cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Александр Серафимович
СССР мамлекеттик сыйл. (1943) лауреаты. Чыгармалалары СССР элдеринин тилине жана чет тилдерге которулган.
Ленин ордени, башка 2 орден менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Акинак
Анын уз. 40–60 см. Сабы колго кармоого ылайыктуу жана ага колду сактоо үчүн туурасынан жасалган жалпак калканычтар бекитилген. Сабынын учу жүрөк, жарым ай жана жаныбарлардын элеси түшүрүлгөн толтолор менен кооздолгон.
Маалымат булактары
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Лена Белкина
Лена Белкина (төр. 27-ноябрь 1987, Ташкент, СССР) — украин опера ырчысы (меццо-сопрано).
Солоновка дарыясы (Чумыша куймасы)
Солоновка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чумыш дарыясынын сол жээгинен 388 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өрүктү
Өрүктү (Өрүктү) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Өрүктү айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 2 812 киши.
Ала-Буканын Өрүктү кыштагында айтылуу Аман-Палвандын жары деген жар бар. Мында басмачылардын корбашыларынын бири, теги кыпчак Аман-Палван кыргыз досторунун көмөгү менен кызылдардын чабуулунан качып чыгып, аты менен секирип кеткен да, аман-эсен качып кутулган.
Бул айылда кыргыздын кушчу, багыш, кытай жана башка урууларынын өкүлдөрү байырлайт.
Бир мүчөнүн даражасы
Бир мүчөнүн даражасы — бир мүчөгө кирген бардык тамгалардын даража көрсөткүчтөрүнүн суммасы.
Бейшеке тургун жайы
Бейшеке тургун жайы — 10-12-кылымга таандык эл отурукташкан жайдын калдыгы. Талас өрөөнүндөгү Бейшеке кыштагында. Эки бөлүктөн турат. Биринчиси тик бурчтуу формада, аянты 160x200 м. Экинчи бөлүгү толугу менен сакталбай калган, аянты болжол менен 260x270 м. Экөө тең чеп менен курчалган.
Интернеттик шилтемелер
...
Шайылдаев Кубанычбек
Шайылдаев Кубанычбек Тери буюмдарынын чебери. 1964-ж. Нарын шаарында төрөлгөн. 1988-ж. элдик көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайынын көркөм буюм кармоо бөлүмүн бүткөн. Азыр Нарын шаарындагы «Нуска» чакан чеберканасында узанат. 1991-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Кубанычбек көргөзмөкөргө алгач «калмак өрүмү» аркылуу катышкан. Өрүм үчүн 16-24 тал көктү арбын пайдаланат. Мында сегизден экиге бөлүп, бирөөн жети кылып, ортодон аркак чыгарат. 12 талдын өрүмү оңдон солго өтүп отурат. Кубанычбек көөкөр, шири чыны кап жасоодо элдик ыкмаларды пайдаланат да, формасын жана чийме сынпосун кагазга түшүрүп, аларга айырмалуу көркөмдүк берет. Ал үчүн чебер өзү ойдогудай жасап алган аспаптары, чийим шибеге, сындырыктары бар. Катышкан көргозмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1991-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Шири буюмдары менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Токтайым Үмөталиева
Үмөталиева, Токтайым (орусча - Уметалиева) – коомдук ишмер, укук коргоочу.
1960-жылы Талас дубанынын Бакай–Ата (мурдагы Ленинполь) ооданындагы Бакай–Ата айылында туулган.
Кыргызстандагы Бейөкмөт жана коммерциялык эмес уюмдар ассоциациясынын төрайымы.
Жогорку билимдүү. Кыргыз мамлекеттик улуттук университетинин физика-математика факультетин бүтүргөн.
Токтайым Үмөталиева Борбордук Азия аймагында жумурияттык президенттик шайлоого эки ирээт (2005, 2009-жылдары) катышкан биринчи аял ишмер.
Үй-бүлөлүү, үч кызы бар.
Ал коомдук жана укук коргоочулук иштерден тышкары агартуучулук менен да алектенип, 2000-жылдан тарта балдар жана өспүрүмдөр үчүн “Айданек” гезитин чыгарып келүүдө.
Булак
Булак, башат, кайнар – жер астынан өзү агып чыккан суу; жер астындагы суулардын жердин үстүнө же жер үстүндөгү суунун (агын суунун, саздын, көлмөнүн, көлдүн, деңиздин) түбүнө концентрацияланып чыгышы. Булак ар кандай көрсөткүчтөрү жана касиеттери, ошондой эле ошонун ичинде пайда болушу, дебити, жер үстүнө чыгуу шарттары, туруктуулугу, химиялык курамы, температурасы боюнча бир топ түргө бөлүнөт. Гидродинамикалык касиеттери боюнча «атырылып чыгуучу» жана «агып чыгуучу» болуп экиге бөлүнөт; химиялык курамы боюнча тузсуз жана туздуу сууларга; температурасы боюнча кайнаган, гипертермалдуу, термалдуу, субтермалдуу же жылуу, муздак, өтө муздак, муздуу, терс температурадагы болуп бөлүнөт. Айрыкча тоо тектердин жаракаларынан жана карстардан чыккан булактын дебити жогору. Б. тоолуу аймактарда көп. Тузсуз булактан эл ичет, мал сугарылат, кээде сугат үчүн керектелет. Минералдуу жана арашан булакттын дарылык касиети бар. Кыргызстанда булактын дээрлик бардык түрү кездешет.
Чоң-Жаргылчак
Чоң-Жаргылчак — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы айыл. Жаргылчак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 893 киши (2009-жылы).
Кок-Пела (Пага куймасы)
Кок-Пела — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пага дарыясынын сол жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 66 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көптүк ведомстволук тийиштүүлүк
Көптүк ведомстволук тийиштүүлүк – иштердин белгилүү бир категориясын (түрүн) чечүүнү мыйзам бирнече түрдөгү органдарга бергендеги ведомстволук тийиштүүлүк. М.: жарандардын жана/же уюмдардын ортосундагы мүлк талаштары К. в. т-кө ээ, анткени, алар соттор гана эмес бейтарап соттор тарабынан да чечилиши мүмкүн. Бирнече органдардан иштин ведомстволук тийиштүүлүгүн мыйзам боюнча тандап алуу ыгына жараша К. в. т. альтернативдик, келишимдик, императивдик, шарттуу жана аралаш болуп бөлүнөт.
Сераделла
Сераделла (Ornithopus) - чанактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу.
Дүйнөдө 11, түрү белгилүү, анын ичинен бирөө эгилме. Ал - бир жылдык, көп бутактуу, ичке сабактуу, ширелүү өсүмдүк. Уз. 50 смче. Жалбырагы 5-20 жуп.
