cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Моизм
Моизм ― байыркы Кытайдагы этикалык-саясий окуу. Бул философиялык мектептин негиздөөчүсү Мо Ди (Мо-цзы) болгон. Мо Ди жана анын окуучуларынын (моистер) көз караштары «Мо цзы» китебинде берилген. М. б. з. ч. IV–III кылмда калыптанган. Мазмуну боюнча Конфуций окуусуна жана Лао-цзынын теорияларына каршы болгон. Коомду «жалпы сүйүү жана өз-ара пайда» принцибинин негизинде кайра куруу программасын иштеп чыгышкан. Бардыгына бирдей тең сүйүүнүн жоктугу – мамлекеттеги баш аламандыктын башкы себеби. Баш аламандык деген эмне? Бул, бала атасын эмес өзүн сүйөт, ошондуктан өз пайдасы үчүн атасына зыян келтирет. Азыркы падышачылыктардын башкаруучулары жалаң гана өз падышачылыгына карата сүйүүнү билдиришет, ошондуктан алар башка өлкөлөргө сокку ургулары келишет. Азыркы үй-бүлөлөрдүн башчылары өз үй-бүлөлөрүнө карата гана сүйүүсүн билишет, алар башка үй-бүлөлөрдө сүйүшпөйт. Эгерде адамдардын ортосунда өз ара сүйүү жок болсо, анда өз ара жек көрүүнүн пайда болоору бышык Моизм бийлиги мураска калган ак сөөктөргө, алардын коомдук саясий артыкча абалына каршы чыккан. Ошентсе да Моизм байлыкты жектеген эмес. Моисттердин окуусунда байлык өтө баркталып, жокчулук-адепсиздиктин көрүнүшү катары айыпталган. «Байлык эмгекти сүйүүдөн улам болот, ал эми кедейчилик-жалкоолуктан»-, деп белгилеген Мо Ди. Мо Динин жолун жолдоочулар (кеч моисттер) анын окуусун андан ары улантышкан. Кытай философиясынын тарыхында биринчи жолу түшүнүп-билүү процессин издөөнү жолго коюшкан. Түшүнүп билүүнүн предмети катары объективдүү чындык катары тышкы дүйнөнү эсептешкен. Моисттерде математика, физика, инженерия өнүгүүгө ээ болгон.
Пещерка дарыясы
Пещерка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Каменка дарыясынын оң жээгинен 42 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Баткен окуясы
Өз максаттарына жетүү үчүн алар милициянын, райондук админ. кызматкерлерин, ал жакта иштеген япондук төрт геологду жана карапайым адамдарды барымтага алышкан. Бир катар кыштактарды басып алууга үлгүрүшкөн. Динге жамынган террорчулардын бул аракети Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан мамлекеттин аймактык бүтүндүгүнө шек келтирүү катары бааланып, аларды талкалоо, республиканын чегинен сүрүп чыгуу жөнүндө чечим кабыл алган.
Региондук деңгээлдеги терроризмге каршы күрөштө Кыргызстанга «Шанхай бешилтигинин» келишимдерине ылайык Өзбекстан, Россия, Армения жана Казакстан аскердик-техникалык жактан көмөк көрсөтүштү. Кыргызстандык жоокерлер, ыктыярдуу аскердик топтор бандиттердин бирикмелерин талкалоодо күжүрмөндүктү көрсөтүшүп, айрымдары бул кармашта Ата Мекен үчүн курман болушту. Кыргызстандын түштүгүндөгү куралдуу кагылышуулар Кыргызстандын жалпы элинин биримдигинин, душманга каршы сокку уруу жөндөмдүүлүгүн сыноодон өткөрдү.
Республиканын көптөгөн жаштары Кыргызстандын бүтүндүгүн коргоо, бандиттик топторду талкалоо үчүн өз ыктыяры менен аттанышкан. Республиканын түштүгүндөгү баскынчылардан жапа чеккен элдерге, аскерлерге жардам берүүгө Кыргызстандын эли колунан келген жардамдарын көрсөтүштү. Кыргызстандын түштүгүндөгү бул окуя республиканын коргонуу жөндөмдүүлүгүн арттыруу ишинде чоң сабак болгон. Мында республиканын куралдуу күчтөрүндөгү кемчиликтер, аскердик техниканын, курал-жарактын жетишсиздиги жана башка айкын көрүндү.
Кыргызстан Өкмөтү бул кемчиликтерге жеткиликтүү баа берип, тийиштүү чараларды көрө баштады. Куралдуу кагылышуулар болгон чөлкөмдүн стратегиялык жана социалдык-экономикалык маанисин эске алып, Кыргыз Республиканын Президенти А. Акаев 1999-жылы 13-октябрда Баткен облусун түзүү жөнүндөгү мыйзамга кол койду. Бул облуска Ош облусунун Баткен, Кадамжай, Лейлек райондору жана Кызылкыя шаары киргизилип, жаңы облустун борбору Баткен айылы болуп белгиленди.
Хронология
Ошол кездеги басма сөзгө чыккан маалыматтарга таянсак, бул куралдуу кагылыш 35ке жакын жараныбыздын өмүрүн алып, бир нечесин жарадар кылган. Куралчан адамдар кийинки жылы Өзбекстан тараптан Жалал-Абад облусунун Чаткал районуна кирип келишкен. 11-сентябрда ИИМдин атайын кызматы менен алардын ортосунда атышуу жүрүп, куралчандар толугу менен жок кылынган. Бул кармашта кыргыз милициясынын эки кызматкери: ага лейтенант Муратбек Туйтунов менен сержант Мирдин Түгөлбаев курман болгон.
Тольятти
Тольятти (1964-жылы чейин — Ставрополь, ) — Орусиянын Самара облусунун шаары. Ал Самара шаарынан 88 км (чоң жолдо).
Минквиц тезиуму
Минквиц тезиуму (Thesium minkwitzianum, B. Fedtsch.) - Жоон тамырдуу, көп жылдык өсүмдүк. Көп сабактуу, түксүз, кырдуу, узундугу 40 см ге чейин жеткен, жыш жалбырактуу. Жалбырактары күңүрт-бозомук, шуудурак, жазы ланцеттей, жээги агыш. Топ гүлү – көп майда гүлдүү чачы топ гүлгө чогулган. Гүлдөрү жазы ланцеттей 3 гүл жандагычтуу. Гүл коргонунун узундугу 11-15 мм, мык сымал, саргыч, кайрылган бөлүгү 5 тилкелүү. Мөмөлөрү – кырдуу, майда чуңкурлуу, сырты эллипстей, торчо тарамыштуу жаңгакча.
Ижбердино (Кугарчин району, Башкыртстан)
Ижбердино — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Ижбердин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 165 киши. Почта индекси — 453344, ОКАТО коду — 80238820002.
Минквиц тезиуму
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май айында гүлдөп, мөмө байлайт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Ижбердино (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Минквиц тезиуму
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргызстандын аймагында Кумбел тоо кыркасынан гана белгилүү (Чаткал тоо тизмегинде). Кыргызстандан тышкары Өзбекстанда (Чаткал коругунда) да өсөт.
