cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Катык дарыясы (Чет куймасы)
Тышкы шилтемелер
]
Историзм
Историзм (лат. historia – тарых; өткөндөр тууралуу баян) – объективдүү дүйнөдөгү кубулуштардын пайда болушун, өнүгүшүн конкреттүү тарыхый шарттар менен байланышта изилдөө принциби. И. – диалектикалык методдун ажырагыс бөлүгү. Марксизмге чейинки философияда ал идеализмдин, механицизмдин негизинде түшүндүрүлгөн. Марксчыл философтор аны биринчи жолу илимий жактан ырааттуу иштеп чыгышкан. И. бардык кубулуштарды өз ара ички аракетте, байланышта карайт. Түшүнүү зарыл болсо, кандайдыр бир кубулушту курчап турган конкреттүү тарыхый шарты менен кошо изилдөө талап кылынат, себеби дүйнөдө бири-бири менен байланышсыз обочолонуп турган эч нерсе жок. И. дүйнөдөгү бардык кубулуштарды тарыхый өнүгүүнүн натыйжасы катары карап, алардын кантип пайда болгонун жана өзгөргөнүн, азыркы жана келечектеги абалын аныктоо зарылчылыгын белгилейт. И. тарыхты конкреттүү изилдебей, өткөндүн фактыларын ошол кездеги шарттарга байланышсыз караганга, чындыкты бурмалап, жансыз схемаларды сунуш кылганга каршы чыгат.
Колдонулган адабияттар
Historismus Historiismo Historicisme (homonymie) Historisme Historyzm Историзм Historizmus Historicism
Темир комуз кутусу
Жыгач буюмдарынын бир түрү. Ал — үндүү аспапты катуучу жатак. Темир комуздун түспөлүндөй жыгачтын ичин ал баткандай оюп, тили баткандай жана аны сактагандай тешикти шибеге-шиш аркылуу чыгарып, үстүн капкактайт. Демек, темир комуздун жатагы жана капкактын эки башы тешилип, экөөнү бириктирүүчү боо өткөрүлөт. Ал боо түрдүү түстөгү жиптерден турат да, кол башы менен чалынат. Учу топ чачыланат да, боз үйдүн «эпче» тарабында кереге башына илинет. Бул бир чети үйдүн ички көрүнүшүнө өзүнүн чакан жарашыгын кошуп турат.
Усталар салттуу эмерек, айырмач ээри жана кырма идиштери сыяктуу мунун жыгачын көбүнчө талдан тандашат. Талды күз айларында (сентябрь) кыйып келип, мээлүүн жайда кургатып, араалап, комуз жатагын комуз түспөлүнө келтирип туруп, бычак аркылуу акырын жонуп кирет. Мында бычак негизги ролду ойнойт. Комуз жатагы комуз кырын жашыргандай болсун. Бул куту темир комуздун назик тилин талаптагыдай сактоо максатында колдонулат. Тили жатак алгандай, ошол ичкелиги темене баткандай тешикти шибеге шишти отко ысытып алып көзөйт. Комуз капкагы көбүнчө бүкүрөйүңкү келип, кутунун өзү сыртынан кадимки темир комузду элестетет да, кол жеткистей кооздолот. Усталар ага кадимкидей күмүш чегелеп, шырдак оюмдарын түшүрө алышат. «Ийрек» «чычкан изи» сыяктуу «кеште» түшүрүп, анан кичине, шартка байланыштуу лак жалатып койсо, андан бетер кооз көрүнөт. Темир комуз кутусунун формасы ар кандай. Эки башы «кочкор мүйүз» өңдүү кутуларды да көп көрүп жүрөбүз.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Суу-Башы
Суу-Башы — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Ак-Суу айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы ― 503 киши (2009-жылы).
Ички суулар
Ички суулар – жээктери бир мамлекетке тийешелүү болгон өзөндөр ж. б. көлмөлөрдүн суулары. И. с-дын укук тартиби мамлекеттин улуттук мыйзамдары менен, ал эми чегара сууларыныкы чектеш мамлекеттер менен түзүлгөн макулдашуулар боюнча аныкталат.
Акмеалар
Акмеалар (Acmaea) - деңиз үлүлдөрүнүн бир уруусу.
Хаббард (Огайо)
Хаббард (Огайо) (Hubbard) — Огайо штатынын Trumbull округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8284 киши. Болжолдуу аянты - 8.9 км². FIPS коду — 39-36582.
Суунун шорлуулугу
Суунун шорлуулугу — курамында кальций ж-a магний туздары эрип жүрүшү менен аныкталган жаратылыш суусунун касиети. Суунун шорлуулугу карбонаттуу (кальций жана магний бикарбонаты болсо), карбонатсыз (кальций, магний сульфаты жана хлориди болсо) деп бөлүнөт. Карбонаттуу шорлуулук сууну көпкө кайнатканда жок болгондуктан, убактылуу деп аталат. Ал эми кайнагандан кийинки шорлуулук туруктуу шорлуулук деп аталат. С ш. мг/экв менен белгиленет. С. ш. казанда, жылыткыч прибордо кебер пайда кылып, жылуулук алмашууну кыйындатат. Кир жууганда Са2+ иону менен чөкмө пайда кылгандыктан, самын көп сарп кылынат. Шорлуулугу жогору сууну ичүү заара жолдорунда ташты пайда кылат.
Чымчык-Жар
Чымчык-Жар (Чымчык-Яр) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Ырыс айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 708 киши.
Лекын-Тальбей
Лекын-Тальбей — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Хуута дарыясынын оң жээгинен 49 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Акодондор
акодондор (Akodon) - аламандардын бир уруусу, буларга Бразилия акодону (А. arviculoides) кирет.
Анaнд Мулк Радж
Анaнд Мулк Радж (12. 12. 1905, Пешавар 28. 9. 2004) - инди жазуучусу, илимпоз жана коомдук ишмер. Англис тилинде жазган. 1929-жылы Лондон университетин бүтүргөн. Философия илимдеринин доктору, Пенжаб университетинин профессору (1962). 1936-жылы Индия прогрессчил жазуучуларынын ассоциациясын уюштурган. Ал алгачкы «Колтийбес» (1935), «Кыштак» (1939) деген чыгармаларында карапайым жумушчулардын, кедей-дыйкандардын оор турмушун сүрөттөйт. Ананд - «Индия раджасынын жеке турмушу» (1953), «Жол» (1961), «Баатырдын өлүмү» (1963) жана башка прозалык чыгармалардын автору. «Жети жыл» (1951) жана «Таң супасы» (1964), «Сүйгөндүн дилинен чыккан сөз» (1976) аттуу автобиографиялык үчилтигинде колониализмдин калдыктарын айыптаган. Анын «Кулдар» (1936), «Кылыч жана орок» (1942) аттуу романдарында социалдык маселелер козголуп, карапайым калктын жашоо турмушун чагылдырат. Ананд - Тынчтыктын эл аралык сыйлыгынын лауреаты (1953).
Ичүүчү суунун жетишсиздиги
Ичүүчү суунун жетишсиздиги – ичүүчү суунун стандартка, келишимдин шарттарына жана анын сапатына карата коюлучу талаптарга дал келбестиги.
