cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргызстандагы жаныбарлар
Жерде-сууда жашоочулар (амфибиялар)
Кыргызстандын аймагында жерде-сууда жашоочулардын 4 түрү кезигет: жөнөкөй курбака, данатин курбакасы, борбордук азия жана көл бакалары. Жөнөкөй курбака түздүктөрдө жашайт (Чүй өрөөнүндө). 22 хромосомдуу данатин курбакасы болсо тоолуу жерлерди (Ысык-Көл өрөөнү, Ички Теңир-Тоо) мекендейт. Анын хромосомасы 2 эсеге көп. 3500 м бийиктикке чейинки сырттарда кездешет. Борбордук Азия жана көл бакалары аз санда болсо да республиканын түндүк жана түштүк аймактарына таралган. Борбордук Азия бакасы деңиз деңгээлинен 3500 м бийиктиктеги аймактарда да кезигет. Амфибиялар Теңир-Тоонун шартында ар кандай бийиктиктерде жашайт, улам бийиктеген сайын биомассасы мыйзам ченемдүү азая баштайт. Бул алардын генетикасына байланыштуу. Алардын бийик жерлерге топтолушу булак сууларга байланыштуу. Алар кыштаган булактар толук тоңбойт. Ошондуктан тоолуу жерлерде курбакалар чоң колонияларга топтолушуп, булактарда кышташат. Түздүктөрдө жашаган кадимки курбакалар урук таштарында гана сууга киришет, башка учурда кургакта жашап, кемирүүчүлөрдүн ийиндеринде, үйлөрдүн жер төлөөлөрүндө, жер астында кышташат. Жерде-сууда жашоочулардын  практикалык чоң мааниси бар. Алар мөмө-жемиш менен дан эгиндеринин көптөгөн зыянкечтерин, ошондой эле адамга оору (малга ылаң) таратуучуларды (чиркей, желимче, көгөн дагы ушундай сыяктуу) жок кылышат. Бакалар жана алардын көнөк баштары балыктарга, суу жана саз канаттууларына азык болот, ошондой эле медицинада тажрыйба жасоо үчүн колдонулат.
Канаттуулар
Канаттуулардын Кыргызстанда 368 түрү бар. Бул КМШ өлкөлөрүндөгү канаттуулардын бардык түрлөрүнүн дээрлик жарымын түзөт. Алар (айрыкча таранчы сымалдардын 144 түрү) айыл чарба зыянкечтерин жана оору таратуучу көптөгөн кемирүүчүлөрдү жок кылышат. Үкү, күйкө жана башка жырткыч канаттуулар айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирип, адамга оору (малга ылаң) жуктуруучуларды жок кылышат. Жорулар менен кузгундар болсо тарп жеп, санитардык милдетти аткарат. Кыргызстанда өтө сейрек учуроочу канаттуулардын бири – каракур. Ал Ысык-Көл, Кемин өрөөндөрүндөгү карагайлуу токойлордо гана жашайт. Республиканын башка аймагына эмнеге тарабаганы аныктала элек. Тоодак, безбелдек, булдурук, карабоор, токой чили жарым чөл жана чөл аймактарын мекендейт. Булардын саны барган сайын азаюуда. Ысык-Көл, Соң-Көл, Чатыр-Көлдө жылдын бардык мезгилинде өрдөк, кайырма-соно, чүрөк, кыл куйрук, боз каз жана башкалар жашайт. Алар промыселдик мааниге ээ. Ысык-Көлдө уникалдуу куштар – мала жана тармал бир казандар, тармал кышылдак куу, куркулдак куу, боз каз өңдүү сейрек учуроочу канаттуулар кыштайт. Алгыр куштардан бүркүт, карчыга, шумкар, ителги, кыргый жана башкалар бар. Кыргыздар эзелтен аларды таптап, көп айбанаттар менен канаттууларга (түлкү, коён, кыргоол, өрдөк, кекилик жана башка) салып келишкен. Бирок азыр бүркүт, шумкар жана башка алгыр куштардын саны бир кыйла азайып кетти. Алардын санын сактап калуу жана көбөйтүү максатында 1979-жылы Ысык-Көлдө алгыр куштардын жайы (Орто Азияда биринчи) ачылган. Промыселдик маанидеги канаттуулар - бөдөнө, кекилик, чил жана өрдөк. Канаттуулардан, айрыкча, улар, тоодак, безбелдек азайып кетти. Тоодак менен безбелдек таптакыр жоголуу коркунучунда.
Колдонулган адабияттар
Category:Зоология
Вуч-Юра-Ю
Вуч-Юра-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Адзьва дарыясынын сол жээгинен 283 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Такталачук (Краснокам району, Башкыртстан)
Такталачук — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Куян айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 20 киши. Почта индекси — 452944, ОКАТО коду — 80237812006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Саясий символика
Саясий символика — саясий маданиягтын маанилүү курамдык бөлүгү болуп саналат.
Ал саясаттын дүйнөсүн жана анын маданиятын чагылдырат жана идеалдаштырат. Саясий символиканын элементтери болуп - улуттук-мамлекеттик символикалар (Конституция, желек, герб, гимн, акча белгилери ж.б.); саясий-ритуалдык символика (Президенттин инаугурация аземи, улуттук эц кымбат жерлерге гүлчамбар, гүлдөрдү коюу процесси ж.б.); скульптуралык-архитектуралык символика мамлекетти символдоштуруучу эстеликтерде, скульптураларда, архитектуралык курулуштарда ишке ашырылат. (Өкмөт үйлөрү, Жеңиш Аянттары ж.б.); шаарлардын аталышы, булар менен мамлекеттерди окшоштурушат (Москва - Орусия, Бишкек - Кыргызстан).
Саясий символикага артыкчылык белгиси, желекчелер, эмблемалар ж.б. символдор кирет. Саясий символика коомдун саясий жашоосун ар түрдүү кылат, корк берет, ага символикалык-маданий маанини берет. Ал элдин биригүүсүнө, анын өзүнчөлүүлүгүн жана салтгарын сактап калууга, калктын улуттук аң-сезиминин жана улуттук сезиминин калыптануусуна, мекенчилдик идеясына, жарандыкка түрткү берет.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Конвертирленген баалуу кагаздар
Конвертирленген баалуу кагаздар – конвертирленген баалуу кагаздарды чыгарууда аныкталган шарттарда башкаларга (эреже катары, жөнөкөй акцияларга) алмаштырылышы мүмкүн болгон баалуу кагаздар (облигациялар же артыкчылыктуу акциялар).
