cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Организмдин кыймылы
Илимий-техникалык жетишкендиктер тууралуу
Акыркы жылдарда илимий-техникалык жетишкендиктер, кол эмгегин механикалаштыруу менен алмаштыруу, турмуш шарттын жакшыруусу, жол транспортторунун өсүшү кишинин эркин кыймылынын азайышына шарт түзүүдө. Натыйжада активдүү кыймыл азайып (гиподинамия), организмге өзүнүн терс таасирин тийгизүүдө. Ал семирүү, атеросклероз, гипертония жана жүрөктүн ишемия ооруларынын пайда болуусуна шарт түзөт. Улгайган адамдын организминдеги табигый өзгөрүүлөрдөн нерв, таяныч-кыймыл аппаратынын тез иштөө (кыймылдоо) мүмкүнчүлүгү азаят, кол-бут, муундар ооруксунуп, булчуңдардын бошоңдошу байкалат. Ал эми аз кыймылдаган кишилерде гиподинамиянын натыйжасында алар эрте пайда болот жана аны күчөтөт. Гиподинамиянын терс таасирин алдын алуу ар бир адамдын колунан келет. Өлкөбүздө массалык түрдө таралган физкультура жана спорт оюндары, өндүрүштүк гимнастикалар, акыл эмгегинен күч эмгегине өтүү, жөө басуу, чуркоо сыяктуу активдүү кыймыл аракет түздөн-түз гиподинамияга каршы чечкиндүү шарт болуп саналат. Ошондой болсо да активдүү кыймыл ар дайым организмдин, айрыкча жүрөктүн жекече иш аткаруу мүмкүнчүлүктөрүнө негизделүүсү тийиш. Анткени ашыкча күч келтирүү өзгөчө машыкпаган адамдарга пайда ордуна өзүнүн терс таасирин тийгизет. Ошондуктан өндүрүштө оор жумуш иштөө такай эмгектенүү эрежесин сактоо менен, ал эми спорт оюндарын врачтын контролунда жүргүзүүгө тийиш. Таза абада күч эмгегин өлчөмдүү иштөө же дем алуу өзгөчө улгайган адамдар үчүн өтө пайдалуу, ал кыймыл-таяныч аппараттагы табигый өзгөрүштөрдү басаңдатып, жүрөк-кан тамыр системасын жакшыртат. Көп учурда айрым улгайгандар дене тарбия машыгууларды өлчөөсүз аткарууга аракеттенет. Бул туура эмес, анткени нерв, өпкө, жүрөк жана башкалар органдардын иш аткаруу мүмкүнчүлүгү улгайган адамдарда өтө аз, андыктан айрым учурларда организмде жагымсыз сезимдер, жашка карата табигый өзгөрүүлөр тез пайда болот. Мындай адамдар физкультура жасоодо сөзсүз врачка кеңешүүсү зарыл.
Кыймыл бузулушу
Кыймылдын бузулушу түрдүү эркин кыймыл-аракетти башкарып, жөнгө салууга катышуучу нерв системасынын жабыркашынан (кырсыктар, сезгенүү процесстери, кан куюлуу, шишиктер) болот. Кыймылдын бузулушуна таяныч-кыймыл аппаратынын сыныгында, муундан чыгып кетүүсүндө, булчуңдар ооруганда жана башкалар белгилүү кыймылды аткара албай калуусу кирбейт. Жалпы кыймылсыздык паркинсонизмде болот. Мээнин эркин кыймылды башкаруучу борбору, жүлүндүн кыймылдаткыч клеткалары же тийиштүү четки нервдери жабыркаганда такыр кыймылсыз же бир аз кыймылдабай калат (Шал). Мындай бузулууларда булчуң алсызданып, кыймыл өтө азаят. Кээ бир бузулууларда кыймыл өтө көбөйүп (гиперкинез) калтырайт. Оорулуу бир нерсени кармай албай, жазуу жана башкалар жумуш аткаруу кыйындайт. Кээде бир кол же бүт дене калтырайт. Ал дайым эле нерв системасынын ооруларынын белгиси боло бербейт. Кээде колдун калтыроосу диффузиялык ууландыруучу богокто, сымап, коргошун, наркотик менен ууланганда, өнөкөт аракечтикте болот. Кыймылдын бузулушун аны пайда кылган ооруларга жараша врач дарылайт. Бирок бардык учурда айыктыруу физкультурасы кеңири колдонулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Далайнор
Далайнор (моңгол далай – ыйык, нор – көл, деңиз; кытайча – Хулуньчи) – Кытайдын түндүк-чыгышындагы көл. Барга бөксө тоосунда. Аянты (толгон кезде) 1100 км2дей. Тереңдиги 6–9 м (суунун өлчөмүнө жараша жыл сайын өзгөрүп турат). Кер-Өлөң жана Орчунгол суулары куят, көл толгон мезгилде андан агып чыккан суу Аргунга кошулат. Жээги жапыз, айрым жери саздуу, чыгыш жээгинде кумдуу жерлер бар.
Фарбер, Марвин
Марвин Фарбер (14 декабрь 1901 ж, Буффало,Нью-Йорк штаты — 24 ноябряь 1980, Миннеаполис) – америкалык философ. Тагдыр жазмыш америкалык философ Гуссерлдин окуучусу. Эл аралык феноменологиялык коомдун негиздөөчүсү жана президенти. «Феноменологиянын негиздери» деген эмгектин автору. Феноменологиялык окуунун ички карама-каршылыктарын жаап жашырган. Фарбер тарыхый материализмдин негизги абалына баа берген, феноменолокторго, Гуссерлдин окуусун, тарнсценденталдык идеализмди жактоочуларды сындаган.
Кылыч азуулу мышыктар
Кылыч азуулу мышыктар — байыркы жырткыч айбандардын бир түрү.
Айтуган (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Айтуган — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Яшерган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 306 киши. Почта индекси — 453192, ОКАТО коду — 80248870002.
Восточный Лаптюг
Чыгыш Лаптюг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мала дарыясынын сол жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эркин-Сай
Эркин-Сай (Эркин-Сай) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Панфилов районундагы айыл. Вознесеновка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 720 киши.
Бозкачыр
Бозкачыр — антропоморфтук типтеги жалгыз көздүү Малгун дөөнүн минген унаасы. Саякбай Каралаевдин вариантында чагылдырылган Б. кадимки эшек менен жылкынын (бээнин) жалгашуусунан жаралган аргын, башкача айтканда жылкы тукумунан кичине, эшек жаныбарынан чоңураак көлөмдө берилбестен, эпостун стилине ылайык өзгөчө апыртылган зооморфтук типтеги фантастикалык зор жандык түрүндө элестетилет. Бозкачырдын унаалык сапаты тоодой болгон чоң Малгун дөөнү кебелбей көтөрүп согуштук майданда желе жортуп да, таскактап чуркап, ачкалыкка, ысык-суукка чыдамдуулугу жана күчтүүлүгү менен өзгөчөлөнөт. Эпосто:
Ит Малгундун Бозкачыр
Башы үзүлдү быркырап,
Тоо ураган немедей
Кулап кетти дыркырап (Саякбай Каралаев, 2. 130),— деп ажал тапканы айтылат.
