cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эпидемия
Балдардын жугуштуу оорулары
Балдардын жугуштуу ооруларында оорулуу менен бирге болгон балдар белгилүү мөөнөткө чейин же лабораториялык жыйынтык чыкмайынча балдар мекемелерине кабыл алынбайт; эгер оорулуу ооруканага жаткырылбаса, анда аны өзүнчө көпкө кармоо керек. Кептөөр, менингит, ич келте менен ооруган балдар мекемелеринин кызматкерлерине текшерүүнүн жыйынтыгы чыкмайынча иштөөгө уруксат берилбейт. Текшерүүдө бактерия таратуучулар аныкталса, алар дарылануудан өтүшөт. Ичеги-карын жугуштуу ооруларынын бактериясын таратуучулар тамак-аш азыктары менен иштесе алар ишке, балдардан табылса балдар мекемелерине барууга тыюу салынат. Балдар мекемелеринен жугуштуу оору чыкса тийиштүү топ карантинге алынып, жаңы балдарды кабыл алууга, балдарды бул топтон башка топко которууга болбойт. Оору кайталанса карантиндин мөөнөтү узартылат. Айрым жугуштуу ооруларда бөлүп багуунун жана карантиндин мөөнөттөрү: кептөөрдө — бактериологиялык текшерүүдөн оору козгогуч табылбай калганга чейин; көк жөтөлдө — 7 жаштан жогорку балдар үчүн 14 күн (эгер ооруканага жатпаса 25 күн), кызылчада — мурда кызылча менен оорубаган, эмделбеген балдарга 17 күн (гаммаглобулин алгандарга 21 күн); менингококк инфекциясында — бактериологиялык текшерүүдөн козгогуч табылбай калганга чейин; топтогу карантиндин мөөнөтү 10 күн; суу чечекте —7 жашка чейинки мурда оорубаган балдар үчүн 21 күн; эпидемиялык паротитте — ооруй элек 10 жашка чейинки балдар үчүн 21 күн; скарлатинада — мектепке чейинки, ошондой эле 1 — 2-класстагы балдар үчүн 7 күн, оорулуу үйдө багылса 17 күн; ангина же скарлатина менен ооруган балдарга жолуккандарды бөлүп багуунун мөөнөтү 22 күн (ангина кармагандан баштап); вирустук гепатитте (Боткин оорусу) карантиндин мөөнөтү 35 күн; бирок гамма-глобулин алган балдар карантин тобуна жиберилет.
Эпидемия очогу
Эпидемия очогу — жугуштуу оорулуу же оору козгогуч алып жүргөн адамдын жашаган жайы, жери (үйү, иштеген мекемеси жана башкалар). Эпидемия очогу жугуштуу оорунун булагы болгондуктан ал калк арасында таралышында чоң роль ойнойт. Эгерде оорулуу врачка эртерээк кайрылбаса, өз убагында өзүнүн тегерегиндеги соо кишилерден бөлүнбөсө, туура, жакшы дарыланбаса оору узакка созулуп же өнөкөт түргө айланат. Оорулуу анын козгогучтарын алып жүрүп, аларды организминен тышка чыгарып турат. Натыйжада айлана-чөйрөдөгү суу, тамак-аш, идиш-аяк, буюмдар жана башкалар булганып, оору дагы башка кишилерге жугуп, жаңы эпидемия очогу пайда болот. Айрыкча жугуштуу ичеги-карын ооруларынын эпидемия очогу көбүрөөк кезигет. Себеби мындай оорулуулар көп убакта чоң кишилерде жеңил өтүп, оорулуу врачка кайрылбагандыктан, ал убагында ачылбай оорунун булагы болуп кала берет. Ал эми кээ бир жугуштуу оорулар капысынан катуу кармап, оор болгондуктан оорулуу эрте врачка кайрылат да, өз убагында аны бөлүп, ооруканада дарылоо, дезинфекция жүргүзүлүп, карантин коюлуп, чогуу болгондор эмделет. Натыйжада эпидемия очогу пайда болбойт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кыргыз Автономиялуу Социалисттик Советтик Республикасы
Кыргыз Автономиялуу Социалисттик Советтик Республикасы — 1926―1936-жылдары ОСФСРдин курамындагы болгон автономиялуу республикасы.
КАО жетекчилигинин кайрылуусу эске алынып, ББАК тарабынан Кыргыз АССРи (ОСФСРдин курамында) болуп өзгөрүлгөн (к. Кыргыз Республикасы). Кыргыз АССРи түзүлгөндөн кийин БАКтын Президиумунун төрагалыгына А. Орозбеков, ЭКСтин төрагалыгына Ж. Абдырахманов шайланган.
Денсоолукка анча оор эмес залал
Денсоолукка анча оор эмес залал – адамдын өмүрүнө коркунуч келтирбеген жана денсоолукка оор залал калтыруучу кесепетин тийгизбеген, бирок денсоолукка узак убакыт таасирин тийгизген, т. а. 3 аптадан (21 күндөн) ашык мезгилге чейин созулган эмгекке жарамдуулугун убактылуу жоготкон же жалпы эмгекке жарамдуулугунун 1/3 (10дон 30 пайызга) чейинкисинен туруктуу ажыраткан залал.
Муз-Бел
Муз-Бел — Топоним, Манас баштаган кыргыздар «Азыраагы ашып жылдызды, Арбыны ашып Куу-Тезди, Бурбай ашып Муз-Белди» (СО, 2.161) Алтайдан Ала-Тоого көчүп келе жатып өткөн ашуу. Географиялык реалияда Улуу-Тоо тоомунун (Борбордук Тянь-Шань) күн чыгыш кыркасы Муз-Тоодогу ашуу. Географиялык адабияттарда такай Музарт ашуусу деп аталып келүүдө.
Бета-терапия
Бета-терапия - организмдин асандарынын патологиялык өзгөрүүлөрүн бета нурларынын таасири менен дарылоо. Бета-терапия - нур терапиясынын бир методу. Бул максатта түрдүү радиоактивдүү изотоптор пайдаланылат. Кыска мөөнөткө таасир этүүчү алтындын (Ай198), фосфордун (Р32) радиоактивдүү изопторун теринин жана былжырлуу чел кабыктардын сырткы бетиндеги рак шишиги өскөн ткандарына куюу менен дарылоо жакшы натыйжалар берип, барган сайын ийгиликтүү колдонулууда.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Эпидермофития
Эпидермофития — теринин эпидермофитон мите козу карындары пайда кылуучу жугуштуу оорусу. Козгогуч түшкөн жерине жараша бут кетменинин, кол чеңгелинин жана тери бүктөөлөрүнүн (чурай, колтук, эмчек асты) эпидермофитиясын пайда кылат. Чурай эпидермофитиясы менен көбүнчө эркектер оорушат.
