cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көкөтөй
Лингвистикалык изилдөөлөрдө бир катар түрк элдеринин эпикалык чыгармаларында жолуккан «Көкөтөй» (фонетикалык варианттарында Көгүдөй) шамандык диндеги байыркы түрк-моңгол элдеринин эң башкы кудайы Көкөтеңирдин атына байланыштырылат. Буга караганда, балким поэманын алгачкы башаты байыркы кыргыздардын Көккө тайынуусуна — ар кыл уруулар баш кошуп өткөргөн чоң майрамына байланыштуу жаралган. Кыргыздарга жакын тектеш эл кийинки учурларга чейин шаман динин тутуп келген хакастарда Көккө тайынуу 20-кылымдын башы ченге чейин сакталып келген. Бул салт алтайлыктарда да болгон. Мусулман динине өткөн кыргыздарда бара-бара унутулуу менен анын аталышы, — Көкө той реалдуу адамдын аты катары интерпретациялана баштаган. Мындай өзгөрүүнүн издерин эпостун ыр саптарынан жолуктурууга болот. Мисалы, көп учурларда К-гө берилген аш делбестен, ага арналган улуу той катары айтылат. "Манас" эпосунда К-дү реалдуу адам катары сүрөттөө эл ичинде белгилүү айрым тарыхый инсандарды ага прототип кылып алууга шарт түзүп, каармандын образына жаңы катмарлар киргизилген. Манас изилдөөчү Э. Абдылдаевдин иликтөөсү боюнча мындай инсандын бири 16—17-кылымдын аралыгында жашаган, багыш уруусунан чыккан Көкүм бий Карачорин болгон. Ал кыргыз урууларын баш коштуруп, Түркстандагы ошол кездеги тарыхый окуялардын жүрүшүндө активдүү роль ойногону айрым тарыхый булактардан, элдик санжыралардан белгилүү. Элдик санжыра боюнча Казак каны «эңчегер» бойлуу эр Эшим Көк-Дөбө деген жерге казак-кыргыз бийлерин чогултуп жыйын куруп, кан Турсундан мурдагы өздөрүнө таандык Ташкенди кайрып алууну сунуш кылат. Ал сунуш кабыл алынат. Согушта кан Турсун каза таап, аскери талкаланат. Эшим кандын буйругу боюнча кыргыз урууларын баштап келген Көкүм бий менен казактын улуу жүзүнүн бийи Байтик экөө бирдикте он эки капкалуу Ташкенди башкарып турушат. Көкүм каза болгондо Эшим кан ага арнап көк күмбөз салдырат (Кол жазмалар фондусу, 1165-инв., 264—267-6; 191-инв., 180—181-б.). Эшим кандын тушунда (1598 —1645) кыргыз, казак баш кошуп турушканын, алар биргелешип Ташкенди каратышканын тарыхый даректер да ырастайт. Бул тарыхый окуя эпостогу Ташкенди башкарып турган Нускан дөөнүн уулу Панускан менен болгон согушта К. колу менен келип, Манаска жардам бергени үчүн Ташкенге кан көтөрүлгөндүгү эпикалык окуянын түзүлүшүнө өбөлгө түзгөн. Эпикалык каарманга аталган тарыхый инсан прототип болуп катмарланганы: «Башкарганы канча жан Панустун орду Көкөкан», «Акырет кеткен Көкүм-кан Наалып калган канча жан», «Көкүм деп, Көкүм деген ураан бар» деген сүрөттөөлөрдөн да көрүүгө болот. Багыш уруусунан чыккан Көкүмдүн эпостук каарманга прототип болуп катмарланганын көпчүлүк варианттарда «Көкөтөйдүн ашы» Багыштын уулу Толтой өз көзү менен көргөн окуя катары баяндалышы да кайсы бир деңгээлде ырастайт.
Шайнфельд
Шайнфельд - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Кам (район)|Кам районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 4524 (2013-ж.). Аянты – 45.12 км2.
Оксфорд (Огайо)
Оксфорд (Огайо) (Oxford) — Огайо штатынын Butler округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 21943 киши. Болжолдуу аянты - 15.2 км². FIPS коду — 39-59234.
Пенициллиндер
Пенициллиндер – химимялык  түзүлүшү боюнча бири-бирине микроорганизмдерге жана айрым, микроскоптук козукарындарга таасир этүүчү табигый жана чала синтезделген  антибиотиктер. П. өз ара конденсирленген b-лактам жана тиазолидин шакекчелеринен турган бициклдүү система мүнөздүү. П. борбордук бөлүгү болуп 6-аминопенициллан к-тасы (6-АПК). 1
S
6 5 2
H2N - CH - CH C(CH3)2
ç ç 4 3 ç
7
П. молекулалары цистеин, валин жана орун алмашкан уксус к-тасынан куралат. П. мол-ларында көмүртектин үч ассимметриялык атому бар: 3-чү, 5-чи, 6-чы. Орун алмашуучулар мейкиндикте жайгашышы 3-чү жана 6-атомдорунда гана коюлган. П. бири биринен радикалы менен айырмаланышат жана алардын биологиялык, физ. химимялык касиеттери ага көз каранды. Эң маанилүү П.: бензилпеницил, феноксиметилпеницил, фенетициллин, метициллин, оксациллин, ампициллин, фенебенициллин жана башка П. ар кайсы реагенттер таасир эткенге алар антибактериялык активдүүлүгүн жоготкон бирикмелерди пайда кылат. Көп учурда реакциялар туруктуулугу төмөн болгон b-лактам шакекчесинин ажырашы менен жүрөт. П. щелочтор, спирттер, аминдер суу эритмелерин, пенициллазаны жана башка таасир эткенде туруктуу эмес пенициллоин к-талары жана алардын туруктуу туундулары – эфирлер, туздар, амиддер алынат. П. сепсисти, пневмонияны, скарлатинаны жана башка ооруларды дарылоодо колдонулат. Биринчи жолу П. толук 1946-ж. Де Виньо синтездеген.
Лаяга (Юрмета куймасы)
Лаяга (Анга) — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юрмет дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Саламалик
Саламалик – түштүк Кыргызстандагы кооз жер.
Өзгөн районунун аймагында. Жазы (Яссы) суусунун сол жээгинде, жапыз тоолуу жерден орун алган. Өзгөн шаарынан 34 км түндүк-чыгышта.
Узундугу 9–10 км, туурасы 3–4 км, аянты 40 км2. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 1270–1700 м, эң бийик жери 2384 м (Акбашат чокусу). Бор жана юра мезгилдеринде пайда болгон кызыл, боз түстөгү чөкмө тектерден (кумдук, чопо, акиташ) турган кокту колоттуу, орто бийиктеги тоо басымдуу. Климаты мелүүн, июлдун орточо температурасы 17°С, январдыкы – 6°С, жылдык жаан-чачыны 820 мм. Булак көп. Кара күрөң жана кара коңур топурактуу.
