cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Борисяк Алексей Алексеевич
Борисяк Алексей Алексеевич (22. 7(3. 8). 1872-25. 2. 1944) - советтик палеонтолог жана геолог, СССР ИАнын акад. (1929; мүчө-корр., 1921). Петербург тоо-кен институтун бүтүргөн (1896). Геология комитетте иштеп, 1932-жылга чейин анын палеонтология бөлүмүн башкарган. Ленинград тоо-кен институтунун профессор жана тарыхый геологиялык кафедра башчысы (1911-30), Москва мамлекеттик университетинин палеонтология кафедрасын уюштуруучу жана анын жетекчиси (1939-42). СССР ИАнын Палеонтология институтун түзүүнүн демилгечиси жана директору (1930-44). Ал омурткалуу-лар падеонтологиясынын советтик мектебинин башында турган. Борисяктын негизги эмгектери фация менен жалпы палеонтологияны, юра мезгилинин моллюскаларын, омурткалуулар, айрыкча сүт эмүүчүлөрдүн палеонтологиясын изилдөөгө арналган. Жер тарыхын физикалык -географиялык шарттар менен органикалык тиричиликтин бирдиктүү өнүгүшү катары эсептеген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Көк-Дөбө (Кара-Буура району)
Көк-Дөбө — Кыргызстандын Талас облусунун Кара-Буура районундагы айыл. Чолпонбай айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 647 киши (2009-жылы).
Адахан Мадумаров
Мадумаров Адахан Кимсанбаевич (1965-жылы 9-мартта, Ош облусу, Өзгөн району, Куршаб айылы) – мамлекеттик жана саясий ишмер. Тверь (Орусия) мамлекеттик университетин (1992), КМУну (1999) бүтүргөн. 1992–94-жылдары Кыргыз Республикасынын басма сөз жана маалымат министрлигинде референт, «Түрк ааламы» гезитинин башкы редактору, КТРКнын алдындагы балдар жана жаштар телепрограммасында редактор, башкы редактордун орун басары, башкы редактор, 1994–95-жылдары саясий серепчи, 2005–06-жылдары Кыргыз Республикасынын вице-премьер министри, 2006–07-жылдары Кыргыз Республикасынын мамлекеттик катчысы, 2008–09-жылы Кыргыз Республикасынын Коопсуздук Кеңешинин катчысы болуп иштеген. Жогорку Кеңештин депутаты (1995–2000; 2000–05; 2007–08). «Бүтүн Кыргызстан» саясий партиясынын жетекчиси (2010). КМШ өлкөлөрүнүн Парламент аралык ассамблеясынын алтын медалы менен сыйланган.
Таккыль-Каныль-Кы дарыясы
Таккыль-Каныль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каныль-Кы дарыясынын сол жээгинен 82 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
ПУЛ, МОДЕМДЕР ПУЛУ
(Pool- Пул, модемный пул). Жетүү сервери. Телефон аркылуу Интернетке кошулган колдонуучу провайдердин жетүү серверине туш болот. Жетүү сервери бир нече модем менен камсыздалган болот. Ошол модемдер тобу модемдер пулу деп аталат. Ар модем менен бир Интернет колдонуучу иштей алат. Ошондуктан модем пулу канча көп модем камтыса, ошончо колдонуучу бир мезгилде Интернет менен иштей алат.
Гумер (Ишимбай району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мангустар
Мангустар (лат. Herpestes) — жырткыч айбандар түркүмүнө кирүүчү майда айбандардын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: суучул мангуст (лат. Atilax paludinosus), сары мангуст (Cynictis penicillata), крабчыл мангуст (Herpestes urva), таргыл мангуст (Mungos mungo), кара шыйрак мангуст (Bdeogale nigripes).
Аскерден качуу
Аскерден качуу – аскердик милдетин өтөөдөн баштартуу максатында аскер бөлүгүн же кызмат ордун өз бетинче таштап кетүү коштогон аскердик кылмыш.
Аскерден качуу: Биринчи жолу качкан аскер кызматкери оор жагдайдан улам жасалган болсо, кылмыш жоопкерчилигинен бошотулушу мүмкүн.
Кен электровозу
Кен электровозу – тегиз, түз, бир аз эңкейиш келген казмаларда топтолгон кен таштарды, көмүрдү, тоо тектерди ташуу үчүн колдонулуучу локомотив. Контакттуу жана аккумулятордуу түрлөрдөн турат. Контакттуу электровоз шахтадагы чакан станциядан келген туруктуу токтун жардамы жана иштейт. Казманын төбөсүнө илинген контакттуу зым аркылуу кыймыл аракетке келет. Өзгөрмө ток жана да жүрөт. Электр учкунунан жарылуучу газдуу же чаңдуу шахталарда контакттуу электровоз колдонулбайт. Аккумулятордуу түрү энергиясы бир сменага толук жеткен аккумулятор батареясы жана ишке киргизилет. Батарея шахтадагы чакан станцияда орнотулган түзөткүчтө заряддалат.
Баку коммунасы
Баку коммунасы - Бакуда жана Азербайжандын айрым аймактарындагы Совет бийлигинин (1918-ж. апрель июль ) өкмөтүнүн аталышы. Өкмөттүн курамы большевиктерден жана солчул эсерлерден түзүлүп, Эл комиссарлар Советинин төрагасы С. Г. Шаумян болгон. Азербайжанда Совет бийлигин орнотуу аракети алгач ийгиликсиз аяктап, Баку коммунасы түрк жана англис аскерлери тарабынан кыйратылган жана анын 26 жетекчиси (Baity комиссарлары С. Г. Шаумян, М. А. Азизбеков, П. А. Жапаридзе, И. Т. Фиолетов ж. б.) «Борбордук Каспий диктатурасы» өкмөтү тарабынан туткунга алынып, 1918-ж. 20-сентябрда Закаспийде атылган.
Жар-Мазар
Жар-Мазар — топоним. Көкөтөйдүн ашындагы ат чабышта байгеге чабылган күлүктөр өткөн жер.
Кандуу көбүк чачыптыр.
Аккула келет арыштап,
Тазбаймат келет Манастап
Жар-Мазарга келгенде (Радлов жазып алган вариант, 182) Манастап ураан чакырып Аккуланы сүрөгөн жер катары эскерилет.
Төрө слюда кени
Төрө слюда кени Баткен облусунун Лейлек районунда, Исфара кыштагынан 75  км түштүк-батышта, Төрө суусунун өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 4000 м бийиктикте. 1953-ж. геол. изилдөө иштери жүргүзүлгөн. Альбит-касситериттүү, альбит-берилл-мусковиттүү жана бериял-мусковиттүү курамындагы 35 пегматит тарамы белгилүү. Алардын калыңдыгы 2–3 м, узундугу 5–200 м. Эки тарамда мусковиттин өлчөмү 4,6–5,3 кг/м3, калган тарамдарда 2,5 кг/м3ден ашпайт. Мусковиттин өңү күмүштүкүндөй, 45 смден 1010 смге чейин чоңдуктагы пластинкалардан турат. Жанчылган слюданын 1 кгдагы өлчөмү 2,5 см2/см3ден ашпайт. 9 тарамдын запасы С1 категориясы боюнча 53 т, С2–14 т.
