cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дафна дү Море
Ал романтикалык жазуучу деп аталса да анын аңгемелери салтка айланган бактылуу аяктоолорду сейрек чагылдырат жана алар адаттан тыш кубулуштардын четин чыгарган "маанайсыз жана жаңырыктуу" деп сүрөттөлгөн. Бул бестселлер чыгармалар адегенде сынчылар тарабынан олуттуу кабыл алынган эмес, бирок ошондон бери жомок айтуу өнөрчүлүгү үчүн туруктуу кадыр-баркка ээ боло алган. Көпчүлүк чыгармалары ийгиликтүү түрдө тасмага ылайыкташтырылган. Анын ичинен "Ребекка" (англ. Rebecca), "Жээним Рэйчел" (англ. My Cousin Rachel), "Ямайка мейманканасы" (англ. Jamaica Inn) романдарын, "Чымчыктар" (англ. The Birds) жана "Азыр караба/Түн ичинде эмес" (англ. Don't Look Now/Not After Midnight) аңгемелерин атоого болот.
Дү Море өмүрүнүн көпчүлүк бөлүгүн Корнуоллдо жашап өткөргөн жана чыгармаларынын көпчүлүгү да ошол жердеги окуяларды чагылдырат. Романдары жана алардын негизинде тасмалар жарык көрүп, анын натыйжасында атактуулугу өскөн сайын ал өзү жалгыз обочолонуп жашоого көбүрөөк басым жасай баштаган.
Анын атасы Жералд дү Море актер жана менеджер жана апасы Муриел Бемонт сахна актрисасы болушкан. Анын чоң атасы Жорж дү Море карикатурист жана жазуучу болгон.
География
География (γεωγραφία, географиа, түзмө-түз "жер жазуу"), бул Жер'дины жана планеталардын жерлерин, өзгөчөлүктөрүн, жошоочуларын жана жана кубулуштарын изилдөөгө арналган илим тармагы. Γεωγραφία сөзүн алгачкы колдонгон киши Эратостенес (БЭЧ 276–194) болгон. География, Жер'ди жана анын адамдык жана табигый татаалдыгын түшүнүүгө умтулган ар тараптуу сабак — нерселер турган жерин гана эмес, ошондой эле алар кандайча өзгөрүшкөнүн, кандайча пайда болгонун дагы.
География көбүнчө эки тармак боюнча аныкталат: адам географиясы жана физикалык география. Адамзаттын географиясы, адамдардын жана алардын коомчулугунун, маданияттарынын, экономикасынын жана алардын космос менен мейкиндик ортосундагы мамилелерди изилдөө жолу менен алардын айлана-чөйрө менен өз пра мамилелеринин иликтөө менен алектенет. Физикалк георгафия, атмосфер, гидросфер, биосфер жана геосфер сыяктуу табигый чөйрөдөгү иштетүү жана мыйзам ченемдүүлүктөрүн изилдөө менен алектенет.
Географиялык изилдөөлөрдөгү төрт тарыхый салттарга табигый жана адам кубулуштарын мейкиндикте талдоо, жерлерди жана аймактарды изилдөө, адамдар менен жер ортосундагы мамилелерин изилдөө жана Жер жөнөндөгү илимдер кирет. География "дүйнө жөнүндө сабак" жана "адам менен физикалык илимдердин ортосундагы көпүрө" деп аталып калган.
Географиялык илимдердин системасы жана чектеш илимдер менен байланышы
География илимдеринин системасы баштапкы бирдиктүү географиянын өнүгүү жана тармактарга ажыроо процесспнде пайда болгон. Анын башкы тармактары: а) табигый же физикалык географиялык илимдер (физикалык география, жалпы жертаануу, палеогеография, геоморфология, климатология, кургактыктын гпдрологпясы, океанология, гляциология, геокрпология, топурак географиясы жана бпогеография); б) коомдук географиялык илимдер (жалпы жана региондук Экономикалык география, өнөржай, айыл чарба, транспорт, калк географиясы, саясий география жана башка); в) картография жана геодезия. Ар бир географиялык илим экспедициялык жана стацпонардык изилдөөлөрдүн маалыматтарына, ошолордун негизинде түзүлгөн карталарга таянат. Өзүнө таандык усулдардан тышкары, географиялык илимдер изилдөөлөрүндө математика, геофизика, геохимия, бпологпя сыяктуу илимдердин ыкмаларын жана маалыматтарын пайдаланат. Экономиялык география болсо физикалык география жана саясий экономия, демография, социология, өнөржай жана айыл чарба экономпкасы жана башка коомдук илимдер менен тыгыз байланышта. Табиый шарттар менен ресурстарды толук жана сарамжалдуу пайдалануу, өндүргүч күчтөрдүн өсүшү жана өндүрүштү ырааттуу жайгаштыруу, табиятты коргоо, калыбына келтирүү жана кайра куруу жаатында илимий негиздерди иштеп чыгуу географиянын милдети.
Географиялык ой-пикирлердин өөрчүшүнүн негизги этаптары (маанилүү географиялык саякаттар жана ачылыштар жөнүндө кыскасы географиялык ачылыштар макаласынан)
География эзелки илимдерден. Алгачкы географиялык маалыматтар кул ээлөөчүлүк доордогу чыгыш элдеринин жазмаларынан кезигет. Географиялык кубулуштарды жана процесстерди табигый-илимий көзкарашта, бирок ой жүгүртүү, жоруу деңгээлинде түшүндүрүү биздин заманга чейинки 6-кылымда башталып, илимде 2 географиялык багыт жалпы жертаануу же физикалык география (негиздөөчү Аристотель) жана өлкө таануу (негиздөөчү Геродот) пайда болот. Ошол убакта Жердин формасы шарга окшош экендиги жана анын бетп 5 жылуулук алкагына бөлүнөрү жөнүндөгү ойлор пайда болгон. Биздин заманга чейинки 3-2-кылымда математикалык география негизделет. Александриялык грек Эратосфен өзүнүн «География» деген эмгегин жазып, Жер шарынын айланасынын узундугун 1-жолу дээрлик тактыкта аныктаган. Байыркы География Страбон менен Птолемейдин эмгектеринде (биздин замандын 1-2-к.) биротоло негизделген. Страбон өлкөтаануу багытын өөрчүтсө, Птолемей географиянын милдети карта түзүү деп санаган. Феодалдык Чыгышта (Кытай, Араб халпфаты, Орто Азия, Иран) Европага караганда география илиминин өнүгүшү жогорку деңгээлге көтөрүлүп калган: ар-түрлүү аймактар, элдер, жолдор, саякаттар жөнүндө көп сандаган эмгектер жазылган; математикалык география өөрчүп, карталар түзүлгөн. Географиялык улуу ачылыштардан кийин география илим билимдин алдыңкы тармактарына кошулат. Карталар, 16-кылымдын аягынан тартып атластар түзүлө баштайт. Географиялык ачылыштардын натыйжасында Жердин чондугу жана формасы, Дүйнөлүк океандын биримдиги, деңиздик агымдар, туруктуу шамалдардын алкагы жана башка аныкталып, бирок материктердин табияты алп толук изилденген эмес. Географиялык улуу ачылыштардын илимий корутундулары голландиялык географ Б. Варениустун (1650) «Географпя генералис...» деген эмгегинде жыйнакталган. Жердин негизги сфераларынын (литосфера, гидросфера, атмосфера) өзгөчөлүктөрүн көрсөтүп, ал география «жер-суу шары» жөнүндөгү илим деген жыйынтыкка келет.
