cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ажымоолук жөнүндө уламыш
Ажымоолук жөнүндө уламыш - Коңурбай өзү даап бара албай, кыргыздардын үшүн алып туруу үчүн өтө тээжик, барып турган кежир, нары жыгыл десе бери жыгылган, эч нерсеге тойбогон соргок Ажымоолук дегенди «бурут деген тигил жакта, сен тойсоң ошол жактан бир тоёсуң» деп алдап жөнөтүп жиберген. Ал алдынан чыккандын, көзүнө көрүнгөндүн баарын жалмап олтуруп Ат-Башы өрөөнүнө келип жетет. Анда бугу-марал, эчки-теке, аркар-кулжа, кулан-жылкы жана башкалар аңдар мекендеп, эл-журт жок ээн жер экен. Ошондо Ажымоолук тоодой эт чогултуп аны шишкебек кылуу үчүн токойду эки көтөрүп, КараКоюн суусунун жээгиндеги тал-терек токойду бир көтөрүп келип бышырып жей берет. Каргыш тийген жалгыз көз кайберендин этинен орто тоют болгончо кактап жеп, анан суусаганда Ат-Башынын суусун көл кылам деп бир күрөк топуракты суунун нугуна ыргытыптыр. Олокосу жок неме топуракты жаза ыргытып, суу тосулбай ал топурак ошол бойдон калыптыр. Бул Чеч-Дөбө. Анын бийиктиги 200, узуну 5000, туурасы 1500 лдей. Ошондо жини келген Ажымоолук Ат-Башынын суусун аттайм дегенде тайгаланып жыгылып, буту сынып, ошондон өлүптүр. Ал өлүп бара жатып «Аттиң, бейажал кеттим. Ат-Башынын күн чыгыш жаккы тоосунда эки көтөрүм, суунун жээгинде бир көтөрүм токой калып калды» деп жалгыз көзү жумулуптур. Ошондуктан, Ат-Башы тоосунун батыш жагы менен Кара-Коюн өрөөнүндө токой өспөйт. "Манас" эпосунда Ажымоолук тууралуу маалымат жолукпайт.
Нумизматика
Нумизматика (от numisma, νόμισμα — тыйын) – кирпи жана товар сатууну үйрөтүүчү тарых илиминин көмөкчү механизми.
Тарыхы
Алгвчки свскичи тийин чугултуудвн свштвлгвн. Орту килимдврдв Еврупвнин швврлвриндв внтиквлик (свйирки римдик, гректик) тийиндврдин менчик куллекциялври пвйдв сулгун. Тийин чугултуу, эски тийиндврдин жугулуп турушу тийин тврихин укуп-үйрөнүүгө түрткү сулгун. Куллекция ээлери укумуштуулврдин жврдвми менен тийиндврди сүрөттөп, квтвлуг түзүп изилдешкен. Чуң куллекциялврди свктвй тургвн «мюнцквсинеттер» пвйдв сулгун. Кийинки свскичтв тийиндврдин илимий клвссификвцияси жвнв нумизмвтиквлик мвтеривлдврдин влгвчки изилдөөлөрү квлиптвнгвн.
Нумизматика илим катары
Квгвз вкчвлвры (бсутсстскв), медвлдврды, урдендердс, жетундурду, знвчуктурду (фулерсстскв) сзслдөө дв нумсзмвтсквгв ксрет.
Нумсзмвтскв тврых слсмснсн көмөкчү бөлүгү квтвры тврых, врхеулугся, свяссй экунумскв, сскусству жвнв тсл прублемвлврын чечүүдө мввнслүү мввлымвттврды берет. Туввр-вкчв мвмслелерсн укуп-үйрөнүүдө нумсзмвтскв өз влдынчв слсм квтвры кврвлвт. Нумсзмвтсквнын негсзгс мслдетс – вкчв ссстемвсын жвнв внын тврыхый дуурлурдугу өнүгүү пруцесссн твлдуу, ушундуй эле бул жвгынвн влгвндв, нумсзмвтскв өлчөө-чендер жвнв тврвзвлвр жөнүндөгү метрулугся слсмс менен вйквлышып кетет. Нумсзмвтсквнын негсзгс сзслдөө метуддурунун бсрс – тыйын свлыктврынын (квзынвлврынын) жвнв өз влдынчв твбылгвн тыйындврдын тупугрвфсясын түзүү. Нвтыйжвдв, бвйыркы суудв жулдуру, мвмлекеттердсн тыйын чыгвруу технсквсы, өзгөчөлүктөрү, чыгвргвн жерлерс, хрунулугсясы вныктвлвт. Археулугсялык твбылгвлврдын жвшын вныктууду нумсзмвтсквлык твбылгвлврдын мввнссс зур.
Нумсзмвтскв слсмснде втвйын квбыл влынгвн теимсндеи дв колдонулвт. Мссвлы;
ввеис – тыйындын бет мвңдвй жвгы (вдвттв тыйынды чыгвигвн мвмлекеттсн геибс же мвмлекет бвшчысынын поитиетс түшүиүлөт);
иевеис – тыйындын виткы бетс;
гуит – тыйындын кыиы (жылмвквй, сүиөт же жвзуу түшүиүлүп, жвсвлмв тыйын чыгвиууну твтввлдвнтвт);
монетв твлввсы – тыйындын экс жвк бетс;
легендв – тыйындвгы жвзуу;
номснвл – тыйындын белгсленген бввсы;
лсгвтуив – күмүш, влтын, плвтснв тыйындвидвгы бввлуу эмес метвллдын кошулмвсы; #монетвлык ксиеше – тыйындын номснвлы менен тыйынды двяидоого кеткен бввнын оитосундвгы вйыимвчылык. Тыйын двяидвлгвн метвллдын бввсы кошо эсептелет.
Уилкс Чарлз
Уилкс Чарлз (Charles Wilkes 3. 4.1798, Нью-Йорк - 8. 2.1877, Вашингтон) - Океания менен Антарктиканы изилдеген амер. географ.
1838-42-ж. Тынч океандын түщ. бөлүгү менен Антарктиданын чыгыш жээгин комплекстүү изилдеген экспедицияны жетектеген. Уилкс Жерин ачкан. Полинезиядагы 260ка жакын аралды (алардын ичинен Феникс, Токелау а. тобуна кирген жана мурда белгисиз болгон 3 аралды) баяндап жазып, 1840-ж. Түштүк магниттик уюлду издөөдө Уилкс уюлдун айланасына жакын жерден (162° чыгыш узундук) кургактыктын бар экенин байкаган.
Ал муздукту жээктей 2700 кмте (чыгыш узундук боюнча 98°) чейин батышка барган. Кийинчерээк Антарктидадагы бул тилке Уилкс Жери деп аталган. Ал жетектеген экспедиция 1841-ж. Түндүк Америкадагы Колумбия дарыянын алабынын бир бөлүгүн изилдеген.
Мал биттери
Мал биттери (лат. Haematopinidae) — гематопинустар; малдын, кийиктердин биттеринин бир тукуму.
