cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азирет
Жоо кылычын байланып (Саякбай Каралаев, 1. 31).
Кыргыздардын диний уламыштарында көбүнчө Азирет Алинин ысмы менен байланыштырылат (Азирети Алинин кылычы — күн желеси). Али ибн Аби Талиб (биздин замандын 7-к.) — такыба халифтердин төртүнчүсү, Мухаммед пайгамбардын аталаш тууганы жана күйөө баласы (Фатиманын жубайы), исламдын бир агымын туткан шейиттердин ыйык жол башчысы, башкы пайгамбары. А. көптөгөн жеңиштүү согуштарды башынан өткөргөн, кийин душмандардын колунан кайгылуу өлүмгө дуушар болуп, анын сөөгү коюлган көрүстөн — бейит шейиттер сыйына турган ыйык жайга айланат. Кыргыздардын кээде Азирет Алиге сыйынып калуусунун себеби жоокерчилик доор менен шартталышы ыктымал.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Гиалонемалар
Гиалонемалар (лат. Hyalonematidae) — былпылдактардын бир уруусу.
Бурканчылык кыргыздарда
Азыркы учурда бурканчылыкты тутунган кыргыздар негизинен КЭРдин Фуйүй жана Тарбагатайлык аймагындагы кыргыздары деп айтылып келет. Бирок, бурканчылыктын калдыктары азыркы Кыргыз Республикасында да сакталып калганы маалым. Мисалы, Ысык-Ата районундагы айылдарда буркан деген сөз 9-кылымда тибет бакшылары таштын бетине ойуп кетишкен Буркандын сүрөтүнө колдонушаары белгилүү.
Уставдык капитал
Уставдык капитал же уставдык фонд — уюштуруу документтеринде же мыйзамдарда аныкталган көлөмдө анын ишмердүүлүгүн камсыз кылуу үчүн кээбир коммерциялык уюмдардын түрүн (чарбачылык коомдорду, шериктештиктерди) түзүүдө мүлккө карата салымдардын (акча түрүндө) жыйындысы.
Гиарлар
Гиарлар (лат. Euryzygomatomys) — кемиргич айбандардын бир уруусу.
“Каныбек” (роман)
“КАНЫБЕК” – К. Жантөшевдин кыргыз фольклоруна болгон мамилеси биринчи муундагы кыргыз жазуучуларынын өкүлдөрүнө караганда айрыкча бир кырдаалдар менен айырмаланып турат. Дегеле жазуучунун фольклорго мамилесин ажыратып, жиктеп, этаптарга бөлүп көрсөтүү мүмкүн эмес.
Фольклордук аң-сезимдин стихиясы жазуучунун бүткүл чыгармачылык жолун бирдей эле даражада аралап өтөт десек болот, башкачараак айтсак, К. Жантөшев жаралышынан импровизатор-айтуучу, бирок жазма түрүндөгү импровизатор. Импровизатордук касиет: сюжеттик чиелеништерде, баяндоонун коюлушунда, макал-лакаптардын, уйкаш сөздөрдүн жамакталышында, атайын кооздукка, сулуулукка, чечендикке басым коюлган сүрөттөөлөрдө, ар бир окуянын акыл-насаатчыл жыйынтыгында,  ачык эле сезилген. Жазуучунун элдин турушуна, тарыхый окуяларга жасаган эстетикалык мамилеси анын негизги китеби “Каныбек” романынан көрүнгөн. Мындагы бардык маселе, барып-келип, адамды сүрөттөөгө, анын ички табиятын ачууга байланыштуу. Фольклордук адам менен реалисттик адабияттагы адамдын ортосунда көз кайкыган дистанция жатат. Мындай деп айтууга буларды бири-бирине карама-каршы коюу, же бирин басмырлап, бирин көкөлөтүүгө жатпайт. Эми бир аз учурга реалдуу картинаны көз алдыга келтиреличи, жаңы гана фольклордон бүчүрлөп, бөлүнүп чоң реалисттик көркөм дүйнөнү тааный элек, тааныса да чала-моңол, “чөп башылап” билген жаш адабияттын өкүлү биринчи жолу роман жазууга киришкен. Роман өткөн каардуу заманда жашаган кулдун оор тагдыры, кыйын турмушу жөнүндө. Өткөн турмушту, анын татаал социалдык, экономикалык, коомдук кубулуштарын, ошол учурда жашаган адамдардын кулк-мүнөзүн, нравасын, умтулуш ой-тилектерин, келечек үчүн күрөшүн, өз заманынын алдыңкы адамынын образын бардык тараптан шайкеш сүрөттөө үчүн жалгыз табигый таланттын жетишсиздеги түшүнүктүү. Турмуштук кеңири “багаж”, жалпы эрудиция жөнүндө айтпай эле коёлу, автор ориентация ала турган, өзүнүн издемчил тынымсыз аракетине таяна турган, кандайдыр бир күчтүү эстетикалык өбөлгөлөр да зарыл эмеспи. Маселен, азыр сөз жүрүп жаткан К. Жантөшев Каныбектин образын сүрөттөөдө кандай көркөмдүк факторлорго таянат эле? Албетте, биринчи иретте – фольклорго. Мында таң кала турган же бүшүркөй турган эч нерсе жок. Турмушту тарыхый документалдык материалдын негизинде иликтеп үйрөнүү үчүн жазуучуда мүмкүнчүлүк аз болчу. Ырас, ал учурда автордун алдында тарыхый роман жазуу милдети турган эмес. Бирок өткөн тарыхый турмушту реалдуу чагылдыруу ар бир автордон так жана терең историзмди талап этери шексиз.
Коом таануу илимдеринин ал мезгилдеги деңгээли дагы жазуучуга жарытылуу көмөк көрсөтө албады. Өткөн кылымдагы кыргыз элинин турмушун иликтөө маселеси да ал учурда жарытылуу түрдө колго алына элек болчу. Мына ошондуктан эски доордун реалдуу турмуштук картинасын жаратууда автордун таянар бирден-бир тоосу – бул эл оозунда айтылган ар түрдүү аңгеме-кептер, уламыштар, поэтикалык материалдар болду. Ушундан улам Каныбектин жеке адамдык касиет, сапаттарын сүрөттөөдө анын принциптеринин айкын издери жатканы таң каларлык иш эмес. Мындайча айтуу К. Жантөшевдин жазуучулук ыгына түшүрүп, ал жараткан образдын эстетикалык баасын төмөндөтүүгө эч жатпайт. Андан көрө, автор ошол фольклордук ыгын канчалык терең сактап, канчалык анын байыркы нугун таза кармай алса, анын түзгөн образы ошончолук таасирдүү жана өзүнүн максаттуу чекитине жетип турат, ал эми эстетикалык нуктан чыгып, эпостук нукта жаралып калган көркөмдүк системага кайрадан кайрылып, таза психологиялык, социалдык жышаандарды кошо баштаганда каарман жасалмалуу тарта баштайт деп айтсак ылайыктуу болот. Бул тезистин маанисин байкаш үчүн романдын 1939–41-жылкы редакциясы менен кийинки 1972-жылкы жазуучунун чыгармалар жыйнагына кирген редакциясынан бир эпизодду салыштыруу жетиштүү.
