cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нигматулин, Талгат Кадырович
Үй-бүлөсү
Кыргыз режиссеру Мелис Убукеевдин “Элеттеги сүйүү” (“Провинциальный роман”) тасмасына тартылып жүрүп, 33төгү Талгат 19дагы Венера Ибрагимовага ашык болуп калат. Акыры ага үйлөнөт. Венера ага 1983-жылы 14-майда Линда аттуу кызды төрөп берет (айтылуу Брюс Линин жарынын ысымы Линда Маккартни же кытайча Ли болгон). Венера да карате менен машыгып, спорт чебердигине талапкер болгон.
Өлгөнү
Ал түгүл 1981-жылы Талгат “Жаңырык” аттуу он мүнөттүк филм тартып, ага Мырза менен Абайды да катыштырган (Абай - азыркы академик Алтай Бөрүбаевдин бир тууганы).
Тойкино (Калтасин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Нигматулин, Талгат Кадырович
Өлгөнү
1985-жылы февралда сектада жиктелүү жараяны башталган. Абай Талгаттын колу менен “жикчилерди” жазаламак болот, бирок Талгат баш тартат. 11-февралга караган түнү Вилнюстагы сүрөтчү Андрюстун батиринде Талгатты сабап киришет, 11-февралда түшкө маал Талгат көркоолордун таягынын айынан набыт болот. Анын сөөгү Ташкенге коюлган. Талгат өлөөр алдында ортодокс христиан динин кабыл алган. Абай 14 жылга абакка кесилди. Абай абакта жүрүп ооруп, үйгө кайтып өлдү.
Друженкова Евгения Степановна
Друженкова Евгения Степановна (1917-жылы туулган, Харьков облусу Вольчанский району, Рубежный кыштагы) айыл чарба ишмери, айыл чарба илимдеринин кандидаты (1965), Кыргыз ССР Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1974). Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген зоотехниги (1947). 1938-жылы Харьков зоотехникалык институтун бүткөн. 1938-49-жылы Ысык-Көл, Ош облусунун чарбаларында зоотехник, 1949-жылдан Кыргызстан мал чарба ИИИде улук илимий кызматкер, лабораториянын башчысы. Тян-Шань коюн чыгаргандардын бири. Ленин, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.
Жарманке
Жарманке – 1) убактылуу соода-сатык өткөрүлүүчү жер; 2) кеңири маанисинде туруктуу иштеген базар, экономикалык үлгүлөрдүн эларалык көргөзмөсү, (анын аталышына карабастан)ал аймакта өткөрүлүп жаткан өлкөнүн каада-салттарына ылайык, экспоненттерге эларалык чектерде соода-сатык келишимдерин түзүү үчүн өзүнүн продукцияларынын үлгүлөрүн бир эле жерде чектелүү мезгил ичинде көргөзүүгө улуксат берилүүчү, эл кеңири кекектөөчү товарлардын жана/же жабдуулардын ири базары болуп саналат.
Португалия
Португалия, Португалия Республикасы – Европанын эң четки түштүк-батышындагы мамлекет. Пиреней жарым аралынын батышын, Азор жана Мадейра аралын ээлейт. Чыгышынан жана түндүгүнөн Испания менен чектешет. Батышын Атлантика океаны чулгайт. Аянты 92,1 миң км2. Калкы 11,0 млн (2011). Борбору – Лиссабон шаары. Административдик-аймактык жактан 18 округга, 2 автономия регионго бөлүнөт. Акча бирдиги – евро.
Португалия – НАТОнун (1949), ББУнун (1955), Европа союзунун (ЕС) (1986) мүчөсү. Административдик-аймактык бөлүнүшү (2011)
Мамлекеттик түзүлүшү
Португалия – парламенттик республика Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Республикалык чогулуш. Аткаруу бийлигин премьер-министр башында турган өкмөт (Министрлер төрагалары) жүзөгө ашырат. Португалияда көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары – Социалисттик партия (солчул центристтик), Португалия социал-демократиялык партия (оңчул центристтик), Португалия коммунисттик партиясы ж. б.
Табияты
Өлкөнүн түндүк бөлүгүндө бийиктиги 1000–1200 м келген Месета бөксө тоосунун (эң бийик жери 1993 м, Серра-да-Эштрела чокусу) чет-жакасы, Тежу дарыясынан түштүгүрөөк Португал түздүгү, эң түштүгүндө Серра-да-Алгаври бөксө тоосу жатат. Кен байлыктарынан вольфрам, калай, пирит, жез, темир, уран ж. б. казылып алынат. Климаты субтропиктик, жер ортолук деңиздик. Январдын орточо температурасы 5–10°С, июлдуку 20–27°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрүндө 400 ммден 800 ммге чейин, тоолорунда 1000–2500 мм.
Ири дарыялары: Дору (Дуэро), Тежу (Тахо), Гвадиана. Өсүмдүктөрү жер ортолук деңиздик типте (маквис, эмен, көк карагай ж. б.), тоолорунда шалбаа жана бадалдар өсөт. Пенеда-Жереш улуттук паркы, бир нече резерваттар уюштурулган.
Калкы
Элинин көпчүлүгү – португалдар. Мамлекеттик тили – португал тили. Дини католицизм. Протестанттар да бар. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 72 жаш, аялдарыныкы – 79. Төрөлүүнүн деңгээли орточо (1000 кишиге 11,7), өлүм-житим төмөн (1000ге 9,6; жаш балдардыкы 1000ге 9,1). Шаар калкы 59%. Ири шаарлары: Лиссабон, Порту.
Тарыхы
Биздин заманга чейинки 4–3-кылымда Португалия аймагын лузитандар (иберий уруулары) мекендеген. Биздин заманга чейинки 1-кылымда Португалия Рим империясына, биздин замандын 5–6-кылымынын 2-жарымында вандалдар жана вестготторго, 713-718-жылдары арабдарга баш ийген. Реконкистанын жүрүшүндө 1095-жылы Португалия графтыгы, 1139-жылы (расмий түрдө 1143-жылы) көз каранды эмес Португалия королдугу түзүлгөн. Король Альфонсо I бийликке келип, маврларга каршы согуш жүргүзгөн. 15-кылымда өлкөнү Авише династиясы башкарып, Португалия ири колониялык державага айланган. Анын колониялары: Ангола, Гвинея (Бисау), Мозамбик, Сан-Томе, Африкадагы Жашыл Тумшук жана Принсипи, ошондой эле Макао жана Азиядагы Тимор аралынын чыгыш бөлүгү. 15-кылымда Португалиянын түштүгүндөгү Сагриш шаарында португалиялык деңизде сүзүүчүлөрдүн (Диаш, Васко да Гама, Кабрал ж. б.) мектеби ачылган. 1581–1640-жылдары Испаниянын бийлиги астында. 18-кылымдын башында Португалия Улуу Британияга саясий жана экономикалык жактан көз каранды болгон. 1807-жылы Португалияны Наполеон Iнин армиясы басып алган, бирок 1808-жылы португалиялык патриоттордун колдоосу менен англиялык аскерлер наполеончуларды өлкөдөн кууп чыккан. 19-кылымдын 2-жарымында Португалияда республика жана социалисттик кыймылдар пайда болгон. 20-кылымдын башында өлкөдө республика кыймыл күч алып, 1910-жылы Португалия революциясынан кийин Португалия Республика болуп жарыяланган. 1-дүйнөлүк согушка Антанта тарабында катышкан, 2-дүйнөлүк согушта бейтараптыкты сактаган. 1926-жылы мамлекеттик төңкөрүш болуп, аскер диктатурасы орногон. 1932-жылы Антонио Салазар бийликке келип, өлкөдө фашисттик режим өкүм сүргөн. 1974-жылы 25-апрелде генерал Спинол башында турган жаш офицерлер тобу мамлекеттик төңкөрүш («Апрель же Жоогазын революциясы» аталган) уюштуруп, фашисттик өкмөттү кулаткан. Өлкөдө демократиялык реформалар жүргүзүлүп, социалдык жана саясий кайра куруулар ишке ашкан. Португалия колонияларына көз каранды эместик берген. 1976-жылы Португалиянын жаңы конституциясы кабыл алынып, 1986-жылы Португалия Жалпы рынокко кирген.
