cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
АКШдагы №1 альбомдордун тизмеси (Billboard)
Тарыхы
2014-жылдын декабрынан тарта (13-декабрдагы чарттан баштап) Billboard 200 рейтингинде эсептөө ыкмасы өзгөргөн. Эми кадимки диск сатыгына (Top Album Sales) санариптик онлайн буйрутмалардын жана ойнотуулардын (on-demand streaming + digital track sales) саны кошулду. Жаңы Billboard 200 альбомдон ар бир 10 санарип ырдын сатылышын бир альбомдун сатылышына барабар кылып, альбомдон ойнотулган 1500 ырды (song straems) бир альбомдун сатылылышына барабар кылып эсептейт. Spotify, Beats Music, Google Play жана Xbox Music сыяктуу ири радиокатталмалуу радио-кызматтар (on-demand audio subscription services) эске алынат. Жанрдык альбомдук чарттар (Country, R & B / Hip-Hop, ж.б.) мурдагыдай эле накталай сатыкка карашат (Top Album Sales)
Апта саны боюнча Тоp-10догу альбомдор
Альбомдордун Мыкты Ондугунда апталардын рекорддук санын (Billboard Hot 100 1965-жылдын май айынан 1968-жылдын январь айына чейин) "Обон үнү" (англ. The Sound of Music) деп аталган (ушул эле аталыштагы Бродвей мүзыкылынын экрандалышы) баш ролун Жули Эндрүс ойногон обондуу тасмасынын саунтреги орноткон. 2011-2012-жылдары ырчы Аделдин 21 альбому Billboard 200дүн алдынкы ондугунда 80 жума турган. Бул - ырчылардын арасында рекорддук натыйжа болуп саналат. Буга чейинки (72 жума) рекорд Аланис Мориссеттин "Jagged Little Pill" альбомуна таандык болгон. Төмөндө ондукта бир жылдан (52 жумадан) көбүрөөк болгон альбомдор орун алган.
Иммануил Кант
Иммануил Кант (1724—1804) — бардык мезгилдердеги философиялык ойдун титаны. Ал көп учурда Платон менен Аристотелден кийинки эң ири философ катарында эсептелет. Ал Пруссияда Кенигсбергде туулган. Анын атасы кол өнөрчү (кайыш шаймандарын жасоочу уста) болгон жана уулуна билим берүү жөнүндө камкордук көрүп, ал келечекте дин кызматкери болсо деп эңсеген. Мектепти бүткөндөн кийин, Кант Кенигсберг университетине кирет. Аны бүткөндөн кийин пруссиялык үй-бүлөөлөрдө жекече сабак берип, эмгек акы таап, бирок өз алдынча билим алуусун уланта берет. Диссертацияны ийгиликтүү коргоп, приват-доцент болот да, Кенигсберг университетинде ар түрдүү курстардан дарс окуйт. 1770-жылы ушул университеттин логика жана метафизика боюнча профессору болот, өлөрүнөн үч жыл мурда, бошоп кеткенге чейин ушул кызматта иштеп турат.
Канттын өмүрү окуяларга кедей болгон. Ал тынч, бакубат жашап өткөн, аз саякаттап, өтө так адам деген репутацияга ээ болгон. Күн сайын так белгиленген убакта сейилге чыккан, адамдар ушул сейилдөөлөр аркылуу убакыттын канча болгонун билип турушчу экен. Түштөнүүдөн кийин сейилге кечигип чыккан сейрек учурлардын бири ал Руссонун «Эмиль» деген эмгегин окуган күнү болгон экен. Достору көп болгон, аны билгендердин баары урматташып, суктанышкан, бирок анын социалдык турмушу да ишиндегидей эле ырааттуу өтүп турган. Ал үйлөнбөй бой өтөт, бирок айткандарга караганда компанияларды, айрыкча сулуу жана адеп-ызааттуу аялдардын компаниясын жакшы көргөн. Бирок анын чыгармаларын түшүнүү кыйын, стили жана мазмуну кызык болбосо да, ал чебер лектор деген репутацияга ээ болгон.
Канттын философиясы
Кант өзүндө, башка эч кимге окшобой, Платондун спекулятивдик оригиналдуулугун Аристотелдин энциклопедистиги менен бириктирип турган, ошондуктан анын философиясы XX кылымга чейинки философиянын бүткүл тарыхынын туу чокусу деп эсептелет.
Канттын бүткүл чыгармачылыгы шарттуу түрдө сынга чейинки жана сыный болуп эки мезгилге бөлүнөт. Биринчи мезгил 1746-1760-жылдарды камтыйт, экинчиси — «Сезим аркылуу кабылданып, акыл менен түшүнүлө турган дүйнөнүн формалары жана принциптери жөнүндө» деген эмгегинде Кант өзүнүн сын философия системасынын принциптерин биринчи жолу баяндаган 1770-жылдан бери тарта башталат. Бул албетте, биринчи мезгилде философиялык проблемалар сын көз менен каралып чыккан чыгармалары болгон эмес дегендикке жатпайт. Биринчи мезгилде өзүнүн негизги көңүлүн Кант табият билимдерине жана жаратылыш философиясынын маселелерине бурат.
«Жалпы табият тарыхы жана асман теориясы» трактаты
Ал «Жалпы табият тарыхы жана асман теориясы» (1755) деген эң көрүнүктүү трактатын жазат, мында ал Ааламга диалектикалык көз карашты негиздеген кеңири белгилүү космогониялык гипотезасын баяндайт. Ааламдын пайда болуу проблемасын карап чыгууда Кант алгачкы түптүрткү (первотолчка) жөнүндө токтолуудан баш тартып, Ааламдын эң алгачкы абалын ар түрдүү материалдык бөлүкчөлөрдүн баш аламан жылып жүргөн булуту катарында элестеткен. Бул бөлүкчөлөр жылып жүрүүгө жөндөмдүү жана бири-бирин көздөй эч кандай түртүүсүз эле жылып, кыймылдай алышат. Муну менен бирге эле түртүлүү күчү да аракетке келет, бул күч ал бөлүкчөлөрдү өзүнүн алгачкы кыймылынын багытын өзгөртүүгө мажбурлайт жана алар айлампа кыймылга ээ болот. Ошентип, бөлүкчөлөр параллель да, четки жактар боюнча жылып кыймылдашат, жеңил бөлүкчөлөр кагышып, жалындап, оттуу шарга, б.а. Күнгө айланат. Кант өзүнүн эмгеги менен чоң илимий ачылышты жараттым деп эсептеп, мындай деген экен: «Мага материяны берсеңер, мен андан дүйнөнү курамын, б.а. мага материяны бергиле, мен андан дүйнөнүн кантип пайда болорун силерге көрсөтүп беремин» [Чыгарм. 6 томдук. 1-т. 126-6]. Кант Кудайды дүйнөнү жаратуучу катарында тааныса да, анын бардык өнүгүү концепциясы дүйнөнүн өзүндө жаратылыштын пайда болушунун жана өнүгүшүнүн себеби камтылып турганын көрсөтөт. Бул концепция өз мезгилинин илимий ой-пикирине таасир бере алган эмес, анткени басма ээси банкрот болуп, бүт тираж жоголуп кеткендиктен, эмгек узак убакыт бою коомчулукка белгисиз бойдон кала берген. Кийинчерээк Канттын концепциясы Кант-Лаплас гипотезасы деп аталып калат. Лаплас да Кантсыз эле дүйнөнүн пайда болушу жөнүндө өз көз карашын көтөрүп чыккан.
