cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шейшеналиев Шаведин
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Ламбэрт (Миссисипи)
Ламбэрт (Миссисипи) (Lambert) — Миссисипи штатынын Quitman округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1967 киши. Болжолдуу аянты - 2.1 км². FIPS коду — 28-39080.
Соода өкүлчүлүгү
Соода өкүлчүлүгү – айрым өлкөлөрдө анын чет өлкөлөрдөгү тышкы экономикалык ишмердиктеги укуктарын ишке ашыруучу мамлекеттик орган. КР С. ө. чет мамлекеттерде жакынкы жана алыскы чет өлкөлөр менен КРдин өзара пайдалуу кызматташтыгын өнүктүрүү максатында КРдин эларалык келишимдеринин негизинде уюштурулат жана иштейт.
Шаршенова Жаркынбүбү
Шаршенова Жаркынбүбү (6. 11. 1956-ж. туулган, Тунук кыштагы) - химия илимдеринин кандидаты.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Культивация
Культивация (латынча cultivo — иштетем, жерди айдаш) — эгилме өсүмдүктөрдүн катар аралыгын коңторбой жумшартып, отоо чөптөн арылтуу. Культивация негизинен өсүмдүк өнүп чыкканга чейин жүргүзүлүп, культиватор колдонулат. Нымдуу кыртышты культивациялаганда отоо чөптөр кайта жанданып, өнүп кетпесин үчүн культиватордун артына жеңил мала чиркелет, ал кыртыш катмарын бошотуп отоо чөптүн тамырын кыртыш үстүнө чыгарат. Культивациялоо топурактын аба, суу режимин, микробиол. процессин жакшыртат, отоо чөптү жок кылып, өсүмдүктүн өсүшүнө ыңгайлуу шарт түзөт. Ал жумшак топурак катмарын пайда кылып, нымды сактайт. Культивация 8—10 см тереңдикте жүргүзүлөт.
Динамика (механикада)
Динамика ( ― күч) ― механиканын бөлүмү; сырткы күч таасир кылгандагы материалдык нерсенин кыймылын изилдейт Классикалык Исаак Ньютондун мыйзамдарына негизделген. Ньютондун биринчи мыйзамы (инерция мыйзамы): эгерде материалдык чекитке эч бир күч аракет этпесе же аракет эткен күчтөр өз ара тең салмакта болсо, анда материалдык чекит тынч абалын же бир калыптагы түз сызыктуу кыймылын сактайт. Материалдык чекиттин мындай абалы, инерциялык абал жана анын ошол абалды сактап туруу касиети инерттүүлүк касиети деп аталат. Ньютондун экинчи мыйзамы динамиканын негизги теңдемеси болот. Эгерде материалдык чекитке күч аракет этсе, ал инерциялуу эсептөө тутумуна салыштырмалуу ылдамдатылган кыймылга келет жана чекит массасынын анын ылдамдануусуна болгон көбөйтүндүсү аракет эткен күчкө барабар: F=ma. Материалдык чекитке бир эле учурда бир нече күч аракет этсе, натыйжалоочу күч суперпозиция принциби боюнча аныкталат. Ошондуктан натыйжалоочу күч материалдык чекитке аракет эткен күчтөрдүн вектордук суммасына барабар. Ньютондун үчүнчү мыйзамы нерселердин өз ара аракеттенишүү мыйзамы: эки материалдык чекит, абсолюттук чоңдуктары боюнча бирдей жана чекиттерди туташтырган сызыкты бойлоп, бири-бирине карама-каршы багытталган күчтөр менен аракет этишет (А1= – А2). Динамикада типтүү эки маселе каралат: Түз маселе. Нерсенин баштапкы абалы, массасы жана ага аракет эткен күч белгилүү. Нерсенин ылдамдануусун, анын кыймыл теңдемесин таап, траекториясын аныктоо. Тескери маселе. Материалдык чекиттин кыймыл теңдемеси, массасы белгилүү. Материалдык чекитке аракет эткен күч аныкталат. Катуу нерсенин айлануу кыймылы үчүн динамиканын негизги теңдемеси Ньютондун экинчи мыйзамынан келип чыгат. Кыймылсыз октун айланасында катуу нерсенин айлануу кыймылы үчүн негизги теңдеме: Mя=Iяe,, мында Mя – айландыруучу момент нерсеге аракет эткен күчтөрдүн моменттеринин суммасына барабар, Iя – нерсенин айлануу огуна салыштырмалуу инерция моменти, e – бурчтук ылдамдануу. Негизги теңдеменин жардамы менен айлануу кыймылынын теңдемеси табылат; экинчи маселесинде, тескерисинче, нерсенин кыймыл теңдемеси, анын инерция моменти белгилүү болсо, ага аракет эткен күчтүн моменти анык талат.
Динамикада күчтүн аракети астындагы нерселердин (тутумдардын) кыймылын изилдөө ыкмаларынан тышкары бир топ атайын маселелер каралат: мис., гороскоптор теоремасы, өзгөрмө массалуу нерселердин кыймылы, кагылышуу теориясы, механикалык термелүүлөр, суюктуктардын жана газдардын кыймылы (гидроаэродинамика) ж. б. Динамиканын ыкмаларын конкреттүү объектилердин кыймылын изилдөөдө колдонуунун натыйжасында, атайын предметтер: асман механикасы, ракеталар Динамикасы, самолёт Д-сы ж. б. өнүгүп чыкты.
Культиватор
Культиватор (латынча cultus — иштетүү, жерди айдоо) — өсүмдүктүн катар аралыгын жумшартуучу, отоо чөптөн арылтуучу, жер семирткич чачуучу айыл чарба шайманы. Культиватордун чиркеме жана асма түрү бар. Көбүнчө асма культиватор чыгарылат. Анын түзүлүшү жөнөкөй; жеңил жана оңой тейленет. Буулантма культиватор (топуракты текши жумшартуучу), отомо культиватор (катар аралыкты иштетүүчү) жана универсалдуу культиваторго (топуракты жумшартып, жер семирткич чачуучу) бөлүнөт. Культиватордун негизги бөлүктөрү: рама, тилгич калак, өсүмдүк азыктандыргыч, түптөгүч, тереңдикти жөнгө салуучу механизм, эки таяныч дөңгөлөк, учтуу диск, илиништиргич, жөөк салгыч, жумшарткыч, мала чиркештиргич, серпилгичтүү (пружиналуу) мала. Культиватордун ширетме конструкциясындагы рама тик бурчтуу формада. Раманын алды жагында жөөк салгыч орнотулат. Кыртышты жалпы иштетүүдө негизги жумушчу шайман катары универсал же жебе сымал калак тиштер колдонулат. Культиватордун универсалдуу жумшарткычы отоо чөптөрду кесип, кыртышты жумшартат. Отоо чөп анчалык көп болбогон жерде алдынкы эни 270—330 мм жумшарткыч, отоо чөптүү жерлерде эни 145—330 мм жумшарткыч орнотулат. Жаа сымал эки миздүү культиватор отоо чөптөн арылтып, топурактын үстүнкү катмарын 4—8 см тереңдикте жумшартып, минералдык жер семирткич чачат. Топуракты жумшартууда кол эмгегин аз жумшоо үчүн культиватор айланып иштөөчү тетик жана отоочу мала менен кошумча жабдылат. Мында өсүмдүккө зыян келтирбөө үчүн культиваторго диск жана калканч орнотулат.
