cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Идеал (математикада)
Идеал (математикада) - алгебралык негизги түшүнүктөрдүн бири. Ал алгебралык иррационалдык санды изилдөөдөн пайда болгон. Ар кандай бүтүн сан жөнөкөй көбөйтүүчүлөргө бир түрдүү гана ажыратылат. Мисалы, 90 = 2 • 3 • 3 • 5 = = 2 • (-3) • 3 • (-5) =...19-кылымда да жалпы сандарды да көбөйтүүчүлөргө ажыратуу зарылдыгы пайда болгон. Мисалы, а + b^J7 (мында а менен b ар кандай рационалдык сан) түрүндөгү сан каралса, анда бүтүн сандардай эле мындагы ар бир санды (андан ары ажырабай турган) көбөйтүүчүлөргө ажыратууга болот. Бирок бул учурда ажыратуунун жалгыздыгы сакталбайт. Азыркы алгебрада идеал ар кандай шакекте каралат. Сан шакегинде учурунда (мисалы, а + b 4-7 түрүндөгү сан көптүгүндө) идеал идеалдык сан деп да аталат. Идеал берилген сан шакегине тиешелүү жана төмөнкү касиеттерге ээ болуучу сандардын жыйындысы: 1) жыйындыдагы эки сандын суммасы же айырмасы ошол эле жыйындыга тиешелүү; 2) жыйындыдагы сандын шакектин ар кандай башка санына болгон көбөйтүндүсү да ошол эле жыйындыга тиешелүү. «Идеал» түшүнүгүн 1847-ж. немис математиги Э. Куммер киргизген.
Караке, Ноокат району
Караке (Караке) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Ноокат районундагы айыл. Токтомат Зулпуев айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 394 киши.
Спектрдик анализ
‎ Көпчүлүк асман объектилери жөнүнддөгү эң керектүү билдирүүлөрдүн булагы болуп, анын нурлануусу эсептелет. Телолор жөнүндөгү баалуу жана ар түрдүү маалыматтарды алууда спектрдик анализде анын нурлануусу мүмкүндүк берет. Бул ыкма менен жарык чыгаруучулардын химиялык курамын жана санын, анын температурасын, магнит талаасынын болушун, көрүү бурчу боюнча кыймылынын ылдамдыгын жана башка көптөгөн маалыматтарды алууга болот. Спектрдик анализ жарыктын дисперсия кубулушуна негизделе турат. Эгерде ичке ак жарыктын тобун үч грандуу призманын каптал бетине түшүрсөк, анда жарык айнекте түрдүүчө сынат да, жарык нурун түзүүчүлөр экранда түстүү тилкелерди берет. Ал тилкелер спектр деп аталат. Спектердеги бардык түстөр ар дайым белгилүү бир тартипте жайгашат. Жарык электр-магниттик толкун түрүндө тарала тургандыгы белгилүү. Ар бир түскө электр-магниттик толкундардын белгилүү узундуктары туура келет. Жарыктын толкун узундуктары кызыл нурдан көгүлтүр нурду карай болжол м-н 0,7ден 0,4 мкмге чейин азаят. Көгүлтүр нур спектринин ары жагында ультракызгылт-көк нур жатат, ал көзгө көрүнбөйт, бирок фотопластинкаларга таасир этет. Андан дагы кыска толкунга рентген нуру ээ. Кызыл нурдун ары жагында инфракызыл нуру жатат. Алар көзгө көрүнбөйт, бирок атайын мисал, өзгөчө жол менен даярдалган фотопластинкалар аркылуу инфракызыл нурланууну кабылдагыч менен кабыл алат.
Спектрди алыш үчүн спектроскоп жана спектрограф куралдары пайдаланылат. Спектроскоп менен спектр каралат, ал эми спектрограф менен анын сүрөтү тартылат. Спектр тартып алган сүрөт спектрограмма деп аталат. Азыр астрофизикада ар түрдүү нурлануулардын спектрдик анализи үчүн бир кыйла татаал куралдар пайдаланылат.
Жердеги жана асман телолорундагы булактарда спектрдин төмөнкүдөй түрлөрү бар: Туташ же үзгүлтүксүз спектр, бул желе (радуга) түрүндөгү тилкечелер болот да, аны өтө кызытылган түзсүз нерселер (көмүр, электр лампасынын зымдары) жана газдын өтө тыгыз массалары берет. Нурлануунун сызыктуу спектрин сейректелген газдар ж-а буулар өтө катуу ысыган кезде берет. Ар бир газ белгилүү толкун узундуктагы жарыкты чыгарат да, андагы хим. элементтерге мүнөздүү болгон сызыктуу спектрлерди пайда кылат. Газдын абалын же анын жарыктануу шартын айрыкча өзгөртүү, мисалы, өтө ысытуу же иондоштуруу берилген газдын спектринде белгилүү өзгөрүштү пайда кылат. Ар бир газ сызыктарынын тизмеси жана ар бир сызыктын жарыктыгы көрсөтүлгөн таблица түзүлгөн. Мисалы, натрий буусунун спектринде эки сары сызык өзгөчө жарык болуп турат. Жутулуунун сызыктуу спектрин газ жана буулар, анын ары жагында үзгүлтүксүз спектрди берүүчү өтө жаркырак булак болгон учурда берет. Жутулуу спектри, берилген газ ушул орунда өзү эле жарык сызыкты берүүгө жөндөмдүү болгон кара сызыктар м-н кесилген үзгүлтүксүз спектрден турат. Мис., натрий буусунун жутулушунун эки кара сызыгы спектрдин сары бөлүгүндө жайгашкан.
Спектрлерди окуп-үйрөнүү жарыкты нурлантуучу же жутуучу газдардын химиялык курамына анализ жүргүзүү мүмкүндүгүн берет. Энергияны нурланткан же жуткан атомдордун же молекулалардын саны сызыктын интенсивдүүлүгү боюнча аныкталат. Чыгаруу же жутулуу спектринде берилген элементтин сызыгы канчалык даана болсо, жарык нурунун жолунда атомдор (молекулалар) ошончолук көп болот. Күн жана жылдыздар газ атмосферасы менен курчалган. Үзгүлтүксүз спектрдин көрүнгөн бетине нурлануу жылдыздардын атмосферасы аркылуу өткөн учурда пайда болгон жутулуунун күңүрт сызыгы катталат. Ошондуктан Күн жана жылдыздардын спектрлери – жутулуу спектрлери болот.