«Таза акыл-эсти сынга алуу» эмгеги
Сыный мезгилдин негизги жоболору Кант тарабынан анын «Таза акыл-эсти сынга алуу» (1781) деген эмгегинде баяндалат, бул эмгегинде ал теориялык жана практикалык таанымдын принциптерин иштеп чыгууга аракеттенет. Ал Декарттан тартып Лейбницке чейинки бир беткей рационалисттик метафизика катарында түшүнгөн догматизм сын көз менен карап чыккан нерселердин баарын «сын» деп атаган. Ошону менен эле бирге ал өзүнүн алдына адамдын тааным жөндөмүн да сын көз менен изилдеп чыгуу милдетин коёт. Бул милдет Кант тарабынан биринчи «Сында» жана кийинки — «Практикалык акыл-эсти сынга алуу» жана «Ой жүгүртүү жөндөмдүүлүгүн сынга алуу» деген эмгектеринде чечилген.
«Таза акыл-эсти сынга алуу» деген эмгегинде Кант илимий билимдердин негизги түрлөрү пайда боло турган шартты аныктайт. Бул проблема төмөнкү: «Таза математиканын болушу мүмкүнбү?, «Таза табият билимдери болушу мүмкүнбү?», «Метафизика илим катарында болушу мүмкүнбү?» деген суроолорго жооп берүү аркылуу конкреттештирилет.
Эмпирикалык жана априордук булактар
Ой жүгүртүүнүн ушундай суроо-жооп ыгын Кант трансценденталдык ык деп, ал эми өзүнүн бул суроолорго берген жообун трансценденталдык теория деп атайт.
Кант Локко удаа эле биздин бардык таанымдарыбыз тажрыйбадан башталарын тааныса да, ушул эле жерде биздин бул таанымдарыбыз тажрыйбадан келип чыкпайт дейт. «Тажрыйба өзүнүн ой жүгүртүүсүнө эч качан чыныгы жана ырааттуу жалпылыкты бере албайт, ал ошол ой жүгүртүүлөргө шарттуу жана салыштырмалуу жалпылыкты (индукциянын жардамы аркылуу) гана бере алат». Жалпылык априордуу түрдө жетишилет. Адамзат таанымы жалпылыкты жана зарыл акыйкаттарды өзүндө камтып турат, бирок алар — таза априордук ой жүгүртүүлөр. Буларга математикалык жана теориялык табият билимдеринин бардык жоболору таандык. Априордук деп Кант эмпирикалык нерселер таптакыр аралашпаган билимди түшүнгөн.
Акыйкатка априордук мамилени антик философиясынан да, айрыкча Жаңы замандын европалык философиясынан, Декарттан табууга болот. Кантка мүнөздүү болгон жаңы нерсе — ал априоризмди интеллектиге гана эмес, ошондой эле сезимге да таандык кылган.
Ошентип, Кант боюнча, таанымдын эки: эмпирикалык жана априордук булагы бар. Таанымдын априордук тарабы Кант тарабынан төмөнкүчө аныктамаланат: «Акыл-эске негизделген бардык теориялык илимдер принциптер катарында априордук синтетикалык ой жүгүртүүлөрдү камтып турат». Синтетикалык ой жүгүртүү деп Кант предикат менен субьектинин байланышы окшош эместикте (без тождество) карала турган ой жүгүртүүнү түшүнөт. Синтетикалык ой жүгүртүүнүн аналитикалык ой жүгүртүүдөн айырмасы кийинкиде бул байланыш бирдейлик (тождество) аркылуу каралат. Бул айтылган сөздөр аналитикалык ой жүгүртүүдө предикат субьекттин мазмунун гана түшүндүрөт, ал эми синтетикалык ой жүгүртүүдө предикат субьектиге жаңы мүнөздөмө берет. Ошентип, Кант төмөнкүдөй гносеологиялык суроо коёт: «Априордук синтетикалык ой жүгүртүү кандайча мүмкүн болот?» Кант бул суроого өзүнүн «Таза акыл-эсти сынга алуу» деген эмгегин арнайт. «Сынга алуунун...» биринчи бөлүмү, эки бөлүкчөгө: «Трансценденталдык эстетикага», б.а. сезим жөнүндөгү окууга жана «трансценденталдык логикага, б.а. интеллект жөнүндөгү окууга бөлүнөт. Мына ошентип, Кант сезимдик менен рационалдуулукту, сезүү жөндөмдүүлүгү менен интеллекти адам таанымынын эки негизги өзөгү катарында ажырымдап бөлөт.
Сезим жөндөмдүүлүгү деп Кант предметтер бизге таасир кыла турган ыктар аркылуу элестерди алуу жөндөмдүүлүгүн түшүнөт. Предметтер бизге сезим аркылуу берилет, сезим гана бизге байкап кабылдоону, башкача айтканда сезим элестерин жеткире алат. «Ар кандай ойлом,— деп жазат Кант,— акыры келип байкоо (созерцание) кабылдоосуна, демек... сезимге да тике же кыйыр түрдө... мамиледе болот, анткени бир да предмет бизге эч кандай башка бир жол менен берилбейт» [Чыгарм. 3-т. 127-6.].
Ошол эле убакта сезимдик элестерди Кант таанылып-билинбей турган өзүндө-нерселерден (вещей-в-себе) айырмалана турган көрүнүштөр деп атайт. Бул көрүнүштөр илимий таанымдын предмети болуп саналат. Асыресе, Кант сезимдин априордук формаларын табууга умтулат. Кант үчүн мейкиндик жана убакыт ушундай формалар. Кант мейкиндик менен убакыттын «трансценденталдык идеалдуулугун» ырастайт. Ал мейкиндик менен убакыттын априордугу жөнүндө жобо математикалык жоболордун жалпылык жана зарылдык маанисин негиздейт деп эсептеген.
«Трансценденталдык логика»
«Трансценденталдык логика» деп Кант эс жана акылдын мыйзамдары менен иши боло турган, кандайдыр бир мазмундан абстрактуу түрдө алып чыгылбай турган жана априордук билимдердин жаратылышын, көлөмүн жана обьективдүү маанисин аныктай турган логиканы атайт. Трансценденталдык логиканы Кант «Жалпы», башкача айтканда тааным мазмунунан абстрактуу түрдө алына турган формалдуу логикага карама-каршы коёт. Трансценденталдык логиканын мазмундуулугу таанып-билүүчү ойломдун сезимдик элестетүүлөр менен, б.а. байкоо-көрүү менен байланышын берет. Сезим жөндөмдүүлүгү менен акыл-эстин биригишинен гана, дейт ал, билим келип чыгышы мүмкүн. «Мазмунсуз ой-көңдөй ой, ал эми байкап-аңдоо тааным болбосо сокур». Дээр, Кант боюнча, активдүү, ал эми сезим-пассивдүү. Сезимден дээрге өткөндө сапаттык секирик болот.
«Трансценденталдык логикада» дээр жөнүндөгү окууну бөлүп көрсөтөт, муну ал трансценденталдык аналитика деп, ал эми акыл-эс билими жөнүндөгү окууну болсо трансценденталдык диалектика деп атайт. Кантта трансценденталдык аналитика түшүнүктөрдүн аналитикасына жана негизги жоболордун аналитикасына бөлүнөт.
