cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жагымдуу айлана-чөйрөгө укук
Жагымдуу айлана-чөйрөгө укук – экологиялык укуктардын катарына кирген, адамдын негизги конституциялык укуктарынын бири. Конституциялаштыруу мезгили боюнча алганда эң кийинки «муунга» кирет. Биринчи жолу 1978-жылы Испаниянын Конституциясында жарыяланган. Ж. а-ч. у. баардык жеке жана юридикалык жактардын, ошондой эле мамлекеттик органдардын айлана-чөйрөнү коргоо боюнча мүмкүн болгон баардык чараларды көрүүгө милдеттүүлүгүн билдирет. КР Конституциясы аны башка экологиялык укуктар: айлана-чөйрөнүн абалы жөнүндө туура маалымат алууга укук, экологиялык укук бузуунун натыйжасында адамдын ден-соолугуна же мүлкүнө келген зыянды төлөтүп алууга укук менен да бекемдеген.
Кесинди
Кесинди, сегмент (математикада) – А жана В чекиттерин туташтырган (А жана В чекиттерин кошо эсептегенде) түз сызыктагы чекиттердин көптүгү. Кесиндинин чекиттеринин координаталары a≤х≤ b шарттарын канааттандырат (a жана b – Кесиндинин эки учунун координаталары). Кесинди [а, b] менен белгиленет. А жана В чекиттери кесиндинин учтары деп аталат.
Бульдог
Бульдог (англ. bulldog) - иттин бир түрү. Ал Англияда чыгарылган. Боюнун бийиктиги 50 см, көкүрөгү жайык, башы жалпак, чоң тумшук, алдыңкы жаагы салыңкы, өңү темгил, сары, чаар. Англия Бульдог үй кайтаруу үчүн пайдаланылат. Франция Бульдог кичине жана сымбаттуу. Боюнун бийикт, 30-40, см. Башы тоголок, чоң, кулагы тик, буту кыска, өңү чаар, куу, темгил сары.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Өлүкчүлдөр
Өлүкчүлдөр (лат. Silphidae) — коңуздардын бир тукуму, буларга төмөнкү түрлөр кирет: кызыл төш өлүкчүл (лат. Aclypaea rubrosterna), төрт чекиттүү өлүкчүл (Xylodrepa quadripunctata).
Номинативдик маани
Номинативдик маани - объективдүү чындыктагы кубулуштарды, көрүнүштөрдү, нерселерди атоо үчүн колдонулган лексикалык маани, б.а., сөздүн жеке керт башы туюнткан түз маани.
Бул түздөн-түз денотативдик түшүнүк менен байланышат, б.а., адам акылына таасир эткен нерсе денотат деп аталат да, аны атоо үчүн алынган тилдик шарттуу белги – акустикалык образ номинативдик маанинини пайда кылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Женева конвенциялары (1949)
Женева конвенциялары (1949) – согуштан жапа тарткандарды коргоо жөнүндөгү көп тараптуу эл аралык келишимдер. 1949-ж. 12-августта Женевада (Швейцарияда) кол коюлган: 1) согушуп жаткан армиялардагы жарадар жана оорулуу жоокерлердин абалын жакшыртуу жөнүндө конвенция; 2) кеме кыйроосуна учураган деңиздеги куралдуу күчтөрдүн курамындагы жарадарлардын, оорулуулардын жана башкалардын абалын жакшыртуу жөнүндө конвенция; 3) аскер туткундарына карата мамиле жөнүндө конвенция; 4) согуш учурунда жарандык калкты коргоо жөнүндө конвенция. Женева конвенцияларына СССР да катышкан. Конвенциялар эл аралык укуктун согуш аракеттери каршылашынын куралдуу күчтөрүнө каршы жүргүзүлөт, жарандык калкка, оорулуу, жарадар жана туткунга түшкөн адамдарга каршы жүргүзүлбөйт деген принцибин бекемдеген. Женева конвенциялары жарыяланган согушта же ар кандай куралдуу чыр-чатакта, кайсы бир аймакты басып алууда (куралдуу каршылык көрсөтүлбөсө да) колдонулат. Согушка катышып жаткан тараптар жана ошондой эле бейтарап мамлекеттер Женева конвенцияларынын эрежелерин сакташ керек. Женева конвенцияларына мүчө мамлекеттер Женева конвенцияларынын эрежелерин бузган кишилерди табууга жардам көрсөтүүгө тийиш. Мындай кишилер кайсыл мамлекеттин аймагында кылмыш жасаган болсо, ошол мамлекеттин соту менен соттолот же Женева конвенцияларына мүчө болгон кайсы бир мамлекет далилдей алса, анда анын соту менен да соттолушу мүмкүн. Жарадар, оорулуу, туткунга түшкөн аскерлерди жана жарандык калкты атайын өлтүрүү, алардын ден соолугуна зыян келтирилген биологиялык тажрыйбаларды жүргүзүү жана туткунга түшкөн аскерлерди душмандын армиясында кызмат өтөөгө зордоо жана башка Женева конвенцияларын орой бузгандык болуп саналып, кылмыш жоопкерчилиги каралган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кереге таңгыч
Жайылган керегенин белинен курчала турган буюм. Ал көбүнчө өрмөк согуучулук жана килем токуучулук ыкмасы аркылуу пайда болот. Буюмдун эни 70 смге чейин жетет. Түштүк кыргыздын айрым аймактарында чеберлер мына ушундай энде өрмөк дүкөнүн жана килем дүкөнүн куруп, килем жана өрмөк ыкмасы аркылуу «кереге таңгыч» токушууда. Мында терменин ортолук көчөтү үчүн адатта, түгөйлүү жүз жипти кара-кызыл өңдө күзүктөйт. Анын четине «кырк шак көчөтүнүн» бир жагы түшөт. Анда түгөйлүү он алты жип болот. Ал эми мунун экинчи тарабы да он алты жиптен турат. Анда көркөм көчөттү ич ара бири-биринен аттын кашкасындай айырмалай турган «чычкан изине» (ала мончогуна) эки четине үчтөн алты тал жуп жип кетет. Анан ак жип менен кара жиптен «секиртме» түшүрөт. Мындан сырткары буга көбүрөөк согуучу мүнөздүү көркөм көчөттөр «тээкче» (кулундун ноктоосунун учуна тагуучу мүйүз того), «сынар ийин» (түгөйү менен бирдей эле жип бир из менен терилет) өңдүүлөр кирет. Ал эми «жээк көчөтү» жана «бото мойнок көчөтү» үчүн он үчтөн жип тандалат. Кереге таңгыч «тегирич» энинде да согулат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Балык заводу
Балык заводу - балык өстүрүүчү ишкана. Анда балык урук таштоочу, инкубациялык, чабак өстүрүүчү, тоют даярдоочу цехтер болот. Анын структурасы балыктын түрүнө жана андан алынуучу продукцияга жараша түзүлүп, аны курууда ошол жердеги суунун сапатына көңүл бурулат. Балык урук чачуучу мезгилине чейин өзүнчө кармалып, жетилгенден кийин уруктандырылат. Чабак бассейндерде жана жасалма көлмөлөрдө өстүрүлөт. Аларды тоюттандыруу үчүн атайын курттар, суубүргөлөрү көбөйтүлүп, көкбоор, сөөк уну жана тууралган балык эти пайдаланылат. Ысыккөлдөгү Тоң заводунда жилингир (форель) балыгы өстүрүлөт.
