cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кымыз менен дарылоо
Кымыз менен дарылоо— түрдүү ооруларды дарылоодо бээнин сүтүнөн ачытылып жасалган кымызды пайдалануу. Ал байыртан эле белгилүү. Кымыз менен дарылоо Орто Азия, Казакстан, Башкырстан жана башка жерлердеги санаторийлерде кеңири жүргүзүлөт. Төөнүн, уйдун, эчкинин сүтүнөн да кымыз ачытылат. Бирок алар майлуулугу боюнча бээнин сүтүнөн жасалган кымыздан алда канча айырмаланып турат. Организмге жагымдуулугу, пайдалуулугу, минерал заттардын көптүгү жагынан бээнин сүтүнөн жасалган кымыздын артыкчылыгы бар. Кымызда А, В, С витаминдери, сүт кислотасы, кант, минерал заттар, май, көмүр кычкыл газ болуп, алардын көптүгү жылкы оттогон жайытка жараша болот. Кымызды ичкенден кийин ичеги-карын жолдорунун бездери дүүлүгүп, карын зилин чыгаруу күчөйт. Ал себептен аны ачкарын ичүүгө болбойт, анткени ал карын, ичегилерди тез дүүлүктүрөт. Айрым ичеги-карын ооруларынан жапа чегип жүргөндөр, адегенде көп өлчөмдө ичсе терс таасир тийгизиши мүмкүн. Ошондуктан кымызды кичинеден, өлчөмүн улам күн өткөн сайын жогорулатып, жакшы сиңимдүү, эт-аштуу, аш болумдуу тамак-аш менен ичип, байыр алуу талап кылынат. Кай бир оорусу бар адамдарга жаңы саалып алынган (ачый элек) бээ сүтүн ичүү да сунуш кылынат. Кымыз тамакка табитти ачат. Кымыздын тутумундагы сүт кислотасы тамак-аштагы белоктордун, майлардын, ар кандай канттардын сиңирилүүсүнө көмөк болот. Кымыз адегенде жүрөктү лакылдатып, кан басымын бир аз көтөрөт, дени соо адамдар андан бат эле арылып, бара-бара тамырдын кагышы кадимки калыбына келет. Кан тамырларга да кымыз кыйла жакшы таасир тийгизгендиктен, эритроциттер менен лейкоциттердин саны арта тургандыгы илимде аныкталган. Бирок, гипертония оорусунда, жүрөк кемтигинде кымыз ичүүгө тыюу салынат. Бир катар организмдин өнөкөт же катуу кармаган ооруларында «баарына эле дары» деп кымызды иче берүүгө болбойт. Ошондуктан кымыз ичип — «дартка даба издөөдөн» мурун сөзсүз врачка көрүнүп, кеңеш алуу керек. Кээде айрым адамдар кымыз ичкенде жүрөгү айланып, кусуп, башы ооруп, уйкусу качса аны ичпөө керек. Кымыз туберкулёз ооруларында, аз кандуулукта, ошондой эле өнөкөт бронхитте, энтероколитте жана башка врачтын көзөмөлүндө өлчөмү менен ичсе абдан пайдалуу. Механизаторлор, ошондой эле күндүз кызмат иштегендер, ысык мезгилде аны ичүүгө болбойт. Кымызды жакшы ачытып, күнсүтпөй, салкын кармап, жакшы бышканда гана күчүнө келип, сапаты артат. Кымызды жайлоодон кыштакка (шаарга) жеткирүүдө да 2—3 күн түнөтпөй, жөнөөрдө саам (жаңы саалган сүт) куюп, жолдо күнсүтпөй, муздак алып келип өткөрүү да анын сапатын сактайт. Сапаттуу жасалган, өлчөмү менен ичилген, сары каймактаган кымыз саламаттыктын сактыгына, өмүрдүн узактыгына өбөлгө берет.
Тарыхы
Кымызды биринчилерден болуп байыркы казак жана моңол талааларындагы көчмөн эл энеолитте жазап баштаган (5500 жыл мурун). Көчмөн эл кымыз жасоонун жолун жашырып келишкен. Кымыздын эң биринчи колдонуунун издери энеолит эпохасына таандык. Суусамыр өрөөнүндө, ат үйрөтүүчү жабжыктардын арасында бээнин сүтүнүн калдыктары менен, эчкинин терисинен жасалган чанач табылган. Кымыз тууралуу биринчи байыркы грек тарыхчысы Геродот (484—424 ж. б. з. ч.) жазган. Ал скифтердин жашоосун баяндап, алардын жакшы көргөн ичимдиги терең жыгач челекте бээнин сүтү урулуп жасалган өзгөчө ичимдик экенин айткан. Геродотко ишенсек, скифтер кымыздын жасалуу жолун билип калгандардын көздөрүн сокур кылып салышчу экен. Ошондой эле кымыздын сүрөттөөсүн байыркы орус жылбаянында- Ипатьев тизмесинде да жолуксак болот. Кымыз тууралуу кеңири маалыматты француз монахы жана XIII кылымдын миссионери Гийом де Рубрук жазган. Өзүнүн "Татарияга" кылган саякатын айтып берип атып, биринчи жолу кымыздын жасоо жолун, даамын жана анын таасирин сүрөттөгөн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
25 (Аделдин альбому)
25 — британиялык ырчы жана акын Аделдин үчүнчү студиялык альбому. Адел Danger Mouse, Самүэл Диксон, Пол Эпуорт, Грег Керстин, Макс Мартин, Линда Перри, Ариел Рехштайд, Марк Ронсон, Shellback, «The Smeezingtons» продюсердик тобу жана Райан Теддер сыяктуу продюсерлер менен кызматташып иштеген. Альбом 2015-жылдын 20-ноябрында XL жана Columbia лейблдарынан чыккан. Аделдин бул альбомундагы биринчи сингл болгон «Hello» 2015-жылы 23-октябрда чыгар замат АКШ, Австралия, Улуу Британия жана башка көптөгөн өлкөлөрдүн хит-параддарынын алдыңкы катарын ээлеген. Бир айдан кийин чыккан альбом сап башы синглдын ийгилигин кайталап, рекорддук сатык көрсөткүчтөрү менен көптөгөн өлкөлөрдүн хит-параддарында биринчи орунду алган. 2016-жылдын февраль айында дүйнөлүк тираж 19 миллион нусканы ашкан. Диск 2016-жылы 26-февралда "Жылдын британ альбому" категориясында BRIT Awards сыйлыгын алган. 2017-жылы 12-февралда Лос-Анжелесте 59-"Грэмми" музыка сыйлыгын тапшыруу аземинде диск Жылдын мыкты альбому жана Мыкты вокалдык поп-альбом деп таанылган. 2016-жылдын июнь айына дейре дүйнө жүзү боюнча 20 миллиондон ашык нуска сатылган.
Актачы, урук
Актачы - найман уруусунун курамындагы урук.
Академик Б. Ө. Орузбаева “акта” - монголчо “акта” = ат + чы; “атчы”, “ат багуучу” деген маанини түшүндүрөрүн жазат. -чы, -ча морфемасы кесиптин, кыймыл-аракеттин маанисин билдирүүчү сөз жасоочу мүчө. Сөздүн уңгусу “акта” (ахта) П.М. Мелиоранскийдин пикири боюнча түрк жана монгол тилдерине монгол жеңип алууларынын учурунда фарсы тилинен XIII к. чектеринде кирген. Сөздүн алгачкы мааниси “бычылган ат” дегенди түшүндүрүп, кийинчерээк жылкынын жалпы аталышы катары калыптанган. Этноним сөз катары эзелки формасын сактап калган.