Өсүү шарттары
Таштуу беттер.
Чектөөчү факторлор
Территорияларды адамдын чарбачылык аракетинен өздөштүрүлүшү (курулуш, кен казып алуу иштери).
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин Кызыл китебине (1981),СССРдин Кызыл китебине (1984), Өзбек ССРинин Кызыл китебине (1984) киргизилген. Чаткал (Өзбекстан), Бешарал (Кыргызстан) коруктарында коргоого алынган.
Статусу
CR. Субэндем. Жоголуп кетүү коркунучунун алдында турган, өтө эле аз кездешкен реликт, илимге мааниси зор өсүмдүк. Кыргызстанда өскөн төрт түрдүн бири.
Манихейчилик
Манихейчилик Мани окуусу (болжол менен 215-жылы Вавилон –176-жылы). Зороастризм сыяктуу эле дуализмге негизделген диний идея. Дүйнөнү ак менен каранын, жакшылык менен жамандыктын күрөшүнүн аренасы катары таануу. Дүйнөнүн өнүгүү максаты – акты бошотуу деп билүү. Манинин окуусу боюнча адам жана дүйнө жамандыктан (азезилден) жаралган; адам жан-дүйнөсү азгырык менен материалдык байлыктан бошосо гана андан аман калат. Караңгыга аралашкан жарыкты жалгыз гана дүйнөнүн өлүмү бошото алат. Адам жакшы жүрүм-туруму менен өзүнүн жакшы жактарын бошотот, ошону менен жамандыкка каршы күрөшүүдө өзүнө жардам берүүгө милдеттүү. Ошондуктан, адам өзүн көп нерселерден чектеши керек, башкача айтканда «тандалгандар» үйлөнбөй, эт жебей, өсүмдүктөргө зыян келтирбей жашоосу зарыл. Манинин түшүнүгүндө бул окуу жалпы эл кабыл алган дин деңгээлине чейин өсүп жетип, ошол кездеги сыйынууларды алмаштыруучу ишенимдерден болмок, ошондуктан бул окуу өз заманындагы диний жөрөлгөлөрдү өзүнө сиңирип турган.Сасанилер алгачкы учурда Манихейчиликтин таралышына тоскоолдук жасашкан эмес, качан мамлекетке, чиркөөгө каршы агым экендигин билишкенден кийин ырайымсыз түрдө куугунтукка алышкан. Мани камакка алынып, 276-жылы өлтүрүлгөн. Анын жактоочулары жашырынып жашоого аргасыз болушкан. Манихейлер Византияда да куугунтукка алынган, христиан чөйрөсүндө да Мани окуусуна каршы көптөгөн китептер жазылган. Орто Азияда Мани Согду шаарларына, андан Чыгыш Түркстан, Кытайга чейин тараган. Иранда Манихейчилик жашыруун жашоосун улантып коомдук турмушка чоң таасир берген. Бирок Манихейчилик кеңири тарагандыгына карабастан куралдуу көтөрүлүштүн туусу боло алган эмес, себеби пассивдүү каршылык көрсөтүү үгүтү менен чектелген.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Полтава
Полтава - Украинадагы шаар. Полтава областынын административдик борбору. Өлкөнүн түндүк-чыгышында, Вороскла дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 319,0 миң (2010). Жолдор тоому. «Полтава автоагрегат заводу» ААК, «КБ Аэрокоптёр аспаптар» ЖЧК (жеңил вертолёттор жана өтө жеңил самолёттор чыгарылат), газ разряддуу лампалар, турбомехника, жасалма алмаз өндүрүү, алмаздуу аспаптар, медицина айнектерин, фарфор чыгаруучу заводдор, жеңил (кебез-кездеме, трикотаж, бут-кийим ж. б.), тамак-аш өнөр жай ишканалары, музыкалык аспаптар фабрикасы ж. б. иштейт. Он эки жогорку окуу жай, колледждер, техникумдар, 2 театр, 6 музей (анын ичинде «Полтава салгылашуу талаасы» музей-коругу, сүрөт, В. Г. Короленконун, И. П. Котляревскийдин адабий-мемориалдык), Полтава катакомбасы бар.
Орус жыл баяндарында 1174-жылдан «Лтава» деген ат менен (1430-жылга чейин ушундай аталган) белгилүү. 1569-жылдан Польшанын, 1654-жылдан Россиянын курамында болгон. 1709-жылы апрель–июндагы Түндүк согушта полковник A. С. Келендин командачылыгы астында Карл XII жетектеген швед армиясынын курчоосуна Полтава гарнизон катары туруштук берген. Собор монастры менен (17–18-кылым), классицизм стилиндеги борбор ансамбли (19-кылымдын башы), Полтава салгылашуусуна (1709) арналып тургузулган «Даңк» монументи (1811), храмдар, чиркөөлөр ж. б. сакталган.
Кош-Болот
Кош-Болот (Кош-Болот) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Көк-Серек айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 805 киши.
Калера (Оклахома)
Калера (Оклахома) (Calera) — Оклахома штатынын Bryan округуна караган АКШ шаары.
Севастополь
Севастополь — Украинадагы шаар.
Баканооз
Баканооз - тыңчы. Душман тарабынан экинчи тараптын ал-абалын, жөн-жайын, согуштук даярдыгын, аракеттерин жана башка жагдайларын билип келүү үчүн атайын жиберилген адам.
Кошумча үлүш төгүмү
Кошумча үлүш төгүмү – милдеттүү үлүштөш салымынан тышкары, жамаат мүчөсүнүн өз каалоосу боюнча төккөн үлүштүк салымы.
