cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Заара ушатуу
Ал Табарсык менен заара чыгаруучу каналдын жылма булчуңдарынын жыйрылышынан ишке ашат. Аны рефлекстер аркылуу мээ менен жүлүндүн нерв борборлору жөнгө салат. Табарсыкка 250—300 мл заара чогулуп, анын капталы чоюлат да, рецепторлор дүүлүгүп, заара кылгысы келет. Киши суткасына 4—6 жолу заара кылат. Табарсыктын оозундагы 2 катмар шакекче булчуңдар заараны табарсыктан чыгарбай тосуп турат. Соо киши суюктукту көп ичкенде заара чыгаруу күчөйт, коюу, кургак тамак жегенде же ысыкта көп тердегенде заара аз чыгат. Табарсыктын булчуңдарынын жабыркашынан (мисалы, төрөттөн кийин), нерв системасынын айрым ооруларынан (Энурез) Заара ушатуу бузулушу мүмкүн.
Чарлз Карлсон
Чарлз Карлсон (орусча Чарльз Карлсон, англисче Charles Carlson) (1939-жылы бирдин айынын (февралдын) 20сында АКШнын Юта штатында туулган) –  заманбап америкалык окумуштуу, философия доктору, урал-алтай таануучу, профессор. Түрк, мажар, урал-алтай тилдери боюнча белгилүү адис, журналист.
Кыскача өмүр таржымакалы
Чарлз Карлсон (Charles Carlson) 1939-жылы бирдин айынын (февралдын) 20сында АКШнын Юта штатында туулган.
Оболу ал АКШнын Санта-Барбара шаарында Батыш Музыка академиясында таалим алып, скрипка аспабы боюнча дипломго ээ болгон. 1962–63-жж. ал Юта мамлекеттик университетинде (Utah State University) музыка жаатында окуп, бакалавр даражасын алган.
1963-жылы ал АКШнын Блүмингтон шаарындагы Индиана университетиндеги Урал жана Алтай таануу бөлүмүнө тапшырып, тил илими жаатында окуй баштайт.
Чарлз Карлсон 1967-жылы Индиана университетин мажар таануу (Hungarian Studies) адистиги боюнча диплом алып аяктайт. Андан соң аталган университетке Урал жана Алтай таануу тармагынын тил илими жаатында изилдөө жүргүзүү үчүн аспирантурага (1967–70) тапшырат. Өзүнүн диссертациясын коргоп, Ph.D. (философия доктору) илимий даражасын алат. 1968–69-жылдары Түркиянын Анкара университетинде изилдөөчү болуп иштейт. 1973-жылы Мичиган университетинин Тил илими институтунун аспирантурасын (Post-graduate) аяктаган. 1973–76-жылдары АКШнын Техас штатындагы Коммерс шаарында Чыгыш Техас мамлекеттик университетине караштуу Тил жана адабият факультетинде доцент (Assistant Professor) болуп иштейт. 1973–75-жылдары Эл аралык Изилдөө жана алмашуу кеңешинин (IREX) аспирантурадан кийинки изилдөөчүсү катары Мажарстандын борбору Будапешт шаарында Мажарстан Илимдер академиясынын Тил институтунда стажировкада болгон. 1975–77-жылдары Финляндиядагы Йүвэскүлэ шаарындагы Йүвэскүлэ университетинде (University of Jyväskylä) Англис тил факултетинде келгин доцент катары дарс окуган. 1977–78-жылдары Чарлз Карлсон Будапешттеги Лоранд Этвөш атындагы университетте (Loránd Eötvös University) Котормочулук институтунда окутуучу болуп иштеген. 1979–жылдан 1984-жылга чейин ал “Эркин Европа/Азаттык үналгысынын Мүнхендеги баш кеңсесинде Берүүлөргө анализ жасоо бөлүмүндө берүүлөр серепчиси болуп иштеди. 1984–86-жылдары ал ЭЕ/АҮ Улуттук берүүлөр деректиринин жардамчысы болуп иштеди. Ал эми 1986–88-жылдары болсо Карлсон мырза ЭЕ/АҮ түрк тилдүү жана тажик кызматтарын жалпы жетектеген деректир болду. 1988–90-жылдары Карлсон мырза ЭЕ/АҮ Улуттук берүүлөр деректиринин милдетин аткарды. 1990–1995-жылдары ал “Азаттык” үналгысынын советтик жумурияттардын тилдеринде уюшулган кызматта жумурияттардын тилдеринде уюшулган кызматтарынын жалпы деректиринин орун басары болуп иштеди. 1995-жылы май-июнь айларында ЭЕ/АҮнүн баш кеңсеси Германиянын Мүнхен шаарынан Чехиянын борбору Прага шаарына көчүрүлдү. Ошол жылдын соңунан тартып Чарлз Карлсон ЭЕ/АҮнүн бириктирилген Казак, Кыргыз жана Өзбек кызматтарынын жалпы деректири болуп калды. Бул кызматты ал 2002-жылдын 31-декабрына чейин аркалады (2003-жылдын 1-январынан тартып ЭЕ/АҮнүн Казак, Кыргыз жана Өзбек кызматтары кайрадан өз алдынча кызматтарга жиктелди). 2003-жылдын январынан тартып Карлсон мырза бир нече жыл ЕЭ/АҮ Жаңылыктар бөлүмүндө улук кабарчы болуп иштеп, Борбордук Азия жаатында серептер жазып турду. Андан соң ардагерликке чыкты. Учурда Бишкекте жашайт.
Кыргызстандагы илимий-окутуучулук ишмердиги
2009–17-жылдары Бишкекте Кыргыз-Түрк “Манас” университетинде профессор кызматында иштеди. 2017–18-окуу жылдан тартып Чарлз Карлсон Бишкектеги Борбордук Азия Америкалык университетинде (AUCA) профессор кызматын аркалап келет.
Даражалары. Наамдары. Сыйлыктары. Мүчөлүгү
Философия доктору (Ph.D., Indiana University, Uralic and Altaic Studies, Linguistics; 1970). Татарстан гуманитардык жана педагогикалык университетинин ардактуу профессору (Казан ш., 11.5.2007). “Кыргыз Тарых Коому” ЭКБсынын мүчөсү (Бишкек ш., 11.2.2012).
Үй-бүлөсү
Жубайы – Элизабет Карлсон.
Деңиз жыгач ойгучтары
Деңиз жыгач ойгучтары (лат. Teredinidae) — кош капкалуу моллюскалардын бир тукуму.
Грамматика текшергич
Грамматика текшергич ― грамматиканы текшерүү каражаты сүйлөмдүн түзүлүшүн, жазуу стилин жана грамматикасын текшерүүдө колдонулат. Эгерде сүйлөм грамматикалык жактан ката түзүлүп калса, ал сүйлөмдүн асты толкун сымал жашыл сызык менен сызылып калат.
Үсөнбаев Замирбек
Үсөнбаев Замирбек – акын. Фрунзе шаарында 1951-жылдын 1-сентябрында туул-ган.
