cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Керектөөчү
Керектөөчү — пайда көрүү максатын көздөбөстөн, өзүнүн жеке (жашоо-тиричиликтик) муктаждыктары үчүн гана товарларга (жумушка, кызмат көрсөтүүгө) тапшырык жасоо, сатып алуу ниети бар, сатып алуучу же пайдалануучу жеке же юридикалык жак.
Бассогигастар
Бассогигастар (лат. Bassogigas) — тереңде жашоочу балыктардын бир уруусу, буларга Брюс бассогигасы (лат. В. brucei), тереңчил бассогигас (лат. В. profundissimus) кирет.
Цинк сульфиди
Цинк сульфиди, ZnS — цинк менен күкүрт бирикмеси. Эки модификацияны пайда кылат. Вюрцит — гексагоналдык кристалл торчо: a  =3,8, с = 2,34, тыгызд. 3,98-4,0 жана сфалерит — кубдук кристалл торчо: а = 5,43, тыгызд. 4,092г/см3. Темп-ра өтө жогоруланганда (1020о) кубдук модификация гексагоналдык кристаллдык формасына өтөт. Бул модификациялар стандарттык пайда болуу жылуулуктары: вюрцит DНo298- 45,3 ккал/моль, сфалерит DHo298 = 248,5 ''ккал/моль. ''Нормалдуу басымда 2п5 балкып эрибейт, ал эми башка сульфиддер (Сu2S, FеS, РbS) менен жеңил балкып эриген аралашмаларды пайда кылат. 150 атм. басымда ысытса, 1850oС балкып эрийт. ZnS сууда эрибейт, бирок кислоталарда суутек сульфидин бөлүп чыгаруу менен эрийт. Сфалерит негизги цинк мине-ралы болгондуктан, цинкти алуунун булагы болуп эсептелет. ZnS түздөн-түз боёк (литопон) өндүрүүгө колдонулат. Жез же күмүш кошулган ZnS люминесценциялык касиеттерге ээ, ал эми СdS менен аралашмасы телевизор экрандары менен түтүкчөлөрүн (трубка) даярдоодо кенири колдонулат.
Эрлан Абдылдаев
Эрлан Бекешович Абдылдаев (21-июль 1966, Алма-Ата, Казак ССР, СССР) — КР мамлекеттик ишмери, КР тышкы иштер министри(2012-2018). Кыргыз Республикасынын Атайын жана Ыйгарым Укуктуу элчиси. Үй-бүлөлүү. Бир уул жана бир кыздын атасы.
Билими
1989 - жылы Москва мамлекеттик эл аралык байланыштар институтун аяктаган, эл аралык байланыштар адистигине ээ.
Үй-бүлөсү
Атасы — Бекеш Абдылдаев (1933—2013), кинорежиссёр.
Барпы, Алыкул уулу
Барпы Алыкул уулу (1884, Сузак району, Ачы кыштагы – 9. 11. 1949, Бишкек) – кыргыз ырчылар поэзиясынын классиги, көп кырдуу ойчул акын. Кедей үй-бүлөдөн. Сегиз жашынан жергиликтүү кыргыз байларынын малын карашып, он бирге чыкканда өзбектердин бадасын багып, Мадалы ажынын үй жумушун аткарып, он төртүндө Азирети Эшендин колунда кызмат кылууга өткөн. Андан Макаторпоктогу тайы-журтуна качып барып, он бешинен эл алдына ырдап чыккан. Адегенде Семетей найыпты жандап (болуштукка талапкер болгон), анан жети жыл Кара-бий менен жүргөн («Беш бала»). Атасы дүйнөдөн өткөндөн (1904) кийин туулган жерине кайтып келген. Октябрь төңкөрүшүнөн соң Түштүк Кыргызстанда Совет бийлигин орнотууга катышып, «Кошчу» союзунун, өз ара жардамдашуу топторунун жооптуу кызматтарында иштейт. 20-жылдарда Жарды-жалчы комитетинин төрагасы, кийинчерээк Жалал-Абад кантонунда Чаңгет айыл кеңешинин төрагасына орун басар болот. 30-жылдардын башында катуу ооруп, 2-көзү да жакшы көрбөй калат.
Ошондон тартып коомдук турмушка жалаң ырчылык өнөрү, нускалуу сөз күчү менен гана катышып чектелет. Барпы – Ааламга ой жүгүртүп, Аалам курулушу жөнүндө ырдаган даанышман санатчы («Айт! Айт! десе, Ааламды айт!», «Күн», «От», «Жер», «Аккан суу», «Шамал»).; Барпы – «Ааламдагы адамды»; анын көп түрдүү, көп мүнөздүү, көп кырдуу келген кармалбас табиятын ырга салган акын («Адам», «Адамзаттын балдары», «Напси», «Жоомарттык», «Питина», «Ач көз», «Болор жигит», «Болбос жигит», «Аялдын жакшысы», «Аялдын жаманы» жана башка).; Барпы – айтыш өнөрүнүн бардык түрлөрүн чегине жеткире өнүктүрүп, түрдүү формалар менен күтүүсүз-күтүлүү ыкмаларга салып таймашууга ашкере машыккан чыныгы универсал талант (Бекназар, Жеңижок, Эшмамбет, каражаак Калмырза, Нурмолдолор менен болгон айтышы). Барпы – махабат ырларын Чыгыштын Хафиз, Ша Машриптай көсөм акындары жеткирген эң жогорку деңгээлде ырдаган улуу акын («Мөлмөлүм», «Гөзал кыз», «Коноюн» жана башка).; Барпы – бир нече элдин руханий байлыгын бир адамдын жандүйнө стихиясына айландырып, Чыгыш маданияты менен кыргыз, кыпчак, ичкилик, өзбек маданиятын эркин туташтырып турган жандуу көпүрө. Барпы – кыргыз тилинин алтын хорун түрдүү маани, атама, түрдүү боёк, угум, туюмдар менен байытып келаткан жандуу таасири түгөнбөс казына. Барпы эки доор, эки түзүлүш көрүп жашаган акын. Өз замандаш, өнөрлөштөрү сыяктуу эле жаңы заманды, Ленинди, партияны, социалисттик курулуштун жүрүшүн ырга салат. Өзүнүн ички турмушун, жеке тагдырын келтире ачып көрсөткөн ырлары да көп.
Батагур
Батагур (лат. Batagur baska) — өзөн таш бакаларынын эң ириси.
Якуб-Бек
Якуб-Бек — "Манас" эпосундагы кейипкер. "Мажму ат-таварихте" ("Тарыхтар жыйнагы") Талас чөлкөмүндө жашаган Каркара (Каркыра) уруусунун (кээде Каркара адамдын аты катары да айтылат) башчысы жана Манастын атасы. Кол жазмада Каркара Кара-Кышлакка барганы, бир уулдуу болуп, ага "Якуб-бек" деген ысым беришкени, Якуб-бектен төрөлгөн уулдун ысымын Манас коюшканы (38-б.) айтылат.
Манас Таластын баш жагында жүргөн кезде, калмактардын башчысы Жолой аскери менен Кара-Кышлакка келип "Я.-б-тин элин талкалап, өзүн туткундап көлдү карай жөнөйт. Я.б-тин бир тууганы Карнас (Карунас, Карунас Кара) качып кутулуп, Манаска кабар берет. Манас кырк жигити менен төрт күндө кууп жетип, Жолойду өлтүрүп атасы Я.-б-ти куткарып алып, кайра Таласка келет.
