cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гыркуль
Гыркуль — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 419 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 57 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Картаңбаев Райкан Соодалиевич
Картаңбаев Райкан Соодалиевич (2. 3. 1956-жылы туулган, Чүй облусу Панфилов рну, Эркин-Сай айылы) – техника илимдеринин доктору (2003), ФПИни (1978), Москвадагы автомобиль-жол институтунун аспирантурасын (1983) бүтүргөн. ФПИде окутуучу, комсомол комитетинин секретары; Кыргыз автожол конструкциялык-технологиялык институтунда улук окутуучу, доцент, бөлүм башчысы; КМКТАУда кафедра башчысы; «Технопарк» илимий-технологиялык борборунун директору болуп иштеген. 2005жылдан КМКТАУда илим жана мамлекеттик тил боюнча проректор. Туннель кесилиштери жана жол долбоорлоо жаатында адис. 200дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 10 монографиянын автору. Эмгектери: Эсептөө техникасын колдонуу жана космостук сүрөт съёмкаларын пайдалануу менен тоо жолдорун долбоорлоо. Б., 1997; Транспорттук туннелдерди долбоорлоодо математикалык моделдештирүү. Б., 1998; ПЭЭМди пайдалануу менен курулуш механикасынын жалпы курсу. Б., 2003 (авторлош); Автомобиль жолдорун курууда шагыл материалдарын пайдалануунун өзгөчөлүктөрү. Б., 2004 (авторлош).
Бооң
Бооң — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Акунбешим паашанын сыйкырчы аяры. Орго кандын жеңилгенин уккан Акунбешим Шамың шаа деген балбаны менен Б-ду көп кол берип Манастын жолун тосууга жиберет. Манастын сүрүнөн коркуп Шамың шаа качып кетип, алтымыш балбаны менен калган Б. аларды сыйкырлап ажыдаар, башка түрдүү жырткычтарга айландырып коюп, Манастын жолун тосоттоп калат. Кыргыз кошуну үч бөлүнүп, капчыгай менен келген Кыргылчал баштаган кол капчыгай толо шумдуктуу тоскоолго келип такалат. Б. аяр түрдүүчө кубулуп аскерди алекке салат. Башка жол менен кеткен Бакай капчыгайдын ичи капкара болуп, түн түшүп калганын көрөт. Аскердин ичиндеги Ырдык аярдын алы жетпей, Бакайдын колундагы Байкүш аяр жардамга келип, экөөлөп Б-ду жеңип, ал ажыдаар болуп оп тартып койгон кырк миң аскерди бошотот (Сагымбай Орозбаков, 2. 101 — 102, 108, 110—115, 117, 129).
Кыргызстан коммунисттеринин партиясы
Кыргызстан коммунисттеринин партиясы К. К. П. Кыргызстандагы саясий партиялардын бири. Уюштуруу конференциясы 1992-ж. 20-июнда болгон. Мамлекеттик каттооодон 1992-ж. 17-сентябрда өткөн. ККПнын негизги максаттары: социалдык-экономикалык өнүгүү багытында социалисттик түзүлүштү жактайт жана жалпы адамзаттык баалуулуктардын артыкчылыгын тааныйт. Рынок экономикасына өтүү, партиянын Программасында көрсөтүлгөндөй акырындык менен жүрүүгө тийиш, менчиктештирүү учурунда эмгекчилерди тоноону, спекуляцияны ж. б. кылмыштарды токтотуу зарыл. Саясат жана идеология багытында Кыргызстанда укуктук мамлекетти курууну, көз карандысыздыкты жана суверенитетти камсыз кылууну көздөйт. Өзүн парламенттик типтеги партия деп эсептейт. Республиканын бардык областтарында жана Бишкек, Ош, Каракөл, Карабалта, Балыкчы, Талас, Ташкөмүр, Кант шаарларында ККПнын баштапкы уюмдары бар. 1993-ж. мартта партиянын I съезди болуп, Программага жана Уставга өзгөртүүлөр жөнүндөгү маселени караган. 1994-ж. июнда К. К. П. БАКтын пленуму болуп, өз өтүнүчү боюнча бошоп кеткен Ж. А. Аманбаевдин ордуна Ш. М. Сыдыковду Борбордук аткаруу комитетинин төрагасы кылып шайлашкан. 1995-ж. 5-февралдагы Жогорку Кеңешке депуттатарды шайлоодо ККПдан 17 талапкер көрсөтүлүп, экөө: А. М. Масалиев жана Ш. М. Сыдыковдор депутат болуп шайланышкан. Россиянын жана КМШга кирген башка өлкөлөрдүн коммунисттик партиялары менен ККПнын тыгыз байланышы бар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Биотехнология
Биотехнология (англ. Biotechnology; био... жана технология) - адамга керек баалуу продукт алуу максатында микроорганизм, өсүмдүк жана жаныбарларды технологиялык өндүрүштө пайдалануу. Микрорганизмдердин ачытуу процессинин натыйжасында нан бышыруу, шарап, сыр даярдоо, пиво кайнатуу сыяктуу биотехнология тармактары байыртадан белгилүү болгон. Азыр анын жардамы менен ар кандай биологиялык активдүү заттар гормондор, ферменттер, витаминдер, антибиотиктер, дары-дармектер алынат. Биотехнология ыкмалары айлана-чөйрөнү коргоодо өнөр жай өндүрүшүнөн чыккан таштандыларды, кир сууларды тазалоодо кеңирп колдонулат. Айыл чарба өсүмдүк зыянкечтерине жана илдеттерине каршы чыгарылган биопрепараттар, энергия жана ресурстарды үнөмдөөчү өндүрүш иштери, тоютка жана тамак-аш кошунду белокторун алуу ага негизделген. Ген жана клетка инженериясынын өнүгүшүнө байланыштуу мурда алынбаган өтө баалуу дары-дармектер (интерферон, кишинин өсүү гормону ж. б.), вакцинаны синтездөө, жаңы пайдалуу микроорганизм түрлөрүн, өсүмдүк сортун, мал породасын жаратуу, мал чарбасындагы асылтукум ишинде клетка технологиясын колдонуу ж. б. мүмкүнчүлүктөр пайда болду. Азыркы биотехнология биохимия, микробиология, мол. биология, генетика, иммунология, биофизика жана башка илимдердин жетишкендиктерин пайдаланат. Шаймандар жана колдонуу ыкмаларына жараша биотехнология көпчүлүк учурда (тиешелүү) биоинженерия, биомедициналык инженерия, биоөндүрүш, молекулярдык инженерия тармактары менен айкалышат.
Экономикалык Кызматташтык жана Өнүктүрүү Уюму
Экономикалык Кызматташтык жана Өнүктүрүү Уюму - Французча «Organisation de Cooperation Economique et Developement» деген сөздөрдүн баш тамгаларынан алынган, борбору Парижде жайгашкан жана экономика жаатындагы кызматташтыкты камсыз кылган уюм. Бул уюм 1960-жылдардын аяк ченинде түзүлгөн келишимдин натыйжасында 1961-жылы мурдагы «Европа Экономикалык Кызматташтык бирикмесинин» (О.С.Е.D.-ОСЕД) ордуна түзүлгөн. Башында 20 мүчөсү болгон бул бирикменин азыркы учурда 24 мүчөсү бар. (Австрия, Бельгия, Дания, Франция, Германия, Финляндия, Греция, Исландия, Ирландия, Италия, Люксембург, Голландия, Норвегия, Португалия, Испания, Швеция, Швейцария, Англия жана Түркия сыяктуу Европа өлкөлөрүнөн сырткары Канада, АКШ, Япония, Австралия жана Жаңы Зелландия сыяктуу мүчөлөрү да бар). OЕСДнын негизги функциялары: мүчө өлкөлөрдүн экономикалык саясатын стимулдаштыруу жана координациялоо, экономикалык өнүгүүнү жана пайдаланууну арттыруу, мүчө болгон жана болбогон өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн экономикалык иш-аракетине салым кошуу, жардам берүү, дүйнөлүк соода-сатыктын кеңейишине жардам берүү жана соода- сатык проблемаларын чечүү.