Бернард Хилл
Бернард Хилл Bernard Hill;(1944-жылдын 17-декабрында туулган) - англиялык режиссер, кино, театр жана телеактеру. Ал 1980-жылдары тартылган "Блэкстафтык балдар"(англ. Boys from the Blackstuff) аттуу Алан Блисдейлдин телевизиондук сериалында тагдыры талкаланган Йоссер Хүздүн ролу менен белгилүү болгон. Ошондой эле ага Хилари Мантелдин "Карышкыр сарайы"(англ. Wolf Hall) аттуу чыгармасынын негизинде Би-би-си тарткан тасмада Норфолк герцогунун ролу атак алып келген. Ал "Титаник" (англ. Titanic) тасмасында Капитан Эдвард Смиттин, "Шакектер ээси" (англ. The Lord of Rings) үчилтигинде падыша Теодендун, Клинт Иствуддун "Чыныгы Кылмыш" (англ. True Crime) блокбастеринде Сан-Квентин түрмөсүнүн кароолчусу Луфер Планкиттин ролдорун ойногон.
Потье Эжен
Потье Эжен (4. 10. 1816, Париж – 6. 11. 1887, ошол эле жер) – француз акыны. Париж Коммунасынын (1871) катышуучусу. Тунгуч ырларын 1830-жылы Июль революциясынын күндөрүндө жазган. Потьенин чыгармачылыгына 1848-жылдагы революция күчтүү таасир берген. Революциячыл жумушчу табынын эл аралык гимни «Интернационалды» (июнь, 1871; музыкасы П. Дегейтердики, 1888) жазган. Париж Коммунасы талкалангандан кийин Потье Улуу Британияда, Америкада эмиграцияда жүргөн. Ал – «Американын жумушчуларына» (1876), «Жумушчу партиясы» (1877) деген поэмалардын автору.
Потсдам конференциясы (1945)
Потсдам конференциясы (1945), Берлин конференциясы – СССР, АКШ жана Улуу Британия өкмөт башчылары 1945-жылдын 17-июлунан 2-августуна чейин Потсдамда өткөргөн конференция. Потсдам конференциясынын ишине тышкы иштер министрлери, аскер кеңешчилери жана эксперттер катышкан. Потсдам конференциясынын негизги маселеси Германияны демилитаризация кылуу (милитаризмден куткаруу), денацификация кылуу (нацизмден арылтуу) жана демократиялаштыруу болгон. Потсдам конференциясынын катышуучулары Германияга карата саясаттын негизги багыттары жөнүндө макулдашууга жетишкен. Крым конференциясынын (1945) чечимине ылайык Потсдам кеңешмеси Германияны толук куралсыздандыруу, куралдуу күчтөрү менен согуштук өнөр жайын жоюу, бардык фашисттик уюмдарды таркатуу чараларын белгилеген. Германия агрессиясынан жапа чеккен өлкөлөргө алар тарткан зыяндын жарым-жартылайын төлөө боюнча атайын келишимге кол коюлган. Потсдам конференциясында багынган Германияга убактысынча бийликти СССР, АКШ, Улуу Британия жана Франциянын куралдуу күчтөрүнүн башкы командачылары жүргүзөрү макулдашылган. Конференцияда Польшанын жаңы чек арасы белгиленип, Советтер Союзуна Кёнигсберг шаары (1946-жылдан Калининград) жана ага чектеш райондор берилген. Анда Германия жана анын мурдагы союздаштары менен тынчтык келишим даярдоо үчүн Тышкы иштер министрлеринин кеңеши түзүлгөн. СССР, АКШ жана Улуу Британия Германиянын бардык флотторун тең бөлүп алууга, суу асты менен жүрүүчү кемелерди чөктүрүп жиберүүгө макулдашкан. Согуштун башкы кылмышкерлерин эл аралык аскер трибуналына берүү чечилген. Потсдам конференциясы жалпысынан согуштан кийинки абалды жөнгө салууга багытталган чечимдерди кабыл алган. Бирок батыш державалар анын чечимдеринен көп өтпөй баш тартышкан.
Тилдик оппозиция
Тилдик оппозиция – тилди карама-каршы элементтердин системасы катары караган структура-функциялык концепциянын негизги түшүнүктөрүнүн бири. Тилдик оппозиция семиологиялык милдет аткара алчу тилдик эки (же андан көп) окшош бирдиктин айырмасы катары каралат. Мисалы, кыргыз тилиндеги «б» жана «т» фонемаларынын ортосундагы фонологиялык оппозиция мындай: «баш» жана «таш» деген сөздөр бири-биринен айтылышы жагынан гана эмес, мааниси боюнча да айырмалуу же «жекелик сан» менен «көптүк сандын» ортосундагы семантикалык оппозиция «китеп» жана «китептер» сыяктуу сөздөр мазмун жана форма жагынан да айырмалангандыгынан байкалат.
Фальде
Фальде (Vahlde) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Вюммдагы Ротенбург районуна кирет.
Калкы - 695 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 17,53 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 57 049. Муниципалитеттин башчысы — Артур Беренс.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Соода палатасы
Соода палатасы – соода-өнөржай палатасы  дегендин эле өзү. Бул аталыш аралаш жана чет өлкөлүк соода өнөржай палаталары үчүн көбүрөөк мүнөздүү. КР С. п. мыйзам менен 1994-жылы уюштурулган жана республиканын ишкерлеринин кызыкчылыктарын билдирүүгө жана коргоого, улуттук экономиканын, КРдин башка өлкөлөр менен болгон өндүрүштүк, илимий-техникалык жана соода байланыштарынын өнүгүүсүнө көмөктөшүүгө чакырылган.
Херен
Херен (Heeren) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Штендаль районуна кирет.
Кичи төр мөңгүсү
Кичи төр мөңгүсү - Кыргыз Алатоосунун түн. капталындагы асимметриялык өрөөн тибиндеги мөңгү. Уз.3,5 км, аянты 4,0 км2.
Херен
Калкы - 570 киши (31-декабрь, 2006). Болжолдуу аянты - 13,54 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 90 230. Муниципалитеттин башчысы — Вольфганг Экхардт.
Кичи төр мөңгүсү
Сокулук суусунун алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы 4150 м, этеги 3300 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3640 м. Абляция облусунун аянты 0,8 км2. Мөңгү «чоңоюп» бараткандыгы байкалат. «Тилинин» учу тик маңдай келип аяктайт. Мөңгүдөн Кичитөр суусу (Сокулуктун куймасы) башталат.
Даршайд
Даршайд (Darscheid) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Вульканайфель районуна кирет.
Калкы - 844 киши(2013-ж.). . Аянты - 5,80 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 33 014. Муниципалитеттин башчысы — Манфред Төннес.
Вольфегг
Калкы - 3447 киши(2013-ж.). . Аянты - 39,49 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 4 36 085. Мэр — Петер Мюллер.
Этностук дискриминация
Этностук дискриминация (лат. diskriminatio - айырмачылык) - адамдардын кандайдыр бир тобун (же бүтүндөй бир элдин) улуттук принцип боюнча чектөө. Ал түпкү эмес улуттагы жарандардын, улуттук азчылыктын өкүлдөрүнүн шайлоо укуктарын, көчүп жүрүү, жашоо ордун тандоо эркиндигин ж. б. чектөөдөн көрүнөт. Мындай чектөөлөрдүн натыйжасында дискриминациялангандар жашаган өлкөсүн TamTan кетүүгө мажбур болушат жана качкындарга айланышат. Этностук дискриминациянын экинчи жагы түпкү калктын артыкчылык абалы болуп саналат. Этностук дискриминация этностор аралык мамилесин начарлатып, конфликттерге алып келет.