17-кылымдын 2-жарымы 18-кылымдын 1-жарымында Жердин жаратылышын, андагы кубулушгардын, процесстердин себептерин, айрым өлкөлөрдүн табигый шарттарын изилдеп үйрөнүүгө көп көңүл бурулат; Жердин ар кайсы бөлүктөрү картага түшүрүлүп, экономикалык География алгачкы кадамдарын жасайт. 18-кылымдын 2-жарымында атайын табигый-илимий экспедициялар уюштурулуп, айрым табиятчылар кубулуштардын бири-бири менен болгон байланыштарын үйрөнүүгө умтула баштайт.
19-кылымда географиянын өсүшүнө, анын илимий милдеттерин аныктоого немис географтары А. Гумбольдт менен К. Риттер чоң салым кошкон. Жердин табияты жөнүндөгү илимдеги түшүнүктөрдү талдап, А. Гумбольдт («Космос», 1845-62) Жер кубулуштарынын жалпы законченемдүүлүктөрүн жана ички байланыштарын изилдөө физикалык географиянын милдети деп эсептесе, анын замандашы К. Риттер жердин ар кайсы аймактарын, өзгөчө өлкөлөрдү бири-бири менен салыштырып мүнөздөөгө негиз салган. Гумбольдт географияны табигый илим катары түшүнсө, Риттер аны гуманитардык, өлкө таануу илими деп санаган. География өз ичинен тарамдалып, анын түзүүчү бөлүктөрү өзалдынча өнүгө баштайт.
Географиянын башка өлкөлөрдөгү абалы
Дүйнөлүк экономиканын антагонисттик, стихиялык мүнөздө өсүшү, өнүккөн мамлекеттердин дүйнөлүк табигый ресурстарды ысырапкорлук менен пайдаланышы айлана-чөйрөнүн глобалдык масштабдагы булганышына алып келди. Ушунун негизинде коомчулуктун ичинде пайда болгон карама-каршылыктар мамл. бийликтерди жана монополияларды тийиштүү чара көрүүгө мажбур кылып, АКШ, Канада, Улуу Британия, Германия, Япония жана башка айрым өлкөлөрдө өкмөттүк мекемелер жана жеке фирмалар географтарды айрым маанилүү изилдөөлөрдү жүргүзүүгө тартышат. Географиялык изилдөөлөр аспап-жабдыктар менен өлчөө-ченөө аркылуу алынган маалыматтардын негизинде, көбүнчө колдонмо мүнөздө жана чакан аймактык кызыкчылыкта жүргүзүлөт. Көп өлкөлөрдө (айрыкча АКШда) хорологиялык концепция басымдуулук кылат. Бул багыттын идеологдору (Р. Хартшорн, П. Жеймс, Д. Уиттси жана башка) Географиянын жеке өзү изилдей турган объектиси жок, аны физикалык География жана экономикалык Географияга бөлүү туура болбойт, География тармактарга ажыратылгыс бир бүтүн илим дешет. Экинчи бирөөлөр Географиянын изилдөөчү объектиси Жердин кабыгы, же Геосфера, же ландшафт дейт. Батыш европалык изилдөөчүлөр ландшафттын экологиясына өзгөчө көңүл бурат.
Күлбек Уста
Күлбек Уста (Атасынын аты, туулган, өлгөн жылдары белгисиз) Ал Ысык-Көлдүн Ак-Суу тарабынан чыккан.
География
Маанилүү Географиялык коомдор жана мекемелер
Дүйнөдөгү өлкөлөрдүн географтарынын көпчүлүгү Эл-аралык География союзуна (1922) бириккен, ал ар бир 4 жылда эл-аралык Географиялык конгресс өткөрөт. Дүйнөлүк жана региондук деңгээлдеги мааниси бар География уюмдары: Орус Географиялык коому, РФ ИАнын География инстититуту, КМШ ИАларынын География пнттары, бөлүмдөрү, унмверситеттердин географиялык факультеттери, Улуу Британия королдугунун География коому, Канаданын королдук География коому, АКШ Улуттук География коому, Париж География коому жана башка.
Күлбек Уста
Күлбектин чоң аталарынан бери атактуу усталардан аталган. Күлбектин устачылыгын эл жогору баалаган. Анын бирин уста Жумаш Асанбаев (Ак-Суу району, Боз-Учук айылы) төмөнкүчө баяндайт. Ак-Сууда «кырк байталдын кылычы», - деген сөз бар. Кийин ошол кылыч ортосунан чорт сынат. Жасаткандар зергердин тукумунан кун доолашканда муну Күлбек уста жиксиз кепшерлейт. Анын кепшерди эмнеден жасаганы, курч болот аны кандай кабыл алганы, жиктерин алтынга кандайча буулантканы, данакер кантип кармаганы сыяктуу устакерчилигинин сырлары айтылбай, жазылбай калган. Күлбектен Көлбай уста туулат. Көлбайдын уулу Чекир да болжолсуз зергер чыгат. Анын уулу Карабекке да устакерчилик жугат. Алар түпкү аталарынан калган көмүркөйдү, көрүктү колдон колго өткөрүп келишет.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
География
Географиянын Кыргызстанда өнүгүшү
Орто Азиянын тоолуу бөлүгү, анын табияты, чарбасы жөнүндө Батыш менен Чыгыш элдери биздин замандын башталышына чейин эле кабардар болгон. Байыркы Иран («Авеста» жана башка), Грекия, Рим (Геродот, Птолемей жана башка) сыяктуу өлкөлөрдүн жазуу эстеликтери Теңир-Тоо, Памир-Алайды мекендеген сак, усун жана башка уруулар, алардын жери, кесиби жана башка тууралуу алгачкы маалыматтарды берет. Орто кылымдарда Кыргызстандын жалпы аймагы жана анын айрым табигый бөлүктөрү (мисалы, Ысык-Көл), шаарлары, чарбасы, калкы, саясий кырдаалы жана башка кыска, так баяндалат.
18-кылымда жана 19-кылымдын 1-жарымында географиялык маалыматтар көбөйүп, өлкөнүн жалпы абалын, негизги орогидрографиялык схемасын көрсөткөн карталар түзүлөт. Немис илимпоздору К. Риттер (1832, 1859) жана Л. Гумбольдт (1843) Теңир-Тоо менен Болорду (Памир-Алай) мүнөздөп, Борбордук Азиянын Географиясы боюнча биринчи жалпыланган илимий концепцияларды берүүгө аракет жасашкан. Өлкөнүн нукура илимий Географиясы акыркы 100-120 жыл ичинде түзүлдү. Биринчи атайын илимий экспедициялык изилдөөлөр кыргыз жергесинде 1856-ж. (Ч. Ч. Валиханов, П. П. Семёнов) башталган. Кыргызстан аймагында алгачкы топографиялык ченөөлөрдү жана жер бетин картага түшүрүүлөрдү Ысык-Көлдүн чыгыш жээктеринде поручик Яновский (1856) жүргүзгөн. Кыргызстандын көп жерин кучагына алган ар түрдүү экспедициялык жана стационардык (1880-90-жылдардан тартып) изилдөөлөр өлкөнүн жаратылыш шарттарынын өзгөчөлүктөрүн жана айрым закон ченемдерин, калкынын курамын, чарбасынын багытын, өнүгүшүн көрсөттү. Теңир-Тоо, Памир-Алай тоо системалары жөнүндөгү азыркы илимий түшүнүктөргө негиз салды.
