cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргызстандын герби
Гербде канаттары жайылган Манастын шумкары чагылдырылган, бул өлкөнүн эркиндигинин символу. Ошондой эле Кыргызстандын акагы болгон Ысык-Көл чагылдырылган, аны Ала-Тоонун аскалуу бийик кырка тоолору курчап турат. Күн жаркыраткан тоонун чокулары кыргыз элинин ак калпагы сыяктанат. Авторлору: А. Абдраев, С. Дубанаев. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик герби ак кырбууланган көк түстөгү тегеректин ортосундагы канатын жайган ак шумкардын сүрөтүнөн, көлдүн нары жагында жайгашкан Ала-Тоо тоо кыркаларынан жана алтын нурун чачыратып чыгып келе жаткан күндөн, тегеректин эки капталынан орун алган пахтанын жана буудайдын сабындагы башынын сүрөтүнөн, тегеректин жогорку бөлүгүндө орун алган "Кыргыз" жана тегеректин төмөнкү бөлүгүнөн орун алган "Республикасы" деген жазуудан турат.
1994-жылы 14-январда Жогорку Кеңештин токтому менен бекитилген.
Ээр
Ээр чабуунун үч түрү бар: «Оймо ээр» — тоголок жыгачтардан чабылат. Муну усталардын басымдуу көпчүлүгү кармайт. «Аштама ээр» — бул төрт бөлүктөн турат: ээрдин эки капталы, ээрдин кашы, ээрдин чарасы болот. Анын чарасы уюл жыгачтан чабылат да, кашына катуу жыгач тандалат. «Курама ээр» (Пайгер ээр) — көп бөлүктөрдөн турат. Муну «чаптама ээр» деп да коет.
Чеберлер көбүнчө кучмач ээрине узанышат. Аны айрым жерлерде «Ак каңкы» деп аташат. Бул кыргыз ээри болуп саналат. Ал — ээрдин өзүнчө өзгөчөлөнгөн түрү. Алдыңкы кашы жазы жана тегерек түспөлдө да болот. Кыскасы, бул — эр ээри болот. «Эр эңиш», «улак тартыш», «тыйын эңмей» сыяктуу улут оюндарына токулат. Айрым аймактын ээр чабуучулары буюмдун жердиги үчүн бака теректи, сай теректи, көк теректи, кара жыгачты жана тоо кайынды да көбүрөөк пайдаланышат. Жоон долоно, акчечек өңдүү жыгачтардын ийин тапса ээр үчүн табылгыс жердик болот. Мисалы, бака теректи кыйып келет да, өлчөп, төрт-беш ээрдик жыгачты суу кезинде бир учурда сомдоп, аны темир бочкага салып, үч-үч жарым саат кайнатат да, көлөкөдө кургатат.
Кайноодон чыккан ээрге эми солидол сыйпалат. Мында ал жарылбайт, шамал өткөрүлбөйт. Солидол жыгачты сиңирип алат да, кургаганда суу кирбейт. Капталган теринин ичиндеги жыгач чирибейт. Бизде «хожент ээринин» (Тажикстанда Хожент деген жердин ээрчилеринин чапкан ээри) түспөлү да сакталган. Ээр чоң, карчыттуу жана чаралуу келет да, кашы кичине, ачакейи кенен, моюну букталуу көрүнөт. Чеберлер өзү жасап алышкан, иштөөгө оңой ээрдин кашын чыгара турган кийине ийгиси болот. Ал «кош кыргы» деп аталат. Чен бирдиги менен алганда коло жыгачтын (чүркөнү) узундугу 60 см кыйылса, мунун (2 см и кетип) 58 см и ээрге чакталат. «Жыгач кырксаң узун кырк» — деген сөз бар. Туурасы 40 см болуп, каштын башы менен алдыңкы актасы 38 смге, мунун кобулу 18 см ге, кобулдун арты 22 смге барабар. Ээрдин чарасы менен тээги (арткы актанын башы жана чаранын алды менен беш см келет. Актасынын (тарагынын) узундугу 42 см ди, эндүүлүгү 10 см ди, ички кобулу, асты жети см ди, аркасы беш см ди түзөт. Анткени, аттын сээри — өркөчү бийик келет. Аттардын жону ар кандай көрүнөт. Кыр жон ат, кой жон ат бар. Мунун жону тоголок болот. Ээрчилер мындай бөтөнчөлүктөрдү эске ала узанышат. Мында чаранын айланасы 80 см, анын калыңдыгы 3 см, орточо 1,5 см, ээр кашынын ичке моюну 15 см, моюндун этегинин калыңдыгы төрт см болсо гана максатка ылайыкташат.
Талды кыйып келип, дароо сомдой коюп, ага солидолду сыйпап таштаса ал сиңет да, жыгачка ачык күрөң өң берет. Мындай жыгач көпкө жатып, май сиңди болот. Айрым чеберлер ээр чабууда чыканак ченди колдонушат. Сары талды кыйып келип, абдан кургатат. Анын кабыгын аарчып, көбүнчө күнгө коюп, анан чаба баштагандар бар. Болбосо, талды кыят да, ал эки-үч жыл катары көлөкөдө кургатылат. Мында аздан кармап чаап, кайра таштап, ойдогудай кургатып чаппаса, кийин токулганда кыйшайып, кажып кетпейт. Ошондуктан, бир топ ээрди чабууну бир мезгилде баштап коет да, кезек-кезек кармап отурат.
Тал, теректи кыйып келип, андан тактай жасоо керек. Ээрдин бөлүктөрүнүн өзүнчө үлгүлөрү боюнча тактайды араалап, маштап, татаал жерлери керки аркылуу жымсалданат. Мында уста анын эки босогосун чыгарып, ал жыгач желим аркылуу чапталат да, ага тарамыш коюлат. Анан ээрдин чарасы менен эки каптыргасы өзүнчө бириктирилет. Ага эки босого карматылат. Арткы шынаасы жана ээр кашы акырында орнотулат. Мунун бул бөлүктөрүн бириктирүүдө бодонун, төтөн, жылкынын жибек тарамышы керектелет.
Ээрди кайыңдан чапкан усталар бар. Тоголок кайыңдын бир жак тарабын тегиз тактай кылып чаап, анан бир жак башынан 31 см ге ченеп, артын 37 см ге ченеп, сызгыч аркылуу сызып, калган ашык тарабы чабылып ташталат. Анан ортосун оет. Мунун алдыңкы каш жагы 14 см дей болот. Арт жагы 11 см тереңдикте болот. Чабууга татаал үстүңкү бети байтеше менен алынат. Анын орто жери атайы керки аркылуу жыгачтын каршысынан чабылып, ийине келет. Демек, ээрдин чарасынын калыңдыгы бир гана см болушу керек. Ал эми ээрдин чарасынын эндүүлүгү 37 см ге барабар келет. Ээрдин алдыңкы актасы 4—5 см, мунун калыңдыгы бир см, арткы актасы 15 см, калыңдыгы бир жарым см дей келет.
Ээрдин эки капталы жыйырма см дей болушу зарыл. Ошондо ээрдин узундугу (жаздыгы) 40 см келип, каштын бийиктиги 25 см, чаранын жаздыктан бийиктиги 15 мм ди түзөт.
Мында ээрчи ээрдик кайыңды кыйып келээри менен дароо чабат. Аны анан чоң казанга бир саат кайнатат. Ошондо кайыңдын сары суусу чыгып, жыгач бышык болот. Суусу бат кургап, кийин урунууда жарылбайт, же токунууда жешилип, кажып кетпейт.
Ээр кашын бүркүт томогосундай чыгаруу көрктүү көрүнөт, Ээрдин кооздугу көрпөчө салбай, басмайыл тартканда атты да шаңдандырып, ойдогудай оюлган каптырга соорусунан караганда аттын кош кулагы шамдай көрүнүп турат.
