cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Окутууну уюштуруу формалары
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
«Ачык барак»
«Ачык барак» («Открытый лист») - КРнын «Тарыхый-маданий мурастарды коргоо жана пайдалануу жөнүндө» мыйзамына ылайык, археологиялык изилдөө иштерин жүргүзүү үчүн археологадиске берилүүчү расмий документ. КРнын УИАнын Тарых институту тарабынан берилип, Маданият министрлигинин эстеликтерди коргоо бөлүмүндө катталат. ««Ачык барактын» төрт түрү бар: 1) археологиялык эстеликтердин бардык түрүн казууга, изилдөөгө берилет; 2) археологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүүгө жана айрым гана эстеликти изилдөөгө укук берет; 3) археологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүүгө укук берет; 4) курулуш иштери же жана башка себептер менен бузулуп жаткан эстеликтерди изилдөөгө укук берет. Археологиялык казуу мезгилинде табылган буюмдар мамлекеттик музейге өткөрүлөт, Кыргызстандан башка жакка алып кетүүгө тыюу салынган. ««Ачык барагы» жок археологиялык казуу иштерин жүргүзгөн адам кылмыш жоопкерчилигине тартылат.
Жеңишбек Токтобеков
Жеңишбек Токтобеков / Жеңишбек Жумакадыр (9 май 1977 жыл, Нарын облусунун Нарын районуна караштуу «Эмгекчил» айылында туулган) - кыргыз төкмө акын.
1992-1997-жж. Нарын облусундагы Муратбек Рыскулов атындагы музыкалык драма театрында актер,
1997-2001-жж. Москва шаарындагы М.Щепкин атындагы жогорку окуу жайында студент болгон.
2001-2005-жж. «Учур» телетеатрында актер болуп, «21-кылым» радиосунда эмгектенген.
2004-жылдан бери - эркин акын.
Кесиби: кино жана театр актеру.
Өнөрү: жыгач устачылык, куудулдук, актерлук, төкмөлүк, улуттук маданиятты өркүндөтүүчү.
Шилтемелер:
Жеңишбек Токтобековдун расмий сайты
Бешкөл мөңгүсү
Бешкөл мөңгүсү – Талас Ала-Тоосунун түндүк капталындагы чуңкурчак тибиндеги мөңгү. Узундугу 2,5 км, аянты 3,6 км2. Талас дарыянын сол куймасы Үрмаралдын алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4100 м, этеги 3370 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3680 м. Абляция облусунун аянты 1,8 км2. Мөңгүнүн бетинин 14%тейин мореналар жаап жатат. Андан Бешкөл өзөнү башталып, Үрмаралдын оң курамы Табылгытыга оң жактан куят.
Покровка (Туймазин району, Башкыртстан)
Покровка — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Тюменяк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 111 киши. Почта индекси — 452772, ОКАТО коду — 80251870006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Залкар комузчулар
Кыргыз элинин музыка маданиятынын эң бай булактарынын бири-элдик ырлары жана күүлөрү. Булар калкыбыздын турмушунда өтө чоң роль ойногон. Элдик ырлардагы жана күүлөрдөгү залкар ойлор, күчтүү сезимдер, мукам обондор, татаал кайрыктар ар бир угуучунун жүрөгүнө, акылына көп нерселерди баяндайт. Өткөн заманда комуз үнү жайлоодо, боз үйлөрдө жаңырса, бүгүн дүйнөлүк чон аренага чыгууда. Залкар комузчуларыбыз Т. Сатылганов, М. Күрөңкеев, К. Орозов, Ы. Туманов, Ниязалы, А. Огомбаевдердин жараткан классик күүлөрү, обондору кыргыз элинин салттуу музыкасын жаңыртып келет.
Деңиз кирписи
Деңиз кирпилери (лат. Echinoidea) – омурткасыз жаныбарлардын ийне терилүүлөр тибиндеги классы. Денеси шар сымал, жалпак же жүрөк сымал. Сырты көптөгөн тикенектүү бири-бири менен жабышып калган ак таш кабыктуу чопкут менен капталган. Анда кыймылдуу ийнелери бар. Чопкуттун диаметри 2–3 ммден 30 смге чейин. Айрым жыныстуу, жумурткасын сууга чачат. Кээ бирлери тирүүлөй тууйт. Балырлар менен азыктанат. Океан, деңиздерде 800 түрү белгилүү. Крабдарга, балыктарга, күрөк буттууларга, деңиз канаттууларына азык болушат. Кээ бир тайыз сууда жашагандары икрасы үчүн кармалат. Кээ бир тропиктик түрлөрү адам үчүн да коркунучтуу, алардын ийнелери 25 смге чейин кирип, абдан ооруксунтат.
Славян тилдери
Славян тилдери - көбүнчө Европа менен Азиянын аймагында жашаган славяндардын тили. Үч топко бөлүнөт: чыгыш славян (орус, украин, белорус тилдери), түштүк славян (болгар, серб-хорват, македон, словен тилдери), батыш славян (поляк, чех, словак, лужиц, кашуб тилдери). Славян тилдери инди-европа тил уясына кирет. Алардын индиевропа тилдери менен жакындыгы сөздүк составдан, морфемалардан, сүйлөм курулушунан даана байкалат. Кээ бир доорлордо славян тилдери иран, герман тилдери менен, кыйла даражада угор-финн жана түрк тилдери менен байланышта өнүккөн. Инди-европа тил биримдиги жоюлган соң славяндар уруулук бир тилде сүйлөгөн өзүнчө этностук бирдик катары жашаган. Славяндардын бул мезгилдеги тили илимде жалпы славян же праславян тили деген наам менен белгилүү. Жалпы славян тилинин тарыхы кээ бир славян тилдеринин тарыхына салыштырганда кыйла эле узак болгон: миңдеген жылдар бою, б. а. уруулук коом мезгилинде жалпы славян тили славяндардын бирдиктүү тили болгон, ал эми анын диалектилик өзгөчөлүктөрү кийинки миң жылдыкта (б. з. ч. 1-миң жылдыктын аягы - б. з. 1-миң жылдыгынын башы) гана пайда боло баштаган.
Уруучулук түзүлүш кыйрап, феодалдык мамилелердин өөрчүпгү өз-өзүнчө өнүккөн славян тилдери калыптанышына алып келген. Славян тилдерин адеп адабий жактан иштеп чыгуу маселеси 19-кылымдын орто ченинде ишке ашкан. Славян тилдеринин жазуусу 863-жылы түзүлгөн (к. Глаголица, Кириллица).
Кулдуктоо тоосу
Кулдуктоо тоосу – Алай кырка тоосунун түн. тармагы. Кожо-Ашкан жана Сох сууларынын аралыгында дого сымал кеңдик багытта 31 кмге созулуп жатат. Туурасы 7–8 км. Орт. бийикт. 4100–4300 м, эң бийик жери 5016 м.