Самаликтин ландшафттынын кооздугун ыңгайлуу орографиялык түзүлүшү жана неоген мезгилиндеги жылуу субтропиктик климаттык шартта өскөн торгой флорасынын азыркыга чейин сакталып калган жана тоолордун кырына чейин таралган жапайы жаңгак-жемиш токою түзөт.
Анын арасында кыргыз алмасы, алча, бадам, сазкайың, акчечек, ыргай, аккайың, табылгы, долоно, шилби жана башка, ал эми токой арасындагы ачык аянттарда бийик чөптүү шалбааөсүмдүктөрү өсөт. Жаңгак-жемиш токоюнун кызыл түстүү жарлар менен айкалышкан көркү, жагымдуу климаты эс алууга, туризмдин өнүгүшүнө шарт түзөт.
Самалик токоюнан жаңгак, алма жана бадам жемиши жыйналат. Саламалик суусунун боюнда эс алуучу жайлар бар.
Вебер
Вебер (Вб, Wb) магнит агымынын Бирдиктердин эл аралык системасындагы (СИ) бирдиги. Магнит талаасынын багытына тик 1 м2 аянт аркылуу индукциясы 1 тесла (Тл) болгон бир тектүү талааны түзгөн магнит агымы В-ге (Вб) барабар: 1 Вб=1 ДёЙОм=ВНгк=1Тлм2=108 максвелл. Немис физиги В. Э. Вебердин ысымынан аталган.
Зайым капиталы
Зайым капиталы – облигация чыгаруу менен банктын кредиттик каражаттарынын эсебинен түзүлүүчү капитал.
Зуб (Уфим району, Башкыртстан)
Зуб — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Зуб айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1795 киши. Почта индекси — 450520, ОКАТО коду — 80252820001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Болонья процесси
Болонья процесси
Баш сөз
Бул макалада азыркы учурда актуалдуу тема болуп, билим берүүгө тиешеси болгон ар бир кишинин көңүлүн буруп келе жаткан Болонья процесси тууралуу сөз болмокчу. Болонья процесси деген эмне? Ага өтүүнү шарттаган эмне эле? Эмнеге европалыктар бирдиктүү билим стандарттарына көңүл буруп жатат? Бирдиктүү билим берүү системасында колдонулган критерийлер, баалоо системасы кандай болот? Европа Кредит ташуу системасы деген эмне? Эмне үчүн Болонья процесси бизди кызыктырат? Сократес жана Ерасмус программалары, ЕКТС эмнени түшүндүрөт? Мына ушул сыяктуу суроолорго жооп изделет жана билим берүүдөгү реформалардын маани маңызын кыскача түшүндүрүү көздөлөт. Изилдөөдө Европа Биримдигине мүчө болгон өлкөлөрдүн билим берүү тармагында бирдиктүү система алдында баш кошушу, анын мааниси тууралуу кыскача сөз болот. Биздин өлкөбүздөгү билим берүү системасынын жаңылануу жана билим берүүдө мектептерде, жогорку окуу жайларында билимдин мазмунун өзгөртүү талабы, окуу жайларында окутулуп үйрөтүлүп жаткан билимдин сапаты күнүбүздүн талаптарына ылайык болбой жаткандыгы тууралуу ар бир атуулдун кайгысынан улам ортого чыгып жатат. Өнүгүп келе жаткан өлкөбүздүн атуулдарын келечекте өнүккөн өлкөлөрдүн атуулдары менен билим, технология, жашоо стандарттарын жакшыртуу, өндүрүштү чоңойтуу ж.б. маселелерде жарыша алуусу сыяктуу билимге, билгичтик жана көндүмдөргө ээ кылуу баарыбыздын милдетибиз. Бул маселелердин чечилүүсү үчүн эмнелерге көңүл буруу керек, Европа моделин алсак болобу? Болонья процессине кирүү үчүн эмнелер керек? Бирок биз материалдык- техникалык жактан буга даярбызбы? Мугалимдерибиз, окутуучу кадрларыбыз буга даярбы? Студентттерибиз буга даярбы? Сабактар кандай типте окутулушу керек? д.у.с. деген сыяктуу суроолор туулат. Бул суроолорго жооп издөө үчүн Болонья процессинин кандай түрдө иштей турганын жана биз үчүн ыңгайлуу болгон тараптары тууралуу азын оолак сөз кылдык.
Орток баалуулуктары болгон жана бириккиси келген Европа Биримдиги ичинде атуулдардын «тил үйрөнүү, мүчө болгон өлкөлөрдүн күнүмдүк жашоо жана маданияттарынын бири биринен үйрөнүүсү, башка бир жерде, башка өлкөлөрдүн атуулдары менен бирге иштей алуу жөндөмүнүн, көндүмдөрүнүн калыптануусу» сыяктуу темалар өсүп келе жаткан жаштардын аймактын татыктуу атуулдары болуусу үчүн өтө маанилүү болуп саналат.
Европанын биригүү процессинде, билим жана маалымат информатика) дооруна ылайык коом жана иш тармактары, сапаттуу иш күчү, жогорку жашоо стандарттары жана демократия үчүн күрөшө алган, жарыша ала турган жаштарды тарбиялоо билим берүүгө түздөн- түз тиешелүү темалар болуп, ар дайым көңүл борборунда орун алып келген. Европа өлкөлөрү да дүйнөдөгү башка өлкөлөрдөй эле чечилүүсү татаал болгон социалдык жана экономикалык проблемаларды башынан өткөрүп жатат. Бул маселелерди чечүүдө, дайыма өзгөрүп турган абалга ыңгайлаша алган, түрдүү көндүмдөргө ээ (ар тараптуу өнүккөн), интеллектуалдык негизи болгон, керектүү билим булактарына жетише алган, ар дайым үйрөнүүнү каалаган атуулдардын даярдалышы жана аларга билим берүү өзгөчө маанилүү орунда турат. Ушул себептерден улам, билим берүү иши - Европа Биримдигинин маани берген, көп көңүл бурган темаларынан болуп саналат. Албетте, мунун жыйынтыгы болуп, билим берүү 7- февраль 1992 -жылы Маастрик келишиминин 126- жана 127- статьяларында (бап) жазылган жана Европа Бирлигинин эң башкы, тез арада чечилүүсү керек болгон актуалдуу темасы абалына келген.
