cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Прокурордук көзөмөл
Прокурордук көзөмөл – Кыргыз Республикасынын прокуратура органдарынын Кыргыз Республикасынын атынан өлкөдө колдонулган мыйзамдардын сакталышына көзөмөл жүргүзүшү: Кыргыз Республикасынын адамдары менен жарандарынын Конституцияда бекемделген эркиндигин жана укугун коргоо, ошондой эле мыйзамдуулуктун бузулушуна жол бербей алдын ала эскертип, күнөөлүү адамдарды мыйзамда көрсөтүлгөн ыйгарым укуктарга жана укуктук каражаттарга таянып, жоопкерчиликке тартуу. Кыргыз Республикасында прокурордук көзөмөлдүн негизги маңызы: чыгарылган укуктук актылардын Кыргыз Республикасынын Конституциясына жана мурун чыгарылып, колдонулуп жаткан мыйзамдарга туура келүүсүн текшерүү, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзам актыларын тийиштүү министрликтер жана мамлекеттик комитеттер, жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары, көзөмөл органдары, аскердик башкаруу органдары, коммерциялык жана коммерциялык эмес уюмдардын жетекчилери менен жооптуу кызматкерлери тарабынан кыйшаюусуз аткарылышын көзөмөлдөө.
Гед Жюль
Гед Жюль (өз аты-жөнү — Матьё Базиль) (11. 11. 1845, Париж — 28. 7. 1922, Сен-Манде) — франц. жана эл аралык соц. кыймылдын ишмери, Франция жумушчу партиясын негиздөөчүлөрдүн жана 2-Интернационалдын лидерлеринин бири.
Мугалим үй-бүлөсүнөн. 1860-жылдарда республикалыкк кыймылга кошулуп, Париж менен Тулузадагы респ-калык басма сөздөрдө кызмат кылат.
1871-ж. Париж Коммунасын колдогондугу үчүн 5 жылга кесилет, бирок чет өлкөгө качып кетет. 1876-ж. Гед Францияга кайтып, жумушчу кыймылына катышат. К. Маркстын эмгектерин үйрөнүп, П. Лафарг менен бирге биринчилерден болуп Францияда марксизмди пропагандалайт.
Биринчи дуйн. согуштун башталышынан Гед социал-шовинисттик позицияга отуп, Франциянын импер.өкмөтүнө кирет. Бул анын кадыр-баркынын төмөндөшүнө алып ке­лет. Францияда компартия түзүлгөндөн кийин (1920), социалисттердин негизги массасы ага кирсе да, Гед Соц. партияга мүчө бойдон кала берген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Гайслинген
Гайслинген (Geislingen (bei Balingen) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан Шаар. Тюбинген административдик округуна карайт. Цоллернальб районуна кирет.
Калкы - 5992 киши(2013-ж.). . Аянты - 31,95 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 4 17 022. Мэр — Олифер Шмид.
Шаар административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Эски Сынташ (Благовар району, Башкыртстан)
Эски Сынташ — Башкыртстандын Благовар районундагы айыл, Кучербаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 45 киши. Почта индекси — 452745, ОКАТО коду — 80214822014.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мидвилл (Миссисипи)
Мидвилл (Миссисипи) (Meadville) — Миссисипи штатынын Franklin округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 519 киши. Болжолдуу аянты - 2.9 км². FIPS коду — 28-46200.
Соттук териштирүүнүн тикелей жүргүзүлүшү
Соттук териштирүүнүн тикелей жүргүзүлүшү – сот өндүрүшүнүн демократиялык принциптеринин бири. Мунун маңызы биринчи баскычтагы соттун иш боюнча далилдерди: күбөлөрдүн, соттолуучунун көрсөтмөлөрүн, ишке катышкан адамдардын түшүнүктөрүн, эксперттин корутундуларын өзү тикелей угуусунда, жазуу жүзүндөгү далилдер менен өзү тикелей таанышуусунда, буюмдай далилдерди өзү тикелей карап чыгуусунда турат. Зарыл болгон учурда сот кароону жеринде жүргүзөт. Эреже катары, иш боюнча маанилүү жагдайлар тууралуу маалыматтарды ал биринчи булактардан алуусу тийиш. Сот өкүмүн соттун жыйындарында каралган далилдер менен гана негиздейт. С. т. т. ж. бир катар эрежелердин сакталышын талаптайт: биринчи баскычтагы соттун жыйынында териштирүү сөзсүз түрдө жалпы эреже боюнча соттолуучунун милдеттүү түрдө катышуусу менен жүрүүсүн; С. т. т. ж. далилдерди иликтөөнүн оозеки түрүн шарттайт, ошондой эле соттун курамынын өзгөрбөстүгүн жана соттук териштирүүнүн үзгүлтүксүздүгүн талап кылат. С. т. т. ж. соттордун иш боюнча алдынала иликтөө жана алгачкы тергөө органдарынын далилдерге берген бааларынан жана жыйынтыктарынан көзкарандысыздыгын (өкүм чыгарууда) кепилдейт.
Курил аралдары
Негизги маалымат
Жалпы аянты 15,6 миң км2дей, Узундугу 1200 км чамасында. Курил кысыктары менен бөлүнөт. Чоң жана Кичи Курил жалчаларынан турат. Аралдарынын көбү тоолуу, басымдуу бийиктиги 500—1000 м (эң бийик жери 2339 м, Алаид чокусу). 160тай жанар тоо бар, анын 40тайы аракеттеги жанар тоо; катуу жер титирөөлөр болуп турат. Негизинен палеоген, неоген жана антропогендин жанар тоо тектеринен (туф, брекчия, лава, жанар тоо кумдары) турат. Көлү көп (анын ичинде кратер жана лагуна көлдөрү да бар). Түндүк тарабына жана ортоңку аралдардын айрым бөлүктөрүнө ийри-буйру өскөн токой, жапалак арча жана океан шалбаасы, түштүк-батыш бөлүгүнө карагай, көк карагай жана жазы жалбырактуу токой мүнөздүү. Жээк сууларында лосось сымалдар, ит балык, суу жолборс, кундуз бар. Балык кармалат. Ири шаарлары: Курильск, СевероКурильск.
Курил аралдары жөнүндөгү алгачкы даректи 1697-жылы орус жер кезүүчүсү В. В. Атласов билдирген. 1855-жылы Россия Курил аралынын бир бөлүгүн (Уруп аралынан түштүктү карай) Японияга берүүгө аргасыз болгон. 1875жылдагы келишим боюнча Япония Сахалинге умтулуусунан расмий баш тартып, ордуна Курил аралын бүт алган. Крым конференциясынын (1945) чечимине ылайык Курил аралы СССРге өтүп, 1945-жылы август—сентябрь айларында советтик аскерлер аралдарды бүт бошоткон. Сан-Франциско тынчтык келишими боюнча (1951) Япония Курил аралына карата талаш-тартышынан толук баш тарткан.
Тайлак баатыр менен эдигенин сайышы
Тайлак баатыр менен эдигенин сайышы -1832-жылдары ченде, жай айында Суусамырдагы Токойлуу жайлоосунда болгон окуя. Эдиге баштаган кокондук аскерлер Суусамырды каратып, Көкөмерендин төмөн жагындагы Кызыл-Ойго чеп куруп, андан ары Жумгал, Кочкор, Курткага ээн каттап, Талас, Токтогул менен да соода байланышын күчөтүү максатында Ташкенден чыгып, Олуя-Ата аркылуу Ашмараны ашып, Суусамырды басып алуу үчүн келишет.
