cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
IUCN Red List
2007 release
On 12 September 2007, the World Conservation Union (IUCN) released the 2007 IUCN Red List of Threatened Species. In this release, they have raised their classification of both the Western Lowland Gorilla (Gorilla gorilla gorilla) and the Cross River Gorilla (Gorilla gorilla diehli) from Endangered to Critically Endangered, which is the last category before Extinct in the Wild, due to Ebola virus and poaching, along with other factors. Russ Mittermeier, chief of Swiss-based IUCN's Primate Specialist Group, stated that 16,306 species are endangered with extinction, 188 more than in 2006 (total of 41,415 species on the Red List). The Red List includes the Sumatran Orangutan (Pongo abelii) in the Critically Endangered category and the Bornean Orangutan (Pongo pygmaeus) in the Endangered category.
2008 release
The 2008 Red List was released on 6 October 2008, at the IUCN World Conservation Congress in Barcelona, and "has confirmed an extinction crisis, with almost one in four [mammals] at risk of disappearing forever". The study shows at least 1,141 of the 5,487 mammals on Earth are known to be threatened with extinction, and 836 are listed as Data Deficient.
2012 Red List Release
The Red list of 2012 is out on 19 July 2012 at Rio +20 Earth Summit. Nearly 2000 species added, 4 species extinct, 2 rediscovered. The IUCN assessed a total of 63,837 species which revealed 19,817 are threatened with extinction. With 3,947 described as "critically endangered" and 5,766 as "endangered," while more than 10,000 species are listed as "vulnerable. At threat are 41 per cent of amphibian species, 33 per cent of reef-building corals, 25 per cent of mammals, 13% of birds, and 30% of conifers. Red List has listed 132 species of plants and animals as Critically Endangered from India.
Categories
Summary of 2006 IUCN Red List categories.
Species are classified in nine groups, set through criteria such as rate of decline, population size, area of geographic distribution, and degree of population and distribution fragmentation.
When discussing the IUCN Red List, the official term "threatened" is a grouping of three categories: Critically Endangered, Endangered, and Vulnerable.
1994 categories and criteria
The older 1994 has only a single "Lower Risk" category which contained three subcategories:
In the 2001 system, Near Threatened and Least Concern have now become their own categories, while Conservation Dependent is no longer used and has been merged into Near Threatened.
Possibly Extinct
The tag of Possibly Extinct (PE) is used by Birdlife International, the Red List Authority for birds for the IUCN Red List. BirdLife International has recommended PE become an official tag for Critically Endangered species, and this has now been adopted, along with a "Possibly Extinct in the Wild" tag for species with populations surviving in captivity but likely to be extinct in the wild (e.g. Spix's Macaw).
Criticism
The IUCN Red List has come under criticism on the grounds of secrecy (or at least poor documentation) surrounding the sources of data.
These allegations have led to efforts by the IUCN to improve its documentation and data quality, and to include peer reviews of taxa on the Red List. The list is also open to petitions against its classifications, on the basis of documentation or criteria. A Nature editorial defended the Red List's relevance in October 2008.
It has been suggested that the IUCN Red List and similar works are prone to misuse by governments and other groups that draw possibly inappropriate conclusions on the state of the environment or to effect exploitation of natural resources.
Орто-Арык чопо кени
Орто-Арык чопо кени Чүй облусунун Панфилов районунда, Кайыңды т. ж. бекетинен 15 км түштүктө, деңиз деңгээлинен 1140–1200 м бийиктикте. 1987-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагы түндүк-чыгышка созулган жогорку төртүнчүлүк мезгилинде пайда болгон кумайлуу чопо катмарынан түзүлгөн. Кумайлуу чопонун калыңдыгы 2,8 мден 15 мге чейин өзгөрөт. Лабораториялык, технологиялык жана заводдук изилдөөлөрдүн негизинде кумайлуу чоподон "100", "125" маркасындагы кирпичти, "400" – "800" маркадагы аглопориттик шагылды алууга болору аныкталган. Запасы: А категориясы б–ча 235 миң м3, В – 549 миң м3, С – 1235 миң м3, А+В+С1 –2019 миң м3. 1996-жылга карата калган запасы А – 165 миң м3, В – 549 миң м3, С – 1235 миң м3, А+В+ С1–1949 м3.
Щелочтор
Щелочтор (алкали) — сууда жакшы ээрий турган негиздер. Алар суу эритмесинде гидроксид иондорунун жогорку концентрациясын пайда кылышат. Ж-ге элементтер мезгилдик системасы I жана II группа негизги группа металлдары, аммоний гидроксиди кирет.
Щелочтуу металлдар гидроксиддер мис., LiОН, NаОН жана КОН өтө күчтүү негиздер болушуп күчтүү Щелочтор деп аталышат.
Щелочтуу жер металлдары гидроксиддери Са(ОН)2, Sr(ОН)г, Ва(ОН)2 начарыраак негиздер. Ак, катуу, сууну өзүнө күчтүү тартып алуучу заттар.
Алкалинин суудагы эритмеси лакмусту көк түскө, фенолфталеинди кызгылт түскө өткөзөт.
Булардан башка аларга дагы көп химиялык заттар кирет, алып айтсак щелочтуу металлдар гидросульфиддери КНS, NаНS, карбонаты К2СО3, Nа2СО3 жана башка Щелочтор өнөр жайлардын көп тармактарында колдонулат.
Алакчын, урук
Алакчын уругу - сол канаттагы саруу уруусунун курамындагы ири уруктардын бири.
Байыркы алакчын уруусу
Алакчындар жөнүндөгү кытай жана мусулман булактарынын маалыматтары негизинен дал келет. Кытай жыл баяндарынын берген маалыматтарына караганда алакчындар (ала аттуулар уруусу) айрым учурларда кыргыздарга көз каранды абалда калып турушкан. П.Пеллио Абул Газинин 1233 жана 1254-жылдардагы алакчындарга атайын жөнөтүлгөн монгол элчилиги тууралуу жазган маалыматтарына таянып, бул элди Енисей дарыясынын Түндүк муз океанына куйган жерине жайгаштырат. Ю.А. Зуев байыркы кытай жыл баяндарынын маалыматтарынын негизинде алакчындарды Байкал көлүнүн (кыт. “Бей-Хай”) чыгыш тарабына жашайт деген. Демек,алакчындар түштүк-батыш тараптан кыргыздар, чыгыш тарабынан курыкандар менен чектешкен деген жыйынтыкка келсе болот. Кыргыздарга жамаатташ жашаган байыркы курыкандардын тукумдары болгон саха-якуттардын «Олонхо» дастанында Аан Алахчын аттуу жердин мифологиялык ээси жөнүндө уламыштар баяндалат. Ырас, «Олонходогу» бул маалыматтар бүгүнкү саха-якуттардын ата-бабалары болгон курыкандардын алакчындар менен байланышын тастыктары шексиз.
