cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рухий дене жана турпат денеси
Рухий дене жана турпат денеси – турмуш тутумундагы карама каршылыктуу эки көрүнүштү туюндуруучу христиан философиясындагы түшүнүктөр: биринчиси тигил жана бул дүйнөдөн куткаруу, тирилтүү доктринасы менен түшүндүрүлсө, экинчиси адамдын өлүмү аны менен кошо туулган күнөөсүнө байланыштуу экендиги жөнүндөгү окуу менен чечмеленет.
Пангур (дарыя)
Пангур — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Евва дарыясынын сол жээгинен 50 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 50 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кош бойлуулук
Кош бойлуулук (латын тилинен graviditas) — аялдын организминде боюна бүткөндөн тартып төрөлгөнгө чейин түйүлдүктүн өөрчүшү менен мүнөздөлгөн физиологиялык процесс. Ал орто эсеп менен 40 жумага же 280 күнгө созулат.
Аял бойго бүтүүнүн алгачкы белгилери (этек кири токтойт, кээде кускусу келип, башы айланат) пайда болгондо аялдар консультациясына кайрылуусу зарыл. Бул догдур боюна бүтүүнүн так мөөнөтүн жана төрөгөнгө чейинки отпускасын туура аныктоого жардам берет.
Кош бойлуу кезде борбордук нерв системасында озгөрүүлор жүрүп, ошондон улам жатын булчуңун бошоңдотуучу жүлүндүн козголгучтугу төмөндөп, жатынды тынч абалга келтирет. Жаңы ички секреция бези пайда болуп, кош бойлуулукка жардам берүүчү гормон иштеп чыгарат. Баланын орду чыгарган гормон эмчек безинин чоңоюшуна таасир этет.
Жатын бир кыйла чоңоёт, баланын ордуна кан жеткирүүчү кан тамырлар көбөйүп, дем алуу тереңдейт, жүрөктүн жыйрылуу жөндөмү күчөп, маанилүү органдарга, жатынга канды тез жеткирет. Бөйрөк эненин гана эмес, түйүлдүктүн да зат алмашуу продуктусун бөлүп чыгаргандыктан күчөп иштейт, кан көбөйүп, кан тамырлар кеңеет, газ алмашуу күчөйт. Ушуга байланыштуу кош бойлуу аялдын организминде органдар менен системалардын кадимкидей иштешин камсыздоо жана түйүлдүктүн өөрчүшүнө жагымдуу шарт болуу үчүн керектүү азык зат менен кычкылтек көбүрөөк талап кылынат.
Бойго бүткөндөн кийинки алгачкы жумаларда кош бойлуу аялдын ден соолугу жана жүрүш-турушу түйүлдүктүн андан ары өөрчүшү жана болочок баланын ден соолугу үчүн чоң мааниге ээ. Кош бойлуунун түрдүү оорулар (кургак учук, сасык тумо, кызыл жүгүрүк, ангина, кант диабети, аз кандуулук, боор, бөйрөк, жүрөк-кан тамыр системасы жабыркаса жана башка) менен ооруп калышы, туура эмес тамактануусу, догдурдун уруксатысыз дарыларды кабыл алуу, тамеки тартуу, алкоголь ичкиликтерин ичүү кош бойлуулукка жана түйүлдүккө чоң зыян келтирет. Эгер аялдын организминде кандайдыр өзгөрүүлөр болсо кош бойлуулук кабылдап, аял адегенде кусуп, көңүлү чөгөт, кийинчерээк кан басымы көтөрүлүп, ак шишик басат (к. Талгак). Мындай кабылдоодон бойдон түшүп калышы, ара төрөө, өлүү төрөө мүмкүн.
Кабылдаган кош бойлуулук жана түйүлдүктүн өөрчүшүнүн бузулушу, балдардын өлүү төрөлүшүнө же төрөлгөндөн кийин эрте өлүп калышына, ошондой эле бир жашка чейинки балдардын оорукчан болушуна алып келет. Кош бойлуулукту кабылдоодон алдын алуу үчүн аялдар этек кири келбей калганда догдурга эрте кайрылуусу тийиш.
Жалпы түшүнүктөр
Кош бойлуулук жумурткадан чыккан энелик клетканы сперматозоид уруктандырганда пайда болот. Андан кийин уруктанган жумуртка жатынга түшүп, анда түйүлдүк жатын керегесине жабышат. Түйүлдүктүн жатын керегесине ийгиликтүү жабышса, кош бойлуулукка алып келет.
Кош бойлуулук орточо эсеп менен 40 жумага созулат. Кош бойлуулукка таасир этүүчү көптөгөн факторлор бар. Кош бойлуулуктун диагнозу эрте коюлуп, төрөткө чейинки жардам алган аялдардын бойкаттыгы саламат болуп, ден соолугу чың бала төрөшү көбүрөк ыктымал.
Кош бойлуулук кезинде кандай өзгөрүүлөр болорун билүү аялдын дагы, баланын дагы ден-соолугун көзөмөлдөө үчүн зарыл.
Кош бойлуулуктун жышаандары
Кош бойлуулук боюнча тест тапшырардан мурда деле айрым белгилерди жана жышаандарды байкаса болот. Башкалары бир нече жумадан кийин, гормондордун деңгээли өзгөргөндө пайда болот.
Этек кирдин кечигиши – кош бойлуулуктун алгачкы жышаандарынын бири. Бирок этек кирдин үзгүлтүккө учурашы, айрыкча ал байма-бай жана өз убагында келбесе, кош бойлуу экениңизди билдирбейт. Кош бойлуулуктан тышкары, айыздын кечигишине же өтүп кетишине алып келүүчү көптөгөн илдеттер бар.
Баш оору көбүнчө кош бойлуулуктун алгачкы күндөрүндө пайда болот. Буга адатта гормондордун деңгээлинин өзгөрүшү жана кандын көбөйүшү себеп болот. Эгерде баш оору токтобосо же катуу ооруса, анда доктурга кайрылуу абзел.
Кээ бир аялдар кош бойлуу болгон алгачкы күндөрдө бир аз кан кетип же кандуу суюктук бөлүнүп чыгышы мүмкүн. Мындай кан кетүү көбүнчө түйүлдүктүн жатын керегесине жабышуусунун (имплантациянын) натыйжасы болуп саналат. Адатта уруктангандан бир-эки жумадан кийин түйүлдүк жатын керегесине жабышат.
Кош бойлуулуктун алгачкы күндөрүндө кан кетүү жугуштуу оорунун же көбүнчө жатын моюнчасынын бетин мертинтет (кош бойлуулук учурунда ал өтө сезимтал болот).
Кээде кан кетүү да бойдон түшүү, жатындын сыртында бүтүп калуу же тондун туура эмес жайгашышы сыяктуу кош бойлуулуктун олуттуу оорлошуусу тууралуу кабар бериши ыктымал.
Кош бойлуулуктун алгачкы бир нече айында салмагыӊыз 1 килограммдан 3 килограммга чейин оорлошу мүмкүн. Салмактын өсүшү экинчи үч айлыктын башталышында кыйла айкын байкалат.
Жогорку кан басым же гипертония кээде кош бойлуу кезде пайда болот. Бир катар факторлор, анын ичинде: ашыкча салмак же семирүү, тамеки чегүү, кош бойлуулук пайда кылган анамнезде же үй-бүлөлүк анамнезде гипертензиянын болушу тобокелдикти күчөтүшү мүмкүн.
Кош бойлуулук учурунда бөлүнүп чыккан гормондор кээде ашказан менен кызыл өңгөчтүн ортосундагы клапанды бошоңдотушу мүмкүн. Ашказан кычкылы сыртка чыкканда, ал зарнага алып келиши ыктымал.