Кокондун аскер башчысы Эдигенин улуту Ш. Бейшеналиевдин «Тайлак Баатыр» романында казак деп айтылса, Суусамыр элинде аны кыпчак дешет. Бул сайыш Суусамыр өрөөнүндө, болжолу Бишкек - Ош автомобиль жолунун 155-160-чакырым аралыгында Марал-Кечүүгө жакын жерде токойдо болгон деп божомолдонот.
Тайлак баатыр Эдигени жекеге чакырып, экөө көпкө бирибирин алыша албай, найзалар сына берет. Акыры Тайлак нар кескен кылычы менен Эдигенин башын кыя чапкан. Душмандын туусу жыгылып, кокондуктар келген жагына качкан. Ошол мезгилдеги кыргыздардын Кокон хандыгына каршы Суусамырда болгон согушу тарыхый факт болуп калган.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Чоң Летопола
Чоң Летопола — Орусиядагы дарыя. Ненец АО, Архангельск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сояна дарыясынын оң жээгинен 60 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — АО деңиз бассейнинин дарыяларыВоронов тумшугунан (Мезень дарыясын кошпогондо) Канин Нос тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Мезень.
Тихуана
Тихуана – Мексиканын түндүк-батышындагы шаар. Төмөнкү Калифорния штатында. Калкы 1,7млн (2010). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Электр-техникалык, электроника өнөр-жайынын жана телевизор чыгаруу өндүрүшүнүн ири борбору. Тамак-аш, текстиль, целлюлоза-кагаз, пахта тазалоо өнөр-жай ишканалары иштейт. Шарап кайнатылат. АКШга бараткан туристтер Тихуана аркылуу өтөт. Өлкөнүн соода борбору. Шаар 1889-ж. негизделген.
Игдален
Игдален (франц. igdalen, igdalan, agdal) — Нигердин түндүк-батышында, ошондой эле Мали жана Алжирде жашаган бербер эли. Жалпы саны 27 миң адам.
Игдалендер Малинин чыгышында жашаган идаксахак элине жакын. Маданий көз караштан алганда, игдалендер туарегдердин бир бөлүгү болуп эсептелет. Кел-ферван, кел-тамат жана башка уруулар менен бирге Кел-Айр конфедерациясын түзөт.
Тил
Тагдал тилинде сүйлөшөт. Француз, араб жана хауса тилдери да кеңири таралган.
Дин
Көбүнчө мусулмандар (сүннөт багытынын малики мазхабы).
Чарбалык иштер
Көчмөн мал чарбачылыгы (төө, эчки).
Тарых
Мурда алар чабандардын жана мурабит касталарда болушкан Игдалендер Сахара аркылуу түштүккө көчүп барган берберлердин ичинен биринчилерден болушкан. Алар 11-кылымдын тегерегинде Нигер дарыясынын өрөөнүнө барышкан. Азыр алар Аир платосунда жашашат.
Гилсум (Нү-Гэмпшир)
Гилсум (Нү-Гэмпшир) (Gilsum) — Нү-Гэмпшир штатынын Чешир округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 813 киши. Болжолдуу аянты - 43.2 км². FIPS коду — 33-29220.
Ева Грин
Ева Гаэль Грин (Eva Green;French: [ɡʁin]; Swedish: [ˈɡɾeːn], 1980-жылдын 6-июлунда туулган) француз актрисасы жана модель. Ал Бернардо Бертолуччинин "Кыялкечтер" (англ. The Dreamers,англ. 2003) тасмасында ойноп актриса катары тушоосу кесилген. Ага чейин театрда эмгектенген. Актриса дүйнөлүк атак-даңкка Ридли Скоттун "Бейиш падышачылыгы" (англ. Kingdom of Heaven, 2005) тасмасындагы Иерусалим канышасы Сибилланын, "Рояль казиносу" (англ. Casino Royale, 2006) тасмасында Веспер Линддин ролун ойноо аркылуу жетишкен. 2006-жылы Е.Грин Британия кино жана теле искусство академиясынын (The British Academy of Film and Television Arts) "Жаңыдан чыгып келаткан эң мыкты актриса" (Best Rising Star) сыйлыгын алган.
2006-жылдан тартып, актриса Жаракалар" (англ. Cracks, 2009), "Клон" (англ. Womb, 2010), "Укмуш сүйүү" (англ. Perfect Sense, 2011) сыяктуу көз карандысыз тасмаларда тартылган. "Камелот" (англ. Camelot) тасмасында ойноп, "Кара көлөкөлөр" (англ. Dark Shadows, 2012) тасмасында Анжелика Бушардын ролун жараткан. 2014-жылы "300 спарталыктар: империянын гүлдөшү" (англ.300: Rise of an Empire (2014) тасмасында Артемисиянын, Фрэнк Миллер жана Роберт Родригес биргелешип тарткан "Күнөөлөр шаары: мындай аял курмандыкка чапса болот" (англ. Sin City: A Dame to Kill For, 2014) тасмасында Эва Лорддун ролун ойногон. Е. Грин Ванесса Айвздын ролун "Коркунучтуу жомоктор" (англ. Penny Dreadful, 2014–16) тасмасында ойногон. Актриса сериалдагы ролдору үчүн "Эң мыкты актриса" номинациясында "Алтын глобус" сыйлыгынын 73- аземинде талапкер болгон. 2016-жылы "Перегрин айымдын өзгөчө балдар үчүн үйү" деген Тим Бёртондун фэнтези (англ. Miss Peregrine's Home for Peculiar Children) тасмасында башкы ролду ойногон.
Пролетариат диктатурасы
Пролетариат диктатурасы – жумушчу табынын бийлиги. Бул бийлик социалисттик революциянын натыйжасында орнотулуп, социализмди куруу жана коммунисттик курулушка өтүү максатын койгон. «пролтариат диктатурасы» термини марксизм-ленинизмде капитализмден социализмге өткөн мезгилдеги мамлекеттик бийликтин формасы деп эсептелген. 20-кылымдын 90-жылдары СССР ж. б. социалисттик мамлекеттердин кыйрашы менен пролетариат диктатурасы да жоюлган.
Ньюфилд (Мэн)
Ньюфилд (Мэн) (Newfield) — Мэн штатынын Йорк округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1328 киши. Болжолдуу аянты - 86.7 км². FIPS коду — 23-48750.
Хоэнварслебен
Хоэнварслебен (Hohenwarsleben) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Оре районуна кирет.
Калкы - 1577 киши (31-декабрь, 2006). Болжолдуу аянты - 8,12 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 83 305. Муниципалитеттин башчысы — граф Вольф фон Вестарп.
Соттук-медициналык экспертиза
Соттук-медициналык экспертиза(серептеме) – кылмыштарды иликтөө менен соттук териштирүүдө келип чыккан медициналык жана биологиялык маселелерди чечүү үчүн тергөөчүнүн, соттун токтому (аныктамасы) боюнча жүргүзүлүүчү медициналык экспертизанын бир түрү. С-м. э. кесипкөй дабагерлер, ошондой эле ага теңдештирилген медициналык эмес жогорку билими бар (химик, физик ж. б.) адистер тарабынан жүргүзүлөт.
Уэбстер (Массачусетс)
Уэбстер (Массачусетс) (Webster) — Массачусетс штатынын Уорчестер (Worcester) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 16 767 киши. Болжолдуу аянты - 37.7 км². FIPS коду — 25-73895.
Пфаффинг
Пфаффинг (Pfaffing) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Розенхайм районуна кирет.
Калкы - 3954 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 35,39 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 1 87 159. Муниципалитеттин башчысы — Лоренц Остермайер.