1968-жылы орто мектепти, 1979-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз улуттук университетинин филология факультетин бүтүргөн.
1991-жылдан баштап А.Үсөнбаев атындагы “Кыргыз эл шайырлары” тобунун көркөм жетекчиси.
1979-жылы Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгы берилип, Бүткүл дүйнөлүк жаштар жана студенттер фестивалынын дипломанты болгон. 1983-жылы «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти» деген наам берилген.
1991-жылы “Кыргыз Республикасынын эл артисти” наамы ыйгарылып, 1997-жылы Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыктын лауреаты болгон.
2001-жылы Кыргыз Республикасынын Улуттук аттестациялык комиссиясынын чечими менен «Музыкалык искусство» адистиги боюнча профессор окумуштуулук наамы берилген.
2002-жылы «Даңк» медалы менен сыйланган.
2011-жылы 3-даражадагы Манас орденинин, 2021-жылы 2-даражадагы Манас ордени ыйгарылды.
1985-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Замирбектин ырлары: – Ф.; Кыргызстан, 1985. – 62 б.
Алымкул төкмө жүз жашта: Эскерүүлөр. – Б.: Баласагын, 1994. – 105 б.
Саммит (Нү-Жерси)
Саммит (Нү-Жерси) (Summit) — Нү-Жерси штатынын Юнион округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 21457 киши. Болжолдуу аянты - 15.7 км². FIPS коду — 34-71430.
Кырбашев Муктарбек
Кырбашев Муктарбек 1963-жылы 30-ноябрда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Махмуд Кашгаринин картасы
Орто кылымдардагы мусулман географтары чийген дүйнөнүн бир катар карталары бар. Алардын ичинен Махмуд Кашгариге таандык дүйнөнүн түстүү картасы өзүнүн бир катар өзгөчөлүктөрү менен айырмаланып турат.
“Дивандагы” картада жердин чордону катары автор туулуп өскөн Ысык-Көл, Борбордук Теңир-Тоо аймагы берилген. Барскан шаарынын аты китепте “Барсган” деп берилсе, картада “Барскан” деп жазылган. Картада негизинен Карахандар каганатынын аймагы берилген.
Лукан Марк Анней
Лукан Марк Анней (Lucanus, 39, Кордова – 65, Рим) – рим акыны. «Фарсалия же граждандык согуш жөнүндө» (Цезарь менен Помпейдин ортосундагы) деген он китептен турган тарыхый поэмасы императордук режимге каршы ак сөөктөрдүн жүргүзгөн күрөшүнө арналган.
Кулуке Уста
Кулуке Уста (Туулган, өлгөн жылдары белгисиз) Уста. Кетмен-Төбөдөн чыккан. Анын узануудагы жекече ыкмалары жазылбай калган.
Кулуке уста көркөм буюмду төп келтире кармаган. Эркектер үчүн, аялдар үчүн зер жасалгалары, асемдүү үй буюмдары, ат жабдыктары Кулуке устаныкы экени дароо таанылган. Азыр да айыл арасында жолугат. Анткени, андай баалуу мурастарды калк өзү барктаган. Элдик өнөрдүн өткөндөгү эстеликтери катары өз ордун тапкан. Бул устанын колунан чыккан буюм-кечелерге түшкөн сыйкырдуу көркөмдүктөр улам убакыт өткөн сайын жүзүнө чыгып, анын бул өнөрү өзүнө тургузган эстелиги катары туюлат. Кулуке устанын уулу Момункул ата өнөрүн улаган. Көмүр өчүрүп, көмүркөйүн кармап, күжүсүн күйгүзүп келген. Булардын өнөр үрөнү тереңге сиңип, текши өнүп, калктын жүрөгүндө турган. Кайран тиричиликтин өкүм зордугу менен кара жандарын карч уруп калк үчүн кажыбай узануулары кары тарыхтын биринчи барагынан берки мыйзамдуу көрүнүш экенин эч ким тана албайт. Улуу акын Токтогул Кулукенин усталыгын: «Кулукедей уста бол, Кыргыз элдин ичинде Өлбөй турган нуска бол», - деп баалаган.
Бад-Родах
Бад-Родах - Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Кобург районуна карайт. Хильдбургхаузенден 10 км түштүк-чыгышта, Кобург шаарынан 17 км түндүк-батышта жайгашкан. Калкы – 41000 киши (2010-ж.). Аянты – 77,65 км2.
Окней (дарыя)
Окней — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын сол жээгинен 338 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Тазабек Саманчин
Тазабек Саманчин - адабиятчы,котормочу,сынчы,драматург.
Өмүрү
Тазабек Саманчин 1909-жылы Кемин районундагы Жол айылында туулган.Ал эми 1979-жылы дүйнөдөн кайткан.1921-жылы Токмоктогу жетим балдар үйүнө кабыл алынат.
Кызматы
1929-жылы Жалал-Абаддагы педтехникумга мугалим болуп иштейт.1930-жылы Москвадагы Ленин атындагы мамлекеттик педогогика институтуна кирип,аны 1939-жылы бүтүп келгенден кийин педтехникумда мугалим,окуу бөлүмүнүнбашчысы болуп эмгектенген.
Чыгармачылык ишмердиги
1936-1949-жылга чейин тил жана адабият боюнча илим-изилдөө институтунда илимий кызматкер болуп иштеп жүргөндөкөп илимийэмгектерди жаратып,Молдо Кылычтын чыгармаларын изилдеген.1946-жылы "Молдо Кылыч жазгыч акын" деген темада кандидаттык диссертациясын жазып, филология илиминин кандидаты деген илимий даражага жеткен.1949-жылы СССР жазуучулар Союзунун пленумунда "Кыргыз адабиятчысы Тазабек Саманчин "Молдо Кылычтын чыгармалары" аттуу илимий ишинде улутчул ката кетирген" деген жалган жалаа менен 1950-жылдан 1955-жылга чейин түрмөдө болгон.1956-жылы акталып келгенден кийин кесибин өзгөртүп,котормочулукка өткөн.Партияга мүчөлүгү калыбына келтирилген,1938-жылдан баштап СССР Жазуучулар союзуна мүчө болгон.Чыгармачылык ишмердиги согуш жылдарынан мурда башталган."Берметтин уландары","Абышкалардын жоругу","Тоо арасында" деген пьесаларды жазган.Ал В.Г.Белинскийдин тандалмалуу чыгармаларын,М.Горькийдин чыгармаларынын үч томун,Л.Н.Толстойдун "Анна Каренина" романын, Рабиндрант Тагордун аңгемелерин,Цао Юйдун,"Тайфун",В.Духовичныйдын,М.Слободскийдин "Үйлөнүү саякаты",А.П.Чеховдун"Ваня таяке",А.Мирзагатовдун "Энемдин буурул чачы",М.Поповдун "Үй-бүлөө"пьесаларын кыргыз тилине которуп,өзүн илимпоз жазуучу катарында гана эмес,чебер котормочу катарында да жалпы журтчулугубузга кеңири таанытты.
