cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Социология
Социологиялык түшүнүк
«Талкууланып жаткан» маселени тереңдетуу максатында озун олтуруунун озгочо бир турун айта кетуу керек, себеби ал АКШда көп кездешүүчү адамдын озуно озу кол салуу учурларынан өтө айырмаланат, озун олтуруунун бул туру негизинен күчтүү топтордун тасиринен болот. Мунун эн жакшы мисалы япондук камикадзе-учкучтар, экинчи дүйнөлук согуш учурунда япон улутун коргоо үчүн алар курмандыкка өз каалоосу менен барган. Башка дагы бир мисал, үй-бүлөсүнө жүк болбоо үчүн картан эскимостордун озун олумго кыюу салты жана олгон куйоосунун соогун орттоп жатканда, кошо орттонуп олгон индиялык жесир аялдар. Бул учурларда озун олтуруунун себеби, озун начар адам эмес, эрки күчтүү адам катары далилдөө максаты. Озун олтуруунун мындай туру, б.а.топтун кызыкчылыгы жеке адамдын омурунун жогору коюулгандыгынын натыйжасында адам озун олтурушу келип чыкса, альтруисттик өзүн өзү өлтүрүү деп аталат. Ошондой эле альтруисттик өзүн өзү өлтүрүү же адамдын жеке кызыкчылыктарынан келип чыккан озун олтурууго караганда моралдык жактан башкача бааланат. Альтруисттик өзүн өзү өлтүрүү Дюркгеймдин классификациясы боюнча озун олтурунун торт турунун бири болуп саналат. Өзүн өзү өлтүрүүнун эгоисттик, аномикалык жана фаталисттик деген негизги уч туру бар, алар томонку таблицада кыскача баяндалып жазылган.
Социологиялык түшүнүктун акыркы бир аспектисин айта кетуу зарыл. Эгерде озун олтуруу топтогу адамдардын байланышынын күчтүү экендигинен болсо, анда эмне үчүн адамдардын кээ бир тобу чогуу же тыгыз байланышта болот, ал эми башка бир топтору ыркы жок жана бири-бири менен байланышта эмес? Айыл жерлерине караганда адатта шаарлардагы адамдын ортосундагы карым-катнаш эмне үчүн начар болот? Бул суроонун жообу биологиянын же психологиянын негизинде берилиши ыктымал. Шаарларда жашаган адамдардын биологиялык жана психологиялык шарттары айырмалана турганын айтууга болот. Бирок, шаарда жашаган адамдардын айылда жашагандардан биологиялык айырмалуу ыктымалдуулугу өтө аз, ал эми шаар жана айыл жерлериндеги адамдардын психологиясынын ортосундагы айырмачылыктарынын баары алардын тубаса озгочолукторунон эмес, алардын социалдык шарттарынын ар турдуу экендигинен келип чыгышы ыктымал. Ал эми адамдардын топторунун ортосундагы айырмачылыктарынын себептери эмнеде? Өзүн өзү өлтүрүү учурундагы адамдардын журуш турушунун жеке озгочолукторун тушундургондой эле социологдор социалдык кубулуштардын себептерин же «топ болуп жашаган адамдардын жүрүм-турумун» социалдык башка көрүнүштордон табууга аракеттенишет. Община жана коом, мисалга алсак, негизинен социалдык институттардын өз ара таасир этуу жолу аркылуу калыптанат. Үй-бүлө экономика аркылуу калыптанат, экономика Окмот аркылуу калыптанат, окмот мыйзам аркылуу калыптанат, мыйзам болсо мораль аркылуу калыптанат., дагы ушул сыяктуу. Мына ошентип кайсы гана социалдык чойро болсо да бири-бири менен өз ара таасир этуучу коомдук кучтордун татаал чырмалышуусу болуп эсептелет. Мына ушул себептен ар кайсы олколордо жашагандарды же жада калса адамдардын ар турдуу топторун ар тараптан жалпылоодо өтө этияттыкты сактоо зарыл. Адатта көп олколордо улгайган адамдардын арасында өзүн өзү өлтүрүү пайызы жогору деп айта алабыз, ал эми озун олтуруу айыл же шаар жерлеринде ар дайым өтө коп деп айта алабыз. Мисалга алсак өзүн өзү өлтүрүү учурлары шаарларда көп кездешкен. Америкадан айырмаланып, Японияда озун олтуруу пайызы айыл жерлеринде жогору. Улгайган адамдар Японияда көбүнчө кирешеси аз жана социалдык камсыздоо системасы начар айыл жерлеринде жашашат (22). Социология деп аталган илимдин милдети өз тармагындагы жана башка чойролордо социалдык чындыктын татаал айкалыштарын изилдөө болуп саналат.
Көнүгүү: Автор жогорудагы текстте өзүн өзү өлтүруну олумго учуроонун себептеринин эн башкысы катары баяндайт. Силердин оюнар боюнча озунордун олконордо олумго учуроонун жана ооруга чалдыгуунун башкы себептери кайсылар? Бул тууралуу маалыматты кайдан табарынарды жазгыла. Керектуу маалыматтарды тапкандан кийин томондогулорду жазгыла:
Социология жана башка коомдук илимдер
Табиятты жана физикалык дүйнөну системалык турдо изилдөөчу табигый илимдерден айырмаланып коомдук илимдер илимий ыкмаларды колдонуу менен коомду жана адамдын жүрүм-турумун изилдейт. Социология озу пайдалануучу методдордун натыйжасында табигый илимдер менен тыгыз байланышкан. Ал ошондой эле башка коомдук илимдер менен тыгыз байланышта, анткени алар изилдөөнун жалпы предмети бириктирип турат. Социологиянын, экономиканын, психологиянын, антропологиянын жана тарыхтын ортолорундагы чектер көбүнчө жоюулуп кетет. Мисалга алсак, кирешеси жакырчылыктын денгээлинен томон болгон шаарларда жашагандардын проблемаларын изилдөө да урбанисттик социология, үй-бүлө экономикасы же урбанисттик социология үй-бүлө экономикасы менен урбанисттик политология сыяктуу илимдерин изилдөөчу предмети боло алат. Ал эми чыкдыгында алардын ортосунда чек бар жана так социологиялык көрүнүшту тузуу үчүн бардык коомдук илимдерди түшүнүү зарыл.
Экономика
Экономика товарларды ондуру, болуштуруу, пайдалануу жана тейлоо тармактарын изилдей турган илим. Экономика менен социологиянын экоонун ортосундагы эн маанилуу байланыштыруучу муун экономикалык тармактагы социалдык негиз болуп саналат. Банкка акчалар озу эле келип тушпойт же счеттон озу эле алынбайт же кандайдыр бир кучтун таасири менен иштелбейт. Алардын жумушка орношуу жана балдарын окутууга каражат топтоо же уй сатып алуу максатында кайсы бир социалдык чечимге келген адамдар гана банкка салат. Начальнигинин кол алдында иштегиси келбей озунчо иш баштагысы келгендер же кошунасыныкындай кийим кийгиси келгендер, же жумушсуз жургон адамдар счеттон акча алышат. Ал эми башка бир байланыштыруучу муун коомдогукарым-катнаштардын көп түрлөрүнун экономикалык негизи болуп саналат. Коомдун жашоо тиричилиги үчүн экономикалык жана материалдык кызыкчылыктар чон таасир тийгизет.
