Катаган
ЖАНКУШЧУДАН ТАРАГАН -ЧАЛИКЕ УРУУСУНУН САНЖЫРАСЫ
Бир учурда, тиги батыш жактагы, Жер Ортолук денизден агып кирген суунун жолу, бүтөлүп, деңиздин деңгээли акырындап төмөндөп, кыш болбогон жер аймактары ачыла баштаган. Жалпысынан Өгүз атанган журттун көпчүлүгү, ал жактарга көчүп барышкан экен. Барган журттун 15 уруусу олтурукташкан жашоого өтүп, дүйнө мүлкүн үйө турган үй куруп жашаган. Алар акырындап үйкурдан Уйгур атына көчүп кеткен экен. Калган журт, көчмөн турмушун уланта бериптир. Дениздин денгээли улам төмөндөгөн сайын, көптөгөн ой жерлер ачыла баштаган экен. Ортодон Миң Ой чөлкөмү ачылган экен. Ал сөздү бүгүнкү күндө, Минойская цивилизация деп атап жүрүшөт. Бирок миң ой жери деп, түндүк муз океаны тарапты көрсөтүп жатышат. Ошол мезгилде 10 ойду башкарган адам Ной аты менен белгилүү болгон. Мындайча айтканда он ойду башкарган адам, бийлик даража күтө алган. Андан тышкаары дагы Кара Ногой деген тайпа болгон. Кара дегени көп деген маанини берген. Сары Ногой деген тайпа, суу тартылып, жер ачыла баштаган мезгилде, Миңойго барган тайпалардан болгон. Алардын өңү – түсү көбүрөөк өзгөрүүгө учурган экен. Көчмөн турмушун уланткандар Өгүз атын сактап калыптыр. Эчен кылымдар бою, алар Миңойду мекендеп турушкан экен. Ошол учурда мин ой чөлкөмүнө көчүп барган журт, Өгүз атынан Бөрү атына көчүп кеткен, себеби орус  тектүү элдер Өгүздү- Вол деп атайт. Ортолорунда болуп өткөн көптөгөн согуштардын айынан, Вол эмес эле - волк дешип, жаңы эл аты пайда болгон. Күтүүсүздөн болгон топон суудан качкан элдин ичинде 7 уруу бүлө – деген эл, Эфрат менен Тигр дайраларынын ортосуна көчүп келгени тарыхта жазылып калган. Бүлө дегени Бөрү деген сөз экен. Бир мезгилде ал дайралар да ташкындап кирген учурлар болгон, ошол себептенби ал 7 уруу эл, Текес деген бийик тоолорго көчүп келишкен. Ошол учурда Ысыккөл жок экен. Анын оордунда кең өзөн болуп, ортосунан Жандайра - деген агын суу агып жатчу экен. Жанагы 7 уруу элдин айрымдары ал дайраны бойлоп  конуш алган. Ортодон бир топ убакыт өткөндө, Жандайранын агымы бүтөлүп, суунун деңгээли көтөрүлө баштаган. Суу ташкынынан эки жолу  запкы көргөн журт, дагы бир жолу мекенин тыштап  көчүп кетүүгө мажбур болгон. Алар жүрүп олтуруп, чоң агын сууга туш болушкан. Ошол жерди мекендеп, ал суудун атын Жандайранын атынан - Жансуу деп атап алышкан экен. Кудайдын буйругубу, ушул Жандайранын атынан көптөгөн элдердин аты келип чыккан. Жадегенде Инди жериндеги Ганга дайрасынын аты, Гансу чөлкөмүнүн аты да  ушул Жандайранын атынан келип чыккан. Жандайранын атын өзүнө мурастап калган элдердин бири - Жанкушчулар болгон. Кийин ал суудун аты өзгөрүп Янцзы болуп калды. Кушчулар башында болгон көчмөн уруулар бирикмеси, Тибет тоолорундагы жылуу жактарда көчүп-конуп жүрүшчү экен. Жансуу чөлкөмүн байырлаган кушчулардын  бир  бөлүгү, кийин Жанкушчу атыгып кетишкен. Өгүз журту, замандардын өтүшү менен: Кара ногой, Сары ногой, Кушчу, Бөрү, Чаа, Каңгы, Кангит, Аз, Сак, Скиф, Шумер  (Суу мар) ж.б. элдерди жараткан. Бул аталган элдер байыркы Рим, Грек тарыхында орун алган элдерден алда канча мурда болгон элдердин катарына кирет. Ошол Өгүз журтунун кырк урууга өсүп чыккан учурунан баштап, “Кырк Өгүз” журту атанып, анын атын түздөн – түз мурастап калган тукум -  Кыргыз  элиине 4200 жылдан ашуун убакыт өттү. Бул мезгил аралыгы Кырк Өгүз журтунун тарых бетине түшкөндөн берки өткөн убактысы. Андан аркы мезгили да болгон да. Албетте Бөрү кагааны 40 урууду бөлөөрдөн  мурда эле, аталган 40 уруу жашап келген. Жансуу дарыясынын орто агымынан нары, дайранын аты, Жан суусу - Чанцзсы аталып, өзгөрүп кеткен. Жан деген соз Чан болуп өзгөргөн экен. Азыркы кездеги аталышы Янцзы. Жан дайрасынын атынан келип бутактап, бир топ элдер пайда болгон. Алсак- Чаа, Чаян - Цян, Хян, Кян  ж.б. аттарын алып жүргөн - элдер жаралган. Мына ушул тайпалар, учурунда Жансуулук кушчулар б.а. Жанкушчулар болушкан. Кийин чоң бийлик Ча тайпасынын колуна өткөн. Бул элдер  өтө өнүккөндүктөн, айрымдары  батыш жакка барышканда, аларды кудайдын тукуму, теңирден келген, “үч сүрөө” кудай үйүнөн келген келгиндер катары, кабыл алышкан экен. Булардын “Чагаан күн”- деген майрамы болуптур. Мексикага ооп барган эштектер (ацтеки) бул майрамды  “чанкин “ майрамы деп коюшчу экен. Жазгы актын майрамы б.а. азыркы Нооруз  майрамы экен. Бул айтылган ойлор азырынча менин жеке пикирим болуп эсептелет. Бир учурда Жансуу дарыясы аккан нугун өзгөртүп, чоң суу алааматы болгон. Ошондо Кушчу падышасынын ордосунда кызмат өтөп жүргөн Ги деген кызматкер хан,  ошол суу каптоодо бузулган жерлерди оңдогон элди бөлүп,  Көкөноордун түндүк жагындагы ак карлуу тоолору бар, көк майсаңга элди  көчүрүп барган. Аны эли Гишеркан деп атап алышкан экен. 30 метр Аска ташка ага арнап эстелик чегишкен болчу, ал эстелик ушул күндө деле турат, бирок кимге арналганын биле беришпейт.