cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сынган кылыч
Каармандар
Мала хан — Малабек Шераалы уулу, Кокондун өкүмдарынын бири, апасы кыргыздын багыш уруусунун кызы Сонайым болгон. Алымбек датка менен Алымкул молдо аны хан көтөрүшкөн. Кийин Алымбек датканын түндүккө келгенин жактырбай, хандыкты кызганып, жыйын чакырган. Көп узабай ордонун кутумчулары Малаханды төшөгүндө муунтуп өлтүргөн.
Маматхан — жигит башы
Маргалан беги — Нүзүптүн башын алуу жарлыгы менен жанына миршаб (полицейский) алып келип, Нүзүптү табалаган адам.
Марвинг — "Санк-Петербургские ведомости" гезитинин редактору, "Экспедициянын" жүрүшү боюнча маалымат ушул басылмага жарыяланып турган
Машин — полковник. Абил бий Бекназарга уу берип өлтүрүп, өзү ошол аймактын башчысы деген статусту алуу үчүн Машиндин алдынан тосуп чыгып, алтын теңгелерди толтуруп, бышырылган каз тартуулайт. Анын аркасынан өзүнө кагаз жаздырып алат
Миран-Шах — Амир Темир Көрөгөндөн улуу баласы, Өмөр-Шайхтын чоң атасы
Миллер-Закомельский — барон, орус полковниги, Искахтын колун курчоого алууга жетекчилик кылган. Искахты дарга асуу тапшырмасын алган
Молдо Асан — Исхактын атасы, Маргалан медресесинин мудариси
Молдо Муса — Исхактын (Болот хан) кеңешчиси
Молла Зия — ордо билермандарынын бири, Алымбектин өлүмүн уюштургандардан
Момун — Искахтын жигиттеринин бири, ишенимдүү адамы. Акыркы мүнөттөрдө Искахтан уруксат сурап ажырашат да, ордого тебеленбейм деп, дубана кейпин кийип, жол жүрүп кетет. Кийин Исхак дарга асылганда кайгысын жашыра албай, өксүп ыйлагандыгы китепте таасирдүү сүрөттөлгөн
Музафар шаа — Амир Насрулланын баласы, Бухара амири. Курманжанга Чотондун кесилген башын алып келип, көңүлүн алган, Курманжанга "датка" наамын ыйгарган
Мусулманкул — анжиандык кыпчак уруусунан, миңбашы. Нүзүптүн ордодогу кадыр-баркынын өсүп баратканынан чочулап, анын аталыгына биринчи моюн толгогон. Нүзүптөн кийин хандыкта аталык мансабын ээлеген, ордодон кийин Шаарихан вилаятынын беги, Кудаярды хандык тактыга отургузган, кызын берген. Кийин ал Кудаярдын буйругу менен эл алдында кыйнап өлтүрүлгөн.
Мухаммед — Кудаяр хандын экинчи уулу
Мырзакул — жүз башы, Искахка чыккынчылык кылып, кокондуктарга кошулат, уругу дөөлөс. Китепте ага "жолбун иттей" деген мүнөздөмө берилет
Мырзапаяс — Алымбек датканын небереси
Мырзат бек — Мусулманкул Наманганга бек кылган адам
Нарбото бий — Кокон ордосун негиздеген бийлик ээси. Эрдене бийден кийин өмүрүнүн аягына чейин Коконду бийлеп турган, баласы Алимханды ак кийизге салып хан көтөргөн, хандык бийликти да негиздеген саясий улуу ишмер
Нармамбет датка — кыпчак уруусунун башчыларынын бири. Кыпчактарды кыруу окуясында Кудаярдан курун мойнуна салып, кыргынды токтотуу өтүнүчү менен кайрылган өз уруусунун мыкты адамы, эли кырылганына чыдабай башын кылычка тоскон адам; Ташкен беги
Насирдин бек — Кудаярдын тун баласы, бекзаада аталып, ата доорунда абройго ээ болгон. Жаманкулдун ашында ордодон сыйлуу конок катары кыргыздарга хан тукумунан кырк жигити менен келип, кыргыздар анын урматына алдынан көкбөрү алып чыгып тосушкан. Домбу атылганда, анын кунун кууп келип, кыргыздарга кордук көрсөткөн, Сарыбайдын кызы Кундузду сыздатып туруп, тартууга алып кеткен
Насрулла — Бухаранын амири, баатыр хан. Коконду алуу үчүн согуш баштаганда, кыргыздар ага каршы Шералини хан көтөрүп жолун тосуп, Коконду ээлешкен
Науман паңсат — Кудаярдын паңсаты, желдет. Хандын каарын көрсөтөм деп, кош бойлуу келиндердин ичин жарып, жигиттерди казыкка отургузган. Эр Эшимди жашыруун чыккынчы аркылуу байлатып келип, казыкка олтургузуп өлтүргөн деген эл ичинде сөз калган. Абдырахман абтабачы көтөрүлүштү басууга элчи болуп келгенде кыргыз бийлеринин Науманга болгон арызын угуп, анын башын алдырып, айылдын момун элинин көңүлүн алып, максатына жеткен.
Нияз кушбеги — ордонун таасирдүү жана кутумчул адамдарынын бири. Кудаяр хандын жасакерлери. Буудайдын башы менен кыпчактарды кырдыруу ыкмасын тапкан киши
Нүзүп бий — Кокон ордосуна таасирлүү Эсенбай бийдин салынды аялына кошуп таштаган улуу баласы, Аксыдан чыккан аскер башчы. Намыскөй, акылдуу, каардуу, нарктуу эр адам. Кыргыз көтөрүлүшүнө жетекчилик кылган кол башчы жана жол башчы. Ордодо "аталык" мансабын негиздеген. Мала ханды өкүмдарлык тактыга даярдаган. Мусулманкул экөөнүн ортосунда так талашуу саясий күрөшү романдын окуясын өнүктүргөн сюжеттик линиянын бири. Кокондо миң башы даражасын алган. Ордодогу кутумчулардын (Шады ынак башында турган) көрө албастыгынан Шералинин жарлыгы менен башы алынган.
