cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Замарайка (Курли куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Натрий сульфити
Натрий сульфити, Na2SO3 - түссүз кристалл; тыгызд. 2,63 г/см3, пайда болуу жылуулугу DН0298 = 260,6 ккал/моль ; сууда эригичтиги 12,59  г (0оС); 20,82 г (19,9оС); 25,75 г (500С); 21,70 г (99оС) 33,4оС төмөнкү температурада суудагы эритмесинен тыгызд. 1,56г/см3 барабар болгон жети суулуу кристаллогидрат алынат. Жогорку температурада Na2SO3 бөлүнөт. Эритмеси щелочтуу реакцияны берип бир аз к-та кошкондо SO2 бөлүнүп чыгат. Na2SO3 күчтүү калыбына келтиргич, суудагы эритмеси абадагы кычкылтек таасиринен окистенет. Na2SO3.7Н2О нымдуу абада жеңил окистенет Н. с. сульфат эритмеси менен SO2 аракеттенишинен алынат, ал эми суусуз сульфитти аны 95-100оС буулантып алса болот. Мед-да, фармацевтика өнөр жайында, жасалма булаларды алууда жана сүрөт ишинде колдонулат.
Жер казынасын пайдалануучу
Жер казынасын пайдалануучу – жер казынасын геологиялык иликтөөнү жана/же өнөржайлык негизде өздөштүрүүнү жүзөгө ашыруучу КР же чет өлкөлүк жеке же юридикалык жактар.
Baн Говэй
Baн Говэй, Ван Цзиньан (3.12.1877, Кытай, Чжецзян провинциясы, Хайнин уезди - 2.6. 1927, Пекин) кытай тарыхчысы жана филолог. 1901-жылы Шанхай Университетинин чыгыш адабияты факультетин бүтүргөн. 1916-жылдан Шанхайда чыккан «Кылым» журналынын редактору болуп иштеген. Пекин Университетинин профессору (1925жылдан). Байыркы кытай колжазмаларын изилдеген жана Кытайдын байыркы, орто кылымдардагы тарыхы, ошондой эле тарыхый булактар боюнча эмгектери жарык көргөн. Байыркы кытай эпиграфикасы боюнча мыкты адистердин бири болгон. Монголдордун тарыхын жана алардын Кытай менен алакаларын изилдеген. Түрк уруулары тууралуу жазылган байыркы кытай булактарына жана Орто Азияга келип кеткен кытай саякатчыларынын эмгектерине илимий түшүндүрмөлөр жазган. Ошондой эле кытай классикалык драмасын изилдөөгө да салым кошкон. Анын «Сун жана юань драмасынын тарыхы» аттуу эмгеги дүйнөдө классикалык кытай театрынын өнүгүүсүнүн байыркы этабын системага салып изилдеген биринчи илимий эмгек катары саналат.
Сөөк суу
Сөөк – Арпа өрөөнүндөгү суу, Жамантынын (Алабуганын алабы)сол куймасы. Узундугу 45 км, алабынын аянты 535 км2. Фергана тоо тизмегинин түштүк-чыгыш капталынан башталып чыгышты, 13–15кмден кийин түндүк-батышты карай агып, Жаманты суусуна куят. Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Ири куймалары: Көкбел, Кара кол. Жылдык орточо чыгымы 2–2,5 м3/сек, эң көп чыгымы июнь–июлда,азы февраль – мартта байкалат. Апрель – сентябрда кирип,октябрь–мартта тартылат.
Кеперет
Кеперет (арабча акталуу, төлөп кутулуу) — ислам дининин шарты боюнча орозо кармабай калгандыгы үчүн, ошондой эле жана башкалар күнөөлөрдөн арылуу өтөлгөсүн берүү. "Манас" эпосунда :
Ааламдын баарын жыйдырып,
Шарыятка сыйдырып.
Кетте кичик ыйгарып
Кеперетин чыгарып (Сагымбай Орозбаков, 3. 54),— деп айтылат.
Ихенхаузен
Ихенхаузен - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Гюнцбург (район)|Гюнцбург районуна карайт. Швабия административдик округуна тиешелүү. Калкы – 8391 киши (2006-ж.). Аянты – 34.22 км2.
Кептеш
Кептеш – өрөөндүн же капчыгайдын эки тарабы кууш, тар жери. Дөңсөөлүү аймактарда жана түздүктөрдө жаан-чачын сууларынын эрозиясынан пайда болот. Капталдары жантайыңкы келип, акырындап жайык, бир аз күдүрлүү таманга өтөт. Кыргызстанда Кептештер арбын, Ат-Башы кептеши, Көкөмерен кептеши ж. б.
Жер казынасынан пайдалануу
Жер казынасынан пайдалануу – жер түпкүрүн иликтөөгө, кен байлыктарын казып алууга байланышкан, ошондой эле жер түпкүрүн кен казып алуу менен байланышпаган курулуштарды куруу жана курулмаларды пайдаланууга байланышкан аракеттер.
Байкибаш (Татышлин району, Башкыртстан)
Байкибаш — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Бадряшев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 12 киши. Почта индекси — 452833, ОКАТО коду — 80250815003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Элдик театр
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Хяттобий-Кикя дарыясы
Хяттобий-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1066 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Үндүү тыбыштар
Үндүү тыбыштар - акустикалык жагынан т
ыбышка караганда музыкалык тону басымдуу тыбыштар. Алар муун түзүү касиетине ээ. Үндүү тыбыштарды чыгарганда (артикуляциялаганда) өпкөдөн чыгып келе жаткан аба агымы тыбыш органдарынын тоскоолдугуна учурабай, үн түйүндөрү гана кыймылга келип, дирилдейт. Үнсүз тыбыштардын жаралышындагы анатомия-физиологиялык жалпы шарттар: Кыргыз тилиндеги үндүү тыбыштар тилдин абалына карай үч топко бөлүнөт: Кыргыз тилинде үнсүз тыбыш үн узундугуна ылайык кыска үндүүлөр (а, ы, ө, у, ү, и, э, о) жана созулма үндүүлөр (аа, оо, уу, үү, ээ, өө) деп да ажыратылат.
Дельтапланеризм
Дельтапланеризм – авиация спортунун эркин учууга негизделген түрү. Мында учуп-конуусу адамдын буту менен башкарылган дельтаплан колдонулат. Дельтапланда учуунун дүйнөлүк рекорду 20 саат. Мелдеш учуу узактыгы жана белгиленген чекке дал түшүү боюнча жүргүзүлөт. 1976-ж. дельтапланеризмбоюнча Эл аралык комиссия (СИВЛ) негизделип, Эл аралык авиация федерациясына кирген. Бул спорттун түрү боюнча дүйнөнүн жана Европанын чемпионаттары 1977-жылдан кезеги менен өткөрүлөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ньютон Фолс (Огайо)
Ньютон Фолс (Огайо) (Newton Falls) — Огайо штатынын Trumbull округуна караган АКШ шаары.
Идеографиялык жазуу
Идеографиялык жазуу (Грек сөзү «Idea» - «ой», «түшүнүк»). Жазуунун бул түрүндө ар бир түшүнүк (сөз) атайын белгилер - идеограммалар менен туюнтулган. Баяндалуучу ой тийиштүү түшүнүктөрдү билдирген шарттуу белгилер аркылуу жазылган. Ал сүрөттүк жазууга караганда алда канча өнүккөн жазуу болгон. Алсак, деген идеограмма "адам" дегенди, деген идеограммалар "тоо" дегенди бирок бул жазууда идеограммалардын саны көп болгондуктан, аларды өздөштүрүү көп кыйынчылыктарды туудурган. Азыр идеографиялык жазуунун үлгүсү Кытай, Япония, Кореяда колдонулат.
