cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы
Жаштар иштери, дене тарбия жана эстетикалык тарбиялоо боюнча борбор
Студенттердин укуктары боюнча ыйгарым укуктуу кызмат жыл сайын студенттердин укуктары жана милдеттери боюнча бардык студенттер менен жолугушууларды өткөрөт. Окутуучулар менен студенттердин укук бузууларын ачып көрсөтүү максатында студенттер арасында анкеталар  жүргүзүлүп турат.
Мамлекеттик, расмий, дүйнөлүк тилдер жана лингвистикалык технологиялар борбору
МРДТжЛТ борбору КМЮАнын Окумуштуулар кеңешинин 2010-жылдын ... чечиминин негизинде уюшулган.
Борбордун структурасы:
Борбордо  педагогикалык тажрыйбасы мол окутуучулар эмгектенет. Алардын ичинде 3 илимдин кандидаты, 2 доцент, 3 доценттин милдетин аткаруучу, 21 ага окутуучу, 3 окутуучу бар. Көп жылдык үзүрлүү эмгектери үчүн  6 окутуучу КР Билим берүүнүн мыктысы, 3 окутуучу КР Президентинин алдындагы мамлекеттик тил комиссиясынын Ардак грамотасы, 2 окутуучу КР Билим берүү жана илим министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
Борбор тарабынан окутулган сабактар: кыргыз тили, кесиптик кыргыз тили, мамлекеттик тилде иш кагаздары, юристтин кеп маданияты, кеп маданияты, англис тили, кесиптик англис тили, немис тили, латын тили, француз тили, араб тили, кесиптик араб тили, кытай тили, кытай тилиндеги укуктук документтер.
Борбордун максаты мамлекеттик, расмий жана чет тилдерин окутуу процессинин сапатын жогорулатуу, мамлекеттик, расмий жана дүйнөлүк тилдерин өндүрүшкө киргизүүнүн илимий-практикалык  көйгөйлөрүн чечүүдө академиянын ишмердүүлүгүн координациялоо.
Борбордун милдеттери:
Борбор алгач 2003-жылы  КР Өкмөтүнүн алдындагы КМЮАнын уюшулушу менен  мамлекеттик, расмий жана чет тилдерин окутуунун жакшыртуу максатында  “Тилдер кафедрасы”  деген аталышта түзүлгөн.
2004-жылы кафедра француз, латын тилдери окутула баштагандыктан “Расмий жана чет тилдери” аталган.
Мамлекеттик тилге болгон талаптардан улам  2006-жылы кафедра эки багытта өз ишмердүүлүгүн жүргүзө баштаган. Биринчи кафедра “Мамлектти тил” кафедрасы, экинчиси “Расмий тил жана чет тилдери”  кафедрасы деген аталышта иш алып барышкан.
2010-2011-жылдары эки кафедранын базасында Мамлекеттик, расмий, дүйнөлүк тилдер жана лингвистикалык технологиялар борбору болуп түзүлгөн.
Борбордун илимий темасы: “Тилдерди окутуунун, лингвистиканын актуалдуу көйгөйлөрү жана билим берүүдө инновациялык технологияларды  колдонуу”.
Борбор тарабынан тилдерди окутуунун илимий-методикалык жолдорун жакшыртуу  жана жайылтуу, ошондой эле башка окуу жайдын окутуучулары менен тажырыйба алмашуу максатында республикалык “Азыркы учурда тилдерди окутуунун методикалык жана педагогикалык маселелери”, “Инновациялык технологияларды колдонуу менен тилдерди окутуу”, “Юрлингвистиканын маселелери”, “Кытай, араб тилдерин окутуунун методикасы” деген темада жыл сайын семинар-тренингдерди өткөрүү колго алынган. Мындан тышкары окутуучулар башка окуу жайларда, билим берүү мекемелеринде, Америка, Франция, Германия, Россия элчиликтери тарабынан өткөрүлгөн билимдерди жогорулатуу курстарынан жана семинар-тренингдерден өтүп турушат жана эл аралык, ЖОЖдор аралык, республикалык илимий-практикалык конференцияларга, тегерек столдорго  катышып, илимий басылмаларга макалаларын жарыялап келишет.
Борбордо  КМЮАнын кызматкерлери үчүн Иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүү курсу, студенттер үчүн кыргыз, англис, кытай тили курстары жүргүзүлөт.
Студенттердин тил боюнча билимдерге кызыктырып жана билимдерин өркүндөтүп туруу үчүн ЖОЖдор аралык “Тил жана укук” илимий-практикалык конференциясы, Тилдер боюнча факультеттер арасында олимпиада, тилдер фестивалы, дебаттар уюштурулуп турат.
Академиянын атынан тилдер боюнча башка республикалык, ЖОЖдор, эл аралык, республикалык ар кандай сынактарга катышкан студенттер байгелүү орундарга ээ болуп турушат.
Мындан тышкары студенттерди коомдук-маданий иш-чараларга тартуу үчүн ар кандай адабий, интеллектуалдык программалар, белгилүү адамдар менен жолугушуулар, тарбиялык сааттар, мейман лекциялары, белгилүү даталарга кечелер, жумалыктарды өткөрүп туруу колго алынган. Булардын алкагында академияда “Эне тилим кылымдары карыткан, эч ким аны өчүрө албайт тарыхтан”, “Жаш акындар сынагы”, “Француз тилинде сүйлөм”, “Культура речи  и ненормативная лексика”, “Кытай жаңы жылы”, “Латын учкул сөздөрү” викторинасы өткөрүп туруу салт болуп калган.
Бүгүнкү күндө борбордо жаңы Мамлекеттик билим берүү стандартына  ылайык компетенцияларды жетекчиликке алуу менен тил  сабактары боюнча 32 Окуу усулдук комлекстери түзүлүп, КМЮАнын электрондук порталына жайгаштырылган. Окуу куралдар жазылып жарыкка чыгарылган.
Борбор КР Президентине караштуу мамлекеттик тил комиссиясы, КР Билим берүү жана илим министрлигинин мамлекеттик тил сектору, тил даярдыктары боюнча ЖОЖдордун кафедралары менен тыгыз кызматташат.
Тажырыйба алмашуу, билимдерин жогорулатуу максатында окутуучулар  Кытай, Германия, Австрия, Индия, Франция ж.б. чет мамлекеттерге барып турушат/
Карьера борбору
Карьера борбору  ректордун  2009-жылдын 2-апрелинин  №46а  буйругу менен түзүлгөн.