Биотехнология
Миңдеген жылдар бою адамзат биотехнологияны айыл чарбада, тамак-аш өндүрүшүндө жана медицинада колдонуп келген. Бул термин негизинен 1919-жылы венгриялык инженер Карл Эреки (венг: Károly Ereky) тарабынан чыгарылган деп айтылат. 20-кылымдын акырында жана 21-кылымдын башында эле биотехнология геномика, рекомбинанттык ген техникалары, колдонмо иммунология сыяктуу ар түрдүү илимдерди камтып кеңейген, ошондой эле дары-дармек менен дарылоо, диагностикалык тесттерди өнүктүргөн.
Экономикалык Кызматташтык жана Өнүктүрүү Уюму
Түркиянын Парижде OЕСДга караштуу туруктуу бир делегациясы бар. OЕСДнын башында турган генералдык катчы башкарууну жүргүзөт жана ар кайсы жааттагы адистерден түзүлгөн улуттар аралык катчылык анын тапшырмасын аткарат. Бул уюмдун мүчө өлкөлөрүнүн экономикалык абалына байланыштуу жарыяланган жылдык отчётторго жана ар кайсы тармактагы Европанын экономикалык проблемаларына ылайык жүргүзүлгөн иликтөөлөр жана отчётторго эл аралык аренада зор маани берилүүдө. Мезгил-мезгили менен мүчө өлкөлөрдүн тышкы иштер министрлери OЕСДнын иш-аракеттерин көзөмөлдөө үчүн Кеңеште жолугушуп турат. Мындан башка ар кайсы тармактарда Техникалык Комитеттер иш жүргүзөт. Түркия менен Грецияга финансылык жардам көрсөткөн мүчө өлкөлөрдүн жардамдарын координациялаган жана башкарган «Консорциум» да OЕСДнын айланасында иш алып барат. Уюмдун башкы комитеттери: Экономикалык саясат комитети, экономика жана өнүгүүнү иликтөө комитети, чөйрө проблемалары комитети, техникалык кызматташтык комитети, өнүктүрүү жана жардам берүү комитети, соода-сатык комитети, финансы жана салык комитети, илим жана технология саясаты комитети, билим берүү комитети, жумушчу күчү жана социалдык иштер комитети, өнөр-жай комитети, энергия комитети, нефть комитети, чарбачылык комитети, балыкчылык комитети. Жогоруда айтылган бардык комитеттер генералдык катчыга көз каранды.
Мындан сырткары да Өнүктүрүү борбору, Атом Энергиясы Агенттиги, Билим берүү, изилдөө жана ачуу борбору, Менчик программалар сыяктуу башка органдар да бар. Ошондой эле Төлөөлөр, Камсыздандыруу, Деңизчилик, Керектөө саясаты, Финансы рыногу, Туризм комитеттери сыяктуу да иш тармактары бар.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Астрохимия
Астрохимия — астрономиялык изилдөөлөрдүн багыты. Ал асман телолорунун (жылдыздардын), алардын арасындагы чөйрөнүн жана протопланеталык дисктердин химиялык курамын, ошондой эле андагы химиялык процесстерди изилдейт. Анын негизги ыкмаларынын бири - астроспектроскопия. Астрохимия төмөнкүдөй бөлүмдөргө бөлүнөт: 1) бөлүкчөлөрүнүн концентрациясы 100 см3 жана температурасы бир нече 100 К болгон диффузиялык булуттардын (жылдыз аралык) астрохимиясы. 2) Концентрациясы 104 см3 жана температурасы бир нече 10 К болгон тыгыз молекулалык булуттардын астрохимиясы. 3) Протопланеталык дисктердин астрохимиясы. 4) Согуучу толкундардын жана жылдыз айланасындагы кабыкчалардын астрохимиясы. Жылдыз кабыкчасында молекулалардын, андан кийин чаңдын пайда болушунун ролу чоң. Муздак ири - жылдыздарда бул процесс жылдыз шамалынын параметрин, жаңы жылдыздарда жылдыз аралык чөйрөгө оор элементтердин чыгуу темпин аныктайт. Космосто өтө көп түрдүү молекулалар болот. 21-кылымдын башында 130дан көп (жөнөкөй эки атомдуудан 13 атомдуу HC11N чейин) молекула белгилүү. Космосто, ошондой эле көптөгөн реакциялар жүрөт, анын маанилүүсү атомдук суутектин (Н) мол. суутекке (Н2) айлануусу. Бул молекула (Н2) космосто кеңири тарап, калган молекулалардын пайда болушунда мааниси чоң. Космостогу молекулаларды үйрөнүү Ааламдын, галактика менен жылдыздардын пайда болуусун түшүнүүгө, жаңы жылдыздарды, жылдыз эволюциясынын кийинки этаптарын изилдөөгө жардам берет.
Васькина (Сосновка куймасы)
Васькина (Тиновка) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосновка дарыясынын оң жээгинен 65 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Философиялык дептерлер
Философиялык дептерлер (орус. философские тетради)- В. И. Лениндин философия боюнча эмгектеринин жыйнагы (1933).
Маркс менен Энгельстин «Ыйык үй-бүлө» деген эмгегин, Людвиг Фейербахтын «Дин боюнча лекциялар», Гегелдин «Логика илими», «философиянын тарыхы боюнча лекциялар» деген сыяктуу эмгектерге көз – карашын билдирген. Материалисттик диалектика боюнча дагы ой-пикирлер камтылган.
Карта таануу
Карта таануу – картографиялык илимдин теориялык бөлүгү. Ал Географиялык жана башка карталардын чындыкты чагылдыруусун, алардын элементтерин, касиеттерин, түрлөрүн жана өнүгүүсүн изилдейт. Картографиянын тармагы, сабак катары картографиялык булактарды талдоо ыкмасын, картографиянын тарыхын жана карта пайдалануу ыкмасын иштеп чыгат.
Биотит
Биотит - (француз илимпоз Ж. Б. Бионун ысмынан) слюдалар тобундагы минералдык Химиялык формуласы КГе, Mg)3[(Al2Fe)Si3O10](OH, F)2. Моноклин сингониясында кристаллданат. Өңү кара, кара күрөң, кочкул жашыл, коңур күрөң. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2,5-3. С. салмагы 2,7-3,3. Тоотектерди түзүүчү минерал иретинде ар түрдүү магма жана метаморфизм тоотектеринин курамында болот. Биотит электртехникасында жана боёк жасоодо колдонулат.
Корголдойлор
Корголдойлор (лат. Troglodytidae) — сайрагыч чымчыктардын бир тукуму, булардын кыйла өкүлү белгилүү: кактусчул корголдойлор уруусу (лат. Campylorhynchus), Жаңы Зеландия кадимки корголдойлору (Xenicus), булардын уруусу жана өкүлдөрү: Жаңы Зеландия бадалкорголдою (X. longipes), Жаңы Зеландия зоокорголдою (X. gilviventris), кадимки корголдой (Troglodytes troglodytes) жана ушундай сыяктуулар.