Курил-Камчатка Кобулу
Курил-Камчатка Кобулу - (20-кылымдын 50-жылдарына чейин Тускароро ойдуңу) Тынч океанда, Курил аралынын суу астындагы чыгыш капталдарынын этектеринде жана Камчатка жарым аралынын түштүк бөлүгүндө жайгашкан. Узундугу 2200 кмдей. орточо жазылыгы 59 км, тереңдиги 9717 мге чейин.
Мильц (Тюрингия)
Мильц (Тюрингия) (Milz (Thüringen)) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Хильдбургхаузен районуна кирет.
Калкы - 934 киши (31-декабрь, 2010). Болжолдуу аянты - 17,62 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 69 032. Муниципалитеттин башчысы — Рольф Бартоломойс.
Хэннинг (Миннесота)
Калкы - 802 киши. Болжолдуу аянты - 8.0 км². FIPS коду — 27-28520.
Форверк
Форверк (Vorwerk (Niedersachsen)) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Вюммдагы Ротенбург районуна кирет.
Калкы - 1058 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 21,65 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 57 052. Муниципалитеттин башчысы — Эрнст-Аугуст Зеегер.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Тиш буроолуу кыймыл бергич
Тиш буроолуу кыймыл бергич, тиштүү (червяктуу) кыймыл өткөргүч – тиштүү дөңгөлөктөрдөн (рейкадан) турган валдардын ортосундагы айланма кыймылды берүүчү жана айлануу жыштыгын өзгөртүүчү механизм. Тиш буроолуу кыймыл бергич параллель октуу – цилиндр түрүндө жана кесилишкен октуу – конус түрүндө, кайчылаш октуу – тиш бурамалуу болуп бөлүнөт. Тиш буроолуу кыймыл бергичтин айрым учуру – тиштүү рейкалуу кыймыл өткөргүч. Анын айлануу кыймылы алга жылуу кыймылына же тескерисинче өзгөртүлөт. Тиш буроолуу кыймыл бергичтин сырткы бетиндеги тиштери менен илинишме көбүрөөк түрү ички бетиндеги тиштери менен илинишме түрү колдонулат. Иштөө шартына жараша тик бурчтуу, кыйгач бурчтуу жана тегерек тиштүү дөңгөлөктөр жасалат. Машиналарда жана механизмдерде берүү саны туруктуу кыймыл бергичтер колдонулат. Тиш буроолуу кыймыл бергич – механикалык кыймыл өткөргүчтүн абдан рационалдуу жана көп тараган түрү. Тиштердин илинишүү түрү боюнча цилиндрлик, конустук, червяктуу, винттүү, гипоиддүү ж. б. болуп айырмаланат. Ал жөнөкөй бир баскычтуу кыймыл өткөргүчтөн баштап, татаал дифференциал механизмдерде, редукторлордо толгоо моменттерин өзгөртүү үчүн колдонулат.
Детцем
Детцем (Detzem) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Трир-Саарбург районуна кирет.
Калкы - 552 киши(2013-ж.). . Аянты - 5,56 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 35 015. Муниципалитеттин башчысы — Альбин Мертен.
Гейгер- мюллер санагычы
Ал немец илимпоздору X. Гей­гер менен В. Мюллер дин ысымдары менен аталган. Гейгер- мюллер санагычы ядролук изилдеелердө, радиоактивдүү минералдар кенин чалгындоодо, рентген нурларынын интенсивдүулүгүн өлчөөдө, биология, медицина, химия, металлография ж. б-да кецири колдонулат.
Дагы кара
Заряддуу бөлукчөлөрдун санагычы
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Канада
Канада (Canada ; Canada ) – Түндүк Америкадагы мамлекет. Материктин Түндүк бөлүгүн жана ага жакын жайгашкан көптөгөн аралдарды – Ванкувер, Шарлотта канышасы (батышында), Канадалык Арктика архипелагы (түндүгүндө), Ньюфаундленд, Антикости, Эдуард канзадасын (Түштүк-чыгышында) камтыйт. Түштүк-батышынан Тынч океан, түндүгүнөн Түндүк Муз океан жана анын Бофорт деңизи, чыгышынан Атлантика океаны жана анын деңиздери – Баффин, Лабрадор, ошондой эле Гудзон булуңу менен чулганат. Жээк сызыгынын узундугу 243 миң км (аралдардын жээктерин кошо; дүйнөдөгү эң узун жээк). Түштүгүндө жана түндүк-батышында кургактык аркылуу АКШ менен чектешет (чек арасынын узундугу 8,9 миң км, анын ичинде Аляска менен 2,5 миң км).
Аянты 9984,7 миң км2 (анын ичинде ички сууларыныкы 891,2 миң км2); аянты боюнча дүйнөдө Россиядан кийинки 2-орунда. Калкы 33,1 млн (2008). Борбору – Оттава шаары Расмий тилдери – англис жана француз тилдери. Акча бирдиги – канада доллары. Канада – 10 провинциядан жана федерацияга баш ийген 3 аймактан турган федерация Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008): Канада – Бириккен Улуттар уюмуна (1945), Эл аралык Валюта Фондуна (1945), Эл аралык peконструкция жана өнүгүү банкына (1945), 1949-жылдан Түндүк Атлантика Келишим Уюмуна (НАТО), 1973-жылдан Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюмуна (ЕККУ), Азия – Тынч океан экономикалык кызматташтыгына (1989), Америка өлкөлөрүнүн уюмуна (1990), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна (1995) мүчө.
Мамлекеттик түзүлүшү
Канада – федеративдик мамлекет. Негизги документи Британдык Түндүк Америка жөнүндө акт (1867. 1871. 1886. 1907. 1915), Конституцициялык акт (1982) жана Вестминстер статуту (1931) эсептелет. Бaшкapуу формасы – кoнституциялык монархия. Мамлекеттин расмий башчысы – британдык монарх (1952-жылдан Елизавета II Канада королевасы титулунa да ээ). Анын милдетин Англия кopoлу Канада премьер-министринин кеңеши менен дайындаган генерал-губepнaтop аткарат. Мыйзам чыгapуу бийлиги монархка жана эки пaлaтaлуу парламентке таандык. Төмөнкү палата – Общиналар палатасы. Общиналар палатасынын дeпутaттapы жалпы шайлоодо 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Жогорку палата – Сенат. Ceнaтopлopду премьер-министрдин кеңеши боюнча гeнepaл-губepнaтop региондордон дайындайт. Аткapуу бийлиги монархка таандык бoлгoну менен өкмөт – министрлер кабинети иш жүзүнө ашырат. Министрлер кабинетин премьер-министр башкарат. Ал Общиналар палатасындагы көпчүлүк opунду ээлеген партиянын лидерин дайындайт. Өкмөт Общиналар палатасынын алдында жооптуу. Провинцияларды бaшкapуу лeйтeнaнт-губepнaтopлop тарабынан ишке ашырылат. Аларды провинциялык өкмөттүн сунушу боюнча генерал-губepнaтop дайындайт. Провинцияларда бир пaлaтaлуу мыйзам чыгapуу жыйыны иштейт. Жергиликтүү өз алдынча бaшкapуу органдарына графтык жана oкpугдук кеңештер, муниципaлитeттep кирет. Канадада негизинен көп пapтиялуу система opун алган. Саясий партиялары – Либералдар партиясы. Консерваторлор партиясы. Квебек партиясы. Жаңы демократиялык партия.