Ныяскул — кыргыз кыпчактын сол канатына кирген курама уругунун кол башчыларынын бири
Оморбек — датка
Ормон бек — Кудаяр хандын мураскор кичүү уулу
Осмон — бий
Өзүбек хан — Фергана ханы. Абдулмомундун бир ата өтүшкөн тууганы
Өмөр бек — айыл башчыларынын бири
Өмөр бек — датка нерваны, Исхактын парваначысы
Өмөр хан — Алим хандын бир тууган иниси, такка олтуруп, таажы кийип, арыз угуу биринчи ушул хандан башталат. Мадали хандын атасы
Өмөр Шайхан — Мухаммед Султан Бабырдын бир аты
Өтөмбай — кыпчак, Маргалан куш беги, Мусулманкулга каршы чыккандардын башында турган киши
Раим шаа — Музафар шаанын бир тууганы, Каратегиндин эмири. Исхактар чегингенде тандалма миң кол менен алдынан тосуп чыккан
Расфорд — Күн Батыш Сибирь аскер губернатору
Рахматулла — Бадахшан калчасы, Бишкек чебине бек катары ордодон жиберилген
Санем — Теңирбердинин кемпири, Темирдин энеси, Айзаданын кайненеси
Саранчы — сол канаттын саркери
Сару - бектин тың небереси (Кышкысын Сары–Арканы, жайкысын – Суусамырды жайлаган), Бекназардын түпкү аталарынын бири
Сару бек — Эдил боюндагы Сарай-Беркенин бийи
Сарыбай — мүнүшкөр, саяпкер. Беш үйлүү нойгуттун аксакалы, доор трагедиясын көтөргөн элдик каарман, ханга тартууга кеткен Кундуздун атасы, Кудаяр хандын кудасы
Сатыбалды — Исфара вилаетинин беги. Мусулманкул ордодо жок кезинде капыстан басып кирип, Шералини өлтүртүп, Алимхандын экинчи уулу Мурад бек хан деп жарыялаган.
Сейде Бак — Султан Бабыр элинен качып баратканда, жолдо кылыч таянып олтуруп, Алтынбешикти төрөгөн султандын аялы. Шералинин түпкү энеси.
Сейит Маулан — бек
Скобелев — полковник. М.Скобелев орустун аскер башчысы, кийин генералы. Фергана облусунун аскер губернатору. Каратель менен бүтүндөй кыштактарды мыкаачылык менен өрттөгөн, ырайымсыздык менен элдин жүрөгүнүн үшүн алган, элди кыргандыгын өзүнүн Россияга кылган ак кызматы эсептеген
Солойко (Карача таркандын кызы) — Толу бийке ордодон алып келген кыз. Кийин байбиче аны Көлдөйгө нике кыйган, андан туулган баланын атын Көчүмкул коюшат, андан Бекназар баатыр туулган
Сопу — Шерали менен Жаркынайымдын уулу
Сулайман удайчы — убагында казына кармаган, ордонун желдеттеринин бири. Көтөрүлүш кулаганда Абдылла менен айтышып, орус пистолети менен атмакчы болгондо Акбалбан колун кагып жиберет. Жигиттери удайчыны байламак болгондо, Абдылла уруксат бербейт
Султанмаамыт — Эр Эшимди бала кылып асырап алган адам, жашында казак кызы 15 жаштагы Ак Эркеге ашык болуп, ала качкан. Элден безип, сыртта жашаган. Балага зар болуп, Эр Эшим менен Айзаданы бала тутунган, аларга тагдыры окшош үй-бүлө ээси.
Султан Сейид — Мала хандын баласы, 12 жашта такка олтурган
Султанмурат — Кудаяр хандын бир тууганы, бек. Көтөрүлүш учурунда Насирдин бектин Абдырахманга 4 миң колу менен кошулуп кеткенин кабарлайт
Сүйүмкан — Сарыбайдын кемпири. Жалгыз кызы Кундуз Коконго тартууга кеткенде, кайгыны көтөрө албай элирип, акылынан адашып кеткен
Сыйдалы бек — Таластан Ажы бий Нүзүпкө кошуп берген бектердин бири. Насурулланын тукуруусу менен Коконду алууга аракет кылган Ибрагим бекке каршы чыгып, анын колун талкалап, өзүн колго түшүргөн
Таш палван — Мусулманкул аталык кезинде ордодо багылган кара күчтүн ээси. Күрөш эрежесин билбегендиктен Алмамбеттин сынына кабылат
Ташкалле — ордонун, Кудаяр хандын балбаны, эр сайышта Бекназардын колунан мертинет
Ташмат — Шералинин евнух кулу
Темир — Теңирбердинин баласы
Теңирберди — Бекназар баатырдын уруулаш тууганы
Токтоназар — тубай уругунун бийи, Шералинин кайын атасы, Жаркынайымдын атасы
Толу бике — Көлдөйдүн байбичеси (чалы карып калганда бир ирет Көк-Ордонун өкүмдары Тобокелге тартуу менен ордого барган)
Троцкий — генерал
Тултемир — Домбунун бир тууганы. Ал атылганда айыпсыз Кулкишиден шекшип, башына коргошун уютулган камчы менен Кулкишини сабаган. Бекназар алдынан чыкканда баатырдын каарынан кача кутулган коркок, жалган баатыр
Туткуч — Кулкишинин баласы. Мадылды жерге берерде, көр үстүндө Домбунун уурулугу далилденип, чындык ачыкка чыкканда Тултемирди камчы менен башка чаап, атасы менен Мадылдын өчүн алып, ийилип сынбаган актыкты жарыялаган бала
Уали — Исхактын аскер башчысы, "Бүркүт пландын" оң канаты берилген кол башчы
Үмөтаалы бий — сарбагыштан чыккан Ормон хандын тун уулу
Фон Кауфман — жарым пааша аталган, Түркстан генерал-губернатору
Хажи бий — Шералинин атасы, Нарбото менен атасы бир, энеси башка бир тууган
Черняев — орус аскерлеринин башчысы, "экспедиция" аталган жортуулдун активдүү кол башчыларынын бири. Генерал-лейтенант, Түркстан облусунун аскер генерал-губернатору, кийин жалпы Түркстан генерал-губернатору
Чоң эне — курмандыкка даярдалган майып баланын чоң энеси. Бир гана эпизоддо энелик мээриминин күчү жана нарктуу сөзү менен Нүзүптүн бутуна жыгылып, бийлерди ийге келүүгө мажбурлап, баласын сактап калган таасирдүү каарман
Чотон — Алымбек датканын башын кыя чапкан желдет. Кийин амир Музафар башын кестирип, Курманжанга тартуу кылып алып келет
Шаа айым — Ибрагим бектин кызы, Болот бектин эжеси, самаркандык Ахрар кожонун аялы
Шамырза — Исхак тарапка өткөн, кайра чыккынчылыгы үчүн өлтүрүлгөн датка
Шабдан баатыр — Жантайдын уулу. Сарыбагыш уруусунун манабы, саясий, коомдук ишмер. Алай кыргыздарынын Орусияга кошулуусуна көмөктөшкөн. Ионов менен Курманжан даткага сүйлөшүүгө барган
Шады ынак — Кудаярдын учурунда ордо ишине активдүү аралашкан киши, ордодо кутумчулукту калыптандырган сыйкы адам. Нүзүптүн саясатына каршы чыккан жана Шералини Нүзүптүн башын алуу Жарлыгына кол койдурган. Нүзүптөн кийин Мусулманкулдун башын алдырууга жасаган аракети ордунан чыкпайт. Ордонун аскерлери менен Мусулманкулга каршы жортуул жасаганда, Чуст менен Төрө-Коргон ортосундагы беттешүүдө Мусулманкул жеңишке ээ болуп, Шады ынактын башын алдырып, Шералинин алдына алып келип таштайт
Шайбан — Саид хандын иниси
Шайбани шах — түпкү аталардын аты ("шайбанилер"- Батый хан тукуму), Самаркандды басып кирип, Бабыр менен так талашкан анын душманы. Душманга каршы тура албаган туугандарынын ыркы жогунан, Бабыр өз өлкөсүнөн сүрүлгөн
Шатман кожо — Түркстан беги, Ташкен беги Мала ханды тумчуктуруп өлтүргөндөрдүн бири, теги арабдардан
Шерали — адегенде жылкычы, кийин Кокон ханы. Анын тагдырынан "Шералинин чокою" деген ылакап калат. Кийин Исфара вилаетинин беги Сатыбалды капыстан ордону басып кирип, Шералини өлтүртүп салат
Шийхуль ислам Сагизаада — ордо кишилеринин бири
Ыбрайым — Бекназардын бир тууганы
Ыдын — Сарыбайдын жакын кошунасы
Ыманкул — саткын
Ырайымкул — Көлдөйдүн Турпанга кетип калган улуу баласы
Эсенбай бий — Аксынын бийлеринин бири, Нүзүптүн атасы, Кокон ордосу менен тыгыз байланышта болгон. Туйгун куш алып, ордого келип турган. Нүзүптү башы таз деп тоготпой, аны энеси менен салынды таштаган текебер төбөл
Эшим Кудайберди уулу — кийин Исхактын учурундагы жүз башы (Бекназардын тууганы, жигити). Науман паңсат чыккынчынын колу менен байлатып келип, казыкка олтургузуп өлтүргөн
Эшмат — Анжиандан Исхакка кошулган жигит
Ярмат — датка. Исхактын колу менен бирге жүрүп, кийин чыккынчылык кылат да Искахтын жарлыгы менен өлтүрүлөт.
