cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түркия
Шаарлары
Шаар калкынын саны боюнча 1 миллион кишиден көп тогуз ири шаарлары бар: Ыстанбул - 11 174 257, Анкара - 4 140 890, Измир - 3 175 133, Бурса - 1 979 999, Адана - 1 611 262, Конйа - 1 412 343, Газыантеп - 1 342 518, Анталья - 1 127 634, Мерсин - 1 056 331 киши.
Тил
Ыстамбул шаарынын диалекти ырасмий тил катары кабыл алынган.
Дин
Калктын 85 % пайызы мусулман (Ислам динин тутушат).
Демография
Туркиянын 1927 - 2007 жылдары арасындагы Демографик айрымы.
Кооз жерлер
Каунос шаары азыркы Түркиянын аймагында жайгашкан, бирок, туристтер үчүн жетиштүү популярдуу эмес. Бирок, ошентсе да бул жакка келгендердин көпчүлүгү биздин доорго чейин угулуучу майда көмүү үчүн биринчи болуп кетишүүдө.
Түрк акындары
Негизги ; Жемал Огуз Өжал, Юнус Эмре
Телекөрсөтүүлөр
Дүйнөдө түрк телекөрсөтүүлөрүнө, ар кандай форматтагы программаларга жана анимациялык фильмдерге суроо-талап өсүүдө. Бүгүнкү күндө түрк киносу америкалык фильмдерден кийин дароо эле дүйнөдө бекем орунду ээлейт.
Чигши
ЧИГШИ
Чигши, čigši – байыркы түрктөр колдонгон бийлик титулдарынын бири.
Чигши тууралуу маалыматтар
Орхон-Енисей жазууларына тиешелүү 4 ташта (мисалы, Карабалгасун, Терхин, Элегест IV, Чаа-Холь VII) кезигип, мансап даражасы боюнча хандан (хаган) кийин 3, 4 баскыч төмөн турган, башкача айтканда облус, аймактын губернатору же облустагы жооптуу кызмат кишиси чигши деп аталган. Карабалгасун жазуусунда чигши ички-тышкы министрлер жана тутук («tutuq» – облустун аскер башчысы, генерал-губернатор) менен бир катар эскерилет. Терхин жазуусунда атактуу уруу башчыларын кыйыр түрдө «күлүк чигши» («külig čigši»), «урунгу-чигши» («uruŋu čigši») же алардын жеке  ысымына чигши титулу кошумчаланып айтылат. Мисалы, Кутлуг-чигши, Канчу Алп-бильге-чигши ж. б. Орхон-Енисей жазууларында чигшиден тышкары премьер-министрге тете «өге» («ögä»), андан төмөнкү «ынанчу» («inanču» – ишенимдүү), «билге» («bilgä» – акылман), «ириг» («irig» – эрктүү, тырышчаак) сыяктуу мансап титулдары көп кездешет.
Байыркы этимологиясы
Окумуштуу-лингвисттер (мисалы, В. И. Кормушин ж. б.) Хан династиясынын тушунда өзгөчө укук берилген өкүл «цэши» («tz`ü shih») деп аталганын же аны түрктөр байыркы кытай тилинен кабыл алганын белгилешет. Е. И. Кычанов чигшини («чжиши») кандайдыр бир тапшырма менен борбордон жер-жерлерге жиберилген өзгөчө чиновник деп эсептеген.
Дальтон план
Дальтон план (туурасы - дальтон-план) - мектептерде окуу-тарбия жумуштарын жекече окууга негиздеп жүргүзүү системасы.
Бул система адеп колдонулган шаар Далтондун (АКШнын Массачусетс штаты) атынан коюлган. Бул планды түзгөн америкалык агартуу ишмери Е. Паркхерст 1904-20-ж. ар кайсы мектептерде тажрыйба иштерин жүргүзгөн.
Дальтон план боюнча окуучуларга предметти тандап алууга, окуу убактысын пайдаланууга эркиндик берилет. Ар бир окуучу күндөлүк ишин кандайча уюштуруу жөнүндө кеңешчи мугалимден көрсөтмө алгандан кийин өз алдынча иштейт. Мында мугалим консультанттык гана роль аткарып, класстык сабак системасы жоюлган.
Дальтон план 20-жылдарда советтик айрым мектептерде да бригада-лабораториялык метод формасында колдонулган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Түзгүндөө
Камчы өрүмүнүн учун бекитүү. Майда өрүмдүн учун жанып кетпегендей түйүү. Өрүмчүлөр өрүм бүтө жаздап калганда өзүнчө ичке көк тилип алып, өзөктү шибеге менен көзөп, андан өткөрүп, көктүн эки учун теңдеп туруп, көк илме чалма (ычкыр-ичкур) чалынат. Ал чалмадан эки көк, илмесинен да эки көк түз өрүлөт. Ошондо өрүм оролуна айланып, пружина сымалданып түшөт. Анан өзөктү экиге бөлүп, анын ортосуна көктү кийирип, көктүн учу аркылуу кайышты бекитип коет. Мындай түзгүн камчыланууда бышык болот.
Өрүм бир нече тиликтерден куралып, ал биригип, өзүнчө буюм жаратат. Буга темир шөкөт чабуу кандайдыр бекердей туюлат. Анда биринчиден, шөкөттөр өрүмгө жакшы кармалбайт; экинчиден, ошол шөкөттөрдүн чабылган жери өрүмгө туура келбей, тилик (тал) кайыш үзүлүп калышы ыктымал; үчүнчүдөн, өрүмдүн ичинен өрүм чыгып, кайталана берсе, ал кооздук, өнөр, чыгарма катары каралат. Эми ага дайыны жок эле бирдемелерди чаба берүүбүз көркөмдүктүн наркын төмөндөтөт. Эгер күмүш болсо, ага «зооткер» түшүрсөк, анда буюм үчүн түбөлүктүү кооздук жаралат. Темир шөкөттөрү кайык ыкмаларына гана кынаптап чапса, ойдогудай кармай алат. Эгер өрүмгө биз сөзсүз кооздук түшүргүбүз келсе, өрүмгө кара булгаары бастырса, жарашат. Кайыкчылыкта да кара кайышка ак кайыштан «тап бердирип», шөкөт ордун көркөмдөгөндөр бар.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Калдарбек
Калдарбек —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Алмамбет менен Көкчөнү араздаштырган казак бектеринин бири. Буудайбектин өргөөсүнө жыйналган казак бектери "Канжардын курчун алгын деп, Как жүрөккө малгын деп" Алмамбетти өлтүрүүнү К-ке тапшырат. Бирок, Алмамбеттин каарынан корккон чагымчылдардын эч кимиси даап анын жанына да бара албай коёт (Сагымбай Орозбаков, 2. 255).