Шермат уулу Мурза
Шермат уулу Мурза Жыгаччы. 1904-ж. Ноокат районундагы 1-май колхозунун аймагында төрөлгөн. Айыл чарба артелин уюштуруу учурунда сабатсыздыгын жойгон. Мурза кырмачы катары таанылып, ашкана буюм-идиштерине узанып, табак, аяк (кесе), чөйчөк, кашык, челек, табак өңдүүлөрдү дайыма жайма базарларга чыгарып турат. Жердикти уста өз тамаркасына тигип алат. Оңтоюна карата талды кыркып, сомдогон идиштерин көлөкөдө кургатып, четинен чаап, кайра коюп, бир эле буюмду кырмачы үч-төрт жолу кармайт. Анын негизги аспап-куралдары - бычак, ийги, балта, араа. Эки сузгулук жыгач төрт кашыкка, эки аяктык жыгач төрт чөйчөккө, эки чара табак төрт тайпак табакка өлчөнөт.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Шопок кызы Тилен
Шопок кызы Тилен Шырдакчы, саймачы. 1928-ж. Москва районундагы Чоң-Арык айылында төрөлгөн. Токмоктогу маданий-агартуу окуу жайын бүтүргөн. Айылдык китепканада китепканачы, Чоң-Арык айылдык кеңешинин төрайымы болуп эмгектенген. Кыргыз ССР Маданият министрлигинин китепкана отличниги наамын алган. Узчулукту элүүнчү жылдары баштаган. Кооздукка имерилүүсү сүрөт тартууга ышкыбоздугунан баамдалат. Ага апасы Канымбүбүнүн, кичи энеси Мөөркандын, таенеси Айжандын нускоочулугу зор. Тилен топу, боркок сымал буюмдарды көптүрмө сайма, басма сайма, жермөмө сайма аркылуу кармайт. Туш кийиз саят. Илме сайма аркылуу көчөт түшүрүүдө апасынын кандагай, кементайдын өңүрү, кандагайдын багалегин кештелөөчү көркөм каражаттары чоң таасир берген. Сайма буюмдарында кийиз үлгүлөрүнө түшүүчү кооздуктарды (оюм-чийим) өсүмдүктөрдүн бутактары, жалбырактары, сабактары өңдүүлөр менен айкалыштырып, ичкерээк алып, ага «сууну» аламончоктото берет. Кара күрөң жердикке жашып түстү басмырт маанайда берүүнү сүйгөн чебер белдемчи, бепшанттарга да кызыл-көк түстөрдү алдыга алып чыгат. Мындай уздук татым Тилендин тиккен элдик кийим-кечектерине да мүнөздүү. Уздун шырдакчылыгында табак оюм шарттуу. Шырдактарында төрт «кочкор мүйүз оюмунун» ортосунан төрт «кочкор мүйүз оюму чыгып, алардын араларына «аламыч» түшпөй, туташ берилип, үзүл-кезил, оош-кыйыш элементтери билинбейт. «Жарым кыял оюмдатып» берген шырдактарында бугу мүйүздөнүп бир нече элементтерден турган көркөмдүктөрдү жээк оюмуна, «мүйүз оюмдарынын» ичинен «карга тырмак оюмун» же «мүйүз оюмун» борбордук оюм кылат. Учу ичке, «бычак учулантып» алып, үч табакчадан бир буюмду жалпы оюм аркылуу берүүсүндө «Алтын оюмдун» (Күмүшбек кызы Алтын, Сокулук району, Жыламыш айылы) чыгармачылык өрнөгү бар. Аны Тилен өзүнүн оңтоюна алып, «буруп кетүү», «аяк-башын өзгөртүп коюу» касиетине эгедер. Уз көк-кызыл, кызыл-жашыл, кары-сары, кара-ак түстөрдү билгичтик менен жупташтырат. Кийизди бири-бирине беттей ойгондо, алардын аламычы көбүнчө «куш тырмак оюму», «бармак боочу оюму» болуп түшөт. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата эл чеберлеринин республикалык кароо-сынагы. Кийиз буюмдары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы. 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы. Шырдагы үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССРинин Министрлер Советинин грамотасы. 1989-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу курултайына карата эл чеберлеринин республикалык көргөзмөсү. ЭЧЖРКнүн диплому. 1991-ж. Кийим-кечектердин жана элдик зер буюмдарынын республикалык кароо-сынагы. Баш кийимдери үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин Ардак грамотасы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Серотерапия
Серотерапия (лат. serum- сыворотка (кан сары суусу) жана терапия) - адам жана мал оорусун иммундуу сыворотканын жардамы менен дарылоо ыкмасы.
Ал пассивдүү иммунитетке - сывороткадагы антителолор (антитоксиндер) менен микробдорду (токсиндерди) залалсыздандырууга негизделген. Серотерапияда тазаланган жана концентрацияланган сыворотка - гамма- глобулиндер (гетерогендүү, гомологиялуу) колдонулат. Иммундуу сывороткалар дифтерия, ботулизм, жылан чакканда, гамма-глобулин сасык тумоо, Сибирь кулгунасы, селейме, чечек, лептоспироз ж. б. ооруларды дарылоо үчүн куюлат.
Ветеринарияда иммундуу сывороткалар менен гамма- глобулин сибирь кулгунасын, уйдун, койдун, чочконун геморрагиялык септицемиясын, козунун анаэробдуу дизентериясын, чочко тилмесин дарылоо үчүн пайдаланылат, к. Иммунотерапия.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Батый жапырыгы
Батый жапырыгы – башында Батый хан турган моңголдордун Чыгыш жана Борбордук Европага жасаган баскынчылык жортуулу. 1236–1241-жылдары Волга боюндагы Болгарияны басып алган. 1237–1238-жылдары орустардын түштүк-чыгыш аймагына, 1238–1240-жылдары кыпчак жана алан уруулук бирикмелерине жортуул жасап, 1240-жылы түштүк орус аймагын басып алган. 1241–1242-жылдары моңголдор Борбордук жана Түштүк-чыгыш Европага Адриатика деңизине чейин жортуул жасаган. Борбордук Европаны бекем кармап тура албай кайра артка кайткан. Чыгыш Европа жерлери бүлгүнгө учурап, орус жерлеринде моңголдордун эзүүсү башталат.
Серопрофилактика
Серопрофилактика (лат. serum- сыворотка (кан сары суусу) жана профилактика) - иммундуу сывороткалардын жардамы менен адамдын жана малдын жугуштуу ооруларын алдын алуу ыкмасы.
Серопрофилактикада кыска мөөнөттүү (1-4 жума) пассивдүү иммунитет жаралат. Медицинада көбүнчө гамма- глобулиндер пайдаланылат. Серопрофилактика эпидемиялуу жердеги адамдарга (көк жөтөл, кызылча), травмада (селеймеге каршы), ит капканда (кутурмага каршы) жана кене чакканда (кене энцефалитине каршы) жүргүзүлөт.
Пландуу Серопрофилактика жугуштуу гепатитке каршы өткөрүлөт. Ветеринарияда Серопрофилактика музоо колибактериозуна, торопой паратифине жана башкага каршы уюштурулат, к. Иммунопрофилактика
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Дарткам
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада, бөлмөдө өткөрүлөт.
Оюнда чүкөлөр, жип, таякчалар колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар аянтчада, жерден 50 см. бийиктикке таякчаларды тургузушуп, аларга жипти тартып байлашып тоскоолдук жасашкандан кийин, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден калган оюнчулардан бирден чүкөлөрүн алышып, бир колунун алакандарына катар кылып тизишип, тоскоолдуктун тушуна бир тизелеринде отурушуп, бир канча жолу чүкөлөр тизилген колдорун өйдө төмөн кылышкандан кийин, ашыктарды тоскоолдуктан «дарт кам» деп ашырып ыргытышат. «Алчы» болуп түшкөн чүкөлөрдү чүкө ыргыткан оюнчу утуп алгандан кийин, оюн кезеги кезектеги оюнчуга өтөт. Ал оюнчу чүкөлөрдү толуктап, оюнду кайрадан баштайт. Эгерде ыргытылган чүкөлөрдүн бардыгы «алчы» түшсө, оюн кезеги, чүкөлөрдү ыргыткан оюнчуда калып, ал кайрадан калган оюнчулардан бирден чүкөлөрдү чогулткандан кийин, оюнду улантат. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. Көп чүкөлөрдү утуп алган оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, чүкөлөрдү көбөйтүүгө же азайтууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюн өткөрүлүүчү жер тегиз, тоскоолдук кыла турган эч нерсе жок болушу керек. Оюнду жалгыз чүкө менен дагы ойносо болот.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюн кыймылдарды так аткарууга, тартипти сактоого, бир бирин урматтоого үйрөтөт.
