cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Демирчян Дереник Карапетович
Демирчян Дереник Карапетович - [6(18). 2. 1877, Ахалкалаки – 6. 12. 1956, Ереван] – армян жазуучусу, Армян ССР ИАнын академиги (1953). Женева университетин бүтүргөн (1909). Чыгармалары 1893-жылдан жарыялана баштаган. «Лэнк-Тимур» тарыхый-баатырдык поэмасында, «Скрипка жана чоор», «Артыкбаш», «Жылмаюу», «Динчил» аңгемелеринде кедей-кембагалдардын таламын талашкан. 1920–30-ж. жазылган «Эс алуу үйүндө», «Мерке», «Сато», «Рашид», «Нигяр», «Жолдоштор» деген аңгеме, повесттеринде, «Наполеон Коркотян», «Капутан», «Туулган өлкөм» аттуу пьесаларында Демирчян революциячыл күрөштү, карапайым элдин эмгегин даңазалайт. «Вардананк» тарыхый романынын (1943–46), ошондой эле бүтпөй калган «Месроп Маштоц» романынын автору. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кам (Бавария)
Кам - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Кам (район)|Кам районуна карайт.  Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы –  16 975 киши (2010-ж.). Аянты – 80.67 км2.
Баалуу кагаз чыгаруу
Баалуу кагаз чыгаруу – ээлерине бирдей көлөмдөгү укукту камсыз кылып, бирдей эмиссия шартына (алгачкы жайгаштыруу) ээ болгон бирдей эмитенттеги баалуу кагаздардын жыйындысы. Бирдей чыгарылыштын баардык кагаздары бир мамлекеттик каттоо номерине ээ болууга тийиш.
Жаңы-Чек (Кадамжай району)
Жаңы-Чек — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Алга айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 650 киши.
Ахмед Яссави
Ахмед Яссави - (1105-1166-жылдар чени, Яссы шаары) Орто Азиялык сопу акын, дин үгүтчүсү. Атадан эрте ажырап, адегенде Арсланбабдан, кийин Бухара (көрүнүктүү шейх Юсуф Хамадандан) медресесинен билим алган. Муфтий Юсуф Хамадан дүйнөдөн кайткандан кийин анын ордуна бир нече жыл казы, муфтий болуп иштеген. Чыгармаларын чагатай тилинде жазган. Анын сопулук идеяларды чагылткан ырлары жана диний окуусу ошол аймактагы элдерге тараган. Анын кеңири таанымал болгон эмгеги «Акыл сөздөр жыйнагы» («Дивани хикмет», 1878) деген чыгармасы болуп саналат. Бул жыйнактагы ырларында ал элдик ырлардын, фольклордук чыгармалардын сүрөттөө формаларын кеңири колдонгон. Адамдарды кайрымдуу, чынчыл, ак ниет, ынсаптуу болууга үндөгөн. Анын «Хикматлар» аттуу ырлар жыйнагы Ташкен шаарындагы Гафур Гулям атындагы басмадан (1991) жарык көргөн.
Игорь Додон
Игорь Додон (Igor Dodon; 18-февралда 1975-жылы туулган) — Молдовалык саясатчысы, 2016-жылдын 23-декабрынан бери Молдованын Президенти. Буга чейин ал Молдова Республикасынын Социалисттер партиясынын жетекчиси болгон. 2006-жылдын сентябрынан 2009-жылдын сентябрына чейин Василе Тарлев жана Зинаида Греэанани өкмөттөрүндө соода жана экономика министри болуп иштеген жана 2009-жылдан 2016-жылга чейин Молдова парламентинин мүчөсү болгон.
Өмүр баяны
Игорь Додон 1975-жылы 18-февралда Молдова Советтик Социалисттик Республикасынын Кларанчи районундагы Садова айылында Николай (2012-жылы каза болгон ) жана Галина Додон төрөлгөн.
Жеке жашоосу
Аялы жана үч баласы бар, алардын баары эркек балдар. Анын тун уулу Владислав (Влад) суу полосунун кумарлуу оюнчусу. Анын иниси Александр Игорь Чайканын ( Россиянын Башкы прокурору Юрий Чайканын уулу) калдыктар менен иштөөчү өнөр жай экологиялык операторунун тең шериги.
2018-жылдын 9-сентябрында Додон Кишинев - Калярай унаа жолунда жол кырсыгына кабылган. Додон өзү жаракат албаса да, анын энеси жана орто уулу Николаэ оор жаракат алышкан.
Диакритикалык белги
Диакритикалык  белги  -   (гр. «niakpikos»   - «ажыраткыч» ) тамганы ансыз окугандан бөлөкчө окуу керектигин көрсөткөн белги (мисалы, э нин үстүнө эки чекит койсо, ё болуп окулат).
Токтоналиев Курманбек Токтогулович
Токтоналиев Курманбек Токтогулович (1953. 01. 01, Арал айылы, Талас району, Талас облусу) - филология илимдеринин доктору (2004), профессор. Драматург. Кыргыз Республикасынын билим берүү отличниги. Кыргызстан жазуучулар Союзунун мүчөсү. «Кыргыз тили» коомунун биринчи вице-президенти. Негизги илимий багыты - кыргыз тилин кыргыз эместерге (башка улуттун өкүлдөрүнө) окутуу, үйрөтүү, аның усулун иштеп чыгуу жана өркүндөтүү, ошондой эле кыргыз тилин үйрөнүүдө ыкчамдатылган усулду түштөндүрүү Кыргыз тилинин фонологиясы, интонациясы, синтаксиси боюнча эмгектенет. Жалпы тил таануу боюнча адис. Сексендей макала түрүндөгү эмгектери да жарык көргөн. Кыргыз тили боюнча илимий, практикалык жана педагогдук кесип менен бирге драматургия жаатында да эмгектенет. «Кыз куумай» (эки бөлүмдүү сатиралык комедия), «Санамай сагыз» (бир көшөгөлүү сатиралык комедия), «Дүрбөлөң» (эки бөлүмдүү сатиралык комедия) сыяктуу дагы башка чыгармалары Совет (Кара-Кулжа, 1984), Ала-Бука (1986), Жумгал (1988), Шекер (1990) театрларында коюлган. Азыр Кыргызстан-Россия Славян университетинде эмгектенип жатат.
Жер участогу
Жер участогу – укукту күбөлөөчү документтердин негизинде, белгиленген тартипте менчик ээсине же жер пайдалануучуга бекитилип берилген чектелүү жер аянты. Ж. у-нун укуктук статусу мыйзамдуу ээлик кылуунун таризин жана пайдалануу улуксатын жана максатын өз ичине камтыйт.
Кыймылсыз мүлктүн бирдиктүү мамлекеттик реестрине киргизилген ар бир жер участогунун убагында жана аймагында кайталанбаган Мамлекеттик каттоо номери болот.
