cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Макс Шелер
Кельнда (1919–1928), Франкфурт (1928) профессор. Эйкендин шакирти. Шелер Гуссерлдин феноменологиялык методун этикасы, маданият философиясы жана дин чөйрөсүнө көчүрүп келип, ыймандык дөөлөттөрдү «өзгөрбөс «маңыздары» катары чагылдыруу менен Канттын формалдык этикасына дөөлөттөр жөнүндөгү материалдык окууну карама-каршы койгон. Анын негизги изилдөө тармактары-баяндап жазуу психологиясы, атап айтканда, сезим психологиясы жана өтө кеңири мааниде алынган «билим социологиясы» болгон. Мында ал диний, метафизикалык, илимий ой жүгүртүүнүн (алардын Кудайга, дүйнөгө, дөөлөттөргө, турмушка карата жасаган мамилесине таянып) бир катар тибин айырмалап көрсөткөн жана аларды коомдук, практикалык мамлекеттик жана экономикалык турмуштун белгилүү бир түрлөрү менен байланыштырууга аракеттенип. Шелердин пикири боюнча сырттан көз жүгүрткөн жана таанып-билүүчү адамга объективдүү, адам тарабынан жаратылбаган ар бирин сырттан кабылдоого боло турган өз маңызына жана өз мыйзамына (маңыздуу мыйзамдарга) эгедер болгон заттык дүйнөлөр карама-каршы турат.
Булардын акыркылары тийиштүү заттык дүйнөлөр жашап турган эмпирикалык мыйзамдардан жогору турушат, алардагы бул маңыздар кабылдоонун натыйжасында айкын болот. Ушул мааниде Шелер философияны маңыз жөнүдөгү жогорку, көлөмү өтө кеңири илим деп эсептейт. Өзүнүн руханий изденүүлөрүнүн аяк ченинде Шелер католиктик диний ачылыш тууралуу көз караштарынан четтеп пантеисттик жана анын алкагына бардык илимдерди, анын ичинде антропологияны да кошкусу келген. Ошентсе да ал өзүнүн феноменологиялык онтологиялык көз карашы толук бойдон четтеп кете алган эмес, бирок ал өз философиясынын чордонуна философиялык антропологиянын көйгөйлөрүн коюп, а түгүл бул багыттын негиздөөчүсү да болгон. Шелер ошондой эле теогония көйгөйлөрүн да үңүп изилдеген.
Эллинизм
Эллинизм – 1. Жер Ортолук деңиздин чыгышындагы өлкөлөрдүн тарыхында Александр Македондуктун жортуулдарынан (б.з.ч. 334–323-жылы) ал өлкөлөрдү Рим каратканга (б.з.ч. 30-жылы Египетти багынтканга ) чейинки мезгилдин шарттуу аталышы; 2. б.з.ч. 4-кылымда жаралып, биздин эранын 6-кылымнын ортосуна чейин жашаган рим маданияты.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Социалдык гигиена
Социалдык гигиена — калктын ден соолугуна ар кандай социалдык фактордун тийгизген таасирин изилдөөчү жана саламаттык сактоону уюштуруу менен тыкыс байланышкан медицина тармагы.
Социалисттик коомдун шартында социалдык гигиена саламаттык сактоону уюштуруу боюнча теориялык база жана илимий негиз болуп эсептелет. Ал өтө кеңири маселелерди камтуу менен биологиялык, медициналык, экономикалык, философиялык, социологиялык саясий суроолордун негизинде коомчулуктун саламаттыгынын калыптанышынын закон ченемин изилдейт.
Ошондой эле оорукчандык менен калктын эмгек жана турмуш-тиричилик шартынын бири бирине байланыштуулугун, түрдүү алдын алуу чараларынын натыйжалуулугун, медициналык жардамды уюштуруу формасын, саламаттык сактоо ишин жана башкалар да үйрөтөт.
Негизги максаты
Социалдык гигиенанын негизги максаты — коомчулугубуздун саламаттыгын сактоону жакшыртууга багытталат. Ошонун негизинде, өлкөдө социалдык гигиенаны жана саламаттык сактоону изилдөө иштери медициналык илим изилдөө институттардын кафедраларында жүргүзүлөт. Бул илимдин негизги максаты — адамдын ден соолугуна тескери таасир тийгизүүчү факторлорду изилдөө жана бардык мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, аларга каршы чараларды колдонуу. Социалдык гигиена медициналык орто жана жогорку окуу жайларында окутулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Манас-1000 алтын эстелик ордени жана алтын эстелик медалы
«Манас-1000» алтын эстелик ордени жана алтын эстелик медалы - Кыргыз Республикасынын мамлекеттик юбилейлик сыйлыгы.
Тарыхы
1995-жылы Кыргызстанда Манас эпосунун 1000-жылдыгына арналган юбилейлик иш чаралар өткөзүлгөн. Мааракени салтанаттык менен белгилеп, Кыргыз Республикасынын туңгуч президенти Аскар Акаев мааракени уюштурууга катышкан мамлекет башчыларын сыйлоо үчүн юбилейлик сыйлык комплектин түзүү тууралуу указын берет. Юбилейлик сыйлык комплектине алтын эстелик ордени жана моюнга тагуучу кичи чынжыр боо менен алтын эстелик медалы кирген.
Белгилердин сүрөттөлүшү
Орден нурларында бирден бриллиант тагылган жети нурдуу алтын жылдыз формасында. Ордендин борборунда Бишкек шаарында жайгашкн Манастын монументинин сүрөтү чегилип, медальондун айланасында көп чекиттер менен ажыратылган  үстүндө: «Манас», астында -  «1000 жыл» жазуусу бар.
Медаль алдыңкы бетинде Бишкек шаарында орнотулган Манастын момументи сүрөттөлгөн алтын тегрек формада. Арткы бетинин борбордук бөлүгүндө мамлекеттик желектин элементи: алтын түстөгү бирдей өлчөмдө кырк нур болуп чачыраган күнгө окшош тегерек диск, дисктин ичинде кызыл түстөгү кыргыз боз үйүнүн түндүгү сүрөттөлгөн.
Медаль кичинекей айлананын жардамы менен моюнга такчу кичи алтын чынжырчага бириктирилген.
Сыйлангандар
Всего было совершено семь награждений, указы о которых были подписаны в день учреждения ордена. Среди них:
Баят
Баят - тейит уруусунун курамындагы ири урук. Бул этностук аталыш байыркы түрк доорунан маалым. Энциклопедист-аалым Махмуд Кашгари огуз уруулук бирикмесине кирген баяттар жана анын эн тамгасы жөнүндө маалымат берген. Рашид ад-Дин баяттарды орто кылымдардагы огуз-түркмөн урууларынын оң кана- тына кирген өз алдынча уруу экендигин билдирген. Болжолу, 12- 13-кк. бул этностук компоненттер бир эле учурда монгол жана түрк тилдүү уруулардын курамдарында болуу керек. Айрым изилдөөчүлөр байыртадан эле белгилүү болгон «баяттарды» печенег-огуздардын курамындагы ушул эле ат менен маалым болгон уруу менен этностук жалпылыкта караган пикирлерин айтышат. Этностук аталыштын параллелдери казак, өзбек, сары уйгур (югур) жана түркмөндөрдүн уруулук курамдарында бар. Учурда Монголиянын Убсунур аймагында өздөрүн «баят» деп аташкан, монголдордон айрым бир өзгөчөлүктөрү бар уруу жашайт. Арийне, аталган этностук топ монголдошкон түрк тилдүү уруулардын бири болушу да ыктымал. «Баят» сөзүн Махмуд Кашгари аргу (оргу) тилинде «Кудай», «Алла-Таала» маанисинде чечмелейт. Рашид ад-Дин «бактылуу», «телегейи тегиз», ал эми Абул Гази «бактылуу», «бай» деген формада аныктама беришет. Бирок соңку мезгилдеги изилдөөчүлөрдүн басымдуу бөлүгү baiat< baian, монголчо «бай», «байлык» (бая » бай + т; — т мүчөсү бурят-монгол тилдеринде көптүк маанини билдирет), маанисин аныктаарына токтолушат.
