cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Козу карын оорулары
Козу карын оорулары - козу карындардын арасында айыл чарба өсүмдүктөрүнө түрдүү оору таркатуучу түрлөрү көп. Мисалы, ольпидиум козу карыны капустанын ; синхитриум картошканын мителери. Учурда жаратылышта эң көп таркаган К. к. о. «кара көөлөр» - дан өсүмдүктөрүнө (буудай, сулу,жүгөрү жана башка) өтө зыян келтиришип, дандын ордуна «көөлөр» пайда болот. Ошондой эле дат козу карындар, трутовиктер, дейтеромицеттер да чарбачылыкка өтө зыяндуу. Учурда токойлордо, бактарда трутовиктер көп жана алар дарактарды кыйратышат. Дат козу карындары жапайы жана маданий өсүмдүктөрдө өзгөчө илдеттерди пайда кылат.
Дейтеромицеттерден вертицилиум козу карыны пахтага өтө зыян келтирүүчү мите. Анын мицелиясы пахтанын тканына кирип, аны соолутат.
Күрөшүүнүн негизги жолдору: агротехникалык эрежелерди сактоо, туруктуу сортторду алуу, хим. жана биологиялык күрөшүү методдорун колдонуу.
Тырмак кычыткы же onychomycosis - Ошентип, анын тазалыгы, ар кандай үй-тырмак табак козу утуп бузулган жана түстүү тыгыздыгын өзгөртүүгө тырмак жатып туура төмөндөйт.
Мар Байжиев
Мар Байжиев (23-март 1935, Жалал-Абад, Кыргыз ССРи — 29-октябрь 2021, Бишкек, Кыргызстан) — Советтик жана Кыргызстандык жазуучу, публицист, драматург, журналист, режиссёр, адабият таануучу жана котормочу.
Өмүр баяны
1960-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин орус тили жана адабият бөлүмүн бүтүргөн. 1962–1964-жж. Москвадагы Жогорку сценардык курста окуган. «Кыргызфильм» киностудиясында улук редактор, Кыргыз КСРинин маданият министрлигинин репертуардык коллегиясынын башкы редактору. 1971–1975-жж. «Литературная газетасынын» Кыргызстан боюнча өз кабарчысы болгон. 1961-жылдан КСРБ Кинематографисттер союзунун, 1966-жылдан КСРБ Жазуучулар бирлигинин мүчөсү. М.Байжиев орус жана кыргыз тилдеринде жазып, сынчы, котормочу катары да таанылган. 1961-жылы «Каракурт» аттуу сатиралык аңгемелер жыйнагы жарык көргөн.
М.Байжиев тарабынан «Балдар бойго жеткенде», «Эрөөл», «Эр намысы», «Ар бир үйдө майрам», «Кыз-күйөө», «Алтынчы күнү кечинде», «Узак сапардагы поезд» пьесалары жазылган. «Эрөөл» пьесасынын сюже-тине эки опера түзүлгөн. М.Байжиев «Кожожаш» эпосунун мотиви боюнча «Байыркы жомок» драмасын жазган.
М.Байжиевдин сценарийи боюнча «Кыргызфильм» киностудиясында «Ак илбирстин тукуму», «Алтын күз», «Өзбекфильм» студиясында «Бөтөн бакыт», «Нөшөр», «Казактелефильм» студиясында «Жаңы жыл алдындагы түн» аттуу толук метраждуу көркөм фильмдер тартылган. Автордун аңгемелери боюнча башка студияларда дагы кыска метраждуу бир нече көркөм фильмдер ишке ашырылган. «Акмактардын поезди», «Окуя» көркөм фильмдердин, «Великий эпос» ж.б. документалдуу фильмдердин автору. Фильмдердин айрымдары эл аралык фестивалдарда жогорку сыйлыктарга татыктуу болгон. М.Байжиев К.Жантөшевдин, Т.Молдонун жана башка авторлордун чыгармаларын орус тилине которгон. «Манас» эпосунун орус тилинде чыгышын даярдоого катышкан.
М.Байжиевдин чыгармалары КМШ, чет өлкөлөрдүн тилдерине которулуп, өзүнчө китеп болуп басылып чыккан.
«Седеп» фондунун президенти, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин эл депутаты, маданият, эл агартуу, мамлекеттик тил жана туризм боюнча Жогорку Кеңештин комиссиясынын төрагасы (1990–1994-жж.) болгон. Бүгүнкү күнгө чейин кино академиянын президенти.
«Кыргыз Эл жазуучусу» деген наам ыйгарылган. Кыргыз кино академиясынын академиги. Искусство институтунун профессору. КСРБ кинематографиясынын отличниги. «Манас» орденинин кавалери.
М.Байжиевдин чыгармачылыгы боюнча дипломдук, кандидаттык, доктордук иштер корголуп, өзүнчө монографиялар жарык көргөн. Драматург Мар Байжиевдин балалыгы да,жаштык кези да,чыгармачылык тагдыры да татаал,карама-каршылыктуу болду.Анын балалыгы Улуу Атамекендик согуштун оор жылдарына туш келген.Кыйынчылыктуу кырдаал Мардын атасы Ташымдын 1942-жылы согушка аттанышы менен,ого бетер татаалданган.
Көкжашыл балырлар
Көкжашыл балырлар (Cyanophyta) - клеткалык түзүлүштөрү, колонияларынын пайда болушу жана алардын биол-сы, филогенези боюнча башка балырлардан кескин айырмаланат. Буларга бир клеткалуу, колониялуу жана көп клеткалуу жип сыяктуу өкүлдөр киришет. Түрдүүчө түстөрдүн болушу (кызгылтым, көкжашыл, көк, кырмызы, ачыкжашыл, каракүрөң) хлорофилл «а», фикоэритрин, фикоциан сыяктуу пигменттерге байланыштуу. Клетканын түзүлүшүнүн негизги өзгөчөлүгү - типтүү ядронун, митохондриянын, хроматофорлордун жоктугу. Ошондуктан да булар бөлүнүүчүлөр тобу менен бирдикте прокариоттор (ядрого чейинки организмдер) деп аталышат.
Клеткалык чел кабык көбүнчө пектин затынан жана былжырлуу полисахариддерден турат. Кээ бир түрлөрүндө кабыктын сыртын целлюлоза жана гемицеллюлозадан турган былжырлуу тон оройт.