Аналитикалык түшүнүктөр деп ал акыл-эстеги априордук түшүнүктөрдү издеп табууну жана дээрди таза түрүндө колдонууну талдоону түшүнөт. Кант үчүн түшүнүктөр — бул мүмкүн болуучу ой жүгүртүүлөрдүн предикаттары. Бул түшүнүктөрдү ал категориялар деп атайт. Ой жүгүртүү төрт топко: санга, сапатка, мамилеге, модалдуулукка бөлүнөт. Бул топтор өз кезегинде ар бири үч түргө бөлүнөт. Кантта категориялар да ошол эле аталыштар менен башка бөлүмдөрү бар төрт топту түзөт.
Илимий таанымдын обьектиси катарындагы предметтерге карата алганда категориялардын априордуулугун ачып көрсөтүүнү Кант өзүнүн алдына башкы милдет кылып койгон. Мында ал байкоо-көрүү (созерцания) аркылуу берилген көп түрдүүлүк апперцепциянын трансценденталдык биримдиги аркылуу обьект жөнүндөгү түшүнүккө келип биригет. Канттын бул жобосунда анализ менен синтездин биримдик принциби көрүнөт.
Негизги жоболордун (основоположений) аналитикасы — ой жүгүртүү жөндөмү жөнүндө трансценденталдык окуу, башкача айтканда ой жүгүртүүлөрдүн түзүлүшүнүн априордук эрежелерин аныктоо. Канттын пикири боюнча, бир жагынан категориялары болгон, экинчи жагынан көрүнүштөрү болгон бир тектүү үчүнчү бирнеме, башкача айтканда бир жагынан интеллектуалдуу, экинчи жагынан сезимдик болгон бир нерсе жашап турууга тийиш. Бул орто аралык түшүнүктү Кант «категорияларды обьективдүү колдонуунун эрежелерин» билдирүүчү «трансценденталдык схема» деп атайт. Канттын пикири боюнча, негизги жоболордун (основоположений) аналитикасы акыл-эстин (рассудка) априордук структурасын аяктап бүтөт (завершает), бул структура табият билимдеринин илим катарында жашоо мүмкүндүгүн түшүндүрөт, атап айтканда, илимий таанымдын негизинде жаткан жалпы илим зарыл түшүнүктөрдүн, ошондой эле ой жүгүртүүгө бириктирүүнүн (соединения) эрежелеринин жана байкоо-көрүү колдонуу эрежелеринин априордуулугу илимий акыйкаттар да жалпы жана зарыл мүнөзгө ээ деген жыйынтыкка алып келет.
"Акыл-эс таңуулайт" жобосу
Кант тарабынан чыгарылган негизги жыйынтык — мыйзамдарды жаратылышка акыл-эс таңуулайт деген жободо турат. Коперниктик төңкөрүш сыяктуу Кант ишке ашырган «философиядагы революция» дал мына ушунда турат. Жаратылыш дегенди Кант «кубулуштардын зарыл эрежелер боюнча, б.а. мыйзамдар боюнча жашап турушунун байланышы катарында түшүнөт, бул мыйзамдар априордуу, ошондуктан алар жаратылыштын жашоосун мүмкүн кылып турат. Кант үчүн жаратылыш «эмпирикалык мааниде», б.а. кубулуштардын дүйнөсү катарында гана реалдуу. Эгерде өзүндө-нерселерди (вещи-в-себе) таанып-билүүгө мүмкүн эмес болсо, кубулуштарды толук таанып-билүүгө болот.
Феномен жана ноумен
Кант феномендер менен ноумендерди айрымалап көрсөтөт. Феномен деп Кант кубулуштарды түшүнөт, ноумен деп таанып-билүүгө мүмкүн болбогон, бирок реалдуу жашап турган өзүндө-нерселерди эмес, а реалдуу жашап турбаган, бирок акыл эс менен баамдап-түшүнүүгө боло турган нерселерди айтат. Бул Кантты берклиандык идеализмге окшогон идеалисттик көз карашты тутат деп айыптоого себеп болгон. Ушуга байланыштуу Кант «Таза акыл-эсти сынга алуунун» экинчи басылышына «Идеализмди төгүндөө» деп аталган бөлүмдү киргизип, Берклинин идеализмин сынга алып, ал эми өзүнүн окуусун «трансценденталдык идеализм» деп атайт.
Канттын трансценденталдык диалектикасы эң жогорку тааным жөндөмдүүлүгү болгон акыл-эсти изилдейт. Ал мындай деп жазат: «Биздин ар кандай билимибиз сезимден башталат да, андан кийин дээр-зээнге өтүп, акыл-эсте аяктайт: бизде байкап-баамдаган материалдарды иштеп чыга турган жана аны ойломдун эң жогорку бир бүтүн тутумуна алып келип камтый турган акыл-эстен бийик эч нерсе жок» [Чыгар. 3-т. 340-6.]. Таза акыл-эсти изилдөө метафизика илим болушу мүмкүнбү деген суроого жооп берүүгө тийиш. «Эгерде дээр-зээн эрежелердин жардамы аркылуу кубулуштардын биримдигин түзө ала турган жөндөмдүүлүк болсо, анда акыл-эс принциптер боюнча дээр-зээн эрежелеринин биримдигин түзө ала турган жөндөмдүүлүк болуп саналат» [Чыгарм. 3-т. 342-6.].
Акыл-эс идеяларынын бөлүнүшү
Трансценденталдык идеяларды, башкача айтканда акыл-эс идеяларын Кант үч класска бөлөт: жан, дүйнө, Кудай. Бул үч идея метафизиканын изилдөө предмети болуп саналат жана үч нагыз рационалдык дисциплиналардан: психологиядан, космологиядан жана теологиядан турат. Рационалдуу космологияны карап чыгууда Кант киргизген антиномия туюнтмасы чоң мааниге ээ болгон, ал бири-бирине кайчы келген космологиялык ой-пикирлерди ушундайча атаган. Бул антиномияларды изилдөөнү ал трансценденталдык аналитика деп атайт. Биринчи антиномия: дүйнөнүн мезгил агымында башталган чеги бар жана ал мейкиндикте чектелүү абалда турат, дүйнөнүн мезгил агымында башталыш чеги жок жана мейкиндикте чектелген эмес, ал мезгил агымында да, ошондой эле мейкиндикте да чексиз.
Антиномия
Экинчи антиномия: дүйнөдөгү ар бир татаал нерсе жөнөкөй бөлүкчөлөрдүн курамынан турат, дүйнөдөгү бир да татаал нерсе жөнөкөй бөлүкчөлөрдүн курамынан турбайт. Үчүнчү антиномия: дүйнөдөгү бардык нерселер жаратылыштын зарыл мыйзамдарына ылайык ишке ашып турат жана себептүүлүк мыйзамынын негизинде таанылып-билинет, дүйнөдө себептүүлүк бирден бир мыйзам эмес, түшүндүрүү үчүн эркин себептүүлүктүн бар экендигине жол коюу талап кылынат. Төртүнчү антиномия-дүйнөдө анын бөлүгү катарында же анын себеби катарында сөзсүз зарылдыгы бар маңыз жашап турат, дүйнөдө анын себеби катарында эч жерде эч кандай абсолюттуу зарыл маңыз жок.
Биринчи эки антиномияны Кант математикалык деп, калган экөөнү — динамикалык деп атайт. Ал антиномийлердин пайда болушу дүйнө шексиз бир бүтүндүк катарында акыл-эстин теориялык таанымынын предмети болуп саналат деген жалган түшүнүк менен шартталган деп эсептеген.