Экономикасы
Португалия – экономикасы орточо өнүккөн өлкө. ИДПнин көлөмү 233,4 млрд АКШ доллары (2009). Аны киши башына бөлүштүргөндө 21,8 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 72,8, өнөр жайдыкы 24,4, айыл чарбасыныкы 2,8. Түстүү металл [литий, вольфрам (дүйнөдө 7-орунда), калай (10-), жез, цинк (ЕСтин курамындагы өлкөлөрдүн ичинен 1-)] казылып алынат. 2007-жылы 44,5 млрд кВт.с электр энергиясы (негизинен ЖЭСтен) өндүрүлгөн. Тамак-аш (балык консервалары, зайтун майы, жашылча-жемиш жана сүт азыктары даярдалат, суусундуктар, тамеки), түстүү металлургия, текстиль, машина куруу, металл иштетүү (кеме куруу, оңдоо жана аларды тейлөө, самолёт, темир жолдун кыймылдуу бөлүгүн, автомобиль чогултуу жана комплекттөө ж. б.), целлюлоза-кагаз, полиграфия, нефть ажыратуу, химия (синтездик каучук, пластмасса, жасалма була, жер семирткич), тигүү, бут кийим өнөр жай ишканалары иштейт. Карапа буюмдар жасалат. Жемиш (алмурут, киви, кайналы ж. б.), жашылча (картөшкө, помидор, сабиз ж. б.), зайтун дарагы, цитрус өсүмдүктөрү, тамеки жана дан эгиндери өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, шарап кайнатуу өнүккөн. Сүт-эт багытындагы бодо мал, кой асыралат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун узундугу (миң км менен) 82,9, темир жолунуку 2,8. Ири порттору: Синиш, Лиссабон, Лейшойнш (Матозиньюш шаарына жакын). Экспортко машина продукцияларын, кийим-кечек, бут кийим, металл, химикаттар, кагаз, сигарета, шарап жана зайтун майы чыгарылат. Негизги соода шериктештери: Испания, Германия, Франция, Италия, Улуу Британия жана Нидерланд.
Билим берүүсү
Португалияда мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү башталгыч, орто, кесиптик-техникалык жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Мамлекеттик жа менчик мектептер, ошондой эле жогорку окуу жайлары бар. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 88%ти түзөт (2012). Коимбр (1290), Лиссабон (1288), Порту (1911). Улуттук консерваториясы (1942) ири окуу жайлары, илимий мекемелери, китепканалары, музейлери бар, «Жорнал де Нотиснаш» (1888), «Коррейю да манья» (1979), «Эшпрессу» (1973), «Публику» (1990), «Визау» (1993), «Сабаду» (2004), «Сол» (2006), «И» (2009) ж. б. гезит-журналдары чыгат. Радиоуктуруу 1953-жылдан, телекөрсөтүү 1974-жылдан, маалымат агенттиги 1975-жылдан иштейт.
Чекша
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Кобе метросу
Кобе метросу – Кобе шаарынын метросу. Метросу 13-март 1977-жылы ачылат.
Жүгөрүчүл күрөң калдыркан
Жүгөрүчүл күрөң калдыркан (лат. Pyrausta nubilalis) зыяндуу шайтан көпөлөктөрдүн бир түрү.
Ийне
Ийне, темене (чоң ийне) — узун, ичке, катуу заттан жасалган бир жак башында жип өткөзүү көзөнөкчөсү бар тигүү шайманы. Байыркы адамдар ийнени сөөктөн жасап келишкен. Учурда ийнелерди дат баспаган темирден жасашат.
Ксенофобия
Ксенофобия (гр. хеnох - бѳлѳк, phobos - коркунуч) - бѳлѳктѳргѳ, чет жактыктарга, бейтааныштарга карата коркуу жана кастык сезими. Ксенофобия башка диндеги, маданияттагы, улуттагы кишилерге, чет жерликтерге, башка чөлкөмдүн өкүлдөрүнө карата жактырбоо, терсаяктык, душмандык кылуу формасында көрүнөт. Ксенофобия адатта бала кезден канга сиңген этноцентристтик түшүнүктөргө жана бѳлѳк расага тиешелүү нерселерге карата шектенүүлөргө, этнорасалык стереотиптерге жана башкаларга байланыштуу болот. Ксенофобиянын социалдык негизи жеке коопсуздук үчүн өзүмчүл коркунучту жараткан конкуренция, жетишпегендик, жашоодогу ишенимсиздик болуп саналат. Ошондон өзүн сактоого табигый умтулуу жаралат. Ошондой эле ксенофобия табигый психологиялык жаратылышка: бардык балекет, кырсыктар үчүн күнөөнү өзүнөн эмес, башкалардын арамзалыгынан көрүү адатка ээ. Этностук ксенофобия уруктун, уруунун, элдин, улуттун ѳз үрп-адаттарын, ырым-жырымдарын, салттарын, тилин, маданиятын сактоого башкалардын таасиринен коргоого табигый умтулуу, коргонуучу жообу катары пайда болгон. Ксенофобия көпчүлүк учурда обочолонуп жашаган, ошондой эле кѳпкѳ чейин улуттук эзүүнүн, мажбурлоонун тигил же бул формаларын башынан ѳткѳргѳн этностор үчүн мүнөздүү экендиги байкалган.
Лирикалык трагедия
Лирикалык трагедия (франц. tragedie lyrigue - музыкалык-поэтикалык, тактап айтканда, ырдалуучу трагедия) - 17-кылымдын экинчи жарымында Францияда жаралган опера жанры. Лирикалык трагедия негиздөөчүлөрү Ф. Кино, Ж. Б. Люли. Лирикалык трагедия Байыркы грек мифтерин, легендаларын камтыган сюжетке жазылган. Анын негизги идеясы инсандык милдеттин, сүйүүнүн, жек көрүүчүлүктүн ортосундагы карама-каршылыкка негизделген.
Лирикалык трагедия 18-кылымдын аягында өз маанисин жоготкон. Бирок анда колдонулган музыкалык каражаттар, драматургиялык мыйзам ченемдүүлүктөр француз опера өнөрүнүн андан аркы өнүгүүсүнө көмөк көрсөткөн.