К. б-дын жиптери - трихомалар деп аталышып, жекеден, же топтошуп былжырларда сакталышат. Айрымдары былжырсыз. Протопласт көпчүлүк мезгилде четки хроматоплазма, борбордук центроплазма (борбордук плазма) деген эки бөлүктөн турат. Хроматоплазмада пигменттер жана ламеллалар, ал эми центроплазмада диффузиялык абалдагы ядронун эквиваленттери - нуклеоплазмалар жайгашат. Протопласт башка балырларга караганда өтө кыймылдуу, кээде кыймылсыз, клеткалык суюктук менен толгон вакуолдор (боштуктар) сейрек учурайт. Вакуолдор көбүнчө картаң клеткаларда пайда болот. Көпчүлүк планктондук түрлөрүндө псевдовакуолдор болушуп, алар көбүнчө газ абалында (азот менен толгон). Айрым өкүлдөрдө булар тез жок болуп кетишет. Көпчүлүк жип сыяктуу өкүлдөрдө, вегетативдик клеткалардын арасында, өлүк клеткалар – гетероцисттер (бир, бир нече) жайгашышат. Гетероцисттер өзгөчөлөнгөн тегерек формадагы, калың чел кабыктуу саргыч же көгүш суу түрүндөгү клеткалар. Булар ушул күнгө чейин ботаникалык табышмак. Бирок, көбүнчө жиптердин бөлүнүшү ушулар жайгашкан жерлерден жүргөндүктөн, көбөйүүгө активдүү катышат деген пикирлер айтылат.
К. б-да шапалактуу стадия, жынысташып көбөйүү да жок.
Көбөйүү бир клеткалууларда клеткалардын бөлүнүшү менен ишке ашат. Ал эми жип сыяктуу өкүлдөрдө гормогония жолу менен жүрөт. Натыйжада жиптин дээңгэлиндеги клеткалар бир нече бөлүктөргө топтолушуп, былжырдын жардамы менен өз алдынча бөлүнүп чыгышат (төрөлүшөт). Бир нече убакыттан кийин ар бир бөлүкчөлөр жетилишип, өзүнчө жаңы жиптерди пайда кылышат (к. Гормогония).
К. б-га, башка хлорофиллдүү организмдер сыяктуу, фотоавтотрофтуу тамактануу тиби мүнөздүү.
К. б. түрдүү экология шарттарда кездешишет (топуракта, көлдөрдө, вулкандык атылып чыгууларда, дарактардын кабыгында, ысык булактарда, музда жана карда). Алардын көпчүлүгү жогорку темп-рага (+30о +93оС) чыдамдуу болуп, ысык жана жылуу булактардын негизги жашоочулары. Мындан да жогорку температурада термофилдик К. б-дын жашоосу анын протоплазмасынын өзгөчөлөнгөн коллоиддик абалы менен түшүндүрүлөт (ал жогорку температурада өтө акырын коагуляцияланат).
К. б-дын ичинен төмөнкү темп-рага (-30о -90оС) чыдамдуу түрлөрү да бар. Мында клеткаларды сыртынан каптанган былжырлуу кабык сактайт.
Клеткаларынын жөнөкөй түзүлүштө болушу, жынысташуу жана шапалактуу стадиялардын жоктугу, К. б-ды жер бетиндеги автотрофтук өсүмдүктөрдүн эң байыркысы деген түшүнүктүн далили болот.
К. б. 2000ден ашык түрлөрдү кучагына алып, үч класска бөлүнөт: хроококктор (Chroococcphyceae), хамесифондор (Chamaesiphohophyceae), гормогондор (Hormogoniophyceae).
Аталган класттардын Кыргызстанда көп кездешкен өкүлдөрү - мерисмопедия (Merismopedia), глеокапса (Gleocapsa), носток (Nostoc), калотрикс (Calothrix), осцилатория (Oscillatoria) жана башка
Гейзер
Гейзер - (исландча geysir, geysa төгүп жиберүү) мезгил-мезгили менен ысык суу жана буу атылып туруучу кайнар булак. Негизинен аракеттеги жанартоолуу аймактарда көбүрөөк пайда болот. Ал кесилген кичирээк конус, ар кандай формадагы чуңкур жана жапыз казанбак, чөйчөк сымал келип, алардын түбүндө же боорунда майда түтүкчөлөр, көңдөйчөлөр жана жаракалар болот. Чуңкурга суу толгончо гейзер тынч абалда жатат. Андан кийин тешиктерден ысык суу, буу күч менен атылып чыгат, кысым азайганда суу менен буунун чыгуусу токтоп, кайрадан тынчыйт. Аракет циклинин узактыгы жана айрым стадияларынын туруктуулугуна же өзгөрмөлүүлүгүнө жараша болот. Гейзер үзгүлтүктүү жана үзгүлтүксүз болуп бөлүнөт. Гейзер суусунун атылуусунун узактыгы ондогон минутага, ал эми тынчыган кези бир нече саатка, кээде бир топ күнгө созулат. Гейзердин суусу таза же чала минералдуу, химиялык курамы боюнча хлорид-натрийлүү, хлорид-гидрокарбонат-натрийлүү келет. Курамында кремнезём көп болсо, суу чыгып жаткан жердин айланасында опал сыяктуу тоотек гейзерит пайда болот. Гейзерден атылып чыккан суу 50м, буу 150 мден бийик көтөрүлүп, суунун температурасы 80°-90°ка жетет. Гейзер Россияда (Камчатка), Исландия, АКШ, Жаңы Зеландия, Италия, Япония жана Кытайда бар. Андан чыккан ысык суу менен бууну геотермия электр станциясына пайдаланууга болот, үйлөрдү жана күнөсканаларды жылытууда, энергетикалык курулмаларда колдонулат.
Колкорд (Оклахома)
Колкорд (Оклахома) (Colcord) — Оклахома штатынын Delaware округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 819 киши. Болжолдуу аянты - 6.5 км². FIPS коду — 40-16100.
Эски баскак (Кушнаренк району, Башкыртстан)
Эски баскак — Башкыртстандын Кушнаренк районундагы айыл, Матвеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 346 киши. Почта индекси — 452236, ОКАТО коду — 80240840001.
Дядюченко Леонид Борисович
Дядюченко Леонид Борисович - жазуучу, акын, кинодраматург Дядюченко Леонид Борисович Лениград шаарында 1934-жылы 16-февралда туулган. 1938-жылдан Фрунзе шаарында жашаган. 1952-жылы Фрунзедеги №6 орто мектебин, 1957-жылы Фрунзедеги политехникалык институтунун тоо-геология факультетин бүтүргөн.
Эмгек жолун Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын Геология институтунда инженер-геолог болуп иштөөдөн баштаган. 1961-жылы “Советская Киргизия” гезитинин Ош облусу боюнча атайын кабарчысы, “Литературный Киргизстан” журналында адабий кызматкер, болуп иштеп, “Кыргызфильм” киностудиясында редакторлук кызматта иштеген.
