cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түндүк Тошемка (дарыя)
Түндүк Тошемка (Чоң Тошемка) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 501 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 72 км.
Антифронт
Антифронт (б. з. ч. 5-к) – байыркы грек философу-софист.
Түндүк Тошемка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Антифронт
«Чындык» жана ынтымак» чыгармасында пессимист жана чектелүүлөрдүн душманы катары таанылат. Ал өзүнүн индивидуализминде көп ырахатты камсыз кылууга жана эң аз кыйналууга жолдомо-көрсөтмө берет. Антифронттун ою боюнча, мыйзамды сактоо кандай деңгээлде керек экендигин жана жазага дуушар болуп калбоону айтат. Антифронт варварлар менен эллиндердин ортосундагы айырмачылыктарды четке кагат жана атактуулардын келип чыгышын моюнга алган эмес. Мүмкүн болушунча түш көрүүлөрдү рационалдык түшүндүрүүгө аракет кылат.
Түндүк Тошемка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Антифронт
Бардык софисттер ишенгендей эле атайын бир имаратта рухий тең укуктуулугун жоготкон жана жардам издегендер менен дарыгерлик сүйлөшүүлөрдү өткөргөн.
Алтыгана
Алтыгана, төө куйрук (Caragana Fabr.) — өсүмдүктүн чанактуулар тукумунун уруусу. Бадал, бийиктиги 1-2 м, кабыгы боз, сары, күрөң ж.б. Жалбырагы канат сымал татаал кесилген, жан жалбырагы, жалбырак сабы тикенге айланган. Гүлү сары же кызгылт, эки жыныстуу, жалгыздан же 2-5 гүлү бар боочону түзөт, мөмөсү - чанак, анын узундугу 3-4 см, түктүү же түксүз. Май айынан баштап гүлдөй баштайт. Кургак сайда, шагыл таштуу капчыгайда, өзөн суулардын жээгинде 80дей Орто Азия, Кытай, Монголия, Жунгария, Кашкарияда кездешет. Кыргызстандын бардык райондорунда 14 түрү таралган.
Депутаттар конгресси
Депутаттар конгресси – Испания парламентинин төмөнкү палатасынын аталышы.
Термез (абамайдан)
Термез эларалык абамайданы (Termiz Xalqaro Aeroporti) — Өзбекстан Республикасынын Суркандарыя облусундагы Термез шаарынын эларалык абамайданы..
Абаташырмандар жана багыттар
2019-жылдын 1-октябрынан тарта Өзбекстандын бир нече эларалык абамайдандарында «ачык асман» режими киргизилген - бул кадам чет элдик чартердик каттамдарды чектөөсүз аткарылышына өбөлгө түздү. Мамлекеттин Каршы, Термез, Нүкүс – аттуу үч абамайданы дүйнөлүк абакомпанияларга толугу менен ачылган.
Балкан түрктөрү
Балкан түрктөрү - Болгария, Македония, Греция, Румыния ж.б. жерлерде жашаган түрк тилдүү этностук топтор. Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктелүүсүндө балкандык түрктөр огуз тилдеринин огуз-булгар бутагында сүйлөшөт. Бул этностук топтордун келип чыккан теги, жайгашуу ареалы, алардын таралуу алкагы бир мезгилди кучагына камтыбайт. Алардын бир бөлүгү 9-10-кк. Кара деңиз тараптан көчүп келген печенек, уз (аз), торк ж.б. түрк тилдүү уруулардын урпактары болсо, калган бөлүгү 16-к. Кичи Азиядан, Осмон жеңип алууларынын мезгилинде журт которуп келген уруулар болушат. Балкан жарым аралы Осмон империясынын курамына киргенден соң, түрк тилдүү уруулар Анадолу (Анатолия) түрктөрүнүн жана алардын тилинин, маданиятынын күчтүү таасири астында калган. Ошентсе да, балкандык түрктөрдүн тилдери гагауз тили менен бирге, өзүнүн айрым өзгөчөлүктөрүн сактап калган. Бул этностук топторду тилдик айрым өзгөчүлүктөрүнө карата төмөндөгүдөй бөлүүгө болот: болгар гагауздарынан башка, печенек, уз, түрктөрдүн урпактары; македондук гагауздар, сургучтар, гажалы. Экинчи топко Кичи Азиядан көчүп келгендер, түрктөшкөн гректер, болгарлар кирет. Алар юруктар (Султан Баязиттин тушунда 1398-1402-жж. көчүп келишкендер), Македонияда жашашат. Караманлылар - көбүн эсе түрктөшкөн гректер. Кызылбаштар (шииттер), тозлук түрктөрү же герловдуктар - болгар этнокомпонеттери бар түрктөр (Герлово жана Осмон базарда турушат) ж.б.
Сөгөттү минералдуу боёк кени
Сөгөттү минералдуу боёк кени  Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Кажы-Сай шаарчасынан 3 км чыгыш тарапта, Тескей Ала-Тоонун түндүк этегинде. 1932-ж. табылган. Кендин аймагында юра мезгилинин башталышында пайда болгон чопо, кумдук, гравелит, конгломерат тектери кеңири таралган. Каолин, кварцтуу кум, минералдуу боёк болуучу кызгылтым чопо катмарлары конгломерат, гравелит, алевролит, чопонун жука катмарлары менен аралашып жатат. Кумдуктун жалпы калыңдыгы 56 – 58 м, узундугу 1,7 км. Өңү боз, ар кандай бүртүкчөлүү каолин менен камдашып турат. Курамынын 85% кум, 15% каолин. Боёк болуучу кызгылтым чопонун орточо калыңдыгы 0,46 – 1,0 м, узундугу 0,5 кмге чейин. Чоподон (жалпы запасы 1190 миң т), каолинден (1504 миң т) ар түрдүү санитариялык жана техникалык буюмдарды, каптоо материалдарын жасоого болот. Кварц куму (жалпы запасы 10 млн т) күңүрт түстүү бөтөлкөлөрдү, электр изаляторун жана айнек буласын, түтүгүн жасоого жарамдуу.
Пифагор
Пифагор Самосский (Πυθαγόρας ὁ Σάμιος, Pythagoras; б.з.ч. 570—490-жж.) — байыркы грек философу жана  математиги, пифагорчулар деген диний-философиялык мектептин негиздөөчүсү. "Философия" сөзүн алгач колдонгон жана Антика доорунун атактуу философу болгон адам.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Этек кир (айыз, менструация)
Этек кир (айыз, менструация лат. mensis — ай) — аялдын организминин циклдүү өзгөрүшү менен ай сайын жатындан келген кан.
Менструацияны борбордук нерв системасы (баш мээ кыртышы, гипоталамус, гипофиз) тейлейт.