Европа бирлигинин кеңеши
Европа бирлигинин кеңеши (the Council of the European Union) – ЕБдин башкы органдарынын бири; ага мүчө өлкөлөрдүн министрлеринен турат, мүчөлөрдүн чечим кабыл алуу ишине катышуусун камсыз кылат. Каралуучу маселеге жараша ЕБ К-нин курамы өзгөрүп турушу мүмкүн. Кийинки убакта тармактык министрлердин жыйындары адатка айланды. Төрагалык кылуучуга биргелешкен саясаттын негизги принциптерин белгилөөгө укук берилген жанаал арбир 6 айда алмашылып турат. Кеңеш өз ишинде Туруктуу өкүлдөр комитетине, жумушчу топторго жана башкы катчылыкка таянат. ЕБдин түзүү жөнүндө Келишимде каралган учурлардан башка учурда ЕБ К. чечим добуштардын жөнөкөй көпчүлүгү менен кабыл алынат.
Тап (Тобыл куймасы)
Тап — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын оң жээгинен 278 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 189 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Муржа
Муржа — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Куданга дарыясынын оң жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жарык диоду –
Жарык диоду – жарык чыгаруучу жарым өткөргүчтөн турган диод. р жана n тибиндеги жарым өткөргүчтөрдөн түзүлгөн система жарым өткөргүчтүү диод деп аталат. Ушул система аркылуу ток өткөндө, алар тийишкен жерде пайда болгон р–n өтүүсүнөн жарык чыгат. Ар кандай электр-техникада колдонулуучу жарым өткөргүчтүү диоддон ток өткөндө, жарык нуру чыкпайт. Жарык диодун алыш үчүн n жана р тибиндеги жарым өткөргүчтөргө тиешелүү кошулманын концентрациясын көбөйткөндө өткөрүмдүүлүк пайда болот. Ал туннелдүү диод деп аталат. Туннелдүү диод аркылуу ток өткөндө, белгилүү бир шартта жарык нуру чыгат. Жарык диодунун спектр диапазонун кеңейтиш үчүн жарым өткөргүчкө кошулуучу аралашманын түрлөрү жана алардын комбинациялары колдонулат. Жарык диоду радио, электрондук, электр-техникалык алетте (прибордо) индикатор катары, светофордо, компьютерде, автоматтык көзөмөлдөөчү жана башка алетте (прибордо) колдонулат.
Капрон
Капрон (поли- e-капроамид, полиамид-6, перлон, силон ж.б.), мол. массасы 10-15 миң; тыгызд. 1,13-1,15 г/см3, балкып эрүү t 2250С, 2100С темп-рада жумшарат, кристаллдашуу даражасы 60 % чейин. Конц. Н2SО4, НСООН эрийт; бензинде, майда, суюлтулган жана концентрацияланган щелочторго жана суюлтулган к-таларда туруктуу. Өзүнөн өзү чирийт. К. e-капролактамды полимерлештирүү реакциясы аркылуу алынат. Негизинен була, плёнка, машина тетиктерин, электроизоляциялык жана турмуш-тиричилик буюмдарын өндүрүүдө колдонулат.
Кең-Аң туз кени
Кең-Аң туз кени – Жалал-Абад облусунун Тогуз-Торо районунда, Кең-Аң сайынын башталышында, деңиз деңгээлинен 2200–2300 м бийикте. Нарын свитачасынын (калыңдыгы 15–35 м) туздуу чопо катмарынын арасында 3 мге жеткен галит кабаты кездешет. Галит күңүрт түстө, ири кристаллдуу. Хлордуу натрийдин орточо өлчөмү 65,11%. Запасы С2 категориясы боюнча 175 миң т.
Каракужур тоосу
Каракужур тоосу –  Тескей Ала-Тоонун түштүк-батыш тармагы. Белче жана Үкөк сууларынын (Каракужурдун оң куймалары) ортосунда дого сымал 20 кмге  созулуп жатат. Туурасы 5 км. Орточо бийиктиги 3800 м, эң бийик жери 4211 м  (Корго чокусу). Тоонун кыры тик, аскалуу, түндүк-чыгышы мөңгүлүү. түштүк капталы Каракужур өрөөнүнө карай жантайыңкы жана батыш капталдары кыска, Белче суусуна тик түшөт.
Жарым чөл жана кургак талаа (2500 мге чейин), бадал аралашкан шалбаалуу талаа (2500–3000 м), субальп жана альп шалбаалуу талаа (3000–3500 м), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.
Карбазол
Карбазол, дибензопиррол C12H9N – гетероциклдүү бирикме; молекулалык салмагы 167,21; түссүз кристалл, эрүү t 238°С; кайноо t 354–355°C; сууда эрибейт, органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Пиррол шакекчесине мүнөздүү түстүү реакцияны берет, начар негиздик касиетке ээ. Кислоталарды таасир этүүдө туруксуз туздарды пайда кылат. Галогендөөдө 3жана 3–6 туундуларын, сульфирлөөдө 3-карбазолсульфо кислотаны же 1, 3, 6, 7 карбазолтетрасульфо кислотаны берет. Карбазол таш көмүр чайырынан, ошондой эле синтез жолу менен аминдифенил, фенантрен ж. б-дан алынат. Карбазол боёк, дары-дармек, пластмасса, инсектициддерди алууда колдонулат.
Кампала
Кампала - Уганда Республикасынын борбору, шаар. Борбордук облусунун административдик борбору. Виктория көлүнүн түндүк жээгине жакын, деңиз деңгээлинен 1300 м бийикте жайгашкан. Калкы 1,5 млн (2008; өлкөдөгү эң ири шаар). Эл аралык аэропорту бар. 1890-жылы негизделген. 15-кылымда Буньоро королдугунун курамына кирген; 1905-жылга чейин Британия колониялык администрациясынын резиденциясы болгон. 1949-жылдан шаар статусуна ээ. 1962жылдын апрелинен Уганданын борбору (Энтеббе шаарынан кийин). Тамак-аш—татымал, текстиль, металл иштетүү өнөр жай ишканалары иштейт. Университет (1970, улуттук), илимий мекемелер (анын ичинен Уганда коому жана башка), инттар (айыл чарба жана мал чарба продукциясын изилдөөчү, Чыгыш Африка региондук), калк китепканасы, археологиялык изилдөөлөрдүн борбору, музей (Африка музыкалык аспаптарынын кайталангыс коллекциясы сакталган), театрлар бар. Архитектура эстеликтеринен Рубага собору, Буганда королдорунун күмбөздөрү сакталган.
Боровинка
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Мандарин өрдөгү
Мандарин өрдөгү (лат. Aix galericulata) — майда кооз өрдөктөрдүн бир түрү. Чыгыш Азияда тараган, Кытайда, Японияда бакма түрүндө да жашайт.
Даун синдрому
Даун Синдрому — геномдук патологиянын бир формасы. Анда көбүнчө хромосомалардын жыйынтыгы кадимки 46дан 47ге көбөйүп, 21-жуптун хромосомалары нормалдуу көрсөткүч болгон эки эмес, үч копиясы болуп алат. Бул синдромдун мындан башка дагы эки формасы бар: 21-хромосоманын башка хромосомага транслокацияланышы (хромосомалардын мутациясы) - бардык кездешүүлөрдүн ичинен - 4 %, жана синдромдун мозаикалык түрү — 5 %.