Кызга карата тыюулар
Кызга карата тыюулар. Кыздын тарбиясынын жооптуулугу артыкча болгон. Анын башкага бүлө болуп кетиши дайыма көңүлгө тутулган. Начар тарбия алган кыз күйөөгө барса ата – энесин гана эмес, бүт айылын, уруусун сөзгө калтырган. Андыктан кыздын кылык – жоругун, баскан – турганын үй – бүлөсүндөгүлөрдөн сырткары тууган – уругу да тескеген. “Кызга кырк үйдөн тыюу” деген макал ошол себептүү чыккан. Кызды жаштайынан үй тиричилигине үйрөтүп, адептүүлүккө, тыкандыкка, тазалыкка тарбиялаган. Күн чыкканга чейин уктаган адамдын ырыскысы кем болот деп, кызды эрте тургузуп үйрөткөн.
Таң жылдызы бар маалда ырыскыңды тилеп кал деген. Таң саардан короону шыпырса, “жүзүң мендей таза болсун” деп шыпырылган жер батасын берет экен. “Кыздуу үйдө кыл жатпайт” деп үйдүн тазалыгына кыз жооп берген. Кечинде үй шыпырбайт, жин – шайтан уялап албаш үчүн шыпырындыны үйгө түнөтпөйт. Казанга салып идиш – аяк жуубаган, аларды калдыр – шалдыр добушу жок жууп, идиш – аяк кагышса үйдөн ырыскы качат деп үйрөткөн. Казанды жууган соң жугундуну казан менен төкпөйт, антсе ырыскыны казаны менен төгүп салганга барабар болот экен. Кыз бала оокат жасап жатып тамагын утуру сузуп жеп турса казандын түбү тешилгиче турмушка чыкпайт деп зекиген. Тамак жасап жатып аралаштырган соң, кепкирди казанга какпа, казанды какса ырыскы качат.
Казанга чөмүч менен кепкирди чогуу салып койбо, күндөштүү болуп каласын деген. Түнү идиштерди жуксуз калтырып болбойт. Себеби алар таң атканча Меккеге барып дуба алып келишет экен. Эгерде жуулбай калса, кирмин деп уялып, бата албай калат деген ишеним бар. Кыз бала кара кийим кийбеген, чачын жайып жүрбөгөн, булар аза күтүүнүн белгиси катары каралган. Кыз кезинде кашын терсе атасына берген ашы арам болот, ал эми турмушка чыккандан кийин кийин тербесе, күйөөсүнө берген ашы арам болот деп коюшкан. Кашына осмо койгондо, ортосун сөзсүз бириктирип коюу керек, антсе ата – энесинин өмүрү узун болот экен. Кыз бала эркек кишиге тике карабайт, бирөөнүн көзүнчө керилип – чоюлбайт, керилгени эрге тийгиси келгендигинин белгиси деп тыйган. Эркек адамдын алдынан өтпөйт, эркектин жолу буулуп калат, кыз киши эркек баланы теппейт деген тыюулар бузулбай сакталган. Уул баланын кийимин, ошондой эле күйөөсү бар келиндин кийимин да кыздар кийбеген. Кыздын отуруп – турганы, тамак ичкени, мейманга чай сунганы, бирөөлөр менен саламдашканы, сүйлөгөнү, күлгөнү баары көзөмөлдө болгон. Мындай көзөмөл кыздын адептүү өсүшүнө, жакшы жар, эне болушуна көрүлгөн камкордук катары гана каралган. Мына ошентип, элибиз өзүнүн жашоо шартына, диний ишенимине, дүйнө таануусуна ылайык көптөгөн тыюуларды иштеп чыгып, өз балдарын алардын негизинде тарбиялап келген. Бирок аларды балдардын ар бир аракетин, кыймылын тыйып – кысып турган күч катары түшүнүү туура эмес. Балдар тыюуларды кадыресе күндөлүк турмушунда эле ата – энесинен же улуулардан угуп, аларды эскертүү катары бир укканда эле көңүлгө түйүп алышкан да, аларды күн сайын кайталап туруунун зарылдыгы болгон эмес. Айрым тыюулар балдар эр жетип, чоңдордун катарына кошулгандан кийин деле табу катары өз күчүн жоготпой сактап кала берген. Тыюулардын бүтүндөй жыйыны элибиздин маданиятына, этикетине айланган. Далайларынан баштапкы жаралуу себеби унутулуп, жаңы мааниге өтүп кеткен. Андыктан бул маселе көңүлгө алынып, илимий баа берилчү күндөр алыс эмес деген ишеничтебиз.
•	Кыз бала токкон күлдүн үстүн баспайт. •	Кыз бала эл барда казан-аякты калдыратпайт. •	Кыз бала эл барда чачын тарабайт. •	Кыз бала эркек кишиге тике карабайт. •	Кыз бала бойрок, шыйрак жебейт. •	Кыз бала томук мүлжүбойт, анткени томаяк отот. •	Кыз бала кызьш өңгөч жебейт, жесе куйоого себи жок кетет. •	Кыз бала улуулардын жолун кесип отпойт. •	Кыз бала улууларга соорусун салбайт. •	Кыз бала эркек баланы теппейт. •	Кыз бала кашын тербейт, турмушка чыкканда жеңелери терип берет. •	Кыз бала бутун учкаштырып отурбайт. •	Кыз бала талтайып отурбайт, чалкасынан жатпайт. •	Кыз бала чачын жайбай жүрүшү керек (бул аза күтүүнүн белгиси).
Адабият
А.Мурзакметов “Кыргыз ырым жырымдары” -Ош-2005 - ISBN 9967-08-112-0 Кадыров Ысмайыл. Кыргыз маданиятынан тамган тамчылар. –Б.: 2011. – 208 б.
Орто кылымдар философия
Орто кылымдар философия...
Бор
Бор чөкмө тоотек; акиташ тегинин бир түрү. Жаратылыштагы бордун 91-99% органикалык калдыктардын көмүр кычкыл кальцийинен (кальциттен) турат. Кээ бир түрүндө алардан башка кварц, талаа шпаты сыяктуу минералдардын өтө майда бөлүкчөлөрү болот. Өңү ак, начар камдашкан, оңой жугат. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 1. Органикалык жана химиялык жолдор менен бор мезгилинде пайда болгон акиташтегинин арасында жолугат. Бор цемент, айнек өндүрүшүндө жана химиялык өнөржайында боёк, резина, парфюмерия жана башка даярдоодо пайдаланылат.
Красный Восход (Иглин району, Башкыртстан)
Красный Восход — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Красновосход айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 872 киши. Почта индекси — 452409, ОКАТО коду — 80228830001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шиханы (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Шиханы — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Алатанин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 347 киши. Почта индекси — 453154, ОКАТО коду — 80249812003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сарыкүчүк бий
Саыркүчүк бий — XVIII кылымда жашаган саясий ишмер, Ош-Алай кыргыздарынын Цин империясына жиберген элчиси, басыз уруусунун бийи.
