cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Самарканд (аба майдан)
«Самаркан» эл аралык аба майданы («Samarqand» xalqaro aeroporti / «Самарқанд» халқаро аэропорти) — Өзбекстандагы эл аралык аба майданы. Аба майдан өлкөнүн калкынын жыштыгы жана калаанын чоңдугу боюнча экинчи - Самаркан шаарынын түндүк четинде жайгашкан. Өзбекстандын эң ири абамайдандарынын бири жана Самарканд облусундагы жалгыз аба майдан. Өзбекстандын «Uzbekistan Airways» улуттук авиакомпаниясынын негизги хабтарынын бири. Абамайдан орто сан менен жылына 500 000 жогору жүргүнчү тейлейт.
Кыргыз тилинин грамматикасы
Кыргыз тилинин грамматикасы — бул кыргыз тилинин түзүлүшү жана эрежеси. Грамматикасын билүү куралдары тилдин синтаксиси жана морфологиясы болуп эсептелинет.
Грамматикалык түзүлүшү боюнча бул тил агглютинативдик тилдер тобуна кирип калат.
Сингармонизм
Сингармонизм – грек тилинен которгондо « sin - үн, harmoniо - окшошуу » болот. Сүйлөө кебибизде тыбыштардын биринин артынан экинчиси ээрчип, окшошуп, үндөшүп айтылышы сингармонизм, үндөштүк закону деп аталат. Кыргыз тилинде үндөшүү а) тил күүсүнө карай, б) эрин күүсүнө карай үндөшөт. Мисалы: жер+лаш+лар+ы+быз+дын=жердештерибиздин (ичке, эринсиз), үй+лар+ы+быз+дын=үйлөрүбүздүн (ичке, эринчил).
Сингармонизм түрк тилдери үчүн мүнөздүү тыбыштык көрүнүш. Азыркы учурда көпчүлүк түрк тилдериндеги сингармонизм, тил күүсүнө карай үндөшүүсү кеңири тараган, ал эми эрин күүсүнө карай үндөшүү сактала бербейт. Ал эми кыргыз тилинде сингармонизмдин тил күүсүнө карай да, эрин күүсүнө карай да үндөшүүсү абдан өнүккөн. Бул тилдин уккулуктуулугун, сөздөрдүн уйкаштыгын камсыздап, мунун натыйжасында «Манас» баштаган эпостор жаралып, кыргызда төкмөлүк өнөр абдан өнүккөн. Сингармонизм бир сөз ичиндеги муундардын ортосунда болот. Мисалы: а-та, а-па, э-не, и-ни, э-же ж.б. Үндөшүү уңгу менен мүчөнүн ортосунда да болот. Мисалы: эне+лар=энелер, тоо+лар=тоолор, зерик+ны=зерикти ж.б.
КЫРГЫЗ ТИЛИНДЕ СИНГАРМОНИЗМ ЭКИГЕ БӨЛҮНӨТ:
1. Толук үндөшүү: ө+мүр+дүн=өмүрдүн то+кой+луу=токойлуу жак+шы+лык=жакшылык 2. Толук эмес үндөшүү: шыл+тоо=шылтоо чай+нек=чайнек шум+кар=шумкар
Кыргыз адабий тилинде сингармонизм мыйзамынын бузулушу дагы орун алган. Бул көрүнүш кайсы учурда болот? Башка тилден кирген сөздөрдө болот. Мисалы: адилет, алиппе, айкел ж.б. Кыргыз тилинде ээрчибес туруктуу мүчөлөр бар. Мына ушул мүчөлөр сөзгө уланган мезгилде да сингармонизмдин мыйзамы сакталбай калат. Мисалы: сүт+кор=сүткор, жем+кор=жемкор, илим+поз=илимпооз ж.б.
Жөндөмөлөр
Кыргыз тилинде алты жөндөмө бар.
Сандар
Кыргыз тилинде сандар жекелик жана көптүк болуп бөлүнөт. Жекелик сан заттын жалгыз экенин билдирсе, көптүк сан эки же андан ашык экендигин билгизет.
Көптүк сан кыргыз тилинде: -лар, -дар, -тар, -лер, -дер, -тер, -лөр, -дөр, -төр, -лор, -дор, -тор мүчөлөрү аркылуу жазалат. Мисалга: талаалар, кагаздар, дарактар, дептерлер, элдер, китептер, төөлөр, гүлдөр, бөбөктөр, тоолор, жолдор, боорсоктор.
Кээ бир сөздөр мүчөнүн жардамы жок эле көптүк маанини билдирип турат: чөп чабылды, эгин орулду, мал жайлоого чыгарылды, эл-журт тоого чыкты ж.б.
Бай теше
Бай теше - устанын шайманы. Чот түспөлдүү, иймек, формасы керектөөгө ылайык куюлат. Бай теше негизинен жумуру жыгачтарды тегиздөөдө, там үстүнө жаткырылуучу жыгачтарды иштетүүдө кеңири колдонулган ыңгайлуу курал.
Кыргыз тилинин грамматикасы
Сандар
Айрым учурда көптүк маани синтаксистик жол менен да берилет: мол түшүмдү болду, көп бала окудуу, жалпы адам келди.
Кээде сан аркылуу билинет: он беш таш тизилди, жыйырма мүшөк буудай чыкты, эки дарак кыйылды.
Зат атооч
Зат атооч - заттын атын же заттык түшүнүктү билдирип, жөндөмө, сан, таандык, жак мүчөлөрү боюнча өзгөргөн, сүйлөмдүн ар кандай мүчөсүнүн милдетин аткарган, ким? эмне? кимдер? эмнелер? деген суроолорго жооп берген сөздөр зат атооч деп аталат. Зат атооч энчилүү жана жалпы ат болуп, экиге бөлүнөт.
Энчилүү жана жалпы аттар
Энчилүү ат жеке бир затка энчиленип коюлат. Аларга кишилердин, шаарлардын, тоолордун, океандардын, мекеменин, окуянын, айбандардын ж.б. аттары кирет. Алар дайыма баш тамга менен жазылат. М и с а л ы: Ысык-Көл, Тянь-Шань тоолору, Аккула, «Гүлсарат» романы, Бишкек шаары, «Кыргыз руху» газетасы, «Комсомолская правда» газетасы ж.б.
Жалпы ат бир түрдүү заттарга жалпы жонунан берилет. М и с а л ы: токой, тоо. таш, су у, мектеп, шаар, адам, мал, эл ж.б.
Энчилүү аттардын жазылышы
Энчилүү  аттар   төмөндөгүчө   жазылат.
1. Адамдардын аттары, атасынын аты, фамилиясы бир сөздөн же сөз айкашынан тургандыгына карабастан, ар бири баш тамга менен жазылат. М и с а л ы: Болот, Кубаныч, Курманбек, Аманбай Эсенович Саламатов, Айсулуу Туратовна Токтомушева.
2. Өз атынан тышкары коюлган аттар, жашыруун аттар (псевдонимдер) баш тамга менен башталып жазылат. Эгерде мындай энчилүү аттар эки сөздөн турса, арасынан эч белги коюлбастан бөлөк-бөлөк жазылат да, экөө тең баш тамга менен башталат. М и с а л ы: Тоголок Молдо (атактуу демократ акын Байымбет Абдракмановдун элге таралып кеткен аты), Балка (эл акыны Аалы Токомбаевдин адабияттык аты), Молдо Кылыч, Молдо Нияз.