Бут кетменинин эпидермофитиясы
Бут кетменинин эпидермофитиясы мончодо, бассейнде иштеген, түшкөн кишилерде, спортсмендерде (сууда сүзүүчүлөрдө) көбүрөөк болот. Эпидермофития адамга оору кишинин байпагын, кепичин жана башкалар бут кийимин кийгенде жугат. Мите козу карындар ар дайым кишинин терисинде жашап, оору козгобошу да мүмкүн. Алар ыңгайлуу шарт түзүлгөндө гана адамды ооруга чалдыктырат. Эпидермофития көбүнчө жайкысын кармайт. Кээде бүт үй-бүлө оорушу мүмкүн. Буттун манжаларынын эпидермофитиясында териси да, тырмактары да жабыркайт. Мында тери карттанып, 3-, 4-, 5-манжалардын ортосу ылжырап эзилип, исиркектенип кетет. Суюктукка толгон исиркектер жайылып, жарылат, тери кызарып, ысып, аябай кычышат. Тырмактар калыңданып, киргил, саргыч таргыл тилкелер пайда болуп, четинен үбөлөнүп түшө баштайт. Эпидермофития ырбап кеткенде адамдын эти ысып, алсырайт.
Колдун эпидермофитиясы
Колдун эпидермофитиясы теринин башка бөлүктөрүнүн эпидермофитиясы (руброфития) жогорудагыдай башталат. Дарыланбаса бүт денеге, бетке чейин тарап, кабылдап кетет. Бул учурда аллергия пайда болуп, экземага окшоп турат. Кол-буттун эпидермофитиясы маникюр (тырмак тазалаган) жана педикюр жасаган аспаптарды дезинфекциялабаса да жугуп калышы мүмкүн. Чурай эпидермофитиясында тери бүктөөлөрүндө көбүнчө чаттын, колтуктун жана эмчектин асты жабыркайт. Мите козу карындар митечилик кылган жерде кочкул кызыл тактар пайда болуп, аябай кычышат. Анын орто жери агыш тартып, чоңоюп, бири-бирине кошулат. Оору ич кийим, сүлгү, жалаяк, күлтүк аркылуу жугат. Оорунун алгачкы белгиси билинери менен сөзсүз врачка кайрылуу зарыл. Себеби өз бетинче дарыланган учурда эпидермофития ырбап кабылдап кетиши ыктымал.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Иод
Иод (Iodum) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 2-мезгилинин VIIА группа элементи, галогендерге кирет, к.н. 53, ат. м. 126,9044. Мол. 2 атомдон турат. Й. 1-жолу 1811-жана башкаКуртуа ачкан. Табигый Й. туруктуу бир изотоптон турат 127I, ал эми жасалма радиоактивдүү изотопторунан: 131I (T1/2 =8 күн) жана 133I (T1/2 =22 саат) ж.б. бар. Иондошуу энергиясы: I0 ® I+ ® I2+ (эв м-н) 10,45 жана 19,1 барабар. Мүнөздүү окистенүү даражалары –1+1,+3,+5, +7 барабар. Салыштырмалуу терс электрдүүлүгү Полинг б-ча 2,6 барабар Ат. радиусу 0,133 нм ; ион радиусу 0,220 нм. И. жер кыртышында м. б-ча 3 ×10-5 % түзөт. Й. суу өсүмдүктөрү организминде чогулат (балырлар). И. кара-күрөң түстөгү кристаллдык зат; металлдык жалтырактыкка ээ; тыгызд. 4,94 г/см3 ; к. темп-расы 185,5 оС, балкып эрүү темп-расы 113,5оС. Суюк жана газ абалындагы Й. мол. 2 атомдон турат (I2). Кадимки шартта кескин жыттуу, кызгылт көк түстө, ал эми ысытканда суюк абалга өтпөй түздөн-түз бууланат. Сууда начар, көмүртект сульфидинде, спиртте жана бензолдо жакшы эрийт. Хим. активдүүлүгү хлор менен бромго караганда төмөнүрөөк. Металлдар менен ысытканда реакцияга тез кирип, йодидди, суутек менен суутек иодидин пайда кылат. Көмүртек, азот, кычкылтек менен түздөн-түз кошулбайт. Йод окистендиргич касиети хлор менен бромго салыштырмалуу начар келет. щелочтун ысытылган суудагы эритмеси менен йодид жана йодаттарды пайда кылат:
3 I2 + 6NaOH = 5NaI + NaIO3 + 3H2O
Крахмалга Й. эритмесин тамызганда көк түстү пайда кылат. Й. азот кош оксидин пайда кылуу менен окистенет.
Ө. ж-да йод алуунун негизги булагы - нефтини бургулоодон алынган суулар. Ал төмөнкү реакциянын натыйжасында алынат:
2NaI + MnO2 + 2H2SO4t ® I2 + MnSO4+ Na2SO4 + 2H2O
Й. жана анын бирикмелери медицинада жана биологияда мис., радиоактивдүү изотобу калкан безинин ооруларын (богок ж.б.) дарылоодо, аналитикалык химияда, орг. синтезде жана сүрөт ишинде реагент катары, ал эми ө. ж-да металлды термикалык ажыратууда йодиддер катализатор катары колдонулат.
Дөңбулак шаар чалдыбары
Дөңбулак шаар чалдыбары– б.з.ч. 2-кылым, б.з. 8-кылымына таандык шаар калдыгы. Өзгөн районунун аймагында, Жазы суусунун сол жээгинде, Өзгөн шаарынан 5 км чыгыш тарапта жайгашкан. Шаарча 900х970 м аянтты ээлейт, сепилинин аянты жогорку бөлүгүндө 90х50 м. Сепилдин үч жагы терең аң, түндүк жагы суунун тик жээги аркылуу өтөт, түштүк жагынан гана кирүүгө болот. Түндүк тарабында булак бар. Казууларда 7 маданий катмар ачылган. Карапа идиштер, сөөктөн, таштан жасалган буюмдар табылган. Карапа идиштери жасалышы боюнча Шоробашат, Мархамат маданияттары, Касан, Кожогарын, Белесмазар сыяктуу орто кылымдардын эрте мезгилиндеги эстеликтер менен окшоштугу бар.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кичи Камышная
Кичи Камышная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Камышная дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Атантай уулу, урук
Атантай уулу - чекирсаяк уруусундагы чоронун курамындагы урук. Антропоэтноним.
Атантай айтылуу Тайлак баатырдын агасы. XIX кылымдын биринчи чейрегинде Кытай аскерлерине жана Кокон хандыгына каршы күрөштө көтөрүлүшчүлөргө жетекчилик кылган баатыр. Антропоэтнонимдин параллелдери баргы, бөрү урууларында “атантай” формаларында бар экендиги белгилүү.
Сезүү мүчөлөрү
Сезүү органдары — сырткы таасирлерди кабыл алып, аны нерв импульсуна айландырып, борбордук нерв системасына жеткирүүчү түзүлүштөр.
Сезүү органдары тууралуу
Айлана-чөйрөнүн көптөгөн таасирлери тери, көрүү, угуу, тең салмактуулукту сактоо, жыт сезүү жана даам сезүү органдары аркылуу кабыл алынат. Сезүү органдарынын жардамы менен кабыл алынган күчү жана түрү боюнча ар кандай таасирлер мээге жеткирилип, айлана-чөйрөнүн өзгөрүүсүнө жараша ылайыкталган жооп кайтарылып турат.