Эшек менен жылкынын аргынынан бүткөн жаныбардын атын билгизген «качыр» сөзү байыркы түрк тилинде «катыр» түрүндө болгон. Анткени катыр сөзү кат+ыр морфемаларынан куралган. Анын «кат» уңгусу байыркы түрк тилинде «кош, аралаштыр, аргындаштыр» маанисин берген. Ошол этишке зат атооч жасоочу «ыр» мүчөсү жалганып, «катыр» сөзү келип чыккан. Ал аргын дегенге жакын маани берген. Кийин т тыбышы ч тыбышына өтүп, азыркыдай качыр түрүнө келген.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Көк-Кыя
Көк-кыя — Ак-сай өрөөнүндөгү суу, Ак-сай суусунун оң куймасы. Ат-башы районун аймагы аркылуу агат. Какшаал тоо тизмегинен башталат. Узундугу 83 км, алабынын аянты 1050 км2.
Жогорку агымында өрөөнү бирде кууш, бирде кеңейип, кээдесалааларга бөлүнүп агат. Башталышында 3514 м бийиктикте, аянты 4,5 км2 келген Көл-Суу көлү бар. Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат.
Ири куймалары: Ак-сайууру (29 км), Туюкботомойнок (28 км), Карабел (10 км) – оң; Туюкхожент (13 км), Хожент (11 км) – солкуймасы. Жылдык орточо чыгымы 3,75 м3/сек; эң көбү июлда, эң азы мартта байкалат. Сентябрда тартылып, майда киребаштайт.
Организмди чыңдоо
Организмди чыңдоо — аба ырайынын — климаттын жагымсыз шарттарынын таасирине организмдин туруктуулугун арттыруу үчүн жүргүзүлгөн иш-чаралар комплекси.
Каражаттар
Организмди чыңдоонун негизги каражаттары — аба, суу, күн нуру. Алар дене көнүгүүлөрү менен айкалышканда организмди чыңдоочу таасирлердин натыйжалуулугу артат. Организмди чыңдоонун кеңири таралган, ар кимге жеткиликтүү түрү — таза абада болуу. Мында жыл мезгилинин өзгөчөлүктөрүн эске алуу зарыл. Жылдын жылуу мезгилинде денени чындоо үчүн таза абада узакка сейилдөө, абанын температурасы 16° Сден төмөн эмес бөлмөдө терезени ачып коюп уктоо пайдалуу. Ар күнү үйдүн ичинде бир минутадан баштап, ар бир 5—7 күндө бир минутадан кошуп олтуруп, 10—15 минута жылаңайлак жүрүү пайдалуу. Денени чыңдоо үчүн жөө басуу, лыжада жүрүү, жеңил кийимчен «жай» жүгүрүү, коньки тебүү жана башкалар керек. Организмди чыңдоо үчүн суу процедурасын пайдалануунун өзүнчө өзгөчөлүгү бар; абага караганда суу бир кыйла кубаттуураак фактор болуп эсептелет. Суунун жылуулук таасиринен тышкары капилярдык кан айланууну жакшыртуучу өзгөчө массаж катары териге механикалык таасир да тийгизет. Үй шартында сүртүнүү, куюнуу, душ алуу суу менен денени чындоонун кеңири таралган түрү. Денени температурасы 34— 35°суу менен чыңдай баштоо керек. Ар күнкү куюнууда (сүртүнүүдө) 6—7 күндөн кийин суунун температурасын 1°ка төмөндөтүп олтуруп, 22—24°ка жеткирүү керек. Бул температурадагы суу менен 2—3 ай сүртүнүү жана куюнуу сунуш кылынат. Терс таасири болбосо (жогорку дем алуу жолунун сезгенишин, алсыроо, уйку качуу, тамакка табити тартпоо) денени төмөнкү температурадагы суу менен чыңдоого өтүп, 22°тан ар 10 күндө 1°ка төмөндөтүү керек; ар күнкү сүртүнүүдө (куюнууда) суунун температурасын 10—12°ка жеткирүү зарыл. Мында 3 минутанын ичинде жылуу (40° Сдей) суу муздак сууга бир нече жолу алмаштырылат. Организмди чыңдоонун натыйжалуу ыкмасы болуп душ саналат. Организмди чыңдоо факторлоруна ошондой эле күн нурунун таасири жана дене тарбия көнүгүүлөрү, башкача айтканда таза абада же желдетилген бөлмөдө эртең менен гигиеналык гимнастика жасоо (Гимнастика) да кирет. Суук күндөрү организм өтө үшүп кетпесин үчүн көнүгүүлөр таза абада жасалып, көпкө созулбаганы оң. Ысык, айрыкча нымдуулук жогору күндөрү өтө ысып кетпөө керек. Дене тарбия көнүгүүлөрүнөн кийин душ алуу сунуш кылынат. Ачык көлмөлөргө түшүү организмди чыңдоочу эң мыкты таасирге ээ, анткени суунун жылуулук жана механикалык таасири абанын, күн нурунун таасири жана сүзүү кыймыл-аракети менен айкалышат (Сууга түшүү). Кышында дени сак адамдар, «морждор» гана ачык сууга түшө алышат; ага чейин организмди акырындап суукка көнүктүрүү (бир жылдан кем эмес) керек. Муздак сууга түшүү 20—30 секундадан ашпай, кыймыл-аракет менен коштолуусу зарыл. Кышында сууга түшүүнү каалоочулар врачтын көзөмөлү астында болуулары тийиш. Буу мончосуна түшүү организмди чыңдоочу зор мааниге ээ. Мында жылуулуктун, буунун, суунун таасири жана механикалык дүүлүктүрүү (жышынгыч менен жуунуу же шыпыргы менен чабынуу) айкалышып, зат алмашуу, дем алуу жана кан айланууну күчөтөт. Бирок улгайган адамдар тез - тез «бууланууга» болбойт (жумасына 1 — 2 гана жолу; бууда 10—15 минутадан ашык болуу жарабайт).
Бала организми тууралуу
Бала организмин төрөлгөндөн баштап чыңдай баштоо зарыл, бирок анын айрым органдары жана системалары али өсүп жетилбегендигин эске алып, этияттык менен үзгүлтүксүз жүргүзүү керек. Гипотрофиядан, итийден, кайталап кармаган же өнөкөт оорулардан начарлаган балдарга денесин чындоочу процедуралар өзгөчө керек. Бирок оорукчан жана начарлаган балдардын организмин чыңдоону врачтын көзөмөлүндө жүргүзүү зарыл. Бала таза абанын жетишсиздигин өтө сезгич келет. Желдетилбеген үйдө көпкө болгон балдар шалдырап чыргоолонот, уйкусу качып, тамакка табити начарлайт, башы ооруп, жүрөгү айланат. Баланы күндүз таза абада уктатуу пайдалуу. Баланын саламаттыгына жараша анын кийимин которгондо кыска мөөнөткө жылаңачтоо менен аба ваннасын алууга болот. Жарык жана күн ванналары өтө так дозаланышы керек, анда баланы улам оодарып жаткырып туруу керек. Оорукчан балдардын денесин чыңдоодо жуундуруу, нымдап сүртүү сыяктанган таасири азыраак суу процедуралары сунуш кылынат. Бир жашка чейинки балдардын денесин чындоо жөнүндө Эмчектеги бала макаласын караңыз.