Бабкин Михаил Николаевич
Бабкин Михаил Николаевич - (22. 1. 1922, Воронеж облусу, Аннинский району, Старая Тайга кыш. 8. 12. 1959) учкуч, авиациянын майору, Советтик Союздун Баатыры (1945). 1941-жылы Көк-Жаңгак шаарынан аскерге чакырылып, 1943-жылы Чкалов аскердик авиация мектебин бүтүргөн. Улуу Ата Мекендик согушта 1943-жылы июлдан штурмалоочу Кызыл Туулуу Волковыск 198-авиация полкунун курамында Беларусияны бошотууга катышып, Польша жана Чыгыш Пруссия аймактарында салгылашкан. Бул салгылашууларда 145 жолу согуштук учуу жасап, душмандын 85автомашинасын, 8 самолётун, 5 зениттик жана согуштук артиллериясын, ошондой эле күйүүчү май, ок-дары сакталган складдарын талкалап, керектен чыгарган. Согуштан кийин Советтик Армиянын катарында кызмат өтөөнү улантып, аскердик кызмат учурунда авиациялык катастрофадан курман болгон. Анын ысмы Жалал-Абад шаарындагы мектепке жана көчөгө ыйгарылган. Эки Ленин, төрт Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Драма (диалогдук речь)
Драма (грек. – аракет) – сахнага коюга ылайыкталып жазылган чыгарма, өзүнчө бир адабият түрү. Ал байыркы грек адабиятында пайда болуп, ошол мезгилдеги негизги сапаты азыр да кадимкисиндей сакталып келе жатат, б.а. драмалык чыгармаларда окуя каармандардын речинде гана өнүгөт, мында прозадагыдай автордук баяндоо, сүрөттөөлөр болбойт, жанрдын негизин конфликт түзөт. Драма комедия, трагедия, драма болуп үч жанрга ажырайт. Кыргыз адабиятында совет бийлигинин жылдарында гана пайда болгон бул адабияттегинин негиз салуучулары катары М. Токобаев (“Кайгылуу Какей”), К. Жантөшөв (“Карачач”) эсептелишет. Азыр драма – кыргыз адабиятынын өнүккөн жанры.
Маалыматтын булагы: Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү, Бишкек - 1994.
Суйүнтбек Бектурсунов
Өмүр жолу
Белгилүү котормочу Суйүнтбек Бектурсунов 1909-жылы Олуя-Ата уездине караштуу (азыр Талас району) Үч Кошой айылдын кедей-дыйкан үй-бүлөсүндө  туулган. С.Бектурсунов айылдагы мектепте,  балдар үйүндо окуп тарбиялангдан кийин, 1925-жылы Фрунзедеги Кыргыз педагогикалык техникумуна  өтүп, аны 1930-жылы  бүтурүп чыгат. С. Бектурсунов 1930-1932, 1937-жылы, 1939-1941-жылдары Кыргызстан мамлекеттик  театырынын  директору   болуп иштейт. 1932-1934-жылдары Кыргызстан областык комсомолдор комитетинин  маданият  жана агитация-пропаганда  бөлүмүнүн башчысы, 1937-1939-жылдары  Кыргызстан борбордук  партия комитетинин  алдындагы  марксизм-ленинизим классиктерин  которуучулар бюросунда  котормочу жана  редактор болуп иштеген. 1946-жылга чейин “Кызыл Кыргызстан” газетасынын редакторунун  орун басары,  бир нече жыл Кыргызстан мамилекеттик басмасын  партиянын жана көркөм адабият бөлүмүнүн башчысы. Кыргыз окуу пед мам басманын редактору болуп иштеп келген. С.Бектурсунов 1934-жылыдан массалык-саясий китептерди, марксизм-ленинизим классиктеринин эмгектерин которуп келген. 1939-жылдан көркөм адабият котормочусу болгон. 1940-1950-жылдардын ичинде С.Бектурсунов  Л. Толстойдун көп аңгемелерин, дүйнөгө атагы чыккан төрт томдон турган “Согуш жана тынчтык” романы, А.Толстойдун, Гоголдун,  Горкийдин, Чеховдун жана башка орус,  дүйнөлүк  классиктердин  көп чыгармаларын которуп  кыргыз окуучуларына тартуу кылды. С. Бектурсуновдун котормосу  боюнча  кыргыз драма театры М.Горькийдин,  Погодиндин, Симоновдун, Виртанын жана бир тууган  элдердин  көп пьесаларын  кыргыз көрүүчүлөрүнө  көрсөтту. Ошону менен бирге  көп кинофильмдерди кыргызча которду. 1949-жылы С. Бектурсунов В. Горячих менен бирге, “Армансыз азаматтар” деген пьеса  жазып, ал пьеса  областтык  театырларыннда  коюлган. С.Бектурсунов көркөм котормо жана кыргыз адабияты жөнүндө бир нече  сын макалалар жазган. С.Бектурсунов 1937-жылдан КПССтин, 1952-жылдан СССР жазуучулар Союзуна мүчө болгон.
Которгон китептери
Чехов А. П. Аңгемелер. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1940, 123 бет. Жариков Л. М. Кар, бороондоп жааган. (28-гвардиячы панфиловчулардын баатырдык  иштери жөнүндө повесть.) Фрунзе,  Кыргызмамбас, 1943, 88 бет. Толстой.Л, Н, Согуш жана тынчтык.т.1. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1949, 347 бет. 2 том, Фрунзе, Кыргызмамбас, 1951, 400 бет. 3 том, Фрунзе, Кыргызмамбас, 1954 371 бет. 4 том, Фрунзе, Кыргызмамбас, 1955, 332 бет. Горький А.М. Душмандар. Егор Булычев жана башкалар. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1953, 140 бет. Толстой Л. Н. Аңгемелер жана жомоктор. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1953, 75 бет. Гоголь Н.В. Өлүу жандар. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1953, 262 бет.(К. Эшмамбетов менен бирге.) Мачковский В. Американы ачышым. (Очерк) Фрунзе, Кыргызмамбас, 1953, 88 бет. Улуг-Заде С. Гүлдөгөн жер. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1954, 360 бет.(О. Орозбеков, Д.А. Абдылдаев  менен бирге) Толстой Л, Н, Кичинекей аңгемелер, жомоктор жана тамсилдер. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1955, 68 бет. Толстой Л, Н, Пейилдин оңолушу. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1956, 504 бет. Аксаков С,Т, Бюккан киши. Фрунзе, Кыргызокуупедмамбас, 1956, 15 бет. Горький А.М. Мен кантип окудум. Фрунзе, Кыргызокуупедмамбас, 1957, 31 бет. Распэ Э. Мюнхаузендин шумдуктары. (Кенже балдар үчүн.) Фрунзе, Кыргызокуупедмамбас, 1957, 88 бет. Абрахамс Питер. Каар жолу. Фрунзе, Кыргызокуупедмамбас, 1958, 264 бет. [http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/rid_4abendes.pdf Майн Рид. Башы жок чабендес. Өспүрүмдөр үчүн, Фрунзе, Кыргызокуупедмамбас, 1959, 459 бет.] Толстой Л. Н. Тандалган чыгармалар. Фрунзе, Кыргызокуупедмамбас, 1959, 425 бет.
Макалалары, рецензиялары, очерктери
Кыргыз тилинде. “Тилек” жөнүндө.-“Советтик Кыргызстан”, 1950, № 1, 53-59-беттер;”Ленинчил жаш”, 1950, 29-январь. Халтуралуу чыгарма. “Советтик Кыргызстан”, 1950, № 5, 38-60-беттер. “Ак кайың”романынын котрмосу жөнүндө.-“Кызыл Кыргызстан”, 1951, 25-июль. Коркөм котормодогу формализимге каршы.- “Советтик Кыргызстан”, 1955, № 9, 92-96-беттер. Орустилинде. Коркөм адабияттын мыкты которулушу жөнүндө.- “Советская Киргизия”, 1953, 27-май.
