cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Титан
Титан (titаnium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IVВ группа элементи, к.н. – 22, ат. м. 47,90. Жаратылышта 5 туруктуу изотобу бар: 46Ti, 47Ti, 48Ti, 49Ti жана 50Ti. Жер кыртышында (м. б-ча) 6×10-1 % титан бар. Т. таралышы боюнча Al, Fe, Cu кийинки 4-орунду ээлейт. Т. бар экенин 1795-ж. М.Клапрот айткан, бирок 1925-ж. Ван-Аркель менен де Бур TiI4 ажыратып таза Т. алышкан. Жаратылышта таза түрүндө кездешпейт. Рутил, анатаз, брукит, ильменит, перовскит, лопарит, сфен (титанит) сыяктуу минералдар түрүндө кездешет. Т. - күмүш түстүү, балкып эрүү температурасы 1688oC, кайноо температурасы 3260oC, тыгызд. – 4,5 г/см3, коррозияга өтө туруктуу, абдан бекем, ийилгич металл. Титан II, III, IV валенттүүлүктү көрсөтөт. Т. ысытканда оксидде күйүп TiO2, О2, N2, H2, C, менен катуу эритмелер, суутек менен TiH2 гидрид, азот менен нитрид TiN, көмүртек менен карбид TiC, кремний менен TiSi, TiSi, TiSi2, TiSi3 силициддер, бор менен бориддер - TiB, TiB2,Ti2B5, күкүрт менен сулфиддер пайда кылат. Ti4+ иону [TiO 3]2-, [TiF 6]2- , [TiCe 6]2- , [Ti(SO 4)3]2 жана башка аниондор берет. Т. алуунун ыкмалары көп: натрий, кальций менен калыбына келтирүү ыкмаcы, электролиз жана башка Т. конструкциялык материалдар, куймалар, боек алууда, радиоэлектроника жана башка багытта колдонулат. Т. организмдин жашоо тиричилигинде белгилүү мааниге ээ болуу менен иммунногенез процесстерине үзгүлтүксүз катышат. Кан плазмасында, көк боордо, бөйрөк үстүндөгү жана калкан бездеринде кездешет. Өсүмдүктө кладофора балыры Т. бай (0,03 %).
Кайра түзүү доосу
Кайра түзүү доосу – укук мамилесин өзгөртүүгө (жалпы мүлктөн өз үлүшүн бөлүп алууга) же укук мамилесин токтотууга (жалпы менчикти бөлүүгө) багытталган доо.
Эуклид (Огайо)
Эуклид (Огайо) (Euclid) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 48920 киши. Болжолдуу аянты - 26.7 км². FIPS коду — 39-25704.
Өзбек-Абад, Сузак району
Өзбек-Абад (Узбек-Абад) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Сейпидин-Атабеков айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 485 киши.
Венгриядагы козголоң
Венгриядагы козголоң - 1956-ж. 23-октябрда өлкөдө экономикалык жана саясий реформаларды жүргүзүү талабын койгон массалык демонстрация менен башталган. Демонстрацияга чыккандар Венгрия аймагынан советтик аскерлерди чыгарып кетүүчү жана өкмөт башчылыгына Имре Надды кайра коюуну талап кылышкан. Демонстрациянын жүрүшүндө эл менен аскерлердин ортосунда кагылышуу башталган. Кийинки күнү Надь өкмөт башчысы болуп дайындалган жана ал реформаларды жүргүзүүнү колдоп чыгып, Венгриянын Варшава келишим уюмунан чыккандыгын жарыялаган. Ошол эле учурда Я. Кадар жетектеген компартиянын мүчөлөрүнүн бир бөлүгү советтик жетекчилик менен байланышып, И. Надды бийликтен алуу планын иштеп чыккан. 4-ноябрда Венгриянын аймагына советтик аскерлер киргизилип, Будапешт алынат. Бир нече миңдеген венгрлер курман болгон, 200 миңге жакыны эммиграцияга кеткен. И. Надь жана козголоңдун башка жетекчилери жашыруун түрдө камакка алынып, өлтүрүлгөн.
Эдирне
Эдирне (Edirne; Αδριανοπούλη; Одрин; Adrianopole; Adrianopol, Эдирне) – Түркиянын эӊ чоӊ шаары.
Чаган
Чаган, Чагаан (моңголчо цаган — ак) — калмак, моңголдордун жаңы жылдагы биринчи айы. Ал мал төлдөп, ак көбөйгөн учурга туура келет. Ч. жаңы жыл майрамы:
Чаган аткан күнүндө,
Буурул түндүн түнүндө...
Чаган күнү тууду деп
Чаганбай коюп алыптыр (Сагымбай Орозбаков, 1. 213).
Дорийликтер
Дорийликтер, доряндар – байыркы грек урууларынын негизгилеринин бири. Адегенде Түндүк жана Ортоңку Грекияны мекендешкен. Болжол менен биздин заманга чейин. 12-кылымдын башында Грекиянын Түштүк-батыш райондорун ээлеген. Дорийликтер жашаган аймактарда мамлекеттер эрте (биздин заманга чейин. 8–6-кылым) калыптанып, аларда өндүрүштүн кул ээлөөчүлүк ыгы менен катар уруучулук түзүлүш түн көп калдыктары узак убакытка сакталып турган.
Марзия Давудова
Давудова Марзия Юсуф кызы (25. 11(8. 12). 1901-6. 1. 1962) - азербайжан совет актёру, СССР эл арт. (1949).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кампас
Кампас —топоним. Нескара менен Манастын урушунда кытай балбаны Даң-даң башкарган калаа катарында эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 1. 219).
Камбыл (топоним)
Камбыл (топоним) —топоним."Манас" эпосунда өзүнчө кандыкка ээ шаар, кээде өлкө, жер катары да айтылат. Алтайдагы Жакыптын жылкысына тийген калмактарды Манас К-дан талкалап, башчысы Домабилди өлтүрөт. Согушта тирүү калган калмактар К-га кире качып кутулат (Сагымбай Орозбаков, 1. 148), Манасты байлап алып кетүү үчүн келип ажал тапкан он бир дуу-дуунун бири К-дан болот (Сагымбай Орозбаков, 1. 219). Манас казат жарыялап Чоң казатка аттанар алдында сарамжалдууКаныкей кырк чорого арнап жасап кийгизген чопкуттардын (ок өтпөй турган жоо кийим) "кымбат баа кырмызы" материалы К-дан атайын алынган (Сагымбай Орозбаков, 4.92).
Алмалык (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Алмалык — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Бузовьяз айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 233 киши. Почта индекси — 453003, ОКАТО коду — 80235815004.
Титан карбиди
Титан карбиди - TiC – титан менен көмүртек бирикмеси. Ачык боз металл түрүндөгү күкүм. NaCl тибиндеги кубдук торчолуу кристаллдар пайда кылат: а=4,32Ао, тыгызд. 4,92г/см3, пайда болуу жылуулугу DНо298 = -43,9 ккал/моль, балкып эрүү темп-сы 3140оС. Т.к. абада 800оС чейин туруктуу, 1150оС жогору кычкылтектин таасиринен ажырайт. Туз жана күкүрт кислоталарынын таасирине туруктуу, HNO3 менен HF аралашмасында эрийт. Т.к. бөтөнчө катуу куймаларды, болоттун атайын сортторун, жылмалоочу материалдарды даярдоодо, атайын (дуговой) лампалардын көмүрүн даярдоого колдонулат, аспаптардын иштөө мөөнөтүн узартуу, иштөөдөгү өндүрүмдүүлүгүн көбөйтүүнү камсыз кылат.