Тазабек Саманчин
Тазабек Саманчин (Tazabek Samanchin) (1909–1979)  - Кыргызстандагы 20-кылымдагы көрүнүктүү илимпоз, адабиятчы, котормочу, драматург. Сталиндик доордун запкысын жазыксыз жерден тарткан айдың. Кыргыздардын ичинен алгачкылардан болуп филология илимдеринин кандидаты илимий даражасын алган.
Кыскача өмүр баяны
Тазабек Саманчин Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу Кемин районундагы Жаңы-Жол кыштагында 1909-жылы туулган.
1921-жылы жетим балдар үйүндө, 1923-жылы Алма-Атада, 1925-жылы Фрунзеде ачылган педтехникумда окуйт.
Эмгек жолун 1929-жылы Жалал-Абад педтехникумунда мугалим болуудан баштайт. Москвадагы Ленин атындагы пединститутту 1934-жылы бүтүрүп чыгат да, эки жыл эл агартуу тармагында иштейт.
1948-жылы биринчилерден болуп филология илимдери боюнча кандидаттык диссертациясын жактаган.
1936–1950-жж. Тил жана адабият институтунда, 1974-жылга чейин педагогикалык илим изилдөө институтунда улук илимий кызматкер болуп иштеген.
Негизсиз айыптоо
Кыргызстандык сталинчил сынчылар Г. Нуров, П. Балтин, Ж. Самагановдордун «Космополитизм и рецидивы буржуазного национализма в работе Т. Саманчина» деген макаласы Советская Киргизия газетасынын 1949-жылдын 10-апрель күнкү санына жарыяланган.
Макалада Тазабек Саманчиндин «Манас» дастанын даңазалаган, манасчыларды изилдеген, Молдо Кылычтын мурасын иликтеген эмгектери кескин сынга алынган. Партиялык сын жаргылчагынан кийин буга чейин үзүрлүү эмгектенип, мазмундуу чыгармаларды жараткан Т. Саманчиндин ишине бөгөт коюлган жана андан кийин ал изилдөөчүлүк шугулдануусун дээрлик токтоткон.
1950-жылы Т.Саманчин айыпсыз куугунтукка алынып, 10 жыл эркинен ажыратылган. Аны менен кошо манас таануучулар Ташым Байжиев менен Зыяш Бектенов жазыксыз жерден абакка кесилишкен.
1955-жылы толугу менен акталып, камактан бошотулган.
Бирок кийинчерээк да Саманчин эч бир олуттуу кызматка орношо албай калган.
Т. Саманчин 1979-жылы Бишкекте каза болгон.
Чыгармачылык ишмердиги
Т.Саманчиндин «Чоңдор үчүн алиппеси» 1935-жылы басылып чыккан.
Т.Саманчин кыргыз адабиятчыларынын ичинен биринчи болуп кыргыз элинин революцияга чейинки адабият чыгармачылыгынын өнүгүшүн изилдеген.
Т.Саманчин филология илимдеринин кандидаты, 1938-жылдан СССР Жазуучулар Союзуна мүчө болгон.
Бир канча сын-макалалар жана адабий эмгектердин автору.
В.Белинскийдин, М.Горькийдин, Л.Толстойдун, А.Чеховдун чыгармаларын кыргыз тилине которгон.
Сыйлыктары. Наамдары
Ал «Эмгектеги каармандыгы үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалдары менен сыйланган.
Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасы менен сыйланган.
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде
Чоңдор үчүн алиппе. – Ф.: Кыргызмамбас, 1935. – 80 б. (1937. – 80 б., 1938. – 59 б.)
Кыргыз адабиятынын тарыхынын очерктери. – Ф.: Кыргызмамбас, 1943. – 279 б. (М.Багданова, Ө.Жакишев, К.Рахматуллин менен бирге).
Молдо Кылыч. 1949. – 200 б.
Бир туугандар. Аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1946. – 92 б.
Воргэ-Кыталь-Кы
Воргэ-Кыталь-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - аталышы жок куйманын сол жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 126 км.
Тазабек Саманчин
Жарык көргөн китептери
Биздин адабият. 8-класс үчүн. /Түзгөндөр: Т.Саманчин, Б.Алымов. – Ф.:Кыргызокуупедмамбас, 1964. – 293 б.; 1965. – 296 б.; 1967. – 296 б.; 1968. – 296 б.; 1970. – 296 б.; 1971. – 356 б. 1972. – 356 б.
Кыргыз адабияты. Орто мектептин сегизинчи классы үчүн хрестоматия. – Ф.: Мектеп, 1973. – 266 б. (А.Мамбеталиев менен бирге.)
Воргэ-Кыталь-Кы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Дрейсееналар
Дрейсееналар (лат. Dreissenidae) — кош капкалуу моллюскалардын бир тукуму, буларга кыйла түр: Каспи дрейссенасы (лат. Dreissena caspia), тумшуксымак дрейссена (D. rostriformes), өзөн дрейссенасы (D. polymorpha) жана башкалар кирет.
Воргэ-Кыталь-Кы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тазабек Саманчин
Котормолору
Кассиль Л. Көк муз, темир аяз: Аңгеме. – Ф.: Кыргызмамбас, 1935. – 27 б. '''Белинский В. Г.''' Гогольго кат. Китепте: В. Г. Белинский. Тандалган чыгармалары. – Ф.: Кыргызмамбас, 1948. 3 – 15 б.
Горький М. Чыгармалар жыйнагы. I т. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956. – 525 б.
Горький М. Чыгармалар жыйнагы. II т. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956. – 626 б.
Толстой Л.Н. Анна Каренина: Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1959. – 568 б.
Рабиндранат Тагор. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 151 б.
Горький М. Тандалган чыгармалар. III т. – Ф.: Кыргызмамбас, 1959. – 485 б. (К.Эшмамбетов менен бирге.)
'''Чехов А. П.''' Ваня таяке: Пьеса. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 54 б.
'''Толстой Л. Н.''' Анна Каренина: Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1978. – 539 б.
Колдонулган адабияттар
Тазабек Саманчин,Кылыч жазуучу,акын//Ала-Тоо.-1989.-№8.-Б.138-150;Саманчин Тазабек// Кекликов Т.Достор арасында:Адабияттык эскерүүлөр.-Ф.,1990.-Б.-135-140; Кеңешбекова Б.Тагдыры татаал инсан// Кыргыз Туусу.-1995.-11-март; Артыкбаев К.Таза татыктуу өиүр// Советтик Кыргызстан.-1989.-20-декабрь.;Бектенов З.Асыл достукту эскерип...//Кыргызстан маданияты.-1989.-7-декабрь.-№49.-Б.10;Кекиликов Т. Унутулбас Тазабек//Кыргызстан маданияты.-1989.-7-декабрь.-№49.-Б.10.]]
Чалап
Чалап (түркчө ayran) — кыргыздын улуттук суусундугу.