Ньютон Фолс (Огайо)
Калкы - 5002 киши. Болжолдуу аянты - 6.1 км². FIPS коду — 39-55650.
Ант
Ант – сөзгө, ишке, кыймыл-аракетке бекем туруу убадасы. Ант жоопкерчиликте, достошууда, жашырын иштерде колдонулат. Антты бузуу жүзү каралык, наадандык катары каралган. Эл ичинде «Ант урсун» деген каргыш өкүм сүргөн. Антташууда кылычтын мизин өөп: «эгерде Антты бузсам, көк кирип, кызыл чыксын» деп убадалашкан. Эгерде антты аткарууга көзү жетпесе андай адам ант берүүдөн качкан.
"Манас" эпосундагы ант түшүнүгү
Ант — эч качан бузулбас, салттык ыйык убада-бүтүм, шерт, касам. Ант жоокерчиликте, достукка бекем болууда, ар кандай жашыруун ишти аткарууда берилген. Байыркы кыргыздарда баатырлар элдин эркиндиги, намысы үчүн жоого каршы аттанарда жан аябаска, максатты орундатууга, шартты бузбоого ок тиштешип же кылычтын мизин өбүшүп ант беришкен. Магиялык касиети бар катары аксак. сары атты ортого коюп достошуу салты болгон. Эпосто Манас менен Алмамбеттин ортосундагы достуктун негизинде дал ошондой антташуу жатат. Бул мотив эпостун «Семетей» бөлүгүндө генеологиялык принципте Семетейдин энеси Каныкейдин эмчегин Күлчоро, Канчоро эмишип туугандашуусу (побратимство) аркылуу улантылат. Эпосто антташып достошуу салты башка көптөгөн каармандар ортосунда да жүрөт. Манаска келип кошулган баатырлардын бардыгы ант берип достошкондугу жөнүндө сөз болот. Алар «адам өлөөр шерт кылып, убаданы бек кылып» макулдашканда «төбөсү ачык көккө, төшү түктүү жерге», асмандагы ай, күнгө, караңгы түнгө жана өзүлөрү урунган жоо куралдарына сыйынышып ант беришкен. Мындай антты жеке оң каармандар эмес, терс каармандар да (мисалы, Манаска каршы кутум уюштурган алты кан, Семетейге каршы күрөшкөн Чынкожо менен Толтой, Канчоро менен Кыяс) өздөрүнүн чыккынчылык, жүзү каралык жашыруун иштерин жүргүзүү үчүн беришкен. Каармандардын бул түрдөгү эпикалык антынан алардын жомоктун чыгыш доорунда же андан мурун да, кийинчерээк да, көп кудайлуу диний ишенимде болгондугун жана сөздүн магиялык күчүнө ишенгендигин көрүүгө болот. Эпостогу баатырлар достошкондо салт боюнча боз бээ союп, канына колдорун матырып, «эгер арабыздан чыр-чатак чыгарсак, бузулушсак так ушул ак боз бээдей мууздалып калалы», же убаданы бузган ушул жаш чыбыктай кыркылсын дешип ант беришкен, «Манастагы» ант берүү салты ислам дининин талабына жараша «кудайга» сыйынууга багытталбастан, көбүнчө жаратылыш көрүнүштөрүнүн (Көккө, Айга, Күнгө, Жерге, тоого, сууга) жана жоокердик курал-жарактардын касиети менен байланышкан. Эпосто мусулман дининин таасири менен келеме шарип (куран) кармап антташуу да айрым варианттарда жолугат.
Адабият
Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Анаров Хайитбай
Сыйлыктары
Социялистик Эмгектин Баатыры, Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени, медалдар менен сыйланган.
Ирландия
Ирландия (Éire, Ireland), ырасмый аталышы — Ирландия Республикасы (Poblacht na hÉireann, Republic of Ireland)— Батыш Европада, Ирландия аралынын көпчүлүк бөлүгүн ээлеген мамлекет. Түндүгүндө Түндүк Ирландия (Улуу Британиянын бөлүгү) менен чектешет. Аянты - 70,2 миң км². Өлкөнүн аты ирлден келип чыккан. "Мамлекет".
Мамлекеттик түзүлүшү
Ирландия унитардык мамлекет. Конституциясы 1937-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы парламенттик республика. Мамлекет башчысы президент (добуш берүү жолу менен 7 жылга, бирок эки мөөнөткө гана шайлана алат). Ал мыйзамдарды жарыялайт, судьяларды жогорку кызмат адамдарын дайындайт, куралдуу күчтөрдү башкарат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы эки палаталуу парламент, ага президент, өкүлдөр палатасы жана сенат кирет. Аткаруу бийлигинин башчысы премьер-министр. Президент өкүлдөр палатасынын сунушу менен премьер-министрди, ал эми өкмөттүн башка мүчөлөрүн премьер-министрдин сунушу боюнча дайындайт. Саясий партиялары: Фине гэл (Бириккен Ирландия партиясы, 1933-ж. негизделген), Фианна фойл («Тагдыр аскерлери», 1926), Лейбористтик партия (1912) ж. б.
Табияты
Ирландия аралынын чыгыш жээги көбүнчө жапыз, тегиз, түштүгү булуң-буйткалуу, батышында терең булуңдар бар, айрым жээктери риас тибинде. Борбордук аймактарында түздүктөр басымдуу; жээкке жакын айрым тоо массивдери 1041 м бийиктикке чейин (Керри тоосу өлкөнүн эң бийик жери) көтөрүлөт. Чым көң, коргошун, цинк, таш көмүр, алтын ж. б. кендери бар. Мелүүн океандык, дайыма нымдуу климат өкүм сүрөт. Ал негизинен атлантикалык циклондордон улам пайда болот. Кышы жумшак (январдын орточо температурасы 5–8°С), жайы серүүн (июлдуку 14–16°С). Жылдык жаан-чачыны 7001500 мм, тоолордун батыш капталдарында 2000 ммден ашык. Суусу мол дарыялар (эң ириси Шаннон), көл жана саз көп. Өлөң чөп, дайыма жашыл бадалдар, шалбаа, тоолоруна эмен, кайың, мырза карагай мүнөздүү (өлкөнүн аймагынын 4%ин токой ээлейт). Өлкөнүн табиятын коргоого алган 104 табигый аймак (анын ичинде 6 улуттук парк, биосфералык резерваттар, табият коруктары) бар; Уэксфорд резерватында (эл аралык маанидеги суулуу-саздак жер) Гренландия кашка казынын дүйнөлүк популяциясынын 1/2и кыштайт.
Калкы
Негизги калкы (88,8%и) ирланддар (анын ичинде гэлдер жана цыган-шелттер да бар). Иммигранттар жана алардын тукумдары (жалпы калктын 11,2%и) негизинен Дублиндин тегерегинде жашайт, алардын 2,7%и англистер жана шотланддар; ошондой эле Европадан келгендер да арбын. 100 жылдан ашуун мезгил ичинде (1841–1961) Ирландиянын калкы кескин кыскара баштаган. 1961-ж. чейин 2,82 млнго кыскарган. Эмиграциянын мындай кескин күчөшүнө 1845–47-ж. картөшкөнүн түшүмү болбогондугу жана эпидемиологиялык оорунун башталышы себеп болгон. 1960жылдардан калктын саны акырындап өсө баштаган. 21-кылымдын башталышында төрөлүүнүн деңгээли (1000 адамга 14,45 бала) жана калктын табигый өсүүсүнүн темпи боюнча (0,66%) Европада алдыңкы орундардын бирин ээледи. Ирландия Европадагы калкы эң жаш өлкөлөрдүн бири; 15 жашка чейинки өспүрүмдөр 20,9%, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 67,6%, 65 жаштан өткөндөр 11,6% (2006). Ирландия калкынын орточо жыштыгы (1 км2 жерге 60 адам) жана шаар калкынын саны (59,3%) боюнча Европада арткы орундардын бирин ээлейт. Ири шаарлары: Дублин (калкы 1,7 млн; өлкөнүн калкынын 40%и), Корк (380 миң), Голуэй (90 миң), Лимерик (100 миң), Уотерфорд (50 миң). Калкынын 88%и католиктер.
