cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Килем
Килемдин аябай аянттуусун «ордо килем» дейт. Бул өтө эле чоң, кирип отурган бөлмөнүн энинен да ашып түшөт.
Ал эми «калы килем» болсо көбүнчө ысык үйдүн дубалына жана боз үйдүн керегесине тартууга жарашат.
«Төр килем» да аянттуу келип, дайыма жерге гана төшөлүп, өтө бышык болуп, кыйла жылдары урунууга болот.
Уздар көргөндүн көзүн тайгылтып, элдик шаан-шөкөттү айгинелей турган каркыралуу көчтө төөнүн жүгүнө атайын жабууга ылайыктуу килемдерди да токушкан. Мындай анча эле чоң эмес буюмду «төө килем» деп аташат. Көчүп-конууда урунууга чакан «жайлоо килеми» да өтө кооз көрүнөт.
Буюмдун орточосу 3,5—2,5 м. келсе, күзүгү үчүн бир кг. дай эле кебез сарпталат. Килемде жүндүн арбыны анын түгүнө (жүлүнө) чыгымдалат. Буга элүү — алтымыш килодой жүндү ийрип-чыйратат. Ал эми бир килемди бүтүрүү үчүн анын челдөөсүнө, чыйратуусуна, чыңдоосуна, тазалоосуна, ийрүүсүнө жана түктү тегиздеп кыркындысына бир аз жүн таштандыга чыгат.
Кыргыз килеми союздагы жана чет өлкөлөрдөгү ири көргөзмөлөргө жана жайма базарларга дайыма катышып, этнографиялык музейлерге экспонатталууда. Эгер аянтты 5X8 метр килем токутсак, анда буга баары биригип сексен килодой жүн даярдообуз зарыл. Муну чеберлер төмөндөгүдөй бөлүп жумшашат. Килемдин «эришине» эчки жүнүнөн («кылтак») он килодой, анын «аркагына» кой эчкинин жүнүнөн дагы он кг. дай жумшалат. Килемдер геометриялык элестерге жоомарт келет. Төтөн, килемдердин ортосу, чатыраш, же ромб, болбосо сегиз бурчтук түрүндөгү көчөттөргө толот. Килемдерде кызыл түс көк менен беттешип, ак жана карадан «ала мончогу» түшөт. Кызыл килем өзбек, тажик базарларында үстөмдүк кылып турган. Боекторунун ачыктыгы, көчөттөрүнүн бири-бирине шайкеш келгендиги, койдун кылчык аралаш жүнүнөн болгондугу жана аянты көрүүчүлөрдү, алуучуларды, өзүнө тартып, буюмдун баасын жогору көтөргөн.
Килемге кыргыз көчөттөрү так түшүп, бир бүтүм ойду туюндурган. Килемдин четине «тумарча көчөтүн» берип, андан кийин «кайкалак көчөтүн» көчүрүп, анан калган түрлөрүн ич ара ирээттүү келтирип, алардын араларын эндей эле жүл калыбында калтырууга да болот. Мында кара-кызыл өңдөр ич ара жупташат да, кызыл-көк айкалышса, кызыл түс өзүндө оодарып турса, кара-кызыл өңдөрдө кара түс буюмдун жалпы жердигин чечип коет. Эгер кызыл-ак менен беттешсе, кызыл бөтөнчө таасир берет. Көркөм үлгүнүн ортолук көчөттөрүн табакча-табакча өңдөнтүп берүүлөрү уздардын чеберчилик жүздөрүн баамдатып турат. Анда ар бир табакчага «нампар көчөтүн» негиз кылып, алардын араларына «ийрек» түшүрүп отурат. Ал эми анын четтерине табакчанын жарымын келтирүү аркылуу кооздук жаратат.
Айрымдар көркөм көчөттөрдүн четине жашыл өңдү да жүргүзө коет. Бул кызыл менен кара өңдүн араларын ачат. Ал сарыдан да, актан берилет да, «ала мончок» сымалданып түшөт. Андай кара-кызыл түстөн турган килемдердин көркөм көчөттөрү көк менен кызыл өңдү көбүнчө айкалыштырган Баткен, Лейлек аймактарда арбын учурайт. Анда көчөттөрү эң эле майда көрүнөт. Жүл килеминин четине «казан кулак», «чөмүч сабы», «тайлак таман» (анын ичинде тогуз дөбөсү бар), «кыйкач» (бул суу ордуна берилет), «калит (кулпу) көчөтү» ирээти менен түшүп турат да, борбордук көчөттөн (негизги көчөт) «бычак учу», «козу тиш», «шапат» (көөкөр өңдүү) кооздуктар түшөт. Анан табакча көчөттөр башталат, анын ичинде «мандалак баш», «козу тиш», «омуртка оюму» өзүнчө кооздук катары түшүрүлөт.
Жөрмөмө килем — өзүнчө нукура үлгү. Мунун оң-тетири тарабы бирдей көрүнөт. Демек, кажары, терме таарлардан бул айырмаланат да, анын четине «кабырга көчөт» түшүп, ал өзүнчө өрмөк аркылуу согулуп, буюм жээги болуп көрүнөт. «Катар кайкалак көчөтү» берилип, табакчаларынын ичиндеги түрлөр жөрмөмө килемдегиден бөлөкчө көрүнөт. Бул килемдин кооздуктары да башкачараак болот.
Кургак-тазалоо
Бакта иштеген жана буюмдардан булгаган Перхлорэтилен чыпкалар аркылуу (булгануунун ири бөлүкчөлөрү кармалышат) дистилляциясына жиберилет.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Шотт, Вильгельм
Шотт Вильгелм (нем. Wilhelm Schott), 3 сентябрь 1802, Майнц — 21 январь 1889, Берлин). Немис филологу, жана кеңири профилдеги чыгыштаануучу; лингвист, финн-угор тилдүү жана Орто Азия элдеринин элдик поэзиясын, мифологиясын, тарыхын, маданиятын изилдеген окумуштуу, полиглот, түрк, фарси, япон, кытай, манжур, тибет, тай, вьетнам, казак, чуваш, чагатай тилдерин, финн, венгр, Индиядагы жашаган айрым калктардын тилдерин билген. Финндердин «Калевала», монголдордун «Гэсэриадасын» изилдеп чыккан. Берлин университетин 1833-ж. аяктап, кытай тилинен сабак бергендиги маалым. 1838-ж. Майнц, 1841-ж. болсо Берлин университетинин профессору, андан соң академиги болгон. Белгилүү чыгыштаануучу, тарыхчы жана түрколог В.В.Радловго Россияга жолдомо кат берип, кийинки изилдөөлөрүнө өрнөк болгон илим адамы. Анын кытай тили боюнча жазган «Chinesische Sprachlehre» (1857) эмгеги узак убакыт бою стандарттуу усулдук окуу куралы катары кызмат кылган.