Автомагистраль
Автомобиль магистралы, автомагистраль — ири өнөр жай жана маданий борборлорун байланыштырып, өз деңгээлинде башка жолдор менен түздөн-түз кесилишпеген жана эл чарбалык зор мааниси бар автомобиль жолу. Автомагистраль шаарларды жана өнөр жай борборун айланып өтө тургандай курулат да, борбор менен атайын жол аркылуу байланышат.
Донец токол тоосу
Донец токол тоосу – Чыгыш Европа түздүгүнүн түштүгүндөгү дөңсөө. Түндүк-батыштан Түштүк-чыгышты карай 370 кмге созулат. Бийиктиги 367 мге чейин (Бейит-Мечит чокусу). Негизинен таш көмүр мезгилинде пайда болгон кумдук, аки таш жана сланец тектеринен турат. Алар менен көмүр кени (Дон көмүр бассейни) байланыштуу. Дарыя аралык күдүрлүү түздүктөр жана терең (150 мге чейин) дарыя өрөөндөрү мүнөздүү. Калдык дөбөлөр – «бейиттер», жалчалар кездешет. Карст кубулушу өөрчүгөн. Жазы жалбырактуу (эмен, ак чечек) токой жана талаа өсүмдүктөрү өсөт.
Технологиядагы системалык анализ
Технологиядагы системалык анализ — лабораториялык шартта изилденип, жыйынтыкталып, такталып бүткөн жаны ачылыштар, процесстер өндүрүшкө киргизүүнүя мөөнөтүн кыскартуунун ил. негизи. Лабораториялык шартта жүргүзүлгөн тажрыйбанын жыйынтыгын дароо өндүрүшкө киргизүүгө бол-бойт. Процесстер эң төмөнкү молекулалык деңгээлден жогорку — завод-комбинат деңгээлинде жүрүшүн бөлүп-бөлүп изилдөө аркылуу Т. с. а. колдонуу менен лабораториялык шартта жыйынтыкталган процесстер өндүрүшкө киришин тездетүүгө болот. Т. с. а. процесстер деңгээли, баскычтары боюнча жүргүзүлөт. 1. Мол-лык денгээлдеги анализ — химиялык процесстин микрокинетикалык анализи. Химиялык кубулуштун «таза» түрүндө, формалдуу түрүндө, физ., физ.-хим. таасирди эсепке албай анализдениши. Мындай анализ химиялык кубулуштун жүрүшү ж-дө жалпы, болжолдуу түшүнүк берип, ө. ж. денгээлинде кандай жүрө тургандыгы тууралуу толук маалымат бербейт. 2. Кичине көлөмдө жүрүүчү процесс анализи — химиялык реакциянын микрофактору (диффузия, жылуулук алмашуу) таасири менен жүрүшүнүн анализи. 3. Химиялык реакция, процесстер аппарат көлөмүндө жүрүшүнүн анализи. Б. а. 1- жана 2- деңгээлде жүргөн химиялык процесстерге газ, суюк, катуу заттар агымынын (аэро, гидродинамика) таасиринин анализи. 4. Агрегат деңгээлинде жүрүүчү процесстер анализи — аппараттар өз ара байланышынын анализи. 5. Ар түрдүү деңгээлде жүрүүчү процесстер анализдерин жыйынтыктап, бир системага келтирүү. Тех-лык процесстерди бөлүп анализдөө, изилдөөнү женилдетет, процесстер жүрүшүнүн закон ченемдүүлүгү толугураак ачылат.
Уинстон Черчилль
Сэр Уинстон Леонард Спенсер-Черчилль (англисче Sir Winston Leonard Spencer-Churchill; 1874-1965), журналист, публицист, жазуучу, сүрөтчү, коомдук ишмер, мыйзамчы, Британиянын эки жолку өкмөт башчысы, адабият тармагындагы Нобел сыйлыгынын ээси. Улуу Британиянын даӊазалуу мамлекеттик ишмери.
Кыскача өмүр баяны
Атасы - лорд Рэндолф Спенсер-Черчилль болсо жетинчи Малборо герцогунун үчүнчү уулу болгон жана учурунда британ парламентине мүчө жана каржы тармагын тейлеген канцлердин кызматын аркалаган.
Энеси деди Рэндолф Черчилль (кыз чагындагы аты - Женни Жером) болсо америкалык бай ишкердин кызы болчу.
Тарыхта Черчилль өтө оор кырдаалда - Экинчи дүйнөлүк согуш маалында (1940-45-жылдары) Улуу Британиянын өкмөт башчысы болуп, фашисттик Германияга каршы күрөштү эл аралык деңгээлде уюштурууга салым кошкон мамлекеттик ишмер катары өзгөчө орун ээлеп калды.
Кийин да (1951-55) Черчилль Улуу Британиянын өкмөт башчысы болгон.
1955-жылдын 5-апрелинда ал өкмөт башчысы кызматынан кетүү тууралуу арызын берген.
1964-жылы 27-июлда акыркы ирет Британ парламентинин лорддор үйүндө (палатасында) отурумга катышкан.
1953-жылы 24-апрелде Черчиллге Британиянын канышасы "лорд" даражасын ыйгарат, ошондон тартып анын ысымына "сэр" деген сый наам кошулуп айтылып калган.
1953-жылы 10-декабрда Черчилль адабият тармагындагы Нобел сыйлыгына татыган (ага атаандаш көрсөтүлгөн талапкер - америкалык жазуучу Эрнест Хемингуэй болгон, бул жазуучу кийинки жылы Нобел сыйлыгын алган).
Черчилль 1965-жылы 24-январда дүйнөдөн кайткан.
Черчиллдин таамай жана азил сөздөрү
Уинстон Черчиллдин чукугандай тапкан сөздөрү, азилдери да тарыхта калды.
Достор жана көркөм өнөр
Бир жолу драматург Жорж Бернард Шоу Черчиллге өзүнүн жаӊы пьесасынын премьерасына чакырык жиберип, катка мындайча сөз жазып койгон экен:
“Өзүӊүз менен кошо досуӊузду ала келиӊиз, бирок андай досуӊуз бар экенине күмөнүм бар”.
Черчилль болсо жооп кылып мындайча куш тилиндей кат жөнөтүптүр:
“Ка-ап, бул кечте мен бош болбой калбадымбы! Албетте, мен пьесанын сахнага экинчи жолку коюлушуна кубануу менен барууга даярмын, бирок андай учур болооруна күмөнүм бар”.
Индиялыкпы же индейби?
Тээ 1943-жылы Вашингтондо Ак Үйдө Черчилль конок катары сый тамакта отурганда, ага Хелен Огден Миллз Рид деген айым кайрылып калат. Бул айым “Чикаго трибун” гезитинин британдарды жаман көргөндүгү менен белгилүү ээсинин карындашы болчу.
Айым Улуу Британияны Индиянын элине карата өтө ырайымсыз саясат жүргүзүп жатат деп сынга алат.
Ошондо Черчилль берки айымга мындайча жооп кайтарган экен:
“Урматтуу айым (Мадам), сөзүбүздү андан ары улантуудан оболу тактоо киргизип алышым керек болуп турат. Деги мен сиздин сөздү туура уктумбу же жокпу?