Автор каарман канчалык көп кыйынчылыктарды, тоскоолдуктарды жеңип чыкса, ал ошончолук баатырлыктын наамына атак-даңкка ээ болот. Дал ушул көркөмдүк этикет ар дайым жазуучунун көз алдында турду. Бул үчүн автор күнөөлүү эмес, ал өзүнүн закондуу жолу менен баратты. Натыйжада ошол көркөмдүк принциптердин негизинде жаңыдан тороло баштаган адабиятта роман жанрынын өзүнчө бир үлгүсүн жараткан. Ал үлгү байыркы эпиканын көп катмарлуу дүйнөсүнүн тереңинен чыгып, бүгүнкү реалисттик прозага карата ишенимдүү көпүрө салган.
Жогорку нерв иши
Жогорку нерв иши — сырткы жана ички чөйрөнүн өзгөрүүлөрүнө организмдин толук ыңгайлануусун камсыз кылуучу борбордук нерв системасынын жогорку бөлүктөрүнүн (чоң жарым шарлардын кыртышы жана кыртыш астындагы борборлордун) биргелешкен аракети. Жогорку нерв иши түшүнүгүн физиологияга И П. Павлов киргизген. И. П. Павловго чейин физиологдордун дээрлик көпчүлүгү организмдин иши — органдардын ишинин суммасы, ар бир органдардын иши анын клеткаларынын ишинин суммасы, ал эми ар бир клетканын негизги касиеттери туруктуу, ошондуктан чөйрөнүн таасири козгогон организмдин реакциялары орган жана клеткалардын туруктуу ишмерлиги менен мүнөздөлөт дешкен. Мындай метафизикалык пикир физиологиялык изилдөөлөрдүн методикасын жана анын илимнй негиздерин өөрчүтүүгө тоскөол болгон. И. П. Павлов жана анын окуучулары организмдин кадимки абалында өтүүчү физиологиялык процесстерин изилдөө үчүн чөйрө менен нормалдуу байланышта турган дени соо жаныбарларга эксперимент жасашкан (мисалы, дени таза иттин шилекейин алуу үчүн шилекей бездин түтүкчөсүн сыртка чыгаруу, фистула операциясын жасоо).
Ушундай изилдөөнүн негизинде организмдеги физиологиялык процесстерди жөнгө салууда нерв системасы орчундуу ролго ээ экендиги аныкталган. Ошондой эле психикалык активдүүлүктүн бүткүл формасы (буга адамдын аң-сезими да кирет) — Жогорку нерв ишинин элементтери. Орус окумуштуусу И. М. Сеченовдун 1863-ж. чыккан «Мээнин рефлекстери» деген китебинде психикалык иш-аракеттер рефлекстер менен байланыштуу экендигин материалисттик көз караш менен далилдеген. Татаал түзүлүштөгү жаныбарлардын Жогорку нерв ишинин негизи — борбордук нерв системасынын жогорку бөлүктөрү иштеп чыккан шарттуу жана шартсыз рефлекстер. Жогорку нерв иши учурунда мээнин дээрлик көпчүлүк бөлүгү тыгыз байланышта жана өз ара аракетте болуп, баары чогуу иштешет. Организмдин тышкы чөйрөгө ыңгайланышы, ар кыл шарттуу рефлекстердин пайда болушу жана жоголушу менен жүзөгө ашат. И. П. Павлов Жогорку нерв ишинин негазги закондорунун бири болгон шарттуу рефлекстерди изилдеп, алардын кайсы мезгилде, кандай түрдө, кантип пайда болорун далилдеген. Шарттуу рефлекстерди жаратуу үчүн борбордук нерв системасында алгач анын эң жогорку өсүү баскычында туруучу мээ кыртышындагы нейрондор, шарттуу сигналдарды кабыл алуучу сезгич нерв клеткалары менен шартсыз рефлекстердин борборунун аралыгында убактылуу нерв байланыштары (ассоциациялар) түзүлөт. Бирок бул процесстин алдында организм өзүнө таасир тийгизген чөйрөнүн көп сандаган дүүлүктүргүчтөрүнүн ичинен эң керектүүсүн ылгайт да, борбордук нерв системада ушул гана сигналдык таасирге байланышкан алгачкы козголуу пайда болгон. Ал убактылуу нерв байланышын жаратууга жана шарттуу рефлекстерди пайда кылууга гана түрткү болбостон, келечектеги организмдин жашоосунда да чоң салымы бар.
Мисалы, тамактануунун алдында тамак-аштын жыты, идиш-аяктын добушу ж. башкадандан алгачкы козголуу пайда болуп, ал тамактанууну эңсетет, шилекей агат, акырында тамактануу аракети башталат. Демек, бул учурда алгачкы ковголуу тамактануу рефлекстеринин толук өлчөмдө жана жагдайлуу болуусуна себепкер болот. Шарттуу сигнал канчалык күчтүү болсо, рефлекс ошончолук тез пайда болот. Жогорку нерв ишинин татаал процесстеринин бири — динамикалык стереотип (тышкы жана ички чөйрөнүн таасирине жараша бир канча нерв борборлорунун козголуусу, аракети, башкача айтканда биринен сала бири өтөлүүчү шарттуу рефлекстер). Динамикалык стереотиптин бирден бир өзгөчөлүгү — анын автономиялуулугу. Жетилген стереотиптик реакция учурунда шарттуу дүүлүктүргүчтөрдүн убакытка жараша орун алмашуусу, алардын күчүнүн бир аз өзгөрүшү натыйжа бербейт. Ушуга байланыштуу динамикалык стереотип организмдин чөйрөгө ыңгайлануусуна дурусураак шарт түзөт. Динамикалык стереотипке адамдын өнөкөтү, күндөлүк режими, өндүрүштө жөндөмдүүлүгү кирет, бул жеке организм үчүн өтө зарыл. Шарттуу рефлекстердеги убактылуу нерв байланыштары шартсыз рефлекстер менен бекемделип турбаса, ассоциациялар убактылуу жоголуп кетет. Ал тормоздоо процессине байланыштуу. Чындыгында шарттуу рефлекстер жоголуп жана жаңыдан жаралып турбаса организмдин жашоосу мүмкүн эмес, анткени чөйрөнүн өзгөрүүсүнө жараша организм өзүнүн функцияларын (шарттуу рефлекстерин) өзгөртүп турушу керек. Демек, тормоздоо процесси организмдин жашоосуна бирден бир керектүү шарт түзүп турат. Тормоздоо процесси шарттуу жана шартсыз тормоздоо болуп экиге бөлүнөт. Шарттуу тормоздоо басаңдатуучу, кечиктирүүчү, дифференциялоочу болуп айырмаланат. Булардын жардамы менен шарттуу рефлекстердин убактылуу жоголушу, алардын керектүү убакытта гана пайда болушу, чөйрөнүн көптөгөн окшош дүүлүктүргүчтөрүн бири биринен ажыратуу мүмкүнчүлүктөрү түзүлөт.