Териде жайгашкан нерв учтары бир нерсе тийгенде, басымды, ооруну жана температураны кабыл алат; тилдин былжыр челинде жайгашкан атайын сезүү аппараттары даам сезет. Айрым сезүү органдары ошондой айлана-чөйрөнүн таасирлерин алыстан кабыл алат. Мисалы, көрүү органы — жарык нурун, угуу органы — абанын термелүүсүн (үндү), ал эми тең салмактуулукту сактоо органы киши денесинин жана анын бөлүктөрүнүн абалынын өзгөрүшүн кабыл алат.
Жардамы
Сезүү органдары түзүлүшү, аткарган кызматы жана өсүп, өнүгүшү боюнча борбордук нерв системасы менен тыгыз байланыштуу. Сезүү органдары анализаторлордун четки бөлүгү болуп эсептелет. Сезүү органдарынын жардамы менен организм айлана-чөйрөнүн өзгөрүүсү жөнүндө информацияны кабыл алып, изилдеп, анализдеп, ал чөйрө боюнча реалдуу субъективдүү сезим пайда болот.
Америка күрөктумшуктары
Америка күрөктумшуктары  — (лат. Scaphirhynchus) мекире балыктардын бир уруусу.
Эски солд (Татышлин району, Башкыртстан)
Эски солд — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Бадряшев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 142 киши. Почта индекси — 452833, ОКАТО коду — 80250815006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Иодиттер
Иодиттер – иод менен башка элементтер бирикмелери. Бардык И. AgI, Cu2I2 жана Hg2I2 башкасы сууда жакшы эришет. Иод бир жана эки валенттүү металлдар менен болгон бирикмелери туздар. Көптөгөн И. уюлдуу орг. эриткичтерде (спирттер, кетондор, эфирлер) эришет. III, IV, V жана VI группа металлдары жана металл эместерде (Si, P, As, Sb) И-и жеңил балкып эрийт. Ысытуудан И. иодго жана элементке ажырайт. И оксиддер же карбонаттар менен суутек иодиди кошулушунан алынат.
Intel
Intel – АКШнын Калифорния (Санта Клара) штатында жайгашкан дүйнөдөгү микропроцессорлор жана жарым өткөргүчтөрдү өндүргөн эң чоң ишкана.
Кунцевская (метро бекети, Чоң айлампа сызыгы)
Кунцевская — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган.
Барктабас Абакиров
Барктабас Абакиров
Өмүр жолу
Акын жана журналист Барктабас Абакиров 1933-жылы Наарын областынын Кочкор  районундагы  Ленин  атындагы колхоздо  колхозчунун үй-бүлөсүндө туулган. Орто мектепти бүтүргөндөн китйин Фрунзедеги  К, И, Скрябин атындагы  айыл чарба институтунун  зоотехникалык  факультетине кирип, аны  1955-жылы ийгиликтүү бүтүп чыккан. Кийин колхоздордо жана  совхоздордо зоотехник  болуп иштеген. Институтта окуп  жүргөндө  алгачкы ырлары 1954—жылдан тартып  республикалык “Кыргызстан пионер” жана “Ленинчи жаш” газеталарынан  жарык көргөн. Б, Абакиров 1960-жылдан баштап газета кызматына өтөт. 1960-63-жылдарда “Советтик Кыргызстан” газетасында  адабий кызматкер  болуп иштеген. 1961-жылы жаш жеткинчектерге  арналган “Чаарчык”  деген алгачкы  ырлар жыйнагы жарык көрөт. Б, Абакиров 1968-70-жылдарда Москвадагы КПСС Борбордук Комитетинин  алдындагы жогорку  партиялык  мектептин журналистика  бөлүмүн бүтүрүп  келгенден кийин Кыргызстан КП Борбордук Комитетинин аппаратында  жоопту кызматта иштеген. Б, Абакиров 1961-жылдан бери  КПССтин мүчөсү  жана СССР журналисттер Союзунун   мүчөсү. 1973-жылы СССР жазуучулар  Союзунун  мүчөлүгүнө кабыл алынган. 1971-жылдан бери Наарын областтык  “Нарын правдасы” газетасынын  редактору  жана  журналисттер  союзунун областтык бөлүмүнүн  председатели  болуп иштейт. Партиянын Нарын обкомунун мүчөсү, областык Советтин депутаты.
Сыйлыктаы
Б,Абакиров, “Ардак белгиси ” ордени, “Каарман эмгеги үчүн. Владимир Ильич Лениндин туулган күнүнүн жүз жылдыгынын урматына” медалы, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун  грамотасы менен сыйланган.
КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде. Чаарчык. (Ырлар) Фрунзе, Кыргызокуупедмамбас, 1961. 61 бет. Сапар. (Ырлар), “Кыргызстан” басмасы, 1965. 117 бет. Күз күнү. (Ырлар) Фрунзе, “Мектеп” басмасы, 1966. 75 бет. Тоо таңы. (Ырлар жана поэма) Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1969, 100 бет. Бийик жерде. (Ырлар жана поэма) Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1973. 72 бет. Нарын агат. (Ырлар жана поэма) Фрунзе, “Мектеп” басмасы, 1975. 93 бет.
МАКАЛАЛАР, РЕЦЕНЗИЯЛАРЫ, ОЧЕРКТЕРИ
Кыргыз тилинде. Башкы тема.-“Советтик Кыргызстан”, 1972. 5-май. Жаңы кадам.-“Советская Кыргызия”, 1973. 5-май. Гүлдөгөн Монголия.-“Нарын правдасы”, 1974, 27-апрель. Жумушчулар.-“Нарын правдасы”, 1974, 28-апрель. Калемибиз курчуй бермекчи.-“Ленинчи жаш”, 1974, 24-сентябрь. Тоо жаңырткан обондор.-“Нарын правдасы”, 1974. 30-октябрь.
ЧЫГАРМАЧЫЛЫГЫ ЖӨНҮНДӨГҮ МАКАЛАЛАР
Кыргыз тилинде. Карымшаков С. Акын болсоң айтканга. “Ленинчил жаш”, 1962. 21-ноябрь. Жүндүбаува Н. Жаштар чыгыамачылыгына ар тараптан жардам.-“Нарын правдасы”Ю 1974, 29-июнь. Жүндүбаува Н. Жаштар чыгыамачылыгына  жардам.-“Кыргызстан маданияты”, 1974, 26-сентябрь. Курманкулов Б. Нарын агат. “Ленинчил жаш”, 1975, 31-декабрь.
Колдонулган адабият
Ж.Самаганов "Кыргызстан" Басмасы Фрунзе-1976ж.
Бетатрон
Бетатрон - электрондордун циклдик ылдамдаткычы. Өзгөрүлмө магнит талаасынан индукцияланган туюк электр талаасынын жардамы менен электондор Бетатрондо ылдамдатылат. Электрондорду 50 Мэв ге чейин ылдамдатуучу Бетатрондор өндүрүштө, медицинада, илимий изилдөө иштеринде кеңири колдонулууда, к. Заряддуу бөлүкчөлөрдүн ылдамдаткычтары.
Денсоолукка жеңил залал
Денсоолукка жеңил залал – адамдын өмүрүнө коркунуч келтирбеген жана денсоолукка убактылуу таасирин тийгизген, т. а. 6 күндөн кем эмес, бирок 3 аптадан (21 күндөн) ашык мезгилге созулбаган эмгекке жарамдуулугун убактылуу жоготкон же 10 пайызга чейинки жалпы эмгекке жарамдуулугунан анчалык көп өлчөмдө эмес туруктуу ажыраткан залал.