Табияты
Жээктери Түндүк жана түндүк-чыгышында түздүктүү жана бир аз тилмеленген (айрыкча Гудзoн булуңунун жээктери). чыгышында тик, негизинен фьорддуу (Баффин жарым аралы, Лабрадор жарым аралы, Ньюфаундленд аралы), батышында тоолуу, булуңдар – фьорддор менен терең тилмеленген. Канаданын аймагынын басымдуу бөлүгү түздүктүү рельефи менен өзгөчөлөнөт; батышында жазылыгы 1000 кмге жеткен Канада Кордильерасы тоолуу тилкеси (Түндүк Америка Кордильерасынын бир бөлүгү) созулуп жатат. Бардык жеринде антропогендик муз каптоонун издери кеңири таралган. Азыркы көп жылдык тоң тоо тектери өлкөнүн жарымына жакын аймагын ээлейт. Түндүгүндөгү көп жылдык тоң текши каптаган зонадагы анын калыңдыгы 400 мге жетет. Өлкөнүн Түндүк четинде жайгашкан Канадалык Арктика архипелагынын көптөгөн аралдары кысыктардын татаал системасы менен бөлүнүп, негизинен дөбө-түздүктүү рельеф (Банкс, Виктория жана башка аралдарга) мүнөздүү. Архипелагдын чыгыш бөлүгүнүн аралдары негизинен тоолуу (бийиктиги Элсмир аралында 2926 мге жетет) жана мөңгүлүү (Элсмир, Баффин Жери, Девон, АксельХейберг жана башка). Материктин зор бөлүгүн, Лабрадор жарым аралын кошо Лаврентий дөңсөөсү ээлейт; ага дөбөлүү рельеф (Орточо бийиктиги 200–500 м), арасында бийиктиги 900–1000 мге жеткен калдык дөңсөөлөр кездешет. Мөңгүнүн аракетинен пайда болгон рельефтин формалары (кой маңдай таштар, друмлиндер жана башка), ошондой эле көлдөр жана саздар кеңири таралган. Лаврентий дөңсөөсүнүн батыш жана чыгыш чет-жакаларында ири көлдөр – Чоң Аюулуу көл, Чоң Эрксиз көл, Атабаска көлү, Виннипег, Жогорку көл, Гурон жана башка жайгашкан; алар негизинен мөңгү-тектоникалык жана мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөр. Гудзон булуңунун түштүк-батыш жээгинде жазылыгы 500 кмге жеткен өтө саздуу, тегиз түздүк жайгашкан. Канада Кордильерасынын чыгыш этеги менен Лаврентий дөңсөөсүнүн аралыгында Канаданын Ички түздүктөрүнүн тилкеси (Улуу түздүктөрдүн Түндүк бөлүгү) созулуп, батыштан чыгышты карай 1000 мден 200 мге чейин жапыздайт. Катмарлуу түздүктөр, куэста жалдары, дөбөдөңсөөлөр кеңири таралган; Канада Кордильерасынын этек тоолоруна эрозиялык тилмеленүүгө өтө дуушарланган бийик түздүктөр, айрым жерлерине бедленддер мүнөздүү. Өлкөнүн түштүк-чыгышын ээлеген Түндүк Аппалачи тоолорунун (бийиктиги 1268 мге чейин, Нотр-Дам чокусу) жана Ньюфаундленд аралынын рельефинде денудациялык түздүктөр, дөңсөөлөр жа бөксө тоолор (бийиктиги 500–800 м) басымдуулук кылат. Эң түштүгүндө Онтарио жарым аралынын куэста түзүлүштөгү түздүктөрү жайгашкан. Канада Кордильерасы тоолуу алкагына эрозиялык терең тилмеленүү, реликт жана азыркы тоо-мөңгү рельефинин формалары мүнөздүү. Канада Кордильерасынын орографиясына негизинен узатасынан созулган 3 зона мүнөздүү: батыш зонасы – Ыйык Илья тоолору (бийиктиги 5951 мге чейин, Логан чокусу Канаданын эң бийик жери), Жээк кырка тоолору (3994 м, Уоддингтон чокусу); Канада Кордильерасынын Ички платолорун – денудациялык Юкон, лавалуу Фрейзер жана Нечако платолорун камтыйт; чыгыш зонасын — Маккензи жана Аскалуу тоолору түзөт (3954 м, Робсон тоосу).
Өлкөнүн Түндүк четин (Канадалык Арктика архипелагынын Түндүк аралдарын) ээлеген арктикалык чөл зонасында сейрек эңилчек жана айрым чөп өсүмдүктөрү өсөт. Ал түштүгүрөөктө мамык чөп-эңилчектүү жана мамык чөп-бадалчалуу тундра зонасы менен алмашат. Тундра зонасы Канадалык Арктика архипелагынын Түштүк аралдарын жана материктик жээкти ээлейт. Андан түштүктө Кордильеранын этегинен Атлантиканын жээгине чейин тоң-тайга, көбүнчө таштак топурактуу токойлуу тундра жана сейрек токой зонасы созулуп жатат. Токойлуу тундра түштүктө күл, айрым жерлеринде саз топурактуу, ак жана кара карагай, америка кара карагайы (лиственница), Банкс кызыл карагайы, бальзам көк карагайы басымдуулук кылган тайга зонасы менен алмашат. Борбордук аймагынын түштүгүн токойлуу талаа жана талаа зоналары ээлейт; алардын түндүгүнө парк сымал таралган байтеректүү токой мүнөздүү, түштүгүндө кургак талаа өсүмдүктөрү (ак кылкан, грам чөбү) басымдуу. Бул аймактагы күрдүү токойдун боз, шалбаанын кара, кара жана каштан топурактары айыл чарбасында кеңири пайдаланылат. Талаа зонасынын жарымынан ашыгы айдалат. Өлкөнүн түштүк-чыгыш чет-жакасында, тайгадан түштүгүрөөк күл жана токойдун коңур топурактары мүнөздүү ийне-жазы жалбырактуу токой зонасы жатат. Мында токой салыштырмалуу жетүүгө татаал жерлерде (Аппалачи дөңсөөлөрүндө) сакталган, ал эми күрдүү топурактуу түзөң аймактары (Ыйык Лаврентий дарыясынын түздүктүү өрөөнү жана Онтарио жарым аралы) айыл чарбасында пайдаланылат же курулуш текши ээлейт. Кордильера тоолоруна топурак, өсүмдүктөрдүн бийиктик алкактуулугу мүнөздүү. Түндүгүндө өрөөндөрдүн тоо-тайга токою тоо капталдарында тоо-тайга сейрек токою менен алмашып, андан жогору тоо тундрасына өтөт. Түштүктө, ички тоолуу аймактарда өрөөндөр тоо талаасы менен капталган, ал өйдө карай тоонун токойлуу талаасы (парк токойлору), тоонун ийне жалбырактуу токою, субальп ийне жалбырактуу токою жана альп шалбаасы зоналары менен алмашат. Кордильера тоолорунун Тынч океанды караган капталдары этегинен кырларына чейин бийик өскөн жээк токойлору (бийик туя, батыш гемлогу, дугласия көк карагайы, ситхин карагайы, бийик көк карагай жана башка өтө продуктулуу түрлөрү) менен капталган. Токой өлкөнүн жалпы аянтынын 1/3бөлүгүнөн ашыгын, ал эми өнөр-жайлык мааниси бар баалуу токой 1/4 ин ээлейт. Канадалык Арктика архипелагын жана материктин тундра зонасын карибу бугусу, мускус бодосу, ак аюу, көгүш түлкү, лемминг, арктика коёну, тундра чили, уюл үкүсү, тайганы, ошондой эле токойлуу тундраны багыш, токой бугусу, бизон, кызыл тыйын чычкан, абырган, чүткөр, коён, суусар, аюу, сүлөөсүн, кызыл түлкү, карышкыр, куну, өлкөнүн чыгыш бөлүгүндөгү ийне-жазы жалбырактуу токойду виргиния бугусу, уапити бугусу, суур, коён, жанат, боз тыйын чычкан, кызыл сүлөөсүн, түштүктөгү токойсуз аймактарды бугу, айры мүйүз антилопа, тыйын чычкандар, кандек чычкан, ач күсөн, талаа түлкүсү, кашкулак, койот мекендейт. Кордильера тоолорунда айбанаттардын бийик тоолордо жашаган түрлөрү басымдуу: тоо теке, тоо эчки, гризли аюусу, пума. Дарыялары, көлдөрү, ошондой эле жээк суулары балыкка бай.
