cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аймактык суулардан тынчтык өтүү
Аймактык суулардан тынчтык өтүү – эларалык укукта жээкте жайгашкан мамлекеттердин аймактык суулары менен кемелердин аларды кесип өтүү максатында, ички сууларга кирбестен, рейдде же ички суулардан сырткаркы порттук курулмаларда токтоп турбастан, же болбосо ички сууларга өтүү, ал аркылуу ачык деңизге чыгуу же ошондой курулманын жанында токтоо, рейдде туруу максатында сүзүп жүрүүсү. Баардык мамлекеттердин кемелери, жээкте жайгашкандардыкы да, деңизге түз чыгууга жолу жоктордуку да ушул укуктан пайдаланат. Өтүү эгер ал демейки сүзүү менен байланышып, өз ичине токтоону, якорго турууну камтыса да, баш бербес күчтүн таасирин жеңүү же жардам көрсөтүү үчүн үзгүлтүксүз жана тез болуусу тийиш. Суу алдында сүзүүчү кемелер тынч өтүүнү суу үстүндө ишке ашыруулары керек. == Колдонулган адабияттар ==
Абу Насыр Аль-Фараби ибн Мухаммед
Абу Насыр Аль-Фараби ибн Мухаммед
Абу Насыр Аль-Фараби ибн Мухаммед (870—950)— чыгыштын философ аалымы, даанышманы, адабиятчы, акын жана окумуштуу энциклопедисти. Казакстандын Чымкент облусундагы Отрар шаарында туулган. Чыгыш өлкөлөрүнөн окуган, көп тилди билген, илимий трактаттарды жазган. (Аристотел ) чыгармаларын чечмелеген «Экинчи мугалим», б.а. Аристотелден кийинки мугалим деген атка конгон.
Алты курч
Алты курч — Манас жана анын эң жакын башкы чоролоруна арналып асмандан керемет менен түшкөн кылычтардын жалпы аты. Саякбай Каралаевдин варианты нда гана айтылып А. к-ка баатырлардын кандайча ээ болгондугу, алардын ар биринин энчилүү аты, сын-сыпаты кеңири мүнөздөлөт: Манас баатыр Жакыпка тарынып кетип, Боз-Талаага Баба-Дыйкандын колдоосу менен аштык айдап, алган түшүмүн Карача канга Аккулага алмашып, кайтып келаткан жолдо ага бир аксакал думана жолугат. Ал А. к-тун маанисин, касиетин айтып Манаска тапшырып көздөн кайым болот. Мындан көрүнүп тургандай эпикалык башкы каарман эл эңсеген ой-тилекти аткарыш үчүн атайы жаралган сыяктуу, анын куралдары да ошол миссияга арналып, кереметтүү жол менен атайы көктөн түшөт. Манас өзүнүн эң жакын чоролору менен инсандык жакындыгы, бири үчүн бири жаралган тагдырлаштыгы алардын негизги жоо куралдары көктөн түшүп тектеш болушу аркылуу да айкын белгиленет.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Владимир Ленин
Ленин (Ульянов) Владимир Ильич (10 (22). 4.1870, Симбирск, азыркы Ульяновск – 21. 1. 1924, Москва губерниясы Горки кыштагы) – орустун коомдук-саясий ишмери, Советтик Союздук коммунисттик партиясын жана Совет мамлекетин негиздөөчү, Совет өкмөтүнүн алгачкы жетекчиси (1917–24), К. Маркс, Ф. Энгельс тарабынан негизделген коммунизм жөнүндө илимий-теориялык окуунун улантуучусу.
1887-ж. Симбирск гимназиясын алтын медаль менен бүтүрүп, 1887-ж. Казан университетинин юридикалык факультетине өткөн. Ошол эле жылы декабрь айында студенттердин революциячыл жыйындарына катышканы үчүн университеттен чыгарылып, Казан губерниясынын Кокушкино кыштагына айдалган. 1891-ж. Санкт-Петербург университетинин укук факультетине экзаменди экстерн тапшырып, Самарада адвокаттын жардамчысы болуп иштеген. 1893-ж. Петербургга келип, марксисттик ийримдерге катышкан. Анын түздөн-түз демилгеси жана жетекчилиги менен 1895-ж. күзүндө Петербург шаарындагы марксисттик ийримдер бир уюмга – «Жумушчу табын эркиндикке чыгаруу үчүн күрөш союзуна» бириккен. Падышалык бийликке каршы кыймылдарга катышып, бийликти кулатууга үндөгөнү үчүн 1895-ж. декабрда камакка алынып, 1897-ж. Енисей губерниясынын Шушенский кыштагына 3 жылга сүргүнгө айдалган. Сүргүндөн кийин 1900-ж. чет өлкөгө кетүүгө мажбур болуп, В. Г. Плеханов, П. Б. Аксельрод, В. И. Засулич, Ю. О. Мартов жана А. Н. Потресов менен бирге «Искра» гезитин чыгара башташкан. 1900-ж. декабрь айында «Искра» гезитине басылган бир макаласын «Ленин» деген псевдоним менен чыгарып, бул анын түбөлүк ысмына айланган (мындан тышкары В. Ильин, В. Фрей, Ив. Петров, К. Тулин, Карпов жана башка псевдонимдери болгон). 1903-ж. РСДРПнин 2-съездинде (Брюссель, Лондон) добуш берүүдө социал-демократиялык кыймыл большевиктер (көп добуш бергендер) жана меньшевиктер болуп бөлүнүп, мындан ары большевиктер партиясын Ленин, меньшевиктерди Мартов жетектей баштаган. 1904-ж. Лениндин демилгеси жана жетекчилиги менен Женевада большевиктердин биринчи «Вперёд» гезити (1904–05) чыгарыла баштаган. Бул мезгилде Ленин РСДРП БКнын курамынан чыгарылган (7 (20).2. 1905). 1905-ж. 8 (21)-ноябрда Ленин эмиграциядан Петербургга келип, большевиктер партиясын куралдуу көтөрүлүшкө даярдоо планынын үстүндө иштеп, «Жаңы турмуш» гезитин чыгара баштаган. Полициянын куугунтугуна байланыштуу 1906–08-ж. кайрадан чет өлкөлөрдө (Финляндия, Швейцария, Франция) эмиграцияда болгон.