минерал суу 150 гр
айран же сүзмө 50 гр
Сүзмөгө минерал суудан азыраак куюп, бөлтөгүн калтырбай эзебиз. Калган минерал сууну кошуп (каалагандар татымына жараша туз салат) аралаштырабыз. 20 литр суусундук жасоо үчүн 3,5 кг.сүзмө, 17 литр минерал суусу керектелет.
БатысТалица (дарыя)
БатысТалица — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Талица дарыясынын оң жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кишинин үнү
Кишинин үнү, сүйлөө, ырдоо, күлүү, ыйлоо, чыңыруу, бакыруу же кыйкыруу сыяктуу үн жолун колдонгон киши тарабынан чыгарылган үндөн турат. Кишинин үн жыштыгы, өзгөчө үн катмарларынын (үн байланыштары) негизги үн булагы болгон кишинин үн чыгаруусунун бир бөлүгү. (Дененин жалпы эле аймагынан чыгарылган башка үн чыгаруу механизмдери үнсүз үнсүздөрдүн, чыкылдатуулардын, ышкырыктардын жана шыбырлардын пайда болушун камтыйт.)
Жалпылап айтканда, кишинин үнүн жаратуу механизми үч бөлүккө бөлүнөт;  өпкө, кекиртектеги вокалдык бүктөмдөр (үн кутусу) жана артикуляторлор. Өпкөлөр, "помпа" үн катмаларын дирилдөө үчүн жетиштүү аба агымын жана аба басымын чыгарышы керек. Андан кийин үн катмары (үн байланыштары) дирилдеп, өпкөдөн аба агымын колдонуп, кекиртектин үн булагын түзгөн уккулуктуу импульстарды жаратат. Кекиртектин булчуңдары вокалдык бүктөмдөрдүн узундугун жана чыңалышын «так», бийиктикке жана тонго ылайыкташтырат. Артикуляторлор (кекиртектен жогору турган үн жолунун тил, таңдай, жаак, эрин ж. б. бөлүктөрү) кекиртектен чыккан үндү артикуляциялап, чыпкалайт жана кандайдыр бир деңгээлде, үн булагы катары, кекиртектин аба агымы менен өз ара аракеттенип, аны күчтөндүрөт же алсыратат.
Үн түрлөрү жана алардын катмарлары (байланыштары)
Дем чыгарганда өпкөдөн чыккан аба агымы жабык турган үн байламталары аркылуу өтүп аларды термелтип, үн пайда болот, ал ооз, кулкун, мурун жана кошумча коңулдар менен күчөп, өзгөчө тембрге айланат. Үн бийиктиги, күчү жана тембри боюнча мүнөздөлөт. Эгерде үндүн пайда болушуна катышкан бардык органдар соо болсо, ал эркин жана жеңил чыгат.
Үндүн өзгөрүүсү ар кандай оорулардан, эң алгач тамак ооруларынан келип чыгат. Үн байламталарынын сезгенүүсүндө, шишикке айланганда жана колко шал болгондо үн кырылдайт. Үндүн бузулушуна жүрөк-кан тамыр системасынын жана борбордук нерв системасынын оорулары, жугуштуу оорулар түрткү болот. Демейде үндүн бузулушу өтө үшүгөндөн, ангина, жогорку дем алуу жолдорунун катары, ларингит, бронхит жана трахеиттин кесепетинен келип чыгат. Үн байламталарынын ашкере чыңалуусунан да үн бузулат. Үн аппаратынын дайыма өтө чыңалуусу үн байламталарына кан куюлууга, полип, шал, түйүн (ырчыларда) пайда болушу мүмкүн. Ашкере тамеки чегүү, үнгө таасир этет. Алкоголь менен тамекинин түтүнү кулкундун былжыр кабыкчасын дүүлүктүрүп, тамакты кургатып, жогорку дем алуу жолдорунун сезгенүүсүнө алып келет. Тиштердин жоктугу, начар кынапталган жасалма тиш да үндү өзгөртөт.
Үн — катнашуу, байланышуу каражаты жана лектор, артист, адвокат, педагог жана башкалар үчүн негизги эмгек куралы. Үндү сактоо зарыл. Үн байламталарын өтө чыңалууга дуушар кылбоо үчүн өтө муздак абада кыйкырбоо, ырчылар айрыкча үнүн сактоо керек. Үндүн өзгөрүшү жыныстык жетилүү мезгилинде (11 —19 жаш) да байкалат. Бул мезгилде балдарга ырдоого тыюу салынат. Үндү сактоо үчүн организмди чыңдоо зарыл. Үн бузулган бардык учурда врачка кайрылуу керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Өрүк-Там (Нарын району, Чет-Нура айыл аймагы)
Өрүк-Там — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Чет-Нура айыл аймагына кирет.
Чияле (Миякин району, Башкыртстан)
Чияле — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Зильдяр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 12 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Өрүк-Там (Нарын району, Чет-Нура айыл аймагы)
Калкы
Калкы ― 149 киши (2009-жылы).
Чияле (Миякин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Экологиялык камсыздандыруу
Экологиялык камсыздандыруу – экологиялык жана табигый кырсыктарга, кыйроолор менен алааматтарга карата юридикалык жана жеке жактарды, алардын менчик объектилери менен кирешесин өз ыктыярдуу жана мамлекеттик милдеттүү камсыздандыруу. Э. к. фонду жогоруда аталган кырсыктарды божомолдоо, анын кесепеттерин алдыналуу жана жоюу иштерине пайдаланылат. Чарбачылыктын ж. б. иштердин экологиялык коркунучтуу түрү менен иштеген юридикалык жана жеке жактар экологиялык милдеттүү камсыздандырылууга тийиш.
Гублюкучук (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Гублюкучук — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Такарлик айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 391 киши. Почта индекси — 452308, ОКАТО коду — 80224843010.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мукамбет
Мукамбет Токтобай уулу (1947, Жети-Өгүз району, Барскоон айылы) — кыргыз совет артисти. Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти (1986). 1967 — 72-ж. Москвадагы Луначарский атындагы мамлекеттик театр искусство институтунда окуган. 1972—77-ж. Ош кыргыз драма театрында, 1977—90-ж. Фрунзедеги Кыргыз мамл. академиялык драма театрында иштеген. 1990-жылдан «Туңгуч» театр студиясында эмгектенүүдө. Ж. Садыковдун «Манастын уулу Семетей» (1982) спектаклинде Семетейдин ролун аткарган.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Чакиев Таштанбек
Чакиев Таштанбек – акын. 1970-жылы Түп районунун Күрмөнтү айылында туулган. 1987-жылы Күрмөнтү айылындагы Ильич атындагы орто мектепти, 1996-жылы Ысык-Көл мамлекеттик университетин бүтүргөн.
1996–2005-жж. К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинде жана Бишкек мамлекеттик экономика жана ишкердүүлүк университеттеринде окутуучу, Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинде мамлекеттик тил боюнча жетектөөчү адис болуп иштеп келет.
