cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ак марал
Семетей бугуну ээмп укмуштуу касиетке ээ болгон. Ак бугу (марал) түрк элдеринин фольклорундагы зооморфтук образ. Анын образы уруулук коом үчүн мүнөздүү тотемдик түшүнүктөрдөн пайда болгон. Кыргыздын уруулары өздөрүнүн ушул тотем жаныбарынын атын алып жүрүшөт (багыш, кара багыш, чоң багыш, сары багыш, бугу). Ак бугу (марал) Семетейди багат, ага баатырдык, сүр, кайрат, күч берет. Семетейдин башына кыйынчылык түшкөндө колдоп жардам берген бугу Манастын да тотемдик колдоочусу болуп саналат. Бирок ал Манас баатыр жоого кирерде сүр, айбат, кайрат берип, курчап турган жырткыч айбандар менен бирге жүрүп колдоо көрсөтпөйт. Бугунун бул топко кирбей калышынын себеби анын табиятында тигил жырткыч жаныбарларга таандык тартынбастыкка, эр жүрөктүүлүккө символ болуучу касиеттин жоктугу менен мүнөздөлөт. Ал жай турмуш мезгилдеринде Манас жана анын жакын адамдарына колдоо көрсөтөт.
Мамлекеттер аралык авиация комитети
Макулдашуунун мүчө-өлкөлөрү: Азербайжан Республикасы, Армения Республикасы, Беларусь Республикасы, Грузия, Казахстан Республикасы, Кыргыз Республикасы, Молдова Республикасы, Өзбекстан Республикасы, Россия Федерациясы, Тажикстан Республикасы, Түркмөнстан, Украина. Латвия жана Эстония байкоочу макамына ээ.
Учактар, аба майдандар жана авиакомпанияларды сертификациялаштыруу ишин жүргүзөт. Комитеттин Авиарегистрин толтурат. Макулдашуунун мүчө–өлкөлөрдүн аймагында учак кырсыктары боюнча тергөө жүргүзүүгө укуктуу.
Кээ бир учурларда тергөөлөрдүн жыйынтыктарына ишеним көрсөтүлгөн эмес.Бул аба кырсыктар боюнча корутундулар сындалган же күмөндүү деп саналган:
-	1997-жылдын 6 декабрында Россия Федерациясынын Аскердик аба күчтөрүнүн Ан-124 учагы Иркутск-Фанранг рейсинде,
-	2006-жылдын 3 майында Armavia компаниясынын А-320 учагы Ереван-Сочи рейсинде,
-	2006-жылдын 9-июлунда S7 Airlines компаниясынын А-310 учагы Москва- Иркутск рейсинде, -	2010-жылдын 10-апрелинде Ту-154М учагы Варшава-Смоленск рейсинде.
Арцберг
Арцберг - Бавариянын, Вунзидель районуна караштуу шаар. Хебден 13 км батышта, Марктредвицтен 10 км түндүк-чыгышта жайгашкан.
Мамадалимова Анара
Мамадалимова Анара Өрмөкчү. 1952-ж. Ноокат районундагы ЖарКоргон айылында төрөлгөн. Атайын орто билимдүү. Китепканачы болуп иштеген. Анын үй жасалгасында сайма төшөк, терме таарлардын ондогон үлгүлөрү, кептакыя өңдүү нускалуу үлгүлөрү этнографиялык бай маалыматтарды берет. Өрмөк согуунун чебери шалча таарларын эндүү (3 м х 85 см х 2 м) жасайт. Мунун өрмөгү 28,5 см болот. Абалы 4 см «сыра көчөтүн» келтирет. 13+13=26 тал аркылуу «чычкан изи» (суу), араларын ажыратуучу «такта» берилет. Анан 8 см «тогуз дөбө көчөтү» түшүп, анын четтерине «суусу», тактасы келтирилет. Ал 1-1,5 смден 4 смге дейре болот. Башкача айтканда, буга тогуз жиптен он жип келет. «Карга тырмак көчөткө» 13+13=26 тал жип берилсе, ал 4,5 смди түзөт. Четки тактасы «суусу» (чычкан иэи) менен кайрадан чалынат. Буга 22+22=44 жипти сарптайт. «Ийрек» (кочкорек) 5 см түшүп, ага 13+13=26 тал жип керек. Анын четине «суусу» менен «тактасына» 4,5 см (22+22=44) түшөт. Уз азыр кызуу узданууда.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Киликейкина
Киликейкина — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Косец дарыясынын оң жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — ОбьВасюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ыкчам аралаштыруу
Ыкчам аралаштыруу – кылмыштуу топко ыкчам иликтөө кызматкерин же конфидентти аралаштыруу, болбосо ыкчам-издөө ишмердигинин милдетин аткаруу үчүн жашыруун уюмду (юридикалык жакты) түзүү боюнча өзара байланыштуу аракеттердин жыйындысы.
Диффлюгиялар
Диффлюгиялар (лат. Difflugia) — улулдуу амёбалардын бир уруусу.
Түркөбай уулу Абак
Түркөбай уулу Абак (1841-1916, азыркы Ысык-Көл обл., Жети-Өгүз району) - комузчу.
Чоң атасы кыргыз, казак элдерине чечендиги, олуялыгы менен кенири белгилүү кадимки Тилекмат чечен болгон. Жаш чагынан Капалдын, Кашкулактын, Байгазынын, Серкебайдын, Боккөтөндүн, Майлыбайдын, Кудайбергендин ж. б. күүлөрүн чебер черткен. Анын «Абактын кашка аргымагы», «Абактын арманы», «Абактын кайрыгы», «Абак» деген күүлөрү бар. Алар Карамолдонун, Ыбырайдын, Муратаалынын, Асылбектин, Асанаалынын, Бектурсундун ж. б. аткаруусунда Кыргыз Улуттук телерадиокорпорациясынын алтын фондуна жазылып алынган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Имшагал (дарыя)
Имшагал — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын оң жээгинен 194 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 46 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дерматит
Дерматит (дерма — тери + итис — сезгенүү) — теринин сезгениши. Оору физиологиялык (рентген, күн нурлары), химиялык (жегич, кислота), механикалык таасирлерден пайда болот. Дерматит жөнөкөй жана өнөкөт түргө бөлүнөт. Жөнөкөй түрү көпчүлүк учурда дүүлүктүргүч таасир эткен жерде (контакт болгондо), башкача айтканда теринин ачык жерлеринде болот. Химиялык заттар менен иштегендерде көп жолугат. Дерматит өтө сезгич териге йод, сымап, новокаин, синтомицин жана башкалар дарыларды жана алардын майын, эмульсиясын, эритмелерин колдонгондо болот. Кийимдин туура эмес тандалышы (мисалы, бут кийим өйкөгөндө, кысканда) Дерматиттин өнүгүшүнө көмөк берет. Өндүрүш шартында жумушчулардын терисине металл, жыгач, айнек, таш көмүр чаңдары да таасир этүүдөн дерматит болот. Жогорку жана төмөнкү температурадан болгон Дерматитке күйүк, үшүк алуу кирет (к. Аллергия). Дүүлүктүргүч таасир эткенден бир аз убакыт өткөндөн кийин тери кызарып, шишип, тунук сары суюктуктуу ыйлаакчалар пайда болот. Эгерде дүүлүктүргүчтүн таасири токтотулса, анда кабылдабай дерматит тез өтүп кетет, ыйлаакчалар жарылат же кургап, кийин үбөлөнүп түшүп, бир нече күндөн кийин айыгат. Ал эми дүүлүктүргүч аз жана начар таасир эткен болсо, тери кызарып, бат эле кургап кетет.