Л.Дядюченконун адабий сценарийлери боюнча “Кыргызфильм” киностудиясында “Водопад” (1974-ж.), “”Зеница ока” (1976-ж.), “Первый” (1974-ж.), “Советский Киргизстан” (1974-ж.) “Кошой-Таш” (1980-ж.), “Твой день республика!” (1984-ж.) толук метраждуу көркөм жана документалдуу фильмдери, ондогон кыска метраждуу документалдуу, илимий-популярдуу фильмдери жана киноочерктер тартылган.
Ал тарабынан А.Токомбаевдин, Т.Кожомбердиевдин, М.Абылкасымованын, С.Акматбекованын ж.б. чыгармалары орус тилине которулган. “Скарабей” повести 1974-жылы Н.Островский атындагы бүткүл союздук адабий сыйлыгына көрсөтүлгөн. Ал “Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер” наамы менен сыйланган.
1966-жылдан СССР Жазуучулар, 1971-жылдан СССР Журналисттер, 1975-жылдан СССР Кинематографисттер союздарынын мүчөсү.
Орус тилинде
Жажда: Сборник стихов. – Ф.: Киргизгосиздат, 1962. – 62 с.
Уголек: Стихи. – Ф.: Киргизгосиздат, 1966 – 95 с.
Проводник из Чарвака: Очерки о людях Кыргызстана. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 128 с.
Без нужды в Зардалю. – Ф.: Кыргызстан, 1970 – 201 с.
В пещерах Киргизии. – Ф.: Мектеп, 1970. – 163 с.
Скарабей. Повесть и рассказы. – М.: Молодая Гвардия. 1974. – 160 с.
Фамильное серебро: Документальная повесть. – Ф.: Мектеп, 1974. – 124 с.
Скарабей. – М.: Мол. гвардия, 1975. – 200 с.
Памятник солнцу. Стихи поэтов Киргизии, посвященные дружбе народов. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 176 с.
Салам тебе, Кыргызстан. Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 140 с. (А.Борцов, И.Волобуева, Л.Дядюченко и др.).
Киргизский мотив: Документальная повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 107 с.
Какая она победа? – М.: Мол. гвардия, 1977. – 222 с.
Серебряный глобус: Документальная повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 144с.
Ждите ответа: Рассказы и повести. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 206 с.
Жемчужина в стене казармы: Роман-хроника. – Ф.: Мектеп, 1986. – 220 с.
Сель. Документальная повесть. – М.: Мол. гвардия, 1989.
Обратного пути не будет: Худож.-докум. повесть. – Ф.: Адабият, 1990. – 240 с.
Кюнтюштук-су дарыясы
Кюнтюштук-су — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чульча дарыясынын сол жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жозеф Луи Гей-Люссак
Гей-Люссак Жозеф Луи - (6.12.1778, Сен-Леонар 9.5.1850, Париж) франциялык химик жана физик Париж ИАнын мүчөсү (1806). 1809-жылдан Париж политехникалык мектебинде химия, Сорбоннада (Париж) физика боюнча профессор, Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1826). Париж ботан. багынын профессор (1832). Гей-Люссак 1802-ж. газдардын жылуулуктан кеңейүү законун ачкан (Гей-Люссак закондору). 1804-ж. илимий максатта эки жолу аба шары менен асманга учкан. Экинчи жолкусунда 7000 мге жакын бийиктикте жер магнетизминин ургаалдуулугу (интенсивдүүлүгү) анча өзгөрбөй тургандыгын жана аба курамы жер бетиндегидей эле болорун аныктаган. 1808-ж. газдардын көлөмдүк катыш законун ачат. Ошол эле жылы Л. Тенар менен бирге жегич калий жана жегич натрийди темир таарындысы менен ысытып, калий менен натрийди алуу жолун иштеп чыккан жана бор ангидридин калий менен кошуп ысытып, борду бөлүп алган. 1813-14-ж. Деви менен бир мезгилде иод хлорго абдан окшош химиялык элемент экенин аныктап, анын бирикмесин (иоддуу суутек) бөлүп алган. Синил кислотасын даярдап (1811), анын циан радикалынын суутек бирикмеси экенин далилдеген (1815). Циандуу сымапты ысытуудан цианды алган. 1819-ж. эригичтиктин диаграммасын түзгөн. Гей-Люссак титрлөө методдорун өркүндөтүү боюнча көп иштерди жүргүзгөн.
Юрмаш дарыясы (Туза куймасы)
Юрмаш — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Туз дарыясынын оң жээгинен 2,2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вонд (дарыя)
Вонд — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Белый Лух дарыясынын сол жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Рассвет (Ноокен району)
Рассвет — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы айыл. Арал айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 517 киши (2009-жылы).
Нанги-Тоолык-Тальба
Нанги-Тоолык-Тальба — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ния-Ю дарыясынын сол жээгинен 26 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сары-Камыш (Кара-Кулжа району)
Сары-Камыш (Сары-Камыш) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Кара-Кулжа айыл округу составына кирет.
Гекла
Гекла, Xекла Исландиянын түштүк-батыш бөлүгүндөгү аракеттеги жанар тоо. Жарака тибиндеги жанар тоолорго кирет. Бийиктиги 1491 м. Андезит жана базальт лаваларынан турат. Акыркы 700 жыл ичинде 20дан ашык алаамат атылуулар болгон; 1766 жана 1947-48-ж. өтө катуу атылган, кийинки атылуусу 1980-ж. болгон.
Кызыл балырлар
Кызыл балырлар (Rhodophyta) - ар түрдүү түстөрдө болушат: ачык кызыл, нукуракызыл, көккызыл, саргычкызыл, көкжашыл. Хроматофордо хлорофилл «а», «d» (хлорофилл «а» бир гана К. б-да кездешет), каротин, ксантофилл, фикоэритрин, фикоциан сыяктуу пигменттер болушат. Бул пигменттердин түрдүү абалына байланыштуу К. б. да түрдүүчү түстөрдө кездешишет. К. б. жеке жөнөкөй жипчелер, же топтошкон өсүндүлөр, бутакчалар, пластинкалар, кээде «сабакча», «жалбыракчалар» түрүндөгү талломдуу өсүмдүктөр.
Булардын чоңдугу 2-3 м, айрымдары микроскоптук кичинекей. Негизинен деңиздерде, аз санда тузсуз сууларда жашашат.
Көпчүлүк жөнөкөй түзүлүштөрүнүн клеткалары бир ядролуу, жогорку түзүлүштөрүндө көп ядролуу.
Бир клеткалуу жана колониялуу формаларында вегетативдик көбөйүү клеткалардын бөлүнүүсү менен жүрөт. Көптөгөн флоридиялар классынын өкүлдөрүндө кошумча бутактардын болушу менен ишке ашат.