Бетти Смит
Бетти Смит (англ. Betty Smith; туулгандагы аты: Элизабет Венер; 1896-жыл 15-декабрь — 1972-жыл 17-январь) — америкалык жазуучу болгон.
Жогорку Улюм (дарыя)
Жогорку Улюм — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын сол жээгинен 252 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Күмүшбек кызы Алтын
Күмүшбек кызы Алтын (1886-1977) - Оймочу. Сокулук районунун Жыламыш айылында төрөлгөн. Үй-бүлөсү жапырт көркөмдүк дүйнөсүнө умтулат. Алтын уздукка өтө жаш кезинен талаптанат. Төтөн, анын жүзү кийиз оюмдарынан ачык билинет. Анын уздугу «Алтын оюму» деген атта тараган. Жасаган буюмдары Сокулук, Аламүдүн райондорундагы Жыламыш, Кара Сакал, Шалта, Асылбаш, Таш-Дөбө, Жаңы-Арык өңдүү айылдарда көп жолугат. Учурунда баса отуруп узданган. Анын уздук өнөрү кийиз оюму менен кездеме көчөтүнө тең жаралгандай сезилет. Алтын өзүнүн бүт ыкмасында көбүнчө «кочкор мүйүз оюмду» негиз тутуп, оюм учтарын укмуштай так, таза, дал өзүңцөй көрктүү чыгара алган. Уздун оюмдарынын бөтөнчөлүктөрүнүн бири - ал көркөмдүктү төптүштүрө, ич ара айкалыштыра берип, анда бир бүтүм ой, ыргактуу обон жарата билгендигинде. Анын эч жерде учурабаган кийиз оюмдарына атактуу зергер Кызгараев Кошалы да тең берген. Чынында эле «Алтын оюм» кубулма сызыктанып кетет. Аны «айкаш оюм» десе да болот. Учурунда уздун атасы Күмүшбек да чоң өнөрпоз болгон. Ал балдарына атайын өнөр жугузуш үчүн элдик таланттарды чакырып, аларды үйүнө байырлатуучу экен. Алтындын бир тууганы Сыдыктын жалпы эле көркөм кол өнөрчүлүгү, анын ичинде көркөм оюм жаратуу кудурети замандаштарына беш колдой дайын. Анын андай чыгармачылыгы күмүш бетине түшүрүүгө да шартташкан. Сыдыктын оймочулугун бүгүнкү муундар үчүн зергерчиликтин өзүнчө мектебин түзүп кеткен улуу уста Кызгара Турдубай уулу да баалаган экен. Алтындын шакирти Күлүкан уз жараткан шырдактар айыл ичинен азыр да арбын жолугат.
Дорис
Дорис (лат. Doris) — курсакбут моллюскалардын бир уруусу.
Антоциандар
Антоциандар (гр. аnthos – гүл, kyanоs – көгүлтүр) - флавоноиддер тобундагы пигменттер. Алар гүл клеткасынын ширесинде, мөмөсүн, өсүмдүк жалбырактарында кездешип, аларды сыя көк, кызыл, көк жана алардын ар кандай айкалыштарындагы түстөргө боёшот. Пигменттин өңү рН чөйрөсүнө көз каранды, кычкыл чөйрөдө кызылдан, көккө чейин жана щелочтуу чөйрөдө сыя көккө өзгөрөт. Жогорку түзүлүштү өсүмдүктөрдүн бардыгында кездешет. Күзүндө жалбырактардын өңүнүн боёлуусун көрсөтөт. А-дын тукум куучулугун изилдөөлөрдүн негизинде биохимиялык генетикадагы негизги жоболордун бири болгон: “бир ген – бир фермент” – деген ойду бекемдөөгө мүмкүндүк берди.
Хлоропласттар
Хлоропласттар (гр. chloros – жасыл, plastos – ийленген) - өсүмдүк клеткасынын ичиндеги фотосинтез процессин жүргүзүүчү органоиддер (пластидалар). Хлорофиллдер жашыл түс берет.
Булар өсүмдүктүн жер үстүңкү ар түрдүү ткандарынын клеткаларында, өзгөчө жалбыракта жана жашыл мөмөдө көп кездешет жана жакшы өнүккөн. Х-дын уз. 5-10 мкм, туурасы 2-4 мкм. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн клеткаларындагы Х. (көпчүлүк учурда 15-50) линза сымал тегерек же эллипс сымал формада болот. Балырларда Х. бир кыйла ар түрдүү болуп, алар хроматофорлор деп аталат. Алардын саны анча көп эмес (1ден бир нечеге чейин). Х. цитоплазмадан эки мембрана (чел кабык) менен бөлүнүп турат, алар белгилүү өткөргүчтүк касиетке ээ. Анын ички түзүлүшүн карасак, матриксте (стромага) жайгашкан хлоропласттар системасынын негизги структуралык бирдигин түзүп, тыгыздалган кап сымал (же жалпак ыйлаакчалар болуп тизилген) – тилакоиддерди түзөт. Тилакоиддерде негизинен – хлорофилл жана жардамчы болуп – каротиноид пигменттери топтолот. Диск сымал тилакоиддердин группасы бири-бири менен көңдөйчөлөрү аркылуу үзгүлтүксүз биригип (тыйындардын жыйындысына окшош) граналарды түзөт. Булар туурасынан кеткен тилакоиддер. Жогорку түзүлүштөгү өсүмдүктөрдүн Х-рындагы, грандардын саны 40-60 (кээде 150гө чейин) жетет. Строманын тилакоиддеринде же башкача атйканда фреттерде – грандар бири-бири менен тыгыз байланышат. Жалпак ыйлаакчалардын аралары суюктукка толгон, ошол суюктук строма деп аталат. Хлоропласттардын стромасында рибосомалар, ДНК, ферменттер, крахмал бүртүкчөлөрү жайгашкан. Мындан башка АДФтен АТФти (фосфордоштуруу менен) синтездөө менен фотосинтез процесси жүрөт, липиддердин синтези жана гидролизи, крахмал жана белок ассимиляциялары стромада иш жүзүнө ашырылат. Ошондой эле хлоропласттарда ферменттер синтезделет, булар тилакоиддердин мембранасындагы белоктордун жана жарык реакциясынын жардамы аркылуу жүрөт. Х. пропластидалардан өөрчүгөн, алар бөлүнүү жолу менен репликацияга жөндөмдүү. Жалбырактардын жана сабактардын картайышынын, мөмөлөрдүн жетилишинин натыйжасында, хлоропласттар хлорофиллдин бузулушунан, жашыл түсүн жоготуп, хромопласттарга айланат. Божомолдоолор боюнча хлоропласттар байыркы ядролуу гетеротрофтук балырлар же жөнөкөйлүүлөр менен цианобактериялардын симбиогенезинен келип чыккан.