Бириктирилген масса
Бириктирилген масса - суюктуктун ичинде кыймылда болгон нерсенин айланасындагы суюк чөйрөнүн инерциясынын сандык чоңдугун мүнөздөө үчүн бул нерсенин массасына (же инерция моментине) бириктирилген жалган масса (же инерция моменти). Идеалдык суюктук ичинде нерсе өзгөрмөлүү ылдамдык менен алга жылса, анда бул нерсенин ылдамдануусуна пропорциялаш болгон суюктуктун каршылыгы пайда болот. Каршылык суюк чөйрөнүн бөлүкчөлөрү менен нерсенин кыймылына байланыштуу. Бул каршылыкты мүнөз-дөөчү пропорциялык коэффициент Бириктирилген масса болуп эсептелет. Бириктирилген массанын мааниси ар кандай формадагы нерселер үчүн ар башка чоңдукта.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Алтын эреже (статикада)
Алтын эреже (статикада) - жөнөкөй механизмдин (рычаг, жантык тегиздик, чыгырык ж. б.) жардамы менен жумуш аткарууда (сүрүлүүнү эсепке албаганда) кыймылдаткыч күчтүн жумушу оордук күчтүн жумушуна барабар болуу закону. Мисалы, рычагдын ийини канча кыска болсо (уттурсак), күч ошончо аз жумшалат (утабыз). Архимед алтын эрежени (рычагды колдонуу эрежеси) биринчилерден болуп ачып, табияттын жалпы закону - энергиянын сакталуу жана бир түрдөн экинчи түргө айлануу законун аныктоого негиз түзгөн.
Афелий
Афелий (грекче apo - андан, ошондон жана hebios Күн) — Күн тегерегинде асман нерселеринин (планеталар, кометалар, кичине планеталар жана башкалар) эллипстик орбита боюнча айлангандагы өтө алыскы чекит. Афелийде Жерден Күнгө чейинки аралык 152 млн км.
Вьетнам кашкасы
Вьетнам кашкасы — (лат. Aspiolucius harmandti) койбалыктардын бир түрү.
Жоон-Дөбө
Талас―Тараз унаа жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 895 м бийикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Кызыл-Адыр кыштагынан 3 км түш.-батыш тарапта. Маймак темир жол бекетинен 13 км. Кыштак 1931-жылы негизделген. Орто мектеп, оорукана, кесиптик-тех. окуу жайы, клуб, китепкана бар. Турмуш-тиричилик жактан кызмат көрсөтүү, соода түйүндөрү, почта бөлүмү, тамактануу жайлары иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Кыштакка жакын жерде 512-к-га таандык шаар чалдыбарынын калдыгы сакталган.
Калкы
Калкы - 1 860 киши ; негизинен мал чарбасы менен алектенет.
Тофалар
Тофалар - Россия Федерациясынын Иркутск аймагындагы Нижнеудин районунун Алыгжер, Нерха, Жогорку Гутара айылдарында жашаган түрк тилдүү этнографиялык топ. Жалпы саны 731 киши (1989-ж. маалыматтар боюнча). Анын ичинен 314 киши өз эне тилинде сүйлөшөт. Өздөрүн тофа, тоха, карагастар деп аташат. Түрк тилдеринин генеологиялык жиктешүүсүндө уйгур-огуз тобунун уйгур-тукюй бутагында сүйлөшөт. Тофалар тилинин негизи байыркы огуз, уйгур тилдери менен байланышкан. Теги жагынан тожу-тувалыктарга жакын. Бугучулук, аң уулоо менен кесиптенишет. Бугуну транспорт, этин, сүтүн тамак, терисин кийим катары пайдаланышат.
Элик
Элик, илек, илик – Караханийлердин тушунда бийлик ээсине берилүүчү мансап наамы. «Элди башкаруучу өкүмдар» дегенди туюнткан.
Мещанка (дарыя)
Мещанка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Төмөнкү Терсь дарыясынын сол жээгинен 42 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Жогорку Юлдаш (Илишев району, Башкыртстан)
Жогорку Юлдаш — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Ябалаковк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 241 киши. Почта индекси — 452275, ОКАТО коду — 80230880002.
Мещанка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Жогорку Юлдаш (Илишев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мещанка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаңгак
Жаңгак - грек жаңгагы (Juglans regia, L. 1753) – өсүмдүктөрдүн жаңгактар тукумундагы уруусу. Бийиктиги 5–50 мге чейин жеткен, жалбырагын күбүмө, бир үйлүү дарак. Шагынын диаметри 10–12 м. Май айында гүлдөп, мөмөсү сентябрдын аягынан октябрга чейин бышат. Мөмөсү данектүү, тоголок же сүйрү. Анда май, белок, А, В1 витаминдери бар. Анын 20дай түрү көбүнчө Түндүк Европа, Чыгыш Азия, Түндүк жана Түштүк Американын мелүүн, субтропик, тропик алкактарында өсөт. КМШ өлкөлөрүндө 3 түрү негизинен тоодогу жазы жалбырактуу аралаш токойлордо кезигет. Кыргызстанда Фергана жана Чаткал кырка тоолорунун түштүк-батыш беттеринде өнүп-өсүүсү үчүн өзгөчө табигый чөйрөнү талап кылуучу торгой флорасынын калдыгы – дүйнөдөгү ири жаңгак токою өсөт. Аянты 35 миң га жерди ээлейт. Жаңгак мөмө дарагы катары, ошондой эле кооздук үчүн өстүрүлөт. Жыгачынан баалуу буюм, урук, кабыгынан боёк, өңдөгүч зат алынат. Майы тамак-ашка пайдаланылат, ошондой эле лак, самын жасоодо керектелет. Алардын энергетикалык баалуулугу 100 г үчүн 700 ккал, ошол эле учурда 400 г ядро, снаряддар жана бөлүктөрдөн тазаланат, адамдын калориядагы күндөлүк керектөөсүн толук канааттандырууга жетиштүү болот.
Соус Валлэй (Нү-Мексико)
Соус Валлэй (Нү-Мексико) (South Valley) — Нү-Мексико штатынын Bernalillo округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 40976 киши. Болжолдуу аянты - 78.3 км². FIPS коду — 35-74520.
Кара-Суу, өзөн, Аксы району
Кара-Суу суусу – Аксы районунун аймагы аркылуу аккан суу, Нарындын оң куймасы. Узундугу 85 км, алабынын аянты 2800 км2.