«Шоро» компаниясы
«Шоро» компаниясы - 1992-ж. Жабык акционердик коом болуп түзүлгөн. Бул компания Кыргызстандагы улуттук суусундуктарды «Максым Шоро», «ЧалапШоро», «Жарма Шоро» өндүргөн жалгыз ишкана. Ошондой эле «Ноу-Хау» заманбап технологиясын колдонуп, кымыз даярдайт. Газдалбаган «Легенда», газдалган «Байтик», минералдык «ЫсыкАта», «Бишкек» жанаашканалык «Ала-Арча» минералдык сууларын өндүрөт. Газдалбаган «Легенда» суусу заказ боюнча, 19,0 л суу баткан идиштер менен кеңселерге жана жеке адамдарга жеткирилип берилет. Өндүрүлгөн продукция 14 региондук дилер жана өлкөнүн түштүгүндөгү филиал аркылуу сатылат. Казакстандын Кордой шаарында максым жасоочу завод курулуп, Алматыда дистрибью тордук контора ачылган. Компания жергиликтүү минералдык сууларды өндүрүүдө Кыргызстандарттын жана Малайзия өкмөтүнүн колдоосу менен алгачкылардан болуп сертификат алган. Кыргыз менен казак элинин улуттук суусундугу «Максымды» жасап сатуу идеясын компаниянын президенти Tабылды Эгембердиев 1987-ж. көтөргөн. Бул идеяны энеси Сүйүн жана иниси Жумадыл колдойт.
Аламүдүн районундагы Арашан кыштагында 1992-ж. 25-майда 80 л максым үй шартында кол эмгеги менен даярдалып, сатыкка чыгарылган. Ошонун негизинде «Шоро» фирмасы негизделген. Кийинчерээк өндүрүштүн көлөмү 1,5 гга жетип, 25 жумушчу эмгектенген. Андан түшкөн кара-жатка өндүрүш үчүн жабдуу алынып, компания кеңейе берген. Учурда суткасына 70,0 т га чейин «Максым Шоро» өндүрүлүп (желим бөтөлкөлөргө куюлат), 700 жумушчу, соодада 1441, администрацияда 132 адам эмгектенет. Компания 1999-жылдан минералдык жана ашкана сууларын, 2000-жылдан жаңы технология колдонуп, кымыз даярдап (сактоо мөөнөтү 6 ай), анын 70% и 2001-жылдан Москва шаарына экспорттоло баштаган.
2004-жылдан жарманын «Тойбос», чалаптын «Тагай» түрлөрү өндүрүлгөн. Бул фирма Беш-Белчир-Арашан (көмүр кычкыл газдуу, гидрокарбонат-натрий-кальцийлүү суу) жана Күмүш-Булак минералдуу булак сууларын пайдаланат. 2002-ж. фирманын 10 жылдык юбилейи болуп, чоң ишчара өткөрүлгөн (буга россиялык (Алсу ж. б.) жана кыргызстандык белгилүү ырчылар чакырылган). Ошондой эле 2004-ж. жаштар арасында «Шоро лидерлер фабрикасы» интеллектуалдык конкурсу өткөрүлгөн. Ага 3000 студент катышып, 35и конкурстан өтүп, кошумча тренингде билим алышкан. Алар компанияга кызматка орношушкан.
Кийинчерээк Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларында «Клиникалык медицинада «Максым Шоро» суусундугун колдонуунун тажрыйбасы» деген республикалык илимий-практикалык, медициналык конференция өткөрүлгөн. Бул конференциянын материалдары Борбордук Азия медицина журналына жарыяланган. Компаниянын китепканасындагы менеджмент, маркетинг жана сатуу боюнча китептерди кызматкерлер колдонуп келет. Эл аралык ТАМ программасы (Европалык өнүктүрүү жана реконструкция банкы каржылайт; тамак-аш өнөр жайы үчүн адистерди даярдайт) менен кызматташып келет.
Бул чаралар «Шоронун» заманбап өндүрүшчү болушуна шарт түзөт. 1999-ж. «Шоро» кичи ишканасы АОЗТ «Шоро фирмасы» болуп аталып, Бишкектеги Сүт заводунун аймагына көчүрүлгөн. Фирманын президенти Эгембердиев Табылды «Жыл жетекчиси» наамын алат (2001), фирма «Сапат» конкурсунда лауреат болуп, 2003-ж. эл аралык № 1 сертификат алат. 2005-жылдан бозо чыгарыла баштаган.
«Шоро» Жабык акционердик коомунун негиздөөчүлөрү бир туугандар Эгембердиевдер Табылды жана Жумадыл экөө тең Фрунзе политехникалык институтун бүтүрүшүп, кесиптери инженер-куруучу. Кызыл-Ой кыштагында туулган. Алар Республикага белгилүү бизнесмендерден. Теги суусамырлык, кожотай уруусунан.
Гирьяма тили
Гирьяма (Kigiryama) тили ошол эле аттагы элдин эне тили.
Гирьяма тили рабаи, камбе, рибе, чвака диалектилерден турат.
Жазуусу латын алфавитинин негизинде түзүлгөн.
1901 жылы Библия гирьяма тилине которулган.
Холланд (Миннесота)
Холланд (Миннесота) (Holland) — Миннесота штатынын Pipestone округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 187 киши. Болжолдуу аянты - 2.4 км². FIPS коду — 27-29618.
Саттан (Массачусетс)
Саттан (Массачусетс) (Sutton) — Массачусетс штатынын Уорчестер (Worcester) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8 963 киши. Болжолдуу аянты - 87.9 км². FIPS коду — 25-68610.
Поцелуевский Александр Петрович
Поцелуевский Александр Петрович (26. 5. 1894, Латвия, Краслав району, Букмуйжа кыштагы – 6. 10. 1948, Ашхабад) – советтик окумуштуу, түрколог, Түркмөн ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1943). Лазарев чыгыш тилдер институтун бүткөн (1918). Ашхабад педагогикалык институтунда профессор (1933–48) болуп эмгектенген. Ал түркмөн тил таануу мектебин түзгөн жана түркмөн тилине илимий сыпаттама берген. Илимий эмгектери түрк тилдеринин грамматикасына жана түркмөн адабиятына арналган. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган. Эмгектери: Фонетика туркменского языка. Ашхабад, 1936; Диалекты туркменского языка. Ашхабад, 1936; Основы синтаксиса туркменского литературного языка. Ашхабад, 1943.
Гирьяма
Гирьяма (агирьяма, кигирьяма, ника, ньика) — Кенияда жашаган банту эли. Миджикенд элдеринин тобуна кирет. Гирьяма Инди океанынын жээгине жана Малинди портуна жакын жашайт.
Тил
Гирьяма тили Банту уясына кирет. Ошондой эле суахили жана англис тилдери кеңири тараган.
Дин
Калктын бир бөлүгү мусулмандар. Калгандары христианчылыкты (протестантизм) жана жергиликтүү салттуу культтарды карманышат.
Чарбалык иштер
Турак жай
Үй чөп менен капталган куполдуу алкактагы тегерек же сүйрү.
Көлоб
Кулоб, тарыхый кыргыз аталуусу Көлөп — Тажикстандын түштүк бөлүгүндөгү шаар. Хатлон облусунун Яхсу дарыясынынын (Пянждын алабы) өрөөнүндө, Хазратишох кырка тоосунун этегинде жайгашкан. Калкы 85,5 миң (2009; калкынын саны боюнча өлкөдөгү Зшаар). темир жол бекети. Аэропорту бар. Болжолу биздин заманга чейинки 8—7-кылымдарда пайда болгон. Биздин замандын 9—12-кылымдарынан Улуу Жибек жолунда Искандар деген ат менен белгилүү. 1934-жылы шаар статусун алган. Шаардын чегинде археологиялык эстеликтер, коло дооруна таандык бейиттер (биздин заманга чейинки 15—10-кылым), Мир-Сайид-Хамадони мавзолейи (14—17-кылым) сакталган. Аккумулятор өндүрүшү, пахта тазалоочу заводу, текстиль, тамак-аш, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, китепкана, театр, музейлер (анын ичинде тарых-край таануу ж. б.), тажик акыны С. Вали-заденин үй-музейи бар.
