cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тэйбл Рок (Миссури)
Калкы - 229 киши. Болжолдуу аянты - 0.5 км². FIPS коду — 29-72160.
О’Нил Южин
О’Нил Южин (16.10.1888, Нью-Йорк – 27.11. 1953, Бостон) – америкалык драматург. Адам турмушундагы трагедиялуу кагылышууларды жана татаал кырдаалдарды ачып көрсөтүү түзгөн пьесаларында экспрессиялуулук реализм менен, символика гротеск менен айкалышат. Негизги проблемалары: күнүмдүк турмуш менен таттуу кыялдын трагедиялык сыйышпастыгы («Горизонт артында», 1920), дүнүйө жыйноо жана мансапка жетүүнүн аркасынан жүрүп инсандын бузулуусу («Акындын жан дүйнөсү», 1936), раса ортосундагы кагылыштар («Жараткан кудайдын балдарынын баарынын канаты бар», 1924), адамдын өзү жана дүйнө менен чечилбес келишпестиги, инсандын жарандык милдетинин адамдык маңыздан обочолонушу («Байыраак сарайлар», 1939). «Аза күтүү – Электранын тагдыры» (1931) аттуу монументтик пландагы трагедиясы бар. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1936).
Штеттен (Төмөнкү Альгой)
Штеттен (Төмөнкү Альгой) (Stetten (Unterallgäu)) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Швабия административдик округуна карайт. Төмөнкү Альгой районуна кирет.
Калкы - 1372 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 15,71 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 7 78 199. Муниципалитеттин башчысы — Петер Шроп.
Отрадное
Отрадное — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы айыл. Отрадное айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1842 киши (2009-жылы).
Термелүүнүн өчүшү
Термелүүнүн өчүшү ― убакыттын өтүшү менен тутумда энергиянын жоголушуна байланыштуу термелүү амплитудасынын азайышы.
Онбир-Жылга
Деңиз деңгээлинен 1665 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Чүй кыш-нан 21 км чыгыш тарапта. Токмок темир жол бекетинен 20 км. Кыштак 1920-ж. негизделген. Калкы 1506 (2007); негизинен мал багат. Орто мектеп, китепкана, клуб бар. КР УИАнын корреспондент мүчөсү З. Бакасова туулган. Айылдык ден соолук комитети иштейт.
Термелүүнүн өчүшү
Термелүү энергиясынын жоголушу механикалык тутумда сүрүлүүнүн натыйжасында жылуулукка айланышы жана серпилгич толкундардын айлана-чөйрөгө таралышы, электр тутумунда тутумду түзгөн өткөргүчтөрдүн жигердүү каршылыкка ээ болушу жана курчап турган мейкиндикке электр-магниттик толкундардын таркалышы, о. эле диэлектриктер жана ферромагниттер уюлдашкан учурда энергиянын андан чагылышына ж. б. байланышкан. Термелүүнүн өчүү мыйзамы тутумдун касиеттери менен байланышкан. Сызыктуу тутумда бир термелүү мезгилинде энергиянын жоголушу термелүү амплитудасынын квадратына пропорциялаш болуп, термелүүнүн амплитудасы геометриялык прогрессия боюнча азаят. Сызыктуу эмес тутумда бир термелүү мезгилинде энергиянын жоголушунун толук энергияга болгон катышы турактуу болбостон, амплитуданын азайышы менен өзгөрүп, геометриялык прогрессияны жаратпайт. Термелүүнүн өчүү мыйзамынын жөнөкөй учуру – сызыктуу эмес механикалык тутум. Мында сүрүлүү күчүнүн чоңдугу турактуу (ылдамдыкка көз каранды эмес), ал эми сүрүлүү күчүнүн багыты ылдамдыкка карама-каршы, мындай сүрүлүү күчтүн пайда болушу жылышуу кыймылы менен байланышкан. Бул учурда термелүүнүн амплитудасы арифметикалык прогрессия менен азаят.
Рулетка
Рулетка (французча roulette) – металлдагы тереңдетилген гравюра техникасында, айрыкча карандаш манерасы деп аталган техникада колдонулган аспап. Р-нын жыгач туткасы металл штифте бекитилген, тегерегинде курч кертиктери бар болот дөңгөлөкчө түрүндө болот.
С
Бад-Тенштедт
Бад-Тенштедт (Bad Tennstedt) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан Шаар. Унструт-Хайних районуна кирет.
Калкы - 2525 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 27.27 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 64 004. Мэр — Йөрг Клупак.
Шаар административдик курамы боюнча 13 шаардык районго бөлүнөт.
Сура
Сура - Орусиядагы дарыя, Волганын он куймасы.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Эстердайкстрих
Эстердайкстрих (Oesterdeichstrich) — Германия Федеративдик Республикасынын Шлезвиг-Гольштейн жеринде жайгашкан муниципалитет. Дитмаршен районуна кирет.
Калкы - 278 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 4,64 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 01 0 51 084. Муниципалитеттин башчысы — Вильхельм Хольман.
Хамдэн (Коннектикут)
Калкы - 58180 киши. Болжолдуу аянты - 56.2 км². FIPS коду — 09-35650.
Гандесберген
Гандесберген (Gandesbergen) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Везердеги Ниэнбург районуна кирет.
Калкы - 452 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 6,99 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 2 56 008. Муниципалитеттин башчысы — Карл-Хайнц Штайн.
Клайнхойбах
Клайнхойбах (Kleinheubach) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Төмөнкү Франкония административдик округуна карайт. Мильтенберг районуна кирет.
Калкы - 3522 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 9,49 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 6 76 132. Муниципалитеттин башчысы — Штефан Даннингер.
Термелүүнү синхрондоштуруу
Термелүүнү синхрондоштуруу – эки же андан көп системалардын термелүүсүнүн жыштыктары барабар же бири бирине эселүү болгон шарты (режими).
Байланышкан системалар өз ара Термелүүнү синхрондоштуруу (бул учурда системанын ар бири экинчисине таасир этет жана Термелүүнү синхрондоштуруу жыштыгы алгачкы жыштыктан айырмаланат) жана аргасыз Термелүүнү синхрондоштуруу (бул учурда синхрондоочу система синхрондолуучу системага мезгили менен таасир этет) болуп айырмаланат. Бири биринен кубаттуулуктары боюнча айырмаланган эки термелүү системанын өз ара синхрондошуусунда кубаттуулугу жогору болгон синхрондоочу системанын амплитудасы азаюу менен кубаттуулугу төмөн синхрондолуучу системаныкы жогорулаган болот. Бул учурда өз ара Термелүүнү синхрондоштуруу менен аргасыз термелүүнүн синхрондошкондугу мүнөздөлөт. Жыштыктары ар түрдүү болгон эки автотермелүү системасынан турган өз ара байланыштагы системада жыштыктардын маанилери жакындатылганда Термелүүнү синхрондоштуруу ишке ашырылат.
Гросмюлинген
Гросмюлинген (Großmühlingen) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан Кыштак. Шөнебек районуна кирет.
Калкы - 1090 киши (2005 жыл). Болжолдуу аянты - 12,75 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 3 67 013. Кыштак башчысы — Уте Мөбиус.