Кайгадат
Кайгадат — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Золотой Китат дарыясынын сол жээгинен 133 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Байки-Юнус (Карайыдель району, Башкыртстан)
Байки-Юнус — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Байкибашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 438 киши. Почта индекси — 452386, ОКАТО коду — 80234812005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шепшенга (Кичменьга куймасы)
Шепшенга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичменьга дарыясынын сол жээгинен 83 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Негиз (химия)
Негиздер  – молекуласы металл иондорунан жана бир же бир нече гидроксид тобунан турган заттар. Гидроксид тобунун саны металлдар валенттүүлүгүнө барабар. Мисалы, NaOH, Cu(OH)2, Al(OH)3, KOH, LiOH ж.б. К-талар менен туз пайда кылуу жөндөмдүүлүгү Н. эң негизги химимялык касиети. Мисалы,
NaOH + HCl = NaCl + H2O
Эригичтиги боюнча сууда эрүүчү жана эрибөөчү Н. болуп бөлүнөт. Сууда жакшы эрүүчү Н. щелочтор деп аталат. Диссоциация даражасы боюнча Н. күчтүү жана начар Н. болуп бөлүнөт.
Ванкувер
Ванкувер — провинциянын илимий, маданий, ишкердик жана туристтик борбору. Өлкөнүн Тынч океандын жээгиндеги ири деңиз порту (жылына 76,5 млн о жүк ташылат). Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. 1870-жылы пайда болгон Гранвилл тургун жайы 1886-жылы шаар статусуна ээ болуп, Тынч океандын жээгин иликтеген (1792) англисче деңиз сүзүүчүсү Ж. Ванкувердин ысымынан аталган. 19-кылымдын аягынан В. Канаданын ири чарба борбору. Шаарда 19-кылымдын аягы — 20-кылымдын башында түз көчөлөрдүн жыш тармагы, көптөгөн парктар, жаңы классика стилиндеги турак-жайлар, болоттон асма көпүрө (1939) курулган. Университеттер, музейлер, сүрөт галерееясы, театрлар бар. Улуттук искусство борбору. Жыл сайын эл аралык кинофестиваль жана 2 жылда бир даректүү фильмдердин эл аралык фестивалы өткөрүлүп турат. Канаданын ири өнөр жай борборлорунун бири. Кеме куруу, жыгаччылык, нефть ажыратуу, тамак-аш өнөр жайлары өнүккөн.
Керме-Тоо
Керме-Тоо — топоним. "Манас" эпосунда Төштүктүн турган жери катары эскерилет:
Керме-Тоонун оюна,
Кең-Котондун боюна,
Эр Төштүктүн тоюна
Элчи келди деген сөз
Элге текши билинди (Сагымбай Орозбаков, 4. 33).
Географиялык реалияда Тибеттин түндүгүндөгү Куэнлун тоо кыркасына туура келет.
Рихард Штраус
Рихард Штраус (1864, Мюнхен -1949, Гармиш-Партенкирхен) - He-Men композитору жана дирижёр. Дирижёр катары (негизинен өз чыгармалары менен ) көп өлкөлөрдө гастролдо болгон (Россияга 1-жолу 1896-ж. келген). «Саломея»(1905), «Наксостогу Ариадна» (1912)операларында мифтик опера-серианын салттарын колдонгон.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Жер участогун бөлүп берүү
Жер участогун бөлүп берүү – ыйгарым укуктуу органдардын чечиминин негизинде жер участкасын ошол жердеги чегарасын белгилөө жана бекитүү менен бөлүү (бөлүп берүү).
Демобилизация
Демобилизация - (де... жана лат. mobiliser – кыймылдуу дегенден) – куралдуу күчтөрдү жана чарбанын бардык тармактарын согуш абалынан тынчтык абалына өткөрүү. Демобилизацияаскер кызматын дагыларды куралдуу күчтөрдөн бошотуу, куралдуу күчтөрдүн санын азайтуу, аскер өндүрүшүн кыскартуу, эмгек жана финансы фондусун кайра бөлүштүрүү, транспорт, байланыш, илимий уюмдар жана башкалардын иштерин өзгөртүүнү камтыйт. Демобилизация мамлекеттик жогорку бийликтин чечими менен жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Орфоэпия
Орфоэпия - (гр. «оrрhоө» - «туура, түз» + «eроs» – «айтуу сүйлөө») тилдеги сөздөрдү адабий тилдеги нормасына ылайык айтууга үйрөтүүчү эрежелердин жыйындысы.
Октава
Октава (италиянча-сегиздик ыр) – 16-кылымда Европа адабиятында пайда болуп, 19-кылымда И.В.Гётенин, Ж.Байрондун чыгармаларында өзгөчө чеберчилик менен колдонулган, сегиз саптан туруп, а-а-б-а-б-а-б-с-с тибинде уйкашкан ыр формасы.
Баалуу кагаз эмиссиясы
Баалуу кагаз эмиссиясы (лат. emissio – чыгарым) – КР мыйзамдарында белгиленген баалуу кагаздарды жайгаштыруу боюнча эмитент аракетинин ырааттуулугу. Эгер КР мыйзамдарында башкача каралбаган болсо, эмиссия жол-жобосу өзүнө төмөнкү баскычтарды камтыйт: эмитент тарабынан баалуу кагаз чыгаруу жөнүндөгү чечим түшүнүгүн; баалуу кагаз чыгарууну каттоо; документардык тариздеги чыгарылыштар үчүн – баалуу кагазды жана/же тастыктамаларды даярдоо; баалуу кагазды жайгаштыруу; баалуу кагаз чыгаруу жыйынтыгы тууралуу отчетту каттоодон өткөрүү.
Чангыль-Кы дарыясы (Худосей куймасы)
Чангыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын оң жээгинен 304 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Регионалдык коопсуздук
Колдонулган адабияттар
Смирнов С.Л. Центральная Азия: проблемы безопасности. Лекции в Академии ОБСЕ (Бишкек, Кыргызстан): http://www.osce-academy.net.kg/ru/publications/#3 ; Звягельская И.Д. К вопросу об угрозах в Центральной Азии / Материалы научно-практического семинара «10 лет СНГ: некоторые итоги» / СЕРИЯ: Научные доклады № 5. Июль 2001 г. http://www.niiss.ru/newdesign/01.shtml.
Киска-Елга (Туймазин району, Башкыртстан)
Киска-Елга — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Татар-Улкан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 70 киши. Почта индекси — 452773, ОКАТО коду — 80251865006.
Баалуу кагаз ээлеринин реестрин жүргүзүү ишмердүүлүгү
Баалуу кагаз ээлеринин реестрин жүргүзүү ишмердүүлүгү – баалуу кагаздар базарына баалуу кагаз ээлеринин реестрин жүргүзүүнүн курамын түзүүчү маалыматтарды: жыйноо, каттоо, иштеп чыгуу, сактоо жана берүү боюнча кесиптик ишмердүүлүктүн бир түрү. баалуу кагаз ээлеринин реестрин жүргүзүү ишмердүүлүгү менен реестрдин кармоочусу аталган юридикалык жактар гана алектенүүгө акылуу.
