Айыл_социолоиясы
басынын эмгек өндүрүмдүүлүгү өзгөрбөгөндүгү жана болжол менен АКШнын децгээлинин 20—25% гана түз-гөндүгү менен шартталгандыгында. Айыл чарбасын өнүктүрүү боюнча пландуу иш чараларды ишке ашыруу акыр түбү келип, айылдын эмгек байлыктары жана аларды туура, максатка ылайык пайдаланууга көз ка¬ран ды. Айылдын эмгек байлыктарын пандалануу маселеси жен гана кыштак ичиндеги, тармак ичпндеги маселе эмес. Азыркы мезгилде жетишээрлик өлчөмдөгү кесип-тик даярдыгы жок, бир типтеги борпоц адамдардын то-бу менен иш жүргүзүүгө туура келет. Жада калса, ме¬ханизатор сыяктуу жетектөөчү адис айыл чарбасынын кызматкерлерпнин ичинде 22% ашпайт. Алардын саны негизинен кесиптик билим берүүнүн окуу жайларында даярдоонун жана жашаган жерлеринде адистикти жо-горулатуу курстарынын зсебинен көбейүүде. Бирок, алардын ошол кесибинен кетпей иштеп калышы татаал маселелерден. 1980—1989-жылдары айыл чарбасы үчүн 15 миллиондой трактористтер, комбайнерлер, айдоочу-лар даярдалган, бирок эски адистернн кошуп эсепте-генде 4,0 миллиондон көбүрөөк адам пштеп калгану Айылдын социалдык өнүгүшү жогорку жана орто кесиптеги адистерди даярдоосуз, экономикалык жана айыл чарбалык билимдерди жайылтууну бир топ дец-гэзлде жакшыртуусуз, ошондой эле айыл кызматкерле-ри жаны адистиктер менен кесиптерге ээ болмоюн, алар¬дын адистигин жогорулатуусуз мүмкүн эмес. Жогорку жана орто билимдүү адистердин саны акыр-кы чсйрек кылымда 3 эсеге весе да, алардын эмгегинин натынжалуулугу төмөн бойдон калууда. 60-жылдардын акырында эле изденүүнүн багыттарын көргөзгөн. «Илий» совхозундагы тажрыйбалар адамдын демилгесине эркиндик берип, адамдардагы чарбалык кызыкчылык менен эсептин ойгонуусуна жардам берди. Бул совхоздогу өндүрүштүн натыйжалуулугу, эмгек өн-дүрүмдүүлүгү бир нече пайызга эмес, бир нече эселеп өстү. Мыкты уюштуруучу И. Н. Худенконун саамалыгы анын өзү үчүн гана эмес, анын иши үчүн да кайгылуу аяктады: бригадалык, анын ичинде үй-бүлөлүк подряд-ды, арендалык мамилелер жана менчикке ээ болуунун ар кандай микрожамааттык жана жекелик түрлөрүн жай-ылтуу дагы ондогон жылдарга кармалды. Эмгекти уюштуруунун маселелерин чечүүдэ көңүлдү өндүрүштү уюштуруунун ар кандай түрлөрүн өркүндө-түүгө буруу керек. Агрардык саясаттагы чоң өзгөрүүлөр айыл чарбасынын продукциясын кайра иштетип чыга-руу менен жандуу айкалышкан, айылдын эмгек байлык-тары туура пайдаланылган, шаар менен байланыш на¬тыйжалуу камсыз кылынган агрардык енер жай бирик-мелеринин, комплекстердин пайда болушуна алып келди. Өндүрүш мамилелеринин чөйрөсүндө болгон оз-гөруүлөрдүн натыйжасында айыл чарбасындагы адам-дардын ортосунда өз ара кызыкчылык менен эки тарап-тан жоопкерчиликке негизделген жаңы мамилелер түзүлөт. Кыштак өзүнүн экономикалык жана социалдык турмушун сөзсүз байыта турган өз алдынча дыйкан чар-баларынын кайра жаралуусу алдында турат. Ошону ме¬нен бирге эле колхоздук-кооперативдик менчик ез мүм-күнчүлүктерүн түгеткен жок жана бир топ керсеткүч-терү боюнча эл чарба енүгүшүнүн азыркы талаптарына туура келет. Ошондуктан жерге ээ болуу менен башка-руунун ар кандай түрлерүн бири-бирине карама каршы коюуга макул болуу кыйын: алар бири-бири менен айка-лышта гана езүн керсетө алышат аларга бирдей мүм-күнчүлүктөрдү түзүү үчүн суроого жооп бергендердин (1990-жыл) 51% аларды колдошту. Айыл чарбасында эмгекти оцтойлуу пайдалануунун түрлөрүн жана ыкмаларын мүнөздөөдө бул тармактын өзгөчөлүгүн эске алуу керек. Маселенин баары мезгилге жараша болгон жумушчу күчүн коомго пайда келтирээрлик жол ыенен колдонууда турат. Жерди иштетүү-нүн мезгилдүүлүгү аны айылдык көмөкчү чарбалар ме¬нен айкалыштыруу үчүн табигый негиз түзүп берээрлиги жөнүндө өз учурунда К. Маркс айткан. Ал Орусия үчүн ылайыкташтырып: сТалаа жумуштарынын баарын токкалык, көркем жана башка атайын мекемелердин көп эмес тармагы; мектепке чейинки тарбиялоонун тармагы өнүкпөгөндүгү. Саламаттыкты сактоонун кеп маселелери да кайаат-тандырарлык эмес. Врачтар менен камсыз болуус.у тө-мөику деңгээлде турат. Эң башкысы айылдыктардын көбу дале болсо негизннен шаардык ооруканалар менен полнклиннкалардын жардамына ишенишет. Алдын алуу иштери оте жаман абалда. Акырында дал ушул жагдайлар айылдыктарды шаардыктар менен бирдей эмес шарттарга коет. Ошон-дуктан шаар менен айылдын ортосундагы олуттуу-ай-ырмачылыктарды жоюу кооздук үчүн айтылган сөз эмес, анын объектшздуү жүрүшү өтө бийик максатка жетуунүн, инсандын жетилиши үчүн шарттарды түзүүнүн ка-ражаты, жолу.