Кызыл-Сеңир, Сузак району
Кызыл-Сеңир, Сузак району — Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы кыштак. КызылТуу айыл округуна караштуу. Райондун борбору Сузак кыштагынан 18 км түндүкчыгыш тарапта. Жалал-Абад темир жол бекетинен 15 км. Кыштак 1790-ж. негизделген. Калкы — 2835 (2009); негизинен мал жана дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП, мечит, мончо, стадион жана башка бар.
Бердибай уулу Мамыр
Бердибай уулу Мамыр (Туулган, өлгөн жылдары белгисиз) Жыгаччы. Сокулук районундагы Жыламыш айылынан чыккан. Анын устаты Турдубай уулу Жабдан жыгаччы болгон (ал адам тууралуу маалыматтар жок). Маркум Кызгара уулу Кошалынын кезегинде берген маалыматтарына караганда Мамыр жалаң жыгаччылыкка, оюм-чийим үлгүлөрүн түшүрүүгө узанган. Кырма идиштерине көбүнчө «чаян түйүштү» жиксиз чыгарган. Боз үйдүн босого-таягы, каалгасы, үкөк, төө сандык сыяктууларга жараткан кооздуктары «өздүк кыял оюмдарынын» элементтерине негизделип, аны үзүл кесилсиз жалпы оюмда берген. Жергеде боз үй тиккен кезде анын андай буюмдары үймө-үй жолугуптур. Бара-бара сынып бүлүнүп, отко жагылып билинбей кеткени баамдалат. Учурунда мамлекеттик музейлерге экспонатталып калышы ыктымал.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Дөңбаев, Жеңиш
Дөңбаев Жеңиш (1945-ж. т., Талас району, Кең-Арал айылы) — спортчу, СССР спортунун эркин күрөш боюнча чебери (1967), Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген машыктыргычы (1981), СССРдин эмгек сиңирген машыктыргычы (1992). 1969-ж. Бишкек политехника институтун бүтүргөн. 1970-жылдан Республикалык спорт чеберлеринин жогорку мектебинин күрөш боюнча машыктыруучусу. Ошол мектептин курама командасынын мүчөсү (1969—71). Азыр Республиканын курама командасын жетектейт. «Буревестник» спорт коомунун борбордук совети менен СССР профсоюздарынын 9-спартакиадасынын (1969; алтын медаль) чемпиону. 1969-ж. эркин күрөш боюнча СССРдин курама командасынын мүчөсү болгон. Ал ондогон чебер балбандарды тарбиялап чыгарды.
Кыпа-Отрыкыль-Кикя дарыясы
Кыпа-Отрыкыль-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Толька дарыясынын оң жээгинен 126 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сейтек (китеп)
«Сейтек» (китеп) - «Манас» эпосунун 3-бөлүгү, курама варианттын жарык көргөн 4-китеби (Фр., 1960). «Манас» үчилтигин жыйынтыктаган корутунду бөлүм. Текст эки колонка менен терилген, көлөмү 20 750 сап ыр, 265 беттен турат.
«Сейтек» жомогу «Манас» менен «Семетей» бөлүмдөрү сыяктуу бир нече варианттардан курулбастан Саякбай Каралаев уулунун вариантынын гана негизинде түзүлгөн. Түзүүчү Т. Сыдыкбеков, кириш сөзүн жазган К. Афанасиев.
Китептин аягына көөнө сөздөрдүн түшүндүрмөсү берилген.
«Сейтек» жомогунан китепке төмөнкү окуялар кирген: Күлчоро менен Айчүрөктүн туткунга кетиши, Сейтектин төрөлүшү жана анын балалык чагы, Кыястын өлүмү, Сейтектин Таласка келиши, Чоң энеси менен Бакайга жолугушу, Семетейдин элге кайра кошулушу, Желмогуз уулу Сарыбайдын урушу жана сөз аягы окуясы менен аяктайт. Саякбай Карала уулунун таланттуулугу аркылуу өөрчүтүлгөн жана Т. Сыдыкбеков чебердик менен кыскартып түзгөн эпостун «Сейтек» бөлүгүнүн көркөмдүк мааниси чоң, эмоционалдык таасири күчтүү. Бул таасир биринчи кезекте, эл сүйгөн оң каармандардын өтө аянычтуу шарттарда көрсөтүлүшү аркылуу жомоктун трагедиялык мүнөзгө айланышында, душмандар жеңилип, эл жыргалчылык заманга жетет деген оптимисттик жогорку идеяларга негизделгендигинде. Ошондой эле кекчил Канчоронун элге жана элдин ишенген баатыры Семетейге карата чыккынчылыгы бул бөлүмдө кеңири көрсөтүлөт. Эпостун биринчи бөлүгүндөгү негизги оң каармандар Каныкей, Бакай, экинчи бөлүгүндөгү оң каармандар Семетей, Күлчоро, Айчүрөктөр да «Сейтектин» сюжетинин өнүгүшүнө маанилүү роль ойнойт. Китеп кыргыз окурмандарына «Сейтекти» жазма түрүндө тааныштыруунун алгачкы аракети болгон.
Сейтек 1991
«Сейтек» — Саякбай Каралаевдин вариантынын «Манас» үчилтиги боюнча жарык көргөн 3-бөлүгү (Фр., 1991). Тексти эки колонка менен терилип, 32634 сап ырдан турат. Баш сөзүн А. Жайнакова жазган. Сүрөтчү Т. Курманов көркөмдөгөн. Сөздүгүн жана айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсүн Р. 3. Кыдырбаева, А. Жайнакова түзгөн. Саякбай Каралаевдин вариантынын бул китебине: Сейтектин төрөлүшү, Кыястын Сейтекке той бергени, Сейтекке ат коюлушу, Айчүрөктүн Сейтекти тарбиялашы, Карадөөнүн Сейтекти издеп, ага ата-тегин айтышы, Сейтектин Карагулду өлтүрүшү, Айчүрөк менен [[Күлчоро|Күлчоронун]] Акбала менен Каныкейди көрүшкөнү, Карадөөнүн Тайбуурул минген Семетейди көрүшү, Желмогуз уулу Сарыбайдын казат башташы, Карадөөнүн өлүшү, Желмогуз уулу Сарыбайдын окуясы, Сейтек менен Акжолтойдун перинин кыздарына үйлөнүшү, кытай каны Китенин жиберүүсү менен Чоң-Билгичтин кыргыздардын жылкысын тийиши, Кенен, Кенендин төрөлүшү сыяктуу окуялар кирген.
Адабият
Адабият (араб - адептүүлүк, ыймандуулук) ― искусствонун сөз өнөрү менен ишке ачуучу, дуйнөнү образдуу чагылдырууга негизделген түрү. Бул түшүнүк кең мааниде бардык эле жазылган чыгармаларга карата колдонулат. Маселен,илимий адабият, техникалык адабият, медициналык адабият жана башка. Ал эми тар мааниде – көркөм чыгарма дегенди билдирет. Адабият адам жаралгандан бери эле жашап келет. Кыргыздарда термин катары бул сөз революциядан кийин тилибизге кошулду. Көркөм адабият – коомдук аң-сезимдин бир формасы. Анын өсүшү, өзгөрүшү ошол коомдук турмуш менен тыгыз байланыштуу. Искусствонун айрым түрлөрүндө, мисалы, сүрөттө ― боёк, бийде ― кыймыл-аракет, музыкада үн негизги курулуш материал болсо, адабиятта мындай кызматты сөз аткарат. Ошондуктан анда ар кандай идея, тема сөздүн жардамы аркылуу ачылат.