Соода укугу
Соода укугу – көптөгөн чет өлкөлөрдө жарандык укуктан өзгөчөлөнгөн, дегеле соода жана жеке ишкердикти жөнгө салуучу укук тармагы. С. у-нда камтылуучу ченемдер бул – соода жүгүртүмүнөн сырткаркы учурларда пайда боло бербеген учурга тийешелүү (м.: соода каттоосу жөнүндө, соода ишканасы, эсепчилик жөнүндө ченемдер) алдынала көрсөтмөлөр. Жарандык жана соода укуктарынын ортосундагы чегара абдан шарттуу жана кыймылдуу болгондуктан бир катар өлкөлөр (Швейцария, Италия) С. у. ченемдерин бирдиктүү жарандык кодекске киргизишкен.
Вилмот (Нү-Гэмпшир)
Вилмот (Нү-Гэмпшир) (Wilmot) — Нү-Гэмпшир штатынын Мерримак округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1358 киши. Болжолдуу аянты - 77.1 км². FIPS коду — 33-84900.
Лаурел (Миссисипи)
Лаурел (Миссисипи) (Laurel) — Миссисипи штатынын Джонс (Jones) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 18393 киши. Болжолдуу аянты - 40.8 км². FIPS коду — 28-39640.
Ягатонюй
Ягатонюй — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ярбияга дарыясынын оң жээгинен 65 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Этикет
Этикет (фр. etiguette) - өзүн алып жүрүүнүн белгиленген тартиби, б. а. кабыл алынган сыпайы жүрүм-турумдун, мамилелердин (мис., дипломатиялык чөйрөлөрдө ж. б.) жыйындысы, формасы же эрежеси.
Монсон (Мэн)
Монсон (Мэн) (Monson) — Мэн штатынын Пискатакис округуна караган АКШ шаары.
Община (Благовар району, Башкыртстан)
Община — Башкыртстандын Благовар районундагы айыл, Дмитриев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 66 киши. Почта индекси — 452749, ОКАТО коду — 80214813005.
Германия
Германия (Deutschland), Германия Федеративдик Республикасы (Bundesrepublik Deutschland) — Борбордук Европадагы өлкөлөрдүн бири. Түндүгүнөн Дания, түндүк-батышынан Нидерланд, батышынан Бельгия, Люксембург, Франция, түштүгүнөн Швейцария, түштүк-чыгышынан Австрия, чыгышынан Чехия, Польша менен чектешип, түндүгүнөн Түндүк жана Балтика деңиздери курчап турат. Аянты 357 021 миң км2. Калкы 80 219 695 млн. (2011). Мамлекеттик тили немис тили. Борбору - Берлин шаары. Административдик-аймактык жактан 16 жерди (административдик-аймактык бирдик) камтыган федерация (табл.).
Монсон (Мэн)
Калкы - 666 киши. Болжолдуу аянты - 127.5 км². FIPS коду — 23-46580.
Община (Благовар району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Германия
Мамлекеттик түзүлүшү
Германия федеративдик мамлекет. Негизги мыйзамы (конституциясы) 1949-ж. 23-майда кабыл алынган. Ар бир аймак (Жер) өз конституциясына, парламентине жана өкмөтүнө ээ. Башкаруу формасы парламенттик республика. Мамлекет башчысы президент (5 жылга атайын чакырылган Бундестаг жана Ландтагдардын (жергиликтүү. парламент мүчөлөрүнүн) бирдей санынан куралган Федералдык чогулуш тарабынан шайланат.
Административдик округдарга бөлүнүшү:
Аткаруу бийлигин федералдык канцлер жетектеген өкмөт ишке ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы эки палаталуу парламент (Бундестаг жана Бундесрат). Негизги саясий партиялары: Христиан-демократиялык союзу (ХДС), Христиан-социалдык союзу (ХСС), Эркин демократиялык партиясы, Германиянын социал-демократиялык партиясы (ГСДП), Жашылдар партиясы, Демократиялык-социал партиясы ж. б.
Суулары
Германиянын эң ири дарыясы – Рейн; анын куймаларынын көбү Альп тоолорунан башталып, Рейн Сланецтүү тоолорун кесип өтүп, Түндүк Германия түздүгү аркылуу Түндүк деңизине куят. Жайдын башталышында тоодогу кардын эришинен суусу кирет. Рейндин Түндүк Германия тоолорунан башталган куймаларынын режими башкача болуп, агымынын максимуму буулануу эң төмөн болгон кыш мезгилине туура келет. Бул эки режимдин айкалышынан Рейндин суусу дайыма мол жана агымы туруктуу болуп, кеме каттоого ыңгайлуу шарт түзүлөт. Германиянын башка дарыяларынын көбү Ортоңку Германия тоолорунан башталат. Алар негизинен Рейндин куймалары, ошондой эле Везер жана Эльба дарыялары (Түндүк деңизге куят). Одер жана анын негизги куймасы Нейсе. Өлкөнүн түштүгүнөн Шварцвальддан Дунай башталып, чыгышты карай агат. Анын суу режими Альп тоолорунан башталган оң куймаларынын таасиринен түзүлөт. Жайкы ташкын жана кышкы межень навигацияга терс таасирин тийгизет.
Калкы
Калкынын 92 %ин немистер түзөт. Калгандары цыгандар, даниялыктар, лужицалык сербтер, фриздер, голланддар улуттук азчылык статусуна ээ. Чет өлкөдөн келген калктын саны 6, 75, млн болуп, анын 1, 749 млну түрктөр. Мындан тышкары Европа өлкөлөрүнөн келгендер (италяндар, сербдер, поляктар, орустар, гректер, португалдар, испандар, хорваттар, албандар ж. б. улуттар түзөт). Калкынын саны 1939-ж. 69,3 млнду, согуштан кийин 43 млнду, 2006-ж. 82,5 млнду түзгөн. 2008-жылга карата 1000 адамдан 8 бала төрөлсө, 10 киши өлгөн. Калкынын жылдык көбөйүшү ошол эле 2008-ж. 0,2 % көрсөткөн. Ал эми иммигранттарда төрөлүү жалпы өлкөнүн орточо көрсөткүчүнөн кыйла жогору. Өлкөдөгү демографиялык проблемалардын бири калктын картайуусу: улгайган курактагылар (65 жаштан жогору) 18,9%ти (европалык орточо көрсөткүчтөн кыйла жогору), 14 жашка чейинки өспүрүмдөр 14,4%ти, эмгек курагындагылар (15тен 64 жашка чейинкилер) 66,7%ти түзөт. Орто эсеп менен 100 аялга 96 эркек туура келет. Өмүрдүн орточо узактыгы 78,8 жаш (эркектердики 75,8, аялдардыкы 82,0 жаш, аялдардын жашынын орточо узактыгы боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт). Калкынын орточо жыштыгы боюнча (1 км2 жерге 229 адам) Еропада 4-орунда (Нидерланд, Бельгия, Улуу Британиядан кийин). Шаар калкы 87% (Европада алдыңкы орундардын бири). Ири шаарлары: Берлин Гамбург, Мюнхен. Германиянын, ошондой эле бүт Батыш Европанын калкы негизинен Рейнди бойлой жайгашкан.