Гүлү мала кызгылт, майда чачыкча. Мөмөсү - чанак, уругу майда. Сераделла Португалия, Испания жана Африкада өсөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Шайымов Оболбек Капар уулу
Шайымов Оболбек Капар уулу Мүйүзчү жана сөөк буюмдарынын чебери. 1958-ж. Ак-Талаа районундагы Баетов (Дөрбөлжүн) айылында төрөлгөн. Райондук маданият үйүндө эмгектенген. Бишкектеги № 19 көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайын бүтүргөн. Азыр «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде узанууда. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Оболбек мүйүздөн, сөөктөн буюм-тайымдарды белек-бечкектик мааниде жасоодо. Ал көлөмдүү, рельефтүү көрүнөт да, бир нерсенин сөлөкөтүн, түспөлүн берет. Кыз-келиндердин зер жасалгаларын жердиги мүйүз, сөөк, пластмасса өңдүүлөрдөн кармайт. Анын «Боз үй», «Комуз күүсү», «Бүркүтчү» өңдүү кутучалары-вазалары бар. Сөөктүн ички касиеттерин мыкты өздөштүргөн. Тарактын жердигин чакча сыяктуу өзүнүн баскычына тегиздейт. Үлгү боюнча анын эки бетин кум кагаз менен тазалап, жылмалайт. Тиш түшө турган жерлерин белгилеп, бир эле тарактын бир четине кезек, экинчи жагына майда типтерди чыгарат. Бетине көркөм оюм түшүрөт. Анан оюм-чийим түшкөн жезди ысытып туруп тарактын бетине басат. 65 тиштүү механизм аркылуу жүргүзүлгөн атайын араасы менен майда таракка 70 тиш чыгарат. Оболбек сөөктөн шахмат жасаган. Шахмат таштарынын түспөлүн тандап, сөөктү туурасынан кесет. Ал адамдын сөлөкөтүн - тебетейчен карыяны элестетет. Чети-белин сомдоп чарыкка алат да, анан бор машинага отурат. Ал машинанын көзөй жана кесе турган ийнеси бар. Аны менен сөөктү көзөйт, жол салат, оюм чийим түшүрөт. Сөөктү боёдо, айрыкча шахматтын сөлөкөттөрүн бири биринен айырмалоодо атайын боёк колдонот. Сөөктү төмөнкүчө да боёйт. Ыкчам чайдын чамасына уксус (ачык суу) кошуп, сөөктү ага бир сааттай салат. Ошондо сөөк күрөң жана кызгылт тартып, ышкын түп өңдөнүп калат. Пияздын кабыгына ачык суу кошуп да сөөк боёйт. Мүйүзгө жана сөөккө күмүш, жез, мис, нейзильбер, мельхиор, дат чалбас өңдүү түстүү металлдарды чабат. Буларга элдик көркөм оюм берет. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык II кароо сынагы». Сөөк, мүйүз буюмдары үчүн шааркомдун жана шаараткомдун Ардак грамоталары; 1987 ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Мүйүз жана сөөк үлгүлөрү үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин диплому; 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Сөөк, мүйүз буюмдары менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Бир мүчөнүн коэффициенти
Бир мүчөнүн коэффициенти - бир мүчөнүн сан түрүндөгү кобөйтүүчүсү.
Исим (Кугарчин району, Башкыртстан)
Исим — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Исим айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 841 киши. Почта индекси — 453343, ОКАТО коду — 80238830001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ак-Терек
Кыргызстандагы айылдар:
Темир-Зингейка (дарыя)
Темир-Зингейка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тимиркуна дарыясынын оң жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Гносеология
Гносеология (грек. qnosis – билим жана logos – сөз, окуу) – тааным теориясы же философиялык теориянын маанилүү бөлүгү, адамдын турмушту аңдап билүү жөндөмү, таанымдын ыкмасы, булагы, формасы, чындык жана ага жетүү жөнүндө окуу.
Темир-Зингейка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гносеология
Бул терминди Кант киргизген. Гносеологиянын акыркы аракети философиянын негизги маселесин ар кыл түрдө чечүү болуп саналат. Материалисттик Гносеология тышкы дүйнөнүн объективдүүлүгүн жана аны таануу мүмкүнчүлүгүн баамдоодон келип чыгат.
Идеалиалисттик Гносеология болсо дүйнөнү таанып-билүү мүмкүнчлүгүн жокко чыгарат. Материалисттик диалектика гана табияттын, коомдун жана ойломдун жалпы өнүгүү мыйзам ченемин чечкен илимий тааным теориясы болуп саналат.
Жаңы-Махалла, Кара-Суу району
Жаңы-Маале (Жаңы-Маале) — Кыргыз Республикасынын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Нариман айыл округу составына кирет. Деңиз деңгээлинен 935 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору жана т. ж. бекети Кара-Суу шаарынан 4 км. Калкы 2676 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, дарыкана, ФАП бар.
Калкы
Калкы - 3 447 киши (2009).
Кашион (Оклахома)
Кашион (Оклахома) (Cashion) — Оклахома штатынын Kingfisher округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 635 киши. Болжолдуу аянты - 2.8 км². FIPS коду — 40-12650.
Сепарация
Сепарация (лат. separatio-бөлүү) техникада - катуу нерселерде түрдүү тектеги бөлүкчөлөрдүн аралашмасын, түрдүү тыгыздыктагы суюктуктардын аралашмасын, эмульсиясын бөлүү, газ же буудагы катуу бөлүкчөлөрдү ажыратып алуу процесси.
Сепарацияда бөлүнүүчү компоненттер химиялык курамын өзгөртпөйт.
Сепарация аралашмадагы компоненттердин физикалык же физикалык-химиялык касиеттеринин ар түрдүүлүгүнө негизделген. Руданы байытууда ажыратуу операцияларынын бардыгы Сепарацияга кирет. Мисалы, аба же пневматикалык Сепарация, магнит Сепарациясы, электр Сепарациясы, радиометриялык Сепарация, серпилгичтик Сепарация ж. б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Марко Поло
Марко Поло (1254–1324) – италиялык саякатчы. Марко Поло 1271-жылы 17 жашында атасы менен Венециядан кетип, деңиз аркылуу Кичи Азияга, андан Армян бөксө тоосу, Месопотамия, Иран Тайпак тоосу, Памир, Теңир-Тоо, Кашкар аркылуу Кытайга жеткен. Моңгол империясында 22 жыл жашаган. 17 жыл моңгол ханы Хубилайга кызмат өтөгөн. 1295-жылы Кытайдан деңиз жолу менен Индия, Иран, Константинополь аркылуу Венецияга кайткан.
