Өспүрүм_балдар
Өспүрүмдүн психикасы
Өспүрүм курак кишинин психикалык өнүгүшүндөгү, анын инсандык калыптанышындагы маанилүү мезгил. Ушул куракта баланын аң-сезими, айланасындагы болуп жаткан нерселерди талдап баалоосу, ар нерсеге кызыгуусу өсөт. Бала бул мезгилде өтө баамчыл болуп, кыял-жоругу өзгөрөт, таарынчаак келет, айрымдары бой көтөрүп, таш боор боло баштайт, ошондой эле кээсинде уялчаактыгынан жапа чегип, түнт мүнөз пайда болот. Бул куракта өз боюна, сырткы көрүнүшүнө абдан көңүл бурат. Өспүрүмдөр психика жана күч жагынан өсүп жетиле элек болгондуктан, алардын психикасындагы карама-каршылыктар даана байкалат. Алардын айрым кыял-жоруктары чектен чыккан сыяктуу сезилет. Ошондуктан өспүрүмдөргө анын жөндөмүн эске албастан талапты катуу коюуга (мыкты окуу, чет тил, музыка үйрөнүү жана башкалар) ал катуу каршылык көрсөтүп, сабактан, ал тургай үйүнөн качып кетүүсү ыктымал. Мындай жүрүш-турушу менен ал кыйынчылыктан качып, жакындары ага көңүл буруп, аёосуна жетишүүгө умтулат. Мындай абал балага ата-эне аз көңүл бурган учурда (мисалы, үйдө өгөй эне же ата, бөлөк бала) да кезигет. Көп өспүрүмдөр чоң кишилердин (ата-эненин, тарбиячынын) көзөмөлүнөн бошонууга умтулушат. Бул абал өспүрүмдүн өз алдынчалыкка аракеттенгендиги менен түшүндүрүлөт. Мындай учурда бала өз оюн ишке ашырууга, ата-энесинен бөлүнүп кетүүгө, ишке орношууга же башка шаарга барып окууга жана башкалар аракеттенет. Бул ата-эне баланы өтө эле катуу кармаганда, анын ой-пикири менен такыр эсептешпеген үй-бүлөдө көп кезигет. Айрым балдар белгилүү бир кишини, адабий же кино каарманды туурашат (тууроо реакциясы деп аталат). Тилекке каршы бала жүрүм-туруму начар адамды туурап, бузулуп кетиши да мүмкүн. Өспүрүмдөр көбүнчө бирөөлөрдүн көзүнчө эрдик көрсөтүү максатында ар кандай ишке барышат. Бул куракта балдар топтошуп жүрүүнү жактырышат, андай топко кээде кадырлуу, күчтүү, бирок жүрүм-туруму начар балдар жетекчилик кылышы да ыктымал. Өспүрүмдүн жүрүм-турумунун бузулушуна акцелерациянын таасири чоң. Мында акцелерациянын ролу өспүрүмдүн күч жана жыныстык жактан жетилүүнүн ыкчамдыгынан гана эмес, анын күч жана социалдык жактан өсүшүнүн ортосундагы чоң айырмачылыктан болот. Жогоруда айтылган айырмачылыктар өспүрүмдүн жүрүм-турумун бузуп, эгер туура тарбия албаса, анын орунсуз адам болуп калышына себеп болушу мүмкүн. Өспүрүм балдарга жыныстык тарбия берүүнүн мааниси чоң. Өспүрүмдөргө организмде жыныстык жетилүү мезгилинде болуучу физиологиялык өзгөрүүлөр (кыздардын этек кири, эркек балдардын поллюциясы) жөнүндө өз убагында жана кылдат түпгүндүрүү зарыл. Өспүрүм курак — психикалык оорулардын алдын алуудагы жооптуу мезгил. ӨТ — боор клеткалары пайда кылуучу саргыч-күрөң секрет. Ал кишинин, жаныбардын ичегисиндеги май жана май сымал заттарды сиңирүүгө катышат. Өт менен организмден гемоглобин, холестерин жана башкалар кошулмалардын алмашуусунун акыркы продуктусу чыгарылат. Өт негизинен өт кислотасынын туздарынан (фосфолипиддер), билирубинден (боёочу зат, пигмент), белоктор жана физиологиялык активдүү заттардан (гормондор, витаминдер) турат. Өт боор клеткасынан такай бөлүнүп турат. Ал тамак ичпей турганда өт баштыгына чогулат. Тамак ичкенде он эки эли ичегиге бөлүнө баштайт. Ар кандай ооруларда (мисалы, өт жолунун таш оорусу) өттүн химиялык составы, касиети жана саны ар башка болуп, ал диагноз коюуда маанилүү. Жаныбарлардын, айрыкча бодо малдын өтү дары каражат катары пайдаланылат (консерваланган медициналык өт). Ал кээде муундун сезгенүү же бузулуу ооруларында, ошондой эле куяңда, тарамыштын сезгенишинде (тендовагинитте) компресс жасоо үчүн колдонулат. Өт менен дарылоону врач гана сунуш кылат.