cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ноумен
Ноумен (гр. noumenon) – феноменге каршы келген акылдын жардамы аркасында маңызды түшүндүргөн термин. Ноумен түшүнүгү алгачкы жолу Платон тарабынан «Тимей» деп аталган диалогдо пайдаланылган. Автор Ноумен деп өз алдынча жашаган реалдуулукту жана акылга негизделген билимдин предметин түшүнгөн. И. Канттын эмгектеринде Ноумен эки мааниде каралат. Терс проблематикалуу түшүнүк катары Ноумен акыл-эс (рассудок) менен интеллектуалдык интуициянын предмети болуп саналат («Таза акыл-эске сын») – «Критика чистого разума», «Тажрыйбалык акыл эске сын» («Критика практического разума») аттуу чыгармада Кант сезимден сырткары пайда болгон түшүнүк-төрдүн предмети катары Ноумен оң маанидеги түшүнүккө айланарынын мүмкүнчүлүгүн белгилеген. Мындай маанидеги тааным адамга мүнөздүү эмес. Анткени Канттын пикири боюнча адамдын билимдери сезимдик гана кабыл алууларга негизделет. Ноумендин аталган эки мааниси тең Канттын окуусундагы таанып билүүгө мүмкүн болбогон «вещь в себе» деп аталган түшүнүктү чагылдырышат.
Колдонулган адабияттар
Ding an sich Chose en soi Ding an sich Coisa em si
Сулууташ роговик теги кени
Сулууташ роговик теги кени Талас районунда, Чатбазар кыштагынан 6 км түндүк-батыш тарапта, Акташ тоосунун түштүк жана түштүк-чыгыш капталында, Талас суусунун оң өйүзүндө. 1974-ж. табылган. Кен аймагында метаморфизмделген көмүртек-кремнийлүү сланецтер жатат. Роговик алардын арасында катмар түрүндө жайгашкан. Пайдалуу катмардын жалпы калыңдыгы 130 мге жетип, 1200 мге созулат. Таштын өңү ачык, жашыл, түрдүү иреңдүү жана өтө кооз оймо-чиймелүү. Таш оңой кесилип, жакшы сайкалданат. Алынуучу блоктордун көлөмү 0,06–0,61 м3, блоктон такталардын чыгышы 35%. Запасы С1 категориясы боюнча 2,8 миң м3. Таш ар кандай кооз буюмдарды жасоого жарактуу.
Алтын валюта резерви
Алтын валюта резерви — мамлекетке (казынага жана борб. банкка) тиешелүү уютунду жана монета түрүндөгү алтын, чет элдик валюта, ошондой эле чет элдик банктардын эсебиндеги валюта түрүндөгү каражат.
Эс алуу
Эс алуу — адамдын чарчаганын жоготуп, ишке жөндөмдүүлүгүн калыбына келтирүүчү иш-аракеттер же тынч абал.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кыргыз академиялык симфониялык оркестри
Кыргыз академиялык симфониялык оркестри А. Жумакматов атындагы — музыкалык коллектив. 1969-ж. башында алгач 28 музыканттан турган камералык оркестр түзүлгөн, 1969жылдын декабрында Кыргыз ССР телерадиокомитетинин алдында Министрлер Советинин чечими менен курамы 46 музыканттан турган симфониялык оркестр уюшулган. Көркөм жетекчиси жана башкы дирижёру А. Жумакматов (2008-ж. чейин) болгон. 1970-жылдын 9-февралында оркестрдин тушоо кесүү концерти өткөрүлүп, комп. М. Абдраев, К. Молдобасанов, А. Жаныбеков, М. Бурштин, А. Мурзабаев жана башкалардын чыгармалары аткарылган. Оркестр кыргыз обончуларынын, композиторлорунун ырларынан тартып, көлөмдүү симфониялык чыгармаларга чейин КР телерадиокорпорациясынын алтын казынасына жаздырган. Азыркы күндө оркестр КМШ өлкөлөрүндөгү мыкты оркестрлердин катарында. Оркестрдин коштоосунда кыргыздын атактуу ырчылары гана эмес, СССР эл артисти Е. Образцова, Е. Нестеренко, И. Архипова, Т. Куузик жана башка да ырдашкан, белгилүү дирижёрлор Е. Светланов, А. Журайтис, Б. Хайкин, Ю. Домаркос, Ю. Темирканов жана башка дирижёрлук кылган жана А. Хохлов, И. Машкевич, А. Георгиев, Ж. Каныметов, Н. Рысалиев, Р. Осмоналиев жана башка музыканттар да иштешкен. 2004-ж. оркестрге А. Жумакматовдун ысмы берилген. 2008-жылдан азыркы КР Мадабият жана туризм министрлигине караштуу, башкы дирижёру — Р. Осмоналиев.
Тоолор кулаганда
Чыңгыз Айтматовдун акыркы романы.
Бул чыгармасында Айтматов азыркы турмуш, дүйнөлөшүү заманынын экологиялык көйгөйлөрү жөнүндө кеп кылат.
Абибилла Пазылов "Азаттык" үналгысына 2008-жылы 8-майда мындай деп айтты:
"Чыңгыз Төрөкуловичтин соңку романын биз кыргызча вариантын “Жаабарс” деп атадык. Себеби ар түрдүү котормолордун аталышы сунушталды. Бирок мен аягында келип “Жаабарс” деген аталышка токтолуп жатам".
Иприт
Иприт (b,b¢-дихлордиэтилсульфид, Эйч Ди, НD), S(CH2CH2Cl)2, алифаттык тиоэфир, сарымсак жыттуу, түссүз, май сымал суюктук (техникалык И. күрөң түстүү); мол. масс. 159,08; балкып эрүү t 145оС; кайноо t 217оС (ажыроо м-н); d420 1,2741; nD20 1,5293; Сууда начар эрийт (0,08 %, 20оС), орг. эриткичтерде жакшы эрийт. Хим. жактан туруктуу, 1700С жогорку темп-рада ажырайт. Нуклеофилдик реагенттер менен (NuН) төмөнкү схема б-ча аракеттенет:
S(CH2CH2Cl)2 + 2NuH ® S(CH2CH2Nu)2 +2HCl Суусу жок чөйрөдө дивинилсульфиддер алынышы менен дегидрохлордонушу мүмкүн. Суу менен жай гидролизденет. Суусуз чөйрөлөрдө тиосульфаттар, карбон к-талары туздары алкоголяттар жана феноляттар менен реакцияга кирип, уулуу эмес продуктуларды пайда кылуу менен оңой реакцияга кирет. Сульфоксид жана сульфонго чейин окистенет. Күчтүү окистендиргичтер (мис., щелочтуу жана щелочтуу металлдар гипохлориттери, хлораминдери И. мол-сынын толук деструкцияланышына алып келет жана анын дегазациясы үчүн колдонулат. И. - ууландыруучу зат. Ал ар тараптуу физиологиялык таасирге ээ. Организм жалпы уулануусунун себеби, гексокиназа ферментинин И. таасиринде жок болушу, углеводдук зат алмашуунун жана биоэнергетикалык процесстери бузулушу болуп эсептелет. И. алкилдештирүү таасири анын мутагендик касиеттерин түшүндүрөт. И. организмге буу, аэрозоль жана тамчы түрүндө таасир этип, зыян келтирип, терини жаралантуучу И. минималдык дозасы 0,1 г/cм2. Тери аркылуу таасир этүүдө 70 мг/кг дозасы өлүмгө алып келет. Биринчи жолу И. Германия тарабынан ууландыруучу зат катары 1917-ж. Бельгиянын Ипр ш-нда (ошол үчүн Иприт деп аталат) колдонулган. И. сактануу үчүн противогаз жана атайын терини сактоо каражаттары колдонулат.
