cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дэниэл Рэдклифф
Актер Demelza Hospice Care for Children ( Демелза балдардын хосписи) уюмунун кайрымдуулук иштерине көп катышкан, The Trevor Project долбоорунун (сексуалдык азчылыктагы жаштардын өзүн-өзү өлтүрүүсүн алдын алуучу долбоор) ишмердүүлүгүнө салым кошкондугу үчүн актерго Hero Award сыйлыгын ыйгарышкан.
Трюро (Массачусетс)
Трюро (Массачусетс) (Truro) — Массачусетс штатынын Барнстэйбл округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2 087 киши. Болжолдуу аянты - 68.2 км². FIPS коду — 25-70605.
UTC+6
UTC+6 — Түштүк жана Борбордук Азиянын бир катар өлкөлөрүндө колдонулуучу убакыт аралыгы.
Токумова Нурбүбү
Токумова Нурбүбү (10. 12. 1952-ж. туулган, Кызыл-Ой кыштагы) - агартуучу, ишкер. Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн (1978).
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Курама сан
Курама сан — өзүнөн жана бирден башка да бөлүүчүсү бар натуралдык сан. Алар бирге, өзүнөн жана башка санга да бөлүнөт, мисалы, 8, 39, 621 ж. б. Жөнөкөй сандар сыяктуу Курама сандар да чексиз. Арифметиканын негизги теоремасы боюнча каалаган Курама сандарды анын жөнөкөй көбөйтүүчүлөрүнүн көбөйтүндүсү түрүндө бир гана жол менен туюнтууга болот (көбөйтүүчүлөрүнүн тартиби эске алынбайт).
Монтвилл (Мэн)
Монтвилл (Мэн) (Montville) — Мэн штатынын Уалдо округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1002 киши. Болжолдуу аянты - 111.7 км². FIPS коду — 23-46790.
Дернбах (Дирдорф)
Дернбах (Дирдорф) (Dernbach (bei Dierdorf)) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Нойвид районуна кирет.
Калкы - 989 киши(2013-ж.). . Аянты - 5,48 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 38 011. Муниципалитеттин башчысы — Хайнц-Руди Беккер.
Программалык окутуу
Программалык окутуу – атайын түзүлгөн программада окутуу. Билимди өздөштүрүүдөгү башкаруу ишин жакшыртат. Программалык окутуу атайын программаланган окуу китептери аркылуу ишке ашат. Окуучу эмнени жана кандайча окуу керектиги көрсөтүлүп, маалымат берилет, башкача айтканда окуу процесси уюштурулуп, өздөштүрүү деңгээли текшерилет, үйрөнүү темпи жөнгө салынат.
Мизиц
Мизиц (Miesitz) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Заале-Орла районуна кирет.
Хэмптон (Миннесота)
Калкы - 689 киши. Болжолдуу аянты - 3.5 км². FIPS коду — 27-26864.
Мизиц
Калкы - 299 киши (31-декабрь, 2010). Болжолдуу аянты - 4,42 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 75 065. Муниципалитеттин башчысы — Беттина Геблер.
Гайлинген( жоғарғы Рейн)
Гайлинген( жоғарғы Рейн) (Gailingen am Hochrhein) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан муниципалитет. Фрайбург административдик округуна карайт. Констанц районуна кирет.
Калкы - 3084 киши(2013-ж.). . Аянты - 13,17 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 3 35 026. Мэр — Хайнц Бренненштуль.
Соттолуучулук
Соттолуучулук – соттордун ортосунда биринчи баскычта каралууга жаткан иштерди бөлүштүрүү, б. а. ошол ишти чечүүгө тийиш болгон дайындуу сотту аныктоо. Сот процессинде С-тун 2 түрү айырмаланат: түрдүк (предметтик) жана аймактык (жергиликтүү). Түрдүк С. кылмыштын түрүнө жана жарандык иштин мүнөзүнө жараша ишти сот тутумунун тигил же бул звеносунун кароосуна берет. Аймактык С. бир эле тизмектеги соттордун компетенцияларын чектейт. Кылмыш-жаза иштери боюнча ал адатта кылмыш жасалган жерге карата аныкталат, б.а. иш кылмыш жасалган жердин соту тарабынан каралат. Эгер аны аныктоо мүмкүн болбосо, С. алдынала тергөө же алгачкы тергөө бүткөн жер боюнча аныкталат. Жарандык иштер боюнча доо, эреже катары, жоопкердин жашаган жери (жоопкердин – юридикалык жактын мүлкү жайгашкан жери) боюнча сотко берилет.
Курама тоо кыркасы
Көп бөлүгүн аларды жиреп чыккан гранит, гранит-диорит жана аляскит интрузиялары ээлейт. Тоо тек катмарлары ири бүктөлүүлөргө дуушарланып, жалпысынан түндүкбатыш, түндүк-чыгышка багытталган тектоникалык ири жаракалар менен тилмеленген. Кен байлыктарынан калай, күмүш, жез, коргошун, цинк, флюорит, сейрек кездешүүчү металл кендери бар. 9—10-кылымдарда алтын менен күмүш казып алынган. Ландшафтында жарым чөл жана кургак талаа (2000 м бийиктикке чейин), шалбаалуу, сейрек бадалдуу талаа (2000—2500 м), шалбаалуу токой (2500—2800 м), андан жогору шалбаалуу субальп жана альп алкактары басымдуу. Жайыт.
Гасперони, Эрменежильдо
Гасперони, Эрменежильдо (1906-ж. т.) — Сан-Марино Республикасынын-коммунисттик кыймылдын ишмери. 1926-ж. Франция компартиясына өтөт.
1930—36-ж. Люксембург компартиясынын мүчөсү. 1936—38-ж. испан элинин антифаш. согушуна катышкан. Испания компартиясынын мүчөсү, Гарибальди атн. 12-интерн, бригаданын батальонуна саясий ко­миссар. Сан-Марино компартиясын түзүү демплгесин көтөргөндөрдүн бири (1941).
1945-жылдан аиын ген. секретары. 1946-жылдан Сан-Маринонун Чоң советинин мүчөсү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Программалык башкаруу
Программалык башкаруу – 1) берилген программа боюнча түзүлүштүн, машинанын, системанын ишин башкаруу. Автоматташтырылган башкаруу системасы менен ишке ашырылат (микропроцессордун же ЭЭМдин негизинде). Ал башкарылуучу обьектинин аткаруучу органына иштөө режимин же абалын максаттуу өзгөртүү үчүн таасир берүүчү сигналдарды иштеп чыгат; 2) ресурстарды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга, коркунучтарды азайтууга жана ар бир долбоорду ийгиликтүү аяктоого багытталып, бир нече өз ара байланышкан долбоорлорду башкаруу процесси. Практикада жана максаттары боюнча программалык башкаруу системалуу инженерия жана өнөр жайлык инженерия менен жакын байланышкан. программалык башкарууда долбоорлор ортосундагы ресурстарды координациялоого жана артыкчылык берүүгө, долбоорлор ортосундагы байланыштарды башкарууга жана программанын жалпы чыгымдары менен коопсуздуктарына өзгөчө көңүл бурулат. Программалык башкаруу долбоорлорду башкаруунун алдындагы катмар түрүндө болушу жана долбоорлорду максаттары боюнча аныктап, алар ийгиликтүү аткарылуучу чөйрөнү табуу менен долбоорлордун мыкты топторун тандашы мүмкүндүк Программалык менеджерлер долбоорлорду түздөн түз башкарууга кийлигишпейт.