Ал өзүнүн саякаты жөнүндө китеп жазган. Анда Орто Азия жана Теңир-Тоо жөнүндөгү маалыматтар 1- жана 3-бөлүктөрүндө берилген. Биринчи бөлүгүндө Бадахшан, Самаркан, Алай өрөөнү, Кашкар, Жаркен, Болор, Хотан, Лобнор, Хами жана башка коңшу аймактар сүрөттөлгөн. Алардын географиялык абалы, флорасы жана фаунасы, кен-байлыктары, чарбасы, соодасы, калктын үрп-адаттары, айрым саясий окуялар жөнүндө маалыматтар берилген. Үчүнчү бөлүгүндө 13-кылымдын 60-жылдары моңгол империясынын курамынан бөлүнүп чыккан өлкө катары «Улуу Түркстандын» этносаясий өзгөчөлүктөрү баяндалат. Бул жерде автор Хайду мамлекети туурасында сөз кылган.
Бир мүчөнүн стандарттуу түрү
Бир мүчөнүн стандарттуу түрү.
Сандык көбөйтүүчүсү алдына, ал эми бирдей өзгөрмөлөрүнүн көбөйтүндүсү даража түрүндө жазылган бир мүчө стандарттуу түргө келтирилген бир мүчө деп аталат. Мисалы: ,a, 3/4 ж. б.
Иран
Иран, ырасмый аты — Иран Ислам Республикасы ( - Жомхурийе Исламийе Иран) (1935-ж. чейинки расмий аталышы Фарсыстан) — Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүк-батышынан Армения, Азербайжан, түндүк-чыгышынан Түркмөнстан, чыгышынан Афганстан, Пакистан, батышынан Ирак (Курдистан), Түркия менен чектешип, түндүгүнөн Каспий деңизи, түштүгүнөн Оман жана Перс булуңдары (андагы Кешм, Харк жана башкалар аралдар ага карайт) менен чулганат.
Негизги маалымат
Аянты 1648 миң км2. Калкы 70,5 млн (2006). Борбору Тегеран шаары Расмий тили фарсы тили. Акча бирдиги риал. Административдик - аймактык жактан 30 останга (провинцияга), остан өз ичинен 324 шахрстанга (облуска), шахрстан 740тан ашык бахшка (районго) бөлүнөт; Тегеран менен Кум шаары да остан статусуна ээ. Перстер, ошондой эле күрттөр, азербайжан жана lorlar - Ирандын маанилүү этникалык топтор
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006) Иран БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1945), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (1960), Ислам конференциясы уюмунун (1969) мүчөсү; СААРКта жана Шанхай кызматташтык уюмунда байкоочу статусуна ээ.
Иран балдарды өлүм жазасына тартуу боюнча дүйнөдө биринчи орунда турат.
Мамлекеттик түзүлүшү
Иран – унитардык мамлекет. Конституциясы 1979-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы Ислам республикасы. 1979-жылдагы Ислам революциясынан кийин мамлекеттик бийлик бири-бирине көз карандысыз мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлиги аркылуу жүргүзүлөт. Бийликтин бул үч бутагын өлкө башчысы Ислам революциясынын башкы жетекчиси көзөмөлдөйт. Аны Аксакалдар кеңеши (дин кызматкерлери) тарабынан өмүрүнүн акырына чейин шайланат. Аткаруу бийлигинин башында президент турат, ал министрлер кабинетин жетектейт. Жогорку мыйзам чыгаруу органы Ислам кеңешинин жыйыны (межлис). Ида европалык типтеги расмий саясий партиялар жок, партия деп атаган саясий кыймылдар бар, алар дээрлик ислам идеологиясына таянат. Негизгилери: «Абадгарян» («Жаратмандар»), «Күрөшчүл динаятчылар коому», «Күрөшчүл молдолор жыйыны».
Табияты
Ирандын көп бөлүгү Иран тайпак тоосунун аймагында жайгашкан; анын ички бөлүгүн бөксө тоолор жана Деште-Кевир, Деште-Лут жана башкалар чөлдөр жайгашкан бийик түздүктөр ээлейт. Түндүгүндө Каспий деңизинен ойдуңдуу кууш тилке аркылуу бөлүнгөн Эльбурс кырка тоосу (бийиктиги 5671 мге чейин, Демавенд жанартоосу Ирандын эң бийик жери), түндүк-батышында Армян тайпак тоосунун чыгыш бөлүгү, түштүк-батышы менен түштүгүндө Ирандын ички аймактарын Месопотамия ойдуңунан жана Араб деңизинен бөлүп турган Загрос тоо системасы (бийиктиги 4548 мге чейин, Зерд-Кух чокусу) жана Түштүк Иран тоолору, Перс жана Оман булуңдарын бойлой Гермсир чөлү жайгашкан. Өлкөнүн түндүгү менен чыгышын Түркмөн-Хорасан жана Чыгыш Иран тоолору ээлейт. Ирандын аймагы Альп-Гималай геосинклиналь (кыймылдуу) алкагында жайгашкан. Борбордук бөлүгүндө кембрийге чейин пайда болгон айрым тоо массивдери (Борбордук Иран, Борбордук Чыгыш Иран, Лут) биригип, Борбордук Иран плитасын түзөт. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүнүн климаты субтропиктик континенттик; Перс жана Оман булуңдарын жээктей ысык тропиктик. Кышы түндүгүндө жана ички аймактарында серүүн (январдын орто температурасы түндүгүндө 0°Сден төмөн, Тегеранда 2°Сге чейин), түштүгүндө жылуу (Перс булуңунун жээгинде январдын орто температурасы 22-25°С). Кышында Ирандын түндүгүнө Орто Азия жана Сибирден соккон муздак аба абанын температурасын -25°Сге чейин төмөндөтөт. Жайында бардык жеринде ысык; июлдун орто температурасы 29-32°С. Өлкөнүн ички аймактарында жана түштүгүндө аба 40-50°Сге чейин ысыйт; абсолюттук макс. (54°С) Хузстан өрөөнүндө катталган. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү өлкөнүн көп бөлүгүндө 500 ммге, Эльбурстун түндүк капталында 2000 ммге чейин, Систан чөлүндө 50 ммден аз жаайт. Дарыяларынын көбү суудан өксү. Карун, Шатт-эль-Араб дарыясында кеме жүрөт; ири дарыясы Сефидруд (Каспий деңизине куят). Ири көлдөрү Урмия жана Хамун. Чөлдүн боз топурагы басымдуу; ошондой эле коңур жана күрөң тоо топурактары кездешет. Тайпак тоо ксерофиттери, чөл жана жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу; Эльбурстун нымдуу түндүк капталында нымдуу жазы жалбырактуу токой өсөт. Өлкөнүн аймагынын 4%ин токой ээлейт. Ираннда 130дан ашык улуттук парк, улуттук табият эстеликтери, заказник режиминдеги резерваттар уюшулган; алардын жалпы аянты өлкөнүн аймагынын 6,5%ин ээлейт. Ири улуттук парктары: Баму, Кевир, Урмия, Борбордук Эльбурс жана башкалар ЮНЕСКОнун биосфералык резерваттар тармагына 9 объект киргизилген: Арасбаран, Эржан, Гено, Гүлстан, Хара, Кевир, Урмия көлү, Мианкале жарым аралы, Туран. Эл аралык маанидеги 21 суу-саздуу жер (жалпы аянты 1,5 млн га), коргоого алынган 6 деңиз объектиси бар.