Улгайган адамдардын денесин чыңдоо
Улгайган адамдардын денесин чыңдоо этияттык менен врачтын кароосунда жүргүзүлүүгө тийиш. Анткени алардын денеге күч келтирүүчү дүүлүктүргүчтөрдүн таасирине адаптациясы начарлап, денени чыңдоочу процедуралардан кийин физиологиялык функциялары жай калыбына келет. Аба ваннасын адегенде үйдүн ичинде, верандада, балкондо алууга, акырындык менен жеңил кийимчен сейилдөөгө көнүгүү керек.
Организмди чыңдоо режими жашына, жекече өзгөчөлүгүнө жана ден соолугуна жараша врачтын көрсөтүүсү боюнча түзүлөт. Ооруп калса денени чыңдоону убактылуу токтотуп, айыккандан кийин кайра башынан баштоо керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Гафний
Гафний (лат. Hafnium, Hf) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IVВ группа элементи, к.н. 72, ат. м. 178,49. Массалык сандары 174Нf, 176Нf -180Нf болгон 6 туруктуу изотоптон турат. 1923-ж. нидерланд. окумуштуу О.Костер жана венг. окумуштуу О.Хевеши тарабынан ачылган. Жер кыртышында таралышы м. б-ча 3,210-4 % түзөт. Г. Копенгаген шаарынын атынан аталган. Ак күмүш түстүү металл; тыгызд. 13,66 г/см3, балкып эрүү темп-расы 2222оC, кайноо темп-расы 5280оC. Хим. касиети б-ча цирконийге өтө окшош. Негизги окистенүү даражасы болуп +4 саналат; +3, +2,+1 окистенүү даражасы да мүнөздүү, бирок аз кездешет. Жогорку темп-рада N2, C2, B, Si ж.б менен аракеттенип, металл сымал катуу бирикмелер
HfN, HfS, HfSi, HfCl4, HfF4 пайда кылат. Абада окистенүүдөн сырткы бети жука кабыкча менен капталат. Кычкылтек менен ысытуудан Г. оксиди HfO2 пайда болот. Г. [HfO]HPO 4, [HfO]Cl 2, K2 [HfF 6] сыяктуу комплекстик бирикмелери белгилүү. Г. цирконий минералдары жана HfCl4 хлоридин калыбына келтирүүдөн алынат. Г. тантал жана вольфрам менен болгон куймасы абсолюттук нөлгө жакын темп-рада 20000С темп-рада да жогорку бекемдигин сактайт. Ошондуктан ядролук энергетика, электрондук техника, авиация, ракеталар жана реактивдүү кыймылдаткычтар тетиктерин жасоодо колдонулат.
Бакыт Төрөбаев
Бакыт Төрөбаев 1973-жылы 5-апрелде Жалал-Абад шаарында туулган. Жогорку билимдүү. 1999-жылы Кыргыз мамлекеттик улуттук университетинин экономика факультетин финансы жана кредит адистиги боюнча бүтүргөн. Эмгек ишмердүүлүгүн 1995-жылы АЗС курууга жана күйүүчү-майлоочу майларды сатып өткөрүүгө адистешкен өндүрүштүк-коммерциялык “Жамиля жана К” фирмасында директор болуп иштөөдөн баштаган.
Ичке-Суу алтын кени
'Ичке-Суу алтын кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Тегермач, Абшыр, Аустан сууларын бөлүп турган кырларда, деңиз деңгээлинен 3300–4000 м бийиктикте жайгашкан. 1988-ж. табылган. 1987–93-ж. издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы, пермдин гранодиориттери, диориттери, кварцтуу диорит–порфирлери менен жирелген силурдун кумдук катмарчалары менен көмүртектүү алевролиттеринен, силур-девондун оттук таш жана чополуу сланец катмарчалары бар алевролиттеринен, кумдуктарынан түзүлгөн. Алтын-кварц-полисульфиддүү рудалануу көмүртектүү алевролиттердин роговиттешкен, бири бирине жакын тик жантайган (60–80°) түндүк–чыгыш субмеридиандуу жаракалар зонасы менен байланышкан. Түндүк-чыгыш багыттагы жаракалар менен сульфоантимонит-полисульфиддүү рудалануу байланышкан. Руданалуу тарам, минералдашкан зона тибине, алтын-сульфид-кварцтуу жана сурьма-сульфат-туз–полиметалллдуу формациясына кирет. Руданын негизги минералдары: пирит, арсенопирит, халькопирит, сурьманын сульфат тузу рудалардагы пайдалуу компоненттердин орточо өлчөмү: алтындыкы – 4,5 г/т, күмүштүкү – 84,8 г/т, вольфрам кычкылынынкы – 0,026%, висмуттуку – 0,013%, жездики – 0,068%, сурьманыкы–0,23%. Руданын запасы жана ресурсу 10361,8 миң т. Алтындын запасы жана ресурсу 46,251 т, күмүштүкү – 879,3 т, вольфрам кычкылыныкы – 2691,4 т, висмуттуку – 1428,2 т, жездики – 7067 т, сурьманыкы – 24000 т.
Гонконг
Хоңкоң атайын административдик аймагы,, Hong Kong Special Administrative Region) - Азия жана дүйнөдөгү алдынкы каржы борбордун бири. Кытай эл Республикасынын курамына кирет.
Хоңкоң Көлүнүн жарым аралчасында (полуостров) жана 260 ашык кичи аралдарда жайгашып Батыш, Чыгыш, Түштүк тараптардан Түштүк-Кытай деңизи менен капталып турат.Хоңкоң аймагын мындан бир жарым кылым мурун Улуу Британиянын тышкы иштер министри (лорд Палмерстон) «эч ким жашай алгыс жер» деп белгилесе, Виктория ханыша «эч кимге кереги жок аскалар» деп жар салган. Бүгүнкү күнү өзгөчө тарыхы бар бул аралдар дүркүрөгөн өнүгүүсү менен мактана алат. «Чыгыш менен Батышты жолуктурган» Хоңкоң дүйнөдөгү суктандырган шаарлардын сап башында.
Өнүгүү жолу
XX кылымдын ортосунда Хоңкоң бир калыпта өнүгүүсүнүн себеби: согуштун бүтүшү менен арзан жумушчулардын келиши, батыш капиталдарынын инвестициялары жана Кореядагы согуштун айынан Кытайдын сырткы дүйнө менен байланышынын үзүлүшү. Мунун баары Хоңкоңдун өнүгүшүнө өбөлгө түзүп берет. Арзан жумушчулар, демек, өндүрүмдүн өздүк наркы да арзан болуп, жогорку атаандаштыкты түзө алган. Мындан сырткары ал кездеги Кытайдын башчысы Мао Цзэдундун акылмандыгы менен Британия менен жакшы мамиледе болушу өзүнчө сөзгө татыйт. Ал дүркүрөп өнүгүп келе жаткан хоңкоңго көз артса да, бир күнү бул аймак тынчтык жолу менен Кытайга өтөрүнө көзү жетип турган. Өз кезегинде Англия да токтоо саясат жүргүзгөн. 1980-жылдары хоңкоңдун экономикалык өсүшү Англияны басып өтөт. Хоңкоң дүйнө жүзүнө эл аралык финансылык жана тейлөө көрсөтүү борбору катары тааныла баштайт
Экспорт бейиши
Азиядагы 4 ажыдаардын бири болгон Хоңкоң бизнес кылуу үчүн эӊ ыӊгайлуу жер. Дүйнөлүк банктын маалыматы боюнча, ички дүӊ өндүрүм киши башына 38 127 АКШ долларын (бул көрсөткүч менен Кытайдын эӊ бай шаары эсептелинет) түзөт. Хоңкоң экономикасы эл аралык соода-сатыктан көз каранды. Жаратылыш ресурстары дээрлик жок болгондуктан керектүү азык-түлүк, сырьёлор, таза суу сырттан алынып келинет. Анын аймагында 50 миӊден ашуун завод-фабрикалар, 250дөй банктар жайгашкан. Хоңкоң ири порт катары «экспорт бейиши» (текстиль, кийим-кече, электрондук шаймандар, оюнчуктар жана башкалар экспорттолот) наамын алып келет. 2014-жылдын жыйынтыгы боюнча инвестициялардын өлчөмү 111 миллиард АКШ долларын түзгөн. Бир кездери жараксыз деп табылган жердин ири финансылык жана сервис борборуна айланышы капитализмдин жетишкендиги десек болчудай.