Узундукка секирүү
Секирүү, ыргытуу, түртүү көнүгүүлөрү чуркоого, басууга караганда дем алуу жана кан айланууга азыраак таасир этет. Бирок бул ылдамдыкты жана күчтү талап кылган көнүгүүлөр тез, ийкемдүү, так кыймылдарды өнүктүрөт. Ар тараптан өсүү үчүн жеңил атлетиканын бир нече түрү менен машыгуу (айрыкча балдар) талапка ылайык. Алардын бири Жеңил атлетика спортунун бир түрү катары белгилүү. Жеңил атлетиканын көп түрү өз кучагына алган көнүгүүлөрдүн санына жараша үч, төрт, беш, алты, жети, сегиз жана он түргө айырмаланат. Аялдар жана балдар үчүн чуркоо аралыктары азыраак, ыргытуучу, түртүүчү снаряддар жеңилирээк болот. Мындай татаал программадагы мелдештер спортсмендерден ар тараптуу даярдыктарды талап кылат. Балдардын Жеңил атлетика менен машыгуусу 11 —12 жашынан акырындык менен чуркоодон (кыска аралыктарга) башталат. Мелдештерге катышууга 1 жана 1,5 жыл такай машыгуулардан кийин уруксат берилет. Жеңил атлетика менен машыгуудан мурун сөзсүз врачтын текшерүүсүнөн өтүү керек. Ар кандай кырсыктардын алдын алууда көнүгүүнү туура аткаруу, кийимдин, бут кийимдердин туура тандалышы, чуркоо, секирүү жана башка үчүн жолдор, аянттар, спорттук атайын шаймандар менен камсыз кылуу чоң мааниге ээ.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Лейпциг
Лейпциг, Лайпциг – Германиянын батышындагы шаар. Саксония жеринде. Түндүк Германия түздүгүнүн түштүк бөлүгүндө, Вайсе-Эльстер дарыясынын боюнда жайгашкан. Лейпциг округунун административдик борбору. Калкы 521,0 миң (2010). Тогуз жолдун тоому. Эл аралык аэропорту бар. Машина куруу, химиялык, полиграфиялык, текстиль, тигүү өнөр жай ишканалары иштейт. Университет (1409), бир нече ЖОЖ, Лейпциг көркөм сүрөт академиясы, Саксония ИАнын филиалы, 30га жакын ИИИ, музейлер (анын ичинде асем өнөр, этнографиясы, Германия китеби жана жазмасы жана башка), И. С. Бахтын, Ф. Мендельсондун жана башкалардын үй-музейи бар.
Нушиби
НУШИБИ – 6–8-кылымдарда Теңир-Тоонун түндүк аймактарын мекендеген уруу бирикмеси. Нушибилер Батыш Түрк кагандыгынын «он ок бодун» тагыраак айтканда, «он ок элинин» бир бөлүгү. Нушибилер беш уруудан турушуп, Чүй суусунун батыш жагында көчүп-конуп жүрүшкөн. Алардан чыгышта беш уруудан турган дулу бирикмеси турушкан. 8-кылымдын башында нушибилерлер күчтөнүп келе жаткан Түргөш кагандыгына баш ийишкен. Нушибилер – уруулук бирикменин кытайча аталышы.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Өзгөрүш (Ат-Башы району)
Өзгөрүш — Кыргызстандын Нарын облусунун Ат-Башы районундагы айыл. Талды-Суу айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 590 киши.
Гемеробиялар
Гемеробиялар (лат. Hemerobiidae) — тор канаттуу каскактардын бир тукуму.
Азаймат
Азаймат — "Манас" эпосунун "Манас" эпосундагы кейипкери. Жакып Каныкейге куда түшүп келип, элин чакырып кеңеш курганда ага катышкандардын бири (Сагымбай Орозбаков, 2. 383).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Нюхалов, Тимофей Васильевич
НЮХАЛОВ Тимофей Васильевич (1789–өлгөн жылы белгисиз) – орус падышалыгынан кыргыздарга жиберилген элчи. 1807-жылдан орус армиясында кызмат өтөгөн жана хорунжий чинин алган. 1825-жылы июль-август айларында Ысык -Көл өрөөнүнө келип, кыргыз-орус байланыштарын чыңдоого бир топ салым кошкон.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Гемимерлер
Гемимерлер (лат. Hemimeridae) —  кыпчуурлардын бир тукуму.
Жандаке Байболот уулу
Жандаке Байболот уулу (1853-1917) - манасчы.
Атактуу манасчы Назар Болот уулунун шакирти Жандаке Байболот уулу 1853-жылы Ысык-Көлдүн Чырак айлында туулуп, 1917-жылы Ак-Шыйрак деген жерде дүйнөдөн кайткан. Жаштайынан ыр-күүгө шыктуу болуп өскөн Жандакенин атасы элдик салтты, динди катуу туткан, сабаттуу адамдардан болгон. Ошонун таасиринен уламбы, ал оюн-зоок, каада-салт аябай жыш кезиккен эпостун “Көкөтөйдүн ашын” көбүрөөк айткан. Элдин айтымында, Жандаке “Манас” айтканда боз үйгө эл батпай, толуп кетчү экен. Белгилүү манасчы жана фольклор изилдөөчү Ыбырайым Абдыракман уулу Жандаке менен 20 жылдай бирге жүрүп, андан таалим алгандыгын эскерет жана устаттарынын бири катары эсептейт.
Словакия
Негизги маалымат
Калкы 5,4 млн киши (2001-жылкы эл каттоо). Аянты — 48 845 км2. Калкынын саны боюнча дүйнөдө 112- орунда, аянты боюнча 127-орунда. Борбор шаары — Братислава. Мамлекеттик тили — словак тили. Унитардуу мамлекет, парламенттик республика. 2014-жылдын августунан бери ажосу Андрей Киска, премьер-министри — Роберт Фицо. 8 крайга бөлүнөт.
Көпчүлүгү (калкынын 70 % жакыны) католицизм динин карманышат.
Экономикасы ыкчам өнүгүүдөгү өнөр жайлуу өлкө. ИДПнын көлөмү 2011 жылы 127,111 млрд АКШ долларын түзгөн (калктын жан башына 23 384 АКШ долларына жакын). Акча бирдиги — евро.
1993-жылы 1-январда эгемендүүлүк алган. Өтмүштө өлкөнүн аймагы көптөгөн дөөлөттөрдүн аймагында болуп келген. Мамлекеттик калыптанышы VII кылымдагы Само мамлекетинен башталып, XX к. Чехословакия чейин уланды. 2-дүйнөлүк согуш кезинде Үчүнчү рейхке көз каранды Словак мамлекети болуп, 1945-жылы кайра Чехословакия болгон.
Курманова Айшаке
Курманова Айшаке – акын. Кытай Эл Республикасынын Кызыл-Суу облусунун Ак-Чий районундагы Кара-Булак айылында 1946-жылы 7-ноябрда туулган. 1949-жылы Кыргызстанга көчүп келишкен.
1964-жылы Ат-Башы районунун Ленин орто мектебин бүтүрүп, райком комсомолдун көрсөтмөсү менен ошол эле мектептин улуу пионер вожатыйы болуп иштеп калган.
1969-1994-жж. «Кыргызстандын агитатору жана пропагандисти», «Чалкан» журналында корректор болуп эмгектенген. 1996-жылдан пенсияда.
1962-жылы «Өнөрүң болсо өргө чап» деген аңгемеси «Кыргызстан пионери» гезитине жарыяланып, кийин макалалары республикалык гезит беттеринде жарык көрүп турган.
«Эненин арманы», «Сыр түйүнү», «Баланын арманы», «Ашыгып оо замандаш кайда чаптык?» ж.б. ырларына обончулар тарабынан обондор чыгарылып, Кыргыз радиосунун Алтын казынасына жазылып алынган.
1984-жылы «Учкун» альманахына, 1991-жылы «Кыз бурак», 1993-жылы «Шапалак» ырлар жыйнактарына ырлары жарыяланган.
2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Көңүл көктөмү: Ырлар. 1-китеп. – Б.: Бийиктик, 2005. – 224 б.