Чаткал кырка тоосунун түндүк-чыгыш капталынан башталып, жогорку бөлүгүндө кууш жана терең капчыгай, ортоңку жана төмөнкү бөлүктөрүндө кенен жанатокойлуу өрөөн менен агат. Өрөөнүндө шилендилер, шагыл таштар жанамореналар кезигет. Алабында көлдөр бар. Жылдык орточо чыгымы 41,2 м3/сек. Эң көп чыгымы май айында, азы январда байкалат. Ири куймалары: Кожата, Авлетим, Турдук, Акжол. Сугатка пайдаланылат. Алабынан Сары-Челек көлү жана коругу орун алган. Жээгинде Ак-Жол, Кара-Суу, Тегене кыштагы жайгашкан.
Адабият
[http://www.bizdin.kg/books/item/97-kg_geo *Кыргызстандын географиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. - Б.: 2004.] ISBN 9967-14-006-2
Торгоуттар
Торгоуттар - Монголия (Кобдо), КЭРдин Ички Монголия, Шинжаң аймактарында жашаган монгол тилдүү калк. Саны 30 миңден ашуун, лама динин тутунушат. Ойрот тилинин торгоут диалектисинде сүйлөшөт. XVI к. аяк ченинде (1599-ж.) кыргыздар башында турган Ойрот мамлекетинин курамына кирген. Волгалык калмактардын курамында да торгоуттар бар. Торгоут - «хан өргөөсүнүн сакчылары» маанисин туюнтат. Түндүк-батыш Монголиядагы торгоуттардын курамында «кыргыз», «бурут» этнонимдери кездешери маалым.
Топурак салуу
Топурак салуу —
Обжектке багытталган берилиштер базасы
Обжектке багытталган берилиштер базасы (Object- oriented data base) - {{{lang-ru| Объектно-ориентированная база данных}}). Жакынкы жылдары обжектке багытталган техноложиге негизделген берилиштер базасынын башка типтеги структурасы иштелип чыкты. Обжектке багытталган берилиштер базасы берилиштер менен берилиштерди пайдаланган аракеттерди камтыган обжектерден турат. Мисалы, обжектке багытталбаган берилиштер базасындагы кызматкердин жазылышы кызматкердин номери, аты- жөнү, дареги, бөлүмү, айлык акысынын өлчөмү ж.б.у.с. жөнүндө берилиштерди камтымак. Обжектке багытталган берилиштер базасындагы кызматкердин жазылышы жогоруда айтылган берилиштерден сырткары кошумча кызматкер жазылышын кантип көрсөтүү же басып чыгаруу жана кызматкердин айлык акысын эсептөөчү көрсөтмөлөрдү камтыйт. Обжектке багытталган берилиштер базасы, ошондой эле фото сүрөт, аудио-видео сыяктуу структуралуу эмес берилиштерди сактай тургандай иштелип чыккан.
Сырпар дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Елүй Даши
Елүй Даши (Елюй Даши) – кара кытайлардын (кидандардын) Түндүк Кытайдан Борбордук Азияга журт которуп келген бөлүгүнүн жол башчысы, Кара кытай мамлекетинин гур-ханы.
Ал кидандардын Ляо дөөлөтүн бийлеген сулалесинен чыккан.
1124-ж. бир аз сандагы аскери м-н Түндүк Кытайдан Орхонго качып келип, чжурчжэндерге каршы күч жыйнаган (20 миңдей аскер). Тегерегиндеги түрк-моңгол элдеринен да күч топтоп, 1128-1129-ж. Беш-Балыкка (уйгурлардын Турпандагы ыйык кут өлкөсүнө) кол салган.
Чыгыш Түркстанда кыргыздар м-н да салгылашкан.
12-к-дын 30-жылдарынын башында Чыгыш Караханийлерди өзүнө каратып, Баласагун шаарын байтакты кылып алган.
Е. Д-нин аскерлери 1141-ж. 9-сентябрда Самаркандын жанындагы Катыван талаасындагы селжуктардын улуу султаны Санжардын кошуунун талкалаган.
Кыргыз тарыхчысы Белек Солтоноев Е. Д-ни кыргыз элинин дастаны “Манаста” эскерилген калмак-кытай ханы Жолой м-н окшоштурган. Елуй Даши тузгон мамлекет тарыхта Батыш Ляо мамлекети деп аталат. Батыш Ляо мамлекети 1211-жылы найман ханы Кучлук басып алганча жашаган .Елуй Даши богдыхан титулун  алып жургон.
Пайдаланылган адабияттар:
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2
Афина (мифологияда)
Афина (мифологияда) Афина Паллада - байыркы грек мифологиясындагы акылмандык жана адилет согуштун пири. Миф боюнча Афина туулга, соотчон Зевстин башынан чыккан. Ал Афины шаарынын колдоочусу катары эсептелген жана анын урматына Панафиней майрамы өткөрүлүп турган. Гомердин чыгармаларында, айрыкча «Одиссеясында» анын акылдуу жана эр жүрөк Одиссейди, ошондой эле грек-ахейлерди өзгөчө колдогондугу, троялыктардын душманы катары айтылат. Анын Афины мамлекетинин акылман пири экендиги Эсхилдин «Эвмениддер» трагедиясында чагылдырылган. Римдиктер Афинаны Минерва деп аташкан.
Баяттар
Баяттар - Монголияда жашаган ойрот тобуна кирген калк. Монгол тилдеринин баят-халха диалектисинде сүйлөшөт. Саны 40 миңден ашуун, Убсунур аймагын байырлашат. Баяттар (баяут) 13- к. Рашид ад-Диндин «Жами ат-таварихинде» эскерилет. Дербет уруулары менен бирге Жунгар хандыгын түптөөгө катышкан. Этнонимди кыргыздын тейит уруусундагы «баят» аттуу ири уруктар тобу менен параллель кароого негиз бар. Монголиядагы баяттар мал чарбачылыгы менен кесиптенишет. Лама (будда) динин тутунушат. Баяттар Жунгар хандыгын негиздеген, кийинчерээк монголдошкон кыргыз уруусу болуусу ыктымал.
Кашкалдактар
Кашкалдактар (лат. Fulica, L. 1758) — суутартарлардын бир уруусу, буларга башкалар менен бир лысуха обыкновенная (лат. F. atra) кадимки кашкалдак жана башкалар кирет.
Сульпа (дарыя)
Сульпа — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 607 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ю шаары
Ю шаары – Чыгыш Ферганадагы байыркы шаар; кытай жалнаамаларында эскерилген Даван падышалыгынын үч калаасынын бири. Жергиликтүү калк кандай атагандыгы белгисиз. Ю шаары Даван падышалыгынын чыгыш аймагында болгон. Азыркы Кыргызстандын түштүгүндөгү Өзгөн районуна караштуу Шоро-Башат шаар чалдыбарынын ордунда болгон деп божомолдонот.
Пайдаланылган адабияттар:
ISBN 5-89750-028-2
Элетиййа
Элетиййа, Илатийа – көчмөн түрк элдеринин жана алардын аймагынын орто кылымдагы мусулман даректеринде аталышы.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
«Кыргыз басма сөз»
«Кыргыз басма сөз», «Басма сөз» ачык акционердик коому — республикада гезит-журнал жана башка продукцияны жайылтуучу өндүрүштүк бирикме. 1965-ж. «Союзпечать» деп түзүлгөн. 1993-жылдан «Кыргызпечать» АК, 1999жылдан «Басма сөз» ААК. Ишкананын негизги максаты гезит-журнал продукциясы аркылуу массалык маалыматты элге жайылтуу. Республикада « Кыргыз басма сөзгө» таандык гезит-журнал сатуучу 600дөй күркөлөр жана башка түйүндөр бар.