Одесса облусу
Одесса облусу (Одеська область) — территориясы боюнча Украинанын эң чоң облусу, өлкөнүн түштүк-батышында жайгашкан. Экономикалык, туристтик, маданий жана илимий багыттар боюнча өлкөнүн эң өнүккөн аймактарынын бири. Түндүк жана чыгышта (саат жебеси боюнча) Винница, Кировоград жана Николаев облустары менен чектешет, Кара деңиздин суулары менен жуулат, түштүгүндө - Румыния, батышта - Молдова менен. Жылан аралы облустун курамына кирет.
Одесса облусу 1932-жылдын 27-бирдин айында СССР Борбордук Комитети Украина ССРинин Борбордук Комитетинин 1932-жылдын 9-бирдин айындагы кезексиз IV сессиясынын Украинанын аймагында беш облус түзүү жөнүндөгү токтомун бекиткенде түзүлгөн. ССР. 1954-жылы ага мурдагы Измаил облусунун аймагы (Днестр куймасынан Дунай дарыясына чейинки аймак) кирген.
Аймактын аянты Молдова жана Бельгия сыяктуу өлкөлөрдүн аймагы менен салыштырууга болот.
2022-жылдын 1-үчтүн айында карата облустун калкынын саны 2 351 392 адамды түздү. (Кырым Республикасынын убактылуу оккупацияланган аймагын жана Севастополь шаарын кошпогондо, Украинанын тургундарынын 5,71%).
Административдик-аймактык бөлүнүшү
Одесса облусунун административдик борбору - Одесса шаары. Райондун административдик баш ийгендигинде Жылан аралы.
Райондору
Жогорку Кеңештин 2020-жылдын 17-июлундагы жарлыгы менен облустун жаңы 7 районго бөлүнүшү кабыл алынган. : Райондор өз кезегинде шаардык, поселкалык жана айылдык бириккен аймактык жамааттарга бөлүнөт (об'єднана територіальна громада).
Роза Карагулова
Карагулова, Роза – акын. Талас шаарында 1946-жылы 30-июлда туулган. Ал 1970-жылы КМУнун филология факультетин бүтүрүп, эмгек жолун Нарын жана Көл өрөөндөрүнүн мектептеринде мугалим болуп иштөөдөн баштаган.
Р.Карагулова 1982-жылдан бери китепканачылык кесипти аркалап келет.
Р.Карагулова 1979-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү. Анын «Кыз дүйнөсү», деп аталган алгачкы китеби 1975-жылы жарык көргөн. Айрым ырларына обон жазылган.
Р.Карагулова Р.Тагордун прозадагы ырларын которуунун үстүндө да алектенген.
Котормолор
Накылдар. – Б.: Техник, 2005. – 111 б.
Дубай (эмирлик)
Дубай эмирлиги (إمارة دبي‎) — Аравия жарым аралында жайгашкан Бириккен Араб Эмирликтериндеги жети эмирликтин бирөөсү. Борбору — Дубай.
1960-жылдары жөнөкөй эле балыкчылардын шаары болгон. 1990-жылдардан кийин жүргүзүлгөн саясаттан улам ири долбоорлор менен дүйнөгө аты чыга баштаган Дубай, 2000-жылдардан тартып аймактын маанилүү соода жана туризм борборуна айланды.
Бириккен Арап Эмирлигинин аянты жагынан эң чоң, эң өнүккөн жана эң заманбап эмирлиги. Соңку 20 жылда мунай иштетиле баштагандан бери Дубайдын структурасы кескин түрдө өзгөрүүгө дуушар болду. Мунай кирешенин 8 пайызын түзөт, бажы салыгынын жоктугунан улам курулган ири соода дүкөндөрү бул жерди тез арада соода-сатыктын бейишине айлантты.
Шаардын башында Шейх Мухаммед бин Рашит ал-Мактум турат. Ал көптөгөн чоң долбоорлорду ишке ашырган. Булардын эң көрүнүктүүсү пальма дарагы сымал курулган жасалма арал жана атластагы дүйнөнү элестеткен аралдар топтому.
Шаардын негизги бөлүктөрү Жумейра жана Дейра. Дубай дүйнөдөгү эң манилүү туризм борборлордон бири. Шаарда көптөгөн элиталык мейманканалар бар жана дүйнөгө таанымал ырчы жылдыздар шаарга келип консерт берип турат. Парусту элестеткен Бурж ал-Арап мейманканасы да бул шаарда жайгашкан.
(adecas)
Булактар
Dubaj
Биотрофтор
Биотрофтор - (био... гр. trophe азык, азыктануу) тирүү организмдер менен азыктанган организмдер тобу. Аларга фитофагдар, зоофагдар жана мителер кирет. Алардын ичинде сапротрофтор өлгөн организмдердин, ошондой эле жаныбарлардын калдыктары менен азыктанат. Аларга бактериялар, актиномицеттер, ошондой эле коңуздар, чымындар, курттар (сөөлжан), куштар (карга, кузгун), сүт эмүүчүлөр (гиена) кирет. Суудагы сапротрофтор сууну биологиялык жактан тазалоого катышат, топурак кыртышын семирткенге көмөктөшөт.
Наср сүрөсү
Наср сүрөсү (, 'Жардам') — Курандын 110 чу сүрөсү. Бул сүрө Мединадан түшкөн жана 3 аяттан турат.
Арабча тексти
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
1.	 اِذَا جَآءَ  نَصۡرُ اللّٰہِ  وَ  الۡفَتۡحُ 2.	 وَ رَاَیۡتَ النَّاسَ یَدۡخُلُوۡنَ فِیۡ  دِیۡنِ اللّٰہِ  اَفۡوَاجًا 3.	 فَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّکَ وَ اسۡتَغۡفِرۡہُ ؕ اِنَّہٗ کَانَ  تَوَّابًا
Кыргызча мааниси
Мээримдүү, Ырайымдуу Аллахтын аты менен 1. "Качан жардам жана жеңиш келген кезде2, 2. жана да динине топ-тобу менен кирип жаткан элдерди көргөнүңдө, 3. Ошондо Эгеңди мактоо менен даңктагын жана Андан кечирим сурагын. Албетте, Ал тооболорду кабыл кылуучу! 3"
Кыскача түшүндүрмө
1 Наср - Жардам 2 Эй, Мухаммед! 3 Аллах Тааланын жардамы, жеңиши келип, Мекке алынгандан кийин адамдар топ-тобу менен динге киришкен
Колдонулган адабият
Которгондор:Абдышүкүр Исмаилов, Дүйшөн Абдылдаев, Садибакас Доолов, Садык Гавай Текшергендер:Кимсанбай Абдурахманов, Камил Абжапаров
22 февраль
22-Февраль - Григорий календары боюнча 53-күнү, жылдын аягына чейин 312 (толук жылда 365) күн бар.
