cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Боз-Булуң
Боз-Булуң айылы Ысык-Көл чөлкөмүнүн чыгышында Жыргалаң дарыясынын оң капталында, обочороок дөңсөөдө жайгашып, көл тараптан караганда даана көрүнүп турат. Булуңда жайгашкандыктан айылдын аты Боз-Булуң делип аталат. Айыл нымдуу жерде жайгашгашып, эртели-кеч алыстан бозоруп көрүнөт. Айыл Ысык-Көлдүн күнгөй, тескей тарабынын так ортосун чектейт. Жыргалаң дариясынын көлгө куйган жерин элибизде Чат деп койот. Чат укмуштуудай кооздугу менен айырмаланып турат. Шиберлүү көк жайык, түркүн гүлдөр жайнап, чыгыш тарабы чакан токой болуп, Бишкек-Каракол трассасына барып такалат. Жазда чаттын бети малга толуп, айылдын байлыгын, элдин турмушунун оңолуп келе жатканына сүйүнөсүң. Айылдын эли жөнөкөй, меймандос келип, илгертеден бери дыйканчылык кылышат. Байыртан келе жаткан салтты колдонуп, бала-бакыраларынан, ата-бабаларынан калган таалим-тарбияларын балдарына, муундан-муунга жеткизип, бакубат турмуш өткөрүшөт. Негизинен айылдын элдери дыйканчылык менен алектенишип, жаштары Каракол шаарында ар кыл иштерде иштешет. Айылдын түндүк жагынан Жаңы-Арык суусу жал арык менен агып, көлгө куйат. Жаңы-Арык суусунун көлгө куйган жеринин эки жак канатына тең элдер отурукташып, жердин аты Байыр (Пристань) деген атка конгон. Байырдын да өзүнчө тарыхы бар. Х1Х кылымдын башында ушул жерге падышалык Орусиянын саякатчысы Пржевальский өзүнүн тыңчылык иштери менен алектенген. Кийинчерээк ал жерге Пржевальскийге эстелик орнотулуп, бүгүнкү күнгө дейре мамлекеттин кароосунда турат. Жаңы-Арык суусу менен Жыргалаң дариясынын ортосундагы куушта жабык ишкана жайгашкан. Байырдын элинин көбү ошол ишканада иштеп, андан сырткары балык уулап, сатуу менен алек болушат. Боз-Булуңдун чыгыш жагындагы коодо төө куйрук жыш өсүп жылаандын уюугу көп болот. Жазда айылдын ошол жагында жоогазын гүлдөп, көздүн жоосун алат. Кырка коо көлдүн кылаасына чейин созулат, ал эми анын этек жагынан ондогон булактар агып, Жыргалаңга куюлуп, көлдүн кылаасын сазга айлантып турат. Айтып кете турган нерсе, айылдын эли Жыргалаң дариясынан балык уулап токойдо эс алышат. Жыргалаң суусунда сазан, форель жана башка балыктары көп, андан сырткары Жыргалаң суусуна балыктар уругун таштап, Ысык-Көлдүн балык байлыгын көбөйтүп турат.
Калкы
Калкы ― 1186 киши (2009-жылы).
Экинчи Беш Жылдык
Экинчи Беш Жылдык — Кыргызстандын Чүй облусунун Аламүдүн районундагы айыл. Гроздь айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 81 киши (2009-жылы).
Абдыраманов Шабданбай
Өмүр баяны
Белгилүү жазуучу, педагог, коомдук ишмер, Кыргыз эл жазуучусу Шабданбай Абдыраманов 1930-жылы 24-декабрда Кыргызстандын Жалал-Абад  (мурдагы Ош ) облусуна караштуу  Сузак районундагы Кыз-Көл кыштагында дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. Ал 1943-жылы айылдык мектепти бүткөндөн кийин колхоздо иштеген. 1949 – 1951-жылдары Жалал-Абад шаарындагы А.С.Пушкин атындагы мугалимдер институтунун филология факультетин артыкчылык диплому менен аяктап, жөнөкөй мугалимдиктен мектептин директорлук кызматына чейин көтөрүлгөн. 1953 – 1958-жылдары Бишкек шаарындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтун сырттан окуп бүтөт. 1959-жылы Ош пединститутунда окутуучу болуп иштеген. 1961 – 1964-жылдары Москва шаарындагы Горький атындагы адабият институтунун алдындагы адабият курсунан окуган. 1966-жылдан баштап Кыргызстан жазуучулар союзунун Ош областтык бөлүмүнүн жооптуу катчысы, “Ленин жолу” газетасынын кабарчысы болуп иштейт. Мугалимдик кесибин аркалап жүргөндө эле анын “Сырдуу күмбөз”, “Көл тууралуу баян” аттуу эпикалык поэмалары “Ала-Тоо” журналына жарыяланган. Адабияттын ыйык дарбазасын ачып, анын ысыгына күйүп, суугуна тоңуп, сөз өнөрүн өзүнө биротоло кесип кылып алган. Жазуучу чыгармачылык жайга 50-жылдарда келип кирди. Анын “Май түнүндө” аттуу алгачкы поэмалар жыйнагы (1957), ага удаалаш эле “Каркыра” (1959) деген ырлар жана поэмалар жыйнагы, “Тааныш адамдар” (1964), “Арстанбап аймагында” (1965), “Өкүм” (1966), “Ак жүрөк адамдар” (1973) деген прозалык чыгармалары басмадан жарык көргөн. Жазуучунун чыгармалары орус тилинде бир нече жолу жарыкка чыккан жана боордош элдердин тилдерине да которулган. Ш. Абдыраманов кыргыз журтчулугуна аттын кашкасындай таанымал чыгаан романчы. “Гүлазык” (1976), “Дыйкандар” (1977), “Тагдыр” (1980), “Жашыл аалам” (1982), “Токуучулар” (1985), “Турмуш сырлары” (1988), “Дыйкандар” (1991) деген романдары бар. 20дан ашык китеби басмадан чыккан. Автор “Жашыл аалам” романында Арстанбаптагы уникалдуу жаңгак токою жөнүндө сөз кылып, жаратылышты коргоо, айлана-чөйрөнү таза сактоо, жаныбарларды коргоо жана көбөйтүү тууралуу проблемаларды көтөргөн, ал экология темасына арналган чыгарма. “Турмуш сырларында” революциядан кийинки кыргыз элинин турмушундагы түп-тамырынан берки өзгөрүүлөрдү, жаңы турмушка болгон адамдардын көз караштарын, аң-сезимдерин калыптандырууларды чагылдырган. Коллективдештирүү, кийинки сенектик мезгилиндеги айыл чарбасындагы кетирилген кемчиликтерди “Дыйкандар” романында кеңири ачып берген. Ш. Абдыраманов доор үнүн сезген публицист, котормочу драматург катары да белгилүү. Анын “Кайыптын карды ооруганда”, “Коркунучтуу оору”, “Үркүнбай үйлөнгөндө”, “Токуучулар”, “Тагдыр нугу”, “Кадамжай окуясы” аттуу драмалары жана комедиялары элдик жана профессионалдык театрлардын сахнасында коюлуп, көптөгөн театр көрүүчүлөрдүн купулуна толду. “Топ жылдыз” деген либреттосун жаратты.