Металлургиясы
Кара металлургия. Германия индустриясынын эски тармактарынын бири. Ал Рур, Саар бассейндериндеги коксталуучу көмүрдүн жана Лотарингия темир кен-ташынын базасында өнүккөн. 21-кылымдын башталышынан бул тармак импорттук сырьёлорду пайдаланууга өттү. Германия темирди негизинен Бразилия, Австралия, Либерия, Венесуэла, Канада, Кытайдан, өлкөнүн түндүгүндөгү заводдору Швециядан алат. Ошондой эле металл сыныктары да кеңири пайдаланылат. Чоюн (2004-ж. 29,4 млн т өндүрүлгөн; дээрлик өлкөнүн ички муктаждыгы үчүн пайдаланылат) жана болот (46,4 млн т) өндүрүү боюнча Германия Европада 2-, дүйнөдө 6-орунду (Кытай, Япония, АКШ, Россия, Түштүк Кореядан кийин) ээлейт. Өнөр-жай ишканаларынын көбү (болот эритүүнүн 70%ке жакыны) Рур индустриялуу районунда жайгашкан. Металлургиянын ири борборлору: Дуйсбург (толук циклде иштеген 3 комбинаты бар), Дортмунд, Бремен, Зальцгиттер, Оснабрюк, Чыгыш Германияда Айзенхюттенштадт. Германия болот экспорттоочу башкы мамлекет – ал дээрлик прокат жана труба түрүндө сыртка сатылат; ошол эле убакта кара металлургиянын продукциясынын көп түрү сырттан сатылып алынат. Түстүү металлургиясынан (негизинен сырттан алынган сырьё менен иштеген) алюминий өнөр-жайы өзгөчөлөнүп турат. Алгачкы алюминийди өндүрүү (2003-ж. 0,5 млн т чамасында) боюнча Батыш Европада Норвегиядан кийин 2-, дүйнөдө 8-орунду ээлейт. Ири ишканалары Рейн-Вестфалия районунда (өндүрүшүнүн 1/2 нен ашыгы); негизги борборлору: Эссен, Нойс, Ферде. Ошондой эле жез, коргошун (Батыш Европада 1-орунда), цинк өндүрүлөт.
Машина куруу
Машина куруу – индустриянын негизги тармагы; ал металл иштетүү менен кошо өнөр-жай продукциясынын дээрлик 1/2 бөлүгүн берет. Сатуу көлөмү боюнча дүйнөдө АКШ, Япониядан кийинки 3-орунду ээлеп, өлкөнүн товардык экспортунун 1/2 бөлүгүнөн ашыгын камсыз кылат. Машина куруунун ири тармагы жалпы машина куруу (өнөр-жайында иштегендердин 15%; сатуу көлөмүнүн 11%ке жакыны). Бул тармакта негизинен чакан сериялуу өндүрүштү кесиптенген 4,5 миң фирма иштейт. Германия станок чыгаруу боюнча дүйнөдө 2-орунда туруп, анын 50%тен ашыгын сыртка сатат; алардын ичинен дүйнөлүк рынокто аспаптык жана текстиль станоктору, жыгач иштетүү жабдуулары, пластмасса өндүрүштөрү өтө жогору бааланат. Оор машина куруу өнөр-жайы оор машиналарды, крандарды, тоо-шахта жана энергетика жабдууларын, оор электр-техникасын, ошондой эле металлургия заводдору үчүн жабдууларды чыгарат. Ишканаларынын көбү Рур индустриялуу районунда.
Автомобиль өнөр жайы
Автомобиль өнөр-жайы – эл аралык германиялык машина курууга адистешкен негизги тармактардын бири. Жалпы автомобиль чыгаруу боюнча дүйнөдө (2014-ж. 5 908 миң, дүйнөлүк автомобилдин 30%) үчүнчү (АКШ, Япониядан кийин), жеңил автомобилдерди чыгаруу боюнча (5192 миң, 32%) Япониядан кийинки 2-орунду ээлейт. Ошондой эле 175 миң жүк ташуучу жеңил, 194 миң оор жүк ташуучу машина, 10 миң автобус чыгарат. Германиядан чыккан белгилүү жеңил автомобилдер: Volkswagen, BMW, Opel, Audi, Porshe, Mersedes - Benz. Машина куруу комбинаттарында кубаттуу локомотивдер менен кошо атайын максаттагы автомобилдер, дизель, машина куруу продукцияларын, брондолгон танк техникасын (НАТО үчүн «Леопард» танкасын) ж. б. чыгарат.
Космостук өнөр жайы
Авиация жана ракета-космостук өнөр-жайы граждандык жана аскердик самолётторду, вертолёт, ошондой эле ракета жана спутник, радар системаларын, авиация жана ракета кыймылдаткычтарын чыгарат. Кеме чыгаруу боюнча Түштүк Корея, Япония жана Кытайдан кыйла кийинки, ал эми Европада алдыңкы, орунду ээлейт (21-кылымдын башталышында жылына 0,8 млн рег-брутто т). Анын 60% экспортко чыгарылат. Электр-техникалык, электрондук жана прибор куруу өнөр-жайы, ошондой эле кеңсе машиналарын куруу, офис жабдууларын чыгаруучу тармактары тез темп менен өнүгүүдө. Германия электртехникалык жана электрондук жабдууларды экспортоочу негизги өлкөлөрдүн бири; анда робот-техникаларды, АЭС үчүн реакторлорду да чыгарат. Германия электрондук өнөр-жай өндүрүшүнүн көлөмү жана өнүгүү деңгээли боюнча Европа шериктештиги өлкөлөрүнүн ичинен 1-орунду ээлейт, бирок АКШ менен Япониядан кыйла артта.
Токой чарбасы
Токой чарбасында жыгач даярдоо эмес, токойду калыбына келтирүү, өлкөнүн токой фондусун сактоо, токойдун сапаттык курамын жакшыртуу маанилүү болуп саналат. Балык чарбасы ички муктаждыкты канааттандыра албайт. 2003-ж. 184 миң т деңиз балыгы (негизин треска, сельдь), анын ичинде 16 миң т рак сымалдар, 8 миң т молюска; тузсуз суулардан 66 миң т балык кармалган.
Театры
Немец калкынын театр өнөрү элдик салт оюн-зооктордон келип чыккан. Орто кылымда кыдырма актёрлордун (шпильмандар) өнөрү өөрчүгөн. Театр жанрынын негизги түрлөрү христиан динине байланышкан литургиялык драма, мистерия, миракль, фарс болгон. Диний окуу жайларда мектеп театрлары жаралган. 18-кылымдын 2-жарымында элдпк өнөргө байланышкан музыкалык драмалык жанр зингшпиль пайда болгон. Театр өнөрүнүн өнүгүшүнө Г. Э. Лессингдин эмгектери чоң таасир берген. Реалисттик немец театрын өөрчүгүүдө жазуучу К. Л. Иммермандын ролу зор. Мангейм улуттук театры (1777) А. В. Иффланд, А. Коцебдин консервативдик, мещандык пьесаларын койгон. Башында И. В. Гёте жана Ф. Шиллер турган Веймар театры (1791) веймардык классицизм деп аталган монументтүү театр түзүүгө аракет жасаган. 19-кылымда Берлин, Дрезден, Гамбург ж.б. шаарларда ири театр борборлору болгон.1860-90-жылдарда Мейнинген театры иштеп, оюн көрсөтүү маданиятын бир кыйла өйдөлөткөн. 19-кылымдын аягы 20-кылымдын башында Л. Кронек, А. Матковский, Э. Поссарт, Л. Барнай, Й. Кайнц өңдүү театр ишмерлери чыккан. Берлин, Мюнхен жана Гамбург шаарында театр өнөрүнө өтө зор баа беришкен. 17-18-кылымда жер ээлеген ар бир княздын өзүнүн жеке театры болгон. Берлинде гана 150 театр (анын ичинде «Немец театры» жана «Каммершпиле»,«Комише опер» ж. б.) бар. Драматург жана режиссёр Б. Брехт жана актёр Е. Вейгель «Берлинер ансамбль» (1949) театрын түзгөн. Немец театрында көбүнчө классикалык чыгармаларды коюшкан. Хайнер Мюллер тарыхый катастрофаларды изилдеп жазган, Бото Штраус орто сословиедеги турмушту сүрөттөсө, Клаус Полдун репертуары курч детективдүү пьесалардан турган. Франц Ксавер Крётц автор, режиссёр жана артист. Брехттен кийинки эле белгилүү немец драматургу, 40ка жакын пьесасы көптөгөн тилде которулган. Фашисттик диктатура убагында театр нацисттик идеяларды жайылтуучу жайга айланат. Прогрессчил театр ишмерлери куугунтук жеп, көбү чет элге кетет. 1944-ж. театрлардын баары жабылат. Согуштан кийин немец театры кыйынчылык менен кайра түзүлө баштаган. Ал эми 1949-жылдан тартып немец театры ГДРде жана ГФРде эки башка шартта жана айырмалуу багытта өнүккөн. Германияда «Каммершпиле», «Фольксбюне», «Берлин ансамбль», «Немец театры» (баары Берлинде), Улуттук немец театры (Веймар), «Резиденц театер» (Мюнхен), «Талия театер» (Гамбург) ж. б. театрлары иштейт.