Илгерки усталар таптаза чаап бүткөн ээрлерин сорпонун майына «кана ичирип», отко кайсап алса, эмикилер «веретонка» майын сыйпайт. Ага автол сүйкөсө да жарайт. Суу жыгач жарылбай, боюна тартып, кайра мүнөздүү катып, мыкты кургайт.
Айрымдар ээр чабууну көк теректи бүрдөй электе кыйып келүүдөн баштайт. Аны даярдоо кышында болот. Өсүмдүктүн кабыгын аарчыбаса жарылбай тура берет. Мында болжоп, көлөмүн алып, чаап кирүү керек. Сомдолгон ээр эки айча көлөкө жайда жатат. Ал жарылып кетпесин үчүн жыгач желимди сүйкөп коет. Чеберге ээрдин кургаганы билинип турат. Ээрди чабууда абалы эски ээрдин көлөмүн өлчөп, адегенде ат өркөчүн баспагандай кылып, анын үстүн чаап алат. Эң аягында кашы берилет. Айрым чебердин ээр чарасы үчүн чүпүрөктөн бычып алган үлгүсү болот. Ал өлчөм катары колдонулат. Бул эки түрдүү ээрдин чабылышына чакталат. Ээр чарасынын кездеме үлгүсү эки бүктөлгөндө тепетең болуп, төптүктү жана тактыкты сактап турат. Албетте, мындай көрүнүштөр чебердин колунун кылдаттыгын, буюмду таза кармоонун, устачылык абийирин сездирет.
Тактыкты талап кылып, математикалык өлчөм болгондо гана буюм таза кармалат. Мында ээрдин бир актасы 45 см, арткы актасынын куюшкан бекитээр жери 11 см, өркөч үстү 16 см, мунун арты 21 см, жалпы алганда 36 см, асты 30 см, асты 19 см, чарасы 38 см, айланасы 95 см, ээр бери 45 см болот. Мында кашынын айланасы 32 см ге барабар. Ээрдин кашынын моюну 16 см, каш башынан тартып, алдыңкы актанын учуна чейин 31 см болушу тийиш. Анын калыңдыгы бир жарым, чарасынын калыңдыгы бир см дей болот. Ал эми ээр кашы эки кулактан турат да, айланасы 15 см ди түзөт.
Талды кышында кыйып коюш да керек. Мында тал-теректин түп жагы катуу болуп калат. Аны чебер ээр көлөмүндөй араалап алат. Суу бойдон чаап, суу бойдон каптайт. Мында жыгач жарыла электе тери жыгачты тырыштырып, кадимки кайыш сыяктуу кургатат.
Ар бир ээрчинин ээр чабууда өзүнө таандык тактыктары бар. Ал анын жекече узануу чыйыры болуп калат. Айрым ээрчилер чабылуучу ээрдин узундугун 54 см кыят. Бир тарабын түз чаап, аны чалкасынан салып туруп, арткы актасын 36 см, алдын 32 см кылып, ошол сызык боюнча эки капталын түптүз чабат. Ошондо каштын башы менен алдыңкы актасынын учуна чейин 28 см болушу керек. Ээрди чалкасынан коюп, чарасынын учунан алты см таарып салса, арткы актанын башы чыгат. Каштын башы алты см келсе, алдыңкы актанын башы көрүнөт. Мында, актанын узундугу 42 смди түзөт. Алдыңкы актанын туурасы (көмөлдүрүк бекитүүчү жери) дагы алты см болушу керек. Ошондо арткы акты менен чаранын түбүнө чийин 19 см ге барабар. Демек, мунун борбору 18 см, туурасы 36 см, кашынын туурасы сегиз мм дей болот.
Чеберлер көбүнчө орточо ээрдин үлгүсүн алышат. Орточо ээрдин калыңдыгы 1,5 см болушу тийиш. Колдон келишинче жука чабуу зарыл, чаап бүтөөрү менен актасына дароо рейка уруу керек. Ал талтайып да, же куушурулуп да кетпейт, көлөкөдө тап менен мыкты кургайт. Ээрдин жердигине теректи кыйып келээри менен чаап болуп, аны соляркага салып коюу керек. Ал жыгачтын сары суусун, шорун жана чайырын өзүнө тартып алат. Солярка ойдогудай сиңгенден кийин жыгач өтө какшып кургап, урунганда кажып калбайт.
Албетте, усталардын минтип көркөм буюмду кармоолорундагы жекече ыкмалары анын башкалардан айдан ачык айырмаланган өздүк тажрыйбасын жана чыгармачылыгын түшүмүн айкындап турат.
Айрым чеберлер топ ээлердин сомдоосун бир мезгилде баштап алат. Аларды ыңгайына карай биринен сала бирин кармап отурат. Ошондо төрт-беш ээрди бир гана учурда колдон чыгара алат. Ээр кашын усталар «Уй туяк», «Шалпык кулак», «Төө таман», «көөкөр каш» өңдүүлөр бөлүп узанышат. Алсак, «көөкөр каш» каштын эки уурту кадимки көөкөрдүн бурчундай, ийиндүү болуп, же ийиндүү кишидей имериле көрүнүп турат. Айрым чеберлердин чапкан ээринин кашы «шалпык кулак» деп аталат. Мында каштын эки ууртун эңкейтип коет. Мындайынан караганда ал копол көрүнүп калат. Устанын баяндоосунда ээрдин чарасынын алдыңкы актыргага «тыйын эңиште», «улак тартышта» согончок чап илине түшөт. Ошондуктан, усталар атайын улут оюндары үчүн бирден ээр чабышкан. Анын көчүк басаар чарасы жайыгыраак келет да, актыргасы кенен болот.
Ээрдин моюну кыска болсо, бир моюн адамдай көрүнүп калат. Ал эми кашы узунураак өзүнүн ченемине келип, суйкайыңкы болуп турса, аргымак аттын же туурунда таранып олтурган кыраан куштун моюнун элестетет. Акыйкатта, ээрдин моюну так ошондой болгондо гана кашы көрпөчөдөн койкоюп көрүнүп турат.
Ээрдин эки капталы — үзөңгү илээр жери дөңүрөөк болушу зарыл. Ал аттын эки далысынын чуңкурчаларына кынаптала кирип, демек, ат мында бөйрөк жоор болбойт. Ээрдин баш-аягы аты жок менен чыканак аркылуу өлчөнөт. Ал «чыканак чен» деп аталат. Ээрдин арты (арткы актасы) туура карыш болсо, аттын белин баспайт. Ээрдин алдыңкы «сээри», башкача айтканда, «алдыңкы актасы» сөөм болушу максатка ылайыкташат. Ээрдин үстүңкү эки капталы устанын өлчөмү менен туура эки карыш болот.
Көл тарапта ээрдин жердигин тал менен теректен тандашат. Мунун ичинде кара талдан даярдалган ээр кийин кажып кетпей, урунууга өтө бек келет, Терек ээр утуру тетири чабылат да, муну да кармоонун ички-сырткы сырлары бар. Демек, тал-теректи кыйып келээри менен дароо чаба коюп, биротоло чабылган ээрди бир жерде кургатат. Кургоо учурунда жарылып кетпеши үчүн алар да солидол сыйпап таштайт. Анан биротоло чабылып, кургап бүткөн ээрди уста уйдун чылгый териси менен каптаганда ал чап кармайт.
Алар көбүнчө «кучмач» ээрге узанышат. Анын кашын чеберлер туурда таранып отурган куштун томогосундай өтө көркөм чыгарганы менен көрүүчү сынакейлерди өзүнө тартат. Ээрдин узундугу 55 см, дм и 46 см болгондо ал карчыттуу болуп, жылкыга токууга талаптагыдай шартташат. Ээр далынын күзгүсүнө бирдей жатып, арты аттын бөйрөгүнө кынаптала түшөт. Андыктан, ээрдин астыңкы тарагын эки жарым эли, арткы тарагы үч эли, ээр каптыргасына чейин сөөм кылып кармообуз керек.