Булагы: "Сынган кылыч" аудио китеп
Аудио китеп
2017-жылдын сентябрь айында Sputnik Кыргызстан "Сынган кылыч" романынын аудио китебин жарыялады. Аталган долбоордун ичине романдын толук тексти жана аудио китепке чыгарманын кыскартылган варианты киргизилген. Андан сырткары, романдагы окуялардын картасы түзүлүп, каармандарга мүнөздөмө берилип, чыгарма тууралуу жазылган илимий макалалар жайгаштырылган.
Альберт Ханс
Альберт Ханс (8. февраль 1921-ж. Кельн) – немис философу жана социологу.
Поппердин таасири астында сынчыл рационализмге жакындайт да аны төмөнкүдөй аныктайт: принципиалдык фаллибилизм, б. а. ар кайсы билимдин каталыгы жана практикалык чечими жөнүндө окуу; бардык чечимдердин сындык чечимдеринин зарылчылыгына негизделген методологиялык рационализм; тажрыйбалык реализацияны таануу мүмкүнчүлүктөрү менен байланыштуу болгон сындык реализм. Альберт ирационализм менен диний философияны сындайт.
Альберттин социалдык-саясий көз караштары консерватизмден айырмаланышат жана майда реформалардын тактикасы, деидеологизацияга жана «демифологизацияга» каршы алга чыгат.
Көк-Дөбө (Манас району)
Көк-Дөбө ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Кыргызстан айыл аймагына кирет.
Аш айран
Аш айран - сүт менен дандан жасалган муздак ичилчү суюк тамак. Накта сүттүн үчтөн бирине суу кошулуп, ысып келгенде акшак же талкан чалып бышырат. Анын табы кайтып жылымык болуп сууганда, уютку кошулуп уютулат. Аш айран ток жана жагымдуу болот. Анын көбүнчө жаз мезгилинен жай айына дейре жасайт. Бул сүт кайткан күз айларында да көп жасалат. Ал мүнөз тамак катары да пайдаланылат.
Арбитраждык соттор
Арбитраж (arbitrаge) – тараптар тарабынан жарандык укук мамилелеринен келип чыккан талаш-тартыштарды чечүү үчүн шайланган (дайындалган) бейтарап сот.
Арбитраждык соттор – менчигинин түрүнө карабастан, чарбакер субъектердин ортосундагы экономикалык мамилелер жаатында сот адилеттигин ишке ашыруучу орган. КРде Арбитраждык соттор 1992-жылы Мамлекеттик арбитраждын базасында түзүлгөн; КР Конституциясына жаңы редакциясы кабыл алынышы менен (2003-жылдын 18-февралынан) жалпы юрисдикциядагы соттор менен бириктирилген. Облустук жана Бишкек шаарынын Арбитраждык соттору облустагы жана Бишкек шаарындагы административдик жана экономикалык иштер боюнча райондор аралык сотторго кайра түзүлүү менен, сот иштерин баштапкы баскыч катары карайт. Облустук жана Бишкек шаарынын сотторунда баштапкы баскычтагы соттордун чечимдерине карата апелляциялык жана кассациялык тартипте карай турган административдик жана экономикалык иштер боюнча сот коллегиясы бар. КР Жогорку Арбитраждык соту административдик жана экономикалык иштерди көзөмөл иретинде карай турган сот коллегиясы катары КР Жогорку сотунун курамына кирди.
Рса (Илишев району, Башкыртстан)
Рса — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Рсаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 942 киши. Почта индекси — 452263, ОКАТО коду — 80230860001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сары-Булак кум кени
Сары-Булак кум кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад шаарынан 15–18  км түндүк-чыгышта, деңиз деңгээлинен 1020–1215 м бийиктикте. 1980-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагын бор мезгилинде пайда болгон чөкмө тоотек катмарлары түзөт. Кен арасы чопо катмарчасы менен бөлүнгөн, начар камдашкан эшилме кумдуктун 3 катмарынан турат. Алардын жалпы калыңдыгы 125 м (чопонуку – 3,5–15 м). Негизинен кварц (90%) менен талаа шпатынан (8%) турат, слюда, органикалык кошунду жокко эсе. Кварц куму агыш боз жана кызгылтым түстө, майда бүртүкчөлүү. Көзөнөктүү бетон жана силикат кирпичин даярдоого жарактуу. Запасы А+В категориясы боюнча – 13916 миң м3, С1– 16298 миң м3, А+В+С1– 30214 миң м3. 1997-жылга карата баланстагы запасы А – 3452 миң м3, В – 10160 миң м3, С1– 16304 миң м3 А+В+С1– 29916 миң м3.
