cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Автореферат
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучуларынын өз алдынча жөнгө салынуучу уюмдары
Баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучуларынын өз алдынча жөнгө салынуучу уюмдары – КР жарандык мыйзамдары боюнча, мыйзамга ылайык аракет кылуучу жана коммерциялык эмес уюмдар принцибинде иштей турган баалуу кагаздар базарынын катышуучуларынын ыктыярдуу бирикмеси. Баалуу кагаздар базарын жөнгө салуучу мамлекеттик орган тарабынан берилген улуксаттын негизинде баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучуларынын өз алдынча жөнгө салынуучу уюмдары статусу тапшырылат. Ал өз иш шарттарын камсыз кылуу, кесипкөйлүк адеп-актык калыптарын сактоо, баалуу кагаз ээлеринин жана уюм мүчөлөрү болуп саналган дагы башка кардарлардын кызыкчылыгын коргоо, баалуу кагаз аткарымдарынын эрежелери менен калыптарын белгилөө үчүн баалуу кагаздар базарынын катышуучулары тарабынан түзүлөт. Баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучуларынын өз алдынча жөнгө салынуучу уюмдарынын баардык кирешелери алдыга коюлган милдеттерди аткаруу үчүн жумшалат жана ал анын мүчөлөрүнүн арасында бөлүштүрүлбөйт.
Демос
Демос - (гр. demos – эл), кеңири маанисинде Байыркы Грекиядагы толук жарандык укукка ээ эркин эл (метек, периэк, кулдар жана башка калктын укуксуз катмарларынан айырмаланат). Гомердик (биздин заманга чейин. 11–9 кылым) жана архаикалык (биздин заманга чейин. 8–6-кылым) доордо Г. ак сөөктөр евпатриддерден айырмаланган жөнөкөй эл массасы. Биздин заманга чейин. 6–5-кылымда кыштак эли, Ошондой эле шаар калкынын бир бөлүгү (кол өнөрчүлөр, соодагерлер), ал эми биздин заманга чейин. 5-кылымдын аягы – 4-кылымда нукура кедейлер (көбүнчө шаардыктар) демос деп аталган.
Чатыль-Кы
Чатыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Толька дарыясынын оң жээгинен 148 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 47 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жергиликтүү коомчулуктун мүчөсү
Жергиликтүү коомчулуктун мүчөсү – административдик-аймактык бирдиктин аймагында туруктуу жашап турган жана жергиликтүү коомчулук менен өзара милдеттенмелер менен байланышкан адам.
Эйдос
Эйдос (гр. eidos – образ, элес, көрүнүш) – образ, түшүнүк, идея. Гуссерлдин феноменологиясында маңыз менен маанилер алынат. Эйдетика же Гуссерлдин пикири боюнча эйдология Эйдос жонундөгү окуу; эйдетикалык илимдер – тышкы фактылар жонундөгү илимдерге карама-каршы келген маңыз тууралуу илимдер. Феноменологиялык методго эйдетикалык редукция «дүйнөдө болуу» түшүнүгү кирет. Анын мааниси кабылдануучу нерсенин жаратылыш кубулуштарынын тизмегинде алган орду менен аныкталуучу анын жекече абалын билдирет. Эйдетикалык редукциянын өңүтү боюнча тажрыйбанын, көз караштардын, жоболордун ошол нерсеге байланыштуу болгон илимий жана илимий эмес маалыматтары толугу менен кароодон алынып ташталат, демек нерсенин маңызы эркин жана айкын болуп калат.
Шалмей
Шалмей (нем. schalmei; грек.cshalamos - камыш) – 1. Чымылдактуу үйлөмө музыкалык аспаптардын жалпы аталышы.
2. Кош чымылдактуу музыкалык аспаптар тобунун аталышы.
Вариатор
Вариатор - кыймыл берүүчү жана аткаруучу механизмдердин ортосундагы кыймыл өткөрүү катышын баскычсыз жөнгө салуучу механизм. Вариатор баскычсыз кыймыл өткөрүүчүлөрдөн жана аларды иштетүүчү түзүлүштөрдөн турат. Жөнгө салуу диапазону 3-6 (кээде 16га чейин), ал эми п. а. к. 0,85-0,95. Эң көп таралганы фрикциялык вариатор, ал эми гидравликалык вариатор аз колдонулат. Ал текстиль, кагаз, химиялык өнөр жайларындагы станоктордо, машиналарда, транспортто жана өндүрүш процесстерин автоматташтырууда пайдаланылат.
Шалмей
3. Органдын добуш бийиктик чеги.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Абдрахман уулу Сатынбай
Сатынбай Абдрахман уулу (1772 же 1773-жылы, Наманган 18-кылымдын аягы) – Атаке баатырдын Орусияга экинчи элчилигинин башчысы. 1785–89 жылдары Санкт-Петербургга Атаке баатыр Тынай бий уулунун (сарыбагыш) элчилигин жетектеп барган Абдырахман (Карганбай) Алкучаковдун баласы. 1787-жылы Тогуздун айынында Атаке баатырдын жайытына Орус империясынын элчиси Муслим Агаферовду салтанаттуу тосуу үлпөтүнө катышкан. Атаке баатырдын Орусияга жиберген экинчи элчилигин башкарып барган. Омск шаарына 1788-жылы Башоона айынын 2 жеткен. Батыш Сибирь генерал-губернатору Н. Г. Огаревдун кабылдоосунда болуп, сый белектерге татыган. Бул жерден кыргыз жергесине элчиликке барган Муслим Агаферовдун Орусияга кайтып бара жатканда жолдо тонолгондугун билип, ушул иштин анык тастыкталышына катышып, 1793-жылга чейин Омскиде болгон. Бул тоноодо кыргыздардын күнөөлүү эместигин далилдөөгө жардам берген.
Салкын Чишма (Туймазин району, Башкыртстан)
Салкын Чишма — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Татар-Улкан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 0 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — 80251865009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Демэкология
Демэкология (гр. demos – калайык жана экология), популяция экологиясы, популяциялык экология – жалпы экологиянын бир бөлүгү. Ал экологиянын структуралык жана функциялык мүнөздөмөсү, популяциялардын санынын динамикасы, популяция ичиндеги топторду жана алардын өз ара катнашын изилдейт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кельбес
Кельбес — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яя дарыясынын оң жээгинен 263 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 57 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нью-Йорк
Нью-Йорк (New York City, IPA: же ) — Американын ири шаары, дүйнөнүн ири шаарларынын бири. Калкынын саны 8 363 710 адам (2010-жыл), шаар аймагын кошкондо — 20,61 млн. Атлантика океанынын жээгинде Нью-Йорк штатынын түштүгүндө жайгашкан. Нью-Йорк XVII кылымда голландиялык колонистер тарабынан негиделген. 1664-жылга чейин шаар «Жаңы Амстердам» деген ат менен белгилүү болгон.
Нью-Йорк 5 аймактан турат: Бронкс, Бруклин, Квинс, Манхэттен жана Статен-Айленд.
Баалуу кагаздарды башкаруу боюнча ишмердүүлүк
Баалуу кагаздарды башкаруу боюнча ишмердүүлүк – баалуу кагаздар базарында: юридикалык жактын же жеке ишкердин (белгилүү мезгил ичинде) акысын алуу менен өз атынан өзүнө ишеним башкарууга берилген, бирок башка бирөөгө таандык: а) баалуу кагаздарды; б) баалуу кагаздарды инвестициялоого берилген акча каражаттарын; в) баалуу кагаздарды башкаруудан түшкөн акча каражаттарын жана баалуу кагаздарды башкарууну ишке ашырган кесипкөй ишмердүүлүктүн бир түрү. Б. к. б. и. саналган баалуулуктардын ээлеринин же алар көрсөткөн үчүнчү кишилердин кызыкчылыгы үчүн ишке ашырылат.