«Бир эле ээр аттын алты жерин жоор кылат» — дешет тажрыйбалуу чеберлер, — ошолордун бирөө жоорубаса ошол «ээрчи» деп аталат. Жаман ээр аттын өркөчүн шишитет. Ээр эки бөйрөгү менен эки далысын басат да, аттын белине тиет. Айрым усталар көңүлүнө жаккан эски ээрди аттын белинен алып, анын бөлүктөрүн карап, көңүлгө түйүп, өлчөмүн ченеп, ээр чабууну баштайт. Ал ээрдин түспөлү бара-бара көкүрөккө жатталып калат.
Күзүндө талды кыйып, анан чоң ээрлердин узундугун 55 см кылып араалап, кабыгын аарчыбай, бетине гудрон (кара май) сыйпап, көлөкөгө коюп, эки-үч айдан кийин кургаганда аны чаба баштаган ээрчилер бар. Мында ээрдин ар бир бөлүгүнүн кагазга чийилген өлчөмү сакталат. Тактап айтканда, см менен берилген кагазда ээрдин бөлүктөрүнүн үлгүлөрү так болот.
Усталар «чоң ээр», «орточо ээр», «кичине ээр» — деп, муну көлөмү боюнча үчкө бөлүп узанышат. Ээрдин кадимки нускасын чабуу үчүн эски ээрлерди иликтеп, алардын үлгүлөрүн так алууга аракеттенүү керек. Ээрди курап да жасашат. Ал «курама ээр» деп аталат. Мындайынан алганда «курап жасоо — усталык, туюк чабуу жөнөкөй эле өнөр» — дешет. Деген менен бул эки ыкмага тең устанын колу тиет. Куранды ээр кармоо — татаал аракет, түйшүктүү келет. Мунун сыры желимди «ичире» жана аны жасай билүүдө турат. Тарамышты тарап, желим аркылуу аны курандылап «ичирүү керек». Ичирүү — желимди коюу жабуу. Эски анжиян ээрин таап, аны атайын ажыратып, ички бириктирилген ыкмаларын байкаса, мурунку усталар буюмдун түбөлүктүүлүгүнө назар ташташкан. Ал ээр сегиз бөлүктөн болот. Ээрдин эки капталы, кашы так ортодо болуп, акырек тең эки бөлүк, чарасы үч бөлүк, эки капталы эки, ортосу бир бөлүк болуп түшөт. Бири-бири менен жешилбөө үчүн мына ушул бөлүктөргө усталар мүйүздөн, сөөктөн «жээк» кылып коюшкан. Кайың кабыктарын жаап, өзүнчө кооздук берген. Анжияндык кыргыздардын ээри туурга конгон туйгундай сындуу келип, «сыры кетсе да, сыны кетпейт». Ал жылкынын белинен омоктуу орун алат. Жеңил да, бышык да келет. Көпчүлүк усталар жалпы журтчулукка бирдей жаккан мына ушул ээрдин үлгүсүн алууда. Ат жабдыктарын кармоого ышкысы артылган чеберлер бир топ сынган ээрлерди чогултуп алып, мына ошолордон үлгү жаратат. Мыкты усталар чапкан же кургаган ээрлерине өзүнчө талап коет. Ат оонаганда, улут оюндарында («эр эңиш», «улак тартыш» ж. б.) токунганда сынбашы тийиш. Улам убакыт өткөн сайын ээр ич ара чапталышып, жыгач өзүнүн ички касиеттерин кармап, бышыктала барышы зарыл. Албетте, бул буюмдун жердигине, аны табы менен кургатып, иштете билүүсүнө шартташат. Чебердин айлакердиги мына ошондо билинет. Демек, үстү адамга тынч, алыс-жакын жүргөндө белибиз оорубайт. Элдик оюн - шоокторго атайын токулууга жасалып калгандай туюлат. Анткени, «улак тартышта» улакчы ээрдин кашына алат. «Эр эңиште» балбандар ээр кашын кармашат. Бири-биринин колдорун каштын ачакейине басышат. Азыркы усталардын көбү ээрлердин кашын жакшы беките алышпайт. Натыйжада, бак-дарактардын бутактарына илинсе, сарайларга киргенде босогого каштары сынып калат. Кашты жасоо, омкорулган каштын ордуна каш салууда айрым усталар жан киргизип коюшат.
«Сынбасты уста кармабайт, өлбөстү кудай жасабайт» — дейт. Кандай гана буюм-тайым болбосун өзүнүн чегине жеткен сапатта болушу талап кылынат. Ээр жерден бирдеме эңгенге оңтойлошот. Кой-эчки жана башкаларды өңөргөндө үзөңгү шак бутка илине калып турат. Ат майдандарында тамандуу үзөңгүдө салмак болот. Кандай гана буюм кармаба, аны берилип, каалоо менен жасап, ал буюмду сактап, барктап урунуубуз устанын кадырын арттырат.
«Малдын жашын менден сура, кайыштын жашын майдан сура» — дейт. Ат жабдыктарынын бөлүктөрүн жылына эки курдай майлап, кургак кийизди бензинге малып, чабылган шөкөттөрүн сүртүп туруу керек. Тери буюмдары үчүн балыктын майы, сорпонун майы колдонулат. Жылкынын майы кайышты кыпкызыл кылып, ага наар түшүргөндөй өң берет. Каштын башын булгаары менен каптоодо чоң чеберчилик болушу зарыл. Мейли усталар ээрди туюк чабабы, же курап жасайбы, баары бир желим менен тарамыш керектелет. Ансыз ээр ойдогудай бекемделбейт.
Айрымдар мурунку усталардын кармаган ээрлеринин сүрөтүн тартып, чийимдерин так алып, мына ушунун негизинде өзүнүн чаба турган ээринин ченемин табат. Демек, мингичке токууда мына бул үлгүнү пайдаланган чеберлер бар. Ээрдин жердик коер каптыргасы 44 см, кашынын бийиктиги 32 см, чарасынын бийиктиги 26 см, ээрдин алды (өркөчкө тийүүчү жери) 30 см, анын үстү жагы 19 см, ээр кашынан чарасына чейинки узундугу 55 см, чарасынын туурасы 41 см, чаранын ээр кашынын түбүнө чейинкиси 41 см, арткы каптыргасы 36 см болушу зарыл. Ээрдин алдыңкы чагарак илгичи 9 см, арткысы 18 см, экөөнүн туурасы 9 см келет. Ээр чабууда усталардын бири-биринен айырмасы ээр өлчөмү боюнча 5—1,2 см эле боло алат. Адам ат менен ат жабдыктарынын кадырына жете урунуусу бул буюмду жасоого шык болот.
Талас өрөөнүндө ээрдин эки түрү бар. Анын бири «кудаяр ээри» деп аталат. Муну «Кокон ээри» деп да коюшат. Кашы жалпак келет. (Сүйрү калак баш сымал кашы бар ээрлер Талас тарапта арбын болот.) Ага оюм-чийим шөкөттөрү, гүл мыктары чабылат. Зергерлердин ээр кашына жука металлдарды чаап, бетине оюм-чийим түшүрүү салты азыр да сакталган. Мындан сырткары «Анжыян», «Куш баш ээри» эл ичине таралган. Бул таберик-нуска катары жүздөгөн жылдары колдонулган буюмдар өзүнүн көөнөрбөс үлгүсүн, өлбөс-өчпөс өмүрүн жана сын-сыпатын сактап кала берет.
Негизи терек ээр август айында кыйылат. Теректи аарчыйт да, бир ай жайында сулк жатат. Сомдогон ээрлер көлөкөдө болуп жарылайын десе же катууланып баратса солидол сыйпалат. Чоң уйдун териси болсо 14—15 ээрге тыш болот. Болжоодо он бир ээрге сегиз кило (2,5—3 см) мык жумшалат. Айрым усталар «Нанбаш» ээрин алты бөлүктөн кылат. Айырмач ээр 18 бөлүктөн турат. Куш баш ээр туюк чабылат. Ээрди чабууда, анын кашын чыгарууда бычак албай, жалаң керкинин мизин этиет тийгизип отуруп, кашыктай сыйда кылып таштагандар бар.