Токоев Таалайбек Токтосунович
Токоев Таалайбек Токтосунович (1956-ж.т., Нарын обл., Кочкор району, Жаңы-Жол айылы) - кыргыз тилчиси. Менчигинде 3000 (үч миңдей) кыргыз тили менен адабиятына, тил илимине, орус жана дүйнө тилдерине байланыштуу эмгектер бар. Негизги эмгектери: «Экспрессивдик конструкцияларды бири-биринен айырмалоо», «Тил жана сүйлөшүү проблемасы», «Сүйлөшүүдөгү сегментация кубулушу жана атама фразалар», «Позициялык-лексикалык кайталоонун синтаксистик-стилистикалык өзгөчөлүктөрү», «Апозиопезис (Кесинди конструкциялар)», «Кыргыз тилиндеги парцелляция кубулушу», «Кыргыз тилиндеги синтаксистик конструкциялар». Дагы 50 (элүүдөй) макала түрүндөгү эмгеги жарык көргөн. Алар азыр кыргыз тилинин грамматикасына (айрыкча синтаксисине, кыргыз жазуусунун тарыхына) арналган. Токоевдин жетекчилиги астында 7 кандидаттык диссертация корголгон. Азыр БГУнун “Кыргыз тили” кафедрасынын башчысы болуп иштейт. Токоев Таалайбек КРнын билим берүү министрлигинин, КУУнун, ИИМдин БЖОЖнын, Кувейт университетинин Ардак грамоталары, КРнын Элге билим берүүнүн отличниги” (2005) төш белгиси менен сыйланган.
Жер участогун пайдалануу укугу
Жер участогун пайдалануу укугу – КР жер мыйзамдары боюнча жер участогун мөөнөтсүз (мөөнөтүн көрсөтпөстөн) же кыска мөөнөттүү (убактылуу) пайдаланууга укук. Жер участогун мөөнөтсүз пайдалануу укугуна мамлекеттик жана муниципалдык ишканалар, мекемелер гана ээ болушат. Жер участогун кыска мөөнөттүү пайдалануу укугу, а. и. ижара келишиминин шарттарында пайдалануу 50 жылга чейинки мөөнөт менен чектелген. Чет өлкөлүктөргө жер участоктору кыска мөөнөттүү пайдаланууга гана берилет. Айыл чарба жерлерин кайра бөлүштүрүү фондунун жерлери 5 жылдан кем эмес мөөнөткө ижарага берилет. Ж. у. п. у. КР жер мыйзамдарында каралган тартипте, эреже катары, тооруктар аркылуу гана берилет, ошентсе да бул укукту тооруксуз берүүгө жол берилген учурлар да бар.
Нейтралдаштыруу
Нейтралдаштыруу  (латын тилинен neuter - тигил да, бул да эмес) – к-талык жана негиздик касиетке ээ болгон заттар ортосунда жүрүүчү химимялык  реакция. Мисалы,
НСl + NaOH = NaCl + Н2О + 13,75 ккал ;
НNO3 + КОН = КNО3 + Н2О + 13,77 ккал.
Күчтүү к-таны күчтүү негиз менен Н. пайда болгон суунун ар бир молунан 13,8 ккал жакын жылуулук бөлүнүп чыгат. Бул реакциянын иондук теңдемесин төмөндөгүдөй жазууга болот:
Н+ + Cl- + Na+ + ОН¡- = Na + + Cl- + Н2О Теңдемеден көрүнүп тургандай реакциянын жүрүшүндө Na+ жана Cl- иондору өзгөрбөйт. Ошондуктан, теңдемени эки жагынан өзгөрбөгөн иондорду алып таштап, төмөндөгүдөй жазууга болот: Н+ + ОН- = Н2 О Ар кандай күчтүү к-таларды ар кандай күчтүү негиз щелочтор менен нейтралдаштырганда суутек жана гидроксил иондорунан суунун мол-сы пайда болот, натыйжада баштапкы эки затка мүнөздүү болгон касиеттер (к-талык жана негиздик) жоюлат. Эритменин чөйрөсү нейтралдуу болот. Н. химимялык өндүрүштө жана калдыктарды иштетүүдө лаб-ялык практикада, айрыкча химимялык  анализде колдонулат.
Парма (Огайо)
Парма (Огайо) (Parma) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Штраус Иоганн
Штраус Иоганн (1825, Вена - 1899,ошол эле жер) - австрия композитору, дирижёр жана скрипач. Штраус - бий музыкасын байыткан (500дөй вальс, галоп, полька, кадрильж. б.). Вена вальсынын классикалы күлгүлөрүн жаратып («Көгүлтүр Дунай», «Вена токоюунун жомогу»,«Жаз үндөрү» ж. б.), «вальс королу»деген наамга ээ болгон «Жарганат» (1874), «Венеция түнү» (1883), «Цыган барону» (1885) сыяктуу классикалык оперетталарды жазган.
Инилери Йозеф (1827-70) жана Эдуард(1835-1916) да композитор, дирижёр болушкан.
Вантаа
Вантаа (финче Vantaa, шведче Vanda) — Финляндиядагы шаар. Өлкөнүн борбору — Хельсинкинин жандоочусу. Калкы 190,6 миң (2006). Калкынын саны боюнча өлкөдөгү 3-шаар (Хельсинки, Тампереден кийин). Жол тоому (Вантаа аркылуу Россияны Скандинавия өлкөлөрү менен байланыштыруучу автомагистраль өтөт). Темир жол бекети. Эл аралык ири аэропорту бар. Алгач 1351-жылы эскерилет; 1974-жылдан шаар. Музейлери (авиация жана башка), Хеурека көргөзмө борбору, аквариум бар. Картинг борбору. Хельсинки Вантаа технополиси (логистика, телекоммуникация, электроника жана башка илимий тармактары боюнча изилдөөлөр жүргүзүлөт; бизнес-кызматташтык, программалык камсыздоо боюнча кызмат көрсөтүлөт). Электроника, лак-сыр, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт.
Ахметов Заки
Ахметов Заки - (4. 5. 1928., Чыгыш Казакстан облусу, Улан району, Узун-Булак айылы - 2002), адабиятчы, филология илимдеринин доктору (1965), профессор (1966). Казакстан ИАнын корреспондент-мүчөсү (1975), академик (1983), Казакстан Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1978), Казакстан мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1996), Казакстан ИАнын Валиханов атындагы сыйлыгынын лауреаты (1980). Казак мамлекеттик университетин (1978) бүтүргөн. Ленинграддагы Чыгыштаануу институтунда аспирант (1948-51), Казакстан кыздар мамлекеттик педагогика институтунда кафедра башчысы (1951-75), Казакстан ИАнын М. О. Ауэзов атындагы Адабият жана өнөр институтунда директордун орун басары, директор, Казакстан ИАнын окумуштуу секретары (1975-84), вице-президенти (198486), Казакстан Жогорку Кеңешинин депутаты (1985). Фундаменталдуу илимий-изилдөөлөрү казак адабиятынын тарыхы менен теориясына, азыркы адабияттаануудагы жаңычылдык, көркөмдүк, чеберчилик, поэтикалык адабий байланыштар проблемаларына арналган. Абайтаануу, Ауэзовтаануу маселелери боюнча илимий монографияларды жазган. Абайдын толук чыгармалар жыйнагын (1954, 1957, 1970, 1995) даярдоого катышкан. Анын редакциясы астында «Адабияттаануу терминдеринин сөздүгү» (1996) жарык көрдү. «Өлөң сөздүн теориясы» деген монографиясы 1992-жылы Кытайда жарык көргөн. Кыргыз илимпоз кадрларын даярдоодо да зор эмгеги бар. Чыгармалары: Современное развитие и традиции казахской литературы. А.-А. 1978; Поэтика эпопеи «Путь Абая» в свете истории его создания. А.-А., 1984; Романэпопея Мухтара Ауэзова. А. 1997.