«Жолой хан»
«Жолой хан» – кыргыз элинин баатырдык эпосу. Анда уруулук түзүлүш учурундагы уруу башчыларынын кагылышы, кыргыз ханы Жолойдун өз уруусун коргоодогу баатырдыгы жөнүндөгү окуя баяндалган. Өткөн кылымдын орто ченинде немис окумуштуусу В. В. Радлов «Манас», «Төштүк», «Жолой хан» эпосторун жана башка элдик оозеки чыгармаларды Кыргызстанга келген үчүнчү саякатында жазып алган (1869). Ал чыгармалар «Түндүк түрк урууларынын элдик адабиятынын үлгүлөрү» аттуу эмгегинин 5-томуна кирген. «Жолой хан» – композициялык түзүлүшү жана сюжеттик курулушу жагынан баатырдык жомоктун мотивиндеги чыгарма. Жомоктук сюжеттерди айтуучу чыгармачылык менен пайдаланып, эпостун мазмунун байыткан. Дастанда байыркы замандагы элдин турмушу чагылдырылып, бара-бара эл арасында эпостук деңгээлге өсүп жеткен. Ал Жолойдун тегерегиндеги хандыктардын үстөмдүгүнө каршы күрөшү, баатырдын үйлөнүшү жана мифтик окуялардын сырдуу, сыйкырдуу жагдайда сүрөттөлүшү өңдүү архаикалык мазмундагы сюжеттен башталат. «Жолой хан» эпосу азыркы күндө да илимий жактан такталып, дүйнө элдерине тараган көөнөрбөс мурас катары бааланары шексиз.
Хайлам
Хайлам, Хатлам – орто кылымдардагы Мийан-Рудан («Эки-Суу арасы») дубанынын борбор шаары. Кетмен-Төбө өрөөнүндө, Нарын дарыясынын боюнда жайгашкан.
Шамшы
Шамшы — Чүй районундагы суу, Чүй дарыясынын сол куймасы. Узундугу 58 км, алабынын аянты 475 км2.
Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталат. Жогорку агымы кууш капчыгай аркылуу өтүп, Чүй өрөөнүнө келгенде нугу кеңейет. Эң ири куймасы – Туюк (уз. 24 км, алабынын аянты 177 км2). Алабында жалпы аянты 31,0 км2 болгон 23 мөңгү бар. Кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Суу май айында кире баштап, сентябрда тартылат. Жылдык орточо чыгымы ортоңку агымында 5,08 м3/сек. Байкалган эң көп чыгымы 48,1 м3/сек (август), эң азы 0,82 м3/сек (февраль). Сугатка пайдаланылат. Азыркы кезде Чыгыш Чоң Чүй каналына бириктирилген.
Боюнда Калиновка, Кызыласкер, Шамшы кыштагы жайгашкан.
Ачык базар аткарымдары
Ачык базар аткарымдары – банктардын акча-кредит саясатынын негизги аспаптарынын (усулдарынын) бири. Казыналык векселдерди, мамлекеттик облигацияларды жана башка баалуу кагаздарды сатып алуу-сатуу, баалуу кагаздар менен кыска мөөнөттүү аткарымдарды жүргүзүү. КРде бул аткарымдар КРУБ тарабынан жүргүзүлөт.
Этруск жазуусу
Этруск жазуусу - этруск тилинин жазуу системасы. Батыш грек алфавитинин негизинде түзүлгөн. Байыркы эстеликтерге караганда (б. з. ч. 7-к.) этруск жазуусу оңдон солго карай, сөздөрдүн арасы көп учурда ажыратылбай жазылган. Этруск жазуусу латын жазуусу менен Борбордук жана Түндүк Италиянын башка бир катар жазуу системаларын түзүүгө негиз болгон. Этруск жазуусундагы эстеликтердин (10 миңден ашык жазуу чогултулган) көбү эмдигиче окула элек.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Ызылдак
Ызылдак (лат. Chironomus plumosus) — ызылдак чиркейлердин бир түрү; личинкасы балыктарга жакшы жем.
Имам
Имам (إمام‎,) - алдыда турган адам. Бул сөз ошондой эле, жамаат менен окулуучу намазды баштоочу адамды, атактуу мусулман илимдүүсүн жана мусулман мамлекетинин башчысы болгон халифаны түшүндүрөт.
Имам (араб, башчы) — мечиттин башкаруучусу. Мусулмандарды намаз окуган учурда башкарган адам. «Имам» сөзү «тууроо үчүн үлгү» дегенди тушундурөт. Жаллы милдеттүү намаз окуу учурунда, аны жетектөө үчүн имам шайланат. Намазда 8 жашка чыккан ар бир мусулман имам боло алат. Бул милдетти аткаруу үчүн талапкер төмөндөгүдөй талаптарга ылайык келиши керек: мусулман, акыл эстүү, баралына толгон, эркек жынысынын өкулу, билимдүү жана адилеттүү болуш керек. Саясий мааниде имам амир сыяктуу эле кадыр-баркка ээ. Бардык мусулмандардын лидери болун саналат. Исламда Имамат эки түргө бөлүнөт: «имаматуль кубра» (улуу имамат, б. а. ислам мамлекетинин башкаруучусу) жана «имаматуль сугра» (намаздын жетекчиси). Имаматуль кубра бийликке жана чоң ыйгарым укуктарга ээ. Аларга адамдардын жана мамлекеттин тагдырларын чөчүүгө мүмкүнчүлүк берет. Ошондой эле имам — бул Мухаммед пай- гамбардын «халифи» (орун басары) жана диндин да тиричиликтин да социалдык турмушунун маселелеринде мамле-кеттин башкаруучусу болуп саналат. Мамлекеттердин тарыхына талдоо жүргүзүп жатып тарыхчы жана социолог аль-Маварди 1 имамга төмөндөгүдөй аныктама берген: «Имам — Пайгамбардын халифи сыңары милдетине убактылуу динди сактоо жана тиричилик нштерди башкаруу кирген кызмат». (аль-Маверди, аль Ахкамус султания.
Чехия
Чехия (Česko), Чех Республикасы (Česká republika, ČR) - Борбордук Европадагы демократиялуу мамлекет.
Борбор шаары - Прага. Ал эми Брно шаары өлкөнүн экинчи ордо шаары болуп саналат.
Калкы 10 миллиондон ашат. Негизги калкы - чехтер. Чехия түндүгүнөн Польша менен (чек аранын узундугу 658 ч), түндүк-батышынан жана батышынан Германия менен (чек аранын узундугу 646 км), түштүгүнөн Австрия менен (чек аранын узундугу 362 км) жана чыгышынан  Словакия менен (чек аранын узундугу 214 км) чектешет. Чек аранын жалпы узундугу — 1880 км.
Булактар
Чех Республикасы
Чех маданияты
Константиновка (Туймазин району, Башкыртстан)
Константиновка — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 132 киши. Почта индекси — 452780, ОКАТО коду — 80251840007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жарнактоо
Жарнактоо – мамлекеттин бажы чегарасы аркылуу өткөн товар менен унаа каражаттарынын ары-бери жүрүшү тууралуу бажы органдарына билдирүү. Ж. бажы максаты үчүн зарыл болгон товар менен унаа каражаттары, алардын бажы тартиби дагы башка керектүү маалыматтар жөнүндө так маалымат берүүнүн белгиленген таризи боюнча жүргүзүлөт.
Айдаркен
Айдаркен — Баткен облусунун Кадамжай районундагы шаар. Ал Айдаркен сымап кенинин өздөштүрүлө баштаганына байланыштуу 1942-жылы отурукташкан. Аты окшош өрөөндө деңиз деңгээлинен 1980 м бийиктикте, Кызыл-Кыя - Баткен унаа жолунун боюнда жайгашкан. Райондун борбору Пүлгөн кыштагынан 45 км түштүк-батыш, облустун борбору Баткен шаарынан 55 км түштүк-чыгыш тарапта.