Политология
Политологиянын конулунун борборунда окмот жана саясый бийликти пайдалануу турат. Окумуштуу политологдор башкаруу системасынын тузулуш лпринциптерин жана саясый процесстердин орчушун изилдешет. Социрлогодор ошондой эле саясый багыттагы суроолорго-эмне үчүн адамдар саясый кыймылдарга бириге тургандыгын же кайсы бир саясый көз караштарды колдой тургандыгынынын себептерин, саясый жана башка коомдук институттардын ортосундагы өз ара байланыштарды билууго кобуроок кызыгышат. Кийинки жлдары политология менен социология пайдалануучу ыкмалары, изилдөөчу предметтери жана түшүнүктору боюнча жакындашып кетишти, мына ушуга байланыштуу аларды ортосунда болуп чек жургузуу мүмкүн болбой калды.
Көнүгүү: Бир барак кагаз алгыла да томонку тармактарда: -балдарды тарбиялоо -улгайган адамдарды кароо -жаштардын жүрүм-турумуна коз салуу -кылмышкерлердин бетин ачуучу иштерин контролдоочу, уюштуруучу милдеттерин аткаруучу саламаттыкты сакто жана социалдык жактан жардам корсотуудо иштеген кесиптештердин тизмесин жазгыла. Бул адистегилер социалдык контролдоо маселелери менен канчалык тыгыз байланышта экендиги жонундо ойлонгоула. Бул эки кесипти озунчо эки болуп кароого болобу.
Тарых
Откон окуялардын себептерин, алардын иретин жана маанисин аныктоого аракеттенип откон мезгилдерге серп салып королу. Тарыхый изилдөөлор адамдардын жонокой баяндап жазууларын жана мезгилдер аралыгындагы жалпы социалдык багыттарга байкоо жургузуулорду басып отту. Социологдор өз кезегинде тарыхый изилдөөлордон көп маалыматтарды алды. Мисалга алсак, социологдор тарыхка XIX кылымда батыш олколорундо жана бугунку куну Африка менен Азиянын онугуп келе жаткан олколорундо индустриалдаштыруунун социалдык натыйжаларын салыштыруу үчүн кайрылышкан. Биздин текстте да азыркы кездеги көптөгөн социалдык көрүнүшторду чагылдырууга мүмкүндук беруучу тарыхый шилтемелер көп келтрилет.
Психология
Психология негизинен адамдын мээсинде журо турган процесстерди изилдейт. Психологдор логикалык ой жугуртуу, эс акыл, кабыл алуу, коруу жана чыгармачылык жондомдуулук, ошондой эле невроз, ички психикалык конфликттер жана ар кандай эмоциялык абал сыяктуу мээнин иш аракетин изилдешет. Пихология негзинен социологиядан адамдардын социалдык тобуна эмес жеке тажрыйбага көп көңүл боло тургандыгы менен айырмаланат. Ал эми социалдык психология-ар бир адамды курчап туруучу социалдык чойро инсанга жана жүрүм-турумга кандайча таасир этерин изилдөөчу илим-социология менен тыгыз байланышта жана экоонун тен изилдөөлорун жана ыкмаларын колдонот. Макалдарга карата жакында эле социалдык психологдор тарабынан жүргүзүлгөн иштердин мисалдары «Акылдулук же илимий даанышмандык» деген болумдо келтирилген.
Антропология
Антропология бул адамдын бологиясын жана маданиятын бардык мезгилдерде жана дүйнө жузунун бут бардык болукторундо изилдөөчу илим. Физикалык антропология негизинен адамдын биологилык эволюциясын, ошондой эле азыркы учурда жашаган адамдардын бири-биринен дене жагынан айырмачылыгын изилдейт. Маданий антропология негизинен маданият маселелерин жана азыркы кездеги коомдон мурун (айрым учурларда «индустрияга чейинки» же «эн жонокой» коом деп аталат) мезгилдин онугушн изилдейт. Ал эми тескерисинче, социологиянын негизги прдмти онуккон жана азыркы мезглдеги коомду изилдөө блуп саналат. Ошону менен бирге социологдор оздору үчүн көптөгөн антропологиялык тшунукторду жана ыкмаларды пайдланышат жана колледждер менен университеттердин көпчүлүгүндө бул эки илим бир факультетке бириктирилген.
Антропология ички чектуу муноздуу келет. Дуйнодо изилдей турган индустрияга чейинки коом аз калды жана негизинен азыркы цивилизация таасир этпеген бир да коом калган жок. Бул, антропологдор Х кылымда азыркы общиналар менен коомдорду кошо киргизип, өзүнүн изилдөө чоролорун кенейтишинин бир себеби. Изилдоо предмети жагынан алып караганда алар социологи жакндашып кетет. Этнография адамдын жүрүм-турумунун белгилуу бр аспектин же анын жашоо-тиричилигин айкындоочу антропологиялык блдируу болуп саналат.
«Бала ыйлабаса эмчек кайда»
каалагандарыбыздын баары эле ишке аша бербей тургандыгын биз жакшы билебиз, ал эми көпчүлүк адамдарга караганда айрым адамдар талап кылуунун натыйжасында көп нерсеге жетишишет. Эмгек акыны эле мисалга алып королу. Нью-Йорк мамлекеттик университетинин психологу Brende Madjor жана анын коллегалары Буфало шаарындагы менеджмент факультетинин көпчүлүк тажрыйбалуу студенттери дур дүйнө дуконундо кадрлар болумунун инспекторунун ролун ойноону сунуш кылышкан. Арыз бергендер (атайын адамдар) документтеринде кандай эмгек акы алууну каалагандарын жазышкан. Айрымдары ваканция тууралуу кулактандырууда корсотулгон эмгек акыдан томон, кээ бир көп эмгек акы алууну каалагандарын жазышкан. Жыйынтыгы томонкудой: Жумушка кабыл алуу туралуу чечимге эмгек акынын денгээли боюнча берилген суроо таасирин тийгизген жок. Ал эми ошондой болсо да, арыз бергендердин ичинен көп эмгек акы алууну каалагандарга жумушка кабыл алганда көп эмгек акы беришти. Туура, алар оздору корсотуп жазгандай эмгек акы берилбесе да канчалык көп эмгек акыны корсотсо, аларга ошончолук көп эмгек сунуш кылганын изилдөөчүлөр айтышты.
Бажа-бажанын корбосо башы кычышат. Чатакташкан туугандар бири-бирин коргондо кучакташып корушот.