Кош бойлуулуктун алгачкы айларындагы гормоналдык өзгөрүүлөр тамак сиңирүү тутумунун ишин жайлатат. Натыйжада, ичиңиз катышы мүмкүн.
Жатындын булчуңдары чоюлуп, кеңее баштаганда, этек кирдин келишин эске салган тартылууну сезесиз. Эгерде карышуу менен кошо кандуу суюктук же кан кетсе, анда бул бойдон түшүп калуу же жатындын сыртына бүткөн кош бойлуулук жөнүндө кабар бериши мүмкүн.
Кош бойлуу аялдардын башы айланса, бул аз кандуулуктан кабар бериши ыктымал. Бул абал баланын эрте төрөлүшүнө жана салмагынын аз болушуна алып келиши мүмкүн. Перинаталдык жардам адатта аз кандуулукту текшерүүнү камтыйт.
Кош бойлуулуктун алгачкы айларындагы дагы бир белгиси – уйкусуздук. Буга стресс, тулку-бойлук ыңгайсыздык жана гормоналдык өзгөрүүлөр себеп болушу мүмкүн. Тең салмактуу тамактануу, убагында жатуу, йога жана керилип-чоюлуу уйкунун канышына жардам берет.
Кусуу – бул адатта алгачкы төрт айда көп байкалуучу жышаан. Эртең менен көңүлү айланса, бул көбүнчө аялдын боюна бүткөндүгүнүн биринчи белгиси болуп саналат. Буга кош бойлуулуктун алгачкы мезгилинде гормондордун деңгээлинин жогорулашы себеп болот.
Кош бойлуулуктун баскычтары
Кош бойлуулуктун апталары үч үч айлыкка топтоштурулуп, ар бири эне жана бала үчүн медициналык баскычтардан турат.
Биринчи үч айлык
Бала биринчи үч айлыкта (1ден 12 жумага чейин) тез өсөт. Күмөн мээсин, жүлүнүн жана органдарын өөрчүтө баштайт. Ымыркайдын жүрөгү да сого баштайт.
Биринчи үч айлыкта бойдон түшүп калуу ыктымалдыгы кыйла жогору. Америка акушерлер жана гинекологдор колледжинин (ACOG) маалыматы боюнча, ар бир он кош бойлуудан биринин боюнан түшөт, алардын 85%га жакыны биринчи үч айлыкка туура келет.
Экинчи үч айлык
Кош бойлуулуктун экинчи үч айлыгында (13төн 27 жумага чейин) дарыгер күмөндү ультра добуш сканеринен өткөрөт. Бул тест күмөндүн өсүшүндөгү кандайдыр бир ченемге туура келбеген көрүнүштөрдү текшерет. Эгерде сиз бала төрөлө электе билгиңиз келсе, тесттин жыйынтыгы менен баланын жынысын аныктаса болот.
Аял баланын жатынынын ичинде кыймылдап, тээп, уруп жаткандыгын сезе баштайт.
23 жумадан кийин курсактагы ымыркай «жашоого жөндөмдүү» деп эсептелет. Демек, ал туулса, жашап кете алат. Мындай эрте төрөлгөн ымыркайлар ден соолугуна байланышкан олуттуу көйгөйлөргө дуушар болушат. Аял канчалык боюнда узак көтөрсө, бала ошончолук дени сак төрөлүү мүмкүнчүлүгүнө ээ.
Үчүнчү үч айлык
Үчүнчү үч айлыкта (28-40 жума) аялдын салмак кошуусу тездеп, өзүн чарчаңкы сезет.
Бала эми жарыкты сезип, көзүн ачып-жума алат. Алардын сөөктөрү да калыптанат. Төрөт жакындаган сайын аял жамбашынан ыңгайсыздыкты сезип, буттары шишип кетиши мүмкүн. Брэкстон-Хикс толгоосу деп аталган, төрөткө алып келбей турган толгоолор төрөттөн бир нече жума мурда башталышы ыктымал.
Кош бойлуулукту текшерүүчү тесттер
Кош бойлуулук адамдын организминдеги хорионикалык гонадотропиндин (АХГ) деңгээлин өлчөө менен аныкталат. Кош бойлуулук гормону деп да аталган АХГ түйүлдүк жатын керегесине жабышкан учурда пайда болот. Бирок аны айызыңыз келбей калгандан кийин гана биле аласыз. Айыздын учуру өтүп кеткен соң АХГ деңгээли тез көтөрүлөт.
АХГ заара же же кан анализинин натыйжасында аныкталат. АХГ кан анализдери үйдө текшерүүдөй эле кош бойлуулукту так аныктайт. Айырмасы, кан анализин овуляциядан алты күн өткөндөн кийин эле тапшырса болот. Кош бойлуу экениңизди канчалык тез аныктасаңыз, ошончо жакшы. Эрте диагноз коюу балаңыздын ден соолугуна мыкты кам көрүүгө жардам берет.
Болжолдоо
Кош бойлуулук организмди көптөгөн өзгөрүүлөргө дуушар кылат, бирок бул өзгөрүүлөр дайым эле аялдын ден соолугуна олуттуу таасирин тийгизе бербейт. Бирок жашоо таризи баланын өсүшүнө жардам бериши же зыян келтириши мүмкүн.
Аялдын жана баланын ден соолугун сактай турган иш-аракеттерге төмөнкүлөр кирет:
Жасоого болбой турган нерселер:
Дары-дармектер
Кош бойлуулук учурунда кайсы дары-дармектерди ичип, кайсынысын ичпөө керектигин аныктоо кээде кыйын болот. Баш оору сыяктуу анча катуу эмес, ал тургай, рецептсиз ичилүүчү дары-дармектер жөнүндө да дарыгерден сураганыңыз оң.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
US Department of Health and Human Services – https://www.nichd.nih.gov/
Healthline parenthood – https://www.healthline.com/parenthood
Жакып кызы Бурайма
Жакып кызы Бурайма (1889-1972) Килемчи жана саймачы. Ноокат районундагы Жал айылында жашаган. Уздук нусканы кайын энеси Парчадан алган. Учурунда Парча да белгилүү уз болгон. Алты канат ак үй көтөргөн. Дүйнө салганда келини Бурайма: «Шакеги колун жойбогон, Кармаган ишин койбогон. Оймогу колун жойбогон, Ойлогон ишин койбогон...",- деп кошкон экен. Бурайма сайма буюм-тайымдарына жердикти көбүнчө кийизден, бордолгон (өңдөлгөн) териден алат. Ышкын түп, анар, томоор өңдүү өсүмдүктөрдөн алынган табигый кол боёкторду пайдаланган. Кебез ийирип, чыйратып, өрмөк дүкөнүн куруп, кара терме чалуунун кылдаты болгон. Кийизге түшкөн саймаларында	кара   күрөң жердиктерге берилген кызыл-ак, сары жиптер менен сайылган «сыңар кайкалак көчөттөрү» бири бири менен эриш аркак жупташат. Ал көбүнчө  тердиктен баамдалат. Ортолук көчөттөрдүн эки жагына толкун сызыктай ак жиптен «суу» жүргүзүлөт. Буюмдун жээги башка түстөгү жердиктер аркылуу кыюуланат. Кийиз үлгүлөрүн шырыйт. Абдыразакова Суусар, Алишерова Сабийра, Карабаева Айда өңдүүлөр Парча менен Бурайманын үйрөнчүктөрү.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Купамель-Кы дарыясы
Купамель-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Варка-Сыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 131 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 84 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айдар уулу, Чомой
Чомой баатыр- [болжол менен 1792, Суусамыр өрөөнү 1834, азыркы Кызыл Ой кыштагы, Чар жайлоосу. (Айрым маалыматтар боюнча Жумгал өрөөнү, азыркы Көк өй кыштагы)]ХIХ кылымдын 1-жарымындагы кыргыз элинин көз карандысыздык үчүн болгон кыймылынын ири өкүлү.