Бобордун ишмердүүлүгүндө келечектеги ийгиликтүү карьерага болгон  студенттин профессионалдык  ориентациясын өнүктүрүүгө багытталган студенттик демилгелер менен академиянын жетекчилигинин чечимдери бириктирилген. Бүгүнкү күндө студенттердин практикалардын жана стажировкалардын бардык түрлөрүн өтүүсү боюнча мамлекеттик жана мамлекеттик эмес мекемелер менен 50дөн ашык келишимдер түзүлдү.
Борбордо лидерлер мектеби түзүлгөн жана ага жыл сайын 200дөн ашык студенттер катышат.
Бүтүрүүчүлөрдүн  ассоцациясы  активдүү өсүүдө. Бүгүнкү күндө бүтүрүүчүлөр тууралуу маалыматтар базасы 917 кишинин санын түзөт. Дайыма ассоцациянын катышуучуларынын санын көбөйтүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө.
Карьера  борбору юридикалык клиникалык билим берүүнү өнүктүрүү максатында Сорос Кыргызстан фонду жана Америкалык юристтердин асссоцациясы менен тыгыз  иш алып барып, алардын жардамы менен ар кандай тегерек столдор, конференциялар, тренингдер, социалдык обьектилерге кеңештерди  берүүлөр өткөрүлүүдө. Окуу курсун ийгиликтүү аяктаган студент ректордун буйругу менен тиешелүү сертификатка ээ болот. Азыркы күндө КМЮАнын юридикалык клиникасын 30 студент ийгиликтүү аяктады.
2010-жылы Карьера борборунун  базасында  Enactus (Sife) КМЮА командасы түзүлгөн. Команда кыска мөөнөттүн ичинде дээрлик чоң жыйынтыктарга жетишип, 7 долбоор  ийгиликтүү жүзөгө ашырылды. Биздин команда Кыргызстан боюнча эң күчтүү 5 командалардын ичине кирет. КМЮАнын Карьера борбору эл аралык өнүгүү боюнча АКШ агенттигинин программасынын алкагында Евразия Орто Азия фонду жана  «Endet» билим берүүнүн окуу жайлар ассоцациясы менен биргеликте жождор арасында өткөргөн « Мыкты карьера борбору» сынагында  2 орундун ээлеген.
Борбордун  негизги идеяларын ишке ашыруунун чегинде студенттердин болчоктогу кесибине керектүү практикалык көндүмдөрдү  окуудан тышкаркы убакыта үйрөтүүчү төмөндөгүдөй багыттар менен  иш алып барат:
Лидерлер мектеби- бул уюмдун ишинин чегинде студент өзүнүн келечектеги ийгиликтүү карьерасын түзүүгө  керектүү кесиптик көндүмдөргө ээ болот. Студент чечендик искусствого, башкаруу искусствосуна жана коммуникативдик көндүмдөргө үйрөнөт. Коомчулукту өнүктүрүүгө зор салым кошкон, студенттердин арасында чоң абройго ээ болгон,  белгилүү практик юристтер менен  ар түрдүү бөлүмдөр менен структуралардагы адистерди студенттик жолугушууларга чакырат.
КМЮАнын бүтүрүүчүлөрүнүн Ассоциациясы – бүтүрүүчүлөрдүн ыктыяруу бирикмеси, анын негизги максаты КМЮАнын коомчулуктагы маанилүүлүгүн жана жалпы таанылышын жогорулатуу боюнча бүтүрүүчүлөрдүн аракеттери менен күчүн консолидациялоо, Ассоциациянын мүчөлөрүнүн ортосунда байланыштардын комплексин калыптандыруу, бардык деңгээлде корпоративдик биримдикти бекемдөө ж.б. Бүтүрүүчүлөрдүн кесиптик ишмердүүлүгүнө байкоо жүргүзүү максатында КМЮАнын бүтүрүүчүлөрүнүн маалымат базасы иштейт. Бул бүтүрүүчүлөр менен дайыма онлайн байланышында болуп, ишке орношуу жана стажировка боюнча пайдалуу маалыматтар менен алмашууга мүмкүнчүлүк түзөт жана КМЮАнын тарбиялануучуларынын ишке орношуусунун жана карьерадагы жетишкендиктеринин деңгээлин  байкоого болот.
Юридикалык клиникасы -  юридикалык клиникасынын ишмердүүлүгүн чегинде академиянын мыкты окуган студенттери куратор-окутуучунун жетекчилиги астында укуктук кеңештерди берүү иштерине катышып, теориялык билимдерин практикада реалдуу юридикалык маселелерди чечүү менен бекемдейт жана өзүнүн келечектеги кесибине керектүү практикалык тажрыйба алат.
КМЮАнын Энактус командасы– бул ар түрдүү бизнес долбоорлорун иштеп чыгууга жана аны ишке ашырууга катышуу менен студенттердин кесиптик көндүмдөрүн жогорулатуу болуп саналат.
Г. Гросс атындагы окуу-инновациялык криминалистикалык комплекси
Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы 2010-жылы окуу-инновациялык криминалистикалык  комплексти түзүү долбоорун ишке ашырууну баштаган.
Расмий ачылышы 2012-жылы болуп, «Криминалистиканын тарыхы, бүгүнкү
абалы жана өнүгүү маселери» эл аралык илимий практикалык конференцияга арналган.
Криминалистикалык  комплекс юриспруденция жана соттук экспертиза тармагындагы жогорку квалификациялуу адистерди даярдоого  багытталган.
Криминалисттик комплексттин ишинин негизги максаты практикалык жана лабораториялык сабактарды өткөрүү үчүн атайын шарттарды түзүү болуп саналат. Ганс Гросс атындагы окуу-инновациялык криминалистикалык  комплекстин жетекчиси - Фараджиев Мамед Ахмед оглы.
Криминалистикалык  комплекстин заманбап материалдык-техникалык жана окуу- усулдук төмөндөгүдөй базалары бар:
- лекция дарсканасы;
- окуу дарсканалары;
- криминалистикалык  китепкана;
- практикалык сабактарды өткөрүү үчүн окуу объектилери;
Комплексте криминалисттик лабораториялар дагы жайгашкан:
- баллистикалык изилдөөлөрдүн лабораториясы ;
- документтердин соттук кол жазмасын тескөө жана технико-криминалистикалык изилдөөлөрдүн лабораториясы;
- дактолоскопиялык изилдөөлөрдүн лабораториясы;
Комплекстеги криминалистикалык лабораторияларды жана окуу объектилерин, окутуунун техникалык каражаттарын, компьютердик техниканы, компьютердик технологияны, окуу макеттерин активдүү колдонуу студенттердин окуу экспертизаларын жүргүзүүдө тергөө иштерин өндүрүш процесcтериндеги билим деңгээлин жана көндүмдөрүн жогорулатууга таасир  берет.