Нью-Йорк
Негизги маданий жана тарыхый баалуулуктары Манхэттенде орун алган. Алардын ичинде: тарыхый мунаралар (Эмпайр-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг), Рокфеллер-борбору, Вулворт-билдинг, көркөм Метрополитен музейи, Метрополитен-Операсы, Соломон Гуггенхайм атындагы искусство музейи (сүрөт), Американын табийгый тарыхый музейи (динозаврлар скелети жана планетарий), легендарлуу «Челси» мейманканасы, БУУ баш-кеңсеси, Гарлем.
Нью-Йорк — дүйнөдөгү каржылык, саясий, экономикалык жана маданий борбор.
Нью-Йорк шаарынын тарыхы
Нью-Йорк шаарынын учурдагы аймагында, европейецтердин пайда болушунан көптөгөн жылдар бою Манахаттоу жана Канарси индейлер уруулары жашап келишкен. Бул, Инвуд-Хилл-Парк жана Риверсайд-Парктан табылган жаа окторунун учтары жана башка артефактар менен тастыкталат. Европалык көчүп келүүлөр Манхэттендин түштүк тарабында орун алган Жаңы Амстердам (Nieuw Amsterdam) деген шаарчадан 1626-жылы башталган. 1664-жылы шаарды англиялык кемелер басышат, алардын башында губернатор Стөйвесант болгон, көп өтпөй, шаар, герцог Йоркскийдин ысымынан Нью-Йорк (англ. Жаңы Йорк) деп аталган. 1667-жылкы экинчи англиялык-голландиялык согуштун жыйынтыгы менен голландиялыктар Нью-Йорк шаарын расмий түрдө Суринам колониясына алмаштырышып, англичандарга беришкен.
Алгач Көз карансыздык үчүн согушта шаардын учурдагы аймагы салгылашуу үчүн негизги аймак болуп саналган. Бруклин салгылашуусунун негизинде Бруклинде чоң өрт чыгып, шаардын көпчүлүк бөлүгү өрттөлүп кеткен да, согуштун аягына чейин Улуу Британиянын колуна өткөн, бирок 1783-жылы америкалыктар кайрадан басып алышкан. Англиялыктардын чыгышынын негизинде «Көчүү күнү» деп аталып калган бул күн Нью-Йоркто көптөгөн жылдар бою майрамдалып келген.
Иммигранттардын ири толкуну менен XIX кылымда шаардын калкынын саны кескин жогорулаган. 1811-жылы шаарды кайрадан куруу генералдык планы иштелип чыгып, көчөлөрдүү кеңейтүү иштери жүргүзүлө баштаган. Ал генералдык планга учурдагы Манхэттен да кирген. 1835-жылга, Нью-Йорк калкынын саны боюнча, ал кездеги ири шаарлардын бири Филадельфияны басып өтүп Кошмо Штаттардын эң чоң шаары болуп саналган.
Жарандык согуштун негизинде Түштүк менен болгон бекем соода сатык байланыштары жана ошондой эле иммиграциянын өсүшү, Кошуундун жана Конфедерациянын өз жактоочулары тарабынан кайым айтышуунун негизинде американын тарыхындагы жарандык согуштун келип чыгышына алып келген.
Согуштан кийин Европадан келген иммигранттардын саны кескин өсүп, Нью-Йорк миллиондогон адамдар үчүн акыркы аялдама болгон, алардын көпчүлүгү Кошмо Штаттарга жакшы жашоонун артынан көчүп келүүгө аргасыз болушкан.
"Кылмыштуулук үчүн күрөштө улут оор жеңилүүлөргө учуроодо. Стастистика көрсөткөндөй, кылмышкерлер тарабынан өлтүрүлгөн жана жарадар болгон адамдардын саны, Американын дүйнөлүк согушта жоготкон адамдарынын санынан жогору, ошол эле кезде, бул көрүнүш күндөн күнгө өсүүдө."
1898-жылы Нью-Йорк учурдагы чек араларга ээ болгон: ага чейин, ал, түштүк тарабын Манхэттенден жана Бронкстон, Уэстчестер аймагынан (батыш Бронкс 1874-жылы, калган аймагын — 1895-жылы) алган. 1898-жылы жаңы мыйзам долбоорунун негизинде Чоң Нью-Йорк деген аталыштагы жаңы коомлук бирдик түзүлгөн. Жаңы шаар беш аймакка бөлүнгөн. Манхэттен жана Бронкс аймактары, өз аянттарын кеңейтип, шаардын биринчи аймагын жана ага кошуп Нью-Йорк аймагынын калган бөлүгүн түзүшкөн. Бруклин аймагы Бруклин шаарынан жана бир нече коомдоштуктардан түзүлүп Кингс аймагынын чыгыш бөлугүн ээлеген. Квинс аймагы Квинс областынын батыш бөлүгүн ээлеп, бир нече шаарчаларды жана айылдарды өзүнө камтыган, алардын ичине Лонг-Айленд-Сити, Асторию жана Флашинг кирет. Статен-Айленд аймагы Ричмонд областынын баардык аянтын камтыган. Бул аймактардын ичиндеги бардык шаарлардын жана айылдардын административдик башчылары кыскартылган. Бир жылдан кийин Квинс аймагына кирбей калган Квинс областы, Нассо (Nassau) областы болгон 1914-жылы штаттын мыйзам чыгаруу өкмөтү Бронкс областын түзүшкөн, ал эми Нью-Йорк областы Манхэттендин аянтына чейин кыскартылган. Учурда Нью-Йорктун беш аймагынын аянты жогоруда саналган областардын аянттары менен дал келет.
XX кылымдын биринчи жарымында, шаар, өнөр жайдын, соода жана байланыштан дүйнөлүк борборуна айланат. 1904-жылы метро өндүрүшүндө иштеген алгачкы Интерборо Рэпид Трэнзит компаниясы өз ишин баштаган. 30-жылдары Нью-Йорктун көрүнүшүн дүйнөдөгү эң бийик мунаралар өзгөрткөн.
Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Нью-Йорк дүйнөдөгү шаарлардын лидерине айланган. БУУнун башкы-кеңсесинин Нью-Йоркто курулушу дүйнөдөгү саясий маанидеги шаар экендигин тастыктап турган.
Ушуну менен катар эле, шаар калыкынын бир бөлүгү, шаардын четине көчө баштаган, аз болсо да, бул шаардын калкынын санын азайтууга алып келген. Акырында, өнөр-жайдын дана соода сатыктын өзгөрүүсү, 70-жылдары Нью-Йоркто саясий жана экономикалык таңкыстыкты алып келген.
"Нью-Йорктун бизди таң калтырганы - бул анын «үнү»: полициянын унааларынын добуштары, иттердин тынымсыз үрүшү жана өрт өчүрүү унаалардын добуштары, моторлордун токтобогон үнү, дөңгөлөктөрдүн добушу, такси унааларын чакырган мейманканалардын швейцарлары. (китепти караңыз - «Америка Кошмо Штаттары боюнча 18000 километр», А. Овденко, 1972 г. стр. 3)"
80-жылдары акырындык менен өсүү жылдар болгон. Ал эми 90-жылдары расалык карама-каршылардын басаңдашы, кылмыштуулуктун азайышы, шаарга келген иммигранттардын өсүшүнүн жогорулашы менен, Нью-Йорк тарыхта биринчи жолу 8 миллион калктан турган. 90-жылдырдын соңунда курулуш жагынан каржылык тейлөө жаатында чоң жетишкендиктер болгон. Бул болсо, кыймылсыз мүлктүн баасынын кескин жогорулап кетишине алып келген.