Өмүр таржымалы
Тайлак баатырдын ишенимдүү кеңешчиси жана чоролорунун бири. Чомой жаш кезинде эле атасы Айдар өлүп, аталаш тууганы Ниязга апасы Шекерди алмакка нике кыйдырмак болгондо, Шекер балдарын (Чомой, Канай) алып төркүнү бугуларга Ысык-Көлгө качып кетет. Чомой таякелеринде он беш жашына чейин турат. Өтө шок болуп өсөт. Апасы Шекер баласына аяр мамиле жасап, тачкелерине да жаман айттырбай чоңойтот. Кийин Чомой, Канай эр жетип, Текеске (Кытайга) чейин барып, үйүр үйүр жылкы айдап келип барып, таякелеринен ыраазычылык алып, кичи мекенинине көчүп кетет. Өз элине келгенден кийин, ал Кетмен-Төбөгө барып, Кемпир баатыр экөө Сатыке баатырдын кол алдында болуа, Кокон баскынчыларына каршы күрөшөт. Ал жерде Сатыке баатыр жеңилгенден кийин Чарга(Кызыл Ой) келип, андан Кочкорго өтүп, бир аз туруп, андан Кеминге келип, кайра Чүйдөн Кара-Балтага барып, Ашмарага көчүп келет. Чүйгө келгенден кийин, казактын баатыры Төрөгелди бейкут жаткан айылды чаап, Чомойдун энеси Шекрди баш кылып төөгө таңып, туткундап алып кетип жатканда, Чомойго кабар жетип, Төрөгелдини атынан түшүрө чаап, энесин жана туткундаган элди куткарып алат. Ушундан кийин анын баатырдыгы эл арасында тез тарайт. Солто - сарыбагыштын уруулук чабыштарында Чомой баатыр Таластык кушчу уруусунун баатыры Бүргө экөө Канай бийди колдоп, ушул чабышта чөн эрдик көрсөтөт. Натыйжада Чүй, Кемин өрөөнү бүт солтолордун колуна өткөн. Канай бий Чомойдун эжеси Кумүштү токолдукка алган. Кокон хандыгынын бийлигин тааныгысы келбеген Чомой баатырды колго түшүрүүнү көздөп, Ташкендин кушбеги анын артынан түшөт. Чомой Таластын көкүрөк жагындагы жетиген уруусу менен канатташ конот. Жетиген менен Саяк бир тууган "Жетиген насилиңер боюнча саяксыңар, мындан ары чогуу жашап бир эле болуп жүрөлүк" - деп, Чомой баатыр Сур коен деген күлүгүн минип эки элге башчылык кылат. Чомойдун артынан түшкөн Ташкендик Муратаалы кушбеги (кол башчы деген мааниде) кыпчак эки миңдей колу менен жайдын толук кезинде, Суусамырда конуш алган Чомойдун айылына кол салат. Анда Чомой аз эле колун чакан топко бөлүштүрүп, жоонун туш тарабынан чабуул коёт да, аларды кирип турган Суусамыр суусунун тик жардуу кемерин көздөй сүрөт, камайт.
Аутостилия
Аутостилия – кээ бир балыктар жана бардык кургакта жашоочу омурткалууларда таңдай-квадрат кемирчектин баш кутучасына биригип бекиши. Бул типте тил алдыңкы дого жаактын баш сөөккө бекишине катышпайт. А. амфистилиядан экинчилик катары пайда болгон. Химерлердин таңдай-квадрат кемирчегинин баш кутучасы менен толук кошулушу голостилдик деп аталат.
Корумду (Түп району)
Корумду (Корумду) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Түп районундагы айыл. Талды-Суу айыл округунун курамына кирет.
Алтын менен камсыздоо
Алтын менен камсыздоо – КР Өкмөтү тарабынан белгиленип, банк эмиссиясын жабуу үчүн колдонулуучу мамлекеттин алтын кору.
Виктор Бойков
Бойков Виктор Дмитриевич (1939-ж. т., Токмок ш.) — партиялык жана мамлекеттик ишмер.
Эстелик тыйындар
Эстелик тыйындар – даярдалуусуна баалуу материалдар (көбүнесе баалуу металлдар) пайдаланылып, татаал технологиялар жана кага өзгөчө касиеттер берилүүчү жана көркөм жасалгалоонун усулдары менен жасалуучу, өз баасы боюнча төлөм каражаты катары жүгүртүүгө, ошондой эле чогултуу менен инвестициялоо буюмзаты катары колдонууга мүмкүнчүлүк берүүчү атайын чегеленген маарекелик, инветициялык ж. б. тыйындар.
Рухий өндүрүш
Рухий өндүрүш ― рухий байлыктар өндүрүүгө (сактоого, жайылтууга жана пайдаланууга) багытталган рухий ― тажрыйбалык жана теориялык ишмердикти туюндуруучу түшүнүк.
Эгерде материалдык өндүрүштүн натыйжасы – материалдык байлыктар, мүлктөр болсо, Рухий өндүрүштүкү ― рухий байлыктар, идеялардын дүйнөсү. Эгерде материалдык өндүрүш тикелей пайда тийгизчү, колдонмо баалуулуктарды жаратууга багытталса, Рухий өндүрүш – билим дүйнөсүн өндүрүүгө багытталат. Рухий өндүрүштүн куралы болуп, тигил же бул ой жүгүртүү формалары кызмат аткарат да, аларга жардамчы иретинде тийиштүү материалдык каражаттар да пайдаланылат.
Абсолюттук рента
Абсолюттук рента — жерге жеке менчиктин келип чыгышынан улам пайда болгон киреше формасы. Абсолюттук рентада капиталдын түзүлүшү өнөр жайдагыга караганда төмөн болот, натыйжада пайдаланылып жаткан жердин күрдүүлүгүнө карабастан, кошумча нарк орто пайдадан ашык түшөт. Ал абсолюттук рентаны түзөт. Аны жер ээси алат.
Маныл
Мадыл (Otocolobus manul, syn. Felis manul, Pallas 1776) — мышыктар уруусундагы сүт эмүүчү.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кемин капчыгайын курчаган бийик тоолуу зоналарда, Ысыккөл ойдуңунда, Ички Тянңшанда, андагы Сарыжаз, Эңгилчек, Адыртер, Көйкап, Койлуу, Акшыйрак, Ыштаккарасай, Тарагай, Кызылбел, Жетим, Үзөңгүкууш, Нарынтоо, Атбашы, Какшаал тоолорунда. Ошондой эле түштүк Кыргызстандын тоо системаларында: бийик тоолуу Алайда, Түркстан тоо кыркаларынын түндүк беттеринде, Каракулжа, Тар дарыяларынын башталышында, бирок маалыматтар анык эмес. Бардык жерде бирин-серин болуп таралган.
Жашаган аймактары
Маныл адатта жапыс тоолордун арасындагы талаалуу жерлерде жашайт, бирок Тянь-Шандын шарттарында ал бийик тоолордун арасындагы талаалар менен ачык сырттарды ээлешет. Токойсуз тоолордун зоолуу бетинде, шагылдуу тоо беттеринде, суунун бойлорунда, суулар таралган, кар аз түшкөн бадалсыз жерлерге умтулушат. Зоолордун кычыктарында, кээде суурлардын ийиндеринде жашашат. Адам бийик тоолорду өздөштүрүшү менен бирге маныл сырт зонасынан сүрүлүп чыгат, себеби тоют базасы азайат жана тынчын алуучу факторлор таасирин тийгизет.