Лексикография
Лексикография (гр.lexikos- сөзгө таандык жана …графия)- тил илиминин сөздүк түзүү практикасы жана теориясы жөнүндөгү бөлүгү. Практикалык лексиографиянын формаларынын өөчүшү үч мезгилге бөлүнөт: сөздүк түзгөнгө чейинки мезгил; эртеги сөздүк мезгили; өрчүгөн лексиография мезгили. Лексиографиянын биринчи мезгилинде негизинен мааниси бүдөмүк сөздөрдү түшүндүрүү, экинчисинде адабий тилди изилдөө боюнча иштер аткарылса, үчүнчү мезгилде тилдин сөздүк составын сыпаттап жазып, нормага салуу; түшүндүрмө, синоним, фразеология, диалектология, орфография ж.б. сөздүктөрдү түзүү ишке аша баштады. Теориялык лексиография XX-кылымдын экинчи жарымында калыптанган. Сөздүктөрдүн биринчи илимий типологиясын түзгөн Л.В.Щерба. Лексиография- тил илиминин бардык болүгү менен, айрыкча лексикология мене тыгыз байланыштагы илим тармагы. Милдетине жараша жеке тил лексикографиясы (түшүндүрмө жана башка сөздүктө), окуу лексиографиясы (тил үйрөөтүүчү сөздүктөр), илимий- техникалык лексиография (терминология сөздүктөр) ж.б. деп бөлүнөт.
Колдонулган адабият
Щерба Л.В., опыт общей теории лексикографии, «Изв. АН СССР, ОЛЯ», 1940, №3; Лексикографический сборник, т.1-6, М., 1957-63.
Снайпер
Снайпер (англ, sniper - жашырын жайдан атуу дегенден) - жашырынуу, баамдоо, таамай атуу өнөрүн мыкты өздөштүргөн аткыч (жоокер).
«Снайпер» деген ат биринчи дүйнөлүк согушта (1914-18) англ, армияда пайда болгон. Снайпер оптикалык кароолдуу мылтыктар менен атат. Кээде артиллериянын, авиациянын ж. б-лардын көзгө атарлары да Снайпер аталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Ланцетниктер
Ланцетниктер (Branchiostoma же Amphioxus) – жаныбарлардын баш сөөксүздөр классынын уруусу. Узундугу 8 смге жетет. Сүзгүч канаты бара-бара куйругуна өтөт. Дене формасы ланцет (наштар) сыяктуу, тунук, хордасы алдыңкы бөлүгүнө кирип турат. 7 түрү бар. Алар – омурткасыздар менен омурткалуулардын ортосундагы эң жөнөкөй хордалуу жандыктар. Хордасы өмүр бою сакталат, бакалоору менен дем алат. Борбордук нерв системасы жөнөкөй түзүлүштө, жүрөгү жок. Булчуңдары сегментке бөлүнөт. Айрым жыныстуу. Мелүүн жана жылуу деңиздерде 10– 30 м тереңдикте жашап, кумга денесинин алдыңкы бөлүгүн чыгарып, көмүлүп жатат, планктон менен азыктанат. Сыртта уруктанат. Жумурткасы сууда өөрчүйт, личинкасы сууда эркин сүзүп жүрөт.
Ишеналы Арабаев
Ишеналы Арабаев, туурасы Арабай уулу Эшенаалы (1882-жылы, Орусия империясы, Түркстан генерал-губернаторлугу, Жетисуу облусу, Токмок уезди, Күн-Батыш айылы — 1933-жылы, СССР, Өзбек ССР, Ташкен шаары) ― XX кылымдын башындагы залкар кыргыз илимпоз-агартуучусу, коомдук ишмер, Алаш Ордо партиясынын мүчөсү, советтик агартуу тутумун түптөөгө зор салым кошкон китеп автору.
Өмүр баяны
1910-1913-жылдары падышалык Орусиядагы Оренбург шаарында жайгашкан “Медресе Кусейиниядан” бир жыл окуп, анан Уфадагы жогорку диний мектеп - “Медресе Галиядан” окуп билим алган. 1911-жылы Молдо Кылыч Шамыркановдун “Кысса зилзаласына” - кыргыз тилиндеги эң биринчи китепке өзү алгы сөз жазып, Казан шаарынан чыгарган. Кыргыз, казак балдарына арнап “Алиппе жаки тото окуу” аталыштагы туңгуч окуу китебин К. Сарсекеев экоо жазып, Уфадагы “Шарк” басмасынан бастырган.
1912-жылы “Жазуу орнектери” (таза жазуунун үлгүлөрү) аталыштагы китепти Оренбургдан чыгарган. Бул 35 беттен туруп, мында жазуу эрежелери, каллиграфия, тамгаларды кооз жазуу үлгүлөрү берилген. Ошол эле жылы “Оренбургдан Ташкенге келе эскерүү” аттуу жол очерки “Айкан” журналынын 1-санына басылган.
Уфадан келгенден кийин Ысык-Көл, Нарын аймактарында бала окутуп, мектептерди ачкан. Ал Боогачынын “Секет байын” жана фольклордук материалдарды жыйнаган.
1918-22 жылдары Жети Өгүз ревкомунун мүчөсү, облустун “Кошчу” бирлигинин төрагасына орун басар, Орусия Кеңештеринин 9-съездине делегат болгон. Жети Өгүздө 1-мугалимдер курсун уюштурган, Алматыда жооптуу кызматта иштеген.
1922-24 жылдары Туркстан Эл комиссарлар Кеңешинде (Ташкен) иштеп, анын ил. комиссиясын жетектеген.
Арабаев жетектеген ил. комиссия кыргыз тилинин алфавитин түзгөн, башталгыч класстардын окуучулары үчүн алиппени, окуу жана усулдук куралдарды, мугалимдер үчүн усулдук сунуштарды даярдашкан, кыргыз терминологиясынын маселелерин изилдешкен ж.б. 1922-жылы Сагымбай Орозбак уулунан “Манас” эпосунун жазууну уюштурган.
1924-жылы Теке айында Оренбургда өткөн казак-кыргыз илимпоздордун 1-съездине катышып, баяндама жасаган.
1924-жылы Кыргыз АОсу түзүлгөндө ал облустук ревкомдун мүчөсү, илим комиссиясынын төрагасы, “Эркин-Тоо” гезитинин редколлегия мүчөсү болгон. 1924-жылы араб графикасынын негизинде туңгуч кыргыз алфавитин түзүп, ”Кыргыз алиппесин” жазган. Грамматика жана табият таануу боюнча 1-кыргызча окуу китебин түзгөн.
1925-жылы Тыныбектин айтуусунда “Семетейдин Айчүрөккө уйлонушу” деген эпизодду жазып алган жана аны китепче кылып Москва басмасынан чыгарган. Ошол эле кыргыздын туңгуч гезити “эркин-Тоону” уюштурууга катышкан жана 1-санына “Эркин-Тоо” деген макала жазган. 1925-жылы “Сабатсыз чоңдор учун алып-бээни” түзгөн. Окуу китептерин, колдонмолорду жазган жана көп китептерди которгон. Арабаев бүт республиканы кыдырып, жаштарды окууга, билим алууга чакырган.
1926-жылы Бакуда өткөн 1-туркологиялык съездге катышты.
Арабаев 1933-жылы Бугу айынын 11 жалаа менен улутчул деп камакка алынып, ошол эле жылы Теке айынын 7 Ташкендин түрмөсүндө каза болгон. 1958-жылы толугу менен акталган.
Эскерүү
Кыргыз мамлекеттик университети (Бишкек шаары) учурда Ишеналы Арабаевдин ысымын алып жүрөт. Анын алдында И.Арабаевдин айкели тургузулган.