ЕВРОПА БИРИМДИГИНИН БИЛИМ БЕРҮҮ ПРОГРАММАЛАРЫ
СОКРАТЕС Европа Биримдиги бул эң маанилүү актуалдуу теманы турмушка ашыруу үчүн көптөгөн программаларды иштеп чыккан. Алардын бири СОКРАТЕС программасы болуп эсептелет. Европанын билим берүү программасы катары практикаланып баштаган бул программанын негизги максаты: окуучуда жана атуулда бирдиктүү Европа түшүнүгүн өнүктүрүү. Атуулдарды жаңы кылымдын көп түрдүү кыйынчылыктарын туура кабыл алган, окуяны дагы жакшыраак анализдеп, өз мамилесин билдире ала тургандай, түрдүү маселелерге жооп берүүгө даярдоо жана алардын өмүр бою үйрөнүүсүнө мүмкүнчүлүк түзүү. Билим алууга бардыгын тартуу жана бардык атуулдарда болушу керек болгон көндүм жана сапаттардын үйрөнүлүшүнө жардам берүү сыяктуу максаттар белгиленген. Билим берүүнүн бардык тармагында Европада биргелешип иштөөнү негиз кылып алган СОКРАТЕС программасында бул чогуу иштөө студенттерди жана мугалимдерди, курсанттарды алмашуу, биргелешип проектерди түзүү, пикирлерди бөлүшүү, ийгиликтүү жана жаңы практикаларды пайдалануу үчүн Европа билим торчосун/ интернет сайт куруп, чогуу иштөө жана салыштырып анализдөө сыяктуу формада турмушка ашыруу пландалган. СОКРАТЕС программасынын 1- баскычында (Сократес 1) (1995-2000) турмушка ашкандар төмөндөгүлөр:
-	26000 ЖОЖ мугалими жана ассистент бул системага кирип, башка өлкөгө барып иштеп келишкен.
-	80000 жаш Европада сүйлөнгөн башка бир тил аркылуу байланыш куруу үчүн атайын түзүлгөн проекттерге, программаларга катышып тил үйрөнүшкөн.
-	5000 мектеп, лицей арасында 1620 кызматташтык келишим түзүлгөн.
СОКРАТЕС 1 программасынан алынган бул ийгиликтүү натыйжалардан улам, Европа Парламенти жана Европа Биримдиги Министрлер кабинетинин биргелешип чыгарган чечими менен 2000- жылы январь айында СОКРАТЕС программасынын 2000-2006 - жж. арасында 2. баскычы (Сократес 2) пландалган жана ушул учурда ишке ашырылууда. СОКРАТЕС 2нин чогулушунун токтомунда программанын биринчи баскычынан өзгөчөлүнүп, колдоого алына турган иш чараларга орун берилген. Бул программага катыша ала тургандар (ким экени белгиленген, комиссия менен буга мүчө болгон өлкөлөрдүн арасында милдет жана жоопкерчиликтер бөлүштүрүлгөн, иш чаралар менен башка программалар) арасында төп келүүчүлүк, толуктоочулук, улантуучулук, баалоочулук иштерине айрыкча маани берилген. Сократес 2 нин максаты төмөндөгүдөй: -	Билим берүүнүн ар бир баскычынын бүт Европа аймагында колдоого алынуусу;
-	Европанын бардык жеринде тең укуктуулуктун колдоого алынуусу;
-	Эл аралык Билим булактарын пайдаланууда же¾илдик берүү; -	Е.Б. ичинде тил үйрөтүүнүн сапаттык жана сандык өнүгүүсүнүн колдоого алынуусу аркылуу билим берүүнүн маданияттар арасында, б.а. бүтүндөй Европа аймагында жашаган эл арасында түшүндүрүлүшү.
- Билим берүү тармагында окуу жайлары жана мекемелер арасында тажрыйба алмашууга шыктандыруу. Мындан башка да:
-	Сыртан окуу мүмкүнчүлүгү;
-	Дипломдордун жана иштөө убактыларынын кабыл алынуусу, таанылуусу;
-	Билимдерин, тажрыйбаларын бөлүшүү ишин өнүктүрүү үчүн түрдүү тоскоолдорду жеңип, дагы күчтүү кызматташтык түзүлүүсү;
-	Билим берүү, окутуу практикасын жана материялдарын даярдоодо; өнүктүрүүдө жаңыча жолдорду жана технологияны пайдалануунун колдоого алынуусу менен бирге, билим тармагында орток, бирдиктүү саясат жана кызыкчылыктардын такталып жазылышы СОКРАТЕС 2нин планында белгиленген.
Сократес програмасына:
-	Орто мектеп жана Университетте окугандар;
-	Мугалимдер жана билим берүүгө тиешеси бар персоналдар;
-	Бардык билим берүү мекемелери, окуу жайлары;
-	Менчик) жана мамлекеттик мекемелер;
-	Билим берүү тармагында тиешеси болгон окуучу, мугалим, ата-энелер;
-	Жумушчу, иш ээси, фирма өкүлдөрү, соода өкүлдөрү;
-	Билим берүү анализинде магистрлерди даярдаган илим изилдөө борборлору;
-	Соода палаталары, профсоюздар жана фирмалар;
Бул программага киши же курулуштар проект берип, катыша алышат. СОКРАТЕС программасы 8 бөлүктөн турат.
1. Комениус башталгыч жана орто мектепте билим берүү; мугалимдердин билимин жогорулатуу курстарынын, ар тараптуу интернет сайттардын ачылышы, биргелешкен кадрларды активдештирүү маселелерин камтыйт.
2.	Ерасмус ЖОЖ окуу программаларына байланыштуу;
3.	Грандтвич жетилгендерге билим берүү жана башка билим берүү жолдору;
4.	Лингуа Европа тилдерин үйрөтүү;
5.	Миневра билим берүүдө маалымат жана байланыш технологиясы 6.	Байкоо жана жаңылыктар билим берүү системаларына жана саясаттарына байкоо жүргүзүп изилдөө;
7.	Өзара кызматташтык башка билим берүү программалары менен чогуу жүргүзүлгөн иш чаралары;
8.	Көз салуу, көңүл буруу иш чаралары - СОКРАТЕС программасынын бөлүктөрү болуп саналат.
Сократес программасын негизинен Европа Комиссиясы жетектейт. Программанын ишке ашуусу үчүн комиссия үч бөлүктөн турат. Алар:
Ерасмус
Ерасмуска 28 өлкө кирет. Булардан 15и Европа Бирлигине мүчө өлкөлөр, 3 ЕЭЗ (Европа Экономикалык Зонасына/ Аймагы) мүчө өлкөлөр (Исландия, Лейхтеншайин, Норвегия) жана Венгрия, Румыния, Чех Республикасы, Словак Республикасы, Польша, Болгария, Эстония, Латвия, Литва, Словения. Мальта, Кипр жана Түркиянын Ерасмус программасына катышуусуна уруксат берилген.
Ерасмус төмөнкү иш чараларды колдойт:
-	Университеттер арасында эл аралык кызматташтыкка колдоо көрсөтүү.
-	Студент, курсант жана мугалимдерди алмашуу. 3-12 айлык курстар студенттерге стипендия берүү;
-	Билим берүү программаларын өнүгүүсү үчүн биргелешип иштөө жана проекттерди түзүү;
-	Бул иштерден жана проектерден алынган жыйынтыктарды жайылтуу жана турмушка ашыруу;
-	Европа өлчөмүндө (стандарт) факультеттер жана бөлүмдөргө тиешелүү маалымат-сайттарды уюштуруу;
-	Тил курстары жана интенсивдуу курстар;
-	Европа Кредит Ташуу Системасына колдоо көрсөтүү;
-	Магистр жана Докторантура программалары;
-	Жайкы мектептер.
Ерасмус программасы бардык Жогорку Окуу Жайларына, ар баскычта билим алууга жана ар бир сабакка ачык бир программа болуп эсептелип, билим берүүнүн улантуучулук принцибинде иштейт.