Термогальваномагниттик кубулуштар
Термогальваномагниттик кубулуштар – магнит талаасынын бардык заттардын электр жана жылуулук өткөрүмдүүлүгүнө тийгизген таасири менен байланышкан, б. а. магнит талаасы ток ташуучу бөлүкчөлөргө таасир этет.
Мис., ток өтүүчү пластинканы магнит талаасына жайгаштырсак, анда магнит талаасы электрондун траекториясын өзгөртүү менен электрондун ылдамдыгын төмөндөтүп, электр жана жылуулук өткөрүмдүүлүгүн азайткан болот.
Фиельструп Фёдор
Фиельструп Фёдор (Теодор) Артурович (19. 1. 1889, Петербург - 7. 12. 1933, Ленинград) - советтик орус саякатчысы, этнограф, чыгыш таануучу. 1924-25-ж. Кыргызстанга экспедиция жасап, Фергана жана Тянь-Шань өрөөндөрүнө изилдөө жүрүштөрүн уюштурган. Экспедиция учурунда үч багыт боюнча иш алып барган: Изилдөөчү кыргыздардын материалдык абалы (турак жай, кийимкече, тамак-аш ж. б.), транспорту, чарбалык уклады, үйлөнүү үлпөтү, коомдук түзүлүшү, улуттук оюн-зооктору, элдик календары ж. б. боюнча бай маалыматтарды чогулткан.
Генеалогиялык маалыматтар боюнча схема таблицаларды түзгөн; өлүм-житим, аш өткөрүүгө байланыштуу жөрөлгөлөр тууралуу кызыктуу илимий маалыматтарды жазып калтырган. Ал өзү жыйнаган маалыматтар боюнча айрым гана илимий макалаларды жарыялоого үлгүргөн. 20-кылымдын 30-ж. советтик интеллигенцияга карата жасалган куугунтуктоого кабылып, сурак мезгилинде трагедиялуу каза болгон. Анын эмгектерин 21-кылымдын баш чендеринде гана РФ ИАнын Миклухо-Маклай атындагы институтунун окумуштуулары жарыкка чыгарышты.
Фаррагут (Айова)
Фаррагут (Айова) (Farragut) — Айова штатынын Фримонт округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 0.9 км². FIPS коду — 19-26985.
Калкы
2010-жылы калкы 509 киши болгон.
Хеккенмүнстер
Хеккенмүнстер (Heckenmünster) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Бернкастель-Витлих районуна кирет.
Калкы - 117 киши(2013-ж.). . Аянты - 4,88 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 31 050. Муниципалитеттин башчысы — Биргер Фүр.
Хантингдон
Хантингдон (Huntingdon) — Англиянын Кембриджширдеги Хантингдоншир районундагы шаары. Шаар 1205-жылы Иоанн падышадан шаар хартиясын алган. Оливер Кромвель 1599-жылы ошол жерде төрөлгөн жана 1628-жылы анын Парламент мүчөлөрүнүн бири болгон.
География
Шаар Грейт-Ус дарыясынын түндүк жээгинде, Годманчестердин карама-каршысында жана чыгышта Сент-Айвс базарына жана батышта Брамптон айылына жакын жайгашкан. Хантингдон чыгышта Хартфорд айылын жана түндүк жана батышта Оксмур, Стукли Медоуз жана Хинчингбруктун өнүгүп келе жаткан аймактарын камтыйт.
Годманчестер, Хантингдон жана Брамптондун ортосунда Англиядагы эң чоң Портхолм шалбаасы жайгашкан. Анын 257 акр (104 га) чөптүн, гүлдөрдүн жана ийнеликтин сейрек кездешүүчү түрлөрүн камтыйт. Бул саз каакымынын жалгыз белгилүү британдык мекени. Ал суу каптоо учурунда табигый суу сактагыч катары кызмат кылып, дарыянын жай агып кетишине шарт түзөт, ошондуктан жакынкы шаарларда суу ташкынынын алдын алууга жардам берет. Ал ат майданы катары да кызмат кылган жана бир кезде авиациянын борбору болгон.
Бибергемюнд
Бибергемюнд (Biebergemünd) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан муниципалитет. Дармштадт административдик округуна карайт. Майн-Кинциг районуна кирет.
Калкы - 8 343 киши(2013-ж.). . Аянты - 78,55 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 4 35 003. Муниципалитеттин башчысы — Томас Диккерт.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 6 шаардык районго бөлүнөт.
Блумингтон (Небраска)
Блумингтон (Небраска) (Bloomington) — Небраска штатынын Franklin округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 124 киши. Болжолдуу аянты - 2.1 км². FIPS коду — 31-05490.
Он-лайн
Он-лайн – ар кандай окуяларды (мисалы, конференция, семинар, олимпиада ж. б.) дал ошол болуп жаткан учурунда репортаж түрүндө телерадио аркылуу кабарлоо.
Нямюрха-Яга
Нямюрха-Яга — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Черная дарыясынын сол жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Печора дарыясы бассейнинин Чыгыш чек арасынан Чоң Ою дарыясы бассейнинин Чыгыш чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сазоновка (Бакалин району, Башкыртстан)
Сазоновка — Башкыртстандын Бакалин районундагы айыл, Эски Матин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 9 киши. Почта индекси — 452673, ОКАТО коду — 80207855004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Онихофоралар
Онихофоралар (Onychophora), алгачкы трахеялуулар – омурткасыз жандыктар тиби. Денеси сегменттелген (13төн 43кө чейин). Формасы эжеке бээ саа сымал, Узундугу 15 смге жетет, денеси жука кутикула менен капталган. Ар сегментинде хитин тырмакчалуу экиден жөнөкөй буттары болот. Башында оозу, 2 узун антеннасы, 2 көзү, хитин жаагы жана 2 ооз соргучу бар. Дем алуу органы начар өнүккөн кекиртектен турат. Кан айлануусу ачык. Тамак сиңирүү системасы түтүк сымал. Айрым жыныстуу, дээрлик бардыгы тирүү тууйт. 1 классы, 70 түрү бар. Түштүк жарым шардын тропик жана мелүүн алкактарындагы токойлордо чиринди арасында жашайт. Жырткычтары тамагын ооз соргучтарынан чыгарган илешкек суюктук менен кармайт.
Танэйвилл (Миссури)
Танэйвилл (Миссури) (Taneyville) — Миссури штатынын Taney округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 359 киши. Болжолдуу аянты - 1.2 км². FIPS коду — 29-72232.
Диодот
Диодот (т. ж. белгисиз - б. з. ч. 230-ж. ченде ө.) - Грек-Бактрия мамлекетин негиздөөчү.
Б. з. ч. 3-кылымдын ортосуна чейин Антиох Инин Бактриядагы акими болгон. Б. з. ч. 250-ж. ченде Бактрияны кез каранды эмес деп жарыялап, падыша титулун кабыл алган. Д. өлгөндөн кийин, бийликти анын уулу Диодот II мурастап калган.
Лонг Бич (Миннесота)
Лонг Бич (Миннесота) (Long Beach) — Миннесота штатынын Pope округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 335 киши. Болжолдуу аянты - 4.2 км². FIPS коду — 27-37970.