Кыргыздардын тарыхы
Кыргыздардын тарыхы - кыргыз элинин байыртадан азыркыга чейинки тарыхый баскан жолунун баяны. Мында кыргыздарга жуурулушкан этностук топтор жана кыргыздардан башка этносторго кошулгандар тууралуу да ,камтылат.
Кыскача тарыхый таржымакалы
Кыргыздар – алтай тил түркүмүнүн ичинен түрк тилдер тобуна кирген байыртадан белгилүү улут.
Алардын негизги бөлүгү түпкү улут катары Кыргызстанда байырлайт.
Кыргыздар Борбордук жана Ички Азиядагы байыртадан бери маалым түрк эли болуп саналат.
Кыргыздар өз негизги атажурту Кыргызстандан тышкары Өзбекстан, Тажикстан, Казакстан сыяктуу борбордук азиялык пост-советтик республикаларда, Кытай Эл Республикасында (Кызыл-Суу Кыргыз автоном аймагы, Маньчжуриядагы Хейлунжаң вилайети, Түндүк Тибет, Тарбагатай, Текес, ж.б.), Ооганстан, Пакистан, Түркия, Орусия, Австралия, АКШ, Германия, Улуу Британия, Франция, Чехия, Египет ж. б. өлкөлөрдө да байырлашат.
Вригт Сити (Оклахома)
Вригт Сити (Оклахома) (Wright City) — Оклахома штатынын McCurtain округуна караган АКШ шаары.
Кыргыздардын тарыхы
Кыскача тарыхый таржымакалы
Тили б-ча Кыргыздар түрк тилдеринин кыргыз-кыпчак тобуна кирет. Динге ишенүүчүлөрү мусулман динин (сүннийлердин ичинен ханафий мазхабын) тутушат. Айрымдары – атеисттер. Кээлери – бутпарастар (маселен, Кытайдын Тарбагатай аймагындагы калмак-кыргыздар).
Вригт Сити (Оклахома)
Калкы - 848 киши. Болжолдуу аянты - 2.2 км². FIPS коду — 40-82200.
Кыргыздардын тарыхы
Кыскача тарыхый таржымакалы
Мурдагы СССРде Кыргыздар өз жазмасында оболу араб жазмасын, андан соң латынча, акыры – 1940-жылдан тартып орус алфавитин пайдаланса, башка айрым өлкөлөрдөгү Кыргыздар (Кытай, Ооганстан, Пакистан, Иран, арап өлкөлөрү) араб алфавитин колдонушат. Түркияда, Батыш Европада, АКШда, Канадада, Австралияда байырлаган кыргыздар латын жазуусун колдонушат.
Кыргыз улутун кураган негизги этностук компонент - байыркы кытай жылнаамаларында алгач б. з. ч. 202-201-жылдарда эскерилген байыркы Кыргыздар (гяньгунь же цзянгун) болуп саналат.
Кыргыздардын түпкү тарыхы хун дооруна байланышкан.
Кийнчерээк, б.з. 5-кылымда, алардын оодук бөлүгү Энесайга (Түштүк Сибирге_ журт которуп, мында 6-12-кылымдарда Энесай Кыргыз кагандыгын негиздеп, өнүктүрүшкөн. 5-6-кылымдарда Энесайдагы жергиликтүү динлиндерди жана башка сибирдик түрк урууларын Кыргыздар өздөрүнө сиңирип алган.
Алардын айрым бөлүктөрү 10-кылымдын ортосунан тартып кайрадан Теңир-Тоо аймагында жана ага тарыхый коңшулаш аймакта - азыркы Моңголиянын түндүк-батышында, азыркы Кыргыз-Көл (моңголчо Хирхис-ноор) аймагында жашаган.
Байыртадан эле Кыргыздардан өз алдынча мамлекети, орто кылымдардын эрте мезгилинде – Кыргыз кагандыгы болгон.
840-ж. Кыргыз кагандыгы Борбордук жана Ички Азиядагы Уйгур кагандыгын талкалаган жана алардын бөлүгү Чыгыш Түркстанга качкан уйгурлардын артынан кууп келип, Теңир-Тоо аймагына туруп калышкан соң, акырындап ислам динине өтө баштаган.
Кыргыздардын айрым топтору чыгыштан Теңир-Тоого кара кытайлардын, наймандардын жана моңголдордун жортуулу учурунда да (12-13-кылымдарда) оошуп келген.
Эне-Сай Кыргыздарынын айрым бөлүктөрү түштүк-чыгышка да ооп, алардын бир катары бүгүнкү күндө Түндүк Кытайдагы Фу-йу уездинде өз этностук ысымын ж-а тилин сактап, жашап жатышат.
14-кылымдан 18-кылымдын башына чейин Эне-Сайда Кыргыздардын чоң тобу (Сибирь Кыргыздары) моңголдордун алтын-хандарына, кийинчирээк ойротторго (калмактар) баш ийип (кээде сөз жүзүндө гана баш ийип, өз эгемендигин сактап) келишкен.
18-кылымдын башында Жуңгар хандыгы аларды талкалап, бир катарын Жуңгарияга (Теңир-Тоонун чыгышына) көчүрүп кеткен соң, Сибирь ж-а Алтайдагы Кыргыздар кийинки Саян-Алтайдагы түрк ж-а моңгол элдерине аралашып кеткен.
Моңголиядагы Кыргыздар моңголдошууга дуушар болгон.
Караханийлер доорунан тартып Теңир-Тоодогу кыргыздар Теңир-Тоодогу этностук курамы татаал өзүнчө улут катары белгилүү.
Санжыра б-ча Кыргыздар кырк уруудан куралган. Ошондуктан алар “кырк уруулуу эл” деп да аталган. (Этнолог жана тилчи, Анкара университетинин профессору Гүлзура Жумакунованын баамында, “кыргыз” сөзү “кырк” сөзүнөн жана көптүк биримдикти туюнтчу “-ыз” курама мүчө сөзүнөн куралган).
Кыргыз элинин курамындагы башка этностордун ысымын эскерткен этнонимдер (кытай, моңолдор, түркмөн, казак, өзбек, калмак, ногой, сарт, ж.б.) анын эл болуп калыптанышына байыркы ж-а орто кылымдарда жашаган көптөгөн этностор жана уруулар катышкандыгын далилдейт.
Кыргыздардын тарыхы негизинен: байыркы Кыргыздар (б.з. ч. 3-кылымдан – б. з. 5-кылымына чейин), орто кылымдардагы Кыргыздар (6-14-кылымдар), кийинки Кыргыздар (15-21-кылымдар) болуп 3 мезгилге бөлүнөт.
Байыркы кыргыздар оболу Теңир-Тоо, андан соң ага кошумча Түштүк Сибирь, Алтай, Ички Азия аймактарын мекендеген.
Орто кылымдардагы Кыргыздарга Эне-Сай Кыргыздары (6-14-кк.), Теңир-Тоо Кыргыздары (9-14-кк.), Борбордук Азия Кыргыздары (9-14-кк.); Манжурия, Моңголия, Алтайдагы Кыргыздар, Сибирь Кыргыздары (15-18-кк.) кирет.