Өмүр жолу, чыгармачылыгы жөнүндө макалалар
Кыргыз тилинде. Сагымбеков Б. А. С. Пушкин “Капитан кызынын” котормосу жөнүндө.-“Кызыл Кыргызстан 1953, 19-июнь. Сагынбеков Б. “Өлүк жандар” поэмасынын котормосу жөнүндө пикир.- “Советтик Кыргызстан”, № 8, 93-96-беттер. Умаров М. “Согуш жана тынчтык” романынын биринчи киьтебинин  котормосу жөнүндө. -.“Кызыл Кыргызстан,1955, 12-июнь. Самаганов Ж. Советтик Кыргызстан жазуучулары. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1958, 199-200- бет. Орозбаев О. Сүйүнбек Бектурсунов. (С. Бектурсуновдун туулган кунунө 50 жыл толушуна.) ”Ала-Тоо”, 1959, №12, 42-44-беттер. Сүйүнбек Бектурсунов. (Некролог) ”Ала-Тоо”, 1962, №7, 127-128—беттер. Сүйүнбек Бектурсунов.(Жазуучу –котормочу 1909-1962.Некролог) “Ленинчил жаш”, 1962, 15-июнь. Самаганов Ж. Советтик Кыргызстан жазуучулары. (Кыргызстан жазуучуларынын био-библиографиялык справочниги). Фрунзе, Кыргызмамбас, 1962, 121-124- бет. Жигитов С. Художник-котормочу. (С. Бектурсуновдун 60 жашка толушуна карата.) “Кыргыз маданияты”, 1970, 11-март. Орус тилинде. Самаганов Ж. Советтик Кыргызстан жазуучулары. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1958, 217-218- бет. Сүйүнтбек Бектурсунов. (Некролог) -“Комсомолец Киргизии”1962, 15-июнь. Самаганов Ж. Советтик Кыргызстан жазуучулары. (био-библиографиялык справочник.) Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1969, 159-162-беттер.
Чаңгет-Суу чопо кени
Чаңгет-Суу чопо кени  Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад шаарынан 10км түштүк-чыгышта, Чаңгет суусунун оң өйүзүндө. 1950-ж. табылган. Кен аймагын палеоген мезгилинде пайда болгон чөкмө тоотектер түзөт. Пайдалуу катмар чоподон турат. Калыңдыгы 5 м, узундугу 1,5 кмге созулат. Чопо кызгылтым түстө, арасында ак жана жашыл түстөгү гипстин линзалары бар. Гранулометриялык курамы: 0,001 ммден майдасы 10,1%; 0,001–0,005 мм – 48,0%; 0,005–0,01 мм – 13,3%; 0,01–0,25 мм – 25,56%; 0,25–5 мм – 1,04%; 5 ммден кесеги – 2,3%. Химиялык-технологиялык касиети боюнча чопо карапа жана «75», «100» маркасындагы курулуш кирпичине жарамдуу. Запасы А категориясы боюнча 418,2 м3, В – 78 6 м3, С1 126 м3.
Мектеп таануу
Мектеп таануу – педагогика илиминин тармагы. Анын негизги максаты мектеп ишин башкаруунун мазмунун жана методдорун изилдөө, мектепти башкаруу системасынын жана анын жумушун уюштуруунун өзгөчөлүктөрүн ачып көрсөтүү болуп эсептелет. Мамлекеттеги мыйзамченемдүүлүктөр, педагогика илиминин корбилим утундулары жана сунуштары Мектеп таануунун методологиялык негизин түзөт. Мектеп таануунун мазмуну төмөнкү компоненттерден турат:
Ушул компоненттердин ичинен мектепти башкаруунун илимий негиздерин жана башкы функцияларын гана чечмелөө менен чектелебиз.
Риккерт, Генрих
Риккерт, Генрих (1863—1936) — неокантчылыктын Баден мектебинин ири өкүлдөрүнүн бири.
Чыгармалары
Ал төмөнкү чыгармаларды жазган: «Табият илимдери жаратуучу түшүнүктөрдүн чектери», «Тарых философиясы», «Жаратылыш жөнүндөгү илимдер жана маданият жөнүндөгү илимдер», «Таанымдын предмети», «Тааным теориясынын эки жолу».
Илимдерди айырмалоо
Виндельбанддын жолун жолдоп, Риккерт илимдерди алардын изилдөө усулдары боюнча айырмалайт, атап айтканда: кайталануучу, табият илимин түзүүчү кубулуштардын жалпы белгилерин таанып-билүү; ал эми кайталанбай турган кубулуштардын жеке өзгөчөлүктөрүн таанып-билүү тарыхты түзөт. Биринчи учурда ал табият илимдеринин усулу, генерализациялоочу усул деп аталат, экинчи учурда ал тарых усулу, ал индивидуалдаштыруучу усул деп аталат. Табият илимдеринде дайыма недир бир кайталанып турган, дайыма кайрадан калыбына келип тура турган байланыштар жана мамилелер ачылып турат. Тарыхта болсо бир жолку, индивидуалдуу окуялар сүрөттөлөт.
Таанымдын генерализациялоочу жана индивидуалдаштыруучу усулдары табият илимдери да, ошондой тарых да жекеликке да, жалпылыкка да көңүл бургандыгына карабастан, экөө бири-бирине карама-каршы усулдар болуп саналат. Бул усулдар логика жагынан карама-каршы турат, анткени алар ар башка кызыкчылыктарды: жалпылыкка болгон кызыгууну жана жекеликке болгон кызыгууну чагылдырат. Табият илимдери менен тарыхтын ортосунда принципиалдуу жана негизги айырмачылык дал мына ушунда. Ушунун негизинде Риккерт жаратылыш жөнүндөгү илимдерди маданият жөнүндөгү илимдерден айырмалап бөлөт.
Ошону менен бирге Риккерт табият илимдери менен тарыхтын ортосундагы айырмачылык методологиялык жана логикалык гана карама-каршылыкка ээ, чындыгында экөө тең өз ара тыкыс байланышып турат, башкача айтканда илимдердин эки тобун тең көп сандаган нерселер байланыштырып тургандыктан Риккерт бул түшүнүктө башкалар менен болгон чыныгы байланыштарды ажыратып көрсөтөт. Ошондуктан, Риккерт өзүнүн талдоосунун жыйынтыгын «географ жер шарында ориентир алуу үчүн колдонуучу сызык-чийимдер менен, так ошондой эле чыныгы нерселерге эч кандай ылайык келбей турган сызык-чийимдер менен» салыштырууга болот деп эсептейт [Жаратылыш жөнүндөгү илимдер жана маданият жөнүндөгү илимдер. СПб., 1911. 36-6.].
Тарых жөнүндө жобосу
Илимдерди табият жана тарых илимдерине бөлүүдө Риккерт тарых гана чыныгы илим, анткени анын чындык менен гана иши болот деген жобого келет. Риккерт мындай деп жазат: «биз ачкан принципиалдуу логикалык карама-каршылык түшүнүктөр менен иши болгон илимдин жана чындык менен иши болгон илимдин ортосундагы карама-каршылык катарында мүнөздөлүшү мүмкүн» [Табият илимдери жаратуучу түшүнүктөрдүн чектери. 230-6.]. Риккерт тарыхый тааным теориясын түзүүгө умтулган. Риккерт түшүнүктөрдү жаратуучу эки бирдей мүмкүн болуучу логикалык жолдор катарында табият илимдери менен тарыхтын тең укуктуулугун формалдуу түрдө тааныса да, бүткүл чындык келип такала турган индивидуалдуулук жөнүндөгү илим катарында тарыхый таанымга артыкчылык берет. Риккерт табият илимдери да жана тарых да чындыкты кайра курат, бирок тарых чындыкты реалдуулуктун мүнөзүн чагылдыра турган багытты карай кайра курат, ошондуктан ал талашсыз артыкчылыкка ээ деп эсептейт. Тарых илиминде таанымдын предмети менен таанымдын усулу бири-бирине көбүрөөк адекваттуу түрдө ылайык келет дейт Риккерт. Тарыхый таанымда тааным усулу индивидуалдуулук жөнүндөгү түшүнүктөр аркылуу ишке ашырылат. Ушулардын баардыгы тарыхты чындык жөнүндөгү артыкчылыгы бар илимге айландырат.
