cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сик (Туй куймасы)
Сик — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Туй дарыясынын сол жээгинен 134 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 74 км.
Лхаса келишими
Лхаса келишими (1904) – Улуу Британия Тибетке таңуулаган келишим. 1903-ж. Улуу Британия Тибетке каршы куралдуу интервенция баштап, 1904-ж. 7-сентябрда Лхаса шаарында Улуу Британия өкмөтүнүн өкүлдөрү менен Тибеттин ак сөөктөрү түзүшкөн. Ал боюнча Улуу Британия Ятунг, Гарток жана Гьянтзе шаарында бажысыз соода жүргүзүү укугуна ээ болуп, Тибет бийлиги Британия өкмөтүнүн макулдугусуз башка мамлекеттин өкүлдөрүн киргизбөөгө тийиш болгон. Мындан тышкары Тибетке 500 миң фунт стерлинг контрибуция салынып, аны төлөмөйүн Чумби өрөөнү Англиянын оккупациясында калган.
Сик (Туй куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Волчимья (дарыя)
Волчимья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 398 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 129 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Вэрг-Щотыль-Кы дарыясы
Вэрг-Щотыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Щотыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 50 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Экспорттук көзөмөл тутуму
Экспорттук көзөмөл тутуму –курал-жарактарды жана аскердик техникаларды, ошондой эле аларды жасоодо пайдаланышы ыктымал болгон айрым чийки заттарды, материалдарды, жабдууларды жана илимий-практикалык маалыматтарды КРдин чегинен чыгарып кетүүнүн тийиштүү КР ченемдик укуктук актыларда белгиленген тартибин камсыз кылуу, массалык кыргын салуучу куралдарды, куралдардын башка түрлөрүн жана аларды жасоонун технологияларын чыгарып кетүүгө жол бербөө, ошондой эле бул багыттагы укук бузуулардын алдыналуу, аларды айкындоо, аларды болтурбоо максаттарында аткаруу бийлик органдары тарабынан жүзөгө ашырылуучу чаралардын жыйындысы.
Эсен кызы Айсулуу
Эсен кызы Айсулуу – акын. Ак-Талаа районунда 1985-жылы 6-мартта туулган. 2003-жылы Ш.Бейшеналиев атындагы орто мектебин аяктаган. 2009-жылы Ж.Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин журналистика факультетин бүтүрүп, эмгек жолун «Ачык саясат» гезитинин кабарчысы болуу менен баштаган.
2006-жылы Казак Республикасынын Президентинин демилгеси менен Астана шаарында өткөрүлгөн IX Калк аралык «Шабыт» чыгармачыл жаштар фестивалынын дипломанты болгон. Ушул эле жылы Кыргыз Республикасынын Маданият жана маалымат министрлигинин «Рухтун маданий 100 долбоорунун» Ардак грамотасынын ээси, 2008-жылы «Тамчы кабар» гезити тарабынан уюштурулган «Мисс Лира» жаш акын айымдар сынагынын жеңүүчүсү болгон.
2009-жылы Чыгармачыл жаштардын республикалык «Нурборбор» бирикмесинин сунушу менен Кыргыз Республикасынын Интеллектуалдык менчик мамлекеттик патент кызматы тарабынан «Мен жоготкон күз» аттуу ырлар жыйнагы жарык көргөн.
2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Мен жоготкон күз: Ырлар. - Б.: Кыргызпатент, 2009. - 84 б.
Жанат сымалдуулар
Жанат сымалдуулар (лат. Procyonidae, Gray 1825) — териси баалуу желиндүү айбандардын бир тукуму, булардын төмөнкү түрлөрү жана уруулары бар: чайкагыч жанат (лат. Procyon lotor), ракчыл жанат (P. cancrivorus), Азия жанаттары (тукумча), Америка жанаттары (тукумча).
Ракимбаев Эркинбек
РАКИМБАЕВ Эркинбек Нурудинович Юридика илимдеринин доктору (2011). Фрунзе (азыркы Чүй) облусу, Кемин району, Боролдой кыштагында 23. 6. 1954-ж. туулган. Орто мектепти аяктагандан кийин (1969), Токмок шаарындагы Республикалык маданий агартуу окуу жайына (училища) кирип (1969), аны 1972-ж. бүтүргөн. Андан кийин 1976-ж. Ленинград (азыркы Санкт-Петербург) шаарындагы Мамлекеттик маданият институтун, 1998-ж. Ж. Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетин (КУУ) юридикалык факультетин аяктаган. Советтик Армиянын катарында кызмат кылып (1976–1978), Алма-Ата шаарындагы (Казак ССРи) квалификацияны жогорулатуу институтунда методист (1978–1979), Казакстандын Маданият министрлигинде инспектор, жетекчи инспектор, министрдин жардамчысы (1979–1982), Алма-Ата шаарындагы Маданият дворецинин директору болуп иштеген (1982–1985). 1985–1986-ж. Казак ССР Маданият министрлигинин башкармалыгында жетекчи инспектор, 1986–1987-ж. Кыргыз ССР Маданият министрлигинин кадрлар жана окуу жайлар бөлүмүнүн башчысы болуп эмгектенген. Мындан тышкары 1987–1991-ж. Ленинград Мамлекеттик маданият институтунун аспиранты, 1991–1994-ж. КРдин Маданият Министрлигинде министрдин кеңешчиси, Коллегалар секретары, бөлүм башчы, ошол эле жердеги Башкармалыкта начальник, 1994–1995-ж. КР Премьер-министринин аппаратында, 1995–1996-ж. КР Президентинин администрациясына караштуу социалдык саясий иштер боюнча референт, эксперт, 1996–1997-ж. Мамлекеттик сыйлыктар боюнча бөлүм башчынын орун басары, 1997–1999-ж. КРдин Мамкатчысынын жардамчысы, 1999–2000-ж. Кыргыз айыл-чарба финансы корпорациясынын директорунун орун басары, 2000–2001-ж. Жогорку Кеңеште конституциялык закондуулук, мамлекеттик түзүлүш ж. б. маселелер боюнча эксперт, 2001–2002-ж. КР Президентинин алдындагы Башкаруу Академиясынын мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу институтунун директору, 2001–2006-ж. ПРООН программасы боюнча координатор ж. б. юридикалык маселелер боюнча кеңешчи, 2008–2009-ж. КР өкмөтүнүн аппаратында сектор башчы, 2009–2010-ж. ПРООНдо, 2010–2011-ж. КР Коопсуздук Кеңешинин секретариатында, 2011–1202-ж. КР Президентинин аппаратында коргонуу жана коопсуздук бөлүмүндө эксперт, инспектор сыяктуу кызматтарды аткарган. 2012-жылдан КР өкмөтүнө караштуу юридикалык академияда илим жана эл аралык кызматташтык боюнча башкармалыктын начальниги. КРдин Эл агартуу отличниги (2007), КРдин ардак грамоталары ж. б. медалдар менен сыйланган. 2006–2009-ж. Кыргыз-Орус Славян Университетинде докторант болгон.
