cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арнольд Рүүтел
2006-жылы талапкер
Рүүтелдин мөөнөтү 2006-жылдын октябрь айында бүтүшү керек болгондуктан, ал 2006-жылдын 7-июнунда кайра шайланууга талапкер болоорун жарыялап, анын талапкерлиги боюнча божомолдорду токтотту. Августтун аягында мажлис президентти шайлай алган жок. Эне Эргма менен Тоомас Хендрик Илвестин мажлисте шайланышына Рүүтелдин тарапкерлери тоскоол болуп, бюллетендерди чыгарышкан жок. Шайлоочулар коллегиясы 23-сентябрда президентке добуш берүү үчүн чогулушту. Акыркы сурамжылоолор (2006-жылдын сентябрь) Рүүтелди элдин колдоосу 31%дын тегерегинде экенин көрсөттү (Илвестин колдоосу 51%); Рүүтел кары-картаңдар жана орус тилдүү азчылык арасында популярдуу болгон. Шайлоочулар коллегиясында Рүүтел Илвес үчүн 174 добушка каршы 162 добуш алды. Рүүтел жеңүүчүнү куттуктап, өз жардамын сунуштады. Демек, Рүүтелдин президенттик мөөнөтү мөөнөтү аяктаганда аяктап, Ильвес 2006-жылдын 9-октябрында кызматка киришкен.
Кийинки иш-чаралар
Рүүтел 2016-жылдагы Эстониядагы президенттик шайлоодо Эстониянын Консервативдик Элдик партиясынын өкүлү Март Хельмени колдоорун билдирди. Кызматтан кеткенден бери ал мурдагы кесиптештери, анын ичинде Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев жана Молдованын президенти Петру Лучински менен жолугушууларды улантты.
Чортонбаева Күлүмкүл
Чортонбаева Күлүмкүл (1. 11. 1949-ж. туулган, Жайыл району, Суусамыр кыштагы) - партиялык жана чарба кызматкери. Жеке ишкер.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Туркана (эл)
ТУРКА́НА (өз аты – ньи­тур­ка­на, ngiturkan) – нилот эли. Кениянын түндүк-батышында (Тур­ка­на округу) жашайт. Этнографиялык топторго (нгимония жана нгичоро) жана подгруппаларга (экитела) бөлүнөт. Жалпы саны 1 млн адам (2009). Эфиопияда да 40 миң адам бар.
Тил
Туркана тили (доньиро, буми) Нил-сахара макро-үйбүлөнсүнүн нилот тобуна кирет. Жазуусу латын алфавиттин негизинде. Тесо тилине жакын.
Дин
Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Ата-бабалар культу (нги­пе­ан, нги­ка­рам), эң жогорку кудайга – жаратуучу Акуджага, төмөнкү дүйнөнүн мырзасы Экипеге ишенүү сакталган.
Христиандар (баптистер) 10% түзөт.
Чарбалык иштер
Турак жай
Тери менен капталган бутактардан жасалган купол түрүндөгү турак жай (акай, аки, экол) чыгыш тарапка кире бериш тарапты караган.
Тамак-аш
Сүт азыктары, жашылча, балык, кээде эт. Жаныбардын жаңы канын ичүү.
Кийим-кече – булгаарыдан жасалган чепкен жана белдемчи. Аялдар баштын бир бөлүгүн кырып, таажыга кичинекей өрүлгөн өрүмдөрдү өрүшөт, мончоктордон жана каури кабыгынан жасалган көп сандагы жасалгаларды тагышат. Эркектердин жыгач отургучтары (экичолонг) мүнөздүү.
Коом
Салттуу коомдук уюмдун негизин көчмөн жамааттары жана курак институттары түзөт. Линейлик тибиндеги курак класс системасы аскердик уюмдун негизинде жатат. Жетекчилер институту жок болчу. Ар бир эркек муун өз кезегинде туугандык мамилелер системасынын альтернативалык (алмашып туруучу) муундарын билдирген жарымдардын бирине – Нимур («Тоолор») жана Нерисай («Кабыландар») кирет. Туугандык эсеп аталык. Эркектердин өздөрүнүн жаш курагына кириши инициация (атапан) менен коштолот. Көп аялдуулук практикаланат. Үй-бүлөлөр (ави) мал багуу үчүн топторго биригишет (адакар).
Дарыгерлер менен көзү ачыктар (нгимурок), бакшылар (нгикапилак) бар. Бий жана ыр фольклору өнүккөн.
Тарых
Илгери алар согушчан болуп, Туркана көлүнүн аймагында үстөмдүк кылышкан. Курал найза, болот диск түрүндөгү билерик болгон. Жаш эркек жоокерлердин (морандар) топтору мал кармоо үчүн жортуулга чыгышкан. Мал аял үчүн кун катары берилчи.
Белгилүү инсандар
Мена (Тюрингия)
Мена (Тюрингия) (Mehna) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Альтенбург районуна кирет.
Калкы - 344 киши (31-декабрь, 2010). Болжолдуу аянты - 4,69 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 77 031. Муниципалитеттин башчысы — Йенс Штальман.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Тилегенов Бактыбек Сабырович
Тилегенов Бактыбек Сабырович (22. 6. 1960-жылы туулган, Нарын облусу, Жумгал району, Доскулу айылы) – дирижёр, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1992), Кыргыз Республикасынын эл артисти (2004), 1970-75-жылдары М. Абдраев атындагы республикалык музыкалык интернатта окуган. 1979-ж. М. Күрөңкөев атындагы музыкалык окуу жайын, 1984-ж. Б. Бейшеналиева атындагы КМИИни1997-ж. Кыргыз мамлекеттик консерваториясын бүтүргөн. 1979–92-жылдары Кыргыз телерадио комитетинин симфониялык оркестринде, Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында (1997) солист, дирижёр, ошондой эле учурда 1993-жылдан К. Молдобасанов атындагы Кыргыз мамлекеттик консерваториянын профессору (2010). «Саманчы жолу», «Маңкурт»; М. Раухвергер, «Чолпон»; В. Власов, «Асел», П. Чайковский, «Ак куу көлү», «Щелкунчик», «Иоланта»; Ж. Верди «Аида», «Трубадур» ж. б. көптөгөн операларга жана балеттерге дирижёрлук кылган. 2001–05-жылдары К. Орозов атындагы академиялык эл аспаптар оркестринин көркөм жетекчиси жана башкы дирижёру, 2005–09-жылдары Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук академиялык опера жана балет театрында дирижёр, 2009-жылдан Бишкек шаардык мэриясынын алдындагы эл аспаптар оркестринин көркөм жетекчи жана Башкы дирижёру. Оркестр үчүн Й. Брамс, Й. Штраус, П. Чайковский, М. Бегалиев ж. б. композиторлордун чыгармаларын иштеп чыккан. Ташкентте өткөн эл аралык фестивалда оркестрдин мыкты дирижёру деп бааланган. Россия, Тажикистан, Казакстан мамлекеттеринде өткөн Кыргызстандын маданият күндөрүндө кошкон салымы чоң. Республикалык жана эл аралык конкурстардын лауреаты. Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн мамлекеттик жаштар сыйлыгынын ээси (2000). «Түрксой» уюмунун 20 жылдык мааракесинде түрк тилдүү мамлекеттердин ичинен дирижёрлордун мыктысы болуп табылган.