Титан кен таштары
Титан кен таштары – курамында титан металлы бар минералдардын жаратылыштагы чогундусу. Анын курамында бөлүп алууга экономикалык жана технологиялык жактан арзырлык өлчөмдө титан кени болушу зарыл. Негизги минералдары: ильменит (Fe ТЮ3 43,7-52,8%), рутил, анатаз жана брукит (94,2-99,5%), лейкоксен (61,9-97,6%), лопарит (38,3-41,0%), сфен (33,7-40,8%), титанит (33,7-40,8%), перовскит (38,7-57,8%) жана титан магнетит. Титан кен таштары пайда болуш шартына карай магма, экзоген жана метаморфоген чачынды, үбөлөндү кыртыш кендери болуп ажыратылат. Магма кендери ультранегиздүү, негиздүү жана жегичтүү тоо тектер менен байланыштуу. Кен таштагы титан кычкылынын (ТЮ2) кондициялык өлчөмү кендин түрүнө жараша 0,5-32% ке чейин. Ири кендери Лейк-Тио (Канада), Тегавус, Санфорд-Хилл, Трейл-Риж (АКШ), Тельнес (Норвегия) бар. Титан кен таштарынын экзоген кендери талкаланды кыртыштардын аллювий, делювий, элювий чөкмөлөрүндө кен чачындысы катары кездешет. Кендер Россия, Австралия, Индия, Бразилия ж. б. жерлерде белгилүү. Метаморфоген кендери кумдук, амфиболит, гнейс жана хлоритүү сланец ж. б. тоо тектерде кабат же тарам түрүндө учурайт. Мында өнөр-жай маанисиндеги концентрациясы 12,2% ке чейин.
Мариэтта (Миссисипи)
Мариэтта (Миссисипи) (Marietta) — Миссисипи штатынын Prentiss округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 248 киши. Болжолдуу аянты - 4.6 км². FIPS коду — 28-45120.
Программаны иштеп чыгуу цикли
Программаны иштеп чыгуу цикли – компьютердик программаны иштеп чыгууда колдонулган кадамдар. Маалыматтар системасын иштеп чыгуунун өмүр цикли сыяктуу, программаны иштеп чыгуу цикли – программаны түзүүдө программист пайдаланган каражаттар. Ал төмөнкүдөй алты кадамдан турат: 1) маселени анализдөө; 2) программаны иштеп чыгуу; 3) программаны коддоо; 4) программаны тестирлөө; 5) чечимдерди формалдаштыруу; 6) программаны тейлөө.
UTC+6:30
UTC+6:30 — Мьянмада жана Кокос аралдарында колдонулуучу убакыт аралыгы.
Токтогулов Темиш
Токтогулов Темиш (19. 10. 1934-ж. 8-Март кыштагы -2004, ошол эле жер) - эмгек ардагери, элге билим берүүнүн отличниги, жетекчи кызматкер. Кыргыз мамлекеттик университетинин география факультетин бүтүргөн (1958). Эмгек жолун 8-Март мектебинде башталгыч класстардын мугалими болуп баштаган.
Кийин Суусамыр орто мектебинде география мугалими, тарбия иштери боюнча директордун орун басары, директору (1967-76), Калинин районундагы Эриктүү орто мектебинде директор (1976-77).
Сырттан окуу мектебинде окуу бөлүмүнүн методисти (1977-87), Калинин райондук элге билим берүү бөлүмүндө инспектор, КараБалта шаарындагы райондор аралык өндүрүштүк-окуу комплексинде директордун орун басары (1987-89) болуп иштеген. В. И. Лениндин 100 жылдык юбилейлик жана «Эмгектин ардагери» медалдары жана райондун Элге билим берүү министрлигинин Ардак грамоталары менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Кургак-Сай гипс кени
Кургак-Сай гипс кени - Ысык-Көл облусунун Түп районунда, Түп пристанынан 95 км чыгыш тарапта, Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы Чааркудук жайытында, деңиз деңгээлинен 2250–2700 м бийиктикте. Кен 1961-ж. Кыргыз ССР геол. башкармасы тарабынан ачылып, анын үстүнкү гана катмарында геол. алгачкы чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагында карбон мезгилинин башкыр ярусуна тиешелүү чөкмө тоотек катмарлары жатат. Алар негизинен алевролит, кумдук, акиташ теги жана гипстен түзүлүп, түштүккө карай 35–65° жантайып жатат. Пайдалуу катмар – гипс, ал линза сымал кабат түрүндө жатат. Анын калыңдыгы 25 м, өңү боз, ак, кээде кызгылт, кристалл же ичке кыл түрүндө. Гипсти курулушка, цемент даярдоодо активдүү кошумча материал катары колдонууга болот. Чеги 2,7 км аралыкка жана 55 м терендикке чейин эсептелген кендин запасы С1 категориясы боюнча 5 млн тдан ашык. Ачык түрдө казып алса болот.
Чоң Бугряница
Чоң Бугряница — Орусиядагы дарыя. Ненец АО, Архангельск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - АО деңиз орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — АО деңиз бассейнинин дарыяларыВоронов тумшугунан (Мезень дарыясын кошпогондо) Канин Нос тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Мезень.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гвинет Пэлтроу
Гвинет Кейт Пэлтроу (Gwyneth Paltrow;/ Ɡwɪnᵻθ pæltroʊ /, 1972-жылы туулган) - америкалык актриса, ырчы, жана азык-түлүк темасы тууралуу жазган жазуучу. Ал "Жети" (англ. Seven, 1995) жана "Эмма" (англ. Emma, 1996) тасмаларына тартылып, көрүүчүлөрдүн көңүлүн өзүнө бурган. "Эшик жабылат, абайлаңыз" (англ. Sliding Doors, 1998) жана "Кынтыксыз өлтүрүү" (англ. A Perfect Murder, 1998) тасмаларына катышкан соң, "Ашык болгон Шекспир" (англ. Shakespeare in Love, 1998) тасмасындагы ролу ийгиликтүү болуп "Оскар" сыйлыгына, "Алтын глобус" сыйлыгына жана АКШ киноактерлор Гильдиясынын эки сыйлыгына татыктуу болгон Г. Пэлтроу "Таланттуу Рипли мырза" (англ. The Talented Mr. Ripley, 1999), "Тененбаумдардын үй-бүлөсү" (англ. The Royal Tenenbaums, 2001), "Акылсыз Хэл" (англ. Shallow Hal, 2001) тасмаларында башкы жана эпизоддогу ролдорду ойногон. Актриса "Далил" (англ. Proof, 2005) тасмасындагы ролу үчүн "Алтын глобус" сыйлыгынын номинациясына талапкер болгон.
2008-жылдан баштап актриса "Темир Адам" (англ. Iron Man, 2008), "Темир адам 2 " (англ. Iron Man 2, 2010), "Өч алуучулар" (англ. The Avengers, 2012) жана "Темир адам 3 " (англ. Iron Man 3, 2013) тасмаларында Пеппер Поттстун образын жараткан. 2011-жылы актрисанын "Ыр" (англ. Glee) телесериалында ушул жанрдагы биринчи жана жалгыз ролу - Холли Холидейдин образын жараткан. Бул эмгеги жогору бааланып, "Комедия сериалына чакырылган эң мыкты актриса" деген номинацияда праймтаймдык "Эмми" сыйлыгын алган. Сериал бүткөнгө чейин актриса ал ролун кайталап ойноп турган.