Штеттфельд (Төмөнкү Франкония)
Штеттфельд (Төмөнкү Франкония) (Stettfeld (Unterfranken)) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Хасберге районуна кирет.
Калкы - 1204 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 11,16 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 6 74 201. Муниципалитеттин башчысы — Альфонс Хартлиб юн..
Саврасов, Алексей Кондратьевич
Саврасов, Алексей Кондратьевич (1830, Москва – 1897, ошол эле жер) – орус живописчиси-пейзажчысы. Москва живопись, ийчилик жана зодчийлик окуу жайында окуган, 1857–82-ж. ошол жерде пейзаж классын жетектеген. Көчмө сүрөт көргөзмө өнөктүгүнө мүчө жана уюштуруучу. С-дун алгачкы чыгармаларында романтикалык эффект (“Күн бүркөөдө Кремлдин көрүнүшү”, 1851, Третьяков галереясы) көбүрөөк орун алган. 1850–60-ж. чыгармаларында түстөрдүн ички биримдигине “Сокольникидеги бугу аралы”, 1869) жарык шаңынын эмоциялык таасирин күчөтүүгө умтулган. Жөнөкөй көрүнүш аркылуу орус жаратылышынын өзгөчөлүгүн ача алган. Бул “Чар каргалар учуп келди” (1871) деген сүрөттөн көрүнөт. XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башындагы орус пейзажчыларына (К. А. Коровин, И. И. Левитан, С. И. Светославский) зор таасир тийгизген.
Фигура жасап муз тебүү
Фигура жасап муз тебүү - коньки спортунун бир түрү. Фигура жасап муз тебүү боюнча мелдеш жалгыз (эркек же аял) жана жуп (эркек-аял) спортчулардын ортосунда өткөрүлөт. Спортчулар музыканын коштоосунда муз үстүндө коньки менен түрдүү элементтерди - айлануу, секирүү, кадамдардын комбинациясы, көтөрүү (поддержка) ж. б. аткарышат. Фигура жасап муз тебүү спорттун өз алдынча түрү болуп 1860-ж. калыптанган. Биринчи мелдеш эркектер арасында 1882-ж. Венада өткөн. 1924-ж. олижпиялык оюндардын программасына киргизилген. Фигура жасап муз тебүү боюнча дүйнөлүк, Европа, төрт континеттик чемпионаттар өткөрүлөт. КРде Ф. ж. м. т-нү өнүктүрүү боюнча федерация, мектептер иш алып барууда. Фигура жасап муз тебүү боюнча К. Ураимова алгачкы Кыргызстандык спортчу катары эл аралык мелдештерге катышуда.
Салон
Салон (французча salone – конок үй) – атайын мааниде XVII-XIX кылымдарда француз академиясынын көргөзмөлөрүнүн аталышы. XVII кылымдын акыркы чейрегинен баштап С. Парижде өткөрүлө баштаган, XIX кылымдын аягынан алар мамлекеттик иш-чара болбой калган. Францияда мезгил-мезгили менен өткөрү­лүп туруучу башка көргөзмөлөр С. аталып калган. Көркөм турмуш практикасында С. атайын бир мекемеге тиешелүү.
Бехтольсхайм
Бехтольсхайм (Bechtolsheim) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Альцай-Вормс районуна кирет.
Калкы - 1564 киши(2013-ж.). . Аянты - 10,66 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 31 007. Муниципалитеттин башчысы — Харальд Кемптнер.
Термодинамикалык теңсалмактуулук
Термодинамикалык теңсалмактуулук – системанын бардык бөлүктөрүнүн температура, басым ж. б. макроскопиялык өлчөмөлөрүнүн бирдей болгондогу абалы.
Мис., идеалдык газдын (бир фазалуу система) абалы басым, көлөм, температура менен толук мүнөздөлөт. Эгерде ушул үч өлчөмү өзгөрбөсө, анда идеалдык газ Термодинамикалык теңсалмактуулук абалында болот. Реалдык системалар теңсалмактуу эмес абалда болушат, б. а. алардын өлчөмөлөрү өзгөрүп турат. Бирок ар кандай реалдык (теңсалмактуу эмес) система өтө кичине убакытта Термодинамикалык теңсалмактуулук абалында деп эсептелет. Ал эми чексиз кичине убакыт ичинде ал ого бетер теңсалмактуу болот. Ошентип реалдык теңсалмактуу эмес абал идеалдык теңсалмактуу абалдардын катарына ажыратылышы мүмкүн. Бул ыкма термодинамикада кеңири колдонулат.
Мушташ клубу
}}
"Мушташ клубу" (Fight Club, Бойцовский клуб) — 1996-жылы жазылган Чак Паланиктин ушундай эле аталыштагы романынын негизинде 1999-жылы тартылган америкалык тасмасы. Режиссеру Дэвид Финчер, ал эми катышкандар Брэд Питт, Эдуард Нортон жана Хелена Бонэм Картер. Нортон ысымсыз баяндамачы катары баш каармандын ролун аткарганы менен ал кеңсе жумушун жактырган эмес. Ал самын жасоочу Тайлер Дөрден (Питт) менен бирге мушташ клубун ачышкан соң, аларга көңүл ачуу үчүн мушташканды жактырган адамдар кошулушат. Баяндамачы Дөрден жана Марла Сиңер (Картер) менен түшүнүксүз мамиле түзө баштайт.
"Мушташ клубу" сатылуу жагынан студиянын үмүтүн актаган эмес. Киносынчылар ашыкча тасманын зөөкүрлүк камтыганын жана моралдык жактан түшүнүксүз экенин сындашса, аткаруучулардын чеберчилиги, режиссердук иши, тематикасы жана тасманын негизги идеясынын жеткирилиши жагын мактоо менен кайчы пикирлер жаралган. Тасма 1999-жылдагы абдан талаштуу тасмалардын бири болуп калган. Тасма кийинчерээк сынчылардын жылуу пикирине ээ болуу менен DVD чыгарылышы ийгиликтүү сатылган жана тасма культ тасмага айланган.
Бад-Франкенхаузен-Кифхойзер
Бад-Франкенхаузен-Кифхойзер (Bad Frankenhausen) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан Шаар. кифхойзер районуна кирет.
Шаар административдик курамы боюнча 4 шаардык районго бөлүнөт.
Окшоштук теориясы
Окшоштук теориясы - физ. ку­булуштардын окшоштук шарттары жөнүндөгү окуу.
Окшоштук теориясы физ. чоңдуктардын өлчөмдүүлүк теориясына негизделип, физ. моделдөөнүн негизин түзөт. Окшоштук теориясынын милдети — ар кандай физ. ку­булуштардын окшоштук критерийин табуу жана анын жардамы менен бул кубулуштардын касиеттерин изилдөө. Бир физ. кубулушту мүнөздөөчү өзгөрмө чоңдуктардын маанилери бир­дей убакытта жана мейкиндиктин бир­дей чекиттеринде экинчи кубулушту мүнөздөөчү тийиштүү чоңдуктарга пропорциялаш болсо, анда бул кубулуштар окшош, ал эми кубулуштарды аныктоочу өлчөмсүз чоңдуктар окшоштук критерийлери деп аталат.