Гэри Синиз
Синиз бир нече эсте калаарлык ролдору менен белгилүү. Ал "Чычкандар жана кишилер жөнүндө" (англ. Of Mice and Men), тасмасынде Жорж Милтондун ролун ойногон. "Форрест Гамп" (англ. Forrest Gump) тасмасынде "Экинчи пландагы эң мыкты актер" номинациясында "Оскар" сыйлыгына көрсөтүлгөн. "Трумен" (англ. Trumen), тасмасындеги ролу үчүн "Алтын глобус" сыйлыгын алган. "Аполлон 13" (англ. Apollo 13) тасмасында катышкан. "Кун" (англ. Ransom) тасмасында детектив Жимми Шейкердин Detective Jimmy Shaker), “Нү-Йорк- кылмыш жайы” (англ. CBS series CSI: NY, 2004–13) сериалында детектив Мак Тейлордун ролун ойногон. “Жорж Уоллес”(англ. George Wallace) тасмасында Жорж Уоллестин ролу үчүн "Эмми" сыйлыгын алган. 2016-2017-жылдары "Кылмышкердин ою"(англ. Criminal Minds: Beyond Border) тасмасынде агент Жек Гарреттин ролун ойногон.
Эталондор
Эталондор -  физикалык чоңдуктардын бирдигин кайрадан тактоону жана сактоону камсыз кылуучу, ошондой эле анын ченин өлчөөнүн башка каражаттар менен берүүчү өлчөө каражаты же анын комплекси. Эталондордун тактыгы өтө жогорку талапка байланыштуу Эталондорду түзүү, сактоо жана колдонуу лабораторияларында атайын иштетүү жана изилдөө талап кылынат. Бирдиктерди эл аралык унификациялоо үчүн эл аралык Эталондор, ал эми айрым өлкөлөр үчүн улуттук Эталондор түзүлөт. КМШ өлкөлөрүндө Эталондор биринчилик, атайын жана экинчилик болуп бөлүнөт. Биринчилик Эталондор өлкөдөгү берилген бирдиктин өтө тактыктагы үлгүсүн, ал эми атайын Эталондор биринчилик Эталондор колдонулбагая өзгөчө шарттагы бирдиктин (жогорку же өтө төмөнкү температура, басым ж. б.) үлгүсүн кайра алууда, экинчилик Эталондор бирдиктерин чеыдерин өлчөөнүн үлгү каражаттары менен, ошондой эле өлчөөнүн өтө так иштөөчү каражаттары менен аткарууда колдонулат.
Вурмберг
Вурмберг (Wurmberg) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан муниципалитет. Карлсруэ административдик округуна карайт. Энц районуна кирет.
Калкы - 3014 киши(2013-ж.). . Аянты - 7,36 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 2 36 068. Мэр — Хельмут Зикмюллер.
Кумандар
Кумандар — 10—13-кылымдарда жашаган Борбордук Азиядагы түрк тилдүү уруулардын роман, герман ж. б. тилдеринде аталышы. 11-кылымда Тугра хан жана Баян башында турган Кумандар Кара деңиз, Дон, Волга дарыясынынын бойлорунда жайгашып, орустарга (1068-, 1092-, 1093-, 1096-жылдары), Венгрияга (1070-, 1091-, 1094-жылдары), ошондой эле Византияга (1087-, 1095-жылдары) жортуул жасашкан. Киев Орус княздары менен үй-бүлөлүк мамилелерде болушуп, 1223-жылы моңголдорго каршы бир союзга биригишкен. Кийин кумандардын көбү Алтын Ордого жана Балкан жарым аралына ооп, калгандары Венгрия мамлекетинин карамагында калган. Орус тарыхый даректеринде «половецтер», түрк тилдүү маалыматтарда «кыпчактар» деп аталат. Айрым изилдөөчүлөр «куман» — куу, кижи (лебединдер), кумандылар (алтайлыктар) экенин болжолдошот.
Датцерот
Датцерот (Datzeroth) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Нойвид районуна кирет.
Калкы - 233 киши(2013-ж.). . Аянты - 8,00 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 38 010. Муниципалитеттин башчысы — Дитер Цан.
Холок (Миннесота)
Холок (Миннесота) (Hallock) — Миннесота штатынын Kittson округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 981 киши. Болжолдуу аянты - 5.4 км². FIPS коду — 27-26576.
Хетеборн
Хетеборн (Heteborn) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Кведлинбург районуна кирет.
Калкы - 383 киши (31-декабрь, 2006). Болжолдуу аянты - 14,94 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 85 170. Муниципалитеттин башчысы — Андреас Конев.
Сот адилеттиги
Сот адилеттиги – мамлекеттик ишмердиктин таризи, ал өзүнүн компетенциясына кирген – кылмыш-жаза кылмыштары, жарандык талаш-тартыштар ж. б. жөнүндө иштерди кароодо жана чечүүдө көрүнөт. С. а. сот тарабынан мыйзамда белгиленген тиртипте ишке ашырылат. КР конституциялык мыйзамдарына ылайык С. а-нин негизги принциптери төмөнкүлөр болуп саналат: а) С. а-нин сот тарабынан гана ишке ашырылышы; б) баардык соттордо иштердин ачык тергелүүсү (өзгөчө кароо мыйзам менен аныкталат); в) кылмыш-жаза жана башка иштерди сыртынан териштирүүгө жол берилбейт (өзгөчө кароо мыйзамда аныкталат); г) сот өндүрүшү тараптардын атаандаштыгынын жана тең укуктуулугунун негизинде ишке ашырылат.
Тил жана ойлоо
Тил жана ойлоо – тил илиминдеги татаал жана талаш маселе. Ойлоо аркылуу Тил чындык менен байланышып, ажырагыс биримдикти түзөт. Айтылган ойду туюнтуу, кабарлоо, б. a. Тил сүйлөшүүнүн негизги каражаты катары кызмат кылат. Тил жана Ойлоо тике байланышат. Тилдик бирдиктер (сөз, сүйлөм) Ойлоо категорияларын (ой чабыты, түшүнүк) калыптандырат жана туюнтат. Тил жана Ойлоонун катышы ар кандай көз карашта түрдүүчө чечмеленет. Алардын негизгилери экөө: I) адам баласынын Ойлоосу Тил аркылуу ишке ашат, анткени Ойлоонун абстрактуу категориялары менен түшүнүктөрү Тил аркылуу гана туюнтулушу мүмкүн; 2) Тилдик Ойлоо – адам баласынын Ойлоо типтеринин эң негизгиси, бирок ал жалгыз эмес, башка типтер менен чогуу жашайт (мисалы, сүрөтчү, композитор, тогуз коргоолчу, математик, уста, уз ж. б.). Тил жана Ойлоонун тике, ошол эле учурда Тил менен чындыктын Ойлоо аркылуу кыйыр байланышы Тилди пикир алышуунун универсал каражатына айлантат, Тил аркылуу болгон чындыкты, болуп жаткан, боло турган же такыр эле болбогон нерселер жөнүндө кабарлоо жагы камсыз кылынат. Тилдеги абстрактуу түшүнүктөрдү билдирген эки жактуу белгилер аркылуу адам баласынын чындык жөнүндөгү билими, аң-сезими калыптанып, тартипке келет. Ал Тилдин кызматы аркылуу чындыкты чагылдырат.
Кумара
Кумара — бышырылган чоподон жасалган, оозу кууш карапа идиши. Неолит доорунан бери колдонула баштаган. Ушундан улам кумарачылык кесиби пайда болгон.
Сомэрвилл (Массачусетс)
Сомэрвилл (Массачусетс) (Somerville) — Массачусетс штатынын Миддлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 75 754 киши. Болжолдуу аянты - 10.9 км². FIPS коду — 25-62535.