Калесай бериллий кени
Калесай бериллий кени Чүй облусунун Кемин районунда, Кемин т. ж. бекетинен 43 км түндүк-чыгышта, Куттуусай II кенинин карьеринин түштүк-чыгышында, Актүз кыштагынан 1,8 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 2600 м бийиктикте. 1959–68-ж. чалгындалып, запасы эсептелген. Кен ядросу протерозойдун актүз свитасынын гнейстеринен турган актүз антиклиналында жайгашкан, анын протерозой мезгилинин куперлисай свитасынын амфиболдук сланецтер менен түзүлгөн канаттарына Түндүк жана Түштүк деп аталган эки рудалык зона туташ келет. Бериллийлүү минералдашуу абдан жука (ммден 2,5 смге чейин) талаа шпаты-флюорит-фенакит тарамдары менен байланышкан. Сланецтеги тарамдар чогулуп штокверкти түзөт. Түндүк штокверк зонасында 253 руда тарамы бар, штокверктин калыңдыгы 200 м, узундугу 800 м. Түштүк штокверкинин калыңдыгы 200 м, узундугу 1600 м, анда 700 руда тарамы бар экендиги аныкталган. Негизги руда минералы – фенакит, андан башка гетгельвин, гельбертрандит, бавенит, баверит, берилл, миларит минералдары кездешет. Бериллий кычкылынын орточо өлчөмү – 0,127%. Руданын Запасы: С1 – 8035 миң т, С2 – 1210 миң т, бериллий кычкылынын запасы: С1–10170 т, С2–1531 т.
Мандалак баатыр
Мандалак баатыр — 1820-жылы Жааңгер кожонун Чыгыш Түркстандагы көтөрүлүшүнө биринчилерден болуп колдоо көрсөткөн кыргыздардын бири, басыз уруусунун бийи.
Чалканкалдыркан
Чалканкалдыркан (лат. Vanessa urticae, syn. Aglais urticae) — кооз көпөлөктөрдүн бир түрү.
Көлү көк
Көлү көк, Көл-Үкөк - Кочкор өрөөнүндөгү суу, Чүй дариясынын оң куймасы. Тескей Ала тоонун батыш бөлүгүнүн түндүк капталынан башталат.
Узундугу 37 км, алабынын аянты 75,8 км2. Суучогултуучу аймагынын деңиз деңгелинен орточо бийикт. 3000 м.
Негизинен кар жана мөңгү сууларынан куралат. Көлү көктүн 28 куймасы бар. Июль айында ташкындап, февралда тартылат. Жылдык орточо чыгымы 0,9 м3/сек. Алабында жалпы аянты 1,4 км2 ден ашык көлдөр, 14,9 км2 келген мөңгүлөр бар.
Асуан
Асуан - Египеттин байыркы шаарларынын бири. Байыркы египеттиктер Суин, гректер Сиена деп аташкан. Номарх Саренпут IIнин таш күмбөзү (биздин заманга чейинки 20-кылым), Ыйык Симеондун христиан монастырынын калдыгы (8-13-кылым), минарет жана көптөгөн чамгарактуу мавзолейлер (10-11-кылым) сакталган. Филе аралында Осириса менен Исида (эллада мезгилин) жана «Киоск Траяна» (грек-рим мезгил) храмдар комплекси бар. Булар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Асуан (азыркы Насер) суу сактагычынын курулушуна байланыштуу эстеликтер Агилкия аралына көчүрүлгөн. Жогорку индустриялык институту (1962), Нубия музейи (1997), ботаникалык бак бар. Асуан - маанилүү өнөр жай борбору. Химия (азот жер семирткичин чыгарат), металлургия, жеңил, тамак-аш өнөр жайы иштейт. Мусулман-исмаилиттердин зыярат кылуучу жайы. Асуанга жакын жайгашкан гидроэнергетикалык комплекси СССРдин жардамы м-н курулган.
Күрпүлдөк
Күрпүлдөк (Күрпүлдөк) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Панфилов районундагы айыл. Күрпүлдөк айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 578 киши.
Экономикалык блокада
Экономикалык блокада - Өзгөчө согуш учурунда, кээде согуш болбогон кезде деле бир өлкөнүн башка өлкөлөрдөн алып жаткан материалдык жардамдарын жеткирбөө максатында жолдорду жабуу үчүн жасалган аракет экономикалык блокада деп аталат. Экономикалык блокада учурунда кемелер олжолонуп, ичиндеги азык-түлүктөр таланат, андан сырткары кээде алар чөктүрүлүп жиберилет. Соңку жылдардагы экономикалык блокада мисал боло турган окуялардын бири АКШнын Түндүк Вьетнамга жардам иретинде азык-түлүктөрүн ташып келген кемелерди жергиликтүү вьетнамдыктарга жеткирбөө максатында Хайфонк портуна мина коюу аркылуу эң маанилүү деңиз портун жабуусу болуп эсептелет. Тек гана согуш маалында эмес, саясий маселелер курчуган учурларда да экономикалык блокада аракети жасалышы мүмкүн. Мисалы, 1967-жылы Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүндө араптар менен Израилдин ортосундагы Алты күндүк согуш башталардан мурда Египет Израилдин түштүгүндөгү Елиат портуна кеткен жолду жабуу үчүн Акаба кысыгынын оозун блокадага алып, кысыкка кирип-чыгууга тыюу салган болчу. Бул-согуштун чыгышына түрткү болгон негизги факторлордун бири эле. Дагы башка мисал келтире турган болсок, 1962-жылы Кубада АКШга каршы ракета платформаларынын курулушуна байланыштуу АКШ жаңы ракеталарды алып келген советтик кемелерге каршы деңиз жана аба жолдору аркылуу күч колдонуп, блокада жасаган жана бул кемелерди Куба аймагына киргизбей, кайра артка кайтууга аргасыз кылган. Башка бир учурду алсак, 1948-жылы Берлинге кеткен жолдорду жабыш үчүн Советтер Союзунун жасаган аймактык иш-аракеттери экономикалык блокада аты менен белгилүү. Бул блокадага каршы Берлинге аба жолдору аркылуу жардам жөнөтүлгөн. Ошентип, жел көпүрө түзүлгөн. 1963-жылы Кипр кризиске учураган мезгилде америкалык алтынчы флоттун бул аралга келип, дипломатиялык жолдор аркылуу Түркияга карата жасалган кол салуу аракетинен эч кандай майнап чыкпасына көзү жетип турса да, алардын аскерлеринин сыртка
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Тереңдетилген психология
Тереңдетилген психология  – азыркы ар кыл чет элдик психология багыттарынын аталышы; ал өз изилдөөсүнүн предмети кылып адамдын түпкү күчүн, кызыгуусун жана тенденциясын алып, аң-сезимдин үстүнөн кайпып өткөн процесстерге каршы коет. Тереңдетилген психологиянын чеги так баамдалбайт: ар түрдүү агымдар менен мектептерди (Фрейддин, Юнганын, Адлердин, эгопсихология, неофрейдизм ж. б. окууларды) өзүнө камтыйт. Адамдын жүрүм-турумунун мотивин чечмелөөдө Тереңдетилген психология активдүү динамикалык ролду сезимсиздик мотивизацияларга айрыкча басым жасайт, ал өзүнчө метод менен изилденет (психоанализ ыкмалары, прожективдүү тестүүлөр, психодрама ыкмалары). Тереңдетилген психология психотерапиянын керектөөлөрүнөн чыгып, психологиялык факторлорго маани берген медицинанын жаңы тармактарынын өсүшүнө түрткү берген. Тереңдетилген псиология түшүнүгү үстүндө Швейцариялык психиатр Э.Блейлер жана аны менен тыгыз баланышта иштеген З.Фрейд иштешкен. Иликтөөлөрдү салыштырууда авторлор призма аркылуу психикалык феномендерди учу-кыйыры жок терең изилдөөнүн фундаментин түзүштү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Картахена
Картахена, Картахена-де-Индиас – Колумбиядагы шаар. Боливар департаментинин административдик борбору. Кариб деңизинин жээгинде, Магдалена дарыясындагы деңиз порту (жылына 7 млн т жүк ташылат). Калкы 885,7 миң (2008). Жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. Нефть ажыратуу, тамак-аш, цемент, химиялык өнөр жай ишканалары иштейт.