Тарыхы
Англиялык дарыгер Джон Даун биринчи болуп 1862-жылы синдромду тактап, психологиялык бузулуу формасы катары кеңири сүрөттөп жазып чыккан. Бул үчүн синдром кийин анын атынан аталып калган. 1866-жылы Джон Даундун аталган темага жазылган докладдын басылып чыгышынан кийин бул түшүнүк кеңири элге таанылган.
Шилтемелер
Оорулар
Аскердик ант
Аскердик ант – КРнын куралдуу күчтөрүнүн катарына кызмат өтөөгө чакырылган жарандардын салтанаттуу убадасы; Мекенге, элге берилгендигин билдирүү. Жоокер Мекенинин ар-намысын, эркиндигин, көз карандысыздыгын коргоого, ак ниет болууга, Мекени үчүн каны-жанын аябоого ант берет. Аскердик ант КРнын Жогорку Кеңеши тарабынан бекитилет. Жаш аскерлер баштапкы даярдыктан өткөндөн кийин, эки айлык мөөнөт ичинде аскердик ант беришет. Ант берүү бөлүктүн командиринин жетекчилиги менен салтанаттуу өткөрүлөт. Аскердик ант бергенге чейин: а) аскер кызматчысы аскер кызмат ордуна бекитилбейт, жоокердик тапшырмаларды аткарууга тартылбайт (согуштук аракеттерге катышууга, аскердик кызмат өтөөгө, кароолго турууга ж. б.); б) ага аскер куралы менен согуштук техника бекитилип берилбейт; в) ага карата камак түрүндөгү жаза чаралары көрүлбөйт.
Ивановка (Татышлин району, Башкыртстан)
Ивановка — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Төмөнкү балтачев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 135 киши. Почта индекси — 452836, ОКАТО коду — 80250850006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жарык дифракциясы
Жарык дифракциясы – жарык толкунунун жолунда кезиккен тоскоолдукту айланып өтүү жана таралуу багытын өзгөртүү кубулушу. Дифракция жаратылыштагы толкундарга тиешелүү кубулуш болгондуктан, жарык дифракциясы жарыктын толкундук касиетинин пайда болуу жана геометриялык оптикага өтүү шарттары менен тыгыз байланыштуу. Бул кубулушту 17-кылымда италиялык физик жана астроном Ф. Гримальди ачкан. Ал эми жарык дифракциясы теориясын француз физик О.Френель түзгөн (1816). Бул теория Гюйгенс-Френель принцибине негизделген жана жарыктын мейкиндикте таралышын түшүндүрөт. Бирок бул принцип мейкиндиктин ар кандай чекитиндеги жарыктын ургаалдуулугун табууга мүмкүнчүлүк бербейт. Мындай кыйынчылыкты Френель зоналык тилкелер ыкмасын колдонуп чечкен. Мисалы, чекиттик булактан чыккан жарык тешикче (сүрөт а) же тунук эмес тегерек нерсе (сүрөт б) аркылуу өткөндө, экранда жарык жана караңгы тегерек сүрөттө­лүштөр байкалат. Эгер тешикчеге френель зонасынын жуп саны сыйса, дифракциялык сүрөттөлүштүн борборунда кара так, ал эми так сан сыйса, жарык көрүнөт. Көпчүлүк спектр алеттеринин (телескоп, микроскоп) иштеши жарык дифракциясына негизделген. Лазердин пайда болушу жарык дифракциясын туура жана кеңири түшүндүрүүгө көмөкчү болду.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Трудовой калай кени
Трудовой калай кени Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Эңилчек тоосунун түштүк-батышында, деңиз деңгээлинен 2900–4100  м бийиктикте. 1962-ж. ачылган. 1963–88-ж. чалгындалып, запасы бекитилген. Кен аймагы жогорку силур – төмөнкү девон мезгилинин жанартоо-терриген-карбонат катмарларынан жана палеозойдун аягында аларды жиреп чыккан граниттерден түзүлгөн. Руда заттардын көбү граниттерде жайгашып, касситерит, шеелит жана вольфрамит минералдары бар кварцтан, кварц-турмалинден, турмалин тарамдарынан турат. Руда тилкесинин узундугу 48–768 м, калыңдыгы 0,53–2,36 м, калайдын орточо өлчөмү – 0,64%, вольфрамдын үч кычкылы – 0,38%. Запасы калайдыкы С1+С2–149,1 миң т, вольфрамдыкы С1+С2 – 95,6 миң т.
Европа кеңеши
Европа кеңеши – Европа биримдигинин (ЕС) жетекчилигинин жогорку саясий органы. Европа биримдигинин Уставы 1949-ж. түзүлгөн. Совет ЕСтин өнүгүү программасын жана стратегиясын аныктап, маанилүү чечимдерди кабыл алат. Европа биримдигине мамлекет же өкмөт башчылары, ошондой эле Европа комиссиясынын төрагасы кирет. Европа биримдигинин иштерине тышкы иштер министрлери да катышат. ЕСтин органы катары Европа совети расмий түрдө 1986-ж. билдирилген. Европа биримдигин төрагалык кылуучу мамлекеттин башчысы жетектейт (бир мамлекет 6 айлык мөөнөткө төрагалык кылат). Конференциялар, отурумдар, жолугушуулар ошол мамлекеттин аймагында өткөрүлөт. Европа парламентинин заседаниесинде Европа биримдигинин иш программасын белгилейт. Жалпы эреже боюнча Европа биримдигинин чечимдери консенсус аркылуу кабыл алынат. Европа биримдиги кабыл алган чечимдер – бул саясий директивалар. Алардын негизинде ЕСтин институттары тийиштүү укуктук чечимдерди кабыл алат. Мисалы, бирдиктүү европ. валютаны киргизүү маселеси адегенде Европа биримдигинин отурумдарында кеңири талкууланган. Кабыл алынган чечим жөнүндө маалымат ар бир сессия бүткөндөн кийин коммюнике түрүндө билдирилет.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Чолпонбай (айыл)
Чолпонбай (мурдагы аталышы — Чымгент) —— Кыргызстандын Талас облусунун Айтматов районундагы айыл. Чолпонбай айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 4990 киши (2009-жылы).