Чыгыш акыны Саадинин, орус акындары С. Маршактын, Н. Тихоновдун чыгармаларын которгон. Жазуучу “Домоктун кылычы”, “Токтогул”, “Чыйбыл болуш”, “Aнжиян көтөрүлүшү”, “Алымбек датка” сыяктуу драмаларды жана тарыхый эсселерди жазган. Өмүрүнүн соңку жылдары жазган “Арман” романы, “Ак Мактым” баянын чыгарууга үлгүрбөй кетти. Эмгеги бааланып Кыргыз СССРинин Жогорку Советинин грамотасы менен сыйланган. Ал 1998-жылы дүйнөдөн кайткан.
Кѳзү ѳткѳндѳн соң, 1898-жылдагы Анжиян кѳтѳрүлүшү жана Чыйбыл болуштун тарыхына байланыштуу  «Тарыхтагы ак тактар» атуу чыгармасы жарыкка  чыккан.
Чыгармалары
Кыргыз тилинде
Орус жана башка чет тилдерде
Мои знакомые: Повести и новеллы. - М.: Сов. писатель, 1964.
Жизнь нам открыла глаза: Повести и рассказы. - М.: Сов. писатель, 1969. - 199 б.
Повести и рассказы. — М.: Сов. писатель 1969. — 199 с.
Белый свет: Роман. - М.: Сов. писатель, 1980.
Белый свет. Ткачи: Романы.— М.: Сов. писатель, 1983.— 448 с.
Судьба земли предков: Романы. — Ф.: Кыргызстан, 1987. —480 с. Башка элдердин тилдеринде:
Знакомые люди Повесть и рассказы, —Ташкент: Изд-во лит. искусситво, 1976.— 181 с. — узб. Котормолору Саади М. Гулстан: Ырлар, проза. — Ф.: Кыргызстан, 1983.— 224 с.
Сыйлыктары. Наамдары
Кыргыз эл жазуучусу (1995).
Франкфурт
Франкфурт, расмий түрдө Майндагы Франкфурт (Frankfurt am Main ) — көпчүлүк убакта, жөн гана Франкфурт деп аташат, Гессен дубанынын эң ири жана калкы боюнча Германиянын бешинчи орундагы шаары. Калаа четиндеги конуштарды кошкондо, калкынын саны 2 295 000 жашоочуну түзөт.
Оттукташ Уста
Оттукташ Уста (Туулган, өлгөн жылдары белгисиз) — уста. Сарбагыш уруусунан чыккан. Небереси уста Канташ уулу Капардын баяндоосу боюнча болжолдо Ысык-Көлдүн көңгөйүндө (ЧоңСары-Ой) төрөлгөн. Уста Кашкардагы Ак үйлүүгө (элчилигинде) кызмат өтөп, ошол тараптан устачылыкты, табыпчылыкты, серчиликти, дарыгерчиликти, темирчиликти үйрөнөт. Оттукташ Дөөтүнүн ишенимдүү шекити катары бааланган. Туубастын дарысын ийлеген, жайында жоро-жолдоштору менен бастырганда, эли көчкөндө төбөсүндө булут пайда болуп, көлөкө кылып жүргөн. Бир атактуу адамдын кызы өлгөндө арчадан табыт жасайт, анын устачылыгына ошол улуктун көзү тийип өлгөн деген сөз уламыш катары айтылып жүрөт. Оттукташ сайлаган бараңдын огунун учуу ылдамдыгы отуз тайлактын күчүнө барабар болгон дешет. Устанын жекече узануу ыкмаларынын айрым кереметтерин эч ким үйрөнө албай, өзү менен кошо кеткен. Анын устачылык мектебинен уулдары Санташ, Балташ, Шамшидин ж. б. тарбияланып чыгышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
28 Май
28-май — Григорий календары боюнча 148-күнү (толук жылда 149), жылдын аягына чейин 217 күн бар.
Жейн Остин
Жейн Остин (англ. Jane Austen; /ˈdʒeɪn ˈɒstɪn/; 1775-жылы 16-декабрда туулуп - 1817-жылы 18-июлда каза болгон) - англиялык жазуучу болгон. Ал 18-кылымдын аягында Британиядагы дворяндык режимди сынга алып, ою менен бөлүшүп жана түшүндүрмө берген эң башкы алты романы менен таанымал. Остиндин чыгармаларынын көпчүлүгү турмуштагы аялдардын коомдогу абалын жана каржылык коопсуздугун жакшыртууну көздөгөндүгүн сүрөттөйт. Анын чыгармалары 18-кылымдын жарымындагы романдардын сезимталдуулугун жана адабияттын 19-кылымга өтүүсүн сынга алган.
Остиндин "Сезим жана сезимталдуулук" (англ. Sense and Sensibility, 1811), "Намыс жана сокур ишеним" (англ. Pride and Prejudice, 1813), "Менсфилд паркы" (англ. Mansfield Park, 1814) жана "Эмма" (англ. Emma, 1815) романдары чыккандан кийин, ал китептери жарык көргөн жазуучу катары таанылган. Ошондой эле ал "Нортенгер кечилканасы" (англ. Northanger Abbey) жана "Ишендирүү" (англ. Persuasion) романдарын жазган, бирок алар Остин 1818-жылы каза болгондон кийин жарык көргөн. Бул романдардан кийин ал "Сандитон" (англ. Sanditon) романын баштаган, тилекке каршы аны бүтпөй көз жумган. Остиндин чыгармалары кээде гана сатылып бүтүп турган. Анын китептери анонимдүү түрдө жарык көрсө да, Остиндин көзү бар кезде бир аз жылдызы жана алган.
1833-жылы анын чыгармалары Ричард Бентлинин романдар топтомунда кайрадан жарык көрүп, Фердинанд Пикериң иллюстрациялап том катары сатылгандан кийин, Остиндин чыгармаларына экинчи жашоого ээ болгон. Алар калың журт тарабынан көптөгөн мактоолорго арзып, Остиндин китептерин окуучулардын саны өскөн. Остиндин каза болгондугуна элүү эки жыл болгондон кийин, 1869-жылы анын жээни "Жейн Остиндин биографиясы" (англ. A Memoir of Jane Austen) аттуу китепти чыгарган. Анда Остиндин жазуучулук кесиби жана кызыкдар коомчулукка анын тынч жашоосу менен тааныштырган.
Жетимишев Сейит
Жетимишев Сейит - жазуучу, Кемин районунун Кичи-Кемин айылында 1936-жылы 15-октябрда туулган. 1953-жылы Кичи-Кемин орто мектебин, 1958-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. Ошол эле жылы Кыргызстан ЛКЖС БКнын Фрунзе обкомунда инструктор болуп дайындалган. 1959–1966-жж. радиоуктурууда редактор, Кыргыз КСРинин Министрлер Кеңешинин алдындагы радиоуктуруу жана телекөрсөтүү комитетинде адабият жана жаштар редакциясында редактор, 1967–1971-жж. «Кыргызстан маданияты» гезитинин редакторунун орунбасары, 1971-жылы Кыргызстан КП БКнын кызматкери, 1973-жылы «Кыргызстан» басмасынын директору, 1975–1983-жж. «Чалкан» журналынын башкы редактору, 1987-жылы «Мектеп» басмасынын директору, 1988–1992-жж. «Адабият» басмасынын мүдүрү, 1992–1997-жж. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн алдындагы Архивдик башкармалыгынын мүдүрүнүн орунбасары болуп иштеген.
Жейн Остин
Остин көптөгөн сындаган эсселердин жана антологиялардын жазылышына дем-күч берген. Анын чыгармалары көптөгөн тасмалардын тартылышына себепкер болгон. Мисалы, "Намыс жана сокур ишенимден" баштап (1940), акыркы жылдардагы "Сезим жана сезимталдуулук" (1995) жана "Сүйүү жана достук" (англ. Love and friendship, 2016) романдарына негизделип тартылган тасмалар.
