cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алик сурьма кени
Алик сурьма кени – Ош облусунун Алай районунда, Аликсөөк суусунун Терек суусунуна куйган жеринен 1,5–2 км жогору, деңиз деңгээлинен 3740–3930 м бийиктикте. 1984–87-жылдары издөө иштери жүргүзүлгөн. Кенченин аймагында силур, девон жана карбондун карбонат-терриген катмарлары жайгашкан. Жаракалар менен кесилген плита сыяктуу бири бирине жакын эки акиташ олистомиттери руданы камтып туруучу болуп эсептелет. Сурьма рудасы жаспероиддер менен байланышып, узундугу 115 мге чейин, калыңдыгы 1–1,5 м болгон тарам түрүндөгү эки руда тулкусун түзөт. Сурьманын орточо өлчөмү 7,72%. Руданын болжолдуу ресурсу 86,1 миң m, сурьманыкы – 6600 m.
Мачиль-Кы дарыясы
Мачиль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Корыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 77 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Юлиан Флавий Клавдий
Юлиан Флавий Клавдий (331–363) – рим императору. 301-жылы император болуп алгандан кийин, «тактыдагы философ» атагына умтулуп, бутпарастык политеизмди кайра жандандырууга аракеттенген да, аны мамлекеттик дин деңгээлине көтөрүүгө далалат кылган. Христиан дининен бутпарастыкка өткөндүгү үчүн Отступник (өз ишениминен кайткан адам) аталган, анткени ачыктан-ачык өзүн бутпарастык диндин тарапкери катары жарыялаган. Бутпарастык храмдарды калыбына келтирген христиандарга каршы багытталган чыгармалардын (трактаттар, каттар, сүйлөнгөн сөздөр) автору.
Симпсондор
"Симпсондор" (англ. The Simpsons) – Мэтт Грениң тарабынан Fox телекомпаниясы үчүн жасалган америкалык анимациялык комедия. Сериал жумушчу табынын жашоосун сатиралык түрдө сүрөттөйт, аны Гомер, Марж, Барта, Лиза жана Мэггиден турган Симпсондун үй-бүлөсү көрсөтөт. Шоу ойдон чыгарылган Сприңфилд шаарында өтөт жана америкалык маданиятты, коомду, телекөрсөтүүнү жана адамзаттык абалды пародиялайт.
1989-жылдын 17-декабрындагы дебютунан баштап, Симпсондордун 618 эпизоду көрсөтүлгөн. 28-сезону 2016-жылдын 25-сентябрынан башталган. Ал эң узун америкалык комедия жана эң узун америкалык анимациялык программа, 2009-жылы ал эң узун америкалык телесериал катары "Найдан чыккан түтүн" (англ. Gunsmoke) фильминен да ашып кеткен. "Симсондор киносу" (англ.The Simpsons Movie) толук метраждуу фильм бүткүл дүйнөдөгү кинотеатрларга 2007-жылдын 27-июлунда чыгарылып, 527 миллиондон ашуун доллар топтогон. 2016-жылы 4-ноябрда сериал дагы ар бири 22 эпизоддон турган жыйырма тогузунчу жана отузунчу сезонго узартылып, 2019-жылга чейин көрсөтүүнү уланткан.
"Симпсондор" алгачкы тогуз же он сезон аралыгында сынчылардын кеңири таануусуна ээ болгон, ал кезди адатта сериалдын "алтын кылымы" деп аташат. "Time" гезити аны 20-кылымдын мыкты телесериалы деп атаса, Эрик Адамс (The A.V. Club) аны "форматка карабай телекөрсөтүүнүн аяккы жетишкендиги" деп баа берген. 2000-жылдын 14-январында Симпсондордун үй-бүлөсү Голливуддук даңк аллеясында жылдызга ээ болушкан. Ал сериал катары дебют кылгандыктан ондогон сыйлыктарга ээ болгон, анын ичинде Эмми сыйлыгынын 31 премиясы, 30 Анни сыйлыгы жана Peabody сыйлыгы да бар. Гомердин "До!"(анг. D'oh!) деген илептүү фразасы англис тилине кабыл алынган, ошол эле учурда "Симпсондор" чоңдорго арналган көптөгөн анимациялык комедияларга көп таасирин тийгизген. Буга карабастан шоу көптөгөн жылдар бою өз сапатын жоготуп жатат деген көп кишилердин сындарына да дуушарланган.
Братиславская (метро бекети)
Братиславская — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. 1996-жылы 25-декабрьда ачылган.
Кишинин микробдуу флорасы
Кишинин микробдуу флорасы - дени соо кишинин организминдеги микроорганизмдердин жыйындысы. Ар бир ткань, органдын микрофлорасы өзгөчө мүнөздө болуп, адамдын курагына, жашоо шартына, тамактануусуна жараша өзгөрүп турат. Анын туруктуу жана туруксуз түрү белгилүү. Туруктуу түрүнө эволюция процессинде териде жана организмдин айрым көңдөйүндө жашоого ыңгайланган микроорганизмдер кирет. Кишинин терисинде стафилококк, стрептококк жана башка бактериялар, ошондой эле кебер жана ачыткы козу карындар жашайт. Ооздо микробдордун 100дөй түрү кездешет. Ичеги-карындын ар башка бөлүгүндө жашаган микробдордун саны жана составы түрдүүчө болот. Карын зилинин микробдорго каршы касиетине байланыштуу карында микроорганизмдер болбойт. Он эки эли ичеги менен ичке ичегиде сейрек, жоон ичегиде көп болот.
Микрофлоранын туруксуз түрүнө организмге аба, тамак-аш, суу менен кирип, кайта тез эле андан чыгып кетүүчү микроорганизмдер кирет. Кишинин микробдуу флорасы түрдүү ооруларда, антибиотиктерди ашкере пайдалануудан кескин өзгөрөт. Анын натыйжасында дисбактериоз абалы (тамак сиңирүү начарлайт, витаминдердин синтезделиши төмөндөйт жана башка) байкалат. Мындан диспепсия, ириңдетүүчү процесстер, уу инфекциясы, пневмония жана башка оорулар пайда болот. Дисбактериоздо организмде антибиотиктерге туруктуу микробдор пайда болот. Оорунун алдын алууда антибиотиктерди врачтын көрсөтүүсүндө пайдалануу зарыл. Туура эмес дарылоодо организмдеги кадимки микроорганизмдердин саны азайып же такыр жок болот. Ага мүнөздүү эмес микробдор өөрчүп, көбөйөт. Өөрчүү процессинде токсиндерди (ууну) бөлүп чыгарып, организмди ууландырат.
