cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Катаган
ЖАНКУШЧУДАН ТАРАГАН -ЧАЛИКЕ УРУУСУНУН САНЖЫРАСЫ
1755-жылы Кашкардагы Жусуп кожо, Кубатбек падишахты  цинге  каршы  күрөшкө чыгабыз деп алдап  чакырганда,  Кубатбек 17 мин аскери менен Чыгыш  Түркестанга  барган. Ал жерлерде калмактар үстөмдүк кылып турчу экен. 1757 жылы Аблай хан менен бирге, жунгар-калмак тарабында болгон  Кожоберген, цинге  баш ийип берген. Кубат бий бул тууралуу билген эмес. Кожоберген 1750 - жылы өзүнүн Баклы Кирей уруусу  менен Ишим  дайрасынын боюнда  кыштаптыр. Кирэйиттердин түпкү аталары Сарыусундан болуп, өлкөсүн убагында Таңкы Кут- Жин- Ди деп аташкан. Баштапкы чагында кирейиттер, сактардын курамындагы уруулардын бири болгон. Кийин калмак тарабында болуп, Тогон деген калмак хандыгын негиздешкен. Ал мезгилде кирейиттердин башчысын Могуз деп аташчу экен. Сарыусундан Карабий андан Абыке, андан Кирэйит. Кирэйиттен тараган Ачмайды менен Абакты болгон. Мына ушул тукумдан тараган, Байжигит уруусунун башчысы, Байбурак -  тажаал тарабынан, алдап чакырылып, Кубат бийдин  17 миң аскери  женилүүгө дуушар болгон. Ага чейин, бир аз убакыт мурда Керейиттер, Казактар, Калмактар цинге баш ийип калган зкен. Жунгар калмактарынын башчысы Кожоберген цинге баш ийип бергенден кийин, өзүлөрүнөн тараган Байжигит уруусунан- чыккан Байбуракты, тыңчы катары Кубатбекке жиберип, Кубатбекти алдап, колго түшүрүүнү тапшырган. Кубат бийдин жан сакчылары Шараноот уруусунан болгон. Шараноот уруусу жалпы калмак урууларынын  устунон бийлик жургузгон. Кубат бийдин өлүмүнө биринчи себепчи болгон Ойрот калмактары болгон. Жизактык санжырачылардын айтуусуна караганда, Кубатбек падышах,  ойрот-калмактарынын адамдарынан өзүнө жансакчыларды, кызматчыларды кармаганы айтылат. Байбурак башында болгон ойрот - калмактар, Кубатбек падишахты  өлтүрүү  планын өтө жашыруун даярдашкан. Ошону менен чектелип калбастан, Кыргыздын Кушчу уруусуна тыңчыларды жиберип, болуп жаткан жагдайга тымызын көз салып турушкан. Тыңчылар Кубат бий тууралуу толук маалыматты билишкен. Алар өздөрүн Кубат бий чыккан Жан кушчу уруусунун атына жамынышып,  кушчу урууларынын ичинде кирип алышкандары да болгон. Тыңчылар аркалуу, Кубат бийди Ирдана бий уу берип  өлтүрдү- деген сөздөрдү эл арасына таркатып  турушкан. Кубат бийди өлтүргөндөр, Кубат бийдин өлүмүнө түздөн түз себепчи болгондор, белгисиз болуп калган.
Байжигит уруусу Жумук жана Токас болуп экиге бөлүнөт. 1811-жылы алар Алакөлдүн жанында жашап турган. “Кыңыр иш кырк жылда билинет” - дегендей, Кубатбек өлгөндөн 258 жыл өткөндөн кийин, анын өлүмүнө себепкер болгондор белгилүү болуп, ачыкка чыгат. Күлчө деген жерде Чалике уруусу  жашагандыгын айткандар болгон. Цин бийлиги сөөктү кайтарып бердиби, жокпу аны урпактар убагы келгенде тактап алышаар - деп үмүт кылалы.
Бүгүнкү күндөгү элибиздин санжырасында Долон бий андан Тагай бий, андан Ак уул менен Куу- ул болуп айтылып калган. Жайылга Чу, Талас, Тяньшан кирген. Жайылдан Миңдуулат бөлүнүп  чыккан. Учурунда Миңдуулаттан Акбалта, Чубак сыяктуу адамдар  чыккан. Усьун\ Он суу\ тайпасынын падышалары башта биз айткан Чаян кандан келген канышадан  учук улаган  падышалык болгон. Оң, сол болуп эл экиге бөлүнүп, эки жагына элди  башкарганга,  кыргыздан чыккан Акуул менен Куул коюлган делет. Миндуулаттан чыккан Акуулдун эр жетип калган чагы экен. Акуулдун байбичеси Сурмакаш, Бугу уруусунан чыккан көзү ачык, олуя чалыш аял болуптур. Ал Акуулдан Наалы эжени, Адигине, Тагайды төрөптүр. Сурмакаш учурунда Акуулга Атбашынын Чечтөбөсүнөн болгон, катагандардын  Карасакал уруусунан аял алып берип, андан Муңкуш,  деген уулу  болгон  экен. Бир жолку душмандар менен болгон  салгылашта Акуул кайтыш болот. Балдар жаш калып, Наалы эже аларга баш-көз болуп, чоңойтот экен. Ошондо Кебезтоонун бери жагы, Пияз тоонун аркы жагындагы Акчий деген жерде жашаган нойгуттардын Кылыч канынын - Болоткан деген уулу болот. Болоткандын аялы Үчтурпандагы кушчулардын Чалике уруусунан чыккан, “Сокку уруучу бийдин” кызы экен. Болоткан бул аялдан Көкө, Тайыр деген эки уулдуу болгон. Эки бала зирек чоңойушуптур. Көп өтпөй балдар энесинен ажырашат. Болот кан бөлөк аялга үйлөнөт. Эрке токол балдарга тийишип, балдардын артынан ушак кеп таратып жиберет. Чатак ырбап кетет. Ошондо Сокку урчу бий: кызын, Тайыр менен Көкөнү өз колуна алып, балдарды Акдөбө деген жерге качырып жиберген экен. Ал жерде Наалы менен Көкө таанышып, баш кошуп, андан тарагандар “Могол” деген атка конуп кеткен дейт. Мына ушул тектен кийин Султан Бабыр чыккан болчу. Могол дегени “Мөңгүлүү Көл” деген сөз. Тайыр казактын Жалайыр деген уруусуна барып, туруп калган экен. Ал жакта алгачкы казактын хандарынын бири болгон делет. “Могол” деген сөздүн түпкү мааниси менин изилдөөлөрүм боюнча, “Мөңгүлүү Көл” деген сөздөн келип чыгат. Кийин кыргыздын “Мөңгүлүү Көл” деген сөзү:  Могол,  Мэнгу, Мэнгули, Мунгу,  Монгол, Мундус, Муңкуш болуп өзгөрүүгө учураган. Алсак: 1180 – жылдары монголдор Менгули деген аймакта жашашкан. “Менгули” дегени – “Мөнгүлүү” деген сөздөн чыккан. Менгу - Улуу Монгол мамлекетинин аталышы. Бул сөз – Мөңгү дегенди билдирген. Монгол - бул сөз Мөнгү көл деген сөз. Мунгу - бул сөз Мункуш сөзүнөн калыптанат, б.а. Мөңгү деген сөз болуп чыгат. Мөнгү суу сөзүнөн Мундус жаралып, ал уруудун жашаган жери, жашоо шарты – Кожожаштын киносунда таамай чагылдырылган. Мөңгүнүн түбүндө, ашууда жашаган эл экендиги тартылган. Бул жер мерчеми, байыркы Талаштын чыгыш жагында, бийик тоодон ашканда, туштук  тескейинде бир топ  тегерек келген  тик чаптуу  тоолор жайгашкан. Учурунда Мундус уруулары ошол жерлерде жашаган- деген ойду айткым келет.