Кийинки Кыргыздарга Теңир-Тоо же Ала-Тоодогу Кыргыздар (15-21-кк.), манжуриядагы Фү-йү үйөзүндө жана жалпы Манчжурияда байырлап жаткан кыргыздар (18-21-кк.) жана башка кыргыз топтору кирет.
Бир катар кыргыз уруулары 18-20-кк. казак, өзбек, каракалпак, башкыр, татар, уйгур, алтай, хакас, тыва, саха, сары уйгур, кырым татар (ногой), түрк, балкар, карачай, шор, ж.б. түрк элдерине, айрымдары тажик, монгол, дунган, калмак, арап, орус, ж.б. этносторго жуурулушуп кетишкен.
Кыскача адабият тизмеси
Айрым окуу куралдары
Латын арибинде (ар кыл тилдерде)
Алмамбет
Алмамбет баатыр, Азизкандын уулу, Күлчоронун атасы, Манас эпосунун башкы каармандарынын бири, Манас баатырдын чоросу.
Кытайдын белгилүү кандарынын бир - Азизкандын 50 ашканда көргөн жалгыз уулу. Жаш кезинен атасынын ордуна хан болуп Алоокенин Коңурбайы менен жоолошуп калат.
Акыры Алмамбет Коңурбай жана башка кытай улуктары менен согуш ачып натыйжасында өз элин тыштап кетүүгө аргасыз болот.
Элинен качып келе жатып казактарда Айдаркандын Көкчөсүндө туруп калат. Бирок, Көкчөнүн тегерегиндегилер анын таасири артып бара жаткандыгына күнүлүк кылышып, Көкчөгө аялы Акеркеч менен "тамыр" деп чагым салышат. Алмамбет казак элин таштап кетүүгө аргасыз болот. Кетип жатканда ак Акеркеч Алмамбетке Манаска барууну сунуштайт.
Алмамбет баатыр кыргыз элине келип турганы Аруукеге үйлөнүп, Манастын эң жакын чоролорунун бири болуп калат. Кыргыздар "чоң казатка" аттанганда кыргыздын колуна хан шайланат.
Чоң казатта Шыпшайдардын огу жаңылып өлөт.
Алмамбеттин керээзине ылайык Манас анын сөөгүн Ат-Башынын Чеч-Дөбөсүнө жашырган.
Ал жер азыр да мазар болуп, эл келип зыярат кылып турушат.
Браконьерлик
Браконьерлик (французча braconnier – тыюу салынган аңчылык, балык уулоо жана токой кыюу менен алектенген адам) – мыйзамсыз жапайы айбанаттарга аңчылык кылуу, токой кыюу жана башка аракеттер. Браконьерликке тыюу салынган жерге жана жыл мезгилинде атайын уруксатсыз аңчылык кылуу, Кызыл китепке кирген жаныбарларды кармоо жана атуу, өсүмдүктөрдү жок кылуу, промыселдик куштардын жумурткасын же жүнүн чогултуу, уяларын бузуу жана башка кирет. Африкада Браконьерликтен 1870–1980-ж. кериктердин саны 10 эсе азайган. Африканын кээ бир мамлекеттеринде аңчылыктан (пилдин сөөгү үчүн) пилдин саны 1973–87-ж. кескин кыскарып кеткен: Кенияда – 85%, Танзанияда – 53%, Угандада – 89% жана башка. Мындай көрүнүш дээрлик бардык мамлекеттерде байкалууда. Браконьерлик чыгымдар боюнча администрациялык-экологиялык кылмыш болуп, айбанат промыселинин ресурстарына олуттуу экономикалык жана моралдык зыян келтирүүдө. Кыргызстанда Браконьерликтен айрыкча айрым жаныбар (кызыл карышкыр, илбирс, Мензбир сууру жана башка) жана канаттуу (ителги, чөл ылаачыны, тоодак жана башка) түрлөрү жабыр тартып, күз-кыш мезгилдеринде отун үчүн дарактар менен бадалдар массалык түрдө кыркылууда.
Саясий сектанттык
Саясий сектанттык — союздаштарын жана социалдык база менен байланыштарын жоготкон, туюк, өзүн-өзү обочолонткон топторго айланган партиялардагы жана уюмдардагы четки (сол же оң) агым.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Конвертирленген вексель
Конвертирленген вексель – инвесторго карыздын бир түрүн башкасына жана кайра тескерисинче конвертирлөөгө мүмкүндүк берүүчү вексель.
Муъжам ал-булдан
“Китаб муъжам ал-булдан” (“Өлкөлөрдүн аттарынын алфавиттик жыйнагы”) – арап тилинде жазылган географиялык эмгек. Автору - Йакут Абу Абдуллах Шихаб-ад-Дин ибн Абдуллах ар-Руми ал-Хамави.
Китептин жазылыш доору
Айтылуу араб энциклопедист-илимпозу, көрүнүктүү саякатчы-географы Йакут Абу Абдуллах Шихаб-ад-Дин ибн Абдуллах ар-Руми ал-Хамави (болжол м-н 1179 - 1229) бул көлөмдүү эмгегин негизинен 1224-ж. бүтүрүп, бирок акыркы редакциясынын соңуна чыкпай каза болгон.
Йакуттун эмгектеринин ичинен баалуусу – дал ушул “Китаб муъжам ал-булдан” (“Өлкөлөрдүн аттарынын алфавиттик жыйнагы”) эмгеги.
Йакуттун бул эмгегинин айрым бөлүктөрү кыргызчага жана орусчага которулган.
Автордун кыскача таржымакалы
Абу Абдуллах Шихаб-ад-Дин ар-Руми ал-Хамави, ылакап аты “Йакут” (кыргызча “Жакут”) өзү теги боюнча византиялык гректерден чыккан кул болгон. Ал мезгилдерде Йакут (“жакут”) деп кулдарды кемсинтип асыл таштын атын коюшчу. Кийин азаттыкка чыкса да бул аты өчкөн эмес.
Анын ныспасындагы Руми сөзү анын ата-теги византиялык гректерден болгонун көрсөтсө, Хамави сөзү анын Сириядагы Хама жергесинен экенин аныктайт.
Йакутту сатып алган кожоюну кийинчерээк Иракка (ошол кездеги халифат борбору, азыркы Багдад шаарына) көчүп келген.
Йакут эркиндикке чыккан соң, көп жерлерди кыдырган.
Маселен, Мерв шаарына (азыркы Түркмөнстандагы Мары шаарына) чейин келген. Мындагы китепке бай жергиликтүү китепканаларда эки жылча эмгектенген. Бул китепканалардын бир тобу Чыңгыз-хандын кошуундарынын жортуулдары маалында өрттөлүп жок кылынган.
Йакут Каспий деңизинин чыгышындагы аймактардагы монгол чапкыны доорунда ойрон болгон китепканалардын гүлдөп турган соңку жылдарында аларды пайдаланган азганактай ири окумуштуулардын бири болуп калды.
Йакуттун “Муъжам ал-булдан” эмгегинен башка чыгармалары
Анын калемине “Ал-муштарак вадхаа ва-л-муфтарак саъкаа” деген чыгарма да таандык. Бул китептин бир вариантын 1845-жылы Фердинанд Вүстенфелд арапча нускада жарыялаган.