Тарых маданияты
Бирок тарых илими да, Риккерттин оюна ылайык, чындыктын көчүрмөсүн ушул сөздүн анык маанисинде толук бере албайт. Эгерде тарых индивидуалдык окуялар жөнүндө гана баяндай турган болсо, анда ал кандайча илим боло алат? Бул жерде да Риккерт материалдык факторду алып киргизип, тарых бытиени учу-кыйырына көз жетпеген нерседен учу-кыйырына көз жете турган үзгүлтүктөргө айландырат деп эсептейт. Бул, маданияттын өзгөчө обьект катарында жашап тургандыгынан улам гана ушундай болушу мүмкүн. Маданият түшүнүгү, Риккерттин оюна ылайык, түшүнүктөрдү индивидуалдаштырып түзүү принцибин алда канча толук билдирет. Ошол эле убакта маданият обьектилери баалуулуктар катары да каралууга тийиш.
Риккерттин пикирине ылайык «баалуулук» түшүнүгү гана маданий процесстерди жаратылыштын кубулуштарынан ажыратып билүүгө мүмкүндүк берет. Баалуулук түшүнүгү чындыктын көптөгөн индивидуалдык предметтеринен недир бир бүтүндүктү бөлүп алууга, маанилүү нерсени маанилүү эмес нерседен бөлүп алууга тарыхчыга мүмкүндүк берет. «Баалуулукка таандык кылуу гана индивидуалдык айырмачылыктардын чоңдугун аныктай алат. Ошонун аркасында гана биз бир процессти байкап, экинчи бирин арткы планга жылдырып кое алабыз... Кайра жаралуу же романтикалык мектеп тарабынан пайда болуп жүрүп жаткан бир мезгилдүү (кайталанбоочу) жана индивидуалдык процесстер, эгерде бул процесстер саясый, эстетикалык же башка жалпы баалуулуктарга тиешеси жок болгондо, бир да тарыхчыны кызыктыра албас эле» [Табият илимдери жаратуучу түшүнүктөрдүн чектери. 315-316-6.].
Маданият тууралуу
Риккерт үчүн маданият түшүнүгү тарых илиминин предметин жана усулун аныктай турган нерсе. Маданият дегенибиз — недир бир бүтүндүк, тарыхый тааным бул бүтүндүктөн маанилүүнү маанилүү эместен бөлүп алат.
Ошентип, Риккерт бытие түшүнүгүнөн башка да баалуулук түшүнүгүн бөлүп көрсөтөт, бул түшүнүк бытие менен бир катар коюлат. Баалуулук — бул бар болуп жашап турган нерсе, бул «ар кандай бытиеден жогору турган маңыз».
Философиянын дүйнөлүк проблемасы
Чындыктын жана баалуулуктардын ушул өз ара катышынан, Риккерттин пикирине ылайык, философиянын чыныгы дүйнөлүк проблемасы келип чыгат, бул проблема эки падышачылыктын: чындык менен баалуулуктун карама-каршылыгында турат. Бул карама-каршылык «обьект менен субьектинин карама-каршылыгынан» алда канча кеңири. Субьектилер обьектилер менен бирге чындык дүйнөсүнүн бир бөлүгүн түзүшөт. Буларга экинчи бөлүк — баалуулук карама-каршы турат. Дүйнөлүк проблема ушул эки бөлүктүн өз ара мамилелеринин жана алардын өз ара биримдигинин проблемасы» [Ошонун өзүндө. 34-6.]. Риккерт боюнча, бытиенин айрым проблемалары атайын илимдердин предмети болуп саналат, ошондуктан философия үчүн бир да таза түрүндөгү бытиелик проблема калбайт. Философиянын алдында атайын илимдердин милдети боло албай турган дүйнөлүк бир бүтүндүктү таанып-билүү милдети турат. Чындыктын бир бүтүндүгү — чындыктын таза түшүнүгү эмес, бул бүтүндүктө чындык баалуулук менен айкалышып турат. Философия баарынан мурда баалуулуктарды камтып турган проблемаларды изилдейт.
Жыл ажыраш
Жыл ажыраш - кыргыздын байыркы календары боюнча эски жыл бүтүп, жаңы жыл келди деген күнү аткарылуучу салттык ырым-жырымдар. Ал «эски жыл ажырады, жаңы жыл жалгады» деп айтылат. Жыл ажыраш күн-түн теңелген мезгилге, 18-20-марттарга туура келет. Кыргыздын байыркы илим-билими боюнча, жаңы жыл асман мейкиндигинен Балык жылдыз көрүнгөндө же 20сынан 21-мартка оогон түнү келери айтылат. Бул календардагы таң каларлык тактыкты кыргыздар эч кандай асман приборлорусуз эле тактап коюшкан. Бул маалыматтар кытай жыл баяндарында айтылгандыгы белгилүү. Жыл ажыраш мезгилинде кыргыздар көк арчаны, чекендини, бүчүрдү күйгүзүп, үй-бүлөнү, малды жана үй ичин аластайт, ошондой эле жаңырган жылда мал-жандын, эл-журттун эсен-аман, тынч, кырсыктан тышкары жана эгин тегиндин берекелүү болушун тилеп, Кудайга, жер-суу, тоо-ташка сыйынышкан, арпадан, буудайдан көжө жасап, сууга агызышкан. Үй-бүлө, кошуна, урук-туугандары менен ичишкен. Бул түнү дөбөлөргө от жагышып, жарык кылышкан. От адамды жана аны ички джжэхэээжээүйнөсүн тазартат деген ишеничте болушкан. Эртеси күнү жалпы элдик майрам уюштурулуп, байге, улак, эңиш, башка ат оюндары, аскер оюндары, балбан күрөш жана башкалар уюштурулган.
Мерценариялар
Мерценариялар (лат. Mercenaria) — океанда жашоочу чоң үлүлдөрдүн бир уруусу, буларга Стимпсон мерценариясы (лат. M. stimsoni) кирет.