Ерасмуста үч программа бар. Ал программалар төмөнкү иш чараларды карайт:
- Ерасмус 1.- Европа Университеттер арасында кызматташтык;
-Ерасмус 2.- Университеттердин студенттеринин жана мугалимдеринин алмашуусу;
- Ерасмус 3.- Тематикалык, тармактык байланыштар. Ерасмус программасындагы үч иш аракеттин ичинде болуш, ага катышыш үчүн Жогорку окуу жайынын Сократес программасын колдонгон өлкөлөрдөгү университеттер менен келишим түзүүсү керек. Сократес программасындагы иш чаралар борбордук инсан ресурстарына байланыштуу.
Ерасмус программасына катышуу жана проект тандоо иштери кандай болот?
- Арыздардын белгилүү бир датага чейин жазылышы (М: 2003. ноябрь) жана Европанын 11 расмий тилинин биринде формалар толтурулушу керек.
- Программанын колдоо көрсөтүүсүн талап кылган проект жана иш чаралар алар үчүн белгиленген шарттарга ылайык болуш керек.
- Программага катышуу үчүн Европа Биримдиги же Европа Экономикалык Зонасы өлкөлөрүндөн болушу зарыл. Эгер ЕБ мүчөсү болбосо, ошол мүчө өлкөлөрдүн бирөө менен кызматташтык түзүү шарт.
- Программага катышуу үчүн арыз берген кишилер ошол өлкөлөрдүн атуулу болушу же ошол өлкөдө убактылуу жашоого укугу бар болгондор, качкындар же мекенсиздер болушу керек.
Программанын колдоого алынуусу үчүн, проектердин белгиленген максаттарга ылайыктуу болушу жана улуттук агенттиктердин белгилей турган кошумча критерийлери бар, алар программаларга жараша көбөйөт. Ерасмус 1. Ерасмус 3. – ЕБ комиссиясы аркылуу башкарылат. Ерасмус 2. Университеттердин өзара студентерди жана мугалимдерди алмаштыруусу, ошол өлкөлөрдүн инсан ресурстарына байланыштуу жүргүзүлөт.
-	Бирдиктүү окуу программасын даярдоо жана практикалануусуна багытталган программалар;
-	Орто жана жогорку деңгээлде окуу программаларынын даярдалуусу үчүн бирдиктүү проектерди жазуу;
- Европа модулдарынын өнүгүүсү үчүн бирдиктүү проектер;
-	Окуу программасын даярдоо проектердин практикалануусу жана жайылтуулусуна ылайыкталган проекттер;
- Европа Кредит Ташуу Системасына өтүү сыяктуу иш чаралар аткарылат.
Студенттерди жана университеттердеги окутуучу персоналдарды алмаштыруу ишин уюштурууда ыңгайлуу шарттарды түзүү үчүн жазылган проектерге колдоо көрсөтүлөт.
Интенсивдуу программалар
- Чектүү санда университеттерде окутулган, үйрөтүлгөн же эч үйрөтүлбөгөн бир теманын таасирдүү жана көп тилдүү түрдө үйрөтүлүшү;
- Студенттердин жана мугалимдердин көп улуттуу группаларда чогуу иштешип, ар бир окуу жайында мүмкүн болбогон, бирок мындай көп маданияттуу бир жерде окуп, иштеп алардын өздөрүндө окутуу үйрөтүү шарттарынан улам алган тажрыйбаларынан пайдалануу;
- Жаңы перспективалардын кабыл алынышы;
-Окутуучу кадрлардын тажрыйбаларын жана окутуу методдорун (эл аралык) көп улуттуу аудиторияларда көрсөтүү максаты коюлган. Түрдүү катышуучу өлкөлөрдүн университеттеринин студенттерин жана мугалимдерин бириктирген интенсивдүү программалар 10 күндөн 3 айга чейин узартылган мөөнөттө ишке ашырылат. Белгилүү бир темада перспективанын өнүктүрүлүүсү жана окутуу техникаларынын салыштырылуусуна мүмкүнчүлүк берген интенсивдүү программалар эч болбосо 3 катышуучу өлкөнүн университеттеринин өкүлдөрүн бир жерге чогулган болот. Изилдөө иштери жана конференциялар мындан тышкары калат.
ЕВРОПА БИРИМДИГИНИН ЖОГОРКУ БИЛИМ БЕРҮҮ ТАРМАГЫ
Европа жогорку билим берүү тармагында структурасын өзгөртүү Европа Биримдиги үчүн өзгөчө маанилүү. «Европа Биримдиги» деген ойдун турмушка ашуусу үчүн ага мүчө өлкөлөрдүн Жогорку билим берүү системалары арасында өзгөчөлүктөрдөн улам, келип чыга турган кыйынчылыктарды жеңүү үчүн алдын алуу жана анын аркасынан жогорку окуу жайлары арасында окшоштуктар менен кызматташтыктын көбөйтүлүүсү керек. Ушундан улам, Европа Биримдигинде эң биринчи Жогорку Билим Берүү системасында турмушка ашыра турган 4 маанилүү тема белгиленген. Булар:
- Жалпылаштырылган бирдиктүү Европа кредит системасы;
- Дипломдор үчүн бирдиктүү бир структура белгилениши;
- Студенттерге жаңы билимди үйрөнүү мүмкүнчүлүктөрүнүн берилүүсү;
Ерасмус Европа Жогорку билим берүү тармагында окуу программасын практикалоо чечимин кабыл алганга чейин көптөгөн маанилүү баскычты басып өткөн. Эми ошол тарыхына кайрылалы.
«Магна Чарта». 1988- жылы 18- Сентябрде Италиянын Болонья шаарында Болонья Университетинин 900 жылдыгына Европанын түрдүү университеттеринен 430 ректор «Магна Чарта» келишимине кол коюшкан. Ал аркылуу,
-	2000 жылга чейин, адам баласынын келечегинин эң көп маданий, илимий жана технологиялык өнүгүүгө тыгыз байланыштуу болгону;
-	Мунун болсо, чыныгы Университеттерде болгону; маданият, билим жана илим изилдөө борбору аркылуу турмушка аша турганы;
-	Университеттердин негизги милдеттеринен бири, болгон жаш муундарга билим берүүнүн, жалпы коомго кызмат кылуу дегенди билдиргендигин жана
Сорбонн Декларациясы
Жогорку билим берүү системасында структуралык жактан керектүү өзгөртүү киргизилүүсү үчүн 1998- жылы 25- майда Сорбонн Университетинин 800 жылдык юбилейинде Франция, Германия, Италия жана Англия билим берүү министрлери Европа Биримдиги жактан, өткөн 40 жылдык мезгил ичинде калыптанган экономикалык, соода жана финансы жактан бирдикке барышат же бири-бирине жакындашат. Бул структураны колдой турган бир ЖОЖ моделин түзүү максаты менен Сорбонн Декларациясына кол коюлган. Сорбон Декларациясы аркылуу университеттердин, Европаны маданият жагынан өнүктүрүүдөгү маанилүү ролу баса белгиленген. Декларацияда белгиленген башка маанилүү нерсе – Европалык атуулдардын бүт аймакта эч тоскоолсуз эркинче кыдырып, иштей алуусу жана Европанын өнүгүүсүнүн бирден бир жолу катары, бир бүтүн Европа Жогорку билим берүү тармагын түзүү деп белгиленген.