Чарбасы
Канада дүйнөдө экономикасы өнүккөн башкы өлкөлөрдүн тобуна кирет. Ички дүң продукциясынын (ИДП) жалпы көлөмү (1266 млрд АКШ доллары) боюнча Канада дүйнөдө 13-орунда; ИДПнин көлөмүн киши башына бөлүштүргөндө (38,4 миң доллар) Канада ири мамлекеттердин ичинен АКШдан кийинки орунду ээлейт. Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,961 (2005; дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 4-орунда). 1990-жылдардын ортосунан дүйнөдөгү алдыңкы 5 өлкөнүн бири. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 69%, өнөр-жайыныкы жана курулуштуку 29%, айыл, токой жана балык чарбаларыныкы 2% (2006). ИДПнин өсүүсү 2,5% (2007). Канаданын чарбалык системасына таасирин тийгизген негизги факторлор: АКШ менен чектеш жайгашып, эки өлкөнүн ортосундагы экономикалык интеграциянын туруктуу өнүгүүсү; аймагынын чоңдугу жана калкынын салыштырмалуу аздыгы; табигый ресурстарга байлыгы; капитал импортунун жана иммиграциянын маанилүүлүгү. Түндүк Америкада дүйнөдөгү эң ири аймактык чарбалык комплекс Канада менен АКШнын ортосундагы Эркин соода макулдашуусу күчүнө киргенден (1989) тез өнүгө баштады. 1994-жылдан АКШ, Канада жана Мексиканын катышуусу менен Эркин соода жөнүндө Түндүк Америка келишими (НАФТА) иштеп, Канаданын экономикасында АКШнын таасири күчөй баштады.
Өнөр жайы
Металлургия — иштеп чыгуучу өнөр-жайынын негизги тармактарынын бири; жергиликтүү сырьёлордо иштеп, продукциясы негизинен экспортко чыгарылат. Темир кен таштары (17,9 млн т металл) Кэрол-Лейк (Ньюфаундленд, Лабрадор провинцияларында) жана Маунт-Райт (Квебек провинциясында) кендеринен казылып алынат; темир концентраты, окатыш, чоюн, болот, феррокуйма, прокат өндүрүлөт. Түстүү металлдардан кобальттуу жезникель, полиметалл, жез-молибден кен таштары казылып алынат. Түстүү металлдардан цинк (дүйнөдө Кытай, Австралия, Перудан кийинки 4орунда), жез, никель (Россия, Австралиядан кийинки 3-орунда), коргошун, молибден, кобальт, күмүш, селен казылып алынат. Алгачкы алюминийди өндүрүү (2,9 млн т ; Бразилия жана Австралия сырьёлорунда иштейт) маанилүү орунда; негизинен Квебек провинциясынын түштүк-чыгыш бөлүгүндө, ошондой эле Китмат шаарында өндүрүлөт. Калий тузун казып алуу (10,6 млн т ) боюнча дүйнөдө 1-орунду ээлейт; жалпысынан 10 ири кени бар; алардын негизгилери Саскачеван жана Нью-Брансуик провинцияларында. 2005-жылы 243 млн т асбест казылып алынган (Россия, Кытай жана Казакстандан кийинки 4-орунда); кендери негизинен Квебек провинциясынын Түштүк бөлүгүндө жайгашкан. Алмаз казып алуу (12,3 млн т ; 2005) боюнча дүйнөдө Ботсвана, Россия жана Австралиядан кийинки 4орунда; негизги кендери: Дайавик, Экати, Жерико, Снап-Лейк.
Машина куруу өнөр-жай (иштеп чыгаруучу өнөр-жай продукциясынын наркынын 1/4 ин түзөт) негизинен транспорт каражаттарын, авиакосмос техникасын, электрондук продукцияларды, телекоммуникация жабдууларын чыгарууга адистешкен. Автомобиль куруу ишканалары (өнөр-жай продукциясынын 12,5%и) негизинен Онтарио провинциясынын Түштүк бөлүгүндө топтолгон. 2005-жылы 2,5 млн жеңил автомобиль чыгарган (продукциясынын наркы 65 млрд доллардан ашык). Жүк ташуучу оор автомобиль, шасси жана автобустар (продукциясынын наркы 3,7 млрд доллардан ашык) 35 ишканада чыгарылат. Канада авиакосмос техникаларын (аэробус, самолёт, самолёт-амфибия), ылдам жүрүүчү поезд жана темир жол кыймылдуу курамын (ылдам жүрүүчү экспресс жана анын локомотивдерин, метрополитен үчүн кыймылдуу курам) чыгарат. Электрондук өнөр-жай да тез өнүгүүдө: телекоммуникация жабдууларын, компьютер жана башка офис техникаларын чыгарат, ошондой эле кеме куруу жана кеме ремонттоо да өнүккөн. Машина куруу ишканалары, ошондой эле электр-энергетика, казып алуучу тармактар, токой өнөр-жай ишканалары үчүн жабдууларды чыгарат. Химиялык жана нефть-химия өнөр-жай өзүнүн сырьёсу менен иштейт. Органикалык синтездин (этилен, пропилен, түрдүү полимерлер, синтетикалык була, пластмасса жана башка) жана негизги химиянын түрдүү продукцияларын, минералдык жер семирткич жана башка чыгарат. Канада минералдык жер семирткич чыгарган дүйнөдөгү башкы өлкө болуп саналат; ишканаларынын 80%тен ашыгы Альберта провинциясында жайгашкан. Минералдык жер семирткичтин жарымынан көбү (86%и АКШга) экспорттолот. Токой, жыгач иштетүү жана целлюлоза-кагаз өнөр-жай үчүн токой ресурстары арбын. Токой негизинен мамлекеттик менчикте; 21-кылымдын башында 190 миң м3ге жакын жыгач, анын ичинде 150 миң м3 таарынды жана бекемдөөчү материалдар, 30 миң мЗден ашык целлюлоза үчүн жыгач даярдалган. Целлюлоза-кагаз өнөр-жай ишканалары (бардыгы 155тен ашык, көбү ири ишканалар) кагаз менен картондун түрлөрүн чыгарат (продукциясынын наркы 25 млрд доллардан ашык). Ишканаларынын 2/3 си өлкөнүн түштүк-чыгыш бөлүгүндө (ири ГЭСтерге жакын), ошондой эле Канаданын Түштүк-батышында (Британия Колумбиясынын аймагында) топтолгон. Тармактын продукциясынын негизги кардары –кийим, булгаары буюмдар жана бут кийим өндүрүштөрү Монреалда (50%тен ашыгы), ошондой эле Торонто, Ванкувер, Виннипег шаарында топтолгон.