Алакчындар этникалык аталыштын мааниси аныктагандай эле байыркы түрк тилдеринин бир диалектисинде сүйлөшкөндөй. Г.Е. Грум-Гржимайло кыпчактарды “бо-ма” деген динлин урууларынын бир бутагы катары караса, Л.Н. Гумилев “бо-маларды” (алакчындар) өз алдынча мамлекеттик түзүлүшкө ээ, түстөрү ак жүздүү эл (уруу) болгон деп жазат. Л.Н. Гумилев бо-маларды эки жерге жайгаштырат: бир бөлүгү (түндүк бо-малар) бүгүнкү Саян-Алтайдан түндүгүрөөктө, калган бөлүгү “ди” бутагы деп аталып, Түндүк Кытайда (Ганьсу аймагы, КЭР) жашашкан.
Кыргыздардын курамына кириши
Байыркы “алакчын” (кыт. Бо-ма) этнониминин түз параллели бүгүнкү күндө кыргыздарда гана сакталып келет. Этникалык компонент кыргыздардын курамына VII-VIII кылымдардан кеч эмес кирген десе болот. Айрым изилдөөчүлөр алакчындарды бүгүнкү казактардын, каракалпактардын ичиндеги “алчын”, “алшындар” менен этногенетикалык жактан жакындыкта карашат. Арийне, бул пикир кошумча илимий негиздүү тактоолорго муктаж.
Кыргыз санжырасындагы вариант
Кыргыз санжырасында алакчындар XVII кылымдын башындагы Эр Эшим менен Кан Турсундун чабышында туткундалып келип, саруулардын курамына кирип калган уруу катары эскерилет.
Термин тууралуу
Алак + чын (-чын, -чин, -джин); бурят-монгол тилдеринде бул мүчө жалганып жасалган сөздөр кесипти, айрым учурларда адамдардын жашаган аймагын түшүндүрөт (караңыз: Т.А. Бертагаев, 1970, 127-129). Мисалы, Баргуджин-Токум (Баргулар жашагаи аймак), булгачин - “булгун кармоочулар”, кермучин - “тыйын чычкан кармоочулар” ж.б. Кыргыздарда “ак алакчын” деген термин бийлик иеархиясындагы мансапты да аныктаган.
Кильчигиз
Кильчигиз — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Жогорку Тыхта дарыясынын оң жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Иртыш
Иртыш, Эртиш – Казакстан менен Россиянын аймактары аркылуу аккан дарыя, Обь дарыясынын сол куймасы Башаты Кытайдагы Моңгол Атлай тоолорунан башталат. Узундугу 4248 км, алабынын аянты 1643 миң км2. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск шаарына чейин Буктурма суу сактагычы жана Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей шаарынан төмөн, чатына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 кмге чейин кеңийт. Башкы куймалары: Ишим, Вагай, Тобол, Конда (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). Орточо чыгымы Тобольск шаары тушта 2150 м3/сек (чатында 2830 м3/сек), эң чоң чыгымы 12 100 м3/сек, эң азы 297 м3/сек. Төмөнкү агымы майдан сентябрга, жогорку агымы апрелден октябрга чейин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 кмге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу менен камсыз кылып, сугатка пайдаланылат. Иртыш Караганды каналы сууну Иртыштан алат. Боюндагы негизги шаарлар жана порттор: Усть-Каменогорск, Семей, Павлодар, Омск, Тобольск, Ханты-Мансийск. Тарыхый даректер боюнча алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль менен Артуш дарыясынын ортолорунда кимактар, ал эми кимактардын чыгышында кыргыз уруулары турары айтылган.
М. Кашгариде да (11-кылым) Иртышта огуз тилдүү уруулар жашаары эскерилген. 8-кылымдын ортосунда Иртыштын жогорку агымын ээлеген карлуктар батыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калышкан. 9-кылымдын 2-жарымы 10-кылымдын башында Борбордук Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-кыпчактар дагы батышка жыла баштаган. 10–12-кылымда Иртышты кыргыздардын айрым бөлүктөрү жана түрк уруулары мекендеп турган. 13-кылымда бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, Жучу хандын бай тактысы Иртышта жайгашып, 14-кылымдын 2-жарымынан Моголстан мамлекетинин карамагына кирген жана Иртыш анын Түндүк чек арасы катары эсептелген. 14-кылымдын 2-жарымынан Иртыш ойрот урууларынын карамагында калган жана калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-кылымдын 1-жарымында Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин Иртышты казак уруулары мекендеген. Орустардын Сибирди өздөштүрүшү менен Иртыш аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жогорку Иртыш өрөөнү Енисей жана Теңир-Тоо кыргыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.
“Манас” эпосу тууралуу орто кылымдардагы булактардан
“Манас” эпосу тууралуу орто кылымдардагы булактардан -
Грамота (сыйбарак)
Грамота (сыйбарак) (гр. grammata  – окуу жана жазуу) – 1) кандайдыр бир эларалык макулдашууну же кандайдыр бир укуктук байланыштын түзүлгөндүгүн (Ишеним Г-сы, Улуксат Г-сы ж. б.) күбөлөндүрө турган кат жүзүндөгү ырасмий акт; 2) белгилүү бир эмгектери менен жетишкендиктери үчүн жактарга бериле турган сыйлык. == Колдонулган адабияттар ==
Майнбург
Майнбург - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Китцинген (район)|Китцинген районуна карайт. Төмөнкү Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 14 046  (2010-ж.). Аянты – 61.65 км2.
Еслев (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Еслев — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Рязан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 78 киши. Почта индекси — 453162, ОКАТО коду — 80249880002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Класс жетекчи
Класс жетекчи – жалпы билим берүүчү орто мектептерде окуучулар коллективинин класстагы жана класстан тышкаркы окуу-тарбия иштерин уюштуруп, иш жүзүнө ашырууну аркалаган тажрыйбалуу мугалимдердин ичинен тандалган мугалим. Орто мектептердин башталгыч класстарында класс жетекчи милдетин бул класстарды жетектөөчү мугалим өзү аткарат. Класс жетекчи мектеп директору тарабынан дайындалат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Алдына түшүү
Алдына түшүү - кыргыздардагы күнөөнү мойнуна алып, кечирим суроонун байыркы салты. Алдына түшкөн киши мал же баалуу буюм, белек-бечкек тартуулаган. Алдына түшүүнүн шарттары ар кандай болуп, анын бир канчалаган түрлөрү белгилүү. Мисалы, келинди качырып алса, кыздын ата-энесине барыш үчүн мал-мүлкүн тартуулап, кудалардын алдына айыпка жыгылат.
Алайчы, урук
Этноним жер-суу аталышынан келип чыккан. Топоэтноним. Бул уруктун өкүлдөрү Ноокат районунун Төөлөс айыл өкмөтүнүн аймагында турушат.
Энелик урук
Энелик урук - матрилинейлик урук, алгачкы общиналык коомдун социалдык бирдиктеринин бири - эне тарабынан аныкталуучу кандаш туугандардын экзогамдык коллективи (жамааты). Ал энелик уруктун «бир курсактан таралган», «бир сөөк» ж.б. белгилеништеринен, аталыгынан көрүнөт. Энелик урук алгачкы общиналык коомдун ар кандай баскычтарында турган көптөгөн элдерде жана урууларда кезигет. (Австралия аборигендеринин бир бөлүгү, меланезиялыктар, Американын индейлери ж.б.)