Бул "Манас" эпосуна тиешелүү 16-кылымдын башында жазылып калган материалды тарыхый жактан иликтей келгенде Караханийлердин доорундагы окуяларга (10—11-кылым) байланыштуу экендиги ачык көрүнөт. Анткени, эпикалык Манастын атасы Я.-б., анын бир тууганы Карнас 11-кылымдын башындагы жашаган тарыхый реалдуу адамдар болгон. Мисалы, араб тарыхчысы ибн-ал-Асирдин жазган маалыматтарында Караханийлердин доорунда Ат-Башынын акими Йакуб (Йакуб-Тегин) менен Кашкардын башкаруучусу Харун Буурахан бир тууган адамдар болушкан (Материалы по истории киргизов и Киргизии, вып. 1. 1973, 62—63-б.). Айрым "Манас" иликтөөчүлөр (А. Тагиржанов, Э. Абдылдаев) ушул тарыхый маалыматтарга таянып, эпостун алгачкы тарыхый негизи Караханийлер доорунда (10—12-кылым) пайда болгон деген көз карашты айтышат.
Италиктер
Италиктер (Латын тили Italici) - Байыркы Италиянын италян тилдеринде сүйлөөчү инди-европалык урууларынын тобу. 19-кылымдан баштан илимде И. Аппенин жарым аралында б. з. ч. 2-миң жылдыкта Альп тоолорун ашып келген деген пикир бар. Ошондой эле Аппенин жарым аралында жашаган уруулар жана б. з. ч. 5-3-кылымдарда Рим басып алган башка элдер да «Италиктер» деп аталган, Италиктер рим гражданы укугун алышкан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Липовка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Липовка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Эски бабичев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 8 киши. Почта индекси — 453001, ОКАТО коду — 80235865005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шад
Шад (Sad) - «улуу, башкы жетекчи» маанисин берген.
Рун сымал кыргыз (түрк) жазуу эстеликтерде Тоң-Йокук «бойла бага тарган», ал эми Мочжо жана Дусифу «шад жана ябгу» титулдарына ээ болушкандыктары баяндалат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Anmary
Линда Амантова (лат. Linda Amantova) англис тилинде аткарылуучу «Beautiful Song» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы Латвия өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Романтика
Романтика — адабий чыгармачылыкта турмуштун өзгөчө көрүнгөн жактарын же каармандыкка ширелген окуялардын көтөрүңкү маанайда чагылдырылышы. Муну романтизм методу менен алмаштырбоо керек. Романтизм адабий ойлоонун өзүнчө бир формасы, принциби катары көрүнсө, романтика социалисттик реализм методунун ичиндеги турмушту көркөм чагылдыруунун өзүнчө бир ыгы, жолу. Мисалы, К. Жантошевдин «Каныбек» романында романтика өзгөчө даана байкалат Ч. Айтматовдун «Ак кеме» повестиндеги бала өзүнүн  балалык романтикасы менен окурмандарга жагат. Ал өзүнүн дүрбүсүнө кайрылат, тоо, токой, таш — баары анын оюнда жандуу нерселер, алар менен сүйлөшөт, анын өзүнүн идеалы — ак кемеси бар. Кыргыз совет адабиятында мындай романтикалык сүрөттөөлөр А. Токомбаевдин, Ч. Айтматовдун, А. Осмоновдун, Ж.Бөкөнбаевдин, С. Эралиевдин чыгармаларынан көп учурайт.
Чоң Яга дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Керектөөчүлөрдү (кардарларды) алдоо
Керектөөчүлөрдү (кардарларды) алдоо – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган экономикалык ишмердүүлүк чөйрөсүндөгү кылмыш. Ал соода-сатык (тейлөө кызматын көрсөтүү) тармагында жеке ишкер катары катталган жарандар менен товар сатуучу же калкка тейлөө кызматын көрсөтүүчү уюмдардагы туура эмес ченөө, туура эмес өлчөө, товар сапаты менен товар касиети боюнча жаңылыштыкка түртүү аркылуу жасалат. Ошондой эле, К. а. соода эрежесине жолтоо болгон административдик укук бузуу катары кирет.
Чырмакчылык
элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн бир түрү. Чийди түрлөнтүп кооздоп, турмуш-тиричиликте аны адими буюм катары кастарлап кармоо — байыртан берки салт. Башка элдерде жок, канатташ жашаган кыргыз менен казак элдерине гана мүнөздүү, анткени менен такай тигип, тоо арасында жайдыр-кыштыр көчүп жүргөн биздин калкка бөтөнчө таандык боз үйдүн ички кооз жасалгасынын ажарын ого бетер ачуучу өнөр чырмакчылыкты илгертен бери уздар укмуштай сары саптап кармап келишкен.
Чий кармап, аны токуу — боз үйдүн керегесинин сыртынан калоого «канат чий», тамак-ашты жана казан-аякты орундаштырууга «чыгдан» (ашкана), үйдүн эшигинин бышык болушу жана элпек ачылып-жабылышы үчүн «эшик чий» деген салтта ал жүзөгө ашып келинген. Чийден торчолоп «чыны кап» да токулган. Кутмандуу кыргыз калкыбыз жашоо-тиричилик ыңгайына карай ойдогудай колдонууда чийдин көркөмдүк татымын билген. Ошондой буюмду ойдогудай кооздоп жасоого мунун эң эле ийкемдүүлүгүн эл эзелтен бери эле жогору баалаган.
Чийден асемделип кармалган буюмдарды калк узак убакыт урунушкан. Чий улам кургаган сайын чыйралат. Илгери кийиз уютуп ийлегенге, тамак-аш койгонго, идиш аяктын кабыл жасоого чий шарттуу түрдө керектелген. Көркөм көчөт түшүп, чырмакталган чий буюмдары улам убакыт өтүп, эскирген сайын жүзүнө чыгат. Анан турмуш тиричилик шартка жараша мунун жасалуу түрлөрү көп. Аларды «ала-чий», «орогон чий», «чырмак чий» деп бөлүүгө болот.
Көркөм кол өнөрчүлүктүн башка түрлөрүндөй элечийди чырмап согууда анын ар бир талына түрдүү түстөгү жүн (кээде жүн жипти да ороп-чырмап) аркылуу түшүрүлгөн оюм-чийимдер кандайдыр адамзат туюнууга ыктымалдуу бир сюжет-композицияга бириккени көрүнүп турат. Мындай кабыл алынган оюм-көчөттүн стили жана мүнөздүү белгиси, адатта, кийиз оюмдарына, таар термелерине, килем көчөттөрүнө, гүлдүү кездемелерге окшошуп кетет. Тал чийди бирден кармап, аны түрдүү жүн менен чырмап, өз дүкөнүнө алып согуу өнөрүндө ошол уздун чыгармачылык жөндөмдүүлүгү аныкталат. Кыбыр бүткөн андай ишти зерикпей баса отуруп иштөөсү, көңүлгө толумдуу бир буюмдун бүтүшү жогору баалана турган. Баарыдан мурда, токулган чий боз үйдүн ойдогудай эптүү тигилүүсүнө тийиштүү түрдөгү бирден-бир колдонмо-жасалга катары пайдаланылат.