ССРС Мамлекеттик сыйлыктары
ССРС Мамлекеттик сыйлыктары - эмгек жана аскердик мыкты кызматы үчүн сыйлоого арналган, ССРС Жогорку Кеңешини ССРС Конституциясына ылайык негиздеген орден, медаль жана ардак наамдар. Совет өкмөтүнүн учурунда:
Кайра чакыртып алуу укугу
Кайра чакыртып алуу укугу – автордун эгер пайдалануучуга ошондон улам тарткан чыгымдары төлөнүп берилген шарттарда өзүнүн чыгармасын жарыялоо жөнүндөгү мурда кабыл алган чечиминен баш тартуу укугу. Эгер чыгарма жарыяланып кеткен болсо, автор аны кайра чакырып алганын жалпыга кабарлоого милдетүү. Мында ал өз эсебинен чыгарманын мурда даярдалган нускаларын алып салууга укуктуу.
Тиштеги таш
Тиштеги таш — тиштин түбүндө, арасында чогулган саргыч же бозомтук катуу заттар.
Себептери
Кээде тиш тамак чайноого катышпаса тишти таш каптайт. Адегенде тишке жумшак көңөр жыйналат. Көңөр тамак-аш калдыктарынан, бактериялардан жана былжырдан турат. Тишти туура тазалоодо, катуу тамакты чайнаганда бул кебер жакшы тазаланат. Тамеки тарткан кишилердин тиш кебери күрөң же кара түстө болот. Андан пайда болгон таш эмалга өтүп, өтө кыйындык менен тазаланат. Тиштеги жумшак кеберди убагында тазалабаса, тиштин акиташ катмарына акырындап сиңип, катуу ташка айланат, ал көбөйөт, айрым учурда таш тиштин бүйлөдө жаткан жээгин, ал тургай тиштин тамырын да каптайт. Мында бүйлө тиштен качып, канайт, сезгенип ([гингивит) ириң, кан чыгат, ооз жаман жыттанат. Тиштеги таш парадонтоздун өөрчүшүнө түрткү берет. Тиштеги ташты атайын аспаптын жардамы менен стоматолог тазалайт.
Алдын алуу
Тишке кебердин жана таштын чогулушун алдын алуу үчүн бардык тиш менен чайноо, тамак-аш рационуна каткан нан, сухарь, сабиз, алма жана башкалар киргизүү зарыл. Ошондой эле тишти убагында дарылоо, эгер тиш жок болсо жасалма тиш салдыруу, бүйлөнүн сезгенүүсүн дарылоо чоң мааниге ээ. Тамак жегенден кийин оозду чайкоо, жылына эки жолу тиштеги ташты тазалатуу сунуш кылынат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Хакас тили
Хакас тили — хакас элинин тили.
Метод
Метод (гр.— текшериш) — бул же тигил тарыхый доорлордогу адабий жана искусство чыгармаларынын чындыкка карата эстетикалык мамилеси, предмет чагылдыруунун өтө кеңири жалпыланган принциби. Ар бир искусство чыгармасы сөзсүз түрдө белгилүү бир методдун принциптерине негизделет. Адабий метод адамзат коомунун тарыхый өсүп-өнүгүшү, жеке автордун дүйнөгө көз карашы менен тыгыз байланыштуу. Ар бир доор, мезгил өзүнө ылайык келген адабий методду тандап алат. Себеби жазуучуну курчап турган идеалдардын тиби алардын өз ара мамилелерин билдирүүчү сүйлөшүү формалары, ар кандай турмуштук конфликттери, алардын этикасындагы нормалардын принциптери жеке жазуучуга гана эмес, жалпы доорго тиешелүү нерсе болуп саналат. Метод деген түшүнүк толуп жаткан стилдеги өз алдынча сүрөткерлердин чыгармачылыгын жалпылап, алардын окшош белгилерин көрсөтүп турат. Дүйнөлүк адабияттын азыркы процессинде кеңири пайдаланып жаткан социалистик реализм методуна чейин эле классицизм, романтизм, реализм, сын реализми методдору жашап келген. Көптөгөн жазуучулар ушул методдордо классикалык баалуу чыгармаларды жазып калтырып кетишкен. Мезгилдин, элдин жашоо турмушунун, аң-сезиминин өзгөрүшү менен бир метод активдүүлүгүн жоготуп, анын ордуна экинчи бир метод келген. Адабий процесстин күчтүү өнүгүшү, жаңыланышы менен жаңы методдор пайда болгон, ар бир метод өзүнүн таланттуу өкүлдөрүн жараткан. Айрым бир жазуучулар адегенде бир методдо чыгармачылыгын баштайт да, кийин башка бир методго өтүп кетет. Адабий методдон башка да адабий агымдар болушу мүмкүн, бирок алар адабий процесстеги убактылуу гана жашоочу жалпыланбаган көрүнүштөр. Мисалы, натурализм, сентиментализм, акмеизм, футуризм жана башка.
Кара-Алма айыл аймагы
Кара-Алма айыл округу — окмоту Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад областынын Сузак районунда жайгашкан.
Казас дарыясы
Казас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери КАР/ОБЬ/2677/635/17 орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Методология
Методология — илимий изилдөө ишинде ошол ишти жазуу үчүн жол көрсөтө турган, таяныч бере алчу мурда түзүлүп калган илимий билимдердин жыйындысы. Азыркы биздеги бардык илимдердин методологиялык негизи болуп маркстык-лениндик философия эсептелет. Ошондой эле окумуштуу изилдөөгө алып жаткан проблема үчүн ал багыттагы мурда изилденген, жалпыланган теориялык эмгектерди окуп-үйрөнүп, алардан жалпы багыт алат. Бул да изилдөөчүгө методологиялык негиз катары кызмат кылат.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Минута-Яха
Минута-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Марре-Яха дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кинофильмди үндөштүрүү
Кинофильмди үндөштүрүү — кинофильмдеги сөз, музыка ж. б. түрдүү үндөрдү жазып алуу процесси. Кинофильмди үндөштүрүүдө үндөр кинофильмдин сүрөтүнө дал келтирилип, фильм тартылгандан кийин жана тартылардан мурда жазылат. Үндү сүрөткө удаалаш дал келтирип жазуу процессинде кино тартуучу жана үн жазуучу аппараттар экөө тең бир электрметр аркылуу кыймылга келтирилет. Үн режимдин командасы аркылуу жазыла баштайт да, тартылуучу дублдин (пландын) баш жагына жана жазылуучу магнит тасмасына бир убакта белги коюлат. Мында жазылган үн актёрдун эрин кыбырашына дал келиши керек. Фильм тартылып бүткөндөн кийин үндөштүрүүдө тартылып бүткөн жана кураштырылган «жумушчу» позитив экранга түшүрүлөт да, аны карап турган актёрлор кыймылга жараша текстти дал келтирип сүйлөйт. Ал сөздөр магнит тасмасына жазылат. Бул метод синхрондоп сүрөткө удаалаш дал келтирип жазууга мүмкүн болбогон жерлерде колдонулат. Ушул ыкма менен кинофильм башка тилге да которулат. Кээде кинофильмдин сөздөрү же үндөрү тартыла электе эле жазылып алынат да, кийин павильондордо ошол чыгарылган үнгө карата актёр өз ролун аткарат. Чыгармачылык жактан жакшы кадрлардан фильмдин «жумушчу» позитиви түзүлөт. Магнит тасмасына жазылган фонограммалар да кураштырылат. «Жумушчу» позитив экранга көрсөтүлүп, ага дал келтирилип фонограммалары угузулат да, бардыгы бир магнит тасмасына түшүрүлөт. Кайталанып жазылгандан кийинки магнит тасмасы (магнит оригиналы) башка фотографиялык тасмага көчүрүлөт. Лабораториялык иштетүүлөрдөн кийин кинофильмдин негизги фотографиялык фонограммасы алынат.