Болонья Декларациясы
1999-жылы-19-Июнда Европадагы 29 өлкөнүн Билим берүү министрлери Болонья Декларациясына кол коюшкан. Тартиптүү, чечкиндүү, адилет жана демократ коомдун структурасын кубаттандыруу, бекемдөө үчүн билим берүүдө кызматташтыктын мааниси сыяктуу ойдо баардыгы бирдей макул болуп, кол коюлган Болонья Декларациясында төмөндөгү темаларга көңүл бурулган:
-	Дипломдун кошумча барагынын (титульный лист) кошо берилип башталышы менен бирге, университеттер арасында бирдиктүү бир структура түзүү.
-	3 жылдан аз эмес мөөнөттүк бакалавр жана магистр даражаларынын бүт Европа өлкөлөрүндө кабыл алынуусу.
-	Европа Кредит Ташуу Системасынын (ECTS) бүт Европа аймагында жайылтуу менен бирге бүт аймакта өмүр бою үйрөнүү маселесине көңүл бурууну жакшыртуу.
-	Жогорку Билим берүү тармагында сапаттуу өзгөчөлүктө бирдиктүү Европа стандартын түзүү, калыптандыруу.
-	Бардык бул иш аракеттердин башталышы үчүн тоскоолдорду жок кылуу.
Прага чогулушу Болон чолугушунан кийин 2001-жылы Европанын 32 өлкөсүнүн Билим Берүү Министрлеринин катышуусу менен Жогорку Окуу Жайлары боюнча Прагада чогулуш болгон жана анда:
-	Бүт дүйнөдөгү студенттердин билим алуу үчүн Европага тартылуусу жана Европанын өзүнүн ичинде кыймылдуулуктун артышы, көбөйүшү,
-	Европа Университеттеринин сапаттык стандарттарынын көтөрүлүүсү чечимин кабыл алышкан.
Берлиндеги жолугушу Болон процессинин уландысы катары 2003-жылы 18-19-Сентябрда Берлинде Европадагы Билим Берүү Министрликлеринен Жогорку билим берүү боюнча жооптуулары чогулушка катышкан. Мында Европа Жогорку Билим Берүү тармагынын Болон процессинин кийинки багытттары, биринчи этапта аткарыла турган иштер талкууга алынган.
Академиялык кыймылдуулук Түрдүү иш аракеттер менен бирдикте Жогорку Окуу Жайлардын жетекчилеринин, ЖОЖнын окутуучу кадрлардын (проф.окутуучу курамы) жана студентерди алмашууну колдогон Ерасмус программасы бүт ЖОЖ жана анын баскычтары, түрдүү сабактар үчүн ачык программа болуп саналат.
Академиялык кыймылдуулук жана анын натыйжасында диплом даражаларынын кабыл алынуусуна тиешелүү иштер да көп убактан бери практикаланып келген.
ЮНЕСКО 1969-1981 жылдарда 2 айда бир жолу басылган «Чет өлкөдө билим» журналында бүт дүйнөдөгү улуттук Жогорку Окуу Жайларынын системасын тааныткан статьялар даярдап, бул да бара бара актуалдашкан «Дүйнөдөгү Жогорку Окуу Жайлары Тууралуу Маалымат» китебин даярдоого негиз түзгөн. 1964-жылы ЮНЕСКО орто мектепти бүтүргөндүгү тууралуу аттестат (сертификат менен университеттердин дипломдорунун тең укуктуулугу жана кабыл алынуусу тууралуу иштешип, «Эл аралык Бир стандарттын болушу» деген максат коюлган.
Европа Биримдигине мүчө өлкөлөр бул темага байланыштуу, көптөгөн маселелердин бар экенин белгилеп, маселени ар бир аймак боюнча карап көрүү, дагы ийгиликтүү натыйжа берээрин билдиришкен. Мунун натыйжасында эң биринчи 1974-жылы «Латин Америкадагы жана Караиблердеги Жогорку окуу жайлардын иш аракеттеринин, Дипломдорунун жана Даражаларынын кабыл алынуусу келишимине» кол коюлуп, мунун артынан 1980-жылдардын баштарына чейин 5 аймакта келишим түзүлгөн. Булар:
- Жер Ортолук Деңизи менен чектешкен Араб жана Европа өлкөлөрүндөгү ЖОЖ иш аракеттеринин, Дипломдордун жана даражаларынын кабыл алынуусу келишими (1976)
Илимий наам
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Болонья процесси
Болонья Декларациясы
- Араб өлкөлөрүндөгү ЖОЖ иш аракеттеринин Дипломдорунун жана даражаларынын таанылуусу (1978) келишими.
- Европа аймагындагы ЖОЖ иш аракеттеринен, Дипломдорду жана даражалардын кабыл алынуусу келишими (1979.
- Африка өлкөлөрүндөгү ЖОЖ иш аракеттеринин, дипломдордун жана даражалардын кабыл алынуусу келишими (1981.
- Азия жана Тынч океан жээгиндеги өлкөлөрдүн ЖОЖдордо иш арекеттеринин, дипломдордун жана даражалардын кабыл алынуусу келишими (1983.
Европа Биримдиги менен ЮНЕСКО, Европа аймагындагы ЖОЖдорго тиешелүү диплом жана даражалардын кабыл алынуусу боюнча 1997-жылында-11-апрелде Лизабон келишимине кол коюлган. Мындан сырткары, Европадагы түрдүү мекемелер дипломдор жана даражалардын кабыл алынуусу тууралуу кызматташууда. Булар:
-	Европа биримдиги
-	Европа кеңеши /консейи
-	ЮНЕСКОнун Европа аймагы (CEPES- Европа ЖОЖ борбору)
-	Скандинавия Министрлер кенеши болуп саналат.
Карадеңиз Экономикалык кызматташтык келишимине мүчө болгон өлкөлөрдө да, диплом жана даражаларынын өз ара кабыл алынуусу тууралуу иштерге киришилип башталды.
Европа аймагында диплом жана даражалардын кабыл алынуусу тууралуу дайыма маалымат топтоп жана жайылтып турган эки группа иштейт.
Булар- Европа кеңеши менен ЮНЕСКО колдогон, жардам берген ENIC (Европа Улуттук Маалымат борбору жана Академиялык кыймылдуулукту башкаруу борбору) Network жана Европа Биримдиги тарабынан колдоого алынган NAPUC (Улуттук Акедемиялык Маалымат кабыл алуу борбору) бар.