Жону тайпак, капталдары тик, көптөгөн майда капчыгайлуу. Жонунда көл жайгашкан. Девон жана карбон мезгилдеринин доломит, акиташ жана башка тектеринен турат. Талаа (1800–1900 мге чейин), шалбаалуу талаа жана шалбаалуу токой (арча менен бадалдар; 2800–3800 мге чейин), субальп жана альп шалбаалуу талаасы (3200–4000 мге чейин), андан жогору түбөлүк кар, мөңгүлүү ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Ачык муун
Ачык муун - жалаң гана үндүүлөрдөн турган же үнсүз тыбыш менен башталып, үндүү тыбыш менен аяктаган муун (мисалы, э-не, а-та, э-же, и-ни, суу, тоо, төө, буу, ө-гөө, а-раа, кө-кө-лө, бе-ре-ке). Муундардын ачык, жабык ж-а туюк болуп бөлүнүшү алардын аяккы тыбышына карата болот.
Назаркул Эшенкул уулу Сейдиракманов
Назаркул Эшенкул уулу Сейдиракманов (1951, Талас району, Данбагар айылы) ― манасчы, Т.Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясынын манасчы-солисти. Ар түрдү аймактык мектептердин ыкма-каражаттарын  чыгармачылык электен өткөрүп, терең  өздөштүрүүнүн натыйжасында  синтездештирилген, өзүнчө  речитативдүү обону  бар ыкмага ээ болгон айтуучу катары белгилүү. «Манас» айтып калышын Н. да түш көрүү салты менен байланыштырат. «Манасты» бала кезинде эле айта баштаган. Өзүн көрбөгөнү, түздөн-түз анын таалимин албаганы  менен улуу  манасчы Саякбайды насаатчым деп эсептейт. Н. «Манастын» үч бөлүмүн тең айтат. Анын варианты өзүнө таандык өзгөчөлүктөргө ээ болуу менен негизинен Саякбайдын вариантына жакын.
Лэйквуд (Огайо)
Лэйквуд (Огайо) (Lakewood) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 52131 киши. Болжолдуу аянты - 17.3 км². FIPS коду — 39-41664.
Жөнөкөй кошо катышуу
Жөнөкөй кошо катышуу – кылмышка кошо катышуунун түрү, мында ар кошо катышуучу кылмыш курамында каралган аракеттерди жасайт (биргелешип аткаруучулук). Ж. к. к. 2 түрдө болушу мүмкүн: 1) адамдардын тобу тарабынан алдынала сүйлөшүлбөстөн жасалган; 2) адамдардын тобу тарабынан алдынала сүйлөшүлүп жасалган.
Кыргыз сому
Сом — Кыргызстандын акча бирдиги. Улуттук валютанын бардык банкноттору жана монеталары Кыргыз Республикасынын аймагында расмий төлөм каражаты статусуна ээ жана кайсы жылы чыгарылгандыгына карабастан, төлөм каражаты катары төлөөгө милдеттүү түрдө кабыл алынууга тийиш.Кыргыз Республикасынын улуттук акча бирдиги сом өлкө эгемендүүлүк алгандан кийин, 1993-жылы 10-майда жүгүртүүгө чыгарылган.
Акыл тарбиясы
Акыл тарбиясы – өсүп келе жаткан муунду жашоого, эмгекке даярдоонун эң маанилүү тарабы, акыл ишмердиктерине кызыктыруу менен акылын өстүрүү, таанып-билүү жөндөмдүүлүктөрүн арттыруу, билимге, ага ээ болуунун ыкмалары менен куралдандырып, аларды практика жүзүндө колдонушуна көмөктөшүү, акыл эмгек маданиятын өнүктүрүү. Акылдын өнүгүшүнө ар тараптуу ишмердик өз таасирин тийгизет. Ишкердиктин мүнөзү да маанилүү. Бекерчилик жана максатсыз убакыт өткөзүү интеллектуалдык жардылыкка, акыл жана нравалык майыптыкка алып келиши мүмкүн.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Кыргыз сому
Тарыхы
СССР жоюлгандан кийин аймактын мамлекеттери үчүн кыйын кырдаал түзүлүп: инфляциянын болуп көрбөгөндөй өсүшү, Күнкорсуз шериктеш мамлекеттердин алкагында макулдашылган салык, валюта, баа, бажы саясатынын жоктугу, ошондой эле өкмөттөр аралык эки тараптуу жана көп тараптуу макулдашуулардын натыйжалуулугунун жетишсиздиги. Бул көйгөйлөрдү чечүү үчүн КМШ мамлекеттери өзүнүн улуттук валютасын киргизип, жеке экономикалык саясатын жүргүзүү керек болгон. Мындай кадамдарды алгачкылардан болуп Кыргызстан жасаган. 1993-жылы Кыргызстандын Өкмөтү улуттук валюта киргизүүнү сунуштап, 3-майда республиканын Жогорку Кеңеши министрлер кабинетинин сунушун бекитип берип. Ал эми 10-майдан тартып Кыргызстан өзүнүн улуттук валютасы – кыргыз сомун киргизген. Өлкөнүн аймагындагы жүгүртүүдөгү Орусия рубилдери сомго алмаштырылып, алмаштыруу үч этапта жүргүзүлгөн. 1993-жылы 10-майдан 14-май күнү кечки саат 6га чейин Кыргызстандын аймагындагы жүгүртүүдөгү Орусия рублдери, СССР Мамбанкынын казналык жана банктык билеттери, рубль түрүндөгү активдер менен пассивдер сомго 200 рубль бир сом курсу менен алмаштырылган. Ар бир Кыргызстандын жараны (резиденти) бул аралыкта накталай рублин жогоруда аталган курс боюнча алмаштыра алган. Акча алмаштырууну жүргүзүү паспорт же паспортту алмаштырган документте «Өзгөчө белгилер» деген мөөр менен белгиленген. Сом менен рублдин параллел жүгүртүлүшүнө ушул учурда гана уруксат берилген. Ошентип 1993-жылы 14-май күнү кечки саат алтыдан тартып сом республиканын аймагындагы жалгыз мыйзамдуу төлөм каражаты болуп калган. Жүйөлүү себептер менен белгиленген расмий мөөнөттө акчасын алмаштыра албай калган адамдар үчүн 17-майдан 21-майга чейин кошумча убакыт берилип. Ал эми ушул мөөнөттө да акчасын алмаштыра албай калгандар үчүн июндун башында дагы эки күн берилген. 3-июндан 4-июнга чейин рублди кыргыз сомуна эми жаңы курс боюнча – 1 сомду 260 рублдан алмаштырууга туура келген. Акча алмаштыруунун баардык мезгилинде болгону 14 млрд. рубль гана чогултулган. Бирок ошол кезде жүгүртүүдөгү накталай акча 53 млрд. рубль деп бааланганы менен Кыргызстандын чек арасы ачык болгондуктан, бул сан так болуп эсептелген эмес.