Жер участогуна болгон укугун берүү
Жер участогуна болгон укугун берүү – менчик ээсинин же жер пайдалануучунун жер участогуна болгон укугун ажыратуусу же жарандык-укук бүтүмүн жасоо жолу менен башка бир жактын убактылуу пайдалануусуна берүүсү.
Аватар 3
«Аватар 3» (Avatar 3) — 2024-жылы чыга турган американын илимий фантастикалык көркөм тасмасы. Режиссёру жана сценаристти Жеймс Кэмерон, башкы каармандарда Сэм Уортингтон, Зои Салдана, Сигурни Уивер жана Жоэл Мур.
Мазмуну
Тасманы жаратуучулардын баяны боюнча Жейк Салли жана Нейтири, башка планета Альфа-Центаврага саякатоого барышат.
Тасманын тартылышы
Тартуу иштери 2017-жылдын 25-сентябрынан башталган.
Транскрипция
Транскрипция –(лат.с. көчүрүп жазуу сөзүнөн келип чыккан)
Бир графикада жазылган тексти же айрым сөздөрдү башка графикага которуу деген маани билдирет.
Белгилүү бир афавитке негизделет да транскрипция учурунда алфавитти кошумча  белгилер менен толуктоого жол берет.
Мисалы:Bishkek, Ta1as,  Balykchy.
Транскрипция деген эмне?
Кеп агымында айтылган же текст тутумунда  колдонулган сөздөрдүн тыбыштык жагын  так жазуу  үчүн колдонулган шарттуу белгилердин системасы.
Транскрипциянын  жол – жоболору латын графикасынын  негизинде эл аралык стандарт уюму тарабынан иштелип чыккан. Транскрипция  белги менен тыбыштын оросунда  так шайкештик камсыз кылат да, бир тыбыш  дайыма бир гана тыбыш менен окулат.
Транскрипциянын түрлөрү:
Кеп агымында айтылган же текст тутумунда колдонулган сөздөрдүн  тыбыштык курамын такберүү жагынан фонетикалык   жана фонологиялык транскрипция- деп 2 топко бөлүнөт.
Тойчубекова Бурулкан
Тойчубекова Бурулкан (1932-2007) - филология илимдеринин доктору (1994), профессор. 50дөн ашык илимий эмгеги бар, анын үчөө монография. «Семантикалык синтаксис» боюнча эмгекти жараткан.
Чуңкур-Кыштак
Чуңкур-Кыштак — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Алга айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 851 киши.
Эркин сөз айкашы
Эркин сөз айкашы – бири-биринен ажыратып жиберүүгө же сөз арасына кыпчып киргизүүгө, же болбосо бир компонентин башка сөз менен алмаштырууга мүмкүн болгон сөз айкашы.
Аскиш (Карайыдель району, Башкыртстан)
Аскиш — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Байкибашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 78 киши. Почта индекси — 452386, ОКАТО коду — 80234812006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Хадича Ахметова
Ахметова Хадича - (30. 5. 1902, Ысык-Көл облусу, Каракол шаары - 11. 2. 1989, ошол эле жерде), педагог. Каракол шаарындагы жетим балдар үйүндө аялдардан чыккан биринчи тарбиячы (1918-19). Караколдогу орус-тузем мектебин бүтүргөн (1915-18). 1920-53-жылдарда Кыргызстандын мектептеринде мугалим болуп иштеген. Караколдогу педагогика окуу жайын сырттан окуп бүтүргөн (1940-46). Ал эл агартуу ишине сиңирген эмгеги үчүн Ленин ордени (1951) жана медалдар менен сыйланган.
Керней
Керней — музыкалык үйлөмө аспап. Орто Азия жана Иранда аскердин кабар берүүчү музыкалык аспабы катары колдонулган. "Манас" эпосунда К. көбүнчө сурнай менен бирдикте аткарылып, жоокерлерди, элди чогултуу үчүн тартылган: «Керней, сурнай тарттырып жарчыга кабар айттырып» (Сагымбай Орозбаков, 2. 60). Ошондой эле К. ар түрдүү окуяларда, башкы каармандардын жеңиштеринде, салтанаттарында жана башкалар учурларда тартылган. Мисалы, Манас баатыр Акунбешимди жеңгенде:
Ордого керней коюлуп,
Дүйнө жүзү союлуп.
Желек туудан бөлүнбөй
Жердин жүзү көрүнбөй (Сагымбай Орозбаков, 2. 180),— деп баяндалат.
К. башка музыкалык аспапсыз жеке да тартылган. Аскерлерди чогултуучу-кабардоочу аспап катарында пайдаланылган.
Манас баатырдын туш-тушка кеткен аскерин жыюуда: «Баңдулунун түбүндө Жети жүз керней бапылдап Аскерин жыйып азырлап» (Сагымбай Орозбаков, 2. 127) — делип сүрөттөлөт. Манас Алооке канды багындырганда:
Бакка пааша киргенде,
Баркыраган кернейден
Алты жүзү тартылып,
Кернейдин үнү бапылдап
Сурнайдын үнү такылдап (Сагымбай Орозбаков, 2. 184), жеңишти даңазалайт.
Нейтрон
Нейтрон – заряды жок элементардык бөлүкчө, массасы -1838,6 электрон массасы =1, менен белгиленет. 1932 ж. Дж.Чедвик ачкан. Эркин Н. – туруктуу эмес жана ажыроосуна дуушар болот, жарым ажыроо мезгили. Т1/2 = 11,7 мин. Н. протон менен бирге ат. ядросунун курамына кирет. Протон менен Н. нуклондор деген жалпы атты алып жүрүшөт. Н. жардамы менен зат магнитик касиетин жана катуу телолор энергетикалык деңгээлин аныктайт. Жай Н. негизги булактары – ядролук реакторлор үчүн кызмат кылат. Тез Н. ядролук реакцияларды нурунун жардамы менен же заряддалган бөлүкчөлөрдүн жардамы менен алат.
Акмат Токтогул уулу
(1912, Өзгөн району, Кошэтер айылы - өлгөн жылы белгисиз)- манасчы. А-тын атасы өз учурунда чоң жомокчулардан болгон. Ал Токтомуш деген бийдин эки жоргосун багып, кайда барса аны менен чогуу жүрүп, көп жомокчу, ырчыларга жолугат, «Манас» айтууну Келдибек Карбоз уулу менен Тыныбек Жапы уулунан угуп үйрөнгөн. Андан «Манас» эпосунун биринчи бөлүмүнөн Манастын Алтайдан келиши, Шоорук менен Акылай, Манастын Алтайдан көчүп Анжыянга келиши, Алоокени жеңиши, Манастын Таласка келиши эпизоддору (1407 сап ыр) жана «Манас» эпосуна байланыштуу Аккула жөнүндө баян, Манастын Аккулага ээ болушу, Ачбуудан, Мааникер жөнүндө уламыш жазып алынган
Таш-Көмүр үңкүрү
Таш-Көмүр үңкүрү – мезолит мезгилине таандык археологиялык эстелик. Узунакмат тоосунун акиташ теги чыккан жеринде, Кара-Суунун (Нарындын оң куймасы) чатынан 0,5 км өйдө (сол жээгинде) жайгашкан.