Комплекстин алдында практикалык сабактарды өткөрүү үчүн аймагында  окуу объектилери жайгаштырылган ачык полигон түзүлүп жатат.
Комплекстин базасында КМЮАнын студенттери менен окутуучулары үчүн жана республиканын укук коргоо органдарынын кызматкерлери үчүн да конференциялар, тегерек столдор, олимпиядалар, семинарлар, тренигдер өткөрүлөт.
2013-жылы Г. Гросс  атындагы окуу-инновациялык криминалисттик комплекстин базасында криминалистика боюнча өткөрүлгөн олимпиядада КМЮАнын «Дельта»  топтом командасы биринчи орунду ээлешти/
Маалымат технологиялары жана электрондук окутуу бөлүмү
Маалымат технологиялар сектору 2015-жылдын апрель айынан тартып академиянын өз алдынча - маалымат технологиялары жана электрондук окутуу бөлүмү болуп калды. Бөлүмдүн алдында Е-Learning Борбору иштейт.
Бөлүмдү жана Борборду түзүүнүн максаты – эл аралык стандарттардын жана е-learning жаатындагы ыкмалардын негизинде ата мекендик жана чет өлкөлүк ЖОЖдордун алдыңкы тажрыйбаларын эске алуу менен КМЮАнын окутуу системасына алдыңкы маалымат-коммуникациялык технологияларды киргизүүнүн эсебинен окутуу процессин интенсивдештирүү.
Бөлүмдүн жана Борбордун ишиндеги негизги багыттар төмөндөгүлөр:
Бөлүмдүн жана Борбордун негизги милдеттери:
Бөлүмдүн функциялары:
Окумуштуулары
Аты, жөнү, теги:
Шаршеналиев Асанбек Шаршеналиевич
Теги - жети атасына чейин Саяк уруусунан чыккан чоң манаптардан: чоң атасы Үркүнчү болуш, анын атасы Дуулат бий, саяк уруусунун башчысы, анын атасы Медет датка – Кокон хандыгы бул наамды берип (1800 жылдын башында) колуна атайын туу (флаг) тапшырган, бул туу бүгүнкү кундө ата-бабалардан калган тарыхый реликвия (эстелик) катары профессор А. Шаршеналиевдин колунда сакталып турат. 1916-жылы үркүндө Шаршеналынын агасы Көкүмбай манап, ушул тууну колдоруна желбирете кармап алып, саяк элин баштап Кытай жергесине качышкан. Медет датканын атасы Келдибек бий заманында кыргыздын башка бийлери менен биригип басмачы калмактарды кыргыз жергесинен кууп чыгышкан.
Иштеген жери: Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясынын Жазык процесс жана прокурордук көзөмөл кафедрасы
Ээлеген кызматы: Жазык-процесс жана прокурордук көзөмөл кафедрасынын профессору
Илимий даражасы, наамы: Юридикалык илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясынын ардактуу профессору
Үй-бүлөлүк абалы: Үй-бүлөөлү. Үч уулдун атасы
2. Билими:
Окуу жайын бүткөн жылы: 1964 жылы
Окуу жайынын расмий аталышы: Кыргыз мамлекеттик университетинин юридикалык факультетин аяктаган
Даярдоо адистиги жана багыты: Укук таануу
Квалификациясы: юрист
3. Диссертациялар:
Илимий даражасы: Юридика илимдеринин доктору
Адистиги: 12.00.08. – «Жазык укугу; криминология; Жазык-аткаруу укугу»
Жактаган жылы: 1999-жылы, «Нарк экономикасына өтүүдө кылмыштуулук менен күрөшүүнүн көйгөйү»
4. Окутуучунун жетекчилиги астында жакталган диссертациялар:
Жети юридикалык илимдеринин кандидаты жана бир юридикалык илимдеринин доктору
5. Эмгек тажырыйбасы:
Эмгек жолу:
1964 жылы Фрунзе шаарынын прокуратурасында тергөөчү болуп иштеген.
Ошол эле жылы Москва шаарындагы СССРдин Башкы прокуратурасынын Илимий изилдөө институтунун аспирантурасына өткөн.
Аспирантураны аяктаган сон Кыргыз илимдер академиясынын Философия жана укук институтунда илимий кызматкер, окумуштуу катчысы, андан кийин Кыргыз мамлекеттик университетинин доценти болуп иштеген.
1979 жылдан тартып Коммунистик партиянын Фрунзе шаардык комитетинде бөлүм башчы.
Кыргызстан Компартиясынын Борбордук комитетинин бөлүм башчысынын орун басары.
Кыргыз ССРнин Башкы мамлекеттик арбитры.
1991- жылы Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун биринчи төрагасы болуп шайланган.
1993 – жылдын Май айынан тартып жети жыл – толук конституциялык бир мөөнөт Кыргыз Республикасынын Башкы прокурору.
2001 – жылдын октябрь айынан тартып Жогорку Кенештин Эл өкулдөр палатасында Президенттин өкүлү.
2003 – жылдын сентябрь айынан тартып Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясында окуу жана илимий иштер боюнча биринчи проректор.
2010 – жылдан бери жазык процесс жана прокурордук көзөмөл кафедрасынын профессору жана профессор-кеңешчиси.
Жалпы: 53 жыл
Илимий-педагогикалык стаж:  25 - жылдан ашык
7. Квалификациясын жогорулатуу (акыркы 5 жыл)
Өткөн жылдары:
1992-жылы АКШнын Вашингтон шаарында сотторду окутуу борборунан 20-кундук семинардан өткөн.
1996-жылы АКШнын ЮСАИД агентствосу аркылуу прокурорлор учун түзүлгөн атайын программа боюнча беш штатта – Вашингтон, Пенсильвания, Оклахома, Колорадо жана Нью-Йоркто 20-кундук семинардан өткөн.
Окутулуучу сабактардын аталышы:
- Прокурордук көзөмөл; Экономикалык кылмыштуулук жана коррупцияны алдын ала эскертүү.
9. Илимий кызыгуу тармактары:
Кылмыш-жаза укугунун адиси. Экономикалык кылмыштуулук менен күрөшүүнүн көйгөйлөрүн изилдеген Кыргыз Республикасы боюнча биринчи адис.
Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексине сунуштоо менен нарк экономикасы учурундагы пайда болгон укук бузуулар үчүн жоопкерчиликке тартуу боюнча төмөндөгү жаны нормаларды киргизген: Мамлекеттик кредитти максатка ылайыксыз пайдалануу (КЖКнын 185-статьясы); Адамдын салык төлөөдөн четтөөсү ( КЖКнын 211, 212, 213-статьялары); Опуза талап (КЖКнын 170-статьясы); Алдоо же ишенимден кыянаттык менен пайдалануу аркылуу мүлктүк зыян келтирүү (173-статьясы); Кылмыштуу шериктикти (кылмыштуу уюмду) уюштуруу ( КЖКнын 31, 33, 231-статьялары).
10. Илимий иштери:
Монографиялары:
- «Алдым жуттумдарга жол жок», Фрунзе-1973-ж. 6 б.т.;
- «Меры обеспечения общественной собственности», Фрунзе-1975-ж. 8,5 б.т.;
- «Состояние законности в Кыргызской Республике», Бишкек-1997-ж. 7,5 б.т.;
- «Укук» энциклопедиялык окуу куралы. (авторлош). Бишкек-2004-ж. 30,7 б.т.
- «Жазык укугу» окуу китеби. 1-2 томдору, (авторлош). Бишкек-2005-ж. 66 б.т.;
жана башка 100 дон ашуун илимий макалалардан турган эмгектердин ээси.
Саясий ишкердик иш пландары (коомдук иштер):
Кыргызстанды социалдык жана экономикалык жактан кайра курууну активдүү ылдамдатууга жөндөмдүү, жогорку квалификациялуу жаш адистерди тарбиялоо.
11. Кыргыз мамлекетинин өнүгүшүнө кошкон салымы:
Омурунун 50-жылдан ашуун бөлүгүн кылмыштуулук менен күрөшүүнүн, закондуулукту чындоонун илимий жолдорун изилдөөгө жана аларды иш жүзүнө ашырууга арнаган.
Республикада юридикалык билим беруу абалын жакшыртууну терен изилдеп мамлекет башчысына сунуш киргизип атып, мамлекеттик юридикалык академиясын ачууга туздөн-туз демилгечи болгон.
Бийлик бутактарынын ортосунда тен салмактуулукту сактоодо жана алар менен жарандык коомдун ортосунда социалдык конфликтини алдын ала тыйып турууда прокуратура органдарынын, өзгөчө Башкы прокурордун ролу өтө зор.
А. Шаршеналиев өлкөнүн Башкы прокурору болуп турган учурда принциптерди четке какпастан, бийликке кошомат кылбастан, оппозицияга жагалданбай ак ниеттүүлүк менен таза иштеген. Ошондуктан өлкөнүн жана коомдун кайра курулушунун башталыш мезгилдеринде (1993-2000 жылдары), эң кырдаал учурларында өлкөдө бирдагы орчундуу социалдык жанжал чыккан эмес.
Башкы прокурор кызматында турган учурда 500дөн ашуун мыйзамдардын долбоорлоруна корутунду сын-сунуштарын берген. Бир катар мыйзамдарды (Эгемендүү Кыргыз Республикасынын биринчи Конституциясы, жазык-процесс кодекси, Конституциялык сот жөнүндө, прокуратура жөнүндө, күрөө жонүндө мыйзамдары) иштеп чыгып, эгемендүү мамлекетибиздин укуктук пайдубалын туптөөгө түздөн-түз катышкан.
Коррупцияга катуу чабуул жасап, Жогорку Кенештин 15 депутатына жеке өзү кылмыш ишин козгоп жана аларды ушундай жоопко тартуу маселесин мамлекет башчысына. Жогорку Кенешке жана коомчулукка такай коюуп жатып, 1998-жылы февраль айында жалпы элдик референдумда Жогорку Кенештин депутаттарынын чексиз кол тийбестигин Конституциядан алып таштоого түздөн-түз демилгечи болгон.
1998-жылы Италиянын борбру Рим шаарында Бириккен улуттар уюумунун демилгеси менен эл аралык кылмыш сотун түзүү боюнча, дүйнө жүзүндөгү 97 мамлекеттин делегаттарынын катышуусу менен эл аралык конференция  өткөн. Бул конференцияга Кыргыз Республикасынын атынан катышып, мындай соттун зарыл экендигин негиздеп жана аны Гага (Голландия) шаарына жайгаштыруу жөнүндө сунушту биринчи болуп айткан жана бул сунуш делегаттардын жалпы колдоосуна ээ болгон.
12. Сыйлыктары:
Класстык чини, аскердик даражасы: Юстициянын Генерал-полковниги
Алгачкы кара май,
Алгачкы кара май, алгачкы чайыр – саргыч түстөн кара – күрөң түскө чейинки орг. бирикмелердин татаал аралашмасынан турган зат. Катуу отундарды кургак буулантуудан (500-550оС) алынат. Ал жогорку темп-рада (900-1100оС) алынуучу чайырлар “алгачкы” деп аталышы менен айрымаланат. Күрөң көмүр жана сланцтан алынган алгачкы газ кеңири таралган. Күрөң көмүр чайыры 20 % чейин фенол, 19 % чейин чектүү углеводород, 3-6 % чейин асфальтенден; слан чайыры – 28% чейин фенол, альдегид жана кетондон турат. 1 т кургак сырьедон 50-250 кг А. к. м. алынат. А. к. м. антисептиктер, кир кетирүүчү заттар, курулуш битумдары, лактар, уу химикаттар жана башка алынат.
Урбанисттик поэзия
Урбанисттик поэзия(лат. – шаардык) – ири шаарлардын кыйма-чийме турмушун, алардагы техниканын, өнөр жайдын, курулуштун башаламан өсүп-өнүгүшүн, шаардык калктын ошол өздөрү жашаган калаа менен байланышын, кыскасы, шаар турмушунун карама-каршылыктарын сүрөттөгөн ырлар. О. Султановдун Париж жөнүндөгү, Ж. Мамытовдун Ташкент тууралуу ыр түрмөктөрү, С. Тургунбаевдин, А. Жакшылыковдун, Э. Эрматовдун жыйнактарындагы бир топ ырлар урбанисттик поэзиянын талабына ылайык жазылган
Санитариялык агартуу
Санитариялык агартуу - калктын ден соолугун сактоо жана чыңдоо, ошондой эле жалпы санитариялык маданиятын жогорулатуу максатында медициналык жана гигиеналык билимге үйрөтүү, туура эмгектенүү, эс алуу, тамактануу тартиби жөнүндө билимди таратуу, түрдүү оорулардын пайда болуу себептери жана ага каршы күрөшүү жолдорун элге тааныштыруу саламаттык сактоо боюнча закондоруна ылайык саламаттык сактоо мекемелери жана уюмдары маданий, илимий жана эл агартуу мекемелери, уюмдары менен бирдикте, Кызыл Крест жана Кызыл Жарым Ай коомдорунун активдүү катышуусу менен элди илимий медициналык жана гигиеналык жактан окутуу милдеттендирилген. Санитариялык агартуу иштерин жүргүзүү медициналык кызматкерлердин милдети. Санитариялык агартуу ишинде медициналык кызматкерлердин лекция жана аңгемелери, ошондой эле медициналык билимдерди элге таратууга массалык информация (басма сөз, радио, кино, телекөрсөтүүлөр) кеңири колдонулат. Азыркы мезгилде ден соолуктун элдик университеттери кеңири тарады. Алар санитариялык-агартуу, маданият үйлөрүндө, медициналык окуу жайларда түзүлөт. Аны уюштуруу жана жетектөө иштеринде «Билим» коому катышат.
