Катар
Тарыхы
Катар жарым аралын адамдар биздин заманга чейинки 4–2-миң жылдыктан мекендеген. Катар жөнүндө алгач биздин замандын 1-кылымында рим тарыхчысы Плиний Улуу тарабынан эскерилет. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын аягынан Катарга араб уруулары отурукташа баштап, анын аймагы биринчи араб мамлекеттеринин бири – Харакены мамлекетине кирген. Харакены мамлекети ыдырагандан кийин Катар сасаниддик Ирандын бийлигинде болгон (4-кылым), 7-кылымда Араб халифатына кошулуп, ислам динин кабыл алган. Омейяддардын учурунда Катар порт шаарлары – Эль-Бида, Эз-Зубара жана башка менен араб соода борборлорунун бирине айланган. 10–11-кылымдарда Катар карматтар мамлекетинин курамына кирген. 13-кылымда Оманга көз каранды болгон. 1320-жылы Катарды жана Перс булуңунун Түштүк жээгиндеги эмирликтерди Ормуза шейх басып алып, 15-кылымдын 2-жарымынан алар Осмон империясына баш ийген. 16-кылымдын башында португалдар ээлеген, бирок 1536-жылы аларды осмон түрктөрү сүрүп чыккан. 16-кылымдын аягы – 17-кылымдын башында Ормуз кысыгынын жээктери англичандардын көзөмөлүнө өткөн. Перс булуңунун тегерегиндеги англис экспансиясынан чочулаган Осмон империясы Катар, Нежд жана ага жакын жерлерди расмий түрдө Осмон империясынын ээликтери деп жарыялаган. Бирок Катарда Осмон империясы жүргүзгөн бийлик номиналдуу болгон. 18-кылымда ошол чөлкөмдөгү күчтүү мамлекетке айланган Омандын Перс булуңундагы ээликтерге жана Катарга таасири күчтүү болгон. 1720-жылдары Оман династиясынын башкаруучулары Ярубиддер Түштүк-Чыгыш жана Чыгыш Арабияны (анын ичинде Катарды) толугу менен өзүнө караткан. 18-кылымдын аягына чейин Оман имаматы европалыктардын Чыгыш Арабияга киришине тоскоол болгон. Бирок анын экиге (Ички Оман жана Маскат) бөлүнүшү, ошондой эле Иран жана Осмон империясынын начарлашынан улам Улуу Британия бул аймакта өзүнүн бийлигин чыңдаган. 1766-жылы Катарга Кувейттен бану атбан уруулары көчүп келген. Перс булуңунан англистерди кубалоо үчүн бану атбандар ваххабиттер менен келишим түзүп, англистердин кемелерине каракчылык менен кол салышкан. Чыгыш Арабиянын жээги британ тарыхый булактарында «Каракчы жээги» деп аталган. 1803-жылы ваххабиттер Катар, Бахрейн, Кувейт жана чыгыш арабиялык ээликтерге үстөмдүк жүргүзүшкөн. 1818–19-жылдары англистер ваххабит ээликтерин талкалап, Осмондордун бийлигин калыбына келтирбеш үчүн британ өкмөтү Перс булуңуна аскер эскадрасын киргизген. 1820-жылы Улуу Британия чыгыш арабиялык шейхтер менен «Тынчтык жөнүндө Генералдык келишим» түзүп, ал боюнча Перс булуңундагы ээликтер Англиянын колониясына айланган. 18-кылымдын 2жарымында Катарда Тани династиясынын шейхи Касем бен Мухаммад Аль-Тани негиздеген чакан ээлик түзүлүп, ал 19-кылымдын аягында бүткүл Катарды бириктирген. 1871-жылы Катарды түрктөр кайрадан басып алып, 1914-жылга чейин бийлик кылган. 