Шаар 1533-жылы негизделген. Кул соодалоонун борбору болгон. Картахенанын тарыхый борборундагы 3 квартал (ак сөөктөр, соода жана элдик) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. 16–18-кылымдардын чептери, чиркөөлөрү, монастрлар жана соборлор сакталган. Өлкөнүн башкы ишкер, соода (зер буюмдар, асыл таштар) жана өнөр жай борбору. Машина куруу (анын ичинде кеме ремонттоо), жеңил жана тамак-аш, нефть ажыратуу (Кариб деңизинин жээгиндеги жана өлкөдөгү эң ири; кубаттуулугу суткасына 75 миң баррель; 2010-жылы кубаттуулугу суткасына 140 миң баррелге жеткирилет) ишканалары иштейт. Университеттер, музейлер, китепканалар бар. Картахенада ЭКФ (1961-жылдан) өткөрүлүп турат.
Корайзы (дарыя)
Корайзы — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тегус дарыясынын сол жээгинен 76 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Тобыл дарыясынын куюлушунан Конда дарыясын кошпогондо Ханты-Мансийск (жогорураак) шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобылдан Обьке чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Оториноларингология
Оториноларингология
Оториноларингология — клиникалык медицинанын кулак, мурун, мурун жанындагы кобулдар, тамак, кулкун, көмөкөй ооруларынын пайда болуу себебин изилдөөчү жана аларды дарылоо, алдын алуу методдорун иштеп чыгуучу бөлүгү. Оториноларингологиянын сурдология (кулак кереңин, анын клиникалык белгилерин, себептерин изилдейт), фониатрия (үн физиологиясын, үн пайда болуунун бузулушун жана анын алдын алуу, дарылоо методдорун иштеп чыгат) жана башка тармактары бар. Оториноларингология өз алдынча илим катары 19-кылымдын ортосунан калыптанган. Азыр оториноларингологияда кулак, тамак жана мурундун кесипке байланыштуу оорулары жана алардын залдары (дүлөйлүк, дудуктук жана башкалар), вестибуль аппараты жана башкалар изилденүүдө.
Отоларинголог
Отоларинголог — кулак, мурун, мурун жанындагы кобулдар, тамак, кулкун ооруларын дарылоо, алдын алуу жана диагноз коюу боюнча атайын даярдыктан өткөн адис-врач.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Философиянын башталышы
Философиянын башталышы - Декарттын философиясынын жана илимий көз карашынын толук жана иреттүү баяндалышын берген негизги эмгеги. Латын тилинде жазылып, 1644-ж. Амстердамда басылган. Эмгек «Философияны бүтүн жыйынтыктаган» чыгарма катары ойлонулуп, физикалык дүйнөнүн башталышын метафизикалык башталыштан келтирип чыгарган.
Төрт бөлүктөн турат.
1647-ж. Декарттын досу окумуштуу – Аббат Пико которгон бул эмгектин французчасы чыккан. Французча текст латынчасынан кыйла айырмаланып, айрым купюлардан жана кеңири кошумча, кыпчыма киргизүүлөрдү кошуп камтыйт. Текстти салыштыруу 3-бөлүктүн аягы, 4-бөлүк бүт Декарттын өзү тарабынан которулуп, айрым жерлери жаңыдан жазылып чыкканын көрсөтөт. Басылмада кириш сөз ордуна көбүнчө автордун Аббат Пикого жазган каты кошо басылган. 1-орусча котормо 1914-жарыяланган.
Отит
Отит (байыркы грек тилинен οὖς, ὠτός — кулак)(булак) — кулактын сезгениши.
Вернер Гейзенберг
Ошондой эле ал турбуленттик агымдардын гидродинамикалык теорияларына, атомдук өзөккө, ферромагнетизмге, ааламдын нурларына, субатомдук бөлүкчөлөргө орчундуу салым кошкон. Ал Батыш Германиядагы Карлсрухеде өзөктүк реактор менен 1957-жылы Мүнхендеги изилдөөчү реакторду пландоодо кызмат кылган. Ал Экинчи дүйнөлүк согуш учурундагы Наци Германиясынын өзөктүк курал долбоорундагы негизги илимпоз болгон. Ал басып алынган Копенгагенге барып, ал жерде немис долбоорун Нилс Бор (Niels Bohr) менен жолугушуп талкуулаган.
Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин ал көп өтпөй Физика боюнча Кайзер Вилгелм институтунун директору болуп дайындалып, кийинчерээк ал Физика боюнча Макс Планк институту деп аталып калган. Институт 1958-жылы Мүнхенге көчүп барганга чейин ал директордук кызматты аркалаган. Кийин ал Физика жана астрофизика боюнча Макс Планк институту деп кеңейтилип, аталышы кайра өзгөртүлгөн.
Отит
Сырткы
Сырткы угуу өткөөлүнүн сезгенүүсү теринин сыйрылган жерине инфекция түшкөндө болот. Буга үшүтүп же күйгүзүп алуу, кулакты шиш же ширенкенин талы менен чукулоо себеп болот. Мында көбүнчө кулак кычышып башталат, аны басканда, кулак калканын чойгондо, кээде оозду ачканда катуу ооруйт.
Вернер Гейзенберг
Андан тышкары Гейзенберг Германиянын изилдөө кеңешинин президенти, Атомдук физика комиссиясынын төрагасы, Өзөктүк физика жумушчу тобунун төрагасы жана Александр фон Гумболд фондунун президенти болгон.
Отит
Ортоңку
Ортоңку кулактын сезгенишинин катуу кармаган жана өнөкөт түрү болот. Катуу кармаган отит көп тараган, айрыкча балдар көп ооруйт. Ал негизинен жогорку дем алуу жолдорун жабыркатуучу жугуштуу оорулардын (грипп, катуу кармаган сасык тумоо, кызамык, скарлатина жана башкалар) кабылдоосу катары пайда болот. Мурун - кулкуңдун сезгенүүсү тарсылдак көңдөйүнө өтөт. Ортоңку кулактын сезгенүүсүнө аденоиддер, полип, мурун тосмолорунун кыйшаюусу, мурундун бүтүшү, кошумча коңулдардын оорулары да түрткү болот. Ымыркай балдарда бул оору төрөт учурунда ортоңку кулагына каканак суусунун кирип кетишинен болушу мүмкүн. Оору адатта кулак катуу ооруп башталат, эти ысып, угуу начарлайт. Кулактан ириң ага баштаганда (көбүнчө алгачкы күнү) оорусу басаңдайт, температурасы төмөндөп, абалы жакшырат. Кийинки күндөрү оорулуу кулагынын начар укканын сезет. Көпчүлүк учурда оорулуу айыгып, угуусу калыбына келет. Кулактын ооруганын басуу, сезгенүүнү жоготуу үчүн врач жылыткыч компресс дайындайт. Аны ар бир 4—6 саатта которуу (балдардын кулагын күйгүзүп албоо үчүн тез-тез которуу керек) жана жылуу кургак таңуу менен алмаштыруу керек.
Өнөкөт отит
Кээде ортоңку кулактын катуу кармаган сезгенүүсү өнөкөт формага өтөт да, кийин кулактын тарсылдак жаргагынын тешигинен мезгили менен көпкө чейин ириң агып, угуу начарлайт.