Сомдун тарыхында Кыргызстандын улуттук валютасы 4 ирет өзгөрүүгө учурады. 1993-жылы банкнотту өтө кыска аралыкта жана минималдуу аз чыгым менен даярдоо керек болгон. Ал кезде алгачкы банкноттор 1, 10, 50 тыйын жана 1, 5, 20 сом үлгүсүндө чыгарылган. Булар «өткөөл мезгилдин акчасы» деп аталган. Каражаттын жана убакыттын чектелүүлүгүнөн алгачкы банкноттор өтө деле мыкты сапатта эмес, дээрлик кагаз түрүндө болгон. 1994-жылдан баштап II сериядагы 1, 5, 10, 20, 50 жана 100 сомдук банкноттор чыгарылган. Бул сериядагы купюралар жогорку суммага даярдалбаса да мурдагыга караганда сапаттуу коргонуудагы банкнот болгон. 1997-жылдан 2002-жылга чейин экинчи чыгарылыштагы банкноттор акырындап III сериядагы банкнотторго алмаштырылган. Жаңы купюралар бир топ жогорку коргоо деңгээлине: ар бир банкноттун жеке өлчөмү жана түсү, суу белгиси, «терезе» түрүндөгү коргоочу жиби сыяктуу түп нускасынын жаңы белгилери, металлдаштырылган фольгасы, көп түрдүү өзгөрүүчү түскө ээ болгон голограммасы жана башка коргоо белгилери болгон. Жүгүртүүдөгү акчадан тышкары жогорку сандагы – 200, 500 жана 1000 сомдук банкноттор киргизилген. 2009-жылы 5000 номиналындагы банкнот жүгүртүүгө чыгарылып, кийинчерээк калган – 20, 50, 100, 200, 500 жана 1000 сом номиналдары да жаңыланган. Акыркы IV сериядагы банкноттор жогорулатылган жана жаңы коргоо белгилерине, кичирейтилген көлөмгө жана оригиналдуу жасалгага ээ. Ошондой эле 1, 10, 50 тыйын жана 1, 3, 5 жана 10 сом номиналындагы монеталар жүгүртүүгө чыгарылган. 2009-2010-жылдары жүгүртүүгө чыгарылган жаңы, IV сериядагы банкнот эң мыкты сериядагы улуттук валюта болуп саналат. Себеби 5000 сом номиналындагы банкнот «2009-жылдын банкноттору» деп аталган эл аралык кадыр-барктуу конкурста жеңүүчү катары аталгандыгы болуп саналат. Ал эми 1000 номиналындагы банкнот банк технологиясы боюнча эксперттердин баасына ылайык, 50 АКШ доллары, 50 евро жана 2010-жылдагы жаңы Орусиянын 1000 рублуна салыштырмалуу сапаты боюнча экинчи орунду ээлеген. Кыргыз Республикасынын улуттук купюра кагазын кармап көргөндөгү сапаты, суу белгисинин сапаты, банкноттун оптималдуу өлчөмү, голографиялык элемент жана микробасма категориялары боюнча мыкты деп таанылган.
Учурдагы абалы
1992-жылы инфляциянын деңгээли 2000%дан ашык чекке жетип. Ал эми 1993-жылы улуттук валютанын киргизилишинен улам гана жеке акча-кредит саясатын жүргүзүүгө мүмкүн болгон. Бул чаралардан улам инфляциянын деңгээлин төмөндөтүүгө шарт жаралып. 1994-жылы инфляция 62,1%, 1995-жылы – 32,1%га чейин ылдыйлаган. Кыргызстандын улуттук валютасы киргизилген күндөн бүгүнкү мезгилге чейин өзүнүн туруктуулугун сактап келе жатат. Сом азыркы учурда КМШ аймагындагы туруктуу валюталардын бири болуп саналат. 2005-жылы сомдун алмаштыруу курсу башка валюталарга карата дээрлик өзгөргөн эмес. Анткен менен АКШ долларына карата сомдун курсу 1993-жылдан бери 15 ирет өзгөргөн. Эгер 1993-жылы 1 доллар 4 сомго барабар болсо, азыр алмаштыруу курсу болжол менен 70 сомдун тегерегинде.
1993-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноталар
Банкноттордо чыгарылган жылы жазылган эмес. Акчаны майдалоо функциясын аткарган 1, 10, 50 тыйын жана 1, 5, 20 сом номиналындагы банкноттор 1993-жылы май айында жүгүртүүгө чыгарылган.
1994-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноталар
Банкноттордо чыгарылган жылы жазылган эмес. 1994-1995-жылдары акча белгилеринин экинчи эмиссиясы ишке ашырылган. Биринчи чыгарылыштагы банкнотторго караганда “калайык-калктын улуттук валютага карата ишениминин калыптанышы мезгилинде” жасалмалуулуктан ишенимдүү корголгон банкноттор жүгүртүүгө чыгарылган. 1993-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноттор жүгүртүүдөн акырындык менен алынып, 1994-1995-жылдары чыгарылган үлгүдөгү 1, 5, 10, 20, 50, 100 сом номиналындагы банкноттор менен алмаштырылган.
1997—2005-жылдары чыгарылган үлгүдөгү банкноталар
Улуттук валютаны өркүндөтүүнүн үчүнчү баскычы 1997-жылдан тартып башталган. 1, 5, 10, 20, 50, 100 сом наркындагы, мурда чыгарылган банкнотторго салыштырганда өркүндөтүлгөн коргоо элементтерин камтыган банкноттор акырындык менен жүгүртүүгө чыгарылган. Ал эми 2000-жылы жогорку номиналдагы 200, 500, 1000 сом наркындагы банкноттор жүгүртүүгө чыгарылган.
2023-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноталар
Жаңы V сериядагы банкноттор Кыргыз Республикасынын улуттук валютасын жүгүртүүгө киргизилишинин 30 жылдыгына арналган жана сырткы көрүнүшү менен коргоо элементтери жакшыртылган
Суук укурук салуу
Суук укурук салуу — жылкы тийип кетүү; баатырлардын мыкты аттарын зордук менен тартып алуу. "Көбөш Каныкейди талап алганы" аттуу окуядагы "Сураса бербес тулпарың, Канчыгым, суук укурук салдымбы" (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 20) деген саптар ушул мааниде, кээде жалпы эле зордук көрсөтүү, тартып кетүү маанисинде да айтыла берет:
Сураса бербес Көгала
Суук укурук салгамын,
Жалынса бербес Көгала
Жайдак коштоп алгамын (Саякбай Каралаев, 2. 121).
Багуудагылар
Багуудагылар – башка жактын толук багуусунда турган же жашоо-тиричилиги үчүн туруктуу жана негизги каражаты катары андан жардам алып турган жак. Багуудагылар бааракы менен камсыздандыруу, багуучусунан ажырагандыгына байланыштуу зыяндын ордун толтуруу боюнча белгилүү бир укуктарга ээ болот; жөлөк пулдун жана компенсациялардын айрым түрлөрүн төлөөдө багуудагылардын болушу эске алынат.