Улуттук Агенттиктер (борборлор)
Европа Бирдиги Комиссиясынын токтомдоруна ылайык, Европа Биримдигинин мүчөсү же мүчөлүккө талапкер бир өлкөдө ЕБ Билим берүү программаларынын башталышы үчүн Улуттук Агенттик деп аталган бир уюм курулушу керек. Улуттук агенттиктер, катышуучу өлкөлөрдүн ЕБ билим берүү жана Жаштык программаларын пайдаланган өз иштерин уюштуруу жана жүргүзүүчү борборлор болуп эсептелет.
Булардан башка Европа Комиссиясы академиялык кыймылдуулукта жеңилдик жасоо үчүн Европа Кредит Ташуу Системасы (EСTS) даярдаган. Бул структуралардан улам студенттер чет өлкөдө билим алып келгенден кийин, ал билимдин өз өлкөсүндө Жогорку Окуу жайлары тарабынан кабыл алынуусуна байланыштуу кыйынчылыктарды жеңүү үчүн Европа Кредит Ташуу Системасын (ECTS) иштеп чыгышкан.
ЕВРОПА КРЕДИТ ТАШУУ СИСТЕМАСЫ
ЕКТС деген эмне? ЕКТС - студенттердин чет өлкөдө алган жана сынагынан өткөн сабактын кредиттеринин бир окуу жайынан башкасына өтүүсүнө мүмкүнчүлүк берген система болуп саналат. Бул системада академиялык календарлар (жарым жылдыктар) кредиттер менен өлчөнөт. Муну практикалоодо бир академиялык (окуу) жылда (эки жарым жыл) билим алууга 60 кредит, бир жарым жылда 30 кредит берилүүдө. Бир жылда үч жарым жылдык окууну практикалаган Жогорку окуу жайларында ар бир семестрде 20 кредиттик сабактар берилет. ЕКТС кредиттери бүтүн сандар болуп берилүүдө европалыктар 1.83 сыяктуу бөлчөктүү сандардан качып жатышат. Бирок өтө зарыл убакта жарым сандар (1.5) колдонууда.
Ерасмус боюнча жаңыдан келишим түзгөндөн кийин Европа Жогорку билим берүү тармагында студенттердин кыймылдуулугуна өтө чоң маани берүүдө. Бирок Европа өлкөлөрүнүн Жогорку билим берүү системасындагы кээ бир айырмачылыктар бар. Студенттердин чет өлкөдө алган билиминин өз өлкөлөрүндөгү ЖОЖ мекемелеринде кабыл алынуусу үчүн кээ бир түзөлтүү, уюштуруу иштери жүргүзүлүүсү зарыл. ЕКТС эмне үчүн керек?
Университеттеги өзгөчөлүктөр:
- Жогорку билим берүү системалары окуу мөөнөтү, түрү жана камтыган тармагында айырмачылыктар.
- Бакалавр даражасына тиешелүү жогорку окуу жайларынын программалары менен бирге, кесиптик техникумдарга окшош (кесиптик жогорку мектептер) болуп жана алар арасында горизонталдуу (башка бөлүмгө) жана тике (вертикалдуу) түрдө которулуунун ишке ашырылышы; -	Жогорку окуу жайына кирүү системаларында айырмачылыктар болушу;
-	Програмаларда академиялык календардын түрдүүлүгү (сабактардын жылдык, жарым жылдык болушу). Сабактардын өзгөчөлүктөрү (милдеттүү же тандоо боюнча болушу) жана билимди өлчөө, баалоо жолдору (дайыма билимди баалоо же жыл аягында бир гана сынак аркылуу баалоо) арасында айырмалардын болушу.
-Билим берүү программаларынын структурасы, мөөнөтү жана берилген дипломдордун түрлөрү арасында айырмачылыктардын болушу буга мисал боло алат.
- Европа Өлкөлөрүндөгү Жогорку Билим Берүү системаларынын структурасында айырмачылыктардын болуусу.
- Кээ бир өлкөлөрдө Жогорку окуу жайлары бир гана башкармалыкка баш ийип жатса, башка өлкөлөрдө университеттер жана университетке тиешелүү болбогон окуу жайлары (техникум, училище) башка башкармалыкка баш ийгени же бириккени байкалган.
-Колдонулган терминологияда айырмачылыктардын болушу; (даражадагы айырмачылыктар сыяктуу.
- Кээ бир жогорку билим берүү системаларында бир тармакта жалпы билим берүүгө багытталса, башкаларында 1- курстан баштап эле тереңдетилип билим берилүүсү.
- Улуттук Жогорку билим берүү системаларында түрдүүлүктөр буларга мисал боло алат.
ЕКТС кредиттери боюнча бир сабактын ийгилүктүү тапшырылышы үчүн студенттердин жасай турган иштеринин баарын (теория, практика, семинар, жекече иш, сынак, тапшырма ж.б.) билдирген, ичине алган өзгөчөлүк болуп саналат. Бул өзгөчөлүк, ар бир сабактын бир ЖОЖдо, бир окуу жылында толук түрдө бүтүшү үчүн керектүү болгон жалпы иш жүгүнүн канчалык (лекция, практикалык сабак, лабораториялык, өндүрүштүк практика) болушун ичине алганын көрсөтөт.
ЕКТС эң биринчи эки башка өлкөнүн ЖОЖдор арасында бири бирине өтүү үчүн жазылганына карабастан, бир эле ЖОЖдун ичинде, же бир өлкөдөгү түрдүү ЖОЖдор арасында да практикалана берет.
ЕКТС эң биринчи ЕРАСМУС программасынын (1988-1995) негизинде курулган. Башында Европа Бирлигине мүчө өлкөлөр менен Европа экономикалык Аймагы (ЕЭЗ) өлкөлөрүндө негизги аты берилген, 145 ЖОЖду ичине алган жана болгону 5 программада (Менеджмент /башкаруу), Химия, Машина инженердиги, Тарых жана Медицина) практикалоо үчүн 6 жылдык бир мөөнөткө бир пилот проект болуп башталган.
1999 –2000 жылдан баштап ЕБ, ЕЭЗ, Кипр, Борбордук жана Чыгыш Европа Өлкөлөрү Коомдорунда 1200 билим берүү мекемесинде (5000-6000 бөлүм –факультет) студенттерди алмашуу үчүн ЕКТС системасы колдонулууда.
ЕКТС менен келечекте:
-	Кишилердин өмүр бою, түрдүү жерлерде, түрдүү убактарда алган билимдерин кредиттештирүүсү.
-	Бул кредиттердин бириккени, кишилердин түрдүү тармактарда иштей алуусунда, кийинчерээк билимин улантууда бир критерий катары колдонулушу аркылуу жайылтуу пландаштырылган.
ЕКТСнын өзгөчөлүктөрү ЕКТСнын башка студенттердин кыймылдуулугунан айырган эң маанилүү өзгөчөлүгү, чет өлкөдө билим ала турган студенттердин, чет өлкөдөгү университеттин өз студенттери менен бирге сабакка кирүүсүнө уруксат берүүсү. Ушул жол менен студенттер башка университеттин академиялык билим алуу турмушуна активдуу аралашып кетүүсүнө мүмкүнчүлүк берүүсү анын өзгөчөлүгү болуп саналат.