Гарри Поттер жана Өлүмдүн тартуусу
"Гарри Поттер жана Өлүмдүн тартуусу" (Harry Potter and the Deathly Hallows) — 2007-жылы жазылган британиялык жазуучу Ж. К. Роулиңдун романы.
Дуңша
Дуңша — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери,  Коңурбайдын жөкөрү Курдун атасы, Бээжиндеги кытай төрөлөоүнүн бири:
Дуңша деген Бээжинде,
А да кыйла чоң төрө,
анын уулу Кур экен,
Коңбай мында барганы
Кызматында туру экен (Сагымбай Орозбаков, 2. 224).
Лимапонция
Лимапонция (лат. Limapontia) — деңиз үлүлдөрдүн бир уруусу.
Пуэбло оф Сандиа Вилладж (Нү-Мексико)
Пуэбло оф Сандиа Вилладж (Нү-Мексико) (Pueblo of Sandia Village) — Нү-Мексико штатынын Sandoval округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 344 киши. Болжолдуу аянты - 2.5 км². FIPS коду — 35-59950.
Амортизациялык чегерүү
Амортизациялык чегерүү – негизги фондулардын эскирүүсүн наркы боюнча акырындык менен калыбына келтирүү. Нарк толук жана жарым-жартылай калыбына келтирилиши жагынан айырмаланат: биринчиси, негизги фондулардын табигый жактан гана эмес, моралдык жактан да эскиришин жабууга тийиш; экинчиси, аларды капиталдык оңдоого арналган.
Грант (колкабыш)
Грант (колкабыш) (англ. grant  ) – колкабыш кылуучулар тарабынан каралган белгилүү бир максат менен шарттарда мамлекеттик органдарга, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына, коммерциялык эмес уюмдарга (саясий максат көздөгөн уюмдардан тышкары) жана жарандарга (колкабыш алуучулар) мамлекеттер, эларалык, чет өлкөлүк жана атамекендик уюмдар, ошондой эле жарандар (колкабыш кылуучулар) тарабынан акысыз жана кайтарымсыз берилүүчү активдер. Г. көбүнесе изилдөөлөрдү жүргүзүү, ЖОЖдордо окутуу ж. б. үчүн берилет.
Кызыл-Байрак (Илишев району, Башкыртстан)
кызыл-Байрак — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Ишкар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 71 киши. Почта индекси — 452281, ОКАТО коду — 80230840003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Карыя
Карыя. “Ак сакалдуу карыя, Акылы терең дарыя” (Макал) Бул – мерчемдүү өмүрүн өтөп (орто жана пайгамбар жашын), карылык доорду нарктуу алып бара жаткан аталардын сылык аталышы. Карылык – нускоочулук. Жакшы каруу – парз, жаштарга үлгү. Мына ушул жагдайы аркылуу нарктуу карыя аталат. Карыянын экинчи мааниси – абышка, чал. Кемпири адатта, “абышка” деп чакырат. Өмүрдөшүн карыя дешине караганда минтүүсү эптүүдөй сезилет. “Чал”, “мойсопыт” деп кайрылууга караганда карыя деп айтуу маданияттуулукту тартуулайт. Эркектерди курагына карай бала, тестиер улан, жигит, киши, жашап калган адам, кары деп аташат да, акырында карыяга өтөт.
Аскалуу тоолор
Аскалуу тоолор (Rocky Mountains) - Түндүк Америка Кордильерасынын системасына кирет. АКШ менен Канаданын батышында, 60 жана 32° түндүк кеңдиктеринин аралыктарында жайгашкан. Узундугу 3200 кмге жакын, туурасы 700 км. Тынч жана Атлантика океандарынын суу бөлгүчү. Аскалуу тоолордон Миссури, Колорадо, Рио-Гранде, Снейк, Арканзас жана башка дарыялар башталат. Түндүк Аскалуу тоолор негизинен гранит тектеринен түзүлүп, бийиктиги 3954 мге (Робсон чокусу) чейин жетет. Түштүк же АКШ Аскалуу тоолору кыска кырка тоолордон туруп, кумдук, чополуу сланец, акиташ тектеринен түзүлгөн; эң бийик жери 4399 м (Элберт чокусу). Кырка тоолору кеңири бассейндер - «парктар» менен бөлүнгөн. Кең байлыктары: молибден, жез, алтын, күмүш, полиметалл, нефть, таш көмүр. Жанар тоо процесстери (гейзерлер, ысык булактар), жер титирөөлөр болуп турат. Өсүмдүктөрүнөн токой басымдуу; түндүгүнө тоо тайгасы, түштүгүнө мырза карагайлуу токой мүнөздүү. Токойдун жогорку чеги түндүгүндө 1500 мден түштүгүндө 3600 мге чейин; андан жогору альп шалбаасы жана кар жатат. Өрөөндөрүнө талаа жана жарым чөл ландшафты мүнөздүү. Ири улуттук парктары: Жаспер, Банф, Йохо (Канада), Йеллоустон, Роки Маунтин (АКШда). Аскалуу тоолор аркылуу 8 темир жол жана автомобиль жолдору өтөт.
Орто-Кууганды темир кени
Орто-Кууганды темир кени - Нарын облусунун Жумгал районунда, Кайырма кыштагынан 7 км түндүк тарапта, Орто-Кууганды капчыгайынын оозунда. 1953-ж. табылган. Кен аймагын кембрийге чейинки мезгилде пайда болгон акиташ теги жана аны жиреп чыккан силурдун гранит интрузиясы түзөт. Темир кени акиташ теги менен граниттин чегинде пайда болгон пироксен-гранит-магнетит скарн линзалары түрүндө жатат. Кенташ тилкесинин узундугу 1,5 км, калыңдыгы 30– 40 м. Негизги минералдары: магнетит, пирит, гематит, гранит ж. б. Кенташтагы темирдин өлчөмү 31,35–54,04%. Болжол запасы (225 м тереңдикке чейин) 544 миң т.