Биогендик элементтер
Биогендик элементтер - организмдердин негизги массасын түзүүчү химиялык элементтер. Биогендик элементтерди кычкылтек (организм массасынын 70%), көмүртек (18%), суутек (10%), кальций, азот, калий, фосфор, магний, күкүрт, хлор, натрий, темир түзөт. Аналит. химиянын, спектрдик анализдин жетишкендиктери Биогендик элементтердин тизмесин толуктап, алардын көпчүлүгүнүн биологиялык маанисин ачууда. Органикалык составындагы элементтер ар биринин өзгөчөлүктөрүнө, жашаган чөйрөсүнө, тамактануусуна байланыштуу.
Биогендик элементтерди тийиштүү өлчөмдө кабыл албаса, организм ооруга чалдыгат. Мис, богок оорусу сууда, тамак-ашта йоддун аздыгынан, кызылчанын кара так илдети бордун жетишсиздигинен болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Баргалар
Баргалар - КЭРдин Ички Моңголия Автономиялуу районундагы Хулун-Буйр деген аймакта жашаган субэтникалык топ. Илимий адабияттарда «барга-монголдор» деп да аталып жүрөт. Этнонимдин параллелдери баргы (адигине), баркы (саруу, тейит) урууларынын курамында бар. Элдин аты монгол тилинде «маданиятсыз», «орой» ж.б. маанилерди туюнтат. Бул ат менен халха монголдору 17-к. лама динин кабыл албаган, шаман динин тутунган монголдорду аташкан. Энчилүү ат (лакап ат) ушул себептерден улам калыптанган. 18-к. 30-ж. манжурлар тарабынан Далай Нурга (Барга) көчүрүлгөн. Тилинде монгол-бурят, тунгус-манжур элементтери байкалат. Негизинен көчмөн мал чарбачылыгы менен кесиптенишет.
Тегерек тоосу
Тегерек тоосу — Ысык-Көл өрөөнүнүн түндүк-батышында. Доңузкудук-Жөкөтөй, Улакол-Семизбел жана Коңурөлөң–Алабаш өрөөндөрү менен курчалган. Тоң районунун аймагында. Кеңдик багытында 20 км узундукка созулат. Туурасы 5 км. Орточо бийикиги 2800 м, эң бийик жери 3000 м. Жону түзөң, чокулар жокко эсе. Капталдары кыска, өрөөндөргө жантайыңкы түшөт.
Держава (мамлекет)
Держава (мамлекет) – 1) көзкарандысыз мамлекет. «Д.» аталгысы иш жүзүндө баарына карата эмес, эларалык саясатта өзгөчө орду бар мамлекеттерге карата гана «мамлекет» дегендин түгөйлөш түшүнүгү катары колдонулат; 2) монархтын бийлик символу (белгиси) (м.; Орусияда таажылуу же кресттүү алтын шар).
Тегерек тоосу
Өрөөндөрдүн таманынан салыштырмалуу 1000–1100 м бийиктикте. Тоонун бийик ортоңку жана батыш бөлүгү палеозойдун порфириттүү гранит, адамеллит, гранит-диорит жана башкалар, тоо этеги жана жапыз чыгыш бөлүгү неогендин конгломерат, кумдук, алевролит, мергель тектеринен турат.
Алар тектон жаракалар менен тилмеленген. Тоо этегине чөл жана жарым чөл, кургак талаа (2300 м бийиктикке чейин), капталдарына талаа жана бадал аралашкан шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү.
Кичи (Ентала куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ингибиторлор
Ингибиторлор (лат. inhibo - токтотомун, басаңдатам) - түрдүү хим. процесстер токтотуучу заттар. И. зыяндуу процесстер токтотуучу таасири алардын катализатор жана ферменттер активдүү борборлорун тосуп алып активдүү бөлүкчөлөр менен реакцияга кирип, начар активдүү радикалдарга айландырышына байланыштуу. Хим. процессти токтотуучу же ылдамдыгын төмөндөтүүчү заттар эң көп жана алардын колдонуу тармактары кеңири. Мис., металлдардын коррозиясын (дат басуусунун), мономерлер полимерленишин, тамак-аштарды окистенишине жана башка Металл буюмдарын сактоо үчүн дициклогексиламмоний нитрити жана карбонаты, уротропин менен натрий нитрити аралшмасы пайдаланылат. Окистенүү реакциясынын И. катары фенолдор, ароматтык аминдер, күкүрттүү бирикмелер; мономерлер полимерленүү жана окистенүүсүндө И. күкүрт, фенолдор, таннин, канифоль, жез туздары жана башка колдонулат.
Жаныбарлардын түлөшү
Канаттулардын журум туруму – жаныбарлардын терисинин, жүнүнүн, түгүнүн, сырткы кабыкчаларынын мезгилдүү алмашылып турушу. Омурткасыз жаныбарлардын (рак сымалдар, көп аяктар, курт-кумурскалар муунак буттуулар, ошондой эле айрым курттар жана башка) эски хитин кабыкчасын түшүрүп, жаңысынын пайда болушу организмдин өсүшүнө, көбөйүшүнө шарт түзөт. Муунак буттуулар түлөгөндө, белгилүү стадияда эски кутикуласынын теңи эрип, денесинен бөлүнөт, анын ордуна эпидермис клеткалары менен жаңы кутикула секрециясы көбөйөт жана катууланат. Курт-кумурскалардын түлөшү клеткадагы хромосома аппаратына таасир берүүчү гормонго (экдизонго) байланыштуу. Омурткалуу жаныбарлардын – жерде-сууда жашоочулардын, сойлоочулардын (крокодил менен таш бакадан башкасы), канаттуулардын жана сүт эмүүчүлөрдүн түлөшү өсүү стадиясына эмес, жыл мезгилинин алмашуусуна байланыштуу. Жерде-сууда жашоочулар температурага байланыштуу жайында түлөйт. Суук түшөрү менен алардын түлөшү токтолот. Канаттуулар менен сүт эмүүчүлөр түлөгөндө түсү өзгөрөт, алардын түлөшүн жасалма жол менен жөнгө салып тездетүүгө болот. Түлөө мезгилинде жаныбарларда зат алмашуу өзгөрөт (белок алмашуу, кычкылтекти керектөө күчөйт).
Текелик тоосу
Текелик тоосу – Алай кырка тоосунун түштүк тармагы. Көксуу (батыш) жана Текелик сууларынын (Кызылсуунун оң куймалары) аралыгында түндүк-батыштан түштүк-чыгышка 27 кмге созулуп жатат. Туурасы 12 км. Орточо бийиктиги 4300–4500 м, эң бийик жери 5127 м (Айдарбек чокусу). Кыры кууш, зоокалуу,мөңгүлүү; капталдары тик жана кыска келип, капчыгайлуу.