Дипломатиялык башкалка
Дипломатиялык башкалка – кайсы бир адамга саясий жүйө боюнча куугунтуктоолордон жашырынуу мүмкүнчүлүгүн берүү үчүн чет өлкө өкүлчүлүгү же консулдук өкүлчүлүк жайгашкан жайдан, ошондой эле четөлкөлүк аскер кемесинен убактылуу орунжай берип жайгаштыруу. Эларалык укуктарга ылайык, дипломатиялык же консулдук жайлардын колтийгистиги менен четөлкөлүк аскер кемелеринин аймактык колтийгистиги кылмыш кылгандыгы үчүн мамлекеттик бийлик тарабынан издөө салынган адамдарга өзү турган жайдан башкалка берүүгө жол бербейт.
Обжектке багытталган программалоо
Обжектке багытталган программалоо (Object-oriented programming - Объектно-ориентировванное программирование) - башкы кызыкчылыгы обжекттерди кайталап колдонуу жана аларды өзгөртүү болгон программалоо жолу. Обжект – класс деп аталган абстрактуу берилиштер тибиндеги чоңдук. Ар бир класс бир же андан көп туунду класс деп аталган төмөнкү деңгээлдеги класстарга ээ боло алышат. Деңгээли жогору болгон класс супер же база классы деп аталат. Ар бир туунду класс суперкласс обжекттеринин методдорун жана белгилерин мурастап алат.
Жаангер Кожо
Жаангер Кожо — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Сагымбай Орозбаковдун вариантында эпикалык өмүр жолу толугураак берилген. Ж. к. Иса пайгамбарга 40 жыл кызмат кылып, батасын алгандан кийин Мухамед пайгамбарга кезигип анын да батасын алат. 850 жыл жашаган Ж. к. жер кезип жүрүп, баласы Билерик экөө Нескаранын колуна түшүп калат. Нескара аларды Кырмус шаага тапшырат. Кырмус шаа Ж. к-нун баласын барымтага алып калып, зынданга салат да атасын коё берет. Туткундагы баласына айланчыктаган Ж. к. ал жерге жакын кумга ырабат салганы үчүн Кумарайым падыша атыгат, ал жерде кудайга жети жыл зар айтат. Ошондо ага Кызыр келип, сенин зарың Алдага угулуп, тилегиң орундалмак болду, катагандын кан Кошоюна бар дейт. Кошой Ж. к-нун өтүнүчүн орундатып, Кашкар, Котон, Жаркен жана башкалар бир катар шаарларды нечен айлаамал, сыйкыр, эрдик менен каратып, Билерикти туткундан куткарат. А. А. Валитова "Манастагы" Ж. к., анын баласы Билерик жөнүндөгү эпизодду 1822 — 28-жылдардагы Жаангер кожонун Цин династиясына каршы көтөрүлүшүнө тийиштүү Чыгыш Түркстандагы тарыхый окуялар менен байланыштуу караган. Бирок, бул В. М. Жирмунский белгилегендей байыртан келе жаткан эпикалык баянга кийинки кошулган жаңы катмарлардан. "Зийа-ал-кулуб", "Жалис-и Муштакин" сыяктуу тарыхый булактарга караганда Жаангердин тибиндеги кожонун образы 16-кылымда түзүлө баштаган болуу керек. Себеби, Махдум-и Азам, Кожо Искахтар ушул кездерде Чыгыш-Түркстандагы бутпарас дининдеги элдерди, анын ичинде кыргыздарды мусулман динин алгач кабыл алдырган. Ошол мезгилдерге чамалаш Орто Азиядан жаңыдан ооп барган катаган уруусунун өкүлдөрү мамлекеттик иштерде активдүү роль ойногондугу, а түгүл бийлик башында тургандыгы катагандын кан Кошоюна байланыштырылып, кожо жөнүндөгү мотивдин эпоско киришине шарт түзгөн болуу керек, к. Кошой .
Сүлүктү көмүр кени
Сүлүктү көмүр кени Баткен облусунун Лейлек районунда, Түркстан кырка тоосунун түндүк этегинде. Кен илгертен эле жергиликтүү элге белгилүү. Көмүр казып алуу 1871-ж. башталган. Кен ар түрдүү антиклиналдык, синклиналдык бүктөлүүлөр, тектоникалык жаракалар менен татаалданган Сүлүктү депрессиясында жайгашкан. Көмүр төмөнкү юранын сүлүктү свитасы менен байланышкан. Көмүрлүү катмарда 7 кабат бөлүнгөн. Алардын ичинен «Ф» кабаты бүт бойдон, «С» кабаты айрым жерлерде өндүрүштүк мааниге ээ. Калган кабаттардын практикалык мааниси төмөн. Эксплуатациянын негизги об úектиси болгон «Ф» кабатынын калындыгы 5–7 м. «Ф» кабатынын көмүрү 3Б маркасына кирет. Көмүрдүн орточо күлдүүлүгү 10,82%, күйүү жылуулугу 27,2 МДж/кг (6494 ккал/кг) – 30,3 МДж/кг (7239 ккал/кг). Кенди казып алуу эки шахтада (шахта 6/18, Раззаков атн.) жана Кызылбулак разрезинде жүргүзүлөт. 1997-жылга карата көмүрдүн калган запасы А+В+С категориясы боюнча 183,1 млн т.
Кыргыз балдар фольклору
Кыргыз балдар фольклору. Балдар чыгармаларынын репертуары өтө бай, көп түрдүү. Балдар фольклорун салттуу фольклордон ажыратып кароо кыйын. Ар бир жанр балдардын табиятына жараша өзгөрүүгө дуушар болгон. Чоңдордун чыгармалары балдар тарабынан кайра айтылып, кээ бир жанрлар чыгармачылык менен кайра иштелип, балдардын репертуарларына өтүп, башкача айтканда көркөм поэтикалык булактар чоңдордун чөйрөсүнөн балдардын чөйрөсүнө көчүп, «балдар фольклору» деген түшүнүктүн, терминдин, илимий проблеманын пайда болушун шарттаган. Бул — көп убакытты, татаал диалектиканы, кайрадан маани берүүнү, түшүнүүнү талап кылган процесс. Мисалы, эпостордо кезиккен сыйкырдуу бойго бүтүү, баласыз атанын балалуу болушу туурасындагы сюжет, мотив балдар жомокторунан орун алган. Балдар фольклору кыргыз оозеки чыглыгынан алган орду, генетикалык өсүп-өнүгүү жолу, жанрдык курамы бар, өзүнө мүнөздүү касиет-сапатка ээ. Кыргыз балдар фольклору тарыхыйгенетикалык, поэтикалык чыгарманын жанрдык курамын, поэтикасын, генезисин, өнүгүү шарттарын изилдөө максатында балдар фольклорун классификациялоо иши жүргөн. Кыргыз балдар фольклорун изилдөө тарыхына көңүл буруп, фолькпористика илиминин бай тажрыйбасын, методол. принциптерин эске алуу менен тарыхый-генетикалык, жаш өзгөчөлүк жана аткарган кызматы боюнча төмөнкүдөй классификацияланат: 1) жаш балдарга арналган поэтикалык чыгармалар; 2) чоңдор тарабынан жаралып, балдардын чыгармасына айланган чыгармалар; 3) балдар оюндары. Бул үч чоң топтун биринчи тобуна балдар ырлары кирет. Балдар ырлары жаш өзгөчөлүгүнө, аткарган кызматына, маанисине карай экиге бөлүнөт. Наристе бөбөктөргө арналган ырлар, буга 1) алкыш, бата (жаңы төрөлгөн наристеге багышталган); 2) бешик ыры; 3) эркелетүү, сооротуу, оюн ырлары; 4) балдардын жаман жоруктарын жоюу максатында айтылган чымчыкейлер. Тестиер балдардын ырларына 1) акыйнек айтышуу; 2) жаныбарларга, жаратылыш кубулуштарына, жыл мезгилдерине карата чыгарылган (календарлык) жана балдардын тилегин, учкул кыялын чагылдырган ырлар; 3) Улуу Ата Мекендик согуш мезгилиндеги балдар ырлары; 4) боз балдардын ашыктык ырлары кирет. Экинчи топко 1) жомоктор; 2) эпикалык чыгармалар; 3) калптар; 4) макал-лакаптар. Үчүнчү топтогу балдар оюндары экиге бөлүнөт: 1) сөз менен коштолуучу оюндарга табышмак, жаңылмач, оюн ырлары; 2) кыймылдуу оюндарга балдардын дене боюн өстүрүүчү, калыптандыруучу, ден соолугун чыңдоочу оюндар кирет. Кыргыз балдар фольклорунун жанрдык курамын поэтикасын, генезисин, өнүгүү шарттарын М. Түлөгабылов, М. Сулайманов, Г. Орозова, А. Саттарова жана башкалар изилдеген.
