cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жылмалооч устанок
Жылмалооч устанок - металл, жыгач жана таш буюмдарын,тетиктерди абразивдүү аспаптар менен жылмалагыч. Бул станокто жылмалап иштетилгенде, тетик же буюм так өлчөмүнө жана формасына келтирилет, үстүңкү бети тазартылып, сапаты жакшыртылат. Жыгач иштеткич жылмалооч устанокто жылмалоочу материал катары абразивдүү материалдар жабыштырылган тери пайдаланылып, ал иштетилүүчү тетиктин формасына жана станоктун конструкциясына жараша дисктүү, тасмалуу, шпинделдүү, цилиндрлүү жана щёткалуу болуп айырмаланат. Таш буюмдарын жылмалооч станокто жылмалоочу тегерек өгөө колдонулат. Машина жана ири бор курууда жылмалооч станок сүрүүчү, суюктуктуу жана борбордон четтеме болуп бөлүнөт. Суюктуктуу жана борбордон четтеме станок негизинен татаал формадагы буюмдарды жылмалоого арналган. Сүрүүчү жылмалооч устанокто тетик столго бекитилип, жылмалоо шиинделге бекитилген айлануучу сүргүч аркылуу ишке ашырылат. Сүргүчтөр жумшак металлдан (мисалы, жез), жыгачтан, кийизден, териден жасалат. Жылмалоочу материалдар сүргүчкө жабыштырылат же иштетүү убагында берилип турат. Суюктуктуу жылмалооч станокто буюм камерага жайгаштырылып, абразивдүү материал аралашкан суюктуктун агымы менен жылмаланат. Борбордон четтөөчү жылмалооч устанокто сыйымдуулук жайгаштырылып, ал абразивдүү күкүм же эритме менен толтурулат. Сыйымдуулук айланган учурда абразивдүү аралашма кыймылга келип, кыймылсыз турган тетикти жылмалайт. Эмерек жана жыгач өндүрүшүндө жылмалооч устанок лак-сыр капталган жана каптала элек жыгач буюмдарын жылмалоочу болуп бөлүнөт. Сырдалбаган жыгач буюмдарын жылмалоо кол менен электр кыймылдаткычынын жардамы аркылуу, ал эми лак-сыр капталган жыгач материалдар болсо материал дисктеринен чогултулган айлануучу жумшак текстиль барабаны менен ишке ашырылат.
Көгала (оң жээк) кени
Көгала (оң жээк) кени - Чаткал районундагы риолиттуу порфир кени жаткан жер.
Тамга кыштагынан 2 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 1500 м бийиктикте жайгашкан. Кен калындыгы 1200-1300 м болгон шураб свитасында жатат. Ал эффузив аянтынын 20-25%ин ээлейт. Көгүш-боздон кызгылт түскө чейин кездешет. Структурасы порфирлүү, 25-40%и өзгөрүүге дуушарланган талаа шпатынын жана кварцтын фенокристаллдары. Негизги массасы микро бүртүкчөлүү талаа шпаты. Пирит, магнетит, апатит акцессорлору болуп саналат. Кенди керамикалык өнөр жайда пайдаланса болот. Риолиттуу порфирдин болжолдуу запасы 6 млн мди түзөт.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Ысар-Алай
Ысар-Алай - Орто Азиядагы тоо системасы, Памир менен Фергана өрөөнүнүн аралыгында, Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстанда. Түштүк Карши талаасы, Тажик депрессиясы жана Алай өрөөнү менен чектешет. Батыштан чыгышты карай 900 кмге созулат, туурасы 150 кмге чейин (батышында). Басымдуу бийиктиги 5000 м, Матча тоо тоомунда - 5621 м. Ысар-Алай - герцинде пайда болгон бүктөлүү аймагы. Чөкмө жана метаморфизмделген тоо тектерден турат; гранит, диориттер да кездешет. Вольфрам, молибден, мышьяк жана алтын, ошондой эле сымап (Айдаркен, Чабай, Кадамжай), коргошун (Шиң-Магиан, Жижикрут) кендери интрузиядан пайда болгон. Көмүр кени (Сүлүктү, Шураб, Кызыл-Кыя) бар. Дарыялары негизинен Заравшан жана Аму-Дарыянын алаптарына таандык. Көлдөрү: Маргузор, Искендер-Көл ж. б. Мөнгү бар. Матча тоо тоомунда Заравшан мөнгүсү (уз. 25 кмдей) жайгашкан. Кырка тоолордун капталдарында жарым чөл жана субтропиктик талаа өсүмдүктөрү орто бийиктиктеги тоолуу токой-шалбаа талаа зонасына, андан жогору бийик тоолуу шалбаа жана гляциялдык-нивалдык ландшафтка өтөт. Ысар-Алайдын аймагында Заамин, Рамит коруктары уюштурулган.
Патриархат
Патриархат – алгачкы коомдук мамилелердин урай баштаган мезгилинде кеңири тарап, бүгүнкү заманбап коомдо да өкүм сүрүп жаткан мамилелердин формасы: мында эркек саясий бийликтин жана авторитеттин негизги алып жүрүүчүсү, мүлктүн үстүнөн көзөмөл жүргүзүүчү, аталар же үй-бүлөнүн жашы улуу эркек мүчөсүнүн ролу басымдуу. Жер иштетүү, мал багуу, анчылык жана балык уулоо чарбасында эмгектин өндүрүшүнүн жогорулашы жана өндүргүч күчтөрдүн өнүгүшүнүн жүрүшүндө алгачкы коом мамилелери патриархатка өткөн. Өндүрүштүн өнүгүшүнөн улам алмашуу көбөйүп, жеке менчик жаралган. Эркектер аялдарды бардык жерлерде негизги өндүрүш чөйрөсүнөн чыгарып, аял кишинин эмгеги үй-тиричилик менен гана чектеле баштаган. Мүлктүк айырмачылык, патриархат кулчулугу өсүп, коом катмарларга бөлүнө баштагандан кийин патриархат мамилелери бекемделе баштаган. Кээ бир тарыхчылар Патриархат матриархатка чейин эле байыртадан бери түзүлгөн коом деп айтышат. Бул көз карашты антикалык доордо Платон жана Аристотель да карманышса, орто кылымда бул көз караш басымдуулук кылган, ал эми 19-кылымда аны окумушту Г. Мэн коргогон. 1860–70-жылдары окумуштуулар И. Баховен жана Л. Г. Морган мындай көз карашка каршы чыгышкан.
Патриархат– Сөзмө-сөз (грек. pater – ата, arche – бийлик) “аталык бийлик” деп чечмеленет. Башында патриархат түшүнүгү эркектердин – үй-бүлө башчысынын автократтык бийлигин сыпаттоо үчүн гана колдонулчу. Убакыттын өтүшү менен ал кеңири чөйрөдө колдонулуп жатат.