Калкы
Ирандын калкынын көбү иран тилдеринде сүйлөгөндөр: 38,5%и перстер, 6,9%и күрддөр, 5,6%и мазендерандыктар, 5,6%и гиляндар, 3,7%и лурлар жана башкалар (бахтиярлар, белуждар, талыштар). Ал эми 30%ке жакыны түрк элдери (азербайжандар 20,3%, түркмөндөр 3,2%, кашкайлар 2,4% жана башкалар). Ошондой эле арабдар (2,2%), цыгандар, армяндар, ассириялыктар, грузиндер (ферейдандар) жана башкалар да жашайт. Калкынын жылдык орто табигый өсүшү 1,55%. Төрөлүү 1000 адамга 16,6 бала, өлүм-житим 5,7 киши. 15 жашка чейинки балдар 23,2%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15-64 жаштагылар) 71,4%ти, 65тен ашкандар 5,4%ти түзөт. Орто жыштыгы: 1 км2 жерге 43 киши; эң жыш жайгашкан жерлерп: Тегеран останы (12 км2 жерге 713 адам туура келет), Кум (90), ошондой эле Каспийдин жээгин бойлой (Гильян останында -172 адам, Мазендаранда 123, Голстанда 80). Өлкөнүн калкынын 1/4и 7 шаарда отурукташкан: Тегеран (калкы 7186 миң, агломерациясы менен 13 000 млндон ашык), Мешхед (2,5 млн), Исфахан (1,6 млн, агломерациясы менен 2,9 млндон ашык), Кереж (1,6 млн, Тегерандын агломерациясына кирет), Тебриз (1,5 млндой), Шираз (1,3 млн), Кум (1,1 млн). Ирандын калкынын 98%тейи мусулмандар; андан ичкери шииттер 89%, сунниттер 9%.
Чарбасы
Транспорттун негизги түрү автомобиль жолу, анын жалпы узундугу 179,4 миң км (андан ичкери 120,8 миң кми асфальтталган); негизги автомагистралдары: Түркия менен чек арасы /Базерган Тебриз Тегеран Мешхед Догхарон/Афганстан менен чек арасы; Пакистан менен чек арасы/Захедан Керман Йезд Кум Хамадан Хосрови/ Ирак менен чек арасы; Тегеран Кум Исфахан Шираз. Кийин жогорку ылдамдыкта жүрүүгө ыңгайлуу көптөгөн магистралдар салынган. Темир жолунун узундугу 8,4 миң км (анын 146 кми электрлештирилген). Ирандын негизги темир жол магистралдары: Каспий деңизинин жээгин Перс булуңу менен туташтырган Трансиран (Бендер-Торкемен Тегеран Бендер-Имам-Хомейни) магистралы: Тегеран Тебриз Жульфа, Тегеран Мешхед Кум Бад Исфахан, Бад Йезд Бафк Керман Бам, Бафк Бендер-Аббас, Мешхед Серахс/Түркия менен чек ара. 2005-ж. Бафк Мешхед темир жол курулгандан баштап Борбордук Азия өлкөлөрүнө Перс булуңунун жээгиндеги Бендер-Аббас порту менен түз байланышууга шарт түзүлдү. Ошондой эле көптөгөн темир жол линиялары курулууда. Сыртка кетчү жүктүн 80%и (негизинен нефть жана нефть продуктулары, кенташ, металл) деңиз транспорту аркылуу ташылат. Ирандын желеги менен башка өлкөлөрдүн 130 соода кемеси, ал эми Мальта, Панама, Кипр, Боливия жана башкалар өлкөлөрдүн желеги менен Ирандын 33 соода кемеси жүрөт (2007). Негизги порттору: Перс булуңунда Бендер-Аббас, Бендер-Имам-Хомейни, Харк; Каспий деңизинде Бендер-Энзели, Амир-Абад. Урмия көлүндө кеме жүрөт. Карун дарыясы менен кеме каттап, Шатт-эль-Араб аркылуу Перс булуңуна чыгат. 321 коммерциялык аэропорту бар. Эл аралык аэропорттору Тегеран, Исфахан, Мешхед, Абадан, Бендер-Аббас, Шираз, Тебриз шаарында жайгашкан. Мамлекеттик ири авпакомпанпясы «Iran Air». Жер бети жана суу асты менен өткөн куурларынын жалпы узундугу 34,4 миң км; анын 17,1 миң кми газ кууру, 8,5 миң кми нефть кууру. Негизги нефть куурлары: Ахваз Эрак Тегеран, Гечсаран Шираз, Агажари Исфахан Тегеран, Саркан Керманшах, Нефт-Шехр Керманшах, Тегеран Тебриз, Тегеран Мешхед, Нека Тегеран. Перс булуңунун шельфиндеги кендерден нефтини порт терминалдарына жеткирүүчү куурлар иштейт. Түркияга кеткен экспорттук газ кууру (Тебриз Базерган Анкара) бар; Арменияга газ кууру (Тебриз Мегри Хажаран Арарат) курулууда (2008). Тегеранда метрополитен иштейт; Шираз, Исфахан шаарында курулууда (2008). Сырткы сооданын көлөмү 108,7 млрд долларды түзөт; анын 63,2 млрды экспортко, 45,5 млрды импортко таандык. Экспорттун негизин (80%тейин) чийки нефть түзөт; ошондой эле сыртка нефть-химия, химия, автомобиль өнөр жай продуктулары, газ, килем, жыгач мисте, кара икра жана башкалар сатат. Сырттан сырьё жана матерпалдарды, өнөр жай үчүн чала фабрикат, машина, жабдуу, керектөө товарларын, азык-түлүк, дары-дармек сатып алат. Негизги соода шериктери: Япония, Кытай, Түркия, Германия, Италия, Түштүк Корея, Бириккен Араб Эмираттары, Франция, Нпдерланд, Россия.
Кеңкол, Ала-Бука району
Калкы
Калкы - 644 киши.
Кр бажы чегарасы аркылуу жылып жүрүү
Кр бажы чегарасы аркылуу жылып жүрүү – баардык ыкмада, анын ичинде эларалык почта жөнөтүмү аркылуу жиберүүнү, өткөргүч түтүк унаасы менен электр өткөргүч тилкесин пайдалануу менен, товарларды жана/же КР бажы аймагына ташып кирүү же ал аймактан ташып чыгуу боюнча иш-аракеттерди жасоо. Андай иш-аракеттерге төмөнкүлөр кирет: а) товарлар жана/же унаа каражаттары менен бажы чегарасын иш жүзүндө басып өтүү жана да товарлар жана/же унаа каражаттары менен аларды бажы органдарынын койо бергенге чейинки КР бажы мыйзамдарында каралган кийинки иш-аракеттер; б) бажы жарнагын берүү же товарды жана/же унаа каражаттарын алып чыгуу аракетин жасоого түздөнтүз багытталган дагы башка иш-аракеттер. Товарларды жана/же унаа каражаттарын КР бажы аймагы аркылуу алып чыгып кетүү аракетине багытталган иш-аракеттерге төмөнкүлөр кирет: а) КРден чыгып кетүүчү жеке жактардын бажы көзөмөлүнүн тилкесине кирип-чыгуусу; КР бажы аймагынан чыгып кетүү максатында КР мамлекеттик чегарасынын өткөрүү жайынан унаа каражаттарынын өтүшү; б) КР бажы аймагынан сырткары жөнөтүү үчүн унаа каражат уюмдарына товарларды, же болбосо, почта байланыш уюмдарына эларалык почта жөнөтүмдөрүн өткөрүп берүү.