Довгаль Татьяна Андреевна
Довгаль Татьяна Андреевна (1937-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Отрадный кыштагы) – саанчы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1981 ). Эмгек жолун 1953-ж. «Биринчи Май» колхозунда чочко багуучу болуп иштөөдөн баштаган. 1956-жылдан саанчы. 11-беш жылдыкта (1981–85) ар саан уйдан (23 уй) орто эсеп менен 5290 кгдан сүт саап алууга жетишкен. 1970–79-ж. СССР Жогорку Советинин депутаты. Үч Ленин, Октябрь Революциясы ордендери менен сыйланган.
Чоң Ибрюль
Чоң Ибрюль — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2542/938/281 орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Агыр (дарыя)
Агыр (Чоң Агыр) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уй дарыясынын оң жээгинен 411 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гандисышань
Гандисышань Трансгималай — Тибет тайпак тоосунун түштүгүндөгү тоо системасы. Кытайда Гималай тоолоруна жарыш 1600 кмге созулуп жатат. Гранит, кварцит, сланец, акиташ тоотектеринен түзүлгөн. Негизги кыркатоолору Кайлас, Алинг-Гангри, Ньэнчен-Танглха. Алар Гималай тоолорунун түштүгүндөгү Цангпо (Брахмапутра), Инд дарыясынын жогорку өрөөндөрү менен бөлүнүп турат. Басымдуу бийикт. 5000-5500 м, эң бийик жери 6696 м, Кайлас тоосунда. Түндүк капталы анча тилмеленген эмес, түштүгү тик. Тектоникалык жактан Альп Гималай кыймылдуу зонасында жайгашкан. Тоо аралык өрөөндөрдө көл (Намцо жана башка) көп. Бийик тоолуу талаа, суук чөл; нымдуу Түштүк капталдарында шалбаа жана бадал өсөт. Анча чоң эмес мөңгүлөр бар. Негизинен жайыт катары пайдаланылат.
Седяш-Нага (Карайыдель району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Суусуздануу
Суусуздануу дегидратация — организмдеги суунун физиологиялык нормадан төмөндөшү жана жоголушу. Жаныбарлар денесиндеги суунун өлчөмү 10% азайса, ооруга чалдыгат, 25% азайса, өлөт. С. организм суу менен кошо керектүү туздарды жоготот. Киши аябай суусап, тамак сиңирүүчү бездер иштеши начарлайт, кан коюуланат, кан айлануу жана бөйрөк, жүрөк, боор жана башка органдар иштеши бузулат. Организм көп С. психикалык өзгөрүүлөргө, кээде өлүмгө учуратат. Чоң кишиге караганда жаш балдарда С. тез болот. Дарылоодо С. себебин табуу зарыл. Ал эми өнөр жайында С. көп керектүү таза заттар алууда (дегидротациялоо) колдонулат. Мисалы, этил спиртинен этиленди алуу, кээ бир туздар курамынан сууну бөлүп чыгаруу (Nа2СО3•10Н2О, Nа2В4О7•10Н2О ж.б.).
Чоң Кендас дарыясы
Чоң Кендас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын сол жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Самара (маанилери)
Самара — топоними.
Иш боюнча натыйжа
Иш боюнча натыйжа – мамлекеттик жана коомдук органдардын, кызмат адамдарынын жарандын дайындуу иш боюнча кайрылуусун канаттандыруудан баш тартуусу жана чара көрбөөсү.
Армениялык драм
Армениялык драм же армяндык драм— Армениянын акча бирдиги. 1 драм = 100 лумага тете.
Жан-Жак Руссо
Жан-Жак Руссо (фр. Jean-Jacques Rousseau).1712-жылдын 28-июнунда Женева шаарында төрөлүп, 1778-жылдын 2-июлунда 66 жашында Париждин жанындагы Эрменонвилде каза болгон. Француз жазуучусу жана философу – граждандык коомду мамлекетке кайра курулган коом катары мүнөздөйт жана аны коомдук келишимдин жардамы менен тактайт. «Коомдук келишим жана саясий укуктун принциптери» – деген эмгегинде Руссо элдик суверенитетти жактайт, элдин абсолютизмди кулатуу жана демократиялык түрдө шайланган өкмөттү бийликтен четтетүү укугу бар экендигин негиздейт. Ушул эмгегинде граждандык коом түшүнүгүн иш тажрыйба негизинде иштеп чыкты. Мындай саясий организмдин маңызы баш ийүүнү жана эркиндикти бир келишимге келтирүү экендигин көрсөтөт. Ал, элдик суверенитетинин принцибин жүзөгө ашыруу жалпы иш, – бул бардыгынын жана ар биринин башкарууга катышуусу, бул эркин жана көз каранды эмес элдин жашашынын ийгиликке жетишиши, эркин жана тең укуктуу граждандардын жалпылыгы. Элдик суверенитет өзүнүн өкүлдөрүнө жана аткаруучу бийликке реалдуу көзөмөлдөө жүргүзүү деп баса белгилеген.
Эркин тарбиялоонун таасирдүү теоретиги. Социалдык теңсиздикке, эгоизмге, ошол учурдагы бийликтин жана укуктун негиздерине каршы чыккан. Руссонун эстетикалык жана педагогикалык көз караштары «Эмиль, же тарбия жөнүндө» романында (1762) чагылдырылат. Руссонун пикири боюнча тарбия башкаруу формаларынын бардыгынын таянычы, ошондуктан ал коомдук мүнөзгө ээ. Ар бир индивиддин гана эмес мамлекеттин алдыга жылуусу да туура тарбия берүүдөн көз каранды.
Тарбия «адамдын табиятына шайкеш», башкача айтканда баланын курактык өзгөчөлүгүн эске алуу менен жүргүзүлүшү керек. Тарбиялоодо адамдын дүйнөнү сезүү аркылуу кабыл алуу жана өзүнө болгон сүйүү сыяктуу эки өзгөчөлүгүн кылдат эске алуу абзел. Окутуу менен тарбиялоо бүтүн нерсе, аларды бөлүп кароо мүмкүн эмес. Тарбиялоонун башкы максаты баланы турмушка, өз алдынчалуулукка даярдоо, ой жүгүртүүгө, адамдарга кең пейилдик менен мамиле кылууга, ар кандай шартта өзүн чечкиндүү сезүүгө үйрөтүү. Руссо ар бир курактын өзгөчөлүктөрүнө ылайык тарбиялоонун өзгөчө милдеттерин жана каражаттарын сунуш кылат. Бардык курактагы балдарды тарбиялоодо эмгекти башкы фактор катары карайт.
Руссонун ою боюнча табигый тарбия берүү 22–24 жашка чыгып, башкача айтканда адам үй-бүлө куруп өз алдынча турмуш күткөнгө чейин токтобостон өркүндөп олтурушу керек.
Колдонулган адабияттар
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
Күрөң аконэмис
күрөң аконэмис (Aconaemys fuscus) - келестердин бир түрү.
Койчиев, Арслан Капай уулу
Арслан Капай уулу "Койчиев" (англ.- Arslan Kapay-uulu Koichiev) - кыргыз тарыхчысы, жазуучусу, журналисти жана публицисти. Кыргыз Тарых Коому эл аралык коомдук бирикмесинин вице-президенти, "Токтогулдун маданий мурасы" коомдук фондунун Президенти. "Арча" адабий сыйлыгынын ээси (2015), тарых илимдеринин кандидаты (1995).