Азалоо, азала
Азалоо, азала — жакын адамы өлгөндө куда-сөөгү, көңүлү жакын адамдары мал жетелеп же башка бир нерсе алып барып көңүл айтуу (мурунку заманда көбүнчө мал берүүчү). Береним төрөм өлгөндө, Катагандын кан Кошой, Кагылайын абакем, Асага берген мал эле (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 78) делип,) Тайторуну Манас баатыр өлгөндө Кошой алп азалап алып келгендиги Каныкейдин сөзү аркылуу берилет.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Гемихромистер
Гемихромистер (лат. Hemichromis) — балыктардын бир уруусу.
Ленин (Давлекан району, Башкыртстан)
Ленин — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Рассвет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 332 киши. Почта индекси — 453410, ОКАТО коду — 80222840004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Гиперпаратиреоз
Гиперпаратиреоз — калкан сымал бездин жанындагы без гормонду (паратгормон) көп бөлүшүнөн болгон оору. Бул бездин шишигинде байкалат. Паратгормондун көп бөлүнүшүнөн кальций, фосфор алмашуу бузулуп, сөөктө, канда кальций көбөйөт, ал эми фосфор азаят. Мунун натыйжасында сөөк өзүнөн өзү же кичине эле таасирден сынышы мүмкүн. Гиперпаратиреоз дун кээ бир калыбында кальций ички органдарда, көбүнчө бөйрөктө (бөйрөктүн жана заара жолунун таш оорусун пайда кылып) чогулушу ыктымал. Көбүнчө аялдар ооруйт.
ЫДЫУДФЩДДДЦЗхыд йфдфдджфддпрООГЫТФГЦПУЦШ3ГШГГОУРРОРРВЫНоНГЫНГЦНГНГНВГНЦНУГНГЦНГУЦННГУПГ
Таш-Булак (Базар-Коргон району)
Таш-Булак — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Базар-коргон районундагы айыл. Акман айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 467 киши (2009-жылы).
Обишир маданияты
ОБИШИР МАДАНИЯТЫ – Обишир үңкүрүнүн аты менен аталган мезолит дооруна (б. з. ч. 9–6-миң жылдык) таандык археологиялык маданият. Күлдүн калдыктары, оттук таштан жасалган тери иштетүүчү куралдардын түрү, шибеге жана сөөктөн жасалган кооздуктар табылган. Обишир мергенчилери аркар, теке, жейрен, элик жана каманга аң-чылык кылышкан. Борбордук Фергананын түздүгүндөгү таандык жайлардан нуклеустар, микропластиналар табылган. Айрым турак жайларда жебелер, чөп орууга ылайык таш ороктор кездешет. Негизги куралы жаа жана жебе болгон. Иштетилген тери, булгаарылар кийим жана тери идиштерин жасоого жумшалган. Үй тиричилигинде жыгач, сөөк, мүйүздү иштетүү орчундуу орунду ээлеген. Тургундары жарым көчмөн турмушта жашашып, табигый үңкүрлөрдү турак жай катары пайдаланышкан. Түзөң жерлерде жеңил алачыктарды курушкан деп да божомолдошот. Ошондой белгилер Ферганадан тышкары аймактарда кездешпейт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кыргыз ССРинин Конституциясы
Кыргыз ССРинин Конституциясы — Кыргыз ССРинин негизги мыйзамы. 1929-жылы 30-апрелде Кыргыз АССРинин Конституциясы, 1937-жылы 23-мартта Кыргыз ССР Конституциясы кабыл алынган. 20-кылымдын 70-жылдарында Советтер Союзу өнүккөн социализмдин фазасына кирди деген жасалма ураан алдында Кыргыз ССР Жогорку Совети 1978-жылы 10-апрелде ага айрым өзгөртүү, толуктоолорду киргизип, Кыргыз ССР Конституциясынын 10 бөлүм, 19 глава, 172 статьядан турган жаңы редакциясын кабыл алган. 1989—90-жылдары Советтер Союзунда башталган кайра куруу саясатына байланыштуу ага кайрадан жаңы толуктоолор киргизилип, бир кыйла өзгөрүүгө учураган. Кыргыз ССР Конституциясы Кыргыз ССРинин негизги мыйзамы катары 1993-жылы 5-майга чейин кызмат кылган.
Кыргыз ССР Жогорку Совети
Кыргыз ССР Жогорку Совети — Кыргыз ССРинин мамлекеттик бийлигинин жогорку органы. Ал 1937-жылы 23-мартта кабыл алынган Кыргыз ССРинин Конституциясынын негизинде түзүлгөн. Жалпы, тең, тике жана жашыруун шайлоо укугунун негизинде мыйзамда белгиленген тартипте 18 жашка чыккан республиканынын бардык жараны 5 жылдык мөөнөткө шайланган. Кыргыз ССР Жогорку Совети — мыйзам чыгаруучу бирден бир орган болгон. Мыйзам чыгаруу эки формада — түздөн түз жана Жогорку Советтин Президиумунун сессияларынын аралыгындагы жарлыктар аркылуу жүзөгө ашкан. Ал Кыргыз ССРинин өкмөтүн (1927-жылдан Кыргыз АССР Эл Комиссарлар Совети, 1946-жылдан Кыргыз ССР Министрлер Совети) түзүп, Кыргыз ССР Жогорку сотун, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумун, анын төрагасы менен 2 жардамчысын, Президиумдун секретарын жана 11 мүчөсүн шайлаган. Жогорку Советтин Президиуму сессия чакыруу, Кыргыз ССРинин мыйзамдарына түшүндүрмө берүү, буйрук чыгаруу, жалпы элдик референдум өткөрүү, мыйзамга туура келбеген Эл Комиссарлар (Министрлер) Советинин токтому же чечимин жокко чыгаруу, өкмөттү кызматка бекитүү же бошотуу, сыйлык, мунапыс берүү ж. б. укугуна ээ болгон. Кыргыз ССР Жогорку Советинин сессияларын Президиум жылына эки жолу чакырган. Ар бир жаңы чакырылышынын 1-сессиясын депутаттардын эң улуусу ачып, депутаттардан Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы, анын орун басарлары, туруктуу комиссиялары жана президиуму шайланган. Кыргыз ССРинин чукул чакырылган 5-съездинде (20—23-март, 1937) кабыл алынган жаңы Конституциянын негизине ылайык Кыргыз ССР Жогорку Советинин 1-чакырылган 1-сессиясы 1938-жылы 18—20-июлда Фрунзе шаарында өтүп, А. Толубаев төрагалыкка шайланган. 1990-жылы 15-декабрдагы «Мамлекеттик бийлик жана башкаруу органдарынын системасын кайра уюштуруу жөнүндө» мыйзамга жана 1991-жылы 31-августта кабыл алынган «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик көз карандысыздыгы жөнүндө» Декларациянын негизинде 1993-жылы 5-майда Кыргыз Республикасынын жаңы Конституциясы иштелип чыгып, ага ылайык Кыргыз ССР Жогорку Совети Жогорку Кеңеш болуп өзгөрүлгөн.
Гемпил сымалдуулар
Гемпил сымалдуулар (лат. Gempylidae) — океан балыктарынын бир тукуму, буларга: гампилдер уруусу (лат. Gempylus), гемпил түрү кирет (Gempylus serpens).
Кызыл-Сөөк
Кызыл-Сөөк — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Миң-Куш айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 180 киши.