Окшош кубулуштарда окшоштук критерийи бирдей маанилерге ээ. Эгер изилденүүчү кубулуштар дифферен­циал тдемелери м-н туюнтулса, ан­да аныктоочу иараметрлер баштапкы жана чектик шарттарга жана теңдемелердин коэффициенттерине кирет. Теңдемелердн өлчөмсүз түргө келтиргенден кийин аларда өлчөмсүз гана коэффициент калат. Бул коэффициенттер окшоштук критерийи бо­луп саналат. Окшоштук теориясы практикада физ. татаал кубулуштарга сапаттык-теориялык анализ жүргүзүүгө, аларды аныктоочу өлчөмсүз параметрлерди табууга жардам берип, эксперименттик жыйынтыктарды иштетүүгө негиз болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Термодинамикалык цикл
Термодинамикалык цикл – термодинамикалык система аткарган айланма процесс.
Термодинамикада өздөштүрүлгөн циклдер ар кандай термодинамикалык: процесстерден изотермалык, адиабаталык, изобаралык, изохоралык процесстерден түзүлөт. Төмөнкү циклдер термодинамикада жана анын техникалык тиркемелеринде кеңири колдонулат: 1) Карно цикли; 2) Отто цикли – эки адиабатадан жана эки изобарадан түзүлгөн айланма жүрүш; 3) Дизель цикли – эки адиабатадан, изохорадан жана изобарадан түзүлгөн айланма жүрүш; 4) Клапейрон цикли – эки изобара жана эки изотермадан турат. Термодинамикалык цикл менен жылуулук кыймылдаткычтарынын иштешинин жалпы законченемдүүлүгү изилденген.
Фёдоров столчосу
Шакектердин системасынан сырткары Фёдоров столчосунун маанилүү тетиги болуп айнектен жасалган эки жарым шар эсептелет. Ал экөөнүн ортосуна шлиф жайгаштырылат (шлифтин изилденип жаткан бөлүгү айнек сферанын борборуна дал келтирилет). Бул изилдөөлөр геологияда жана минералогияда кеңири колдонулуп, кристаллдын симметриясы, кайсы класска таандыктыгы, сингониясы ж. б. аныкталат.
Гроспашлебен
Гроспашлебен (Großpaschleben) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Кетен районуна кирет.
Калкы - 869 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 9,60 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 82 145. Муниципалитеттин башчысы — Гудрун Шатински.
Оливков, Борис Михайлович
Оливков, Борис Михайлович [25. 7(6. 8). 1892. Рязань губ., Сапожкову., Копнино кыш,— 9. 12. 1954, Москва] — сов. вет. хирург. РСФСРдин илимге эмг. сиң. ишмери (1944). 1917-ж. Ка­зан вет. иститутун бүтүргөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Бивэр Кроссинг (Небраска)
Бивэр Кроссинг (Небраска) (Beaver Crossing) — Небраска штатынын Seward округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 457 киши. Болжолдуу аянты - 1.7 км². FIPS коду — 31-03530.
Он ок будун
Он ок будун («он уруу», «он уруудан турган эл, калк») – 5–8-кылымда Теңир-Тоо жана ага жакын аймактарда жашаган батыш түрк урууларынын жалпы аталышы. Алгач Орхон жазуу эстеликтеринде кезигип, Кытай тарыхый даректеринде беш уруу дулу жана беш уруу нушиби катары берилген. В. В. Радлов ж. б. окумуштуулар байыркы түрк тилинде «ок» («ог») «эне» деген сөздү билдирип, бир энеден тараган уулдар («огул») Он ок будун аталганын көрсөтсө, айрымдары (О. Прицак) жаанын жебесине («ок») байланыштырган. Он ок будунга кирген уруулар негизинен карлук жана огуз (же огуз-түркмөн) тилинде сүйлөшкөн. 5–9-кылымга тиешелүү орхон жана талас жазууларынын тили да (хакас тилине киргендерди кошпогондо) ушул тил тобуна жакын. Ошондуктан көпчүлүк окумуштуулар Теңир-Тоо (Талас, Памир-Алай, Кочкор ж. б.) жазууларын Он ок будун урууларынын мезгилине тийиштүү деп белгилешкен.
Суппорт
Суппорт, супорт (фр. support - кармап турам, тиреп турам) - металл жонгуч станоктун кескич аспабын же буюмду бекитүүдө жана аны иштетүүдө керектүү орунга жылдыруучу негизги жумуш аткаргыч органы. Суппорт жонгучту кармагычтан жана аспаптын кыймылын багыттагычтан турат. Суппорт иштетүүнүн түрүнө жараша токардык, жылмалагыч ж. б.; кескич кыпчыткычтын тиби боюнча кескич, револьвердик; станокто жайгашуусу боюнча жогорку, алдынкы ж. б.; ошондой эле багыты жана кыймылдын мүнөзү боюнча узата, тууралжын жана термелме болуп айырмаланат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Оливье Де Серр
Оливье Де Серр - кыштык алмурут сорту.
Тускамбиа (Миссури)
Тускамбиа (Миссури) (Tuscumbia) — Миссури штатынын Miller округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 218 киши. Болжолдуу аянты - 0.9 км². FIPS коду — 29-74194.
Санкир
Санкир, санкирь – байыркы орус живописинде адам денесинин кийим менен жабылбаган ачык бөлүктөрүн же бетин сүрөткө тартууда колдонулган каралжын же карараак негизги түс, к. Личное письмо, Пробелка макалаларын.
Сангина
Сангина, сангин (французча sanguine; латынча sanguis – кан) – кызыл-күрөң түстөгү, көбүнчө таякча түрүндөгү (карандаш деп аталган) сүрөт тартуу үчүн даярдалган материал. Кайра жаралуудан баштап, Европада табигый минералдан алынган С. («кызыл бор») колдонула баштаган. Азыркы С. жасалма болот. С-нын түстүк ыраңы күрөңдөн көрөкчө кызылга жакын болот. Ушул материал менен аткарылган сүрөт техникасын да С. деп аташат. Негизинен С-ны Италия карандашы же пресстелген көмүр сыяктуу колдонушат. Кээде алар менен бирдикте пайдаланышат. С. менен тартылган сүрөттү андан соң бекемдешпейт.
Нярио-Яга
Нярио-Яга — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Черная дарыясынын сол жээгинен 51 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Печора дарыясы бассейнинин Чыгыш чек арасынан Чоң Ою дарыясы бассейнинин Чыгыш чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ганн. Мюнден
'''Ганн. Мюнден''' (Hann Münden) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан Шаар. Гөттинген районуна кирет.
Калкы - 24525 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 121,11 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 1 52 016. Мэр — Клаус Бурхенне.
Шаар административдик курамы боюнча 11 шаардык районго бөлүнөт.
Сицилиялык Диодор
Диодор сицилиялык (б. з. ч. 90-ж. ченде - б. з. ч. 21-ж.) - байыркы грек тарыхчысы, «Тарыхый китепкана» деген 40 китептен турган чыгарманын автору.
