cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Батисфера
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кеңеш (Талас району)
Кеңеш ― Кыргызстандын Талас облусунун Талас районундагы айыл. Бекмолдо айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 695 киши (2009-жылы).
Пакуатэ (Нү-Мексико)
Пакуатэ (Нү-Мексико) (Paguate) — Нү-Мексико штатынын Cibola округуна караган АКШ шаары.
BootstrapCDN
BootstrapCDN - эркин жана жалпыга ачык мазмунду жеткирүү тармагы. BootstrapCDN'дин колдонуучулары алыста туруп эле анын серверлеринен CSS, JavaScript жана сүрөттөрдү жүктөй алышат. Bootstrap MaxCDN'дин глобалдык мазмун жеткирүү тармагын пайдаланат. Анын кызматтарын пайдаланган вебсайттар интернет трафиктеги күтүлбөгөн толкундоолорго туруштук бере алышат.
Пакуатэ (Нү-Мексико)
Калкы - 474 киши. Болжолдуу аянты - 19.2 км². FIPS коду — 35-54710.
Миң-Куш глиеж кени
Миң-Куш глиеж кени  Нарын облусунун Жумгал районунда, Чаек кыштагынан 47–50 км  түштүк-батыш тарапта, Молдо-Тоо  менен Эмилтоонун аралыгындагы Миң-Куш өрөөнүндө. Глиеж Кабак көмүр бассейнинин борбордук бөлүгүндөгү Агулак, Тууракабак, Кашка-Суу, Миң-Куш, Көк-Мойнок кендеринде кездешет. Кен аймагын юра мезгилинде пайда болгон чөкмө тектер түзөт. Пайдалуу катмар көмүрдүн табигый күйүүсүндөгү бышкан чоподон пайда болгон. Мындай күйгөн тилкенин жалпы узундугу 25 кмге чейин, калыңдыгы 50–75 ''м. ''Глиеж майда бүртүкчөлүү, жол-жол темгилдүү кооз таш. Күрөң, саргыч күрөң, ачык кызгылт жана кызыл түстөрдө. Таш оңой иштетилип, жакшы сайкалданат. Майда жаракалар менен 2–4 м3ге чейинки кесек бөлүкчөлөргө ажыраган.
Ошмарка (дарыя)
Ошмарка (Чоң Ошмарка) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын оң жээгинен 272 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Академиялык тeaтp
Академиялык тeaтp - театр өнөрүн өнүктүрүүдө ийгиликтерге жетишкен театрларга берилүүчү ардак наам. 1909 жылдан бериле баштаган. Бул ардак наам алгач Москвадагы Чоң жана Кичи театрларга ыйгарылган. А. Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук опера жана балет театрына (1959), Т. Абдумомунов атындагы Кыргыз улуттук драма театрына (1971), Кыргыз мамлекеттик орус драма театрына (1989), Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театрына (2004) Академиялык тeaтp ардак наамы берилген.
Бор радиусу
Бор радиусу атом теориясына ылайык аныкталган суутектин атомдорундагы ядрого (протонго) эң жакын электрон орбитасынын радиусу. Ал Н. Бордун атомдук түзүлүш теориясынын негизинде 1913-ж. аныкталган. Бор радиусу а0= h 2/me2= =5,2917706(44) Q0-11m (1980), мында m жана e электрондун массасы жана заряды, h Планк турактуулугу (2ге бөлүнгөн). Квант механикасында Бор радиусу суутектин дүүлүкпөгөн атомунун ядродон электронго чейинки аралыгы катары аныкталат.
Бор постулаты
Бор постулаты атомдун туруктуулугун жана спектрдик закон ченемдүүлүгүн түшүндүрүүчү негизги далилдөө. Н. Бор 1913-ж. киргизген. Классикалык физика түшүндүрө албаган атом касиетин түшүндүрүү үчүн эки постулатты квант теориясынын негизи катары алган: 1. Атомдун стационардык абалда болушу. Энергиясы дискреттик Е1 Е2Е3... катар сан маанилерине дал келген стационардык абалда атом туруктуу жана нур чыгарбайт. 2. Атом нурлануусунун жыштык шарты. Атом Е. энергиялуу стационардык абалдан Е энергиялуу башка стационардык абалга өткөндө hn=Ei Ек белгилүү жыштыктагы жарыкты hn чоңдуктагы кванттык нурланууну (фотонду) жутат же чыгарат. Атом квант энергиясын бөлүп чыгарганда көп энергиялуу Е. абалдан аз энергиялуу Ек абалга өтөт, ал эми квант энергиясын жутканда, тескерисинче болот. Атом физикасынын өсүшү Бор постулаты жалаң эле атом эмес башка микроскопиялык системалар молекула, атом ядролору үчүн да туура экенин көрсөттү.