Оорулууну дарылоодо врач составында кадимки микрофлораны түзүүчү микробу бар каражаттарды сунуш кылат. Кишинин бою - бүтүндөй организмдин же анын айрым органы менен тканынын көлөмүнүн чоңоюшу; тар мааниде - киши денесинин узундугу. Өсүү тирүү материянын жалпы биологиялык касиети болуп, көбүнчө жаш организмге мүнөздүү. Организм курсактагы убагында жана төрөлгөндөн кийин 20 жашка чейин туруктуу өсөт. Өсүү аялдарда 16-18, эркектерде 18-20 жашка чейин уланат. Андан кийин салыштырма туруктуу мезгил башталат. Ал эми 50 жаштан ары акырындап кичирее баштайт (ар бир 10 жылда 1 см), бул артка өсүү мезгили деп аталат. Бир жашка чейинки баланын бою тез өсөт, андан кийин бир аз жайлап, жетилүү убагында кайрадан тез өсөт. Картайганда бойдун кичирейиши омуртка тутумунун кыйшайышынан, ошондой эле омуртка аралык кемирчек ийилгичтиги азайышынан (жалпайышынан) болот. Кишинин бою кайсы куракта болбосун сутка ичинде өзгөрүп турат: кечкиге караганда эртең менен бой бийигирээк болот. Бул күндүз омурткага дене салмагы түшүп тургандыктан, омуртка аралык кемирчек басылып, кечинде бой кыскарат. Кишинин боюнун мындай айырмасы 1 -1,5 смден ашпайт. Бирок оор жумуш иштегендерде 3-4 см жана андан ашып кетиши мүмкүн. Көп өлкөлөрдө, көптөгөн жылдар орточо К. б. эркектер үчүн 165 см, аялдар үчүн 154 см деп алынып келген. Кийинки жылдарда акцелерацияга байланыштуу орточо К. б. эркектерде 167-168смге, аялдарда 156-157 смге жетти. Кишинин боюна гипофиз бөлүп чыгарган өсүү гормону чоң таасир тийгизет жана жаш организмдин өсүүсүн күчөтөт. Бул гормон өмүр бою бөлүнүп жана өсүү процессин жөнгө салып турат. Бала кезде бул гормон жетишсиз болсо, бой жакшы өспөй эргежээлдикке алып келет (к. Эндокрин системасы). Ал эми өтө көп бөлүнсө гигантизм болуп, К. б. 240-250 смге жетет. Чоң кишилерде гормон көп бөлүнсө кол-буттун манжалары, мурун жана жаак өсүп кетет (к. Акромегалия). Ошондой эле к. Кишинин салмагы макаласын.
Каспи килькалары
Каспи килькалары (лат. Clupeonella) – майда балыктардын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: анчоуссымак килька (лат. С. engrauliformes), бакыракай килька (С. macrophthalma), Каспи килькасы (С. Delicatula caspia).
Арктика абасы
Арктика абасы, арктика аба массасы - Арктиканын үстүндө пайда болгон аба массасы. Ал төмөнкү температурасы, аз нымдуулугу, тунуктугу менен айырмаланат. Айрым мезгилдерде Жер Ортолук деңиз аймактарына, Орто Азиянын түздүктөрүнө, ошондой эле Кыргызстанга, АКШнын түштүк аймактарына чейин жетип, суук алып келет.
Азор аралдары
Азор аралдары - Атлантика океанындагы 9 жанар тоо аралынан (эң чоңу - Сан-Мигел аралы) жана бир нече рифтен турган архипелаг. Пиреней жарым аралынан батыш тарапта; Португалиянын автономиялуу району. Батыштан чыгышка карай 644 кмге созулат.
Кесип оорулары
Кесип оорулары - эмгек шартынын организмге тийгизген таасиринен жана кесиптик зыяндуулукка байланыштуу пайда болгон оору. Ишканадагы санитариялык шарттын начарлыгы, температура, чаңдуулук, дүрүлдөө, дирилдөө жана башка оорунун пайда болушунда чоң роль ойнойт. Кесип ооруларына химиялык заттар (коргошун, марганец, сымап, анилин, бензол жана башка) менен уулануу, радиоактивдүү заттардын (нур оорусу), чаңдын көпкө таасир этиши, өзгөчө кремний кошулмасы (пневмокониоз), айрым жугуштуу ылаң (шарп, күйдүргү, бруцеллёз жана башка) менен ылаңдаган малда, ызы-чуулуу жерде иштөө (кулактын угуусунун катуулашы) жана башка себеп болот. Алдын алууда зыяндуу жерде иштегендерге эмгекти коргоо жана коопсуздук техникасын туура сактоо чоң мааниге ээ.
Персия архитектурасы
=Эскертүүлөр= Иран Ирхитектурасы Байыркы дүйнөнүн архитектурасы. Хплпахчьян О.Х. 2-чыгарылыш, Москва 1970, Байыркы чыгыштын искусствосу Афанасьева В.К. Москва: Искусство 1977 Edith Porada. The Art of the Medes 2012-жыл =Адабият= Архитектура
Токтобаев, Шамей
Токтобаев, Шамей (1880–1981) - акын.
Шамей Токтобаев Күн-Чыгыш айылында 1880-жылы туулган. Окуп, жазганды өз алдынча үйрөнгөн жана 1915-жылы жарым жыл жаңы ыкма мектебинде билим алган. 1916–1920-жж. жергиликтүү бай-манаптарга жалданып, 1920–1931-жж. айылдык башталгыч мектепте мугалим болуп иштеген. 1929-жылы КПССтин катарына кирип, алгачкы партиялык уюмду жетектеп, колхоздун башкармасы болуп иштеп, колхоздо устачылык кылган. Акындын революцияга чейин «Жетимдин жалбаруусу» (1900), «Зар» (1910) «Байкуш башым» (1913), «Актарма» (1915), «Булбул» (1914) жана «Текесчи» (1915) ж.б. чыгармалары революциядан кийин «Бизге жарык заман келди» (1919) жана «Кедей -дыйкандарга» (1921) сыяктуу ырларын жазган. Акын 1957-жылга чейин ырларын эч кимге көрсөткөн эмес, көптөгөн ырлары жоголуп кеткен. 1957-жылы Кыргызстан Жазуучулар союзуна өзүнүн 4000 саптан турган ырларын өткөрүп, ошол жылы СССР Жазуучулар союзуна мүчөлүккө кабыл алынган. 1957-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. 1961-жылы «Ырлар» деген биринчи поэтикалык жыйнагы чыккан. 1980-жылы республиканын адабий коомчулугу Ш.Токтобаевдин 100-жылдыгын белгилеген.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1961. – 61 б.
Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 114 б.
Кербезим: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 114 б.
Too ыры: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 78 б.
Токтакунов, Акбар
Токтакунов, Акбар (1929–1993) - акын.
Акбар Токтакунов Кемин районундагы Чым-Коргон айылында 1929-жылы туулган. Эмгек жолун 1945-жылдан колхоздун башкармалыгында катчы болуп иштөөдөн баштаган. 1947-жылдан «Ленинчил жаш» гезитинин кабарчысы, 1948-жылдан «Кыргызстан пионери» гезитинде котормочу, 1950-жылдан «Жаш Ленинчи» журналында бөлүм башчы, 1952-жылдан «Советтик Кыр-гызстан» журналында жооптуу катчы, 1955-жылдан «Чалкан» сатиралык журналында жооптуу катчы, 1959–1961-жж. башкы редактор болуп иштеген. 1961–1963-жж. Москвадагы СССР Жазуучулар союзунун алдындагы Жогорку адабий курста окуган. 1963-жылдан «Мектеп» басмасында бөлүм башчы, 1965-жылдан Кыргыз Академиялык драмтеатрында адабият бөлүмүнүн башчысы, 1967–1969-жж. жана 1971–1973-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкар-малыгында адабий кеңешчи, «Кыргызстан маданияты» гезитинде бөлүм башчы, «Кыргызстан» басмасында редактор болгон. Биринчи ырлар жыйнагы «Алгачкы кадам» деген ат менен 1953-жылы чыккан. К.Чуковскийдин, Д.Бедныйдын, С.Михалковдун, Г.Медынскийдин, С.Баруздиндин ж.б. чыгармаларын ошондой эле коллективдүү которулуп басылган поэтикалык жыйнактардын авторлорунун бири. 1952-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» медалы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Алгачкы кадам: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1953. – 88 б. Кыз жүрөгү: Поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956. – 80 б. Тилектештер: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас 1958. – 44 б.