Бизге булардын 1-5 жана 11-20-китептери толук, калганы үзүндү түрүндө жетти. Чыгармада Байыркы Чыгыштын, Грециянын эллин мамлекеттеринин жана Римдин уламыi мезгилинен б. з. ч. 1-кылымдын ортосуна чейинки тарыхы баяндалган. Грециянын классикалык доору, Сицилиядагы кулдардын көтөрүлүшү (б. з. ч. 2-к.) жөнүндө бөтөнчө кызыктуу кабарлар бар.
Олив тынчтыгы
Олив тынчтыгы (1660) Швеция менен Речь Посполитанын (союзда Австрия жанa Бранденбург) ортосу да түзүлгөн; Копенгаген тынчтыгы (1660) менен бирге Түндүк согушун (1655—1660) аяктаткан.
Франциянын арачылыгы менен Данцигге (Гданьск) жакын Олив монастырында 1660-ж. 3-майда кол коюлган. Олив тынчтыгы боюнча поляк королу Ян II Казимир Швеция королдугунун тактысына доомат кылуудан баш тарткан, Швеция Эстляндияны, Эзель менен дээрлик бүткүл Лифляндияны (негизинен 16—17-кылымдын башында басып алган аймак) өзүн калтырган. Олив тынчтыгы Орусиянын Швеция менен Кардис тынчтык договорун (1661) түзүүсүн тездеткен.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Биберталь
Биберталь (Biebertal) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан муниципалитет. Гиссен административдик округуна карайт. Гиссен районуна кирет.
Калкы - 10 041 киши(2013-ж.). . Аянты - 43,92 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 5 31 002. Муниципалитеттин башчысы — Томас Бендер.
Фёдоров Михаил Николаевич
Фёдоров Михаил Николаевич (1937-ж. т., Өзбекстан, Ташкент ш.) - тарыхчы, тарых илимдин доктору (1990), проф. (1992). 1952-ж. Ташкент мамлекеттик университетин бүтүрүп, Өзбек ССР ИАнын Тарых жана археол. институтунда илимий кызматкер, кийин КМУда окутуучу, доцент, проф., кафедра башчысы болуп иштеген. Илимий эмгектери негизинен Орто Азиянын тарыхын, археологиясын, нумизматикасын изилдөөгө арналган. 100дөн ашык илимий эмгектери, тарыхый повесттери жарык көргөн. Медалдар менен сыйланган.
Хекхушайд
Хекхушайд (Heckhuscheid) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Айфель-Битбург-Прүм районуна кирет.
Калкы - 140 киши(2013-ж.). . Аянты -  8,28 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 32 236. Муниципалитеттин башчысы — Якоб Пинтен.
Эфенум
Эфенум (Oevenum) — Германия Федеративдик Республикасынын Шлезвиг-Гольштейн жеринде жайгашкан муниципалитет. Түндүк Фризия районуна кирет.
Татаал сөздөрдүн жазылышы
Киришүү
Орус тили жөнүндөгү эмгектерде да, түрк тилдери жана анын  ичиннде кыргыз  тили жөнүндө  жазылган  эмгектерде да татаал сөздөр тууралуу  бирдей  түшүнүк, бирдей аныктоо ушул  убакытка чейин жок экенин көрөбүз.
Орус  эмгектери колдонуп жүргөн грамматикада, адатта татаал сөз жөнүндө  мындай түшүнүк  берилет : “ Эки же андан көп уңгудан  түзүлгөн сөз – татаал сөз деп  аталат. Маселен, водовоз, паровоз, буревестник, паровозостроение, самолет, Ленинград ...”  Ошентип, бир нече сөз  биригип бир сөзгө айланса бир маани берсе  жана мындай сөздү түзүүчү сөздөр (компоненттер) айрым жазылбастан , бирге жазылса, андай сөз орус тилинин окуу китептеринде  татаал сөз деп  аталат. Бир  маани, бир түшүнүк  берсе да компоненттери айрым жазылуучу с оветская Армия, Черное море, сельское хозяйство деген сыяктуу сөздөр татаал сөздөр болуп эсептелбейт.
Эфенум
Калкы - 463 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 10,87 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 01 0 54 094. Муниципалитеттин башчысы — Вальтер Якобзен.
Тил илиминин тарыхы
Тил илиминин  жаралышы
Кайсы гана илим болбосун өзүнүн жаралуу, калыптануу жана  өнүгүп – өркүндөө пайда болот. Азыркы тил илими – бүгүнкү күнгө чейин принциптүү  көз караштардын, тилдин табияты, маңыз – мааниси  , аткарган кызматы, анын гносеологиялык жана онтологиялык концепциясы жөнүндөгү пикирлердин  жалпылаштырган  системасы. Биздин заманга чейинки 6 -5 миң жыл мурда эле египеттиктердин, шумерлердин ар кандай жазуулары ойлоп таап,  аларды пайдаланышкандыктарын  эске салганда эле,  тил маселелери  жөнүндөгү ой – пикирлердин  өтө узак тарыхы бар.
Татаал сөздөрдүн жазылышы
Киришүү
Академик  В.В. Виноградов  өзүнүн  эмгектеринде железная дорога, дом отдыхал, грудная жаба  деген  сыяктуу сөздөрдү “ составдык  терминдер” деп атап, аларды фразеологиялык единицалардын катарына кошот.
Ошондуктан, биз кыргыз тилиндеги  татаал сөздөргө Стр. 4марсизм-ленинизмдин  тил  жөнүндөгү  илимине сүйүнүп,  советтик тюркологдордун  иштеринин негизинде  колдон келишинче  түшүнүк берүүгө, аны классификациялоого аракет кылдык, татаал сөздөр , татаал терминдер орус тилинен  кыргыз  тилине кандай жолдор менен  өтүп , өздөштүрүлүп жатканын көрсөтүүгү умтулдук.
Тил илиминин тарыхы
Тил илиминин тарыхы
19к тил илиминин өнүгүш тарыхында өзгөчө мааниге ээ мезгил. Анткени бул мезгилде “классикалык” тилдерден башка дагы  көптөгөн тилдердин  материалдары илимий  анализдердин алкагына алынып, жетишээрлик  факт- материалдын негизинде окумуштуулар  тилдердеги материалдык  окшоштуктарды, алардын жаралуу себептерин ачуу менен, тилдердин тектештиги  проблемасын негиздешет да , баба тил маселесин көтөрүшөт. Ушунун натыйжасында индоевропа  тилдери жана  ал тилдердин санскрит менен өз ара  тектештиги далилденет, тектеш тилдердин  тобу аныкталат.
Татаал сөздөрдүн жазылышы
Киришүү
Татаал сөздөр, татаал терминдер жөнүндөгү  аныктамаларды,  түшүнүктөрдү  мисалдар менен  жабдыдык. Мисалдар кыргыздын көркөм адабиятынан, коомдук- саясий ,  илимий эмгектерди котормолорунан  жана да оозеки сүйлөгөн сөздөрдөн алынды.
Тил илиминин тарыхы
2. Тил илиминин өнүгүш этаптары.