Жогорку нерв иши жарым шарлардын мээ кыртышындагы жана аларга жакын жайгашкан нейрондордо өтүүчү процесс, ал мээнин анализ жана синтез ишмердүүлүгүн айкындайт. Жогорку нерв ишинин айбанат дүйнөсүндө да мааниси бар, бирок тарыхый өнүгүүнүн негизинде ал өзгөрүп кеткен. Омурткасыз жана жөнөкөй омурткалуу жаныбарларда нерв клеткалары чачкын жайгашып, функциялык мүмкүнчүлүгү да ченемдүү болгондуктан, жөнөкөй шартсыз рефлекстер жана инстинктг тер үстөмдүк кылат. Эволюциялык өнүгүүнүн жогорку баскычындагы жаныбарларда (айрыкча сүт эмүүчүлөрдө) өз ара байланыштары да татаалданган. Аларда шарттуу рефлекстер тез жаралып, шарттуу жана шартсыз рефлекстердин айкалышынан турган Жогорку нерв иши басымдуулук кылат. Мында шарттуу рефлекстер татаалданып, организмдин чөйрөгө ыңгайлануусунун активдүү каражатына айланат. Кишинин Жогорку нерв ишине жаныбарларга да таандык биринчи сигналдык системадан тышкары экинчи сиг-налдык система (сүйлөө) мүнөздүү (к. Сигналдык система). Кишинин Жогорку нерв иши анын нерв системасынын жеке өзгөчөлүгүнө көз каранды. Бул өзгөчөлүктөрдүн жыйындысы индивиддин тукум куугучтук өзгөчөлүгүнөн, турмуш тажырыйбасынан келип чыгып, нерв ишинин тиби деп аталат. И. П. Павлов Жогорку нерв ишин 4 негизги типке бөлгөн:
Организмдин тышкы чөйрөгө ыңгайлануусу жана ооруга туруктуулугу нерв системасынын тибине жараша болот. Нерв системасы күчтүү, токтоо болгон типте невроздор көп учурабайт. Турмуштун татаал абалдары күчсүз типтеги кишилердин Жогорку нерв ишин бат бузат. Жогорку нерв ишинин патологиялык бузулууларынын себептерине түрдүү уулануу, жугуштуу оорулар, тышкы чөйрөнүн жагымсыз шарттары жана башка кирет. Жогорку нерв ишинин патологиялык абалдарын жоготуу үчүн эс алуу, орун алмаштыруу, эмгек менен эс алууну айкалыштыруу зарыл, аны алдын алууда организмди чыңдоо менен бирге нерв системасын такай машыктыруунун мааниси чоң.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Гибберихт сымалдуулар
Гибберихт сымалдуулар (лат. Gibberichthyidae) — океан балыктарынын бир тукуму.
Кара-Жыгач (Базар-Коргон району)
Кара-Жыгач (Кара-Жыгач) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Базар-коргон районундагы айыл. Кеңеш айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 040 киши.
Азиреттин Кара-Тоо
Азиреттин Кара-Тоо— топоним. Тоолуу, бөксөлүү жер. Алтайдан көчүп келгенден кийин Таласка орношконго чейин Манас эли менен Азиреттин Кара-Тоону жердеп турган (Сагымбай Орозбаков, 2. 152, 205, 275, 359, 360, 381).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Өтмө маани
Өтмө маани– сөздөрдүн өз маанисинен башка мааниге өтүп, баштапкы маанисинен башка нерселерди түшүндүрүп калышы. Маселен адамга карата “жылан экенсиң” десек, кадимки сойлоочу жаныбар жыланды эмес, адамдын жыланга окшогон мүнөзүн, иш-аракетин туюнтуп жатат. Өтмө маани топтун түрлөрүндө болот. Ар түрдүү коомдо сөздөрдүн Өтмө мааниси өзгөрүп кетиши да мүмкүн, ошондой эле ал башка тилдердин эсебинен да байып турат.Автор Эсенбаев Жанболот
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Лемурлар
Лемурлар (Lemuridae) – приматтар түркүмүндөгү чала маймылдар тукуму. Дене узундугу 13–25 смден (кидик лемурлар) 50 смге (кыска лемурлар) жетет. Арткы буттары алдынкысынан узунураак, тырмактуу. Жүнү калың, кара, күрөң, боз же саргыч, куйругу бир түстө, кээде туурасынан кеткен ачык жана кочкул жүндөрү болот. Тумшугу узун, тиши 36, кээде 32, 4–5тен муруту, 1–2 жуп сүт бездери (желини) бар, көзү чоң. Түнкүсүн жана күүгүмдө, кээде күндүз азыгын издейт. Кургакчыл жылдары 2 түрү чээнге кирет. Тропик токойлорунда жашайт. Дарак бутагында, жерде тобу же үйүрү менен, жалгыздан жана жубу мн жүрүшөт. Жыгач бактарына жалбырактан, чөптөн уя жасайт. 1–3 тү (кээде 4) тууйт. Тукумуна эркеги да, ургаачысы да кам көрөт. Ылгабай азыктанат, курт-кумурска, майда жаныбарларды, өсүмдүк мөмөсү менен уругун жейт. Лемурлардын 6 урууга кирген 14 түрү бар. Саны азайып кеткендиктен, ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
Кичи-Арал
Кичи-Арал — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Көк-Ой айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 253 киши.
Макенбаев, Мелис
Кыскача өмүр таржымакалы
Мелис Макенбаев 1954-жылы 15-октябрда Кыргызстандын Ысык-Көл облусуна караштуу Балыкчы (ал кезде Рыбачы) шаарында төрөлгөн. Толук эмес орто мектепти ошол шаарда окуган.
8-классты аяктаган соң, Чуйков атындагы сүрөтчүлөр окуу жайына келип кирет. Бирок, аны толук аяктаган эмес.
1972-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин) филология факультетине кирип, аны 1977-жылы аяктаган.
Эмгек жолун 1978-жылы «Ленинчил жаш» гезитинде кабарчы болуп иштөө менен баштаган. Ал гезитте 1980-жылга чейин иштеген.
Ошол жылдары Бишкек шаарында "Тоо жылдыздары" ийримине да катышкан.
1990-жылдары ал ар кайсы жерде жүрүп, түркүн иштерди жасаган. Сокмо согуп, шыбакчы да болгон. Эки жолу абакка да түшкөн.
Экинчи ирет жети жылдык абактан чыккан соң ичкиликти токтотуп, кайрадан жазуучулукка киришкен.
1987-жылы белгисиз  бирөөдөн жүрөгүнө жарат алат. Ошол жаратынын кесепетинен калган өмүрүндө кыйналып жүргөн.
2002-жылдын 21-апрелинде Кыргызстанда мезгилсиз дүйнөдөн кайткан.анын аркасында бир уулу жана келинчеги калган.уулу Арген 1997.15.08  быйыл18 жашта азыркы тапта баласы Аскер кызматында.
Кыргыз адабиятындагы орду
Мелис Макенбаев пост-советтик Кыргызстандагы абак турмушун ар тараптуу чагылдырган бирден-бир жазуучу болгон.
1982-жылы алгачкы «Балалык» аттуу повести «Ала-Тоо» журналында жарык көргөн.
2001-жылы «Баатырлар эмнеден өлөт» аттуу китебин жарыялаган.
Абак турмушуна жана абакка жатып чыккан кишилердин тагдырына арналган он чакты романы жарык көргөн.
«Шамал түнөгөн шаар» аттуу романы кол жазма түрүндө сакталып калган.
Наамдары. Сыйлыктары. Мүчөлүгү
1982-жылы алгачкы «Балалык» аттуу повести «Ала-Тоо» журналында басылып чыгып, ал үчүн Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты наамын алган.
2001-жылы «Баатырлар эмнеден өлөт» аттуу китеби үчүн «Түгөлбай ата» коомунун сыйлыгынын лауреаты болгон.
1994-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
«Нурборбор» чыгармачыл жаштар бирикмесинин «Ардактуу мүчөсү».
Тагдырындагы окуялары. Бейнеси
Мелис Макенбаев эки жолу түрмөгө отурат. Биринчисинде жети жарым ай, экинчисинде үч жыл. Экинчи кесилген кезде жазуучунун курагы отуз жетиде экен. Кыркка чыкканда түрмөдөн чыгып, элүүгө толо электе дүйнөдөн өткөн.