Баку окуялары (1990)
Баку окуялары (1990) - Азербайжан менен Армениянын ортосундагы Тоолуу Карабак Автономия облусунун (ТКАО) айланасындагы талаш тартыштарга байланыштуу келип чыккан улут аралык кагылышуулар. 1987-ж. ТКАОдо басымдуу көпчүлүктү түзгөн армяндардын облустун статусун өзгөртүү жана Азербайжан ССРинин курамынан чыгуу тууралуу талаптары армяндар менен азербайжандардын ортосундагы тирешүүлөргө алып келип, анын натыйжасында качкындардын массалык агымын пайда кылган. Азербайжандар Тоолуу Карабактан, ал эми Баку жана Азербайжандын башка шаарларынан армяндар кетүүгө аргасыз болгон. 1988-ж. 27-29-февралда Сумганттеги армяндар көптөгөн курмандыктарга алып келген массалык талаптоноо, сабоолорду уюштурушкан. 1989-ж. Азербайжанда түзүлгөн Азербайжан Элдик фронту (АЭФ) ТКАОну республиканын курамында калтыруу, азербайжандарды ал жактан чыгарууга тийиштүү күнөөлүүлөрдү жазалоону талап кылып, өлкөнүн жетекчилигин коррупцияланган жана башкарууга жөндөмсүз деп айыптаган. 1990жылдын башында өкмөттүк имараттардын алдында пикеттер уюштурулуп, жолдорго патрулдар коюлуп, аскердик гарнизондор блокадага алынган. 13-15-январда Бакуда армяндарды талап-тоноо, сабоо уюштурулган. 17-18-январда АЭФтин чакырыгы менен Азербайжан КП БКнын имаратынын алдында республиканын жетекчилигинин отставкасын талап кылган массалык митинг болуп өткөн. Москвадан келген СССР Жогорку Советинин Союздар Советинин төрагасы Е. М. Примаков, КПСС БКнын секретары A. Н. Гиренко, СССР Министрлер Советинин төрагасынын орунбасары В. X. Догужиевдер өлкөдөгү абалдын оордугун билдиришкен соң, 19-январда СССР Жогорку Советинин чечими менен республикада «Өзгөчө кырдаал абалы» жарыяланып, аскерлер киргизилген. Шаардын комендантынын маалыматтары боюнча 19-20-январда Бакуда 83 киши курман болгон, айрым маалыматтарда 1800дөн ашык киши дайынсыз жоголгон. Советтик Армиянын бөлүктөрүнүн жардамы менен Ички иштер министрлигинин атайын аскерлери республикадагы абалды көзөмөлгө алган. 24-январда Азербайжан КП БКнын Пленумунда БКнын 1-секретарлыгына А. Везировдун ордуна А. Муталибов шайланган.
Энтони (Нү-Мексико)
Энтони (Нү-Мексико) (Anthony) — Нү-Мексико штатынын Doña Ana округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7904 киши. Болжолдуу аянты - 10.2 км². FIPS коду — 35-03820.
Талас (шаар)
Талас — Кыргызстандын түндүк-батыш тарабынан орун алган шаар. Батыш тарыхы Кыргыз кыркка, түндүгү – Талас Ала-Тоосу менен чектелет. Азыркы Талас шаарынын орду ХХ-кылымда ыйык жер катары саналган күлкүлдөгөн саз, чытырман токойлуу, каз өрдөккө бай жер болуптур.
1877-ж Талас өрөөнүнө ар тараптан көчүп келе баштаган, 1879-жылы Ак-Чий аталып ал жерде 67-киши жашаары катталган. 1889-жылы Ак-Чийде бир гана башталгыч класстык сабатсыздыкты жоюу мектеби болгон,бул мектепте чиркөө кызматкерлери дин төбөлдөрү бар эле. 1891-ж дин кызматкерлери Ивандын боюнча Ак-Чий кыштагы Дмитрий Домалиндин арбагына багышталып, ыйык Дмитрийдин ысымы аталып Ак-Чий аты өчөт да, Дмитревка кыштагы аталат. Дмитревка кыштагы акырындап Талас өрөөнүндөгү соода борборуну айланып баштайт. Кыштакта Талас аймагындагы эң чон базар иштеген. Соода менен бирге асыл тукум жылкы өлтүрүү, бал салуу оору өнүккөн. Совет бийлигин ортолуу менен 1928-ж жылкы өлтүрүү борборлуу Дмитревнодон Талды-Булакка көчүрүлөт. Улуу Ата Мекендик согуш жылдары Талас өрөөнүндө 1000 адам майданга өрттөлгөн.Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында фронтко дайындалган кийим тигүүчү,бут кийим тигүүчү фабрикасы курулат. 1944-жылы Талас айлаты тегизделип, 1944-ж 22-июнда кыштагы Талас шаары  деп аталган. Ошентип 1974-ж шаардыктардын саны 22 миңге жеркен. Ал эми 1990-ж Талас шаарынын калкы 34 миңдеги айыл болгон. Советтер Союзу кулап, Кыргыз Республикасы эгемендүүлүккө ээ болгондон кийин Талас шаарындын демографиялык жана социалдык-экономикалык абалы дагы өзгөргөн. Азыркы күндө Талас шаарында тогуз мектеп, көптөгөн ар тараптуу окуу жайлар бар. Талас шаары ошондуктан Талас-Куттуу өрөөндүү ордо шаары деп төмөнку ыр саптары менен толукталат.
Жерибиз Талас, дилибиз Манас
Талас өрөөнү Манас атабыз менен деген кут конгон өрөөн болуп эсептелет. А түгүл Талас кут өрөөндүү ордо шаар жөнүндө төмөндөгүдөй саптары айтылат. Алмашпас жакын Таласым Алмашпас мүмкүн абасын Күн нуру менен чагылган Күнөстүү менин Таласым Арбагы колдоп Манастын Алгалап алга барасың Түлдогон уя көк күмүш Гүл жыттуу жерсин Таласым Бул ыр саптары сыяктуу Талас эң жаш, эң кооз шаарынын бири. Анын сыңарындай Талас шаарыбыздын тарыхы татаал жолду басып өткөн.
Аба-ырайы
Аба ырайы континенталдык, кургагчыл. Эң бийик ортоайлык температура июль айында болот +30, эң төмөнкү ортоайлык температура январь айында болот -9,6. Жылдык жаан чачымдым көлөмү 300-400 мм. болот.
Интернеттеги шилтемелер
https://www.facebook.com/talasmeria.kg/?ref=pages_you_manage
https://www.instagram.com/meria.talas/
Кең-Арал чопо кени
Кең-Арал чопо кени – Талас облусунун Бакай-Ата районунда, Кең-Арал кыштагынан 1 км түштүк тарапта, Талас суусунун жээгинде, деңиз деңгээлинен 990 м бийикте. 1976-ж. табылган. Кен аймагын антропоген мезгилинде пайда болгон борпоң чөкмө тектер түзөт. Пайдалуу катмар бозомтук түстөгү кумайлуу чоподон турат. Калыңдыгы 1,5–14 м. Жалпы аянты 6 гага жакын. Гранулометриялык курамы: 5 мм - 0,72–1,3%, 5–1 мм – 0,5–1 ,02%, 1–0,5 мм - 0,53–1,41%, 0,5–0,25 мм –1,79–1,59%, 0,25–0,01 мм - 53,43–48,84%, 0,01–0,005 мм - 11,79–11,8%, 0,005 ммден майдасы 29,09–34,12%. Ийилгичтиги 5,4–5,55%, суу сиңиримдүүлүгү 19,2–22,3%. Кумайлуу чопо «75», «100» маркасындагы кыш даярдоого жарайт. Запасы В+С категориясы боюнча 378 миң м3.
Мандаринбалык
Мандаринбалык (лат. Synchiropus splendidus) — кумчул балыктардын бир түрү.
