cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жайнычылыктын метафизикасы
Жайнычылык дүйнө жива (жан, жандуу) жана аджива (жансыз, материя) деп аталган эки субстанциядан турат дешет. Материя өзгөрүүнүн, оомалуу-төкмөлүүлүктүн, ач көздүктүн ж. б. терс көрүнүштөрдүн булагы. Рух менен жан канчалык материя менен чырмалышса, ал ошончолук жалган дүйнөнүн азабы менен түйшүктөрүнөн жапа чегет. Качан гана адам материалдуу нерселерден толугу менен баш тартып, кечилдик өмүр сүргөндө, анын жаны материалдуу дүйнөнүн түйшүктөрүнөн арылат. Акырындык менен Жайнычылык өкүлдөрү шветамбарлар жана дигамбарлар деп аталган эки сектага бөлүнүп кетишкен. Алардын ортосундагы айырмачылык философиялык маселелерди чечүүгө эмес, болгону диний-тажрыйбалык көз караштардын айрым деталдарына негизделген.
Дигамбарлар (сөзмө-сөз “абага оронгон”, “жылаңач”) адамдык зарылчылыктарга өтө катуу мамиле кылса, шветамбарлар (сөзмө-сөз “ак кийимчендер”) мындай зарылчылыктарга карата чыдамкайлыгы менен айрымаланышат. Дигамбарлар, мисалы: кечилдер бардык мүлктөн, ал тургай кийимден да баш тартуусу зарыл деп эсептесе, шветамбарлар ак түстө-гү кийим кийүүнүн зарылчылыгын белгилешет.
1-Карагачка (дарыя)
1-Карагачка — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уртабуртя дарыясынын оң жээгинен 94 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тери оорулары
Тери оорулары (дерматоздор) — теринин, анын кошумча өсүндүлөрүнүн (тырмак, чач, түк) жана көрүнүп турган былжыр челдин бузулушу менен мүнөздөлгөн оорулар тобу.
Себептери
Тери оорулары көп учурда жалпы организмдин оорулары менен тыгыз байланышта болуп, нерв системасынын, ички органдардын, кан жана башкалардын оору процесстеринин териде көрүнүшү болуп эсептелет.
Стехиометрия
Стехиометрия (гр. Stoicheon — алгачкы, элемент жана ... метрия) — реакцияга кирген заттар массалары (көлөмдөрү) ортосундагы сандык катыштар жөнүндөгү окуу. Бул түшүнүктү немис окумуштуусу И. Рихтер (1792―1794) киргизген. Стехиометрия негизин Авогадро Гей-Люссак, эселик катыш жана курам туруктуулугу жөнүндөгү мыйзамы, масса сакталуу жана эквиваленттер мыйзамы түзөт. Химимялык реакциялар теңдемелери менен байланышкан бардык эсептөөлөр стехиометрия эрежелери негизинде ишке ашат. Стехиометрия эсептөөлөр химимялык технологияда жана металлургияда жана башка кеңири колдонулат.
Тери оорулары
Себептери
Ал теринин түзүлүш өзгөчөлүгүнө, функциясынын көп түрдүүлүгүнө жана ага таасир этүүчү ички жана сырткы факторлорго байланыштуу. Алар дерматоздор деп аталып, 2000дей түрү белгилүү. Физикалык жана химиялык дүүлүктүргүчтөр сыяктуу сырткы факторлор терини сезгентип, дерматиттерди пайда кылат. Анын ичинен өйкөлүү, бышаруу, күйүк көп жолугат. Кээ бир тери оорулары биологиялык факторлордун таасиринен болот. Аларга мите козу карындар пайда кылуучу микоздор, бактериялар чакыруучу теринин ириңдүү жаралары, мителер жана вирустар пайда кылуучу котур, сөөл жана башкалар кирет.
Анадыpь бөксө тоосу
Анадыpь бөксө тоосу - Түндүк-Чыгыш Сибирде, Анадырь дарыясынын жогорку агымында. Чукча автономия округунун аймагында. Түштүк-батыштан түндүк-чыгышты карай 400 кмге созулат. Бийиктиги 1185 мге чейин (Щучья чокусу). Жайпак чокулуу Эки суу аралары дарыя-өрөөндөрү менен бөлүнөт. Түндүк бөлүгүндө Эльгыгытгын көлү жайгашкан. Капталдарына бадалчалуу жана эңилчек-мамык чөптүү тундра мүнөздүү. Бугу жайыты.
Тери оорулары
Факторлор
Организмдеги инфекция очогу, ички органдардын оорулары тери ооруларына түрткү берүүчү ички фактор болуп эсептелет. Алар териге аллергия сыяктуу таасир этип (Аллергия), бөрү жатыш, экзема түрүндө билинет. Белок, углевод жана май алмашуунун бузулушу, витамин жетишсиздиги тери ооруларынын пайда болушунда маанилүү роль ойнойт. Бир катар тери оорулары нерв (мисалы, Нейродермит), эндокрин системасынын (мисалы, себорея, безетки) ишинин бузулушуна жараша болот. Бардык факторлор теринин сезгенүү, кан куюлуу, катуулануу, пигментациянын, теринин азыктануусунун бузулушу жана башкалар патологиялык процесстерди пайда кылат. Мунун натыйжасында кызыл бүдүрлөр, ар кандай формадагы жана түстөгү тактар пайда болот. Булар бүт денеге же анын айрым бөлүгүнө (чач арасына, теринин бүктөлгөн жерине жана башкалар) чыгат. Ал жер кычышып, ачышат же оорулуунун тынчын албайт. Териге чыккан бүдүрлөр кээ бир оорулардын (ич келте, баш келте, скарлатина, чечек жана башкалар) белгиси болушу да мүмкүн.
Дарылоо
Врач ар кандай изилдөөлөрдүн жардамы менен тери ооруларынын диагнозун аныктап, туура дарылоону сунуш кылат. Ошондуктан териде ар кандай өзгөрүүлөр болсо, эч нерсе сыйпабай врачка кайрылуу керек. Ошондой эле кара Чач, Тырмак, Безетки, Гидраденит, Терчилдик, Ысык чыгуу макалаларын.
Майндагы Вёрт
Майндагы Вёрт - Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Мильтенберг районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 4729 (2013-ж.). Аянты – 15.89 км2.
Дифференциал механизми
Дифференциал механизми – баштапкы кыймылдын суммасына же айрымасына барабар болуучу жыйынтыктоочу кыймылды алууга мүмкүндүк берүүчү механизм. Мисалы, жетелөөчү дөңгөлөктөрдү, транспорт машиналарын жолдун бурулушунда ар кандай ылдамдык менен айланышын камсыз кылуучу тиштүү механизмдер. Ал автомобиль, трактор жана башка транспорт машиналарынын жетелөөчү дөңгөлөктөрүнүн кыймыл бергичине орнотулуп, өңгүл-дөңгүл жолдо жүргөндө машинанын жетелөөчү дөңгөлөктөрүнүн ар түрдүү ылдамдыкта айланышын камсыз кылат. Бир эркин даражалуу Дифференциал механизми кичине так которулууларды (Мисалы, приборлордо) же чоң күчтөрдү (Мисалы, темир кесүүчү станоктун винттик механизминде, дифференциалдык рычагда жана ушундай сыяктуу) алуу үчүн колдонулат. Эки эркин даражалуу дифференциал механизми кеңири таралган. Анда кыймыл конустук тиштүү дөңгөлөктөр аркылуу өткөрүп берилет (Мисалы, автомобилдин дифференциалы).
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Агути сымалдуулар
Агути сымалдуулар (лат. Dasyproctidae) - кемиргич айбандардын бир тукуму, буларга өкүл болуп Агути (Dasiprocta aguti) кирет.
