cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бугриха дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Конурбация
Конурбация (латынча соn – чогуу, бирге жана urbs – шаар; шаарлардын чогундусу) – 1) бири-бирине жакын жайгашкан жана өз ара экономикалык тыгыз байланышы бар шаарлар тобу. Анын ортосу болуп ири шаар эсептелет. Мисалы, Чоң Москва, Чоң Лондон, Чоң Париж Конурбациялары, Токионун Йокохама Конурбациясы ж. б.; 2) шаар агломерациясынын синоними.
Шахристан
Шахристан - сыртынан рабат менен курчалып, өзү сепилди курчап турган ички шаар. Орто кылымдардагы Орто Азияда мындай типтеги шаарлар көп болгон.
Туровский, Сергей Дмитриевич
Туровский, Сергей Дмитриевич (1920, Мичуринск ш. – 1980, Бишкек ш.) – геолог, геохимия б-ча адис, геология-минералогия ил. доктору (1966). Москва мамлекеттик ун-тин (1943) бүткөн. Кыргыз ССР ИАнын Геология ин-тунда геохимия секторунун башчысы болун иштеген.
Ватонга (Оклахома)
Ватонга (Оклахома) (Watonga) — Оклахома штатынын Blaine округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4658 киши. Болжолдуу аянты - 7.1 км². FIPS коду — 40-78950.
Корбашы
Корбашы - Кыргызстанда жана Фергана аймагынын башка бөлүктөрүндө ХХ кылымдын башында Кеңеш өкмөтүнүн орнотулушуна каршы куралдуу күрөш жүргүзгөн кыймылдын (басмачылык кыймылынын) кайсы-бир тобунун жетекчиси.
Совет доорунда бул сөз расмий тарыхнаамада терс гана мааниде колдонулган.
Ал эми пост-советтик доордо басмачыларды эскичил исламчыл күчтөр катары терс баалагандар да, өз элинин улуттук боштондугу үчүн күрөшкөн баатыр катары даңазалагандар да бар.
Басмачылык кыймылын ар тараптуу иликтегендердин бири - өзбекстандык диссидент окумуштуу, тарыхчы Баймырза Хайит болгон.
Конклюденттик аракеттер
Конклюденттик аракеттер (лат. conclude  – корутундулайм, жыйынтык чыгарам) – жарандык укукта адамдын укук мамилелерин орното алуучу анын эркин чагылдыруучу (м.: бүтүм түзүү) аракети, бирок оозеки же жазуу жүзүндөгү эркин билдирүү түрүндө эмес, ошондой ниети көрүнгөн жүрүм-туруму менен. Товарды жана тейлөө кызматтарын сатып алуунун жолжоболорун жеңилдетүүчү автоматтык каражаттардын кеңири таралып бараткан шарттарында (соода жана оюн автоматтарын, автоматтык сактоочу жайларды пайдалануу ж. б.) К. а-дин чөйрөсү тынымсыз кеңейүүдө.
Катар-Жангак, Базар-Коргон району
Катар-Жангак (Катар-Жангак) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Базар-коргон районундагы айыл. Талды-Булак айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 828 киши.
Вылъювож
Вылъювож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вылъю дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Контрацепция
Контраце́пция (латын тилинен которгондо contra «каршы» дегенди билдирет жана эски француз сөзү concepcion «бойго бүтуу» дегенди билдирет — башкача айтканда: «бойгобүтүүгө каршы».) – кош бойлуулукту механикалык (презервативдер, моюнча капкакчалар ж.б.), химиялык (мисалы, кындын шарчалары, грамицидин пастасы) жана башка бойго бүтүрбөөчү каражаттар жана ыкмалар менен алдын алуу.
Айрым усулдар (мисалы, презервативдер) КИВ жана башка жыныстык жол менен жугуучу оорулардын жугуу ыктымалдыгын азайтат.
= Контрацепциянын мааниси = Контрацепция бойго бүтүрбөө үчүн колдонулуучу ыкманы же түзмөктү билдирет. Контрацепция илгертен бери эле колдонулуп келген, бирок төрөлүүнү коопсуз жана майнаптуу көзөмөлдөө усулдары 20-кылымда гана жеткиликтүү боло баштады.
Мисалы, өспүрүмдөрдүн кош бойлуу болушунун кесепети чоң. Ар тараптуу жыныстык тарбия берүү жана төрөттү көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгү бул курактык топто керексиз кош бойлуулук деңгээлин азайтат. Эгер аял төрөттөн кийин эмчек эмизбесе, төрт-алты жуманын ичинде кайра боюна бүтүп калышы мүмкүн. Төрөлүүнү көзөмөлдөөнүн айрым ыкмаларын төрөттөн кийин дароо баштаса болот. Менопаузага жеткен аялдарда акыркы айыз келгенден кийин бир жыл бою төрөтүн көзөмөлдөөнү улантуу сунушталат.
Өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө бойго бүтүрбөөчү каражаттарды колдонуу кош бойлуулуктан өлгөндөрдүн санын 40%га кыскартты. Кош бойлуу болуунун аралыгын узартуу, төрөттү көзөмөлдөө менен жашы жеткен аялдардын төрөтү жакшырды жана алардын ымыркайлары аман калууда.
= Усулдары = Учурда кош бойлуулукту алдын алуу үчүн бойго бүтүрбөөчү ыкмалар (контрацептивдер) эркектер үчүн да, аялдар үчүн да кеңири жеткиликтүү. Жүрүм-турумдук жөнөкөй ыкмалардан баштап кыйла татаал, хирургиялык кийлигишүү ыкмаларына чейинки түрлөрү бар. Бойго бүтүрбөө ыкмасын ар ким жекече тандашы зарыл.
Кишинин жаш курагы, балдарынын саны, контрацепциянын белгилүү бир түрүнө чыдамдуулугу, тукум улоо ниети жана белгилүү бир ыкманы колдонгондо күчөп кетиши мүмкүн болгон өнөкөт оорулары сыяктуу жеке факторлорду эске алуу керек. Бардык ыкмалардын чектөөлөрү бар болгондуктан, колдонуучу алар кандай экендигин билип, акыры ыкмалардын бирин тандап алса болот.
Контрацепция ыкмасынын таасирдүүлүгүн баалоо үчүн тигил же бул ыкманы бир жыл ичинде колдонуу менен 100 аялдын канчасынын боюнда болгонун көрсөтүүчү Перль индекси кызмат кылат.
Гормоналдык ыкмалар
Овуляцияны болтурбоо үчүн гормондорду (адатта синтетикалык) киргизүү менен энелик циклге таасир этүүчү гормоналдык контрацепциянын көптөгөн ыкмалары бар. Гормоналдык контрацептивдер ичме таблеткалар, тери астына киргизилүүчү имплантаттар, ийнелер, пластырлар ​​жана кындын шакеги өңдүү ар кандай формада болот.