Кайран энем: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 126 б.
Эненин кубанычы. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 40 б.
Табылган күү: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1963. – 112 б.
Чагылган: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1964. – 102 б.
Чебер колдор: Поэма жана ырлар. – Ф.: Мектеп, 1965. – 60 б.
Капсалаң байкем каарман: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп 1967. – 92 б.
Жайлоо дастаны: Ырлар, поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 118 б.
Торгой көкөлөп сайрайт: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 102 б.
Жигит бедели: Аңгемелер жана повесть. – Ф.: Мектеп, 1972. – 160 б.
Өмүр жолу: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 72 б.
Ай жаркын: Ырлар, поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1977. – 100 б.
Сонун бала: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1982. – 64 б.
Ак кептерлүү асманым: Ырлар, сатира поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 120 б.
Кечиккен доомат: Аңгемелер. – Ф.: Адабият, 1991. – 95 б.
Орус тилинде
Стихи и поэмы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 111 с.
КОТОРМОЛОРУ
Леонидзе Г. Стихи и поэмы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1953. – 88 б.
'''Грибачев Н. М.''' Поэма и стихи. – Ф.: Киргизгосиздат, 1956. – 87 б.
Вьетнамские сказки, стихи. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 67 б.
Медынский Г.Честь. – Ф.: Кыргызстан, 1962. – 560 б.
Медынский Г. Честь: Повесть. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1963. – 538 б.
Баруздин С. Сказка о трамвае. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1961. – 15 б.
Дөң-Арык
Дөң-Арык (Дөң-Арык) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусунун Чүй районундагы кыштак. Бурана айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Чүй кыштагынан 12 км түштүк тарапта. Токмок темир жол бекетинен 3 км. 1929-жылы отурукташкан. Деңиз деңгээлинен 961 м бийикте жайгашкан. Калкы 2734 (2006); негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП, китепкана бар. }
Токтакунов, Акбар
Чуковский К. Серебряный герб: Повести. – Ф.: Мектеп, 1964. – 203 б.
Бедный Д. Мастерство: Стихи, басни. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 124 б.
Бедный Д. Мастерство: Стихи, басни. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 88 б.
Кара-Буура суусу
Кара-Буура суусу – Талас дарыясынын сол куймасы. Кара-Буура, Бакай-Ата райондорунун аймагы менен агат. Узундугу 64 км, алабынын аянты 797 км2. Талас Ала-Тоосунун батыш бөлүгүнүн Түндүк капталынан башталат. Алабынын деңиз деңгээлинен Орточо бийиктиги 2570 м, анда жалпы аянты 8 км2дей болгон майда мөңгүлөр жайгашкан. Жалпы узундугу 470 км келген 193 куймасы бар; ирилери: Тайты, Шилбили-Сай. Куймалар өзүнчө тармакталган суулардын катарына кирет: Тайтынын жалпы узундугу 27 км келген 21 куймасы, Шилбили-Сайдын 113 км келген 32 куймасы бар; Кууганды – 10 км, Кайыңды – 14 км, Сагызганды – 12 км, Кой-Булак – 13 км. Чатынан 15 км жогору Кара-Буурага оң тараптан суу өткөрүү жөндөмдүүлүгү 4,0 м3/сек болгон Сайбай каналы кошулат. Май – октябрда кирип, ноябрь – апрелде тартылат. Суусу мол, июлдун Орточо чыгымы 11 м3/сек, суусу тартыш, февраль — апрелде 1,20 м3/сек. Эң көп чыгымы 52 м3/секга жетет. Сугатка пайдаланылат. Кара-Буурадан суу өткөрүү жөндөмдүүлүгү 5,95 м3/сек келген 8 сугат каналы чыгарылган. Өрөөнүндө Кызыл-Адыр, Чоң Кара-Буура кыштагы жайгашкан.
Аммиак
Аммиак – азот менен суутек жөнөкөй бирикмеси. Түссүз, кескин жыттуу, тумчуктургуч газ. Жаратылышта А. орг. заттардын чирип ажырашынан пайда болот. Эрүү t 80°С, кайноо t 33,35°С, сууда жакшы эрийт. Спиртте, ацетондо, хлороформдо жана бензолдо начар эрийт. Төмөнкү темп-рада суюктукка айланат, темп-раны андан ары төмөндөтсө кристаллды пайда кылат. Суюк А. эриткич катары колдонулат. А. суудагы эритмеси нашатырь спирти деп аталат. Жогорку темп-рада А. азот жана суутекке ажырайт. А. криссталдар менен сууда жакшы эрий турган туздарды берет. А. туздарын ысытканда жеңил ажырайт. А. к-лар менен аммиакаттарды, кээ бир металлдар менен нитриттерди же амиддерди берет. А. күкүрт, көмүр кычкыл газы менен ысытканда N4S4, HCN жана NH2COONH4 пайда болот. Пайда болгон NH2COONH4 140°С жана 150 ат. м. басымда сууга жана карбамидке ажырайт. А. кычкылтекте күйгүзүүдөн суу, азот жана азот оксиди пайда болот. А. окистендирүүдөн азот к-тасын, эгерде метан кошулса синил к-тасын алууга болот. А. алуу ыкмалары көп. Мис., Несслер реактиви менен кара түстөгү заттарды пайда кылат. А. азот менен суутек аракеттенүүсүнөн же көмүрдү кокска айландырганда бөлүнүп чыккан газдан алууга болот. А. аба же кычкылтек менен белгилүү өлчөмдө аралашканда жарылууга жөндөмдүү аралашмалар пайда болот. А. менен иштөө чеберчиликти талап кылат. А. башка элемент щелочтор сыяктуу эле денеге же колго тийсе, күйгүзүп кетиши мүмкүн, о.эле абада концентрациясы көп болсо, дем алдырбай муунтат. Мындай учурда атайын жасалган противогаз колдонуу керек. Азот к-тасын, карбамидди, орг. заттарды синтездөө, жер семирткичтерди даярдоодо, медицинада жана хим. ө.ж-да кеңири колдонулат.
Ивано-Кувалат (Зилайыр району, Башкыртстан)
Ивано-Кувалат — Башкыртстандын Зилайыр районундагы айыл, Ивано-Кувалат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 482 киши. Почта индекси — 453682, ОКАТО коду — 80227819001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Феноменолизм
Феноменолизм – таанып – билүү түздөн-түз объектиси катары кубулуштарды эсептеген философиялык окуу. Берклинин окуусуна, махимге мүнөздүү.
Кара-Буура корукчасы
Кара-Буура корукчасы – Кара-Буура районундагы мамлекеттик аңчылык корукчасы (заказниги). Талас Ала-Тоосунун Түндүк капталында, Аташ-Чапкан, Кашка-Суу, Тандыр сууларынын алабын ээлейт. Аянты 15,0 миң га. Азайып бараткан элик, тоо эчки, суур жана Кыргызстандын Кызыл китебине кирген аркар-кулжаны коргоо жана көбөйтүү максатында 1976-жылы уюшулган.