Тарыхы
Патриархат мындан 6000 жыл мурун (б.з.ч. 4000 жылдай мурун), “аталык” түшүнүгүнүн пайда болушу менен тарай баштаган деп айтылат. Патриархаттын философиялык концепциясы болсо Жакынкы Чыгышта эркектердин аялдарга үстөмдүк кылышы биздин эрага чейинки 3100-жылдан тарта башталган деп карайт. Антропологиялык статистикага таянып, көпчүлүк алгачкы коомдордо аңчылар жана жыйноочулар эгалитардуу болушкан, патриархалдык социалдык түзүм кийин - жерди өздөштүрүү сыяктуу социалдык өзгөрүүлөрдүн артынан пайда болгон деген дагы көз караш бар. Тарыхый изилдөөлөр бул маселеде конкреттүү жана бекем ишенимди жаратчу баштапкы окуяны таба элек. Аристотель эркектер аялдарга караганда моралдык, интеллектуалдык жана физикалык жактан артыкчылыкка ээ деп жазып кеткен. Ал аялдар эркектердин менчиги, аялдын коомдогу ролу – бала төрөө, үйдө эркектерге кызмат кылуу, эркектердин аялдарга үстөмдүк кылышы мыйзам ченемдүү көрүнүш деген көз карашта болгон. Патриархалдык коомдун тарыхый мисалы - Байыркы Рим, андагы – Pater familias (лат. аталык үй-бүлө) идеологиясы. Эркек аялынын, балдарынын, кулдардын жана мүлктүн үстүнөн толук бийлик жүргүзчү. Кийин Римдик укук аялдардын укугун таанып, аталык бийликтин таасири азайып, бул үй-бүлөлүк укуктарды өзгөртүүгө негиз болуп берди. Дагы бир тарыхый булак - Геродот байыркы Египеттеги аялдардын коомдук статусу тууралуу жазып калтырган. Анда Грециялык аялдардан айырмаланып египеттик аялдар базарда соода менен алектенери, жергиликтүү сотторго катыша алары, кыймылсыз мүлк сатууга жана сатып алууга, мурас калтырууга, юридикалык документтерди күбөлөндүрүүгө укуктуу экени тууралуу айтат.
Патриархаттын биологиялык теориясы
Адамдагы үстөмдүк, агрессивдүү жана сексуалдык жүрүм-турумга тестостерон гормону жооп берет. Бойго жеткен эркекте тестостерондун деңгээли бойго жеткен аялдагыдан орточо 7-8 эсе жогору. Тестостерон метаболизми эркекте көп болгондуктан суткалык иштеп чыгуусу эркектерде 20 эсе көп. Эркектер арасында атаандаштыкта жана агрессияда тестостерондун ролу тууралуу 2 теория бар. Биринчиси тестостерон жыныстык жетилүү убагында көбөйөт, өсүп жетилүүнүн натыйжасында агрессияны камтыган репродуктивдик жана атаандаштык жүрүм-турумду жаратат. Эркектер арасында тестостеронго байланган мындай атаандаштык көйгөйү агрессия жана зомбулуктун булагына айланышы мүмкүн. Изилдөөлөрг ылайык: аталар (атаандаштык чөйрөсүнөн сырттагылар) башка эркектерге караганда эң төмөнкү тестостеронго ээ болушат. Экинчи теория - эркектик агрессиянын эволюциялык нейроандрогендик теориясы. Маскулиндүүлүгү жогору адамдар тестостерондун жана андрогендердин перинаталдык жашоосунда карама каршы жыныстагы адамдардын көңүлүн буруу үчүн өздөрүнүн ресурстарды тартуу жөндөмдүүлүгүн жогорулата алышат. Окумуштуулар кылмыштуу жүрүм-турум эркектер арасында жупташуу жана ресурс издөөдө атаандаштыкты көрсөтүүнүн белгиси дешет. Ушундан улам тестостерон үстөмдүк, агрессивдүү жүрүм-турумга түрткү берип, зомбулук кылмыштарынын көпчүлүгү эркектер тарабынан жасалат деген гипотеза жашайт.
Социалдык теория
Социологдор патриархаттын биологиялык түшүндүрмөлөрүн четке кагышат жана гендердик ролдорду белгилөөдө социалдашуу процесстери биринчи кезекте жооптуу деп ырасташат. Социологиялык теорияга ылайык, патриархат муундан муунга өтүп келе жаткан социологиялык конструкциялардын натыйжасы болуп саналат. Бул курулуштар салттуу маданияты бар жана экономикалык өнүгүүсү начар коомдордо эң айкын көрүнүп турат. Ал тургай, заманбап, өнүккөн коомдордо дагы үй-бүлө, массалык маалымат каражаттары жана башка институттар тарабынан берилген гендердик билдирүүлөр негизинен эркектердин үстөмдүк кылуусун жактайт.
Социолог Сильвия Уолби өзүнүн теориясында (1989) патриархатты аныктаган 6 түзүмгө бөлөт:
К.Гиллиган жана Н.Снайдер өздөрүнүн “Эмне үчүн патриархат дагы эле өкүм сүрүүдө?” деген китебинде (2020) патриархатты гендердик бинардуулукка, иерархияга жана түшүнүктөр системине негизделген маданият катары 3 багытта карайт. Патриархат:
Э. Гидденстин аныкташы боюнча, түрдүү маданияттарда эркек жана аялдын гендердик ролдору кескин айырмаланганына карабай, бардык белгилүү коомдор патриархалдык деп эсептелет. Көптөгөн патриархалдык коомдордун ядросунда патрилинейдүүлүк жатат. Патрилинейдүүлүк (лат. pater – ата, linea – сызык, чийин) - муундан-муунга өтүүчү балдар байланышын аталык туугандык аркылуу гана тааныган эреже. Адамзат тарыхында патриархат ар кайсы маданияттарда коомдук, укуктук, саясий жана экономикалык уюм катары жаралды жана XX кылымда көптөгөн маданияттар эгалитардык коомдук түзүлүшкө өтүп кеткенине карабай бүгүнкү заманбап адамзатка да күчтүү таасир тийгизет
Феминисттик теорияда патриархат
Феминисттик теория патриархатты белгилүү бир критерийлерге таянып аялдарга басым көрсөткөн, алардын социалдык ролун чектеген адилетсиз систем деп сындайт. Феминизм патриархатты социалдык конструкт катары карайт жана анын жаралышына критикалык анализ жүргүзүүнүн жардамы менен андан арылса болот деп эсептейт. Патриархат эркектерде да, аялдарда да инсандык жеке сапаттарды жоготот, анткени адамдарды “эркектик жүрүм-турум” жана “аялдык жүрүм-турум” деген рамкага зордоп киргизүүгө мажбур кылат деген пикир бар. Феминисттик теорияда цисгетеропатриархат деген түшүнүк кездешет. Бул цисгендердик гетеросексуалдык эркектердин башка гендер жана сексуалдык ориентациялардын үстүнөн артыкчылыкка ээ болгон социалдык-саясий систем. Цисгетеропатриархат идеологиялык систем катары гетеросексуалдык эркек кандай көрүнүшү керек жана өзүн кандай алып жүрүүгө тийиш деген нормативдик түзүмдөрдү калыптандырат, аялдарды жана аялдыкты, бинардык гендердик системге чакырык таштаган бардык трансгендерди маргиналдаштырат.
Патриархалдык үй-бүлө түшүнүгү
Патриархалдык үй-бүлө – бир же бир нече үй-бүлөдөн турган коомдо эркектин үстөмдүк бийлигин жүргүзүүсү. Патриархалдык үй-бүлөдө ата тараптан туугандыкка негизделген 3-5 муундун союзу болушу мүмкүн. Баарын үй-бүлөдөгү жашы эң улуу, абсолюттук бийликке ээ эркек башкарат. Мындай үй-бүлөнүн белгиси:
Көпчүлүк байыркы жана заманбап патриархалдык белгилер бүгүн жол берилгис норма катары сезилет. Мисалы, кээ бир маданияттарда аял – бул күйөөсүнүн “менчиги”. Аял гана эмес, андан төрөлгөн кызга дагы атанын менчиги катары мамиле жасалат. Ошол эле нике - “кызды сатып алуу” катары сындалган учурлар бар, атасына калың төлөп кызды аялдыкка алуу. Үйдөн тышкары иштөө айрым патриархалдык коомдордо алгылыктуу эмес деп эсептелет же таптакыр тыюу салынат.