Растр сүрөтү
(Bitmap- Битовая картина). Компью-тердик растр сүрөтүнүн ар уячасы түстүү чекит менен тик бурчтуу матрица түрүндө көр-сөтүлөт. Сүрөт сандык калып-ка өткөрүлгөндө ал адамдын көзүнө көрүнбөгөн өтө майда уячаларга бөлүнүү менен сүрөт бир бүтүн катары кабыл алынат. Торчонун өз растр кар-ды (bitmap) деген атка ээ бо-луп калды, ал эми элемент бирдиги (квадрат уяча) пиксел (pixel- picture element) деп ата-лат. Эгерде сүрөттөлүш өтө чоңойтулса, анда пикселдер көрүнө баштайт. Растр карды үч сандын тобу (массиви) тү-рүндө көрсөтүлөт: эки саны пикселдин тегиздиктеги коор-динаты жана бири анын түсү. Растр сүрөттүлүшү фотограф сүрөтүнө окшош, себеби фотограф сүрөтүнүн негизги мүнөздөмөлөрү болгон жарык-тын берилишин, тазалыгын жана тактыгын так чагылды-рат. Вектордук сүрөттөлүштөн айырмасы растрдык сүрөт-төлүштү түзүүдө математи-калык формулалар колдо-нулбайт, ошондуктан растрдык сүрөттөлүштөрдү синтездөөдө сүрөттөлүштүн чечилүүсү жа-на өлчөмү берилет.
Карбиддер
Карбиддер көмүртек менен металлдар жана кээ бир металл эместер болгон хим. бирикмелери. Хим. байланыш типтери б-ча иондук, коваленттик жана металл сымал болуп бөлүнөт. Иондук К. металл атомдору - катион, көмүртек анион катарында каралат. Суу менен биригип, ацетилен же метанды бөлүп чыгарат. Мис.; Li2C2,Na2C2, CaC2, Cu2C2, Al3C4 ж.б. Коваленттик К. кремний жана бор К. SiC, B4C мисал болот. Аларда атом аралык байланыштары өтө күчтүү болгондуктан өтө катуу, ысытууга туруктуу жана жарым өткөргүч касиетине ээ. Металл сымал К. - металлдарга окшош электр тогун жакшы өткөрүүчү, катуу, морт заттар. Алар жогорку темп-рага жана к-таларга абдан туруктуу К. негизинен күкүмдөлгөн металлдарды көмүр менен инерттүү чөйрөдө жогорку темп-рада ысытуудан алынат.
Надеева
Надеева — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 137 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 41 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Трудовой флюорит кени
Трудовой флюорит кени Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Жыланды суусунун өрөөнүндө, Эңилчек суусунун куйган жеринен 5  км түштүк-чыгышта. Сары-Жаз геол. чалгындоо экспедициясы изилдеп, 1989-ж. запасын бекиткен. Комплекстүү калай-вольфрам кенинин аймагында гидротермдик флюорит минералдашуусу кеңири таралган. Флюорит майда жана ири кристаллдуу, кристаллдарынын өлчөмү 1,5–3 см, жаракалуу, жашыл, ачык көк, сыякөк түстө. Флюорит уя, тарамча–чачынды түрүндө таралган. Комплекстүү рудалардагы флюориттин орточо өлчөмү 13,24%. Запасы С1 категориясы боюнча 192 миң т, С2 – 356 миң т.
HTC
HTC Corporation ( мурдагы High Tech Computer Corporation,  2008-жылы июнь айында аты өзгөртүлгөн) - тайвандык смартфон жана планшет өндүрүүчү.Компания башында жөн гана Майкрософттон Windows Mobile операциондук системиндеги смартфондорду чыгарып, 2009-жылы көпчүлүк апараттар андроид платформасында чыгып, кийинчерээк 2010-жылы Windows Phone платформасында сатылып баштаган.
HTC - Open Handset Alliance компаниясынын мүчөсү.Биринчи болуп андроид платформасында HTC Dream смартфону T-Mobile сатуу фирмасы менен көпчүлүк өлкөдө T-Mobile G1 же Era G1 аты менен сатылып жүрөт.
Тарыхы
HTC корпорациясы 1997-жылы Шер Вонг (Cher Wang), Эйч Ти Чо (HT Cho) жана Питер Чоу (Peter Chou) тарабынан негизделген.
Боровых Андрей Егорович
Боровых Андрей Егорович (30. 10. 1921-ж. т. ) - авиациянын ген. -полковниги (1968), эки жолу Советтик Союздун Баатыры (24. 8. 1943 жана 23. 2. 1945), СССРдин эмгек сиңирген аскер учкучу (1966). 1943-жылдан КПССтин мүчөсү. Аскердик авиац. мектепти бүтүргөн. Улуу Ата Мен. согушта катардагы учкучтан 157-чалгындоочу авиа-полктун командиринин орун басарына чейинки жолду басып өткөн. Б. 130 жолу аба согушуна катышып, жеке өзү душмандын 32, биргелешкен топ менен 14 самолетун атып түшүргөн. Согуштан кийин Аскердик-аба академияны (1951), Ген штабдын Аскердик академиясын (1957) бүтүргөн.
СССР Жогорку Советинин 2-шайл. депутаты. 2 Ленин ордени, 5 Кызыл Туу, Александр Невский, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар, полын. орден менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Перескокна
Перескокна — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк Уньга дарыясынын сол жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каракүнгөй, тоо
Каракүнгөй тоосу - Ички Теңир-Тоодо. Тескей Ала-Тоонун түндүк-батыш тармагы. Улакол-Семизбел өрөөнү менен Каракүнгөй (Кочкордун оң куймасы) суусунун аралыгынан орун алган. Кочкор жана Тоң райондорунун аймагында. Узундугу 22 км, туурасы 7 км. Орточо бийиктиги 3700–3800 м, эң бийик жери 4081 м. түндүк-батыштан түштүк-чыгышка карай бийиктеп, курчап жаткан өрөөндүн таманынан 1200–1300м. көтөрүлүп жатат.
Баку хандыгы
Баку хандыгы - азыркы Азербайжандын аймагындагы 1740-1806-жылдардагы мамлекет Апшерон жана андагы орун алган. Борбору Баку. Аны Иран шахы Надирдин мурдагы жан-жөөкөрү Мирзо Мухамед-хан 1747-ж. негиздеп, 1768жылга чейин хандык кылган. Чарбасынын негизин соода, жер иштетүү, туз жана нефть өндүрүү түзгөн. 1804-13-ж. орус перс согушунун жүрүшүндө Баку хандыгы орус аскерлери тарабынан басып алынып (1806), 1813-ж. Гүлистан тынчтыгы боюнча Россия империясынын курамына кирген.
Жарык интерференциясы
Жарык интерференциясы – эки же бир нече жарык толкундары кабатталганда, жарык энергиясынын мейкиндикте кайра бөлүштүрүлүшү, башкача айтканда алардын ургаалдуулугунун (интенсивдүүлүгүнүн) күчөшү жана басаңдашы. Жарык интерференциясы экранда же башка бетте жарык же караңгы тилкелер түрүндө байкалат. Когеренттүү толкундар гана жарык интерференциясын берет. Жарык интерференциясын алгач И. Ньютон байкаган, бирок ал өзүнүн корпускулалык теориясы менен бул кубулушту түшүндүрө алган эмес. 19-кылымдын башында англиялык окумуштуу Т. Юнг жана француз физик О. Френель жарык интерференциясын толкун кубулушу иретинде түшүндүргөн. Жарык интерференциясы нурлардын толкун узундугун өлчөөдө, заттардын спектр сызыгын, тыгыздыгын, сынуу көрсөткүчүн, оптикалык нерселердин сапатын жана башкаларды аныктоодо колдонулат. Интерференция кубулушунун негизинде оптиканын жаңы тармагы голография өнүгүүдө.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Карбин
Карбин - көмүртек элементинин кристаллдык модификациясынын бир түрү. Ал «көлөмдүк» деп аталган алмаз модификациясынан, «тегиздүүлүк» деп аталган графит модификациясынан өзүнүн «сызыктуулук» түзүлүшү менен айырмаланат. Көмүртек бул модификациясын ачуу ишине кыргыз окумуштуусу К. Усенбаев катышкан (Доклады Академии наук СССР), т. 136, № 6, (342, 1961).