Музыка
Немец эл ырларын ваганттар менен шпильмандар (ырчылар) өнүктүрүп келген. 13-кылымда миннезингерлер (Вальтер фон дер Фогельвейде, Вольфрам фон Эшенбах, Готфрид Страсбургский) мектеби пайда болот. 11-13-кылымда бюргер, 14-кылымдан мейстерзингер (Г. Сакс, 16-к.) музыкасы өнүгөт. 15-16-кылымда вокалдык жана вокалдык-аспаптык, кийинчерээк аспаптык, көбүнчө орган музыкасы басымдуулук кылган. Элдик обон-ырлардын (протестант хоралынын) өнүгүшүнө Дыйкандар согушу жана Реформация түрткү берген. 17-кылымда Г. Шюц, Д. Букстехуде өңдүү музыканттардын чыгармалары эл арасына кеңири тарайт. Аспаптардын коштоосу менен жеке аткарылуучу граждандык ырлар, клавирдик жана оркестрдик сюиталар өнүккөн. Туңгуч улуттук опера театрынын пайда болушу (Гамбург, 1678-1738) Р. Кайзер, Г. Ф. Телемандын ысымдары менен байланыштуу. Немец музыкалык маданиятынын өнүгүшүнө И. С. Бах, Г. Ф. Гендель зор салым кошкон. 18-кылымдын 2-жарымында шаар калкынын маданий турмушуна романс кире баштайт. Германия музыкасында адабияттагы «Бороон жана чабуул» агымына окшош Мангейм мектеби түзүлүп, «эски Вена мектебине» кошулуп, Вена классикалык мектебинин жаралышын шарттаган. Немец жана дүйнөлүк маданияттын өнүгүшүнө өтө зор эмгек сиңирген К. В. Глюк, Й. Гайдн, В. А. Моцарт жана Л. Бетховен да ушул Вена классикалык мектебинен чыккан. 19-кылымдын 1-жарымындагы демократиялык романтизм агымынын өкүлү К. М. Вебер. Революциянын алдындагы мезгилде Ф. Мендельсон-Бартольди, Р. Шуман, Р. Вагнер сыяктуу ири музыканттар чыккан. Немец музыкалык маданиятында 1848-жылдан көбүнчө Германияда жашаган венгр композитору, дирижёр жана пианист Ф. Листтин чыгармачылыгынын мааниси да зор. Й. Брамс (1862 -жылдан Венада жашаган) классикалык салттардын мурасчысы жана аны улантуучу катары белгилүү болсо, Р. Штраустун чыгармалары фантазияга байлыгы менен айырмаланган. Фашисттик диктатуранын учурунда немец музыкалык маданияты өтө төмөндөп, улуттук музыканын алдыңкы салттары бурмаланды. Прогрессчил мыкты музыканттар эмиграцияга кетти, бир тобу концлагерлерде курман болду. Экинчи дүйнөлүк согуштан соң Германияда музыканын кайтадан өнүгүшү үчүн мүмкүнчүлүктөр түзүлдү.
Театр
Гамбургда 1678-ж. курулган опера театры бар. Кымбат сахналык техника менен жабдылган эң жаңы опера театры, Кёльнде жана Франкфурт на-Майнеде, Берлинде гана үч опера театры бар. Мюнхендеги Улуттук театр жана Дрездендеги Земпердин Опера театры италиялык Ренессанс доорундагы архитектуралык баалуу эстеликтерден. Берлин филармониясынын оркестри, дүйнөгө атагы чыккан Мюнхен филармониясынын оркестри, Бамберг симф. оркестри, Лейпцигдеги «Гевандхауз» оркестри, Дрезден мамлекеттик капелласы жана радионун симфониялык оркестрлери ж. б. белгилүү музыкалык коллективдер бар. Көпчүлүк концерттерде жана опера спектаклдерде башка өлкөлөрдөн келген, дүйнөгө атагы чыккан артисттер катышат. Мисалы, Берлин филармониясынын оркестрин италиялык Клаудио Аббадо жетектейт. Немец артисттери көптөгөн өлкөлөрдө иштешет. Мисалы, Курт Мазур Нью-Йорк филармониясында, Кристоф фон Донани Кливленд оркестринде башкы дирижёр. Дүйнөгө атагы чыккан немец музыканттары скрипкачы Анна-Софи Муттер, трубач Людвиг Гюттлер, ырчылар Хильдегард Беренс, Дитрих Фишер-Дискау, Петер Гофман, Рене Колло ж. б. Улуу муундагы музыканттардын ичинде О. Герстер, Р. Вагнер-Регени, М. Буттинг сыяктуу көрүнүктүү композиторлор бар. Өлкөдө музыка боюнча эларалык жана улуттук конкурстар, фестивалдар өткөрүлүп турат. Дирижёрлор Г. Абендрот, К. Зандерлингдин, ырчылар Э. Буш, Г. Май ж. б. ысымдары дүйнөгө белгилүү. Германияда улуу классиктер Л. В. Бетховен, Г. Гендель, Р. Вагнердин чыгармалары аткарылат. Моцарттын «Сыйкырдуу чоор» жана Штраустун «Жарганат» опералары көп коюлат. 1961-73-ж. Жон Кранко Штутгарт балет труппасына чыгармачылык менен эмгек сиңирген жана прима-балерина Мария Хайде жетекчилик кылган (1973-95). Азыркы күндө Пина-Бауш жетектеген Вуппертальдагы бий театры эларалык колдоого ээ болгон. «Эстрада музыкасына», варьете музыкалык театрга Берлиндеги «Фридрихштадтпаласт» театры өзүнүн чыгармачылыгын арнаган. Гамбургдагы «Кэтс» мьюзикли көп жылдардан бери белгилүү. Концерттерде модерн классикасы маанилүү роль ойнойт: Пауль Хиндемит, Игорь Стравинский, Арнольд Шёнберг, Бела Барток, Борис Блахер, Вольфганг Фортнер, Вернер Эгк, Карл Орф өздөрүнүн музыкалык аспаптары менен дүйнөгө белгилүү «Музыка мектеби» балдарды музыканы сүйүүгө тарбиялашат. Немец жаз музыкасынын 50-60-жылдардагы курч шлягерлери азыркы мезгилде сахнадан кетти. Дүйнөгө белгилүү тромбонист Альберт Мангельсдорф жаз-фри сферасында, Клаус Дольдингер өзүнүн «Паспорт» тобу жаз менен рок музыкасында белгилүү. Бий жана эстрада оркестри Берта Кемпферт, Жеймс Ласт, Макс Грегер жана Паул Куна Германиядан тышкары башка өлкөлөрдүн музыка сүйүүчүлөрүнө таанымал. Белгилүү рок ырчылары: Петер Маффай жана Мариус Мюллер-Вестернхаген, Нена. Жаш таланттарды өстүрүүдө конкурстар өткөрүлөт. Германиянын батышында эле 700дөн ашык музыкалык коомдук мектеп жана 15 000 хор мектептери бар. Германияда музыкалык аспаптарды чыгаруу салт болуп калган. Миттенвальдда дүйнөгө белгилүү скрипкалар жасалат. Ар бир экинчи киши флейтада жана гитарада ойнойт. Германияда музыка тармагы гүлдөп өнүгүүдө, 200 млндон ашык ата мекендик жана чет өлкөлүк грампластинка, кассета жана компакт диск сатылат.