Бад-Киссинген
Бад-Киссинген - Германиянын Бавария Жериндеги шаар, курорт. Бад-Киссинген районуна карайт. Рён тоолорунун түштүгүндө, Франкон Зале дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы – 21703 (2010-ж.) киши. Аянты - 69.42 км2.
Усубалиев Бейшенбай
Усубалиев Бейшенбай – жазуучу. Нарын районунун Оттук айылында 1954-жылдын 9-декабрында туулган. 1971-жылы Оттук орто мектебин бүтүрүп, 1971-1972-жж. Нарын облустук «Нарын правдасы» гезитинде адабий кызматкер болуп иштеген.
1977-жылы Кыргыз улуттук университетинин филология факультетин аяктаган. 1972-1979-жж. ушул эле университеттин кыргыз тил илими кафедрасында улук лабо-рант, саатчы-окутуучу болуп эмгектенген. 1980-1982-жж. Кыргыз улуттук университе-тинин аспирантурасында окуп, 1983-жылы кандидаттык диссертациясын коргогон.
1983-1989-жж. «Мектеп» басмасында редактор, улук редактор, 1989-1990-жж. Кыргыз улуттук университетинин кыргыз тил илими кафедрасында улук окутуучу, 1990-1991-жж. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын тил илими институтунда улук илимий кызматкер болуп иштеген. 1991-жылы Улуттук илимдер академиясынын докторантурасына өтүп, 1994-жылы докторлук диссертациясын жактап, 1994-1999-жж. Улуттук илимдер академиясынын тил илими институтунда башкы илимий кызматкер, 1999-2001-жж. Кыргыз-Түрк «Манас» университетинде профессор, 2001-2002-жж. М.Кашгари-Барскани атындагы Чыгыш университетинин гуманитардык билимдер факультетинин деканы, 2003-2009-жж. аталган университеттин журналистика бөлүмүнүн башчысы, профессору, араб тили кафедрасында профессор болуп эмгектенип келет.
Чыгармачылыгы мектепте окуп жүргөндө башталып, алар республикалык жана райондук гезиттерге чыгып турган. 1972-жылы Нарын облустук «Нарын правдасы» гезитинде «Чал жана дарак» аттуу алгачкы аңгемеси жарыяланган. Ошондон баштап чыгармачылык менен алектенип келатат.
1989-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Түркүк: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1984. - 48 б.
Көз: Повесть жана аңгемелер. - Ф.: Адабият, 1989. - 136 б.
Воргэ-Ират-Кы дарыясы
Воргэ-Ират-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ират-Кы дарыясынын сол жээгинен 96 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 50 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лофотен аралдары
Лофотен аралдары – Норвег деңизиндеги архипелаг. Скандинавия жарым аралынын түндүк-батыш жээгине жакын. Норвегиянын аймагы. Аянты 1,2 миң км2. Ири аралдары: Эствогёй, Вествоёй, Флакстадёйа, Москенесёйа жана башка. Рельефи тоолуу, бийиктиги 1161 мге чейин. Жээги аскалуу, фьорддуу, айрым жерлеринде жээк түздүктөрү бар. Нымдуу океандык климат мүнөздүү. Январдын орточо температурасы 0ᵒС чамасында, июлдуку 12ᵒС, жылдык жаан-чачыны 1000 ммден ашуун. Деңиз жээги тоңбойт. Тоолуу тундра, вереск бадалдары басымдуу. Балык (сельдь, треска) кармалат. Порту – Свольвер.
Орто Азия таш бакасы
Орто Азия таш бакасы (Agrionemys horsfieldi), (Gray, 1844):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк жана Чыгыш Ирандан тартып Түндүк-батыш Кытайга чейин, Орто Азияда бардык жерлерде, Казакстанда түндүккө карай Эмба дарыясына жана Тарбагатай тоолоруна чейин таралган. Кыргызстанда – Приферган райондору, батышта Талас жана Чүй өрөөндөрүндө ; Батыш Ысыккөлдө табылышы ( ооз эки маалыматтар боюнча) жалган болуп чыкты.
Жашаган аймактары
Кыргызстанда чөл жана жарым чөлдүү ландшафтарды, талаалуу жарым чөлдөрдү, кээ бирде жапыз чөптүү талаалуу өрөөндөрдү жана айыл чарбалык жерлерди ( айдоолор, бахчалар) мекендейт; деңиз деңгээлинен 1300м бийикке чейин тоо этектерде кездешет.
Саны
Ареалда жана ар кандай жерлерде бирдей эмес. Майлысай шаарынын аймактарында популяциясынын жыштыгы эң жогору туурасы 10м келген 10км транссектада 46 особң саналган. Нарын дарыясынын канңондун төмөнкү бөлүгүндө жана Түркстан тоо этектеринде шагыл таштуу жарым чөлдөрүндө ошондой эле маршрутта бир күндө 10дон кем эмес особдор жолуккан. Чүй өрөөнүнүн бардык жерлеринде саны кескин азайып жоголуп кетүүнүн чегинде турат.
Жашоо тиричилиги ( жашоо циклдары)
Чүй өрөөнүндө кышкы чээнден март айында чыгат; Кыргызстанда анын уруктануусу апрелде өтөт. Жумурткасын ийиндерге ташташат, ал май-июнда ; өтө чанда гана жайкы чээни токтолот ( жаан-чачын сезондо). Жыныстык жагынан 12 - 16 жашында жетилет ( башка маалыматтар боюнча - дене узундугу 10 - 11см ге жеткенде 10 жашында, ал эми эркектери – 5 - 6 жашынды ) Адатта ургаачылары 2 ( кээ бирде 6) жумуртка туушат. Ургаачылары адатта салмагы 30г. чейин, катуу кабык менен капталган 2 жана андан да көп ( кээ бирде 6) бир нече жолу жумуртка туушат.
Көбөйтүү ( колдо багуу)
Орто Азия таш бакасы - террариумду сүйүүчүлөрдүн обңектиси, бирок колдо жакшы көбөйөт. Кыргызстанда көбөйтүлбөйт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Учурда, Кыргызстанда түр да, анын жашаган жерлери да коргоого алынган эмес; акыркы мезгилге чейин экспорт көзөмөлгө алынган эмес ( көзөмөлдөнгөн эмес) ( 2005 жылы миңге жакын таш баканы жашыруун жол менен сыртка чыгарууга бөгөт коюлган).
Статусу
VU Blab ( i i ,i i i, v) категория; CI. Саны азайып ( кыскарып) баратуучу түр, монотиптик уруунун өкүлү, IU CNRLTS ( VU A2d) жана CITES I I Тиркемесине киргизилген ; Жашаган чөйрөсү өзгөрүлүүнүн жана чексиз кармоонун натыйжасында, Кыгызстандын территориясында жоголуу коркунучунда турган түр.