Тарыхы
Ирландиянын аймагын адам биздин заманга чейинки 6-миң жылдыкта мекендеген, биздин заманга чейинки 4-кылымда кельт уруулары жашай баштаган. Алгачкы коомдук түзүлүш кландык (уруу) уюм формасында болуп, анын саркындылары 17–18-кылымдарга чейин сакталган. 3-кылым ченде пайда боло баштаган чакан аймактык бирикмелердин негизинде алгачкы мамлекеттер түзүлгөн. 5-кылымда христиан дини тарай баштаган. 795-ж. Ирландияны норманндар басып кирген, бирок алар 1014-ж. кайра ирландиялык кошуундардан жеңилген. 1169–71-ж. Ирландияны англис-норманн феодалдары басып алып, анын түштүк-чыгыш жээгинде англиялык Пейл колониясы түзүлгөн. Шаарларда кол өнөрчүлүк менен соода өнүгүп, мал чарбасы негизги тармакка айланган. Англиялык колониячыл саясат 16-кылымда өзгөчө күчөп, 16-кылымдын аягы 17-кылымдын башында Манстер, Ольстер жана Лентердин бир бөлүгү колонияга айландырылган. Колониячыларга каршы көп жолу көтөрүлүш чыккан. 16–17-кылымдарда Англия бүткүл Ирландиянын жеринин 6/7 бөлүгүнө жакынын ээлеген.
18-кылымдын аягында Ирландияда ири мануфактура менен фабрика тибиндеги ишканалар пайда болгон. 1798-ж. «Бириккен ирландиялыктар» (1791-ж. негизделген) коому уюштурган көтөрүлүш басылган соң, Ирландиянын 1782–83-ж. берилген парламенттик автономиясы жоюлган (1801). 19-кылымда Ирландия метрополиянын агрардык базасына айланган. Эмиграциянын күчөшү Ирландиянын тарыхый өнүгүшүнүн мүнөздүү белгилерине айланган. 19-кылымдын 70–80-жылдары гомруль (Британ империясынын чегинде өзүн өзү башкаруу) үчүн күрөш күчөп, анын жүрүшүндө Гомруль лигасынын (1873-ж. негизделген) өкүлдөрү башында турган буржуазиялык-либералдык элементтер менен улуттук кыймылдын революциячыл-демократиялык тарабы бириккен.
1905-ж. түзүлгөн Шин фейн партиясы И-нын саясий-экономикалык өз алдынчалыгы үчүн күрөшкөн. 1912-ж. Лейбористтик партия негизделип, анын жетекчилери реформачыл саясат жүргүзгөн. Ирландиядагы революциялык кырдаал англиялык либералдык өкмөттү 1912–14-ж. парламентке гомруль жөнүндө билль (мыйзам долбоору) киргизүүгө мажбурлаган. Бирок аны Улуу Британия менен Ирландиянын реакциячыл чөйрөсү четке каккан. Улуттук таламдарды революциячыл жол менен ишке ашырууну көздөгөн 1916-жылдагы Ирландия көтөрүлүшү ырайымсыз басылган.
Улуттук-боштондук кыймылы күч алып, 1919-ж. январда Ирландиянын көз карандысыздыгы жарыяланган. 1921-ж. декабрда Улуу Британия менен Ирландиянын ортосунда кол коюлган келишим боюнча Ирландия доминиондук статус алган. Бирок түштүк-чыгыштагы өнөр жай өнүккөн 6 графтык Улуу Британиянын бийлигинде калган. 1922–23-ж. граждандык согуш республикачыл күчтөрдүн жеңилиши менен аяктаган. Өлкөдө 1932-ж. чейин полициялык кысым тартиби орногон. 1932-ж. бийликке келген Де Валердин (1948-ж. чейинки премьер-министр) өкмөтү Улуу Британия менен колониялык байланышты үзгөн. 1937-ж. Ирландиянын жаңы конституциясы кабыл алынып, ага ыйык Британиянын мурдагы доминиону «Эйре суверендүү мамлекети» болуп жарыяланган. 2-дүйнөлүк согуштун башында Ирландия өкмөтү өзүнүн бейтараптыгын билдирген. Өлкө аймагынын бир бөлүгүн Улуу Британия бийлеп турган кезде Англия менен Ирландия согуштук союз түзүүнү мүмкүн эмес деп эсептеген. Ирландия 1949-ж. көз карандысыз республика деп жарыяланып, ал Британ шериктештигинен чыккан.
Ирландия 1955-жылдан БУУнун мүчөсү. Ирландия өкмөтү 1963-ж. ядролук куралды сыноого тыюу салуу, 1968-ж. ядролук куралды таратпоо жөнүндөгү келишимдерге кол койгон. 1990-жылдардын баш ченинде өлкөдө экономикалык өсүш башталып, ал ирландиялык «экономикалык керемет» («кельт жолборсу») деп аталган. Курулуш, маалыматтык технология ж. б. секторлордун өтө тез темпте өнүгүүсү байкалган.
1998-ж. кол коюлган Англия Ирландия макулдашуусунун шарты боюнча Түндүк Ирландия жашоочуларынын каалоосу боюнча Британиянын карамагында болот. Ошол эле учурда Түндүк Ирландиянын калкы Ирландия менен биригүүнү кааласа, эки тарап тең бардык чараларды колдонушу белгиленген. 1998-ж. референдумда 94% ирландиялыктар «улуттук аймактарды бириктирүү» маселесин колдогон. 1999-ж. Ирландия НАТОнун «Тынчтык үчүн өнөктөштүк» программасына кошулган. 2002-ж. евро зонасына кирген.
Чарбасы
Ирландия дүйнөдөгү өнүккөн өлкөлөрдүн бири. ИДПнин көлөмү 177,2 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 41,8 миң долларды түзөт (Ирландия бул көрсөткүчү менен дүйнөдө Люксембург, Норвегия жана АКШдан кийинки 4-орунду ээлейт). 21-кылымдан Ирландия экспорттук чарбага багыт алууда: иштеп чыгаруучу өнөр жай продукциясынын 80%тен жана айыл чарба продукциясынын 50%тен ашыгы экспорт үчүн өндүрүлөт. Ошол эле мезгилде өнөр жай сырьёсунун 80%тен ашыгы сырттан алынат; өлкөнүн рыногунда ошондой эле импорттук машина, жабдуу, химикат ж. б. даяр продукциялардын үлүшү да зор. Өлкөнүн экономикасынын тез өнүгүүсү айрым социалдык теңсиздикти жаратты (калктын кирешесинин деңгээли боюнча эң бай катмары менен эң жакыр катмарынын ортосундагы айырмачылык өтө зор, бул көрсөткүч боюнча экономикасы өнүккөн өлкөлөрдүн ичинен АКШдан кийинки 2-орунда), жумушчу күчүнүн жана аянтты ижарага алуунун баасы көтөрүлдү ж. б. ИДПнин 60%ин тейлөө чөйрөсү, 37%ин өнөр жай жана курулуш, 3%ин айыл чарба, токой чарбасы жана балык кармоо түзөт. Экономикасы 2 секторго бөлүнөт: ири чет өлкөлүк (негизинен жогорку технологиядагы өнөр жай тармактары: электроника, машина куруу, химия) жана улуттук (тармак-аш жана жеңил өнөр жай ). Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмү акыркы жылдары негизинен чет өлкөлүк компаниялар чыгарган продукциялардын тез көбөйүшүнө байланыштуу. Чет өлкөлүк компанияларга ИДПнин 1/2инен ашыгы, өлкөнүн экспортунун 92%и таандык. Мамлекеттик компаниялар энергетика, транспорт, билим берүү, саламаттык сактоо ж. б. чөйрөлөрдүн негизги тармактарын көзөмөлдөйт.