Акыл аракеттеринин этаптар боюнча калыптандыруу теориясы
Акыл аракеттеринин этаптар боюнча калыптандыруу теориясы – окуп үйрөнүү процессин окуучулардын таанып-билүү ишмердигин калыптандыруу катары карай турган, ишмердиктин коомдук пландагы тажрыйбадан жекече пландагы тажрыйбага айланып өтүшүнүн негизги этаптарын аныктоочу теория. Бул теориянын борбордук звеносу – белгилүү максатта ишке ашырылуучу аракет, мотив жана максат дал келишкен кезде маселени чыгаруу ишмердиги болуп саналат. Мисалы, эгерде окуучу адегенде колуна берген тапшырмаларды аларга эч кызыкпастан, жалаң окууга милдеттүү экендигинен гана жоопкерчилик сезиминин таасири астында же ал тапшырмаларды аткармайынча өзүнө кызыктуу болгон башка маселелерди түшүнүү сезими менен аткарса, анда бул тапшырмаларды чыгаруу процесси окуучу тарабынан аткарылган аракет болот. Бирок эгер кээ бир этапта бул тапшырмалар окуучуну кызыктырып калса, эгерде ал тапшырмаларга карата окуучуда таанып билүү кызыкчылыгы келип чыкса, анда ошол эле тапшырмаларды аткаруу процесси ал окуучу үчүн ишмердик болуп калат, анткени, мында мотив (муктаждык) максат менен дал келет.
Адамдын ар бир аракетинин багыттоо, аткаруу жана контролдоо бөлүктөрү болот. Багыттоо бөлүгү аракетти ийгиликтүү аткарууга керектүү шарттардын чогуусунан турат. Аткаруу бөлүгү аракеттин объектинде берилген өзгөртүүлөрдү камсыз кылат. Контролдоо бөлүгү аракеттин жүрүшүн текшерүүдөн келип чыккан натыйжаларды берилген үлгү менен салыштыруудан турат. Контролдоо бөлүгүнүн жардамы менен аракеттин багыттоо жана аткаруу бөлүктөрүнө зарыл учурда түзөтүүлөр киргизилет. Ошентип, адамдын ар кандай аракети башкаруунун өзүнчө бир микросистемасын элестетет. Бул системанын “башкаруучу органы” (аракеттин багыттоо бөлүгү), “жумушчу органы” (аракеттин аткаруу бөлүгү), “текшерүү жана салыштыруу механизми” (аракеттин контролдоо бөлүгү) болот.
Психологиялык жактан алганда окутуунун негизги максаты окуучуларды аракеттерге үйрөтүү болуп эсептелет. Ал эми аракеттин жалпыланып кыскартылган акылдык формага өтүшү бир катар этаптарда гана ишке ашат.
Бул теорияга ылайык ар кандай аракетти окуучу толук өздөштүрүп, аны өзүнүн өздүк ички акыл-аракетине айландырышы негизинен беш этапта ишке ашат.
Мына ошентип, окуучунун психикалык ички акыл-аракети тышкы, материалдык аракеттин бир нече этапта өзгөрүлүшүнүн продукту болуп эсептелет.
Нитроглицерин
Нитроглицерин (глицеринтринитрат) O2NOCH(CH2ONO2)2 – глицерин жана азот кислотасынын толук эфири; мол. массасы 221,1,; түссүз, коюу, жытсыз, май сыяктуу суюктук; техникалык Н. саргыч түстүү; d415 1,696, nд201,4736. Эки модификацияда кристаллданат: туруктуу (ромбикалык бипирамида түрүндө), тоңуу t –13,4оС жана лабилдик (үч тилке түрүндө) тоңуу t 2,8о С. Ацетон, эфир, метил спирти, концент. уксус к-тасы, бензол, толуол, ксилол, нитробензол жакшы, глицерин, бензин, лигроинде начар эрийт; сууда – 0,14 % (25оС), 0,4 % (50оС) эрийт. Күчтүү жарылгыч зат (механикалык таасирлерге сезгич келет, динамит жана башка жарылгыч куралдар курамына кирет). Н. глицеринди нитрлөөдөн алынат:
Өндүрүштө Н. өтө жарылгыч болгондуктан, аны алыс аралыкка ташууга тыюу салынган. Бардык өндүрүлгөн Н. жарылгыч заттар жана түтүнсүз жарылуучу дарылар алууда, аз өлчөмдө суюлтулган эритме жана таблетка түрүндө медицинада кан тамырларды кеңейтүүчү каражат катары пайдаланылат. Н. уулуу зат, тери аркылуу канга өтүп, өтө катуу баш оорууну пайда кылат.
Жөнөкөй лицензия
Жөнөкөй лицензия – лицензиар (патент ээси) лицензиатка келишимде белгиленген чектерде ойлоп табууну пайдаланууга укук берген лицензия , бирок аны ошол эле аймакта колдонуу укугун өзүндө да сактап калат, ошондой эле лицензияны ошол эле шарттарда каалагандай сандагы адамдарга бере алат (лицензиат сублицензия берүү укугуна ээ болбойт).
Кытай монголдору
Кытай монголдору - Ички Монголия аймагында жана ага чектеш жерлерде жашаган монгол тилдүү субэтностор. Кытай монголдорунун жалпы саны соңку маалыматтар боюнча тогуз милиондон ашуун адам. Бул аймактын монголдору этностук консолидациялуу бир этносту түзүшпөгөнү илимде маалым. Аларга төмөнкүлөр кирет: хөрчин, жарут, барин, ониют, хэшигтэн, харачин, узумчин, хучит, торгоуттар, олет, хошут, тумэт, дэрбэт, барга, бурет, хухунор, юннан жана башкалар. Бул субэтностор Ички Монголия, Шинжаң, Хэйлунцзян жана башка аймактарды байырлашат.
Хренников Тихон Николаевич
Хренников Тихон Николаевич (1913-ж. т., Елец ш.) - орус композитору жана коомдук ишмер. СССР эл артисти (1963), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1973). Москва консерваториясын(1936-ж. В. Я. Шебалиндең композиция, Г. Г. Нейгауздан фортепьяноклассы боюнча) бүткөн.
1961-жылдан анда педагог (проф., 1966). Хренников орус классикасынын жана советтик музыканын салтын өнүктүруп, чыгармаларында орустун элдик жана советтик массалык ырлардын интонациясын кеңири пайдаланган. Анын музыкасы оптимизми, шаңдуулугу, ачык лиризм менен айырмаланат.
Хренников - айрыкча музыкалык жана драма театрлары үчүн жазган чыгармалары менен белгилүү.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Деңиз климаты
Деңиз климаты, океан климаты – океан, деңиздердин атмосферага тийгизген таасиринен пайда болгон климат. Ачык океандарга, аралдарга жана мелүүн алкактардагы материктердин батыш жактарына мүнөздүү. Материктерге ичкерилеген сайын ал континенттик климатка өтөт. Деңиз климатында абанын температурасы жыл бою, сутка ичинде акырындык менен аз өзгөрөт. Жайында абанын нымдуулугу көбөйөт. Жаан-чачын арбын болуп, шамал дайыма деңизден согот. Атмосфералык циркуляциясы батыштан чыгышка багытталгандыктан, жумшак деңиз климаты көбүнчө материктин батыш жээктерине мүнөздүү. Ысык-Көл кылаасындагы климат деңиз климатына жакын.