Кан группалары
План:
1)	Кандын буртук элементтери
2)	Кандын иммундук касиети ( антиген, антитело)
3)	Кандын группалары жана аларга муноздомо
4)	Система-резус, мааниси жана озгочолугу
Колдонулган адабияттар
Кандын буртук элементтери Кандын буртук элементтери 3 группага болунот:эритроциттер,лейкоциттер жана тромбоциттер. Эритроциттер. Кандын клеткаларынын негизги максатын тузуучу кызыл кан клеткалары.Гректин «erithros»-кызыл деген созунон алынып,канга кызыл тус берип турат.Канда эритроциттердин саны туруксуз келет.бийиктикке которулгондо,томонку атмосфералык басымда,сууну коп жоготкондо,куч эмгектеринде,эмициялык сезимдердерде кобойуп турат.Эритроциттердин канда кобойуп кетишин эритроцитоз ал эми азайып кетишин эритропения дейбиз. Эритропения канды коп жоготкондо,кан иштеп чыгуучу органдарда эритроциттердин пайда болушу томондогондо же бузулган байкалат.Эритроциттерди эн жука гупкалар менен салыштырууга болот,анын бардык жылчыктары гемоглабинге толгон.Ар бир эритроцитте 265 млн молекулага чейин ки гемоглобиндер болот. Гемоглобин (Нb)-татаал химиялык бирикме,ал белок глобинден жана темирден турат.Ал кычкылтек жана комур кычкыл газы менен женил биригип,туруксуз кошулманы пайда кылат да,аларды женил беруу касиетине ээ болот.Гемоглобиндин бул озгочолугу дем алуу процесинин негизин тузот. Чон кишинин канында 700-800 граммга чейин гемоглобин болот.Скелет булчунунда миоглобин деген белок бар,ал организмдеги кычкылтектин 14 %ке жакынын кошуп алышы мумкун. Лейкоциттер. Бул ядросу бар ак кан денечеси жана оз алдынча кыймылдоого жондомдуу (кандын калган де нечелеринде мындай жондомдуулук болбойт, алар канга кошулуп агат). Тузулушу боюнча эки группадагы лейкоциттерди ажыратабыз-буртуктуу жана буртуксуз. Буртуктууго эозинофилдер, базофилдер жана нейтрофилдер, буртуксузго-моноциттер жана лимфоциттер кирет. Айрым лейкоциттердин кандагы саны туруксуз келет: ал жашка жана башка артурдуу абалдаргр жараша озгорулуп турат. Чон кишилерде лейкоциттердин саны 1мм куб канда 4-8 минге чейин жетип, озгоруп турат. Канда алардын азайып кетишин лейкопения деп аталат. Бул лейкоциттердин пайда болушу томондогондо байкалат. Ал эми лейкоциттердин санынын кобойушу лейкоцитоз деп аталат. Ал кандын кайрадан болуштурулушунун эсебинен, тамак ичкенден кийин, артурдуу эмоциялык сезимдерде, куч жумшалганда пайда болушу мумкун. Лейкоциттердин эн негизги кызматы организмди инфекциялардан коргоо болуп эсептелет. Канга коркунучтуу заттар кирип кеткен учурда лейкоциттер аларга умтулуп жетип, зыянсыздандырат. Тромбоциттер. Тромбоциттер 1842-жылы ачылган. Булар ядросуз, тегерек же суйру формадагы кан клеткалары. Булар жиликтеги кызыл мээден пайда болот. Чон кишинин 1мм куб канында 250-400 мин тромбоцит болот. Тромбоциттерге кандын уюшундагы негизги роль таандык. Кандын уюу процесси уч стадияда отот. Биринчи стадияда озгочо заттын таасир этишинин натыйжасында тромбоциттин уболонушунон канга чыккан кальций тузунан жана кандын белогунан тромбопластин пайда болот. Экинчи стадияда тромбопластин канда дайыма болуучу зат протромбинге таасир этуу менен аны тромбинге айландырат. Учнчу стадияда тромбиндин таасири астында, кальций тузунун катышуусунда кандын белогу фибриногенден эрибес белок фибрин пайда болот.
Кандын группалары жана аларга муноздомо Байыркы убактардан бери эле адамдар канга чон маани берип келишкен. Оору, карылык жана олумду, булардын баарын анын озгорулушу менен байланыштырышкан. Жаш адамдардаг каны кары адамдардын канына караганда коп тиричилик кучун кармайт деп божомолдошкон. Байыркы замандарда жаш балдардын канын карыган адамдарга куйганда алардын жаштыгы кайрылып келет деген миф жаралаган. Булардын аркасында адамдар кырсыктарга кабылган: кан куюудагы аракеттерден адамдар бат-бат олуп турушкан. Алардын себеби миндеген жылдарга табышмак боюнча кала берген. Жашыруун сыр биздин кылымдын башында ачылган. 1901-жылы веналык врач Карл Ландштейнер, ал эми 1907-жылы чех врачы,психиатр Ян Янский бири-бирине байланышпай туруп, кандын группасы жонундогу окууну тузушкон. Агглютинация. ХХ кылымдын башында эритроциттердин агглютинация кубулушу ачылган. Агглютинация эритроциттердеги антигендердин – агглютиногендердин жана плазмадагы антителолор – агглютининдердин оз ара аракетинин натыйжасында журот. Агглютинация процесси кандын группаларын аныктоонун негизи болуп саналат. 1901-жылы К.Ландштейнер кишинин эритроциттеринен эки желимдоочу фактор ачып, аларга А агглютиноген жана В агглютиноген деген аттарды берген. Корсо, кээ бир кищилердин канында агглютиногендер таптакыр жок экен (I группа), башка кишилердин канында А агглютиноген гага болсо (II группа), учунчулордукундо В агглютиноген гана болот экен (III группа). Кийинчерээк К.Янский кандын IV группасын ачып, мындай группадагы кандын эритроциттеринде А жана В агглютиногендер чогуу кездешкенин далилдеген. Ал эми кандын плазмасында ошого жараша эки желимдоочу агенттер – а жана в агглютининдер табылган бир кишинин канында бир убакта А агглютиноген жана а агглютинин, ошондой эле В агглютиноген жана в агглютинин кенздешпейт, ошондуктан организмде оздук эритроциттердин агглютинациясы журбойт. Кандын группасына муноздомо Янском классификациясы боюнча
Группанын аталышы	Сывораткадагы агглютининдер	Сывораткадагы агглютиногендер Нол группасы (I )	а+ в	Жок болот А группасы (II)	в	А В группасы (III )	а	В АВ группасы (IV )	Жок болот	АВ Бир кишиден экинчи кишиге кан куюу учурунда эритроциттердин агглютинациясы журушу мумкун. Себеби, канда бир убакта окшош агглютиногендер жана агглютининдер болуп калышы мумкун. Ошондуктан, I группадагы каны бар кишиге I группадагы гана кан куюлушу керек. Биринчи группадагы канды башка баардык группадагы каны бар кишилерге куя берсе болот. II группадагы канды II группага жана тескерисинче III группадагы канды II группага куюга болбойт. IV группадагы канды IV гана группага куюга болот, ал эми IV группадагы канга бардык группадагы канды куюга болот.
Донордун (кан беруучу) жана реципиенттин каны кошулганда А жана а факторлору же В менен в кездешкенде гана агглютинациянын болушу байкалат. Канды бир адамдан экинчисине куйганда реципиенттин сывораткасынын касиетин жана донордун эритроциттерин эске алуу менен жургузулот Донордун канынын сары суусунун касиети эске алынбайт, себеби ал реципиенттин канына кошулганда озунун агглютинациялык касиеттерин жоготот. Адам канынын группасын аныктоо методдору туз жана кыйыр деп болунот. Эгерде лабораторияда стандарттык свораткалар болбой калса, анда аныктоо туз методу менен жургузулот.
Система – резус, мааниси жана озгочолугу Кандын антигендик системасынын 2- белгиси болуп резус- система эсептелет. Окумуштуу К. Ландштайнер маймылдын ( Macacus rhesus) канын бакма коендорго куюп, алардан макалалардын агглютиногендерине каршы антителолору бар сары суу алышкан. Кыскача Rhesus созунун баш тамгасы Rh символу колдонулат. Азыркы учурда резус – фактордун 27 группасы белгилуу. Алардын эн эле активдуусу болуп антиген Rh0 ( D) эсептелет. Ушул фактордун адам канында болушу жана болбошуна карап экиге болунот: резус – он (Rh+) жана        резус – терс (Rh-).
