cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Манас Ата ордосу
Манас Ата ордосу — чыгармачыл жана өндүрүштүк коом. Кыргыз Республикасынын интеллигенттеринин, окумуштууларынын демилгеси менен уюшулган (июнь, 1990). Ишин коомдун мүчөлөрүнүн ыктыярдуулугунун, коллегиялуулугунун жана чыгармачылык демилгесинин негизинде жүргүзөт. Коомдун максаты — жергебизде этнографиялык борбор уюштуруп, түпкү ата-тегибиздин этностук тарыхын (сак, гунндардан тартып) изилдөө, Манас жөнүндө жазылган китеп, тартылган кино, ага байланыштуу уламыштарды, ар кандай пландагы маалыматтарды чогултуп, чет жактан келген меймандарды эпос, анын каармандары, айтуучулар менен кеңири тааныштыруу, улуу чыгарманын маанисин элге жеткирүү. Ошондой эле кыргыздардын укумдан-тукумга өтүп келаткан салт-санаасын, үрп-адатын иликтеп, аларды пропагандалоо. Келечекте Коом өз өкүлдөрүн Кытай эл республикасына жана араб өлкөлөрүнө чейин жиберип, унутулуп бара жаткан Азиянын тарыхын үйрөнмөкчү жана түрк элдеринин маданиятына ылайык Манас-Ата эл аралык сыйлыгын уюштуруп, кыргыз элинин турмуш-тиричилигин, улуттук өзгөчөлүгүн, адабиятын, маданиятын, ар тараптан изилдеген адамдарга ыйгарып турат. Областтарда, райондордо, айылдарда Коомдун бөлүмдөрү ачылып, республиканын атагын даңазалоого багытталган ар тараптуу иш-аракеттерди кеңири жүргүзүүдө. Ордонун президенти — жазуучу, кинодраматург Ю. Тойчубеков.
Таска дарыясы
Таска — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын оң жээгинен 178 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кесек (айыл)
Кесек — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Мангыт айыл округу составына кирет. Райондун борб. Араван кыш- нан 12 км туш.-чыгыш тарапта, Ош т. ж. станңиясынан 26 км. Калкы 664 (1986); негизинен дыйканчылыкта (пахта, дан жана тоют осумдуктору ж. б.) эмгектенишет. Орто мектеп, клуб, медпункт бар.
Калкы
Калкы - 938 киши.
Вильсон камерасы
Вильсон камерасы — заряддуу бөлүкчөлөрдүн кыймыл издерин байкоого ылайыкталган прибор.
1912-жылы англиялык физик Чарльз Вильсон тарабынан түзүлгөн. Анын иштөө принциби өтө каныккан буунун конденсацияланышына, башкача айтканда заряддуу бөлүкчөлөрдүн өткөн жолунда майда суу тамчыларынын пайда болушуна негизделген.
Иондордо тамчы пайда кылуучу өтө каныккан буунун чоңдугу буунун табиятына жана иондун зарядына көз каранды болот. Алсак, суу буусу көбүнчө терс иондордон конденсацияланса, этил спиртинин буусу оң иондон конденсацияланат. Өтө каныккан буу камеранын көлөмүн бат кеңейтип, температуранын кескин төмөндөшүнүн натыйжасында пайда болот. Вильсон камерасы негизинен элементардык бөлүкчөлөрдүн жана космос нурларынын физикасын изилдөөдө колдонулат.
Дакриоцистит
Дакриоцистит — көздүн жаш баштыкчасынын сезгенүүсү. Мурун бүтүүнүн, конъюнктивиттин кабылдоосу катары пайда болот. Көздөн жаш агып, чылпак чыгат. Жаш баштыкчасын мурун көңдөйү менен бириктирген жаш мурун каналчасынын бүтөлүшүнөн жаш агып чыкпай, баштыкчада чогулуп, ал анан чоюлуп чоңоёт. Жаштын чыкпай, баштыкчада чогулушу былжырлуу челдин, кошумча коңулдардын ооруларында, мурун травмасында жана башка болот. Туруп калган жаш микробдорго каршы касиетин жоготот, буга байланыштуу жаш чогулган баштыкчада инфекциянын өөрчүшү үчүн шарт түзүлөт. Көбүнчө чоң кишилерде, кээде жаңы төрөлгөн балдарда байкалат. Дакриоциститте хирургиялык дарылоо талапка ылайык. Дарыланбаган дакриоцистит ар кандай кабылдоолорго алып келет. Ошондуктан дакриоститтин белгиси билинери менен врачка кайрылуу керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Поляновка тынчтыгы (1634)
Поляновка тынчтыгы (1634) - орус-поляк согушун (1632-34) жыйынтыктаган Россия менен Речь Посполита ортосунда 17(27)-май - 4(14)- июнда түзүлгөн келишим. Сүйлөшүүлөр жүргүзүлгөн жердин (Поляновка дарыясындагы Семлево кыштагы) атынан аталган. Поляновка тынчтыгы Деулинск убактылуу жарашуусу (1618) белгиленген орус-поляк чегин ырастаган.
Россия бул согушта ээлеген бардык жерин (Серпейск жана анын уездинен башка) Польшага кайтарып берген. Польша орус жеринен өз аскерлерин алып кетүүгө милдеттенген. Поляновка тынчтыгы боюнча поляк королу Владислав IV орус тагына койгон дооматынан баш тарткан.
Поляновка тынчтыгы 1635-ж.ратификацияланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Чоң Саръюга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Манас Ата сыйлыгы
Манас Ата сыйлыгы, Эл аралык Манас Ата сыйлыгы — эл аралык мамлекеттик эмес Манас Ата ордосунун сыйлыгы. 1991-жылдын ноябрь айында уюштурулган. Сыйлык эки жылда бир жолу кыргыз адабиятын, маданиятын өнүктүрүүгө, каада-салтын байытууга — элдин рухий деңгээлин жогорулатууга кошкон чоң салымы үчүн Кыргызстан жана башка өлкөлөрдүн адабият, өнөр, маданият, саясат ишмерлерине ыйгарылат. Сыйлык ээсине атайын төш белги жана миң сом өлчөмүндө акча берилет. Сыйлык алгач жазуучу Түгөлбай Сыдыкбековго ыйгарылган (1992).
Киреше облигациясы
Киреше облигациясы – капитал өз наркы боюнча кайтарылып, ал эми пайыз төлөмүнө кепилдик берилбеген жана ал эмитенттин иш-аракетинин натыйжасына түздөнтүз көзкаранды болгон облигация.
Комендант
Комендант (французча commandant – командир, башчы) – 1) ар түрдүү мамлекеттердин куралдуу күчтөрүндөгү жооптуу кызмат адамы (офицер же генерал). 16-кылымдан чеп гарнизонунун начальниги Комендант деп аталган. Россияга Комендант кызматын (облустун башкаруучусу Комендант, провинцияныкы обер-Комендант) 18-кылымдын башында Пётр I киргизген. 1715-жылдан гарнизондун начальниги, кээде (обер-Комендант) вице-губернатор кызматын аткарган. Кийинчерээк шаардык Комендант пайда болуп, коомдук жайларда, көчөдө аскер кызматкерлеринин аскер тартибин сакташын камсыз кылып, гарнизондогу кароол жана күзөт кызматын уюштуруп, анын туура аткарылышына жооп берген; 2) бир мекемеге же окуу жайына тиешелүү үйдүн (жатакана) чарба башкаруучусу.