Мектепке чейинки мекеме кызматкери
Мектепке чейинки мекеме кызматкери ― тарбиячы, балдар бакчасынын, балдар үйүнүн жана сезондук балдар аянтчаларынын башчысы. Кызматкер атайы педагогикалык билимди Бишкек шаарындагы педагогикалык атайы орто билим берүүчү окуу жайында, И. Арабаев атындагы педагогикалык университетте, Каракол шаарындагы педагогикалык атайы орто билим берүүчү окуу жайында жана Ош мамлекеттик университетинде даярдалат. Ал окуу тарбия ишин Билим берүү министрлик тарабынан программалык-методикалык окуу каражаттары жана сунуштары боюнча уюштуруп, балдардын ден соолугунун чың болушуна жооп беришет.
Булактар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Казал
Казал — лирикалык жанр. Элдик оозеки чыгармачылыктагы ашыктык ырларынын өзүнчө формасы катары эң алгач ирет 5-6-кк. араб жазма поэзиясында пайда болгондугу маалым. 9-10-кк. тартып фарс, тажик, уйгур, азербайжан, түрк жана башка түрк тилдериндеги классикалык адабиятта кеңири тараган. Казал - баштан аяк бир өңчөй үндөштүктө жаралчу ыр. Казал жанрларынын мотивин алгачкы учурда сүйүү, айрылуу жана арман ырлары түзгөн. Сырдаштык лириканын бул түрү теңделип отуруп, коомдук, социалдык, саясий, философиялык, этикалык, дидактикалык, сатиралык жана башкалар. Маселелерди козгоого чейин көтөрүлгөн. Салт боюнча казал эки бейттен он эки бейтке чейин созулат. Казал жанрын адамдын ички дүйнөсүн бардык татаал көрүнүштөрдө сүрөттөөнүн өзгөчө чебер формасына айландыруу процессинде чыгыштын Рудаки, Саади, Хафиз, Жами, Низами, Физули өңдүү атактуу акындары зор эмгек сиңирген. Күн чыгыш поэзиясынын таасири менен казал формасын Батыш Европада жана орус акындары да пайдаланууга аракет кылышкан. Казал 18-19-кк. (болжолу ага чейин деле) кыргыз коомундагы жазгыч акындардын жалпы аталышын билдирген. Кыргыз коомунда Казыбек казалчы, Молдо Кылыч, Молдо Нияз жана башка атактуу казалчылардын мурастары жашап келет.
Жердин суу балансы
Жердин суу балансы – Жер шарында белгилүү бир убакта жааган жаан-чачын суусу менен жер бетинен жана Дүйнөлүк океандан бууланган суулардын ортосундагы айырма. Жердин суу балансы суунун Жерде айланышынын сандык көрсөткүчү болот. Океандардан жылына орто эсеп менен жааган жаан-чачындын жана ага кошулган дарыя сууларынын өлчөмүндөй суу бууланат; кургактыктан болсо, жааган жаан-чачын суусунан дарыя тармактарынын суусун алып таштагандай өлчөмдө суу бууланат. Жер шарындагы көп жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 1020 мм, Дүйнөлүк океандагы буулануу 880 мм, кургактыктагы буулануу 140 мм. Жердин суу балансынын эсеп-төөлөрү гидрологияда, метеорологияда суу режимин изилдөөдө кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Банда (музыка)
Банда - (итал. banda отряд, лат. bandum туу) оркестрден тышкары жайгашкан (хордо, сахна артында, кээ бир опералык көрүнүштөрдүн жүрүшүндө сахнада) үйлөмө жез музыкалык аспаптар ансамбли.
Алтын йарук
"Алтын йарук" – буддизм динин жайылтуу үчүн кытай тилинен түрк тилине которулуп, уйгур жазмасында жазылган 10-кылымга таандык чыгарма (сутра). 1909–11-жылдары Малов, Сергей Ефимович Чыгыш Түркстандан жана Гансудан байыркы уйгур жазмасындагы кол жазмаларды тапкан, анын ичинде өзгөчө баалуусу уйгурлардын арасында кеңири тараган буддизмдин жазма эстелиги «Алтын йарук.» («Алтын жарык») болгон.
Жалдама жаналгыч
Жалдама жаналгыч – жалданма киши өлтүрүүчү. Бул аталгы КР мыйзамдарында колдонулбайт.
Былжырлуу чел
Былжырлуу чел - омурткалуу жаныбарлар менен адамдардын тамак сиңирүүчү, дем алуучу жана жыныстык түтүкчөлөрүнүн ички бетин бут каптап туруучу жука (0, 5 мм ге жакын) чел. Анын бети бездер бөлүп чыгарган былжырак заттар менен дайыма капталып тургандыктан, Былжырлуу чел деп аталат. Былжырлуу чел негизги, булчуң жана астыңкы былжыр катмарынан турат. Былжырлуу челде кан тамырлары жана нерв түйүндөру бар.
Виклифф (Огайо)
Виклифф (Огайо) (Wickliffe) — Огайо штатынын Lake округуна караган АКШ шаары.
Портал:Инсандар/Жаңы макала
Салам курбум, Сиз Инсандар тууралуу Порталга төмөндө көрсөтүлгөн макалаларды толуктап жазуу менен, порталдын өгүгүшүнө өз салымыңызды кошо аласыз!
Мимарис сымалдуулар
Мимарис сымалдуулар (лат. Mymaridae) — чабандес каскактардын бир тукуму.
Казан
Казан — ар түрдүү өлчөмдө чоюндан же азыркы заманда алюминийден жасалган боорсок, палоо ж.б. тамактарды бышыруу үчүн колдонулуучу идиш.
Сализер
Сализер — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шонга дарыясынын сол жээгинен 63 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ача-Кайыңды мөңгүсү
Ача-Кайыңды мөңгүсү – Ат-Башы кырка тоосунун түндүк капталындагы төр тибиндеги мөңгү. Узундугу 2,9 км, аянты 3,4 км2. Атбашы кырка тоосунун эң бийик чокусу Желтегирмендин (4786 м) батыш капталында (Тээк төрүндө) орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4520 м, этеги 3600 м. бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3990 м. Мөңгүнүн «тилинен» 200 м тике ылдый чакан бөгөт көл жатат. 1939-ж. көл бузулуп, сел жүргөн. Мөңгүдөн Ача-Кайыңды суусу (Ат-Башынын сол куймасы) башталат.
Казанбак
Казанбак — көчкөндө сынып калуудан, бөлүнүүдөн сактоо максатында чырпыктан же жалпак жука талдан көз-көз кылып, казан баткандай көлөмдө токулуп жасалган казан кап. Көчкөндө казандын асты-үстүнө, жанына жүктөлгөн буюмдардын көө болушунан да сактайт. Демейки учурда тазалык үчүн капкактуу казандын үстүнөн бастырылып коюлат.
