Мексика
Тарыхы
Мексика аймагында адамдар соңку палеолит доорунда (биздин заманга чейинки 20 миң жыл мурда) жашаган. Бул жерде алгачкы мамлекет ольмектерге (биздин заманга чейинки 1500–600-жылы) таандык. 4-кылымда Майя империясы түзүлүп, 6–8-кылымда кыйла гүлдөп өнүккөн. 10-кылымда Мексиканын азыркы борборунда пайда болгон тольтектер мамлекетин 13-кылымда түндүктөн келген чичимек, нахуатлан уруулары жана ацтектер сүрүп чыгарган. Мындан соң ацтектер өз мамлекетин түзүп, Теночтитлан шаарын (азыркы Мехико шаары) негиздеп, 15-кылымда Борбордук жана түштүк Мексиканы өз бийлигине баш ийдирген. Испандар (башында Э. Кортес турган) 1517-жылы Мексика жээктерине жетип, ацтектерди талкалап, 16-кылымдын аягына чейин Мексика аймагын негизинен каратып, жергиликтүү индейлерди аёосуз эзген. Мексика жаңы Испаниянын вице-королдугуна айланган. Оор эмгек, ачарчылык жана оору-сыркоодон индейлердин көбү кырылган (1532-жылы 16,8 млндой адамдан 1605-жылы 1 млндон ашыгы гана калган). 16-кылымдын 30жылдарынан колониячылар Мексикада баалуу металлдарды казып алууну өнүктүргөн. Мунун баары колониячыларга каршы жергиликтүү элдердин көп сандаган көтөрүлүшүнүн (1626-, 1692-, 1761-, 1767-жылы ж. б.) чыгышына себеп болгон. Өлкөнү колониялоо убагында түрдүү этностук топтордун (европалыктар, индейлер, Африкадан алынып келинген негрлер) аралашуусунан 19-кылымдын башында мексикалыктардын калыптанышына шарт түзүлгөн. Баскынчыларга каршы боштондук кыймылдын күчөшүнөн улам, 1821-жылы 28сентябрда Мехикодо Мексиканын көз карандысыздыгы жарыяланып, республика түзүлгөн. 1833-жылы А. Лопес де Санта-Ана бийликке келип, диктатура орноткон. Бийликке каршы ички саясий күрөш Мексиканы кыйла начарлаткан. Мексика аймагын басып алууга умтулган АКШ 1845-жылы Техасты зордоп өзүнө кошуп алып, 1846-жылы Мексикага каршы согуш ачкан. Мексика эли баатырдык менен каршылык көрсөткөнүнө карабастан жеңилип, 1848-жылдагы келишим боюнча Мексика өз аймагынын 55%инен же Калифорния, СанФранциско жана Лос-Анжелес шаарынан ажыраган. Ошондой эле Гадсден келишиминин (1853) негизинде АКШ Мексика өкмөтүн дагы 120 миң км2 аймагын 10 млн долларга берүүгө мажбурлаган. 1853-жылы бийликке кайра келген Санта-Ананын саясатына каршы Мексиканын түштүгүндө 1854-жылы чыккан көтөрүлүш көп узабай революцияга айланып, 1855-жылы Санта-Ананын диктатурасы кулатылган. Мындан соң Х. Альварестин либералдык өкмөтү бийликке келип, 1856-жылы конгрессте бир катар антиклерикалык мыйзамдар, 1857-жылы жаңы конституция кабыл алынган. Анын киргизилишине каршы консерватор-клерикалык реакциячыл күчтөр 1857-жылдын аягында козголоң чыгарып, Х. Альварестин өкмөтүн кулаткан. Республиканы убактылуу президент Б. Хуарес башкарган либералдар эл массасынын колдоосуна таянып, конституцияны жактап чыккан. Өлкөдө жарандык согуш башталган. Хуарес өкмөтү 1859-жылы июлдагы «реформа жөнүндөгү мыйзамдарда» чиркөө мүлкүн мамлекеттештирүүнү, чиркөөнү мамлекеттен бөлүүнү ж. б. белгилеген. Бул куралдуу күрөштү ого бетер ырбатып, ал либералдардын толук жеңиши менен аяктаган. 1862-жылдын башында Улуу Британия, Франция, Испания мексикалык реакцияга жардам берип, франциялык баскынчылар Мехикону жана өлкөнүн маанилүү шаарларын басып алып, Мексиканы австриялык эрцгерцог Максимилиан I башкарган империя деп жарыялаган. Элдин баатырдык күрөшүнүн натыйжасында интервенттер 1867-жылы мартта Мексикадан чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Хуарес өлгөн соң (1872) президент болгон С. Лердо де Техаданын (1872–76-жылы сураган) ордуна келген диктатор П. Диастын тушунда конституция, жарандык эркиндик иш жүзүндө жоюлуп, конгресс мурдагы ролунан ажыраган. Мексикага чет элдик, болгондо да түндүк америкалык. капиталдын киришинен, феодалдык калдыктардын сакталышынан феодалга жана империалистке каршы кыймыл күчөгөн. 20-кылымдын башында Мексикада революциячыл жогорулаш пайда болгон. Мексика революциясынын (1910–17) натыйжасында, 1917-жылы 5-февралда прогрессчил роль ойногон демократиялык конституция кабыл алынган. Анын 27-статьясында Мексика өкмөтү чет элдик компаниялар менен түзгөн 1876-жылдан берки концессия жөнүндө келишимдерди жана бардык контракттарды карап чыгып, латифундияга берилген жерлерди дыйкандар менен индейлерге кайра кайтарган, 8 сааттык жумуш күнү, эмгек акы ж. б. киргизилген. Бирок конституцияны толук ишке ашыруу ошол мезгилдеги бир катар социалдык-экономикалык мамилелерди жоюуну талап кылган. 