Көк-Таш (Лейлек району)
Көк-Таш — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Сумбула айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 3 187 киши.
Канчайым
Канчайым (канайым, кунчуйум) - каныша. Gunchui - каныша, каныш кыз. Кун-чуйумдар (каныш кыздар, канышалар) кагандар тегинен (кагандар династиясы) чыгышкан.
Gunchui - кытайча Gung-chu - «каныша» маанисин туюнтат. Улуг Кем (Тува, Енисейдин куймасы) суусунун жанынан табылган, кыргыздын Эл Туган Тутук аттуу аймак башчысына, мамлекеттик ишмерине багышталып тургузулган жазуу эстелигинде: «...Элим (өлкөм, мамлекетим), канышам (эстеликте, байыркы кыргыз тилинде - кунчуйум), уулум, журтум сиздерден алтымыш жаш курагымда айрылдым...» - деген маалымат бар.
Жогорудагы маалыматтардан Чур Күч Барс, Ток Бөгү, Эл Туган Тутук, Күлүк Тирик, Жарук Тегин (Ча-Хол, 1-эстелик), АтаУруңу (ЧаХол, 2-эстелик), Чур (Чор) (Ча-Хол, 5-эстелик), Ынаң Уграч (Ча-Хол, 10-эстелик) ж.б. мамлекеттик жогорку чиндеги адамдар (аскердик-административдик) гана эмес, кагандардын жана алардын үй-бүлөлөрүнүн күйөө балдары болгондугун байкоого болот.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Камус Наама
"Камус Наама", "Манас" сөздүгү — X. Карасаевдин "Манас" эпосу боюнча түзгөн сөздүгү (Фр., 1990). Китеп эки бөлүктөн түзүлүп, 1-бөлүгүндө эпоско башка тилдерден кирген сөздөрдүн тизмеси алфавит тартиби боюнча берилген. Анын катарына сыйпырлар (катар номери) коюлган. Ошол сыйпырлар аркылуу окурмандар негизги бөлүктөн кеңири мисалдарды, анын маанилерин табат. "К. н." ичиндеги араб сөздөрүнүн түшүндүрүлүшү "Манаста" колдонулган мааниси боюнча берилген. Кээ бир учурда түпкү мааниси да айтылган. Сөздүктө берилген фарсы сөздөрү да жогорку тартипте берилген. Ал эми араб-иран сөздөрүнүн биригип кеткендери экиге ажыратылып, мааниси түшүндүрүлөт. Кээ бир учурда кыргыз сөзү менен бириккендери да бар. Аларга жогоркудай эле түшүндүрмө берилген.
Жоуль-Томсон эффекти
Жоуль-Томсон эффекти ― майда жылчыктуу тосмо аркылуу чоң басымдан аз басымга карай туруктуу адиабаталык абал менен жай агып өткөндөгү газдын тепмературасынын өзгөрүшү.
Бул кубулушту 1852-62-ж-дары Ж.П.Жоуль менен У.Томсон (Кельвин) байкаган. Газдын басымы p1, көлөмү V1 ден р2 жана V2 ге чейин адиабаталык кеңейүүдө анын энергиясынын Е өзгөрүшү карама-каршы белги менен туюнтулган, газ кеңейгенде аткарылган жумушка барабар, б. а. Е2–Е1=р1V1– –p2V2. Ошондуктан Жоуль-Томсон эффектиси кезинде газдын энтальпиясы H=E+pV туруктуу бойдон калат. Идеалдык газдар үчүн Ж.–Т. э. нөлгө барабар, ал эми реалдык газдар үчүн нөлгө барабар эмес. Жоуль-Томсон эффектиси белгисин өзгөрткөн температура Тi инверсия чекити деп аталат. Жогорку басым кезинде Тi көлөмгө V көзкаранды. Жоуль-Томсон эффектиси техникада төмөнкү температураны алууда колдонулат.
Поганка дарыясы (Тайменка куймасы)
Поганка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тайменка дарыясынын оң жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Кинофестиваль
Кинофестиваль — белгилүү программанын чегинде кино чыгармаларынын кароосу. Кинофестиваль ар кандай формада өтөт. Мелдештин салттуу түрү — Эл аралык кинофестивалдар (ЭКФ). Кинематографиясы өнүккөн өлкөлөр кино жетишкендиктерин көрсөтүү, анын андан аркы өнүгүү багытын аныктоо максатында өз фильмдеринин фестивалдарын уюштурушат. Айрым өлкөлөрдө тигил же бул темага, же белгилүү кино ишмерлерине арналган фильмдерди көрсөтүү да фестиваль деп аталат. Маданий жана эл аралык байланыштардын өсүшү жана кино ишмерлеринин өз ара маалымат алмашууга умтулуусу фестивалдын улуттук фильмди чет өлкөдө көрсөтүү сыяктуу түрүн белгиледи. Мындай кинофестиваль он күндүк, цикл, кароо, айлык, жумалык, күн деген аталышта уюштурулат. Кинофестиваль — жалпы жана атайын (кинематографиянын жанры жана түрлөрү), конкурстук жана конкурстан тышкары, эл аралык, улуттук жана жергиликтүү болуп бөлүнөт. Кинофестивалдын системасына (кинорыноктор, кинодолбоорлор рыногу, сыйлыктарды тапшыруу, фильм тарткандар менен көрүүчүлөрдүн жолугушуусу, салтанаттуу премьералар, илимий жана пресс-конференциялар, кабыл алуулар, чеберчилик класстары, семинарлар, ж. б.) кино искусствосун коомчулукка жеткирүү ишчаралары кирет. Кинофестиваль жылына бир жолу же эки жылда бир уюштурулат.