Кидибаев Мустафа Мусаевич
Кидибаев Мустафа Мусаевич (16. 7. 1950-жылы туулган, Нарын облусу, Нарын шаары) – физик, физика-математика илимдеринин доктору (1997). профессор (1997). Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын корреспондент мүчөсү (2006). Пржевальск мамлекеттик педагогика институтунун физикалык география факультетин бүтүргөн (1972). Кыргыз Республикасынын Инженердик академиясынын академиги (2001), Кыргыз Республикасынын илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйл. лауреаты (2000), Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (2003). Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын физика институтунда кенже илимий кызматкер, жетектөөчү илимий кызматкер, лаборатория башчысы (1974–93), Кыргыз Республикасынын Өкмөт аппаратында референт (1993), Аралды сактоо боюнча эл аралык фонддун аткаруучу дирекциясында кеңешчи (1995), ошол эле жерде директор (1997–98), К. Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинин ректору (1998–2004), Кыргыз Республикасынын Билим берүү министри (2004–05), 2006-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын физика институтунда лаборатория башчысы. Катуу заттардын физикасы боюнча адис. М. Кидибаевдин илимий изилдөөлөрүнүн негизги багыты – кристаллдын оптикалык жана ЭПР-спектроскопиясы, кристалл-физика, сызыктуу эмес оптика, катуу заттын радиациялык физикасы, оптикалык материалдар. 300гө жакын илимий эмгеги, анын ичинде 2 монография, 8 окуу китеби, 12 автордук күбөлүк жана 3 патенти бар. Эмгектери: Радиационно-оптические свойства функциональных материалов на основе активированных кристаллов фторидов лития и натрия. Б., 2009.
Тунелька
Тунелька — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Поколька дарыясынын оң жээгинен 159 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мале
Мале (މާލެ) — Мальдив Республикасынын борбор шаары.
«Жерди пайдалануу шериктештиги», ТОЗ
«Жерди пайдалануу шериктештиги», ТОЗ – айыл чарба өндүрүш кооперациясынын Совет бийлигинин алгачкы жылдарында уюшулган формасы; коллективдүү дыйкан чарбасынын бир түрү. Анын мүчөлөрү жер бөлүктөрүн бириктирип, биргелешип иштетишкен. Андан алынган кирешеге машина, ошондой эле айыл чарба шаймандарын сатып алышып, ал буюмдар коомдун менчиги катары эсептелген. Түшкөн киреше шериктештиктин мүчөлөрүнө коомдук өндүрүшкө жумшалган эмгек күнгө жана эмгектин сапатына, өндүрүш каражаттарынын үлүшүнө, кээде киши башына жараша бөлүнгөн. 30-жылдардын башында колхозго бириккен.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Конверсия
Конверсия (лат.conversio - өзгөрүү, кубулуу) - грамматикада жана лексикада мааниси боюнча бири-бирине эквивалент сүйлөмдөр аркылуу информацияны (субъект-объектилик мамилерди) туюндуруу ыкмасы. Конверсия грамматикада бир эле маани эки башка конструкцияда өзгөрүлүп туюндурулат. Мис., Ректор студентке сыйлык берди. Студент ректордон сыйлык алды. Бул грамматикалык Конверсия деп аталат. Лексикада Конверсия ар түрдүү сөздөр менен туюндурулат. Анда эки жактуу субъект-объектилик мамилени туюндурган лексикалык конверсивдер колдонулат. Мис., Алардын түшүмү биздикинен мыкты. Биздин түшүм алар-дыкына жетпейт. Эжем агамдан улуу. Агам эжемден кичүү. В.В.Виноградов - Л.В.Щербанын шакирти. Л.В.Щерба - В.В- Виноградовдун устаты ж.б. Конверсия боюнча кайра түзүүдө сүйлөмдө субъект менен объект бири-бири менен орун алмашат. Мындай конструкциялар бирдей эле маанини туюндурат да, тилдеги синонимия каражаты катары колдонулат. Ошо аркылуу сүйлөмдөгү актуалдуу мүчөгө басым коюлат. Конверсивдер ар түрдүү мааниде, кээде бири-бирине дал келбеген антонимдик мааниде да болот. (М: достошуу, урушуу, жолдош, коллега, авторлош, кошуна ж.б) алардын синтаксистик жана семантикалык табияты баштапкы сүйлөмдө да, о.э. өзгөртүлгөн кийинки сүйлөмдө да конверсиялык мамиле-маанини туюндурат (салыштырыңыз: Асан Садык менен кесиптеш жана Садык Асан менен кесиптеш).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Табигый очоктуу оорулар
Табигый очоктуу оорулар — козгогучтары белгилүү аймактагы жапайы жаныбарлардын организминде мителик кылып, адамга муунак буттуулар аркылуу таралган жугуштуу оорулар. Табиятта алардын козгогучтары жолуккан аймак табигый очок деп аталат. «Табигый очоктуулук» түшүнүгүн 1938-ж. академик Е. Н. Павловский киргизген. Табигый очоктуу оорулардын козгогучтары жаныбарлардын арасында (көбүнчө куштар менен кемирүүчүлөрдүн) тынымсыз биринен экинчисине өтүп турат. Козгогучтарды бир жаныбардан экинчисине же кишиге чиркей, кене, бүргө, бит жана башкалар кан соргучтар таратат. Ошондой эле суу, тамак-аш менен да жугат. Табигый очоктор узакка (чексиз) сакталып, түрдүү оорулардын булагы болуп калат. Мындай ооруларга чума, туляремия, кене жана чиркей энцефалиттери, кутурма, лептоспироздор, баш келте жана башкалар кирет. Кишилер жана мал табигый очоктуу жерге кабылганда оору жугат. Табигый очоктор жай айларында активдүү болуп, көбүнчө мындай ооруга жаңы аймакты өздөштүрүүгө келгендер, мергенчилер, курулушчулар, геологиялык чалгынчылар чалдыгышат. Табигый очоктуу оорулардын алдын алууда кишилерге жана малга ал ооруларга (чума, туляремия, энцефалит, күйдүргү жана башкалар) каршы эмдөө жүргүзүлөт, ошондой эле козгогучтардын табигый булагынан (кемирүүчүлөр) жана аны ташыгычтардан (бүргө, чиркей, кене жана башкалар) коргонуу жана жок кылуу чаралары жүргүзүлөт.
Жалдама тооруктар
Жалдама тооруктар – долбоорлоого жана курууга, кайра курууга жана техникалык кайра жабдууга тапшырыктарды жайгаштыруу таризи, жалдоочунун конкурстук негизде жумуш аткаруу жана кызмат көрсөтүүчүнү тандап алуусун алдынала караган жумуштар жана кызмат көрсөтүүлөр.
Тыхта (Том куймасы)
Тыхта — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 435 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Байракатуба (Туймазин району, Башкыртстан)
Байракатуба — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Ильчимбет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 80 киши. Почта индекси — 452776, ОКАТО коду — 80251820002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Гаусс
Гаусс (Gauß) — немец фамилиясы.
Жалдамачылык
Жалдамачылык – куралдуу жаңжалга же согуш аракетине колдонуу үчүн жалданма колду жалдоо, үйрөтүү, каржылоо жана материалдык жактан камсыз кылуу.