Соттолуучунун акыркы сөзү
Соттолуучунун акыркы сөзү – соттолуучунун соттогу жарыш сөз аяктагандан кийин, соттун өкүм чыгаруу үчүн кеңешүү бөлмөсүнө кетээр алдында сотко кайрылып сүйлөөчү сөзү. Мыйзам соттолуучуга соттук териштирүүнүн жүрүшүндө айкындалган жагдайлардын баарына өз баасын берүүгө, сотко өтүнүч айтууга мүмкүнчүлүк берет. С. а. с-нүн убактысы чектелбейт, бирок төрагалык кылуучу, эгер соттолуучу ишке тиешеси жок жагдайлар тууралуу сөз баштаса, анын сөзүн токтотууга акылуу. Соттолуучуга С. а. с-нүн учурунда соттолуучуга суроо берүүгө улуксат берилбейт. Коргонуу укугунун кепилдиктеринин бири. С. а. с-н бербей коюу – өкүмдү жокко чыгарууга негиз болот.
Хорнхаузен
Хорнхаузен (Hornhausen) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Берде районуна кирет.
Калкы - 1711 киши (31-декабрь, 2006). Болжолдуу аянты - 18,80 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 83 310. Муниципалитеттин башчысы — Лотар Лорц.
Данбартон (Нү-Гэмпшир)
Данбартон (Нү-Гэмпшир) (Dunbarton) — Нү-Гэмпшир штатынын Мерримак округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2758 киши. Болжолдуу аянты - 81.2 км². FIPS коду — 33-19460.
Флөгельн
Калкы - 627 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 25,26 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 52 016. Муниципалитеттин башчысы — Христиан Майзель.
Прогрессия
Прогрессия (латынча progression – алдыга жылуу, өсүү) – улам кийинки элементи мурунку элементинен кандайдыр бир эреже боюнча алынуучу удаалаштык. Мисалы, экинчи мүчөсүнөн баштап, улам кийинки ар бир мүчөсү мурункусуна бир эле туруктуу санды кошкондон пайда болгон сан удаалаштыгы арифметикалык прогрессия жана биринчи мүчөсү нөл болбогон, экинчи мүчөсүнөн баштап, улам кийинки ар бир мүчөсү мурункусуна, нөл эмес бир эле туруктуу санды көбөйтүүдөн алынган сан удаалаштыгы геометриялык прогрессия деп аталат.
Туринхам (Массачусетс)
Туринхам (Массачусетс) (Tyringham) — Массачусетс штатынын Беркшир округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 350 киши. Болжолдуу аянты - 49.0 км². FIPS коду — 25-71095.
Гастелло, Николай Францевич
Гастелло, Николай Францевич [10907 - 23. 4 1941]—сов.учкуч, Советтер Союзунун Баатыры (өлгөндөп кийин берилген), капитан.
1928-жылдан КПСС мүчөсү. Жумушчунун үй бүлөсүнөн. Аскердик учкучтар мектебин бүтүп, Халхин-Гол д-ндагы салгылашууга жана 1939—40-жылдагы совет-финляндия согушуна катышкан. Улуу Ата Мек. согуштун башында бомбалоочу 42-авиадивизиянын 207- авиаполкундагы эскадрильяга командирлик кылган.
1941-ж. 26-июнда Радошкович — Молодечно жолунда немецтердин танкалык колоннасын бомбалоо учурунда бензин багьша тийген октон өрттөнүп бараткан самолёту менен душмандын автомашина, танк, бензин цистерналарын тобу менен жардырып, баатырларча курман болгон. Ленин ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Дернбах (Пфальц)
Дернбах (Пфальц) (Dernbach (Pfalz)) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Түштүк Вайнштрассе районуна кирет.
Кент Сити
Кент Сити (Kent City) — Мичиган штатынын Kent округуна караган АКШ шаары.
Дернбах (Пфальц)
Калкы - 442 киши(2013-ж.). . Аянты - 3,86 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 37 017. Муниципалитеттин башчысы — Эдвин Генсхаймер.
Кент Сити
Калкы - 1061 киши. Болжолдуу аянты - 2.9 км². FIPS коду — 26-42780.
Сынташтамак (Благовар району, Башкыртстан)
Сынташтамак — Башкыртстандын Благовар районундагы айыл, Кучербаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 138 киши. Почта индекси — 452745, ОКАТО коду — 80214822011.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Соттордун көзкарандысыздыгы
Соттордун көзкарандысыздыгы – демократиялык мамлекеттерде соттор, сот арачылары иштерди аргандай сырткы таасирлерди болтурбаган шарттарда, мыйзамдын негизинде гана чечилишин билдирүүчү сот адилеттигинин конституциялык принциби. Сот ишине мамлекеттик органдардын, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын, башка органдардын, кызмат адамдарынын, жарандардын, юридикалык жактардын кийлигишүүлөрүнө жол берилбейт, жана ал үчүн мыйзамда белгиленген тарипте жоопкерчиликке тартылат.
Пфаффенхаузен (Швабия)
Пфаффенхаузен (Швабия) (Pfaffenhausen (Schwaben)) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Швабия административдик округуна карайт. Нижний Альгой районуна кирет.
Калкы - 2360 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 21,11 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 7 78 187. Муниципалитеттин башчысы — Роланд Кригер.
UTC+7
UTC+7 — бир катар Түштүк-Чыгыш Азия мамлекеттеринде жана Түндүк Азиянын кээ бир мамлекеттеринде колдонулуучу убакыт аралыгы.
Титикака
Титикака (Titicaca; жергиликтүү индей тилинде тити – пума (алардын ыйык туткан жаныбары) жана кака – аска) – Перу менен Боливиянын чек арасындагы көл. Борбордук Анд тоолорунда жайгашкан. Жер шарындагы бийик тоо (деңиз деңгээлинен бийиктиги 3812 м) көлдөрүнүн эн ириси. Тектоникалык кыймылдан пайда болгон. Аянты 8,3 миң км2. Орточо терендиги 140-180 м, эң терең жери 304 м. Суусунун орточо температурасы 10-12°С. Жээги булуң-буйткалуу, тик. 300дөй дарыя куюп (ириси Рамис), Десагуадеро дарыясы агып чыгат. Ал Поопо көлүнө куят. Туздуулугу 1%о. Кеме жүрөт. Жээгинде жана майда аралдарында аймара жана кечуа элдери жашайт. Ири шаары жана порту – Пуно (Перу). Түштүк-чыгыш жээгинде жана аралдарында байыркы индей маданиятынын эстеликтери сакталган. Уламышта суунун астында Ванаку шаары калган деп айтылат.
Гастроль
Гастроль (пом. Gast — мейман, Rolle — роль) — артисттин же коллективдин туруктуу иштеген жеринен башка районго, шаарга, областка, өлкөлөргө барып оюн көрсөтүшү.
Мус Ривэ (Мэн)
Мус Ривэ (Мэн) (Moose River) — Мэн штатынын Сомерсет округуна караган АКШ шаары.
Гастроль
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Маркс (Миссисипи)
Маркс (Миссисипи) (Marks) — Миссисипи штатынын Куйтман (Quitman) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1551 киши. Болжолдуу аянты - 2.7 км². FIPS коду — 28-45240.
Соттук автор таануусу
Соттук автор таануусу – соттук колжазма таануу менен катар, криминалисттик техника тармагынын бирдиктүү бөлүгү болуп саналат: «каттарды криминалисттик изилдөөчү». Ээси аныктала турган тоголок кат-кабарлар С. а. т. экспертизасынын объектиси катары чыгат.