Жетимишев Сейит
Чыгармачылык жолу 50-жылдары башталып, «Менин атам» аттуу биринчи повесттер жыйнагы 1962-жылы жарык көргөн. Айрым чыгармалары орус жана коңшу республикалардагы элдердин тилдерине которулган. 1966-жылдан КСРБ Жазуучулар бирлигинин мүчөсү. 1967-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар бирлигинин башкармасынын мүчөсү. В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы, ВЛКСМ БКнын жана Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамоталары менен сыйланган. 1994-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген ардак наам берилген. 2007-жылы Кыргыз Республикасынын «Даңк» медалы менен сыйланган. 1994-жылы Кыргыз Республикасынын «Кыргыз тили» коому уюштурган Академик Болот Мураталиевич Юнусалиев атындагы жана 2008-жылы Кыргыз Республикасынын маданият ишмерлеринин Ассамблеясы уюштурган классик акын Аалы Токомбаев атындагы сыйлыктардын лауреаты болгон.
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде
Менин атам: Аңгемелер. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1961. – 49 б.
Ички кайрыктар: Повесттер, аңгемелер. – Ф.: Мектсп, 1964. – 95 б.
Мезгил закымдары: Повесттер, аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 158 б.
Жаш жазуучулардын аңгемелери. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 268 б.
Too булагы: Роман, повесть жана аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 464 б.
Эл арасында: Роман. – Ф.: Адабият, 1989. – 432 б.
Эл арасында: Роман.– Б.: Бийиктик, 2006.– I том. – 413 б., II том. – 480 б.
Орус тилинде
Облака над ущельями: Повести, рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1977.– 187 с. Первый урок: Рассказ-быль.– Ф.: Мектеп, 1978. – 44 с.
Семетейдин төрөлүшү
Кытайларды жеңип, көп олжо менен жер-жерине кайтышкандан кийин Манастын зоболосу дагы да жогору көтөрүлүп, ага каршы чыгып, каяша айтар жан калбай, ич ара чыр-чатактар басылып, эл тынч жатып калат. Манас алтымыш жашка чыгат. Баласыздыгына арман кылып, кыргыздын мыктыларын чогултуп Мекеге барып, кудайдан бала сурап зыярат кылып келмек болуп кеңеш салат. Эл Манасты опурталдуу алыс жолго кыйбай мыктылар кылчакташат. Бакай душманыбыз көп, баатыр Мекеге кетип калса чатак чыгып, эл бузулар — деп ойлоп, Манасты барба дейт. Кыргылчал бузукулук кылып, Манастын Мекеге барышын кубаттайт. Ага Бакай, Төштүк каршы чыгып, кеңешке катышып отургандар да Кыргылдын оюн жактырышпайт. Багыш карыянын акылы боюнча Манастын аялдарын чакырып сурайлы, эгер бирөөнүн боюнда бар болсо Манасты Мекеге жибербейли деген бүтүмгө келишет. Акылай Каныкейдин беш айлык боюнда бар экенин билдирет. Манас Мекеге барбай калат. Каныкей эркек төрөйт, көп эл чакырып, чоң той берилет. Төрөлгөн балага Семетей деп ат коюлат.
«Семетейдин туулганы» Радлов жазып алган вариантта эпостун жетинчи окуясы катары берилген. Сагымбай Орозбаковдун варианты менен Радлов жазып алган вариантынын мазмунунда окуялардын өнүгүшүндө олуттуу айырмачылыктар бар. Радлов жазып алган вариантта Каныкейдин жети айлык боюнда бар кезде Аккула арып, Манас кан карып өлөт. Каныкей төрөгөндө Акылай баланы өлтүрмөк болот. Бирок, баланы чоң энеси Бакдөөлөт аман алып калат.
Саякбай Каралаевдин вариантында Семетей эл «Чоң казатка» аттанганда балтыр бешик бала экени гана айтылып, төрөлүшү атайын окуя катары берилбейт.
Шапак Рысмендеевдин вариантында Манас «Чоң казаттан» кайтканда Семетей эки жашар бала экени эскерилип, баланын туулушун баяндаган атайын окуя жок. Молдобасан Мусулманкуловдун варианты боюнча «Манаста» Семетейдинысымы эч жерде учурабайт.Багыш Сазановдун вариантында Семетей жөнүндө «Кичи казатта » эскерилет. Аккулага ок тийип, Манас жөө калганда ага Тайбуурулду жетелетип жөнөткөндө жазган катында Каныкей согушту токтотуп үйгө кайт, Семетейди көр дейт. ТМВда Семетей Манас тирүү кезинде төрөлгөн болот. Өлөрүндө уулу Семетейдин жаш калганын эскерип, аны Бакайга тапшырат, баланын төрөлүшүн баяндаган атайын окуя жок.
Терек-Сай
Терек-Сай — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Чаткал районундагы айыл. Терек-Сай айыл аймагынын курамына кирет.
Арал (Жумгал району)
Арал — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Кабак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 370 киши.
Ивангород (Давлекан району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Глоссосколекстер
Глоссосколекстер (лат. Glossoscolecidae) — сөөлжандардын бир тукуму.
Ай-Чурек
«Ай-Чурек» («Лунная красавица»)—«Айчүрөк» операсынын либреттосунун өзүнчө китеп болуп чыккан орусча-кыргызча тексти. (М„ 1958). Көлөмү 264 бет, нускасы 700. Либретто фортепьяного ылайыкталып нотасы менен кошо басылган. Орусча тексти А. Винниковдуку.
Фазылбек Касымбеков
Касымбеков Мырза Фазылбек (1863, Бадахшан, Шунган кыштагы-1919) - тарыхчы, чыгыш изилдөөчү, географ жана саякатчы. Маргалаңдагы жогорку диний мектепти -Султан Муратбектин медресесин бүтүргөн. 18-кылымдын 80-жылдарынын аягы-90 жылдарынын башында Ошто жашаган. Тилмеч, жол көрсөтүүчү, чарбалык иштерди башкаруучу катары Кашкар, Тибет, Гиндикуш, Памир (1888-89,1903-04), Ооганстан, Түркияга (1896) барган илимий экспедицияларга катышкан. Экспедицияга кылган кызматы үчүн 2 алтын, күмүш, коло медалдар менен сыйланган.1907-ж. Бадахшандын 1809-1907-ж-дагы соңку тарыхын жазган.Анын эмгеги 19-к-дын башында жазылып Мырза Сан-Мухаммед Бадахшанинин эмгегинин уландысы болуп эсептелет. Оштогу орус-түзөм мектебинде көп жыл мугалим болуп иштеген. 1914-1917-ж. Ошто демократиялык маанайдагы жаштардын тобун жетектеген. 1917-ж. ушул эле жерде уулу Санжар менен бирге «Окуучулар союзун» түзгөн. Басмачылар колдуу болуп өлгөн.
Мурзаев Абдумажит
1969–1970-жылы Сузак районундагы «Дружба» совхозунда жумушчу болуп иштөө менен эмгек жолун баштаган.
1971-жылы Фрунзедеги №1 техникалык окуу жайын аяктап, 1972-жылы Кыргызстан Журналисттер союзунун алдындагы Элдик университетин бүтүргөн.