Мелис Макенбаев эки жолу үйлөнүп, Бир Баласы бар Мелисов Арген. Бир ирет апасы: “Жакшынакай эле келинчегиң турат, жөн жаша!” – дегенине: “Мага түз жүргөн, тамагымды жасап, көйнөгүмдү жууган аял эмес, балким мага зек аял керектир”, – деп жооп берип, аябай тил укканын туугандары айтышкан.
Мелис Макенбаев тапкан акчасына кийим алганды жакшы көрчү дешет. Бирок, тез эле купайке кийип келип калчу экен. Көрсө аны көчөдө жүргөн селсаяктарга берип же жерде томолонуп жаткан бирөөнүн үстүнө жаап койчу дешет.
Журналист Данияр Исановго Мелис Макенбаевдин айткандарынан:
"Маселен, мен бир чыгарма жазам деп бомждор менен кошо аралашып жашаган күндөр болду. Атургай бир ирет денесин саткан сойкулардын бирин сатып алып мейманканада таң аткыча анын арманын диктофонго жаздырып, анан эртеси роман жазгам. Жазуучу чыгарма жаратыш үчүн ошол окуя менен кошо жашай билүүгө тийиш! — деди".
Жарык көрбөй калган акыркы ыры
Келген кезде эшик кагып акыр саат, Коштошкону келээр бекен таанышым. Дарманы жок кебетемди табалап, Кандай ойдо калаар экен душманым. Кабарымды угаар замат шашылып, Чогулабы баш жагыма балдарым. Же болбосо таарынычы күч алып, Көрсөтүшөөр пендечилик кыялын. Калган-каткан сезимимди тебелеп, Өмүр кечи батып барат кантейин. Күрөш менен өткөн күндөр эсимде, Эл журтума мээнет кылдым анчейин.
Кыргыз тилинде
5.08.1997ж
Ал тууралуу адабият
Мелис Макенбаевдин чыгармачылыгына арналган алгачкы илимий диссертацияны Мира Сыдыкбаева айым (ал Кыргызстанда 1963-жылы 6-ноябрда туулган) жазып, ийгиликтүү коргогон жана филология илимдеринин кандидаты наамын алган.
Бронхоэктаз
Бронхоэктаз — бронхтун айрым бөлүктөрүнүн кеңейиши жана деформацияланышы менен мүнөздөлгөн дем алуу органдарынын оорусу.
Бронхоэктаздын бөлүнүшү
Бронхоэктаз тубаса жана кийин пайда болгон болуп бөлүнөт. Тубаса бронхоэкстаз аз кезигет. Кийин пайда болгон бронхоэкстазга өнөкөт бронхит, өпкөнүн сезгениши, сасык тумоо, балдардын жугуштуу оорулары (көк жөтөл, кызылча) жана башка себеп болот. Сезгенишинде анын булчуңдуу кабыгы какырык толуп, ошол учурда жөтөлгөндө пайда болгон басым анын капталына таасир этип кеңейтет.
Оорудун өтүшү жана белгилери
Оорунун эң алгачкы белгилери сезилгенден баштап, өтүшүп кеткенге чейин үч стадияга бөлүнөт. Биринчи стадиясында бронхтордун ички былжыр чели сезгенет. Экинчи стадиясында бронхтун бардык катмары жабыркап анын тегерегиндеги катмарга чейин жетет. Үчүнчү стадиясында сезгенүү бронхтордон өтүп өпкөнүн ткандарына жайылып, өпкөнүн өнөкөт ириң оорусуна окшоштук байкалат. Анын өнөкөт түрү улам күчөйт. Аз сандагы, көлөмү кичине бронхоэкстаз көпкө билинбейт. Көлөмү чоңоюп, көбөйүп кеткенде, оорулуу чыйрыгып, катуу жөтөлө баштайт. Ириңдүү, сасык какырык өтө көп (айрыкча эртең менен) бөлүнөт (кээде суткасына 1 лге жетет). Күчөп кеткенде кан түкүрөт. Оору күчөп турган мезгилде ооруканага жаткырылат. Сезгенүү процесси басаңдап калганда, эң оболу догдурдун көзөмөлү менен бронхтордон какырыкты чыгаруучу дарылоо жүргүзүлөт.
Дарылоо
Курортто, санаторийде дарылануу сунуш кылынат, ошондой эле жалпы организмди чыңоо зарыл. Бронхтордун бир жагы белгилүү өлчөмдө жабыркаса хирургиялык жол менен дарылайт. Бронхоэктазды алдын алууда дем алуу органдарынын катуу кармаган жана өнөкөт ооруларын өз убагында туура дарылоо зарыл. Бронхтун сезгенүүсүн күчөп кетүүдөн алдын алууда эмгек гигиенасын сактоо, дем алуу гимнастикасын жасоо жана витаминдүү тамактануунун мааниси чоң.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Толщуга (дарыя)
Толщуга — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вига дарыясынын оң жээгинен 32 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Үстөмдүк абал
Үстөмдүк абал (лат. dominantis – бийлик кылуучу) – атаандаштыкка чечүүчү таасир берип, башка чарба субъекттеринин базарга ээлик кылуусуна бөгөт койгон белгилүү бир товарды базарга чыгаруучу чарба субъектисинин үстөмдүүлүк абалы. Эгер чарба субъектисинин базардагы тийешелүү товар боюнча үлүшү 35 пайыздан же жыл сайын КР мамлекеттик жекебасарлыкка каршы органы тарабынан белгиленүүчү чектен ашык болсо, үстөмдүк кылуучу деп таанылат.
Кыргызстандын падышачылык мезгилдеги администрациялык бөлүнүшү
Кыргызстандын падышачылык мезгилдеги администрациялык бөлүнүшү — Россия империясынын курамындагы Кыргызстандын администрациялык-аймактык түзүлүшү; падыша өкмөтүнүн башкаруу системасы. Россия империясы Кыргызстанды толук каратып алып, өзүнүн башкаруу системасын киргизген. Алгачкылардан болуп орус бийлигин тааныган бугу уруусу 1862-жылы Батыш Сибирь генералгубернаторлугуна караштуу Семей областынын Ала-Тоо (Алатау, Алатав) округуна кабыл алынган. 1865-жылы февралда Түркстан областы түзүлүп, ага Ысык-Көл, Чүй, Талас, Кетмен-Төбө өрөөндөрү, кийинчерээк Борбордук Теңир-Тоо караган. Түркстан областынын алгачкы аскер губернаторлугуна генерал М. Г. Черняев дайындалган. 1867-жылы 11-июлда падыша өкмөтүнүн «Жети-Суу (Семиречье) жана Сыр-Дарыя областарын башкаруу жөнүндөгү убактылуу жобосу» менен Түркстан генерал-губернаторлугуна айланып, анын чегинде Сыр-Дарыя (борбору Ташкент) жана Жети-Суу (борбору Верный) областы пайда болгон. түндүк Кыргызстан Жети-Суу областына карап, Ысык-Көл жана Токмок уезддери уюшулган. Кокон хандыгы жоюлган соң (1876), анын аймагында Фергана (борбору Жаңы Маргалаң), Самарканд (борбору Самарканд) областтары түзүлгөн. 1886-жылы 2-июнда «Түркстан аймагын башкаруу жөнүндө жобо» күчүнө кирет да, Түркстан генерал-губернаторлугу Түркстан крайы аталып, анын карамагына Самарканд, Сыр-Дарыя, Фергана областы кирген. Самарканд областына Хожент; Сыр-Дарыя областына Олуя-Ата; Фергана областына Кокон, Маргалаң, Анжиян, Наманган, Ош уезддери караган. Жети-Суу областы 1891-жылы 25-марттагы «Талаа (Степной) областтарын башкаруу жөнүндө жобого» ылайык Талаа (Степной) генералгубернаторлугуна, 1899-жылдан кайрадан Түркстан крайына кирген. Ысык-Көл жана Токмок уезддеринин ордуна Пржевальск, Пишпек уезддери уюшулуп, борбору Омск шаары болгон. Областтар уезддерге, уезддер болуштуктарга (волость) бөлүнүп, аларга айылдар караган. Кыргызстандын калкы 73 болуштукка бөлүнүп, аларды 3 жылдык мөөнөткө шайланган болуштар (айыл аксакалы) менен старчындар башкарган. Кыргызстанда башкаруу жарымжартылай аскердик мүнөздө болгон. Областтарды аскер губернаторлору башкарып, анын карамагына буйрук берүү, чарбалык жана сот бөлүмдөрүнөн турган областтык башкарма иштеген. Уезддердин башында уезддик начальниктер турган. Алардын көзөмөлү менен жергиликтүү манаптар, байлар болуштукка же старчындыкка шайланган. Болуштар падышалык чиновниктердин буйруктарынын аткарылышына, алык-салыктардын өз убагында жыйналышына көзөмөлдүк кылган. Старчындар болуштарга баш ийип, алардын көрсөтмөлөрүн аткарган. Жергиликтүү бийликти жүргүзүүгө айыл аксакалдары, бийлер, казылар катышкан.