Сасык-Булак чопо кени
Сасык-Булак чопо кени Ысык-Көл районунда, Ананьево кыштагынан 2  км батышта, Сасык-Булак сайынын оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 1707–1780 м бийиктикте. 1968–70-ж. жана 1992-ж. Түндүк геол. экспедициясы чалгындоо ишин жүргүзгөн. Кен аймагы жогорку төртүнчүлүк мезгилинде пайда болгон, калыңдыгы 10 м кумайлуу чопо катмарынан турат. Кумайлуу чопо аглопорит өндүрүүгө жана "100", "125" маркадагы кирпичти жасоого жарайт. Запасы А категориясы боюнча 411 миң м3, В – 808 миң м3 С1–1619 миң м3, А+В+С1–2838 миң м3.
Ат үйрөтүү
Ат үйрөтүү - азоо жылкыны минүүгө жана күч унаа катары пайдаланууга даярдоо. Күч унаа катары пайдалануучу жылкы тай кезинен адегенде нокто, жүгөн катууга, ооздуктоого, тердик салууга, жетекке, арабанын артына байлап ээрчитүүгө, кийин каамыт салууга көнүктүрүлөт. Андан кийин алар жеңил арабага чегилип, акырындык менен жүк тартууга үйрөтүлөт. Таскакчыл асыл тукум минги жана ат спортуна пайдаланылуучу жылкылар кунан кезинен жүгөн катууга, ээр токууга, атмайданында катуу чуркоого көнүктүрүлөт. Ат спортунун көп түрүнө, манежде жүрүүгө үйрөтүлөт.
Актан Тыныбеков
Актан Тыныбек уулу - манасчы, акын жана комузчу.
Өмүр баяны
Актан Тыныбек уулу (1888, азыркы Нарын району, Мин-булак айылы - 1951, ошол эле жер) - манасчы, акын жана комузчу.
19-кылымда өткөн улуу манасчы Тыныбектин уулу.
Жаштайынан атасы айткан «Манасты» угуп чоңойгон.
Актандын сөз өнөрүнө шыктуулугу он үч жашында эле байкалган. Адегенде комуздун коштосууунда элдик ырларды аткаруучу катары таанылып, өзү да ыр чыгарып, элдик ырчылардын катарына кошулган.
1936-1947ж;. Кыргыз мамлекетик филармониясында иштеген.
Көптөгөн күүлөрдү анын ичинде «Манас» эпосунун обонунун негизинде «Чоң кошуун», «Семетей күү» деген күүлөрдү жараткан.
«Манас» эпосунан «Көкөтөйдүн ашынан» үзүндү, «Семетей» бөлүгүнөн «Семетейдин жетим калып Букарга барышы» жана «Семетей Букардан Таласка келип Манастан калган мүлктөрдү алып жаткан жери» деген эпизоддорду жаздырып, Кыргыз Улуттук Илимдер Академиясынын Кол жазмалар фондусуна өткөргөн.
Актан айткан «Манас» менен «Семетей» үзүндүлөрү идеялык жактан таза, өз алдынча көркөмдүүлүккө жана оригиналдуулукка ээ. Актандан жазылып алынган үзүндүлөр башка варианттар менен негизги сюжеттик өзөгү окшош.
Эпостун башталуу эпизоддору, андагы окуялар турмушттук чындыкка жакындаштырылып баяндалат.
Актан «Манас» эпосунун айрым үзүндүлөрүн гана эмес, кыргыздын баатырдык кенже эпосу «Эр Табылдыны» толук айткан.
Актандын «Эр Табылдысы» колдогу варианттардын ичинен толугу жана идеялык мазмуну, көркөмдүгү жагынан  көрүнүктүүсү.
Актандын "Асан-Жамал" деген поэмасы көркөмдүк жактан өтө жогору иштелген чыгармалардын катарына кирет.
Концессия
Концессия (concessio — уруксат берүү, бошотуп берүү ) – айрым чет мамлекеттерге, чет элдик компанияларга мамлекетке караштуу өнөр жай, транспорт жана жер алдындагы кен байлыктарды жана башка белгилүү мөөнөткө пайдаланууга берүү үчүн түзүлгөн келишим.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
Давыдково (метро бекети)
Давыдково (Давыдково) — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгындагы бекет. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган.
Жамгырчинов Бегимаалы
Жамгырчинов Бегимаалы -  (15. 10. 1914, Пишпек уезди, азыркы Сокулук району, Күнтуу айылы – 31. 10. 1982, Бишкек) – тарых илимдеринин доктору (1950), профессор (1951), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1954), Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1970), кыргыз тарыхын изилдөөгө өзгөчө салым кошкон тарыхчылардын бири. 1936-ж. Кыргыз мамлекеттик педагогика институтун бүтүргөндөн кийин, ошол эле институтта окутуучу, 1943–50-ж. СССР ИАнын Кыргыз филиалында улук илимий кызматкер, 1950–51-ж. филиалдын Тарых, тил жана адабият институтунда директор, 1951–54-ж. КМУнун ректору, 1954–55-ж. Кыргыз ССР ИАнын академик-катчысы, 1965–76-ж. вице-президенти, 1976–82-ж. Тарых институтунда сектор башчы, бөлүм башчы болуп иштеген. Жамгырчинов өз эмгектеринде негизинен кыргыздардын этногенезин жана этностук тарыхын, маданиятын («Кыргыздар Ормон хандын доорунда», 1944; «Кыргыздардын 18-кылымдын аягындагы согуш мамилелеринин тарыхынан», 1945; «Кыргыздын санжырасынан», 1946 жана башка) изилдөөгө алган. Айрыкча Кыргызстан менен Россиянын алакасына («Кыргызстандын Россияга кошулушу», 1959; «Кыргызстандын Россиянын составына ыктыярдуу кошулушу», 1963 жана башка) жана кыргыз тарыхынын ар кандай багыттарына арналган көлөмдүү эмгектерди, ошондой эле окуу куралдарын жазган. Кыргызстандын тарыхынын бардык басылыштарынын авторлорунун жана редакторлорунун бири. Ж. 150дөн ашык илимий, окуу китептин жана эмгектин (анын ичинде 8 монография, 3 китепке авторлош) автору. Кыргыз ССР Жогорку Советинин 3–4-, 7–8-чакырылыштарынын депутаты. Ленин, Октябрь Революциясы, Эл Достугу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Иодометрия
Иодометрия - окистендиргичтер менен калыбына келтиргичтерди аныктоодо колдонулуучу титраметрдик анализдин методдорунун бири. Аныктоо
реакциясына негизделет. Иод иодид системасынын стандарттык потенциалы +0,56 В. Түз тиртлөөдө титрант - I2, кайра титрлөөдө - Na2S2O3 эритмелери. Титрлөөнүн акыркы чекити индикатор - крахмал жардамы менен аныкталат.