Антиномиялардагы камтылып турган баардык карама-каршылыктардын диалектикасы, Канттын оюнча, жалган. Чындыгында Канттын антиномия жөнүндөгү окуусу философтордун алдына бир катар татаал проблемаларды — чектүү (конечного) менен чексиздин, жөнөкөй менен татаалдын, зарылдык менен кокустуктун, зарылдык менен эркиндиктин карама-каршылыктуу биримдиги жөнүндөгү проблемаларды койгон. Ошондуктан антиномиялардын проблемасы чындык дүйнөсүндөгү нагыз карама-каршылыкты чечүүгө диалектикалык мамиле жасоо үчүн кубаттуу стимул болгон.
«Рационалдык теология»
«Рационалдык теологияны» карап чыгууда Канттын Кудай бытиесин далилдөөлөрдүн ишенимсиздигин аныктап көрсөткөнү көңүл бурууга татыктуу, бул далилдөөлөр онтологиялык, космологиялык, физика-теологиялык далилдөөлөрдөн турат. Кудай бытиеси жөнүндөгү баардык далилдөөлөрдү жокко чыгарып, Кант акыл-эсти теологияга нагыз спекулятивдүү түрдө колдонууга болгон бардык аракет натыйжасыз бүтөт, ал эми аны жаратылышка колдонуу принциптери теологияга алып келбейт деген корутунду чыгарат. Кудай бытиесин далидөөлөрдү жокко чыгаруунун мааниси ал жокко чыгаруулар философияны ошол мезгилде Германияда күчтүү болуп турган теологиядан бошотууга жардам бергендигинде.
Этикага арналган эмгектери
Канттын чыгармачылыгында этика проблемасын иштеп чыгуу өзгөчө орунду ээлейт. Буга бир нече эмгек арналган, алар төмөнкүлөр:
Жылдыздуу асман жана менин ич дүйнөмдөгү мораль мыйзамы
Адамдын жүрүм-турумун жөнгө салып турган адеп-ахлактын маңызын аңдап-түшүнүүнү Кант философиянын эң маанилүү милдеттеринин бири деп эсептеген. Ал мындай деп жазат: «Биздин жан дүйнөбүздү дайыма эки нерсе толуктап турат, биз алар жөнүндө канчалык узак жана улам-улам ой жүгүртсөк биздин жан дүйнөбүз дайыма ошончолук улам жаңы жана күчтүү таң калуу жана кастарлоо сезимине толо берет, ал эки нерсе: — менин төбөмдөгү жылдыздуу асман жана менин ич дүйнөмдөгү мораль мыйзамы» [Чыгарм. 4-т. 1-6.499-6.].
Адеп-ахлактын негизи, Кант боюнча, таза акыл-эс түшүнүктөрүндө априори жатат. Бул учурда Кант акыл-эсти мурдагыдай теориялык акыл-эс эмес, практикалык акыл-эс катарында карайт. Дал практикалык акыл-эс-эркиндик жана эрк эркиндиги проблемалары менен иши боло турган адеп-ахлак болуп саналат. Таза акыл-эс эркти аныктаганда жана ал эрк эркин эркке айланганда практикалык акыл-эс катарында аракет кылат.
Кант өзүнүн адеп-ахлак системасын түзүүдө адеп-ахлактын маңызы катарында «изги эрктин» бар экендигине таянат. Кант адеп-ахлакты талдап кароону «дүйнөнүн эч жеринде жана анын тышында да изги эрктин бир өзүнөн башка чексиз изгилик деп ойлоого боло турган бөлөк эч нерсе жок» [Чыгарм. 4-т. 2-бөлүк, 288-6.] деген белгилүү пикирден баштайт. Эрк мораль мыйзамы менен гана аныкталат. Изги эрк жана мораль мыйзамы деген түшүнүктөрдөн башка да өзүндө изги эрк түшүнүгүн кошо камтып турган парыз түшүнүгү адеп-ахлактын негизги түшүнүгү болуп саналат. Эркти иш жүзүндө Кант практикалык акыл-эс менен окшоштурат жана аны кандайдыр бир сырткы таасирлерге: материалдык, анын ичинде социалдык, ошондой эле диний таасирлерге көз каранды болбогон, автономдуу нерсе деп түшүнөт.
Адеп-ахлак эрки, Кант боюнча, практикалык негизди камтып турат жана ал аксиомаларга жана мыйзамдарга бөлүнөт. Максима — бул эрктин субьективдүү принциби, мыйзам — бул эрктин обьективдүү принциби. Мыйзамдар императивдер катарында өз кезегинде гипотетикалык жана чечкиндүүлүк болуп экиге бөлүнөт. Канттын чечкиндүүлүк императиви бир нече аныктамадан турат, бул мыйзам ушул аныктамалар аркылуу такталып, калыпка салынган. Бул мыйзам так, толук түрдө төмөнкүчө аныктамаланат: «Сенин эркиңдин максимасы бир эле убакта жалпы мыйзамдын принцип күчүнө ээ болгудай кылып аракеттен» [Чыгарм. 4-т. 1-бөлүк. 331-6.].
Бул чечкиндүүлүк (категорический) императиви Кантта төмөнкүдөй талап менен толукталат: «сен өзүңдүн атыңдан да жана башка бирөөнүн атынан да, адамзатка мамиле жасаганда максатка мамиле жасагандай мамиле жаса жана эч качан ага каражат катарында мамиле жасаба» [Чыгарм. 4-т. 1-бөлүк, 270-6.].
«Кулк-мүнөздөрдүн метафизикасы» эмгеги
«Кулк-мүнөздөрдүн метафизикасы» деген эмгегинде ал адамдын адептик милдеттеринин бүтүндөй бир комплексин келтирет. Ал адамдын өз керт башына карата милдетин эң маанилүү деп эсептейт, адам өзүнүн ден-соолугу жана өз өмүрү жөнүндө өзү кам көрүүгө тийиш. Ал өз жанын өзү кыюуну, ичкилик ичип, соргоктук кылып, өз ден-соолугуна зыян келтирүүнү адамдын кемчилиги катарында карайт. Жакшы сапаттарга чынчылдыкты, ак ниеттүүлүктү, ак көңүлдүктү, адилетикти, өзүнүн нарк-насилин сезе билүүнү таандык кылат. Адамдын алдында кул болбоо керек, өзүңдүн керт башыңдын укугун башкалардын кордошуна жол бербөө керек, кошоматчылык кылбоо керек ж.у.с. насыяттарды айткан.
Адамдардын бири-бирине жасаган мамилесинде милдеттердин катарына сүйүүнү жана өз ара урматташууну кошот. Урматташып- сыйлашуу мамилесине — бой көтөрүү, богооздук жана кордоо сыяктуу кемчиликтер карама каршы турат. Айрыкча адамдардын ортосундагы сүйүүгө жана урматташууга негизденген достук мамилелерди өзгөчө баса белгилеген. Кант жакшы сапаттарга үйрөтүү керек, баланы моралдык жол-жоболорду үйрөтүү аркылуу жаш курагынан эле эртелеп баштоо керек деп эсептеген.
Кант адамдын адеп-ахлак нормалары анын Кудайга болгон ишенимине көз каранды эмес экенин бир кыйла ачык айткан. Ал мындай деп жазат: «Мораль эркин адам жөнүндөгү түшүнүккө негизденгендиктен, дал мына ошондуктан өзүнүн акыл-эсинин жардамы аркылуу өзүн шексиз мыйзамдар менен байланыштыра алгандыктан адам өз парызын түшүнүү үчүн өзүнөн жогору турган күч жөнүндөгү идеяга да, өзүнүн ушул парыздарын аткаруу үчүн ал мыйзамдын өзүнөн башка эч кандай башка мотивдерге да муктаж эмес» [Чыгарм. 4-т. 1-бөлүк, 40-6.]. «Мораль динге дегеле муктаж эмес» [78-6.] Тарыхта жашаган бардык диндерди Кант теңирликти урматтоонун жалган түрү катарында караган. Бирден бир чыныгы дин практикалык акыл-эс тарабынан иштелип чыгыла турган адептик мыйзамдарды гана өзүндө камтып турат, андан башка эч нерсени камтыбайт. Ал христианчылыкты ушул духта талдап-түшүндүрүүгө умтулган.