3. Жаныбарларга коюлган энчилүү аттар бир сөздөн же сөзайкалышынан тургандыгына карабастан, баш тамга менен башталып жазылат. Кыргыздарда мындай аттар көбүнчө жылкыга жана иттерге карата колдонулат. М и с а л ы: Акжол, Аккула, Алгыра,Койкүрөң, Тайтору, Тоотору (жылкы аттары), Желмаян (төнүн аты), Бөрүбасар, Жолборс, Учар, Тайбас(иттин аттары).
4. Географиялык аттар (жер-суунун, тоолордун, калк орношкон пунктардын, көлдөрдүн ж.б. аттары) дайыма баш тамгалар менен жазылат. М и с а л ы: Алай, Арка, Алчалуу, Баткен, Боом, Гүлчө, Кабак, Орток, Өрүктү, Тамга, Сүлүктү, Талас, Чүй, Нарын, Кемин, Өрнөк.
5. Кыргызстандын территориясындагы эки же андан артык сөздөн куралган татаал географиялык аттардын бардыгы тең араларына дефис коюлуп, ар бири баш тамгалар менен башталып жазылат. М и с а л ы: Ак-Булуң, Ак-Буура, Ат-Башы, Жети-Өгүз, Ийри-Суу, Кичи-Кызыл-Суу, Корумду-Төр, Чоң-Ак-Суу, Ысык-Көл, Жалал-Абад.
6. Кыргызстандын территориясынан тышкары географиялык аттар орус орфографиясынын негизинде жазылат. М и с а л ы: Урал, Уфа, Казань, Европа, Семипалатинск, Минск.
7. Кыргызстандын территориясынан тышкары төмөнкү географиялык аттардын кыргызча айтылышы боюнча жазылышына жол берилет: Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя, Кокон, Маргалаң, Алматы, Самаркан, Ташкен(т).
8. Зарылдыгына карай Кыргызстандын территориясынан тышкары бир катар географиялык аттардын орусчадан которулуп алынышына жол берилет. Мындай учурларда татаал энчилүү аттардын составындагы деңиз, арал, булуң, кысык, көл деген сыяктуу сөздөр кичине тамга менен бөлөк жазылат. М и с а л ы: Ак деңиз, Кара деңиз, Рига булуңу, Онега көлү, Куриль аралы, Инд океаны, Дарданелл кысыгы.
9. Жер-суунун атынан алынган колхоз-совхоздун аттары тырмакчага алынып жазылат: М и с а л ы:«Шамшы» колхозу, «Алга» совхозу, «Жаңы-Жер» совхозу ж.б.
Эгер колхоз-совхоздун, мектептин ж.б. аттары адамдын атына коюлса, тырмакчыгы алынбай жазылат. М и с а л ы: Ленин атындагы колхоз, Фрунзе заводу, Манас кыштагы.
10.    Китептердин, газета-журналдардын ж.б. аттары тырмакчага алынып, баш тамга менен, эгер эки сөзү тең энчилүү ат болсо, эки сөзү тең баш тамга менен жазылат: «Каныбек» романы, «Кыргыз туусу»газетасы, «Ала-Тоо» журналы, «Россия» кинотеатры ж.б.
11.    КМШдагы, чет элдик партиялык, өкмөттүк, профсоюздук жогорку мекемелер менен уюмдардын наамдарынын аттары баш тамга менен жазылат: Кыргыз Республикасы, Россия Федерациясы, Кыргыз Республикасынын Президенти, Кытай Эл Республикасы, Жогорку Кеңеш, Кыргыз Республикасынын Жогорку Соту, Кореянын Элдик-Демократиялык партиясы, Кыргызстандын Демократиялык Кыймылы, Эркин Кыргызстан партиясы, Казак Республикасы, Өзбек Республикасы ж.б.
12. Энчиленип айтылган тарыхый окуялардын аттарынын биринчи, экинчи сөздөрү баш тамга менен жазылат: Улуу Октябрь социалисттик революциясы, Улуу Ата Мекендик согуш ж.б.
13.    Белгилүү даталардын, революциялык майрамдардын аттарынын биринчи сөзү баш тамга менен жазылат: Аялдардын эл аралык майрамы, Жеңиш күнү, Жаңы жыл, Космонавтика күнү, Мугалимдер күнү, Билим майрамы.
14.Эгерде татаал энчилүү аттардын биринчи сөзү иреттик сан атоочтордон болуп, цифрра менен жазылса, экинчи сөзү баш тамга менен жазылат: 1-Май, 8-Март, 9-Май ж.б.
15.Министерстволордун, партиялык жана коомдук уюмдардын, ар түрдүү мекемелердин, окуу жайларынын биринчи сөзү жана анын составындагы кошо айтылган энчилүү аттар баш тамга менен жазылат: Кыргыз улуттук илимдер академиясы, И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогиялык университети, Кыргыз мамлекеттик улуттук университети ж.б.
Сын атооч
Заттын түсүн, сынын, сыпатын, даамын, формасын жана башкаларды билдирип, кандай? кайсы? аттуу суроолорго жооп кайтарган сөздөр сын атооч деп аталат. Мисалы: жашыл, көк, дурус, даамдуу, кычкыл, сүйрү, катуу ж.б.
Сын атооч сүйлөм ичинде көбүнчө баяндоочтук, аныктоочтук, бышыктоочтук милдетти аткарат. Мисалы: Акылдуунун сөзү кыска (кыска - баяндооч). Жакшы адамдын белгиси эл камы үчүн жүгүрөт, жаман адам белгиси өз камы үчүн күйүнөт (жакшы, жаман - аныктооч). Бали, азаматтар, жакшы иштедиңер (жакшы - бышыктооч).
Сын атоочтор грамматикалык түзүлүшүнө карата экиге бөлүнөт: жөнөкөй жана татаал сын атоочтор болуп. Жөнөкөй сын атоочтор «кандай» деген суроого жооп берип, бир сөздөн турат, мисалы:
Татаал сын атоочтор эки же андан ашык сөздөрдөн түзүлүп, лексикалык жактан бир эле түшүнүктү билдирет, мисалы:
Деноминация
Деноминация (лат. denominatio  – атын өзгөртүү) – улуттук валютанын наркын көтөрүү жана акча жүгүртүмүн тартипке салуу максатында өлкөнүн акча бирдигин (атын алмаштырбай туруп) ирилештирүү. Д-га көбүнесе акча куну түшүп кеткен шартта акча жүгүртүмүн техникалык жактан камсыздоо кыйынчылыгы (акча белгилерин басып чыгаруу, аргандай нарктагы акчалардын зарыл теңсалмактуулугун сактоо, ири нарктагы акчаны майдалоочу тыйындарды чыгаруу) түрткү берет.