Йакут жана кыргыз таануу
Кыргыздар ж.б. Теңир-Тоо Борбордук Азиядагы түрктөр ж-дөгү маалыматтарды ал 9-10-к-дагы араб географтарынын (Ибн ал-Факих ж. б.) эмгектеринен көргөн. Анда Орто Азияны моңголдордун кантип басып алгандыгы ж-дө да маалыматтар бар.
Йакут Кыргызстандагы бир катар шаарлар м-н кыштактар ж-дө да маалымат калтырган:
“Ош Фергананын чет жакасындагы чоң шаар. Ал Куба шаарына жакын жайгашкан... Бул шаардан бир топ адамдар чыккан; алардын арасында Омор ибн Муса ал-Оши бар... мусулман мыйзамчысы (факих) ал-Оши 519-жылдын зу-л-хижжа айында (1125-жылдын декабрь айында) өлгөн...”
“Узганд - Мавераннахрдагы шаар; Феганадагы аймактардын бири. Аны “Узженд” деп да коюшат... Андан аалымдар тобу чыккан. Алардын арасында Али ибн Сулайман ибн Дауд (Дөөт) ал-Хатиби Абу-л-Хасан ал-Узканди бар...”
Жакып жана анын аялдарынын түшүн жоруу
Жакып жана анын аялдарынын түшүн жоруу — түш көрүүнүн жыйынтык бөлүгү. Жакып айылындагы жакындарын чакырып кеңешип, көп мал союп, канатташ жашаган кыргыз, калмак, казактарга кабар айттырып, ат чаптырып, чоң той берет. Келген эл тараганда Жакып кыргыз, казактардын ата уулу аксакалдарын алып калып, кыргыздардан Байжигитти, кыпчактардан Тазчеченди, нойгуттардан Акбалтаны, ногойлордон Эштекти, Түрктүн уулу Дамбылданы, Түмөнбайдын Абдылданы өз үйүнө киргизип, эр башына бирден кым кап, бир ичик жаап жолдугун жасагандан кийин аларга өзү жана аялдары көргөн түштөрүн айтып, жоруп беришин өтүнөт. Байжигит: «Жакыптын куш кармаганы эркек балалуу болору, ал баласы ай тийген жердин баарын алып, күн тийген жердин баарын күтөт экен. Алтымыш кулач жибек боо такканың ал балаң алтымыш жашка чыкканча аким болуп, журт сурайт экен.
Байбиче ажыдаарды ат кылып мингени ошол баланын ажыдаардай айбаттуу, арстандай кайраттуу болору. Шумкар кармоо кыздуу болуунун белгиси» — деп жоруйт. Бакдөөлөт көргөн түштү Дамбылда: «токолуң да эки эркек бала тууйт экен» — деп, жоруйт. Чогулгандар бата берип тарап кетишет.
Жышаналуу түштү атайлап салтанат менен жорутуу кеңири белгилүү сюжет. Саякбай Каралаевдин вариантында Жакыптын түшүн Акбалта «баатыр балалуу болот экенсиң, ал бала калмактардан өч алып, элди азаптан куткарат экен», — деп жоруйт.
Кызыкчуль дарыясы
Кызыкчуль — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кызылка (Кизилка) дарыясынын оң жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Тышкы шилтемелер
]
Осло
Осло (, же ) – Норвегиянын борбор шаары. Кургактыкка терең кирип турган Осло-Фьорддун жээгинде, Акэрсэльв дарыясынын өйүз-бүйүзүндө жайгашкан. Калкы 590,4 миң (2011; шаар айланасы менен 1 млн). Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Осло Акерсхус фюлькесинин (административдик-аймактык бирдик) курамына кирет. Шаардын туристтерди кызыктыруучу негизги жайы – фьорддор. Климаты мелүүн, океандык. Кышы жумшак, кар көп жаайт. Январдын Орточо темпрасы –5°С, июлдуку 16°С. Жылдык жаан-чачыны 677 мм.
Шаар 1048-ж. король Харальд Ш Хардерод тарабынан негизделген. 13-кылымдын аягынан норвегиялык королдордун резиденциясы, 1572-ж. Норвегиядагы даниялык королдордун адмененын борбору. 1624-жылкы өрттөн кийин шаар калыбына келтирилип, Кристиания аталып, өлкөнүн расмий борборуна айланган. 1924жылдан азыркы аталышында. Машина куруу (кеме, электр-техникалык, радиоэлектроника ж. б.), тигүү, полиграфиялык өнөр жай ишканалары өнүккөн. Ослодо 19-кылымдын эски курулуштары аз кездешсе, 14–18-кылымдын курулуштары андан да сейрек. Негизинен заманбап курулуштар басымдуу. Акерсхус чеби (14-к.; шаардын тарыхый очогу), барокко стилиндеги собор (17-к.), ратуша сакталган. Мында жыл сайын Норвегия парламенти атайын дайындаган Нобелдик комитет тарабынан «Тынчтыкты чыңдоодогу ишмердиги үчүн» Нобель сыйлыгы тапшырылат. Шаардын батыш бөлүгүндө көптөгөн парктар [анын ичинде Фрогнер-парк Г. Вигеланн жараткан гигант скульптуралуу (227ге жакын) ансамбли менен] жайгашкан. Норвегия илимий жана ад-т академиялары, университет (1811), мамлекеттик сүрөт академиясы, музейлер [анын ичинде тарых, археол. жана ачык асман астында, «Фарм», «КонТики» (мында саякатчы Тур Хейердалга таандык өздүк коллекция коюлган), ошондой эле өзгөчө музейлер – байыркы мезгилден учурга чейинки лыжа коллекциялары, консерва ж. б.], сүрөт галереясы, театрлар (анын ичинде улуттук, опера ж. б.), консерватория жана китепканалар бар. Ослонун башка борборлордон өзгөчөлүгү – автомобиль жолдорунун жер астында курулганында. Шаар – лыжа спортунун борбору. Ослодо VI кышкы олимпия оюндары (1952) өткөрүлгөн. Ботаникалык бак бар.
Миллионер болгуң келеби?
Миллионер болгуң келеби? — Кыргызстандын телекөрсөтүү викторинасы оюнунун жүрүшү, популярдуу «Who Wants to Be a Millionaire?». Анда ар бир катышуучу билимдин ар кандай тармактарындагы 15 суроого туура жооп берүү менен 1 000 000 (мурун 3 000 000) кыргыз сомун таба алат.
Акча «жыгач»
Оюнчу оюндун түп нускасында 15 суроого жооп бериши керек. Дарактын эки версиясы тең оюндун орусча версиясынан алынды, айырмачылык өлкөлөрдүн валютасында гана.
Тушоо менен басуу
Шарттары
Оюнчулардын саны 3—5 киши.
Оюн өткөрүлүүчү жер: аянтча, спорттук бөлмө.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар бир катар болуп турушуп буттарын жиптер менен өтүп, оюн өтчү аралык шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулардын бирөөсүнүн буйругу боюнча, оюнчулар белгиленген аралыктан тушоолору менен бат басып өтүүгө аракеттенишет. Оюнчулардын аракети 2—3 жолу кайталанышы мүмкүн. Марага биринчи болуп келген оюнчу жеңүүчү болот.