Флоренс-Роеблинг (Нү-Жерси)
Флоренс-Роеблинг (Нү-Жерси) (Florence-Roebling) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8200 киши. Болжолдуу аянты - 6.8 км². FIPS коду — 34-23895.
Аммиак жер семирткичи
Аммиак жер семирткичи – курамында азотту аммоний формасында кармап турган азот жер семирткичтери. Аларга аммоний нитраты, аммоний сульфаты, аммоний хлориди, аммоний карбонаты, аммоний гидрокарбонаты, суюк аммиак, аммиак суусу, аммоний сульфиди, карбамид CO(NH2)2 жана азот- фосфор жер семирткичтери (аммофос жана диаммофос), азот – калий жер семирткичтери жана башка кирет. Алар сууда жакшы эригендиктен азотту керектөөчү өсүмдүктөр тез өздөштүрүшөт.
Вольтер
Кыскача өмүр баяны
Вольтер (1694—1778) — франция жазуучусу, философу жана публицисти, француз Агартуусунун эң ири ойчулу Француа Мари Аруэнин псевдоними. Вольтер Парижде, нотариустун үй-бүлөсүндө туулат. Атасынын каршы болгонуна карабастан адабиятчынын карьерасын тандап алат. Жаш кезинен тартып эле эркин ойчулдукту жана динге тескери мамиле жасоону көрсөткөн. Феодалдык-абсолюттук Францияны шылдыңдаган сатирасы үчүн он бир ай Бастилияда отурат. Франциядан куулуп жиберилгендиктен 1726—1729-жылдарда Англияда жашайт. Англияда жашап, анын турмушу менен таанышканы анын көз карашынын калыптанышына чоң таасир көрсөткөн. 1758-жылы Швейцариянын чегине жакын жайгашкан Ферне деген жайда сатып алган чарбагына көчүп келет да, анда 20 жыл жашайт. Ушул фернейлик мезгилде ал эң олуттуу чыгармаларын жазат. Өлөрүнөн бир аз мурда Парижге келип, ошол жерде каза болот.
Чыгармалары
Вольтердин негизги адабий мурасы өтө зор. Ал жалпысынан жүздөгөн чыгармаларды жазган, алар көлөмү боюнча бир нече ондогон томдордон турган чыгармалар жыйнагын түзөт. Эмгектерден башка да ал пьесаларды, повесттерди жана публицистикаларды жазган.
Вольтердин социалдык-саясый көз караштары калыптанып келе жаткан француз буржуазиялык демократиясынын идеологиясын чагылдырып, эскирген феодалдык режимдин бетин ачкан. Вольтер өзүнүн жаңы философиялык идеяларын көтөрүп чыккан философ болгон эмес, бирок коомду философиялык агартуу жаатында көп иштерди иштеген агартуучу болгон. Вольтердин бардык чыгармаларынын негизги багыты — борборунда антиклерикализм турган антифеодалдык багыт. Ал өмүр бою чиркөөгө, башка динге жол бербөөчүлүккө жана фанатизмге каршы күрөшүп келген.
Вольтердин философиялык көз караштары «Философиялык каттарда» (1733), «Метафизика жөнүндө трактатта» (1734), «Ньютондун философиясынын негиздеринде» (1738), «Кандид» философиялык повестинде (1759), «Философиялык сөздүктө» (1764—69) чагылдырылган.
Динге карашы
Вольтер Декарттын, Спинозанын, Лейбництин рационалисттик көз караштарына өтө сын көз менен карап, тубаса идеялар концепциясын тааныган эмес. Ошол эле убакта ал Локктун сенсуализмин кабыл алып, аны кеңири жайылтып түшүндүрүүгө умтулган, ошентсе да туюу — сезим булактарына көз каранды болбогон шексиз акыйкаттардын бар экендигин моюндаган. Адам жаны — бул субстанция эмес, биз аны эч качан кабылдай албайбыз. Биз бар болгону психикалык көрүнүштөрдү жана жөндөмдүүлүктөрдү гана билебиз. Адамдар интеллекти өнүккөн, бирок инстинкти начар акыл-эстүү жаныбарлар экендигин моюнга алуу жакшы.
Детерминизм жөнүндө
Вольтер жаратылышта детерминизм жашап турат деген позицияны туткан, биздин аң-сезимибиздин туюм-сезим органдарыбыздын түзүлүшүнө байланыштуу экендигин далилдеген. Ойломду материянын атрибуту деп тааныган, ал эми дүйнөнүн дүр-түркүмдүүлүгүн ушул дүр-түркүмдүүлүктүн булагы катарында карала турган «бүткүл дүйнөлүк акыл-дээрдин» кудурети менен түшүндүргөн. Этикада ал моралдык нормалардын тубасалыгына жана алардын шарттуулугуна да каршы чыккан. Ал ошондой эле «адеп-ахлактын алтын эрежесин» негиздеген: «Башкалардын сага кандай мамиле жасаарын кааласаң, өзүң да аларга ошондой мамиле жаса».
Вольтер тарых философиясын түзүүнү ойлоп, бир катар эмгектерди жазат («Тарых философиясы», «Тарыхтагы пирронизм», «Тарых жөнүндө ой жүгүртүү»). Бул эмгектерде цивилизациянын бардык тармактарындагы маданий жетишкендиктерди изилдөөнүн программасы белгиленген. Европалык эмес элдердин — арабдардын, кытайлардын, индилердин тарыхын изилдөөгө чакырган. «Улуу Пётрдун учурундагы Россиянын тарыхы» деген эмгегинде мамлекеттин башында билимдүү монарх туруш керек деген ойду айтат. Адепки жаратылышка кайра кайтууга чакырган Руссонун көз карашына каршы чыгат. Вольтер үчүн бул табиятка каршы чыгуучулук болуп көрүнгөн.
Вольтер Руссонун жеке менчиктен баш тартуу жөнүндөгү көз карашын шылдыңга алат. Эркиндикти Вольтер эрктин эркиндиги катары кабыл алат. Бирок эрк эркиндиги жок, өзүнүн жеке керт башынын эркиндигин сезүү гана бар.
Вольтер өзүнө замандаш доорду, башкача айткандаон сегизинчи кылымды адамзаттын акыл-эси коомдун турмушуна өзүнүн чечүүчү таасирин көрсөтө ала турган мезгил катарында караган. Илимге жана искусствого таянган «маңыздуу философияны» акыл-эстин эң бийик көрүнүшү катары эсептеген.
Мында Вольтер, коомдук өнүгүүнүн мыйзамдары жөнүндөгү, мамлекеттик бийликтин милдеттери жөнүндөгү философиялык корутундуларды колдонгон жана жалган жөрөлгөлөрдөн эркин болгон билимдүү монархтарга чоң үмүт жүктөгөн. Мамлекетти философтор башкара турган убакыт келет деп ишенген.
Вольтер прогрессивдүү агартуучулардын жаңы муундарынын идеологиясынын калыптанышына зор таасир көрсөткөн.
Валюта
Валюта (ит. valuta, сөзмөсөз –колдун кири ) – 1) мамлекетке акча тутуму негизи керексиз  бирдик болуп саналат (м.: КР акча бирдиги –тыйын чычкан)  ; 2) мамлекеттин акча тутумунун түрү (алтын В-сы, кагаз В-сы);болуп саналат.