2001-жылдын 11-сентябрында болгон террордук акт Вашингтонду да тийип өткөн, бирок Нью-Йорк эгиздер-мунарасына болгон соккудан катуу жаракат алган, андагы түтүн менен чаңдын асманга көтөрүлүшү, мунаралардын калдыктары, калктын жабыркашы жана өрт өз таасирин тийгизбей кеткен жок. Бирок ага карабастан жардыруу аймагын тазалап ирээтке келтирүү пландаштыргандан алда канча тез бүткөн, ошондон бери шаардын планы өзгөргөн. «Эгиздер-Мунарасынын» ордуна курула турган Эркиндик Мунарасы дүйнөдөгү эң бийик мунаралардын (1776 футов же 532,8 м) бири болот жана анын курулушунун аякташы 2013-жылы пландаштырылууда.
Географиясы
Нью-Йорк шаары Манхэттен, Статен-Айленд аралдарынан, батыш бөлүгү Лонг-Айленд аралынан, кичине түндүкамерикалык материк бөлүгүнөн - (Бронкс) жана нью-йорк жээктеринде жайгашкан бир канча майда аралдардан турат. Нью-Йорк болжол менен 40° түндүк кеңдигинде жана 74° батыш узактыгында жайгашкан. Нью-Йорктун эң бийик чокусу болуп, Статен-Айлендде жайгашкан, бийиктиги 125 м. жеткен Тодт-Хилл дөңү саналат. Статен-Айленд — абдан кеңири, тоолу, жашыл болгон шаардын аймактарынын бири. Манхэттенде тескерисинче, жерлер кымбат жана аз, андыктан анын аймагында көптөгөн бийик мунаралар жайгашкан. Американын каттоо борборунун маалыматтарынын негизинде, шаар аянты 1214,4 км², алардын 785,6 км² — кургактын жана 428,8 км² (35,31 %) — суу.
2008-жылы жүргүзүлгөн америкалык илимпоздордун геологиялык изилдөөлөрүнүн негизинде, түндүккө карай, шаардан 40 километр аралыкта эки геологиялык сынык бар. Эгерде жер титирөө катталса, болжолдуу түрдө 7 баллга чейин жетиши ыктымал. Ошону менен бирге эле, ал сыныктардын кеслиши АЭСтен алыс эмес жерде. Андыктан, курулуп жаткан мекемелер жана атомлук электростанциялыр кошумча текшерүүлөргө жана бекемдөөлөргө дуушар болууда.
Климаты
Нью-Йорк салыштырмалуу төмөнкү кеңдиктерде турат: мисалы, Нью-Йорк, божол менен Стамбул, Мадрид, Ташкент, Баку жана Бэйжин менен бирдей кеңдикте орун алган. Көппендин климаттык классификациясына таяна урган болсок, Нью-Йорк, нымдуу континенталдык жана намдуу субтропикалык климаттын чектеринде жайгашкан. Жаан-чачындардын түшүшү жыл ичинде бирдей денгээлде сакталган. Күн нурунун орточо жылдык тийиши - 2680 саат. Шаар, океандын жээгинде жайгашкандыгына карабастан, кышкы жана жайкы температуранын айырмачылыгы чоң, анкени шамал көпчүлүк учурда метерик тараптан согот. Океандин таасири анчалык чоң эмес, бирок, температуранын бир калыптуулугун кармап турат. Температуранын жылуулугунун дагы бир фактору болуп, шаардын инфроструктурасы, башкача айтканда, бийик мунаралардын катар тизилиши шамалдын согушунан сактап, жылуулуктун кармалышына түрткү берет.
Кышында Нью-Йоркто орточо температура −2 °C жана +5 °C. Жыл сайын кыш айларында, божол менен 60 см. кар түшөт. Жаз жумшак, орточо температурасы 7 °C - 16 °C. Жайында Нью-Йоркто салыштырмалуу ысык, орточо температура 19 °C - 28 °C түзөт. Шаар ичиндеги абанын намдуулугунун жогорулашы байкалат. Көпчүлүк убактарда температура 32 °C жетет жана кээ бир учурларда 38 °C ысык болот. Күз мезгили Нью-Йоркто жагымдуу, температура 10 °C - 18 °C кармалып турат. Бирок Нью-Йорктун температурасын бир калыпта деп айтуу кыйын, кээ бир кыш мезгилинде кар жок, жылуу болсо, жай мезгилинде болсо, тескерисинче мээлүүн шамал үйлөп турат.
Калкы
Көп убакыт мурда, шаардын басымдуулук көпчүлүгүн Европанын жарандары түзүшкөн: XIX к. ортосунда алардын көпчүлүгү - ирландецтер жана немецтер, ал эми XX к. башында - жөөттөр жана итальяндыктар болгон. 40-жылдары Кошмо Штаттардын расмий эмес борборунун 94% калкын ак жүздүү адамдар түзүшкөн. Бирок этникалык өзгөрүүлөр, европеиддердин шаар четтерине да көчүп келиши менен өзгөрүп турган. «Субурбанизация» деген аталыштагы бул кубулуш массалык түрдө Нью-Йоркто пайда болгон. Шаардын четтеринен көчүп кете баштаган калкты, башка расадагылар түзө башташкан. Акыркы он жылда Нью-Йоркто азиялыктардын көбөйүшү байкалат, айрыкча кытайлар, индейлер жана пакистандыктар, ошондой эле Латын Американын жана Кариб бассейнинин тургундары.
Нью-Йоркко болгон күчтүү толкундуу миграциянын жыйынтыгында, XX кылымдын 80-жылдары шаар калкынын басымдуулук көпчүлүгүн латынамерикалыктар жана афроамерикалыктар түзүшкөн. Учурда Ричмонд — ак жүздүү адамдар басымдуу кылган жападан жалгыз аймак болуп саналат. Ал эми анын аймагы көп убакыттан бери «Гарлем филиалдарынан», «кичинекей Италиядан», «Чайнатаундардан», жөөттөрдүн «ист-сайддарынан», «латын кварталдарынын» мозаикасынан турат. Нью-Йоркко көчүп келгендердин чыныгы жүзүн Эллис-Айленддеги Иммигранттар Музейинен көрүүгө болот. Анткени учурда Кошмо Штаттардын жарандарынын болжолдуу 20 миллиону, дал ушул аймакта 1954-жылы орун алган, башкы өткөрүүчү бөлүмдөн катталып өтүшкөн.
Шаардын турак жай коомунун кирешеси $38 293, үй-бүлөлөрдүкү — $41 887. Эркектердин орточо кирешеси $37 435, ал эми айымдардыкы $32 949. Калк жанына болгон киреше $22 402. Шаардын 21,2 % калкы жана 18,5 % үй-бүлөлөр кедейлүүлүк сызыгынан төмөн жашашат. Кедей жашаган адамдардын ичинен - 30,0 % 18 жашка жете электер жана 17,8 % 65 жаштан жогору жаштагы улгайган адамдар.