Анын узундугу 14,5 м, туурасы 6,5 м (жазы жери), оозунун бийиктиги 6 м. Кире беришинде туурасы 5,5 м келген ыңгайлуу аянтча бар. Изилденген жерден (1,1 м тереңдиктен) көп таш курал, кыргыч, кичинекей пластина, урчуктуу таштар табылган.
Акмат Рысменде уулу
Акмат Рысменде уулу (1891, азыркы Чүй районундагы Шамшы айылы - 1966, ошол эле жер) ― семетейчи, Сагымбай Орозбак уулунун шакирти. Октябрь революциясына чейин жалчы, Совет бийлиги орногондон кийин колхозчу. 1930-жылдардын аягынан Кыргыз мамлекеттик филармониясында артист, өмүрүнүн акыркы жылдары Чүй районундагы «Шамшы» совхозуна иштеген.
А. өзүнүн «Семетей» айтып калуусун көпчүлүк манасчыларга мүнөздүү кереметтүү түш көрүү салты менен байланыштырат. Бул окуя ал Суусамырда кой кайтарып жүрүп ээн талаада уктап калганда болот. Кереметтүү түшүндө бир жигит келип, эпостун каармандарынын атынан ага кур берип кетет. Ошол күндөн тартып «Манас» айта баштайт, кийин курбуларына жана кесиптештеринин алдына айтып чыккан. Токмоктогу Мыктыбек деген кишиникине чакырылып, көпчүлүктүн алдында биринчи жолу «Семетейден» үзүндү айткан. Ошондон тартып манасчы катары таанылып, эл алдында «Семетей» айта баштаган. Ал өз учурунда аш-тойлордо жарчы да болуп ырдап жүргөн. 1938-ж. май айында акындардын слетуна чакырылып, «Семетейден» айткан үзүндүсү жогору бааланган. А-тын айтуусунда «Манас» эпосунан «Манастын Көзкамандардан көргөн жамандыгы» (5500 сап ыр), «Чоң казат» (3663 сап ыр) эпизодунан үзүндү жазылган.
А. «Манастын» байыртадан бери айтылып келген туруктуу өзөгүн бузбастан сактап калгандыгын байкоого болот. Сагымбай Орозбак уулунун вариантындагы салттык окуяларды А. сөзмө-сөз жаттап алган эмес. Бирок, «Манас» эпосунун сюжет курулушу менен образ системасын бузбай сактоого аракеттенген. Эпизоддордогу айрым көрүнүштөр, элдин турмуш-тиричилиги, үрп-адаты, үй-эмеректери, пейзаждык сүрөттөөлөр эпикалык кайталоолор жана башка көркөм формалар А. вариантында башка варианттардан айырмаланып турат. Ошентип, А. башка жомокчулар сыяктуу элдин улуу мурасы «Манасты» айтууда ага чыгармачылык мамиле жасап, кайра элдин өзүнө тартуулап келген.
Өз учурунда ал белгилүү семетейчилерден болуп эпосту таратуучу жана эл арасында жайылтуучулардын бири катары жогору бааланган. А-тын айтуусунда «Үргөнч» (1941) деген ат менен «Семетейден» үзүндү өзүнчө китепче болуп жарык көргөн. «Семетей» боюнча жазылган материалдары «Манастын» курама вариантынын төрт томдугун (1958-1960) чыгарууда толук пайдаланган.
Жер участогуна өмүр бою мураскорлук ээлик укугу
Жер участогуна өмүр бою мураскорлук ээлик укугу – жер участогун пайдалануунун туруктуу (мөөнөтсүз) укугу менен бир катарда мамлекеттик же муниципалдык менчикте турган жер участокторуна карата чектелген буюмдук укук. Жер участогуна мөөнөтсүз ээлик кылуу жана белгилүү чарбалык (же жеке) максаттар үчүн пайдалануу мүмкүнчүлүгү, ошондой эле мыйзамда башка жобо болбосо, ал участокто аларга менчик укугун алуу менен, имарат, курулма жана башка кыймылсыз мүлктү курууга мүмкүнчүлүгү берилет. Жарандарга гана берилет. Мураска калтырылат. Тийиштүү жер участогун ижарага же акысыз кыска мөөнөттүү пайдаланууга жол берилет. Ажыратууга жана күрөөгө коюуга тыюу салынат. Жер участогун мамлекеттик же муниципалдык муктаждыктар үчүн алууда, ошондой эле укук ээси ойдогудай пайдаланбаган учурда токтотулат. КР жарандык мыйзамдарында бул институт 1999-жылы жоюлган жана ошого ылайык пайдаланылбайт.
Кыргыз-хакас тарыхый-этностук алакалары
1727-ж. 20-августта Хакас-Минусин ойдуңун Россия империясынын каратып алышы, энесайлык кыргыздардын бул аймактагы 1300 жылга созулган этностук, аскердик-саясий, социалдык үстөмдүгүнүн жоюлушун шарттаган. Ошентип, энесай кыргыздарынын өз алдынча этностук өнүгүүсүнө сокку урулган болучу. Кыргыз-хакас этностук-маданий байланыштарынын хронологиясын болжол менен 5-к. орто чендеринен (кыргыздардын Батыш Монголиядан Минусин ойдуңуна журт которгон мезгили) 18-к. баш чендерине чейинки мезгилде кароого болот. Бир катар тарыхый булактар, илимий адабияттардагы маалыматтарга таянып, кыргыз- хакас этностук алакаларынын тамыры терең, алар Энесай Кыргыз мамлекетинен тартып, кыргыздардын негизги бөлүгүнүн Теңиртоо жана ага жамаатташ аймактарга журт которгон мезгилине чейин бирдиктүү тарыхый кыртышка ээ болгондугун билүүгө болот.
Энесайда калган кыргыздар аталган аймакта 18-к. баш чендерине (1703-ж.) чейин үстөмдүк абалды ээлешкен. Бүгүнкү хакастардын этностук жүзүнүн калыптанышына самодий, кет тилдүү элементтер да катышкан. Ириде сибирдик кыргыздар хакастардын этногенезинде башкы ролду ойношкан. Ошондуктан хакастар байыркы энесайлык кыргыздар менен азыркы кыргыздардын ортосун- дагы байланышын тактоодо Манжуриядагы (Хэйлунцзян) фу-ю кыргыздарынын тобу, сары уйгурлар жана лобнорлуктар сыяктуу эле бириктирүүчү жагдайлардан болуп калат. Бүгүнкү кыргыздардын этностук курамынан да кет, самодий тилдүү этнокомпоненттерди байкоого болот. Мисалы, айрым изилдөөчүлөр кыргыздын баргы, бугу урууларынын курамдарындагы «желдең» уругу менен хакастардын «чилдег» сөөгүнүн түз этногенетикалык жалпылыктарына токтолушат.