Учурда алар аялдар үчүн гана жеткиликтүү, бирок гормоналдык бойго бүтүрбөөчү каражаттар эркектер үчүн да клиникалык текшерүүдөн өткөн жана өтүп жатат. Ичүүчү бойго бүтүрбөөчү таблеткалардын эки түрү бар: ичме, бойго бүтүрбөөчү айкалышма таблеткалар (курамында эстроген жана прогестин бар) жана прогестогенди гана камтыган таблеткалар. Бойго бүтүрбөөчү таблеткалардын эки түрү тең овуляцияны басып, уруктануудан алдын алат.
Гормоналдык каражаттар алардын курамына жараша ар түрдүү таасир этет.
Гормоналдык контрацептивдер бир катар кемчиликтерге ээ:
2. Мындай контрацептивдерди узакка колдонуу бир катар ооруларды көбөйтөт (кандидоз, вена тромбозу\веналык тромбоэмболия), инфаркт, инсульт, анын ичинде онкологиялык оорулар (сүт безинин рагы, жатын моюнчасынын аденокарциномалары, боордун рагы).
3. Бойго бүтүрбөөчү таблеткаларды узакка жана дамамат ичүү керек, бул убакыт жана көңүл бурууну талап кылат.
4. Ар бир ичилбей калган таблетка бойго бүтүү коркунучун жогорулатат.
Бурановские бабушки
Бураново кемпирлери (удм. Брангуртысь песянайёс)- Удмуртиянын Малапургин аймагындагы Бураново айылынын элдик-фольлордук кемпирлер тобу. Удмурт жана англис тилинде аткарылуучу «Party for Everybody» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы, Орусия өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Контрацепция
Каршы көрсөтмөлөр
Гормоналдык контрацептивдерди сунуштоодо 2 топтогу каршы көрсөтмөлөрү бар: абсолюттук жана салыштырмалуу.
Абсолюттук каршы көрсөтмөлөр болсо эч к гормоналдык контрацптивдерди такыр колдонбоо керек. Салыштырмалуусун, мисалы, кыска курстар менен же дозасы аз каражаттарды кабыл алуу болот.
Салыштырмалуу тескери көрсөтмөлөр
1. Артериалдык гипертензия орточо оордуктагы. Венанын варикоздук кеңейүүсү. КОКту колдонгондон кийинки катуу баш оору жана шакый. Депрессия жана талманы коштогон психикалык оорулар. Отосклероз.
3. Пландалган хирургиялык операция (операцияга чейин 4 апта)
4. Серповидноклеткалык анемия.
5. Курч кармаган мононуклеоз.
6. 35 жаштан кийин күндө 15 тамекиден өйдө чегүү.
Абсолюттук тескери көрсөтмөлөр:
1. Жүрөк-кан тамырынын оор оорулары, баш мээнин оорулары (ИБС, анемнездеги миокарддын инфаркты, мээдеги кан айлануунун бузулуусу, церебралдык ишемия).
2. Учурдагы же мурунку тромбофлебит.
3. Артериалдык гипертензиянын оор формасы
4. Боордун учурдагы же мурдагы оор оорусу, эгер боордун функционалдык көрсөткүчтөрү ордуна келбесе.
5. Неврологиялык симптоматикалык очогу менен шакый.
6. Сүт безинин жана жыныстык органдын залалдуу шишик оорусу же ага карата шектин бардыгы
7. Себеби аныкталбаган жыныстык кындан кан кетүү.
9. Билинген гиперлипопротеинемия.
11. Ретинопатия катталган кант диабети.
12. Кош бойлуулук.
13. Эмчек эмизүү учуру.
Эркектер үчүн гормоналдык эмес көп убада кылуучу каражат болуп Tripterygium Wilfordii бөлүнүп алынган триптонид эсептелет, Триптониддин 1 күндө 1 жолу ичилүүчү дозасы сперматозоиддерди минималдуу кыймылда кылып коёт, анын натыйжасында эркектик тукмсуздук 3-4 аптадан кийин жаралат. Дарылоону токтоткондон кийин фертилдик 6 аптадан кийин болочок балага таасир этпей тургандай болуп кайтып келет.
Кыска жана узак аралыкка дарыланууда триптонид менен дарыланууда билинерлик уулуу таасири билинген эмес. Азырынча эксперименттеги каражат.
Натыйжалары
Контрацепциянын негизги артыкчылыгы – 99% ыктымалдуулук менен керексиз кош бойлуулуктан сактагандыгы. Мындан тышкары, таблеткалардын курамындагы гормондор этек кир циклине жакшы таасирин тийгизип, аны так жана ооруксунтпай өткөрөт жана безеткилерге каршы күрөшүүгө жардам берет.
Жакшы сапаттары менен катар, бойго бүтүрбөөчү таблеткалардын жагымсыз кесепеттери да бар.
Алар:
Лао Шэ
Лао Шэ (өз аты-жөнү – Шу Шэюй) (3. 2. 1899, Пекин – 24. 8. 1966, ошол эле жер) – кытай жазуучусу. «Кадырман Чжандын философиясы» (1926), «Сяо-Понун туулган күнү» (1931) cоциалдык романдары, «Башаламан шаар жөнүндө жазуулар» (1933) сатиралык романы, «Акыйкат үчүн көтөрүлгөн муштум» (1961) драмасы бар.
Контрацепция
Натыйжалары
Химиялык ыкмалар
Химиялык дары-дармектердин таасири сперматозоиддерге тоскоолдук жаратат (цервикалдык былжырды өзгөртөт же кындын ичинде көбүк пайда кылат). Шарча, паста, май жана таблетка түрүндө болот. Алар жыныстык катнаш жасаар алдында ордунан колдонулат. Аларга спермициддер (эркектин денесинен тышкары сперматозоиддерди өлтүрүүчү заттар) да кирет.
Жатын ичиндеги ыкмалар
Жатын ичиндеги ыкмалар жатындын ичине жайгаштырылган түзмөктөрдү билдирет. Адатта алар «T» тамгасы түспөлүндө болуп, туткалары жатындын ичиндеги түзмөктү кармап турат. Жатын ичиндеги уюлгу жана башка түзмөктөр негизинен узак мөөнөттүү химиялык таасир менен механикалык эфектти айкалыштырат.
Хирургиялык ыкмалар
Тукум улоону үзгүлтүккө учуратуучу хирургиялык стерилдөө аялдардын жатын түтүкчөлөрүн стерилдейт жана эркектерге вазэктомия жасайт. Стерилдөө биротоло жасалат деп эсептелгени менен, жатын түтүктөрүн калыбына келтирүү үчүн жатынды бурууга болот. Бирок мындай операциянын ийгиликтүү болоруна кепилдик жок.