1979–1980-жж. Забайкалье аскер округунда медицина кызматынын лейтенанты, улук лейтенанты болуп кызмат өтөгөн. 1981-жылдан Кыргыз илим-изилдөө онкология жана радиология институтунда жогорку категориядагы хирургонколог болуп эмгектенип келет.
1973–1983-жж. Фрунзе шаарында өткөн Кыргыз ССРинин жумушчу жана айылдык кабарчыларынын I жана II съездинин делегаты болгон. «Советтик Кыргызстан» гезитинин Ардак грамотасы менен эки жолу сыйланган. Ошондой эле жаш жазуучулардын кеңешмелеринин фестивалынын катышуучусу болгон.
«Будь здоров» гезитинин редактору, «Ден соолукка миң кеңеш» гезитинин редколлегия мүчөсү.
2002-жылы «Саламаттыкты сактоонун ардактуу кызматкери» төш белгиси менен сыйланган.
2010-жылы «Мусатафа Кемаль (Ататүрк)» илим жана маданият Эл аралык кайрымдуулук фондусунун Алтын колдуу хирург наамын ыйгарылып, Алтын медаль менен, 2011-жылы Тыныстанов жөнүндөгү чыгармасы, адабиятка кошкон салымы жана жеке чыгармачылыгы үчүн «Мусатафа Кемаль (Ататүрк)» илим жана маданият Эл аралык кайрымдуулук фондусунун Ардак грамотасы менен сыйланган.
1995-жылдан Кыргыз Республикасынын Журналисттер союзунун, 1997-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Уйкусуз түн: Аңгемелер, новелла. – Б.: УИАнын типографиясы, 1995. – 136 б.
Куугунтук: К.Тыныстанов жөнүндө даректүү баян. – Б.: «Веста» ЖЧКсы, 2007. – 283 б.
Касым Тыныстанов: Кылымдар кырында. – Б.: Турар. 2011. – 145 б.
Ужуга (дарыя)
Ужуга — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Унжа дарыясынын сол жээгинен 281 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бирюбаш (Мишкин району, Башкыртстан)
Бирюбаш — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Жаңы троит айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 383 киши. Почта индекси — 452348, ОКАТО коду — 80243855002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түркстан козополянскиясы
Түркстан козополянскиясы (Kosopoljanskia turkestanica, Korovin) - Көп жылдык, цилиндрдей өзөк тамырдуу, тамыр моюнчасы былтыркы жылкы жалбырактарынын бозомук калдыктары менен жабылган. Сабагы бир, же 2-3 санда, түбүнөн баштап бутактанган, түксүз, көгүш, бийиктиги 40-60 см. Жалбырактары негизинен тамыр моюнчалуу, кыска саптуу, пластинкасынын жалпы көрүнүшү сүйрү, эки ирет канаттай бөлүктүү, биринчи бөлүкчөлөрү сызгычтай, бөлүкчөлөрү айчыктуу, сабак жалбырактары кичине, жалбырак кучактуу. Чатыры 10-18 гүлдүү, чатырчасы 15 гүлдүү, ороочтуу же ороочсуз. Каптал чатырчаларынын гүлдөрү көпчүлүк учурда мөмөлөбөйт. Мөмөсү жумуртка сымал, сегиз кырдуу, бышып-жетилгенде 2 жарым урукка ажырайт, түксүз.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнда гүлдөп, июлда мөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргызстанда Талас суусунун башатындагы Орток, Үчбулак тоолорунда, Алай тоо кыркасында (Акбуура суусунун өзөнү) жана Ички Тянңшанда (Жумгал суусунун Көкөмеренге кушулган куймасына жакын жерде) табылган.
Өсүү шарттары
Сланецтердин кургак калдыктарында, таштуу, майда топурактуу жана конгломераттуу беттерде, туздуу, чополуу жерлерде өсөт.
Саны
Маалымат жок.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Муниципалитет
Муниципалитет (Немисче. munizipa-litat, латынча municipium – өзүн-өзү башкаруучу жымыят (коом) – жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу системасындагы орган.
Түркстан козополянскиясы
Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин (1978), Казак ССРинин (1981), Кыргыз ССРинин (1985) Кызыл китептерине катталган.
Муниципалитет
Бир катар өлкөлөрдө (Австралия, Венесуэла) – төмөнкү администрациялык-аймак-тык бирдик. Муниципалитет туура келген администрациялык-аймактык округдун калкы тарабынан шайланат. Мэрия, бургомистр баш болгон шайланма коллегиядан жана аткаруучу аппараттан турат. Коммуналдык ишканалар жана турак-жай фонду Муниципалитеттин менчиги. Аларга жергиликтүү полиция (милиция), мамлекеттик мектептер, медициналык мекемелер, социалдык камсыздоо органдары баш ийет. Муниципалитеттин кирешесинин булагы болуп жергиликтүү калктын салык алуу ж. б. (туризм, кайрымдуулук) эсептелет. Эреже катары муниципалдык кирешелер жашоо керектөөлөрүн толугу менен камсыз кыла албайт.
Түркстан козополянскиясы
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Популяциясы кеңири таралган капчыгайларда ботаникалык заказниктерди уюштуруу. Жаңы таралган жерлерди издөө.
Муниципалитет
Бул болсо алардын борбордук бийликтен финансылык көз каранды болушуна алып келет. Кээ бир учурларда Муниципалитеттин иштеринде өз алдынчалык жана көз каранды сыздык жоголуп, өзүн-өзү башкаруу органынан жалпы мамлекеттик администрациясынын органына айлануусу байкалган. Бир катар мамлекеттерде борбордон дайындалган өкүлдөр Муниципалитетин чечим-дерин жокко чыгарууга чейинки кеңири полномочиялар менен белгиленишет. Өзүн-өзү башкаруучу орган катары Муниципалитет – демократиянын башкы институту.
Түркстан козополянскиясы
Статусу
V U. Кыргызстанда өскөн эндем тукумдун эки түрүнүн бири.
Булчуң тканы
Булчуң ткандарынын түрлөрү
Жылмакай булчуң тканы  ички органдардын жана кан тамырлардын керегесинин булчуңдуу катмарын түзөт. Жылмакай булчуң тканын клеткалары узундугу 15—500 мкм келип, сүйрү формада болот да, борбору булчуңдун жыйрылышына жараша өзгөрүлүп турат. Клетканын цитоплазмасында эң ичке булчуң талчалары — миофибриллдер же миофламенттер бар.
Скелет булчуң тканы  узунунан келген көп борборлуу туура тилкелүү цилиндрге окшоп, учтары учтуу же тоголок болгон талчалардан турат. Жүрөк булчуң тканы  целомдук эпителийден мезенхимага айланып, андан миобласттар, жүрөктүн булчуң клеткалары кардиомиоциттер келип чыгат. Кардиомиоциттер булчуң талчаларын пайда кылып, бири-бири менен байланышып турган булчуң талчаларынын торчосун — миокардды түзөт. Жүрөк булчуң тканынын клеткаларынын борбору, талчалардын ортосунда жайланышып, скелет булчуң тканынан айырмаланып турат.