Лейпциг процесси
Лейпциг процесси (1933) – Берлинде Германия рейхстагынын өрттөлүшү тууралуу иш боюнча саясий процесс. 1933-ж. 21-сентябрдан 23- декабрга чейин Лейпциг шаарында өткөн. 1933-ж. январда бийликке келген улутчул-социалистик немис жумушчу партиясынын өкүлдөрү Германия коммунисттик партиясынын таасирин төмөндөтүп, аны саясий майдандан четтетүү үчүн Г. Герингдин (фашисттик Германиянын мамлекеттик жана саясий ишмери, негизги аскер кылмышкерлеринин бири) көрсөтмөсү боюнча 1933-ж. 27-февралга караган түнү Рейхстагды өрттөп, коммунисттерге жалаа жаап, массалык террор жүргүзгөн. Германия коммунисттик партиясынын Рейхстагдагы фракциясынын төрагасы Э. Торглер, болгар коммунисттери Г. Димитров, Б. Попов, В. Танев жана нидерланд анархисти М. Ван дер Люббе процесстин негизги айыпталуучулары болгон. Лейпциг процесси башталганда эле башкы айыпталуучу – Г. Димитров рейхстагдын өрттөнүшү фашисттик диктатуранын иши экенин далилдеп, сот трибунасынан германиялык фашизмди ашкерелеген. Фашисттердин мындай чагымына нааразы болгон эл каршы чыгып, дүйнөнүн ири юристтеринен түзүлгөн комиссия 1933-ж. сентябрда Лондондо өткөн контрпроцессте Рейхстагды гитлерчилер өзү өрттөгөнүн далилдеген. Коммунисттердин кылмышка тиешеси бар экендиги далилденбегендиктен, германиялык сот аларды актоого аргасыз болгон, Марин ван дер Люббе өлүм жазасына тартылган. Э. Торглер, Г. Димитров, Б. Попов жана В. Танев акталган. 1934-ж. Г. Димитров, Б. Попов, В. Танев Москвага кетип, советтик жарандыкты алышкан. Э. Торглер 1936-ж. чейин камакта болгон.
Канондук текст
Канодук текст грек тилинен келген «эреже», «үлгү» деген маанидеги сөздөн алынган. Кандайдыр бир чыгарманын такталган, автордун эркине толук жооп берген жана басмага даярдалган текст канондук деп аталат. Канондук текст текстологиянын негизинде, чыгарманы ар түрдүү басылыштарын, автордун ар түрдүү кол жазмаларын салыштырып, изилдөөнүн негизинде даярдалат. Мына ушундай текстологиялык изилдөөлөрдүн натыйжасында келип чыккан текст чыгарманын акыркы жана негизги текстти болуп эсептелинет. Эгерде жаңы материалдар табылса, чыгарманын ушул текстине да өзгөртүү киргизилиши мүмкүн.
Дөлөев Өмүрбек
Дөлөев Өмүрбек - акын.
Өмүрбек Дөлөев 1947-жылы 15-сентябрда Ак-талаа районунун Коңорчок айылында туулган. Финансы-экономикалык техникумун 1970-жылы, Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин журналистика бөлүмүн 1982-жылы бүтүргөн. «Алдыдагы өмүрлөр» аттуу алгачкы ыры 1969-жылы «Ленинчил жаш» гезитине жарыяланган. Очерктери, публицистикалык чыгармалары аркылуу окурмандарга журналист катары да таанымал. Эмгек жолун 1967-жылы Ак-Талаа райондук «Кыргыз айыл чарба техника» өндүрүштүк бирикмесинде айдоочу болуп иштөө менен баштаган, Ак-Талаа райондук финансы бөлүмүндө инспектор болуп иштеген. 1970-жылдан Ак-Талаа райондук «Айыл турмушу» гезитинде үзгүлтүксүз иштеп, учурда ошол гезиттин редактору. Акындын 50гө жакын ырларына жана «Шырдакбектин боз жорго», «Айымдын арманы», «Эр Тайлак» ж.б. дастандарына музыка жазылган. 1976-жылдан бери СССР Журналисттер союзунун, 1986-жылдан Жазуучулар союзунун мүчөсү. Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган. Жаш акындардын республикалык фестивалынын лауреаты. 2003-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятынын мыкты кызматкери», 2006-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» наамдары берилген. «Кыргыз тили» төшбелгисинин ээси, Нарын областынын ардактуу атуулу.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Сезим тамчысы: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1979. – 35 б.
Алтын топ: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1981. – 12 б.
Үмүт оту: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 47 б.
Мен – мекендин чырпыгы: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1987. – 30 б.
Өмүр көчү: Ырлар-I. – Нарын шаардык басмакана, 1996. – 210 б.
Өмүр көчү: Ырлар-II. – Нарын шаардык басмакана, 1997. – 210 б.
Ак-Талаа куттун жергеси: Тарыхый түзүм. – Б.: Финансы чарба башкармалыгынын басмаканасы, 1996. – 226 б.
Казыбек: Кан-жандан чыккан казалдар. – Б.: Бийиктик, 2003. – 300 б.
Ак мөөр – Ак-Талаанын айпериси. – Б.: Учкун, 2005. – 112 б.
Өмүр күүсү. – Б.: Бийиктик, 2005. – 463 б.
Жети кандын чатагы («Манас» эпосу)
Жети кандын чатагы («Манас» эпосу) — «Чоң казат » бөлүмүнүн киришүүсү катары милдетти аткарган окуя. Өзүнчө чыгармалык белгилерге ээ. Эпостогу белгилүү эпизоддордун бири.
Көкөтөйдүн ашында Манастан кагуу жеп, тил уккан тең ата кандар чыр баштамак болгондо Кошой орчун жыйын үстүндө ыркыбыз кетип, уят болбойлу, азыр ашты Манас бийлеп өткөрө берсин.
Жетөө Кошойдун тилин алып үй-үйүнө кетип, калган жетөө (эпосто адатта жети кан делет, бирок чынында алтоонун гана аты аталат) ыргылжың болуп турушуп, Төштүктүн жер алдынан чыкканына арнап берген тоюнда олтуруп кеңешишет. Үрбүнүн акылы боюнча конокко кел, же конокко барабыз — деп, кабар берип, эгер конокко келип калса экиден-бирден бөлүп алып, жалгыздатып барып ыза көрсөтүп, эгер акылынан шашып конокко келгиле десе эсепсиз көп эл менен барып жүдөтүп, күтө албадың деп доомат айтып, көрүнөө зордук кылып, өч алмак болгон бүтүмгө келишет. Ар бири бирден тандамал жигит чыгарып, кат жазып берип, Манаска чогоол — чогоол сөз айтып сүйлөшкүлө, чочоңдоп чоң болгусу келсе бузукташып кайткыла, коркпогула, биз барбыз! - деп, элчилерди жөнөтүшөт. Манас барган элчилерди айбат менен тосуп алып, өтө көп кол алып, тез келгиле, келбесеңер таарынбагыла! — деп кат жазып, келген элчилерди кайра жөнөтөт. Өз жигиттеринен Манастын салтанатын, күчүн уккан жети кандын шаштысы кетип, алапайын таппай калышат. Төштүк кандарды тилдеп, үйлөрүңөргө кайтып, кол жыйып, Манастын каарына калбай айткан мөөнөтүндө баргыла! — деп тоюн таратат.
