cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саясат таануу
Саясат таануунун объектиси жана предмети
Саясат таануунун объектиси жана предмети тууралуу башка коомдук илимдердегидей эле көптөгөн ой-пикирлер, көз караштар белгилүү. Дүйнөлүк саясат таануудагы анын изилдөө объектиси жана предмети тууралуу көз караштарды бири-бирине жакын турган үч топко бөлсө болот.
Саясий социология коом менен саясий институттардын, мамлекет менен социалдык түзүлүштүн өз ара катышын иликтейт. Ал эми саясат таануу болсо саясий бийликтин иштөө механизмдерин, мамлекеттин түзүлүшүн жана ички, тышкы саясаттын багыттарын, саясий институттарды изилдейт. Бул эки илим бир жалпы объектини изилдегени менен, иликтөө методдору менен айырмаланып, саясий чөйрөнүн ар башка тараптарын, түрдүү жактарын иликтеп аныктайт.
Саясат таануунун предмети тууралуу ушундай көз караш кеңири таралган, себеби изилдөөдө ар түрдүү методдорду колдонуу аркылуу саясат таануунун түрдүү тармактары камтылат. Бирок саясий чөйрөдөгү ар кыл кубулуштардын өз ара биримдиги жетиштүү деңгээлде эске алынбайт. Саясий чөйрөнүн бир эле жагын башка тараптарынан бөлүп иликтөө саясий институтта өтүүчү саясий процесстер, саясий кубулуштар тууралуу жалпы терең түшүнүк бере албайт.
Экинчи топтогу окумуштуулар саясий социология менен саясат таанууну бир эле илим катары эсептешет. Алардын түшүнүгүндө саясат таануунун предмети, изилдөө объектиси - коомдогу саясий идеялар, саясий институттар, саясий топтор. Ошондуктан, саясий социология менен саясат таануу бардык коомдук кубулуштарды саясий маанилүү маселе катары изилдейт. Кең мааниде саясат таануу коомдук илимдердин бир тармагы, ага коомдун түзүлүшүнө таасир этүүчү факторлор, маанилүү болгон түрдүү саясий теориялар, адамдардын саясий жүрүш-туруш эрежелери кирет.
Саясат таануу өзүнүн тар маанисинде коомдогу маанилүү саясий социалдык топторду жана процесстерди изилдейт. Саясат таанууну, саясий социологияны бириктирип бир эле илим катары эсептөө коомдун саясий сферасын бөлүп-жарбай, ал тууралуу бир жалпы түшүнүктүн пайда болушуна жол ачат. Бирок саясат таануунун түрдүү иликтөө методдору колдонулбай, бийликтин сапаттары, касиеттери айкын, ар тараптан изилденбей калат. Дагы бир кемчилиги – саясий социологияга кирбеген саясат таануунун тармактары, б.а. саясий философия, саясий психология, саясий география, саясий антропология, саясий биология ж.б.д.у.с четте калат. Үчүнчү топтогу окумуштуулар (Дж. Сартори, О. Штаммер) жогоруда белгилеп кеткен көз караштардын кемчиликтерин кайталабоого аракет кылышат да, саясат таануу саясаттын ар кыл тармагын камтыган, аларды бириктирүүчү илим деп, ага аны түзүүчү бөлүктөрү катары саясий социологияны, саясий философияны, мамлекет жана укук теориясын, саясий география менен бирге башка саясат таануу тармактарын киргизишет. Ушул көз караш дүйнөлүк чөйрөдө кеңири тараган жана аны колдогон саясатчылар «Саясат таануу эл аралык ассоциациясы» деп аталган эл аралык уюмга бириккен. 1948-жылы ЮНЕСКОнун астында өткөн саясатчылардын эл аралык отурумунда «саясат таануу» («политология») деген бир эле жалпы терминди пайдалануу жөнүндө чечим кабыл алынган. Ошондой эле саясат таануу илиминин негизги мазмуну жана багытары сунушталган. Ал жерде саясат таанууну түзүүчү төмөнкүдөй бөлүктөр белгиленген: 	саясий теория; 	саясий институттар; 	партиялар, топтор жана коомдук пикир; 	эл аралык мамилелер.
Бирок дүйнөлүк илимий чөйрөдө саясат таануунун предмети тууралуу бирдиктүү көз караш азырынча али пайда боло элек, анткени саясий терминдерди, түшүнүктөрдү колдонууда улуттук салттардын ар түрдүүлүгү, саясат таануунун көп багыттуулугу буга тоскоолдук кылат. Ошого карабастан, окумуштуулардын көпчүлүгү аны саясат жөнүндө, саясаттын коом жана адам менен болгон өз ара мамилесин, катышын изилдөөчү илим деп эсептейт. Анын предметинин курамдык бөлүктөрү болуп бийлик, саясаттын субъектилери (саясаттагы индивид жана топ, саясий элиталар, саясий лидерлик) саясий система, саясий институттар, саясий аң-сезим жана маданият, саясий процесс, саясий өнүгүү, тышкы саясат жана эл аралык мамилелер кирет. Айрым окумуштуулар саясат таануунун предметин башкача аныкташат. Мисалы, О. Штаммер саясат таануунун курамын түзүүчү төмөндөгүдөй төрт бөлүгүн сунуш кылат: 	нормативдик идеялар (программалар, декларациялар, инструкциялар, укуктук ченемдик актылар); 	бийлик, саясий үстөмдүк мамилеси; 	субъективдүү көрсөтмөлөр; 	институттар.
Эгерде жалпы жыйынтык чыгара турган болсок, анда төмөнкүлөрдү белгилей алабыз: саясат таануунун предмети көп кырдуу, анын мааниси саясий кубулуштарды чечмелөө, аларды изилдөө ыкмаларына, колдонулган илимий методдорго карата ачылат.
Саясат таануунун изилдөө методдору
Саясатты изилдөө жана аны түшүндүрүү ыкмалары көп кырдуу. Саясат таануунун жалпы методдоруна социологиялык, нормативдик (ченемдик), антропологиялык, бихевиористтик, психологиялык, системалык (тутумдук), структуралык-функциялык (түзүмдүк-функциялык), тарыхый- салыштырма, диалектикалык-сындоо ж.б. методдор кирет. Өзүнчө топту эмпирикалык изилдөө, статистиканы пайдалануу жана документерди анализдөө, анкеталык сурамжылоо жана интервью алуу, лабораториялык эксперименттер, байкоо жүргүзүү ж. б. методдор түзөт (мисалы, «стенфорд эксперименти»).
Марксисттик теорияда саясат экономикалык базистин үстүндөгү надстройка болуп жана тап, улуттар, мамлекеттер ортосунда мамилелер катары көрсөтүлгөн. Саясат таануунун өнүгүшүндө нормативдик (ченемдик) баалоо ыкмасы зор роль ойнойт. Бул метод саясий кубулуштарды изилдөөдө коом менен инсандар үчүн мааниси чоң, аларды жалпы элдик максатка, акыйкаттыкка, эркиндикке, чындыкка, адамдын кадыр-баркын сыйлоого чакырат. Бул метод идеалдуу саясий түзүлүштү табууга, аны ишке ашыруунун жолдорун издөөгө багыт берет. Коомдогу этикалык нормаларга жараша саясий институттардын курулушу зарыл. Адамдардын коомдогу саясий жүрүш-турушу коомдогу ченемдерге (нормаларга) туура келүүгө тийиш.