Алымкул Жакшылыков
Жакшылыков Алымкул [1890, Бишкек уезди, Ак-Суу болушу (азыркы Сокулук району, Белек айылы) – 1938, Фрунзе) – Кыргызстанда Совет бийлигин орнотууга жана чыңдоого активдүү катышкандардын бири. Советтик партиялык мектепти (1928–30), Орто Азия коммунисттик университетинин курсун (1933, Ташкент), Москва социалдык жер иштетүү академиясын (1935) бүтүргөн. 1916–17-ж. Чөмүч суу сактагычында жумушчу болуп эмгектенип, орус революционерлери менен таанышкан. 1918-ж. большевиктер партиясына өтүп, Сокулук аймагын большевиктик алгачкы парт. ячейканы уюштурган. 1920-жылдан «Жарды-жалчы» уюмунун, ревкомдун, Сокулук, Аламүдүн райондорунун аткомунун, Сокулук райондук жер-токой бөлүмүнүн, ВКП(б)нин Фрунзе шаардык, Аламүдүн, Нарын райондук жумушчу-дыйкан инспекцияларынын төрагасы, жооптуу секретары, контроль комиссиясынын жооптуу секретары, «Кыргыз токой» трестинин директору болуп иштеген. Кыргыз АССР БАКтын мүчөсү (1936). 1936-ж. жалган жалаа менен партиядан чыгарылып, 1937-ж. 30-декабрда атууга буйрулган. 1957-ж. акталган. Сокулук аймагында кедейлерге жер бөлүштүрүү, отурукташтыруу, колхоздоштуруу, мектеп куруу иштерин жетектеген. Сокулук районунун борборундагы мектеп-гимназияга ысмы берилип, айкели орнотулган.
Поллуб (дарыя)
Поллуб — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 72 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Губернатор
Губернатор (лат. gubernator  – башкаруучу) – облустун мамлекеттик администрация башчысы; КР Премьер-министринин сунушу жана тийешелүү жергиликтүү кеңештердин макулдугу менен КР Президенти тарабынан дайындалат жана бошотулат.
Кубанычбек Маликов
Кубанычбек Иманалиевич Маликов (1911 - 1979) — акын, драматург.
Чыгаан эн мыкты кыргыз акын жана драматург Кубанычбек Маликов адабият майданына жыйырманчы жылдардын акырында келип кошулду. 1928-жылы анын "Жазгы талаа" деген ыры "Эркин Тоо" газетасына басылат. Буга удаа эле "Курбулардын арманы", "Күзгү талаа" аттуу ырлары жарык көрдү. Андан кийинки жарым жылга жакын өмүрүндө К. Маликов бирде кайгыртып, бирде жылмаюуга аргасыз кылган далай сонун чыгармаларды жаратты.
К. Маликов 1911-жылы Кант районуна караштуу Үч-Эмчек айлында кедейдин үй-бүлөсүндө туулган. Чоң атасы Маликти да, өз атасы Ыйманаалыны да жакырчылык жабыркатып, балалык чагы жетишпеген чөйрөдө өттү. Ыйманаалы көр оокаттын айынан кыргыз байларында да, орус кулактарында да малай болуп жүрдү. 1916-жылкы окуяга байланыштуу турмуштары аябай начарлап кеткендиктен, 1917-жылы эптеп күн көрүү үчүн шаарга жакын көчүп келишет. Бул бөлөк жазуучуларга караганда акындын эртерээк билим алышына шарт түздү. Ал кезде шаарда татар мектеби боло турган, 1926-жылы Кубанычбек ошол мектепке кирип, кийинчерээк Борбордук педагогикалык техникумунан окуусун улантып, аны бүтүрөт. Айыл турмушунун кээ бир маселелери боюнча кабар жаза баштаган учурда К. Маликов он үч гана жашта эле. Кабарчылык аны чоң адабиятка алып келди. Акындын өз сөзү менен айткандай "газета сөзгө шыдыр, жазууга жатык кылды".
Сашкина дарыясы
Сашкина — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 872 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Кубанычбек Маликов
Акындын биринчи жыйнагы "Кубанычбектин ырлары" деген ат менен 1933-жылы жарык көрөт. Отуз жылдан ашуун убакыттын ичинде К. Маликов алтымышка жакын китеп чыгарды. Сандаган очерктер, макалалар жазды. Пушкин, Толстой, Шевченко, Стальский, Горький, Маршактын ж.б. чыгармаларын которду. Ал - чоң драматург. "Жаңыл" (А. Куттубаев менен бирге), "Биз баягы эмеспиз" драмаларынын, "Манас", "Айчүрөк", "Токтогул" операларынын либреттолорунун биргелешкен автору. 30-жылдарда жазылган "Айылда", "Күлүйпа" аттуу пьесалары, кийинки "Жүрөк толкуйт", "Бийик жерде", "Осмонкул" аттуу драмалары көрүүчүлөргө белгилүү. "Бийик жерде" драмасынын кайрадан оңдолгон варианты Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыкка татыктуу болду. Кубанычбек Маликов 1979-жылы дүйнөдөн кайтты.
Сашкина дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дурсун Йылдырым
Дурсун Йылдырым (1946, Ризе шаары, Түркия) — түрк окумуштуусу, "Манас" изилдөөчү. Анкарадагы Хажеттепе университетинин профессору. 1968-ж. Истамбул университетин бүтүргөн.
1975-ж. "Түрк адабиятында Векташ типтүү мыскылдар" деген темада илимий диссертация коргоп, докторлук даража алган. Бул эмгеги 1976-ж. өзүнчө китеп болуп жарыяланган. 1979-ж. ""Манас" дастаны жана Көкөтөй хандын жомогу" деген темада атайын илимий иш жазып, доценттик наам алган. Ошол эле жылы бул илим-изилдөөсү өзүнчө китеп болуп, Анкарадан жарык көргөн.
Талды-Булак (Талас району)
Талды-Булак ― Кыргызстандын Талас облусунун Талас районундагы айыл. Осмонкулов айыл аймагына кирет.
Чоң Кошой суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 2040 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Манас кыштагынан 35 км чыгыш тарапта. Жамбыл темир жол станциясынан (Казакстан) 192 км. Кыштак 1936-жылы орношкон. Калкы 3093 (2009); негизинен мал асырап, тоют даярдайт. Орто мектеп, китепкана, клуб, бала бакча, ФАП бар. Соода жайлары иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Кыштакта Социалисттик Эмгектин Баатыры И. Осмонкулов туулган.
Калк
Калкы ― 2625 киши (2009-жылы).
Лимнодриллдер
Лимнодриллдер (лат. Limnodrilus) — кызыл курттардын бир уруусу.
Бензин
Бензин — түрдүү түзүлүштөгү углеводороддордун аралашмасы; кескин жыттуу, түссүз, 30-205°Сде кайнай турган, суудан жеңил, күйүүчү суюктук. Ал 60°Сден төмөнкү температурада тоңот, от алуу температурасы 0°С ден төмөн, абада тез бууланат. Бензин буусунун концентрациясы абада 74-123 г/м3 болсо, жарылгыч аралашманы пайда кылат. Ал көбүнчө ичинен күймө кыймылдаткычтарда отун катары жана эриткич ж. б. максаттар үчүн колдонулат. Отун катарында пайдалануучу Бензин автомобилдик жана авиац. болуп бөлүнөт. Бензиндин негизги касиеттеринин бири -анын детонациялык туруктуулугу. Антидетонациялык касиети октандык сан менен туюнтулат. Октандык саны жогорулаган сайын антидетонациялык касиети өсөт. Детонациялык туруктуулугун жогорулатыш үчүн белгилүү өлчөмдө тетраэтил коргошун Рв(С2Н5)4 кошулат.