Мукрин - Чынгызкандын чыккан теги. 751 - жылдагы болуп өткөн чоң согуштан кийин, Мукриндердин  9  уруусу Синцянга  ооп кеткен болчу. Убагында “тогуз өгүз” атанган журт ушулар болгон. Уйгурлар ушул баргандардын атын өздөрүнө алып, “тогуз өгүз” журту атанып жүрүшөт. Ошондон улам - Өгүз канды өздөрүнө ыйгарышып, андай болгондо  түрк элдеринен чыккан падыша, кагаандар, хандар – уйгур болуп калат экен. Албетте бул жаңылыштык. Таласта калып калган мукриндер кийин “сары уруу”атанып кетишкен. Перс, Араб тарыхчылары, Түргөш каганаты Туулга тукумунан бөлүнүп кеткенден кийин,  Суябды борбор кылып турган мезгил убагында жазылган тарыхтан кабар берет. Түргөштөр эки тайпадан  турган: Авар жана Мукрин. Мукрин дегени Таластагы Саруу уруусу болгон.
Ал эми Япон элинин тарыхында  Чынгызкандын ата-теги Хаято уруусунан деп жазылган. Чынгыз кандын теги бүгүнкү күндөгү илимдин көз карашы боюнча – Кият уруусунан экени көпчүлүккө маалым. Чынгыз хандын ата теги көкө теңирден \с поднебесныйдан\ Борт Чино б.а. Бөртө Чаян болгон. Чаяндардын тегин ары тереңге сүргөндө, Кушчу падышалыгына чыгат. Хаят менен Кият деген аталыштар окшош. Ошол эле Хаят уруусунун бир аты Кумохи экендиги тарыхка түшкөн. Ал эми Кумохи деген уруу Синь-Таншу тарыхынын 219-главасынын 7а-10а беттеринде орун алган. Анда Кумохи аталган Хистердин, Хунндардан  жеңилип, Алтай  тоолоруна  көчүп келгени баян этилет. Хистердин жолбашчысы Түтүктү өлтүрүп койгондон кийин, алар Кушчу падышалыгы атына көчүп алганы жазылган. 622-жылдары алар кушчу атын жоюп, кайрадан  хистер б.а. Ки- Кыргыздар атына көчкөн экен. 1-том 370-бетте жазылат. Кият деген сөз ушул сөздөн келип чыгат. Ошондон улам Чынгызкандын теги, Кушчу падышалыгына караштуу Түргөш хандыгынан  болгон деп тыянак чыгарууга болот. Теги кыргыз.
Биз санжыранын башында сөз кылганда, Балибай туулга падыша өлгөндө, анын аялы  такка анын инисин олтургузбастан, 622-жылы баласын  олтургузганы үчүн  согуш чыгып, 630 - 650 жылдар аралыгында граждандык согуш болгонун айттык эле. Ошол согуш алдында, Жайыл тайпасы (Чу - Талас –Тяншань) Кушчу атынан Кыргыз атына көчкөн. Дуулат тукуму бөлүнүп Енисей, Селенга жакка кеткен экен. Бул жерде тактай кетүүчү бир жагдай бар - ал Чыңгызкандын тегинин Мукрин жана Кият болуп  эки бөлөк аталышы. Кият демеги  Кушчу  падышалыгынын курамында турган кездеги жазылган тарыхта б.а. 622-жылга чейинки тарыхтагы - тек. Бул Чыңгызкандын түпкү теги, ал эми Кушчу падышалыгынан бөлүнүп чыккан Түргөштөрдүн  Чүй, Таласка көчүп келгенден кийинки  жазылган тарыхтан араб, Перс тарыхчылары алган  тек - Мукрин болуп калган. 700-жылдары кушчулардын падышалыгынан ооп келген  Түргөш, андан кийин 766-жылы Чүй бооруна көчүп келген Карлык элдери менен кошо Чынгыз кандын теги да  ооп келгендигинен кабар берет. Эки учур тең Чыңгызкандын теги, кыргыз  экендигин көрсөтүп турат. Азырынча менин жеке оюм ушундай. 2015-жылы китеп чыгардым эле, анда Чынгыз кандын  теги мукрин деп жазган элем.
Осмонаалы Сыдык уулунун 1913 - жылы Уфа шаарында  басылып чыккан “Мухтасар тарых-и  кыргызия” деген китебинде: Акуулдан Адигине, Тагай, Мункуш деген уруулар тарайт экен. Адигине, Мункуштан Анжиан кыргыздары экен. Мункуш он үч урукка бөлүнөт: Эркекашка, Төлөйкан, Маңгыт,  Көкжатык, Жапалак, Кудагачин, Жоош, Жылкелди, Сарала, Тике, Бүкүр, Татар, Улуукатын.
Мункуштар Жагалмай тамгадан алты уул, Бөрү тамга менен Күн тамгадан алты  уул  болуп, эки бөлүктөн турган. Ушул эки бөлүктөн 12 уруу эл жаралган экен. Жагалмайдын: Жоош, Төлөйкан, Жылкелди, Тээке, Жапалак, Кодогучуң, Эркекашка, Улуукатын, Түлөйкан  деген уулдары болгон. Эки санжырада тең Жоош уруусу бар. Уруулардын санжырасы боюнча алып караганда, Ээнсайдагы Караталдан: Каракушчу, Жанкушчу, Жоош  болуп бөлүнүп кетет. Жооштун - Балык, Кожожар (Кудаяр), Ороз деген үч уулу болгон. Кожожардын тукумунан тарагандар кытайда да бар. Балык, Кожожар, Ороз - буларды убагында “үч куртка”- деп аташчу экен. Ороздон: Касымсейит, Тынымсейит, Төрөсейит. Мына ушул балдардын биринен Айдар туулган экен. Айдардын эл койгон ылакап аты  Кагазчы, андан Кагазды уруусу тарайт. Кагазды уруусу Муңкуш уруусунун курамына кирет. Кубат бий Кушчу, Муңкуш, Мундуз урууларынын башын бириктирген болчу. Кагазды уруусунун түп атасы Айдар 1598-жылдары 25-30 жаштагы жигит болуп, эр Эшимди хан көтөргөндө буйруктарды жазган кагазчысы болгон. Ал мезгилде катчыны - кагазчы деп коюшчу экен. Эмне себептен Айдардын өзүнүн чыккан уруусу аталбай калганы -бизге белгисиз. Айдар жаш кезинде Букарадан окуган, кат тааныган, билимдүү адам болуптур. Кубат бий Жанкушчудан  болот.
Элдик санжырада Айдардан тараган Каратал, Маман, Ажыке. Караталдан –Конок, Курама, Беки, Эсенбек, Казакбай. Коноктон - Бузурман. Бузурмандан –Жумагул. Жумагулдан –Сатыбалды. Сатыбалдыдан – Айдараалы. Айдараалыдан - Абдырахман, Рысбек, Абдырайым. Абдырахмандан – Камчыбек. Камчыбектен- Султан. Султандан - Руслан. Ошондой эле Айдардан тараган Маман менен Ажыкенин тукумдары да бар.
Айдардан тараган Каратал, Маман, Ажыке. Караталдын бир уулу -  Курама,  Курамадан – Баймат, Куттусейит. Байматтан-Жумабек. Жумабектен – Малис, Малистен – Актан, Үрүстөм, Бузурман. Үрүстөмдүн уулу Назар. Назардан тарагандар Ноокендин - Сакалды айылында жашаган  уруудан болуусу мүмкүн. Мен укканымды, окуганымды жаздым. Бөлөк санжыралар да болушу мүмкүн. Кагазды уруусунун санжырасына тактоолорду жүргүзсөңөр, ошого жардамы тийсе болду. Бул маалыматтарды Каракол айылына барып, аксакалдар менен көзмө көз олтуруп, такташып алуулары керек. Мүмкүн дагы бөлөкчө санжыра бар чыгаар. Кагазды аты менен уруунун белгилүү болушу 1650-жылдардан кийин башталат. Кагазды уруусунун негизги бөлүгү Таластын Караколунда, экинчи Биргат деген жерде, бир айыл болуп олтурушат. Ошолор менен байланышып тегин дагы  тактап алуулары кажет. Кагазды уруусунун тегинде Эгемберди сокку ур бий, Калча бий, Кубат бий, Абайылда ж.б. өңдүү адам аттары кездешпейт.