Сайран (Ишимбай району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кигали
Кигали Африкадагы бир шаар, жана Руанданын борбор шаары.
Жарык кванты
Жарык кванты – оптикалык нурлануунун фотондору.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жарманас
Жарманас — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Саякбай Каралаевдин варианты нда бирде Самаркандык Чоң Эшендин баласы делсе, бирде Карадөң уулу делет. Буруттан Манас аттуу баатыр чыгып, Бээжинге кан болот деген сыйкырчы аярларынын айтуусу боюнча кытайлардын башкы каны Эсенкан Манас аттуу баланы өзгөчө белгилери боюнча эмес, ысымы боюнча издетип сынчы-аярларын, балбан-баатырларын жөнөтөт. Алар жерден жерге кыдырып жүрүп акыры Самаркандан Ж. аттуу "бир дардайган баланы" таап ошону кармап алышат. Эсенкандын сынчылары: "Оң далысы кең экен, Өзү ойротту бузар эр экен... Каканчылуу Бээжинди, Кырып кетер уул экен... Карап турган жолборстой, Буга кагышкан аман болбостой..." ( Саякбай Каралаев, 1. 42), — деп сынап көрүп, анын "ойротту бузар" эр экенине көздөрү жеткенден кийин байлап, мойнуна коок кийгизип Бээжинге алып кетишет. Карыкан менен Эсенкан душманыбыз кармалды деп кубанып, кырк күнү той берип, Ж-ты кырк аркан бою зынданга салып коюшат ( Саякбай Каралаев, 1. 41, 44). Ж-тын согуш майданында көрсөткөн эрдиктери түздөн-түз сүрөттөлбөгөнү менен аны Манас ушул деп кармап кетүүнүн өзү — анын баатырдыгынын күбөсү. Ж. менен Билерикти калк атасы Кошой дун атайы кол курап барып туткундан бошотуп келиши ( Саякбай Каралаев,  1. 120, 146—150) алардын эрдигин гана баалоо эмес, мында адам бейкүнөө жапа чекпөөгө тийиш деген гуманисттик идея да жатат. "Семетейдин" кээ бир варианттарында Ж. жердин түбү Желпиништи жердеген жаман элдин ээси делет жана Манас карындашы Кардыгачты Ж-ка күйөөгө бергени айтылат ( Саякбай Каралаев, "Семетей" 1. 267, 269, 272). Сагымбай Орозбаковдун вариантында да Ж. Кардыгачтын күйөөсү экени эскерилет.
Кеңеш, Ош облусу
Кеңеш, Ош облусу – Ош облусундагы кыштак. Ош шаар кеңешине караштуу. Деңиз деңгээлинен 920 м бийикте жайгашкан. Жапалак айыл округунун курамында. Облустун борбору жана темир жол бекети Ош шаарынан 8 км. Калкы 3846 (2007); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, бала бакча бар.
Европа парламенти
Европа парламенти (Европарламент) – Европа Союзунун (ЕС) өкүлдүк органы. ЕСке кирген өкүлдөр өлкөлөрдүн шайлоочулары тарабынан жалпы тике шайлоо менен 5 жылдык мөөнөткө ал мамлекеттердин калкынын санына жараша (жалпы 732 депутат) шайланат. Европа парламенти ЕСтин бюджетин бекитет, эл аралык келишимдерди ратификациялайт, кон­сультациялык жана башка функцияларды аткарат. Европа парламентинин кезектеги сессиялары Страсбург шаарында (Франция), чукул чакырылган сессиялары Брюссель (Бельгия) шаарында өткөрүлөт. Генералдык секретариаты Люксембургда, штаб-квартирасы Страсбург шаарында жайгашкан.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Амстердам метросу
Амстердам метросу – Амстердам шаарынын метросу. Метросу 14-октябрь 1977-жылы ачылат.
Кораллдар
Кораллдар – майда деңиз жаныбарлары (Шуру полиптери).
Түшүндүрмө
Коралдар – ичеги көңдөйлүү (ичи көңдөй, бош) деңиз жаныбарлары. Тактап айтканда, жылып жүрүшпөй бир жерде, бири – бирине бекем жабышкан бойдон өсүп чоңоюучу өтө майда организм полип деп аталат.
Ошондой эле коралдардын кээ бир түрүнүн скелеттери да кораллдар деп аталышат. Кызыл жана кара кораллдардан түркүн жасалгалар (мисалы, шуру), сувенирлер жасалат.
Кызыл коралл Жер Ортолук деңизинде (Грециянын түштүгүндө, Африканын түндүк жээктеринде), ал эми кара коралл Персия булуңунда өндүрүлөт. Айта кетчү нерсе, коралл шурулары адамзаты колдонгон эң алгачкы кооздук материал болуп саналат.
Сыртынан караганда кораллдар дарак же бадалдарды элестетет.
Кораллдар жумшак жана катуу болуп эки топко бөлүнүшөт.
Тамак жана орун үчүн коңшусун уусу менен өлтүрөт
Полиптин кээ бир турлорүнүн өлчөмү төөнөгүчтүн башындай болсо, кээбирлериники 30 см дейре жетет. Денесинин бир жагы ичке тартыа кетчү трубканы элестетет. Ичке жагы менен бир нерсеге биротоло жабышып алса, экинчи жагы оозу. Бул менен тамак жейт, ошол эле учурда ал аркылуу заара, заңдары сыртка чыгарылып турат. Оозунда тамак табууга ылайыкташкан 6–8 тинтүүрлөрү жайгашкан.
Тинтүүрлөрүнүн учунда уу болот. Полиптер өзү тамактануучу планктондорту, рак сымалдарды жана башка жаныбарларды ууландырып, шалга айлантууга жана душмандардан коргонууга пайдаланышат. Уусу абдан күчтүү болуп кетсе, анда жанындагы кораллдардын өсүүсү токтоп калат. Ошентип уусу кучтүү коралл кененирээк орун менен көбүрөөк тамакка ээ болот.
Жакшы жашаш үчүн өсүмдүктөрдү “квартирант” кылып алат
Полиптин денеси ички жана сырткы териден турат. Ички тээрисинде кээде балыр сымал өсүмдүктөр өсүп алат. Андай өсүмдүктөр күн нурун жутуп алып, энергия бөлүп чыгарып, энергиясын полип менен бөлүшөт. Полип болсо өзүндөгү азот менен фосфаттан өсүмдүккө бөлүшөт. Ошентип “мага да, сага да жакшы” деген турмуш кечиришет.