«Ой жүгүртүү жөндөмдүүлүгүн сынга алуу». «Таза акыл-эсти сынга алуу» жана «Практикалык акыл-эсти сынга алуу» деген эки сын эмгектеринен башка да Кант үчүнчү «Сынды» — «Ой жүгүртүү жөндөмдүүлүгүн сынга алууну» да жазган, бул эмгек биринчи эки эмгекти байланыштырып, ой жүгүртүүнүн рефлектирлөөчү жөндөмдүүлүгүн ачып көрсөтүүгө тийиш болгон. Эмгек эки бөлүккө: искусство философиясына жана органикалык жаратылыш философиясына бөлүнөт.
"Сонундук" түшүнүгү
Өзүнүн философиялык эстетикасында Кант сонундук жөнүндөгү түшүнүктү берет. Ал «түшүнүктөрдүн жардамысыз эле баарына жага турган нерселер сонундук» дейт. Ой жүгүртүүнүн эстетикалык жөндөмү Кант үчүн эң сонун жана ажайып деп баалана турган предметтерден адам баласы ала турган ырахаттануу (маашырлануу) сезимин баштан өткөрүүдө турат. Эстетикалык ырахаттануу жөнөкөй түрдөгү жагымдуу сезимден жана моралдык мамилелерден жаралуучу жакшы сезимден айырмаланат.
Искусство чыгармаларына эстетикалык баа берүү, Канттын ою боюнча, биз ырахаттанууну эстетикалык түшүнүктөрдөн эмес, эстетикалык предметтердин сырткы сынын байкап-көрүү аркылуу ала тургандыгыбызда. Мындай учурда бул эстетикалык баа берүү субьективдүү, бирок, бул баа жалпы мааниси бар баа сыяктуу айтылат. Искусство чыгармалары максатка ылайыктуу нерселер катарында каралууга тийиш, бирок бул максатка ылайыктуулукта өз алдынча турган максат болбойт, ошондуктан бул максатка ылайыктуулукта биздин практикалык кызыкчылыгыбыз жок болсо да сонундуктар бизге жага берет.
Кант ой жүгүртүүнүн эстетикалык жөндөмдүүлүгүн жаратылыштын предметтерин сезим аркылуу кабылдоодо пайда боло турган көңүлдү көтөргөн ажайып маанайларды кароо менен аяктайт.
Социалдык философия.
Кант бул тармак боюнча төмөнкү эмгектерди жазган: «Бүткүл дүйнөлүк-граждандык пландагы бүткүл жалпы тарых идеясы» (1784), «Агартуу» дегенибиз эмне деген суроого жооп», «Түбөлүктүү дүйнөгө карай» (1795), «Кулк-мүнөздөрдүн метафизикасы» (биринчи бөлүгү).
Кант коом тууралу
Канттын сиңирген эмгеги анын коомдук прогресстеги карама-каршылыктар проблемасын койгондугунда, бул карама-каршылыктардын булагы өзүмчүлдүк, мансапкорлук, дүйнөкорлук, атак-даңкты жакшы көрүүчүлүктөн улам адамдардын ортосунда пайда болуучу чыр-чатактар болуп саналат, бирок Кант бул кумар-ышкылыктарды нукура натуралисттик тургудан түшүндүргөн. Ал адамзаттын башкы проблемасы укуктук граждандык коомду куруу деп эсептеген. Республикалык түзүлүштү болсо мамлекеттик түзүлүштүн идеалы дейт, бирок, бул республикалык түзүлүштү философтор иштеп чыккан граждандардын жалпы эркин жетекчиликке алган монарх башкарса баарынан жакшы болот деп ойлойт. Республикалык түзүлүш «аткаруучу бийликти (өкмөттү) мыйзам чыгаруучу бийликтен бөлүүнүн мамлекеттик принциби болуп саналат» [Чыгарм. 6-т. 269-6.]. Философтор, Кант үчүн, мамлекеттик бийликтин алдындагы элдин чыныгы өкүлдөрү болгон. Канттын тарых философиясынын концепциясы феодализмге жана абсолютизмге каршы багытталган.
Кант согуш жана тынчтык маселелерине чоң маани берген. «Бүткүл жалпы тарых идеясы...» деген эмгегинде мамлекеттердин ортосунда түбөлүк тынчтык жөнүндө келишим түзүлүүгө тийиш, болбосо цивилизациянын бүт бардык жетишкендиктерин согуш жок кылып салышы мүмкүн деген пикирди айткан. Ал түбөлүк тынчтык келишимдин долбоорун иштеп чыккан, ал «Түбөлүктүү тынчтыкка карай» деген чыгармасында толук баяндалат. Кант адегенде долбоордун 6 кириш статьясын белгилейт: 1) келишим боюнча келечектеги согуштун бардык себептери, мисалы территориялык орунсуз дооматтар жок кылынат; 2) бир да мамлекет мурастоо, бир нерсеге айырбаштоо, сатып алуу, тартууга берүү жолдору аркылуу экинчи бир мамлекеттин ээлигине өтпөшү керек; 3) белгилүү бир убакыттарда туруктуу армия толук жок болууга тийиш; 4) мамлекет карыздарды согушту даярдоого жапа аны жүргүзүүгө пайдаланууга тийиш эмес; 5) «бир да мамлекет башка бир мамлекеттин саясый түзүлүшүнө жана башкаруу ишине күч менен кийлигишүүгө тийиш эмес»; 6) бир да мамлекет оз ара ишенимге зыян келтире турган душмандык иш-аракеттерди (мисалы, киши өлтүргүчтөрдү жиберүү, мамлекеттик чыккынчылыкка азгыруу) пайдаланбоого тийиш. Канттын долбоорунун негизги статьялары мамлекеттердин бүткүл дүйнөлүк федерациясын түзүүнү болжолдойт, бул федерация согуштарды четке кагат, меймандостук принцибин орнотот, мындай принцип башка бир мамлекетке келген чет элдик адамга тийиштүү түрдө мамиле жасалышын кепилдейт. Кант үчүн түбөлүк тынчтык — бул «эң жогорку саясый жыргалчылык», бул, «бийлик адамдарга эмес, мыйзамдарга таандык болгон» [Чыгарм. 4-т. 2-болүк, 283-6.] эң мыкты мамлекеттик түзүлүштүн учурунда гана жетишилет.
Сүлүктү жумушчу депутаттар совети
Сүлүктү жумушчу депутаттар совети – Сүлүктү тоо-кен өнөр жай жумушчу большевиктеринин уюму. Советке З. Кадыров, Д. Деканов, Г. Галиев өңдүү большевик-кенчилер жетекчилик кылышкан. 1917-ж. 11-ноябрда бийликти өз колуна алган жана Кыргызстандын түштүгүндө совет бийлигин орнотууда жана чыңдоодо маанилүү роль ойногон.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Өзбекстандын аба майдандар тизмеси
Бул макала, Өзбекстандагы абамайдандар тизмеси
Акбай, урук
Акбай - Кушчу уруусунун курамындагы урук, топ. Антропоэтноним. Энчилүү аттын параллели Саруу уруусунда (алакчындардын ичинде) бар.