Административдик бөлүнүшү
Хоңкоңду 18 район толуктайт: 1. Борбордук жана Батыш, 2. Ваньчай, 3. Чыгыш, 4. Түштүк, 5. Яучимвон, 6. Самсёйпоу, 7. Коулун-Сити, 8. Вонтайсинь, 9. Куньтон, 10. Кхуайчхин, 11. Чхюньвань, 12. Тхюньмунь, 13. , 14. Түндүк, 15. Тайпоу, 16. Сатхинь, 17. Сайкун, 18. Айлендс.
Тарыхы
1842-1997 жылдары Гонконг Улуу Британиянын колониясы болгон. Андан соң Гонконг Кытай Эл Республикасынын курамына Атайын Административдик Аймак катары кирген. Кытай-Британ келишими жана Гонконг Негизги Мыйзамы боюнча Кытай аймакка кенен өз эрктик (автономия) 2047-жылына чейин камсыздаланат.
Чырдын башы – апийим
Согуш аралыгында
Жаңы мезгил Улуу Британиянын Гонконгго болгон 99 жылдык ижара мезгили бүтө баштагандан тарта ал кездеги Британия премьер-министри Маргарет Тэтчер менен Кытай лидери Дэн Сяопиндин ортосунда сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында «бир мамлекет – эки систем» (Кытай жана Англия системдеринин айкалышуусу) концепциясы менен Гонконгдун автономия катары 1997-жылы 1-июлда Кытайдын карамагына өтүүсү тууралуу жарыяланат. Эми 2047-жылга чейин Гонконг автономия катары саналып, аны менен бирге бардык мыйзам жана аткаруу системдери, сот, полиция жана акча системи мурдагы бойдон калат. Бир гана сырткы саясат жана коргоо маселелери Кытай Эл Республикасынын мамлекеттик кеӊешинде каралат. Чындыгында, Кытайга кошулуу жолу оор болгон. Себеби Кытайга өтүү менен Гонконгдогу демократиялык саясат бузулат деген коркунуч туулган. Бул убакта 100 миӊден ашуун либерал гонконгдуктар чет жактарга көчүшсө, калгандары британ паспортун ала башташкан. Мындагы кезек чакырымдап созулган. Бирок ал кездеги губернатор Крис Паттен жигердүү саясий реформа жасап, Гонконг элине ишенимди алып келет. Учурда Гонконгду 2012-жылы дайындалган Лян Чжэньин башкарып келет.
Пентмя-Яха дарыясы (Лимбя-Яха куймасы)
Пентмя-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лимбя-Яха дарыясынын оң жээгинен 118 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Астрахань
Астрахань - Россия Федерациясындагы шаар, Астрахань облусунун административдик борбору. Волга дарыясынын дельтасында жайгашкан. Волга менен Каспийдеги маанилүү порт. Калкы 501,3 миң (2005). Темир жол тоому. Башкы өнөр жай тармактары: жеңил, тамак-аш (анын ичинен балык), машина куруу жана металл иштетүү (кеме куруу жана ремонттоо, тепловоз ремонттоо), химиялык, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз өнөр жайы өнүккөн. Темир жолдон деңиз жана дарыя транспортуна жүк (негизинен жыгач материал жана нефть) өткөрүү жана  жүк алуу пункту жайгашкан. Астраханьда 20 ЖОЖ (филиалдары менен), 3 театр, сүрөт галереясы, тарыхый-архитектуралык музей-корук бар. 13-кылымдан белгилүү. 16-кылымдын башында Астраханъ хандыгынын борбору, 1556-жылдан Орус мамлекетинин карамагына өткөн. Успенье жана Троица соборунан турган кремль (16-кылымдын аягы 17-кылымдын башы) сакталган.
Клан (саясий клан)
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Фатализм
Байыркы мифологияда эле кудайлардын адамдарга таасиринин күчтүүлүгүн даңазалашкан. Философиянын тарыхында Фатализм концепциясына ар түрдүү интерпретация берилип келген. Фатализм тарыхый жактан реакциялык роль ойногон.
Баштыкчан мышыктар (топ)
Баштыкчан мышыктар (топ) — Австралияда жашоочу мышыкка окшош жырткыч айбандардын бир таксономиялык тобу.
Карнавал
Карнавал (, carne – эт жана vale – кош бол дегенден) – 1) Италия, Франция, Испания, Германия жана Латын Америкасында Улуу орозо алдында майрамдалуучу жаз майрамы. Бул майрам элдин кооз костюмдарды кийип, маска тагынып, көчөлөргө чыгышы менен коштолот. Өзгөчө Рио-де-Жанейро (Бразилия), Рим, Венеция (Италия), Ницца (Франция), Канар а-дарында кеңири өткөрүлөт, ошондой эле Германиядагы Фашинг, Жаңы Орлеандагы Мадри-Гра (АКШ) карнавалдары белгилүү. Карнавалдан кийин Пасхага чейин орозо учурунда эт жешпейт; 2) заманбап маданиятта костюм, маска кийүү менен коштолгон ар кандай майрам, оюн-зоок, маскарад.
Биостратиграфия
Биостратиграфия - (био... жана стратиграфия) стратиграфиянын бир тармагы; чөйрөнүн өзгөрүшүнө жараша организмдин эволюция жол менен өнүгүшү. Ар кайсы жердеги окшош катмарлардын өз ара байланыштарын жана салыштырмалуу жаштарын аныктоодо чөкмө тоотектердеги организмдердин ташка айланган калдыктарынын таралышын изилдейт. Мында чөкмөтектердин арасында кездешүүчү организмдердин ташка айланган калдыктарына карап, ошол катмардын салыштырмалуу жашы аныкталат. Стратиграфиялык шкаласы түзүлөт. Анткени организмдердин өсүп-өнүгүшү, түрлөрүнүн өзгөрүшү чөйрөгө байланыштуу. Ошол себептен организмдердин ташка айланган калдыктарын жана алардын жер бетинде таралышын изилдеп, чөкмөтектердин пайда болуу мезгилин аныктоого болот. Катмарларды өз алдынча биозоналарга бөлүүдө, аябаган зор аянтты ээлеп, өтө көп тараган жана кыска мөөнөттүн ичинде толук өлүп жок болгон организмдердин, планктондордун, споралардын калдыктары зор мааниге ээ. Терминди биринчи жолу бельгиялык палеонтолог Долло киргизген.