Матриархат
Матриархат (грек. mater – эне, arche – бийлик – “эненин бийлиги”) – аялдардын жана энелердин бийлиги үстөмдүк кылган социалдык коомдун формасы. Заманбап илимде накта матриархалдык коом эч качан болгон эмес деген көз караш күчтүүлүк кылат. Матриархат деп кээде жалаң аялдардан куралган же аялдар үстөмдүк кылган өкмөттү да аташат.
Тарыхы
Көптөгөн адистердин эмгегинде айтылгандай, тарыхта матриархалдык коом тууралуу кандайдыр бир ишенимдүү булакка таянылган так маалымат жок. Социумдун өнүгүү этабы катары матриархаттын өкүм сүрүү теориясына каршылар: реалдуулукта аялдык статустун өсүүсү жер бөлүштүрүү маданиятынын баштапкы этабында байкалганы чын деп моюнга алышат. Бирок алар мындай өсүштү “матриархаттын жаралышы” деп таанууга жана кабыл алууга макул эмес. Ошентсе да массагеттик (массагет - Скифия аймагында жашаган байыркы иран тилдүү көчмөн элдердин аталышы, айрым булактар боюнча бул - скиф уруусу) урууларды башкаруудагы күчтүү матриархалдык каадалар, массагеттердин аскер ишиндеги аялдардын орчундуу орунду ээлегенине күбө деген айрым жоромолдор, уламыштар бар. Мисалы, кара калпактардын “Кырк Кыз” эпикалык поэмасы, анда аскер-кыздардын кошуунунун эрдиктери тууралуу айтылат. Андагы башкы каарман – 15 жаштагы баатыр кыз Гүлайым.
Байыркы гректердин амазонкалар жөнүндө уламышы дагы матриархалдык коом өкүм сүргөнүнүн далили деп каралып жүрөт. Жакынкы убакытка чейин амазонкалар, аскердик, күйөөсүз жашаган, кыздарын аскердик духта тарбиялаган, катаал иерархияга жана тартипке баш ийген аялдардын коому тууралуу сөздөр антикалык авторлордун ойдон чыгарганы деп олуттуу маани берилчү эмес. Бирок Орусиянын аймагындагы акыркы археологиялык казуулар амазонкалар тууралуу уламыш тарыхый фактыларда негизделиши мүмкүн деген жоромолду бекемдей алды. Аялдардын кылыч, жаа, кымбат баалуу куралдар менен кошо көмүлгөн сөөктөрү табылды. Жамбаш сөөктөрүнүн деформациясынан улам ал аялдар ат үстүндө көп жүрүшкөн деп сыпатталат. Сөөк табылган көрүстөндөр так ошол амазонкалар тууралуу уламыштар кеңири тараган доорго туура келет деп айтылып келет.
Тарыхчылар байыркы Мочика маданиятынын тушунда Перуну матриархат башкарганын археологиялык казууларга таянып айтып чыгышты.
Дуглас (Массачусетс)
Дуглас (Массачусетс) (Douglas) — Массачусетс штатынын Уорчестер (Worcester) округуна караган АКШ шаары.
Патриархат
Тарыхы
Энелик бийликке, статуска жана таасирге басым жасалган учурлар Кыргыз коомунда адабий чыгармаларда да кездешет. Мисалы, Айтматовдун “Ак кеме” повестиндеги Бугу эне, “Кыямат” романындагы “Бөрү эне”. Мындан тышкары азыркыга чейин эл арасында колдонулуп жүргөн Умай эне деген түшүнүктү мисал кылууга болот.
Дуглас (Массачусетс)
Калкы - 8 471 киши. Болжолдуу аянты - 97.7 км². FIPS коду — 25-17300.
Патриархат
Тарыхы
Заманбап жашоодо өзүнө матрицентристтик эреженин белгилерин камтыган коомдор бар. Айрым белгилерден улам коом матриархаттык деп таанылышы мүмкүн: мисалы, матрилинейдүүлүк, матрилокалдуулук жана авункулизм. Топтук нике, коноктук нике, кээде полиандрия да матрилинейдүүлүктүн белгиси катары каралат. Матрилокалдуу коомду аялдардын эң улуусу – матриарх – же анын агасы башкарат. Үй-бүлөлүк-туугандык топтун ичинде аял-эне жана алардын балдарынан, неберелеринен турган көптөгөн чакан үй-бүлөлөр болот. Ал үй-бүлөлөрдөн энелик туугандык түзүлөт. Мүлк аялдын менчиги болуп эсептелип, энеден кызга өткөрүлүп берилет.
Учурда коомдук турмуштун айрым чөйрөсүндө салыштырмалуу аялдар үстөмдүк кылган коомдор Тибеттин айрым райондорунда, Алтайдын, Түштүк жана Түштүк Чыгыш Азиянын жана Африканын айрым аймактарында сакталуу. Мисалы: ранатхари, минангкабау, кхаси, гаро, ашанти, йоруба жана башка элдери.
Паули принциби
Паули принциби – табияттын жарым спиндүү (бирдиги боюнча) эки бирдей бөлүкчө бир убакытта бирдей абалда боло албастыгын туюнтуучу фундаменталдуу закон. 1925-ж. В. Паули атомдогу электрон үчүн сунуш кылган. Кийин бардык жарым спиндүү бөлүкчөлөргө (элементардык бөлүкчөлөр, ядролор, атомдор, молекулалар) жайылтылган. Паули принциби атомдун электрондук булутчаларынын толтурулушунун закон ченемдүүлүгүн, атом жана молекуланын спектрин так түшүндүрүүдө чон роль ойнойт. Паули принциби катуу нерселердин жылуулук, электрдик, магниттик касиеттерин окуп-үйрөнүүдө жана ядролук реакциялар теориясында маанилүү орунду ээлейт.
Санта-Клаус
Санта-Клаус (Santa Claus) — христиан дининдеги Ыйык Николайдын элеси менен окшоштурулган рождестволук аяз ата, христиандардын Рождество майрамында балдарга белек берүүчү батыш европалык жана түндүк америкалык фольклордуу персонаж.
Синт Николастын ыйыкташтырылуусу
XII кылымдан баштап, Европада 6-декабрь күнү Ыйык Николайды эскеришип, анын атынан балдарга белек берип турушкан. Ал алардын тилинде «Синтерклаас» деп айтылуучу. Бирок, XVI кылымда католиктик чиркөөсүн реформалоого багытталган диний жана коомдук-саясий кыймыл кулач жая баштаган. Тарыхта аны «Реформация» деп коюшат. Чиркөө реформатору Мартин Лютер да бул майрамга каршы болуп, белек берүүгө Рождество ылайыктуурак деп эсептеген. Ошентсе да, ыйыктарга сыйынууга каршы көз караштагылар көп болгондуктан, балдарга белек берүү күнүн рождестволук жарманке мезгилине туура келген 24-декабрга жылдырышкан. Ал эми Николайды балакай келбетиндеги Христке алмаштырышкан. Кийин кайрадан контрреформация болгондо, Николайдын образы кайтадан өз ордун тапкан. Бирок, эми ал белек берүүчү катары тааныла баштаган.
Майрамдоо салты Европада азыркыга чейин уланып келе жатат. Айрыкча Нидерланд жана Бельгиядагы салттык ишеним боюнча, Синтерклаас 5-6-декабрь күндөрү Испаниядан Нидерландыга кеме менен келет. Балдар белектерин таң заарда бут кийиминин ичинен таап алышат. Синтерклаастын чачы жана сакалы ак түстө, ак ат минип келет, ошондой эле өзгөчө китебинде балдардын жакшы жана жаман жоруктары жазылуу болот. Эгер бала тентек болсо, Кара Пит аны мүшөккө салып алып кетет. Азыркы учурда Синтерклаас деспотикалык педагогдон балдардын досуна айланды. Ал мүшөктү белек ташуу үчүн гана колдонуп, ал эми тентек бала кылган жоругун экинчи кайталабоого сөз берүүсү гана жетиштүү деп калышты.