Өнөр жай
Өнөр жай Ирландиянын экономикасынын башкы жана туруктуу өнүгүп жаткан тармактарынын бири. Анын үлүшүнө иштегендердин 15%тейи (298 миң адам) жана ИДПнин көлөмүнүн 17%и туура келет. Өнөр жай продукциясын сатуу 2005-ж. 4 эсеге өскөн. Өнөр жай продукциясынын сатуу наркынын 62%тейи жаңы жогорку технологиялуу 3 тармакка таандык (2005): химия-фармацевтикалык жана химия өнөр жай; электроника жана электр-техникалык өнөр жай ; информациялык продукцияларды өндүрүү жана таратуу: программалык, магниттик (аудио-, видео кассеталар ж. б.) жана оптикалык (CD, DVD-диск ж. б.) алып жүргүчтөр ж. б. Ички ресурстарынын эсебинен өлкө электр энергиясына болгон муктаждыгынын 40%ин канааттандырат. Энергия балансындагы импорттук нефтинин үлүшү кыскарып, табигый газдын жана көмүрдүн үлүшү көбөйүүдө. Чым көң менен иштеген ири электр станциясы курулган. Отун-энергетикалык балансынын структурасында 58%ти нефть жана нефть продукциясы, 22%ти табигый газ, 13%ти көмүр, 4%ти чым көң, 1%ти биомасса (жыгач отун), 2%ти башка калыбына келүүчү энергия түрлөрү (гидроэнергия, шамал энергиясы) түзөт. Ирландиянын түштүгүндө (Корк графтыгында) өлкөдөгү нефть ажыратуучу жалгыз заводиштейт. 2005-ж. 25 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 91%и ЖЭСке, 4%и ГЭСке, 5%и шамал энергиясына туура келет. Дүйнөдөгү эң ири шамал энергия курулмасы өлкөнүн чыгыш жээгинде (Арклоу шаарына жакын) курулууда. Түстүү металлургиянын негизги тармагы глинозём өндүрүшү (алюминий өнөр жай үчүн сырьё), ошондой эле полиметалл кен таштарын казып алуу жана байытуу. 2005-ж. 1,5 млн тонна глинозём, 429 миң тонна цинк концентраты, 64 миң тонна коргошун концентраты, 6 тонна күмүш өндүрүлгөн. Өнөр жайынын башкы тармагы машина куруу; анын продукциясынын наркынын 90%тен ашыгы электроника жана электр-техникалык өнөр жайына таандык. Анын негизги продукциялары: жекече компьютер жана офис техникалары, телекоммуникация жабдуулары, электр-техникалык буюмдары, прибор куруу продукциялары, автомобиль электроникасы. Жекече компьютер чыгаруу боюнча (2005-ж. 12 млн даана) Ирландия Улуу Британиядан жана Германиядан калышпайт, ал эми аны экспорттоо наркы боюнча (1006-ж. 18,4 млрд евро) Европада 1-орунда. Тамак-аш (эт, сүт, пиво кайнатуу, спирт, ун ж. б.), текстиль, кийим тигүү тармактары да өнүккөн. Курулуш материалдар өнөр жай жергиликтүү сырьёлордун (акиташ, гипс, доломит, гранит ж. б.) негизинде иштеп, ички рынокко багытталган.
Айыл чарбасы
Айыл чарбасынын негизги тармагы мал чарбасы. Ирландия эт, сүт, жумуртка ж. б. мал чарба жана дыйканчылык (картөшкө, арпа, сулуу, тамыры тоют өсүмдүктөр) продуктуларына болгон ички муктаждыкты толук камсыз кылат. Ошондой эле Ирландия мал чарба продуктусун экспорттоочу бирден бир өлкө. Айыл чарбага жарактуу жери 4,3 млн га (өлкөнүн аянтынын 62%и), анын 91%и шалбаа жана жайыт, 9% и айдалат (дүйнөдөгү эң төмөнкү көрсөткүч). 2005-ж. 6,9 млн бодо мал ( 1,1 млну саан уй), 1,7 млн чочко, 6,2 млн кой, 72 миң жылкы, 12 300 миң үй кушу болгон. Мал чарбасынын маанилүү тармагы эт багытындагы мал асыроо. Балык кармалат.
Экономикасы
Ирландия экономикасынын ири жана өтө ылдам өнүгүп жаткан сектору тейлөө чөйрөсү. Ирландия тейлөөнү экспорттоо боюнча дүйнөдө 10-орунду ээлейт. Негизги тейлөө чөйрөлөрү: дүң жана чекене соода, финансы, ишкердик жана адистик кызмат, мейманкана бизнеси жана коомдук тамактануу, билим берүү, ошондой эле транспорттук, байланыш, администрациялык тейлөөлөрү. Тез темп менен өнүгүп жаткан финансы, ишкердик жана адистик тейлөө (анын ичинде компьютердик тейлөө да) мекемелери негизинен Дублиндин тегерегинде жайгашкан. Мында башкы улуттук банктын, чет өлкөлүк жана эл аралык 450 банктын филиалдары жана бөлүмдөрү орун алган. Кеңеш берүүчү 700гө жакын фирмалар аудит, бухгалтердик эсеп, салык салуу ж. б. боюнча тейлейт. Ирландия дүйнөгө финансылык, ишкердик жана адистик тейлөөнү экспорттоочу негизги өлкө; ошондой эле Европанын негизги офшордук зонасы болуп саналат. Ирландия компьютердик тейлөөнүн көлөмү (компьютердик жана телекоммуникациялык жабдууларды пайдалануу, программалык камсыздоону иштеп чыгуу, маалымат базасын түзүү ж. б.) боюнча Европада 1-орунду ээлейт. Рекреациялык тейлөө жана туризм ИДПнин 6%ин түзөт. Туризмден түшкөн кирешенин жалпы көлөмү 5,4 млрд евро. 2006-ж. Ирландияга 7,4 млн чет өлкөлүк турист келген.
Транспорт тармагы
Ирландия – дүйнөдөгү ички транспорттук коммуникациясы эң жыш өлкө. Автомобиль жолунун узундугу 96,6 миң км. Негизги автомагистралдары Дублинди өлкөнүн Корк, Лимерик, Уотерфорд, Голуэй, Слайго сыяктуу ири шаарлары, ошондой эле Белфаст (Түндүк Ирландия) менен байланыштырат. Атлантика океанын жээктей Голуэйден түштүктү карай Лимерик, Корк, Уотерфордго кеткен (Атлантика коридору деп аталган) автомагистралдын мааниси зор. Темир жолунун узундугу 3312 км (2005). Деңиз транспорту чет өлкөлөргө ташылган жүктүн негизги бөлүгүн жана эл аралык жүргүнчүлөрдүн 10%тейин ташыйт. Өлкөдө 36 аэропорт бар, анын ирилери Дублин, Шаннон, Корк шаарында. Ички суу жолунун узундугу 753 км (рекреациялык максатка гана пайдаланылат). Магистралдык газ куурунун узундугу 1728 км (2006).