Кузнецовка (Иглин району, Башкыртстан)
Кузнецовка — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Кальт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 76 киши. Почта индекси — 452416, ОКАТО коду — 80228825007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бенжамен Блумдун таксономиясы
Бенжамен Блумдун таксономиясы - (грек. taxis – иретке келтирүү + nomos мыйзам) – таанып-билүү ишмердигинин максатын талдап, жиктөөгө жана аны так ырааттуулукка келтирүүгө арналган система.
Муну түзүүнүн зарылдыгы Америкада пайда болгон. Экинчи дүйнөлүк согуш аяктагандан кийин колледжде сынак алуу боюнча комитетке кирген педагогдор менен психологдордун жоон тобу Бенжамен Блумдун жетекчилиги менен педагогикалык максатты так аныктоонун жана аны ырааттуулукка келтирүүнүн жалпы жол-жобосун, эреже-талаптарын иштеп чыгуу максатында көп жылдык илимий-изилдөө иштерин жүргүзүшкөн. Натыйжада 1956-ж. таанып-билүүчүлүк (когнитивдик) ишмердиктин максатын так баяндап, чечмелеген “таксономия” жарыкка чыккан.
Топ окутуп-үйрөтүүнүн максаты катары каралуучу 6 негизги түшүнүктү (категорияны) аныктап чыккан:
Бенжамен Блумдун таксономиясы эл аралык кеңири таанылууга ээ болгон. Ал окутуп-үйрөтүүнү пландоодо жана анын натыйжаларын баалоодо кеңири колдонулат, о. эле ал жаңы курстарды тажрыйба-сынактан өткөрүп текшерүүдө да ийкемдүү каражаттардын бири катары кызмат кылат.
Андре Вейл
Андре Вейл (фран. André Weil; 1906-жыл 6-май, Париж - 1998-жыл 6-август, Принстон) - француз математиги.
Өмүр таржымалы
Андре Вейл элстик жөөт үй-бүлөдө туулган. Жогорку кадыресе мектепти бүтүргөн (фр. École Normale Supérieure). Жак Адамар жана Эмилия Пикаранын окуучусу болгон. Ал жерде А. Картан, Шевалле, Дйодонне жана башкалар менен топ уюштурган. Бул топ кийинирээк Никол Бурбаки аты менен таанылган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда АКШга жер оодарып, Чикаго университетинде жана Принстондогу Алдыңкы изилдөөлөр институтунда эмгектенген.
Вейл керектүү деңгээлде негиздей алган алгебралык геометрия, функционалдык анализ (өзгөчө топологиялык топтордо интеграциялоо жана ченем теориясы) боюнча эмгектери менен, бирок эң ириде ("Галуа когомологийи" деп аталган) гомологиялык алгебра аппаратын колдонгон сандар теориясы жааттарындагы фундаменталдуу эмгектери менен таанымал. Математиканын өнүгүшүндө Вейлдин алгебралык ар түрдүүлүктүн дискреттик дүйнөсү менен типологиянын үзгүлтүксүз дүйнөсүнүн ортосундагы байланышка ишара кылган гипотезалары чоң роль ойногон (бул гипотезаларды эң ириде А. Гротендик жана П. Делин далилдеген). Анын көз караштарына структурализм философиясы чоң таасир берген. Бул К. Леви-Стросс менен жекече тааныштыктан улам болгон. Ал Леви-Стросстун "Тектештиктин элементардык структурасы" атту китебине математикалык тиркеме жазган. Вейлдин жана башка "Бубракилердин" баамында математиканын жөнү математикалык структураларды изилдөөдө жатат.
1979-жылкы Вольф сыйлыгынын лауреаты.
Анын эң белгилүү шакирттери П. Картье жана П. Свиннертон-Дайерлер болушкан.
Карындашы Симона Вейл белгилүү философ болгон. К. Шевалле менен бирге белгилүү математик Герман Вейлдин чыгармачылыгы жөнүндө жазса да, А. Вейль анын тууганы эмес.
Чоң краб
Чоң краб (?) — оң буттуу рак түспөлдүүлөр түркүмүндөгү бир түр.
Балахонка (дарыя)
Балахонка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2677/247 орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Карналлит
Карналлит (немец геологу Р. Карналлдын атынан) – хлориддер тобуна кирүүчү минерал. Химиялык формуласы KCl.MgCl26H2O. Кошундулары: коргошун, цезий, бром Ромб системасында кристаллданат. Өңү ак, саргыч күрөң, кызгылтым. Катуулугу Моостун шкаласы боюнча 2,5. С. салмагы 1,6. Сууда жакшы эрийт. Нымдуу абада эзилет. Ачуу туз даамы бар. Калий тузунун жер семирткич үчүн колдонулуучу негизги минералы. Магний кен ташын пайда кылат.
Гексан
Гексан, н-гексан, СН3(СН2)4СН3 каныккан углеводород, түссүз суюктук. Молекулярдык салмагы 86,18; эрүү t 95°С; кайноо t 68,95°С. Сууда эрибейт, органикалык эриткичтерде эрийт, орун алмашуу реакциясына кирет. Гексан нефтиде, анын крекингдистилятында, түз буулантып айдалган бензинде кездешет. Синтездик бензиндин башкы бөлүгүн түзөт. Өнөр жайда гексенди гидрлөө, гексамагний галогендерин суу менен ажыратуу, Вюрц реакциясы жана башка жолдор менен алынат. Бензол алууда колдонулуучу бензин фракциясынын курамында болот. 2,2-диметилбутан (неогексан) жана башка изомерлери (диизопропил) мотор отунунун сапатын жакшыртуу үчүн колдонулат.
Авуар
Авуарлар (французча avoir мүлк, актив) 1) кең маанисинде – эсебинен төлөм төлөнүүчү жана алардын ээлеринин милдеттенмелери жабылуучу ар түрдүү активдер (акча каражаттары, чектер, векселдер, которуулар,аккредитивдер); 2) тар мааниде банктын чет өлкөлүк банктардын эсебиндеги чет өлкөлүк валютадагы каражаттары (анын кассасы, башка банктардагы эсептер, өтүмдүү баалуу кагаздар, векселдер ж. б.). Бул каражаттардын кайсы бир өлкөгө тиешелүү суммасы анын чет өлкөлүк авуарларын түзөт да, анын эсебинен төлөмдөр төлөнөт жана милдеттенмелер жабылат, өлкөлөр ортосунда төлөм жүгүртүлөт. Дүйнөлүк чарбада жүгүртүүнүн көп бөлүгү АКШ долларында, Германиянын маркасында, Япониянын иенинде, Англиянын фунт стерлингинде жүргүзүлгөндүктөн, авуарлар. ушул валютада кеңири колдонулат.
1-январь
1-январь (Үчтүн айынын бири) — Григорий жылсанагы боюнча жылдын 1-чи күнү, жылдын аягына чейин 364 күн (толук жылда 365) күн бар.
Орнитоз
Орнитоз (латын тилинен psittacus - тоту) — кишинин жана куштардын вирустар пайда кылуучу жугуштуу оорусу.