Санитариялык агартуу үйлөрүнүн райондук, шаардык, областтык жана республикалык бөлүмдөрү түзүлгөн. Санитариялык агартуу үйлөрү саламаттык сактоонун негизги милдеттеринин жана иш-чараларынын негизинде коомдун жана элдин сунушун, каалоолорун эске алуу менен Санитариялык агартуу иштеринин планын түзөт. Санитариялык агартуунун багыты жана темасы мекеменин адистештирилишине, профилине, оорулуулардын составы жана калктын ооруга чалдыгуу деңгээлине жараша болот. Санитариялык агартууда жүрөк-кан тамыр, шишик, туберкулёз ооруларынан алдын ала сактанууга көңүл бурулат. Ошондой эле анда эмгекти жана эс алууну туура, рационалдуу уюштуруу, тамактануу тартиби, денени чыңдоо, эне жана баланы коргоо жана башкалар проблемалар маанилүү орун ээлейт. Азыркы убакта сергек жашоого үгүттөө, башкача айтканда физкультура жана спортко катышууга чакыруу, алкоголь ичүүгө, тамеки, наша тартууга каршы күрөшүү боюнча үгүт-насыят иштери жүргүзүлүүдө.
Жунгар хандыгы
Жунгар хандыгы – 1635–1758-ж. өкүм сүргөн батыш моңголдордун мамлекети. Моңгол тилинде «жунгар» – «сол кол», ал эми «барунгар» – «оң кол» дегенди түшүндүрүп, бул аталыш саясий бирикмени туюнткан. Чыңгыз хандын тушунда биригишкен батыш моңгол уруулары бул мамлекетте анын аскерлеринин сол канатын түзүшкөн. Жунгар хандыгынын аймагы алгач чыгышта Хан-гай тоолорунун батыш кыркаларын, түштүктө Гоби чөлүн, батышта Моголстанды, түндүктө Иртыш, Енисей дарыялары башталган жерлерди камтыган. Кийин Жуңгария аймагы деп аталып калган. Түрк тилдүү калктар батыш моңголдорду «калмактар» (мусулман эместер), кытайлар «элюттар», ал эми өзүлөрү «ойроттор» деп аташкан. «Токой эли» деген маанини берет. Айрым маалыматтарда аларды «дербен ойрот», «төрт ойрот» союзу (бирикмеси) деп аташкан, анын курамы ар кандай мезгилде ар кыл болгон. Ойрот союзу В. Бартольддун пикири боюнча 14-кылымда түзүлүп, ага чорос, хошоут, торгоут жана хойт, Т. Бейшеналиевдин пикири боюнча ошондой эле элут, бахатутэ, хойт, кыргыз уруулары да кирген. 15-кылымда ойроттордун башчысы Эсен тайшынын (1439–55) убагында бүткүл Моңголия анын бийлигинде болгон. Ушул мезгилдерде ойроттордун аскерлери Теңир-Тоо тарапка жортуулдары уюштуруп, Сырдарыяга чейин келип турушкан. 16-кылымда ойроттордун бийлиги начарлап, мамлекет чорос уруусунун өкүлү Каракулла тайшынын аракети менен калыбына келген. Ал өлгөндөн кийин, бийлик анын уулу Баатыр хонтайжыга өтүп, 1635-жылдан ойроттордун өлкөсү Жунгар хандыгы деп атала баштаган. 17-кылымдын башында торгоуттар Россия аймагына көчүп барып, Волга дарыясынын оң жээгине жайгашып, Ак калмактар хандыгын түзүшкөн. Жуңгариянын калкы негизинен көчмөн турмушта жашап, мал чарбачылык менен кесиптенишкен. Коңшу өлкөлөр менен саясий-экономикалык алакада болуп, ушул жагдайдагы маселелерди аскер күчүнө таянып чечүүгө ык коюшкандыктан, жоокерчилик турмуш кечиришкен. Ойроттор лама багытындагы сарылар динин (желтая вера) тутушкан. Хандыкта хонтайжыда чексиз бийлик болуп, ал атадан балага мураска өткөн. Анын алдында кеңешүүчү орган катары зорго түзүлгөн. Зорго – хандын жакын туугандары менен таасирлүү уруу башчыларынан (тайшалар, зайгандар жана нойондор) турган. Жунгар хандыгынын бийлик ээлери: Эрдени Баатыр хонтайжы (1635–53), Сенге хонтайжы (1653–70); Галдан Бошокту хан (1670–97); Цеван Рабдан (1697–27); Галдан Церен (1727–45); Цебен Доржи Намжил (1745–50); Эрдени Лама баатыр хонтайжы (1750–53); Даваци (1753–55); Амурсана (1755–57). 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын 1-жарымында ойроттор Чыгыш Түркстанда (негизги калкы уйгурлар, кыргыздар) Кыргызстандын, Казакстандын жана Өзбекстандын кээ бир жерлерин ээлеп алып, калкынан салык (алман) алып турган. 18-кылымдын ортосунда түрк тилдүү калктар: казактар, кыргыздар, каракалпактар, өзбектер, уйгурлар биргелешкен боштондук кыймылдын натыйжасында калмактарды өз жерлеринен сүрүп чыгышкан. Жунгар хандыгы 18-кылымдын ортосунда ички чыр-чатактан жана бийлик талашуудан начарлап, Цин империясына караган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Эңилчек (айыл)
Эңилчек (Эңилчек) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ак-Суу районундагы айыл. Эңилчек айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 345 киши.