«Айдаркен сымап комбинаты» акционердик коому иштейт. Үч орто мектеп (кыргыз, орус жана тажик тилдеринде), музыкалык мектеп, 4 китепкана, оорукана, медициналык үй-бүлө борбору, дарыкана, маданият үйү бар. Шаарга жакын жерден сымап кени казылып алынат.
Агафоновка (Улу-Юла куймасы)
Агафоновка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Улу-Юл дарыясынын сол жээгинен 295 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кент (Огайо)
Кент (Огайо) (Kent) — Огайо штатынын Portage округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 28 904 киши. Болжолдуу аянты - 24.0 км². FIPS коду — 39-39872.
26-май
26-май — Григорий календары боюнча 146-күнү (толук жылда 147), жылдын аягына чейин 219 күн бар.
Кудайлат
Кудайлат - Басыз уруусунун курамындагы ири уруктар тобунун аталышы. Этностук аталыштын параллелдери тувалардан - «хоодаи», башкырлардан - «кудей» формаларында кездешет. Айрым тарыхый фактылар, лингвистикалык салыштыруулар, топонимикалык аталыштар кудайлаттардын байыркы энесайлык кыргыздардын курамында болгондугун тастыктайт. Тувалардын тарыхый фольклорунун айрым маалыматтары тува элинин курамына жуурулушкан (Тува Республикасы, Эрзин аймагы) кыргыз уруусун Эрзин аймагына Хоодай жана Үстүг аттуу бабалары көчүрүп келгенин баяндайт. Тувалардын курамындагы «кыргыз» уруусу (эскертүү: тувалардын ичинде өз алдынча «кыргыз» аттуу эки уруу бар). 820- 840-жж. Уйгур каганатын багындырган мезгилден эле аталган аймакты байырлап келишет. Кызыктуусу, бүгунку Хакас-Минусин ойдуңунда Худалат (Кудалат) аттуу топонимикалык аталыш сакталып калган. Л.П.Потапов В.В.Радловдун илимий негиздүү жыйынтыгын колдоп, курамына «хоодай» уруусу кирген эрзиндик тува- кыргыздарды 1663-жылы Алтын-хандар (монгол хандарынын династиясы) тарабынан Минусин ойдуңунан Түштүк Тувага көчүрулгөн энесайлык кыргыздардын түз тукумдары деген жыйынтыкка келет. Бул уруктар тобунун өкүлдөрү Сузак, Өзгөн, Тогузторо, Акталаа аймактарын мекендеп келишет. Негизги уруктары: ачабаш, тогой, дөөлөт, борчо, мурат, темир, чүйүт, сарыкалпак, сатыбалды уулу жана башкалар.
Эмгек психологиясы
Эмгек психологиясы — психологиянын, адамдын эмгектик иш-аракеттеринин психологиялык өзгөчөлүктөрүн, эмгектик көнүгүүлөрүнүн өсүүсүнүн мыйзамченемдүүлүктөрүн караган бөлүгү.
Kadrovsko-menedžerska in industrijska psihologija
Сабактар боюнча топтом
Сабактар боюнча топтом төмөндөгүдөй окуу куралдарынын типтүү тутумунан турат жана окуучулардын окуу мотивациясын, кызыкчылыктарын тереңдетип, окуу маалыматтардын мол жана терең болушуна шарт түзөт, алардын өз алдынча иштөөгө болгон машыгууларын ар тараптуу өнүктүрөт. Мисалы,
Бул топтомго кирген ар бир окуу куралдарынын сабактагы дидактикалык кызматы, орду жана аны колдонуу максаты, ыгы бар.
Сабактар боюнча окуу топтому окуучуга арналып түзүлгөндүктөн, алар ар бир окуучуга жеткиликтүү санда чыгарылышы максатка ылайыктуу жана алар класс канасында же мектеп китепканасында сакталышы мүмкүн. Учурда кыргыз мектептери үчүн «Алиппе», «Кыргыз тили», «Математика», «Мекен таануу», «Орус тили», «Орус адабияты» предметтери боюнча жогоруда аталгандай топтомдор бар.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Лирикалык опера
Лирикалык опера (франц. opera lyrigue - лирикалык опера) - 19-кылымдын экинчи жарымында Францияда пайда болгон опера жанры. Лирикалык опера жаралышы жөнөкөй кишилердин ой-сезимине, күндөлүк турмушуна болгон кызыгууга, реалдуу жашаган каармандардын кейпин жаратууга болгон аракетке жана романтикалык опера жанрынын кризисине байланыштуу.
Лирикалык операнын музыкалык тили өтө жөнөкөй, ал күндөлүк турмушта пайдаланылган обон-күүлөргө таянат. Лирикалык операнын ыр, романс, бий, марш жанрлары башкы драматургиялык орунду ээлеген. Лирикалык опера үлгүлөрү катары Т. Бизенин «Бермет издөөчүлөр», Ш. Гунонун «Фауст» сыяктуу чыгармаларын көрсөтүүгө болот.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Куданда
Куданда - достошуп жүрүп, уул кызын үйлөндүргөндөр бири- бирине куданда болушат.
Мохара сымалдуулар
Мохара сымалдуулар (лат. Gerreidae) — океан балыктарынын бир тукуму, буларга кадимки мохарра түрү (лат. Eucinostomus argenteus) кирет.
Ачык деңиз
Ачык деңиз – аймактык деңиз чегинен сырткары жайгашкан жана баардык өлкөлөрдүн экономикалык тилкеси гана болуп саналган дүйнөлүк океандын бир бөлүгү. 1958-жылкы Ачык деңиз тууралуу Женева Конвенциясынын 2-статьясына ылайык, А. д. баардык өлкөлөр үчүн эркиндик принцип боюнча ачык.
20-ноябрь
20-ноябрь — жылдын 324-чү күнү (толук жылда 325-чи күн), Григорий календары боюнча жылдын аягына чейин 41 күн бар.
Gautrain
Gautrain – Йоханнесбург-Йоханнесбург О.Р. Тамбо Эл Аралык Аэропорт-Претория шаарынын четиндеги поезд. Шаар четиндеги поезд 8-июнь 2010-жылы ачылган.
Кудурет
Кудурет 1. Диний түшүнүк боюнча сыйкырдуу күч. 2. Адамдын ички ал-акыбалы.
Ахваз мунай кени
Ахваз мунай кени — дүйнөдөгү ири мунай кендеринин бири. Ирандагы Ахваз шаарына жакын жайгашкан. 1958-жылы ачылып, ошондон бери казылып алынууда. Кен Перс булуңу мунай-газ бассейнине кирет. Мунай-газдуу аймактын аянты 400 км2ден ашат. Мунай-газ антиклиналдык бүктөлүүдөгү олигоцен - төмөнкү миоцендин кумдук жана жогорку бордун акиташтегине топтолгон. Алар 2485-3660 м тереңдикте жатат. Мунай жана газ негизинен калыңдыгы 200 м келген кумдуктан казып алынат. Мунайлуу тоотектер тегиз эмес кабат түрүндө жайгашып, анын үстүнө газ топтолгон. Мунайдын тыгыздыгы 865901 кг/мъ, күкүрт 1,5%. Мунайдын баштапкы чыгарып алуу запасы 2400 млн о, газдыкы 311 млрд м3.