Азоо-бел
Азоо-бел — топоним. Кытайлар кыргыздарды чаап, туш-тушка таратканда Ногойдун төрт баласынын бири, Алтайдагы калмактын арасына сүрүлгөн Жакып азган-тозгон 70 үйлүү элди чогултуп, жайлап турган жер (Сагымбай Орозбаков, 1. 50). Географиялык реалияда А.-Б.— Иле дарыясынын баш жагындагы жер.
Утулгус зайым
Утулгус зайым – белгиленген мөөнөт аралыгында баардык облигациялар боюнча киреше төлөнө турган утум зайымдарынын бир түрү.
Тува тили
Тыва тили (тыва дыл) - тывалардын (тува) тили. Тувага, Түштүк Сибирге, Урянхай крайына тараган.
Түрк тилдеринин уйгур тобуна кирет. Жазмасы орус алфавитинин негизинде.
Дорошевка (Давлекан району, Башкыртстан)
Дорошевка — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Сергиополь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 174 киши. Почта индекси — 453406, ОКАТО коду — 80222843002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Гиперплазия
Гиперплазия (жаңы лат. hyperplasia; байыркы грек. ὑπερ- — сыртынан- + πλάσις — түзүү, түзүлүү) — органдарда жана ткандарда структуралык элементтердин көбөйүп өсүшү. Ал органдардын функциясынын күчөшүнүн же ткандардын түрдүү патологиялык өзгөрүүсүнүн (сезгенүүлөрдө, ракка айлануу алдында) натыйжасында регенерация, гипертрофия убагында болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Утурлама вексель
Утурлама вексель – анын негизинде 2 жак бири-бирине карата кредитор да, карызкор да боло турган вексель. У. в. бул адамдар тарабынан алардын ортосунда түзүлгөн бүтүмдүн негизинде эмес, ушундай векселдерди банкта каттоо максатында берилет.
Гуань Чжун (легист)
Гуан Чжун, Гуань Иу (б. з. ч. 645-ж. өлгөн) – байыркы кытайлык саясий ишмер.
Легизмди негиздегендердин бири. Б. з. ч. 685-ж. Ци падышачылыгында биринчи министр болгон; мурастык аристократияны начарлатып, падыша бийлигин бекемдөө багытында бир кыйла реформаны ишке ашырган. Кытайдын тарыхында биринчи болуп мыйзамдардын негизинде, ал өлкөнү башкаруу концепциясын көтөргөн.
Гунаь Чжун айткандарынын негизинде өлгөндөн 300 жыл өткөндөн кийин «Гуань-изы» трактаты түзүлүп, даосизм, конфуциячылык ж. б. мектептердин көз караштары чагылдырылган.
Жуманалиев, Акылбек
Акылбек Жуманалиев (1944) - кыргыздын заманбап тарыхчысы, тарых илимдеринин доктору, профессор.
Кыскача өмүр таржымакалы
Акылбек Жуманалиев 1944-жылы 15-майда Кыргызстанда туулган. Чүй облусунун Кемин районуна караштуу Чоң-Кемин өрөөнүндөгү Туура-Суу айылында өскөн.
Илимий жана коомдук ишмердиги
2005-жылы Кемин аймагында № 57 Кемин шайлоо чөлкөмүнөн Кыргызстандын Жогорку Кеңешине депутаттыкка талапкердигин койгон.
2012-жылдын 11-февралында "Кыргыз Тарых Коому" уюмунун уюштуруу жыйынына катышкан.
Чыгыш поэзиясынан которгондору
Жапон поэзиясынын классиктери Мацуо Басё (1644-1694) менен Сайге (1118–1190) чыгармаларын орус тилинен кыргызчага которгон.
Сыйлыктары. Наамдары
...
Адабият
...
Wikipedia Zero
Кыргызстанда
Акысыз Уикипедия – zero.wikipedia.org жана m.wikipedia.org даректери аркылуу жеткиликтүү.
Жол азабы
Жол азабы — окуянын өнүгүшүндөгү өзүнчө бүрчөк, бөлүмдөгү туруктуу мүнөзгө ээ деталдык көрүнүштөрдүн бири.
Чөмүчтөн аттанган кол кырк күн, кырк түн тынымсыз жол жүрүп Алтай тоосун айланып өттү. Күн эсеби кырк бирге айланганда Кыргыл атка жүрө албай шайы кетет. Өзүнүн он башысы Бозуулга кыйналганын айтса кыялы чатак, өзү орой Бозуул катуу сөздөр айтып ак сакал адамды тилдеп коёт. Бозуулга таарынган Кыргыл колдун алды жагында жалгыз бараткан Манаска жетип, ага даттанат.
Манас анын сөзүн элес албай, чырды коюп, он башы улугуңа бар — деп, бастырып кетет. Дагы кыйла жерге баргандан кийин Манас бир кырга чыгып турнабай менен арттагы колду караса жетелөөдөн кош кетип, кош ат колдон бош кетип, ооган жакка баш кетип, адамдардын шайы бошоп калыптыр. Атка жүрө албай калгандарды атка таңып, кээсин жүктөп тыңдары артынан колду айдап алышканын көрөт. Муну көргөн Манас кол кырылып кетер, тыныгуу бербесек болбос деп шаша жөнөп, Алмамбетке артынан жете келип, элдин шайы кеткенин, Кыргыл арызданып келгенин айтып, элге тыныгуу берсек кантет? — деди эле, Алмамбет Кыргылга шылтоолоп өзүңдүн шайың кеткен го, колдун каны ким, мени кан шайлаганың жалган болсо өкүмүңдү өзүң ал! — деп кагып коюп, бастырып кетет. Манас Алмамбетке ыраазы болуп, өзүнүн ойлонбой иш кылып, кандык укугуна кийлигишкенине өкүнүп калды. Алмамбет дагы күндүк жол жүрүп, Шараптын кырына чыгып, дүрбү салып, колду караса элдин көбү жүрбөй, асты айдалып, арты байланып келет. Колдун чамасы чак экен, эми жүргөндө кырылып кетер деп ойлогон Алмамбет Кобулдунун өзөнүнө колду тыныгууга уруксат берди. Өзү Уркундун улуу дарыясын кечип өтүп, кытайдын кароолчу Куу өрдөгү жатчу көлгө, Ак кулжа жатчу белге, Мурадыл кароол кароочу чокуга чейин барып, чалгын чалып, Куу өрдөктүн, Ак кулжанын жоонун караанын көрүп кабарга кеткенин көрүп, эч кимди таппай Алмамбет кайра колго келди.