Карен Карапетян
Карен Карапетян (Կարեն Վիլհելմի Կարապետյան; төр. 14-августь 1963, Степанакерт, ТКАО, Азербайжан ССРи, СССР) — Армениялык мамлекеттик ишмер, Армениянын 14-чү премьер-министри (2016—2018). Армениянын премьер-министринин милдетин аткаруучу 9 — 17-апрель 2018 жана ошондой эле 23-апрель 2018.
Сапар Ысмайылов
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти, Кыргыз Республикасынын улуттук консерваториясынын доценти, кырк жылга чукул Кыргыз Республикасынын Абдылас Малдыбаев атындагы опера жана балет театрынын солисти (баритон) болуп иштеди. Ырчы дүйнөлүк классикадан 70ке жакын партияларды ырдап чыккан. Алардын ичинен Джузеппе Вердинин «Аида» операсынан Амонасронун, «Риголеттодон» Риголеттонун, «Дон Карлостон» Улуу инквизитордун, Петр Чайковскийдин «Иолантадан» Эбн-Хакианын, Руджеро Леонкаваллонун «Паяцысында»  Тонионун партияларын ырдап чыккан. Ошондой эле кыргыз классикалык операларынан А.Малдыбаев, В.Власов, В.Ференин «Манас» операсынан Кошой менен Бокмурундун, «Айчүрөктөн» Канчоро менен Бакайдын ролдорун, Н.Давлесовдун «Курманбек» операсынан Дөлөн хан, Экес хан жана Тейитбектин ролдорун, «Аста секин колукту» музыкалык комедияда Сапардын ролун, Узеир Гаджибековдун «Аршин мал алан» музыкалык  комедиясынан Султанбек менен Сулаймандын ролдорун алып чыккан.
Акчирик
Акчирик — өсүмдүк илдети. Көбүнчө күнкарама, чанактуу өсүмдүктөр, тамеки, кенеп, астра, хризантема жылытылмада, жашылча сактагычта кызылча, сабиз, цикорий, капуста, пияз жана кооздук өсүмдүктөрдүн пияз түбү ж. б. чалдыгат. Илдетти бардык жерде таралган баштыкчалуу мите козу карын Sderofinia Libertiana пайда кылат. Ал алгач өлүү же начарлаган (гүл желекчеси, жалбырак сабы ж. б. куураган) тканга кирип, уулуу зат бөлүп чыгарып, чиритет. Андан таза тканга, клеткага өтүп, аны да чиритет. Бул илдет көчөт, үрөн аркылуу тарайт. Ал топуракта жана өсүмдүк калдыктарында 3 жылга чейин сакталышы мүмкүн. Өсүмдүктүн түшүмүн кыйла төмөндөтөт. Каршы күрөшүү чаралары: которуштуруп эгүү иретин туура сактоо, отоо чөптөрдү жок кылуу, жерди терең коңторуп айдоо, жашылча сактоо эрежесин туура жүргүзүү. үрөнгө гранозан, ТМТД, айдоого фосфор-калий жерсемирткичин чачуу.
Калмакашуу эстеликтери
Калмакашуу эстеликтери — Соңкөл-Калмакашуу жолунун боюнда аска ташка чегилген эрте темир дооруна мүнөздүү байыркы сүрөттөр тоо текелер жана аларга жаа менен мергенчилик кылуу, коло дооруна мүнөздүү колдорун которуп турган адамдардын сүрөттөрү тартылган. Кыргыз тарыхчылар жамааты, Түрк тарых куруму тарабынан 1996-жылы табылган.
Манас (топоним)
Манас (топоним) — топоним. Дагстандын Ленин районунундагы климаттык курорт. Каспий деңизинин жээгинде. Махачкала шаарынан 50 км түштүк-чыгышта. Курорттун аймагында минерал суулар (йод-бром) бар. Мында «Каспий», «Чайка» санаторийлери, эс алуу үйлөрү иштейт. Бул курорттун, ошондой эле Дагстандагы башка жер-суу аталыштары (Манаскент, Манасмахи, Манас темир жол станциясы жана башкалар) мында илгертеден жашап келаткан ногой калкынын дастанына байланыштуу деп каралат. Ногой, кыпчак жана башкалар уруулар Түндүк Кавказга Алтын-Ордо кулагандан кийин (15-к.) ооп келген. Манас ногой уругунан чыккан дегенди эске алганда Дагстандагы топонимикалык «Манасиа» да Манастын ысымына байланыштуу экендигин байкоого болот.
Манас — топоним. Дагстандын Ленин районунун аймагындагы темир жол станциясы. Каспий деңизинин жээгинде. Махачкала шаарынан 34 км түштүк-чыгышта. Станциядагы кыштакта кумык, авар, даргин, орус жана башкалар эл жашайт.
Манас — топоним. Индиянын түндүк-чыгышы менен Бутандагы (башаты Кытайда) дарыя. Брахмапутранын оң куймасы. Уз. 400 км чамасында. Гималай тоолорунан башталат. Жаз — жай айларында кар, мөңгүнүн эришинен, муссон жамгырларынан суу кирип, ташкын пайда кылат Сугатка пайдаланылат.
Манас — топоним. Казакстан аймагындагы тоолуу жер, жайлоо. Эртиш дарыясынын баш жагында, ландшафты шалбалуу талаа. Жергиликтүү элдин айтымында топоним Манас доорунан калган эстелик. Эпостогу белгилүү көп окуялар Эртиш дарыясынын чөлкөмүндө өткөн. Жердин атынын Манаска тиешеси бар экенин Ч. Валиханов да ырастайт (1860).
Манас — топоним. Казакстан (Жамбыл облусунун, Георгиевка району) аймагындагы бейит, мазар. Чүй дарыясынын оң жээгиндеги Какпак-Суунун чатынан бир аз ылдый. Мазардын орду революцияга чейин жарыяланган топографиялык карталарда көрсөтүлгөн.
Манас — топоним. Казакстан (Жамбыл облусунун, Луговой району) аймагындагы кыштоо. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк этегинде. Малды(5ай темир жол станциясынан түштүк-чыгышта. Топоним Манастын ысмына байланыштуу аталган.
Манас — топоним. Кыргызстандын (Нарын облусунун, Жумгал району) аймагындагы кыштоо. 1913-ж. өткөн чарбалык каттоодо белгилүү болгон. Топоним Манас баатыр жүргөн жерлердин бири деп эсептелет.
Манас — топоним. Кытайдын батышындагы дарыя. Чыгыш Тянь-Шандын түндүк капталындагы дарыялардын эң ириси. Ирен-Хабырга массивиндеги мөңгүлөрдөн башталат. Башталышында терең жана кууш капчыгайлар, ортоңку жана төмөнкү агымында Жунгар түздүгү аркылуу өтүп, Манас (Ихэ-Хак) көлүнө куят. Уз. 402 км, 20-кылымдын 40-жылдарына чейин Айран-Көлгө куйган. Сугатка пайдаланылат.
Маниса тоо системасынын негизги бөлүгүн азыркы кыргыз жергесинин Ала-Тоосу алып турган. Талас Ала-Тоосунун бийик чокусу — Манас (Манас-Ата) илгерки Маниса топониминин өзгөргөн формасы (А. Н. Бернштам, 1947) же тескерисинче, Мансанын (Маниса) өзү андан мурунку Манас ысмынын араб жазуусунун тыбыштык системасынын бир мүчүлүштүк көрүнүшү деп каралышы мүмкүн.