Көп учурда кулакка суу киргизип алуу өнөкөт сезгенүүнү күчөтөт. Ошондуктан сууга түшкөндө, башты жууганда вазелинге же майга малынган кебезди кулакка тыгып алуу максатка ылайык.
Ортоңку кулактын катуу жана өнөкөт сезгенүүсүндө коркунучтуу кабылдоолор болушу ыктымал; ички кулактын сезгенишинде баш айланат, окшуйт, тең салмактуулук жоголот, мээ кабыкчасы сезгенет, бет нерви шал болот. Кээде ортоңку кулактын өнөкөт же катуу кармаган сезгенүүсүнөн кийин ортоңку кулак көңдөйүндө тырык калып, үн термелүүлөрүнүн өтүшүнө тоскоол кылат да, угуу начарлайт.
Алдын алуу
Катуу кармаган отитти алдын алуу үчүн организмдн чыңдоо, физкультура жана спорт менен машыгуу, мурун жана кулкун ооруларын өз убагында дарылоо керек. Кулактын сезгенишинин кабылдоосун алдын алуу үчүн оорунун алгачкы белгилери байкалар замат врач — оториноларингологго кайрылып, анын көрсөтмөлөрүн так аткаруу зарыл. Ортоңку кулактын өнөкөт сезгенүүсүндө дайыма врачтын көзөмөлүндө болуу керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Гетероциклдүү бирикмелер
Гетероциклдүү бирикмелер — шакекчеде көмүртек атомунан башка азот, кычкштек, күкүрт, фосфор ж. 6. элементтер кармап турган орг. бирикмелер. Мезгилдик системадагы валенттүүлүгү экиден кем эмес элементтер бардыгы Г. б. пайда кыла алат. Бирок, алар-дын ичинен N, О, S айрыкча N менен O атомдору бар Г. б. жаратылышта алкалоиддер, витаминдер, пигменттер түрүндө өтө кенен тарап, биолог. процесстерде негизги ролдорду ойнойт. Жаратылышта кезигүүчү заттар көпчүлүгү Г. б.; аларга өсүмдүк хлорофилли, кандын геми, нуклеин кислоталары, алкало-иддер дээрлик бардыгы, пеницилин, РР, В, В6, В12 витаминдери, медицинада колдонулуучу дары-дармектер болжол менен жарымы, индиго ж. б. тиешелүү. Г. б. өтө эле ар түрдүү. Г. б. бири биринен циклдеги атомдор саны, гетероатомдор жаратылышы, циклде жөнөкөй жана кош байланыштардын бардыгы менен айырмаланат. Булардан башка Г. б. гетероциклдеги суутек атомдору башка атомдор жана атомдор топтору менен орун алмашуусунан, гетероядролор ароматтык ядро менен конденсацияланышынан да пайда болот. Натыйжада, азыркы мезгилде Г. б. синтездеп алуунун көп методдору сунуш кылынган. Демек, Г. б. саны ациклдүү бирикмелер санынан аз эмес. Г. б. ичинен практикада маанилүүлөрү 5 жана 6 мүчөлүүлөр. Мындай Г. б. Түзүлүштөрү төмөндөгүдөй:
Бул бирикмелер фуран (I), тиофен (II), пиррол (III), пиразол (IV), оксазол (V), бензтиофен (VI), бензтиазол (VII), пири-дин (VIII), пиперидин (IX), пиран (X), оксазин (XI), пиримидин (XII), хинолин (XIII), акридин (XIV), фентиазин (XV). Бул бирикмелер көпчүлүгү (IX жана X башкалары) ароматтык касиетке ээ. Пиридин (XIII) жана фентиазин (XV) туундулары медицинада дары-дармек заттар катарында колдонулат. Пиримидин (ХII) туундулары (пиримидин негиздери) ДНК менен РНКнын курамында кездешет. Каныккан (мис., IX) жана ароматтык ка-сиеттерге ээ болбогон каныкпаган (мис., X ж. д. у. с.) беш жана алты мүчөлүү Г. б-дин хим. касиеттери ачык чынжырлуу аминдерге, эфирлерге жана сульфиддерге окшош. Г. б-ден өнөр жайларда дары-дармектер, синтездик чайырлар алынат.
Ад..: 1. Гетероциклические соединения / Под. ред. Р. Эльдерфилда, пер. с англ. Т. 1-8,1953-1969; 2. Паккет А. Основы современной химнн гетсроциклических соединекий, пер. с англ. М. 1975.
Чыбылдый бий
Чыбылдый бий — XIX кылымдын 20-30-жылдары Тайлак баатыр менен бирге цин жана кокон баскынчыларына каршы күрөшкөн баатырлардын бири, басыз уруусунун бийи.
Коомдук мамилелер
Коомдук мамилелер – социалдык топтордун, элдердин, мамлекеттердин ж. б. адам бирикмелеринин ортосундагы туруктуу байланыштар. Алар адам ишмердүүлүгүнүн өндүрүштүк (экономикалык), социалдык, саясий чөйрөлөрүндө, маданияттын ар кандай түрлөрүндө пайда болот жана берилген конкреттүү коомдун спецификасын, анын сапаттык мүнөздөмөлөрүн, социалдык түзүлүшүн аныктайт.
Коомдук мамилелердин алып жүрүүчүлөрү болуп социалдык топтор эсептелет. Алардын индивидуалдык курамы өзгөргөн менен коомдук мамилелердин түзүлүшү сакталып кала берет. Ушундай белгиси менен коомдук мамилелер конкреттүү адамдарга таандык болгон жеке мамилелерден айырмаланат. Жеке адам өз алдынча эмес, кандайдыр бир иштемин аткарган коомдук топтун же социалдык институттун өкүлү (дыйкан, жумушчу, капиталист. Менеджер же чиновник, дипломат, профсоюздук ишмер, партиянын мүчөсү ж. б.) катары коомдук мамилелердин алып жүрүүчүсү боло алат.
Ар бир жаңы муун коомдук мамилелердин дүйнөсүндө туулат жана өз максаттарын турмушка ашыруунун жүрүшүндө коомдук мамилелерди мурдагы калыбында өзгөртпөй калтырат же аны түп-тамырынан бери өзгөртөт. Адамдардын ишмердүүлүгү коомдук мамилелердин системасында жүргүзүлөт, мамилелер ишмердүүлүктө жашайт. Мында коомдук мамилелердин ишмердүүлүк менен болгон байланышы кош мүнөзгө ээ. Бир жагынан коомдук мамилелер берилген коомдогу адамдардын эркине жана аң-сезимине баш ийбей пайда болгон ишмердүүлүктүн пландаштырылбаган, бирок, объективдүү детерминацияланган натыйжасы болуп саналат.
Өндүрүштүк-экономикалык, материалдык жана базистик коомдук мамилелер дал ушундай жол менен пайда болот. Экинчи жагынан коом же социалдык топтор (институттар) өздөрү кызыккан.
Адам коомунда мамилелер табиятты өзгөртүп түзүүгө багытталган ишмердүүлүктүн, ошондой эле жаныбарлар дүйнөсүнө мүнөздүү болбогон рухий ишмердүүлүктүн негизинде пайда болот. Коомдук мамилелердин чегинде экономикалык ж. б. мыйзам ченемдүүлүктөр иштейт. Мындай мааниде коомдук мамилелер адам коомуна гана мүнөздүү көрүнүш.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Власовка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Суши
Суши (жап. すし,寿司, 壽司, 鮨, 鮓, 寿斗, 寿し англ. sushi ) күрүч сиркеси менен аралашкан күрүч, деңиз өнүмдөрү жана башка азыктар менен жасалган жапон ашканасынын негизги тамактарынан.