Адамдар магнитке караганда кушка көп окшошот. Делмаре атындагы психиатриялык клиниканын психологу Ричард У.Льюактын жана Колифорниядагы анын коллегасынын жургузгон изилдөөлору бири-бирине карама-каршы нерселер окшош болот деген ойлор эксперименттик маалыматтар аркылуу далилденбей тургандыгын аныкташты. Көп изилдөөлор жалпы рассалык, диний жана экономикалык байланыш аркылуу бириккен, ошондой эле жалпы саясый көз карашка ээ болгон адамдар чогуу жшай тургандыгын көрсөттү. Аял менен эркектин ортосунда тузулгон өтө жакын мамлелердин натыйжасында уйлонуу учурлары келип чыгат, ал эми изилдөөчүлөрдун далилдери боюнча аялы менен куйоосу көп жагынан бири-бирине өтө окшош болушат. Льюак өзүнүн эмгектеринде, адамдар акыл-эси жагынан озу сыяктуулар менен үй-бүлө курарын корсотот. Коннектикут колледжинин психологу Бернард Мюнстейн жана башка изилдөөчүлөр: «Эн корунуктуу адамдар менен үй-бүлө курууга кылган аракетибизге карабай, баары бир биз озубуздун денгээлдеги адам менен үй-бүлө курабыз»-деп айткан. Мичиган университетинин психологу Дэвид М.Бусстун ою боюнча адамдардын озуо окшошторго баш кошо тургндыгынын принциби үй-бүлө жаатында психологиялык жана биологиялык изилдөөлөрдүн жалпыга белгилуу кайта кайталануу натыйжасы болуп эсептелет.
«Эрди кементай ичинде таанысын»
Психологдор Карен Дион, Эллен Бершид жана Элейн Хэтвилд 1972-жылы адамдын сырткы көрүнүшу жакшы болсо, көп жакшы сапаттары бар деп ойлой тургандыгыбызды аныкташкан. Биз изилдөөчүлөр 60 студентке адамдардын суротторун таратып берип, ошол суроттор аркылуу алардын мунозун жазып берууну отунушкон. Ондуу-тустуу адамдар анча ондуу эмес адамдарга карганда социалдык планда жогору бааланып, жакшы жумушта иштоого жана бактылуу үй-бүлө курууга көп мүмкүнчулуктору бар экендиги айтылган. «Корктуулук деген сонун нерсе» (23) деп аталган бул эмгек корктуулук тууралуу социалдык-психологиялык изилдөөлөрдүн бутундой бир агымын жаратты. Мунун натыйжасында көп окумуштуулар оздору үчүн озу эле ишке ашуучу эн маанилуу ыктымалдуулукту ачышты: адамдар суйкумдуу адамдардан көп жакшы нерселерди кутушот жана алар да биздин жакшы умутту аныктоого аракеттенишет. Ал эми корксуз адамдар биз ойлогондой болбой, көп ийгиликтерге ээ болушат. Корктулук менен инсандын озгочолукторунун ортосундагы өз ара байланышын изилдөөлор корктуу эмес адамдарга караганда корктуу адамдар озун башкалардан ойдо коруп, бактылуу сезе тургандыгын, токтоо жана курбалдаштарынын таасирине туруктуу келе тургандыгын көрсөттү. Мындай мисалдарды көп эле келтирууго болот, соттун чечими да аларга жумшагыраак, студнттер аларды жакшы педагогдор деп эсептешет жана жолдош, коллега, суюуктуу адам катары жогору бааланат. Мындай жалпы муноздомолор эркектерге жана аялдарга тийешелуу. «Корктуу же корксуз адамдарга биз кандай мамиле жасасак аларда оздору жонундо ошондой түшүнүк жаралып, анын натыйжасын алар ошондой калыптанат»-деп, Гавай университетинин психологу Хэтвилд айткан. Суйкумдуу сулуулук биздин маданиятта өтө терең мааниге ээ экендиги шексиз.
8. Социологиянын тарыхы жана оорчушу
Социология өзүнүн азыркы кездеги формасына мындан 100 жыл мурда эле ээ болду. Ошондой болсо да, бул илимдин тамыры XVIII кылымдан башталат. Европа тарыхынын бул мезгили Агартуу мезгили деп аталат, анткени бул мезгилде ойчулдар адамдын оорчуп жетилиши анын акыл-эсине жана жондомдуулугуно жараша экендигине ишенишкен. Пастуллаттардын биринде табигый дүйнөну изилдөөчу окумуштуулар сыяктуу эле акыл-эсти физиканын мыйзамын жана планетанын кыймылын ачуудан пайдаланса болот, ал эми коомдук дүйнөну изилдөөчу окумуштуулар акыл-эсти адамдын жүрүм-турумунун мыйзамдарын изилдөөдо колдоно алат. Адамдын жүрүм-турумун изилдөө адамдын журуш-туруш мыйзамы аныкталгандан сон коомдун оорчушу үчүн пайдаланса болот деп болжолдошот. Ал эми XIX кылымдагы онор жайлык революция коомдун жашоо-тиричилигине тез жана кеңири таралган бир катар озгоруулорду алып келгендиктен Агартуу доордун отимисттик идеяларына кумондуулукту туудурду. Онор жайлык революция Англияда башталды, бул жердеги ойлоп табуучулар жип ийруучу «Дженни» машинасын жана кездеме токуучу механикалык станокту жаратышкан, бул болсо көп сандаган кездемелерди тез жана арзан ондурууго мүмкүндук брген. Текстиль онор жайынын, металлургия жана онор жайлардын башка тармактарынын онугушуно байланышту көп адамдар фабрикаларда иштоо үчүн жаны осуп жаткан шаарларга кетип жатшты. Алардан онор жай жумушчуларынын жаны коомдук табы тузулду, ал эми аларды жалдап иштеткендер жаны коомдук күчтүү тапка айланды. Ошондой эле үй-бүлөдө саясаттын багытында жана адамдын жашоо тиричилигиндеги диндин ролунда кескин озгоруулор болду. Жумушчулардын эмгек акы көп учурларда өтө томон болгондуктан, үй-бүлөнүн бардык муолору-ата-энеси жана балдары эптеп кун коруу үчүн иштоого мажбур болушкан. Айрым адамдар кунуно 19 саат, ал эми жумасына 6 же 7 кун иштешкен. Мына ушинтип эртеден кечке иштегени менен алардын иштеген жумушу туруктуу эмес болгон. Жумуш жок мезгилдерде жумушчулар жумушсуз калышкан. Келечектен эч кандай ишеним болбосо дагы, эртеден кечке чейин иштоого туура келген жан алардын жашоо шарттары өтө наар болгон, мына ошондой оор шарттардын себебинен шаарлардагы начар жашаган жаны жумушчулардын омуру кыска болгон жана алар ар кандай кылмыштуулукка барган. Мына ушундай өтө кейиштуу проблемаларды XIX кылымдын башында коомдук илимдерди изилдеген ойчулдар түшүнүүгө жана жойууга аракеттенишкен.