Баргана (абамайдан)
Баргана эларалык абамайданы (Farg‘ona xalqaro aeroporti, Фарғона халқаро аэропорти) — Өзбекстан Республикасынын Баргана облусундагы Баргана шаарынын эларалык абамайданы. Абамайдан шаардын батыш тарабында, борбордон 5 чакырым аралыкта жайгашкан.
Дерогация (кемжойгу)
Дерогация (кемжойгу) (лат. derogatio  ) – мыйзамды жарым-жартылай жокко чыгаруу.
Түрк тилдүү элдер
Түрк тилдүү элдер - этногенетикалык жана этномаданий жактан тектеш элдер. «Түрк тилдүү элдер» деген термин илимге 19-к. батыш илимпоздору тарабынан киргизилген. Тилдердин геналогиялык жиктешүүсүндө батыш хунну жана чыгыш хунну деп шарттуу аталган эки ири топко ажырайт. Батыш хуну тобуна кыпчак тилдүү (казак, башкыр, каракалпак, ногой, кумук, татар, өзбек-катагандар, өзбек-лакайлар, өзбек-дүрмөндөр, өзбек-барластар, крым татарлары, балкарлар, карачайлар ж.б.), огуз тилдүү (түрк,азербайжан, гагауз, түркмөн, салор, крым татарларынын түштүк диалектиси, шахсевендер, кажарлар, кызылбаштар, юруктар, ж.б.), уйгур тилдүү (уйгурлар, өзбектердин отурукташкан бөлүгү), чыгыш хунну тобуна - кыргыз- кыпчак тайпасы (кыргыздар, түштүк алтайлыктар), уйгур-тукюй тобу (хакастар, тувалар, якуттар, долгандар, түндүк алтайлыктар, шорлор ж.б.) киришет. Түрк тилдүү элдер - шарттуу аталыш. Тилдик жактан этногенетикалык жалпылык болгондугу менен, бул элдер сырткы жана ички факторлордун таасиринен улам маданий, антропологиялык, диндик, чарба жүргүзүүдөгү бир топ өзгөчөлүктөргө ээ. Буга түрк тилдүү этностордун жергиликтүү маданияттын жана тилдин элементтерин кабыл алуусу, антропологиялык ж.б. өзгөчөлүктөр да мисал боло алат. Түрк тилдүү элдер ислам дининин суннит (түрк тилдүү элдердин басымдуу бөлүгү), шиит агымдарына (азербайжандар, шахсевендер, кажарлар, кызылбаштар), христиан равославдар (чуваштар, гагауздар, якуттар, хакас, алтайлыктардын бир бөлүгү, балкан түрктөрү ж.б), буддисттер (тувалар, Монголиянын түрк тилдүү этностору), иудейлер (караимдер, крымчактар), шаманизм (сары уйгурлар, тувалар, алтайлыктар, хакастар, шорлордун бир бөлүгү) диндерине сыйынышат. Демек, түрк тилдүү элдер дүйнөдөгү белгилүү диндер менен байланышта.
Бул түрк тилдүү элдердин таралуу ареалын да чагылдырат.
Каенлык (Илишев району, Башкыртстан)
Каенлык — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Юнн айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 66 киши. Почта индекси — 452260, ОКАТО коду — 80230878003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аутодафт
Аутодафт (испанча auto de fe - дин актысы) Испания жана Португалиядагы католиктер чиркөөсүнүн инквизиция сотунун өкүмүн көпчүлүккө жарыялоо жана ишке ашыруу каадасы. Аутодафт монахтар жана инквизиция сотунун мүчөлөрү башында турган салтанаттуу процессия менен башталган. Алардын артында жин-шайтандардын, оттун жалынынын сүрөтү түшүрүлгөн кийим кийгизилген соттолгондорду, аягында өкүм ишке ашырылганга чейин эле көз жумгандардын табытын алып өтүшкөн. Процессиянын аягында салтанаттуу табынуу болуп, инквизиция сотунун өкүмү жарыяланган. Андан соң «күнөөлүүлөрдү» соттун чыгарган өкүмүнө ылайык, чогулган элдин алдында же балак алышкан же отко өрттөшкөн. Айрым маалыматтар боюнча 1481-1808-жылдар аралыгында Испанияда 35658 адам тирүүлөй өрттөлгөн. Акыркы жолу Аутодафт 1826-жылы Валенсия шаарында (Испанпя) өткөрүлгөн.
Санто Доминго (Нү-Мексико)
Санто Доминго (Нү-Мексико) (Santo Domingo) — Нү-Мексико штатынын Sandoval округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2550 киши. Болжолдуу аянты - 5.2 км². FIPS коду — 35-70810.
Мүдүрүм мөңгүлөрү
Мүдүрүм мөңгүлөрү — Какшаал тоо тизмегинин түн. капталындагы өрөөн тибиндеги ири 3 мөңгү (Батыш, Ортоңку жана Чыгыш М. м.). Мүдүрүм суусунун сол куймалары Болгонду менен Тешикчаптын аралыгындагы өзөндүн төрүндө жайгашкан.
Батыш мөңгүсү
Батыш мөңгүсүнүн уз.4.4 км, аянты 4,4 км2. Башы деңиз деңг. 4460 м, этеги 4000 м бийиктикте жатат. Абляция облусунун аянты 0,6 км2.
Чыгыш мөңгүсү
Чыгыш мөңгүсүнүн уз. 4,4 км, аянты 8 км2. Мөңгү жайык цирктин таманында жатып (эни 600 м), этеги 4000 м бийиктиктен бүтөт. Куралуу облусу бири-биринен жапыз урчуктар менен бөлүнгөн 3 камерадан турат. Каптал мореналары кар чегинен башталат. Этегинде бардык мореналар кошулуп, мөңгүнүн «тилинин» учун кууш дого сымал курчайт. Мөңгүлөрдөн башталган суу Мүдүрүмгө сол тараптан куят.
«Кыргызалтын» Ачык Акционердик Коому
«Кыргызалтын» Ачык Акционердик Коому — КРдеги алтын кенин өндүрүүчү ири ишкана. «Кыргызалтын» мамлекеттик концерни болуп 1992-ж. уюшулуп (1999-жылдын 23-июлунан ААК), анын максаты тоо-кен тармагын бириктирүү, иштеп жаткан ишканаларды колдоо жана алтын кендерин өздөштүрүү боюнча сунушталган жаңы долбоорлорду ишке ашыруу. Ишкана сырьё базасын өнүктүрүү, алтын кендерин комплекстүү өздөштүрүү, өндүрүш потенциалын рационалдуу пайдалануу, техникалык коопсуздукту түзүү, айлана-чөйрөнү коргоо жана башка стратегиялык иш-чараларды жүргүзөт. Коомдун курамында 7 филиалы («Макмалалтын» комбинаты, «Терек-Сай», «Солтон-Сары» кендери, автотранспорт ишканасы, «Аффинаж» заводу, зергерчилик цехи, «Кыргыз деңизи» санаторийи жана башка) бар.