Кубат бийдин ата-тегин карап көргөндө, Калча бийдин атасы Эгемберди (Сокку ур бий), анын атасы Дорбо (Күмүш чокмор), анын атасы Токтоболот (айрым санжырачылар Токтоболду деп жазып коюшкан), анын атасы Томон, анын ата-теги Чалике. Чалике Жан  Кушчудан болот. Ошентип, Кубат бийдин теги - Жан кушчунун Чалике уругунан экендиги тастыкталат.
Санжырачы Мамбеткасиевдин санжырасында, Кушчудан чыккан Кубатбек баатырдын түпкү теги тууралуу мындай дейт: “Куу уулдан Босого, Жайыл, Булгар, Чоро, Кандабас, Кара, Сары, Кулунчак деген балдары болгон. Мындан бизге жалгыз гана Жайылдын балдары белгилүү. Жайылдан Каратал, Каранай деген эки бала бар. Караталдан Токтоболот (Токтоболду), Томон дейт. Каранайдан Саруу тарайт- деп жазат.
Томон Кушчунун Чалике уруусунун түп атасы. Санжырачы жазган эмгегинде бир калпыстык кетирген. Кубат бийдин атасы Калча бий дебестен, “Таз кушчу” деп буруп жазып койгон. Элдик санжыра боюнча алып караганда Жайыл тайпасынын б.а. тарыхтагы Большой Юечжы тайпасынын бир аты Каратеңеш болуп, андан Жоош, Миңдуулат болуп бөлүнөт. Миңдуулатка тиешеси бар урууларга: Оңочор, Жанкушчу, Сакалды, Бугу, Чалике, Чейне, Чилжуут, Күнчөй ж.б. айтылат. Окумуштуу С.М. Абрамзон өзүнүн Кыргыз жана Кыргызстандын тарыхы боюнча тандалма эмгектер- аттуу жыйнагында, 1999-ж. 703-бет. Автор Талас өрөөнүндөгү Буденный районунун Карасуу айылынын тургуну Абдырахманов Насраалынын айтуусуна таянып, Жанкушчунун курамында турган, Чалике, Чейне, Чилжуут, Күнчөй, Сакалды, урууларын  Миңдуулаттын  бир туугандары  катары  жазып койгон. Албетте, аталган уруулар ошол тушта Миңдуулатка карап турган, Жанкушчуга тиешелүү уруулардын  курамын түзүп турган уруулардын аттары болгон. Ал эми Көзүжаман менен Кагасты уруулары эле Жанкушчудан тарайт деп китеп жазгандар да бар. Кагазды уруусу Жооштон тараарын окумуштуу байкабай калган.
Элдик санжыра боюнча: Миндуулаттын баласы Тазкушчудан Аралбай андан Жүндүбай, Калыбай, Бийлибай, Арыкбай, Торутал. Жүндүбайдан Жумаалы, Турдаалы, Досмамбет. Жумаалыдан Исак, Эшенкул, Асанкул, Айткул. Эшенкулдан Аманкелди, андан Руслан, Улан, Эржан болуп уланат. Тазкушчулардын санжырасында Эгемберди-сокку ур бий, Калча бий, Кубат бий, анын балдары тууралуу кабар айтылбайт. Санжыра жазгандар Кубат бийдин атасы Калча бий дебестен, Таскушчу болгон деп жазышы чеки болгон.
Чалике уруусунун түпкү ата бабалары, Котон дайрасы куйган ойдогу, Сашаң көлдүн боюнда  жашаган, Чайан деген элден,  Кызыл Ой чөлкөмүнөн, Ала Тоого  каныша келгенде, ошол канышаны ээрчип келген  беш жүз бала, беш жүз кыздан тараган чалике тукуму  болгон.
Ноокен чөлкөмүндө Кушчудан тараган майда уруулар бар. Алардын ичинде Шалка уруусу, Кубат бийге түздөн-түз тиешеси бар. Бирок алар өз тегин унуткарып коюшкан. Чалике деген аталыш Шалка болуп өзгөрүп калган.
Мындан 30 жыл илгээри адеп манасты изилдейин деп, тарыхый китептерди издеп окуп жургон чагымда, 	Чернишевский китепканасына барып калдым. Китеп текчелеринен болжолу 8-10 класстар учун тарых сабагынан окуу китеби  колума тийди. Барактап олтурдум, бир барактын аяк жагында 17 –кылымда түштүк кыргызстандан  чыккан, кушчу уруусунун эл коргогон баатыры  Кубат бий –деп жазылып, анан кашаанын ичине падишах деп жазылган жазууну окудум. Барактын аркы бетинде график бар экен. Анда Кубат бий-падишах деп жазылып, төрт бурчтуу графага алыныптыр. Андан бир стрелка оңго карай сызылып- чалике деген графаны көрсөтүп турат. Кубат бийден чыккан экинчи стрелка сол жакта орун алган кушчунун 20 –дай урууларын көрсөтүп турганын көрдөм. Ал уруулардын ичинде да чалике уруусу бар экен. Ошондо Кубат бийдин өзүнүн чыккан кичине уруусунун чалике болгондугун,  окумуштуулардын  билгенине көзүм жеткен болчу. Окумуштуулар ал маалыматты издесе бат эле табаарына мен ишенемин.
Кубат бийдин бир уулу Кардыдан тараган Такежан, андан Карабараш, андан Бөлөкбай, андан Калыгул, Калыгулдан төрт бала Артык, Нурбай, Нуралы, Байтик дегендер өткөн.
Кубат бийдин уулу Агышайбек түштүктө каза болуп калганда, анын аялы - Бүргөнүн кызы Акшербет, Таласка көчүп келиптир. Ал күйөөсүнүн кыркын өткөрүп, элди чакырып, тамак берген дешет. Эл тамак ичип бүткөн соң ал элге кайрылып: Ошол жердеги коктунун атын “Агышайбек”коюп берүүсү өтүнгөн экен. Көрсө Агышайбектин - Бүргөнүн кызы Акшербеттен уулу болбоптур. Аты калсын деп суранган тура. Эл макул болуп жердин атын Агышайбек коюп бериптир. Кийин мезгил өтүп, ал жер аты Агышай болуп калыптыр.
Жалал Абад облусунун казысысы Таласка келип үйүбүздө конок болгондо айткан эле, Мургаб-деген жердеги үч айылдын биринде кушчунун Кубат бийинен тараган, Карды уруусу бар экендигин айткан болчу. Кара Арчалык туугандарга айтаарым, Мургабдык туугандарды табуу керек. Алардын теги чалике уруусуна чыгаарын аларга билгизип койгула. Мүмкүн билишээр.
Мындан 30 жыл мурда Чалике уруусунда Өзүбек деген агаларыбыз бар эле. Бүгүнкү күндө анын жашы жүзгө чамалап калмак. Ал Чалике уруусунун санжырасын Осмон тааптын кол жазмаларынан алып, ага өз көз карашын кийриген. Осмон тааптын санжырасында кетирилген каталыктар да болгон. Беки, Тумак деген чоң аталарыбыздын атын бириктирип “Бектума” деп жазган. Ошондой эле Чалике деген сөздү ката жазат. “И” тамгасы жок. Эгембердиден тараган бир туугандарды Калча, Назарбекти жок кылып койгон. Анын уулдары Беки, Тумак биригип Бектума болуп жазылган.