Нормативдик метод саясий турмуштук чындыктан алыс, идеалдуу моделдерди сунуш кылганы менен сынга алынат. Бирок ошого карабастан, бул метод саясатка этикалык, сапаттык жактан карап, антропология жана башка илимдер менен бирге ага коомдогу адамкерчилик, адепгүүлүк сапаттарын кошо иликтөөгө багыт берет. Функциялык метод саясий кубулуштарды коомдо болуп жаткан процесстерге терең байланыштырат. Алардын арасында - коомдук өнүгүүнүн экономикалык деңгээли, саясий түзүлүшү, шаардык калктын санынын кебөйүшү, алардын саясий активдүүлүгүнүн өсүшү, саясий партиялардын саны менен шайлоо системасынын ортосундагы байланыштары. Саясатка этика жагынан баа берүүдөн алыс болуп, саясат таануу коомдук кубулуштун өзөгүн изилдөөгө тийиш. Саясат таанууда функциялык методду Н. Макиавелли кеңири колдонгон. Анын ою боюнча, саясат таанууда чыныгы турмушту, анын карама-каршылыктарын иликтөө керек. Ошон үчүн ал диний догмалардан жана этикалык баалоодон баш тартууга чакырган.
Бихевиористтик метод саясат таанууде башка илимдердин методдорунун колдонулушун талап кылат. Ошол метод боюнча саясат таанууда социология менен табият тануу илимдеринин методдору колдонулууга тийиш. Айрым адамдардын, топтордун түрдүү шарттарда жүрүш-турушун, кылык-жоруктарын изилдөө аркылуу саясий чындыкты билүү аталган методдун маңызын түзөт.
Изилдөө айкын жана так жолдор менен жүргүзүлүп, саясий тажрыйба менен сыналышы зарыл. Бихевиористтик метод тууралуу Вудро Вилсондун 1880-жылы жарык коргон илимий эмгегинде кеңири баяндалган. Ошондон бери саясат таанууда, өзгөчө АКШда бихевиористтик метод алдыңкы орунду ээлеп келе жатат. Бихеовиористтик методдун башкы жоболору төмөнкүдөй: 1.	Жеке адамдын өзгөчө жүрүш-турушу саясатка зор таасирин тийгизет. Жамааттын биргелешкен иш-аракеттери жеке инсандын жүрүш-турушунан келип чыгат. Ошондуктан, жеке инсандын жүрүш-турушу саясий изилдөөлөрдүн негизги объектиси болуп саналат. 2.	Инсандын саясий жүрүш-турушунун маанилүү себеби болуп анын психикалык өзгөчө табигый сапаттары эсептелет. 3.	Саясат таанууда башка илимдердин жетишкендиктери толук колдонулушу керек. Табият таануу шимдеринин методдору инсандын саясий жүрүш-турушун изилдөөгө чоң жардам берет. 4.	Саясий кубулуштарды изилдөөдө математикалык жана башка методдорду, статистикалык маалыматтарды, анкеталоону жана компъютердик техниканы пайдалануу саясат таанууга чыныгы революцияны алып келе алат. Структуралык-функциялык талдоо саясатты бир бүтүн татаал структурадан турган система катары изилдейт. Бул системанын ар бир элементинин белгилүү, айкын милдети бар жана ал ошол системадагы ордуна жараша өз функциясын аткарат. Структуралык- функциялык методду К. Маркс, Т. Парсонс жана башка социолог, политологдор кеңири колдонушкан.
Саясат таанууда системалык методго биринчилерден болуп XX кылымдын 50- 60-жылдарында Т. Парсонс, өзгөчө Д. Истон көңүл бурушкан. Бул метод боюнча саясат татаал уюшулган организм. Саясат коомдогу айлана-чөйрө менен системага кирүү-чыгуу жолу аркылуу дайыма өз ара аркеттенип турат. Коомдогу жогорку бийлик саясий системага таандык. Ал система өзүн-өзү сактоого умтулат да, коомдо эң маанилүү эки функцияны (Д. Истон боюнча) аткарат: 1) коомдогу байлыктарды жана ресурстарды бөлүштүрүү: 2) ошол чечимдерди элге сөзсүз кабыл алдыруу.
Системалык метод саясий изилдөөдө жакшы жыйынтыктарды бергени менен, ага бирдей оң баа берилбейт. Бул метод коомдогу саясий системанын ар түрдүү теорияларында көрсөтүлгөн. Институционалдык метод XX кылымга чейин нормативдик багыт менен саясий билимде басымдуулук кылган. Биринчи кезекте, бул метод саясат ишмердүүлүгүн иш жүзүнө ашыруучу институттарды изилдөөгө багытталат да, өкмөттүк программаларды жана башка саясий иштерди алып баруучу мамлекет, партия сыяктуу уюмдарды терең билүүнү талап кылат.
Антропологиялык метод көпчүлүк учурда социологиялык методго карама-каршы турган метод катары кабыл алынат. Эгерде социологиялык методдо саясат социалдык себептер менен түшүндүрүлсө, антропологиялык багыттын чегинде адамдын табигый сапаттары коомдун бардык сферасында негизги, кыймыл берүүчү күч болуп эсептелет. Антропологиялык багытта төмөнкү принциптер анын негизин түзөт: 1.	Коомдо кандай гана кайра куруулар болбосун, адамдын табигый сапаттары өзгөрүүгө учурабайт. 2.	Улуттук, расалык, социалдык географиялык жана башка өзгөчөлүктөрүнө карабастан, адамзаттын теги бир. Ошондуктан, бардык улуттар, расалар тең укуктуу. 3.	Адамдын негизги табигый укуктары ажыратылгыс жана мамлекеттик иш мыйзам алдында биринчи турат деп таанылат.
Саясий чындыкты билүүдө антропологиялык метод жалаң эле социалдык чөйрөнүн таасирин изилдөө менен чектелбей, адамдын табигый жаратылышынан келип чыкчу инстинкт, биологиялык, иррационалдык жүрүш-турушун да терең байкоого багыт берет.
Психологиялык анализ (талдоо) антропологиялык методго жакын. Бул эки багыттын өзгөчөлүгү төмөнкүдө: эгерде антропология жалпы адамзатты изилдөөгө арналса, психология конкреттүү инсанды, анын айлана-чөйрөсүн, өсүш өзгөчөлүктөрүн эске алат. Бул метод адамдын саясий жүрүш-турушунда анын психологиясына түрткү болуучу себептерин, өзгөчө жеке сапаттарын изилдөөнү максат кылат. Адамзаттын тарыхында бул метод байыртадан бери белгилүү. Конфуций өзүнүн эмгегинде кол астындагы адамдардын ишенимине ээ болуу жана элпектикке үйрөтүү үчүн алардын ички дүйнөсүндөгү өзгөчөлүктөрдү эске алууну монархга сунуш кылган. Бийлик жүргүзүүнүн психологиясын иштеп чыгууга Н. Макиавеллинин «Мамлекет» деген эмгеги зор салым кошкон. Азыркы учурдагы психологиялык метод көп түрдүү. Ошол методдогу борбордук орунду негизин философ 3. Фрейд иштеп чыккан психоанализ ээлейт. Психоанализде адамдын эс-учуна баш ийбеген психикалык процесстер, алардын себептери изилденет. 3. Фрейддин ою боюнча, адамдын оорусу, тынчсыздануусу анын психикасынан да орун алып, анын саясий иштерине түздөн-түз таасирин тийгизет.