Календониа
Календониа (Caledonia) — Мичиган штатынын Kent округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1102 киши. Болжолдуу аянты - 3.6 км². FIPS коду — 26-12480.
Безлхэм (Нү-Гэмпшир)
Безлхэм (Нү-Гэмпшир) (Bethlehem) — Нү-Гэмпшир штатынын Графтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2526 киши. Болжолдуу аянты - 235.6 км². FIPS коду — 33-05460.
Эталон
Эталон (фр. etalon), үлгүчен - өлчөгүч үлгү, бир нерсенин идеалдуу же такталган үлгүсү, үлгү катары алынган нерсенин так эсептелген чени. Өлкө үчүн берилген чондук катары кабыл алынган Эталон мамлекеттик Эталон деп аталат, к. Эталондор.
Предел
''Предел – математиканын негизги түшүнүктөрүнүн бири. Эң жөнөкөй − {ап}, п = 1, 2, 3, ... сан удаалаштыгынын предели. Эгерде каалагандай кичине >0 үчүн жетиштүү чоң номери N табылып, удаалаштыктын пN шартын канааттандырган индекстүү ар кандай мүчөлөрү үчүн аn–a барабарсыздыгы аткарылса, анда а саны бул удаалаштыктын предели деп аталат. Аны аn=a (же кыскача п да аna) түрүндө жазуу шарт кылып алынган. Мында lim – латындын limes (чек, предел) деген сөзүнүн биринчи мууну. Эгер сан удаалаштык пределге ээ болсо, ал жыйналма деп аталат. Мисалы, удаалаштыгы жыйналма болот да, анын предели 0 санына барабар; {(–1)n} сан удаалаштыгы пределге ээ эмес, анткени анын мүчөлөрү пдин жуп же так болушуна карата 1 жана –1 маанилерин кыдырып, белгилүү бир санга жакындай албайт. Предел түшүнүгүн функцияларга да колдонууга болот. Чыныгы маанилүү f (x) функциясы (x0–δ, x0+δ) аймагында аныкталсын (ал x0 чекитинде мааниге ээ ээ болбошу да мүмкүн). Эгерде x аргумент ошол аймактан ар кандай {xn} чекиттеринин маанилерин кыдырып чыкканда (xnx0), п да xnx0 ага туура келген функциянын маанилерин удаалаштыгы {f(xn)}А (бир эле А санына умтулса), анда А саны f(x) функциясынын предели деп аталат. Жазылышы f(x)=А (же xx0 да f(x)А). Функциянын чекиттеги пределин удаалаштык түзбөстөн эле аргументтен аныктоого болот. Эгер каалагандай кичине >0 үчүн, жетиштүү кичине δ>0 табылып, xтин x–x0δ (мында xnx0) шартын канааттандырган бардык маанилеринде f(x)–А барабарсыздыгы аткарылса, анда А саны f(x) тин x0 чекитиндеги предел деп аталат. xundefinedөзгөрмөсү x0 чекитинде жалаң гана оң жагынан (x>x0) же жалаң гана сол жагынан (x<x0) жакындаганына карата оң жаккы же сол жаккы пределдер жөнүндөгү түшүнүктөр колдонулат. “Предел” түшүнүгүн ар кандай объектилердин көптүгү үчүн дагы жалпылоого болот. Пределге өтүү операциясына таянып, туунду жана аныкталган интеграл түшүнүктөрүнө ээ болобуз.''
Либерти (Миссисипи)
Либерти (Миссисипи) (Liberty) — Миссисипи штатынын Amite округуна караган АКШ шаары.
Фасберг
Фасберг (Faßberg) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Целле районуна кирет.
Калкы - 6858 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 10 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 51 010. Муниципалитеттин башчысы — Ханс-Вернер Шлитте.
Каргалытамак (Благовар району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Көнөксалды мөңгүсү
Көнөксалды мөңгүсү — Ички Теңир-Тоодогу Көккыя тоосунун түн. капталындагы «балык жон» тибиндеги мөңгү. Уз. 4,6 км, аянты 6,6 км2.
Какшаал д-нын оң куймасы – Көнөксалды суусунун төрүнөн орун алган. Башы 4600 м, этеги 4200 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4260 м, абляция облусунун аянты 0,4 км2.
Сот адилеттигине каршы кылмыштар
Сот адилеттигине каршы кылмыштар – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган, сот адилеттигин жүзөгө ашыруучу жана көмөктөшүүчү органдардын талаптагыдай иштөөсүнө тоскоолдук кылуучу кылмыштар. Андайларга: сот адилеттигин ишке ашырууга тоскоолдук кылуу, күнөөсүздүгү белгилүү адамды кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуу, сотту урматтабоо ж. б. кирет.
Тил илиминдеги логикалык багыт
Тил илиминдеги логикалык багыт – тил менен ой жүгүртүүнүн, тилдин жана философиянын байланышын негиздеген илимий агымдардын, өзүнчө концепциялардын жыйындысы. Буга төмөнкүлөр мүнөздүү; 1) гносеология маселесин иликтөө; 2) улутгук өзгөчөлүктөргө карабай тилдеги универсалдуу белги, касиеттерди табууга аракеттенүү; 3) реалдуу ар кандай тилдик формаларга карабастан, тилге анализ жүргүзүүнүн бирдиктүү, универсалдуу принциптерин иштеп чыгуу; 4) синтаксистик маселелерди (сүйлөмдүн теориясын) жана семантиканы өзгөчө изилдөө ж. б.
Чомой чапты
Чомой чапты - 1820-жылдары Олуя-Атадагы Кокон хандыгынын Ташкендеги кушбеги Мураталы кыпчактын эки миң колу Суусамырдын күн батышындагы Дубан-Кечүү өрөөнүндө Чомой баатыр жана анын жигиттери тарабынан кырылган жер «Чомой чапты» деп аталып калган. Бул кандуу майдан азыркы БишкекОш автомобиль жолунун 169 кмде Суусамыр суусунун сол өйүзүндөгү Корумду тоосу менен кездешкен кемеринде болгон. Ошол чабыш болгон кезде Суусамырда нөшөрлөп жамгыр жаап, мөндүр аралаш карга айланат.
Мураталынын колу кымгуут түшүп, жан далбас кыла Суусамыр суусунун кемери аркылуу качып өтмөкчү болуп жарга капталат да, чабуулга туруштук бере албай катуу кирген сууга кулап түшүп, агып кете беришет.
Кокондуктардын колу бүт кыйрап, Мураталы баштаган бир топ адамы колго түшөт. Ошондо Чомойдун ишенген жигити атактуу Өмүрөк: Кыпчакты кырып алам, Сартты сайып алам, Багыш менен Базысты басып алам,деп кыйкырып, сууга аккандарды улам жээкке чыгарбай сайып, жөө чуркап турган экен.
Бул тарыхый жер эл тарабынан Чомой баатырга коюлган түбөлүк эстелик болуп калды.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Чомо уулу Дүйшөнбек
Чомо уулу Дүйшөнбек (5. 5. 1954-ж. туулган, Токтогул району, Сары-Камыш кыштагы) - элдик табып, дарыгер.
Бони (эл)
Бони (вабони, валангуло) — кушит тобундагы эл. Кения жана Сомали мамлекеттеринин чек ара аймактарында жашайт. Жалпы саны 10 миң адам (2010).
Бони тили Афразия макро-үйбүлөсүнүн кушит уясына кирет.
Дин
Жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Ата-бабаларга жана жаратылыш күчтөрүнө сыйынуу, тотемизм кеңири таралган.