Комсомол (Миякин району, Башкыртстан)
Комсомол — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Каран айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 229 киши. Почта индекси — 452086, ОКАТО коду — 80244829003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Иммобилизиция
Иммобилизиция — травмага учураганда, сезгенгенде же башка катуу оору процесстеринде жабыркаган орган же дененин башка бөлүктөрүн тынчтандыруу максатында кыймылсыз абалды түзүү. И. транспорттук (убактылуу) жана дарылоочу болуп бөлүнөт. Дарылоочу иммобилизицияны көбүнчө гипстеп таңуу менен врач, кээде фельдшер жасайт. Транспорттук иммобилизиция кырсык болгон жерде жапа чеккен кишини ооруканага жеткиргенге чейин кошумча майыпка учуратпоо максатында жасалат; негизинен сөөк сынганда травмалык шоктон сактайт, чоң жараат, жарааты бар сыныктарда инфекциянын тез тарашына тоскоолдук кылат. Транспорттук иммобилизиция жасалбаса же туура эмес жасалса сөөк сыныктары ордунан жылып, нерв жана чоң кан тамырларды жабыркатат. Кырсык болгон жерде убактылуу иммобилизиция жасоо үчүн көбүнчө фанерадан, тактайдан, чырпыктардан, катуу калың картон жана башкалардан жасалган шакшактар колдонулат. Кээде кокустаган колду кыймылдатпаш үчүн денеге (же жоолук менен моюнга асып коюу) же кокустаган бут соо бутка таңылат.
Бут-кол кокустукка учураганда көп узартпай тезинен шакшакты кийимдин үстүнө коюп таңуу зарыл, себеби кийимди чечкенде кошумча травмага учурайт; шакшактоодон мурда шакшакка кебез же жумшак ткандарды төшөө; ал эми дененин жылаңач бөлүгүн шакшактоодон мурда жарааттын тегерегин тазалап, сөөк урчуктарына кебез же жумшак чүпүрөк коюу сунуш кылынат; керек учурда кан токтотуучу буугучтар менен таңылат, буугуч менен байланган мезгилин кагазга жазып кыстарып коюу керек. Бут-колду шакшак менен катуу таңып койгондо кээде кандын айланышы бузулат; кол-бут чымырап, сайгылашып уюйт, териси көгөрүп чыгат.
Бул учурда таңылган бинтти кесип же чечип жиберип, кайрадан таңууга туура келет. Кышында шакшак коюп таңылган бут-колду үшүп кетпесин үчүн жылуулап оройт, шакшак тийиштүү узундукта болуп, кокустукка учураган органга жанаша эки муунду кыймылсыз кармашы зарыл. Баш жана моюндун транспорттук иммобилизициясы баштын оор травмасында, моюн сөөктөрү сынганда же катуу кокустаганда колдонулат. Бул учурда тегерек резина, кебез-марли же картон жакалар кийгизилет, астыңкы жаак жабыркаганда, ээкти өйдө көтөрүп, картон же фанера коюп таңып коёт. Кол жабыркаганда колду бүгүп туруп, шакшак (тактай, бутак жана башка) коюп таңып туруп, жоолук, кур менен моюнга илип койгон туура. Кол чеңгелин кыймылдатпоо үчүн алаканга бинт менен катуу оролгон кебез же кичинекей топту коюп колду тактайга (шакшакка) таңуу керек. Омуртка тутуму жана жамбаш жабыркаганда, транспорттук иммобилизицияда жапа чеккен кишини катуу замбилге же тактайга жаткырат. Кашка жилик сынганда колдонулуучу транспорттук шакшактар буттун бардык муундарын кармашы зарыл. Ал үчүн эки шакшак (узуну — колтуктан ылдый сырт жагына, кыскасы — буттун ички бетине, кызыл ашыктарга чейин) салынат. Бут кетменинин травмасында кызыл ашык менен муундарын кыймылдатпай таңыш керек. Эгерде И. каражаттары болбосо, кокустаган бут соо бутка 3—4 жеринен байланып таңылат. Мында соо бут шакшактын милдетин аткарат.
Байройт
Галерея
Bayreuth Festspielhaus 2006-07-16.jpg Eremitage Neues Schloss m.jpg ZOH Bayreuth.jpg Radio Mainwelle Bayreuth.JPG GemeinnÃ¼tzige Gesellschaft fÃ¼r soziale Dienste - DAA mbH
Посьтем-Юнко
Посьтем-Юнко — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Микит-Ю дарыясынын оң жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Полисемия
Полисемия (грек тилинен – көп маанилүүлүк ), сөздүн көп  маанилүүлүгү – бир эле сөздүн баштапкы маанисинен бутактанып чыккан кошмо, кийинки маанилери дегенди түшүндүрөт. Мисалы, “Журтта калган күчүктөй” деген макалдагы “журт” деген сөз менен А. Осмоновдун “Сен ооруба, мен ооруюн, Ата журт” деген сабындагы “журт” деген сөздөрдүн түпкү теги бир, мааниси жакын, бирок эки башка өзгөчөлүктөгү нерселерди туюндурбайт
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Епископ бөркү
Епископ бөркү — деңиз үлүлдөрүнүн бир түрү.
Фармакопея
Фармакопея (байыркы грек тилинен φαρμακον — дары, уу жана байыркы грек ποιη — кылып атам, жазап атам)  — түрдүү дары формаларын даярдоо, дарылардын сапатына жана активдүүлүгүнө баа берүү ыкмалары жазылган атайын жыйнак.
Көпчүлүк өлкөлөрдө өзүнүн улуттук фармакопеясы, андан башка эл аралык фармакопея бар. Фармакопеяда негизги дары заттардын аты, формуласы, физикалык-химиялык касиети жана алардын эң жогорку, бир жолку жана суткалык дозасы (өлчөмү), ошондой эле анда уулуу (А) жана күчтүү (Б) дарылардын тизмеси берилет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Бактуу-Долоноту
Бактуу-Долоноту (Бактуу-Долоноту) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Бостери айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 3 219 киши.
Аккөз өрдөгү
Aккөз өрдөгү (Aythya nyroca, Guldenstadt, 1770):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Африканын түндүгүндөгү Марокко, Түндүк-Чыгыш Алжир, Түндүк-Батыш Тунис, Түштүк Ливия жана чыгышта Сауд Аравиясында локалдык түрдө таралган. Евразиянын Пириней жарым аралынан түштүккө, чыгышка карай – Обң суусунун башталышы, Алтайдын этеги, Урунгу өрөөнү, Хуанхенин башталышы. Түндүктө - Батыш Европанын райондоруна чейин, Урал тоо кыркасынын жана Чаны көлүнүн аралыгы, түндүккө карай 56-параллелге чейин, чыгыш жакка карай түндүк чеги, түштүккө өтүп Алтай жана Зайсан тоо этектерине жетет. Түштүккө жакын Жер Ортолук деңиз жээктерине чейин, Кичи Азия, Түндүк Иран, Афганистан, Кашмир жана Ладакха. Кыргызстанда Чүй өрөөнүндө, Ысыккөлдө учуп өткөндө кездешет. Ички Тянңшанда сырт көлдөрдө.
Жашаган аймактары
Суу өсүмдүктөргө бай көлдөрдө жашайт.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Көчмөн түр. Кыштоо учурунда бүт Индия боюнча, Пакистанда жана Бангладеште, ошондой эле Янцзы дарыясынын өзөнүндө кездешет. Кыргызстанга жазында биринчилерден болуп апрелдин 1-3 декадасында келет. Түндүк жакта уялап бүткөн, түлөгөн куштар жайкысын бийик тоодо көлдөрдө кездешет. Сентябрң-октябрң айларында күзгү көчүшү байкалат.