Болжогон күнү Манас санаа тартып, эрте туруп, айбатына келип, кандардын келер жолун күтүп калат. Биринчи жети жүз миң колун баштап Жамгырчы келди. Жыйган колуң аз экен, көп эл менен келер деп сенден үмүттөндүм эле — деп, Манас Жамгырчыны кекээрледи. Жамгырчы атынан түшүп Манас менен учурашты. Келген колду бүт Бакай конокко алды. Экинчи болуп келген Төштүк Манас менен атчан учурашты. Төштүктүн колун Алмамбет конокко алды. Үчүнчү келген Үрбүнүн колун бирин койбой Серек ээрчитип кетти. Көкчөнүн колун Сыргак, Санжыбектин кошуунун Ажыбай, Чалыбай, Кутунай үчөө бөлүп алышты. Алты кандын арты болуп Музбурчак келип, анын колун Чубак, Кыргыл баш болгон чоролор четинен бөлүп кетип, он эки чорого конок жетпей калып, кепке кемтик, сөзгө сөлтүк болмой болдук, мындай аз келерин билгенде мурдатан озунуп конок бөлүп кетсек болмок экен дешип, даттанып Манаска барышты. Ал өзүнө да конок жетпей калганын айтып, аларды ээрчитип алып конок күтүп жаткандарды кыдырып: отуз-кыркка көнүп бер, эч болбосо ончактылап бөлүп бер — деп кадыр салып жүрүп куру калгандарга бир нече жүздөн конок үлөштүрүп берди. Муну көргөн алты кандын адамдары ушул Манаска теңелебиз дешкен биздин кандарда акыл жок дешип күпүр кеп кылышты. Ушунча көп колду Манас кантип күтүп жатат экен? — дешип айрымдар конок болуп жаткандарды кыдырып көрсө кайсы кошто болсо да дасторкондо күрөлүп төгүлгөн жемиш, кулак угуп, көз көргөн дүйүм тамак толтура, аттарына күрүчтөн жем илинип, ойдо жок сыйды көрүп, магдырап жаткан эл.
Алты кандын чатагы Валиханов жазып алган эпизоддо да, ошондой эле Радлов жазып алган вариантта да окуя катары айтылбайт. Бирок, Валиханов жазып алган эпизоддо Көкөтөйдүн ашында гы чырдан улам Жолойго каршы бармак болгон Манастын белгилүү кан-бектерден жардам сурашы алар шылтоо айтып баш тартышы белгилүү даражада алты кандын кастыгын эске салат.
Саякбай Каралаевдин вариантында Төштүктүн тоюна чогулган он эки кан оолугушуп, Кошойдун кой дегенине көнбөй, Манасты чаап алмак болуп көп кол менен Таласка келишет. Бакай каптап келген калың колдун дайынын билип келгенге Ажыбайды жиберет. Кандар Манасты чаап алганы келгенин айтышат. Кырк чоро согушка камданып, келгендерге ат коёрдо эл зыян болбосун — деп чочулаган Бакай калың журтта не жазык, кандары акмак да, элге тийбей, кандарын кармап, Манастын алдына айдап баргыла — деп кеңеш берип, чоролорду тыят.
Эпизод Шапак Рысмендеевдин вариантында, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында, ТМВда негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.Багыш Сазановдун вариантында да жалпысынан окшош болгону менен айрым деталдык белгилеринде бир топ айырмачылыктар бар. Мисалы, Манаска каршылык көрсөтмөк болгон жети кандын башында Алооке турат жана башкалар
Образдуулук
Образдуулук– искусствонун аны коомдук аң-сезимдин башка формаларынан айырмалап турган негизги белгиси. Адабиятта жазуучу турмуштук ар кандай көрүнүштөрдү сүрөттөөдө аны сөз аркылуу көз алдыбызга ачык, даана, жандуу түрдө элестетет. Дал ошол образдуулук менен биз кубанабыз, кийебиз, кыялданабыз. Кышкы кечти жөн адам көркөмдөп сүйлөп бере албас эле, аны акын образдуу түрдө минтип сүрөттөйт:
Ай нурунда кышкы түн,
Айран төгүп койгондой.
Жаңырыксыз токой-чер,
Уктап жатат ойгонбой.
Менменсинген карагай,
Пейли кенен чалдардай.
Кар жамынган чегедек,
Ак тон кийген балдардай.
(А. Токомбаев)
Образдуулук– мазмунун кургак сөз менен эч бир айтып берүүгө мүмкүн болбогон нерсени кыска жана элестүү берүү. Ал мазмун жана форма, идея жана тема, сюжет жана композиция, стиль жана образ аркылуу ишке ашырылат.
Колдонулган адабияттар
Obraz Сăнар Bild Bild (surname) 이미지 (동음이의) Beeld Obraz (ujednoznacznienie) Образ Obraz Slika (razločitev) Рәвеш
Дүйнөтааным
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Азар-түмөн
Азар-түмөн (иранча хазар — миң; түрк-моңголчо түмөн — он миң) — "Манас" эпосунда көптүктү (аскер, эл, мал жана башкалар) туюндуруучу сан эсебинде эсепсиз, сансыз деген мааниде көп колдонулат. Мисалы, «Аз гана эмес мол менен, Азар - түмөн кол менен, Баштап келип калыптыр» (Сагымбай Орозбаков, 2. 38). Алтын-күмүш зар калды, Аңдабай күттүм жалганды, Айры менен нар калды, Азар - түмөн мал калды (Сагымбай Орозбаков, 3. 27).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Обишир үңкүрү
ОБИШИР ҮҢКҮРҮ – мезолит дооруна (б. з. ч. 9–7-миң жылдык) таандык археологиялык эстелик. Баткен облусунун Сох жана Айдаркен айылдарынын аралыгында, Катыраң тоосунун түштүк тарабында, Сох суусунун куймасы Обишир сайынын оң жээгинде жайгашкан. 1966-жылы Өзбекстан ИАнын Ферганадагы таш доорун изилдөө боюнча отряды (жетекчиси М. Р. Касымов) тарабынан ачылган. Ошондой үңкүрдөн 1 жана 5 маанилүү, калган үңкүрлөр археологиялык табылгага жарды. 1966–73-жылдары казуу иштери жүргүзүлгөн. Экөөнөн тең жаныбарлардын сөөк сыныктары, таш чамындылар, жалпак таштар, таштын чордондору, миздүү таш кыргычтар, таштан жасалган көзөгүч жана бургу куралдары табылган. Табылган буюмдар Обишир маданиятынын эрте мезгилине таандык.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Лейпциг салгылашы
Лейпциг салгылашы (1813) – Орусия империясы, Австрия империясы, Пруссия жана Швециянын наполеондук Францияга каршы турган чечүүчү салгылашуу компаниясы. Бул салгылашууга союздаштардан (орустар, австриялыктар, пруссиялыктар жана шведдер) 300 миң адам, наполеон армиясынан (француз, поляк, италян, бельгия, голланд жана башка) 200 миң адам катышкан. 3 күндүк салгылашууда император Наполеондун аскери жеңилип, союздаштар 52000, француздар 80000 адамынан ажыраган. Наполеон Лейпцигди калтырып, Рейнди көздөй чегинүүгө аргасыз болгон. Лейпциг салгылашы Германия менен Голландияны Наполеон аскеринен бошотууга, 16 герман княздыгы, Рейн уюму, Вестфаль королдугу, Берг жана Франкфурт герцогдуктарынын жоюлушуна алып келген.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 5-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2014. ISBN 978—9967—14-111-7
Генеталар
Генеталар (лат. Genetta) — вивера тукумундагы желиндүү айбандардын бир уруусу, буларга бир нече тур кирет: кадимки генета (лат. G. genetta), темгил ала генета (G. tigrina) жана башкалар.