Биологиялык ыкмалар
Аял бойго бүтө турган эң ыңгайлуу мезгилди аныктап, мындай «кооптуу күндөрдө» жыныстык катнаштан карманат же мындай күндөрү бойго бүтүрбөөчү башка ыкмаларды, мисалы, презервативди колдонот. Биологиялык ыкмалардын Перль индекси абдан төмөн жана алар дарыгерлер тарабынан контрацепция катары саналбайт.
= Коом жана    маданият = 26-сентябрь – ар бир кош бойлуулук көӊүлгө төп келгидей болушу үчүн жыныстык жана тукум улоочу саламаттык жаатында маалыматтуулукту жогорулатууга жана билимди өркүндөтүүгө арналган Бүткүл дүйнөлүк бойго бүтүрбөө күнү. Аны Калкты отурукташтыруу боюнча башкармалык, Бойго бүтүрбөө боюнча Азия-Тынч океан кеңеши кирген өкмөттөр тобу жана эл аралык БӨУлар колдойт.
Диндердин төрөлүүнү көзөмөлдөө жана жалпы эле бойго бүтүрбөө боюнча адептик көз караштары кескин айырмаланат. Мисалы, исламда ден соолукка коркунуч туудурбаса, бойго бүтүрбөөчү каражаттарды колдонууга уруксат берилет, бирок айрымдар аны сунуштабайт. Исламда ислам шарияты боюнча жүйөлүү деп табылуучу себептери болсо, контрацепцияны чектелген өлчөмдө колдонууга уруксат берилет.
Ордуна келүүчү контрацепция үчүн мындай себептерге алсыздык, оору, аялдын сулуулугун/келбетин күйөөсү үчүн сактап калышты каалоосу жана башкалар кирет. Биротоло (орду толгус) контрацепцияны колдонууга аялдын өмүрүнө же ден соолугуна олуттуу коркунуч туулса гана уруксат берилет.
Католик чиркөөсү үй-бүлөнү демейки пландаштырууга гана уруксат берет, бирок өнүккөн өлкөлөрдөгү католиктердин көпчүлүгү төрөттү көзөмөлдөөнүн заманбап ыкмаларын туура деп таап, колдонушат. Буддисттердин кеңири тараган көз карашы боюнча бойго бүтүүдөн сактанууга болот, бирок бойго бүткөндөн кийин кийлигишпеш керек.
= Шилтемелер      = 1.      https://en.wikipedia.org/wiki/Birth_control#Society_and_culture
2.      https://pt.wikipedia.org/wiki/Contracep%C3%A7%C3%A3o#M%C3%A9todos
3.      https://es.wikipedia.org/wiki/Anticoncepci%C3%B3n#Sociedad_y_cultura
4.      https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/emergency-contraception
5.      https://onclinic.ua/blog/birth-control-pills-dangerous-or-not
Колдонулган маалымат булактары:
__NOINDEX__ __NONEWSECTIONLINK__
Вязьма
Вязьма − Россиянын Смоленск областындагы шаар. Шаардын туулган күнү адаттагыдай эле православ делген Ыйык Үч Бирдиктин майрамы менен белгиленет. Вязьма дарыянын боюнда.
Смит догмасы
Смит догмасы - А. Смиттин капиталды кайталап өндүрүү жөнүндөгү теориясы.
Бул теория боюнча коомдун жылдык продуктусунун алмашма наркы жана баасы кирешеге, эмгек акыга, пайдага жана рентага (v + ш) бөлүнөт. А. Смит коомдук продуктунун наркын езгорме капитал менен кошумча наркка гана бөлүп, туруктуу капиталды эсепке алган эмес.
К. Маркс анын бул жобосун Смит догмасы деп атаган. Смиттин бул каталыгы анын товар өндүрүүчү эмгектин эки жактуулугун (к. Товар), абстракттуу эмгек түзгөн жаңы нарк гана кирешеге бөлүнөрүн билбегендигинен чыккан. Нарктын составдык бөлүгү - туруктуу капиталды Смиттин көңүлгө албагандыгы кайталанма өндүрүш процессии туура илимий талдоого тоскоол болгон.
Чындыгында, Маркс көрсөткөндөй, коомдук капиталдын наркы туруктуу жана өзгөрмө капиталдан, ошондой эле кошумча нарктан түзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Конкурс
Конкурс (коммерциялык конкурс ) (лат. concursus  – жыйылуу, кагылышуу) – тооруктун (аукцион менен бир катардагы) түрү. К-тун жеңүүчүсү катары тооруктун уюштуруучусу тарабынан алдынала дайындалган конкурстук комиссиянын корутундусу боюнча эң мыкты шарттарды сунуш кылган (аукциондо – эң жогорку бааны сунуштаган) адам таанылат. Чет өлкөлүк (эларалык) аталгы таануда тендер  деп аталат.
Лао-цзы
Лао-цзы (б.з.ч. VI-V кк.) - байыркы кытай философу. «Лао-цзы» (байыркы аталышы – «Дао дэ цзин», биздин заманга чейин 4–3-кылым) аттуу философиялык трактаттын автору. Бул чыгармада философиялык доктрина – даосизм баяндалат. Даосизмге ылайык табият, адам жана коом табигый дао мыйзамына баш иет. Абаны, эфирди билдирүүчү ли маңызы менен дао биригип, дүйнөнүн негизин түзөт.
Уламыштарга караганда Конфуцийдин учурунда жашаган. "Лао-цзы" (кийинчирээк ал "Дао дэ цзин" деп аталган) деген трактатты ага таандык кылышат, бул трактат кийинчерээк, мүмкүн анын шакирттери жана жолун жолдоочулары тарабынан жазылса керек. Трактатта даосизм деп аталган доктрина баяндалат.
Л-га ылайык, жаратылыш, адамдардын жашоо-турмушу жана коом даого, бардык нерселердин мыйзамына, баш ийет жана ли субстанциясы (аба, эфир) менен бирдикте дүйнөнүн негизин жаратат.
Дүйнөдө түбөлүктүү жана өзгөрүлбөс эч нерсе жок, анткени бардыгы жолдо агылып турат, бардыгы кыймылда болуп өзгөрүлөт, бардыгы өнүгөт жана жаңырат.
Инь жана ян принциптерине ылайык нерселер дайыма өздөрүнүн карама-каршылыгына тынымсыз өтүп турат. Инь - бул терстик, түнттүк, аялжандуулук, пассивдүүлүк, начардык. Ян - бул оң касиет, жаркын эркекжандуулук, активдүүлүк, күчтүүлүк. Инь жана ян - булар өзүнчө бир күчтөр, алар бир бүтүндүктү түзөт, бирок ошол эле убакта өз ара аракетте жана карама-каршылыкта турат. Эки карама-каршы күчтөрдүн инь менен яндын күрөшү айлана-чөйрөдөгү дүйнөнүн кыймылынын булагы катарында каралган. Инь менен яндын күрөшүндө дао көрүнөт.