Сиз “индиялык” деген сөздү колдонуп, Индиянын өӊү каратору калайыгын - британдык бакыбат башкаруунун шарапаты менен ырааттуу түрдө жана ал түгүл тим эле коркунучтуу деӊгээлге чейин саны өсүп жаткандарды - айтып жатасызбы, же аталышы окшош болгон “индейлерди” - Американын кызыл терилүү тургундарын, менин аӊдаганыма караганда, Кошмо Штаттарда дээрлик кырылып жок боло жаздаган калкты - айтып жатасызбы?
Балыктын кара уругу
Улуу Британия, АКШ жана СССР гитлердик фашизмге каршы ынтымак түзгөн жылдары Иосиф (англисче – Жозеф, кыскача Жо) Сталин британ өкмөт башчысы Черчиллге балыктын кара уругун байма-бай жиберип турган экен.
Черчилль кызматтан кетип, парламентте оппозицияда жүргөн учурунда, 1946-жылы 5-мартта АКШнын Миссури штатындагы Фултон шаарында жайгашкан Вестминстер коллежинде даӊазалуу “Дүйнөнүн булчуӊдары” аттуу сөзү менен чыгып сүйлөйт.
Черчиллдин дал ушул сөзү “кансыз согушка” – Батыш менен Советтер Биримдигинин идеологиялык тирешүүсүнө жана жарыша куралдануу дооруна башат ачкан деп айтылып жүрөт.
Ошондон көп узабай Черчилль америкалык “Тайм” журналынын кожоюну уюштурган сый тамакта отуруп калат.
Британ мамлекеттик ишмери кашыгына балыктын кара уругунан мелт-калт кыла сузат да, жылмайа айтат:
- Билесиӊерби, Жо байке (Иосиф Сталин) бул даамдуу нерсени мага үзбөй жана, баса белгилеп айтсам, өтө арбын салып тураар эле. Эми мага бул уруктун бир даны түгүл, таш-балакет да жок болот!
Тактыктын сыры
“Сиз эмне үчүн ушунчалык таксыз?”
Бул суроого Черчилль мындайча жооп узаткан экен:
- Менин өтө так саатым – бул ашказаным. Маселен, дал ушул көз ирмемде ашказаным мага түшкү саат бир болгонун жана түштөнүү маалы келгенин айтып жатат.
Армян коньягы жана Сталин
Бир жолу Сталин Черчиллге армян конягын жибериптир.
Анан Сталин улам армян конягын жибертип туруптур.
Бир жолу Черчилль "баягы конягың бузулду" дейт.
Сталин текшертсе, коняк чыгарган "Двин" ишканасынын технология башчысы Маркар Седракян Сибирге айдалган экен да, коняк сапаты өтө начарлаптыр.
Анан Сталин Седракянды кайра Сибирден Ереванга алдыртып, ага Соцэмгек баатыры наамын бердиртиптир.
Мундуз (Сузак району, Сайпидин Атабеков айыл аймагы)
Мундуз — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Сайпидин Атабеков айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 661 киши.
Кино тартуу
Кино тартуу — тартылып жаткан объектинин ар түрдүү кыймылынын сүрөтү менен кадрларды кинотасмага ырааттуу түшүрүү; фильм тартуудагы көркөм-чыгармачылык жана өндүрүштүк-техникалык процесс. Адатта кино тартуунун жыштыгы 24 кадр/секга барабар. Аз жыштыктагы кино тартуу жай тартуу, чоң жыштыктагысы — тездетилген, ылдам жана жогорку ылдамдыктагы деп аталат.
Түйдөк
Кыркылган жүндү тытып, сабап туруп түйдөктөө. Түйдөк (түрмөк) — майда тытылып, ийрүүгө ылайыкталып созулуп, тоголоктолуп түйүлгөн жүн. Түйдөктү ийрүү учурунда сол колдун ортонуна иле турган анын буйласы болот.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Маня-Арко-Шор
Маня-Арко-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Саурей-Яха дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дальверзин чалдывары
Дальверзин чалдывары - Анжыян облусунун Дальверзин кыштагына жакын жерде; Кара-Дарыя суусунун сол куймасынын жээгиндеги биринчи тектирчеде.
Жалпы көрүнүшү тик бурчтуу, 360X560 м өлчөмүндө. Ю. А. Заднепровскийдин кеп жылдык казууларынын натыйжасында Дальверзин чалдыварынан сепил жана жер үй түрүндөгү турак жай калдыктары, чеп жалдары, көптөгөн ар кандай чопо идиштер табылган. Алардын айрымдарына боёк менен түр салынган. Табылгалардын көбү - жаргылчак.
Дальверзин чалдывары - коло доорунда Фергана өрөөнүнүн аймагында отуруктуу дыйканчылык маданиятынын эң ири борбору.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Эл аралык мамилелер
Эл аралык мамилелер – саясий, экономикалык, социалдык, дипломаттык, укуктук, согуштук жана гуманитардык байланыштардын жана дүйнөлүк коомчулуктун субъектилеринин ортосундагы мамилелеринин жыйындысынын системасы. Мындай субъектилердин катарына элдер, мамлекеттер, коомдук уюмдар жана кыймылдар кирет.
Кайра иштетүү
Кайра иштетүү – менчик укугуна ээ болуу негиздеринин бири. КР жарандык мыйзамдарына ылайык, эгер келишимде башкача каралбаса, жактардын өзүнө тийиштүү эмес материалдарды К. и. жолу менен даярдалган жаңы кыймылдуу мүлккө карата менчик укугу материал ээсине тийиштүү болот. Бирок, эгерде К. и. баасы материалдарга караганда кыйла жогору болсо, жаңы буюмга карата менчик укугу ак ниеттүү аракеттенүү менен, өзү үчүн кара иштетип алган жакка тийиштүү болот. Даярдалган буюмга карата менчик укугуна ээ болгон материал ээси К. и. жүргүзгөн жакка жумшалган чыгымдын ордун толтуруп берүүгө милдеттүү, ал эми жаңы буюмга карата менчик укугуна ошол жактын өзү ээ болгон учурда, ал материал ээсине материал баасын толтуруп берүүгө милдеттүү (эгер келишимде башкача каралбаса). К. и-нү жүргүзгөн жактын шалаакылыгынын натыйжасында материалынан айрылып калган ээсинин жаңы буюмду анын менчигине өткөрүп берип, тарткан зыянын толтуруп берүүсүн талап кылууга акысы бар.
Калемкаш
Калемкаш — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо аты отуз бешинчи келген Түлөөке тагдырына буюрган К-ка үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 419, 427).