Манас — топоним. Өзбекстандын Самаркан жана Сурхан дарыя обл-тарында жайгашкан канал. Зарафшан дарыясынын чөлкөмүндө, биздин заманга чейин биринчи миң жылдыкта курулган. Зарафшан дарыясынан чыгарылган канал 300 кмге созулуп, анын суусу менен Зарафшан жана Каршы өрөөндөрүнүн кургак талаа, чөлдөрү сугарылган. Ал ошондой кылымдарда, Тимурдун убагында да ирригациялык маанисин жоготкон эмес. Совет бийлигинин тушунда канал кайра курулуп, кеңейтилген. Каналдын нугу менен секундасына 453 м суу агат. Топоним Манас атанын ысмына байланыштуу аталган болуу керек.
Манас — топоним. Сокулук районунундагы Ат-Башы айыл советине караштуу кыштак. Ат-Башы дыйканчылык өндүрүш заводунун аймагыңда, Бишкек —«Манас» аэропорту автомобилдик жолунун боюнда. Райондун борбору Сокулук кыштагынан 40 км түндүк-чыгыш тарапта. 1950-ж. негизделген. Калкы 3473 (1987); негизинен жашылча өстүрүүдө эмгектенишет. Орто мектеп, амбулатория, балдар бакчасы, маданият үйү, китепкана бар. Үй канаттуулар заводу, өрдөк фабрикасы иштейт.
Манас, Манас-Ата — топоним. Талас Ала-Тоосунун эң бийик жеринин бири. Бийиктиги 4483,8 м. Талас тоо кыркаларынын күн батышында, Күркүрөө суу алабынын баш жагында жайгашкан. Казакстан менен Кыргызстанды бөлүп турган чек арадан 3125 м түндүктө. Өзгөчө бийиктиги, сөлөкөтү, алып турган орду менен Манас-Ата башка тоолордон бөлүнүп, айырмаланат. Жалпы туругу сүйрүчө: түштүктөн түндүктү карай узун (8—9 км), туура жагы кыска (5—6 км). Тулку байыркы палеозойдук сланец, акиташ, кумдак таш (песчаник) тоо тектеринен курулган.
Тоонун баш жагы, чоку бөлүгү (400 м өйдө) конус формасында, тик, жылаңач. Анын бир гана түндүк бети тайпак, узун, 7—8 км созулуп, этеги 1500—2000 м бийиктикте бүтөт. Калган жактары тик, жантык. Батыш капталы 3—4 км, түштүк бети кыска 500—600 м, чыгыш тарабы аска-зоокалуу, 4000—3800 м чейин гана созулат. Түштүк жана чыгыш жагынан коңшу бийик тоолор менен туташып кетет. Манастын тоосунан бир кыйла майда суулар (Куруч-Көлдүн, Аташ-Чапкандын оң куймалары) куралат. Алардын ирилери — Кара-Шылдыр, Дандыр.
Элдик уламыш боюнча Манас Талас Ала-Тоосунун жонуна чыгып, эл-журт тынчпы, келеткан душман — жоо барбы, жокпу деп ары жак, бери жакты карачу экен. Ошондон эл тоону ыйык көрүп, Манас-Атанын тоосу деп атап калган дейт.
Манас — топоним. Талас районунундагы Чоң-Алыш айыл советине караштуу кыштак. «Манас» колхозунун аймагында, райондун борбору Талас шаарынан 25 км чыгыш тарапта. Калкы 6259 (1977). Эки орто мектеп, китепкана, медпункт бар.
Манас, Манасаровар, Манам-Цо — топоним. Тибеттин түштүк-батышында Гималай тоо кыркаларынын түндүк этегиндеги көл. Сатлеж (Инди дарыясынын сол салаасы) өзөнүнүн башталыш жеринде. Көл деңиз деңгелинен 4557 м бийиктикте жатат. Аянты 500 чарчы км чамасында. Көл балык, каз-өрдөккө бай, жээктери малга жайыт. Индия, Тибет элдери Манас көлүн ыйык көрүп, ага сыйынышат.
Манасаул
Манасаул — топоним. Дагестан республикасынын Буйнак районунда жайгашкан кыштак. Негизги калкы — аварлар. 1859-жылдан кийин негизделген. Элдик этимология топонимдин чыгышын кумыктардын «нас авул» (ыплас кыштак) деген сөздөрүнө жана Манас ысымына (антропоним) алпарып такайт. Бирок, бул түшүнүктөрдүн калпыс, этимондун сырын ачалбасы жана кийинки жоромолдордон экени ачык эле көрүнүп турат.
Еловый дарыясы (Базыра куймасы)
Еловый — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Базыр дарыясынын сол жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Шым
Шым — кең багалектүү сырт кийим, чалбар. Мунун жердиги кездемеден да, териден да, таардан да болот. Ошондуктан, кездеме шым, тери шым, таар шым деп айтышкан. Кой, эчки, теке, аркар, кулжа, жейрен өңдүү жандыктардын жана башка кайберендердин терисинен жаргак шым (кандагай), тери шым (чалбар) жасалган.
Жаргак шым жука жана жеңил болгондуктан жылуу мезгилдерде, улут оюндарында кийилген. Жаргак шымды тигүү үчүн терини чылгый чагында жүнүн бычак менен алып, малмага салат. «Ашаткысын эринбей, Аярдык менен Каныкей, Жез челекке жаткырып»... (Манас). Ашаткыны боюна абдан сиңирип, ийленген анын ышкын түп, чүкүрү, эңгилчек сыяктуу өсүмдүктөрдүн тамырынан, сабагынан жана кабыгынан алынган кол боёктор менен боеп, жүзүнө чыгарышкан. Анын багелеги нукум-сөөмөй шара тилинип жасалат. Бычылган шымдын бөлүктөрүнүн тигиштерине чыйратылган кебез жиптен каттай «ыскыт» (милте, жээк) кынаптала коюлуп, тигиштери тиштетилип тигилет.
Муну, күндүн көзүн тийдирбей, кунтуйтуп каттырбай, табы менен иштетет. Жаргак шымга бышык кездемеден эки элидей көбөө коюлат. Шымдын багалегинин шара тилигинин эки өңүрү жана этигине көркөм оюмдун сайма көчөттөрүн түшүрүшкөн. Ал кооздуктар кездеме шым жана кемселге түшкөн көчөт-оюмдарга үндөшүп кетет. Аны көбүнчө ботонун жүнүнөн ипичке ийрип, чыйрак чыйратып, челдеп, түрдүү ыраңга боеп, ийне сайма аркылуу жүзөгө ашырат. Мындай шымды «кештелүү шым» деп айтат.
Тери шым (чалбар шым) ичи түктүү келет да, суукта кийилген. Анын жердиги көбүнчө кой-козунун терисинен болот. Аны адегенде челдеп, ашатып алып, анан өңдөп (бордоп), ага ышкын түп жабат. Же ошол өңдөлгөн боюнча эле бычылат да, тигиштери көк, кара өңдө милтеленип, багалегинин учу да адими кездемден төрт-беш элидей көбөөлөнөт.
Таар шымдын жердиги, албетте, жүн болот. Көбүнчө төөнүн, койдун жүнү текши, ичке ийрилип, жип чыйрак чыйратылат. Буга курулган өрмөк башка таар буюмдарындай эле эндүү согулат. Согулган жердик өлчөнүп бычылат. Тигиштерине кош каттала чыйратылган башка өңдөгү жиптен милте коюлат.