Дарылоо
Дарылоо врачтын көзөмөлүндө жүргүзүлөт. Алды менен дерматиттин себептерин таап аны четтетүү зарыл. Өз алдынча дарылануу кабылдоолорго алып келет. Дерматитти алдын алууда санитардык-гигиеналык чаралар жана жумуш орундарынын тазалыгына көз салуу, желдетүү, жумушчуларды атайын кийимдер (алжапкыч, мээлей жана башкалар), көз айнек, тосмолор жана башкалар менен жабдуу чоң мааниге ээ.
Алдын алуу
Алдын алуу максатында колду адегенде жылуу суу менен самындап жууп, анан ага төмөнкү составдагы май сыйпалат: вазелин, ланолин, шабдалы майы (ага теңме-тең 2% бор кислотасы кошулат). Дерматитке витаминдүү майлар, аскорбин жана ацетилсалицил кислоталары бар майлар жагымдуу келет.
Миррахимов,Мирсаид
Өмүр баяны
Мирсаид Миррахимов (1927-2008-жж.)- медицина илимдеринин доктору, академик, Улуттук кардиология борборунун директору, Социалисттик эмгектин Баатыры. Кыргыз ССРинин илимине эмгек сиңирген ишмер Мирсаид Миррахимов 82 жаш курагында о дүйнөгө аттанды.
Сыйлыктары
Саламаттыкты сактоо тармагына кошкон зор салымы, талыкпаган эмгеги үчүн Ленин ордени,  эки жолу "Ардак белгиси" ордени, Октябрь Революциясынын ордени, көптөгөн сыйлык грамоталар жана  III, I даражадагы "Манас" ордендери менен сыйланган.
Лоренц кайра түзүүсү
Лоренц кайра түзүүсү – Эйнштейндин салыштырмалуулук теориясынын постулаттарынын негизинде алынган эки галилей (инерциялуу) координата системаларын өз ара байланыштыруучу координаталык өзгөртүү. Лоренц кайра түзүүсү физикалык жактан бири-бирине карата V ылдамдык менен кыймылдаган эсептөөнү баштоонун инерциялуу системасындагы 4 өлчөмдүү мейкиндиктин координаталарынын өзгөрүш законун, ал эми математикалык жактан псевдоевклиддик метрикалуу тегиздикти Y бурчуна гиперболалык бурууну мүнөздөйт. Лоренц кайра түзүүсү ньютондук абсолюттук убакыт жок экендигин жана убакыт менен мейкиндик салыштырмалуу касиетке ээ экендигин далилдейт. Лоренц кайра түзүүсүнүн негизинде нерсенин узундугу жана убакыт абсолюттук эмес жана ар башка инерциялуу системада ар башка мааниге ээ экендигин далилдейт. Лоренц кайра түзүүсү боюнча жаратылыштагы бардык физикалык закондор инварианттуу.
Рига
Рига – Латыш Республикасынын борбору. Даугава дарыясынын боюнда Балтика деңизинин Рига булуңуна куя беришинде жайгашкан. Климаты деңиздиктен континенттикке өтмө. Январдын орточо температурасы -4,5°С, июлдуку 18°С. Жылдык жаан-чачыны 649 мм. Калкы 706 миң (2010). Темир жол түйүнү. Деңиз порту. Шаар алгач 1198-жылдан эскерилет. 1201-жылдан шаар. Машина куруу (анын ичинде электр-техникалык, радио электроника), металл иштетүү, химиялык, химиялык-фармацевтика, полиграфиялык, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш, парфюмерия-косметика өнөр-жай ишканалары, курулуш материалдар өндүрүшү иштейт. Латвия ИА, ЖОЖдор (анын ичинде университеттер, музыка академиясы ж. б.), 21 музей (анын ичинде тарых, кемечилик, сүрөт ж. б.), 9 театр (анын ичинде улуттук опера жана балет) ж. б. бар.
Шаардын эски бөлүгүндө Домский собору (13-кылым), Екаб (13-кылым) жана Петер (13-14-кылымдардын башы) чиркөөлөрү, Орден сепили (14–19-кылымдар), 15–18-кылымдардагы турак жайлар ж. б. сакталган. Боордоштор көрүстөнү (1924–36) мемориал комплекси бар. Ригага жакын жерде климаттык (Юрмала, Огре, Сигулда) жана бальнеологиялык (Балдоне жана Кемери) курорттор жайгашкан.
Токомбаев Шербото
Токомбаев Шербото - жазуучу, акын. Фрунзе шаарында 1974-жылы 29-июнда туулган. Орто мектепти аяктагандан кийин, 1991–1993-жж. “Кыргызтелефильм” чыгармачылык бирикмесинде ассистент-режиссер болуп иштөө менен эмгек жолун баштаган.
1990–1993-жж. Кыргыз-Славян университетинин психология факультетинде окуп, кийин 1993–1997-жж. Бишкек гуманитардык университетинде окуусун уланткан жана журналистика кесибине ээ болгон.
1997–2002-жж. Жазуучулар союзунда иштеп, 2002-жылы Бишкек ПЕН-клубунда төрага болгон. 2004-жылдан РАНАРды уюштуруп, анын президенти болуп иштеген. Учурда Борбордук Азия аймагында иштеп жаткан ар түрдүү эл аралык долбоорлордо медиа-эксперт болуп иштейт.
1997-жылы “Ала-Тоо жазы” фестивалынын лауреаттыгына татыган “Один день ветра” деген ырлар топтому 1998-жылы китеп болуп жарык көргөн. Ушул эле жылы Москвадан “День ветра” деген жаш акындардын чыгармаларынын жыйнагы “Стилистика” басмасынан жарык көрүп, ага Кыргызстандан Ш.Токомбаевдин чыгармалары кирген.
Автордун бир топ ырлар топтомдорунан кийин прозалык чыгармалары жарык көргөн. “Избранные эссе”, “Ала-кийиз”, Возраст любви”, “Заметки по пути” сыяктуу прозалык чыгармалары “Литературный Кыргызстан”, “Kloop-media” “Литературная Азия” журналдарында жарык көргөн.
5-август
5-август — Григорий календары боюнча жылдын 217-күнү (толук жылда 218). Жылдын аягына чейин 148 күн бар.
Токомбаев Шербото
1997-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Орус тилинде
Один день ветра: Стихи. – Б.: Эльпек, 1998. - 50 с.
День ветра. – М.: Стилистика, 1998. - 58 с.
Кровь кочевника: Стихи. – Б.: Салам, 2001. - 41 с.