1917-ж. Февраль революциясынан кийин Ленин эмиграциядан Петроградга кайтып келип, 4-апрелде социалистик революциянын жеңиши жөнүндө сүйлөгөн («Апрель тезистери»). 1917-ж. июль айында өлкөдө кош бийлик жоюлуп, бийликке келген Убактылуу өкмөт Ленинди камакка алуу тууралуу буйрук берген. 1917-ж. 7-октябрда жашыруун түрдө Выборгдон Петроградга келип, Смольныйда штаб уюштуруп, 24-октябрда башталган куралдуу көтөрүлүштү жетектеген. Советтердин бүткүл россиялык 2-съездинде Л. ЭКСтин төрагалыгына шайланып, 1918-жылдан жумушчу-дыйкандардын коргонуу советинин төрагасы, Бүткүл союздук БАК (ВЦИК) менен БАКтын (ЦИК) мүчөсүнүн кызматын аткарган. 1918-ж. Германия менен Брест-Литовск тынчтык келишимин түзүүдө чоң салым кошкон. Мындан тышкары Лениндин жетекчилиги менен СССР мамлекети, Совет өкмөтү, Кызыл Армия (к. Советтик армия) жана башка түзүлгөн жана жаңы бийликти чыңдоо үчүн «согуш коммунизми», жаңы экономикалык саясат (НЭП) жана башка иш-чаралар жүргүзүлгөн. 1918–19-ж. Германия жана Австрия-Венгриядагы монархиялык бийликтин кулашын Ленин жана анын тарапкерлери дүйнөлүк пролетардык революциянын башталышы катары эсептешкен. Ленин башка мамлекеттерде революциялык процесстерди күчөтүү үчүн Коммунисттик интернационалды түзүүнү сунуштап, 1919-жылдын 2–6-июнунда Москвада өткөн Коммунисттик интернационалдын 1-конгрессинин ишин жетектеген. 1923-жылдан кийинки негизги эмгектерине «Эл достору деген эмне жана алар социал-демократтарга каршы кандай күрөшүп жатат» (1894), «Россияда капитализмдин өнүгүшү» (1899), «Эмне кылуу керек?» (1902), «Бир кадам алга, эки кадам артка» (1904), «Материализм жана эмпириокритицизм» (1909), «Империализм – капитализмдин жогорку стадиясы» (1916), «Мамлекет жана революция» (1917), «Биздин революция жөнүндө», «Аз болсо да жакшы болсун» жана башка макалалары жана «Съездге кат», «Улуттар жөнүндөгү же “Автономиялаштыруу” жөнүндөгү маселеге карата» жана башкалар каттары кирет. Лениндин өмүр таржымалын жана жасаган иштерин изилдөө үчүн РСФСРде жана СССРде атайын мекемелер түзүлгөн: В. И. Ленин атындагы Коомдук-тарыхый музей (1919), Партиянын тарыхы алдындагы Лениндин музейи (1920), В. И. Ленин институту (1923; 1931- жылдан ВКП(б) БКнын алдындагы Маркс – Энгельс – Ленин институту, 1956-жылдан КПСС БКнын алдындагы Марксизм-Ленинизм институту), кийин Москвада ушул институттун алдында В. И. Лениндин Борбордук музейи ачылган. СССРде Ленин жашаган үйлөр музейлерге айланган. Мындай үй-музейлер Ульяновскиде (1923), Казанда (1937), Татарстан Республиканын Пестречинск районунун Ленино-Кокушкино айылында (1939), Куйбышевде (азыркы Самара, 1939), Шушенский кыштагында (1938) жана башка жерлерде ачылган. Лениндин эмгектери дүйнө жүзүндө эң көп нускада жарык көргөн. СССРде Лениндин чыгармаларынын биринчи басылышы 1920–26-жылдары (1–20-т.) чыккан. Лениндин атынан Ленин чокусу, Ленин мөңгүсү, Ленинакан платосу, Москвадагы Ленин (азыркы Воробьёвы) дөңсөөсү, Ленинград (Санкт-Петербург), Ульяновск, Ленинск, Ленинск-Кузнецк, Лениногорск, Ленинабад (азыркы Хожент), Ленинакан (азыркы Гюмри) шаарлары, көптөгөн кыштактар, Москва метрополитени жана башкалар аталган. Лениндин урматына Ленин ордени жана Ленин атындагы сыйлык түзүлгөн.
Иманалиева Жумакан
Иманалиева Жумакан Уз. 1938-ж. Кочкор районундагы Кара-Күңгөй айылында төрөлгөн. Жогорку билимдүү. Кыйла жылдары советтик аткаруу кызматында эмгектенген. Уста-уздардын узануу-узданууларын жан дили менен уюштуруучулардын бири. Жумакан көркөм оюмдарды кийизге да, кездемеге да түшүрөт. Алардын элестүүлөрүнүн бири эски оюм айкалыштарын даана алат. Буюмдарында жеке төрт «кочкор мүйүз оюму» табакча түзөт да, анын ичинен өзүнчө табакча пайда болот. Уз караны кызылга, жашылды сарыга, көктү кызылга, акты карага беттеп, алардын ортолоруна «аламычсыз» жээк оюмдарын өз ара төптөштүрүп бергенде жалпы оюмдагы түр шырдакты же туштукту элестетип, көбүнчө тушка тартууга ылайыкташат. Бир табакчанын төрт четинде төрт «кочкор мүйүз оюму» чыгат да, берки табакчаларга жиксиз катышат. Уз шырдактык милтени кылчык жүндөн кош кабат чыйратып алат. Кездемеден жаралган жасалгаларга атайын чыккан басыткы тасмаларды да пайдаланат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Барпы сымалдуулар
Барпы сымалдуулар (лат. Oriolidae) —  сайрагыч чымчыктардын бир тукуму, булардын бир нече түрү бар: Африка кара баш барпысы (лат. Oriolus larvatus), Балтимора барпысы (Icterus galbula), кадимки барпы (Oriolus oriolus), торкосары.
Кан айлануу
Кан айлануу — жүрөк-кан тамыр системасы аркылуу кандын жүрүшү. Кан айлануунун жардамы менен организмдин ички чөйрөсүндөгү зат алмашуу, жылуулукту жөнгө салуу, ткандарга керектүү заттарды жеткирүү, зат алмашуудан чыккан организмге керексиз заттарды бөлүп чыгаруу ишке ашат жана анын негизинде кандын транспорттук (ташыгыч) кызматы аткарылат. Байыркы грек окумуштуусу Гален кан жүрөктүн оң жагы менен веналарда кочкул, сол жагында жана артерияларда — ачык кызыл түстө болот деп байкоо жүргүзгөн. 1628-ж. англиялык врач У. Гарвей айбандарга тажрыйба жүргүзүп, кан жүрөк жана кан тамырлар түзгөн туюк тегерек менен тынымсыз жүрүп турарын, Кан айлануунун негизги закондорун аныктаган. Бирок кан артериядан венага кантип өтөрүн ал түшүнгөн эмес. Бул эки кан тамырды байланыштырып турган капиллярлар экенин М. Мальпиги 1661-ж. ачкан.
Кан тамырлар аркылуу кандын жылышы жүрөктүн кагуусуна байланыштуу. Кан айлануунун чоң жана кичине тегереги бар. Чоң Кан айлануу тегереги жүрөктүн сол карынчасынан башталып, кан толтого, андан кийин артериялар аркылуу бардык органдарга таралып, алардан вена системасы аркылуу жүрөктүн оң дүлөйчөсүнө куюлат. Андан кичине тегерегинде кан оң карынчадан чыгып, өпкө артериясы аркылуу өпкөгө барат. Анда газ алмашуу жүрөт: көмүр кычкыл газы бөлүнүп чыгып, кычкылтек канга өтөт. Демек өпкөдөн чыккан кычкылтекке каныккан кан артериялык деп аталып, өпкө веналары аркылуу сол дүлөйчөгө куюлат.