Тамак-аш өнөр-жай негизинен өзүнүн айыл чарба сырьёлорун (эт, сүт, дан) иштетүүгө багытталган. Ошондой эле пиво, этил спиртин жана спирт ичимдиктерин (виски, ром, жин, ликёр) чыгарат. Балык иштетүүчү көптөгөн ишканалары өлкөнүн чыгыш жана түштүк-батыш жээк аймактарында жайгашкан. Канада – айыл чарба продукцияларын өндүрүүчү дүйнөдөгү ири өлкөлөрдүн бири; азык-түлүктүн негизги түрлөрү боюнча ички муктаждыкты толук камсыз кылат. Агрардык продукцияны экспорттоо боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт (айыл чарба продукциясынын1/2и экспорттолот). Канаданын агрардык секторуна – адистешүүнүн жогорку деңгээли, өндүрүшүнүн топтолушу (иштетилүүчү жердин 75%ке жакыны түштүктөгү Манитоба, Саскачеван, Альберта провинцияларындагы талааларга туура келет), механикалаштыруу жана эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн жогорулугу мүнөздүү. Айыл чарбага жарактуу жеринин аянты 68 млн га (Канаданын аймагынын 7,4%и), анын 53%и айдоо, 47%и шалбаа жана жайыт. Фермер чарбалары басымдуу (алардын саны 2006-жылы 229 миңден ашык болгон); фермерлердин 95%тен ашыгынын жеке менчик жерлери бар, калгандары жерди ижарага алып иштетет. Айыл чарба продукцияларын негизги өндүрүүчүлөр – адистешкен ири чарбалар; ферма жеринин орточо өлчөмү 300 га. Азыркы айыл чарба техникалары кеңири пайдаланылат, бирок фермалардын жеринин өтө чоңдугуна байланыштуу 1000 га жерге туура келген трактордун саны боюнча (1000 га жерге 16 трактор) жогорку өнүккөн өлкөлөрдөн өтө артта калган. Башкы тармагы – мал чарбасы (айыл чарба продукциясынын наркынын 60%тен ашыгы); анда эт жана сүт багытындагы мал, чочко, үй кушу жана кой асыралат. 2007-жылы 15,9 млн бодо мал (сааны 1,5 млн), 14,5 млн чочко, 0,6 млн кой, 660 млндон ашык үй кушу болгон. Мал чарбасы өндүргөн продукциялардын негизги түрлөрү: 7,6 млрд л сүт (каймагы менен кошо), 32,6 млн т уй эти, 1,5 млн т торпок эти, 50 млн т чочко эти, 2,2 млн т кой эти, 58 млн т дан ашык куш эти, 6,9 млрд даана жумуртка даярдалган. Териси баалуу айбанат чарбасы (продукциясынын наркы 90,2 млн доллар; 2006) жана тери промысели (31,4 млн доллар) да өнүккөн. Айбанат асыроочу фермалары негизинен суу суусарын өстүрүүгө адистешкен (негизинен суу суусарынын, ошондой эле түлкүнүн терилерин даярдайт). Ошондой эле териси үчүн калтар чычкан, куну, суусар, тыйын чычкан, койотко аңчылык кылынат.
Маданияты
Канаданын билим берүү системасы бирдей эмес, башталгыч жана орто билим берүү маселеси провинция бийлигинин карамагында. Ар бир провинция өзүнүн билим берүү мыйзамдарына жана башкаруу органдарына (министрликке) ээ. Алардын ишин 1960-жылдан Канада билим берүү министрлер комитети (1967-жылдан билим берүү министрлер кеңеши) башкарат. Мектепке чейинки билим берүү мекемелеринде 4–5 жаштан тарбияланат. Толук орто билим берүү көпчүлүк провинцияларда 12, Манитобе жана Онтариодо 13, Квебекте 11 жылга созулат да, үч баскычтан турат: башталгыч мектеп – 6 жыл (Манитобеде, Онтариодо – 8 жыл), жалпы орто мектеп – 3 жыл, толук орто мектеп – 3 жыл. Окутуу өлкөнүн расмий эки тилинин биринде (англис же француз) жүргүзүлөт. Өлкөдө мамлекеттик жана конфессиялык (католиктик) мектептер бар. Канадада 175ке жакын мамлекеттик жана менчик коллежде 300 миңдей окуучу окуйт. Коллеждер, коомдук, техникалык, жалпы жана кесиптик билим берүү системаларына бөлүнөт. 100гө жакын Жогорку окуу жайлары (университет, университеттик коллеждер) 1,5 млндой студент билим алат. Белгилүү окуу жайлары: Фредериктон шаарындагы Нью-Брансуик провинциясынын университети (эң эски Жогорку окуу жайы, 1785), Торонто (1827), Оттава (1848), Лаваль (1852), Виннипег (1871), Монреаль (187б) жана башка, ошондой эле консерваториялар: Торонто (1886), Монреаль (1942), Квебек (1944) жана башка Ири китепканалары: Виннипегдеги Манитоба юридикалык (1877), Оттавадагы Канада айыл чарба (1910), элдик, академиялык, университеттик, коллеждик жана башка Архивдери: Викториядагы Британдык Колумбия (1893), Виннипегдеги Манитоба (1884), Квебектеги Квебек (1920), Галифакседеги Жаңы Шотландия (1929), Эдмонтондогу Альберта (1963), Фредериктондогу Нью-Брансуик (1968) провинциялары жана башка Канадада 2 миңден ашуун музей жана тарыхый парктар бар. Музейлери: Оттавадагы Улуттук галерея, Монреалдагы Асем өнөр музейи, Торонто көркөм галереясы, Ванкувер, Виктория, Виннипег, Квебек, Калгари, Галифакс музейлери жана башка Канаданын байыркы илимий мекемеси – Оттавадагы Канада королдук коому (1882). Анын курамына Адабият жана гуманитардык илимдер, Социалдык жана гуманитардык илимдер академия илимий-изилдөө мекемелери иштейт.
Пролювий
Пролювий (латынча proluo – агым менен агызам) – тоо тек сыныкчаларын, үбөлөндүсүн кыян агызып, тоо этегине чогултуудан пайда болгон борпоң чөкмө. Эңкейишке аккан түрдүү курамдагы тоо тек сыныкчалары конус формасындагы шилендини түзүп, пролювий шлейфин пайда кылат. Конустун бийик бөлүгү кесек (шагыл, галька), этек жагы майда бүртүкчөлүү (кум, чопо) материалдан турат. Негизинен кургакчыл аймактарда (шорлуу, такырлуу жерлерде) кездешет. Терминди орус геологу А. П. Павлов сунуш кылган (1914).
Канада
Маданияты
Канадада күн сайын 100дөн ашык гезиттер чыгат (2006), анын ичинде француздук 11, калгандары англис тилинде. Канаданын эң биринчи гезити 1752-жылы Жаңы Шотландияда чыккан. Ири гезиттери: англиялык «The Toronto Star» (1892-жылдан), улуттук гезиттери: англиялык «Globe and Mail» (1844), «National Post» жана башка Алгачкы журналы «The Nova Scotia Magazine and Comprehensive Review of Literature, Politics and News» (1789–92), англисче жана французча көптөгөн журналдар чыгат. Улуттук башкы кабарлар агентчилиги – Canadian Press (1917-жылы түзүлгөн). Радио уктуруу 1930-жылдардан, телекөрсөтүү 1950-жылдардан Жалпы улуттук маалыматтык радио жана теле берүүнү «Canadian Broadcasting Corporation» корпорациясы ишке ашырат.
Канада адабияты англис жана француз тилдеринде өнүгүүдө. Канадада байыртадан индейлер менен эскимостордун фольклордук салты болгон. 18-кылымдын 2-жарымынан журналистика өнүгө баштап, классикалык духтагы чыгармалар жарык көргөн. 19-кылымдын ортосунда романтизм кеңири жайылып, лирикалык поэзия (Ф. К. Гарно, Н. Обен, О. Ж. Кремази, П. Леме, А. Пуассон жана башка) өнүккөн. Прозада Ж. Мармет, Э. Руссо, Н. Бурасс, Л. Конан жана башка эмгектенген. Адабий монреаль мектебинин түзүлүшү (Ж. Шарбонно, Э. Неллиган) адабиятты жандандырган. 20-кылымдын 20–30-жылдарында Канада адабиятында реализмдин өнүгүшүнө Л. Эмондун «Мария Шанделен» романы нук салган, 20-кылымдын 2-жарымында роман жана повесть, ошондой эле драма өнүккөн.