Энелик безде гипофиз бөлүп чыгарган гормондордун таасири менен энелик клеткалуу фолликул өсүп, жетилет. Фолликул өсүү мезгилинде жатынга түздөн-түз таасир берүүчү өзгөчө жыныс гормондорун (эстрогендерди) бөлүп чыгарат. Фолликул жетилип жарылат да, андан энелик клетка чыгат (овуляция). Жарылган фолликулдун ордуна прогестерон гормонун бөлүп чыгаруучу сары денече пайда болот. Эстрогендердин жана прогестерондун таасиринен жатындын былжыр катмары калыңданат, анын кан тамырлары кеңейип, канга толот. Эгер уруктануу жүрбөсө, энелик клетка өлүп, сары дененин функциясы азайып, акыры токтойт. Жатындын былжырлуу катмарынын канга толгон кан тамырлары жарылып, андагы кан былжыр кабыкка куюлат. Канга толгон жана борпоң былжыр кабык ажырап, кан агуу (менструация) башталат. Андан кийин былжырлуу кабык кайра калыбына келе баштайт. Энелик клетканын жетилүү процесси мезгилдүү кайталанып турат. Адатта этек кир дайыма бир мезгилде кайталанып (3—4 жумада бир), 3— 7 күнгө (аялдын организминин өзгөчөлүгүнө жараша) созулат. Кыздарда биринчи этек кир жыныстык экинчи белгилер пайда болгондо башталат (Жыныстык жетилүү). Анын кечигиши кыздардын ден соолугуна, социалдык жана турмуш шартына, ички секреция бездеринин функциясынын бузулушуна байланыштуу болот. Ошондуктан 14— 16 жашка чейин кыздарда айызы келбесе аялдар консультациясына врачка кайрылуу керек. Биринчи этек кир күтүлбөстөн келген учурда кыздар коркуп, кайгырышы мүмкүн. Ошондуктан кыздарды буга мурдатан абдан этияттык менен даярдоо зарыл. Көпчүлүк аялдардын айызы белгилүү убакытта кайталанып, келүү мөөнөтү да туруктуу болот, жалпы абалы анча өзгөрбөйт. Айрым аялдарда табарсыктын тушу, бел ооруйт, этек кирдин келүү мөөнөтү бузулат. Кээде аз-аздан, анда-санда же катуу ооруп кан көп кеткен учуру да болот. Этек кир циклинин бузулушу көп учурда гинекологиялык оорунун белгиси болгондуктан врачка кайрылуу зарыл. Кээде этек кир келерде баш ооруп, алы кетип, эмчек катууланат, баш айланат, уйку качат, жүрөк тез кагат. Мында да врач менен кеңешүү керек. Аялдын ден соолугу, анын организминин иш-аракети тиричилик шартына, бала чактан туура багуу, тарбиялоого байланыштуу болот. Айрыкча өздүк гигиенаны сактоо, организмди чыңдоо, туура тамактануу чоң мааниге ээ.
Гинекологиялык оорулардын алдын алуу
Гинекологиялык оорулардын алдын алууда айыз учурунда белгилүү гигиеналык эрежелерди сактоо маанилүү. Айыз каны микробдун көбөйүшү үчүн жагымдуу чөйрө болгондуктан алар жыныс кынына, жатынга, жатын кошумчаларына кирип, аларда сезгенүү процесстерди пайда кылат (Андексит, Метроэндометрит). Этек кир мезгилинде күнүгө 2 жолу кайнатылган жылуу суу менен самындап жуунуп, душ алуу керек. Ваннага, сууга түшүүгө болбойт. Менструация бүткөнчө өткүр татымал, алкоголь ичимдиктерин ичүүгө уруксат берилбейт, ал кан агууну күчөтөт. Үшүп калууга, өтө чарчоого, оорулуу менен жолугушууга болбойт, анткени бул учурда аялдардын организми начарлап, ар кандай ооруга тез чалдыгуусу мүмкүн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Селейме
Селейме — катуу кармама жугуштуу оору. Адамдын нерв системасы жабыркап, денеси карышат. Ооруну Селейме бактериясы (анаэроб) козгойт.
Оорунун жугушу
Козгогуч жаныбарлардын заңы менен сыртка чыгып, спорага айланат. Споралары сырткы чөйрөнүн түрдүү шартына туруктуу, топуракта жылдап жашайт. Спора айрылган, тытылган тери же жараат аркылуу, кээде жуулбаган жашылча-жемиштерден да жугат. Организмде спора бактерияга айланып, уу бөлүп чыгарып, бүткүл нерв системасын ууландырат.
Ооруну дарылоо
Дарылоо ооруканада жүргүзүлөт. Оорунун алдын алуу үчүн Селеймеге каршы. пландуу түрдө эмдөө жүргүзүлөт. Талаада, көчөдө кырсыкка чалдыкканда тезинен дарыгерге кайрылуу зарыл. Дарыгер жараатты гана дарылабастан Селеймеге каршы алдын алуу чараларын көрүп, кан сары суусу, иммуноглобулин, анатоксин куят.
Депутаттар палатасы
Депутаттар палатасы – Грециянын бир палаталуу парламентинин, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Доминика Республикасы, Италия, Колумбия, Мексика, Никарагуа, Румыния, Чехия, Чилинин төмөнкү палатасынын аталышы.
Чотур Алтыкеев
Алтыкеев Чотур (1905, Чүй облусу, Сокулук району - 1986, ошол эле жерде) - бадачы, СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1950). 1933-65-ж. Сокулук районундагы Фрунзе атындагы совхоздо музоочу, уйчу жана бригадир болуп эмгектенген. Улуу Ата Мек. согуштун катышуучусу. Ал өз карамагындагы 120 инек уйдун кунардуулугун арттырып, бир нече жыл бою ар уйдан 3000 кгдан ашык сүт саап алган. Ала-Тоо уюн чыгарууга катышкан. Ленин ордени менен сыйланган.
Эски кайпан (Татышлин району, Башкыртстан)
Эски кайпан — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Буль-Кайпан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 383 киши. Почта индекси — 452839, ОКАТО коду — 80250820003.
Антиципация
Антиципация (лат. anticipation, anticipo – алдын ала кубанам) – окуяны мындай жана башка формада алдын ала кубантуу жөндөмдүүлүгүн түшүндүрүүчү түшүнүк Эпикурейчилерде кездешет.
Антиципацига каршы Ф. Бэкон чыгып алдын ала кубантуу эмес, а жаратылышты таануу деген чакырык менен чыккан. Кант Антиципацияны кеңири мааниде тажрыйбалык-теориялык билимдин формаларынын жана структураларынын априордук аныктыгы катары түшүнгөн. Психологияга Антиципация түшүнүгү Вунт тарабынан киргизилген жана эреже катары организм менен анык бир окуяны күтүүнү же болбосо анын пайда болушуна чейинки иш-аракеттердин жыйынтыгы көрсөтүлөт.
Жылкы сымалдуулар
Жылкы сымалдуулар  (лат. Equidae) — ай туяктуу айбандардын бир тукуму, мунун кыйла уруусу жана түрү бар, алардын ичинде төмөнкүлөр да кезигет: кадимки жылкы (Equus caballus), жапайы жылкы (Е. przewalskii).
Иондук реакциялар
Иондук реакциялар — эритмедеги иондор өз ара хим. аракеттениши. И. р. орун алмашуу, нейтралдашуу, окистенүү-калыбына келүү жана гидролиз реакциялары кирет. Алар иондук теңдемелер менен туюнтулат. И. р. ишке аш-кан учурлар: 1. Сууда эрибеген же өтө начар эриген заттар пайда кылуу менен жүргөн реакциялар: Аg++NO3-+К++С1- АgСl¯+K++NO3- же Ag+ +Cl- = AgCl  ¯
2. Газ абалындагы заттарды пайда кылуу менен жүргөн реакциялар:
NH4++H2O ® ­ NH3 +H2O
3. Хим. реакция продуктуларынын бири начар электролит болгон процесстер:
Na++ СН3СОО-+ Н++ Сl ® СН3СООН + +Na++ Сl-; СН3СОО-+ Н+® СН3СООН жана башка Жыйынтыктап айтканда, И. р. жүрүш үчүн реакциянын натыйжасында пайда болуучу заттар аз диссоциациялануучу, начар эрүүчү, газ түрүндө болуш керек.