Түйүлдүктүн Кан айлануусу башкача, себеби анын организмине керектүү заттар эненин канынан келет. Анда зат алмашуу баланын тону аркылуу жүрөт. Аларда өпкөнүн дем алуу функциясы баштала элек болгондуктан кичине Кан айлануу тегереги иштебейт. Кан айлануунун тегеректерин түзгөн кан тамыр бөлүкчөлөрүнүн ар биринин кызматы ар башка. Жүрөктүн эки дүлөйчөсүнүн кызматы — канды чогултуп, карынчаларга өткөрүү жана карынчалардын келерки систоласында гидродинамикалык күчөткүч катары кызмат жасоо. Кан жүгүртүүчү энергия жүрөктүн кагуусунан пайда болот. Анын сол карынчасынын систоласы (жыйрылуусу) Кан айлануунун чоң тегерегинин, оң карынчасыныкы — кичине тегеректин энергиясын пайда кылат. Кан айланууга кан тамырлардын кан жүгүртүүгө каршылык көрсөтүүчү жана систоладан чыккан канды түртүүчү күчү (кинетикалык энергия) таасир этет. Каршылык күчү канчалык көп болсо, жүрөктүн кагуу энергиясы ошончолук чоң болууга тийиш, антпесе кан жүгүрбөй токтоп калат. Демейдеги кан басымынын жогорулашы (гипертония) — каршылыктын көбөйүшүнүн натыйжасы. Жүрөктүн систоласы бүтөрү менен толтодогу (өпкө артериясындагы) жапкычтар жабылып, кан кайра жүрөккө кайрылгыс абалда болот. Ушул учурда тамырлардын чоюлуусуна сарпталган потенциалдык энергия кайра канды жүгүртүүчү энергияга өтөт да, жүрөктүн систоласы кайра башталып, цикл кайталана берет. Демек кан тамырлардын чоюлгуч касиети кандын үзгүлтүксүз жүгүртүүсүн камсыз кылат. Кан менен ткандардын ортосундагы зат, газ, суу жана башка алмашуу процесстери капиллярларда жүрөт. Капиллярлар өзүнүн түзүлүшү, алардагы кандын басымы жана анын жүгүрүү ылдамдыгы жагынан да зат алмашууга ылайыкталган. Капиллярлардын башталышында жана бүткөн жеринде сфинктерлер (тоскуч) бар, алардын негизги кызматы — капиллярларды кан айлануу системасына кезектештирип кошуп туруу. Эгерде денедеги бардык капиллярлар бир мезгилде ачылган болсо, кан ошол гана капиллярларда болуп, башка кан тамырлары такыр бош калат. Капиллярлардан керектүү заттар менен кычкылтек ткань суюктугуна, андан клеткага өтөт, клеткалар болсо көмүртек кычкылы менен зат алмашуудан чыккан продуктуларды ткань суюктугуна берет. Кычкылтеги аз, көмүртек кычкылы көп кан эң майда веналарга чогулуп, андан чоңураактарына топтолот. Веналардын функциясы жүрөккө канды кайра жеткирүү, ошондой эле алар ичкерип же кеңейип кандын минуталык көлөмүн, анын айлануу массасын тейлейт. Кан айлануунун көрсөткүчтөрүнө кан басымы, анын минуталык көлөмү, кандын жүгүрүү ылдамдыгы, айлануу массасы, пульс жана башка кирет.
Жүрөктүн иштешин, Кан айлануунун кээ бир көрсөткүчтөрүн, организмдин абалын адамдын тамырын кармоо (пульс менен аныктоого болот. Адамдын организминдеги кандын жалпы көлөмү анын салмагынын 7%ин гана түзөч (мисалы, адамдын салмагы 60 кг болсо, анын каны 4,2 л). Бирок, болжол менен алганда ушунча кандын жарымы Кан айланууга катышып, калганы деподо запас катары сакталып турат. Адамдын иштеген жумушуна жараша кандын айланган көлөмү өзгөрөт. Демек ченемдүү убакытта кан тамырларда кандын белгилүү гана өлчөмү жүгүрөт да, ал кандын көлөмдүү ылдамдыгы деп аталат. Практикада кандын минуталык көлөмү деп аталган ченем колдонулат;
1 минутада жүрөктүн сол карынчасынан толтого чыккан кандын көлөмү орто эсеп менен чоң кишиде 5 лге жакын. Дагы бир ченем — жүрөктүн систолалык көлөмү, бир систола учурунда жүрөктөн чыккан кандын өлчөмү орто эсеп менен 70 млге жакын. Эгерде жүрөктүн бир минутадагы соккон санына систолалык көлөмдү көбөйтсө, минуталык көлөм чыгат. Айтылган көлөмдөр жүрөктүн иштешине жараша дайыма өзгөрүп турат. Кандын минуталык көлөмү Кан айлануунун чоң жана кичине тегерегинде бирдей эле өлчөмдө болот, башкача айтканда. чоң кан айлануу тегереги менен бир минутада 5 л кан өтсө, ушул эле убакытта ошол эле кан кичине тегерек аркылуу өтөт. Жайчылык учурда минуталык көлөм 5 л болсо жумуш аткарууда (мисалы, чуркоодо) минуталык көлөм 20 лге чейин жетет, демек 4 — 5 эсе көбөйөт. Ал эми жүрөк жапкычтары жакшы иштебесе, минуталык көлөм ылдыйлап, жүрөк кемтигине алып келет. Кан айланууну нерв системасы жөнгө салып турат. Борбордук нерв системасына толто, ири кан тамырлардагы нерв учтарынан (рецепторлордон) Кан айлануунун абалы, кан басымы, кычкылтектин, көмүр кычкыл газынын жана суутек ионунун концентрациясы жөнүндөгү сигнал; ички органдардан канга муктаждык жөнүндө кабар түшөт. Нерв импульстарынын таасиринен кан тамырлар өзүнүн диаметрин, жүрөк өзүнүн жыйрылуу күчүн, ылдамдыгын өзгөртөт.
Май (Сокулук району)
Май (Май) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Жаңы-Пахта айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 215 киши.
Рандольф Тауншип (Нү-Жерси)
Рандольф Тауншип (Нү-Жерси) (Randolph Township) — Нү-Жерси штатынын Моррис округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 25346 киши. Болжолдуу аянты - 54.6 км². FIPS коду — 34-61890.
Жаңы ермеке (Ермекеев району, Башкыртстан)
Жаңы ермеке — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Спартак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 103 киши. Почта индекси — 452182, ОКАТО коду — 80225822003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түндүк-Батыш Монголиядагы кыргыз уруктары
Түндүк-Батыш Монголиядагы кыргыз уруктары моңголдордун дэрбэт, урянхай, хотон жана мингат (мангут-мангыт) урууларынын курамынан кездешет. Кыргыз уруктары бул уруулардын курамына 12–14-кылымдарда кара кытай, моңгол жапырыгында, айрымдары енисейлик кыргыздар Жуңгар хандыгы тарабынан зордоп көчүрүлгөн мезгилден соң кирген. 1703-жылы 4000 түтүн кыргыз Цеван Рабдандын аскерлери тарабынан Жуңгарияга көчүрүлүп кеткендигин орус документтери тастыктайт. Этностук топтордун баарында тең, кыргыз аталышы менен бирге бурут аттуу уруктар да кездешет.
Орол
Орол — топоним. Эпосто: «Элибиз жатыр Эриште, Аягы Орол тоосунда» (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 575-инв., 26-б.), «Оролдун узун тоосу бар, Ошого жакын барсак деп, Бир кыйла элдин оозу бар» (Сагымбай Орозбаков,  Кол жазмалар фондусу, 575-инв., 28-б.), — деп казак менен кыргыздарды бир эл катары эсептеп, Жакып Алтайдан Анжыянга көчөлү деп уруу аксакалдары менен кеңеш курган окуяда эскерилет. Географиялык реалияда азыркы Орол (Урал) тоосу.
Аймактык талаш
Аймактык талаш – белгилүү бир аймактын укуктук жактан кайсы тарапка таандык экендиги боюнча мамлекеттердин ортосундагы эларалык талаш. Тараптардын ортосундагы демаркациялык пикир келишпестиктер, ошондой эле бир тараптуу аймактык доомат коюу А. т. болуп эсептелбейт. == Колдонулган адабияттар ==
Кондый-Кы
Кондый-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1099 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 108 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тикен каптал
Тикен каптал (лат. Acanthopleura) —  чопкуттуу моллюскалардын бир уруусу.
Мугалимдин компетенттүүлүгү деген эмне?