Бензин нефтини, аз санда таш көмүрдү, күйүүчү сланецти кайра иштетүүдөн, жаратылыш газынан алынат. Бензинбуусунун абадагы конңентрациясы 100-300 мг/м3 дан ашпоого тийиш.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Марктбрайт
Марктбрайт - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Китцинген (район)|Китцинген районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 3573  (2010-ж.). Аянты – 20.15 км2. Flurersturm Pfarrgasse Rosmaringasse.jpg
Ат майдан
Ат майдан же ипподром (грекче hippodromos, hippos ― ат жана dromos ― чуркоо, чуркоо үчүн жай) ― таскактуу аттарды жана күлүктөрдү сыноочу, ат спорту боюнча мелдеш өткөрүлүүчү курулмалардын комплекси; аларды уюштуруучу мекеме. Ат майдан байыркы замандан (Грекия, Рим) белгилүү. Ат майданда көрүүчүлөр үчүн трибуна, калыс мунарасы жана атчабуу үчүн айланма жолдор болот. Айланма жолдун ортосундагы тегиз аянтта ат спорту боюнча мелдештер өткөрүлөт. Күлүктөр үчүн ат майдан жолунун узундугу 2000―2400―3000 м, туурасы 20―30 м, таскактуу аттар үчүн узундугу 1600, туурасы 20―25 м болот. Бишкектеги мамлекеттик ат майдан (Термечиков көчөсү, 1) 1947-жылы курулган. Негизги аянтында таш көмүр күлү төгүлгөн жорголор жолу (узундугу 1600 м, туурасы 18 м), күлүктөр жолу (узундугу 2000 м, туурасы 20 м) жана майда шагыл төгүлгөн машыгуу жолу бар. Ат майданда 3 миң орундуу трибуна, аймагында аткана; ветеринардык изолятор, ветеринардык дарылоо жайы, устакана, жем сакталчу кампа, жатаканасы бар. Ат майдан долбоорунун автору ― архитектор В. Нусов.
Эндогамия
Эндогамия (гр. «ички», «нике» маанисинде) белгилүү бир топтун ичинде никелешүүгө артыкчылык берүү салты. Эндогамия уруктардын экзогамиясы менен бирдикте алар кирген уруунун экзогамиясы катары пайда болгон. Коомдун өнүгүшүнүн алгачкы баскычтарында уруулар - эндогамиялуу, уруктар - экзогамиялуу болгон. Касталык эндогамияда (мисалы, Индияда) бир гана кастага кирген адамдар никелеше алган. Эндогамия көпчүлүк аймактарда жакын туушкандардын ортосунда мүлктү сактап калуу аракетинен келип чыккан. Эндогамия исламга чейинки арабдарда кенен жайылган салттардан болгон. Уруу-уруктук коомдун (алгачкы общиналык же жамааттык коом) түзүлүштүн бузулуу процессинде көптөгөн элдерде ортокузендик никени, салт кылган патронимиялардын же тууган топтордун экзогамиясы, ошондой эле локалдык, касталык, диний сословиелик, этностук же расалык топтордун эндогамиясы пайда болгон.
Куромша
Куромша — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын сол жээгинен 100 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эмердженттик эволюция
Эмердженттик эволюция – өнүгүүнүн идеалисттик жана метафизикалык концепциясы. Бул теория сапаттык өзгөрүүлөрдү абсолютташтырып, аны сандык өзгөрүүлөрдөн бөлүп кароого негизделген. Эмердженттик эволюция өнүгүүнүн кыймылга келтирүүчү компоненти катары айрым идеалдык күчтөрдү эсепке алат. Эмердженттик эволюция концепциясы С. Александердин жана англис биологу жана философу К. Моргандын эмгектеринде калыптанган. Бул концепция 20-кылымдын 20-жылдарында пайда болот да, материалисттик диалектикага карашы коюлат. Анын максаты- жаңынын пайда болушун, өнүгүүнүн секирик түрдө өтүшүн идеалисттик планда талкууга салуу болчу. Эмердженттик эволюциянын теоретиктери өзгөрүүнүн процесстерин рационалдуу, логикалык жактан түшүнүп болбой турган акт катары карашкан.
Гүлдөрдү күнөскана шарттарында өстүрүшкөн жана калкка саткан жарандардан салык
Гүлдөрдү күнөскана шарттарында өстүрүшкөн жана калкка саткан жарандардан салык – КР жергиликтүү салыктардын бири; бийликтин жергиликтүү өкүлчүлүктүү органы тарабынан белгиленген ченемде болот. Күнөскана шартында гүл өстүргөн жана аны калк арасына саткан жеке жактар бул салыктын төлөөчүсү болуп саналат. Сатыктан түшкөн киреше салык салуунун объектиси болуп эсептелет.
Босого-Акташ,тоосу
Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Карабел, Кулун жана  Тар сууларынын алабында  кеңдик багытта жатат.Узундугу 20 км, туурасы 6–7 км, орточо бийиктиги 3300 м, эң бийик жери 3983 м. Кыры аскалуу, туш тарапка тармактанып кетет.Капталдары майда кокту-колоттуу, тик. Этек бөлүгү шагылдуу.Кургак талаа (2400 мге чейин ), талаа жана бадал аралаш шалбаалуу талаа (2400–2900 м), субальп жана альп шалбаалуу талаасы (2900–3400 м) жана нивалдык-гляциалдык  ландшафт  алкактары мүнөздүү.