Токуу (килемче, себет, идиш), терилерди иштетүү жана турак жайларды жабуу жана кийим тигүү үчүн терилерди таңуу.
Кийим
Салттуу кийим – булгаарыдан жасалган белдемчи же өсүмдүк буласынан жасалган кыска юбка. Алар сомалиден келген кебез кездемелерди алмашып, денени ороп, учундарын ийинине ыргытышат.
Тамак-аш
Алар балык, жапайы жаныбарлардын кайнатылган этин, токочторду, кызыл калемпирден татымалдарды жешет.
Турак жай
Салттуу турак жай көчмө куполдуу алачык болуп саналат. Алачыктын каркасы токулган бутактардан жасалган жана чөп, жалбырак, килемдер, терилер менен жабылган.
Коом
Коомдук түзүлүштүн өзөгүн уруулук түзүм түзөт, анда майда бөлүнүүлөр – патрилинейлик линиялар так көрүнбөйт. Үй-бүлө патрилокалдык, кээ бир бони топторунда көп аялдуу.
Бони — Чыгыш Африканын байыркы бушмен калкынын калдыгы болуп эсептелет. Алардын көбү Африканын түштүгүнө сүрүлүп кеткен. Бони уруулары көчмөн кушит малчыларынын (оромо жана сомали) таасиринде болгон.
Сот адилеттигине укук
Сот адилеттигине укук – адамдын негизги материалдык укуктарын жана эркиндиктерин коргоону кепилдөөгө багытталган жарандын процесстик укугу. Адатта: тез, эл алдында жана калыс сотко укугун; укукту коргонуу укугун; күнөөсүздүк презумпциясын; өзүнө жана өз жакындарына каршы күбөлөндүрбөө укугун; сотто мыйзамсыз жолдор менен табылган далилдерди колдонууга тыюу салуу укугун; соттолуучунун мыйзамда белгиленген тартипте өкүмдү жогорку баскычтагы сот тарабынан кайра каратууга укугун камтыйт.
Прекос кою
Прекос кою (французча ргесосе, латынча ргаесох – эрте, тез жетилүүчү) -эт-жүн багытындагы уяң жүндүү кой породасы. 19-кылымдын аягында Францияда рамбулье коюнун соолуктары лейстер коюнун кочкору менен, кийинчерээк Германияда немец мериностору Англиянын узун жүндүү породадагы кочкорлору менен аргындаштырылып чыгарылган. Денеси чың, сөөктүү, жону жазы. Соолугу токол, кочкорлорунун айрымдары мүйүздүү. Кочкорунун тирүүлөй салмагы 100–110 кг, соолугунуку 55–60 кг. Кочкорунан 8–10 кг (эң көбү 14 кг), соолугунан 3,8–4,2 кг (эң көбү 10 кг) жүн кыркылат. Жүнүнүн ичкелиги 58–64-сапатта, узундугу 7–10 см. 45–50% таза жүн чыгат. КМШ өлкөлөрүнөн РФтин борбордук аймактарында, Башкыртстанда, Украинада багылат. Прекос кою кыргыз уяң жүндүү коюн чыгарууда пайдаланылган.
Винс Вон
Винсент Энтони "Винс" Вон (Vince Vaughn;1970-жылы 28-мартта туулган) америкалык актер, продюсер, сценарий жазуучусу, жарандык активист жана куудул.
В. Вондун чыгармачылыгы 1980-жылдардын аягында телесериалдарда эпизоддук ролдорду ойноодон башталган. Ал "Көңүл ачуулар" (англ. Swingers) тасмасындагы ролу менен белгилуу болгон. Ал 1990-жылдары тартылган "Руди" (англ. Rudy, 1993) "Жоголгон дүйнө: Юра доорунун паркы" (англ. The Lost World: Jurassic Park, 1997), жана "Бейишке кайтуу" (Return to Paradise, 1998) тасмаларында ойногон.
Нью Канада (Мэн)
Нью Канада (Мэн) (New Canada) — Мэн штатынын Аростук округуна караган АКШ шаары.
Винс Вон
2000-жылдары актер "Мурдагы окуу" (англ. Old School, 2003), "Топ оюну" (англ. Dodgeball: A True Underdog Story, 2004), "Үйлөнүү тойдогу күтүлбөгөн коноктор" (англ. Wedding Crashers, 2005), " Ажырашуу" (англ. The Break-Up, 2006), жана "Фред Клаус" (англ. Fred Claus, 2007) сыяктуу комедиялык тасмаларда роль жараткан. Ал комедиялык жанрда ойноону "Эки анжы ой" (англ. The Dilemma, 2011), "Сакчы" (англ. The Watch, 2012) жана "Кадрлар" (англ. The Internship, 2013) тасмаларында уланткан. 2015-жылы, ал HBO каналында көрсөтүлгөн "Чыныгы детектив" (англ. True Detective) криминалдык драмасынын экинчи бөлүмүндө Колин Фаррелл, Рэйчел Макадамс жана Тейлор Китч менен бирдикте Фрэнк Семиондун ролун ойногон.
Нью Канада (Мэн)
Калкы - 306 киши. Болжолдуу аянты - 94.3 км². FIPS коду — 23-48575.
Кузгун таш мөңгүсү
Кузгун таш мөңгүсү — Ички Теңир-Тоодогу цирк тибиндеги мөңгү. Фергана тоо тизмегинин түн.-чыгыш капталында. Уз. 2,7 км, аянты 3,2 км2.
Арпа суусунун (Алабуганын негизги курамы) сол куймасы Кузгунташтын төрүнөн орун алган. Алабуганын алабында жайгашкан мындай типтеги жалгыз мөңгү. Башы деңиз деңг. 4680 м, этеги 4000 м бийиктикте. Негизинен бир калыпта өлчөмүн өзгөртпөй жатат.
Ликсвилл (Миссисипи)
Ликсвилл (Миссисипи) (Leakesville) — Миссисипи штатынын Greene округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1026 киши. Болжолдуу аянты - 4.1 км². FIPS коду — 28-39840.
Яйнисе
Яйнисё — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Песчанка-То көлү - аталышы жок №5712 дарыясы орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Соус Хадлэй (Массачусетс)
Калкы - 17 514 киши. Болжолдуу аянты - 47.6 км². FIPS коду — 25-64145.
Кумаси шаары, Гана
Кумаси шаары, Гана — Гананын борбордук бөлүгүндөгү шаар. Ашанти облусунун администрациялык борбору. Калкы 1,8 млн (2009). Калкынын саны боюнча Ганадагы 2-шаар. Темир жана автомобиль жолдор тоому. 17-кылымда негизделген. Манхия ак сарайы (1925), форт (19-кылымдын аягы), Ыйык Киприана чиркөөсү (1913) сакталган. Тамак-аш (жер жаңгак, кокос майы, кондитер азыктары ж. б.), жыгаччылык, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Велосипед, моторлуу велосипед жана трактор чогултулат. Кустардык өндүрүшү (жез, коло ж. б. металлдардан буюмдар, алтын беткеп жасалат) өнүккөн. Университет, иИИлер, искусство жана кол өнөрчүлөр мектеби, китепканалар, аскер музейи, улуттук маданий борбор бар. Зоопарк уюштурулган.
Кабоверделиктер
Кабоверделиктер, кабовердиндер, Кабо-Верде креолдору (өз аталышы криолу) — эл. Кабо-Верде Республикасынын негизги калкы. Жалпы саны 310 миң адам. Анын ичинде 270 миң Кабо-Верде Республикасында, 40 миң Сенегалда.