Биринчи сигналдык система
Биринчи сигналдык система - сырткы жана ички чөйрөдөн чыгуучу белгилүү дүүлүктүргүчтөрдүн рецепторлорго тийгизген таасиринен адамдын жана жаныбарлардын мээсинин кыртышында пайда болуучу шарттуу рефлектордук байланыштардын системасы. Бул система жана анын өзгөчөлүктөрү жөнүндөгү түшүнүктү И. П. Павлов далилдеген (1932). Мээнин кыртышындагы так чындык сигналдарынын анализ жана синтези организмдин айлана-чөйрөгө багыт алышын жана жашоо тиричиликтин өзгөрүп туруучу шартына ыңгайланышын камсыз кылат. И. П. Павлов бул система жөнүндө организмдин көрүү, угуу ж. б. рецепторлорунан келген сигналдардын таасири аркылуу мээнин чоң жарым шарларынын атайын клеткаларында пайда болгон дүүлүгүү жана анын издери - бул өзүбүздөгү айлана-чөйрөдөн калган эстөө, сезим жана элес айбанаттар менен бизге жалпысынан бирдей деп көрсөткөн. Ошентип, адам менен айбандарга таандык так сигналдардын организмге тийгизген таасиринен пайда болгон шарттуу рефлекстер мээнин ишинин Биринчи сигналдык системасын түзөт, к. Шарттуу рефлекс.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Алунит
Алунит (фр. alun, лат. alumen - (квасцы) ачык таш) - татаал сульфаттар тобуна кирүүчү минерал. Химиялык формуласы KAl3[SO4]2(OH)6. Тригон сингониясында кристаллданат. Өңү ак келип, кээде ага бозомук же саргыч жана кызгылт түстөр кошумчаланып турат. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 3,5-4, тыгыздыгы 2820 кг/м3. С. салмагы 2,58-2,75. Калийлүү талаа шпатынан турган жанартоо тектерине күкүрт кычкылдуу гидротермдик эриндилеринин жана алюминий оксидине бай тоотектерге жербетиндеги сульфаттуу суулардын тийгизген таасиринен пайда болот. Алуниттүү тоотектерден алюминий оксиди, калий туздары ж. б. алынат. Негизги компоненти алунит кен ташы (рудасы).
Ээрчишүү
Ээрчишүү – сөз тизмектердин түгөйлөрүнүн ортосундагы багыныңкы байланыштын түрү Кыргыз тилинде ээрчишүү байланышы сүйлөмдүн баш мүчөлөрүнүн (ээ менен баяндоочтун) бири-бири менен болгон грамматикалык карым-катышында колдонулат.
Ээрчишүүнүн принциби боюнча сүйлөм ээси жак, сан, кээде түр боюнча кандай формада турса, баяндооч да ошондой формада болуп, ээни ээрчип турууга тийиш.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Хара-хырхыс
Хара - хырхыс – Моңголиянын түндүк-батышындагы моңгол тилдеринде сүйлөөчү калкка кошулуп, сиңип кеткен түркий урууларынын бири. Азыркы хара - хырхыстар моңголдошуп кеткен Борбордук Азиядагы кыргыз урууларынын урпактарынан болуп эсептелет.
Ош (абамайдан)
Ош Эларалык Абамайданы — Баргана өрөөнүнүн эң ири абамайданы. Кыргызстандын түштүк борбору - Ош шаарынын түндүк тарабына карай 9 чакырым алыстыкта жайгашкан. Эларалык абамайдандын негизги багыты Кыргызстандын түштүк аймагынын жана бүткүл Барагана өрөөнүнүн абакаттамдардагы муктаждыктарын канааттандыруу болуп эсептелинет.
ОБЖЕКТТЕРГЕ ЭЭ БОЛУУ
Обжекттерге ээ болуу компьютердик системге жетүү үчүн керек болгон кандайдыр белги. Обжекттерге ээ болууга мисал төш белги, кардтар жана ачкычтар кирет. Обжекттерге ээ болуу каражаттары жекече тааныгыч номерлер менен бирдикте пайдаланылат. Жекече тааныгыч номер мекеме же колдонуучу өзү дайындаган сандык парол. Жекече тааныгыч номер кассирдин автоматташтырылган машинесине кардты пайдаланууда киргизилет жана коопсуздуктун кошумча деңгелин камсыз кылат.
Бейит белги
Бейит белги - бул дүйнөдөн көзү өткөн адамды эскерүү үчүн бейит үстүнө коюлган архитектуралык, же скульптуралык чыгарма. Бейит белги мазмуну жана формасы жагынан ар кайсы элдерде ар түрдүүчө болот. Кыргыздар байыртадан көзү өткөн адамдын урматына арналып, жалган дүйнөдөгү ээлеген ордуна, сиңирген эмгегине карата күмбөз салышкан. Күмбөз өзгөчө архитектуралык чыгарма катары да баалуу.
Кадмий галогениддери
Кадмий галогениддери — кадмий менен галогендер болгон бирикмелери:
CdBr2,CdL2,CdF2,CdCl2.
Тазкаргалар
Тазкаргалар (лат. Picathartes) — Африкада жашоочу куштардын бир уруусу.
Мыкты аскердик кызмат үчүн медалы (Кыргызстан)
«Мыкты аскердик кызмат үчүн» медалы — Кыргыз Республикасынын коргоо министрилигинин ведомстволук медалы.
Медаль: биринчи жана экинчи даражадан турат.
Алгач медаль «ССРБ Куралдуу күчтөрүнө 50 жыл» медалына жаңы сүрөттү чегип түшүрүү менен даярдалып келген.
2005-жылы медальдын дизайны эң мааңилүү түрдө өзгөртүлгөн.
Шилтемер
Кыргыз Республикасынын Коргоо министрилгинин медальдары.