ЕКТС боюнча чет өлкөдө билим алган студенттер, бир гана кыска мөөнөт үчүн эле эмес, ошол барган университеттеринде эгер кааласа ошол программаны бүтүргөнгө чейин калса болот, кааласа үчүнчү ЖОЖго да өтүп кетүүгө укугу бар. Ушул сыяктуу талаптардын кабыл алынып-алынбашы, диплом алуу же башка университеттерге которулуу шарттарынын белгилөө, ошол келишимге кол койгон университеттердин чече турган маселеси. Жогорку окуу жайлары, конок студентердин окуудагы ийгилигине тиешелүү бүт темаларда чечим чыгара алат. Баардык маселе боюнча мекемелер, бар болгон сабактардын структураларында жана баалоо методдорунда ар кандай өзгөрүү жасалбайт, өз студенттери сыяктуу эле сабактардын жана сынактардын баары конок студенттерге да өткөрүлөт.
ЕКТСке кирүү - Маалымат китепчелеринин даярдалуусу; -	ЕКТС ке арыз берүү; -	Мастерлердин ошол жерде анализ жүргүзүүсү; -	Стуктуралардын бекитилиши жана системага кирүү; деген баскычтардан турат.
Бирдиктүү окуу программасын даярдоо жана практикалоого ыңгайлашкан программалар кайсылар? Бул программада орто жана жогорку деңгээлде билим алуу программаларынын даярдалуусуна арналган бирдиктүү проектер, Европа модулдарынын өнүктүрүлүүсүнө арналган бирдиктүү проекттер жана окуу программасынын даярдоо проекттеринин практикалануусу жана жайылтылуусуна ылайыкталган проектер ишке ашырылат. Орто денгээлде окуу программаларынын даярдалуусуна арналган бирдиктүү проектерде, бакалавр (университетте 4 жыл) даражасындагы билим эске алынган. Орток, бирдиктүү болгон университеттердин окуу программаларынын даярдалуусуна арналган жана жаңы окуу программаларынын түзүлүүсү үчүн университеттердин өкүлдөрү чогулушат. Студенттин билим берүүнүн сапатын жогорулатууну көздөгөн бул программада эч болбосо үч катышуучу өлкөнүн университети бир жерге чогулушат. Жогорку деңгээлде окуу программаларынын даярдалуусуна арналган бирдиктүү проектерде болсо, магистр жана докторлук билимдин өркүндөтүлүүсү максаты менен эч болбосо 2-3 жылдык программалар даярдалат. Европа Модулдарынын максаты түрдүү университеттердин окуу программасынын Европа стандартарына ылайык модулдарды кошуу. Жаңыдан даярдалган бул модулдар, Европа маданияты жана тилдеги айырмачылыкка байланыштуу студенттердин (аң сезимдерин) кругозорун өстүрүүнү жана Европа окуу жайлары тууралуу билимин өркүндөтүүнү көздөйт. Европа Модулдары- Европадагы өлкөлөрдүн тарыхы, эли, коому маданияты, саясаты жана экономикасына; - Европа укугу, Европа экономикасы жана Европа интеграциясынын түрдүү жактарына же болбосо Европа Биримдигинин уюшулушу менен тарыхына; - Түрдүү өлкөлөрдө практикаланган билим берүү программаларынын салыштырылуусуна; - Белгилүү бир предмет (дисциплина) тармагында арналган тил модулдарынын даярдалуусуна (Европанын расмий тилдеринен бири болушу керек. Бирок бул Биримдик ичинде эң аз сүйлөнгөн тилдер биринчи планда турат) көңүл бурулушу зарыл. Европа Модулдары эч болбосо үч өлкө арасында түзүлгөн келишим менен иштейт. Ошону менен бирге программанын алмашуу процессине катыша албай калган студенттерди да тартып, алардын кругозорун өстүрүүнү да көздөйт. Окуу программасын даярдоо проектеринин практикалануусу жана жайылтылуусуна арналган проектер менен бирдиктүү проектердин ичинде түзүлгөн окуу программалары университеттерде практикалана баштайт.
Адабияттар
Kısakürek, M. Ali., “AB Eğitim Progamları ve ECTS Uygulamaları”: http://www.ankara.edu.tr/ son Ects/ abegitimects.html. 07.07.2003. www.yok.gov.tr/kdp/fransa-kdp.doc http://www.meb.gov.tr. Avrupa Konseyi Eğitim Bakanları konferansı. 5/21/2004
2014
2014 (эки миң он төртүнчү) жыл — толук эмес жыл, Григорий календары боюнча шаршемби күнү башталат. Бул биздин замандын 2014, 3-миңжылдыктын 14, XXI кылымдын 14-жылы.
Ирандын ЮНЕСКОдо катталган маданий жана руханий мурастары
=Ирандын ЮНЕСКОдо катталган маданий жана руханий мурастары=
Ирандын ЮНЕСКОдо катталган материалдык эмес же маданий жана руханий мурасы деп кол өнөрчүлүк, маданий жана тарыхый эстеликтер айтылат. Ирандын тарыхый жана маданий мурастары 2006-жылдан бери ЮНЕСКОго катталып келет жана 2013-жылдын 15-июлуна чейин Ирандын маданий мурастар уюму аркылуу аталган тематикадагы 10 эстелик ЮНЕСКОго катталган. =Механизм= ЮНЕСКОнун баш мыйзамынын 7-беренесине ылайык ЮНЕСКО менен кызматташ институттардын ортосунда макулдашуу түзүү үчүн, ага мүчө болгон өлкөлөр улуттук коммиссия түзүүнү максат кылышкан. Азыркы учурда ЮНЕСКОнун 190 улуттан турган коммиссиясы бар, ал уюм 2006-жылдан бир бери ага мүчө болгон өлкөлөрдүн маданий жана тарыхый мурастарын, ал менен катар Ирандын да маданий жана руханий мурастары ЮНЕСКОнун  тизмесин толуктады. =Эстеликтер= Төмөнкү эстеликтер Ирандын атынан ЮНЕСКОдо каттоодон өткөн: =Глоссалар= Негизги жазылышы: Иран маданий жана руханий мурастары тууралуу башкалардын дооматтары XX-кылымдын акыркы 10 жылдыгында жана XXI-кылымдын башында, өзгөчө ЮНЕСКО аркылуу адамзаттын маданий жана руханий мурастары катталып баштаган кезде, Ирандын бир катар маданий жана руханий мурастары башка өлкөлөрдүн талашуусуна айлана баштаган, өлкөлөрдүн атынын катталуусу көбөйө баштаган, ал эми кээ бир мурастар биргеликтүү мурас катары каттоодон өткөн, ал эми Иран алардын бир канчасын кайра карап жана изилдеп чыгуусун өтүнгөн. =Ошондой эле= =Булактар= Маданият
Каниметова, Гүлайым
Каниметова, Гүлайым - театр жана кино актрисасы. КМШ мамлекеттеринин театр искусствосунун жарык жылдызы. Кыргыз кино жана театр актрисаларынын башатында турган зор, масштабдуу талант!