Медиатор
Медиаторлор — нерв импульсунун таасиринен пайда болуп, козголууну бир нерв клеткасынан экинчисине же нерв учунан жумушчу органга (булчуңга, без клеткасына жана башкалар) өткөрүүчү физиологиялык активдүү заттар. Орган же ткандардын бирин дүүлүктүргөн кезде тери, булчуң, ички органдардан өтүүчү нерв учтарынан сезгич нерв талчалары аркылуу борбордук нерв системасына нерв импульстары жетет. Импульс борбордук нерв системасынан кыймылдатуучу нерв аркылуу булчуңдарга өтүп, алардын жооп кайтаруу реакциясын пайда кылат. 1921-ж. австр. фармаколог Ошондой Леви таралма нервдин жүрөккө тийгизген таасири ацетилхолиндин пайда болушуна байланыштуу экендигин экспериментте аныктап, вегетатив нерв системасында медиатор бар экендигин далилдеген. Электрондук микроскоп менен изилдөөдө нерв учтары менен нерв клеткаларынын денеси бири-бирине тийишкен жеринде — синапстардын көп сандаган ыйлаакчаларында медиатор болору аныкталган. Нерв талчалары козголгондо синапс ыйлаакчалары жарылат да андагы медиатор нерв же булчуң клеткасынын мембранасы менен өз ара аракеттенип, клеткада козголуу пайда кылат. Тормоздолуу кезинде да Медиатордун бөлүнүп чыгышы аныкталган. Парасимпат нервинин учунда — ацетилхолин, симпат нервдеринде норадреналин чыгат. Бул эки медиатор нейрондордун ортосунда да табылган. Борбордук нерв системасында булардан башка дофамин, серотонин, глицин жана башкалар Медиатордун ролун аткарат. Медиатордун таасири жергиликтүү реакциялардын ишке ашырылуусу менен гана чектелбейт. Нерв тканында пайда болуп, керектелбей калган МЕДИАТОРдун бөлүгү ткань суюктугуна жана канга өтөт, түрдүү вегетатив реакцияларын пайда кылып, функциялардын нейро-гумордук жөнгө салуусуна катышат. МЕДИАТОРду изилдөө козголууга тоскоол кылуучу бир канча заттардын таасирин ачууга түрткү болду. Нерв системасынын ооруларында, уулануунун кээ бир түрлөрүндө Медиатордун пайда болушу, таасиринин жана бөлүнүшүнүн механизмдери бузулат. Норма жана патология убагында Медиатордун химиялык кубулуусунун өзгөчөлүктөрүн билүү дарылоонун жаңы ыкмаларын киргизүүгө мүмкүнчүлүк берди.
Жамгырлатып сугаруу
Жамгырлатып сугаруу, жаадырып сугаруу – айыл чарба өсүмдүктөрүн сугаруу ыкмасы; мында атайын техника түзүлүштөр менен өсүмдүккө жана кыртыш бетине суу жамгырдай чачыратылат. Каптатып же бороздоп сугарууга караганда Жамгырлатып сугаруу көп артыкчылыкка ээ. Топурак жана өсүмдүктүн нымдуулугу жакшырып, температурасы төмөндөйт, өсүмдүк жалбырагындагы чаң жуулуп, дем алуусу, сиңириши жакшырат, органикалык заттар көп топтолот. Топуракка ным тез тарагандыктан, аэрация жакшырат. Жамгырлатып сугарууда абада суу тамчысы кычкылтекке каныгат, топурактагы микробиологиялык процесстер ылдамдап, күрдүүлүгү артат. Жамгырлатып сугарууда айрыкча чай, жашылча өсүмдүктөрүнүн сапаты жакшырып, түшүмү жогорулайт. Сугат өлчөмүн каалагандай өзгөртүүгө болот. Бул учурда ным жакшы сакталып, топурактын кубаты бузулбай, өсүмдүк текши өсүп, сугатчынын эмгеги жеңилдеп, сугат менен жер семирткич да кошо чачууга мүмкүндүк болот. Вегетация мезгилиндеги Жамгырлатып сугарууда суу жерге тегиз таралып, текши сиңет, суу коромжуга учу­рабайт. Мында сугат нормасы өсүмдүктүн түрүнө жана топурак-климат шартына, ошондой эле жамгырлатма машинанын түрүнө жараша болот. Үзгүлтүксүз сугарууда топурак нымды жакшы тартат. Сугаттын сапаты чачыраган суу тамчысынын өлчөмүнө (1,5–2 мм), топурактын курамына жана башка жараша болот. Жерди текши сугаруу үчүн көбүнчө жакын аралыкка чачыратуучу жамгырлатма машина жана курулмалар пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Хакас-Минусин ойдуңундагы «кыргыз» жер-суу аттары
Хакас-Минусин ойдуңундагы «кыргыз» жер-суу аттары - Топонимиялык (жер-суу) аталыштары маанилүү, тарыхый даректүү маалымат боло алат. Аталган аймакта байыркы жана орто кылымдар доорлорунда кыргыздар калтырган жер-суу аттары жыш кездешет. Орто кылымдарда кыргыздар иштеткен эгин талаалары - «хыргыс тарлаглары», «кыргыз тегирмендери» деп аталат. Кыргыздар балыкты «суг хурты» (кыргыз тилинде – суу курту) деп, иренжип жешчү эмес. Бул жерде талаа маданиятындагы көчмөндөр аңчылык жана балыкчылыкты кесип туткан токой элдеринен айырмаланып турат. Ошол балыктан (суу хурты) арылуу максатында курулган суу арыктары бүгүнкү күнү да «хыргыс кообы» деп аталып келет. Кыргыздар темир кенин иштеткен жерлер - «хыргыс узанган чир», атайын кыналып салынган таш жол - «хыргыс чолы», жез тыйындар - «хыргыс ахчазы» ж.б. деп аталып келет. Мындан сырткары, хакастарда «хыргыстын хыргычы» - «кыргыз эрдиги» деген сөз айтылары маалым. Ал эми монгол тилдүү элдерде «хыргыс» сөзү «каардуу», «жаалдуу» деген маанини билдирет.
Верхняя Салаевка (Татышлин району, Башкыртстан)
Верхняя Салаевка — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Бадряшев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 13 киши. Почта индекси — 452833, ОКАТО коду — 80250815000.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Хакас-Минусин ойдуңундагы «кыргыз» жер-суу аттары
-  Хыргыс сөөктери («Кыргыз бейиттери») - кыргыздар калтырган көрүстөн-эстеликтер окумуштуулардын далилдөөлөрүндө Хакас-Минусин ойдуңунун он эки жеринен табылган. Бул эстеликтерди хакастар. «кыргыз жоокерлеринин бейиттери» - деп атап келишери маалым;
-  Хыргыс чолы (кыргыз жолу): * 1. Базин Бейка дарыясына туташ казылган байыркы канал. * 2. Камышта дарыясына жакын жердеги байыркы канал. * 3. Аскиз дарыясынын оң жээк тарабында казылган байыркы кыргыздардын сугат каналы. Бул канал Харахач тоосуна чейин жеткирилген. 20-к. баш чендеринде ушул каналдын нугуна жаңыдан сугат системасы салынган.
Бул сугат каналдын курулушу байыркы кыргыздардан жогорку геодезиялык жана арифметикалык тактыкты, табигый илим-билимдин болушун талап кылгандыгы көрүнүп турат.
-  Хырхыс чазы («Кыргыз талаасы»). * 1. Абакан дарыясы аркылуу Тея жана Аскиз дарыяларынын куймаларына чейинки аймактын аталышы; * 2. Боже (Тигир-Көл) көлүнүн айланасындагы түздүктүн аталышы;
-  Хыргыс чурты (Кыргыз журту). * 1. Рейнголь көлүнүн жанындагы жердин аталышы; * . Уйбат дарыясынан Капчалыга чейинки жердин аталышы ж.б.
Рижская (метро бекети, Чоң айлампа сызыгы)
Рижская — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2023-жылы 1-мартта ачылган.
Аномия
Аномия – (фр. anomie – мыйзамдын жоктугу, уюмдар) – социологиядагы түшүнүк.
Социалдык системанын нормаларга жана моралдык баалуулуктарга болгон индивиддердин мамилесин билдирет. Аномия терминин француз социологу Дюргейм киргизген. Коом индивидуалдык ийгиликтердин баарына бирдей болгон максаттарын жана баалуулуктарын кеңейтет жана байлыгынан, бийликтен, жогорку престижден ажырагандар конфликке дуушар болушат. Социологияда Аномия түшүнүгүн психоанализдегенде Аномияны биринчи ирээтте өздүк касиеттин натыйжасы катары, андан кийин социалдык шарт катары карайт. Аномиянын көптөгөн карама-каршы аныктамаларынын пайда болушу, бул түшүнүктү кеңири жайылтуунун бирден-бир жолу.
