыгарма болгон. Башка манасчылардай эле Т. да өзүнүн «Манас» айтып калышын түш көрүү кереметине байланыштырат. Он сегиз жашында Каракол шаарына бара жаткан жолдо Бир-Кулак деген жерде калган эки-үч түтүн жатакчылардын үйүнө түшөт. Ырдап берип, жатакчылардын көңүлүн ачып олтурган Т. түн ортосу ченде эшиктеги атынын жанына жатып уктап калат. Түшүндө «Бир-Кулактын күн батыш жагы көлдүн кашатындагы дөбөлөрдө түрү башкача көрүнгөн, чоң-чоң ат минген, кылыч, мылтык, найза менен куралданган, эң бир сүрдүү, айбаттуу көп адамдардын арасында болуп калганын көрүп, өзүнөн өзү коркуп калтаарып турат. Ал турган адамдардын ичинен түлкүдөй сур ат минген төөнүн жүнүнөн боз таар чепкен кийген, көзүнөн от чыккан, маңдайы жазы, мурду кырдач, жаңыдан чыгып келе жаткан жээрде муруту бар, эрди жука, орто бойлуу сары чийкил жигит:
— Ой, Тыныбек, бери басып мындай кел, — деп жанына чакырып, — Турган элдин баарын тааныштырайын, жакшылап байкап, таанып ал, — деп алдындагы катарлаш элди карап, колун сунуп, бир-бирден көрсөтүп, ыр менен сүрөттөп тааныштырат. Бүткөн бою балкып карап турган Тыныбекке Көлдүн күңгөй жагын көрсөтүп:
Тээтеги маңдайкы карарган калың эл Коңурбайдын колу. Бизди кууп келе жатат. Бирок, биз эми тосуп туруп алдынан кайра жапыра сайып, тымтыракайын чыгарып кетебиз. Алардан качкан бойдон кетпейбиз. Эми Тыныбек, эртең конгон жериңде бир кара кой союлат. Ошону Манас баатырдын арбагына атап койгун. Ошо кой союлган жердеги элге Манас баатырдан ырдап бер. Эгер баатырды айтып жүрбөсөң майып болуп каласың дегенде, Манас баатыр:
-Ой, Тыныбек, биздин ушул жүрүшүбүздү таштабай айтып жүр, — деп кылчая караганда Тыныбек аны тике бага албай:
Макул, баатыр, — дейт.
Жүргүлө, тигини тосуучу убак болуп калды, — деп күңгүрөнгөн айбаттуу каңырт угулуп, калың эл дүрбөп жөнөшөт. Жердин бети уюган чаң болуп, кайда кеткени билинбей, жер дүңгүрөгөнсүп калат».
Т. бир оокумда түшүнөн чочуп ойгонуп, мамыда байланып турган атынын жанына салынган төшөгүнүн үстүндө кара терге түшүп чарчагансып, жылаңайлак, жылаңбаш отуруп турганын сезет. Таң сүрө атын отко коюп, түшүндө өзү көргөн жерге барса, дөбөнүн тегерегинде орто кемегедей, табактын оозундай болгон жылкы издерин көрөт. Жылаңайлак кишинин изине таң калган Т. өтүгүн чечип, бутун ченегенде кудум өзүнүн баскан изиндей болуп көрүнөт. Кийинки күнү Шалбадагы жыйырма чакты үйлүү жатакчылардын айылына барып түшөт. Ал жердеги жатакчылар Т-тин өнөрүн угуу үчүн чогулуп бир кой союшат. Союлган кой чынында эле түшүндөгү сары чийкил жигит айткандай кара болот. Ал койду Т. ичинен Манастын арбагына багыштайт да, шакылдатып «Манас» айтып жатып, талып жыгылат. Бул анын эң алгач өз алдынча аткарган — бет ачар «Манасы» болучу. Ошондон кийин Караколго баратып да, кайра келе жаткан жолдо «Манасты» эки күн, бир түн айта берген. Үйүнө келгенден кийин да айтып жүрөт. Бирок, эл алдына чыгып ачык айтпастан, өзүнчө ээн жерде же түн ичинде алачыгына жатып алып айтып өзүнчө машыккан. Эки жыл өткөндө Тыныбек «Манасты» ырдайт экен деген сөздөр атасы Жапыйга угулат. Ал айылдаштарын чогултуп чыгармачыл таланты жаңыдан ойгонуп келе жаткан Т-ти «Манас» айттырып көрөт да:
—Бул баламды чоң манасчыларга жиберип, алардан үлгү алдырып, анан элге ырдагыдай кылайын деп, өз доорунун эң таланттуу жомокчусу Чоңбаш (Нармантай) манасчыга жиберет. Атактуу жомокчу Чоңбаш баланын сергектигин, зээндүүлүгүн байкап, жарым жылча жанына алып жүрүп, таалим берет. Т. анын аткаруусундагы артык үлгүлөрдү чыгармачылык менен өздөштүрүп, өзүнө сиңирет. Үйүнө келген учурларда устатынан үйрөнгөнүн өөрчүтүп, эл арасында аткаруусун күчөтөт. Он, он беш күн аңчылыкта жүрүп тапкан олжосун ата-энесине таштап, кайра Чоңбашка барат. «Манасты» ырдаганда ырын угуп, ырдабаганда Манас баатырдын тарыхын сурап үйрөнгөн. Т. мындан кийин көл башындагы Келдибек, Акылбек жомокчуларга барып, бир ай жүрүп, алардын «Манасын» угуп, мурдагы үйрөнгөндөрүн дагы толуктаган. Ошондой эле айтылуу Балык манасчыга жолугуп, анын да таалим тарбиясын алган жана Манастын тарыхын үйрөнүп келген, Т. аталган манасчылардан үлгү алуу менен чектелип калбаган.
Эл Т-тен «Манасты» кантип үйрөндүңүз деп сураганда ал көп кишилерден сурап, көп адамдар менен аңгемелешүү, үйрөнүү аркасында билдим жана толуктап айттым деп жооп берген. Сенден үйрөнүп жүргөн кишилер барбы деген суроолор болгондо, менден сурап, үйрөнүп, жазып алып жүргөндөр бар. Алар — Сагымбай, Калыгул, Тоголок Молдо, Байбагыш, Дөңүзбай жана башкалар бар деп жооп берчү экен. Т-тин чыгармачылыгын белгилегенде анын акындыгы өз кезегинде таланттуу манасчы Чоңбаштын таасиринде болгондугу талашсыз. Т. белгилүү манасчылар Балык, Келдибек, Назардын айтуусундагы жомокту да уккан. Айрым манасчыларга өзүнүн каалоолорун айткан учурлары да болуптур. Манасчылар Акылбек менен Дыйканбайга «Манас» айттырып көрүп, «Дыйканбайды сен, балам жорого айт, Акылбек сен жыйылган топко, калың элге айт» (Кол жазмалар фондусу, 1093-инв., 2-б.), — деп айткан экен. Анын айтуусуна караганда жогоруда аталган манасчылардын ичинен Чоңбаштын таланты жогору бааланып, андан өтөрү болгон эмес экен.