Марьино (метро бекети)
Марьино — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. 1996-жылы 25-декабрьда ачылган.
Алма-Булак молибден жана сурьма кени
Алма-Булак молибден жана сурьма кени Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Терексай кыштагынан түштүк чыгыш тарапта, Чаткал кырка тоосунун түштүк капталында. Кен 1950-ж. табылып, геол. маалымат берилген. Кен аймагын палеозойдун башталышында пайда болгон слюда-кварцтуу сланец жана аны жиреп чыккан аплит түспөлдүү плагиогранит тектери түзөт. Булар тектоникалык жаракалар менен тилмеленген. Кен негизинен жаракалардын кесилишкен жеринде жайгашкан. Жараканы бойлой гидротермдин таасиринен өзгөрүп, кварцташкан, пириттешкен, чанда серпентиндешкен тилкелер жатат. Жаракалардын кесилишинде молибден руда тарамдарынын калыңдыгы 0,6–0,8 м, узундугу 15 мге чейин. Негизги минералдары: молибденит, антимонит, галенит, цинк арсенопирит ж. б. Рудалар текстурасы боюнча сепкилдүү-чачыранды, брекчия сымал, темгилдүү болуп бөлүнөт.
Инверсия
Инверсия – 1) геометрияда OОА= k барабардыгы аткарылгандай, тегиздиктин ар бир A чекитин (ОА) шооласында жаткан чекитине которгон өзгөртүү. Мында k туруктуу чыныгы сан. О чекити инверсиянын борбору же уюлу, k даражасы же коэффициент деп аталат. Эгер k = a2 болсо, анда O борборлуу жана а радиустуу айлананын s чекиттери инверсия учурунда өзүнө өзү өтөт. Кээде оң даражалуу инверсия гиперболалык инверсия, ал эми терс даражалуусу эллипстик инверсия же антиинверсия деп аталат. Декарт тик бурчтуу координатасында инверсия, формуласы менен же комплекстик өзгөртмөлүү тегиздикте z = k/z формуласы менен берилет. Инверсия комплекстик өзгөрмөлүү функциялар теориясында, геометрияда жана башкалар колдонулат. 2) Комбинаторика инверсиясы эки элементтин жанаша турарына же алар башка элементтер менен бири биринен ажырашына карабастан, орун алмаштырууда алардын кадыресе тартибинин бузулушу. Мисалы, элементтердин нормалдуу жайгашышы abc болсо, анда аны bca деп өзгөртүүдө b жана а, с жана a элементтери инверсияны түзөт.
Канжар тиштүүлөр
Канжар тиштүүлөр (лат. Anotopteridae) — тереңде жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга канжартиштер уруусу (лат. Anotopterus) да кирет.
Земляная (Азанка куймасы)
Земляная — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Азанка дарыясынын оң жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аммиак суусу
Аммиак суусу – аммиактын суудагы 25 % эритмеси. Сууну синтездик ыкма менен алынган газ түрүндөгү аммиак менен каныктыруудан же кокс мештеринде таш көмүрдү кокска айландырууда бөлүнүп чыккан аммиак менен каныктыруудан алынат. А. с. аммоний туздарын (азот жер семирткичтерин), соданы, боекту жана башка алууда колдонулат.
Ийне (тасма)
"Ийне" (орус. Игла) – 1988-жылы Шакен Айманов атындагы "Казахфильм" студиясында тартылган советтик көркөм кинотасма. Режиссеру Рашид Нугманов, сценарийин Александр Баранов жана Бахыт Килибаевдер жазышкан.
Тасманын бет ачары 1988-жылы 16-сентябрда Алматыда, 1989-жылы Москвада болуп өткөн.
Тасмадагы башкы ролдорду рок-музыкант Виктор Цой ("Кино") жана Петр Мамановдор ("Звуки Му") ойношкон.
Сүжети
Моро (Виктор Цой) Спартак (Александр Баширов) бербей жүргөн акчасын кайтаруу үчүн Алматыга келип, ал жерде эски дос кызы - Динаныкына (Марина Смирнова) конот. Көп өтпөй Моро дос кызынын наркоман болуп калганын, батири болсо, баңгизат сатуучу жайга айланганын билет. Моро кызды өзүнүн өтүнүчү менен Арал деңизине алып барат. Кыз ал жерде айыга баштайт. Бирок шаарга кайткандан кийин бары кайра башталат. Ошондо Моро баңгизат тараткандарды тындым кылууну чечет. Бирок, хирург Артур (Петр Мамонов) аттуу баңги зат тараткан бирөөнүн аркасында таасирдүү кишилери болот. Алар кыштын бир кечинде Морого киши өлтүргүч жиберишет.
Акцепт үйлөрү
Акцепт үйлөрү – айрым чет өлкөлөрдө тышкы сооданы кредиттөөгө адистешкен банк мекемелери. Негизги иштери: экспорттоочулардын траттаны же коммерциялык векселдерди акцептөө, депозит-ссуда аткарымдары, кеңеш берүү кызматтары, компаниялардын биригишинде жана бирин-бири сиңиришүү боюнча аткарымдарда ортомчулук кылуу.
Япто-То-Се
Япто-То-Сё — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын сол жээгинен 475 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Арктика алкагы
Арктика алкагы - Жердин эң түндүгүндөгү географиялык алкак. Арктиканын басымдуу бөлүгүн ээлейт. Алкактын чеги эң жылуу айдын (июль же август) 5°С изотермасы боюнча жүргүзүлөт. Алкакка радиациялык баланстын терс же бир аз оң мааниси, арктика аба массасынын үстөмдүк кылышы, узакка созулган уюлдук түн, абанын жана океан суусунун үстүнкү катмарынын муздактыгы мүнөздүү. Алкактын кургактагы бөлүгүндө муздуу же таштуу арктикалык чөл ландшафты үстөмдүк кылат; айрым жерлеринде тундра да кездешип калат. Түндүк муз океандын басымдуу бөлүгү муз менен капталган.
Азотбактер
Азотбактер (Azotobacter) - абадагы азотту топтоп, андан өз клеткасынын белогун синтездөөчү, эркин жашоочу бактериялар. Ал шапалакчалуу, кыймылдуу, сүйрү же тоголок түзүлүштө болот, спора пайда кылбайт. Анын 4 түрү топуракта, сууда жашайт. Көбүнчө жакшы иштетилген топуракта болот. Азотбактерден бир катар витаминдер, ауксин сымал өстүргүч заттар, айрым антибиотиктер даярдалат. Андан азотбактер жерсемирткичи алынат.
Кесип зыяндуулугу
Кесип зыяндуулугу - адамдын ден соолугуна жана эмгекке жарамдуулугуна эмгек процессинин же өндүрүш шарттарынын жагымсыз таасир тийгизген факторлору; ал белгилүү шартта кесип ооруларын пайда кылып, жалпы ооруларды күчүркөнтөт. Санитария-гигиеналык жактан технологияны жакшы билбегендик, айрыкча уулуу жана аллергия пайда кылуучу синтезделген заттарды, жаңы сырьёлорду пайдалануу, технологиялык режимди, санитария-техникалык нормативдерди бузуунун жана башка натыйжасында келип чыгат. Кесип зыяндуулугуна: чаң, ызы-чуу, дирилдөө, жогорку жана төмөнкү температура, абанын өтө нымдуулугу, атмосфера басымынын жогорулашы жана төмөндөшү, уулуу жана радиоактивдүү заттар, иондоштуруучу нурлануу, электр-магниттик толкундар, микроорганизмдер жана башка кирет.