Биринчи кинофестиваль Венецияда 1932-жылы өткөн. Канны (1946) жана Берлин (1951) фестивалдары таасирдүү деп эсептелип, жалпы профилдеги толук метраждуу фильмдердин ЭКФи тобуна («А» классына) кирет. Ошондой эле кино өндүрүшүнүн ири борборлору — Локарно (1946), Карлови-Вари (1946), Сан-Себастьян (1953), Каир (1976), Токио (1985), Шанхай (1993) ж. б. шаарларда өтүүчү ЭКФ менен бирге кыска метраждуу (Оберхаузен, 1935), анимациялык (Франция, 1960), эксперименттик (Роттердам, 1972) ж. б. фильмдердин ЭКФтери өткөрүлүп турат. СССРде биринчи кинофестиваль 1935-жылы Москвада өтүп, 1959-жылы кайрадан башталган (1972-жылы «А» классына кирген; 1999-жылга чейин эки жылда бир, кийин жыл сайын). Россияда ошондой эле даректүү, кыска метраждуу, ойномо жана анимациялык фильмдердин атайын конкурстук көптөгөн Кинофестивалдары өткөрүлөт. «Россия» улуттар аралык даректүү кинолордун ачык фестивалы [Бүткүл союздук кинофестиваль (БКФ) катары 1988-жылы өткөн], «Кинотавр» (1991, Сочи), «Киношок» (1992, Анапа, биринчи жолу «Авангард кинонун «Киношок» форуму» катары өткөн), Балтика жана КМШ өлкөлөрүнүн ачык фестивалдары (1995) өткөн. СССР мезгилинде кинофестиваль Ташкентте (Азия, Африка жана Латын Америкасы өлкөлөрүнүн, 1968), Киевде («Молодость», 1970), Ригада («Арсенал», 1988), Алма-Атада («Евразия», 1998) ж. б. өтүп турган. Кыргыз кино ишмерлери да мындай фестивалдарга өз фильмдери менен үзбөй катышып турушат жана сыйлык алган фильмдер: «Ак илбирстин тукуму» (режиссёр Т. Океев, «Күмүш аюу», Берлин, 1985), «Ысык-Көлдүн кызгалдактары» (Б. Шамшиев, БКФтин Атайын байгеси, Страсбург, 1973), «Ак кеме» Б. Шамшиев, БКФтин Чоң байгеси, Фрунзе, 1976, БКФтин «Альп алтын рододендрону» Гран-Приси, Тренто, Италия, 1977), «Жалаң эркектер» (А. Видугирис, «Дамасктын күмүш кылычы» Гран-Приси, 2-БКФ, Дамаск, 1981), «Бороондуу бекет» (Б. Карагулов, «Алтын камера» сыйл., Берлин, 1996), «Саманчынын жолу» (Г. Базаров, БКФтин Атайын байгеси, Австрия, 2006), «Беш кемпир» (А. А. Кубат, «Кыргыз-фильм» — «Ное-Продксьон», «Күмүш кабылан», Локарно-Швейцария, 1998; «Кинотасмалардын күмүш кутучасы», Сингапур, 1998), «Айыл өкмөтү» (Э. Абдыжапаров, «Дидор» ЭКФтин Гран-Приси, Дүйшөмбү, 2004; ЭКФтин Мыкты режиссура үчүн байгеси, «Киношок», Анапа) ж. б. 2000-жылы Т. Бирназаров, Т. Ибрагимов, Б. Абдылдаев, М. Сарулу, М. Алыкулов ж. б. кинорежиссёрлордун фильмдери ЭКФтердин байгелерине арзыган. 2007-жылы Кыргызстанда ШКУга кирген өлкөлөрдүн 1-Эл аралык кинофестивалы өткөрүлгөн, 2008-жылы бул кинофестиваль Азия, Европа, Америка континенттеринин 15тен ашуун мамлекеттеринин өкүлдөрүнүн катышуусу менен экинчи ирет уюштурулган.
Дорий ордери
Дорий ордери – грек системасындагы үч негизги архитектуралык ордерлердин бири. Ал бекемдиги боюнча Рим системасындагы ордерлерден тоскана ордеринен кийинки экинчи орунду ээлейт. Грек-дорий жана рим-дорий ордерлеринин жалпы белгилери: 1) карниздеги мутулдар; 2) триглифтик-метопалык фриз; 3) жылма архитрав; 4) түркүгү тоскана ордерине караганда ичке, ал эми ионик ордерине караганда жоон; 5) моюнча (римдик вариантында астрагал менен баса көрсөтүлгөн) эхин жана салыштырмалуу жоон, чарчы абак; 6) тыгыз жайланышкан жана бири-биринен миздүү кырлары аркылуу бөлүнүп турган каннелюрлар менен фуст. Грек-дорийлик түркүктө базанын жоктугу, ал эми рим-дорийлик (Ж. Виньола иштеп чыккан дорийлик база салыштырмалуу түрдө аз, көп учурда аттикалык база колдонулат) түркүктө базанын сөзсүз болушу бул эки варианттын айырмачылыгын түзөт. Архитектуралык-теориялык эмгектерде Витрувийдин (биздин заманга чейин. 1-кылым) мезгилинен баштап эле дорийлик түркүктү жылаңач эркек-алптын, ал эми ордердин өзүн анын рухий жана кара күчүнүн чагылдырылышы катары кабыл алып келишкен. Адатта мындай символика аны менен милдети боюнча туура келген курулуштарда Дорий ордерин колдонууга чек койгон. Бир фасадда башка ордерлер менен айкалышта Дорий ордери «оор ордер» катары көбүнчө төмөн жакта, бирок тоскана ордеринен жогору жайгашкан.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Николай Римский-Корсаков
Николай Римский-Корсаков - белгилүү орус композитору, дирижер, педагог, коомдук ишмер.
Өмүрү таржымалы
Н. А. Римский-Корсаков 1844-жылы 18-мартта Новгород губерниясындагы Тихван шаарында чиновниктин үй-бүлөсүндө туулган. 1859-1960-жылдары пианист Ф. А.Каниллден билим алат да 1861-жылы «Кубаттуу топко» мүчө болуп кирип, М. А. Балакиревдин жетекчилиги менен 1-симфониясын жазган.
Кызматы
1871-жылы Петербург консерваториясынын профессору, 1874-81-жылдары акысыз музыкалык мектептин директору болуп иштеген.
Чыгармалары
Өзүнүн чыгармаларында улуттук мүнөздөрдүн галереясын түзүп, орус элинин сулуулугун, чыгармачылык кубатын, элдик поэзиянын табиятын даңазалаган. Ал «Псков кызы» (1960), «Падыша колуктусу» (1896) жана «Өлбөс Кащей» деген чыгармаларында деспоттук бийликтин бетин ачса, «Май түнү»,«Рождестводон мурдагы түнүндө» жакшылык менен жамандыктын ортосундагы күрөш чагылдырылган.
Наамдары
1944-жылы Римский-Корсаковдун 100 жыл толгонуна байланыштуу Ленинграддагы Мамлекеттик консерваторияга анын ысмы коюлуп, эстелик тургузулган. Тихван шаарында үй-музейин ачуу жөнүндө, ошондой эле Римсий-Корсаков атындагы стипендия уюштуруу тууралуу токтом кабыл алынган. Азыркы учурда композитордун опералары мамлекеттик жана элдик театрлардын сахналарында коюлуп, симфониялык чыгармаларын, романстарын эң мыкты музыканттар жана ырчылар аткарууда.
Өмүрүнүн акыры
Н. А. Римский-Корсаков 1908-жылы дүйнөдөн кайткан.
Андалусия
Андалусия - Испаниянын түштүгүндөгү тарыхый облус. Жер Ортолук деңиз менен Атлантика океанынын жээгинде. Аянты 87,3 миң км2. Калкы 7,3 млн (2000). Андалусиянын аймагында Альмерия, Гранада, Кадис, Кордова, Малага, Севплья, Уэльва, Хаэн провинциялары жайгашкан. Башкы шаары - Севилья.
Кайра шайлоо
Кайра шайлоо – мурда болгон шайлоо болбой калып (м.: шайлоочулар аз келгенден улам), же жараксыз деп табылган учурларда өткөрүлүүчү шайлоо (кара:Шайлоо кассациясы). К. ш-ну өткөрүү мөөнөтү шайлоо мыйзамдарында же компетенттүү шайлоо органдары тарабынан белгиленет.
Канар-Тоо
Канар-Тоо —топоним. Манасты чаап алмак болуп көп кол менен аттанган он бир Дуу-ду сары ногойлордун Эштегине К.-Т-до жолугуп токсон төрт күн уруш кылып жеңилет (Сагымбай Орозбаков, 2. 10).