Жээнбекти Алабука жактан келип, чалике болгон - деп жазган Осмон, Жумалиев  Иманбектин чон атасы болгон. Бир жолу мен Өзүбек байкеге жолугуп,  Манасты изилдеп жүргөндүгүмдү айттым. Ошондо, ал мага: "Сен Манасты  эмне кылат экенсиң, андан көрө өзүңдүн Чалике урууңдун кайдан чыкканын билип албайсынбы"-деди. Ал адам өз мезгилинин билимдүү адамдарынын бири эле. Санжыра, тарыхка кызыккан адам болчу. Кушчу көпкө бөлүнөт, аларга аман кушчу, тазкушчу, кара кушчу, жан кушчу, айрым кушчу, чөл кушчу, дашказан кушчу,  тынай кушчу, али кушчу, дондор кушчу, ашагы кушчу, сары кушчу, көк кушчу, лалым кушчу, сарт кушчу ж.б. болуп бөлүнүп кетээрин айтты. Кагазга жазып алдым. Мен кайра сурадым: "Чалике уруусу кайдан чыгыптыр?"- дедим. Ал: “Чалике падыша болгон. Ата бабаңар Үндүгө  чейин барган. Таласка 15-кылымдарда келген болуу керек” - деди. Мен убагында көп маани бербептирмин.
Жанкушчу деген аталыштын түбү тереңге кетет. Илгээри Тибет тоолорунан башталган чоң агын суудун аты- Жан Суу болгон. Ошол жердин атынан Жан суулук Кушчу б.а. Жан Кушчу аты келип чыккан. Ортодон көптөгөн убакыт өткөндө, Кубат бий падишах болгондо, бул тек кайра козголуп, Кубат бийдин теги катары жазылган. Жанкушчудан тараган бир нече уруулар бар. Учурунда кушчуга келип кошулган уруулар да болгон. Албетте, алар да кушчуну тек катары тутуп  калышкан.
Жан Суу деген сөз кыскарып, “жан” уңгусу сакталып, Жанкушчу аты менен белгилуу болгон. Жан суу дайрасы оз жолун улап орто агымына барганда Чансуу атала баштайт. Айрым тили болок элдер ж тамгасына ч тамгасын  кошуп айтып, ошондон улам чан, чаян, ча уруу аттары келип чыккан. андан уланган Чалике уруусу болгон. Жан кушчудан тараган Чалике, андан Томон, андан Токтоболот андан, Дорбо. Дорбодон Эгемберди ‘’Сокку уруучу бий’’ болуп, Жан кушчулардын санжырасы уланган. Кушчуга уланып айтылган “жан” - деген сөз “Жан Суу” деген сөздөн кыскарып жаралган сөз.
Жогоруда айтылган Эгембердинин Сокку уруучу бий - атагы болгон. Дорбо чоң атабыз Кыргыз элинин жунгарлар менен болгон согуштарында, чоң эрдиктерди көрсөткөн адам болгон. Ал алп адам болгондуктан, ат көтөрө албагандыктан, уруш талаасына жөө барган. Узун саптуу, кой башындай күмүш чокмору болгон. Эл аны "жөө чал", "күмүш чокмор", "чокмор" деп атап коюшчу экен. Тарых бетиндеги, беш баатырдын бири болгон Чокмор баатыр тарыхта жазылган. Дагы бир айта кете турган сөз, Эгембердинин баласы Назарбек, тууганы Калчанын уулу Кубатбек падышах болгондо, ал туу түбүндө турчусу болгондугун, кушчудан чыккан  инсан, санжырачы  Бекназаров  Сагынбектин айтып олтурганын  уккандар, азыр деле бар. Ошондой эле откон кылымдын башында Талас өрөөнүнүн башында Конзавод деген жерде жашап өткөн Нурмат молдонун айтып кеткени бар. 1960 жылдары агабыз Темир, Талас районундагы Конзавод айылына, Нурмат молдонун баласы - Рахат досунун үйүнө барып калат. Нурмат молдонун карыя болгон чагы экен. Ал Темир байкени карап - атын ким? кайсы уруудан болосуң ? -деп суроо узатыптыр. Байкебиз атын айтып, Чалике деген уруудан болоорун айтканда, карыя жандана түшүп, О Сен, хан тукумунан турбайсынбы – Чоң атанар КУБАТБЕК деген - түштүктө хан болгон  дептир. Темир байкебиз өтө боорукер, адамгерчилиги бийик инсан болчу. Ал убакта мамлекеттин саясаты хандарга, анын тукумдарына каршы мезгил эле. Ал сөздү айтмак турсун, ойлоонун өзү коркунучтуу  учур  эмес беле.
Назарбектин Беки, Тумак, Шакар аттуу уулдары болгон. Шакардын Айтбай, Ырысбай, Үмөтбай деген уулдары болгон.
Айтбайдан тараган тукумдан Абдылда. Абдылданын уулдары Назарбек, Жардамбек, МЧС министринин акыл кошчусу - Итике уулу Мүзүркан сыяктуу уулдарыбыз, эл кадырлаган инсандардан болушту. Жардамбек эл баккан уулдан болду. Тууган ичинде ысык суугуна чыдап, белдүү адамдардан болду. Ушул эле Чалике тукумунан Илиас уулу Өмүрбек ырчы, обончу, тарыхка, санжырага кызыккан инсан болду. Өзүнүн адамгерчилиги менен теңтуштарынан айырмаланып, атасы Илиас  өңдүү, адамгерчиликтүү, ичинде карасы жок атуул болду.
Ошондой эле, кино искусство жагында талбай эмгектенип жаткан Нурбек Оторбаев. Ал бүгүнкү күндө 5 кино тасманы тартууга үлгүрүп, Чалике уруусунун биримдикке келүүсүн,  Ыссык Көлдүк, Чаткалдык, Кара Арчалык, Ноокендик, Таластык чалике туугандардын алгачкы жолу туугандашуусун, туугандардын баш кошуп биригишин тасмага тартып, атайын кинолорду жаратууда. Урпактар үчүн көөнөрбөс казна түптөө аракетин көруүүдө.
Өз өмүрүнүн 35 жылын Манас эпосун изилдөөгө  жумшап, Манас атабыздын  тарыхый өткөн доорун аныктаган. Өзүнүн изилдөөлөрүндө 50 ашык илимге белгисиз болгон жаңылыктарды ачкан. Манас эпосунун 1000 жылдык улуу тоюна даярдык көрүү, өткөрүү боюнча уюшулган, Талас областык уюштуруу комитетинин мүчөсү, аткаруу комитетинин  ответ секретары болгон. Кыргыз өкмөтүнүн алдында түзүлгөн “Манас Ордо”- Ишкер долбоорунун  башкы адиси болуп иштеген. көптөгөн жаңылыктарды ачып, немец, орус, хакас, эврей, Чынгыз хандын теги ж.б. элдердин байыркы тарыхын ачып, көлөмдүү 30 басма табактан турган төрт  китеп  жазып, 2015-жылы басмадан чыгарган. Улуу тойду утурлап Манастын 12 канат хан өргөөсүн куруп, бүткөрүү иштерин колго алып, жеке жетекчилик кылып, проектисин, сметасын түзгөн. Атайын топторду түзүп, баардык иштер кол менен жазатылган. 1000 - миң жылдык улуу той өтүп жаткан күнү, Туркиянын президенти Демриел боз үйдө олтуруп мындай деген: “Мен дүйнөдө көп эле жакшы нерселерди көргөн элем, бирок мындай сонун нерсени көргөн эмесмин.” 12 канат хан өргөөгө берилген баа ушундай болгон. Той аягында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн мамлекеттик катчысы А. Карыпкуловдун жетекчилиги астында түзүлгөн атайын комиссия тарабынан 12 канат өргөөгө Башкы байге ыйгарылган. Иштин уюштуруучусу катары Т. Оторбаев мамлекеттик сыйлыкка ошол жерде көрсөтүлүп, комиссия толук макул болгон. Бир ниети бузук адамдын чагымынан байге да, сыйлыктар да эч кимге берилген жок. Мамлекеттин бир да жетекчиси буга кызыгып сурап да койбогонун белгилөөгө болот. Арбактуу жерде этият болушса болмок, ошол себептүү көп нерсе аткарылбай, телчиге албай, очорулганы ошондон. Ыйман ызааттуулукту өркүндөтүп, эл арасына жайылтуу - концепциясы иштеп чыгып, китеп жазып басмадан чыгарган. Бул китепте адам баласынын келечекке баруучу жолу тууралуу баяндалган. Ошондой эле, унутулуп кеткен туугандарды издеп табуу жаатында талбай аракеттенип, Томондон тараган Чалике уруусунан тарагандардын ата - бабаларын тактап, санжырасын жазып, чиймеге түшүрүп, Чалике тукумунун басып өткөн жолу тууралуу тарыхый маалыматтарды, уламыштарды топтоп,  Кыргызстан боюнча чаликелердин эсебин алып, алар менен ич-ара такташууларды өткөрүп, уруунун башын бириктирүү аракетин көрүүдө. Бешинчи кылымда Индия жериндеги Чалукья б.а. Чалике династиясы болгондугун, алар империя кургандыгын, 600 жылдай убакыт аралыгында 74 падыша өткөндүгүн изилдеп тапкан.