Кыргыз АССР Борбордук Аткаруу Комитети (БАК)
Кыргыз АССР Борбордук Аткаруу Комитети (БАК) — республикасынын жогорку мыйзам чыгаруу, башкаруу жана контролдоочу органы. 1926-ж. 8-18-ноябрдагы Бүткүл союздук БАКтын 3-сессиясынын чечимине ылайык кабыл алынып, 1927-ж. 1-марттагы РСФСР ЭКСинин «Кыргыз АССРинин мамлекеттик түзүлүшү жөнүндө» токтому менен бекитилген. Кыргыз АССР БАК Советтердин республикалык съезддери тарабынан шайланган жана Кыргыз ССРинин Конституциясы кабыл алынганга чейин (1937) иш алып барган. Кыргыз АССР БАК сессиялар аралыгында декрет, жобо, токтомдорду чыгарса, Президиум милдеттүү түрдө республикасынын өкмөтү сунуштаган бардык жобо, токтом, мыйзам долбоорлору менен республикалык бюджетти карап, бекитип турган жана алардын аткарылышын контролдогон.
Уядыбаш (Татышлин району, Башкыртстан)
Уядыбаш — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Жогорку татышлин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 26 киши. Почта индекси — 452830, ОКАТО коду — 80250825003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
«Алтын дан» ААК
«Алтын дан» ААК - ачык акционердик коом. Балыкчы шаарында жайгашкан. Мурдагы (1928-32) «Эгин топтоо» чакан элеваторунун буудай кампаларынын базасында уюшулган. 1954-71-ж. реконструкцияланган, жаңы тегирмендер, буудай сактоочу кампалар курулган. 1994-ж. тегирмен кайрадан реконструкцияланып, швейцариялык «Бюллер» фирмасынын вальцалык станоктору коюлган. Стандарттык салмагы 45 кгдык 1-сорттогу ун чыгарат. Келечекте кондитердик, макарон, консерва цехтерин ж. б. ачуу пландаштырылууда.
Сокурлук
Сокурлук — түрдүү себептерден эки көздүн тең өтө начар көрүп же көрбөй калуусу жана караңгыны жарыктан ажырата албоо.
Түрлөрү
Көрүү деңгээлине жараша сокурлук чала жана караманча көрбөө болуп айырмаланат. Жарым-жартылай көрбөгөн адамдын жарыкты көрүүсү сакталат жана 2,5 м аралыктан беш манжаны ажырата алат (0,05).
Караманча
Караманча көрбөгөн адамдын көзүнүн көрүү курчу такыр жоголот да, жарыктан караңгыны ажырата албай калат.
Сокурлуктун бөлүнүшү
Сокурлук тубаса жана кийин пайда болгон болуп бөлүнөт.
Түпкү этнос
Түпкү этнос - сөз болуп жаткан аймакта калыптанган этностук топ. Ал аймакты мекендегендер аборигендер деп аталышат. «Түпкү этнос» жана «түпкү калк» деген түшүнүктөрдү ажырата билүү керек. «Түпкү калк » деген түшүнүк аталган аймакта төрөлгөндөргө карата башка жактан келгендерден, .иммигранттардан аларды бөлүп кароо үчүн колдонулат. Түпкү калктын укуктук статусу Түпкү элдер жана уруулук түзүлүштө жашаган элдер жөнүндөгү эмгектин эл аралык уюмунун Конвенциясы (1989) менен аныкталат. Бул документке ылайык түпкү этнос өнүгүүнүн жеке приоритеттерин тандап алууга укуктуу. Алар мурдатан жашап келген аймак алардын менчиги жана ээлиги катары таанылат. Ошондой эле алар өздөрү жашаган аймактагы жаратылыш ресурстарына башкармалык кылууга, пайдаланууга, катышууга укуктуу.
Сокурлук
Тубаса сокурлук
Тубаса сокурлук мээнин айрым бөлүктөрү, көрүү нервдери, көздүн тор кабыкчасынын начар өөрчүшүнөн болот.
Эс
Эс — адамдын баштан өткөндөрдү сактап калуу жөндөмдүүлүгү; аны кийинки иш-аракетке пайдалануу касиети; дүйнөнү психикалык чагылдыруунун формасы.
Сокурлук
Кийин пайда болгон сокурлук
Кийин пайда болгон сокурлук көз ооруларынан (глаукома, трахома, кератит) кийин көрүү нервинин жабыркашынан, көздүн кырсыкка учурашынан пайда болот. Ошондуктан саламаттык сактоо органдары көздү кырсыкка учуроодон жана көз ооруларын алдын алуу, глаукоманы эрте байкап дарылоо чараларын жүргүзөт.
Эс
Эс информацияга көңүл топтоштуруунун даражасына, ага карата эмоциялык мамилеге, ошондой эле адамдын организминин жалпы абалына, анын машыгуу даражасына, психикалык процесстердин мүнөзүнө жараша болот. Информацияны эске сактап калуу жогорулаган активдүүлүк менен айкалышкан учурда пайдалуу экендигине адамдын ынанышы жаңы билимди өздөштүрүү үчүн маанилүү шарт болуп саналат.
Сокурлук
Кийин пайда болгон сокурлук
Сокурлар коомдук пайдалуу эмгекке тартылып, алар идеялык саясий жана маданий деңгээлин жогорулатуу иштерин жүргүзөт. Кыргызстанда сокурлар коому 1937-ж. уюштурулуп, атайын мектептер ачылып, окуу өндүрүш ишканалары уюштурулган.
Эс
Түрлөрү
Информацияны эске тутуунун эки түрү бар:
Сокурлук
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Эс
Түрлөрү
Эс кыймылдык, образдык (көрүү, сезүү угуу аркылуу), эмоциялык жана сөз логикалык болуп айырмаланат. Алардын кээ бири экинчисинен күчтүүрөөк өнүгөт. Кыймылдык эс адатта бир эле фактыны тез-тез кайталоого негизделген. Бул эстин эң үзүрсүз жана туруксуз түрү. Көрүү аркылуу эске тутуу курчап турган айлана-чөйрөнү байкап (образдаштырып) эске сактоого, угуу аркылуу эске тутуу негизинен сөздүн маанисин эстеп калууга таянат. Түшкөн информация эмоциялык катуу түйшөлүүлөргө негизделсе, эмоциялык эс келип чыгат. Сөз-логикалык эс кубулуштардын өз ара байланыштарына негизделген. Бул эс айрыкча туруктуу жана сапаттуу деп эсептелет.
Гипомнезия
Гипомнезия эске тутуунун бузулушунун эң көп учураган түрлөрүнүн бири. Мында эс ар түрдүү оорулардан (атеросклероз, алкоголизм) улам төмөндөп кетет, тубаса болушу да мүмкүн, ошондой эле психиканын башка чөйрөлөрдүн кем чилдиги менен айкалып кетиши да себепкер. Гипермнезия (эске тутуунун күч алышы) адатта тубаса болот, мында адам информацияны көбүрөөк көлөмдө, алда канча узак мөөнөткө эске сактап калуу жөндөмүнө ээ.