Текабкет
Текабкет – Талас өрөөнүндөгү орто кылымга таандык шаарлардын бири. Азыркы Кызыл Токой – Талас шаарынын аймагынан орун алган. Араб-фарсы жазма маалыматтарында (мисалы, Мукадасси) Хамукат, Шелжи, Суе, Кул ж. б. шаарлар менен бирге эскерилет. A. Н. Бернштамдын пикири боюнча Текабкет азыркы Талас шаарынан 3 км түндүктө, Талас суусунун оң жээгинде жайгашкан.
Карафрактустар
Карафрактустар (лат. Caraphractus) — чабандес каскактардын бир уруусу.
Санжаров Шарап
Санжаров Шарап (1932-жылы Өзгөн району, Дөң-Булак кыштагында туулган.) - малчы, Социялистик Эмгектин Баатыры (1966). 1961-жылдан КПСС мүчөсү. Кыргыз ССРинин мал чарбасына эмгек сицирген устаты. Кара-Суу районундагы В. В. Куйбышев атындагы колхоздо малчы, 1956-жылдан «Коммунизм» колхозунда чабан, 1960-жылдан Өзгөн районундагы «Алга» совхозунда баш чабан. 1965-ж. ар жүз тубар койдон 120дан козу алып, ар биринен 5 кг дан жун кыркып алган. 1974-79-ж. СССР Жогорку Советинин жана 1963 - 67-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты.
Каптал
Каптал, тоо капталы – кургактыктагы (тоо, дөңсөө, өрөөн капталдары жана башка), ошондой эле, океан, деңиз түптөрүндөгү (суу астындагы) тоолордун, дөңсөөлөрдүн капталдары, материктик каптал, ички жана сырткы күчтөрдүн натыйжасында пайда болгон жантайыңкы жер, бет. Капталдын турпаты ал жерди түзүп жаткан тоо тектердин курамына жана түзүлүшүнө, абс. жана салыштырмалуу бийиктигине, Каптал процесстеринин ургаалдуулугуна, климат, өсүмдүк жана башка табигый чөйрөнүн компоненттеринин өзгөчөлүктөрүнө, Каптал экспозицияларына байланыштуу болот. Каптал түз, дөмпөйгөн, кайкылуу (ичин көздөй чуңкурайган), татаал түзүлүштүү, тепкичтүү түрлөрү бар. Капталдын формасынын түрү аны түзүп турган тоо тектердин туруктуулугуна жараша болот. Рельефти пайда кылуу мүнөзүнө карата Капталда кар көчкү, жер көчкү, солифлюкция, делювий, эрозиялык жана башка процесстер жүрөт. «Каптал» термининин бет, боор, дөш, төш, кадуу сыяктуу синонимдери да бар. Топонимдин бир компоненти катары да кездешет. Мисалы, Каптал-Арык жана башка.
Фолликулит
Оору көбүнчө зат алмашуусу бузулган, витамин жетишпеген (А, С витамини), терчил кишилердин териси сыйрылганда, өйкөлгөндө, кирдегенде жана башкалар пайда болот. Ал түктүү жерге, өзгөчө бетке, моюнга, билекке, шыйракка жана башкалар чыгат. Ал жер кызарып, шишимик тартат. Андан соң ириңдүү бүдүр пайда болуп, бир нече күндөн кийин кургап карттанат. Тери фолликулитте түктүн тегереги тереңирээк сезгенет. Ал жер кызарып, ириң толгон бүдүр пайда болуп жарылат. Майда, жалгыздап чыккан ириңдүү бүдүрлөргө зелёнка сүйкөө сунуш кылынат. Эгерде ал чоң-чоң болуп көп чыкса, сөзсүз врачка кайрылуу керек. Мындай учурда аны жууп, сыгууга болбойт. Анткени инфекция жайылып, кабылдап кетиши мүмкүн. Айрыкча бетке чыккан бүдүрлөрдү сыгып ириңин чыгаруу жарабайт. Өнөкөт түрүндө оорулуу тамакты мүнөздөп ичип, өткүр, таттуу, туздуу тамакты аз пайдалануусу талапка ылайык. Оңой сиңимдүү, витаминге бай тамак азыктары, жашылча-жемиш сунуш кылынат.
Ооруну алдын алуу үчүн терини таза кармоо керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Баткен облусу
Баткен облусу ― Кыргызстандын түштүк-батышында жайгашкан дубан. 1999-жылдын 13 октябрында Ош облусунун Баткен, Кадамжай, Лейлек райондорунун жана Кызыл-Кыя, Сүлүктү шаарларын чек арасында түзүлгөн. Облустун административдик борбору – Баткен шаары (2000-жылдан).
Облустун курамындагы административдик-аймактык бирдиктер:
Дубандын түштүк-батыш жана түндүк-батышынан Тажикстан, түндүгүнөн Өзбекстан, чыгышынан Ош облусу менен чектешет. Анын аймагында башка мамлекеттерге тийиштүү бир нече аңкылаптар бар. Ушуга байланыштуу транспорттук катнашы көп чек аралар жана аңкылаптар аркылуу өтөт. Аянты 17,0 миң км² же республиканын айантынын 8,5%ын түзөт. Калкы 548,247 (2021) же республиканын калкынын 8,3 %ын түзөт.
2001-жылы Исфана кыштактары шаар макамын алган. 2012-жылы Кадамжай жана Айдаркен шаарчалары шаар макамын алган.
Климат
Дубандын климаты негизинен континенттик, кургакчыл континеттик белгилери бар жер ортолук деңиздик климатка окшош. Жайкы нымы жетишсиз, мелүүн жылуу, кышы мелүүн-суук. Дубандын 2500 мге чейинки бийиктикте жайгашкан аймагында Үчтүн айынын көп жылдык орточо температурасы –3,3°Cдан –6,9°C, Текеники 25,3 – 15°C. Деңиз деңгээлинен 3000 м бийиктикте жайгашкан Теминген стансиасында Үчтүн айынын орточо температурасы –8,9°C (абсолүттук минимуму –30°C), Текеники 10°C (абсолүттук максимуму 38,7°C). Алай кырка тоосунун «орограпиалык ыктоодо» жайгашкан түндүк капталында Баргана тоо тизмегинин түштүк- батыш капталына караганда жыл ичинде жаан-чачын 2,5 эсе аз жаайт. Түркстан кырка тоосунун түндүк капталына 1200—1500 м бийиктикте туран тибиндеги чөл климаттуу Баргана өрөөнүнүн таманындагыдай эле жылына 120—140 мм гана жаан-чачын жаайт. Түркстан кырка тоосунун чыгыш бөлүгүнүн түндүк капталдарында, Испара суусунун алабында жылдык жаан-чачындын өлчөмү 200—600 ммден Кожобакырган жана Ак сууларынын алаптарында 300—800 ммге чейин көбөйөт. Алай кырка тоосунун түндүк капталдарында, орто бийик жана бийик тоолуу зоналарда жылдык жаан-чачындын өлчөмү 600— 800 ммге, чанда 900 ммге чейин жетет, ал эми жаан-чачындан ыктоо жайгашкан жерлерде тоолор менен курчалган туйук чуңкурчактарда жаан-чачындын өлчөмү 300—400 ммге чейин төмөндөйт. Алай кырка тоосунун эң батыш бөлүгүндө, Cох суусунун алабында, тоо кыры 5000 мден ашык көтөрүлүп, түштүктү карай бир аз ийилген жеринде гана жогорку зонада жаан-чачын жылына 1000—1200 ммге чейин жаайт.