Терренкур
Терренкур (француз тилинен terrain — жер жана немис тилинен Kur — дарылоо) — дарылоо максатта атайын чектелген маршрут боюнча жөө басып сейилдөө ыкмасы.
Ал санаторий-курорттук шарттарда жүргүзүлөт. Түз жерде басууну акырындап жогору чыгуу менен айкалыштыруу, жүрөк-кан тамыр, дем алуу системасынын функциясын жакшыртат, зат алмашууну күчөтөт, нерв-булчуңдардын тонусун жогорулатып, бут булчуңдарын машыктырат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Абдулла ибни Амр ибни ал-Ас
Абдулла ибни Амр ибни ал-Ас (65/684-ж. өлг.) – Мухаммед пайгамбардын  белгилүү сахабаларынын бири, мусулман укуктаануучу. Меккеде төрөлгөн. Амр ибни ал-Астын уулу болгон.
Өзүнүн такыбалыгы менен айырмаланган. Көп убакытын намаздарга жана орозолорго бөлгөн.
Өмүр баян
Төртүнчү халиф Алинин башкаруу мезгилинде ал, өзүнүн атасы менен кошо, Сиффиндеги салгылашта анын каршылашынын лагеринде болгон. Бирок салгылашка тикеден-тике катышкан эмес, анткени, бул анын бардык бул окуяларга болгон бейтараптыгы болчу. Ал эч качан мусулмандарга каршы курал көтөрбөгөн.
Абдулла ибни Амр ибни ал-Ас Мисир шаары болгон Фустатта 72 жаш курагында көз жумган.
Илимде
Абдулла өз мезгилинин эң сабаттуу адамдарынын бири болгон. Ал хадистерди жакшы билген жана айтып берген, «ас-Сахифа ас-Садика» деген китепке жазып калтырган, үйрөтүүчүлүк ишкердиги менен алектенген. Арабчаны мыкты билгендиги менен катар эле, ал эскиеврейче жана сирий тилин билген.
Колдонулган булактар
Али-заде А. Исламский энциклопедический словарь. — Ансар, 2007. — ISBN 5-98443-025-8
Бурканчылык
Бөлөкчө аталыштары: Бутпарасчылык, Бутка табынуу, Бурханчылык, Буддизм, Буддачылык
Негизги идеясы
Бурканчылыктын негизги идеясы – эки четки жолдун: “рахаттануу жолунун” (көңүл ачуу, бекерчилик, жалкоолук) жана “кечилдик жолунун ” (дененин каалоолорун өлтүрүүнүн, жокчулуктун, азаптардын ) ортосунда жаткан, билип-таануунун, акылмандыктын жолу болгон “Ортоңку жолду” табуу.
Бурканчылыктын эң негизги төрт асыл акыйкаты. “Сегиздик жолдун” принциптери:
Ваджраяна (тантрикалык бурканчылык)
Биздин доордун I- миң жылдыгынын экинчи жарымында Махаянанын бурканчылыгында уламдан-улам жаны агым пайда болуп жана формалдашып келген, Ваджраяна же тантрикалык бурканчылыктын аталышын алган Яна (дөңгөлөктүү араба)-бул агым өзүнүн мекени болгон Индияда бурканчылыктын өнүгүү этабынын аякташы эле.
Хинаяна жана Махаяна бурканчылык мектептери жана агымдары.
Бурканчылык, негизинен, эч качан бир бүтүн дин болгон эмес, будда дининин өзүндө Будда паринирванасынан кийин гана ар кандай агымдар жана багыттар пайда боло баштаган деп айтылат.
Классикалык Бурканчылык философиясы
Йогачара мектебинин философиясы бурканчылык гана эмес индиялык системанын ичинен да эң оору.
Бурканчылыктын башка диндерден айрмачылыгы
Башка моноатеисттик ишенимдерге(иудаизм, христианчылык, ислам) караганда, бурканчылыкта улуу жаратуучу Кудай же Кудай кишиси жана түбөлүк жан жок. Бурканчылыкта жада калса "Көп кудайлар" түшүнүгү да жок. Ушул эле турган орун жана касталык системаны четке кагуу бурканчылыкты индуизм жана брахманизмден айырмалайт, бирок бурканчылык Карма окуусун моюнуна алат.
Бурканчылык- келип чыгуусу боюнча эң алгачкы дүйнөлүк дин. Башка диндер кыйла кийинчерээк пайда болгон: христиан дини беш жүз жыл кийин пайда болсо, Ислам дини миң жылдан кийин пайда болгон
Тибеттеги бурканчылык салты
Тибеттеги бурканчылыктын таралуусу башында легендалар менен коштолгон, бирок "Кар мекенинин" эли индия окуусу жөнүндө VII кылымда гана тааныша баштаган.
Бурканчылык Кытайда жана Алыскы Чыгышта
Бурканчылыктын Кытайга тароосу жана өздүк кытай бурканчылык салтынын пайда болуусу кытай маданий тарыхында (Кытай менен Батыштын ортосундагы интенсивдүү карым-катыш Жаны дооруна чейинки) маданият аралык алыш-бериш үлгүсү болуп саналат.
Орусия жана чет өлкөдө бурканчылыкты изилдөө очерктеринин тарыхы.
Бурканчылык динин илимий изилдөө Европада XIX кылымдын башында башталган.
Бурканчылык агымынын коштоочуларынын саны
Бурканчылыктын жолдоочуларынын саны дүйнө жүзү боюнча азыркы убакта өөдө төмөн болуп турат. Кандай жолу менен эсепке алганына карата. Бирок эң минималдык сандар 350-400 миллион адам эсептелет. Бурканчылардан көпчүлүк бөлүгү Түштүк, Түштүк-Батыш жана Түштүк Батыш тарапта жашайт: Бутанда, Вьетнамда, Индияда, Камбоджада, Кытайда, Сингапурда,Малайзияда), Кореяда, Лаосто, Монголяда, Мьянмада, Непалда, Таиландда, Тибетте, Шри-Ланкада, Жапондо. Орусияда бурканчылыкты Бурятия, Калмыкия, Туванын жашоочулары тутунушат, акыркы жылдары болсо буддачылык коомдор Москва, Санкт-Петербург жана башка чоң шаарларында пайда боло баштады.
Бурканчылык Кыргыз элинде
Буддизм деген термин дүйнөлүк буддоложи илиминде колдонулган менен кыргыздын өзүндө, бурят, моңгол, калмак, тыва, алтай, эски уйгурлар сыяктуу эле өзүнүн төл сөзү бар, ал Бурканчылык.
Азыркы Кыргыз Улусунун кыргыздар 18-кылымдан тарта исламдаша баштагандан соң бул сөз дээрлик унутта калып келет. Деген менен кыргыздардын арасында Буркан деген сөз бачым-бачым жолугуп, көбүнесе ыйык деген мааниде колдонулаары белгилүү. Андан сырткары Ысык-Ата аймагында жылуу суунун жаныла Буркандын ташы делип жергиликтүү кыргыздар ат койгон чооң Буркандын сүрөтү тартылган сыйынчу жер бар экени белгилүү. Анча-мынча карыялар Бурканга ишенебиз дегендери да бар деп Кыргыз Илимдер Академиясы да жазып келет.
Бурканчылык кыргыздардын арасында тээ Кытайдагы тарбагатайлык боордошторубузда кеңири жайылган деп айтылып келет.
Кыргыз тилинде Будда кечилканасын нукура өзүбүздүн тилибизде "Курул" же "Күрө" деп атаса болот. Моңголдогу жана тарбагатайдагы кыргыздар так ушинтип аташат. Сутраны болсо "Сүтүр же Сүдүр" дешет.