Ауески ылаңы
Ауески ылаңы, жалган кутурма - малдын борбродук нерв системасын, дем алуу органын жабыркатуучу жугуштуу ылаңы. Кишиге жугат. Венгер бактериологу Ауескинин ысымынан аталган (1902). Ылаңды вирус козгойт. Малдын борбордук нерв системасы, дем алуу органдары жабыркап, денеси абдан кычышат. Айрыкча чочко чарбасы менен куну айбанат фермаларына чоң зыян келтирет. Көбүнчө кеч күздө же кышка жуук кемирүүчүлөр орун (ийин) которгон мезгилде пайда болот. Ылаңдаган мал, айрыкча торопой өлүмгө көп учурайт. Вирусту кемирүүчүлөр таратат; жем, чөп, сүт жана башкалар аркылуу да жугат. Ылаңдын негизги белгилери: дене кычышат (ылаңдаган мал көрүнгөн нерсеге кычышкан жерин сүрөт); ошондой эле калтырайт, кусат, чөп жебейт, мурдунан суу куюлат, шилекей агат, тердейт, жөтөлөт. Ылаңды алдын алуу үчүн эмбрин - ОА формол-вакцинасы, чочколор үчүн БУК - 628 штаммынан даярдалган вакцина колдонулат. Дарылоо чаралары: гаммаглобулин, гипериммундуу кан сарысуусу колдонулат. Ылаңды кабылдатпас үчүн стрептомицин куюлат. Ылаң чыккан чарбага карантин коюу керек.
Өлмөсхан Атабекова
Атабекова Өлмөсхан (1922, Жалал-Абад облусу, Базар-Коргон району, Көк-Айдар кыштагы - 1987, ошол эле жерде) - колхоз өндүрүшүнүн ишмери, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1957). Эмгек жолун Базаркоргон районундагы Киров атындагы колхоздо колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1940-44-ж. звено башчысы, 1949-53-ж. пахтачылык бригаданын бригадири. 1953-жылдан Ленин районундагы Фрунзе атындагы колхоздун башкармасы. Ал башкарган колхоз Ош облусундан экономикалык жактан алдыңкы чарбага айланып, айдоо жери 2 эсе, малдын саны 78 %ке, сүт саап алуу 5 эсе, жүн кыркып алуу 2 эсеге көбөйгөн; ар га жерден 24,6 ц пахта жыйналган. 195862-ж. СССР Жогорку Советинин, 1959-84-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. 197175-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасынын орунбасары. Эки Ленин, Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери м-н сыйланган.
Балкарлар
Балкарлар - Россия Федерациясынын Кабардин-Балкар Республиксынын түпкү калкы. Түрк тилинде сүйлөгөн эл. Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктешүүсүндө карачайлар менен бирге батыш хунну тобунун кыпчак бутагында сүйлөшөт. Калктын саны 70 миңден ашуун. Диний ишеними - мусулман-сунниттер. 2- дүйнөлүк согушта зомбулук менен депортацияга кабылган балкарлардын басымдуу бөлүгү Кыргызстан жана Казакстанда жашашат. Балкарлардын эл болуп калыптануусунда жергиликтүү алан (осетин), эң башкысы кыпчак уруулары негизги ролду ээлешкен. Көчмөн Мал чарбачылыгы (жылкы, уй, кой, эчки), тоо этектеринде дыйканчылык менен кесиптенишет. Балкарлардын материалдык жана Руханий маданиятынан кыргыздар менен байыркы этногенетикалык жалпылыктарын көрүүгө болот.
Аверроэс
Ибн Рушд (Аверроэс)(1126—1198) — араб тилдүү аристотелизмдин өнүгүшүн аяктоочу араб философу. Ал араб мамлекетинин четки Батышында — азыркы Испания менен Түндүк Африканын аймагында өнүгүүгө ээ болгон философиянын өкүлү. Ибн Рушд Кордоводо төрөлүп, өзүнөн кийин өтө көп адабий мурас, барынан мурда философиялык мурас калтырган. Ал энциклопедиялык билимдүү адам болгон. Ал негизинен өзү өтө жогору баалаган Аристотелдин чыгармаларына берген кооментарийлери менен атагы чыккан. Бул үчүн ал «комментатор» деген атка конгон. Ал жөнүндө: «Аристотель жаратылышты түшүндүрдү, ал эми Ибн Рушд — Аристотелди түшүндүрдү» деп айтышкан. Комментарийлерден башка да Ибн Рушд каралып жаткан маселелер боюнча оз көз караштарын да берген. Ибн Рушд коп чыгармаларды жазган, алардын ичинен көбүрөөк белгилүүсү — «Төгүндөөнү төгүндөө». Бул эмгек аль-Газалинин «Философторду төгүндөөсүнө» жооп болгон. Мында Аверроэс философия менен диндин өз ара катышын карап чыгат.
Ал философия менен дин өзүлөрүнүн ой жүгүртүүлөрүнүн багыты боюнча ото окшош экендигин көрсөтөт. «Философия — диндин жолдошу жана эмчектеш карындашы... Алар жаратылышы боюнча жолдоштор, маңызы жана тубаса жакындыгы (шыгы) боюнча достор» (Цитата төмөнкү эмгектен келтирилди: Сагадеев А.В. Ибн Рушд. М., 1973. 198-6.). Философиянын да, диндин да изилдөөсүнүн предмети Кудай, бирок ал жөнүндө алар таптакыр эки башка усул менен ой жүгүртүшөт. Эгерде дин Кудан жөнүндө Курандагы образдуулукту пайдаланып, корком сөздөр менен ой жүгүртсө, философия далилдөө жолун, б.а. көбүрөөк адекваттуу жолду пайдаланат. Бирок, бул дин менен философиянын ортосунда карама-каршылык бар дегендикти билдирбейт. Жон гана дин Куранда берилген сөзмө сөз маанини таанып-билет, ал эми философия болсо Курандын текстинин ички маңызын таанып-билет. Философия акыйкатка ыйык тексттерди аллегориялык түрдө талкуулоо жолу менен жетишет. Ибн Рушдка рационализм мүнөздүү болсо да ал Абелярга окшоп бардык диний догматтарды философиялык жактан негиздөөгө умтулбастан, дүйнөгө жана адамга тиешеси бар жалпы жоболорду гана философиялык негиздөөгө умтулган. Ибн Рушд ошондой эле бүткүл орто кылым мезгили үчүн борбордук маселе болгон бытье маселесин: дүйнө түбөлүк жашап келгенби же аны Кудай жаратканбы деген маселени да карап чыгат.