Адабият оозеки айтылса, анда ал угууга ылайыкталат, ал эми жазуу формасында болгондо окурмандык кабыл алууга ыңгайлашат. Адабиятта ар түрдүү тектер, жанрлар турмушту чагылдыруунун өзгөчөлүктөрүнө ылайык аракеттенет. Ал адамдарга таануучулук, тарбиялоочулук, өстүрүп-өнүктүрүүчүлүк, эстетикалык рахат берүүчүлүк кызмат кылат да, ар түрдүү көркөм методдордо, агымдарда ар кыл өзгөчөлүктөргө ээ болот. “Адабият – элдин аң-сезими, жарыгы, жемиши, алардын жашоо турмушу” (В.Г.Белинский) болуу менен “адамтаануу” (М.Горький) катары элдин рухий турмушун дайыма коштоп келатат. Адабият - сөз өнөрү деп да айтылат.
Булактар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Нарбото бий
Нарбото бий (1751–1798)- 1770–98-жылдары Кокон хандыгынын башкарган бий. Эрдене бийдин көзү өткөндөн кийин Кокондо бийлик үчүн жүргөн феодалдык күрөштөр менен ич ара чыр-чатактар Нарбото бийдин бийликке келишин шарттаган. Кокон ак сөөктөрү Нарбото бийге тактыга отуруу сунушу менен кайрылышканда, ал «жогорку бийликке ээ болуу өтө опурталдуу экендигин» айтып, макул болбой коёт. Акырында бардыгы ага берилгендиктерин билгизип ант беришкенден кийин гана Нарбото бий сунушту кабыл алган. Бирок мамлекет ишмердикти ага Чуст менен Намангандын баш ийбеген феодалдарына каршы күрөш менен баштоого туура келген. Нарбото бийдин андан кийинки маанилүү иши өзүнө каршы жергиликтүү башкаруучулардын чыгууларын басуу болгон. Андан тышкары, ал Букара хандыгына номиналдуу гана баш ийген, Кожентке коңшу Жызак менен Оротөбө чөлкөмдөрүн каратып алууга аракеттенген. Анын тушунда Кокон экономикалык жактан да, саясий жактан да күчтөнгөн. Дипломатиялык сүйлөшүүлөрдө Орто Азияда Коконду Хива жана Бухара хандыктары менен катар өзүнчө мамлекет катары таанышкан. Расмий түрдө хан титулун албаса дагы, кытайлыктар Нарбото бийди хан дешкен. Хан титулун Кокондо расмий түрдө биринчи жолу Нарбото бийдин уулу Алим хан кабыл алган. Нарбото бий бир катар беделдүү кыпчак жана кыргыз феодалдарын аларга чиндерди жана жогорку даражалуу наамдарды, жакшы жайыттарды берүү менен  өзү  тарапка тарткан. Нарбото бий башкарган жылдары Фергана өрөөнүндө  сугат каналдары  курулуп, сугат жерлердин аянты кеңейген. Анча-мынча экономикалык жогорулоо шаар турмушунун жанданышынан, Кытай (Кашкар), ошондой эле Фергананын айланасында жашаган көчмөндөр менен сооданын өскөнүнө байланыштуу жибекчиликтин өнүгүшүнөн көрүнгөн. Нарбото бий кыргыздар менен туугандык байланышта болгон, кыргыз уруу башчылары Кокон администрациясында жогорку кызмат орундарын ээлеп турушкан. Нарбото бийдин бир тууганы Ажыбектин (Хаджибектин) кыргыз аялынан Шераалы хан төрөлгөн.
Австриялык мектеп
Австриялык мектеп–саясий экономиядагы субъективдик психологиялык багыт. Ал 19-кылымдын 80-жылдарында пайда болгон, көрүнүктүү өкүлдөрү: австриялык экономисттер – К. Менгер, Э. Бем-Баверк, Ф. Визер ж. б. Алардын теориясы К. Маркстын «Капиталына», анын экономикалык илимине революциячыл жумушчу кыймылынын өсүшүнө каршы багытталган. Алар капиталисттер алып турган пайданы жумушчулар табынын эксплуатацияланып турушунан эмес, керектyy буюмдары менен өндүрүш каражаттарынын ортосундагы айырмадан алынат деп түшүндүрүшөт. Австриялык мектеп коомдук өндүрүштүн коомдук мүнөзүнүн ролу менен маанисин, наркты, бааны, кызмат акыны, пайданы, процентти, рентаны субъективдик-психологиялык жактан түшүндүрүүгө аракеттенет, бул капитализмди түбөлүк жашоочу коомдук түзүлүш деп эсептөөгө, монополиялык капиталдын үстөмдүгүн, анын жогорку пайда алышын жактоого алып келген.
Банк сыры
Банк сыры – жарандык укуктун өзгөчө институту. Банкка аны тейлөөдөн улам маалым болгон кардардын (корреспонденттин) эсептери (аманаттары) тууралуу маалыматтар, кардардын тапшыруусу же анын пайдасы үчүн ишке ашырылган аткарымдар (бүтүмдөр) жөнүндө маалыматтар, ошондой эле кардардын өзү тууралуу маалыматтар, банктар ортосунда маалыматтарды алмашуунун натыйжасында белгилүү болгон башка банктардын кардарлары тууралуу маалыматтар жана банк менен кардардын ортосундагы мамилелердин жүрүшүндө банкка ишенип билдирилген же ага белгилүү болгон башка аргандай маалыматтар Б. с. болуп эсептелет. Тыюу салуу банктын мурдагы кардарларына да, мындай кардарлардан алынган баардык маалыматтарга да тийешелүү. Мындан тышкары, банкта эсеби бар же жок экендигине карабастан, тыюу салуу банк тарабынан кызмат көрсөтүлгөн баардык жактарга тийиштүү. Б. с-на кирген маалыматтар кардардын өзүнө же анын өкүлүнө гана берилет. Мамлекеттик органдар менен анын кызмат адамдарына мыйзамда каралган тартипте жана өзгөчө учурларда гана маалымат берилет. == Колдонулган адабияттар ==
Фрунзе (Сокулук району)
Фрунзе(Фрунзе) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Фрунзе айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 4 418 киши.
Сокол (метро бекети)
Сокол — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 1938-жылы 11-сентябрьда ачылган.
Атай Өмүрзаков
Атай Өмүрзаков (төр. 5-октябрь, 1990, Каракол, Ысык-Көл облусу) — Кыргызстандык бийчи, хореограф. Дүйнөгө "Чехия жана Словакия таланттарына ""Česko Slovensko má talent" катышкан соң белгилүү болгон.
Тауншип оф Линдхёрст (Нү-Жерси)
Тауншип оф Линдхёрст (Нү-Жерси) (Township of Lyndhurst) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 20554 киши. Болжолдуу аянты - 12.7 км². FIPS коду — 34-42090.
Аврелий Марк
Аврелий Марк (121-180) - 161-жылдан Рим императору. Претор Анний Вердин уулу, Антонин Пийдин асыранды баласы. Римде император Адрианга жакын чөйрөдө чоңойгон. Ички саясатында бюрократтык аппаратты жана мыйзам чыгарууну тартипке келтирүүгө умтулган. 162-166-ж. парфиялыктарга каршы жүргүзгөн согушу Арменияда протекторатын калыбына келтирүү жана Месопотамияны басып алуу менен аяктайт. 166-180-ж. Дунай боюндагы провинцияларга кирип келген германдыктар менен сарматтарга каршы согуш (Маркоманн согушу) жүргүзөт. Тынымсыз согуштар империяны начарлатып, элдин жакырданышына, эпидемиялардын күч алышына алып келген. Стоиктер мектебинин жактоочусу катары таанылган Аврелий «Өзүм менен өзүм» аттуу философиялык чыгармасында адамдагы моралдык сапаттарды өөрчүтүүгө умтулуп, ал эми саясий түзүлүштү өркүндөтүү мүмкүн эместигин белгилеген.