Асман жарык чыгаруучуларынын кыймылынын ылдамдыктары Жерге салыштырмалуу көрүү нуру боюнча (нурдук ылдамдыктары), Доплер эффектисинин негизинде, спектрдин жардамы менен аныкталат: эгерде жарыктын булагы менен байкоочу жакындашса, анда спектрдик сызыктын абалын аныктоочу толкун узундуктары кыскарат, ал эми алардын өз ара алыстоосунан толкун узундуктары чоңоёт. Башкача айтканда, байкоочу менен жарык булагы жакындашса, спектр сызыгы көгүлтүр жагына, ал эми алысташса, спектрдин кызыл жагын көздөй жылат. Жарык чыгаруучунун спектрограммасын алып, анын үстү же асты жагына жердеги булактардан алынган спектр жанаша коюлуп басылып чыгарылат. Салыштыруу спектри биз үчүн кыймылсыз, ага салыштырып спектрограммадан жылдыздын спектринин сызыгынын жылышын аныктоого болот. Асман телосунун ылдамдыгы да (секундасына ондогон же жүздөгөн километр) өтө эле кичине болот (миллиметрдин ондогон, же жүздөгөн үлүшү), ошондуктан андагы спектрограмманы микроскоп астында гана өлчөөгө болот. Алынган жылыш кайсы өзгөрүшкө туура келерин түшүндүрүү үчүн, спектрдин масштабын билиш керек, эгер биз спектрди бойлото 1 ммге илгерилетсек, анда толкун узундугу канчага өзгөрөрүн билишибиз керек.
Спектр боюнча жарыктанган объектинин температурасын да аныктоого болот. Нерсе кыпкызыл болуп ысытылганда, анын туташ спектринде кызыл бөлүгү бардыгынан ачык болуп көрүнөт. Нерсени андан ары ысытканда спектрдин өтө чоң жарыктанышы ачык сары нурду көздөй, андан кийин жашыл нурду көздөй жылат ж. б. Бул кубулуш телолордун спектринин максимум нурлануу шартынын темп-рага көзкарандылыгын көрсөткөн Виндин жылыш закону м-н жазылат. Бул көзкарандылыкты билип, Күндүн жана жылдыздардын температураларын аныктоого болот. Андан тышкары планета жанажылдыздардын температуралары атайын түзүлгөн инфракызыл нурлануулардын кабыл алгычтары менен аныкталат.
Колдонулган адабияттар
Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов''
Ржавка дарыясы (Урал куймасы)
Ржавка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Урал дарыясынын оң жээгинен 2177 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейндер округунда жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы башатынан Жогорку Урал суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мено (Оклахома)
Калкы - 195 киши. Болжолдуу аянты - 0.5 км². FIPS коду — 40-47750.
Шумгуя
Шумгуя (Orobanche, L. 1753) – шумбия тукумундагы өсүмдүк уруусу. Төмөн жагы түймөктүү, бутактанган же жалгыз сабактуу чөп. Жалбыраксыз, сабакка кезектешип жайгашкан майда түрпүчөлүү. Түтүкчө гүлдөрү машакча же калемче топ гүлгө чогулуп, сабактын учунда жайгашкан гүлдөрү сансыз. Чөйчөкчөсү коңгуроодой, бири-бирине биригип өсөт. Гүлдөрү эки эриндүү, жээги беш айчыктуу, мала кызыл, ак, мала көгүш-кызыл, көк түстүү, аталыгы – 4, энелиги – 1. Мөмөсү 4 уялуу кутуча. Татаал түзүлүштүү, гүлдүү чөп өсүмдүктөрдүн митеси, алардын тамырына жармашып өсүп, алардан азык затты түймөгү же чокмору аркылуу сорот. Айыл чарба өсүмдүктөрүнө бир кыйла зыян келтирет. Ш-нын 150 түрү субтропикте, түндүк жарым шардын мелүүн областтарында таралган. Кыргызстанда 20 ашуун түрү өрөөндөн тартып бөксө тоолорго чейинки жерлердеги өсүмдүктүүлүктүн бардык курамында кездешет.
Ида (Вига куймасы)
Ида — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вига дарыясынын сол жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 110 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Идентификация
Идентификация - (identificare окшоштуруу) 1) бир объектини башкасы менен алмаштырбоо үчүн товардын накта объектисинин ага берилген документтерге, анын аталышына дал келишин аныктоо; 2) банк кардарын, актив ээсин жеке номери, кол тамгасы, коду, машина менен окуу белгилери, жашырын же өздүк маалыматы, социалдык камсыздандыруу же салыктын каттоо номери ж. б. аркылуу аныктоо.
Воецкое (Кушнаренк району, Башкыртстан)
Воецкое — Башкыртстандын Кушнаренк районундагы айыл, Шарип айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 66 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жайсаң Үмөт уулу
Жайсаң Үмөт уулу - "Манас" дастанындагы чоролордун бири. Аны дастан айтуучу катары чаташтырып белгилеген авторлор бар, бирок салттык "Манас" варианттарында бул дастанда Жайсаң Үмөт уулу тек гана чоро катары эскерилет.
Терминдин теги
"Жайсаң" сөзү тээ илгерки (Тан сулалеси доорундагы) "цзайсань" терминине барып такалат.
Цзайсань (дзайсанг, цзайсан, зайсан) — Кытайдагы орто кылымдардагы кызматтык ири даражанын аталышы.
Кытайдын Тан сулалесинде бул даражаны алган бир нече киши жогорку министрдик ар кыл милдетти аркалаган.
"Цзайсань" сөзү кийинчерээк монгол жана ойрот элдеринде "зайсан" деген түрдө колдонулган.
Акырындап, монголдор жана чыгыш түрк калктары бул терминди киши атына (антропонимге) да айлантышкан.
Азыр да Зайсан көлү сыяктуу жер-суу аттары сакталып калган.
Орто кылымдардын соңундагы теңир-тоолук кыргыздар бул терминди "жайсаң" түрүндө колдонуп калышкан.
"Манас" дастанында Үмөт уулу Жайсаң деген колбашчыдан (кырк чоронун биринен) тышкары, калмактардын Жайсаң ысымдуу акыны да учкай эскерилет.
Аны Майрамбүбү Сармалдакова сыяктуу айрымдар чаташтырып, кыргыздын манасчысы болгон деген калпыс жоромолду таңуулаганга аракеттеништи, бирок илимпоздор 2012-жылдагы талкуулардын жүрүшүндө аны четке кагышты.