Кыскача өмүр таржымалы
Арслан Койчиев 1965-жылы 29-сентябрда Кыргызстандын азыркы Жалал-Абад облусуна караштуу Токтогул районунда жайгашкан Кетмен-Төбө өрөөнүндөгү Токтогул кыштагында айылдык тарыхчы мугалимдин үй-бүлөсүндө туулган.
Советтик армиянын катарында кызмат өтөгөн.
Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетин, аталган факультетте аспирантураны, Лондон Университетинин Чыгыштаануу жана Африканистика мектебин (School of Oriental and African Studies, University of London) аяктаган.
Тарых илимдеринин кандидаты. Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун (мурдагы Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын) мүчөсү.
1991-1993-жылдары Кыргызстан Демократиялык Кыймылына (КДК) мүчө болгон.
1994-96-жылдары "Азаттык" үналгысынын Бишкектеги кабарчысы болуп иштеген.
1996-2010-жылдары ал Би-Би-Си дүйнөлүк кызматындагы Кыргыз кызматынын продюсери болгон. Лондондо турат. Ишкердик жана жазуучулук менен алектенет.
2021-жыл Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси.
Кыргызстандын 18-кылымдын акыры - 20-кылымдын башындагы тарыхы, кыргыз дипломатиясынын тарыхы, Борбордук Азиядагы чек аралардын калыптанышынын тарыхы боюнча адис. Эмгектери кыргыз, англис жана орус тилдеринде жарыяланган. Анын "Мисмилдирик"(Беделдеги каргыш) романы 1916-жылкы кыргыздын улуттук-боштондук көтөрүлүшүнүн тарыхына арналган. Бул роман 2010-жылы Бишкек шаарында кыргыз тилинде жарыкка чыкты.
Билими:
1986-1991 - Кыргыз Мамлекеттик Университети,Тарых факультети (Артыкчылык   диплому менен). Тарыхчы. Тарых жана коомтаануу окутуучусу. 1991-1992 - Кыргыз Мамлекеттик Университети. Тарых факультети. Стажер-изилдөөчү.
1992-1995 - Кыргыз Мамлекеттик Университети. Тарых Факультети. Аспирантура.
1996-жыл - Тарых илимдеринин кандитаты илимий наамын изденип алуу үчүн жазган диссертациясын ийгиликтүү коргогон. (Илимий жетекчиси - Тынчтыкбек Чоротегин).
2002-2003 - School of Oriental and African Studies (University of London). Faculty of Law and Social Sciences. MA in International and Contemporary Legal Studies.
Кыргыз, англис, орус тилдеринде жазат.
Журналисттик ишмердиги
1994-1996 - Азаттык радиосу. Жергиликтүү кабарчы.
1995 - Кутбилим гезити. Баяндамачы
1996-2010 - Би-Би-Си Дүйнөлүк Кызматы. Кыргыз кызматынын Продюсери.
Жазуучулук ишмердиги
2012-жылдын башында Арслан Капай уулу 20-кылымдагы кыргыз элинин тарыхындагы бурулуш окуялар чагылдырылган дагы бир тарыхый романды жазып бүттү.
"Айта бар менин кебимди" аттуу бул тарыхый роман айтматовдук "Ысык-Көл" Форуму, "Жаңы Ала Тоо" журналы жана "Турар" басмасы тарабынан уюштурулуп, 2012-жылдын 23-мартында жыйынтыкталган "Арча" адабий сынагынын жеңүүчүлөрүнөн деп табылып, экинчи даражадагы адабий сыйлыкка татыды.
Бул романда советтик кыйчалыш доорлорду жүрөк толтосунан өткөргөн Турар Атаевдин кейиштүү тагдыры аркылуу Кыргызстандын атуулдарынын 20-кылымдагы саясий турмушу жана моралдык, адеп-ахлактык ички күрөшү таасын чагылдырылат.
2015-жылы "Бакшы жана Чыңгыз-хан" романын жазды. 2016-жылдын 28-июлунда А.Осмонов атындагы Кыргыз улуттук китепканасында бул романдын бет ачары болду. Ага сынчылар, адабиятчылар, акын-жазуучулар, тарыхчы, журналист адистер ж.б. катышты.
Коомдук ишмердиги
Арслан Капай уулу 1989-жылы 3-июнда Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты (КЖТЖ) деген чыгармачыл уюмду түптөөгө катышкан, анын белдүү мүчөлөрүнөн болгон.
КЖТЖнын уюштуруу жыйыны маалында ал КУУнун Тарых факультетинин 4-курсунун студенти болчу. Өз курсташтары, өмүрлүк жубайы Венера жана досу Алмаз Кулматов үчөө КЖТЖнын жыйынын кыргызчадан орусчага жана орусчадан кыргызчага синхрондук усулда которуп турушкан. Кыргыз тили мамлекеттик макамга ээ боло электеги алардын бул коомдук иши учурунда дурус алкоого арзыган.
Кийинчерээк да ал КЖТЖнын алкагында бир катар илимий жыйындарга катышып, өз демилгелерин сунуштап турган.
2012-жылы 11-февралда ал "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмесинин вице-президенти болуп шайланды.
(“Токтогул Сатылгановдун маданий мурасы” коомдук фонду 2013-жылдын августунда негизделген коомдук кор. Анын максаты – Токтогул Сатылгановдун (1864-1933) доорун, өмүрүн жана чыгармачыл мурасын иликтөөгө демөөрчүлүк кылуу.
Молдожан Токтогулов, “Токтогул Сатылгановдун маданий мурасы” коомдук фондунун негиздөөчүсү.
“Токтогул Сатылгановдун маданий мурасы” коомдук фондунун 1-вице-президенти Талант Бекжанов,
“Токтогул Сатылгановдун маданий мурасы” коомдук фондунун вице-президенттери Токтосун Мадияров, Тынычбек Табалдиев, Таймыр Орозов).
“Токтогул Сатылгановдун маданий мурасы” коомдук фондунун демөөрчүлүгү менен 2014-жылы апрелде адабиятчы жана булак таануучу Омор Соороновдун "Биз билген жана биз биле элек Токтогул" аттуу китеби жарык көрдү. Акын Токтогул Сатылгановдун 150 жылдык мааракесине арналган бул китеп коомчулукта жылуу маанайда кабыл алынды.
Сыйлыктары. Наамдары. Даражалары
"Арча" адабий сыйлыгынын башкы байгесинин лауреаты (29.9.2015).
"Арча" адабий сыйлыгынын 2-даражадагы байгесинин ээси (2013).
"Азамат Алтай" коомдук фондунун медалынын ээси (2013).
Тарых илимдеринин кандидаты (1996).
Үй-бүлөсү
Жубайы - Венера (Акчолпон) Сапарбек кызы Койчиева. Учурда ал Би-Би-Си Кыргыз кызматынын продюсери.
Тун кызы - Гүлжан, андан кийин уулу - Аскар, кичүү кыздары - Эрке, Айкөкүл.