Булактары
Аны менен көбүнчө үй канаттуулары (өрдөк, күрп, каз, тоок жана башкалар) жана жапайы куштар ооруйт. Ооруган куш жем жебей, аз кыймылдайт, көзүнөн, мурдунан суюктук чыгат, кан аралаш чычкактайт. Алар 8—9 күн ооруп, көбүнчө өлүп калат. Оорулуу жана вирус алып жүрүүчү куштар заңы менен кошо оору козгогучтарды айлана - чөйрөгө бөлүп чыгарат. Адамга булганган кол менен оозго же көздүн былжыр челине түшкөндө, ошондой эле вирус менен булганган чаңды дем алганда жугат. Орнитоз көбүнчө куш фермасында, фабрикасында, зоопаркта, зоологиялык дүкөндөрдө иштеген адамдарда көп кезигет.
Оорунун жүрүшү
Организмге кирген вирус тезинен кан аркылуу бүт денеге таралып, айрыкча өпкөгө топтолот. Ал жерде көбөйүп, өпкөнү жабыркатат. Ошондуктан орнитоз оорусуна айрыкча өпкөнүн сезгенүүсү мүнөздүү.
Оору жуккандан 1 — 2 жума оорунун белгиси билинбейт (жашыруун мезгил). Ал капысынан башталат: дененин температурасы тез арада 39—40°ка чейин көтөрүлөт, оорулуу чыйрыгат, алы кетет, башы катуу ооруйт, тамакка табити тартпайт, муундары сыздайт. Кээде мурду канайт, кусат.
Орнитоздун оор түрүндө өпкөнүн сезгенишине менингиттин белгилери да кошулушу мүмкүн. Анда оорулуу жөөлүйт, башы катуу ооруйт, улам эсинен танышы ыктымал. Кээде өнөкөт түргө айланып, узакка созулат. Айрым учурда оорунун мүнөздүү белгилери билинбей өтөт. Оорунун алгачкы белгилери билинери менен врачка кайрылуу зарыл.
Дарылоо жана алдын алуу
Врач диагнозду коюп, дарылоо жүргүзөт. Орнитоздун алдын алууда оорулуу куштарды жок кылуу, куш фермасында иштегендер үчүн санитария-гигиеналык эрежелерди так сактоо, алардын азыктарын даярдоодо, иштетүүдө атайын кийим кийүү, ооз-мурунду чаңдын киришинен сактоо зор мааниге ээ.
Бозкертик
Бозкертик — Манас эпосунун кейипкери, эпосто душман баатырларынын бири, кытайдын мангут деген элинин каны. Кыргыздар менен кагылышкан душмандардын катарында «Токшукердин Бозкертик» өтө көп жолугат. Мисалы, Манастын 11 дуу-дуу менен согушунда активдүү роль ойнойт. Көкөтөйдүн ашында Манас менен эр сайышка чыгууга Коңурбайга кеңеш берип (Сагымбай Орозбаков, 3. 230—231), сайышка чыккан Коңурбайды Будаңчаң экөө коштоп чыкканы баяндалат (Сагымбай Орозбаков, 3. 248). Чоң казатта Алмамбет менен Сыргак чалгынга барып, кытайлардын жылкысын тийип, Коңурбайдын колу менен кагылышканда гана Б-тин баатырдык иш-аракети сүрөттөлүп, ал Алмамбет, Сыргак, Чубактарга тете баатыр катары айтылат (Сагымбай Орозбаков, 4. 304 — 306). Саякбай Каралаевдин вариантында Алмамбет менен Сыргак тыргооттун каны Канышайды өлтүргөндөгү эпизоддо Б-тин да өлгөнү баяндалат (Саякбай Каралаев, 2. 134), бирок кийин жаралуу болгон Манастын акыркы огунан өлгөн кытайдын сегиз канынын бири да Б. делет (Саякбай Каралаев, 2. 208).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Коммунитардык кыймыл
Коммунитардык кыймыл жаңы социалдык кыймылдардын бутагына таандык; индивиддин өздүк стилине жана жашоо образына, өздүк чөйрөсүн калыптандыруу укугун коргойт. Коммунитардык кыймыл көп учурда коомдук турмуштун эскирген формаларынын кыйрашы менен коштолгон өзгөчө интенсивдүү модерндештирүү мезгилдеринде активдештирилген. Ага мисал: европалык романтизм менен америкалык коммунитаризм: биринчиси - өнөр жай революциясына эпкиндүү жооп катары болсо, экинчиси - ХV к. башындагы урбанизацияга жооп болгон. Бүгүнкү күндөгү коммунитаризм контркультуранын агымдарынын тегерегинде кайра жаралган жана сапаттык жаңы социалдык тартиптин түзүлүшүн көрсөткөн. Ал өзүн-өзү башкаруу башаттарында өкүм сүргөн эркин граждандардын децентралдаштырылган коммунитардык биримдигине негизделген. Коммунитардык кыймыл күчтүү утопиялык маңызга ээ. «Чоң коомго» каршы турган, өзүнүн утопиясын сөзсүз түрдө ишке ашырууга умтулуусу менен мүнөздөлөт. Ошону менен бирге ал граждандык демилгелер, өзүнө-өзү жардам берүү тармактарын түзүү үчүн кыймыл сыяктуу жаңы социалдык кыймылдардын терең прагматикалык багыттары менен байланышкан. Альтернативдүү диний кыймылдардын өкүм сөрүүсүнүн формасы катары коммунитаризм көп учурда кездешет. Жалпысынан алганда коммунитардык пландагы кыймылдар жаңы түшүндүрөтүлгөн «убакыттан тышкары» баалуулуктарга таянган, кезектеги коомдук консенсустун орношуна бел койгон жаңы түшүнүүнү иштеп чыгууга кызмат кылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Карчыга сымалдуулар
Карчыга сымалдуулар (Accipitridae) - күндүзгү алгыр куштардын бир тукуму.Бул тукумга кирген куштар:
Куш мүнүшкөрчүлүктө
''Куштун кырааны тоодон каз, куу алат. Түлөк куш кыйды, акылдуу болот. Куштун жашы 7-8ден өтпөстөн өмүрү кыска болот. Кушту буктурмага үйрөтүп салганы көп болгон. Кандай куш болсо да, кекилик, чил, кыргоолду ала берет. Кушту алтыдан он эки күнгө чейин таптап салууга мүмкүн, жемине жылкы, кой этин жана алдырган илбесиндин этин берет. Муздак бербестен, бүткүл жемин жылуу берет. Куш артыкча учкул болуп, ушул куш көбүнчө тегеректен чыгат. Куштун кырааны сындуу, мүрүсү калың жүндүү, барак төштүү болуп, тик олтурат. ''
Ичке-Төр сымап кендери
Ичке-Төр сымап кендери Нарын облусунун Ат-Башы районунда, Жаңыжер жана Мүдүрүм сууларынын аралыгында. Узундугу 5–6 км, туурасы 2,5–3 км аянтта «Табылга», «Ичкесуу», «Жогорку», «Төмөнкү», «Батыш», «Коргошун», «Сымап», «Суу бөлмө», «Түндүк» сыяктуу майда кендер бар. Алардын айрымдары 1954-жылыдан белгилүү. Кен аймагында Таш-Көмүр мезгилинде пайда болгон түрдүү түстөгү акиташ, кумдук жана сланец тоотектери таралган. Алар Миңбугу антиклиналдык бүтөлүүсүн түзүп жатат. Бүктөлүү Ичкетөр тектоникалык жаракасы менен бузулуп, түзүлүшү бир топ татаалданып кеткен. Кендер ошол тектоникалык жараканы бойлой жайгашкан. Руда негизинен линза, уяча жана тарамчалар түрүндө. Алардын узундугу 120 мге чейин, туурасы 0,5–2,25 м. Негизги минералдары: киноварь, галенит, халькопирит, сфалерит, ковеллин ж. б. Кээ бир жерде башка гематит, лимонит, азурит жана малахит кездешет. Кендер герцин металлогениялык доордо гидротермден пайда болгон.