Бараканаттар
Бараканаттар — (лат. Sarcopterygii) балыктардын бир классчасы.
Денсоолук мүмкүнчүлүгү чектелүү адамдар
Денсоолук мүмкүнчүлүгү чектелүү адамдар – денелик жана/же акыл-эстик мүчүлүштүктөрүнүн натыйжасында кандайдыр бир ишке жарамсыз, функционалдык чектөөлөрү бар адамдар.
Бессемер процесси
Россияда бессемер болоту 1-жолу 1856-57-ж. Уралдагы Кушвинск, Нижнеисетск, Сысерт, Всеволод-Вильвинск заводдорунда алынган. Составында кремнийи аз болгон суюк чоюндан болот куймаларын алуунун жолдорун орус металлургда-ры Д. К. Чернов (Обухов заводу) жана К. П. Поленов Нижнесалдинск заводу) 1872-ж. сунуш кылып, ал өндүрүштө колдонула баштаган. Бессемер процессинин нормалдуу өтүшү конвертергө куюлган суюк чоюндун температурасына, анын составындагы кошундулардын өлчөмүнө жараша болот.
Конвертергө куюлган суюк чоюндун температурасына карата физикалык муздак (1250°Сден төмөн), физикалык нормалдуу (1250°С-1350°С) жана физикалык ысык (1350°Сден жогору) чоюн болуп бөлүнөт. Составындагы, -кремнийдин өлчөмүнө жараша бессемер-дик чоюн хим. муздак (1, 0% Si га чейин), хим. нормалдуу (1, 0%-1, 5% Si) жана хим. ысык чоюн (1, 5% Si дан көп) болуп айырмаланат. Бессемер процесси учурунда кремний кычкылданып (ЭЮг), температуралык реакцияны ылдамдатуу үчүн кошумча жылуулукту көп бөлүп чыгарат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бай терек
Бай терек бул термин кыргыздарда бүткүл дүйнөлүк дарак жөнүндөгү шамандык түшүнүктү туюнтат. Ал эми бүгүнкү кыргыз тилинде «жалбырактары калың, туш-тушка тармакталып бутактап чыгуучу чоң терек» маанисин билдирет. Энесай кыргыздары жашаган Минусин ойдуңунда (Хакасия) «Пай-Тирек» аттуу топоним сакталып келет. Байыркы доорлордо жашаган ар бир уруунун (уруктун) сыйынган жаныбары, кушу, тоосу, эн тамгасы, дарагы болгондугу маалым. Бул кыргыздарда, өзгөчө Түштүк Сибирдин түрк-монгол тилдүү элдеринде соңку мезгил- дерге чейин сакталып келди. «Бай терек» кыргыздар үчүн ыйык дарак болгондугун айгинелеген фактылар бар. «Манас» үчилтигинде Букарды көздөй качып, жолдо чарчап-чаалыккан Каныкей жана Чыйырды ыйык деп эсептелген байтеректин көлөкөсүнө эс алууга токтоп, уйкуга кетишет. Ушул учурда кайдан бир ар- кар пайда болуп, Семетейди сүтү менен эмизгендиги баяндалат. Ушул эле эпосто асман менен жердин ортолугундагы тирөөч катары турган дүйнөлүк дарактын модел-түшүнүгү чагылдырылат. Бай терек (Чынар терек) эпостогу маалыматтар боюнча бутагынан адамга укмуштуу ал-кубат берүүчү сүт чыккан касиеттүү дарак. Дүйнөлүк оозеки чыгармачылыкта жана диний түшүнүктөрдө аалам дарагы (өмүр дарагы, космос дарагы) жөнүндөгү миф кеңири белгилүү. Ал дарактын тамыры жер астындагы дүйнөдө (өлүктөр өлкөсүндө), ортоңку сөңгөгү жер үстүндө (кадимки адамдар өлкөсүндө), башы асманда (Кудайлар өлкөсүндө) жайгашып, бүткүл ааламды өзүнө туташтырып турат деген ишенимге ээ. Бай теректин ээси көпчүлүк учурда аял (эне) түрүндө элестетилет. Атайын изилдөө жүргүзгөн окумуш- туулардын пикирине караганда «бай»- «ыйык», «Жаратуучу» (Кудай) деген мааниге ээ. Демек, «байтерек» - «ыйык терек», «жаратман терек» дегенди билдирет. Соңку мезгилдерге чейин байыркы дин шаманизмди тутунуп келген Борбордук Азияда жана Сибирде жашаган түрк элдеринин чыгармаларында Байтерек биздин эпостогуга салыштырганда байыркы белгилерин толук сак- тай алган Якут олонхолорунда ушундай эле дарак адамдарды ар кандай кырсыктан сактоочу гана эмес, алардын түпкү энеси да болуп саналат. Кыргыз, хакас жана алтайлыктардын дүйнөлүк дарак жөнүндөгү мифологиялык түшүнүктөрүндө бир катар жалпылыктар бар экендиги аныкталган. Бай терек - сарыбагыш уруусунун курамындагы урук катары белгилүү.
Асаке Жамгырчиев
Жамгырчиев Асаке -  (1912, Ысык-Көл облусу, Түп району, Санташ кыштагы – 1979, Нарын облусу, Нарын району, Улахол кыштагы) – малчы, Кыргыз ССРинин илим жана техника жагындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1974). Улуу Ата Мекендик согуштун (1941–45) катышуучусу. 1932-жылдан Нарын облусунун Тянь-Шань районундагы №53-жылкы заводунда зоотехник, талаачылык боюнча бригадир, бөлүм башчы болуп эмгектенген. Тянь-Шань коюн чыгарууга катышкан.
Лопь-Ю (Луза куймасы)
Лопь-Ю — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 379 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 107 км.
Асаке Жамгырчиев
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Лопь-Ю (Луза куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргоолдор
Кыргоолдор (лат. Phasianidae) — тоок сымалдар түркүмүндөгү көп түрдүү куштар тукуму. Аларга эң кичине бөдөнөдөн тартып, эң чоңу тооско (павлинге) чейинки илбээсиндер кирет. Дене узундугу 13-190 см. Тумшугу жана шыйрагы жүнсүз, эркегинин текөөрү бар. Жакшы чуркайт, начар учат. 5-7 уруусу, 180дей түрү белгилүү. Алар Евразия, Америкада (уюл аймактарынан башка) жана Африкада таралган. Жерге уялап, 8-18 жумуртка тууйт, ургаачысы 24-25 күн басып, балапан чыгарат. Өсүмдүк уругу, мөмөсү, бүрү, курт-кумурскалар менен азыктанат. КМШ өлкөлөрүндө 13 түрү таралган. Кыргызстанда 2 түрү кезигет. Алардын 21 түрү жана 2 түрчөсү ТКЭСтин, 2 түрү КРдин Кызыл китебине катталган.
Миң башы
Миң башы
Аскердик титул; миң адамдан түзүлгөн аскер бөлүгүн башкарган киши. Миң башыга он башы, элүү башы, жүз башылар баш ийет. Алмамбетке аскерди башкаруу милдети тапшырылганда ал он башы, элүү башы, миң башы шайлагандыгы айтылат. (элүү башы, жүз башы, Миң башыны көргөндө» (СЛ, 1.84) деген саптар аскердик тартипти чыңдоодо миң башынын ролу зор экендигин айгинелейт.
