Испания
Маданияты
Испания жергесинде табият илимдери антикалык доордо пайда болгон. Ал кезде Испанияда Рим империясынын кубаттуу провинцияларынан келген географ Помпоний Мелла, агроном жана ботаник Луций Колумелла өңдүү белгилүү илимпоздор эмгектенген. Испания аймагына варвар уруулар басып кирип, вестготтордун алгачкы феодалдык мамлекетинин орношу (5-кылымдын ортосу 8-кылымдын башы) илим менен маданияттын кедерин кетирген. Испанияда илим араб жеңип алууларынан кийин кайра жанданып, андагы араб илимпоздору дүйнөлүк илимдин өнүгүшүнө кыйла салым кошкон. 9–10-кылымда Кордова шаарындагы университет илимдин очогу болгон. 10–11-кылымда араб илимпозу Маслама аль-Мадриленьо шакирттери менен арифметика, геометрия, астрономия боюнча эмгектерди басып чыгарган. 12-кылымда Севилья жана Толедо шаары да илим очогуна айланган. Толедодо котормочулар мектеби калыптанып, аль-Фараби, Ибн Сина, Ибн Гебирол, ибн Эзр сыяктуу араб жана еврей чыгаан илимпоздорунун эмгектерин Европага тааныштырган. 13-кылымдагы илимдин өнүгүшүнө Кастилия королу Альфонс X Акылмандын кыйла салымы бар. Ал алхимиялык трактаттарга түшүндүрмө жазган, анын башчылыгы менен түзүлгөн планеталар кыймылынын таблицасы Европада үч кылым бою мыкты таблица катары колдонулган. Арабдарды сүрүп чыгарып, Испандардын колонияга ээ болушу Испанияда жаңы илим очокторунун Лерида (1300), Уэска (1334), Вальядолид шаарында университеттердин ачылышына түрткү берген. Испания өз алдынча мамлекет болуп бириккенге байланыштуу соода менен өнөр жайынын өнүгүшү кеме куруу, навигация, картография ишинин өсүшүнө жол ачып, деңиз саякатына жана географиялык ачылыштар жасоого өбөлгө түзгөн. 15-кылымдын аягы – Испанияда илим менен маданияттын гүлдөп турган мезгили болгон. 1492-ж. Колумб Американы ачкан; 15–16-кылымдарда Испан саякатчылары жана конкистадорлор Америка географиясын изилдешкен; Б. Лас Касас, Ф. де Овьедо, Н. Монардес Американын зоологиясы, ботаникасы, географиясы боюнча баалуу маалыматтар берген; гуманист жана анатом М. Сервет кан айлануунун кичине тегерегин тапкан. 16-кылымдын 2-жарымы 17-кылымда инквизиция күч алып, Испаниянын саясаты менен экономикасын начарлаткан. Бул илимдин кыйрашына алып келген. 18-кылымдын орто ченинен Испаниянын экономикасы менен маданияты кайра жанданган. Өлкөдөн иезуиттерди кууп чыккандан кийин (1767), окуу жайларды чиркөөдөн жарым-жартылай бөлүүгө мүмкүндүк болгон; Латын Америкасына, Австралияга, Филиипинге илимий экспедициялар уюштурулган; ага-ини д’Элуяр вольфрамиттен вольфрам бөлүп алган (1783); А. М. дель Рио Мексиканын коргошун кен таштарынан ванадий тапкан (1801). Механиканы жана жылуулукту изилдөө турмуш муктаждыгына карата жүрүп, жаңы типтеги токуу станогу, суу сордурма буу насосу ж. б. ойлоп чыгарылган. 19-кылымдын 20–30-жылдары Испанияда өнөр жайыдын ыкчам өсүшү илимий из. ишине көмөк берген. 1823-ж. Жарандык инженерлер мектеби, Барселонада 1850-ж. Индустрия мектеби ачылган, ошол эле жылы Испаниянын геологиялык картасын түзүү боюнча комиссия түзүлгөн. Бирок 19-кылымдын 2-жарымында Испан илиминин деңгээли Европадагы алдыңкы өлкөлөрдөн төмөн бойдон калган. Ошол эле учурда Испан биологиясы менен медицинасында да ийгиликтер байкалган (мисалы, улуу гистолог С. Рамон-и-Кахалдын эмгеги Нобель сыйлыгына арзыган). 20-кылымда өнөр жайынын өнүгүшү, техникалык прогресс, жаңыдан башталган илимий революция артта калган Испанияда да илимий из. ишин жакшыртууга түрткү берген. 1900-ж. Биология изилдөө институту, 1907-ж. Илимий изилдөөлөрдү өркүндөтүү совети ж. б. уюшулган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин машина куруу, электр-техникалык жана электрондук өнөр жайынын ылдам өнүгүшүнө байланыштуу илимий мекемелер көбөйгөн; магнетизм, магнетохимия, сиектроскопия, ядро физикасы ж. б. тармактар боюнча илимий из. иштери өркүндөгөн.