1980-жылдардан кийин дүйнөгө белгилуу тамактардын катарына кошулган. Сушинин түрлөрү көп, негизгилери "маки" жана "нигири". Маки суши күрүч сиркеси кошулган күрүч, даам бергич азыктар жана сыртында нори аттуу балырдын бир түрү менен оролуп даярдалат. Нигири суши болсо макиге караганда чоңураак болот. Алгач сирке кошулган күрүч жайылып, үстүнө негизги азыктар сүрүлөт, нори балыры көбүнчө кошулбайт. Күрүчтүн үстүнө жайылган азыктар төгүлүп-чачылбасын үчүн жука нори менен оролот. Сушини диета кармагандар үчүн да сунуштаса болот. Кант диабети барларга сунушталбайт, себеби сушинин курамында шекер бар. Көбү сушини чийки балык деп билет, бирок кээбир түрлөрүнө балык кошулбай башка жашылча-жемиштер менен жасалат.
Жапон-ресторандарда да, суши ашпозчу суши GETA кайрылуудан мурда шыпыргысын нымдап. Wasabi көбүнчө үстөлгө эмес. Ал суши даярдоо алдында аткарылышы керек эле, балык нымдап. Японияда, ал ар бир жаңы партиясынын жегенге гана Рыжий, алып келет. Бул кабылдагычтарга өзгөртүүлөр, жаңы балыктын даамы аларды даярдайт.
Печаль-Кы дарыясы (Таз куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каламантаг акиташ кени
Каламантаг акиташ кени Ош облусунун Кара-Суу районунда, Ош шаарынан 15 км батыш тарапта, Каламантаг тоосунун түштүк капталында жайгашкан. 1954-ж. геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын девон мезгилинде пайда болгон акиташ, сланец, кумдук тектери түзөт. Пайдалуу катмардын калыңдыгы 87 м, узундугу 3,5 км. Акиташ теги боз, агыш түстө. 1 кг акиташтан 2,2 л эринди алынат, ал 2 минда өчүп, 88°Сге чейин ысыйт. Акиташ тегин 1230°С температурада бышырса аз магнезиялуу 1-сорттогу акини алууга болот. Запасы А категориясы боюнча 2368 миң т, В – 514 миң т.
Узун Акмат Заказниги
Узун Акмат заказниги – Токтогул районундагы мамлекеттик токой заказниги. Узун акмат тоосунун түндүк-чыгыш капталында. Аянты 500 га. Кыргыз Республикасынын кызыл китебине кирген реликт көк карагайдын ареалдарын коргоо максатында 1977-жылы уюшулган. Токой 1400 –2700 м. бийиктикте өсөт.
Краппи
Краппи (лат. Pomoxis annularis) — кулактуу алабугалардын бир түрү.
Ашин (Иглин району, Башкыртстан)
Ашин — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Красновосход айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 147 киши. Почта индекси — 452408, ОКАТО коду — 80228830002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шуман планы
Шуман планы - Европа интеграциясында маанилүү орду бар Франция Тышкы иштер министри М.Шумандын Европа өлкөлөрүнүн ортосунда келишимдерди түзүп, анын негизинде Европа континентинде бир топ уюм-мекемелерди жана Европа уюмун түзүүгө багытталган демөөрчүлүк иштери. Булардын алгачкысы анын II Дүйнөлүк согуштан кийин эл аралык деңгээлдеги Рур аймагында Германия-Франция кызматташуусуна демөөрчүлүк кылуусу жана Европада көмүр менен болотту иштетүүнү координациялаган кандайдыр бир уюм куруу далалаты. Бул аракеттин жыйынтыгында Шумандын таасири менен 1951-жылы «Европа Көмүр жана Болот Иштетүү Коому» түзүлгөн. Шуман мындан кийин «Европа Коргонуу Биримдигин» жана аны менен бирге эле саясий жаатта «Европа Саясатынын Ассамблеясын» курууну сунуштаган. Бирок Англия «Европа Коргонуу Биримдигине» кирүүдөн баш тарткан. 1952-жылы бул темада кол коюлган келишим Франция парламенти тарабынан четке кагылган.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Борбиев, Нуртай
Борбиев Нуртай (15. 1. 1937-ж. т., Чүй облусу, Кызыл-аскер айылы) кинооператор, кинорежиссёр, КРдин эл артисти (1991), КРдин маданиятына эмгек сиңирген кызматкер (1979). Бишкек айыл чарба техникумунун бухгалтердик эсеп бөлүмүн бүгкөн (1958). 1959-ж. «Кыргызфильм» киностудиясында оператордун жардамчысы катары эмгек жолун баштаган. 1961-66-ж. Өз алдынча оператор, 1966жылдан операторлук менен катар эле режиссёрлук иш жүргүзгөн. 1990-жылдан «Келечек» киностудиясынын вице-президенти, Б. Бейшеналиева атындагы Искусство институтунун профессору (2002). Оператор катары тарткан көрүнүктүү чыгармалары: «Алай карларында» (1963), «Манасчы» (1965), «Тору-Айгыр тумшугу» (1967), «Мурас» (1969), «Советтик Кыргызстан» (1975) документ фильмдери, «Шаркыратма» (1975), «Түркүн тагдырлар» (1979), «Кошой таш» (1981), «Ак илбирстин тукуму» (1985), «Сүйүү жаңырыгы» (1986), «Маңкурт» (1989), «Азиат» (1990) көркөм фильмдери. Режиссёр катары «Айдың» (1975), «Дунгандар» (1975), «Тынчсыздануу» (1975), «Жер деген эмне?» (1992) документ фильмдерин тарткан. «Саманчы жолу» көркөм фильминде, «Көчө» фильминде чебер ойногон. Өзү тарткан бир катар документ фильмдердин сценарийинин автору. Тарткан фильмдеринин басымдуу көпчүлүгү эларалык сыйл. ээ болуп, айрымдары үчүн профессионал оператор катары 1-байгени алган. Медалдар менен сыйланган.
Билим берүү мекемесинин уюмдаштыруучусу (Уюмдаштыруучулары)
Билим берүү мекемесинин уюмдаштыруучусу (Уюмдаштыруучулары) – Билим берүү мекемесин түзүүчү жеке же юридикалык жактар.
Кыргыз Республикасынын “Билим берүү жөнүндө” Мыйзамынын 13-беренесине ылайык билим берүү мекемелеринин уюмдаштыруучулары: мамлекеттик башкаруу жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары; ата мекендик жана чет өлкөлүк бирикмелер, ассоциациялар менен фонддор, ишканалар, мекемелер, уюмдар, жарандар, анын ичинде чет өлкөлүктөр; негизги мектеп билиминин мамлекеттик билим стандарттарын сактаган шартта мамлекеттик эмес коомдук жана диний уюмдар болушу мүмкүн.
Боркара
Боркара — Бообектин аты. Манастын Каныкейге күйөөлөп барганындагы ат чаап жар тандоодо чапкан күлүгү он экинчи болуп келип Бообек тагдырына буюрган Аземканга үйлөнөт (СО. 2. 424).
Даровица (Лала куймасы)
Даровица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 81 дарыясынын оң жээгинен км алыстыкта Лала орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.