Импичмент
Импичмент (англ. impeachment  ) – бир катар өлкөлөрдө жогорку кызмат адамдарынын жоопкерчилигин ишке ашыруунун өзгөчө тартиби. Башкаруунун республикалык таризинде айрым мамлекеттерде баарыдан мурда мамлекет башчысы – президент мамлекеттик чыккынчылыкка барса же конституцияны бузса И. жарыялоо каралган. И. жарыялоонун жолжобосу ар түркүн. АКШнын 1787-жылкы Конституциясында каралган – парламенттин төмөнкү палатасынын айыпты аныктап жана жарыялоосу, ал эми жогорку палатасынын аны карап чыгып, сот катары чечим кабыл алуусу И-тин классикалык схемасы болуп саналат. Башка бир схемада айып тагуу парламентке таандык, ал эми акыркы чечимди жогорку соттордун бири кабыл алат. Жаза кызматтан кетүүдөн ары ашпайт, ошентсе да, эреже катары, И. жарыяланып кызматтан четтетилген кызмат адамы андан ары жөнөкөй сот тарабынан соттолуусу жана кылмыш жазасына тартылуусу мүмкүн экени айтылат.
Күчала
Күчала — седеп топчу сыяктуу ак даны бар көп жылдык уулуу өсүмдүк. Орто Азия элдеринде дары жана уу катары байыртадан бери кеңири колдонулуп келген. Кыргыз дарыгерлери К-ны сууга кайнатып, кымызга, бозого ачытып, узак оорудан күч-кубаты начарлагандарга, эски ооруларды дарылоого жана жалпы эле көңүл көтөрүү үчүн пайдаланышкан. "Манас" эпосунда К. күчтүү ачыткы, күчүн жогорулатуу максатында колдонулганы баяндалат. «Күчү кайтып калат деп, Күчала туурап салдырган, Алдырып келип арагын» (Сагымбай Орозбаков, 2. 428). «Күчтүү болсун арак деп, Күчаладан салыптыр» (Сагымбай Орозбаков, 2. 252). Аңчылыкта карышкыр, түлкү ж. б-ды ууктуруу үчүн да колдонулган.
Ассенизация
Ассенизация —(от фр. assainissement — айыктыру) канализациясы жок калк отурукташкан жайлардан ыпылас таштандыларды атайын транспорт менен ташып чыгаруу жана зыянсыздандыруу чараларынын жыйындысы. Кишинин заңы, заарасы, дааратканаларда жана чарба тиричилигинде пайда болгон жуунду атайын чуңкурларга чогултулуп, айына 2—3 жолу ташылып чыгарылат. Суюк таштандылар чогулуучу чуңкурлар жана даараткана турак жайдан 25 мден кем эмес аралыкта орун алганы талапка ылайык.
Ыпылас таштандыларды ташып чыгаруу атайын Аccенизация машиналары менен жүргүзүлөт. Алар туруучу парк турак жана коомдук жайлардан 300 лден кем эмес аралыкта жайгаштырылат.Ал эми ташылып чыгарылган ыпылас таштандылар калк отурукташкан жайлардан 1000 мден кем эмес аралыктагы атайын аянтта зыянсыздандырылат. Андай ассенизациянын топурагы сууну жакшы сиңирүүчү (кумдуу топурак) жана жакшы желденген жерде болгону талапка ылайык. Суюк таштандылар жакшы жер семирткич болгондуктан, андай аянтча айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүү үчүн да колдонулат.
Бирок ассенизация талаасында помидор, бадыраң, салат, чамгыр жана башка бышырылбай желүүчү жашылчаларды өстүрүүгө болбойт. Анткени суюк таштандылардын составында органикалык жер семирткичтен башка жугуштуу ооруларды пайда кылуучу микробдор жана мите курттардын жумурткалары да бар. Ошондуктан суюк таштандылар айлана-чөйрөнү (топурак, суу, аба) булгап, адамдардын ден соолугуна коркунуч туудурат. Демек, калк отурукташкан жайларды суюк таштандылардан тазалаганда (чогултканда, ташып чыгарганда) жана зыянсыздандырганда, атайын санитариялык эрежелердин сакталышы зарыл. Ошондуктан ушул тармакта иштеген адамдар медициналык кароодон өтүп, иштөөнүн коопсуздук чараларын үйрөнүп, иш учурунда өздүк тазалыкты жогорку деңгээлге сактоосу өтө маанилүү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ананьeв Константин Николаевич
Ананьeв Константин Николаевич [14.7.1910-жылы туулган, РФ, Симбирск (Ульяновск) шаары ] - байланыш системасынын новатору, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1956). Ананьев 1933-жылдан Кыргызстандагы байланыш системасында иштеп, радиотехниктен Кыргыз ССР байланыш министринин орунбасарына чейин көтөрүлгөн. Ал жетекчилик кылган Кыргызстандагы байланыш кызматкерлеринин тобу тоолуу жердеги радпореле магистралын кеңейтүүдө жана телекөрсөтүүнү жакшыртууда кыйла эмгек сиңирген. Топтун демилгеси менен Советтер Союзунда 1-жолу телефон байланыштарын аба аркылуу жүргүзүү иши уюштурулган. Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, 2 «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Шах-Жахан
Жахан Амир Темирдин тукуму, император Жахангирдин жана Раджпут ханышасы Манматинин баласы. Аялдары: 1) Мумтаз-Махал 2) Сатиун-Нисса Ханум 3) Бегум Фатехпур 4) Кандхари Бегум. Балдары: Дара, Шуджа, Аурангзеб и Мурад. 1612-жылы Жахангирдин аялынын тууганы Нур-Жаханга үйлөнүп, тактыны элөөгө 1 кадам жакындаган.1622-жылы Хуррам деген байкеси өз атасына каршы чыккан, бирок талкаланган.1628-жылы Жахангир өлгөндө аялы Нур-Жахандын байкесинин жардамы менен атасынын ордун ээлеп, өзүнө Шах-Жахан титулун алган. Шах-Жахандын хан жүргүзүү учурунда Улуу Моголдор Декандын раджалары менен ийгиликтүү күрөш алып барган.1636-жылы Ахмаднагар Могол империясына кирген, Голконд жана Биджапурдун раджалары салык төлөп турушкан. Шах-Жахан мамлекеттин чегарасын түндүк-батышка жылдырып, 1638-жылы Кандагарды ээлеп  алышкан.1646-жылы Шах-Жахандын  аскерлери  Балх  менен  Бадахшанды(Таджикстан)  басып  алган .Бийлигинин  кʏчʏ   кʏчөп  турганда  борборду Аградан Делиге  жылдырып  Шахжаханабад шаарын негиздеген. Көмүлгөн жери Аграда Тадж-Махалда. Башкаруусунун аягында Сефевиддерден сокку жеп, Кандагарды таштап кеткен. 1658-жылы Жахан-Шах өлдү деген ушак тарап, балдары бийлик үчүн күрөш баштайт, ошол учурда Аурангзеб атасын кулатып, аны өзү эс алган бөлмөсʏнө (уламыш боюнча казынасына) 1666-жылы өлгүчө камап койгон. Шах-Жахандын өмүрү Инаятуллах Канбу жазган «Тарих-е-делгуша» эмгеги аркылуу белгилүү. Тарыхчылар арасындыа Шах-Жахандын ишмердиги жөнүндө бирдиктүү пикир жок, европалыктарды анын жасаткан эстеликтери башка моголдор учурундагы жасалган эстеликтерге караганда көбүрөөк кызыктырган, кымбат баалу таштар Кохинур менен Тимурдун рубини Шах-Жаханга тиешелүү болгон. Бирок ал башкарып турган учурда империянын финансылык алааматка такалышы келип чыккан.