Ибн Рушдтун көз карашы боюнча материалдык дүйнө түбөлүктүү болуп келген, Кудай да түбөлүктүү нерсе, бирок ал дүйнөнү жараткан эмес. Дүйнөнүн пайда болушунун креационисттик концепциясын четке кагуу менен Ибн Рушд Кудайды биринчи кыймылдаткыч кагары караган аристотелдик түшүнүктөн баш тартпайт. Ал ошондой эле Кудайга караганда төмөн турган жана асман чөйрөлөрүн кыймылга келтирүүчү күчтөрдүн пайда болушун түшүндүргөн платондук эманацияны да тааныйт. Бытьенин түпкү себеби — Кудай, ал иерархиянын эң чокусунда турат жана ал өзүнөн өзү ой жүгүртө турган ойлом болуп эсептелинет. Материя формалардын туруктуу мүмкүнчүлүгү катарында жашайт, формалар болсо материядан пайда болот: материя менен форма, Аверроэс үчүн бөлүнгүс нерселер жана алар бир бүтүндүктү түзөт. Индивидуалдуу жандар (души) түбөлүктүү эмес, анткени алар дене менен кошо өлөт. Ибн Рушдтун этикасы, адам жакшылыктарды өзүн тиги дүйнөдө Тозок күтүп турганына же Бейиш күтүп турганына карабастан өзү туткан жобого ылайык өзү жаратат деген окууга негизделет.
Жогорку черекул (Илишев району, Башкыртстан)
Жогорку черекул — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Черекулев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 405 киши. Почта индекси — 452270, ОКАТО коду — 80230876002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бийиктик алкактуулугу
Бийиктик алкактуулугу, бийиктик зоналдуулук - тоонун бийиктигине жараша табигый шарттардын жана процесстердин мыйзам ченемдүү өзгөрүшү. Анын негизин климаттык кубулуштар түзөт; бийиктеген сайын күн радиациясынын институтенсивдүүлүгү күчөп, абанын температурасы (100 м де 0, 5-0, 6°), тыгыздыгы жана басымы төмөндөйт, нымдуулук белгилүү бийиктикке чейин көбөйүп, кайра азая баштайт. Климаттык алкакка байланыштуу тоодогу топурак, өсүмдүк, айбанаттар, агын суулардын көлөмү, рельефтин формалары, б. а. бүт ландшафт өзгөрөт. Тоонун эң төмөнкү алкагынын ландшафты ошол тоо жаткан кеңдик багыттагы географиялык зонага байланыштуу. Кыргызстандын тоо-лоруна жарым чөл жана чөл (550- 1000 м), кургак талаа (1000-1300 м), талаа жана шалбаалуу талаа (1300- 1600 м), токой, шалбаалуу талаа (1600-2600 м), субальпы шалбаасы жана шалбаалуу талаа (2600-3000 м), алыш шалбаасы жана шалбалуу талаа (3000-З500 м), пивалдык-гляциал-дык (3500 м ден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү. Жерг. шарттарга, тоо беттеринин горизонттун кайсы жагына карагандыгына жана аба массаларына байланыштуу Бийиктик алкактуулугу ар түрдүү бийиктиктерде жатат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Мала (Пушма куймасы)
Мала (Мола) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пушма дарыясынын оң жээгинен 64 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 63 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сүннөттөр
Сүннөттөр (ар. أهل السنة Ахль ас-Сунна — сунна адамдары) — ислам дининдеги сүннөттүк багытын тутунган мусулмандар. Саны боюнча сүннөттөр бир миллиард адамдан ашат — ислам дининдегилердин 90%нан ашыгы сүннөттөр.
Санта Ана Пуэбло Миссон Чёрч (Нү-Мексико)
Санта Ана Пуэбло Миссон Чёрч (Нү-Мексико) (Santa Ana Pueblo Mission Church) — Нү-Мексико штатынын Sandoval округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 479 киши. Болжолдуу аянты - 19.3 км². FIPS коду — 35-70250.
Маловка
Маловка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк Уньга дарыясынын сол жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Миңжылкы мөңгүсү
Миңжылкы мөңгүсү — Кыргыз Ала-Тоосунун түн. капталындагы өрөөн тибиндеги 2 мөңгү. Ысыката капчыгайынын төрүндө (батыш тарабында) жайгашкан.
Эстөө
'Эсөө'  - (термелүү) өпкөдөгү патофизиологиялык рефлексти үйрөтүү мүмкүн; зыяндуу өтө адеп-ахлаксыз иш; көбүнчө анти-эстүү системага каршы турууга болгон күчтүү каалоодон улам машыгат. Эстөө деп аталган кыймыл-аракет кээде тыюу салынган дем алуу деп аталат, анткени ал көптөгөн олуттуу жаракаттарга алып келиши мүмкүн жана кеңири жайылган өтө кемсинтүүчү жүрүм-турум катары кабыл алынат. Элибизде айтылгандай, жалпы ишеним боюнча, эстөө кайда башталса, адамдык ошол жерде бүтөт. Польшанын мыйзамдарында термелүүлөрдү жасаган адамдар осцилляторлор деп аталат. Башка жагынан алганда, пандикуланттар (компульсивдүү гавкерлер) пандикуланттар деп аталат. Польшанын жана Европанын мыйзамдарында осцилляторду өлтүрүү аффекттеги киши өлтүрүү катары кабыл алынат. Көбүнчө соттолгондор жазанын жеңилдетилишине ишене алышат. Коомдон четтелип, адам деп аталбаган адамдарды эстеп калууга көптөн бери басым жасалып келет. Ошондуктан, термелүүчү же пандикуляциялык адамды өлтүргөн кылмышкерлер көбүнчө өлтүргөн жокмун, бирок утилдештирдик деп ырасташат. Ошого карабастан, мындай аракет Польшанын мыйзамдарында кылмыш катары кабыл алынат. Ошол эле учурда осцилляторлор же пандикуланттар жөнүндө билими бар, тиешелүү кызматтарга кабарлабаган адамдарга жаза колдонулат. Жыл сайын дүйнө жүзү боюнча 80 000ден ашык эстөө учуру катталат, бул кооптуу сан.
Зыян
2007-жылы NIH изилдөөсүнө ылайык, эстөө деп аталган иш менен машыгуу, башка жүрөк-кан тамыр оорулары сыяктуу эле, инсульт коркунучун 84% га жогорулатат. Мээнин шишигине да себеп болушу мүмкүн). Гиппократ 1595-жылы «De flatibus liber» шамал жөнүндөгү трактатында эстөөнү көнүгүү практикте апоплексия мүмкүнчүлүгүн айкын арттырарын далилдеген. Өлгөндөрдүн жана оорулуулардын денелерин карап жатып, эстөө мээде кайтарылгыс өзгөрүүлөргө алып келерин байкаган.
Эстөө жөнүндө араб өлкөлөрү
1921-жылы Пьер Сентивес эстөөнүн мааниси жөнүндөгү маданий ишенимдерди изилдеген.Сентивес ислам дини эстөөнү шайтандын денеге киришинин белгиси катары, ал эми чүчкүрүүнү шайтандын денеден чыгуусунун белгиси катары карай турганын айткан. Ассас-бу-Малек жана башкалар бул пикирди пайгамбарга даталашты: «Пайгамбар айтты: Шайтан намазда момундарды алаксытууга аракет кылат. алар намаз окуп жатканда алардын акылына кирип кетет. Дагы бир жолу, аларды намаздарынан алаксытуу үчүн эстөө. Пайгамбарыбыз (саллаллаху алейхи васаллам) эстөөнү Шайтандын себепкери экенин айтып, ага жол бербөөнү буйруган: «Саинтивес дагы мындай деп жазат:» Батталдын айтуусу боюнча, шайтанга үндөөгө таандык кылуу, ал биздин эстөөбүздү каалап, андан ырахат алат дегенди билдирет, ал аны жакшы көрөт. «Күнөөкөрдүн оозун колуң менен жабууга келгенде, бул ишарат оозу ачык турганда да, катуу жабылганда да колдонулат, «себеби шайтан кирет...» Колдун ордуна кийим же башка нерсени колдонсоңуз болот.Шайтандын денеге кирип кетүү коркунучу ээликтен коркуу менен коштолот, бул эмне үчүн намаз учурунда момундардан бул ишарат талап кылынарын түшүндүрөт.Шайтан алардын оозуна заара кылат.