Колдонулган булак
http://traditionalknowledge.org/?page_id=2081&lang=tr
Идеализм
Идеализм - материализмдин каршысы, ал аң-сезимди, кыял-ойду дүйнөнүн негизги башаты, баары идеядан башталат деп эсептеген философиялык багыт, окуу. 1702-ж. Лейбниц Эпикурду ири материалист, Платонду ири идеалист катары мүнөздөгөндө колдонгон. Ошондон бери материализм менен идеализм карама-каршы коюлуп келет. Бул марксизм-ленинизм алкагында бир беткей, олдоксон мүнөзгө өткөн. Мындай жиктөө ыгыжөнү менен жүргүзүлсө, айрым философиялык талаш маселелерди туура түшүнүүгө жол ачат. Идеализмдин белгилүү өкүлдөрү Декарт, Кант, Гегель, Беркли ж. б.
Фотосфера
Фотосфера - түздөн-түз байкоого ыңгайлуу болгон Күндүн жарыктанган сферасынын бети фотосфера деп аталат. Фотосфера Күндүн атмосферасынын төмөнкү катмарын түзүп, калыңдыгы 300–400 кмге жетет. Бизге жеткен жарык жана жылуулуктар Күндүн түпкүрүнөн чыгып, фотосфера аркылуу бизге жеткирилет. Анын орточо тыгыздыгы 10-4 кг/м3. 1 см3 өлчөмдөгү көлөмдө негизинен суутектен турган атомдордун саны 1017на барабар. Фотосферанын температурасы анын тереңине кирген сайын жогорулап, орточо 6000 Кге жакын. Анын эң жогорку катмарынын температурасы 400 Кге жетет.
Бактыбек Максүтов
Бактыбек Максүтов (Бактыбек Максутов; 19.1.1947-ж. т., Кочкор району, Шамшы айылы) — Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин мурдагы депутаты (1990—95), жазуучу, драматург, публицист.
Кыскача өмүр таржымакалы
Бактыбек Максүтов 1947-жылы 19-январда Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Кочкор районундагы Шамшы айылында туулган.
Атасы - Максүт Тенти уулу Быржыбай небереси (1919-1990) - кыргыздын сарыбагыш уруусунун черикчи уругунан (борколдой уругунун саты уулдарынан) болгон. Энеси Кусубалды Султаналы кызы (1923-2013) - кыргыздын сарыбагыш уруусунун жаныбек уругунан.
1953-60-жж. Шамшы айылында 7 классты бүтүргөн. Андан соң 1960-жылдан тартып Кочкор районунда эки мектептен окуду.
1961-64-жж. Бишкектеги № 5 орто мектептен таалим алып, орто билимге ээ болду.
1964-жылы КМУнун экономика факультетине кирген.
1969-ж. КМУнун экономика факультетин бүткөн.
1969—70-ж. Кочкор районунун "Ленин", "24-партсъезд", "Теңдик", "Октябрдын 60-жылдыгы" атындагы колхоз, совхоздорунда бухгалтер, башкы экономист, башкы бухгалтер, профкомдун төрагасы, Кум-Дөбө айылдык Кеңешинин төрагасы.
1990—95-ж. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде депутат жана парламенттеги Экономика, каржы, бүжөт боюнча комиссиянын катчысы.
1995—96-ж. Контролдоо палатасында инспектор, 1997-2000-жж. Эсептөө палатасында аудитор болуп иштеди.
Учурда (2000-жылдан тартып) "Айкөл Манас баяны" коомдук фондунун төрагасы (бул фонддун "жайсаңчыларга эч тийешеси жок).
Чыгармачыл ишмердиги
"Согуш тактары" (1973), "Казыбектин арманы" (1993), "Айкөл Манас" (1995) аттуу китептери жарык көргөн.
1996-ж. "Казыбек казалчы" аттуу пьесасы Нарын музыкалык драма театрында коюлган.
Үй-бүлөсү
Жубайы - Анархан Акматова (1949-жылы 22-декабрда туулган) менен 1970-жылы декабрда баш кошкон.
Балдары (эки кыз, эки уул): Айша (1971-ж. т.; педагогика ил. канд.), Азизбек (1975), Жамал (1977), Чыңгызбек (1978).
Неберелери бар.
Эмгектеринин тизмеси
Жалпысынан, 80ден ашык китептин,13 драманын, 4 киносценарийдин автору.
1996-ж. "Казыбек казалчы" аттуу пьесасы Нарын музыкалык драма театрында коюлган.
Сыйлыктары. Наамдары. Даражалары. Мүчөлүгү
Кыргызстандын Улуттттук жазуучулар биримдигине мүчө (1993-жылдан). КР маданиятына эмгек сиңирген ишмер. Ардактуу академик, профессор.
Өлүмдүүлүк
Өлүмдүүлүк  – бул медициналык статистика көрсөткүчү (letalis — өлөр), бул оору белгилүү бир мезгил аралыгында кайсы бир оорудан каза болгон адамдардын тийиштүү диагноз коюлгандардын жалпы санына салыштырмалуу үлүшү.
Эсеп мисалы
Эгерде жамааттагы 100 адамга бир эле оору аныкталса жана алардын 9у кийин бул оорудан көз жумса, анда өлүмдүүлүк 9%ды түзөт.
Өлүмдүүлүктүн түрлөрү:
Госпиталдык өлүмдүүлүк – кайсы бир оорудан дарыланып, көз жумган адамдардын бул оорудан айыккан бейтаптарга карата катышы; же ооруканада көз жумган адамдардын жалпы санынын айыгып чыккан бейтаптарга карата катышы.
Коммунизм (Ноокат району)
Коммунизм (Коммунизм) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Ноокат районундагы айыл. Токтомат Зулпуев айыл округу составына кирет.
Өлүмдүүлүк
Өлүмдүүлүктүн түрлөрү:
Жалпы өлүмдүүлүк – стационарда же андан сырткары көз жумган адамдардын жалпы санынын белгилүү бир патологиядан көз жумган адамдарга карата катышы.
Коммунизм (Ноокат району)
Калкы
Калкы - 3 825 киши.
Өлүмдүүлүк
Өлүмдүүлүктүн түрлөрү:
Мөөнөтүнөн мурдагы өлүмдүүлүк – стационарга келип түшкөндөн кийинки биринчи суткаларда көз жумган адамдардын санынын бир жылда келип түшкөн бардык оорулардын санына карата (пайыздык) катышы; кечиктирилгис медициналык жардам көрсөтүүнүн сапатын баалоо үчүн колдонулат.
Зиготалык өлүмдүүлүк – бул уруктанган клетканын генетикалык жактан шартталган толук өөрчүүгө жарамсыздыгы.