Суулары
Дубандын суулары Cырдарыйанын алабына кирет. Алай кырка тоосунун түндүк капталдарынан башталган ири сууларга — Испайрамсай, Шаймерден, Cох ж.б., Түркстан кырка тоосунан башталгандарга — Исфара, Исфана, Кожобакырган, Ак ж. б. кирет. Бул суулардын бардыгы Cырдарыйанын сол куймалары, бирок алар тоодон чыга беришинде сугатка таралып же өзүнүн шиленди конустарында жана кургак сайларында жерге сиңип кетет. Бул суулар негизинен эриген кар жана мөңгү сууларынан куралат. Алай жана Түркстан кырка тоолорунун капталдарында тоо көлдөрү да арбын, алардын ирилери: Тегермеч (же Зоркөл), Кезарт, Түзашуу ж. б. (Испайрамсайдын алабында), Курманкөл (Көк суунун алабында), Аугул (Cохтун алабында), Каракөл-Катта (Испананын алабында) ж. б. Облустун аймагында жалпы аянты 720 км²ден ашкан 530дай мөңгү бар. Алардын бардыгы Алай (568,1 км² ) ж-а Түркстан (151 км² ) кырка тоолорунун түндү капталдарында.
Облустун аймагынын топурак өсүмдүктөрүнүн таралышы ж-а алардын жалпы арид-дик мүнөздө болушу жылуулукка ж-а нымдалуу шарттарына түздөн-түз байланыштуу. Орто бийиктиктеги ж-а бийик тоонун төмөнкү бөлүгүндөгү күрөң, куба күрөң, тоо-шалбаалуу талаа топурактуу жерлерде арча токою, сейрек токой, талаа ж-а шалбаа-луу талаанын ар кандай типтери басымдуу. Арчалуу токой тилкесинин нымды, топурак кыртышын сактоодо, селге каршы ж-а санитария-гигиеналык мааниси зор.
Калкы
1999 жылкы эл каттоо боюнча 382,4 миң киши же республиканын калкынын 7,9%ын түзгөн. Шаар калкы 100,2 миң киши (дубандын жалпы калкынын 26,2%ын түзөт), айыл калкы 282,2 миң (73,8%). Калктын жыштыгы 1 км² жерге 22,5 киши (респуюликада 24,1 киши). Шаарлары: Кызыл Кыйа (калкы 31,8 миң), Cүлүктү (13,6 миң), Испана (15,9 миң), Баткен (11,0 миң); шаарчалары: Айдаркен (9,1 миң), Кадамжай (8,9 миң), Чыгыш (6,9 миң), Чабай (1,6 миң), Кеңеш (1,3 миң); ири айылдары: Үч Коргон (12,9 миң), Орозбек (7,5 миң), Кулунду (7,2 миң), Бужум (6,7 миң), Кербен (6,0 миң), Кара Бак (6,0 миң), Cамаркандык (5,6 миң), Меркез (5,0 миң), Андарак (4,7 миң) ж. б.
Дубандын калкы көп улуттуу. Негизинен кыргыздар (дубандын жалпы калкынын 74,3%), өзбек (14,4%), тажик (6,9%), орус (2,2%), түрк (0,3%) ж. б. улуттун өкүлдөрү жашайт.
Дубандын калкынын табигый өсүшү салыштырмалуу жогору (2000 ж. республикада 19,7 ‰ болсо, дубанда 23,4‰ болгон), өлүм-житимдин коэпписиенти (респуюликада 7,0‰, дубанда 5,7‰) төмөн. Бул болсо жергиликтүү улуттун басымдуулук (74,3%) кылышы менен түшүндүрүлөт. Дубандын калкынын көбөйүшү негизинен табигый өсүшкө байланыштуу. 2000 ж. өсүш ар 1000 кишиге 17,7 (республикада 12,8) адамды түзгөн.
1999 жана 2000 жылдардагы дубандын аймагына кирген душмандарга, эл аралык террористтерге каршы согуш аракеттери да калктын миграсиасынын күчөшүнө алып келди. Өлкөнүн башка аймактарына кеткен мигранттардын саны 2000 ж. 6 миңден ашуун болду.
Жумушсуздардын санынын жогорку деңгээлде болушу орчундуу көйгөй бойдон калууда. Каттоодо турган жумушсуздардын саны 2001 жылдын Үчтүн айынын 1-не карата дубан байунча 8,2 миң киши болгон. Бир жумушчу ордуна мында 186 киши туура келүүдө. Мындан тышкары дубанда катталбаган «көмүскө» жумушсуздар да бар.