Сумраполь-Кикя
Сумраполь-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Воргэ-Кыталь-Кы дарыясынын оң жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 58 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Аyра
Аyра (грекче aura - желаргы, агым, желдөө) талма оорусунун кармашын алдын ала билдирүүчү узакка созулбаган өзгөчө сезим (психикалык-эмоциялык, кооптонуу, коркуу, чындыкка жатпаган элестөөлөр). Анын көп түрү бар. Оору борборбук мээнин чыкый үлүшүндө жайгашса, талма баш айлануудан кийин кармайт; көзгө ар түрдүү тактар, ийри сызыктар, жок буюмдун элеси, турпаты көрүнгөнсүйт. Кээде ызы-чуу, ар кандай үндөр, сөздөр угулуп тынчы кетет. Кыймыл аурасында айрым учурда башы калчылдап, көзү алаңдайт, айрым булчуңдар тырышат, ошондой эле жыт, даам сезилгендей, жүрөк токтоп калгандай туюм, психикалык (албууттануу, жашынуу, коркуу) түрлөрү бар. Чанда аура талмасыз өтөт.
Сумраполь-Кикя
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Согончок текөөрү
Согончок текөөрү — согончок сөөгүндө өсүп чыккан өсүндү.
Көп учурда жалпак тамандуулук өтө күчөп кеткенде, согончоктун сөөк чели, анын булчуң жана байламталары жабыркаганда болот. Бийчилерде, күлүк спортсмендерде көп жолугат. Кээде грипп, ангина, ириңдетүүчү инфекция, подаградан кийин болушу мүмкүн. Согончок текөөрү өсүп кеткенде согончок бастырбай өтө катуу ооруйт. Ал катуу ооругандыктан бутунун учу менен же бут кетменинин кыры менен басат. Көпчүлүк мындай оорулуу кишилерге таяк же балдак менен басууга туура келет.
Дарылоо
Дарылоодо атайын согончогу тешик батектер колдонулат. Жылуу ванна, бут кетменин жана шыйрак булчуңдарын чыңдоочу массаж сунуш кылынат. Ар кандай дарылар менен дарылоо жардам бербесе согончок текөөрүн хирургиялык жол менен алып салууга туура келет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Уруу
Уруу - маданий-тилдик биримдиги бар, эндогамиялуу этносоциалдык уюм типтеринин бири. Түрдүү тарыхый доорлордо уруу жана анын формасы түрдүүчө болгон. Өнүгүү деңгээли төмөн турган аңчыларда жана жыйноочуларда жылдын белгилүү бир мезгилдеринде жалпы диний ритуалдарды, атайын каада-салттарды, аңчылыкты чогуу өткөрүү үчүн, өз ара маалымат алмашуу, үйлөнүү тойлорду өткөрүү ж.б. уюштуруу үчүн чогулган общиналар тобу болгон. Мындай учурда уруунун курамында 150-200дөн 1000-1500гө чейин киши болгон.
Бийиктик өлчөгүч
Бийиктик өлчөгүч (авиациялык) - учуучу аппараттардын жерден канча бийиктикте учуп бара жаткандыгын аныктоочу прибор. Ал радиолук жана барометрдик болуп бөлүнөт. Радиолук Бийиктик өлчөгүч радио толкундардын самолеттон берилгенден тартып жерде кабыл алынганга чейинки убакытын ченөөгө, барометрдик Бийиктик өлчөгүч бийиктикке жараша аба басымынын өзгөрүшүнө негизделген. Барометрдик Бийиктик өлчөгүч анероид кутучасынан, берүүчү механизмден жана бийиктикти көрсөтүүчү жебеден турат. Абанын басымы өзгөргөндө кутучанын көлөмүнүн өзгөрүшү берүүчү механизмдер аркылуу жебени жылдырат. Прибордун шкаласы км ге жана м ге бөлүнгөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Археолог
Археолог - тарыхчы, б.а. тарых илимин изилдөө менен алектенген окумуштуулардын ичинен негизинен археологиялык казууларды жүргүзүү жана археологиялык табылгаларды тереңдеп иликтөө менен алектенген адис.
Археологдун милдет-максаты
...
Тарыхчы кесибинин түрлөрү
Тарыхчы кесибин аркалагандар археолог, архив таануучу, булак таануучу, этнограф, этнолог жана башка тармактык кесип ээлери болуп бөлүнүшөт.
Байыркы гректер өз тарыхынын атасы катары Геродотту санашкан.
Байыркы кытайлыктардын тарыхынын атасы катары Сыма Цян эсептелет.
Кыргыздын 19-кылымдын акырынан тартып тарых изилдеген окумуштуулары - Зиябидин Магзуни, Осмонаалы Сыдык уулу, Белек Солтоноев болгон.
Платон
Платон ( бай.-грек. Πλάτων) (б.з.ч. 428 же 427 Афинада туулган — б.з.ч. 348 же 347 өлгөн) — байыркы грек философу, Сократтын шакирти жана Аристотелдин устаты. Адамзаттын «эң жакшы жашоо» маселеси жөнүндө тынчсызданып, Платон аны акыл-эс ишке ашыра турган (бул мезгилдин ойчулдары үчүн акыл-эс каражат эмес, максат болгон) мамлекеттердин моделин түзүүнүн жардамы менен чечүүгө аракет кылган. Платон үчүн идеалдуу мамлекеттин прототиби болуп, байыркы Грециялык мамлекеттүүлүктүн негизги формасы, полис же шаар-мамлекет эсептелген. Платондун ою боюнча идеалдуу мамлекет барыдан мурда адамдын өлбөс жан-дүйнөсүн сактап калуу үчүн зарыл. Философ-моралист катары ал жердеги берекесиз, аянычтуу жашоого каршы чыгат. «Мамлекет» диалогунда Платон алгачкылардан болуп, саясий формаларды мүнөздөөгө кайрылат. Ал саясий формалардын начарлары деп: тимократия, олигархия жана демократияны сүрөттөп кеткен. Акыркысын ал сөзсүз түрдө көпчүлүктүн тираниясына алып келе турган саясаттын башкы кырсыгы деп атаган. Мамлекеттин начар формасына Платон идеалдуу мамлекетти каршы койгон. Идеалдуу мамлекетти – тандалган ойчулдардын акыйкаттуу башкаруусу катары сүрөттөгөн. Платон «сейрек кездешүүчө бул адамдар» гана чыныгы билим менен ак ниеттүүлүктүн баасын билет деп эсептеген. Платондун саясий идеалында инсан, коом жана мамлекет полисте айкалышкан. Катардагы индивидге чыныгы билим тиешелүү боло албайт дегенге ишенип, Платон аны мамлекетке баш ийдирүүгө умтулган. Ал тарбиялоо жана билим берүү системаларын катуу көзөмөлдөөгө алган катмарлардын бекем иерархиясын киргизген: (жогорку тап) ойчулдар – башкаруучулар, жоокерлер жана күзөтчүлөр, кол өнөрчүлөр жана дыйкандар. Башкарылуучулардын жеке эч нерсеси: үй-бүлө, менчиги жок – бардыгы жалпы. Жогорку тап бийликте болгонуна карабай, «мамлекет сунуш кылган жыргалчылыктын биринен да пайдалана алышпайт». «Биз мамлекетти, – деп улантат Платон – анда бирөөлөр гана эмес, бардыгы бактылуу болушу үчүн курабыз». Платондун саясий окуусунда тоталитаризмдин башатын көрүүгө болот. Бирок бир нече кемчилдигине карабай анын ойлорунда мамлекеттүүлүктүн акылга сыярлык негиздерин, жогорку моралдык жан-дүйнөнү табууга мүмкүн.