Байсу
Байсу - саруу уруусунун курамындагы урук. Этностук аталыш катары 7-8-кк. даректүү тарыхый булактарда эскерилет. Кытай жыл баяндары (648-ж.) байсилер (байсу) - теле урууларынын бири экендигин чагылдырат. Тан династиясынын жыл баяны «Тан шу» берген маалыматтарга караганда байсилер (байсу) азыркы Эдзин- Голго жамаатташ аймактарды байырлашкан. Кыргыз жана теле урууларынын этностук алакалары 7-8 кк. чейин эле жүргөн десе болот. Кыргыздар жуан-жуандардын (айрым маалыматтарда хуннулар) кысымы астында азыркы Монголиянын аймагынан Минусин ойдуңуна журт которгонго чейин эле (5-6-кк.) теле уруулары менен этностук-маданий, соода алакаларында болуп турушкан. С.М.Абрамзон байыркы телелердеги «пу-гу», «бай-си» урууларынын энчилүү аттарын бүгүнкү кыргыздардагы бугу, байсу (саруу) этностук аталыштары менен жалпылыкта карайт. Изилдөөчүлөр Крым жарым аралында да Байсу этнотопоними бар экендигин аныкташкан. Байсу этнокомпоненти кыргыздардын этностук курамында бери болгондо 6-7-кк. белгилүү десе болот. Мындан сырткары, байыркы телес (теле) урууларынан кыргыздардын курамына төөлөс/ дөөлөс, төлөк.телек ж.б. этнокомпоненттер кирген.
Синьга (Бочанка куймасы)
Синьга — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Бочанка дарыясынын оң жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Антисфен
Антисфен (байыр.гр Άντισθένης; б.з.ч. 444/435, Афина — б.з.ч. 370/360, Афина) – байыркы грек ойчулу, Сократтын окуучусу, Платондун душманы.
Антисфендин идеялары киниктер тарабынан өнүккөн. Антисфендин окуучусу Диоген Синопдук болгон. Антисфен жаш кезинде Горгийден риториканы окуган. Ал буюмдардын аталышын «билимдин башталышы» деп эсептеген. Өзүнүн өрнөгү менен керектөөлөрдүн бүткүл дүйнөлүк керектөөсүн окуткан жана өзүн бай адамдардын биримин деп эсептеген. Антисфендин ою боюнча, жалгыз ырахаттын нак өзүн эмгек берет, ал эми жашоонун максаты даанышмандык деген.
Сугульда-Чор дарыясы (Акыль-Чора куймасы)
Сугульда-Чор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Акыль-Чор дарыясынын сол жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жамна
Жамна - Ямуна (санскритче йамуна – эгиз) – Индиядагы дарыя, Гангдын эң узун (оң) куймасы. Узундугу 1384 км, алабынын аянты 351 миң км2. Гималайдын Заскар кырка тоосундагы мөңгүлөрдөн башталып, негизинен Ганг өрөөнү аркылуу агат. Орточо чыгымы 2,5 миң м3/сек. Эң ири куймасы – Чамбал. Дели шаарынан төмөн кеме жүрөт. Сугатка кеңири пайдаланылат. Боюнан Дели, Агра, Аллахабад шаары орун алган.
Денсоолукка каршы кылмыштар
Денсоолукка каршы кылмыштар – КР кылмыш-жаза мыйзамдарынын ченемдеринде каралган, башка адамдардын денесине, органдардын жана ткандардын анатомиялык бүтүндүгүнө, же алардын физиологиялык иштөөсүнө же болбосо илдетке чалдыгуусунан көрүнгөн, же патологиялык абалына залал келтирүүдөн, тышкы чөйрөдөгү аркыл факторлордун: механикалык, физикалык, химиялык, биологиялык, психологиялык таасиринен улам, ошондой эле инсандын денсоолугуна түздөнтүз коркунуч туудурган коомдук коркунучтуу күнөөлүү жосун (аракет же аракетсиздик). Аларга: денсоолукка атайылап оор залал келтирүү, уруп-сабоо; уруп-согуу, кыйноо; башкалардыкына алмаштыруу үчүн адамдын органдарын жана ткандарын алдырууга аргасыз кылуу жана башкалар кирет.
Intranet тармагы
Чоң мекеменин ички маалыматтык муктаждыктарын канаатандыруу максатында Интернет технологиясынын негизинде түзүлгөн компьютердик тармак. Сырттан жетүүгө жана сырткы интернет зарылчылыгы болбойт. Интранет мекемеге Web-браузер, жарыя тактасы жана электрондук почта сыяктуу Интранет клиенттерине көнүмүш болгон өзүнүн ички ресурстарын колдонууга мүмкүндүк берет. Эң болбогондо Интранетке түрдүү көрсөтмөлөрдү жана кызматкерлер үчүн аныктагычтарды жарыялоо менен мекемеде кагаздарды аз зарптап акча каражаттарын үнөмдөөгө алып келет. Сырткы колдонуучуга санкциясыз жеткирбөө үчүн тиешелүү чара көрүү менен өтө маанилүү иштерди аткарууда Интернет аркылуу тышкы дүйнөгө чыгууга мүмкүндүк берет.
Арал деңиз күрөктумшуктары
Арал деңиз күрөктумшуктары — (лат. Pseudoscaphirhynchus) мекире балыктардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: Аму-Дарыя күрөктумшугу (лат. Р. kaufmanni), ак күрөктумшук (Scaphirhynchus albus), кадимки күрөктумшук (S. platorhynchus), Сыр-Дарыя күрөктумшугу (Р. fedschenkoi).
Янтуган (Илишев району, Башкыртстан)
Янтуган — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Сюльтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 236 киши. Почта индекси — 452269, ОКАТО коду — 80230868004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Семиз-Бел (Үчкудук) базальт кени
Семиз-Бел (Үчкудук) базальт кени Үч-Кудук базальт кени Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Үч-Кудук тоосунда, Балыкчы т. ж. бекетинен 21 км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1700 м бийиктикте. 1993-ж. изилденген. Таш-Көмүр мезгилинин орток свитасынын чөкмө катмарынын арасында калыңдыгы 13 мден 56 мге чейин жеткен палеоген мезгилине тийиштүү базальтоид кабаты 450 мге созулуп жатат. Технологиялык изилдөөлөрдүн негизинде базальттын таш куюга жана минералдык кебезди алууга жарамдуулугун аныктоо сунуш кылынган. Болжол ресурсу 600–650 миң т.
Лунвож (Чурсь-Ю куймасы)
Лунвож — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чурсь-Ю дарыясынын оң жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бетехтин Анатолий Георгиевич
Бетехтин Анатолий Георгиевич (24. 2(8. 3). 1897, Вологда губ., Стри-гино с, -20. 4. 1962, Москва) - советтик геолог, минералог, СССР ИАнын акад. (1953; мүчө-корр. 1946). Ленинград тоо-кен институтун бүткөн (1924). Ошол институтта доцент (1929), профессор (1937), СССР ИАнын Геология илим (1937) жана Руда кендеринин геология, петрография, минералогия жана геохимиясы (1956) институттарында иштеген. Негизги эмгектери кен пайда болуу процесстери менен минераграфияга (руда-ларды микроскоп менен изилдөө) арналган.
