Кожо_Насир_ад-Дин_Туси
= Насир ад-Дин Тусинин эмгектери= Насир ад-Дин Тусинин тарыхта калган изи болуп Марага аймагындагы ислам дүйнөсүндөгү эң белгилүү жана алгачкы илимий обсерваториянын ачылышы болгон. Ал обсерваториянын жанына илимпоздор үчүн Багдад, Сирия, Бейрут жана Алжирден алынып келген төрт жүздөн ашык томдон турган чоң китепкана жайгашкан. Андан тышкары Насир ад-Дин Тусинин резиденциясында атайы астрономдор тобуна арналган жана аларды окутуу үчүн илимий мектеп  жайгашкан. Ал өмүрү бою обсерваториянын имердүүлүгү үчүн өз салымын кошуп келген. Анын дагы бир эмгеги “Насирдин ахлагы” болуп эсептелет. Анда тарбия жана адеп-ахлакка басым жасап, тарбиянын баалуулугу жана көп тараптуу билим алуу, адамдын тиричиликтеги ар тараптуулугу, адамдын коомдогу акыл ойу жана баалуулугу боюнча көз караштары камтылган. Ходжа Наср ад-Дин Туси 1274-жылы бир нече өзүнүн шакирттери менен Багдад шаарына, ал жактагы сакталган китептерди жана илимий изилдөөлөрдү алып келүү үчүн барган, бирок шум ажал кай жерде болбогун, эмне кылбагын өзүнүн тилегине жетет тура. Тилекке каршы ошол эле жылдын 2-июлда ал жарык дүйнө менен кош айтышкан. Анын сөөгү Багдаддан аль-Казимайнга алып келинип жерге берилген. =Математика= Тусинин математика тармагындагы эмгектеринин маанилүүсү “Толук төрт бурчтук жөнүндө трактат (башкача которулушу “Кесүүчү сызык фигурасы жөнүндө трактат). Аталган трактат фарсы тилинде Туси Аламатка барган заманда жана араб тилинде бир канча кыскартылган вариантында Марагеде (1260-жылы) жазылган. Өзүнүн иши жана окуусу менен ага жол көрсөтүп кеткен устаты катары аль-Бирунини “Астрономия илиминин ачкычтары жана анын айланасында болуп жаткан нерселер” аттуу китеби менен көрсөткөн. Анын трактатында ас-Салардын трактаты так эле ушул маселе менен айтылган, анын себеби Хулагу башкарып турган заманда ат-Туси менен ас-Салардын ортосунда кандайдыр бир келишпестиктер болушу мүмкүн болгон. Ат-Тусинин бул эмгеги Региомонтана (1436-1476) негизги булак болуп эсептелип, тригонометрия тарыхындагы жаңы этаптын башталышы менен байланышкан. Тусинин тарктаты 5 томдон (китептен) турат. 1-китепте курамдуу мамилелерлердин теориясы камтылган. Ат-Туси Омар Хайям менен Сабит ибн Корранын ой-толгоолорун изилдеп аны өркүндөтүп, мамилелердин рационалдуу жана иррационалдуулугун аныктаган сандардын кеңири түшүнүгүн киргизген. 2-китепте жалпак төрт бурчтукка карата Менелая теоремасына карата ар кандай тастыктоолор менен окуяларды камтыган. 3-китепте синус, косинус жөнүндө түшүндүрмөлөр берилип, жалпак тригонометрия теоремаларын тастыктаган. Ал жалпак үч бурчтуктардын эрежелерин изилдеп отуруп, синустардын жалпак теоремасына тастыктоо тапкан. Ал эми акыркы 5-китебинде спецификалык тригонометриянын теоремалардын “Кесүүчү сызык фигуралардын” жардамы менен чечилген – тангенс теоремасы менен синус теоремасы сыяктуу бир канча маселелер каралган. Ушул эле 5-китепте жыйынтык катары спецификалык үч бурчтуктарды чыгаруу боюнча бир нече эрежелер берилген. Ат-Тусинин кошкон зор илимий салымынын натыйжасында Тригонометрия астрономиядан бөлүнүп өзүнчө илим болуп калган. Ат-Тусиге параллель жөнүндө окуу тууралуу көптөгөн макалалар таандык. Биринчиден бул теория Евклид жазуусу катары ат-Тусиге таандык деп изилденип келет. Бул эмгектин чыгарылыштарынын бири 1594-жылы Римде латын тилине которулуп чыккан. Ал эми бул постулатты тастыктоо иретинде кийинчерээк Жон Валлис тарабынан 