Чектөөчү факторлор
Аккөз өрдөктүн азыктанышына жана түлөшүнө жагымдуу көлдөргө чарбачылык жана рекреационалык басым жасоонун күчөшү.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргызстанда колдо багылбайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
IUCN тизмесине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Кыргызстанда аңчылыкка ылайыктуу өрдөктөрдүн түрлөрүн тизмеден алууга тийиш, жаратылышты коргоо чараларын жүргүзүү жана жергилүктүү айылдардын арасына Сөңкөл менен Чатыркөлдөгү өрдөктөрдү сактоо максатына ылайыктуу чараларды жүргүзүү, массалык түрдө түлөп жаткан учурда аларды коргоо. Жаратылышты коргоо боюнча активисттерди кызыктыруу.Аккөз өрдөктүн учуп өтүү жерлеринде мониторинг жүргүзүү максатында санын дайыма эсепке алуу. Чүй өрөөнү менен Ысыккөлдө май айында байкалган, Чүй өрөөнүндө кармалган өрдөктүн эркеги жетилген уруктугу болгону уялай турганын далилдеп турат, ошондуктан Кыргызстандын түндүк жагында алардын уялоочу жерлерин издөө иштерин жүргүзүү бирден бир маанилүү багыттардын бири.
Статусу
VI категория. Near Threatened, NT. Кыргызстандын фаунасында уруунун 4 түрдүн бирөө. Монотиптүү түр.
Льюис Артур
Льюис Артур (23. 1. 1915, Батыш Британия Сент-Люсия аралы, Кастри, – 15. 6. 1991, Барбадос, Бриджтаун) – англиялык экономист, Нобель сыйлыгынын лауреаты (1979). 1937-ж. Лондон экономика мектебин аяктаган. Лондон университетинде мугалим, илимдин доктору (1940). 1948-ж. Манчестер унтинин профессор 1950–70-жылдары БУУнун өнүгүп жаткан өлкөлөр боюнча адиси, Гана өкмөтүнүн кеңешчиси жана Юниверсити коллежинин ректору болуп эмгектенген. 1963–83-ж. Пристон университетинин профессору 1970-ж. Барбадосто Кариб өнүгүү банкын негиздеген. Льюистин эмгектери экономикалык анализдин жалпы проблемаларына, үчүнчү дүйнө өлкөлөрүнүн экономикасына, экономикалык өсүүгө арналган. «Дуалдык экономика» концепциясынын автору.
Карпини, Жованни де Плано
Перуджи шаарынын атактуу үй-бүлөсүнөн. Францизкан-минарит монах орденинин негиз-дөөчүлөрүнүн бири. Рим папасы Инно-кентий IVнүн тапшырмасы б-ча Моңгол хандыгынын ордосу – Каракорумга так маалымат алуу максатында элчи катары барган.
1246-ж. Каракорум башкы хан ордосуна келип, Үгөдөйдүн тун уулу Гүйүктү хан көтөрүү салтанатына катышкан. Карпини эки жолу – 1246-ж. жайында ж-а 1247-жылы кышында азыркы Кыргызстандын аймагын басып өткөн. Анын чыгармасында Чыгыш Теңир-Тоодогу көчмөн моңгол урууларынын жайланышуусу, турак жайлары, үрп-адаты, дини, моңголдордун ж-а аларга баш ийген элдердин админ.-мамл. түзүлүшү, ошондой эле жайыт – феодалдык менчик экендиги, көчмөн калктын феодалдарга көзкарандылыгы жөнүндө маанилүү тарыхый маалыматтар берилген.
Азербайжан табияты
Азербайжан табияты
Азербайжандын аймагы негизинен тоолуу. Түндүгүндө Чоң Кавказ, түштүгүндө Кичи Кавказ тоолору, алардын аралыгында Кура-Аракс ойдуңу, түштүк-чыгышында Талыш тоолору (бийиктиги 2477 м) жана Ленкоран ойдуңу, түштүгүндө Орто Аракс ойдуңу, Айоцдзор (Дарлагез) жана Зангезур тоо кыркалары курчап жатат. Ири жарымаралдары: Апшерон, Кура, Сара; ыңгайлуу бухталары: Кызылагач, Бакы; ири аралдары: Апшерон архипелагында - Жилой жана Артём (жээкке дамба аркылуу туташат). Бакы архипелагында майда аралдар бар. Апшерон жарым аралы, Апшерон, Бакы архипелагдары, Кура ойдуңу нефть жана газга бай; темир, алюминий (Дашкесан), полиметалл, алунит (Заглик), сымап, кобальт, коргошун, цинк, молибден, таштуз (Нахичеван), йод, бром кендери казылып алынат. Минералдуу суулар, дары баткак жана дарылык нефть (Нафталан) кендери бар. Өлкө негизинен субтропиктик алкакта жайгашып, мелүүндөн субтропикке өтмө климат өкүм сүрөт. Жылдык орточо температурасы 14,5°Сден (түздүктөрдө) 0°Сге чейин (тоолордо) өзгөрөт. Январдын орточо темпрасы түздүктөрүндө 0°...-3°С; тоолуу аймактарында -3...-6°Сге, бийик тоолорунда -10°Сге чейин. Абсолюттук минимум -30°С (Нахичеван ойдуңунда, бийик тоолордо). Июлдун орточо температурасы ойдуңдарда 25-27°С, бийик тоолордо 5°Сден төмөн. Абсолюттук максимуму 40-43°Сге чейин. Жылдык жаанчачыны ойдуңдарда 200-300 мм, тоо этектери менен жапыз тоолордо 300-900 мм, Ленкоран ойдуңунда 1200-1400 ммге (кээде 1700-1800 ммге) жетет. Эң ири дарыялары - Кура (мында Мингечаур ГЭСи жана суусактагычы бар) жана Аракс. Ири көлдөрү: Гажикабул (аянты 15,5 км2), Беюкшор (10,3 км2). Кавказдагы эң кооз көл Гөйкөл. Түзөң бөлүгүндө негизинен боз топурак үстөмдүк кылат; тоо капталдарына коңур жана күрөң тоо-токой, тоо-шалбаа, Ленкоран ойдуңуна сары топурактар мүнөздүү. Кургак талаа, жарымчөл (шыбак, бетеге, эфемер, бийик тоолуу субальп, альп), шалбаа өсүмдүктөрү, тоолорунда жазы жалбырактуу токой (эмен, бук, граб ж. б.), Талыш тоолорунун этектеринде каштан эмени, курма, катраңкы өсөт. Азербайжандын аймагында 14 корук бар; алардын ирилери: Гөйкөл (1925-жылдан иштейт), Кызылагач (Кура дарыясынын чатында, куштар кыштап өтөт), Закатал (дагстан туру мекендейт), Ширван, Гиркан (Талыш тоолорунун реликт токою) ж.б. Өлкөнүн экологиялык абалы жылдан жылга оорлошууда. Айлана-чөйрөнү булгоочу негизги булак - нефть казып алуу жана ажыратуу, металлургия, химиялык өнөр жайы, тоокен комбинаты, ошондой эле кургакчылык (талаада), токой кыюу, Каспий деңиз суусунун деңгээлинин көтөрүлүшү жана нефть, нефть продуктулары менен булганышы жаратылышка терс таасирин тийгизүүдө. Кура жана Аракс дарыясында фенол менен оор темирдин концентрациясы өтө (ККЧ 1525 эсе) жогору.