Оюндун эрежеси
Буйруктан мурда аракетти баштоого, тушоону чечип аралыктан өтүүгө, аралыкты толук өтпөй коюуга, бир бирине тоскоолдук кылууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө. Оюн өтчү аралык тегиз, тоскоолдуксуз тушоолор бирдей болушу керек,
Ставинский, Виталий Антонович
Ставинский, Виталий Антонович (1936-ж.т., Ош ш.) – геолог, геология-минералогия ил. доктору (1997). СССР (1976), Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыктарынын лауреаты (1995). Фрунзе политехника ин-тун бүткөн (1959). Кыргыз ССР геол. башкармалыгынын Чүй геол. экспедициясында техник-геолог, улук техник-геолог, геолог, улук геолог (1959–1964); Сарыжаз геол. экспедициясынын Кургак партиясынын улук геологу, башкы геологу, партиянын начальниги (1964–67); Сарыжаз геол. экспедициясынын башкы геологу, начальниги (1967–86); Кыргыз ССР геол. башкармалыгынын геол. бөлүмүнүн башкы геологу, начальниги (1986 – 91); «Кыргызгеология» өндүрүштүк бирикмесинин Кыргыз Республикасынын мамлекеттик геол. комитетинин башкы геологу (1991 –96). С. практикалык ж-а илимий иштеринин негизги багыты сейрек кездешүүчү металл, калай кендерин издөө, чалгындоо, геол. изилдөөлөрдү уюштуруу ж-а башкаруу. «Ардак Белгиси» ордени (1971) ж-а медалдар менен сыйланган. «Кыргыз ССРинин геол. кызматына эмгек сиңирген кызматкер», «Жер казынасынын ардактуу чалгындоочусу» деген ардактуу наамдар берилген.
Күлчоро
Семетейдин чоросу. Семетей эпосунун баш каармандарынын бири.
Семетей эпосунун уландысы Сейтек эпосунда да катышат.
Массалык коммуникация
Массалык коммуникация – таратууга атайын арналган социалдык институттар (басмалар, агенттиктер, редакциялар, студиялар) аркылуу маалыматты массалык аудиторияга таратуу. Кабардын тиражын көбөйтүүнүн жана таратуунун техникалык каражаттарынын өнүгүшү жана жалпы сабаттуулук 20-кылымдын башында массалык маалымат каражаттарынын (ММК) пайда болушуна алып келди. Массалык коммуникация коомду мобилизациялоого, үгүт жүргүзүүдө жана коомдук пикир жаратууда маанилүү куралга айланды. Маалыматтын уюмдашкан институттар аркылуу жана борборлоштурулган түрдө таралышы Массалык коммуникацияны массалык аң-сезимди жана жүрүм-турумду көзөмөлдөөнүн эң майнаптуу жана эң зарыл каражатына айландырды. Массалык коммуникациянын мазмунуна жана формаларына мамлекет, ар кыл саясий топтор, рынок механизмдери, жарандык коом институттары таасир тийгизет. 1990-жылдардан Интернеттин жайылышы, медиа ресурстарды активдештирүү ар бир адамга маалыматты кеңири коомчулукка жеткирүүгө жана кабыл алынган маалыматка ой-пикирин билдирүүгө мүмкүндүк берүү менен массалык коммуникациянын мүнөзүн олуттуу өзгөрттү.
Кутырды (дарыя)
Кутырды — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Кизил дарыясынын сол жээгинен 158 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ланьчжоу
Ланьчжоу (Гаолань) – Кытайдын түндүк- батышындагы шаар. Ганьсу провинциясынын административдик борбору. Хуанхэ дарыясынын боюнда, деңиз деңгээлинен 1520 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 1,4 млн (2010). Тогуз жолдун тоому. Коңгуроолуу (салмагы 5 т) Чунцин храмы, Цзинган ак сарайы (узундугу 5 м келген Будданын статуясы менен), храмдар, пагода (бийиктиги 17 м) сакталган. Нефтьхимиялык, машина куруу (нефть, нефть-химиялык өнөр жай үчүн жабдуулар жана башка), химиялык, текстиль, жасалма каучук өнөр жай ишканалары иштейт. Уран байытылат. Университеттер, КЭР ИАнын филиалы, музейлер бар.
Смуул Юхан
Смуул Юхан (18. 2. 1922, Муху аймагындагы Когува кыш.- 13. 4. 1971, Таллин) - эстон совет жазуучусу, Эстон ССР эл жазуучусу (1965).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Саясий салттар
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Сандуй-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бориха дарыясы
Бориха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Тогул дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сургай, Владимир Трофимович
Сургай, Владимир Трофимович (1911, Өзбекстан, Фергана ш. – 1994, Бишкек ш.) – геолог, геология-минералогия ил. доктору Ленинград мамлекеттик ун-тин (1941) бүткөн (1979). Күңгөй, Чабай геол. чалгындоо партияларынын улук геологу, башкы геологу, Кыргыз ССР УИАнын Геол. ин-тунда сектор башчы, директордун илим б-ча орун басары, лаборатория жетекчиси, улук илимий кызматкер болуп иштеген. Илимий ишинин негизги багыты: аймактык геохимия ж-а Теңиртоонун металлогениясы.
Этика
Этика (грек. ethika(ἠθικόν), ethos-адат, салт, каада) – изилдөө объекти болуп мораль эсептелинген философиялык илиминин бир булагы.
1. Философиялык этика кишинин кулк-мүнөзү, жүрүм-туруму жөнүндөгү философия окуу, идеология калыптарын бири.
2. Адеп, сылыктык, тартип ченеми.
Этиканын жалпы кабыл алган аныктамасы
Этика боюнча окумуштуулардын изилдөөлөрү жетишерлик көп болгону менен жалпы кабыл алынган аныктамалар аз эле. Окумуштуулардын жалпылаган материалдары  боюнча:
«Этика – бул коомдук кызыкчылыктын бийиктигин моюнга алган, коомдук жана инсандык кызыкчылыктардын гармониялык, же карама-каршы  теңдиги. Обьективдүү муктаждыкктан улам моралдык талаптар жалпыдан индивидге карай болот жана ар бир индивид коомдун кызыкчылыгы менен жашайт».
Этика - жаратылыш программасыбы? Каркыралардын учканын  байкадыңар беле?
Кимдир бирөө асманда түз үч бурчтук тартып койгондой,  миңдеген километр  жолдон тайбай, башчысын ээрчип кете беришет. Алардын эч бири башкалардан калып, өз аралын издөө аракетин жасабайт. Себеби, бөтөн жерде жашап кетүү үчүн жаратылыш инстинкти аларга ушундай  программа берген.