Психоанализ аркылуу көп кырдуу саясий жүрүш-турушту изилдесе болот. Мисалы, авторитардык инсан бийликти алуу менен өзүнүн ички жетишпеген сезимдерин жеңүүгө умтулат. Психоанализдин бир түрү болуп социалдык-психологиялык метод эсептелет. Ал адамдардын саясий жүрүм-турумун, ишин социалдык топторго кошулгандыгына көз каранды экендигин далилдеп, таптардын, улуттардын, жыйындардын, кичи топтордун психикасына мүнөздүү өзгөчөлүктөрүн изилдейт. Ишмердүүлүктү изилдөө методу саясаттын өнүгүшүн, анын баскычтарын да камтыйт. Белгилүү бир мезгилдин аралыгында саясатта окуялар болуп, алар тынымсыз өзгөрүп турат. Аларды керектүү багытта өнүктүрүүдө кандайдыр бир максат коюлушу керек. Ошол максатка жетүү үчүн төмөнкүдөй баскычтар зарыл болот: 	иштеги жалпы максатты тактоо; 	ал максатка жетүү үчүн чечим кабыл алуу; 	максатты ишке ашыруу үчүн элди уюштуруу; 	ресурстарды мобшизациялоо; 	уюштуруу ишин алып баруу; эсеп жана көзөмөлдөө жүргүзүү; 	жыйынтыкты талдоо; 	жаңы тапшырмаларды коюп, максатты аныктоо. Бул методдор саясий чечимдерди кабыл алууда методдук негиз болуп эсептелет. Мындай көз караш менен караганда, саясат – жалпы коом үчүн зарыл чечимдерди даярдоо, кабыл алуу, ишке ашыруу процесси экендиги көрүнүп турат. Саясат коомду башкаруунун өзгөчө формасы экендиги далилденет. Диалектикалык-сындоо методу социалдык-саясий өзгөчөлүктөрдөн турган саясаттын өзүнүн ички өнүгүшүнүн булагы болгон карама-каршылыктарды талдайт. Бул метод саясаттын марксисттик талдоосунда, неомарксизмде (И. Хабериос, Т.В. Адорно) солчул-либералдык, социал-демократиялык теорияларда кеңири пайдаланылат жана саясий социологиялык конфликтология тармагында негизги орунду ээлейт. Андан тышкары, коомдук көп жактуулук (плюралисттик) теорияларында да кеңири колдонулат. Коомдогу адамдар, социалдык топтор ар дайым күрөш, карама-каршьшыктар абалында жашашат. Көптөгөн идеялар, саясий, экономикалык, рухий институттар ачык күрөшкө чыгышып, бирин-бири сындашып, жеңүүгө аракет кылат.
Салыштырма методу да азыркы саясат таанууда кеңири колдонулат. Адамзаттын саясий тарыхын изилдөөдө бул метод Конфуций, Мо-Цзы, Платон, Аристотелдер тарабынан колдонулган. Бир кылкадагы саясий кубулуштарды, саясий системаларды, партияларды, электоралдык системаларды салыштыруу саясий уюштуруунун ылайыктуу формаларын, максатты ишке ашыруунун ыңгайлуу жолдорун издеп табууга жардам берет. Салыштырма методу башка мамлекеттердин элдеринин тажрыйбасын изилдөөгө, аларды жигердүү пайдаланууга шарт түзөт. Бул методду колдонуу саясат таануунун дагы бир жаңы тармагынын – салыштырма саясат таануунун жаралышына алып келди. Саясат таануу илими эмпирикалык изилдөөлөргө да таянат. Чындыгында, мында анкеталоо, байкоо, эксперттик баалоо, контент-анализ, кырдаалга анализ ж.б. колдонулат. Мындай изилдөөнүн жүрүшүндө топтолгон эмпирикалык билим саясат таануу илиминде кеңири пайдаланылат. Эмпирикалык билим мында көбүнчө теориялык модель түзүү, болжолдоо үчүн колдонулат. Эмпирикалык изилдөөлөр, саясий чындыкка баа берүүдө, эң негизгиси – бийликти, анын таасирин, саясий түзүлүштү, социалдык механизмди сүрөттөөдө керек. Бийликтин арекетин, түзүлүшүн жана таасирин таануу менен биз саясий чындыктын маанилүү белгилерин ачабыз. Фундаменталдык изилдөөлөрдүн негизги милдети – изилденип жаткан чындык жөнүндө жаңы билим топтоо.
Саясат таануунун коомдогу аткарган көп кырдуу кызматы
Турмуш тажрыйбасында саясат таануу көп жактуу жана керектүү функцияларды аткарат: 	саясий чечимдерди маалымдайт жана коомдогу туруктуулукту камсыздоону ишке ашырат; 	коом таануу, изилдөө функциясын аткарат. Билимге керек маалыматтарды чогултууну, топтоону ишке ашырат; 	калкты, жеке адамдарды социалдаштыруу функциясын өтөйт.
Саясат таануунун дүйнөлүк мектептеринин жалпы максаты – саясаттын спецификасын (өзгөчөлүктөрүн), чектерин, саясий ишмердүүлүктүн ролун аныктоо болуп саналат. Бирок бул максат – ошол ар бир өлкөнүн менталитетине жараша өзгөчөлөнөт. Мисалы, америкалык саясатчы Д. Истон саясий система менен жарандык коомдун ортосундагы чек араны аныктоону саясат илиминин негизги милдети катары эсептейт. Бул көз караш боюнча, саясий ишмердүүлүктүн чектерин аныктоо саясат таануунун негизги маселеси болуп саналат. Көп учурда саясатты мамлекеттик бийликке болгон мамиле, анын уюштурулушунун, ишмердүүлүгүнүн багыты катары кабыл алышат. Бийлик жогорку мамлекеттик органдын колунда болгон учурда гана, саясат өз максатына жетет. Т. Гоббс мамлекеттин милдети коомдо өз ара макулдашууну, тынчтыкты камсыз кылуу деп эсептейт. Мамлекет мында жалпы кызыкчылыктарды алып жүрүүчү система катары каралат. М. Вебер саясатты бийликке умтулууда, катышууда мамлекеттин ичинде топтор арасында бийликти бөлүштүрүүгө таасир көрсөтүүчү фактор деп аныктайт. В.И. Лениндин ою боюнча, саясаттагы эң туруктуу нерсе – мамлекеттик бийликтин түзүлүшү. Ал саясий коомдогу бардык топтордун, адамдардын кызыкчылыгын бириктирет. Коомдогу бийликтин бөлүштүрүлүшү, мамлекеттик органдардын өз ара мамилеси, партиялык системалардын өнүгүшү ар кыл бийликке саясий таасир этүүчү топтордун көбөйүшү саясаттын, саясий турмуштун мааниси мамлекеттик бийликтен кеңири экендигин аныктайт.
Коомдогу биринчи микродеңгээлде саясаттын негизги максаты өз ара макулдашууга жетишүү болуп саналат. Ал эми макродеңгээлде саясат саясий мамилелер аркылуу башкаруу маданиятынын бир бөлүгү катары кызмат өтөп, жамааттын деңгээлинде адептүүлүк, психологиялык процесстер менен байланышат. Саясаттын өзгөчөлүгүн ачуу төмөнкүлөрдө турат: биринчиден, ишмердүүлүктүн башка формаларына салыштырмалуу саясий ишмердүүлүктүн негизги мазмуну жөнүндө суроого жооп берүү, башкача айтканда, саясаттын коомдогу функциясы, ал эмне үчүн керек, анын зарылчылыгы эмнеде экендигин аныктоо; экинчиден, адамдардын уюму, ишмердүүлүк менен мамилелеринин формасы катары саясаттын өз алдынчалуулугу эмнеде экендигин ачуу; үчүнчүдөн, саясаттын экономика, адеп-ахлак менен өз ара байланышын билүү. Адамзаттын цивилизациясынын тарыхында саясаттын өнүгүү жолу батыш жана чыгыш жолдору болуп эки багытка бөлүнөт. Батыш цивилизациясында байыркы гректер доорунан тартып, мамлекеттин функциясы салык жыйноо, тышкы бейкуттукту коргоо, ички, тышкы тартипти сактоо менен чектелген. Маданий жана руханий турмуш өзүнчө өнүккөн. Коомду, үй-бүлөнү бекемдөөдө жогорку авторитет болуп саналган чиркөөнүн бийлиги саясий мүнөзгө ээ боло берген эмес. Чиркөө мамлекеттик бийликтин кадыр-баркын чыңдоо куралы эле. Эгерде ал коомдук адеп-ахлактуулукту жогорулатууда негизги авторитет боло албаса, анда бул функцияларды мамлекет өзүнө алган. Ал коомдогу тартипке моралдык көз салып, коомдук тартиптин руханий нормалар менен чыңдалышын камсыз кылган.