Нойгут (уруу)
Нойгут (𐰣𐰆𐰖𐰍𐰆𐱄) — кыргыздын түпкү урууларынын бири. Нойгут уруусу жөнүндө "Манас" эпосунда айтылат. Манастын атасы Жакып менен Алтайга айдалып барган кыргыздардын бири Акбалта деп айтылат.
Акбалта нойгут уруусунун башчысы. С. Каралаевдин вариантында Акбалта акыл чыгарып кыргыздар буудай айдап байышкандыгы жөнүндө айтылат. Акбалтанын уулу Чубак Манастын эң жакын чоролорунун бири. Баатырдыгы жагынан ал Манастан кийин Алмамбет, Сыргак менен бир катарда турат. Бул Алтайдагы нойгуттар. Ошол эле учурда нойгут уруусунун дагы бир бөлүгү айтылат. Бул Кыз Сайкалдын атасы Карача хан баштык кылган Лобнор боюндагы нойгуттар. Эпосто (С. Каралаев) Манас Аккуланы Карача хандан буудайга сатып алат. Кийин эр сайышта Кыз Сайкал Манасты сайып алып, аттан ала турган болгондо Чубак барып ажыратып калат (С. Орозбаковдун варианты). Семетейдин Тайбуурулун дагы Манаска Кыз Сайкал тартуулайт. Кийин Манас хан көтөрүлүп Таласка көчүп келип конгондон кийин Чубакты Манас менен калтырып Акбалта элинин бир бөлүгү менен кайра Алтайга көчүп кетет.
Ушуну менен нойгут уруусу кыргыздын ичинде эмес, тыш жагында өз алдынча ордо куруп жашап жүрүшкөн байыркы кыргыз уруулары экендигин 20 кылымдагы манасчылар белгилешет. Мындай көз караш Жаңыл Мырзанын окуясынан кийин калыптанышы мүмкүн. 17 кылымда оорун алган тарыхый окуя кыргыз санжырасында Үсөйүң ажынын, Б. Солтоноевдин ж.б. эмгектеринде чагылдырылган. Үсөйүн ажы нойгуттар жөнүндө мындай маалыматтарды берет:
"XVI—ХVII кылымдарда Ак-Суу дарыясынын бойлорунда кыргыздын нойгут уруусу жашагандыгы кытай тарыхтарында ачык баяндалат. Биздин атактуу санжырачыларыбыздын айтуусунча, божомол менен 250 жылдар мурун Какшаал дарыясы менен Кумарык дарыясынын кошулушундагы Арал деген жерди нойгуттар борбор кылып турушкан. Бул жерлер мал өстүрүүгө өтө ыңгайлуу болгон. Аңчылык кылышка да эптүү болгон. Алар жай күнү Сапарбайды жайлайт экен. Булар мал өстүрүүгө, айрыкча жылкы өстүрүүгө көңүл бөлөт экен. Азыр дагы ошол жылкылардын уругунун саркындысынан калган Арал жылкысынын даңкы бар." Үсөйүн ажы Жаңыл Мырза колго түшүп кеткенден кийин, анын эли кун куугандардан коркуп Лобнорго көчүп кеткендигин белгилейт. Нойгут уруусу азыр негизинен Баткен аймагында жайгашышкан. Аларды Жаңыл Мырзанын окуясынан кийин качкан нойгут уруусунун тукумдары деген маалыматтар бар.
Нойгут уруусу. «Нойгут кыргыз элинин түпкүлүктүү урууларынын бири» (үсөн Ажы). «Манаста» Чубак, атасы Ак Балта (Манастын таякеси) Чыйырдынын агасы. Байыркы кырк уруунун бири. Кытай тарыхында нойгуттар Чыгыш Түркстандагы Ак Суу, Көк Шаал дарыяларынын өрөөндөрүндө жашаган. Кесиби жылкы өстүрүү. Арал жылкыларын багышкан. Нойгуттардын насили Лопнурда, Токсууда, Чоң Жылдызда, Кичи Жылдызда. Нойгуттардан Жаңыл Мырза чыккан. Нойгуттар батыш Теңир Тоого 15-к. көчкөн. Моңголстан кыйрап Амир Темирдин империясы ыдыроонун алдында Тагай бий жетектеген кыргыздар Кашкардан Ферганага көчкөндө нойгуттар бул жүрүшкө катышпагандыктан оң канатта, сол канатта болгон эмес. Мындай абалда Бадакшан, Ходжен, Самарканд тараптагы кыргыздар да болушкан. Анткени, булар небактан эле ошерде жашаган ички кыргыздар эле. Жети Суу, Сыр Дарыя аймагы согуштардан бүлүнгөндүктөн кыпчактар, кыргыздар, түрк, саяк, усун уруулары эриш-аркак жайланышып жашашкан. Теңир Тоолук кыргыздарды Тагай бийден таратып, баштап калганынын себеби ушундан. Кыскасы, Ферганага Нойгуттар Тагай бийден мурда келишкен. Ошол себептүү алар анын өз жана өгөй балдарынын (дружина) тизмесине кирбейт. Алар Тагай бийдин ээлигинен батышта турушкан. Мындай абалда аякта эзелтен жашаган кыргыздар калышкан. Алар башка бийликте, башка дубанда жашашкан. Нойгуттар Алтайдан Чыгыш Түркстанга, андан Ферганага келишет. Бул жол энесай кыргыздарынын жолу. Башкалардан айырмаланып нойгуттар ошол жерге байыр алышкан. Анткени, ал жер илгертеден кыргыздар жашаган Сох дарыясынын өзөнү болгон. Бул жерден алар байыркы кыргыздарды табышкан. Жаңыл Мырза кыргызды издеп Лапнурга кетсе, Кара Мырза кандаштарын издеп Ферганага келген. Бир кезде Чыгыш Түркстандагы кыргыздардын күчтүү уруусу экиге бөлүнүп кетишкен. 1911-12-жж. Кокон уездинде Нойгут–Кыпчак болушунда Дарыя, Кара Булак, Кушрут, Субаш айылдык жааматтарда 498 түтүн 4225 киши нойгут болгон. 20-к. ортосунда Баткендин Зардалы, Кыштут, Таян, Кан, Дара, Сары Талаа, Чек, Ак Топурак, Газ, Зар Таш, Шурман айылдарында жайланышкан. Ноокатта, Фрунзе, Ленин райондорунда башкалар менен аралаш жашашат. Нойгуттар өзбекстандын Кува, Фергана, үч Коргон, Куйбышев райондорунда бар. Кыргыздын калыптанышына катышкан. Дыйканчылык кылышат. Буларда уруулук бөлүнүүгө караганда аймактык бирдик күчтүү. Ошол себептүү аларда санжыра, жыл сүрүү адатка айланбаган.