Хакастардын курамындагы «чилдег» сөөгү теги жагынан кыргыздарга теги өтө жакындыгы аныкталган хакас-качиндердин курамына кирет. «Чилдег» - сөөгү хакас тарыхый фольклорунда желден, шамалдан туулган баладан тарагандыгын баяндайт. Хакас мифологиясындагы Чилдег-хан шамалдын, бороондун кожоюну катары чагылдырылат. Этностук аталыштын экинчи компоненти - денг\ -дег кеттердин «адам», «киши» деген сөзүн туюнтат. Профессор В.Я.Бутанаев: «Кыргыздардын курамындагы (кет (самодий) этнокомпоненттеринин болушу теңиртоолук кыргыздардын түпкү мекени Энесай чөлкөмү деген теориянын тууралыгын далилдейт», деп ырастайт. Эзелки замандардан адамдар от, суу, жер, күн менен катар абага, өзгөчө шамалга да ыйык күч катары сыйынып келишкенин шаман дининен байкоого болот. Шамандар ритуал учурунда бороон-шамалды, жөнөкөй эле желди чакырышкан. Шамандар ритуал процессинде бубендин, байланган тал-чөптүн, кездемелердин кесиндилери менен бирге кыймылдап, алардын жардамы менен жасалма түрдө желди (шамалды) пайда кылышкан. Ушул желдин (шамалдын) көмөгү менен шаман өзүн колдоочу духтар менен баарлашкан. Алагыр - кыргыздын моңолдор уруусунун курамындагы урук катары белгилүү. Ала + гыр; гир\гыр\гур - эвенк тилинде «адамдар», урук», уруу» маанисин аныктайт. Мисалы, гурагир (гуран) - «жапайы теке уруусу», путугур - «каздар уруусу», куктугыр - «күкүк уруусу», кандыгир - «өрдөк уруусу» жана башка туюнтары маалым. Хакастардын курамындагы «кыргыз» сөөктөрү (уруктары) эң көрүнүктүү жана тектүүлөрдөн болуп эсептелген жана бул этнонимдер хакас уруктарынын дээрлигинен кездешери байкалган. Эгерде хакастарда жалпысынан 1200 фамилия белгилүү болсо, «кыргыз» сөөктөрү алардын беш пайызын түзгөн.
Төмөндөгү уруу-урук аталыштарындагы параллелдер тектик жалпылыкты аныктайт: кыргыз = хыргыс, мангыт = мюнгат, желдең = чилдег, бөгөжү = пөгечи, бука = пуга, тубай = туба, карга = харга, кашка = хасха, абакан = абакан, жети кашка = юс хаска, төөлөс = тилегес, сарттар = сартах, кайдуулат = кый, соколок = соххы, кыйра =хый, аскалы=сакачы, бугу=пуга жана башкалар. Мисалы, бөгөжү - кытай уруусундагы урук катары белгилүү. Параллелдери хакастардагы туба, койбалдардан жана Чыгыш Саяндардагы камассин-хакастардын курамдарынан «пөгечи», «бугажы» формаларында кездешет. Мындан сырткары, кыргыздарга теги жакын сары уйгурлардын уруулук курамында да «пөгеши» (яглакхыр уруусунда) аттуу уруу белгилүү.
Хакас тарыхый оозеки чыгармалары кыргыздардын Энесай өрөөнүнөн түштүк тарапка, Алтайга ооп кетишкендиги, айрым варианттарында жаратылыштын кырсыгынан шейит болушкандыгы жөнүндө уламыштар бар. Кээ бир мифтерде кыргыздардын дүйнөлүк топон суудан курман болушкандыгы баяндалат; эзелки сюжеттеринде кыргыздардын жер которушу аба-ырайы, жер шарттарынын өзгөрүшүнө байланыштуу болгондугу да айтылган. Байыркы малчылар бычан даярдашчу эмес, анткени Хакасияда кыш карсыз боло турган. Бирок бир жылдар кыш катуу болуп, мал ачкадан кырыла баштаганда кыргыздар жылуу аймакка журт которууга аргасыз болушат. Башка версия боюнча, Орто Энесай өрөөнүндө жай айлары көп жылга созулган кургакчылыкка айланып кетет. Чөптөр куурап, эгиндер күйүп, сугат каналдары соолуп калыптыр. Ошондо кыргыздар жакшы шартка үмүттөнүшүп, азыркы Монголия тарапка көчүп өтүшөт. Алар көчүп өткөн жерлерде зор ирригациялык курулуштар калган. Шор жана чулумдардын уламыштарында алар байырлаган аймактар эзелки замандарда талаа болуп, анда кыргыз жылкычылары жашашканы эскерилет. Жерден дарак өсүп чыга баштаганда, кыргыздар бул кубулушту шайтандын мүйүзү, боло турган кырсыктын белгиси катары түшүнүшүп, түштүк тарапка журт которуп кетишет. Алардын көчө албай калган бир аз бөлүгү бүгүнкү хакастардын бабалары болуп калышты. Азыр да Шорияда түн ичинде кыргыз жылкыларынын кишинегендери угулган «Хыргыс кодреси» - «кыргыз сазы» деген жер бар. Кыргыздардын Саян-Алтайдан ары көчүшү тууралуу уламыштар Кыргыз Улуу Державасы (9-11-кк.) мезгилин, алардын Борбордук Азиянын зор бөлүгүн басып алып, Теңиртоого журт которуусун чагылдырышы ыктымал. Мындан сырткары, кыргыз-хакас тектик жалпылыктары лексикалык параллелдерде байкалат. Ландшафт жана жаратылыш кубулуштары, жаныбарлар дүйнөсү, мал чарбачылыгы, кийим-кече, тамак-аш, үй турмушундагы терминологияда тарыхый жалпылыктар бар. Мисалы, куурулган эт - хоорган эт, чучук - чучух, карта - харта, сүт ботко - сүт потхы, кымыз - хымыс, айран - айран, курут - хурут, каймак - хаймак, талкан - талхан, боорсок - поорсых жана башкалар.