Ильмет (Татышлин району, Башкыртстан)
Ильмет — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Аксайыт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 398 киши. Почта индекси — 452832, ОКАТО коду — 80250810005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эпидемиологиялык текшерүү
Эпидемиологиялык текшерүү — жугуштуу оорулардын булагын жана инфекциянын таралуу жолдорун аныктоо жана андан ары таралышын алдын алуу чараларын иштеп чыгуу максатында жүргүзүлүүчү иш-аракеттер.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Чапкылдыктар
Чапкылдыктар (чапколдуктар) - ичкиликтер (Булгачылар) уруулук тобундагы анчалык чоң эмес уруунун аталышы. Этнонимдин мааниси кыргыздын ичкиликтер диалектисинде «сол кол тараптагылар», «сол канаттагылар» дегенди туюнтат. Бул уруу ичкиликтер уруулук тобунун генеалогиялык схемасында өзгөчөлөнгөн абалда турат. Уруунун келип чыгышы жөнүндө санжырачыларда бирдей пикирлер жок. Айрым санжырачылар чапкылдыктарды оң канатка, кай бирлери сол канатка кошуп жүрүшөт. Айрым изилдөөчүлөр бул урууга арналган атайын иликтөөлөрдө айрым булактарга таянып, чапкылдыктарды чекир саяк уруусундагы чапкынчылар менен генетикалык жалпылыкта караган пикирлерин айтышат. Арийне, соңку иликтөөлөр чапкылдыктардын эзелтеден ичкиликтер уруулук тобунун курамында болуп келгендигин айгинелөөдө.
Намаңган (абамайдан)
Намаңган эларалык абамайданы (Namangan Xalqaro Aeroporti) — Өзбекстан Республикасындагы Намаңган шаарынын эларалык абамайданы.
Аба кемелеринин кабыл ала турган түрлөрү
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32, Ан-72, Ан-74, Ил-76, Л-410, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Як-40, Як-42, Airbus A310, Airbus A319, Airbus A320, ATR 42, ATR 72, Boeing 737, Boeing 757-200, Boeing 767-300 жана башка 3-4 класстагы аба кемелеринин түрлөрү, андан сырткары бардык түрдөгү тик учактарды кабыл ала алат. УКТ классификациялык саны (PCN) 36/F/A/X/T.
Асан, урук
Энчилүү аттын параллелдери баргы, басыз, жедигер, бугу урууларында бар.
Даудтоо, тоо
Даудтоо, Тоо – Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы. Каравшин жана Жиптик сууларынын аралыгында кеңдик багытта дого сымал 23 кмдей созулуп жатат. Туурасы 6–8 км. Орточо бийиктиги 3400–3600 м, эң бийик жери 4149 м. Кыры тайпак, аска-зоокалуу, капталдары тик, капчыгай, кокту-колоттуу. Силурдун аягында пайда болгон конгломерат, кумдук, сланец, акиташ тектеринен турат.
Талаа (1600–1800 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа жана арча токою (1800– 2900 м), субальп жана альп шалбаалуу талаасы (2900–3200 м), талаа (3200–3400 м), корум таштуу жана жылаңач аскалуу нивалдыкгляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайкы жайыт.
Кыл кыякчылар ансамбли
Кыл кыякчылар ансамбли — алгачкы музыкалык коллектив. 1930-жылдары филармонияда уюшулган. Анын демилгечиси жана уюштуруучусу Муратаалы Күрөңкөев болгон, ага Калык, Дилдебай, Саид баштаган ондон ашуун кыл кыякчылар катышкан. 1948-66-ж. ансамблди С. Бекмуратов жетектеген. Кыл кыякчылар ансамблинин репертуарына «Байге», «Кош кайрык», «Сырдаш», «Эки ногой айрылыш» жана башка күүлөр кирген.
Якоб Бернулли
Якоб Бернулли (27. 12. 1654-16. 08. 1705) - Базель университетинин матем. боюнча профессор (1687).
Лейбництин дифференциалдык эсептөөлөрү менен таанышып, бир катар ийри сызыктардын касиеттерин үйрөнүүдө жаңы идеяларды колдонгон. Бир тууганы Иоганн менен бирге вариациялык эсептөвгө жол салган. Чоң сандар законунун бир көрүнүшү болгон Бернулли теоремасын далилдеген. Натуралдык сандардын бирдей даражалуу суммаларын эсептөөдө Бернулли санын ачкан. Физика боюнча да иштеген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Джордж Герберт Уокер Буш
Джордж Герберт Уокер Буш (12 Май 1924 - жылдын 30-ноябры, 2018) 41 1989-жылы 1993-жылга чейин Америка Кошмо Штаттарынын Президенти чейин Кыргызстандын президенти катары ишке киришип катары кызмат кылган бир америкалык мамлекеттик ишмер жана республикалык партиянын саясатчы болгон, Жорж Буш 43-орун басары болуп кызмат кылган 1981-жылдан 1989-Кошмо Штаттарынын президенти республикалык, ал мурда АКШнын өкүлү, элчиси жана Борбордук чалгындоо директору болуп келген. Буш 30-ноябрда каза болгон, 2018, 94 жаш курагында, 171 күн.
Таргыл лоботтор
Таргыл лоботтор, Лоботы полосатые (лат. Datnioides) — уч куйруктуу алабуга балыктарынын бир уруусу.
Ашыктык ырлары
Ашыктык ырлары - сүйүү ырлары. Кыргыз улуттук поэзиясындагы өнүккөн жанрлардын бири. Ашыктык ырларында адамдагы махабат сезими даңазаланат, ашык болгондордун бири-бирине деген мээрими, аң-сезими, толгонуулары, азаптары, армандары туюнтулат. Кыргыздын ичкилик диалектисинде бул жанр «ашыглык ырлары» деп аталат. Ал эми түркмөн жана азербайжандарда лирикалык ыр айткан кишини же аткаруучуну «ашуг» деп коюшат.
Дегээ
Дегээ – суудан балыкты сайып кармоо үчүн атайы жасалган курал. Дегээнин ачалары он экиге жетет. Ачаларынын саны, узундугу, жоондугу сайылчу балыкка жараша ар кандай болот. Сайылган балык чыгып кетпес үчүн Дегээнин ар бир ачасына бөрү тил бекитилет. Ал жыгачтан же темирден жасалат. Дегээнин узундугу 2–3 м, жоондугу15–20 см жыгачка сапталат. Анын экинчи учуна узун, бышык ичке жип байланат. Дегээге сайылган балык аны сүйрөгөндө жиптен кармашат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Лачиновская Курья
Лачиновская Курья — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 413 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абдижалил Жамалов
Жамалов Абдижалил Кыргызбаевич - (1-ноябрь, 1951 — 6-май, 2022) — генерал-майор (2001). 1973-ж. Пржевальск мамлекеттик педагогикалык институтун бүткөн. 1973–76-ж. Пржевальск педагогика окуу жайында окутуучу, № 12 айылдык кесиптик-техникалык окуу жайында комсомол комитетинин секретары, 1976–92-ж. Кыргыз ССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин Ысык-Көл облусу боюнча башкармалыгында райондук бөлүмдүн оперуполномочени, 1979–90-ж. Кыргыз ССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинде бөлүмдүн улук оперуполномочени, 1990–92-ж. Кыргыз ССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин Ош облусу боюнча башкармалыгын начальниги, 1992–95-ж. КРдин Улуттук коопсуздук комитетинде бөлүмдүн начальниги, 1995–99-ж. Улуттук коопсуздук комитетинде, 1997-жылдан Улуттук коопсуздук министрлигинде төраганын орун басары, начальник, 1999–2002-ж. Улуттук коопсуздук министрлигинде, 2001-жылдан Улуттук коопсуздук кызматынын Баткен облусу боюнча башкармалыгынын начальниги, 2002–03-ж. КРдин Улуттук коопсуздук кызматынын башкы башкармалыгынын начальниги, 2003–05-ж. КРдин Улуттук коопсуздук кызматында башкармлыктын начальниги, 2005–06-ж. КРдин Улуттук коопсуздук кызматынын төрагасынын 1-орун басары болуп иштеген.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Демарш
Демарш(фр. dtmarche сөзмө-сөз – чыгып сүйлөө) – бир мамлекеттин өкмөтүнүн, тышкы иштерди тейлеген мекемесинин же дипломатиялык өкүлчүлүктүн башка мамлекеттин өкмөтүнө карата колдонулуучу дипломатиялык аракети (акциясы). Демарш нота, меморандум, расмий билдирүү, дипломатиялык өкүлчүлүктү чакырып алуу жана башка түрүндө болушу мүмкүн.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Аяк күүлөр
Аяк күүлөр - аспаптын аяк жагынан (комуздун моюнунун капкагына бириккен жеринен бир аз өйдөрөөк) басылып чертилген күүлөрдүн бир түрү.