Кыргыздардагы бурканчылык боюнча кийинки маалыматтар Чокон Валихановдун күндөлүктөрүндө сакталып калган. Ал бир жазмасында кыргыздын жалайыр урууларында (Ысык-Көл тарапта, бирок булар калмак уруулары эмес) конокто болуп, уруу башчысы конокторду сыйлап жатып, эки колун бурканча бириктирип, тибет тилинде сүдүрдү окуп туруп гана тамакка киришкени тууралуу эскерет.
Бул деген кыргыздардын айрым бир уруулары 19-кылымдын аяк черинде да Ылам (ламаизм) бурканчылыгын тутунгандыгы тууралуу кабар берет.
Кыргызстан улуттук энциклопедиясы
Буддизм – дүйнөдөгү үч чоң диндин бири. Байыркы Индияда биздин заманга чейинки 6-5-кылымдарда чыккан. Уламыш боюнча, ага Будда негиз салган. Адегенде брахманизмдин бир тармагы катары пайда болуп, анын айрым түшүнүктөрүн (жандын көчүп жүрүшү, тозок, бейиш) мурастап алган; бирок брахмандардын касталарды актаганына каршы турган. Алгачкы буддизм «хинаяна» («кичине араба» же «тар жол») деп аталып, «азап тартуу» жана «жан куткаруу» жагынан адамдар тең укуктуу деп эсептелген. Биздин заманга чейинки 3-кылымда Индияны сурап турган Ашок падыша буддизмди мамлекеттик дин деп жарыялаган. 1-кылымда Индиянын Түндүк-батыш тарабында буддизмдин «махаяна» («чоң араба» же «улуу жол») деген жаңы түрү пайда болот. Анын догматтарында бодпсатвалар, башкача айтканда «жан куткарууга көмөктөш теңирлер» чоң орун ээлейт. Будда философия системасынын негизинде дхармалар теориясы жатат. Бул теория боюнча, материалдык жана рухий нерселердин баары бир агымга кошулуп, айрым элементтерден турат. Элементтер туруксуз жана опаасыз келет, ошондуктан элементтерден тургандын баары («көрүнүштөр дүйнөсү») чыныгы реалдуу болмуш боло албайт. Ар бир элементтин түбөлүк, өзгөрбөс, түшүнүп болбос ээси бар, ал дхарма деп аталат. Дхармалар өтө көп, бирок алардын 75 түрү гана чыныгы реалдуу болмуш («маңыз дүйнөсү») боло алат. Дхармалардын өз ара айкалышынан жекече аң-сезим жаралат. Жандануунун азап-тозок тартышын буддизм жашоонун мааниси деп санайт. Буддизмдин эң башкы диний догматы жандын кубулуп, бир түрдөн экинчи түргө өтүп, жаңы түспөл алып турушу жөнүндөгү түшүнүккө негизделген. Бул ишеним боюнча, дхармалардын тутумдашкан белгилүү бир тобу («комбинациясы») жандуу нерсени жашатып турат; ал «комбинацияга» биригип, жан кубулат. Натыйжада падыша (раджа) кул болуп, кул падыша болуп кубула алат. Дхармалардын жаңы «комбинациясын» карма жаратат, ал эми карма болсо өткөн чакта жасалган «күнөөлөр» менен «сооптордун» кошундусу деп түшүндүрүлөт. «Сообу», «күнөөсүнөн» ашып түшсө, кубулуу эң мыкты болот. Кубулуунун түпкү чеги нирвана (өчүү, сиңүү маанисинде). Буга жеткенде, жандын кубулушу токтолот, жандуу нерсе азап-тозоктон биротоло арылат. Адам кечилдик (монахтык) жол менен кетсе гана «нирванага» жетиши мүмкүн. Индияда буддизм менен брахманизмдин жанаша жашап, жакындашып отурушу акыры жаңы диндин индуизмдин пайда болушун шарттаган. 10-кылымдын башында Индияда буддизм маанисин жоготкон. Бирок буддизм Тибет, Кытай, Корея, Япония, Инди-Кытай мамлекеттерине, Моңголия, Таиланд, Индонезия, Россияга (бурят, калмак, тува элдерине) жана башка таралып кеткен. Ал жергиликтүү диний түшүнүктөр менен айкалышып, мазмунун жана формасын өзгөртүп отурган. Мисалы, Тибет менен Моңголияда буддизм ламаизм түрүнө өткөн.
Эстетикалык тарбия
Эстетикалык тарбия, эстетикалык тарбиялоо – көркөм өнөр чыгармаларындагы, табияттагы жана өз турмушундагы кооздукту сезе жана туя билүү сезимдерин эстетикалык кабылдоо жана түшүнүү үчүн инсандын идеалдарын жана табитин атайын максатка ылайык калыптандыруу боюнча жүргүзүлгөн таалим-тарбия иштеринин тутуму.
Байыркы Грецияда жаралган философия ой эстетикалык тарбиянын каражаты катары биринчи орунга музыканы койгон да, адамдын эстетикалык табитинин өсүшүнө бирден бир таасир кылган нерсе музыка деп эсептешкен. Бул көзкарашты бир кыйла кеңейтип, Аристотель музыкага адабият менен театрды кошкон. Адамзат тарыхында ар кыл мезгил, ар кыл багыттар эстетикалуулук жана көркөмдүүлүк, сулуулук жана куниктик, көтөрүңкүлүк жана пастык, баатырдык жана коркоктук, кайгылуулук жана комедиялуулук тууралуу өз түшүнүктөрүн жараткан.
Эстетикалык тарбия тарбиянын башка түрлөрү (ыйман-адептик, укуктук, патриоттук, саясый, экологиялык, эл аралык бирикмелик, көркөмдүк, эмгектик ж. б.) менен байланыштуу жана өз милдетин тарбиянын ушул түрлөрү менен бирдикте жүргүзөт. Табияттагы жана турмуштагы, адамдагы кооздукту айырмалай билүү, жаратылышка жандуудай мамиле кылуу, көркөм өнөрдөгү бийик деңгээлдеги чыныгы чыгарма менен халтураны айра билүү, классикалык искусстводон рухий азык табуу эстетикалык тарбияга ээ болгон инсандарга гана таандык касиеттерден болуп саналат. «Коомдун эстетикалык түшүнүгүнүн квинтэссенциясы эстетикалык идеал, ал инсандын эстетикалык аң-сезиминин эстетикалык кабылдоо, толгонуу, сезим, табит, керектүүлүк, көз караш жана ишеним сыяктуу составдык элементтеринде чагылдырылат».
Эстетикалык тарбия мектептерде комплекстүү жүргүзүлгөндө гана, б. а. анда адабият, сүрөт, музыка, кол өнөрчүлүгү сыяктуу эстетикалык циклдеги сабактар менен класстан тышкаркы иштер, туристтик-экскурсиялык жүрүштөр, концерттер, спектаклдер, ийримдер, ата-эне, коомчулук, бүт айлана-чөйрө балага оң таасир эткенде гана эстетикалык тарбиялоо өз үзүрүн көрсөтөт. Эстетикалык тарбия үзүрүн көрсөткөн инсан ыймандуу болот, экологияны да сактайт, маданияттуу да, билимдүү да адам катары дүйнөнүн асылдыгын, кооздугун өнүктүрүүгө салым кошот жана кооздуктун, сулуулуктун мыйзамдары аркылуу чөйрөгө жана коомго таасирин тийгизет.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
(Краткий словарь по эстетике. Книга для учителя. М. Ф. Овсянниковдун редакциялоосу астында, М., «Просвещение», 1983, 23-б.)