АВО же Rh группалык факторлору боюнча кандарды туура эмес куюштуруу оорулардын татаалданышына алып келет. Мында канды кандагы антиген озунун антителосу менен дал келбегендей кылып куюу керек. Мындай учур бир гана томонку учурда болот. Эгер куюлуучу донордук кан жана реципиенттин каны да бир турдогу группалардагы адамдын каны болсо. Мындан канды куюштуруунун негизги эрежеси келип чыгат: I группадагы канды I группага, IIни IIге, IIIту IIIко, IVту IVко. АВО системасындагы антитело чыныгы жана даяр, анткени                             « антиген+ антитело» реакциясы, биринчи эле канды  куюштурууда журот. Ал эми Rh системасындагы антитело иштелип чыккан, ошондуктан                         « антиген+ антитело» реакциясы канды кайталап куюштурууда журот, ал эми 1- куюштурууда антителолорду болуп чыгаруу процесси гана журот. Гемотрансфузиондук татаалдашуунун клиникалык пайда болуусу. Канды куюу учурунда же бир аз убакыттан кийин: тынчсызданууну, дуулугу, булчундардын, журоктун ооруусу, дем жетпоо, дем алуунуну кыйындашы пайда болот. Андан кийин шалдыроо, давлениенин томондошу, журоктун согуу ритминин бузулуусу журот. Мындан тышкары беттин онунун бузулуусу( кызаруу, бозоруу), кусуу, температуранын жогорулашы, журот, кээде олумго алып келиши мумкун.
Резус – конфликт томонку учурда пайда болот: эгерде резус – он канды резус – терс канга кайрадан куюда пайда болот. Биринчи куюда антителолордун иштелип чыгышы стимулдашат, экинчи куюда эритроциттердин агглютинациясы журот жана гемотрансфузиондук шок пайда болот. Колдонулган адабияттар:
1)	« Физиология крови»             Б 2007
2)	« Физиология с элементами анатомии»    Б 2009
3)	 Тулобаев А.З « Физиология»                          Б 2010
Орташа Грязная
Орташа Грязная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Грязная дарыясынын сол жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кесиптик жумушчу станция
Кесиптик жумушчу станция, кесиптик жумушчу станциясы (англисче Professional workstation) – сандык жана интегралдык схеманын дизайны, архитектуралык чиймелер, техникалык долбоорлоо жана чиймелерди иштеп чыгууда кесиптик колдонмолорду оптималдаштыруучу жогорку өндүрүмдүү жеке компьютер. Кесиптик жумушчу станциялар демейде чоң экрандуу, кубаттуу микропроцессорду колдонот жана чоң өлчөмдүү эске ээ. Кесиптик жумушчу станция жеке компьютерлерге караганда кымбат жана демейде Unix иштетүү системасынын башкаруусу жана иштейт. Жумушчу станциялардын акыркы моделдери жана жогорку өндүрүмдүү жеке компьютерлер арасындагы айырма барган сайын азаюуда. Себеби жеке компьютерлердин кубаттуулугу жогорулоодо.
Жылкычы кой
Жылкычы кой - кышында жылкыларды кыштоодон алыскы талааларда багып жүргөн колуктунун атасынын жылкычысы күйөө баланын айылына келип сурай турган кой. Салт боюнча күйөө баланын атасы ага кой же акча берген.
Кремний карбиди
Кремний карбиди, карборунд, SiС —кремний менен көмүртек бирикмеси, техникада колдонулган эң керектүү карбиддин бири. Таза түрүндө К. к. түссүз, алмаздай жалтыраган кристаллдар. Техникада К. к. жашыл же кара көк түстө болот. К. к. 2830°С эрийт, таза түрүндө изолятор болуп эсептелет. Тазаланбаган К. к. жарым өткөргүчтүк касиеттери бар. К. НNО3 менен НF к-таларынын аралашмасы таасир этет. Н3РО4 230°С жана хлор газы 400-600°С таасир этишет. Кычкылтек тогунда 800°С оксидке өтө баштайт. Эритилген щелочтор менен аба чөйрөсүндө реакцияга кирет.
SiС + Na2СО3+ 2О2 = Nа2SiO3+ 2СО2
Женева көлү
Женева көлү, Леман көл — (кельт тилинде gеnа – чат, дарыя чаты) Швейцария менен Франциянын аймагында, Батыш Альп жана Юра тоолорунун аралыгындагы өрөөндө деңиз деңгээлинен 372 м бийикте жайгашкан. Аянты 582 км2, узундугу 72 км, тереңдиги 310 мге чейин. Жээгинин көп бөлүгү бийик, тик. Женева көлү аркылуу Рона дарыясы агып өтөт. Кеме жүрөт. Жээгинде Женева, Лозанна шаары (Швейцария) орун алган. Климаттык жана бальнеолдук курорттору: Веве, Монтрё (Швейцария), Эвьян-ле-Бен (Франция) жана башка, туризм өнүккөн.
Кремний карбиди
SiС + 2КОН + 2О2 = К2SiO3+ Н2О + СО2
К. к. Nа2О2 менен таасир эткенде натрийдин силикаты жана карбонаты пайда бо-лот. Ве тобундагы металлдар оксиддери 1000°С, оор металл оксиддери 1300-1370°С К. к-н ажыратат. К. к. электропечте 2000-2200°С кварц куму (51-55%); кокс (35-40%), КС1 (1-5%), жыгач күкүмү (5-10%) аралашмасынан алынат:
SiO2 + 2С = Si + 2СО; Si + С = SiС
К. к. кайрактар, ысыкка туруктуу буюмдар, электропечтер ысытуучу элементтери жана курулуш материалдары жасалат.
Кашкелең ашуусу
Кашкелең ашуусу — Иле Ала-Тоосунда, Каскелең суусунун алабында жайгашкан. Алматы облусун Чоң-Кемин өрөөнү менен байланыштырат. Бийиктиги 3716 м. Капталдары тик. Тоо кырларынын ашуудан салыштырмалуу бийиктиги 400—500 м. Негизинен протерозой жана палеозойдун гранит, сиениттеринен турат. Ашуу аркылуу 1856-ж. саякатчы жана географ П. П. Семенов-Тяньшанский өткөн. Июнь — сентябрь айларында жол ачылат.
Блю Аш (Огайо)
Калкы - 12513 киши. Болжолдуу аянты - 19.9 км². FIPS коду — 39-07300.
Бульдозер
Бульдозер - алдында асма калагы (негизги иштөөчү органы) бар трактор же өзү жүрүүчү шасси. Бульдозер жер казуу, кык чыгаруу, дарак жыгуу, сугат тармагын, көлмө, байламта куруу, аянтты тегиздөө ж. б. жумуштарга колдонулат. Бульдозердин калагы трактордун түртүүчү рамасына бириктирилет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Метохалар
Метохалар (лат. Methochidae) — чагуучу жаргак канаттуу каскактардын бир тукуму, буларга чабандестей метоха (лат. Methocha ichneumenoides) кирет.