Эгерде дао мыйзамы бузулса, бактысыздык башка түшөт, адамдар дао мыйзамын бузбашы керек, ошондуктан алар аракетте эмес, бейпилдикке умтулууга тийиш.
Л-нын пикири боюнча, адамдын иш аракети аны дүйнө менен карама-каршылыкка алып келет, ошондуктан ал "ар нерсенин өз жолу бар, ага кийлигишпөө керек" деген теорияны үгүттөйт. Күрөшүү керек эмес, алгачкы коомдогу жөнөкөй, табигый турмушка кайрылып келүү керек.
"Эгерде кимдир бирөө дүйнөнү ээлеп алып, көз жазгырмачылыкка барса, анын иши оңунан чыкпайт. Анткени дүйнө дегенибиз - бул ыйык идиш, аны менен көз жаздырып ойноого болбойт. Эгерде кимдир бирөө аны ээлеп алгысы келсе, аны жоготуп жиберет".
Брахмапутра
Брахмапутра, Брама путра – Кытай, Индия, Бангладештеги дарыя. Узундугу 2900 км, алабынын аянты 935 миң км2 (Ганг жана Мегхна дарыясы кошулганга чейин 506 миң км2). Гималайдын Түндүк капталынан башталып, Тибет тайпак тоосунун түштүк бөлүгү аркылуу чыгышты карай агып (бул жерде Мацанг, Цангпо деп аталат), Диханг капчыгайында Гималайды жырып өтүп, батыш жана түштүк-батышка карай Бенгал түздүгү (чоң имерилишти пайда кылат) менен агат. Бенгал булуңуна куярда Ганг жана Мегхна дарыясы менен бирге жалпы дельтаны (аянты 80 миң км2) түзөт. Негпзинен муссон жаандарынан, кардын эрүүсүнөн жана Гималайдын мөңгү-суусунан куралат. Орточо чыгымы 12 миң м3/секга жакын, жайында деңгээли 10–12 мге чейин көтөрүлөт. Бенгал түздүгүнүн көп бөлүгү жана дельтасы ташкындан жапа чегет. Суу ташкынында сактануу үчүн узундугу 350 кмден ашкан дренаж каналдары, негизги дарыянын жана анын куймаларынын нуктарында жалпы узундугу 3000 кмден ашкан жал тосмолору курулууда. Брахмаптура жана анын көп куймасы сугатка пайдаланылат. Чатынан Диханг капчыгайына (1290 кмге) чейин, Тибет тайпак тоосундагы айрым бөлүктөрүндө кеме жүрөт. Боюнда Шигадзе (Кытай), Дибругарх, Диспур, Ганхати (Индия), дельтасында Дакка жана башка ири шаарлар, алабында жер шарындагы эң жаанчыл жер Черапунжи (анда жылында 12 миң мм, максимуму 1856-ж. 22,9 миң мм жаан-чачын жааган), Лхаса дарыясында Лхаса шаары жайгашкан.
Брезент
Брезент (голландча presenning) – кендир же кебезден токулган тыгыз бышык кездеме. Брезент суу өткөрбөөчү жана чиритпөөчү заттар сиңдирилген жиптерден токулат. Ал материалдардын, машиналардын жабуусу катары, ошондой эле атайын кийимдерди, бут кийимдерди жасоодо колдонулат.
Саясий реформа
Саясий реформа — баарынан мурда саясий процесстин эволюциялык жана күч колдонулбаган мүнөзүн чагылдырат.
Кайсы бир саясий системанын улуттук коомдун көп түрлүү кызыкчылыгы жана талабы, жаңы структуралык факторлорго (экономикалык, социалдык, а.и. этникалык ж.б.) утуру ылайыкташуу жөндөмдүүлүгү, сырткы чөйрөнүн тийгизген таасирин эске алып, тез-тез өзгөрүлүп турушу менен анын туруктуулугун камсыз кылат.
Реформанын эң көрүнүктүү мисалы катары, аткаруу бийлигинде (өкмөттө ж.б.) партиялык система же парламент аралык күчтөрдүн катышын жана анын таасирине жараша конституциялык өзгөртүү киргизүү, жаңыча түзүү болуп эсептелет. Кайсы бир саясаттын узак убакыт бою туруктуулугун сактап турушу - өзгөрүүлөрдүн жоктугунун белгиси эмес, тескерисинче курч кырдаалдарды алдын-ала көрө билүү, саясий-нормативдик механизмдерди тынч жол менен түзөтүү, системалык реформалоонун ийкемдүү, чебер жана күч колдонулбаган методу аркылуу жүргүзүлгөндүгүнүн далили болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Турсунгазиев, Байсеит
Турсунгазиев, Байсеит (1937-ж.т., Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз р-ну, Чоң Кызыл-Суу кыштагы) – геолог, Кыргыз Республикасынын геол. кызматына эмгек сиңирген кызматкери (1993). Фрунзе политехника ин-тун бүткөн (1959). Ысык-Көл, Чүй ж-а Түндүк Кыргызстан геол. экспедицияларынын партияларында улук коллектор, кенже геолог, геолог, отряддын начальниги, улук геолог, партиянын начальниги (1959–82), Түндүк Кыргызстан геол. экспедициясынын начальниги (1982–95), Кыргыз Республикасынын геол. комитетинин төрагасы (1995–96), Кыргыз Республикасынын геология ж-а минералдык ресурстар министрлигинин министри (1996), Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн алдындагы «Мамгеолагенствосунун» директору (1996-1998), Түндүк Кыргызстан геол. экспедициясынын начальниги (1998 жылдан). Эмгек Кызыл Туу ордени (1971) менен сыйланган. «Кен байлыктын ардактуу чалгындоочусу» (1988). деген ардактуу наам, Талдыбулак – Сол жээк, алтын кенин ачууга кошкон салымы үчүн «Кенди биринчи ачуучу» деген төш белги берилген.
Антибөлүкчө
Антибөлүкчө — өзүнө «түгөй» бөлүкчөлөргө карата масса, жашоо убактысы, спини жана физикалык мүнөздөмөлөрү бирдей, бирок алардын өз ара заряддарынын белгилери менен айырмаланган элементардык бөлүкчөлөрдүн тобу. Анын жаратылышта бар экенин 1931-жылы англиялык физик П. Дирак теориялык эсептөөнүн негизинде алдынала айткан. Электрон үчүн чыгарылган релятивисттик кванттык теңдеме электр зарядынын белгисине симметриялуу, ошондой эле массалуу, бирок электр заряды оң бөлүкчө үчүн туура келген. Ал бөлүкчө электронго карата антиэлектрон (позитрон) деп аталган. Жаратылышта кездешүүчү же жасалма түрүндө алынган элементардык бөлүкчөлөр же алардын антибөлүкчөсү жер бетине келген космос нурларынан бири бирине карата бөлүкчө жана антибөлүкчө болгон оң жана терс мюондор, бөлүкчө жана антибөлүкчө түгөйүн түзгөн терс жана оң пи-мезондор, 1955-жылы биринчи жолу антипротон аныкталып, 1956-жылы антинейтрон ачылган. Бардык элементардык бөлүкчөлөрдүн антибөлүкчөсү бар. Үч элементардык бөлүкчөнүн - фотон, z0 жана р0 - мезондордун антибөлүкчөлөрү менен бирдей мүнөздөмөлөргө ээ, башкача айтканда алардын айырмалары жок. Лабораторияда, ылдамдаткычта бөлүкчөлөр өзара аракеттешкенде, табигый шартта космос нурлары Жер атмосферасы менен өз ара аракеттенишкенде антибөлүкчө пайда болот.