Депутаттардын тартип жоопкерчилиги
Депутаттардын тартип жоопкерчилиги – регламент (палатанын же башка өкүлчүлүктүү бийликтин) ченемдерин же болбосо депутаттык адепти бузгандан болуучу жана тийешелүү өкүлчүлүктүү мекеменин регламентинде аныкталган тартипке чакыруу чараларын пайдалануудан көрүнүүчү шайланган кызмат адамдары катары депутаттардын юридикалык жоопкерчилигинин өзгөчө түрү. Азыркы демократиялык мамлекеттерде өкүлчүлүктүү мекемелердин депутаттарына адатта: сөз сүйлөө укугунан ажыратуу, талкууланып жаткан маселе боюнча сөз бербей коюу, жыйын жайынан чыгарып ийүү, эскертүү берүү, депутаттын айлык сыйлыктарынын белгилүү бөлүгүн кармап коюу жөнүндөгү эскертүүлөр колдонулат.
Убактылуу логика
Убактылуу логика  – чыныгы мааниси убакыттын тигил же бул белгилүү кырдаалында (аралыгында) объектин жашоосунун байланышын көрсөткөн, айтылган пикирлердин операцияларын изилдөөлөрдө формалдуу-логикалык эсептөөлөрдө колдонулуучу математикалык логиканын багыттарынын бири: чыныгы мааниси убакыттын параметринен көз каранды болгон пикирлерди «убактылуу» пикирлер деп аташат. Убактылуу логиканын пайда болушун 20-кылымдын 40-жылдарына таандык деп эсептешет. Себеби Дж. Н. Финдлей «Убакыт: кээ бир табышмактарды карап чыгуу» (1941) аттуу макаласын жарыялайт. Бирок, Э. Ф. Караваевдин айтуусунда Финдлей көптөгөн идеяларын жаратуусунда англис идеалист философу Дж. Э. Мак-Таггартка милдеттүү. Кийин убактылуу логиканын маселелерин Дж. Смарт, П. Гич, Б. Матес, Г. Рейхенбах, Н. Ресчер, Дж. Гарсон жана башкалар изилдешкен. Убактылуу логика модалдык логика менен байланыштуу. Убактылуу логика иштеп чыгуулары деонтикалык логиканын өнүгүүсүнө жакшы таасир тийгизген. Убактылуу логика кээ бир бөлүмдөрү кибернетикада колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Жолочу Алтымышбаев
Алтымышбаев Жолочу (1900, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Көңдөй айылы) - педагог. Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1964). Педагогикалык техникумду бүтүргөн (1936). Алтымышбаев башталгыч класстарда мугалим (1919-44), Тоң райондук элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы (1944-45), мектеп директору (1945-54), 1954-жылдан М. Горький атындагы орто мектепте (Бөкөнбаев айылы) мугалим болуп иштеген. Ленин ордени (1949) менен сыйланган.
Жантай Карабек уулу
Жантай Карабек уулу -  (1794, Чүй өрөөнү, Бейшеке айылы – 1867, ошол эле жер) – сарыбагыш уруусунан чыккан чоң манап. Анын кыргыз коомчулугуна белгилүү болушуна, биринчиден, акылы менен жөндөмү, экинчиден башынан бий болуп келаткан ата-тегинин даңазасы жардам берген. Чоң атасы Атаке баатыр өз убагында жалпы кыргыз элине таанымал ишмер болуп, сарбагыш уруусунун тынай бутагын башкарган. Андан кийин бийлик анын уулу Таштанбекке өтүп, ал өлгөн соң Жантайга тийген. 1842–55-ж. түндүк кыргыздардын өз алдынча мамлекетин түзүүдөгү Ормон хандын иштерин колдоп, Кокон хандыгынын таасиринен чыгуу саясатына аралашкан. 1846–47-ж. Кенесары Касым уулунун кыргыздарга жасаган баскынчылык чабуулуна каршылык көрсөтүп, жеңишке жетишүүдө да чоң роль ойногондордун бири. 1850-жылдары адегенде Ормон хан менен бирдикте, кийин түндүк кыргыздарды бийлеген төбөлдөрдүн арасына Ногоев, Хабибулин сыяктуу орус тыңчылары жүр­гүзгөн тымызын үгүткө байланыштуу орус бийлигине жакындашуу саясатын колдогон. Бирок, Ормон хандын өлүмү себеп болгон бугу-сарбагыш чабышынан кийин алардан алыстай баштаган. Бул тууралуу пристав М. М. Хоментовский: «Жантай, Жаңгарач манаптарын өзүбүзгө бекем байлашыбыз керек» деп белгилеген. 1860-ж. октябрь айында Узун-Агач согушунда Кокон ханы Маланын аскерин колдогон түндүк кыргыз манаптарынын ичинде Жандай да болгон. Бул согушта орус аскеринин кокондуктарды жеңиши Жантайга катуу таасир берип, кокондуктардан биротоло кол үзгөн. 1862-ж. Байтик Канай уулунун чакыруусу менен келишкен орус аскери Пишпек чебин алганда, Жантай өз адамдары менен Токмок чебин басып алган. 1864-ж. Кокон мамлекетинин жаңы кожоюну Алымкул аталыктын атынан түндүк кыргыз манаптарын өз жагына тартуу үчүн келген Койчу парваначынын аракетин четке кагып, сарыбагыш уруусунун манаптары Төрөгелди баатыр, Менде, Кудаярлар менен орус букаралыгын кабыл алуу максатында М. Г. Черняевге жолугууга барган. Ал 73 жашында каза болуп, мүрзөсүнө эстелик тургузулган. Анын орус империясынын карамагына өтүү саясатын уулдары Шабдан жана Манапбайлар улантышкан. Жантай алты аял алып, он бир эркек бала көргөн, урпактары көбүнчө Кемин, Чүй райондорунда, азыраагы Ысык-Көл районунда турушат.
Булачылдар
Булачылдар — (лат. Dendroctonus) жыгачтарды бүлүндүрүүчү коңуздардын бир тукумчасы, буларга төмөнкү түрлөр кирет: ири карагай булачылы (лат. D. micans), идиректүү булачыл, кара күрөң булачыл (Hylurgops glabratus), ири тишбутак булачылы, кадимки тишбутак булачылы.