Саны
Бул түнкүсүн жүрүүчү сейрек жырткыч, жашыруун жүргөндүктөн анын саны жөнүндө маалыматтар чектелген жана так эмес. Суурга аңчылык кылууда кошо кармалат, бирок аз санда. 1977-1979-жылдары Ички Тянңшандын бийик тоолуу райондорунда атайын жүргүзүлгөн санынын эсеби алардын айрым жайыттарда бир топ санда болгонун көрсөткөн. Мисалы, Сарычат боюнча 14 миң гектар аянтта 10-12 маныл сакталганы белгилүү. Бирок, 1998-жылы май-июнда ушул эле жерде эсеп жүргүзүлгөндө бир дагы маныл жолуккан эмес (Еремченконун оозеки билдирүүсү). А.Верещагиндин оозеки билдирүүсү боюнча маныл Сарычатэрташ коругунун аз кардуу сырткы зонасында анча көп эмес санда кездешкен.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Республика боюнча маалыматтар дээрлик аз. Адабияттарда берилген маалыматтар боюнча отуруктуу тиричилиги менен белгилүү, бирок калың кардуу кыштарда кар азыраак түшкөн райондорго оошот. Ийиндерин аска-зоолордун жаракаларына жасашат, суурдун калган ийиндерин пайдаланышы мүмкүн. Февралң-мартта кууту башталып, апрелң-майда 3-4, чанда 2ден 10го чейин тууйт. Негизги азыгы – чыйпылдак, момолой чычкандар ж.б. чычкан сымалдуу кемирүүчүлөр, канаттуулар. Анын атаандаштары – түлкү, кадимки суусар, душмандары – карышкырлар, түлкүлөр, иттер, ири жырткыч куштар. Коркунуч туулганда качып кутулушат.
Чектөөчү факторлор
Браконңерлик, койчулардын иттеринен өлүшү, калың кардуу кыш.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Колдо оңой эле көбөйөт. Өткөн кылымдын 80-жылдарынын башталышында дүйнөлүк зоопарктарда 54 маныл багылган.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казакстан, Өзбекстан жана Түркмөнстандын Кызыл китептерине киргизилген. Кыргызстанда 1972-жылдан тартып манылга аңчылык кылууга тыюу салынган. 1975-жылдан тартып өзгөчө коргоого алынган түрлөрдүн тизмесине кирген, ал эми 1985-жылы – Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген. Нарын жана Сарычатэрташ коруктарынын территорияларында коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Сырт зоналарында суурларга аңчылык кылууга тыюу салынган атайын заказниктерди уюштуруу.
Статусу
VI категория, Near Threatened, NT. Ареалы боюнча сейректерге кирет. Кыргызстандын фаунасында майда мышыктарынын 3 түрүнүн бири.
Сейдакматов Үсөн
Сейдакматов Үсөн 1959-жылы 1-июлда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Рисов, Жунуш Бейшембиевич
Рисов, Жунуш Бейшембиевич (1904, Түп району, Кара-Секи айлы —1937, Фрунзе) — «Манасты» жыйноочу. Р. айылдык диний мектепте жана Караколдогу орус-тузем мектебинде окуган, 1923—25-ж. Ташкендеги казак-кыргыз эл агартуу институтунда окуп, 1925—27-ж. «Эркин-Тоо» газетасында адабий кызматкер болуп иштеген. 1931 — 37-ж. Манасчы Саякбай Карала уулунун оозунан «Манас» эпосунун «Семетей» бөлүмүн латын арибинде жазып алган. Ал жазып алган «Семетей» бөлүмү 48872 саптан турат (Кол жазмалар фондусу, 104 — 107-инв.).
«Кыз дарыйка»
«Кыз дарыйка» — элдик поэма. Поэмада Самаркандда Катыраң деген падышанын жалгыз кызы Дарыйка чечкиндүү, акылдуу, сулуу, балбан болуп, элин коргогон баатырдыгы сүрөттөлөт. Ал элин сырткы жана ички душмандардан коргоп турат. Бойго жеткенде жар издеп, өзү менен күрөштө өзүн билгизип, жеңген жигитке турмушка чыгуу шартын жер жүзүнө жар салат. Ал аңыз узун элдин учуна, кыска элдин кыйырына жетет. Эчендеген балбан жигиттер келип, жеңилүү ызасын тартышат. Акыры ал кабарды Меке, Мединаны жердеген азирети Аалы угуп, аны менен күрөшүүгө кумарланат да, кайын атасы Мухамеддин уруксаты менен Самаркандга келет. Дарыйка менен 15 күн, 15 түн күрөшүп, күрөш майданында кара күч сынашуу менен гана эмес, бетме-бет сүйлөшүп, сырдашып, бири-биринин купулуна толуп, ички сезимдерин билдирүүгө да жетишет. Акыры Аалы өзүнүн кара күчү, «алла тааладан» болгон жардам менен кызды жеңет. Шарт боюнча алар үйлөнүп, 6 ай өткөндөн кийин Аалы түш көрүп, түшүндө Мухаммед пайгамбар аян берет. Балдары жана аялы Фатима аны күтүп, сагынып жүргөндөрүн билет. Аалы Дарыйка менен коштошуп, эли-жерине кетет. Дарыйка уул төрөп, атасынын айтып кеткени боюнча атын Шайызында коёт. Ал жаштайынан эле ашкан баатыр чыгат. Кийин атасы Аалы экенин билип, аны издеп жөнөйт да Мекеге келип, күрөш болуп жаткан майданга туш келет. Алар менен күрөшүп, баарын жеңет. Алар бир туугандары, атасы экенин билгенден кийин, атасы менен агаларына колу тийгенине уялгандан качып жөнөйт да, жердин жаракасына кирип кетет. Поэма түрк элдеринин бардыгында айтылып, орток чыгармага айланган. КР УИАнын Кол жазмалар фондусунда поэманын онго жакын варианты (К. Орозов, М. Канкелдиев, К. Жантаев, Ж. Сокубашев, К. Алиманов, К. Мукашева, К. Салибаев, О. Нургазиев, М. Зулпиев) сакталып турат. Адабиятчы Г. Орозова бардык варианттарды бири-бирине салыштырып, изилдөө жүргүзгөн. «Эл адабияты» сериясынын 11-томуна (2002) көркөмдүгү жогору, тили так, баяндоо ыкмасы ырааттуу, чыгыш, түрк элдеринин баатыр кыздары жөнүндө эпикалык деңгээлге көтөрүлгөн чыгармалар катары комузчу К. Орозовдун жана таластык К. Алимановдун айтуусундагы эки варианты кирген. Мындан сырткары 1966ж. О. Нургазиевдин айтуусунда «Азретали менен кыз Дарыйканын күрөшү» деген ат менен китепче жарык көргөн. Бул поэма казак, кара калпак, кыргыз жана башка түрк элдеринин фольклорунда кездешет. Бардык тилдеги варианттар бири-бири менен үндөшүп, ушул элдердин орток чыгармасы экенин айгинелеп турат.