Доросомалар
Доросомалар (лат. Dorosoma) —  жемсоолу айнакөздөрдүн бир уруусу, булардын төмөнкүдөй түрлөрү белгилүү: батыш доросомасы (лат. D. smithi), Мексика доросомасы (D. anale), Никарагуа доросомасы (D. chavesi), түндүк доросома (D. cepedianum), түштүк доросома (D. petenense).
Кускакбай уулу Байгазы
Кускакбай уулу Байгазы (1889-1961) Жыгаччы жана ат жабдыктарынын чебери. Жети-Өгүз районунун Тосорундагы Сүйүнбай Булак кыштоосунда төрөлгөн. Нарындын ТекеСекиригинде кадимки демократ Тоголок Молдодон (Байымбет Абдракман уулунан) төрт жыл окуган. Тарыхчы Ишенаалы Арабаевдин жолдомосу аркылуу Алма-Атадан мугалимдердин эки жылдык курсун бүтүп, Саз деген жерде мектеп ачып Тосордун, Тамганын балдарын окутат. Мамырбай деген устанын таалими менен ал ошол тапта ээр чабат. Ага талды пайдаланган. Башка усталардан өзгөчөлүгү ээрди сомдоп, уйдун жампасын шыбап, көлөкөдө кургаткан. Кырма идиштерине, үй жыгачына да узанган. Үй жыгачын кармоо үчүн тамаркага тосордун талын тигип, жердик катары пайдаланган. Ат жабдыктарын өрүп да, кайып да жасаган. Ал үчүн бодонун терисин малмага салып, талкууга коюп көн, ак кайыш жараткан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Өрүк-Там (Нарын району, Орток айыл аймагы)
Өрүк-Там — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Орток айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 108 киши (2009-жылы).
Стиг Ларссон
Карл Стиг-Эрланд Ларссон (швед. Karl Stig-Erland "Stieg" Larsson; 1954-жыл 15-август — 2004-жыл 9-ноябрь) — шведциялык журналист жана жазуучу болгон. Ал "Миң жылдык" аттуу криминалдык романдар үчилтиги менен белгилүү. Чыгармалары анын көзү өтүп кеткенден кийин жарыкка чыгып, тасмаларга да ылайыкташтырылган. Ларссон көпчүлүк өмүрүн Стокголмдо жашап өткөргөн, журналистика жаатында жана оң канат экстремизми боюнча көз карандысыз изилдөөчү катары иштеген.
Ал 2008-жылы Халед Хоссейниден кийин дүйнөдөгү бестселлер жазуучулардын экинчиси болгон. "Миң жылдык" үчилтигиндеги "Аары уюгун бузган кыз" (англ. The Girl Who Kicked the Hornets' Nest) аттуу үчүнчү роман Publishers Weekly журналына ылайык, 2010-жылы Америка Кошмо Штаттарында эң көп сатылган китеп болуп калган. 2015-жылдын март айына карата анын сериялары дүйнө жүзү боюнча 80 миллион нуска менен сатылган.
Чыгармалары
...
Шаматов, Абдирайим
Абдырайим Шама уулу (Шаматов; 1892-1953) - кыргыз элинин насаатчы акындарынын бири; сталинизм доорунда жазыксыз жерден абакка кеткен агартуучу, коомдук күжүрмөн мүчө.
Кыскача өмүр таржымакалы
Абдирайим Шаматов 1892-жылы азыркы Кыргызстандын Баткен облусундагы Лейлек районуна караштуу Кара-Дабан кыштагына жакын Шорек-Ата деген жерде туулган.
Ал өз уруусу жөнүндө кийинчерээк минтип жазган:
Уруум Бөксө-Сибирги, Баласы чарба кедеймин. Айлыма чыгып ырдасам, Акча аламын дебеймин. Алтындай башым соо болсо, Ач каламын дебеймин. Алтын, күмүш, акча-пул, Арзан турат мен үчүн. Аябаймын жанымды, Аркада калган эл үчүн.
Ал  Өзбекстандагы Маргалаң медресесинде 7 жыл окуп, билим алган.
Абдирайим алгач Замборучта медресе жергиликтүү молдолордон сабатын ачкан. Ал 1904-1910-жылдарда Роо, Кожент (Хожент) шаарында мусулман мектепте билим алат.
1903-жылы Кожентте орус тузем мектебинде окуйт. 1918-жылы Лейлек аймагына кайтып келип, ошол учурдагы коомдук сайасий иштерге, жаштарга билим берүүгө жигердүү катышат. 1924-27-жылдарда Ош областтын билим берүү тармагында эмгектенген.
1927-жылы Сүлүктү райкомунун жооптуу катчысы, 1928-жылдан райондук жер бөлүүшүнүн башчысы болуп иштеген.
Ак жеринен күнөөлөнүп репрессияга кабылган адамдардын катарында 1933-жылы Абдираим да "эл душманы" деген жалган жалаа менен камалган.
Бул "иште" билимдүү, сабаты терен, актандай акын,чындыкты бетке айткан Абдираим Шаманы көрө албаган, ичи тар, пас адамдардын да салымы болгон дешет. Казакстандагы Карагандынын түрмөсүндө (КарЛАГ) жаткан акындын тилеги элге аман кайтуу гана болгон.
Адилетсиз күнөөлөнүп 12-жылга кордолуп, эл жеринен алыста азап тартып, бирок эрки бекем, үмүтү бийик Абдираим ишенич менен кыйынчылыктардын баарына чыдап, сталиндик азапты женип, 1945-жылы түрмөдөн бошотулуп, туулган жерине кайтып келет.
Бирок тоталитардык режим өкүм сүрүп турган доордо бир жолу "Эл душманы" атка конгон адамдын кайрадан элге аралашып, журулушуп жашап кетүүсү кыйын эле.
Мурда кызматына, талантына таазим кылып жүргөн "дос" "туугандарынын" жүзү бурулуп, өзгөрүп калганын көрүп, дагы бир ирет өкүндү.
Жийдели айылындагы турмушу
Ошол кезде Тажикистандын Согду облусуна караштуу Жигдали (Жийделүү) кыштагында жашаган досу, колхоз башкармасы Акматтын чакыруусу боюнча, Жигдали кыштагына келип, өмүрүнүн акырына чейин ушул жерде жашап калган. Согду облусундагы Канибадам районуна караштуу Жийдели айылынын тургундары 100% кыргыздар. Алар кыргыздын ичкилигине кирген чапкылдык уруусунун өкүлдөрү. Жийдели айылы Улуу Жибек жолу өткөн Сыр-Дарыянын сол жээгинен орун алып, Кожент шаарынан 40, Кокон шаарынан 90 чакырым аралыкта жайгашкан. Кыргызстандын Лейлек районуна караштуу Арка айылынан 10 чакырым аралыкта. Мурда суу сактагыч курула электе Жийдели: Калтатай, Тайлакы жана Асанали айылы болуп үч бөлүктөн турган. Кайрак-Кум суу сактагычы курулуп, эски Жийдели айылы суу астында калгандан кийин, эл азыркы турган жерине көчүрүлөт. Орусиянын падышалыгы доорунда Фергана өрөөнүндөгү Кожент үйөзүнүн Чапкылдык, Байкесек, Бөксөсибирги болуштуктары Ке-еш бийлиги орногон соң, мурдагы Кокон үйөзүнүн Аваат болуштугу менен биригип, советтик Кыргызстандын Ош облусунун алгач Сүлүктү, кийин Лейлек районуна кошулган. Алгачкы советтик мезгилде Жийдели айылы да Кыргызстанга карап турган. Кийин Тажикстан Республикасынын курамына бул айыл кандайча жана кантип өтүп калгандыгын айыл жашоочулары өздөрү дагы түшүнбөй калышкан. http://presskg.com/tuusu/09/0206_14.htm Учурда Жийдели (Жигдели) айылындагы орто мектепте окуу толук түрдө кыргыз тилинде жүргүзүлөт. Акын Абдирайим Шама уулу дал ушул айылда 1953-жылы дүйнөдөн өткөн. "Лейлектин булбулу" аталган акын Абдраим Шаматовдун жана анын жубайынын сөөгү Жийдели айылындагы көрүстөнгө коюлган.