Полигендик өлүмдүүлүк (грек. poly - “көп” + genes – “тек”) – бул индивиддин генотибиндеги ар бири айрым алганда айыкпас болуп эсептелбеген ар түрдүү аллелдердин айкалышуусунун натыйжасындагы жашоого жарамсыздыгы.
Операциядан кийинки өлүмдүүлүк – бул операциядан кийин көз жумгандардын операция болгон оорулуулардын санына карата (пайыз менен) статистикалык көрсөткүчү.
Өлүмдүүлүк коэффициенти
Бул жөн гана катыш менен айтылган эки өлүмдүүлүктүн салыштырылышы.
Өлүмдүүлүк коэффициенти кийлигишүүнүн таасирин баалоо үчүн колдонулушу да мүмкүн. Мисалы, эгерде кайра иштетилбеген ич келтенин өлүмдүүлүгү 40%ды түзсө, ал эми заманбап дарылоодо ал 1%дан төмөн болушу ыктымал. Бул ич келте менен ооругандардын дарыланган жана дарыланбаган тобун салыштырганда, өлүмдүүлүк 40 жана андан ашык пайызды түзөрүн көрөбүз.
Мисалдар
Испан тумоосу үчүн өлүмдүүлүк (1918) >2,5% түздү.
Болжол менен 0,1% Азия (1956-58) жана Гонконг (1968-69) тумоосу үчүн [10] жана <0,1% тумоонун башка пандемиялары үчүн.
Легионерлер оорусунун өлүмдүүлүгү 15%га жакын.
Сарык калтыратмасынын өлүмдүүлүгү атүгүл жакшылап дарылаган күндө да 20дан 50%га чейинкини түзөт.
Дарылоосуз калтырылган бубон чумасы дээрлик 60%ды түзөт.
Эбола Заир вирусу 90%га чейинки өлүмдүүлүктү түзгөн эң көп өлүмгө алып келүүчү вирус болуп эсептелет.
Бир клеткалуу Naegleria fowleri пайда кылган неглериоз (ошондой эле баштапкы амёбалуу менингоэнцефалит катары белгилүү) дээрлик дайым өлүмгө алып келет, арийне, өлүмдүүлүк 95%дан ашат.
Хромосфера
Хромосфера - (chromosphere) күндүн толук тутулуу учурунда жакшы байкалган Күн атмосферасынын сырткы катмары хромосфера деп аталат.
Хромосфера – жогорку чеги 400 кмден 14000 кмге созулган Күндүн айланасындагы мейкиндик. Калыңдыгы 7 – 8 миң километрдей. Күн атмосферасынын жогорку катмарында иондошуу процесси жүрүп, адегенде аздап, андан соң өтө тез өсө баштайт.
Ал Күн толук тутулуп, Ай фотосфераны толук жаап калганда күңүрт диска менен курчалган күлгүн кызыл шакекче түрүндө көрүнөт. Хромосфера фотосферадан туура эмес жайгашкан бир тектүү эмес түзүлүшү менен айырмаланат. Хромосфера негизинен өтө майда бүртүкчөлөр (спикулдар) жана спикулдардан түзүлгөн Хромосфералык торчодон турат. Хромосферада температура өтө тез жогорулайт, үстүнкү катмарында ондогон миң градуска чейин жетет.
Меридиан (Оклахома)
Меридиан (Оклахома) (Meridian) — Оклахома штатынын Logan округуна караган АКШ шаары.
Сукбак дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Идол (Ней куймасы)
Идол — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нея дарыясынын сол жээгинен 179 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 44 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Я-Яха (Ясавэй-Яха куймасы)
Я-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ясавэй-Яха дарыясынын сол жээгинен 84 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 75 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Идея (адабият таанууда)
Идея (адабият таанууда) - жазуучунун же акындын көркөм чыгармада берейин деген ой-максаты. Көркөм чыгарманын идеясы образдар системасынын бирдигинде берилет. Жазуучу өз чыгармасында белгилүү бир маселелерди ортого коюу менен чектелбестен, өзүнүн идеалы катары анын чечилишин берет, мамилесин билдирет, баалайт. Мисалы, Ч. Айтматовдун «Атадан калган туяк» аңгемесинин идеясы алыстагы согуш апаатынын атасын таптакыр көрбөгөн ооруктагы балага тийгизген таасири. ал кандайсыз чирайлу
Сыны
Сыны — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айыл. Кара-Жыгач айыл аймагына кирет.
ААББТ коду — 41703 211 832 03 0.
Тарыхы
Элдик уламыштар боюнча сынчылар жана акындар айылдарды кыдырып, ар айылдын кооздугуна, жайгашкан жерине карашып ырдап, ошол эле учурда айылдарга жаңы аталышын ойлоп табышкан. Бул жердеги конушка келээр замат, таң калып карашып, колдоруна комузун алышып сындап ырдап калышат. Арадан 5 саат өтсө да эмнегедир сынчылар ал жерге ылайыктуу ат таппай кыйналышат. Жайгашкан жерине карата эч кандай ат таппай коюшат, акыркы кеңешип сында сындап бүтчүдөй эмес, жер кыдырдык эл кыдырдык, ар бир конуштун аталышын жайгашкан жерине карата ат койдук, "Сыны" - деген аталыш берели деп, ушундай аталышка токтошкон. Конуштун аталышын "сынчылар койгон" - деген ишеним, жергиликтүү жашоочулар арасында кеңири тараган.
Идиоматика
Идиоматика - бир тилдеги идиомалардын жыйындысы; тил илиминин идиомалардын лексикалык жана грамматикалык курамын, синтаксистик, стилдик касиеттерин изилдөөчү бөлүгү.
Иммундоо
Иммундоо  ― бул адамдын иммунитетке ээ болушуна шарт түзүү процесси. Адатта эмдегенде жугуштуу оору жукпай калат. Вакциналар адамды тиешелүү инфекциядан же оорудан коргош үчүн организмдин иммундук тутумун күчтөндүрөт.
Иммундоо миллиондогон адамдардын өмүрүн сактайт. Бул сансыз балдарды оорудан жана майыптыктан сактай турган саламаттыкты сактоонун эң күчтүү чараларынын бири.
Кыргызстанда колдонулган вакциналардын сапаты Европадагыдан кем  калбайт. Вакцинанын компоненттери коопсуз жана эч кандай уулуу же тыюу салынган заттарды камтыбайт жана бүткүл дүйнө жүзүндө, анын ичинде Ислам шариятын карманган өлкөлөрдө (Сауд Аравиясы, Түркия ж.б.) да кеңири колдонулат.