Тальма-Ю-Вож
Тальма-Ю-Вож — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тальма-Ю дарыясынын сол жээгинен 33 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алла Кудлай
Алла Кудлай (, төр. 23-ноябрь 1984, Лосынивка, СССР) – украин ырчысы.
Талый дарыясы (Лопатиха куймасы)
Талый — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лопатиха дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Тышкы шилтемелер
]
Кр банк тутуму
Кр банк тутуму – жалпы акча-кредиттик түрлөрүнүн чегинде тигил же бул өлкөдө иш жүргүзгөн артүркүн улуттук банктар, банк институттары менен кредиттик мекемелердин жыйындысы; кредиттик тутумдун курамдык бөлүгү. Ал өзүнө КРУБ менен коммерциялык банктарды камтып турат. КРУБ мамлекеттик эмиссиялык жана валюталык саясатты жүргүзөт, ошондой эле кошумча тутумдун чордону болуп саналат. Коммерциялык банктар банк аткарымдарынын баардык түрлөрүн аткарат.
Булак-Башы (Баткен)
Булак-Башы ― Кыргызстандын Баткен шаарынын курамына кирген айыл. Баткен шаарынан 5 км түндүк тарапта. Исфара темир жол бекетинен (Тажикстан) 17 км. Деңиз деңгээлинен 996 м бийиктикте жайгашкан.
Калкы ― 1531 (2002-жылы); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет.
Кр башкы прокурору
Кр башкы прокурору – КР Прокуратурасындагы жогорку кызмат адамы. КР прокуратура органдарынын борбордоштурулган бирдиктүү тутумунун ишине жетекчилик кылат, көзөмөл жүргүзөт. Ал КР ЖКнын макулдугу менен, КР Президенти тарабынан кызматка дайындалат жана бошотулат.
Гностиктер
Гностиктер– христиандык теологияны байыркы Чыгыштын, о. эле неоплатонизм жана пифагореизм менен бириктирген диний-философиялык агымдын өкүлдөрү.
Гностиктер баамдалбаган рухий биринчи башталышты кабылдашкан.
Башкы Гносиктер Египеттик Валентин (2-к.) жана Сириялык Василид (2-к.).
Сепир Эдуард
Сепир Эдуард (26. 1. 1884, Германия, Лауэнбург - 4. 2. 1939, АКШ, Коннектикут, Нью-Хейвен) - америкалык тилчи жана этнолог.
Америка искусство жана илимдер академиясынын мүчөсү. Колумбия университетин бүткөн (1904). Чикаго (1927-31), Йель (1931-жылдан) университеттеринин проф. АКШнын Лингв. (1933) жана Антропология (1938) коомдорунун президенти болгон. Негизги эмгектеринде жалпы тил илиминин маселелери, америкалык индеецтердин тилдери изилденет.
«Тил» (1921) деген китебинде азыркы америкалык структурализмдин өнүгүшүнө кыйла таасир тийгизген лингв, концепциясы, тилдердин оригиналдуу типологиялык классификациясы берилген. Анын айлана-чөйрө тууралуу адам түшүнүгүнүн калыптанышына тилдин тийгизген таасири жөнүндөгү илимий божомолу (Сепир-Уорф гипотезасы) этнолингвистиканын негизин түзөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Ортоңку Уксунай дарыясы
Орташа Уксунай — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Уксунай дарыясынын оң жээгинен 134 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
«Кырк кыз» уламышы боюнча кыргыз элинин этногенетикалык байланыштары
«Кырк кыз» уламышын алгачкы версиясы XIV кылымга таандык «Юань — Ши» («Юань династиясынын тарыхы» 1271 —1368 —жж.) кытай булагында жазылган. Тарыхый жазмада: «Цзилицзизи (кыргыздар) өздөрүнүн түпкү тегин, Хань жеринен (кытайлык) келген кырк кыздын Усы жигиттерине турмушка чыгышкандыктарынан башташат. Ошондуктан өзүлөрүнүн жерин ушул мааниде (кырк кыз) аташат»,— деп берилет (Кычанов, 1963:59). Кытайды башкарган монгол хандарынын династиясына арналган тарыхтагы уламышты, көпчүлүк окумуштуулар енисейлик кыргыздарга тиешелүү деп эсептешет. Ю.А. Зуевдин изилдөөсүндө «Юань —Шинин» эски редакцияларында кырк кыздын баштапкы жашаган «хань (кытай) жеринен («Хань—ди) деген иеороглифтин ордунда «мо—ди» («талаа жеринен») иеороглифи тургандыгын көргөзүп, кыргыздардын алгачкы мекени уламыштын кийинки версияларында өзгөрүүгө учурап, мурункусу унутулгандыгын жазат (Зуев, 1960:104).
Араб перс булактарында «кырк кыз» уламышынын варианттары ХV к. аягы —XVI к. башында белгисиз автор тарабынан иштелген «Шаджарат ал —атрак» («Түрктөрдүн санжырасы») жазмасында берилет. В.В. Барттольддун көрсөтүүсү боюнча «Шаджарат ал—атрак», Улугбектин өзү тарабынан (1394—1449) же анын заманында (XV к.) жазылган жана бизге толук жетпей калган «Тарих —и арба —и улус» («Төрт улустун тарыхы») эмгегинин кыскартылган эркин көчүрмөсү болуп эсептелинет. Бул китепте уламыштагы окуя Огуз—хандын заманынан мин жыл өткөндөн кийин болду дейт. Анда монгол башкаруучусу Ильханды Тур ибн Фаридун толук талкалаганда, могол элинен кырк кыз бир жакка, отуз уул экинчи тарапка качып кутулушат. Кийин кырк кыздын тукумдары кыргыз, ал эми отуз уулдуку отуз уул болуп калышат (Шаджарат ал-атрак, ИУА: №5176:284). Мында кыргыз элинин өкүлдөрүнөн алынган,алардын расмий уламышы «кырк кыз» жана «отуз уул» уруулук бөлүмү жөнүндө сөз жүрүп жатат.