Aкaдемиялык эркиндик
Aкaдемиялык эркиндик - жогорку окуу жайларындагы профессорлордун жетекчилигинде өзүн өзү башкаруу, жүргүзүлгөн окутуу программаларын аныктоо жана ички тартиптер боюнча укуктар; билим берүү жана илимий-изилдөө жагында инсанга берилген өзгөчө укуктардын жана эркиндиктердин топтому. Профессорлорду жана ректорлорду шайлоо көз карандысыз, сырткы административдик бийликтин кийлигишүүсүз жүрөт. ЖОЖдордун профессор-окутуучулар курамына, илимий кызматкерлерге жана студенттерге төмөндөгүдөй эркиндиктер берилет: предметтик окуу пландарды өзүнүн тажрыйбасы, көзкарашы боюнча түзүү; илимий-изилдөө темаларын тандоо; аларды өзүнүн ыкмаларынын негизинде жүргүзүү; студенттин өзүнүн жөндөмдүүлүгүнө жана муктаждыгына ылайык билим алуусу.
Федоро-Петровка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Федоро-Петровка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Первомай айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 3 киши. Почта индекси — 453138, ОКАТО коду — 80249864012.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Доолон
Доолон — кымбат баалуу кездеменин бир түрү. "Доолон чүчтө бул да бар, Буулум, бута жуда бар" (Сагымбай Орозбаков, 3. 417) деген саптар Д-дун баалуу, кандын-бектин казынасында гана болуучу кездеме экендигин билгизет.
Борсуган көл
Борсуган көл — көлдөрдө суу бетин муз каптап калгандыктан же балырлар жыш өсүп кетишинен катмарында кычкылтек азайып же ашыкча көбөйүп, уу заттардын пайда болушунан суу жаныбарларынын, анын ичинде балыктардын да массалык түрдө өлүшүнө байланыштуу көлдүн жыттанып бузулушу.
Батицкий Павел Федорович
Батицкий Павел Федорович (14(27). 6. 1910-ж. т., Харьков) - Советтик Союз. Маршалы (1968), Советтик Союз Баатыры (1965). 1938-жылдан КПССтин мүчөсү. Атчан аскер мектебин (1929), Фрунзе атындагы Аскер академиясын {1938), Ген штабдын аскер академиясын (1948) бүтүргөн. Эскадрондун гэмандири. Генштабда иштеген, бригада, дивизия штабдарынын начальниги. Улуу Ата Мекендик согушта Түндүк-Батыш фронтто (1941 -43) штабдын начальниги жана аткычтар дивизиясынын командири, Воронеж, 1-2-Украина жана 1-Белорус фронтторунда 73- жана 128-аткычтар корпустарына командачы болуп, Берлинди, Прага-ны бошотууга катышкан. Согуштан кийин аскердик жетекчи кызматтарда. 1966-жылдын июлунан өлкөбүздүн Аба чабуулунан коргонуу аскерлеринин Башкы командачысы жана СССР коргоо министринин орун басары. 1966-жылдан КПСС БКнын мүчөсү. СССР Жогорку Советинин 6-9-шайл. депутаты. 4 Ленин ордени, Октябрь Революциясы, 5 Кызыл Туу, 2-дараж. Суворов, 1-2-даражадагы Кутузов ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Cloudflare
Cloudflare, Inc. - мазмун жеткирип берүүчү тармак, интернет коопсуздук кызматтары, бөлүштүрүлгөн домендик аталыш сервер кызматтары багыттарында иштеген Американын компаниясы. Ал сайтка кирген адамдар менен Cloudflare колдонуучунун хостиң провайдеринин ортосунда вебсайттарга кайтарым прокси катары турат. Cloudflare компаниясынын башкы штабы Калифорниянын Сан Фарнцискосунда жайгашкан, ал эми Лондон, Сингапур, Шапмейн, Остин, Бостон жана Вашингтон жергелеринде дагы кошумча кеңселери бар.
Сагас-Кы дарыясы (Тонукыль-Кы куймасы)
Сагас-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тонукыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 60 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вандализм (көркоолук)
Вандализм (көркоолук) (лат. Vandali  – байыркы герм. мыкаачы согушчан уруу) – имараттарды же курулуштарды маскаралап бүлдүрүүнү, коомдук унаа же башка коомдук жайлардагы мүлктү бүлдүрүүнү камтыган коомдун коопсуздугуна каршы кылмыш.