Айта кетчү нерсе, кораллдар менен өсүмдүктөр бири – бирисиз деле жашоо кечире алышат. Бирок экөөнүн биргелешип жашашы өсүү жана көбөйүү процесстерин бир топ жеңилдетет. Чоңдугу 25 сантиметрге жеткен кораллдар 10 чакты балыктын, 20 дай рак сымалдардын үйү болуп бере алат.
Полиптерге жылуулук менен кун нуру керек болгондуктан, алар деңиздин тайыз жерлеринде (тереңдиги 50 – 60 метрден ашпаган жерлерде) кездешет. Көбүнчө 10 – 20 метр тереңдикте болушат. Жылуулугу 20 градустан өйдө болгон сууларда кездешет.
Коралл рифтери деген эмне?
Коралл рифтери тропиктик деңиздердин тайыз жерлеринде жолугат. Кораллдар миллиондогон жылдар бою өсүп, көбөйүп, калыңдыгы бир нече метрге дейре жетип, кырка тоодой тизмектешип калганда коралл рифтери жана коралл аралдары (атолл) жаралат. Рифтер көбүнчө Тынч жана Индия океанында кездешет. Дүйнөдөгү коралл рифтеринин 3төн бир бөлүгү өлгөн. Буга суунун булганыш себеп.
Ошондой эле суунун температурасы кескин төмондөп кетсе да коралл рифтери өлүмгө дуушарланат. Рифтер көбүнчө сууда 10 – 20 метр тереңдиктерде түзүлөт.
Риф 1 жылда болгону 2.5 сантиметрге өсөт. Риф тилкесинин айрым жерлеринин кенендиги 72 чакырымга чейин созулат жана ийне терилүү деңиз жаныбарларынын, моллюскалардын, деңиз курттарынын, балыктардын мекени.
Кантип көбөйүшөт?
Кээ бир түрлөрү жыныстык, айрымдары жыныссыз жол менен көбөйүшөт. Жыныссыз жол менен көбөйүшү. Мында кораллдын капталындагы (бөйрөк тушу десек болот) клеткалар бөлүнүп, көбөйүп отурат.
Жыйынтыгында борсойгон бүчүрдөй болуп калат. Ал бүчүрдөн кораллдын баласы – кичинекей полиптер бөлунүп чыгып, суу түбү менен жүрүп отуруп, бир күнү бир нерсеге жабышып алат да, ошол жерде өсүп чоңоюуп башайт.
Жыныстык жол менен кобөйүшү. Мындай көбөйүү жылына бир нече ирет гана жүрөт. Тактап айтканда, аралыктарын жүздөгөн миңдеген чакырымдар бөлүп турса да, бир түрдөгү кораллдардан бир эле учурда миллиарддаган энелик жумурткалар менен эркектердин уруктары бөлүнүп чыгат. Мындай кезде суу киргилт тартып калат. Уруктанган түйүлдүк личинка же кичинекей полип деп аталат. Мындай көбөйүү жаздын этегинде, жайдын башында жүрөт жана 5 – 6 күндү какмтыйт. Болгондо да ай толгондон 1 же 2 күндөн соң. Кичинекей полип өсүүсүн токтоткон кезде бир жерге жабышат да, өсүп чоңое баштайт.
Жармаңдай
Жармаңдай — Алымсарыктын минген аты. Көкөтөйдүн кара ашында "Кара Төбөл Жармаңдай, Кара сыны тайгандай", — деп сүрөттөлүп байгеге чабылат. Ал эми жылдык ашындаМанас баатыр Коңурбай менен эр сайышка Ж-ды минип түшкөнү эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 3. 58, 244—250).
Кытки-Елга (Татышлин району, Башкыртстан)
Кытки-Елга — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Төмөнкү балтачев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 122 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Тунукташ порфир кени
Тунукташ порфир кени Чүй облусунун Жайыл районунда, Сосновка кыштагынан 47 км түштүк тарапта. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк этегинде жайгашкан. 1967–72-ж. ачылып, геол. изилдөө жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын палеозойдун миндаль түрүндөгү эпилейциттүү шонкинит–порфир жана лейцитофир тоотектери түзөт. Бул таштар кооз түстөгү оймо-чиймелүү. Негизинен кызыл түстө болуп, анын ичинде альбиттин ачык кызыл майда (1 ммге чейинки) данекчелери бөлүнүп турат, ошондой эле эпилейциттин тегерек келген сегиз бурчтуктары кооз көрүнүп, анортоклаздын көгүлтүр боз призмалары нур чагылдырат. Кен чыккан жердин узундугу 300 м, туурасы 50 ''м. ''Бул таштан өтө кооз асем буюмдарын жасоого болот. Запасы 421 млн м3.
Элефант Батт (Нү-Мексико)
Элефант Батт (Нү-Мексико) (Elephant Butte) — Нү-Мексико штатынын Sierra округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1 390 киши. Болжолдуу аянты - 7.7 км². FIPS коду — 35-22720.
Татька (дарыя)
Татька — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Анеп дарыясынын оң жээгинен 63 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 50 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Таккыль-Точипыль-Кы дарыясы
Таккыль-Точипыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Точипыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Барскоон
Этимология
Барсхан, Барсган, Барсаган, Фарсхан, Барскаган - тарыхый топоним. Анын келип чыгышына байланышкан түрдүү тарыхый жазмаларда, оозеки чыгармаларда уламыштар, окуялар сакталып калган.
Географиясы
Барскоон айылы райондун батыш тарабынан, Ысык-Көлдүн түштүгүнөн, Тескей Ала-Тоонун этегинен орун алган. Райондун борбору Кызыл-Суудан 45 км батыш тарапта, Балыкчы темир жол станциясынан 147 км чыгышта, деңиз деңгээлинен 1712 метр бийиктикте жайгашкан.
Барскоон капчыгайы
Тескей Ала-Тоонун суу бөлгүч тилкесинен Ысык-Көлдүн түштүк жээгине чейин 60 км аралыкка созулуп жаткан ири капчыгайлардын бири. Деңиз деңгээлинен 1608– 3500 м бийикте. Капчыгай протерозой жана палеозойдун кристаллдык тектеринен (гранит, сланец, гранит-диорит ж.б. антропогендик чөкмө тектеринен, төмөнкү бөлүгү болсо, көл жээгиндеги аллювий-пролювий чөкмөлөрүнөн турат. Капталдары тик (60-70° чейин) жана бийик (2 кмге чейин); таманы төр жагында кууш (150-300 м).