Конус
Конус (латынча conus) – 1) элементардык геометрияда, тик бурчтуу үч бурчтукту бир катети боюнча айландыруудан алынган геометриялык нерсе. Конус же конустук беттин кандайдыр бир сызыктын бардык чекиттерин түзүүчү мейкиндиктин берилген чекиттери (чокусу) менен туташтыруучу түз сызыктардын (багыттоочусу) геометриялык орду. 2) Эгерде багыттоочу - түз сызык болсо, анда Конус тегиздикке, ал эми багыттоочу сызык чокусу менен бир тегиздикке жатпаган 2-тартиптеги ийри сызык болсо анда 2-тартиптеги Конуска айланат. Катет Конустун огу деп аталганда Конустун негизи тегерек болот. Ал эми экинчи катети Конустун негизинин радиусу (r, R), гипотенузасы Конустун түзүүчүсү (l) болуп эсептелет. Конустун бетин сызган АВ жагы – Конустун түзүүчүсү, А чекити анын чокусу. Конустун чокусунан анын негизине чейинки h аралык бийиктиги. Конустун көлөмү πr2h/3, каптал бети πrl болот. Эгерде Конусту биринчи тегиздикке жарыш (параллель) экинчи тегиздик менен кессек, кесилген Конус пайда болот, анын көлөмү n(R2 +r2+Rr)h/3, каптал бети n(R+r)l барабар.
Жараат
Жараат – дене ткандарынын механикалык жол менен майып болушу. Ал сайылган, кесилген, тиштелген, ок тийген жана башка болуп бөлүнөт. Терең жараатта анын май катмары, сөөк, ири кан тамырлар, нервдер жабыркашы мүмкүн. Жарааттын оордугу жабыркаган жерде ткандардын бузулуу өлчөмүнө, булганышына жана кандын агышына жана башка жараша болот. Баштын, көөдөн менен ичтин жарааты айрыкча коркунучтуу. Бардык жараатта кан агат, ооруйт, ири кан тамырлар, ички органдар жарадар болгондо кан көп агып, катуу ооруп, өмүргө коркунучтуу шокко алып келет. Курч нерсе менен кесилген жарааттын тегерегинде жанчылган ткань азыраак болуп, жараат инфекциясы болбойт. Айрылган, урулган, жанчылган, тиштелген, ошондой эле ок жарааттарынын айланасындагы ткандар көп жанчылат. Ал жерде жанчылган же бузулган ткань, ошондой эле уюган кан, ар кандай таза эмес нерселер (топурак, ылай, чөпчар жана башка) көп болот. Булар инфекция коркунучун газ гангренасын, флегмона, абсцесс же жарааттын бүтүндөй эле ириңдеп кетүү коркунучун туудурат. Оор учурда сепсис болушу мүмкүн. Биринчи жардам көрсөтүүдө барыдан мурда кан агууну токтотуп, булганбас үчүн асептикалык эрежени сактап, таза даки менен бекем таңуу керек. Жараатты жууганга болбойт, себеби ириңдетүүчү микроб кирип кетүүсү мүмкүн. Буттун жарааттарында аны кыймылдатпоо үчүн шакшак коюп таңып, медициналык мекемеге жеткирип, селеймеге каршы эмдетүү зарыл.
Шарият
Шарият (ар. шариа – максатка туура жол) – курандын жана сүннөттүн (үрп-адаттардын) негизинде иштелип чыккан диний-этикалык жана укук эрежелеринин жыйындысы. Ш. Ⅶ–Ⅻ к-рда Араб халифатында түзүлгөн. Ал мусулмандардын негизги диний укуктарынан тышкары мамлекеттин граждандык, кылмыш процессинин укуктар нормасын камтыйт. Ш. ислам мамлекетинде – динди туу туткан өлкөлөрдө өзгөчө үй-бүлө, нике ж-а мурас укугу жагдайында колдонулат. Ш. – Орто Азияда, Казакстан ж-а Кавказда араб баскынчылары тарабынан ислам дининин таратылышынын натыйжасында пайда болгон. Шарияттын булактары – 1. Куран; 2.Сүннөт; 3. Ижмаа; 4. Кыяс эсептелинет. Бул булактар диний ж-а динге негизделбеген мыйзамдардын жыйындысын камтыйт. Ш.-ттын негизинде укук м-н дин бир түшүнүктө каралат.
Илистанбет (Краснокам району, Башкыртстан)
Илистанбет — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Музяк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 172 киши. Почта индекси — 452935, ОКАТО коду — 80237815005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Баш кийимди алып качуу
Шарттары
Оюнчулардын саны 8—16 киши.
Оюн өткөрүлүүчү жер: аянтча, талаа, спорттук бөлмө.
Колдонуучу буюмдар. Тебетей, калпак, топу.
Даярдык көрүү
Жетекчи шайланат, калган оюнчулар эки топко бөлүнүп, 1—2 метрлик аралыкта бир бирин карашып турушуп, оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Жетекчисинин буйругу боюнча бир топтун оюнчулары экинчи топтун оюнчуларынын арт жагында турушуп билдирбей келишип баш кийимдерин жула качуулары керек.
Баш кийимдин ээлери аларды марага чейин артынан кубалап жетип алууга аракеттенишет. Кубалап жетишкен оюнчуларга жеңиш упайлары берилет. Эгерде кубалап жете албай калышса, упайлар баш кийимдерди алып качкандарга берилет. Оюн эки жактын каалаган убакытка чейин уланат. Жеңиш көп упайга ээ болгон окуучулар тобунуку болот.
Методикалык көрсөтмө
Оюн өткөрүлүүчү жер тегиз, эч кандай тоскоол кылуучу нерселер болбош керек, оюнчулар баш кийимдерин кийип алышат.
Оюндун тарбиялык мааниси. Ылдамдыкка, шамдагайлыкка үйрөтөт.
Смирнов Лев Николаевич
Смирнов Лев Николаевич (8(21). 6. 1911-ж. т., Петербург) - советтик юрист, мамлекеттик жана коомдук ишмер, СССР Жогорку сотунун председатели (1972-жылдан).