Борук
Борук - эки жашар бычмал кой.
Жабуу иштери
Жабуу иштери – имараттын чатырын орнотуп, үстүн жаап жана жабуу материалдарын даярдоочу курулуш иштери. Үйлөрдү жабуудан мурда темир-бетон такталарынын бетин цемент же асфальт-бетон менен тегиздейт, андан соң буудан, жылуулуктан сактоочу материалдар жабыштырылып, коргоочу катмар төшөлөт. Буудан сактоочу катмар катары пергамин, рубероид (кара кагаз) салынат. Жылуулоо катмары көңдөй такталардан турат. Алардын ортосундагы жиктер мастика менен толтурулуп, үстүнө материал жабыштырылат. Жабыштыруу үчүн ысык же муздак мастика колдонулат. Жабуучу материалдар суу өткөрбөөчү, суукка чыдамдуу, отко күйбөөчү сапаттарга ээ болуп, наркы төмөн жана эмгек аз чыгымдалууга тийиш. Алар органикалык материалдан (тактай, битум, кара май сиңирилген калың кагаз), силикаттан (шифер, черепица, асбест-цемент) жана металлдан жасалат. Жабуучу материалдар органикалык илээшкек заттардан – битум, кара май, гудрокам жана битум полимерлери сиңирилген картон кагаздардан, айнек булалардан жасалат. Кара кагазды нефть (мунайзат) битумуна салып, анын бир бетине кайра нефть битумун шыбап, рубероид чыгарылат. Картонду кара майга салып, беттерине ошол эле кара майды шыбаганда толь алынат. Анын эни 750, 100 жана 1025 мм болот. Асбест менен портланд цементинен жасалган астбест-цемент узакка чыдамдуу келет. Ошондуктан турак үйлөрдүн, имараттардын жана коомдук жайлардын үстүн жабууда колдонулат. Өнөр жай имараттары – негизинен кара кагаз, рубероид, пергамин жана гидроизол; турак-үйлөр асбест-цемент такталары (шифер), металл черепицалар жана бышырылган жука черепицалар менен жабылат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Домок
Домок (моңголчо миф, мифология) — азыркы кыргыз тилинде жаңжал, опуза, коркутуп омуролоо деген туюмду билдирген лексикалык бирдик. Элдик оозеки чыгармалардын материалдары боюнча түпкү мааниси байыркы моңгол, бурят тилдерине жакын мааниде колдонулат. Маселен, Көкөтөйдүн ашында ( Валиханов, Чокан жазып алган эпизод боюнча) аламан байгеде Бокмурун келип жайма көкүл жаш Айдарга Мааникердин оозун тартып, аттардан кийинчерээк келгиниң дейт. Анткени, алдына ат салбаган Көкөтөйдүн тулпары баш байгеге чыгып келет да өз байгесин өзүлөрү алып алды деген сөзгө калып, алыс-жуукка уят болобуз деп Мааникерди чапкан чабандеске айткан өтүнүч маалыматта мындай айтылат:
Эми бери кайра тартканда,
Мааникердей күлүктүн
Оозун коё бербей кел.
Оозун коё сен берсең
Өзгө аттар алдында
Үч күн мурун келээрсиң чором.
Өз байгесин өзү алды деп
Жакынга домок калар,
Алыска жомок калар ( Валиханов, Чокан жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 84-б.).
Д. түп мааниси боюнча миф деген маанини түшүндүргөн көөнө сөз катары эпосто сакталып калган. Кийинки мааниси жаңжал, чатак деген туюмга өтүп кеткен.
Монмор (Жогорку Альпы)
Коммунанын INSEE коду — 05087.
Экономикасы
2007 — жылы эмгекке жарамдуу курактагы 316 адамдын арасынан (15-64 жаш) 239 экономикалык жигердүү, 77 — жигердүү эмес (жигердүүлүк көрсөткүчү-75,6 %, 1999-жылы 67,4% болгон). 239 жигердүү кишинин 220 (116 эркек жана 104 аял) иштеген, жумушсуз 19 адам (11 эркек жана 8 аял) болгон. 77 адамдардын ичинен 20— окуучулар же студенттер, 34 — пенсионерлер, 23 башка себептер боюнча жигердүү эмес. .
Майндагы Клингенберг
Майндагы Клингенберг — Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Мильтенберг районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6161 (2010-ж.). Аянты – 21.14 км2.