«Эр ээринин ата башы ак каңкынын» түспөлүн усталар эски ээрлерден алат. Муну кичине да, орточо да, чоң да — так өзүндөй кылып да чабууга болот. Албетте, ээр да өзгөрө бериши мүмкүн. Усталар анын жаңы түспөлүн табууга изденишүүдө. Буга кынаптап тердик менен желдикти шайкештентүү керек.
Куранды ээр чабууда да чеберлердин жекече өздүк ыкмасы, байкоолору бар. Буга 40—50 мм тактайлар жарай берет. Ал атайын үлгүлөр менен кесилип алынат да, аракет ээрдин бөлүктөрүн даярдап алуудан башталат. Демек, ээрдин каптыргасы өзүнчө, чарасы менен эки акыреги, кашы өзүнчө кармалып, курама ээр негизинен жети бөлүктөн турат. Алар бири-бири менен жиксиз кынаптала ашталып, желимге «ичирилет».
Туюк ээрден курама ээр абдан айырмаланат. Биринчиден, мында жыгач үнөмдөлөт. Экинчиден, токунуп жүргөн чакта кийин ээр баштапкы калыбын сактайт. Үчүнчүдөн, курандылар каршы-терши жайлашып, Анжиян ээрден бышык болот. Буга азыр «ПВА» смола өңдүү желимдер пайдаланылат. (Бул — химиялык жолдор аркылуу жасалган чайыр.) Кучкач ээрдин кашы кичине келет. Куштун башына окшошот. Ошон үчүн «кучкач ээр» (куш баш ээр) десе керек. Ак каңкы болсо башы барбайып, бүркүт томогосундай (негизи бүркүт баштанып) алдына эндүү болот. Экөөнүн тең көөдөнү бирдей келет. Мында эки ээрдин кашынан гана айырма көрүнөт.
Ээрдик талдын узундугун 50—55 см кесип, адегенде акта келүүчү жагын түздөп, чаап алат. Астыңкы акта менен арткы актанын өлчөмүнө карата (акта-желдик келүүчү жери) чийип алып, ошого карата актанын коңулун биринчи бүтүрсө болот. Анан ээрдин үстүңкү бетин чаба баштайт. Буга чарасы менен моюну кирет. Эгер тал нымдуу болсо, иштетүүгө жумшак келип, узануу учурунда жарылбайт. Жердик өтө катуу болсо чабуусу оор. Өтө суусу жарылып кетет. Чаранын формасын чыгарган соң анын кашын бүтүрөт. Эгер жыгачтын өлчөмүндө ээрдин көөдөнү кошо чыга турган болсо, кашты туюк эле бир чабуу керек. Көөдөнү жетпесе, кашы өзүнчө жасалат да, экөө бири-бирине ашталат. Мында актанын узундугу ээрдин кашы менен чарасынын узунунан 10—12 см кыска болот. Анда жалпы ээрдин узундугу эки карыш, бир нукумдай (50—55 см келет). Ошондо актасы 40—42 см, актарынын коңулунан бийиктиги алды болжолдо 14—16 см (бир карыш), артынын бийиктиги 11—12 см (сөөмдөй) келип, ээрдин атка отурушу көркөмдүү көрүнөт. Ээр бийик болсо, коңкоюп калат.
Терекке караганда ээр чабуу үчүн бак мыкты көрүнөт, — деген усталар бар. Ал тарамыштуу катуу келет. күздө кыйып, ченеп алып, абалы аны балта аркылуу сомдойт. Анан керки менен майдалап чаап, ээрдин өзү жаралгандан кийин -ал жарылып кетпеси үчүн чоң казанга тузга кайнатат. Мында ичиндеги заттар сууга чыгып, бактын тарамыштары бири-бирине жабышып биригет. Тузду жыгач өзүнө сиңирет. Анан малдын майын же вазелин сыйпап койсо, ээр какыс болуп, өмүрү жарылбайт. Тузга кайнатуудан чыгары менен, ушинтип, күн көргөзбөй туруп, дароо каптоо зарыл. Ошондо элдик ат майданына токуп, ат оонап калсын, оңко турсун, жарылып кетпейт. Айрым ээрлер улакчылар токунууга шартташкан бөтөнчөлүктөрү болот. Анда үзөңгү боо өтүүчү теминги эки элидей өйдө алынат. Бул улакчы улакты өйдө ныгыра жапмага — жоон санга жеткире тыкан басууга оңтойлошот. Ансыз улак жапмадан салаңдап калат да, ал колдон бат чыкма болот.
Ат-Башы, Нарын өрөөндөрүндө бака терек өсөт. Ал оролуп чыгат да, шоо жарылып кетпейт. Бышык келет. Бул — илгертен бери климатташкан өсүмдүк. Мырза терек шоо кетип, түз жарылат да, мындан чапкан ээр кажып калат. Ар бир устанын өзүнчө ыкымы болот. Ал ошол аймактын жер шартына байланышат. Октябрь айы ченде тал-терек бышат, жалбырактары түшөт. Ошол тапта кыйып, ээрге ченеп-өлчөп араалайт да, балта аркылуу сомдоп, көлөкө жайга, как жерге коет. Арадан он күн өткөрбөй «жарылбай жакшы кургап жатабы» — деп, улам карап турат. Эгер жарылайын деген шек берсе, аны солидол менен майлашат.
Илгери болсо ошол жерге уйдун жаңы тезегин жабыштыра сыйпап коюучу. Күн алыс ошону суу менен жышып туруучу. Терек жайында бир айда кургайт. Ээрди арчадан чапкандар да бар. Капталбаса, кадимкидей арча жыты уруп турат. Аны чаап бүткөндөн кийин ага акиташтын суусун сыйпаса, кийин кыпкызыл болуп калат. Туюк чабууда ээр кашы негизги чарадан бийигирээк келет. Курсактуу адамдарга ээрдин моюну кыскараак келет. Себеби, ичти урбайт. Ээр кашы бычак менен чыгат. Ээр чабууда: түз керки (кадимки керки), ийги керки (чуңкур жери жаңырган ай сымал), жеңил керки (моюну жеткен жери чабылуучу керки). Буларды чеберлер курч, серпилгич темирден жасап алышат. Айрым чеберлер ээрдин жердигин көк терек менен жөнөкөй талдан тандашат. Муну чабуудан мурун ээрлерди чогултуп, үлгүлөрүн атка токуп көрүп, айтор, өзүнчө сындан өткөрүп, анан жердикти кайсы убак болсо да кыйып келип, койдун жаңы кыгын күрөп келип, тал-теректи ошого көөмп, он-он беш күнчө жаткырып алат. Мында аарчылган ак жыгач өрүк өңдөнүп күрөң тартып, өзүнөн-өзү чымырданат. Керки чакырлап, араң өтчүүдөй болуп калат. Ээр биротоло туюк чабылат. Чабуу учурунда кичине кемтик чыкса, жиксиз улап коюу, албетте, устанын кылдаттыгын көрсөтө алат.
Ээрди чабууда айрымдар кагаз үлгүсүнө таянат. Ал бир нече бөлүктөрдөн турат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Коммерциялык өкүлчүлүк
Коммерциялык өкүлчүлүк – жарандык укукта өкүлчүлүктүн өзгөчө түрү. КР жарандык мыйзамдарына ылайык коммерциялык иштер чөйрөсүн келишимдерди түзүүдө ишкерлердин атынан чыгуучу туруктуу жана өзалдынча иш алып баруучу адам коммерциялык өкүл болуп саналат. Бүтүмдөрдө бир эле мезгилде аргандай тараптардын К. ө-гүн түзүүгө алардын макулдугу боюнча жана мыйзамда каралган башка учурларда жол берилет. Мында коммерциялык өкүл өзүнө тапшырылган ишти демейки ишкердей камкордук менен аткарууга милдеттүү. Ал макулдашылган сыйакы жана компенсацияларды, эгер алардын ортосундагы макулдашууда башкача каралбаса, тапшырманы аткарууда өзү тарткан чыгымдарды келишимдин тараптарынан бирдей өлчөмдө талап кылууга акылуу. К. ө. жазуу жүзүндө түзүлгөн жана өкүлдүн ыйгарым укуктары чагылдырылган келишимдин, ал эми мындай көрсөтмөлөр болбосо – ишеним каттын негизинде ишке ашырылат.