Песочня (Вытебеть куймасы)
Песочня — Орусиядагы дарыя. Калуга облусу, Орлов облусу, Тула облусу, Брянск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вытебеть дарыясынын оң жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Ока бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Ока Белев шаарынан Упа дарыясы жана Угра дарыясы дарыяларын кошпогондо Калуга шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Мокшыге кошулган куймасына чейинки Ока куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Ока.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сабай Бий
Сабай Бий — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери, кырк чоронун бири Атайдын атасы экендиги гана айтылат (Сагымбай Орозбак уулу, 4. 43). Атай бирде Ардалыктын (Сагымбай Орозбак уулу, 3. 49), бирде Шагыл бийдин (Сагымбай Орозбак уулу, 3. 175) уулу деп берилет.
Алуучу
Алуучу – түзүлгөн бааракы келишимине ылайык, бааракы төлөнүп берилген же төлөнүп берилүүсү тийиш болгон КРдин жараны, чет өлкө жараны же жарандыгы жок адам. == Колдонулган адабияттар ==
Садыр Жапаров
Садыр Жапаров (6-декабрь 1968 - Кең-Суу Ысык-Көл облусу Түп району, Кыргызстан) — кыргызстандык саясатчы жана мамлекеттик ишмер. Кыргыз Республикасынын президенти.
Өлкөнүн маанилүү стратегиялык Кум-Төр алтын кенин иштеткен канадалык «Centerra Gold» компаниясынын тегерегиндеги коррупциялык кылмыштардын жүзүн ачуу боюнча деп аракеттери менен таанымал.
Жеке жашоосу
Үй-бүлөлүү. Төрт баланын атасы.
Терек
Терек (Populus, L. 1753) – өсүмдүктөрдүн талдар тукумундагы дарак. Тоn гүлү – сөйкөчө. Шамал аркылуу чаңдашат, эрте жазда гүлдөйт. Мөмөсү кутуча. Көп кездешкени – мырза Терек, кара Терек (Populus nigra), бака Терек, ак Терек (Populus alba), көк Терек, бай Терек, симон Тереги жана тянь-шань Тереги, алар тез өсүп, чарбалык иште кеңири пайдаланылат. Формасы ар түрдүү, жалбырагы жазы, кезектешип жайгашат. Түндүк жарым шардын мелүүн алкагында өсөт. КМШ өлкөлөрүндө 50дөй, Кыргызстанда 8 түрү кездешет. Уругу өнүмдүүлүгүн тез жоготкондуктан, негизинен калемчесинен жана сабагынан көбөйтүлөт. Терек кагаз, фанера жасоодо, курулушта ж. б. чарбалык иштерде пайдаланылат.
Мекен Болотов
Болотов Мекен (1936-ж. т., Талас району, Ак-Жар айылы) — балдар жазуучусу, Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1993). 1961-ж. КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 1961-жылдан Кыргыз мамлекеттик улуттук теле-көрсөтүү жана радиоуктуруу компаниясында кабарчы, редактор, башкы редактордун орун басары, улук редактор. «Чындык жеңет» (1974), «Биздин айылдык балдар» (1978), «Жөргөмүштүн желеси» (1990) аттуу прозалык чыгармалар, «Он алты кыз» (1975), «Мен суктанган адам» (1980) аттуу очерктер жыйнактарынын автору, Феликс Лев, Александр Чак, То Хоай, Вардгес Петросян жана башкалардын чыгармаларын кыргыз тилине которгон. Радионун алтын фондусуна Болотовдун редакторлугу жана режиссёрлугу менен 50дөн ашык радиопьеса, радиоинценировкалар жазылып алынган. СССР телекөрсөтүү жана радиоуктуруу отличниги (1978), «Ардак белгиси» ордени менен сыйланган.
Ключ Беде (Нуриман району, Башкыртстан)
Ключ Беде — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Красногор айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 101 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Талтак
Талтак (Талтак) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Төмөнкү Чүй айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 114 киши.
Жылуу-Булак
Жылуу-Булак — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусунун Түп районундагы айыл. Чоң-Таш айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 739 киши.
Эстоппель
Эстоппель (англ. estopel – каршы болуу укугунан ажыратуу) – эгер ал катышуучуга кандайдыр бир фактынын бар экендиги белгилүү болуп калгандан кийин, келишимдин мурдагыдай күчүндө экендигине анык же унчукпастан эле макул болуп калса, эларалык келишим катышуучусунун келишимди жокко чыгаруучу негиздин табылгандыгына (м.: ал келишимди түзүүдө мамлекет өкүлүн сатып алуу, алдоо, жаңылыштыруу ж. б.) шилтеме жасоо укугунун жоюлушу. Бирок, андай жагдайлар кайрадан чыгып кала турган болсо, 1969-жылкы Эларалык келишимдердин укугу жөнүндөгү Вена конвенциясы менен 1986-жылкы мамлекеттер менен эларалык уюмдардын ортосундагы келишимдердин укугу жөнүндөгү Вена конвенциясы тарабынан бекитилген бул жолжобо шарттары баардык катышуучулардын көрсөтүлгөн жагдайларга шилтеме жасоо укугун жокко чыгарбайт.
Зулпукаров Махмуд
Зулпукаров Махмуд 1959-жылы 10-майда Сузак районунун Сафаровка айылында туулган.
Исламбахты (Ермекеев району, Башкыртстан)
Исламбахты — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Тарказин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 466 киши. Почта индекси — 452187, ОКАТО коду — 80225837006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тогуз-Булак
Тогуз-Булак — Кыргызстандагы жер-суу аталыштары.
Алымдардын өзгөчө түрү
Алымдардын өзгөчө түрү – КР мыйзамдарына ылайык, КР экономикалык кызыкчылыгын коргоо максатында товарларга карата А. ө. т. убактылуу колдонулушу мүмкүн: атайын коргоо, демпингге каршы, ордун толтуруу.
Абсурд
Абсурд - (лат. ab surdus маанисиз) мазмундун маанисиз, сандырактыгы. Абсурддун маанисин кеңейтүү аны өзгөртүп түшүнүүгө, жаңы чектерин белгилөөгө мүмкүндүк берет. Мисалы, антикалык философияда абсурд реалдуу предметтер менен дал келишпеген, логикалык мыйзамдарды бузган, категорияларды чаташтырган, алмаштырган сөздөр менен байланыштырылган. 19-20-кылымдарда логикада жана гносеологияда логикалык актылардын «предметтүүлүгүн» жана «предметсиздигин» айырмалоодо сюрреалисттик (реализмден артык) искусство, абсурд театры, абсурддук поэзия, абсурддук кино, абсурддук көркөм адабият жөнүндө жана онтология (болмуш илими) боюнча дүйнөнүн иррационалдуулугу, болмуштун абсурддугу, адам менен дүйнөнүн трагедиялуу келише албастыгы жана байкалып-билинген абсурддар жөнүндө сөз болуп келген. Коом өркүндөп өнүккөн сайын абсурд азаят.
Алан Тьюринг
Алан Мэтисон Тьюринг OBE (англ. Alan Mathison Turing, англис тилинде айтылышы: /ˈtjʊərɪŋ/, 1912-жылы 23-июнда туулган – 1954-жылы 7-июнда каза болгон) - Британия империясынын орденинин ээси, англиялык компүтер илиминин адиси, математик, логик, криптоаналитик, философ жана биолог-теоретиги.
Окумуштуу атайын адистешкен негизги компүтер модели болуп эсептелген "Тьюринг машинеси" аркылуу алгоритм жана эсеп чыгаруу концептинин түзүлүшү жөнүндө түшүнүк берип, информатика илиминин теориялык өнүгүсүнө таасирин тийгизген. Тьюринг теориялык информатика илиминин жана жасалма интелекттин атасы болуп эсептелет.
Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Тьюринг Блетчли-парктагы "Ультра" жасалама интелектти иштеп чыгарган британиялык Өкмөттүк коддо жана шифрлөө мектебинде (англ. Government Code and Cypher School) иштеген. Бир учурда немис криптоанализине жооптуу болгон Hut 8 бөлүмүн жетектеген. Бул жерде окумуштуу немис шифрлерин тез чечмелөө ыкмаларын иштеп чыгарган, ошондой эле "Энигма" шифрин чечмелөө боюнча иштеген польшалык согушка чейинки криптологиялык бомба ыкмасынын электромеханикалык машинесин жакшырткан. Тьюринг, Гитлерге каршы бирикмесинин эң негизги согуштарында, өзгөчө Атлантика үчүн салгылашуу учурунда фашисттик Германиянын коммуникацияларын кесип өтүп, бөгөп калуу аракеттеринде ачкыч ролду ойногон, ошону менен ал согушту жеңүүгө жардамчы болгон. Контрфактуалдык тарых согуштун созулушуна таасир кылган "Ультра" жасалма интелект жөнүндө кандайдыр бир бекем чечимге келген жок, ошого карабастан, бул ыкма Европадагы согуштун созулушун эки жылга кыскартып, 14 миллиондон ашык адамды сактап калган.
1952-жылы Тьюринг "Лабушердин оңдоолоруна" ылайык келген "одоно адепсиздик" беренеси боюнча гомосексуалдык аракеттеринен улам Улуу Британияда сотко берилген. Окумуштуу камакка алынгандын ордуна жаза катары гармондук терапиясын тандаган. Тьюринг 1954-жылы, 42-туулган күнүнө 16 күн калганда цианидден ууланып каза тапкан. Тергөө боюнча Тьюринг өзүн-өзү өлтүргөн деп катталган, бирок белгилүү маалыматтар боюнча окумуштуунун кокусунан уулануусу дагы себеп катары орун алган. 2009-жылы, интернет кампаниядан кийин, Британиянын премьер-министри Гордон Браун расмий түрдө Британ өкмөтүнүн жалпы жааматынан "окумуштууга начар мамиле жасагандары үчүн" кечирим сураган. 2013-жылы Елизавета II өлгөндөн кийинки кечирим кылууга уруксат берген. "Алан Тьюринг мыйзамы" - Улуу Британиянын жана Түндүк Ирландиянын Бириккен Королдугунун 2017-жылы кабыл алынган мыйзамы боюнча, гомосексуалдык аракеттерге тыюу салган тарыхый мыйзамдары боюнча айыпталган же эскертүү берилген эркектерге өлгөндөн кийин кечирим кылууга уруксат берүү мыйзамынын учурдагы расмий эмес термини болгон.
Сабатай
Сабатай — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери. Жакыптын бир тууганы Ороздунун жетинчи уулу. С-дын акылсыздыгы, бир туугандары менен ынтымаксыздыгы Жакыптын агасы Байдын баянында эскерилет (Сагымбай Орозбак уулу, 1. 190—193).
«Кыз жибек»
«Кыз жибек» — казак элинин лирика-эпикалык поэмасы. Эпостун азыркы варианты 1896-,1905-, 1909-, 1911-ж. Казанда Хусаиновдордун басмасынан чыккан. 1925ж. аны фольклор жыйноочу А. Диваев Ташкенттен басып чыгарган. Кийин Кызыл-Ордодо (1933), Алматыда (1939) жарык көргөн. Кыз Жибек окуясы 17-кылымга, башкача айтканда калмак дооруна мүнөздүү. Эпостун баш каарманы Төлөгөн атасы кудалаган кызга үйлөнгүсү келбей, кербенчилерден Кыз Жибектин кабарын угуп, издеп чыгат. Анын алдында атасынын каршылыгы (терс батасы), алыс жол, жалгыздык, Бекежандын душмандыгы сыяктуу кыйынчылыктар турган. Ал ушул тоскоолдуктардын бардыгын жеңип, кыздын сүйүүсүнө арзыйт. Бирок кийин Бекежан колдуу мерт болот. Поэманын экинчи бөлүгү — Төлөгөндүн иниси Сансызбай тууралуу. Ал агасынын керээзи боюнча Жибекти таап, ага үйлөнүүгө макул болот, бирок, Кыз Жибекти зордук менен алганы жаткан калмак баатыры Корен менен согушууга туура келет. Жекеме-жеке беттешүүдө аны жеңип, калмактарды багындырып, Жибекти алып кетет.
Мулан (тасма 2020)
Тасманын дүйнөлүк бет ачаары 2020-жылы 7-мартка белгиленген.
Иманова Бүзейнеп
Иманова Бүзейнеп 1960-жылы Жалал-Абад Аоблусундагы Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Этностук (улутташтар) өкүлчүлүк
Этностук (улутташтар) өкүлчүлүк (гр. ethnos – тукум, эл) – ага ылайык, өкүлчүлүк мекемесинин депутаттар курамын өлкөнүн (же анын аймагынын) баардык калкы эмес, белгилүү бир этностук топтор тарабынан шайлана турган өкүлдөр түзүүчү өкүлчүлүк бийлигин уюштуруу принциби. Жарандар теңдештигинин байтүп принциби болгон теңдеш өкүлчүлүк кылуу принцибине кайчы келгендиктен, ал өтө сейрек колдонулат. Кээбир демократиялуу мамлекеттерде Э. ө. көмөкчү мүнөз күтүү менен, аз сандагы түпкү элдердин кызыкчылыгын коргоонун конституциялык ыкмасы катары кызмат өтөйт: улуттук аймактар боюнча анчалык көп эмес сандагы депутаттар же Индиянын, Словениянын, Кырым Республикасынын, дагы башка кээбир мамлекеттердин парламентине чакан улутташтар тобунан ушундай жол менен шайланат.
Сакралдаштыруу
Дин илиминде Сакралдаштыруу «кудайга баш ийүү» дегенди туюндурат. Сакралдаштыруу символу аркылуу касиеттүүлүккө жетүүгө болот, тактап айтканда анын шаан-шөкөттү жөрөлгөлөрү аркылуу турмуш түйшүктөрүн таанып-билүүдөн сырткары калып, кудайчыл, касиеттүү маани-мазмунга ээ болот. Демек, дин илими боюнча, касиеттүү-ыйыктыкты – бул кудайдын амири же анын теориялык жактан кеңейтилиши деп түшүнөбүз.
Ичеги инфекциялары
Ичеги инфекциялары — ооз аркылуу жугуучу, козгогучтары (негизинен бактериялар, вирустар) ичеги карында көбөйүп, бөлүнүп чыккан заттар менен сырткы чөйрөгө таралуучу жугуштуу дарттар. Аларга мисалы, дизентерия, ич келте, паратиф, вирустуу гепатит сыяктуу кеңири таралган оорулар кирет.
Сакралдаштыруу
Ал эми Дюркгейм боюнча касиеттүү ойлор (түшүнүктөр) коом, жаратылыштагы адам жашоосунун чыныгы маңызын чагылдырат, бирок жеке, атуулдук (өзүмдүк) жашоосуна каршы турат. Сакралдаштыруу алгачкы жамааттык, уруучулук жана кул ээлөөчүлүк коомго мүнөздүү. Диний кризис учурунда диний уюмдар жана дин жаатындагы окумуштуулар, бир жагынан «касиеттүүлүктү», «ыйыктыкты» жердеги көрүнүштөргө каршы коюуга умтулушса, экинчи жагынан, сакралдык чөйрөдөгү элес, көрүнүштөр менен социалдык чындыктарды байланыштырууга аракеттенишет.