Атеизм
Атеизм (а... ж-а гр. theos - кудай, б.а. кудайсыз) - табияттан тышкары күчтөрдү, диний түшүнүктөрдү ж-а Кудайды танган көз караш. Атеисттик көз караштагы ой-пикирлер алгач байыркы доордо эле Кытай, Индияда, кийин грек полисинин расмий динин тануу иретинде атеизм түшүнүгү пайда болгон ж-а ошол учурдан тартып материалдык философия м-н тыгыз байланышта өнүккөн. Европада Ренессанс доорунда атеизм кайрадан күч алган. 17-18-кылымдын агартуучулары башкалардан айырмаланып, атеист болушкан эмес, ал турсун атеизмди сындашкан. Ошол эле учурда алар салттуу христиандык ишенимди да сынга алуу м-н атеисттик маанайдын жогорулашына шарт түзүшкөн.
19-кылымда Атеизмдин өзгөчө гүлдөп өскөн мезгили болгон. Бул учурда ал бир катар идеологиялардын, а. и. өзгөчө социализмдин ажырагыс бөлүгүнө айланып, немец ойчулу К. Маркстын окуусун улантуучулар тарабынан «илимий атеизмдин» теориясы иштелип чыккан. Октябрь Революциясынын жеңишинен кийин, 1917-жылдан тартып, алгач Советтик Россиянын чиркөөлөрүн, бара-бара жалпы эле СССРдин курамындагы республикалардын аймактарындагы бардык диний мекемелерди (мечит, медресе, тайынуу жайлары ж.б.) куугунтуктоонун теориялык базасына айланган. Батыш өлкөлөрүндө ошол мезгилде анчалык курч мүнөзгө ээ болбогон философиялык атеизм тараган. 20-кылымда атеизмдин ордуна бара-бара агностицизм бир кыйла кеңири тарай баштады. Агностиктер табияттан тышкары күчтөрдү танууга да, таанууга да негиз жок деп санашат. СССР ыдырап, анын курамындагы республикалар, а. и. КР да көз каранды эместикке жетишкенден кийин атеисттик көз караштар бир топ солгундап, диндик куугунтоолор токтотулган. Өлкөнүн баш мыйзамы - КРнын Конституциясында: ар адамга дин тутууга, расымдарга, диний ж-а атеисттик ишке эркиндик кепилденет. Ар бир адам ар кандай динди эркин тутууга же эч бир динди тутпай коюуга, диний же атеисттик ынанымдарды тандоого, аларга ээ болууга же таркатууга укуктуу (16-статья, 11-пункт) деп белгиленген.
Автоматтык катар
Аныктама
Автоматтык катар — буюмду же анын бөлүгүн толук жасоо үчүн иштелүүчү бардык операцияларды белгилүү технологиялык ыраат менен автоматтык түрдө аткаруучу машиналардын, негизги жана көмөкчү жабдуулардын системасы.
Автоматтык катарды куруу жана ишке киргизүү — өндүрүштү автоматташтыруунун эң негизги этаптарынын бири.
Тарыхы
СССРде биринчи автоматтык катар 1939-ж. Волгоград трактор заводунда жумушчу-рационализатор И. П. Иночкиндин сунушу боюнча түзүлгөн. 1947— 50-ж. СССРде трактор кыймылдаткычынын поршенин толук жасоочу завод-автомат дүйнөдө 1-болуп курулган.
Мында чийки затты берүү, металлды эритүү, тетикти куюу, аны термиялык, механикалык жана дат баспагандай иштетүү, сапатын текшерүү, даяр продукцияны ороп, кутучаларга салып жөнөтүүгө чейинки бардык процесстер толук автоматташтырылган.
Белгилүү бир формадагы жана өлчөмдөгү буюмдарды иштетүүгө арналганы — атайын, ал эми параметрлери бирдей болгон бир типтүү буюмдарды иштетүүгө арналганы атайлаштырылган автоматтык катар деп аталат. Булар негизинен массалык өндүрүштө, ал эми тез өзгөртүлүүчү универсалдуу автоматтык катар сериялык өндүрүштө колдонулат. Алар өндүрүштүн көлөмүнө жана техникалык процесстердин түрүнө жараша жайгаштырылып, жарыш жана удаалаш иштөөчү автоматтык катар болуп бөлүнөт. Иштөө шартына карата автоматтык катарды башкаруу системалары механикалык, электрдик, гидравликадык, пневматикалык жана айкалыштырылган байланыштуу болуп курулат. Кээде электрондук программалуу башкаруу колдонулат.
Иштетилүүчү тетиктерди бир орундан экинчисине жылдыруу үчүн, атайын транспорттук системасы пайдаланылат. Буюмдардын конструкциясына, формасына жана өлчөмүнө карата транспортёрлор кадамдуу, штангалуу, грейфелүү, чынжырлуу жана башкалар болуп жасалат. Мындай транспортёрлор көбүнчө чоң буюмдарды иштетүүчү автоматтык катарда колдонулат.
Bенa арбитраждары
Bенa арбитраждары - (1938, 1940) Германиянын жана Италиянын фаш. өкмөттөрүнүн өкүлдөрүнүн Чехословакия менен Румыниянын бир кыйла жерин Хорти башкарган Венгрияга берүү жөнүндөгү эки чечиминин аты. Ага Венада кол коюлган. 1938-ж. 2-ноябрдагы биринчи арбитраждын натыйжасында Германия менен Италия Словакиянын Түштүк райондорун жана Закарпат Украинасын Венгрияга берүүгө Чехословакияны мажбур кылган. Экинчи арбитраж боюнча (1940-ж. 30-август) Түндүк Трансильвания Румыниядан Венгрияга өткөн. Натыйжада Венгрия менен Румыниянын ортосундагы карама-каршылыкты пайдаланып, Германия экөөнү тең баш ийдирип алган. Bенa арбитраждары 1947-ж. Париж тынчтык келишими менен жоюлган.
Коммунисттик партиялар
Коммунисттик партиялар - коомду коммунисттик кайра курууга аракет кылган партиялар. РСДРП(б) 1918-ж. Лениндин демилгеси менен социал-демократиядан бөлүнүп чыгуу жана өз максатын - анда жакын көрүнгөн коммунизмди белгилөө үчүн РКП(б) деп кайра аталган.
Коммунисттик партиялардын көбү 20-30-жж. Сталин тарабынан башкарылган РКП(б)нын жана «марксизм-ленинизм» деген аталыштагы кеңири жайылган Коминтерндин керектөөлөрүнө ылайык калыптанган идеялардын комплексинин негизинде түзүлгөн. Индустриялык жумушчу таптын ролун мессиандык түшүнүүдөн улам Коммунисттик партиялар дүйнөлүк коммунисттик революцияны өткөрүүгө, кечирээк дүйнөлүк революциялык проццести жайылтууга багытталган. Коммунизмдин биринчи фазасы болгон социализмге өтүүнүн негизги принциптери деп алар пролетариаттын диктатурасын (кийинчерээк - башка эмгекчилер менен союздагы жумушчу таптын бийлигин) орнотууну, өндүрүштүн негизги каражаттарын мамлекет- тештирүүнү жана базар мамилелерин мамлекеттик пландык чарба жүргүзүү менен сүрүп чыгарууну эсептешкен. Алар үчүн революцияны эволюциянын жетишээрлик бааланбагандыгынан улам башка нукка бурулган коомдун жаңы сапатына жетишүүнүн каражаты катары жана мамлекетти тоталитаризмге айланган коомдук кайра түзүүлөрдүн каражаты катары абсолютташтыруу мүнөздүү. Коммунисттик партияларынын маанилүү сапаты болуп: сталиндик жана Сталинден кийинки РКП (б) - ВКП(б) - КПСС багыттарын, СССРдин өнүгүш тажрыйбасын, бардыгы үчүн үлгү, социализмге карай «түркүктүк жол» болгон «реалдуу социализмди» идеалдаштыруу эсептелет.