Кыргыздарда тепме шым да болгон. Аны жасоодо уздар тепме чепкендин ыкмасын колдонушкан. Кездеме шымдын жердиги чий баркут, баркут, трайке өңдүүлөрдөн болот. Жаштар кие турган шымдын шара тилик багалектерине жаргак шымдыкындай көбүнчө көк, кызыл, жашыл жиптер менен сайма көчөттөрүнүн жана көркөм оюмдарынын түрлөрү жарашыктуу түшүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Бут кийим
Бут кийим адамдын бутун айлана чөйрөдөгү терс таасирлерден (ысык, суук, суу, чаңдан, жарааттануудан жана башка) сактоо үчүн кийилет.
Колдонулуусу
Колдонулуусу боюнча тиричилик жана атайын —спорттук, медициналык (ортопедиялык), өндүрүштүк болуп бөлүнөт. Бут кийимге бир катар санитария-гигиеналык талаптар коюлат: ал бут кетменинин кыймылдуулугун сактап, тамандын жалпайышына жол бербей, басканда салмакты азайтып, тамандын анатомия-физиологиялык өзгөчөлүктөрүнө терс таасир тийгизбей; кан айлануусуна тоскоол болбой; бутту кысып оорутпай жана аба ырайына, климат, эмгек, турмуш-тиричилик шартына ылайыктуу болууга тийиш. Бут кийим тамандан 10—15 мм узунураак болуп, баш бармак бут кийимдин тумшугуна такалбай, бүгүлбөй турушу керек. Таман жалпактыгы пайда болбос үчүн тар бут кийим кийбөө сунуш кылынат. Бутту кыскан бут кийим анын кан айлануусун бузат, анткени дене ысып кызыганда, кара күч жумуш жасаганда же бат басканда бутта кан айлануу 70 эсе тездейт. Бийик такалуу бут кийим буттун таяныч аянтын 30—40%ке азайтып, дене салмагын алга жүткүнтүп, бармактардын бүгүлгөн учуна жана согончокко ооштуруп, кадам шилтөө солгундатат. Бийик такалуу бут кийим кийүүдөн бутту көп кайрып алып, байламталар чоюлуп, кызыл ашык муундарында чыгып кетүү көп болот.
Бийик такалуу бут кийим
Бийик такалуу бут кийимди өспүрүмдөр кийүүгө болбойт, анткени ал омуртка тутумунун кыйшайышына, жамбаш чарасынын өзгөрүшүнө, ички органдардын жылып кетүүсүнө алып келет. Буттун физиологиялык кызматынын нормалдуу өтүшү үчүн таканын бийиктиги: эркектердики 20— 30 мм, аялдардыкы 20—40, балдардыкы жашына жараша 10—30 мм болууга тийиш.
Талаптар
Бут кийим суу өткөрбөс, жумшак, жеңил жана желдетүүчү касиетке ээ болуп, суу бут кийимди кургаткандан кийин да катпай, көркүн жоготпой жана кичирейип же тарып кетпөөсү зарыл. Ысык мезгилде кийилүүчү бут кийим абаны жакшы өткөрүүчү касиетке ээ болбосо, бутту тердетип, кызытып жиберет.
Ысык климатта
Климат ысык жерлерде жана жай мезгилинде кийилүүчү бут кийимдин таманы кайыштан жасалып, жеңил болгону оң. Бут кийим жасап чыгарууда азыр синтездик материалдар кеңири колдонулууда. Резина бут кийимди жаан-чачындуу, нымдуу аба ырайында кийиз батек же жүндөн согулган байпак менен кийүү керек.
Спортто
Спорттук бут кийим спорттун бардык түрү менен машыгуу учурунда кийүүгө арналган. Ал гигиеналык талапка ылайык булгаарыдан даярдалат. Азыр калк арасында кеңири таралган спорттук бут кийим резина аралаш согулган материалдан резина таманга жабыштырылып, ичине ным соргуч батек коюп даярдалат. Аны жүн байпак менен кийүү бутту катуу тердеп, былжырап кетүүдөн жана сууктан сактайт. Футболист, альпинист, жеңил атлеттер үчүн таманында бүдүрлөрү бар бут кийим сунуш кылынат. Мындай бут кийим кар, муз каптаган тик жерлерде жүрүүгө жана чыгууга мүмкүнчүлүк берет. Спорттун кышкы түрлөрү менен машыгуу учурунда жылууланып жасалган бут кийим кийилет. Гигиеналык талапка ылайык спорттук бут кийимди машыгуудан кийин тазалап, 25—30° температурада кургатуу керек. Эпидермофития оорусунан сактануу үчүн бут кийим мезгил-мезгили менен дезинфекцияланышы зарыл.
Балдар бут кийими
Балдар бут кийими баланын бут кетменинин анатомия-физиологиялык өзгөчөлүктөрүнө жараша жумшак, бышык, жеңил жана таманы ийилчээк, бут манжалар эркин кыймылдагандай болуп, такасы анча бийик болбогону жакшы. Анткени ал таманды урунуудан жана таман жалпактыгынан сактайт. Басып жүргөндө оордук согончокко туура келет. Ошондуктан бут кийимдин апкыты өтө бышык, катуу жана эптүү болушу зарыл. Бут кийим балдарга жумшак, чоюлчаак, абаны жакшы өткөргөн материалдан ултарылып, таманы жеңил, суу өткөрбөгөндөй болушу талапка ылайык. Бул үчүн табигый материалдар пайдаланылат. Балдар бут кийиминин дайыма кургак жана таза болуусуна көз салуу зарыл.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Караганка (Суундука куймасы)
Караганка (Караганды) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Суундук дарыясынын сол жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көк бөрү
Көк бөрү - кыргыз элинин ат үстүндө ойнолуучу спорт оюндарынын бири.
"Манас" эпосундагы: Бөлүнүп ордо, чын мөрөй, Атпай турган жер бекен? Жатпай оюн, көк бөрү Тартпай турган жер бекен? - деген саптар көк бөрүңүң байыркы оюндардан экендигин баяндайт.
Көк бөрү тегиз жерде ойнолот. Оюнга 10-15 жаштагы уул балдар кунан минип катышат. Оюнчулардын саны чектелбейт. Оюнчулар өздөрүнөн оюнга калыс шайлашат. Калыста эчкинин чылгый териси болот. Ал «Көк бөрү» деп аталат. Деги эле «Көк бөрү» деген терминдин келип чыгышы, илгерки күчкө толуп турган жигиттер кадимки эле бөрүнү (карышкырды) чаап алып, талашып- тартышып ойношкондугу менен байланышкан. Азыркы мезгилде бул оюн шартка ылайыкташтырылып, кыйла маданиятташтырылган. Эгер көк бөрүгө 17 жаштанөткөн карылуу жигиттер катышса, башы кесилген улак (көбүнчө серке), айрым учурда торпок да тартылат. Көк бөрүгө тартылуучу жер, мара белгиленет. Калыс оюнчуларды шамдагайлыгына, чабендестигине жараша барабар санда эки жаатка бөлөт. Ал атчан келип, колундагы көк бөрүнү оюнчулардын ортосуна таштайт. Оюнчулар ат менен жоолошуп келип, алардын ичинен мыкты чабендеси көк бөрүнү эңип алып качып жөнөйт. Ал көк бөрүнү ыңгайы келсе өнөктөштөрүнө берүүгө, аягында марага таштоого, ал эми атандаштары көк бөрүнү андан жулуп алып, өздөрүнүн марасына таштоого аракеттенишет.