Санта-Клаустун пайда болушу
XVII кылымда Европадан Түндүк Америка материгине көчүп барып, Жаңы Амстердамды (азыркы Нью-Йорк) түптөшкөн голландиялыктар менен кошо Николайдын образы болгон «Синтерклаас» да кошо барган. 1822-жылы Колумбия университетинин адабият мугалими Клемент Кларк Мур балдарга белек бергич «Санта-Клаус» жөнүндө ыр түрүндөгү жомок ойлоп чыгарган. Ошондон кийин анын поэмасы басылмаларда басылып чыга баштап, 1840-жылдарга карата америкалыктардын дээрлик бардыгы Санта-Клаусту таанып калышкан. Клемент Мур алгачкы болуп, жомогунда Санта-Клаустун 9 бугусунун сегизин эскерген. 1863-жылдан баштап, Томас Наст деген сүрөтчү Санта-Клаустун жашоосун чагылдырган ар кандай сүрөттөрдү жарыялап турган. XX кылымдын башында Санта-Клаустун азыркы көрүнүшүндөй сүрөтү бир канча коммерциялык компаниялардын рекламаларында чыга баштаган. Ошентип, тарыхый-чиркөөлүк прототибинен алыстаган образ жаңы деталдарга байып, коммерциялаштырылып кеткен.
Аяз атанын пайда болушуна тийгизген таасири
XIX кылымдын 2-жарымында Орусиянын шаардыктары батыштагы замандаштарынын Николайы (Санта-Клаус) сыяктуу эле орус балдарына да белек бере турган «рождестволук ата» жаратууга аракет кыла башташкан. Барып-барып XX кылымдын башында биз билген Аяз атанын элеси калыптанган. Дед Мороз – бул рождестволук белек бергичтин чыгышславяндык варианты гана. Ал Жаңы жыл майрамындагы башкы жомоктуу персонажы. Анын прообразы болуп, славяндардын кыш, суук жана аяз ээси делген кудайчасы эсептелинет.
Өнүмдүн (жумуштун, тейлөө кызмытынын) өздүк наркы
Өнүмдүн (жумуштун, тейлөө кызмытынын) өздүк наркы – уюмдун өнүмдү (жумушту, тейлөө кызматын) өндүрүү менен сатуу чыгымынын акча таризине которулушу. КРде аргандай менчик түрүндөгү ишканалардагы Ө. ө. н-н бир жактуу аныктоо зарылчылыгы 1990-жылдан тарта таптакыр жаңы салык тутумунун (негиз катары киреше салыгынын кириши менен) келип чыгуусуна байланыштуу пайда болду.
Нилькотейсе
Нилькотейсё — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Янгутейто көлү - Янгутейяга дарыясы орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Орусия элдеринин укуктарынын декларациясы (1917)
Орусия элдеринин укуктарынын декларациясы (1917) – Совет мамлекетинин алгачкы актыларынын бири. 1917-ж. 2(15)- ноябрда ОСФСР ЭКС бекиткен. Декларацияда падыша өкмөтү менен буржуазиялык убактылуу өкмөттүн улуттарды бири-бирине касташтыруу саясаты ашкереленип, ага Россия элдеринин эркин союздашуу саясаты карама-каршы коюлган. Анда лениндик улут саясатынын негизги принциптери (Орусия элдеринин теңдиги жана суверендүүлүгү, өз тагдырын өзү чечүү укугу, улуттук жана улуттук-диний артыкчылыкты чектөөнү жоюу, Орусияда жашаган аз улуттар менен этнографиялык топтордун эркин өнүгүшү) жарыяланган.
Нукура президенттик республика
Нукура президенттик республика – конституциялык укук илиминдеги, адатта, мамлекеттин гана эмес, өкмөттүн дагы, ошондой эле башкаруучу партиянын лидери болгон президенттин колуна мамлекеттик бийликтин баардык туткасы юридикалык жактан да, иш жүзүндө да топтолгондугу менен мүнөздөлө турган республикалык башкаруунун бир түрүн белгилөө үчүн колдонулуучу аталгы. Көп учурларда конституция тарабынан мындай президентке парламентти таркатуу укугу, өзгөчө кырдаалды жана согуштук абалды жарыялоо (өзү каалаган учурда) укугу, мыйзам күчүндөгү декреттерди чыгаруу укугу, жергиликтүү администрация башчылары менен сотторду жеке өзү дайындоо жана түшүрүү укугун ж. б. у. с. берет. Иш жүзүндө андай президентти кызмат ордунан түшүрүүнүн конституциялык механизми болбойт. «Классикалык» президенттик республика тутумуна мүнөздүү «күчтүү» парламент сыяктуу «кармап туруучу» жана «теңсалмактоочу» күчтөр жок.
Гринвуд (Мэн)
Гринвуд (Мэн) (Greenwood) — Мэн штатынын Оксфорд округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 802 киши. Болжолдуу аянты - 111.7 км². FIPS коду — 23-29710.
Ырысов Кенешбек Бакирбаевич
Ырысов Кенешбек Бакирбаевич (28. 3. 1967, Фрунзе ш.) - медицина илимдин доктору (2005). КММИни (1994) бүтүргөн. Саламаттык сактоонун (2007) жана Билим берүүнүн отличниги (2012). Эмгек жолун Жалал-Абад обл. ооруканада врачнейрохирург болуп баштаган (1993-94), Улуттук госпиталда врач-нейрохирург (1994-2001), врач-стажер-нейрохирург «XXI кылымдын кадрлары» программасынын степендианты (Ганновер ш., Германия) (2001-03), КММАда додент (2003-08), клиникалык окутуу жана илимий иштер боюнча проректор (2008-11), 2008-жылдан нейрохирургия кафедрасында профессор. Көптөгөн дүйнөлүк нейрохирургдар ассоциациясынын мүчөсү. 278дан ашык илимий эмгеги, а. и. 4 монографиясы, 3 ойлоп табуусу, 46 рационалдык сунушу, 10 окуу-методикалык китеби бар.
Элес
Элес (Воображение) – философияда – мээде сакталып калышы б-ча калыбына келип, адамдын сезүү органдарына таасир берүүчү кубулуштардын образы.
Сезим чагылдыруусунун көрсөтмө образ турпатындагы жогорку түрү. Ал кабылдоодон айырмаланып, айрым нерсени түшүнүк м-н байланыштырат. Э. эскерүү ж-а Элестөө түрүндө болот. Эгерде кабылдоо учурга гана тиешелүү болсо, Э. учурга да, өткөнгө да таандык. Бирок кабылдоо м-н өтмө катар байланышта турат. Э. кыйла сезим таасиринин синтези. Э. чындыкка канчалык жакын болсо, чыгармачылык ошончолук оң натыйжа алып келет.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Бухен (Оденвальд)
Бухен (Оденвальд) (Buchen (Odenwald)) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан Шаар. Карлсруэ административдик округуна карайт. Неккар-Оденвальд районуна кирет.
Калкы - 18276 киши(2013-ж.). . Аянты - 138,99 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 2 25 014. Мэр — Роланд Бургер.
Шаар административдик курамы боюнча 14 шаардык районго бөлүнөт.
Нойенкирхен (Люнебург бош жер)
Нойенкирхен (Люнебург бош жер) (Neuenkirchen (Lüneburger Heide)) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Зольтау-Фаллингбостель районуна кирет.
Сэдар Крик (Небраска)
Сэдар Крик (Небраска) (Cedar Creek) — Небраска штатынын Cass округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 396 киши. Болжолдуу аянты - 2.8 км². FIPS коду — 31-08185.
