Вьетнам
Тарыхы
Вьeтнамдагы эң эзелки мамлекеттик бирикме – Ванланг – байыркы вьетнам уруулар союзунун базасында калыптанган. Ванлангдын б. з. ч. 1 миң жылдыкта эле жашагандыгы белгилүү. Кийинчерээк анын ордун Аулак жана Намвьет мамлекеттери алмаштырып, б. з. 2-кылымында аларды кытайлар басып алган. Кытай башкаруучуларына каршы боштондук күрөштүн натыйжасында 10-кылымда көз каранды эмес Дайковьет мамлекети орноп, 11-13-кылымда ал борбордошкон күчтүү Дайвьет (1069-жылдан ушундай аталган) империясына айланган. 13-кылымда Дайвьет моңголдордун үч жолку жортуулунун мизин кайтарган. 15-кылымдын башында Кытайдын басып алуу аракетин талкалап, 1427-ж. кытай баскынчыларын өлкөдөн кууп чыккан. 1471-ж. Дайвьет өзүнө коңшу Тьямпа мамлекетин кошкон. 16-кылымдан тартып Индокытайга европалык соодагерлер келе баштаган. Вьeтнам мамлекетинин аймагы 18-кылымдын аягында негизинен азыркы чегинде калыптанган. 1804-ж. Нгуен династиясы бүткүл империяны борбордоштуруп, өлкө Вьетнам аталган. 19-кылымдын 50-80-жылдары Франция тарабынан Вьeтнамды колониялоо башталып, 1884-жылдан толук колониясына айланган. Франция Вьeтнамга Лаос менен Камбожаны кошуп, Француз Индикытайы деп атаган. 1930-ж. Нгуен Ай Куоктун (Хо Ши Мин) жетекчилигинде түзүлгөн Инди-Кытай коммунистик партиясы (ИККП; 1930-ж. октябрга чейин Вьeтнам компартиясы аталган) өлкөдөгү улуттук-боштондук кыймылды жетектеген. 1941-45-жылдары Вьeтнамды япондор оккупациялап алган. 1945-ж. май айында азаттык үчүн күрөшкөн бардык куралдуу күчтөр биригип, Вьeтнам элдик армиясы (ВЭА) түзүлгөн. 1945-жылдын августуна чейин ВЭА өлкөнүн көп бөлүгүн бошоткон. Август революциясынын натыйжасында 1945-ж. 2-сентябрда Хо Ши Мин Убактылуу өкмөттүн атынан Вьeтнамдын көз карандысыздык декларациясын жана Вьетнам Демократиялык Республиканын (ВДР) түзүлгөнүн жарыялаган. 1945-ж. француз аскерлери Сайгонду басып алып, өлкөнүн түштүгүндө согуш баштаган. 1946-47-жылдары франциялык аскерлер Вьeтнамдын көп шаарын, деңиз боюндагы жерлери менен түздүктөрүн караткан. 1949-ж. Франция басып алган аймакта Бао-Дай [Вьeтнамдын борбордук бөлүгүнүн француз үстөмдүгүнүн убагындагы Анаманын императору (1926-45); Вьeтнамдагы Август революциясы (1945) убагында тактыдан баш тарткан] башкарган марионеткалык «Вьетнам мамлекети» түзүлгөн. Вьeтнамдагы согушка 1950-жылдан АКШ ачык кийлигише баштаган. 1950–51-жылдан согуш операцияларын жүргүзүүдөгү демилге ВДРге өтүп, душмандан бошотулган аймагы кеңейген. 