Бүгүнкү кундогу социология
Социология бугунку кундогу онуккон бардык олколордо жана онугуп келе жаткан көп олколордо туруктуу илим болуп саналат. Ал АКШда жакшы онуккон ал жерде социология чон университеттердин бардыгында окутулат (1988-жыл боюнча алганда 12 мин адам социологдордун Америкалык Ассоиациясынын кесиптик социологиялык уюмдардын мучолору болуп саналат). Социология ошондой эле Англияда, Франция, Германияда жана башка батыш олколорундо күчтүү онуккон. Социологиянын ролу чыгыш Европа олколорундо анча чон эмес. Мисалы, мурунку СССРди алып королу. Брежневдин учурунда оциология предмети университеттерде тыюу салынып, Москвадан алыс турган анча белгилуу эмес интитуттарда гана окутулган. Советтик социологдор көп жылдар бою коомдук илимдик жаатында изилдөөлөрдү жургузгонуно карабастан, социология предмети универитеттердин окутуу программасына официалдуу турдо жакында гана киргизилди. Ал эми мурда болсо көп советтик социологдорго философ, экономист же историк деген наамдагы илимий даражалар берилип келген. Мурунку СССРде кийинки жылдары социологиянын оорчуп онугушу Горбачевдун бийлигине жана анын кайра куруу жана айкындуулук саясатына байланыштуу. 1989-жылы аял социолог социологдордун Советтик Ассоциациясына башчы гана болбостон ал Горбачевдун өтө жакын кенешчиси, Советтик Конституцияны кайра карап чыгуу боюнча комиссиянын мучосу да болгон.
9. Социологиялык теория
Социология туруктуу илим болуп саналат, бирок бул дүйнөго бирдиктуу көз карашы бар так аныкталган илим дегендик эмес. Социологдордун көз караштары чындыгында көп негизги принциптери боюнча окшош болот. Бирок учурдагы социологиядагы бирдиктуу көз караштар жок. Мисалы, алып карай турган болсок, көз караштары дал келген академиялык илимдер өтө аз жана социлогия сыяктуу жаны илим жонундо да ушуну эле айтууга болот. Социология өзүнүн изилдөө предмети, ыкмалары жана билимдеринен пайдаланышы боюнча озун дагы болсо изилдөө процессинде. Силер оциология камтый турган маселелердин кендиги тууралуу бир аз түшүнүк алдынар. Жогоруда социологиялык ыкманы талкуулоодо биз, көп оциологдор социологияны мүмкүн болушунча илимий муноздо кароого аракеттенишерин, ал эми кээ бирлери кыла гуманитардык ыкманы колдонуштарын айтып кеттик. Социологиянын «Эмне үчүн?» деген суроосун талкуулоо менен биз, көпчүлүк социологдор коомго көп конул боло тургандыгын, ал эми айрымдарын негизинен коомдогу адамдардын өз ара карым катнаш проблемаларына конул бурарын белгилеп кеттик. Бул маселелер боюнча социологдор кандай позицияда болсо, кыйла даражадагы алардын көз караштары да бул илимдин коомдогу ролуна, ал пайдаланган ыкмаларга жана анын коюлган маселелерине байланыштуу болот. Коом кандайча аракеттенип жашай тргандыгын түшүндүрүү үчүн социологдор коомдун табияты тууралуу бир катар гипотезалардан башташы керек. Мындай болжолдоолор социологиянын теориялык перспективасын аныктайт. Теориялык перспектива – бул коомдун потретинин соз жузундо айтылышы. Анын конулунун борборунда социологдор тарабынан берилуучу суроолор жана алардын жоопторун издоо жолдору турат. Ал социологдор үчүн коомду жана анда жашаган адамдардын жүрүм-турумун түшүндүрүүго жардам беруучу суроолорду аныктайт. Бүгүнкү кундо соиологдор колдонуучу кыйла кеңири таралган перспективалар томондогулор: функционалдык перспектива,
Конфликттер перспективасы
Интерактивдуу перспектива.
Функционалдык (милдеттик) перспектива
Колокса
Колокса — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 121 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Социология
Антропология
Функционалдык перспектива коомдогу стабилдуулукту сактоо үчүн бирдиктуу элемент катары коомдун ар бир мучосу кандайча салым кошорун озгочо болуп корсотот. Бул перспективага ылайык коом адамдын организми же башка бир тируу организм катары каралат. Дененин болуктору сымал (кол бут, журок жана мээ), коомдун мучолору да (мисалы, үй-бүлө, коммерциялык ишканалар жана окмот) бүткүл системада жалпы жакшы болгудай чогуу аракеттенишет. Ар бир мучо системанын жолтоосуз аракеттениши үчүн зарыл болгон тен салмактуулукту сактап турууга жардам берет. Функционализмдин башаты (айрым учурларда «структуралык функционализм» деп аталат) Огюст Комте, Герберт Спенсер жана Эмиль Дюркгейм сыяктуу алгачкы социолог-теоретиктердин эмгектеринде эле башталган. Социалдык структуранын элементинин функциясы ачык айкын корунгон (алдын ала билген жана белгилуу болгон) же комускодо (алдын ала билген эмес же белгилуу эмес) болушу мүмкүн. Мисалы алсак, классикалык орто мектептин алдын ала белгилуу функцияснын бири, окуучуларды китеп окуу жана математика сыяктуу академиялык илим боюнча терең ыкмаларга уйротуу болуп саналат. Ошол эле мезгилде орто мектептин комуско функциясы окуучуларда бири-бири менен мамиле тузуунун жана уюшкандык сыяктуу маанилуу социалдык ыкмалардын жаралышы болуп саналат. Социалдык структуранын элементтеринин коомго туура келбеген жүрүм-турумдардын жаратышын анын дисфункционалдуулугу болуп эсептелет. Эгерде окуучулар озу менен бирге окуган окуучулардан жүрүм-турумдун социалдык тескери жактарын уйроно турган болсо, анда мектеп дисфункционалдуу болот. Маданий антропологиянын жана социологиянын тармактарында маанилуу перспективалуу болуп эсептелген функционализм Тынч океандын аралдарында же АКШнын Ортонку батышынын анча чон эмес шаарларындагы озунчо болунуп жашаган общиналар сыяктуу анчачон эмес стабилдуу коомдорду изилдөө үчүн озгочо зарыл болуп эсептелет. Ал бири-бири менен карым катнашы өтө жакын жана өтө биримдуулукто, ынтымактуулугу өтө күчтүү мындай общиналардагы адамдарды түшүнүүгө жардам берет. Эгерде кимдир бироолор гана ич ара тен салмактуулук абалын бузуп жибербесе эле, мындай чойролордун иши уламдан улам ошондой болуп ар дайым илгерилей бере тургандыгы шексиз. Функционалдык перспективанын озу да социалдык озгоруулор-бул, и ч ара келип чыккан жана системанын шайкеш иш аракетин бузуучу куч экенин корсотот. Ал эми чындыгында социалдык жашоо тиричилик ар дайым эле тынч жана бир калыпта боло бербейт. Дүйнөнүн көпчулук болукторундо согуш журуп, которулуштор жана революциялар болуп турат. Функционализмдин сынчылары функционализм багыты бул көрүнүшторду тушундуро албайт деп айтышат. Социологиядагы дагы бир теориялык перспектива-бул тескери мүнөздөгү конфликттер перспективасы.