Кутурган иттер
"Кутурган иттер" (Reservoir Dogs, Бешеные псы) - 1992-ж.чыккан үзгүлтүккө учураган алмазды уурдоо ишине чейинки жана кийинки окуялар тууралу тартылган АКШнын кылмыштуу триллер тасмасы. Тасма режиссер жана жазуучу Квентин Тарантинонун толук метраждуу тасмаларынын алгачкысы болгон жана башкы ролдордо Харви Кейтел, Майкл Мэдсен, Стив Бушеми, Крис Пенн, Лоуренс Тирни и Тим Роттор ойношкон. Квентин Тарантино жана жазуучу Эдвард Бункер экинчи пландагы ролдорду ойношкон. Бул тасмадан биз зөөкүрчүлүк менен жасалган кылмыш, поп маданиятынын кээ бир көрүнүштөрүн, сөгүнүүлөрдү, окуянын бир калыпта эмес баяндоону жана башка көптөгөн темаларды көрө алабыз жана бул белгилер Торонтинонун өзгөчө стили болуп калган.
Тасма көз каранды эмес тасмалардын классикасы деп таанылган. Empire журналы тарабынан "Бардык мезгилдердин көз карандысыз тасмасы" деген наамга татыган. Кутурган иттер жалпысынан жакшы кабыл алынып, ал эми актерлору тасма сынчылары тарабынан жакшы баага татыган. Жарыкка чыккан соң тасмага рекламаланбагына карабастан, жумшалган 1.2млн АКШ долларын ашып, 2.8 млн АКШ долларлык киреше таап, АКШда кичинекей ийгилик жараткан. Тасма Улуу Британияда 6.5 млн фунт стерлинг киреше таап, ийгиликтүүрөөк болгон, К. Тарантинонун "Кылмыш окуясы" (1994-ж.) тасмасы жарыкка чыккандан кийин көбүрөөк ийгиликке жетишкен. Тасмада колдонулган ырлардын көбү 1970-ж. таандык болгон.
Мурзатаева Зулайка
Мурзатаева Зулайка – акын. Токтогул районунун Чоң-Арык айылында 1951-жылы туулган. 1968-жылы Ж.Бөкөнбаев атындагы орто мектепти аяктаган.
1974-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтү-рүп, Ж.Бөкөнбаев атындагы орто мектепте кыргыз тили, адабият мугалими, окуу тар-бия иштери боюнча директордун орун басары болуп эмгектенип келет.
1991-жылы «Жалбыз жыты» аттуу алгачкы китеби жарык көргөн.
Мектепте окуу-тарбия иштеринде көп жылдык үзүрлүү, чыгармачылык эмгеги бааланып, «Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги», «Методист-мугалим» наамдарын алган.
Жарык көргөн китептери
Жалбыз жыты. – Б.: Адабият, 1991. – 30 б.
Кайрылып учпас каркырам. – Б.: Шам, 1997. – 104 б.
Ыр булак. - Б.: Бийиктик, 2005. - 208 б.
Парк Ридж (Нү-Жерси)
Парк Ридж (Нү-Жерси) (Park Ridge) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8645 киши. Болжолдуу аянты - 6.8 км². FIPS коду — 34-56130.
Фирмалык аталыш
Фирмалык аталыш – бул юридикалык жакты башка юридикалык жактан айырмалоочу туруктуу, толук же кыскартылган аталыш. КР жарандык мыйзамдарынын ченем-талаптарына ылайык юридикалык жактын фирмалык аталышы юридикалык жактын уюштуруучулук-укуктук таризине ылайык энчилүү ат же аркыл маанидеги жалпы ат болуусу керек. Ишмердиктери КРУБ тарабынан лицензиялаштыруучу банктардын жана каржыкредиттик мекемелердин аталыштары КР банк жөнүндөгү мыйзамдарынын талаптарына жооп берүүсү тийиш. Фирмалык аталыштарда «Кыргыз», «Мамлекеттик» жана «Улуттук» деген сөздөрдү кандай гана жалгаштарда пайдалануу, ошондой эле КР ырасмий толук жана кыскартылган аталышына көрсөтүүлөргө КР Президенти жана КР Өкмөтү билгилеген тартипте гана жол берилет. Кыргызпатент тарабынан каттоого алынган юридикалык жактын фирмалык аталышына экспертизанын жыйынтыктары боюнча анын корголуу жөндөмдүүлүгүн күбөлөөчү күбөлүк берилет. Башка бирөөнүн каттоодон өткөн Ф. а-ын укук ченемсиз пайдаланган жак, анын укук ээсинин талабы боюнча келтирилген зыяндарды калыбына келтирүүгө милдеттүү.
Фиск
Фиск (лат. fiscus ) – мамлекеттик казына дегендин өзү, өлкөнүн бюджеттик жана бюджеттен сырткаркы фонддорунда топтоштурулган мамлекеттик каржы булактарынын жыйындысы.
Эселек
Эселек (лат. Fulmarus glacialis) — бороончу чардактардын бир түрү.
Угам кырка тоосу
Угам кырка тоосу - Батыш Теңир-Тоодо, Казакстан менен Өзбекстандын чегинде.
Талас Ала-Тоосунан түштүк-батышты карай созулат. Уз. 100 кмден ашык, бийикт. 4238 жге (Сайрам чокусу) чейин. Капталдары өтө тилмеленген. Негизинен чөкмө тектерден жана гранитоид интрузияларынан түзүлгөн. Аксу, Жабаглы, Сайрам ж. б. суулары бар. Мөнгү этектеринде морена көлдөрү кездешет. Капталдарына эфемерлүү жарым чөл жана талаа, өрөөндөргө токой, тоолоруна шалбалуу талаа жана альп шалбаасы мүнөздүү. Угам кырка тоосунун Казакстан жагында Сайрам-Угам табият паркы жана Аксу-Жабаглы коругу уюшулган. Альпинизм өнүккөн.
Фитокөзөмөл
Фитокөзөмөл (гр. phyton – өсүмдүк) – жугуштуу ооруларды жана айылчарба зыянкечтерин алып кирүүнү, жайылтууну болтурбоо үчүн өлкөгө алынып келинүүчү товарларга, унаа каражаттарына карата атайын мамлекеттик органдар тарабынан ишке ашырылуучу көзөмөлдөө-коргоо иш чараларынын комплекси. Уруктар, жемиштер, жандуу өсүмдүктөр жана алардын бөлүктөрү, өсүмдүктөрдүн өзөктөрү, кургак жемиштер жана өсүмдүк түрүндөгү башка жүктөр, ошондой эле карантиндик товарларды орооч катары кызмат кылган ийдиштер Ф-дөн өткөрүлөт. Ф. өлкөнүн аймагына кирген баардык унаа-көөлүктөрүн карантиндик кароодон өткөрүү жана товарлардын тийиштүү тастыктамаларын текшерүү менен ишке ашырылат. КР баардык карантиндеги объекттерди ташып келүүгө жана ташып өтүүгө тийиштүү мамлекеттик органдардын улуксаты менен гана жол берилет.
Кожеков, Жаңыбай
Кожеков, Жаңыбай (1869–1942, Жумгал өрөөнү) – манасчы. Анын жети атасы (Айдарбек, Сүйүмбай, Сакечүк, Теңирбай, Сары, Жаманкара, Кожек) “Манас” айтып, манасчылык атадан балага өтүп, мурас катары сакталып келген.