Жыныссыз көбөйүү моноспора, тетраспоралар аркылуу. Жыныстык көбөйүү оогамдык.
К. б. 600дөн ашык тукумдуу, 4 миңге жакын түрлөрү белгилүү. Кыргызстандын дарыя сууларында (Шахимардан, Исфайрам, Куршаб жана башка) К. б-дын 5 түрү кездешет. Алар бангия жана шантранзия тукумдарынын түрлөрү (Bangia atropurpurea, Chantransia chalubea, Ch. Chalubea var. leiblenii, Batrachospermum moniliforme, Lemanea fluviatulus).
Ябто-Яха (Се-Яха куймасы)
Ябто-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Се-Яха дарыясынын оң жээгинен 207 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 43 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Исиркек
Исиркек – бул теридеги жана былжырлуу кабыкчадагы ар түрдүү (жабалактап чыккан элементтер) бүдүрлөрдүн пайда болушу. Алар көлөмдүү (папилломалар, калдар, фибромдор, ириңдүү жаралар), жалпак (курактык кератомала, папулалар, кабыктар) же теринин деңгээлинде (тактар, эритема, пигментация) болушу мүмкүн.
Исиркек элементтери көлөмү жагынан төөнөгүчтүн башындайдан тартып бир нече сантиметрге чейин айырмаланат. Пайда болуу механизми жагынан – бул теринин сырткы же ички уулуу заттарга, зат алмашуу азыктарына, бөлүнүүчү клеткаларга карата иммундук көзөмөлдүн начарлашына жооп кайтаруусу. Бул жышаан инфекциялык ооруларда, тери жана жалпы соматикалык патологияда келип чыгат.
Сол Самыш дарыясы
Сол Самыш — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Самыш дарыясынын сол жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Исиркек
Исиркектин себептери.
Териде же былжырлуу кабыкчада исиркек пайда болушу мүмкүн болгон оорулардын бир нече тобу бар.
Сол Самыш дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Исиркек
Исиркектин себептери.
Исиркектин көбүрөөк кездешкен себеби (кызамык, кызылча, суу чечек, скарлатина, герпес, инфекциялык мононуклеоз, инфекциялык эритема ж.б.). Исиркектен тышкары, сөзсүз түрдө башка жышаандар да кездешет: оору жуккан адам менен байланыш, оорунун курч башталышы, дене табынын жогорулашы, табиттин жоголушу, калтыратма, ооруксунуулар (тамак, баш, курсак), мурундан суу агуу, жөтөл же ич өтүү.
Исиркек аллергиянын жышааны болгон учурлар да сейрек эмес. Аллергиялык исиркекти инфекция жышаандары жана аллергия булагы болгон байланыш жок болгон учурда шектенүүгө болот. Бул тамак-аш азыктары (цитрус жемиштери, шоколад, бал ж.б.), дарылар, химиялык заттар (боёк, атырлар, кир жуучу порошоктор ж.б.), жаныбарлар (мышыктар, иттер). Ушундай жол менен исиркек аллергиянын негизги түрлөрүнүн чагылышы болушу мүмкүн – тамак-аш азыктарынан, дарылардан, дем алуу
(респиратордук) жана байланышта болуудан.
Кан-тамыр ооруларында исиркек негизги эки себептен улам пайда болушу мүмкүн.
Терапия
Тери исиркегин дарылоо көп жагынан анын себептери аркылуу аныкталат. Аллергиялык таасирде, мисалы, адегенде бейтап үчүн зыяндуу заттар менен байланышты толугу менен чектөөгө алышат. Андан кийин патологиянын жышаандарын жок кылышат.
Исиркектин чыгуусу менен кычышууну азайтуу үчүн, табигый пахта кездемесинен жасалган жылмакай кийим кийүү, дүүлүктүрбөш үчүн; душ кабыл алуу үчүн балдар самынын же гель колдонуу; ошондой эле терини дүүлүктүргөн же аллергиялык таасир көрсөтө турган – жасалгалар, атырлар, косметика, кир жуугуч күкүмдөр, дезодоранттар сунушталат.
Инфекциялык жараларда атайын дары-дармектерди дайындашат. Адатта каражаттарды комплекстүү колдонушат. Алардын бири түздөн-түз инфекция менен күрөшсө, дагы бирлери – оорунун сырткы көрүнүштөрүн жок кылууга мүмкүнчүлүк берет. Бир катар учурларда, врач бейтаптарга дары терапиясын жана атайын уу заттарга каршы заттарды, ошондой эле иммуноглобулиндерди дайындашы ыктымал.
Маанилүү! Аллергиялык жана башка ар кандай исиркекти дарылоону сыртынан пайдаланылуучу бир гана крем, гелдер, маздар менен дарылоо көп учурда натыйжасыз болуп эсептелет. Бул мындай жол менен патологиянын себептери эмес, жышаандары гана жок кылынары менен байланыштуу.
Кеңири жарнамаланган каражаттарды пайдаланууга жана терапия менен өз алдынча алектенүүгө болбойт! Бул кырдаалды оордотуп жана чыныгы оору картинасын өзгөртүшү мүмкүн, бул болсо диагноз коюуну кыйындатып жана колдогу, буттагы, далыдагы, беттеги жана дененин 13 башка бөлүктөрүндөгү исиркекти дарылоону адекваттуу дарылоону баштоону создуктурат.
Бардовка (Кушнаренк району, Башкыртстан)
Бардовка — Башкыртстандын Кушнаренк районундагы айыл, Матвеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 393 киши. Почта индекси — 452236, ОКАТО коду — 80240840002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чаа бий
Өмүр жолу
Чаа бий -(туулган жана өлгөн жылы белгисиз) болжол менен XVI- кылымдын ортосунда ХVII-кылымдын биринчи жарымында жашап өткөн. Чаа бий Кыргыз санжырасынын маалыматтары боюнча анын түпкү ата-бабалары Тагай бийден тараган. Тагай бийдин Богорстрн, Койлон, Кылжыр деген үч уулу болгон. Богорстондон - Эштек, Эштектен-Солто. Солто бийден Күнтуу, Култуу, Чаа. Чаа бала кезинен жоокерчилик заманга ылайык, баатырлык иштерге маш болуп чоңоет. Санжырачылардын ою боюнча Чаа деген ат илгерки Алтайда жашаган түрктөрдүн аскердик наамы болгон. Баатыр болуп эр жеткенде ал бөрү кулак, шер кабак, калдагай баш, көзү үңкүр, чап жаак, узун бойлуу адам болгон. Ал жаш кезинде эле кыргыздарды калмактардын чапкынынан бошотуу үчүн өз элинен кол курап тынымсыз салгылашып турган.