Кургак-Төр мөңгүсү
Кургак-Төр мөңгүсү — Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Чуңкурчак өрөөнүнүн төрүндө жайгашкан. Узундугу 6,8 км, аянты 3,2 км2. Мөңгүнүн башы 4520 м, этеги 3600 м бийикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3870 м. Мөңгүнүн бети (20%ке чейин) морена менен («тили» 1,5 кмге чейин) капталган. Кийинки мезгилде тартылып баратканы байкалат. Мөңгүдөн Чуңкурчактын оң куймасы — Кургак-Төр суусу башталат.
Гайльдорф
Гайльдорф (Gaildorf) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан Шаар. Швебиш-Халль районуна кирет.
Калкы - 12 332 киши(2013-ж.). . Аянты - 62,56 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 1 27 025. Мэр — Ральф Эггерт.
Шаар административдик курамы боюнча 10 шаардык районго бөлүнөт.
Хэндерсон (Миннесота)
Хэндерсон (Миннесота) (Henderson) — Миннесота штатынын Sibley округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 886 киши. Болжолдуу аянты - 2.7 км². FIPS коду — 27-28394.
Продуценттер
Органикалык эмес бирикмелерден жарык энергиясынын эсебинен органикалык заттарды синтездеген автотрофтор.
Продуценттерге баардык өсүмдүк организмдер жана хемоавтотрофтор кирет. Продуценттер жер бетине келип түшкөн күн энергиясынын 1% жакынын пайдаланышат жана аны органикалык бирикмелердин энергиясына айландырышат.
Продуценттер – жөнөкөй органикалык эмес заттардан органикалык заттарды өндүрүүчү автотрофтук (фото же хемосинтездөөчү) организмдер тобу. Ага негизинен экосистеманын трофикалык деңгээлиндеги биринчи баскычты түзгөн жашыл өсүмдүктөр ж. б. кирет.
Кэн Ватанабэ
Кен Ватанабэ (Ken Watanabe;渡 辺 謙? Ватанабэ Кен, 1959-жылдын 21-октябрында туулган) - жапон актеру. Англис тилдүү көрүүчүлөргө актер "Ивожимадан кат" (англ. Letters from Iwo Jima) согуш драмасында генерал Тадамичи Кирибаясинин ролу жана "Акыркы самурай" (англ. The Last Samurai) тасмаларындагы ролу менен белгилүү болгон. Аталган фильмдеги ролу үчүн "Оскар" сыйлыгынын "Экинчи пландагы эң мыкты актер" номинациясына көрсөтүлгөн. Актер Япония киноакадемиясынын сыйлыгын "Эң мыкты актер" номинациясында 2007-жылы "Эртеңкини эскерип" (англ. Memories of Tomorrow) жана 2010-жылы "Күн эч качан батпайт" (англ. Shizumanu Taiyō) тасмаларындагы ролдору үчүн татыктуу болгон. К. Ватанабэ режиссер Кристофер Нолан тарткан голливуд тасмалары "Бэтмен" (англ. Batman Begins) жана "Башталыш (англ. Inception) тасмаларында дагы ойногон. 2014-жылы актер "Годзилла" (англ. Godzilla) фантастикалык боевик тасмасында роль жаратса, "Трансформерлер: Кыруу доору" (англ. Transformers: Age of Extinction) жана Трансформерлер: Акыркы рыцарь" (англ. Transformers: The Last Knight) тасмаларында үн коштоп, автобот Дрифттин ролун ойногон.
Ал биринчи жолу Бродвей сахнасында 2015-жылдын апрель айында "Падыша жана мен" (англ. The King and I) пьесасында Келли О' Хара (Анна Лионовинс) менен өнөктөш болуп падыша Сиамдын ролун ойногон. 2015-жылы К. Ватанабэ "Тони" сыйлыгына анын 69- расмий аземинде "Мюзиклдеги эң мыкты башкы роль" номинациясында падыша Сиамдын ролу үчүн көрсөтүлгөн. Актер аталган номинацияда сыйлыкка талапкер болгон биринчи жапон актеру.
Продразвёрстка
Продразвёрстка, азык-түлүк чачымы – айыл чарба азык-түлүгүн даярдоо системасы. Продразвёрстка боюнча дыйкандар жеке жана чарбалык керегинен (нормадан) ашык эгинин ж. б. азык-түлүгүн туруктуу баа менен мамлекетке өткөрүүгө милдеттүү экендиги белгиленген. Муну Совет мамлекети 1918–20-жылдары жарандык согуш мезгилинде колдонгон. 1918-жылы советтик Россиянын борбору негизги айыл чарба райондорунан ажырап, камдалган даны түгөнүп, шаардыктар менен жакыр элеттиктер ачкалыкка учураган. Совет өкмөтү күнүмдүк муктаждыкты канааттандыруу үчүн көбүнчө мамлекеттик эгин монополиясын үзгүлтүккө учуратууга, соода эркиндигин сактоого аракеттенген оокаттуу дыйкандардын ашык азык-түлүгүн эсепке алууга аргасыз болгон. Ошол шартта продразвёрстка эгин даярдоонун бирден-бир жолу эле. Продразвёрстка 1918-жылдан ирети менен жүргүзүлүп, советтик Россиянын бүт аймагында эгинге, 1920-жылы дээрлик бардык айыл чарба азык-түлүгүнө колдонулду. Продразвёрстка Кызыл Армияны, шаар эмгекчилерин азык-түлүк, өнөр жайды сырьё менен камсыз кылуу маселесин пландуу чечүүгө мүмкүндүк берди. Продразвёрстка «согуш коммунизми» системасынын маанилүү чараларынын бири болгон. Согуштан кийинки кырдаалга ылайык Совет өкмөтү жаңы экономикалык саясатка өткөндүктөн, РКП(б)нин 10-съездинин (1921, март) чечими боюнча продразвёрстка азык-түлүк салыгы менен алмашылган.
Гастрофилёздо
Гастрофилёздор (Gastrophiloses) — Gastrophil'is уруусундагы ылаа окурасы панда кылуучу, ай туяктуулардын инвазиялуу ыланы.
Жылкы Гастрофилёздорго жайында ылаң учкан мезгилде чогултат. Ылаң жылкынын денесине 600 гө жакын сиркесин таштайт. Жылкы Гастрофилёздорду кашынганда ж. б. учурда жуктурат. Окура карын менен он эки эли ичегинин былжырлуу челин жаралантып, 9—10 айга чейин мителик кылат. Ичеги-карындын иштеши бузулат. Мал арыктайт. Дары катары хлорофос ж. б. инсектицид колдонулат.
Гастрофилёздордон сактоо үчүп жайында ылаң учуу мезгилинде жылкы түнкүсүн жайытта, күндүзү короо-сарайда багылат. 2% түү хлорофос эритиндиси жана 1 % түү креолин менен жууп тазалайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Тилебалиев Казыбек
Тилебалиев Казыбек (1926, Панфилов району, Орто-Арык кыштагы -1977, Панфилов кыштагы) - алгачкы агартуучу, эл агартуунун отличниги (1965). Фрунзедеги мугалимдер институтун сырттан окуп бүтүргөн (1954). Эмгек жолун мектепти бүткөндөн кийин айылдан баштаган.