Амнезия
Амнезия — белгилүү бир мезгил аралыгында эстин жоголуп кетиши. Ал күчөй баштаганда адам алгач жакын арадагы окуяларды унута берет, андан кийин жакында эле болуп өткөн окуялар биринен сала бири унутулат. Эстин бузулушу жаңылыш жана жалган эстеп калуудан да болушу мүмкүн. Ар кимдин эсине көп факторлор таасир этет жана эстеп калуу жөндөмү анын тукум куугучтугуна, машыгуусуна, эмоциялык абалга, ошондой эле тамактануу, эмгек жана эс алуу режимине да байланыштуу болот.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Компьютердик сабаттуулук
Компьютердик сабаттуулук – түтүмдүү билим жана билгичтик, адамдын жашоосуна өтө керектүү, эмгек, компьютердик коомдогу эс алуу, компьютерди интеллектуалдык эмгекте курал катары пайдалануу. Ал жалпы билим берүүчүлүк жана профессионалдуу сабаттуулукта базаланат, математикалык негиздөө, физика, электрониканын элементтери, программалоо, электрондук-эсептөө машиналары ж. б.:
– алгоритм, анын катмары, каражаты жана баяндоо методу жөнүндө түшүнүк;
– алгоритмдин ЭЭМ үчүн сунушталган программасынын калыпы жөнүндө түшүнүк;
– алгоритмдик программалоонун биринин негиздерин (Бейсик, Паскалы, Фортран) билүү;
– ЭЭМдеги практикалык пикир алышуунун жолдору;
– түшүнүүнүн мааниси, электрондук-эсептөө техникасынын турмушта, адамдын жашоосунда, илимде, өндүрүштө колдонулушу жана ролу.
Аталган элементтер компьютердик сабаттуулуктун жөнөкөй негиздери болуп саналат. Жогорку деп эсептелген тепкичтерге төмөнкүлөр кирет:
– ишемдүү компьютердик сабаттуулук, ЭЭМ менен иштөөнүн алдын ала берилген божомол билгичтиги, татаал алгоритмдерди иштеп чыгуу жана аларды бир же бир нече программаларга сырбелгилөө, пайдалануучу ЭЭМ жөнүндө жакшы билим, өзүнүн ишмердүүлүгү үчүн татаал эмес программаларды билүү, стандарттык программа менен камсыздоону чыгармачылык ийкемдүүлүк менен колдонуу, информатика боюнча өзүнүн билим деңгээлин кеңейтүүгө умтулуу;
– түтүмдүү компьютердик сабаттуулук – максаттуу билим түтүмү жана компьютер аймагындагы аткаруу, компьютердик дүйнөдөгү техниканы кеңири ориентирлөө, бир ЭЭМден экинчи ЭЭМге, бир программалоо тилинен экинчи программалоо тилине кенен өтүү, компьютерлештирүүнүн коомдогу оң жана негативдүү кыймылдарын баамдоо, программалык каражаттарды кенен иштеп чыгуу жана жогорулатуу жана компьютердин бардык тармактардагы пайдаланылуусу.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Сотрина (дарыя)
Сотрина — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосьва дарыясынын сол жээгинен 256 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сумсар полиметалл кени
Сумсар полиметалл кени Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Сумсар суусунун боюнда, Чаткал кырка тоосунун түштүк этегинде, деңиз деңгээлинен 1350–1450  м бийиктикте. Кен жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1936-ж. алгачкы геол. маалымат берилген. Кен талаасы бир нече км2 аянтты ээлеп, геол. түзүлүшү боюнча бирдей шарттагы Түндүк, Борбордук, Кызылсай, Түштүк-Чыгыш, Ортоаралык, Түштүк, Алыскы сыяктуу бири-бирине жакын жайгашкан участкалардан турат. Кен аймагын девон мезгилинин доломит, акиташ, кумдук, конгломерат тектери жана аларды жиреп чыккан гранодиорит штоктору жана порфирит дайкалары түзөт. Тоотектер бүктөлүүгө дуушарланып, «Чоң Сумсар» брахиантиклиналь структурасын пайда кылган. Бул түзүлүштү Чоңкөл, Кушарт тектоникалык терең жаракалары кесип өтүп, кен талаасын майда бөлүкчөлөргө бөлүп турат. Мында негизинен тектоникалык жаракаларды бойлой бир нече руда тулкулары табылган. Алар доломит тоотегинде талкаланып, өзгөргөн тилкелерде линза, катча, мамы түрүндө жатат. Руда тилкесинин жалпы узундугу 1800 м. Руда галенит, сфалерит, халькопирит ж. б. минералдардан турат. Кен 1950-ж. иштетилген. Алгачкы жылдары ачык карьерден казып алынса, кийин жер астынан алынган. 4247,2 миң т руда казып алынып, андан 65500 т коргошун, 11300 т цинк алынган.
Антропософия
Антропософия (гр. antropos – адам жана sopia – акылмандык) – 20-кылымдын башында өнүккөн «жашыруун рухий күчтөрдү» алып жүрүүчү адам жөнүндөгү мистикалык окуу.
Теософиядан бөлүнүп, Штейнер эксперименттик илимге айлантканга аракет кылат жана адамдын жашыруун жөндөмдүүлүктөрүн өзгөчө көнүгүүлөрдүн жардамы менен (музыка, медитация ж. б.) ачып көрсөтүүнү максат кылган. Бул кызматтын Штейнердин сунушу боюнча, чыгыш Европада жана АКШда кенири таралган системасы аткарыш керек.
Орто кылымдагы (антикалык мистерийлер, христианчылык), байыркы диндер жана акультизм салттык окуулары Антропософияда табигый илимдердин жана жаңы мезгилдин философиясынын элементтери менен биригишет. Антропософиялык коом Штейнер тарабынан 1913-ж. Дорнах шаарында (борбору Швейцария) негизделген. 20-кылымда Антропософия окуусу Европанын бир катар өлкөлөрүндө көркөм чыгармачыл интеллигенциянын ортосунда да таасирге ээ болгон.
Биологиялык обочолонуу
Биологиялык обочолонуу - бир түрдүн өзүнчө жашаган топторго ажыроо процесси. Биологиялык обочолонуу популяциялардын өзүнчө жашаган топторунун өз ара аргындашуусунун токтолушунан келип чыгат. Бул экологиялык шарттардын өзгөрүшүнө байланыштуу. Организмдердин сырткы чөйрөнүн шарттарына ыңгайланышы, өзүнчө ажыраган экотиптердин, расанын, түрчөнүн ар түрдүүлүгүн пайда кылат.
Мис, Ысык-Көлдөгү алабуга балыгынын 2 түрү (кышкы жана жайкы) бар. Кышкы алабуга апрелде уругун көлгө, жайкы алабуга июлдан баштап агын сууга таштайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жаныбарлар миграциясы
Жаныбарлар миграциясы – жаныбарлардын мекендеген жериндеги жашоо шарттын өзгөрүшүнө же өрчүү циклине байланыштуу жер которушу. Жашоо шартынын өзгөрүшүнөн болгон миграция мезгилдик (жыл мезгили, суткалык) жана мезгилсиз болуп айырмаланат. Мезгилдик миграция табиятта ар түрдүү болот. Сүт эмүүчүлөрдүн, куштардын жана курт-кумурскалардын тоолуу аймактарда өйдө-ылдый көчүшү, омурткасыздардын суунун же топурактын тереңин көздөй оошу, өрдөмө балыктардын деңизден өзөнгө өрдөшү, ал эми тескерисинче өзөндөн деңизге түшүшү жана башка Деңиз таш бакасы менен деңиз сүт эмүүчүлөрүнүн океандагы, туяктуулар менен кемирүүчүлөрдүн, жырткыч сүт эмүүчүлөрдүн кургактыктагы, көпчүлүк канаттуулардын, жарганаттардын, курт-кумурскалардын абадагы которулушу миграцияга кирет. Мезгилсиз миграцияда кээ бир отурукташкан жаныбарлар (тыйын чычкан, леммингдер жана башка) чөйрө шарттарынын кескин өзгөрүшүнөн (өтө кургакчылык, өрт, суу каптоо жана башка) жашаган жерин которот. Мындай миграция күтүлбөгөн жерден болуп, жаныбардын кырылышына алып келет. Жаныбарлардын өрчүшүнүн ар кандай стадиясында түрдүү жашоо шартты талап кылуусу личинка стадиясында түрлөрдүн таралышына шарт түзөт (онтогенездик миграция). Жаныбарлар миграциясы жаныбарларга белги коюу менен изилденет.