1917–21-жылдары жаңы конституцияны ишке ашырууга шашылбаган президент В. Карранса өлкөдөн куулуп, 1920-жылы 1-декабрда президенттикке генерал А. Обрегон шайланган. Ал реформаны ишке ашыруу боюнча маанилүү кадамдарды (агрардык жана эл агартуу тармагында) жасап, тышкы саясатта активдүү иштерди жүргүзүп, СССР менен дипломатиялык мамилелерди түзгөн (1930-жылга чейин). 1924-жылы президенттик бийликке П. Кальес келген. Реакциячыл топтор жана чет элдик компаниялардын кысымына туруштук бере албаган жана жумушчулар менен дыйкандардын кыймылынын өсүшүнөн чочулаган Кальес өкмөтү жана андан кийинки өкмөттөр 20-жылдарда жана 30-жылдардын аягында саясий багытын кескин өзгөртүп, агрардык реформа жүргүзүүнү токтоткон, прогрессчил уюмдарды куугунтуктаган. Өкмөттүн реакциячыл саясатынан жана эмгекчилердин абалынын начарлашынан улам революциячыл кыймыл жогорулап, Улуттук революциячыл партиянын (УРП, 1929-жылы түзүлгөн) өкүлү Л. Карденас-и-дель-Рио 1936-жылы президенттикке шайланган. Анын тушунда айрым темир жол жана англиялык, америкалык. нефть компаниялардын ишканалары мамлекеттештирилген. Экинчи дүйнөлүк согуш (1939–45) башталганда Мексика өкмөтү (президент М. Авила Камачо) адегенде бейтараптыкты жактап, кийин гитлерге каршы коалицияга тилектеш болуп, 1942-жылы ноябрда СССР менен дипломатиялык мамилени калыбына келтирген. 1946-жылы Мексика революциялык партиясы (МРП) Институттук-революциялык партия (ИРП) болуп өзгөргөн. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Мексиканын экономикасы жогорулаган. Президент А. Риус Кортинес бийликке келгенден (1952–58) кийин, коррупцияга каршы чаралар көрүлгөн. 1953-жылы аялдар эркектер менен бирдей саясий укуктарга ээ болгон. Мексика экономикасына америкалык. банк капиталынын өңүтү күчтүү болгондуктан, Мексика өкмөтү өлкөнүн тышкы саясатына АКШны жакындатпоого умтулган. Лопес Матеос өкмөтү (1958–64) экономиканын мамлекеттик секторун чыңдап, 1960-жылы электр энергетика ишканаларын мамлекеттештирген. 1961-жылы тоо-кен өнөр жайын «мексикалаштыруу» жөнүндө мыйзам кабыл алынып, андагы чет элдик капиталдын үлүшүн (49%ке) чектеген. Батыш Европа өлкөлөрү менен тыгыз байланышып, Куба революциясына каршы АКШнын аракеттерин колдоодон, Куба менен дипломатиялык мамилесин үзүүдөн баш тарткан. Президент Г. Диас Ордас (1964–70) улуттук финансы-өнөр жай буржуазиясынын өңүтүн чыңдоо менен бирге экономиканын мамлекеттик секторун күчөтүү саясатын жүргүзгөн. 1970-жылы бийликке келген Эчеверриа Альварес өкмөтү агрардык реформа (1971), жаңы шайлоо (1972), чет элдик капитал салымдарына чек коюу (1973) жөнүндө мыйзамдарды чыгарып, жумушчулар үчүн турак-жай курулуш фондусун түзгөн, мамлекеттик кызматкерлер үчүн 5 күндүк иш жумасы белгиленген. Куба, Перу, Чили ж. б. Латын Америкасынын өлкөлөрү менен байланыш чыңдалып, 1972-жылы КЭР менен дипломатиялык мамиле түзүлгөн. Президент Х. Лопес Портильонун (1976–82) тушунда Чьяпас, Табаско штаттарында жана Кампече кысыгында ири нефть кендери ачылып, 1976–82-жылдары Мексика нефть өндүрүү боюнча дүйнөдө алдынкы орундардын бирин ээлеген. 1981-жылы нефть баасынын түшүшү менен өлкөнүн экономикасы кескин төмөндөгөн (1996-жылга карата Мексиканын тышкы карызы 100 млрд АКШ долларын түзгөн). 2000-жылы жалпы шайлоонун жыйынтыгы менен ИРП (ондогон жылдар бийликте болгон) жеңилип, В. Фокс башында турган оппозициялык Улуттук аракет партиясы (УАП, 1939-жылы негизделген) бийликке келген. Өлкөнүн экономикасы төмөндөп, элдин социалдык абалы оордоп, массалык түрдө (бир жылда 500– 600 миң киши) АКШга кеткен. 2006-жылы Демократиялык революция партиясынын лидери (ДРП, 1989-жылы түзүлгөн) Ф. Кальдерон Инохасанын президенттик бийликке келиши менен өлкөнүн өсүү темпи турук ташып, инфляция төмөндөп, жумушсуздук азайган. Анын өкмөтүнүн негизги милдети – жумушсуздукту (Мексикада ишке жарамдуу калктын үчтөн биринин туруктуу иши жок, мексикалыктардын көбү чет өлкөлөрдө, негизинен АКШда иштейт) жана жакырчылыкты (М. калкынын 45%и жакыр) жоюу.