Орто-Арык жети жылдык мектебинде кыргыз тили мугалими (1946-48), ошол эле мектепте директор (1949-51), Панфилов орто мектебинде мугалим (1951-53), Күрпүлдөк негизги мектебинде директор (1953-57), Панфилов райондук элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы (1957-60), XV партсъезд негизги мектебинин директору болуп эмгектенген.
Суусамыр орто мектепте (1960-67), Кайыңды жардамчы жатак-мектебинде (1967-72), Киров атындагы орто мектепте директорлук (1972-77) кызматтарды аркалаган. Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасы (1966), «Эмгектеги каармандыгы үчүн» (1970) жана «Эмгек ардагери» медалдары менен сыйланган.
1998-ж. Панфилов кыштагындагы жетим жана кароосуз калган балдардын жактак мектибине анын ысмы ыйгарылган.
Само (эл)
Само (самого, сан, ниниси; өз аты — сану) — Батыш Африкадагы эл. Мали жана Буркина-Фасо өлкөлөрүндө жашайт. Жалпы саны 1990 жылдардын аягында 319 миң адам түзгөн, анын ичинде 240 миң Буркина-Фасодо. Само элинин курамына Буркина-Фасодогу матья, сембла, само-гуан жана Малидеги дууни джо субэтникалык топтор кирет.
Тил
Дин
Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат (түшүм жана жаратылыштын күчтөрүнүн культу). Калгандары мусулмандар (сүннөттөр).
Чарбалык иштер
Негизги кесиптери — бул кол менен иштетилген жер чарба (сорго, таруу-фонио, күрүч, пахта, жер жаңгак, батат, буурчак өсүмдүктөр), малчылык (ири жана майда мүйүздү мал, үй канаттуулар) жана  сезондук аңчылык.
Кол өнөрчүлүк
Гельбензанде
Гельбензанде (Gelbensande) — Германия Федеративдик Республикасынын Мекленбург-Төмөнкү Померания жеринде жайгашкан муниципалитет. Бад-Доберан районуна кирет.
Само (эл)
Темир устачылык, карапачылык, токуу.
Гельбензанде
Калкы - 1723 киши(2013-ж.). . Аянты - 34,05 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 13 0 51 020. Муниципалитеттин башчысы — Луц Коппенхөле.
Само (эл)
Тамак-аш
Карите майы жана ачуу соустар менен өсүмдүк тамак.
Кийим
Салттуу аялдардын кийими — жаркыраган, тигилбеген юбка, эркектер үчүн европалык кийимдер басымдуулук кылат.
Калктуу конуштар компакттуу же чачыранды. Турак жай тик бурчтуу, чатыры жалпак же тегерек, конус түрүндөгү чатыры чөптөн жана пальма жалбырактарынан турат. Мунара сымал кампалардын топтору мүнөздүү. Конуштары бир нече кире бериши бар бийик дубалдар менен курчалган. Дарбазалар ушунчалык кичинекей жана жапыз болгондуктан, адамдар кире бериште энкейүүгө аргасыз болушкан. Үйлөрдүн бир нече кире бериши бар.
Коом
Салттуу үй-бүлө чоң жана патриархалдуу. Нике патрилокалдык. Тууган эсеп патрилинейлик.
Маданият
Само элинин маданияты сенуфо, бобо жана башка мандинго элдеринин маданияттарынын элементтерин бириктирет.
Салттуу музыкалык аспаптардын бири ышкырык. Алар топ-топ болуп ойнолчу. Ышкырык маанилүү музыкалык жана ритуалдык роль ойногон. Бул ышкырык сойлоп жүрүүчүлөрдүн терисине оролгон абстрактуу адам фигурасы болгон.
Ата-бабалар культуна байланыштуу ырым-жырымдарды коштоп, чоордун жана барабандын коштоосунда беткапчан бийлер жана ырлар кеңири тараган.
Тарых
Само элинин этногенези байыркы Мали мамлекетинин доорундагы мандинголордун кеңейиши (13-16 кылымдар) жана алардын сенуфо жана бобо автохтондук калкы менен аралашуусу менен байланышкан.
Соттук аткаруучу
Соттук аткаруучу – мамлекеттик кызматта турган жана сот актылары менен башка органдардын актыларын аткаруу боюнча өзүнө тагылган милдеттерди аткаруучу кызмат адамы.
Тьюксбюри (Массачусетс)
Тьюксбюри (Массачусетс) (Tewksbury) — Массачусетс штатынын Миддлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 28 961 киши. Болжолдуу аянты - 54.5 км². FIPS коду — 25-69415.
Иосип Броз Тито
Тито Иосип Броз (25. 5. 1892, Хорватия, Кумровец – 4.5. 1980, Любляна) – Югославиянын саясий жана мамлекеттик ишмери, маршал (1943), Югославиянын үч жолку Элдик Баатыры (1944, 1972, 1977), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1950), Югославиянын Президенти (1953-жылдан), Югославия коммунисттер союзунун төрагасы (1966), ЮСФР Президиумунун төрагасы (1971). Биринчи дүйнөлүк согушка катышып, Россияда туткунга түшкөн. 1917-ж. Омскиде Кызыл гвардияга кирген. 1920-ж. өз өлкөсүнө кайтып келип, Югославия компартиясынын (ЮКП) мүчөлүгүнө кабыл алынган. 1928–34-жылдары сүргүндө болгон. 1934-жылдан ЮКП БКнын жана анын Саясий бюросунун мүчөсү. 1935-36-жылдары Москвада Коминтернде иштеп, Троцкий менен күрөшүүдө Сталинди колдогон. 1940-ж. октябрдан ЮКП БКнын генералдык секретары, 1941–45-жылдары Югославия элдик-боштондук армиясынын жана партизан отрядцарынын жогорку башкы командачысы, 2-дүйнөлүк согуш мезгилинде Югославияда партизандык отряд уюштуруп, фашисттерге каршы күрөшкөн. 1945-ж. мартта Югославия Демокр. Федерациясынын куралдуу күчтөрүнүн жогорку башкы командачысы, коргоо министри жана Министрлер Советинин төрагасы болуп дайындалган. 1945-ж. августтан Элдик фронттун, 1953–63-жылдары ЮФЭРдин Союздук аткаруу комитетинин төрагасы, 1952-жылдан Югославия коммунисттер союзунун (ЮКС) генералдык секретары (1966-жылдан төрагасы), 1974-жылдан ЮКСтин түбөлүк төрагасы, ЮСФРдин куралдуу күчтөрүнүн жогорку башкы командачысы болуп иштеген. Тито Ленин ордени, Жеңиш, 1-даражадагы Суворов, Октябрь Революциясы ордендери, ошондой эле Югославиянын ж. б. көптөгөн өлкөлөрдүн ордендери менен сыйланган.
Хорстдорф
Хорстдорф (Horstdorf) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Анхальт-Цербст районуна кирет.
Калкы - 633 киши (31-декабрь, 2006). Болжолдуу аянты - 3,51 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 91 130. Муниципалитеттин башчысы — Йоханна Шеффлер.
Флөте
Флөте (Flöthe) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Вольфенбюттель районуна кирет.
Калкы - 1177 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 18,84 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 1 58 014. Муниципалитеттин башчысы — Ханс-Дитер Баси.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 2 шаардык районго бөлүнөт.