Бетехтин рудалардын структурасын жана минералдардын парагенезисин изилдөөнү физикалык -химия менен кристаллохимия закондорунун негизинде жүргүзүү багытын өнүктүргөн. Марганец рудала-рынын пайда болуу теориясын иштеп чыккан. Гидротермалык эритиндилер, алардын жаралышы жана руда пайда кылуу процесстерин кеңири изилдеген. 1928-ж. Кыргызстандагы айрым полиметалл кендеринде (Кан, Талды-Булак) изилдөө жүргүзүп, өзүнүн баалуу пикирин айткан. Анын ысымы менен минералдын (бетехтинит) аты аталган. Бетехтин -СССР Мамлекеттик сыйл. (1947), Лениндик сыйл. (1958) лауреаты. Ленин ордени, 2 Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Ахна, урук
Ахна уругу - Каратегиндеги муңгуштардын курамындагы уруктун аталышы.
Этноним
Этнонимдин адепки формасы “ухна” болуусу мүмкүн. Ухна - монголчо “теке”, “талаа эчкиси” маанисин түшүндүрөт. Бул термин бүгүнкү бурят-монгол тилдеринде “огоно” түрүндө да айтылат. А.М. Щербак бул терминдин кыргыз тилинде “она” формасында календарлык айлардын аттары - баш оона, аяк оона катары сакталып калганын белгилейт. Этнонимдин чыгыш теги тотемдик түшүнүккө байланыштуу экендигин анын жылдын ай аталыштарында сакталышы да бышыктайт.
Охна - Кадамжай районунданы ири айылдын аталышы катары маалым.
Измайлов, Азиз Эминович
СССР ПИАнын анык мүчөсү (1967), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1968), Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1974). 1934-ж. Маскөөдөгү Н. К. Курпская атн. коммунисттик тарбия берүү академиясын бүтүргөн, ошол эле жылы РСФСР эл агартуу комиссариатынын жолдомосу менен Кыргызстанга келип, педагогикалык кызматтарда эмгектенген. 1955–1981-ж. Кыргыз педагогика ил. изилдөө ин-тунун директору болгон. Педагогика илиминин өнүгүшүнө зор салым кошкон. Ал 260 ил. эмгектердин автору. Анын ил. эмгектери КМШ өлкөлөрүнө кеңири белгилүү. 1970–74-ж. жазган эмгектери үчүн СССРдин ПИА эң жогорку Н. К. Крупская атн. сыйлыгына татыктуу болгон (1974), 1955–81-ж. 40ка жакын ил.-пед. кадрларды, илимдин кандидаттарын, докторлорун даярдап чыгарган. Өкмөт алдында сиңирген эмгектери үчүн Октябрь революциясы, үч Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдары менен сыйланган.
Ал “К вопросу об изучении обобщения и распространения передового педагогического опыта” (1952), “Из опыта политехнического обучения в школах Киргизии” (1955), “Мектепте атеисттик тарбия берүү” (1967), “Кыргызстандагы советтик мектептердин тарыхы (1917–1957)” (1961), “Мектепте кесип тандоого багыт берүү” (1965), “По ленинскому пути” (1970), “В. И. Ленин и проблемы воспитания и образования” (1971), “Просвещение в республиках советского Востока” (1973), “Изучение развития культуры народов Средней Азии и Казахстана в курсе истории СССР” (в 8-10 классах); (1986), “Этика и педагогика семейной жизни” сыяктуу эмгектердин автору.
Шерлокиана
Шерлок Холмстун эрдиги
(The Exploits of Sherlock Holmes)
Адриан Конан Дойл, Джон Диксон Карр (1954 )-жыл)
Убакыт жана мейкиндик
(Sherlock Holmes Through Time and Space)
Редактор- түзүүчүлөр:Айзек Азимов, Мартин Г. Гринберг, Чарльз Во (1984-жыл)
Сегиз дудук күбөлөр
(Восемь немых свидетелей)
Шерлок Холмс
(Sherlock Holmes)
Редактор-түзүүчү: Ральф Воэн.
Шерлок Холмс орбитада
(Sherlock Holmes in Orbit)
Редактор-түзүүчүлөр: ''Мартин Г. Гринберг, Майк Резник'' (1995 )
Шерлок Холмстун жаңы укмуштуу окуялары тууралуу чоң китеп
Редактор-түзүүчү: Майк Эшли (1997)
Холмстун сырдуу архиви (1998)
(The Confidential Casebook of Sherlock Holmes)
Редактор-түзүүчү: Марвин Кей
Холмстун сырдуу архиви (1990)
(The Secret Files of Sherlock Holmes)
Жун Томсон (1990 )
Холмстун сырдуу хроникалары
(The Secret Chronicles of Sherlock Holmes)
Жун Томсон (1992 )
Холмстун сырдуу иштери
(The Secret Journals of Sherlock Holmes)
Жун Томсон (1993 )
Холмстун сырдуу документтери
(The Secret Documents of Sherlock Holmes)
Жун Томсон (1999 )
Холмстун сырдуу ноутбуктары
(The Secret Notebooks of Sherlock Holmes)
Жун Томсон (2004 )
Холмс майрамдар үчүн
(The More Holmes for the Holidays)
Редактор-түзүүчүлөр: ''Мартин Г. Гринберг, Джон Лелленберг, Кэрол-Линн Во'' (1999 )
Холмстун жаңы укмуштуу окуялары
(The New Adventures of Sherlock Holmes)
Редактор-түзүүчүлөр: ''Мартин Г. Гринберг, Жон Лелленберг, Кэрол-Линн Во'' (1999)
Бейкер-стритттеги көлөкө
Редактор-түзүүчү:Майкл Ривз, Жон Пилан (2003 )
Менин Шерлок Холмсум
(My Sherlock Holmes)
Редактор-түзүүчү: Майкл Курланд (2003 .)
Шерлок Холмс: жашырылган жыл
(Sherlock Holmes: The Hidden Years)
Редактор-түзүүчү: Майкл Курланд (2004)
Бейкер-стриттеги арбактар
(Ghosts in Baker Street)
Редактор-түзүүчү:Мартин Г. Гринберг, Жон Лелленберг, Дэниел Сташовер (2006 )
Шерлок Холмс тууралуу жаңы аңгемелер
(Новые рассказы о Шерлоке Холмсе)
Редактор-түзүүчү: Владимир Сафонов (1997 .)
Чектен чыккан аңгемелер
(Запредельные рассказы Шерлока Холмса)
Редактор-түзүүчү: Владимир Сафонов (2003)
Шерлок Холмстун баш сөөгү
(Череп Шерлока Холмса)
Жетим кырка тоосу
Жетим кырка тоосу — Ички Теңир-Тоодо, Чоң Нарын жана Кичи Нарын сууларынын аралыгында жайгашкан. Жаман эчки өрөөнүнүн Кичи Нарын капчыгайына чейин кеңдик багытта созулуп жатат. Узундугу 120 км, туурасы 24 км. Орточо бийиктиги 4280 м, эң бийик жери 4931 м. Ж. к. т. Ортоңку Теңир-Тоого кирүүчү Чоң Нарын антиклинорийинин батыш капталында өзүнчө мегантиклиналды түзөт. Тоонун батышы ордовик-девондун бозомтук жашыл кумдук, катмарлуу сланец, конгломерат; ортоңку бөлүгү протерозойдун кристаллдык акиташ теги, гнейс, кварцит, порфирит, диабаз, туф; чыгышы мраморлуу жана доломиттүү акиташ, графиттүү филлит жана башкалар тектерден түзүлгөн.