Эсенаманова Калипа
Эсенаманова Калипа – акын. Ак-Талаа районунун М.Баетов айылында 1951-жылы 23-январда туулган. 1968-жылы Ак-Талаа районундагы М.Ломоносов атындагы орто мектепти бүтүргөн. 1970-жылы В.В.Маяковский атындагы кыз-келиндер институтунун филология факультетине кирип, үй-бүлөлүк шартына байланыштуу ал окуу жайын бүтүрө алган эмес.
1969–1979-жж. Нарын шаарына караштуу Достук айылындагы №30 кесипчилик техникалык окуу жайында кыздар бөлүмүндө комендант, 1981–1994-жж. Нарын шаардык жүргүнчүлөрдү ташуу автобекетинде текшерүүчү, 1994–2000-жж. шаардык басмакананын күркөсүндө сатуучу, 2000–2002-жж. “Айтыш” коомдук фондунда, 2002–2008-жж. Кыргызстан Композиторлор союзунун чарба иштери боюнча башчысы болуп иштеген.
1998-жылы алгачкы «Жашоодон үмүт үзүлбөйт» аттуу ырлар жыйнагы жарык көргөн.
1979-жылы Нарын шаарына караштуу Достук айылдык Кеңешине депутат болуп шайланган.
1992-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мучөсү.
Кыргыз тилинде
Жашоодон үмүт үзүлбөйт: Ырлар. – Б.: Изат, 1998. – 94 б.
Чагылгандуу сезимдер: Ырлар. –Б.: Айтыш, 2002. – 48 б.
Ак-Талаа таңы агарсын: Ырлар. - Б.: Бийиктик, 2009. - 328 б.
Жаш досторго: Ырлар. - Б.: Бийиктик, 2009. - 10 б.
Орус тилинде
Белые ночи в Ала-Тоо: Ырлар. – Санкт-Петербург: Четверг, 2003. – 34-37 б.
Табыш Абдиев
Өмүр жолу
Абдиев Табыш Чүй областына караштуу Ысык-Ата районундагы Жер-Казар айылында 1934-жылы 6-октябрда жарык дүйнөгө келген. Табыш атасынан эрте ажырап калгандыгына байланыштуу  эмгекке аралашып, эмгекчил болуп бой тартат. Ал эр жетип аскерде жүргөндө айдоочулукту үйрөнүп, өмүр бою ошол кесипте эмгектенген. Абдиев кандай гана иш болбосун майын чыгара жасап, өтөсүнө чыккан тың балдардан болгон. Ошол себептен анын ар дайым жасаган ишинин майнабы жогорку көрсөткүчтөргө жетишип, элинин алкышын алган. Табыш өз убагында өкмөт тарабынан бааланган.<Br>
Сыйлыктары
"Эмгек Кызыл Туу" ордени жана Ардак грамоталар менен сыйланган.<Br>
Абдиевдин эмгектеги ишмердүүлүгү жана үй-бүлөсү
Колхоздо же башка жумуштагы иши менен күнү-күн, түнү-түн убакыт карытып жүрсө да, үй-бүлөсүнө көңүл буруп, балдарынын билим алышына, тарбиялуу адамдардан болушуна колунан келген аракетин кылып, мүмкүнчүлүктөрдү түзүп берди. Байбичеси Эшималы кызы Жакшылык менен Айдар, Алмаз, Авас, Койсун, Бакыт, Райкүл, Бектемир, Гүлнур деген уул-кыздардын, небере-чөбөрөлөрдүн ардактуу ата-энеси, чоң ата, чоң энеси болушту.<Br>
Колдонулган адабият
Инсандар таржымалы Бишкек-2007-ж. <Br>
Чума
Кара тумоо — катуу кармаган өтө жугуштуу дарт. Анда адамдын жалпы абалы оордоп, лимфа түйүнү жана башкалар органдар сезгенет. Карантин ооруларына кирет. Жаратылышта Чума менен адамдан башка кээ бир кемирүүчүлөр (суур, сары чычкан, кум чычкан, сокур чычкандар, келемиштер, талаа коёндору жана башкалар) жана үй жаныбарлары (тоок, мышык) ылаңдайт. Алар табиятта Чума тараткычтар болуп эсептелет. Чума козгогучун (Чума таякчасын) оорулуу жаныбарлардан соолорго, ошондой эле адамга бүргө таратат. Чума таякчасы чөйрөдө (мисалы, ириңде, канда, какырыкта, сыйрылган териде жана башкалар) ыңгайлуу шарт болсо, айрыкча муздакта узак жашайт. Чума бактериясы бүргөнүн денесинде, ал жашаган ээсинин (жаныбардын) ийининде 1 жылдан ашык сакталып, оору козгоо касиетин жоготпойт. Кишиге оору козгогуч Чума менен ылаңдаган жаныбарлардан (терисин сыйрыганда, этин бузганда жана башкалар) жугат. Өпкөдөн кармаган Чума оорунун булагы катары абдан коркунучтуу. Себеби Чуманын козгогучу өпкөдөн жалаң гана шилекейдин, какырыктын чачырандылары эмес, оорулуу сүйлөгөн учурда да ооздун жели аркылуу эң көп санда чыгып турат. Мындай убактарда Чума аба аркылуу тез тарайт. Чуманын микробу адамдын териси, оозу, муруну, көзү аркылуу кирет.
Оорунун алгачкы белгилери 3—5 күндөн кийин билинет, өпкө Чумасында инкубациялык мезгил бир нече сааттан 3—6 суткага чейин эле созулат. Чума капысынан катуу кармап, дене температурасы 39—40°ка көтөрүлөт. Башы катуу ооруп, айланат, кусат, уйку качат. Оорулуунун бети тамылжып, кызарат, шишимик тартат, көздөрү кызарып (коён көз) жалжылдайт, мас болгон кишиче темселеп баса албай, жөөлүйт. Тили кургап, туурулуп, кеберсип, оозго батпай чыгып турат, оорулуу булдуруктап сүйлөй албайт. Чуманын бубондук түрүндө (микроб кирген жерге жакын бездер чочуйт) колтук, моюн, чурай бездери чоңоюп, кызарып ириңдейт, сыздап катуу ооруйт. Өпкө Чумасында аларга көкүрөктүн оорушу, жөтөл, кан түкүрүү кошулат. Кээде кан, ириң аралаш какырат. Өпкө Чумасы жана сепсиси эң оор өтүп, көбүнчө өлүмгө дуушар кылат. Чуманын тери-бубон түрлөрү, эгерде алар өпкө же сепсис формасына өтпөсө, жалпысынан жеңилирээк өтүп, азыркы убакта дарылап айыктырууга болот.
Ооруну атайын ооруканада врач дарылайт. Чумага каршы күрөшүү жана алдын алуу үчүн табияттагы Чуманын булагы болгон зыяндуу жаныбарларды жана козгогучун ташуучу бүргөлөрдү жок кылуу керек. Табигый очоктордо жашаган жергиликтүү эл же ал жакка убактылуу келген кишилер (малчылар, геологдор, куруучулар жана башкалар) атайын вакцина менен жыл сайын эмделип турат. Оору чыккан жерге карантин коюлат.