Кермашор
Кермашор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Рогозин дарыясынын сол жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Плазмидалар
Плазмидалар - клеткада автономиялуу хромосома менен байланышпаган туруктуу абалда жашоого жөндөмдүү генетикалык элементтер, тукум куучулуктун хромосомадан тышкаркы шарты. П. термини Дж. Ледерберг тарабынан 1952-ж. сунуш кылынган. Хромосома менен биригүүгө жөндөмдүү плазмиданы эписома деп аташат. П-га клеткалык органоиддердин (митохондриялар, пластидалар) генетикалык аппараты, ошондой эле алардын клеткаларынын тиричилиги үчүн абдан зарыл эмес чиркелүү топтору кирет. Бактериялык П. - шарттардын жетилиши (фертилдүүлүк) (F-шарты), колициногендик (Col-шарты), дары заттарына туруктуулук (R-шарты) шарттары, профагдар жана башка көбүрөөк изилденген. Мисалы, F-шарты, кээ бир Col жана R-шарттары клеткаларга конъюгация процессинде гендерди өткөрүп берүү жөндөмдүүлүгү ж-дө маалымат берет. Col - шарттары бактериоциндерди жаратат (продуциялайт), R - шарттары клетканы сульфаниламиддик препараттарга же антибиотиктерге туруктуулугун жогорулатат. Көпчүлүк П-дын молекулалык салмагы 106-108 барабар, ДНКнын эки тизмектүү шакек түрүндөгү молекуласы. Алар тирүү клеткаларда кеңири таралган ж-а генетикалык изилдөөлөрдө (өзгөчө генетикалык инженерияда чоочун ДНКларды ташуучу ар кандай молекулалардын негизги курамдык бөлүктөрү катары) көп колдонулат. П. аркылуу аныкталуучу бактериялардын дары препараттарына туруктуулугун жоюу жолдорун издөө да абдан актуалдуу.
Кошумча үлүштүк мүчөлүк төгүм
Кошумча үлүштүк мүчөлүк төгүм – милдеттүү үлүштүк мүчө төгүмүнөн сырткары өз каалоосу менен үлүшчү жасаган үлүштүк мүчө төгүмү.
Суусамыр чайыр гүлү
Суусамыр чайыр гүлү (Silene sussamyrica), (Lazkov) - Нык дүңгө каудекстүү, тамыр моюнчасында былтыркы жалбырак сабынын калдыгы сакталып калган көп жылдык өсүмдүк. Тамыр моюнчасындагы жалбырактары ланцеттей, сызгычтай-ланцеттүү, түксүз. Сабагынын бийиктиги 40 см ге жетет, тик өсөт. Гүлү – чачык топ гүлгө чогулган, төмөн ийилип турат. Чөйчөкчөсүнүн узундугу 10-12 мм, түтүктөй, кыска, учсуз, жээги кийиздей тытышкан түктүү тишчелүү. Желекчелери жашылыраак, түбүнө чейин сызгычтай бөлүк тилкелүү. Мөмөлөрү (карпофорасы) – түктүү.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнң-июлда гүлдөп, июлң-августта уруктанат. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Суусамыр тоо кыркасынын түштүк беттери, Кабактоо, Молдотоо жана Көкийрим тоо кыркалары.
Өсүү шарттары
Тоо беттериндеги жарлардын, аска-зоолордун жаракалары.
Саны
Өскөн жерлеринде анча чоң эмес сандагы популяциялары кездешет.
Чектөөчү факторлор
Аныкталган эмес.
Өстүрүү
Өстүрүү аракети жасалган эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоого алынган эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Суусамыр тоо кыркасынын түштүк бетинде сейрек кездешүүчү түрлөр үчүн ботаникалык заказник уюштуруу керек.
Статусу
EN. Антропогендик таасирлердин натыйжасында тез эле жок болуп кетүү коркунучунда турган, сейрек учураган, чакан аймактан белгилүү, аз сандагы эндем түр.
Сапык (Кугарчин району, Башкыртстан)
Сапык — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Ижбердин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 200 киши. Почта индекси — 453344, ОКАТО коду — 80238820001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кантон (Оклахома)
Кантон (Оклахома) (Canton) — Оклахома штатынын Blaine округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 625 киши. Болжолдуу аянты - 1.348056 км². FIPS коду — 40-11600.
Бирлешкен
Бирлешкен (Бирлешкен) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Көк-Серек айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 478 киши.
Тарангул (Уртабурти куймасы)
Тарангул (овдарыясы Бургашкин, Торангылы) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уртабуртядарыясынын оң жээгинен 63 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Серология
Серология (лат. serum - сыворотка- кан сары суусу жана ...логия) - кан сывороткасынын таасири (сапаты) жөнүндөгү илим; иммунологиянын кан сывороткасынын антитело менен антигендин оз ара аракетин изилдөөчү бөлүгү.
Серологиялык реакциялар илимий жана диагностикалык максат үчүн; кан куюу, кан группасын, белоктун түрүп жана өзгөчөлүгүн аныктоодо пайдаланылат.
Серологиялык изилдөөлөр, ошондой эле эпидемиологияда жана эпизоотологияда колдонулат. Серологиянын негизгимаксаттарынын бири - жогорку спецификалуу диагностикалык жана дарылык сыворотка алуу ыкмасын иштеп чыгуу, алардын активдүүлүгүн текшерүү жана таасир кылуу механизмин аныктоо.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Поперечный дарыясы (Каменка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сутколь дарыясы
Сутколь — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Берешь дарыясынын сол жээгинен 94 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Луганск
Луганск (Луганськ; 1935–58 жана 1970–90-ж. Ворошиловград) – Украинадагы шаар. Луганск облусунун административдик борбору. Лугань жана Ольха дарыясынын кошулган жеринде жайгашкан. Калкы 434,8 миң (2010). Темир жол тоому. Донбасстын машина куруу өнөр жайынын ири борбору (заводдору: «Луганский теплостроительный завод», «Динамо», «Углеприбор», щелочтуу аккумулятор жана башка ). Куур чыгаруучу завод, жеңил (нооту комбинаты, трикотаж, бут кийим, тигүү), жыгач иштетүүчү, химия, фармацевтика, тамак-аш–татымал, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Төрт ЖОЖ, 3 театр, музейлер (анын ичинде край таануу, сүрөтчү В. И. Далдын) бар. Шаар 1795-ж. негизделген.