Чалгы
Чалгы — малга керектүү табигый, маданий өсүмдүктөрдү чаап жыйноодо колдонулуучу айыл чарба шайманы. Ал миздүү чапкы, caп, тутка, тогоо жана шынаадан турат. Чапкысы темирден, учу бир аз иймекей, узундугу 60-120 см дей жасалып, жыгачка сапталат да, тогоо жана жасалган шынаа менен бекитилет. Иш убагында мезгил-мезгили менен атайын дөшүдө тапталып, кайрадан кайрак менен курчутулуп турат.
Изотоптук индикаторлор
Изотоптук индикаторлор - курамы табигый изотоп курамынан айырмаланган заттар. Мындай заттар ар кандай процесстер механизмдерин изилдөөдө белги катарында колдонулат. И. и. методу бир эле элементтин ар кандай изотобунун хим. касиеттери бирдей экендигине негизделген. Белги катары колдонулуучу изотоп изилденүүчү бирикменин курамына киргизилет. Мис., бул метод менен татаал эфирлер гидролизи менен алардын алыныш механизмдери такталган:
Франциянын жарандык авиация университети
Франциянын жарандык авиация университети (École nationale de l'aviation civile) 1949-жылы түзүлгөн француз аэронавигациялык университети. Тулузада жайгашкан.
2011-жылдан бери ENAC Европадагы эң ири аэронавигациялык университет болуп саналат.
ENAC жарандык аэронавтика тармагына, айрыкча аба транспорту ишмердүүлүгүнө багытталган бир нече окутуу курстарын өткөрөт: авиакомпаниялар, аэропорттор, жабдууларды өндүрүүчүлөр, аэронавтика жана космостук курулуш, француз жана эл аралык жарандык авиация бийликтери жана уюмдары. Окуу жайы болжол менен 25 ар кандай окутуу программаларын сунуш кылат, алардын ичинде инженерлерди, аба кыймылын жөнгө салуучу диспетчерлерди, авиакомпаниянын учкучтарын, менеджерлерди, жогорку техниктерди жана учак инструкторлорун окутуу.
Эн
Эн – үй жандыгына салынуучу өзгөчө белги. Эн малдын кайсы урукка, топко же адамга тиешелүү экендигин көрсөткөн. Эн малдын кулактарына ар кандай түрдө салынган: оюк, тилик, жара тилик, кыйык. Эн тамга сыяктуу уруулук-уруктук мамилелерди, мүлк теңсиздигин айгинелеген көрүнүш болуп эсептелген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Асан тукуму, урук
Асан тукуму - басыз уруусунун курамындагы топ, урук. Антропоэтноним.
Лобофиллиялар
Лобофиллиялар (лат. Lobophyllia) — шурулардын бир уруусу.
Кылчык жүндүү кой
Кылчык жүндүү кой — жүнүнүн ичкелиги жана узундугу ар кандай кой породасы. Алынган продукцияга жараша Кылчык жүндүү кой төмөндөгү топторго бөлүнөт: тондук тери багытындагы койлор (роман кою, кулунду кою, түндүк кыска куйрук кой); көрпө-сүт багытындагы койлор (каракөл кою, сокол кою) жана башка; эт-май багытындагы койлор (гиссар кою, эдилбай кою, жайдары кой жана башка); жүн-эт багытындагы койлор (кучугур кою, черкас кою, дарваз кою жана башка; эт-жүн-сүт багытындагы койлор (балбас кою, мазех кою, карабах кою, карачай кою, лезгин кою, авар кою жана башка). Кылчык жүндүү койдун ар жүзүнөн 100-140 (роман коюнан 200-300) козу алынат, ар биринен 0,85-2,5 кг жүн кыркылат. Кылчык жүндөн кийиз, кийиз өтүк жасалат, килем жана башка токулат. Кылчык жүндүү койдун салмагы бирдей эмес. Мисалы, гиссар породасындагы соолуктун тирүүлөй салм. 90 кгдай, ал эми роман породасындагы соолуктуку 45 кг.
Аргасыз жагдай
Аргасыз жагдай (Форс-мажор) (фр. force majeure ) – жарандык укукта өзгөчө жагдайлардын жана болбой койбос шарттардын пайда болуусу, анын натыйжасы келишимдеги шарттардын аткарылбай калышы болуп саналат. Аргасыз жагдайдын натыйжасында келишимдин бир тарабы эрксизден экинчи тарапка чыгаша тарттыруучу болуп калат. Аргасыз жагдайдын жалпы жонунан багынбас күчкө юридикалык аргасыз жагдайды да бөлүүгө болот. Баардык жарандык-укуктук тутумдарда жеңилбес күч жоопкерчиликтен бошотуучу жагдай болуп саналат. Юридикалык аргасыз жагдай мамлекеттик жогорку органдардын чечимдери (импортко же экспортко тыюу салуу, валюталык чек-төөлөр, ж. б.), иш таштоо, согуштар, ыңкылап ж. б. кирет. Мааниси боюнча коммерциялык тобокелчилик болгон шарттар, м.: базардын конъюктуралык ыңгайсыздыктарына байланышкан кыйынчылыктар, баалардын өзгөрүшү ж. б. аргасыз жагдайлар катары таанылбайт. Юридикалык аргасыз жагдай түшүнүгү так аныктамага ээ эмес. Эреже катары, күтүлбөгөн жагдайларды жана алардын укуктук натыйжаларын келишимдик тартипте контрагенттер белгилешет.
Шилтемелер
כוח עליון
Моголдор
Моголдор – моңгол жана түрк тектүү көчмөн уруулардан куралган, ислам динин туткан, түрктилинде сүйлөгөн жана Моголстан мамлекетинде (1347–1570) үстөмдүк кылган эл болгон. Кыргыз, уйгур жана казак элдеринин калыптанышына чоң салым кошкон.