Кесип зыяндуулугу эмгек процессине, анын уюштурулушуна, узактыгына, нервге, көзгө, кулакка күч келүү жана башка менен да байланыштуу. Кесип зыяндуулугунан эмгекке жарамдуулук азайып, катуу кармаган жана өнөкөт оорулар, уулануу, жалпы оорулар көбөйөт. Социалисттик коомдун шартында эмгек шарттарын жакшыртууга, Кесип зыяндуулугужоюуга багытталган чаралар жүргүзүлүүдө. Автоматташтыруу жана механикалаштырууда илимий-техникалык прогресстин жетишкендиктерин иш жүзүндө пайдалануу менен өндүрүштөгү Кесип зыяндуулугу жоюлууда жана азаюуда.
Жарамазан
Жарамазан – орозо (мусулман календары боюнча рамазан же рамадан) айында, асыресе, айдын экинчи жарымында түнкүсүн үймө-үй кыдырып ырдалуучу эски диний жана каада-салт ырлары. Жарамазанды илгери көбүнчө балдар, кээде чоңдор (демейде кедейлер) айтышкан. Жарамазан айткандар эки-үчтөн болуп алып үймө-үй, айылма-айыл кыдырып, үй ээсинин кадыр-баркын, ата-тегин, үй-бүлөсүн, мал-жанын мактап ырдашкан; ага ден соолук, байлык-бакыт, кармаган орозосунун кабыл болушу сыяктуу жакшы тилектерин билдиришкен. Жарамазан учурашуу, мактоо, суроо жана бата сыяктуу бөлүктөрдөн турган. Жарамазан туруктуу даяр ыр түрмөктөрүнөн туруп, ага айтуучу ырчылык жөндөмүнө жана ар кыл кырдаалга жараша алымча-кошумча киргизе алган. Жарамазан комуздун коштоосунда да аткарылат. Жарамазан – ислам динине чейин пайда болгон фольклордук жанр жана өзү нүн мазмунун ислам дини менен толуктап, байыткан. Жарамазан айткандар үйгө, анын жашоочуларына бакыт, бейпилдик, байлык, ырыс, ынтымак, тилеп, бала – бакырасына өмүр каалап ырдашат. Ырдын мазмуну айтып тургандай, жарамазанды кедейлер орозо күндөрү байларга барып ырдашкан. Жарамазандын бардык түрү бири – бирине окшоп, түрлөрүндө айырмачылыктар аз.
Мисалы: Ассолому алейкум жарамазан, Он эки айда бир келген орозожан. Орозоң кабыл болсун кармаган жан, - деп, орозого, динге байланыштырып келип, анан жарамазанчы өз мүдөөсүнө өтөт: Уктап жаткан балдарга умай салам, Кулак каккан жандарга дубай салам. Жарамазан айта келдик эшигиңе, Кудайым уул берсин бешигиңе. Ушул үйдүн түндүгүн айга баткан, Айга баткан жагына алтын таккан. Аппак айдай жеңени кайдан тапкан? Ушул үйдүн түндүгүн күнгө баткан, Күнгө баткан жагына күмүш таккан. Күндөй аппак жеңени кайдан тапкан? Ушул үйдүн түндүгү кайың бекен? Бизге берер жоолугу дайын бекен? Ушул үйдүн түндүгү арча бекен? Бизге берер жоолугу чарчы бекен? Жарамазан айткандын жайы бардыр, Жайып алган куруттун майы бардыр. Курут берсең, туруп бер жеңе, Бети – колун жууп бер. Бычак берсең кындап бер, ава, Улоо берсең, чындап бер. Жамбы берсең бул жайда, Жарыгы тиет ал жайда. Соолук берсең бул жайда, Сообу тиет ал жайда.<br. Мындай кайрылуудан соң, үй ээси чыкпай койсо же ойгонбосо: Май, майдилла, майдилла, толгоно кой, Майдилладай атакем, ойгоно кой, Сур, сур жылан, сур жылан, толгоно кой, Сурайылдай апакем, ойгоно кой, - дешет. Үй ичинде кишинин турганы, кобур – собуру билинип калса: Казан – аяк калдырайт, Курут эзип жатат бейм, Бычак учу   жалтырайт, Май томуруп жатат бейм, - дешип, ыраазычылыгын ыр аркылуу билдиришет. Эгер үй ичиндегилер турбай, эшикти ачпай коюшса:
Оо, жарты наның жок беле? Жабышып уктап калыпсың. Бүтүн наның жок беле? Бүрүшүп туктап калыпсың, - деп кетип калышат. Кээде мындан да өткөрүп айтышат. Атүгүл, каргаганга чейин барышат. Эгер жарамазанчыларды ыраазы кылса, алар төмөнкүдөй ак батасын беришкен: Бөлчү, бөлчү, бөлчү бол, Бөдөнөдөн сакчы бол. Кумга коюң жайылсын, Куйрук менен боор же. Алайга жылкың жайылсын, Казы менен карта же, Кабыргасын тарта же. Уугуң учтуу болсун, Уузуң күчтүү болсун. Керегең көктүү болсун,Келиниң септүү болсун! Жарамазан жаштарды дүнүйөкорлукка каршы күрөшүүгө үндөгөн. Эл арасында бөлүнбөөгө, эл көргөн күндү чогуу корүүгө, кайрымдуу, боорукер болууга чакырган Орозо кармаган адамдар ачка адамдардын кадырын түшүнгөн.
Валюта алмаштыруу
Валюта алмаштыруу – белгилүү бир курс боюнча бир өлкөнүн валютасын башка бир өлкөнүн валютасына айырбаштоо. == Колдонулган адабияттар ==
Кратер
Кратер
Кратерлерге астрономдордун жана математиктердин аттары коюлган. Мис., Кеплер, Коперник, Ньютон жана башка.
Аммиак суюктугу
Аммиак суюктугу – аммиакты басым астында (7-8 атм.) t 33,5оC чейин муздатуудан алынган, t 77,8оC катуулана турган тунук суюктук. Суюк аммиактын мол-сы NH3 өз ара суутектик байланыш менен байланышкандыктан, кайноо темп-расы (33,5оC) анын мол. массасына (M=17) туура келбейт. Суюк аммиак бууланганда көп сандагы жылуулукту жутуп алгандыктан (327 кал/г) ар түрдүү муздаткычтарда колдонулат.
Кара-Буура өрөөнү
Кара-Буура өрөөнү – Талас Ала-Тоосунун Түндүк капталында, Кара-Буура районунун аймагында, Кара-Сай ойдуңу жайгашкан бийик тоо өрөөнү. Узундугу 60 км, эң жазы жери 2–3 км, кууш жери 0,5–1 км. Таманынын ооз тарабы 1400 м, төрү 3000 м бийикте жайгашкан. Таманы Шилбили суусунун чатына чейин төртүнчүлүк мезгилдин борпоң тектерине толгон. Гранит, гранит-диорит интрузия тектеринен турган бийик бөлүгү терең тилмеленген. Кургак талаа жана талаа, сейрек арча-бадалдуу шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. Капчыгай аркылуу Талас жана Чаткал өрөөндөрүн байланыштырган автомобиль жолу өтөт.