Адылбек КАСЫМОВ, п.и.к., Түйүндүү түшүнүктөр: компетенция, компетенттүүлүк, кесиптик компетенттүүлү, адистик компетенттүүлүк, педагогикалык ишмердүүлүк, окутуу процесси, окуу предмети, класстык коллектив, коммуникабелдүүлүк, окуучулардын үйрөнүү денгээли, психологиялык компетенттүүлүк, ишмердүүлүк, улуттук баалуулук, адамзаттык баалуулук, мугалимдик көндүмдөр. Мугалимдердин компетентүүлүгү же ишбилгилиги деген эмне? Кандай мугалимди ишбилги дей алабыз? Алардын мугалимдик кесипке компетенттүүлүгү кантип аныкталат? Так аныктоого негиз боло турган стандарт барбы? Жогорку окуу жайларда мугалимдин ишбилгилик сапаттары тууралуу студенттерге маалымат берилеби же бул өңүттө даярдалабы? Мугалимдик кесиптин кайсы адистиги боюнча? Бала бакча тарбиячысыбы, кенже окуучулар мугалимиби?, орто мектептин же жогорку окуу жайдын окутуучусубу? Адистердин кайсысынын компетенттүүлүгү кандай болуш керек? Жөнөкөй мугалим менен жетекчинин ишбилгилик деңгээли кандай аныкталат? Мугалимдин ишбилгилигин текшерип жатып, ал иштеген окуу жайдын абалы, мугалимдин ишинин ийгиликтүү болушуна таасири тууралуу эмнелерди эске алышыбыз керек? ж.б.у.с. суроолорго жооп издейли. Жалпысынан алганда, мугалимдердин ишбилгилиги кайсы багыттар боюнча бааланышы керек? Ал багыттар деп төмөнкүлөрдү эсептөөгө болот: 1.	Педагогикалык кесиптик ишбилгилик 2.	Окутуу-үйрөтүү процессин уюштура билгичтик 3.	Инсандык психологияга аяр мамиле жасай билгичтик 4.	Билим деңгээлинин жетиштүүлүгү, тармактык билимдин бекемдиги 5.	Мугалимдик кесипке берилгендик, педагогдук ишмердүүлүктү аркалоо 6.	Окуу программалары боюнча түшүнүк, кабардарлык деңгээли 7.	Коммуникабелдүүлүк 8.	Билимди, билгичтикти жана көндүмдү баалай алуу, баалоо критерийлерди билүү 9.	Башка өзгөчөлүктөр (квалификацияны жогорулатуу, мыйзамдуулукту билүү ж.б.) Мында мугалим адистерди даярдаган окуу жайларда үйрөтүү керек болгон компетенттүүлүк өзгөчөлүктөр тууралуу сөз болот. Мисалы, жогорку окуу жайдын мугалиминин болочок мугалимдерге үйрөткөн окутуу методдору тууралуу программадагы маалыматтардын тандалышы. Бул мугалимдердин тажрыйбасы, сапаты жана каалоосу, практика өткөрүлө турган мектептин сыпаты, факультеттеги (институттагы) шарттар, колдо болгон материалдар, аларды колдоно билүү, жетекчилик сапат, классты жетектөө, окуучулар менен болгон мамиле кандай болушу керектигин карап көрөлү.
1.	Кесиптик-педагогикалык ишбилгилик '''А. Кесиптик ишбилгилик''' 	Темага жана тиешелүү билим тармакка байланыштуу белгилүү бир даражада маалыматы бар экендигин көрсөтүү. Предметти, түшүнүктөрдү, аткара турган иштерди так билүү. Окуу материалына төп келген методду жана окутуу технологиясын, кошумча материалды жана ыкманы колдоно билүү. 	Өзү окуткан окуу предметке байланыштуу эреже, теория, аныктама, принцип, түшүнүктөрдү жатык тилде, төп келтире үйрөтө ала турганын көрсөтүү.
'''Б. Педагогикалык ишмердүүлүккө даярдык''' 	Окуучулардын түшүнүктөрдү туура же туура эмес кабыл алгандыгын аныктап, зарыл болгон учурда түзөлтүү. 	Окуучулардын каралган темага байланыштуу суроолоруна жеткиликтүү жооп бере алуу. 	Окуучулардын билимине, үйрөнүүсүнө алардын физиологиялык, психологиялык, сезимталдык жана социалдык жактан өнүгүүсү таасир бере турганын билүү. 	Предметтин окуу планга ылайык үйрөтүлүп жатканын билүү. 	Предметтин өзгөчөлүгүнө, сабакта өтүлө турган материалга шайкеш келген методдорду жана технологияларды тандай билүү. 	Окуу предметке, сабакка шайкеш келген маалыматтык технологияларды пайдалана билүү. 	Сабактын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу коопсуздук эрежелерин билүү. 	Окуу предметке, сабак өтүүгө байланыштуу квалификациясын үзгүлтүксүз жогорулатып туруу.
2.	Окутуу процессин уюштурууга карата ишбилгилик а) Пландаштыруу 	Сабактын максатын жана анын аягында окуучуларда күтүлүүчү билим, мамиле өзгөчөлүктөрүн так билдирүү. 	Сабактын аягында окуучулардан күткөн өзгөчөлүктөрдү кантип үйрөтөөрүн пландаштыруу, бышыктоочу суроолорду тактоо. 	Өтүлө турган темага кошумча материалдарды тандоо жана даярдоо. 	Окуучулардын жекече, психологиялык, этикалык, социалдык-коомдук жана маданий жактан (кругозорунун) өнүгүүсүнө көмөктөшүүчү иш-аракеттерди (оюн, кроссворд, роль, жекече же топтордо иштөө, көнүгүү ж.б.) пландаштаруу; теманы окуучуларга жеткиликтүү түшүндүрүү, аны так калыптандыруу үчүн зарыл кошумча материалдарды колдонуу. 	Пландаштырууда окуучулардын инсандык жекече өзгөчөлүктөрүнө көңүл буруу. 	Сабактын соңунда окуучулардын кандай өзгөргөндүгүнө, эмнени көрө билгендигине жараша баалоо.