Коммунисттик партиялар «жаңы түрдөгү партиялар», «лениндик типтеги» деп аталышкан жана чындыкка монополиялык ээлик кылууну жана жетекчилик орунду көздөө менен өздөрүн бардык башка партияларга каршы коюшкан. Өздөрүнүн уюштуруучулук принциби катары демократиялык борбордоштурууну жарыялоо менен, ал аны - тирүү кезинде кынтыксыз жол башчы эсептелген, революцияда жана социализмге деген «түрүштүк жолдо» партиялык аппараттын катаал бийлигине - абсолюттук бийликке алып келген.
Коммунисттик партиялар эмгекчилердин эң бактысыз катмарларын коргоодо, фашизм менен колониялаштырууга каршы күрөшүүдө маанилүү тарыхый роль ойношкон, бирок ошол эле учурда өздөрү башкаруучу болуп калган жерлерде тоталитардык түрдөгү жеке режимдерин түзүүгө үлгүрүшкөн. СССРдин колдоосу менен алар 40-60-жж. Чыгыш Европа өлкөлөрүндө, бир катар Азия өлкөлөрүндө жана Кубада бийликке келишкен, Батыш Европанын айрым өлкөлөрүндө, Латын Америкасында, Кипрде таасирдүү болуп калышкан. Көпчүлүк өлкөлөрдө Коммунисттик партиялар, аз сандаган уюмдар бойдон калуу менен, догматизм менен сектантчылыктын айынан саясий турмушта жетишээрлик таасирге ээ боло алышкан эмес. Акыркы он жылдыкта жогорулап бараткан Коммунисттик партияларынын идеялык-саясий багытынын чыныгы турмуштук өнүгүүгө дал келбей калышы алардын көз караштары менен саясатын бир нече ирет модернизациялоодон четте боло алышкан жок. Бул ажырым Коммунисттик партияларынын көз караштарынын, саясатынын жана уюмдарынын терең кризиске батышына алып келди. Кризис баарыдан мурда өз өлкөлөрүнүн өнүгүшү үчүн жоопкерчилик алган Коммунисттик партияларды талкалады. Чыгыш Европада «реалдуу социализмдин» кыйрашы бул аймактын Коммунисттик партияларынын жана дүйнөнүн башка бир катар райондорунун Коммунисттик партияларынын жеңилишине, трансформацияланышына, ал тургай кулашына алып келди. КПССтин кризисинин тереңдеши жана анын сценадан кетиши Коммунисттик партиялардын салттуу көз караштарын, саясатын жана уюмдарын, алар тарабынан дүйнөдөгү жүрүп жаткан терең өзгөрүүлөргө ылайык жаңы идеялык-саясий багыттардын иштелип чыгышын олуттуу кайрадан карап чыгуу токтоосуз зарыл экендигин аныктады. Коммунисттик партияларды адамзаттын жашап кетишине жана өз өлкөлөрүнүн айкын шарттарында социалдык прогресске эффективдүү жетишүүгө жөндөмдүү партияларга трансформациялоо татаал процесс, болгону эң башкысы курсту социал-демократташтыруу максатында өнүгүү жана салттуулукту жактоочулар менен реставраторлордун келишпестигине урунуу гана байкалат.
1924-ж. республикалык партиялык уюм катары түзүлгөн Кыргызстан Коммунисттик партиясы 1991-ж. 31-августта Жогорку Советтин токтому менен биротоло жоюлуп, анын мүлкү улутташтырылган.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Кайра иштетүү кооперациясы
Кайра иштетүү кооперациясы – айылчарба өндүрүмдөрүн (эт, балык жана сүт, нан, жашылча, жер-жемиш азык-түлүктөрүн, пахта, кендир жана жыгач-таш материалдарын өндүрүү) кайра иштетүү иштерин жасаган айыл чарба керектөө кооперативдеринин бир түрү.
Израсс дарыясы
Израсс — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Бельсу дарыясынын сол жээгинен 18 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Еврокөрүнүү ыр сынагы 2010
«Еврокөрүнүү ыр сынагы 2010» (нор., англ.: Eurovision Song Contest 2010, фран.: Concours Eurovision de la chanson 2010) - «Еврокөрүнүүнүн» 55-чи сынагы болду, ал Москвада өткөн «Еврокөрүнүү 2009» сынагынын жеңүүчү өлкөсүндө, 2010-чу жылдын 25-майдан 29-майга чейин Норвегияда өттү. Норвегияга жеңишти «Farytale» деген ыры менен Alexander Rybak алып келген, добуштардын жыйынтыгынан соң 387 упай менен 1-орунду ээлеген.
Элайриа (Огайо)
Калкы - 54533 киши. Болжолдуу аянты - 51.6 км². FIPS коду — 39-25256.
Технологиялык процесстерди оптималдаштыруу
Технологиялык процесстерди оптималдаштыруу — өндүрүш ылдамдыгын, өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу, чыгымын азайтуу үчүн технол. процесстеги бардык кубулуштар, oперациялар өз ара байланышын, таасирин, утушун, уттурушун жана башка алдын ала анализдеп, электрондук эсептө-өчү машиналар жардамы менен эсептөөлөрдү жүргүзүү аркылуу өндүрүштү уюштуруу. Мисалы, аппатит минералынан фосфор к-тасын алуу:
Са5(РО4)3F+5Н2SО4 =ЗН 3РО4+5СаSО4+НF
Аппатит минералы канчалык майдаланган болсо, реакция ошончолук тез жүрүп чыгым аз кетип, өндүрүмдүүлүгү жогору болот. Бирок, өтө майдалоо чыгымды көбөйтөт, өндүрүмдүүлүк бул баскычта төмөндөйт. Демек, эки баскыч жыйынтыгы боюнча утуш жок. Ошондуктан майдалоонун да, реакциянын жүрүү ылдамдыгынын да чеги болуш керек. Реакция жогорку темп-рада тез жүрөт, бирок жогорку темп-рада реакция жүргүзүлүп жаткан реакторлор, жабдыктар коррозияга катуу дуушар болушат. Демек, бул шартта дагы карама каршылыктар бар. К-та концентрациясына жараша борпоң, көпшөк же нык түзүлүштөгү кальций сульфаты пайда болот. Нык кальций сульфатынан к-таны чыпкалоо менен бөлүп алуу татаал операцияга айланат, көп чыгымды талап кылат. Реакция ьлдам жүрүшүнөн алынган утуш, чыпйалоо операциясын жүргүзүүгө кеткен чыгымды жаппайт. Ошентип жогоруда көрсөтүлгөн ар бир операция — баскычтар жүргүзүүнүн эң жакшы чеги, үнөмдүү б. а. оптималдуу шарты аныкталыш керек. Ушундай шартта гана жалпы өндүрүш ылдамдыгы жогору, чыгымы аз, өндүрүмдүүлүгү жогору б. а. оптималдуу болот.