Сюжет Радлов жазып алган вариантта да, ошондой эле Валиханов жазып алган эпизоддо да жок. Бирок, Валиханов жазып алган эпизоддогу текстте Манас Жолойдун жылкысын тийгени бара жаткан жолдо Сары-Белдин жонунан кырчактын кызыл түлкүсү жолукканы эскерилет. Ал түлкү Жолойдун кубулган сулуу кызы, кароолчу экени айтылат. Бул ушул эпизоддогу кароолчу жандыктар (түлкү, өрдөк, кулжа) жөнүндөгү маалыматтарга үндөшүп турат.
Башка белгилүү манасчылардын варианттарында окуя негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын, көп деталдык белгилери окшош айтылат.
Гигантаксистер
Гигантаксистер (лат. Gigantactis macronema) — тереңде жашоочу кайырмакчы балыктардын бир уруусу.
Азырейил
Азырейил, Азраил, Израил— мусулман мифологиясындагы диний түшүнүк — жан алгыч, жан алуучу периште, ислам дининдеги негизги төрт периштенин бири (Жебиреил, Минал жана Исрафил менен тең ата). Бөлөк көптөгөн диний түшүнүктөр, касиеттүү күчтөр сыяктуу эле "Манас" эпосунда А. да жолугат: «Айбат менен караса Азырейил түсү бар» (Сагымбай Орозбаков, 2. 189). Уламыш боюнча А. адегенде кадимки эле катардагы периште болгон экен, бирок кудай топурактан Адам-Атаны жасай турган болгондо жердин катуу каршылык көрсөткөнүнө карабай топуракты күч менен жулуп алып барыптыр. Ошондо Алла-таала А-ди өлүмгө кожоюн кылып дайындаган имиш. Ал өтө зор, алп, көп сандаган буттары жана канаттары бар, төрт жүздүү, денеси тирүү адамдын саны канча болсо ошончо көздөр менен тилдерден турат. А. адамдардын тагдырын билет, бирок алардын ар биринин өлөр күнүн, мөөнөтүн билбейт. Кимдир бирөөнүн ичер суусу түгөнүп, көрөр күнү бүткөндө, жашоо мөөнөтү аяктап, өлөр убагы келгенде Алла-тааланын тагынын жанында өсүп турган дарактын күнү бүткөндүн ысмы бар жалбырагы үзүлүп каалгый учат. Мына ошондон соң А. кырк күндүн ичинде ал кишинин жаны менен денесин бири биринен ажыратууга, башкача айтканда жанын алууга милдеттүү. Такыбалардын жанын абайлап, кыйнабай тартат, ал эми күнөкөрлөр менен капырлардыкын кыйнап туруп сууруп алат. Адам баласы ар кандай ыкмалар менен А-ге каршылык көрсөтсө болот, бирок баары бир акыр аягында ар дайым А-дин жеңгени жеңген деп айтылат.
Байзак (Жумгал району)
Байзак — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Байзак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 5216 киши.
Утурлама дооарыз
Утурлама дооарыз – сот жүрүмүндө мурдагы арыз менен бирге кароо үчүн жоопкер тараптын доогер тарапка карата өзалдынча доо талабы; жоопкер тараптын коюлган доого каршы коргонуу каражаты. У. д. ишке кабыл алынат: эгер ал баштапкы доого тийиштүү болсо; эгер У. д. баштапкы дооарызды канагаттандырууну (толук же жарым-жартылай) жокко чыгарса; эгер У. д. менен баштапкы дооарыз өзара байланышта болуп, чогуу кароо сот териштирүүсүн тездете турган болсо.
Айба
Айба — "Манас" эпосундагы "Манас" эпосундагы кейипкер, кытай балбаны. Чоң казатта Чубак ыргыта сайган кытай баатыры Канжарколду атка мингизип алып кетмекчи болгондо, Ажыбай А-дан мурун жетип Канжарколдун башын кесип кетет (Саякбай Каралаев, 2. 192).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Гигантура сымалдуулар
Гигантура сымалдуулар (лат. Giganturidae) — балыктардын бир тукуму, буларга гигантуралар (уруусу) (лат. Gigantura), кадимки гигантура (G. vorax) кирет.
Утурлама соода
Утурлама соода – тышкы соода аткарымы, анын шарты ташып чыгарылган товарлардын бөлүгүнө же толук наркына импортчудан товарды сатып алууга экспортчунун утурмала милдеттенмесин карайт; бул милдеттенме соода-сатык жөнүндө бирдиктүү документте – макулдашууда же келишимде белгиленет. У. с-нын негизги түрлөрү: бартердик бүтүмдөр, утурлама сатып алуулар, жаңы моделдерди сатып алууда эскирген техниканы сатуу, компенсациялык макулдашуулар.
Кыргызстан журналисттер союзу
Кыргызстан журналисттер союзу — ыктыярдуу коомдук чыгармачыл уюм. 1959-жылы негизделген. Басма сөз, телекөрсөтүү, радиоуктурууга, журналист кадрларды даярдоо жана тарбиялоодогу алдынкы тажрыйбаларды жыйынтыктоо, ошондой эле жайылтуу максатын көздөйт. 13 чыгармачыл секция жана комиссия иштейт. Кыргызстан журналисттер союзунун Ош, Ысык-Көл, Нарын областтарында, республиканынын борборунда бөлүмдөрү иштеп, кийин алар Жалал-Абад, Баткен областында түзүлгөн союз башкармалыгынын алдындагы чыгармачыл фотостудия уюштурулган (1967). ММКларда эмгектенип жатышкан журналисттердин чыгармачылык жигердүүлүгүн, коомдо ойногон ролун күчөтүү максатында Кыргызстан журналисттер союзу республикалык газета-журналдардын редакциялары жана Телекөрсөтүү, радиоуктуруу мамлекеттик комитети менен бирдикте ар кандай багыттагы конкурстарды өткөрүп келген. Учурда Кыргызстан журналисттер союзунан башка Кыргызстан журналисттеринин профсоюзу, «Медиа өкүлчүлүк институту» сыяктуу өз алдынча аталган уюмдар түзүлгөн.
Мамадалиев Акылбек
Мамадалиев Акылбек - акын, журналист. Сузак районунун Кара-Дарыя айылында 1980-жылы 19-майда туулган.
1997-жылы Бишкектеги №5 Улуттук компьютердик гимназияны, 2002-жылы Ж.Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин журналистика факультетин бүтүргөн.
Эмгек жолун 1996-жылы «Жеткинчек» гезитинин кабарчысы болуп иштөө менен баштап, 2002-2004-жж. «Аалам», «Азия нуру», «Будь здоров» гезиттеринде кабарчы жана «Адеми» гезитинде башкы редактор, 2005-жылы Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысынын пресс-катчысы болуп иштеген. Учурда Москвадагы Кыргыз Респуб-ликасынын элчилигинин алдындагы «Мост дружбы» гезитинде редактор болуп иштеп келет.
Алгачкы «Ит турмуш» аттуу аңгемеси 1996-жылы «Кыргызстан маданияты» гезитинде жарык көргөн. Көптөгөн ырлары республикалык мезгилдүү басма сөздөрдө, адабий альманахтарда жарыяланган.
2009-жылы «Кусалык» ыр жыйнагы үчүн «Тургунбай Эргешов» атындагы республикалык адабий сыйлыктын лауреаты болгон.
2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Кусалык: Ырлар. - Б.: Улуттук китепкананын басмаканасы, 2009. - 48 б.
Кыргызстан калкынын ассамблеясы
Кыргызстан калкынын ассамблеясы — Кыргыз Республикасындагы массалык коомдук уюм. 1994-жылы 21—22январда Кыргызстан калкынын 1-курултайында уюшулган. Өзүнө бир нече улуттук-маданий борборду: «Иттипак» (уйгур), «Азери» (азербайжан), «Вайнах» (ингуш), «Ата-Журт» (карачай), «Филия» (грек), «Наздар» (чех), «Гармония» (орус), «Мзиури» (грузин), «Минги Тау» (кабарда-балкар), «Берегиня» (украин), «Отан» (казак), «Мидия» (күрд), «Менора» (еврей), «Барт» (чечен), «Романо-Дром» (цыган), «Свитанок» (беларус) ж. б. бириктирет. Ассамблеянын максаттары: коомду бириктирүүгө аракеттенүү, республиканынын бардык жашоочуларын баш коштуруу, улуттар аралык достукту бекемдөө, калктын рухий жана маданий кайра жаралуусуна жардам көрсөтүү, тилди, салтты жана үрп-адатты өнүктүрүү. 1994-жылы 26-сентябрда Бишкек достук үйү ачылып, Ассамблеянын областтык жана региондук бөлүмдөрү уюшулган. Ассамблея саясий ишмердүүлүгүндө Президент жана Өкмөт менен биргелешип иш жүргүзөт. Республикада улут аралык мамилелерди жөнгө салууда Ассамблеянын салымы зор.
Утурумдук (убактылуу) кармоо жайы
Утурумдук (убактылуу) кармоо жайы – аны жана үйбүлө мүчөлөрүн качкын катары таанууну суранган адамды КР мамлекеттик чегарасынан өткөрүүчү пунктта кармоочу жай.
Гидра
Гидра (лат. Hydra) — көңгөл жандыктардын бир өкүлү.
Утуш аманаты
Утуш аманаты – киреше үзгүлтүксүз жүргүзүлүүчү нуска боюнча утуш таризинде төлөнүүчү акча аманаты.
Гидрактиния
Гидрактиния (лат. Hydractinia) —  полиптердин бир уруусу.
Жакыпбеков Ашым
Жакыпбеков Ашым (1935–1994) - жазуучу, киносценарист жана котормочу.
Ашым Жакыпбек 1935-жылы 12-августта Киров районундагы Шекер айылында туулган. Айылында жана Суулуу-Маймактагы Ак-Чий орто мектебинен окуп, 1953-жылы Фрунзе шаарындагы №5 мектептен жетилүү аттестатын алат. 1958-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин Кыргыз филология факультетин аяктап, 1961-жылга чейин «Ала-Тоо» адабий журналында, 1961–1964-жж. Шекер айылындагы орто мектепте орус тили мугалими болуп эмгектенген. 1964-жылы Кыргыз ССР мамлекеттик басма комитетинде редактор-кеңешчи, 1965–1969-жж. «Мектеп» басмасынын Балдар жана жаштар адабияты редакциясынын башчысы, 1969–1972-жж. «Кыргызфильм» киностудиясынын башкы редакторунун орунбасары, 1972–1985-жж. Башкы редактору, 1987–1993-жж. «Кыргызстан маданияты» жумалыгынын башкы редакторунун орунбасары, 1993-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Бирик-кен улуттар уюму тарабынан кабыл алынган "Манас" эпосунун 1000 жылдыгын даярдоо, өткөрүү боюнча КР «Манас» мамлекеттик дирекциясында эпостор боюнча башкы адиси катары кыргыз маданиятына эмгек сиңирген. «Жаралуу көгүчкөн» аңгемелер жыйнагы 1961-жылы чыккан. Ашым Жакыпбековдун котормочулук өнөрү аркылуу кыргыз окурмандары С.Цвейг менен М.Лермонтовдун чыгармалары менен таанышса, 1977-жылы Ош драма театрында М.Горькийдин «Түпкүрдө» («На дне») пьесасы анын котормосунда коюлуп, чоң маданий жаңылык катары СССР маданият министрлигинин мыкты котормо үчүн сыйлыгы жана дип-лому ыйгарылган. Ч.Айтматовдун ондон ашык аңгеме, повесть, романдарын эне тилине которууда да кыргыз адабиятына албан кызмат өтөгөн. Ал жазган сценарийлердин негизинде «Ысык-Көлдүн кызгалдактары», «Көз кареги», «Айдагы жезкемпир» аттуу көркөм фильмдер тартылган. «Өнөр жөнүндө баян», «Каныбек», «Советтик Кыргызстан», «Чыңгыз Айтматов» тасмаларынын редактору. Жазуучунун «Теңири Манас» романы 1994-жылы жарык көрүп, авторуна көзү өткөндөн кийин Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган. Ал 1963-жылдан СССР Жазуучулар, 1975-жылдан СССР Кинематографисттер союзунун мүчөсү болгон. Ч.Айтматов атындагы эл аралык сыйлыктын лауреаты.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Жаралуу көгүчкөн: Аңгемелер. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1961. – 87 б.
Катаал багыт: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1966.– 162 б.
Биз атасыз өскөнбүз: Аңгемелер жана повесть.– Ф.: Кыргызстан, 1981. – 238 б.
Кыргыз жеринин жомоктору: Аңгемелер, киноповесттер.– Ф.: Мектеп, 1981. – 220 б.
Шаа-Ата: Жорго жомок. – Ф.: Адабият, 1990.– 28 б.
Теңири Манас: Роман. – Б.: Кыргызстан, 1995.– 560 б.
Шекерден Теңирге: А.Жакыпбековдун студенттик күндөлүктөрү. – Б.: Учкун, 2004. – 220 б.
Орус тилинде
Багровые облака: Рассказы. – Ф.: Мектеп, 1967. – 72 с.
Суровый путь: Рассказы и повесть – Ф.: Мектеп, 1975. – 144 с.
Лунная ведьма: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1985. – 80 с.
Башка элдердин тилдеринде
Биз атасыз өскөнбүз: Чыгармалар жыйнагы. – Түркия, 2008. – 190 б. – түрк.
КОТОРМОЛОРУ
'''Лермонтов М. Ю.''' Биздин замандын уулу. – Ф.: Мектеп, 1970. – 139 б.
'''Лермонтов М. Ю.''' Биздин замандын уулу. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 186 б.
'''Лермонтов М. Ю.''' Биздин замандын уулу. – Ф.: Адабият, 1989. – 224 б.
Каранбаш (Давлекан району, Башкыртстан)
Каранбаш — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Сергиополь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 178 киши. Почта индекси — 453406, ОКАТО коду — 80222843003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Утуш зайымы
Утуш зайымы – кирешеси утуш таризинде төлөнүүчү зайымдар.