Лестница лет: Стихи. – Алматы: Жибек жолы, 2001. - 31 с.
Все мы Азия, твои дети. – Б.:Центр литературного мастерства, 2001. - 35 с.
Тегерек (айыл)
Тегерек — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Эмгек-Талаа айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 66 киши.
Пелингичей
Пелингичей — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Балбан-Ю дарыясынын оң жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сабана (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дихогастерлер
Дихогастерлер (лат. Dichogaster) —  тропиктик сөөлжандардын бир уруусу, буларга курма дихогастери (лат. D. bolanipalmicola) кирет.
Актулпар
Актулпар - Темиркандын тулпары. Темиркан өзүнүн ордуна Семетейди кан шайлаганына арнап өткөргөн тойдогу ат чабышта А-ды байгеге кошот. Ал Каныкейдин алтымыш асый Тайтору баш болгон 361 күлүк ат менен чабылып күч сынашат. А. чуркаган сайын кызып сынына келет. Каныкейдин эскерүүсү боюнча:
Калинин (Жайыл району)
Калинин — Кыргыз Республикасынын Чүй облусунун Жайыл районундагы айыл. Красновосточный айыл округунун курамына кирет.
Актулпар
Атакем Темиркандын Актулпар
Теги күлүк мал эле.
Кара байыр, казанат
Калбыр өпкө, жез билек
Канаты бар жан эле (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 99),— деп өзгөчө апыртылып сыпатталат.
Бирок, А-дын «канаты бар жан экени» жомоктук-фантастикалык маанайда канчалык апыртылып айтылбасын, эпос чагылдырган доор менен шартталган, жерде жашоого ылайыкташкан, кадимки эле күлүк аттардай сүрөттөлөт.
А-дын негизги касиети чаалыкпас, чарчабас, күлүктүк сапаты менен байланышкан.
Мына ушундай өзгөчөлүккө ээ А.
учкаяк күлүктөрдүн күлүгү күч сынашкан бул жарышта марага Тайторудан кийин экинчи болуп келет.
Семетей Букардан Таласка биринчи жолу барганда, жаш баласынын алыскы жолго чыкканынан жана Абыке, Көбөш сыяктуу жоосуна жолугушуудагы чырдан кооптонгон Каныкей кадырын салып атасынан А-ды сурап берет.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Мотивдөө
Мотивдөө, мотивировка – жазуучу каармандардын иш-аракеттерин, чыгармадагы негизги окуялардын натыйжасын көрсөтүү үчүн башка иш-аракеттерди, окуяларды психологиялык жактан ишенимдүү сүрөттөө процесси, эволюциялык абал. Ч. Айтматовдун “Бетме-бет” повестинин финалында Сейде өз күйөөсүн душман катары кармап берет. Анын ошол абалын мотивдөө үчүн автор Тотойдун уюнун уурдалышы, алардын чиедей жетим балдарынын оор абалы, өзүнүн жекече турмуштук активдүү позициясынын ойгонушу, Ысмайылдын уурдалган уйдун этин алып келиши жөнүндөгү эпизоддорду киргизген. Дал ошол Мотивдөөнүн натыйжасында гана Сейде жогорудагыдай чечкиндүүлүк жасоого чейин көтөрүлөт. Ошентип, Сейденин бетме-бет чыгып, Ысмайылды кармап беришине окуучу толук ынанып калат, эң туура болду деп, Сейдени колдойт. Мотивдөөнүн жоктугу, чала иштелиши чыгарманы ишенимсиз көрсөтөт.
Аба
Аба
Риджфилд (Нү-Жерси)
Риджфилд (Нү-Жерси) (Ridgefield) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 11032 киши. Болжолдуу аянты - 7.4 км². FIPS коду — 34-62910.
Түркмөн тили
Түркмөн тили - туркмөндөрдун тили; Түркмөнстан Республиканын мамлекеттик тили. Түркмөнстан, Өзбексган, Тажикстан, Казакстан, Түштүк Россия, Ооганстан, Түркия жана Иранга тараган тилдердин огуз тобуна кирет.
Негизги диалектилери: теке, йомут, эрсары, салыр, сарык, гөклен, чавдур, карадашлы, эски, арабачы, чегес, баят, сакар, кырач, чандыр, хасар, ата, анау, емрели, мехинли ж. б. Түркмөн тилинин диалекти жактан бөлүнүшү так изилденген эмес. Адабий тилинин негизин текин диалектисинин ахал айтымы түзөт. 1928-ж. чейин араб, 1940-ж. чейин латын, андан орус кириллицасына өткөн. 1993-жылдан латын графикасын колдонушат.
Жогорку Ханавэй-Яха дарыясы
Жогорку Ханавэй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Тотыдэотта-Яха дарыясынын оң жээгинен 74 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Карымшаков Санарбек
Карымшаков Санарбек - адабиятчы, сынчы, котормочу, окумуштуу.
Санарбек Карымшаков Жумгал районунун Базартурук айылында 1941-жылы 20-октябрда туулган. 1962-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөндөн баштап, республикабыздын массалык-маалымат, басма, маданият жана агартуу мекемелеринде үзүрлүү эмгектенип келе жатат. Эмгек жолун 1962-жылы Кыргыз мамтелерадиосунун музыка редакциясында редакторлуктан баштаган, 1962–1966-жж. Кыргыз ССР ИАсынын философия жана укук институтунда аспирантурада окуйт. 1967-жылдан «Кыргызстан маданияты» жумалыгында сын бөлүмүнүн башчысы, 1970-жылдан Кыргыз ССР ИАсынын философия жана укук институтунда кенже илимий кызматкер, 1975-жылдан «Кыргызфильм» киностудиясындагы «Көрөгөч» сатиралык киножурналынын башкы редактору, «Кыргызстан» басмасында бөлүм башчы, Кыргыз ССРинин маданият министрлигинде башкы редактор, 1986-жылдан «Экран», «Коммунист» журналдарында жана Кыргызстан КП БКнын алдындагы партия тарыхы институтунда улук редактор болуп иштеген. 1989-жылдан КМУУнун басмасында улук редактор, кыргыз адабияты кафедрасында ага окутуучу, 1994-жылдан ошол кафедранын доценти, филология илимдеринин кандидаты (2002). 2003-жылдан баштап К.Карасаев атындагы БГУнун Кыргыз адабияты кафедрасынын башчысы, 2005-жылдан ошол кафедранын профессору болуп эмгектенүүдө.