Шерлокиана
Шерлок Холмс тууралуу жоголуп кеткен кыскача каттар
(The Lost Files of Sherlock Holmes)
Редактор-түзүүчү:Пол Д. Гилберт (2007 )
Эскертүүлөр
List of authors of new Sherlock Holmes stories
Котондор
Котондор, хотондор – Моңголиядагы түрк тилдүү этностук топ. Топтун негизин Чыгыш Түркстандын түрк тилдүү калктары, анын ичинде кыргыздар түзгөн. 3000 чамалуу. Орус окумуштуусу С.Е.Малов Котондор кыргыздарга жакындыгын белгилеген.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
Денсоолукка оор залал
Денсоолукка оор залал – адам денсоолугу үчүн коркунучтуу же кесепети көрүү, сүйлөө, угуу же кандайдыр бир органдарынын, болбосо орган милдеттеринин жоготуусуна алып келген залал же дагы башка эмгекке жарамдуулугунун 1/3 кем эмес бөлүгүнөн ажыраткан же боюнан түшүүгө алып келген, болбосо бет келбетин калыбына келгис кылып бузган залал.
Мичурин проспекти (метро бекети, Чоң айлампа сызыгы)
Мичурин проспекти (Мичуринский проспект) — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгындагы бекет. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган.
Индикатордук түтүктөр
Индикатордук түтүктөр, абадагы же түтүндөгү газдар СО, NOx(NO+NO2),SO2, ыш, нефть углеводород, этанол өлчөмүн аныктоодо колдонулат. Диаметри 4-7 мм, узундугу 100 мм турган айнек түтүкчөлөр хим. реактивдер менен толтурулат. Зыяндуу газдарды идикатордук метод менен аныктоодо жолтоо болуучу затты алдын ала кармоо үчүн, фильтрлер же болбосо атайын патрондор, окистендирүүчү же калыбына келтирүүчү заттар колдонулат. Зыяндуу заттар аныктоодо И. т. аркылуу белгилүү өлчөмдөгү газдар жиберилгенде күкүмдөр өңү өзгөрүлөт. Алынган күкүмдөр түсүн белгилүү стандартка салыштырып, зыяндуу заттын өлчөмүн (мг/м3) табууга болот.
Бала-Сары
Бала-Сары, башка булактар боюнча ― Бала-Саруу , ошондой эле Баласары түрүндө аталышы колдонууда ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Покровка айыл аймагына кирет.
1910-жылы негизделген.
Талас суусунун боюнда жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Покровка айылынан 7 км түштүк тарапта. негизинен тамекичиликте эмгектенишет.
Сегиз жылдык мектеп, фельдшер-акушердик пункт, китепкана бар. Улуу Ата-Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Калкы
Калкы ― 1865 киши (2009-жылы). 1986-жылы ― 1117 адам.
Юда (Татышлин району, Башкыртстан)
Юда — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Бадряшев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 187 киши. Почта индекси — 452833, ОКАТО коду — 80250815007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сэдар Гроув (Нү-Мексико)
Сэдар Гроув (Нү-Мексико) (Cedar Grove) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 599 киши. Болжолдуу аянты - 50.9 км². FIPS коду — 35-13270.
Байтур Анвар
Байтур Анвар (1938-1991-жж.). Кытайлык кыргыздардан чыккан үлкөн тарыхчы-этнограф, адабият таануучу, географ. КРдин Аксуу аймагындагы Боздөң кыштагында туулган. 1953-ж. чейин Аксуу шаарындагы Мугалимдерди даярдоо окуу жайында, 1953- 1956-жж. Шинжаң институтунун тарых-география бөлүмүндө окуган. КЭРдин Эл өкүлдөр жыйынынын аз сандуу улуттардын тарыхын иликтөө борборунда изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Кыргыз ж.б. калктардын этнографиясын, элдик оозеки чыгармачылыгын, тилин, географиялык жайгашуу алкактарын иликтеген. Бул маселе боюнча өз изилдөөлөрүндө байыркы кытай, мусулман булактарын, советтик жана батыш илим адамдарынын эмгектерин натыйжалуу пайдаланган. Кыргыз этносу, анын келип чыгышы, калыптанышы, каада-салттары ж.б. өз пикирин берген. Автордун айрым эмгектери кириллицадагы кыргыз жазмасына оодарылган. Кытай Эл Республикасынын бир катар жогорку окуу жайларында кыргыз тарыхы, Шинжаңдын башка элдеринин тарыхы, этнографиясы, тили, адабияты боюнча курстарды окугандыгы белгилүү. Автордун эмгектеринин тыянактары төмөнкү эмгектерде чагылдырылган: Кыргыздардын кыскача тарыхы; Кыргыз тарыхынын лекциялары (1-2 китептер); Шинжаңдагы улуттар тарыхы; Чагатай жазуусу жана чагатай жазуусундагы чыгармалар ж.б.
Оорукана
Оорукана, бейтапкана — оорулуулар жатып дарылануучу мекеме. Кыргызстанда калкка акысыз, стационардык, жогорку квалификациялуу жана адистештирилген медициналык жардам берилет.
Аткарган функциясы
Аткарган функциясы жана администрациялык баш ийүүсү боюнча республикалык, областтык, шаардык, райондук жана участкалык ооруканалар болот. Профилине жараша (түрдүү ооруларды дарылоочу бөлүмдөрү бар) жана адистештирилген (кургак учук, инфекциялык, психиатриялык, офтальмологиялык жана башкалар) ооруканалар иштейт.
Балдарга медициналык жардамды балдар ооруканасы (ал да көп профилдүү жана адистештирилген болуп бөлүнөт) көрсөтөт. Клиникалык оорукана жогорку медициналык окуу жайынын же илим изилдөө институтунун базасы болот. Ооруканага кабыл алууда врач оорулууну карап көрүп, медициналык документ толтурулуп, керектүү санитария-гигиеналык чаралар жүргүзүлөт; дарылоо (хирургиялык, терапевттик жана башкалар), дарылоо диагностика (рентген, физиотерапевттик) бөлүмдөрүнөн жана лаборатория, дарыкана, ашкана, кир жуугуч жай жана башкалардан турат.
0оруканага поликлиника да кирет. Аны башкы врач жетектейт, медициналык жана тейлөөчү медициналык кызматкерлердин саны Ооруканадагы орунга жараша болот. Ооруканага оорулуунун абалына такай медициналык байкоо жүргүзүү жана дарылоо, диагноз коюуга муктаж болгондор жиберилет. Жолдомо кагазды амбулатория-поликлиника мекемесинин врачы, өтө шашылыш учурда медициналык тез жардам жана шашылыш медициналык жардам көрсөтүүчү (к. Ооруканага жаткыруу) врач берет.
Дарыланып жаткан оорулуулар акысыз медициналык жардам, багуудан тышкары акысыз дары-дармек, ич кийим жана башкалар менен камсыз кылынат. Оорудан сакайып кетүү жалаң гана медицинанын мүмкүнчүлүгүнө эмес, врачтын бардык белгилеген сунуштарын, мүнөздөп тамактанууну, Оорукананын күн тартибин туура сактоого да байланыштуу болот.