Бир
Бир — натуралдык сандын биринчиси; эсептөөнүн ондук системасындагы цифралардын бири. Белгилениши 1. Каалаган санды 1ге көбөйткөндө кайра эле ошол сан келип чыгат. Бир жөнөкөй да, курама да сан эмес.
Еврокөрүнүү ыр сынагы 2002
«Еврокөрүнүү ыр сынагы 2002» (эстончо: 2002. aasta Eurovisiooni lauluvõistlus, англисче: Eurovision Song Contest 2002, французча: Concours Eurovision de la chanson 2002) - «Еврокөрүнүүнүн» 47-чи сынагы болду, ал Копенгагенде өткөн «Еврокөрүнүү 2001» сынагынын жеңүүчү өлкөсүндө, 2002-жылдын 25-майында Эстонияда өттү. Эстонияга жеңишти «Everybody» деген ыры менен  Tanel Padar жана Dave Benton алып келген, добуштардын жыйынтыгынан соң 198 упай менен 1-орунду ээлеген.
Бир белгисиздүү теңдеме
Бир белгисиздүү теңдеме — бир гана белгисизи (өзгөрмөсү) бар теңдеме.
Демократтык принциптер
Демократтык принциптер – демократтык саясий режим негиздеген принциптер. Демократия өзүнүн өнүгүшүндө бир катар принциптерди иштеп чыккан. Биринчи кезекте бул – элдик бийлик, эл бийликтин булагы, бийлик ал тарабынан тикелей же өкүлчүлүк формасында ишке ашырылат. Кеңири тараганы өкүлчүлүк формасындагы принцип, ага ылайык жарандар мыйзам чыгаруучу бийликти жана аткаруучу бийликти шайлашат.
Демократтык прициптин кийинкиси – чечимдердин көпчүлүк добуш менен кабыл алынышы. Мындан азчылыктын укугун коргоо принциби келип чыгат. Азчылык оппозиция түзүү укугуна ээ болууга тийиш. Жарандардын саясий, социалдык, экономикалык, маданий укуктарын жана эркиндиктерин ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушу демократтык прициптердин бирине кирет. Бул бийликтин бөлүнүшүнө негизделген укуктук мамлекет учурунда гана толук мүмкүн болот.
Демократиянын жана укуктук мамлекеттин дагы бир принциби – бул мыйзам алдында жарандардын теңдиги. Саясий атаандаштык жана плюрализм демократтык прициптердин бири, бийликке умтулган көптөгөн партиялар өздөрүнүн ар түрдүү программалары жана максаттары менен чыгышат. Шайлоо тууралуу атайын мыйзамдарга ылайык иштеген партиялар эркин, мезгилдүү, жалпы жана жашыруун шайлоолордун жыйынтыгында мамлекеттик жогорку бийликте бирин-бири алмаштырып турат.
Анкep (идиш)
Анкep (идиш) - айрым өлкөлөрдө негизинен шарап, суу ташууда пайдаланылуучу (көлөмү 16-50 л) идиш (челек).
Түштүк Судан
Түштүк Судан (South Sudan), расмий аталышы Түштүк Судан Республикасы (Republic of South Sudan) — Африкадагы өлкө. Борбору — Жуба.
Жалган муун
Жалган муун — сөөк сынганда же оорудан бузулганда анын учтарынын бири-бири менен биригип бүтпөй калышы. Ал көбүнчө аябай ажыраган сыныктардын ортосуна булчуң эттер же башка ткандар тыгылганда, теринин чоң жери жабыркаганда, ошондой эле кашка жиликтин моюнчасы сынганда (сынган сөөктө кандын айланышы бузулгандыктан) болот. Жалган менен негизинен шыйрактын эки сөөгү тең сынганда байкалат. Өтө сейрек кезигүүчү тубаса Жалган муун жатындагы баланын сөөк кемтигинде болот. Анын сынык учтарында бара-бара муунга окшогон кемирчек, аны тегерете курчаган чел кабык, ичинде муун суюктугу пайда болот. Негизги белгилери — буту-кол начар иштеп (бутка туруп баса албайт, кол менен эч нерсе жасай албайт), ал жер кыймылдап турат. Аны адис догдур (травматолог, ортопед) дарылайт. Көбүнчө хирургиялык операция жасалат. Пластикалык операция (оорулуунун өз сөөгүн көчүрүп жамоо, ошондой эле металл жана пластмассадан жасалган медициналык аппараттардын жардамы менен сөөк сыныктарынын учтарын бекем туташтырып, кыймылсыз карматуу) көп колдонулат. Акыркы мезгилде ушул максат менен ар кандай конструкциядагы аппараттар кеңири колдонулууда. Бутка же колго салынган мындай аппарат сөөк сыныктарынын учтарын бири-бирине бекем кысып кыймылсыз абалда кармайт, сөөктүн бүтүшүн тездетет, ошондой эле бир мезгилде эле кыскарган буту-колдун бөлүгүн узартууга болот. Оорулуу аппарат салынган алгачкы күндөн баштап эле бутуна таянып баса алат. Жалган муунду алдын алууда сыныкты дарылоонун режимин толук сактоо зарыл. Үйдө же поликлиникада дарылоону улантуу үчүн ооруканадан чыгарылган оорулуу таңылган гипсти өз алдынча мөөнөтүнөн эрте чечүүгө болбойт, ал жалган муунга алып келиши мүмкүн.
Кoнoк
Кoнoк (Panicum italicum L., syn. Setaria italica (L.) P. Beauvois) – дан өсүмдүктөр тукумундагы бир жылдык чөп өсүмдүк. Эгилме жана жапайы түрү бар. Сабагынын узундугу 50–100 см. Шыпыргы сымал (машакка окшош) топ гүлдүү, чачы тамырлуу. Машагынын кыска, жумшак кылкандары бар. Даны эллипс формасында, таруунукунан майдараак (100 данынын салм. 1,5–3,5 г), саргыч, кызгылт. Кургакчылыкка чыдамдуу, жылуу, кумдак, айрыкча кара топурактуу жерде жакшы өсөт. Жапайы түрү Азия өлкөлөрүндө, эгилмеси КМШ өлкөлөрүндө – Украина, Түндүк Кавказ, Молдова, Казакстан, Батыш Сибирь, Борбордук Азияда өстүрүлөт. Морфол. жана биологиялык өзгөчөлүктөрүнө карата кайрак жерде өсүүчү накта Конок (тез бышат, кургакчылыкка чыдамдуу, анча бийик эмес) жана сугат өрөөндө өсүүчү ит Конок (кеч бышат, бийик өсөт) болуп айырмаланат. Конок тамак-ашка жана тоют катары пайдаланылат. Гүлдөгөнгө чейин чабылган көк бакалы аш болумдуу тоют, 100 кгында 17 тоют бирдиги, 1,8 кг сиңимдүү протеин, 7 г каротин болот. Гектарынан 100–250 ц көк бакал, 25–65 ц дан алынат. Даны тартылып, малга жем болот. Илдеттери: кара көсөө1ге1пп, жалбырак чүрүшү ж. б.
"Манас" эпосун окутуу
"Манас" эпосун окутуу — жаңычыл мугалим Б. Исаковдун усулдук китеби (Фр., 1989).
Автордун иш-тажрыйбаларынын негизинде кыргыз адабияты мугалимдери үчүн жазылган. Үч бөлүмдөн турат. Биринчи бөлүм «Манас» эпосун окутуу» деп аталып, эпосту мектепте окутуунун жалпы маселелерине арналган. Бул бөлүмдө эпосту окутуунун мааниси, максаты, өзгөчөлүктөрү, сабактардын бул багытта илимий-усулдук жактан жабдылышы, учурдун талабына ылайык мугалим колдонуучу окутуунун жолдору, формалары жана ыкмалары баяндалат.