Колдонулган адабият
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995
Сугмутын-Еган дарыясы
Сугмутын-Еган — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лиль-Еган дарыясынын оң жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Качаган Жамгырчиев
Жамгырчиев Качаган -  (1892, Ысык-Көл облусу, Түп району, Санташ кыштагы – 1977, Нарын облусу, Тянь-Шань району, Улакол кыштагы) – малчы, Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1974). 1933-жылдан Нарын облусунун Тянь-Шань районундагы № 53-жылкы заводунун Улакол бөлүмүндө чабан болуп эмгектенген. Тянь-Шань коюн чыгарууга катышкан.
Сокольники (метро бекети, Чоң айлампа сызыгы)
Сокольники — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2023-жылы 1-мартта ачылган.
Бета-спектроскопия
Бета-спектроскопия - ядролук физиканын бета (р) ажыроо кезинде радиоактивдүү ядролор бөлүп чыгарган р-бөлүкчөлөрдүн энергия боюнча бөлүнүшүн изилдөөчү бөлүгү, р-бөлүкчөнүн энергия чоңдуктары боюнча бөлүнүшү бетаспектр деп аталып, ал спектрометрдин жардамы менен изилдейт, р-спектрди изилдөө радиоактивдүү ядролордун ажыроо схемасын аныктоого мүмкүндүк берет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Сары-Таш-Үлүлдүү акиташ кени
Сары-Таш-Үлүлдүү акиташ кени Ош облусунун Өзгөн районунда, Жаңарык кыштагынан 12  км түштүк тарапта, Алай кырка тоосунун түндүк-батыш капталында, деңиз деңгээлинен 1940–2200 м бийиктикте. 1978–79-жылдары Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагын палеоген мезгилиндеги деңиз шартында пайда болгон чопо, кумдук, акиташ тектери түзөт. Жалпы аянты 300 км2. Бул аянттын 2,4 км2 бөлүгүндө геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Пайдалуу катмар үлүлдүү акиташ тегинен турат. Анын калыңдыгы 20,5–31,3 м. Өңү саргыч, саргыч күрөң акиташ тегинин 1 м3 блогунан 23 м2 такта алууга болот. Оңой кесилип, жакшы сайкалданат. Такталанып, сайкалданган акиташ тегиндеги үлүлдөрдүн калдыктары кооз оймолорду пайда кылып турат. 1978-ж. казылып, имарат дубалдарын кооздоп каптоого, кеңири пайдаланылууда. Запасы А категориясы боюнча 3204 миң м3, В – 13742 миң м3, А+В – 16946 миң м3. 1996-жылга карата калган запасы: А – 2412 миң м3, В – 11833 миң м3, А+В – 14245 миң м3.
Жаңы аташ (Илишев району, Башкыртстан)
Жаңы аташ — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Сюльтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 72 киши. Почта индекси — 452269, ОКАТО коду — 80230868003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аттокуров Сабыр
Аттокуров Сабыр (8. 4. 1932, Нарын облусу, Жумгал району, Лама айылы - 2. 1. 2005, Бишкек) - тарых илимдеринин доктору (1969), профессор (1971). КРнын илимге эмгек сиңирген ишмери (2000). 1953-жылы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтунун тарых факультетин бүтүргөн. 1956-жылдан КМУнун тарых факультетинде окутуучу, доцент, факультеттин деканы, кафедра башчысы, профессор. 1986-жылдан КРнын УИАнын Тарых институтунда жетектөөчү илимий кызматкер, 1993-жылдан бөлүм башчы болуп иштеген. 200дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинен 10 монографиянын автору. Эмгектери негизинен Кыргызстандын өнөр жайын, ошондой эле кыргыз элинин этнографиясын изилдөөгө арналган. Анын «Тайлак баатыр» (1994), «Тагай бий» (1994), «Кыргыз санжырасы» (1995), «Кыргыз этнографиясынын тарыхнаамасы» (1996) жана башка китептери жарык көргөн.
Алтаистика
Алтаистика - алтай тилдеринде сүйлөгөн элдердин (түрк-монгол, тунгус-маньчжур, корей-япон) тилин, тарыхын, этнографиясын, адабиятын, маданиятын жана дүйнө таанымын изилдөөчү илим. 1730-ж. алтаистика адегенде алтай тилдеринин окшоштугу, тектештиги жөнүндөгү гипотеза түрүндө жаралып, 1835-жылдан өзүнчө илимий багыт катары өнүгө баштаган. Бүгүнкү күндө да тил илиминдеги дүйнөлүк теор. чоң маселелердин бири катары калууда. Алтай тилдеринин окшоштугу, тектештиги жөнүндөгү гипотезанын негиздөөчүсү катары Петр Інин тушунда туткунга алынган швед офицери Ф. И. Табберт-Страленберг эсептелет. Ал Сибирде сүргүндө жүрүп, жергиликтүү элдин турмуш-тиричилиги, фольклордук чыгармалары, этнографиясы, тили жөнүндө көп материал жыйнап, аларды иликтөө менен урал (угро-фин, самодий) жана алтай (түрк-монгол, тунгус-маньчжур) тилдеринин биринчи классификациясын түзүп (1730), тилдик окшоштуктарга өзгөчө көңүл бурган. Кийин бул көз караш А. Шатт (1839, 1849), В. Видеман (1838), М. А. Кастрен (1849), Е. Боллер (1857), К. Немет (1873), X. Винклер (1884, 1900), Б. Мункачи (1911), Е.Поливанов (1924, 1927), Г. Рамстедт (1928, 1933), М. Рясенен (1955) ж.б. окумуштуулардын көңүлүн буруп, дүйнөлүк тектештирме-тарыхый илимде өзүнчө тармак катары калыптанган. XIX кылымдын экинчи жарымынан тартып япон жана корей тилдерин алтай тобундагы тилдердин катарына кошууга өзгөчө басым жасалган. Е. Боллер, X. Винклер, Б. Мункачи, Е. Поливанов, Г. Рамстедт сыяктуу окумуштуулар аталган тилдер менен алтай тилдеринин өзара ген. тектештигин далилдөөгө аракеттенишкен. Бүгүнкү күндө алтаистикада негизинен алтай тилдерине басым жасалып, теориялык жактан эки багытта өнүгүүдө: а) алтай тилдеринин генетикалык тектештиги жөнүндөгү теория; б) алтай тилдеринин типологиялык окшоштугу жөнүндөгү теория. Биринчи теориянын жогоруда аталган негиздөөчүлөрү менен бирге кийинки көрүнүктүү өкүлдөрү Н. Н. Поппе, О. Л. Суник, B. И. Цинциус, И. А. Сыромятников, Н. А. Баскаков, М. Матсумато, С. Мурамайо, ошондой эле кыргыз жана япон тилдеринин материалдарынын негизинде изилдөө жүргүзгөн япон окумуштуусу И. Xиронори ж. б. алтай тилдеринин өз ара фонетуулган, лексикалык, морфологиялык жана синтаксистик жактан болгон окшоштуктарын, башкача айтканда жалпылыктарды алардын ген. тектештиги деп түшүндүрүшөт. Ал окшоштуктарга басым коюшат жана ушул багытта изилдөөлөрүн улантышууда. Ал эми экинчи теориянын өкүлдөрү В. Л. Котвич, Л. Лигети, Д. Клоусен, Г. Дёрфер, А. М. Щербак, Г. Санжеев ж.б. окумуштуулардын концепциясы боюнча алтай тилдериндеги окшоштук жалпылыктарды типологиялык жакындыктар жана алар тилдик узак карым-катыштын негизинде пайда болгон деп эсептешкен, андагы айырмачылыктарды көрсөтүүгө өзгөчө көңүл бурушкан. Бүгүнкү күндө алтаистика фонетуулган, лексикалык, морфологиялык, синтаксистик маселелердин тектештирме-тарыхый методунун негизинде ар тараптуу терең жана кеңири изилдөөгө алынган.