Конструктивдүүлүк
Конструктивдүүлүк - (лат. construere - түзүлүш) - саясий теория, саясий процесс, программаларга коюлган суроо-талап. Конструктивдүүлүк саясаттын, бийликтин, саясий концепциялардын, идеологиялардын эффективдүүлүгүн мүнөздөйт. Конструктивдүүлүк саясий кризис, реформа, согуш учурларында абдан зарыл.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Артэзия (Нү-Мексико)
Артэзия (Нү-Мексико) (Artesia) — Нү-Мексико штатынын Eddy округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 10692 киши. Болжолдуу аянты - 20.7 км². FIPS коду — 35-05220.
Ат-Башы капчыгайы
Ат-Башы капчыгайы - Ат-Башы өрөөнүнүн түндүк батышындагы Кошойдун Кара тоосунунун чыгыш бөлүгүн түштүктөн түндүккө кесип өткөн кууш капчыгай. Абсолюттук бийиктиги 1860–1900 м. Узундугу 6 км, туурасы 20–150 м. Капталдары бийик (200–400м), кууш жана тик (50–60°). Капчыгайдын түштүк бөлүгү бир аз жайык, шагыл таш эшилмелери көп. Түндүк тарабы кууш. Ал аркылуу Ат-Башы суусу агат. Антецеденттик типке кирет. Палеозой заманынын кристаллдуу чулу тоо тектеринен турат, түштүк бөлүгүндө палеоген менен еогенд инконгломерат жана кумдук чөкмө тоо тектери жатат. Капталындагы күнөстүү майда торпуларда чөл жана жарым чөл өсүмдүктөрү өсөт. Капчыгайда Ат-Башы ГЭСи (40 миң кВтс) курулган.
Аксы району
Аксы району (1992-жылга чейин — Жаңы-Жол району) — Кыргызстандын Жалал-Абад облусундагы район. Административдик борбору — Кербен шаары.
Географиясы
Район облустун борбору Жалал-Абад шаарынан түндүк-батыш тарапта, деңиз деңгээлинен 1200 метр бийиктикте, Фергана өрөөнүнүн түндүк четинде жайгашкан.
Райондун аймагында азыркы убакта төмөнкү коруктар түзүлгөн жана иштейт:
Калкы
Кыргызстандын 2009-жылкы элди каттоосу боюнча райондун калкынын саны 113010 адам. Алардын ичинен кыргыздардын саны 107447 адам (95,1 %), өзбектер — 4802 адам (4,2 %), орустар — 305 адам (0,3 %).
Административдик бөлүнүшү
Аксы районунун курамына 11 айыл аймагы кирет:
Талаш аймактар
Аксы районунун Өзбекстан менен болгон мамлекеттик чек арасынын бөлүктөрүндө 8 талаш жерлер бар, алардын жалпы аянты 513 га. Чек аранын белгисиздиги эки өлкөнүн жарандары ортосунда болуп чыккан чыр-чатактардын негизги себеби.
2002-жылы Аксы районунда калк менен укук коргоо органдары ортосунда жаңжал чыккан. Калктын талаптарынын бири болуп кыргыз-кытай мамлекеттик чек арасы жөнүндөгү келишимден баш тартуу болгон.
Тарыхы
Мурда Ош облусунун курамына кирчү. 1990-жылы Жалал-Абад облусуна өткөн. 1992-жылга чейин Жаңы-Жол району деп аталган.
Аксыдан чыккан белгилүү инсандар
Жеңижок Нүзүп Бий Токтосун Тыныбеков Бекназар Баатыр Алымкан Көксулуу
Бир катар даңазалуу инсандар, илимпоздор, коомдук ишмерлер чыккан.
Алардын арасында тарых илимдеринин кандидаты Туратбек Жоробеков (1946-2016), экономика илимдеринин кандидаты Кадыржан Райымбеков, педагогика илимдеринин доктору Сатканбай Момуналиев, биология илимдеринин кандидаты Максатбек Казакович Мамытбеков, саясат таануу илимдеринин кандидаты Уран Токтоназарович Ботобеков, ж.б. чыккан.
Федон (Платон)
Б. з. ч. 387–385-жылы жазылган. Сократтын окуучусу Эмидо-Эретрийлик мектептин негиздөөчүсүнүн атынан аталган.
Диалог үч бөлүктөн турат.
Жан Лерон Д’Аламбер
Д’аламбер Жан Лерон (16.11.1717, Париж – 29.10.1783, ошол жер) – франциялык математик жана философ-агартуучу, Париж ИАнын (1754), Петербург ИАнын (1764) жана башка академиялардын мүчөсү. Дидро менен бирге «Энциклопедия» чыгар ган. Д’аламбер математика, гидродинамика, астрономия, физика илимдерин байытууга салым кошкон. «Динамика жөнүндө трактат» (1743) деген эмгегинде динамика маселелерин келтирип, материалдык ар кандай системанын кыймыл-аракеттеринин дифференциялоочу теңдемелерин түзүүнүн жалпы эрежелерин биринчи ачкан. Анын философиялык эмгектеринин маанилүүлөрү: «Энциклопедия» үчүн жазылган «Илимдердин чыгышынын  жана өнүгүшүнүн очерки» (1751) макаласы, «Философиянын элементтери» (1759) эмгеги. Д’аламбер феодалдык-клерикалдык көз карашка каршы күрөшкөн, сенсуализмди жактап, философиянын негизги маселелерин чечүүдө скептизицимге ыктаган. Д’аламбердин көз карашын Дидро «Д’Аламбердин түшү» (1769) аттуу эмгегинде сынга алган. Ад.: Энгельс Ф. Диалектика природы. М., 1955; Добровольский В. А. Даламбер, М., 1968; История математики. М., 1972. Т. 3.
Көгүш краб
Көгүш краб (лат. Callinectes) — рак сымалдар бир уруусу.
Конжаковка (дарыя)
Конжаковка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лобва дарыясынын сол жээгинен 203 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дал келүү абалы
Дал келүү абалы – ар түрдүү заттардын чен-өлчөмдөрү (температура Т, басым Р, өздүк көлөм V жана башка.) маанилери боюнча дал келген абалы. Келтирилген чен-өлчөмдөр   аркылуу  берилген абалдын теңдемеси бардык заттар үчүн бирдей жана аны дал келүү закону дейт. Бул закон жаңы заттын касиетин изилдөөдө колдонулат. Дал келүү абалы квант эффектиси болбогон жогорку температурада жана молекула аралык өз ара аракет энергиясынын аралыкка көз карандылыгы бирдей болгон заттар үчүн туура жана так аткарылат.