Нурлануунун техногендик айланасы
Нурлануунун техногендик айланасы – ядролук куралдарды сыноо, кубаттуулуктарды өндүрүү үчүн көмүрдү ж.б. материалдарды жагууга, жер жана тоо тектерин которуштурууга жана иштетүүгө байланыштуу адамдын ишмердигинин натыйжасында жаралган нурлануу чөйрөсү.
Шлүхтерн
Шлүхтерн (Schlüchtern) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан Шаар. Дармштадт административдик округуна карайт. Майн-Кинциг районуна кирет.
Калкы - 16933 киши(2013-ж.). . Аянты - 113,3 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 4 35 025. Мэр — Фалько Фрицш.
Барага
Барага (Baraga) — Мичиган штатынын Baraga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1285 киши. Болжолдуу аянты - 5.9 км². FIPS коду — 26-05320.
Кирхгандерн
Кирхгандерн (Kirchgandern) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Айхсфельд районуна кирет.
Калкы - 602 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 4,37 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 61 057. Муниципалитеттин башчысы — Хервиг Аугуст.
Кошбаев Темиркул
Кошбаев Темиркул (9.05.1932, Айгыр-Жал айылы - 19.6.2011, Каныш-Кыя айылы) - советтик жана партиялык ишмер, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты (1990-95), райондун 1-чи ардактуу атуулу.
«Ардак Белгиси» (1971) ордени, «Эмгектеги каармандыгы үчүн» (1970), «Данк» (1997) медалы жана 2 жолу Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун “Ардак грамотасы” менен сыйланган. Т.Кошбаев жетектеген 10 жыл ичинде райондун социалдык-экономикалык деңгээли жогорулап (айыл чарбасы, мал чарбасы, тармактык мекеме-ишканалар, инфраструктура), маданий өсүп өнүгүүгө жетишкен. Райондук администрациянын имаратында Т. Кошбаевдин музейи ачылган. Ысмы Каныш-Кыя айылындагы борбордук кечөгө, сейил бакка берилген.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Фэйрплэй (Колорадо)
Калкы - 610 киши. Болжолдуу аянты - 2.7 км². FIPS коду — 08-25610.
Шуга Сити (Айдахо)
Шуга Сити (Айдахо) (Sugar City) — Айдахо штатынын Мэдисон округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 2.0 км². FIPS коду — 16-78040.
Калкы
2010-жылы калкы 1242 киши болгон.
Нускама
Нускама ― 1) мамлекеттик органдардын өз ишбилгилеринин чегинде мыйзамдардын, жарлыктардын, өкмөттүн токтомдорунун жана буйруктарынын, мамлекеттик башкаруунун жогору турган органдарынын актыларынын негизинде жана аларды аткаруу үчүн чыгарылган мыйзамга ылайык ченемдик укуктук актылары; 2) өндүрүштүк-техникалык ишмердикти жөнгө салуучу эрежелердин жыйнагы.
Паули теңдемеси
Паули теңдемеси – релятивдик эмес квант механикасынын сырткы электр-магнит талаасындагы жарым спиндүү заряддалган бөлүкчөнүн (мисалы, электрон) кыймылын сүрөттөөчү теңдеме. 1927-ж. В. Паули ачкан. Паули теңдемеси өздүк спинин эске алган Шрёдингер теңдемесинин жалпыланышы. Жарым спиндүү бөлүкчө проекциялары +1/2 же −1/2 болгон эки ар кандай спиндүү абалда болушу мүмкүн. Ушуга байланыштуу бөлүкчөнүн толкундук функциясы Ѱ (r, t) (мында г – бөлүкчөнүн координатасы, t – убакыт) эки компоненттүү болот да, мамыча матрица түрүндө жазылат: Ѱ1жана Ѱ2Мындай функция спинор деп аталат. Эгерде спин проекциясы S болсо, анда, у—у, V2=0, ал эми - 1/2 учурунда y=i|/2, '|/,=0, болот. Сырткы магнит талаасында (чыңалышы I болгон) спиндин багытынын өзгөрүшүнө байланыштуу толкундук функциянын компоненттери аралашып кетет.
Жыл мезгилдери
Жыл мезгилдери - жылдыздуу асман боюнча күндүн байкалган кыймылына жана табияттын мезгилдүү өзгөрүшүнө жараша жылдын мезгилдерге жаз, жай, күз, кышка бөлүнүшү. Ал Жердин өз орбитасынын тегиздигинде, эклиптикада 23°26' (66°34') бурч менен жантайып, айлануу огу менен аныкталат. Жылдыздуу асман боюнчаКүндүн көзгө көрүнгөн кыймылына жараша жыл (жаз, жай, күз, кыш) мезгилдерге бөлүнөт. Жер Күндү айланганда, анын айлануу огу өзүнө жарыш жылгандыктан, Жер жыл бою бирде түндүк, бирде түштүк жагы менен Күнгө карата жантаюу абалында болот. Натыйжада Күн бирде Жердин түндүк, бирде түштүк жарым шарын жарык кылып, күчтүү ысытат да, түндүк жарым шарда жай болгондо, түштүк жарым шарда кыш жана тескерисинче болот. Күн борбору эклиптика боюнча кыймылдап, түштүк жарым шардын асман сферасынан түндүк жарым шарга (20же 21-мартта) өткөн учурда, түндүк жарым шарда жаз башталат. Ошол күнү Жердин бардык бетине (уюлдук аймактардан башка) күн-түн теңелет. Жайдын башталышында түндүк жарым шарда (21же 22-июнда) Күн эклиптиканын түндүк чекити (жайкы күн токтолуу чекити) аркылуу өтөт. Бул учурда Жердин түндүк жарым шарында күн, ал эми түштүгүндө түн өтө узарат. Күздүн башталышында түндүк жарым шарда (23-сентябрь) Күн экваторду 2-жолу кесип өтүп (күзгү күн-түн теңелүү чекити), түндүк жарым шардан түштүккө өтөт. Жердин бардык орундарында кайрадан күн-түн теңелет (түндүк жарым шарда 21же 22декабрь). Күн эклиптиканын түштүк чекити (кышкы күн токтолуу чекити) аркылуу өткөндө, кыш башталат да, Жердин түндүк жарым шарында күн, түштүгүндө түн өтө кыскарат. Жер орбитасы эллипс түрүндө болуп, Күндү бир калыпта айланбагандыктан, жыл мезгилинин узактыгы да ар түрдүү болот. Январь айында Жер перигелий аркылуу өтүп, Күнгө абдан жакындайт. Бирок күн нуру жер бетине абдан кыйгач түшкөндүктөн, аба ырайы суук болот. Ал кезде Жер тезирээк кыймылдайт, түндүк жарым шарда кыш кыскарып, жай узагыраак болот. Азыркы учурда түндүк жарым шарда жаздын узактыгы 92,8 сутка, жай 93,6 сутка, күз 89,8 сутка, кыш 89,0 сутка болуп, бардыгы 365,2422 сутканы (тропиктик жыл) түзөт. Жер орбитасы эллипс түрүндө болгондуктан, аба ырайынын мезгилдүү өзгөрүшүнө жылуужанамуздак агымдар, тоолор, шамал көбүрөөк таасир этет. Ошондуктан күнүмдүк турмушта жыл мезгилинин алмашуусун астрономиялык эмес, жаратылыш белгилери (орточо суткалык температура)боюнча аныкталат. Астрометриялык жыл мезгилине карата календарлык мезгил 2122 суткага жылдырылып эсептелет: жаз (март, апрель, май), жай (июнь, июль, август), күз (сентябрь, октябрь, ноябрь), кыш (декабрь, январь, февраль).