Эмдөө
Эмдөө  – бул организмди инфекциядан же оорулардан коргоо максатында иммундук тутумун күчтөндүрүү үчүн вакцина киргизүү.
Эмдөө алдында
Эмдөөгө чейин дарыгер ата-энелерден төмөнкү маалыматтарды тактап алууга тийиш:
Илдеттин алдын алуучу эмдөөнүн алдында дарыгер баланы текшерип, дене табын өлчөп, керек болсо лабораториялык жана инструменталдык изилдөөлөрдү жүргүзүшү, эмдөө макамынын өзгөчөлүктөрүн изилдеп көрүшү абзел. Ошондон кийин гана эмдөөнүн түрүн көрсөтүү менен конкреттүү вакцинаны алууга же медициналык көрсөтмөлөрдөн улам иммундоодон баш тартууга уруксат бериши керек.
Дарыгер эмдөө жүргүзөрдөн мурун ата-энелерге эмдөөдөн кийинки кыйыр таасирлер жөнүндө айтып, өз сунуштарын бериши абзел, ошол эле учурда эмдөөнүн жардамы менен ыктымал кооптуу ооруларды алдын алуунун артыкчылыктары тууралуу белгилеп кеткени оң.
Баласын эмдетүүдөн баш тарткан учурда оору өөрчүп кетсе, «Жугуштуу ооруларды иммундоо-алдын алуу жөнүндө» мыйзамдын 5-беренесине ылайык, жоопкерчилик ата-энесине же анын мыйзамдуу өкүлдөрүнө жүктөлөт деп эскертүү зарыл.
Алдын алуучу эмдөөлөрдүн жоктугу массалык жугуштуу оорулар же эпидемия коркунучу пайда болгон учурда жарандарды билим берүү мекемелерине жана саламаттыкты сактоо мекемелерине кабыл алуудан убактылуу баш тартууга алып келиши мүмкүн.
КРда алдын алуу эмдөөлөрдүн календары
Жогорку акбаш (Кушнаренк району, Башкыртстан)
Жогорку акбаш — Башкыртстандын Кушнаренк районундагы айыл, Шарип айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 70 киши. Почта индекси — 452251, ОКАТО коду — 80240890003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эндиктер тукуму
Эндиктер тукуму  (Boraginaceаe) – эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүктөр тукуму. Чөп, чала бадал, бадал, лиана же дарак. Жер үстүндөгү органдары жумшак же катуу түктүү. Жалбырактары сабакка кезектешип жайгашкан, түрдүү формада, жээги негизинен тегиз. Гүл коргону экөө. Гүлдөрү ак, көк, мала кызыл, күңүрт кызыл түстө. Топ гүлү – бурулча, кээде жалгыздан. Көпчүлүк Э.-дин таажычасында нектарын (бал ширесин) жаандан калкалоочу түрпүчөлөрү же башка өсүндүлөрү болот. Мөмөсү майда, бышканда 4 же 2 жаңгакча сымал бөлүктөргө бөлүнөт, кээсиники данекче сымал же кутуча. 100дөй уруусунун 2000 ашуун түрү жер жүзүнүн бардык бөлүгүндө таралган. Кыргызстанда 100дөн ашуун түрү белгилүү. Алар өрөөндөн бийик тоолорго чейин таралган. Чөл, жарым чөл, боздөң, шалбаа, токойлуу, бадалдуу жерде өсөт. Кээси медицинада колдонулат. Айрымдары балдуу, боёктуу. Эл арасында эзелтеден эндик чөптүн куйрук май, кымыз кошуп ачытылган тамырын косметикалык каражат катары пайдаланышкан. Кээ бир түрлөрү тоют, жашылча жана кооздук үчүн өстүрүлөт. Отоо чөп түрлөрү да бар. Ал эми айрым түрлөрүнүн (Каракыз) уругунун сырты өтө тикендүү келип, малдын жүнүнө жабышып, сапатын төмөндөтөт.
Тор-Камыш
Тор-Камыш — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айыл. Кара-Жыгач айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 504 киши.
Рясток дарыясы
Рясток — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Миндяк дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейндер округунда жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы башатынан Жогорку Урал суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Борис Грачевский
Борис Юрьевич Грачевский (18-март 1949, Раменский району, ССРС — 14-январь 2021, Москва, Орусия) — орусиялык жана советтик актер, «Ералаш» кинохрониканын жаратуучусу. 2020-жылдын 21-декабрында Борис Грачевскийге коронавирус инфекциясы диагнозу коюлган. Алты күндөн кийин ал ооруканага жатып, дагы эки күндөн кийин реанимацияга которулган. 7-январда режиссер жасалма дем алдыруучу аппаратка туташтырылып, баңги заттарынан улам уктаган. 14-январь 2021-жылы Грачевский 72 жаш курагында коронавирус инфекциясынын кесепетинен улам көз жумган. Борис Грачевский менен коштошуу аземи 2021-жылдын 17-январында Москва шаарында Борбордук Кино үйүндө өткөн. Кинорежиссер ошол эле күнү Троекуровский көрүстөнүнө коюлган.
Милл Крик (Оклахома)
Милл Крик (Оклахома) (Mill Creek) — Оклахома штатынын Johnston округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 340 киши. Болжолдуу аянты - 1.0 км². FIPS коду — 40-48500.
Өсөр (айыл)
Өсөр - Ош облусунун Ноокат районундагы айыл. Т. Зулпуев атындагы айыл аймагына караштуу. Кыр-Кол суусунун боюнда, деңиз денгээлинен 1240 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Ноокат шаарынан 8 км чыгыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 30 км. Калкы 1947 (2009) ; негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенип, фермерлик кылат. Орто мектеп, китепкана, клуб, бала бакча, ФАП бар. Соода жайлары иштейт.
Чарба (айыл)
Чарба (Чарба) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Аксы районундагы айыл. Кара-Жыгач айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 825 киши.