Чыгармачыл мурасы
Кыргызстандын Улуттук илимдер академиясынын адабият тануу институнун кол жазмалар фондунда бир дептерге жазылган кыргыз тилинде арап арибинде жазылган насыят ырлары сакталып келүүдө.
“Качасың оку десем, кайран журтум, Караңгы, тоодо жүргөн айран журтум”
Эл арасына кеңири тарап кеткен санат, терме, насыят жанрындагы: Туура сөздөн танбагын, Башыңды кесип алса да. Семире түшсөң сереңдеп, Секирип кетпе асманга, – дегендей ырлары да арбын.
Ал өмүрү он эки жыл түрмөнүн түбүндө өткөнүнө, кийинки “боштондуктагы” 8 жылдык өмүрү да тынч өтпөй, артынан кара көлөкө кубалап жүргөнүнө карабастан, зор патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан элеттеги нагыз акындардан болгон.
Акындын чыгармаларынын ондон бири гана Сайрагүл Дуулатова тарабынан “Лейлек булбулу” деген ат менен жарык көрүп, окурман колуна жетти.
Акындын урпактары
“Аккан арыктан суу агат” демекчи, бүгүнкү күндө Абдирайим Шаманын урпактарынын арасында да анын жолун жолдогондор жок эмес.
Алардан – небереси, республикабыздагы белдүү журналисттердин бири, жазуучу Бахтияр Шаматов, мугалим Кочкорбай Казакбаев жана анын уулу Асхатбек да чыгармалар жазып келет.
Эс тутум
21-кылымда Шама уулу Абдирайимдин ысымы Кыргызстандын Баткен облусуна караштуу Лейлек районундагы Кара-Давандагы орто мектепке коюлду. Анын ысымы Лейлектин чыгаан кишилеринин катарында байма-бай эскерилип келет.
Полтавка
Полтавка  (Полтавка) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Полтавка айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 4 143 киши.
Юкаликул (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Юкаликул — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Суккул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 405 киши. Почта индекси — 452310, ОКАТО коду — 80224837005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Алымкулова, Сынару Кадыровна
Сынару Кадыровна Алымкулова (англисче Synaru Alymkulova) (1959-жылы тогуздун айынын (октябрдын) 15инде Орусиянын Алтай Республикасына караштуу Кош-Агач районундагы Көкору кыштагында туулган) – Кыргызстандын заманбап этнограф, тарыхчы окумуштуусу, тарых илимдеринин доктору (2014). Кыргыз, алтай, кыпчак тарыхтары боюнча белгилүү адис. Ал Кыргызстандын ЖАКынын эксперти да болгон.
Кыскача өмүр таржымакалы
Сынару Кадыровна Алымкулова 1959-жылы тогуздун айынын (октябрдын) 15инде Орусиянын Алтай Республикасына караштуу Кош-Агач районундагы Көкору кыштагында туулган. Ата-энеси - алтайлыктар.
Ал 1985-жылы кыргызстандык тарыхчы, аспирант Нарынбек Алымкулов менен Москвада баш кошуп, бир аздан соң Кыргызстанга көчүп келишкен.
1991–1999-жылдары ал Бишкектеги Кыргыз мамлекеттик музейинде дарс окуп, экскурсия уюштуруп, андан соң ага илимий кызматкер, жетекчи илимий кызматкер, окумуштуу катчы, илим боюнча директордун орун басары кызматтарын аркалады. Сынару Алымкулова кыргыз-алтай этностор аралык алакаларын иликтеп, 1999-ж. кандидаттык диссертациясын бишкекте ийгиликтүү коргогон.
1999–2003-жылдары И.Арабаев атындагы КМУда гуманитардык жана коомдук илимдер кафедрасынын башчысы болду.
2003–2005-жылдары И.Арабаев атындагы КМУнун атамекен тарыхы боюнча мекемелер аралык кафедрасын жетектеди.
2011-жылдан азыркыга чейин И.Арабаев атындагы КМУнун Кыргызстан тарыхы жана этнология кафедрасынын профессорунун милдетин аткаруучу болуп иштеп келет. 2014-жылы орто кылымдардагы кыпчактар тууралуу доктордук диссертациясын Бишкек шаарында ийгиликтүү коргогон.
Ал 2017–2019-жж. Кыргызстандын ЖАКынын эксперти да болгон.
Негизги илимий изилдөө өңүтү жана коомдук ишмердиги
Сынару Кадыровна Алымкулова кыргыз таануу, кыпчак таануу, алтай таануу, түрк элдеринин этнографиясы, музей таануу жаатында адис.
Көрүнүктүү этнограф, профессор Имел Бакиевич Молдобаев (1942 - 2005) анын кандидаттык диссертациясынын (1999) илимий жетекчиси болгон. С.К.Алымкулова Кыргыз Президентине караштуу Тарых илимин өнүктүрүү боюнча комиссиянын мүчөсү. Ал "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмесине мүчө (2012).
Чет мамлекеттер менен илимий алакалары
Учурда профессор Сынару Кадыровна Алымкулова Германия, Орусия, Түркия ж.б. окумуштуулары менен Кыргызстандын тарыхчы окумуштууларынын тыгыз байланышын андан ары чыңдоого өз салымын кошууда.
С.К.Алымкулова ПИАКтын 61-отурумунун президенти болгон (2018-жылдын август-сентябры, Бишкек – Чолпон-Ата).
Сыйлыктары. Даражалары. Наамдары
С.К.Алымкулова 1999-жылы тарых илимдери боюнча кандидаттыгын ийгиликтүү коргогон. Ал 2014-жылы этнография адистиги боюнча тарых илимдеринин доктору болуп калды.
Үй-бүлөсү
С.К.Алымкулованын күйөөсү – Кыргызстандагы белгилүү тарыхчы, тарых илимдеринин кандидаты, доцент Нарынбек Ашыралиевич Алымкулов (25.4.1958 туулган). Алардын эки уулу бар.
Манас Алымкулов 1986-жылы 27-августта туулган. Үй-бүлөлүү.
Болот Алымкулов 1989-жылы 18-январда туулган. Бойдок.