3 021 588 турак жай коомунун ичинде - 29,7 % 18 жашка жете элек балдар ээлик кылышат; 37,2 % бирге жашаган жубайлар; 19,1 % күйөөлөрү жок айымдар; 38,7 % - үй-бүлөсү жоктор. Жаш өзгөчөлүгүнө жараша шаар төмөнкүчө бөлүнөт: 24,2 % 18 жашка жете электер, 10,0 % 18 жаштан 24 жашка чейинкилер, 32,9 % 25 жаштан 44 жашка чейинкилер жана 11,7 % 65 жашттагылар жана алардан өйдө. Ар бир 100 айымга 90,0 мырза туура келет. Жашы 18 жана андан жогору болгон ар бир 100 айымга 85,9 мырза туура келет.
Дин
Шаарда, дүйнөнүн бардык диндеринин жана секталарынын өкүлдөрү жашашат. Сан жагынан алганда хкистиандар менен иудаизм басымдуулук кылат. Нью-Йоркто негизги диндерге тиешелүү бардык мекемелер бар, мечиттер менен кошо.
Экономикасы
Нью-Йорк - Кошмо Штаттардын жана дүйнөнүн негизги экономикалык борбору. Нью-Йоркту, Лондон жана Токио менен катар, дүйнөлүк экономикалык үч борбордун бири деп эсептешет. Шаардын дүң продуктысы 2007-жылы $1210,2 млрд түзгөн, бул көрсөткүч менен ал АКШ ири мегашаарларынын алдына чыккан.
Шаардын экономикасынын жогорулашы, жергиликтүү салттык өндүрүштүн иштеп турушу менен да кармалып келет, бирок бул көрүнүш жылдан жылга кыскарууда. Шаардын өндүрүшүнүн негизги булактары болуп:унаа куруу, химиялык өнөр жай, мата өндүрүү жана азык түлүк саналат. Кирешенин жаңы булактары да тез өнүгүү үстүндө: биотехнология, программалык камсыздандыруу, интернет-бизнес.
Алгач Нью-Йорк американын кино жаатынын борбору болуп турган, убакыттын өтүшу менен гана бул орунду Голливуд ээлеген, бирок Нью-Йоркто кээ бир көркөм тасмалар жана программалар утурлай чыгарылып турат. Нью-Йорк Кошмо Штаттардын мода борбору болуп саналат, шаарда көптөгөн, дүйнөгө белгилүү модельерлердин баш-кеңселери жайгашкан. Ошону менен бирге эле шаарда, биринчилерден болуп, жаңы китептер басылмалардан чыгат. Шаарда туристик индустрия жогорку денгээлде өнүккөн.
Конъюнкционализация
Конъюнкционализация — башка сөз түркүмдөрүндөгү сөздөрдүн байламтага өтүшү (башкача айтканда байламталашуу). Маанилүү сөздөр кызматчы сөздөргө, алардын ичинде байламтага да өтө алат же убактылуу байламталык милдетти аткарып калат. Буга кырг. деп, болсо, себеби ж. б. далил болот. Булардын биринчиси (деп) - чакчылдан, экинчиси (болсо) этиштен, үчүнчүсү (себеби) зат атоочтон пайда болгон. Алгачкы экөө этиш катары да, байламта катары да колдонулса, акыркысы дал ушул абалында байламтага толугу менен өтүп кеткен. Орус тилинде байламта катары көбүнчө сөздөр колдонулат: когда, какой. кто, где, куда ж. б. Ошондуктан булар байламталык сөз катары каралат.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Кошоктон (Огайо)
Кошоктон (Огайо) (Coshocton) — Огайо штатынын Coshocton округуна караган АКШ шаары.
Мунайды тазалоо
Мунайды тазалоо, чийки мунайда кум, чопо, чаң, газдар, минералдык туздар жана суу болот. Минералдык туздар гидролизге учурап, к-таны пайда кылып, аппараттарды дат басууга алып келет. Чопо, чаң жана кум аппараттар жылуулук өткөргүчтүгүн төмөндөтөт. Суу мунайдын ректификация аркылуу бөлүнүшүнө тоскоол болот. Ошондуктан мунай кайра айдоого чейин тазаланышы керек. Эриген газдар атайын машинанын жардамы менен бөлүнүп алынат. Басым төмөндөгөндө газдар менен бирге жеңил углеводдор аралашмасы бөлүнүп чыгат. Газ бензини кошумча мунайды газынан соляр майы аркылуу ажыратылат. Мунайды тундурууда катуу заттар чөктүрүлөт. Жылуу суу менен бир нече ирет жууп, нефтини минералдык туздан тазалайт. Суу мунайы менен туруктуу эмульсияны пайда кылгандыктан, ага эмульсияны буза турган заттар кошулат. Мисалы, нафтен к-тасы натрий тузун кошуп ысытууда эмульсия бузулат, мунай суудан ажырайт. Эгерде жылытылган нефть аркылуу электр тогун өткөзсө, эмульсия тезирээк ажырап, суу тундуруудан кийин жеңил эле бөлүнүп чыгат. Нефть тазалангандан кийин андагы суунун саны 0,1-0,3 %, хлорид туздар саны 10-40 мг/л ашпоо керек. 1 м3 нефтиден орточо 30-50 м3 газдар аралашмасы бөлүнүп алынат. Алар химимялык өнөр жайда негизги сырье болуп эсептелет.
Кошоктон (Огайо)
Калкы - 11682 киши. Болжолдуу аянты - 19.7 км². FIPS коду — 39-18868.
Шабданов Саадабай
Шабданов Саадабай (1940-ж. Аксы району) – комузчу - аткаруучу, күүчү.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Адабий окуу
Адабий окуу – башталгыч класстардагы эне тили (окуу) предмети адабий окуу деп аталган. Ал адабияттык окуудан айырмаланат. Адабий окуунун негизин «окуу» түзүп, анын адабий багыты күчөтүлөт. Анда текстти окуудан баштап, айтып берүү, суроолорго жооп берүү, текстти өзгөртүп түзүү, кыскартып, жактарын өзгөртүп айтуу, текстти бөлүктөргө бөлүп, аларга ат коюу, бөлүктөрдүн ортосундагы байланышты аныктоо, план түзүү, каармандардын ортосундагы окшоштуктарды, айырмачылыктарды аныктоо, жаратылыш көрүнүштөрүн сүрөттөгөн, каармандарга тиешелүү сапатарды ачык көрсөткөн көркөм сөз каражаттарын таап, аларга талдоо жүргүзүү, текстти улантуу, тексттеги жыйынтыкка башкача жол менен келүү, макал, ылакаптарды пайдаланып текст түзүү, автордун чеберчилигин көрө билүү, андан өзү үчүн жаңылык ачуу, мурда аткарылбаган жаңы деңгээлдеги өз алдынча текст жаратууга чейин камтылат.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: И.Бекбоев. Бишкек - 2004.
Адыр (Кадамжай району)
Адыр — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Алга айыл аймагына кирет. Кадамжай - Кан автомобиль жолунун боюнда жайгашкан.
Кызыл-Кыя темир жол бекетинен 70 км, Алтарык (Өзбекстан) темир жол бекетинен 7 км. Деңиз деңгээлинен 720 м бийиктикте. Калкы 1147 (2009); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет.
Калкы
Калкы - 1147 киши.
Баалуу кагаздарды жүгүртүү
Баалуу кагаздарды жүгүртүү – баалуу кагаздар менен жарандык-укуктук бүтүм жасоо.