Бардык эле боз үйлөргө токулган чийлер бирдей кооздукта боло бербейт. «Беш кол тең эмес» өткөн заманда ар адам алына чактап, эптеп жашоо үчүн сөзсүз боз үй көтөрүүчү. Кедейлер жана жупуну жашагандардын боз үйлөрүнүн дээрлик «канат чийине», «чыгдан чийине», «эшик чийине» эндей эле согулган ак чий каланган. Колунда барлар ак өргөө көтөрүшкөн. Азыркы боз үйлөрдүн баарын «ак өргөө» деп айтабыз. Анда айыл ичиндеги кары-жаш жапырт чий чырмакка чакырылган. Алардын түйшүгү өтө күчтүү болгон. Ушундай биргелешип аракеттенүүдө уздан-уз, устадан-уста чыккан. Мындай кайра-кайра кармаган чий чырмак сыяктуу өнөргө кол учтары көнүккөн, көчөттөр көкүрөккө жатталган. Ашарлар кийиз басууда, шырдак шырууда, килем согууда, боз үй көтөрүүдө көп болуп келген.
Кол учуна кармалган бир тал чийге түрдүү түстөгү жүндү илбериңки созуп эпилдетип, бирдей чырмай баштоочу жупуну эле аракеттин аягы тоолук элдерге мүнөздүү жана толумдуу бир түшүнүктү туюндурган. Тигил же бул элдин көркөм оюм-көчөттү кашкайта келтирип таштоонун өзү канчалык мыкты өнөр экенине журт сыймыктанат. Кийинки мезгилдерде чий чырмакчылык өнөрү жалаң гана боз үйдү кооздоо жаатына карата гана багытталбайт. Ал архитектуралык жактан заңгырата салынып жаткан бүгүнкү үйлөрдүн бөлмөлөрүнө жаңы жасалгалоо менен катар көркөм белек-бечкектик маанисине ээ болуу касиеттерине эгедер. Мындай өтө чакан кооз белек-бечкек буюмдарына чийден токулган жанда алып жүрүүчү «баштыктар», (сумкалар), «салфеткалар», «календарь илгичтери», «газета-журнал салгычтар», «радио приемник жапкычтар» жана «телевизор жапкычтар», «адрес папкалары» ж.б.д.о. аталат. Муну менен бирге үйдүн ичин жасалгалоо жагдайына ылайыктуу белектик туштуктар (панно) сыяктуу чакан кооз буюмдар да кирет.
Азыр жеке гана там үйдүн ички жасалгалоочу буюм белектердин нускалык саны артылбастан, ар кандай тарыхый даңазалуу даталарга карай да уздануулар бар. Коомдук жайларга атайын өкмөттүк тапшырмалар менен үлгүлөр жүзөгө талаптагыдай аткарууда. Мындай аракеттерди элдик көркөм кол өнөрчүлүк бирикмелери менен көркөм фонду жүзөгө ашырууда.
Чий чырмакчылык — адамдын жекече чыгармачылык оюнун «түшүмү». Чырмактын табиятында илгерки элдик чырмакчылар ага атайын үлгү колдонушкан эмес. Тигил же бул көркөм көчөттү чий аркылуу берүү үчүн алар көз өлчөмүн гана кадиктеген. Абалы кабыгы аарчылган бир тал чийди алып, оюмдун-көчөттүн кайсы жери түшөөр аралыгы сары-саптап өлчөп, аны ичке ийне аркылуу «тырс» тешип, өзүнчө белгилейт. Анан ага ылайыктуу назик тытылган созулма ичке түйдөктүү жүндү бирдей калыңдыкта кол учунда эпилдете чырмашат. Мында жүн оролгон ар бир тал чий бири-бирине окшошпой турат.
Азыр уздар жана кол өнөрчү — сүрөтчү - прикладниктер белек-бечкек үчүн чакандап жасап жаткан буюмду адегенде кагазга үлгү катары түшүрөт. Чий чырмоонун мына ушул маанилүү ыкмасында, атайын үлгү адис-сүрөтчүлөрдүн чыгармачылык мамилесине байланышат. Талапка ылайык буюм-белектердин оболу кагазга тартылган үлгүсү көркөм советтен өтөт да, аны дал өзүндөй чебер-аткаруучулар жүзөгө ашырышат. Мында уздар как кылып кургатылган чийдин муундактарын бычак аркылуу этиет кыргандан кийин чийди сапаты боюнча үч топко бөлөт. Чийдин өтө ичкеси, орточосу, анан жоону болот. Ал атайын тартылып берилген кагаз үлгүгө жараша өлчөнүп кесилет да, эми чий актай согулат. Чийди согууда мурунку элдик ыкма сакталат. Антип ак чий согулганга чейинки андай аракеттер негизги иштерди бүткөрүүнүн өбөлгөсү болот. Токулган ак чийди керип, үлгүсү түшкөн катуу кагаздан оюлуп-кесилген траферет-шаблонду анын үстүнө жаткызып, «Гуаш тембра» деген боек менен сүртөт. Арыдан-бери кургаган боек чийди кайра жандандырып, бир талдан ирээттүү кармап, ошол траферет аркылуу түшкөн из боюнча керектүү өңдөгү жүндөрдү чырмашат. Чий чырмалып бүткөндөн кийин кайрадан токулат. Мындай ыкма менен көбүнчө маанилүү даталарга карата тез даяр болуучу, атайын тапшырмалар аткарылууда. Мында чий чырмак аркылуу кадимки сүрөттөрдү түшүрүп жасоого көбүрөөк көңүл бурулууда. Бул буюмдар туш кийиз ордуна дубалдарга тартылууга шартташат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Бөлчөк (арифметика)
Бөлчөк (арифметика) – арифметикалык 1дин бир же бир нече барабар бөлүктөрүн (үлүштөрүн) туюндурган сан. Бөлчөк — (же a/b) символу менен жазылат, мында а жана b бүтүн сандар. Бөлчөктүн бөлүмү b канча барабар бөлүккө бөлүнгөнүн, ал эми алымы a ошол бөлүктөрдөн канчоо алынганын көрсөтөт. Эгер бөлчөктүн алымы бөлүмүнөн кичине болсо, анда a/b бөлчөгү дурус бөлчөк, тескерисинче болсо буруш бөлчөк, бөлүмү 10 санынын даражасы түрүндө көрсөтүлгөн Б. ондук Б. деп аталат. Эгер a/b бөлчөгүнүн алымын жана бөлүмүн бир эле санга көбөйтсөк, бөлчөктүн чоңдугу өзгөрбөйт. Ошондуктан, каалагандай a/b жана c/d бөлчөкөтөрүн бирдей бөлүмгө келтирсе болот. Мындан сырткары, бөлчөктүн алымын жана бөлүмүн бир эле санга бөлүп, аны кыскарта алабыз. Натыйжада каалаган бөлчөктү кыскарбас бөлчөк түрүндө көрсөтсө болот. Бөлүмдөрү бирдей a/b жана c/b бөлчөктөрүн төмөнкү a c a ± c эреже боюнча кошуп, кемитебиз: — ± — = b d b Бөлүмдөрү ар түрдүү a/b жана c/d Б-төрүн кошуп, кемитүү үчүн аларды жалпы бөлүмгө келтирүү, башкача айтканда b жана d сандарынын эң кичине жалпы бөлүнүүчүсүн табуу керек.