Никола Тесла
XIX аягында жана XX кылым башында элект кубатын жана магнетизм касиеттерин изилдөөдөгү илимий төңкөрүш жасаган эмгеги үчүн коомчулукка кеңири таанымал. Тесланын патенттери жана теоретикалык иштери азыркы заманбап түзмөктөрдүн өнүгүшүнө жана негизделишене башкы негиз болгон. Өзгөрмө ток, көп фазалуу система жана электрокыймылдаткычтар экинчи этаптагы өндүрүштүк төңкөрүш аталган алга жылууну жараткан.
Жана дагы сымдуулук өлчөм бирдиги аталган.
Көп сыйлыктарынны арасынан — Э. Крессон, Дж. Скотт, Т. Эдисон сыйылыктары бар.
Башкы жылдары
Тесланын үй-бүлөө
рку техникалык училищеге (учурда Грацтык техникадык университет) тапшырып, электротехниканы окуй баштады.
Электротехникн тапшырат.
Австрия-Венгрия, Германия жана Францияөтөт:
«Орусияг Тесланын чоң биографы Джон О’Нейл эскерет. Тексттин документалдык тастыктыгы жок. Заманбап автор, философия доктору Марк Сейфер, айтат, мындай каттын өзү болгон да эмес.
Эдисондогу жумуш
1884 жылдын 6 июлунда Тесла Нью-Йоркко келет.
Ал Томас Эдисондун компаниясында (Edison Machine Works) электркыймылдаткыч жана алмашма токтордун генераторун оңдоочу инженер болуп ишке кирет.
Никола, да
Байтук (Суундука куймасы)
Байтук — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Суундук дарыясынын сол жээгинен 121 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чаганбай
Чаганбай — Манастын кырк чоросунун бири, Күлдүрдүн уулу. Чалыбайдын бала кезиндеги ысымы.
Байыркы түрктөрдө, анын ичинде кыргыздарда да эр балага эки ысым берүү салты болгон. Биринчи ысым төрөлгөндө берилген да, ал ысымы менен бала өзү эрезеге жетип биринчи эрдик көрсөткөнгө чейин жашаган. Кийин, бала биринчи эрдик көрсөтүп жоокер болгондон баштап, өзүнүн экинчи чыныгы ысымын алган. Бул салт түрк элдеринин көптөгөн эпосторунда, анын ичинде "Манаста" жана түрк руникалык жазма эстеликтеринде да сакталып калган. Чалыбайдын бала кезде Ч., кийин Чалыбай деп аталышы да ушул салттан болушу мүмкүн. Аталган салттын "Манаста" сакталышынын күбөсү эпосто Чубактын алгач Болот, Сыргактын Бердибек, Ырчыуулдун Каратай деп аталышынан көрүүгө болот.
Эпоним Ч. түрк-моңгол сөздөрү "чаган" моңгол календарынын биринчи айынын аты, моңгол элдеринин жазгы майрамынын аты жана бай деген эки сөздүн айкалышынан түзүлгөн. Эпонимдин мындай чечмелениши эпостогу Ч-дын чаган айында туулганы, ошол себептен Ч. деп аталышы.
Черемушка (Суразовка куймасы)
Черёмушка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 20 дарыясынын сол жээгинен км алыстыкта Суразовка орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Кайраэмдөө
Кайраэмдөө – адамга же айбанатка жоготулган кабылдабоочулукту калыбына келтирүү үчүн, же кандайдыр бир жугуштуу илдетке же алардын тобуна каршы күчтүү деңгээлдеги иммунитетти түзүү үчүн дары-дармекти экинчи ирет кайталап куюу.
Ефремкино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Ефремкино — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Ефремкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 932 киши. Почта индекси — 453023, ОКАТО коду — 80235820001.
Жоор
Жоор - унаанын кыр арка жана ага танапташ эки каптал терисинин сүрүлүп жараланышы, сезгениши.
Ал көбүнчө ээрди калпыс токуудан пайда болот. Тери менен ичмектин ортосуна катуу чөп-чар туруп калышынан, анын тигишинен унаанын териси сүрүлүп, жүнү түшөт да, астыңкы катмарлары жараланат.
Бара-бара калталап, сезгенип, сары суу басат же ириңдейт. Күчөп кеткенде оңой менен айыкпас жаратка айланат. Жоор жаңы башталганда малды жумушка чекпей, ээр токубай, жараланган жерди убагы менен дарыласа, Жоор тез айыгат. Жоорго ар түрлүү дары жана жумшатуучу май колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Дорошенко Наталья Егоровна
Дорошенко Наталья Егоровна (1927-ж. туулган, Казакстан, Чыгыш Казакстан облусу, Предгорненск району, Барашки айылы) – кызылчачы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1948). 1942-жылдан Кант районундагы Фрунзе атындагы совхоздун (ошол учурдагы) кызылча өстүрүү боюнча звенонун башчысы болуп иштеген. 2 га жердеги кант кызылчасынын ар гектарынан 860 цден түшүм алган. Ленин ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Эгалитаризм
Эгалитаризм же теңдикчилик (фр. egalite – теңдик) – коомдогу граждандардын теңчилигин негиздеген саясий теория. Ири менчиктерди жоюу же ыктыярдуулук менен андан баш тартууга жана өздүк же коллективдик чарбага таянган мүлктүк теңдикти камсыз кылууга багытталган.
Ашынган эгалитаризмдин жактоочулары теңдөөнү адам коомунун турмушун уюштуруунун жалпы принциби катары жакташат. Алардын ою боюнча бул принципти удаалаш жана бардык жерде колдонуучу гана социалдык бытиенин акыйкатсыздыгын жана жетишсиздигин жоюуга жардам бере алат.
Тарыхы
Эгалитаризмдин тарыхый келип чыгышын алгачкы теңчиликтин, уруулук түзүлүштүн таптык, социалдык бир типтүү эмес коомго өтүү дооруна алып барып такаса болот. Байлардын жана кедейлердин пайда болушу, менчик институтунун күзөтүндө турган мамлекеттик аппараттын келип чыгышы алгачкы элитаристтик кыймылдардын негизинде жаткан. Байыркы дүйнөнүн тарыхы буга көптөгөн мисалдарды бере алат. Инжил жана башка диний булактар ойлонуп туруп байлыктан баш тартып, теңчиликти туу кылган көптөгөн мисалдарга толгон.
Эгалитаризм идеяларынын ишке ашышы дүйнөнүн түрдүү региондорунда кездешет. Жаңы мезгилде эгалитаризм эки негизги багытта өнүккөн; либералдык жана радикалдык. Либералдык эгалитаризмдин негиздөөчүлөрүнүн бири деп Ж-Ж. Руссо эсептелет. Ал жеке менчикти сактап калуу менен бирге теңчиликти тургузууну көздөгөн. Радикалдык эгалитаризмдин көз караштары Г. Бабефтин теорияларында өнүккөн. Анын пикири боюнча мүлктүн жалпылыгы гана теңдиктин шарты болуп саналат. Бул идеялар популисттик жана казармалык-коммунисттик доктриналардын жактоочулары тарабынан кабыл алынган.
Тарых көрсөткөндөй бул идеяларды коомго таңуулоо – орой күч колдонуу жана адамдын укуктары жана эркиндиктеринин бузулушу менен коштолот (биздин өлкөдөгү коллективдештирүү, Кытайдагы «элдик коммуналар», Кампучиядагы Пол Поттун режими ж. б.).
Эгалитаризм маанисиндеги саясий ишмердүүлүк түрдүүчө жана кесепеттерге ээ боло алат (либералдык-демократтыктан ашкере радикалдык жана кыйратуучулукка чейин). Бул болсо ар башка өлкөлөрдө жана региондордо чыгууларын анализдөөнү талап кылат.