Экинчи бөлүм «Лекция-конспектилер» деп аталып, анда эпостун «Манас» бөлүмүнүн окуяларынын кыска баяндамасы жазылган жана окуучулар өздөштүрүүгө ыңгайлаштырылган отуз лекция-конспект сунуш кылынган, алардын ар бири өтүлгөн материалдарды сабакта бышыктоо үчүн суроо-тапшырмалар менен жабдылган.
Мындагы үч жүздөн артык мисал «Манастын» тилдик каражаттарына, көркөм дүйнөсүнө, андагы элдик түшүнүктөргө, нукура улуттук поэтикага балдардын сүңгүп кирүүсүнө жардам берет жана мына ушундай мисалдарды табууга мугалимдин убактысын үнөмдөп, анын ишин жеңилдетүүгө көмөктөшөт. Б. Кыдырбаева, А. Муратов
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Лайлиев Жумакан Сулайманович
Лайлиев Жумакан Сулайманович (1928, азыркы Чүй облусу, Чүй району , Дөң-Арык айылы – 24. 7.2009, Бишкек ) – экономист, экономика илимдеринин доктору (1976), КР УИАнын корреспондент мүчөсү (1989). КРдин эмгек сиңирген экономисти. К. И. Скрябин атындагы КАЧИни (1950), СССР ИАнын Экономика институтунун аспирантурасын (1954) бүтүргөн. 1954–56-ж. СССР ИАнын Кыргыз филиалынын экономика бөлүмүндө кенже, улук илимий кызматкер, бөлүм башчы. 1956–59-ж. Кыргыз ССР ИАнын Экономика институтунун биринчи директору. 1959–62-ж. Тянь-Шань облусунун Кочкор районундагы «Коммунизм» совхозунда директор, 1962–94-ж. кайра Экономика институтунда бөлүм башчы, директордун орун басары, 1994–98-ж. Экономика жана политология институтунун жетекчиси. 1998-жылдан Экономика институтунун дирекциясына кеңешчи. 200дөй илимий эмгектин, 40тай монографиянын автору. Лайлиевдин илимий эмгектери агрардык өнөр жай комплексинин, айыл чарба өндүрүшүнүн натыйжалуулугун жогорулатуу иш-чараларын изилдөөгө арналган.
Вишневский Александр Васильевич
Вишневский Александр Васильевич [23.8 (4. 9).1874, Россия империясы, Дагстан, Чирьюрт айылы 13. 11. 1948, СССР, Москва шаары] – советтик хирург, СССР Медицина Илимдер Академиясынын анык мүчөсү (1947), РСФСРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1934). Казан университетинин медициналык факультетин бүткөн (1899). Казандагы госпиталдык хирургия (1914–25) жана факультеттик хирургия клиникасынын башчысы (1926–34). СССР Медицина Илимдер Академиясынын Хирургия институтунун директору (1947). Ушул институтка 1948-ж. А. В. Вишневскийдин ысмы коюлган. А. В. Вишневский операция убагында ооруганды сездирбей турган новокаинди колдонуу жана майлуу бальзамды (Вишневский майы) сыйпап таңуу методун сунуш кылган. Бул метод антисептикалык дары катары гана эмес, нерв системасына таасир эткендиктен, ткандардын сезгенишин (гангрена, трофикалык жара, тромбофлебит, чыйкан, ириң толгон шишикти) дарылоодо да жакшы натыйжалар берет. СССР Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1942). Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Найман (Араван району)
Найман, Араван району — Ош облусунун Араван районундагы кыштак. Төө-Моюн айыл аймагына караштуу. Деңиз деңгээлинен 635 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Араван кышаарынан 35 км батыш тарапта. Кызыл-Кыя темир жол бекетинен 26 км. Кыштак 1870-жылга чейин негизделген. Орто мектеп, китепкана, ФАП, мечит бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода жайлары, тегирмен иштейт. Аты кыргыздын найман уруусуна байланыштуу пайда болгон.
Калкы
Калкы - 2 504 киши ; негизинен дыйканчылыкта эмгектенет.
Анамас дарыясы
Анамас — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Ангуреп дарыясынын оң жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Спектр-гелиограф
Спектр-гелиограф (спектр жана гелиограф) - күн дискасын монохром жарык менен сүрөткө тартууга арналган спектрдик астономиялык прибор.
Спектр-гелиограф. менен алынган сүрөт Күн дискасынын жана анын чет жагындагы ар кандай түзүлүшүн көрүүгө мүмкүндүк берет. Спектрогелиограмманы алуу үчүн көпчүлүк учурда суутектин жана иондошкон кальцийдин спектр сызыктары, о. эле суутектин На сызыгы пайдаланылат. Алгачкы жолу протуберанц спектрогелиограммасы (1891) менен бүтүндөй Күн дискасынын спектрограммасы (1892) алынган.
Спектр-гелиографтын биринчи конструкциясын 19-кылымдын 90-жылдары А. Деландр (Франция), Э. Хейл (АКШ) жана Ж. Эвершед (Индия) түзгөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Коммерциялык сатып алуу
Коммерциялык сатып алуу – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган экономикалык кылмыш; коммерциялык же башка уюмдардын кызмат кызыкчылыктарына каршы багытталган жана анда башкаруучу милдеттерди аткаруучу адамга (ага тете эле ал адамдын мыйзамсыз алуусу), ал адамдын кызмат абалына байланыштуу берүүчүнүн кызыкчылыгында акча, баалуу кагаздарды, башка мүлктөрдү мыйзамсыз берүүсүндө, ага тете эле ага мүлктүк мүнөздөгү кызматтарды мыйзамсыз көрсөтүү аракеттеринде (аракетсиздигинде) болот. Жогоруда айтылган жосундарды иштеген адам, эгер ага карата опузалап алып коюу болсо же ал адам К. с. а. боюнча кылмыш-жаза ишин козгоо укугуна ээ органга өз ыктыяры менен кабарласа, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулат.
Вэтумка (Оклахома)
Вэтумка (Оклахома) (Wetumka) — Оклахома штатынын Hughes округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1 451 киши. Болжолдуу аянты - 5.0 км². FIPS коду — 40-80500.
Кононец Ирина Евгеньевна
Кононец Ирина Евгеньевна (10. 2. 1950-жылы туулган, Фрунзе шаары) – медицина илимдеринин доктору (1999), профессор (2002). Кыргыз Мамлекеттик Медицина институтун (1973), ошол эле жерде аспирантураны (1978) бүтүргөн. Кыргыз Мамлекеттик Медицина институтунда ассистент (1973), доцент (1980) Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоонун (1999) жана билим берүүнүн (2002) отличниги. Бийик тоо физиологиясы боюнча адис. 155тен ашык илимий эмгеги, анын ичинде 3 монографиясы жана 12 окуу китеби бар. Эмгектери: Состояние сердечно-сосудистой системы в условиях высокогорья Киргизии. Ф., 1982; Основы физиологии человека (в соавторстве). 2-х томах, СПб., 1994; Физиология пищеварения. 5., 2009; Физиология гемодинамики. Б., 2011.