2004-жылы Эл аралык Ч.Айтматов атындагы фонд тарабынан өткөрүлгөн “Дебют-2004” сынагынын лауреаты болгон.
2005-жылы “Күн дидары” аттуу ырлар жыйнагы жарык көрүп, ошол эле жылы Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар союзуна мүчөлүккө кабыл алынган.
Жарык көргөн китептери
Күн дидары: Ырлар. – Б.: ОсОО Аят, 2005. – 110 б.
Алтын жебе: Ырлар. – Б.: Кыргызпатент, 2009. – 80 б.
Угузуу ырлары
Угузуу ырлары – жаман кабарды, көбүнчө жакын адамы өлгөнүн угузган чыгармалар. Мындай ырлар муңдуу обон менен аткарылган же өзүнчө бир кайгылуу тон менен айтылган. Угузуу ырлары адамды жаман кабарды угууга психологиялык жактан даярдоого ылайыкталган, ошону менен бирге угузуучунун тике айтпай каймана түшүндүрүүсүнө өбөлгө түзгөн. Мындай ырларда сөздүн өтмө маанилери көп колдонулган. Маселен Коргоол ырчы Токтогул Сибирден келгенде баласынын өлгөнүн мындай өтмө маанидеги сөздөр менен түшүндүрөт: “ аткардык жалгыз балаңды “, “ качырдык жалгыз балаңды “,  “ бегана болгон дүйнөдөн “ , “ учурдук жалган дүйнөдөн” ,  “ жибердик жалган дүйнөдөн “ ,  “ мусапыр сапар жол кеткен “ ,  “ күн тийбес сапар жол кеткен “ ,  “караңгы сапар жол кеткен “  ж.б. Угузуу ырларында фактыны жеткирүү ( өлүмдү угузуу ) менен гана тим болбой, башына оор күн түшкөн кишиге кайрат айтылган, өлүм - өмүр жөнүндө философиялык толгонуулар билдирилген. Лирикалык тектин бул формасы байыртан бери эле колдонулуп келгкендигин. Айканга ( Чыңгыз канга ) баласынын өлгөнүн Кет бука деген ырчынын угузганы да далилдеп турат. Анда ырчы канга баласынын өлүмүн төмөнкүчө кабарлайт: Туу куйругу бир кучак, Тулпар качты, Айганым. Туурунан бошонуп, Шумкар качты, Айганым. Алтын така, күмүш мык, Дулдул качты, Айганым. Алтын Ордо башынан, Булбул качты, Айганым. Деңиз толкуп, чайпалып, Көл бөксөрдү, Айганым. Терек түптөн жыгылып, Жер бөксөрдү, Айганым. Ала – Тоо кулап, бас болуп, Бел бөксөрдү, Айганым. Берекелүү нур качып, Эл бөксөрдү, Айганым. ( Элдик ырдан )
Адабият:
Ж. Шериев, А. Муратов. “ Кыргыз адабиятынын терминдеринин түшүндүрмө сөздүгү “. Бишкек - 1994
Барбара Киңсловер
Барбара Киңсловер (англ. Barbara Kingsolver; 1955-жылы 8-апрелде туулган) — америкалык жазуучу, эссеист жана акын. Ал Кентукинин айыл жергесинде өсүп, бала кезинде Конгодо да бир аз жашап калган. Киңсловер Депау жана Аризона университеттеринде биология боюнча билим алып, роман жаза баштаганга чейин эркин жазуучу катары иштеген. Анын белгилүү чыгармаларына Конгодогу миссионер үй-бүлөнүн жомогу "Уулуу Библия" (англ. The Poisonwood Bible) жана анын үй-бүлөсүнүн жергиликтүү деңгээлде тамактануу аракети тууралуу "Жаныбар, жер жемиш жана керемет" аттуу нон-фикшн китептери кирет.
Анын эмгектери көбүнчө коомдук адилеттүүлүк, биологиялык ар түрдүүлүк жана адамдардын өз ара мамилелери, адамдардын коомчулук жана айлана-чөйрө менен болгон мамилелери сыяктуу темаларга басым жасайт. 1993-жылдан бери жарык көргөн анын бардык эмгектери New York Times гезитинин бестселлер тизмесинен орун алып келген. Киңсловер 2011-жылы "Дэйтон адабият тынчтык" сыйлыгынын Ричард Холбрук өзгөчө жетишкендик наамын, 2010-жылы "Боштук" (англ. The Lacuna) чыгармасы менен Бириккен Падышалыктын "Оранж" адабий сыйлыгын жана АКШнын Улуттук гуманитардык медалын алып, ошондой эле башка бир катар сыйлыктардын ээси болгон. Ал "ПЕН/Фолкнер" жана "Пулитцер" сыйлыктарына көрсөтүлгөн.
2000-жылы Киңсловер "коомдук өзгөрүүлөр тууралуу адабияттарды" колдоо максатында "Беллвезер" сыйлыгын негиздеген.
Сосновка (Жайыл району)
Сосновка (Сосновка) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусунун Жайыл районундагы айыл. Сосновка айылдык аймагынын курамында. Ушул эле аймактын борбору.
Кыскача таржымалы
Тээ илгертен бери Суусамыр жайлоосунда жайлата мал менен алектенген Кыргыз журту, күз айларынын башталышынан тартып, ушул айылдын оордунда боз үйүн тигип, дайраны этектеп, кыштоону өткөрчү. Жаз айлары кайра жайлоону көздөй аттанышчу. 1872- жылы башкарып турган Кокон хандыгы уурап, бийлике Орусия падышачылыгы келген. Бийлигин орноткондон тартып, орус улутундагыларды бүтүндөй Кыргызстанга отурукташтыра баштаганда, бул жерге да алып келип көчмөн калктын башына койгон. Келген орустардын көбү Оруссиянын Сосновка айылдарынын биринен болушкан. Ушул себептерден келген орустар жерге өз айылынын атынан атап калышкан. Жаңы келген бийлик элге үй салдырып, отурукташтырган. Баягыдай эле мал менен алектендирип, жерден түшүм алганды үйрөткөн. Кийинчирек Совет бийлиги орногондо ликбездер ачылып сабатсыздыкты жойдура баштаган. Электр жарыгы кошулуп, эң чон колхоздордун бири Крупский атындагы колхоз коперативи түзүлгөн. Улуу Ата Мекендик согушта 500дөй айылдын тургундары согуш майданына аттанышкан. 300дөн ашуун кайтпай калган. 1941-1942 жылдарда азыркы Украинанын, Харьков шаарынан Совнарком СССРдин чечими менен тигүү фабрикасы көчүрүлүп келинген. Батыш СССРден элдер да эвакуацияланып, көптөгөн билимдүү адамдар келген. Негизги улуттар карачай, чечен, украин, орус, немис ж.б. Согуш аяктаганда көбү өз жерлерине кайткан, бирок бир топ адам калып калган. Бала бакча, жаңы чоң мектеп, оорукана, гастроном, ашканалар салынган. 1991- жылы Кыргызстан суверинитеттү мамлекет болуп, эгемендүүлүкө жеткенде көп тармак жеке колго өтүп кеткен. Колхоз толугу менен уурап, чоң ооруканадан жөн гана үй-бүлөөлүк топ даарыгерлер калган. Бүтүндөй Кыргызстандагыдай оор күндөр келген. Орус, немис улутундагылардын көбү айылдан көчүп кетишкен. 1991-1992 жылдары Таджикстандык кыргыздар Жергеталдан 100дөй түтүн үй-бүлөө көчүп келген. 2007- жылдан тартып ички миграциядан түштүк областардан калк көчүп келип жатат. Акыркы жылдары инфраструктура аздыр көптүр оңолуп, иштебей калган бала бакча иштеп, 1- класстан 4- класска чейин окуучулар мектеби кайра курулууда.