Азыркы коомдо мамлекетин функциясы кыйла кеңейди. Ар бир коомдо мамлекеттик ишканалар, экономиканын мамлекеттик сектору бар, социалдык инфрастуктура, маданий турмуш, билим берүү да мамлекеттин кол алдында, башкача айтканда, мамлекет коомдук турмуштун бардык сфераларына кийлигишет. Азыркы мамлекеттин функцияларынын кеңейиши мамлекет саясий гана уюм эмес, универсалдуу уюм экендигин айкындайт. Саясий биримдиктин гаранты болгон мамлекет бир жагынан бийликте турган таптын башка таптарга карата үстөмдүк кылуусун камсыз кылган машина болсо, экинчи жагынан жалпы коомду башкаруу комитети катары кызмат өтөйт. Ошентип, мамлекет – жалпы кызыкчылыктарды коргоо органы жана таптык чөйрөдө жалпы кызыкчылыктарды бириктирүүчү механизм.
Саясат – коомдун биримдигин камсыз кылган бийлик мамилелеринин деңгээли. Биримдүүлүктүн идеалы – ички ырааттуулук, гармонияга жетишүү, бирок азыркы мезгилде коомдун ичинде толук гармонияга жетишүү - бул саясий утопия.
Бирок бардыгына бирдей белгилүү болгон кайсы бир чек, норма, максатка ылайык стабилдүүлүккө, туруктулукка жетишүүгө болот. Биримдикке жетишүү ар дайым шартуу түрдө гана болот. Бүтүндүккө, биримдикке дайыма жеке, топтук региондук кызыкчылыктар каршы турат. Коомдогу биримдиктин, бүтүндүктүн масштабы канча кеңири болсо да, анын мазмуну, натыйжасы өр дайым чектелүү. Азыркы жарандык коомдо жалпы мамлекеттик деңгээлде тил табышуу белгилүү гана маселелердин айланасында чечилет. Ошол процесс согуш же харизматикалык инсандын бийлиги учурунда гана башкача болушу мүмкүн.
Башкы штаб
Башкы штаб – КР Куралдуу Күчтөрүнүн аскерлерин башкаруунун жана аскерлерди пайдалануу пландарын ыкчам иштеп чыгуучу негизги орган. == Колдонулган адабияттар ==
Ак-Шыйрак (айыл)
Калкы
Калкы - 63 киши.
Автоматташтыруу
Автоматташтыруу - өндүрүштө жана маалыматтарды иштетүүдө адамдын кол жана акыл эмгегин алмаштыруу максатында түрдүү техникалык түзүлмөлөрдү жана башкаруу системасын пайдалануу. Автоматташтыруу терминин Ф. Тейлор (АКШ) киргизген (1880). Анын технологияны, өндүрүштү, маалымат процесстерин, долбоорлоо иштерин автоматташтыруу сыяктуу түрлөрү бар. Азыркы эсептөө техникасынын түрүн, түзүлмөсүн жасоодо түрдүү автоматташтыруу системалары колдонулат. Эсептөө техникасынан тышкары, автоматташтыруу системаларынын техникалык базасы аркыл бергичтерден (датчик), өлчөөчү прибордон, аткаруучу жана өзгөртүүчү түзүлмөдөн турат жана аларда робот-техникалык, телекоммуникациялык түзүлмөлөр кеңири колдонулат. Микроэлектрониканын, эсептөөчү техниканын жана анын программалык камсыздоо тармактарынын өсүшү менен материалдык өндүрүштүн коммуникациялык чөйрөсүн, адамзаттын интеллектуалдык иш тармагын автоматташтырууга шарт түзүлдү. Адамдын физиологиялык мүмкүнчүлүгү чектелгендиктен космосто, ядролук технологияда, согуш ишинде жана башкалардагы технологиялык процесстер жана жумуштар автоматташтырылган. Автоматташтыруу эмгек өндүрүмдүүлүгүн көтөрүүнүн, чыгарылган товардын сапатын жакшыртуунун, анын өз наркын төмөндөтүүнүн негизи.
Пионерская (метро бекети, Москва)
Пионерская — Москва метросунун Филёвская сызыксындагы станция. 1961-жылы 13-октябрьда ачылган.
Баштапкы (алгачкы) баскычтагы сот
Баштапкы (алгачкы) баскычтагы сот – сот жыйынында иштин жагдайын түздөнтүз аныктоого жана ал иштер боюнча сот чечимин (өкүм, токтом) кабыл алууга ыйгарым укуктуу сот. == Колдонулган адабияттар ==
Баумгартен, Александр Готлиб
Баумгартен, Александр Готлиб (1714–1762) – немис философу, эстетика илимин философиянын өзгөчө тармагы катары түзүүчү. Франкфурттагы Озере университеттин профессору. Гносеологияда Лейбниц жана Вольф сыяктуу эле жогорку таанып билүү – (ой жүгүртүү) логиканын предмети жана төмөнкү таанып билүүнү (сезимди), анын теориясын Баумгартен биринчилерден болуп «эстетиканын предмети» атаган. Кубулуштун сулуулугун жана өнүккөндүгүн Баумгартендин ою боюна төмөнкүдөй үч элементтен билсе болот: мазмуну, тартиби, туюнтмасы.
Кат
Кат – сөздү жазма (графикалык) элементтердин жардамы аркасында убакыт боюнча бекемдөөнү жана аны мейкиндик боюнча алыскы аралыкка берүүнү мүмкүн кылган белгилер системасы.
Катттын төмөнкүдөй төрт негизги тиби бар:
а) идеографиялык;
б) айрым тыбыштар менен эмес, бүтүн муундар менен жазылган кат;
в) силлабикалык (муундук) жана тыбыш тамгалык (алфавиттик) кат;
г) стенография.
Кат б. з. ч. 4-миң жылдыктын аягы – 3-миң жылдыктын башынан тартып белгилүү (Египет, Месопотамия).Каттан мурда оозеки билдирүүлөрдү эске тутуп калуунун вампумдар, кипу, пиктография өңдүү каражаттары болгон.
Кат адабий жанр болуп эсептелет (кара. Эпистолярдык адабият).
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Түргөштөр
Түргөштөр — Түргөш кагандыгын (704–766) негиздеген түрк тилдүү уруулардын бирикмеси. Түргөш уруулары түндүк Жетисуудан Иртышка, андан Сыр дарыянын ортоңку агымына чейинки аймактарды мекендешкен. Айрым маалыматтарда түргөштөрдүн 200 миң чамалуу болушкандыгы баяндалат. Түргөштөр кыргыздар менен өзара алакада болушканы маалым. Бул мезгилдеги саясий окуялар Саян-Алтайдагы руна сымал жазууларда кенен чагылдырылган. Түргөштөр негизинен көчмөн мал чарбачылыгы менен кесиптенишкен. Ошол эле учурда эл отурукташкан аймактар кеңейип, шаарлар көбөйгөн. Көчмөн түргөштөрдүн көпчүлүгү шаманизмге табынса, Чүй өрөөнүндөгүлөрү будда жана несторий диндерине сыйынышкан. Түргөш кагандыгы ислам динин кабыл алуудан (751-жылы) баш тарткан.