Жетимбел кырка тоосу
Жетимбел кырка тоосу - Ички Теңир-Тоодо. Чоң жана Кичи Нарын сууларынын алаптарын бөлүп, чыгыштан (Арабел суусунун имерилген жеринен) батышты карай (Айкөл ашуусуна чейин) созулуп жаткан мегантиклиналь. Узундугу 102 км,  туурасы 12  км. Орточо бийиктиги 4170 м, эң бийик жери 4627 м  (Сөөк чокусу). Чыгыш бөлүгү Сөөк деп аталат. Чыгышындагы Арабел жана Жогорку Нарын өрөөндөрүнөн салыштырмалуу бийиктиги 600–1000 м,  батышындагы Буркан жана Арчалы өрөөндөрүнүн 1000–1200 м  көтөрүңкү. Тоо бир кылка, оркойгон чокулар жок. Капталдары тик жана кыска, тепши сымал өрөөндөр менен терең тилмеленген; өрөөндөрдүн төрлөрүн мөңгү ээлеп, касаба жабык төрлөр менен бүтөт. Байыркы муз каптоонун издери (байыркы түздүктөр, тепши сымал өрөөндөр, мөңгү таштар жана башкалар) көп кездешет. Ашуулары (мөңгүнүн таасиринен пайда болгон): Жетимбел (3993 м  бийиктикте), Сөөк (4022 м), Сарытөр (4050 м), Кызылсуу (3975 м). Негизинен жогорку протерозойдун гранит, гранит-диорит, филлит, кварцит, Сөөк тоосу  мраморлошкон, доломиттешкен кристаллдык акиташ тегинен, графиттешкен филлит тектеринен түзүлгөн. Аталган тектердин байыркы түзүлүштөрү неоген төртүнчүлүк мегзилдеринде жогору көтөрүлүп, бийик тоолуу рельеф пайда болгон. Тоо мөңгүлүү, алардын жалпы аянты 84,6 км2 (чыгышты  карай мөңгүнүн аянты кеңейе баштайт). Тоонун түштүк капталына (3200–3600 м) жарым чөл, кургак талаа (3300–3900 м), альп талаасы  (3800–4000 м), 4000 мден жогору гляциалдык-нивалдык; түндүк капталына шалбаалуу талаа  (3700–3900  м), субнивалдык (3600–3800 м),  4000 мден жогору гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Кырка тоодогу ашуу  аркылуу Ысык-Көл өрөөнүн сырт менен байланыштыруучу авт. жолу өтөт. Жайыт.
Атан, урук
Атан уругу - багыш уруусунун курамындагы урук.
Атан - байыркы түрк тилдеринде “мингич төө” маанисин билдирген. Атан- кыргыз, казак, тува тилдеринде мингич төөнү туюндурат.
Анимизм
Анимизм – бардык нерселерде, кубулуштарда жашырынып жата турган жана аларды «башкара» турган жаратылыштан тышкары фантастикалык күч жана рух бар деп ишенүү, аларга дин катары кароо, аны жактаган диндик мистикалык агым. Анимизм христиан, буддизм жана ислам диндеринин бир бөлүгү катары да таанылган.
Атан, урук
Бул сөз кыргыз тилинде эки мааниде чечмеленет:
Арийне, байыркы лексикалык катмарга кирген бул энчилүү ат шамандык диний ишенимди чагылдырышы мүмкүн. Бүгүнкү алтайлыктардын курамындагы челкан, телеут жана теленгиттерде шамандын бубени “ак адан” деп аталары маалым (алт., тув. “ак адан” - “ак төө”). Хакастарда азыркы күндө “адан” сөзү шамандын бубенин билдирет. Түштүк Сибирдин түрк тилдүү элдеринде бубен шамандын мингич аргымагын элестетери белгилүү. Ритуал учурунда жаныбардын терисинен (марал, бугу, багыш, төө ж.б.) оролуп, кооздолуп жасалган бубен шамандын Жер-Эне менен Көк-Теңирдин ортосундагы аткарылуучу кабарчылык миссиясында канаттуу мингич аргымакты элестетет. Телеут шаманы ритуал мезгилинде “алты өркөчтүү ак адан” деген дубасын айткан. Ушул эле автордун белгилөөсүндө “ак адан” диний ритуал мезгилинде челкан шамандарынын кыялында бычылган ак төөнү туюнткан. Бул мисалдар челкандардын, телеут жана теленгиттердин ата-бабалары өткөн тарыхый мезгилдерде төө багуу менен кесиптенишкендиктерин да тастыктайт. Унутулуп калган мал чарбачылыгынын бир тармагынын шаман бубенинде чагылдырылышы “ак төөнүн” алгач тотемистик мүнөзгө ээ болгондугун аныктайт.
Кыргыз, тува, өзгөчө казактарда ак төөгө сыйынып, курмандык чалып, түлөө өткөзүү кенен тарагандыгы маалым.
Сэдар крэст (Нү-Мексико)
Сэдар крэст (Нү-Мексико) (Cedar Crest) — Нү-Мексико штатынын Bernalillo округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1060 киши. Болжолдуу аянты - 8.5 км². FIPS коду — 35-13200.
Күрөктамандар
Күрөктамандар (лат. Scaphiopus) — сарымсакчыл бакалардын бир уруусу, буларга кадимки күрөктаман (лат. S. scaphiopus) кирет.
Ат токуу
Ат токуу - сапарга, аңчылыкка чыгууга, көчүүгө жана башка иштер үчүн унааны минүүгө даярдоо. Ат сол жагынан токулат. Адегенде аттын жонуна ичмек, анан тердик, айрым учурда (аш-тойлордо, салтанаттарда) ат жабуу жабылат. Желдик (каптырга), ошондой эле куюшканы салынып, каптырганын үстүнө ээр токулат. Ээр аттын жонуна ички басмайыл менен тартылып бекитилет. Ээрдин чарасына көрпөчө салынат. Көрпөчөнүн үстүнөн сырткы басмайыл, омуроосуна көмөлдүрүк тартылат.
Алтай коругу
Алтай коругу - Алтай Республикасындагы мамлекеттик табият паркы. Аянты 8,8 миң км2. Чулышман дарыясынын оң жээгинде, Төлөс көлүнөн чыгыш тарапта деңиз деңгээлинен 1000-1200 м бийиктикте, эң бийик жери 3000 мден ашык. Түштүк Сибирдин тайгасын жана бийик тоо тундрасын коргоо максатында 1932-ж. уюшулган. Коруктун аймагынын 20%тейин аска-зоокалар, корум-шагыл-таштар, 45% тен ашык аянтын токой ээлейт. Токоюнда көк карагай, кедр, кара карагай, кызыл карагай үстөмдүк кылат. Бийиктик алкактуулугунда талаа, субальп жана альп шалбаасы, тоо тундра зоналары өзгөчөлөнүп турат. Марал, багыш, тоо эчки, кабарга, кундуз (киш), күрөң аюу, сейрек кездешүүчүлөрдөн илбирс (РФнын Кызыл китебине кирген) мекендейт. Алтай коругу Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине катталган.
Сезгенүү
Сезгенүү (лат. inflammatio) — зыяндуу агенттердин таасирине организмдин коргонуу жана ыңгайлануу реакциясы.