Генезистик тиби боюнча көп бөлүгү кууш эрозиялык капчыгай, жогорку жагы төр тибинде. Капчыгай неогендин акырында (плиоцендин 2-жарымы) жана антропoгенде (плейстоценде) пайда болгон. Рельефи боюнча 3 бөлүктөн турат. Жогорку бөлүгү бийик тоолуу аймакка туура келет, байыркы жана азыркы мөңгүлөр өөрчүгөн, төр, тепши сымал өрөөндөр, аска, төө карын(морена) жана башка морфоскульптуралар мүнөздүү; ортоңку бөлүгү орто бийиктиктеги жана жапыз тоолор зонасында; эрозий-денудациялык морфоскульптуралар(негизинен 1 кмге чейин терең капчыгайлар); куюлма шагылдар ж.б. мүнөздүү; кооз шаркыратмалар бар; төмөнкү бөлүгү көл жээгиндеги түздүккө туура келет (капчыгайдын оозунан көлгө чейин ); aллювий, пролювий шиленди конусу ээлейт; дарыя нугунун түбү жайык (500–600 мге чейин); капталдары тик. Капчыгай аркылуу Барскоон суусу агып өтөт. Климаты мелүүн континенттик; кышы суук, жайы салкын, январдын орточо темпеоатурасы - 5 - 8°С, июль айыныкы +12 - 17°С. Жылдык жаан чачыны 350 – 600 мм. Капчыгайда жалпы аянты 0,48 чарчы кмге жеткен чакан көлдөр бар. Көл жээгиндеги түздүккө кургак талаа, тоо этегине шалбаалуу талаа, орто бийиктиктеги тоолорго карагай-бадалдуу токой, бийик тоолуу бөлүгүнө субальп, альп шалбаасы жана бийик тоолуу тундра ландшафттары мүнөздүү. Токой чарбасы, жайлоо-кыштоолору бар. Ал жайкы жана кышкы жайыт үчүн пайдаланылат. Капчыгай аркылуу Жогорку-Нарын, Ак-Шыйрак сырттарына жана Кумтөргө баруучу автoмобиль жолу өтөт. Аймакта туризм спорту жакшы өнүккөн.
Барскоон ашуусу
Тескей Ала-Тоонун борбордук бөлүгүндө, Барскоон суусу менен Ара-Бел ойдуңунун башында, деңиз деңгээлинен 3756 м бийиктикте жайгашкан. Байыркы өрөөн тибинде мөңгүлөр калеодондун гранит тектерин жеп, алардын үбөлөнүүсүнөн улам пайда болгон. Айланасында 4386-4512 метр бийиктиктеги чокулар, азыркы мөңгүлөр бар. Түндүк капталы тик жана кыска, түштүк капталы жалгыз жана айдөш, акырындык менен сыртка өтөт. Республика үчүн ашуунун чарбачылыкта мааниси чоң. Ал Ички Тянь-Шандын сырттарын Ысык-Көл өрөөнү, Кумтөр кени менен байланыштырып турат. Ашуу илгертеден эле эл аралык жол катнашы болуп эсептелет. Азыр ал аркылуу авто-жол жана жогорку чыңалууданы электр чубалгысы өтөт.
Барскоон колтугу
Барскоон айылынан 3,5 км алыстыктагы булуңча. Узундугу 1 км, туурасы оозунда 0,9 км, тереңдиги 50 м, ага Барскоон суусу куят. Батыш жээги жантайыңкы, чыгышы тик, түндүк жана түштүк-батыш жээктеринде кумдуу жазы тилке жатат. Төрүнөн 200 м аралыкта галоценде көлдүн деңгээли көтөрүлгөндө пайда болгон шилендилер кезигет. Булуңчанын таманы чөкмө(кум, алевролит, чополуу илээшкек) тектерден туруп, көл тарапты карай жантайып турат.
Барскоон суусу
Жети-Өгүз районундагы чоң суулардын бири. Узундугу 62 км, алабынын аянты 352 чарчы км. Тескей Ала-Тоосунун орто бөлүгүндөгү Кереге-Таш ашуусунан(3684 метр) башталып, Ысык-Көлгө куят. Ал эми жай айларында Барскоон жана Тамга айыл аймактарынын сугат аянттарына пайдаланылат. Жалпы узундугу 100 кмге жеткен 49 куймасы бар. Анын ирилери болуп Дүңгүрмө, Шаркырак, Ат-Жайлоо, Жан-Коргон, Кереге-Таш жана башка суулар эсептелет. Алабында жалпы аянт 0,48 чарчы км келген 9 көл бар. Алабынын жалпы аянтынын 10%тин мөңгүлөр ээлеп жатат. Суу май айынан баштап кирип, сентябрь айында барып тартылат. Жылдык орточо чыгымы секундасына 4,07 метр кубду; эң көбү секундасына 55,8 метр кубду, эң азы секундасына 0,11 метр кубду түзөт. Суунун күн чыгыш жак капталында Барскоон айылы жайгашкан.
Барскоон шаркыратмасы
Барскоон суусунун алабында жайгашкан, туризмдин очогу болгон кооз шаркыратма. Андан ар кандай бийиктиктеги 3 шаркыратма агып түшүп турат. Биринчи шаркыратма Барскоон өрөөнүнүн батыш капталынан агып түшкөн Шаркырак суусунун ортоңку агымындагы карбондук сланец тегинен түзүлгөн тик кашаттан түшүп, диаметри 10-15 мге чейин фонтан сымал чачырап турат. Айланасына карагай токою, чытырман бадалдар(четин, тал, ит мурун, табылгы, шилби, чычырканак), жапалак арчалар өсөт. Экинчи шаркыратманын бийиктиги 24 метр. Чоң шаркыратмадан 150 метр төмөн бийиктиктен 12 метр келген кашатта үчүнчү шаркыратма агып түшөт. Негизинен Барскоон шаркыратмасы туристтер, эс алуучулар үчүн ыңгайлуу жай болуп эсептелет. Анда 1962-жылы дүйнөнүн туңгуч космонавты Юрий Алексеевич Гагарин, кийин калган космонавттар болушкан. Мында алгач чоң таштын бетине түшүрүлгөн бюст, кийин учкуч-космонавттын элеси түшүрүлгөн эстелик тургузулган. 1975-жылы шаркыратмалар табият эстелиги катары мамлекеттик коргоого алынган.
Тарыхы
Орто кылымдагы бул шаар Барскоон суусунун чатына жакын жерден, оң өйүзүнөн, орун алган. Шаарчептен, мунарадан жана мунаранын тегерегиндеги кенен аянттан турган экен. Кийин черээк чарба жумуштарынын айынан толугу менен талкаланып жок болгон.Тек кийингана археологдор казуу иштерин жүргүзүүдө коломтолору бар бөлмөлөрдү, чарбалык оролорду, чоподон, таштан, жаны барлардын сөөгүнөн ж. б. Материалдардан жасалган буюмдарды табышкан. Бул материалдар VIII-XIII кылымдарга таандык. Шаар тууралуу жогорудагы тарыхый булактардан башка булактарда да биртоп жолу эскерилет. Мисалы,Абдусаид Гардизи “Зайн ал Акбар” (“Кабарлардын көркү”) деген чыгармасында Барсхан шаары 6000 куралдуу аскер береаларын белгилеген. Шаардын жайгашкан орду стратегиялык жактан өтө ыңгайлуу, ал жерден Жибек Жолунун негизги тармагы өткөн. Андан сырткары,шаар Барскоон капчыгайынын оозуна жакын жайгашып, капчыгайга кирип-чыккандарды, ошондой эле, Ысык-Көлдүн жээги аркылуу өтүүчү жолдорду көзөмөлдөп тургандыктан,шаар четинен билинбей өтүү мүмкүн эмес эле. Гардизидагы мындай дейт: “Барсхандыноң жагында экитооашуусу бар”.Балким, ал булл жолду айтуу менен Кытай жергесине Улуу Жибек Жолу аркылуу өтүүчү ашууну эске алган чыгаар. Ал – бүгүнкү күндө Кумтөр кенине алып барчу жол. Бирок, Кытайга жол толук жабылган.