Тиричилик
Тиричилик — материянын жашоо формаларынын бири. Ал материянын өнүгүү процессинин белгилүү бир шартында закон ченемдүү пайда болгон. Жер жүзүндө көмүртектүү кошулмалардын эволюциялык өөрчүшүнүн негизин
Жөндөмү
Тиричилик зат алмашууга, кобөйүүгө, өсүп, өөрчүүгө, составын жана функциясын жөнгө салууга, түрдүү кыймылга, дүүлүгүүгө, чөйрөгө ыңгайланууга жана башкалар жөндөмдүү. Тирүү жаратылыштын өзгөчө касиети — айлана-чөйрө менен өз ара аракеттенүүсү. Анын натыйжасында организмдин жеке жана тарыхый өөрчүү процесси жүрөт. Тиричиликтин негизин өз ара байланышта жана тең салмакта болгон ассимиляция менен диссимиляция түзөт.
Ассимиляция
Ассимиляция организмдердин тышкы чөйрөдөн өздөрүнө керектүү ар кандай органикалык жана органикалык эмес заттарды алуу менен жашоосун, өсүп-өнүгүшүн камсыз кылат.
Титан оксиддери
Титан оксиддери – титан менен кычкылтек бирикмелери. Бул бирикмелерде Тi. валенттүүлүгү 2 4 чейин өзгөрөт, TiO, Ti2O3,ТiO2. Ti-. аралаш оксиддери да бар, Ti3O5(Ti2O3/TiO2), Ti4O7… Тi10O19. TiO2 - амфотердүү оксид, TiO Ti2O3 – негиздик касиетке ээ. TiO – жез-алтын түстөгү жалтырак күкүмдөр, кубдук кристаллдык торчо, а=4,24, Тыгызд. 4,93; балкып эрүү t= 1750-20200С; DНо298 = -124 ккал/моль. Ti менен TiO2 1500-1600оС чейин ысытканда TiO алынат. Ti2O3 – кочкул сыя түстөгү тригоналдык торчо, а=5,14А, с=13,61А, Тыгызд. 4,6г/см3 ; балкып эрүү t=1900-2130 0 ; DНо298 =-363  ккал/моль. TiO2 – ак күкүм, полиморфдуу, жаратылышта үч түрдүү кристаллдык формага ээ: рутил, анатоз, брунит, тыгызд. 4,18-4,25г/см3, балкып эрүү t=1850оС, DНо298 =-225 ккал/моль. Эриген абалда күкүрт к-тасында көпкө ысытканда Тi(SO4)2 өтөт, TiO2 гидраттары алуу шартына жараша өзгөрмөлүү болот. Ti(IV) туздары сууда эригенде жеңил гидролизденет; TiО(OH)2 же H2TiO3 ак чөкмөсү түшөт да, метатитан к-тасы деп аталат. Ti(IV) туздарына аммиак же щелочь менен таасир кылуудан борпоң ак чокмо – орто титан к-тасы H4ТiO4 алынат. TiO2 щелочтор менен балкытып эритүүдөн, титанаттар – титан к-тасынын туздары алынат.
Тиричилик
Касиети
Тирүү организмдердин негизги касиети — убакыт жана мейкиндикте иреттүүлүгү. Мейкиндиктеги иреттүүлүк — ар бир тирүү организмге мүнөздүү структурасынын болушу, башкача айтканда дене бөлүктөрүнүн закон ченемдүү жайгашуусу, жөнөкөй элементтердин татаалдарына баш ийүүсү, окшош бөлүктөрүнүн комплекстерге биригиши жана башкалар Убакытта иреттүүлүгү тиричилик процессинде жүрүүчү айрым реакциялардын ырааттуулугу, кээ бир процесстердин башкаларына көз карандылыгы ферменттердин таасири менен өтө ылдам жүрүүчү биохимиялык процесстерге байланыштуу. Организмдин нормалдуу тиричилиги анын структураларынын мейкиндиктеги иреттүүлүгү бузулбаганда гана өтөт.
Дүүлүккүчтүк
Мунун негизги касиети-сырткы чөйрөдөн келген бардык маалыматтарга организмдин тиешелүү жооп кайтаруусу. Мындай сезгичтиктин болушунун натыйжасында организм чөйрө шарттары менен тыгыз байланышта болот. Тиричиликте дүүлүккүчтүк касиетинин болушу зат алмашууга, кубатка жана маалыматка байланыштуу. Организмге керектүү маалымат алуу, өзүн өзү жөнгө салып туруусу жана алынган маалыматка, тиешелүү жооп кайтарууга мүмкүнчүлүк түзөт башкача айтканда чөйрө-организм-чөйрө деген мааниде байланыштар жүрөт. Организм өзүн өзүү жөнгө салууда алардын ички чөйрөсүнүн белгилүү бир туруктуулукта болушу гомеостаз деп аталат. Бардык организмдердин жашаган чөйрөсүндө организмге керектүү хим. заттардын жана чөйрөнүн физ. жана хим. касиеттери туруктуу абалда болот.
Ар түрдүү организмде ички чөйрөнүн туруктуулугун жөнгө салып туруучу механизмдер болот. Биол. системаларда, ар түрдүү түзүлүштөрүнө тиешелүү адаптация же көнүгүү болот. Организмдин ар түрдүү шартта жашоого ыңгайланышуусу, өзгөрүүсү, өнүгүүсү эволюциялык өрчүү деп аталат.
Чуваш тили
Чуваш тили (Чăваш чĕлхи, чăвашла), Чуваштардын эне тили. Түрк тилдеринин булгар тобуна кирет.
Тиричилик
Репродукция
Репродукция, (көбөйүү). Тиричилик алгачкы учурда белгилүү бир убакта жана шартта жаралган, тиричилик бөлүнүп, өзгөрүп туруучу системалардан (молекула, клетка, мүчө, организм) турат. Тиричилик чексиз жашабайт ал белгилүү убакыт менен чектелген, бирок тирилчилик жашына карата ар түрдүү деңгээлде болуп репродукциясына байланыштуу.
Чуваш тили
Жактамалары:
Тиричилик
Репродукция
Кандай гана түр болбосун популяциялардан турат. Ал эми жеке организмдер жыйындысынан популяция куралат, ар бир организмдин эртеби кечпи жашоолору токтолот, бирок көбөйүнүн натыйжасында тирилчилик кыймылы токтолбой улана берет.
Тукум куугучтук
Тиричиликте тукум куугучтук укумдан тукумга басымдуулук кылган маалыматтардын берилиши. Тукум куугучтук көбөйүү менен тыгыз байланыштуу, көбөйүүдө тукум куугучтуктун касиети молекулалык деңгээлде сакталып, нуклеин кислоталары аркылуу укумдан тукумга берилет. Жашаган айлана-чөйрөсүнө ыңгайланышкан организмдер тукум куугучтук касиеттерин уланта беришет.
Өзгөргүчтүк
Тирилчилик өзгөргүчтүк касиети тукум куучулукка карама-каршы турат, себеби өзгөргүчтүк организмдин типтүү белгисинин өзгөрүүсү. Эгерде көбөйүүдө организмдердин бардык белгилери укумунан тукумуна өзгөрбөй берилгенде, анда орг. дүйнөнүн эволюциясынын жүрүшү мүмкүн эмес эле. Бардык организмге дайыма өрчүп, өзгөрүп туруу мүнөздүү. Өзгөрүүнүн натыйжасында көрүнүшү өзгөрүп, жаңы касиеттүү түр пайда болот. Тукум куугучтуктун өзгөрүшү, жаңы түрдүн пайда болуусу тирилчилик эволюциялык жол менен өсүп өрчүүсүнө алып келет.