Кызылордо (шаар)
Кызыл-Ордо (мурда Ак Мечит, Петровск) — Казакстан Республикасындагы шаар (1938-жылдан). Кызыл-Ордо облусунун административдик борбору. Сыр-Дарыянын оң жээгинде жайгашкан. Калкы 18б миң (2009). темир жол тоому. Аэропорту бар.
Мечиттер (Айтбай, Ак-Мечит), чиркөөлөр (андан ичкери Кудай Эне) жана башка сакталган. Тамак-аш (балык, нан, сүт заводдору, эт комбинаты), целлюлоза-картон, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары, бут кийим, тигүү жана трикотаж, эмерек жасоочу ф-калары, ошондой эле бир нече АК иштейт. Кийинки жылдары шаардын архрасы жаңырып, аквапарк, мейманканалар (төрт жылдыздуу отелдер) жана башка салынды.
Кызыл-Ордону 1817-ж. Кокон хандыгы чеп катары негиздеген. 1925-29-ж. Казак Республикасынын борбору болгон. Шаарда 30дан ашык жалпы билим берүүчү мектеп, 5 коллеж, 3 кесиптик-техникалык окуу жайы, университеттер (андан ичкери Кызыл-Ордо мамлекеттик), «Сейхун» академиясы, китепканалар, архив, драма театры, филармония бар. Шаардын четинде нефть, газ кендери (Түштүк-Тугай бассейни) казылып алынат.
Банк акцепти
Банк акцепти – 1) банктын төлөм документтери боюнча төлөп берүүгө макулдугу, аларды төлөөгө кепилдиги; банк-акцептанттын тийешелүү жазуусу менен бышыкталат; 2) банк, же банктык эмес кредиттик уюм тарабынан 1 айдан 6 айга чейинки мөөнөт менен кепилденген (акцепттелген) векселдер; даярдоо менен сатып алуучудан төлөмдөр түшкөнгө чейинки аралыкта ишти камсыз кылуу максатында өндүрүүчүлөргө жана экспорттоочуларга капиталды берүү үчүн колдонулат.
Динамо (метро бекети)
Динамо — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 1938-жылы 11-сентябрьда ачылган.
Турнерсвилл (Нү-Жерси)
Турнерсвилл (Нү-Жерси) (Turnersville) — Нү-Жерси штатынын Глостер округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3867 киши. Болжолдуу аянты - 3.9 км². FIPS коду — 34-74270.
Авиамоделизм
Авиамоделизм - техникалык же спорттук максатта учуучу аппараттардын, анын ичинде ракетанын моделин конструкциялоо жана түзүү. Техникалык авиамоделизм учуучу аппараттарды куруунун илимий-техникалык тажрыйбаларынын маанилүү маселелерин чечүүгө жардам берет. Орус ойлоп табуучусу А. Ф. Можайский 1-самолёт курууга анын моделинин (1876-77) учуу шарттарын изилдөө менен жеткен. Н. Е. Жуковский авиамоделдерди учуруу менен нерсенин абадагы кыймылынын законун ачкан. Азыркы учурда да тажрыйбалык самолётту жасоо үчүн, анын кичинекей модели аэродинамикалык түтүктө изилденип, мүнөздөөчү сапаттары аныкталат. Спорттук авиамоделизм — спорттун кеңири тараган техникалык түрү. Техникалык жактан жакшы моделдердин учуу ылдамдыгы 100 км/ска, учуу убактысы бир нече саатка жана аралыгы жүздөгөн кмге жетет.
Сабиткул Мамарасулов
Мамарасулов Сабиткул (1911, Сузак району, Сузак кыштагы. - 1975, ошол эле жерде) - колхоз өндүрүшүн уюштуруучу, Социялистик Эмгектин Баатыры (1948). 1940-жылдан КПСС мүчөсү. Улуу Ата Мекен согуштун катышуучусу. Эмгек жолун 1930-ж. Сузак районундагы Леняй атындагы колхоздо иштөөдөн баштаган. 1930жылдан пахта өндүрүүчү бригаданын звено башчысы. 1946-жылы ал жетектеген звено 5 га аянттын ар гектарынан 64 цден, 1947-жылы 4,76 га айанттын ар гектарынан 90,2 цден пахта жыйнап алган. 1948-59-жылдары Ленин атындагы колхоздун председатели.
Сыйлыктары
Социялистик Эмгектин Баатыры,Төрт Ленин ордени. Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери, медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабият
Борбугулов М. "Ош областы энциклопедия" Фрунзе 1989ж.
Нур (Нуриман району, Башкыртстан)
Нур — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Жаңы субаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 100 киши. Почта индекси — 452445, ОКАТО коду — 80245840004.
Эволюциялык окуу
Эволюциялык окуу — тирүү табияттагы тарыхый өөрчүү (эволюция) жөнүндөгү түшүнүктөрдүн жыйындысы. Эволюциялык окуу ошондой эволюцияга багыт берүүчү факторлордун жана организмдердин айрым топтору менен бүткүл органикалык дүйнөнүн тарыхый өөрчүшүнүн (филогенездин), ошондой эле организмдин жеке өөрчүү закон ченемин изилдейт. Эволюциялык окууга тиричиликтин жана кишинин пайда болушу жөнүндөгү концепциялар кирет.
Пайда болушу
Тиричиликтин өөрчүшү жөнүндө эң алгачкы түшүнүктү Байыркы Греция менен Рим философдору (Демокрит, Аристотель, Лукреций жана башкалар) берген. Орто кылымда бүт табият туруктуу, өзгөрбөйт деген диний көз караш үстөмдүк кылган. 15—18-кылымда географиялык ачылыштарга байланыштуу өсүмдүк жана жаныбарлардын көп түрдүүлүгү жөнүндө маалыматтар чогулуп, натыйжада систематика жана салыштырма анатомиянын калыптанышына көмөк болду. Органикалык дүйнөнүн систематикасын түзүүчүлөрдүн бири Швед натуралисти К. Линней болгон. Ал өзүнүн эмгектеринде түр пайда болуу жөнүндө алгачкы түшүнүктөрдү берген. 18-кылымдын экинчи жарымында көпчүлүк окумуштуулардын табияттын өөрчүшү боюнча түрдүү гипотезалары табият таануу илиминин өөрчүшүнө оң таасир берген. Табияттын мыйзамдарын материалисттик жактан түшүнүүдө франциялык материалисттер Ж. Ламетри, Д. Дидро, К. Гельвеций, орус илимпоздору М. В. Ломоносов, А. Н. Радищев чоң салым кошкон.