Банк тажырыйбасы
Банк тажырыйбасы – 1) банк ишмердүүлүгү; 2) кайра-кайра кайталоонун натыйжасында туруктуу ченем катары калыптанып калган банк ишмердүүлүгүн жөнгө салуучу укуктук салттар. Ченемдик укуктук акты жолжоболорунда таасын-так белгиленбегендигине карабастан, мамлекет тарабынан мажбурлоо жолу аркылуу камсыз кылынат. Б. т. тышкы эконимикалык мами¬лелерде өзгөчө мааниге ээ. Тийешелүү келишимге карата тараптардын каалоосу боюнча колдонула турган Б. т-нын эларалык кодификациясы да бар. == Колдонулган адабияттар ==
ISO 3166-1
ISO 3166 стандартын өзүнө өлкөлөрдүн жана аларга караган аймактардын аттарын камтыган бөлүгү. Биринчи жолу 1974 - жылы жазылган. Ар бир өлкө үчүн үч башка кодду аныктайт:
ISO 3166-1 alpha-2 (англ.), көптөгөн тармактарда, анын ичинде Интернетте да (биринчи деңгээлдеги домендерди белгилөө үчүн) колдонулуучу эки тамгалуу система. ISO 3166-1 alpha-3 (англ.), үч тамгалуу система. ISO 3166-1 numeric, БУУнун статистикалык бөлүштүрүлүшүндөгү үч сандуу система. 249 өлкөнүн жана аймактын өзүлөрүнө тиешелүү коду бар. ISO 3166 агенствосунун стандарттарына ылайык, өлкө же аймак БУУнун Өлкөлөр аты же БУУнун статистикалык бөлүгү колдонуучу өлкөнүн же аймактын коду статистикасынын бюллетенине кошулушу зарыл. Бюллетенге кошулуу үчүн өлкө же аймак төмөндөгү шарттарды аткарышы керек: Өлкө же аймак аталышын өзгөрткөндө жаңы код, ал эми чек арасынын өзгөрүшүндө сандык код алат. Кээ бир коддор ар кандай максаттар үчүн резерв түрүндө сакталат. Мисалы, эскирген коддор резерв бойдон калат.
ISO 3166-1 өлкөлөрдүн жалгыз эле коддук стантарты эмес, себеби Дүйнөлүк Олимпиада Комитети жана ФИФА уюмдарынын да өзүлөрүнүн коддору бар.
Акыркы өзгөртүүлөр
ISO 3166-1де бюллетендер өзгөрүп, жаңыланып турат, акыркы жазуулар: II-2 аттуу маалыматтык бюллетень 2010-жылдын 19-февралында жазылган жана акыркы кездеги Албаниянын, Боливиянын, Венесуэланын, Гвинеянын, Гвинеи-Бисаунун, Грециянын, Испаниянын, КЭДРнын, Марокконун, Маршаллдык Аралдардын, Сент-Китс жана Невисанын,  Сербиянын, Уганданын, Чехиянын, Шри-Ланканын геокоддордун өзгөрүүсү камтылган. Маалыматтык бюллетень II-2, 2010-жылдын 30-июнь күнү жазылган, жана анда Антигуа жана Барбуддардын, Аргентинанын, Белоруссиянын, Босния жана Герцеговинанын, Буркина-Фасонун, Бурундинин, Венгриянын, Гренландиянын, Египеттин, Италиянын, Йемендин, Кениянын, Комордун, Ливандын, Малавинин, Молдованын, Нигериянын, Жаңы Зеландиянын, Омандын, Панаманын, Перунун, Россиянын, Сейшелдик Аралдардын, Сенегалдын, Словениянын, Туркмөнстандын, Филиппиндин, Борбордук Африка Республикасынын, Чаддын, Чилинин, Эквадордун акыркы геокоддорунун өзгөрүүсү камтылган. Маалыматтык бюллетень II-3, 2011-жылдын 15-декабрь күнгеокодовгылган(эң акыркы версиясы), жана анда: Азербайджандын, Арубанын, Афганистандын, Багам аралдарынын, Бангладештин, Бельгиянын, Болгариянын, Бонэйрдин, Синт-Эстатиус жана Сабанын, Улуу Британиянын, Чыгыш Тимордун, Вьетнамдын, Гондурастын, Даниянын, Джибутинин, Индонезиянын, Ирландиянын, Индиянын, Иорданиянын, Кабо-Верденин, Катардын, Кувейттин, Кюрасаонун, Латвиянын, Лесотонун, Мальдив аралдарынын, Монаконун, Мьянманын, Непалдын, Нидерландынын, Норвегиянын, Ыйык Елена аралдарынын, Вознесения жана Тристан-да-Куньянын, Пакистандын, Палестиндик улуттук администрациясынын, Папуа — Жаңы Гвинеянын, Польшанын, Гаитинин, Македониянын, Сауд Аравиясынын, Синт-Мартенанын, Судандын, Тунистин, Турциянын, Финляндиянын, Франциянын, Хорватиянын, Черногориянын, Швециянын, Экватордук Гвинеянын, Эритреянын, Түштүк Судандын акыркы геокоддорунун өзгөрүүсү камтылган.
Шилтемелер
Бириккен Улуттар Уюму
Коддор ISO 3166 nocat=1
Актачы кыпчак, урук
Актачы кыпчак - кыпчак уруусунун курамындагы урук.
Бул уруктун өкүлдөрү Тажикстандагы Каратегин өрөөнүн байырлашат. Маалыматтар актачы-кыпчактар “үч куртка”, “жеп кетер” деген эки чоң топко бөлүнөрүн баяндайт.
Сейтек
Сейтек — "Манас" эпосунун үчүнчү бөлүмү "Сейтек" эпосунун баш каарманы, Манастын небереси. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Сейтектин ата-теги: Түгөйкан — Акжолтой — Санколдой — Түмөн кан — Бөйөнкан — Чаянкан — Ногойкан — Каракан — Балакан — Жакып — Манас — Семетей.
Сейтектин эрдиктери
Андай маанилүү күрөштөрдүн бири Сейтектин Кыясты жок кылышы — бардык вариантта салттык түрдө баяндалат. Кыясты жок кылууда Сейтек өзү жалгыз эмес, Күлчоро, Айчүрөктөрдүн жардамына таянат. Башкача айтканда Кыястын жок кылынышы — бир максат, бир тилекти көздөгөн каармандардын бирдиктүү күрөшүнүн натыйжасы.
Айтуучулар Сейтекти салттык куракка (12 жаш) жеткиргенден баштап эле чыныгы баатыр катары сүрөттөшөт. "Канатың болуп учканды билгенден кийин Кыяска олжо болбой эле Каныкей менен Бакайды алып, атаң Акундун шаарына кирип кетпепсиң" деп Айчүрөктү сөзгө жыгат. Таластын кабарын угары менен Ата-Журтка сүйүү сезими козголуп: "Кетем Талас жериме, Баргым келет батыраак, Калың кыргыз элиме" — деп жөнөйт. Сейтек элине алгач келгенде адам түгүл, жан-жаратылыш солкулдап, кубанычтын жашын төгөт, атасынан калган Тайбуурул да утурлап тосуп чыгат. Сейтектин ата-бабанын ишин улай турган чыныгы баатырдык иш-аракети аны бардык жагынан атасы Семетейге окшоштурат. Семетей сыяктуу эле перизат тегиндеги Бермет кызга баш кошот.
Сейтекти жетилген баатыр катары көрсөткөн башкы окуя анын Желмогуз уулу Сарыбай менен кармашканы. Ал Сарыбай менен жекеме-жеке сайышка түшкөндө:
Кара чаар кабылан,
Көч - көч
Көч – көч - кыргыз элинин байыркы оюну.