Тил
Кабо-Верде Республикасынын расмий тили — португал тили. Бирок калктын көбү криолу (кабувердьяну) тилинде сүйлөйт. Бул тил эски португал тилинин батыш африкалык тилдер менен байланышынын натыйжасында пайда болгон.
Дин
Калктын басымдуу бөлүгү католиктер.
Келип чыгышы
Кабоверделиктер 16—19-кылымдарда португалиялык отурукташкандар менен аралашып кеткен африкалык кулдардын тукумдары. Мулаттар 60% түзөт.
Кийим
Кийим-кече жана материалдык маданият европалык.
Тамак-ашы негизинен жашылчалардан жана балыктан турат.
Коом
Коомдук түзүлүштүн негизин моногамдуу чакан үй-бүлөлөр түзөт. Аталык туугандык эсеп.
Чокоева Ырыскелди Койчубаевна
Чокоева Ырыскелди Койчубаевна (20. 3. 1963-ж. туулган Суусамыр кыштагы) - тажрыйбалуу педагог.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Жейсон Стейтем
Жейсон Стейтем (Jason Statham;1967-жылдын 26-июлунда туулган) - англиялык актер, мурдагы модель жана дасыккан сууга чумкуучу.
Актер Гай Ричи тарткан "Карта, акча жана эки мылтык" (англ. Lock, Stock and Two Smoking Barrels, 1998), "Чоң олжо" (англ. Snatch, 2000), жана "Револвер" (англ. Revolver, 2005) криминалдык тасмаларындагы ролдору менен белгилүү болгон. Ж. Стейтем "Ташуучу" (англ. Transporter, 2002–2008) "Италиялыкча карактоо" (The Italian Job, 2003) деген криминалдык боевик тасмаларында, "Адреналин"(англ. Crank, 2006), "Согуш" (англ. War, 2007) деген уруш тасмаларында, "Өлүмгө тете жарыш" (англ. Death Race, 2008) фантастикалык тасмасында, "Банкты тоноо" (англ. The Bank Job, 2008) криминалдык триллеринде, "Ээ-жаа бербегендер"(англ. The Expendables, 2010–14) боевик тасмасынде роль жараткан. Актер "Форсаж 6" (англ. Fast & Furious 6), "Форсаж 7" (англ. Furious 7) жана "Форсаж 8" (англ. The Fate of the Furious) тасмаларында дагы ойногон. Жейсон Стейтемдин өзүнүн күрөшүү ыкмасы жана трюктары бар жана терс каармандарды ойноодо өзүнүн стилин тапкан.
Прелюдия
Прелюдия, прелюд (латынча praeludo – алдында, мурда ойнойм) – музыкалык аспаптык пьеса; көбүнчө жеке ойнолот. Алгач импровизациялык мүнөздө 15-кылымдан лютняда, клавесинде жана органда аткарылган. 18-кылымдан прелюдия эркин ойнолуучу өзүнчө пьеса түрүндө кыл аспапта аткарылган. И. Бах атайын орган үчүн пьесаларды жазган. Ал турсун түрмөктөрдөн турган сюита, прелюдия-фуга да жараткан. 19–20-кылымда Ф. Шопен, С. Рахманинов, Д. Шостакович ж. б. композиторлор прелюдияларды жазышкан.
Даубах (Вестервальд)
Даубах (Вестервальд) (Daubach (Westerwald)) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Вестервальд районуна кирет.
Калкы - 453 киши(2013-ж.). . Аянты - 2,51 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 43 008. Муниципалитеттин башчысы — Раймунд Хан.
Гагер
Гагер (Gager) — Германия Федеративдик Республикасынын Мекленбург-Төмөнкү Померания жеринде жайгашкан муниципалитет. Рүгөн районуна кирет.
Фасторф
Фасторф (Vastorf) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Люнебург районуна кирет.
Калкы - 903 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 21,85 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 55 038. Муниципалитеттин башчысы — Мартин Бурфин.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 4 шаардык районго бөлүнөт.
Премьера
Премьера (французча premiere – биринчи) – жаңы (же жаңыртылган) спектаклдин, эстрада, цирк программасынын, кино жана телефильм ж. б. чыгармалардын угуучу-көрүүчүлөргө алгачкы жолу тартууланган бет ачары. Репертуардагы жаңылык да премьера деп аталат.
Брэдфорд (Нү-Гэмпшир)
Брэдфорд (Нү-Гэмпшир) (Bradford) — Нү-Гэмпшир штатынын Мерримак округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1650 киши. Болжолдуу аянты - 93.3 км². FIPS коду — 33-06980.
Притрихинг
Притрихинг (Prittriching) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Лехтеги Ландсберг районуна кирет.
Калкы - 2418 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 25,37 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 1 81 134. Муниципалитеттин башчысы — Петер Дич.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 2 шаардык районго бөлүнөт.
Менгерсгеройт-Хеммерн
Менгерсгеройт-Хеммерн (Mengersgereuth-Hämmern) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Зоннеберг районуна кирет.
Калкы - 2724 киши (31-декабрь, 2010). Болжолдуу аянты - 18,94 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 72 012. Муниципалитеттин башчысы — Юрген Көппер.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 4 шаардык районго бөлүнөт.
Орландо Блум
Орландо Жонатан Бланчард Блум (Orlando Bloom;1977-жылдын 13-декабрында туулган) - англиялык актер. Ал "Шакектер ээси" (англ. The Lord of the Rings) трилогиясындагы Леголастын ролу менен таанылгандан кийин эпикалык тасмаларда, фэнтези жанрындагы тасмаларда ойноп, кино тармагындагы чыгармачылыгын уланткан. О. Блум "Хоббит" (англ. The Hobbit) трилогиясындагы Леголастын, "Кариб деңизинин каракчылары" (англ. Pirates of the Caribbean) тасмасындагы Уилл Төрнердин жана "Троя" (англ. Troy) тарыхый тасмасындагы Паристин ролдору менен көрүүчүлөрдүн сүймөнчүлүгүнө айланган.
О. Блум Ридли Скотт тарткан "Бейиш өлкөсү" (англ. Kingdom of Heaven, 2005) көркөм тасмасында Балиан де Ибелиндин ролун, "Элизабеттаун" (англ. Elizabethtown, 2005) романтикалык комедиясында Дрю Бейлордун ролун аткарган. Актердун театрдагы чыгармачылыгы Лондондогу Duke of York театрынын сахнасында пьесада ойноо менен башталган. Андан кийин Бродвей театрында коюлган "Ромео жана Жульетта" трагедиясында роль жараткан. 2009-жылы БУУнун Балдар фондусунун (ЮНИСЕФ) ыктыярдуу элчиси болгон. 2015-жылы Британия кино жана телекөрсөтүү академиясынын "Британия" сыйлыгын алган.
Тиллиттер
Тиллиттер (англисче tillite – чополуу кой таш) – тоо тектердин иргелбеген талкаландыларынан өтө ныкталып, кээде метаморфизмделген ири кесекчелүү байыркы морена. Тиллиттер – антропогенге чейинки муз каптоолордо пайда болгон. Тиллиттер муз менен жышылган, чиймеленген ар түрдүү өлчөмдөгү кой таштары бар «мөңгү уну» деп аталган майда топурактын массаларынан түзүлөт. Тиллиттер деңиздик жана континенттик болуп ажыратылат. Деңиздик Тиллиттер жылып түшкөн мөңгү арасындагы тоо тек сыныктарынын деңиз түбүнө чөгүүсүнөн пайда болот. Континенттик Тиллиттер мөңгү жаткан же жылган аралыктагы тоо тектердин курамына жараша түзүлөт. Тиллиттер бардык континентте пермь, протерозой чөкмөлөрүндө (Түштүк Африка, Түндүк Америка жана Россияда) кенири таралган. Соңку протерозойдон бери белгилүү. Тиллиттер стратиграфиянын, палеогеографиянын маселелерин чечүүдө, чөкмө кен байлыктарды (темир) прогноздоодо пайдаланылат.