Бай төбөт
Бай төбөт - кытай уруусунун курамындагы урук. «Төбөт» - сөзүнүн маанисине түрк тилдеринде этимологиялык так аныктама бериле элек. Айрым изилдөөчүлөр бул этностук аталышты «иттин дөбөтү», «карышкырдын дөбөтү» маанисинде чечмелеп жүрүшөт. Этноним алгач «түбүт» формасында Макмуд Кашгаринин «Сөздүгүндө» (11-к.) эскерилет. Автор: «...түбүттөр» - түрк тилинде сүйлөгөн бир уруу. Чыгыш тарабынан Чин (Кытай), түштүктө Хинд (Индия океаны) деңизи, батышта Кашмир, түндүгүндө уйгурлардын ээликтери менен чектешет. Түбүттөрдө араб тилинин таасири күчтүү, энелерин «ума», аталарын «аба» деп аташат», - деп жазат.«Манас» эпосунда Тибет (Тебит) - топоним, кыргыздарга чектеш, карым-катнашы бар элдин жери катары бир катар эпи- зоддордо эскерилет. Жогорудагы маалыматтарга көңүл бурсак, орто кылымдардагы кыргыздар жөнүндө айрым маалымат, кабар берилгенсийт. Айрым далилдүү фактылар, фольклордун, жер-суу аттарындагы ж. б. маалыматтар кыргыздардын Тибет, Кашмирге чейинки өтө кенен аймактарды байырлашкандыктарын тастыктайт. Буга ушул аймакты чукул мекендеп келишкен сары уйгурлар жана лобнорлуктардын кыргыздар менен этностук терең жакындыктары да далил боло алаары ырас. Бул маалыматтарды тарыхчы Б.Солтоноевдин жазгандары да бышыктай алат:«...1916-ж. Кытайга барган соодагер кашкарлыктын айтуусунда: «Тибетте эң азында 30- 40 миң түтүн кыргыз бар. Тили бузулбаган, таза, араб сөздү катыштырбаган, дини калмакча (буддизм), мусулманча бата кылбастан, өзүнчө бата кылат». Келтирилген маалыматтар төбөт (бай төбөт) этнониминин келип чыгышында аталган аймактын этностук жана табигый таасирин чагылдырат.
Сезгенүү
Себептери
Сезгенүү экзогендик (сырткы) жана эндогендик (ички) себептерден пайда болот. Сезгенүү реакциясы бузулуу очогун бүтүндөй организмден бөлүп турат, аны көздөй фагоцитозду ишке ашыруучу кандын ак клеткалары жылат. Ошону менен бирге антитело пайда кылууга жөндөмдүү кандын ак клеткаларынын жана ткандын өзгөчө клеткасынын көбөйүшүнүн натыйжасында жергиликтүү жана жалпы иммунитет күчөйт.
Сырткы белгилери
Сезгенүүнүн сырткы белгилери: ал жер кызарып, шишийт, ысыйт, сезгенген жер ооруйт, ткандардын функциясы, зат алмашуу бузулат. Сезгенүү экссудаттык альтерация жана пролиферация болуп бөлүнөт. Алгач cезгенүү башталган жерде кан тамыр кыска мөөнөттө тарып, кайра кеңеет да, кандын жүрүшү ылдамдайт (артериялык кызаруу), андан кийин басаңдап, вена кан тамырлары кеңеет (веналык кызаруу).
Экссудаттык альтерация
Ушунун негизинде кан тамырдан ткандарга плазма (кандын суюк бөлүгү) жана лейкоциттер (экссудат) чыгат. Экссудат сероздук (кан сары суусунан), фибриндик (белогу көп), лейкоциттик (лейкоцити көп), геморрагиялык (эритропиттин саны көп) жана ириңдүү болот. Экссудат дененин көңдөй жерине топтолушу мүмкүн (мисалы, плеврит). Экссудат заттар айланасындагы клеткалардын көбөйүшүнө жана өсүшүнө түрткү берет.
Альтерациялык cезгенүү
Альтерациялык cезгенүүдө ткандардын тамактануусу жана зат алмашуусу начарлап, алардын структурасы жана функциясы бузулат, дистрофиядан некрозго чейин өзгөрөт. Пролиферацияда клетка элементи көбөйүп ткандар калыңданат. Андан кийин ткандар калыбына келе баштайт. Мында майда тромбдор, өлгөн ткандар тарап кетет. Некроздон жабыркаган жер тырык болуп бүтөт. Сезгенүү ички органдарда болсо, анын көлөмүнө жараша денеде ар кандай коргонуу реакциясы болуп, организмде антитело пайда болот. Ошону менен катар бактерия жана өлүк ткандардын продуктулары тарап, денени уулантышы мүмкүн, анда ысытма болуп, канда лейкоцит көбөйүп, эритроциттин чөгүү реакциясы (РОЭ) жогорулайт. Айрым учурда сезгенген жердеги бактериялар дененин башка жерине метастаз жол менен барып, башка органдарды сезгентиши мүмкүн.
Сезгенүүгө каршы дарылар
Сезгенүүгө каршы дарылар — сезгенүү реакциясын басаңдатуучу каражаттар.
Терс таасири
Аларды көп убакыт колдонсо, табигый гормондордун синтезделиши басаңдайт. Бул дарыларды ичпей токтотуп койсо бөйрөк үстүндөгү бездердин жетишсиздигинин белгилери пайда болот. Ошондуктан, глюкокортикоиддер менен дарылоону врач гана жүргүзөт. Кальций туздары да сезгенүүгө каршы таасир берет. Кээ бир дарылар (куруштуруучу заттар, кан тамырды тарытуучу дарылар, адсорбциялоочу заттар) сезгенүүгө каршы жергиликтүү таасир берет. Алар сыртынан сыйпоочу дары майлар, көзгө, мурунга тамчылатуучу эритмелер түрүндө колдонулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аттракцион
Аттракцион (французча attraction - тартуу, кызыктыруу) - 1) цирктин же эстраданын таасирдүү номери; 2) паркта, сейилбагында көңүл ачуу үчүн тургузулган курулма (карусель жана башка).
Эпидемия
Эпидемия (грек. ἐπιδημία — жапырт оору, ἐπι — -га мүчөсү, арасында жана δῆμος — эл) — жугуштуу оорунун белгилүү аймакта жашаган элдин арасында массалык таралышы.
Эпидемиянын өөрчүшүнө алдын ала эмдөө каражаттарынын жоктугу, калктын жыш жайгашуусу, миграциясы (бир жерден экинчи жерге барышы), калк жашаган жерде тазалыктын жоктугу, согуш, табигый кырсыктар, ачкачылык жана башкалар түрткү берет. Мындай убакта элдин турмуш деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу жалпы санитария-гигиеналык абалы начарлап, мурунку сейрек кезигүүчү жугуштуу ооруга шарт түзгөндүктөн, эпидемияга айланат. Эпидемия континенттерге же дүйнөгө таралса пандемия деп аталат.
Антиномия
Антиномия (гр. antinomia – логикада бирдей эле далилдене турган эки мыйзамдагы карама-каршылык, ой пикирдин ортосундагы карама-каршылык.
Эпидемия
Эпидемияга каршы чаралар
Эпидемияга каршы чаралар калктуу жерлерди таза суу менен камсыздоо, канализация жүргүзүү, тазалоо, тамак-аш азыктарын даярдоо, ташуу, сактоо жана сатууда санитариялык жана ветеринариялык көзөмөл жана башкалар жалпы алдын алуучу чараларды камтыйт; калктын жугуштуу ооруларга чалдыкпастыгын жогорулатуу чоң мааниге ээ (Эмдөө). Жугуштуу оору менен биринэкин адамдар ооруй баштаса же эпидемияга айланса ал андан ары таралып кетпес үчүн алдын ала чара көрүү негизги роль ойнойт. Ал үчүн ооруну тез аныктап, оорулууну биринчи күндөн баштап ооруканага же үйдө өзүнчө бөлүп багуу (Балдардын жугуштуу оорулары) керек. Оорулуу болгон жерлерди (үйдү, балдар мекемелерин жана башкалар) дезинфекциялайт; оорулуу менен байланышкан адамдарга инкубациялык мезгил өткүчө медициналык байкоо (былжырлуу челдерди жана терини текшерүү, дененин температурасын өлчөө жана башкалар) жүргүзүлөт; ошондой эле оорулууну (оорунун анча-мынча белгиси байкалса) жана бактерия таратуучуларды аныктоо үчүн лабораториялык (анын ичинде бактериологиялык) изилдөө жүргүзүлөт. Мындай байкоо мезгилинде үй-бүлөдө балдардын жана чоңдордун саламаттыгына кылдат байкоо жүргүзүлүп, оорунун алгачкы белгиси билинер замат врачка кайрылуу, өздүк гигиена эрежелерин сактоо зарыл. Айрым ооруларда оорулуу менен жолуккан адамдарга алдын алуу максатында гаммаглобулин, бактериофаг жана башкалар препараттар куюлат.