Шепшенга (Шарженга куймасы)
Шепшенга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шарженга дарыясынын оң жээгинен 73 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жазы, өрөөн
Жазы өрөөнү — Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталындагы  ландшафты кооз жер. Өзгөн районунун аймагында Байбиче, Торгой дөбө, Доңуз тоо, Токсон кемпир тоолору, Сурташ жана Мырзаке ашуулары аркылуу Өзгөн өрөөнү менен чектешет. Узундугу 200 км дей, туурасы 5–6 км. Өзгөн шаарынан 70 км чыгыш тарапта, Оштон 130 км. Жогорку бөлүгү Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталын кесип өткөн терең капчыгай, чатына жакын тоо этегиндеги дөңсөлүү түздүк. Климаты мелүүн континенттик. Кышы мелүүн жумшак; январдын орточо температурасы —6 °С ден —8°С ге чейин. Жайы мелүүн жылуу; июлдун орточо температурасы 14°—18°С. Жылдык жаан-чачыны 500–900 мм ге чейин. Өрөөн аркылуу Жазы суусу агат. Күңүрт күрөң, коңур жана каралжын тоо топурагы басымдуу. Өрөөндүн тоо этегиндеги бөлүгүнө жарым чөл, 1200–2600 м бийиктикке бадал, шалбаалуу талаа, 2600–3100 м ге токойлуу шалбаа жана токой, 3100–3600 м ге субальп жана альп шалбаа ландшафт алкактары мүнөздүү. Ж. ө. бальнеол.баткак менен дарылоочу курортко ылайыктуу аймак. Андан Кара-Шоро минералдуу суусу жана дары баткак кени чыгат. Кара-Шоро кени Жазы өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Качаралатур жана Коңур дөбө сууларынын чаттарына жакын 2400 м бийиктикте жайгашкан. Көмүр кычкыл хлорид-гидрокарбонат натрийлүү (минералдануусу 2,4–3,1 г /л) жана көмүр кычкыл гидрокарбонат-хлорид натрийлүү (минералдануусу 5,3–15 г/л) №5  бургулоо көзөнөгүнөн чыккан суу (суткалык дебити 29,4 м3) дарылоо-суусундук катары «Кара-Шоро №5» деген ат менен бөтөлкөгө куюлуп алынат (жылына 1—1,5 млн бөтөлкө). Кыймыл (Жазытогай) дарыбаткак кени Жазы өрөөнүнүн төмөнкү бөлүгүндө, Өзгөн шаарынан 6 км түндүк батыш тарапта жайгашкан ; Өзгөндөн 6 км түндүк чыгышта Чымбай кени бар. Бул эки кендин баткагынын составы бирдей ; ылай катмарчалары бар сульфид чым көңдүү; Кыймыл кенинин запасы 234, Чымбай кениники 157 миң т. Өрөөн жайыт катары пайдаланылат. Мында климаты салыштырмалуу жылуураак; кышы жумшак (январдын орточо температурасы —4°С), жайы ысык (июлдуку 24°С); жылдык жаан- чачыны 550 мм; негизинен март – апрелде жана октябрда түшөт. Ал аркылуу Өзгөн шаарынан Кара-Шорого  кетчү автожолу өтөт.
Интернеттен шилтемелер
...
Жер участогуна укук
Жер участогуна укук – жер участогуна болгон менчик укугу же жер участогун мөөнөтсүз (мөөнөтүн көрсөтпөстөн) же мөөнөттүү (убактылуу) пайдалануу укугу.
Кайла (Китата куймасы)
Кайла — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Китат дарыясынын оң жээгинен 80 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Таш уулу Акун
Таш уулу Акун (1890, Ноокат району, Белек-Сарт айылы- өлгөн жылы белгисиз) ― манасчы.
Манасчылардын түштүк тобуна кирет. Адыгине (Бөрү) уруусунан Кожек тукумунан. «Манас» айтууну атасы Таш Сайба уулунан үйрөнгөн. Андан "Манастын бала чагы", "Манастын Каныкейге үйлөнүшү" эпизоддору жазып алынган.
Дмитрий Шостакович
Дмитрий Дмитриевич Шостакович (1906, Петербург - 1975, Москва) - орус композитору. СССР эл артисти (1954), Социалисттик Эмгек Баатыры(1966). Ал «Мурун» (Н. Гоголь боюнча, 1928; 1930-ж. коюлган), «Катерина Измайлова» (Н. Лесков боюнча, 1932;1934-ж. коюлган) операларын, «Алтын кылым» (1930), «Жарык булак»(1934) балеттерин, «Москва, Черёмушки» (1959) опереттасын, «Мекен жөнүндө поэма» (солист, хор жана оркестр үчүн, 1947), «Токой жөнүндө ыр» (оратория, 1949); 15 симфония(1925-69), «Майрамдык увертюра»(1954), симфониялык чыгармалар, оркестр менен фортепьяно үчүн концерттер (1933, 1957), романстар, кинофильмдер үчүн музыка ж. б. жазган. 1963-ж. «Орус совет музыкасы Кыргызстанда» деген он күндүккө РСФСР композиторлорун жетектеп келип, «Кыргыз жана орус темаларына увертюра» жазган. Тынчтыкты коргоонун бүткүл дүйнөлүк комитетинин (1968) мүчөсү.
Ленинград(1937-39, проф.), Москва (1943-48)консерваторияларында педагог. Тынчтыктын эл аралык сыйл. (1954),Лениндик сыйл. (1958), СССР мамлекеттик сыйл. (1941, 1942, 1946, 1950, 1952,1968), Я. Сибелиус атындагы сыйл. (1958)лауреаты.
Чет элдик музыкалык, көркөм өнөр, искусство академияларынын мүчөсү, корр. мүчөсү жана проф. СССР Жогорку Советине (6-9-шайл.) депутат.
Үч Ленин ордени, Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Демографиялык «жарылуу»
Демографиялык «жарылуу» – калктын санынын мезгил-мезгили менен кескин көбөйүүсү. Ал социалдык-экономикалык абалдын жакшыруусуна жана башка себептерге байланыштуу. Дүйнөнүн калкынын саны 19-кылымдын башталышында бир нече жүз млнду гана түзгөн. 1830-ж. 1 млрдга жеткен. 18–19-кылымда абал  кескин өзгөрүп, калктын саны ылдам өсө баштаган. 1930-ж. 2 млрддан ашып, 1987-ж. 5 млрдды түзгөн. 1960-ж. өсүү темпинин төмөндөгөнүнө (2ден 1,65%ке чейин) карабай, бүгүнкү күндө дүйнө калкы жылына 80 млнго өсүүдө, 21-кылымдын аягында өсүш 90 млнго жетиши күтүлүүдө. 20-кылымдын 50–60-жылдарында Азиянын, Африканын жана Латын Америкасынын өнүгүп жаткан өлкөлөрүндө төрөлүүнүн жогорку темпи (калктын жылдык орточо өсүү темпи 2,2–2,8%) сакталып, өлүм-житимдин (айрыкча балдардын өлүм-житиминин) төмөндөшүнө байланыштуу калктын саны кескин көбөйгөн. Ал өлкөлөрдө дүйнөнүн калкынын 50%тен ашыгы жашагандыктан, алардын калкынын өсүү темпи жер шарындагы калктын санынын өсүүсүнө зор таасирин тийгизип, дүйнөлүк Демографиялык «жарылууга» алып келген; ал эми ал өлкөлөрдүн өнүгүүсүндөгү социалдык-экономикалык көйгөйлөр глобалдык мүнөзгө өткөн. Ал эми Батыш Европа, Түндүк Америка, ошондой эле мурдагы СССР аймагында калктын санынын өсүүсү салыштырмалуу төмөн (орто эсеп менен 0,2–0,8%) болгон. БУУнун маалыматы боюнча калктын саны 20-кылымдын аягында 6 млрддан ашып, 2090-ж. (2095-ж.) 10,2 млрдга (12 млрд) жетип, туруктуу өсүү темпине ээ болушу мүмкүн. Мындай темптеги көбөйүү жер шарынын айрым аймактарында табигый экосистемаларга чоң басым келтирип, жашоону камсыз кылуучу жаратылыш системаларын бузууга алып келиши ыктымал; тамак-аш каатчылыгы пайда болот. Азыркы учурда БУУнун маалыматы боюнча өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө 515 млн адам дайыма ачкачылыкта жашоодо. Ошондуктан азык-түлүк каатчылыгын глобалдык деңгээлде чечүү үчүн демографиялык, экологиялык, энергетикалык жана башка факторлорго байланыштуу изилдөөлөр жүргүзүлүүдө. Өнүккөн өлкөлөрдөгү акыркы 200 жыл ичиндеги төрөлүүнү жана өлүм-житимди талдоонун негизинде «жөнөкөй» туруктуулуктун (төрөлүүнүн жана өлүм-житимдин жогору болушу) «азыркы» туруктуулукка (төрөлүүнүн жана өлүм-житимдин төмөн болушу) өтүүсүн даана байкоого болот. Бул демографиялык өткөөл 4 фазаны камтыйт: 1. Медицина начар өнүккөн абалда: төрөлүү деңгээли жогору, балдардын өлүмү да жогору; мында калктын саны жай өсөт. 2. Коомчулук оору-сыркоону жөнгө салууну үйрөнөт. Төрөлүү мурдагы калыбында калып, өлүм-житимдин (айрыкча балдардын өлүмүнөн) кыскарышы калктын тез өсүп кетүүсүнө шарт түзгөн. 3. Социалдык жана экономикалык өзгөрүүлөр (материалдык өндүрүштүн өнүгүүсү, калктын турмуш-тиричилигинин жакшырышы, саламаттыкты сактоо деңгээлинин өнүгүүсү) төрөлүүнүн төмөн дөшүнө алып келет. Бул фазанын аягында калктын саны кайра турукташат, анткени балдардын өлүм-житиминин азайышы төмөнкү төрөлүүнү толуктап турат. 4. Калктын санынын жаңы туруктуулугу төрөлүүнүн жана өлүм-житимдин азайышынан түзүлөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Түндүк диалект
Түндүк диалект –кыргыз тилинин Талас, Чүй, Ысыккөл, Нарын облустарында жашаган кыргыздардын тилине мүнөздүү болгон фонетикалык, грамматикалык, лексикалык жергиликтүү тилдик өзгөчөлүктөрдү камтыган диалект.