Автоним
Автоним (гр.-өзүмдүн чыныгы атым) – жашыруун ат – псевдоним менен жазып жүргөн автордун өзүнүн чыныгы ысмы жөнү. Мис, Стендаль деген сөз – жазуучунун псевдоними, ал эми автоними – Анри Мари Бейль, Максим Горькийдин (Горький- псевдоними) аты- жөнү – Алексей Максимович Пешков. 30- жылдарда “Балка” деген псевдоним менен бир топ ырлары чыккан автордун автоними (азан чакыргандагы аты) – Аалы Токомбаев.
Колдонулган адабият:
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Эпидидимит
Эпидидимит — эн безинин кошумчаларынын сезгениши. Эпидидимит эн безине ага жанаша органдардан (простата бези, табарсык, заара чыгуучу канал) урук түтүгү аркылуу же кан жана лимфа агымы менен инфекция киргенде болот.
Калтанын жабыркашы, муздап калуусу (муздак сууга түшүү) жана башкалар бул ооруга түрткү берет. Эпидидимитте калтанын сезгенген жагы ооруйт, арт жагы катууланып, шишийт, дене ысыйт. Демейде оору тез башталат, кээде билинбей жүрүп, эн безинин чоңоюп калганы байкалат. Катуу кармаган инфекциялуу эпидидимит сүзөктүн кабылдоосу катары, ал эми өнөкөт түрү туберкулёздун натыйжасында өөрчүйт.
Врачка кайрылганга чейин калтаны тынч абалда кармап, суспензорий кийсе болот. Оор нерсе көтөрүү, көп басуу, жыныстык катнашууга болбойт.
Дарылоо
Оорулууну врач дарылайт. Врачка эрте кайрылганда өз убагында дарылап, кабылдоодон (эки жактуу эпидидимит тукумсуздукка алып келет) сактайт. Көп учурда амбулаторияда, кээде гана ооруканада дарылайт. Эпидидимит кайра-кайра кармай берген учурда хирургиялык операция жасап, эн безинин кошумчалары алынып ташталат.
Алдын алуу
Эпидидимитти алдын алууда табарсыктын заара чыгаруучу каналдын простата безинин ооруларын (цистит, уретрит, простатит) өз убагында дарылоо, ошондой эле суукка урунуудан сактануу, өздүк гигиенанын эрежелерин бузбоонун мааниси чоң.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Бетонду түзүүчү заттар
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жаналиев Насырынбек
Жаналиев Насырынбек - (5. 5. 1909, Нарын облусу, Ат-Башы району, Ак-Жар айылы – 18. 10. 1989, Бишкек) – журналист, Кыргыз ССРинин маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1974). Фрунзе педагогика техникумду (1928), КПСС БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектепти (1953) бүтүргөн. Кыргызстан журналисттер союзун түзүүнүн демилгечилеринин жана уюштуруучуларынын бири (1957). 1929–37-ж. комсомолдун Фрунзе шааркомунун биринчи, Өзгөн райондук комитетинин секретары, Ош облустук комитетинин бөлүм башчысы, «Ленинчил жаш» гезитинин редактору (1929–37), Кыргызстан КП БКда инструктор-уюштуруучу (1937–39), «Кызыл Кыргызстан» (кийин «Советтик Кыргызстан») гезитинде бөлүм башчы, редактордун орун басары, башкы редактор, башкы редакторунун биринчи орун басары (1939–42, 1964–75) жана өмүрүнүн акырына чейин ушул жерде эмгектенген. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты (1967–71), «Ардак Белгиси», Улуу Ата Мекендик согуш ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Фратрия
Фратрия - бир уруунун ичиндеги (курамындагы) өз ара никелешкен бир нече уруктар.
Алгачкы фратрияга экзогамия мүнөздүү. Анын экзогамдуулугу экзогамдык уруктарга фратриянын бөлүнүү процесси менен бирге жоюлат. Ар бир фратриянын өз аталышы бар, ага кирген уруктардын тыгыз өз ара байланышы, түрдүү салт-жөрөлгөлөрү ж.б. бар. Фратриалдык байыркы курамды кыргыз урууларынан, анын ичинен мунгуштардан (кош тамга, жагалмай тамга уруктар тобу), жору (ача тамга, кылыч тамга уруктар тобу), кытай (онтогор, төңтөрт уруктар тобу) ж.б. байкоого болот. Мисалы, мунгуш уруусу жана анын фратриалдык курамы: Жагалмай тамга уруктар тобу: сарылар, кодогочун, тээке, жоош, жылкелди, жапалак. Кош тамга уруктар тобу: соколок, эрке кашка, улуу катын, төлөйкөн, көк жатык, омонок.
Лорикариялар
Лорикариялар (лат. Loricariidae) — жайчы балыктардын бир тукуму, буларга кидик лорикария (лат. Loricaria parva) кирет.
Департамент
Департамент (фр. departement  ) – 1) Франция ж. б. биркатар өлкөлөрдөгү негизги административдик-аймактык бирдик; 2) айрым мамлекеттерде (м.: АКШ, Швейцария, РФ) – ведомстволордун же министрликтердин, болбосо алардын бөлүмдөрүнүн аталышы. КРде – министрликтердин бөлүмдөрүнүн аталышы.
Байытуу
Байытуу - туут жакындаганда саанды токтотуу. Тубар мал, негизинен саан уй түрүнө, асылдыгына, жашына, физиологиялык айрым өзгөчөлүктөрүнө жараша саалбай калат. Жакшы төл, көп сүт алуу үчүн малды өз убагында байытуу зарыл. Анткени байыган малдын организми туутка чейин чыңалып, тууту жеңил өтөт. Кунарсыз малдын сүтү эрте тартылат. Саан уй сүттүүлүгүнө жана жашына жараша тууруна 45-60 күн калганда байытылат.
Эргежээл (манизм)
Эргежээл (манизм) — эң кичине бойлуу киши (эркегинин бою 130 см, аялдыкы 120 смден төмөн). Эргежээл көбүнчө ички секреция бездеринин (гипофиз, калкан бези) функцияларынын бузулушунан, мээнин түрдүү шишиктеринен, инфекциялардан (мисалы, энцефалиттер, менингит жана башкалар), травмадан болот. Эргежээлдин дене түзүлүшү пропорциялуу, кичине баланыкындай, бирок бети бырышып, картаңдай болуп турат, жыныс бездери жетилбейт. Кээде эргежээл (пропорциялуу эмес) сөөк жана кемирчек системасынын бузулушунан (мисалы, итийде) болот. Дарылоо дененин жалпы өсүшү токтолгончо жүргүзүлөт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ачатамга, урук
Ачатамга уругу - жору уруусунун курамындагы урук.
Уруктун энчилүү аты эн тамганын аталышына, түзүлүшүнө байланыштуу келип чыккан. Жагалмай тамга, керки тамга, кылыч тамга, ай тамга сыяктуу теги байыркы уруктардан экендиги шексиз. Сары огурларда “тамга” сөзү (Суң тамга, Ачатамга) “шамандардын кудайы”, “кудай” дегенди туюнтаарын изилдөөчүлөр белгилеп жүрүшөт.
Жогорку окуу жайы
Орто Азия жогорку окуу жайлары
ж.б.