Ырысдөөлөт Дооран уулу
Ырысдөөлөт Дооран уулу (Котур уулу деп да жазылып жүрөт; 1896, азыркы Жалал-Абад обл., Ноокен району, Шайдан өрөөнүнүн Көлмө деген жери -  1929, Чүй өрөөнү, Кара-Балта ш.) - кыргыз эл ырчысы. Мундуз уруусунун дарга деген бутагынан. Ал 17 жашынан эл алдына ырдап чыккан. Кийин Арстанбап, Аксы аймагына белгилүү ырчы Карамырзага шакирт болуп, аны менен Аттокур деген бийдин тоюнда ырдаган. Ошондой эле атактуу Молдо Бекназар менен Сузактын Жийде деген жеринде өткөн тойдо айтышып, аны жеңип чыкканы жөнүндө узун сабак сөз айтылып калган. Анын «Ак Дилгир», «Өзгөчөм» деген ашыктык ырлары КР УИАнын Кол жазмалар фондусунда сакталып турат.
Родден
Родден (Rodden) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Мерзебург-Кверфурт районуна кирет.
Жаңы жылдык балаты
Жаңы жылдык балаты — Жаңы жыл майрамына арналып, атайын жасалгаланган чыныгы же символикалуу дарак. СССР учурунда Рождестволук балатыга альтернатива катары Жаңы жылдык балаты ойлоп табылган жана ошондон тарта постсоветтик өлкөлөрдө салт болуп келе жатат. Бул салт Түркияда, Японияда жана Вьетнамда да бар.
Балатынын пайда болушу жөнүндө уламыш
Балаты байыркы элдердин көбүндө магиялык мааниси бар дарак катары кабыл алынчу. Буга мунун арча сыяктуу ар дайым жашыл болуп туруусу себеп болгон. Эң көп жашаган жана чоң балатыда кудайча жашайт деп эсептешкен. Ошондуктан ага курманчылык чалып, бутактарга этти илип турушкан. Мисалы, «кельттер» деген эл балатыны токой ээсинин турак-жайы деп эсептешкен. Алардын ишенимдеринде «Түндүктүн аксакалы» деген кудайча ызгаар сууктун жана бурганак шамаалдын ээси болгондуктан, эгер бир жыл ичинде эл ага курманчылыкты аз берип койгон болсо, ал мүшөгү менен үймө-үй кыдырып чогултуп алат деп ишенишкен. Ал кирип кеткен үйдө тоңуп калган өлүктөр гана калат дешкен. Токойдун ээси алардан адамдын жана жаныбардын этин сурап талап кылат деп ишенишчү. Ошондуктан бакшылар (друиддер) бул коркунучтан улам балатыга боор, бөйрөк, жүрөк, ичеги сыяктуу ж.б. адамдын жана айбанаттын ички органдарын илип турушкан. Кийин Европага христиан дини орногондо, чиркөө кызматкерлери элдин балатыга эт илүүсүнө тыюу салышкан. Бирок, европалыктар эттин ордуна жыгачтан жасалган тоголок шарларды жана ичегинин ордуна кездеме же кагаздан узунунан жасалган гирляндаларды иле башташкан.
Орусияда пайда болушу
1840-жылга чейин хансарайдагы балаты коюу салтын эске албаганда, Орусия империясынын калкында үйгө рождестволук балаты коюу салты болгон эмес. 1840-жылдан баштап орустар немистерди туурап, балаты кооздоо атаандаштыгы башталган. 1852-жылы Екатерингоф бекетинде биринчи жолу расмий балаты уюштурулган. Совет бийлиги жаңы орногондо христиандардын диний майрамына байланыштуу болгон рождестволук балаты жасоого тыюу салынган. Бирок, кийин 1936-жылы атеисттик жаңы жылдык балаты коюу салты ойлоп табылып, жарандарга жайылтылган. Ошондон тарта постсоветтик өлкөлөрдө, алардын ичинде Кыргызстанда да Жаңы жалдык балаты коюу салты сакталып келет.
Стургин Лэйк (Миннесота)
Стургин Лэйк (Миннесота) (Sturgeon Lake) — Миннесота штатынын Pine округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 439 киши. Болжолдуу аянты - 9.1 км². FIPS коду — 27-63220.
Жылуу аба массалары
Жылуу аба массалары - жердин үстүнкү бети бир кыйла муздак келген аймактарга, көбүнчө жогорку кеңдиктерди карай жылган аба массалары. Ал төмөндөн жогору карай муздап, катмардуу булуттарды, тумандарды жана. башкаларды пайда кылат. Ооп келген аймакка жылуулукту алып келет.
Оберштрой
Оберштрой (Oberstreu) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Төмөнкү Франкония административдик округуна карайт. Рөн-Грабфельд районуна кирет.
Калкы - 1607 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 22,60 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 6 73 151. Муниципалитеттин башчысы — Маттиас Либст.
Вельхерат
Вельхерат (Welcherath) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Вульканайфель районуна кирет.
Калкы - 125 киши(2013-ж.). . Аянты - 3,18 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 33 244. Муниципалитеттин башчысы — Йозеф Крайн.
Кошбаев Жамалбек Калыкович
Кошбаев Жамалбек Калыкович (17.5.1962, Курулуш айылы - 5.6.2006, Жаңы-Базар айылы) - Кыргыз Республикасынын улуттук күрөш боюнча спорт чебери (1994), белгилүү машыктыруучу.
Фрунзедеги Орус тили жана адабияты педагогикалык институтун бүткөн (1989). Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн (1980-82). Студенттик жылдары «Буревестник», «Динамо» спорттук клубдарында эркин жана улутгук күрөш боюнча машыккан. 1989-жылдан Чаткал орто мектебинде мугалим, өспүрүм балдар мектебинде улуттук күрөш боюнча машыктыруучу болуп иштеген. Көптөгөн жаш спортчулардын өсүшүнө салым кошкон. Спорттук жетишкендиктери: СССР элдеринин Карачай-Черкессияда өткөн эл аралык турниринде I (78 кг, 1990), Фрунзе шаардык биринчилигинде II (1986), I (1987) ж.б.байгелүү орундарды багынткан.
Нюрнберг сот жүрүмү
Нюрнберг сот жүрүмү – башкы улутчул согуш кылмышкерлеринин үстүнөн 1945-жылдын 20-ноябрынан тартып 1946-жылдын 1-октябрына чейин Нюрнберг шаарында өткөн сот жүрүмү.
Нысапсыз атаандаштык
Нысапсыз атаандаштык – чарба жүргүзүүчү субъекттердин чарба жүргүзүүдө артыкчылыкка жетишүүгө багытталган, аракеттеги мыйзамдардын жоболоруна, ишкер чөйрөнүн адаттарына, абийирдүүлүктүн талаптарына, акыл-эстүүлүккө жана ак ниеттүүлүккө карама-каршы, чарба жүргүзүүчү башка субъекттерге – атаандаштарга же алардын ишкер беделдерине зыян келтириши мүмкүн же чыгашага кириптер кылуучу баардык аракеттери. А. а.: башка чарба жүргүзүүчү субъектинин ишкердик беделине зыян келтирүүгө мүмкүн болгон жалган, так эмес же бурмаланган маалыматтарды жайылтуу; товарлардын мүнөзү, аларды даярдоонун ыкмасы жана даярдалган жери, касиеттери, колдонууга жарактуулугу же сапаты жагынан керектөөчүлөрдү жаңылыштыруу; товардык белгини, фирмалык аталышты өзүмбилемдик менен пайдалануу же жашыруун маалыматтарды ачыкка чыгаруу, демпингдик бааларды колдонуу кирет.
Либериялыктар
Либериялыктар  же  либериядагы америкалыктар (англ. americo-liberians) — Либериядагы улут. Көпчүлүк Либериянын борбор шаарында (Монровия) жана борборго жакын жээктеги шаарларда жашайт. Өздөрүн "америкалыктар" деп аташат жана өздөрүн америкалык улуттун бир бөлүгү деп эсептешет.