Сейтек
Сейтектин эрдиктери
Капталында чамынып,
Көч - көч
Оюнга 6 – 13 жаштагы 20 – 25 оюнчу катышат. Калыс оюнчуларды бири – биринен курунан карматып катарга тургузат. Алар “ койлор ” деп аталат. Бир оюнчу “ карышкыр ” болот. Калыс карышкырды оюнчулардан 4 – 5 метр алыстыкка чыгарып оюнду баштоого белги берет. Оюнчулар хор менен “ көч – көч ” дешип жай басышат. Карышкыр болсо койлордон колуна тийгенин оюнчулардан ажыратып алып калат. Оюнчулардын эё алдында турган оюнчу карышкырды кубалайт. Калган оюнчулар карышкырга карматпоого аракеттенишет. Карышкыр кармап алган "кой" оюндан чыгат. Ошентип, оюн улантыла берет. Маалымат булагы: С. Токторбаев. “Өспүрүмдөр оюндары "
Сейтек
Сейтектин эрдиктери
Чолок көк жал арстан
Туурасында камынып,
Эл алдында сур жолборс,
Калкымда мындай жан болбос,
Кошо согуш кылды эле (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 567-инв., 112-б.), — деп касиеттүү колдоочулары менен бирге сүрөттөлүп, Манас, Семетей сыяктуу гиперболалык чен-өлчөмгө ээ. Көргөндөр атасы Семетейди айныбай тарткан уул болгонун белгилешет. Манастан курал-жарагы Сейтекке мурас катары өтөт. Манастан калган Наркескен, Алмабашты алып, жоо киймин кийинип, Олуя чалдын колунан алган Кулансур тулпарга мингенде Манастын өзүндөй баатыр болуп көрүнөт. Демек, Сейтектин алган куралы да, кийген жоо кийими да, тулпары да өзүнө ылайыктуу.
Эпостогу кыргыздардын коркунучтуу душманы Чоң Билгич менен беттешкенде башкы баатыр катары өтө монументалдуу сүрөттөлөт:
Бабасы көкжал, кайран шер,
Кыймыл кылып кылт этпейт,
Кыйшалактап былк этпейт.
Зыңгырады кенебей,
Сексенинин урушун
Манастын урпактарына тең келе албаган коркунучтуу жоо жаңы күч топтоого, жаңы айла табууга аргасыз болот. Акыры, Сейтек Манастын небереси катары милдетин аткарып, "Ак калпак кыргыз уулуна Арка болоор Сейтек бар" (Саякбай Каралаев, "Сейтек", Кол жазмалар фондусу, 569-инв., 92-б.) болуп, анын учурунда Манас, Семетейдин тушундагыдай эле эл жыргап, куунап, бейкапар жашап калышат.
Сейтек"Манас" үчилтигинин корутунду бөлүмү
Корутунду бөлүмдүн башкы каарманы катары Сейтектин образында Манас менен Семетейдикине жакындык жана бөтөнчөлүк бар. Бул үч башкы каармандын образдарындагы жалпылык — үчөө тең кыргыз элинин кызыкчылыгы үчүн бүт өмүрлөрүн арнап, ички жана сырткы душмандан элди коргоону идеал туткандыгы. Ошондон улам бул үч каарман бардык вариантта өз эли-жеринин көз каранды эместиги, биримдиги үчүн күрөштөрдүн башында турушат. Эл мүдөөсүн жанынан артык көрүп, бүт өмүрүн зор максатка арнаган элдик баатырлар — калың журттун кадырлоосуна ээ. Сейтек Манаска караганда Семетейге көбүрөөк жакын жана анын түздөн-түз уландысы. Жалпысынан карапайым элге жакын, жетим-жесирге кайрымдуу, адилеттүү башкаруучунун образы элдик оозеки чыгармаларда алмустактан бери эле жашап келген. Эл алардын аракети, күрөшү аркылуу өз мүдөөсүн, тилегин иш жүзүнө ашырган. Нечен тунук ойлорун, асыл максаттарын өзүнүн сүймөнчүлүгүнө бөлөнгөн баатырларынын тегерегине топтогон. Ошондон улам Манас, Семетей, Сейтекпи башка эпостордун каармандары болобу, айтор жетим-жесирге боорукердиги, адамдык асыл сапаттары менен өзгөчөлүү. Мындай каармандар бала күнүнөн тартып эле алсыздарга жан тартат. Адилеттүүлүктү көздөгөн ачык күрөштөрү менен өз уруусун, жерин коргошот. Ата-эне, ага-тууган алдындагы, дегеле туулуп-өскөн Мекен алдындагы милдет, достук, сүйүү, өлүм, өмүрдүн бүтпөстүгү нукура элдик көз карашта берилет. "Сейтек" эпосунда эл милдетин аркалаган каарман Сейтектин элге кайрымдуулугу, адамгерчилиги колдоого алынып, жогору бааланат. Беттеген жоосун жеңген сайын душмандан олжолоп алган мал-мүлктү калыстык менен бөлүп:
Казына оозун ачыптыр,
Жетим-жесир, тул катын,
Зарп кылып чачтырып (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 567-инв., 248-б.) таратып берген Сейтектин адилет мамилеси даңазаланат. Ошентип, Манастын небереси Сейтек — үчүнчү бөлүмдүн борборунда турат. Ал — генеалогиялык принциптин талабына ылайык түзүлгөн эпикалык жаңы каарман. Алдындагы милдети — ата-бабанын ишин улантуу, алардын ыйык ысымын, көтөргөн идеясын сактоо үчүн талыкпай күрөшүү. Б. а. туугандардын арасынан чыккан душманга каршы күрөш ачуу, ыдыраган кыргыз урууларын ынтымакка келтирүү жана адамга каргаша болгон сырткы күчтөр менен салгылашуу.
Сейтекти милдеттендирген патриоттук сезим эпостун көтөргөн идеясы болуу менен бирге Сейтектин жана анын тегерегиндеги каармандардын образдары аркылуу көркөм сүрөттөлгөн.
Табликаю
Табликаю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын сол жээгинен 62 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жогорку кир (Нуриман району, Башкыртстан)
Жогорку кир — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Павл айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 41 киши. Почта индекси — 452432, ОКАТО коду — 80245844002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
«Тунгуч» жаштар драма театры
«Тунгуч» жаштар драма театры – 1989-ж. азыркы Бишкек шаарында уюшулган.
«Тунгуч» жаштар драма театры 2004-ж. жаңы жанрдагы заманбап алгачкы улуттук мюзиклди (музыкасы Э. Кадырбаев, «Махабат жылдызы», либреттосу К. Урманбетов) элге тартуулаган. Н. Абдыкадыровдун «Буюккан көч», «Ак бешиктин тилеги», Ж. Өзүбекованын «Күйөө сатам», С. Раевдин «Ханышанын көз жашы», М. Токтобаевдин «Кайран катын Каныкей» ж. б. спектаклдери коюлган. 1990-96-ж. «Эпос» кино-видео борбору менен биргелешип «Аян», «Манастын төрөлүшү», «Айкөл Манас», «Кошок» аттуу видеофильмдер тартылат.