Интервенция
Интервенция (лат. interventio – келем, кийлигишем) – эл аралык укукта мамлекеттин ички жана тышкы саясатына башка бир же бир нече мамлекеттин кийлигишүүсү. Башка мамлекеттин жерин басып алуу, экономикалык күнкорлукка дуушарлантуу интервенциянын негизги максаты. БУУнун Уставында белгиленген мамлекеттердин ички иштерине кийлигишпөө принцибине (2-статья, 4-пункт) ылайык кандай гана себеп менен болсо да башка мамлекеттин ишине кийлигишүүгө, анын саясий көз карандысыздыгына коркунуч туудурууга, чек арасын бузууга бир да мамлекеттин акысы жок. Күч менен зордоо жана опузалоо эл аралык маселелерди жөнгө салуучу каражат болбоого тийиш. Ар бир талаш маселе тынчтык жол менен чечилиши (БУУнун Уставы, 2-статья, 3-пункт) зарыл. Интервенциянын аскердик (куралдуу), саясий, идеологиялык жана башкалар түрлөрү белгилүү. Аскердик интервенцияда көбүнчө согуш жүргүзүүнүн мыйзамдары, салттары бузулуп, калкты жазалоо акциялары жүргүзүлүп, улуттук байлыктар тонолуп жана көптөгөн кыйроолорго алып келет. Аскердик (куралдуу) интервенция ачык же жашыруун түрдө болот. Ачык аскердик интервенцияда бир мамлекеттин же мамлекеттер коалициясынын куралдуу күчтөрү башка мамлекеттин аймагына басып кирет. Жашыруун аскердик интервенцияда козголоңчулар керектүү куралдар менен камсыз болуп, башка мамлекеттин аймагында согушка даярдалат. Саясий интервенцияда төңкөрүштөр, жашыруун саясий топторго жардам көрсөтүү, мамлекеттик жана саясий ишмерлерге пара берүү, өткөрүлүп жаткан шайлоолорго кийлигишүү, диилимий кысым көрсөтүү жана башкалар ыкмалар колдонулат. Идеологиялык интервенцияда ММК колдонулуп, ар кандай мазмундагы адабияттар, ушактар таратылып, расалык жана улуттук жаңжалдар, чыр-чатактар, конфликттер күчөтүлөт. Интервенциянын ар кандай формасына жол бербөө максатында 1965-ж. БУУнун Ассамблеясынын 20-сессиясы атайын Декларация кабыл алган. Учурда эл аралык укук интервенциянын бардык түрлөрүн мыйзамсыз деп таап, ага тыюу салууда.
Кечээ, бүгүн, эртең (тасма 2018)
Кечээ, бүгүн, эртең — Режиссёр Гүлнара Эшалиеванын эң алгачкы көркөм тасмасы. Жумабек Осмоновдун "Шабдалынын гүлү" пьесасынын негизинде тартылган. Гүлнара Эшалиеванын, үн режиссёрунун жана оператордун дебютту.
Мазмуну
Үйдүн кожоюну Байыш бир нече жыл мурда кошуна-колоңдордун малын уурдап, абакка отуруп, жакында эле чыккан болот. Түрмөдөн чыккандан кийин ичкиликке берилип, үй оокаттары менен такыр иши болбой калат. Ал балдарына мээрим төгүп, тарбия бергендин ордуна ур-токмокко алып баштайт. Айылдагы балдар Эрмек менен Замирди аракеч, уурунун балдары деп оюнга да кошпой коёот. Бул үй-бүлөнүн тажаал кошунасы дайыма бир шылтоо таап, уруш чыгарып жүрөт. Байыштын кошунасы үйүн тегерете капкан коюп койот. Ал аял Байыш абактан чыкса жалгыз уюмду уурдап, арак ичип салат деген ойдо бул кадамга барат. Бир жолу Замир, Эрмек жана атасы болуп топ ойноп жатып, тобу кошунасынын бакчасына учуп кетет. Дарбазадан ашып түшүп, топту алам деген Эрмектин буту капканга түшүп калат. Баласынын ачуу чаңырыгын уккан энесинин жүрөгү ооруп, ошол жерден каза болот. Ал эми Байышты милиция кызматкерлери уруулукка шектүү деп кармап кетишет. Бир эле убакта орун алган кырсык, апасынын өлүмү жана атасынын суракка алынышы кичинекей Замирди жалгыз калтырат. Багар-көрөрү жок деп интернатка алып барса, Замир ал жактан качып кетет. Бирок бир тууган балдар ажаан аялды жаман көрүп калбайт, алардын мамилеси жакшы жакка өзгөрөт.
Барсбек, Барс-бег
Барсбек (Барс-бег Ынанчу алп Билге) – VIII к. башында Эне-Сайдагы Кыргыз кагандыгынын башкаруучусу.
Кыскача өмүр таржымакалы
Барсбек Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын баскынчыл саясатына каршы күрөшүү үчүн өзүнүн Эрен-Улуг деген элчисин баш кылып, мамлекет өкүлдөрүн Тибетке, жана башка элчилерин болсо Кытайга жана Түргөш кагандыгына жиберген.
Барсбек 711-ж. түргөштөрдүн башчысы Сакал каган м-н бирдикте чыгыш түрк кагандыгына каршы урушка даярданган, эл аралык саясий ынтымак түзгөн.
Б.-б. 711-жылга караган кышта оор салгылашта баатырдык менен күрөшүп жатып курман болгон.
Анын тагдыры тууралуу саптарды Эне-Сайдагы кыргыз руна сымал жазмаларынан (Алтын-Көл) жана Орхон түрк руна сымал жазмаларынан учуратабыз.
Эс тутум
Азыркы тапта Кыргызстанда Барсбек ысымдары балдарга арбын коюла баштады.
Интердикттер
Интердикттер (лат. Interdictum  – тыюу салуу) – рим укугунда претордун сөзсүз аткарууга жаткан, башкы максаты бузулган укукту калыбына келтирүү болгон буйруктары. Менчик ээсинин же ээлик кылуучунун мыйзамдуу таламдарына кандай гана болбосун зыян келтирүүдөн коргоонун натыйжалуу жана ыкчам каражаты катары кызмат аткарышкан. Доолордун формулалары сыяктуу эле И. формулалары претордук эдиктке жазылып коюлган.
Лата-Марето-Яха
Лата-Марето-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юрибей дарыясынын сол жээгинен 197 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 51 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Урбана (Огайо)
Урбана (Огайо) (Urbana) — Огайо штатынын Champaign округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 11613 киши. Болжолдуу аянты - 17.7 км². FIPS коду — 39-79072.
Бабур
Бабур Захиреддин Мухаммад (14-февраль 1483-жылы Андижанда туулган - 26-декабрь 1530-жылы Индияда Аграда каза болгон) – Индиядагы Улуу Моголдор сулалесин (династиясын) негиздөөчүсү. Орто Азиядагы чагатай ж-а фарсы тилинде жазган акын, тарыхчы жана ойчул, Тимурийлердин Ферганадагы дубанын башкаруучусу Омор Шейх мырзанын уулу. Он эки жашында атасынын ордуна тактыга отурган. 1504-ж. Шейбани хандын тушунда көчмөн өзбек уурулары Орто Азиядан кууп чыккандыктан, Ысар (Гиссар) тоолору аркылуу Ооганстанга кетүүгө аргасыз болгон. Кабулдан (Ооганстан) Түндүк-Батыш Индияга (1519-жылдан тартып) жортуул жасап, ал жерде Улуу Моголдор сулалесин (1526-1858) негиздеген. 1493-жылдан 1525-жылга чейинки окуяларды камтыган мемуардык “Бабур-наама” деген китеп жазган. Бабурдун калеминен ошондой эле Орто Азиядагы түркий тилде жана аз болсо да фарсыча жазылган ырлар диваны, “Аруз жөнүндө макала” деген ыр жазуу өнөрү тууралуу эмгек жаралган.