Экспорт
Экспортко электрондук өнөр жай товарлары, дары-дармек, ошондой эле машина жана жабдуу, химикат, тирүүлөй мал, мал чарба продуктулары, алкоголь ичимдиктерин чыгарып, сырттан электроника үчүн компоненттерди, машина куруу продукцияларынын башка түрлөрүн, химикаттарды, нефть жана нефть продуктуларын, текстиль, кийим жана бут кийим алат. Негизги соода шериктери: Улуу Британия (импорт менен экспорттун 1/2), АКШ, Германия, Франция, Бельгия, Нидерланд.
Маданияты
Ирландияда башталгыч жана орто билим алуу милдеттүү түрдө ишке ашырылат. Башталгыч мектептердин көбү мамлекет тарабынан каржыланат, ал эми айрым жерлерде чиркөөлөргө караган мектептер да бар. 1960-ж. чейин орто билим берүүчү мектептер жеке менчик же чиркөөлөргө караса, 1966-жылдан мамлекеттин карамагына өтүп, кошумча жаңы мектептер салынган. Жогорку окуу жайлары: Дублин университети (королева Елизавета I тарабынан 1591-ж. негизделген), Ирландия улуттук университети (1908-ж. колледждер федерациясы катары уюшулган, учурда Корка, Дублин, Голуэй жана Мейнуттагы окуу жайлары карайт), Мейнуттагы улуттук университет (католик семинариясы катары да эсептелет), Дублин шаардык университети (1980) жана Лимерика университети (1989) ж. б. Ирландияда 13 техникум жана бир катар педагогикалык колледждер бар. Ирландия королдук академиясы бардык тармактарда илимий изилдөөлөрдү жүргүзөт жана каржылайт. Булардан тышкары, Ирландия королдук искусство академиясы, Ирландия королдук музыка академиясы бар.
Басма сөз кызматы
Ирландияда 1931-ж. негизделген «Айриш индепендент» (82 миңден ашык нуска), «Айриш таймс» (117 миң нуска), «Ивнинг геральд» (95 миң) ж. б. күнүнө 5 млндон ашык нускада гезиттер жарык көрөт. 1926-ж. радио уктуруу, 1961-ж. телекөрсөтүү башталган. Учурда улуттук коомдук эки тармак жана аймактык радио станцияларын камтыган мамлекеттик «Эйре радио жана телекөрсөтүү» (RTE) компаниясы, бир коммерциялык радио уктуруу жана 21 жергиликтүү коммерциялык станциялар бар. Телекөрсөтүүлөр үч мамлекеттик каналда (экөө англис, бирөө ирланд тилинде) көрсөтүлөт.
Адабияты
Биздин замандын алгачкы кылымдарында Кухулин жөнүндөгү баатырдык эпос жаралып, 8–9-кылымда жазылып алынган. Орто кылымдарда бард (профессионал акындар) поэзиясы жогору өрүш алып, 18-кылымда төмөндөп кеткен. Англиянын колониясы болуп турган мезгилде адабияты жай өнүккөн. 18-кылымдагы поэзияда (Ф. 0'Найв, Ж. Нажент, Б. Мерримен ж. б.) патриоттук идеялар камтылган. 18-кылымдын аягында ирланд адабияты менен фольклорунун салтын уланткан англис тилиндеги ирланд адабияты (Т. Мур, Ж. Гриффин, У. Карлтон ж. б.) маанилүү орун ээлеген. 19-кылымдын аягында «Ирланд кайра жаралуусу» деген маданий кыймыл башталып, ага драматург У. Б. Йейтс (1865–1939), акындар Ж. Рассел (1867–1935), Ж. Стивенс (1882–1950), драматург А. Грегори (1852–1932), жазуучу П. Колум (1881–1972) ж. б. жигердүү катышкан. Улуттук-боштондук кыймыл Ш. О’Кейсинин (1880–1964) драмалары менен прозасында, П. 0’Доннелдин, Ш. О’Фаолейндин ж. б. чыгармаларында негизги темага айланган.
Мусакун Ахматбеков
Ахматбеков Мусакун – айыл чарба илимдеринин доктору, профессор, К.И.Срябин атындагы Кыргыз Улуттук агрардык университетинин топурак таануу, агрохимия жана дыйканчылык кафедрасынын башчысы.
Илимий ишмердиги
Агрохимия илимдер тармагындагы белгилүү окумуштуу. Анын кызыкчылыгында өсүмдүктөрдүн топурактагы азыктануусунун агрохимиясы, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн азыктануу системасы, агрохимиянын экологиясы, элементтердин, анын ичинде макро (NPK) жана микро элементтердин агрохимиясы, агрохимиялык изилдөөлөрдүн методикасы топурак жана өсүмдүк диагностикасы кирет.
Проф. М.А.Ахматбековдун жетекчилиги менен корголгон диссертациялар
Эшимкулова Гульмира Фронтбековна “ Кыргызстандагы Чүй өрөөнүндөгү боз – шалбалуу топурагында жаздык арпага колдонулуучу жер семирткичтердин натыйжалуулугу. 2011.
Тьютор
Тьютор - (англисче tutor – репетитор, куратор, тарбиячы, насаатчы) – окуучулардын сабактан тышкары окуу жана чыгармачылык ишине жалпы жетекчиликти жүзөгө ашыруучу педагог. Европанын айрым жогорку окуу жайларында бул кадыресе окутуучулук кызмат. Тьюторлук маалымат булактары менен өз алдынча иштөөгө, ошондой эле жекече программа менен билим алууга артыкчылык берилген окуу жайларда кеңири практикаланат. Ошондуктан ал студенттин жеке илимий жетекчиси катары да каралат.
Тьютор бир эле же аз кишиге айкын сабакты окутуучу жеке үйрөтүүчү. Үйрөтүүчүнүн мындай көңүлүнөн окуучулар, студенттер өз билимин тез жана жакшыраак өздөштүрүшөт. Мындай тьюторлордун эмгек акысын студент же студенттин үй-бүлөөсү төлөйт.
Кээбир тьюторлорду тартибин оңдоого же окууга жөндөмү жок, а кээбирлер тескерисинче жөндөмдүү окуучуларга, студенттерге жалдашат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004.
Tuisyen
Куляб аймагы
Куляб аймагы — Амударыянын жогорку агымындагы Ысар-Алай кырка тоосунун этегин камтыган аймак; 18-кылымда Бухара хандыгынынбир аймагынын (облусу) аталышы. Кыргыздар Алайды жана Каратегинди 16-кылымдан ээлеп турушкан. 17-кылымдын башталышында кыргыздар батышка Ысар-Кулябды карай жылып, батыш аймактагы чектери Кулябга чейин жеткен. Бул жерден кыргыздар коңшулаш Куляб аймагынын жана Бухара хандыгынын айрым жерлерине чабуул коюп турушкан.
Кербен ("Манас"эпосунун кейипкер)
Кербен ("Манас"эпосунун кейипкер) — кырк чоронун бири. Шыңгынын уулу. Манаска алты кандан барган элчилерди тосуп чыккандагы аскердин башчысы болгон он чоронун бири К. экендиги айтылат. Башка учурларда чоролордун катарында саналып өтүлөт. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо Октору аты отузунчу келип, К. тагдырына буюрган Серсабакка үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 328, 426; 3. 50, 176; 4. 25, 44).
Ырчыуул
Уламыш боюнча «Манасты» биринчи баштап айткан адам кырк чоронун бири - Ырчыуул. Анын чоролор арасында өнөрү да ырчылык.