Климаты
Климаты кескин континенталду. Кышында аба-ыраайынын орточо сууктугу -8, -10 °C. Жай айларынын жылуулугу +25, +27 °C. Жаан-чачындын негизги үлүшү жазында жана  күзүндө түшөт. Кышында кардын бир жааганынын калыңдыгы, орто эсеп менен 10 - 12 см. Дыйканчылык, багбанчылыка ыңгайлуу.
Географиялык абалы
Чүй өрөөнүндө, Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк-батыш  этегинен  оорун  алган. Түндүгүндө түздүк жерлер. Бийиктиги 1122 м. Айылдын батыш  тарабында Кара-Балта дарыясы агып  түшөт. Бишкек-Ош автомобиль жолунун 72 - чакырым аралыгында, Кара-Балта шаарынан  22 чакырым  алыстыкта жайгашкан. Жакынкы айылдары Сары-Булак, Моңолдор, Кызыл-Дыйкан, Кайырма, Бөксө-Жол.
Экономикасы
Негизи элдин кобундо короо жайы бар. 80%дан ашуун короолорун себип: томат, бадыраң, пияз, картөшкө ж.б жашылчларын өстүрүп сатууга жан кышкыга сакташат. Дыйкандар талаа жерлеринде: кант кызылчасын, күн карама, буудай, арпа, беде чөбүн өстүрүшөт. Мал багуу да негизги кирешелеринин бири, анда: уй, кой, эчки, жылкыларды багып сатышат жана эт, тери, жүн, сүт менен камсынданышат. Уйдан алынган сүтүн атайын келип, унаа менен убакытка жараша баага алып кетишет. Жумуш айыл өкмөтүндө, мектеп, ЖЭБ 9 (ДЭУ-9), бала-бакчада  жана жекелик ашкана, дүкөндөрдө гана. Ийри ишкана же завод Сосновка айылында жок. Бирок 2014- жылы Кара-Балтада ишке кирген Кытай "Чайна Петроль Компани- Джунда" нефть тазалоо заводунда үзгүлтүксүз иштөө негизинде 30 дан 50- гө чеин Сосновканын тургундары иштейт. Завод курулуп жаткан учурда 200 гө чейин адам иш менен камсыз болушкан (2011-2014). Ошол эле Кара-Балтада калк базарларда, банктарда ж.б жерлерде барып келип иштешет. Айлык менен жумуштун аздыгынан калк Бишкек шаарына, жакынкы жана алыскы чет өлкөлөргө миграцияланууга мажбур. Ар бир 2-3 үй-бүлөөдөн 1 адам башка мамлекетте иштеп үйүнө акча салып турат.
Бутсуз кескелдирик, Жылан сымал кескелдирик
Бутсуз кескелдирик, Жылан сымал кескелдирик (Pseudopus apodus), (Pallas, 1775):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Ареалы Балкан жарым аралы жана Крымдан тартып Кичи Азия, Кавказ, Ирак, Иран, Афганистан аркылуу Батыш Пакистан, Бадахшан, Орто Азия жана Түштүк Прибалхашка чейин жетет. Кыргызстанда – Чүй өрөөнүндө Фергана өрөөнүнө караган тоо кыркаларынын жана этектердин беттери ( Түркстан, Алай, Ферган жана Чаткал), ошондой эле Талас облусунда Кыргыз тоо кыркаларынын батыш тарабында жана Чаткал суусунун төмөн жагында экени белгилүү. Кетмен – Төбө өрөөнүндө түрдүн болушу жөнүндө маалыматтарды тактоо зарыл.
Жашаган аймактары
Өрөөндөгү суулардын мезофилдик өсүмдүктөрү бар тектирлүү жайылмалары, тугайлар, талаалар жана сейрек токойлуу тоо этектердин беттери, чанда – түздөңдөрдөгү таштуу жарым чөлдөр жана сууга жакын дөңчөлөрдө, ошондой эле деңиз деңгээлинен 2300м бийиктикке чейин маданийиштирленген жерлер. Чүй өрөөнүндө түздөң жана тоо этектердин төмөнкү зонасында кездешет, республиканын түштүгүндө деңиз деңгээлинен 2000м бийиктикке чейин көтөрүлөт ( жетет)
Саны
Кыргызстанда атайын изилдөөлөр жүргүзүлгөн эмес. Узуну 10км деги транссектада жагымдуу биотоптордо 6 особго чейин жетет. Акыркы жылдары, өзгөчө Чүй өрөөнүндө сейрек кездешет.
Жашоо тиричилиги ( жашоо циклдары)
Кыргызстанда чоңдору ( жетилгендер) чээнден март – апрелдин ортосунда чыгышат, өткөн жылы туулган особдор бир аз кечирээк, майга чейин. Ургаачысы июнң-июлдарда 4 – 8 жумуртка тууп ( орточо көлөмү 20х40мм), 30 – 45 сутка созулган инкубациялык мезгилдин ичинде аларды кайтарат, анан адатта жайкы чээнге кирет. Өрөөндөрдө жана ысык келген тоо этектеринде жайкы чээни кышкыга өтөт, ал эми салкын түшкөн ( болгон) шарттарда жана колдо багууда сентябрга чейин активдүү болушат, дагы ургаачылары жаштарын коргоп, атургай тамагынан да беришет. Жыныстык жагынан 4 жылда жетилет. Отуруктуу түр, адатта жашыруун жеринен ( ийиндер, таштардын коңулдары, бадалдардын түптөрү) 200- 300м ден алыс кетпейт; бутактарга да чыгалат, артынан саятүшүп куугунтуктаса сууга түшүп качып ( качканга) кетүүгө жөндөмдүү. Майда омурткасыздар, сцинктер жана кемирүүчүлөр менен азыктанат; айдоолордо зыянкечтерди кырып албетте пайда келтирүүчү түр.
Чектөөчү факторлор
Антропогенндик: жагымдуу жерлердин азайышы ( жерлерди айдоо, мал жайуу), айыл чарбачылык жерлерде пестициддерди колдонуу, ошондой эле жергиликтүү элдердин түздөн – түз кырышы.