1693-жылы кайрадан жарыкка чыккан. Туси өзүнүн изилдөөлөрүндө кинематикалык элестерди бир канча жолу келтирген. Архимедке удаа эле Туси шар, тегерек цилиндр жана конус фигураларын аныктаган. Ал кыйшак жана түз сызыктарды анын үстүн салыштыруу үчүн серпилүү кыймылын тапкан. =Механика= Насир ад-дин Тусинин механика тармагындагы жетишкендиги кинематикага байланыштуу. Анын аталган тармактагы өзгөчө көзгө көрүнөөрлүк салымы болуп “Лема Туси” эсептелет. Эгерде R жана 2R радиусундагы эки тегерек берилген болсо жана кийинекей тегерек чоң тегекетин ички беттерине тийип эч тоскоолсуз айланса, анда кичинекей тегеректин негизги М точкасы түз сызыктуу термелүүчү кыймыл чоң тегеректин диаметринин бардыгына тийет. Насир ад-Дин Туси аталган леманы тастыктап кичинекей тегеректин кыймылын эки тегерете айланган эки тегеректин биригүүсүн көрсөткөн. Азыркы заманбап көз караш менен караганда сөз абсолюттук катуу телалардын “татаал кыймылы” жөнүндө болуп жатат. Тусинин Лемасын аш-Ширази, Ибн-аш-Шарит, кийинчерээк Коперник жана башкалар да колдонушкан. Тусинин теоретикалык ачылыштары механика үчүн абдан маанилүү болгон, анткени Аристотелдин убагынан бери келе жаткан эки кыймылдын карама каршылыгын жеңип чыгууга мүмкүндүк берген. =Астрономия= Туси 1259-жылы ошол доордун эң ири обсеваториясы деп эсептелген Марагин обсерваториясын Тебриз шаарынан анча алыс эмес жерде ачкан. Туси Хулагуга барып обсерватория куруу максатын айтканында ага кете турган каражат абдан көптөй сезилген жана Туси Хулагуга түн ичинде анын армиясы эс алып аткан учурда асмандан жез идишти түшүрүүнү сунуш кылган. Жез идиш асмандан түшүп келе жатканда алай дүлөй баш аламан үндөр угулат, ага айран таң калган аскерлер эмне экенин билбей ден дароо болушат. Ошондо Туси “Биз бул алай дүлөй үндөрдүн себеби эмнеде экенин билебиз, ал эми аскерлер билбейт; биз бейкапарбыз, ал эми аскерлер тынсызданууда; ушундай эле, эгер биз асмандагы болуп жаткан нерселерди билип турсак, жерде тынчтыкта жашайбыз” деген экен. Тусинин мындай сөздөрү Хулагуну ынандырып обсерватория курууга 20 миң динар бөлүп берген экен. Хулагу Тусинин өтүнүчү менен анын аскерлерине туткунга түшкөн илимпоздордун баарын өлтүрбөй Марагиге алып келүүсүн буйруйт. Ал эми Марагуга монголдор колдоруна тийген кол жазмаларды менен астрономиялык аспаптарды алып барып турушкан. Ошентип обсерватория көптөгөн жаңы жасалган шаймандар менен толтурулган. Анын кызматчылары ас-Самарканди, ал-Казвини, ал-Магриби, аш-Ширази жана башка көптөгөн илимпоздор болгон. Аталган обсерватория Чыгыш өлкөлөрүндөгү көптөгөн обсерваторияларга өзгөчө Пекиндеги обсерваторияга өтө чоң таасирин тийгизген. Астрономдордун 1259-жылдан 1271-жылга чейинки 12 жылдык изилдөөлөрүнүн натыйжасында “Ильхан жадыбалы” (“Зиж Ильхан”) болгон. Аталган зижде Күндүн жана планеталардын жайгашкан ордун далилдеген жадыбалдар, жылдыздар тизмеси жана синус жана тангенс 1 аралыктарынын алгачкы алты сандуу жадыбалы болгон. =Үй бүлөсү= Насир ад-Дин Тусинин үч уулу болгон: улуу баласы Садр ад-Дин Али атасынын жанында болуп философия, математика илимдерин жетишээрлик деңгээлде өздөштүргөн. Анын экинчи уулу Асил ад-Дин Хасан илимге жакын адам болгон жана өмүрүнүн көбүн саясатка аралашып өткөргөн. Ал эми эң кичүү үчүнчү уулу Кожо Фахр ад-Дин Мухаммад Ислам өлкөлөрүнө төбөлу көрүнгөн ишбилги инсан болгон. =Окшош издөөлөр= =Шилтемелер булагы= Астрономия, Математика, Философия, Маданият, Адабият