Адабияттар
Categoru:Кыргызстан Categoru:Илим Categoru:География Categoru:Тоо Categoru:Жаратылыш Categoru:Түштүк Кыргызстан
Categoru:Тумар-2011
Энесай кыргыздары
Энесай кыргыздары — VI-XVIII кылымда Енисей дарыясынын куймаларынын өрөөндөрүн, Минуса ойдуңун, Тувадан Красноярск шаарына чейинки аймактарды мекендеген. Енисей кыргыздары деп орхон-енисейдеги түрк эстеликтеринде (к. Култегин), кытай династияларынын (Тан, 618-907; Сун, 960-1279) тарыхында жана 10-13-кылымдагы фарси-араб жазмаларындагы («Худуд ал-алам», Гардизи жана башка) маалыматтарга байланыштуу айтылып калган. Бүгүнкү хакастар, тувалар, карагастар, шорлор, алтайлыктар, ошондой эле алатоолук кыргыздар Энесай кыргыздарынын түз урпактары же этногенетикалык, этномаданий жалпылыкта турушат. Аталган аймактарда Тагар (байыркы сак, динлиндерге ж.б. таандык маданият) маданиятынан соңку мезгилдеги эстеликтердин дээрлиги кыргыздар калтырган же кыргыздарга таандык тарыхый-маданий байлыктар болуп эсептелет. Соңку иликтөөлөр 4-5-кк. пайда болгон Кыргыз каганатынын калкы, анын маданий катмарлары бир кылка болгон эместигин айгинелейт. Кыргыз каганаты жайгашкан зор аймакта калктын уюткусун түзгөн кыргыздардан башка анын кыштымдары (көз каранды элдери), кет, самодий, монгол тилдүү ж.б. элдер, уруулар болгон. Ошого салыштырмалуу бул тарыхый-этностук аймакта бир катар маданий катмарлар пайда болгон. Энесай кыргыздарынын борборлошкон мамлекети жашап турган мезгилде өлкөнүн чарбасы, маданияты, жазуу өнөрү, кол өнөрчүлүгү, зергерчилик, шаар курулушу, дыйканчылык, соода ж.б. эң жогорку деңгээлде өнүккөн. Энесай кыргыздары бир эле учурда түрктөр жана Түрк каганаты, телелер (төөлөстөр), уйгурлар, андан соң кытайлар (Тан династиясы), Түргөш, Тибет, Карлук ж.б. мамлекеттер менен тыгыз чарбалык-экономикалык, маданий-соода алакаларын жүзөгө ашырышкан. Чыгыш Түркстан, Орто Азия аймактары кыргыздардын эзелтеден кызыкчылыктары тараган, кыргыз урууларынын айрым бөлүктөрү жайгашкан аймактар болгондугун тарых барактары тастыктайт. Соңку иликтөөлөр энесайлык кыргыздар аз (азык), болшар, ли, түлбер, чик, манги, бөрү, адыг, кереит ж.б. уруулардын бирикмесинен тургандыгын далилдөөдө. Кыргыз мамлекетиндеги бийлик династиялык мүнөзгө ээ болгондугун жазма булактар да тастыктайт. Ички жана тышкы саясаттагы маанилүү маселелер мамлекеттик кеңеш жана уруу башчыларынын (уруулук бирикмелер башчылары) макулдашуулары менен ишке ашырылган. Кыргыздар өтө ийкемдүү жана жигердүү дипломатиялык алакаларды жүзөгө ашырышкандыгы белгилүү. Жазуу маданиятынын жогорку денгээлде өнүккөндүгүн кыргыз жазма эстеликтери чагылдырат. Кыргыз маданиятынын үлгүлөрүн Санкт-Петербургдагы Эрмитаждан, Минусинскидеги, Кызылжардагы (Красноярск), Абакандагы, Кызылдагы, Тоолуу Алтайдагы, Улан Батордогу ж.б. музейлерден, Хакас-Минусин ойдуңунда, Тува аймагында, Тоолуу Алтайда, Монголияда байыркы жана орто кылымдар доорундагы кыргыздар калтырган эстеликтерден көрүүгө болот.
Хунндардын убакытындагы Энесай кыргыздары
Чаатас археологиялык маданияты менен тийишет.
Кээ бир сунуштарда энесай кыргыздар Динлиндер жана Таштык маданияты менен туз жол иреттешет. Ушул сунуш туура болсо, анда эң биринчи кыргыздар жөнүндө жазма Сыма Цяндын "Тарыхый Жазууларында" жазылган. Анткени Сыма Цяндын мамлекети Хунндарга баш ийгени үчүн санаса болот (201 жыл биздин эрага чейин) — Кытайлар «Цзяңкунь» (堅昆) (же Цзюйу (кыр. Тсүйү 居勿, Цзегу 結骨) мамлекети тууралуу жазышкан. Цзяңкуньдун негизги калкы Динлиндер менен аралашкан деп ойлошкон. Бир легенда тууралуу Энесай кыргыздарды Хунндук Чжуки башкарган, Кытайлык Ли линдин (李陵) аскердик башкаруучу.
Тан убакытындагы кытайлык маалымат дарактары Энесайлык кыргыздарды сүрөттөшкөн — Бою узун, Кызгылт чачтуу, ак беттүү жана Жашыл жана көк көздүү. Ошого жакын Тибеттик маалыматчылар жана Исламдык жазышкан. Бирок бүт эле Кыргыздар күйүк чачтуу жана күйүк көздүү болгон эмес. Кытайлык тарыхый бутактар ушул убакыттагы кичине кара чачтуу жана кара көздүүлөр тууралуу жазышкан. Америкалык түрк изилдөөчү Майкл Дромпп жазган.
Динлиндер менен Кыргыздардын байланышы
Динлиндер менен байыркы кыргыздар монголдор менен этникалык тыгыз байланышта болгон деген пикир бар. Н.Я.Бичуриндин айтымында, байыркы кыргыздар (хягастап, хагастар) аралаш түрк-монгол тектүү болгон: «Хаягдардын борбору жайгашкан Энесай губерниясынын түштүк чектеринде азыр түпкүлүктүү калк – түркмонголдор. ”. «Хягас өзүнүн түпкү курамы боюнча монгол-түрк мамлекети болушу керек жана эки элден: түрктөрдөн жана монголдордон турат». Бул билдирүү бир катар карама-каршылыктарга карама-каршы келет, мисалы: Енисей кыргыздарынын кавказдык көрүнүшүнө, Орхон-Енисей жазма эстеликтеринин түрк тилине (өзүнчө монгол лексикалык элементтери менен) жана Енисей кыргыздарынын Р1а гаплогруппасына генетикалык тиешелүүлүгүнө шилтемелер. , монгол урууларына мүнөздүү эмес. Енисейлик кыргыздарга түрк тилдүү жана монгол тилдүү топтордон тышкары индо-ирандыктар да кошулган.
Түрктөрдүн жана уйгурлардын курамындагы Энесай Кыргыздары
V-VIII кылымдарда Энесай кыргыздар Жужандардын, Түрк каганатынын, Уйгур каганатынын курамдарына кирген. Уйгурлардын курамында кыргыздар өтө көп болушкан 100 миң үй бүлө жана 80 миң аскер. Энесай кыргыздардын жерлеринен Уйгурлардын каганына 40 күн төөнүн үстүндө жүрүү керек болчу.
Уйгурлардын жеңилүүсү, жана Кыргыздардын күчтөөсү
• 648-жылы Сюэянто Тан империясынан жеңилип, көптөгөн уйгурлар Тан букаралыгына өткөн. Енисей кыргыздары императорго элчилерин жиберүүнү чечишкен. Аксакал Шибоку Ажан (кытайча 俟 利 發 失 缽 屈 阿 棧) сотко келди. Майрамда ал императордон аны өзүнө вассал кылууну суранган. Император бул аксакалдын жерин цзянькун (кытай. 堅 昆 府) губернаторлугу деген ат менен кабыл алууга буйрук берип, аксакал zuo tunwei da jiangjun (кытай губернаторлугу (燕 然 都 護)) аскер чинин алган.
• 650дөн 683кө чейин Кытайга 2 элчилик жиберди.
• 707-710-ж. император Тан Чжун-цунга белектерди жиберип, енисейлик кыргыздарды теги жакындыгынан улам айырмалай турганын айткан.
• 712-756-жылдары Тан династиясынын императору Сюаньцзундун тушунда төрт жолу белектер жөнөтүлгөн.