Итала өрдөк
Итала өрдөк (Tadorna) - өрдөктөр тукумундагы уруу. Жүнү ала була. Алардын 3-5 түрү белгилүү. Каспий жана Кара деңизде кыштайт. Денесинин уз. 60 см, салм. 1-1,5 кг га жетет. Суу боюна башка жаныбарлар калтырып кеткен ийиндерге уялап, 8-12 жумурткасынан 28 күндө балапан чыгарат. Корея жана Примор крайында чанда үрпөк баш Итала өрдөк кездешкен.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Чоң Кейнъю
Чоң Кейнъю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын сол жээгинен 58 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Энесай Кыргыз кагандыгы
Энесай Кыргыз кагандыгы – 6-13-кк. Борбордук Азияда жана Түштүк Сибирде жашап өткөн энесайлык кыргыздардын башкаруусундагы мамлекеттик түзүлүш. 6-кылымдан 13-кылымдын башына чейинки доордо жашаган Кыргыз кагандыгынын тарыхынын орчун бөлүгү - Улуу Кыргыз кагандыгы доору (840-924-жж.).
Тарыхы
Энесай Кыргыз кагандыгы ж-дө алгачкы маалымат Тан династиясынын тарыхында (Тан-шу) кезигет. Ошол кезде Хакяньсы, Хагас, Хягас байыркы мезгилде хунндардын батыш чек арасынан орун алып, Гяньгунь (кээде Гюйву, же Гйегу) мамлекети деп аталган ж-а ал Хаминин (Комул) батышы, Карашаардын түндүгү, Ак-Тоонун (Ала-Тоо) жанында жайгашкан.
Б. з. ч. 50-ж. хунндардын башкаруучуларынын (шанүй) бири Чжичжы түндүктө динлиндерди жеңип, болжол м-н Ордосто жайгашкан ордосунан 7000 ли (1 ли = 576 м.) батышта жайгашкан Гяньгунь мамлекетин талкалаган. Бул доордогу Кыргыз журту Чыгыш Теңир-Тоодо, азыркы Боро-Хоро тоо кыркасынын, Манас дарыясынын өрөөнүндө орун алган.
Натыйжада кытай тарыхында Кыргыз кагандыгы жаңылыш Гйегу, Гйегйесы деп атала баштаган.
Б. з. III к. гяньгундардын ээлиги Кангюйдун түн.-батышынан орун алып, 30 миң таңдамал аскери болгон.
Түрк кагандыгы түзүлөрдүн (552) алдында Кыргыз кагандыгы (Хягас) кайрадан күчтүү мамлекетке айланып чыгыштагы чек арасы гулигандар турган жер (Байкал), түштүгү Тибет, түш.-батышта карлуктарга чейин созулган деп түшүндүрүлөт], аймак жагынан түрктөргө (тукюе) тең тайлашкан. Кыргыз кагандыгынын бир нече жүз миң түтүн эли болуп, бир убакта 80 миң аскер чыгара алган. Түрк кагандыгы күч алганда (553-ж-дан кийин), Муюй хан Корей булуңунан Батыш деңизге (Жер Ортолук же Каспий) чейинки аймакты багындырып, түн-тө кыргыздарды (Цигу) да жеңип алган. Ушул мезгилдерден баштап жазма маалыматтарда Түштүк Сибирдеги Кыргыз кагандыгы ж-дө кабарлар кезиге баштайт. Бул учурда кыргыздардын мамл. админ. башкаруу түзүлүшү калыптана баштаган. Мис., алардын каганынын мамлекет башкара турган үч министри (Гйеси-бей, Гюйшабо-бей, Ами-бей) болгону айтылат.
Мамлекеттин түптөлүшү
820-ж. Кыргыз кагандыгы м-н Уйгур кагандыгынын ортосунда согуштар башталып, 840-ж. кыргыздар уйгурлардын борбору Ордо-Балык ш-н басып алган. Ички Азияда Улуу Кыргыз кагандыгы негизделген. Уйгурларды биротоло талкалоону көздөгөн кыргыз каганы мындан кийин Кытай м-н союз түзүүгө бир топ аракет кылган, бирок андан майнап чыккан эмес.
Улуу Кыргыз кагандыгынын аскери уйгур, телес урууларын куугунтуктап, Түш. Манжурия, Алашань, андан ары Чыгыш Түркстанга да жеткен. 843-ж. жазында Кыргыз кагандыгынын аскери Чыгыш Түркстандагы Аньси, Бэйтин ш-ларын каратып, Кашкарга ээ болгон, бирок аларды кайра эле уйгурларга тарттырып жибеген. IX к. орто чени – X к. башында Кыргыз кагандыгы кайрадан күчтүү мамлекетке айланып, бул мезгил илимде «Улуу Кыргыз державасы» деп аталып калган.
Кыргыз кагандыгы менен Кытай (Тан) мамилеси
Кыргыз кагандыгы Чыгыш Теңир-Тоодон Эне-Сайга б.з. 5-кылымда журт которгон кыргыздар тарабынан 6-кылымда Түштүк Сибирде негизделген.
648-ж-га чейин кыргыздардын Кытай мамлекетине каттабаганы, ушул жылы кыргыз элтебери (сылифа) Шибокюй Ачжанды император Тайцзун кабыл алганы ж-а ушундан баштап кыргыздар ээлеген аймак кытайлардын жазмасында Гянь-гунь деп атала баштаганы ж-дө да маалымат бар.
Кыргыз кагандыгы Кытайга 650–83-ж. 713–55-ж. 4 жолу элчи жиберген. Уйгурлардын басып алышы м-н 758-жылдан кийин хягастардын элчилери Кытайга барбай калган, бирок, араб ж-а карлуктар м-н соода мамилесин күчөтүшкөн. Ушул кезде түндүктөгү көчмөн уруулар аларды жаңылыш Хакяньсы, Гягяс деп атай баштаган.
Ярупа
Ярупа (Европанын кыргыз тилинин өзгчөлүгүнө ылайык айтылышы) — "Манас" эпосундагы топоним. Эпос боюнча кыргыздардан алыста жаткан өлкөлөрдүн бири. Сагымбай Орозбаковдун вариантында "Манас баатырдын Ярупага барган жетинчи казаты" деген өзүнчө эпизод бар (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 582-инв., 647—803-б.). Манас бул казатында англис, параң, голландия жана башка бир катар элдер менен беттешет. Сагымбай сабаттуу адамдардан уккан кабарлары боюнча Европадагы белгилүү элдерди катыштырып, бул эпизодду оюнан чыгарып, эпоско кошкон.