Учурда театрда реж.: Ж. Сейдакматова, Н. Абдыкадыров, И. Рыскулов, М. Мамбетов, Б. Айткулиев жана театралдык окуу жайлардын бүтүрүүчүлөрү эмгектенишет. «Тунгуч» жаштар драма театры өлкөбүздүн аймактарында жана көптөгөн чет өлкөлөрдө (Египет, Колумбия, Германия, Иран, Кытай, Түркия, Өзбекстан, Казакстан, Россия ж. б.) гастролдо болгон. «Тунгуч» жаштар драма театры респ. жана эл аралык театралдык фестивалдарынын дипломдору, Гран-прилер менен сыйл. КРдин өкмөтүнүн Жаштар сыйлыгына (1999) татыган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Чоң Евва (дарыя)
Чоң Евва (Евва) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 225 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 107 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Creed
Creed - бул белгилүү америкалык рок тобу, 1993-жылы Флориданын борбору Таллахассиде түзүлгөн. Топ мыкты музыканттардан турат, алар топтун түзүүчүсү жана вокалисти: Скотт Степп, гитарист жана вокалист Марк Тремонти,басист Брайан Маршалл, жана барабанчы Скотт Филлипс. Брайан Маршалл топтон кеткиче, Creed эки студиялык альбом жаратышкан: 1997-жылы "My Own Prison"; 1999 -жылы "Human Clay". Музыкант Брайан Маршалл 2000-жылы топтон чыгып кеткен. Топтун үчүнчү альбому "Weathered" 2001-жылы жарык көргөн. Ал эми, 2004-жылы топтун мүчөлөрүнүн ортосунда түшүнбөстүктөн улам топ тарап кетүүгө мажбур болгон. Тремонти, Маршалл жана Филлипс өзүнчө "Alter Bridge" тобун түзүшкөн, ал эми Степп жеке карьерасын түзүп кеткен.
Калың
Калың – үйлөнүү үлпөтүндө колдонулуучу ырым. Калың никелешүүнүн негизги шарты болуп, негизинен малдан турган. Бай үй-бүлөлөр көпчүлүк убакта калың катары жамбы төлөшкөн. Мал менен төлөгөндө тогуздап эсептелген. Калың төлөөдө коомдогу мүлктүк мамилелер даана байкалган. Себеби, калыңды толук бойдон өз убагында оокаттуу, мал-жандуу, урук-туугандуу үй-бүлөлөр гана төлөй алышкан. Кедей үй-бүлөлөр калыңды көп жылга чейин төлөй алышпагандыктан, баласы кеч турмуш курган. Шарт боюнча кудалашууда бычылган калың толугу менен же бөлүк-бөлүк болуп төлөнгөн. Калың төлөнүп бүткөндөн кийин гана үйлөнүү тоюна кам көрүлө башталган. Калың төлөө кыргыздын салттуу турмушунда үй-бүлөнүн эмес, уруктун жалпы иши болгон. Аны урукташтар чогуу көтөргөн. Калың кыздын атасына гана эмес, уругуна төлөнгөн. Кийинчээрек мындай көрүнүш өзгөрүүлөргө дуушар болуп, үй-бүлөнүн өз иши болуп калган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Creed
2009- жылы, бир нече айлардан кийин Creed тобу кайрадан биригип, "Full Circle" аттуу альбом жазышып, 2012-жылга чейин гастролдук сапарда жүрүшкөн. Кезектеги альбом чыгаруу пландалган,бирок кийинкиге калтырылган. Кийин, музыкалык топтун мүчөлөрү "Alter Bridge" чыгармачылык тобуна кайрылышкан, бул убакта Тремонти өзүнүн музыкалык тобун түзгөнгө жетишсе, Скотт Степп Art of Anarchy тобуна кошулган. Азыркы убакта "Creed" музыкалык тобун кайрадан жандандыруу боюнча пландар жокко эссе.
Билайн
«Билайн» (жана дагы: Beeline, 2005 жылга чейин «Би Лайн GSM») — VimpelCom Ltd. компаниясынын соода маркасы, анын алдындагы туунду компаниялар телекоммуникациялык кызматтарды (биринчи кезекте мобилдик байланыш кызматтарын) Орусияда («Вымпел-Коммуникации» компаниясы) жана КМШ мамлекеттеринде тартуулашат. Көбүнчө бул марка уюлдук (GSM жана UMTS) жана ,бекитилген байланыш, зымдык (FTTB) жана зымсыз (Wi-Fi, «Билайн WiFi») чоң ылдамдыкта Интернетке кошулу,  IP-телекөрсөтүү («Билайн ТВ» жана «Мобильное ТВ») кызматтарын көрсөтөт.
Логотип
«Билайн» 2 жолу логотип жаңырткан. Учурдагысы — үчүнчүсү.
Creed
1990-жылдардын аягында, 2000-жылдардын башында популярдуулукту багындырып турган кезде, үч эн көп сатылган, мультиплатиналык альбомду чыгарганга жетишишти. Бул альбомдордун арасынан бирөөсү эн көп кирешелүүсү болуп эсептелинет. Creed тобунун Америка Кошмо-Штаттарында 28 миллион, ал эми бүткүл дүйнө жүзү боюнча 53 миллион альбомдору сатыкка чыккан. Ушундай деңгээл менен 2000-жылдары, эн көп сатыкка чыккан музыканттардын арасынан 9 - орунду ээлешкен. Creed коп учурда 1990-жылдын аягында башталган, көрүнүктүү кыймыл пост-гранждын иштери менен таанымал.
Чоң Евва (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кызыл-Сеңир, Өзгөн району
Кызыл-Сеңир, Өзгөн району, Жаңы Чек — Ош облусунун Өзгөн районундагы кыштак. Кызыл-Октябрь айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээли 995 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Өзгөн шаарынан 23 км батыш тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 28 км. Калкы 4037 (2009); негизинен кой багат жана дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү жана соода кылуучу жайлар иштейт. Улуу Ата Мекендик Согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Антарктика
Антарктика (анти... жана Арктика, башкача айтканда Арктикага каршы жайгашкан аймак) - Жердин түштүк уюл аймагы. Антарктиданы, Атлантика, Тынч жана Инди океандарынын Антартидага жакын жаткан бөлүктөрүн, Уэдделл, Росс, Амундсен, Беллинсгаузен деңиздери менен, ошондой эле Түштүк Георгия, Түштүк Сандвичевдер, Түштүк Оркней, Түштүк Шетленд жана башка аралдарды камтыйт. Анын чегарасы 48-60° түштүк кеңдик (Антарктика конвергенциясынын түндүк абалынын сызыгы) боюнча өтөт. Аянты 52,5 млн км2. Абанын темпрасы эң төмөн, катуу шамал, кардуу бороон болуп, көбүнчө туман басып турат. Антарктика Жер шарындагы эң катаал, суук аймак, субантарктикалык аймактын эң жылуу айынын орточо температурасы 10°С, эң суук айыныкы 0°Сден -10°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны Чыгыш Антарктиканын жээктеринде 30-50 мм, Антарктика жарым аралынын батыш жээктеринде жана субантарктика аралдарында 1000 ммден ашык. Материк калың муз катмары менен капталган; аралдарды адатта тоо мөңгүлөрү каптаган. Деңиз музунун аянты сезондон сезонго өзгөрүп турат; кыштын аяк ченинде 20 млн км2дей, жайында 2,5 млн км2дей. Үстү жалпак айсбергдер мүнөздүү. Органикалык дүйнөсү Антарктикада өтө жарды, океанда өтө бай. Аралдарда тундра өсүмдүктөрү өсөт; деңизде сүзүүчү канаттуулар көп. Деңиз жаныбарларынан кит, калак буттуулар бар. Алар криль (көп топтолгон) менен тамактанат. 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча Антарктика демилитаризацияланган бейтарап зона, тынчтык максатка гана пайдаланылат; илимий-изилдөө иштери эркин жүргүзүлөт.