Бабурдун Ош шаарындагы айтылуу Сулайман тоого салдырган кужурасы (чакан ак там) 1962-ж. атеисттик өнөктүктүн айынан буздурулган. Советтер Биримдигинин бийлиги кулап, Кыргызстан эгемендик дооруна жеткен соң, бул үй кайра калыбына келтирилген. Ага келип зыярат кылгандардын бири – Пакистандын мурдагы өкмөт башчысы, маркум Беназир Бхутто айым болгон.
Бабур Тимуриддер тукумунан жана Барлас уруусунан. Бартольддун пикиринде Бабурдун эли  моголдор, монгол  тилдʏʏ  эл  болгон. Бабурдун атасы- Омар Шейх Мирза –Абу Сеид  Мирза –Султан  Муххамед Мирза-Миран -шах – Тамерлан, 1494-1504-жылдары Фергананын, 1504-1526-жылдары Кабулдун, 1526-жылы Хиндустандын башчысы болгон.
Бабурдун саясий ишмердиги
Дели султанатынында мусулман –феодалдарынын ʏстөмдʏк абалда  болушу,  көп убакыт индустар менен мусулмандардын бирге жашашына бул жерде мусулман державасынын тʏзʏлʏшʏнө шарт тʏзгөн. Тʏндʏк Индияда борбордошкон феодалдык мамлекетти XVII к. Бабур тʏзгөн. Бабур алгач Фергананын башчысы болуп, ал жерден Шейбани баштаган өзбектер тарабынан куулуп, Гераттын башчысынын (ал дагы Тимурид болгон) жардамы менен ооган жерлерин ээлеп, Кабулда отурукташып калган. Бирок ал  Индия  сыяктуу  бай  мамлектти басып алганда гана кʏчтʏʏ мамлекеттин башчысы болоорун тʏшʏнгөн. 1518-жылы жана 1524 –ж. Пенджабга чабуул коюп, 1525-жылы декабрда Индияга, кʏчтʏʏ аскер  менен басып кирип, 1526-ж. Панипатидан Дели султаны Ибрахим шахты женип, 1526-ж. Сикри салгылашуусунда раджпуттардын Рана Сайт  баштаган аскерин талкалап, иш жʏзʏндө Ганг өрөөнʏнʏн ээси болуп  калган. Аскердин бир бөлʏгʏ олжо алып Афганстанга кайтып кеткен, Бабур аскерлерге жер таратып, алар кийин «джагирлер» деп аталып калган.
Чарбалык иштердин көбʏн жергиликтʏʏ салтты, салык өлчөмʏн билген индустар жʏргʏзгөн. Бабур Индияны 3 жыл башкарган. Ал өтө билимдʏʏ, кыраакы адам болгон. Акын болгон жана искуствону жакшы тʏшʏнгөн. Ал жазып калтырган «Бабур-нааме» мемуары так жана жөнөкөй тил менен жазылган. Индустарды ал «адашкандар» (орусча: неверные) катары көрʏп, ʏстʏртөн караган, бирок аларды куугунтаган эмес. Бабур өлөөр алдында ээлигин балдарына бөлʏп берип, Индия Хумаюн деген баласына тийип, Пенджаб, Кабул, жана Кандагарды ээлеген балдары ага баш  ийет деген керээз калтырган.
Бабурдун чыгармачылыгы
Бабурдун карындашынын кʏйөөсʏ, көчмөн өзбектердин башчысы Шейбани Самаркандды басып алгандан кийин Кабулга чегинип кеткен. Бабур Алишер Навои менен кат алышып турган. Бабурдун өзгөчө чыгармасы «Бабурнааме». Бабурдун эмгегин аны тарыхчы, географ, этнограф, прозаик, акын катарында КМШ, Турция, АКШ, Англия ж.б. мамлекеттердин баардык илимий борборлорунда окушат.
1991-жылы Узбекстанда 10 сериялуу П.Кадыровдун «Жылдыздуу тʏн» романын негизинде кино тартылып, ал фильм Туркиянын телеканалдарынын бирине сатылган жана чет өлкөгө сатылган биринчи өзбек киносу болгон.
Анализ (адабият таанууда)
Анализ (адабият таанууда) - көркөм текстти изилдөө максатында талдоо жүргүзүү. Адабий чыгармага анализ берүүдө чыгарманын идеясын, темасын, андагы образдарды, тилин талдоо жана жалпы комплекстик анализдөө менен ишке ашырылат. Анализ адабият таануунун негизги ыкмасы болуп саналат. Ал дүйнөнү таанып-билүү процессинде жана практикада маанилүү роль ойноп, синтез менен ажырагыс биримдикте болот.
Ак-Босого (Раззаков)
Ак-Босого (2023-жылдын 1-январына чейин — Мурза-Патча) — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Раззаков шаарына кирет.
Тегирич
Айрым өрмөкчү-термечилер өрмөктө көркөмдүк түшүрүү ыкмасын ортосунан бир кызыл жипти чалып терүүдөн башташат. Анан жуп жети жипти таштап, кайта эки жип алынып, дагы жети жип түшүп, кайра эки жипти терет. Ушинтип, мында жалаң түгөйлүү кызыл жиптер гана үстүнө чыгып, бул симметрия сызыгынын (төптөө) сол тарабында кандай терилсе, симметрия сызыгынын оң жагында да дал ошондой кайталанат. Эми жиптин көп эриштин «эркеги» болуп үстүнө чыгат. Ошондо мурунку жети жиптин төртөө, мурунку беш жиптин үчөө гана терилет да, жогорудагыдай симметрия сызыгы пайда болот.
Өрмөктөгү териле баштаган «мүйүз-кыял көчөтүнүн» (жарым мүйүз-жарым кыялдан айкалышы) жарымын согууда кызыл-көктү алмак-салмак асты-үстүнө чыгаруу үчүн жети курдай оңго жана солго төптөштүрүү сызыгын кайталайт. Көк жиптен эки «мүйүзчө» чыгышы үчүн түгөйлүү алты жип бирден кыскарып отуруп эки келет да, ошол эки жип кайра үч курдай бирден оңго кайталанып, экинчи «мүйүзчөсүн» чыгарат.
Тегирич — өрмөкчүлүк аркылуу бүткөн боз үйдүн кооз жасалгасы. Мунун эни болжолдоо 20—22, 28—32 см дей жасалат. Ал ууктардын билегинин үстүнөн тегерете айландыра тартылат да, сеңселе тагылган «төкмө чачысы», «топ чачысы», «кылыч байлоо чачысы» (түймөлөрү) керегенин башына тиер-тийбес болуп төгүлүп турат. Кылдырооч кереге таңгыч, шалча өңдүү буюмдар үчүн согулган таар тегиричке жарай берет. Алар бирин-бири алмаштырат. Тегирич жыйырма жети см жазылыкта да согулат. Мисалы, мунун четин жөнөкөй таар өңдөнтүп, андан кийин «ак секирик» («чычкан изи») берилет. Дагы четиндегидей эндей таарчадан соң «тай туяк» түрүн түшүрүп, жогорудагыдай кооздуктар кайрадан ирээти менен кайталанат. Бул жүгүртүлгөн жиптердин таасын күзүктөлүшүнө тыгыз байланышат. Ага түшкөн көпчүлүк көчөттөр буга да түшө берет. Кээде тегирич, кылдырооч, кереге таңгыч бирдей көркөмдүктү тартуулайт. Эндүү терме буюмдары чачык өнөрү менен айкалышат. Бул жалпы эле жүндөн пайда болгон үлгүлөргө эриш аркакталат.