Чүйүнчү Үлүлдүү акиташ кени
Чүйүнчү Үлүлдүү акиташ кени  Баткен облусунун Лейлек районунда, Исфана кыштагынан 35–40 км чыгышта, Бели-Сынык тоосунун түндүк капталында. 1973–75-ж. геол. изилдөө жүргүзүлгөн. Кен аймагын палеоген мезгилинин чөкмө тоотектери түзөт. Пайдалуу катмар эоцендин ортосунда пайда болгон үлүлдүү акиташ тегинен турат. Узундугу бир нече км, калыңдыгы 11,8 ''м. ''Өңү ачык-боз, ак, саргыч жана күрөң саргыч түстө. Акиташ теги оңой кесилет жана жакшы сайкалданат. Үлүлдөр тегерек формаларды түзүп, жылмалап сүрүлгөн тактанын бетине ажайып кооз чиймелерди берип турат. 2,5–3 м3 көлөмдөгү блоктор алынат. Болжол запасы 500 миң ''м3. ''Имарат дубалдарын кооздоп-каптоого жарактуу.
Фрезалоо
Фрезалоо (фрезерование) - жалпак беттерди, оюктарды, тиштерди темир кабык сыйруучу атайын аспап (фреза) менен кесип тазалоо.
Ак-Өтөк
Ак-Өтөк — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Төрт-Күл айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 360 киши.
Киринди сүйлөм
Киринди сүйлөм - булар да киринди сөздөр сыяктуу сүйлөмдүн жалпы маанисине карата сүйлөөчүнүн мамилесин билдирет. Бирок Киринди сүйлөм түзүлүшү боюнча киринди сөздөн айырмаланат. Анткени ал жөнөкөй сүйлөмдөр сыяктуу эле предикативдик борборго (баш мүчөлөрү же алардын бирөө) ээ. Киринди сүйлөм окшоштуруу, салыштыруу, болжолдоо, күчөтүү, тактоо, өкүнүү, макулдук, ишенич, кеңешүү, өтүнүү, сурануу жана жекече ар кандай мами-лелерди, кошумча модалдык маанилерди сүйлөмгө бөлүү үчүн колдонулат.
Измир метросу
Измир метросу (İzmir metrosu‎) – Измир шаарынын метросу. Метросу 22-апрель 2000-жылы ачылат.
Киринди сүйлөм
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Миногалар
Миногалар (лат. Petromyzones) — оймокооздор классындагы, деңизде жашоочу балык сымалдуу айбандардын бир классчасы, булардын кыйла систематикалык категориясы бар: Австралия миногасы (лат. Geotria australis), хазар миногасы (Caspiomyzon wagneri), корей миногасы (Lampetra mori), мулук баш түштүк минога (Mordacia mordax), деңиз миногасы (Petromyzon marinus), өзөн миногасы (Lampetra fluviatilis), венгерлердин өзөн миногасы (L. danfordi), Ыраакы Чыгыш булак миногасы (L. reissneri), Европа булак миногасы (L. planeri), Сибирь миногасы (L. japonica kessleri); Тынч океан миногасы (L. japonica), үч тиштүү минога (Entosphenus tridentatus), украин миногасы (Lampetra mariae), жапон миногасы (L. Japonica septentrionalis), Түндүк Америка миногалары (уруу) (Ichthyomyzon), минога сымалдуулар (түркүм) (Petromyzoniformes) жана башкалар.
Хмелевка (Тегень куймасы)
Хмелёвка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тегень дарыясынын сол жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кучеров реакциясы
Кучеров реакциясы – ацетилен жана анын туундуларын Hg(II) туздары катышуусунда гидратташтыруу аркылуу, карбонил бирикмелерин алуу:
CF3 Сº CH + H2O ® CF3CH2CHO +
+CF3COCH3
Ацетилкетондор гидратташуусу b-дикетонду, ацетилен спирттер гидратташуусу гидроксикетонду пайда кылат, мис.:
RCOCºCR¢ + H2O ® RCOCH2COR¢ RR¢C(OH)CºCH+H2O ®RR¢C(OH)COCH3
H+
C6H5C ºCH + H2O ——® C6H5COCH3
СН2 =СН - С ºСН + Н2О ® СН2 =СН - СО - СН 3
К. р. өндүрүштө ацетальдегидди алууда, препаративдик орг. синтезде колдонулат.
Алтыр улусу
Алтыр улусу, Олтыр улусу – 17–18-кылымдагы енисейлик кыргыздардын башкаруусундагы админстративдик аймактык бирдик. Улус Абакандын сол жээгинен, Уйбат жана Таштын дарыяларынын ортосунан орун алып, түштүгүндө Енисейдин жогорку агымындагы аймактарды камтыган. Улустун жашоочулары орус документтеринде «жогорку кыргыздар» деп аталган. Алтыр улусунун чегине Сагай, Четипүүр, Сарыглар, Ичеги, Белтир, Табын, [Саян]], Чыстар, Иргит, Хахпына жана башка аймактар, кыштым жерлери – Том, Мрассу, Кондом дарыяларынын, Кузнецк Ала-Тоосунун токойлуу–тоолуу өрөөндөрү, Түндүк Алтайдан Төлөс (Телец) көлүнө чейинки аймактар кирген.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов” Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Жер жаздыктар
Жер жаздыктар - жаздык сымал өсүмдүктөр – жерге жабышып өскөн кыска сабактуу, майда жалбырактуу көп жылдык өсүмдүктөр. Алар, демейде, дайыма жашыл, өтө бутактанат, өркүндөрү өтө тыгыз жайгашат (негизги сөңгөгү жок). Өркүндөрү узунунан өспөй, каптал бүчүрлөрү көбөйүп, сыртынан кыркып койгондой болуп, жаздыкка окшош. Аларда көмөкчү тамырлар өтө көп пайда болот. Жер жаздыктардын бийиктиги бир нече смден (уюл кызгалдагы жана башка) 1 мге жетет. Бийик тоолордо, тундрада, суук чөлдөрдө, башкача айтканда жайы өтө салкын, кышы суук жерлерде калыптанат. Өсүмдүктүн мындай формаларынын пайда болушу айлана-чөйрөнүн өтө суук экендигин билдирет. Мисалы, Памирде, Теңир-Тоодогу деңиз деңгээлинен 4000 м бийиктикте өскөн кекек, каз таман – Жер жаздык өсүмдүктөрдүн тиричилик формаларынын бир көрүнүшү.
Кулдашев, Бакий
Кулдашев, Бакий (1916 ж., Пишпек – 1956 ж., Фрунзе) – кыргыз совет педагогу, педагогика илимдеринин кандидаты (1950 ж.).
Кыргыз ССР эмгек сиңирген мугалими (1953 ж.). 1937-жылы Ташкент педагогикалык институтун 1939-жылы Орто Азия коммунисттик тарбия берүү институтун бүтүргөн. 1939–1951 ж. КМПИде иштеген.
Кыргыз педагогика илим изилдөө институтун уюштурууга катышып, анын туңгуч директору (1951–1955 ж.) болгон. Ошол эле учурда (1951–1956 ж.) КМУда доцент. «Мугалимдерге жардам» журналына редактор (1951–1952 ж.). «1917–1930-жылдардагы кыргыз совет мектебинин тарыхы» деген илим иш кандидаттык диссертация жазган. Бул Октябрь революциясынан өлкөнү индустриялаштыруу мезгилине чейинки Кыргызстандын эл агартуу ишин илим жактан системалуу сыпаттап жазган туңгуч илим эмгек.