Сани Аль Мольк
Сани Аль Мольк صنیع الملک
Сани Аль Мольк аты менен белгилүү болгон Абулхасан Гаффари Кашани 1814-ж.Кашан шаарында жарык дүйнөгө келген жана 1866-ж. Тегеран жарык дүйнөдөн кайткан ирандык таланттуу сүрөтчү. Абулхасан Кашан аймагынын белгилүү жана беделдүү урууларынын бири Гаффари уруусунан чыккан. Бул уруудан көптөгөн саясатчылар, сүрөтчүлөр жана даанышмандар чыккан. Ал сүрөтчү Мирза Мухаммад Гафаринин тун уулу жана абдан белгилүү сүрөтчү Абулхасан Мостафинин небереси болгон. Сани Аль Мольк ирандагы эң алгачкы сүрөтчүлөр мектебинин түптөөчүсү болгон. Анын сүрөт тартууга болгон шыгын жана талантын байкаган ата-энеси аны 1829-жылы 15 жашында Фатх Али шахтын (1797-1834) хан сарайынын  сүрөтчүсү Мехр Алиден сүрөтчүлүк билим алуу үчүн беришкен. Абулхасан сүрөтчүлүк өнөрүн абдан ылдам өздөштүрүп, 1842-жылы Мухаммад шахтын (1834-1848) портретин тарткан. Тарткан портрет шахка абдан жаккандыктан аны хан сарайдын сүрөтчүлөрүнүн катарына бат эле кошушкан. Абулхасан Гаффари Ирандан билим алган соң, 1846-жылы Мухаммад Шах Кажар башкарып турган заманда Хосейн Али Хандын жардамы жана колдоосу менен Италияга билим алуу максатында сапар тартып, бир нече жыл Флоренциянын музейлеринде сүрөтчү болуп иштеген. Ошентип окуусун буткон сүрөтчү 1850-жылы өз мекенине кайтып келген. Ал ошол эле жылы “Наккаш баши” (Шахтын хан сарайындагы сүрөтчүлөрдүн башкаруучусу) болуп шайланат да, Кажар доорундагы эң таасирдүү сүрөтчүлөрдүн бири урматына татыктуу болот. Аны Ирандын Рафели деп аташкан. Ал эми анын Рафаели тарткан эмгектеринин бири Мирза Али Аскар Хан Атабек Амин аль-Султанга таандык жана ал Парку галереясында көргөзмөда турат. Тилеке каршы, Саттар хан менен борбордук күчтөрдүн ортосундагы согушта ал сүрөткө ок тийип, ортосу тешилип калган; бирок ал сүрөт Мирза Али Акбар Кашани тарабынан калыбына келтирилип, бүгүнкү күнгө чейин  Камаль оль Мольк мектебинде илинип турат. Ал эми бул сүрөттүн аты Рафаель. Абулхасан Надыр ад Дин (1848-1896) ачкан “Дар аль-Фонун” (Өнөрлөрдүн мекени) аттуу жогорку окуу жайда мугалим болуп эмгектенип, студенттерге заманбап европа илими менен өнөрү жана сүрөт тартуу чеберчиликтин жетишкендиктерин окуткан.
Сани аль Мольктун ишмердүүлүгү жана эмгектери
Сани аль Мольк 1853-жылы “Миң бир түн” чыгармасынын сүрөттөрун иллюстрациялоо боюнча ири долбоорду жетектеген. Ал көбүнчө сүрөттөрдү жеке өзү тарткан жана ага долбоордогу 42 сүрөтчүнү көзөмөлгө алуу милдети тапшырылган. Аталган долбоордо 1134 беттен турган 3600 иллюстрация тартылган. Бул сүрөттөрдү чагылдырууда өтө жогорку деңгээлдеги чеберчилик, боектордун бир бирине айкалышы менен бирге даги бир өзгөчөлүк камтылган: укмуштуудай каармандар жана окуялар чагылдырылган эмгектерди XIX–кылымда Тегеран шаарына алып барышкан. Андагы окуялар белгилүү жерлерди чагылдырган, ал эми Багдад халифи ирандык Насир ад Динге окшош болгон. Бул ажайып чыгарма бүгүнкү күндө Тегеран шаарындагы Гүлстан хан сарайында сакталган. Андан 4 жыл өткөн соң Абулхасанга Насир ад Диндин тактыда отурганы жана анын жанында уулдары, министрлер, хан сарайдын кызматчылары, чет өлкөлөрдүн элчилери тартылган сүрөт дубалын (1856-ж. Тегеран шаары, Иран Бастан музейи) тартуу жөнүндө дагы бир ири долбоор тапшырылган. Бул долбоорду ал өзүнүн окуучулар менен аткарган.
Калинина, (Холина) Роза Павловна
Калмурзаев, Каный Егизбаевич (1932, Кызыл-Кыя ш. – 1998-ж., Бишкек ш.) – геолог ж-а геохимик, геология-минералогия ил. доктору (1972) Кыргыз ССР ИАнын корреспондент мүчөсү (1977). Москва геол. чалгындоо ин-тун бүткөн (1957), Кыргыз ИАнын геол. ин-тунун кенже (1957). Улук (1965) илимий кызматкери, сектор башчысы (1973), Сейсмология ин-тунун директору (1975–88) Кыргыз УИАнын ТТ ФМИде лаборатория башчысы болуп иштеген (1988 –1998). 140тан ашык илимий эмгегинин ону монография. Эмгектери негизинен Теңиртоо бүктөлүү системасындагы байыркы тоотектердин геол. түзүлүшүн, курамын ж-а кен-байлыктарды изилдөөгө, формация-геохимиялык анализдөөгө арналган. Кембрий менен ордовикте пайда болгон ж-а металлдар кеңири тараган каралжын сланецтерди Түркстан-Алай, Заравшан, Кызылкум ж-а Нуратоо аймактарында толугу менен изилдеп, анын жалпы курамына сейрек, чачыранды ж. б. көптөгөн баалуу хим. элементтери бар көмүртек-кремнийлүү каралжын формациясын бул аймактарда өз алдынча структура-формациялык ж-а стратиграфиялык бирдик катары бөлгөн. Медалдар менен сыйланган.
Ниязов, Келдибек
Ниязов Келдибек (8.9.1952-ж. т., Нарын району, Куланак айылы) — артист (көркөм окуу боюнча). Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1992).
Таржымалы
1989-ж. Бейшеналиева атындагы искусство институтунун уюштуруучу-методист факультетин бүткөн. 1969-жылдан Т. Сатылганов атындагы филармонияда эмгектенет. Ниязов тууроочулук (имитатордук) өнөрү өөрчүгөн куудул катары белгилүү.
Коомдогу терс жагдайларды, кишилердин терс жорук-жосундарын ашкерелеп, апыртып, сөз ойнотуп табышмактап сүйлөйт. "Ооба Аксакал" (Ш. Солтоноев), "Чолпошка" (С. Урманбетов), өзүнүн "Репетиция", "Заманга жараша", "Мен даяр", "Куудулдар тойдо" жана башка интермедияларды сахнага алып чыккан. "Мыскыл жана Тамаша" телеберүүсүн баштоочулардан.
Киного да тартылган. Асанкул Шаршеновдун шакирти. Асанкул Шаршенов атындагы куудулдар конкурсунун 1-лауреаты. Медалдар менен сыйланган.
Интернеттеги шилтемелер
Келдибек Ниязов: Асанкул Шаршеновдун азилдеринен Келдибек Ниязов: "Өлгөндөр баркталмайын, тирүүлөр даңкталбайт" "Мен Нарындын элин, Алтынбек Сапаралиев Таластын элин көтөрмөк белек…"
Коммерциялык соттор
Коммерциялык соттор – Эларалык соода укугу боюнча БУУнун Комиссиясынын арбитраждык эрежелерине ылайык түзүлгөн арбитраж  же эларалык убактылуу арбитраждык трибунал.
Вомлесшор
Вомлесшор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вомлесъю дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Aнкep бекиткич
Aнкep бекиткич, штангалык - кен казууда тоотек массивине бекитилген темир, темир-бетон, айрым учурда жыгач өзөкчө. Aнкep бекиткичтин негизги элементи - узундугу 0,7-3 м келген металл анкер (штанга). Ал бургуланган шпурга киргизилип, шынаа, кергич бөрк жана гайка менен бекитилет. Кен казууда темир-бетон анкери колдонулганда шпурга болот зым арматурасы орнотулуп, ага кум-цемент аралашмасы толтурулуп жасалат. Aнкep бекиткичтин жардамы менен тоотектердин бошураак катмары бир кыйла чың катмарга ныкталып жабыштырылганда, ал урабай бекем болуп калат.
Арифметика
Арифметика — сандар жана алар менен болгон амалдар жөнүндөгү илим; математиканын бир бөлүмү.
