Австралия_(континент)
Климаты
Австралия Жер шарындагы эң кургакчыл материк. Суммардык күн радиациясы жогору (жылдык өлчөмү 5880ден 7500 МДж/м2ге чейин). Материктин аймагынын жарымынан көбү тропиктик, түндүк чет жакасы субэкватордук, түштүгү субтропиктик климаттык алкактарда жайгашкан. Субэкватордук климаттык алкакта жайкы муссон (жылдык жаан-чачындын 70%ке жакыны жаайт) жана кышкы кургакчыл сезон даана байкалат. 20-28°Сге жеткен дайыма ысык абарайы мүнөздүү; жаанчыл сезон болор алдында 40°Сге чейин ысыйт. Кээде түндүк жээгине тропиктик ураган да кириши мүмкүн. Тропиктик климаттык алкак эки секторго бөлүнөт: кургакчыл чөл жана жарым чөлдүү континенттик (батышта Инди океанынын жээгинен чыгышта Чоң Суубөлгүч кыркатоосуна чейин) жана жайы ысык, нымдуу, кышы жылуу, бирок анча нымдуу эмес океан жээктик (чыгыш жээктеринде жана тоолордун айдарым капталдарында). Тоолору жапыз болсо да нымдуу абаны батышты карай өткөрбөй, жаан-чачынды негизинен жээк тилкесине жана кырка тоолордун чыгыш капталдарына жаадырат. Австралиянын түштүк бөлүгүнө тропиктик чөл климаты мүнөздүү; мында жыл бою континенттик аба үстөмдүк кылып, жаан-чачындык жылдык өлчөмү 250 ммден ашпайт (мында Австралиянын эң ысык жери Чоң Кумдуу чөл жайгашкан). Абанын жайкы орточо температурасы 28-30°С (кээде 40°Сден ашат, абсолюттук максимуму 53,1°С), кышында 12-20°С (кээде абанын кескин муздашы да байкалат). Материктин түштүк-батыш, ошондой эле түштүкчыгыш бөлүктөрүнө, Муррей дарыясынын алабына жер ортолук деңиз тибиндеги климат мүнөздүү, жайы ысык, кургакчыл, кышы серүүн, нымдуу. Чоң-Суу-Бөлгүч кырка тоосунун чыгыш капталдарында жана Тасмания аралынын түндүгүндө муссондук климат өкүм сүрөт, туруктуу нымдуу (жылдык жаан-чачынын өлчөмү 1500 ммге чейин). Кыш айларынын орточо температурасы 5-10°С. Австралия Альп тоолорунда жаан-чачын арбын жаап, абанын температурасынын сезондук өзгөрүүсү кыйла жогору (кышында -20°Сге чейин суук болот). Налларбор түздүгүндө жаанчачын аз (250 ммге чейин) жаайт. Тасманиянын түштүгү мелүүн алкакка кирет. Австралия агын сууга жарды. Дарыя агымынын өлчөмү болгону 350 км3 (Жер шарынын дарыя агымынын 1%ке чейинкиси), суу агымынын катмары 50 мм (жылдык; бул болсо Европаныкынан 6 эсе, Түштүк Американыкынан 8 эсе аз). Суусу мол дарыясы Муррей (суусунун жылдык орточо чыгымы 330 м/сек), эң узуну Дарлинг (узундугу 2740 км). Негизинен жаан-чачын сууларынан куралат. Көп дарыяларында суу мезгил-мезгили менен пайда болот (криктер). Австралиянын аймагынын 60%и суу агып чыкпаган туюк облуска кирет. Австралияда көлдөр жана байыркы көлдөрдүн чанактары көп. Алардын басымдуу бөлүгү туюк, шор баскан көлдөр, көбү жамгырдан кийин сууга толот. Эң ири көлү Эйр-Норт, анын аянты жаанчыл жылдары 15 миң км2ге жетип, кургакчыл мезгилдерде майда тайыз көлмөлөргө ажырап кетет. Ири туздуу көлдөрү: Торренс, Гэрднер, Фром жана башка Австралиянын батыш бөлүгүндөгү көптөгөн туюк көлдөр туздуу көлдүү түздүктү пайда кылат. Австралия жер астындагы, анын ичинде артезиан сууларына бай (бассейни материктин ⅓ бөлүгүн ээлейт; аянты 2,5 млн. км2дей). Алар өнөр жайында, айыл чарбада жана турмуш-тиричиликте кеңири пайдаланылат. Ири артезиан бассейндери: Чоң Артезиан бассейни, Муррей, Мортон-Кларенс, Юкла жана башка. Австралиянын басымдуу бөлүгүндө, өтө кургакчыл ички аймактарында тропик жана субтропиктин чөл жана жарым чөлдөрүнүн жөнөкөй топурактары кеңири таралган. Батыш Австралияда таштак, темирлүү конкрециялык топурактар, Борбордук ойдуңдун түздүктөрүндө кумай-чопо жана чополуу, туздуу көлдөрдүн тегерегинде шортоң топурактар үстөмдүк кылат. Нымдуураак жана латериттешүү боло баштаган сайын чөлдүн жөнөкөй топурактары жарым чөлдүн кызгылт-коңур жана саваннанын кызыл-коңур топурактары менен алмашат. Субэкватор алкагына күлдөшкөн кызыл жана күлдөшкөн латерит, субтропикке бозомук-күрөң жана күрөң топурактар мүнөздүү. Тоолордо токой астында кызыл-сары ферралит, Тасмания аралында коңур жана саргыч-коңур токой топурактары кеңири таралган.