Тункин ойдуңу
Бурят Республиканын аймагында. Кеңдик багытта 200 кмге созулуп, туурасы 50 кмге жетет. Бийикт. 500 мден (батышында) 1400 мге чейин (чыгышында). Иркут д. жана анын куймалары агып өтөт. Түздүктөрүнө талаа (көп бөлүгү айдалган) жана токойлуу талаа мүнөздүү; тоо этегинде кызыл карагайлуу токой кездешет. Минералдуу булактар (Аршан, Нилова Пустынь) бар.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Аврора
Аврора (лат. Aurora) байыркы рим мифологиясындагы кудайларга жана адамдарга жарык тартуулоочу таңзаарынын кудайы. Ал байыркы грек мифологиясындагы Эос кудайына ылайык келет. Антикалык искусстводо Эос-Аврора сүрөтү сейрек учурайт. Алар көбүнесе вазаларда тартылган сүрөттөрдө кездешет. Аврора жаркыраган аттарга чегилген арабада океандан асманга көтөрүлгөн жаш, канаттуу аял катары, ошондой эле канаттуу кудай эне түрүндө ар түрдүү эпизоддордо: Кефалды тейлеген учуру, Мемнонду жоктоп ыйлаганы чагылдырылган. Мындай вазалар Луврда (Париж), Римде жана башка жерлерде сакталууда.
Байсеит уулу, Эшмамбет
Колдонулган адабият
Борбугулов М. "Ош областы энциклопедия" Фрунзе 1989ж.
Банк тастыктамасы
Банк тастыктамасы – банкка коюлган сумманы жана аманатчынын (Б. т. кармоочунун) аны Б. т. берген же ал банктын каалаган бөлүмүнөн эгер башка бир шарт белгиленбесе, Б. т. менен белгиленген аманат сумманын мөөнөтү бүткөнчө анын үстөк пайызын, же анын өзүн, же ал сумманы же үстөк пайызын мөөнөтүнөн мурда алууга укугун күбөлөөчү көрсөтүлүүчү же аты жазылган баалуу кагаз. Б. т.: депозиттик жана сактык болуп 2 түргө бөлүнөт (кара:Сактык (депозиттик) тастыктамасы ). == Колдонулган адабияттар ==
Жер-Үй
Жер-Үй (Жер-Үй) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Тоң районундагы айыл. Болот Мамбетов айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 720 киши.
Толтой
«Толтой» – эпос. Кызыл суулук кыргыздарда эл арасында айтылып, баатырдык баян катары кеңири тараган чыгармалардан. Ал элдик мураска өтө берилген жааны талыкпастан чогултуп келген Жусуп Мамайдын агасы Балбай тарабынан жазылып кагазга түшүрүлгөн. Жазылган кол жазма «Маданий көңтөрүлүш» дүрбөлөңү учурда
Балбай жазыксыз жерден түрмөгө алынганда көптөгөн элдик мурастар менен бирге «Толтой» эпосу да жоголуп кеткен. Бирок, бул кол жазманы өз учурунда окуган Жусуп Мамай жатка сактап калган экен. Ушундай феномендик таланттын натыйжасы элдик мурасты кайра элге берүүгө чоң жардам берген. Толтой жөнүндөгү баян «Манас» үчилтигинин экинчи бөлүмү «Семетей» эпосунда өзүнчө эпизод болуп, «Чынкожо, Толтой чатагы» деп аталат да,
Толтойдун өмүрү, анын көрсөткөн баатырдык жүрүштөрү жөнүндө толук айтылбайт. Ж. Мамайдын айтуусундагы «Толтой» эпосу «Толтойдун балалык чактары», «Толтойдун адашуусу» деген чоң төрт бөлүмдөн турат. Эскерилген төрт чоң бөлүм өз алдынча бир нечелеген эпизоддорго бөлүнүп, бир композициялык курулушту түзгөн баш каармандын өмүрүн жана баатырдык жүрүштөрүн баяндаган сюжеттик өзөккө ээ чыгарма. Толтой деле Манас, Семетей ж. б. баатырлар сыяктуу эле кыргыз элинин бейкутчулугун сактаган жана адилеттик үчүн күрөшкөн кыргыздан чыккан башка баатырлардай эле өзүнүн эрдиги жана даңкталган баатырлардан болуп сүрөттөлөт. Эпостун мазмуну дүйнөлүк эпостордо айтылып келген жана салт катары болуп калган баатырдын аттанып чыгып, өзүнө тең келе турган баатырлар менен кездешип беттешкени негизги сюжеттик мотивдерден болуп саналат. Толтой жөнүндөгү баян ушул мотив аркылуу ачылып, ал алгачкы жааган кар менен эч кимге айтпастан, жигиттерине туйгузбастан, тайганы менен бүркүтүн алып сонорго аттанып кетет. Бир нече күндөн кийин жер чалгындап жүргөн кызыл баш элинин ханы
Контукчу баатыр келип кабылат. Эки баатырдын кездешүүсүндөгү окуяны андан ары өөрчүтүп, чыйралта баштайт. Улам барган сайын кырдаалдык карама-каршылыктар арбуунун натыйжасында окуянын чыйралуусу курчуйт. Ар бир баатыр өз жеринин жана элинин тынччылыгын сактоо үчүн кандай гана кырдаалдык шартта болбосун кам көрүшү кажет. Айрым баатырлар эл камын башка элдердин эсебинен олжо табуу менен байланыштырышкан. Ошондуктан Контукчу да, кийинки окуянын себепчиси болгон түркмөн элинин ханы Кырым хандын уулу Камангил да баскынчылык максатты көздөшөт. Алар өкүмдүк саясат жүргүзүп өздөрүн көтөрө сүйлөп баатырлыгын, кимди жеңгендигин ж. б. эрдиктери жонунда мактануу менен  жарыялап, экинчи тараптагы баатырды кемсинтип, кордоого алып, коркутуп, үркүткөн айбаттуу сөздөр айтышат. Эпостун биринчи бөлүгүндө баяндалган Толтойдун көрсөткөн эрдиктери экспозициялык милдетти аткарат. Толтойдун көрсөткөн эрдиги ушул эле эки баатыр менен чектелип калбайт. Кыргыздардын эли жерине көзүн арткан коңшу душмандардын баатырлары баш көтөрүп чыга баштайт. Буга себеп, кыргыздын эли жерин көздүн карегиндей сактап келген Манас баатырдын дүйнөдөн кайтышы болгон. Анын жолун жолдоп, эл менен жерин коргоп калуучу
Семетейдин жаштыгынан пайдаланып Жакып балдары Абыке, Көбөштү тукуруп, Манастын ордосун талайт. Баланы аман сактап калууну көздөгөн Каныкей Семетей менен Чыйырдыны ала качып Темирканга кетет. Кароосуз калган эл душман үчүн чаап алууга оңой олжо болуп берет. Коргоп калар Манас жок, Семетей Букарда жүргөндөн пайдаланып, душман баатырлары кыргызга өктөмдүк менен келип, Жакыпты балдары Абыке, Көбөштү баш кылып, баш көтөртпөй басып, салык салып, өз бийлигин жүргүзө баштайт. Муну «Толтой» эпосунун кийинки бөлүмдөрүндө катышкан Коронкыр, Карезги, Керкимат жана бай Чакайдын жүргүзгөн иш-аракеттерине байланыштуу айтылган окуяларда толук болбосо да аталган баатырлардын сөздөрүндө эскерилип турат. Бул эскерүүлөрдө ар дайым Толтойго карата айтылып, күч көрсөтүү болуп саналат.