Ичеги инфекциялары
Козгогучтардын булагы
Козгогучтардын булагы — оорулуу же бактерия алып жүрүүчү кишилер, ал эми сальмонеллёздор пайда кылган жана адатта тамак-аштан ууланган сыяктуу оорулар айбандардан (үйдө багылган малдан, сууда сүзүүчү канаттуулардан) жугат. Микроорганизмдер бөлүнүп чыккан заттар менен сырткы чөйрөгө таралып (жер кыртышында, сууга, жашылчаларга, үй эмеректерине), чөйрөнүн шартына (температурасына, нымдуулугуна жана башка) жараша бир нече күндөн бир айга чейин жашай берет. Кээ бир азыктарда (сүт азыктарында, килкилдекте, фаршта жана башка) ыңгайлуу температурада алар тукумдап көбөйөт. Ал кир кол, үй-тиричилик буюмдары (сүлгү, оюнчук, идиш- аяк жана башка) аркылуу жугат. Тамак-аш азык- тары, көбүнчө жуулбаган жашылча, кайнатылбаган сүт, чала бышкан же куурулган эт жана ошондой эле ачык көлмөдөгү сууну кайнатпай ичүү же булганч көлмөгө түшүү оору жуктуруунун бирден-бир жолу болуп эсептелет. Жайында чымын ооруну таратууда белгилүү роль ойнойт. kupa
Ичеги-карын дарттарынын клиникалык белгилери ар түрдүү.
Дизентерия болгон адам тамакка табити тартпай, башы, булчуңдары ооруп, алы кетет. Эти ысып, тез-тез ичи өтүп, бурап ооруйт, көбүнчө ириң, кан аралаш өтөт. Кээде жеңил ич өткөк түрүндө да өтүшү мүмкүн. Мындай учурда заңды бактериологиялык текшерүү менен гана диагноз коюуга болот. Жеткире дарыланбаган учурда Д. өнөкөт түрүнө өтүп кетиши мүмкүн, ошондуктан анын алгачкы белгилери билинер замат врач чакыруу зарыл. Адатта оорулуу ооруканага жайгаштырылат, бирок оору жеңил өтсө, үй шарты ыңгайлуу болсо (үйдө бала бакчага, яслиге бара турган балдар, ошондой эле тамак-аш жана ага байланышкан мекемелердин кызматкерлери жок болсо) үйдө дарыланууга уруксат берилет. Оорулуу үйдө дарыланса анын идиш-аяк, шейшептерин жана башка буюмдарын бөлүп коюп, үйдөгүлөрдөн оолак кармоо керек. Оорулууну баккан адам колун самындап таза жууп турууга тийиш. Бөлмөдө чымын болбошу керек. Оорулууну тез-тез жана аздан тамактандыруу зарыл; сүт, капуста, эт жана балыктын сорпо- сун, майлуу, куурулган жана татымалдары өткүр тамак-аш берүүгө болбойт. Тамак-аш суудан болуусу тийиш (эзиле бышкан күрүч, манна боткосу, эзилген быштак, үч күндүк кефир, илешкек сорполор). Мындай мүнөздөп тамак ичүү врачтын уруксаты менен гана өзгөртүлөт. Тамакты мүнөздөп ичүүнү 2 айдан кем эмес сактоо зарыл.
Ичкелтеде
Ичкелтеде температура акырындап көтөрүлүп, бир нече күндүн ичинде 39—40°Сге жетет. Башы ооруп, уйку качат, ич катат же өтөт, эстен танышы да ыктымал. 8—10 күндөн кийин кызамык пайда болот. Оору кабылдап кетиши да мүмкүн.
Паратиф
Паратиф ич келтеге окшош, бирок жеңил өтөт. Ич келте менен ооруп айыккан киши ооруканадан чыккандан кийин 2—3 ай майлуу, куурулган жана татымалы өткүр тамак ичпей, диета сактоосу зарыл. Белок менен витаминге бай, жеңил сиңүүчү азыктар (майсыз эт же балыктан бууга бышырылган тамак-аш, быштак, кефир, жашылча-жемиш) сунуш кылынат.
Ичеги инфекциялары менен ооругандар диспансердик байкоодо болот. Оорунун алдын алуу үчүн өздүк гигиенанын, тамак-аш даярдоо жана сактоо эрежелерин билүү керек, жашылча, мөмө-жемиштерди жакшылап жууп, ачык көлмөлөрдөгү сууну кайнатып ичүү зарыл.
Аорта, толто
Аорта, толто – омурткалуулардын кан айлануу системасындагы негизги артерия; дененин бардык ткандар менен органдарын кан менен камсыз кылат. А-нын бети ийилчек болгондуктан артерия менен кандын тынымсыз жүрүшүн камсыз кылат. Канаттуулар менен сүт эмүүчүлөрдө А. жүрөктүн сол карынчасынан чыгат. Сойлоп жүрүүчүлөрдө А-нын 2 догосу – жүрөктүн сол карынчасынан чыккан оң артериялык жана оң карынчасынан сол, веноздук А. Эки дого биригип (кошулуп) жалпы А-ны пайда кылат, анда аралашма кан жүрөт. Амфибияларда жүрөктүн бир карынчасынан чыккан, жыйырылууга жөндөмдүү артериалык конусунан бир жуп А-лык доголор биригип жон же арка А-ны пайда кылат. Балыктар жана тегерек ооздууларда жүрөктүн карынчасы курсак аортага өтөт, анда веноздук кан жүрөт. Ал бакалоорлорго (балыктар) жана бакалоор баштыкчаларга (тегерек ооздуулар) барып кычкылданып жон аортага чогулат. Омурткасыздарда (моллюскалар, муунак буттуулар) А. деп согуп туручу борбордук орган - жүрөктөн кеткен ири кан тамырларды аташат.
Айтыке, урук
Айтыке - баргы уруусунун курамындагы урук. Антропоэтноним.
Пата (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Абсурд театры
Абсурд театры - Батыш Европанын театрындагы, драматургиядагы агым. Францияда 1950-ж. башында пайда болгон. Абсурд театрына күтүүсүз, маанисиз сюжеттер, каармандардын эпсиз кылык-жоругу, кызыксыз жашоону, максаттардын ишке ашпоосун сезүү мүнөздүү. Абсурд театрынын көрүнүктүү өкүлдөрү Эжен Ионеско, Сэмюэль Беккет.
Алымдары төлөнбөй жеткирилди (ddu)
Алымдары төлөнбөй жеткирилди (ddu) – Инкотермс эрежеси боюнча коюлган шарт. Ал боюнча сатуучу өз товарын соода-сатык келишиминде көрсөтүлгөн ташып чыгаруучу өлкөнүн жерине чейин товар жеткирип берет. Сатуучу товар ташып чыгарууда төлөнүүчү алым, салык ж. б. ырасмий жыйымдарды кошпогондо, калган товар жеткирүүгө байланыштуу баардык тобокелчилик менен чыгымдарды, ошондой эле бажы жолжоболорун жасоо боюнча тобокелчилик менен чыгымдарын толук көтөрөт. Сатуучу товар ташып чыгарууда өз маалында «тазалабай» коюудан улам келип чыккан кошумча чыгымдарды өзү төлөйт, тобокелчилигин өзү көтөрөт. Товар ташуунун кайсы түрүнө карабастан, ушундай шарт колдонулат. == Колдонулган адабияттар ==
Соравис
Соравис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хоседа-Ю дарыясынын оң жээгинен 56 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дүйнөнүн жети керемети
Дүйнөнүн жети керемети, же Байыркы дүйнөнүн жети керемети (ἑπτὰ θεάματα τῆς οἰκουμένης) —
Родосс Колоссу
Биздин заманга чейин 3-кылымда Родос аралына Деметрий деген аскер башчы чабуул койгон. Бирок, ал родостуктарды жеңе алган эмес. Ошондон родостуктар чоң статуяны тургузмак болушат. Бул родостук Колосс - деп аталган. Бизче аталышы - заңкайган мамы. Колосс абдан чоң айкел болгон. Ал азыркы Түркиянын жээгиндеги Эгей деңизинин жанында жайгашыптыр. Колодон жасалып, бийиктиги 36 метр болгон өспүрүмдүн бул статуясын родостуктар колдоочубуз деп эсептешкен. Колосс канчалык бекем орнотулбасын, 50 жылдан кийин жер титирөөдөн кулап түшкөн. Ошол кулаган жеринде тогуз жүз жыл жатат да, биздин заманга чейин 654-жылы сириялык князь Родосту басып алып, айкелдин коло кабын сыйрып алып, токсон төөгө жүктөп кетиптир.