Персия алма-четини
Персия алма-четини (Sorbus persica, Hedl) - Бийиктиги 5 м ге чейин жеткен дарак. Бир жылдык өркүндөрү кызгылтым-бозомук, түксүз же сейрек түктүү. Жалбырактары жөнөкөй эллипстей же узунча-ланцеттүү, узундугу – 5-8 см, туурасы – 4-6 см, анча терең эмес айчыктуу, калың, үстү жагы жылаңач, асты ак кийиздей түктүү, гүл тобу аз гүлдүү. Гүл сабы гүлдөгөн маалда ак кийиздей түктүү (булалуу), кийинчерээк жылаңачтанат. Желекчелери ак, түп жагына карай кууш. Мөмөсү шар сымал же сүйрү, саргыч- кызыл көгүлтүр мом катмарлуу.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Изилденбеген.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк Иран, Түркмөнстан (Борбордук Копетдаг), Памир- Алай жана Батыш Тянңшанң (Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан жана Тажикстан). Кыргызстанда: Талас, Кыргыз, Узун-Акмат, Фергана, Көкийримтоо жана Чыгыш Акшыйрак тоо кыркаларында кездешет. Кээбир жерлерде анын жакын аралыктарда өскөнүн гербарий чогултуудан божомолдосо болот.
Өсүү шарттары
Капчыгайлардын ичинде учурайт.
Саны
Өтө чектелген, жалгыздан учурайт.
Өстүрүү
1967-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Ботаникалык багында өстүрүлүп келет. Өсүмдүктүн өсүшү өтө начар. Гүл байлабайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Министрлер Советинин токтомунун негизинде 1975-жылдан бери мамлекеттик коргоого алынган. Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде (1985) катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн азыркы кездеги абалын аныктоо.Сакталып калган экземплярларын каттоого алып, Көкарт суусунун агымынын ортоңку нугунда (Тогузтороо району) ботаникалык заказник уюштурса, персия алма-четининен башка дагы сейрек кездешүүчү түрлөр коргоого алынат.
Статусу
VU. Декоративдүү эндем түр.
Айбанбоз
Айбанбоз — Манас баатырдын аяк улоо катарында ич-арага мине турган аты. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Чоң казатта А-ду Манас чалгындын жолун талашып чырдашкан Алмамбет менен Чубакты жараштырууга артынан барганда минет. Ошол боюнча ал жерде калган Манас чалгындап барып, жылкы тийген Алмамбет, Чубак, Сыргактардын соңунан кууп келген кытайларга каршы согушка А-ду минип кирүүгө мажбур болот. А. Манасты көтөрө албай Коңурбайдын көп колунун курчоосунда калат. "Манас" эпосунда бул мотив аркылуу А-дун тулпарлык касиетинин начардыгы, Манасты Аккула менен Тайбуурулдан башка ат көтөрө албастыгы көрсөтүлгөн. Айбанбоз — Айкожонун тулпары. Валиханов, Чохан жазып алган эпизод боюнча Көкөтөйдүн ашында «Айбанбоздой күлүк ат» (Валиханов жазып алган эпизод «Ала-Тоо», 1979, № 7, 78-б.) алып келип чапсын деп айтылат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Уркундан кечип өтүү, колдун эсебин алуу
Уркундан кечип өтүү, колдун эсебин алуу — сюжеттин өнүгүшүндөгү зарыл түйүндөр.
Кайгуулдан келип он алты күнү катары менен уктап ойгонгон Алмамбет азыркы чоң жоом Уркундун дарыясы, колду суудан аман өткөрүүнүн камын кылайын деп ойлонуп, арбын отун түшүрүп, азык-түлүк бышырып, аттарды чөбү калың жерге отко айдагыла деп жар чакыртып, элге жарыялады. Кошун камданып бүткөн соң жай ташын сууга байлап,. калмакча кара дуба окуп күн жайлады. Жаканын баары жамгырлап, бөксөнүн баары мөндүрлөп, борошо уруп, муз тоңуп жай чилдеде кыш түштү. Толук бир жумадан кийин Алмамбет жай ташын суудан алып, күндү ачты. Тез аттанган кол суусу тартылып калган Уркундан аман-эсен өтүштү. Дагы жол жүрүп чөбү калың, суусу кенен, чер токойлуу, аңга бай, жайлуу жерге жетишкенде Алмамбет колду токтоого буйрук берип, ушул жерге кыштап чыгарын угузду. Элди чогултуп, Алмамбет колдун эсебин сураса кошун түгөл чыгып, Манастын өз кошундагы он башы Тазбаймат тогуз адамын алдына салып, өзү онунчу болуп чубатуудан өттү. Онунчу кишиң кайда? — десе, Баймат Кадоонун боюндагы элди эсептегенде ушул тогузу колума тийген, ошондон бери өзүм менен он экенмин деп келе жатам, башканы билбейм — дейт. Отуз жүз миң орчун кол бүтүн аман-эсен чыкканда Манастын кошунан бир адамдын жоголгону жакшы эмес, башкалардан кем чыкса кан жардыгы деп башын алат элек, өзүбүздөн жоголгондо унчукпай тим калсак калыстык болбос, эл эмне дейт?!— деген Алмамбет Байматтын башын алганга буйрук берди. Байматты желдеттер сүйрөп жөнөгөндө Серек ордунан тура калып, токтой тургулачы, Манастын он башчысы ким экен, тизмени карап көргүлөчү — дейт. Текшерип көрүшсө Тазбаймат жоготуп таппай жаткан анын онунчу кишиси Манас экен. Өлүмдөн калган Баймат барбалаңдап сүйүнүп, байкабай кара басып, баатыр сен үчүн өлө жаздадым десе Манас: «Уруп кеткен Тазбаймат, улук кишим сен болсоң, унуткан кишиң мен болсом. Серекти токтото туруп, сени өлтүргөндөн кийин тизме каратканда болмок экен” — деп солкулдап күлөт. Ал жерде турган жамагат бүт каткырышты.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта, Саякбай Каралаевдин вариантында да жок. Башка манасчылардан Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында,Багыш Сазановдун вариантында, ТМВда Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын түрдө айтылат.
Чалгын — сюжеттеги окуянын андан нары татаалдануу түйүндөрүнүн бири, өзгөчө кеңири белгилүү салттык деталдардан.
Манас кырк чоросу жана белгилүү баатырлар менен чогуу олтурганда Алмамбет келип: Эл тыныгып, кытайдан чалгын чалуучу убакыт болгонун билдирип, баатырларыңдын кимиси чалгынга барат? — деп кеңеш салса, мен чалгынга барам деген адам болбоду. Элдин түрүн байкаган Манас жолун да, тилин да, сырын да билесиң, чалгынга өзүң бар, колдон тандап жаныңа жолдош, жорукка минер кошок ат ал деп Алмамбеттен өтүндү. Манастын сөзүн кайтарбай Алмамбет чалгынга барууга бел байлап, жолдоштукка Сыргакты, кошок атка Ажыбайдын Карткүрөңүн каалады. Алмамбет менен Сыргак чалгынга аттанат.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта жок. Саякбай Каралаевдин вариантында Бакай кырк жигитке кайрылып Бээжинди көргөнүң барбы? — деп сурайт. Алмамбет мен көргөмүн, чалгынга бар десеңер барайын дейт. Манас кубанып, ыраазы болуп, Карткүрөңдү мин, жаныңа тандап жолдош ал дейт.
Алмамбет өз атын эле минерин айтып, жолдоштукка Сыргакты жактырат. Карткүрөңдү коштоп, экөө аттанып кетет.