Тышкы душмандарга каршы күрөшүсү
1634-жылы ойрот-калмак мамлекети Жуңгар хандыгы түзүлөт. Ал мамлекетти 1635-1653-жылдарда Эрдене Батурхан Тайши башкарган. 1643- жылы алардын 150 миң атчан аскерлери казак кыргыз жерине басып киришкен. 1643-1652-жылдарга чейин созулган бул салгылашууда казак султаны Жаңгир, Самаркандын акими Жалаң төш, солтонун бийи Чаанын бириккен колу жоого катуу сокку уруп, аларды Енисей, Сибирь тарапка чегиндирет. Мындан тышкары, 1628-жылдарда казактын султаны Эр Эшим, багыштардан Көкүм бий, солтодон Чаа бий өз кошуундары менен Ташкент шаарын тышкы душмандардан бошотууга катышат. Ошондо колго түшкөн кулдардын бири Эр Эшим, Чаа бийге ыраазылык билдирүү менен алып берет. Ал күндөн төрөлгөн Чаа бийдин тукумдары кыргыздардын солто урууларынын ичинде жашашат. Чаанын жоого карты салгылашып эрдик көрсөткөн баатырлыгынан тышкары өз элине жашоонун дыйканчылык түрүн да көрсөтүп, үлгүлүү иш кылганы эл оозунда айтылат. Мисалы, ал калмактардын доорунда (XVIII- кылымдын биринчи жарымында) Чүйдө, азыркы Кичи Кемин Желаргы, Жаңы Алыш деген аймакта эгин сугаруу үчүн суу жеткирген арык салдырган. Бүгүнкү күнгө чейин ошол арыкты эл «Чаа алыш» деп аташат. Чаа 70 жаштан аша өмүр суруп, Чуй өрөнүндө дыйканчылыкка ж.б. чарба иштерине өз салымын кошуп, элине көп жакшылык кылган. Ошондуктан Чаанын мезгилиндеги калмак жапырыгынан кийинки заманды кыргыз элинен чыккан ырчылар «Байгерчилик заман» дешип, минтип ырга кошушкан: Күн куркүөп жаз чыгып, Аштык даны бат чыгып. Сайлар толо суу ташып, Мартабасы күндө ашып. Жерге келет бир кезек, Ат семирип нык толуп, Жигиттери бук болуп. Туу көтөрүп, эл коргоп. Эрге келет бир кезек!
Колдонулга адабияттар
Осмонов в.Ж. Кыргыз тарыхы. (байыркы доордон азыркы күнгө чейин)- Б.,2008. Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы.- Б., 1993. Стамов А. Хан Тейиш (Жуңгар - ойрот жапырыгы) Тарыхый роман.- Б.,2009.
Карауй дарыясы
Карауй (Карасу) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облысы, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Бирсуат дарыясынын оң жээгинен 76 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейндер округунда жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Генрих Гейне
Генрих Гейне (13. 12. 1797, Дюссельдорф 17.2.1856, Париж) немис акыны, публицист, сынчы. Берлин университетинде окуган. 1831-ж. Францияга келип, өмүрүнүн акырына чейин саясий эмигрант катары жашаган. Чыгармалары 1820жылдан жарыялана баштаган. Алгачкы ырлары «Ырлар китебине» (1827) кирген. «Атта Троль» (1843), «Германия. Кышкы жомок» (1844) аттуу поэмаларында жана кара сөз менен жазылган «Жол сүрөттөрүндө» (1826-31) рев-ячыл, демокр. идеялар чагылдырылып, реалисттик тенденциялар басымдуулук кылат. «Франция иштери» (1832), «Лютеция» (1847), «Людвиг Бёрне» (1840) аттуу чыгармаларында Франциядагы саясий жагдайларга өз көзкарашын билдирген. «Француз сүрөтчүлөрү» (1831), «Француз сахнасы тууралуу» (1837) деген каттар жыйнагы аркылуу сынчы, «Ырлар» (1844), «Аңыз, жомок, ырлар» (1965), «Лирика» (1971) аттуу чыгармалары аркылуу мыкты сүрөткер катары таанылган. 1851-ж. Гейненин чыгармачылыгында олуттуу орун ээлеген «Романсеро» деген китеби жарыкка чыккан. Гейненин чыгармаларын орус революциячыл демократтары жогору баалаган. Фашисттик Германияда гитлерчилер улуу акындын чыгармаларын өрттөшкөн. Гейненин көп ырларына Ф. Шуберт, Р. Шуман, Ф. Лист, П. И. Чайковский жана башка композиторлор музыка жазган. Гейненин лирикалык ырлары, айрым поэмалары кыргыз тилине которулган. Адабият: Стадников Г. В. Г. Гейне. М. 1984.
Жолдошбай Абдыкалыков
Жолдошбай Абдыкалыков 1935-жылы Ысык-Көл районунда, Таштак айылында төрөлгөн 1942-жылы атасы Улуу Ата-Мекен согушунда каза болуп калган. 1953-жылы Абдыкалыков Ташкенттик орто мектебин аяктаган. 1954-жылы Кыргыз Уулуттук университетин аяктаган.
Мамасалы Абдукаримов
Өмүр баяны
Мамасалы Абдукаримов 1910-жылы Ош облусунда, Жапалак айылында төрөлгөн. Мамасалы баяндамачы, прозаик ал 1916-жылы ата-энесинен айрылып калган. Мамасалы 1921-1924-жж. балдар үйүндө чоңойгон. 1925-1930-жж.Ташкенттик институтунда андан кийин Кыргыз педагогикалык техникумунда билим алган.
Эмгек жолу
1928-жылы Абдукаримовдун биринчи чыгармалары мамлекеттик журналында басылып чыккан. 1932-жылы Абдукаримовдун биринчи "Кызыл эмгеги" деген китеби жарык көрөт. 1930-1933-жж. Кызыл-Кыяда секретары болуп иштеген. 1933-1943-жж. мамалекеттик редакциялык журналында,андан кийин Кыргызстанда Оштук обком Коммунистикалык партиясында иштеген. 1947-жылы "Кызыл-Кыргызстан" деген журналдын редактордун орун басар. 1950-жылы Кыргыз мамлекеттик көркөм адабият редакциясынын бөлүмүн жетектейт. Абдукаримов акыркы жылдары котормочулук менен алектенет. Орус жана советтик жазуучулардын чыгармаларын кыргыз тилине которот - А.П. Чеховдун, А.М. Горькийдин, М. Шолохдун, М.Бубеновдун, Н. Рыбаковдун, В. Гюгонун.