Галикарнастагы мавзолей
Биздин заманга чейин 377-жылдан 353-жылга чейин Мавсол Каринин башкаруучусу болгон. Азыркы Түркиянын Бодрум шаарынын мурунку аталышы Галикарнас болгон экен. Мавсол падыша аялы экөөнө арнап дүйнөнү суктандыра турган күмбөз курдура баштайт. Бирок, күмбөз бүткүчө Мавсол көз жумат да, күмбөздүн аягын биздин заманга чейин 350-жылдары жесири Артемисиа бүткөрөт. Күмбөз падышанын атынан "Мавзолей" деп аталып, ошол жерде алтын урнада анын сөөгүнүн күлү сакталган. Мавзолей деген сөз, бул имараттын атынан келип чыккан. Бул мавзолейди 15-кылымда крестүүлөрдүн жортуулу учурунда чеп куруу үчүн бузуп, кыштарын ташып кетишкен. Кийин археологдор жердин астынан 2 чоң эстеликти, ошондой эле түрдүү буюм-тайымдарды таап чыгышкан. Ал эстеликтер байыркы жубайлардыкы катары болжонуп, 1857-жылы бул табылгалар Лондондун Британ музейине жөнөтүлгөн. Ушул күндөрү күмбөз ордунда үйүлгөн гана таш тоосу бар дешет.
Эфестеги Артемида храмы
Гректин аял кудайы Артемидага арналып кичи Азиядагы Эфес шаарында курулган бул храм 120 жылга созулуп, биздин заманга чейин 550-жылдар ченде бүткөн. Храмды менменсинген усталар, скульпторлор, сүрөтчүлөр жасалгалашкан. Курулуштун ортосунда Ай кудайы Артемиданын эстелиги тургузулган. Бул керемет курулушту 200 жыл өткөндөн кийин, тагыраак айтканда биздин заманга чейин 556-жылы Геростат аттуу адам даңкка жетиш үчүн өрттөп кеткен. Кийин Александр Эфеске барып, храмды калыбына келтирет. Калыбына келген храм биздин заманга чейин 3-кылымга чейин сакталыптыр. Дүйнөнүн биринчи керемети аталган бул - Артемида храмы акырындык менен сууга чөгүп, акырында калдыктары эле калган.
Вавилон асма бактары
Бул керемет курулуш уламыш катары Семирамида канышанын асма бактары деп аталат. Грек-римдик жазуучулардын айтымында бул бакчалар биздин заманга чейин 600-жылдары Вавилондун Навуходоносор IIнин буйругу менен салынган. Бул шаар Евфрат дарыясынын жээгинде азыркы Багдаддын түштүк тарабында орун алыптыр. Асма бакчаны падыша өзүнүн жаш жубайы Амитиске арнап салдырган. Имараттын бийиктиги 40 метрге жеткен. Вавилон асма бакчасынын керемети ушунда. Имаратты жоондугу бир топ болгон бактар тешип чыгып турса да жарылбагандыгында. Бул керемет курулуш Евфрат дарыясынын ташкындаганынын натыйжасында кулаган.
Александр маягы
Биздин заманга чейин 280-жылдар ченде Жер Ортолук деңиздин Фарос аралында кемелер үчүн жандуу порт мунара курулган. Бул мунаранын бийиктиги 120 метрге жеткен. Египет падышасы Птолемейдин башкаруу мезгилинде курулган бул мунара 20 жылдын аралыгында бүткөн. Фарос мунарасы 3 бөлүктөн турган. Алдыңкы бөлүгүндө жумушчулар менен аскерлер байыр алып, үстү 8 бурчтуу болуп ал аркылуу эң үстүнкү мунарага көтөрүлүп чыгышчу. Ал жерде от күйүп турганы айтылат. Маяктын төбөсүндө улуу Зевстин айкели жайгашыптыр. Маяктын жалпы бийиктиги 117-метрди түзчү экен. Бул мунарадан алыскы кемелерди 50 чакырым аралыгында көрүп турушчу. Биздин заманга чейин 13-кылымда бул мунара дагы жер титирөөнүн кесепетинен кулаган.
Олимптеги Зевстин эстелиги
Гректер кудайлардын падышасы аталган - Зевстин урматына Олимпиа шаарында эстелик курушкан. Бул эстеликти биздин заманга чейин 5-кылымда колунан көөрү төгүлгөн Фидий аттуу скульптор жасаган. Зевстин тактыда олтурган келбети алтын, пилдин сөөгү, кымбат жыгачтан жасалып, асыл таштар менен кооздолгон. Тактыда олтурган Зевстин эстелиги өтө зор, бийиктиги 14 метр болгон. Бул дүйнөнүн экинчи керемети 800 жылга жакын мезгилге чейин турган. Биздин заманга чейин 391-жылдары Олимпиадалык оюндарга үстөмдүк пайда болуп храм жабылат. Бир канча жылдан кийин Зевстин эстелиги Константинополго көчүрүлгөн. Биздин заманга чейин 462-жылы айкел турган ордо өрттөлүп кеткен.
Альма-матер
А́льма-ма́тер (alma mater — сөзмө сөз «багуучу, ак ниет эне») — илгерки атылыш, бул сөз менен неформалдуу окуу жайларын ( университеттерди, аларды башында теологиялык жактан жана философиялык билим гана берилчү), уюмдарды, рухий жактан байыгандарды аташкан. Заманбап лексикада бул сөз менен окуу жайын, ал окуган же окуп аткан жерди айтат.
Сэкаукас (Нү-Жерси)
Сэкаукас (Нү-Жерси) (Secaucus) — Нү-Жерси штатынын Хадсон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 16264 киши. Болжолдуу аянты - 16.9 км². FIPS коду — 34-66570.
Ичегинин буралышы
Ичегинин буралышы ичеги буралып же түйүлүп калганда, ичеги инвагинациясында, башкача айтканда ичегинин бир бөлүгү экинчи бөлүгүнө кирип калганда (негизинен жаш балдарда кезигет), ичеги бузулуп же кысылып калганда (ичегинин жабышып калышы, чуркунун кысылышы), ичегиде глисттер — мите курттар, бөтөн заттар же катып калган заңдын туруп калы- шынан болот. Ошондой эле ичегинин кыймылдоо функциясы (перистальтика) өтө бузулганда Ичегинин буралышы болушу мүмкүн.
Ичегинин буралышын алдын алууда аны пайда кылуучу дарттардан өз мезгилинде дарылануу менен туура тамактануунун мааниси чоң. Узакка ачка болуп арыктаган кишилер жеңил сиңүүчү тамакты суюк түрдө, аз-аздан кабыл алуусу керек.