Уламыш боюнча, учурунда Айтбайдын 400 жылкысы, миңдеген койлору болгон экен. Айтбай Таластын Шумкаруя - деген жеринде, жайлоосу да, кыштоосу да- келишкен жерде олтурчу экен. Ал учурда жоокерчилик заман болуп, калмактар менен  кармаш күчөп  турган мезгилде, бир жолкуда Айтбай чоң атабыздын 400 жылкысын, калмактар чаап кетет. Ошондо, уурдалган жылкынын артынан Айтбай, Беки, Тумак, Ырысбай, Үмөтбай, Жээнбек, Таабалды, Тагаймат, Жоош ж.б. болуп жылкынын изин кууп жүрүп олтурушат. Ошондо Айтбайдын багып алган баласы Жээнбек жылкычы болуп жүргөн чагы экен.
Болжолу 1850 жылдардын тегерегинде, Таластагы Шумкаруя деген жерге ат минген, жаштары 16-17 чамасында, эки бала келгенин ыраматылык- агабыз Ырыскелди, Мамыр байкелер айтып калаар эле. Мен бул тууралуу өз кулагым менен уккам. Алардын айтуусунда эки бала, Таластагы Шумкар Уя - деген жерде кыштоодо олтурган Айтбайдын үйүнө келишкен. Айтбай чоң атабыздын үчүнчү уулу Таабалды  жаңы төрөлүп,  уулуна  той берип жаткан болот. Эки бала той үстүнөн чыгышып, Кашкардан келе жатканын айтышат. Балдардын айтуусуна караганда, Кашкар тараптан эр өлтөрөп коюп, качып келе жатышыптыр. Айтбай, “туулган балам тууган тапты” - деп, баланын атын Таабалды койгон. Эки баланы, балам деп жарыялаган. Кийин, экинчи бала, Айтбайдан бөлүнүп, Чоңчычкан деген жерде, жайлоодо бир айыл болуп олтурган, Каймазар уруусуна келген экен. Уруунун кадырман аксакалы  Ботура, чоочун баланын жүргөнүн көрүп, өзүнө чакырып, сураганда, бала Кашкардан келгенин, ал жерде аялын тартып алган сарбазды өлтүрүп, орого көөмп, качып келгенин айтат. Балдар келгенинин башкы себебин жашырган. Ал себеп Кушчу уруусунда болуп жаткан абалды тыңдоо, такай көз салып, керектүү учурда кожоюндарына кабар берүү кызматында болгон деп ойлоого негиз бар. Ботура балага аял алып берип, элге кошкон экен.
Жээнбек өз атасынын атын жашырып жүргөндөн улам, убакыттын өтүшү менен Жээнбектин атасы Айтбай болгон -  деп эл арасында бекип калган. Бирок белгисиз себептер менен Жээнбектен тараган тукум, Айтбайды, Жээнбектин атасы катары кабыл алган эмес. Эмне үчүн, себеби кайсы. Ушул күнгө чейин танып келишет. Биз боорго тартканыбызды койбойбуз, алар боорго тепкенин коюшпады. Жээнбектин ата теги белгисиз болуп калганынын себеби кайсы. Кийинки урпактар Жээнбектин атасы  Кебекбай, Токтобай, Токторбай, Элчибек  дешип  убара болушту. Эмне үчүн өз ата тегин издөөнүн оордуна, бөлөк, жок адамдардын атын атап жатканына  түшүнүү кыйын. Ошондой эле келген эки баланын бири кетип калган. Себеби дагы белгисиз. Жээнбек өзүнүн туулган жерин, элин билген  да. Эмнеге мынча жашыруун. Жээнбек кайсы уруудан экенин кантип билбей калды экен. Өзү кырк ашып жашап, эки эр азамат уулуна эли, жери, уруусу кайда экенин айтпаганы кандай. 1930-жылдарда жашаган Жээнбектин небереси Осмон тааптын жазган санжырасында - Жээнбек Ала Бука жактан келип, чалике болгон-деп  жазылып турат. Жээнбектин өз атасы тууралуу маалымат жазылбаган. Чалике уруусу ал учурда Балачычкан деген жерди ата бабадан калган журт катары тутунуп келишкен. Ал жерде Чалике уруусунун ата бабалары жаткан  жайы да бар. Жээнбектин Үрүстөм, Тыныстан деген эки уулу болгон. Ал эки уул сегиз эркек балалуу болушат. Алар эр жеткенде Шараноот уруусунун билермандарынан, менчиктештирип алуу үчүн, жер сурап кайрылышкан экен. Шаранооттор Караойдун түндүк жагындагы күнгөйдө, бир өзөнчөдө олтурчу экен. Жанагы сегиз уул үй бүлөлөрү менен шараноотторду баш маанек тутуп, жамаатташ күн кечиришкен экен. Ал чөлкөмдөн жер бербеген соң, Кушчунун Каймазар уруусу, Сүттүбулак деген жерден, кыштоо болгонго ылайыктуу жерди берген экен. Ошол учурдан баштап, ата конушка ээ болгон сегиз уул, Кенеш айылындагы  Чалике уруусу менен  ынтымак куруп, бир көчөгө там салышып, жашап  келишти. Чалике уруусунун атын өздөрүнө алышкан болчу. Ортодон ондогон жылдар өткөндө, Улуу ата мекендик согуш башталып, эр бүлөлөрдүн баары  согушка  кеткен  учур болгон. Үрүстөм, Тыныстан уулдары согушка барган эмес. Ошондон улам уругу көбөйгөн экен. Амантай эл кызматын өтөгөн, тууганга карамдуу адам эле. Керимкул оокат ашка кенен - шаардагы  көрүнүктүү адамдардын бири болчу. Нурак – кушчунун кадырлуу аксакалдарынан болгон. Шайлообек айыл ичиндеги кадырлуу адамдардан болгон. Шаршенбай Таластагы селхозтехникумду түптөп, анын директору милдетин аркалаган. Бакиров Сүйөркулдун эмгегин баса белгилөөгө болот. Ал жаштайынан зирек чоңойуп, мектепти алтын медаль менен бүтүргөн. Эл журтка карамдуу, улууду сыйлап, кичүүдү ызааттаган адам болду. Кыштоого чейин свет тартып, айылга трансформатор койдуруп, БСРди оңдоп, эл баккан  инсан болду. Мамлекеттик жогорку кызматтарда иштеген.
Учурда жаштардан алдыга озуп чыгып келе жаткан, Бексултан, Карахан, Нурсултан, Алмаз- врач, Нуркан сыяктуу уулдарыбыз бар. Кудай аларга узун өмүр, бакубат жашоо берсин. Тилеген максаттарына жетишсин.