Көчмөн чарбаларды отурукташтыруу
Көчмөн чарбаларды отурукташтыруу – Совет бийлиги орногондон кийин жүргүзүлгөн коомдук саясий ишчара. Көчмөн чарбаларды отурукташтыруу ошондой Кыргызстанда да жүргүзүлгөн. Совет бийлигинин алгачкы жылдарында Кыргызстандагы 160 миң дыйкан чарбасынын 80% ке жакыны көчмөн жана жарым көчмөн болгон. Көчмөн чарбаларды отурукташтыруу маселеси ВКП(б) Кыргыз обкомунун пленумунда (1931-жылы 1–4-февраль) жана Кыргыз АССР Советтеринин 3-съездинде (1931-жылы 6–12-февраль) атайын каралган. 1931-жылы 3-апрелде Кыргызстан Эл комиссарлар советинин алдында Көчмөн чарбалар ошондой боюнча республикалык, 17-декабрда райондук комитеттер түзүлгөн. Айыл кыштактарда ушул маселеге арналган жыйналыштар жана слёттор өткөрүлгөн. Көчмөн элди отурукташтырууга көрсөтүлгөн каршылыктарга карабастан, 1931–37-жылдары жарым милиондон ашык көчмөн калк отурукташып, коллективдүү чарбаларга айланган. Совет өкмөтү отурукташкандарга турак үйлөрдү, чарбалык, өндүрүш үчүн жайларды, маданий, агартуу, медицина мекемелерди, соода коомдук имараттарды жана башкаларды куруп берген. Отурукташкандар колхозго өтүп, коомдук саясий турмушка активдүү катыша баштаган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 ''Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев ат. Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети'' ''Башкы ред. Ү.А. Асанов, Жооптуу ред. А. А. Асанканов'' ''Ред. кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага), Т.Н. Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Ж. Жуманалиев. ''
Райондук билим берүү бөлүмдөрү
Райондук билим берүү бөлүмдөрү - (райБББ) – РайБББ тиешелүү райондогу билим берүүнү башкаруунун мамлекеттик органы катары билим берүү тармагын башкаруу органдарынын структурасына кирет.
РайБББ Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Герби тартылган, мамлекеттик жана официалдуу тилдерде жазылган мөөрү, атайын бланкы, банктык жана финансылык уюмдарда (мекемелерде) эсеби бар юридикалык жак болуп эсептелет.
РайБББ негизги маселелери болуп, райондун аймагында:
- жалпы орто, мектепке чейинки жана мектептен тышкаркы билим берүү жаатындагы мамлекеттик саясатты жана билим берүүнү өнүктүрүү программасын ишке ашыруу;
- орто билимдин жеткиликтүүлүгүн жана сапатын камсыз кылуу;
- билимдин мамлекеттик стандарттарынын аткарылышын, жергиликтүү шартка ылайык окуу планынын регионалдык компонентин иштеп чыгуу жана киргизүү;
- билим берүү мекемелерин кадр тарабынан камсыз кылуу жана материалдык-техникалык жактан камсыздалышына көмөк көрсөтүү;
- жалпы орто, мектепке чейинки жана мектептен тышкаркы билим берүү мекемелерди жетектөө жана алардын маселелери боюнча мамлекеттик жана өзүн-өзү башкаруу органдарынын, уюм-мекемелердин аракетин координациялоо;
-билим берүү тармагын информациялык, методикалык жана нормативдик жактан камсыз кылуу;
- билим берүү тармагынын рынок шартында эффективдүү өнүгүшүн камсыз кылуу жана райондун социалдык-экономикалык өсүшүнө көмөктөшүү. Жана башкалар РайБББны райондук мамлекеттик администрациянын сунушу боюнча Кыргыз Республикасынын Билим жана маданият министрлиги тарабынан дайындалган башчы жетектейт. РайБББ аппаратынын кызматкерлери «мамлекеттик кызматчы» статусуна ээ.
Райондогу билим берүү тармагынын орчундуу маселелери райБББнин кеңешинде талкууланып, каралат. Республикадагы шаардык (Бишкек жана Ош шаарынан бөлөк) билим берүү бөлүмдөрү райБББ статусуна ээ.
Хоровод
Хоровод - славяндарда ж. б. элдерде кеңири тараган бийди, ырды,оюн-зоокту бириктирген жанр. Хоровод көп кырдуу болуп, үрп-адаттык, оюн-зооктук, тегерек тарткан, ыр же аспаптык күүлөр менен коштолгон түрлөргө бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Моло (Кадамжай району)
Моло — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Бирлик айыл аймагына кирет.
Нитрозобирикмелер
Нитрозобирикмелер —  кемүртек атому менен түздөн түз, байланышкан ни-трозотобу — N=O бар органикалык бирикмелер. Мисалы, нитрозобензол С 6Н5-N=О, три-фторнитрозометан СF3N=О жана башка Н. реакцияга өтө активдүү. Окистенүүдөн тиешелүү нитробирикмеге, калыбы-на келүүдөн аминге же гидроксиламинге өтөт. Диен углеводороду менен 1,4 кошулуу реакциясына кирет. Алифаттык Н. аминдер жана М-алкилгидроксил-аминдер окистенүү реакциясынан, ароматтык Н. — ароматтык бирикмелерди нитроздоо реакциясынан алы-нат. Н. боёктор, аминкислоталарды,  гетероциклдик бирикмелер синтездөөдө, алифаттык фтордуу Н. жогорку темп-рага чыдамдуу каучуктарды алууда, ошондой эле органикалык синтезде аралык зат катарында жана аналитикалык реагент катары колдонулат.
Акыл чабуулу
Акыл чабуулу – бул чыгармачыл ой жүгүртүү методу. Ал адамды чектелип калуудан арылтуу аркылуу маселени жаңыча чечүү жолдорун табууга жардам берет. Акыл чабуулу интерактивдүү методдордун бири. Мында ар бир катышуучу өз ой-пикирин, идеясын эркин айтат. Катышуучулар бири бирин сындашпайт, тескерисинче, толукташат. «Туура эмес» деп да, «мен сага кошула албайм» деп да айтышпайт. Туура же туура эмес деп да бааланбайт. Андыктан, окуучулар өз ойлорун эркин айтышат. Эч кандай обочолонууга жол берилбейт. Жөнөкөйлөтүп айтканда, «акыл чабуулу» ой жарыштырууга, көп жактуу ойлоого, бир нече варианттуу ойлоого, ал ойлорду салыштырууга, рационалдуу ыкманы табууга көмөктөшөт.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Ачык программа
Ачык программа - телекөрсөтүү программаларында мурдатан күтүлбөгөн ар кандай жоопторду кайтарууга жол бере турган суроолорду коюуга, рекламалык көрүнүштөрдү өзгөртүүгө, видео жазууларга кошумчаларды киргизүүгө шарт түзүүчү ээн-эркин маектешүүнүн аталышы. Мындай ачыктык ММКдагы массалык чөйрө менен кызматташтыкты өркүндөтүүгө, аймактык жана эл аралык деңгээлдеги маалыматтык байланыштардын талаптарына карама-каршы келбейт.