С.Карымшаковдун «Жанган от» деген ыры 1959-жылы «Кыргызстан пионери» гезитине жарыяланган. 1960-жылы «Ала-Too» журналынын №8 санына акын М.Акимкожоевдин ырлар жыйнагы тууралуу «Too жели» аттуу рецензиясы жарыяланып, ошондон бери адабият таануу жана адабий сын тармагында жигердүү иштеп келет. Ал көркөм адабият жана эстетиканын ар түрдүү проблемалары боюнча 200дөн ашык макалалардын, рецензиялардын, он эки адабий сын макалалар жыйнагынын, монографиянын, окуу куралдарынын, брошюралардын автору. С.Карымшаков А.П.Чеховдун «Алчалуу бак», пьесасын, С.Цвейгдин «Магеллан» тарыхый романын, К.Симоновдун, Л.Кассилдин, аргентин жазуучусу Л.Юнкенин, эстон жазуучусу X.Пукктун, өзбек жазуучусу У.Умарбековдун ж.б. аңгемелерин жана көптөгөн илимий макалалар менен кинофильмдерди которгон. 1985-жылы «Кызарып баткан күн» деген пьесасы кабыл алынган. С.Карымшаков 1973-жылдан СССР Жазуучулар союзуна, 1981-жылдан СССР Журналисттер союзуна мүчө. Жазуучулар союзунун сын секциясында, «Адабият» басмасында, «Кыргызфильм» киностудиясында, маданият министрлигинде, театр коомунда көркөм кеңештердин, сценар-дык-репертуардык коллегиялардын мүчөсү болуп иштеп келди. Жаштарга эстетикалык тарбия берүүдөгү үзүрлүү эмгеги үчүн Кыргызстан ЛКЖС БКнын грамоталары, КМУУнун Ардак грамоталары менен сыйланган. КР эл агартуу отличниги. Мустафа Кемаль («Ататүрк») эларалык маданият жана илим фондунун Алтын медалы менен Ардак Грамотасынын ээси (2005).
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Турмуш саптары: Адабий сын макалалар. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 87 б.
Толкундар арасында: Адабий сын макалалар. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 163 б.
Көркөм сөз күчү: Адабий сын макалалар. – Ф.: Мектеп, 1978. – 139 б.
Эстетика жана турмуш. – Ф.: «Билим» коому, 1980. – 18 б.
Азыркы кыргыз адабиятындагы социалдык проблемалар: Адабий сын макалалар. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 184 б.
В.И.Ленин жана эстетикалык теориянын айрым маселелери. – Ф.: «Билим» коому, 1983. – 16 б.
Көркөм образдын табияты. – Б.: КМУ басм., 1992. – 20 б.
Адабий сындын табияты жана милдеттери. – Б.: КМУ басм., 1992. – 32 б.
Кыргыз адабиятынын маселелери (авторлош). – Б.: КМУ басм., 1995. – 140 б.
Качкынбай Артыкбаевдин илимий-сынчылык ишмердиги: Монография. – Бишкек, 2001.-142 б.
Сын дүйнө жана көркөм нарк: Окуу куралы. – Бишкек, 2002. – 224 б.
Адабиятчылардын ак өргөөсү: Окуу куралы. – Б., 2005. – 176 б.
КОТОРМОЛОРУ
'''Кассиль Л. А.''' Сенин коргоочуларың: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1984. – 63 б.
'''Трубаров А. А.,''' Федоренко А. А., Кредер А.А. Окуу китебине колдонмо. Соңку тарых. 1 бөлүк, 1914–1945. – Б.: Айбек, 1995. – 45 б.
'''Трубаров А. А.,''' Федоренко А. А., Кредер А.А. Окуу китебине колдонмо. Соңку тарых. 2 бөлүк, 1945–1993. – Б.: Айбек, 1995. – 64 б.
Кредер А.А. Соңку тарых. 1914–1945-жылдар. – Б.: 1995. – 208 б.
'''Трубаров А. А.,''' Федоренко А. А., Кредер А.А. Окуу китебине колдонмо. Жаңы тарых. 1-2 бөлүк, 1914–1993. – Б.: Айбек, 1995. – 20 б.
'''Саплина Е. В.,''' Саплин А. И. Тарыхка саякат: Чыгармачылык тапшырмалардын дептери. – Б. Айбек, 1996. – 64 б.
Кредер А.А. Соңку тарых.
Смородиновка (Миякин району, Башкыртстан)
Смородиновка — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Большекаркалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 57 киши. Почта индекси — 452074, ОКАТО коду — 80244815007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Учтуу канат
Учтуу канат (Capoetobrama kuschakewitschi), (Kessel) - Кыргызстандын аймагында балким жоголуп кеткен түрчө болушу ыктымал.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Чүй дарыясынын Бишкек шаарына чейинки төмөн жагы.
Жашаган аймактары
Дарыялардын кумдуу тайыз жерлеринде жана майда таштуу, кумдуу булуң бурчтарында кездешет.
Саны
Кыргызстандын аймагында түрчө аз санда. Акыркы жылдары республиканын чегинде контролдук кармоого түшкөн эмес.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Урук чачуу мөөнөтү апрелдин аягынан июлдун аягына чейин созулат. Уругун дарыянын жай аккан түбү кум-таштуу жерлерине таштайт. Ургаачыларынын денесинин узундугу 10,5-13,6 см, салмагы 20-40 г болгондо уруктарынан саны 2400 дөн 8800 даанага жетет. Негизинен детриттер менен азыктанат, алар менен курттар, острокоддор, курт-кумурскалардын личинкалары, балырлар да кошо жутулуп кетет. Промыселдик мааниге ээ эмес.
Чектөөчү факторлор
Белгисиз, балким Ташаткөл суу сактагычынын плотинасынын курулушу, дарыя суусунун булганышы, акклиматизанттардын басымы (элеотрис, жылаанбаш жана башкалар) болушу ыктымал. Асыроо. Асыралган эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоого алынган эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Балык уулоону сүйүүчүлөргө тыюу салуу, сууларды булгануудан сактоо. Түрчөнүн санын жана сууларда таралышын, ошондой эле анын статусун тактоо зарыл.
Статусу
2 [CR: C]. Кыргызстандын аймагында балким жоголуп кеткен түрчө болушу ыктымал.
Дицерка
Дицерка (лат. Dicerca) — алтынчык коңуздардын бир уруусу.
Түркманчай келишими
Түркманчай келишими - орус-перс согушу (1826-1828) аяктаган сон, Орусия менен Персиянын ортосундагы тынчтык келишими.
1828-ж. 10(21)-февралда Тебризге жакын Түркманчай кыштагында кол коюлган. Түркманчай келишими Гулстан тынчтык келиишмин (1813) бекемдеген, ошондой эле Орусияга Чыгыш Армения аймагы - Ереван жана Нахичеван хандыктары өтүп, Персия 20 млн күмүш акча контрибуция төлөөгө милдеттенген. Орусиянын Каспий деңизинде согуштук флотту кармоо укугу жана орус көпөстөрүнүн Персияда эркин соода кылуу укугу ырасталган. Түркманчай келишими Орусиянын Түштүк Кавказдагы абалын бекемдеген. Келишим Персияда жашаган армян эли үчүн маанилүү болгон.