Кожеков Жаңыбай “Манасты” атасы Кожектен үйрөнүп, 16 жашынан айта баштаган. “Манастан” – “Көкөтөйдүн ашы”, “Чоң Казат” эпизоддорун жана “Семетей”, “Сейтек” эпосторун толук айткан. Кожеков Жаңыбай Мифтаков тарабынан Кожековдын 1936-жылдын аяк оона айынан тартып, 1937-жылдын жалган куран айына чейин 100 басма табак көлөмүндө “Семетейди” толук жана “Манастан” үзүндү жазылып алынган, көлөмү 19445 сап ыр. Кожеков Жаңыбай манасчыдан эпостун биринчи бөлүмү боюнча жазылган тексттердин арасында чыгарманын алгачкы окуялары да бар. Бирок аягына чыга жазылбай калган. Кожеков Жаңыбай Мифтаков “Манастын санжырасы” деген тема коюп жазган материалдар кара сөз түрүндө. Муну манасчы кара сөз менен айтканы, же мурда өзү ыр менен баяндоочу окуяларды кыска берүү максатында (кийинки ыр менен айтылган тексттер да кыскартылган үлгүдө берилгени даана байкалып турат) гана ушул түрдө айтканы белгисиз.
Керең кур
Керең кур (лат. Tetrao urogallus, L. 1758) — кара курлар уруусундагы куштардын бир түрү.
Нянь-Вож
Нянь-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын оң жээгинен 286 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Фитосанитардык абал
Фитосанитардык абал – жердин, токойлордун жана өсүмдүктөрдүн отоо чөптөрүнүн көптүгү жана өсүмдүк илдеттеринин таралышы, өсүмдүк зыянкечтеринин санына байланыштуу аныкталуучу абалы.
Табылгыты (Жумгал району)
Табылгыты — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Кабак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 403 киши.
Фитосанитардык мониторинг
Фитосанитардык мониторинг – организмдердин зыяндуулугун жана өнүгүшүнүн ыкчамдыгын, санын, мүмкүн болгон таралуу деңгээлин аныктоо жана болжолдоо.
Оттукташ уулу Шамшидин
Оттукташ уулу Шамшидин (1888-1968) Зергер. Кочкор районундагы Үч-Булак айылында төрөлгөн. Өзүнүн улуу агалары Саңташ, Миңташ, Канташ, Балташ, Култаш жапырт уста аталышкандыктан Шамшидин боорун жерден апаары менен алардын үндөктөөсүндө болот. Ап жалаң күмүш кармаган. Күмүш эритүүнү, көркөм калыпка куюну, күмүшкө зоот түшүрүүнү, күмүш жалатууну, күмүштү сиркелетүүнү (таруулатууну), күмүштү куткундоону, күмүшкө тогуз төбөлөтүүнү, күмүштү сомдоону, шөкөттөрдү көркөм калышка куюуну ж. б. зергерчиликке таандык өнөрдү түгөлү менен кармаган. Шамшидин «Айчүрөк» операсы адеп сахналашканда Айчүрөктүн зер жасалгаларын бир колдон чыгарган. Ал сынган, бүлүнгөн идиштерди калыбына келтирүүдө да көп эмгектенген. Чайнек менен чай чынынын түрдүү сыныктарын өгөөлөп, бири бирине кынаптап, жиксиз үшкүлөп, кайрадан кооз көрүнүүчү идиш кылган. Устанын эритилген затты (күмүш, коло, мис, жез) куючу жатагы чопо болгон. Чопону Кажы-Сай аймагындагы «Чопо-Булак» деген жерден атайын алып келип, күл майдалап, торко электен өткөрүп, ага жүн, тыбыт жана кылтак кошуп, жеткире ийлеп, аны чөйчөкчө кылып кургаткан. Ал идишке зергер жердикти эритип, ага каалагандай оюм-чийим түшүргөн. Эритиндини калыпка куюу үчүн эритилүүчү затты эритүүчү чөйчөкчөгө салып, тапка кармаганда ал бат эле көлкүлдөп эрип, көк жашыл түскө келген. Анын үстүнө ак данакерди сепкенде эритинди бир аздан кийин кара күрөң түскө айланган. Мында бөлүнүп чыккан кирпер үстүнө калкып чыгат. Эритиндинин температурасы өзгөрүлө электе калыпка тез куйган, антпесе калыптын ичинде аба боштугу түзүлүп, чуңкурчалар пайда болот, куюлуучу көркөмдүк сыйда түшпөйт. Эритиндинин үстүндөгү ыплас калдык чөйчөктүн бетине жабышып калат. Шамшидиндин устакерчилик мектебинен Капар, Өмүраалы, Жумалы, Кашкар деген усталар өсүп чыккан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Евгений Леонов
Леонов Евгений Павлович (2. 9. 1926, Москва – 29. 1. 1994, ошол эле жер) – орус актёру, СССР эл артисти (1978). 1947-ж. Москвадагы театр студиясын бүтүргөн. 1948–68-жылдары Москвадагы К. С. Станиславский атындагы драма театрында, Вл. Маяковский атындагы театрда 1968–72-ж. иштеген. Леонов диапазону кеңири ролдорду аткарып, ишенимдүү образдарды жараткан: Ванюшин (С. А. Найдёнов, «Ванюшиндин балдары»), Санчо Панса (Д. Вессерман жана Ж. Дериона, музыкасы М. Линики, «Ламанчтан келген адам») жана башка 1974–90-ж. Ленин комсомолу атындагы театрда иштеген. Ивановдун (А. П. Чехов, «Иванов»), Вожактын (В. В. Вишневский, «Оптимисттик трагедия»), Тевьенин (Г. И. Горин, «Эскерип сыйынуу»; РФтин мамлекеттик сыйлыгы, 1992) образдарын жеткиликтүү, терең ачып берген. Кинодо 1947– 60-жылдардын ортосунда көбүнчө трагикомедияга басым жасаган: реж. Г. Н. Данелиянын «Отуз үч», «Афоня», «Күзгү марафон» (РСФСР Мамлекеттик сыйлыгы, 1981), «Кин-дза-дза», «Настя» жана башка, Э. А. Рязановдун, В. В. Мельниковдун, М. А. Захаровдун фильмдеринде кейипкерлердин мүнөзүн ар тараптуу ачып, зор чеберчиликте ойногон. Фильмдердеги эң көрүнүктүү ролдору: Приходько («Белорус вокзалы», 1971), Коля («Афоня», 1975), Көз боочу («Жангын, жангын менин жылдызым» 1970), Потапов («Сыйлык», 1975; СССР Мамлекеттик сыйлыгы, 1976). «Винни-Пух» анимациялык фильмин үн менен коштоого катышкан.
«Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү»
«Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү» — кыргыз лексикасындагы сөздөрдүн маанилерин ачып, аларды чечмелеп түшүндүргөн лексикографиялык эмгек. 1969-жылы Ж. Шүкүровдун жетекчилиги астында бир том болуп жарык көргөн. Орточо эсеп менен 25 миң сөз жана сөз айкаштары камтылган. Кийин 1984-жылы сөздүктүн 1-тому (Адан — күрөгө чейин) чыгып, 2-тому ар кандай себептер менен чыкпай калган. Редакторлору: Э. Абдулдаев жана Д. Исаев болгон. Сөздүккө негизинен кыргыз адабий тилинин ошол кезде активдүү колдонулган лексикасы кирген. Эскирген сөздөр менен диалектилик, кесиптик лексиканын фактылары бар. Сөздөр алфавит тартиби боюнча жайгаштырылып, кайсы сөз түркүмүнө кирээри граммат. белгилер аркылуу көрсөтүлүп, ал сөздөрдүн лексикалык маанилери чечмеленип түшүндүрүлүп, тиешелүү мисалдар берилген. Сөздүн өтмө маанилерин, архаизмдер менен историзмдерди, диалектилик лексика фактыларын стилистикалык жактан ажыратууда атайын белгилер колдонулган. 2010-жылы бир том (Адан — Яга чейин), 2011-жылы академик А. Акматалиевдин жалпы редакциясы астында кайрадан «Кыргыз тилинин сөздүгү» деген ат менен 2 томдугу жаңыланып басылып чыккан. Сөздүктө 50 миңден ашык сөз жана сөз айкаштары камтылган.