Колокса
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Социология
Антропология
Социолог карама-каршы перспективалардын ар бирин пайдалануу менен университет шаарчасынын уюштурулушуна кандайча баа бере тургандыгынын негизинде талкуулоо менен мындай карама-каршы перспективаларды биз баяндай алабыз. Бул эки перспектива бири биринен өтө айырмаланса да, алардын бири бирине туура келиши милдеттуу эмес. Алардын ар бири социалдык чындыкты ар турдуу көз карашта карашат. Функионалисттер университет шаарчасын студенттерден, окутуучулардан, админитраторлордон, ошондой эле тейлоочу адамдардан, илимий кызматкерлерден, ашкана кызматчыларынан ж.б..у.с.ар кандай «органикалык» элементтерден турат деп карашат. Бул элементтердин баары бири менен бири өз ара байланышта болуп, университет шаарчасын ынтымактуу иш аракеттерин жузого ашырууда өз улушторун кошушат. Мунун элементтеринин биринин эле иш аракеттеринин бузулушу ал тен салмактуулуктун убактысынча бузулушуна алып келет. Окутуунун сапаты же ашканадагы тамак-аш туурасындагы же башка оорчундуу саясый себептер боюнча студенттердин забастовкасы кутулбогон жерден университет шаарчасын тен салмактуулук абалын чыгарып жибериши мүмкүн. Ал эми коомдук келишимдердин жана кызматташунун негизинде тузулгондуктон, тең салмактуулуктун мындай убактылуу бузулушу бүткүл коомчулуктун кызыкчылыгы үчүн тез эле калыбына келтирилет.
Конфликттер теориясын жактоочулар университет шаарчасынын тышынан караганда бейпил керонгон коомунун ар турдуу топторунун эгоисттик кызыкчылыктарын жана алардын ортосундагы атаандашуу мамилелерин карап корууго аракет кылышат. Мисалга алсак, профессорлор жана окутуучулар педагогикалык оор жукторду женилдетүүгө аракет кылышат. Ал эми 2-курстун студенттери факультетивдик сабактардын кыскартылышына каршы болушу мүмкүн. Медицина лабораториясынын кызматкерлери университет шаарчасынан башка жерлердеги айлык акынын денгээлине чейин өзөрүнүн айдык акысын жогорулатууну талап кылышып эмгек союзун тузушу мүмкүн. Администраторлор болсо, өкмөттүн каржылоону кыскартуу шарттарында университеттеги иштерди алып баруу үчүн өздөрүнүн жасаган иштеринин башкалар баалабай турганына нааразылык билдиришет. Бул теориянын жактоочулар университет шаарчасындагы тартипти атаандашуунун жана ар кандай топтордун камкордугунун убактылуу начар натыйжасы катары эсептешет.
Бул эки теориялык перспективалар жалпы «структуралык» көз караштар адам жашаган коомго жана жүрүм-турумга болушот. Структуралык көз караштардын постуллаттары томонкучо: -социалдык структуралар айрым адамдарга жана аларга устомдук кылуучуларга карата тышкы көрүнүш катары эсептелген социалдык факты сыяктуу каралашы жана изилдениши керек; -ар бир адамдын жүрүм-туруму негизинен анын озуно байланыштуу эмес, социалдык структуралар жана кучтор аркылуу аныкталат.
Олгуншош (дарыя)
Олгуншош — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Онеп дарыясынын оң жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Трайбализм
Трайбализм, трибализм (лат. tribus – уруу) – маданий-турмуштук жана коомдук-саясий уруулук обочолонуу. Уруулар арасындагы карама-каршылыктардын бир көрүнүшү. Учурда коомдук-саясий турмушту салттык-уруулук мамилелерге негиздеп жүргүзүү көрүнүшү жолугат. Дүйнөнүн көптөгөн мамлекеттеринде, айрыкча Африка жана Азия өлкөлөрүндө, саясий система уруулук мамилелерди, идеологиялык көз караштарды, маданий-турмуштук өзгөчөлүктөрдү ж.б. эске алуу менен түзүлөт. Мурда колониалдык абалда өнүгүп келген Борбордук жана Түштүк Африканын мамлекеттеринде уруулук өзгөчөлүктөр эске алынбай; саясий бийлик өлкөнүн ичиндеги уруулардын бирине өткөн учурда нааразычылыктар күчөп, коомдук-саясий кырдаал кескин курчуп, айыгышкан кан төгүүлөрдө миңдеген адамдар бейкүнөө курман болушкан. Трайбализм түшүнүгүн Кыргызстандын азыркы мезгилдеги коомдук-саясий өнүгүүсүн мүнөздөө үчүн колдонуу илимий-теориялык жана практикалык жактан туура эмес. Анткени, Кыргызстанда саясий система – коомдук-саясий турмуш толугу менен Кыргыз Республикасынын Конституциясынын негизинде жүргүзүлөт. Кыргыз Республикасынын граждандары улутуна, жынысына, динине, саясий көз-караштарына карабастан бирдей укуктуу. Бирок, кыргыз элинин менталитетинде уруулук-салттык коомдо калыптанып калган айылдаштык, жердештик, бирин-бири көтөрмөлөө, бөлүнүп-жарынуу сыяктуу көрүнүштөр сакталып калган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Адыл баатыр
Адыл баатыр, Адыл  Субан  уулу (болжолу 1815\20–1860)  – 19 - кылымдын 1-жарымындагы түндүк кыргыздардын саясий чөйрөсүндөгү  таасирдүү  инсан.
Енисей жазуулары
Енисей жазуулары – Енисей дарысынын жогорку өрөөндөрүнөн табылган жана байыркы түрк элдеринин, анын ичинде байыркы кыргыздар 6–10-кылымда колдонгон рун жазуусунун эстеликтери. Жазуу эстеликтери Азиянын борбордук бөлүгү деп таанылган Тува автономдук республиканын жана Хакас автономдук облусунун аймактарынан табылган. Рун жазуу эстеликтеринин көбү негизинен Енисей дарыясынын өрөөнүнөн катталгандыктан, ал шарттуу түрдө Енисей жазуулары же Енисей эстеликтери деп аталган. Енисей жазууларынын мазмунун дээрлик эпитафиялык эстеликтер түзөт. Енисей жазуулары илимде 18-кылымдын 2-жарымынан тартып белгилүү болгон. Жогоруда аталган аймактан табылган эстеликтердин саны 200гө жакын. Енисей жазууларында 4 үндүү тамга болуп, үнсүз тыбыштар каткалаң жана жумшак түгөйлөрү аркылуу белгиленгендиктен, үндөштүк жоон жана ичке 8 үндүү тыбышты билдирген. Сөздөрдө айрым учурда «э» тыбышын белгилөө үчүн өзүнчө тамга да колдонулган. Енисей жазууларында 16 үнсүз тыбыш белгиленген, анын ичинде б, г, д, й, к, л, н, р, с, т (он тыбыштын) жумшак түгөйлөрү атайын тамгалар менен жазылган. Мындай комбинациялык варианттардын белгилениши сөз­дөрдүн үндөшүүсүн туура баамдоого негиз болгон. Эстеликтерде г, д, ж, л, р, п тыбыштары менен башталган сөздөр жолукпайт. Сөздөрдүн ичинде же аягында бардык үнсүз тыбыштар колдонулган. Азыркы кыргыз тилинде өздөштүрүлгөн в, х, ф, ж, ц сыяктуу тыбыштар Енисей жазууларыда болгон эмес.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Мидоу Лэйк (Нү-Мексико)
Мидоу Лэйк (Нү-Мексико) (Meadow Lake) — Нү-Мексико штатынын Valencia округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4491 киши. Болжолдуу аянты - 25.0 км². FIPS коду — 35-47220.