Канаданын көркөм маданиятында жергиликтүү элдердин (индейлер менен эскимостордун), Европа жана АКШдан келген келгиндердин искусствосунун салттары сакталган. Тынч океан жээгиндеги индейлер жыгач үйлөрдү курушуп, оймо, сүрөт түшүрүп, чегүү, саймалуу кездеме токуу, жыгач жана самандан бет кеп жасоо, бугу жа багыштын жүнүнөн саймалап өрүү жана башка менен алектенишкен. Европалыктардын келиши менен Канадага Англия менен Франциянын искусствосу жайылган. 17-кылымдан француздук типтеги турак үйлөр, коомдук имараттар (госпиталдар, семинарийлер жана башка) таштан курула баштаган. 17-кылымдын ортосунда Квебекке епископ Лавалдын келиши менен Канадада чиркөөлөр (Орлеан аралында Сен-Лоран 1695; Сен-Пьер 1716; Сан-Фамий 1743—46, жана башка) салынган. 19-кылымдарда Канадада Ж. Демер, Т. Байарже жана башка архитекторлор иштеген. Англис тибиндеги имараттар 18-кылымдын аягы – 19-кылымдын башында Дублин, Кингстон, Олд-Ирокуой шаарында таштан салына баштаган. Канаданын сүрөт өнөрүндө алгачкы ийгиликтер француздук кол өнөрчүлөрдүн ишмердиги менен байланышкан. 18-кылымдын аягында Канадада реалисттик пейзаж чеберлери (Ф. Бокур, А. Пламондон Т. Дэйвис, П. Кейн, X. Уотсон, X. Уокер, М. О. де Фуа Сюзор-Коте, М. Каллен жана башка) иштеген. 19-кылымдын 2-жарымынан анча бийик эмес үйлөрү бар түз көчөлүү жаңы шаарлар, аларда америкалык типтеги асман тиреген үйлөр пайда боло баштаган. Өнөр-жай 19-кылымдын 2-жарымы – 20-кылымдын башындагы коомдук жана ишкер комплекстерге неоклассика жана неоготика мүнөздүү. 20-кылымдын 2-жарымында интернационалдык стиль кеңири жайылган [Торонтодогу Доминион-сентер (1964–71, архитектор Л. Мис ван дер Роэ) ишкана комплекси; Оттавадагы улуттук сүрөт борбору (1964–69)]. 20-кылымдын 70-жылдарынан көп функциялуу заманбап имараттар курулууда. 20-кылымда көркөм өнөрүндө шаар жана айыл пейзажы, элдик мотивге каныккан (Ж. У. Моррис, К. Ганьон), скульптура (Ф. Лоринг), графика (Э. Сетон-Томпсон), живопись (Д. Милна), пейзаж (Э. Карр), дизайн жана элдик чыгармачылык өнүгүүдө.
Музыка жергиликтүү калк менен келгиндердин салттык музыкасынын негизинде өнүккөн. Англисканадалыктар менен француз-канадалыктардын музыкасы бири-бирине көз каранды болбой өз алдынча өнүгүүдө. 18-кылымдан чиркөө музыкасы басымдуулук кылса, 19-кылымдан опера оюндары коюла баштаган. 19-кылымдын 2-жарымынан ири шаарларда музыка өнөрү жанданып, ышкыбоздор коому түзүлүп, натыйжада улуттук музыка калыптанган. Канадада алгачкы симфониялык оркестр «Квебек гармоникалык коому» (1819), Торонто (1845–94) жана Монреалда (1875–99) филармониялык коом пайда болгон. Өлкөдө хор маданиятынын өнүгүшүнө Монреалдын Мендельсон хору (1864–94) маанилүү роль ойногон. 19-кылымдын аягында АКШ жана Европадан билим алып, ошол жакта иштеген канадалык профессионал комп-лор, музыкантаткаруучулар (Э. Альбани, Э. Готье жана башка) дүйнөгө таанымал болгон. 19-кылымда К. Лавалле, А. Контан, Г. Кутюр жана башка, 20-кылымдын 1-жарымында «Деирдра» операсын жаратуучу – X. Уиллан, 20-кылымдын 2-жарымында профессионал композиторлор Ж. Бекуит, Н. Бикфорт, Б. Матер, К. Вивье жана башка, пианисттер: Г. Гульд, О. Питерсон жана башка, ырчылар Т. Стратас, Н. Аржента, Й. Виккерс, П. Барца, жана башка пианист жана композитор М. А. Амлен, дирижёр жана виолончелист Ш. Удре, музыка изилдөөчү И. Шартье, Т. Бейли, Т. Макжи жана башка үзүрлүү эмгектенишкен. 20-кылымдын 2-жарымында Канаданын көп шаарларында консерваториялар, симфониялык оркестрлер жана опералык театрлар ачылган. Алгачкы канадалык профессионал хор коллективи «Фестивал Сингерс» (1954). «Тафельмузик» ансамбли (1979, Торонто) дүйнөгө таанылган. Канадада көптөгөн музыкалык эл аралык конкурстар жана фестивалдар өткөрүлүп турат. 1930-жылдардын башында алгачкы балет коллективдери пайда болгон. 1951-жылы Торонтодо С. Франка Канада улуттук балетти негиздеп, кийин ири балет тобуна айланган. 1957-жылы Монреалда ири канадалык балет «Людмила Ширяеванын балети» труппасынын негизинде Канада чоң балети түзүлгөн. 1959-жылы Канада улуттук балет алдында балет мектеби ачылган. Ошондой эле «Виннипег заманбап бийчилери» (1964), Торонто бий театры (1968) жана башка бий труппалары бар. 1985-жылдан Монреалда жаңы бийлердин эл аралык фестивалы өткөрүлүп турат.
18-кылымдын аягында Канада аймагында америкалык цирк труппалары гастролго келишкен. 1984-жылы Монреалда Г. Лалиберте жетектеген алгачкы улуттук цирк «Сирк дю Солей» («Күн цирки») ачылып, 21-кылымдын башталышында трансулуттук корпорацияга айланган, бул циркте ар кайсы өлкөлөрдөн келген 500дөн ашык артист иштейт. 1993-жылы Квебекте Монреал цирк окуу жайынын (1981-жылы негизделген) бүтүрүүчүлөрү «Элуаз» жаштар циркин түзүшкөн.
Канада аймагында алгачкы фильмди 1898-жылы Т. А. Эдисондун кесиптештери тарткан. 1900-жылдары өлкөгө иммигранттарды кызыктыруу максаты менен документалдуу фильмдер тартыла баштаган. 1906-жылы Монреалда алгачкы кинотеатр ачылган. И. П. Салливен жана У. Х. Кованонун биринчи тарткан оюн фильми – «Эванжелина» (1914). 1922-жылы америкалык Р. Флаэрти эскимостордун жашоо-турмушу жөнүндө «Түндүктөгү Нанук» фильмин тарткан. 1931-жылы Канадада алгачкы «Викинг» үндүү фильми тартылган. Улуттук киноматографиянын өнүгүшүнө 1939–46-жылы Канадада иштеген англис режиссёру Ж. Грирсон чоң салым кошкон. 1943-жылы Улуттук кино кеңешинде анимация (мультипликация) секциясы негизделген. 1967-жылы кино өнүктүрүү боюнча Канада корпорациясы түзүлгөн соң, кино өндүрүшү жогорулаган. Монреал, Торонто, Ванкувер жана башка шаарында жылына Эл аралык кино фестивалдар өтөт.