Энрико Бомбиери
Энрико Бомбиери (итал. Enrico Bombieri; 1940-жылы 26-ноябрда Миланда туулган) - италиялык математик.
Өмүр таржымалы
Энрико Бомбиери Жованни Риччинин жетекчилиги менен Милан университетин бүтүргөн. Ph.D. даражасын алган соң, Кембриждеги Тринити-колежге тапшырган. Ал жерде Гаролд Давенпорттун окуучусу болгон. Кийин Каляри университетинде жана Пиза университетинде сабак берген. Андан соң АКШга жер оодарып, ал жакта Нью-Жерси штатынын Принстон шаарындагы Алдыңкы изилдөөлөр институтунда иштей баштаган.
Улуттук деи Линчеи академиясынын (1976), Франциянын илимдер академиясынын (1984), АКШнын Улуттук илимдер академиясынын (1996) мүчөсү.
Илимий ишмердиги
Энрико Бомбиери сандар теориясы, алгебралык геометрия жана математикалык анлиз жаатындагы эмгектери менен белгилүү. Аналитикалык сандар теориясынын негизги жыйынтыктарынын бири - 1960-жж. далилденген Бомбиери-Виноградов теоремасы болуп эсептелет. Бул теорема арифметикалык прогрессиядагы жөнөкөй сандар жөнүндөгү Дирихле теоремасын корутундулайт.
Коом
Коом – адам болмушунун мейкиндикте жайгашкан жана убакыт боюнча өнүгүп туруучу чөйрөсү, анын жашоосу менен ишмердүүлүгүнүн чөйрөсү жана өндүрмөсү. Коом адамдардын материалдык турмушту өндүрүү жана кайра өндүрүү процессинде негизделген мамилелеринин суммасы болуп эсептелет.
Коомдун пайда болушу адамдардын өндүрүштүк иш-аракеттеринин зарыл натыйжасы. Өз ишмердүүлүктөрү аркылуу адамдар бири-бири менен коомдук мамилелер деп аталган алакаларды күтүшөт, коомдук мамилелердин жыйындысы адамдардын ишмердүүлүгүнүн социалдык мүнөзүн аныктайт. Өндүрүштүк-материалдыктан тартып интеллектуалдык жана көркөм ишмердүүлүккө чейинки ишмердүүлүктөрдүн түрдүк иерархиясы коомдук мамилелердин иерархиясына шайкеш келет. Өнүккөн коомдун негизги чөйөлөрү болуп өндүрүштүк (экономикалык), социалдык, саясий жана рухий чөйрөлөр эсептелишет.
Коомдун убакыт боюнча өнүгүшү тарыхты жаратат. Тарых муундар аралык тажрыйбаны, маданиятты, маалыматы топтоонун жана өткөрүп берүү сыяктуу социомаданий удаалаштыктын (орус. преемственность) негизинде өнүгөт. Тарыхта болуп жаткан өзгөрүүлөр ар кандай типтеги коомдун, маданияттын алмашышын, адамдын инсан катары өнүгүшүн шарттайт. Өндүрүү процессинде пайда болгон коомдук байланыштар менен мамилелер адамдардын табиятка болгон мамилесин аныктайт.
Коомдун турмушу табият менен тыгыз байланышта. Адамдар табиятты өзгөртүп түзүп, аны өз керектөөлөрүнө ылайыкташтырышат жана коомдун материалдык негизине айландырышат. Адам коомнун жашоосунун жана өнүгүүсүнүн негизин өндүрүш каражаттары жана байлыкты өндүрүү түзөт. Ошондуктан бардык коомдук мамилелердин ичинен өндүрүштүк, экономикалык мамилелерге башкы роль таандык.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Кызыл-Яр (Стерлибашев району, Башкыртстан)
кызыл-Яр — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Яшерган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 94 киши. Почта индекси — 453192, ОКАТО коду — 80248870003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Перевальная дарыясы (Покаль-Кы куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абстиненттик акыбал
Абстиненттик акыбал (лат. abstinens – токтотуу, кармануу) – туруктуу аракечтик менен баңгиликтин башкы белгилеринин бири. Спирт ичимдиктерин ичүүнү (баңгизатты пайдаланууну) кескин токтотуунун, же анын өлчөмүн азайтуунун натыйжасында келип чыккан биркатар сырткы жана ички кыйналып-кысталуулар аркылуу мүнөздөлөт.
Карно цикли
Карно цикли – эки изотерма жа эки адиабата процесстеринен турган кайталанма, айланма процесс (жүрүш). Жылуулук машиналарынын пайдалуу аракет коэффициентин аныктоодо франциялык инженер Н. Л. С. Карно бул циклди 1824-жылы биринчи изилдеген. Карно циклинин пайдалуу аракет коэффициенти (n) жумуш аткаруучу нерсенин (буу, газ жана башка) касиетине көз каранды эмес, ал жылуулук бергичтин Т1 жана жылуулук кабыл алгычтын Т2 температураларынын чоңдугу менен аныкталат, башкача айтканда n=(Т1–Т2)/Т1. Ар кандай жылуулук машиналарынын пайдалуу аракет коэффициентинин Карно циклинин пайдалуу аракет коэффициентинен көп болушу мүмкүн эмес. Карно цикли термодинамиканы жана жылуулук техникасын өнүктүрүүдө, жаңы кыймылдаткычтарды жасоодо чоң мааниге ээ. Карно циклине таянып, температуранын абсолюттук термодинамикалык шкаласы түзүлгөн, Клапейрон-Клаузиус теңдемеси чыгарылган.
Торкен
Торкен — Торкен (туурасы Төркен)–Кетментөбө өрөөнүндөгү суу, Нарындын оң куймасы. Узундугу 43км, алабынын аянты 664 км2. Суусамыр кырка тоосунун түштүк капталындагы көлдөн башталат. Жогорку агымында Чоң Музтөр жана Кошмузтөр, ортоңку агымында Капчыгай деп аталат. Куймалары: Борду-Кыя, Белалды (сол), Чоң Кемпирөлдү (оң). Негизинен кар, булак сууларынан куралат. Жылдык о рточо чыгымы 7,8 м 3 / сек. Эң көп агымы 53,8 м3/сек (май), азы 1,52 м3/сек (январь). Апрелде кире баштап, сентябрда тартылат.Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Борду-кыя, Совет айылында жайгашкан.
Мамаевка (Иглин району, Башкыртстан)
Мамаевка — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Кальт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4 киши. Почта индекси — 452416, ОКАТО коду — 80228825010.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ичке чопо кени
Ичке чопо кени Жалал-Абад облусунун Токтогул районунда, Токтогул шаарчасынан 9,3 км чыгышта, Нарын д–нын оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 940–1100 м бийиктикте. 1978–80-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аянтынын геол. түзүлүшүнө плиоцен, плиоцен – алгачкы төртүнчүлүк жана төртүнчүлүк мезгилиндеги катмарлар катышат. Пайдалуу катмар плиоцен мезгилинде пайда болгон таштай катуу, бирок сууда эзилүүчү, калыңдыгы 295 м болгон чопо кабаты эсептелет. Чопо кирпич өндүрүүгө жарамдуу. Запасы А категориясы боюнча 137 миң м3, В–370 миң м3, С1–747 миң м3, А+В+С1–1254 миң м3.