Тегирич кажары термеден да жасалып жатат. Ал энсиз болот. Мисалы, «кыйдым көчөтү» түшкөн болсо, анын кара-кызылдан «суусу» (чычкан изи) берилет. Кызылдан «кыйдым» көчөтү түшсө, карадан «беш иликче» ак-карадан «суу» («чычкан изи», «ала мончогу») болсо, ал буюм ого бетер жарашат. Же сары-карадан «төө көз», караактан «суу», кызыл-карадан он беш жиптен «эки жүздүүнүн» көчөтүн берүүгө болот. «Кайра «чычкан изин» — түшүрүп, анан «тор чачыкталса» кажары терме өз өңүнө чыгат. Тегиричтин эни ар кандай чогулат. Бул көбүнчө жүз сегиз жиптен күзүктөлөт да, буюм жээги (өрмөктүн эриш учу) карадан болот. Мында аркакты жөнөкөй өткөрүп, анан бир курдай кызыл, бир курдай көк алмашып чыгат. Андан кийин көркөм көчөт түшүрүүдө тал жиптерди терүү башталат. Алсак терип чалуунун биринчи башталышында эки көк, эки кызыл, кайра төрт көк, эки кызыл, кайра төрт көк, кайрадан эки кызыл, эки көк, анан төрт кызыл, кайра эки көк, эки кызыл анан эки көк, анан төрт кызыл, кайра эки көк, эки кызыл, анан эки көк, эки кызыл, дагы эки көк, эки кызыл, анан төрт көк терилгенде «омуртка оюму» көчөтүнүн башы чыгат.
Васко да Гама
Васко да Гама (1469, Португалия, Синиш 24.12.1524, Индия, Кочин) португалиялык деңиз саякатчысы. Алгачкылардан болуп Европадан Индияга деңиз жолун (1497-99) ачкан. Гама жетектеген экспедиция Африка континентин айланып өтүп, Сомалинин жээгине жеткен. Ал жерден бортко мүчө болуп алынган араб лоцманы кемени Индиядагы Каликут ш-на алып келген. Жолдо ар кандай себептерден каза болуп отуруп, экспедицияга катышкан 168 кишинин 55и гана Лиссабонго кайткан. Гама алгачкылардан борбордук Атлантиканы меридиан багытында кесип өтүп, эч кандай кургактык жок экенин аныктаган. 1502-03 жана 1524-ж. эки жолу Индияга саякат жасаган. 1524-ж. Индиянын 5-вице-королу болуп дайындалган.Адабият: Кунин К. Васко да Гама, 2 изд. М., 1947; Шуливскии Т. А. Три неизвестные лоции Ахмада ибн Маджида, арабского лоцмана Васко да Гамы. М.; Л., 1957.
Жаңы философтор
Жаңы философтор-1976–1979-жылдары Франциядагы идеологиялык жана көз караштык талаш-тартыштарды авансценага алып чыккан философтор менен публицисттердин тобу. Өз китептеринде жана радиодо берилген сөздөрүндө жаш интеллектуалдар 1968-жылдын май айындагы «жаштар революциясынын» мурдагы активисттери (А. Глюксман, Б. А. Леви, Ж. П. Долле, К. Жамбе, Г. Лярдро ж. б.) «революциячыл мифтерден» көңүлдөрү калгандыгын айтып чыгышкан. Мурда алар Маркстын, Мао-Цздун жана Маркузенин идеялары менен ураандарын кандай жогору тутушса, эми алар революциячык окуулардын «күрөшчүл кретинизминен» ошончолук түрдө баш тартып, «Маркс өлдү», «Марксизм эл үчүн баш айланткан апийим» жана башка ураандарды көтөрө башташкан. Алар классикалык европалык философиядагы жаратылыштын, коомдун, ой жүгүртүүнүн объективдүү мыйзамдарын таанып билүү жана «дүйнөнү акыл-эстүү негизде өзгөртүп түзүү» тууралуу фундаменталдуу абалдар сыяктуу революциячыл теориялардын философиялык негиздерин сынга алышкан. «Мырза ойчулдар» («господа мыслители») деп аталган китепте Глюксман немец философиясындагы адамга эбегейсиз зор эркиндикти берүүнү убада кылуу менен аны зарылчылыктын, мыйзамдын жана мамлекеттин «кыңк» этпес кулуна айланткан Фихте, Гегель, Маркс жана Ницще өңдүү төрт чыгаан ойчулду айырмалаган. Ошондуктан алардын философиясы өз маңызы боюнча «революциячыл илими, үстөмдүк кылуунун илими, башкаруунун илими» болуп саналат.
Классикалык философияны радикалдуу мүнөздө сындоо менн Жаңы философтор постклассикалык ой жүгүртүүнүн негизги тенденцияларын, өзгөчө феномонологиянын, структурализмдин жана психоанализдин методдорун андан ары өнүктүрүшкөн. Учурдагы диний ойчул М. Клавель (1920–1979) бекер жеринен Жамбенин, Лярдронун жана Глюксмандын китептерин жалындуу пикирменен колдобосо лер керек. Анткени, ал бул китептерден «өз маңызы боюнча атеисттик окуу» болуп саналган бүтүндөй метафизиканы, бүтүндөй классикалык философияны «радикалдуу түрдө деструкциялап», диний окууга кайрадан кайрылуунун мүмкүнчүлүгүн көргөн. 80-жылдардын аягында көптөгөн Жаңы Философтор теориялык иштен четтеп кеткени менен алар тарабынан жасалган Франциядагы интеллектуалдык төңкөрүш, алардын солчул идеялары университеттин жаштары менен профессураны жандандырып, европалык континенттин рухий турмушуна зор таасир тийгизген.
Күмүш-Азиз
Күмүш-Азиз (Кюмюш-Азиз) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Ырыс айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 4 302 киши.
Кадимки адакналар
Кадимки адакналар (Adacna)  - жүрөксымал моллюскалар түркүмүндөгү бир түркүмчө.
Энесидем
Энесидем(биздин заманга чейин 1-кылымда) – байыркы грек философ-скептиги. Энесидем боюнча, заттарды таанып билүү мүмкүн эмес, себеби биздин ар кандай пикирибизге, оюбузга ага каршы келген башка пикирди коюуга болот. Баарынан жакшысы деги эле ар кандай бекемдөөчү пикирден баш тартууда турат. Башкалар кандай жасаса ошондой жасоо оң иш болот. Энесидемдин философиясы грек классикалык философиясынын бузулушунун натыйжасы
Өнүгүп келе жаткан өлкөлөр
Өнүгүп келе жаткан өлкөлөр - өнөр жайы өнүккөн өлкөлөрдүн алдында  колониялык же жарым колониялык абалда болуп келген, бүгүнкү күндө өз алдынчалыкка жана көз карандысыздыкка жетишкен Азия, Африка, Латын Америкасы жана Океаниядагы өлкөлөрдүн тобу.
Белая Теба дарыясы
Белая Теба — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Теба дарыясынын сол жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Интерпол
Интерпол ( ICPO –  International Criminal Police Organization , « Interpol  ») – Эларалык кылмыш иликтөө полициясынын кыскартылган аталышы; 1923-жылы уюштурулган. Башкы ассамблея И-дун жогорку органы болуп саналат, туруктуу атайын органдар катары Башкы катчылык жана улуттук борбордук бюролор иштешет. И. кылмышкерлерди каттоонун эларалык борбору катары иштейт жана аларды (ошондой эле шектүүлөрдү; дайынсыз жоголгон кишилерди; уурдалган баалуулуктарды) эларалык издөөнү координациялайт.