Айтылыштар
Айтылыштар — математикалык логиканын түшүнүгү; ал мындай же тигиндей баалоо боюнча чындык мааниси менен бирге каралган кандайдыр бир табигый тилдеги сүйлөмдү белгилейт. Кандайдыр бир айтылыштын мазмуну чын болсо, анда бул айтылыш — чын, ал эми айтылыштын мазмуну болгон ой жалган болсо, анда берилген айтылыш — жалган болот. Мисалы: «кой — бодо мал», «11 — так сан» сүйлөмдөрү айтылыштар болуп эсептелет. Биринчинин чындык мааниси жалган, б. а. «жалган айтылыш»; экинчисиники — чын, б. а. «чын айтылыш». Айтылыштар логикасында айтылыштын маанисинде кадимки оозеки же жазуу сүйлөмдөрүнө мүнөздүү болгон ойлорго көңүл бурулбайт. Айтылыш же чын, же жалган деген гана көз карашта каралат.
Умаргазы Кулмурзаев
Кулмурзаев Умаргазы (1909-ж. т., Токтогул району, Торкен айылы) — партиялык ишмер.
1930-ж. Ташкендеги Орто Азия кооперация техникумун бүтүргөн. 1930-ж. эмгек жолун «Кыргызпахтасоюздун» Базар-Коргон райкооппахта бөлүмүнүн башчылыгынан баштаган. 1931—40-ж. райондук жана облустук масштабдагы пахта даярдоочу системаларында түрдүү жетекчи кызматтарда иштеген. 1941-жылдан Кыргыз ССРинин текстиль өнөр жайынын эл комиссарынын орун басары, комиссары. 1943—46-ж. Советтик Армияда кызмат өтөгөн. 1946-ж. Кыргыз ССР жеңил өнөр жай министринин орун басары, 1947-жылдан СССР Министрлер Советинин алдындагы Кыргыз ССРинин туруктуу өкүлү. 1948-жылдан Талас облустук эмгекчилер депутаттарынын аткаруу комитетинин, 1952-жылдан Жалал-Абад облустук Эмгекчилер депутаттарынын аткаруу комитетинин, 1955—60-ж. Араван райондук Эмгекчилер депутаттарынын аткаруу комитетинин төрагасы. 1947—55-ж. Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин депутаты. 2 Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
АК-46
АК-46 — Калашников автоматынын эксперименталдуу сериясы, 1944-жылы өзү октолуучу карабиндин негизинде Калашников конструторлаган жана 1946-жылы конкурска катышуу үчүн көрсөтүлгөн. Американын винтовкасы M1 Garand менен окшоштуктары болгон. Сыноонун экинчи турунан кийин комиссия тарабынан колдонууга жараксыз деп табылган.
Кыргыз улуттук аскер лицейи
Кыргыз улуттук аскер лицейи Советтер Союзунун Баатыры Д. Асанов атындагы — атайын аскер окуу жайы. 1983-жылы ачылган Кыргызстан КПнин 60 жылдыгы атындагы Республикалык адистештирилген жатак-мектептин базасында 1994-жылы Кыргыз мамлекеттик улуттук аскер лицейи катары уюшулган. 2006-жылдан Кыргыз улуттук аскер лицейи деп аталат. 2005-жылдын 30-апрелинде окуу жайга Советтер Союзунун Баатыры, генерал-майор Д. Асановдун ысмы ыйгарылган. Учурда лицейдин айрым бүтүрүүчүлөрү Россия, Түркия, Германия, Индия, Казакстан, АКШ, Азербайжан ж. б. өлкөлөрдүн аскердик окуу жайларынан кесиптик билим алышууда. Окуу жайдын начальниктери: контр-адмирал М. С. Темиров (1983—84), генерал-майор Д. А. Асанов (1984—94), полковник С. С. Асивеев (1994—2006), полковник М. М. Жумагулов (2006—07), полковник С. А. Койтокуров (2007—08), полковник А. К. Талдыбаев (2008-жылдан).
Балиева Батма
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кайыркүл Сартбаева
Сартбаева Кайыркүл (1936-ж. т., Чүй облусу, Кемин району, Карабулак айылы) - опера ырчысы (лирикадрамалык сопрано). Кыргыз ССР эл артисти (1974), СССР эл артисти (1980).
Өмүр таржымалы
1962-ж. П. И. Чайковский атындагы Москва мамлекеттик консерваториясын бүтүргөн.
1962-жылдан А. Малдыбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик академиялык опера жана балет театрында солист.
Негизги партиялары
Сартбаева дүйнөлүк классикалык жана улуттук опералардагы негизги партияларды чебер аткарат.
Татьяна, Лиза (П. Чайковский, «Евгений Онегин» «Карганын маткеси») Микоэла (Ж. Бизе, «Кармен») Дездемона (Ж. Верди, «Отелло») Маргарита (Ш. Гуно, «Фауст») Баттерфляй (Ж. Пуччини, «Чио-Чио-сан») Айчүрөк, Калыйман, Каныкей, Зулайка (А. Малдыбаев, В. Власов жана В. Фере, «Айчүрөк», «Манас», «Ажал ордуна») жана башка.
Ошондой эле «Токтогул», «Жамыйла», «Олжобай менен Кишимжан», «Аста, секин колукту», «Алтын кыз», «Аршин мал алан» операларында башкы каармандардын образын түзгөн. Москвадагы Чоң театрда Баттерфляй, Маргарита, Татьянанын партияларын аткарган. Сартбаева кыргыз, орус композиторлорунун ырларын, романстарын чебер аткаруучу катары белгилүү.
Сыйлыктары
1976-ж. Эл аралык «Мадам Баттерфляй» (Токио) конкурсуна катышып, «Дүйнөдөгү ири опера сахналарында ырдай алат» деген медалга арзыган. Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты (1975).
Демет Өздемир
Демет Өздемир (Demet Ozdemir) — 1992-жылы 26-февралда Түркиянын Кожаэли деген жеринде төрөлгөн.Түркиялык актриса жана бийчи.
Өмүр баяны
2-жылы 26-февралда Түркиянын Кожаэли деген жеринде төрөлгөн.Кичинесинен өнөргө жакын Демет мектепти аяктаган соң бий мектебине кадам таштайт. Кашы-көзү кара, арык чырай, сулуу бийчи кыз эл көзүнө көрүнө баштап, 2009-жылы ырчы Мустафа Сандалдын 2 клибине бийчи катары тартылат. Кино дүйнөсүнө болсо "Мен сага сырымды айтам" аттуу сериалы менен келген. Ал эми калың журтка актриса "Кулпунай жыты" сериалы аркылуу 2015-жылы таанылган. Жеке жашоосунда "Кулпунай жыты" сериалындагы өнөктөшү Юсуф Чим менен жакын мамиледе экендигин жашырышпайт.