Чыңгыз-хандын империясы түзүлгөндөн тартып моңголдордун башкаруучу жана аскердик төбөлдөрү бири-бирине каршы эки топко бөлү-нүшкөн. Моңголдордун тиричилигин, каада-салтын жана көчмөн турмушун жактагандар Чагатай улусунун түндүк-чыгышында, негизинен Жети-Сууда орун алышкан. Жергиликтүү түрк жана фарс тилдеринде сүйлөгөн калк, моңголдорду «моғол/муғул/моңол» деп аташчу. Адегенде бул этноним моңгол урууларына гана тиешелүү болгон. Кийинчирээк жергиликтүү түрк жана түрктөшүп кеткен моңгол урууларынын жалпы аты болуп калган
Борбордошкон мамлекеттик курууну, айыл чарбасын, сооданы жана шаар маданиятын өнүктүрүүнү жактагандар Мавераннахрда (азыркы Өзбекстан) жайгашып, чагатайлар деген атты сактап калышкан. Эки тарап келишпегендиктен, бири-бирин кемсинтип, чагатайлар моголдорду жете («каракчы»), моголдор чагатайларды – караунас («аргын») деп атаган.
Моголстан өз алдынча мамлекет болуп бөлүнүп чыккан мезгилде Чагатай улусунун калкы түрктөшүп кеткен. Мурда «могол» термини түрктөшкөн моголдорго карата гана айтылып келсе, эми тек-жайына карабастан Моголстандагы уруулардын бардыгы өзүлөрүн могол деп атай башташкан. Могол этноними Моголстандын бардык калкынын жалпы атына айланган. «Кыргыздар могол урууларынан болсо да хандарга баш ийбегендиктен, моголдордон бөлүнүп кетти. Ушунун айынан моголдор эми жаралгандын эң азыраагы жана эң алыскысы болуп калды», – деп жазат Мухаммед Хайдар. Натыйжада, 15–16-кылымда моголдор этностук жалпылыкка караганда саясий жалпылыкты көбүрөөк туюндурган. Моголстан мамлекетинин саясий жактан начарлашы менен могол уруулары башка элдерге (кыргыздарга, казактарга, уйгурларга) сиңе башташкан.
Манас эпосунда
Моголдор — Мажму ат-таварихте Манастын тарабында калмактарга каршы согуштарда активдүү катышат. Кол жазмадагы Анка-төрөнүн санжырасындагы ысымдар моңолдордун түпкү аталары жана уруктардын аталыштары менен дал келет.
Демпинг
Демпинг (англ. dumping  – ыргытып таштоо) – кадимки баасына караганда кыйла арзан баада эркин жүгүртүү үчүн КР бажы чегарасына товар ташуучунун нысапсыз аракети. Демпингдик товарлар чыныгы атаандаштыкты бузуп, ушундай товар чыгара турган жергиликтүү өндүрүүчүлөргө материалдык зыян алып келгендиктен же кооптондура тургандыктан же мындай товарларды өндүрүүгө жолтоо болгондуктан, КР экономикалык кызыкчылыгын коргоо максатында, ташылып келген товарларга алымдардын өзгөчө бир түрү – демпинге каршы алым колдонулушу мүмкүн.
Сары-Булак чопо жана кум кени
Сары-Булак чопо жана кум кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Октябрь кыштагынан 2–3  км түндүк-чыгышта, Сары-Булак суусунун оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 1070–1215 м бийиктикте. 1980–81-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагын бор мезгилинин кызыл түстүү чөкмөсү, антропогендин борпоң тектери түзөт. Анда чопонун, кумдун жана кумдуу чопонун курулушка керектүү катмарлары жатат. Астында бор мезгилинин кызыл түстүү чопо катмары жайгашкан. Калыңдыгы 1,3–6,7 мге чейин. Жакшы жуурулат. Жошо алууга жарамдуу. Запасы В+С1 категориясы боюнча 15538 миң м3. Үстүндө майда бүртүкчөлүү начар камдашкан полимиктүү кум жатат. Кумду жолго, курулушка пайдаланса болот. Запасы 3849 миң м3. Булардын жанында лёсс сымал кумайлуу чопо катмары бар. Боз, бозомтук түстө. Жакшы нымдалат. Калыңдыгы 3,5 мге чейин. Кумайлуу чоподон "100" маркасындагы кирпич жасоого болот. Запасы В+С1 категориясы боюнча 1151 миң м3, С1 – 474 миң м3.
Иоганн Бернулли
Иоганн Бернулли (27. 7. 1667-1. 1. 1748) - Якоб Бернуллинин иниси, Гронинген (Голландия, 1695-жылдан) жана Базель (1705-жылдан) университеттеринин профессор, Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү.
Интегралдык жана дифференциалдык эсептөөлөрдү иштеп чыгууда Лейбниц менен кошо иштеген. Бул тармакта бир катар илимий ачылыш жасаган. Дифференциалдык жана интегралдык эсептөөлөрдүн биринчи системалуу баяндамасын берип, кадимки дифференциалдык теңдемелердин чыгарылыш ыкмасын иштеп чыккан. Геод. сызыктар жөнүндөгү классикалык маселелерди чыгаруу менен аны мүнөздөөчү геом. касиеттерин тапкан. Механика боюнча да баалуу изилдөөлөрдү (согуу теориясы, карылыктуу чөйрөдөгү нерсенин кыймылы, чыныгы күч жөнүндө окуу ж. б. ) жүргүзгөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жаманбаев Акматбек Сагынович
Жаманбаев Акматбек Сагынович - (5.12.1933, Чүй району, Дөң-Арык кыштагы – 23.08.1992, Бишкек) – техника илимдеринин доктору (1972), профессор (1973). КРдин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2007, өлгөндөн кийин), 1955-ж. КАЧИни бүтүргөн соң, Тянь-Шань облустук айыл чарба башкармасында инженер, башкы инженер, Кыргыз ССР ИАда суу чарба жана энергетика боюнча илимий кызматкер жана лаборатория башчысы (1955–67); ФПИде проректор, кафедра башчысы, декан (1967–88); Түштүк кыргыз окуу-илимий борборунда директор (1988–92), КРдин билим берүү министринин биринчи орун басары (1992) болуп иштеген. Жаманбаевдин жетекчилиги астында түтүнсүз, сууга жана ысыкка туруктуу көмүр брикеттерин алуунун жаңы технологиясы иштелип чыккан, 7 монография жана 20дан ашык илимий эмгектин автору. Ал Кыргыз ССРинин Жогорку Советине, Фрунзе шаардык советине бир нече жолу депутат болгон. Эмгек Кы­зыл Туу ордени, медалдар менен сыйланган. СССР энергетикасынын жана электрлештирүүнүн, Кыргыз ССРинин элге билим берүүсүнүн, СССР жогорку мектебинин отличниги. Анын ысмы Бишкек шаарындагы көчөгө, Оштогу Табигый ресурстарды пайдалануу ИИИге, И. Раззаков атындагы КТУда кафедрага, Чүй районундагы айылга жана Чапаев айылындагы толук эмес орто мектепке берилген.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Эмир
Эмир – Чыгыштагы кээ бир мусулман өлкөлөрүндө өлкө башкаруучуларынын наамы (титулу).