б) Окутуу процесси 	Окуучулардын социалдык, психологиялык, тил, сезим, туюм, маданий жактан өнүгүү өзгөчөлүктөрүн көрө билүү. 	Ар бир окуучунун эмнеге кызыгаарын, ага эмне керек экендигин билүү. 	Окуучулардын жекече өзгөчөлүктөрүн эске алып, анын жөндөмүн, кызыгуусун, үйрөнүү өзгөчөлүгүн билип, урмат менен мамиле кылуу. 	Окуучуларды багыттап, кеп-кеңеш бере билүү. 	Жаңы теманы мурда өтүлгөн жана кезектеги сабакта өтүлө турган темаларга байланыштыруу. 	Окуучулардын кызыгууларына, ишмердүүлүктөрүнө жана даярдыктарына жараша теманы түшүндүрүү. 	Окуучулардын жаш курактарына, буга чейинки билимдерине, жөндөмдүүлүктөрүнө жараша метод жана технология колдонуу. 	Сабактын планында уланмалуулук жана баскычтуулук принциптерине ылайык, темаларды өз ара байланыштыруу. 	Түрдүү методдорду ийкемдүү колдоно билүү. 	Убакытты бөлүштүрүп, туура пайдалана билүү. 	Сабактын темасына (максатына) ылайык, кошумча материалдарды пайдалана билүү. 	Сабактардын мазмунун окуучулардын күнүмдүк турмушу менен байланыштыра билүү. 	Ар бир окуучу менен иштөө, алардын ишмердүүлүктөрүн багыттоо. 	Тиешелүү окуу материалдарын жана көрсөтмө куралдарды колдоно билүү. 	Бир да окуучуну көз жаздымдан чыгарбай, аларга багыт берүү. 	Окуучуларды сабакка кызыктыруу үчүн түрдүү иш аракеттер (жеке, түгөй, топтук тапшырма берүү, көрсөтмөлүүлүк, практикалык иштер - экскурсия, эксперимент, байкоо, ж.б.), тиешелүү окутуу технологияларын колдоно билүү. 	Окуучулар сабакта үйрөнгөндөрүн турмушта колдонууга мүмкүнчүлүк түзүү. 	Окуучулардын жаш курактарына ылайык, алардын көңүлүн бурган, ойлонууга, изденүүгө түрткү берген суроолорду тандай билүү. 	Окуучулардын өз алдынча үйрөнүү өзгөчөлүктөрүн эске алып, аларга түрдүү тапшырмаларды берүү. 	Өтүлө турган материалдагы терминдерди иреттүү үйрөтүү үчүн мисалдарды туура тандай билүү. 	Сабактын соңунда окуучулардын алган билимин жана эмгегин объективдүү баалоо. 	Окуучулардын жоопторуна талдоонун гана негизинде пикир билдирүү. 	Окуучулардын эмгегин баалоодо колдонула турган ыкмаларды, тесттерди, суроолорду мурдатан тактоо. 	Баалоодон кийинки натыйжага карап, окуу-тарбиялоону мындан ары натыйжалуу улантуу боюнча иш-чараларды пландаштыруу.
в) Өз предметин жана тиешелүү окуу программаларды билүү 	Өлкөнүн билим берүү мыйзамында аныкталган максатты, милдеттерди, принциптерди билүү жана аларды ишке ашыруу үчүн аракет жасоо. 	Өз предмети боюнча окуу программаны, окутуу методдорун, технологиясын, принциптерин, колдонулуучу материалдарды жана кошумча булактарды пайдалануу жана окуучуларга багыт берүү. 	Программаны өздөштүрүү деңгээлине жана билим берүү боюнча мамлекеттик стандартта коюлган талаптарга жараша окуучулардын билиминин деңгээлин аныктоо жана баалоо.
г) Классты башкаруу 	Ар бир окуучуга класста өз оюн так, толук айта ала турган мүмкүнчүлүк түзүү. 	Сабакты максатына ылайык өтүү. 	Сабакта тоскоол боло турган нерселерди азайтуу. 	Окуучулардын сабактагы көңүл буруусунун туруктуулугуна жетишүү. 	Окуучулардын позитивдүү мамилелерин, жүрүм-турумдарын колдоого алуу, мактоо. 	Мактоону, сыйлыктарды туура жана таасирдүү колдонуу. 	Сабактын жана теманын өзгөчөлүгүнө жараша жеке же топтук иштерди аткартуу, ар бир окуучуга өз билимин өркүндөтүүгө көмөк бере турган демократиялык шарт түзүү.
д) Коммуникабелдүүлүк 	Бир нерсени так, туура, түшүнүктүү жатык тилде айтып берүү, багыттоо. 	Класстын ичинде таасирдүү байланыш түзүү (окуучу-мугалим, окуучу-окуучу, мугалим-окуучу мамилелери). 	Мектеп жетекчилери, кесиптештери, башка кызматкерлер, ата-энелер жана кызматташ окуу жайлар, мектептер, мектептен тышкаркы уюмдар менен өнөктөштүк. 	Үндү таасирдүү пайдалануу. 	Суроону өз убагында, туура койо билүү, суроо берүүдө үндүн тонун окуучунун жаш өзгөчөлүгүнө карап өзгөртүү 	Оозеки пикир алмашууда үндү жана жесттерди таасирдүү колдонуу (келбет, көз караш, колдор, мимика ж.б.)
е) Окуучулардын үйрөнүү даражаларын байкоо, жазуу, баалоо 	Окуучулардын маалыматтарды, жаңылыктарды бат үйрөнүп, жасаган нерселерин, тапшырмаларын, эмгектерин баалап, натыйжада аларды өнүктүрө турган кеңеш берүү менен бирге, бааларды жарыя угузуу, андан ары үйрөнүүгө түрткү берүү. 	Жасалган иштерди (сынак, тапшырма, байкоо) жана ийгиликти жазуу, жыйынтыктарды окуучуга үзгүлтүксүз билдирип туруу. 	Окуучулардын үйрөнгөндөрүн  баалоодо дайыма уланмалуулуктун маанилүүлүгүн билүү. 	Ийгиликсиз окуучунун проблемаларын чечүүдө тажрыйбалуу мугалимдердин кеңештерин пайдалануу, психолог менен кызматташуу. 	Окуучунун академиялык ийгилигин улуттук баалоо стандарттарына таянып баалоо.
9-июль
9-июль — Григорий календары боюнча жылдын 190-күнү (толук жылда 191), жылдын аягына чейин 175 күн бар.
Аймактык талаштар
Аймактык талаштар – мамлекеттердин ортосундагы белгилүү аймактын юридикалык таандыктыгы боюнча эларалык талаш. Тараптардын демаркациялык пикир келишпестиктери, ошондой эле бир тараптуу аймактык дооматтар А. т. болуп эсептелбейт. == Колдонулган адабияттар ==
Мугалимдин компетенттүүлүгү деген эмне?
Инсандык психология боюнча компетенттүүлүк Мугалимдин инсандын психологиялык багыты боюнча кесипке даярдыгы келечек муундарды тарбиялоодо өтө маанилүү экени талашсыз. Мугалим окуучуну инсан катары көрүп, ага ошондой мамиле кылат. Окуучулардын социалдык, маданий, жеке өзгөчөлүктөрүн эске алып, эң жогорку денггээлде ага багыт жана жардам берүүгө аракеттенет. Окуучуларга өз мамилеси, жүрүш-турушу аркылуу үлгү болот. Башка мугалимдердин, жетекчилердин алгылыктуу тажрыйбаларын үйрөнөт, өзүн-өзү аңдап, дайыма өнүгүп туруу үчүн аракет жасайт. Жаңыны билгиси келет, өзү иштеген жердин да алдыда болушуна салым кошот. Кесибине тиешелүү нормативдүү документтерди изилдеп, эч кимдин укугуна зыян келтирбей тургандай мамиле кылат. Мугалимдин предметтик адистиги кандай болсо да анын компотенттүүлүгүнүн негизин төмөнкүлөр түзөт.
'''Б. Окуучулардын үйрөнө алаарына ишенүү''' Бул эмнени билдирет: - мугалим окуучулардын дайыма жаңы нерселерди үйрөнүп туруусуна жардам берип, өзү ар дайым изденүү үстүндө болуусу, окуучуларга өздөрүнө, үйрөнө алаарына ишенгенди үйрөтүүсү керек; - үйрөнүүгө тоскоол болгон нерсе же абалды изилдеп, окуучуларга ал тоскоолдуктарды жеңүүгө түрткү берүү; - үйрөнүү, билим алуу, ийгиликке жетүүнүн түрдүү жолдору бар экенин айтуу; - ар кандай деңгээлдеги окуучуларды окууга, үйрөнүүгө, изилдөөгө мотивациялоо; - окуучулардын ийгиликтерин дайыма айтып, аларга көмөк көрсөтүү.