Юрист-демократтардын эл аралык ассоциация советинин мүчөсү. СССР Жогорку Советинин (8-10-шайл.) депутаты, КПССтин 23-25-съезддеринин делегаты.
Ленин ордени, Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Брекчия
Брекчия (италянча breccia – сындыруу, талкалоо) – тоо тектердин 10 мм жана андан чоңураак өлчөмдөгү жумураланбаган кырдуу сыныкчаларынан камдашып түзүлгөн тоо тек. Брекчия бир же бир нече тоо тек сыныктарынан турат. Сыныкчаларынын өлчөмү боюнча брекчия келки (>1000 мм), чоң, орто, кичине сыныкчалуу (1000–100 мм) жана чоң, орто, жумурулунбаган шагыл таштар (100–10 мм) болуп бөлүнөт. Пайда болушуна жараша брекчия чөкмө, жанартоо-чөкмө жана тектоникалык болуп айырмаланат. Брекчиянын кээ бир түрү курулуш материалы катары колдонулат.
Саурей-Яха
Саурей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Хуута дарыясынын оң жээгинен 56 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Кызылсай (Уртабурти куймасы)
Кызылсай — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уртабуртя дарыясынын оң жээгинен 59 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ламыш дарыясы
Ламыш — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таранжуль дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Ак-Тыт, Базар-Коргон району
Ак-Тыт (Ак-Тыт) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Базар-коргон районундагы айыл. Талды-Булак айыл округу составына кирет.
Ламыш дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ак-Тыт, Базар-Коргон району
Калкы
Калкы - 428 киши.
Ламыш дарыясы
Тышкы шилтемелер
]
Васиха дарыясы
Васиха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Ангуреп дарыясынын сол жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Конкурстук иммунитет
Конкурстук иммунитет – кээбир өлкөлөрдүн кудуретсиздик жөнүндөгү мыйзамдарындагы карызкорду кудуретсиз деп жарыялагандан жана конкурстук өндүрүш ачылгандан тартып кредиторлордун эч кимиси кудуретсиздикке байланыштуу өндүрүштүн алкагындагыдан башка талаптарды ишке ашыра албасын, ал эми конкурстук кредиторлор өздөрүнүн талаптарын конкурстук өндүрүш үчүн белгиленген эрежелер боюнча гана ишке ашырышарын жана айрым кредиторлордун пайдасы үчүн карызкордун мүлкүн эч кандай кармоолор жана өндүрүп алууларга жол берилбесин билдирген түшүнүк. К. и. конкурстук кредиторлорго карата (буга карызкордун камсыз кылынган талап кылуу укугу бар кредиторлору кирбейт) жана конкурстук өндүрүштүн жүрүшүндө гана колдонулат. Анын бүтүшү менен жетиштүү эмес канааттануу алышкан же аны такыр алышпаган кредиторлор өз талаптарын өзалдыларынча жөнөкөй доо иретинде коё алышат.
Вылыс-Се
Вылыс-Сё — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юн-Яга дарыясынын оң жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Төрөбөстүккө каршы ырым-жырымдар
Төрөбөстүккө каршы ырым-жырымдар - кыргыз аялдары барган «дарылануунун» бардык жолдорунан жана ыкмаларынан терең архаизмдер байкалат. Туубастыктан дарылануунун эң көп колдонулган жолдорунун бири «көчөт көчүртүү». Көптөн бери төрөбөгөн аял ал үчүн жасалган жети куурчакты жети үйдөн чогулткан. Ал бул куурчактарды жоолукка ороп, аны колтугуна кысып, бүбү кемпирди чакырган. Мууздалган койдун терисин туюк сыйрып алып, ачык мойнун жана бучкактарын тигип салганда чанач болуп калган. Этти бышырып баардык сөөктөрдөн этин ажыратып алып, сөөктөрүн чаначка салышкан. Аны куурчактар менен кошо аял менен бүбү-кемпир жолдун кайчылашына алып барып, ал жерге чаначты калтырып, куурчактардын баарын чачышып, артын карабастан үйлөрүнө кайтышкан. Мында «балакет-салакет ушуну менен кетсин» деп айтышкан.
Жаш балага жентек бергенде, ага төрөбөгөн аял барып калса, башка аялдар аны менен учурашпаган, сөз менен чычалатышкан, ардантышкан. Ардануудан аял төрөйт деп ишенишкен. Кошумчалай кетчү нерсе, келин касиеттүү, ыйык деп эсептелген жерге зыярат кылган соң, боюна бүтүп төрөсө, кийин баланын карын чачы алынган убакта төбөсүнө бир тутам чач калтырып коюлган да, кийин аны ошол ыйык жерге барып алдырып келишкен. Балдардын андай чачтарын алдырганда төрөбөс аялдар перзент көрөйүн деп чачты ырымдап сатып алышкан.
Кандайдыр бир өзгөчө касиети бар бир нерсени түздөн түз кабыл алса, тагыраак айтканда, андан ооз тийсе да келин өзүнүн төрөбөстүк дартынан айыга алат деген ишеним күчтүү болгон. Андай касиетке сүннөткө отургузган баланын эркектик белгисинин кесиндиси ээ делген. Аны жеген төрөбөс келиндер менен жалаң кыз төрөгөн аялдар өздөрүнүн тилегинин аткарылышына ишеним артышкан. Ошол эле максатта ташбаканын жумурткасын да жедирген. Айрым ырымдарды жасагандан кийин, андай касиетке кадимки, күндө эле жасалып жүргөн тамактар да ээ болушу мүмкүн деп эсептелген. Алсак, төрөбөс келин көп балалуу аялга атайын тамак жасап барып: «Муну оозуңузга салып, кайра кайтарып бериңиз» деп суранган. Эгер бала-чакалуу аял ошентип кайтарып берип, аны төрөбөс келин жеп алса, ал да төрөйт деген ишеним болгон. Бирок мындай ырым аткарылган соң көп балалуу аялдын кийинки төрөгөн балдары токтобой калат дешип, төрөбөс келиндин өтүнүчүн аткарууга бардык эле аялдар макул боло берген эмес. Ошондон улам келин да мындан ары төрөбөөнү чечкен аялдарга, же өзүнүн жакын, кыйбас туугандарына гана кайрылган. Туугандары да келиндин андай кырсыгынан арылтуу үчүн көптөп көмөктөшүп, ал тургай өздөрүнүн балдарынын бирин берүүгө чейинки чараларды жасашкан. Себеби төрөбөс аял ырымдап туугандарынын баласын багып алса, артынан бала ээрчитип келет деген. Эгер ошондон кийин ырас эле келиндин боюна бүтүп, перзент көрсө, асырап алган баланы ак жолтой эсептеп, аны өзүнүн баласынан кем көргөн эмес.