Мамакеев, Мамбет Мамакеевич
Мамакеев Мамбет Мамакеевич (1927-ж. т., Ак- Суу району, Кереге-Таш айылы) — хирург; медицина илимдеринин доктору (1970), профессор (1972). Кыргызстан УИАнын академиги (1993; мүчөсү 1989). Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1987). 1952-ж. Кыргыз мамлекеттик медициналык институтун бүткөн. 1952—55-ж. КММИнин госпиталдык хирургия кафедрасында ординатор, 1955—58-ж. аспирант. 1958—72-ж. ошол кафедрада ассистент, доцент. 1972-жылдан кафедра башчы. Мамакеев 120дан ашык илимий эмгектин (анын ичинде 8 монография) автору. Hегизги илимий эмгектери өттүн таш оорусун хирургиялык жол менен дарылоо, ошондой эле орулууларга хирургиялык шашылыш жардам көрсөтүүгө арналган. Анын «Катуу кармаган холециститти хирургиялык дарылоо», «Уйку безинин сезгениши» деген жана башка эмгектеринин мааниси чоң. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген дарыгери (1973). Республикасылык хирургдар коомунун төрагасы (1980). 1975-жылдан Кыргыз Республикасынын Жогорку кеңешинин депутаты. Кыргыз Республикасынын Жогорку кеңешинин саламаттык сактоо боюнча туруктуу комиссиясынын мүчөсү. Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу, Эл Достугу ордендери менен жана медалдар менен сыйланган.
Орус жана кыргыз тилиндеги эмгектери
Ич көңдөйүндөгү органдардын хирургиялык катуу оорулары. — Фр.: 1964; 1967; Хирургические лечение острого холецистита. — Фр.: 1971; 1981; Билиодигестивные анастомозы. —1974; Воспаление поджелудочной железы. — Фр.: 1979; Закрытая травма живота. — Фр.: 1986; Неотложная помощь при травмах и острых хирургических заболеваниях. — Фр.: 1989; Открытая травма живота. — Б.: 1990.
Сүмбө
Сүмбө — "Манас" эпосундагы топоним. Көкөтөйдүн ашында кытай-калмактар байгени тартып алып баратканда:
Сүмбөдө айлым баатыр деп,
Сүрдөөнүңдө жүрөмүн,
Азыркысын кытайды
Алганыңды сүйөрмүн (Сагымбай Орозбаков, 3. 279), — деп Будаңчаң, Ушаң Манастын колуна кошулуп, кытайларды кууп жөнөйт.
Кыштак
Кыштак — айыл жериндеги калк отурукташкан жай. Бул термин «кыштоо» дегенден келип чыгат. Көчмөн кыргыздар кыш мезгилинде, кар калың түшкөндө мал-жаны менен кыштоодо турушкан. Кыштак сөзү бир орунда узагыраак туруп калуудан улам келип чыккан.
Кулжа-Эмбес тоосу
Кулжа-Эмбес тоосу – Фергана тоо тизмегинин түштүк -батыш тармагы. Сузак районунун аймагында. Талдысуу жана Түрлөсуу сууларынын (Зергер, Жазы сууларынын куймалары) аралыгында түштүк-батыштан түндүк-чыгышка 28 кмге созулуп жатат. Туурасы 5–6 км. Орточо бийиктиги 2400–2600 м, эң бийик жери 3328. Жону тайпак, капталдары жантайыңкы; майда кокту-колоттор бар.
Тоонун түндүк-чыгыш (бийик) бөлүгү триастын сланец, алевролит, кумдук, конгломерат, жапызыраак түштүк-батышы пермь менен карбондун кумдук, алевролит, сланец тектеринен турат. Көмүр кени бар. Талаа жана шалбаалуу талаа (1800–1900 м бийиктикке чейин), шалбаалуу жаңгак токою (2200–2500 мге чейин), аз аянтты бийик чөптүү шалбаа ээлейт. Жайыт, чабынды, токойчулукта пайдаланылат.
Средние Багазы (Карайыдель району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Юрец
Юрец — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Багуучу
Багуучу – башка жеке жакты багууну камсыз кылган же мындай багууну камсыз кылууга милдеткер болгон жеке адам. Социалдык камсыздоо укугунда, багуучунун өлүмү анын карамагында туруп, багуучусунан ажыраган эмгекке жарамсыз үй-бүлө мүчөлөрү үчүн пенсия алуу укугун жаратат. Ал эми жарандык укук боюнча багуучу өлгөн учурда жарандык-укуктук жактан милдеткер болгон адам багуучусун жоготкондугуна байланыштуу зыяндын ордун толтурууга милдеттүү.
Жөнөкөй шериктештик келишими
Жөнөкөй шериктештик келишими (биргелешип иштөө келишими) – 2 же андан ашуун адамдар (шериктер) юридикалык жак түзбөстөн эле киреше алуу же башка мыйзамга каршы келбеген максаттарга жетүү үчүн өз каражаттарын бириктирүүгө жана биргелешип аракеттенүүгө милдеттенген келишим. Жеке ишкерлер жана/же коммерциялык уюмдар гана жеке ишкердик үчүн түзүлгөн Ж. ш. к. тараптары боло алышат. Шериктештердин жеке менчигиндеги ортого кошкон мүлктөрү, ошондой эле биргелешкен иштердин натыйжасында өндүрүлгөн азык-түлүктөр жана анын жемиштери жана кирешелери, эгер мыйзамда же Ж. ш. к. башка каралбаса, өзара милдеттердин маңызынан башка жагдайлар чыкпаса, алардын жалпы ишкер менчиги катары таанылат.
Атка минер
АТКА МИНЕР – өзүндө бийлиги жок, бий-болуштун жан-жөкөрү. Ал күч эмгегинен качып, ат үстүндө жүрүп оокат кылган кошоматчы, мансапкор деген мааниде айтылган. Болуш, бий жана старчындарды шайлоону уюштурууда өзүн бийлеген кандидатурасынын жеңип чыгышы үчүн көмөк көрсөткөн. Өз тарабы жеңип чыкса анын да кадыр-баркы өскөн.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 « Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети»
Кыштоо
Кыштоо — кышында пайдалануучу талаа жана жарым талаа жайыты.
Найманбай Балык уулу
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхы энциклопедия. 2003-ж.
Айрым шилтемелер
Токтогул менен Найманбай
Чуллягай-Нярый-Кикя дарыясы
Чуллягай-Нярый-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нимкытый-Кы дарыясынын сол жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Низами Гянжави
Адабият
Остхайм-фор-дер-Рён
Калкы - 3506 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 40,73 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 6 73 153. Мэр — Ульрих Вальдзакс.