Жеке өрчүү
Жеке өрчүүдө организм тукум куучугучтуктун маалыматтарына ээ болот. Бирок берилген маалыматка жараша организмде кандайдыр бир таасирлердин натыйжасында жаңы белгилер пайда болот. Тукум куугучтук аркылуу берилген маалымат организмдин жеке өрчүүсүндө ишке ашат.
Филогенездик өөрчүү
Ч. Дарвин жаратылыштын өрчүүсүндөгү закон ченемдүүлүктү аныктаган. Ал тирилчилик көбөйүшүнө, тукум куугучутуктун өзгөрүшүнө, жашоо үчүн күрөшкө жана табигый тандалууго негизделген. Ар түрдүү экологиялык шарттардын таасинде, өзгөрүп өчүүнүн натыйжасында тирилчилик көп түрдүүлүгү жаралат. Тиричилик эволюциясынын жогорулап, татаалданып өсүшү бир нече баскычтарды: клеткасыз организмдерден тартып, бир клеткалууларга, анан дайыма татаалданучу көп клеткалуу организмдерге чейин басып өтөт.
Эволюциялык баскычтын натыйжасында адам келип чыккан. Адам тирилчилик өзгөчө түрү, Ф. Энгельстин айтуусуна караганда, "Жаратылыш өзүн өзү бамдоого жетишкен". Адам менен кошо, тирилчилик жашоодогу жаңы түрү- биосоциалдык материя пайда болгон. Социалдык материя биол. материяга караганда эң жогорку деңгээлдеги түшүнүк. Адамдын социалдык материясы бир түрдөн, бир популяциядан жана жүздөгөн микропопуляциялардан пайда болгон.
Клетка
Клетка- тирүү организмдин түзүлүшүнүн эң жөнөкөй бирдиги. "Клетка" деген терминди илимге биринчи болуп 1665-жылы англия окумуштуусу Роберт Гук киргизген. Клетканын бөлүктөрү дайыма жаңырып турат, бүлгүнгө учураган молекулалардын ордуна жаңылары синтезделет. Ошентип кээ бир белок молекулалары бир нече ирет өзүн өзү кайра түзүүгө жөндөмдүү, бирок ал убакытта өзүнүн структуралык иретин туруктуу сактап турат. Тирүү организм иреттүү түзүлүшүн бүт жашоосунда сактап, сырткы факторлордун таасирине туруштук берүүгө жөндөмдүү. Организмдин бул касиети гомеостаз (ички чөйрөнүн салыштырмалуу туруктуулугу) деп аталат.
Тирүү формалар касиеттери менен белгилерин укумдан-тукумга берүүгө, көбөйүүгө, башкача айтканда организмдин жалпы структурасы, кызматы, зат алмашуусу боюнча өзүнө окшошторду жаратууга жөндөмдүү (Көбөйүү, Тукум куугучтук, Өзгөргүчтүк).
Көбөйүү процесси
Көбөйүү процесси менен жаңы организмдин тиричилиги башталып, ал картаюу жана өлүм менен аяктайт. Мындай айрым особдордун тиричилик мезгили чектелгени менен ал өзүнөн кийин жаңы муун калтыргандыктан биологиялык түрдүн тиричилиги улана берет.
Организмдердин жеке өөрчүшү (онтогенези) менен тарыхый өөрчүшү (филогенез) ажырагыс бирдикте болуп, айлана-чөйрө менен дайыма өз ара аракетте өтөт. Кээ бир организмдер жашоо шартына ыңгайланат, айрымдары (ыңгайланбагандар) өлөт же көбөйүүгө жана тукумун сактоого жөндөмсүз болуп калат. Бул закон ченем Жер жүзүндөгү бардык тирүү жандыктарга мүнөздүү (Эволюциялык окуу).
Тиричилик негизги жашоо түрлөрү
Бардык тирүү организмдер эки топко бөлүнөт: клеткасыздарга жана клеткалууларга.
Клеткасыздар тобу
Клеткасыздар тобуна вирустар (лат. "virus"-уу) кирет ал качан гана башка организм клеткасынын ичинде мите катарында жашаганда  гана  кыймылдуу болот. Вирустарды тирүү организм катары орус  ботаниги Д.И.Иванов 1892-ж. ачкан. Көпчүлүк вирустар эң майда болгондуктан, аларды жалаң гана электрондук микроскоп аркылуу көрүүгө болот, мисалы, шарп оруусун козгоочу вирустун көлөмү абдан кичине болуп жумуртка белогунун молекуласынан бир аз гана чоңураак. Бирок, кээ бир вирустарды, мисалы, чечек вирусу жөнөкөй жарык микроскобу аркылуу көрүүгө болот. Эң майда вирустар-вириондор, вироспоралар сыртынан белок кабыгы менен капталган жана алардын денесинде нуклеин кислоталары бар. Вирус ДНКсынын эки түрү жолугат: вирустардын бир түрүндө ДНК жаралган (дезоксирибонуклеазадан) алар ферменттердин нуклеаз түрүнө кирет, вирустардын экинчи түрлөрү ДНКдан (дезоксирибонуклеин кислоталарынан) жаралышкан.
Окумуштуу вирусологдор вирустардын жүздөгөн түрлөрүн ачылсан, алар өсүмдүк, жаныбар жана адамды ар түрдүү ооруларга чалдыгат. Вирус козгоочу ооруларга: кутурма, чечек, тайга энцефалити, сасык тумоо, эпидемиялык паратит (кара келте) сарык, кызамык жана башкалар кирет.
Вирусун кээ бир түрү бактериялар денесине кирип, мителик  кылып  жашоого ыңгайланган. Өсүмдүк, жаныбар денесинде мителик кылуучу фагдар вирустарга караганда түзүлүштөрү жагынан татаал. Фагдар бактерияларын ичинде кирип көбөйгөндө, лизис (лизис, эритүү, бөлүнүү ажыроо) касиетине ээ болуп бактерия клеткаларын эритишет. Булардын мындай өзгөчө касиеттери кээ бир ооруларды (холера, келте оруусун) алдын алуу үчүн эмдөөдө пайдаланылат. Фагдардын дагы бир өзгөчөлүктөрү, алар клеткалардын ичине киргенде клетканы эритишпей алардын ДНКсына жармашып алышып, бактериялардын тукум куугуч түзүлүшүн өзгөртүп, укумунан тукумуна берилет.
Клеткалуулар тобу
Клетка тиричиликке гана тиешелүү алгачкы бирдик, организмдин денеси жана аны кыймылга келтирүүчү мүчөлөрү клеткадан түзүлгөн.