Фёдор Самохин
Фёдор Самохин (Фёдор Иванович Самохин; 12-февраль 1918 Верхне-Садовский - 17-июль 1992 Бишкек, Кыргызстан) — Советтик орус жазуучусу, журналист, публицист жана СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү (1958-жылдан). Улуу Ата Мекендик Согуш жөнүндө бир катар көркөм чыгармалардын автору, алардын ичинен эң атактуусу Советтер Союзунун Баатыры Чолпонбай Түлөбердиевдин эрдиги жөнүндө бир нече жолу басылып чыккан. Көркөм өнөр жаатындагы сиңирген эмгеги жана Кыргыз Совет адабиятын пропагандалоого жана өнүктүрүүгө жигердүү катышкандыгы үчүн Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун үч Ардак грамотасы менен сыйланган.
Дифференциал топологиясы
Дифференциал топологиясы топологиянын дифференциалдык көп түспөлдүктөр жана дифференциалдык чагылдыруулар теориясынын топологиялык проблемаларын изилдөөчү бөлүмү. Дифференциал топологиясын системалуу изилдөөнү 19-кылымдын аягында франциялык математик А. Пуанкаре баштаган, бирок ал мезгилде бул программаны иш жүзүнө толук ашыруу мүмкүн эмес болгон. Дифференциал топологиясын негиздөө 20-кылымдын 30-жылдарында гана ири математиктердин изилдөөлөрү менен иш жүзүнө ашкан. 20-кылымдын 60-жылдарында Дифференциал топологиясынын ыкмалары аркылуу топологиянын бир катар негизги маселелери чечилди. Чыныгы көп түспөлдүктөрдү мүнөздөөчү класстардын топологиялык инварианттары аныкталды. Дифференциал топологиясынын өзгөчө багыттары – геодезиялык көп түспөлдүктөрдүн функционалдарынын экстремалдык теориясы жана катмарлар теориясы.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жар-Кыштак
Кыргызстандагы айылдар:
Адамсия
адамсия (Adamsia palliata) - актиния түркүмүндөгү деңизде жашоочу жандык.
Терчилдик
Терчилдик (байыркы грек тилинен ὑπερ- — эң эле; ἱδρώς — тер) — тердин өтө көп бөлүнүп чыгышы.
Дарылоо
Жалпы терчилдикте врачка кайрылып, айрым жерлери терчилдер өздүк гигиенаны сактоо керек. Өтө көп тердеген жерди (бут, колтук, жука чурай, эткээл аялдарда эмчектин алды) күн сайын жылуу суу менен самындап жууп туруу зарыл. Жуугандан кийин терини сүлгү менен кургата сүртүп, ным тартчу упа же дезодорант сээп коюу керек. Шыбоолуу бутту күн сайын марганцовка кошуп ванна жасап, кургата сүртүп, бармактардын арасына кургаткыч сепме дарыларды же атайын дезодорант сээп туруу сунуш кылынат. Эртең менен таза байпакка кургатуучу жана дезинфекциялоочу каражат (мисалы, тальк менен уротропиндин теңме-тең аралашмасын) себет. Буттун териси өтө кургап кетпес үчүн жумасына бир-эки жолу бет май («Питательный», «Ланолиновый», «Янтарь», «Крем для ног», «Эффект») сүйкөп, байпакты күн сайын алмаштыруу керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Самара
Самара - Орусиянын Волганын шаары.
Гамета
Гамета - (гр. gamētе - ургаачы, gamttēs - эркек) өсүмдүк жана жаныбардын жыныс клеткасы. Ал тукум куума белгилерди укумдан тукумга берет. Гамета хромосомалардын жалпы (гаплоид) жыйнагын алып жүрөт жанагаметогенез процессин камсыздайт. Уруктанууда эркек жана ургаачы гаметалар кошулуп, ата-эненин экөөнүн тең белгилерин алып жүрүүчү диплоиддүү зигота пайда болот. Зиготадан жаңы организм калыптанат. Ургаачы жыныс гаметасы энелик же жумуртка клеткасы, эркек жыныс гаметасы сперматозоид деп аталат. Энелик клетка кыймылсыз келет да, эркек гаметадан чоң болот. Сперматозоиддер чөйрөнүн шартын (температура, осмос басымы жана башка) өтө сезгич келет.
Гуно
Гуно (Gounoda) Шарль Франсуа (1818, Париж - 1893, Сен-Клу, Парижге жакын) - француз композитору. Өзгөчө, «Фауст», «Театр Лирик» операларынын Парижде коюлушу Франииядагы классикалык лирикалык опералардын чыныгы үлгүсүнө айланат. Гунонун «Мирейль» (1863), «Ромео менен Джульетта» (1865) ж. б. опералары да ачык обондуулугу, музыкалык бийлерге негизделгендиги менен айырмаланат. Айрыкча автордун операларындагы ариялардын, ариозолордун, речитативдердин интонациялык жактан өзгөчө артыкчылыгы менен көрүүчүлөрдүн көңүлдөрүнө уюйт. Гуно опера ж. б. чыгармалар менен катар өмүрүнүн акыркы жылдарында жазган «Искупление», «Өлүм жана өмүр» аттуу ораториялары артыкча изденүүчүлүккө жазганы менен айырмаланат.
Гуно музыкалык жазуучу жана сынчы катары да коомчулукка кеңири болгон, Кыргыз улуттук А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрында Гунонун «Фауст» операсы коюлган. Башкы каарман Мефистофелдин ролуңда СССР эл артисти Б. Минжылкыев көрүүчүлөрдүн көңүлдөрүнөн өчпөй турган образды жараткан.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Мамбеталиева, Какен
Какен Мамбеталиева (Kaken Mambetalieva; 05.04.1936 — 30.07.1984) - кыргыз этнографиясы жаатында жаңы багытта тайманбай иштеп, илим “дыңын” бузуп, кыргыз тарых илиминин жаңы тармагын түптөөгө ири салым кошкон тарыхчы айым, тарых илимдеринин кандидаты (1966), доцент (1971). Ал кыргыздын туңгуч этнограф айымы катары тарыхта калды.
Кыскача өмүр баяны
Какен Мамбееталиева Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетинде этнография боюнча ырааттуу дарстарды, атайын курстарды окуп, нечендеген жаш адистерге этнография тармагы боюнча илимий сапарга чыгууга багыттама берген.
Дарс окуп коюу менен чектелбестен, Какен жатаканага келип, коллоквиум өткөрүп, студенттер менен жекече иш алып барчу, алардан дүйнөлүк этнографиялык илим, жалпы дүйнө элдеринин этнографиялык мурасы тууралуу өз алдынча окуусун талап кылчу.
Муну советтик усул катары терс баалачулар азыр четтен чыгат. Бирок ал кезде (1960-70-жылдары) тарых илими боюнча окуу китептер дээрлик орус тилинде гана болуп, кыргыз энциклопедиясынын алгачкы томунун материалдары жаңыдан гана басмаканага жиберилип жаткан. Интернет түгүл, компютер түшкө кирчү эмес. Айылдан жаңы келгендер “сабатсыздыкты жоюунун” жаңы баскычын баштан кечирген.
Дал ушундай кубаттуу дарстын жана андан кийинки ырааттуу жекече сабактардын натыйжасында, Мамбеталиеванын окуучулары ата-бабалары түшүндө да укпаган чет элдик мяо-яо, кхмер элдери тууралуу жана байыркы шумер сыяктуу өлүп-жок болгон тилдер жөнүндө кеңири билим алышкан.