Экономикасы
Республиканын өндүрүш комплексинде Баткен облусунун экономикасы маанилүү орунду ээлейт.Облустагы калктын эмгекчилдиги экономиканын өнүгүшүнө шарт түзөт.Өнөр жайы облустун экономикасында гана эмес, респ-да да маанилүү орунду ээлейт. Бул региондо сурьманын, сымаптын бүт көлөмү, көмүрдүн 20,4% , ферменттелген тамекинин 19,6%и , улуттук килем буюмда-рынын 35,5%и өндүрүлөт. Cурьма ж-а сымап өндүрүү б-ча Кырг-н дүйнөлүк өндүрүүчөлөрдүн катарында турат. Облус дүйнөлүк керектөөчүлөрдү сурь ма м-н  20,0%, сымап м-н 15,0% камсыз кыла алат. Кадамжайда алынган сурьма 1958-жылдан сапаты жагынан дүйнөлүк ры-нокто эталон катары бааланып көп өлкөлөргө экспорттолот. Натыйжада облус товар-ларды жогорку экспорттоочу болуп калат. Экспорттук продукциянын суммасы 2001-ж. 17,7 млн долларды түзүп, импорттон бир кыйла же 6,3 эсе ашкан.Облустун ө. ж. тармактык структурасында түстүү металлургия, тамак-аш, ун тартуу-акшак ж-а аралаш тоют, курулуш материалдар ө. ж. тармактары жалпы облустун ө. ж. продукция-сынын 95,0%ин өндүрөт. Облустун башка ө. ж. тармагы отун ө. ж. анча чоң эмес үлүштүээлейт. Ага карабастан ал өнөр жайдын район аралык мааниси бар. Үч ишканасы: «Кызылкыя көмүр» акционердик коому (АК), «Кызылкыя шахта курулуш» ж-а «Cүлүктү көмүр» мамл. акционердик коому иштейт. Мында 2001-ж. респ-да казып алынган көмүрдүн 20,4%ы же 97,0 миң ткөмүр өндүрүлгөн. Облустун отун ө. ж-да акыркы жылдарда мунайзат ж-а газ өндүрүү тармагы пайда болду. Анын базасын көп жылдан бери Өзбекстан пайдаланып келет, жаңыдан облуска өткөн Арка ж-а Бүргөндү массивдериндеги кендер түзөт. Облустун ири өнөржай ишканалары: «Кызылкыя тамекиси» акционердик коому, «Айдаркен сымап комбинат» мамл. акционердик коому, «Кадамжай сурьма комбинаты» акционердик коому, «Нур» акционердик коому, «Кызылкыя шахта курулуш», «Cүлүктү көмүр» мамл. акционердик коому, «Кызылкыя көмүр» акционердик коому, «Кызылкыя дан азыктары»акционердик коому, «Кызылкыя машза-вод»ж. б.
Транспорту
Облустун азыркы транспорт тармагы: автомобиль, темир жол, аба ж-а куур (трубопровод) транспорту. Аймагындагы тоолуу рельеф автомобиль транспортунун өнүгүшүнө шарт түзөт. Негизги автомобиль жолдору: Ош—Кызылкыя—Пүлгөн—Ай-даркен—Баткен—Исфана—Cүлүктү; Кызылкыя—Дарооткоргон; Кызылкыя—Кувасай (Өзбекстан); Баткен—Исфара (Тажикстан); Кызылкыя—Маркамат (Өзбекстан)—Ош. Бул жолдор (айрыкча биринчиси) «анклавдарды» бир нече жолу кесип өткөндүктөн, транспорт каражаттарынын облустун аймагы б-ча нормалдуу, эркин жүрүшүнө тоскоол-дук (бажы тосмосу, чек ара иш-аракеттери, паспорт ж-а документтерди текшерүү ж. б.) кылууда. Бирок ушундай шарттарга карабастан бул жолдор облустун ыраак жайгаш-кан калктуу пункттарын райондун борбору, о. эле Ош шаары м-н транспорттук-экон. жактан байланыштырып турат. Облустун аймагындагы автомобиль жолунун уз. 1,2 миң км, анын 414  кми асфальт-танган, 466  кмташ төшөлгөн жол. Бул жолдордун басымдуу бөлүгү айылдык жерлерде жайгашкан. Каржылоо каражатынын жетишсиздигинен жолдорду реконструкциялоо ж-а капиталдык ремонт жүргүзүү кыйынга турууда. Буга байланыштуу коңшулаш мамле-кеттердин «анклавдарынан» айланып өтүүчү жолдорду куруу облустун гана эмес респ-нын да маанилүү экон. ж-а саясий проблемасы болуп калууда. Автомобиль транспорту жүк ж-а жүргүнчүлөрдү ташууда маанилүү орунду ээлейт. 2001-ж. 1,8 миң т жүк, 13,8 миң жүргүнчү ташылган. Алар-дын ичинен 383,5 миң т же 16,4% жүк, 433,3 миң же 31,4% жүргүнчү ж-а менчик авто-транспорттор м-н ташылган. Облустун темир жол транспорту туюк эки темир жол тармагынан турат. Биринчи 1907-ж. Cүлүктүдөгү көмүр кенине Драгомиров бекетинен 37 км аралыкка курулган. Бул тармак 30-жылдардын башында рекон-струкцияланган. Экинчиси 1928-ж. курулуп, Кызылкыя шаарын Өзбекстандын темир жол системасы м-н туташтыруучу Фергана—Кувасай (Өзбекстан)—Кызылкыя темир жол тармагы. Уз. 42 км.Бул темир жолдор неги зинен көмүр ташуу үчүн курулган. Алар тоолуу жерлер м-н өтөт, айрыкча Драгомиров—Cүлүктү кууш темир жолун эки капта-лынан тоонун тик капталдары тосот. Анын уз. облустун аймгында 30 километрдей. Ушуга карабастан бул жолдордун облустун аймагында чоң жүктөрдү ташууда айрыкча тоо-кен өнөр жайы үчүн мааниси чоң. Аба транспорту жүргүнчүлөрдү ташыйт да көбүнчө жергиликтүү мааниге ээ. Аэро-порттор Баткенде (1950-ж. курулган), Исфанада, Кызылкыя, Айдаркенде бар. Алардын ичинен биринчи үчөө иштеп жатат. «Кыргызстан аба жолдору» акционердик коому улуттук авиакомпаниясынын курамына кирет. Бул аэропорттордон Ош шаарына күнүгө, Бишкек ш-на 2—3 авиарейстери болуп турат. Жайында Чолпоната шаарына (Ысыккөл) каттайт.
Маданият
Маданият тармагында 2000-ж. 1 млн нуска китеби болгон китепканалар, облус-тук драма театры, 2 райондук элдик театр иштеген. Облустук радиоуктуруу ж-а телекөрсөтүүлөр кыргыз, орус, тилиндеринде жүргүзүлөт. Облустук "Баткен таңы" гезити ж-а 3 райондук (Кызыл Туу, Эл жарчысы, Ата-журт) гезиттери чыгарылат.
Облустун аймагында көптөгөн тарыхый-маданий объектилер бар. Биздин замандын 1—6-к-дарына таандык Аирбаз, Баткен, Кайрагач, Каракамар, Кожо-бакырган, Обишир тургун жайларынын калдыктары, 9—16-к-дардагы Булакбашы, Ис-фана, Карабулак шаар чалдыбарлары, Кокон мезгилиндеги чептердин калдыктары — Кан, Кыштут ж-а Кайрагач айылында архитектуралык эстелик-мечит бар. Рабат айы-лынан түштүгүрөөк тарапта аты уйкаш байыркы кен казуучулардын тургун жайы, Cамаркандык айылында тарыхый рудник, Канигут үңкүрү сакталган.
Площадь Ильича
Площадь Ильича — Москва метросунун Калининско-Солнцевская сызыксындагы станция. 1979-жылы 30-декабрьда ачылган.