Рим клубу
Рим клубу – эл аралык коомдук уюм. «Рим клубу» италиялык коомдук ишмер А. Печчеи менен Эл аралык кызматташтык жана өнүгүү уюмунун [ЭАКӨ (англ. OECD – Organization for Economic Coperation and Development)] илимий маселе боюнча генералдык секретары А. Кингдин демилгеси аркылуу 1968-ж. апрелде уюшулган. Ага дүйнөгө белгилүү саясат, финансы, маданият ж. б. өкүлдөрү кирип, уюм жер шарынын биосферасынын келечеги, адам менен жаратылыштын өз ара мамилесин гармониялаштыруу тууралуу идеяны жайылтууга салым кошот. Ар кайсы мезгилде белгилүү жазуучу Ч. Айтматов, академиктер Д. М. Гвишиани, Е. К. Фёдоров, Е. М. Примаков, А. А. Логунов, С. П. Капица, В. А. Садовничий клубдун анык мүчөсү, ал эми М. С. Горбачёв менен Б. Е. Патон ардактуу мүчөсү болгон.
Мунай майлары
Мунай майлары — кыймылдаткычтар, ө. ж. тетиктерин, жабдыктарын майлоо үчүн, гидросистемаларда жумуш-чу суюктук катары, металлды иштетүүдө, медицинада колдонулуучу ар түрдүү класстагы жогорку мол-луу углевозороддор аралашмасы. Н. м. касиети, сапаты, курамы алгачкы заттар курамына жана аларды кайра иштетүүнүн методуна жараша болот. Негизги сапаттарына анын илээшкектиги, жабышкактыгы, эрип кетүү жана катып калуу жөнөмдүүлүктөрү кирет. Колдонулушуна жараша төмөнкү топторго бөлүнөт: Машиналар үчүн; 2. Автотранспорт; авиация үчүн; 3. Компрессор, цилиндрлер; 4. Өзгөчө сапаттуу майлар. Аз илээшкектүү майлар көп тегеренүүчү, кыймылдоочу механизмдерде — кийим тигүүчү машиналарда, илээшкектиги жогору майлар подшипниктерде, станоктордо, эң жогорку илээшкектүү май — автол автотрактор, авиация, буу машина-ында колдонулат. Атайын аралашмалары бар майдын кээ бир түрлөрү солидол, консталин жогорку температурада басымда иштөөчү механизмдер, металл материалдарын даттан сактоодо пайдаланылат; өзгөчө сапаттуу майлар медицинада, парфюмерияда жана башка колдонулат. Кыймылдаткычтар иштеген учурда майлар окистенүүгө туруктуу болушу үчүн анын курамына амин-фенолдор кошулат.
Денатуралаштыруу
Денатуралаштыруу - (лат. de – четтетүү, жоюу; naturalis – табигый) – инсандын тийиштүү мамлекеттин жарандык статусунан (букаралыгынан) ажыратылышы.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Хельсинки фонддук биржасы
Фондовая биржа в Хельсинки (Helsinki Stock Exchange, HEX) была основана в 1912 г. В 1980-е годы на ней стала использоваться полностью автоматизированная торговая система, а в 1995 г. биржа стала коммерческой организацией.
Ключевой биржевой индекс — OMX Helsinki 25. В него включаются 25 крупнейших компаний.
Терминдер
Терминдер - профессионалдык лексика, белгилүү кесипке байланыштуулугу жагынан терминдерге жакын. Ошондуктан профессионалдык сөздөр менен терминдерди бириктирип атайын лексика деп да аташат. Термин (латын сөзү «termizүs” – «чек», «чек ара») деп илимдин, техниканын, искусствонун, чарбанын жана экономиканын жана башка тармактарга тиешелүү атайын түшүнүктөрдү так атоо үчүн колдонулган сөз же сөз айкашы аталат. Алар кесип сөздөрүнөн төмөнкү белгилери менен айырмаланат:
Ар бир илимдин, техниканын, искусствонун жана башка тармактардагы терминдердин жыйындысын терминология изилдейт. Ар кайсы тармактарга тиешелүү болгон терминдерге мисал келтирсек:
Мустафа Ахунбаев
Ахунбаев Мустафа Исаевич (12. 3. 1935-жылы туулган, Ташкен шаары) - ырчы, режиссёр. КРнын эл артисти (1992), КРнын искусствосуна эмгек сиңирген ишмер (1975). А. Малдыбаев атындагы сыйлыктын лауреаты (1988). 1961-жылы Москвадагы П. Чайковский атындагы мамлекеттик консерваториянын ырдоо классын бүтүргөн. 1961-69-жылдары Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында ырчы. 1969-жылы Ленинграддагы Н. Римский-Корсаков атындагы мамлекеттик консерваториянын опера режиссёру классын бүтүргөн. Окуп жүргөндө эле Киров атындагы опера жана балет театрында режиссёр-ассистент катары «Садко» операсын коюуга, «Ленфильмде» экинчи режиссёр жана актёр катары А. Бородиндин «Князь Игорь» көркөм фильмин тартууга катышкан. 1969-70-жылы Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында коюучу-режиссёр, 1970-71-жылы «Кыргызтелефильмде», 1971-75-жылы СССРдин ГАБТта жана Кремлдеги съезддер дворецинде режиссёр болуп эмгектенген. ГАБТтын башкы режиссёру, Б. А. Покровский менен экинчи режиссёр катары «Руслан менен Людмила» операсын койгон. 1975-2002-жылга чейин Кыргыз улуттук опера жана балет театрында башкы режиссёр болуп иштеген. 25 опера, «Ала-Тоо жазы» фестивалынын концерттерин койгон. 1984-93-жылдары театрда иштөө менен бирге Б. Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунда, 1993-жылдан Кыргыз улуттук консерваторияда профессор (1988). Театр коллективи менен чет өлкөлөрдө гастролдо болгон. «Өлбөстүк», «Саманчы жолу», «Тынч Дон», «Петр I» аттуу спектаклдерди мыкты койгондугу үчүн Бүткүл союздук конкурста биринчи даражадагы диплом, медалдар менен сыйланган.
Шаакеева Зейнеп
Шаакеева Зейнеп (1949-ж. т.,Ысык-Ата району) - ырчы. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1976). Кыргыз Республикасынын эл артисти (2017).
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
АФК Азия Кубогу
Азия Кубогу (AFC Asian Cup) — Азия Футбол Конфедерациясы тарабынан уюштурулган улуттук курамалары арасындагы футбол боюнча башкы турнири. Мелдештер 1956-жылдан тарта ар төрт жылда, дүйнө чемпиондугунан кийин бир жылдан соң өтөт. Жеңүүчү Азия чемпиону деп аталып, келе жаткан Конфедерациялар Кубогуна катышууга укуктуу болот. Кубокту бардыгынан көп — төрт жолу — Жапония курамасы уткан.
Мыкты бомбардирлер
14 топ
9 топ
8 топ
7 топ
6 топ
Килдербек
Килдербек — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Эштектин атасы экендиги гана айтылат:
Булгарда жаткан түрк уулу,
Сары ногой сарасы.
Килдербектин баласы
Эштек деген эр экен (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 1787-инв., 119-б.).
Ротация
Ротация (лат. rotatio–«тегеренүү кыймылы, айлануу») – конституциялык укук боюнча бийлик органынын өкүлдөрүнүн катарын толук эмес түрдө жаңылоо принциби. Мекеме, уюмдарда өндүрүшкө керектүү ар кандай тапшырмаларды аткарууда жумушчуларды бир орундан экинчисине которуу да Ротация деп аталат. Мындан тышкары скульптура, мерчандайзинг (маркетинг процессинин бир бөлүгү), деңиз кемелеринин портко жүк ташуусу, жер айдоону алмаштырууга байланыштуу терминдерде пайдаланылат.