Балыкчылык
Балыкчылык - адамзаттын чарбалык ишмердүүлүгүнүн эң байыркы формаларынын бири. Балыкчылык менен адам баласы жогорку палеолиттен тартып кесиптене баштаган. Көпчүлүк учурда балыкчылык тиричиликтин негизги булагы болуп калган элдер кездешет. Буга деңиз, дарыя жээгине жакын жашаган элдерди мисал келтирүүгө болот. Айрым учурларда бул кесип жыйноочулук, аңчылык, дыйканчылык менен айкалышта жүргүзүлгөн. Мал чарбачылыкты кесиптенген уруулар, элдер үчүн балыкчылык мааниге ээ болгон эмес. Экономиканын, чарбалык мамилелердин өнүгүшү менен балыкчылык жөнөкөй кесиптен өнөр жайлык мүнөзгө өткөн. Байыркы кыргыздар жашаган аймакта «алабуга» аттуу балык болору, аны жегенге жарамдуулугун чыгыш тарыхый булактары чагылдырат. Арийне, энесай кыргыздары балыкты «суу хурты» («суу курту») деп аташып, жегенден жийиркенишкен. Ичүүгө жарамдуу суунун балык жыттанып калбасы үчүн тосушуп, тоолордун кырлары аркылуу өткөн атайын арыктарды чыгарышкан. Бул арыктар Хакас-Минусин ойдуңунда азыркы учурларда да кездешет. Кыргыздардын кошуна жашаган башка элдерден айырмаланып, балыкты тамак катары колдонбошу, бул элдин теги талаа көчмөндөрү экендигин айгинелейт.
Антропогенез
Антропогенез – антропология илиминин бир тармагы; адамдын физикалык тибинин, тарыхый-эволюциялык эмгек процессинин, коомунун, тилинин калыптанышын жана адамдын чыгуу тегин изилдөөчү илим.
Aуpaнгaбад
Aуpaнгaбад - Индиянын борбордук бөлүгүндөгү шаар. Махараштра штатында. Калкы 1,1 млн (2005). Декан бөксө тоосунун түндүк-батышында жайгашкан. Алгач Кхирхи (санскритче - «терезе») аталып, 1610-жылы негизделген. Азыркыча Улуу Моголдордун акыркы императору Аурангзебдин урматына аталган. 17-кылымдын архитектуралык эстеликтери (анын ичинен Биби-ка-Макбара мавзолейи, Шах-Ганж мечити) сакталган. Шаарга жакын Аурангзебдин күмбөзү жайгашкан. Кебез жана жибек кездемени кол менен токуучу өндүрүшү бар. Туристтик борбор. Ажанте жана Эллор храмдарына маршруттар Aуpaнгaбаддан башталат.
Түндүк Уньша (дарыя)
Түндүк Уньша — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 289 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эски чукур (Татышлин району, Башкыртстан)
Эски чукур — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Буль-Кайпан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 113 киши. Почта индекси — 452839, ОКАТО коду — 80250820004.
Иониттер
Иониттер – электролит эритмелери менен ион алмашууга жөндөмдүү топторду кармаган жасалма полимерлер же жаратылыш материалдары. Көпчүлүк И.-эрибей турган катуу аморфтук же кристалл түрүндөгү полиэлектролит. И. ион алмашуучу топтору түрлөрүнө жараша катионит (катиондор алмашуусун камсыз кылат), аниониттер (аниондор алмашуусун камсыз кылат) деп бөлүнөт. Амфотердик мүнөзгө ээ И. белгилүү. Хим. жаратылышына жараша И. орг., орг. эмес жана минералдык – орг., ал эми жаралышына карата – табигый жана синтездик болуп бөлүнөт. Орг. И. эң кеңири таралган, алардын ичинен практикада синтездик И. көбүрөөк колдонулат. Орг. И. активдештирилген көмүр, жыгач, чымкөң, целлюлоза кирет. Орг. эмес И. оксиддик, фосфаттык, цианиддик фрагменттер менен байланышкан элемент атомунан турат. Орг. эмес И.. эң маанилүүсү- кристалдык торчосунда чоң көңдөйү бар алюмосиликаттар. Минералдык – орг. И. минералдык алып жүрүүчүдөгү орг. И. же полимердик байланыштыруучуда майдаланган орг. эмес иониттен турат.
Улуттук өзүн-өзү таануу
Улуттук өзүн-өзү таануу - улуттук-этностук топтун мүчөлөрүнүн өз тарыхы, өнүгүүсүнүн азыркы абалы, келечеги, ошондой эле башка топтордун арасында өз орду, алар менен өз ара мамиленин мүнөзү тууралуу түшүнүктөрүн билдирген ой-пикирлердин, көз караштардын, баа берүүлөрдүн жана мамилелердин жыйындысы. Ал элдердин өз ара аракеттенишүүсү, окшош жана айырмалуу мүнөздөрүн, таламдарын, талаптарын, маданиятынын, тилинин, жашаган аймактарынын, чарбалык жана рухий турмушунун, ырым-жырымдарынын, салттарынын өзгөчөлүктөрүн айырмалап түшүнүү процессинде пайда болот. Бир улуттун өкүлдөрүнүн өздөрүн башка этностук топтордон айырмалоосу, өзгөчөлүгүн сезүүсү өздөрүн өзгөлөр менен салыштырып баалоого мүмкүнчүлүк берет. Ал улуттун мүчөлөрүнүн өздөрүнүн топтук биримдигин сезүү, этностук топ, улуттук коллектив менен өзүн окшоштуруу, бирдейлигин сезүү улут калыптангандан алда канча мурда пайда боло турган өзүн этноско ыйгаруучулук сезими саналат. Улуттук өзүн-өзү таанууда ар бир эл өзүн башка элдер менен салыштырууда өз ордун аныктайт; элдердин ортосунда табигый теңдик болбогондуктан чоң жана аз сандагы элдер өз ордун ар башкача сезишет. Улуттук өзүн-өзү таануунун борбордук элементи элдин тарыхый акыл-эси болуп саналат. Анын сырткы көрүнүшү болуп элдин энчилүү аты - этноними эсептелет. Улуттук өзүн-өзү таануунун структурасында тарыхый мурастарды гана омес, улуттук прогресс таламдары жана талаптары жөнүндөгү, чечилбеген проблемалар, улуттун тарыхый тагдыры, башка улуттар менен алакалардын максатка ылайыктуулугу жөнүндөгү түшүнүктөрдү да чагылдыра турган элементтер бар. Улуттук өзүн-өзү таануу улуттук консолидациясы жогору чекке жеткен элдерде бир кыйла ачык көрүнөт.
Кызыл-Жылдыз (Манас району)
Кызыл-Жылдыз ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 2421 киши (2009-жылы).
Бинаур эффекти
Бинаур эффекти (лат. bini - түгөй жана auris - кулак) - айбандардын жана адамдын үн булагы кайсы багытта жайланышкандыгын аныктоо жөндөмдүүлүгү. Үн чыгаруучу нерсенин орду тыңшоочунун кулактарынын абалына карата анын горизонт, вертикаль тегиздиктериндеги бурчтары жана аралыгы менен аныкталат. Булактан чыккан үн 2 кулакка бир убакта келип жетпейт. Үндүн булагына жакын багытталган кулакка үн экинчи кулакка караганда аз убакытта келип жетет. Ошондуктан 2 кулактын каналына келип жеткен үн термелүүсүнүн амплитудасы (күчү) түрдүүчө болот. Демек 2 кулактын нерв системасына келип жеткен импульстар (сигналдар) түрдүүчө болуп, үн багытын аныктоого мүмкүндүк берет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Муздабас мөңгүлөрү
Муздабас мөңгүлөрү — Ат-Башы кырка тоосунун түн. капталындагы ири 2 мөңгү (Батыш жана Чыгыш М. м.).