Азат (топоним)
Азат (топоним) - Үч-Турпан менен Жылдыздын ортосунан орун алган тоо. Каар аярдын баласы Култаң баатыр качып, А. тоодон ашат, бала баатыр Манастын жайын түшүндүрүп, Терс- Маёодогу Текес канга жардам сурап барат (Сагымбай Орозбаков, 2. 33).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
«Кыргызстан» санатории
«Кыргызстан» санатории — деңиз деңгээлинен 1450 м бийиктиктеги тоо климаттык, кардиологиялык санаторий. Ала-Арча өрөөнүндө Бишкектен 26 км түштүктө жайгашкан. Климаты мелүүн, июль айынын орточо температурасы +20°C, кышы жумшак, январь айынын орточо температурасы —4°C, күн нуруну тийиши жылына орто эсеп менен 2600 с. Абанын нымдулуугу 60%тей. Дарылоодо аба ваннасын, күндүн, өзгөчө ультра кызгылт-көк нурун, абадагы иондорду, аэрозолду кеңири колдонууга мүмкүнчүлүк бар. Ошондой эле өлчөмдүү кыймыл терапиясы жүрөк-кан тамыр ооруларында жүрөк жана дене булчуңдарынын иштешин күчөтөт, кандын жылышын, дем алуу органдарынын иштешин чыңайт. Бул санаторийде жүрөк инфарктын реабилитациядан өткөрүүчү атайын бөлүм иштейт.
Чоюке Өмүр уулу
Чоюке Өмүр уулу (1863-1925) - манасчы.
Лейтенант
Лейтенант (фр. lieutenant – орун басар) – көпчүлүк мамлекеттердин куралдуу күчтөрүндөгү кенже офицерлер курамынын аскердик наамы; лейтенант алгач Францияда пайда болуп, отряд начальнигинин орун басары (16-кылымдан рота командиринин орун басары) деп аталган. 17-кылымдын 2- жарымынан Франция жана башка өлкөлөрдө лейтенант армия жана флотто офицердик аскердик наамга айланган. Россияда лейтенант наамы 1701-жылдан флоттун кенже офицерлери, 1722-жылдан армия жана гвардиянын офицерлери үчүн ыйгарылган. 1716-жылдан « лейтенант » түшүнүгү кээ бир генералдык наамдардын (генерал-фельдмейстер - лейтенант, генерал - лейтенант, генерал-квартирмейстер- лейтенант жана башка) курамдык бөлүгү катары колдонулган. СССРде лейтенант аскердик наамы 1935-ж., КРде «Аскердик наамдарды, класстык чиндерди, атайын класстык чиндерди жана атайын наамдарды белгилөө жөнүндө» мыйзамынын негизинде 1999-ж. кирген.
Геодиялар
Геодиялар (лат. Geodiidae) — былпылдактардын бир тукуму.
Карбоз уулу Келдибек
Келдибек Карбооз уулу (1800-1880) - манасчы. Келдибек Чүй өрөөнүндөгү Жел-Аргы деген жерде туулуп, 80 жаштан өткөн кезде 1880-жылдарда Ат-Башы, Ат-Башыдагы Баткак деген жерде каза болот. Келдибектин атасы Карбоз жамакчы, ырчы, санжырачы болгон. Той-аштарда жар чакырып, башка учурда “Манастан” үзүндү айткан. Ошондой эле энеси таланттуу келип, жамакчы, кошокчу болот. Келдибектин талантынын ойгонушуна алгач ата-энеси түрткү болгон болуу керек Анын манасчылыгына башка эмес, олуя акын Арстанбек өзү таң бере төмөнкүдөй ырга кошот:
“Келдибек Манас айтканда, Шамал уруп, бук болуп, Боз үйлөргө жүк толуп. Чагылган учуп чартылдап, Кереге-уук карчылдап. Үзүктөрү желпилдеп, Түндүк жабуу салпылдап, Эшиктери шалкылдап. Ат дүбүртү угулуп, Айыл калбай чогулуп. Журт атасы Манастын, Алмамбет, Чубак, Сыргактын, Арбагы көзгө урунуп. Кырк чоро кырдан суурулуп, Кемпирлер турчу балпылдап, Келиндер турчу калчылдап. Желеде кулун чыңырбай, Кымызга көңүл бурулбай. Азынабай айгыры, Аздектеп турчу бардыгы. Төөлөр чөгүп жоодурап, Карылары кобурап. Койлор жуушап, кепшебей, Коңулда иттер эт жебей. Парбардигер кудурет, Паана болуп өзүнө. Кара тору түспөлү, Кыпкызыл болуп чыңалып, Арча отундай чок болчу. Ашырып айтаар Манасты, Ак уул, Куу уул кыргызда, Андай адам жок болчу. Түндүк бою түйүлүп, Кереге бою керилип. Коргошундай былкылдап, Кор кызындай жылтылдап. Он эки мүчө шалкылдап, Бүт денеси балкылдап, Он манжасы калтылдап. Тар дүйнөнү унутуп, Кең бейиште жүргөндөй. Сыйкырдуу дүйнө аралап, Керемет болуп кеткенин, Көргөн жайым бар эле, Көрбөгөн адам зар эле”.
Келдибектин өнөрү жөнүндө мындан таасын, мындан так сөз табуу кыйын. Чынында да, ал Манас айтканда, улуу жомокко өзү эле аралашып кетпей, тегерегиндеги жандуу-жансызды бүтүндөй өзү менен ошол дүйнөгө ээрчитип кетчү дешет. Ал себептүү табиятты да өзгөртүүгө учураткандыгын калк жомоктоп айтып жүрөт. Бир сөз менен айтканда, Келдибек сейрек кездешүүчү, чыныгы алп манасчылардын бири болгон.
Көпчүлүк манасчылардай эле Келдибек “Манас” айтып калуусун түш көрүү менен байланыштырган. Келдибек “Манасты” 17 жашында айта баштаган, үчилтикти толук айтуу менен чектелбестен, Кошой, Бакай, Алмамбет, Чубак, Сыргак жөнүндө негизги чоролордун ар бирин 3–4 бөлүмдөн турган өзүнчө көркөм окуялуу дастан кылып айта билген. Көрүп калгандар анын талантына зор баа беришкен. Алардын эскерүүлөрүндө бир эле эпизодду – “Көзкамандардын окуясын” жети күнү айткан. “Көзкамандар окуясына” байланыштуу бир нерсени эскере кетүүгө туура келет. В. В. Радлов жазып алып жарыялаган “Көзкамандар окуясы” Келдибектин варианты боюнча деп эсептөөгө негиз бар. В. В. Радлов “Манасты” сарбагыш, солто урууларынын арасынан жазып алганын эскерет. Орустар алгачкы мамиле түзгөн сарбагыштардын башчысы Шабдандыкына келип токтогон. Муну ошол В. В. Радлов өзү келерден мурдараак каза болгон Шабдандын атасы Жантай жөнүндөгү жападан-жалгыз кошокту жазып алышы далилдеп турат. Ошол маалда Келдибек сарбагыштардын ичинде туруп, Шабдан менен канатташ жашаган. Анын аталарынын Чүйгө көчүп келип туруп калышы да чоң манап Жантайды караан тутушу менен байланыштуу. Демек, Шабданга такай катнашып турган чоң манасчы Келдибекке В. В. Радлов көңүл бурбай койбойт эле. Анын айткан “Манасынан” шек жок жазып алган. Бул Келдибек жакшы айткан “Көзкамандар окуясы” болушу ыктымал. Чоң манасчы Келдибектин көптөгөн шакирттери болгонунда шек жок. Кийин атагы таш жарган чоң манасчылар Тыныбек, Сагымбай андан үлгү алганы бизге белгилүү. Жаш Сагымбай “Манас” айттырып көрүп: “Айтканың жакшы, бирок кол шилтегениң, кыймыл-аракетиң али жакшы жетише элек” – деп өзү көрсөткөн. “Манасы” биз жогоруда болжолдогон В. В. Радлов жазып алган “Көзкамандар окуясын” эске албаганда сакталбаган. Аты гана сакталып, легендага айланган. Эл оозунда сакталып калган фантастика аралашкан поэтикалык улама аңыз сөз боюнча ал “Манас” айтканда Манас баатырдын керемети аркылуу жер титиреп, бороон шамал болуп, чагылган чартылдап, боз үйлөр солкулдап, чак түштө күүгүм түшүп, жайыттагы мал короого келип анын үнүн тыңшап турган. Манас жана анын чоролорунун арбагы көзгө көрүнүп, минген тулпарларынын дүбүртү угулуп турчу. Анын “Манасын” уккан оорулуу сакайып, төрөбөгөн аял төрөгөн, ылаңдаган малдар ылаңынан айыккан. Кийинки муундар гана эмес, өзүнүн замандаштары да (көрүп-билгендер) анын фантастикалык элементтер катышкан поэтикалык уламыш-аңыз сөзгө айлантышкан. Мисалы, анын замандашы кадимки чоң философ Арстанбек Буйлаш уулу таластык Чоңду акын менен айтышканда Келдибекти жогорудагы элдик уламышка жакын сүрөттөгөн.