Жол тазалоочу машина
Жол тазалоочу машина – темир жолдон кир балластарды, шлакты, карды, муз сыныктарын, жолдун ортосундагы жана капталдарындагы ашыкча нерселерди жүктөп тазалагыч. Алгачкы жол тазалоочу машина 1940-жылдын башында ишке киргизилген. Анын рамасына 2 дисктүү жумшарткыч, чогулткуч түзүлүш, чынжыр сузгучтуу элеватор, 2 каптал элеватору, узата жайгашкан жана бурулма тасма транспортёрлор, тиштүү бөлгүч түзүлүштөр бекитилген. Жол тазалоочу машинага материалды жылдыруу үчүн пластиналуу транспортёрлор орнотулган атайын жарым вагондор чиркелет. Жол тазалоочу машина локомотивдин жардамы менен жылат, жумушчу тетиктери машинага орнотулган электр станциясынан кыймылга келет. Өндүрүмдүүлүгү 500 м3/с, жумушчу ылдамдыгы 3–5 км/с, ал эми транспорттук ылдамдыгы 80 км/с.
Лендлер
Лендлер (нем. landler - айыл бийи) - австриялыктар менен германиялыктардын эки-экиден бийленүүчү айланма бийи. Лендлер бий катары 18-кылымдын экинчи жарымынан тарала баштаган. 19-кылымдын биринчи жарымынан тартып жигердүү Лендлердин лирикалык маанайдагы, жай, илбериңки вальска өтүү процесси башталган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
27-май
27-май — Григорий календары боюнча 147-күнү (толук жылда 148), жылдын аягына чейин 218 күн бар.
Жарнама агенттиги
Жарнама агенттиги – өз товарларына жана кызмат көрсөтүүлөрүнө сатып алуучу табууга умтулган, тапшырык берүүчүлөр үчүн жарнамаларды жана жарнама каражаттарын иштеп чыгууга, даярдоого жана жайгаштырууга адистешкен көз карандысыз уюм.
Жарнама
Жарнама – КР мыйзамдары боюнча жеке адамдар же юридикалык жактар, товарлар, идеялар жана жаңы башталыштар жөнүндө кандай гана каражаттардын жардамы менен болбосун таратышкан, адамдардын чектелбеген чөйрөсүнө арналган маалыматтар. Ошол эле адамдарга жана юридикалык жактарга, товарларга, идеяларга жана жаңы башталыштарга кызыгууларды жаратууга жана калыптандырууга багытталган, ошондой эле товардын, идеялардын жана жаңы башталыштардын сатылып кетүүсүнө, ишке ашуусуна өбөлгө болгон маалыматтар. Ж. эч кандай атайын билим, даярдык жана техникалык каражаттарсыз эле таанылышы, түшүнүктүү болушу керек. Ж. мамлекеттик же ырасмий тилдерде таратылат. Ж. ойдогудай жана ойдогудай эмес болушу мүмкүн. Ойдогудай Ж-нын төмөндөгүдөй түрлөрү бар: ак ниеттүү эмес, ишенимсиз, этикага жатпаган, көз көрүнөө жалган жана башка маалыматтуу, анын мазмунуна, ордуна, убактысына жана таратуу ыкмасына карата КР мыйзамдарында белгиленген талаптар бузулган. Юридикалык жактардын имараттарына тагылган иштөө тартиби, кардарларга кызмат көрсөтүүнүн эрежелери жана товарларды, идеяларды жана жаңы башталыштарды Ж-лоо мазмуну жок маалыматтык такталар, башка маалыматтар Ж. болуп саналбайт.
Чоң Войтья (дарыя)
Чоң Войтья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 205 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 48 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Этнолингвистика
Этнолингвистика (гр. ethnos - уруу, эл жана лингвистика), антрополингвистика, этносемантика - тил илиминин бир багыты; тил менен маданияттын карым катышын изилдейт. 19 кылымдын аягы 20-кылымдын башында АКШда Түндүк жана Борбордук Американын индеец урууларына жүргүзүлгөн этнографиялык изилдөө иштери этнолингвистиканы пайда кылган.
Адегенде эгнолингвистика маалыматты тилдик кубулуштардын негизинде алгачкы адамдардын жамааттык мамилелеринин тарыхынан алышка аракет жасаган (Л. Г. Морган, Ф. Боас, Э. Сепир ж.б.).
20 кылымдын орто ченинен тартып этнолингвистикада тилдин башка маселелери да изилденип, тилдик кубулуштар менен тилге тиешеси жок кубулуштардын ортосунда да өз ара байланыш бар экени аныкталды (Э.Сепир жана Б. Уорф гипотезасы).
Этнолингвистиканын негизинде ар кайсы мезгилде расисттик багыттагы реакциячыл теориялар да жаралган, бирок алар илимге кеңири жайыла алган эмес.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Ачык конкурс
Ачык конкурс – аткарууга жумуш, тапшырык ж. б. алууну каалоочулардын баары тең катыша алган юридикалык жана жеке жактар – ишкердик субъекттери жана алардын конкурска катышуу үчүн атайын түзүлгөн өз ыктыярдуу максаттуу бирикмелери (консорциум) катыша алган конкурс. Эреже катары, А. к-тун жеңүүчүсүн тандоо катышуучулар жок учурда жүргүзүлөт.
Харвута-Яха дарыясы (Лимбя-Яха куймасы)
Харвута-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лимбя-Яха дарыясынын сол жээгинен 64 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Карбытоо тоосу
Карбытоо тоосу - Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Каракол жана Кайыңды сууларынын (Нарындын сол куймалары) аралыгында батыштан чыгышты карай 31 кмге созулуп жатат. Туурасы 7 км. Орточо бийиктиги 3300–3500 м, эң бийик жери 4129 м. Суу бөлгүчү кырдуу, аска-зоолуу, мөңгүлүү. Капталдары тик, кыска жана терең кокту-колоттору бар. Тоонун чыгыш бөлүгү пермдин конгломерат, кумдук, акиташ тек-теринен, батыш бөлүгү үстүнкү карбондун алевролит, сланец, акиташ тектеринен турат. Жарым чөл, кургак талаа (1700–1800 м бийиктикке чейин), бийик чөптүү талаа жана шалбаалуу талаа (2300–2400 мге чейин), шалбаа-бадалдуу токой (2700–2800 мге чейин), субальп жана альп шалбаасы (3000–3100 мге чейин), гляциалдынивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Легато
Легато (итал. legato - байланышкаң) - бир добуштан экинчи бир добушка тынымсыз өтүү. Вокалдык, аспаптык чыгармаларды аткарууда добуштарын созуп, бир-бири менен байланыштырып аткаруу. Ырдоодо, үйлөмө музыкалык аспаптарда ойноодо добушту бир гана дем менен аткаруу, кылдуу жаалуу тартма аспаптардын жаасын бир гана (жогору же төмөн) тартуу. Эки нотаны бириктирген сызыкча белгиси.