Лоренц Хендрик Антон
Лоренц Хендрик Антон (Лорентц, 18.7.1853, Арнем – 4.2.1928, Харлем) – нидерланддык физик, Петербург ИАнын чет элдик корреспондент мүчөсү (1910) жана СССР ИАнын чет элдик ардактуу мүчөсү (1925), профессор (1878). Лейден университетинде билим алган (1870–72). 1923-жылдан Харлемдеги Тейлор ИИИде директор болгон. Лоренц өзүнүн докторлук диссертациясында жарыктын чагылуу жана сынуусун Максвеллдин электр-магниттик теориясында караган жана эки чөйрөнүн кесилишинде 4 шарт пайда болорун көрсөткөн. Электрондук теориянын жардамы менен Лоренц металлдын жылуулук жана электр өткөрүмдүүлүк коэффициенттеринин ортосундагы байланышты, Холл, Керр эффекттерин жана башка көптөгөн кубулуштарды түшүндүргөн. Лоренц – өзгөртүп түзүү жана кыймылдуу чөйрөнүн электр-динамикасынын автору. 1895-ж. «жергиликтүү убакыт» түшүнүгүн киргизип, бир калыпта түз сызыктуу кыймылдаган эсептөө системасы үчүн Максвелл теңдемелери болжолдуу туура экендигин далилдеген. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1902, П. Зееман менен бирге).
Кедейкан (эпос)
“Кедейкан” – эпос. Кыргыздын эчен жолку оош-кыйыштуу күндөрдү башынан өткөргөн узак тарыхынын опурталдуу бир учурун камтыган эң көрүнүктүү эпостордун бири. “Кедейкандын” эки варианты бар. Бири 1938-ж. чыккан Калыктын айтуусундагы Токтогулдун варианты. Экинчиси, К. Мифтаков жазып алган А. Үсөнбаевдики. Эпос катары алда канча жогору турганы Калык айткан варианты. “Кедейкандын” композициялык түзүлүшү татаал, эпостун көркөмдүгү жогору, берчү идеясынын философиясы терең, сюжети абдан кызык. “Кедейканды” адабий, философиялык тарыхый, социологиялык этикалык, диний аспектиде талдоо керек. Анда негизги өзөктүү окуя бар. Бири томолой жетим калып, кордукту ченебей көргөн, Кедей атка конуп, кийин мээримдүү эне, ишеничтүү төрт жолдош таап, хан болгонго чейинки Керээздин баяны. Экинчиси, хан тагынан ажырап, үй-бүлөсү менен тентип кетип, тартпаган азабы калбай, акыры тагдырдын буйругу менен кайра бири-бирин табышкан Азимкан тууралуу баян. Чыгармада Кедейдин хан болушу эпостун негизин түзүп, окуядан окуяга өтүп чиеленип, бардыгы ошонун айланасында өтөт. Айтуучунун күчтүүлүгүнүн натыйжасында Кедейдин хан болгонго чейинки эволюциялык этаптары жана бул узак аралыктагы канча бир психологиялык мерчемдер, чыңалуулар эң ишенимдүү жүзөгө ашат. Кедей алдына койгон максаты бийик, талабы күчтүү, от жүрөк азамат болгон үчүн апасын азапка салган хан. Вазирин мууздап, башка жигиттерине кармалып, орго салынат. Кароолчу: “Ушундай дагы эр болобу, отуздай киши сабап жатса да, башы – көзүн жашырган жок. Кыпкызыл кан тулку боюнан агып турса да эч ичиркенбеди. Кайра “тирүү калсам каныңарды ичем” деп жулунуп атат” – деп таң калат. Бул эпизоддон Кедей эч кимден коркпогон тайманбастыгы, терисин тирүүлөй сыйрып жатса да кыңк этпеген карышкырдай көк жалдыгы, колунан эмне болсо келе турган эрдиги көрүнүп турат. Анан калса ал ким менен болсун тил табышып кете алат. Ошон үчүн ак эшенди өз эркине көндүрүп, Азимканды алдап, хан болот. Ушул эпизодду Калык:
Тактысынын үстүнө, Таажысын берди башынан. Таажы жөнүндө шып этип, Сыймыгы учту кашынан – деп абдан жеткиликтүү таасын чагылдырган. Азимкан хан ордосунан чыкканда ага эли баягыдай салам бербейт, ал түгүл ага ызаат кылган жан жок. Багынан тайган адамдын басыгы да бузулуп, жылдызы түшүп, өзүнчө эле жансыз тартып, кудуретсиз болуп калгандыгы Гүлайымдын байкоосу менен таамай айтылат: “туйлады менин жүрөгүм, тирүү эмес сенин иреңи...” Бул эки сап ырда канчалык терең философия катылган. Дал ушул жерден мүнөздөр ачылып, образдар типтештирилет. Кедей эрки бек, айтканынан кайтпаган көк, максаты дайыма алдыда жүргөн, мүнөзү күчтүү адам болсо, Азимкан тектүү жерден чыккан, элине адил бийлик кылган, бир топ жакшы сапаттардан куру эмес болгону менен энөө, ишенчээк. Кедейди хандык такка отурушуна ашынган айлакерлигинин күчү, касиеттүү ак эшенди ортого сала коюп динди мыкты пайдалануусу, бөтөнчө Азимкандын мүнөзүнүн жумшактыгы себепчи болот. Азимкан тагын алдырып, ого бетер акылынан адашып, аялы Гүлайымды Кедейканга бермек болуп, балдары кул, өзү күң болчу эң эле сынаакы учурда да Гүлайым туура жыйынтыкка келет:
Мен кедейге тийгиче, Кезигип калсаң күйгөнчө. Балдарым – кул, сен-малай, Сенделип тирүү жүргөнчө. Каным, жүрү кетели, Качып жүрүп өтөлү! Аманат жандан кечели, Алыска тентип кетели!
Жыйынтыктаганда, “Кедейкан” элдин ошондогу жашоо шарты, социологиялык абалы, ханы баш болуп калкынын карапайым, момундугу, динге берилгендиги, эл ичинен чыккан Кедейкан акылдуу, айлакер, шылуундарды ушундайдан пайдаланып кеткендиги сыяктуу орчундуу маселелер камтылып, мунун баары адам тамшанаарлык даражада, жогорку чеберчиликте, турмуштагыдай ишенимдүү, ары көркөм баяндалган. “Кедейкан” башка эпостордон ушул өңдүү өзүнө жекече таандык айырмачылык, өзгөчөлүктөрү менен оригиналдуу. Бар тарабынан мыкты чыккан күчтүү эпостордун бири болуп саналат.
Токтогазиев Жумабек
Токтогазиев Жумабек – жазуучу. Кара-Буура районунун Шекер айылында 1948-жылы 19-мартта туулган. 1975-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин тил жана адабият бөлүмүн аяктагандан кийин республикалык теле көрсөтүү жана радио уктуруу комитетинде редакторлук кызматта эмгектенген.
Мектепте окуп жүргөн мезгилинде чыгармачылык менен алектенип, анын «Куштар таңга жуук ойгонушат» аттуу көлөмдүү аңгемеси 1975-жылы «Кыргызстан пионери» гезитине басылып, ошондон баштап чыгармачылыкка аралашкан.