Билген тилдери
Сынару Кадыровна Алымкулова кыргыз, алтай, түрк, орус, немис тилдерин мыкты билет жана англисче окуй алат.
Чыгармаларынын кыскача тизмеси
Ал 80ден ашуун илимий эмгекти (анын ичинде 5 монография, 7 окуу-колдонмо куралды жарыялаган.
Байковка (дарыя)
Байковка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ляля дарыясынын сол жээгинен 214 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Драконетта сымалдуулар
Драконетта сымалдуулар (лат. Draconettidae) — тереңде жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга драконетта уруусу (лат. Draconetta) кирет.
Матисак Акбай уулу
Матисак Акбай уулу (1877, Ноокат району, Жар-Коргон айылы – өлгөн жылы белгисиз) – манасчы. Матисактын «Манасы» төмөнкүдөй окуялардан турат: Манастын балалык чагы, Манастын Көкчө менен урушу жана Каныкейге үйлөнүшү. Манасчынын «Манас» эпосунун сюжеттик сызыгында үйлөнүү салты көрүнүктүү орунду ээлейт. «Манастын Каныкейге үйлөнүшү» эпизоду баатырдык үйлөнүү салтынын (биринчи тибинде эпикалык баатырлар мифологиялык кейипкерлердин кыздарына үйлөнүшсө, экинчи биринде талапкер баатыр кыздын өзү менен жекеме-жеке кармашып жеңип үйлөнгөн. Же кайын атасынын татаал тапшырмаларын аткарып үйлөнгөн) стадиялык өнүгүшүнүн кийинки тибине тиешелүү эпикалык башкы баатырдын куда түшүү жолу менен калың берип үйлөнүү, каада-салтынын көрүнүшү кыскача чагылдырылган. Жыйноочу К. Мифтаков тарабынан Матисактын айтуусу боюнча жазылып алынган «Манас» варианты Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Кол жазмалар фондусунда сакталып турат.
Пиян
Пиян — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Серьер дарыясынын сол жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Диаспора
Диаспора (гр. diaspora таратуу, чачыранды болуу) - өз тарыхый мекенинен сырткары, башка өлкөлөрдө жашаган этностук топ. Диаспора зордоп көчүрүү, геноцид коркунучу, ошондой эле экономикалык жана социалдык себептердин натыйжасында пайда болгон. «Диаспора» термини алгач биздин заманга чейинки 6-кылымдын башында Палестинадан куулуп, сыртта жашаган еврейлерге, кийин башка этностук жана диний топторго карата колдонула баштаган. Диаспора өкүлдөрү жашап жаткан аймагында улуттук-маданий борборлорду түзүп, рухий маданиятын сактоо жана өнүктүрүү, улуттук салттарды, үрп-адаттарды жайылтуу, ата журту менен маданий байланышта болуу, маданий-агартуу иштерин жүргүзөт. Кыргызстанда да жашаган улуттардын диаспоралары бар. Ал эми Россия, Казакстан, Түркия, Кытай, Батыш Европа, Америка жана башка өлкөлөрдө кыргыз диаспоралары катталган.
Пиян
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шахада
Шаадат (кyбөлyк) келмеси – адамдын исламга киришиндеги эң алгачкы баскыч. Бул келме - Жараткан Алланын бар жана бир экендигине ишенyy менен бирге акырзаман пайгамбары Мухаммеддин (саллаллоху алейхи васаллам) пайгамбарлыгын ырастап, ага өз жанын кyбө кылышы маанисинде айтылган ишеним сүйлөмү. Бул себептен улам шахадат келмеси – диндин пайдубалы. Шаадат келмеси – бул, أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ محَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ (Ашхаду ан лаа илаха иллаллох ва ашхаду анна Мухаммадан абдуху ва расулух) деген сөздy тил менен айтып, дил менен ырастоо. Анын терең маанисине yңyлсөк, исламга таандык калган бyткyл ишенимдерди өз ичине камтыганын көрөбyз. Курандын бардыгы шахадат келмесинин тyшyндyрмөсy жана чечмелениши деп айтсак, жаңылбайбыз.
Элис Уокер
Элис Малсениор Уолкер (англ. Alice Malsenior Walker; 1944-жылы 9-февралда туулган) — америкалык роман жана кыска аңгеме жазуучу, акын жана активист. Ал сынчылардын алкоосуна татыган "Кара кочкул түс" (англ. The Color Purple, 1982) романы менен Улуттук китеп сыйлыгын жана көркөм адабий чыгарма категориясында "Пулитцер" сыйлыгын жеңип алган. Ошондой эле ал "Меридиан" (англ. Meridian, 1976), "Грейнж Копленддин үчүнчү өмүрү" (англ. The Third Life of Grange Copeland, 1970) романдарын жана башка чыгармаларды жазган.
Эгемендүү укук
Эгемендүү укук – эгемендүү (көзкарандысыз) мамлекеттер ээ болгон укук (м.: өзүнүн ички саясий жана социалдык-экономикалык түзүлүшүн өзалдынча аныктоо, эларалык келишимдерди түзүү, аймактык башкалка берүү ж. б. укуктары).
Кичи Шиш (Шиша куймасы)
Кичи Шиш — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын сол жээгинен 259 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 44 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Детерминизм
Детерминизм (лат. de-termino – аныктайм) – детерминациянын объективдүү процесси жана детерминациянын объективдүү процесси тууралуу окуу катары түшүндүрүлөт.
Детерминизм – табигый, коомдук жана психикалык нерселер менен кубулуштардын кандайдыр бир себеп тарабынан себептүү аныкталгандыгы тууралуу окуу. Мындай себеп катары теологиялык Детерминизм Кудайды, антропологиялык Детерминизм адамды, географиялык Детерминизм табигый шарттар менен климатты, биологиялык Детерминизм тукум куучулукту атайт.
Көз караштык багыттары боюнча, Детерминизм дин бардык окуулары материалисттик, идеалисттик, диний мүнөздө болуп, ал эми кокустук менен зарылдык айкалышы тууралуу суроону чечүүдө алар метафизикалык жана диалектикалык жоболорго таянат. Өз кезегинде метафизикалык (антидиалектикалык) Детерминизм фатализм жана индетерминизм деп аталган окуулардан турат. Фаталисттик концепцияларда бир беткей зарылдык ашкере абсолютташтырылып жиберилет да, кокустук четке кагылат же толук кандуу баага арзыбайт. Мисалы: Б. Спиноза билимдердин жетиштигинен улам гана айрым нерселерди кокустук деп атоого мажбур болобуз деп белгилеген. Француз философу П. Гольбахтын «Табигый система» (1770) деп аталган эмгегинде бурганак көтөргөн куюнда да кокустан эле илээшкен бир да молекула жок деп көрсөтүлгөн. Молекулалардын ар бир кыймылы зарылдык улам пайда болот. Дал ушул сыяктуу эле тынымсыз кыймылдагы табият адамдын турмуш-тиричилигин шарттап турат.