Хорнпайп
1. Жыгачтан жасалган чымылдактуу музыкалык аспап. Шотландиялыктар менен уэлстиктерде кезиккен. 2. 15-19-кылымда кеңири тараган англис эл бийи. Ылдам мүнөздө.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Багуучусун жоготкондугу боюнча бааракы
Багуучусун жоготкондугу боюнча бааракы – эгер өлгөн багуучунун (кара:Багууда болуу) өлгөн күнгө чейин майыптыгы боюнча бааракы дайындоого зарыл эмгек жылдары бар болсо, анын багуусунда турган үй-бүлө мүчөлөрүнө багуучусун жоготкондугу боюнча бааракы дайындалат.
Жөнөткөн жердин бажыканасы
Жөнөткөн жердин бажыканасы – бажы транзитинин жолжобосу боюнча, баардык жүктүн же анын бир бөлүгүнүн ташып жеткирүүсү баштала турган көздөгөн мамлекеттин баардык бажыканалары.
Нитротолуолдор
Нитротолуолдор — толуол С6Н5СН3 ядросундагы суутек атому нитротоп — NO2 менен орун алмашуудан пайда болгон уулуу заттар. Мононитро-толуол толуолду азот жана күкүрт кислотасынын аралашмасы менен нитрлөөдөн алынат. 60 % п-нитротолуол; 35-36 % о-нитротолуол жана 4-5 % м-нитротолуол пайда болот. Динитротолуол техникада мононитротолуолду нитрлөөдөн алынган сары түстөгү кристалл, жарылгыч касиетке ээ. Тетранитротолуол (эрүү температурасы 1 °С) три-нитро-м-толуидинге азот оксидин таасир этүүдөн алынат. Н. боёкторду жана аралык продуктулар синтездөөдө колдонулат. Н. күкүрт к-тасындагы марганец кош оксиди менен, хромдуу к-та жана башка окистендиргичтер менен окистендиргенде реакциянын шартына жараша, нитробензальдегид же нитробен-зой к-тасы пайда болот. Н. уулуу зат. Абадагы концентрациясынын чеги 0,005 мг/л, мононитротолуол үчүн жана динитротолуол үчүн 0,001 мг/л, ашпоо керек. Кычкыл чөйрөдө цинк чаңы менен калыбына келтирүүдөн алынган толуидинди натрийдин нитрити менен титрлеп, Н. санын аныктоого жана сапаттык анализ жүргүзүүгө болот.
Таш-Кичу (Туймазин району, Башкыртстан)
Таш-Кичу — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Тюменяк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 61 киши. Почта индекси — 452772, ОКАТО коду — 80251870007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Коллективдүү чыгармачылык
Коллективдүү чыгармачылык — бир нече автордун биригип, бир чыгарма жазууга катышуусу. Көркөм адабиятта эки түрдө кезигет: 1) элдик оозеки чыгармалар (эпос, ыр, анекдот, жомок, кошок, арман, макал-лакаптар жана башкалар) түпкүлүгүндө бир киши тарабынан жаратылган болсо да, улам кийинки урпактар алымча-кошумча киргизип отуруп, ал коллективдик жалпы белгилерди камтып калган. Мисалы, уламышта Манас каза болгондо чоросу Ырчы уулдун анын баатырдык иштерин кошуп ырдаганы «Манас» эпосунун уюткусун түзгөн делет. Мындай чыгармалардын жеке авторун табуу мүмкүн эмес, ошондуктан булар Коллективдүү чыгармачылык менен жаралган элдик мурастар; 2) кээде жазма адабиятта да бир топ автор биригип, бир чыгарманы иштеши мүмкүн. Мисалы, «Семетей» эпосунун мотивинде акындар Ж. Турусбеков, Ж. Бөкөнбаев, К. Маликов «Айчүрөк» операсынын либреттосун жазышкан.
Акын
Акын – жалпы эле ыр жазган же төгүп ыр чыгарган киши.
Кыргыз жана казак элдеринде импровизация түрүндө ыр жараткан инсандарды акын деп аташат. Акындын чыгармалык өзгөчөлүгү, ал ырды эч кандай даярдыксыз, дароо, оозеки түрдө жаратат, ырга ылайыктуу обону болот, обон ошол Акынга гана тиешелүү, традициялуу, мурдатан бери колдонулуп жүргөн обон болушу да мүмкүн, ырды, обонду акын өзү ойногон комуз күүсүнүн коштоосунда аткарат. Демек, акындын чыгармачылыгы, баарынан мурда, синкреттүү искусство болуп эсептелет. Мына ушундан улам акындар поэзиясы кыргыз адабиятында өзүнүн байыркы жана туруктуу салтын иштеп чыккан. Бул салттын (азырынча айтканда адабий традициянын) эки жагы бар, биринчиси, байыртан келаткан көркөм форманы сактоо болсо, экинчиси ар бир акындын өз алдынчалыгын, жеке бөтөнчөлүгүн улам бийик көтөрүү, натыйжада өткөндү, өзүнөн мурунку көркөмдүк асыл наркты карандай эле сактоо менен чектелбестен, аны өзүнүн жеке чыгармачылыгы аркылуу андан ары улантуу, тереңдетүү, жаңы сапаттык даражага чыгаруу болуп эсептелет. Бул салт баарынан мурда ырдын аткарылышына, анын туруктуу жанрдык, тематикалык бөтөнчөлүктөрүнө негизделген.
Кыргыз акындарынын чыгармачылыгын, өмүр жолун, коомдук социалдык абалын эң биринчи болуп кеңири масштабда изилдеген Тазабек Саманчин акындардын чыгармачылык өзгөчөлүктөрүнө карай төрт түргө бөлөт:
Жогоруда «жомокчулар» деген топко киргизилгендерди карап көрсөк, алардын баардыгы дээрлик манасчылар болуп чыгат. Албетте «жомокчу» менен «манасчыны» бир катарга коюуга болбойт, Ошондой эле «Манас», «Семетей» эпосун жомок катарында аныктоонун өзү туура эмес. Т. Саманчиндин классификациясы боюнча акындардын төртүнчү тобуна «Куудул сөз устаттары» жатат. Булар чукугандай сөз тапкан чечендер. Мындай куудулдардан Көкөтөй менен Куйручуктун аты биринчи иретте аталат. Куудул сөздүн поэтикалык өзгөчөлүгү: ал конкреттүү окуяга, ал турмак конкреттүү адамга багытталат, көлөм жагынан чакан келип, ылакап сыяктуу афористик түрдө чулу, келте айтылат. Куудул сөз устаттарынын чыгармачылык турмуш-турпаттарын юмор, ирония түзөт.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Ачык сабак
Ачык сабак - мугалимдин педагогикалык тажрыйбасын, окутуучулук чеберчилигин баалоонун формасы. Ачык сабактын планы күн мурунтан түзүлүп, алдын ала предметтик мугалимдердин методикалык бирикмесинде каралат жана мектеп директору же анын окуу иштери боюнча орун басары тарабынан бекитилет. Ачык сабак окуу программасындагы татаал же жаңыдан киргизилген темаларга карата уюштурулат. Ачык сабакта педагогикалык теория менен практиканын биримдиги, окутуунун жаңы технологияларын: алдыңкы методдорду, окутуунун салтка айланбаган формаларын кеңири колдонуу ишке ашырылат. Ачык сабак мектеп практикасында мугалимдер арасында алдыңкы педагогикалык тажрыйбаны жайылтуунун да ийкемдүү жолу болуп саналат. Ачык сабакка атайын чакырылган адамдардын катышуусу максатка ылайыктуу.