Калкаска
Калкаска (Kalkaska) — Мичиган штатынын Kalkaska округуна караган АКШ шаары.
Кум-Бел көрүстөнү
Кум-Бел көрүстөнү — орто кылымдарга таандык көрүстөн. Соң-Көлдүн түштүк-чыгыш тарабындагы Кум-Бел суусунун оң өйүзүндө жайгашкан. Мүрзөнүн диаметри 8 м. Күл калдыктары, майда мал сөөктөрү кездешкен. Эстеликтин өзгөчөлүгү — таштан курулган мүрзө сымал курулушта балбал таштын орнотулгандыгы.
Холт (Миннесота)
Холт (Миннесота) (Holt) — Миннесота штатынын Marshall округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 88 киши. Болжолдуу аянты - 2.6 км². FIPS коду — 27-29870.
Сот арачылары
Сот арачылары – С. а-нын тизмесине киргизилген жана кылмыш-жаза иштерин короо жолу менен сот адилеттигин ишке ашырууга чакырылган жарандар. (кара:Элдик сот арачысы). С. а. институту Оруссияда 1862-жылдан 1917-жылга чейин иштеген; 1992-ж. кайра уюштурулган. С. а. ишке жарактуу, 25 жашка чыккан, соттолбогон жарандар болуусу тийиш. Дайындуу иштерди кароо үчүн С. а. соттун аппараты тарабынан кокус тандоо усулу менен алынат. КРде С. а. институту жок.
Нижние Каргалы (Благовар району, Башкыртстан)
Нижние Каргалы — Башкыртстандын Благовар районундагы айыл, Каргалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 218 киши. Почта индекси — 452731, ОКАТО коду — 80214816004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чокоев Койчубай
Чокоев Койчубай (1920, Суусамыр кыштагы -1991, ошол эле жер) - согуштун жана эмгектин ардагери, ага лейтенант.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Хетштедт
Хетштедт (Hettstedt) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан Шаар. Мансфельд районуна кирет.
Калкы - 15343 киши (31-декабрь, 2010). Болжолдуу аянты - 20,18 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 87 220. Мэр — Юрген Лаутенфельд.
Прерафаэлчилер
Прерафаэлчилер (латынча ргае – мурда жана Рафаэль) – орто кылым жана Алгачкы Кайра жаралуунун «баёо» искусствосун (Рафаэлге чейинки) өз идеалдары катары кабыл алышкан 19-кылымдагы Англия сүрөтчүлөрүнүн жана жазуучуларынын тобу. «Прерафаэлчилер боордоштугунун» (1848-53) мүчөлөрү (Д. Г. Россетти, Г. Гент, Ж. Э. Миллес) бурж. маданиятты романтикалык өңүттөн сындоо менен натураны берүүдөгү тактыкты ыксыз кооз символика менен бириктирген. У. Моррис башында турган соңку прерафаэлчилер орто кылымдагы кол өнөрчүлүктү жандандырууга умтулушкан. Прерафаэлчилердин принциптерин белгилүү теоретик Ж. Рескин коргоп чыккан.
Этек кир
Этек кир (менструация – – ай, mēnstruus – ай сайын) айыз же регулалар – жатындын ички кабынан кын аркылуу кандын жана кандын былжырлуу ткандарынын маал-маалы менен чыгышы. Этек кир учурунда эндометриянын функционалдык катмары (жатындын былжырлуу чели) ажырайт. Кан кетүү менен коштолот. Этек кирдин биринчи күнүнөн баштап, айыз түрмөгү башталат.
Аталган процесс уруктануу үчүн энелик безден чыккан тукум уруктанбай калганда болот. Бул айыз түрмөгүнүн овуляциядан кийинки баскычы деп аталган акыркы фазасында, уруктанууга даярданып жаткан эндометрий ташталганда жүрөт.
Этек кир түрмөгүнүн көлөмү 40-50 мл чейин болушу мүмкүн. Биринчи айыз менархе деп аталып, адатта он эки жаштан он беш жашка чейин пайда болот.
Этек кир каны уюп калбайт жана тамырларда айланган канга караганда кара түскө ээ. Бул айыз канында бир катар ферменттердин болушуна байланыштуу.
Этек кир жана этек кир түрмөктөрү кош бойлуу жана эмчек эмизген кезде жүрбөйт; күтүлгөн убакта этек кирдин келбей калышы кадыресе көрүнүш, ал кош бойлуулукту боолгологон негизги белгилердин бири.
Сыпатталышы
Этек кир – жатындын ички былжырлуу кабыгынан кын аркылуу кан жана былжыр ткандардын бөлүнүп чыгышынан келип чыккан физиологиялык кубулуш. Аялдардын болжол менен 80%ында айызга чейин айрым белгилер бар. Кеңири тараган белгилер менен жышаандарга безетки, эмчектин оорусу, чарчоо, кыжырдануу, ичтин көбүшү жана маанайдын өзгөрүп турушу кирет. 20-30% аялдарда бул белгилер кадимки жашоого тоскоол болушу мүмкүн, мындай абал этек кир алдындагы синдром деп аталат. Алдардын 3-8 %да жышаандары айрыкча катуу болот.
Жаш келиндерде айыздын биринчи күнү менен кийинки этек кирдин ортосундагы кадимки убакыт аралыгы 21 күндөн 45 күнгө чейин, ал эми чоң аялдарда 21-31 күндү түзөт. Кандын кетиши адатта эки күндөн жети күнгө чейин созулат. Биринчи мезгил менархе деп аталып, адатта он экиден он беш жашка чейин башталат. Этек кир менопаузадан кийин аяктайт, ал көбүнчө 45 жаштан 55 жашка чейин болот.
Кош бойлуулук учурунда айыз токтоп, эмчек берген биринчи айларда гана башталат. Этек кир саламатчылыкка бир нече көйгөй жатат. Аменорея – бул 90 күндөн ашык этек кир келбеген же 15 жаштагы кыз алгачкы айызын көрө элек абал. Дагы башка көйгөйлөргө оору жана көп кан кетүү менен коштолот айыз кирет.
Этек кир түрмөктөрү
Этек кир – ай сайын аялдын денесин ыктымал кош бойлуулукка даярдаган аялдын жыныстык түрмөгүнүн бөлүгү. Түрмөк бир этек кирдин биринчи күнүнөн кийинки этек кирдин биринчи күнүнө чейин эсептелет. Этек кир түрмөгү орточо 28 күнгө созулат. Түрмөктөр чоң аялдарда 21 күндөн 35 күнгө чейин, ал эми жаш келиндерде 21 күндөн 45 күнгө чейин болушу мүмкүн.
Этек кир түрмөгү төрт баскычтан: этек кир фазасынан, фолликулярдык фазадан, овуляция фазасынан жана лютеин фазасынан турат.
Аялдарда айыз адатта ай сайын болуп турат, бирок кээде үзгүлтүккө дагы учурайт. Жыныстык жактан жетилгенге чейин, кош бойлуулук учурунда жана төрөттөн кийин жана менопауза мезгилинде этек кир келбейт. Төрөттөн кийин дароо аккан нерсе лохии деп аталат жана бир нече жумага созулат. Кээде эмчек эмизген айларда этек кир бир нече убакытка чейин келбей калышы мүмкүн, ал эми этек кирдин мындай келбей калышы кош бойлуулукту алдын алуунун лактациялык аменорея усулу болуп саналат.