Организмде клеткалар өзүнө гана тиешелүү кызмат аткаруучу жөнөкөй биол. бирдик. Организмдердин ар түрдүүлүгүн бир түрдүн популяцияларынан көрүүгө болот, тирилчилик мындай көп түрдүүлүгү алардын үзгүлтүктүүлүк (дискреттик) биримдигине жана алардын ар түрдүү экологиялык шартта жашоосуна байланыштуу. Организмде бир түрдүү клеткалардын жыйындысы ткань деп аталат. Ткандын деңгээлиндеги түзүлүш көп клеткалуу өсүмдүккө, жаныбарга таандык. Биринчи жолу 1665-ж. англия окумуштусу Р.Гук, жөнөкөй микроскоп аркылуу өсүмдүктүн клеткалык түзүлүшүн көрүп, ага "клетка" деп атоону сунуш кылган. 1831-ж. ангилия ботаниги Р.Браун өсүмдүк клеткаларында ядронун бар экендигин көргөн. 1838-ж. өсүмдүк клеткасындагы ядронун мааниси жөнүндө немец ботаниги М.Шлейден жана зоологу Т.Шванн кеңири түшүнүк беришкен. Жалпы тиричилик эки жогорку дүйнөгө бөлүнөт: прокариоттор жана эукариоттор. Прокариотторго бактериялар, цианабактериялар кирет, алардан башка бардык организмдер бардыгы эукариотторго кирет. Бул эки башка дүйнөгө кирген организмдердин жалпы тиричиликке тиешелүү касиеттери бар: алардын зат алмашуусу, тукум куугуч малыматтарды берүүсү, кубат менен камсыз кылуусу жана белгилери жалпы жонунан окшош. Ушундай болсо да прокариоттор жана эукариотторду бири-биринен айырмалап туруучу айрыкча өзгөчөлүгү бар. Биринчиден, прокариоттордун эукариоттордон негизги айырмасы клеткаларында тукум куугучтуктун маалыматын нуклеоид алып жүрөт. Алардын ДНК молекуласы тегерек жипче сымал  көрүнөт, бул жипче түзүлүшү жагынан жөнөкөй хромосом  аларга  окшошпогон нерсе, ал гоноформ деп аталат.
Бир клеткалуу организмдердин ичинен эң жөнөкөй түзүлүштөгүсү микоплазма. Микоплазмалар бактериялар сыяктуу эле мителер же сапрофиттер.
Микоплазмалардын клеткалары болжол менен 1200гө жакын молекулалардан түзүлгөн, бирок буларда бардык клеткалууларга тийиштүү макромалекулалары (белок, ДНК жана РНК) бар, микроплазмалардын клеткаларында 300гө жакын ар түрдүү ферменттер жолугат.
Жаратылышта зат айланууда прокариотторго кирүүчү көк жашыл балырлардын мааниси өтө чоң. Көк жашыл балырлар орг. заттарды синтездешет, ал эми бактерияларга кирүүчү сапрофиттер болсо чириндилерди, орг. заттарды орг. эмес заттарга ажыратышат. Көптөгөн бактериялар адамда жана жаныбарда оору козгогучтар болуп эсептелет.
Тирилчилик материя катарындагы түзүлүшүнүн деңгээлдери
Кандай гана тирүү жандык болбосун бири-бирине көз каранды, так ушундай түрдө организм жаралган бири-бирине баш ийген туруктуу мүчөлөрдүн бир бүтүндүүлүгү организм (лат. organiro-куруу, кошумча, иреттүү түрдө) деп аталат. Организмдер жеке жашашпайт, алар бири-бирине жакын жашаган жаныбар топторун түзөт.
Бардык тиричилик деэгээлинде бир бүтүндүүлүк, үзгүлтүктүүлүк байкалат. Бирок жаралууда, зат алмашууда, кубаттын жана маалыматтардын берилишинде тирилчилик биримдүүлүгү сезилет. Тирилчилик касиеттери ар бир деңгээлде сапаттуу өзгөчөлүктөрү, иретке салынуулары менен айырмаланат. Чөйрөдө зат алмашуунун, кубаттын жана маалыматтардын негизинде тирилчилик биримдүүлүгү жаралат. Бирок, чөйрө дегенде жалаң гана сырткы айлана — чөйрөнү жөнүндө түшүнгөн болбойт, себеби, ар бир организмдин ички чөйрөсү болот. Ал жалпы молекулалардын жогорку (субклеткалык) деңгээлдеги жыйындысы катары жүрөт. Айлана — чөйрөнүн өзгөрүүлөрү клеткалардын, ткандардын жана органдардын ички чөйрөсүнүн үзгүлтүктүү өзгөрүүсүнө алып келет.
Тирилчилик жашоолору бардык деңгээлдеги түзүлүштөрдүн негизинде өтөт. Организм клеткаларынын түзүлүшү молекулалык, субклеткалык деңгээлдеги түзүлүштөргө байланыштуу. Тиричилик өзүнүн жаратылышында ар түрдүү деңгээлдеги түзүлүш баскычтарын басып өтөт.
Тиричилик молекулалык деңгээлде
Кандай гана организм болбосун жашоо үчүн ар түрдүү кыймыл аракеттерди жасайт. Тирүү жандык чөйрөдөн керек зат алат, алынган азык заттардан клетка түзүүчү молекулалар синтезделет жана бардык кабыл алынган заттардан клеткада орг. микроэнергетикалык кубат пайда болуп, организмдер  кыймылга келет. Негизги макроэнергетикалык кошулмаларга: аденозинтрифосфат кислотасы (АТФ), аденозиндифосфат кислотасы (АДФ) жана пирофосфат кислотасы (H4P2O7).
АТФ
АТФ - бардык жаныбардын жана өсүмдүкдүн клеткаларынын цитоплазмасындагы митохондрияларда жана ядролордо эрип, кубатты пайда кылат. Ошондуктан бул зат тирүү организмдин клетка аралыгында хим. кубатты ташуучу болуп эсептелет. Клетканын ички дем алуусунда жана фотосинтездин жүрүүсүндө кычкылдануунун натыйжасында
АДФ
Молекулалык биологиянын деңгээлинде таңгаларлык бир түрдүү үзгүлтүктүү бирдиктин өнүгүшү байкалат. Бардык тиричиликте өнүгүп турган чөйрөдө нуклеин кислоталарынын составына кирүүчү 20 амин кислоталарынын 4 бир түрдүү азоттун негиздери жолугат. Буларга углевод м-н  майдын составдары жакын.
Бардык тирүү организмдерде биол. кубат аденозинфосфор кислотасы түрүндө (АТФ, АДФ, АМФ) беленделет. Бардык организмде тукум куугучтук  маалыматтары (вирустардын ДНК башкасы) ДНК молекулалары түрүндө топтолот, алар өзүн өзү жөнгө салып көбөйүүгө жөндөмдүү болот. Тукум куугучтуктун маалыматтарын ишке ашырууда ДНК молекулаларынын катышуулары, алардын матриксинде синтезделишинин жашоодо мааниси чоң.
Окшоштуктан организмдерди молекуланын деңгээлинде изилдөөнүн мааниси өтө чоң. Өзгөчө айыл чарба өсүмдүкүн жана жаныбардын тукум куугучтуктугун, алардын өзгөрүүлөрүн жана жаңы сортторду, асыл тукуму малдын пародаларын, ошондой эле микробиол. керектүү, демилгелүү полипептиддерди, белокторду, аминокислоталарды жана башка чыгарууда молекулалык биологиянын мааниси чоң, ошондой эле молекулалык биол-нын медицинада, адамды ар түрдүү оорудан сактоодо тукум куугучу оорунун берилүү механизмин молекулалык деңгээлде билүүдө бул илимдин салымы жана мааниси эбегейсиз чоң.
Тирилчилик бир бүтүндүүлүгү жана үзгүлтүктүүлүгү
Тиричилик диалектикалык көз караш менен караганда биримдүүлүгү жана карама-каршылыгы менен мүнөздөлөт, башкача айтканда тиричилик бир жагынан бүтүн нерсе, экинчи жагынан үзгүлтүктүү. Деги, орг. дүйнө жаратылышында бир бүтүн нерсе, себеби, организм популяцияларынын жашоосу, алардын жашаган айлана чөйрөсүнө байланыштуу.