Идиш жуугуч
Идиш жуугуч - тамак-аш өнөр жайында, үй-тиричилигинде (ашканада) колдонулуп, идиштерди автоматтык түрдө жууй турган машина. Тор же корзинадан турган жөнөкөй идиш жуугуч 1920-жылдын аягында пайда болгон. Ага кир идиштер толтурулуп, андан соң ысык суунун катуу агымы чыккан раковинага чөмүлдүрүлгөн. Азыркы электрдик идиш жуугучтун бет маңдайында идиш салуу үчүн суу өтпөгөн эшиги жана идиш үчүн пластик капталган тор зымы болот. Электр насосу май тактарын эритүү үчүн май кетиргич каражаты бар ысык суу агымын багыттап, андан соң идишти чайкап, кургатат. Бул операциялар электр-механикалык түзүлүштүн жардамы менен автоматтык түрдө ишке ашырылат. Идиш жуугуч универсал, атайын, үзгүлтүксүз жана мезгилдүү болуп бөлүнөт да, идишти суунун агымы жана щётка менен жууйт. Конструкциясы камера жана ачык түрдө жасалат. Камера тибиндеги машина идиштерди суунун агымы аркылуу же 30-60°С атайын эритме менен, ал эми ачык типтегиси щётканы колдонуп, суу же эритме менен жууйт.
Идриси
Идриси - ((al-Idrisi) 1100, Марокко, Сеуте 1161 же 1165 өлгөн жылы белгисиз) араб географы жана саякатчысы. Кордовадан билим алган. Сицилия королу Рожер 11де кызмат өтөгөн. Анын өтүнүчү менен «Рожердин китеби» (1145) деген китеп жазган. Анда Европа жана Африка жөнүндө кызыктуу тарыхый жана тарыхый-геогр. маалыматтар камтылган. Пиреней жарым аралына, Францияга, Англияга, Кичи Азияга саякат жасап, ал өлкөлөр тууралуу маалымат чогулткан. Ал дүйнөнүн картасын түзгөн.
Илезем (дарыя)
Илезем — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вохтома дарыясынын сол жээгинен 26 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мамяк (Кушнаренк району, Башкыртстан)
Мамяк — Башкыртстандын Кушнаренк районундагы айыл, Шарип айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 529 киши. Почта индекси — 452251, ОКАТО коду — 80240890004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эспарцет
Эспарцет (Onobrychis) – чанактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Көбүнчө көп жылдык чөп. Тамыры боочодой тик ылдый өсүп, 10 мге чейин терең өсөт. Түз сабагынын бийикт. 30-60 см, канаттай жуп жалбырактары сабакка кезектешип жайгашкан. Гүлүнүн кызыл, мала кызыл, сабагынын учунда калемчедей топ гүлдү түзөт. Жер жүзүндө 130 түрү Европада, Азияда, Түндүк жана Түштүк Америкада таралган. Кыргызстанда 9 түрү өрөөндөн тартып бөксө тоолордогу чала чөл, боздөң, кургак боздөң, шалбаа жерлерде, токойдун ачык аймактарында, бадал арасында кездешет.
Э-тин үч түрү: эгилме, кумдак жана кавказ Э. атайы тоют үчүн эгилет. Малга баалуу, жакшы тоют. 100 кг чөптө 22 тоют бирдиги, 3,1 кг сиңимдүү протеин, 6,5 г каротин бар. Кургакчылыкка чыдамдуу, жер тандабай өсөт.
Эрин гүлдүүлөр тукуму
Эрин гүлдүүлөр тукуму (Labiatae же Lamiaceae) – эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүк тукуму. Бир, эки көп жылдык чөп, лиана, чала бадал, бадал, чанда анча бийик эмес дарак. Сабагы төрт кырдуу, жөнөкөй, жээги тегиз же ичке тишчелүү же тоголок жарым айчыктуу, сабакка тушташ же шакектеп жайгашкан. Гүлү жалгыздан же калемчедей, шыпыргыдай топ гүлдү түзөт. Гүлү көпчүлүгүнүкү эки жыныстуу, туура эмес түзүлүштүү. Чөйчөкчөсү менен желекчеси түтүкчөдөй. Жээги беш бөлүктүү, эки бөлүгү ирирээк (чоңураак), үч бөлүгү кичирээк, ошондуктан алар эки эриндүү. Аталыгы 4 же 2, энелиги бирөө, 4 бөлүктүү үстүңкү мөмөлүктүү. Мөмөсү – 4 бөлүктүү жаңгакча. Э.г.-дүн 200 уруусунун 3500 ашуун түрү жер жүзүнүн суук материгинен башка бөлүктөрүнүн баарында таралган.
Кыргызстанда 62 уруунун 160 ашуун түрү өрөөндөн тартып бийик тоодогу чала чөлдө, кургак жана нымдуу боздоңдо, бадалдуу, токойлуу жерде, өзөндү бойлой, аңызда, жол боюнда, айдоо четинде, шалбаада жана башка жерлерде өсөт. Э.г-дүн көпчүлүгү эфир, техникалык майларды алуу үчүн, парфюмерия өнөр жайында, медицинада, тамак-ашка татымал катары кеңири пайдаланылат. Көбү балдуу өсүмдүктөр, кооздук үчүн гүлзарда да өстүрүлөт. Эл арасында көкөмерен, аркароту, көк чайчөп дарылыкка кеңири колдонулат.
Табылгашты дарыясы
Табылгашты — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Миндяк дарыясынын сол жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейндер округунда жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы башатынан Жогорку Урал суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чёрная Кедва
Чёрная Кедва — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кедва дарыясынын сол жээгинен 47 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 177 км.
Калтыратма
Калтыратма (febris) – пирогендик заттардын таасири менен терморегуляция борборлорунун кайра түзүлүшүнүн натыйжасында дене табынын белгиленген ченемден жогорулашы.
Чёрная Кедва
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Печора дарыясы Уса дарыясынын куймасынан суу өлчөгөн постко Усть-Цильма чейин. Дарыянын айрыгы — Усага кошулган куймасынан төмен Печора куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Печора.
Калтыратма
Оорунун сыпаттаамсы
Ар кандай организмде гипоталамуста жайгашкан терморегуляция борбору болот. Башында, белгиленген чек же "физиологиялык термостаты" 36,6-36,7 градус деп берилген. Дал ушул терморегуляция борбору организмдин бул туруктуу температурасын кармап турат. Андагы суукка жана ысыкка сезимтал нейрондор дене табынын же айлана-чөйрөнүн өзгөрүүсүнө байкоо салып турат. Эгерде суук болсо, температуранын синтези активдештирилет – булчуңдар калтырап, зат алмашуу активдешет. Ал эми ысык болсо, анда негизинен, тердөө жолу аркылуу жылуулук чыгаруу активдештирилет. Калтыратма учурунда дене табынын жогорулашы көбүнчө жылуулуктун көбөйүшүнө караганда жылуулук чыгаруунун төмөндөшүнө байланыштуу болот.