'''В. улуттук жана жалпы адамзаттык баалуулуктарга маани берүү''' Мугалим балдардын адамдык укугу, инсандык укугу, өлкөнүн негизги мыйзамы жана демократия принциптерин өздөштүрүп, ар бир коомдун өзүнө тиешелүү маданий структурасы, баалуулуктары болооруна түшүнүү менен мамиле кылуу, жалпы адамзаттын жана элдин баалуулуктарына маани берип, эл аралык мамилелердин өнүгүшүнө таасир этээрин билүү, ортоктошуп иштөөгө, эл аралык биримдикти, достукту чыңдоого  өз салымын кошуу менен бирге, окуучулардын да буларды үйрөнүшүнө  шарт түзүү.
'''Г. Өзүн-өзү баалоо, сындоо.''' Мугалим класстын ичинде жана класстан тышкаркы иштеринде сын көз караш менен карап, анализдөө, жаңы билим, маалымат жана ойлорго ачык болуу.
'''Д. Жеке билим денгээлин үзгүлтүксүз көтөрүү.''' Мугалимдик кесипке байланыштуу жана башка милдеттерди өз каалоосу менен кабыл алышы, сабырдуулугу, кубаттуулугу, тырышчаактыгы, аракетчилдиги, чыгармачылык менен мамиле кылууусу маанилүү. Ар кандай окуяларга жана процесстерге сын көз менен карап, проблеманы чечүү жана коммуникативдик көндүмдөргө ээ болуу үчүн аракеттенүүсү зарыл.
'''Е. Кесипке байланыштуу жаңылыктардан артта калбай, ага кошумча киргизүү.''' Өз кесибинде жетишпеген жактарын байкап, кесибин өркүндөтүү үчүн курстарга, чогулуштарга, семинарларга, тренингдерге катышып, кесипке байланыштуу мезгилдик басма сөз каражаттарын, китептерди окуу, өз тажрыйбасын башкаларга жайылтуу зарыл.
'''Ж. Мектептин өнүгүшүнө салым кошуу.''' Мугалим билим берүүдө мектепти, окуучуларды, мугалимдерди бирдиктүү бир бүтүндүк катары карап, мектептин өнүгүшү үчүн башка тараптар менен мамиле түзө алышы маанилүү. Мектептин өнүгүшүндө ар түрдү ийрим же башка иштерге катышып, активдүү позицияны ээлеши керек.
'''З. Мугалимдик кесиптин өзгөчөлүгүн жана жоопкерчилигин толук түшүнүп, башкаларга жардамдашуу.''' Мугалимдин укугу жана жоопкерчилиги тууралуу нормативдик документтерди окуу жана ага карата мамиле кылуу.
'''И. Мектеп, үй-бүлө жана коомдун байланышы.''' Мектеп жайгашкан чөйрөнүн социалдык-экономикалык өзгөчөлүгүн билүү, анын айланасында жайгашкан ар түрдүү мекеме, ишкана, кафе-бар, фабрика, ж.б. өндүрүштүк ишканалардын балдардын өнүгүшүнө таасир тийгизерин билип, ага жараша камкордук көрүү. Ал үчүн: - чөйрөнүн мүмкүнчүлүктөрүнөн пайдаланып, жамааттын ар мүчөсүн мектептин өнүгүшүнө салым кошууга чакыруу; - мектептин айлана-чөйрөдөгү ишканалардан, мекемелерден ишмердүүлүгү боюнча өзгөчөлүгүн, т.а. мектептин иши - билим берүү экендигин, ал адамды тарбиялоо боюнча маанилүү жер экенин белгилөө; - үй-бүлөнү таануу, ага тишелүү түрдүү иш аракеттерди уюштуруп, балдардын өнүгүүсүнө жана ийгилигине салым кошуу үчүн бирдикте иштөөгө чакыруу, пландар түзүү; - мектепте уюшулган түрдүү тарбиялык иштерге ата-энелерди да тартуу.
'''К. Дидактикалык материалдарды даярдоо.''' Мугалим бардык мүмкүнчүлүктөрдү колдонуп, сабагына керектүү кошумча материал даярдоодо сабактын темасына байланышын билип, окуучулардын билиминин өнүгүшүнө таасир тийгизээрин эске алуусу зарыл. Ошондуктан ал: - карточкаларды, суроо кагаздарын даярдоодо окуучулардын жекече өзгөчөлүктөрүн эске алат; - материал колдонууда компьтердик технологияны колдонот; - материалдардын даярдалуусунда окуучулардын ой пикирин эске алат; - материалдын теманы түшүндүрүүдө жардам бере турганына жана кайрадан колдонууга ыңгайлуулугуна карайт.
'''Л. Класстан тышкаркы иштерди уюштуруу.''' Ал үчүн мугалим: - билим берүү, тарбиялоо иш аркеттеринин пайдалуулугун жогорулатуу жана бүтүндүгү үчүн класстан тышкаркы иштерди активдүү түрдө уюштурат. Музейлерге, театрга, парктарга, экскурсияга, фабрикаларга, өндүрүшкө баруу, айлана- чөйрө менен байланыш түзүү, ар түрдүү жарыш, мелдеш, конкурс, майрам аземдерин өткөрүү, окуучуларды жөндөмү жана каалоосуна жараша катыштырууга аракеттенет. - ал иштерге керектүү материал, техникаларды даярдайт.
'''М. Убакытты туура колдонуу.''' Мугалим өзүнө бөлүнгөн убакытты рационалдуу пайдалануу үчүн аны так бөлүштүрүп алат. Мисалы, убактысын сабакты түшүндүрүү, кайталоо, көнүгүү жасатуу, жаңы нерсени үйрөнүү ж.б. үчүн бөлүштүрөт.
Чулпан (Миякин району, Башкыртстан)
Чулпан — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Сатыев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 35 киши. Почта индекси — 452093, ОКАТО коду — 80244865006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Адиб Ахмед Жүгинеки
Адиб Ахмед Жүгинеки
XII—XIII кылымдарда Карахан түрк мамлекетинде өмүр сүргөн өтө көрүнүктүү акын. Анын өмүрү жана чыгармачылыгы жөнүндө маалымат жокко эсе. Анын биздин доорго чейин сакталып жеткен «Хибатул-хакайык» («Акыйкат сыры») деген жалгыз дастаны бар. Дастан таза түрк тилинде жазылса да, акын чыгарманын атын «Хибатул-хакайык» деп арабча койгон сыяктуу. «Акыйкат сыры» — дидактикалык багыттагы чыгарма. Дастандын сюжети жок. Акын окурманга ыйман, адеп, адалдык, билим, адамкерчилик жана адам кандай өмүр сүрүү керектиги жөнүндө акыл-кеңеш айтат.
Эмгекке жарамдуулук
Эмгекке жарамдуулук – эмгек ишине жөндөмдүүлүк. Адам аткарууга мүмкүн болгон иш мүнөзүнө жараша, ал жалпы Э. ж. (б.а. кандайдыр бир ишти демейки шартта аткаруу жөндөмдүүлүгү), кесиптик Э. ж. (б. а. белгилүү бир кесип, адистик боюнча иш аткаруу жөндөмдүүлүгү), атайын Э. ж. (б. а. белгилүү бир өндүрүштүк же табигый шартта – жер алдында, бийик тоолуу аймакта ж. б. иш аткаруу жөндөмдүүлүгү) болуп бөлүнөт.
Жекелик жана жалпылык
Жекелик жана жалпылык (орус. единичное и общее) – өзүлөрүнүн эриш-аркактыгы менен мыйзам ченемдүүлүк менен кайталанып туруучу жана кокустан да кездешүүчү адам ишмердигинде стандарттуу жана уникалдуу, турмушта адаттагыдай жана күтүлбөгөндөй жолуга берүүчү дүйнө кубулуштарындагы окшоштуктар менен айырмачылыктардын тең салмактуулугун туюндурган философиялык категориялар.