Оюндун жүрүшүндө кайсы жаат көк бөрүнү марага таштаса, ошол жаатка бир упай берилет. Калыс, упайларды каттап турат. Оюндун акырында упайлар эсептелет. Кайсыл жаат көп упайга ээ болсо, ошол жаат, оюнда утут. Бул оюн «Улак тартыш» деп да аталат.
Баш айлануу
Баш айлануу — айланадагы буюмдардын же өз денесинин ордунан жылгансып сезилиши жана тең салмактуулуктун бузулушу. Оорулууга буюмдар айлангандай, дубал жана шып кулачудай көрүнөт, басканда тең салмактуулугун кармай албай темтеңдейт; кускусу келет, кубарып, тамыр жай кагат. Баш айлануу нерв системасынын дененин тең салмактуулугун жөнгө салып туруучу бөлүгүнүн (айрыкча ички кулакта жайгашкан вестибуль аппаратынын) иши бузулуудан болот.
Дени соо кишилердин да дене абалын кескин өзгөрткөндө, бийиктикте иштегенде, деңизде чайкалганда жана башка башы айланышы мүмкүн. Көбүнчө вестибуль аппараты өтө сезгич кишилерде болот. Алар бала чагынан селкинчек тебе албайт, машинада жүргөндө кыйналат. Баш айлануу гипертония ооруларында, мээнин кан тамырларынын атеросклерозунда, ортоңку кулактын ооруларында, баш травмага учурагандан кийин, ошондой эле ичкилик, никотин, ис газы жана башка менен уулануудан болот. Баш айлануунун себебин догдур аныктап, ага тийиштүү дарылоо жүргүзөт. Баш катуу айланганда жыгылып кетпөө үчүн төшөккө жатып, врач чакыруу зарыл.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Футурология
Футурология (лат. futurum - келечек, logos — сөз, окуу) — коомдук турмуштун ишмердүүлүгүнүн түрдүү чөйрөлөрүндө, максаттарында жана адамзаттын келечегиндеги процесстердин мүмкүн болгон динамикасы тууралуу теориялык изилдөөлөрдүн, илимий билимдердин, социалдык алдын-ала ашуулардын жана элестетүүлөрдүн областы.
Көп учурда прогноздоонун синоними катары колдонулат. Футурология терминин 1943-ж. немец социологу О.Флехтхейм илимге киргизген. Футурология түшүнүгү коомдун турмушунда батыш социологдордун жана философтордун адамзаттын келечегин, боло турган өзгөрүүлөрдүн моделцн жана сценарийин анализдөөнүн жаңы ыкмаларын иштеп чыгууга мажбур кылган сапаттык жацы кубулуштардын, процесстердин, өзгөрүүлөрдүн пайда болушу менен шартталган. Футурология келечекти түзүү жана изилдөө катары 60-жж. ортосунан тартып калыптана баштады. Эл аралык Футурологиялык борборлор жана инстшуттар түзүлүүдө: «Келечекти изилдөөнүн бүткүл дүйнөлүк федерациясы», «Келечекти изилдөөнүн Нордикалык коому», «Дүйнөлүк вахтанын институту», «Рим клубу», «Адамзат 2000», «Ысык-Көл шеринеси». Көп өлкөлөрдө да ушундай эле уюмдар келип чыгууда: «Жакынкы 30 жылдыктын комиссиясы» (Улуу Британия), «Футурибль» (Франция), «Келечектеги изилдөөнүн коому» (Германия). Азыркы мезгилде дүйнодо Ф-лык изилдөөлөрдү иш жүзүнө ашырган 1500дон ашык коом, уюм, борбор жана инстшуттар бар. Алардын ичинен 600дөн ашыгы АКШда жайгашкан. Алардын эң ирилери: Стенфорд жана Гудзон институттарынын борборлору, Портланд, Принстон жана Түштүк Калифорния универсшеттеринин алдындагы келечектеги изилдоо борборлору. Нью-Йорктогу дүйнөлүк тартиптин институту ж.б.
Келечектин проблемаларын изилдөө АКШнын мамлекеттик департаментинин бөлүмдөрүндө, көптөгөн корпорацияларда, ири банктарда ж.б. жүргүзүлөт. АКШда гана Футурологиялык программаларга жьш сайын миллиарддаган долларлар чыгымдалат. Футурологиялык концепцияларды иштеп чыгарууга ири экономистгер, философтор, социологдор, саясат таануучулар, математиктер, физиктер, көрүнүктүү мамлекеттик жана саясий ишмерлер тартылышат. Атайын журналдар: «Футурибль», «Футурист» ж.б. басылып чыгарылат, көптөгөн белгилүү адабияттар жарыяланат. Эн эле көрүнүктүүсү болуп О. Тоффлердин «Футуршок» (1971) эсептелет.
Бүгүнкү күндөгү Футурологиялык изилдөөлөрдүн актуалдуулугу төмөнкү себептер менен шартталган: 1) социалдык прогноздоштуруунун методологиялык принциптерин (альтернативдик, системалуулук) иштеп чыгуу, прогноздорду түзүү ыкмаларын селекциялоо жана колдонуу жалпы илимий мааниге ээ; 2) Футурология бүгүнкү күндөгү кырдаалдардын маанилүү өнүгүү тенденцияларын изилдейт жана келечекте проблемалардын келип чыгышын алдын-ала айтып берет; 3) Футурология коомдук аң-сезимдин калыптанышына таасир тийгизген жана жагымдуу социалдык идеалды түзүүгө багытталган, батыш социологиянын жана философиянын абдан динамикалык областы. Футурологиялык изилдөөлөрдүн борборунда төмөндөгүдөй маселелер жатат: социалдык түшүнүүнүн жана прогноздоонун методологиялык принциптери; келечектеги коомдун жана конвергенциянын модели; социалдык прогресстин критерийлери, утопиядагы прогресстин орду, «технологиялык жана маалыматтык жарылуулар», ИТР жана агартуунун феноменин изилдөө; глобалдык проблемалар; келечекке карата мамилени калыптандырууда идеопогиянын ролу; Футурологиялык теориялардын классификациясы ж.б. көп мааниге ээ экендигинен улам Футурология «Келечекти изилдөө» деп каралат.
Пензер-Яха (Лымбад-Яха куймасы)
Пензер-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лымбад-Яха дарыясынын сол жээгинен 31 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Фундаментализм
Фундаментализм — тигил же бул идеяларга, баалуулуктарга жана максаттарга баш-оту менен берилгендиги менен айырмаланган идеология жана саясат.
Саясатта көп учурларда «башкача ойлонгондорго» карата террор жана зомбулук колдонуу менен коштолот. Башында протестантизмдеги чектен чыккан консервативдик агым катары XX к. башталышында пайда болгон. Азыркы мезгидде айрым ислам өлкөлөрүндөгү саясатгын аныктоочу мүнөзү катары чыгууда (ислам Ф.).