Тирүү организмдер жөнүндө
Тирүү организмдердин эволюциясы жөнүндө бирдиктүү теорияны түзүүгө алгачкы аракетти франциялык зоолог Ж. Б. Ламарк жасаган. «Зоологиянын философиясы» (1809) деген эмгегинде түрлөр өзгөрбөс жана түбөлүктүү деген идеяга каршы ойлорун айткан. Табият илиминин ар кандай тармактарындагы ачылуулар Э. о-ну толуктаган. Ага Ж. Кювье, Г. Лайел, Т. Шванн, К. М. Бер, К. Ф. Рулье жана башкалар илимпоздордун эмгектери кирет. Англиялык окумуштуу Ч. Дарвин (1809—1882) эволюциянын негизги кыймылдаткыч факторлору тукум куугучтук, өзгөргүчтүк жана табигый тандалуу деп эсептеген. Тукум куума өзгөргүчтүктөн керектүү жана керексиз белгилери пайда болот. Ал белгилер жашоо үчүн болгон күрөштө организмдин жеңип чыгышына жардам берсе (пайдалуу болсо) алар табигый тандалууда бекемделип, жаңы түрдүн пайда болушуна мүмкүндүк берет. Зыяндуу (пайдасыз) белгилер табигый тандалууда жок болот. Демек чөйрөгө ыңгайланбаган организмдер жоголуп, ыңгайлангандар жашап кетет да, өзүнөн кийин тукум калтырат. Ошентип алардын белгилери укумдан тукумга сакталат. Биологиянын андан ары өсүшү Ч. Дарвиндин теориясынын негизги жоболору туура экендигин далилдеди; «дарвинизм» менен «Э. ошондой» терминдери синоним болуп калды. Дарвинден кийин Эволюциялык окуунун теориялык негизин өнүктүрүүдө орус окумуштуулары В. Ошондой Ковалевский, И. М. Мечников, О. А. Ковалевский, А. Н. Северцов, И. И. Шмальгаузен салым кошкон.
Азыркы эволюция
Кишинин иш-аракети менен байланыштуу болгон кээ бир табигый популяциялардын өзгөрүүлөрүн изилдөө чоң мааниге ээ. Мисалы, вирустардын бактериялардын жана башкалар микроорганизмдердин популяциясын генетикалык жактан изилдөөлөрдө антибиотиктер менен сульфаниламиддердин таасиринен бул формалардын тез өзгөрүшү жана ал дарыларга туруктуу штаммдардын пайда болушу байкалган. Зыяндуу курт-кумурскалар менен күрөшүүдө инсектициддерди пайдалануу уулардын таасирине туруктуу курт-кумурскалардын пайда болушуна алып келди.
Азыркы Эволюциялык окууда кишинин популяциясын генетикалык анализдөө чоң роль ойнойт. Кишинин популяциясынын генетикалык өзгөчөлүгү — кишинин эволюциясында табигый тандалуу негизги фактор болбой калган. Бирок, кишинин генетикасы тукум куума оорулардын таралышын анализдөөдө, тукум куугучтукка радиациянын жана башкалар физикалык, химиялык факторлордун таасирин баалоодо маанилүү. Эволюциялык окуунун мындан аркы өөрчүшү популяциялык генетиканын жетишкендиктери менен байланыштуу болмокчу.
Турбиналык кыймылдаткычтар
Турбиналык кыймылдаткычтар –
1) турбина-желдеткичтүү кыймылдаткыч - эки контурлуу турбина-реактивдуу кыймылдаткыч; мында абанын сырткы жана ички контурлар аркылуу чыгымынын катышы 1ден чоң;
2) турбина-компрессордуу кыймылдаткыч - авиациялык газ турбиналуу кыймылдаткыч; мында камерага кирген абанын кысылып күйүшү компрессор менен ишке ашырылат;
3) турбина-реактивдүү кыймылдаткыч - тартуу күчү чоргодон чыккан кысылган газдын агымынан пайда болуучу турбина-компрессордуу кыймылдаткыч. Анын бир гүрү - эки контурлуу, ал үн ылдамдыгына чейинки ылдамдыкка кыйлаүнөмдүү жана чуусу аз.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Кыпа-Кюэль-Кы
Кыпа-Кюэль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Воргэ-Кюэль-Кы дарыясынын сол жээгинен 48 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ак-Өлөң
Ак-Өлөң (Ак-Өлөң) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Тоң районундагы айыл. Көк-Мойнок айыл округу курамына кирет.
Аңгылдак, урук
Аңгылдак - саяк уруусундагы шыкмааматтын курамындагы урук ). Лакап этноним.
Кызылча (оору)
Кызамык — катуу кармама жугуштуу оору. Анда эт ысып, жөтөлүп, мурун бүтүп, үн каргылданат, көздүн, ооздун былжыр чели сезгенип, териге кызыл бүдүрлөр чыгат. Кызамыкты вирус козгойт. Оорулуу чүчкүргөндө, жөтөлгөндө анын шилекейи, какырыгы менен вирустар абага тарап, соо адамга өтө тез жугат. Кызамык менен бардык кишилер ооруйт. Ооругандарда туруктуу иммунитет пайда болот. Көбүнчө 5 жашка чейинки балдар ооруйт. 3 айга чейинки балдар демейде оорубайт, анткени ага бала кезинде ооруган эненин иммунитети берилет. Бала кезинде кызамык менен оорубаган энеден төрөлгөн балдар 3 айга чейин деле ооруп калышы ыктымал.
Оорунун мезгилдери
Оору 4 мезгилге бөлүнөт:
1) жашыруун мезгил 6—18 күнгө созулуп, организмдеги вирус оорунун белгисин пайда кылбайт;
2) башталыш мезгили 3—4 күнгө созулат. Мында оорулуунун эти ысып, мурду бүтөт, жөтөлүп, үнү каргылданып, көзү кызарып жаш агат. Бара-бара оору күчөп жарыкты карай албайт, бети шишимик тартып, какылдап жөтөлөт, кээде тамагы шишип, жалган круп болушу мүмкүн. Бул мезгилде түпкү азуунун тушундагы уурттун былжыр челинде майда ак тактар пайда болуп, кызыл бүдүрлөр чыга баштаганда ал жоголот. Таңдайга кызыл тактар чыгат. Балдар чыргоолонуп, начар уктайт, тамакка табити тартпай бат-бат суюк заңдайт. Чоңураак балдардын башы, ичи ооруп, мурду канашы мүмкүн.
3)Үчүнчү мезгилде кызыл бүдүрлөр чыгып, эти кайра ысып, абалы начарлайт, тамагы кызарат. Кызыл бүдүрлөр адегенде бетке, кулактын артына, чекесине чыгат. 2-күнү денени бүт каптайт, 3-күнү буту-колуна чыгат. Көп тердегендиктен тери ным тартып турат. Кызыл бүдүрлөр 3—4 күндө чыгып бүтөт. Кол-бутка бүдүр чыга баштаган күнү беттеги тактар күрөң тартып, өңү өчө баштайт, башкача айтканда
4)төртүнчү мезгил башталат. Ал мезгилде жогортон төмөн карай бүдүрлөрдүн өңү өчүп, процесс 7—10 күнгө созулат. Эт ысыганы басаңдап, баланын абалы жакшырат. Кызамык кээде жеңил, ошондой эле оор өтүшү мүмкүн. Жеңил түрү көбүнчө 4— 5 айлык балдарда учурайт, 6 айдан өткөн балдарда оор формасы байкалат. Кызамыктын кабылдоосу өтө коркунучтуу, андан өпкө, ортоңку кулак сезгенет, тамак шишийт, ичегилердин иши бузулат. Анын алгачкы белгилери байкалар замат врачты чакыруу зарыл.
Дарылоо
Дарылоодо гигиеналык чаралар, диета, оорулууну багуу чоң мааниге ээ. Оорулуу жаткан бөлмөнү жакшы желдетүү, жылуу мезгилде баланы абага чыгаруу же ачык терезенин түбүнө жаткыруу керек. Жарыкты карай албай калганда бөлмөнү караңгылабай эле оорулууну жарык жакты каратпай жаткыруу жетишерлик. Терини сүртүп тазалап, ооздун ичин чайкап, суюктукту бат-бат ичирүү, көздү кайнак суу же бор кислотасынын 2%түү эритмесине малынган кебез менен сүртүп туруу зарыл.