Колорадо дарыясы
Колорадо дарыясы — АКШ менен Мексикадагы дарыя. узундугу 2334 км (оң салаасы Грин-Ривер менен 3200 км), алабынын аянты 635 миң км2. Аскалуу тоолордон башталат да, жарым чөл жана чөлдүү аймактар аркылуу агып, Калифорния булуңуна куят. Дельтасынын аянты 8000 км2. Дарыя Колорадо платосунда жалпы узундугу 800 кмге жеткен терең (1800 мге чейин) шаңшаарларды (Чоң Каньон жана башкалар) пайда кылат. Куймалары: Сан-Хуан, Литл-Колорадо, Хила (сол), Грин-Ривер, Дерти-Девил, Эскаланте, Пария, Канаб-Крик, Вержин (оң). Кар жана жамгыр суусунан куралат. Суусу апрелден июлга чейин ташкындап, күзүндө жана кышында азаят. Орточо чыгымы ортонку агымында 677 м3/сек, сугат каналдарына жана шаарларды суу менен камсыз кылуу үчүн таралгандыктан, чатында чыгымы 5 м3/сек гана болуп калат. Калифорния булуңунда суу киргенде анын ташкыны (бийиктиги 10 мге чейин) дарыя өрөөнү боюнча 56 кмден ашык аралыкка чейин жетет. Дарыянын суу ресурстары энергетикада, ирригацияда жана суу менен камсыз кылууда пайдаланылат. Колорадого ири суу сактагычтар жана ГЭСтер курулган. Колорадо — АКШдагы агымы жөнгө салынган бирден бир дарыя; анын суусу өлкөнүн башка дарыяларына караганда сугатка жана башкалар чарбалык муктаждыктарга арбын пайдаланылат. Натыйжада Колорадонун суусу Мексикага дээрлик жетпейт. Төмөнкү агымында деңиз кемелери жана биржалар каттайт, бирок дарыянын транспорттук мааниси чектелүү гана. Колорадонун алабында улуттук парктар (мисалы, Гранд-Каньон, Каньонлендс, Арчес) жана эс алуу зоналары бар.
Netscape catalog server.
Microsoft Windows же Unix иштетүү систем-деринин башкаруусундагы жумушчу станциялар үчүн Internet, ал Web –чөйрөдө татаал, иерархтык уюшулган документтерди жарыялоого мүмкүндүк берет. Harvest аттуу эркин таратылган програмдарга негиз-делген Catalog Server бардык типте даяNetscape catalog server.рдалган документ-терди издөө максатында Intranet мейкиндигинен автоматтык түрдө карайт. Ал доку-менттерди каралган эреже-лерге ылайык бөлүштүрөт, аларды атайындаштырылган категорияларга уюштурат жана аларды Web-браузер аркылууу жеткиликтүү кылат. Колдо-нуучулар иерархтык түрдө уюшулган каталог боюнча өтүү менен web-сайтында маа-лыматты издеген Yahoo сыяктуу документти издешет.
Колдонулган адабияттар
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы/ Башкы редактор Ү. Асанов; Ред. кеңеш У.Н.Бримкулов ж.б. – Б.: Мамлекеттик тил ж-а энциклопедия борбору, – 2004. 380 б. ISBN 9967-14-014-3
Интернеттеги шилтемелер
http://www.thefreelibrary.com/NETSCAPE+ANNOUNCES+NETSCAPE+CATALOG+SERVER(TM),+FOR+EASILY+FINDING...-a018056426
Рубай
Рубай (ар.—төрттүк) — төрт гана саптан турган, көбүнчө а-а-б-а жана а-а-а-а формасында уйкашкан лирикалык ырлар. Рубаилер араб, парсы-тажик, өзбек тилдеринде жазылып, философиялык, сүйүү, дииий мазмунга ээ болгон. Ар кандай эле ыр, эгер төрт саптан турса, рубай боло бербейт, ал үчүн жалпылаштырылган философиялык ойдун болушу зарыл. Чыгыш элдеринин классикалык поэзиясында абдап кеңири тараган Рудаки, Омор Хайям, Жами, Папой ж. б. акындардын лирикасынын көпчүлугүн рубаилер түзөт. Чыгыш поэзиясын изилдөөчүлөр рубаинин 4 элементтен турарын белгилешип жүрөт. Биринчи сап тезис деп аталат да, автор рубаисинде айта турган пикирди ортого таштайт, б. а. чыгармасынын темасын белгилеп алат, экинчи антитезис деп аталган сапта болсо, биринчи сапка карама-каршы пикир айтылат, үчүнчү рубан деген сапты акын төртүнчү сапта айтуучу жыйынтыгы үчүн көпүрө катары колдонот, төртүнчү сап синтез деп аталат, мында бардык саптардан негизги идея чыгарат. Рубаинин бул эрежелери Омар Хайямдын (1040—1123) чыгармачылыгында өтө чеберчилик менен ишке ашырылган. Мисалы: Башкарган жамы журтту үч-төрт эшек, Мансапты бардыгынан бийик сезет. Эшекче сүйлөшпөсөң алар сени, Каралап эл алдында «акмак» дешет.
Шайлоо системасы
"Шайлоо системасы"- бийликтин шайланма, барынан мурда өкүлчүлүк органдарын түзүүнүн жана кой берүүнүн натыйжасы аныкталган соң, аларда кызматтарды бөлүштүрүүнүн тартиби.
Бийликтин шайланма органдарын түзүүнүн белгилүү тартиби катары Шайлоо системасы жыйындысы шайлоо укугу деп аталган укуктук нормаларга таянат. Ал Конституциянын туура келген бөлүктөрүнө жалпы түрдө бекитилген да, атайын шайлоо мыйзамдарында деталдаштырылган. Ал жарандардын мамлекеттик шайлоо органдарын түзүүгө катышуу укугуна негизделген: активдүү шайлоо укугу, шайлоолордо жана референдумдарда катышууга мүмкүндүк берген добуш берүү укугу.
Шайлоо системасы өзүнө шайлоо органдарын түзүүдө шайлоолордун уюшулушун жана жүзөгө ашырылышын камтыйт. Шайлоо системасы формалдуу жалпы кабыл алынган жалпылык жана теңдик принциптеринде негизделишет. Бирок айрым колдонууларда аларга «ценз» деп аталган түрдүү чектөөлөр киргизилет. XVII-XIX к. көптөгөн жана кеңири таркаган ценздерден жаш жана жарандык ценздери сакталып калган. Андан тышкары, шайлоо мыйзамдарында атайын шарттардан улам шайлоо укугуна ээ эмес кээ бир топтор көрсөтүлөт. Мис., АКШда бийлик органдарын түзүүнүн түрдүү деңгээлдеринде кээ бир топтордун укуктарын чектеген он чакты ценздер өкүм сүрөт. Укуктарды чектөө «плюралдык вотумда», башкача айтканда, калктын ири менчикке ээ кээ бир топторунун бир нече добушка ээ болуу укугунда чагылдырылышы да мүмкүн. Бул система Австриянын жана Жаңы Зеландиянын кээ бир штаттарында жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарын шайлоодо сакталып калган. Добуштун жыйынтыгын келтирүүдө кызматтарды бөлүштүрүүнүн жалпы кабыл алынган системасы да шайлоо укугунун белгилүү өлчөмдө чектелүүсү болуп саналат.
Шайлоо - шайлоо процессинин өзү түз жана кыйыр боло алат. Көптөгөн өлкөлөрдүн Шайлоо системалары эркин мандатка мүмкүндүк берет. Бир катар өлкөлөрдүн мыйзам чыгаруучулугунда императивдик мандат аныктамасын табууга болот. Бул учурда депутат өзүнүн шайлоочуларына талаптардын системасы менен байланган. Мындай учурда депутаттык мандаттан ажыратуунун жалпы нормаларынан башка депутатты чакырып алуу процедурасы эске алынат.