Сыйлыктары
Көптөгөн коомдук жана адабияттык сыйлыктарына ээ болгон. "Улуу Ата-Мекен" согуштун I даражадагы ардагери, "Ардак белгиси", "Эмгектеги өзгөчүлүгү", " 1941-1945жылдардагы "Улуу Ата-Мекен" согушундагы эмгеги үчүн медалдары жана ордендер менен сыйланган. 1995-жылы Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу деген ардактуу наамга ээ болгон.
Колдонулган адабият
Писатели советского Киргизстана,-Ф., 1969
Гекто...
Гекто... - (гр. hekaton жүз) чен бирдиктердин атын туюндуруучу татаал сөздөрдүн ченем бирдигинин жүз эсе чоңойгондугун көрсөтүүчү биринчи бөлүгү (мисалы, 1 гектометр 100 м, гектолитр 100 л).
Гексаметилендиамин
Гексаметилендиамин, 1,6-диаминогексан, NH2(CH2)6NH2 — түссүз кристалл түрүндөгү органикалык бирикме. Молекулярдык салмагы 116,2, эрүү t 42°C, кайноо t 204 205°C. Нымдуу абада түтөйт, көмүртектин кош оксидин өзүнө жакшы сиңирет. Суу, спирт, эфир, бензол жана башка органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Гексаметилендиаминдин амин тобу башка функциялык топторго оңой алмашат. Органикалык жана органикалык эмес кислоталар менен туздарды пайда кылат. Эки негиздүү кислоталар, альдегиддер жана кетондор менен конденсация жана поликонденсация реакциясына кирет; органикалык кислоталар менен кошуп ысытканда амиддер пайда болот. Ушул реакциянын негизинде андан баалуу полимерлер полиамиддер алынат. Өндүрүштө адипин кислотасынын динитрилин басым алдында катализдик гидрлөөдөн алынат. Гексаметилендиамин полиамид булаларын, полиуретандарды алууда кеңири колдонулат. Териге, дем алуу жолдоруна, көздүн былжыр челине күчтүү таасир тийгизет.
Мэнфорд (Оклахома)
Мэнфорд (Оклахома) (Mannford) — Оклахома штатынын Creek округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2095 киши. Болжолдуу аянты - 17.9 км². FIPS коду — 40-46200.
Биринчи Май (Кара-Кулжа району)
Биринчи Май (Биринчи Май) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Кара-Кулжа айыл округу курамына кирет. Айылда 3 мектеп, 1 бала бакча, 1 ФАП жана айылдык маданият үйү бар.
Калкы
Калкы - 6 359 киши.
Арал (Ноокен району)
Арал — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы айыл. Арал айыл аймагына кирет.
Арал, Ноокен районунун эң кооз айылдарынын бири. Аймак көп калктан турат жана дыйканчылыка бай, эки тарабынан сай болгону үчүн “Арал” болуп аталып калган. Аймакта аптека, чоң дүкөндөр, эс алуучу жайлар, 3 мектеп, лицей, чоң бала-бакча жана спорттук залдар бар. Азыркы учурда айыл дагы өнүгүүдө.
Калкы
Калкы ― 7313 киши (2009-жылы).
Маршалл (Оклахома)
Маршалл (Оклахома) (Marshall) — Оклахома штатынын Logan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 258 киши. Болжолдуу аянты - 1.3 км². FIPS коду — 40-46650.
Кадыров Жумадин
Кадыров Жумадин - акын жана жазуучу. Кара-Кулжа районунун Алайкуу өрөөнүндө 1967-жылы 16-ноябрда туулган. 1985-жылы орто мектепти аяктап, Тамбов облусундагы И.В.Мичурин атындагы мамлекеттик педагогикалык институтунун Орус тили жана адабияты факультетине тапшырган.
Матве (Кушнаренк району, Башкыртстан)
Матве — Башкыртстандын Кушнаренк районундагы айыл, Матвеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 98 киши. Почта индекси — 452236, ОКАТО коду — 80240840003.
Кадыров Жумадин
1986–1988-жж. Владивосток шаарында аскер кызматын өтөгөн.
Лихенология
Лихенология (гр. leichen – эңилчек, logos - окуу, илим) – эңгилчектер жөнүндөгү илим, ботаниканын бир тармагы. Ал эңгилчектердин таркалуусу, морфол-сы, анатомиясы, экол-сы, көбөйүшү жана мааниси ж-дө терең маалыматтар берет.
Кадыров Жумадин
1989–1992-жж. И.В.Мичурин мамлекеттик педагогикалык институтунан билим алган.
Нангыт-Юган
Нангыт-Юган — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яй-Ю дарыясынын сол жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Моноспора
Моноспора (гр. monos – бир, жалгыз, spora - урук) – клетканын протопластынын толук өзгөрүшүнөн пайда болгон, чел кабыксыз жалгыз спора (амеба сыяктуу кыймылда). Ал бүтүн клетканын түр өзгөрүшүнөн пайда болгон атайын кутучада – Мененгияда жайгашат. Мындай споралар кызыл балырларга өзгөчө мүнөздүү болуп, жыныссыз көбөйүүнүн кызматын аткарат.
Нангыт-Юган
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Матве (Кушнаренк району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кадыров Жумадин
Эмгек жолун “Аалам” гезитинде кабарчы болуп иштөө менен баштаган.
Нангыт-Юган
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кадыров Жумадин
1993–1995-жж. жаштардын “Тулпар” адабий-көркөм журналында редактордун орун басары болуп иштеп, 1997-жылы “Бийиктик” басмаканасын уюштурган. Ошондон бери ушул ишкананы жетектеп келет.
Алгачкы “Утурумдук коштошуу” деп аталган ырлар жыйнагы 1995-жылы жарык көргөн.
2000-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Утурумдук коштошуу: Ырлар. – Б., 1995. – 80 б.
Асмандан кулаган киши: Повесть жана аңгеме. – Б.: Бийиктик, 1998. – 80 б.
Ворваж (дарыя)
Ворваж — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кисть дарыясынын сол жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Күрөң балырлар
Күрөң балырлар (Phaeophyta) - дээрлик деңиз балырлары. Мындайча аталышы түсүнө байланыштуу. Храмотофорлорунда хлорофилл «а» жана «с» дан тышкары каротин, ксантофилл жана бир катар каратиноиддер, өзгөчө фукоксантиндер болушат.
Ворваж (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Күрөң балырлар
Бардык К. б. көп клеткалуу, субстраттарга жабышып жашашат. Бир клеткалуу, колониалуу өкүлдөрү жок. Талломдорунун көлөмү бир нече ммден бир нече мге (20–60 м) жетет. Сырткы көрүнүштөрү боюнча бутактуу кырчын, пластинка, жип, тасма, көпчүлүгү жалбырак - сабактуу жогорку түзүлүштүү өсүмдүктөр элестетет.