Иу Клэйр
Иу Клэйр (Eau Claire) — Мичиган штатынын Berrien округуна караган АКШ шаары.
Клюёв мөңгүсү
Клюёв мөңгүсү — Алай кырка тоосунун түн. капталындагы (батыш бөлүгүндө) татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Уз.4,2 км, аянты 5,3 км2.
Иу Клэйр
Калкы - 656 киши. Болжолдуу аянты - 1.9 км². FIPS коду — 26-24580.
Гису (эл)
Ги́су (багису, гишу, масаба; өз ат — bamasaba) — банту эли. Уганданын чыгышында (Элгон тоосунун батыш капталдары) жашайт. Ошондой эле гису Кенияда да бар (40 миң). Жалпы саны 1,2 млн адам (2006).
Клюёв мөңгүсү
Сох суусунун сол курамы Актеректин алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 4400 м, этеги 2880 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3600 м, абляция облусунун аянты 3,1 км2. Фирн облусу бийик аскалуу сеңир аркылуу бөлүнгөн эки циркте жатат; алардан башталган мөңгүлөр кошулуп бир «тилди» түзөт. Мөңгүдөн Актерек суусунун оң курамы–Түтөксуу башталат
Гису (эл)
Банту уясына кирген масаба тилинде (лумасаба же лугису диалектинде) сүйлөшөт. Жазуусу латын алфавиттин негизинде.
Дин
Көпчүлүк христиандар (протестанттар). Калгандары жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат (табияттын күчтөрүнүн жана ата-бабалар культтары, демиург Вери Кубумба), мусулмандар, бахаилер.
Чарбалык иштер
Негизги кесиби — жерди күйгүзүү менен кол менен көчүрүү, өтө түшүмдүү жанар тоо кыртышында дыйканчылык. Сатуу үчүн кофе (эң сапаттуу Арабика сорту) жана пахта өстүрүлөт. Ири мүйздүү мал никенин куну катары кызмат кылып, негизинен ритуалдык ролду ойнойт.
Кол өнөрчүлүк
Карапачылык, темир устачылык (курал-жарак, зергерчилик), жыгачтан оюу, токуучулук (жасалга, ритуалдык буюмдар).
Кийим
Кийим-кече — булгаарыдан жана өсүмдүк буласынан жасалган кепка, белдемчилер жана алжапкычтар.
Коом
Салттуу патрилинейлик уруулук уюм негизинен 19-кылымда талкаланган. Чоң үй-бүлөлүү жамааттардын калдыктары калууда. Туугандык терминдердин системасы бифуркативдик типтен генерациондук типке өтүүчү.
Маданият
Магия, сыйкырчылык, бакшылык кеңири таралган. Фольклор – этногенетикалык уламыштар, жаныбарлар жөнүндөгү жомоктор.
Тарых
Ги́су 14-кылымда нилоттук малчылар (масай жана нанди) тарабынан Эльгон тоосунун бооруна түндүк аймактардан көчүрүлгөн банту тилдүү дыйкандардын урпактары.
Этна
Этна жанар тоосу (Etna) - Сицилия а-нын (Италия) түндүк жээгиндеги Мессини жана Катания шаарынан анча алыс эмес аралыкта. Европадагы эн бийик аракеттеги жанартоо. Бийикт. 3340 м. Конусу жантайма, трахит жана базальт тектеринен турат. Бети көптөгөн кратерлер, лава агындылары менен капталган 300дөн ашык каптал конустары бар. 1668-ж. катуу, акыркы жолу 1986-ж. атылган. 800-900 м бийиктикке чейин талаа, бак, жүзүм, андан жогору жер ортолук деңиздик бадалдар жана токой ээлейт. Туризм өнүккөн.
Призендорф
Призендорф (Priesendorf) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Франкония административдик округуна карайт. Бамберг районуна кирет.
Калкы - 1546 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 8,35 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 4 71 173. Муниципалитеттин башчысы — Мариа Бек.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 2 шаардык районго бөлүнөт.
Кум шаары, Иран
Кум шаары, Иран, Кум, Гом — Ирандын борбордук бөлүгүндөгү шаар. Кум останынын (провинция) администрациялык борбору. Кум дарыясынынын боюнда жайгашкан. Калкы 1,1 млн (2009). Автомобиль жана темир жол тоому. Сасаниддер династиясынын ханы Кавад I тарабынан негизделген. Кум — мааниси жагынан 17-кылымдан мусулман шейиттердин Мешхедден кийинки 2-ыйык шаары. Шаарда 1980-жылдан аятолла Р. М. Хомейнинин резиденциясы (учурда музей) болгон. Фатима Масуме комплекси (16—20-кылым; Фатиманын мавзолейи менен), Хазрат Масуме, Азам (1996) жана Жамкаран (13—14-кылым, Кумга жакын жерде; зыярат кылуучу 2борбор) ж. б. мечиттер сакталган. Университеттер (1980; анын ичинде Тегерандагы Азад ислам университетинин филиалы), музей (1936), китепканалар бар. Нефть ажыратуучу, айнек, текстиль (кебез-кездеме, кыл торко, тигилүү кийимдер) ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүк өнүккөн, килем токулат. Карапа буюмдар чыгарылат.
Мельперс
Мельперс (Melpers) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Шмалькальден-Майнинген районуна кирет.
Калкы - 93 киши (31-декабрь, 2010). Болжолдуу аянты - 2,85 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 66 043. Муниципалитеттин башчысы — Зоня Битторф.
Пошивайлов Никифор Макарович
Пошивайлов Никифор Макарович (1909, азыркы Казакстан, Караганды областы, Кадушный айылы – 1958, Чүй областы, Сокулук району) – кызылчачы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1947). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. 1933-жылдан Сокулук районундагы Крупская атындагы колхоздо колхозчу, 1934-жылдан бригадир болгон. 1947-жылдан талаачылык бригадири болуп иштеген. Ал жетектеген бригада 4 га жердеги кант кызылчасынан 816 цден түшүм алган. Ленин ордени менен сыйланган.
Соода үлгүсү (маркасы)
Соода үлгүсү (маркасы) – көптөгөн четөлкөлөрдүн мыйзамдары боюнча бир сатуучунун же сатуучулар тобунун товарларын же кызмат көрсөтүүлөрүн идентификациялоо жана аларды атаандаштын товарларынан жана кызмат көрсөтүүлөрүнөн айырмалоо үчүн багытталган аталыш, аталгы, белги, символ, сүрөт же алардын айкалышы. Ошентип, өндүрүш үлгүсүнүн айырмаланып С. ү. өндүрүшкө эмес, сатып өткөрүүгө басым жасайт.