Көбөйтүү ( колдо багуу)
Кыргызстанда жүргүзүлбөйт. Террариумга кармап багууда азыгына анча талап кылбайт, бирок анын жетишсиздигин көтөрө албайт, ошондой эле жарыктын жетишсиздигинен; сейрек ( чанда гана) көбөйөт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Учурда, Кыргызстанда атайлап коргобойт ( коргоого алынган эмес), жашоо жерлеринин анча чоң эмес бөлүгү Токмок комплексинин жана Жылкелди токой заказниктин территориясында жайгашкан, ошондой эле Бешарал коругунун эң четки батыш бөлүгүндө жана мүмкүн Сарычелек биосфердик коругунун буфердүү зонасынын төмөнкү бөлүгүндө.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Көбөйүүчү жерлерине микрозаказниктерди ( кичи заказниктерди) уюштуруу, жашоо жерлерине жаратылышты пайдалануунун регламентациясын жүргүзүү, жергиликтүү тургундардын арасына зыянсыз ( уусуз) түрдү коргоо боюнча кеңири пропаганда жүргүзүү.
Статусу
NT категория. Аз сандагы, монотипикалык уруунун кеңири таралуучу өкүлү, Кыргызстанда популяциясынын саны жана жашоо жерлери кыскарууда. Казакстандын Кызыл китебине киргизилген.
Абдылда Мусаев
Эл аралык «Түгөлбай – Ата коому» сыйлыгынын лауреаты. Кыргыз адабиятынын, адабият таануусунун жана адабий көркөм сынынын ар кыл маселелерине арналган макалалардын, изилдөөлөрдүн автору.
Анын калеминен 100гө жакын илимий, педагогикалык маанайдагы эмгектер жаралган. Алардын ичинде 3 монография, 4 окуу китеби, бир катар программалар, окуу – методикалык куралдар бар. Мусаев түзгөн программа жана окуу китептери аркылуу кыргыз адабияты предмет катары орус тилдүү мектептерде окутула баштады. Анын «Интернациональное в художественном образе», «Всматриваясь в мир инонациональных героев» ж. б. эмгектеринде кыргыз адабиятындагы улуттуулук жана интернационалдуулук маселелери кылдат изилденсе, «Азыркы кыргыз сынынын кыймылы: жаңылануу жана эскинин күүсү», «Кош түбөлүк мамлекеттик жазуучу, же рынок адабияттын ырыбы же ыйыбы?» өңдүү макалаларында улуттук көркөм сындын ал-абалы, ал эми «Жаңылануу драматизми», «Азыркы кыргыз романынын поэтикасы» аттуу китептеринде кыргыз прозасындагы «поэтика» маселеси ар тараптан иликтенет.
Мусаев Абдылда кыргыз адабият таануусундагы Сыдыкбеков таануу илиминин өнүгүүсүнө чоң эмгек сиңирди. Бул багытта кыйла макалалар, окуу – методикалык куралдар жаралды. Бөтөнчө анын «Түгөлбай Сыдыкбеков: «Адам тагдыры жана чыгармачылык тагдыр» аттуу фундаменталдуу эмгегин белгилөөгө болот. Мында биринчи жолу Т. Сыдыкбековдун роман жаратуу багытындагы эстетикалык тажрыйбасы системалуу түрдө изилденип, идеологиялык диктанттан бошогон азыркы илимдин бийиктигинен кайрадан таразаланып каралды.
Саипов Жоробек
Саипов Жоробек 1953-жылдын 21-мартында Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Дремомистер
Дремомистер (лат. Dremomys) — тыйын сымалдуулардын бир уруусу.
Хафиз
Хафис (фарс – сактоочу) – фарсы-тажик адабиятындагы элдик чыгармаларды аткаруучулар жана айтуучулар. Алардын репертуарында элдик дастандар, Фирдоусинин “Шах-наме” поэмасы, Низаминин чыгармалары ж. б. болгон. Хафисдер элдик поэзиянын үлгүсүнө салып өздөрүнүн ырларын, дастандарынчыгарган.
График символдору
График символдору (тамгалары) (Graphics character-Графические символы). Сызык, тик бурчтук, башка ариптик сүрөттөлүштөр сыяктуу геометриялык фигура-ларды түзүүгө боло турган символдор көптүгү. Компьютердин тексттик режимде иштөөсүнө багытталган програмдарда колдонулат (мисалы, ASCII).
Күрүчбеков Акынбек
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Атама кат. – Ф.: Кыргызмамбас, 1965. – 100 б.
Ук, бонндук солдат! – Ф.: Мектеп, 1967. – 124 б.
Окко каршы: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1976. – 84 б.
Ишеним: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1978.– 92 б.
Күн айтат: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1979, – 82 б.
Адамзатка кайрылуу: Публицист. поэма жана ырлар. – Ф.: Мектеп, 1984. – 72 б.
Адилет жаңырыктары: Публицистика жана ой толгоолор. – Адабият, 1989. – 120 б.
Орус тилинде
Сильнее смерти: Стихотворения и поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1981. – 128 с.
Мүнкүр
Мүңкүр — буту-колунан ажыраган, оор, кыйын абалда калган, азап тарткан деген маанидеги сөз. Эпосто «Бөлөкбай баштап кырк калча, Манастын үңкүрүн баккан мүңкүрү» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1.238), — деп казына кайтаруучу адамдар катары сүрөттөлөт. Бөлөкбай Таласка келип, Манаска чоро болгондо, Манас аны казына жыйган үңкүрүн кайтарууга ээлик кылууга дайындап, кырк калчага башчы кылат. Манас өлгөндөн кийин казыналык үңкүрдү «алты арам» талаганда кырк калчаны ээрчитип качып, тентип, Бөлөкбай чоң зоодо жан багат.
Моңолдор (айыл)
Моңолдор, Жайыл району – Чүй облусунун Жайыл районундагы кыштак. Сары-Булак айыл аймагына караштуу. Деңиз деңгээлинен 1131 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Кара-Балта шаарынан 20 км Түштүк тарапта. Кыштак 1931-жылы негизделген. Калкы 712 (2023); мал багып, дыйкан чарбасында эмгектенет. Негизги мектеп, ФАП, китепкана бар жана Сатылганов Жумабай атына коюлган футбол аянтысы бар.
Герман Гессе
Герман Карл Гессе (нем. Hermann Karl Hesse; 1877-жыл 2-июль — 1962-жыл 9-август) — Германияда туулган акын, жазуучу жана сүрөтчү болгон. Анын белгилүү чыгармаларына "Демиан" (нем. Demian), "Талаа карышкыры" (нем. Steppenwolf), "Сиддхарта" (нем. Siddhartha) жана "Айнек бисер оюну" (англ. The Glass Bead Game) кирет. Аталган чыгармалардын ар бири адамдын нагыз өзгөчөлүгү, өзүн-өзү таанып билүүсү жана руханий жашоосу тууралуу изилдейт. 1946-жылы ал адабият боюнча Нобел сыйлыгын алган.
Рыскулов Жолдошбай
Рыскулов Жолдошбай 1952-жылы 5-мартта Сузак районунун Сафаровка айылында туулган.