Чёрная Кедва
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Калтыратма
Оорунун сыпаттаамсы
Калтыратма – бул процесс + жышаан, анткени ал бизге ооруну + коргонуу механизмин көрсөтөт.
Калтыратманын баштапкы шарттары
Дене табынын көтөрүлүшүнө пирогендер – полисахарид мүнөзүндөгү заттар себепчи болот.
Пирогендердин түрлөрү:
Калтыратманын патогенези
Организм жабыркаганда же ага жугуштуу пирогендер: микробдор, грибоктор, вирустар, эң жөнөкөйлөр, гельминттер киргенде, калтыратма башталат. Пироген жана организмге келтирилген зыян макрофагды активдештирип, ал өз кезегинде кан агымы менен гипоталамуска куюлган медиаторлорду синтездейт жана дене табынын белгиленген ченемин жогорку деңгээлге тууралайт. Бул учурда терморегуляция борбору үчүн дененин калыптагы температурасы төмөн деп кабылданат, ошондуктан калтыратма башталганда, адам чыйрыга баштайт.
Адам  сыртынан канчалык жылууланса дагы, чыйрыгуу токтобойт, анткени суук ичтен келет. Чыйрыгуудан кийин кайрадан жогорку температура деңгээлине келтирилген терморегуляция борбору дене табын көтөрө баштайт. Булчуңдардын калтырашы жана зат алмашуунун активдешүүсү жылуулуктун пайда болушунун жышаандары катары эсептелет. Ал эми жылуулуктун  пайда болушуна тоскоолдук кылгандыктан, перифериялык тамырлар карышат да, адам кубарып, тердөө токтойт. Ошентип, дене табы көтөрүлөт.
Калтыратманын баскычтары жана алардын алгачкы жышаандары
1. Дене табынын жогорулоо баскычы
- симпатикалык нерв тутумунун тонусунун жогорулашы:
Парасимпатикалык нерв тутумунун тонусу жогорулайт. Тери тамырлары кеңейет. Сырткы чөйрөгө жылуулук бериле баштайт. Бул баскычта бардык ысык кан периферияга чыгып, адам жеңилдей түшөт, ички органдар чыңалууну сезбейт. Ошентип калтыратма комфорту пайда болот. Адам ысып, чарчап-чаалыгат, бирок өзүн жайлуу сезет. Экинчи баскычта жылуулук чыгаруу жылуулук өндүрүүгө барабар болот.
3. Дене табынын төмөндөө баскычы
- жылуулук чыгаруу теринин тамырларынын кеңейишинен жана жылуулуктун көбөйүшүнөн улам жылуулук өндүрүүдөн ашып кетет.
Булар айырмаланат:
Дене табынын кескин төмөндөшү коллапс коркунучуна алып келиши ыктымал.
Дене табынын жогорулашына жараша калтыратманын түрлөрү
– субфебрилдик 37,1-38,0 градус
– орточо (калтыратма) 38,0-39,0 градус
– жогорку 39,0-40,9 градус.
– гиперпиретикалык жана 41,0 градустан жогору.
Дене табынын суткалык өзгөрүүсүнө жараша калтыратма түрлөрү
Көп учурда эртең менен дененин температурасы төмөн, кечинде жогору болот.
Температуранын өзгөрүүсүнө жараша диагноз коюуга болот.
1) Туруктуу
– Ич келтеде, крупоздуу пневмонияда температуранын суткалык өзгөрүүсү 1 градустан ашпайт
2) Бошоӊдотуучу
– Вирустук жана бактериялык инфекцияларда, экссудативдик плевритте температуранын суткалык өзгөрүүсү 1-2 градус.
3) Оош-кыйыштуу
4) Алдан тайдыруучу
– Дене табынын суткасына 3-5 градуска чейин өзгөрүлүп турушу. Бул калтыратма абдан кооптуу, анткени организм мындай термелүүлөрдөн алсырайт. Калтыратманын бул түрү сепсисте, ириңдүү инфекцияларда болот.
5) Алмалышма
турушу. Тиф, безгек ооруларында ушундай болот.
6) Типтүү эмес
– циркаддык ыргактын бузулушу. Эртең мененки дене табы кечки дене табынан жогору. Бул сепсисте ундай болот.
– 2-7 күнгө созулган адамдын калтыратмасы бар жана калтыратмасыз учурларынын алмашып
Калтыратма кармагандагы зат алмашуунун өзгөрүшү
Негизги зат алмашуу
Дене табы ар бир градуска жогорулаган сайын, негизги зат алмашуу 10-12%га көбөйөт.
Симпатикалык нерв системасынын дүүлүгүшү. Анча чоң эмес гипергликемия.
Кетогенездин жогорулашы – кетонемия.
Терс азот балансы.
II баскыч – изоосмолярдык гипергидратация.
Жутуунун начарлашы, секрециялардын аз бөлүнүп чыгышынан улам ооздун кургашы. Бул тамак-аштын сиңбей калышына алып келет да, ичегилерде тамак-аштын топтолуп, ачышына себеп болот.
Калтыратма учурундагы бөлүп чыгаруу системасы
I баскыч – кандын ички органдарга, анын ичинде бөйрөктөргө бөлүштүрүлүшү
II баскыч – альдостерон секрециясынын жогорулашы.
Калтыратма учурундагы борбордук нерв системасы
Шарттуу рефлектордук иштин бузулушу, нейрондордун дүүлүгүүсүнүн жогорулашы, баш оору, уйкусуроо же уйкусуздук. Калтыратма катуу болгондо жөөлүү жана галлюцинация келип чыгат. Балдар карышмадан жапа чегиши мүмкүн.
Калтыратманын организм үчүн мааниси:
Оң жактары:
- микробдордун жана вирустардын көбөйүшүнө бөгөт
- микробдордун антибиотиктерге сезгичтигин жогорулатуу
- кээ бир аллергиялык реакциялардын өнүгүшүн токтотуу
- фагоцитозду активдештирүү
- антитулкуларды активдештирүү
Иерархия
Иерархия - (гр. hieros ыйык, arche бийлик) 1) бүтүндүн бөлүктөрүнүн же элементтеринин жогортон төмөн карай удаалаштык тартипте жайгашуусу; 2) социалдык иерархия коомдун, бюрократиянын социалдык структурасы; 3) кызматтык иерархия кызматтык наамдардын, чиндердин баш ийүү тартиби боюнча төмөндөн жогору карай ырааттуу жайгашуусу; 4) чиркөө иерархиясы православие, католик чиркөөлөрүнүн дин кызматкерлерине баш ийүүсү менен мүнөздөлгөн уюмдашуу принциби; ишкананын ичинде чарбалык ишмердикти уюштуруу. Чарбалык бүтүмдү аткарууну фирманын ички башкаруу бөлүмү ишке ашыргандыктан, анын натыйжасында башкаруунун рыноктук түрү алмашылган учурда орун алат. Ошентип, экон. координациядагы рыноктук жана иерархиялык мамилелер бардык эле экономикалык системада бирин-бири толуктап турат, айырмасы чарбалык ишмердиктеги макулдашуунун биринде рыноктук, экинчисинде иерархиялык ыкма үстөмдүк кылат.