Шаршенов Ормон
Шаршенов Ормон (26. 9. 1942-ж. туулган, Сокулук району, Кызыл-Туу кыштагы) - мамлекеттик коомдук ишмер.Подполковник. К. И. Скрябин атындагы Кыргыз айыл чарба институтун (1972), Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетин (1997) жана Алматы шаарындагы жогорку саясий окуу жайын (1990) бүтүргөн. Кесиби экономист, укук коргоочу жана саясатчы. Юстициянын 2-класстагы кеңешчиси. Эмгек жолун 1960-ж. Фрунзеде жумушчу болуп баштаган. Советтик Армияда кызмат өтөгөн.
Андан соң Фрунзедеги жер кыртышы илим изилдөө институтунда топурак таануучу кенже илимий кызматкер, Аламүдүн районундагы «Таш-Мойнок» совхозунда башкы агроном (1975-78), Ысык-Ата райондук айыл чарба башкармалыгынын башчысы (1978-87), Кочкорбаев атындагы колхоздо башкарма, ушул эле райондун аткаруу комитетинин төрагасы, Кыргызстан КП БКнын Талас облусу боюнча айыл чарба жана тамакаш бөлүмүндө башчы (1987-88), Кыргызстан КП БКнын Жумгал райондук комитетинин 1-катчысы (1988-90) болуп эмгектенген.
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине депутат болуп шайланып, президиум мүчөсү, жергиликтүү өз алдынча башкаруу, айкындуулук жана басма сөз боюнча туруктуу комиссиянын төрагасы болуп (1990-95) иштеген.
Чүй районунун мамлекеттик администрациясынын башчысы-акими (1992-94), Чүй облусу боюнча салык полициясынын биринчи башчысы, Кыргыз Республикасынын салык полициясы башкармалыгынын башчысынын жардамчысы, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Агрардык департаментинин башчысы, Чүй, Талас облустары боюнча Юстиция башкармалыгынын башчысы (1999-2001), Чүй облустук Агрардык реформа боюнча борбордун директору (2001-05) болуп иштеген. 2005-жылдан Кыргыз Республикасынын Финансы рыногун көзөмөлдөө жана калыбына келтирүү кызматында статс-катчы болуп эмгектенүүдө. Ысык-Көл, Нарын, Талас, Чүй облустук депутаты болуп шайланган.
Кыргыз Республикасынын Конституциялык комиссиянын мүчөсү.
«Айыл чарба өндүрүшүнүн отличниги» (2004), «Финансы рыногунун отличниги» (2004), «Эмгек даңкы» орденинин ээси. 1989-ж. Кожомкул балбандын 100 жылдык маарекесин өткөрүүдө демилге көтөрүп, анын башында турган. 1992-ж. Суусамыр өз алдынча район болушуна чоң колдоо көрсөткөн. Кийинки кездери ыр жазуу менен да алектенет.
«Сизге» деген ырлар жыйнагы (2008) жана «Тунук ойлор» аттуу китеби (2010) жарык көргөн.
Фарель
Фарель (Varel) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан Шаар. Фризия районуна кирет.
Калкы - 24 587 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 113,53 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 4 55 026. Мэр — Глава Герд-Христиан Вагнер.
Шаар административдик курамы боюнча 32 шаардык районго бөлүнөт.
Шаршенов Муратбек
Шаршенов Муратбек (1.9.1954-ж.туулган, Тунук кыштагы) - айыл-чарбасы боюнча башкы адис.
Тилдик система
Тилдик система – 1) белгилүү бир тил түзүлүшүнүн (фонологиялык, морфологиялык, синтаксистик ж. б.) өз ара биримдиги жана карым-катыштуу бирдиктердин жыйындысы; тил бирдиктеринин тобу, ошондой эле алардын түзүлүү, өзгөрүү жана айкашуу эрежелери, б. а. тилдин фонологиялык, морфологиялык, сөз өзгөртүү, синтаксистик, лексикалык, семантикалык системасы. Tap маанисинде жөндөмө жана жак, этиш жана атооч, түр жана чак д. у. с. системалар. Тилди алгач система катары караган Ф. де Соссюр болгон. Ал кийин В. Гумбольдт, И. А. Бодуэн де Куртенэ ж. б. тарабынан өрчүтүлгөн. Тилдик система тилдин негизги бирдиктерин камтыган эрежелердин системасы катары архаизм, жаргон, диалект өңдүү көрүнүштөргө, ошондой эле грамматикалык системалардын ядросуна ажырайт. Тил кээде системалардын системасы катары да каралат; 2) тил курулушундагы оппозициялардын жыйындысы. Фонологиялык фактылар Тилдик системада тилдин дифференциациялык белгилери, морфологиялык, синтаксистик, лексика-семантикалык фактылар кыйла татаал метатилдер аркылуу сыпатталат.
Хермероде
Хермероде (Hermerode) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Мансфельд районуна кирет.
Калкы - 127 киши (31-декабрь, 2006). Болжолдуу аянты - 4,06 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 87 215. Муниципалитеттин башчысы — Уве Поппе.
Соода-өнөр жай палатасы
Соода-өнөр жай палатасы — уюмдарды жана ишкерлерди, аларга аркыл түрдөгү кызматтарды (маалыматтык, кеңеш берүүчүлүк, бейтараптык ж. б.) көрсөтүү үчүн бириктирген, ошондой эле алардын өлкөнүн ичиндеги жана чет өлкөлөрдөгү жамааттык кызыкчылыктарын колдоочу жана коргоочу мамлекеттик эмес коммерциялык эмес уюм.
Тил ченеми
Тил ченеми ― байыртан айтылып, жалпы эл ичинде кенири колдонулуп жүргөн тил сөздөрдүн тарыхый калыпташкан жыйындысы, б. а. коом тарабынан конкреттүү тарыхый мезгил үчүн тандалып, пайдаланууга жарактуу деп таанылган эреже. Тил ченеми тилдин коомго ийкемдүү кызмат өтөшүн жана тарыхый жактан улам кийинки мезгилдерге өтүшүн камсыз кылып турган маанилүү касиеттеринин бири. Адабий тилдин пайда болуп, калыптануу процессинде түзүлгөн адабий Тил ченеми ― Тил ченемин өзүнчө бир көрүнүшү. Өнүккөн адабий тилдин ченеми тилдин бардык баскычтарын өзүнө камтыйт да, салыштырмалуу стабилдүүлүгү, бир түргө келтирилгени (унификациялангандыгы), функциялыкстилдик жактан жиктелиши менен мүнөздөлөт. Адабий тилдин ченеми тилдик кандай каражаттар менен байланыш экенине жараша орфографиялык, орфоэпикалык, лексикалык, грамматикалык, стилдик ченемдерге бөлүнөт. Орфографиялык жана грамматикалык ченемдер лексикалык, стилдик ченемдерге караганда бир кыйла туруктуу келсе, кийинкилер тил каражаттарын эркинирээк колдонууга жол берет. Мектеп, театр, ММК тармагы ж. б. адабий тил ченемдин калыптанышында чоң роль ойнойт.
Ченем туруктуу жана бир тартипке салынган тилдик каражаттардын жана коом тарабынан аң-сезимдүү түрдө туура деп эсептелип кабыл алынган колдонуунун эреже-талаптарынын (кодификация) биримдиги катары улуттук доордогу адабий тилдин өзгөчө белгиси болуп саналат. Айрым көз караштар боюнча ал деги эле тилдик өнүгүүнүн бардык этаптарына мүнөздүү атрибуту катары да аныкталат да, кеңири мааниде да колдонулат. Ошондуктан тил илиминде тил тутумунун ченеми жана тилдик структуранын ченеми деген түшүнүктөр белгилүү даражада айрым-айрым иштелип каралып жүрөт.