Кээде Жайсаң ырчы менен бир адам катары көрүшсө, кээде эки башка адам катары санагандар бар.
Жер катмарын коргоо
Жер катмарын коргоо – жер катмарын жана андагы пайдалуу кен-байлыктарды үнөмдүү пайдаланууну камсыз кылуу, аларды мүмкүн болушунча жер катмарынан максатка ылайык алып чыгуу, кен чыккан жерди жана минералдык чийкизатты иштетүүнүн баардык баскычтарында аярдык менен пайдалануу.
Фонографиялык (тыбыштык) жазуу
Фонографиялык (тыбыштык) жазуу – Грек сөзү «phono» - «тыбыш») ар бир тыбыш жеке-жеке белгилер менен туюнтулган жазуу. Ал жазуунун эң өнүккөн түрү болуп саналат. Тилдин өзгөчөлүгүн толук чагылдыра алат жана колдонууга өтө ийкемдүү. Азыркы дүйнө элинин көпчүлүгү дал ушу жазууну пайдаланышат. Алгачкы тыбыштык жазуу финикиялыктар (биздин заманга чейин 2 миңинчи жылдыкта) тарабынан түзүлүп, чыгыш жана батыш элдерине тараган. Азыркы кыргыз, орус, англис, тилдеринде колдонулган жазуулар фонографиялык жазуу болуп саналат.
Иллертиссен
Иллертиссен – Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Ной-Ульм (район)|Ной-Ульм районуна карайт. Швабия административдик округуна тиешелүү. Калкы – 16 425 киши (2006-ж.). Аянты – 36.45 км2.
Турукмуз мөңгүсү
Турукмуз мөңгүсү — Алай кырка тоосунун батыш бөлүгүнүн түндүк. капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү Уз. 4,0 км, аянты 3,5 км2. Сох суусунун солкурамы Актеректин алабынан орун алган.Башы деңиз деңгели. 5240 м, этеги 2960 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4500 м, абляция облусунун аянты 2,2 км2. Фирн облусу көп камералуу циркте жатып, «тили» шынаа сымал кууш; бетидээрлик тегиз. Мөңгүдөн башталган суу түтөк сууга (Актеректин оң куймасы) сол жактан куят.
Ван Гон
Ван Гон (877-943) - Кореядагы Корё мамлекетинин (918-943) алгачкы башкаруучусу (ван), династиянын негиздөөчүсү. Алгач Кореядагы Тхэбон мамлекетинин башкаруучусу Кун Енин вассалы болгон. Тхэбон жана Хупэкче мамлекеттеринин ортосундагы согуш учурунда абалын бекемдегенге жетишип, 918-жылы Кун Ени бийликтен алып, өзүн Тхэбондун башкаруучусу деп жарыялап, мамлекетти Корё деп атаган. 935-жылы Силла мамлекетинин акыркы падышасы да ага тактысын бошотуп берген. 936-жылы Ван Гон Хупэкче мамлекетин талкалап, бүткүл Кореянын башкаруучусуна айланган.
Бикмет (Туймазин району, Башкыртстан)
Бикмет — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Татар-Улкан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 119 киши. Почта индекси — 452772, ОКАТО коду — 80251865008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
2020-жыл Кыргызстанда
Кыргызстандагы 2020-жылдагы окуялар
Натрий фториди
Натрий фториди, NaF – түссүз кристалл, туз, тыгызд. 2,79 г/см3, балкып эрүү t 9920С, кайноо t 16950С. Пайда болуу жылуулугу DН0298 = -136,0 ккал/моль. Сууда эригичтиги (%) 3,90 (200С). Гидролизге дуушар болгондуктан суу чөйрөсү щелочтуу. Н. ф. спиртте эрибейт. Кургак Н. ф. газ абалындагы суутек фторидин сиңирип алгандыктан, NaHF2 пайда кылат. Жаратылышта виллемит деп аталган минерал түрүндө, криолит курамында кездешет. Н. ф-н плавик шпаты менен соданы жана кремнеземди жогорку температурада бышыруудан, сода менен натрий кремнефторидин ажыратуудан жана натрий гидроксиди менен НF кислотасын бирге эритүүдөн алууга болот. Н. ф. курулуш иштеринде керектелүүчү жыгачтарды консервалоодо, а. ч. өсүмдүктөрү зыянкечтерине каршы күрөшүүдө жана сууну фторлоштурууда колдонулат.
Индол (Чичка-Юла куймасы)
Индол — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чичка-Юл дарыясынын оң жээгинен 399 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шатеневский Пичуг
Шатеневский Пичуг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын сол жээгинен 275 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Элдик архитектура,сүрөт жана жасалга
Элдик архитектура, сүрөт жана жасалга - колдонмо өнөрү - жыгач архитектурасын, турак жай, тиричилик буюмдарын, карапа, идиш-аяк, кийим-кече, кездеме, таар, оймочулук (өрмөкчүлүк) ж. б-ны камтыйт. Элдик өнөрдүн бул түрү материалдык өндүрүшкө кирип, анда эстетикалык, тиричиликтик милдет, образдуу ой жүгүртүү жана техникалык ойлоп табуучулук эриш-аркак жүрөт. Эл чыгармачылыгынын жалпы элементи - байыртан тараган орнамент. Искусствонун башка түрлөрүнө караганда Эл чыгармачылыгынын көркөм стили орчундуу өзгөрүүгөанча учурабайт. Тек гана эволюция учурунда жаңы мотивдер пайда болот. Эл чыгармачылыгында жасалчу, тартылчу нерсе модель же сүрөт түрүндө жаралбастан, устаттын сезиминде турат да, анын ыкмалары шакирттерге өтөт. Чыгыш өлкөлөрүндө бардык жасалга-колдонмо өнөр терең элдик көнүмүшкө айланып, андагы өнүккөн Эл чыгармачылыгы төбөлдөрдүн өнөрүнөн анча айырмаланган эмес. Ал эми кытай,япон, иңди сыяктуу элдерде карапайым элдик сүрөт өнөрү күчтүүлүк кылган. 17-к. - 19-кылымдын башы - Эл чыгармачылыгы гүлдөгөн учур. Анткени анын өнүгүшүнө мурда белгисиз материал жана шайман (курал), жаңы тех. мүмкүн-чүлүктөр, эл чеберлеринин ан-сезиминин (билим) кеңейиши өбөлгө түздү. 19-кылымдын ортосунан жасалга-колдонмо өнөрү жогору бааланып, анын эстетикалык дөөлөттөрү профессионал искусствого да таасир эткен. Ошол кезде айрыкча модерн стили үстөмдүк кылган. Азыр Эл чыгармачылыгы негизинен жасалга жана сувенир мүнөздө, ошондуктан ал өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн экономикасында маанилүү роль ойнойт. Көп өлкөлөрдө (биринчи кезекте КМШ өлкөлөрүндө) элдик өнөрдү, анын көркөмдүк өзгөчөлүгүн сактоо, кароо жана көргөзмөлөр аркылуу элдик чеберлерди сыйлоо жагы колго алынып, кесипчилик окуу жайлар кадрларды даярдоодо. Музейлерде, илим изилдөө институттарда Эл чыгармачылыгы изилденип, элдик үлгү салттар жыйналууда.
Дельфинарий
Дельфинарий – деңиз суусу толтурулуп, дельфиндерди изилдөө, үйрөтүү, келгендерге көрсөтүү үчүн курулган чоң аквариум (океанариум). Алгачкы дельфинарий АКШда 1938-ж. курулган, азыр АКШ, Япония, Кытай, Англия, Түштүк Африка, Канада, Австралия, Жаңы Зеландия, Германия, Дания, Норвегия, Украина (Крымда) жана башка өлкөлөрдө бар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жер кору
Жер кору – менчикке жана пайдаланууга берилбеген жердин баары Ж. к-на жатат. Ж. к. мамлекеттин менчиги болуп саналат. Ж. к-н түзүүнүн жана пайдалануунун тартиби КР Өкмөтү тарабынан иштелип чыгат жана КР ЖК тарабынан бекитилет.