Саха тили
Саха тили (саха тыла) - Сахалардын тили. Түрк тпилдеринин чыгыш бутагына кирет. Бирок көп жылдар бою эвенк, монгол ж. б. элдер менен карымкатышта болушу фонетика, лексика, айрыкча грамматикасынын кыйла өзгөрүшүнө алып келген. 1922-29-ж. эл аралык транскрипциянын негизинде С. А. Новгородов иштеп чыккан алфавити, 1929-39-ж. латын алфавити колдонулган. 1939-жылдан кайра орус графикасынын негизиндеги жазууда.
Титов Фёдор Степанович
Титов Фёдор Степанович (1913, азыркы Россия Федерациясы, Воронеж облусу, Гольский кыштагы – 1962, Чүй облусу, Аламүдүн району, Арашан кыштагы) – малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1953). Улуу Ата Мекендик Согуштун катышуучусу. 1931-жылдан «Аламүдүн» асыл тукум совхозунда бадачы-бригадир болуп ишеген. 1952-ж. анын бадасындагы 24 уйдун ар биринен 5780 кгдан сүт саап алынган. Уйдун жаңы Ала- Тоо тукумун чыгарууга катышкан. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери менен сыйланган.
Кыргыз-кытай чек арасындагы куралдуу кагылышуу
Кыргыз-кытай чек арасындагы аскердик окуя (кыт. 中吉边境武装分子事件) 23-май, 2014-жылдын күнү өткөн Кыргызстан чек арачылар белгисиз адамдардын тобу менен от алмашышты. Бул жер Кытайга чектеш Ысык-Көл облусунун Жиети-Өгүз районунда жайгашкан жана Кытай чек арасынан 35-40 чакырым алыстыкта жайгашкан. Ысык-Көл облусунун өкмөтүнүн басма сөз катчысы Эми Либек Каптагаев согушкерлер Кытай Эл Республикасынын Шинжаң-Уйгур Өзэркин районундагы уйгур сепаратисттери болушу мүмкүн экенин билдирди. Кыргызстандын «Кабар» телеканалы 23-майда билдирген. Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги ошол эле күнү кыргыз-кытай чек арасындагы окуя боюнча Кытай элчилигинин кызматкерлери менен жолугушуу өткөрдү. Кыргызстандын Тышкы иштер министрлиги Кыргызстан менен Кытай “үч кара ниет күч ” менен күрөшүү жаатында тыгыз кызматташып келгенин жана бул окуя боюнча эки өлкөнүн тиешелүү мекемелери тыгыз кызматташат деген ишенимде экенин билдирди.
Хронологиясы
11 23-январда Кыргызстандын түндүк-чыгышындагы тоодон өлкөгө кирип келе жаткан белгисиз адам бычак жана башка буюмдарды көтөрүп, жергиликтүү мергенчиге жолугуп калган. Андан кийин эки тарап кагылышып, мергенчилер эки кишини өлтүрүп, анан ал өзү бычак менен өлтүрүлгөн ушул топ болгон. Кол салгандар мергенчилердин мылтыктарын алып, жакын жердеги посттун чек арачылары алардын жолун тосуп алышкан. Топ кыргыз чек арачыларына багынып берүүдөн баш тартып, “Аллах Улук» деген ураан чакырып, ар бири өлгөнчө согушкан. Алар жашырынып жаткан имаратты жарып өтүп, качып кетүүнү көздөп, түн киргенде өрттөп жиберишкен, бирок аракетинен майнап чыккан эмес. Атайын ыкчам топ тик учак менен Кыргызстан-Кытай чек арасынан 40 чакырымдай алыстыкта жайгашкан Пицертекке жетип, багынып берүүдөн баш тарткан калган тогуз кишини жок кылган. Кагылышууда бир чек арачы жеңил жаракат алды. Окуя болгон жерден 11 этникалык союл, 1 аң уулоочу мылтык ( оксуз ), кычкач, 8 рюкзак, азык-түлүк ( курма, мисте, ун, 2 литр бал ), 1 компас, 11 ак даана кездеме шейшеп, 1 карта табылган. Кытайда жасалган, узундугу 10-15 метр 11 аркан, 11 жуп кебез бут кийим (11 мыйзамсыз чек арадан өткөндөр спорттук бут кийим кийген), 1 Куран китеби, 11 кичинекей намаз жууркан, 1 комплект ачкыч, 11 кара бет маскалар, 2 балта, 11 гигиеналык буюмдар комплекти, 1 сынган видеокөзөмөл (эстутум картасы жок), 2 жип мончок ( диний колдонуу үчүн), 602 юань жана 546 АКШ доллары.
Алар жергиликтүү малчылардан жана мергенчилерден кандайдыр бир курал-жарактарды алып, бул жерде террордук аракеттерди жасап, анан кайра Кытайга кайтууну көздөп жатат деп ойлойбуз, - дейт Кыргызстандын Чек ара кызматынын басма сөз катчысы Гүлмира Бөрүбаева. Чек ара кызматынын башчысынын милдетин аткаруучу Рейнберди Дүйшөнбиев маалымат жыйынында: “Көрүнүп караганда алар уйгурлар. Алардан табылган нерсе алардын уйгур сепаратисттик тобуна таандык экенин көрсөткөн. " "Бул адамдардын үй-бүлөлөрү Кытайдын Уши округунда жашаарын аныктоого болот."
Кыргызстандын президенти Алмазбек Атамбаев чек арада кылмышкерлердин тобу менен атышууда каза болгон Ысык-Көл мамлекеттик мергенчилер жана балыкчылар комитетинин жетекчиси Александр Барекиндин жакындарына көңүл айтты. Ошол эле учурда мергенге өлгөндөн кийин сыйлык берилет. Hunter Александр Берко согушкерлери тарабынан өлтүрүлгөн, улуттук шейит үчүн колдонулат, ал эми Кыргыз президенти өз үй-бүлөсү үчүн пенсия буйрук берди.
Кентвуд
Кентвуд (Kentwood) — Мичиган штатынын Kent округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 48 707 киши. Болжолдуу аянты - 54.5 км². FIPS коду — 26-42820.
Махмуд Желял Баяр
Махмуд Желяледдин "Желял" Баяр (Mahmut Celâleddin "Celâl" Bayar; 16-май 1883-ж. — 22-август 1986-ж.) — түрк саясий ишмери, экономисти жана мамлекеттик ишмери, Түркиянын үчүнчү президенти (1950-1960), мурда өлкөнүн премьер-министри болгон.
Алгачкы жылдар
Баяр 1883-жылы 16-майда Бурсанын Гемлик айылындагы Умурбей деген жерде туулган. Анын атасы Абдуллах Фехми-эфенди - диний лидер жана мугалим, 1877-1878-жылдардагы орус-түрк согушунда болгарлар мусулман калкын этникалык тазалоодон кийин мухажир катары Болгариянын Лома шаарынан көчүп кеткен. Агалары Бехзат менен Асим эле. Мектептен кийин алгач Гемлик сотунда жана Зираат Банкасында катчы болуп иштеген. Андан кийин 1906-жылы Бурсадагы Deutsche Orientbank банкында иштеген.
БПКда
1907-жылы Баяр Биримдик жана Прогресс комитетинин («İttihad Terakki Cemiyeti»; БПК) Бурсадагы официалдуу эмес бөлүмүнө кирген. Жаш Түрк төңкөрүшүнөн кийин Экинчи Конституциялык доор жарыялангандан кийин, Анадолуда союздук инфраструктураны уюштуруу боюнча көрсөтмөлөр менен уюмдун жаңы курулган жергиликтүү бөлүмүнүн башкы катчысы болуп кызмат кылган.