Тил илиминин жаралышын, өүгүшүн  жана калыптанышын  мезгилдерге бөлүштүрүү  анын өнүгүшүндөгү  негизги урунттуу этаптарды белгилөө аркылуу ишке ашырылышы  талапка ылайык. Андыктан тил илиминин жаралышынан үгүнкү  күндөгү өнүгүшүнө  чейинки  мезгилди камтыган  этаптар катары  төмөнкүлөр белгиленип жүрөт:
Татаал сөздөрдүн жазылышы
Киришүү
Түркологиялык эмгектерде татаал сөздөр  жөнүндө ар түрдүү  түшүнүк берилген. Мындай эмгектердин көпчүлүгү татаал сөз өзүнчө бөлүнгөн эмес. Буга А.Н Кононовдун “ Өзбек тилинин грамматикасы”, Н.А.Баскановдун  “ Каракалпак тили” деген китеби жана башкалар мисал боло алат. Бул эмгектерде татаал сөздөр  синтаксиздик жолдор  менен  сөз түзүүнүн  мисалы катарында баяндалат. Түрк тилдеринде татаал сөз – эки жана андан көп сөздөрдүн айкалышканынан келип чыккан сөз экендиги жөнүндө, мындай сөз жаңы түшүнүктөрдү, көтүктү, жалпылоону , экспрессивдүүлүктү,  таамайлыкты көрсөтө тургандыгы  жөнүндө профессор  Н.К. Дмитриевдин  эмгектеринде  бир кыйла толук айтылган.
Кыргыз тилинин  мектептер  жана педагогикалык училищелер үчүн жазылган жана колдонулуп жүргөн  окуу китептеринде  кыргыз тилинде татаал сөздөр бар экени айтылып келе жатат. Бирок алар жөнүндө  бирдей  түшүнүк,  бирдей классификация жок. Ар бир автор өзүнүн байкоосу  боюнча түншүнүк берип келатат. Мектептерде колдонулуп жөргөн эки окуу китебин – К.Бакеевдин жана  Дөөлөтша Исаевдин  окуу китептерин алсак, буларда татаал сөздөр жөнүндө ар түрдүү  түшүнүк жана ар түрдүү классификация берилгендигин көрөбүз. Мисалы, бүгүн, быйыл деген сыяктуу татаал сөздөрдү К.Бакеев “ бириккен уңгу” деп эсептеп, “уңгунун түрлөрү” деген бөлүмдү баяндаса, Д.Исаев  мындай сөздөрдү  “ бириккен сөздөр” деп эсептеп, “ Жөнөкөй жана татаал сөздөр” бөлүмүндө  баяндайт. “Кошмок сөзгө” К.Бакеев “ Эки же андан артык сөздөн туруп, айрым жазылса да, бир гана маанини түшүндүргөн сөздөрдү кошмок сөздөр дейбиз” деген аныктама берип, буга Ысык-Көл, Алп кара куш ... окуп жибер деген сыяктуу мисалдарды келтирсе, Д.Исаев : “ Айрым турганда маани берүүчү эки же андан артык сөздөн кошулуп,  бир түшүнүктү билдирген сөздөр кошмок сөздөр деп аталат” деген аныктоону берет да, кошмок сөздөргө мисал кылып  Кум-Дөбө, көк тикен, ала карга , жети жүз он сегиз, уктап калды  деген сыяктуу сөз айкаштарын келтирет.
Тил илиминин тарыхы
Азыркы тил илими жана структурализм. (20к. Башталып, азыркы мезгилге чейин туура келет)
Тил илиминин тарыхы боюнча күчтүү адис В. Томсендин сөзү менен айтканда “индустар жеткен  тил илиминдеги  бийиктик өтө баалуу – нарктуу жана  алардан үйрөнгөндүгүнө карабай, Европадагы тил илими 19к. Чейин  ал бийиктикке  көтөрүлө албады”.
Ушундан улам  тил илими тил жөнүндө  тээ байыркы  мезгилдерден тартып бүгүнкү күнгө  чейинки айтылган  көз – караштардын, илимий теориялардын , тилдик фактыларды  анализдөөнүн  метод – ыкмалары , принциптеринин жалпы системасы  болгондуктан , тил илиминин  жаралышынын  алгачкы мезгилдерден  тартып бүгүнкү күндөгү өнүкөн  тил илиминин  материалдарынын өздөштүрүнүн  илимий да, практикалык да , таанып – билүүчүлүк да мааниси өтө чоң деп эсептейиз.
Татаал сөздөрдүн жазылышы
Киришүү
Бир түшүнүктү эки автор эки түрдүү түшүнүп, алардын ар бирөө өзүнчө аныктаганы көрүнүп турат. К.Бакеевдин аныктоосуна караганда кошмок сөз ,эреже катарында, айрым жазылууга тийиш. Албетте ,бул натуура. Анткени : 1)кыргыз тилинде татаал сөздөрдүн компоненттеринин  биринин мааниси жоюлган болсо, же анын мааниси ачык болбосо , анда алар кошулуп айтылышынча жазылат. Мисалы: жарганат, сөөлжан, кашкулак, меңдубана, кызылгат, алабата, чалагайым, чаржайыт, сокбилек жана башкалар ; 2) Кишиге , жаныбарга , затка коюлган энчилүү аттар  эки же андан көп сөздөн түзүлгөн болсо , андай сөздөрдүн компоненттери бөлүнбөстөн бирге жазылат. Мисалы: Асанбек, Бекжан, Алымкан, Аккула, Тайбуурул, Бөрүбасар жана башкалар.
Дөөлөтша  Исаевдин: кошмок сөздөр- “ айрым турганда маани берүүчү”  сөздөрдөн кошулган  сөздөр дегени дп натуура экендиги дөжогору жакта  келтирилген мисалдан ачык көрүнүп турат.
Бул эки окуу китебинде  татаал сөздөр жөнүндө берилген аныктамалардын жалпы кемчилиги – татаал сөз эки же андан көп сөздөрдүн  туруктуу айкалышы экенин көрсөтпөгөнүндө.
Татаал сөздүн маанисин мына мындай аныктама туура берет деп ойлойбуз : Эки же андан көп сөздөн, же болбосо , эки же андан көп компоненттен туруктуу айкалышып, жаңы маани берген же маанини күчөткөн сөздөрдүн айкалышын татаал сөз дейбиз. Мисалы : өнөр жай, мал чарба, бак-дөөлөт, ата-эне, кыз-кыргын, төө тикен, ат кулак, чыр-чатак, ыпыр-сыпыр, кыжың-кужуң, өйдө-ылдың жана башка
Татаал сөздүн жөнөкөй сөздөн айырмасы.
Маани жагынан алганда татаал сөз менен жөнөкөй сөздүн ортосунда анчалык айырма жок. Бирок бир кыйла татаал сөз түшүнүктүн ,  сөздөрдүн маанисин тактайт, сөздү экспрессивдүү айтууга, ойду ачык,  таамай айтууга мүмкүндүк берет. Мисалы : саламаттыкты көрсөтүү үчүн “саламатпыз” же “аманбыз” дегендин ордуна “ Соо-саламатпыз” деп айтуу тагыраак, ачыгыраак болот. “Сөздүн ачыгын айт” дегендин ордуна “кың-мың этпей, айта турганыңды айт” дегенде “кың-мың этпей”деген татаал сөз ойду таамай,экспрессивдүү айтып турат. Татаал  сөздөрдүн кээ бирөөлөрү  маанини жалпылап көрсөтөт. Мисалы: “мал-сал”  дегенде малдын бир түрү эмес, жалпы мал жөнүндө түшүнүлөт. “Эгин-тегин”, “бала-чака”,”кыз-кыргын”  жана  башкалар да ушундай.