Шайлоолорду дайындоо, эреже катары мамлекет башчысынын артыкчылыгы болот. Алар шайлоочуларды регистрациялоо жана мыйзам орноткон тартипте шайлоо округдарын уюштуруу процедураларына негизделген. Андан соң, талапкерлерди сунуш кылуу болот да, шайлоо компаниясы башталат. Анын нормалары да, шайлоо жана добуштарды эсептөө процедуралары сыяктуу, улуттук мыйзам чыгаруучулук менен тескелет. Добуштарды эсептөө жана орундарды бөлүштүрүү системасы эки негизги системаларга таянат: Мажоритардык жана пропорционалдык же аралаш системага. (Кара: Өкүлчүлүктүн мажоритардык системасы.
Өкүлчүлүктүн пропорционалдык системасы). Көпчүлүк өлкөлөрдө Шайлоо системасы менен же комбинацияланган (экинчи тур үчүн) же параллель (парламенттин шайлоосу бир система, ал эми бийликтин жергиликтүү органдарын шайлоо экинчи система) колдонушат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Виннивуд (Оклахома)
Виннивуд (Оклахома) (Wynnewood) — Оклахома штатынын Garvin округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2367 киши. Болжолдуу аянты - 3.9 км². FIPS коду — 40-82400.
Падся-Яха
Падся-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тиутей-Яха дарыясынын оң жээгинен 144 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Кара канат батиагонус
Кара канат батиагонус (лат. Bathyagonus nigripinnis) — деңиз балыктарынын бир түрү.
Падся-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сольмрас дарыясы
Сольмрас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын оң жээгинен 322 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Цинктештирүү
Цинктештирүү, металлдан жасалган буюмдун, сырткы бетин цинк жана анын куймалары менен каптоо. Ц. темир жана анын куймаларын атм-ралык коррозиядан сактоочу эң кеңири таралган, экономдуу ыкмасы болуп эсептелет. Дүйнөдөгү өндүрүлгөн цинктин 40 % ушул иштерге жумшалат. Маталлды курчап турган айлана – чөйрө-канчалык зыяндуу болсо, цинк менен иштетүү мөөнөтү канчалык узакка созулса, цинкти каптоо калыңдыгы (10-50 км) ошончолук чоң болуу керек. Ц., машиналар, приборлор бөлүктөрүн болот такталар, зымдар, түтүктөр жана башка каптоодо колдонулат Ц. түрдү ыкмалары кездешет. Мисалы, ысык Ц. балкытып эритилген цинкке металлдан жасалган буюмдарды чөгөрүү; электролиттик Ц.; диффузиялык Ц. Цинкти чаңдатып себүү менен каалаган чоңдуктагы буюмду каптаса болот, бирок бул ыкманын кемчилиги цинк өтө көп коромжу болушу жана каптоодогу майда тешикчелердин пайда болушу кирет. Электролиттик Ц., кычкыл жана щелочтуу – циандуу эритмелеринен жүргүзүлөт; атайын кошулган заттар каптоонун жалтырак түсүн пайда кылат. Диффузиялык Ц. буу же газ түрүндөгү фазадан жогорку темп-рада (375-8500С) жүргүзүлөт жана нымдуу атм-рада, бензин, керосин, күкүрттүн буусу болгон жана башка каптоодо колдонулат.
Он-Арча
Он-Арча - Нарын районундагы суу, Нарын дарыясынын оң куймасы. Узундугу 75 чакырым, аянты 1570 чарчы метр. Башкы агымы Солтон-Сары жана Көк-Торпок деп аталат. Солтон-Сары, Кара-Жорго жана Капка-Таш кырка тоолорунан, Көк-Торпок, Нура тоосунун түндүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталат.
Булак (46,2%), мөңгү (27,4%), кар (24%) сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 9,92 м/сек.
Бул чакан дарыянын аталышына негизденип, Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районуна (мурдагы Тянь-Шань районуна) караштуу Он-Арча айыл аймагынын аталышы жаралган.
Он-Арча айыл аймагына Эчки-Башы жана Оттук кыштактары кирет. Совет доорунда бул эки кыштактын калкынын жамааттык чарбасы "Коммунизм" колхозу деп аталчу.
Белград конференциясы (1961-ж.)
Белград конференциясы (1961-ж.) - 1961-ж. 1-6-сентябрда Югославия, Индия, Индонезия, Египет жана Гана мамлекеттеринин демилгеси менен Югославияда өткөн. Ага Алжир, Афганстан, Бирма, Гана, Гвинея, Индия, Индонезия, Ирак, Йемен, Камбожа, Кипр, Конго, Куба, Ливан, Мали, Марокко, Непал, Египет, Сауд Аравиясы, Сомали, Судан, Тунис, Цейлон, Эфиопия, Югославия катышкан. Боливия, Бразилия жана Эквадор өкүлдөрү байкоочу болушкан. Конференция колониализмди биротоло жоюу, жалпы жана толук куралсыздануу, коомдук-саясий түзүлүшү ар түрдүү мамлекеттердин тынчтыкта жанаша жашоосу, БУУнун ролу жана структурасы жөнүндөгү маселелерди талкуулаган; согуштуксаясий блокторго кошулбаган мамлекеттердин мамлекет жана өкмөт башчыларынын согуш коркунучу жөнүндө билдирүүсү менен тынчтыкка үндөөсү жана Декларациясы кабыл алынган. Бул документтерде согуштук-саясий блокторго кошулбоо саясатынын принциптери аныкталган.
Интернационализм
Интернационализм – түрдүү мамлекеттердин, улуттардын, элдердин же алардын айрым бөлүктөрү – таптардын, социалдык катмарлардын же топтордун түпкү кызыкчылыктарын же аракеттерин бириктирүүгө умтулуусун чагылдырган көз караштар жана саясат. Өндүрүштө маалыматтык алмашуу, илимий-техникалык жана маданий өнүгүүнүн интернационалдаштыруу процесси Интернационализмдин объективдүү негизи болуп саналат. Анын күч алышы менен улуттук келишпөөчүлүктүн үстөмдүк кылышынан улуттар аралык кызматташтыкка карай бара-бара глобалдуу бурулушу шартталган XIX жана ХХ кылымда түрдүү таптардын Интернационализмдин башкы мааниге ээ болгон да, аны калыптанышында өзүлөрүнөн салымын кошкон. Буржуазиялык Интернационализмдин айрыкча түрдүү өлкөлөрдүн буржуазиясынын ортосунда атаандаштык менен чектелген. Бирок ал капитализмге чейинки түзүлүшкө каршы күрөштө башкы ролду ойноп, социалдык прогресске жңндүгүн. Ошондой эле буржуазиянын кызыкчылыгына ориентацияланган көптөгөн өкмөттөрдүн, партиялардын жана кыймылдардын кызматташтыгынын жана түрдүү союздарынын идеялык – саясий таянычы бойдон калууда. Дыйкандык Интернационализм түрдүү өлкөлөрдүн дыйкандарынын кызыкчылыктарынын тардыгы жана санынын көптүгү менен айырмаланат. Бирок, дыйкандык тилектештиктин жана уюмдардын идеялык-саясий негизи катары ага да көптөгөн региондогу дыйкандар кыймылында көп роль тийиштүү. Жумушчу табынын (пролетардык) Интернационализм К. Маркс жана анын улантуучулары тарабынан иштеп чыгарылган. Жумушчу табынын түрдүү катмарларынын өзгөчө кызыкчылыктарынын дал келбөөсүнө карабай, ал жумушчу уюмдарынын бир катар эл аралык бирикмелеринин – партиялардын, профсоюздардын, I, II жана III Интернационалдардын, жумушчу Социалисттик Интернационалдын (Социнтерндин) жана башка идеялык-саясий базасы болуп калды. III Интернационал (Коминтерн) пролетардык Интернационализмдин реформаны жокко чыгарган жалаң гана революциячыл жумушчу уюмдарынын, барыдан мурда коммунисттик партиялардын тилектештик жана өз ара жардамдашуу мүнөзүн берген.