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1978). Кыргыз Республикасынын эл артисти (1991). Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыгынын ээси (2002). III даражадагы Манас орденинин ээси (2021).
Өмүр баяны жана чыгармачылыгы
Каниметова, Гүлайым 1972-жылы Москвадагы Л. В. Луначарский атындагы театр өнөрү институтун актёрдук факультетин бүтүргөн. Окуу жайын бүтүрүүчүлөрү менен Ош кыргыз драма театрын ачышкан, ал театрда 1992-жылга чейин эмгектенген. 1992-жылдан Чүй облустук Шаршен атындагы куудулдар театрында иштейт. Анын жараткан образдары өзүнүн эмоциалдуулугу, таасын табылган кайталангыс-мүнөздөрү курч сатиралык багыты менен айырмаланат.
Аткарган негизги ролдору
Электра (Л. Дюрко, «Электра») Каракөз (М. Ауэзов, «Каракөз») Жаңыл мырза (К. Маликов, «Жаңыл мырза») Зейнеп (Б. Жакиев, «Күттүргөн жаз да келээр») Официантка (Б. Жакиев, «Жолугушуу») Тамара (Б. Жакиев, «Эртең жаңы жыл») Мария (И. Друце, «Ыйыктын ыйыгы») Настя (М. Горький, «Түпкүрдө») Гертруда (У. Шекспир, «Гамлет») Замзагүл (М. Карим, «Жөө Махмуд») Дарыйка (Б. Өмүралиев, «Жүз катын ») Нуракова (М. Мамазаирова, «Наристеге арналган гүлдесте») Сейде (Ч. Айтматов, «Бетме-бет») Асель (Ч. Айтматов, «Делбирим») Алмагүл (Ч. Айтматов, «Фудзиямадагы кадыр түн») Толгонай (Ч. Айтматов, "Саманчынын жолу" ("Эсимде" деген ат менен коюлган) Калыйча (Т. Абдумомунов, «Ашырбай») Чүкөдөй (Т. Абдумомунов «Жыгылган оогонго күлөт») Сейдене (Т. Абдумомунов, «Алдар көсө») Катерина Измайлова (Н. Лесков, «Мцен аймагындагы айым Макбет») Курманжан (Т. Касымбеков, К. Сактанов, "Курманжан-датка") Өлөрман эне (Б. Брехт, "Өлөрман эне жана анын балдары") ж. б.
Тарса
Тарса (иранча христиан) — этноним. "Манас" эпосунда мындай айтылат:
Дүнүйө жүзү бузулган, —
Суудай акты кызыл кан.
Кыргыз, тарса кыйла эл
Кызыл кан агып, болду сел (Курама вариант, 1. 157).
Мында Т-лар кыргыздарга максатташ эл катары берилген. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Т-лар Көкөтөйдүн ашына келген жөөт жана башка элдер менен катарлаш айтылып кетет:
Болжогон жерге барганы,
Тарса, жөөт, сакалат,
Аягы барып бул иштин
Ат келишке такалат (Сагымбай Орозбаков, 3. 263).
Т. деп Борбордук Азиядагы түрк-моңгол элдери христиан дининен бөлүнүп кеткен несториан дининдегилер Т. деп аталган. Б. з. 5-кылым христиан дининин мазмунун башкача түшүндүрөм деген Нестоирий аттуу адам жана аны колдогондор христиан дининдеги өлкөлөрдөн куулушкан. Куулгандар көбүнчө Иран, Орто Азия жана Кытайга качып баш калкалашкан. Ошондон кийин христиан мамлекеттеринен куулган несториандыктар өз динин Азия мамлекеттеринде кеңири жайылта башташкан. Алардын көчүп турган кези Моңгол империясы алдуу-күчтүү болуп турган мезгилдерге туура келет. Мисалы, Батый кан несториан динин колдоп алардын өкүлдөрүн жанынан чыгарбай алып жүргөн. Т-лардын археологиялык эстеликтери Кыргызстандын түндүгүндө да, түштүгүндө да кездешет. Ошондой эстеликтердин бири 12 — 14-кылымдарга таандык болгон турак жайлардын же шаарчанын урандылары Чүй өрөөнүндөгү Кара-Жыгач айлына жакын жерде Тарсакент деген ат менен белгилүү. Т. термини эне-сайлык байыркы кыргыздар турушкан азыркы Хакасиянын топонимиясында чагылдырылган. Бул жерлерде Тарс же Тарсон аттуу суунун жана айылдын аты калган. Демек, Т. несториан динин кабыл алган же колдогон түрк-моңгол урууларынан турган элдердин бирикмесинин орто кылымдардагы аты болгон.
Т-ларга кыргыздардын бир бөлүгү да (орто кылымдарда) кириши мүмкүн. Эпостун төмөндөгү саптары Т. деген сөздүн динге байланыштуу келип чыкканын айгинелейт:
Калмак, кытай, тарса, жөөт,
Карап турган канча көп.
Өз дининче окунуп
Көкө-теңир колдо деп
Баланы алмаштыруу
Баланы алмаштыруу – үй-бүлөгө жана жашы жете электерге каршы жасалган кылмыш. Пайда көрүү же бөлөк жаман ой-максаттар менен жасалган алмаштыруу гана кылмыш-жаза жоопкерчилигине жатат. Кылмыш-жаза мыйзамы боюнча баланы алмаштыруу – бул, жаңы төрөлгөн наристени төрөт үйүндө же балдар үйүндө башкасы менен алмаштыруу, ошондой эле баланы энеси, башка туугандары же мыйзамдуу өкүлдөрү өз баласын таанууга жана алмаштырууну билүүгө мүмкүн болбогон жагдай. Бул баланы энеси биринчи жолу эмизгенге чейин, энеси каза болуп калган учурларда баланы атасына же башка мыйзамдуу өкүлүнө берген учурда ж. б. алмаштыруу болушу мүмкүн.
Тарса
Батасын кылды чокунуп (Сагымбай Орозбаков, 3. 186).
Мында Көкө-теңир деп түрк-моңгол элдеринин кудайы айтылганы менен, "Батасын кылды чокунуп" деп христиандардын чокунган расмисин айтып жатат.
Аэрация
Аэрация (грекче aer - аба) - 1) атмосфералык абанын табигый же жасалма жол менен кандайдыр бир чөйрөгө (мисалы, топуракка, сууга жана башкага) өтүшү; 2) ар кандай чөйрөдөгү органикалык заттарды тез кычкылдандыруу үчүн жасалма жол аркылуу алынган аба менен каныктыруу. Аэрация техникалык каражаттардын жардамы менен же болбосо абанын өтүшүнө тоскоол болгон заттарды (муз, май пленкалар жана башка) жок кылуу менен жүргүзүлөт. Аэрация суулардын, көлмөлөрдүн интоксикациясын жок кылуу жана булганыч сууларды тазалоо үчүн колдонулат. Кээде биофильтрлерди аэрациялайт. Биофильтрге абаны киргизүү аэробдук микроорганизмдерди активдештирип, агын сууларды тазалоону тездетет.