Алдын алуу
Алдын алууда анын белгилери билинери менен баланы башкалардан бөлүү керек. Диагнозу аныкталгандан кийин бала барган бакчага сөзсүз билдирүү зарыл. Кызылча айрыкча 2 жашка чейинки же ден соолугу начарлаган башка курактагы балдар үчүн өтө коркунучтуу. Кызамык оорусуна каршы эмдөө анын алдын алууда өтө чоң мааниге ээ. Эмдөө 12 айлык жаш курагында жана 6 жашка чыккан кезде жасалат. Кандайдыр бир себептер менен эмделбей калган балдар кызамык менен ооруган кишиге жолукса гамма-глобулин колдонулат. Аны куйгандан кийин кызамык менен оорубайт же ооруса да жеңил өтөт.
Чоң Пелым (дарыя)
Чоң Пелым (Пелым) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 602 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 707 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эгиздер
Эгиздер — энеден бир эле мезгилде эки, үч жана андан көп төрөлгөн балдар.
Үч жана андан ашык Эгиздер чанда кезигет. Эгиз 4өрөөгө тукум куума ыңгайлуулук чок роль ойнойт. Алар бир жумурткадан же эки жана андан көп жумурткадан пайда болушу мүмкүн. Бир жумурткадан пайда болгон Э-дин жалпы тону болот. Адатта мындай Эгиздер бирдей жыныста (эркек же кыз) болуп, айрып алгыс окшош төрөлөт. Эки жумурткалуу Э. эки жумуртка клетканын уруктануусунан пайда болот. Мында ар бир түйүлдүк өз алдынча өсүп, өзүнчө тону болот. Алар бирдей же түрдүү жыныста болуп, бири бирине анча окшошпой бир тууган сынары гана болушу мүмкүн. Кош бойлуулардын эгиз түйүлдүгү баланын жүрөгүнүн какканы угулганда (кош бойлуулуктун 2-жарымында) гана аныкталат. Эгиз кош бойлуу аялдардын организмине бир топ кыйынчылыктар келет, талгак болуу, жүрөк-кан тамыр системасынын бузулушу, веналардын варикоздук кеңейиши, буту шишүү, бат-бат заара кылуу, ошондой эле ара төрөө көп учурайт. Эгиз кош бойлуу аялдар врачка бат-бат көрүнүп туруусу керек. Төрөт жакындаганда (7 —10 күн калганда) төрөт үйүнө жатуу зарыл. Эгиздер салмагы, бою боюнча бири биринен айырмаланат. Аларды, айрыкча ара төрөлгөндөрдү өзгөчө багуу талап кылынат (кара Эмчектеги бала, Ара төрөлгөн бала). Эгиздерди туура тамактандыруу өтө маанилүү. Эмчектин сүтүнө тойбосо врачтын көрсөтүүсү менен кошумча тамактандыруу керек.
Авиамодель спорту
Авиамодель спорту — спорттун кеңири таралган түрү; учуучу моделдерди (самолёт, планер, вертолёт, ракета жана башка) конструкциялоо жана даярдоо, ылдамдыгын, учуу узактыгын жана жогорку пилотаждык фигураларды аткаруу сапатын сыноону башкаруу боюнча мелдеш. Учуучу моделдердин 1-мелдеши 1905-ж. Францияда өткөрүлгөн. Ага планер моделдери гана катышкан. Эл аралык авиамодель комиссиясы 1923-ж. негизделген. Бул спорт боюнча мелдештер негизги категорияга бөлүнөт: эркин учуучу; айланып учуучу; радио менен башкаруучу. Дүйнөлүк чемпионат 1925-жылдан өткөрүлөт.
Монтескьё
Шарл Луи Монтескье (1689—1755) — француз Агартуусунун философиясынын өкүлү. Ал гаскондук дворян тукумунан чыккан. Классикалык жана юридикалык билим алып, сот мекемелеринде ар түрдүү кызматтарда иштейт, бул ага ошол кездеги Франциянын юридикалык практикасын иликтеп-үйрөнүүгө мүмкүндүк берет. Андан кийин бул иштен четтеп кетет да, өзүн табият жана коомдук илимдерди иликтеп үйрөнүүгө арнайт.
Социалдык философиясы
Өзүнүн социалдык философиясында Монтескье коомдун ар түрдүү формаларынын жашап турушунун себептерин карап чыгат жана коомдун өнүгүшүнүн тигил же бул формасын түшүнүү үчүн ошол коомдогу аракет кылып турган мыйзамдарды түшүнүү керек деп эсептейт.
Монтескье коомдо аракет кылып турган мыйзамдардын эки тибин айырмалайт: 1) «табийгый» мыйзамдар, бул мыйзамдар адамдын биологиялык жана жаратылыш өзгөчөлүктөрү менен аныкталат жана анын жаратылышка жана башка адамдарга болгон мамилелерин, мындайча айтканда коомдон тышкаркы абалын билдирет; 2) социалдык мыйзамдар.
Башкаруунун үч түрү
Монтескье башкаруунун тарыхта жашап келген негизги үч түрүн: республикалык, монархиялык жана деспоттук түрүн бөлүп көрсөтөт. Мамлекеттин юридикалык нормалары мамлекеттин формалары менен аныкталат, ал эми мыйзамдар болсо — бул коомдун мүчөлөрү менен жогорку бийликтин ортосундагы мамилелерди аныктоочу юридикалык эрежелердин көрүнүшү болуп саналат. Бул мыйзамдар, Монтескьенин пикирине ылайык, ар кимге мыйзам тарабынан жол берилген нерселерди иштөөгө укук берүүчү саясый эркиндикти калыпка салып турат. Монтескьенин концепциясынын маңызы — башкаруунун белгилүү бир формалары үчүн, атап айтканда демократиялык, монархиялык жана деспоттук формалары үчүн мүнөздүү болгон мыйзамдар ар түрдүү факторлор: саясый бийликтин мүнөзү, жердин кыртышы, рельефи (башкача айтканда географиялык чөйрө), адеп-ахлак, адат-салт, диний ишеним, калктын саны сыяктуу факторлор менен шартталат дегенди билдирет.
Муну менен Монтескье коомду бир катар шарттар, факторлордун биримдигинен турган бир бүтүн нерсе катарында аңдап-түшүнүүгө аракет жасайт. Дал ушул бир бүтүндүк, Монтескьенин пикирине ылайык, «элдердин рухун» аныктайт. Башкаруунун ар бир формасы — өзүнчө бир структура, анын элементтери өз ара байланышып турат жана бир бүтүндүктүн жашап, аракет кылып турушу үчүн зарыл нерсе.
кумар-ышкылык тууралуу
Ар бир социалдык структурада Монтескье тигил же бул адамдык кумар ышкылыкты башкы нерсе деп эсептейт, ал кумар-ышкылык туруктуу абал сакталып тургандай аракеттенүүгө мүмкүндүк берет. Республика үчүн изгилик, монархия үчүн — ар-намыс, деспотия үчүн — коркунуч мүнөздүү. Эгерде тигил же бул «кумар-ышкылык» же психологиялык принцип начарласа, анда башкаруунун бул образы кыйрайт. Муну менен Монтескье башкаруунун образы менен элдердин психологиясынын ортосунда белгилүү бир байланыштын бар экендигин ачкан, бул байланыштын маанилүү негизи болгон. Монтескье бул байланышты климат, жер кыртышы жана рельефи башкы ролду ойногон географиялык чөйрөдөн алып келип чыгарган.