Жекелик – болмуштун ушул гана көрүнүшүндө болгон, башка эч жерде кездешпеген жана эч жерде кайталанбаган көрүнүш.
Жалпылык – көптөгөн «жекеликтерге» мүнөздүү келип, мезгил менен мейкиндиктин ар кандай аралыктарында кайталана берүүчү түрлөрдүн маңызынын (идеянын, мыйзамдын, принциптердин) көрүнүшү. Жекеликтин тескерисинче, жалпылык категориясы биздин көңүлүбүздү ар түрдүү «жекеликтерди» эмне жакындатып жана бириктирип турганына бурат да, индивидуализм менен изоляционизмге каршы келет.
Кичи Шайтанка (дарыя)
Кичи Шайтанка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шайтанка дарыясынын оң жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Рудольф Мессбауэр
Рудольф Лүдвиг Мессбауэр (нем. Mößbauer; 1929-жылы 31-январь – 2011-жылы 14-сентябрь) – 1961-жылы физика жаатындагы Нобель сыйлыгына татыган 1957-жылкы кетенчиктөөсүз өзөктүк резонанстык флюоресценсиянын ачылышы менен таанымал болгон немис физиги. Бул эффект Мессбауэр эффектиси деп аталган, ал Мессбауэр спектроскопиясынын негизи болуп эсептелет.
Илимий ишмердиги
Мессбауэр Мүнхенде туулган жана Мүнхен техникалык университетиде физика адистигин окуган. Окумуштуу дипломдук ишин Хайнц Майер-Лейбниц теориялык физика лабораториясында даярдап 1955-жылы университетти аяктаган. Кийин ал Гейдельбергтеги Макс Планк атындагы медицина изилдөөлөрдүн институтуна окууга өткөн. Институт кайсы бир университеттин жааматына кирбегенинен улам доктор окумуштуулук даражасын берүүгө укугу жок болгон, Мессбауэр Майер-Лейбництин жетекчилиги астында жүрүп, 1958-жылы Мүнхенде кандидаттык сынагын бергенинен соң, Майер-Лейбниц окумуштуунун диссертациясынын официалдуу кеңешчиси болгон.
Доктордук диссертациясын даярдап жатканында окумуштуу гамма-шоолалардын кетенчиктөөсүз өзөктүк резонанстык флюоресценсиясын 191 иридийде тапкан, кийин ал Мессбауэр эффектиси болуп аталган. 1960-жылы, Роберт Паунд менен Глен Ребка Жердин гравитациялык талаасындагы гамма-шооланудагы кызыл жылышууну Мессбауэр эффектиси аркылуу далилдегендери менен соң окумуштуунун атак-даңкы өзүнүн туу чокусуна жеткен. Ушул Паунд-Ребканын эксперименти Альберт Эйнштейндин жалпы салыштырмалуулук теориясынын эң биринчи так эксперименталдык сынагы болгон. Бирок Мессбауэр эффектисинин узак мөөнөттүү маанилүүлүгү анын Мессбауэр спектроскопиясынын колдонуусунда табылат. Рудольф Мессбауэр Роберт Хофштадтер менен бирге 1961-жылы физика жааматындагы "Нобель" сыйлыгына татыган.
Агартуу (айыл)
Агартуу — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Жоош айыл аймагынын курамына кирет.
ААББТ коду — 41703 226 807 02 0.
Тарыхы
Айыл 1928-жылы түптөлгөн. Айылда орто мектеп (1500 орундуу), балдар бакчасы, мечит, спорт комплекс, кичи футбол аянтчасы жана үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу бар. Жашоочулардын негизги чарбасы — мал-чарбачылык, жер иштетүү жана соода-сатык тармагында эмгектенет.
Географиясы
Ош шаарынан 16 км алыстыкта, түндүк-чыгыш тарабында, райондун борбору Кара-Суу шаарынан 14км түштүк тарапта жайгашкан.
Эмгекке жарамсыз үйбүлө мүчөлөрү
Эмгекке жарамсыз үйбүлө мүчөлөрү – 16 жашка чыгалек балдар, бааракы мыйзамдарына ылайык, бааракы жашына жеткен жарандар, медициналык-социалдык эксперттик комиссия (МСЭК) тарабынан эмгекке жарамсыз деп табылган балдар, жубайлар, ата-энелер, биртуугандар.
Кокон шаары
Кокон шаары (Эски аталуусу: Эски-Коргон) — Өзбекстандын Фергана облусундагы шаар. Фергана ойдуңунун түштүк-батышында, Сох дарыясынын төмөн жагында жайгашкан. Калкы 206 миң (2008). Темир жол тоому. Жеңил (пахта тазалоочу заводдор, байпак комбинаты, тигүү ф-касы), химиялык, тамак-аш (май), машина куруу жана металл иштетүү (текстиль жана электр-техникалык өнөр жайы үчүн) өнөр жайы бар. Пахта тазалоочу ишкана үчүн жабдуу жана фосфор жер семирткичин чыгарат. Педагогикалык институт, театр, X. Н. Хамзанын үй-музейи, край таануу жана адабият музейи бар.
Алгач 10-кылымда Хувакенд, Хоканд, Хавокент, Хавокин деп эскерилет. Индиядан Кытайга кеткен кербен жолдун жээгинде жайгашкан. 13-кылымда моңголдор тарабынан талкаланган. Кийин Кокон шаарынын ордунда Эски-Коргон чеби пайда болгон. 1732-жылдан шаар. 1740-ж. Кокон хандыгынын борбору, диний ордосу болгон. 1876-ж. Россия империясына кошулуп, Түркстан генерал-губернаторлугундагы Фергана облусунун курамына кирген. Орто Азиядагы ири соода борбору. 1917-жылдын аягы — 18-кылымдын башында Кокон автономиясынын, 1924-жылдан Фергана облусундагы Кокон районунун борбору, 1991-жылдан Өзбекстан Республикасынын курамында. 18-19-кылымдын архитектуралык эстеликтери [Медресе-и Мир (18-кылымдын аягы); Нарбото-бий медресеси (1799, учурда мечит); Дахмаи-Шохон жана Мадари-хан күмбөздөр ансамбли (экөө тең 1825); Кудаяр хандын ак сарайы (1871); Камол казы, Зимбардор жана Хуржам медреселери (баары 1827) жана башкалар] сакталган. Кокон шаарындагы мурдагы орус банкынын имараты (1903, 1963-жылдан Гафур Гулям атындагы адабият музейи), Крафттардын үйү (1903, азыр шаардык аскер комиссариаты) жана башкалар бар. Эстеликтер (граждандык согуштун баатырларынын боордоштук бейити түбөлүк от жана обелиски менен, 1965; Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучуларынын, 1981; «Эстелик-Хотира» мемориалдык комплекси, 1985 жана башкалар) орнотулган. Кол өнөрчүлүк (жезди чегелөө, токуучулук, жыгачты кооздоо) өнүккөн. Элдик искусствонун көөнө борбору.
Нукус
Нукус – Өзбекстандагы шаар (1932-жылдан). Каракалпак Республикасынын административдик борбору (1939-жылдан). Аму-Дарыянын оң өйүзүндө, төмөнкү агымында жайгашкан. Калкы 312,1 миң (2018). Темир жол бекети. Химиялык комбинаты, металл иштетүү, курулуш материал, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк (килем токулат, ганчка сүрөт тартуу) өнүккөн. Өзбекстан ИАнын филиалы, университет, педагогикалык институт, китепкана, 2 театр (музыка, комедия жана жаштар), И. В. Савицкий атындагы искусство, тарыхый край таануу музейлери бар.