Антиномия
Антиномия термини баштапкы юридикалык мааниге ээ болгон жана эки мыйзамдын ортосундагы карама-каршылыкты же өзүнчө мыйзамдын ички карама-каршылыктарын түшүндүрөт. 1-кылымда бул терминди көрсөтүлгөн мааниде Квинтилиан, а кийинчерээк – Гермоген, Плутарк, Августин ж. б. колдонушкан. Юстиниандын кодексинде качан мыйзам өзүнөн-өзү карама-каршы чыккан учур каралганда ушул «коллизия» деген аталышты алган. Антиномия термини Р. Гокленцустун «философиялык сөздүгүндө» (1613) кездешет.
Эпидемия
Эпидемияга даярдык
Эпидемияга даярдык өзүнө ооруларды эпидемиологиялык жактан көзөмөлдөө тутумунун болушун; ыкчам кызматтар бөлүмүнүн кызматкерлерин, айрыкча жергиликтүү ыкчам кызматтар бөлүмүнүн кызматкерлерин тез багыттоо жөндөмүн; ошондой эле саламаттыкты сактоо кызматкерлеринин коопсуздугуна жана ден соолугуна кепилдик берүүнүн мыйзамдуу ыкмасын камтыйт.
Эпидемияга каршы майнаптуу даярдануу көп деңгээлдүү мүнөзгө ээ. Биринчи баскыч – ооруларды эпидемиялык жактан көзөмөлдөө тутуму. Мисалы, Танзанияда 200 саламаттыкты сактоо мекемесин текшерген жана жугуштуу оорулардын жайылышын көзөмөлдөгөн улуттук лаборатория бар.
Терехово (метро бекети)
Терехово (Терехово, жумушчу аталышы — Мнёвники) — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгындагы бекет. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган.
Антиномия
Табигый теологияга Антиномияны Ш. Бонне киргизген (18-к.)Антиномиянын философиялык мааниси Канттын «Таза акылдын сынында» (1781) эмгегинде алдыңкы орунга ээ болот. Аристотелдин айтуусу боюнча, Антиномия дүйнө бирдиктүү бүтүндүк катары ой жүгүртүү аракетиинде адамдын акыл-эсинде пайда болот. Антиномия жөнүндөгү Канттын окуусу диалектикалык логиканын фундаменталдык өбөлгөсү катары немис классикалык идеализми тарабынан ар тараптуу өнүккөн. Гегелдин диалектикасында Антиномия түшүнүгү карама-каршылыктын синтетикалык түшүнүгү болуп кайра түзүлөт.
Эпидемия
Эпидемияга даярдык
Кийинки баскыч – өзгөчө кырдаалга иш жүзүндө жооп кылуу. Америкалык баяндамачы Майкл Герсондун 2015-жылдагы маалыматы боюнча, мындай өзгөчө кырдаалга жооп кылуу үчүн АКШнын аскер күчтөрү менен НАТОнун гана орошон мүмкүнчүлүгү бар.
Мындай чаралар адатта социалдык/тулку-бойлук аралык, карым-катнашты катуу көзөмөлдөө, өзүн-өзү обочолонтуу үчүн сунуштар сыяктуу дары-дармексиз кийлигишүүнү жана тиешелүү жекече сактануу каражаттарын да (мисалы, бет кап, мээлей жана илдеттин жайылышына бөгөт болуучу заттык тоскоолдуктар) камтыйт.
Себептери
Инфекцияны козгогуч бир нече өзгөрүүлөргө учурап, андан кийин эпидемияны пайда кылат. Бул өзгөрүүлөргө төмөнкүлөр кирет:
Эпидемиялык илдет жугуштуу болушу шарт эмес   жана бул термин Батыш Нилдеги калтыратмада   жана семирип кетүү эпидемиясында да колдонулган (мисалы, Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму тарабынан).
Эпидемиянын чыгышын тескеген шарттар булганган суу сыяктуу инфекция жуккан тамак-аш азыктарын, илдеттерди таркаткычтар - келемиштер же чиркейлер сыяктуу кээ бир жаныбарлардын популяцияларынын көчүп-конуусун камтыйт.
Айрым эпидемиялар белгилүү мезгилдерде болуп өтөт. Мисалы, көк жөтөл жаз мезгилинде пайда болсо, ал эми кызамык эки эпидемияны (бири кышында, бири март айында) пайда кылат.
Сасык тумоо, суук тийүү жана тамак оору сыяктуу жогорку дем алуу жолдорунун бөлөк оорулары негизинен кыш мезгилинде болот.
Биринен кийин бири келген эпидемияларда жабыр тарткандардын да жана каза болгондордун да саны жагынан айырмачылык бар: удаалаш эпидемиялардын оордугу 5-10 жыл ичинде бирде кычап, бирде басащдап турду.
Жалпы очоктон дүрт этиши
Эпидемия жалпы очоктон дүрт эткенде жабыркаган адамдар жалпы козгогучтун таасирине дуушар болушкан. Эгер таасир бирин-серин болуп, бардык жабыркаган адамдарда оору бир инкубациялык курс учурунда жана бир жолу байланышкандан кийин уланса, анда муну чекиттүү очоктон чыккан деп атоого болот. Эгерде таасир үзгүлтүксүз же өзгөрүлмө болсо, анда аны ошого жараша илдеттин үзгүлтүксүз же үзгүлтүктүү дүрт этиши деп атоого болот.
Таралуучу эпидемия
Таралуучу эпидемияда оору адамдан адамга жугат. Жабыркаган кишилер оорунун оз алдынча ташуучуларына айланышы мүмкүн, бул илдеттин андан ары таралышына алып келет.
Сары-Таш хальцедон кени
Сары-Таш хальцедон кени — Баткен районунда, Шураб шаарынан 10 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 1700 м бийиктикте. 1957-ж. табылган. Хальцедондун экзогендик топтолушу бор жана палеоген тоотек катмарларынын контактысында табылган. Хальцедон тоголоктолгон секреция, желвак, жеод сымал. Хальцедондук пайда болуулардын жекече өлчөмү 35–50 см жетет. Хальцедондун өңү сүттөй ак, саргыч жана көгүш түстө. Зергерлик кооз-таш катары колдонулушу мүмкүн.
Эпидемия
Таралуучу эпидемия
Көптөгөн эпидемиялар жалпы очоктун да, жайылып жаткан эпидемиялардын да мүнөздөмөлөрүнө ээ болот. Мындай түрлөрдү кээде аралаш эпидемиялар деп аташат.
Мисалы, жалпы очоктун таасирине дуушар болгондон кийин бир кишиден экинчисине экинчи жолу жугушу мүмкүн, же айлана-чөйрөнүн таркаткычтары зооноздук козгогучту жайылтышы ыктымал.