Баяр 31-Март окуясында Махмуд Шевкет Пашанын Аракет Армиясы менен кошулуу ниети менен Бурсада союздук милиция түздү. Ал Муданьяга чейин жеткен, бирок ага чейин көтөрүлүш басылган. Андан кийин 1911-жылы Союз жана Прогресстин Измирдеги бөлүмүн негиздеген. Баяр «Halkın doğru» (Элге Акыйкат) деп аталган уюмду жана БПКнын оозун түзүп, Тургут Алп деген каймана ат менен БПКты жактаган макалаларды жазган. Ал 1913-жылкы Осмон төңкөрүшүнүн катышуучусу болгон жана согуш министри Назым пашанын өлтүрүлүшүнө күбө болгон.
Финансы чөйрөлөрү менен жакшы байланышта болгон Баяр Unionist Millî İktisat (Улуттук Экономика) саясаттарында маанилүү роль ойногон. Ал Атайын Уюмдун мүчөсү болгон жана 1914-жылы Осмон гректерин көчүп кетүүгө мажбурлоо үчүн Эшреф Сенжер Кушчубашы менен бирге аларды өлтүрүп, тоноого катышкан. Ал Шимендифер кесиптик мектебинин Измир кыздар лицейин ачууну демилгелеген. Басмаханедеги мектеп жана Измирде китепкана. Баяр Измирде жайгашкан Altay S.K спорт клубунун түзүлүүсүндө да маанилүү роль ойногон.
Эгемендүүлүк үчүн согуш
Осмондуктар үчүн 1-дүйнөлүк согушту аяктаган Мудрос келишиминен кийин Измир Аскердик Сотунда согуш кылмышкери катары соттолуп акталды. Бирок союздаш күчтөр ок атышууга карабастан Осмон мамлекетинин аймагына карай жылышын уланта бергенде, «Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri» (Улуттук Укук Биримдиктерин Коргоо) деп аталган түрдүү улутчул уюмдар түзүлө баштаган. Баяр Измир Redd-i İlhak Cemiyeti (Аннексияны жокко чыгаруу бирикмеси) жана İzmir Müdâfaa-i Hukuku Osmaniye Cemiyeti (Осмондук Измирди коргоо бирикмеси) түздү. Баяр Измирди союздаштардын басып алганы тууралуу кептерди угуп, анын аты Константинополдогу Эркиндик жана Келишим өкмөтүнүн камакка алуу тизмесинде экенин билгенден кийин тоого качып кеткен. Измир басып алынгандан кийин Сөке аймагындагы улуттук каршылык көрсөтүүчүлөр менен кызматташкан. Каршылык көрсөткөн тарапта гректерге каршы Айдын согушуна катышкан. Балыкесир Конгрессинин [tr] чечими менен Акхисар фронттук полкунун командачылыгына дайындалган.
Баяр 1919-жылдагы шайлоодо Сарухандын (бүгүнкү Маниса) депутаты болуп Осмон парламентине шайланып, сарайдын союздаштардын басып алууларына кайдыгерлигин айыптаган баяндамаларды жасады. Константинополду басып алгандан кийин Анкарага качып, Мустафа Кемал Паша менен Түркиянын көз карандысыздык кыймылына кошулган. Жолдо Анзавур козголоңу Бурсага коркунуч келтиргендиктен, Мустафа Кемал козголоңчуларды кайтаруу үчүн Баярдан Бурсада калуусун өтүнөт. Ал кыска мөөнөткө Жашыл Армия Уюмунун жана Түркия Коммунисттик партиясынын, Мустафа Кемал тарабынан Түркиянын Коммунисттик партиясынын таасирине каршы туруу үчүн негиздеген фокус коммунисттик партиясынын мүчөсү болгон.
Жаңы түзүлгөн Түркиянын Улуу Улуттук Чогулушунда Бурсанын депутаты болду. Ошол эле жылы ал экономика министринин орун басары болуп иштеген жана 1921-жылдын 27-февралында экономика министри болуп дайындалган. Черкес Этемдин көтөрүлүшүндө сүйлөшүү комиссиясын жетектеген. 1922-жылы Баяр Исмет Инөнүнүн кеңешчиси катары Лозанна тынчтык конференциясында түрк делегациясынын мүчөсү болгон.
Бир партиялуу мезгил
Баяр 1923-жылдагы шайлоодо Анадолу жана Румелинин Улуттук Укуктарын Коргоо Биримдигине (АРУУКБ) мүчө болуп шайланып, парламентте Измирдин депутаты болгон. АРУУКБ көп узабай өзүн Жумурияттык Элдик партиясы (ЖЭП) деп атады жана 1913-жылы КОКП баштаган бир партиялуу мамлекетти улантты. 1924-жылы 6-мартта Желал Баяр биржа куруу жана отурукташуу министри болуп дайындалды (1924-жылдын 7-июлуна чейин). Баяр бул мезгилде Мустафа Кемалдын жакын чөйрөсүндө болушунун натыйжасында режимдин экономикалык саясатын аныктоодо таасирдүү болгон. Заманбап жана мамлекет тарабынан колдоого алынган капитализмдин саясаты жүргүзүлдү. 1924-жылы 26-августта Ататүрк Баярга улуттук банкты түзүүнү тапшырган, натыйжада Түркиянын боштондук согушуна колдоо көрсөтүү үчүн Индиядагы мусулмандар жөнөткөн алтын куймаларын капитал катары пайдаланып, Анкарада Иш банкы негизделген. Ашар салыгы жоюлуп, жер бөлүштүрүлүп, Тешвик-и Санайи Кануну (Ыктыярдуу Өнөр мыйзамы) кабыл алынган, темир жол курулушу ылдамдатылган жана Борбордук банк түзүлгөн. 1929-жылдагы Улуу Токуроонун кесепеттери бул «либералдык» саясаттын статизм менен алмаштырылышына себеп болгон.
Экономика министри болуп турганда (1932-1937-жылдары) Баяр статизмдин алдыңкы жактоочуларынын бири болгон. Баяр этатизмди улутчул жана капиталисттик экономиканы түзүүнүн эффективдүү куралы катары түшүнгөн. Баяр экономика министри болуп турганда мамлекет тарабынан экономикага регулятивдик кийлигишүүлөрдүн көбөйүшү жана индустриялаштыруунун жогорку деңгээли байкалды. Ушул максатта биринчи беш жылдыктын өнөр жай планы кабыл алынган. Сүмербанк жана Этибанк сыяктуу мекемелер индустриялаштырууну каржылоо үчүн түзүлгөн. Улутташтыруу, протекционисттик экономикалык саясат жана көптөгөн мамлекеттик монополиялар түзүлдү. Бирок Исмет Инөнү мындан да катаал мамлекетчиликти жактап, анын экономикалык саясаты менен толук макул боло алган эмес.
1937-жылы 1-ноябрда Ататүрк Инөнү өкмөттөн кеткенден кийин Баярды Түркиянын 9-өкмөтүнүн Премьер-министри кылып дайындаган. Баяр өкмөтү учурунда статистикалык мамилени уланткан Денизбанк мыйзамы кабыл алынып, бир нече улутташтыруулар жасалган. Бирок өкмөттүн курамында да, экономикалык саясатта да олуттуу өзгөрүү болгон жок. Ал Ататүрк каза болуп, 1938-жылы Инөнү президент болгондон кийин (Түркиянын 10-өкмөтү) премьер-министрлик кызматын уланткан. Инөнү менен болгон пикир келишпестиктер аны 1939-жылдын 25-январында премьер-министрликтен кетишине алып келди. Инөнү менен Баярдын ортосундагы атаандаштык түрк тарыхындагы эң маанилүү атаандаштыктын бири болуп калды.