Борбордук келишим уюму
Борбордук келишим уюму (сенто; англ. The Central Treaty Organitation, CENTO) Жакынкы жана Ортоңку Чыгыштагы согуштук-саясий блок. 1955-ж. Багдад пактысына ылайык түзүлгөн. СЕНТОго Улуу Британия, Иран, Пакистан, Түркия, Ирак мамлекеттери кирген. 1956-ж. АКШ ассоциативдүү мүчө катары кирген. 1958-ж. Ирак уюмдан чыккандан кийин, СЕНТОнун штаб-квартирасы Анкарага көчүрүлгөн. 1979-ж. мартта Иран менен Пакистан СЕНТОнун курамынан чыгып кеткенден кийин, Түркия өкмөтүнүн демилгеси менен 1979-ж. августтан Борбордук келишим уюму ишмердүүлүгүн токтоткон.
Музчулдар
Музчулдар (лат. Boreidae) — чаян куйруктуу каскак жандыктардын бир тукуму, булардын өкүлү катары кышкы музчул (лат. Boreus hyemalis) кирет.
Валенсия метросу (Испания)
Валенсия метросу (Испания) – Валенсия шаарынын метросу. Метросу 8-октябрь 1988-жылы ачылат.
Көк-Кашат
Көк-Кашат ― Кыргызстандын Талас облусунун Талас районундагы айыл. Жерге-Тал айыл аймагына кирет.
Талас суусунун боюнда, 1700 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Көк-Ой кыштагынан 24 км чыгыш тарапта. Жамбыл темир жол бекетинен (Казакстан) 120 км. Кыштак 1936-ж. негизделген. Орто мектеп, китепкана бар. Турмуштиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода түйүндөрү иштейт. Кыштакта белгилүү комузчу Атай Огомбаев туулган.
Калкы
Калкы - 1 977 киши ; негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет.
Балхан тоолору
Балхан тоолору -Түркмөнстанда, Кара-Кум чөлүнүн батышында-гы аралча тоолор. Узбой өрөөнү аны Чоң жана Кичи Балхан тоолоруна бөлөт. Чоң Балхандын уз. 70 км, бийиктиги 1880 м (Арлан тоосу). Өтө тилмелен-ген, чет жакалары жардуу, үстү түзөң келген горст-антиклиналъ. Юра жана бор мезгилдеринин кумдук, аки таш тоо тектеринен турат. Чөл, жарым чөл жана тоолуу талаа ландшафты басымдуу. Тескейинде сейрек кездешүүчү арчалар, капчыгайларда бадалдар өсөт.
Чоң Балханга жакын нефть (Небит-Даг) жана озокерит кендери бар. Кичи Балхан Чоң Балхандын түштүгүндө, обочо турган жапыз (бийиктиги 711 м те чейин), жардуу (өзгөчө түндүк капталдары), сай-сайга бөлүнүп тилмелеши кеткен жылаңач чолок кырка тоо. Уз. 30 км.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Красноармейская (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Красноармейская — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Первомай айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 281 киши. Почта индекси — 453164, ОКАТО коду — 80249864004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мари-Менеуз (Илишев району, Башкыртстан)
Мари-Менеуз — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Базитамак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 193 киши. Почта индекси — 452272, ОКАТО коду — 80230812005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Борбордук күч
Борбордук күч ар кандай абалдагы нерсенин аракеттенүү сызыгы күчтүн борборундагы чекит аркылуу өтүп, нерсеге аракет кылган күч. Ага планетанын борборуна багытталган оордук күчү, электр-статикалык тартуу же түртүү күчү жана башкалар кирет. Борбордук күчтүн аракетиндеги эркин нерсенин масса борбору тегиз ийри сызык боюнча кыймылдайт, ал эми масса борбору менен күчтүн борборун туташтырган кесинди убакыттын бирдей аралыгында бирдей аянтты сызат. Борбордук күчтүн кыймыл теориясы асман механикасында, космоско учуучу аппараттардын, жасалма жандоочулардын жана башка кыймылын эсептөөдө кеңири колдонулат.
Alibaba Cloud
Alibaba Cloud (кыт. 阿里云; пинйин: Ālǐ yún; сөзмө-сөз: Али булут; мурдагы аталышы: Aliyun) -- Alibaba Group'тун туундусу, Ханчжоу жергесинде жайгашкан дүйнөлүк булут эсептөө компаниясы. Alibaba Cloud булут эсептөөчү кызматтардын топтомун камсыз кылат. Ал ийкемдүү эсептөөчтү, объект сактоону, мамилелик маалымат базасын, чоң маалыматтарды талдоо, ошондой эле дүйнө жүзү боюнча сегиз географиялык аймакта жасалма интеллектти камтыйт. 2009-жылдын сентябрында негизделген Alibaba Cloud Alibaba'нын электрондук соода бизнесинин -- Taobao, Tmall жана Alipay -- ички талаптарына кызмат көрсөтүү үчүн купуя булут катары ишин баштаган.
Айгыржал (өсүмдүк)
Айгыржал (өсүмдүк) - (Leucopoa) - дан өсүмдүктөр тукумундагы көп жылдык ири, нык түптүү өсүмдүк. Толук эки үйлүү эмес, биринде аталыктары, экинчисинде энеликтери жана мөмөлүгү толук өрчүп жетилбеген. Сабагы 2 мге чейин. Жалбырактары узун, тасмадай. Кыргызстандын бийик тоо кыркаларынын шагыл-таштуу жерлеринде 2 түрү кездешет. Топгүлү - татаал машак. Чөбү ката электе жылкыга жакшы тоют. Жалбырактары түшпөйт, кышында кой-эчки, жылкы оттойт, бирок анын түбүндө алакурттун жумурткалары кышташы мүмкүн. Ошондуктан андай кыштоолордо койлорду кармоого болбойт. Орто Азияда, Ыраакы Чыгышта өстүрүлөт. Кыргызстандын түштүгүндө эгилет.
Альфред Жулс Айер
Айер, Альфред Джуле (англ. Alfred Jules Ayer; 29 октябрь 1910, Лондон — 27 июнь 1989, Лондон) – англис философу. Веналык ийримдин идеясын жайылткан. Кийинки иштеринде чагылдырылган идеялар лингвистикалык философиянын тенденциялуу мүнөзүнө ээ.
Даң-Даң
Даң-Даң — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Кампас калаасынын балбаны. Манасты өлтүрмөкчү болуп келген Нескаранын колу менен болгон урушта жекеде кыргыздардын Күнөс деген балбанын өлтүрүп, өзү казак баатыры Айдаркандын колунан өлөт (Сагымбай Орозбаков, 1. 219—222).