Дубровка (метро бекети)
Дубровка — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. 1999-жылы 11-декабрьда ачылган.
Кератопластика
Кератопластика - көздүн тунук челин көчүрүп тигүү операциясы. Кератопластика көздүн тунук челин ак басып, көрүү начарлаганда аны толук же бир аз калыбына келтирүү максатында, кээде сулуулук үчүн жасалат. Көздүн тунук челинин ак түшкөн жерин кесип алып, анын ордуна башка адамдан түрдүү себеп менен алынган же консерваланган көздүн тунук челинин бөлүгү тигилет. Азыр көздүн тунук челин бүт бойдон алмаштырууга болот.
Аммоналдар
Аммоналдар - аммоний нитраты бар жарылгыч заттарга кирүүчү аралашма, к''. Аммониттер.''
Акцептелген вексел
Акцептелген вексел – «Акцепттелди», «Кабыл алынды», «Төлөп берүүгө милдеттенем» деп жазылуу же жөн эле төлөп берүүчүнүн колу коюлуу менен жол-жоболоштурулуп, аны төлөөгө төлөп берүүчүнүн акцепти (трассаты) бар вексел. Төлөп берүүчү акцептант – белгиленген мөөнөттө төлөп берүүгө жоопкер башкы вексел карызкору болуп калат. Эгер өз маалында төлөнбөсө, вексел кармоочу акцептантка каршы доо коюуга акылуу.
Киниксалар
Киниксалар (лат. Kinixys) – кургактагы ташпакалардын бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: жылма киникса (лат. К. belliana), идиректүү киникса (К. erosa).
Андрей Бубенов
Бубенов Андрей Леонтьевич – 19-кылымдын биринчи жарымында падышалык бийликтин Түндүк-Чыгыш Казакстандагы өкүлү. Семей шаарында ар кандай мамлекеттик кызматтарда иштеген.
1813-жылы казак-кыргыз конуштары аркылуу Чыгыш Түркстанга жөнөтүлгөн көпөс Миркурбан Ниязовдун соода кербени менен Кыргызстанга келген.
Шапак, Шералы, Эшим жана башкалар бийлердин Түп суусунун боюндагы конушунда жылуу маанайда кабыл алынган жана Батыш Сибирь бийликтеринин катын тапшырган. Кыргыз бийлери жооп иретинде көпөстөрдү каалаган жерлерине чейин узатып бара тургандыктарын билдиришкен. Шералы бийдин уулу Ажыбай кербенди Чыгыш Түркстандагы Аксууга бараткан жолдогу Үчтурпан шаарына чейин узатып барган. Бубенов көпөстөр менен Чыгыш Түркстандан кыргыз конуштарына кайтып келгенден кийин Шералы жана Ниязбек бийлер Сибирь линиясынын башчысы Глазенапка кат жазып, өзүлөрүнүн өкүлдөрүн жөнөтүшкөн. 21-ноябрда Бубенов кыргыз өкүлдөрү Качыбек жана Жакыпбек менен бирге Ысык-Көлдөн чыгып, 1814-жылы 5-январда Семей чебине келишкен. Сибирь бийликтери тарабынан кабыл алынган кыргыз өкүлдөрү өзүлөрүнүн конуштары аркылуу Кытайдын Аксуу, Кашкар, Тибет, Жаркен шаарына жана Кашмирге каттаган кербендерге колдоо көрсөтөрүн айтышкан жана өз элинин атынан императордун бийлигине өтүүнү каалагандыктарын билдирүү үчүн Санкт-Петербургга императорго жөнөтүүнү талап кылышкан. Борбордун алыстыгына байланыштуу элчилерди Тоболдогу генерал-губернатор кабыл алган. 1815-жылы жайында кыргыз элчилери мекенине кайтышкан. Бубеновдун кыргыз конуштарына келиши 19- к-дын акырынан бери үзүлүп калган кыргыз-орус байланышын калыбына келтирген. 1824-жылы 31-декабрда бугу уруусунун бийлери Акымбек Олжобаев, Алгазы Шералин, Алымбек Жапалаков баштаган өкүлдөр Семейге келген, андан 1825-жылы январь айында Омскиге барышкан. Алар бугу уруусунун арык, белек, желдең уруктарынын атынан Россиянын букаралыгына өтүүнү каалагандыктарын билдиришкен. 1827-жылы 30-мартта Бубенов кыргыз конуштарына кайрадан келген жана аталган элчилерге Батыш Сибирь бийликтеринин белектерин тапшырган. Бубенов бир айдан ашык бугу уруусунун конушунда болуп, алардын турмушу жана ысыккөлдүк кыргыздардын өз ара мамилелери, саясий абалы менен таанышкан.
Киров району
Киров району — Талас обл-ндагы адм. район. 1930-ж. уюшулган. Тундугунон жана батышынан Казак ССРи, чыгышынан Ленинполь, туштугунон Ала-Бука р-ндору, туш.-батышынан Озбек ССРи менен чектешет.
Караяр (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Караяр — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Аллагуват айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 48 киши. Почта индекси — 453188, ОКАТО коду — 80248802003.
Киров району
Аянты 3,2 миң км2. Калкы 43,7 миң (1986). Райондо 6 айыл совети, 18 кыштак, 2 ш. т. п. (Киров, Май-мак), 3 к-з, 4 с-з, мамл. адистештирия-ген ча,оба бар. Борб. — Киров кыштагы.
Район Талас өрөөнүнүн батыш болугу- нон орун алган. Тун. болугундо Кыргыз Ала-Тоосунун батыш тармагы, туштугундо Талас Ала-Тоосу (эң бийик жери — Манас чокусу, 4488 м) жатат. Курулуш материалдарынын кени бар.
Караяр (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мегель-Игол дарыясы
Мегель-Игол — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тунелька дарыясынын оң жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алмалык көмүр кени
Алмалык көмүр кени - Ош облусунун Ноокат районунда, Жалгызарча кырка тоосунун түндүк капталынын этегинде, Ош шаарынан 22 км түштүктө. Кен 1908-жылдан белгилүү. Көмүр 1908–1917-ж. жекече өндүрүүчү А. В. Спечев тарабынан казылып алынган. 1917–1925-жылдары көмүр казып алуу токтоп, 1925-ж. кайрадан башталган. Геол. издөө жана чалгындоо иштери 1955–56, 1958–61-ж. жүргүзүлгөн. Көмүр юра катмары менен байланышкан. Көмүрлүү катмарда 2 кабат бар. Үстүңкү кабатынын орточо калыңдыгы 23,6 м, көмүр 3Б маркасына кирет. Орточо күлдүүлүгү 30%. Күйгөндөгү табы 7061 ккал/кг (290,5 МДж/кг). 1997-жылга карата запасы 19257 миң m.
Кератоз
Кератоз - теринин мүйүз катмарынын калыңданышы менен мүнөздөлүүчү оорулар. Кератоз мүйүз катмардын өтө өсүшүнөн (гиперплазия) же бул катмардын клеткаларынын биригишинен болушу мүмкүн; бул жердин какачы соо териникинен 5-10 эсе аз түлөйт. Кератоз тубаса, кийин пайда болгон жана конституциялык болуп бөлүнөт. Дарылоо себебиңе жараша жүргүзүлөт.