Экологиялык көзөмөл
Экологиялык көзөмөл – ишканалардын, уюмдардын, мекемелердин, жарандардын айлана-чөйрөнү коргоо боюнча экологиялык талаптарын сактоосун жана экологиялык коопсуздукту камсыз кылуусун текшерүү. Ал мамлекеттик, тармактык, коомдук Э. к. болуп бөлүнөт.
Кулматов Канай
Кулматов Канай Жыгаччы, аваздык аспаптардын чебери. 1948-ж. Сокулук районундагы Жыламыш айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. 1967-жылдан Кыргыз театрлар коомунун өнөрканасында узанат. Ал зергер Кызгара Турдубай уулунун устакерчилигинен зор таасир алган. Устачылыгын комуз жасоодон баштаган. Анын өнөрканасында прима комузу, альт комузу, секунтамер комузу, добулбас, темир комуздун өзү кармаган үлгүлөрү бар. Комуз жасоодо жыгачтардын жердигине байкоо жүргүзөт. Арчадан, чынар теректен жасалган комуз үндү орточо, жаңгак жыгачы бийик, кара өрүк жыгачы пас чыгарат. Алмурут жыгачы үндүү, кара жыгач добуштуу болот. Ошентсе да комуз, кыл кыяк үчүн өрүктөн өтөрү жок. Канай комузга көбүнчө бук жыгачын пайдаланат. Анын жердигин Румыниядан, Батыш Украинадан, Армениядан алат. Бук байкоолорго караганда башка жерлерде андай сапаттуу өсө албайт. Ал атайын барып жыгачты тандап келет да, электр-мешинде кургатат. Андан кийин чала оюп, аспаптын түспөлүн берет да, калтырып коюп, бир жылдан кийин гана кайра кармап, биротоло бүтүрөт. Кырма идиштерин жасоодо жергиликтүү жыгачтарды пайдаланат. Катышкан кароо-сынактары, көргөзмөлөрү 1987-ж. Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук II фестивалы. Аваздык аспаптары үчүн диплом, коло медаль. 1989-ж. Эл чыгармачылыгынын республикалык кароо-сынагы. Аваздык аспаптары үчүн ЭЧЖРКнүн диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Диспозиция
Диспозиция (лат. dispositia – жайгаштыруу) – бөлүштүрүү, план; медицинада жана психологияда да жөндөмдүүлүк, камылга, маанай, шыктуулук дегенди туюндурат.
Музыка жана "Манас"
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Бад-Штаффельштайн
Бад-Штаффельштайн - Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Лихтенфельс районуна карайт. Калкы – 10 618 киши (2010-ж.). Аянты – 99.39 км2.
Жаман-Эчки мөңгүлөрү
Жаман-Эчки мөңгүлөрү — Ички Тянь-Шандагы өрөөн тибиндеги мөңгүлөр.
Жетим кырка тоосунун түндүк капталында. Кичи-Нарын суусунун алабында жайгашкан эки мөңгү (Чыгыш жана Батыш Ж.-Э.м.). Чыгышындагы мөңгүнүн узундугу 4,6км, аянты 4,2км2. Мөгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4640м, этеги 3780м бийиктикте жатат. Башындагы мөңгүнүн узундугу 5,6км, аянты 5,9км. Мөгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4530м, этеги 3750м бийиктикте жатат. Андан Жаман-Эчки өзөндөрү башталып, Буркан суусуна сол жактан куят.
Жаман-Эчки мөңгүсү – Жетим кырка тоосу менен Жетимбел тоосунун кошулган жериндеги өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,2 км, аянты 4,0 км2. Нарын дарыянын жогорку агымы – Тарагайдын (Нарын д-нын башы) алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4520 м, этеги 3800 м бий- иктикте жайгашкан. Мөңгүдөн Тарагайдын оң куймасы Жаманечки суусу башталат.
Дрепана сымалдуулар
Дрепана сымалдуулар (лат. Drepaneidae) — алабуга балыктардын бир тукумчасы, буларга төмөнкү өкүлдөр кирет: дрепаналар (уруу) (лат. Drepane), темгилдүү дрепана (D. punctata) жана ушундай сыяктуулар.
Куренга (Шиша куймасы)
Куренга — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын оң жээгинен 346 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ташымбетов Бекболот
Ташымбетов Бекболот 1951-жылы 26-февралда Көк-Жаңгак шаарында туулган.
График режими
График режими (Graphics mode- Графический режим). Дисплей режими, мында экранда пайда болгон текст жана графиктер пикселдер менен тартылат. Текст режиминде болсо экрандагы сүрөттөлүштөр кандайдыр бир стандарт менен калыптанган символдор көптүгүнүн жардамы менен чыгарылат.
Под-Вэр-Ю
Под-Вэр-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хоседа-Ю дарыясынын сол жээгинен 128 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 48 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Дрил
Дрил (лат. Mandrillus leucophaeus) — павиан маймылдарынын бир түрү.
Экологиялык коопсуздук
Экологиялык коопсуздук – адам менен коомдун жашоо-турмушуна коркунуч туудурган антропогендик жана табигый таасирлердин натыйжасында келип чыгуучу шарттар менен каражаттардан адамдын, коомдун, айлана-чөйрөнүн өтө зарыл кызыкчылыгынын корголгон абалы.
Порт Норрис (Нү-Жерси)
Порт Норрис (Нү-Жерси) (Port Norris) — Нү-Жерси штатынын Камберленд округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1507 киши. Болжолдуу аянты - 17.8 км². FIPS коду — 34-60510.
Бедбайка (дарыя)
Бедбайка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вязовка дарыясынын сол жээгинен 2,8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Арфо Петросян
Арфо Аветисовна Петросян (1909, Шуши –1985, Москва) – адабиятчы, фольклорчу. Бүткүл союздук журналистика институтун (1936), Кызыл профессура институтун (1938) бүтүргөн. 1983-ж. «Элдин тарыхы жана анын эпосу» деген темада доктордук диссертация жактаган. Петросяндын илимий иштери СССР элдеринин адабиятын жана фольклорун изилдөөгө арналган. Ал 1952-ж. «Манас» боючча өткөрүлгөн конференциянын уюштуруучуларын жана анын элдүүлүгүн колдоп, баяндама жасагандардын бири. Петросяндын «Манас эпосунун элдүүлүгүнүн суроосуна» (1961-ж), «Мурастар тууралуу талаш-тартыш» (1961-ж), «Совет элдеринин көркөм маданиятынын казынасы» (1973), «СССР элдеринин баатырдык эпосу» (1975), «Элдин тарыхы жана анын эпосу» деген эмгектеринин илимий-методологиялык мааниси зор. “СССР элдеринин эпостору” аттуу академиялык сериядан жарык көргөн “Манас” эпосуна баш сөз жазган. Анын аталган эмгектеринде «Манастын” элдүүлүгү, идеялык мазмуну, тарыхыйлыгы жана поэтикасы тууралуу сөз болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004.