Саны 150 миң.
Тарых
Либериялыктар Африкага АКШдан көчөрүлүп келген бошотулган кара кулдардын тукумдары. Келгин кара америкалыктардын биринчи конуштары 1822 жылы пайда болгон. Андан кийин алар акырындап жээк тилкелерин колонизациялашкан. 1839 жылы америко-либериялык конуштар жана жааматар биригишип, 1847 жылы Либерия Республикасын түзүшкөн. Жалпысынан 1822-жылдан 1867-жылга чейин Либерияга 20 миң адам көчүп келген. 1980-жылдагы аскердик төңкөрүшкө чейин либериялыктар Либериянын ишкер чөйрөлөрүнүн жана интеллигенциясынын басымдуу көпчүлүгүн түзүп, мамлекетте үстөмдүк (аппарат жана армия) кылышкан. Либериялыктар менен жергиликтүү калктын ортосундагы мамилелер ачыктан-ачык кастык болгон. Аскердик төңкөрүш (1980) жана жарандык согуштар (1989-1997, 1998-2003) учурунда бир нече либериялыктар геноциддин курмандыгы болуп, көпчүлүгү өлкөдөн чыгып кетүүгө мажбур болушту.
Коом
Үй-бүлө
Либериялыктардын үй-бүлөсү кичинекей. Нике патрилокалдык. Нике куну да колдонулат. Элде аталык туугандык эсеп жана линиялык типтеги туугандык терминдер системасы бар.
Дин
Либериялыктар — христиандар. Көпчүлүгү протестанттар (методистер, анг­ли­ка­ндар, бап­ти­стер, пя­ти­де­сят­ни­ктер, ад­вен­ти­стер). Бир аз католиктер бар.
Тамак-аш
Либериялыктар негизинен өсүмдүк тамактарын жешет, мисалы, тамырдан жасалган фуфа, жашылча шорполору, ботко. Ошондой эле токоч жана балыктан жасалган тамактарды жешет.
Турак жай
Алар кирпичтен же бетондон салынган креол (Вест-Индия) тибиндеги үйлөрдө жашашат, чатыры плиткалуу. Кээде үйлөрү эки кабаттуу болот.
Чарбалык иштер
Либериялыктардын негизги кесиптери - ишкердик, соода жана кол өнөрчүлүк. Кол өнөрчүлүктөн ийирүү жана токуу, килем, себет жана булгаары жасоо өнүккөн. Элдин билим деңгээли бир топ жогору.
Материалдык маданияты АКШ жана Европа менен тыгыз байланышта. Афроамерикалык музыканын элементтери сакталып калган (спи­ри­чу­эл, гос­пел, блюз).
Булактар
Сье́рра-Лео́не креолдору
Кабоверделиктер
Ыраакы чыгыш
Ыраакы чыгыш -  Азиянын чыгышындагы мамлекеттердин жана аймактардын жалпы аталышы. Россиянын Приморье жана Хабаров крайлары; Амур, Камчатка, Магадан, Сахалин обл., Кытайдын чыгыш бөлүгү, Корея (КЭДР жана Түштүк Корея), Япония кээде Филиппин да кирет.
Орусиянын жана Чыгыштын бүткүл мусулман эмгекчилерине
Орусиянын жана Чыгыштын бүткүл мусулман эмгекчилерине ― мусулман калкы карманган үрп-адат, салт-санаа, улуттук жана маданий-диний мекемелеринин эркиндигин жана кол тийбестигин жарыялаган Совет өкмөтүнүн кайрылуусу. Ал 1917-ж. 22-ноябрда жарык көргөн. Анда орус элинин атынан «бүт дүйнөнүн эзилген элдерин эркиндик үчүн күрөшүнө» тилектеш экендигин билдирип, Орусия мусулмандарынын, Волга жана Крым татарларынын, Сибирь жана Түркстандагы кыргыздар менен сарттардын, Түштүк Кавказдагы түрктөр менен татарлардын, Кавказдагы тоолуктар менен чечендердин, төбөлдөр жана эзүүчү тап тарабынан укугу тебеленгендердин улуттук салты, сыйынган динине эркиндик, кол тийбестик берилгенин жарыялаган.
Паустовский Константин Георгиевич
Паустовский Константин Георгиевич [9(31). 5. 1892, Россия империясы, Москва шаары – 14. 7. 1968, СССР, ошол эле шаар; сөөгү Калуга облусундагы Таруса шаарына коюлган] – орус совет жазуучусу, лирикалык прозанын чебери. 1912-ж. «Сууда» деген туңгуч аңгемеси жарык көргөн. 1925-29-жылдардын аралыгында «Деңиз шилтемдери», «Минетоза», «Кайчылаш жүргөн кемелер» аттуу аңгемелерин жазган. Чыгармаларында негизинен жаратылышты сүрөттөйт. Ал «Кара-Богаз» (1932) повести менен таанымал болгон. «Колхида» (1934), «Кара деңиз» (1936), «Түндүк повести» (1938), «Мещера жери» (1939), «Шарль Лонсевилдин тагдыры» (1933), «Исаак Левитан» (1937), «Тарас Шевченко» (1939) деген тарыхый биографиялык повесттерди, «Поручик Лермонтов» (1941), «Биздин замандаш» (1949) деген пьесаларды жазган. Айрым чыгармалары кыргыз тилине которулган [«Өзөндөрдүн ташкыны», которгон Б. Карабаев, С. Молдокулов (1971); «Мещеражери», которгон К. Өгөбаев (1967); «Тандалмалар», которгон С. Молдокулов (1980) ж. б.]. Ленин ордендери, 2 Кызыл Жылдыз жана медалдар менен сыйланган.
Дэдхам (Массачусетс)
Дэдхам (Массачусетс) (Dedham) — Массачусетс штатынын Норфолк (Norfolk) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 24 729 киши. Болжолдуу аянты - 27.6 км². FIPS коду — 25-16495.
Иттихат (Бижбуляк району, Башкыртстан)
Иттихат — Башкыртстандын Бижбуляк районундагы айыл, Калинин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 322 киши. Почта индекси — 452044, ОКАТО коду — 80212825003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тышкы шилтемелер
جمعية الاتحاد والترقي Komitee für Einheit und Fortschritt Committee of Union and Progress Komitato Unio kaj Progreso מועצת האיחוד והקידמה Միության և Առաջադիմության Կոմիտե 統一と進歩委員会 Comité voor Eenheid en Vooruitgang Komitet Jedności i Postępu Comitê para a União e o Progresso Comitetul Unității și Progresului Единение и прогресс Committee of Union and Progress İttihat ve Terakki
Сэйнт Хэлена (Небраска)
Сэйнт Хэлена (Небраска) (St. Helena) — Небраска штатынын Cedar округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 96 киши. Болжолдуу аянты - 1.1 км². FIPS коду — 31-43090.
Ральф Уолдо Эмерсон
Эмерсон Ралф Уолдо (1803–1882) – америкалык философ, акын ж-а эссеист, трансцендентализмдин школанын (багыттын) негиздөөчүсү.