Лор-ам-Майн
Лор-ам-Майн - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Майн-Шпессарт (район)|Майн-Шпессарт районуна карайт. Нижняя Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 15 708 (2010-ж.). Аянты – 90.44 км2. Lohr Bayersturm.jpg Schloss Lohr 9149 2.jpg Lohr Friedhofstor.jpg Lohr altes Rathaus.jpg Lohr Altstadt2.jpg Spieglein.png
Жаргондук - арготикалык сөздөр
Жаргондук - арготикалык сөздөр. Жалпы кызыкчылыктары, иштеген иштери, коомдогу ал-абалы боюнча бириккен адамдардын социалдык айрым топторунун тар чөйрөсүндө колдонулган атайын сөздөр жаргондор деп аталат. Жаргондор көбүнчө жалпы элдик тилде белгилүү сөздөрдү маанилик, тыбыштык, же морфологиялык жактан атайылап бузуп колдонуунун натыйжасында пайда болот.
Прономинализация
Прономинализация, б. а. башка сөз түркүмүндөгү сөздөрдүн ат атоочко өтүшү. Мындай сөздөр конкреттүү маанисинен обочолонуп, өтө жалпыланган (абстракттуу) маанини билгизип калат. Ошондуктан аны «ат атоочтошуу» деп айтуу ыктымал. Мисалы, бир сан атоочту өз (б. а. санды билгизүүчү) маанисин алда канча басаңдатып, тааныш эместикти. белгилүү болгондукту билгизип калат. Үйгө бир кииш келип, сизди чакырып жатат.
Бир сөзүнүн -дыр мүчөсү уланган кандайдыр бир, кимдир, качандыр сөздөрү менен эч, ар сөздөрүнөн кийин колдонулушу да мүмкүн, анын ат атоочтук функцияда экенин көрсөтөт: качандыр бир, эч бир ж. б.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Адат
Адат – дайыма кайталанып туруучу иштин түрүн аткарууда улам автоматташып жана талапка айланып кеткен иш-аракет. Мына ушул жагынан ал машыгуудан (навык) жана билгичтиктен (умение) айырмаланат. Көндүм болгон талаптар аткарылбаса, адам өзүнө ыңгайсыз, жагымсыз болгон абалды сезип турат. Бул баш мээдеги шарттуу рефлекстин калыптанышына негизделген. Адат тескери (өзүнө, чөйрөгө зыяндуу) жана оң (бардыгына жагымдуу) болушу мүмкүн. Мисалы, чылым тартуу, кумар ойноо – терс адат. Оң адаттар – спорттук көнүгүүлөр, тазалык көндүмдөр, кайсы бир эмгектин түрлөрүн так, сапаттуу аткаруу, кандайдыр жүрүм-турум эрежелерин колдонуу, сактоо көндүмдөрү. Оң адаттартар жекече жана коомдук турмушта адамдын жашоосун жеңилдетет. Аларга эмгектенүү ыктарынан калыптанган адаттартар кирет. Ал ар кичине жаш куракта педагогдун жана ата-эненин системалуу аракетинен улам өнүгөт. Ошондой эле оң адаттын калыптанышы үчүн үй-бүлөдөгү чоң адамдарды, мектепте педагогдорду туурап эмгектенүү да чоң роль ойнойт.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Мунай азыктарын ароматташтыруу
Мунай азыктарын ароматташтыруу — мунай азыктарында ароматтык углеводородду көбөйтүү максатында ачык чынжырлуу углеводородду циклдүү углеводороддорго айландыруу. Ароматташтыруу мунайдын жана анын фракцияларын иштетүү процессинде ишке ашырылат. Тандап таасир кылуучу катализаторлор колдонуу менен Н. п. а. ө. ж. денгээлинде ишке ашырылат. Мунай-химиялык өнөр жайында ароматташтыруунун, эки методу коддонулат. Чектүү углеводороду көп Н. п. а. үчүн гидроформинг процесси, нафтен углеродороду көп болгон Н. п. а. үчүн гидрирлөө пайдаланылат. Мисалы, бензолду алууну С6Н12 = С 6Н6 + ЗН2 жана С6Н,4 = С 6Н6+ + 4Н2 реакциялары менен ишке ашырса болот. Ушул эле ыкма менен бензол гомологдорун да синтездеп алууга болот. Көпчүлүк учурда бир эле алифаттык же мунайлуу углеводороддон ар түрдүү ароматтык углеводород пайда болушу мүмкүн. Азыктын аз же көп алынышы температурага жана катализаторлор тандап таасир кылуучу өндөмдуүлүгүнө жараша болот. Н. п. а. нефть-хим. ө. ж. үчүн мааниси чоң. Пластмассалар, жуугуч заттар, боёктор, жарылгыч заттар алуу үчүн керектеле турган ароматтык угглеводороддор 80-90 % ушул ыкма менен алынат.
Шолга (Юга куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Цицерондун трактаттары
= Цицерондун оратордук искусствосу =
Антикалык доордун кѳрүнүктүү классиги оратордук искусствонун кызылтилдүүсү жана теоретиги байыркы  римдик  оратор жана саясат тануучу Марк Туллий Цицерон болгон. Ал б.з.ч 106-43-жылдары жашаган. Римге жакын, Лирис суусунун боюнда, байыркы Италия шаарынын Арпина аттуу кичинекей шаарчасында малчынын үй-бүлѳсүндѳ туулган. Ошол жерден эле Цицерон баштапкы билимин алып, балачагында эле грек тилин ѳздѳштүрүп, эркин сүйлѳй алган.
Анын оратордук чеберчилик жѳнүндѳ үч трактатты римдик кѳрүнүктүү оратордун жеке практикалык тажрыйбасын жана антикалык риториканын бай тажрыйбасын кѳрсѳтѳт. Бул трактаттар – “Оратор жѳнүндѳ”, “Брут, же белгилуу ораторлор жѳнүндѳ”, “Оратор” – бүткүл европа маданиятына таасирин тийгизген антикалык гуманизмдин, антикалык сѳз чеберчилик теориясынын калтырган эстелиги, мурасы.
Андап- билүү теориясында Цицерон скептицизмге кѳбүрѳѳк кайрылат жана реальдуулук менен реальдуу эместин ортосундагы айырмачылыкты айырмалаган критерий жок деп эсептейт. Ал жогорку жыргалчылык менен жакшылыктар жѳнүндѳ суроолорду бакыттын жалгыз гана булагы катары карап, мыктылыкка умтулганга аракет жасайт. Бул умтуулуга тѳрт жакшылыкты: акылдуулук, эрктуулук, умеренность, адилеттуулукту дал келтирет. Цицерондун бул философиялык ой-толгоолору анын оратордук чеберчилигинин негизги кѳз караштары менен бирдей болгон.