Кара бүлдүркөн
Кара бүлдүркөн, ежевика (Rubus caesius) – атыр гүлдүүлөр тукумундагы бадалча. Сабагынын бийиктиги 1 мдей, майда тикендүү, жалбырагы үч ача, эки жагы тең бирдей жашыл, түктүү, жалбырак саптары майда тилкелүү. Гүлдөрү ак, мала кызыл. Гүл саптары тикендүү. Чөйчөкчөлөрү жашыл түктүү, мөмөсүнө жармашат. Мөмөсү – топтошкон жемиш, кара, кочкул кызыл түстө. 400дөн ашык түрү бар. Көбүнчө Европада, Түндүк Америкада өсөт. КМШ өлкөлөрүндө 90 түрү, Кыргызстанда жапайы 1 түрү – суу жээгиндеги токойлордо таралган. Дары-дармек катары, ошондой эле жемиши, жалбырагы, түбү пайдаланылат.
Сретенский бульвар (метро бекети)
Сретенский бульвар — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. 2007-жылы 29-декабрьда ачылган.
Юридикалык көз караш
Юридикалык көз караш – феодалдык тартиптерге каршы саясий бийлик үчүн күрөш жүргүзгөн мезгилдеги буржуазиялык көз караш. Юридикалык көз караш алдыңкы планга коомдук турмуштун пайдубалы катары укукту, укук таануу илимин койгон. Теологиялык көз караштын ордун юридикалык көз караштар басат. Мунун маанисин Гельвецийдин «Закондун колунан бардыгы келет» деген ою тастыктап турат. Ал эми капиталисттик коом калыптана баштаган мезгилде экономикада да, саясатта да укуктун ролу кескин жогорулайт.
Кереге-Таш (Ак-Суу району)
Кереге-Таш (Кереге-Таш) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ак-Суу районундагы айыл. Кереге-Таш айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 530 киши.
Сузак айыл аймагы
Сузак айыл аймагы ― Кыргызстандын Жалал-Абад облусундагы Сузак районунун айыл аймагы
Сузак айыл аймагына төмөндөгү айылдар кирет:
Искра (Чүй району)
Искра (Искра) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Чүй районундагы айыл. Искра айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 533 киши.
Аммоний бихроматы
Аммоний бихроматы, (NH4)2Cr2O7 – күрөң моноклиндик криталлдар, тыгызд. 2,15 г/см3. 186оС чейин ысытканда эле ажырай баштайт:
(NH4)2Cr2O7  Cr2O3+N2+4H2O
Сүрөт ишинде, пиротехника, литография, таза азот алууда колдонулат.
Валюта аракети
Валюта аракети – келишим түзүүнүн жана/же дагы башка аракеттин натыйжасында пайда болуучу валюта эсеби (жергиликтүү жана чет өлкөлүк жеке жана юридикалык жактардын ортосунда менчик укугун кайра бөлүштүрүү же валюталык баалуулуктарга ээ болуу, которууларды берүү жана жүргүзүү, валюталык баалуулуктарды төлөө, акы алуу), ошондой эле чегарадан сырткары жеке жана юридикалык жактарга валюта баалуулуктарын берүү, ал өлкөнүн чеги аркылуу валюталарды ташып кирүү, ташып чыгуу, ташуу (транзит) жүргүзүлөт.
Каравелла
Каравелла (caravella) – бир палубалуу, бийик борттуу, маңдайкы жана арткы бөлүгүндө курулмалары бар парустуу деңиз кемеси. 13–17-кылымдарда Жер ортолук деңизиндеги өлкөлөрдө (Италия, Испания жана Португалия) соода жүргүзүү үчүн кеңири колдонулган. Каравелла 3–4 мачталуу жана эки алдыңкы мачталары түз парустуу, ал эми арткы (бизань) мачтасы латын парусунан турат. Латын парусунун түз парустан айырмасы – мачтага тик эмес, кеменин огуна жарыш жайгашкан. Мындай кеме менен 1442-жылы Христофор Колумб Атлантика океаны аркылуу сүзүп өткөн, 1498-жылы Васко да Гамма Европадан Индияга саякат жасаган. Ал эми Фердинандо Магеллан 1922-жылы Жерди айланып чыккан.
Яракутаель
Яракутаёль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Макариха дарыясынын сол жээгинен 67 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Азот жер семирткичи
Aзот жер семирткичи - өсүмдүктү азот менен азыктандыруучу минералдык жана органикалык заттар. Өсүмдүктөрдүн түшүмүн жогорулатуучу негизги каражат. Алар органикалык жер семирткич (кык, чымкөң, компост) жана минерал жерсемирткич (азоттуу аммиак, аммоний нитраты, аммоний сульфаты, натрий селитрасы, калий селитрасы, кальций цианамиди, суусуз аммиак, аммиакаттар) болуп бөлүнөт, ошондой эле азоттуу көк жерсемирткич (люпин, сераделла өсүмдүктөрүнүн көк массасы) да бар. Өсүмдүктөр көбүнчө азоттун минералдык кошулмалары - нитраттар жана аммоний туздары менен азыктанат. Амид азот жер семирткичи мочевина, кальций цианамиди жана мочевинаформальдегид семирткичинен турат. Мындан сырткары мочевина менен аммиак селитрасынын суудагы эритмеси да колдонулууда. Анын артыкчылыгы концентрациясы жогору, арзан өндүрүлөт жана оңой колдонулат. Натрий селитрасы щелочтуу болгондуктан кычкыл топурактуу жерде кант кызылчасына, буудайга, арпа жана башкаларга чачылат. Калий селитрасы өсүмдүктү азот, калий менен камсыз кылат. Кальций цианамиди топурак кычкылдуулугун азайткандыктан орг. заттарга бай нейтралдуу топуракка чачылса, жакшы натыйжа берет. Анын негизинде комплекстүү жерсемирткич даярдоого жана курамына микроэлементтерди кошууга мүмкүнчүлүк түзүлөт. Aзот жер семирткичин колдонуу өлчөмү өсүмдүктүн биологиялык жана топурактын өзгөчөлүгүнө жараша болот.
Трубная (метро бекети)
Трубная — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. 2007-жылы 30-августда ачылган.
Валюта арбитражы
Валюта арбитражы – белгилүү бир мезгил аралыгындагы валюта курсунун өзгөрүүсүнүн эсебинен баарынан мурда кайра сатып пайда табуу максатында валюта сатып алуу-сатуу аткарымдары.
Акцептелген төлөм тапшырмасы
Акцептелген төлөм тапшырмасы –
1) банк акцептине ээ, б. а., төлөөчүнүн эсебинде тийешелүү төлөм каражаттары барын бышыктаган тапшырма;
2) акцептелген төлөм тапшырмасын төлөм документи катары пайдалануу менен банктын өзү жана ошол банктын кардарлары жүргүзгөн төлөмдөр.
Аммоний карбонаты
Аммоний карбонаты NH4)2CO3 – көмүр к-тасынын аммоний тузу. Түүссүз кристалл, сууда жакшы эрийт. Туруксуз зат. 20оС темп-рада эле аммиакты бөлүп чыгаруу
м-н ажырайт. А.к. башка аммоний туздарын алууда, шарап чыгаруу ө.ж-да колдонулат. Өрт өчүрүүчү зат курамына кирет. Жаратылыш газдарын суутек сульфиди (H2S) жана күкүрттүү орг. бирикмелер тазалоо үчүн реагент катары колдонулат.