Seneca College Canada
120 өлкөдөн келген жыйынтыктары 5500 эл аралык студенттерге үйрөтүү. Ири жана рейтинги Канадада Стейт Колледж. Теориялык билимди практикалык көнүгүүлөр бүтүргөндөн кийин дароо жумуш таба мыкты мүмкүнчүлүк берип киргизилет. Суроо-талаптын Канада эмгек рыногу дээрлик бардык эксперттер Канада Сенека Колледжи бүтүрүүчүлөрү.
Миртл (Миссисипи)
Миртл (Миссисипи) (Myrtle) — Миссисипи штатынын Юнион округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 407 киши. Болжолдуу аянты - 1.5 км². FIPS коду — 28-50280.
Гейгер-Неттолл мыйзамы
Гейгер-Неттолл мыйзамы — ажыроонун мезгили менен анын энергиясынын ортосундагы байланышты аныктоочу мыйзам.
Булактар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Гилов
Гилов (Gielow) — Германия Федеративдик Республикасынын Мекленбург-Төмөнкү Померания жеринде жайгашкан муниципалитет. Деммин районуна кирет.
Калкы - 1357 киши(2013-ж.). . Аянты - 23,47 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 13 0 52 022. Муниципалитеттин башчысы — Удо Калерт.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 5 шаардык районго бөлүнөт.
Кингсфорд
Кингсфорд (Kingsford) — Мичиган штатынын Dickinson округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5549 киши. Болжолдуу аянты - 11.7 км². FIPS коду — 26-43300.
Табалдиев Акмат
Табалдиев Акмат (1. 8. 1936, Сокулук району Асыл-Баш кыштагы -2004, ошол эле жер) - эл агартуунун отличниги (1980). Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетин бүтүргөн (1960).
Эмгек жолун 1960-ж. Ош (учурда Жалал-Абад) облусунун Жаңы-Жол (Аксы) районундагы Афлатун (Авлетим) орто мектебинде мугалим болуп баштаган. 1963-69-жылдары Сокулук районунун Белогорка, Октябрь мектептеринде, 1969-75-жылдары Суусамырдагы «Кызыл-Ой» орто мектебинде, 1975-82-жылдары Суусамыр жатак-мектебинде, 1982-жылдан 1996-жылга чейин Чүй районундагы «Кызыл-Суу», Сокулук районундагы «1-Май» орто мектептеринде директор болуп эмгектенип келген.
КПСС БКнын, СССР Министрлер Советинин, ВЦСПСтин жана ЛКЖС БКнын көптөгөн Ардак грамоталарынын, баалуу сыйлыктардын ээси. Чал уруусунан.
Луи Мораис
Луи Мораис
'Луи Мораис'  (Луи Карлос де Мораис Жуниоро калеми аты) бразилиялык окутуучу жана ойчул да, ой, алхимиялык, адабият, xamanism жөнүндө китептердин жазуучу, Бразилиянын популярдуу музыка (Samba), кино, башкаруу, билим берүү, дүлөйлүк жана башка маселелерди чечүү.
Сырдыбаев Турдумбек
Сырдыбаев Турдумбек (1920, Кызыл-Ой кыштагы -1989, Маловодный кыштагы, Сокулук району) - согуштун жана эмгектин ардагери.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Ноублборо (Мэн)
Ноублборо (Мэн) (Nobleboro) — Мэн штатынын Линкольн округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1626 киши. Болжолдуу аянты - 60.4 км². FIPS коду — 23-49660.
Гедройц, Константин Каэтанович
Гедройц, Константин Каэтанович [25. 3(6. 4). 1872—5. 10. 1932] — сов. агрохимик жана топурак таануу илимпозу.
СССР ИАнын акад. (1929). 1898-ж. Петербург токой институтун, 1903-ж. Петербург университетинин физ.-матем. факультетинин табигый илимдер бөлүмүн бөтөргөн.
1918—28-ж. СССР ИАнын Топурак таануу ин-тунда ил. кызматкер, 1928—30-ж. анын туңгуч директору, 1918—30-ж. Петрограддагы (Ленинграддагы) Токой ин-тунда проф. 1927-жылдан Топурак таануучулардын эл аралык ассоциациясынын президенти.
1930-жылдан Москванын жанындагы Долгопруд тажрыйба талаасынын агрохим. лабор-ясына жетекчилик кылган. Гедройц топуракты талдоонун эски ыкмаларын калыптандырып, жаңыларын иштеп чыккан, то­пурак таануу илимине эксперименттөө методун киргизген.
Ага 1927-ж. В. И. Ленин атн. сыйлык ыйгарылган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Улы-Аряма (Благовар району, Башкыртстан)
Улы-Аряма — Башкыртстандын Благовар районундагы айыл, Кучербаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 120 киши. Почта индекси — 452745, ОКАТО коду — 80214822015.
Эсептөө математикасы
Эсептөө математикасы -  математиканын эсептөө жүргүзүү менен байланышкан маселелерди камтыган бөлүмү; б. а. типтүү математикалык маселелерди чыгаруунун сандык методдор теориясы. Заманбап Эсептөө математикасы компьютерди колдонуу менен эсептөөнүн өзгөчөлүктөрүн үйрөнүү маселелерин камтыйт. Эсептөө математикасы илимий жана инженердик эсептөөлөр жүргүзүүдө колдонмо математика катары пайдаланылат. Анын негизинде акыркы жылдарда табигый илимдерде жаны тармактар пайда болду, мис., эсептөө химиясы, эсептөө биологиясы ж. б. Эсептөө математикасында төмөнкү үч багыт белгиленет:
Математикалык моделдердин анализи маселелердин коюлушун үйрөнүүнү, моделди тандоону, киргизилүүчү маалымат анализин жана иштелип чыгышын, моделди изилдөөдөгү математикалык маселелерди сандык чыгарууну, эсептөө натыйжаларын анализдөө жана алынган натыйжаларды керектөөдөн келип чыккан маселелерди камтыйт. Математикалык маселелердин көп кезигүүчү типтүү мис. алгебра маселелери, мында сызыктуу алг. теңдемелер системаларын чыгаруунун сандык методдору, матрицага тескери матрицаны табуу, матрицанын өздүк маанилерин табуу зор мааниге ээ. Башка мисалдар: бир же бир нече өзгөрмөлүү функцияларды диференциалдоонун жана интегралдоонун сандык методдору; кадимки дифференциалдык, айрым туундулуу интегралдык теңдемелерди чыгаруунун сандык методдору. Оптималдаштыруу маселеси өтө татаал түзүлүштүү көптүктөрдө аныкталган функционалдардын экстремум (эң чоң же эң кичине) маанилерин изилдөөдө турат. Биринчи кезекте буга экономиканын көпчүлүк маселелери келтириле турган математикалык программалоо маселелери кирет. Операцияларды изилдөө жана оюндар теориясынын маселелерин чыгарууда келип чыгуучу минимакстык маселелер да оптималдаштыруу маселелерине жакындашат. Программалоо теориясынын негизги милдети - адам менен компьютердин (машинанын) ортосундагы мамилени жеңилдетүү. Эсептөө машиналарынын улам жаңы муундарынын пайда болушу программалоонун өнүгүшүн да улам жаңы этаптарга алып келди. Эсептөөчү системаларды, а. и. маалымат системаларын жана башкаруунун автоматташтырылган системаларын өнүктүрүү маселеси эң актуалдуу илимий проблемалардын бири. Азыркы мезгилде жеке адам пайдалануучу компьютерлер кеңири өнүгүүдө.