Кичи Лоха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жийде (Кара-Буура району)
Жийде — Кыргызстандын Талас облусунун Кара-Буура районундагы айыл. Ак-Чий айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1500 киши (2009-жылы).
Дене тарбия
Дене тарбия — тарбиялоонун жалпы тутумунун адамдын ден соолугун чыңдоого жана дененин өсүшүнө арналган бөлүгү. Ал адеп-ахлактык, эстетикалык тарбия жана политехникалык окутуу менен байланыштуу. Дене тарбия Байыркы Грецияда жана Римде өнүккөн. Орто кылымда Францияда Ф. Рабле, М. Монтель дене тарбияны акыл-ой, билим менен байланышта кароо керек дешкен. Педагог Я. А. Коменский педагогика эмгектеринде балдар гигиенасына, тамактануу жана ден соолук режимине, оюнга, машыгууларга өзгөчө көңүл бурган.
Орустун алдыңкы педагогдору жана коомдук ишмерлери В.Г. Белинский, Н.Г. Чернышевский балдардын дене тарбиясына чоң маани берген. Улуу педагог К.Д. Ушинский окуучулардын эске тутуу жөндөмүн өөрчүтүү, чарчаганда эс алуу үчүн дене тарбия сөзсүз керек экенин көрсөтүп, аны мектеп программасына киргизүү зарыл деп эсептеген. Мектеп жашына чейинки кенже балдарда дене тарбиянын негизи — баланы тазалыкта багуу жана туура тамактандыруу. Мектеп жашындагы балдарга дене тарбия атайын программа менен физкультура сабагында жана сабактан тышкаркы убакыттарда өткөрүлөт. Дене тарбияга жогорку окуу жайларында да чоң көңүл бурулат. Анын негизги каражаттары: гимнастика, спорт оюндары, туризм жана башкалар
Булактар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Симбиоз
Симбиоз( грек. συμ- — «бирге, биргелешип» и βίος — «жашоо») — ар кандай түрдөгү организмдин узакка же дайыма биргелешип жашоосу. Симбиоз өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын, өсүмдүк менен жаныбардын, жаныбарлар менен микроорганизмдердин ортосунда болот. Көп учурда симбиоз эки жакка тең пайдалуу.
Өсүмдүктөрдөгү симбиоз
Өсүмдүктөрдө болуучу симбиозго татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн тамыры менен козу карындын ортосундагы микориза мисал боло алат, ошондой эле чанактуу өсүмдүктөр менен түймөк бактериялардын симбиоз кеңири белгилүү.
Жаныбарлардагы симбиоз
Жаныбарлардагы симбиозго качкын рак менен актиниянын бирге жашоосу кирет. Актиния рактын үлүл кабыгына жабышып жүрөт, анын калган тамагы менен азыктанат.
Комменсализм
Бактериялар, козу карындар курт-кумурсканын денесинде жашап, анын эсебинен тамактануу менен алардын организминдеги зат алмашууга, башкача айтканда кант жана башкалар кошулмалардын ажырашына катышып, ага пайда келтирет. Чогуу жашагандардын бири экинчисине зыян келтирбей убактылуу же дайыма жашоосу комменсализм деп аталат.
Симбиоз — мителик
Эгерде Симбиоздо жашагандардын бири экинчисине зыян келтирсе антагонисттик Симбиоз — мителик деп аталат. ,
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Жаа тартуу
Шарт этип саадак тартылды,
Саадактын огу жеткени,
Бөркүнө таккан чокуну,
Үзгөн бойдон кеткени.
Саадактан көрдү огуну
Баары кыркып өтүптүр
Тебетейдин чогуну (Сагымбай Орозбаков, 3. 171).
Ошол эле Көкөтөйдүн ашында Кыргылчалдын асманга ыргыткан тебетейин чоролор жерге түшүрбөй эт бышымга чейин асманда атып турганы сүрөттөлөт (Сагымбай Орозбаков, 3. 167 —168). Буга дагы бир мисал орус совет фольклорчусу Р. С. Липецтин "Түрк-моңгол эпосторундагы баатырдын жана анын атынын образы" (М., 1981) деген эмгегинде Манастын чоролорунун тарткан жааларынын да жебеси мээлеген бутага бир нече буюмдун тешиктеринен өтүп барып тийгендиги көңүлгө алынган. Учуп баратканда жебе талааларды өрттөп, дарактарды жарып кеткени, керек болсо баатырлар жебени кууп жетип кармап да алгандыгы белгиленген (86-б.). Албетте эпосто Ж. т-ну сүрөттөөдө эпостук апыртуулар да колдонулган. Ошого карабастан эпостогу Ж. т. чеберчиликтеринин чагылдырылышы кыргыз элинде анын өнүккөндүгүн айгинелеп турат.
Кадмий
Кадмий (лат. Cadmium, Cd) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIВ группа элементи; к.н. 48; ат. м. 112,40; жаратылышта туруктуу 8 изотоптору аралашмасынан турат. К. сейрек кездешүүчү элементтер тобуна кирет. К. жаратылыштагы минералдары: CdS – гринокит, СdCO3 – отавит, CdO – монтепонит. Жер кыртышында 1,35×10-5 %, деңиз, океан сууларында 0,00011 мг/л кездешет. К. – ак түстөгү, оор, жалтырак, жумшак металл; ат. радиусу 1,56; иондук радиусу 1,03 тыгызд. 8,65 г/см3 (200С); эрүү темп-расы 3210С; кайноо темп-расы 7670С. Бирикмелеринде II валенттүү. К. абада CdO кадмий (II) оксидинин жука кабыгы менен капталат. Ал кабыкча металлды андан ары окистенишинен сактайт. К. галогендер менен түздөн-түз кошулуп, CdCl2, CdBr2, CdI2 сыяктуу түссүз бирикмелерди, күкүрт менен сары түстөгү, сууда эрибеген сульфидди – CdS пайда кылат. Туз, күкүрт к-таларында акырындык менен эрийт. Азот к-тасында жакшы эрип, гидрат пайда кылуучу Cd(NO3)2 4Н2О нитратын берет. К. туздары гидролизге учурайт, щелочтор таасиринен анын ак түстөгү гидроксиди Cd(OH)2 чөкмөгө түшөт. Сd(OH)2 аммиакты, Cd(CN)2 KCN ашыкча таасир эткенде комплекстүү иондор: [Cd(NH 3)4]2+, [Cd(CN) 4]2- алынат. К. элементи 1817-ж. Ф.Штромейер тарабынан ачылган. К. өндүрүүчүлөр болуп негизинен Россия, Япония, АКШ, Бельгия, Канада, Германия, Австралия, Перу эсептеленишет. К. өндүрүүнүн негизги булагы цинк кошумча продуктусу (Zn-Cd кесекчелери). Ал К. сульфатын калыбына келтирүүдөн алынат:
CdSO4 + Zn = ZnSO4 + Cd.
Кадмий жана анын бирикмелери буулары уулуу келет. К. бирикмелери менен ууланган адамдар тырышып калат, кусат. Адамдын нерв системасы, боор, бөйрөк иши, фосфор-кальций алмашуусу бузулат. Бирикмелери айнек, боек өндүрүүдө колдонулат.