1-дүйнөлүк согуш жылдарында АльТани династиясынын жүргүзгөн бийлигине элдин нааразычылыгы Катарда ички саясий кырдаалды курчуткан. Өзүнүн позициясын чыңдоо максатында 1916-жылы 3-ноябрда Абдалла бен Касем Аль-Тани шейх (1913–49) Улуу Британия менен келишим түзгөн. Келишим боюнча Катар Улуу Британия протекторатына айланган. 2-дүйнөлүк согуш жылдарында Катардын борбору – Дохага британиялык аскерлер жайгашып, аскер имараттары курулган. Согуш бүткөндөн кийин Катарда ички саясий кризис башталып, династиялык талаш-тартыштарга алып келген. Аль Тани династиясынын үч кланынын өкүлдөрү (Бани Хамад, Бани Али жана Бани Халед) бийлик талашкан. 1949-жылы Бани Хамад кланынын өкүлү Халифа бен Хамад Аль Тани шейх мурасчы болуп шайланган. Бани Али кланынан Али бен Абдалла Аль Тани шейх регент болуп дайындалып, 1960-жылга чейин башкарган. 1950-жылдары өлкөнү өнүктүрүүнүн социалдык-экономикалык программасы ишке ашырыла баштаган. Кулчулук жана кул сатууга тыюу салуу жөнүндө декрет кабыл алынган, алгачкы башталгыч мектептер ачылып, дарылоо мекемелери көбөйүп жана башка демократиялык реформалар жүргүзүлгөн. 1970-жылы 2-апрелде Катардын убактылуу Конституциясы кабыл алынып, Аль Тани үй-бүлөсүнүн бийлигин бекемдеген. Мыйзам чыгаруу, аткаруу бийлиги эмирдин жана ал дайындаган Министрлер кеңешинин колунда болгон. Саясий партия, коомдук уюмдарды (профсоюз) түзүүгө тыюу салынган. 1970-жылы 28-майда уюшулган Министрлер кабинетин Халифа шейх жетектеген. 1971-жылы 28-июнда ал англичандар менен сүйлөшүүлөр жүргүзүп, Улуу Британия менен 1916-жылдагы макулдашуу Достук жөнүндө келишимге алмаштырылып, 1971-жылы 3-сентябрда Катар көз карандысыз мамлекетке айланган. 1972-жылы 22февралда ак сакалдар кеңешинин колдоосу менен Халифа шейх өзүн эмир деп жарыялаган. Анын бийлигинин мезгилинде өлкөнүн экономикасы жогорулап, нефть өндүрүү өнөр жай жаңыртылган. Жаңы жерлер өздөштүрүлүп, мал чарбасы өнүккөн. 1970–80-жылдарда жаңы өнөр жай ишканалары курулган. 1980-жылдардын 1-жарымынан банк сектору тез өнүгө баштаган. 1981-жылы Катар Перс булуңу араб өлкөлөрүнүн кызматташтык кеңешине кирип, кошуна эмираттар менен болгон чек ара маселесин чечкен. 1990-жылдардын башында гезит, журналдар цензурага алынып, Катарга чет элдик басылыштар киргиздирилбей, окутуу программалары кайра каралып чыгып, ислам динине багытталган сабактардын сааттары көбөйтүлгөн. 1995-жылы бийликке келген Хамад бен Халиф Аль Тани демократиялык өзгөртүүлөрдү жүргүзгөн цензура алынып, 1996-жылы «Аль Жазира» улуттук маалымат компаниясы түзүлгөн. 2003-жылы жаңы кабыл алынган Конституция (2005-жылы күчүнө кирген) боюнча аялдар шайлоого, парламентке шайланууга жана мамлекеттик кызматтарда иштөөгө укук алышкан. Бирок саясий партиялар менен коомдук уюмдардын ишине тыюу салынган. 21-кылымдын башынан Катардын тышкы саясаты Перс булуңундагы коопсуздукту чыңдоого багытталган. Бул маселе боюнча Катар АКШ менен тыгыз кызматташат. 2002-жылы декабрда ЭльУдайд булуңунда АКШ аскер базасы курулган. 2003-жылы Иракты оккупациялоодо эмират АКШ баш болгон батыш мамлекеттеринин негизги таяныч пункту болгон.