Көп балалуу аял төрөбөс келинге кандайдыр бир өзгөчө сапаты бардай сезилип, анын мындай касиетин өзүнө жуктуруп алууга аракеттенген. Төрөгөн аялдын жаткан төшөгүнө төрөбөс келиндин жатып, оонаган ырымдын маанисин дал ошол себеп менен гана түшүндүрүүгө болот. Ошол эле ой менен этегинен жалгабаган аял очор бачар болуп калган зайыптын ыштанын сурап алып: «Болду, сиз эми токтоңуз »,-дейт. Бала –чакалуу аял өзү да: «Мындан кийинки балдарымды сага бердим», -деп ыраазылыгын билдирет. Төрөбөс келин ошол эле жерден сурап алган ыштанды кийип алат. Кээде ал ыштанды уурдап алышкан.
Маалымат булагы
Мурзакметов Абдымиталип Камыт уулу.«Кыргыз ырым жырымдары», 1-китеп. Ош, 2005, 35-бет.
Ганс (Оклахома)
Ганс (Оклахома) (Gans) — Оклахома штатынын Sequoyah округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 208 киши. Болжолдуу аянты - 0.5 км². FIPS коду — 40-28350.
Антиген-антитело реакциясы
Антиген-антитело реакциясы - иммундук комплексти пайда кылуучу антигендин өзгөчө антитело менен байланышы. Бул реакция антитело жана антигендин структураларынын дал келиши менен мүнөздөлөт. Антиген менен антитело өз ара байланышканда гидрофобдук, суутектик, электрстатикалык, Ван-дер-Вальс байланышы пайда болот. Түрлөрү агглютинация, преципитация (тунма пайда болуу), токсиндерди зыянсыздандыруу, цитолиз реакциясы жана башка. Ал гумордук иммунитеттин негизи. Токсиндерди нейтралдоо, ооруга чалдыктырган микроорганизмдерди, организмдин өзгөргөн клеткаларын жок кылуу бул реакция менен башталат. Ошондой эле иммундук комплекстин пайда болушу - анафилаксия, аутоиммундук оорулар жана башкалардын патогендик механизми.
Усупаев, Шейшеналы Эшманбетович
Усупаев, Шейшеналы Эшманбетович (1953-ж. т., Чүй облусу, Кемин р-ну, Жолбулак кыштагы) – геолог, геология-минералогия ил. доктору (1993), профессор. Фрунзе политехника ин-тун бүткөн (1975). «Кыргызжолтрансдолбоор» ин-тунда инженер-геолог (1975–76), Кыргыз Республикасынын УИАнын Геология ин-тунда кенже, улук илимий кызматкер (1977–93), УИАнын Гидроэнергетика ж-а суу проблема ин-тунда башкы илимий кызматкер (1994–1996), Кыргыз Республиканын Өзгөчө кырдаалдар ж-а граждандык коргонуу министрлигинде жооптуу жетекчи, бөлүмдүн начальниги (1996–жылдан). Илимий эмгектери инженердик геология, геодинамика, топурак таануу, гидрогеология, тоң таануу, геол. чөйрөнү коргоо ж. б. арналган.
Белок
Белок (протеи́ндер, полипепти́ддер) — организмдин түзүлүшүндө жана тиричилигинде негизги роль ойноочу биологиялык полимер.
Белоктун организмдеги ролу
Белоктун организмдеги ролу өтө ар түрдүү. Ар бир белоктун өзүнүн өзгөчө физиологиялык кызматы болот. Анын чоң тобу организмдин түрдүү структурасында катышат (структуралык белок). Клеткалардын кабыгы, ички органеллалары, ошондой эле нерв сөңгөктөрүнүн кабыгы өзгөчө белоктон турат. Ал кан тамыр, тери, тарамыш, байламта, кемирчек, сөөк, ошондой эле чач, тырмак, канат жана мүйүздүү түзүлүштөрдүн составына кирет. Бардык белоктун молекулалары көмүртек, суутек, азот, кычкылтектен (кээде күкүрт, фосфор болот) турат.
Гормон белоктогу организмдеги бардык тиричилик процесстерин, анын өсүү жана көбөйүүсүн башкарат. Көздүн торчо кабыгындагы жарык сезгич белок— родопсин көрүүнү камсыз кылат. Булчуңдарда жыйрылгыч белок— миозин менен актин болгондуктан алар жыйрылып жана бошоңдоп турат. Айрым жаныбарлардын (жылан, курт-кумурска жана башка) жана өсүмдүктөрдүн, ошондой эле бактериялардын уулары да белок болуп эсептелет. Кээ бир белок запас азык зат болуп, жумуртканын, өсүмдүк уругунун белок кабын түзөт. Белоктун эң ар түрдүү жана маанилүү тобу — ферменттер, организмдеги бардык химиялык процесстер ферменттердин катышуусу менен жүрөт. Аларсыз тамак сиңирүү, заттардын айлануусу, зат алмашуунун акыркы продуктуларын бөлүп чыгаруу, энергияны топтоо, кандын уюшу жана башка мүмкүн эмес. Кандагы гемоглобин кычкылтекти өпкөдөн түрдүү органдарга жана ткандарга, көмүр кычкыл газын кайра өпкөгө ташыйт. Андан тышкары белок коргонуу кызматын да аткарат. Оору козгоочу бактериялар же алардын тиричилик аракетинен пайда болгон организмге зыяндуу заттар канга түшкөндө антителолор — иммуноглобулин белогу пайда болот. 0шондой эле канда эриген фибриноген белогу болуп, кан тамырлар жабыркаган жерде ал тез полимерленип, фибрин жипчелерине айланат да, кан аккан жерди тосуп, кан кетүүдөн сактайт.
Организмдеги белоктор
Организмдеги белок 20 түрдүү аминокислотадан турат. Белоктун молекуласындагы аминокислоталар өз ара пептид байланышы аркылуу ырааттуу биригип — биринчилик, полипептид чынжырынын айрым жери спираль түрүндө буралып экинчилик структураны түзөт. Белок молекуласынын мейкиндиктеги түзүлүшү — үчүнчүлүк, айрым белоктун молекуласы бир нече тоголоктошкон жипчелерден туруп төртүнчүлүк структураны пайда кылат.
Тирүү организмде белоктун синтезделиши — нуклеин кислотасы жана көптөгөн ферменттердин катышуусу менен жүргөн өтө татаал процесс. Белок түрдүк, ткандык жана жеке өзгөчөлүгү менен айырмаланып, аны адамдын организмине киргизгенде антителолор пайда болот, башкача айтканда антигендик касиетке ээ. Организмге башка белоктун кириши аллергиялык абалга алып келет. Сиңбеген белок канга өтүп, организмге аллерген катары таасир этет.
Белок тамак-аш рационунун эң негизги составдык бөлүгүн түзөт. Ичеги-карынга тамак-аш менен түшкөн белок тамак сиңирүүчү маңыздагы ферменттин таасиринен аминокислоталарга чейин ажырап, канга өтөт. Тамак-ашта белоктун жетишсиздиги организмде азот алмашуунун бузулушуна алып келет.