• 758-жылы Моян-Чура уйгурлары Енисей кыргыздарын басып алышкан. Кыязы, Енисей кыргыздары бир нече княздыкка бөлүнгөн. Даши арабдары (оймо-чийме кездемелери бар кербендер алардан келген), Тибет империясы, ошондой эле кербен жолдорунда жол көрсөтүүчү катары колдонулган карлуктар менен байланыштар түзүлгөн. Аже түрктөрдөн Пигадунжижин титулун алган (кытайча 毗 伽 頓 頡 斤, пига = билге = акылман).
Алангар, геноним
Алангар - генеалогиялык маалыматтар боюнча дөөлөс уруусундагы айтамга уруктар тобунун түпкү атасынын аты. Геноним.
Аланго - монгол мифологиясында бул элдин түпкү энеси катары эрте орто кылымдардардагы жазма маалыматтардан белгилүү. Аланго жана Бортечино жөнүндөгү уламыштар монгол элдеринин фольклорунда кенен чагылдырылат. Мындан сырткары, бурят-монгол тилдеринде Оло(н) - “көп”, “көптөгөн”, “сансыз” маанисин, ал эми “гар” - кыргыз тилине “кол”, “колдор” деген маанилерде которулат. Демек, этникалык аталыштын (алап + гар) “көп сандуу”, “сансыз көп уруу, эл, уруулук топ, канат” маанисинде чечмелениши мүмкүн.
Дуу-Дуу
Дуу-Дуу — кытай административдик мансабы. Д-д. "Манас" эпосуна 18—19-кылымдагы кыргыздар менен кытайлардын ортосундагы карым-катнаштарынын натыйжасында кирип калган. Д.-д. эпосто кээде кытайдын, кээде калмактын мансабы катары айтылганы менен негизинен Кытай империясындагы шаар губернатору маанисин билдирет. Буга орус сүрөтчүсү Н. Рерихтин 1925-ж. кытай аймагынан өтүп баратып үрүмчүлүк кыргыздардын Д.-д-ну Дуту деп айтарын жазып алганы далил болот.
Таламай
Чүкөлөрдү көп кылып чогултуп алып, баары бирдей чүкө кылып, ортого хан деп кызыл түскө боёлгон чоң чүкө чыгарылат. Чүкөнү калчаганда кан таа туруп калса, анда таламай башталат, эгер алчы турса 3 жолу өкчөлөт. Кайра эле таа турса таламай, бөк же чик түшсө ойной бермей.
Чүкөнү чачкан адамдан башка адам өкчөйт. Өзү кол тийгизсе жыдып калат.
Ойноюн деген балдар бары бирден чүкө тандап, анын баарын калчашат. Кимдики турса ошол биринчи баштачу, улам чик же бөк түшүп кала бергендердики артта ойночу.
Чүкө чачылып, окшош-окшошу менен атылат. Мисалы, бөк менен бөк, чик менен чик, канды гана атканга болбойт, аны эң аягында гана атат. Чик менен атып жатып башкасына тийип калса анда жарабайт, жыдып, кийинки оюнчу улантат. Чүкө түгөнүп, баарын утуп алгандан кийин, кайра баштаарда кан кимде болсо канга бир чүкөнү ашык кошуп кан жолдош деп, калган чүкөлөрүн санап айтканда, ошончодон чүкө кошкон, кан кимде болсо ошол оюнду баштаган.
Ким утса бирөөгө чүкөнүн баары топтолот да, ошол адам жеңген болот. Башында шарт коет ким жеңилсе ырдайт, же малак берет, же күлдүргөн, же жомок айткан.
Кум-Арык айылынан Шайым апа, “Эл билими” сайтынан алынды
Кучерба (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Кучерба — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Рязан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 341 киши. Почта индекси — 453162, ОКАТО коду — 80249880003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ниши
Нишилер арасында полигамия күч алган, башка этностор менен үй-бүлө куруу болбойт. Экономикасы негизинен жер иштетүү, алардын ичинте: күрүч жана буудай себүү. Ал эми диний көз караштары жаратылыштын кубулуштарына ишенүү болуп саналат. Учурда көпчүлүгү христиан динине өтүп кетишкен.
Гумандуулук (гумандуулук принциби)
Гумандуулук (гумандуулук принциби) (лат. humanus  – адамгерчиликтүү) – демократиялык мамлекеттеги негизги укук принциптеринин бири. Кең мааниде алганда, ал коом менен адам тагдырына боор толгоого багытталган көзкараштардын тарыхый кайра жаралуусун түшүндүрөт. Ал эми кылмыш-жаза укугу боюнча, кылмыш жасаган адамга карата колдонулуучу жаза менен кылмыш-укук мүнөзүндөгү башка көрүлгөн чаралар адамды кыйноого же анын адамдык ар-намысын тебелөөгө жатпайт.
Колгута
Колгута — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Жогорку Камзас дарыясынын сол жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бенкендорф Александр Христофорович
Бенкендорф Александр Христофорович (1781 же 1783-1844) - орус мамлекеттик ишмери, граф (1832). Николай 1нин реакц. саясатын колдогон кадышанын ишеничтүү кишилеринин бири. Гвардия корпусунун штаб начальниги (1819-21). Декабристтердин көтөрүлүшү" (1825-ж. 14-дек. ) басууда атчан аскерлердин командири.
1826-ж. саясий тыңчылык иштин борбордук органын ("Үчүнчү бөлүм") уюштуруу боюнча долбоору Николай I тарабынан кабыл алынган. Бенкендорф падышанын көрсөтмөсү боюнча, А. С. Пушкиндин артынан тыңчылык кылган, акынды кодулап, чүнчүтүүлөрдүн демилгечиси болгон. 1826-жылдан тартып өмүрүнүн акырына чейин "Үчүнчү бөлүмдүн" башкы начальниги.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Исар
Исар, Езер – 17–18-кылымдардагы енисей кыргыздарынын административдик-башкаруу бирдигинин аталышы. Исар улусуна Кыргыз жеринин (Хонгорайдын) ортолугундагы Енисей, Абакан дарыясынын чаты, андан Огур дарыясына чейинки жерлер кирген. Исар ичкерки, ичкилик, чыгыш тараптагылар дегенди да туюнткан. Исар улусунун бектери Ерба жана Абакан дарыялары кошулган жерлердеги өрөөндө жайгашкан. Бул улустагы кыргыздардын кыштым капчыгайлары Енисей дарыясынан төмөн карай Усей, Мана, Качы ж. б. дарыялардын өрөөндөрүн камтыган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Орус-Булак брекчия тоотеги кени
Орус-Булак брекчия тоотеги кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Кан шаарынан 7–8  км батышта, Орусбулак өрөөнүндө, деңиз деңг 200–1400 м бийиктикте. 1976-ж. изилденген. Кен аймагын палеозойдун чөкмө тектери түзөт. Пайдалуу катмар тектоникалык жараканы бойлой жайгашып, серпентиниттин майда сыныктарынан пайда болгон брекчиядан турат. Мында жашыл, кочкул жашыл түстөгү жана үбөлөнүп, майдаланган серпенгиниттердин арасында акиташ-серпентинит курамдуу брекчиялар чыгып жатат. Алардын аянты 2050–50200 м. Брекчия оңой кесилип, жакшы сайкалданат. Жылмаланган бети жылтырак, кооз оймо-чиймелүү. Кочкул жашыл түстүү фонунда кызгылтым, жашыл жана күрөң такчалар кооз көрүнүп турат. Блоктуулугу 0,20,20,2 м. Болжол ресурсу 200 миң м3. Кооз майда буюмдарды жасоого болот.