Ошентип Манастан кийин кыргызды душманга бастыра койбос баатыр бар экендигин далилдеп Толтой. чыгат. Бул жагдайды жомокчу мындайча баяндайт. “Өлгөн менен эр Манас. Баатыры бар кыргыздын, Элинин кунун издерге”. Бул жалгыз гана Толтойго таандыкталбастан эпосто эскерилип жаткан Семетей, о. эле Кошой баатырдын уулу Жалгызекке да карата айтылып жаткандыгы эпостун контекстинде ачык эле байкалат. Эпостун мазмунунда Семетей менен Жалгызектин жогоруда эскертилген баатырлар менен түздөн түз майданга чыгып көрсөткөн аракеттери айтылбаса да сөз арасында өзгөчө Т-дун атасы Багыштын сөзүндө баса айтылат. Ал эми Семетей жөнүндө эпостун акыркы бөлүмдөрүндө Чынкожо менен Толтойго байланыштуу окуяда кенен баяндоого алынат. Жогоруда эскертилгендей
Толтойго өз баатырлыгынын алгачкы баскычын Контукчу менен Камангилге кездешип, жоокерлик сыноодон өтөт. Өз күчүнө ишенген жана эл, жери үчүн ар дайым кам көргөн, анын коопсуздугун ойлогон Толтойго тынчып жата албай жер кыдырып, эл көрүп, сөз угуп, Кашкар ханы Карезгинин кыргызга жасаган кордугун угат. Бул жорукту уккан Толтойго тынч калбастан элден жыйып алган дүнүйөнү куткарып калуу үчүн Ошко келип Карезгинин дайынын билет. Толтойдун акыл менен жүргүзгөн каармандык жүрүшү жана көрсөткөн баатырдыгы элдин идеалык көз карашын берип жатат. Анткени, ал эл-журтун сүйгөн баатыр адилеттик жана бейкутчулук үчүн жан дили менен берилип, жанын аябастан кармашып, бир гана жедигер элине аркасын тийгизбестен, жалпы кыргыз журтунун тынчтыгын коргоп калган баатыр уулдан экендигинин ачык далили болгон. Мунун өзү элдин башынан бери көкөй кести болуп келген оюнун чындыкка айланып, эркиндик үчүн кармаша турган идеалдын келиши менен тилеген тилектин иш жүзүнө ашырылышы болуп калган. «Толтой» дастанында чагылдырылган оштук кыргыздар жөнүндө айтылган баян жаңылык катары кабыл алынып, Т. баатырдын дагы бир баатырдык жүрүшүндөгү жүргүзгөн күрөшүнүн жаңы барагын ачып жатат. Эпосто кыргыздарга чектеш жашаган коңшу элдердин кызыл баш, түркмөн, калмак, чүнчүт, шибер ж. б. Баатырлары менен болгон Толтойдун баатырдык күрөшү баянга алынат. «Толтой» эпосунун сюжеттик окуялары биздеги көпчүлүк эпикалык чыгармалардан ушул жагы менен айырмаланып турат. “Толтой” эпосу Манас эпосуна дагы бир толуктоо болуу менен кыргыз элинин кызыгып окуй турган эпикалык чыгармасына айланары талашсыз.
Кырсыкка чалдыгуу (травматизм)
Кырсыкка чалдыгуу (травматизм- грек тилинен τραῦμα- "жаракат"). Күтүлбөгөн жерден адамдын денесине жана органдарына кандайдыр бир тышкы күчтөрдүн (механикалык, физикалык, химиялык) таасиринин кесепетинен келип чыгат.
Кырсыкка чалдыгуу — бүткүл дүйнөдө эмгекке убактылуу жана туруктуу жарамсыздыктын жана өлүмдүн себеби. Ал өндүрүштүк, өндүрүш менен байланышпаган кырсыкка чалдыгуу. болуп бөлүнөт.
Өндүрүш травмасы
Иш үстүндө же ишке тиешелүү кызмат аткарууда же өндүрүш аянтынын ичинде кырсыкка чалдыгуу өндүрүштүк деп аталат. Коопсуздук техникасынын эрежесин бузуу, жумушчунун өз кесибин билбеши, эмгек процессин туура эмес уюштуруу, эмгек ордун туура эмес жабдуу жана башка себеп болот. Өндүрүш кырсыгын алдын алуу үчүн өз убагында өндүрүшкө көз салуу, текшерүү, жумушту туура уюштура билүү, эрежени бузбоо чоң мааниге ээ. Өндүрүштө кезигүүчү кырсыкты алдын алуу менен бирге, кырсык болгон жерде туура жана өз убагында медициналык жардамды берүү, аны уюштура билүү, тез аранын ичинде жакынкы медициналык пунктка же ооруканага жеткирүү зарыл. Ар бир жумушка жаңы орношуп жаткан адам ошол иш менен, машина, курал-жарак, бүткүл ишке байланыштуу процесстер менен таанышып, ишке даяр экендиги тууралуу атайын сыноодон өткөндөн кийин гана ишке алынууга тийиш.
Айыл чарба травмасы
Айыл чарба иштеринде кырсыктар көбүнчө жаз, жай жана күзүндөгү талаа жумуштарында кезигет. Айрыкча талаа жумуштарында бир бригада менен экинчи бригаданын ортосу алыс болгон учурдагы кырсыкка чалдыгууда өзүнө өзү жардам берүү же бири бирине жардам көрсөтүү зарыл. Ошон үчүн ар бир колхозчу, совхоздун жумушчусу жардам бере билүүнү үйрөнүүсү керек. Ар бир бригадада, талаа жана трактор станында, устаканаларда жана фермаларда санитариялык пост болууга тийиш. Анын аптекасында же сумкасында тийиштүү каражаттар болуусу зарыл.
Өндүрүш эмес травмасы
Өндүрүш жумушуна байланышпаган кырсыкка транспортто, көчөдө, үй тиричилигинде, спорт оюндарында кезигүүчү кырсыктар кирет. Жол жана транспорт кырсыктары акыркы жылдарда барган сайын көбөйүүдө. Транспорт кырсыктары бар болгондуктан, киши көп жеринен жабыркап, дарылануу узакка созулат. Бул кырсыктарга көчөдө жүрүү эрежелерин бузуу, транспорттун бузуктугу, жолдун тайгак болушу, көбүнчө машинаны катуу же мас абалында айдоо учуратат.
Балдардын травмасы
Балдарда кезигүүчү кырсыктардын бирден-бир себеби — алардын анатомия-физиологиялык жана психологиялык өзгөчөлүгү, алардын денесинин, акыл-эсинин өсүп жетиле электиги жана башкалар. Балдар кырсыктары үй тиричилигинде, көчөдө, мектепте, спорт оюндарында болушу ыктымал. Көчөдө жүрүү эрежелерин билбөө, бош убактыларын туура эмес уюштуруу, көчөдө балдардын тартип бузушу жана башка балдардын көчөдө кырсыкка чалдыгуусуна түрткү болот. Балдар кырсыгын алдын алууда балдар мекемелеринде жана үйдө тиричиликти туура уюштуруу, дайыма аларга көз болуу, туура тарбиялоонун мааниси чоң.
Биринчи жардам
Кырсыкка чалдыгууда биринчи жардам канчалык тез жана туура көрсөтүлсө, андан аркы дарылоо ошончолук натыйжалуу болот. Ошондуктан ар бир адам кырсык болгондо биринчи жардам көрсөтө билүүгө тийиш. Кырсыктын эң оор түрү — кан агуу. Бул учурда дароо канды токтотуу зарыл, себеби эң кыска мөөнөттүн ичинде көптөгөн кан агып өмүргө коркунуч туудурат. Кан токтогондон кийин, эгерде сөөк сынса, кол-бутту кыймылсыз абалга келтирип таңуу керек (Иммобилизация).
Кырсыкту алдын алуу
Кырсыкты алдын алуу үчүн калк арасында медициналык билимди кеңири жайылтуу зор мааниге ээ. Айрым кесиптеги кишилер — милициянын жана МАИнин кызматкери, машина айдоочулар, тарбиячылар, мугалимдер жана башка биринчи жардам көрсөтө билүүгө тийиш.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8