Турдубек Усупбеков
1938–39-жылдары Усупбеков «Социал-Туран пар-тиясынын» мүчөсү деген жалаа менен репрессияланган, бирок кийин кайрадан акталып чыккан. 1939–40-жылдары Түп районунда башкы агротехник, инструктор, ошол эле жердеги мектепте мугалим болуп иштеген. 1941–43-жылдары Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында жоокерлерди согушка даярдоо бөлүгүнүн командири, Москва, Курск–Орел, Украина фронтторунда взводдун, аба-десанттык ротанын командири болгон. Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Али разиаллаху анху
Аз.Али(р.а.)Аз.Мухаммед(с.а.в)дын куйобаласы болгон.Ал пайгамбарыбыздын абасы Абу Талиптин баласы болгон.Апасынын аты Фатима.Пайгамбарыбыз Алини бала кезинде эле багып алат.Ал 624-ж.пайгамбарыбыздын суйуктуу кызы Фатима энебиз менен баш кошкон.Али жашбалдардан эн биринчи ислам динин кабыл кылгандардан болгон.Себеби ал 611-ж.13 жашында мусулман болгон. Аз.Алинин дуйнолук денгээлдеги создору: Аз. Алинин лакаптары: Ашарайи Мубашшара(Бейиш менен суйунчулонгон 10 сахаба)
Пюрмель-Кикя дарыясы
Пюрмель-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - №6720 аталышы жок куйманын оң жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Үчсейит чокусу
Үчсейит чокусу – Фергана тоо тизмегинин эң бийик жери. Чоку анын Үчсейит тармагында жайгашкан. Бийиктиги 4693 м. Мөңгүлүү. Чокудан төмөн Каракулжа суусу башталат. Юра мезгилинин конгломерат, гравелит, кумдук тектеринен турат.
Алыбаев, Биримкул
Алыбаев, Биримкул - акын, котормочу. Талас районунун Көпүрө-Базар айылында 1937-жылы 1-июлда туулган.
1961-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетинин филология факультетин аяктап, Кыргыз ТАГда оператор, 1965–1969-жж. республикалык илимий-техникалык маалымат жана үгүттөө институтунда редактор, 1969–1977-жж. «Кыргызстан» басмасында редактор болуп иштейт.
Б.Алыбаевдин биринчи ыры 1953-жылы облустук гезитте жарыяланган. Ошондон тартып ырлары, очерктери, кабарлары, макалалары республикалык гезит-журналдарда, альманахтарда үзгүлтүксүз жарыяланып келген.
Акындын көптөгөн ырларына обон жазылып, ал Алфи Гасымовдун, тажик классиги А.Дехотинин китептерин, вьетнам акындарынын ырларын кыргыз тилине которгон. «Кыргызфильм» студиясында ондогон көркөм фильмдерди кыргыз тилине синхрондуу которгон.
Б.Алыбаев 1969-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 1975-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
2007-жылы КРнын Ардак грамотасы менен сыйланган.
Кыргыз тилинде
Акчардак: Балладалар. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 70 б.
Бурганак: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1970. – 66 б.
Гүлбурак: Ырлар жана балладалар. – Ф.: Мектеп, 1974. – 163 б.
Жаштык рапсодиясы: Ырлар, сатиралар, поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 102 б.
Таштагы жазуулар: Ырлар, поэма. – Ф.: Мектеп, 1979. – 76 б.
Жазды күтөм: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 108 б.
Котормолору
Дехоти А. Поезд келди: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1955. – 24 б.
Гасымов А. Адиланын таалайы: Роман – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 336 б.
Катаал күндүн ырлары. – Б.: Бийиктик, 2008. – 140 б.
Даңгыт
Даңгыт — этноним. "Манас" эпосунда бирде Дүбүрөкан, Кайыпкан сыяктуу кадимки эле жердик адамдардын, бирде Чоюн алп сыяктуу мифологиялык кейипкердин эли катары айтыла берет. Д. жөнүндөгү кеңири кабар Манастын Дүбүрөкан менен болгон согушунда баяндалат. Манас он бир Дуу-дууну караткандан кийин көп кол менен жортуулга чыгып, пил минип урушкан Д. элин багындырат, айрыкча анын Дөбөт деген баатыры менен жекеме-жеке кармашы катуу болуп күнү-түнү салгылашып жеңет. Д. эли Кашкардан түштүккө жол жүргөндө Ималайдын чыгышында Индыстанга жакын жерде жашашат. Эпостогу бул маалыматтарга таянып Д. эли географиялык-тарыхый реалияда Тибетте жашаган тангут эли экенин болжоого болот. Мында тангут кыргыз тилинин өзгөчөлүгүнө ылайыкташтырылып Д. деп берилсе, алар жашаган чөлкөм Тибет персонофикацияланып Дөбөт баатыр (байыркы кыргыздар Тибетти Түпүт деп айтышкан, демек, Түпүт баатырдын өзгөрүлүшү) деп берилген. Орхон-Эне-Сай жазууларында көрсөтүлгөндөй (мисалы, Алтын-Көлдөн табылган кыргыз элчиси Эрем-Улугдун эстелигиндеги маалыматта) кыргыздардын түпүттүктөр менен ар түрдүү алакасы 8-кылымда башталган. А. Н. Бернштам 8-кылымдын аягында Чыгыш Түркстан жана Тибетке жакын жерлерде кыргыздар жашаганын Тибет документтеринде жазылганын эскерет, С. Абрамзон азыркы мезгилде кыргыздардын айрым бөлүктөрү Кашмир, Тибетке жакын жайгашканын көрсөтөт. Демек, эпосто ушул байланыштар эпикалык планда чагылдырылган.
Кыштут–Адыркоо кендеринин тобу
Кыштут–Адыркоо кендеринин тобу  — Баткен жана Лейлек райондорунда. Алай жана Түркстан кырка тоолорунун түндүк капталында. Кен жергиликтүү элге эзелтен белгилүү. 1917-ж. алгачкы геол. маалымат берилген. Аймакта Адыркоо, Алмасай, Карарча, Кыштут, Жинкен, Өрүксай сыяктуу бир нече майда кен жана кенче бар. Кен аймагында девон мезгилинин аягында пайда болгон карбонаттуу тоотектер кеңири таралган. Алар тектоникалык жаракалар менен тилмеленип, кеңдик багытта созулуп жаткан ичке тилкени пайда кылган. Тилкедеги руда негизинен киновардан түзүлүп, кээде ага пирит, халькопирит кошумчаланат. Ал доломит жана акиташ тегиндеги жаракалардын кесилишкен жеринде топтолот. Руда тулкулары линза, уя, тарамча түрүндө кезигет. Таралышы бирдей эмес. Кендин айрымдары Атамекендик согуш жылдарында казып алынып, запасы аз болгондуктан кийин токтотулган.
Лейкохлоридийлер
Лейкохлоридийлер (лат. Leucochloridium) — трематода мите курттарынын бир уруусу.
Балык иштетүүчү машиналар
Балык иштетүүчү машиналар - балыкты механикалык жол менен иштетүүгө ылайыкталган машина. Ал бир операциялуу жана көп операциялуу болуп бөлүнөт. Бир операциялуу машиналар балык иштетүүдөгү бир гана операциядан турган ишти аткарат (кабырчык тазалоочу, балыктын башын кесүүчү, порциялоочу машиналар). Көп операциялуу машиналар бир мезгилде бир нече түрдүү технологиялык операцияларды аткарышат. Машиналардын өндүрүмдүүлүгү өзүнүн өлчөмдөрүнө жараша болот. Балык иштетүүчү жарым автомат машиналар балыктан консерва жасоодо колдонулат. Жарым автоматтардын өндүрүмдүүлүгү минутасына иштелип чыккан балыктын саны, бычактардын айлануу саны менен аныкталат.