Белоктун жетишсиздигинин себептери
Кишинин организминде белоктун жетишсиз болушу төмөнкү себептерге байланыштуу: 1. Белоктун тамак-аш менен организмге аз келиши (ачка болуу, тамак-ашта белоктун жетишсиздиги, тамакты аз ичүү жана башка);
2. Азыктагы белокту сиңире албай калуу (ич өтүү, диспепсия, дизентерия, тамак сиңирүү бездеринин иши бузулганда жана башка);
3. Белок алмашуу күчөп, аны көп керектөөдө (кош бойлуу жана бала эмизген учурда, күйүктө, сыныкта, айрым жугуштуу ооруларда, эндокрин бездеринин функциясы күчөгөндө жана башка);
4. Түрдүү ооруларда (нефроздордо, канды көп жоготууда, жарааттан жабыркоодо, гастрит, остеомиелит жана башкаларда) белокту жоготуу;
5. Ткандарда (боордо, кан сары суусунда) белокту синтездөөнүн бузулушу.
Белоктун жетишсиздигинен ткандын өзүнүн белокгу күчөп ажырайт.
Адегенде кан сары суусунун белокту азаят. Мында суюктук кандан ткандарга өтүп, ак шишик пайда болот. Андан кийин боордун, туура ала булчуңдун, теринин, акырында жүрөк булчуңу менен мээнин белокту сарпталат.
Белоктогу аз тамак-аш белгилүү убакытка гана сунуш кылынат, себеби белок жетишсиздик өөрчүп, негизги ооруну күчөтөт.
Азоттуу баланс
Бир сутканын ичинде жаныбарлардын тоют менен кошо азоту бар заттарды керектөөсү жана алардан иштетилген продуктуларын заң жана сийдик менен кошо бөлүнүп чыгуусу организмдин азоттуу балансын түзөт. Анын үч түрү бар.
Оң азот балансы –  организмде азоттуу заттардын сыртка бөлүнүшүнө  караганда көбүрөөк сиңирилүүсү. Мындай абал жаш жаныбарлардын өсүү процессинде, лактация, жумуртка берүү ж. б. учурларда байкалат.
Азоттуу теңсалмактуулукта организмде тоют менен келген, сиңирилген азоттуу заттардын саны бөлүнүп чыккан азотту заттардын санына барабар. Азоттуу теңсалмактуулук жыныстык жактан толук өсүп, жетилген, дени соо жаныбарларда болот.
Терс азоттуу баланста организмден заң жана сийдик менен кошо бөлүнүп чыккан азоттуу заттардын саны көбүрөөк болот, бул учур тоютта белок заттары жетишсиз болгондо, авитаминоздо же оору учурунда, карыганда байкалат.
Белоктордун биосинтези нуклеин к-таларынын жардамы менен өтөт. Нуклеин к-таларына дезоксирибонуклеин (ДНК), рибонуклеин (РНК) кирет. ДНК молекуласы 99,9 % клетканын ядросунда жайгашкан. ДНК молекуласы-генинде мурунтадан берилген биринчилик структурасы белгилү белок-матрица (штамп) болуп кызмат кылат.
Башында, ДНК молекуласында информациялык РНК (и-РНК) синтезделет, андан кийин ал клетканын ядросунан циоплазмага өтүп, рибосомалар менен биригип атайын белоктордун биосинтезине катышат. ДН молекуласынын түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрү и-РНК структурасына берилет. Бир эле убакытта бир ДНК да бир нече и-РНК синтезделиши ыктымал. Синтез ДНК молекуласынын белгилүү гана бир бөлүгүндө өтөт. Ал бөлүк цистрон же структуралык ген деп аталат.
Полипептид чынжырына белгилүү бир амин к-таны киргизүү үчүн ошого тиешелүү болгон үч мононуклеотидге (триплет) көз каранды болот. Мисалы, валин амин к-тасын киргизүү үчүн РНК чынжырында гуанил, уридин, цитидил (ГУЦ) үч мононуклеотид болуу керек. Триплеттердин  структурасы кодон деп аталат. демек, и-РНК молекуласында триплеттердин катары рибосомалга синтезделе турган белоктун биринчилик структурасын аныктап турат.
ДНКнын генет. функциясы болуп, анын атайын нуклеотиддик курамы эсептелинет. Түрдүү жаныбарлардын ар кайсы ткандарынан алынган бардык ДНК препараттары бири-бирине окшош (Чаргафф, 1953).
ДНК молекуласынын структурасы буралган 2 спиралдан турат Cпиралды түзгөн полинуклеотиддердин курамындагы дезоксирибозалар менен фосфор к-талары линиянын сырт жагында, ал эми азоттуу негиздер ич жагында жайгашкан. Азоттуу пиримидин жана пурин негиздери белгилүү принцип б-ча катарларды түзөт. Бул өзгөчөлүгү алардын клеткадагы биологиялык функциясы менен байланышкан.
Белоктун биосинтези
Жалпысынан алганда белоктун биосинтези 3 этаптан турат: транскрипция, рекогниция, трансляция.
Транскрипция (лат. transcriptio-кайра жазуу) - ДНК молекуласы L – спираль түрүндө жайгашкан 2 полинуклеотид чынжырынын түзүлүшүн билдирет. Полинуклеотиддин курамындагы пурин жана пиримидин негиздери спиралдын ич жагында, ал эми дезоксирибоза менен фосфор к-тасынын калдыктары чынжырдын негизин түзүшөт.
ДН чынжыры бири-биринен ажырап алыстаганда, керектүү ген ачылат, ал жерге фермент РНК – полимеразанын жардамы менен белок и-РНК синтезделе баштайт.
Рекогниция (лат. recognition-таануу)-амин к-таларды трансляция процессине даярдайт. Процесс 2 этаптан турат. 1. Амин к-талар АТФ менен аракеттенип аминоациладенилат алынат, ал т-РНК (транспорттук РНК) менен кошулуп аминоацил –т-РНК пайда болот. Аминоациладенилаттын молекуласынан амин к-та т-РНК дагы аденозиндин арткы калдыгына ташылып келинет.
Трансляция (лат. translatio-ташуу) - амин к-та аминоацил –т-РНКнын молекуласынын полипептид чынжырына ташышын билдирет. Акырында атайын белоктун молекулалары клетканын рибосомасында синтезделинет.
Организмдеги амин к-талары кээ бир учурда түрдүү өзгөрүштөргө дуушар болушат: дезаминдешүү, декарбоксилдешүү, кайра аминдешүү. Амин к-талар дезаминдешкен учурда кеток-талар менен аммияк пайда болот.
Кайра аминдешүү реакциясында организмде алмаштырылуучу жаңы амин к-талардын синтези жүрөт. Ал эми декарбоксилдешүүдө амин к-танын курамынан карбоксил тобу бөлүнүп чыгат.