Деңиз таш бакасы
Деңиз таш бакалары (Cheloniidae) – таш бакалардын түркүмү. Жумурткалоо үчүн гана деңиз жээгине чыгып, калган мезгилде бүт сууда жашоочу ири жаныбар. Калканы анча бийик эмес келип, сүзүүгө ылайыкталган. Кыска мойнундагы башы чопкуттун алдына толук жашырылбайт. Буттары калак сымал, алдыңкылары арткысынан узун. Алардын белгилүү 4 уруусунун бирден түрү бар. Жашыл ташбака – эң чоң, калканынын узундугу 1,4 м, салмагы 400 кгга жетет. Эти даамдуу, жумурткасы тамак катары пайдаланылат. Деңиз таш бакалары суу тереңдигинде жакшы сүзөт, чумкуйт, азык жана көбөйүү үчүн ыңгайлуу жай издеп, 2000 кмге чейин сүзүп барат. Алар 200гө чейин жумуртка тууйт. Деңиз балырлары, моллюскалар, балыктар, рак сыяктуулар жана башка менен азыктанат. Саны азаюуда. ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кол жазмалар фондусу
Кол жазмалар фондусу (Кол жазмалар фондусу), Кол жазма жана жарыялоо фондусу — Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясынын КЖБсынын карамагындагы, эски басма жана кол жазма китептерин, республиканын аймагында жашап жаткан элдердин фольклору, этнографиясы, тарыхы жана тили боюнча жазмаларды топтоо, сактоо, иреттөө, изилдөө жана жарыялоо боюнча бирдиктүү илимий борбор. Анын адеп уюштурулушу 1922-ж. Түркстан Мамл. окумуштуулар кеңешинин астындагы казак-кыргыз билим комиссиясынын иши менен байланыштуу. Ушул кезден баштап Сагымбайдан «Манас» жазылып алына баштайт. Адегенде К. Мифтаков, андан кийин аягына чейин Ы. Абдыракманов жазып алган. Орто Азия республикалары өз алдынчалыгын алгандан кийин 1924-ж. апрелде Кыргыз автономия облусунун Эл агартуу комитетинин астында Билим комиссиясы кайра түзүлгөн. Ал Кыргызстанда жүргүзүлүп жаткан илим изилдөө иштерин багыттап, тескеп туруу үчүн уюштурулган. Билим комиссиясынын эң алгач баштаган иштеринин бири — калк арасынан элдик оозеки чыгармаларды жазып алуу, топтоо жана изилдөө болгон. 1926-ж. комиссиянын мүчөлөрү К. Мифтаков, А. Шабданов жыйналган материалдардын негизинде кыргыз фольклорун түрлөргө бөлүштүрүү, кол жазмаларды паспорттоштуруу, системага келтирүү боюнча алгачкы иштерди өтөшкөн. 1926-ж. декабрда Кыргызстандын борб. музейи түзүлүп, бардык жыйналган фольклордук тексттер, кол жазмалар анын карамагына өткөрүлгөн. Ал эми 1928-ж. Фрунзе Край таануу институту ачылып, анын негизги милдеттеринин бири элдик оозеки чыгармаларды, баарыдан мурда «Манасты» жыйноо, сактоо, изилдөө деп аныкталган. Ошол мезгилге чейин топтолгон кол жазмалардын бардыгы ушул институтутка толук бойдон өткөрүлүп берилген. Ал 1930-ж. Кыргыз АССРинин Эл агартуу комиссариатынын астында Маданий курулуш институту болуп кайра курулган. 1936-ж. май айында ал Тил жана жазуу илим изилдөө институтуна айланган. 1940-ж. Кыргыз ССР ЭКСинин алдында Тил, адабият жана тарых илим изилдөө институту түзүлүп, кол жазмалар толугу менен ушулинституттун карамагына өткөн. 1954-ж. кол жазмалар фондусу бул институттан бөлүнүп чыгып, СССР Илимдер акдемиясынын Кол жазмалар фондусунун карамагына өткөн. Ошондон тартып 1968-ж. Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабият институтуна Кол жазмалар жана жарыялоо сектору болуп өткөнгө чейин Академиянын Президиуму алдындагы Коомдук илимдер бөлүмүнүн бир бөлүкчөсү болуп келген. 1968—87 жылдары Тил жана адабият институтунун 1987жылдын сентябрь айынан баштап, Академиянын Коомдук илимдер бөлүмүнүн астында Кол жазмалар менен жарыялоо бөлүмү де ген ат менен өз алдынча бөлүм катары иш жүргүзүп келет.
Кол жазмалар фондусу— «Манас» эпосунун тексттери, көчүрмөлөрү, манасчылардын өмүрү, чыгармачылыгы тууралуу материалдар, сүрөттөрү сакталган илимий борбор. Фондунун «Манас» бөлүмү адегенде Билим комиссиясынын мүчөлөрү топтогон материалдардан түзүлүп, кийин илимий мекемелердин фольклордук экспедициясы тарабынан толукталган. Азыр негизинен «Манастын» белгилүү варианттарынын көчүрмөлөрү, ар кыл эпизоддору элден топтолуп алынып жатат. К. «Манастын» варианттары, Көчүрмө, «Манасты» жыйноо.
Акысыз окутуу
Акысыз окутуу – билим берүүнүн демократиялык тутумунун негизги принциптеринин бири. Бул принцип Кыргыз Республикасынын Конституциясында жана “Билим берүү жөнүндө” Мыйзамында бекитилген. Акысыз окутуу эгерде ушул деңгээлдеги билимди жаран алгачкы жолу алса, мамлекеттик тапшырманын жана билим берүү стандарттарынын чегинде мамлекеттик билим берүү уюмдарында милдеттүү, акысыз жалпы орто, баштапкы кесиптик жана конкурстун негизи жогорку кесиптик жана жогорку окуу жайдан кийинки билим алуу үчүн зарыл болгон социалдык-экономикалык жана укуктук шарттарды түзүүнү талап кылат.
Акысыз окуп окуп жаткандар үчүн мамлекеттик билим берүү уюмдарын күтүүнү бюджеттен каржылоо, билим берүү уюмдарынын билим берүүчү кызматтарын бюджеттен төлөө же мамлекеттик билим берүү гранттарын берүү аркылуу ишке ашырылат.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Колыон
Колыон — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яя дарыясынын оң жээгинен 142 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хорал
Хорал (лат. cantus choralis - хорырдоо) – Католик чиркөөсүндө аткарылуучу бир обондуу ыр. Хорал римдик-католик чиркөөсүндө григориандык хорал деп аталса, реформаланган чиркөөдө протестандык хорал деп аталат.