Этноэкология
Этноэкология (грек ethnos - эл, oikos - үй, logos - окуу) - этностук жалпылыктардын жашаган жериндеги табигый жана социалдык шарттарда өз тиричилигин камсыз кылуусунун салттуу системаларынын өзгөчөлүктөрүн изилдөөчү илим. Этностордун экономикалык өз ара байланыштарынын алардын ден соолугуна жана табигый өсүшүнө тийгизген таасири, этностордун жаратылыш чөйрөсүн пайдалануусу жана бул чөйрөгө көрсөткөн таасири жөнүндөгү маселелер да этнологияга тиешелуү. Этноэкология 20-к. орто ченинде америкалык маданий антропологияда «маданий экология» багыты пайда болгондо калыптанган. Анын негиздөөчүсү Ж.Стюард болуп калды. Ал адам топторунун жаратылыш чөйрөсүнө байыр алуу процессин изилдеген, ошол эле учурда мындай топторго өзгөчө мүнөз берген »маданият чордонун« бөлүп көрсөткөн. Азыркы мезгилде этноэкологиянын мелдетине этностук жалпылыктардын жашаган жериндеги табигый жана социо-маданий шарттарда өз тиричилигин камсыз кылуусунук салттуу системаларынын өзгөчөлүктөрүн изилдөө, этностордун жаратылыш чөйрөсүн пайдалануусунун жана алардын бул чөйрөгө тийгизген таасирин иликтөөлөр кирет. Этностук топтордун тиричилигин камсыз кылуу өзгөчөлүктөрүн изилдөөдө анын «дене бой» жана «психикалык» жактары ажыратып каралат. Биринчисине адамдардын дене боюнун жаратылыш чөйрөсүнө байыр алышы жана чарбалык ишкердик менен байланышкан маданий байыр алуу кирет. Экинчисине адамдардын курчап турган жаратылыш чөйрөсүнө жана бөлөк этносторго психикалык жактан байыр алуусу, жаратылыш чөйрөсүнүн өзгөрүшүнүн же кошуналар менен мамилесинин татаалдашкан натыйжасында пайда болгон стресс кырдаалын жоюу же жумшартуунун салттык методдору, тиричиликти камсыз кылуу жана тиричилик аракеттеринин салттуу формаларынын бузулушу ж.б.у.с. кирет.
Реабилитация (медицина)
Реабилитация (француз тилинен rehabilitation латын тилинен re кайрадан + habilis ыңгайлуу, ылайыкталгандык) (калыбына келтирүү) медицинада — оорунун, майыптыктын натыйжасында дене жана психикалык жактан начарлагандардын ден соолугун, эмгекке жарамдуулугун калыбына келтирүүгө багытталган медициналык, психологиялык, эмгектик, кесиптик, социалдык чаралар комплекси.
Дарылоо
Калыбына келтирип дарылоого катуу дарт (миокарддын инфаркты, мээге кан куюлуу, жүлүндүн жабыркашы, омуртканын жана муундардын оорулары жана башкалар) менен ооруп айыккандар мажбур болушат. Ошондой эле тубаса же кийин пайда болгон бут жана колдун функциясы бузулган, көзү начар көргөн жана начар уккандар, сүйлөө кемтиги (кекеч, чулдур) барлар, борбордук нерв системасы катуу бузулгандар, психикалык оорулуулар, жүрөгүнө жана ички органдарына оор операция болгондор, узак жана тез-тез оорудан эмгекке жарамдуулугун жоготкон адамдар, инвалиддер калыбына келтирүүчү дарылоого муктаж. Медициналык калыбына келтирүү дененин бузулган же жоголгон кызматын жакшыртууга, дарттын өнүгүшүн акырындатып, толук же бир аз калыбына келтирүүгө багытталган. Медицинада калыбына келтирүү чаралары оорулууну адеп дарылай баштагандан эле ооруканада башталат. Себеби дарылоо ар дайым ден соолуктун мурдагы калыбына жана эмгекке кайтып келишине багытталган. Кийинки жылдары өлкөбүздө көпчүлүк ооруканаларда жана илим изилдөө институттарында калыбына келтирүү бөлүмдөрү же атайын көп орундуу ооруканалар ачылып жатат. Туруктуу жана үзгүлтүксүз жүргүзүлгөн калыбына келтирүү чаралары инвалиддикти азайтат жана ага жумшалган материалдык чыгымды төмөндөтөт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Медицинская реабилитация
Верхяя Тыхта
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кемерово
Кемерово (1925–32-жылдары Щегловск) – Россиядагы шаар. Кемеров облусунун административдик борбору. Кузнецк Ала-Тоосунун этегинде, Томь дарыясына Искитим дарыясы куя бериште жайгашкан. Калкы 520,0 миң (2008). Жол тоому. Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Шаар 1918-жылы Щеглов (1720-жылы негизделген) менен Кемеров (1863) кыштагынын кошулушунан пайда болгон. Учурда Кузнецк бассейниндеги маанилүү өнөр жай борбору. Кемеровонун аймагында таш көмүр казылып алынат.
Өнөр жайынын негизги маанилүү тармактары: химиялык («Химпром», «Азот» жана башка), машина куруу (заводдору: химиялык машина куруу, электр-техникалык, электр-кыймылдаткыч, «Кузбассэлектромотор», «Кемерово-химмаш» жана башка), жеңил, тамак-аш, мебель жана курулуш материалдар («Кузбасскровля»), текстиль (жибек, техникалык жана тиричиликке керектүү материалдар, «Ортон» ишканасы), «Сибирь мөмөлөрү» фирмасы (тоңдурулган козу карын, жашылча-жемиш). университеттер (анын ичинде Кузбасс техникалык жана башка), медициналык академия, 3 театр, филармония, цирк, музейлер (анын ичинде край таануу, көркөм сүрөт) бар. «Красная Горка» музей-коругу уюштурулган.
МКК
МКК (Мамлекеттик Коопсуздук Комитети; Орусча: Комитет государственной безопасности,) же Кеңештин (Советтик) Сырдык Маалымат Алуучу Уюму, КСРБнин сырдык кызматы.
МКК 1954-жылында Ич Чалгынын НКВД жана ИИМ менен бирдикте майданга келди. Борбору Москвадагы Люблянка Майданында курулган.
1991-жылдын Башоона айынында төнкөрүлүш учурдун МКК башчысы Генерал Владимир Крючковдун ролю болгону далилденип Генерал Владимир Бакатымге берилген буйругу менен МКК 1991-жылдын Жетинин айынын 6 расмий түрдө жоюлган. Орусияда МККнын ордуна ФКК (Федералдык Коопсуздук Кызматы; Орусча: Федеральная Служба Безопасности) курулган. Акорусияда (Белорусия) бүгүнкү күнгө чейин сырдык кызматынын аты КГБ.