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Аялдар союздары
Аялдар союздары - алгачкы общиналык коом бузулуп бараткан мезгилде эркектер союздарына атаандаш катары пайда болгон коомдук институт. Аялдар үйлөрү жаш курактык топторго карата чогулуп, ар түрдүү жөрөлгөлөрдү, ритуалдарды өткөрүшкөн. Меланезиялыктарда, микронезиялыктарда, Түндүк Американын индейлеринде белгилүү. Батыш Африкада жашыруун союз чоң коомдук таасирге ээ болгон.
Санта Роса (Нү-Мексико)
Санта Роса (Нү-Мексико) (Santa Rosa) — Нү-Мексико штатынын Guadalupe округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2744 киши. Болжолдуу аянты - 11.1 км². FIPS коду — 35-70670.
Альтюссер, Луи
Луи Пьер Альтюссе́р (фр. Louis Pierre Althusser; 16 октябрь 1918, Алжир — 23 октябрь 1990, Ляверьер) – француз философу, марксист.
Париждеги жогорку нормалдуу мектептин профессору, Испаниядагы жана Франциядагы граждандык согуштун катышуучусу. Философиянын теориялык жана методологиялык көйгөйлөрүн диалектиканы, таанып билүү теориясын, илимдердин байланышын: идеологияны жана философияны; теорияны жана практиканы (теориялык тажрыйбаны илимдердин өндүрүшү катары) таанып билүүнүн өзгөчөлүгүн, философиянын предметин жана тарыхын иштеп чыккан.
Альтюссер марксизмди илимдин жана философиянын теориясы, илимий жана философиялык революция катары ой жүгүртүүгө аракет кылат. Альтюссер биринчи кезекте марксисттик философиянын теориялык таанып билүүчүлүк көйгөйлөрүн бөлүп берген жана «Капиталдын» консептуалдык түзүлүшүн анализдейт. Альтюссер илим менен идеологияны бири-бири менен карама-каршы коет.
Ловеттия
Ловеттия (лат. Lovettia) — корюшка сымалдуу балыктардын бир уруусу.
Эски кукт (Илишев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Демпингге каршы териштирүү
Демпингге каршы териштирүү (гр. anti  – карама-каршылыкты, өчөгүшүүнү билдире турган жалгама, англ.  dumping –  сүрүп салуу) – демейдеги наркынан төмөнкү баада сатылып жаткан товар жергиликтүү товар өндүрүүчүлөргө зыян алып келген, же зыян алып келүү коркунучун түзгөн учурдагы товар менен жабдуучуга карата териштирүү.
Амбиваленттүүлүк
Амбиваленттүүлүк (лат. ambo – экөө жана valentia – күч) – эки жактуулук; сезимдин эки жактуулугун баштан өткөрүү адамда эки карама-каршы сезимди туудурат. Мисалы: сүйүү жана жек көрүү жагымдуу жана жагымсыз.
Амбиваленттүүлүк термини швейцариялык психолог Э. Блейлер тарабынан сунушталган.
Чакырым
Чакырым - бир катар чыгыш элдеринде узундуктун кеңири таралган чени. Кыргызда чакырым деп болжол менен 1 километрге тете узундук аталат. Чакырымдын так узундугу болгон эмес. Ал жердин табигый шартына, рельефине байланыштуу болгон. Бул термин хакас, алтайлыктар жана туваларда да сакталып калган.
Балбай баатыр Эшкожо уулу
Балбай батыр Эшкожо уулу (1791-1867) - кыргыздын 19-кылымдагы чыгаан баатырларынын бири, Бугу уруусунан, Белектин Токой уулдарынан, өз элин сырттан келген жоодон коргогон (убакыттын таламы ошондой болучу).
Кыскача өмүр таржымакалы
Балбай баатыр [1813, Ысык-Көл өрөөнү - 1867, Верный, сөөгү Сарыбулак (азыркы Балбай) айылына коюлган] бугу уруусунун белек уругундагы токой бутагынан чыккан беделдүү манап. Эл арасында айтылган маалыматтар б-ча Балбай эр жеткенден заманына ылайык, казактардын улуу жузунун жана коңшу кыргыз урууларынын жылкыларын тийип алууда жеке билек күчүнүн аркасы менен өзгөчөлөнүп, баатыр аталган. Ормон хандын заманында, анын уруулар арасында мал уурдоого, жылкы тийүүгө тыюу салган мыйзамдарын бузуп, саяк уруусунан жылкы тийип алгандыгы үчүн, Ормон хан тарабынан алты ай орго салынып жазаланат.
1855-ж. жазында бугу уруусу Ормон хандын бийлигинен баш тартып Боромбай менен бирдикте 1855-ж. Омскиде Россиянын букаралыгына өтүү жөнүндө бугу уруусунун атынан ант кармаган. Ошол мезгилден тартып, бугу менен сарыбагыш урууларынын ортосунда чыр-чатак күч алып, андагы чабыштардын биринде Ормон ханды Балбай катуу жарадар кылып, ал ошондон каза тапкан.
Ормон хандын өлүмүнөн кийин эки уруунун чабышы, уруулук согушка айланып, 1855-жылдан 1860-жылга чейин созулган. Бул уруулук согушта Балбайдын кадырбаркы көтөрүлүп, бугу уруусунун саясий турмушуна жигердүү аралашкан төбөлдөрдүн бирине айланган.
Көп узабай эле Качыбек Шераалынын дүйнөдөн кайткандыгына байланыштуу (1862) Шапак жана Меңмурат уулдарынын ортосунда бийлик талашуу башталат. Бул жолку күрөштө Балбай жактаган Шапак тукуму жеңилип,1863-ж. Меңмурат тукумунан Сарымбек Сасыке уулу «ага манап» болуп шайланат.
Сарымбек манап менен Балбайдын ортосундагы мамиле кескин начарлап, Сарымбек Балбайды орус бийликтерине жамандай баштайт. Балбай баатыр буга жооп иретинде орус-кытай чегара бөлүү учурунда Кытай мамлекетине өтүп, бугу урууларынын эски конушу Текеске көчүп кетет. Ал жерден орустардын бийлигин тааныгысы келбей Текести жайлап жүрүшкөн казак төбөлдөрү Дурали султан, Саурун жана Сабатар молдолорго кошулат.
Балбай баатыр 1864-ж. Чыгыш Түркстандагы кытай бийлигине каршы чыккан дунган-таранчылардын козголоңуна катышкан жана Текестеги калмактарга жортуул уюштуруп, алардын Сүмбөдөгү бутпарастык кечилканасын талкалап, жылкысына тийип, айылдарын талкалаган.