Корум керең куру
Корум керең куру (лат. Tetrao parvirostris, syn. Tetrao urogalloides) — кара курлардын бир түрү.
Кыргыз тоогу
Кыргыз тоогу — леггорн, плимутрок, ньюгемпшир тоокторун аргындаштыруудан алынган породалык топ. Кыргызстан мал чарба жана ветеринардык Илим изилдөө институтунун тажрыйба чарбасында чыгарылган. Корозунун тирүүлөй салмагы 3,5—4,0 кг, мекияндарыныкы 2,5—2,6 кг. Мекияндары жылына орто эсеп менен 160 жумуртка тууйт. Жумурткасынын салмагы 57—58,5 г. Кыргызстандын шартында тез жетилүүчү, эттүү, жумурткачыл породаны түзүү үчүн асыл тукум иши жүргүзүлүүдө.
Астана — махабатым менин
Астана — махабатым менин (Астана — махаббатым менің) — музыкалык мелодрама жанрындагы 2010-жылдын киносериалы. «Turkish Radio & Television Corporation» (Түркия) катышуусунда, «Казакфильм» (Казакстан) жана «Eurasia Film Production» киностудияларынын бирге өндүрүшү.
Мазмуну
Эки сүйүү окуясы, ар бири эки эл аралык казак жана түрк үйлөнүү тою менен бүтөт.
Омонимдик уйкаш
Омонимдик уйкаш – омоним сөздөрдү катыштырып, уйкаштык түзүү. <p style="text-align:center"> Мисалы:
Алтындуу ээр атка бап
Атка тынчы жок болсо,
Алтынын алып отко жак.
Акылдуу тууган болбосо,
Акырын айтып жатка жак.
(Калыгул Бай уулу)
Бул мисалдагы “отко жак” деген сөз айкашындагы “жак” дегендин биринчи мааниси тамызуу, күйгүзүү, тутантуу, жандыруу, күйүү процессине кабылуу маанисинде айтылса, экинчи учурда “жатка жак” деген жерде “жак” деген купулга толуу, көңүлгө төп келүү, жагымдуу таасир берүү, жакшы элес калтыруу, түзүк катарында эсептелүү маанисинде колдонулууда. Мындай уйкаш өтө сейрек кездешет.
Такмак (Давлекан району, Башкыртстан)
Такмак — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Шестаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 3 киши. Почта индекси — 453413, ОКАТО коду — 80222849003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Лесное (Аламүдүн району)
Лесное (Лесное) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Гроздь айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 63 киши.
Сабаксыз буплеурум
Сабаксыз буплеурум (Bupleurum rosulare, Korovin ex Pimenov & Sdobn) - Көп жылдык өсүмдүк. Өзөк тамырлуу. Негизги сабагы жоон, түбүнөн бутактанган, көптөгөн сандагы, ичке, негизги сабагынан узун келген каптал бутактуу. Тамыр моюнчасынан өскөн жалбырактары тескери күрөктөй, чокусу тегерек, ичке, кыска учтуу. Сабактан өскөн жалбырактары тескери айчыктуу, учтугуй; сабактагы жалбырактары майдараак. Чатыры 6-8 нурдуу, 2-4 узундугу бирдей эмес ланцеттүү-сызгычтай же сызгычтай, чөп сымал жалбыракчадан турган ороочтуу; чатырчалары 7-14 гүлдүү, ороочтору 5 ланцеттей учтугуй жалбырактан турат. Желекчелери күңүрт-сары, кыска, теңинен бүгүлүп турат. Мөмөсүнүн узундугу 2,5-3 мм жумурткадай, ланцеттей.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июлң-августта гүлдөп, август-сентябрда мөмөлөйт.
Өсүү шарттары
Аскалардын жаракалары, шагыл таштар.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоого алынган эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Сан-өлчөмүн тактап, түр өскөн аймактарды корукка алуу.
Статусу
V U. Сейрек кездешкен түр. Кыргызстанда учураган тукумдун алты түрүнүн бири.
Леонов Леонид Максимович
Леонов Леонид Максимович (19(31). 5. 1899, Калуга губерниясы, Тарус уезди, Полухино кыштагы – 7. 8. 1994, Москва) – орус жазуучусу. СССР ИАнын академиги (1972). РСФСР иск-восуна эмгек сиңирген ишмер (1949), Социалистик Эмгектин Баатыры (1967). 1922-жылдан алгачкы аңгемелерин жана повесттерин жарыялаган. Анын ысмын журтка тааныткан – «Кашкулактар» (1924) романы. Романда орус кыштагы социалдык абалын реалдуу чагылдырып, келечектин жаркын элесин көрсөтө алган. Бул мотив кийинки «Ууру» (1927, 2-редакциясы 1959), «Провинциядагы окуя», «Буурул түн» (1928) жана башка повесттеринде да өнүктүрүлгөн. Ошол эле учурда социализм куруп жаткан элдин баатырдык эмгегин баяндаган «Соть» (1930) романын жазат. 1930-жылдардын аягы – 40-жылдардын башында Леонов драматургия жанрында иштеп, «Половчан багы» (1938), «Карышкыр» (1938), «Бороон» (1939) жана башка. пьесаларды жараткан. Улуу Ата Мекендик согуш учурунда «Жапырык» (1942; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1943) пьесасын, «Великошумскини алуу» (1944) повестин, ошондой эле публ. макалаларын жарыялаган. Согуштан кийинки чыгармаларынын эң мыктысы – «Орус токою» (1953; Лениндик сыйлыгы, 1957) романы. Анда табияттын экологиялык маселеси, орус токоюнун тарыхый тагдырына байланышкан кагылыштар, талаш-тартыштар, көз караштар айкын чагылдырылган. 20-кылымдын 50–60-жылдары Леонов «Evgenia Ivanovna» (1963) повестинин, «Алтын араба», «Бороон», «Жапырык» пьесаларынын жана «Ууру» романынын жаңы редакциясын берген. «Мистер Мак-Кинлинин качышы» киноповести (1961; аты уйкаш фильм, 1976; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1977) бар. Социалдык, адеп-ахлактык, психологиялык, философиялык проблематикасынын тереңдиги, образдарынын көркөмдүгү Леоновдун прозасын адабияттын мыкты үлгүлөрүнүн катарына кошот. Төрт Ленин ордени менен сыйланган.
Фитосанитардык тастыктама
Фитосанитардык тастыктама – өсүмдүктөрдү коргоо боюнча эларалык конвенцияда бекитилген тариз боюнча даярдалган тастыктама, өсүмдүк түркүмүндөгү продукциянын карантиндик абалын жана келген багытын, ал продукцияны ташып келүүнүн жана пайдалануунун шартын, тара менен таңгактын материалдарын аныктоочу, күбөлөөчү тастыктама.
Флоренция
Флоренция (Firenze, Florentia) — Арно суусунда жайгашкан италиялык музей-шаар, мурун — Флорентий республикасынын борбору, Медичи герцогунун жана Италия Падышачылыгынын борбор шаары, учурда — Тоскана аймагынын административдик бирдиги болуп саналат. Калкынын саны — 373 200 адам (2012).