Үмөталиева Бейшегүл Жакшылыковна
Үмөталиева Бейшегүл Жакшылыковна (1922-жылы Фрунзе) - кыргыз совет тилчиси, филология илимдеринин кандидаты (1953), профессор (1972). Эл агартуу отличниги (1966).
дыйкандын кызы. 1973-жылдан КМУнун кыргыз тил илими кафедрасынын профессору. Үмөталиева - 3-4-класстар үчүн кыргыз тили боюнча окуу китептин автору, жогорку окуу жайларга арналган «Кыргыз тилинин грамматикасынын» (морфологиясынын, 1964) авторлорунун бири. 80дей публицистикалык жана илимий-меходикалык макала жазган. «Эмгек Кызыл Туу ордени» (1971), «Элдердин достугу ордени» (1982), «Эмгектин артыкчылыгы үчүн медалы» (1951) 1941-1945-жылдары Улуу Ата Мекендик согуштун жылдарындагы эмгектеги артыкчылыгы үчүн», «1941- 1945-жылдары Улуу Ата мекендик согуштун жеңишине 30 жыл» деген юбилейлик медалдар менен Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары жана Грамотасы менен сыйланган. Үч жолу Бишкек (мурдагы Фрунзе) шаардык кеңешине депутат болгон.
Ышкырык
Ышкырык - кыргыздын экибашы тең кыймылсыз тыгын менен бүтөлгөн, үн өзгөртүүчү көзөнөктөрү жок, ышкырык жылчыктуу үйлөмө музыкалык аспабы. Орточо уз. 90-160 мм. Ышкырык жасоодо талдын түрлөрү пайдаланылат. Ышкырык көбүнчө балдардын, өспүрүмдөрдүн музыкалык оюнчугу катары колдонулган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Калача (Кадамжай району, Ак-Турпак айыл аймагы)
Калкы
Калкы - 288 киши.
Катар
Катар, (قطر — Расмий Катар Мамлекети (دولة قطر Да́влат Ка́тар) —Түштүк-Батыш Азиядагы өлкө. Араб жарым аралынын чыгыш бөлүгүн түзгөн Катар жарым аралынан орун алып, Перс булуңу менен чулганат. Түштүгүнөн Сауд Арабиясы менен чектешет. Аянты 11,52 миң км2. Калкы 928,4 миң (2008). Борбору – Доха. Расмий тили – араб тили. Акча бирдиги – катар риалы. Административдик-аймактык жактан 10 муниципалитетке (баладийятка) бөлүнөт.
Катар – БУУнун (1971), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (1961), Араб өлкөлөр лигасынын (1971), ЭВФтин (1972), Ислам конференция уюмунун (1970), Перс булуңу араб өлкөлөрүнүн кызматташтык кеңешинин (1981), Бүткүл дүйнөлүк соодо уюмунун (1996) мүчөсү.
Табияты
Жээктери негизинен жапыз, түзөң, айрым жерлери булуң-буйткалуу; жээк сызыгынын узундугу 560 кмден ашык. Жээк бойлой жазылыгы 4 кмге жеткен шуру рифтүү тилке созулуп жатат. Катар жарым аралынын Түндүк бөлүгү – чөлдүү түздүк, ага көчмө кум дөбөлөрү мүнөздүү; Борбордук бөлүгүндө таштак чөл басымдуу. Түштүгүнө жапыз дөбөлөр (бийиктиги 103 мге чейин) мүнөздүү. Араб платформасынын чыгыш бөлүгүн ээлейт. Ири кендери: табигый газ (чалгындалган запасы боюнча дүйнөдө Россия, Ирандан кийинки 3-орунду ээлейт; 2005), нефть, ошондой эле цемент, курулуш акиташ теги, күкүрт, гипс жана башка Газ менен нефть негизинен шельфтерден казылып алынат. Климаты тропиктик континенттик, кургак. Январдын орточо температурасы 17–20°С, июль–августтуку 32–42°С; 50°Сге чейин ысыган мезгилдер да болот. Жаан-чачын аз (түндүгүндө жылына 125 ммге, түштүгүндө 50 ммге чейин), ноябрдан июнга чейин жаайт. Кумдуу жана чаңдуу бороон болуп турат. Туруктуу аккан дарыясы жок; кургак сайлар (вади) көп, эң ириси – Вади-Машриб. Жер астындагы суулары минералдашкан. Суу менен начар камсыз болгон (жылына ар бир адамга 583 м3 өлчөмдөгү суу туура келет). Тузсуздандырылган деңиз соода суусуна болгон муктаждык жылдан жылга күчөөдө; жыл сайын 99 млн м3деңиз суусу тузсуздандырылат. Чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү; чыгыш бөлүгүндө ксерофиттик бадалдар жана бадалчалар (акация, тамариск, түлкү машак) кездешет. Оазистер аз. Жаныбарларынан чөлгө мүнөздүү майда сойлоочулар, кемирүүчүлөр кездешет. Араб жарым аралынан жейрен келет (Катарда сүт эмүүчүлөрдүн 11 түрү мекендейт). Перс булуңунун жээги балыкка бай. Табиятты коргоочу 9 аймак уюшулган; анын ичинде жейрен жана араб ориксин асыроочу жайы да бар.
Чарбасы
21-кылымдын башталышынан Катардын экономикасынын негизин углеводород сырьёлорун өндүрүү, кайра иштетүү жана экспорттоо түзөт. ИДПнин көлөмү 68,9 млрд доллар; аны киши башына бөлүштүргөндө 74,2 миң доллардан туура келет (дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт); ИДПнин көлөмүнүн динамикасы толугу менен дүйнөлүк рынокто энергия сырьёсу боюнча түзүлгөн кырдаалга байланыштуу. Адам өнүгүүсүнүн индекси 0,875 (2005; дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 35-орунда). Нефть кендерин иштетүүгө чейин Катардын чарбасынын негизги тармагы – балык кармоо жана бермет чогултуу болгон. 1990–2000-жылдары нефть-химия комплекси жана чет элдик туризм өнүгө баштады. Катарга келген туристтердин саны жылдан жылга өсүүдө (2006-жылы 900 миң турист келген); заманбап мейманкана структурасы түзүлүүдө; мамлекеттик, эл аралык жана коммерциялык банктар, улуттук жана чет өлкөлүк камсыздандыруу компаниялары иштейт. ИДП структурасында өнөр жайдын үлүшү 73,5% (анын ичинде нефть-газ өндүрүү 62%), тейлөө чөйрөсүнүкү 26,4%, айыл чарбасыныкы 0,1%.