Сөздү калмактар чаап кеткен жылкыга бурсак, “алдырар күнү жазгырар” - деп, күтүүсүздөн жылкы жоо колуна кетти. Уурдалган жылкынын изи, Караколдон ашып, Каракыштактын ичин өрдөп, андан ары Балкашка кетиптир. Жолдо кездешкен Или дайрасынан өтөөрдө кол чаначтарын үйлөп жиберишип, аттын капталына байлап, өздөрү аттарынын куйругун кармашып суудан өтүшүптүр. Жүздөгөн бөөт-чөөт көлү бар, адам жашабаган жерден жылкыны табышып, артка кайтышканда, дайрага кире бергенде, куугунчулар жетип  келишкен экен. Ал жерде катуу чабыш болуп, Айтбайдын оң буту сынган. Ал бутун канжыгага  таңып  коюп, чабышты уланта берген экен. Куугунчулар көбүрөөк болуп, уруш бир чай кайнамга созулган. Жарадар болгон Айтбайды, уулу Таабалды суудан өткөргөндө, атасы айткан экен - жылкыны элге тез айдап жөнө- деп. Чабышта чалике уруусунан чыккан Тумак чоң атабыздын эки  баласы, дайрадан өтүп кеткенче,  душман менен катуу уруш кылган. Чабыш суу ичинде уланып, душмандар көптүккө салып, эки баатыр каза болгон  экен. Ошондо, элге баш –көз болуп калган, ал экөөсүнүн бир тууганы Куржун балалуу болгон. Тумак бий, кайтыш болгон балдарына катуу кейип, “эки уулум дайрага өрдөк болуп  сүзүп кетти, эми алар кайтып келишпейт, ушул туулган неберемдин атын  Чулдук койдум, жаны аман болуп, эл бийлеген бий  болсун” - деп батасын берген экен. Чулдуктан тараган Жыргалбай андан  Жолчоро баатыр деген чоң аталар  өткөн. Калмактар менен болгон кармаштарда ал, калмактын Кабын аттуу баатырын  жеке кармашта  жок кылган экен. Калмактардын, Кыргыз элине көрсөткөн кысымы күч алып, эл туш келди качкан учур болуптур. Ошол коогалаңда Айтбай, төрт баласы, Куржун үй-бүлөсү болуп, Чөңөр ашуусунан ашып, казактар жактагы, тоо арасына миңден ашуун коюн жашырып, сактап калган экен. Кийин Айтбайдан тараган Таабалдынын уулу Оторбай, кушчунун Кеңеш айылынын тушунда, суудун аркы өйүзүндөгү “Кызыл Ташта” олтурган кезинде, баккан миңден ашуун  койлору  ылаңдап,  бир кышта кырылып калган экен. Оторбайдын сөөгү Топчубаштын аркасындагы, кайкаң белченин төмөнкү таманында экенин, чоң атам  Турсунбай мага көрсөткөн болчу. Көп өтпөй эле ал жер түз болуп калып, жайдын оорду белгисиз болуп калды.
Айтбайдын кайрып келген 400 баш жылкысын казактан келген калмактар кайра чаап кеткен. Себеби, ошол учурдан баштап жылкынын дайыны чыкпай жок болгон. Айтбайдын жылкы артынан койгон асыранды баласы Жээнбектен тараган тукумга төрт эле ата өткөндүктөн, жылкы алардын колунда калса бир жеринен көрүнмөк.
Беки Чаткалды байырлап, андан ары Анжианга кеткен, кай жерде кайтыш болгону белгисиз болуп калды. Анын балдарынын ичинен, Кучкач артка кайтканда, Чаткалды жердеп калган. Азыркы Чаткалдык Чалике тукуму Кучкачтан тарагандар 100 түтүн. Кучкачтан тарагандар Кызыл Үңкүр деген жерде 30  түтүн турушат. Алар өз уруусун “жинди” - деп атап алыптыр. Биз аларга жетип, таанышсак жакшы болот эле. Биз ушул туугандарыбызды табуубуз керек. Байланышка чыгалы деп аракет кылдык, чыга албай жатабыз. 0770 48 44 78 телефонуна чалсаңыздар,  чалике  уруусун  таап аласыздар.
Тумак түштүктөгү Кубатбекке барганда, аны Ангрен деген жерге эл  башкарууга жөнөткөн деп айтылат. Тумактан тараган  Куржундун  уулу Чулдук эр  жеткенде, Көлдөгү Торгой деген баатырдын  кызын алып, балалуу болгон. Баласынын атын Жыргалбай коюптур. Бир кырсык болуп, Жыргалбай  көлдөгү  таякелерине  кетип калган экен. Бул тууралуу бизден мурдагы улуу муундун өкүлү Ташматов Мамыр баякебиздин айтып олтурганын көп уктук. Көлдүк чаликелердин санжырасы боюнча, Чулдук жетинчи ата катары белгилүү. Чулдуктун баласы Жыргалбай бир жолку жородо олтурганда,  тамашалап, эшиктен эңкейип кирип келген бир адамды, желкеге бир коёт. Ал киши ошол жерден каза болуп калат. Өлгөн жигиттин бир-туугандары: “Куну сенин башың”- деп малды албай коюшат, көп кырчылдашып, кыл чайнашып жүрүшөт, бир күнү жакын достору келип: “Жыргалбай сени аңдыган жоо алмайын койбойт, жер которуп кет” - дешет. Жыргалбай чоң атабыз из жашырып, Кеминдеги кутчуларга келген, кийин таякелеринин суроосу менен  Тоңго келгенде, таякелери Жыргалбайды жакшы тосуп алышып,  жакшы жерлерди берип, элине кошуп алган. Жыргалбай өзү балбан, акылдуу, тың жигит болуптур. Кийин Жыргалбай кара атка үй-мүлкүн артып, аялын учкаштырып, Ыссык Көлгө кетиптир. Жыргалбайдын беш баласы болгон - Жолчоро, Чомой, Айдоос, Байкиши, Баяке. Жолчоронун балдары, Жаныбек, Тыныбек, Кулубек, Адик Сагындык. Жолчоро жолборс чапкан убагында ашуудан аша албай калган төөнү көтөрүп өткөн балбан болгон экен. Калмактын Кабын деген балбанын жеке кармашта жеңип чыккан. Жолчоронун баласы Адик балбан чыккан. Жорго таптаган адам болгон. Адиктин күрөң жоргосу - даванга аты чыккан жорго болгон деп айтылат. Адиктин балдары Ысмаил, Кармышак. Кармышак чоң балбан болгон, ал кишини торала, сарала деген аты гана көтөрчү экен. Убагында бул кишиге чак келген киши болгон эмес. Агасы Ысмаилдин тилин алып балбанга чыкпай коюптур, бирөөнүн сөзү, көзү болот-деп, кийин ал өлөөрүндө “атым элге чыкпай калды”- деп, арман кылган дейт. Балбандыгымды жалпы кыргызга тааныта алган жокмун деп. Кармышактан Усуп, Акун, Акмат, Дүйшө дегендер болгон. Акундан Чалыке, Чалыкеден - Искендербек, Замирбек, Болотбек, Алмазбек, Саламат, Азамат. Акун алысты көрө билген, акылман адам болгон. Учурунда, кийинки урпактар өз тегин билбей калбасын деп, баласынын атын Чалике койгон. Кийин бир мезгил өткөндө, туугандарын издеп бир адам Таластан келет, ошондо туугандар менен кошуласыңар деп айтып кеткен экен. Ал кишинин айтканы - айткандай келди. Жыргалбайдан – беш уул болгон: Жолчоро, Чомой, Айдос, Баяке, Байкиши. Жолчородон – Жаныбек, Тыныбек, Кулубек, Адик, Сагындык, Чомой, Малдыбай, Жангул, Айдос.
Санжырада, Чулдук Таластан келип, Бугунун Кыдыгынан чыккан Торгой баатырдын кызын алат. Калыңына алган малды Таластан айдатып келет экен. Ошолордун ичинде кой болуп, алардын көпчүлүгүн кочкор түзүптүр. Торгой баатырдын иниси Түлөгул деген болуптур, ошол келген койлорго  Түлөгул баш көз  болуп  туруптур. Ал киши жалаң кочкор айдап тажаганда, баарын бычып борукка айлантыптыр. Бычылган кочкорлордун көбү өлүп калыптыр,  эл аны тамашалап жалаң борук багып калганда, Түлөгул аты өчүп, Борукчу аталып калыптыр. Азыр Борукчунун тукумдары Тоңдогу Боконбаев айлында абдан көп, азыркы мезгилде дагы Түлөгул аты чакырылбай, урпактары Борукчулар аталат.