Жышаандары
Көпчүлүк аялдардагы ар кандай тулку-бойлук өзгөрүүлөр айыз түрмөгүндөгү гормондордун деңгээлинин өөдө-ылдый болушунан келип чыгат. Буга этек кир келерден мурда же аны коштогон жатын булчуңдарынын тырышуусу кирет. Айрымдар айызы баштала электе эле ич көбүүнү, жыныстык каалоолордун жогорулашын, чарчоону, көкүрөктүн, баштын оорушун же кыжырданууну байкайт. Кээ бир аялдарда этек кир башталганга чейин жеңил белгилер гана байкалат же алар такыр болбойт.
Күнүмдүк ишмердикке жана иш-милдеттерге тоскоол болгон оор жышаандарга этек кир алдындагы дисфорикалык бузулуу деп диагноз койсо болот. Кээ бир аялдар айыз мезгилинде дисменорея деп да аталган ооруксунткан тырышууну сезишет.
Кумдак топурак
Кумдак топурак — механикалык курамында өлчөмү 0,01 ммден кичине бөлүкчөлөрү 10%тен кем (калган бөлүгү кум) болгон топурак. Чиринди азык заттары аз, ным сиңиримдүүлүгү начар, бирок сууну жакшы өткөрөт жана тузсуз келет. Кумдак топурак Кыргызстанда көп кездешет. Токой жана бадал өсүмдүктөрүн өстүрүүгө болот.
Этек кир
Жышаандары
Мындай ооруну басуу үчүн гормоналдык контрацептивдер колдонулат. Узак мезгилге дарылоодо гормоналдык бойго бүтүрбөөчү каражаттар жатындан бөлүнүп чыккан жатын суюктугун азайтат. Бул кыйла кыска жана азыраак ооруткан этек кирге алып келет. Үзгүлтүксүз тулку-бойлук кыймыл-аракет жатындын тартышуусун басууга жардам берет.
Айрым аялдар айыздан бир-эки жума мурда башталып, айыздан кийин бир нече күндүн ичинде аяктаган эмоционалдык жактан жабыркоого дуушар болот. Психологиялык чыңалуу, кыжырдануу, маанайдын өзгөрүшү жана ыйлоо сыяктуу жышаандар байкалышы мүмкүн. Кунт коюу жана эс тутумга байланышкан да маселе жаралышы ыктымал.
Бул баа берүүлөр боюнча 20-30% аялдарда кездешүүчү этек кир алдындагы синдромдун (ЭАС) бир бөлүгү. Бул жышаандар аялдын жумушуна, окуусуна жана күнүмдүк тиричилигине таасирин тийгизе тургандай орчундуу болушу да мүмкүн.
Жеке гигиена
Жеке гигиенаны сактоодо кыз-келиндер өздөрүнө ыңгайлуу болсун үчүн ар кандай өнүмдөрдү колдонсо болот.
Этек кирди тескөө үчүн бир жолу колдонулуучу өнүмдөр төмөнкүлөр:
Көп жолу колдонулуучу өнүмдөр:
Этек кирди тескөөнүн айрым альтернативдүү ыкмаларына канды эркин агызуу ыкмалары кирет.
Этек кир келгенде гигиена эрежелерин сактоо өзгөчө зарыл. Сырткы жыныс органдарын күнүнө 2-3 жолу жылуу суу менен жууп туруу сунушталат. Грелкалар, ооруну басаңдатуучу каражаттар ооруксунткан этек кирде жагымсыз сезимдерди азайтат.
Дин жана маданият
Дүйнөнүн көптөгөн диндеринин этек кирге байланышкан өз эрежелери бар. Мисалы, ислам айыз мезгилинде аялдар менен жыныстык катнашка барууга тыюу салат. Айрым аалымдар айызы келген аялдар даарат ала албай турган абалда болгондуктан, аларга Курандын арабча нускасына кол тийгизүүгө тыюу салынат дешет.
Бүгүнкү күндө батыш мектептеринде этек кир боюнча сабаттуулук көбүнчө жыныстык тарбия берүү менен бирдикте окутулат. Этек кир тууралуу маалымат көбүнесе балдардын достору жана курбу-курдаштары менен бөлүшүлөт, бул жыныстык жетилүүгө карата кыйла дурус мамилеге түрткү болот.
Тил топтору
Тил топтору – бир тил уясындагы жалпы белгилери окшош бир нече тилдин жыйындысы. Мисалы, түркмөн, азербайжан, түрк, карайым, татарлардын тилдери – түрк тилдеринин батыш тобун; орус, украин, белорус тилдери - чыгыш славян тилдеринин тобун түзөт. Тил илиминде Тил топторунун андан ары ажырашына, б. а. өтө жакын тектеш тилдерге карата «тилдердин топчосу» термини да колдонулат.
Кулжа башы мөңгүсү
Кулжа башы мөңгүсү — Ички Теңир-Тоодогу Сары-Белес тоосунун түн. капталындагы төр-өрөөн тибиндеги мөңгү.
Уз. 2,8 км, аянты 6,0 км2. Аксай суусунун оң куймасы – Көккыянын алабында жайгашкан. Башы 4460 м, этеги 3960 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4200 м. Мөңгү эки тармактан түзүлүп, абляция облусунда биригет. Оң тармагы сол жактагысынан эки эсе чоң. Мөңгүдөн Көккыянын сол куймасы – Кулжабашы суусу башталат.
Лирнэд (Миссисипи)
Лирнэд (Миссисипи) (Learned) — Миссисипи штатынын Hinds округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 50 киши. Болжолдуу аянты - 0.8 км². FIPS коду — 28-39880.
Нью Лаймрик (Мэн)
Нью Лаймрик (Мэн) (New Limerick) — Мэн штатынын Аростук округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 523 киши. Болжолдуу аянты - 50.5 км². FIPS коду — 23-48960.
Эсхил
Эсхил (б. з. ч. 525-ж. чен, Элевсин - 456, Сицилия) - байыркы грек драматургу, «трагедиянын атасы». Грек-перс согушуна катышкан. Эсхилдин 80ден ашык драмасынан жетөө гана сакталып калган. «Перстер» (б. з. ч. 472), «Фивыга жетөө каршы» (б. з. ч. 467), «Орестея» (б. з. ч. 458) үчилтиги жана «Кадалган Прометей» ж. б. калгандарынын айрым үзүндүлөрү гана сакталган. Афины демократиясынын жогорулоо учурунда жашагандыктан, анын чыгармаларына коомдук адилет түзүлүшкө ишенүү мүнөздүү. Трагедияны ырым-жырымдык кыймыл-аракеттен өз алдынча драмалык жанрга айландырган. Алгачкы ирет трагедияга экинчи актёрду киргизип, диалогдук конфликтке негиз түзгөн. Эсхилдин трагедияларынын формасы жагынан архаикалык монументалдуу мүнөздө болуп, композициялык түзүлүшү так статикалуу келип, хордун катышуусу башкы ролду ойнойт, туруштук бере алган туруктуу мүнөздөрү менен айырмаланат.
Кум-дөбө
Кум-дөбө — чөлдөрдө өсүмдүктүн тамырланышынан бир жерде жылбай турган дөбөлөр. Ал эми жалаң кумдан туруп, үстүнө өсүмдүк өспөгөн дөбөлөр «бархан», «дюналар» деп аталат.