Абдулла ибни Салам
Абдулла ибни Салам (22/643-ж. өлг.) – Мухаммед пайгамбардын  сахабаларынын бири, муруңку жөөт ыйыкчысы. Исламды кабыл алганга чейин аны Хусайн ибни Салам дешкен. Мадинада төрөлгөн.
Адамзатка акыркы пайгамбардын келгендиги тууралуу ал Тоорадан билген. Мухаммеддин пайгамбарлыгы жөнүндө уккан, бирок ал менен таанышканга мүмкүнчүлүгү болбой жүргөн. Пайгамбардын Мадинага болгон хижрасынан кийин, Хусайн ага  барып, келе тургандыгы тууралуу эски жөөттүк булактардан билген пайгамбардын өзү экендигин тааныган. Ушундан кийин ал Исламды кабыл алды жана пайгамбардан алыстабады. Мухаммед пайгамбар аны Абдулла ибни Салам  деп атады.
Абдулла ибни Салам сабаттуу адам болгон жана өзүнүн бүт жашоосу бою диний илимдер менен алектенген. Ал 25 хадистиин айтып берүүчүсү болгон. Халиф Абубакрдын башкаруу тушунда динден кайткандарга каршы согуштарга катышкан.
Колдонулган булактар
Али-заде А. Исламский энциклопедический словарь. — Ансар, 2007. — ISBN 5-98443-025-8
Хабэр Хэйтс (Огайо)
Хабэр Хэйтс (Огайо) (Huber Heights) — Огайо штатынын Montgomery округуна караган АКШ шаары.
Иш боюнча өндүрүш
Иш боюнча өндүрүш – козгоо, иликтөө, соттук териштирүү жана сот өкүмүн (токтомун) аткарууну камтый турган белгилүү бир кылмыш иши боюнча жүргүзүлө турган жүрүм аракеттери менен чечимдердин жыйындысы.
Настика
Настика (санскрипт नास्तिक - ал жашабайт, ал – жок дегенди түшүндүрөт) – Байыркы Индияда трансценденталдуу дүйнө бар экенине жана өлгөндөн соң жашоо болооруна ишенбеген, айрым адамдарды аташат. «Ману мыйзамдарында» настика сөзү нигилисти түшүндүрүп, бирок андан еретик – «пашанданы» айырмалашкан. Настиканын карама – каршысы – астика. Настикага же ортодоксалдуу эмес даршанага локоята, адживика, кайсы бир мааниде адепки буддизм жана адепки жайнизм кирет. Көпчүлүк окумуштуулар скептизм менен локояти материализминин жана агностицизм менен буддизм менен жайнизмдин этикалык идеализминин ортосунда турган адживикага көбүрөөк мүнөздүү дешет.
Настика философиясынын негизги принциби ар кандай кудуреттүү принциптерге тескери мамиледе: веда көз караштарындагы башкы авторитеттердин – кудай-абсолют жана тенден (денеден) айырмалуу жан (брахман жана атман), тиги дүйнө бар экенин таанышпайт. Өзүнүн гана кайталанбас аналогиясы жок табигый мыйзамдарына баш ийүүчү индивидуалдуулук объектилердин болмушу деп эсептейт. Эч нерсе объектинин табияты аныктаган тагдырын өзгөртө албайт. Бул фаталисттик детерминизм өзгөчө адживика тарабынан айрыкча белгиленген. Этикалык жактан динди, деги эле кээ бир кадыр-баркты тануунун натыйжасы бир жактан чарвактардын гедонизмине, экинчи жактан – инсанды индивидуалдык өркүндөтүүнүн жана тарбиялоонун (буддизм менен жайнизм) тажрыйбасы жарыяланды. Настика йогдорго, санкхьяга жана индуизм философиялык системасынын калыптанышына таасирин тийгизди.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Мамлекеттин (коалициянын) аскердик күчтөрү
Мамлекеттин (коалициянын) аскердик күчтөрү - саясаттын каражаты; аскердик кубаттуулуктун белгилүү бир бөлүгү болуп саналат, башка мамлекеттерге же эл аралык мамилелер тутумуна бул кубаттуулуктун тигил же бул максаттарда реалдуу таасир этүүсүнүн деңгээли менен интенсивдүүлүгүн камтыйт.
Мамлекеттин аскердик күчтөрүнүн негизги түзүмдүк элементи болуп анын куралдуу күчтөрү эсептелет. Алар эл аралык аренада аскердик-саясий максаттарга жетишүүнүн жана өлкөнүн ичинде өз кызыкчылыктарын камсыздоонун каражаты катары түзүлөт жана жашайт. Ядролук кылым сандык жана сапаттык жактан ракеталык-ядролук курал менен шартталат, Мамлекеттин аскердик күчтөрү белгилүү бир экономикалык шарттарда калыптанат жана өнүгөт, аларга көз каранды. Азыркы мезгилде Мамлекеттин аскердик күчтөрүнүн чоңдугу, анын мүнөзү жана багыты чечүүчү деңгээлде аскердик-өнөр-жайлык комплекс, анын мүмкүнчүлүктөрү менен шартталган.
Мамлекеттин аскердик күчтөрдүн башка тармактык элементтери болуп илимий-техникалык ой, анын аскердик милдеттерди чечүүгө тартылуу деңгээли, ошондой эле аскердик теория, анын өнүгүү деңгээли эсептелет. Мамлекеттин аскердик күчтөрү элдин моралдык рухуна дагы, куралдуу күчтөрдүн өздүк тутумуна, өлкөнүн коомдук пикирине дагы көз каранды. Мамлекеттин аскердик күчтөрү колдонуу анын сандык жана сапаттык параметрлери, ошондой эле аларды колдонуунун ыкмалары менен шартталат. Ыкмалар болсо акыры келип мамлекеттин саясий максаттары, эл аралык аренадагы араздашуунун курчтугу жана тарыхый доордун мүнөзү менен шартталат.
Мамлекеттин аскердик күчтөрдүн иш жүргүзүүсүнүн негизги формалары болуп: тикеден-тике материалдык, физикалык таасир этүү жана жабык түрдө опузалоо иретинде колдонула турган аскердик зомбулук (эң акыркы форма катары) эсептелет. Мамлекеттин аскердик күчтөрдүн бир нече негизги функцияларын бөлүп көрсөтүүгө болот. Салттуу функция - согушта жеңишке жетишүүнүн каражаты катары - көптөгөн кылымдар бою өкүм сүргөн. Бирок куралдардын кыйраткыч кубаттуулугунун жогорулашы менен бул функция эл аралык мамилелер ж.б. чөйрөлөрдөн, эң башкысы, зомбулуксуз жолдор менен сүрүлүп чыгарыла баштады. Бир катар мамлекеттерде массалык кыйратуучу куралдардын көп санда болушу согушту цивилизация жана дегеле жердеги жашоонун өзү үчүн коркунучтуу кылды.