Уламыштын экинчи варианты XV автору Мирхонддун (1498—ж. өлгөн) «Раузат ас —сафа фи сират ал —анбийа ва —л—мулук ва —л— хулафа» («Пайгамбарлардын, падышалардын жана халифтердин өмүр баяндарын жазуудагы тазалыктын бакчасы») эмгегинде кездешет. Андагы маалыматтар XVI кылымдын ортосундагы түзүлгөн «Бадайи ат —таварих» аттуу ар кандай тарыхый китептерден көчүрүлгөн жыйнакка толуту менен киргизилген. «Раузат ас —сафада» кыргыздар кыскача мындай баяндалат: «Кыргыздар жашаган аймакта калк көп, алар ошол элди бүтүндөй батырган тоолордо жашашат. Бирок кыргыздарды астар деп аташат. Кыркыз деген сөздүн түшүндүрмөсү белгилүү. «Кыргыз» могол тилинде «кырк жигит» дегенди билдирет (Мирхонд, ИУА: 5176 ). Бирок кол жазманын четинде «кырк кыз» деп оңдоо киргизилген. Ал эми бул маалымат Бадайи ат —таварихте кырк жигит (эркек) эмес, кырк кыз деп жазылган (Караев, 1994:60). Бул уламыштар азыркы кыргыз элинин «кырк кыз» генеалогиялык уламышына сөзмө — сөз дал келет.
Кытай жазмасы «Юань —Шинин» алгачкы редакцияларындагы «талаа жеринен» келишкен кырк кыз, кийинки редакциясында «кытайлык кыздар» деп баяндалса, Моголстандын заманындагы араб —перси авторлорунда алар «могол кыздарына» айланышкан. Мындай маалыматтар уламыштагы айрым түшүндүрмөлөр өз мезгилиндеги саясий кырдаалга баш ийип, андагы көз карандысыз жаралган кытай жана араб, перси булактарындагы бул уламыштардын өзөгү, кыргыз элинде сакталып калган «кырк кыз» уламышынын негизинде болушу, алардагы маалыматтар бир жерден алынгандыгын, баарынан мурун бир эле элге тиешелүү расмий түшүнүктөн пайда болгондугун көргөзөт. Байыркы жана кийинки мезгилдеги уламыштардагы бул окшоштуктар изилдөөчүлөрдүн көнүлүн өзүнө буруп келген. Белгиленгендей, кыргыз элинин этногенетикалык байланыштарына атайын изилдөө жүргүзгөн С.М.Абрамзон кыргыз элинин «кырк кыз» уламышындагы негизги сюжет, байыркы кыргыздардын уламышындагы традициялык мотивди алып жүргөндүгүн жазат (Абрамзон, 1977:157,158).
Батыштын белгилүү изилдөөчүсү В. Шотт өз мезгилинде дал ушул окшоштуктарга таянып «кырк кыз» уламышынын өзөгүн түзүшкөн окуялар жөн гана айтылган маанисиз сөздөр, бирок уламыштын өзү ала — тоо жана енисей кыргыздарынын баштапкы биримдигин көрсөтөт деген пикирди айткан (Шотт, N0:3034. Бул жерде фольклористтер Р.С.Липец менен С.Я.Серовдун изилдөөлөрүн эске алсак болот. Алар мындай деп жазышат: «Бири — биринен алые турган аймактардагы, чоң — чоң түрдүү этностук топтордун арасында бир эле этногенетикалык уламыштын окшош варианттарынын кезигиши, өз мезгилдеринде алардын бир бүтүндү түзгөндүгүн же консолидация жолунда болгондуктарын эскертишет. Алардын тарыхый тагдырлары бөлүнүп кетишти, бирок фольклордогу окшоштуктар мурунку болгон бирдикти тастыктайт жана ал биримдик кандай социалдык өнүгүү баскычында болгондугун аныктоого мүмкүндүк түзөт». Этнологиялык бул фактылар тарыхый жана азыркы мезгилдерде «кыргыз» деген бирдей аталышта болгон жана өзүлөрүнүн келип чыгыштарын окшош генеалогиялык уламыштар менен түшүндүргөн эки этностун, бир мезгилдерде бир эле элди түзгөндүгүн б.а. алардын этноядросунун биримдигин далилдешет.
Булак: т.и.к., доцент Рыскул Жолдошов, Кыргы улуттук университетинин тарых жана чөлкөм таануу факультети.
Колвавис
Колвавис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын сол жээгинен 345 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 146 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Оргочор
Оргочор — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы айыл. Оргочор айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы — 2778 киши (2009-жылы).
Буламык
Буламык – наристеге берилүүчү тамак. Малдын майына (мыктысы куйрук же сары май) унду бышыра кууруп, аны керектүү өлчөмдөгү (бала бир жолу жей тургандай) сүткө бөлтөксүз чалып, жай кайнатып, 5–10 мүнөт аралаштырып бышырат. Бир аз сууган соң буламык балага берилет. Айрым учурда буламык өтө карыган адамдарга, тамак ичүүсү кыйындаган сыркоолорго да аш болумдуу мүнөз тамак болуп саналат.
Масуди
Масуди Абул-Хасан Али ибн ал-Хусейн (9-кылымдын акыры – 956 же 957) – орто кылымдардагы араб тарыхчысы жана географы. Ал Иран, Индия, Түндүк Африка, Цейлон, Орто Азия, Азербайжан аймактарын кыдырып чыккан; өзү Шам, Мысыр өлкөлөрүндө жашап, 20дан ашуун эмгек жазган. «Муруж аз-захаб ва маадин ал-жавахир» («Алтын чайкоочу жайлар жана кендер») деген тарыхый географиялык эмгегинде (943), «Китаб ат-танбих ва-л-ишраф» («Насаат жана текшерүүнүн китеби»), «Ажайыб дүнүйө») деген геогрф эмгектеринде түрк элдери тууралуу бир катар кызыктуу маалыматтар калтырган.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Гаврил (Кугарчин району, Башкыртстан)
Гаврил — Башкыртстандын Кугарчин районундагы кыштак, Исим айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 5 киши. Почта индекси — 453343, ОКАТО коду — 80238830003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шабданбай кызы Бытыкан
Шабданбай кызы Бытыкан (1912-93) Чырмакчы. Жети-Өгүз районундагы Тосор айылында төрөлгөн. Апасы Зыяданын үндөктөөсү аркасында ал абалы чий чырмакчылыкты, анан саймачылыкты, кийин кийизчиликти колго алган.