Балзаева Латыйпа
Балзаева Латыйпа (1941-1991) Бычмачы-тикмечи. Кочкор районундагы Кум-Дөбө айылында төрөлгөн. 1961-ж. Бишкектеги № 17 кесипчилик-техникалык окуу жайын бүткөн. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайында башкы чебер, өнөркана башчысы болгон. Ал калпактын сегиз түрү боюнча үлгү жараткан. Ал үлгүлөр көркөм кеңештен өтүп, өнөрканадан көп нускаланган. Аларга: төрт талаасы машина аркылуу саймаланган көркөм оюму бар калпак, кооз сайма сайылган жалаң илме саймалуу калпак, калпактын жээги жана этеги кол ийне аркылуу бүткөрүлгөн калпак, жалан, кол ийне менен тигилген калпак кирет. Ал эми жаштарга арналгандарына төрт талаасына гана ичке кыюу түшкөн, ичи ичтелбеген, кийизден чогу бар, ак кийизди чыраштоо менен бүткөрүлгөн калпак кирет. Уздун калпактары ГДРдеги, Швецариядагы эл аралык көргөзмөлөргө катышып, ЭЧЖБСКнүн күмүш медалына татыктуу болгон.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Бруно Бауэр
Бауэр Бруно (1809–1882) – немец философу, младо гегельянчы. Ал Гегелдин абсолюттук идеясын жокко чыгаруу менен бирге жекече аң-сезимди өздүк аң-сезимдин абсолюттуулугу деп жарыялаган. Тарыхтын негизги кыймылдаткыч күчү деп «кескин инсан» акылынын өнүгүүсүнүн аракетин эсептеген. Бауэр өзүнүн памфлеттеринде Гегелди атомист, революционер катары көрсөткөн. Евангелияны Штраустун сындоосунан да радикалдуу сынаган. Иисус Христостун болгондугун жокко чыгарган. Жашоосунун аягында Бауэр Германиянын рейхканцлери Отто Бисмарктын соратниги болгон.
Выставочная (метро бекети)
Выставочная ( (2005-2008 — Деловой центр)) — Москва метросунун Филёвская сызыксындагы станция. 2005-жылы 10-сентябрьда ачылган.
Жогорку Муйнак (Зианчурин району, Башкыртстан)
Жогорку Муйнак — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Муйнак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 620 киши. Почта индекси — 453390, ОКАТО коду — 80226822001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дейв Гаан
Дэвид Гаан (англ. David "Dave" Gahan, айтылышы: /ˈɡɑːn/, төрөлгөн аты: Дэвид Кэлкотт англ. (David Callcott); 1962-жылы 9-май) - англиялык ыр жазуучу, ырчы, ал Depeche Mode электро-тобунун түзүлүшүнөн баштап (1980-жыл) баритон-вокалисти болгону менен таанымал. Ал ошондой эле жеке чыгармачылык иши менен алек болуп 2003-жылы (Paper Monsters (кырг. Кагаз монстрлери)) жана 2007-жылы (Hourglass (кырг. Кум сааты)) альбом жаздырган.
Кесиптеши Мартин Гор Depeche Mode тобунун негизги ыр жазуучусу болсо дагы, Гаан топтун акыркы альбомдоруна (Playing the Angel (кырг. Периште оюну; 2005), Sounds of the Universe (кырг. Аалам үндөрү) (2009), Delta Machine (кырг. Дельта-машине; 2013), and Spirit (кырг. Рух; 2017)) кирген бир нече ыр жазып өзүнүн салымын кошкон. Альбомдорго кирген Гаандын үч ыры сингл катары жаздырылып чыгарылган, алардын ичине "Suffer Well" (кырг. "Азап тартуу"; 2005), "Hole to Feed" (кырг. "Тамак берүү үчүн тешик"; 2009) жана "Should Be Higher" (кырг. "Бийиктикке жетүү керек"; 2013) кирет. 2012чи жана 2015-жылы Soulsavers тобунун The Light the Dead See (кырг. Өлгөндөрдүн жарыгы) жана Angels & Ghosts (кырг. Периштелер менен арбактар) альбомдоруна ыр жазып кээ бирөөлөрүн ырдап аткарган. Q журналы Гаанды "Эң мыкты 100 ырчы" тизмесинде 73-орунду берип, "100 эң мыкты фронтмен" тизмесинде 27-орунга жайгаштырган.
Дискографиясы
Дейв Гаан Depeche Mode менен
Макрокосмос жана микрокосмос
Макрокосмос жана микрокосмос – (гр. makrokosmos – "чоң дүйнө" жана mikrokosmos – "кичи дүйнө") – адамдын Аалам менен байланышы жөнүндө байыркы натурфилософиялык көз караш. Дүйнө адегенден баштап адамдын чен-өлчөмү боюнча кабыл алынган. Адамдын космос менен байланышын түшүнүү байыркылардын эң чоң жетишкендиги болгон. Адам универсумду кайра жаратуучу катары каралышы мүмкүн, ошондуктан адамдын табиятын изилдөө менен (микрокосмосту) Аалам (макрокосмос) кандайча түзүлгөнү жөнүндө көз караш түзүүгө болот. Адамдын денесинин айрым бөлүктөрү Ааламдын архитектоникасы менен шайкеш келет.
Космос – бул ирээттүүлүк, уюшкандык, макулдашкандык. Кичи дүйнө – бул адам, чоң дүйнө – бул космос. Алар жөн гана байланышта болбостон, структурасы боюнча да окшош.
Ара-Бел көлдөрү
Ара-Бел көлдөрү - Тескей Ала-Тоо менен Жетим-Бел кырка тоосунун аралыгындагы Ара-Бел сыртынын батыш бөлүгүндө жайгашкан көлдөрдүн тобу. Көлдөрдүн бири Кичи Нарын суусунун алабына (Буркан көлү), калганы Чоң Нарындын алабына кирет. Суу бөлгүчтүн туу жонундагысы (Арабел ашуусуна жакын) деңиз деңгээлинен 3830 м бийиктикте жайгашкан, аянты 0,007 км2, суунун көлөмү 0,006 млн м3. Эң терең жери 2,5 м. Суусу мол мезгилде көлдөн агып чыккан суу ылдыйкы көлгө куят. Ал деңиз деңгээлинен 3820 м бийиктеги морена чуңкурун ээлеп жатат. Узундугу 0,5 км, туурасы 0,3 км, аянты 0,115 км2, суунун көлөмү 0,751 млн м3. Эң терең жери 18.5м. Көлдөн суу агып чыгат. Кар суулары менен толукталат. Көлдүн түндүк-чыгыш бөлүгүнөн морена бөгөтүн жиреп агып чыккан суу андан төмөнкү көлгө куят. Анын түштүк-батыш жээги тик түшүп, мореналардан турат, түндүк-чыгышы жантайыңкы, саздак. Түсү жашыл, тунуктугу 2.5м. Сууда өсүүчү өсүмдүктөр мол, ихтиофауна бар. Көл мөңгүнүн аракетинен пайда болгон. Кийинки көл 3800 м бийиктикте, экинчи көлдөн 700 м чыгыш тарапта. Көл моренанын оёң жеринде жайгашкан. Узундугу 1,2 км, туурасы батыш бөлүгүнүкү 350 мге чейин. Аянты 0,245 км2, көлөмү 0,365 млн м3, эң терең жери 4,5 м. Жогорку көлдөн агып чыккан суу менен толукталат. Көлдөн агып чыккан суу Ара-Бел сууга куят. Жээги мореналар менен татаалданып, таштуу, айрым бөлүгү саздак. Жашыл түстө, тунуктугу 3 м. Мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөрдүн тибине кирет. Бул көлдөн 2 км түштүк тарапта, деңиз деңгээлинен 3910 м бийикте мөңгүнүн аракетинен пайда болгон дагы бир көл жатат. Анын узундугу 0,65 км, эң жазы жери 0,4 км. Аянты 0,193 км2, көлөмү 0,816 млн м3. Эң терең жери 5 м. Жашыл түстө, тунуктугу 3 м. Көл чанагынын формасы жана жээк рельефи өрөөндө мөңгү болгондугун күбөлөйт. Мөңгү тартылганда ордуна көл пайда болгон.