Тил уясы
Тил уясы – тектеш тилдердин чоң тобу.
Соусбороу (Массачусетс)
Соусбороу (Массачусетс) (Southborough) — Массачусетс штатынын Уорчестер (Worcester) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9 767 киши. Болжолдуу аянты - 40.6 км². FIPS коду — 25-63165.
Вин Дизель
Марк Синклер (Vin Diesel,;1967-жылы 18-июлда туулган) - чыгармачылыкта Вин Дизель аты менен белгилүү болгон, америкалык актер, продюсер, режиссер жана сценарий жазуучусу. Ал "Форсаж" (англ. The Fast and the Furious) тасмасындагы Доминик Тореттонун, "Риддик хроникасы" (англ. The Chronicles of Riddick) жана "Үч икс" (англ. xXx ) тасмасында Ксандер Кейждин ролдору менен таанылган. Актер бул тасмалардын уландыларында продюсердик кызматты аткарган.
Дизель ошондой эле "Сооротуучу" (англ. Pacifier, 2005) жана "Meни күнөөлүү деп тапкыла" (англ. Find Me Guilty, 2006) сыяктуу тасмаларда дагы ойногон. Анын үн коштогон тасмаларына "Гигант" (англ. The Iron Giant, 1999), "Риддик хроникасы" (англ. The Chronicles of Riddick) жана "Галактиканын сакчылары" ( англ.Guardians of the Galaxy, 2014) жана анын уландысы кирет. В. Дизель "Көп жүздүү" (англ. Multi-Facial) деген кыска метраждуу тасманын жана "Селсаяктар" (англ. Strays) тасмасынын сценарийин жазып, режиссер ошондой эле продюсер дагы болгон. "One Race Films", "Racetrack Records" жана "Tigon Studios" кинокомпанияларын түптөгөн.
Аялдардын башкаруу органдарынын ишинде жана чечим кабыл алуу процесстеринде катышуусу
Саясий катышуу, шайлоо жана шайлануу укугу (жана мүмкүнчүлүгү) жана башка ыкма менен коомдук турмушта маанилүү чечимдерди кабыл алуу процесстеринде катышуу, ошондой эле мамлекеттик жана муниципалдык кызмат орундарына орношуу укугу дегенди билдирет.
XX - XXI кылымдын башында аялдардын саясий кызмат орундарын ээлегендиги боюнча жалпы кырдаал аздыр-көптүр жакшырганы менен, гендердик теңчилик али орной элек деп айтсак болот. Алсак, 2012-жылы мамлекет жана өкмөт башчыларынын кызмат орундарын ээлеген аялдар 5,35% жана 7,3% түзсө, 15,1% - парламенттердин спикерлери болуп, депутаттардын арасындагы үлүшү орто эсеп менен 19,5% түзгөн.
Саясий катышуу
СССРдин саясий турмушундагы саясий атаандаштык солгундаганы менен, саясий катышуу күч алган. Биринчи кезекте бул 1918-жылы Конституцияда аялдарга шайлоо укугунун берилгендиги менен орун алды (көптөгөн европа мамлекеттеринде аялдарга мындай укук бериле элек болчу). Борбордук Азияда, ошондой эле Кыргызстанда өлкөнүн саясий турмушунда аялдардын көбүрөөк катыша баштагандыгы Чыгыш аялдарын боштондукка чыгарган "Худжум" кампаниясына байланыштуу болду.
Советтер Союзунун ураарына аз калганда, бул абал өзгөрүүгө учурай баштады. 1989-жылдагы СССР депутаттарын шайлоодо Советтик аялдардын комитетине бөлүнүп берилген квота жокко чыгарылган. Совет бийлиги өкүм сүрүп турган мезгилде аталган комитеттин аялдарынын бийлик органдарында ойногон саясий ролу маргиналдуу мүнөзгө ээ болгон, тактап айтканда, бийлик органдарында кайра шайланбай турган жаш жумушчу кыз-келиндер болгон. Чыныгы бийликтин чордону болгон Политбюро жана ЦК КПССтин башка органдарындагы советтик министрлердин арасындагы аялдар 5% жана 3% гана түзүшкөн. Шайлоо жана шайлануу укугу
Аялдардын шайлоо укугу дүйнө жүзүнүн дээрлик бардык өлкөлөрүндө кездешет (Сауд Аравиясында 2015-жылы биринчи муниципалдык шайлоолор болуп өтүп, анда аялдар катыша алышты). Кыргызстанда советтик бийликтин алгачкы жылдарынан баштап эле аялдар добуш берүү укугуна ээ болушкан. Ошол эле учурда өлкөнүн айрым чөлкөмдөрүндө үй-бүлөлүк добуш берүү тажрыйбасы шайлоодо өз алдынча жана жеке добуш берүү укугун белгилүү бир деңгээлде чектеп койду. Шайлоо участогу боюнча катталуу зарылчылыгы кээ бир чөлкөмдөрдө добуш берүү укугун жүзөгө ашырууда тоскоолдук жаратат, себеби нике расмий түрдө катталбай, аялдын күйөөсү жашаган жерге катталуу үчүн керектүү документтери жок болуп калат. Укуктук ченемдерде шайлануучу кызмат орундарына шайланууда эркектер менен аялдар бирдей укукка ээ деп айтылганы менен, Советтер союзу урагандан кийин Кыргызстандын жогорку мыйзам чыгаруу органында (Жогорку Кеңеште) аялдардын саны үчтөн бир бөлүктөн ашкан эмес, ал эми 2005-жылы шайланган парламентте депутаттардын арасында бир дагы аял болгон эмес. Бирок мындай жагдай Чыгыш Европа жана КМШ өлкөлөрүнө мүнөздүү нерсе, аларда да 2009-жылы парламенттеги аялдардын орточо үлүшү болжол менен 15% түзгөн.
Квоталар социалдык топтордун өкүлдөрүнүн шайлоодо катышуусун камсыз кылуу механизмдеринин бири болуп, 2013-жылы 118 өлкө жана аймактар парламентке шайлоодо квоталардын ар кандай формаларын колдонушкан. 2007-жылы КРнын Жогорку Кеңешине депутаттарды шайлоодо партиялардын талапкерлеринин тизмесине квоталардын киргизүү менен, жогорку мыйзам чыгаруу органында аялдардын да катышуу мүмкүнчүлүгү жогорулады. Ушундай эле көрүнүш 2012-жылы шаардык кеңештерге депутаттарды шайлоодо квоталар бөлүнгөндө да байкалды. Бирок квоталар укуктук жактан бекитилгенде, шайлануучу кызмат орундарына шайлана турган аялдардын саны иш жүзүндө көбөйгөн жок. Алсак, 2012-жылы Бишкек шаарынын кеңешине депутаттарды шайлоодо жеңишке ээ болгон партиялардын биринин депутаттарынын арасында бир дагы аял болгон эмес. Ошол эле жылы райондордун бириндеги жергиликтүү шайлоолордо көрсөтүлгөн талапкерлердин 13% гана аялдар болушкан, бирок бул да болсо кандайдыр бир деңгээлде жакшы көрсөткүч деп айтсак болот, себеби 2008-жылы айылдык кеңештерге (жергиликтүү кеңештерге) депутаттарды шайлоодо талапкерлердин 7% гана аялдар болгон. Жергиликтүү кеңештеги депутат аялдардын саны жылдан жылга азаюуда (төмөнкү графикти караңыз).
1-график. Кыргыз Республикасындагы жергиликтүү кеңештердеги депутаттардын гендердик курамы