Формалдык  жагынан  ала турган болсок, татаал сөз эки же андан көп сөздөрдөн же компоненттерден турат. Ал эми жөнөкөй сөз болсо, бир уңгудан турат ( бул уңгу аффикссиз же аффикстүү  болууга мүмкүн. Мисалы: өтүк, өтүкчө, кой, койчу ж.б.).
Татаал сөздөрдүн мааниси.
Татаал сөздөрдүн мааниси кыргыздын жаш адабий тили үчүн зор. Татаал сөздөр тилдин сөздүк составын  байытууга чоң мүмкүндүк берип турат. Жаңы социалисттик турмушка байланыштуу келип чыккан жаңы түшүнүктөрдү, жаңы заттарды, жаңы буюмдарды атоо, айтуу бир кыйла учурда татаал сөз аркылуу болуп отурат. Совет өкмөтү,Коммунисттик партия, ленинизм-марксизм илими, диалектикалык материализм, социалиситтик курулуш,жер казуучу снаряд, стахановдук кыймыл, чөп чабуучу машина, тоют кору, тамыры тоют өсүмдүктөр жана да толуп жаткан башка татаал сөздөр кыргыз тилинин лексикасын байытты, байытып да жатат.
Татаал сөздөрдүн бир кыйласы ( көбүнчө кош сөздөр) түшүнүктүн, сөздүн маанисин тактайт, кээ бир учурда таамай, ачык айтууга мүмкүндүк берет; бир катары синонимдик маани берет. Муну төмөнкү мисалдардан көрүүгө болот: “тамаша кылды” жана “ойноп-күлдү”деген ,”толтура куйду” жана “мелт-калт куйду ”деген, “абдан көп”жана “миң-сан”деген, “абдан тез”,”абдан бат” жана “үстөккө-босток”  деген татаал сөздөр жана ушул сыяктуулар. Буларга мисал иретинде  Түгөлбай Сыдыкбековдун жана Алымкул Үсөнбаевдин чыгармаларынан мисал келтирели. “ Тааалайыңа берген өз энчиң,булактай ташып турган кең-кол ырысың бар .Башканыкына  сук артпа!” (С.190-191); “ Азыр бир Батиштен башкасы ойноп-күлүп көңүлдүү, шайыр”. “Колундагы кесеге кымызды мелт-калт куйдуруп, кыз обон созо берди”.
Татаал сөздөр кыргыз тилинде (башка түрк тилдериндегидей эле) көп учурайт. Аларды оозеки сүйлөгөн сөздөрдөн жана фольклордон гана эмес, көркөм адабияттан  жана күндөлүк басма сөздөрдөн да жыш учуратууга болот.
Орус тилинен  кыргыз тилине кирген бир кыйла жөнөкөй сөздөрдүн жана терминдердинкотормолордо татаал сөздөр менен алынып жүргөнүн, ошентип, орус тилиндеги жөнөкөй термин  кыргыз тилинде татаал термин( татаал сөз менен алынган термин) болгонун байкайбыз. Мисалы, “ВКП(б)нын тарыхынын  кыскача курсунун” котормосунда “сплочение” деген термин- “баш кошуу” деп, “поведение”-“жүрүш-туруш”, “прение”-“жарыш сөз” деп которулган.
Татаал сөздөрдүн бөлүнүшү
Маани жагынан карата татаал сөздөрдү төмөнкүдөй топторго бөлүүгө болот:
Кыргыздын адабий тилинин жалпы өсүшү, ошонун ичинде татаал сөздөрдүн да өсүшү улуу оррус тилини тийгизип жаткан ийгиликтүү таасири зор. Мына ошондуктан, татаал сөздөрдүн түрлөрүн баяндоодон мурун, мына ушул ору тилинен кирген сөздөрдүн ролуна бираз токтолуп өтүү зарыл.
Кыскартылган татаал сөздөр(аббревиатура)
Толук маанилүү татаал сөздөрдүн айрым бөлүктөрүнөн түзүлгөн сөздү кыскартылган татаал сөз деп айтабыз.
Эгер татаал сөздөр эки же андан көп сөздөрдөн,же эки жана андан көп компоненттерден түзүлсө, кыскартылган татаал сөздөр, биз жогоруда айткандай, бүтүн сөздөрдөнтүзүлбөйт,  татаал сөздөрдүн айрым бөлүктөрүнөн түзүлөт да, татаал сөздөргө жакын болот.
Кыскартылган татаал сөздөр  кыргыз тилиндеги жаңы көрүнүштөрдүн бири болуп эсептелет. Бул сөздөр кыргыз тилине орус тилинин пайдалуу таасири аркылуу келип кирди. Кыскартылган татаал сөздөр да, орус тилинен кирген башка сөздөр сыяктуу, кыргыз тилин байытууга, анын лексикасын өркүндөтүүгө жардам берип жатат.
Кыскартылган татаал сөздөр төмөнкүдөй жолдор менен түзүлөт:
Кыскартылуучу татаал сөздүн ар бир компонентинин биринчи арибинен түзүлөт,мисалы: МТС(Машина-Трактор Станциясы), БК(Борбордук Комитет),СТФ (сүт-товат фермасы)ж.б.
Татаал сөздүн биринчи компонентинин башкы бөлүгүнө анын экинчи компоненти бүт кошулуу аркылуу түзүлөт,мисалы: сельсовет( селолук совет), ппрофсоюз(профессионалдык союз), парткабинет(партиялык кабинет), пединститут( педагогикалык институт) жана башкалар.
Татаал сөздүн биринчи компоненти бүт алынып, ага калган компоненттеринин биринчи ариптери же биринчи муундары кошулуу аркылуу түзүлөт, мисалы: Кыргыз ССР ( Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы), Кыргызмамбас(Кыргыз Мамлекеттик Басмасы) жана  башка сөздөр.
Хамптон (Коннектикут)
Калкы - 2 034 киши. Болжолдуу аянты - 66.0 км². FIPS коду — 09-36000.
Татаал сөздөрдүн жазылышы
Кыскартылган татаал сөздөр(аббревиатура)
Кыскартылуучу татаал сөздөрдүн бир катары кыргыз адабий тилине орус тилинде кыскартылган бойдон алынган ,мисалы: КПСС(орусча толугу- Коммунисттическая Партия Советского Союза, кыргызча – Советтер Союзунун Коммунисттик Партиясы),ВЛКСМ(орусча толугу- Всесоюзный Ленинский Коммунистический Союз Молодёжи, кыргызча- Бүткүл Союздук Ленинчил Коммунисттик Жаштар Союзу) жана башкалар.
Кыскартылган татаал сөздөр алардын окулушуна жана айтылышына карата мына мындай болуп бөлүнөт:
Кыскартылган татаал сөздөрдүн орус тилинде кандай жазылып ,кандай айтылса, кыргызча да так ошондой айтылат. Анткени, биринчиден кыскартылган татаал сөздөрдүн жазылышы, айтылышы кыргыз тилинде  жана орус тилинде бирдей,мисалы: МТС-“ЭМ ТЭ ЭС” (Машина-Трактор Станциясы),райком( райондук комитет) ж.б. Экинчиден, татаал сөздөрдүн орусча  кыскартылган түрү кыргыз тилине эч кандай кыйындыксыз кирди жана элге көп таралды.