Интернет
Интернет (Internet, МФА: ) — Бүткүл дүйнөлүк телекоммуникация тармагы. Анын жардамы менен ар кандай форматтагы билдирүүлөрдү, маалыматты сактоону жана алмашууну ишке ашырса болот. Ошондой эле түрдүү кызыкчылыктар менен бириккен адамдардын виртуалдуу байланыш айдыңы. Бул максатты ишке ашыруу үчүн социалдык тармактар, тиркемелер, сайттар кызмат кылышат. Интернетти бүткүл дүйнөлүк желе деп атап коюшат. Интернеттен ар кандай маалыматтарды билип алса болот.
Тарыхы
Дүйнөлүк желе маанисиндеги интернеттин пайда болуу тарыхы XX кылымдын экинчи жарымына барып такалат. АКШнын Коргоо министрлиги согуш болгон учурда ишенимдүү маалымат алмашуунун бирдиктүү тутумун иштеп чыгууну чечип, Американын бир нече институттарына тапшырма берген.1957-жылы АКШнын Коргоо министрлигине караштуу Алдыңкы изилдөө долбоорлорунун агенттиги (ARPA) 1969-жылдын 1-сентябрында изилдөө институттардын ортосундагы компьютер аркылуу маалымат алмашууну камсыз кылган алгачкы бириккен желени түзүп чыгат. Биринчи компьютердик тармак ARPANET деп аталып, АКШнын төрт илимий мекемесин бириктирген. Бул мекемелер Коргоо министрлигине алдыңкы катардагы технологияларды иштеп чыгышкан. Алгачкы билдирүү ARPANET түйүнүнө LO деген тамганы жиберүүдөн башталат. Чындыгында LOGIN деген сөздү жөнөтүү пландалган. Бирок эки тамгадан кийин түйүн менен компьютердин ортосундагы байланыш үзүлүп кеткен. Ал эми 1971-жылы Bolt Beranek and Newman аттуу компьютердик фирманын программисти Рэй Томлисон алгачкы электрондук почтаны жана @-электрондук белгини иштеп чыгат. 1973-жылы маалымат алмашуу тармагына Норвегия жана Улуу Британиянын ири уюмдары кошулуп, тармак эл аралык деп аталып калган. 1982-жылы Арпанет TCI/IP аталыштагы бирдиктүү тармактык тилди түзүп чыгуу менен азыркы интернет келип чыккан. 1983-жылы ARPANET маалымат берүүдө жалпы протоколду (TCPIP) түзгөндөн кийин "Интернет" деп аталат. 1988-жылы кыскача тексттик билдирүүлөр (чат) менен сүйлөшүүгө мүмкүн болгон. 1990-жылы интернет "Дүйнөлүк желе" деп аталат. Анткени бир эле компьютерден дүйнөнүн булуң-бурчундагы маалыматтар менен таанышууга жол ачылган. Ал эми Кыргызстанга интернет 1995-жылдан тартып келе баштаган. Алгач интернет баракчаларын чектөөгө алуу 1999-жылдан баштап катталган. Бул жылдардан тартып Кытайда, Сауд Арабиясында, Иранда, Египетт диний жана саясий көз караштарга туура келбеген сайттарга чектөөлөр киргизилген.
Алгач пайда болгондо коммуникациялык технологиялардын ичинен радио 38 жылдын, телевидение 13 жылдын ичинде дүйнө боюнча 50 миллион угарман жана көрөрман топтосо, интернет пайда болгондон кийин 5 жылдын ичинде эле 50 миллион колдонуучусун топтой алган. Натыйжада интернет дүйнөдөгү эң бат жайылган жана эң тез иштеген маалымат булагына айланган.
Иштөөсү
Интернетке туташуу зымдуу жана зымсыз (спутник) болуп бөлүнөт. Дүйнөлүк интернет тармагынын каркасы – кубаттуулугу күчтүү хост-компьютерлерден турат. Алар күнү-түнү тынымсыз маалымат алмашууну камсыздайт. Хост-компьютерлер телефон, оптикалык була, кабель жана зымсыз (спутник) каналдар менен өз ара байланышта болот. Компьютерде, ноутбукта, планшетте жана уюлдук телефондо атайын браузерлер бар. Каалочулар браузерге кирип, издеп, жаткан маалыматтын дареги жазылат. Жазылган шилтеме провайдерге (интернет кызматын көрсөтүүчү) барат. Ал эми провайдер суралган маалыматтын дарегин серверге жөнөтөт. Сервер сакталган файлдардан изделген маалыматты алып, кайрадан провайдерге жөнөтөт. Провайдер браузерге жиберет. Ошентип браузер биз издеген маалыматты текст, видео жана фото түрүндө берет. Демек, бир же бир нече маалыматтардын компьютерде сакталып, провайдер жана браузер аркылуу берилиши - бул интернет.
Браузерлер
Кардарларга керектүү маалыматты форматына карабай берүү үчүн атайын браузерлер (интернет барактарын иликтөөчү программа) иштелип чыккан. Таанымал браузерлер - булар Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox, Safari жана Opera.
Домен аталыштары
Бул браузерлердин жөнөкөй аталышы. Негизи браузерлердин, интернет баракчалардын аталышы бир нече сандан турат. Колдонуучуларга санга караганда тамга менен издөө жеңил болгондуктан домен аталыштар ойлонуп табылган. Издөө системине аталышты жазганда ал дароо эле компьютердин тилине, башкача айтканда, автоматтык түрдө сандарга алмашылат да, серверге же хост-компьютерге (ар кандай көлөмдөгү папкаларды сактаган компьютер) жөнөтүлөт. Ал эми сандык аталыш IP дарек деп аталат
Статистикасы
Бүгүнкү күндө жер планетасынын 3 миллиарддан ашуун жашоочулары интернет кызматын пайдаланат. Алардын 2,4 миллиарды уюлдук телефон аркылуу интернетке туташкан. Дүйнө жүзү боюнча «Интернет ачкычы» 7 гана адамда бар. Бул сыр тамгалары бар электрондук карта. Глобалдык хакерлердин кол салуусуна дуушар болгондо АКШнын аскердик базасына билдирүү келет. Ал жерден ачкыч ишке кирип, бүткүл дүйнөлүк интернет тармагы өчүрүлөт. Интернет пайда болгон күндөн тартып 5 жыл ичинде 50 миллион адам колдонгон. Мындай аудиторияга жетүү үчүн телефондор – 75 жыл, радио – 38 жыл, телевидение – 13 жылда, ал эми Angry Birds оюну 35 күндө популярдуу болууга жетишкен.
Интернет колдонуучулар
2008-жылкы маалыматтарга караганда дүйнө жүзүндөгү интернет колдонгондордун саны 1.4 миллиард адамга жеткен жана бул көрсөткүч убакыт өткөн сайын жогорулоодо. Дүйнөнүн башка бурчтарындагыдай эле Кыргызстанда да интернет колдонучуулардын саны күндөн күнгө артып, өзгөчө Бишкек шаарында интернет кафелер жана алардын тармактары көбөйүү менен алек. www.neweurasia.net сайтынын берген маалыматтары боюнча учурда Кыргызстанда 760 664 интернет колдонуучу бар. Булардын дээрлик көпчүлүк бөлүгү бишкектиктер болуп саналат. Тагыраак айтканда, интернет колдонуучулардын 77% Бишкекке, 10% Ош облусуна туура келет. Ал эми колдонуучулардын 13% гана калган облус жана шаарларга тиешелүү.