Калтыратма
Калтыратманын организм үчүн мааниси:
- интерферондун иштелип чыгышынын көбөйүшү
Калтыратма учурунда организм чарчап, алсырайт.
Терс жактары:
- жүрөк-кан тамыр тутумуна күч келет
- борбордук нерв тутумунун функцияларынын бузулушу
- энергетикалык корлордун азайышы.
- калтыратма учурунда бардык ички органдардын функциялары төмөндөйт.
Калтыратманын гипертермиядан айырмасы (дененин ашыкча ысышы)
Калтыратма жана гипертермия – мүнөздүү патологиялык процесстер, алардын жалпы жышааны – дене табынын көтөрүлүшү.
Алардын бири-биринен негизги айырмачылыгы, калтыратма учурунда дене табынын деңгээли айлана-чөйрөнүн температурасына көз каранды эмес. Ал эми гипертермияда дене табы кескин көтөрүлөт, анын баскычтары болбойт.
Иерархия базасы
Иерархия базасы - бир ысымдуу генеалдык дарак же таблица түрүндө уюштурулган жогорку деңгээлдеги берилиш базасы. Берилиштер иерархиясы бит, байт, талаа, жазылыш жана берилиштер базасы түрүндө уюштурулат. Генеалдык дарак сыяктуу иерархия базасы бутактарга ажырайт, ал энелик жана балалык жазылыштар болуп бөлүнөт. Иерархия базасынын башындагы энелик жазылыш түпкү жазылыш деп айтылат. Өзүнчө процессте түзүлгөн берилиштер базасында энелик-балалык байланыштар орнотулат. Иерархия базасынын артыкчылыгы берилиштер байланышы алдын ала аныкталгандыктан, берилишке жетүү жеңил аткарылат.
Мурлэнд (Оклахома)
Мурлэнд (Оклахома) (Mooreland) — Оклахома штатынын Woodward округуна караган АКШ шаары.
Калтыратма
Колдонулган адабияттар:
1. Адо А. Д. Учение о лихорадке // Клин. мед. — 1994.
Мурлэнд (Оклахома)
Калкы - 1190 киши. Болжолдуу аянты - 2.1 км². FIPS коду — 40-49250.
Таштак, Ноокат району
Таштак (Таштак) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Ноокат районундагы айыл. Токтомат Зулпуев айыл округу составына кирет.
Калтыратма
Колдонулган адабияттар:
2.Брюк К. Тепловой баланс и регуляция температуры тела: пер. с англ // Физиология человека / Под ред. Р. Шмидта, Г. Тевса. — М.: Мир, 1996.— Т. 3.— 198 с.
Таштак, Ноокат району
Калкы
Калкы - 757 киши.
Калтыратма
Колдонулган адабияттар:
4.Михельсон В. А. Лихорадка и гипертермия // Детская анестезиология и реаниматология / Под ред. В.А. Михельсона, В. А. Гребенникова. — М.: Медицина, 2001.
Ижара алуучу
Ижара алуучу - жеке жана юридикалык жактар менен ижара келишимин түзүү аркылуу мамлекеттик же менчик мүлктү убактылуу ээлик кылууга жана пайдаланууга алуучу жак. Мамлекеттик менчик укугундагы мүлк конкурс, жеке менчик укугундагы мүлк эки тараптуу келишим түзүү аркылуу жеке жана юридикалык жактарга берилет. Ижара келишиминин шарттарын тараптар өздөрү аныкташат. Ижара алуучу убактылуу пайдаланууга берилген буюмду тескөөгө укугу жок. Ижара алуучу ижара акысын убагында төлөп турууга, мүлктү келишимге ылайык пайдаланууга, бузбай урунууга, өз эсебинен оңдоп-түзөөгө (эгерде мыйзамда же келишимде башкача шарт каралбаса), келишимдин мөөнөтү бүткөндө нормадагы эскиришин эске алуу менен тиешелүү абалда өткөрүп берүүгө милдеттүү. Мамлекеттик, кооперациялык жана бөлөк коомдук ишканалар (уюмдар), алардын бөлүмдөрүяүн коллективдери, жарандар жана жарандардын топтору ижара алуучу боло алат.
Кашка-Суу (Аксы району)
Кашка-Суу — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айыл. Кашка-Суу айыл аймагына кирет.
ААББТ коду ― 41703 211 836 01 0.
Тарыхы
2019-жылдын августунда Кашка-Суу айылынын курамындагы Тосту, Туюк-Жар, Кара-Башат калктуу конушуна айыл макамы берилип, өзүнчө айыл болуп бөлүнгөн.
Сундрук дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эбелек
Эбелек, камгак (Ceratocarpus, L. 1753) – шакардуулар тукумундагы өсүмдүктөр уруусу. Бийикт. 5-30 см, бир жылдык чөп. Тасмадай жалбырагынын учу тикендүү, айрыдай бутактанган сабагына кезектешип жайгашкан. Гүлдөрү бир жыныстуу, эки бөлүктүү гүл коргонундагы аталык гүлү бир аталыктуу; энелик гүлү коргонсуз, мамычасы түктүү, чаң алгычы ичке. Бардык гүлдөрү жумуртка сымал ороочко камтылган. Мөмөсү катуу, жумуртка сымал, учу шибегедей тикендүү. Жер жүзүндө Чыгыш жана Түштүк Азияда жана Кыргызстанда эки түрү жарым чөлдө кумдуу жерде, кургак сайда, кургак боздөңдө, ошондой эле отоо катары айдоодо кездешет. Майда жана бодо малга жыл бою оттой турган жакшы тоют. Курамында чийки протеин 7,62 %, май 1,84, азотсуз зат 37,64 % бар. Өсүмдүктүн жалпы көрүнүшү шар сымал болуп, уругу бышкан кезде түбүнөн оңой сынат да шамал айдап, алыска тоголонуп, уругу алыска чачылгандыктан Э. же камгак деп аталат.