1867-жылдын май айында орус өкмөтүнүн чалгындоо иштерин жетектеген, полковник В. А. Полторацкийдин кошууну Текеске экспедицияга келген. Ал жерден орустардын бийлигине моюн сунбай жүрүшкөн кыргыз-казак айылдары бар экендигин угуп, курчоого алган.
Натыйжада, кыргыз казак урууларынын башчылары, анын ичинде Балбай баатыр да каршылык көрсөтүүсүз эле колго түшкөн. Туткундар Верный чебине жеткирилип, камакка алынат.
Балбай 1867-жылдын май айынан сентябрга чейин Верный (Алматы) түрмөсүндө жатып, сентябрь айында көз жумган. Туугандары анын сөөгүн бир жылдан кийин Ысык-Көл калаасындагы Сары-Булакка (азыркы Балбай айылы) алып келип, жерге биришет.
Эстутум
Балбай баатырдын эрдиктерин биз сыймыктануу менен айтышыбыз керек. Балбай жөнүндө Кубанычбек Маликовдун «Балбай» поэмасы (1940) жана Эрнис Турсуновдун «Балбай жана анын доору» тарыхый романы (1992) жаралган.
Атоочтук сүйлөм
Атоочтук сүйлөм - баяндоочу зат атоочтон болгон сүйлөмдөр, атооч сөздөрдөн, атоочтук сөз айкаштырынан түзүлгөн атама сүйлөмдөр жана баш мүчөсү атоочтон, атоочтук сөз айкаштарынан болгон бир тутумдуу сүйлөмдөр (мисалы, Өмүрдүн кубанычы - эмгек. Мен агрономмун. Таң агарган мезгил. Жайылган мал. Кайда болсун бир өлүм жана башка).
Элчи
Элчи – бир мамлекеттин башка бир мамлекет менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүчү ишенимдүү өкүлү.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Моголдор дөөлөтү
Моголдор дөөлөтү, Улуу Моголдор дөөлөтү – Индияда 1526-жылы Дели султандыгынын ордуна пайда болгон мамлекет. Негиздөөчүсү – Тимурийлердин урпактарынын бири, өзбектер тарабынан куугунтукталган Захреддин Бабур болгон. Ооганстанга качкан Бабур өзү менен кошо барган түрктөрдүн жана жергиликтүү ооган урууларынын жардамы менен 1525-жылы Дели султандыгына чабуул коё баштаган. 1527-жылы Раджпут мамлекетин моюн сундуруп, Индостан жарым аралына толук ээлик кылып калат. Бабур көз жумган соң такка уулу Хумаюн олтурган. Моголдор жеңип алган жерлерге башкаруунун, аскердик түзүлүштүн жаңы ыкмаларын алып келишкен. Акбардын тушунда (1556–1605) Улуу Моголдор дөөлөтү күч-кубаттуулугунун чегине жеткен. Ал башкаруу жана финансы тармагында бир катар реформаларды турмушка ашырган, мамлекеттин чегин бир кыйла кеңейтип, козголоң чыгарган аймактарды аёосуз жазалаган. Жахангирдин (1605–28), Жахан шахтын (1628–58) тушунда мамлекет башкаруу бошоңдоп, жер-жерлерде козголоңдор чыгып, чет жакадагы жашаган элдердин нааразылыгы күчөгөн. 1858-жылы Англиянын Ост-Индия компаниясы ыдырай баштаган мамлекетти аз сандуу күч менен жеңип алган.
Можу
Можу, асма, үч бут, чай тулга – сыртка же боз үйгө жагылган отко темир боолуу казанды, чаканы, чайнекти асып, чай кайнатуу же тамак бышыруу үчүн колдонулуучу темирден жасалган үч буттуу тиричилик куралы.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жаңы чукур (Татышлин району, Башкыртстан)
Жаңы чукур — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Аксайыт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 96 киши. Почта индекси — 452832, ОКАТО коду — 80250810006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Летово
Летово — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 389 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Кылым
Кылым, жүзүл — жүз жыл (мисалы, 1901-жыл 1-январдан 2000-жыл 31-декабрга чейинки мезгил 20-к.).
Средний дарыясы (Каш-Кы куймасы)
Средний — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каш-Кы дарыясынын сол жээгинен 88 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Манас (Манас району)
Манас ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Кыргызстан айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 689 киши (2009-жылы).
Чоң ашуу, ашуу
Чоң ашуу, ашуу, Тескей Ала тоонун чыгыш бөлүгүндөгү ашуу. Түргөн аксуунун куй-масы Көккыянын жана Оттук суусунун сымал өрөөн дөрүнүн төрү ндө жайгашкан. Бийиктиги 3822 м. Аймагындагы чокулардан 380 м төмөн, өрөөндөрд өн 380—500 м көтөрүңкү жатат. Ашуунун түндүк капталынын рельефи татаал, байыркы мөңгү таштардынка лдыктары би р неч е б а скыч-туу, дөбөлүү чуңкурларды түзүп, 3 км жол 14 чукул, татаал бурулуштардан  турат. Жер астындагы суулардын таасиринен жолдун айрым бөлүктөрүндө жер көчкүлөр жүрүп турат. Түштүк капталында кээде эшилме шагыл таштар жана жер көчкүлөр жолду бөгөп калат. Ашуунун чарбачылыкта (жайыттарга малды ашырууда жана тоо-кен жумушчуларын тейлөөдө) мааниси зор. Ал аркылуу Ысык-Көл өрөөнүн Сары-жаздын ала бындагы өрөөндөр (Көөлү, Эң илчек, Кайыңды, Үч көл ж . б.) менен байланыштыруучу автожолу өтөт.
Кылчык жүндүү эчки
Кылчык жүндүү эчки — жергиликтүү эчкилердин эт-сүт-жүн багытындагы түрү. КМШ өлкөлөрүнүн түрдүү райондорунда асыралат. Жергиликтүү шартка мыкты көнүккөн. Чоңдугу, салмагы, жүнүнүн сапаты боюнча айырмаланат. Мисалы, Орто Азиядагы эчкилер Кавказдагыдан ирдүү келет. Түндүк Кавказ жана Чыгыш Сибирь эчкисинин жүнү кыска (3-5 см), каралжын, тыбыты агыш болот. Ар эчкиден 0,3-0,7 кг жүн кыркылып, 50-150 г тыбыт таралат. Тыбытынан түрдүү жоолук токулат. Кылчык жүнүнөн кийиз, одуракай кездеме, кыл килем, тасма жасалат. Сүт багытындагы эчкиден жылына 70-150 кг сүт саалат, сүтүнүн майлуулугу 4-6,3%. Ар жүз тубар эчкиден 110-130 улак алынат. Сойгондо 37-50% эт чыгат. Терисинен жумшак, бышык булгаары жасалат.
Саума (дарыя)
Саума — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түндүк Тошемка дарыясынын оң жээгинен 7,7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Элүү башы
Элүү башы – түрк-моңгол кошуундарында элүү жоокердин башчысы.