Кыргызстанда
Кыргызстанга интернет 1995-жылдан тартып келе баштаган. Интернеттин 90 пайызын казакстандык 4 ири провайдерлер Орусиядан Кыргызстанга түз алып берет. Ошондой эле кыргызстандык интернет колдонуучулардын 32 пайызы жумасына 3-4 саат интернетте отурушса, 22 пайызы бир жумада 5-6 саат, 8 пайызы бир күндө 6 сааттан ашык убакытты интернет баракчаларын барактоо менен өткөрүшөт.
Статистикага караганда Кыргызстанда интернет колдонуучулардын 75% 10 жаштан 30 жашка чейинкилер түзөт.
Келечектеги интернет
GOOGLE X компаниясынын масштабдуу долбоорлорунун бири – жер планетасын аба шарлары менен курчап, интернетке жеткиликтүү туташууну камсыз кылуу. Аба шарлары жерден 20 чакырым бийиктикке учуп, күндүн нурунан кубат алышат. Жыйынтыгында интернетти ошол шарлар аркылуу алууга болот. Ал эми 2013-жылы компания Project Loon деп аталган гиганттык шарларды абага учурган. Аба шарлары атмосферада 80 күнгө чейин калкып, интернетти берүү жөндөмдүүлүгү секундасына 25 мегабитти түзгөн. Учурда компания SkyBender долбоорунун үстүндө иштеп жатат. Максаты – миллиметрдик диапазондогу радиотолкунду колдонуу менен жер планетасына секундасына бир нече гигабитке жеткен интернетти таркатуу. Бул долбоор АКШнын Федералдык комиссиясынан 2016-жылы эксперимент жүргүзүүгө уруксат алган. Азырынча компания зымсыз интернет менен канчанчы жылы камсыз кылары белгисиз. Интернет туюк киреше алуу үчүн көп мүмкүнчүлүктөрдү берет. Интернет салымдар - дүйнөнүн каалаган кызыктуу долбоорлоруна каражат жумшап, акча табуу мүмкүнчүлүгү.
Терс жактары
Дүйнө жүзүндөгү кээ бир психологдордун билдирүүлөрүнө караганда интернетти туруктуу жана көп колдонгон адамдарда интернетке болгон көз карандылык пайда болушу мүмкүн. Бул көз карандылыктын алгачкы белгилери интернеттеги убакытты көзөмөлдөй албоо менен башталат. Интернет баракчаларына ашыкча кызыгып андан мына чыгам, ана чыгам деп башка ишин таштап интернетке сүңгүп кирип кетүү, ага болгон көз карандылыктын анык мисалы. Психологдордун айтымында, интернетке көп кызыгуунун натыйжасында адам чыныгы жашоодон алыстап, виртуалдык жашоого кирип кетиши мүмкүн. Мындай учурда интернет колдонуучуну финансылык жактан чоң коротууларга дуушар кылышы ыктымал. Кээ бир маалыматтарга караганда, учурда дүйнө жүзүндөгү интернет колдонуучулардын 10% интернет көз карандыларынын катарына кирет.
Сергей Бирюзов
Бирюзов Сергей Семенович (1904- 1964) - Советтик Союз. Маршалы (1955), Советтик Союздун Баатыры (1958), Югославиянын Элдик Баатыры (1964). 1926-жылдан КПССтин мүчөсү. 1922-жылдан Советтик Армиянын катарында. ББАК атындагы Аскердик мектепти (1926) жана Фрунзе атындагы Аскердик академияны (1937) бүтүргөн. 1941-ж. июлдан Улуу Ата Мекендик согушта 132-дивизиянын командачысы.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Дипломатиялык иммунитет
Дипломатиялык иммунитет – дипломатиялык өкүлчүлүктөрдүн иш-милдетин аткаруусуна тийиштүү деңгээлде шарт түзүп берүү максатында, чет өлкөлүк өкүлчүлүктөргө, алардын башчылары менен кызматкерлерине иштеп жаткан өлкөдө өзгөчө укук менен артыкчылыктарды берүү. Д. и-тин юридикалык табияты бир эгемен мамлекет башка бирөөнүн бийлигине башийбегендигинде, ал эми дипломатиялык өкүлчүлүк менен анын дипломатиялык жамааты мамлекеттин өзүн билдире тургандыгында турат. 1961-жылкы Дипломатиялык карым-катнаштар жөнүндөгү Вена конвенциясына ылайык, Д. и. дипломатиялык өкүлчүлүк иммунитети, дипломатиялык жамаат жана алардын үйбүлө мүчөлөрүнүн иммунитети болуп бөлүнөт. Биринчисине – дипломатиялык өкүлчүлүк имараттарынын колтийбестиги, мүлкү менен унаа каражаттарынын, кат-кабарларынын, архивинин иммунитети; салык иммунитети; өзүнүн борбору жана өз мамлекетинин дагы башка өкүлчүлүктөрү менен эч тоскоолдуксуз байланышуу укугу кирет. Жеке Д. и-ке – кертбашы менен туракжайынын колтийбестиги; өзү турган мамлекеттин кылмыш-жаза юрисдикциясынан, ошондой эле аткаруу аракетине карата жарандык жана административдик юрисдикциядан толук иммунитети; текшерүү (салык) иммунитети кирет. Дагы башка дипломатиялык өкүлчүлүк (административдик-техникалык жана тейлөө) жамааттары да азыноолак көлөмдөгү иммунитетке ээ.
Көп кызматтуу (функциялуу) түзүлүш
Көп кызматтуу (функциялуу) түзүлүш (Multifunctional device - Многофункциональные устройства). Көп кызматтуу түзүлүштөр – басып чыгаруу, кароо, көчүрүү жана факстын милдеттерин аткарган жабдууларды бириктирген өзүнчө түзүлүш. Мындай түзүлүштүн эки артыкчылыгы бар: ал аз орун ээлейт жана баасы ушул иштерди аткарган түзүлүштөрдүн топтолгондогу баасынан төмөн болот. Көп кызматтуу түзүлүштөрдүн көпчүлүгү принтерге негизделген, себеби принтерлер турмушта көп колдонулат. Алар лазердик же агым техноложисине негизделишет. Басып чыгаруу ылдамдыгы автономдуу принтерлердикиндей эле болот. Экинчи маанилүү элементи болуп, көчүрмө алуу мүмкүнчүлүгү эсептелет. Алгачкы түзүлүштөрдө дүймгө 200 чекит чечилүүсү туура келген. Мындай чечилүү текстти иштетүүдө жетиштүү, бирок көпчүлүк графиктин маалыматтарды иштетүүгө жетишсиз. Акыркы моделдерде чечилүү мүмкүнчүлүгү жогорулады жана сапаты автономдуу көчүргүчтөр менен салыштырмалуу болуп калды. Түзүлүштүн скандоо менен көчүрүү элементтери документтин сүрөттөлүшүн алууда бирдей компоненттерди (түзүүчүлөрдү) колдонушат. Кийинки учурда скандоочу түзүлүштөрдү колдонуу бир кыйла өстү, себеби, үстөл басма каражаттары башка иштерде көп колдонулууда. Көп кызматтуу түзүлүштөрдүн кемчилиги, эгерде прибор иштен чыгып калса, анда ал аткарган төрт милдеттин баардыгы иштебей калат. Бирок жогоруда айтылган артыкчылыктары колдонуучуну тобокел салууга алып келет.
Колдонулган адабияттар
All-in-one