Бытыкан тор чачык түйүп, анын учун төкмө чачылоонун чыгаан чебери. Кийин тебетей, калпак, топу өңдүү элдик баш кийимдерди бычып-тигип «иштүү» аталган. Мында ал козуулактын көрпөсүн, суур, түлкү, коён өңдүү аң терилерин баш кийимдерине негизги жердик кылып алат. Аларды колдо иштетип (ашатып, ийлеп, өңдөп), адамдын жаш өзгөчөлүктөрүнө карата «карыялардын тебетейи», «орто жаштагылардын тебетейи», «күлгүн курактагылардын тебетейи», «беш көкүлдүн тебетейи» сыяктуу түргө бөлүп, өзүнчө алардан үлгү чыгарып узданат. Мында баш кийимдин жердигинин түгүнүн узун-кыскасы, адими-жөнөкөйү, арзан-кымбаты, анын табылышы, иштетилиши сыяктуу бөтөнчөлүктөрдү узданууда эске алат. Уздун чий буюмдарыңда эски салттуу көркөм көчөттөрдү кайталоо, табакча-табакча аркылуу берип, төрт табакчаны буюмга борбордук көчөт, алардын жарымын колтук көчөтү үчүн түшүрүү уздун уздук негизги ыкмасы. Ал «омуртка оюмун», «мүйүз оюмдарын» үлгүнүн негизги каражаты катары карайт. Уздун андай касиети анын кийизчилигине да таандык. Бытыкан мурун энелеринен көргөңдөрүн анча-мынча өзгөртүп жасаса, кийин кызы Шакен Мамбетаипованын (ал жөнүндө өзүнчө макала бар) кагазга түшүргөн үлгүлөрү аркылуу такай өкмөттүк ири тапшырмаларды аткарган. Аларга «Тынчтык», «Ашкана чий», «Мейман күтүү», «Кыргызстандын мамлекеттик герби», «Өзбекстандын мамлекеттик герби», «Казакстандын мамлекеттик герби», «Тажикстандын мамлекеттик герби», «Молдавия ССРинин мамлекеттик герби», «В. И. Ленин» өңдүү башка уздар менен биргелешип бүтүргөн саймачылык, чырмакчылык аркылуу чебер аткарган иштери кирет. Б. Шабданбаева - узчулуктун мектебин түзүүчүлөрдүн бири. Анын неберелери Дамира, Жибек, Шайгүл, Жыргалдар өз бетинче узданышууда.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Чыныбек кызы Телегей
Чыныбек кызы Телегей (Туулган, өлгөн жылдары белгисиз) Оймочу жана саймачы. Тоң районунун Ак-Терек айылында төрөлгөн. Айтылуу Тилекмат уулу Чыныбайдын байбиче аялы болгон. Сөөгү Жети-Өгүз районундагы Сүттүү-Булакка коюлган. Телегейдин уздугу ак өргөөлөргө тартылган жабык баш, туш кийиз, күзгү кап, текче, чыгдан, канат чий, эшик чий өңдүү көркөм оюм менен көчөт түшкөн үлгүлөрүнөн билинип, айрым буюм-тайымдары айыл ичинде сакталган, мамлекеттик, этнографиялык музейлерге экспонатталган. Уз кийизге «куш оюмун», «куш канат оюмун» кыялдата ичкерээк алып, ага өңдөш милте баскан. Ал эми жабык башынын ортолук оюмунун ичинен «кочкор мүйүз» чыгарып, анын ак этегине кара баркуттан «бадам оюмун» берип, кадимкидей чыраш аркылуу бекиткен. Шырдак оюмуна кочкул кызылды кочкул көк менен беттештирип алган, ал коңурдуулукту баамдаткан. Анын чебер колунан жаралган боз үйлөрү (ак өргөөлөрү) кийин жайлоо кеңештерине тигилген.
Бек, бег, бей, бий
БЕК, бег, бей, бий (түркчөдөн: бийлөөчү, төрө; эмир дегендин синоними) – Жакынкы жана Орто Чыгыш өлкөлөрүндө уруу башчыларынын, ошондой эле феодал ак сөөктөрүнүн титулу. Борбордук Азияда 14-кылымдан тартып кезигет. Алтын ордонун ханы мусулман динин кабыл алган моңгол нойондоруна бек титулун берген.
Кыргызстанда Кокон ханы үстөмдүк кылып турган учурда пайда болгон. Хан тарабынан дайындалып, бир вилайетти башкарган адамды бек деп аташкан. Ал түздөн-түз ханга баш ийип, вилайетте бийликти өз колунда кармап турган, элден алык-салык жыйнатып хандын казынасына өткөргөн, хандын аскерине толуктоо жиберип, өз вилайетиндеги жоокерлерге башчылык кылган. Кыргыз бектери Кокон хандыгынын тиреги болгон. Мансаптан ажыраса деле бек наамы сакталып калган.
Интернеттик шилтемелер
...
Теплая (Каменка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сепаратор
Сепаратор (лат. separator - бөлгүч) - катуу же суюк нерселерден механикалык аралашмаларды бөлгүч, алардан кошундуларды ажыраткыч, газдан катуу же суюк бөлүкчөлөрдү бөлүп алгыч аппарат. Түрдүү типтеги Сепаратордун иштеши аралашмадагы компоненттеринин физикалык касиетинин түрдүүлүгүнө (форма, масса, магнит жана электр касиеттери, бөлүкчөлөрдүн тыгыздыгы, сүрүлүү коэффициенти ж. б.) негизделген. Сепаратордун көп түрү бар. Суюктуктан эмульсияны бөлүп алууда борбордон четтөөчү Сепаратор, газды механикалык тазалоодо жана андан катуу же суюк бөлүкчөлөрдү бөлүүдө газ Сепаратору жана циклондор, данды керексиз кошундулардан арылтууда дан Сепаратору колдонулат. Сепаратор тоо-кен өнөр жайында пайдалуу казылмаларды байытууда, химиялык өнөр жайында түрдүү аралашмадан бөлүү жана тазалоодо, куйма өндүрүшүндө формалык жана стержендик аралашмаларды даярдоодо жана тазалоодо, газ өндүрүшүндө газ скважиналарын нымдан, катуу бөлүкчөлөрдөн ж. б. кошундулардан тазалоодо, тамак аш өнөр жайында каймак, быштак алууда, сүттү тазалоодо, крахмал, ачыткы алууда пайдаланылат. Эл чарбасында магнит, күйүүчү май жана сүт Сепараторлору көп таралган. Магнит Сепаратору пайдалуу минералдарды жараксыз тектер менен пайдасыз кошундулардан бөлүп алууда, күйүүчү май Сепаратору майдан сууну жана механикалык кошундуларды бөлүүдө, сүттү тазалап, каймак менен көк сүттү бөлүүдө колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Белбоо
Белбоо – белге курчана турган буюм. Көбүнчө көп түстүү жоон жиптерден чалып токуу, өрүү жолу менен колдо жасалган. Белбоо жиптери жүндөн, кебезден, жибектен түрдүү түстө, түрдүү жоондукта даярдалган. Чачы жиптери жибектен болгон. Белбоонун учтары, төмөнкү чети, айрым учурда жогорку чети да түрдүүчө чачылган.