Клетканын чел кабыгынын сырткы бөлүгү пектин затынан туруп, ал былжырлуу, ички бөлүгү целлюлозанын катмарын түзөт. Ассимиляциянын азык заты - крахмал болбостон, полисахарид (ламинарин) жана майлар. Булар бир жылдык жана көп жылдык. Өсүшү чоку меристемасы аркылуу (интеркалярдык).
Көбөйүү вегетативдик (талломдордун үзүндүлөрү аркылуу), жыныссыз (зооспоралар, тетраспоралар аркылуу, фукустардан башкасы) жана жынысташуу (изогамиялык, гетерогамиялык, оогамиялык) жолдор менен жүрөт. К. б-га 240 тукум, 1500дөн ашуун түрлөр кирет.
Негизги өкүлдөрү: эктокарпус (Ectocarpus), ламинария (Laminaria), фукус (Fucus), сарагассум (Saragassum) жана башка
Байзаков Түмөнбай
Байзаков Түмөнбай (1923-1992) - акын жана котормочу.
Түмөнбай Байзаков 1923-жылы 23-сентябрда Сузак районундагы Барпы айылында туулган. Т.Байзаков 1940-жылы айылдык мектептин 7-классын аяктагандан кийин Сузак районундагы Крупская атындагы жети жылдык мектепте башталгыч класстын мугалими болуп иштеп, ошол эле жылы Жалал-Абад шаарындагы педагогикалык техникумга сырттан окууга өтөт. 1941-жылы каардуу согуш башталганда Т.Байзаков да согушка жөнөтүүнү өтүнөт. 1942-жылдын башында Советтик Армиянын катарына чакырылып, десанттык бөлүктөрдө аскердик милдетин аткарат. Ленинград багытындагы салгылашууларга катышып, 1943-жылы катуу жарадар болуп, өз айылына кайтып келет да мугалимдик ишин улантат. 1944–1950-жж. жети жылдык мектепте директор, райондук гезитте редактор болуп иштейт. Т.Байзаков 1954-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин аяктап, Кыргызстан КП БКнын алдындагы республикалык партиялык мектепте мугалим болуп дайындалат. 1955-жылдан көркөм адабият менен байланыш кызматтарында иштейт. «Ала-Тоо» журналынын жооптуу катчысы, Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармасынын адабий консультанты болуп, бир нече жыл Жазуучулар союзунда башталгыч партиялык уюмга катчы болуп шайланат. 1960-жылы Москвада СССР Жазуучулар союзунун секретариатынын улут адабияттары боюнча консультанты болуп 1963-жылга чейин иштейт. 1964–1968-жж. Кыргыз ССР Министрлер Советинин басма сөз боюнча мамлекеттик комитетинин бөлүм башчысы, 1968–1979-жж. «Кыргызстан» басмасында редакторлук кызматта иштейт. Т.Байзаковдун «Тилегим» деген ыры 1946-жылы Жалал-Абад облусунун «Большевиктик жол» гезитине биринчи жолу басылып чыккан. Ошондон баштап, ырлары, поэмалары, котормолору, очерктери, макалалары басма сөздө үзгүлтүксүз жарык көргөн. Т.Байзаков кыргыз адабиятынын классиктеринин бири Барпынын чыгармаларын жыйноодо зор эмгек сиңирген. Муса Жалилдин, Максим Рыльскийдин, Хамид Алимжандын, Миртемирдин, Зульфиянын, Пулат Толистин, Каю Тангрыкулиевдин, Баки Рахим-Заденин, Мухаамадийдин чыгармаларын которуп, өзүнчө китеп болуп басылып чыккан. 1958-жылдан СССР Жазуучулар союзунун жана СССР Журналисттер союзунун мүчөсү. Жоокердик иши жана адабиятта сиңирген эмгеги үчүн Т.Байзаков Улуу Ата Мекендик согуштун I даражадагы ордени, бир нече медалдар жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президимунун Ардак грамотасы менен сыйланган. Басма сөздүн отличниги. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер. Кыргызстан КП Сузак райкомуна (1951–1952), Фрунзе шаардык Свердлов райкомуна (1957–1960), Фрунзе шаардык комитетине мүчө болуп шайланган. Жарык көргөн китептери:
Кыргыз тилинде
Орус тилинде
Котормолор
Кадыров Акжол
Кадыров Акжол - жазуучу, коомдук ишмер. Чаткал районунун Каныш-Кыя айылында 1935-жылы 1-майда туулган.
1958-жылы Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун чет тилдер факультетининин англис тил бөлүмүн, 1968-жылы Ташкендеги Жогорку партиялык мектептин айыл чарба бөлүмүн, 1982-жылы Намангандагы Энгельс атындагы айыл чарба техникумунун зоотехника бөлүмүн артыкчылык дипломдору менен бүтүргөн.
Эмгек жолун 1952-жылы Чаткал райондук партия комитетинде техникалык катчы кызматында иштөө менен баштаган.
1952-1954-жж. Чаткал райондук социалдык камсыздоо бөлүмүндө башкы инспектор жана Эл депутаттарынын райондук советинин алдындагы техникалык инженер-куруучу, 1958-1959-жж. Өзгөн шаарындагы № 2 В.И.Ленин атындагы орто мектепте мугалим, 1959-1963-жж. Ала-Бука районундагы №1 Ала-Бука орто мектебинде англис тили боюнча мугалими, окуу бөлүмүнүн башчысы, 1963-1966-жж. Жаңы-Жол райондук партия комитетинде инструктор, бөлүм башчы, 1968-1975-жж. Жаңы-Жол райондук элдик контролдоо комитетинин, 1975-1982-жж. Ала-Бука райондук элдик контролдоо комитетинин төрагасы, 1982-1991-жж. Ала-Бука райондук партия комитетинин экинчи катчысы, 1991-1992-жж. райондук ишке жайгаштыруу борборунда директор, 1992-1994-жж. райондук социалдык камсыздоо бөлүмүнүн башчысы, 1994-1995-жж. Ала-Бука токой чарбасынын директору, 1995-2002-жж. Ала-Бука райондук мамлекеттик администрациясынын социалдык маселелер боюнча башкы адиси, 2002-жылдан райондук керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо боюнча инспекциясынын башкы инспектору болуп эмгектенип келген. 2005-жылдан Кыргыз Республикасынын алдында өзгөчө сиңирген эмгеги үчүн пенсияда.
В.И.Лениндин туулгандыгынын 100 жылдыгына карата «Эмгектеги артыкчылыгы» жана «Эмгектеги каармандыгы үчүн», Улуу Ата Мекендик согуштун жеңишинин 1945, 1955-жж., медалдары, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун, Кыргызстан Компартиясынын Борбордук комитетинин, Ош облустук, Ала-Бука райондук партия комитеттеринин, СССР, Кыргыз ССР жана Ош облустук элдик контролдоо комитеттеринин, Жалал-Абад облусттук мамлекеттик администрациясынын жана Ала-Бука райондук акимчилигинин Ардак грамоталары менен сыйланган.