Бейль, Пьер
Пьер Бейл (фран. Pierre Bayle) (18 ноябрь 1647 жылы Карлат, Фуа графчлыгы, Лангедок, 28 декабрь 1706 Роттердам) – француз философу, публицисти, агартуу доорунун өкүлү.
Бейлдин көз карашына Монтенейдин скептицизми, Декарттын философиясы, 17-кылымдагы илимдердин ачылыштары чоң таасирин тийгизген. Бейлдин негизги чыгармасы «Тарыхый жана сын сөздүгү». Өзүнүн ишмердигинде Бейль диний чыдамдуулуктан жана диний индеферентизмден диний скептицизмге өткөн. Ошондуктан ал диний догматтарды рационалдуу негиздөө мүмкүн эмес, ал эми адеп-ахлак динден көз-каранды эмес деп эсептеген.
Пашина дарыясы (Чет куймасы)
Пашина — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Четь дарыясынын сол жээгинен 236 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Галилео Галилей
Галилео Галилей — Италиялык улуу окумуштуу физик, механик жана астроном, табият илимине негиз салган.
Өмүрү таржымалы
Галилей 1564 жылы 15-февралда Пиза шаарында туулган.Ал Аристотель, Евклид, Архимеддин эмгектеринен таалим алган. Металл куймаларынын составын тез аныктоо жана фигуранын оордук борбору жөнүндөгү геометриялык изилдөөлөр учүн гидростатистикалык тараза жасаган.1589-жылы Пизадагы, 1592-жылы Падуэ математикалык кафедраларын жетектеп, илимий иш жүргүзгөн.
Ачылыштары
1690-жылы чоңойткуч оптикалык түтүк телескопту биринчи жолу өзү жасап айга багыттап улуу ачылыштарга жол салган. Айдын бети тегиз эместигин, айда тоолор өрөөндөр бар экендигин байкап, алардын бийиктигин өлчөп, айдын жерге окшош экендигин далилдеген. Ал кезде айды жылмакай хрусталлга окшош шар түрүндө деп түшүнүшкөн.Чолпон планетасы да айга окшоп өзүнүн формасын, фазасын өзгөртүп турарын телескоптон байкаган. Ал жердин айланасында айланбастан, күндүн айланасында айланганда алмашуу болорун далилдеп, юпитердин 4 спутнигин ачкан. Күндүн бетиндеги кара тактардын орун которулуштуруусу аркылуу Күн да ез огунан айланаарын ачкан.«Саманчынын жолун» телескоп менен Караганда ал куралсыз көзгө керүнбөгөн көп жылдыздардан турарын көргөзгөн.Ошентип, ага жылдыздардын чексиз дүйнөсү ачылган.
Ишмердүүлүгү
1633-жылы динчилер окумуштууну соттошуп коркутушуп, окуусунан баш тарттырышкан. Галилей Коперниктин окуусун акыр-аягына чейин жактаган. Улуу окумуштууну өмүр бою эч жакка чыгарбоого аргасыз кылып тыюу салса да механика тармагы боюнча улам жаңы ачуулары менен илимдин өнүгүшүнө көмөкчү болуп, динчилердин куугунтуктоосуна карабастан Галилей илимий көз караш үчүн күрөшүүчүлөрдүн эң көрүнүктүүсү болуп түбөлүк кала берген.
Түймө
Боелгон түркүн жүн жиптен жасалган чачы, кооздук. Түймө (чачык өнөрү) — элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн бир түрү. Чачык — боелгон жүн жиптен жасалган буюмдар. Мунун «чаян түйүш», «кылыч байлоо», «өрмө чачы», «түймө чачы», «төкмө чачы», «иймек чачы», «илмек чачы» сыяктуу ыкмалар бар. Боз үйдүн «тегиричине», «аяк капка», «күзгү капка» жана «секичекке», «чыгданга» жана ушул өңдүү буюмдарга да таандык чачыктын өзүнчө түрлөрү болот. Элдик өнөрдүн бул түрүндө «түйүү», «тордоо», «чачылоо» жана «чалуу» деген терминдер алмак салмак айтылат. Түймөчүлүктүн жүзөгө ашкан түрүн элибизде «чачык» деп аташат. Ал «төкмө чачы», «түймө чачы» болуп экиге бөлүнөт. Мунун негизги жери жүн.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Багряжка (Шешма куймасы)
Багряжка — Орусиядагы дарыя. Татарстан Республикасы, Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шешма дарыясынын оң жээгинен 129 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Казакстан Республикасынын президенти
Кызмат орду 1990-жылы 24-апрелде түзүлгөндөн тарта 2019-жылдын 20-мартына чейин Нурсултан Назарбаев ээлеген. 2019-жылы 19-мартта Назарбаев өз каалоосу менен кызматтан кетээрин билдирген, президенттин милдетин аткаруучу болуп Казакстан парламентинин Сенатынын төрагасы Касым-Жоомарт Токоев аткарат.
Эч кандай президенттик шайлоо Өттү деп таанылган эркин жана чынчыл батыш өлкөлөрүнүн же эл аралык байкоочулардын менен маселелерди белгиленген, анын ичинде жасалат шайлоо бюллетендери менен, көп жолу добуш берүү, куугунтуктоо оппозиционных талапкерлердин жана прессу цензураны.
Башка Жасалгалар Казакстандын Президентинин
Президент украшений Казакстандын өзүнө төштүн белгиси жана штандарты Республикасынын Президентинин Казакстан. Бул билдирүүсү Казакстандын президенти берилген Алтын Кыран ордени
Акыркы шайлоо
Чейин 2011 шайлоо, Нурсултан Назарбаев жазган статья үчүн "Вашингтон пост" көкбөрү "Казак туруктуу прогресс багытында демократия".
5-е президенттик шайлоо, Казакстанда көрсөтүлүп 26-апрелинде, 2015-жылдын. Нурсултан Назарбаев украинага кайра шайланышы менен 97.7% добушу. 858 байкоочулар 19 өлкөлөрдүн катышкандар шайлоо участкаларында шайлоо учурунда.