Тилдердин аталышын эле жаттабастан, студенттер тилдерди ар кыл тил түркүмдөрүнө бөлүп системалаштырчу. Кийинчерээк, мен араб тилин үйрөнө баштаганда, бул маалымат мага кыйла өбөлгө болду. “Алтай” теориясына ылайык, түрк, монгол, тунгус-манчжур, корей, жапон тилдери тээ алмустакта орток тилдик тамырдан келип чыкканы тууралуу илимий жоромолду да К.Мамбеталиева студенттерине баяндаган.
К.Мамбеталиева өзгөчө маашырлануу жана ыраазылык менен белгилеген окумуштуулардын бири - Юрий Валентинович Кнорозов болчу. Бул советтик (орусиялык) чыгаан окумуштууга 1947-жылы археолог жана чыгыш таануучу Сергей Токарев келип: “Айрым окумуштуулар майя жазмасы эми эч качан чечилбейт ко деп жатышат. Балким, сен бул жоромолдорду төгүндөй алаарсың. Кантип эле адам баласы ойлоп тапкан жазууну башка адам чечмелей албай калсын?” деп, бул жазманы кылдат иликтөөнү сунуш кылат. Кнорозов бир нече жылдык талыкпаган эмгегинин натыйжасында майя жазмасын чечмелөө (дешифрлөө) үчүн ачкыч табат. Илимде ири бурулуш жасаган макаласын ал 1952-жылы “Советская этнография” журналына жарыялайт. Ошентип, б.з. IV-VIII кылымдарда өзгөчө гүлдөп-өсүп, IX кылымдан тартып төмөндөй баштаган майя цивилизациясынын чыныгы турмушунун көшөгөсү ачылган.
Абдулла ибни Зайд
Абдулла ибни Зайд (22/644-жылы өлг.) – Мухаммад пайгамбардын  белгилүү сахабаларынын бири. Ал түшүндө азандын (намазга болгон чакырыктын) эрежелерин жана сөздөрүн көргөн адам болгон, алар Мухаммед пайгамбар тарабынан жактырылып кабыл алынган. Ушунун себебинен аны «Сахиб-ул-Азан» (азандын түзүүчүсү) деп аташкан.
Вёрт-ан-дер-Донау
Вёрт-ан-дер-Донау ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Регенсбург районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 4708 (2013-ж.). Аянты – 52.34 км2.
Мамбеталиева, Какен
Кыскача өмүр баяны
(Ушул улуу ачылыштын ээси Юрий Кнорозов совет доорунда чет өлкөгө чыгууга укуксуз болуп келгенин, өзү эңсеген тарыхый майя жергесине (Борбордук Америка жана Түштүк Мексика) саякат жасоого эч мүмкүндүк ала албагандыгын 1991-жылы сентябрда америкалык илимпоз Michael D. Coe – Майкл Д.Коу мырза Archaeology журналындагы макаласында жазган).
Абдулла ибни Зайд
Абдулла ибни Зайд мадиналык Хазраж уруусунан чыккан. Ал Акабадагы антташуунун катышуучусу жана Мадинадагы алгачкы мусулмандардын бири болгон. Мухаммед пайгамбардын Мадинага көчүп келишинен кийин, Абдулла  Бадрдагы жана башка салгылаштарда катышып, баатырдык менен согушкан. Меккенин алынышы күнүндө ал Хазраж уруусунун отрядынын туусун кармаган.
Мамбеталиева, Какен
Кыскача өмүр баяны
Какен Мамбееталиева өзү жакшы тааныган окумуштуу Ю.Кнорозов сыяктуу жана башка нечендеген залкар илимпоздор жана алардын ачылыштары тууралуу мол маалыматты айтканда, студенттеринин көздөрү жалжылдап, өздөрү да ушундай унутулган тарыхый барактарды жана тилдерди ачууга ынтызар болгондой кебетеленип кетчү. Азыр да мындай мүдөө илимдин күн тартибинде кала берүүдө. Узакка барбай эле, Борбордук Азиянын түндүк-чыгыш аймагындагы сак-усун доорунан калган Эшик (казакча – Есик: орусча - Иссык) жазмасын алсак – күнү-бүгүнкүгө чейин ал чечмелене элек. Какен Мамбеталиева этнографиянын бир нече тармактарга бөлүнөөрүн, башка да илимий тармактарды айкалыштырып үйрөнүү аркылуу гана туура илимий жыйынтык чыгарууга болоорун баса белгилечү. Маселен, кыргыз тилин билбей туруп, кыргыз этнографиясы тууралуу илимий эмгектер, диссертациялар жазган “окумуштуулар” арбын болду. Ошол эле учурда, кыргызча суудай билген же кыргыз этнографиясын иликтөөдө башат ачып берген С.М.Абрамзон сыяктуу илимпоздор адилетсиз сынга алынган учурлар орун алды. Дал ошол идеологиялык тар калып кедерги кескен кезеңде Какен Мамбеталиева үчүн кыргыз этнографиясын иликтөөдө кыйла чектөөлөр коюлгандыгы пост-советтик доордо гана ачык айтылды. Кыргыздын уруу аталыштарын, фольклордук мурасын үйрөнбөй туруп, кыргыз этнографиясын иликтөө да мүмкүн эмес эле. Какен Мамбеталиева КУУдагы эң мыкты окуган айрым студенттерге студенттик илимий конференциялар үчүн баяндама жасагыла, реферат, дипломдук иш даярдагыла деп ар кыл темалар берип, аларга багыт көрсөткөн. Анын окуучуларынын бири - тарыхчы, саясат таануучу, профессор Аалыбек Акунов. Какен Мамбеталиева, жашыраак кесиптеши, археолог Бейше Урстанбеков, “Байыркы чыгыш тарыхын” окуткан Таабалды Мурзабеков жана башка агай-эжекелер (алардын көбүнүн көзү өтүп кетти) биринчи курстун студенттерин “телчиктирүү” үчүн КУУнун тарых факультетинин жатаканасына кечинде келип, кошумча сабак беришчү. Какен Мамбеталиева илим деп жүрүп турмушка чыккан эмес болчу. Кыргыздын туңгуч этнограф айымдарынын бири болгон Какен Мамбеталиева турмушунда илимге да, студенттерге да, чогуу иштешкен кесиптештерине да акыйкат болгон. Тамашалай да билген. Окуучусу Т. Чоротегин эскерет: "Эсимде, калктардын кесиби менен байланыштуу этнографиялык терминдер тууралуу талдап келип, түштүктүк бир курсташыма: - Базарбаев, жүгөрүнү силер жакта “миэккэ” дейт да, ээ? – деп күлүп айтып калды. - Ооба, эжеке, “мэке” делет, - деп ал күлүп жооп берди".
Абдулла ибни Зайд
Абдулла ибни Зайд болжол менен 64-жылы, халиф Усмандын  башкаруу мезгилинде, көз жумган.
Мамбеталиева, Какен
Кыскача өмүр баяны
Какен Мамбеталиева доктордук диссертациясын жазууну аяктаган чагында, 1980-жылдын күзүнөн тартып катуу ооруп калды. Бир нече жыл кесел менен күрөштү. Ал 1984-жылы теке (июль) айынын 30унда, кырк сегиз жашында, илимий жогорку сересине көтөрүлүп, чыгармачыл мектебин ого бетер өркүндөтөөр күлгүн чагында түбөлүк жайга узап кете берген.
Абдулла ибни Зайд
Колдонулган булактар
Али-заде А. Исламский энциклопедический словарь. — Ансар, 2007. — ISBN 5-98443-025-8