Малайзия
Табияты
Малайзиянын табиятынын жана рельефинин өзгөчөлүгү көп учурда анын обочолонгон эки аймакта жайгашкандыгы менен түшүндүрүлөт. Ал экватордук алкакта жатат. Малакка жарым аралынын көбүн дөңсөөлөр, жапыз жана бөксө тоолор (бийиктиги 1000–2000 м; эң бийик жери Тахан тоосунда, 2190 м). Көпчүлүк бөлүгү саздак келип, мангр өсүмдүктөрү өсөт. Калимантан аралынын жээги булуң-буйткалуу, ички бөлүктөрү тоолуу (эң бийик жери 4101 м). Айрыкча түндүк-чыгышы (түштүктөн түндүктү көздөй жайгашкан булуңдарда: Дату, Бруней, Маруду, Лабук, Дарвел, Тавау ж. б.) шуру (коралл) рифтери менен курчалган. Малакка жарым аралынын жээги туурасы 15–80 кмге жеткен жана көпчүлүк бөлүгү саздуу аллювий-деңиздик жана дельта түздүктөрү орун алган. Калимантан аралынын жээк тилкесинин туурасы 60 кмге жеткен аллювий-деңиздик түздүктөр менен курчалган. Аралдын борбордук бөлүгүндөгү түздүктөр дарыя өрөөндөрү менен тилмеленип, дөңсөөлөр (орточо бийиктиги 300 м) менен алмашат. Индонезия менен болгон чек арасында субкеңдик (Капуас-Хулу тоо кыркасы) жана субмеридиан багытында жаткан бийиктиги 2000–2400 мге жеткен тоо кыркалары орун алган. Эң бийик жери – Кинабалу чокусу (бийиктиги 4101 м). Жарым аралдын тоолуу борбордук жана түндүк бөлүктөрүндө жана Калимантан аралындагы тоолордо (Саравак штаты) дүйнөдөгү эң чоң (Саравак) карст үңкүрлөрү орун алган. Малайзияда калай (дүйнөдө 3-орун), жез, темир, боксит, нефть жана табигый газ (Түштүк Кытай деңизинин шельфинде), таш көмүр, алтын, марганец, вольфрам, сейрек кездешүүчү элементтер ж. б. кендер бар. Климаты түндүгүндө субэкватордук муссондук, көпчүлүк бөлүгүндө экватордук нымдуу. Абанын орточо айлык температурасы жыл бою аз гана өлчөмдө өзгөрөт. Түздүктөрдө 25–27°С. Температуранын суткалык өзгөрүүсү бир кыйла жогору: жээк тилкеде 5–10°С, түздүктөрдө 8–12°С. Жылдык жаан-чачыны жээк тилкесинде 2000–3000 мм, тоолордо 5000 ммден жогору. Жаан-чачын нөшөрлөп жаайт. Малайзияда кыска, бирок суусу мол дарыялар көп. Нөшөр­лөгөн жаан-чачын учурунда дарыя сууларынын көлөмү кескин көбөйөт. Ири дарыялары Ражанг (563 км), Барам (402 км), Кинабатанган (560 км) ж. б. Айрым дарыяларында кеме жүрөт, бирок алардын дельталары саздак. Эң чоң көлү – Алаотра. Тоолорунда кооз шаркыратмалар кездешет. Малайзияда 60тан ашуун суу сактагыч курулган. Күрсүз кызыл ферралиттүү тоо топурагы (бийик платодо) жана күрдүү кара топурак мүнөздүү. Ошондой эле мангр шортоң топурагы да кездешет. Токойлор өлкөнүн аянтынын 63,6%ин ээлейт. Нымдуу экватордук, субтропиктик токойлор ж. б. өсөт. Өсүмдүктөрү – дээрлик эндемиктер. Эң башкы экол. көйгөйлөрүнүн бири токой аянттарынын кескин кыскарып жатканы. Биологиялык ар түрдүүлүгү боюнча дүйнөдө алдынкы орунда. Флорасынын курамында өсүмдүктөрдүн 15,5 миң тонна жогорку (анын ичинде бак-дарактын 2650, орхидеянын 800 түрү; жоголуп кетүү алдында өсүмдүктүн 680 түрү) белгилүү. Сүт эмүүчүлөрдүн 330 (анын 50сү жоголуп кетүү алдында), канаттуулардын 750 (40), сойлоочулардын 388 (21), жерде-сууда жашоочулардын 200 (45) түрү кездешет. Балыктар (1500дөн ашык түр) сууда быкылдайт. Коргоого алынган деңиз акваториясынын аянты 499,6 миң га (2007), кургактыкта өлкөнүн аянтынын 5,9%тин түзөт. Малакка жарым аралында Таман-Негара (өлкөдөгү эң мурда уюшулган), Танжунг-Пиай, Тасек-Бера, Калимантан аралында Бако, Кинабалу (Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген) жана Гунунг-Мулу улуттук парктары уюшулган. Суу-саздуу 126,8 миң га жери эл аралык мааниге ээ, коргоого алынган 6 аймак [ал жерде жаныбарлардын сейрек кездешүүчү жана жоголуп бараткан түрү – орангутан (Саравак штатында), азия пили (Куала-Гандах; Малакка жарым аралында)] түзүлгөн. Кен байлыктары: калай, жез, алтын, темир ж. б.