Детектив
Детектив (лат. detectio  – ачылуу) –мыйзамда белгиленген тартипте жеке издөө ишмердүүлүгүнө лицензия алган, кылмыштарды иликтөө боюнча адис; кылмышкерлерди аңдып издөөчү полиция агенти.
Кулаалылар
Кулаалылар (лат. Circus) чычканчыл жырткыч куштардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: бөктөргө (лат. C. aeruginosus), шалба кулаалысы (C. pygargus), ала кулаалы (C. melanoleucos), ак кулаалы (C. cyaneus), боздоң кулаалысы (C. macrourus).
Семирүү
Семирүү — организм ткандарында майдын ашыкча топтолушу. Ал зат алмашуу бузулуп, майдын пайда болушу анын ажыроосунан тез жүргөндө болот. Семирүү көп учурда баш аламан ашыкча тамактанып, тамак-аштын кубаттуулугу организмдин энергия сарптоосунан ашып кеткенде байкалат. Мында керектөөчү тамак-аштын өлчөмү жана кубаттуулугу эмес, организмдин энергияга жана тамак-ашка болгон талабынын шайкеш келбегендиги өтө маанилүү.
Семирүүнүн даражасы
Семиргенде кишинин салмагы өтө чоңоёт. Семирүү 4 даражага бөлүнөт: 1-де дененин салмагы нормасынан 30%ке,
2-де 50%ке чейин,
3-дө 100%ке чейин,
4-дө 100%тен ашат.
Семирүүнүн биринчи жана экинчи даражасында эмгекке жарамдуулук жана жашоо активдүүлүгү анча бузулбайт, бирок ал акырындык менен билинбей кийинкисине өтүп кетиши мүмкүн экенин унутпоо зарыл. Зат алмашуунун бузулушу жана сөөктөр менен муундарга күч келүү таяныч-кыймыл аппаратынын өзгөрүшүнө алып келет. Өтө Семирүүдөн дем алуу, жүрөк-кан тамыр системасы бузулуп, өпкө жана жүрөк оорулары пайда болот. Семирүү кант диабетине, гипертония оорусуна, стенокардияга жана миокарддын инфарктына, өт жолдорунун таш оорусуна жана башкалар дуушарлантышы мүмкүн.
Семирбөө үчүн эмне кылыш керек?
Семирбөө үчүн тамакты чактап ичүү жана көп кыймылдоо өтө маанилүү. Ошондой болсо да өтө семирип кеткендер врачка кайрылып, тамактануунун мүнөзү жана айыктыруучу физкультура жөнүндө кеңеш алуусу оң. Семирүү эндокриндик бузулууларга да байланыштуу болот. Мындай учурда тамактын кубаттуулугун төмөндөтүү, оңой сиңүүчү углеводдорду жана мал майын колдонбоо туура эмес. Врач менен кеңешпей туруп, ден соолук үчүн зыяндуу чараларга: ачка жүрүүгө, табитти начарлатуучу дарыларды ичүүгө болбойт. Врач гана организмдин өзгөчөлүгүн эске алуу менен диетаны жана кыймыл активдүүлүгүн, күн тартибин белгилейт.
Семирүүнү алдын алуу
Семирүүнү алдын алуу чараларын бала кезден баштоо керек. Баланы ашыкча тамактандырууга болбойт, тамакты түрдүүлөп ченеми менен жешке, кыймыл-аракетке, эртең менен гимнастика жасап, физкультура жана спорт менен машыгууга көндүрүү керек. Балдар бой тарткандан баштап, өз салмагына көз салып жүрүүгө тийиш. Эгер салмагы көбөйө баштаса, тамак-аштын өлчөмү жана кубаты организмдин энергияны сарптоосунан ашып жаткандыгын далилдейт.
Анда тамак-аш рационунан жеңил сиңүүчү углеводдорду жана малдын майын азайтуу зарыл. Дайыма таразага тартылып, салмак көбөйө баштаса тамак-ашка, айрыкча кубаттуу тамак-ашка чек коюп, врачтын көзөмөлү менен кара күч кызматын көбөйтүү сунуш кылынат.
Вестернизация
Вестернизация – (англ.western – батыш) өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн элдерине батыш өлкөлөрдүн экономикасы жана саясий системасынын артыкчылыгына ишендирүү жана батыш дүйнөсүнүн маданий баалуулуктарына оң мамилени калыптандыруу максатын көздөгөн социологиялык доктрина. Өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдү тышкы саясатта, социалдык жана экономикалык турмушту уюштурууда батыш өлкөлөрдүн таасирине тартууга багытталган.
Түндүк-Батыш Монголиядагы «кыргыз» этнокомпоненттери
Түндүк-Батыш Монголиядагы «кыргыз» этнокомпоненттери - «Кыргыз» этноними өз алдынча уруктардын аталыштары катары Түндүк-Батыш Монголиядагы дэрбэт, урянхай, хотон, жана мингаттардын (мангут-мангыт) курамдарынан кездешери аныкталган. Бул этностук компоненттер аталган этнографиялык топтордун курамына XII-XIV кк. кара кытай, монгол жапырыгында, айрымдары энесайлык кыргыздар Жунгар хандыгы тарабынан зордоп көчүрүлгөн мезгилден соң кирген.
1703-ж. 4000 түтүн кыргыз Цеван Рабдандын аскерлери тарабынан Жунгарияга көчүрүлүп кеткендигин орус документтери тастыктайт. Кызыктуусу, жогоруда аталган этнографиялык топтордун баарында тең, «кыргыз» аты менен бирге, «бурут» аттуу уруктар кездешери маалым.
Атала
Атала – акшак, ун, талкан, жүгөрү, куруттан кайнатылып жасалган жарма. Акшактан жасалган аталаны жарма атала, ундан же талкандан жасалганын жылма атала, жүгөрдүөн жасалганын «мака атала», кант кошулганын кече атала, кант кошулганын кече атала, куруттан жасалганын курут атала деп аташат.
Аталаны мурда көбүнчө жардылар негизги тамак-аш катары колдонушкан; 2) арпа, буудай, сулунун адырасына чары, кебегин кошуп кайнатып даярдалган малдын бардык түрү, өзгөчө жаш төл ж-а бордолуп жаткан мал үчүн кубаттуу, жагымдуу тоют. Азыркы күндө да көп жерде кышкы төлгө, бордогу малга атала беришет.
Курут атала Түштүк Кыргызстандын Кадамжай,Ноокат райондорунда, Кызыл-Кыя шаарынын тегерегинде жана Фергана облусунда жашаган кыргыздарда кеңири жайылган.