Демократиялык партиянын түзүлүшү
Экинчи дүйнөлүк согушта Баярдын саясий ишмердүүлүгү чектелген; ал парламенттин мучелугуне кайра шайланса да, министрлер кабинетинен качкан. 1943-жылдан кийин ал өкмөткө орточо оппозицияга өткөн.
Экинчи дүйнөлүк согуштун бүтүшү демократиянын глобалдык толкунун алып келип, Инөнү Баяр жактаган эки статизм версиясынын ортосундагы бир партиялуу режимде бийлик күрөшүн кайрадан баштады. 1945-жылдагы бюджет мыйзамына добуш берүү учурунда ЖЭПтин администрациясына каршылык көрсөтүү; Шүкрү Саражуулу өкмөтүнүн жети айлык бюджети үчүн өткөрүлгөн добуш берүүдө Баяр, Аднан Мендерес, Фуат Көпрүлү, Рефик Коралтан жана Эмин Сазак бюджетке каршы добуш беришти. Партиянын ичиндеги бөлүнүү 1945-жылдын 7-июнунда Баяр, Мендерес, Коралтан жана Көпрүлү ЖЭПтин парламенттик тобунун төрагалыгына «Партиянын уставына жана айрым мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизүү» өтүнүчү менен кайрылганда айкыныраак болгон. төрт кол менен. Кол койгондордон башка өлкөдө жана партияда саясий либералдаштырууну талап кылган бул демилгени ЖЭПтин Борбордук кеңешинин мүчөлөрү бир добуштан четке какты. 1945-жылдын 21-сентябрында ЖЭП Кеңеши бир добуштан Көпрүлү менен Мендерести партиядан, бир аз убакыттан кийин Коралтанды чыгарды. Баяр 1945-жылы сентябрда депутаттык, 1945-жылы декабрда ЖЭПтен кеткен. 1946-жылдын 7-январында төртөө Демократиялык партияны (ДП) негиздеп, Баяр партиянын башчысы болуп шайланган. Демократиялык партиянын программасында экономикалык саясатка, саясий демократиялаштырууга, бюрократиянын күчүн төмөндөтүүгө, жеке демилгени кубаттоого, статизм принцибин сактоого Баяр стилиндеги мамилелер көрсөтүлгөн.
1946-жылдагы шайлоодо ДП ЖЭПке салыштырмалуу ийгиликке жетишип, 62 депутатты шайлаган. Баяр да Ыстанбулдан депутат болуп шайланган. 1946-1950-жылдары оппозициянын лидери катары ал өзүнүн мурдагы партиясына кээде катаал оппозицияны жетектеген. 1947-жылы январь айында болуп өткөн ДПнын биринчи съездинде Баяр «Шайлоо мыйзамга» өзгөртүүлөрдү киргизүүнү, бир эле адам президент да, партиянын председатели да боло албасын, демократияга каршы башка закондорду жокко чыгарууну талап кылган. ДПны бир партиялуу мезгилдин эффективдүү секуляризм саясатына нааразы болгон диний чөйрөлөр колдосо да, Баярдын кемелисттик тек-жайы бул партиянын секуляризмге берилгендигинин кепилдиги катары бааланган. Бирок ал ТЭЦке каршылык көрсөтүү боюнча КСДПдагы байистүүлөрдүн катарында болчу. «Экстремисттер» кийинчерээк партиядан чыгып, Улут партиясын (1953-жылы жабыла турган) негиздешкен.
Баярдын президенттиги
Түркия тарыхындагы биринчи эркин шайлоодо 1950-жылдагы жалпы шайлоодо демократтар 53% элдик мандат менен жеңишке жетишкен. Баяр президент болгусу келбесе да, парламент аны 1950-жылы 22-майда Түркиянын президенти кылып шайлаган. Ал кийинчерээк анын премьер-министри жана ДП башчысынын мураскору Мендерес менен саясатты такай талкуулаганына карабастан, DP башчылыгынан кетти. Ал республиканын аскердик билими жок биринчи президенти болгон. Ал ошондой эле шайлоо митингдерине катышып, DP логотиби чегилген таяк менен басып жүрүп, партияда жок көрүнүштү биринчилерден болуп жок кылган. Ал 1954 жана 1957-жылдары кайра шайланып, 10 жыл президент болуп иштеген. Баяр башчылык кылган мезгилде Батыш блогу менен мамилелер жакшырган; Түрк кысыктары кризисинен кийин Түркия 1952-жылы Корея согушуна, андан кийин НАТОго кошулган. Ушул негизде көптөгөн чет элдик сапарларды да жасаган Баяр 1954-жылы АКШга расмий сапар менен барган Түркиянын биринчи президенти болду. 1957-жылдагы шайлоонун алдында Ыстанбулдагы ДП митингинде «Түркия 30 жылдын ичинде «Кичи Америкага» айланат» деп жарыялады.
Демократиялык башкаруунун он жылынын ичинде түрк коому терең өзгөрүүлөрдү башынан өткөрдү. Мамлекеттин ролу төмөндөтүлгөн жок, бирок жеке ишкердикти кубаттаган инфляциялык экономикалык саясат жүргүзүлдү. Саясий катышуу көбөйүп, Анадолулуктардын чоң кадры саясатка жана бизнеске киришти. Секуляризмден баш тартпаса да, бир партиялуу режимдин ачык секуляристтик саясатынан баш тартты. 1950-жылдардын экинчи жарымында экономикалык депрессиянын таасири менен ДП барган сайын авторитардык саясат жүргүзүп, оппозицияга катуу кысым көрсөткөн. 1955-жылдын 6-7-сентябрында Стамбулдагы погром анын президенттигинин тушунда болгон. Демократтар тарабынан авторитаризмди кубаттоого Баяр да чечүүчү таасирин тийгизген.
1960-жылдагы аскердик төңкөрүш жана түрмөгө камоо
1960-жылы 27-майда куралдуу күчтөр мамлекеттик төңкөрүш жасаган. Баяр алгач төңкөрүш болгон күнү эртең менен Чанкая сарайында аны басып алуу үчүн келген офицерлерге каршылык көрсөтүүгө аракет кылган, андан кийин пистолетти күрмөсүнүн чөнтөгүнө ибадатканага алып барып, өзүн-өзү өлтүрүүгө аракет кылган. Бирок 77 жаштагы Баярга караганда шамдагай жоокерлер мылтыкты колунан алууга жетишкен. Баяр башка демократтар менен бирге камакка алынган жана "мамлекетке чыккынчылык кылган" жана "мыйзамтизмесини бузган" деген айыптар менен Яссыададагы Жогорку Сотто соттолгон. 1960-жылдын 25-сентябрында Яссыада абагында жатып, кайра бел куру менен жанын кыйууга аракет кылган, бирок ишке ашкан эмес. 1961-жылы 15-сентябрда өлүм жазасына тартылган. Улуттук биримдик комитети Мендерес, Зорлу жана Полаткан үчүн өлүм жазасын бекитти, бирок Баяр жана башка 12 партия мүчөсү үчүн жаза өмүр бою эркинен ажыратуу менен алмаштырылды. Баяр Яссыададан Кайсери түрмөсүнө которулган, бирок ден соолугуна байланыштуу 1964-жылы 7-ноябрда бошотулган.