Ошондуктан согуштун саясий проблемаларды реалдуу чечүүгө, ал эми Мамлекеттин аскердик күчтөрдүн жеңишке жетишүүнү аткарууга жөндөмдүүлүгү жөнүндө маселе жаралат. Мамлекеттин аскердик күчтөрдүн башкы функциясы анын жардамы менен мамлекеттер үчүн пайдалуу ар түрдүү - эки жактуу, аймактык, глобалдуу деңгээлдеги позицияларды түзүүдө турат. Күчтөрдүн өзү үчүн пайдалуу катыштарын түзүү аскердик жеке кубатты өстүрүү менен гана эмес, анын башка мамлекеттердин аскердик кубаттуулугу менен биригиши (аскердик саясий союздарды, блокторду түзүү) менен дагы жетишилет. Дагы бир функциясы - башка өлкөлөргө (бир же бир нече), эл аралык мамилелер тутумуна басым жасоо. Бул учурда Мамлекеттин аскердик күчтөрү менен саясаттын байланышы ачык байкалат, анткени бул баарыдан мурда саясий басымдан көрүнөт. Көп учурда басымдын формасы куралдуу кагылышууларга, согушка өсүп жетет.
Мамлекеттин аскердик күчтөрүнүн ар түрдүү мүнөздөгү - улуттук-боштондук, революциялык, улуттук ж.б. кыймылдарга, ар кайсы мамлекеттер менен аймактарда саясий жана экономикалык туруксуз шарттарды түзүүгө саясий басым кылуунун каражаты катары функциясын даты айтууга болот. Мамлекеттин аскердик күчтөрдү ушул максаттарда колдонуу акыркы он жылдыктарда кеңири жайылды. «Кансыз согуштун» аякталуу, мамлекеттердин ортосунда конфронтациянын эмес, өнөктөштүктүн негизинде жаңы мамилелердин калыптаныш шарттарында согушту тыюу жолу менен болтурбоо сыяктуу Мамлекеттин аскердик күчтөрү даты жарала баштады. Мамилелердин ичинен күчтөрдүн саясатын четке кагуу эл аралык жана улуттук коопсуздукка кызмат кылмак, ал кызыкчылыктардын балансына орун берүүгө тийиш.
Уркасым Бегаалы уулу
"Манасты" улантып айтуу максатында Манастын белгиси болгон анын ташына барып зыярат кылууну, Каркырадагы Көкөтөйдүн ашы өткөн жерди көрүүнү эңсейт. Эңсеген жерлерин көргөндөн кийин басса-турса "Манас" айткысы келип өзүнчө ичинен күбүрөп айтып жүрөт. "Манас" үчилтигинин үч бөлүмүн тең бирдей биле турганын эскерткен. Ал "Манас" үчилтигинен: Манастын балалык чагы, "Кыргыздардын Алтайдан көчүшү жана Манастын  кан көтөрүлүшү, Көкөтөй кандын ашы, Алмамбет менен Чубактын жол талашы, Тал-Чокунун көрүнүшү, Алмамбет менен Сыргактын чалгынга барышы жана жылкы тийүү, Тайторуну чабышы сыяктуу белгилүү салттык эпизоддорду айтары жөнүндө эскерет.
Манасчынын өзүндө жазылган "Алмамбет менен Сыргактын чалгынга барышы жана жылкы тийүү" деген эпизоддон чакан үзүндү бар. Анын мазмуну мындай: Коңурбайды тосоттоп кыргыздын колу Каспан-Тоонун оюна келип түшөт. Коңурбайдан кабар алууга жана жолду чалууга Манас Алмамбет менен Сыргакты чалгынга жөнөтөт. Алмамбет менен Сыргак күүгүм талаш Кашкардын Кара-Суусуна жетип келишет. Кирип турган сууну көргөн Сыргак бул суудан кантип кечерин сурап, Алмамбетке кайрылат. Алмамбет Сыргактын баатырлыгын сыноо максатында ал чыныгы баатыр болсо, анан каканчылуу Бээжинге кайра тартпай кирейин. Жок, суудан кайра тартса балаңдын эси жок экен деп ушул жерден кайтарып жиберейин дейт да, өзү суудан кечип кетет. Муну көргөн Сыргак чындап эле Алмамбеттен сестенип жадыгөй, амалдуу неме эле кечпей койсом башымды кесип салат ко деп, ойлонот да суудан кечүү издебестен Көктелки менен Кара-Суудан өтүп, Алмамбетке келет. Ошондо Алмамбет Сыргакка кайрылып:
Аяр кылып тура тур,
Айтканымды уга тур.
Баатырдыгыңды билдим го,
Байкап сөзгө илдим го, — деп анын чексиз шердигине баа берет.
Суудан чыккан соң Алмамбет эми Бээжинге бара турган жөн-жайды айтып, Карткүрөңгө жүктөгөн суп куржунду алып келгин деп жумшайт. Куржундан Каныкейдин даярдап койгон кийитин алып чыгып экөө кийет да калмакка окшошуп калышат. Сыргакты кириштин каны Жаргол болосуң, кулагың укпаган керең адамсың дейт. Аңгыча болбой Карагул келет. Ал экөөнү жанына жолотпой качып турат. Алмамбет Коңурбай абама тартуу алып келебиз, кайрылып, кетип баратканда ала кетейин дейт да, Карткүрөңдү жылкыга агытып жиберет. Карагул Алмамбетти таанып калат да качып жөнөйт. Алмамбет менен Сыргак жылкыларды айдап суудан өткөрүп салат. Карагулга жибербей койдуң деп Алмамбетке Сыргак тарыныч кылып, артынан издеп барамын дейт. Ошондо Алмамбет ой кылып, Сыргакты таштап жер уусун билген неме өзү жөнөйт. Карагул болсо Коңурбайга жетип болгон окуяны айтканда, алар кол курап куугундап чыгат. Астын тосоттоп калган Алмамбет Коңурбай тушташ келгенде качырып сала берет. Экөө кубалашып, Сарала чарчап чаалыгат. Аны көргөн Коңурбай артынан ээрчитип олтурат. Муну көргөн Сыргак артынан жете келип Коңурбайды жыга сайып анан Алмамбетке келип, ал эс-учун жыйгыча, Алгара Коңурбайга жонун тосуп, мингизет да, ала качып кетет. Ал жерден Алмамбет менен Сыргак жылкыны айдап оорукта жаткан Манасты көздөй жөнөп калышат.