1981–1988-жж. Талас облустук телерадио комитетинде кабарчылык кызматын өтөгөн. Бул жылдардын аралыгында «Чагылгандын жарыгы», «Умтулуу», «Кеңеш Ата гезит берчи!», «1-сентябрга чейин жарым саат» ж.б. аңгемелери республикалык гезит-журналдарга жарыяланып турган. 1988–1991-жж. Кара-Буура райондук «Октябрь таңы» гезитинде, 1992-жылы «Ак Бата» гезитинин Талас облусу боюнча өз кабарчысы, 2005-жылы «Эркин-Тоо», андан кийин «Кыргыз Рухунда» кабарчы, азыркы учурда «Кыргыз адабияты» гезитинде башкы редактордун орун басары болуп иштеп келет.
Ж.Токтогазиевдин «Чагылгандын жарыгы» аттуу аңгемелер жыйнагы 2007-жылы жарык көргөн.
Анын «Жетөөнүн баяны» аттуу төрт көшөгө, сегиз сүрөттүү желелеш-бир тутумдагы чакан новеллалардан турган драмасы Чыңгыз Айтматовдун 80 жылдыгына арналып, Шекер айылындагы элдик театрдын жамааты тарабынан коюлган.
Жарык көргөн китептери
Чагылгандын жарыгы: Аңгемелер. – Б.: Гүлчынар, 2007. – 166 б.
Айдана менен жезкемпир: Тестиер балдар үчүн. – Б.: Гүлчынар, 2009. - 24 б.
Сүтактын үнү: Аңгемелер. – Б.: Гүлчынар, 2010. - 158 б.
Түндүк Хорасан аймактарынын музыкасы
=Түндүк Хорасан аймактарынын музыкасы موسیقی بخشی‌های خراسان شمالی= =Тарыхы= Ирандын салттуу музыкасы Исламга чейин – Ахамениддер доору – Парфяндар – Сасаниддер Исламдан кийин – Селжуктар – Илханиддер – Маруги – Сефевиддер Кажарлар доору – Пахлеви – Төңкөрүштөн кийинки заман – Лос Анжелес – Жер алды =Ирандын салтуу музыкасы= - Үн -Аспаптар -Радиф -Макам -Гуше -Дастгах -Импровизация =Башка жанрлар= - Поп – Реп – Рок – Симфония – Жаз – Метал – Керал =Аймактар= - Азербайжан – Элам – Басери – Бахтияри – Түндүк Хорасан бөлүгү – Белучи – Бандар –Түркмөн -Түштүк -Хорасан -Алавани -Курд -Керман -Гилаки -Лур -Мазандаран =Дин= -Зартушт –Нооруз салты -Тазия -Рамазан –Намаз – Мадахи Түндүк Хорасан бөлүктөрүнүн музыкасы поэзия, адабият, Ирфан жана Ахлактын жыйындысын өзүнө камтыйт жана Хушанг Жавид, Мужтаба Китакинин аракети менен 2011-жылы ЮНЕСКО руханий маданиятынын мурастарына катталган. =Лексикалык мааниси= Түркмөн жана түндүк Хорасан аймагында ырчыларга атайылап лакаб аттар коюлат. Алардын ичинде ырчылар, жомокчулар, музыка аспаптарын жасоочулар бар. =Хорасан багшылары= Хорасан багшылары облустун түндүк аймагында жашашат жана негизги кесиби болуп дыйканчылык саналат, ошону менен бирге ырчылык кесипти аркалап келишет, дастандарды, эпосторду ооз эки түрдө эрге тартуулап айтып келишет. Багшылардын негизги борбору болуп Кучан, Бажнавард жана Ширван эсептелет. =Жоголуу= Адистердин изилдөөлөрү боюнча эгер музыкант өзүнүн музыка жана ырларын жазып же сактап кетпесе, же болбосо өзүнөн кийин шакирт таштап кетпесе ал өлгөндөн кийин ал менен бирге анын өнөрү да жок болуп кетет. Хушанг Жавид музыка билерманы мындай деген: Багшы өнөрү учурда жоголуу коркунучунда турат, ага көңүл бурулбаса жакын арада түп башы менен жоголуп кетиши мүмкүн. =Аймактар= Музыканттар Керманжи тилинен башка азербайжан түрк тилинде суйлгөндү билишкен, ошондуктан Азербайжан мамлекети Хорасан музыка мукамын каттоодон өткөзүүгө аракет жасап келет. Акыркы учурда ЮНЕСКОдон тиешелүү кат алынды, ал эми Иран керектүү документтерди даярдап каттоодон өткөздү. =Ошондой эле= =Булактар=
Маданият, музыка
Лоренц сызыгы
Лоренц сызыгы – рынок экономикасындагы кирешенин бөлүнүшүнүн тең салмактуу эместигин көрсөткөн сызык; өлкөнүн жалпы акча кирешесин төмөнкү жана жогорку кирешелүү үйбүлөлөргө бөлүнүшүн мүнөздөгөн сызык. Эгер кирешелер тең салмактуу бөлүнсө, анда сызык түзөлүп, абсолюттук тең салмактуулук сызыгына өтмөк. Ар бир ишкердин мүмкүнчүлүгү түрдүү болгондуктан, түрдүү кирешеге ээ. Лоренц сызыгы калктын түрдүү топторунун акча кирешелеринин чоңдугун мүнөздөп, элдин жетиштүүлүгүн, сатып алуу мүмкүнчүлүгүн же талабын божомолдой алат. Бирок лоренц сызыгы номиналдык акча кирешелерин гана карагандыктан, практика жүзүндө дээрлик бүт өлкөлөрдө прогрессивдүү салык системасы болгондуктан (киреше жогору болсо, салык да чоң болот), абсолюттук тең салмактуулук сызыгына жакындайт.
Дициемиддер
Дициемиддер (лат. Dicyemidae) — көп клеткалуу жандыктардын бир классы.
Түндүк фергана жаракасы
Түндүк фергана жаракасы - Чаткал курама мегантиклиналь түзүлүшүн Фергана депрессиясынан бөлүп турган неотектон. жарака.
Алгачкы жолу В. И. Попов палеозой менен кайнозойдун чөкмө тоо тектеринин контактысынан бөлгөн. Аны Р. И. Рыбина геофиз. маалыматтар боюнча 1959-ж. тактаган. Түндүк фергана жаракасы батыштан түндүк-чыгышка карай Курама кырка тоосун бойлоп, Нанай ойдуңунун түндүк чети менен 300 кмге созулат. Жарака боюнча тик ылдый жылышуулар болуп, анын түштүк канаты түндүк канатына караганда 4000-4500 м төмөн жаткандыгы аныкталган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
"Манас" эпосунун тарыхый өнүгүшүнүн негизги этаптары
"Манас"эпосунун изилдениши жана жаралышы."Манас" эпосунун тарыхый өнүгүшүнүн негизги этаптары — Э. Абдылдаевдин эмгеги (Фрунзе 1981).
Эмгек эпостун чыгышы менен тарыхый өнүгүшүнүн закон ченемдүүлүгүн аныктоону алдыга коёт. Эпостун жаралышы жана анын тарыхый өнүгүшүнүн абалы тууралуу илимий түшүнүк алуу үчүн адегенде түрк-моңгол элдеринин эпикалык салттарынын өнүгүшүнүн алгачкы этабындагы баатырлык эпостордун көөнө формалары кандай мүнөздө болгондугу жөнүндө, алардын тематикасы, сюжеттери, эпикалык образдары жаралган доордун мүнөзү, тарыхый-эпикалык, экономикалык, маданий карым-катышта жашап келишкен чарбалык-маданий тиричилиги илимий талдоого алынат.