Карышкырларды байкасаңар, алар кышта гана жалгыздап жанын багышат, кыйын мезгилде үйүр-үйүр болуп чогулушат. Аңчылар бу мезгилде алардын бирдиктүү аракетеринин бийик уюшкандыгын байкашат. Ууга чыккан карышкырлар «милдеттерин» так бөлүштүрүшөт. Оттоп жүргөн бугуларды тапканда, жырткычтар үйүрүнүн көбү  бугулар баскан чыйырларды аңдышат, ал эми  калганы бугуларга кол салат. Үркүп, бугулар көнгөн чыйырлары менен качат. Ошондо бугуп жаткан калган карышкырлардын кезеги келет. Карышкырлардын мындай «өндүрүштүк куулугу» жаратылышынанбы? Же тамак таап, күн көрүү тажрыйбасынанбы? Эмнеси болсо да, айрым карышкырлардын аракети менен үйүрдүн жамааттык аракети жалпы үйүрдүн керектөөсүнөн келип чыкканы факт бойдон калууда.
Жаратылыш таанууда сүт эмүүчүлөрдүн көбү коомдошуп жашайт жана алардын ар бири кандайдыр бир миледттерди аткарышат. Ошондой милдеттердин эң маанилүүсү – башчы болуу милдети. Бул милдетти ким алса, ал жалпы үйүрдүн коопсуздугу үчүн жооп берет. Коомдун чабал мүчөлөрүн коргойт, татаал кырдаалдан чыгуу жолдорун издеп, табат. Мындай кызматка ээ болуу оңой эмес. Бул «кызматты» атаандаштары менен болгон оор таймашуудан жеңип алгандар гана   ээлей алат. Адатта, мындай «кызматка» үйүйрдүн эң карыясы жана эң күчтүүсү гана эмес, эң тажрыйбалуусу келет. Эми үйүр түп оту менен буга баш ийет. Эмнеге? Себеби, жаратылыш өзү ушундай программа берген. Ал эми маймылдар башкалардан өзгөчө. Алар балдарын абдан жакшы көргөндүгү, жакшылык кылгындарды унутпагандыгы, кыйын акыбалга туш болгондорду куткаруу, жетим калгандарды коргоо, душмандарынан качып баратып, жарадар болгондорун гана эмес, мерт болгондорун кошо ала кетүүсү менен өзгөчөлөнүшөт. Эң кызыгы - тартип бузгандарга чара көргөндөрү. Тентек балдарын укпагандыгы үчүн чымчып, тээп, кээде жаакка да чабышат. Тартипсиз чоңдорду тиштеп, урушат. Ал эми чектен чыккандарды, башчыдан оолактатып коюшат. Ошентип, жаныбарлар дүйнөсү биологиялык түр катары өзүн-өзү сактоо үчүн жүрүм-турумдун кошумча регулятору (жөнгө салуучусу) бар факт катары  каралат. Тиричиликке маанилүү аракеттердин бирдиктүүлүгү тиги, же бу биологиялык түрдүн жашоо шарты катары  жаратылыш тарабынан программаланат. Ал шарттардын иштөө механизми биологиялык түрдүн өсүүсү менен кошо өнүгүүгө жөндөмдүү.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Музяк (Краснокам району, Башкыртстан)
Музяк — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Музяк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 570 киши. Почта индекси — 452935, ОКАТО коду — 80237815001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Наоми Кэмпбелл
Нао́ми Кэ́мпбелл (Naomi Campbell 1970-жылы 22 майда Улуу Британияда туулган супермодель, актриса. 1990-жылдары мода дүйнөсүнө өзгөчө түс берип, анын эшигин ачып кирип келген кара терилүү айым бул – Наоми Кэмпбелл. “Кара кабылан”, “Подиумдун ак куусу”, “Эң чырдуу модель” деген сүрөттөөлөр дал ушул айымга гана тиешелүү.
Атасыз өткөн балалык чагы
Наоми Кэмпбелл бактылуу балалык доорун сүргөн эмес. Анткени апасы бийчи Валери Кэмпбелл боюнда бар кезинде эле күйөөсү менен ажырашып кетип, кызын жалгыз тарбиялап өстүрөт. Наоми 10 жашка чыкканда үй-бүлөдө “жаңы ата” пайда болот. Кыз анын келишин такыр жактырбайт. Экөөнүн ортосундагы сүйлөшүүлөр ар дайым чыр-чатак менен аяктачу.
Апасы алардын мамилесин жөнгө салууга канча аракет кылса да, эч бир майнап чыкпаган. Мындай оор тагдыр Наоминин шагын сындырбастан, тескерисинче, кайраттуу, өткүр, өз алдынча болууга үйрөтөт. Ошентип Наоми "өзүмдү өзүм билем, өтүгүмдү төргө илем" деген сөздү бек тутуп, айтканынан кайтпаган өжөр кыз болуп чоңоёт.
Карьерасы
14 жашында мектепти таштаган Наоми Лондондогу Itali Conti окуу жайына тапшырып, ал жактан бий, актёрдук өнөр, вокалдан сабак ала баштайт. Үйүндөгү чыр-чатактардан тажаган кыз сабактан чыккан соң сейил бактарды аралап жүргөндү адатка айлантат. Сейил бакта жүргөндө анын келбетине “Элит” моделдик агенттигинин кызматкери Бет Болдттун көзү түшүп, кастингге чакырат. Болочоктогу топ-модель өткүрлүгү, эркинин күчтүүлүгү менен кастингден өтүп, Парижге сапар алат.
Ушундан кийин ага мода дүйнөсүнүн эшиги ачылып, “Elle”, “Time”, “Vogue” журналдарынын биринчи беттерине чыгып, “Ralph Lauren”, “Versace”, “Dolce&Gabbana” фирмаларынын товарларын жарнамалай баштайт. Эң негизгиси, Наоми үчүн ата-энесинен бөлүнүп жашоого шарт түзүлөт.
Ошентип, Наоми сулуулугу, келишкен келбети, подиумда кабыландай жыла басканы менен дүйнө элин таң калтырып, 1994-жылы Америкадагы мода академиясы аны “Дүйнөнүн эң мыкты модели” деп табат.
Көп кырдуу талант
Ал мода дүйнөсүн багынтуу менен гана тим болбостон, актриса, ырчы, парфюмер, телеалпаруучу катары да өзүн көрсөтө алган. Ал комедия, драма жана документалдык жанрдагы 31 тасмага тартылууга жетише алды. Ал эми ырчы катары “Аял-бала” (1995) альбомун чыгарган. Анын ырчы Тоши менен аткарган “La, La, La, Love Song” сингли жапониялык чартта 1-орунду ээлеген. Мындан сырткары топ-модель Майкл Жексон, Jay-Z, Ашер, сыяктуу белгилүү ырчылардын клиптерине тартылган.
1995-жылдан тарта телевидение тармагында Антонио Бандерас, Сара Жессика Паркер, Жон Малкович менен иштешкен. Ошондой эле "моделдик бул – утурумдук жумуш. Кийин мени атырларым багат" деп өз атынан атырларды чыгарып келет.
Сүйүү романдары
Наоми да бир топ мырзалар менен, мушкер Майк Тайсон, актёр Роберт Де Ниро жана бийчи Хоакин Кортес, "Формула-1” командасынын лидери Флавио Бриаторе, рэпер Ашер менен мамиле түзүүгө жетишкен. Ал эми азыркы жигити Владислав Доронин менен 2008-жылы Канн фестивалында таанышышкан.