1954-ж. Дьенбьенфу жанындагы салгылаш француз аскерлеринин жеңилүүсү менен аяктап, Женева келишимдерине (1954) ылайык Франциянын Вьeтнамдагы согушу токтогон. Келишимге ылайык 17-параллелдеги демаркациялык чек боюнча Вьeтнам эки мамлекетке бөлүнгөн. Өлкөнүн түштүгүндө Вьетнам Республикасы (1959-ж. 31декабрында), Түндүгүндө 1959-ж. Хо Ши Мин жетектеген Вьетнам Социалисттик Республикасы түзүлгөн. Келишимдерде өлкөнү тынчтык жол менен бириктирүү максатында эл аралык көзөмөл астында 1956-ж. жалпы эркин шайлоо өткөрүү каралган. Бирок аны АКШнын башкаруучу чөйрөлөрү үзгүлтүккө учуратып, өлкөнү экиге бөлүү үчүн Вьeтнамдын түштүгүндө Нго Динь Зьем башкарган сайгондук режимди түзгөн. 60-жылдардын ортосунан вьетнамдык эки мамлекеттин ортосунда куралдуу кагылышуулар башталган. 1961-64-жылдары Сайгон режимине АКШнын согуштук жардамы күчөйт. Бирок патриоттук күчтөрдүн куралдуу каршылыгы улам күчөп, марионеткалык режим узакка создуккан кризиске учураган. Нго Динь Зьемдин бийликтен кулашы (1963, ноябрь) режимди кризистен куткарган жок. Андан көп узабай бир катар аскер төңкөрүштөрү болуп, 1965-ж. АКШнын колдоосу менен генерал Нгуен Ван Тхиеу башкарган аскер хунтасы бийликке келет. Сайгон режимин жана Инди-Кытайдагы позициясын сактоого аракеттенген АКШ 1965-ж. мартта Түштүк Вьeтнамга түздөн түз куралдуу кол салган. 1968-ж. АКШ Түштүк Вьeтнамга америкалык экспедициялык корпусту (1968-ж. жазында 500 миң аскер болгон) киргизүү менен бирге ВДРге абадан кол салган. Вьeтнам маселесин чечүү жолдорун табуу максатында 1968-ж. майда Парижде кош тараптуу (АКШ жана ВДР), 1969-ж. январдан төрт тараптуу [(ВДР, Түштүк Вьeтнамды боштондукка чыгаруунун улуттук фронту (ТВБЧУФ)], АКШ жана Сайгон администрациясы) сүйлөшүүлөр башталган. Бирок АКШ аны согуш жолу менен чечүүгө ниеттенген. 1973-ж. январда Вьeтнамда согушту токтотуу жана тынчтыкты калыбына келтирүү жөнүндөгү Париж келишимине АКШ кол койгон. Ал келишимде АКШнын Түштүк Вьeтнамда аскерлерин кармоодон баш тартышы, ошондой эле Түштүк Вьeтнамда көзөмөлгө алынган эки зонаны [эки администрацияны Түштүк Вьeтнам Респкасынын Убактылуу революциячыл өкмөтү (ТВРУРӨ) жана Сайгон администрациясы)], эки армияны таанууга негизделип, Түштүк Вьeтнам маселесин саясий жол менен чечүү белгиленген. Сайгон администрациясы милдеттенмесин орундатпай, Париж келишимин бузуп, АКШнын жардамы менен армиясын кайрадан куралдандырат. Ал согуш потенциалын күчөтүп, патриот күчтөр бошоткон бардык жерди кайра басып алууга умтулат. 1975-жылдагы жазгы чабуул патриоттордун толук жеңиши менен аяктаган соң Сайгон режими 1975-ж. 30-апрелде кулатылат. Түштүк Вьeтнамдын бүткүл аймагын көзөмөлдөө ТВРУРӨнүн колуна өткөн. 1976-ж. 1-июнда өлкөнүн кайрадан кошулганын жана Вьетнам Социалисттик Республиканын (ВСР) түзүлгөндүгү (борбору Ханой) жарыяланган. 1980-ж. ВСРдин конституциясы кабыл алынган. 90-жылдардан тартып өлкөдө экономиканы либералдаштыруу, саясий системаны реформалоо процесси бир кыйла экономикалык өсүшгөргө алып келген.