Пролетардык Интернационализмде бул курч алган системасында жетектөөчү уюмдардын иерархиясы орнотулган. Анын эң жогорку чегинде РСДРП РКП(б) ВКП(б) – КПСС болгон. Бул Интернационализм реалдуу социализм өлкөлөрүнүн өз ара мамилелер системасында өнүгө алган. Себеби анын идеялык-саясий өнүгүүсү болуп социалисттик Интернационализм жарыяланбаган. Эгерде пролетардык Интернационализм эл аралык революциячыл кыймылда КПССтин гегемониясын бекемдөө үчүн колдонулса, СССРдин дүйнөлүк социализм системасында, социалисттик шериктештиктеги гегомониясы социалисттик Интернационализмде таянган.
Жумушчулардын күч алган жиктелиши жана дүйнөлүк өнүгүүнүн алдыңкы планына жалпы адамдык жашоого умтулуу жумушчу табынын обочолонушуна жана башка Интернационализмге каршы коюууга эмес, адамзаттын жашоосуна мүмкүндүк берген кеңири Интернационализм иштеп чыгып, ишке ашырууга түрткү берет. Мындай жаңы Интернационализмди иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу адамзаттын жашоосу үчүн зарыл өз ара аракеттердин идеялык-саясий негизи катары улуттардын, бардык этностордун, таптардын жана башка социалдык катмарлардын кызыкчылыктарынын балансына жетишүүнү талап кылат.
Бөрк (заклепка)
Бөрк (заклепка) – өзөктөн жана чегеленген бөлүктөн турган бекиткич тетик. Бөрктүн учун кошуп бекитүүчү бөрктү пайда кылуу үчүн өзөктүн учу бириктирилүүчү жеринде чегеленет. Эгерде бөрктөөдө жылмакай өзөк (бөркү жок) колдонулса, машина менен чегеленгенде эки учу тең бөрктөлөт. Температуралык өзгөрүүдөн жана электрхимиялык дат басуудан сактоо максатында бөрктөлүүчү өзөк жана бириктиргич тетик бир материалдан жасалышы керек.
Топоним
Топоним (τόπος (topos) — «жер, орун», жана (onoma) — «ат, аталыш») — сөздөрүнөн келип чыккан жана геграфиялык бирдиктердин аталышын түшүндүрөт.
Топонимдерди Топонимика илими изилдейт.
Топонимдердин түрлөрү
Топонимдер бир нече класстарга бөлүнүшөт:
Пригородный, Сузак району
Пригородный — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Барпы айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 692 киши.
Кертбаш кылмыштуулугу
Кертбаш кылмыштуулугу – мүлктүк керектөөлөрүн акысыз канааттандыруу максатында (аларды жасаган адамдардын) белгилүү бир мезгил ичинде, белгилүү аймакта жасаган кылмыштарынын жыйындысы. К. к-нун күч колдонулбаган ( уурдоо,  кесепчилик  ж. б.) жана күч колдонулган ( тоноо  , күч колдонуу коркунучу алдында же күч колдонуу менен  опузалап алуу  , каракчылык ж. б.) түрлөрү айырмаланат.
Гематология
Гематология ( кан жана ..логия) — медицинанын нормада жана ар кандай ооруларда кан пайда кылуучу органдардын, кан плазмасынын, кан клеткаларынын түзүлүшүн жана иштемин үйрөтүүчү бөлүмү.
Кан ооруларынын өөрчүү механизмин жана себептерин изилдейт, кан пайда кылуучу тутумдун ооруларын диагноздоо, дарылоо жана алдын алуу маселелерин иштеп чыгат, кан уюшу боюнча да иш жүргүзөт.
Гематология медицинанын башка бөлүмдөрү — терапия, хирургия, онкология менен тыгыз байланышта.
Гематология медицинанын жетишкендиктерин, изилдөөнүн атайын ыкмаларын (мисалы: лимфа түйүндөрүнө, боорго, көк боорго иштем жасоо), азыркы дары каражаттарын жана донор канынан жасалган препараттарды кеңири пайдаланат. Хирургиялык, гинекологиялык, ички жана жугуштуу ооруларды диагноздоодо гематологиялык изилдөөлөрдүн мааниси чоң.
Тарых
Ал 1661-ж. италиялык анатом М. Мальпиги, 1673-ж. голландиялык биолог А. Левенгук жаныбар жана адамдын канынан кызыл кан денечелерин, ошол эле жылы англ. хирург У. Хьюсон ак кан денечелерин ачкандан кийин өзүнчө илим болуп бөлүнгөн. Гемотологиянын өнүгүшүнүн натыйжасында лейкоз (ак кан оорусу), анемия (аз кандуулук), гемолиз жана башка оорулар изилденип, аларды дарылоо методдору иш жүзүнө ашырылды. Медицинанын башка бөлүмдөрү терапия, хирургия, онкология менен тыгыз байланыштуу. Гемотологиянын бир тармагы иммуногематология кан топторун, резус факторун жана башка изилдейт. Хирургия, гинекология, ички жана жугуштуу ооруларды диагноздоодо гемотологиялык изилдөөлөрдүн мааниси чоң. Кыргызстанда гемотология боюнча изилдөөлөрдү гематология илимий борбору жүргүзөт.
Бешташ көлү
Бешташ көлү Талас Ала-Тоосунун түндүк капталындагы Бешташ капчыгайында деңиз деңгээлинен 3008м бийиктикте жайгашкан көл. Аянты 0,54 км., орточо тереңдиги 13м, эң терең жери 28м. Узундугу 1200м, туурасы эң жазы жеринде 600-700м. Суунун көлөмү 6,6млн м. Жер көчкүдөн кийин өрөөндүн бөгөлүп калышынан пайда болгон. Суусу тунунк, мөң гү жана булак сууларынан толукталат. Июнь, июль айларында деңгээли 1-2 миң  ге чейин көтөрүлүп сентябрь- майда кайра бөксөрөт. Октябрда тоң уп, апрельде ачылат. Балык (жилингир, алабуга, севан жилингири ) бар. Көлдөн Бешташ суусу агып чыгат. Көлүн тегереги, айрыкча андан төмөнүрөөк, Бешташ суусунун сол жээгинде жайгашкан 2 чакан көлдүн ландшафты өтө кооз. Рекреациялык мааниси зор.
Колдонулган адабият
...
Исс
Исс - Киликиядагы (Кичи Азия) байыркы шаар. Мында б. з. ч. 333-ж. күзүндө Александр Македонскийдин армиясы перси падышасы Дарий III нүн аскерин талкалаган. Македонскийдин армиясы персилердин сол тарабын жана алардын жалданма грек аскерин кыйраткан. Бул жеңиш Македонскийге Эгей деңизине жана Персия падышалыгынын батыш бөлүгүнө үстөмдүк кылууга мүмкүндүк берген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Ангина
Ангина — катуу кармама жугуштуу оору.