Кыргызстан, Ноокен району
Кыргызстан, Ноокен району (1996-жылга чейин Кызыл-Кыргызстан) — Жалал-Абад областынын Ноокен районундагы кыштак. Сакалды айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 545 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Масы кышаарынан 12 км түштүк-батыш тарапта. Жалал-Абад темир жол станциясынан 57 км. Калкы 2429 (2009); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Үрөнчүлүк дыйкан жана жеке менчик чарбалар (анын ичинде кооперациялар) иштейт. Орто мектеп, китепкана, ФАП бар.
Көк чымындар
Көк чымындар (лат. Geosargus, syn. Sargus) — арстанчымындардын бир уруусу.
Жолойдун эт уурдаганы, Коңурбайдынкүч менен Мааникерди сураганы
Жолойдун эт уурдаганы, Коңурбайдынкүч менен Мааникерди сураганы — сюжеттин татаалданып өнүгүүсү — окуядагы жаңы бутак.
Жолой конокко тарткан этке алымсынбай кемеге башына келип, казанда кайнап жаткан этке кол салып, жей баштайт. Эт бышырып жаткан Сукумбек аттуу баланын чакыруусу менен атчан өтүп бараткан Бокмурун кайрылып, Жолойго жолуң болгур, ушул сен кыла турган ишпи — деп ачууланат. Эки казан этти жеп одурайып карап турган Жолой дөө Бокмурундун кебине көңүл бурбай, минген аты Мааникерге көзү түшөт. Алакандай бурутта ушундай мыкты тулпар турганы кандай, эмдигиче тартып албай биздин калдайлар эмне болушкан? — деп ойлойт да Коңурбайга жөнөйт. Мааникерди ыгын таап тартып алуу керек деп Коңурбайды көкүтөт. Жолойдун акылын туура көрүп, ашты шылтоолоп Мааникерди тартып алмакчы болгон Коңурбай жигиттерин жиберип Бокмурунду чакыртып алат. Манасты менден жогору көрүп ал келгенде ат тартасың, мени тоготпойсуң. Ашыма чыр салбасын десең Мааникерди бер — деп, опузалайт.
Бокмурун Кошойгокелип акыл салса берүү керек го, бирок Манаска бир ооз айтып коёлу деп, бир канча адам Манаска келишет. Кошойдун сөзүн угуп, ачууланган Манас бүгүн Мааникерди сурап алса, эртең Аккуланы, бүрсүгүнү Чалкуйрукту бер дебейби. Коңурбай мага тийиштик кылгысы келген экен го — деп, өз колуна аттанууга буйрук берди. Мурдатан мыкты камылга менен келип, даяр турган Манастын кошуну кытайларга ат коюп, камсыз жаткан немелерди четинен кыйратып киришти. Коңурбай камдангыча кыргын кылып кетер, ат албасам жок, Кылгараны тартуу тартып, Манасты токтоткула! — деп сабылды. Кыйды неме сактанып, Алгараны минип жалгыз колдон чыгып качып кетти. Алооке кары баш болгон кытайлар Кылкараны тартып алдынан чыгып, Манасты токтотушту. Жаңжал басылып, эл кош — кошуна тарады.
Радлов жазып алган вариантта Жолойдун кемегеден эт тартып жегени жок, Мааникерди бер деп күч көрсөтүү жана аны бербей коюу да Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат, бирок уруш жок.
Валиханов жазып алган эпизоддо Жолойдун зордуктап эт жегени жок, бирок калмак-солондор эттин бышыгын бышылуу, чийкисин чийки — талоон кылганы, аларды Манас кемеге башынан кубалап тыйганы айтылат. Ошондой эле Мааникерди алууга аракет да бар, бирок, аны Коңурбай эмес, НескараКошойгокайрылып, Мааникерди Жолойго тартууга беришин талап кылат. Кошой бермек болгондо Манастын каршы чыгышы, күч менен калмактарды токтотушу жана башка окуялар Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.
Саякбай Каралаевдин вариантында ашка келген коноктордун ичинен кытай-калмак улуктары кыргыздарга кыр көрсөтүп, басмырлоого аракет кылышат. Нескара Коңурбай менен Жолойго кеңешип, буруттардын эсебин алып, алптарын сынайын, арасында бизге каяша берер адамы жок болсо чыр чыгарып, талап алалы деген бүтүмгө келишет. Манжунун каны Нескара Кошойду баш кылып кыргыз баатырларын бирден сынайт да, Манастын жоктугунан пайдаланып үстүнө алтын артып, Мааникерди тартуу тарт деп Бокмурундан талап кылат. Эси чыккан Бокмурун Кошойгобарып акыл сурайт. Кошой өзү кат жазып, Мааникерди мингизип түнү менен жаш Айдарды Манаска кабарга жөнөтөт. Элдин башына кыйынчылык түшкөнүн уккан Манас калмак-кытайлар кемегени талап, кыргыздар качып калган учурдун үстүнөн чыгат. Кошой калмактардын көптүгүн айтып, Мааникерди берип кутулалы дейт. Манас Кошойгонааразы болуп, ачууланып, кырк чоросу менен манжурларга кол салып, четинен кыйратып кирет. Коңурбай, Нескаралар кечирим сурайт. Кошой, Бакай арага түшүп, чыр басылат.
Аштын шаан-шөкөттөрү — бөлүмдүн негизги окуясы, өнүгүүнүн жеткен чеги.