Кыскартылган сөздөр адабий тилге сиңип, элге түшүнүктүү болуп кетти, мисалы: “БК”(Борбордук комитет)деп, ”Райком” дегенди ( Райондук Комитет) деп түшүнөт. Мына ошондой эле СССР,ВЛКСМ,ВЦСПС,РСФСР,РСДРП  деген сыяктуу кыскартылган татаал сөздөр кыргыздарга эң түшүнүктүү  жана ошондуктан так ушул бойдон колдонулуп жүрөт.
Кыскартылган татаал сөздөр котормолордо гана эмес, көркөм адабиятта да көп учурай турганына мисал катарында Эрнис Турсуновдун “ГЭС курулду” деген ырынан үзүндү келтирсек болот. Ал мындай дейт:
Анткени анда жаңы гана ГЭС бүттү.
Заманымдын эр азамат балдары
Автор ГЭСтин күчүн,кубатын, иштеген ишин айтат. Анын күндүн, айдын жарыгындай сонун жарык бергенин айтып, аны “нур кызы” деп сүрөттөп мактайт:
“Жымыңдатпай асмандагы күн,айды,
Курулган ГЭС нурдун кызы турбайбы”.
Татаал сөздөрдүн кыргызча түрү да кезигет, мисалы: БК (Борбордук Комитет ), райком(райондук комитет),Райатком(райондук аткаруу комитети ) .Кийинки убакта бул сөздүн  райисполком деген  түрү да колдонулуп жүрөт.АКШ(Америка Кошмо Штады).
Кыскартылган татаал сөздөргө кыргыз тилинин окуу жайлары үчүн жазылган грамматикасынын авторлору ушул күнгө чейин дурус түшүнүк бербей келатышат. Авторлордун ортосунда  мындай сөздөрдү баяндоодо карама-каршылыктар, түшүнүксөз, кээде натуура баяндоолор орун алып келатат.
Муну аныктоо үчүн бир нече мисал келтирели. Педагогикалык  окуу жайлары үчүн түзүлгөн грамматикада :” башкы тыбыштары же муундары алынып, бир нече сөздөрдөн түзүлгөн сөздөр” кыскартылган сөздөр болот,-деп жазылат. Бул аныктама түшүнүксүз жана натуура экени апачык көрүнүп турат.
Бул 1940-жылы чыккан китеп. Ал эми мындан 10 жылдан кийин, б.а. 1950- жылы чыккан окуу китебин ала турган болсок, анда да кыскартылган татаал сөздөргө  так аныктама берилбегенин көрөбүз. К.Бакеев 1950- жылы жазган грамматикада мындай  дейт:”Мекеме, оюм,органдар  жана башкалардын бир нече сөздөн  турган татаал аттары башкы тыбышынан, же муунунан кыскартылып айтылса, кыскартылган сөз болот”.Бул аныктамага караганда “Сельсовет”,”профсоюз”,”литфонд”  деген сыяктуу сөздөр жана да башкы тыбышынан кыскартылган “Сельпо”,”райфо”,”райзо” деген сыяктуу  сөздөр кыскартылган сөздөрдүн жазылышы жөнүндө айтып келип, автор мындай дейт: “ Башка  тамгалары алыныпр кыскартылса, бардыгы баш тамга менен жазылат: МТС,ВЛКСМ,  СССР ж.б.” Мындай сөздөрдүн баары тең эле баш тамга менен жазыла бербей турганы белгилүү,мисалы:”вуз”,”рик” деген сыяктуу сөздөр кичине тамга менен жазылат.
Мектептер үчүн  1951-1953-жылдарда чыккан Кыргыз тилинин грамматикасында кыскартылган татаал сөздөр жөнүндө аздыр-көптүр туура түшүнүк берилсе да,  анда жогоруда көрсөтүлгөн  каталар жок эмес. Мисалы, бул окуу китебинин  57-58- беттеринде мындай дейилген: “Башкы тамгалары алынып кыскартылган  сөздөрдүн бардыгы чоң тамга менен жазылат”,”Айтканыбызда алфавитибиздеги  тамгалардын аталышы боюнча айтабыз”.
Кыскартылган татаал сөздөргө да, башка татаал сөздөр сыяктуу, уланды мүчөлүр уланып, өзгөрө берет, кыргыз тилинин закондоруна  бул жагынан толук баш  ийет. Бирок кыскартылган татаал сөздөр кыргыз тилинде жаңы сөздөр түзүүгө негиз болбой келатат.
Кошмок сөздөрдүн бөлүнүшү
Кыргыз тилинде көбүнчө бир компонентинин  мааниси жоюлган же тилдин өсүшүн азыркы доорунда көпчүлүккө түшүнүксөз болгон кошмок татаал сөздөр бир кыйла учурай  турганы байкалат.Мисалы: кечкурун,аксанатай, карасанатай, мисмилдирикбол, аки таш, момолой чычкан, оп тарт, мыкый үкү, карагат,кожогат жана башкалар.
Азыркы убакытта  бизге түшүнүксөз  компоненттердин маанисин табуу биздин тилибиздин тарыхын  үйрөнүүгө, ар бир сөздүн тарыхый жолун текшерип көрүүгө  байланышкан болуу керек.
Татаал сөздөрдүн азыркы кезде түшүнүксүз   болуп калган компоненттерин түшүндүрүүгө К.К. Юдахиндин “ Киргизского-русский словарь” деген эмгеги бир кыйла жардам берет. Мисалы,анда “ жан жөкөр” деген копмоненти 1. “чоро”  деген мааниде,  2. Тарыхый жагынан алынганда, “ падыша аялдын же падышанын кызынын   жанында жүрүүчү аял кыздар” деген мааниде жана 3. “көшөкөрдөнгөн, жасакерденген адам” деген мааниде ,деп түшүндүргөн. “Кечке жуук” деген сөздө “жуук” деген компонент бул сөздүктө “жакын”деген мааниде деп түшүндүрүлгөн.
Кош сөздөр  кыргыз тилинде өтө көп учурайт.кош сөздөр кыргыздын фольклору гана эмес, көркөм адабиятында да, котормосунда да көп кезигет.
Биздин жазуучуларыбыз ,акындарыбыз өздөрүнүн көркөм  сөздөрүн элге таамай, образдуу этип жеткирүү үчүн кош сөздөрдү кеңири колдонушат. Мисалы: Кыргыз элинин  атактуу демократ акыны Токтогул “ Эмне кызык” деген ырында :
“Келин-кызга жарашкан
Керенелүү шай кызык.
Аныктоочторго ылайык ата-эне,  кыз-келин, ой-пикир, кары-картаң  деген сыяктуу сөздөр кош сөздөргө кошулбай калат. 1950-жылдан бери мектептерде  колдонулуп келаткан Д.Исаевдин биз жогоруда көрсөткөн грамматикасында кош сөзгө мындай аныктама берилет:”Кошу менен жупталып айтылуучу сөздөр кош сөздөр деп аталат”.