1) Караханийлер доору (10—12-кылым) эпостун алгачкы тарыхый негизинин жаралышы;
2) Моңгол доору (12 — 15-кылым);
3) Ойрот-Жунгар Доору (15 — 18-кылымдын 1-жарымы);
4) Цин имериясынын доору (18-кылымдын 2-жарымы —19-кылым);
5) Кыргыздардын Россиянын составына киргенден Манастын негизги варианттары жазылган мезгилдерге чейин (19—20-кылымдын 1-жарымы). Эпос тарыхый жактан узак доорлорду башынан өткөрүп көп катмарлануунун натыйжасында татаал сюжеттүү, терең мазмундагы монументалдуу классикалык баатырдык эпостун деңгээлине жеткендигин далилдейт.
Савватеевка (Нюрса куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Обь Чулым дарыясынын куюлушунан Кеть дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Чулым, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дендрарий
Дендрарий (гр. dendron - дарак) – ботаникалык бактын жыгач өсүмдүктөрү өстүрүлүүчү бөлүмү.
Карчыгалар (алгыр куш)
Чыныгы карчыгалар же карчыгалар(лат. Accipiter) — карчыга сымалдуулар тукумуна кирген күндүзгү алгыр куштардын бир уруусу.
Мувашшах
Мувашшах (ар. – зыйнатталган) – Чыгыш поэзиясындагы жанр. Төрттөн он сапка чейинки ыр болот да, биринчи эки бейт өз ара уйкашат, алардын уйкашын акыркы бейт кайталайт. Негиз салуучусу Испанияда 9–10-кылымдарда жашаган араб акыны Мукаддам ибн Мувафа болгон, ошондой эле айрым учурда акро ыр сыяктуу башкы тамгалары автордун ысымын же псевдонимин да көргөзгөн.
Ыкчам башкаруу укугу
Ыкчам башкаруу укугу – КР жарандык мыйзамдары боюнча мүлккө ээлик кылуу; буюмдук укуктардын бир түрү; колдонуу жана башкаруу укуктарын ишке ашыруу боюнча чектөөлөрү бар. Ыйгарым укуктарынын көлөмү боюнча менчик укугуна жана чарба жүргүзүү укугуна караганда кыйла тарыраак. Мекеме гана Ы. б. у-нун субъектиси боло алат. Бул юридикалык жак өзүнө бекитилген мүлккө карата мыйзамда белгиленген чектерде, өзүнүн ишмердигинин максаттарына жана мүлктүн багытталуусуна жараша ээлик кылуу, колдонуу жана башкаруу укугун жүзөгө ашырат. Мекемеге бекитилип берилген мүлктүн ээси пайдаланылбай турган, же болбосо багыты боюнча пайдаланылбаган мүлкүнүн ашыкча бөлүгүн алып коюуга жана аларды өзү каалагандай башкарууга акылуу. Мекеме өзүнө бекителген мүлктү жана ага смета боюнча бөлүнүп берилген каражаттардын эсебинен сатылып алынган мүлктү ажыратып алууга же башка ыкма менен пайдаланууга акысы жок. Эгер уюштуруу документтерине ылайык мекемеге киреше алып келүүчү ишмердикти жүзөгө ашыруу укугу берилсе, анда ал ишмердиктен алынган кирешелер жана ошол кирешелердин эсебинен алынган мүлктөр мекеменин өзалдынча тескөөсүнө түшөт жана өзүнчө баланста эсепке алынат. Мүлккө менчик укугунун башка жакка өтүүсү ал мүлккө карата башка буюмдук укуктардын токтолушуна алып келбейт.
Кызыл жалбырактуу алма
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Уругу менен жана тамыр көчөттөрү аркылуу көбөйөт. Марттын үчүнчү декадасында жалбырактары ачылып, апрелдин аягында, майдын башында гүлдөйт, август-сентябрда мөмөлөйт. Вегетациясы октябрдын биринчи декадасында бүтөт. Кышкы суукка чыдамдуу.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Батыш Тянңшанң (Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан), Батыш Кытай (Синдзяң). Машат тоосунан аныкталган (Сырдарыя Каратоо кыркасы). Кыргызстанда – Чаткал, Узун-Акмат жана Фергана (түштүк чыгыш бөлүгү) тоо кыркалары.
Өсүү шарттары
Жаңгак-жемиш токой алкагындагы капчыгайлардын суу боюнда жана тоо этектеринин беттери.
Саны
Бирин-серин кездешет.
Чектөөчү факторлор
Чарбалык иштердин күчөшү. Жайыттарды ченемсиз пайдалануунун натыйжасында топурак-кыртыштын тапталуусунан өсүмдүк жабыркайт. Мөмөсүн жаныбарлар колдонгондуктан, уругу менен көбөйүүсү жокко эсе. Кыргыз жана Сиверс алмасы менен чогуу өссө, анын гүлдөрү аралаш чаңдашып, нукура уруктуу өсүмдүктөрдүн саны азайууда.
Өстүрүү
Казакстанда бул алма «Кулджинка» деген ат менен кеңири өстүрүлөт. Ташкент, Алматы, Дүйшөмбү, Москва шаарларынын ботаникалык бактарында жапайы өсүмдүктөр өстүрүлөт. Кыргыз республикасынын УИАнын ботаникалык багынын шартында 22 жылдык өсүмдүк 7 м бийиктикке жеткен.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1985 жылы Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде катталган.
Узун канаттар
Узун канаттар (лат. Miniopterus) — жарганаттардын бир уруусу, буларга узун канат (лат. M. schreibersi) кирет.
Кызыл жалбырактуу алма
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Афлатун жана Кара-Суу сууларынын капчыгайында, Ак- Терек-Гава капчыгайында, Кара-Алма суусунун капчыгайында өскөн өсүмдүктөрдү корукка алуу керек. Түр табигый кездешкен жерлерден алынган уругунан генетикалык жактан баалуу көчөттөрдү өстүрүү үчүн питомник уюштуруу зарыл.
Токтогулов Айылчы
Токтогулов Айылчы – жазуучу. Токтогул районунун Толук айылында 1951-жылы 12-мартта туулган. 1968-жылы Толук орто мектебин бүтүргөн.
Кызыл жалбырактуу алма
Статусу
VU. Өтө сейрек кездешкен, жоголуп жана саны азайып бара жаткан эндем түр. Селекция үчүн баалуу түр.
Токтогулов Айылчы
1973-жылы Ош мамлекеттик институтунун музыка-педагогикалык факультетин бүтүрүп, турмуш жолун Толук орто мектебинде мугалим болуп иштөө менен баштаган.
1976–1992-жж. окуу бөлүмүнүн башчысы, уюштуруучу болуп эмгектенген.