Республиканын газета-журналдарына педагогикалык маселелер боюнча көп макала жарыялаган. Алардын негизги темасы; жаштарга тарбия жана билим берүү жөнүндө К. Д. Ушинский менен А. С. Макаренконун педагогикалык тутуму, балдарды үй-бүлөдө жана мектепте тарбиялоонун көйгөйлөрү ж. б.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Семиз-Бел өрөөнү
Семиз-Бел өрөөнү — Кочкор өрөөнүнүн чыгышында, Каракоо (3564м) жана Үкөк (435м) тоолорунун аралыгында кеңдик багытта жайгашкан. Өрөөндүн жогорку бөлүгү Айгыр-Жал, төмөнкү бөлүгү Сары-чат деп аталат. Таманы деңиз деңгээлинен 1900–2300м бийикте. Рельефи түзөң. Узундугу 13–15км, туурасы 6–7км. Кара-Коонун өрөөнгө караган капталы жантайыңкы. Үкөк тоосунуку тик, этегинде шилендилер жатат. Өрөөн төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон аллювий, пролювий жана морена борпоң тоо тектеринен турат.
Каймак
Каймак – ынак сүттү сүт тартуучу машинада (сепаратордо) тартуу менен алынуучу сүт азыгы; сүгтөн даярдалган байыркы сүт азыгынын бири. Сүт тартуучу машина ойлоп чыгарылганга чейин Каймак алуу үчүн уйдун, койдун жана эчкинин сүтү бышырылып же чийки 12-24 саат коюлуп, үстүңкү катмары калпып алынган. Каймак жасалышы жана даамына жараша айырмаланат. Чийки сүттүн Каймагы камкаймак; бышырылган нак сүттүкү коймо Каймак; чөбөгөсү бөлүнбөй, чала сызгырылып, ага ун чалынып, сүт, бал кошулганы бал Каймак; жылуу сүттү машинада тартып алынганы тартылган Каймак; тартылган Каймакка айран кошуп, бир нече саат муздатылып, ө. ж-да чыгарылганы ачытма Каймак (сметана) деп аталат. Азыр Каймакты массалык чыгаруу атайын сүт заводдорунда жүргүзүлөт. Каймак демейде 10, 20, 35%түү майлуулукта чыгарылат. Каймактын курамында 1035% май, 3,4%тей белок, 4,2%ке жакын сүт канты, минерал заттар 0,3-0,6% болот. Тамак-аш өнөр-жайында кургак Каймак да жасалат. Каймак май, ачытма Каймак бал муздак ж. б. азыктарды алууда пайдаланылат.
Уильям Оккам
Оккам, Уильям (Gulielmus Occamus, 1285—1349 ж. ченде) — орто кылым философиясындагы номинализм багытынын бир кыйла жаркын өкүлү, бул багыт XIV кылымда толук өнүгүүгө жетишет. XIII кылымда, орто кылым схоластикасында томизм жана скотизм үстөмдүк кылып турган. Ушуну менен эле бир учурда томизм менен скотизм көп учурда бири-бирине каршы чыгып турушса да, бул багыттарга карама-каршы күчтүү реакция пайда болот. Бул эки багытка каршы оппозицияны орто кылым схоластикасы үчүн эң маанилүүлөрдүн бири болгон универсалий проблемасын номиналисттик чечүү бириктирген.
Уильям Оккам Лондонго жакын жердеги Оккамда туулган. Оксфорд университетинде окуп, сабак берген. Дунс Скот сыяктуу эле францискан орденине кирип, бул ордендин ашынган канаты — спиритуалисттерге кошулат. 1324-жылы ересчиликте айыпталып, Авиньондогу папа куриясы тарабынан түрмөгө камоого өкүм кылынат. Төрт жылдан кийин ордендин генералы менен бирге император Людовикке качып барат. Уламыштарга караганда Оккам императорго жолукканда минтип айткан экен: «Сен мени кылычың менен корго, мен сени калем учум менен коргоймун».
Орто кылым схоластикасынын негизги маселелеринин бири — философия менен теологиянын өз ара катышы жөнүндөгү маселе боюнча Оккам философия менен теологиянын ортосунда кандайдыр бир байланыштын бар экендигин танган жана философия тигил же бул диний догматты ырастап-далилдеп бере албайт деп ойлогон.
Дин жана философия тууралуу
Оккам реализмге олуттуу аргументтерди карама-каршы коюу менен ашкере номинализмдин тарапкери болгон. Номинализмдин тарапкерлери — негизинен францисканчылар, томизмди ээрчигендер көпчүлүгү домиканчылар болушкан. Оккамдын номинализминин өз айырмачылыгы бар, ал айырмачылык ошол доордогу табият илимий-билимдеринин эмпирикалык өзгөчөлүктөрүнөн келип чыккан. Эгерде реализм жалпы нерселер гана чыныгы жана реалдуу болуп саналат, ал эми жекече нерселер жалпы нерселерден алып келип чыгарылат, муну менен бардык илимий жоболор Ыйык жазуунун жана таанымал авторитеттердин жоболорунан алынып чыгарылат деп эсептесе, Оккамдын номинализми буга карама-каршы чыгып, жеке нерселер гана реалдуу нерселер, ал эми жалпы дегенибиз жеке нерселер аркылуу түшүндүрүлө тургандар, адам таанымынан тышкары турган жалпылык жок деп эсептейт. Универсалийлер (жалпылык) эч кандай түрдө өз алдынча жашабайт. Универсалийлер — бар болгону жеке нерселердин гана белгилери. Субстанция өз алдынча жашабайт.
Тааным тууралуу
Оккам үчүн таанымдын милдети өзүнчө, жеке нерселерди таанып-билүүдө турат. Ал жеке нерседен жалпы нерсеге өтүү процесси кандайча жүрөрү жөнүндө маселе коёт. Бул жерде Оккам интенция түшүнүгүнө — акыл-ойдун таанымдын предметине багытталгандыгына кайрылат. Ал түз эле мындай дейт: «Универсализм — бул жандын интенциясы, ал өзүнүн жаратылышы боюнча көптөгөндөрдө (нерселерде) бар болуп турат» [Дүйнөлүк философиянын антологиясы. 1-т. 2-бөлүк. 897-6.].
Оккамдык теория
Көп учурда универсалийдин оккамдык теориясын «термин» деген сөздөн улам терминизм деп аташат. Бул — термин жеке нерселерди белгилөөчү нерсе катарында адамдын акыл-оюнда жалпы түшүнүккө айланат, анткени ага тигил же бул жалпы маани берилет дегенди билдирет. Ошентип, универсалийлер белгилер катарында чыгат, ал белгилер конкреттүү нерселерге таандык болгон тажрыйбалык түшүнүктөрдү, ошондой эле көп нерселерге таандык болгон шарттуу түшүнүктөрдү да билгизе турган белгилер катарында чыгат.