Чапс-Мачель-Кикя дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жер участогуна укуктарды берүү
Жер участогуна укуктарды берүү – КР жер мыйзамдары боюнча мамлекеттик орган же жергиликтүү өзалдынча башкаруу органы тарабынан мамлекеттик же муниципалдык менчикте турган жер участогун юридикалык жактарга же жеке адамдарга менчикке же пайдаланууга берүү.
Окутуунун мыйзам ченемдүүлүктөрү
Окутуунун мыйзам ченемдүүлүктөрү – педагогикалык белгилүү кубулуштардын (процесс-тердин) арасындагы дайыма такай кайталанып туруучу объективдүү байланыштар. Мисалы, окутуу менен тарбиялоонун биримдүүлүгү: окутуу процессинде (сабакта) окуучулар билим, билгичтик, көндүмдөргө гана эмес, ошону менен катар биз кааласак да, каалабасак да белгилүү даражадагы тарбияга да ээ болушат. Бирок ал тарбия жакшыбы же жаманбы – башка кеп. Чындыгында эле ар бир сабак окуучуларды үч нерсеси менен тарбиялайт:
1) Окулуп жаткан программалык материалдын мазмуну тарбиялайт, анткени ал материалды өздөштүрүүнүн негизинде окуучунун дүйнөгө көз карашы калыптанат;
2) Мугалимдин сабак окутуу методикасы (же активдүү, же пассивдүү) тарбиялайт;
3) Мугалимдин окуучуларга жасаган мамилеси, адилеттүүлүгү, боорукерлиги, адамкерчилиги, тактысы, эрудициясы, чынчылдыгы, жүрүш-туруш манерасы, тышкы көрүнүшү ж. б. тарбиялайт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Неодим
Неодим (латынча аталышы Neodymium, Nd) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 60, ат. м. 144,24. Н. масс. саны 129Nd, 130Nd,132Nd -152Nd, 154Nd, болгон 24 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылышта Н. жети изотобу: 142Nd, 143Nd, 144Nd, 145Nd, 146Nd, 148Nd, 150Nd кездешет. Н. 1885-ж. австр. химик Аэур Фон Вельсбах тарабынан ачылган. Н. күмүш түстүү ак металл. Н. балкып эрүү температурасы 1024оС; кайноо температурасы 3027оС. Н. жер кыртышында таралыш м. боюнча 2,5×10-3 % түзөт. Ал жаратылышта эшинит минералынын курамында болот. Эшинит курамында Ca, Th, Ta, V, Nb, La, лантаноиддер оксиддери, көп сандаган церий жана Н. болот. Н. бирикмелеринде +3 окистенүү даражасын көрсөтөт. Анын окистенүү-калыбына келүү –потенциалы 2,43 барабар. Н. көптөгөн бирикмелери аныкталган. Н. бирикмелери түстүү айнек өндүрүүдө кеңири колдонулуп, андан кооз буюмдар (вазалар, керамика идиштери) жасалат жана сүрөт иштеринде, согуш, лазер техн-ында колдонулат. Магний, алюминий жана титан куймалары Н. менен легирленгенде алардын механикалык касиеттери жана жогорку темп-рага чыдамдуулугу жакшырат.
Административдик округ (Германия)
Административдик округ  (Regierungsbezirk) Германиядагы- бир нече районду бириктирген административдик бирдик. Алар бардык эле жерлерде боло бербейт:
Бул жердик дирекцияларда административдик округдар жоюлган:
Пруссия административдик округдары
1815 жылы түзүлгөн. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Пруссиянын жоюлушу менен административдик бирдиктер кайрадан уюштурулган.
Пруссиянын мурунку провинцияларынын административдик округдары: Ганновер менен Ольденбург, Брауншвейг менен Шаумбург-Липпе бириктирилгенден кийин, Ганновердин мурунку административдик округдарына дагы бул экөө кошулган - Брауншвейг жана Ольденбург. Төмөнкү Саксониянын 1946 – 1972-жж. административдик округдары:
В 1978-ж. Төмөнкү Саксониянын административдик округдары жоюлган, в 1978 жаңылары түзүлүп, алар 2004-жылы жоюлган.
Гессен-Нассау жана Гессен-Дармштадттын Гессен-Нассаунун мурунку административдик округдарына кошулгандан кийин Дармштадт дагы кошулган:
1968-ж. Гессен административдик округдары жоюлган, 1981-ж. Башкалар түзүлгөн.
Баден жергиликтүү комиссардык округдары
Баден жергиликтүү комиссардык округдары Пруссиянын 1864—1945-жж. административдик округдарына дал келген.
Саксония крейсгауптманнсттар
Саксониянын крейсгауптманнсттары Пруссиянын 1835—1939-жж. административдик округдарына дал келген. 1939-ж. бул административдик округдар менен алмашылган.
Жаңы мутанттар
Жаңы Мутанттар (The New Mutants) — "Marvel Comics" каармандары жөнүндөгү, 20th Century Fox студиясы тараткан, супер баатыр жанрындагы Американын үрөй учурарлык тасмасы. X-Men сериясындагы кинотасманын башталышы болот. Тасманын режиссеру Жош Бун, сценарийин жазган Нейт Ли, башкы каармандарда Мэйзи Уильямс, Аня Тейлор-Жой, Чарли Хитон, Элис Брага, Блю Хант жана Генри Зага. Тасмада жаш мутанттардын тобу жашыруун жайда кармалып, өздөрүн сактап калуу үчүн күрөшөт.