Теологияны Гарвард университетинде окуган, ал эми 1832-ж. чиркөө наамынан баш тарткан. Э-дун ою б-ча философиянын «түбөлүктүү проблемасына» материя м-н рухтун (духтун) мамилеси кирет. Бул маселени ал идеалистче чечет: «Табият – рухтун символу». Саясий-социалдык көз карашы б-ча ал майда буржуазиялык демократ; капиталисттик чындыкты катуу сынга алган. Эмерсондун коомдук идеалы-жеке менчик мамилелери. Болмуштун бийик принциби – кудай. Бүт дүйнөдө кооздук өкүм сүрүп турат. Анын негизги белгилери –гармония, руханийлик. Эркиндикти сүйүү идеясын карманган, кул ээлөөчү-лүктүн душманы болгон.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Исламдын алтын доору
Исламдын алтын доору, же Исламий ренессанс — Араб халифалыгы өз тушундагы эң ири мамлекет болуп турган чакта, VIII кылымдын ортосунан XIII кылымдын ортосуна чейин мусулман окумуштуулары, жазуучулары жана өнөр адамдары дүйнөлүк илим менен маданияттын өнүгүшүнө маанилүү салым кошушкан доор. Бул убакта жалпы мусулмандык маданий мейкиндик жаралган жана анын таасири кийин Батыштын өнүгүшүнө да тийген.
Араб халифалыгы кулагандан кийин исламий маданияттын өнүгүшү Саманийлер деген перс мамлекетинде, андан кийин Газневийлер, Караханийлер, Селжукийлер, Тимурийлер, Осмонийлер сыяктуу түрк элдеринин малекеттеринде уланган.
Тарыхы
7-кылымда мусулмандардын мамлекетине Араб жарым аралынын өлкөлөрүнөн тышкары Пиреней жарым аралынын маанилүү бөлүгү, Түндүк Африка өлкөлөрү, Түштүк Кавказ, Иран, Ооганстан, Индиянын түндүк-батышы жана Орто Азиянын бир бөлүгү каратылып, бул мамлекет ири феодалдык империяга – Араб халифалыгына айланган эле. Ошентсе да, мусулмандардын экспансиясы интеллектуалдык жана маданий агартуучулук менен коштолуп жүрүп олтурган. Ошондо, мусулмандар мамлекеттин чегарасын кеңейтүү менен кошо эле башка элдердин маданияттарын да өздөштүрүп, аларды араб тили аркылуу бириктирип, жалпы адамзаттык цивилизациянын өнүгүшүндө маанилүү кадам жасашкан.
Ислам пайда болгон алгачкы кылымдарда мусулман аалымдары аракет, билим жана абийирдүүлүк бул дүйнөдөгү жашоону да, аркы дүйнөдөгү жашоону да жакшыртат деп терең ишенишкен. Мусулмандар илим-билимге өзгөчө көңүл бурушкандыктан, ошол тушта байыркы грек илимпоздорунун эмгектери арабчага которулуп, ошол эле убакта кавказдык, индиялык, персиялык, египеттик, сириялык жана орто азиялык элдердин өнүккөн илимдери өздөштүрүлгөн болчу.
Жогорку окуу жайлар
859-жылы Фатима аль-Фихри деген мусулман аял Түндүк Африкада Аль-Карауин деген эң эски университеттердин бирин мечити жана китепканасы менен кошо түптөгөн. Ал эми 972-жылы Каирде аль-Азхар университети негизделген. 10-кылымда Андалусиядагы Кордовада эле 27 медресе болгондугу жана анда медицина, математика, астрономия, философия сабактары окутулгандыгы белгилүү. Кийин 1064-жылы Багдада ачылган Низамия медресеси да жогорку билим берүү жагынан кызмат аткарган.
Мусулман окуу жайлары пайда кылган академиялык салттар азыр да, айрыкча Батышта практикаланып келет.
Математика
Чыгаан математик жана астроном болгон аль-Баттани деген илимпоз болсо, томолоктук үч бурчтуктарды эсептөө усулдарын баяндаган жана азыркыга дээрлик толук шайкеш келген күндүк жылды эсептеп чыккан. Ошондой эле, Абу-л-Вафа деген илимпоз да геометрия менен астрономия жагынан орду толгус бир катар ачылыштарды жасаган.
Астрономия
Мусулмандар астрологиялык жадыбалдарды оңдоп-түздөп, толуктап, Вега, Альдебаран, Альтаир сыяктуу көп жылдыздарга ат коюшкан.
Багдадда, Самаркандда жана Дамаскта обсерваториялар бар болгон. Мусулман астрономдору Птолемейдин планетардык үлгүсүн анын мусулман альманахтарынын жадыбалдарына ылайык келүүсү үчүн оңдоп түзөшкөн жана бөлөк планеталык системалардын бар экендигин моюндашкан.
Астрономия жаатындагы жетишкендиктер саякатчылар үчүн багытты аныктоодо жана убакытты эсептөөдө топ жылдыздардын абалын жана жылдыздардын кыймылын билүүсү керек болгондо, чоң жардамын тийгизген.
«Ай баскычтары» деп таанылган 28 ырааттуу жылдыздар тобун бөлүшкөн арабдар үчүн Ай дагы зор мааниге ээ болгон. Айдын бул баскычтардагы абалы жыл мезгилдерин көрсөткөн.
Физика
Физика жагынан Ибни Хайсам деген илимпозду «оптиканын атасы» деп да коюшат. Ал математика, астрономия, оптика жана механика менен алектенип, изилдөөлөрүндө математикалык далилдер менен дыкат эксперименттерди жасаган.
Орто Азиядан чыккан Аль-Бируни деген илимпоз болсо, тартылуу күчү бар экендиги жөнүндө алгачкы болуп айткан, гелиоборборчулук жөнүндө билген жана «Пикнометр» деген физикалык-химиялык приборду ойлоп тапкан. Ал тарых, география, филология, астрономия, математика, механика, геодезия, минералогия, фармакология, геология ж.б. ушул сыяктуу өз мезгилиндеги дээрлик бардык илимге ээ болгон.
Химия
Химия илими Ислам пайда болгондон бир жарым кылымдан кийин өнүгө баштаган. Бул жаатта Жабир ибни Хайян деген илимпоз фармакологиялык химия менен бир катар ачылыштарды жасагандыгы маалым. Ал ошол эле убакта алхимик, дарыгер, фармацевт, математик жана астроном болгон.
Техника
Ошол эле орто кылымдардагы мусулмандардан чыккан эрудит, ойлоп тапкыч, дарыгер, инженер жана акын болгон Аббас ибни Фирнас жасалма канаттар менен учууну эң биринчи ишке ашырып, парашютту, дельтапланды ойлоп тапкан адам болгон.
Гуманитардык илимдер
Орто кылымдардагы мусулмандарда тарых жана география илимдери да өнүккөн. Аль-Вакиди менен Аль-Балазури мусулмандардын биринчи жортуулдарынын тарыхын жазышса, ал эми Мухаммад ат-Табари, аль-Масуди, Ибни Кутайба жана башкалар жалпы тарых боюнча кабарларды, ар кандай элдердин жашоосу тууралуу баалуу маалыматтарды чогултушкан.
Мусулман окумуштуулары, саякатчылары жана соодагерлери Египетке, Иранга, Индияга, Шри-Ланкага, Индонезияга, Кытайга, Батыш жана Чыгыш Европа өлкөлөрүнө каттаган саякаттары жөнүндөгү кызыктуу баяндарды жазып калтырышкан. Алардын кабарларынын негизинде башка мусулман окумуштуулары, мисалы Махмуд Кашкари сыяктуулар дүйнөнүн картасын түзүшкөн.
Имам аль-Газали болсо, ошол кезде окутуунун жана тажрыйбанын үлгүсү болуп турган жана ислам теологиясы боюнча улуу аалым болгон.
Фон тили
Фон — фон элинин эне тили. Сүйлөгөндөрдүн саны 1 435 000 адам. Бенинде 1,4 млн, Тогодо 35 миң. Нигер-конго макро-үйбүлөнүн ква уясынын гбе тобуна кирет.
Джекман (Мэн)
Джекман (Мэн) (Jackman) — Мэн штатынын Сомерсет округуна караган АКШ шаары.