Муканна көтөрүлүшү
МУКАННА КӨТӨРҮЛҮШҮ – 776–783-жылы Орто Азияда араб бийлигине жана жергиликтүү феодалдарга каршы чыккан элдик көтөрүлүш. Жетекчиси Хашим ибн-Хаким, ылакап аты Муканна (арабча – чүмбөттүү). Аны айрымдары кир жуугуч десе, башкасы кийиз баскыч деп жазат. Муканна элди Аббасилерге (Араб халифтиги) каршы көтөрүлүшкө чакырган. Аны камакка алышып, Багдад түрмөсүндө отургузушкан, бирок андан качып чыгып, Орто Азияга кайтып келген. Мервде Аббасилерге нааразы болгондорду топтойт, аны жактагандардын саны өскөн. Тарыхчы Наршахинин маалыматы боюнча Согдуда да көптөгөн айыл-кыштактардын калкы исламды таштап, Муканнанын окуусуна өтөт. Муканна «кудайдын атынан сүйлөп жатам, мага бардыгыңар баш ийишиңер керек» деп жарыялаган. Өзүн колдогондорго аларды бейишке чыгарууну убада кылган, каршы болгондорду тозокко салам деп коркуткан. Акырындык менен көтөрүлүшчүлөр Бухара аймагынын айрым жерлерин ээлешген. Бухаранын жанындагы Наршах кыштагы көтөрүлүштүн борборуна айланган. Айыл башкаруучусу да Муканна тарапка өткөн. 776-жылы бул жерде алгачкы жолу Араб халифтигинин аскерлери менен кагылышуу болуп, көтөрүлүшчүлөр 700гө жакын адамынан ажырап, жеңилип калышат. Халифтиктин аскер башчысы көтөрүлүш-чүлөрдүн жол башчылары менен көтөрүлүштү токтотуу жөнүндө сүйлөшүүгө аракет кылат, бирок ошол эле жылы Наршахта кайрадан көтөрүлүш чыгат. Өкмөт аскерлери Наршахты төрт ай бою камалашкан. Көтөрүлүш-чүлөр өз эрки менен багынбай тургандыгына көзү жеткенден кийин камалоочулар башкы дубал мунараларынын биринин астын билгизбей казып кулатышкан. Көтөрүлүшчүлөр аскерлердин кысымына туруштук бере алган эмес. Наршах башкаруучусу жана көтөрүлүш-түн жол башчылары өлтүрүлгөн. Тирүү калгандары Муканнага качып барышкан. Бул кезде Муканна көтөрүлүштүн негизги борборунун бири болуп калган Кашкадарыя өрөөнүндө эле. Көтөрүлүштүн башталышында айрым жергиликтүү феодалдар да Муканнаны колдогон. Бирок алар Наршахтагы жеңилүүдөн кийин өкмөт аскери тарапка өтүп кетишкен. Эмир көп сандаган аскер чогулткан. Анын жарымын букаралык дыйкандар кошууну түзөт. Аларга 3 миңден ашык кол өнөрчүлөр курал-жарак, таш ыргытуучу машиналарды жасоо менен кызмат көрсөткөн. 778-жылы Самаркан алынганда, көтөрүлүштүн борбору Санамга көчкөн. Халифтиктин аскерлери бул шаарды 4 жыл камоого алган. Көтөрүлүшчүлөр тышкы дүйнө менен байланышы үзүлгөн шаарды туруктуулук менен коргошкон. Көтөрүлүшчүлөр жеңилип, 783-жылы шаар кулаган. Муканна өз жанын өзү кыйган. Бирок, Муканнанын жактоочулары көпкө чейин элди Аббасилердин үстөмдүгүнө каршы күрөшкө чакырып турушкан.
Черняев, Михаил Григорьевич
Михаил Григорьевич Черняев (1828-жылы 3-ноябрда  Могилёв  губерниясынын Тубышки кыштагында   туулган - 4-август 1898-жылы Могилёвдө  каза  болгон)
1840-жылдан баштап  Дворяндык  полкто  курстан  өтʏп,
1847-жылы Павл полкунун  Лейб-гвардиясында  кызмат  өтөгөө  киришкен. Андан сон  академиянын  генералдык  штабынын  курсунан өтʏп, Дунай  армиясына жолдомо  алган.
1849-жылы Кичи-Валах отрядынын составында  Венгер жʏрʏшʏнө   катышкан.
1854-жылы кʏзʏндө 4-корпустун составында Крымга князь Меншиковго жардамга жөнөтʏлгөн. Севастополдун алдында гарнизондун  баардык  иштерине катышкан, Инкерман, Хрулеве салгылаштарында  катышып, ыйык Владимир  ордени  менен  сыйланган жана «Эрдиги  ʏчʏн»деген  жазуусу бар курал  алган. Туркестандагы ишмердиги.Согуштун аягында  з-жөө  аскердик  дивизиянын  башкармалыгына  дайындалган. Кийинчээрек Оренбургдук генерал-губернатор Катениндин  алдына  которулган.
1858-жылы Бутаковдун Аралга  экспедициясына катышып, Хива хандыгына каршы көтөрʏлгөн Кунграддыктарга  жардам  берʏʏ  максатында  отряддын  командычысы  болгон.
1859-жылы Кавказга  жөнөтʏлгөн, Кавказ  тынчыганда  кайра  Оренбурга генерал  Безактын  штабына  жөнөтʏлгөн.
1864-жылы Безак менен  башкирлерди  башкаруу  жөнʏндө  талашка  тʏшʏп, Петербурга  кетип  калган. Ошолучурда Орто Азияда талаа  губерниялары  оренбург  жана  сибирди  бириктирген  кʏчтʏʏ  аскер  линиясын  тʏзʏʏ ʏчʏн номиналдуу  Коконго  баш  ийген  аймактарды  басып  алуу  керек  болгон.
Черняев 1864-жылы Сибирь тилкесинин «Зачуйский» отрядына командирлике  дайындалган. Замандаштарынын пикиринде жана жасаган  иштерине караганда  согуштук  полководчулук таланты  болбогонуна карабай өзʏнө жогору ойдо ,саясатты  терен  изилдеген, ар  тараптуу  ойлонуп  иш  жасаган  колониалдык  доордун  «алга» дегенинен  башкасынын  баарын четке  каккан  тез  ийгилике  жетʏʏнʏ  энсеген  инсан  болгон. Сибирь жана  Оренбург  губернияларын  бириктирʏʏ  жөнʏндөгʏ  ой   Александр  II тарабынан   жактырылгандан  сон, Черняев Сибирь  тилкесинин  командири  болуп  шайланган. Бир аз  даярдыктарды  көргөн соң ал Кастектен чыгып Токмок чебине келген.Ал  жергиликтʏʏ элдер менен ар кандай  жол  менен сʏйлөшʏп  аларды орус  бийлигине  өтʏʏгө  көндʏргөн. Андан ары Олуя-Атага жөнөгөн. Ал аз гана отряд менен Олуя-Ата жана  Чымкент чептерин басып  алган.
1865-жылы Черняев Ташкентти басып алууга жөнөп, 2000  аскер  менен 100000 калкы, 30000 коргоочусу бар  шаарды  басып алган. Ташкентти басып алгандыгы  ʏчʏн  ал «Ташкент  арстаны»  атка  конгон.Тʏркстан  облусуна  аскер  губернатору  болгон, Черняев  Ташкентти  Бухара  эмири  басып алганы  жатат  деген  шылтоо менен Бухарага жортуул кылганы  жатканда, британдык  дипломаттарЕвропада Россиянын Орто Азиядагы колониалдык ишмердигин кʏнөөлөгөн  билдирʏʏлөр чыгып, Орто Азиянын тегерегиндеги  ызы - чуулар эл  аралык денгээлге  чыгып, Черняев  кайра  чакыртылып  алынган. Черняев аскерден  эрте  оставкага  кетип, газета  тармагында дагы  алектенген.