Номинализмдин карама-каршылыгы
Оккам — ашкере номинализмдин өкүлү. Анын номинализми карама-каршы мүнөзгө ээ болгон. Бир жагынан, ал жекеликтин обьективдүүлүгүн ырастаган, бул схоластикалык реализмге, башкача айткандадиний окуунун доктринасына каршы багытталган. Экинчи жагынан, оккамдык номинализм бир катар гносеологиялык проблемаларды чечүүдө субьективдүү мамиле жасоо тенденциясын өзүндө камтып турган, анткени, белгилик системалардын субьективдүүлүгүн, башкача айткандасөздөр билимдердин предмети деп ырастап, муну менен нерселердин мамилелеринин обьективдүү жашап турушун четке каккан.
Оккам ошол кезде жашап турган бардык негизги схоластикалык багыттарга каршы чыккан, бул болсо жаңы философиянын өнүгүшүнө жол тазалаган. Буга ошондой эле зарылдыгы жок маңызды көбөйтүү керек эмес дегенди билдирген кеңири белгилүү «Оккамдын устарасы» да жардам берген. Оккамдын бул принциби ар түрдүү жалпылоолордун өтө эле кеңири таралышына каршы, схоластикалык абстрактуу спекуляцияларга каршы багытталган болучу. «Оккамдын устарасы» жаңы табият илиминин эмпирикалык өнүгүшүнө жол тазалаган.
Оккамдын окуусундагы бардык эң прогрессивдүү нерселер көп учурда жасалма түрдө болсо да схоластиканын формасы менен чүмбөттөлүп турган.
Раймон Арон
Раймон Арон (франц. Raymond Aron, 14 март 1905, Париж — 17 октябрь 1983, Париж) – француз социологу, философ жана публицист, «индустриалдык коом» теориясын негиздөөчүлөрүнүн жана түзүчүлөрүнүн бири.
Өзүнүн философиялык-социалдык эмгектеринде ал салыштырмалуу-тарыхый анализге таянып, «социалдык индустриалаштырууну» же «технологиялык детерминизм» концепцияларын колдонуп, «индустриалдык коом» теориясын өнүктүргөн.
Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин өнүккөн өлкөлөрдөгү өндүрүштөгү, керектөөдөгү олуттуу өзгөрүүлөрдү баалоо аркылуу Арон аларды өндүрүштү автоматташтыруунун, эмгектин өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуунун, өндүрүлгөн продукциянын көлөмүнүн өсүшүнүн натыйжасында келип чыккан «жаңы өнөр-жайлык көңтөрүш» катары аныктоого аракет жасаган.
Кийинчерээк Арон өнүктүргөн «индустриалдык коом» теориясына дал келген окшоштук (аналог) катары «элдик капитализм», «гумандуу экономика», жалпы жыргалчылыктагы мамлекет түшүнүктөрү келип чыккан.
Тебриз базары
=Тебриз базары بازار تبریز =
=Хутем Шиндлер= Хутем Шиндлер 1949-жылы Тебриз жана андагы базар тууралуу мындай деп жазган: Шаар бир топ кеңдикте орун алгандыктанбы, айтоор ушундан улам Тегеран шаарынан маанилүү деп эсептелип калган. Шаардын базарлары Тегеран шаарынын базарларына караганда абдан кооз жана чоң. Тегеран шаары Тебриз шаарындагы жүргүзүлгөн соода сатыктан бир топ ылдый турат, ал чындыгында Ирандын соода сатык борбору атына ээ. Ал өлкөнүн түндүк батыш тарабына орун алганына карабай Ирандын баардык аймагына өз таасирин тийгизген. =Жан Юнир= Француз саякатчысы Жан Юнир Тебриз шаары тууралу төмөндөгүчө жазган: Өз заманында Тебриз шаары Тегеранга караганда бир топ жетишкен, заманбап шаар болгон, Тебриз эли байыркы замандарда, ал эмес Сефевиддердин дооруна чейин Европалыктар менен карым катнашта болушкан жана алар менен соода сатык жүргүзгөн. Ал заманда европалыктар өлкөнүн борбору Тегеран шаарын анча баалабай, ал жерде өз буюмдарын сатуудан баш тартышкан. Ушундай шарттардан улам Тебриз шаарында Дука, Венеция, Лир, Рубль акча бирдиктери Иран акча бирдигиндей орунда турган. =Ага Хан архитектуралык сыйлыгы= Тебриз базарын жаңылоо долбору 2013-жылы Ага Хан архитектуралык сыйлыгы ыйгарылган беш долбордун бири катары тандалган. Бул сыйлык «Иран маданий мурастар уюмунун Чыгыш Азербайжан башкармалыгына» аталган долборду аткаруучу катары тапшырылган жана Мухаммад Бехешти Маданий мурастар уюмунун жетекчисинин кеңешчиси Иран өкүлү катары жогорку сыйлыкты алган.
=Шилтемелер= =Булактар= =Колдонулган адабияттар= https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2 Маданият, архитектура
Табит (аппетит)
Табит (аппетит) — киши организминин белгилүү тамакты ичүүнү каалашы. Көп убакыт тамак ичпөөдөн табит ачкалыкка өтөт. Табит борбордук нерв системасынын белгилүү бөлүктөрүнүн козголуусунун натыйжасында пайда болуп, шилекей, тамак сиңирүү маңыздардын бөлүнүп чыгуусун, карын-ичеги жолунун перистальтикасын күчөтүп, тамак сиңирүү органдарын тамакты кабыл алууга даярдайт. Даамдуу даярдалган тамак, анын сырткы көрүнүшү, жыты, дасторкондун кооз даярдалышы табитти күчөтөт. Тескерисинче тамактын жагымсыз түрү, жыты, жагымсыз абал табитти начарлатып, тамак сиңирүү органдарынын ишине терс таасир тийгизет. Тамактануу эрежесин туура сактаган адамдардын организми тамак сиңирүү маңызын белгилүү мезгилде жана белгилүү өлчөмдө бөлүп чыгарууга ыңгайланат. Тамактануу эрежесин бузуу, тамактануу мезгилинде ар кандай алагды кылуучу факторлор табиттин бузулушуна, ичеги-карын жолунун жана зат алмашуу ооруларына алып келет. Өтө чарчоо, иштеги жана үйдөгү тынчсыздык табитти начарлатышы ыктымал. Кээде балдардын көнүмүш тамактануусун бузганда, рационго жаңы тамактарды киргизгенде алардын табити начарлайт. Табиттин такыр жок болушу же такыр тойбой, тынымсыз тамак жегиси келүү түрдүү оорулардын белгиси болот. Мындай учурларда сөзсүз дарыгерге кайрылуу керек.
Жалданма кол (жалданма аскер)
Жалданма кол (жалданма аскер) – материалдык сыйакы алуу максатында аракеттенген жана куралдуу жаңжалга же согуш аракетине катышкан мамлекеттин жараны болуп саналбаган, анын аймагында туруктуу жашабаган, ошондой эле ырасмий милдетти аткаруу үчүн жөнөтүлбөгөн жак.
Вилмингтон (Огайо)
Вилмингтон (Огайо) (Wilmington) — Огайо штатынын Clinton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 12520 киши. Болжолдуу аянты - 19.3 км². FIPS коду — 39-85792.
Кайнага
Кайнага — аялынын бир тууган жана башка агаларынын күйөөсүнө, күйөөсүнүн бир тууган жана башка агаларынын аялына карата аталышы. Күйөөсү каза болгон учурда келиндин кайнагасына никелешүүсүнө уруксат берилген эмес.