Жолчоро катуу чыгат, ары балбан ары шер, Таластан ооп келгендигине карабай, аябай кадыр баркка ээ болуп, элге алынат. Тоңдогу Кыдыктар дайыма мал бакканга жакшы жайыттарын берип, элге жаңы аралашып келе жаткан чаликелерди кодулабай,  эл кылып алышат.
Чыйырды-Чакан апабыз ошол Чаян кандыгынан болгон, эгер ушул канышадан уул  туулса, кийин ошол Жин, Ди бийлигинин чоңу  болоору данзага жазылган экен.
Биздин төртүнчү атабыз Айтбай Жээнбекти ээрчитип, дагы бир топ адамдары менен Анжианга Кубат бийге жолукканы барган экен. Баруунун дагы бир себеби, Улуу Жибек жолундагы кербендерди узатуу ишин аткарган деген уламыш сөз, эл ичинде айтылып калган. Ошондо Анжиандын базарынан багаар-көрөөрү жок бир кызды Жээнбекке учкаштырып ала келген экен. Ал кыз Айтбайдын үй кызматкери болуп жүргөн. Ал убакта кызматкер деген сөз жок болуп, күң деп коюшчу экен. Ортодон бир топ убакыт өткөндө, Айтбай Жээнбекке аял алып берейин деп, элден кыз караштыра баштаганда, Жээнбек ушул эле кызды алам деп, болбой алган деп, ата-баба айтып келген. Ал күң бир жолу уктап жатып ачынып калганда, Айтбайдын аялы чоң апабыз Балкын - ал күңдүн жонунда жүнү бар экенин көрүп: “Айтбай сен бул кызды кайдан таап келдин эле - ботом  жону жүн экен. Насили бөлөк элден окшойт. Мындан туулган урпак көпкө чейин ымалага келбей, бак талашып, пасташпаса болду”- деген дейт. Ал апабыз көзү ачык, айтканы эки болбогон адам экен. Айрым ичинде нааразылыгы бар адамдар жок, Айтбай Жээнбекти учкаштырып келген-деп бурмалап койгону да болгон.
Санжырада эки бала эр өлтүрүп, Кашкар тараптан келгени айтылып калган. Жээнбектин урпагы болгон Жумалиев Иманбек Асанкулович, мындан 15 жыл мурда, Алиевдер күчөп турганда, эптеп аларга тууган болуп, андан пайдаланууну көздөп,  Чаткалдык  чаликелердин Токтор деген  чоңаталарынын атына жамынып, аны Таластагы Айтбайдын  төрт уулунун бири болгон Токтордун оордуна  коюп, биз Чаткалдан келгенбиз, Токтор Айтбайдын баласы эмес, Чаткалдан келген  Токторбай дешип, баш оорутуп келишти. Айтбай чоң атабыздан Токтор, Токтоназар, Таабалды, Акылбек деген балдары болгон, багып алган баласы Жээнбек болгон. Таабалды өткүр, чечкиндүү, баатыр жигит болуп өскөн. Мындан 100 жыл мурда туулуп, жашап өткөн Күмүшай чоң апабыздын айтканын өз оозунан уккан, Зулайка эжебиздин (69 жашта) айтуусуна караганда, Таабалды эки деңизден өтүп, “түрк” деген элге барып, эл курап, жерге ээ болуп, жердин атын “Талас” деп койгону  уламыш катары айтылып келет.
Таабалдынын уулу Токтордун балдары: Эркинбек, Жаныбек, Кожобек, Байбек, Чойбек, Шайбек болгон. Бул тукумдан Мамыр, Темир, Улан, Таалайбек өңдүү инсандар эл оозуна алынып, кадыр-баркка ээ болгон. Булардан тарагандар Таласта бир айыл эл болуп олтурушат.
Убакыт өтүп, мезгил өзгөрүп, эми Иманбекке Чаткалдыктардын да, Алиевдердин да, Таластык чаликелердин да кереги жок болуп, өз ата-тегин Кытайдын Кызыл-Ой деген жерине которуп, "Тагдыр" деген китеп жазды. Көрсө интернетке чыккан маалыматтарда  Кубат бийдин сөөгү  Кытайдын  Кызыл-Ой деген жеринде коюлган, ага арнап, көзү тирүүсүндө эле мунара  орнотулганы түрткү болуптур. Ал китеп ойдон чыгарылган нерселерге бай. Иманбектин кийинки табылгасы, Кытайдын Кызыл-Ой деген жериндеги 3000 түтүн эл, өздөрүн “чал акеден”, “чалдан” тараганбыз дешкенин угуп, чалдан тарагандарга Айтбайдын өз баласы Токторду улап, анын атасы  Элчибек  болгон деп, ойдон чыгарып- китебине жазды. Токтордон тараган Ташматтын тукумун атасыз калтырып, Токтордун атын өзгөртүп, Токторбай, Элчибек деп, Токторбайдан  Жээнбекти чыгарып, “Тагдыр”  деген  китепти жазганга үлгүрдү. Экинчиден чалакенин тукуму деп бурмалабай эле, Чалике тукуму деп туурасын айтып, жазса  болмок.
Таластагы кушчунун Чалике уруусунан чыккан Айтбай, Иманбектин төртүнчү атасы болгон Жээнбекти асырап чонойтуп, үй көтөрүп берип, үйлөндүргөнү  чындык. Жумалиев Иманбек Асанкулович ошол Жээнбектин урпагы. Ал өзүнүн китебинде, өзү туулуп өскөн айылындагы чаликелерди –“мен билбейт экем”, “чалке” дегендер бар дешет, “башы бирикпеген”, “аксым”, “жинди чалке” - деп бир суу элге жаман ат коюп, жазып, элге акаарат келтирди. “Чалке уруусу кушчу уруусунун ичинде жок”- деп, “Тагдыр” деген китебинде тыянактайт. Кушчу уруусунда “Чал аке” уруусу бар дейт. Миң түтүндөн ашык чалике уруусун жок кылып койгондой “Сен- Иманбек  өзүңдү ким деп ойлоп  жүрөсүң? Элдин каарына калбай, өз жолуң менен жөн жүргүн”!
Иманбек бул аракеттери менен Кызыл Ойдогу чалаке уруусун, Таластык чаликелерден бирото эле бөлүп таштоого аракет кылууда. Кубат бийди, Кытайдын Кызыл Ойундагы чалакелерге бирото эле менчиктештирип берүүгө тымызын аракет кылууда. Сен эмне Кубат бийди кытайдын Кызылсуусунан болот деп уктуң беле? Таластык, Ысык Көлдүк, Чаткалдык, Аксылык чаликелерди “силер жоксуңар, андай урууду билбейм”- деп айтууга кандай акың бар. Өзүнүн ата тегин Кытайдын Кызыл Оюна которуп, өзүн “чалакеден” таратып, Кубат бийдин “түз урпагымын”- деп, телевидениеге чыкты. Ошондой бөлүп - жаруучулук амал менен Таластык, Чаткалдык, Ысык Көлдүк, Аксылык ж.б. жерде жашаган чаликелерди, кушчуларды Кубатбек чоң атасынан ажыратып, тартып алууну көздөп олтурат. Ошол эле учурда Кубат бийдин тарыхтагы сүрөтүн бурмалап, бөлөк сүрөт менен алмаштырып, Чаткалдык чаликелерге, Ноокендик кагазды туугандар аркалуу тартуу этти. Албетте Ноокендик туугандарда күнөө жок, алар Иманбекке ишенди, анын, кушчунун Чалике уруусунун ата бабаларынын арбагына кыянаттык кылып жатканына көп көңүл бурушпады. Мунусу аз келгенсип, Кубат бийдин эстелик ташын өзүм жазаттым деп - калп айтып, художественный фонддо ээси албай койгон, бир эстелик ташты  Баястандан  жалдырап сурап алып, Ноокендеги кагазды туугандарга –“Кубат бий  ушул”- деп, ал эстеликти берди -деп уктук. Мындай шылдынкордукту кандайча түшүнүүгө болот? “Мен да, Кубат бийдин Жунушаалысынан тараганмын”- деп өзүнүн Тагдыр деген китебине жазып, ошону  уялбай бетине кармамыш болот. Жунушаалынын тукуму Ак Талаа районунда жашашат. Алар өздөрүн кутчудан экенин унуткарбаган. Нурак Алымкулов деген адам, Жунушаалыдан тараган бир айыл эл бар экенин  мага айтты. Ыйманбекти издеп жатышыптыр. Анысы аз келгенсип, Ыйманбек эл чогулган жерде менин чоң атам  Кубат бий болгон деп, жалган сүйлөгөнүн  токтотпой жатат. Санжыра боюнча карап көргөнүбүздө, Кубат бийдин Жунушаалысынан тараган тукум бизге эми белгилүү болуп калды. Кубат бий өлгөндөн кийин, анын жакын адамдары чөлгө карай качканы санжырада айтылат. Ошого караганда Жизактагы, Мургабдагы кушчулардын ичинде  Кубат бийдин уулдары: Карды, Кулмурза, Жунушаалы, Берик, Абайылда, Агышайбектен тараган  туугандар болсо, аларды тапсак дейбиз. Бирок Кубат бийге эч  тиешеси жок Иманбектин, ал жерден  кошулуп калышына  жол берүүгө болбойт. Жунушаалынын тукумдары Ыйманбекке өз чоң атасын  бере коюшпас. Кушчу уруусунун санжырасын жазып жаткан топтун мүчөлөрүнүн кулагына күмүш сырга. Кийин укпай калдык, көрбөй калдык, билбей калдык  дебегиле.