Кээ бир учурларда коомду катуу силкинтүүгө дуушар кылган көңтөрүштөрдө зарыл болуп эсептелбеген бир да ой, иш-аракет, көңтөрүштөрдүн катышуучуларынын каалоо-тилектери жок. Коомдук ой-пикирдин тарыхында материалисттик фатализмге индетерминизм каршы турат. Мисалы: америкалык философ Сантаяна курчап турган материалдуу дүйнө кокустуктардын агымынан турат; анын пикири боюнча адамдар зарылдык катары кабыл алган нерселердин баары «кокустуктардын кутуму» болуп саналат. Табият таануу илимдеринде электрондун «эркин кыймылы», мутагенез процессин ишке ашырган гендердин «эркиндиги» ж. б. тууралуу түшүнүмдөр кеңири өнүккөн.
Кокустук менен зарылдык жуурулуштурган фаталисттик Детерминизм индетерминизм сыяктуу эле диалектикалык окууну жактаган ойчулдар (Мисалы: Гегел, Энгельс, Герцен) тарабынан четке кагылат.
Бабак, Валентин Федорович
Бабак Валентин Федорович (1937), техник илимдеринин доктору (1994), профессор (1996). Улуту украин. Украина КСРи, Киев дубанынын Смелы шаарында туулган.
Фрунзедеги политехник институтун 1961-жылы бүтүргөн, аспирантураны 1969-жылы Москвадагы станок-куруу институтунда окуган. Эмгек жолун токар болуп иштөө менен баштап, инженер–конструктор, заводдо цехтин башчысы, Фрунзедеги политехник институтта ага окутуучу, доцент, кафедра башчысы, декан, профессор болуп иштеген. Машине куруу обжекттерин долбоорлоонун автоматташтырылган системдерин иштеп чыгуу, формалдык тилдерде моделдөө тармактары боюнча кесип ээси. Эл аралык маалыматташтыруу академисинын академиги (1998). КР билим берүүсүнө эмгек сиңирген ишмер, Кыргыз КСРинин Ардак грамотасы менен 1964-жылы сыйланган. 120 илимий эмгектин ээси, анын ичинде 4 монография, 6 окуу куралы, 4 электрондук окуу куралы жана монографиясы бар.
Чарчоо
Чарчоо — организмдин физиологиялык абалы.
Балдардын организминин анатомиялык физиологиялык өзгөчөлүгүнө байланыштуу алар тез чарчайт. Туура эмес күн тартиби, бир түрдүү сабак, эмгек жана башкалар бат чарчатат. Балдардын эки мектепке баруусу, бир нече кружокко катышуусу жана башкалар аларды өтө чарчатышы мүмкүн. Чарчаган балдар бир нерсеге көңүл койбой, сабакта сүйлөшүп, тартип бузат. Кээде, айрыкча ооруп айыккандан кийин балдар шалдырап, жай кыймылдап, алы кетет, сабак окуганда башы ооруй баштайт. Эгер балдар эч себепсиз эле чарчаса дарыгерге кайрылуу керек.
Жетишсиз эс алуу же узакка күчтөнүп иштөө өнөкөт же өтө Чарчоого алып келет. Акыл эмгеги менен көп иштегенде (нерв системасынын белгилүү түрүндө) невроздор өөрчүшү мүмкүн. Айрым кишилерде психикалык Чарчоо байкалат. Өтө Чарчоо— патологиялык процесс, аны көпкө созулган эс алуу жана дарылоо менен гана жоготсо болот.
Чарчоонун терс натыйжасы менен күрөшүүдө, өндүрүштө көп күч жумшалуучу иштерди механикалаштыруу, айлана-чөйрөнүн шартын (желдетүү, жарык берүү жана башкалар) оңдоо, эмгек менен эс алуу режимдерин киргизүү чаралары жүргүзүлөт. Чарчоону алдын алууда жана ишке жөндөмдүүлүктү арттырууда эмгектин эмоциялык жагы чоң мааниге ээ. Оң эмоциялар эмгекти тездетип, ишке жөндөмдүүлүктү арттырып, чарчатпайт. Бала кезден эмгекти сүйүүгө, ага машыгууга тарбиялоо ишке жөндөмдүүлүктү күчөтүп, Чарчоону азайтат.
Мужоосу
Мужоосу (арабча мажуси; иранча маг. — сотко табынуу) — Сагымбай Орозбаковдун вариантында гана Алмамбеттин айтканы боюнча Манас Кенжут шаарындагы Айган канга казат кылган окуяда эскерилет, алар «Мужоосу динде калышкан» эл (Кол жазмалар фондусу, Сагымбай Орозбаков, 1794-инв., 2-б.) катары айтылат. Мажуси (мужоосу) Орто Азия менен Иранда ислам дини тараганга чейинки отко сыйынган (отпарас) дин. Сагымбай Орозбак уулу бул түшүнүктү чыгыш адабияттарынын таасири боюнча кабыл алып, айткан болуш керек.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Даават
Даават бул жөнөкөй тил менен айтканда, элди Ислам динине үгүттөө, чакыруу. Ислам дининдеги эң сооптуу жана ар бир мусулманга парз болгон амалдардан. Даават кылуунун максаты мусулмандарга Ислам дини тууралуу кененирээк түшүнүк берүү жана мусулман эместерге Жараткан Алланын жалгыз экенин жана Мухаммед САВ пайгамбар анын элчиси экенин жеткирүү болуп саналат.
Автолиз
Автолиз, аутолиз (αὐτός — өзүм жана  — бөлүнүү, ажыроо, эрүү) - жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн микроорганизмдердин ткандарынын, клеткаларынын же алардын бөлүктөрүнүн өзүлөрүндөгү эле ферменттердин таасири аркылуу бузулуп, кайра өзүнө сиңирилүүсү. организмде А. бир катар физиологиялык процесстерде жүрөт. Мисалы, метоморфоздо, автотомияда, төрөттөн кийин жатындын инволюциясында, сүт бездериндеги сүт секрециясынын токтолуусунан кийин, сезгенүүдөн жана иммунол. реакциялардан, жансыз (сенек) болгон ткандардын, клеткалардын борборунда, клеткалардагы коркунучтуу жаралуулардын, ткандардын ажыроосунда, ошондой эле ткандарды механикалык майдалоодо байкалат. Микроорганизмдердеги автолиз микробдордун өсүүсүнүн картаюсунда, клеткалардын химиялык, биологиялык, физикалык агенттер менен бузулушунда байкалат. Клеткалардын бөлүнүүсүндө автолиз цитоплазматикалык мембрананын ар кандай бөлүктөрүндө да болот. А. технол. процесстерде – тамекини, чайды, ферментациялоодо, тоюттарды ачытууда жана башка жүрөт.
Ажыдаарбалык сымалдуулар
Ажыдаарбалык сымалдуулар (лат. Trachinoidei) —  деңиз балыктарынын бир түркүмчөсү, буларга дөө ажыдаарбалыктар уруусу (лат. Trachinus) кирет, мунун кыйла түрү бар: ири ажыдаарбалык (Т. draco), кичине ажыдаарбалык (Т. vipera).
Ривэдэйл (Нү-Жерси)
Ривэдэйл (Нү-Жерси) (Riverdale) — Нү-Жерси штатынын Моррис округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3559 киши. Болжолдуу аянты - 5.4 км². FIPS коду — 34-63300.