Кошумча чыгым
Кошумча чыгым – өндүрүштү уюштурууга, башкарууга жана тейлөөгө жумшалган чыгымдар. Албирдиктүү мүнөз күтөт, тактап айтканда, сарыптоонун аргандай экономикалык белгилерин камтып турат; өнөржайынан өнүмдөрдүн бирнече түрүн чыгарууда алардын арасында кыйыр ыкма боюнча бөлүштүрүлөт (м.: өндүрүш жумушчуларынын эмгек акысына кошумча төлөнбөгөн теңдештик; жумушчулар иштеген киши-саат ж. б.).
Тальбей-Яха (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бешмойнок, Кара-Суу району
Бешмойнок (Бешмойнок) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Нариман айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 868 киши.
Кыл аркан салмай
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар кыл аркан салуу үчүн дарактын бутагын, казыкты, ташты тандашып алышкандан кийин, аркандын илмек жагын чыканакка ороп, бош жагын учун кармашып, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден аркандын чыканакта оролгон жагын бир колу менен кармап, бир канча жолу кыймылдаткандан кийин, шилтешип, бутакты көздөй ыргытышат. Аркан илмеги бутакка илингенден кийин, экинчи учун тартышат. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат. Арканды көп жолу ыргытып бутакка илген оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун башка түрлөрү
Жөө баратып аркан салмай, жүгүрүп баратып аркан салмай, атта баратып аркан салмай.
Оюндун эрежеси
Бир бирине жакын турууга, тоскоолдук кылууга болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч тарбияланат, колдор менен кыймылдарды так аткарууга, аралыкты туура чамалоого үйрөтөт.
Плейотропия
Плейотропия (гр. pleion - абдан көп санда жана tropos - бурулуш, багыт) - гендин көптөгөн кыймыл-аракети, бир эле гендин бир нече белгилердин өрчүшүнө таасир этүү жөндөмдүүлүгү. П. кубулушу гендердин системасы генотипти түзөөрү менен шартталган. Бул гендердин системасы реакциялардын продуктуларынын деңгээлинде өз ара аракеттенишет жана аларды жөнгө салышат. Практикада ар бир ген метаболизмдин белгилүү этабын жөнгө салат, ал эми клеткалардагы метаболизмдик жолдордун көп этаптуулугу жана бутактуулугу, метаболизмдин бир этабындагы четтөө (бир гендеги мутация), шексиз кийинки этаптарында жана ошондой эле бир нече жөнөкөй белгилеринде четтөөлөргө алып келет. Бир гендин (мисалы, ферменттин) бир нече биохим. реакцияларга катышышы да плейотропиянын себеби болушу мүмкүн. Адамда гемоглобиндин молекуласында полипептиддик тизмектин синтезделишин жөнгө салуучу гендин рецессивдик мутациясы гендин плейотроптук аракетинин мисалы болуп саналат. Ал полипептиддик тизмекте бир амин к-талык калдыктын алмашышына, эритроциттердин морфол-сынын өзгөрүшүнө (орок формасында), кан тамыр, нерв, тамак сиңирүү жана бөлүп чыгаруу системаларында бузулууларга алып келет. Бул мутациялар гомозиготтуу адамдын бала чагында өлүмгө алып келет.
Серке
Серке, эркеч - бычмал эчки.
Асыл тукум эмес эркек улактар 2-3 жумалыгында биттелет.
Серкенин орточо тирүү салмагы 30-35 кг, кээси 40-45 кг. Сойгондо 48-50% эт жана ич май чыгат.
Жаа
Кол күчү менен атылуучу байыркы курал. Ал үч бөлүктөн турат: жаа жыгач же мүйүз, тептирге жана жебе.
Жумуру же бир жагы жалпайтылган жаа жыгачы арча, четин, сөксөөл, жаңгак сыяктуу серпилгич, катуу жыгачтан жасалат.
Эгерде жаа жыгачы тоо теке мүйүзүнөн жасалса, ал мүйүз жаа деп аталат. Жаа жыгачтын же мүйүздүн орто жери жоонураак, эки четин көздөй ичкертилип, учтары тептирге байланганга ылайыкталып туурасынан кертмектелип жасалат.
Жаа жыгачтын же мүйүздүн ортосунун сол жагына (бир тутам жерине) чийден жоонураак жипти, ширини оройт же сөөктөн, мүйүздөн эп кыят, ал жаа тутка деп аталат.
Жаа тутка жаачынын колуна эптүү, чак жана токтомдуу кылып жасалат. Жаа жыгачтын эки үчүн ийе тартып, катуу байланган жип же тарамыш тептирге деп аталат.
Ал төө жүнүнө кыл же тарамыш кошуп ийрилген бышык жоон жипти бир нече каттап чыйратылып жасалат.
Жаанын огу – жебе. Жааны дүйнөнүн бардык элдери мезолит дооруна (б.з.ч. 12–2 кылымдар) чейин колдонушкан. Жаа жөнөкөй, татаал болуп экиге бөлүнгөн.
Жөнөкөй жаа эч бир асеми жок жаа жыгачтан, тептиргеден гана турса, татаал жаанын жыгачынын сырт жагынан майда таралган тарамыш жыш желимделип, ички бети жука мүйүз менен капталып, эки учуна жана орто жериндеги туткасына сөөктөн эп кыйылат.
Мүйүз жаалар алтын, күмүш, жез чөгөрүлүп, оймо-чиймелер менен асемделет.
Жоокерчиликте, мергенчиликте жаа сол ийинге, саадагы оң далыга асылат. Жаа менен аң улоону кесип кылган адам жаачы мерген деп аталган.
Колдонулган адабияттар
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Серодиагностика
Серодиагностика (лат. serum- сыворотка (кан сары суусу) жана диагностика) - адам, жаныбар жана өсүмдүк ооруларын аныктоо ыкмасы.
Серодиагностика сывороткадагы антителолордун тиешелүү антигендер менен реакцияга жөндөмдүүлүгүнө негизделген. Медицинада жугуштуу жана айрым жугушсуз ооруларды диагноздоо үчүн колдонулат. Серодиагностикага биол. суюктуктагы (кан, заара ж. б.) жана ткандагы антигенди, бактерияны, вирусту ж. б. аныктоо кирет (к. Серология).
Ветеринарияда Серодиагностика малдын жугуштуу ооруларын диагноздоо үчүн колдонулуп, жугуштуу ооруларды клиникалык белгилери пайда боло электе анктоого мүмкүндүк берет. Агглютинация, преципитация, комплементти бириктирүү ж. б. реакциялар пайдаланылат, көбүнчө аллергиялык реакциялар менен да айкалыштырылат.
Өсүмдүктө Серодиагностика өсүмдүктүн илдет козгогучтар менен жабыркашын, илдеттерге туруктуулугун, мите козу карын, бактерия, вирустардын түрүн аныктоо үчүн колдонулат. Ал диагностикалык сыворотканы колдонууга негизделген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Керьямаель
Керьямаёль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сыня дарыясынын сол жээгинен 151 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гайана
Гайана же Кооперативдик Гайана Республикасы (Co-operative Republic of Guyana) — Түштүк Американын Түндүк-чыгышындагы мамлекет. Батышынан жана Түндүк-батышынан Венесуэла, Түштүк-батышынан жана түштүгүнөн Бразилия, чыгышынан Суринам менен чектешет. Түндүк-чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат.