Емуртла (Тобыл куймасы)
Емуртла — Орусиядагы дарыя. Курган облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын оң жээгинен 526 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 106 км.
Автоматташтыруунун техникалык каражаттары
Автоматташтыруунун техникалык каражаттары - технологиялык процесстин параметрлеринин өзгөрүшү жөнүндө текшерүүчү маалыматты алуу, берүү, өзгөртүү, сактоо, аны программалык маалымат менен салыштыруу жана буйрук маалыматын түзүү, буйрук маалыматын берүү жана технологиялык процесске таасир берүү үчүн аны колдонуу иштерин аткаруучу жабдыктар жана түзүлмөлөр. Маалымат кандайдыр физикалык чоңдук параметр сигналы менен шарттуу байланышта болгондо гана бул иштер аткарылат. Автоматтык башкаруу системасы үчүн сигнал катары энергетикалык (электр энергиясы, кысылган газдын же суюктуктун энергиясы, механикалык энергия) параметр алынат. Сигналдар үзгүлтүксүз (чыңалуу, ток, жыштык, фаза, басым, момент, ылдамдык, сызыктуу жылыш) жана импульс түрүндө (чыңалуунун же токтун амплитудасы, импульстун узактыгы, импульстун жыштыгы) болот. Маалымат алууда, берүүдө, өзгөртүүдө, салыштырууда, колдонууда сигналдар менен бир нече операцияны жүргүзүүгө туура келет. Операциялар автоматтык аппараттардын элементтери менен аткарылат. Элемент сигнал менен белгилүү операцияны аткаруучу жөнөкөй уяча. Кээде сигналдар менен бир нече операцияны жүргүзүүгө жөндөмдүү айкалышкан элементтер жасалат. Бир нече элементтин схемалык же схема-конструкциялык биригиши автоматтык түзүлмөнү берет. Операцияларды текшерүү, башкаруу же технологиялык процесстин параметрлерин жөнгө салуу үчүн, автоматтык түзүлмөлөр система түрүндө бириктирилет. Автоматтык түзүлмөлөр системасынын негизги түрлөрү булар: Текшерүүчү маалымытты берүүчү каражаттар билдиргичтен алынган сигналды өткөрүүчү байланыш зымкермесинен (линиясынан), сигналдарды берүүгө ылайыктуу формага келтирүүчү өзгөрткүчтөрдөн турат. Маалыматты иштетүүчү жана буйрук сигналдарын пайда кылуучу каражаттарга текшерилүүчү параметрлерди көрсөтүүчү, каттоочу, сигналдардын формасын өзгөртүүчү жана башка түзүлмөлөр кирет. Көп учурда ар түрдүү сигналдарды чогуу колдонуучу айкалыштырылган системаларды түзүүгө туура келет.
Емуртла (Тобыл куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Курган шаарынан Есет дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кутманалиев, Эшим
Кутманалиев Эшим (1938-ж. т., Талас району, Кең-Арал айылы) — спортчу (эркин күрөш боюнча), СССР спортунун чебери (1961), Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1994), эмгек сиңирген машыктыруучусу (1978). 1961-ж. Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтун бүтүргөн. 1961—63-ж. Кыргызстан айыл чарба институтунун дене тарбия кафедрасынын окутуучусу, 1963—64-ж. Кыргыз спорт комитетинде мамлекеттик машыктыруучу, 1964—87-ж. «Алга» спорт коомунун борбордук советинин бөлүм башчысы, төраганын орун басары, төрагасы, 1988—91-ж. Кыргыз Республикасынын дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы, 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын улуттук олимпиадалык комитетинин төрагасы. «Ардак Белгаси» ордени жана медалдар менен сыйланган.
Рене Декарт
Рене Декарт (1596—1650) — азыркы батыш философиясын негиздөөчү, философия тарыхын изилдөөчүлөрдүн көбү ушундай деп эсептешет.
Ал Францияда, Лаэ деген жерде туулат. Иезуиттик Ла-Флеш коллежинде окуп, 1616-жылы укук адистиги боюнча билим алат. Германияда, Италияда, Голландияда жана Францияда көп жолу саякатта болот. Бир аз убакыт, адегенде протестанттык, андан кийин католиктик Бавардык армияда кызмат өтөйт. Дал ушул мезгилде Ульмада ызгаардуу кыштын күндөрүндө өзүнүн философияга болгон мамилеси жөнүндө ой жүгүртүп, аныктап алуу үчүн от күчтүү жагылган ысык бөлмөдө бир топ убакыт жашоого мүмкүнчүлүк болот.
Декарттын милдеттери
Ал математик жана философ болгон, өзүнүн алдына философияны далилдүү билимдердин кыйшайбас негизинде кайрадан түзүп чыгууну милдет кылып коёт. Коллежде алган жана ошол кездеги философиянын абалын чагылтып турган бардык билимдерге таптакыр канаттанбагандыктан бардык өткөндөгү традицияларды кайрадан карап чыгууга умтулган, бирок, Бэкондон айырмаланып, тажрыйбага эмес, акыл-эске кайрылган. Математиканы философияны кайрадан түзүп чыгуу үчүн негиз деп эсептеп, математикага көп күч-аракет жумшап эмгектенет.
Айтылыштар алгебрасы
Айтылыштар алгебрасы — математикалык логиканын бир бөлүмү. Айтылыш (кээде айтым деп да аталат) деп ойдун жалган же чын экендигин так баяндоочу сүйлөм аталат. Айтылыштар А, В, С менен белгиленет. Айтылыштар алгебрасында айтылыштар менен төмөнкүдөй логикалык амалдар аткарылат: 1) айтылыштардын суммасы же дизъюнкция (же амалы). Белгилениши А˅В; 2) айтылыштардын көбөйтүндүсү же конъюнкция (жана амалы). Белгилениши А˄В; 3) тануу. Белгилениши А же >А; 4) импликация. Белгилениши А В, Айтылыштар менен башка логикалык амалдарды аткарууга да болот. Айтылыштарды эсептөөнү Д. Буль түзгөн.
Рене Декарт
Декарттын милдеттери
Өзүнүн бир чыгармасында Декарт кабинеттик окумуштуулук ага жакпай тургандыгын жана бардык нерсени «дүйнөнүн улуу китебинен жана өзүңдөн» табууга боло тургандыгын жазган экен, ал бүткүл өмүр бою бул принцибинен жазган эмес. Баарынан мурда ал дүйнөнү иликтеп-үйрөнөт, убакытты текке кетирүүгө болбойт деп эсептеп башка авторлордун чыгармаларын аз окуйт. Декарт экспериментатор жана изилдөөчү болгон, Галилейге окшошкон, ошондуктан ал практикада колдонула турган нерселерди бере ала тургандардын баарын иликтөөгө умтулган, бул жагынан ал философ гана болбостон, эң ири окумуштуу да болгон. Ал — азыркы алгебраны жана аналитикалык геометрияны түзгөн жана механиканы түзүүчүлөрдүн бири болгон. Декарт — жарыктын сынуу мыйзамынын автору, ал физиология, психология жана физика үчүн көп нерселерди жасаган.
Айтылыштар алгебрасы
Колдонулган адабият
منطق بولياني Lògica binària Booleova logika Lógica binaria לוגיקה בוליאנית ブール論理
Рене Декарт
Декарттын негизги чыгармалары
«Усул жөнүндө ой-пикирлер (1637),
«Метафизикалык ой жүгүртүүлөр» (1641),
«Философиянын башаты» (1644),
«Акылды башкаруу үчүн эреже» жана башкалар.