Экспорттук сыйлыктар
Экспорттук сыйлыктар – каржы жана баа мүнөзүндөгү экономикалык таянычтарды бир түрү. Мамлекет тарабынан продуктунун белгилүү бир түрлөрүн сыртка чыгарууга жана четөлкөлүк өнөктөргө кызмат көрсөтүүлөрдү көбөйтүүгө түрткү берүү, экспортту кеңейтүү, сырткы базарды өздөштүрүү үчүн колдонулат, товарларды четөлкөлүк базарларда сатып өткөрүү үчүн бир кыйла ыңгайлуу баалык шарттарды түзөт.. Адатта Э.с. экспортоочу фирмаларды тигил же бул салыктан, импорт төлөмдөрүнөн бошотуу, аларга акциз жыйымдарын кайтарып берүү таризинде, же болбосо экспортту тикелей субсидиялоо түрүндө болот. Э.с-ды колдонуу жарым-жартылай ГАТТ жоболору, анын ичинде демпингке каршы жолжобо эрежелери аркылуу теске салынат.
Учпили (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Учпили — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Учпилин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 441 киши. Почта индекси — 452309, ОКАТО коду — 80224847001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эли Визел
Элиезер "Эли" Визел (англ. Eliezer "Elie" Wiesel; 1928-жыл 30-сентябрь — 2016-жыл 2-июль) — Румынияда туулган америкалык жөөт жазуучусу, профессор, саясий ишмер, Нобел сыйлыгынын лауреаты жана Холокосттон аман калган. Ал көбүнчө француз жана англис тилдеринде жазган, жалпы 57 китептин автору. Анын ичинде Освенцим жана Бухенвалд концентрациялык лагерлерде туткун катары баштан өткөргөн окуялары туурасындагы "Түн" (англ. Night) чыгармасы да бар.
Жазуу менен бирге ал Бостон университетинде гуманитардык бөлүмдүн профессору болуп эмгектенген. Университет анын урматына Жөөт таануу Эли Визел борборун негиздеген. Ал жөөт иштерине аралашып, АКШнын Вашингтон жергесиндеги Холокост мемориалдык музейинин түптөлүшүнө жардам берген. Өзүнүн саясий ишмердүүлүгүндө ал Түштүк Африка менен Никарагуадагы кысым көрсөтүүнүн курмандыктары үчүн жана ошондой эле Судандагы тукум курут кылууга каршы өнөктүктөргө чыккан. Ал 1915-жылдагы армяндардын тукум курут болушун ачык эле айыптап чыккан жана өмүрүнүн акырына чейин адам укуктарынын күчтүү коргоочусу болуп калган. Ал Los Angeles Times гезити тарабынан "Американын эң маанилүү жөөтү" деп сүрөттөлгөн.
Визел Нобелдин Тынчтык сыйлыгына 1986-жылы татыктуу болгон. Ал учурда Норвегия Нобел комитети аны "адамзаттын жарчысы" деп атап, "Гитлердин өлүм лагерлеринде толук басынтууга жана адамзатка көрсөткөн аёосуз жек көрүүсүнө кабылуу" аркылуу жүргүзгөн күрөшүн жана ошондой эле "тынчтык иштерине иш жүзүндө кошкон салымын" баса белгилеп, Визел адамзатка "тынчтык, күнөө жуу жана адамдык нарк" кабарын жеткирген деп билдирген. Ал New York Human Rights фондунун директорлор кеңешинин негиздөөчүсү болгон жана өмүр бою жигердүү бойдон калган.
Суусамыр (айыл)
Суусамыр (Суусамыр) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Суусамыр айыл аймактык курамына кирет.
Калкы
Калкы - 7700 киши.
Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович
Кыскача өмүр таржымакалы
Анын ата-бабасы Кыргызстандагы Нарын облусуна караштуу Нарын районунун Он-Арча кыштагында - Эчки-Башы айылынан.
Түндүк чекити
Түндүк чекити - горизонттун негизги тараптарынын бири, түштүк чекиттин карама-каршысы;
Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович
Кыскача өмүр таржымакалы
Чоң атасы Чоро ажы Айты уулу Саты небереси - айылдагы беделдүү инсандардын бири, элүү башы болгон, падышалык Орусиянын тушунда Мекеге ажылыкка барган. Теги - кыргыздын тынымсейит уруусунан.
Түндүк чекити
Дүйнөнүн Түндүк уюлуна жакын жерде асман меридианы менен чыныгы горизонттун кесилишкен жери. N (North - түндүк) тамгасы менен белгиленет.
Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович
Кыскача өмүр таржымакалы
Атасы - Кадырмамбет Чороев (1922-1975). Энеси - Алия Кыдыралиева (1924-2001).
Кубанычбек Кадырмамбетович Чороев орто мектепти туулуп-өскөн айылы Эчки-Башыда бүтүргөн.
1971-жылдан тартып эмгек жолун Нарын облусундагы Нарын шаарында куруучу-монтажчы болуп иштеп баштаган.
Интава (дарыя)
Интава — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сик дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович
Кыскача өмүр таржымакалы
1974-жылы Кыргыз Улуттук университетинин журналистика бөлүмүнө кабыл алынып, аны 1980-жылы бүтүргөн.
Интава (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович
Кыскача өмүр таржымакалы
1989-90-жж. "Мугалимдер гезити" аттуу гезиттин жооптуу катчысы болуп иштеген.
1991-93-жылдары «Береке» гезитинин башкы редакторунун орун басары болуп иштеген.
1993-жылдан бери жекече ишкер. Бишкек шаарында жашап келди.
2019-жылы 6-декабрда Нарын облусуна караштуу Нарын районундагы Эчки-Башы кыштагында рак оорусунун айынан 65 жашында дүйнө салды.
Чыгармачылыгы
Жүздөгөн публицисттик макалалары жана кабарлары Кыргызстандагы мезгилдүү басма сөздө жарык көргөн.
Үч ырына обон жаратылган (2014). Ал ырлардын бири Эчки-Башы айылына арналган.
Даңазалуу айылдаштары
К.Чороев өз айылдаштары - манасчы Дуңкана Кочуке уулу, коомдук ишмер Күмүш Суран кызы, кыргыздын чыгаан акын кызы, маркум Жумакан Тынымсейитова, диктор Капар Алиев, заманбап кыргыз жазуучусу Кеңеш Жусупов, журналист Сулайман Мамбеталиев, генерал Бейше Молдогазиев, композитор Сайыргазы Түркмөнов, архитектор Вера Алиева (1940-2014), мугалим Өмүр Абдыкадыров, түрколог, профессор Гүлзура Жумакунова сыяктуу бир катар улуу замандаштары менен сыймыктанып, алардын салымдарын даңазалап келди.
Гетеротрофтор
Гетеротрофтор даяр органикалык заттар менен азыктанууга жөндөмдүү болот. Бул топточулардын кирүүчүлөрдүн бири-бирине болгон мамилеси таатал жана экологиялык жактан үч топко өсүмдүк менен азыктануучулар, эт, кан менен азыктануучу жырткычтарга жана дененин канын соруп жашоочу мителерге бөлүнөт. Жырткычтар менен мителердин азыктануусунун окшоштуктары бар.
Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович
Үй-бүлөсү
Үй-бүлөлүү, өмүрлүк жолдошу Нуруйпа Чойбекова да жекече ишкер. Алар 1979-жылы 22-майда үйлөнгөн.
Гетеротрофтор
Эмне үчүн бүргө, бит, кенелер мителер, ал эми арыс чыкандар, миксин, кан соргуч жарганаттар (вампири)  мителер деп аталбайт? Жырткычтар жана мителер азыктануулары жагынан бири бирине жакын, ал эми башка тиричилик-аракеттери жагынан кескин түрдө айырмаланып турат. Накта мителер деп ээсинин денесин сыртында же ичинде болсун маңызы болгон канды сорушуп тамактанып, ошол эле жерлерде көбөйгөндөн аталат.
Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович
Үй-бүлөсү
Кызы (Элмира), эки небереси бар.
Гетеротрофтор
Жырткычтар болсо ар түрдүү жаныбар менен азыктануу менен чектелишет дагы, ал мителер сымал өзү жашаган ээсинин ичинде же сыртында жашабайт жана  ага жерде көбөйбөйт.
Чороев, Кубанычбек Кадырмамбетович
Үй-бүлөсү
Жалпы 8 бир тууганы бар: ата-энесинин тун уулу – Жумамүдүн (15.02.1946), эжеси Гуля (24.10.1951), үчүнчү - Кубанычбек өзү (10.11.1954), төртүнчүсү - иниси Тынчтыкбек (28.03.1959), бешинчиси - иниси Бакытбек (04.02.1962), алтынчысы - карындашы Гүлмира (04.02.1964), жетинчиси - карындашы Нуржан (16.12.1968), сегизинчиси - кенже иниси Нурлан (10.05.1971).
Гетеротрофтор
Көпчүлүк митенин өзүнө тиешелүү ээси болот, алар белгилүү гана жаныбардын түрүндө мителик кылышат, бирок кээ бир мителер бир нече түрдө жашайт, мис., баш бити жалаң гана адамдын денесинде жашап көбөйөт же болбосо мите-трихинаны алсак, ал чочкодо, адамда, букада, мышыкда, итте жана кээ бир канаттууда жашайт.
Жаратылышта мителер жашоосунун мүнөзүнө карата  эки чоң топко бөлүнөт: бирөөлөрү  ээсинин  сыртында (тери, жүн, чачы)  жашап  көбөйүп, сырткы  мителер  деп  аталат, ал  эми  митенин  ээсинин  ичинде (булчундарда,  ичегилер, өпкө, боор, мээ ж.б. мүчөлөрдө жашап, көбөйүүчүлөрү ички мителер деп аталат. Мителер жашаган ээлерин алсыратат, ооруга чалдыктырып өлүмгө алып келет.
Көпөева Рыскан
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Октавиан Август
Август Октавиан (б. з. ч. 63-ж. - б. з. 14-ж.) Рим императору (б. з. ч. 27-ж.). Биздин заманга чейин 44-ж. Гай Юлий Цезарь асырап алып, өзүнүн мураскору деп жарыялаган. Цезарь өлтүрүлгөндөн кийин Октавиан анын аскерлерине таянып, императордун тактысы үчүн күрөш жүргүзгөн. Алгач Антоний жана Лепид менен бирдикте (2-триумвират), республикачыл сенаттын жол башчылары Брут менен Кассийдин (Цезарды өлтүргөндөрдүн) аскерлерин талкалайт. Биздин заманга чейин 36-ж. Помпейдин аскерлерин жеңип, Лепидди бийликтен ажыратат. Биздин заманга чейин 31-ж. Египетке каршы согуш жарыялап, анын натыйжасында өзүнүн негизги душманы Антоний менен Египет ханышасы Клеопатранын аскерлерин талкалайт. Ушундан кийин Август Рим мамлекетинин диктаторуна айланат. Рим сенаты Октавианга «Август» («Ыйык адам») деген титул ыйгарып, «Мекен атасы» деп аташкан. Өлгөндөн кийин Август Кудай деп жарыяланып, ал каза болгон ай анын урматына август айы аталып калган. Август маанилүү саясий-административдик реформаларды жүргүзгөн. Мамлекетти башкарууда жаңы саясий режим — принципат орнотулган. Анын тушунда Рим империясынын курамына Испания толук каратылып, Египет, Мезия, Паннония, Германия провинциялары түзүлгөн. Курулуш иштери кеңири кулач жайып («Римди мраморго бөлөдү»), маданият, адабият өнүккөн.
Узунтумшуктуу кытай
Узунтумшуктуу кытай (Mergus serrator), (Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк Америкада жана Евразиянын түндүгүндө жашайт. Республикабызда Ысыккөл ойдуңунда уялайт. Мурда Ысыккөлдөн башка дагы майда көлдөрдө кездешчү. Азыркы мезгилде көлдүн чыгыш бөлүгүндө гана сакталып калган.
Жашаган аймактары
Көлдөрдө уялайт, уясын бадалдардын арасына салат.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Май-июнң айларында уялай баштайт. Төшүнөн жулуп алынган тыбыт менен төшөлгөн уясын жээктеги калың өскөн өсүмдүктөрдө жайгаштырат. Уяда 8-10 жумуртка болот. Көпчүлүк учурда бир ургаачы менен жүргөн 20-30 ар түрдүү курактагы балапандардын тобун көрүүгө болот. Мунун себеби түшүнүксүз, ургаачыларынын өлүмү менен байланыштыруу кыйын, анткени мындай кубулуш кеңири тараган. Көпчүлүк узунтумшук кытай алалар Ысыккөлдө кышташы мүмкүн. Майда балыктар жана омурткасыздар менен азыктанат.
Чектөөчү факторлор
Негизинен азык үчүн чумкуганда балык кармоочу торлорго түшүп зыянга учурайт. Жээктеги өсүмдүктөрдү жок кылуу жана тынчсыздандыруучу фактору да таасирин тийгизет.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Багылган эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Ысыккөл мамлекеттик коругунда коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жай мезгилинде, балапан чыгаруу маалында Түп булуңунда балыкты тор менен кармоону чектөө. Санын изилдөө жана тараган аймактарда мониторинг уюштуруу.
Статусу
VII категория, Least Concern, LC. Монотиптүү түр.
Төө куш
Африка төөкуштары (Struthio camelus, L. 1758) - азыркы мезгилде жашаган куштардын эң ириси. Анын бийикт. 270 см (төбөсүнө чейин), салмагы 70–90 кгга көбүнчө 50 кг жетет. Буту күчтүү, эки гана манжалуу болгондуктан саатына 50 кмге чейин чуркай алышат. Жүнү жумшак, канат жана куйрук жүнү (төөкуш жүнү деп аталат) калың, эркегиники агыш, ургаачыныкы күрөң, бозомтук болот. Башы жана моюну кыска тыбыт, жүн менен гана жабылган. Негизинен Африкада таралган.