Нарын уюштуруу боюнча Европадагы коопсуздук жана кызматташтык (ЕККУ) жана башка эл аралык байкоочулар критикуют шайлоо да адилетсиз, маселелери менен белгиледи, анын ичинде жабуу ММК, критикующих өкмөтү жана аресты активисттер оппозиция. өкүлү ЕККУНУН Корнелия Йонкер сынга жоктугу, "чыныгы" адамдар үчүн тандоо үчүн шайлоочулардын, ошондой эле утверждали, эмне болдуңуз "олуттуу чектөө ой-пикирлерин эркин билдирүү."
Талапкер Казакстан Республикасынын (1990–азыркы кезде)
Биринчи колонкасында ырааттуу адамдардын санын, алар служили президенти катары, ошол эле учурда экинчи колонкасы ырааттуу санынын мөөнөттөрүн президенттик администрациясынын же.
Фулад
Фулад, Пулад-хан — Ак-Ордонун каны. Махмуд ибн Валинин (17-кылым) маалыматы боюнча 810-жылдардын аралыгында Жунгария кыргыздарына каршы жортуул жасаган. "Мажму ат-таварихте " Ф. мангыттардын башкаруучусу. Ал йамгурчи менен бирдикте Манасия шаарына жортуулга чыгат. Манас баатыр менен жекеме-жекеде салгылашып, экөө тең жа радар болот. Андан кийин Жолой менен бирге Манас жана анын союздаштарына каршы согушат.
Белги
Белги – нерсени таанып билүүгө мүмкүн болгон касиет; бир түшүнүктү экинчи түшүнүктөн айырмалаган аныктамалар.
Венера ооруулары
Венера оорулары (veneris) — көбүнчө жыныс жолу менен жугуучу оорулардын тобу. Аларга котон жара, сүзөк, жумшак шанкр жана башка кирет.
Венера ооруларынын козгогучу 19-кылымдын аягына чейин табылган эмес. 1879-ж. немец венерологу А. Нейссер сүзөктүн, 1889-ж. Италия венерологу П. Ферради жумшак шанкрдын, 1905-ж. немец илимпоздору Ф. Шаудин менен Е. Гоффман котон жаранын козгогучун ачкан. Ушундан тартып Венера ооруларын диагностика, дарылоо жана алдын алуу жолдору иштелип чыккан. Венера ооруларынын дарылоодо антибиотиктердин ачылышы өзгөчө маанилүү болду.Бирок азыркы кездеги венерологиянын жетишкендиктерине жана бардык өлкөлөрдө Венера ооруларына каршы чаралар жүргүзүлгөндүгүнө карабастан, бүгүнкү күнгө чейин бул оорулар бардык жерде таралып, маанилүү социалдык маселелердин бири болуп эсептелет.
Венера ошондой оорулууга абдан зыян келтирип, тукумга таасир этет, себеби котон жара менен сүзөк туура эмес дарылоодон өнөкөт түргө айланып, көп убакытка оорулууну эмгекке жараксыз кылып, көп учурда майыптыкка алып келет. Венера ооруларын өзүн өзү дарылоо же атайын медициналык билими жок кишиге жардамга кайрылуу жарабайт. Сүзөктү дарылабай же чала дарылаганда аялдардын көп оорулары пайда болуп, аял менен эркек тукумсуз болуп калат. Котон жара укумдан-тукумга берилип, тубаса кемтиктердин пайда болушуна себеп болот. Андан сокур (сүзөк) же тубаса дүлөй-дудук (котон жара) болушу мүмкүн. Дарылабаган котон жара борбордук нерв системасынын оор бузулууларына алып келет.
Азыркы медицинанын жетишкендиктери өз убактысында врачка кайрылып жана тиешелүү режимди сактагандар үчүн мындай оорудан айыгып кетүүгө мүмкүнчүлүк берди. Оорунун таралышына негизинен туш келди жыныстык катнашуу себепкер. Эксплуатацияга, социалдык-экономикалык теңсиздикке негизделген коомдо Венера ошондой көп учурайт. Бир жактан ага калктын көпчүлүгүнүн оор экономикалык абалы, жумушсуздук, эркектердин экономикалык жактан камсыз болбогондугунан келип чыккан кеч үйлөнүү түрткү болот. Ошондой эле
капиталисттик коомдун бай бөлүгүндө турмуш шарттын өтө жетиштүүлүгү, уят-сыйытсыз фильм менен адабияттын кеңири таралгандыгы тартиби начар жаштардын арасында жыныстык жактан бузулууга алып келет.
Социалисттик коомдо эмгекчилердин жыргалчылыгынын уламдан-улам өскөндүгүнөн адептүүлүк деңгээли жогорулап, жеке граждандардын антисоциалдык иштерине жол бербөөгө шарт түзүлөт. Бирок, Венера ооруларынын пайда болушу жана таралышы үчүн социалдык шарты болбосо да, жалпы кабыл алынган моралдык-этикалык тартипти бузган жеке адамдар коомдо кездешет.
Жаштардын жыныстык турмушка болгон мамилесинин туура калыптанышында ата-эне, жолдоштор чоң роль ойнойт. Көпчүлүк учурда Венера ошондой ата-энесинин аягы суюк, балдарын тарбиялоого көңүл бурбаган же аракеч үй-бүлөдөн чыккан жаштарда кездешет. Ошондой эле эрте жана туш келди жыныс катнашуудан пайда болгон Венера ошондой акцелерация менен байланыштуу.
Тарбия системасы, туура түзүлгөн моралдык-этикалык тартип, жаштарды коомдук пайдалуу иштерге активдүү катыштыруу, физкультура менен спортту, көркөм чыгармачылыкты өнүктүрүү, ошондой эле аракечтик, коммунисттик мораль менен туура келбеген антисоциалдык көз караш, жыныстык жактан бузулууга каршы күрөшүү Венера ооруларын алдын алууда негизги ролду ойнойт. Ошондой эле өздүк гигиенаны сактоо, өз эркин башкара билүү жакшы натыйжа берет. Үй-бүлөнү чыңдоо, үй-бүлөдөгү тарбияга көңүл буруу зарыл.
Дон жылкысы
Дон жылкысы – минги-чегилме жылкы породасы. Дон дарыясынын боюндагы талааларда илгертен эле асыралып келген. Кийинчерээк башка таза кандуу жылкылар менен аргындаштырылып, асылдандырылган. Дон жылкысы абдан жотолуу. Асыл тукум айгырынын ыйык жалынга чейин бийиктиги 159 см, дене узундугу 160 см, көкүрөк курчамы 185 см, бутунун жоондугу 21 см. Өңү жээрде, айрымдары буурул. Колдон жем-чөптү көп талап кылбайт; үйүрдө багылат. Климаттын катаал шартына чыдамдуу. Дон жылкысы минги-унаа катары жана ат спортунда пайдаланылат. Дон жылкысынын «Зенит» деген айгыры бир суткада 311,2 км аралыкты басып өтүп, дүйнө рекорд койгон. Негизинен Россиянын Ростов облусу менен Ставрополь крайында асыралат. Дон жылкысы кыргыз жаңы жылкысын чыгарууда, Кыргызстандын № 54 Ысык-Көл жылкы заводунда жергиликтүү жылкыны асылдандырууда пайдаланылган.