Алтындын буусу
Алтындын буусу - керамикалык боёк. Курамынын 10-12%и «суюк» жана күкүм сымал таза алтындын жана башка баалуу металлдардын (күмүш, платина) кошундусунан турат. Мындай алтын боёк 1825-ж. Массейнде (Германия) ойлонуп табылган. 1927-жылдан Дулевск фарфор заводунда (Россия) фарфор буюмдарына алтын жалатуу иштери жүргүзүлөт.
Нурова Саида Сулеймановна
Нурова Саида Сулеймановна – (1939-ж. т., Казак Республикасынын Алматы обл., Чоң Аксуу айылы) – философия илимдеринин кандидаты (1969), социологиялык илимдердин доктору (1995), профессор. КМУну бүтүргөн (1961).
Ал эмгектеринде социологиялык изилдөөнүн конкреттүү материалында аз калктын (дунгандар, уйгурлар, цыгандар, сарткалмактар) арасындагы улут аралык мамилелер жана өзгөчөлүктөр, андан сырткары СССР жана Кыргызстанда тоталитардык системанын мезгилинде тил маселелери жана улут саясаты проблемасын окуп үйрөнүү маселелерин чечмелөөгө аракет жасаган. СССРдин Кыргыз ССРинин эл агартуу отличниги. Кыргыз Республикасынын Маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1987). 90дон ашык илимий эмгектердин, анын ичинен 1 монографиянын, 2 окуу куралынын автору.
Баргужин-Токум
Баргужин-Токум - байыркы жана орто кылымдар (6.3.4-18- кк) доорлорунда кыргыздар байырлаган тарыхый-этнографиялык аймак. Саян-Алтай (Тува, Минусин ойдуңу ж.б.) жана ага чек- теш жайгашкан аймактардын мусулман, монгол жазма булакта- рындагы аталышы. Фарс тарыхчысы Рашид ад-Дин «Жами ат- Таварихте» («Тарыхтар топтому»): «Кыргыз жана Кэм-Кэмжиут кошуна, жакын турган аймактар, жерлер Кыргыз мамлекетинин курамына кирет. Кэм-Кэмжиуттун бир тарабы наймандар, андан ары Баргужин-Токум деген жерде кори, баргут, тумат, баясут уруулары жашашат...» - деп жазат. Автор баргулардан Иранда (монгол администрациясында, 13-к.) белгилүү мамлекеттик ишмерлер болгондугун жазат. Тарыхчы андан ары: «баргут, кори, төөлөс, тумат уруулары тектеш элдер, аларды Селенга дарыясынын аркы жээк тарабында жашагандыгы үчүн баргуттар, алар турган аймак ушундан улам Баргужин-Токум деп аталат», - деп жазат. Баргулар түрк (кыргыз) тилинде сүйлөгөнүн тарыхый булактагы адам аттары, алардын титулатурасы айгинелеп турат. Демек, 13- к. бүгүнкү кыргыздардагы эң ири уруулар катары эсептелген найман, дөөлөс (төөлөс), баргы, баят (тейит), туума тукум (найман) ж.б. «Кыргыз өлкөсү» жайгашкан аймактарды мекендешкен, кыргыз этносунун курамына жуурулушкан. Энесайдын чыгыш тарабындагы жайгашкан жерлер монголдордо 12-13-кк. «Баргу- жин-Тукум» деген ат менен белгилүү болгон. Рашид ад-Дин бер- ген маалыматтарга караганда, баргуттар (-т монгол тилдеринде көптүк маанини аныктаган сөз жасоочу мүчө) Чыңгыз хан жана анын мураскорлоруна ак дилден кызмат өтөшкөн. Баргу, төөлөс, туматтар падышаларын «инал» деп аташары алардын тегинин кыргыз экендигин дагы бир ирет тастыктары ырас. Баргалжан (Баргужин) монгол тилдеринде «түнт токойлуу», «өздөштүрүлө элек тоолуу аймак», токум - монг. төхүм. «төркүн», «уруулаш- тар», «туугандар» дегенди аныктайт. Учурда Бурятияда Баргузин аттуу аймактык-административдик бирдик бар экендиги маалым. 18- к. карата Энесайдын жогорку (Тува) жана Төмөнкү (Хакас-Минусин ойдуңу) агымдарында жайгашкан кыргыздар саясий бытырандылыкты башынан өткөрүп жатышкан. Бирдиктүү, борборлошкон кагандыктын ордуна майда ээликтер пайда болгон. Ошондон улам, кыргыз жерлери монголдор тарабынан тез аранын ичинде жеңилип алынган эле.
Кичи Деб
Кичи Дёб — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Деб дарыясынын сол жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Күмүштөй шайтанкөпөлөк
Күмүштөй шайтанкөпөлөк (лат. Phalera bucephala) – шайтанкөпөлөктөрдүн бир түрү.
Сыпаль-Кы дарыясы (Тэкодель-Кы куймасы)
Сыпаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тэкодель-Кы дарыясынын сол жээгинен 158 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Антропосфера
Антропосфера – Антропосфера социосфера түшүнүгүнүн синоними; кишилердин табигый чөйрөнү өзгөртүү сферасы.
Биологиялык циклдер
Биологиялык циклдер - организмдердин биргелешип жашоосундагы (популяцияларда, биоценоздордо) биологиялык кубулуштардын ритмдүү кайталанышы. Биологиялык циклдер бардык ритмдүү кайталануучу биологиялык кубулуштарды камтыган жалпы түшүнүккө - биологиялык ритмге кирет. Биологиялык циклдер суткалык, мезгилдик (жылдык) же көп жылдык болушу ыктымал. Суткалык Биологиялык циклдер сутка ичинде жаныбарлардын физиологиялык кубулуш, жүрүш-турушунун мыйзам ченеминин өзгөрүшүн мүнөздөйт. Жаныбарлардын гормондорунун жардамы менен жөнгө салынып турган зат алмашуунун өзгөрүүлөрү мезгилдик Биологиялык циклдердин негизин түзөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Алтын запасы
Алтын запасы - борбордук эмиссия банкында же өлкөнүн казынасында сакталуучу уютунду жана монета түрүндөгү мамлекеттик алтын фонд. Эл аралык эсептешүүдө резерв катары пайдаланылат, валюта туруктуулугун камсыз кылуучу каражаттын бири катары колдонулат.
Жийде (Манас району)
Жийде ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 841 киши (2009-жылы).
Хорватия
Хорватия, расм. Хорватия Республикасы (Republika Hrvatska) — Балкан жарым аралынын батышындагы мамлекет. Мурдагы Югославиянын курамындагы Хорватия 1991-жылы мамлекеттик эгемендүүлүгүн алган. Борбору - Загреб шаары, акча бирдиги - куна. Калкы 4.4 млн. Калкынын негизги бөлүгүн түштүк славян католиктер түзөт.
Хорватия жана Евробиримдик
Хорватия 2013-жылдын 1-июлунда (теке айынын 1инде) Европа Биримдигине 28-мүчө өлкө болуп кирди.
Хорватия Евробиримдикке кирүү тууралуу арызын 2003-жылы жолдогон болчу.
4,4 миллион калкы бар Хорватия Евробиримдикке мүчө болгон мурдакы Югославиянын экинчи республикасы.