Чабак
Чабак (спица) - алкак түрүндөгү тетиктерге катуулук берүүчү атайын өзөкчөлөр.
Талдоо
Талдоо ― үйрөнүлүүчү предметти (кубулушту, процессти же алардын арасындагы байланыштарды) ага мүнөздүү болгон негизги элементтерге (касиеттерге, белгилерге, катнаштарга) ойдон же реалдуу түрдө ажыратуу процедурасы.
Сауляшбаш (Калтасин району, Башкыртстан)
Сауляшбаш — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Калтасин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 28  киши. Почта индекси — 452869, ОКАТО коду — 80233825006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кинесика
Кинесика ( грекче kinesis - кыймыл) - сүйлөшүүдө вербалдык эмес компонент катары катышкан, кандайдыр бир маанини туюндурган мимикалык жана пантомимикалык кыймылдардын, ымдоо, жаңсоолордун, ишаараттардын, жыйындысы. Кыргыз тил илиминде (паралингвистика тармагында), о.э. сүйлөшүүнүн теориясы жана семиотикада, тилдик мекен таануу багытында да изилденет. Кинесика синхрондук негизде байыркы сүйлөшүү ишмердигин калыптандыруучу каражат катары мүнөздөөгө болот.
Саракас
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бадигин Михаил Петрович
Бадигин Михаил Петрович - (21. 10. 1923, Ульяновск облусу, Новоспасский району, Суруловка кыш.) Даңк орденинин толук кавалери. 1942-жылы Советтик Армияга Ош облусунун Кара-Суу районунан чакырылган. 1942-45-жылдары Улуу Ата Мекендик согушка катышып, фронтто артиллерист болгон. 1944-ж. Магрушев плацдармы үчүн салгылашуудагы эрдиги үчүн 3-даражадагы Даңк ордени, 1945-жылы душмандын Берлинге кире беришинде коргонуусун бузуп өткөндөгү каармандыгы үчүн 2-даражадагы Даңк ордени, Берлин үчүн салгылашта көрсөткөн эрдиги үчүн 1-даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Согуштан кийин партиянын Ош обкомунда инструктор болуп иштеген.
Архетип (психология)
Архетип (грек. arche – башат жана tupos – образ) – баштапкы образ, биринчи форма, үлгү.
Юнгдун «аналитикалык психологиясындагы» Архетиптер – бардык психологиялык процесстердин жана коопсуздануулардын мүмкүнчүлүгүнүн түйүлдүгүндө жатуучу коллективдүү сезимсиздиктин структуралык элементтери.
Архетип бүтүндөй адамзаттык символиканын негизинде болуп, мифтерде, ишенимдерде, түш көрүүлөрдө, искусстводо жана адабиятта көрүнөт.
Чыгырчык мунай кени
Чыгырчык мунай кени ― Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад шаарынан 15 км түндүк-батышта. Кен 1976-ж. ачылган. Мунай юра мезгилинин терригендик чөкмө катмарынын ХХIII кабаты менен байланышкан. Мунайлуу ХХIII кабаты орточо 1000 м тереңдикте жатат, анын калыңдыгы 14,3 м. Нефти сакталган аянты 1,375 км2. Мунайдын тыгыздыгы 0,815 г/см3. Мунайдын курамында парафин – 20%, күкүрт – 0,07%, чайыр жана асфальтен – 17%. Мунайдын баштапкы иштеп чыгаруу запасы С1 категориясы боюнча 591 миң т. 1997-жылга карата калган иштеп чыгаруу запасы – 577 миң т.
Бандаранаике Сиримаво
Бандаранаике Сиримаво, Ратватте Диас (17. 4. 1916, Ратнапура 10. 10. 2000, Коломбо) Шри-Ланканын (1972-ж. чейин Цейлон) мамлекет жана саясий ишмери. Күйөөсү С. Бандаранаике өлтүрүлгөндөн кийин (1959) Эркиндик партиясын жетектеп калган. Бир нече жолу өлкөнүн премьер-министри (1960-65; 1970-77; 1994-2000) болгон. Бандаранаике мындай жогорку постту ээлеген дүйнөдөгү алгачкы аял болуп саналат. Тышкы саясатта тынчтыкта жанаша жашоо жана эч кандай саясий блокторго кошулбоо, Инди океан бассейнинде жайгашкан согуштук базаларды жоюу саясатын жүргүзгөн. Ички саясатта улуттук экономиканын мамлекеттик секторун өнүктүрүү, нефть өндүрүүчү чет элдик компанияларды жана жеке менчик плантацияларды улутташтырууну, будцизмге мамлекет дин статусун берүүнү колдогон. Анын тушунда Шри-Ланка Шериктештиктин курамындагы доминиондон демократтык социалдык буддалык республикага айланган. 1977-ж. шайлоодо анын партиясы жеңилип, 1980-ж. Бандаранаике парламенттен чыгарылып, жарандык укуктарынан ажыратылган. 1980-ж. аягында кайрадан саясий ишмердүүлүгүн улантып, 1994-ж. кызы Ч. Кумаратунгинин президент болуп шайланышы менен кайрадан премьер-министрликке дайындалган. 2000-ж. денсоолугуна байланыштуу отставкага кеткен.
Жалдоого берүүчү
Жалдоого берүүчү – 1) башка тарапка (жалдоочуга) акы төлөп жашоо үчүн (ээлик кылууга жана пайдаланууга) туракжайды жалдоого берүү келишиминин бир тарабы (туракжайдын менчик ээси же андан башкаруу укугун алган жак); 2) «ижарага берүүчү» деген түшүнүктүн түгөйлөшү.
Атлантика минтайы
Атлантика минтайы — (лат. Theragra finmarchica) треска балыктарынын бир түрү.
Жер-жемиш өсүмдүктөрү
Жер-жемиш өсүмдүктөрү – мөмөсү желе турган көп жылдык бадал, чала бадал жана чөп өсүмдүктөр. Алардын негизги сөңгөгү болбойт. Бийиктиги 0,8–6 м, 10–20 жыл өсөт. Жер-жемиш өсүмдүктөрүнүн жапайы жана эгилме түрлөрү бар. Анын ичинде кожогат, карагат, дан куурай, барсылдак жана башка кеңири таралган. Булар эрте бышкандыгы менен айырмаланат. Жыл сайын көп түшүм берет. Кыргызстандын Ысык-Көл өрөөнүндө жапайы дан куурай, кулпунай, карагат, чычырканак, бөрү карагат, ит мурун, Чүй өрөөнү менен Ош облусунда кызыл карагат, кожогат, дан куурай жана башка көп өсөт. Жер-жемиш өсүмдүктөрү эрте жазда же күзүндө отургузулат. 1 га жерге 80 миң түп кожогат, 3—6 миң түп карагат же барсылдак отургузууга болот. Жер-жемиш өсүмдүктөрү калемче, чырпык, өркүндөрүнөн көбөйтүлөт. Ар га жерден 4—5 т карагат, 6—10 т кожогат, 10 кгга чейин дан куурай алынат.