Колдонулган адабияты
Супер-Инфо гезити
Конгломерат
Конгломерат ( - “жыйылган, тыгыздалган, кысылган, эзилген”) - гетерогендүү нерсенин айкалышы, иретсиз аралашма, ассорти.
Гипонимдер бар:
Вылъю (Кичи Сына куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эгемберди Эрматов
Эгемберди Эрматов - Кадамжай (Фрунзе) районундагы Пум айылында 1951-жылы 10-июльда туулган -акын, драматург, котормочу жана журналист. Кыргыз Республикасынын эл акыны (2011)
Чыгармачылыгы
Чыгармалары 1970-жылдан басма сөздө жарыяланып, биринчи ырлар жыйнагы «Ак тил» деген ат менен 1979-жылы басылып чыккан. Акын «Шаар жана тоолук», «Өмүр издери», «Туяктын ыры», «Саймалуу таш», «Махабат», «Исфайрам акасы" аттуу ыр китептердин, «Мухаммед пайгамбар» деген дастандын, «Аксаткын менен Кулмырза» драмасынын автору. Б.Чавчавадзенин чыгармаларын которуп басып чыгарууда тең автор болгон. Чыгыш акындарынын көбүн кыргыз тилине которгон.
1984-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Ак дил: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1979. – 59 б. Шаар жана тоолук:Ырлар.- Ф.:Кыргызстан, 1982-жыл, 77 б. Өмүр издери: Ыр китеп. – Ф.: Мектеп, 1984. – 80 б.
Туяктын ыры: Ырлар, поэмалар. – Ф.: Кырызстан, 1988. – 68 б. Саймалуу таш: Ырлар. – Б.: Адабият, 1992. – 144 б. Махабат: Тандалма ырлар, поэмалар, трагедия. – Б., 1995. – 431 б. Мухаммед пайгамбар: Поэма. – Б., 2001. – 387 б.
Байлык, бийлик, аял жөнүндө: (эсселер). Ош, 2006-жыл, 81 бет.
Альтер эго: Ош, 2006-жыл.-68 б.
Чыгыш эл адабияты: (хрестоматия). Ош, 2006-жыл, 66 бет.
Исфайрам авазы: Б:2007-жыл, 287 бет '''Низами Ганжави. Жети Сулуу:''' (дастан) котормо. Б:Бийиктик. 2007-жыл, 385 бет Кулкожо Акмат Яссавий: "Хикметтер китеби", котормо. Б:Бийиктик,2008-жыл, 204 бет
Легендага айланган инсан: (Төрөбай Кулатов жөнундө маек-эссе). – Б., 2008. – 232 б.
Мухаммед пайгамбар: (дастан) 2-басылышы. Б:Бийиктик.2008-жыл, 392 бет
Заман кайрык:. Б.: Бийиктик. 2010,286 бет
'''1-том. Махабат:''' Чыгармаларынын жети томдук жыйнагы– Ф.: Бийиктик, 2011. – 416 б. '''2-том. Исфайрам авазы:''' Чыгармаларынын жети томдук жыйнагы– Ф.: Бийиктик, 2011. – 340 б. '''3-том. Мухаммед пайгамбар:''' Чыгармаларынын жети томдук жыйнагы– Ф.: Бийиктик, 2011. – 480 б. '''4-том. Жети сулуу:''' Чыгармаларынын жети томдук жыйнагы– Ф.: Бийиктик, 2011. – 448 б. '''5-том. Чыгыш адабияты. Хикметтер:''' Чыгармаларынын жети томдук жыйнагы– Ф.: Бийиктик, 2011. – 532 б. '''6-том. Эсселер жана драмалар:''' Чыгармаларынын жети томдук жыйнагы– Ф.: Бийиктик, 2011. – 336 б. '''7-том. Заман кайрык:''' Чыгармаларынын жети томдук жыйнагы– Ф.: Бийиктик, 2011. – 340 б.
Мени издебе ырларымдан табасың: ырлар, Б.: "Турар" б. 2013-жыл,27 б. Мухаммед пайгамбар: (дастан) Түрк тилинде. Б: "Имак Офсет", 2016-жыл, 387 бет Мухаммед пайгамбар:(дастан) Орус тилинде
Сыр сандык:(эсселер) Б.: "Турар" б.2016 -жыл,164 б
Коюлган драмалары
Аксаткын менен Кулмырза - Нарын областтык М.Рыскулов атындагы муздрама театрында коюлган (1988-жыл). Жаңыл Мырза - Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында коюлган (1993-жыл)
Кедейкан- Баткен драма театрында
Наамдары
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2003). Кыргыз Республикасынын эл акыны (2011).
Апрель элдик революциясынын баатыры (2011)
ОшМУнун эмгек сиңирген ишмери (2015)
Кыргыз Республикасынын «Ардактуу Аксакалы» (2018)
ОГПИнин ардактуу професору (2012)
Чен
Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кызматынын үчүнчү класстагы мамлекетик кеңешчиси (2014)
Брасс
Брасс (brasse, bras – кол) – колду суудан чыгарбай бир мезгилде горизонталь шилеп көкүрөк менен сууда сүзүү ыгы. 1903-жылдан Олимпиялык оюндардын программасына киргизилген. Брасста сүзүүчү эки колун алдыга жиберип, алакандарын сууга каратып, чыканагын бир аз бүгүп, бети сууга киргенде колдорун кошот. Ошол мезгилде сыртка кайырган буттарын өзүнө тартып, шыйрак жана таманы менен сууну таяныч кылып алдыга жылат. Брасс кийим менен сүзүп, чөккөн адамды куткарууга ылайыктуу.
Децентрализация
Децентрализация – мамлекет тарабынан мамлекеттик функциялардын өзүнчө аймактык башкаруу органдарына берилиши. Бийликтин теңдеминин борбордук деңгээлден жергиликтүү деңгээлге берилиши – бул децентрализациялоонун жалпы түшүнүгү. Ал эми тар түшүнүгүндө мамлекет менен анын администрациялык-аймактык бөлүктөрүнүн өз ара аракеттеринин системасын берет.
Децентрализация башкарууну демократташтыруу үчүн шарттарды түзүү менен өкмөттү элдерге жакындаштырат. Децентрализация борборлоштурулган жетекчиликти да, жергиликтүү өз алдынча башкаруудагы өзүн-өзү жөнгө салууну да, экөөнү тең өзүнө камтыйт.
Децентрализация жүрүп жаткан бардык өлкөлөргө мүнөздүү болгон анын төмөнкүдөй белгилери бар:
1. Мыйзам чыгаруу бийлиги жергиликтүү өз алдынча башкарууну жалаң гана мыйзамдын чегинде иштөөгө милдеттендирбестен, ага мамлекеттик саясатты да жүргүзүүнү жүктөйт. Мыйзамда жергиликтүү өз алдынча башкаруу кандайдыр бир деңгээлде мамлекеттик башкаруунун бир звеносу катары берилет. Бул көрүнүш өзгөчө континенталдык моделге кирген мамлекеттерге көбүрөөк мүнөздүү.