Валерий Вакуленко
Тарыхы
Сокулук районунун М.В.Фрунзе атындагы айылында 1945-жылдын 23-октябрында туулган. 1963-жылы орто мектепти, 1971-жылы А.Жданов атындагы Ленинград мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн. 1964–1967-жж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. Эмгек жолун 1971-жылы «Кыргызстан» басмасында редактор болуп иштөө менен баштаган. Кийин улук редактор, 1977-жылдан «Советская Киргизия» гезитинде адабият жана искусство бөлүмүнүн башчысы, 1983-жылдан улук окутуучу, доцент, 1993-жылдан Орус тили жана адабияты педагогикалык институтунун (азыркы Бишкек гуманитардык университети) адабият теориясы жана тарыхы кафедрасынын профессору болуп иштеп жүрүп, 1979-жылы «20-жылдардагы орус совет адабиятындагы гуманизм көйгөйлөрү» деген темада кандидаттык диссертациясын, 1991-жылы «Детские литературы народов Средней Азии в их связи и взаимодействии с русской литературой» деген темада доктордук диссертациясын жактаган.
Легато
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Валерий Вакуленко
Тарыхы
1965-жылдан баштап чыгармалары басма сөздөрдө жарыялана баштаган.
Ал К.Акиевдин, С.Сасыкбаевдин, К.Эшмамбетовдун, Ж.Мавляновдун, С.Жетимишевдин, З.Сооронбаеванын, Ш.Садыбакасовдун ж.б. кыргыз жазуучуларынын чыгармаларын орус тилине которгон. “Лирика 20-х годов,” Лирика 40-х годов”, “Лирика 50-х годов” деген китептерди түзүп, баш сөзүн жазган жана редакциялаган.
1981-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Орус тилинде
Утверждение социалистического гуманизма в русской советской литературе 20-х годов (1917–1927): Краткий очерк. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 91 с.
Право на доверие: Литературные заметки. – Ф.: Мектеп, 1975. – 84 с.
Детская литература Киргизии: Очерки. – М.: Дет. лит., 1976. – 128 с.
Современное и вечное: Очерк. Статья. Заметки. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 144 с.
Завтрашние заботы: О детской литературе. Очерки Статьи. Заметки. – Ф.: Адабият, 1985. – 160 с.
Детские литературы народов Средней Азии. – Б.: КРСУ, 1996. – 90 с.
Котормолору
Сасыкбаев С. Свет под землей: Роман-хроника. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 240 с.
Мавлянов Ж. Повести и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 232 с.
Тукмурут
Тукмурут — кара чиркейлердин бир түрү.
Валерий Вакуленко
Котормолору
Алыкулов Ж. Почему у петуха гребень красный: Сказка для самых маленьких. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 9 с.
Баялинов К. Красное знамя Нарына: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1977.
Акиев К. Пройденный путь: Страницы жизни. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 199 с. (в соавт. с Н.А. Губаревой).
Сооронбаева 3. Осенние цветы: Рассказы, повести. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 192 с. (в соавт. с Н.А.Губаревой).
Алыкулов Ж. Почему у петуха гребень красный: Сказка для самых маленьких. Ф.: Мектеп, 1980. – 12 с.
Усубалиев Турдакун Усубалиевич
Усубалиев Турдакун Усубалиевич (6-ноябрь 1919-жылы, Кочкор, Түркстан АССР — 7-сетябрь 2015-жылы, Бишкек, Кыргызстан) — мамлекеттик, партиялык саясий ишмер. Кыргызстан КП БКнын 1-секретары (1961.09.05 - 1985.02.11). Кыргыз Эл Баатыры, тарых илимдеринин кандидаты. Кыргыз Республикасынын Баатыры (1999). «Ак Шумкар» өзгөчө белгиси, 3 Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы, Достук (РФ), 1-даражадагы «Манас» ордендери менен сыйланган.
Турдакун Усубалевич кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн калыптанышы, алдыңкы өнөр жай өлкөсүнө айланышына, маданий жактан өнүгүшүнө, парламенттик системанын түптөлүшүнө, ошондой эле Кыргызстанды жана анын борбор шаарын социалдык-экономикалык жактан өнүктүрүүдө зор эмгек сиңирген. 1960–70-жылдары өлкөнү индустриалдаштыруу, машина куруу өнөр жайын өнүктүрүү, гидроэлектростанцияларды куруу маселесине өзгөчө көңүл бурулуп. 150дөн ашык ири өнөр-жай имараттары, 511 миңден ашык көп квартиралуу үйлөр, борбор шаарда онкологиялык оорукана ишке киргизилген жана ар бир райондо райондук ооруканалар, маданият үйлөрү, китепканалар ачылган. Космосту изилдөө боюнча институт ачылып, айдын топурагын ала турган атайын аппарат жасалган. Токтогул ж. б. ГЭСтери, лампа, цемент заводдору курулуп, 1970–80-жылдары республикада 7 эт комбинаты иштеген жана жылына 25 миң тонна жогорку сапаттагы эт даярдалган жана койдун башы 12 млн жетип, өндүрүлгөн 40 миң тонна меринос жүнү союздук башка республикаларга жөнөтүлүп турган. Булардан тышкары азыркы Бишкек шаарында Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын имараты, Өкмөт үйү, Борбордук китепкана, цирк, бир нече кичи райондор, «Манас» аэропорту сыяктуу ири курулуштар ишке киргизилген.
Кыргыз мамлекеттик мугалимдер институтун (1941), КПСС БКга караштуу Жогорку партиялык мектепти (1945), В. И. Ленин атындагы Москва мамлекеттик пединститутун (1965) бүтүргөн.
1941-жылы Кочкор айылындагы орто мектепте окуу бөлүмүнүн башчысы, 1941–1945-жылдары Кыргызстан КП Кочкор райкомунун пропаганда жана үгүт бөлүмүнүн инструктору, 1945–1955-жылдары КПСС БКнын аппаратында жооптуу кызматта, 1955–56-жылдары «Советтик Кыргызстан» гезитинин редактору, 1956–1958-жылдары Кыргызстан КП БКнын пропаганда жана агитация бөлүмүнүн башчысы, 1958–61-жылдары Кыргызстан КП Фрунзе шааркомунун 1-катчысы, 1961–85-жылдары Кыргызстан КП БКнын 1-катчысы. СССР Жогорку Советинин 5 жолку (1962–1984), Кыргыз ССР Жогорку Советинин 6 жолку (1959–85), Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин (1990-жылдан) депутаты.
Саясий ишмердиги
1941-ж. партиянын Кочкор райкомунда бөлүм башчынын орун басары
Мадагаскар (түшүнүгү)
Мадагаскар:
Жарнама берүүчү
Жарнама берүүчү – КР мыйзамдары боюнча өндүрүү, жайгаштыруу, жарнаманы андан ары жайылтуу үчүн жарнамалык маалыматтын булагы болуп эсептелген жеке адам же юридикалык жак.
Дудинов Олимпий Аврамович
Дудинов Олимпий Аврамович - (30. 7. 1896-7. 12. 1955) окулист, медицина илимдеринин доктору (1941), профессор (1949). Кыргыз ССР ИАнын корреспондент мүчөсү (1954), Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1945). Томск университетинин медициналык факультететин бүтүргөн (1920), Урал шаарындагы 4-амбулаторияга (1920-25), Алматыдагы (1931) жана Фрунзедеги (193841) көз оорулар клиникасында бөлүм башчы болгон. 1941-жылдан өмүрүнүн акырына чейин КММИнин көз оорулар кафедрасын башкарган. Дудинов 84 илимий эмгектин автору. Негизги эмгектери Кыргызстанда трахоманы жоготуу, көздүн тунук кабыгынын ириңдүү жарасын дарылоо жана андан сактануу чараларына арналган. СССР Жогорку Советинин (3-шайл.) депутаты. Үч Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. Эмгектери: Задачи ликвидации трахомы в Киргизской ССР // Советское здравоохранение Киргизии. 1955, № 5.