1992-жылы Токтогул районундагы катуу жер титирөөдө Толук айылын Чүйгө көчүрүү, жайгаштыруу комиссиясынын мүчөсү болгон.
Азыр Сокулук районундагы Жаңы-Жер орто мектеп-комплексинде мугалим болуп эмгектенет.
Анын “Күн жана Жер” деген алгачкы ыры Ош облустук «Ленин жолу» гезитинде жарык көрүп, кийин республикалык басма сөз беттеринде бир нече ырлары, аңгемелери жарыяланып келген.
1995-жылы “Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги” төш белгиси берилген.
2008-жылы Сокулук райондук кеңешинин депутаты болгон.
1997-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Кез келүү: Аңгемелер. – Ф.: Адабият, 1990. – 48 б.
Толук зилзаласы: Дастан. – Б., – 1994. – 32 б.
Жаз кайрылып келет: Повесть. – Б.: Айат, 2006. – 48 б.
Мыртова (дарыя)
Мыртова — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Имшагал дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Токтогулов Айылчы
Кыргыз тилинде
Мезгил ызасы: Роман жана аңгемелер /1-китеп/. – Б.: Айат, 2007. – 180 б.
Мезгил саптары: Роман /2 китеп/. - Б.: Айат, 2009. - 336 б.
Мыртова (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Теңге балык
Теңге балык (Barbus brachycephalus), (Kessler):
Түрдүн жетилген стадиясынын сырткы түзүлүшүнүн кыскача баяны
Түркстан теңге балыгынын күмүштөй жылтылдаган жана үстү каралжын, аркасындагы кара түсүнүн, күмүштөй ак курсак бөлүгүнө өтүсү акырындык менен өтөт. Жуптуу сүзгүчү боз түстө. Кабырчыктары түркстан жаянына караганда майдараак. Узундугу 90 см жана 22,5 кг чейин жетет. ==Жалпы жа на өлкөдө таралышы. Чүй дарыясынын Казакстан менен чектешкен жерлеринде кездешет. Өзбекстанда, Казакстанда корголуучу түрлөрдүн тизмесине киргизилген. Түркүмдүн Кыргызстандагы эки түрүнүн бири.
Жашаган аймактары
Дарыялардын түзөң жерлеринде жашайт. Чүй суусунун төмөн жагындагы агын сууларда жана акма көлмөлөрдү жердейт.
Саны
Кыргызстандын аймагында дайыма сейрек кездешкен, урук таштоо мезгилинде гана аз санда Токмокко чейин өрдөйт. Уруктап бүткөндө кайра төмөн кетет.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
'''Теңге балык жыныстык жагынан төрт жашында жетилет, 8 кг особдордун төлу 180 000 даанага жетет. Урук таштоо мезгили апрелдин аягынан июндун башына чейин. Суунун түбүндөгү омурткасыз жандыктар жана бөлөк балыктардын өспүрүмдөрү менен азыктанышат. Чүй дарыясында Арал деңизине жана Балкаш көлүнө караганда жайыраак өсөт. Санынын аздыгына байланыштуу промысел болгон эмес, кээбир убактарда гана балык уулоону сүйүүчүлөр аркылуу кармалган.
Чектөөчү факторлор
Чүй дарыясында Ташаткөл суу сактагычынын плотинасынын курулушу, урук таштоо мезгилинде балык уулоо. Асыроо. Болгон эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Жүргүзүлгөн эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Кыргызстандын аймагында толугу менен жоголуп кетүүсүнө байланыштуу, түр рентабелдүү эмес. Чүй өрөөнүн сууларына кайра акклиматизациялоо боюнча биологиялык негиздөөнү даярдоо талапка ылайык.
Статусу
2 [CR: C]. Кыргызстанда түр жок болуп кеткен.
Маленкулов Абакир Слан Уулу
Маленкулов Абакир Слан Уулу Тери буюмдарынын чебери. 1956-ж. Тогуз-Торо районундагы Арал айылында төрөлгөн. С. А. Чуйков атындагы кыргыз мамлекеттик сүрөтчүлөр окуу жайынын прикладдык бөлүмүн бүтүргөн. Абакир китеп тыштарын, куттуктоо папкаларын, кыздардын кол баштыктарын, бел кур өңдүүлөрдү арбын жасоодо. Тери чебери негизги аспап-куралдары болгон чийим шибеге, шибеге менен жекече сериялуу эмгектерди жаратууда. Чебердин «Мергенчинин өздүк буюмдары» аттуу ишинде басма ыкмасы бар. Ага мылтык кабы, ок чонтою, баштыкчалары, бычак кабы, шыралга илгичи, тери малакайы, чокою өңдүү өз өзүнчө милдет аткара турган буюмдары кирет да, алардын ички кооздуктары бири бирине тутумдашып, бир бүтүн чыгарманы түзүп турат. Мында наар түшүрүүдө «мүйүз оюмун», «бармак боочу оюмун», «кыял оюмун» негиз тутуп, булгаарынын табияты кабыл алгандай аларды майда, үзүл кесилсиз берген. Оюмдан оюм жаратып чөптүн сабактарын, гүлдөрдүн бутактарын жана таажыларын, бак-дарактардын жалбырактарын символдоштурган. Териге түшкөн кооздукту башка жердиктер кайталай албайт. Төтөн, күрөң сары булгаарыга өң сиңирүү ал өзүнчө чеберчилик. Бул жагынан Абахирдин жердиктин негизги касиеттерин таанып билүү артыкчылыгы байкалат. Терини боёдо боёк жугузуу үчүн теринин сырткы бетин тазалайт. Тери майын чыгарат. Аны «козу кулак кислотасы» менен жууйт. Тери күйүп кетпесин үчүн өз өлчөмүн так алат. Боёлгон теринин үстүнөн жылтыратууда мом менен сүртөт. Ал боёкту актайт, суу жуктурбайт. Абакир «Чабандын өздүк буюмдары» деген үлгү жараткан. Мында куру, дүрбү салгычы, радио кабылдагычтын тышы, бычак кыны, камчысы, чокою өңдүүлөрдү ал көркөм планда чагылдырган. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982 ж. «Прикладниктердин Бүткүл союздук көргөзмөсү». Мергенчинин өздүк буюмдары үчүн ЭЧЖКнүн коло медалы; 1987 ж. Октябрь революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Тери буюмдары үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин I даражадагы диплому; 1988 ж. Чыңгыз Айтматовдун 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин жана сүрөтчүлөрдүн республикалык көргөзмөсү». «Кызып алма», «Солдат элек» китептеринин булгаары тышынын жасалгасы музейге экспонатталган; 1989 ж. Токтогул Сатылгановдун 125 жылдыгына карата Токтогул китебинин тышынын жасалгасы Токтогул музейине экспонатталган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Ак-Талаа (Нарын району)
Ак-Талаа — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Эмгек-Талаа айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1100 киши (2009-жылы).
Көңдөй
Көңдөй – өсүмдүктөрдүн органдарында ткандардын түрдүү себептер менен бузулушунун натыйжасында пайда болгон көңдөй.
Алмамбеттин арманы
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4