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Тогуз коргоол
Тогуз Коргоолдун изилдөө тарыхынан
Орустун изилдөөчүлөрү «Байлардын кылаарга иштери жок тогуз коргоолду ойлоп табышкан» дешет. Ал эми кыргызда малчылар балдардын логикасын тарбиялоо үчүн ойлоп тапкан. Венгер окумуштуусу Жорж Алмааши «Азиянын жүрөгүнө саякат» аттуу китебинде «тогуз коргоол акыл-эс оюнун кыргыз эли гана ойнойт экен» деп көзгө сая көрсөткөн. Казактарда Каныкеев деген окумуштуу «Илгери адамзат дене даярдыгына муктаж болушкан. Аңчылык кылышкан, согушка чыгышкан. Дене даярдыгынын сапаты түгөнүп калгандан кийин алардын логикасын ойготуучу бир нерсе керек болгон. Башкача айтканда оюн ойлоп табуу керек болгондугунун негизинде тогуз коргоол улуттук оюну пайда болгон» деген.
Тогуз коргоол оюнунун эрежеси
Ар бир оюнчу партияны жеңип чыгуу үчүн 82 же андан көп коргоол утуп алуу керек. Уткан оюнчуга 1 упай берилет. 81 коргоол уткан болсо оюн тең чыгуу менен аяктайт (0,5 упайдан берилет). Жүрүштү баштоо укугу чучукулак менен аныкталат. Баштай турган оюнчу тактанын ак жагына олтурат. Өзү каалаган үйүндөгү (коргоол салынган чуңкур) бардык коргоолдорду колуна алып, ошол үйдөн баштап оң тарапты көздөй бирден коргоолду салып жүрүп олтурат. Ашып калган коргоолдорду атаандашынын үйүнөн 2-3-катары менен саналат. Атаандашынын үйүнө түшкөн акыркы коргоолдун саны жуп болсо, жүрүш жеңиш менен аяктап, ошол үйдөгү бардык коргоолдорду өзүнүн казынасына салып алат. Тактанын тогуз чөйчөкчөсүн биз үй дейбиз жана уткан коргоолдорду жыйнай турган чөйчөкчөнү казына дейбиз. Туз алуу эрежеси: Атаандаштын үйүнө түшкөн акыркы коргоолдун саны үч болсо, ал үйү "туз" деп аталып сизге тийешелүү болуп калат, б.а. ал үйгө түшкөн коргоолдордун баары сиздин казынаңызга түшөт. Туз алуунун үч шарты бар:
Тогуз коргоол тууралуу легенда
Жолоочулар төөлөрүнүн үстүнө ар түркүн нерселерди жүктөп алып кетип бара жатып бир жерге түнөөгө мажбур болушуп конуп калышат экен. Эки чоң нар төөнү жүгү менен ортого коюп, калгандарын тегерете уктап калышат. Эртеси баягы кетип бараткан жолун андан ары улантып кетишет. Кокусунан өтүп бара жаткан башка жолоочулар жакшылап көз жүгүртүшсө эки тарабы тогуздан он сегиз, ортосунда эки чоң төө жаткан орундар жерге чөгүп кетиптир. Төөлөр жаткан чуңкурларга төөнүн коргоолдору кургак болуп катып калыптыр. Окуяга кабыл болгон жолоочулардын бири ойлонуп олтуруп ушул оюнду ойлоп чыккан деген пикирлер да бар. Төөнүн кыгын да коргоол дешет, ошондуктан оюндун аты тогуз коргоол деп аталып калган деген бир имиш бар.
Кол өнөрчүлүк
Азыр улуттук мааниде кеңири ойнолуп жатат, муну кыруу, оюу, жонуу чеберчилиги устанын бөтөнчөлүгүн туюндурат. Ал — эки тарабында кылдат оюлган бирдей тогуздан сегиз чуңкуру (үйү, уясы), ортосунда чоңураак жанаша эки казынасы (казан же ордо чарасы) бар сүйрүлөнгөн такта. Анын жердиги карагайдан да, арчадан да, талдан да, теректен да, өрүктөн да, жаңгактан да болот. Чеберлер аны жасоодо араа, керки, бычак пайдаланышат. Чуңкурун, казынасын чебердеп оюу-жонуу үчүн атайын кичинекей ийгиси бар. Эгер кыйып келээри менен дароо чаба койсо, ага каймак, же сорпо майын «ичирип» (аябай сыйпап) көлөкөдө кургатуу керек. Тогуз кумалактын көлөмү койдун коргоолундай 162 коргоолу да жыгачтан бипбирдей тоголок жасалат.
Кызыктуу фактылар
1. Тогуз Коргоол оюну бүткүл дүйнөгө белгилүү болгон манкала оюндарынын бири. Кыргызстандан тышкары батыш Монголияда "Эсен коргол" жана Казакстанда "Тогуз кумалак" ат менен белгилүү.
Бул оюн Орто Азия өлкөлөрүнөн башка түндүк-чыгыш Ооганстанда (Бадахшан), Орусияда (Алтай, Хакассия, Якутия, Татарстан жана Тува), батыш Монголияда жана түндүк-батыш Кытайда ойнолот (Үрүмчү, Жунгария).
2. "Манас" эпосунун бир вариантындагы мындай саптар бар экенин ким билиптир:
Жалпак жыгач чаптырып,
Чараларын оюшуп
Бир жагына бир тогуз,
Үй чыгарып коюшуп…
Манас эпосу 2-чи китеп Сагымбай Орозбак уулу, Кыргызстан, 1978
Кыркың кызык ойнотуп,
Чатыраш ойнун салыңар,
Тогуз, онуң биригип,
Тогуз коргоол алыңар.
Жыйылып алып жыйырмаң,
Топ таш-чакмак алыңар.
3. Логиканы өнүктүрүүгө жана так эсептөөгө жакшы жардам берет, анткени оюнду ойноп жатып математикалык кошуу, кемитүү, көбөйтүү жана бөлүүгө мажбур болот. Ошондуктан бул оюн башталгыч класстардын балдарына да абдан пайдалуу.
4. Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлигинин буйругу менен "Мектептин бардык класстагы окуучуларына тогуз коргоол оюнун ойнотулсун" деген буйругу киргизилен.
5. Тогуз Коргоол оюнунун электрондук версиясын кыргыз информатиги К. Картанбаев 1999 жылы түзгөндүгү белгилүү.
6. Кыргыз Республикасынын Тогуз Kоргоол федерациясы 1993 жылы түзүлгөн.
7. Бүткүл Дүйнө боюнча интеллектуалдык оюндардын эл аралык олимпиадасынын манкала секциясында 2010 жылы Европадагы Тогуз Коргоол клубу сунуштап киргизген.
Маалыматтын булагы
Тогуз коргоол федерациясынын сайты
Кыргыз-казак оюнунун талаш-тартышы эмнеде?
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Нурия Султанмуратова, тогуз коргоол боюнча дүйнө чемпиону
Фейсбуктагы Тогуз коргоол оюнуна арналган группа
Кыргыздын Тогуз коргоол оюнуна арналган сайт
Европадагы Тогуз коргоол клубунун дареги
Алгебра кочевников (Тогуз коргоол) оюну Android ОС үчүн
Toguz Korgool - Kirgiska gra typu Mankala
Кирешелер жөнүндө жарнак
Кирешелер жөнүндө жарнак – мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген кызмат адамдары өзүнүн жана жакын туугандарынын менчигиндеги КРде жана чет өлкөлөрдө жайгашкан мүлктөрү жөнүндөгү төмөндөгүдөй маалыматтар: а) кыймылсыз мүлк; б) кыймылдуу мүлк – транспорт каражаттары, акча каражаттары (улуттук жана чет өлкөлүк валюта менен), баалуу кагаздар, уюмдардагы аларга тийешелүү үлүштөр, баалуу жана жарым баалуу металлдардан, баалуу жана асыл таштардан жасалган зергер буюмдар, мал-жаны жана көңүлгө алынбай тургандардан башка жандыктары, жарандарга жана юридикалык жактарга болгон мүлктүк талаптар, ошондой эле мыйзам чегинде маданий байлык, байыркы буюм деп таанылган нерселерди чагылдырат.