Эми Цицерондун оратордук искусствого болгон кѳз карашы кандай болгон? Цицерондун кызылтилдүүлүк теориясы азианизм менен классикалык аттицизмдин ортосундагы орточо абалды ээлейт. “Оратор жѳнүндѳ ” деген трактатында ал эркин философиялык диолог түрүндѳ чечүүгѳ аракет жасаган. Бул ага материалды кѳйгѳй катары баяндоого мүмкүндүк берип, дискуссия катары, бирге жана каршы болгондорду таразалап жазганга жардам берет. Цицерондун айтуусу боюнча кызылтилдүүлүк башка бардык илимдер жана искусстволор арасында эӊ аз ѳкүлдүлѳккѳ ээ болот. Бул дагы жѳнүнѳн эле эмес. Анын оюу боюнча, чыныгы жакшы ораторлор аз, анткени кызылтилдүүлүк – сезилгендей оӊой эмес, олуттуу, оор иш. Кызылтилдүүлүк кѳртѳгѳн билимден жана талантардан жаралат.« Чыдыгында, бул жерде ѳзүндүн бардык түркүн түрдүү ойлоруӊду сѳзсүз үйрѳнүү керек, ансыз сѳздѳрүӊдүн ыраттуулугу жок, күлкүнүштү; сүйлѳѳнүн ѳзүнѳ кѳркѳмдүк берүү керек, жалгыз эле сѳз тандоо эмес, сѳздѳрдүн орун алышы, жаратылыштын жалгыз гана адам баласына берген жан дүйдѳсүнүн кыймыл-аракети; ийне-жибине чейин изилдѳѳ керек, анткени кызылтилдүүлүк ѳнѳрүнүн бүтүн күчтүүлүгү, анын угучууларынын жан дүйнѳсүн ойготууда   же болбосо эс алдырууда кѳрсѳтүлүшү керек. Мунун баарына юмор менен акылмандуулук, билим, эркин адамга татыктуу шамдагайлык менен кыскалык, чагылышуусунда сыяктуудай эле  кайра жооп кайтарууда чеберчилик менен кѳркѳмдѳнүү ичине алган тарбиялуулукту кошуу керек. Андан сырткары, ѳзүӊдүн бүткүл байыртадан келген тарыхыӊды андан мисал алүү үчүнбилүү керек; анан да мыйзам жана жарандык укуктар менен таанышууну колдон чыгарбоо керек. Үндүн түрдүүлүгүн, тыбыштарды, жүздүн айтымдарын,( за выражением лица) жесттерди жана кыймыл-аракеттерди кароонуу аткаруучулуктун ѳзү талап кылаарын мага айтып кетүүнүн кажети барбы?..Ааягында мен айта кетчү нерсе бардык  акыл-эстин казынасы – эс тутум жѳнүндѳ? Ѳзүн ѳзү айтып тургандай эле, табылган жана ойлонулган ойлорубуз менен сѳздѳрүбүз ага сактоо үчүн берилбесе анда оратордун касиеттери кандай гана жогорку деӊгээлде болбосун жѳн эле текке кетет»- деп жазат ал.
Адистик
Адистик (лат. species – түр) – билим берүү процессинде адис алган жана квалификациясынын белгилүү деңгээлин камсыз кылган билимдердин, билгичтиктердин жана көндүмдөрдүн жыйындысы, иштин түрү, кесип.
Цицерондун трактаттары
Цицерондун оюу боюнча оратордук чеберчиликтин негизин барынан мурда - предметти тереӊ билүү болуп саналат; эгер кептин маӊызында тереӊ маанини камтыбаса, оратор тарабынан үйрѳнүлгѳн жана таанып билинген сѳз менен баяндоо – бош, мааниси жок сүйлѳшүүлѳр болуп калат. Кызылтилдүүлүк – бул искусство, бирок искусстволордун эӊ татаалы.
Адистик
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Цицерондун трактаттары
Болуп жаткан ѳзүнүн диологунун каармандары, алардын арасында Цицерон авторитет катары ѳзүнүн кѳз карашын таӊуулаган жаш кезиндеги мугалимдери, ошол учурдун кѳрүнүктүү ораторлору Лициний Красе жана Марк Антоний, жана алардын шакирттери  Сульпиций менен Котт, алардан кем калышпаган белгилүү инсандар болгон.
Цицерон Платон менен Аристотелди колдогон. Алар кеп ынындыруучу, ал  угуучунун ойлору менен сезимдерине жооп берүүчү болуп, оратордун ажырагыс жетишкендиги болуп саналат деп эсептешкен. Бул талкуулоолордо оратордук кептин излдѳѳлѳрүнүн психологиялык багыты жѳнүндѳ айтылат: «Мисалы, кимге белгилүү, оратордун жогорку деӊгээлдеги жетишкендиги, анын элдердин жүрѳгүндѳ ачуулукту же жек кѳрүүнү жандандырып, анан ушул сезимдерден кайра бору оругандыкка же аёо сезимдерге айлантарын? Бирок кызылтилдүүлүк менен мындайга жетишүү үчүн, адам баласынын жаратылышын,адам баласынын жан дүйнѳсүн жана шылтоолорун тереӊ изилдеп билген, анан аны жалындап күйгүзүгѳ жана тынчтандурууга мажбур кыла алган адам гана жасай алат».
Оратор үчүн кандай шарттар маанилүү? Биринчиден, жаратылыш касиеттери, акылдын жана сезимдин жандуулугу, ѳнүгүү жана эске тутуу; экинчиден, оратордук искусствосун окуп үйрѳнүү (теория); үчүнчүдѳн, кѳнүгүү (практика). (Чындыгында, бул белгилѳѳлѳрдѳ жаӊы эч нерсе деле жок, анткени бул жѳнүндѳ Аристотель эле жазган. Бирок, бары бир Цицерон мурунку теорияларды синтездегенге аракет кылып, аларды кайрадан ойлонуп жана ушунун үстүнѳн жаӊы, бардыгын жалпылаган оратордук искусствосунун теориясын жасайт.
Башка трактаттарында дагы Цицерон риториканын башка илимдер менен болгон мамилеси жѳнүндѳгү суроолорду койот, ѳзгѳчѳ орунду философияга берет. Ал качан гана болбосун дайыма башкы оратордук максатынын башка бардык принциптерге баш ийет экендигине келет. Анын риторикалык трактаттарында философияга жана укукка оратордук билим менен тарбиянын бѳлүгү катары маани  бергени ачык кѳрүнүп турат. Риторика илим болуп саналабы? – деген бир суроо философтор менен риториктерди ажыратып турган. Философтор риториканы илим эмес деп аныкташкан, риториктер болсо тескерисинче. Болуп жаткан диологдун каарманы компрамисстик чечим сунуш кылууда: риторика чындык илим эмес (риторика не есть истинная, то есть умозрительная наука), бирок ал оратордук системалаштырылган практикалык керектүү тажрыйбасыны ѳзүндѳ алып жүрѳт.
Цицерон боюнча оратордун кабыптанышы мындай жүрѳт: «Эми, колдоо менен жардамга татыктуу касиеттүү адамга тажрыйбабыз үйрѳткѳндү гана беребиз, башкаруусуз эле ѳзүбүз жетишкенге, ал биздин башкаруучулугубуз астында бардыгына жетишсе; анда аны  мындан да жакшы үйрѳтүүгѳ биздин шартыбыз жок». Негизгиси - сѳз касиетти, аны дайыма ѳстүрүп-ѳѳрчүтүп туру керек.
Цицерон, биз коргоп жаткандын тууралыгын аныктоодо; алдында чыгып сүйлѳп жаткандарды ѳзүӊѳ тартып, алардын ойлорун иш үчүн керек болгон жакка багыттоодо соттук кептин түзүлүшүн анализдейт.
Ал риторикалык схемага жакшы дал келбеген юмор менен акылмандуулук жѳнүндѳ жазат. Юмордун классификациясы дайыма эле ыраттуу эмес, ал римдин оратордук практикасынын ыкмалары жана Цицерондун практикалык комментарийлери менен окшоштурулат. Ушундай шарттар менен,ал юмор теориясын классикалык риториканын ичине коюугу аракет жасайт, бирок ал ѳзү, юмор – жаратылыш касиетти жана аны үйрѳнүүгѳ болбой тургандыгына ишенет.