Ангина тууралуу
Анда негизинен, бадам сымал без сезгенип жабыркайт. Ангина — кеңири таралган оору, көбүнчө балдар, ошондой эле 35—40 жашка чейинки чоң кишилер ооруйт. Аны ар кандай микроорганизмдер, негизинен стафилакокк менен стрептококк пайда кылат. Алар организмге оорулуу пайдаланган түрдүү буюмдардан (мисалы, идиштен) жугат. Айрым учурларда ангинаны бадам сымал бездердин лакуналарында, ооз көңдөйүндө жана кулкунда дайыма жашоочу микробдор пайда кылат. Ал микробдор киши үшүп калса, өтө чарчаса, ар кандай оору менен ооруса, көбүнчө грипптен кийин организмдин коргонуу күчү начарлаганда ангинаны козгойт. Кээ бир кишилер балмуздак жеп, буту суу болуп же муздак сууга түшүп койсо ангина менен ооруп калышы мүмкүн. Мурун көңдөйүнүн жана анын кошумча коңулдарынын (мисалы, гайморит), ооз көңдөйүнүн (тиштин чириши) сезгенүүлөрү, ошондой эле аденоиддер, өнөкөт мурун бүтүү жана башка мурун менен дем алууну бузуучу оорулар ангина менен бат-бат ооруга түрткү берет. Балдардын скарлатинасынын чоң кишилердин ангинасы менен жалпы окшоштугу бар. Ангина күз жана кыш мезгилинде көп кармайт. Оору капысынан башталып, тамак кычышкансып, ачышкансып, эч нерсе жуткузбай ооруйт. Оорунун биринчи күнү эти ысып 38—39° С, кээде 40° Сге жетет, башы ооруйт, шалдырайт, чыйрыгат. Оорунун 2—3-күнү тамактын ооруганы күчөп, акырындап азаят. Ангина демейде 7—8 күнгө созулат. Ангина катардык (бездер сезгенип, кызарат), фолликулярдык (бездерди майда ириңдүү кебер каптайт) жана лакуналык (бездер бүт ириңдейт) болуп бөлүнөт. Көпчүлүк кишилерде ангина бир нече жылда бир кармайт. Тез-тез кармама ангина өнөкөт сезгенүү — өнөкөт тонзиллитке өтөт.
Дарылоо
Дарылоону оорулуунун абалына жана ангинанын түрүнө жараша врач жүргүзөт. Күнүнө 5—6 жолу тамакты чайкоо зарыл. Ал үчүн бор кислотасынын 2%түү, суутектин өтө кычкылынын 3%түү, марганец кычкыл калийдин мала кызыл, риванолдун (1 стакан сууга бир таблетка) эритмелерин, ошондой эле ромашка менен шалфейди кайнатып колдонсо болот. Оорулуу төшөккө жатышы зарыл. Оорулууга витаминге бай, жылуу жана абдан эзилген тамак (сорпо, бышырып эзилген картошка, суюк ботко, кисель) берүү керек, ачуу жана катуу тамак жешке болбойт. Суюктукту (лимон салган чай, сүт, минерал суусу) көп ичүү сунуш кылынат. Оорулууну мүмкүн болушунча өзүнчө жаткырып, ага идиш-аякты, сүлгүнү бөлүп коюу зарыл. Тамактангандан кийин анын идишин жууп, 10—15 мин. кайнатуу, кийимдерин, шейшептерин өзүнчө жууп, үйдү таза кармап, желдетип туруу талап кылынат (Оорулууну багуу).
Шилекейди түкүрүү үчүн марганец кычкыл калийдин мала кызыл эритмеси куюлган идишти оорулуунун жанына коюу, оорулууну баккан киши колун бат-бат жууп, дезинфекциялоочу заттар (спирт, атыр жана башка) менен сүртүп турушу зарыл. Ангина — организмдин маанилүү органына жана системасына таасир этүүчү өтө катуу оору. Айрыкча балдарды ангинадан сактоо маанилүү. Врачка убагында кайрылбаса, анын көрсөтмөлөрүн так аткарбаса же өз алдынча дарыланса (Өзүн өзү дарылоо), ар кандай кабылдоолорго, нефрит, ревматизм жана башка дуушарлантат.
Алдын алуу
Ангинанын алдын алууда системалуу түрдө организмди чыңдоочу чараларды (муздак суу менен сүртүнүү, куюнуу, аба жана күн ваннасы, спортко катышуу, таза абада сейилдөө жүргүзүү сунуш кылынат. Суукка урунуудан сактануу керек. Ангинаны алдын алууда ага түрткү берүүчү ооруларды өз убактысында дарылоо чоң мааниге ээ.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кайрахта (дарыя)
Кайрахта — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Караганка дарыясынын оң жээгинен 74 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аккуланын булагы
Аккуланын булагы — Кара-Кулжа районунун Ажике айылынын Ак-Башат жайлоосундагы булак. Элдин айтымына караганда Манас кырк чоросу менен казатта жүрүп, Алайдан Кара-Кулжага ашып келе жатканда абдан суусайт. Аттары да суу ичпегени көп болот. Манас кайсы жерде булак бар болду экен деп дүрбү салып жатканда минген тулпары Аккула жерди жыттап туруп чалгып-чалгып алган экен. Ал жерден оргуштап билектей суу атып, чыгат. Ошондон улам ал булак — "Аккуланын булагы" аталып калган имиш.
Абдил Сегизбаев
Абдил Сегизбаев (2-июнь, 1973, Фрунзе, Кыргыз ССРи, СССР) — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик ишмери. Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетинин төрагасы (2015—2018) чини - генерал-майор
Sinplus
Sinplus - швейцар тобу. Англис тилинде аткарылуучу «Unbreakable» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы, Швейцария өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Батиаркалар
Батиаркалар (лат. Bathyarca ?) — кош капкактуу моллюскалардын бир уруусу, буларга муздакчыл батиарка (лат. В. glacialis) кирет.
Интерпелляция
Интерпелляция (лат. interpellatio  – сөздү бөлүү, сотко даттануу, доо, талап) – бир катар чет мамлекеттерде (негизинен парламенттик башкаруудагы) депутаттардын бир тобунун өкмөткө же айрым министрге багытталган алар жүргүзүп жаткан ички же тышкы саясат боюнча, болбосо кандайдыр бир конкреттүү маселе жаатында түшүнүк берүү тууралуу талабы. И. оозеки жана адаттагы жазуу жүзүндөгү суроо-талаптардан баарыдан мурда киргизүү жолжобосу жана укуктук натыйжалары менен айырмаланат. Өкмөттүн (министрдин) И-га жообу кошумча суроолор менен гана коштолбостон, ага ишеним көрсөтүү тууралуу жалпы талаш да жаратуусу ыктымал.
Белеков Жарык Омошевич
Белеков Жарык Омошевич - (1960-ж. т., Ош облусу, Өзгөн району, Мырзаке кыш.) хпрург, медпцпна илимдеринин доктору (1997), проф. КММИни (1985), СССР МИАны, А. В. Впшневскпй атындагы хпрургпя институтунда аспирантураны (1990, Москва), Казак Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин Хирургия улуттук борборунда докторантураны (1997, Алматы) бүтүргөн. КММИде ассистент, проф. 1998-жылдан Ош обл. оорукананын бөлүм башчысы. Эмг.: Коррекцпя послеожоговых деформаций контрактура шеп лопаточным лоскутом на мпкрососудпстых анастомозах (в соавгорсгве). М., 1988.