Увертюра
Увертюра (лат. aperture - ачуу) - опера, балет, оратория, драма, кинофилъм ж. б. чыгармаларга кириш бөлүм катары жазылган оркестр пьесасы; ошондой эле соната формасындагы өз алдынча пьеса.
Увертюранын теги опера жанры менен (Ж. Монтевердинин «Орфей» операсына жазылган кириш бөлүмү) байланыштуу. Увертюранын негизги эки тиби (француздук, италяндык) 17-кылымда калыптанган. 18-кылымдын 2-жарымында опералык Увертюранын драмалык соната формасы (К. Глюк, А. Моцарт) пайда болгон. Увертюра спектаклдеги окуяны, анын идеялык мазмунун, сюжеттик багытын, драмалык чечилиштерин, негизги образдардын эмоциялык абалын угуучуларга жыйынтыктап жеткирет. Ал көбүнчө мызкалык чыгарманын (опера, балет ж. б.) негизги лейтмотивинен түзүлөт (мис., В. Власов, А. Малдыбаев, В. Ференин «Айчүрөк» операсынаУ. ж. б.).
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Стивен Чбоски
Стивен Чбоски (/ ʃəbɒski /; англ. Stephen Chbosky; 1970-жылы 25-январында туулган) - америкалык жазуучу, сценарист жана Нью Йорк Таймстын бестселлери болгон "башталышынан бери эле роман" стилиндеги 1999-жылы чыккан "Тартынчаак болуу жакшы" романынын автору катары белгилүү болгон. Сценарий жана тасманы тартуу китептин негизинде жүргүзүлгөн, ролдорду Логан Лерман, Эмма Уотсон жана Эзра Миллерлер ойношкон. Ал ошондой эле 2005-жылы чыккан "Ижарага алуу" тасмасынын сценарийин жазган жана 2017-жылы чыккан "Сулуу пери жана Жырткыч" тасмасынын жандуу-кыймыл адаптациясынын жаратуучусу Эван Спилиотопулостун соавтору жана аткаруучу продюссери болгон.2006-жылы Колумбия Теле берүү системасында көрсөтүүгө чыккан Иерихон теле сериалынын автору болгон.
Фитосанитардык чара
Фитосанитардык чара – карантиндик жана зыянкеч организмдердин интродукциясына жана таркалуусуна жол бербөөгө багытталган ырасмий жол-жобо.
Леонов Михаил Яковлевич
Леонов Михаил Яковлевич (4. 8. 1912, азыркы Армения, Головино айылы, – 19. 12. 1992, Бишкек) – физик, физика-математика илимдеринин доктору (1949), проф. (1950), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1961), КРдин илимине эмгек сиңирген кызматкер (1987). Москва инженер-курулуш институтун (1934), Днепропетровск университетин (1937) аяктаган. Украин ССР ИАнын Машина таануу жана автоматика институтунда бөлүм башчы (1946–61), ФМИде лаборатория башчы (1961–67), директордун орун басары (1967– 69), бөлүм башчы (1969–75), Кыргыз ССР ИАнын Автоматика институтунда жетектөөчү илимий кызматкер (1975–92) болуп иштеген. Деформациялануучу катуу заттардын механикасы боюнча адис. 200дөн ашуун илимий эмгектин, анын ичинде 3 монографиянын автору. Эмгектери: Механика деформаций и разрушения. Физикоматематические основы теории. Ф., 1981; Прочность и устойчивость механических систем. Ф., 1987; Конструктивная механика. Современный курс сопротивления материалов и простейших конструкций. Ф., 1991.
Эчкили-Таш ашуусу
Эчкили-Таш ашуусу — Тескей Ала-Тоодо. Чоң-Жылаңач (Каркыранын башы) жана Сары-Жаз сууларынын башында. Бийиктиги 3723 м. Ашуу карбондун аки таш теги, аки таш чополуу сланец, кумдук, конгломерат тектеринен турат. Мойногу тегирээк жана тар келип, капталдары негизинен тик. Ашуу июль-сентябрь айларында ачык болуп, мал ашырылат.
Асанов, Темиркул Ишекеевич
Темиркул Ишекеевич Асанов (1962-жылдын 11-сентябрында туулган) - кыргызстандык заманбап тарыхчы, тарых илимдеринин кандидаты, ага илимий кызматкер.
Кыскача өмүр таржымакалы
Темиркул Ишекеевич Асанов 1962-жылдын 11-сентябрында Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Кочкор районундагы Кум-Дөбө айылында туулган. Атасы Ишеке Асанов (1913-1994) - мал дарыгери болуп иштеген. Энеси Түкөш Асанова (1927-1989) айылда колхозчу жана жумушчу болуп иштеген.
Темиркул 1979-жылы айылындагы Ленин атындагы орто мектепти аяктаган.
Ошол эле жылы Кыргыз Мамлекеттик Университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин) тарых факультетине окууга тапшырган.
Гну
Гну (лат. Connochaetus) — бодосымак бөкөндөрдүн бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: ак сакал гну (лат. С. taurinus jubatus), ак куйрук гну (С. gnou), көгүш гну (С. taurinus).
Асанов, Темиркул Ишекеевич
Кыскача өмүр таржымакалы
1984-жылы аталган факультетти ийгиликтүү аяктаган.
1984-88-жылдары Кочкор районундагы Калинин атындагы орто мектепте тарых мугалими болуп, анын ичинде Комсомолдун Кочкор райкомунун кызматкери болуп да иштеген.
1988-жылдан тартып Кыргыз педагогикалык илим изилдөө институтунда кенже илимий кызматкер болуп иштеди.
1990-жылдан тартып Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын Тарых институтунда (азыркы Тарых жана маданий мурас институтунда) кенже илимий кызматкер болуп иштей баштаган.
Учурда аталган институтта Кыргызстандын байыркы мезгилден 19-кылымдын соңуна чейинки тарыхы бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп келет.
2000-жылы Улуттук Илимдер Академиясынын Тарых институтунда диссертациясын ийгиликтүү жактап, тарых илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган.
Илимий жетекчиси - маркум профессор Өмүркул Караев (1930-2002) болгон.
Азыркы тапта Т.Асанов кыргыздардын орто кылымдардын кеч мезгилиндеги жана жаңы доордогу көчмөндүк турмуш таризи жана этносаясий түзүлүшү менен байланыштуу иликтөөсүн улантууда.
Темиркул Асановдун өз устаты Өмүркул Караевди эскергени
"1990-жылы февраль айында мен Кыргыз Илимдер Академиясынын Тил жана адабият институтунун директору Абдыганы Эркебаевдин кабыл алуусуна барып калдым. Максатым академияга кызматка кирип, келечекте илимпоз болуу эле. Абдыганы агай мени кабыл алып, кыргыз элинин оозеки тарыхый мурастарына байланышкан бир нече суроолорду узатты. Мен ал суроолорго жооп берген соң: "Сен эми тарыхчы экенсиң, бизде бир көрүнүктүү окумуштуу бар, ошонун бөлүмүндө иштейсиң", - деп арызыма кол коюп берди.
Аңгыча кабинетке жапалдаш бойлуу өзүнө тыкан, чачын ак аралап калган, арыкчырай жана көз карашы кыраакы адам кирип келди. Ал киши менен тааныштырып: "Бул жигит тарыхчы экен сиздин бөлүмдө иштейт, кийин конкурстан өткөрүп туруп бекитебиз",- деди Абдыганы Эркебаев. Буга чейин Өмүркул Караевди студент чагымда бир көрсөм, эми жанында туруп көзмө-көз тааныштым.