Батыш Муздабас мөңгүсү
Батыш Муздабас мөңгүсү – өрөөн тибиндеги ири мөңгү. Уз. 3,3 км, аянты 6,9 км2. Башы деңиз деңг. 4620 м, этеги 4000 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4380 м, абляция облусунун аянты 2,1 км2. Куралуу облусу үч камералуу кенен төрдү ээлейт.
Чыгыш Муздабас мөңгүсү
Чыгыш Муздабас мөңгүсүнүн уз. 3,2 км, аянты 5,1 км2, өрөөн тибиндеги мөңгүлөргө кирет. Башы 4600 м, этеги 4010 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4400 м, абляция облусунун аянты 0,8 км2. Куралуу облусу тоонун кырынан башталат. Каптал морена сол тарабында гана бар. Этек моренасы мөңгүнүн «тилинен» 300–350 м төмөн «төөкарын» сымал жатат.
Мөңгүлөрдөн Муздабас суусу башталат.
Сузак газ кени
Сузак газ кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Сузак кыш–нан түндүк тарабында, Фергана тоо тизмегинин түндүк этегинде. Кен аймагында бор, палеоген жана неогендин чөкмө тектери кеңири таралган. Тоотектер бүктөлүүгө дуушарланып, асимметриялык антиклиналь түзүлүшүн пайда кылган. Газ жашыл, боз түстөгү чопо жана алевролиттин жука кабатчалары менен бөлүнүп турган боз, күрөң боз кумдуктун катмарларында топтолгон. Пайдалуу катмарлардын жалпы калыңдыгы 70  мге чейин. Чыккан газдын дебити суткасына 200 миң м3, буфердеги басымы 130 кг/см2. 1997-жылга карата газдын калган запасы – 17 млн м3. 1996-ж. кенден 0,25 млн м3 газ алынган.
Канатбек Бегалиев
Канатбек Бегалиев (1984-жылы 14-февралда Талас облусунун Бакай-Ата районуна караштуу Өзгөрүш айылында туулган, Кыргызстан). Грек-рим күрөшү боюнча Кыргыз Республикасынын Эмгек Синирген спорт чебери. Бээжин Олимпиадасында жараткан ийгилиги үчүн Мамлекет тарабынан Даңк медалы менен 2008 ж. сыйланган. Учурда үй-бүлөсү менен Бишкек шаарында жашайт. 2 кыз, 1 уулдун атасы.
Большаков, Михаил Николаевич
Большаков Михаил Николаевич (12.11.1907, Калуга 12. 6.1992, Бишкек) техника илимдеринин доктору (1952), Кыргызстан ССР ИАнын корреспондент мүчөсү (1954), Кыргызстан ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1977). Ленинград политехника институтун бүтүргөн (1931). 1931-40-жылда Ленинграддагы долбоорлоо жана илимий-изилдөө мекемелеринде иштеген. Чоң Чүй каналын (ЧЧК), Ортотокой суу сактагычын курууну долбоорлоо боюнча топтун (1940-42), 1946-83-жылдарда Кыргызстанда энергетика боюнча топтун жетекчиси, суу чарба секторунун башчысы, илимий иштер боюнча директордун орунбасары (1953), Суу чарбасы жана энергетика институтунун директору (1954-63), ошол эле жерде гидрология боюнча лабораториянын, ошондой эле, суу жана сууэнергетика ресурстары бөлүмүнүн башчысы. 1967-жылдан Кыргызстан суу чарба илимий-изилдөө институтунун директору, 1974-жылдан Республиканын суу ресурстарын комплекстүү пайдалануу жана коргоо бөлүмүнүн жетекчиси болгон. Гидрология жана гидротехника боюнча адис. 70тен ашык илимий эмгеги, анын ичинде 5 монографиясы жарык көргөн. Кыргыз ССРинин алгачкы улуттук атласын түзүүчүлөрдүн бири болгон.
Эмгектери: Водоэнергетические ресурсы Киргизской ССР (совм. с В. Г. Шпаком). Ф., 1960; Водные ресурсы рек советского Тянь-Шаня и методы их расчёта. Ф., 1972.
Гүлчө, өрөөн
Гүлчө, өрөөн — Алай кырка тоосунун чыгышындагы бийик тоо өрөөнү. Аянты 2010 км2. Талдык ашуусунан Бозкарга кыштагына чейин 95 кмге созулат. Туурасы 40 км. Басымдуу бийиктиги 1900–3000 м; эң жапыз жери Гүлчө кыштагында 1526 м. Г. ө. тектоникалык. кыймылдан пайда болгон.
Бийик тоолуу бөлүгү палеозойдун кумдук, акиташ теги, сланец, ал эми өрөөндүү жерлери палеоген-неогендинкум, чопо, конгломерат ж. б. шиленди тектеринен түзүлгөн. Негизги орографиялык элементтерине Алай кырка тоосунун тармактары (Акбашат, Кара кокту, Аютапан, Кыземчек, Карасаң, Сарала зоо, Кумшоро ж. б.) кирет. Терең жана кууш капчыгайлар, кокту-колот, кургак сайлар көп. Тоолуу бөлүгүндө тик жана урчуктуу монолит аскалар, зоокалар, кемерлер, шагылдуу беттер, өрөөндөрдө аллювий чөкмөлөрү басымдуу. Ири үңкүрлөр арбын. Эң чоңунун узундугу 28 м, бийиктиги 8–12 м, кире беришинин туурасы 35 м. Климаты континенттик. Июлдун орточо температурасы 18,6°С, январдыкы —7,6 °С. Негизги суусу — Гүлчө; ири куймалары: Терек, Бүлөөлү, Жошолу (оң), Каракол, Мурдаш]] ж. б. Таттуубулак, Жылуусуу булактары бар. Күрөң топурак мүнөздүү. Өндүрлөрдө талаа өсүмдүктөрү, тоо беттеринде арчалуу токой өсөт. Жогорку бөлүгүн суб альп жана альп шалбаа алкактары ээлейт. Өрөөн малга жайлуу. Туристтик жайларды курууга ыңгайлуу. Өрөөн аркылуу Ош — Хорог авто жолу өтөт.
Жантурин Нурмукан Сейитахмет уулу
Жантурин Нурмукан Сейитахмет уулу (22.4. 1928, Казакстан, Гурьев, азыркы Атырау облусу, Махамбет кыштагы – 2. 5. 1990, Алматы) – казак актёру, Казак ССР эл артисти (1966). Ташкенттеги А. Н. Островский атындагы театр-көркөм сүрөт институтунун актёрлук факультетин бүтүргөн (1952). М. Ауэзов атындагы Казак драма театрында (1952–67, 1988-жылдан өмүрүнүн акырына чейин), «Казакфильм» киностудиясында актёр (1967–88) болуп иштеген. Негизги ролдору: Чокан Валиханов (Муканов, «Чокан Валиханов»), Кодар (Мусрепов, «Козу-Көрпөч-Баян сулуу»), Яго (Шекспир, «Отелло»), Доктор (Назым Хикмет, «Унутулган адам») жана башка Кинофильмдерге 1948-жылдан тартыла баштаган: Керимдин («Талаа кызы»), Аблайхановдун («Атамандын кыйрашы»), кыргыз киносунда Жоомарттын («Салтанат»), Тагайдын («Жоро»), Абакирдин («Аптап»), Танабайдын («Жаныбарым, Гүлсары») ролун аткарган. 1968-жылдан «Казакфильм» киностудиясында актёр. «Токой балладасы» фильмин режиссеру Цой Гук Ин менен бирге койгон (1972). 2 Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1