Сууда сүзүү
Сууда сүзүү — спорттун массалык жана кеңири таралган түрү. Анда бүт булчуң системасы иштеп, организмдин келишимдүү өсүшүнө түрткү берет. Сууда сүзүү менен такай машыгуу балдарда муундардын кыймылдуулугун, чыдамкайлыкты, күчтү, ыкчамдыкты, өнүктүрөт, буттун, колдун, дененин булчуңдарын бекемдейт, келбеттин бузулушун алдын алат жана оңдойт. Буга байланыштуу дарыгерлер келбеттин бузулуусунда жана омуртканын кыйшаюусунда Сууда сүзүүнү сунуш кылат. Ошондой эле сууда сүзүү денени чыңдоонун эң жакшы каражаты. Мында кан айлануу жакшырат, анткени дененин горизонталдык абалында буттан келүүчү вена канынын келиши жеңилдейт, көп булчуңдардын жыйрылышы, суунун денеге басымы, терең дем алуу ткандын кан менен жабдуусун жакшыртып, жүрөк ишин жеңилдетет. Сууда сүзүүнүн турмуштук мааниси да чоң. Сууда сүзгөндөр көп учурда өзүнүн жана сууга чөккөндөрдүн өмүрүн сактап калышат. Балдарды сууда сүзүүгө 4—5 жашынан үйрөтө баштаса болот. Ал эми спорттук сууда сүзүү атайын даярдыкты талап кылат. Жаш спортсмендерди машыктыруу акырындык менен врачтын көзөмөлүндө жүргүзүлөт. Балдарды спорттук сууда сүзүүгө үйрөтүүнү 7—8 жашынан, такай машыгууну 9—11 жаштан баштоо керек. Жашы өтүп калган адамдар сууда сүзүү боюнча машыгууну сөзсүз врачтын көрсөтмөсү боюнча баштоолору зарыл. Атеросклероз, гипертония оорусу, өпкөнүн өнөкөт сезгенүүсү жана башкалар ооруларда кышында сууда сүзүү менен машыгууга болбойт. Сууда сүзүү мезгилинде башка резина калпак кийүү сунуш кылынат.
Уньша (дарыя)
Уньша — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 281 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кремний кош оксиди
Кремний кош оксиди, кремнезём, кремний ангидриди, SiO2 — кремний менен кычкылтек бирикмеси. Балкып эрүү 1728°С, кайноо 1590°С. Жаратылышта кварц, тридимит, кристобалит, китит, коусит минералдары түрүндө кездешет. Анын кристаллдык модификациясы түрлөрү көп, кварц минералы жана башка түрүндө жер кыртышынын массасынын 12% түзөт. Сууда, к-таларда (плавик к-тасынан башка), орг. эриткичтерде эрибейт. Щелочтордо жакшы эрийт. Фтор, фтордуу суутек менен реакцияга кирет. Суу буусунун атм-сында кремний хлориди (SiCl4) буусун курамдык бөлүккө ажыратуудан (1100-1400°С) аморфтуу кремнезём пайда болот. Анын салыштырма беттик аянты чоң 175-380 ''м2/г. ''К. к. к. радиотехникада, силикат ө. ж-да, айнек, фарфор, фаянс, керамика, силикат кирпичтерин, цемент жана башка алууда колдонулат.
Жаза
Жаза – кылмыш кылгандыгы үчүн күнөөлүү деп табылган адамга колдонулуучу мамлекеттик мажбурлоо, ошондой эле коомдук мамилелерди коргоонун каражаты. Мурда адат укугу боюнча кыргыздарда өлүм, кун, айып, маскаралоочу жаза, денеге залал келтирүү, айыпкерди жабыр тарткан адамдын же анын туугандарынын колуна берүү, күнөөкөрдүн бардык мүлкүн тартып алуу, элден кууп жиберүү жана башка жаза колдонулган. Өлүм жазасы кыргыздарда өтө эле чанда колдонулган. Жабыр тарткан жактын макулдугу боюнча кээде өлүм жазасы кун менен алмаштырылган. КРдин мыйзамдарынын негиздеринде жаза кылмышкерди жазалоо гана эмес, аны оң жолго салуу, эмгекке ак ниеттүү мамиле кылууга, мыйзамдарды туура, так аткарууга жана жашоо эрежелерин урматтоого тарбиялоо, кылмыш жасоонун алдын алуу максатын көздөйт. Жаза өлчөмү кылмыштуу ишке байланышкан бардык жагдайды, кылмышкердин керт башын, күнөөнүн деңгээлине жараша жана башка жагдайларды эске алуу менен аныкталат. Жазанын негизги жаза (эркинен ажыратуу, сүргүнгө айдоо, жер которуу, эркинен ажыратпаган түзөтүү эмгеги, кандайдыр бир белгиленген кызматта иштөө укугунан ажыратуу, кызматтан бошотуу, штраф, коомдук уяткаруу жана башка) жана кошумча жаза (мүлктү конфискациялоо, аскердик же атайын наамдан, ата-энелик укуктан ажыратуу жана башка) сыяктуу түрлөрү бар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кесиптик лексика
Кесиптик лексика– белгилүү бир кесипке таандык болуп айтылган сөздөр. Мисалы, врач, хирург, дарыкана, операция ж. б. медицина кызматкерлерине; живопись, графика, скульптура, портрет ж. б. сүрөтчүлөргө; очерк, аңгеме, повесть, поэзия, роман ж. б. жазуучуларга таандык.
Жаза алмаштыруу
Жаза алмаштыруу – соттун (өкүмдү аткаруунун жүрүшүндө) өкүмдө көрсөтүлгөн жазаны алмаштыруусу; мыйзамда көрсөтүлгөн жагдайларда гана жол берилет. КР кылмыш-жаза мыйзамдарына ылайык, аз же орто оордуктагы кылмышы үчүн эркинен ажыратылган мөөнөтүн өтөп жаткан кишиге, сот анын жүрүм-турумун эске алуу менен, өтө элек мөөнөтүнүн калганын жазанын бир кыйла жумшак түрү (ар бир жазанын түрү үчүн мыйзамда белгиленген чектерде) менен алмаштырат. Мында адам жазанын кошумча түрүнөн толук же жарым-жартылай бошотулушу мүмкүн. Жаза бир кыйла катуу түрү менен да алмаштырылышы мүмкүн (м.: айып акчасын төлөөдөн баштартканда кара жумушка, түзөтүү иштерине же жазалоонун ушул түрлөрү үчүн каралган, белгиленген айыптын көлөмүнө жараша мыйзамдарда каралган түрлөрүндө камоого).
Пустынский Моченец
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Америка
Америка - Батыш жарым шардагы дүйнө бөлүгү. Чыгышынан Атлантика, батышынан Тынч, түндүгүнөн Түндүк Муз, түштүгүнөн Түштүк океандары менен чулганат. Эки материктен (Түндүк Америка жана Түштүк Америка) турат. Экөөнүн ортосундагы чек Дарьен (айрым учурларда Панама) мойногу аркылуу жүргүзүлөт. Түндүк Американын түштүгүн Борбордук Америка, Вест-Индия жана Латын Америкасына бөлөт. Американын курамына, ошондой эле дүйнөдөгү эң зор Гренландия аралы жана материктерге жакын жайгашкан аралдар кирет. Жалпы аянты 42,5 млн км2. Түндүк жана Түштүк Америка бири-биринен обочо, башка дүйнө бөлүктөрүнөн алыс жайгашкандыгына, аянтынын кыйла зордугуна, геологиялык түзүлүшү жана рельефи бирдей болсо да табиятынын кескин айырмачылыгына карата эки материкке ажыратылган. 10-11-кылымда Американын түндүк-чыгыш жээгине европалыктардан биринчи жеткен нормандар болгон. 1492-1503-ж. Х. Колумб тарабынан ачылган Антил аралы жана кургактыктын жээгинин бир бөлүгү - Индия деп жаңылыш кабыл алынган. Флоренциялык Америго Веспуччи жаңы ачылган жерлерди - Жаңы Дүйнө деп атаган. 1907-ж. лотарингиялык картограф М. Вальдземюллер өзүнүн «Космографияга кириш сөзүндө» Батыш жарымшардагы жаңы ачылган жер дүйнөнүн жаңы бөлүгү деп болжолдоп биринчи айткан флоренциялык Америго Веспуччинин ысымынан атаган.