Негизги маалымат
Аянты 215 миң км2. Калкы 767,3 миң (2006). Мамлекеттик тили англис тили. Борбору Жоржтаун шаары административдик-аймактык жактан 10 регионго бөлүнөт. Акча бирдиги Гайана доллары.
Мамлекеттик түзүлүшү
Гайана БУУнун (1966), ЭВФтин (1966), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Америка мамлекеттеринин уюмунун (1991) жана башкалардын мүчөсү. Гайана унитардык мамлекет, Шериктештиктин курамында. Конституциясы 1980-ж. 6-октябрда кабыл алынган. Башкаруу формасы парламенттик республика. Мамлекет башчысы президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы бир палаталуу Улуттук ассамблея. Саясий партиялары: Элдик прогресс партиясы, Элдик улуттук конгресс жана башка.
Табияты
Өлкөнүн Түндүк жана Түндүк-чыгышын аккумуляциялык саздуу түздүк, борбордук бөлүгүн жана түштүгүн Гвиана бөксө тоосу ээлесе, борбордук бөлүгүнүн батыш жагы тоолуу (Паурайма кыркатоосу, эң бийик жери Рорайма 2772 м; Аянганна 2042 м). Аймагынын басымдуу бөлүгүн нымдуу, дайыма жашыл токой ээлейт. Түндүк-чыгышында жана Түштүк-батышында саванна кездешет. Климаты субэкватордук, ысык жана нымдуу. Айлык орто температурасы 26°Сден 28°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 2000-2500 мм. Ири дарыялары: Эссекибо, Демерара, Бербис жана Корантайн. Потаро дарыясында Кайетур шаркыратмасы (бийиктиги 225 м) бар. Жаныбарлар дүйнөсү ар кыл; токойлорун ягуар, пума, маймыл; саванна: антилопа, чопкутчан. б. мекендейт. Гайанада коргоого алынган 3 табигый аймак (аянты 486 миң га) бар; андан ичкери Кайетур улуттук паркы уюшулган. Калкынын 99%ин гайаналыктар (африкалык гайаналыктар) түзөт. Ошондой эле индейлер, негрлер, метистер да жашайт. Протестант, католик, ислам (мусулман сүннөттөр), индуизм диндерин тутат. Орто жыштыгы 1 км2 жерге 3,6 киши. Калкынын жашынын орто узактыгы: эркектериники - 63, аялдарыныкы - 68,3 жашаары Шаар калкы - 38,5%. Ири шаарлары: Жоржтаун, Линден, Нью-Амстердам, Корривертон.
Тарыхы
Байыркы мезгилдерден Гайананын аймагын индей уруулары (карибдер) жердеген. Алардын аз сандагы тукумдары азыркы күндө Гайананын түштүгүндөгү токойлордо жашашат. 16-кылымдын аягында Гайананын азыркы аймагын голландиялыктар басып алышып, колонияга айландырышат. 1814-ж. Гайананы Улуу Британия басып алып, англиялык колонияга айланган (1831-жылдан Британ Гвианасы). 1834-ж. өлкөдө кулчулук жоюлган. 1928-ж. Британ Гвианасында Конституция киргизилип, Мыйзам чыгаруу Кеңеши түзүлгөн. 20-кылымдарда, өзгөчө экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында, Британ Гвианасына америкалык жана канадалык капитал кеңири кирген. Согуштан кийин улуттук-боштондук кыймылын жетектеген саясий партиялар Улуу Британия өкмөтүнөн көзкаранды эместикти берүүнү талап кылган. 1953-ж. Британ Гвианасынын жаңы конституциясы кабыл алынган жана жергиликтүү өкмөт түзүлгөн. 1966-ж. Британ Гвианасы көзкаранды эмес мамлекет деп жарыяланып, Гайана деп аталган. 1970жылдан Гайана Кооперация Республикасы. 20-кылымдардан 80жылдары Гайана «кооперациялык социализмди» курууга багыт алган. 1985-ж. президент болуп шайланган X. Д. Хойт менчиктештирүүнү баштаган. 1992-ж. президентикке Ч. Б. Жаган шайланган. 2001, 2004-ж. президент шайлоодо Б. Жагдео жеңип чыккан. Учурда өлкөдө ЭВФ тарабынан иштелип чыккан экономикалык реформалар программасы жүзөгө ашырылууда. Экономикасынын негизин айыл чарба жана тоокен казуу (боксит) түзөт. ИДПнин көлөмү 3 млрд доллар (АКШ). Аны киши башына бөлүштүргөндө 3900 доллардан (2005) туура келет. ИДПдеги айыл, токой жана балык чарбаларынын үлүшү 36,8%, тейлөө чөйрөсүнүкү 43%, өнөржайыныкы 20,2%. Аймагынын 4% гана иштетилет. Калган бөлүгүн жайыт, чабынды (15%), токой (8%) ээлейт. Балкамыш, шалы, кокос жаңгагы (2005-ж. 6 миң о жыйналган), кофе, какао, цитрус өсүмдүктөрү, копра, ананас, сизаль, тамеки, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Кенбайлыктарынан алтын, алмаз, жез, марганец, темир кени казылып алынат. 2005-ж. 782 млн кВт с электр энергиясы өндүрүлгөн. Жыгач даярдалат. Креветка, балык, омар кармалат. Иштетүүчү өнөржайы начар өнүккөн, негизинен чарбасы айыл чарба продуктуларын даярдоого адистешкен. Глинозём, кант, ром, тамеки өндүрүшү иштейт. Темиржолунун узундугу 187 км, автомобилдики 8 миң км (андан ичкери 590 км асфальтталган; 2005). Деңиз соода флотунун тоннажы 13,5 миң о дедвейт. Сыртка кант, боксит, алюминий, күрүч, алтын, ром, токой материалдары, деңиз продуктулары чыгарылат. Сырттан минералдык отун, майлоочу материалдар, машина жана анын жабдууларын, өнөржай жана күнүмдүк керектелүүчү товарларды алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Улуу Британия, Тринидад жана Тобаго, Италия, Франция, Япония, Бельгия, Португалия.
Маданияты
Билим берүүсү 6 жаштан 14 жашка чейин милдеттүү түрдө киргизилген, бирок акы төлөп окушат. Өлкөдө ЖОЖдор, илимий - изилдөө институттары, музейлер, Улуттук китепкана, Медициналык илимий китепкана жана башка бар. 2005-ж. 37 гезит жана журналдар чыккан. Радиоуктуруусу 1950-жылдан баштап иштейт. Бир нече радиостанциялары жана телеберүүлөрү бар. Адабияты англис тилинде. Архитектурасында жергиликтүү чеберлердин чыгармалары сакталган.