Мында сан түшүнүгүнүн келип чыгышы жана өнүгүшү, эсептөө ыкмалары жана каражаттары, ар кандай сандар менен амалдарды жүргүзүү, сан көптүктөрүнүн аксиомалык түзүлүшүн анализдөө, сан касиеттери жөнүндөгү маселелер каралат. Арифметика Египет менен Вавилонияда өзүнчө илим болуп калыптанган. Арифметиканын негизин түзүшкөн математиктер болуп Евклид, Никомах, Диофант ж. б. эсептелет. Арифметика көбүнчө теориялык арифметика же сандар теориясы деп аталат.
«Лайли-Мажнун» дастаны
«Лайли-Мажнун» дастаны – Азия элдеринин орто кылымдагы адабий эстелиги жана фольклордук дастаны. Анын негизин жаш акындын кайгылуу сүйүүсү жөнүндөгү байыркы араб легендалары түзөт. Уламышка караганда, 7-кылымдын аягында көчмөн араб уруусунун акыны Кайс ибн Мунада Лайли деген кызга ашык болуп, ошондон улам Мажнун (санаага алдырган) атка конот. Бирок Лайлини атасы бай күйөөгө бергендиктен, Кайс талаа кезип, тентип кетет, муңдуу махабатын ырга айландырат. Кийинчерээк бул уламыш Низами Гянжевинин, А. Навоинин аты уйкаш дастандарынын жаралышына негиз болгон. « Лайли- Мажнунду» биринчи жолу Низами Гянжеви 1188-ж. иштеп чыккан. А. Навоинин «Лайли- Мажнуну» кыргызчага которулган (1948).
Октябрь (Кигин району, Башкыртстан)
Октябрь — Башкыртстандын Чишмин районундагы айыл, Төмөнкү кигин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 42 киши. Почта индекси — 452510, ОКАТО коду — 80236845003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чкалов, Базар-Коргон району
Чкалов — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Базар-коргон районундагы айыл. Могол айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 355 киши.
Байсейит уулу Эшмамбет
Эшмамбет Байсейит уулу (1870, азыркы Токтогул району, Кыркказык кыштагы – 1926, Талас, Чечекти жайлоосу) – кыргыздын төкмө ырчысы.
Чыгармачылыгы
Токтогул экөөнүн бийлөөчү тапты, кожо-молдолорду ашкерелеген.«Токтогул менен Эшмамбеттин эшен-калпаларга карата ырдаганы», «Папы калпа», «Ак туяк» жана башка алым сабак ырлары белгилүү. Эшмамбеттин өзүнүн да айрым дин өкүлдөрүнүн терс жоруктарын ашкерелеген сатиралык чыгармалары калган. Эшмамбеттин айтыш өнөрүнүн чыгаан мыкты устаты болгон. Анын Жеңижок, Жаңыбай, Курман, Найманбай, Алтынай, Нурмолдо, Чоңду, Барпы, Калык жана башкалар менен ар түрдүү тематикадагы, ар кыл мазмундагы айтыштары бар. Табият өнөрүнүн дыйкандарга, жаштарга арналган оригиналдуу чыгармалардын да автору. Эшмамбеттин санат, терме ырларын замандаштары айрыкча жогору баалашкан. Эшмамбет «Жаныш-Байыш», «Кедейкан», «Саринжи- Бөкөй» эпосторун да айткан.
Биргелешкен теңдемелер системасы
Биргелешкен теңдемелер системасы -бир эле убакта системанын бардык теңдемелерин барабардыкка айландыруучу белгисиз чоңдуктардын маанилери табыла турган n( n<2) белгисиздүү теңдемелер системасы. Белгисиз чоңдуктардын ар биринин мааниси системанын чыгарылышы болот. Эгер системанын бир да чыгарылышы болбосо, анда ал биргелешкен эмес теңдемелер системасы.
Камашев, Билаш
Камашев, Билаш (1927, Чүй р-ну, Чымкоргон кыштагы – 09.05.1990, Бишкек ш.) – геолог, Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1980). Москва геол. чалгындоо ин-тун бүткөн (1951). «№14 Почтовый ящик» объектисинде геолог, улук инженер, башкы геолог (1951–60), Кыргыз геол. башкармасында геол. текшерүү бөлүмүнүн начальниги (1960–1969), Түндүк Кыргызстан геол. экспедициясында чалгындоо иштери б-ча улук геолог (1969 –1973), Кыргыз ССР геол. башкармалыгында, Кыргыз геол. өндүрүштүк бирикмесинде бөлүмдүн начальниги (1973–87). “Ардак Белгиси” ордени менен сыйланган.
Калпурган
=Калпуранکلپوران=
Cаясий кызыкчылыктар
Саясий кызыкчылыктар (латын тилинен келген interest – мааниси бар, олуттуу) – социалдык субъекттердин (индивиддер, топтор, катмарлар, таптар) коомдун саясий турмушуна катышууга өздөрүнүн объективдүү мүмкүнчүлүктөрүн аңдап билүүсү; өздөрүнөн абалын турукташтыруу же жакшыртуу максатында ушул субъекттердин саясий-башкаруу ишмердигине карай идеалдуу умтулуусу.
Бөрү карагат
Бөрү карагат (Berberis, L. 1753) — жапайы бадал өсүмдүк. СССРдин Европа бөлүгүндө, Крым, Кавказ, Орто Азияда кеңири таралган. Көбүнчө тамыры, жалбырагы, мөмөсү дарылык касиетке ээ. Мөмөсү органикалык кислоталарга — лимон, алма кислоталарына, Е, С, К витаминдерге бай. Бышып жетилбеген мөмөсүндө, жалбырагында, тамырында алколоиддер бар. Мөмөсү сергитүүчү, сеп алдыруучу, тердетүүчү, заара чыгаруучу дары катары пайдаланылат. Гүлдөп бүтөрү менен жыйналган жалбырагы көлөкө жерге же үй чатырына кургатылат. Кургатылган жалбырактын тундурмасы боор, бөйрөк ооруларында, өзгөчө өттүн таш оорусунда кеңири колдонулат.
Cаясий кызыкчылыктар
Саясий кызыкчылыктар бир нече негиздери боюнча төмөнкүлөргө бөлүнөт:
а) алып жүрүүчүлөрү боюнча: улуттук, этникалык, таптык, жамааттык;
б) коомдук өнүгүүнүн агымдарына карата мамилелери боюнча: прогрессивдүү, реакциялык жана башка:
в) кызыкчылыктарды көрсөткөн органдары боюнча: мамлекеттик, партиялык, коомдук уюмдар жана бирикмелер;
г) саясий багыттын мүнөзү боюнча: ашынган солчулдар, солчулцентристтер, центристтер, оңчулцентристтер, оңчулдар, ашынган оңчулдар;
д) саясий режимдин мүнөзү боюнча: тоталитардык, авторитардык, демократтык жана башка. Саясий кызыкчылыктардын өзөгүн саясий бийлик маселеси түзөт.
Генетика
Генетика (грек. γενητως — туулуу) — организмдин тукум куугучтугу жана өзгөргүчтүгү жөнүндөгү илим.
19-кылымдын башында ата-эне белгилеринин тукум куугучтугун түшүндүрүүгө көптөгөн аракеттер жасалган. 1865-ж. чех табият таануучусу И. Г. Мендель өзүнүн көп жылдык эмгегинин жыйынтыгын чыгарган. Ал ата-эненин тукум куума белгилеринин тукумуна берилишинин негизги мыйзамын чыгарган. Андан сырткары И. Г. Мендель клеткадагы тукум куума белгилерди алып жүрүүчү айрым дискреттүү бөлүкчөлөр бар экендигин айткан. Ар бир дене (сома) клеткаларында тукум куума жуп бөлүкчө, ал эми жыныс клеткаларындагы жуптун бирөөндө тукум куума белги болот. Уруктанганда жыныс клеткалары кошулуп, бул бөлүкчөлөр ар кандай комбинацияда биригет.