Декарттын философияга кылган мамилеси
Философия Декарт үчүн бардык илимдердин негизи, анын пайдубалында метафизика жатат. «Философиянын башатында» ал мындай деп жазат: «Бүткүл философия даракка окшош, анын тамыры — метафизика, сөңгөгү — физика, ал эми бул сөңгөктөн тараган бутактар болсо — калган баардык башка илимдер, булар үч башка илимден: медицина, механика жана этика илимдеринен турат. Мөмө-жемиштерди тамырынан эмес, дарактын сөңгөгүнөн эмес, анын бутактарынын учтарынан жыйнап алган сыяктуу, философиянын өзгөчө пайдалуулугу анын эң акырында барып иликтеп-үйрөнүлө турган бөлүктөрү бере турган натыйжаларга байланыштуу болот» [Танд. чыгарм. 421-6.].
Декарт жемишсиз абстрактуу мектептик философияны четке кагып, ага практикалык философияны карама-каршы коёт: практикалык философиянын жардамы менен оттун, суунун, абанын, жылдыздардын, асмандын жана бизди курчап турган башка телолордун күчүн жана аракеттерин биле отуруп, аларды биз ар түрдүү максаттар үчүн так ыктар менен пайдалана алат элек жана өзүбүздү жаратылыштын кожоюндарына жана таксырларына айланта алат элек. Декарттын практикалык усулу жалпыдан жекеликтерге өтүүдө турат, анын негизин ар дайым математика түзгөн. Декарт бардык илимдер математикага баш ийүүсү керек дейт, ал «бүткүл жалпы математиканын» статусун алышы керек: «бул илим» математиканын бөлүктөрү деп атала турган бардык башка нерселерди өзүндө камтып турат» [Танд чыгарм. 93-94-6.]. Бул, жаратылышты таанып-билүү математикалык жол менен белгилене турган баардык нерселерди таанып-билүү дегендик.
Декарт илимий ойломду философиялык принциптер менен байланыштырган жана бул байланышка рационалдык негиз берүүгө умтулуп, философиянын негизги түпкү жоболорун негиздеп иштеп чыгууга аракеттенген. Ушул себептүү ал азыркы батыш философиясынын негиздөөчүсү деп аталат.
Декарттын ой багыты
Декарт илимий билимди системалуу түрдө түзүүгө умтулган, а бул болсо өзүнөн өзү түшүнүктүү жана шексиз ырастоолорго негизденгенде гана ишке ашмак. Ой жүгүртүүнү Декарт ушундай ырастоо деп эсептеген: «Мен ойлоймун, демек жашап турамын» (Соgito, ergo sum). Декарттын ой багыты мындайча: бардык нерселерге шектенүү менен кароо зарыл, анткени ойломдон башка нерселердин баарынан шектенсе болот. Ал түгүл менин ойлорум жаңылыш болгондо да, ал ойлор мага келгенде мен баары бир ойлономун. Декарт «ойлом» деген терминди баардык аң-сезимдүү руханий ишмердикти камтуу үчүн колдонот. Бул «ойлоочу нерсе» деген ишеним Декартка билимдин бүткүл имаратын түзүп чыгууга негиз берет. Ал муну шектенүү усулунун жана ал өзү «акылдын нуру» деп атагандын жардамы аркылуу аныктаган. Бирок бул шектенүү антик философиясындагыдай скепсис эмес, шектенүү дегенибиз Декарт үчүн — тар максат эмес, бекем билимди түзүп чыгуунун куралы гана. Декарттын скепсиси — алгачкы аныктыкка алып келүүгө тийиш болгон методологиялык (усулдук) скепсис.
Бэкон үчүн алгачкы аныктык (исходная достоверность) дегенибиз сезимдик таанымга, тажрыйбага таянуу дегенди билдирсе, рационалист Декарт буга канаттанбайт, анткени ал сезим алдап кетиши мүмкүн экенин жана ага таянууга эч мүмкүн эместигин түшүнөт. Ал ошондой эле, авторитеттерге ишенүүгө болбойт деп эсептеген, анткени авторитеттердин аныктыгы кайдан келип пайда болот деген суроо келип чыгат. Декартка эч кандай шек туудурбай турган негиздер керек. Эгерде, деп жазат ал, бардык шек туудурган нерселерди жалган деп ыргытып сала турган болсок, анда Кудай, асман, тело да жок деп болжоого болор эле, бирок биз ой жүгүртүп турабыз, демек бизди жок деп айтууга болбойт, ой жүгүртө алгандарды жашабайт, жок деп айтуу натуура. «Мен ойлоймун, демек жашап турамын» деген сөздөр менен ырастала турган факт туура философиялык ой жүгүртө алгандар үчүн эң анык факт болуп саналат.
Декарттын « Соgitoсу»
баарынан мурда математиканын, табият таануу илиминин өнүгүшү менен тыкыс байланыштуу. Декарт арифметика менен геометрия гана анык жана шексиз нерселерди өзүндө камтып турат деп жазат. Түштө да, өңдө да, дейт Декарт, эки кошуу үч — бешке барабар, ал эми тик бурчтукта төрт гана жак болот. Мындай анык акыйкаттардан шектенүү дегеле мүмкүн эмес.
Декарттын « Соgitoсу» — ойлоочу субстанция, муну биз түздөн түз кабыл алабыз, ал эми башка субстанция, атап айтканда, материалдык субстанция башка нерселердин жардамы аркылуу ачылып көрүнөт. Мына ошентип, ойлоочу субстанция дегенибиз бул ойлом, ал эми материалдык субстанция — бул тело, ал акциденцияга — формага, абалга жана турган жеринде кыймылга ээ болуп турат ж.б. Ойлоочу субстанция — аралык, ченге (протяженность) ээ эмес жана ал бөлүнбөйт, материалдык, же тело субстанциясы, тескерисинче, аралык, ченге ээ, ал өзүнчө бөлүктөргө бөлүнөт.
Декарт үчүн ойлом метафизиканын иликтеп-үйрөнүүчү предмети, ал эми материя — физика иликтеп-үйрөнүүчү предмет. Материя — чексиз бөлүктөргө бөлүнүүчү субстанция. Ошол эле убакта Декарт атомдорду тааныган эмес, ал үчүн боштук (пустота) да болгон эмес.
Дуализм
Декарт өзүнүн окуусу менен эки субстанцияны: ойлом менен материяны карама-каршы койгон дуализмдин негизин салган. Ал материя жана ойлом бири-бирине көз каранды эмес экенин моюнга алат. Субстанция өзүнүн жашап турушу үчүн эч нерсеге муктаж болбогон нерсе, ал өзүнө өзү гана муктаж. Ушундан улам Декарт Кудай — кынтыксыз, өркүндөгөн субстанция болуп саналат деген корутундуга келет. Декарт үчүн Кудай таанымдын акыйкаттыгынын кепили гана. Декарттын ою боюнча, Кудай адамды алдабайт, ал эми турмушта болсо мындайлар көп учурайт.
Нерселердин аралык, чеп проблемасы кыймыл проблемасы менен тыкыс байланышкан, кыймылдын булагы материядан, телодон сыртта, дейт Декарт. Эгерде кыймылдатылган тело кыймылдап турган болсо, анда ал кыймылды телонун чөйрөсүнөн сыртта турган нерсе гана токтото алат. Бул так механикалык позиция болгон. Декарт үчүн механика «жалпы математиканын» эң маанилүү конкреттелиши катарында көрүнгөн.