Нефть өндүрүүнү мамлекеттик «Qatar Petroleum» компаниясы көзөмөлдөйт (2006-жылы суткасына 1,1 млн баррель өндүрүлгөн; 80%и экспорттолот). Өлкө боюнча өндүрүлгөн нефтинин жарымына жакыны Духан кенине туура келет; анда нефть менен кошо газ жана газ конденсаты да алынат; нефть кууру аркылуу нефть экспорттоочу Умм-Саид порту менен туташат. Нефть, ошондой эле өлкөнүн чыгышында, Перс булуңунун шельфинен өндүрүлөт. Перс булуңундагы кендердин нефтиси Халула аралындагы нефть терминалы аркылуу экспорттолот. 2005-жылы 43,9 млрд м3 газ өндүрүлгөн; эң ири кени – Түндүк кени (айрым жерлери, мисалы, Түштүк Парс Иранга таандык). 2005-жылы 13,5 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн; тиричиликте керектелүүчү электр энергиясы калкка акысыз берилет. Курулуш сектору (ИДПнин 5%тейи) өлкөнүн экономикасында мааниси боюнча отун-энергетикадан кийинки 2-орунда; аны менен өнүккөн цемент өндүрүшү тыгыз байланышта. Өнөр жай ишканаларынын басымдуу бөлүгү Умм-Саид (жер семирткич чыгаруучу, болот куюу заводдору жана башка), Рас-Лаффан (негизинен газ иштетүүчү ишканалар) жана Доха шаарынын тегерегинде түзүлгөн индустриялуу зоналарда топтолгон.
Катардын айыл чарбасынын өнүгүүсүнө анын катаал климаттык шарты, чөл жана жарым чөлдүү аймактардын басымдуулук кылышы тоскоолдук кылат (өлкөнүн аймагынын 3%ке жакын жери гана айыл чарбасында пайдаланылат). Мамлекеттен субсидия алган чакан айыл чарба ишканалары гана бар. Айыл чарба өндүрүшү элдин азык-түлүккө болгон муктаждыгынын 10%ин гана канааттандырат; азык-түлүктүн басымдуу бөлүгүн сырттан сатып алат. Жүгөрү жана таруу аз өлчөмдө гана жыйналат. Оазистерде мөмө-жемиш, курма пальмасы, жашылча өстүрүлөт. Эчки, төө, кой, жылкы асыралат; куш чарбасы өнүккөн. Балык кармоонун жана бермет чогултуунун мааниси зор.
Автомобиль жолунун жалпы узундугу 1230 км; анын негизги тармактары: Доха – Эр-Райян – Духан, Доха – Эль-Хаур – Эр-Рувайс, Доха – Эль-Киръана – Эль-Хуфуф (Сауд-Арабиясы). Жүктүн басымдуу бөлүгү деңиз транспорту менен ташылат. Негизги деңиз порту – Доха. Беш аэропорттун бирөө эл аралык аэропорт (Дохадагы). Куур транспортунун узундугу 2164 км, анын ичинде газ проводунуку 1024 км, нефть проводунуку 844 км (2006).
Сырткы соода товар айлануусунун көлөмү 48,6 млрд доллар (2007), анын 33,5 млрд доллары экспорттук, 15,3 млн доллары импорттук товарлар. Экспортунун 70%ке жакынын нефть, нефть продуктулары жана суюлтулган газ түзөт; ошондой эле сыртка металл арматурасын, жер семирткич жана башка да чыгарат. Экспорттук негизги соода шериктери: Япония, Корей Республикасы, Сингапур, Таиланд. Машина жана жабдууларды, эл керектөөчү товарларды, азык-түлүктү Франция, Япония, АКШ, Италия, Германия, Улуу Британия, Сауд Арабиясы, Корей Республикасынан сатып алат.
Маданияты
Катарда мектепке чейинки мекемеден университетке чейин үзгүлтүксүз билим берүүнү өнүктүрүүгө багытталган «К-12» билим берүү реформасы 2002-жылдан жүзөгө ашырылууда. Билим берүү мекемелерине билим берүү Министрлиги (1957), билим берүү маселелери боюнча Жогорку Кеңеш жана Билим берүү институту (2002) жетекчилик кылат. Билим берүү системасы мектепке чейинки (3төн 6 жашка чейин), милдеттүү башталгыч (6 жылдык), толук эмес орто (3 жылдык), толук орто (3 жылдык), кесиптик орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Мамлекеттик, менчик жана көз каранды эмес мектептер (2002) бар. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 89%ти түзөт (2004). Жогорку окуу жайлар, илимий мекемелер, китепканалар жана музейлер негизинен Дохада жайгашкан. Жетекчи кадрлардын Катар академиясы (2005) бар. Илимий мекемелер (баары Дохада) жана башка иштейт.
Эмирдин жарлыктарын жана мыйзам чыгаруу актыларын чагылдыруучу алгачкы гезит 1961-жылы негизделген. 1969-жылы Маалымат департаменти негизделип (1998-жылы жоюлган), «Доха» журналын чыгара баштаган. 1970-жылдары апталык менчик журналдар, гезиттер чыга баштаган. 2002-жылы күн сайын «Ар-Райя» «Аш-Шарк», «Аль-Ватан», «The Peninsula» гезиттери, «Катар аль-Хайр», «Ад-Доха лиль-Джамиа» журналдары (араб жана англис тилинде) чыгып турган. Радио уктуруусу 1968-жылдан (алгач араб, 1971-жылдан англис, 1980-жылдан урду, 1985-жылдан француз тилдеринде), телекөрсөтүү 1970-жылдан (алгач араб, 1982-жылдан англис тилинде) иштейт. 1996-жылдан «Аль-Жазира ТВ» спутник каналы, 1993-жылдан кабелдик телекөрсөтүү иштей баштаган. 1975-жылы The Qatar News Agency – Улуттук маалымат агенттиги негизделген.
Катар калкы миңдеген жылдар бою чатырларда жашаган. Курулуштар Осмон империясынын учурунда пайда болгон. 19-кылымда Катарда аль-Бида форту, азыр Амири-Диван өкмөт үйү, Эз-Зубар, Эль-Хаурдагы жана Эль-Вакра шаарчасындагы форттор, 20-кылымдагы Умм-Салаль-Мухаммад форту, Абдалла бен Касем Аль Тани шейх үчүн курулган сарай жана башка белгилүү. Форттор жана башка курулуштардын дубалы таш же кыштан тургузулуп, чопо же гипс менен шыбалган. Терезе, эшиктери Индия жана Чыгыш Африкадан алынып келген жыгачтан жасалган. Имараттардын үстүңкү бөлүгүнө желдеткич мунаралар салынган. 1960-жылдан Катарда араб үлгүсүндөгү архитектуралык курулуштар пайда боло баштаган. Дохада Улуттук театр, Маалымат жана маданият министрлиги (1982, архитектор Ахмад Шайха, Ж. Коннелл жана башка), Ан-Насер мечити (1986, архитектор Анвар Атта), Аль-Кубиб мечити (1998) 1975-жылы Катар университет комплекси (архитектор египеттик Камаль аль-Кафрави), 2000-жылдары Ислам маданий борбору, Барзан мунарасы, Ислам искусство музейи, Улуттук китепкана, Сүрөт музейи, Улуттук костюм жана текстиль музейи жана башка курулган. 1980-жылдардын башында Египет, Ирак, Франция, Италия жана АКШдан билим алып келген сүрөтчүлөр Катарда сүрөт өнөрүнүн өнүгүшүнө зор салым кошкон. 1980-жылы Дохада Сүрөт өнөрүнүн Катар коому жана Эркин устакана түзүлгөн. 20-кылымдын аягындагы белгилүү сүрөтчүлөр: Эркин устакананын негиздөөчүсү – Жасем Зайни, Султан Алсилайты жана башка мектептерде көркөм кол өнөрчүлүк, сүрөт тартуу чеберчилиги жана башка үйрөтүлөт.
Катардын музыкалык-бий маданияты араб, перс, инди, африка жана башка элдердин салттуу үлгүлөрүн жана жанрларын камтыйт. Бедуиндердин ар тармактуу ыр жанрлары бар. Салттык перс-араб музыкалык аспаптарын – най флейтасы, канун цитрасы, уд лютнясы жана башка колдонушат. Жергиликтүү калктын салттуу ыр, бийлери да бар.