Жума Жамгырчиев
- кыргыз акын. 1929-жылы Фрунзедеги педагогикалык техникумду аяктаган соң эл агартуу комиссариатында иштеген. 1931-жылы «Кыргызмамбастан» ырлар жыйнагын чыгарган. 1935-жылы Жалал-Абад педтехникумунун директору. Ошол эле жылы Ош областындагы советтик-партиялык мектепте мугалим болгон. 1937-1939-жылдары Өзбек ССРинин Анжиан  шаарындагы кыргыз-уйгур мектебинде мугалим, 1941-жылы Тоң районундагы М.Горький атындагы мектепте мугалим болуп жүрүп 1942-жылдын аягында майданга аттанып 1944-жылы согушта курман болгон.
Акшак өсүмдүктөрү
Акшак өсүмдүктөрү - даны негизинен акшак даярдоодо пайдаланылуучу өсүмдүктөр. Көпчүлүк акшак өсүмдүктөрү - күрүч, таруу, сорго, конок, чумиза дан өсүмдүктөр уруусуна, каракүрүч каракүрүчтөр уруусуна кирет. Арпа, сулу, жүгөрү, буурчак жана буудайдан да акшак тартылат. Акшак өсүмдүктөрүнүн даны углевод, белок, витаминдерге бай. Ал ун, крахмал, спирт даярдоодо, үй кушуна жана чочкого, сабагы малга тоют катары пайдаланылат. Өтө баалуу акшак өсүмдүктөрүнүн бири каракүрүч. Анын акшагы азыктуулугу, даамы, сиңимдүүлүгү боюнча жогору бааланат, алар жаздык өсүмдүктөр, жылуучул келип бардык өлкөдө эгилет. Күрүч Индия, Нигерия, АКШда; каракүрүч Польша, Болгария, Францияда ж. б.; чумиза, конок Кытайда көп эгилет.
Осман Нури Топбаш
Өмүр таржымалы
Эренкөй Зихни Паша мектебине башталгыч мектепти окуу менен катар, атайын мектептен Куран таалимин алган. Осман Нури Топбаш таалим алган бул окуу жай Осмон дөөлөтүнүн улуу соңку чынарларынан саналган М. Желаледдин Өктен, Махир Из сыяктуу устаттар, Батыштан билим алган Нуреддин Топчу сыяктуу ойчулдар таалим берген мыкты мектептердин бири болгон. Агасы, бир чети теңтушу саналган Абидин Топбаш экөө бул окуу жайды 1960-жылы аяктаган. Имам Хатип орто мектебин окуп жүргөн жылдарда М. Зекаи Конрапа, Яман Деде (Абдулкадин Кечеоглу), Ахмет Давутоглу, Махмуд Байрам, Али Рыза Сааман өңдүү дасыккан устаздардан жекече билим алган.
Ошондой эле түрк элинин көрүнүктүү жазуучусу, агартуу айдыңында эмгеги сиңген мамлекеттик ишмер, дүйнөлүк деңгээлдеги залкар ойчул Нежип Фазыл менен таанышат, анын сабактарына катышып, «Улуу Чыгыш» журналын жана анын чыгармаларын калтырбай окуйт. Нежип Фазылдын чөйрөсүнө жакындан аралашып, кеменгер, камкор максаттарына жана демилгелерине моралдык, материалдык жактан дем берет. Имам Хатип орто мектебин аяктаган соң соода-сатык жана өндүрүш тармагында бир топко дейре эмгектенет. 1962-жылы Сиирит-Тиллодо аскерлик кызмат өтөө менен катар, офицер катары окутуучу да болот. Ушундан тарта мугалим болууга жана жаштарга таалим үйрөтүп, жол көрсөтүүгө зор кызыгуу пайда болот. Аскерлик мөөнөтүн аяктаган соң кайрадан соода-сатык жана өндүрүшкө кайтат. Тынымсыз аракетти талап кылган өндүрүш жаатында жүрсө да илим жана кайрымдуулук иштеринен оолактап кетпейт. Агартуу тармагына өзүн арнап, жакындары жана санаалаш мекендештери менен акысыз билим берүүнүн келечектүү максаттарын жүзөгө ашырууга жапатырмак киришет. Максаттын бийиктигинен улам өзүнүн иш кеңсеси кайрымдуулук уюму жана фонд сыңары студенттерге стипендия, колунда жокторго жардам бере турган мекемеге айланат. Бара-бара ал мындай жигердүү аракеттерди кеңейтип, өзүнүн мусулмандык парзы катары өркүндөтүүгө бел байлайт. Чакан кеңседен башталган кайрымдуулуктар кеңейип олтуруп бүгүнкү Хүдайи фондунун курулушуна жол ачат. Анын жана жакын тилектештеринин камкор сезимдери жана күжүрмөн аракеттеринин натыйжасында курулган фонд бүт дүйнөгө кучак жайып, бүгүнкү күндө түрк тилдүү мамлекеттер жана Африка баш болгон башка өлкөлөрдөн келген жаштарга материалдык жана рухий өңүттөн колдоо көрсөтүп, жаштардын заманбап шартта татыктуу билим алышына жардам берип келе жатат.
Осман Нури Топбаштын калеминен жаралган китептери дүйнөнүн 43 тилине которулган. Чыгаан жазуучу жана диний агартуучу Осман Нури Топбаш ар кайсы өлкөлөрдөн түшкөн сунуштардын жана чакыруулардын негизинде ошол өлкөлөргө барып конференция, семинарларды өткөрүп, асыл ой-пикирлерин бөлүшүп жана мунун баарын адамзатка кызмат кылуу ниетинде атуулдук жана мусулмандык парзы катары аткарып келет. Жазуучунун 43 тилге которулуп басылган китептерин төмөнкү желеден pdf форматында акысыз жүктөөгө болот: http://www.islamicpublishing.net
Интернеттеги шилтемелер
http://www.islamicpublishing.net http://www.osmannuritopbas.com
Поляктар
Поляктар ― улут. Польша мамлекетинин негизги калкы. поляк тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендеринин көпчүлүгү - католиктер. Кээ бир илимпоздор Поляктардын алгачкы этногенезин луж жана помор урууларынын маданияты менен байланыштырат. Поляк эли Польша мамлекетинин түзүлүү мезгилинде калыптанган (10-11-к.).
Поляктардын этностук негизин полян, слензан, вислян, мазовец, помор уруулары түзгөн. Немец феод, баекынчыларга каршы күрөштө (13-15-к.) Поляктардын биригүүгө болгон аракети күчөгөн. 15- 16-кылымда Польшанын маданияты, искусствосу, адабияты жана илими дүркүрөп оскөн.
18-19-кылымдын аягында Поляктардын улуттук аң сезиминин өнүгүшүндө элдик боштондук кыймылдар көрүнүктүү роль ойногон.