Белбоонун узундугу белге бир же эки оролуп, учтары алды жака илмек байланган. Белбоо чепкендин, ичиктин, тондун, кемзелдин, көйнөктүн сыртынан курчалган. Алтын, күмүш жипчелери аралаш согулган, чачыланган баалуу белбоолор да болгон. Кийин белбоо кездеме кур, кемер кур менен алмашылган.
Процессинг
Процессинг (англ. processing - иштетүү, кайрадан иштетүү; лат. procedo - басып жүрөм, алга карай жылып атам) - транскрипциянын жана трансляциянын биринчилик продуктуларынын өз алдынча аракеттенүүчү молекулаларга айланышына алып келүүчү реакциялардын жыйындысы. Кыймыл - аракетсиз молекулалар ар кандай рибонуклеин к-таларынын (т-РНК, р-РНК, м-РНК) түзүүчүлөрү П-ге кабылат. РНК-түзүүчүлөрдүн процессингинде бул молекулалардын эки учунда тең ашык нуклеин ырааттуулуктары четтетилет. Эукариоттордун клеткаларында бардык м-РНКнын, ошондой эле кээ бир т-РНК жана р-РНКларынын түзүүчүлөрү кабылуучу П-дин өзгөчө тиби - сплайсинг (англ. splice - бириктирүү, улоо) байкалган. Бул типтеги молекулаларда нуклеотиддердин коддолуучу (эксондор - м-РНКнын керектүү информациялар жазылган бөлүгү) жана коддолбоочу (интрондор - м-РНКнын клетка үчүн анча маанилүү болбогон информациялар "жазылбаган" бөлүгү) ырааттуулуктары өз ара бирин-бири алмаштырат. Сплайсингде интрондор четтетилет, ал эми эксондор активдүү (жетилген) м-РНКны пайда кылып бири менен бири биригишет. Коддолуучу бөлүктөрдүн жыйнагынын альтернативдүү варианттары болушу мүмкүн, бул учурда бир эле түзүүчүдөн ар түрдүү белокторду коддоочу ар кандай м-РНКлар келип чыгышы мүмкүн. Эң сейрек учурларда гана эукариоттук РНКнын П-и ядродо жүрөт. Молекулалардын ар бир тиби үчүн ал өзгөчө ферменттин же ферменттер тобу аркылуу жүзөгө ашат. Бул П-дин чекиттеринде р - РНКнын өзгөчө биринчилик, ошондой эле көп учурларда экинчилик түзүлүшүн дагы тааныйт. Кирпикчелүү инфузорияларда Temrahymena р-РНКнын сплайсинги артыкча өтөт, бул реакцияларда сплайсинг өтүп жаткан РНКнын өзү катализдейт. Белоктун - түзүүчүлөрүнүн молекулаларынын П-инде полипептиддик тизмектин NH2 - учундагы сигналдык деп аталуучу пептид четтетилет. Жаңы синтезделген полипептид мисалы, трансулин, ар кандай полипептиддик тизмектердин ырааттуулугунан турушу мүмкүн, бул тизмектер П-де ашык ырааттуулуктарды четтетүү менен кыскарат жана андан кийин жетилген белок пайда болот. П-де трансляциянын биринчилик продуктусу ар кандай кызматтарды аткаруучу көп сандаган белокторго ажырайт. Белоктордун П-и өзгөчө амин к-та ырааттуулуктарын таануучу, өзгөчө протеазалар аркылуу жүзөгө ашат.
Кастер Сити (Оклахома)
Кастер Сити (Оклахома) (Custer City) — Оклахома штатынын Custer округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 375 киши. Болжолдуу аянты - 1.594489 км². FIPS коду — 40-18950.
Таммела-Яха
Таммела-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томбой-Яха дарыясынын сол жээгинен 47 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Кр борбордук шайлоо комиссиясы (кр бшк)
Кр борбордук шайлоо комиссиясы (кр бшк) – КРде шайлоолорду жана референдумдарды даярдоо жана өткөрүү үчүн түзүлгөн комиссиялардын курамын башкаруучу, туруктуу иштөөчү, көзкарандысыз мамлекеттик орган. КР Президентин, КР ЖК депутаттарын шайлоону, КР референдумдарын даярдоо жа-на өткөрүү, шайлоо блокторун жана референдумдун демилгелүү топторун каттоодон өткөрүү, шайлоолор жөнүндөгү мыйзамдардын бирдей аткарылуусун камсыз кылуу, төмөнкү шайлоо комиссияларынын ишмердигине жетекчиликти ишке ашыруу, жарандардын, коомдук бирикмелердин шайлоо укуктарын камсыз кылуу, шайлоолорду даярдоонун жана өткөрүүнүн жүрүшүнө көзөмөлдүк кылуу негизги милдети. КР БШК туруктуу иштейт, анын ыйгарым укуктарынын мөөнөтү 5 жылга белгиленген.
Бир өзгөрмөлүү 1-даражадагы теңдемени изилдөө
Бир өзгөрмөлүү 1-даражадагы теңдемени изилдөө — коэффициенттеринин маанисине жараша теңдеменин чыгарылыштарынын көптүгүн аныктоо. Бир өзгөрмөлүү 1-даражадагы теңдеме ах=b түрүнө келтирилет, мында а жана b чыныгы сандар. Эгер а0 болсо, анда теңдеме х=b/а түрүндөгү жалгыз чыгарылышка ээ болот; а=0, b0 болсо, теңдеменин чыгарылышы болбойт, ал эми а=0, b=0 болсо, теңдеме чексиз көп чыгарылышка ээ болот.
Сепартизм
Сепартизм (лат. separo - бөлө- мүн, ажыратам) – Сепартизмдин улуттук-боштондук кыймылдан айырмасы - массалык кыймыл болбостон, белгилүү чөйрөнүн кызыкчылыгын чагылдыргандыгында.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Жийдалик, Кара-Суу району
Жийделик (Жийделик) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Нариман айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 5 041 киши.
Буланжерит
Буланжерит (француз минералогу С. Л. Буланженин ысмынан) – татаал сульфиддерге кирүүчү минерал. Химиялык формуласы Pb5 [Sb4 S ]. Моноклин сингониясында кристаллданат. Өңү каралжын боз, металлдай жалтырайт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2,5–3,0. С. салмагы 6,2. Гидротермдик кендерде сульфиддер жана сульфантимониттер менен бирге кезигет. Буланжерит 2-даражадагы коргошун кенташы.
Аноним
Аноним (гр. – ысымсыз) – эч кандай атын да, фамилиясын да, псевдонимин да көрсөтпөй, белгилебей чыгарма жазган автор. Анын ким жазганын аныктоо атрибуция деп аталат. Бир кезде В. Г. Белинский, А. И. Герцен сын макалаларын, рецензияларын анонимдүү түрдө (тоголок) жазган. Кыргыз адабиятында мындай практика 30-жылдарда колдонулган.
Колдонгон адабият:
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994
Орто-Токой (Ала-Бука району)
Орто-Токой — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусун Ала-Бука районундагы айыл. Өрүктү айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 629 киши.