Сан-Таш
Сан-Таш — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Түп районундагы айыл. Сан-Таш айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 133 киши (2009-жылы).
Турдугулов Али Турдугулович
Турдугулов Али Турдугулович (3. 8. 1961ж. т., Өзбек ССРи, Наманган обл., Касан-Сай ш.) - адабиятчы, КР билим берүүсүнүн отличниги (1994), филология илимдин доктору (2010), проф., (2011).
1979-ж. Пржевальск шаарындагы педагогика институтта окуган. 1987-ж. КМУну бүткөн. 198789-ж. Шакафтар мектеп-интернатында мугалим, 1989-92-ж. аспирант, 1992-96-ж. Кыргыз билим берүү академиясында улук илимий кызматкер, доцент, 1996-2011-ж. С. Наматов атындагы Нарын мамлекеттик университетинде декан, Кыргыз-кытай институтунун директору, 2011-жылдан Ж. Баласагын атындагы КУУнун юрид. институтунун алдындагы Илим, инновация жана мамлекеттик тил борборунда директордун орун басары. Турдугулов - 5 окуу китептин, 2 монографиянын, 5 окуу куралдын, 2 окуу программанын, 1 стандарт, билим берүүнүн европ. стандартына ылайык 5 силлабус, адабий билим берүү боюнча мамлекеттик стандарттын, 270тен ашык илимий макаланын автору.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Тикенбоор сыяктуулар
Тикенбоор сыяктуулар (лат. Tetraodontiformes) —  деңиз балыктарынын бир түркүмү, буларга тикенбоор түспөлдүүлөр түркүмчөсү (лат. Tetraodon), бир нече уруу жана түрлөр кирет: тикенбоор сымалдуулар тукуму (Tetraodontidae), тотудай тикенбоор (Colomesus psittacus), сүйрү тикенбоор, темгилдүү тикенбоор, Фахак тикенбоору, уулуу тикенбоор, жапондун тикенбоору, тикенбоорлор (уруу) (Tetraodon), коёнбаш тикенбоорлор (уруу) (Lagocephalus).
Доробин Колодезь (дарыя)
Доробин Колодезь — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосна дарыясынын оң жээгинен 209 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айыбын (күнөөсүн) моюндап келүү
Айыбын (күнөөсүн) моюндап келүү – кылмыш жасаган кишинин ал тууралуу тергөө, прокуратура органдарына, сотко өзүн сот адилеттигинин колуна тапшыруу ниети менен өз ыктыярдуу келүүсү. КР кылмыш-жаза процесстик мыйзамдарында А. м. к-сү кылмыш-жаза ишин козгоонун бир жүйөсү болуп саналат жана кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуунун атайын түрүн колдонуу үчүн кызмат кылышы мүмкүн. Айыпкер өзүнүн кылмышы ашкереленерин күн мурунтан билип келген учурларда, А. м. к-нү жеңилдетүүчү жагдай катары кароого болбойт.
Аба баштыктары
Аба баштыктары - аба жолдору, ооз көңдөйү, кызыл өңгөч менен байланган аба өткөргүч көңдөйлөр. А. б. газ алмашуу жүрбөйт. Жерде-сууда жашоочулардын А. б. үн баштыктары, сойлоктордун өпкө баштыктары кирет. Канаттуулардын А. б. организмдин темп-расын жөнгө салуусуна, өпкөлөрдү тазалоого, сүзүп жана чөмүлгөндө дененин тыгыздыгын өзгөртүүгө катышат. А. б. өсүндүлөрү сөөктөргө (жиликтерге) да кирип жеңилдетет. Канаттуулардын бир жупсуз, 4 жупту А. б. бар. А. б. - бул экинчилик колкочолордун былжыр челинин жука, үлпүлдөк, чоюлчаак өсүндүлөрү. Канаттуулардын А. б. көлөмү өпкөлөрдүн көлөмүнөн болжолу менен 10 эсе чоң болот. Сүт эмүүчүлөрдө А. б-на коко баштыктары, евстахи түтүгүнүн баштык өсүндүлөрү, кекиртектен (тюлендердин эркектеринде) же кызыл өңгөчтөн (моржтордун эркектеринде) кеткен өсүндүлөрү кирет.
10-июль
10-июль — Григорий календары боюнча жылдын 191-күнү (толук жылда 192), жылдын аягына чейин 174 күн бар.
Кайра жаралуу (доор)
Кайра жаралуу (орус.Ренессанс, фр. Renaissance, итал. Rinascimento) – Батыш жана борбордук Европа өлкөлөрүнүн жалпы маданий өнүгүшүндөгү өз алдынча доор.
Орто кылым маданиятынан жаңы заман маданиятына жол салган өткөөл мезгил. Бул доор болжол менен Италияда 14–16-к. Европанын башка өлкөлөрүндө 15-кылымдын аягы 16-кылымдарда өкүм сүргөн. Кайра жаралуу маданиятынын хронологиялык чеги, таралыш аймагы, өнүгүш деңгээли, региондук же улуттук айырмачылыктары жөнүндөгү маселе өтө татаал.
Кайра жаралуунун белгилери Азия өлкөлөрүнүн орто кылымдагы маданиятынан да табышып, ал доорду бүткүл дүйнөлүк тарыхый маанидеги көрүнүш деп каралууда. Ренессанс маданиятында антифеодалдык күрөш, диний үстөмдүккө каршы күрөш менен айкалышып, белгилүү даражада демократтык мүнөздө болуп, прогрессчил роль ойногон. Кайра жаралуу маданиятынын негизги мазмунун гуманизм түзүп, коом, тарых, мамлекет, укук, дин тууралуу жаңыча көз караштар пайда болгон. Rijke tata's
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Мурзалы Абдурахманов
Абдурахманов Мурзалы (1928-ж.туулган, Ош облусу, Ноокат району, Меркит-Мүркүт айылы) милициянын генерал-майору (1978), КРнын ИИМнин эмгек сиңирген кызматкери. Кыргызстан КП БКга караштуу республика партиялык мектепти (1959), КПСС БКнын Алматы жогорку партиялык мектебин (1961), СССР ИИМнин Караганды жогорку мектебин (1976) бүткөн. 1948-69-ж. партиялык жетекчилик кызматтарда: Кызыл-Кыя шаараткомунун жооптуу секретары, маданий агартуу бөлүмүнүн башчысы, Ош облустук маданият башкармалыгынын бөлүм башчысы, Кыргызстан КП Ош обкомунун инструктору, Кыргызстан КП Көк-Жаңгак шааркомунун 2-, 1-секретары, «Нарынэнергиякурулуш» башкармалыгынын парткомунун секретары, Кыргызстан КП Таш-Көмүр шааркомунун 1-секретары, 1969-83, 1990-91-ж. Ош облусунун ички иштер башкармалыгынын начальниги, 1983-90-ж. Ош облустук адвокаттар коллегиясынын президиумунун төрагасы, 1991-жылдан Ош облустук ички иштер башкармалыгында ардагерлер кеңешин жетектейт. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (1963-67), КРнын Жогорку Кеңешинин (1990-95) депутаты. Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Айыл жыйыны
Айыл жыйыны – айылдык админстративдик-аймактык бирдиктин (айылдын, кыштактын, элеттеги калктуу конуштун бир бөлүгүнүн, элеттеги калктуу конуш тобунун) чөлкөмүндө жашаган жарандардын жалпы чогулушу. Жергиликтүү өзалдынча башкаруунун бир таризи. == Колдонулган адабияттар ==