Кайната
Кайната (кайын ата) - аялынын атасынын күйөөсүнө, күйөөсүнүн атасынын аялына карата аталышы. Кайрылганда «ата» деп кайрылышат.
Бурса метросу
Бурса метросу (Bursaray) – Бурса шаарынын метросу. Метросу 24-апрель 2002-жылы ачылат.
Максют (Туймазин району, Башкыртстан)
Максют — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Ильчимбет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 46 киши. Почта индекси — 452776, ОКАТО коду — 80251820004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ачык-Суу мөңгүсү
Ачык-Суу мөңгүсү – Чоң Алай кырка тоосунун түн. капталында. Узундугу 8,3 км, аянты 10 км2, абляция облусунун аянты 4,1 км2. Кызылсуунун сол куймасы Ачык-Cуунун алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 5680 м, этеги 3700 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4100 м. Тик капталдарда жаткан фирн жана кар массасы ылдый карай жайык мульдага жылып түшүп, андан мөңгү агымы түндүк чыгышка карай жылат. Этегинин 4,1 км2 аянты мореналар менен капталган. Мөңгүдөн аты окшош суу агып чыгып, Кызыл-сууга сол тараптан куят.
Минья
Минья (лат. Clarias lazera) — жаян сымалдуу балыктардын Нил өзөнүндөгү бир түрү.
Күйүү
Күйүү – жылуулук жана жарык бөлүп чыгаруу менен тез жүрүүчү хим. процесс. К. экзотермиялык окистенүү реакциялары жана тез өтүүчү бардык хим. процесстер, о. эле жарылгыч заттардын, озондун ажырашы, көпчүлүк заттын фтор, хлор менен кошулушу ж.б. кирет. К. процессиндеги окистендиргичтер: кычкылтек, озон, пероксиддер, нитробирикмелер, азот оксиддери, галогендер. окистендиргичтер менен реакцияга кирген К. заттар: көпүчүлүк металлдар, күкүрт, суутек сульфиди көмүртек оксиди, суутек, орг. заттар. Реакция өз алдынча ылдамдануусу жалбырттоону пайда кылат; белгилүү бир көлөмдө сырткы энергиянын таасирине реакция ылдамданышы от алууну алып келет; Гомогендик К.-реагенттер молекулярдык деңгээлдеги аралашуусунда өтөт, ал эми гетерогендик болсо реагенттер тийишүү бетинде жүргөн процесс. Мис. суюк отун буусунун абадагы кычкылтек менен окистенүүсү гетерогендик процесс. К. процесстеринин продуктулары – газ жана конденсацияланган заттар болушу мүмкүн. Күйүү процесси хим. жаратылышы ар түрдүү- кычкылтек таасири менен К., кычкылтексиз К. процесси, мис., ацетилен ажыроосу, жарылуучу заттар, бир компоненттүү реактивдүү отундар, металлда хлордоо, фторлоо, азоттоштуруу жана суутектештирүү процесстери; түздөн түз элементтер карбидин, боридин, силицидин синтездөө.
Кайнене
Кайнене (кайын эне) - аялынын энесинин күйөө балага, күйөөсүнүн энесинин келинге карата аталышы. Кайрылганда «эне» деп кайрылышат.
Таз (фавус)
Таз (фавус) — теринин мите козу карын пайда кылуучу жугуштуу оорусу. Таз оорулуу менен бирге болуудан жана оорулуунун буюмдары (тарак, сүлгү, баш кийим жана башкалар) аркылуу балдарга тез жугат. Оорунун башталышында чачтын арасында кызыл тактар пайда болуп, ал улам чоңоёт, кийин саргарып карттанат. Күчөп кеткен учурда ал бири-бирине кошулуп, баш терисин бүт каптайт. Чач жыдып түшөт. Карттын астындагы ткандар өлөт. Териси жукарып, жалтырап калат. Аны убагында дарылабаса оору көпкө созулуп, чач таптакыр жыдыйт, ал жерге өмүр бою чач чыкпайт. Оорунун алгачкы белгилери билинери менен дарыгерге кайрылуу керек. Лабораториялык текшерүү менен диагнозу коюлат. Дарылоо сөзсүз ооруканада жүргүзүлөт. Оорунун алдын алуу максатында оорулуунун үй-бүлөсү медициналык текшерүүдөн өткөрүлүп, анын кийим-кечеси, буюмдары, жаткан бөлмөсү дезинфекцияланат.
Бадинов Толибжон
Бадинов Толибжон - (1939, Өзбек ССРи, Анжиян облусу, Избаскен району, Чуама кыштагы) актёр, Кыргыз ССР эл артисти (1988). 1955-62-жылдары С. М. Киров атындагы Ош өзбек музыкалык-драма театрында иштеген. 1963-70-жылдары Ташкен мамлекеттик консерваториясында окуган (бир эле мезгилде Өзбек радиоуктуруу жана телекөрсөтүүсүнүн маком (ыр) ансамблинин солисти). 1964-73-жылы Ташкен шаарындагы Мукими атындагы театрда, 1973-жылдан Ош өзбек музыкалык-драма театрында артист. Аткарган негизги ролдору: Равшан (К. Яшин, «Равшан менен Зулмухор»), Сабир (И. Акрамов, «Адолат»), Ашырбай (Т. Абдумомунов, «Ашырбай»), Сарытаз (Ж. Садыков, «Манастын уулу Семетей») жана башка Бадиновдун макомдору (ырлары) жазылган грампластинкалары чыккан.
Жер заряды
Жер заряды – Жер шарындагы жана аны курчап турган атмосферадагы электр заряддары. Электр талаасындагы күч сызыктардын тик ылдый таралышынан Жер терс, ал эми жогору карай заряддын азайышынан атмосферанын төмөнкү катмары оң заряддуу деп аныкталган. Алар бири бирин теңдеп тургандыктан, Жер шарынын жалпы заряд белгиси – бейтараптуу. Жер зарядынын орточо тыгыздыгы 3,45·10–4 CGSE, ошондуктан анын терс заряд өлчөмү 17·1014 CGSE.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Убик (Том куймасы)
Убик — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 485 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алтысар улусу
АЛТЫСАР УЛУСУ, Алтын зархы – 17–18-кылымдагы енисейлик кыргыздардын башкаруусундагы административдик аймактык бирдик. Кыргыз жеринин түндүгүндөгү Июс жана Теңир-Көл өрөөндөрүндө Алтысар улусу жайгашкан. Орус документтеринде алтысарлыктарды (алтынсары) Енисейдин төмөнкү агымында жашаган «төмөнкү кыргыздар» деп аташкан.
Моңгол жеңип алууларынан баштап, кыргыз жериндеги саясий борбор Абакан өрөөнүнөн түндүккө көчкөн эле. Ак жана кара Июс дарыяларынын ортолугундагы жерлерде тектүү кыргыз бектеринин өргөөлөрү жайгашкан. Ошондон улам, алтысарлыктар «Чоң кыргыздар» деген экинчи атка да ээ болушкан. Кыргыз улустары Кызыл, Шуй, Камлар, Ачин, Исар деген аймактардан турган.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов” Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”