Үйүр-үйүр болуп (5–6) жүрөт, үйүрдө бир эркеги, калгандары ургаачылары болот. Ургаачысынын ар бири 6–8 жумурткасын бир эле уяга чогуу туушат. Түндүк Африкада 15–20, материктин түштүгүндө – 30, ал эми Чыгыш Африкада 50–60тан жумурткалары бар уяларды тапса болот. Жумурткасын түнкүсүн эркеги, күндүз – ургаачысы 5–6 жума басышат. Балапандары жөжө тибинде. Т. к. көбүнчө өсүмдүктөр – чөп, жалбырактар, мөмөлөр менен азыктанышат. Мындан башка алар майда чымчык, кескелдирик жана курт-кумурскаларды да жешет.
Түрпүлөр
Түрпүлөр (лат. Acerina) —  алабуга балыктардын бир уруусу буларга төмөнкү түрлөр кирет: Австралия түрпүсү (лат. A. georgianus), кадимки түрпү (А. cernua), алача түрпү (А. schraetser) жана башкалар.
Экспроприация (тартып алуу)
Экспроприация (тартып алуу) (орто кыл. лат. expropriatio – менчиктен ажыратуу) – ордун толтуруу же ордун толтурбастан эле мамлекет тарабынан менчиктин мажбурлоо менен алынып коюлушу. Акы-сынын төлөнүп берилишине же төлөнүп берилбешине жараша Т. а.: реквизиция жана конфискация болуп эки түргө бөлүнөт.
Чыгармачылык процесс
Чыгармачылык процесс - көркөм чыгарманы түзүүдөгү автордун басып өткөн ар түрдүү стадиясы чыгармачылык процесс болуп эсептелет. Ар бир жазуучунун чыгармачылык индивидуалдуулугуна жараша чыгармачылыклык процесс дагы ар түрдүү, б.а. турмуштук материалдарды жыйноо, аларды изилдөө, белгилүү бир жыйынтыкка келүү процесси ар бир жазуучунун жеке касиетине ылайык жүрөт.
Ар ким материалды өзүнчө жыйнайт, өзүнчө изилдейт. Андан кийин жазуу процесси да ар бир автордун жазуучулук ыгына жараша өтөт. Маселен, Т. Сыдыкбеков өзүнүн атактуу «Биздин замандын кишилери» аттуу романын жазуудан мурда узак мезгилдер бою Ысыккөл өрөөнүндө чыгармачылык, элдин арасында жүргөнү белгилүү. Бул романдагы Любанын образын түзүүдө ошол өрөөндүн айылынын биринде, кеч курун кемегенин башында отургакн украиналык аялдын аңгемеси түрткү берген.
Дал ушундай эле А. Осмоновдун кыргыз айылы жөнүндө жазган ырларынын көпчүлүгү элдин турмушуна үңүп кирип, терең үйрөнүүнүн процесстеринде жазылган. Ушундан улам чыгармачылык процесс жазуучунун турмушту үйрөнүү, изилдөө, ал жөнүндө белгилүү бир жыйынтыкка келүү процесси менен тыгыз байланыштуу экени белгилүү болот. Кыргыз элинде мурда өтө кеңири белгилүү болгон импровизациялык поэзиянын да өзүнө мүнөздүү болгон чыгармачылык процесси бар. Акын-импровизатор өзүнүн бай турмуштук байкоолорунун негизинде комуз күүгө келер замат эле жаңы чыгармасын ырдай баштайт. Ошентип, импровизация дегенибиз, оюна келгенди уйкаштыруу эмес, мурдагы турмуштук тажрыйбалардын негизинде белгилүү бир окуя, көрүнүш жөнүндө чыгарма түзүү болуп эсептелет.
Вона (Летней куймасы)
Вона — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Летняя дарыясынын оң жээгинен 18 алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Байльнгрис
Байльнгрис - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Айхштет (район)|Айхштет районуна карайт.  Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы –  8748 киши (2010-ж.). Аянты – 100.13 км2.
Доор руху
Доор руху – «мезгил руху» деген түшүнүккө синонимдеш жана доордун маданий нарк-насилинин биримдигин туюндурат.
Доор руху белгилүү бир маданий-тарыхый мезгилде жашаган коомго, элге мүнөздүү маани-маңыздардын, ой-жүгүртүүлөрдүн, баалулуктардын, нормалар менен идеалдардын, стереотиптер менен жоболордун бир бүтүндүгү. Доор руху түшүнүгү изилдөөчүлүк алкакка немис тарыхчылары Х. Мейнерс жана Д. Тидеман (18-к.) тарабынан киргизилген.
Эшимкулова Гүлмира
Эшимкулова Гүлмира – жазуучу. Чүй облусунун Сокулук районуна караштуу Асыл-Баш айылында 1974-жылы 1-майда туулган.
1992-жылы Октябрь №1 орто мектебин аяктап, 1993-1999-жж. Кыргыз агрардык академиясынын агрономия факультетинде сырттан окуу бөлүмүндө окуган.
1993-1996-жж. Кыргыз агрардык академиясынын айыл чарба жаныбарларынын анатомиясы жана физиологиясы кафедрасынын лаборанты, 1997-1999-жж. КР өкмөтүнө караштуу Чүй облусунун Социалдык фондунун башкы адиси, 1999-2001-жж. Кыргыз агрардык академиясынын өсүмдүк коргоо кафедрасынын лаборанты, 2001-2004-жж. Кыргыз агрардык академиясынын агрохимия кафедрасынын аспиранты, 2004-2007-жж. К.И.Скрябин атындагы Кыргыз агрардык университетинин Илим баш-кармалыгынын патент изилдөөчүсү, 2005-2007-жж. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Кыргызпатенттин Илим башкармалыгынын башкы адиси болуп эмгектенген. 2007-жылдан К.И.Скрябин атындагы Кыргыз агрардык академиясынын өсүмдүктөрдү кайра иштетүүнүн технологиясы кафедрасынын окутуучусу болуп иштеп келет.
1991-жылы алгачкы «Кыргыздын улан-кыздары» аттуу ыры «Жаштык жарчысы» гезитинде жарык көргөн.
2008-жылы «Өзүн издеген адам» аттуу повестинин спектакли Т.Сатылганов атындагы мамлекеттик филармониясында жана Кыргыз драмтеатрында коюлган. «Супер инфо» гезитинде «Сүйүүнүн касиети» деген ат менен сериал түрүндө толугу менен жарык көргөн.
2009-жылы Кыргыз агрардык университетинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Академик: Повесть. - Б.: Бийиктик, 2006. - 129 б.
Өзүн издеген адам: Повесть. - Б.: Бийиктик, 2007. - 89 б.
Тагдыр: Жыйнак. - Б.: Гүлчынар, 2009. - 230 б.
Ехидна
Ехидналар (лат. Tachyglossus aculeatus) — баштыкчан айбандардын бир тукуму, булардын бир нече түрү бар: Австралия ехиднасы — (лат. Tachyglossidae), түктүү ехидна, Тасмания ехиднасы (Т. setosus).
Льянос-Ориноко
Льянос-Ориноко (Lianos del Orinoco) – Түштүк Американын түндүк-чыгышындагы табигый аймак. Колумбия менен Венесуэлага карайт. Ориноко дарыясынын сол жээгинде; Анд тоолору, Гвиана бөксө тоосу менен Гуавьяр дарыясынын (түштүгүндө) аралыгында жайгашкан. Узундугу 1400 км, жазылыгы 400 км. Түздүктүү рельеф басымдуу. Климаты субэкватордук, ысык, жайы нымдуу, кышы кургак (жылдык жаан-чачыны 1000–1600 мм). Саванна өсүмдүктөрү өсөт. Экстенсивдүү мал чарбасы (бодо мал) өнүккөн. Жүгөрү, шалы, гозо жана башка айдалат.