Оратордун жоопкерчилиги тѳмѳнкүдѳй шарттардан турат: эмне айтуу керектигин табу; тапкадарын тыкандык менен жайгаштыруу; ага сѳздүк маани берүү; ушунун баары эсиӊде экенин баса белгилеп; айтуу. Кѳргѳнүбүздѳй, Цицерон мурдатан коюлган схемаларды карманат. Канон боюнча беш бѳлүккѳ бѳлүнгѳн риторикалык процесси бегилейт, башкача айтканда, «ойдон айтылып жаткан коомдук сѳзгѳ чейинки» жолду. Андан сырткары, оратордун тапшырмасына угучууларды ѳзүнѳ тартуу; иштин маӊызын баяндоо;тартышуу суроосун коюу; ѳзүӊдүн шартыӊды кошуу; каршыӊдагынын оюн жокко чыгаруу; аягында ѳзүӊдүн шартыӊа кѳркѳмдүк кошуу менен аяккы жолу теӊтайлашыӊдын шартын тѳмѳндѳтүү.
= Итонация искусствосу = Цицерондун оюу боюнча, оратор үчүн эӊ маанилүү – бул ой менен кептин айтуулуусунун сѳз менен баяндоо. Кепке болгон эӊ биринчи талап – тилдин тазалыгы жана тунуктугу (ойдун баяндалышы). Тазалык жана тунуктук үйрѳнүүдѳн келип чыгат жана кѳрүнүктүү ораторлор жана акындардын окуусу менен ѳѳрчүп, ѳнүгѳт. Кептин тазалыгы үчүн сѳздѳрдү кынтыксыз тандоо, морфологиялык формаларды туура колдоонуу керек. Кептин тунуктугу туура нормативдик сүйлѳѳлѳргѳ кѳз каранды: ораторго кептин органдары, дем алуу жана ѳзүнүн сѳзүнүн тыбыштары менен туура башкара билүүсү керек. «Жаман, качан тыбыштар аябай басым жасалып айтылса; жаман, качан аны керексиз этият алмаштырса; дагы жаман, качан сѳздѳр акырын, ѳлүп бараткан тон менен айтылса; жаман, качан аларды энтигип айтса /…/, бир жагынан, баары андан качууга аракет кылган кээ бир жетишпестиктер да ѳкүм сүрѳт, мисалга алсак, ичке үн, назик же музыкалдуу эмес, уккулуктуу эмес же үнү жок. Башка жагынан, кээ бирлери атайын билип туруп үйрѳнүшкѳн дагы бир жетишпестик бар: кээ бирлерге олдоксон эркектик сүйлѳѳ жагат, балким аларга бул илгеркинин бир элесин бергендей сезилет. Тилдин тазалык түшүнүгүнѳ кептин нормативдүүлүгү кирчү (“ Мунун үчүн таза латын тилинде сүйлѳѳ керектиги ачык кѳрүнүп турат…”»), башкача айтканда нормативдик сүйлѳѳ менен нормативдүү морфологиялык формалар жана конструкциялар. Бирок аздык кылат. Цицерон белгилегендей «Латын тилинде туура сүйлѳйт экен деп эч ким эч качан оратор менен сыймыктанган эмес да. Эгер ал тилди билбесе, аны жѳн гана оратор болгондугу үчүн эмес, адам катары да санабай күлүшѳт» - дейт.
Цицерон кѳп жолу кѳрсѳткѳндѳй, кеп кѳбүрѳѳк ѳзүнѳ тартып тургандай болушу керек, угуучуга канчалык кѳп таасир калтыруу жана кѳп сандагы мисалдарды келтирүү керек, же мисалдар ушунчалык чоӊ жана маанилүү материал блушу керек.
Философ кептин кѳркѳмдүгү жѳнүндѳ кенен айтат, кептин кѳркѳмдүгү барынан биринчи анын кандайдыр бир жалпы жаӊылыгынан жана татымынан турат: анын назиктиги, анын билимдүүлүгү, анын жакшылыгы, анын мыктылыгы, анын сезимталдыгы же жалындуулугу, эгер керек болсо – мунун баары ѳзүнчѳ бѳлүктѳргѳ эмес,  анын бардык бүтүндүүлүгүнѳ тиешелүү. А сѳздѳр менен ойлордун түстүүлүгү кепти күчѳтүүчү сыяктуу болгондуктан, анын үстүнѳ бирдей тегиздикте орун албашы керек. Ал кандайдыр бир жарашыктуу кийимде зер буюмдар жана кооздуктар орун алган сыяктуу эле ѳз ордун туура алышы керек. Жалпы кептин тонун угуучулардын кѳӊүлүн буруп, аны бийигирээк даражада кармап туруу үчүн арналганды чечиш керек.
Цицерон – оратордук кептин жансыз жана ыраатсыз болгондугуна каршы, - ал динамикалуу, жана кѳркѳмдүү, жана жагымдуу кеп үчүн, бирок анын жагымдуулугу катал болушу керек.
Ал жѳнѳкѳй сѳздѳрдү, тандалып алынгандардын ичинен кѳбүнчѳ кодонулган, жана буга карабастан чече турган үндүн таасири керектигин (эскирген жана жатталган сѳздѳрдѳн качуу керек, уккулуктуу жана кѳркѳмдүү жаркыраган сѳздѳрдү кодонуш керек), аз кодонулган жана жаӊы чыккан сѳздѳрдү басып кѳрсѳтүп, дагы ѳтмѳ маанидеги сѳздѳрдү кодонот.
Автор «Оратор жѳнүндѳ» трактаттында кээ бир ѳзүнүн кесиптештеринин теоретикалык изилдѳѳлѳрүнѳн жана практикалык мектеп китептеринен, грек жана римдин оратордук салтарынан жана эӊ мыкты оратордук искусствосунун үлгүлѳрүнѳн ѳзүнүн практикалык тажрыйбасына негиз салган. Цицеронду бул трактатында кѳбүрѳѳк токтолуп айткан ѳзүнүн риторикалык теориясынын негиздѳѳчүсү катары санасак болот.
= Цицерондун трактаттары=
«Брут» жана «Оратор» деген б.э.ч.46-жылы жазылган трактаттары, ал Брутка, ѳзүнүн кѳш карашын коргоп жатып антикалык агымдын жаӊы ѳкүлчүлүгү катары маани берет. Бул дил баяндарынын максаты - «Оратор жѳнүндѳ» диологунда жолдорун белгилеп кеткендей, ошол оратордук идеалдын мыктылыгын жана мыйзамдуулугун негиздѳѳ. Ал бул багытта тарыхтык кѳз караш менен («Брут»), жана теоретикалык кѳз караш менен («Оратор») негиз салат. «Брут, же белгилүү ораторлор жѳнүндѳ» диологунда Цицерон, ар биринин кыскача мүнѳздѳмѳсү менен хронологиялык ырааттуулукта - эки жүздѳн кѳбүрѳѳк – бардык белгилүү ораторлорду санап чыгат. Цицерон үчүн римдик кызылтилдүүлүк – улуттук сыймыктарынын предмети, анан ал анын биринчи тарыхчысы болгондугу үчүн бактылуу. Бул эмгек – критикалык жана полемикалык, ѳзүнүн максаттарында оратордун мүнѳздѳмѳсүнү эле эмес, мурунку трактаттарда айтылып кеткен, негизиндеги, идеаларды коргоо жана ѳркүндѳтүү ээ болот.