Иш арбакты тебелеп тепсөө менен бүтүп калган жок. Кызыл Суулук чалакелерди  Ноокенге  конокко  чакырып, келерки 2016-жылды, Кыргызстанда Кубат бийдин жылы - деп  жарыя кылуу аракети башталганын  Ноокедик “кагазды”  туугандар айтышты. Ошол эле убакта Кушчулардын санжыра китебин  жаздырып  элге таратуусуна аз калды. Иманбектин түпкү максаты, Кызыл Ойдук чалакелерге өзүнүн тегин кошуп, Кубат бийди  кыргызстандагы кушчулардан бөлүп алып, Кытайдын Кызыл Ойунда жашаган чалакелерге  өткөрүп жиберүү болуп эсептелет. Чалике менен Чалаке урууларынын  түпкүлүгүндө  теги бир  экенин  танат. Бөлүп салгысы келет. Таластагы, Ысык Көлдөгү, Чаткалдагы чаликелерди - андай урууну билбейм деп, Чалике уруусу менен Чалаке уруусун экиге бөлүп, чабыштырууга аракети күч. Эки урууну теги бир, бир эле уруунун эки аталышы деп чындыкты айтуунун оордуна, ”Чалаке бар, Чалике деген- жок”- деп, бузукулук кылганын токтотпой жатат. Ушунун баары Иманбектин жеке, өз кызыкчылыгы үчүн иштелүүдө. Элдин ынтымагын кетирип, чоң чатак чыгарууга  камылга көрүүдө. Эстелик ташты жалдырап сурап алганы аз келгенсип, бир жолдошу менен Художественный фондко барып, абийири ачылып калганы үчүн  Баястанды күнөөлөп - барганына  “баракелде” деп айтуудан бөлөк айла жок. Сен Баястанды “уговорить” этип кутулуп кетем деп ойлобо. Кубат бийдин өзүнүн сүрөтү сакталып калган, ошону  эстелик менен салыштыра койсо эле “подделка” көрүнүп калаарын эстен чыгарбагын. Эксперттер бат эле аныктап коюшаарын да унутпа. Иманбекке айтаарыбыз ушул тескери баштаган жолуңдан кайткын. Дагы да болсо кеч эмес. Ата бабалардын арбагын тебелеп тепсегениңди токтоткун. 1300 түтүн Чалике уруусунан келип кечирим сурагын. Ошол себептүү, Жумалиев Иманбектин, кушчу уруусун тактап, китеп жазып жаткан топтун  ишине  кийлигишүүсү, элге жакшылык алып келбейт. Мындай кудайга жакпаган иштерди  жасап жаткандар, аны  көрмөксөнгө салган адамдар, кудай алдында өз жазаларын алышаары бышык. Ушул иштерге катышы бар адамдарга абийир алып келбейт деп ойлойбуз.
Кушчулар түндүккө чегинип Селенга бойлоруна барганда, урааны “Каратал” болгон. ошондон улам, Жайыл андан Миңдуулат, андан Каратал аты калып санжыра уланат. Кийин Үч Турпанда, Ысык Көлдө турганда Кутчулар: Тас Кушчу, Көк Кушчу, Кара Кушчу, Лалым Кушчу, Сары Кушчу, Аман Кушчу, Сарт Кушчу ж.б. болуп бөлүндү болгон. ошолордун ар-биринин алдында кичи уруулар келип биригип турган. Жан Кушчудан тарагандар Чалике, Сакалды, Чейне, Күнчөй, ж.б. уруулар болуп, аларга сырттан келип кошулган уруулар да болгон.
Тарыхчы Рысбек уулу Акчал айтат: “Ошонун ичинен Ысмайыл чоң атам айткан жоромол мен үчүн чындыкка жакындай сезилет. Бакай ажы айтчу”– деп, айтаар эле чоң атам. Эл жайлоого чыгып, жайдын толуп турган убагында, Чоң Чычкандагы Чоң Түздө үлүш өткөрүп жаткан Ботуранын көзү элге шыпылдап кымыз сунуп, тамак тартып, кызмат кылып жүргөн чаар ноту чапан кийген, чоочун жигитке түшөт. Жигиттин кыймылына ыраазы болуп:
-Тигил чаар нооту чапанчан ким? Бери чакыргылачы!? – дейт, жигиттердин бири “чаар нооту” тез эле ээрчитип келет.
-Атың жөнүң ким? Кайсы элден болосуң? Сени бул жакка тагдырдын кайсы шамалы айдап келди? – деп чоо-жайын сурамжылай баштайт. Алиги Анжиан тараптан экендигин, Жан Кушчу боло тургандыгын, Кокон сарбаздары  малын тартып, үй-мүлкүн талап, аялын зордуктап кордогонун айтат. Алардан өч алыш үчүн бир сарбазды өлтүрүп орого көмүп салгандыгын. Кокондуктар билип калып, аны өлтүрмөкчү болгондо, Таласка качып келгендигин айтат. Ботура жигиттин тирикарактыгына ыраазы болуп, отун-суу, мал-келге кол кабыш кылып тур – деп, бир жесир келиндин үстүнө киргизип коёт. Кийин ошол келинге үйлөнүп, андан бала-чакалуу болуп, өзүнчө түтүн булатып, жашап калат. Жаңы тууганды эл өз атынан атабай “чаарноот” - деп лакап атынан аташкандыктан, өз аты унутулуп, кийин чаарнооттон-шараноот деп аталып кетет” - дейт.
Элдик уламышта шаранот уруусу, чалике уруусу кайда жүрсө, ошол жерде жүргөн. Кубат бийдин жан сакчылары шараноддор болушкан. Ойроттордун бир уруусу болуп келген шараноддор, алардын бүгүнкү күндөгү жол баштоочусу Сасыкпай деген чөнтөктүү адам, Кубат бийди өзүнө менчиктештирип, Кушчунун чок ортосуна, Кубат  бийге  татыксыз  эстелигин коюп койду. Кубат бий өзүнүн чоң атасы экенин жарыя этип, массалык  маалымат каражаттарынан  байма-бай чыгып  келет. Орус окумуштуусу Авляевдин изилдөөлөрүнө таянсак, Шарануддар-  Ойроттордун курамындагы эл экендиги ачык болот. Айрым атайын “заказ” менен иштеген санжыра жазуучулар “Кубат бийдин атасы Калча бий, анын атасы Шаранод деген адам болгон” деп,  ушул күндө жазып жатышат. Жогорудагы келтирилген маалыматтар интернеттин “роды и племена” деген сайтын ачып, калмыки, шарануды деген теманы ачса, ошол жерден толук маалымат алууга болот.