Кучаш (Калтасин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ажыйман Шабданов
Өмүр жолу
Чоң Кеминде туулган. Шабдан баатырдын небереси. Адегенде жергиликтүү  мектепте  кийин, Бишкектеги орус тузем мектебинде окуган. Жети Суу (Алматы) билим берүү  институтун  бүтүргөн. Мектептерде жана  техникумда  сабак  берген. 1928 ж. Маданий Агартуу  илим  изилдөө  институтунда  иштеген. Бул жерден  грамматика,  орфография, терминология ж.б. боюнча окуу китептерин  жазып, илимий  макалаларын  жарыялаган. Чоң манаптын  тукуму  катары  куугунтукка  алынып, 1932-ж. Ош педтехникумуна  жиберген. Кийин Тажикстанга  барып  Тоолуу  Бадакшан облусундагы  кыргыздарга  билим  берүү  ишин  уюштурган. Бул жерден камакка алынып, Ташкентке жеткирилип, жалган айып менен 1939 ж. атылган.
Эмгектери
1929-ж. С.Наматов менен  биргелешип  “Сабатсыз  аялдар  үчүн алиппе” чыгарган. М.Элебаев, Ж.Жамгирчиев менен бирге жазган “Үчүнчү  класстар үчүн окуу китеби” 1930ж. 10 миң нуска менен чыккан. Анын ”Биздин тил” (1831) окуу китеби өтө кеңири колдонулган.
Ачык кредит
Ачык кредит – туруктуу контрагенттер ортосундагы эсеп-кысапта колдонулуучу коммерциялык кредит; карыз өлчөмү вексели жол-жоболоштурулбаган сатуучуга кириштелет; жоюу тартиби контрагенттер арасында макулдашылат.
Вакуолдор
Вакуолдор (французча vacuole, латынча vacuus боштук) - жаныбар жана өсүмдүк клеткасынын цитоплазмасындагы же бир клеткалуу организмдердеги суюктук же туздардын кристаллдары, эрибеген белоктор толгон көңдөйчөлөр. Ал эндоплазма торчосунун негизинде пайда болуп, сыртынан липопротеин кабыкча мембрана менен капталган. Бир катар көп клеткалуу омурткасыздарда (былпылдактар, ичеги көңдөйлүүлөр, кээ бир моллюскалар) жана айрым бир клеткалууларда (жөнөкөйлөр) азык сиңиргич вакуолдор болот. Татаал түзүлүштүү жаныбарларда тамак сиңиргич вакуолдор өзгөчө клетка фагоциттерде жайгашат. Башка клеткалардын вакуолдорунда туз, фермент жана заталмашуунун калдыктары болот. Көптөгөн бир клеткалуу организмдердеги жыйрылгыч вакуолдор негизинен осмос басымын жөнгө салуу жана бөлүп чыгаруу кызматын аткарат. Өсүмдүк вакуолдоруна түссүз же түстүү клетка ширеси (пигменттер) толуп, анда эриген заттар жана кээде белоктор клеткада осмосту жана тургорду камсыз кылатынча Көпчүлүк сууда жашоочу фототроптуу жана хемотроптуу бактерияларда газ вакуолдору болот. Өтө жаш клеткада вакуолдор болбойт, болсо да байкалбайт, ал эми клетка өскөн сайын алар чоңоёт жана клетканын түрдүү жеринде жаралып, акырында бир ири вакуолдорду түзөт. Вакуолдор клеткада суу-туз алмашууну, тургор басымын бир калыпта кармоо, зат алмашуунун уу заттарын бөлүп чыгаруу жана башка функцияларды аткарат.
Мета-, орто-, пара-
Мета-, орто-, пара- (кыскача м-, о-, п-, гр. metа — кийин, арасында; orthos — түз, жанында, ara — каршысында) — химияда бензол шакекчесиндеги эки суутек атому орун алмашкан атомдор же атомдор топторунун өз ара жайгашуусун көрсөтүү. М. бирикмеде орун алмашкан атомдор же атомдор топтору -1,3-, орто бирикмеде -1,2-, пара бирикмеде 1,4- абалда жайгашат. Мисалы,
м-динитро- о-динитро- п-динитро-
бензол бензол бензол
Орг. эмес хим-да («орто» жана «мета») к-таларды суунун санына карата айырмалоодо колдонулат, мисалы, НРО3 — метафосфор к-тасы, Н3РО4 — ортофосфор к-тасы.
-H2O
Н3РО4 → НРО3
Асыл мохо
Асыл мохо — (лат. Moho nobilis) бапчы чымчыктардын азыр түгөнүп бүткөн бир түрү.
Морайн (Огайо)
Морайн (Огайо) (Moraine) — Огайо штатынын Montgomery округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6307 киши. Болжолдуу аянты - 24.2 км². FIPS коду — 39-52010.
Тажик-Кыштак
Тажик-Кыштак — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Зоология
Зоология - (зоо жана логия) жаныбарлар жөнүндөгү илим; биологиянын негизги бөлүгү. Жаныбарлардын келип чыгышын, көп түрдүүлүгүн жана алардын бөлүнүшүн, ошондой эле жер бетинде таралышын, айлана-чөйрө менен байланышын, жашоо-тиричилигин, түзүлүшүн, өөрчүшүн үйрөтөт. Бир топ илимий тармакка: жаныбарлар морфологиясы, анатомия (жаныбарлардын ички жана сырткы түзүлүшү), гистология, цитология (микроскоптук структурасы) жана эмбриология (алардын жекече өөрчүшү) бөлүнөт.
Жаныбарлардын түрдүү топтогу формаларын салыштырып, тарыхый өөрчүү процессиндеги негизги өзгөргүчтүк закон ченемин жаныбарлардын салыштырма анатомиясы жана эмбриологиясы, организмдин жекече өөрчүшүндө ички жана сырткы себептердин маанисин эксперименттик морфология изилдейт. 3оология физиология, биохимия, экология, зоогеография ж.б. илимдер менен байланыштуу.
Систематика, ошондой эле зоология тармактары (протозоология бир клеткалуулар, гельминтология мите курттар, энтомология курт-кумурска, ихтиология балыктар, орнитология канаттуулар, териология сүт эмүүчүлөр жөнүндөгү ж. б.) пайда болду. 3оология ботаника менен бирдикте жалпы маселелерди чечет. Жаныбарлар жөнүндөгү маалыматтар илгертен эле белгилүү болгон. Аларды сыпаттаган жана адамдын турмушундагы мааниси жөнүндөгү адабияттар байыркы Кытай, Индия ж.б. өлкөлөрдө пайда болгон.
3оология боюнча алгачкы маалыматтар грек философу Аристотелге таандык. Кайра жаралуу доорундагы саякаттар, ачылыштар европалыктарга жаңы ачылган жерлердеги жаныбарлардын ар түрдүүлүгүн изилдөөгө мүмкүндүк берген. 3оологиянын өнүгүшүнө К. Линней, Ж. Ламарк, Ч. Дарвин ж.б. илимпоздор зор салым кошкон. 17-кылымда микроскоптун жасалышына байланыштуу майда организмдер ачылып, алардын түзүлүшүн изилдөө башталган. Жөнөкөйлөр жөнүндөгү изилдөөлөрдөн алардын үй жаныбарларына, адамга оору козгогуч экендиги белгилүү болду. Ичеги көңдөйлүүлөр, үлүлдөр, рак сымалдар, ийне терилүүлөр жана башкаларды изилдөө океан, көлмөлөрдү иликтөөгө байланыштуу. Кенелер, оору таратуучулар адамга, жаныбарларга жана айыл чарбасына зыян келтиргендиктен, өсүмдүк, жаныбар жана адамга мителик кылуучу курттарды изилдөө гельминттердин таралуу закон ченемин, физиологиясын, экологиясын ж.б. маселелерди чечүүгө шарт түздү.
Айыл чарба зыянкечтерине каршы чараларды иштеп чыгуу жана пайдалууларын көбөйтүү үчүн курт-кумурсканы изилдөө милдети келип чыкты. Омурткалуулардын ичинен балыктар, канаттуулар жана сүт эмүүчүлөр терең изилденген. 3оология жаныбарлардын таралышын, санын жөнгө салуунун, коргоонун жана айыл жана токой чарба зыянкечтерин жок кылуунун илимий негизи болуп эсептелет. 3оологиялык изилдөөлөрдү түрдүү өлкөлөрдө ИАлардын зоология институттары, музейлер, зоологиялык коомдор, ЖОЖдордун тийиштүү кафедралары жүргүзөт.
Ахей союзу
Ахей союзу - Пелопоннестеги (Грекиянын түштүгүндөгү тарыхый-географиялык аймак) байыркы грек шаарларынын Македонияга каршы федерациясы (280-146). Алгач Ахей союзу Ахайидеги (союздун аталышы ушундан келип чыккан) 12 аймактын бирикмеси болгон, бирок биздин заманга чейинки 4-кылымдын ортосунда таркап кеткен. 280-жылы Македонияга каршы ахейлик 4 полистин (шаар-мамлекеттин) федерациялык мамлекети катарында кайрадан түзүлүп, 275-жылы ага Эгион жана бүткүл Ахайя аймагы, Коринф, Эпидавр, Мегара жана башка полистер кошулган. Ушундан кийин Ахей союзу күчтүү бирикмеге айланып, Пеллопоннестеги македониялык гегемонияны жоюуга жетишкен. Союзга кирген шаарлар арасында тең укуктуулук сакталган. Жогорку бийлик жылына эки жолу Эгиондо өтүүчү чогулушка таандык болгон. Чогулушка союзга мүчө ар бир шаардан бирден өкүл катышкан. Союздун чыгашалары анын мүчөлөрүнөн чогултулган, ошондой эле алар аскер берип турууга да милдеттенишкен. Ахей союзу өзүнүн акчасын басып чыгарган, чен-өлчөмдөрдүн бирдиктүү системасын кийирген. Рим менен Македониянын ортосундагы согушта (200-197) Ахей союзу Рим тарабына өткөн. Ахей союзунун күчөшүнөн жана анын курамына Спарта, Элида жана Мессениянын кошулушунан чочулаган римдиктер биздин заманга чейинки 146-жылы Ахей союзу таратып жиберген. Анын аймагында Ахайя деп аталган Рим империясынын провинциясы түзүлгөн.
Жарнама өндүрүүчү
Жарнама өндүрүүчү — Кыргызстандын мыйзамдары боюнча жарнаманы таратуу үчүн толук же жарым-жартылай даяр түргө келтирүүнү ишке ашыруучу жеке же юридикалык жак.
Кузендик нике
Кузендик нике (фр. эки бир туугандын балдары). Уруулук (уруктук) жана эрте коомго таандык никенин прескривтиктик же преференциондук формаларынын бири. Кузендик никенин негизги эки тиби белгилүү. 1). Туугандардын кайчылаш кудалыгы (кросскузендик нике). Мында жигит энесинин ага-инилеринин (бир тууган, эки бир тууган жана башкалар) кыздары менен же атасынын эже-карындаштарынын (бир тууган, эки бир тууган жана башкалар) кыздары менен никелешет. 2). Орто кузендик (ага-инилердин же эже-сиңдилердин 93 ара кудалашуусу) атасынын ага-инилеринин кыздары менен же бөлөлөлөрү менен никелешет. Кросскузендик нике уруктук түзүлүштө никенин негизги формасы болгон, анткени эки экзогамдык топтун өз ара никелешүүсүн камсыз кылган. Анын ордуна орто кузендик нике пайда болот жана ага бир кыйла артыкчылык берилген. Көбүнчө атасынын ага-инилеринин кыздарына (арабдар, малагасийлер, банту элдеринин бир бөлүгү, Дагестан, Орто Азия элдери), айрым элдерде (туарегдер) бөлөлөрүнө никелешет.
Назаров Мадамин
Назаров Мадамин (1933-жылы төрөлгөн,) 1955-жылы Оштогу педагогикалык институтунун физика – математика факультетин бүтүргөн. 1971-ж. педагогика илимдеринин кандидаты деген илимий даражага ээ болгон. Жаш муундарды, келечектеги педагогдорду тарбиялоодогу эмгеги мамлекет тарабынан жогору бааланып, 1970-ж. «Эмгектеги каармандыгы үчүн» медалы, 1972-ж. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Ардак грамотасы менен сыйланган. Ошондой эле 1971-ж. «СССР жогорку окуу жайларынын отличниги», 1977-ж. «Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги», 1984-ж. «СССРдин эл агартуусунун отличниги» деген ардактуу наамдарга татыктуу болгон. 1965–1982-жылдары Ош мамлекеттик институтунун кафедранын башчысы болуп эмгектенген. Ага 1976-ж. доцент, 1990-ж. профессор окумуштуулук наамдары ыйгарылып, профессор Назаровдун жетекчилиги менен бир нече аспиранттар кандидаттык диссертациясын коргогон.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
29-май
29-май — Григорий календары боюнча 149-күнү (толук жылда 150), жылдын аягына чейин 216 күн бар.
Жол тандабас
Жол тандабас (Вездеход, All Terrain Vehicle, ATV) – татаал өткөөлдөрдөн (жолу жок саздак, кардуу жерлерден) жүрүүгө ылайыкталган, жер кыртышына басымы аз болгон транспорт (унаа) каражаты. 20-кылымдын башында жарым каз тамандуу жана дөңгөлөк каз тамандуу машиналар жасалган. Жол тандабастын дөңгөлөгү жазы, көлөмү чоң болгондуктан, сууда сүзүүгө жөндөмдүү. Жол тандабас үчүн негизинен каз таман же атайын дөңгөлөктөр менен жабдылган автомобилдин шассиси пайдаланылат, ал эми трансмиссияга тартуу күчүн жогорулатуу үчүн кошумча кыймыл өткөргүч куту же башка механизм орнотулат. Транспорт каражаттарынын бул түрүнө өзгөчө конститутциядагы, анын ичинде аба жаздыкчалуу машиналар кирет.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Инга Левченко
Левченко Инга Евгеньевна (1935-ж. т., Россиянын Омск ш.) - артист, балетмейстер, педагог, проф. Кыргыз ССР искусствосуна эмгек синирген ишмер (1987).
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.