19-кылымда өз алдынча Польша мамлекетинин жоктугуна карабастан, поляк элинин биримдүүлүгү сакталып, улуттук аң-сезими жогорулаган. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Польша суверендүү мамлекети пайда болгон. Бирок ага Батыш Польшадагы айрым жерлер (Познань, Силезия ж.б.) кирбей калган.
Бардык поляк жерлеринин бир мамлекетке биригиши Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин гана ишке ашкан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Вождизм
Вождизм – 1) Жогорку бийликке ээ болгон адамга берилип кызмат кылууга негизделген бийликтик мамиленин тиби. Саясатта Вождизм бекем борборлоштурулган идеологияга сугарылган коомдорго мүнөздүү жана мекемелерде иерархия мүнөзүндө болот. 2) Диний же согуштук кол башчылык жеке бийлигине негизделген. Көбүнчө Чыгышта, Африканын патриархалдык-уруулук, эрте феодалдык коомдоруна мүнөздүү бийлик институту; өнүккөн, кеңири таралган юридикалык эмес жөнгө салуу, социалдык ролдордун туруктуу бөлүнүшү менен мүнөздөлөт. Институт катары Африкада, Чыгышта өнүгүп, «Чыгыш деспотизми» катары белгилүү. Капиталисттик мамилелердин пайда болушу менен Чыгышта да институт катары Вождизм жоюлган, бирок, бийликтин тиби боюнча сакталып кала берген. Вождизмдин мүнөздүү белгиси – саясий мамилелерде этномаданий стереотиптерди колдонуу. Буга жол башчыны – харизматташтыруу жана атрибутташтыруу кирет. Харизматташтыруу – жол башчыга бардык сапаттарды, анын ичинен көрөгөчтөктү жабыштыруу. Бийликтеги жол башчынын атынан анын ишин улантуучулар, жүргүзүүчүлөр иштешет, анын ордуна кийин сөзсүз бардык жагынан талапка ылайык келген мурасчы тандалат. Атрибутташтыруу – жол башчыга сөзсүз кандайдыр бир окуунун негиз салуучусу деген наамды ыйгаруу. Азыркы күндө Вождизмдин клиентелизм, неопозитивизм, трибализм сыяктуу түрлөрү бар. Африка өлкөлөрүндө клиентелизм, чыгыш өлкөлөрүндө неопозитивизм, трибализм мүнөздүү, мында башкаруучу элита уругуна, ата-тегине жараша, жердешчилиги боюнча шайланат. Вождизмдин бардык түрү үчүн жалпы нерсе – төмөндөгүлөр өзүнүн жогоруга айрыкча, клан башчысына берилип кызмат кылуусу керек. Ошондой эле, Вождизм көзөмөлдөнбөйт, адамдардын аң-сезимине таасир этүү аркылуу, тоталдык бийлөө болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Leaderism
Жаңы андреевка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Жаңы андреевка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Шаймурат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 102 киши. Почта индекси — 453018, ОКАТО коду — 80235880005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Манас-Ашуу
Манас-Ашуу — азыркы Талды-Коргон облусунун (Казакстан) чөлкөмүндөгү Тарбагатай тоо кыркасынын ашууларынын биринин энчилүү аты. Белгилүү саякатчы В. А. Обручев өз көзү менен көрүп: «Өрөөн (Зайсан көлүнүн аймагы) Саур менен Тарбагатайдын көчмөндөрүнүн турмушунда чоң мааниси болгон болуу керек. Мында дайыма таасирдүү адамдар көчүп жүрүшкөн. Ал эми Тарбагатайдын ашууларынын бири Манас-Ашуусу деп аталат. Манас — кыргыздын белгилүү эпосунун каарманы. Уламыш боюнча ал Зайсандын түздөрүндө көчүп жүргөн», — деп жазган.
Шоона
Ийрилген жиптин жоон түрү. Ал койдун кылчык жүнүнөн, төөнүн чуудасынан, эчкинин кылтагынан ийрилип чыйратылат. Үйдүн кийиз тутууларын, өңдөлгөн, согулган жана токулган буюмдардын жердиктерин тигүүгө, шырдак шырууга пайдаланылат. Шырык шоона болсо (ичке ийрилгени) шырдак менен кийим-кече жөрмөөгө колдонулат.
«Манас»
«Манас» — курама вариант (Курама варианты) боюнча «Манас» үчилтигинин 1-китеби (Фр., 1958). Китеп эки колонка менен терилген, көлөмү 24252 сап ырдан турат. Китептин аягына айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсү берилген. Эпостун бул бөлүгүн түзүүчү — К. Маликов, китепти жалпы редакциялаган жана кириш сөзүн жазган Б. Юнусалиев.
< Китептен жомок башы, Манастын балалык чагы, Алооке кандын кыргыздарды чабышы, кыргыздардын Ала-Тоодон сүрүлүшү, Жаш  Манастын дөөлөр менен кармашы, кыргыздардын Алтайдан Ала-Тоого келиши,  Манастын Алооке менен Шоорукту жеңиши, Аккуланы сатып алышы, Алмамбеттин баатырдык аңгемеси,  Манастын Каныкейге үйлөнүшү, Көзкамандардын кырк чородон жеңилиши деген «Манас» эпосунун сюжеттик сызыгын түзгөн салттык туруктуу темалар орун алган.
«Манас» — курама вариант (Курама варианты) боюнча «Манас» үчилтигинин 2-китеби (Фр., 1958). Китеп эки колонка менен терилип, көлөмү 28908 сап ырдан турат. Китептин аягына айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсү берилген. Эпостун 1-бөлүгүнүн 2-китебин К. Маликов түзгөн, жалпы редакциялаган Б. Юнусалиев. Китепте Сагымбай Орозбаковдун варианты, Саякбай Каралаевдин варианты нын эпизоддору негиз кылып алынып башка варианттар менен толукталып, Көкөтөйдүн ашы, Чоң казат, Кичи казат, ошондой эле Манастын дүйнөдөн кайтышы кирген.
«Манас» — Кызыл-Суулук (КЭР) кыргыз манасчы Жусуп Мамайдын варианты боюнча кыргыз тилинде араб ариби менен жарык көргөн «Манас» үчилтигинин 1-китеби (Үрүмчү, 1984). Басмага даярдаган Асанбай Матили, жооптуу редактору Норух Үсөналы. Анда жалпы эле «Манас» эпосунун мааниси жана дүйнөлүк оозеки адабияттан алган орду көрсөтүлүп, «кыргыздардын саясий, экономика, заң-закүн, философия, тарых, география, дин, турмуштук салт-санаалар, табигый жагдай жана адам мүнөздөрү сыяктууларды бир-бирлеп өз ичине сиңирген.
Ал канчалаган узун тарыхты басып өтүп, Түндүк Моңгол аймактарына, Орто Азиянын жер-жерлерине чейин баскан изин көрсөтө алат. Атап айтканда бул чыгарма кыргыз турмушунун энциклопедиясы болуп саналат. Бул улуу чыгарма жалгыз гана кыргыз элинин кымбаттуу байлыгы болуп калбастан Жаңгуа улутунун баа жеткис байлыгы, ошондой эле дүйнө элинин кымбаттуу байлыгы болуп каралат», — деп тарыхый-философиялык жана эстетика-тарбиялык маанисине кириш сөздө токтолгон. Ошондой эле «Манас» эпосунун мазмуну, көркөмдүгү, улуттук өзгөчөлүгү, эпос пайда болгон доор, эпостун таралышы жана манасчылар жөнүндө кеңири баяндама берилип талдоо жүргүзгөн.