Улуй (Чулым куймасы)
Улуй — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 1110 дарыясынын сол жээгинен км алыстыкта Чулым орун алган. Дарыянын узундугу - 65 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Якты-Ялан (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Якты-Ялан — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Адзитар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 42 киши. Почта индекси — 453004, ОКАТО коду — 80235805012.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кино тартуучу аппарат
Кино тартуучу аппарат, кинокамера — кинотасмага тартылуучу объектилердин бир катар ырааттуу сүрөттөлүшүн тартуучу оптика-механикалык жабдык. Ал 70 мм кинотасмага кең форматтуу кино; 35 мм кинотасмага жөнөкөй, кең экрандуу кино; 16 мм кинотасмага телекөрсөткүчтүк, окуу жана илимий кино; 8 мм (2×8 мм) кинотасмага кино тартуучу болуп айырмаланат. Кино тартуучу аппараттын негизги оптикалык бөлүктөрүн: кинотасманын жарык сезгич катмарында сүрөттөлүштү тартуучу объектив, жана аны байкоочу кадрдын чектерин тандоочу визирдик система (визир-лупа) түзөт. Кино тартуучу аппаратта жарык нуру обтюратордун жардамы менен визирге же кадрдык терезеге багытталып турат. Визир-лупа аркылуу байкалган сүрөттөлүш коллективдүү линзадан алынат. Кино тартуучу аппараттын механикалык бөлүгүн тасма (плёнка) жылдыргыч механизм, кыймыл бергич жана обтюратор түзөт. Тасма жылдыргыч механизм кинотасманы берүүчү кассетадан кабыл алуучу кассетага өткөрөт. Керүүчү тиштүү барабан кинотасманы берүүчү кассетадан бир калыпта тартып жылдырып, кино каналына берет. Секирме механизмдин негизинде кинотасма кадрдык терезенин алдынан бөлүнүп өтөт жана кино каналына жетпей илмектерди пайда кылып, механизмдин тоскоолсуз иштешине шарт түзөт. Кинотасма кадр терезечесине токтогондо обтюратор ачылып, ал аркылуу берилген жарык менен объектинин сүрөтү тасмага түшүрүлөт. Кассетага берилген кинотасма, тиштүү барабан аркылуу жайлатылып кабыл алгыч кассетага түрүлөт. Кино тартуучу аппараттын кошумча жабдууларына: кең экрандуу кино тартуу үчүн анаморфоттук сап, жарык чыпкасы, жарык коргогуч бленда, маскалар (каше), тасма метражын көрсөткүч, тахометрлер кирет. Арналышы боюнча кино тартуучу аппарат кесиптик жана ышкыбоздор үчүн, конструкциясы боюнча көтөрүп жүрмө жана стационардык болуп бөлүнөт. 1990-жылдардан видеокамера сүрүп чыгара баштады.
Популяциянын тыгыздыгы
Популяциянын тыгыздыгы - белгилүү аянтта же суунун, абанын көлөмдүк бирдигиндеги кездешкен организмдер популяциясындагы жандыктардын саны же биомассасы. Мисалы, 1 га аянттагы 100 түп грек жаңгагы.
Кайра камсыздандыруу
Кайра камсыздандыруу (кайта сактандыруу) – кайта сактандыруу келишими боюнча, башка сактандыруучунун сактандыруу аркылуу төлөм рискин толук же жарым-жартылай сактандыруу. Ошол эле учурда, сактандыруу келишими боюнча (негизги келишимге) кайта сактандыруу келишимин түзгөн сактандыруучу кайра сактандыруу келишиминде сактануучу болуп саналат.
Калтаң
Калтаң —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак баатыры, бирде доотай, бирде жаң-жуң делет. Кол курап жаткан Орго кан кабарчы жөнөтүп чакыртып, К. отуз миң аскери менен Оргого келип кошулат. Согуш башталарда К. колундагы Атан аттуу балбанын жекеге жөнөткөнү айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 73, 80).
Бул ысым моңголдорго тибет тилинен кирип, "кубанычтуу, сүйүнүчтүү" деген маанини билдирет. Эпоско киришине жунгар доорундагы кыргыздар менен калмактардын ортосундагы окуялар себепчи болгон сыяктанат. Тарыхта ошол мезгилдерде Жунгар мамлекетин башкарган жана баскынчылык согуштары менен белгилүү болгон Галдан Бошокту жана Галдан Церен деген эки кан маалым. Эпосто Жунгар мамлекети менен кыргыздардын ортосундагы окуялар чагылдырылгандыгын эске алсак, ушул эки кандын ысымы ошол учурларда эпоско кирип калышы ыктымал. Эпосто бул антропоним Калдан (казак бийи), Калдаң (кыпчак балбаны) болуп өзгөргөн түрдө башка кейипкерлердин ысымы катары да жолугат.
Метафора
Метафора (гр.— өтүп кетүү) — троптун негизги түрлөрүнүн бири. Бир нерсени, көрүнүштү, башка бир нерсе же көрүнүш менен атоо. Метафора оозеки жана жазуу речинде эң эле көп учурайт. Шарт боюнча салыштырууга да окшош.
Мисалы: Күч кайда Октябрдын бороонундай,
Кыйраткан эзүүчүнүн курган чебин.
Көргөзгөн туманды айдап эл эртеңин
Көргөзгөн адамзаттын келечегин. (Т. Үмөталиев)
Калча
Калча —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Көкөтөйдүн кырк ашындагы ат чабышта К-нын аты алтынчы келгени айтылат (Сагымбай Орозбаков, 1. 64).
Экстремизм
Экстремизм – идеологияда жана саясатта чектен чыккан көз караштарды жана аракеттерди колдоочулук.
Гендердик мамилелер
Гендердик мамилелер – карым –катнаш процессинде же биргелешкен иш-аракеттин ар кандай түрлөрүн жүзөгө ашырууда түзүлүүчү ар башка жыныстагы адамдардын ортосундагы жүрүм-турумдун жана мамилелердин мүнөзү.
Экстремизм
Коомдо экстремизмди пайда кылуучу факторлорго төмөнкүлөр кирет:
социалдык, экономикалык кризистер, саясий структуранын бузулушу, калктын көпчүлүк бөлүгүнүн жашоо деңгээлинин төмөндөшү, бийлик тарабынан оппозициянын жана эркин ойлонуунун куугунтукталышы, улуттук эзүү, өз маселелерин чечүүнү жана максаттарды ишке ашырууну тездетүү үчүн саясий партиялардын жана топтордун лидерлеринин амбициялары ж. б. экстремизмдин социалдык базасын түзүүчүлөр: