cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргызстандагы «Ачык Өкмөт» демилгеси
Кыргыз Республикасынын OGP демилгесине кошулуусу
«Ачык Өкмөт» өнөктөштүгүнө катышуу менен, Кыргызстан мамлекетти кыйла натыйжалуу жана жарандардын муктаждыктарына жооп бере тургандай кылуу үчүн өзүнө ачыктыкка, отчеттуулукка, жарандарды башкаруучулук чечимдерди кабыл алуу процесстерине, коррупция менен күрөшүүгө, ошондой эле жаңы технологиялардын мүмкүнчүлүктөрүн пайдаланууга тартуу боюнча милдеттенмелерди кабыл алды.
OGP процесси, жалпысынан, мамлекеттик башкаруу маданияты жарандык коом уюмдары менен биргелешип реформаларды иштеп чыгуу, аларды биргелешип аткаруу, аларга биргелешип мониторинг кылуу жана баалоо жаатында кызматташууга багытталып өзгөрүшүнө алып келет.
Өлкөнүн OGP процессине катышуусу жарандык коом уюмдарына OGP демилгесине мүчө болгон башка өлкөлөрдөн квалификациялуу эл аралык экспертизаны ишке тартууга, ошондой эле билим жана тажрыйба алмашууга мүмкүндүк берет. Ошондой эле бул өлкөгө мамлекеттердин ачыктыгы жана отчет берип туруусу жаатында иш алпарган Open Contracting Partnership, the Infrastructure Transparency Initiative (CoST), сыяктуу эл аралык уюмдардын көңүлү бурулушун шарттап, алар жарандык коомдун уюмдары жана мамлекеттик органдар менен долбоордук колдоо аркылуу кызматташа башташат.
OGP демилгесине мүчө болгон өлкөлөрдүн жарандык коом уюмдары 2019-жылдан тартып каржылоонун кошумча булагына жетүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болушту, анткени OGP Ачык Өкмөттү куруу боюнча Улуттук иш-аракеттер планына киргизилген реформаларды каржылоо үчүн өнөктөштөрдүн жардамы менен Trust Fund түзгөн. Мындан тышкары, OGP өзүнө мүчө болгон өлкөлөргө алардын суроо-талабына ылайык өнүгүү боюнча башка өнөктөштөрдөн ресурстарды тартып келүүгө көмөктөшөт, ошондой эле башка түрдөгү колдоолорду да көрсөтөт.
Ачык Өкмөт Улуттук Форуму жана башка диалог аянтчалары
Ачык Өкмөт Улуттук Форуму (АӨУФ) – мамлекеттик органдардын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын (ЖӨБО) жарандык коомдун институттары менен Кыргыз Республикасынын Ачык Өкмөтүн калыптандыруу жаатында чараларды иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу боюнча биргелешкен ишмердиги боюнча туруктуу иш алпарган консультативдик-кеңешүүчү орган болуп саналат.
Туруктуу иш алпарган диалог механизми болуу менен АӨУФ өз ишмердигинде мамлекеттик органдардын, ЖӨБО жана жарандык коомдун иш-аракеттерин бириктирип, диалогду камсыздоо жолу менен ачык-айрым жана отчет берип туруучу мамлекеттик жана муниципалдык башкаруунун тутумун калыптандырууга көмөктөшөт. Мында АӨУФ өз ишинде Кыргыз Республикасында Ачык Өкмөттү куруу боюнча Улуттук иш-аракеттер планынын (УИП) маселелери менен гана чектелбейт, ал ошондой эле аткаруу, мыйзам чыгаруу жана сот бийлигинин ишмердиги ачык-айкын жана отчеттуу болушун жогорулатуу боюнча алардын кароосуна тийиштүү сунуштар менен сунуштамаларды киргизе алат. Андан тышкары, АӨУФ жарандык коомдун уюмдарынын УИПти аткаруу жана башка кызыкдар тараптарды УИПти жүзөгө ашырууга тартуу боюнча альтернативдүү отчетторун карап чыгууга ынтызар болууга тийиш.
Бул механизм чечим кабыл алуу процесстерине жарандык коомдун катышуусун андан ары да кеңейтүүгө негиз салып, мамлекеттик органдарда тематикалык диалог топторун же секторлорун түзүү аркылуу ишин кеңейте алды, бул УИПти ишке ашырууга тартылган мамлекеттик органдардын ведомстволук иш-аракеттер пландарына киргизилген иш-чаралардан айкын көрүнөт.
Иш жүзүндө жарандык коомдун мамлекеттик органдар менен өз ара иштешүүсү биргелешип реформаларды иштеп чыгууга катышуу менен гана чектелбейт. Ал УИПке камтылган бир катар иш-чараларды биргелешип жүзөгө ашыруудан да көрүнөт. Бул болсо жарандык коомдун уюмдарына өз долбоорлору аркылуу өздөрүнүн бенефициарларынын кызыкчылыгында акыркы жыйынтыктарды (ченемдик-укуктук актылардын долбоорлору, маалыматтык тутумдар) тыкыр иштеп чыгууга мүмкүндүк берет.
Контролер, текшергич (тейлегич)
Контролер, текшергич (тейлегич) - катуу дисктеги берилиштер агымы катуу дисктин аталган электрондук схемдер системи менен башкарылат. Текшергич диск киргизгичтин ичине же башка кеңейтүү орундарында орнотулат. Жеке компьютерлерде IDE (Integrated drive electronics) жана SCSI (Small computer system interface) деп аталган эки типтеги текшергич колдонулат. IDE текшергичтер дискке секундуна 10 МБ берилиштерди жибере алат. Кичине компьютердик систем интерфейси же SCSI текшергичи көп сандагы диск тейлегичтерди колдой алат. Бул текшергич IDE караганда ылдам иштейт жана секундуна 100 МБ берилиштерди жиберүүнү камсыз кылат.
Сценикалык кеп
Сценикалык кеп - көркөм адабияттын тилинин сценада, экранда, радио-телеберүүлөрдө актерлор тарабынан үн аркылуу жүзөгө ашырылышы. Сценикалык кеп бир канча компоненттен турат: кептик фон, каармандардын кептик мүнөздөмөсүнүн каражаттары (кептик мүнөздөөчү каражаттар), каармандардын кебин эмоционалдуу, экспрессивдүү мүнөздө берүүнүн каражаттары ж.б.
Сценикалык кеп нормалаштырылган адабий сүйлөөгө негизделет, аткарылып жаткан чыгарманын көпчүлүк каармандарынын сүйлөшүүсү, б.а., кептик фон адабий нормага ылайык болот. Чыгарманын сюжеттик-композициялык, көркөмдүк бөтөнчөлүктөрүнө байланыштуу адабий нормага ылайык келбеген элементтер да кездешүүсү ыктымал. Бир түрдүү кептик фондо нормадан четтөөлөр айкын байкалып, каармандын мүнөзүн ачууда көркөмдүк күчкө ээ болот. Каармандын кебин экспрессивдүү, эмоционалдуу туюндуруунун каражаттары болуп интонация, эмфатикалык басым, тыбыштарды, сөздөрдү так-даана айтуу эсептелет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Танитра, тантризм
Танитра, тантризм (санскрит तन्त्र, «Тантра» – система, келеп жип, текст ж. б.) – байыркы Индиядагы диндик-философиялык окуу.
Бул көз караш эң мурда аял кудайларына жана мол түшүм берүүнү камсыз кылууга багытталган магиялык ырым-жырымдарга сыйынуу менен байланышкан. Тарыхтын жүрүшүндө кийин пайда болгон диндердин таасири астында Т. түрүн өзгөрттү: буддалык, шиванисттик, шакисттик, вишнуисттик Т-зм келип чыкты. Орто кылымдагы Т. Адвайта-веданты майя жөнүндөгү окууга каршы багытталган ж-а дүйнө реалдуу ал эми анын эволюциясы рухтук негизден башталат деп билген. Тантаристер дагы микро ж-а макрокосмостун түзүлүшүн окшош деп эсептешип, адамдын жаратылышты аңдап-билүүсүнө ачкыч табууга аракеттенишкен. Алар бүткүл индиялыктарга да кайрылышып, адепки общиналык идеологиянын маанилүү белгилерин сактап калууга чакырышкан. Т. индия философиясынын өнүгүүсүнө чоң таасир тийгизген. Мис., эң алгачкы Санкхңя окуусунун идеялары анын таасири астында калыптанганы байкалат. Т-нын таасири индуизм реформатору Рамакришнага, философ Вивеканандага, дин ойчулу Гхошко, жазуучу Тагорго ж. б. да тийген.
Байтик өрөөнү
Байтик өрөөнү - Кыргыз Ала-Тоосу менен Бозбөлтөктүн аралыгынан орун алган. Аянты 170180 км2. Узундугу. 18-20 км, туурасы 8-12 км. Деңиз деңгээлинен. орточо. бийиктиги. 1100-1300 м. Жеринин бети түз, чыгышты карай өрөөн бир аз бийиктеп, адырларга өтөт. Өрөөн негизинен шиленди тектерден турат, чет-жакаларында неогендин кум чополуу тоо тектери жербетине чыгып жатат. Климаты мелүүн континенттик; январдын орточо. темп-расы -4,8°С, июлдуку 17,9°С. Жьлдык жаан-чачыны 520 мм. Өрөөндөн Ала-арча, Аламүдүн суулары агат. Жер астындагы суулары Бишкек шаарын камсыз кылат. Байтик өрөөнунднө ачык-күрөң топурактуу түркүн дан өсүмдүктүү жана шалбаалуу талаа ландшафты мүнөздүү. Азыр баары айдоого айланган. Байтик өрөөнундө Таш Дөбө, Стрельникова, Байтик, Кашка-Суу, Арчалы-Кыш. жайгашкан. Өрөөн аркылуу Бишкек шаарынан Ала-Арча улуттук паркына баруучу автомобиль жолу өтөт.
Фармингтон (Нү-Мексико)
Фармингтон (Нү-Мексико) (Farmington) — Нү-Мексико штатынын San Juan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 45877 киши. Болжолдуу аянты - 69.9 км². FIPS коду — 35-25800.
Антананариву
Антананариву Африкадагы бир шаар, жана Мадагаскардын борбор шаары.
Суховская (Язевка куймасы)
Суховская — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Язевка дарыясынын сол жээгинен 18 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Келдибай Алымкулов
Алымкулов Келдибай - (11.1.1943-ж. туулган, Ош облусу, Ноокат району, Герейтшорон айылы) - математик, физика-математика илимдеринин доктору (1991), профессор (1998). КМУну (1964), Кыргыз ССР ИАнын аспирантурасын (1969) бүтүргөн. Орто мектепте мугалим, КРнын УИАнын математика институтунда улук инженер, илимий кызматкер, лаборатория башчысы, «Дастан» университетинде профессор, ОшМУда профессор болуп иштеген (1999). Дифференциалдык теңдемелер боюнча адис. 70тен ашык илимий эмгеги, 1 монографиясы жарык көргөн. Эмгектери: Возмущенные дифференциальные уравнения с особыми точками и некоторые проблемы бифуркационных задач. Б., 1992.
Кения (тоо массиви)
Кения (тоо массиви) - Чыгыш Африкадагы өчкөн жанар тоо массиви, Кенияда, экваторго жакын жайгашкан; бийиктиги боюнча Африкадагы 2-чоку (Батиан, 5199 м). Лава платосунан бузулган конус сымал көтөрүлүп турат; Чыгыш Африка риф зонасынан чыгышта. Ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат: этегинен 1200 м бийикке чейин нымдуу экватордук токой (гилея); андан жогору (2000 мге чейин) мелүүн ысык климат алкагында кофе, сизаль, банан плантациялары; 3000 мге чейин нымдуу тоо токою; 4800 мге чейин экватордук бийик тоо шалбаасы; андан жогору түбөлүк кар жана мөңгү жатат. Капталдарында 15 мөңгү бар (узундугу 1,5 кмге чейин). Кениянын чокусун жана айланасын Маунт-Кения улуттук паркы ээлеп, ал Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген.
Постмастер
(Postmaster- Постмастер). Компьютер түйүнүндө, мекеменин почто серверинде же болбосо провайдер мекемесинде (ISP) электрон почтонун иштешине жооптуу адам.
Мазамалар
Мазамалар (лат. Mazama) — Америкадагы эликтердин бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: ири мазама (лат. М. americana), кидик мазама (М. bricenii), боз мазама (М. gouazoubira), кичине мазама (М. nаnа).
Доктриналдык чечмелөө
Доктриналдык чечмелөө – укук ченемин ырасмий эмес чечмелөөнүн бир түрү, кадыр-барктуу окумуштуу юристтин чечмелеп берүүсү.
Айда-Тоо чокусу
Айда-Тоо чокусу Иле Ала-Тоосунда.
Алматы суусунун (Чоң-Кеминдин оң куймасы) башынан орун алган.
Бийиктиги 4533 м. Соңку рифейдин таса кемин комплексине кирген габбро жана габбро-диорит интрузия тектеринен туруп, тик жана жалама беттүү.
Чоку айланта мөңгү менен капталган.
Калий сульфаты
Калий сульфаты, К2SО4 —түссүз кристалл, тыгызд. 2,66 г/см3, балкып эрүү t 4074°С; пайда болуу жылуулугу DНo298 = -342,66 ''кДж/моль. ''Oрг. эриткичтерде эрибейт. Жаратылышта калий ар кандай туздары менен бирге кездешет. Мис., полигалит, глазерит, шенит. К. с. үч валенттүү металлдар сульфаты менен кош туздарды, квасцтарды пайда кылат. К. с. калий хлориди менен магний сульфаты же күкүрт к-тасы орун алмашуу реакциясы аркылуу алынат. К. с. минералдык жер семирткич катары, квасцтарды алууда, алгачкы зат жана калийдин башка туздарын алууда колдонулат. Калий гидросульфаты КНSО4 — кристаллдары ромбу сымал түссүз зат, тыгызд. 2,3; балкып эрүү t 200°С. Абадан нымды тез синирип алат. Калий хлориди менен күкүрт к-тасы аракеттенүүсүнөн алынат. Металлургияда флюс катары жана аналитикалык хим-да колдонулат.
Тегене чопо кени
Тегене чопо кени Жалал-Абад облусунун Аксы районунда, Таш-Көмүр шаарынан 25  км түндүк тарапта, Атойнок кырка тоосунун түштүк этегинде, деңиз деңгээлинен 1150 м бийиктикте. 1982–83-жылдары геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын антропоген мезгилинде пайда болгон борпоң чөкмө тектер түзөт. Пайдалуу кумайлуу чопо катмары аллювий чөгүндүсүнөн пайда болгон. Үч участкадан турат (аралыктары 500 жана 1400 м). Калыңдыгы 20 мге чейин, линза түрүндө жатат. Биринчисинин аянты 120100 экинчисиники – 440160; үчүнчүсүнүкү –700180 м. Кумайлуу чоподон «75» жана «100» маркасындагы кирпич даярдалат. Запасы В+С2 категориясы боюнча 1154 миң м3, С2 – 439 миң м3. 1996-жылга карата калган запасы В – 447 миң м3, С1– 707 миң м3, В+С1–154 миң м3, С2–376 миң м3. Таш-Көмүр кирпич заводу пайдаланат.
Боёо
Боёо 1) колөнөрчүлүктө жүн, кийиз, тери жана жыгачка түрдүү түс берүү. Боёлуучу буюм менен боёктун сапатына, касиетине жараша бойонун түрдүү ыкмалары колдонулат. Чеберлер кийиз оюмдарын, сайма, килем, таар, чий көчөттөрүн, түймө чачыктарын, тери буюмдарын жана башкаларды жасоодо буюмду кызыл, жашыл, көк, кара түстөгү боёкторго боёп, кооздуктарды жаратышат. Ар кандай буюмду боёнун ыгын билген боёкчу табигый боёкторду (ышкын түп, чие, тоо талы, шилби, бөрү карагат, алманын күзгү жалбырагы, чөөл чүкүрү, анардын кабыгы, жошо жана башкалар) пайдаланат. Мисалы, ышкын түп менен боёо үчүн кеч күздө тоодон казып, кабыгын кырып, кертипкертип кургатып, жыгач сокуга жанчат. Теринин бетин жибитип, ага чыланган ышкын түптү текшилеп жаап, ороп коёт. Боёк бир топ күндө сиңет. Кийиз жана жүн буюмдары чиенин тамырынан жасалган боёктон кызыл түскө, бөрүкарагаттын кургатылган тамырынан сары түскө боёлсо, жошо боз үйдүн жыгачтарын боёгонго колдонулат; 2) химиялык жол менен текстиль материалдары, кагаз, тери жана пластмассаларга түс берүү.
Генуя метросу
Генуя метросу – Генуя шаарынын метросу. Метросу 13-июнь 1990-жылы ачылат.
Жылаңач тоосу
Жылаңач тоосу - Ички Теңир-Тоодо. Жетимбел менен Капкаташ тоолорунун аралыгында. Чыгышындагы Айкөл ашуусунан (3565 м) Кичи Нарын өрөөнүнө чейин 30 кмге созулат. Туурасы 5 км,  Орточо бийиктиги 3500 м, эң бийик жери 3966 м (тоошар). Балгарт ойдуңу менен Жылаңач өрөөнүнүн ортосунда жаткан горст-антиклиналь. Төртүнчүлүк мезгилден көтөрүлгөн. Өрөөндөрдөн салыштырмалуу бийиктиги 400–500 м. Арчалы капчыгайы жана Жылаңач өрөөнүнүн түштүк капталы аскалуу, тик.
Аскалардын этегинде талкаланган тектердин, шагылдардын шилендилери конус түрүндө жатат. Капталдары асимметриялуу түзүлүштө. Суу бөлгүчүндө байыркы түздүктөрдүн калдыктары (3100–3700 м бийиктикте) сакталган. Негизинен үстүнкү протерозойдун интрузия тектеринен түзүлгөн. Мөңгү жок. түндүк бетине субальп (3300–3600 м), альп шалбаасы (3600–3900 м), түштүк бетине тоо талаасы жана субальп шалбаалуу талаа (3400–3900 м) ландшафт алкактары мүнөздүү. түштүк капталы каксоо. Жайыт.
Тегерек барит кени
Тегерек барит кени Нарын облусунун Кочкор районунда, Акташкоро тоосунда, деңиз деңгээлинен 2405  м бийиктикте. 1960-ж. издөө жана баалоо иштери жүргүзүлгөн. Таш-Көмүр мезгилинде пайда болгон кумдук жана акиташ катмарларынын контактасында узундугу 40–45 м, калыңдыгы 0,3–1,5 м барит тарамы жатат. Барит экинчи сортко кирет жана литопон порошогун алууга жарамдуу. Запасы С2 – категориясы боюнча 1270 т.
Документардык аккредитив
Документардык аккредитив – банк товар бөлүштүрүлгөн документтер боюнча сатуучуга белгилүү бир сумманы төлөп берүүгө милдеттенген (сатып алуучунун нускамаларына ылайык) аккредитивдин бир түрү.
Малиновецкая Курденьга
Малиновецкая Курденьга (Жогорку Курденьга) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 234 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Калий сульфиди
Калий сульфиди, К2S — түссүз кристалл, тыгызд. 1,80 г/см3, балкып эрүү t 470°С; пайда болуу жылуулугу DНo298 =-100 ''кДж/моль. ''Ысытканда сары түскө, балкып эригенде кызыл түскө өтөт. К. с. нымды жакшы тартып алат. Сууда жакшы эрийт, 5 жана 12 мол.сууну кармаган кристаллогидраттары бар. Күчтүү негиз, начар к-танын тузу болгондуктан гидролизге учурайт. Абада кычкылтек таасиринен окистенип, калий тиосульфатын К2S2O3 берет. Күйгүзүүдө күкүрт оксидин пайда кылат. Суудагы эритмесин кайнатканда суутек сульфидин берет. Калий карбонаты менен күкүрттү абасыз чөйрөдө эритүүдөн алынат. Суудагы эритмесин ашыкча алынган күкүрт менен кайнатканда калий полисульфиддери алынат: К2S2, С2S3, К2S4, К2S5, К2S6. К. с., сүрөт иштеринде колдонулат.
Мазариддер
Мазариддер (лат. Masaridae) — жалкы жашоочу сары аарылардын бир тукумчасы.
Мягкая
Мягкая — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Заломная дарыясынын оң жээгинен 31 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Богомолец Александр Александрович
Богомолец Александр Александрович (12(24). 5. 1881-19. 7. 1946) - советтик патофизиолог жана коомдук ишмер, СССР ИАнын акад. (1932) жана вице-президенти (1942), УССР ИАнын (1929), БССР ИАнын (1939), СССР медицина ИАнын (1944) акад., ГССР ИАнын ардактуу мүчөсү (1944). РСФСРдин илимге эмгеги сиңирген ишмери (1935), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1944). 1906-ж., Одессадагы Новороссийск университетин бүтүргөн. 1911-25-ж. Саратов университетинин, 1925-31-ж. 2-Москва университетинин медицина факультетинин профессор 1928-31-ж. Гематология жана кан куюу институтунун директору, 1930-46-ж. УССР ИАнын президенти; ошол эле мезгилде УССР ИАнын Эксперименттик биологиялык жана патология, Клиникалык физиологиялык институттарынын директору. Богомолецтин эмгектери патологиялык физиология, эндокринология, вегетативдик нерв системасы, онкология жана өмүрдү узартуу маселелерине арналган. Ал организмге кан кушунун таасири жана канды узакка сактоо жөнүндөгү иштерге жетекчилик кылат.
СССР Жогорку Советинин (1-2-шайл. ) депутаты. СССР Мамлекеттик сыйл. лауреаты (1941), 2 Ленин ордени, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.
Куру-Маймак
Калкы
Калкы ― 477 киши (2009-жылы).
Эски Курдым (Татышлин району, Башкыртстан)
Эски Курдым — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Курдым айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 994 киши. Почта индекси — 452842, ОКАТО коду — 80250845000.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сабиров Равшанбек Азатович
Өмүр баяны
Сабиров Равшанбек Азатович 1970-жылы 18-февралда Ош облусунун Кара-Суу районунун Жаңы-Арык айылында туулган. Жогорку билимдүү. 1996-жылы Кыргыз мамлекеттик улуттук университетин бүтүргөн, «Азык-түлүк товарларын таануучу» адистигин алган. 1997-1999-ж.ж Кыргыз мамлекеттик улуттук университетинин, юридика жана бажы кадрларын даярдоо боюнча факультетинин «Юриспруденция» адистигинин «Бажы укугу» адистешүүсү. 1997-1999-ж.ж. Россия бажы академиясы «Бажы ишин уюштуруу» квалификациясы боюнча «Бажы иши» адистиги.
Ишмердүүлүгү
Эмгек жолун 1986-жылы Кара-Суу районунун «Кыргызстан» совхозунун № 1 өндүрүштүк бригадасында жумушчу болуп баштаган. 1988-жылдан 1990-жылга чейин Россия Федерациясынын Тула шаарында советтик армиянын катарында десанттык бөлүктө кызмат өтөгөн. 1990-жылы Ош облусунун Кара-Суу районунун «Кыргызстан» АКда жумушчу болуп иштеген. 1996-жыл Бишкек шаарында жеке ишкер болгон. 2001-жыл «НААР» Жоопкерчилиги чектелген коомунун башкы директору болуп иштеген. 2010-жыл ноябрь айына чейин «Кербен» соода-сатык комплексинин директору болуп иштеген. 2010-жылдын апрель-ноябрында Кыргызстан элинин АссамблеясынынТөрагасынын орун басары. 2010-жылдын ноябрь айынан тартып «Ата Мекен» социалисттик партиясынын тизмеси боюнча Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин V чакырылышынын депутаты болуп шайланды. 2010-жылдын 23-декабрынан тартып Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин транспорт, коммуникациялар, архитектура жана курулуш боюнча комитетинин төрагасынын орун басары.
Сыйлыктары
Сыйлыктары: Мустафа Кемаль Ата-Түрк эл аралык кайрымдуулук фондунун «Кылымдын мыкты меценаты» номинациясындагы «Алтын медалы», «Чыңгыз Айтматов жана космостук ойлом» китеби үчүн Гейдар Алиев атындагы эл аралык кайрымдуулук фондунун «Алтын медалы», Кыргыз Республикасынын Президентинин алдындагы мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын «Ардак грамотасы», Афганистандагы согуштун ардагерлеринин Россиялык кошуунун атынан «Мекен жана Ата-Журт алдында сиңирген эмгеги үчүн» ордени, аба-десанттык аскерлеринин командачысынан «Аба десанттык аскерлерине 80 жыл» (август 2010-жыл) юбилейлик медалы, ошондой эле 40-армиянын командачысы, армиянын генералы В. Ф. Ермаковдон «Күжүрмөн аракеттердин катышуучусу» медалы, Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы, «Намыс жана эрдик үчүн»медалы менен сыйланган.
Шилтеме
[] Cotegory: Персоналия
Сөөк системасы
Сөөк системасы
Кишинин скелети (байыркы грек тилинен σκελετος — «кургатылган») 200дөн ашуун түрдүү формадагы сөөктөрдөн түзүлөт. Организмдеги жайланышы боюнча алар баштын, тулку бойдун, ийин жана бел курчоонун, кол жана буттун скелетине бөлүнөт. Скелеттин составына сөөктөрдөн башка кемирчектер да кирет. Кемирчектер түйүлдүктүн жана жаш балдардын денесинде көп болот. Киши улгайган сайын денедеги кемирчектер акырындап сөөккө айланат. Баштын скелети жуп жана түгөйсүз 29 сөөктөн турат (Баш сөөк).
Баштын скелети
Мээ жана бет бөлүктөрдөн турат. Бири бири менен бекем жана кыймылсыз кошулган маңдай эки төбө, эки чыкый жана каракуш сөөктөр баш сөөгүнөн мээ бөлүгүн түзүшөт. Булар мээге эң ишенимдүү коргоо болушат. Чыкый сөөгүндө угуу тешиги, ал эми каракуштун төмөнкү бетинде чоң желке тешиги бар. Ал тешик аркылуу баш сөөктүн көңдөйү омуртка каналы менен кошулат. Бул эки тешиктен башка баш сөөктүн түп жагында көптөгөн майда кан тамырлар жана нервдер өтө турган тешиктер орун алган. Баш сөөктүн бет бөлүгүндө 14 сөөк бар. Булардын эң ириси кыймылсыз бекиген жуптуу үстүңкү жана кыймылдуу жупсуз астыңк жаак сөөктөрү. Бул жаак сөөктөрүндө тиштин тамырлары жайланышуучу оюкчалар бар. Үстүңкү жаактардын жогору бет сөөктөр жайгашышат. Булардын башка мурун, жаш сөөктөрү, каңылжаарлар жана башка бет бөлүгүн түзөт. Баш скелети омуртка тутумуна бекийт.
Тулку бой
Тулку бойдун скелети омуртка түркүгү жана көөдөндөн турат. Омуртка түркүгү биринин үстүнө бири катары менен жайланышкан 33—34 омурткадан турат. Алардын арасында солкулдак кемирчек ткандан турган аралык кепилдер бар. Ошонун таасири менен омуртка түркүгү алдыга, артка жана оңго, солго ийилет. Омуртка тутумунан жана көөдөндөн турат. Омуртка тутумундагы кыска сөөктөрдүн, омурткалардын саны 33-34. Ар бир омуртканын тулкусу, догосу жана урчуктары бар. Омурткалардын тулкусу биринин үстүнө бири жайгашып, кемирчек тканы омуртка тутумунун ийилгичтигин камсыз кылат. Омуртка тутумунун ичиндеги омуртка каналында жүлүн жайгашкан. Адамдын омуртка тутуму беш бөлүккө бөлүнөт. Моюн бөлүгү 7, арка 12, бел 5 куймулчак бири бирине ширелишкен 5 жана чычаң бөлүгү 4-5 омурткаларды өзүнө камтыйт. Омуртка тутуму 4 жеринен: моюн, арка,бел жана куймулчакта ийилген. Бул ийилген жерлери басканда, жүгүргөндө жана секиргенде керек бири бири ийилгичтикти камсыз кылат, мээни чайкалуудан сактайт.
Омуртка түркүгү
Булар чогулуп омуртка каналын түзөт. Каналдын ичинде узунунан созулуп кишинин жүлүн мээси жатат (Омуртка тутуму).
Көөдөн
Көөдөн көп сөөктөн туруп, арт жагы 12 арка омурткасынан, капталы 12 кабыргадан, ал эми алды жагы болсо төш сөөгүнөн турат. Он эки кабырганын ар биринин арткы башы (учу) аркалар менен ашташат, ал эми жогорку 8 кабырганын алдыңкы учу төш менен түздөн-түз туташат. Төмөнкү төрт кабырга алдыңкы учтары кыска болгондуктан төш менен туташпастан карчыганын бүлкүлдөгүнүн арасында эркин жайгашат. Ушул аркалар, кабыргалар жана төш сөөгүнүн өз ара кошулушунан турган көңдөй көкүрөк көңдөйү деп аталат. Анын ичинде ар кандай уруу, согуу кырсыктарынан жашырылып, өпкө, жүрөк жана башкалар кан тамыр органдары жайгашат. Көөдөн: арка омурткалардан, он эки жуп кабыргадан жана төш сөөгүнөн турат. Кабырга дого сымал ийилген сөөк. Алардын арткы учу кыймылдуу омурткага бекилет алдыңкы учтары кемирчек аркылуу төшкө ашташат. Төмөнкү 2 жуп кабырганын учтары кыска болгондуктан төшкө жетпей бош калат. Боор эт көөдөн менен ич көңдөйүн бөлүп турат. Дем алганда көөдөн кеңейүүгө жанан дем чыгарганда куушуруулуга жөндөмдүү ичинде орун алган жүрөктү жана өпкөнү, боорду жана ашказанды көөдөн механикалык таасирлерден бек сактап турат
Ийин
Кишинин ийин курчоосу көөдөндүн арткы бетинде орношкон үч бурчтуу эки далыдан жана эки акырек сөөгүнөн турат. Ар бир далынын башындагы тегерек чуңкуру колдун биринчи жилиги күң жиликтин ийин башы менен ашташат Колдун жана ийин курчоосунун скелети. Ийин курчоосу аркылуу кол скелети дененин скелети менен байланышып турат. Ийин курчоосун 4 сөөк 2 далы, 2 акырек түзөт. Далы кабыргалардын үстүндө жайгашкан жалпак үч бурчтуу чоң сөөк “S” тамгасына окшош акыректер бир жагынан далы, ал эми экинчи жагынан төш сөөгү менен бириккен. Кол скелети каруу, билек жана чеңгил деген эркин кыймылдаган бөлүктөрдөн турат. Каруу бөлүгүн түзүүчү күң жиликтин шар сымал жогорку учу далынын тегерек чуңкурунан орун алган. Билек бөлүгүндө кар жилик жана укурук сөөк жайгашкан. Чеңгел кырк муун алакан жана манжалар деген үч бөлүктү камтыйт. Кырк муун майда сөөктөрдөн, ал эми алакан беш шакшак сөөгүнөн түзүлүп манжаларга таяныч болот. (Ийин курчоосу, Кол).
Бут курчоосу
Бут курчоосун эки жамбаш сөөгү түзөт. Ал үч бөлүктөн (капшыт, отургуч жана чаткаяк сөөгүнөн) турат. Жамбаш сөөгү арт жагынан куймулчак менен, ал эми алды жагында бири-бири менен туташып жамбаш чарасын түзөт. Ар бир жамбаштын тегерек оюгу бар, бул кашка жиликтин ийик башы менен ашташат. Жамбаш курчоосу бири бири менен кыймылсыз жана арт жагынан түзүлгөн. Ар бир жамбаш сөөгүндө шар сымал оюгу бар, ага кашка жиликтин тегерек башы кирет. Буттун скелети сандан, шыйрактан же бут кетменинен турат. Сан бөлүгүн кашка жилик, шыйракты – чоң жото жилик жана кичине балдак сөөгү түзөт. Кашка жилик жото жилик менен кошулган жерде тизе томугу орун алган. Бут кетмени кызыл ашыктын кыска сөөктөрүнөр алардын ичинде эң чоңу согончок, беш узун таман сөөгүнөн жана манжалардан турат. (Жамбаш чарасы, Бут).
Сөөктөр тууралуу
Кишинин сөөгү өтө эле катуу, тик абалда турган жото жилиги 1500 кгга чейинки жүктү көтөрө алат. Сөөктөрдүн бекемдиги анын химиялык составына жараша болот. Сөөктөрдүн составында органикалык жана органикалык эмес заттар бар. Аны билүү үчүн сөөктү отко күйгүзсө анда анын органикалык заттары күйүп, органикалык эмес заттары калат. Ал заттар сөөктүн сырткы формасын сактап, ага бекемдикти берет. Ал эми сөөктү бир суткага 10%түү туз кислотасынын эритмесине салып койсо, анда анын составындагы органикалык эмес заттар акырындап эрип кетет да, сөөк ийилгич жана чоюлгуч болуп калат. Мындай сөөктү чүлүк катары ийүүгө, буроого да болот. Ошентип, органикалык заттар сөөккө ийилгичтикти жана чоюлгучтукту берет. Органикалык жана органикалык эмес заттардан турган сөөк тканы сөөккө бекемдикти берет. Жаш балдар, өспүрүмдөр жана жаш кишилердин сөөктөрүндө органикалык заттар өтө көп. Ошондуктан алардын сөөгү бекем жана ийилгич келип, аз сынат. Ал эми киши улгайган сайын алардын сөөгүнө борпоңдукту жана катуулукту берүүчү органикалык эмес заттар акырындап көбөйөт да, улгайган жана кары кишилердин сөөктөрү бат сынат.
Анатомиялык түзүлүшү
Сөөктөрдүн бекемдиги алардын химиялык составына гана эмес, анын анатомиялык түзүлүшүнө жараша да болот. Сырткы формалары боюнча сөөктөр узун, кыска, жалпак жана көпшөк болуп бөлүнөт. Мисалы, каруу, билек, сан жана шыйрак жиликтери узун сөөктөр. Жиликтердин орто жери көңдөй келип, ичинде сары чучук бар. Жиликтердин эки учу анын башы деп аталат. Анда каршы-терши кайчылашкан сөөк эбелектери болуп, арасы кызыл чучукка (кемик майлары) толгон. Сөөк эбелектери сөөккө кайсы тараптан күч көп келсе, ошол жакка багытгалып, сөөктүн бекемдигин камсыз кылат. Кыска сөөктөргө кырк муун, кол, буттун манжалары жана кызыл ашыктын сөөктөрү; жалпак сөөктөргө кабыргалар, баштын төбө сөөктөрү жана жамбаш сөөктөрү кирет. Көпшөк сөөктөргө омурткалар, төш сөөгү жана томук кирет. Көпшөк сөөктөрдүн ичиндеги сөөк эбелектеринин арасы кызыл чучукка толгон. Сөөктөр сыртынан жука чел кабык менен капталган. Ал эки катмардан турат. Анын сырткы катмарында кан тамырлар жана нервдер өтө көп. Алар аркылуу сөөктөр азыктанат жана нервдешет. Ал эми ички катмарында сөөктөрдү өстүрүүчү ткандар жайгашкан. Алардын жардамы менен сөөктөр туурасынан өсөт.
Милдеттери
Кишинин скелетин түзүүчү сөөктөр организмде ар түрдүү милдетти аткарат. Кишинин скелетинин негизги милдеттеринин бири — ал отурганда, турганда, басканда түркүк болот. Бул милдетти негизинен омуртка түркүгү аткарат. Ошондой эле скелет өзүнө бекиген булчуңдардын жыйрылып жана бошоңдошунун негизинде муундарды кыймылга келтирет. Сөөктөр бири-бири менен туташып, мээ кутусун, көкүрөк, ич көңдөйлөрүн жана жамбаш чарасын түзөт. Бул көңдөйдү түзгөн сөөктөр мээни, өпкө-жүрөктү, ичеги-карынды жана жыныс органдарын ар кандай урунуу, кагынуудан сактайт. Кишинин сөөктөрү организмдеги минералдык алмашуу процесстеринде да катышат. Анткени кишинин сөөктөрүндө кальций, фосфор жана темир туздарынын чоң запасы бар. Кишинин сөөктөрү кан денечелерин да пайда кылат. Анткени, сөөктөрдүн ичиндеги кызыл кемиктер кан денечелерин жаратуунун негизги булагы. Сөөктөрдүн составында микроэлементтер жана витаминдер да көп. Ошентип, кишинин сөөктөрү ага жөнөкөй гана түркүк болбостон, ар түрдүү милдеттерди аткаруучу маанилүү органдардын бири болуп эсептелет.
Сөөк калыптанышы
Сөөк системасынын калыптанышында туура тамактануу чоң роль ойнойт. Айрыкча балдардын өсүп жаткан организми сөөктүн өөрчүшү үчүн зарыл органикалык жана минералдык заттарды талап кылат. Витаминдердин жетишсиздиги сөөктү деформациялап, өсүүсүн кечеңдетет; кальций менен фосфор туздары жетишпесе сөөк тез сынып, кыйшаят. Ал туздар сүт жана сүт азыктарында көп болот. Кош бойлуу жана эмчек эмизген аялдар кальций тузун көбүрөөк талап кылат.
Скелетке доо кеткенде берилүүчү биринчи жардам
Адамдын сөөктөрүнө жана муундарына көп учурда доо кетиши мүмкүн. Ошого убагында жардам берүү зарыл. Муундун чоюлушуна жардам берүү. Олдоксон кыймылдардын жана катуу урунуунун натыйжасында сөөктөр өзүнүн муундагы ордунан чыгып кетет. Мындай учурда муун чоюлушу же ал жердеги көптөгөн кан тамырлар үзүлүшү мүмкүн. Чоюлган муундун тегереги ысып кызарып, шишийт, какшаткан оору пайда болот. Эгерде муун чоюлса, ал жерге муздак сууга салынган сүлгү, кар же муз басуу керек. Муздак нерсе ооруну басаңдатат, шишикти таратат, ички канталоонун көлөмүн азайтат. Муун байламталары чоюлганда жылбай тургандай кылып катуу таңуу да өтө зарыл. Биринчи медициналык жардам көрсөтүлгөндөн кийин оорулуу адамды дарыгерге алып барып, туура диагноз коюу керек. Колдун мууну чыккан болсо, анда мунду такыр кыймылдатпай жоолук же бинт менен катуу таңып, моюнга асып коет. Бутка жука жыгач же узун картонду ж.б. нерселерди колдонуп, шакшак таңуу керек. Андан кийин аны дароо бейтапканага жеткирүү зарыл. Катуулугуна жана серпилгичтигине карабастан жыгылганда, катуу урунганда сөөктөр сынып кетиши мүмкүн. Сыныктын сырткы көрүнүшүнө жараша ачык же жабык экенин аныкташ керек. Эгерде сынган сөөктүн тегерегиндеги булчуң ткандары, кан тамырлар, неврдер үзүлүп жана тери жараланып, сынган жер  көрүнүп турса, аны ачык сынык дешето. Мындай учурларда адегенде кандын акканын токтотуп, жараатты тазалап, таза бинт же материал менен таңып шакшак коюп, доо кеткен жерди кыймылдатпаш керек. Эгерде кабыргалар сынган болсо, жабыркаган адамга өпкөсүндөгү демди колдон келишинче чыгарып, андан кийин терең эмес үстүртөн дем алууга ыңгайлаштырып, көөдөндү бек таңышат. Омуртка тутуму сынган адамды түптүз катуу жерге көмкөрөсүнөн жаткырып, анан тез жардам чакыруу керек. Кырсыктаган адамды отурган абалда таңууга болбойт, анткени дененин салмагы омуртка тутумуна күч келтирет.
Оорулары
Сөөк системасынын оорулары өтө көп жана ар түрдүү. Көбүнчө сөөктүн тубаса, дистрофиялык, сезгенүү жана шишик оорулары жолугат. Тубаса оорулардын себеби толук изилдене элек, бирок туугандар арасындагы никеге, кош бойлуу аялдын организмине зыяндуу факторлордун (кырсык, химиялык заттар, нервдик күч келүү, тамеки чегүү, алкоголь) таасирине байланыштуу болору белгилүү. Дистрофиялык оорусу сөөк тканынын түрдүү себептерден азыктануусунун бузулушунан, ошондой эле витамин жетишсиздигинен болот (мисалы, Д витамини жетишпесе итий пайда болот). Д витамини организмге тамак-аш менен келет, андан тышкары күн нурунун таасиринен териде да пайда болот. Омурткаларда жана муундарда кан айлануунун бузулушу остеохондроз жана артрозго алып келет. Кыймылдын аздыгынан остеохондроз акыркы жылдарда көп жолугат. С. с-нын кеңири таралган оорусуна омуртка тутумунун кыйшайышы кирет. Ал сабак окуп жатканда баланын келбетине көңүл бурбагандыктан, ошондой эле зат алмашуунун тубаса бузулушунун, айрым оорулардын (туберкулёздук спондилит, шишиктер жана башкалар) кесепетинен болот. Сөөк системасынын айрым оорулары скелетке күч келүүдөн (айрыкча балдар менен өспүрүмдөрдө) өөрчүйт.
Сезгенүү оорулары
Сезгенүү ооруларынан остеомиелит жана сөөк менен муундун туберкулёзу көп жолугат. Сөөк тканынын сезгениши инфекциялык процесстин (чыйкан ич келте, баш келте, сүзөк, котон жара жана башкалар) кабылдоосу катары да өнүгөт. Сөөк системасынын жабыркашы (сынык, муундан чыгуу жана башкалар) көп кездешет. Кийинки мезгилде өндүрүшкө жана турмуш-тиричиликке техниканы көп пайдалануу таяныч-кыймыл аппаратын жабыркаткан оор кырсыктарды көбөйттү. Ошондуктан коопсуздук техникасынын эрежелерин сактоо өтө маанилүү.
Дарылоо
Дарылоодо дары-дармек, айыктыруу физкультурасы, массаж, физиотерапиялык процедуралар колдонулат. Кээде хирургиялык операция жасалат. Азыркы учурда травматолог, ортопед врачтар колдонгон аппараттар менен конструкциялар ийгиликтүү натыйжаларды берүүдө.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Шайназаров Тынчтык Урайимович
Өмүр баяны
Шайназаров Тынчтык Урайимович Ош областынын Кара-Суу районуна караштуу Мады айылында 1974-жылдын 27-февралында төрөлгөн.
Калий сульфити
Калий сульфити, К2SО3 — түссүз кристалл, ысытканда ажырайт, сууда жакшы эрийт, пайда болуу жылуулугу DН°98 = -266,9 ''кДж/моль. ''Суудагы эритмеси гидролизге дуушар болуп щелочтуу чөйрөнү берет. Абадан нымды тез сиңирип алып кристаллогидратты К2SО3.2Н2О пайда кылат. Эритме түрүндө тез окистенет. Ысытуудан калий сульфатын жана сульфидин пайда кылат. Негизинен ө. ж-да калыбына келтиргич катары колдонулат. Калийдин гидросульфити КНSО3 — сууда жакшы эриген түссүз кристалл, ысытканда К2S2О5 айланат (калий пиросульфити). Негизинен ар түрдүү материалды агартыш үчүн колдонулат. Жеңил ө. ж-да текстиль материалдарын боёо жана ар кандай түс бериш үчүн керектелет. Калий гидросульфити, калий гидроксиди же карбонаты менен күкүрт оксидинин (IV) өз ара аракеттенишинен алынат.
Африка
Африка, (лат. кыр. Afrika) дүйнөдө чоңдугу боюнча Евразиядан кийинки экинчи материк, дүйнө бөлүгү. Аянты 29,2 млн км2 (аралдары менен 30,3 млн км2). Калкы 896,7 млн (2005). Батышынан Атлантика океаны, түндүгүнөн Жер Ортолук деңиз, чыгышынан жана түндүк-чыгышынан Инди океаны жана Кызыл деңизи менен чулганат. Суэц мойногу аркылуу Азия менен туташып, кууш (13 км) Гибралтар кысыгы аны Европадан бөлөт. Африканын эң түндүк учу - Эль-Абьяд тумшугу, түштүк чети - Ийне тумшугу, батышы - Жашыл Тумшук жарым аралындагы Альмади тумшугу, чыгышы - Сомали жарым аралындагы Рас-Хафун тумшугу. Жээктери көбүнчө тоолуу, ыңгайлуу булуң-буйтка аз; эң чоң булуңдары - Гвинея, Сидра. Эң ири жарым аралы - Сомали. Африкага (дүйнө бөлүгү катары) таандык аралдар: чыгышында - Мадагаскар, Комор, Маскарен, Амирант, Сейшель, Пемба, Мафия, Занзибар, Сокотра; батышында Мадейра, Канария, Жашыл Тумшук, Аннобан, Пагалу, Сан-Томе, Принсипи, Фернандо, По, Биоко, алыскы аралдары - Вознесение, Ыйык Елена, Тристан-да-Кунья. Геологиялык түзүлүшү боюнча Африка - негизинен кембрийге чейинки платформа. Анын фундаменти Нубия-Араб, Ахаггар, Регибат жана башка калкандарда жер бетине чыгып жатат. Африканын түндүк-батышындагы Атлас тоолорунун ички бөлүгү жана материктик түштүгүндөгү Кап тоолору герцин, ал эми Атлас тоолорунун түндүк тармактары альп бүктөлүүлөрүнө таандык. Дүйнөлүк маанидеги кен байлыктары: алмаз (Түштүк жана Батыш Африка), алтын, уран (Түштүк Африка), темир, алюминий (Батыш Африка), жез, кобальт, бериллий, литий (негизинен Түштүк Африка) рудалары, фосфорит, нефть, табигый газ (Түндүк жана Батыш Африка).
Шайназаров Тынчтык Урайимович
Шилтеме
[] Cotegory: Персоналия
Африка
Табияты
Рельефинде түздүктөр, платолор жана бөксө тоолор үстөмдүк кылат, ал эми ойдуңдар материктин аймагынын 9,8% аянтын гана ээлейт, алар негизинен жээк бөлүктөрүндө жайгашкан. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги (750 м) боюнча Антарктидадан жана Евразиядан кийинки 3-материк; эң бийик жери Чыгыш Африка бөксө тоосундагы Килиманжаро жанар тоосу, 5895 м. Африканы экватордон түндүктү карай дээрлик бүт Сахара, Судан түздүктөрү жана платолору ээлейт. Сахаранын борбордук бөлүндө Ахаггар, Тибести тайпак тоолору (эң бийик жери - Эмми-Куси чокусу, 3415 м), Суданда - Дарфур платосу (3088 м), Сахаранын түндүк-батышында Атлас тоолору (4165 м, Тубкаль чокусу) көтөрүлөт. Кызыл деңизди бойлой Этбай кырка тоосу созулуп жатат (2259 м, Ода чокусу). Судан түздүгү түндүгүнөн Түндүк Гвинея дөңсөөсү (Бинтимани чокусу, 1948) жана Азанде бөксө тоосу менен чектешет. Чыгышындагы Эфиопия тайпактоосу (Рас-Дашан чокусу, 4620 м) Афар ойдуңун карай тик түшөт; Афар ойдуңунда Африканын эң чуңкур жери орун алган (андагы Ассаль көлүнүн бети деңиз деңгээлинен 150 м төмөн жайгашкан). Азанденин түшгүгүндө жайгашкан Конго ойдуңу батышынан Түштүк Гвинея дөңсөөсү, түштүгүнөн Луанда-Катанга бөксө тоосу, чыгышынан Чыгыш Африка бөксөтоосу (Килиманжаро тоосу, 5895 м; Рувензору чокусу, 5109 м) менен чектешет. Түштүк Африкада жайгашкан бийик Калахари түздүгү батышынан бөксөтоолор, чыгышынан Ажыдаар тоолору (3482 м) менен чектешет. Материктин түштүк четинде орто бийиктеги (2326 мге чейин) Кап тоолору созулуп жатат. Материкте түзөң рельефтин басымдуу болушу анын платформалык структурасына байланыштуу. Африканын түндүк-батышында платформанын фундаменти терең жатып, үстүн чөкмө тектер калың жаап, басымдуу бийиктиги 1000 мге чейин болгондуктан Жапыз Африка, ал эми түштүк-батышында байыркы фундамент айрым жерлеринде жер бетине чыгып, бийиктиги 1000 мден ашкандыктан ал Бийик Африка деп аталат. Африка платформасынын төмөн ийилген жерлери ири ойдундарга (Калахари, Конго, Чад жана башка), жогору көтөрүлгөн жерлери тоолорго туура келет. Африканын чыгыш чет жакасы платформанын эң активдүү кыймылдуу бөлүгү болгондуктан көтөрүңкү (бийик Эфипопия тайпак тоосу, Чыгыш Африка бөксө тоосу жайгашкан) жана өтө тилмеленген; анда Чыгыш Африка тектоникалык жаракаларынын татаал системасы созулуп жатат.
Калкы
Африканын жергиликтүү калкы бир канча расага таандык. Сахаранын түндүгүндө европеид расасына тиешелүү инди-Жер Ортолук деңиз расасы кеңири таралган (арабдар, берберлер). Сахаранын түштүгүндө экватордук (негр-австралоиддик) расага кирген негр, негрилл жана бушмен раса тибиндеги элдер жашайт. Негрлер терисинин өтө каралыгы, тармал чачтуу, калың эриндүү, жазы мурундуу, узун бойлуулугу менен мүнөздөлөт. Негриллдер (Борбору Африка пигмейлери) алардын өңү бир аз агыраак, кыска бойлуу, жука эриндүү, денесинин түктүүлүгү менен өзгөчөлөнөт. Бушмен (түштүк африкалык) раса тибиндегилер (бушмен жана готтентот) негрлерге караганда сары-күрөң түстүү, орто бойлуулугу менен айырмаланат. Эфиопия менен Сомали жарым аралында жашаган элдер эфиоп (Чыгыш Африка) расасына таандык. Булар экватордук жана европеид расасынын ортосундагы өткөөл орунда турушат. Чап жаак, кырдач мурундуу, эрди калың, орто бойлуу, тармал чачтуу, кара тору келет. Мадагаскар аралынын эли негрлер менен түштүк азиялык расалардан турат.
Богородицкий Василий Алексеевич
Богородицкий Василий Алексеевич (07(19).04.1857-23.12.1941) - советтик тилчи. Казань университетинин профессору жана ССРС ИАнын мүчө-корреспонденти. (1915). Богородицкий - Бодуэн де Куртенэнин шакирти. Ал негизинен жалпы тил илими, эксперименттик фонетика, индоевроп. тилдердин салыштырма грамматикасы, орус, славян, балтика, роман, герман жана түрк тилдери боюнча изилдөөлөр жүргүзгөн. Богородицкий 1-болуп адамдардын сүйлөөсүндөгү үндөрдү эксперимент жолу менен изилдеп чыгып, Россияда (Казань университетинде) эксперименттик фонет. лабораториясын негиздеген. "Орус тилиндеги басым түшпөгөн үндүүлөр" (1884), "Орус адабий сүйлөө речине карата колдонулган эксперименттик фонетиканын курсу" (1917), "Орус тилинин фонетикасы" (1930), "Орус грамматикасынын жалпы курсу" (1935) деген илимий эмгектердин автору.
Ал "Татар жана түрк тил илимине киришүүдөгү этюддар" (1933), "Түрк тилдерине байланыштуу татар тилинин кириш бөлүмү" (1934), "Татар тил илиминин илимий маселелери жөнүндө" (1935) ж. б. эмгектери менен түрколог катары да белгилүү.
Зындан
Зындан (темница) – күнөөкөр, кылмышкер жана согуш туткундарын кармап туруу үчүн казылган ор (терең ор же жертөлө түрүндө болгон). Сыз жана караңгы зынданга түшкөндөрдүн эрки майышып, көзү жана жалпы саламаттыгы начарлап кетүүчү. Зындан алгачкы таптык мамилелер өрчүй баштаган доордон тартып кеңири таралган. Жазанын мындай түрү Орто Азия жана Чыгыш Түркстанда да орто кылымдарда колдонулуп келген.
Пайдаланылган адабияттар:
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2
2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Ф.: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. Т.1-6.
Шилтемелер
Зындан
Байтурсынов Ахмет
Байтурсун уулу Ахмет - (28. (15). 1. 1873, азыркы Костанай областы, Жангелдин району, Сарытүбек айылы -8. 12. 1938, Алматы) казак элинин 20-кылымдын башындагы улуттук-боштондук кыймылын жетектегендердин бири, мамлекеттик ишмер, акын, публицист, казак тили жана адабият таануу илимдерине негиз салуучусу, алгачкы агартуучулардан. Торгойдогу эки жылдык орус-казак мектебин (1891), Оренбургдагы төрт жылдык мектепти (1895) бүтүргөн. 1895-1909-ж. Актөбө, Костанай, Каркаралы уездериндеги орус-казак мектептеринде, Каркаралы шаардык окуу жайында эмгектенген. 1905-ж. 14500 адам кол койгон орус бийлигине жиберген Каркаралы петициясынын авторлорунун бири. Ошол мезгилден тартып, жандармдык көзөмөлгө алынып, губернатор Тройницкийдин буйругу менен 1909-ж. Семей түрмөсүнө камалат жана атайын чечимге ылайык, казак аймагынан тышкары айдалып, Оренбург шаарына (1910-17) жер которуштурат. Бул жерде 1913-18-ж. А. Бөкөйхан, М. Дулат уулу менен биргелешип, улуттук тунгуч «Алаш» гезитин чыгарышкан. Алар ошол эле «Алаш» партиясы менен «Алаш» өкмөтүн да уюштурууга түздөн-түз катышкан. Жалпы казак курултайында Алаш өкмөтүнүн окуу-агартуу комиссиясынын төрагалыгына, 1919-ж. өкмөттүн Торгой област бөлүмүнүн мүчөсү, РСФСР Эл комиссарлар Совети менен Казак аскердик-революциялык кенешинин төрагасына орунбасарлыкка дайындалган. Анын демилгеси менен «Алаш ордонун» жетекчилери менен мүчөлөрүнө Совет өкмөтүнүн кечирими жарыяланган. 1920-ж. В. И. Ленинге Совет өкмөтүнүн Казакстанды башкаруу ишиндеги кемчиликтерин сындаган кат жолдогон. Казакстан менен Россиянын чегарасын аныктоо иштерине активдүү катышкан. 1919-ж. Костанай уездин Челябинск облусуна кошуу тууралуу чечимине каршы Байтурсун уулудун саясий нааразылыгы уездди Казакстандын курамына калтырууга негиз болгон. 1920-25-ж. Казак Республикасынын Эл агартуу комиссары, илимдер адабий комиссиясынын, өлкөнү изилдөө коомунун төрагасы, Оренбургда, Ташкендеги эл агартуу институтунда, Казак Мамлекеттик университетинде иштеген (казак тили менен адабияты, маданияты боюнча лекция окуган). 1929-ж. Алаш кыймылын жетектеген 43 адамдын ичинде Байтурсынов да айыпталып, өлүм жазасына өкүм кылынган жана 1937-ж. атылган. Казак элинин 20-кылымдын башындагы азаттык үчүн күрөшүн, ой-мүдөөсүн чагылдырган «Кырк мисал» (1909), «Маса» (1911) аттуу чыгармалары жарык көргөн, ошондой эле орус классик-акындарынын чыгармаларын да которгон.
Сүйлөшүү лексикасы
Сүйлөшүү лексикасы — адабий тилдин сөздүк курамынын стилистикалык жактан шөкөттөлгөн, сүйлөшүү кебинин функционалдык-стилистикалык категориясы менен карым-катышта турган катмары. Сөздүк составдын стилистикалык жактан шөкөттөлгөн башка катмарлары сыяктуу эле Сүйлөшүү лексикасы бейтарап лексикадан өзгөчөлөнүп турат. Оозеки сүйлөшүү сөздөрү адабий тилдин лексикалык курамына кирет, бирок, негизинен, оозеки кепте, күндөлүк тиричиликте колдонулат. Сүйлөшүү лексикасынын сөздөрүнө эркин колдонулуу, фамильярдуулук мүнөздүү. Оозеки сүйлөшүү сөздөрүнүн иштиктүү же илимий кепте атайын максатсыз колдонулуп калышы адабий тилдин стилистикалык нормаларынан четтөө катары каралат. Ал эми көркөм адабиятта, публицистикада көркөмдүк максатта кеңири колдонулат. Сүйлөшүү лексикасынын катмары өзүнүн курамы боюнча бир түрдүү эмес, ага ар кандай морфологиялык түзүлүштөгү, кеңири семантикалык алкактагы жана эмоционалдык-экспрессивдик боекко ээ болгон сөздөр, лексикалык эллиптизмдер, айрым айрым бейтарап сөздөрдүн өтмө маанилери кирет: (Мис., балакай, байкеси, кыйын болбо, валерьянка, зачетка-зачеттук китепче, базар-вокзал, ызы-чуу, өчүп калуу, унчукпай моюн сунуп же таң калып калуу ж.б.). Азыркы мезгилде Сүйлөшүү лексикасы бейтарапташып, адабий тилдеги бейтарап, китептик лексика менен Сүйлөшүү лексикасынын чеги айырмаланбай бара жатат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Катания метросу
Катания метросу – Катания шаарынын метросу. Метросу 27-июнь 1999-жылы ачылат.
Алтын-Төр мөңгүсү
Алтын-Төр мөңгүсү – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,6 км, аянты 3,4 км2.
Аламүдүн суусунун алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4240 м, этеги 3140 м бийиктикте. Кар чегинин бийиктиги 3750 м. Абляция облусунун аянты 1,2 км2. Этек мореналар даана байкалат (жалчалардын бийикт. 5 м). Мөңгүдөн Алтын-Төр суусу башталып, Аламүдүнгө оң тараптан куят.
Кычы коңуз сымалдуулар
Кычы коңуз сымалдуулар (лат. Meloidae) уулуу коңуздардын бир тукуму, буларга төмөнкү уруу жана түрлөр кирет: сыя кычы коңуз (лат. Meloe violaceus), кадимки кычы коңуз (М. proscoralaeus), кычы коңуздар (уруу) (Meloe).
Документардык инкассо
Документардык инкассо – коммерциялык документтер (эсептер, унаалык жана камсыздандыруу документтери ж. б.) тиркелген каржылоо документтеринин инкассосу, ошондой эле коммерциялык документтердин гана инкассосу. Эгер сатып алуучу төлөөдөн баш тартса, документтер ага берилбейт жана ал товарларды каалагандай уруна албайт. Сатуучу банкка, эгер сатып алуучу төлөөдөн баш тарткан шартта, товарларды жана документтерди эмне кылуу керектиги тууралуу так көрсөтмө берүүгө тийиш. Д. и. эларалык соода-сатыкта (экспорттоочунун тапшыруусу боюнча) акыркынын товардык документтеринин ордуна келишим боюнча төлөм суммасын алып жана экспорттоочуга которуп берүүгө банктын милдеттенүүсү болуп саналат.
Сэр-Яха дарыясы (Лимбя-Яха куймасы)
Сэр-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лимбя-Яха дарыясынын оң жээгинен 90 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.