Көкөтөйдүн көк туусун дөбөгө тигип, элди чогултуп, аштын аземин баштамак болуп, чабылуучу аттарды чубатууга салып, байгесин угузат. Атты айдоонун алдында чабылган аттар кайсыл жерден кайра тартарын сурап Манастан жооп күтүшөт. Ал жооп бергиче Үрбү эки күндүк жерден коё бергиле! — дейт. Манастын каары келип: кызыталак кул, мындагы кишини көзүңө ил! — деп, камчы менен Үрбүнү оройго тартып жиберет. Камчынын учу артыла тийип Үрбүнүн жаагы айрылат. Манаска бул эмне кылганың? — деп Кошой ачууланса, Кошой болушканга эрдене түшкөн Үрбү «Самарканда сарт Манас, сары кулак ит Манас, мен сага дарт болормун, ажалың менден» — деп опурулат. Үрбүнүн орой сөзүн уккан Кошой Манастын ачуусунан чочулап, «Үнүңдү бас, түпкө жетесиң” — деп аны коштоп топтон чыга качат. Ачууга ууккан Манас Кошойду кыя албай, бир топ буулугуп туруп, өзүн-өзү араң тыйып, күтүп тургандарга аттарды алты күнү нары айдап, анан коё бергиле деп тапшырды. Алтымыш адам ат айдап, алты миң адам жолго туруп, чабылган аттар адашпас үчүн жол көрсөтмөк болду. Ат айдалып кеткен соң, элге аштын тамагы тартылды: кызматкер балдар колго суу куюп, дасторкон жайылып ошончо элге бир дасторкон жетти. Кошой өзү табак жасап, Манас атчан элди аралап иреттеп жүрдү. Киши башына экиден табак тартылып, кулак угуп, көз көргөн даам бүт берилди. Эки күн, эки түн Бокмурундун сыйын көрүп эл тамакка тоюнду, ислам журту куран окуп, бата кылды. Чабылган аттар келгиче эл зерикпесин үчүн аштын башка тамашалары башталды. Алты жүз узун устунду бири-бирине улап, орнотуп, башына туура жыгач аштап, ага кырк эки танап менен алтын жамбы илип ат менен чаап баратып атып алышсын деп жар чакыртты. Ошончо эл адегенде атчан, анан түбүнө туруп алып аткылап, эч ким жамбыны түшүрө албады. Элдин ок-дарысы түгөнгөндө Манас баш болгон кырк чоро алды менен согуш өнөрүнө маштыгын көрсөтүп, акырында чоролордун ар бири атып жамбынын бирден танабын кыйып, жалгыз танапка илинип калган жамбыны акырында Манас атып түшүрүп, олжосун Кошойго тартуу тартты. Балбан күрөшкө чыккан Жолой дөөгө каршы барар киши чыкпай, белгилүү баатыр, балбандар баш тартканда Манастын өтүнүчү боюнча Кошой өзү чыкмак болот. Ага кийүүгө ылайыктуу кандагай табылбай, Каныкей атайлап даярдаган шымды кийген Кошой эркек балалуу бол! — деп, бата берди. Аны менен кошо ал жердеги чогулган эл бүт чуркурап бата кылды, жер дүңгүрөп калды (Семетей ошол батадан бүткөн бала делет). Эки балбандын узакка созулган күрөшү Кошойдун жеңиши менен аяктап, ал алган байгесин элге таратты. Таз сүзүшмөйгө кытайлардын Мардыкелең деген тазы майданга келип, ага каршы таз чыкпаган соң байгени алып кайтты. Төө чечмейге каңгайлардын Ороңгусу, эркектен Мардыкелең чыгып, тийиштүү байгесин алышты. Эр сайышка Коңурбай чыгып, ага каршы барган Манас сайып аттан түшүрүп, байгесин элге бөлүштүрдү. Эр эңиште күн батыш элдеринен чыккан Чыноончүк аттуу балбан кытайлардын Шаңдөөгөр дөөсүн оодара тартып кетти.
Болжогон бир апта — жети күн бүтүп чабылган аттар келер убак болду деп жалпы журт атка минип камынды. Байгенин көбүн алдырып, өзү да жеңилип калып ыза болгон Коңурбай чыр чыгарып, буруттарды кыйрата чаап кетели, аты чыгып келсе алдын тороп жыгып салгыла — деп, элине жардык айтты. Коңурбай өзү баш болуп ат тандап минишип, чабылган аттардын алдын утурлай барып жол тосуп калышты. Келер аттарды утурлап Чабдардын белине чыгып, жол караганда Манаска Суук-Дөбөнүн оюнан чаң чыгып, күлүктөрдүн алды көрүндү. Эң алдында Жолойдун Ачбууданы, анын артынан Төштүктүн Чалкуйругу келе жатыптыр. Эми кызыган Аккула алардын артынан жетип калган экен. Коңурбай баш болгон кырк төрт кытай жабылып, аттуу эки жайсаңын жолго туурасынан коюп Аккуланы жыгууга аракет кылып калышты. Кызып чуркап алган Аккула жолду тоскон эки атчандын үстүнөн аттап өтүп кетти. Коңурбай Алгарага камчы уруп аттын омуроосу менен урдуруп кетмек болуп Аккуланы туурасынан качырды. Муну көргөн Манас Арчаторуга камчы салып чаңга аралаша Аккулага жакындап калган Коңурбайга жетип, атымда, калча, эмнең бар?!— деп камчы менен оройго салып өттү. Эси эңгирей түшкөн Коңурбай атынын жалын кучактап токтоп калганда Аккула узап кетти. Атка карасанаган андай эмес, мындай! — деп Алмамбет алдыда бара жаткан Ачбууданды качырып жетип камчы менен чокуга чаап өттү эле, ал мүргүп барып жыгылып, араң турду. Ачбуудан оңолуп кайра жолго киргиче Чалкуйрук узап, дагы үч ат өтүп кетти.
Бул эмне кылганың? — деп Жолой үтүрөңдөп Алмамбетке барды эле, Аккуланы жыгууга Коңтөрөң мурда аракет кылбадыбы — деп бастырып кетти. Алмамбетти атмак болуп жаасын белендеген Жолойду көргөн Чубак жете келип айбалта менен оройго салып өттү.
Эси эңгиреп жаасы колунан түшкөн Жолой кол салганы камданып калган кырк чорону көрүп калмактардын арасына кире качты. Байгеге кирген аттарды бирден санап, алтымыш атты өткөрүп, Манас, Кошой даекчилерди тескеп, баш байге кыргыздыкы деп көңүлдөрү жай байге таратып жүрүштү.
Чоң ашты берүү, анын тамашалары айрым өзгөчөлүктөрү менен Радлов жазып алган вариантта да негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын, көп деталдары окшош айтылат. Ошондой эле Валиханов жазып алган эпизоддо да сөз болгон окуялар негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына көп жактан окшош, айрым өзгөчөлүктөрү да бар.
Керээз, өлгөндү коюу, аш даярдыгы, аны өткөрүү өңдүү салттык жөрөлгөлөр, анын ичинде ат чабуу, эр сайыш, балбан күрөш, жамбы атуудан баштап, төө чечмейге чейин эл арасында кеңири белгилүү каада-салттар болгондуктан эпостогу бул окуяларды даяр сюжет катары кароого болот.
Жамбы атышта да кырк чоро бирден танабын үзүп, акыркы танапты Манас кыя атып, мерөй алат. Чабылган аттар келер учурда Бакайдын акылы боюнча калмак, кытайлардан сактануу үчүн Алмамбетти кытайча кийинтип, ат сүрөөгө жиберишет. Ал кытайча, калмакча ураан чакырып Аккуланы сүрөп, кытай, калмактардын арасынан аман алып өтөт. Аккула чыгып келет.
Чыккан аттардын байгесин таратып Манас кошко кечигип келсе Коңурбай баш болгон калмак, кытайлар үчүнчү болуп барган Ачбуудандын байгесине биринчи келген Аккуланын, экинчи келген Чалкуйруктун байгесин кошуп айдап кетишиптир. Атынын байгесин алдырган Төштүк ыза болуп, алардын артынан кууй кетиптир. Алардын артынан Бокмурун да аттаныптыр. Байгеге сайылган малды кайтарган адамдардын кытайлардан аман калгандарынан иштин жайын уккан Манас баатыр каарданып, куугунга жөнөдү.