1882-жылы кайрадан  Тʏркстан  генерал-губеннатору болуп  шайланган. Ал ишти жʏргʏзʏʏдө консервативдик лагерден  кенешчилерди  алып,  алардын  жардамы  менен  колуна  соттук  ж.б. бийликтерди топтой баштаган. Ошондуктан ал иштен кайрадан  кеткен.
Халфин Н. А. Политика России в Средней Азии (1857—1868). М., 1960.
Аттокуров .С.КыргыздарXIXкылымда .-Б.,2003.
Философиянын жакырчылыгы
Философиянын жакырчылыгы («Мырза Прудондун «Жакырчылыктын философиясы» деп аталган эмгегине жооп») – капиталисттик коомдун экономикалык негиздерине илимий анализ берген жана диалектикалык-материалисттик көз караштын маанилүү принциптерин чагылдырган К. Маркстын эмгеги. Китепти түзүүгө негиз болуп 1846-жылы Парижде басылып чыккан Прудондун «Экономикалык карама-каршылыктардын системасы же жакырчылыктын философиясы» деп аталган эмгеги эсептелген. Маркстын жообу 1847-жылдын июль айынын башында француз тилинде басылып чыккан. Прудон тарабынан колдонулган демагогиялык фразеологиянын формасындагы майда буржуазиячыл иллюзиялар жумушчу кыймылына кеңири сиңип, аларды революциячыл күрөштөн алыстатып жаткандыгына байланыштуу К. Маркс автордун эмгегине курч сын менен жооп берген. Капиталисттик коомду реформалаштыруунун Прудон сунуш кылган утопиялуу пландарына каршы К. Маркс экономикалык анализге таянуу менен коомду революциянын жолу менен гана өзгөртүү мүмкүн экендигин баса көрсөткөн.
Суутек байланышы
Суутек байланышы —  ар башка молекулалар же бир эле молекула атомдору суутек атому аркылуу Х-Н. . . Ү тибинде химимялык биригиши. С. б. заттын физ.-хим. жана структуралык касиеттерине таасир кылып, физиологиялык процессте өзгөчө чоң ролду ойнойт. С. б. суутек менен терс электрдүү элементтер атомдорунун (Сl, F, О, N жана башка) ортосундапайда болот. Мисалы, мол. аралык С. б. пайда болуу схемасы:
Н-О + Н-O --® Н-O ... Н-О
H H H H
Бир эле молекула курамындагы С. б. o-аминофенол молекуласы мисал боло алат. С. б. энергиясы элемент терс электрдүүлүгүнө жана анын атомунун өлчөмүнө көз каранды, С. б. түзүүгө катышкан элементтер терс электрдүүлүгү канчалык чоң, ал эми атомдор радиусу канчалык кичине болсо, пайда болгон байланыш энергиясы ошончолук жогору болот. С. б. димер, тример же полимер сыяктуу ассоциаттар пайда кылат. Мисалы, С. б. болбогондо суунун тонуу, кайноо температурасы (0°С жана 100°С) алда канча төмөн болмок.
Бишкектеги балдар музыкалык мектеби
Бишкектеги балдар музыкалык мектеби П. Ф. Шубин атындагы - 1939-жылдын 23-октябрында Кыргыз ССР ЭКСтин токтому менен ачылган. 1948-жылдын 20-январында композитор, дирижёр, Кыргыз ССР эл артисти П. Ф. Шубиндин ысымы ыйгарылган.
1959-ж. Эркиндик бульвары менен Москва көчөсүнүн кесилишкен жерине атайын жаны имарат салынып берилген.
Окуу мөөнөтү 5-7-жыл. Фортепьяно, кылдуу, элдик, үйлөмө, урма аспаптар жана хор бөлүмдөрү бар.
Буларда ар жыл сайын 800гө жакын балдар музыкалык билим алышат. Мектеп ачылган жылдардан тартып жогорку кесиптеги педагогдор иштешет.
Фортепьяно бөлүмүндө узак жылдары Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими Д. Г. Склютовский, Д. А. Дубинская, E. М. Рысь, Г. М. Бурштин, Р. М. Малеева, Н. Г. Сухова, М. Л. Пейсокова, скрипка классында Я. Д. Фридьев, М. Л. Жеребкер, Н. Н. Токина, теория сабагынан Р. Г. Миронович, Н. В. Шокольский, A. В. Коханов, мектепте E. Н. Макарова, И. А. Деева, E. К. Моисеенко, E. В. Воржев, мектептин мурдагы бүтүрүүчүлөрү Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер. Ж. Малдыбаева. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген кызматкер С. Л. Богомольная, эл агартуунун отличниктери Ю. Г. Мисаланди, А. Ф. Кудрявцева, T. О. Макеева, И. Н. Топильская, Л. Ивасишына ж, б. иштешет. Азыркы тапта мектепте Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер Р. Мадварова, Кыргыз Республикасынын искусствосуна эмгек сиңирген ишмер Р. Г. Зайцева, Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун кызматкерлери Н. Г. Светлов, Ч. С. Хегай, эл агартуунун отличниктери И. В. Хорошев, Ч. К. Аламанов, А. Л. Бекмуратов, A. О. Гумбин, М. Б. Зайцев, Г. Г. Барчуков ж. б. тажрыйбалуу жана жаш педагогдор эмгектенүүдө. Мектепти бүтүрүшкөн көптөгөн окуучулар бүгүнкү күндө республикага, чет өлкөлүк угуучуларга белгилүү музыканттар: Кыргыз Республикасынын эл артисти M. М. Атагелдиев, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти O. С. Евтахов, M. Е. Виннер, Л. С. Кийизбаева, Г. А. Жеенбаева, Ш. Токтоналиев, искусство таануу илимдеринин кандидаттары E. С. Лузанова, К. Л. Надыршина ж. б. Мектептин концерттик залы, китепканасы, музыкалык аспаптарды ондой турган устаканасы бар. Класстар окуу программасынын талабындай жасалган. Мектептин алдында хор, оркестр, ансамблдер (вокалдык, аспаптык) бар. Мектептин базасында (залында) ар дайым «Мээрим», «Сорос-Кыргызстан» фонддору уюштурган республикалык конкурстар, фестивалдар такай өтүп турат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Иш боюнча өндүрүштү аяктоо
Иш боюнча өндүрүштү аяктоо – 1) административдик иштеги ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдардын иш боюнча өндүрүштү аяктоочу процесстик ишмердикти токтотуу жөнүндөгү чечими; 2) кылмыш-жаза жүрүмүндө белгилүү бир кылмышжаза иши боюнча аны козгоо, тергөө, соттук териштирүү жана соттук өкүмдү (токтомду) аткарууну аяк-тоодогу процесстик аракеттердин жана чечимдердин жыйындысы.
Аламүдүн чокусу
Аламдүн чокусу - Кыргыз Ала-Тоосундагы эң бийик чоку. Бийктиги 4875 м. Ала-Арча менен Аламүдүн капчыгайларынын баш жагын болүп турган, Кыргыз Ала-Тоосунун түндүктөн-батышты көздөй кеткен тармагынан орун алган. Тик капталдуу, үстү тайпак келип, дайыма кар, мөңгү каптап жатат.
Жеңиш (Лейлек району)
Жеңиш — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Ак-Суу айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы ― 1241 киши (2009-жылы).