2005-жылы Кыргыз Республикасынын Президентинин Ардак грамотасына татыктуу болгон. 1969-1991-жж. Жаңы-Жол жана Ала-Бука райондук партия комитеттеринин бюро мүчөсү, 1969-1995-жж. райондук жана Ош, Жалал-Абад облустук кеңештерине депутат болуп шайланган.
СССР «Элдик контролдоо комитетинин отличниги», Кыргыз Республикасынын «Эл агартуусунун отличниги» жана Кыргыз Республикасынын «Агартуусунун отличниги» төш белгилеринин ээси.
Тарыхчы жана энциклопедист катары Ош, Жалал-Абад облустук энциклопедияларынын активдүү авторлорунун бири.
Аңгеме, очерк, публицистикалык чыгармалардын автору, бир топ сынактардын жеңүүчүсү. Ала-Бука районунун, Чаткал районунун жана Ала-Бука айыл өкмөтүнүн ардактуу жараны.
2007-жылы Президенттик стипендиянын стипендианты болгон.
1990-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 2002-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Ала-Бука районунун тарыхы. - Б., 2003. - 182 б.
Белек бий
Өмүр таржымалы
Белек бий(т.ж.-өлгөндүгү белгисиз) көл башында Бугу уруусунун бийи болгон. Белек бий кичине кезинен эле тын болуп, адамдардын кулк-мүнөзүн, жакшы жаманын ажыратып түшүнгөн. Белек бийдин үч аялынан он уулу болгон. Көзүнүн тирүүсүндө солто уруусунан чыккан Санчы-сынчыга балдарын сынаткан дешет. Санчы-сынчы Белектин балдарына төмөндөгүдөй сын берген экен: Калмактан белги таш алган, Бугунун бийи баатырым. Балдарыңды Белек бий, Сынатканы чакырдьң. Чогултуп кел кашыма Сынап берем башынан. Чоң байбиче Мекеден, Төрт уулуңдун жетеле. Жазы маңдай жар кабак, Сом билектүү немелер. Суу башы болуп элдин алар, Өз жандарын тынбагар,-деп. Белек бийдин чоң байбичеси Мекеден төрт уулу болгон. Белек бийдин экинчи аялы Жаркын Эне болгон, Белек бий каза болгондон кийин кайниси Такабайга турмушка чыгат. Бүткүл арка кыргызында калмакка Белектен кадырлуусуу жок болгон. Белекти ээрчиген туугандары болсун, башкалар болсун тезинен эле байып кетишкен .Муну угуп Алайдан, Анжияндан, Кетмен-Төбөдөн жана башка жердеги тентип жүргөн, качып барган кыргыздар Белектин үстүнө келип, жанын багып турушкан. Ошонун бири болуп, төрт ата тууганы Маматкул Учуке уулу Белеке көчүп келген. Маматкул бир жарым жыл турган кезде катыны тууп, Белектин катынынан аш катыктап ичүүгө май суратса, Белектин катыны: «Бечаранын катыны, бечарадай эле болбойбу, май эмес суу ичип туруп кетпейби»,-деп май бербей койгон. Белектин үйүндө дайым бозо салынып турган, ал жерде күнүгө эл чогулуп бозо ичип турушкан. Бир күнү кар жаап жатканда Маматкул Белектикине бозо ичкени келет, ошндо Бугунун балдары : «Маматкул эмес эле, анык эле Мээнеткул экен»-деп айтышкан. Мындан соң Маматкул Белектен ажырай көчүп, кытайдан барып Кетмен Төбөдөгү Сарыбагышка кошулган. Белек Нарындан көчүп келип, Кочкор, Күнгөй], Тескейдин көчүгү Кетмалды, көбүнчө [[Семиз-Бел, Улаколго келип турганы Белек Солтоноевдин Кызыл кыргыз тарыхында жазылган. Кыргыз тарыхында Белек бий калмактар менен тил табышып, элин тентитип жибербей [[Көл] кылаасында алып калган дипломат, акылман бий катары ордун тапкан инсан болуп эстелет.
Колядонулган адабияттар
Закиров С. Кыргыз санжырасы .- Б., 1996 Кыргызстан тарыхы.Энциклопедия.-Б., 2003. Кыргыз санжырасы - Б.,1994. Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы.1-2 китеп.-Б.1993 Ысык-Көл облусу. Энциклопедия.-Б.,1997
Оогамия
Оогамия (гр. оion – жумуртка, gamos – нике, үйлөнүү) – оогамдык жыныстык процесс. Ал көптөгөн балырлар жана козу карындарга мүнөздүү болуп, кыймылсыз, чоң көлөмдөгү жумурткалык клетка жана кичинекей кыймылдуу сперматозоиддердин кошулушу. Жумурткалык клеткалар атайын жыныстык орган – оогонияда, сперматозоиддер – антеридияда жайгашат.
Макату дарыясы
Макату — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чулышман дарыясынын сол жээгинен 205 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бий-Мырза
Калкы
Калкы - 3 883 киши.
Гелиkоид
Гелиkоид - (гр. helix спираль жана tidos түр), кыскасы Буралма бет.
Нар-Ю
Нар-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юн-Яга дарыясынын сол жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жеңиш (Ноокен району)
Жеңиш — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы айыл. Бүргөндү айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1072 киши (2009-жыды).
Гелио...
Гелио... - (гр. hеlios Күн) татаал сөздөрдүн Күн жана анын радиациясына байланышкан түшүнүктөрдү туюндуруучу биринчи бөлүгү (мисалы, гелиограф, гелиотерапия, гелиотехника).
Кизникей дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча : 14010500212111200000638
Сталиндик сыйлык
Сталиндик сыйлык - совет доорундагы мамлекеттик сыйлыктардын бири.
Иосиф Сталиндин жеке басар бийлиги маалында СССР жетекчилиги тарабынан ыйгарылып турган.
Кээде бул сыйлык Сталиндин жеке чечими менен берилип турган.
Ал өлгөн соң бул сыйлыкты ыйгаруу токтотулган.
Кийинчерэээк, 1961-жылы "СССРдин Мамлекеттик сыйлыгы" негизделгенде, мурдагы Сталиндик сыйлыктар ага теңдеш катары табылган.
Мартха (Оклахома)
Мартха (Оклахома) (Martha) — Оклахома штатынын Jackson округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 162 киши. Болжолдуу аянты - 0.7 км². FIPS коду — 40-46700.