Качымдай кой тикен
Качымдай кой тикен (Allochrusa gypsophiloides (Regel) Schischk.), (Acanthophyllum gypsophiloides Regel) - Көп жылдык, тамыры жоон жана тик ылдый өскөн өсүмдүк. Гүлдүү сабагынын бийиктиги 70 см ге жетет, түп жагынан бутактанат, алар каптал жагына жайылган, көп учурда томолок шар сымал «камгактай» форманы түзөт. Жалбырактары сызгычтуу-шибегедей, түксүз же бодуракай, узундугу 1-3 см, туурасы 0,5-2 мм. Көп сандаган гүлдөрү биригип шыпыргыдай топ гүлдү түзүшөт. Чөйчөкчөсүнүн узундугу 4-6 мм, ичке коңгуроодой, түксүз. Желекчелери ак же кызыл-күлгүн, учу бүтүн.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнң-августта гүлдөп, август-сентябрда уруктанат. Уругу аркылуу көбөйөт.
Өсүү шарттары
Саваноиддер.
Саны
Кыскарып бара жатат.
Чектөөчү факторлор
Территорияларды чарбачылыкка өздөштүрүү. Эсепсиз тамырын чогултуу.
Өстүрүү
Өстүрүү иштери жүргүзүлбөгөн.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Бешарал коругунда бул түрдү негизги корголуучу түр катары караса болоор эле, анткени ал жерде анын саны азырынча жетишерлик. Түрдү атайлап өстүрүү зарыл.
Статусу
V U. Ареалы тез кыскарып бараткан түр. Бул түрдүн тамырынын курамында 30%ке чейин стероиддик кошулмалар – сапониндер бар. Алар парфюмерияда, текстилң, тамак-аш өнөр жайында, курулуш материалдарын чыгарууда колдонулат.
Глобалдуу маселелер
Глобалдуу маселелер (лат. qlobus – жер шары), адамзаттын турмуштук маанилүү маселелеринин жыйындысы, азыркы доордогу социалдык прогрессти улам ары жылдыруу, ага байланыштуу-дүйнөлүк термоөзөктүк согушту болтурбоо; бардык элдердин өнүгүшү үчүн тынчтык шарт түзүү; дүйнө жүзүндө ачарчылык, жакырчылык, сабатсыздык, экологиянын, абанын бузулушу сыяктуу көрүнүштөрдү жоюу, калктын ыкчам өсүшүн кыскартуу, илимий-техникалык революциянын кесепетин азайтуу, ошондой эле саламаттыкты сактоо, билим берүү, социалдык баалуулуктар ж. б.
Глобалдуу маселелердин өзөгүн түзөт. Глобалдуу маселелердин өз ара шартталышы жана комплекстүү мүнөзү ар түрдүү кесиптин окумуштууларынын, өкүлдөрүнүн биргелешип илимий изилдөө жүргүзүүнү талап кылат.
Лайлама
Wikipedia эркин энциклопедиясы Лайлама - "Манас" эпосунда туруктуу кездешкен аталыш. Кытай, калмактардын диний башкаруучусу, кудайы катары айтыла берет.
Мисалы, 1958 ж. чыккан "Манас" эпосунун1 томунун комментарийлеринде: "Лайлама - буддизм дининдегилердин диний башкаруучусу" делсе, 1978-1982 жж. чыккан Сагымбай Орозбак (Орозбаков) уулунун айтуусундагы "Манас" эпосунда берилген сөздөрдүн түшүндүрмөсүндө "Лайлама — калмактардын кудайы" - деп берилген. Манас энциклопедиясында: (1995 ж. 1 том, 382 б.) "(моңголчо даа лам, далай лама -улуу лама) - ламаизм дининдеги моңгол-калмактардын эң башкы ламасы".
Тибет бурканчылыгы
Сөз өзөгү - лама (тиб. བླ་མ་, bla ma, орусчасы - лама) — тибет бурканчылыгында диний устат. Дагы кара: Бул аталыш санскрит тилиндеги "гуру" даражасына тектеш жана кадырлуу кечилдерге карата алардын жогорку руханий деңгээлин белгилөө максатында колдонулган же алардын диний кызмат даражаларынын билдирген, мисалы: Далай-лама, Панчен-лама (Тулку).
Бурят жана калмак тилдеринде басым акыркы мунга коюлат — лама́'.
Тибет бурканчылыгы көп убакыт бурканчылыктын өзгөчө агымы катары каралып "ламаизм" аталып келген. Ламаизм аталышы XIX к. лаймалардын тибет коомундагы өзгөчө жогорку ордун белгилөө максатында немис окумуштуулары тарабынан киргизилген. Иш жүзүндө тибет бурканчылыгынын кадимки бурканчылыктан орчундуу айырмачылыгы жок. Устатты терең кадырлоо жалпы эле бурканчылыкка мүнөздүү. Азыр ламаиз термини туура эмес деп табылып, адатта "тибет бурканчылыгы" аталгысы колдонулулат.
Калмак бурканчылыгы
Эпосто чагылдырылган калмактарга, чыгыш моңголдорго, ойротторго тибет бурканчылыгы алгач XIII кылымда жеткен, бирок кеңири жайылуусу XVI аягы - XVII башына туура келет. Бул учурда калмактар Чыгыш Түркстанда Жунгар хандыгын, Чыгыш Казахстанда жана Алтайда турушкан. Бул жерлерде шаманчылыкка хандар кеңеши тарабынан тыйуу салынган болчу.
Семено-Петров (Кугарчин району, Башкыртстан)
Семено-Петров — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Иртюбяк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 346 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Полигендер
Полигендер — сандык (үзгүлтүксүз) генотиптик өзгөргүчтүктү камсыз кылуучу жана кумулятивдик полимерия тиби боюнча өз ара аракеттенишүүчү гендердин тиби. П-ден сырткары олигогендер (башкы гендер) да белгилүү. Булар полигендерден айырмаланып, сапаттык (үзгүлтүктүү) өзгөргүчтүктү камсыз кылышат, ошондуктан аларды гибридол. анализдөөдө оңой эле окшоштурууга болот. Олигогендер жана П. хромосоманын ар кайсы райондорунда жайгашышы боюнча да айырмаланышат. П. гетерохроматиндик, олигогендер эухроматиндик бөлүктөрдө жайгашат. Азыркы генетикалык гендерди П-ге жана олигогендерге шарттуу бөлүшөт, себеби молекулалык деңгээлде бардык гендер үзгүлтүктүү (сапаттык жактан өз алдынча) структураларды жана функцияларды жөнгө салышат, башкача атйканда өздөрүн олигогендер катары алып жүрүшөт, ал эми эу - же гетерохроматиддерде жайгашышы гендердин эки категорияга бөлүнүшүнө негиз боло албайт. П. терминин полимериянын өзгөчө кумулятивдик эмес тиби боюнча өз ара аракеттенишүүчү гендердин тобу, "полимердик гендер" тобунан айырмалап кароо керек.