Бангкок
Бангкок (กรุงเทพฯ, Крунгтхеп, же กรุงเทพมหานคร, Крунг Тхеп Маха Накхон) — Таиланд мамлекетинин борбор шаары. Калкы 6,7 млн (2005; агломерациясында 9,0 млн). Түштүк Кытай деңизинин Сиам булуңунан 30 км, Чаупхрая (Менам дарыясынын куймасы) боюнда жайгашкан. Өлкөнүн негизги деңиз. Шаардын деңиз жак жээги. жана дарыя порту (жылына 50 млн т жүк ташылат). Жолдор тоому. Эларалык аэропорту бар. 16-кылымдагы кыштактын ордуна 1782-ж. Пья Чакри (Рама I деген ат менен такка отурган) тарабынан негизделген. Тайлар Крунг-Тхеп («Периштелер шаары») деп аташкан. 18-кылымдын аягынан ири соода жана маданий борборго айланган. Рама II (1809-24) жана Рама III (1824-51) бийликте турган мезгилде көптөгөн будда храмдары (ваттар), мектептер, китепканалар, ооруканалар жана каналдар курулган. Шаардын жаңы көрүнүшү Рама IV (1851-68) ж-а Рама V Чулалонгкорндун (1868-1910) тушунда түзүлгөн. Алар шаарды жашылдандырып, жолдор түйүнүн курдурткан. 1900-ж. 1-темир жол ишке киришкен. Улуттук зодчийликтин эстелиги болгон 400гө жакын монастырлар (ваттар) бар. Дарыянын оң жээгинде, Арун ватында («Күн чыгыш» храмы) бийиктиги 74 м болгон, фарфордун кесектери менен кооздолгон мунара сыяктуу силуэт (ыйык Меру тоосунун өзү) борбордун архитектуралык символу. Ал эми дарыянын сол жээги тарыхый бөлүгү (Раттанакосин) королдор сарайын, храмдарды (анын ичинде Пхракэу ваты же «Зымырыт будда» храмы, 15-к.) камтыйт. Чакри король династиясынын колодон жасалган скульптуралары Пхракэу ватында жайгашып, галереянын дубал тосмолору «Рамаяна» темасында кооздолгон. Пхо ватында Будданын алтындын буусуна кармалган 45 метрлик (жаткан) статуясы (19-кылым) бар. Пхуттхансаван храмындагы алтарь Будданын колодон жасалган скульптурасы (13-кылым) жана дубалга тартылган живопись (18-кылым) менен кооздолгон. Ошондой эле 18-19-кылымдагы храм жана сарай курулуштары, Чакри король сарай комплекси (Махапрасат, 18-кылымдын башы 20-ккылым), Сиамда монументалдык эстеликтер (король Чулалонгкорндун атка мингизилген) сакталган. Улуттар үйү (20-к.), отеллдер, 20дан ашык илим коомдук ассоциациялар, илим-изилөө институттар (анын ичинде Король институту, 1933, ж. б.), улуттук китепкана, музейлер, 19-кылымдын турак-жайлары, сүрөт галереясы, улуттук театр, планетарий, зоопарк, парк бар. Ботаникалык бак экспозициясы уюшулгаи. Бангкокдо Азия оюндары (1966, 1978, 1998) өткөрүлүп турат. Бангкок өлкөнүн финансы жана өнөржай борбору. Нефть ажыртуу, жыгаччылык, химия, фармацевтика, электртехника, кагаз, металл иштетүү, күрүч актоочу өнөржайлары иштейт. Автомобиль чогултулат. Кеме верфи бар. Көркөм колөнөрчүлүк (күмүш, жыгач, карапа буюмдар) өнүккөн.
Жаныш-Байыш
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Долон ашуусу
Долон ашуусу (Dolon) - Кыргызстандын Нарын облусундагы Нарын районуна караштуу тоолуу аймакта жайгашкан ашуу. Ал Бишкек-Торугарт багытында автоунаа өтчү негизги канжолдун таманында жайгашкан. Деңиз деңгээлинен 3000 метрдей бийик (бул бел 2014-жылдын күз айларына чейин дээрлик 3030 метр бийик болчу, жолду оңдоо иш-аракетинин натыйжасында кыйла жапыздатылып казылды).
Жалпы маалымат
Ички Теңир-Тоодо Байдулу жана Соң-Көл тоолорунун кесилишинде жайгашкан.
Сарыбулак жана Кичи-Кара-Кужур сууларынын алабын бөлүп турат.
Бийиктиги 3000 (мурда 3030) м. Айланасындагы чокулар ашуудан 200—300 м көтөрүңкү. Ашуудан өткөн жолдун рельефи анча татаал эмес. 1970-жылдарга чейин эски ашуу кыйла татаал жана опурталдуу болгон.
Сары-Булактын өрөөнү жак капталы жантайыңкы, Кичи-Каракужур капчыгайына тик түшөт.
Тоолор негизинен ортоңку жана үстүнкү девондун кызыл түстүү кум, шагыл, сланец,акиташ теги жана үстүнкү карбондун трахит, базальт, дацит-липариттүү порфирит,туф тектеринен турат.
Айланасынын табияты кооз. Ашуу аркылуу эл аралык Бишкек — Торугарт - Улуу-Чат - Кашкар унаа жолу өтөт. Канжолодун басымдуу бөлүгү асфальтталган.
Долонго арналган чыгармалар
Жазуучулар Чыңгыз Айтматов, Кеңеш Жусупов ж.б., акындар Эсенгул Ибраев, Асан Жакшылыков, Эсентур Кылычев, Жолдошбек Бусурманкулов, ж.б. бул ашуу тууралуу ырлар жазышкан.
Росцелин, Иоанн
Росцелин (Jean Roscelin, 1050—1120-ж. ченде) — номинализмдин эң биринчи өкүлдөрүнүн бири. Компьенде туулуп (Франция), ошол жерде каноник болот. Анын эч кандай чыгармасы сакталып калган эмес, анын көз караштары оппоненттери Ансельм Кентерберийскийдин, Абелярдын жана башкалардын Росцелиндин чыгармалары боюнча жазган сын пикирлеринен улам белгилүү.
Росцелиндин көз карашы төмөнкүчө: анын пикири боюнча жеке нерселер гана обьективдүү түрдө бар болуп жашап турат. Ал эми универсалийлер деп аталуучу жалпы түшүнүктөр болсо алар бар болгону аталыштар — ноумендер гана. Багыттын аталышы — номинализм мына ушундан келип чыккан. Росцелиндин философиялык көз карашы номиналисттик концепцияны бир кыйла толук түрдө берет.
Номинализм багыт катарында гносеологияда антик мезгилинде эле пайда болгон, бирок Орто кылымдарда гана ал өз алдынча философиялык агым болуп калыптанат. Реализм жана номинализм бүткүл схоластикалык философия үчүн башкы нерсе болуп саналган маселеде — жалпы түшүнүктөрдүн жаратылышы жөнүндөгү теориялык талаш-тартышта аша чапкан позицияларды тутушат.
Росцелин аша чапкан номинализм позициясында туруп, универсалийлер, башкача айткандажалпы түшүнүктөр — бул бар болгону «үндүн добуштары» гана, алар жеке нерселер менен эч кандай байланышпайт деп эсептеген. Росцелиндин пикири боюнча, жалпы түшүнүктөр тилде гана калыптанат, ал эми чындыгында белгилүү бир касиеттерге ээ болгон айрым жеке предметтер гана бар. Ошентип жалпылык эч кандай обьективдүүлүккө ээ эмес. Жалпылык кала берсе адамдын акылында да обьективдүүлүк катарында таанылбайт.