Мурдагы Югославия өлкөлөрүнүн ичинен биринчи болуп 2004-жылы Евробиримдикке Словения кабыл алынган.
Эми Хорватиянын Евробиримдикке кирген башка өлкөлөр менен чектеш жерлеринде чек ара төлөмдөрү талап кылынбайт. Бирок азырынча Хорватия Шенген эркин виза мейкиндигине жана Европа монетардык ынтымагына кошулбайт.
Аутэкология
Аутэкология (грекче autos - өз жана ... экология) - экологияда айрым организмдердин айлана-чөйрө (суу) менен болгон карым-катнашын изилдеген бөлүгү. Кээ бир учурда аутэкология тирүү организмдерди чөйрөнүн абиота факторлоруна байланыштуу изилдеген методикалык ыкма катары каралат. Аутэкология өз алдынча илим катары алгачкы жолу эл аралык III ботаникалык конгрессте (1910) бөлүнгөн. Эл аралык VI - экологиялык конгрессте (Улуу Британия, 1994) эң чоң көлөмдөгү доклад аутэкологияга арналган. Британиялык экологдор аралдарда кездешүүчү момолой сымалдуулардын тиричилигинде алардын ургаачыларынын ролу, ошондой эле тышкы чөйрө факторлорунун талаа бакаларынын түркүмүнө таасир эткенин баса белгилешкен. Испанияда шумкар сымалдуулардын оошуусу жана тамактанышы радиотелеметрия, ал эми даур жана кара турналардын миграциясы (Япон аралынан - Испанияга) спутник аркылуу изилденген.
Жаныбарлар стили
Жаныбарлар стили – тератологиялык стиль; алгачкы коомдук түзүлүштүн көркөм искусствосунан келип чыккан, айрыкча көчмөн элдерде (мисалы, алтай скифтеринде) кеңири тараган орнаменттердин бир түрүнүн аталышы. Орто кылымдын кол жазмаларында жана жасалга-колдонмо көркөм өнөрүндө да колдонулган. Чыгыш элдериндегидей эле Европа элдеринде да кеңири тараган. Бул түрдөгү оюм-чийимдерге стилдештирип сүрөттөлгөн жомоктогу айбанаттардын жана куштардын, өсүмдүктөрдүн таң каларлыктай мотивдери мүнөздүү. Жаныбарлар стилинин кайталангыс өзгөчө варианты байыркы орус көркөм өнөрүндө, алгач – славян элдеринин көркөм өнөрүндө, орус китеп миниатюрасында (9–14-к.) кездешет (мисалы, Остромиров инжили, 9–14-кылым; Новгород жана Смоленск кол жазмалары, 14-кылым).
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Сур-Таш көмүр кени
Сур-Таш көмүр кени Ош облусунун Кара-Кулжа районунда, Кара-Кулжа суусунун оң куймасы болгон Сурташ суусунун сол капталында. 1945–47-ж. геол. cъемка жүргүзүү убагында ачылган. 1994-ж. технологиялык көмүрдү издөө иши жүргүзүлгөн. Көмүр туюк свитасынын төмөнкү жагы менен байланышкан. 20 кабат жана кабатчалар аныкталган. Алардын ичинен 7 кабаттын калыңдыгы 0,30 м, 4 кабаттыкы 0,5 мден көп. Көмүрдүн жердин үстүнө жакын, талкаланган бөлүгү гана изилденип, технологиялык касиети изилденбеген. Болжол менен көмүр антрацит (А) маркасына кирет. Көмүрдүн күлдүүлүгү 4,79–24,86%ке чейин, күйүү жылуулугу 28,6 МДж/кгдан 36,2 МДж/кг чейин. Болжол ресурсу 600 м тереңдикке чейин 44 млн т.
Көрсөткүч чыбыкча
Көрсөткүч чыбыкча (Pointing stick - Тензометрический джойстик), кээде траекториянын көрсөткүчү деп аталып, орунду башкаруучу түзүлүштөргө кирет, ал калемге окшогон кичине чыбыкча. Чыбыкчаны кыймылдатуу менен көрсөткүч жылдырылат. Көрсөткүч чыбыкчалар колдо алып жүрүүчү компьютерлерде колдонулат, себеби кичине гана орун талап кылат. Экинчи артыкчылыгы – тазалоону талап кылбайт.
Коңурат (абамайдан)
Коңурат — Өзбекстан Республикасындагы Каракалпакстандын түндүк-батыш тарабындагы Коңурат шаарынын мурдагы абамайданы. Шаардан 1 чакырым түндүк-чыгышка карай, Алтынкөл айылынын батыш тарабында жайгашкан.
Тулга-казан
Тулга-казан - атайын ылайыкталган үч бурчтуу же тегерек жасалган темир алкак. Кыргыздар, башка түрк-монгол тилдүү элдер тулганы кеңири пайдаланышкан. Тулга көчүү мезгилинде, жүрүш учурунда колдонулуучу үй оокаты болгон. Тулга боз үйдүн коломтосуна же сыртка орнотулуп, үстүнө казан асылып тамак бышырылат. Тулганын алкагынын көлөмү керектөөгө ылайык, казандын көлөмүнө жараша жасалат.
Келтекбалык сымалдуулар
Келтекбалык сымалдуулар (лат. Molidae) океан балыктарынын бир тукуму, булардын өкүлдөрү: кадимки келтекбалык (лат. Mola mola), учтуу куйрук келтекбалык (Masturus lanceolatus).
Сепкил
Сепкил — тегерек же сүйрү формадагы ачык сарыдан, кочкул күрөң түстөгү пигменттүү тактар. Бетте, колдун сыртында, ийинде, кээде далыда, көкүрөктө симметриялуу жайгашат. Адатта жаз — жай мезгилинде көбөйүп, айрым учурда биригип жайылып да кетет. Кышында Сепкилдин түсү өчүңкү тартып, анча байкалбай калат. Көбүнчө 30 жаштан кийин Сепкил жоголот. Сепкилди таптакыр жоготуучу каражат жок. Анын алдын алуунун мааниси чоң.
Эрте жаздан баштап, кеч күзгө чейин көчөгө чыгарда бетке атайын коргогуч бет май («Луч», «Щит», «Защитный») сыйпап жана упалануу зарыл, упага (1 чай кашыгына) салол же уротропиндин 1 таблеткасын майдалап кошуу керек. Сепкилди врачтык косметикалык кабинетте жоготууга болот.
Үй шартында Сепкилди агартуу үчүн бетке айран, эки-үч күн турган кефир же суутектин өтө кычкылынын 3%түү эритмесин сыйпаса болот. Жай мезгилинде лимондун же быша элек кара карагаттын ширесин сыйпоо сунуш кылынат. «Мелан», «Ахромин» бет майлары да сепкилдин өңүн өчүрөт. Бул бет майларды күндүз көчөгө чыгарда сыйпанууга жарабайт. Кош бойлуу аялдар мындай бет майларды колдонууга болбойт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кичи Пезас
Кичи Пезас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Төмөнкү Терсь дарыясынын оң жээгинен 31 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каратоко
Каратоконун черлери, айрым көлдөрү, тоо ландшафттары ажайып кооз, корук болууга ылайык. Адабияттарда Каратеке деп да аталат. Бул жерге жыл сайын көптөгөн туристтер келет.