Дуулат
Дуулат — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Каныкей Таласка жөнөрүндө Семетейге Манастын күмбөзүнө Д. кандын сүрөтүн да тарттырганын айтат ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 155).
Лаяшты (Илишев району, Башкыртстан)
Лаяшты — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Ишкар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 438 киши. Почта индекси — 452281, ОКАТО коду — 80230840004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жез оксиди
Жез оксиди - жез менен кычкылтек бирикмелери: жез (I) оксиди Сu2О, жез (II) оксиди СuО, жез пероксиди СuО2 жана Сu2O2 Жез пероксиди туруксуз келип, кычкылтек атм-сында 100-150°С толук ажыроого учурайт. Ж. о. СuО — жаратылышта тенорит же мелаконит минералы түрүндө учурайт. Ал туруксуз, 800°С баштап ажырайт. 450°С Н2 жана СО таасири менен оңой эле металлга чейин калыбына келет. К-таларда жана цианид эритмелеринде жакшы эрийт. Бул касиети жезди гидрометаллургиялык ыкма менен бөлүп алууда пайдаланылат. Жез (I) оксиди Сu2О — жаратылышта куприт минералы түрүндө жолугат. 1230°С ажырабастан эрийт, бирок ал абада 1070°С жогорку темп-рада гана туруктуу. Мындан төмөнкү темп-рада Ж. к-на чейин окистенет. Ж. о. сыяктуу Н2, СО таасиринен металлга чейин калыбына келет. Ал жезди аба жетишсиз жерде ысытуудан алынат. Ж. жашыл, көгүш түстөгү эмаль боёкторду алууда, рубин айнектерине жашыл-көгүш түс берет, а. ч. зыянкечтерин жок кылуу үчүн колдонулат.
Алапай, урук
Алапай - шашкалактап, эмне кыларын билбей калуу, айласы кетүү. Кыргыз этнонимиясында адамдардын кулк-мүнөзүн, сырткы келбетин ж. б. өзгөчөлүктөрүн аныктаган урук аттары бир топ учурайт.
Пуйэбло Пинтадо (Нү-Мексико)
Пуйэбло Пинтадо (Нү-Мексико) (Pueblo Pintado) — Нү-Мексико штатынын McKinley округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 247 киши. Болжолдуу аянты - 27.2 км². FIPS коду — 35-60000.
Жез
Жез (лат. Cuprum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 4-мезгилинин IВ группа элементи. К.н. 29, ат. м. 63,546. Туруктуу эки изотобу бар: 63Сu жана 64Cu. Жер кыртышында м. б-ча 1×10-2% түзөт. Ал таза жана бирикме түрүндө (көбүнчө күкүрт, кычкылтек м-н) кездешет. Ж. - ийилгич, чоюлгуч, кызыл түстөгү металл, тыгызд. 8,96 г/см3 ; 1083 оС эрип, 2600оС кайнайт. Бирикмелеринде +1, +2, +3 окистенүү даражаларына ээ. Ж. бир топ комплекстик бирикмелерди пайда кылат. Кадимки темп-рада активдүүлүгү жогору эмес. Нымдуу абада Ж. андан ары окистенүүдөн сактай турган. жез (I) оксиди Cu2O же негиздик карбонат тузунун (CuOH)2CO3 жука кабыкчасы менен капталат. Ж. кадимки темп-рада галогендер, күкүрт, селен менен оңой кошулат. Ал эми суутек, азот, көмүртек менен жогорку темп-рада да реакцияга кирбейт. Суюултулган күкүрт, туз к-талары окистендиргичтер жок чөйрөдө жезге таасир этпейт. Азот жана конц. ысык күкүрт к-таларында эрийт. Көпчүлүк металлдар менен куймаларды пайда кылат. (I) валенттүү Ж. туздары түссүз келип, сууда эрибейт, жеңил окистенет же Ж. (II) валенттүү туздарына чейин ажырайт. Ал эми (II) валенттүү Ж. туздары жакшы эрийт. Ж. гидратташкан иондору Cu2+ - көк түстө болот. Ж. маанилүү минералдары болуп: Cu2S - Ж. жалтырагы; CuFeS2 - Ж. колчеданы; CuS - кавелит; Cu5FeS4 - борнит; CuCO3×Cu(OH)2-малахит; CuCO3×2Cu(OH)2 - лазурит; CuSiO3×2H2O-хризаколла; CuSO4×Cu(OH)2 –брушантит саналат. Ө. ж-да:
1) 2Cu2S + 3O2 = 2Cu2O + 2SO2 2) Cu2S + 2Cu2O = 6Cu + SO2
реакцияларынын жардамы менен алынат. Таза Ж. жылуулукту жана электр тогун жакшы өткөрөт, ийилгич болгондуктан ө. ж-да кеңири колдонулат. О. эле хим. аппараттар жасоодо жана коррозияга туруктуу куймалар (коло, латунь) даярдоодо колдонулат.
Марктхайденфельд
Марктхайденфельд - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Майн-Шпессарт (район)|Майн-Шпессарт районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 10 839   (2010-ж.). Аянты – 37.54 км2.
Атмосфера басымы
Атмосфера басымы - атмосферадагы абанын Жер бетине жана андагы бардык нерсеге болгон гидростатикалык басымы. Атмосфера басымы - атмосферанын абалын мүнөздөөчү негизги чоңдук, атмосферанын ар бир чекитиндеги басым анын жогору жагындагы абанын салмагы менен аныкталат. Бир литр абанын салмагы 1, 2928 г, ал 1 см2 аянтка 1033 г басым жасайт. Атмосфера басымы барометр же гипсотермометр менен өлчөнөт. Ал миллибар (мбар), ньютондун чарчы метрге болгон катышы (н/м2) же 0°Сге келтирилген барометрдеги сымап мамычасынын бийиктиги (760 мм) жана оордук күчүнүн ылдамдануусунун нормалдык (деңиз деңгээлинен ж-а 45° кеңдик боюнча) чоңдугу менен туюнтулат. Кабыл алынган нормалдуу атмосфера басымы 760 мм сымап мамычасы =1013,25 мбар =101325 н/м2. Бийиктик жогорулаган сайын атмосфера басымы азая берет: 5 км бийиктикте атмосфера басымы Жер бетиндегиден эки эсеге аз. Ал жер бетинде ар кайсы жерлерге жана убакытка жараша өзгөрүп турат. Бирок түрдүү өзгөрүүлөргө (циклон жана башка) карабастан, жер бетиндеги жылдык орточо атмосфера басымы бир калыпта болот. Деңиз деңгээлиндеги бийиктикте байкалган эң төмөнкү басым 584 мм, эң жогорку 808,7 мм.