Роуслэнд (Нү-Жерси)
Роуслэнд (Нү-Жерси) (Roseland) — Нү-Жерси штатынын Эссекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5819 киши. Болжолдуу аянты - 9.4 км². FIPS коду — 34-64590.
Люба чиеси
Люба чиеси – чие сорту. Дарагы жапыз, шагы калың, түшүмдүү. Сөңгөгү каралжын, жаш бутактары саргыч күрөң, жалбырагы майда. Гүлү ак, айрымдарыныкы кызгылт. Мөмөсү ширелүү, тоголок, мөмө сабы узун, сулпу кызгылт, кычкылыраак, данеги чоң. Кыргызстандын бардык жеринде өстүрүлөт, өнөр жайлык сорт.
Дүйнө (философия)
Дүйнө философияда — кең маанисинде, бардык нерсени (табият, коом, адам) бүтүн, туташ камтыган түшүнүк. «Болмуш», («бытие») түшүнүктөрү менен мазмундаш. Дүйнөнүн жаралышы, өзгөрүп-өнүгүшү, түзүлүшү жөнүндө кыргыздар илгертен көп кырлуу көз караш күтүп, аны мифологиясында, элдик оозеки чыгармаларында, аңыз-уламыштарында туюнтуп келишкен. Илимдин таралышы менен дүйнө жөнүндөгү ой-түшүнүк башка негизде, башка деңгээлде түзүлгөн. Дүйнө тар маанисинде табияты, теги бир кубулуштардын курамы, мисалы, балдар дүйнөсү, искусство дүйнөсү, спорт дүйнөсү жана башкалар.
Экстрадиция (өткөрүп берүү)
Экстрадиция (өткөрүп берүү) (extraditio) – кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуу үчүн адамды бир мамлекеттин экинчи мамлекетке өткөрүп берүүсү. Азыркы конституцияларда жана мыйзамдарда, эреже катары, өз жарандарын чет мамлекетке өткөрүп берүүгө сөзсүз тыюу салынган (анын ичинде КРде да). Чет өлкөлүк жарандарды жана жарандыгы жок адамдарды өткөрүп берүүгө, адатта, тийиштүү мамлекеттерди байланыштырып турган эларалык келишимдерде көрсөтүлгөн учурларда гана жол берилет. Эларалык укуктун жалпыга таанымал принциптерине ылайык, өткөрүлүп берилүүчү адамды өлүм жазасы же кыйноо күтүп турган мамлекетке Э. кылууга жол берилбейт.
Глухариная дарыясы (Кобль-Чурель-Кы куймасы)
Глухариная — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кобль-Чурель-Кы дарыясынын оң жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргыздар Сибирь тарыхында
Кыргыздар ижраттан (мусулман эрасынан 3400-жыл) мурун чыккан Огузхандын небересинен таралганына караганда алар эң эски улут экендигинде шек жок. Кыргыздар Кытай тарыхынын көрсөтүүнө караганда алар эң эски, байыркы улуттан. Эски түрктөр пайгамбарларын «кам» деген. Азыркы кыргыздар пайдалуу кишини камкор дейт.
Гунь менен кыргыздын согушу Нань-Шань тоосу менен Булунгур деген суунун эки арасында болуп, Гунляр кыргыздын падышасын өлтүрүп койгондо, кыргызды бийлеп келе жаткан династиясы Усун Орто Азияга ооп келип, Ысык-Көлдүн күн жүрүш башына жакын жерге, азыркы Жуукусуна «Чыгуу» детен калаа салган. Чыгуу Кызыл-Сууда болгон деп Бартольд айтат. Менин пикиримче «Чыгуу» Жууку болсо керек. Арабча «ч» тамгасы жок себептен «ч» ордуна «ж» жазып, «Чыгууну» «жууку» деп бузуп жазган. Чыгуу деген сөз кытайча «жашыл талаа», «жашыл өзөн», «жаки металл» деген сөз. Жана жылуу суу деген сөз. Усунду эски кытай Хаусун деп дагы жазган. Усундун турган жери: Иле, Ысык-Көл, Ат-башы, Нарын, Кочкор, Жумгал, Чүй болгон. Бул айтылган жерлерди кытайлар тегиз жана чөптүү, жаандуу, суук болуп, тоолору бүткүлү менен чер токой деген. Усундун 120 миң үйү, 630 миң жаны жана 188 миң аскери болгон. Талуу, даруу деген баштыктары болуп, байлары 45 миң жылкы күткөн. Каны турган Чыгуу шаары Аксуунун күн батыш жагында болуп, андан 610 ли алыстыгында Ысык-Көлдүн жээгинде болгон Фергананын борбор шаарынан түн жак күн чыгышында 2000 ли алыстыкта болгон. Күн батыш Гангуй элинин чегине 5000 ли болгон. Биздин эранын VII кылымында болгон кытай маршрутунда беделден чыгуу 50 ли деген. Усундун канын өлтүргөндө анын жаш баласын Гунь падышасы багып алып, кийин баатыр болгондон соң, өзүнүн элине берип кан көтөрүп койгон. Биздин эрадан 105-жыл мурун чамасында кытай падышасынан Чжан-Тисан (Чисан-Цян) деген киши усундарга элчи болуп келип, эки эл бирлешип Гунь менен урушалы деген. Усундар кабыл албастан хан Гунму элине жакшы изат кылбаган. Чжа Цянды узаткан кишиден Кытайдын кубатын, дөөлөтүн уккандан соң усундар Кытайга оой баштаган. Усундан жолу болбогон соң Кытай падышасынын Ферганага, андан аркы мамлекеттерге тартуу менен элчилерин жиберген. Муну усун ханы Гунму угуп, сый-сыпатка кызыгып жана гуньдун күндөн-күнгө алсырап бара жатканын байкап, Кытайга элчи жиберген жана кытай падышасынын кызын сураткан. Кытай падышасы макул алып, кулдук урганга миң ат сураткан. Кытай падышасы Гунмунун сураганын биздин эрадан 103-жыл мурун бүт берген. Гунмунун байбиче катыны гуньдун падышасы Чан-Юйдун кызы болгон. Кытай падышасынын кызы токол болуп, байбичеден кордук көргөндө элин сагынып ырдаган:
Жер үстүндө мендей шордуу жана барбы,
Мени тоголок үйдө турган усун деген жабайы элдин
Кымыз, мындан башка да немеси жок.
Усун падышасы Лусавми өлгөндөн соң Санцизу деген небереси Гунме болду. Усундун расими боюнча Кытай падышасынын кызы өгөй небереси Сен Цизуга тийген. Сен Цизунун бул катындан башка эки катыны бар экен. Бири Гунь падышасы Чан-Юйдун кызы, бири экинчи Кытай падышасынын кызы болгон. Сен Цизудан соң Лусавминин Унгуйме деген экинчи небереси Гунме болуп, акылдуу жаангер болгон.