Акакташ
Акакташ, акак - минерал, халцедондун бир түрү. Химиялык формуласы SiO2. Өңү кызыл сары, кызгылт сары. Негизинен эффузив тоотектеринин көңдөйчөлөрүндө жана жаракаларында болот. Янтарь жана кээ бир тунук асылташтар да (көбүнчө ак түстөгүлөрү) акак деп аталган. Зергерлик иште колдонулуучу 3-класстагы кымбат баалуу асылташ. Кыргыз зергерлери акакташты шакек, билерик, сөйкө, чолпу, чач учуктарга, ат жабдыктарына да чөгөрүп, «тогуз төбөлөп» же куткундап көркөмдөшкөн, ошондой эле шуру, седеп топчу да жасашкан. Таза болоттон жасалган, жыгач саптуу «темир ойгуч» менен жасалганын үстүн оюп, күмүштү кызыл жалын кылып эритип, данакер (бура) менен аралаштырып куюу ыкмасы колдонулат. Азыркы мезгилде кол өнөрчүлөрдүн «Кыял» бирикмесинде да өркүндөгөн технология менен акакташты пайдаланып, кыз-келиндердин асем буюмдарын элдин талабына шайкеш жасап жатышат.
Лептометрлер
Лептометрлер (лат. Leptometra) — деңиз лилияларынын бир уруусу.
База-Куян (Илишев району, Башкыртстан)
База-Куян — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Дюмеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 129 киши. Почта индекси — 452264, ОКАТО коду — 80230824002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Еланный Нарык
Еланный Нарык — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2677/504/55 орун алган. Дарыянын узундугу - 41 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Расинг (футболдук клуб, Сантандер)
Расинг - Испания лигасында ойноочу футболдук клуб.
Динамиттер
Динамиттер (фр. dynamite, гр. - dynamis - күч) – 15 % нитроглицерин же башка суюк нитроэфирлер алып жүргөн аралаш бризанттык жарылгыч заттар. Биринчи гурдинамиттер (1867-ж. А. Нобель ачкан) - нитроглицерин күкүм түрүндөгү инерттүү толтургучтар (кизельгур, тальк, MgO жана башка) менен аралашмалары. Бул Д. нитроглицерин толтургуч менен өтө бек байланышкан эмес, ошондуктан нымдуулук көп жерде колдонгондо, суу менен оңой сүрүлүп чыгат. Желатиндинамиттер (1875-ж. А. Нобель) гурдинамиттерге караганда туруктуу болот. Желатиндинамиттер негизин динамиттик желатин - нитроглицериндеги целлюлоза нитратынын коллоиддик эритмеси (коллоксилин, коллоидин пахтасы) түзөт. Желатин курамына окистендиргичтер (K, Na, Ca жана аммоний нитраттары), күйүүчү кошумча заттар (жыгач уну, дан өсүмдүктөр уну жана башка), пластификаторлор (моно- жана динитротолуол), стабилизаторлор (Na2CO3 же башка негиздер) кириши мүмкүн. Д. күчтүүлүгү, тыгызд. суу таасирине туруктуулугу нитроглицерин санынын көбөйүшү менен өсөт, ошону менен бирге алардын механикалык таасирлерге жана жалынды сезгичтиги жогорулайт. Д. стабилдүүлүгү да колдонулган нитроцеллюлоза түрлөрүнө, анын нитроэфирлерде эришине көзкаранды. XIX к. аягында XX к. башында Д. жардыруу иштер бардык түрүндө: мис., жер жана суу алдында тоотектерин жардырууда, аларды пергамент кагаздан жасалган гильзалардагы патрон түрүндө (диаметри 2,0-3,6 см, узундугу 10-20 см) колдонушкан. Кээ бир өлкөлөрдө экономикалык себептер б-ча жана Д-ди колдонууда коркунуч туудургандыгы үчүн өндүрүштө чыгарылбайт. Жардыруу иштер үчүн колдонууда коркунучу жок бризанттык жарылгыч заттар - акваниттер, аммониттер жана детониттер (аммиак селитралык жарылгыч заттар) колдонулат.
Миң-Куш көмүр кендери
Миң-Куш көмүр кендери – Көк-Мойнок ойдунунун чыгыш тарабында, Нарын облусунун Жумгал районунда. Кен 4 участкага бөлүнөт: Тууракабак, Агулак, Батыш жана Чыгыш. 1962-жылга чейин Тууракабак, Агулак жана Сасыкташ өз алдынча кендер деп эсептелген. Сасыкташ азыр Агулак участкасына кирет.
Кен жөнүндөгү алгачкы маалымат 1915-ж. таандык. 1951–68-ж. Миң-Куш кендеринин тобунда чалгындоо жана көмүр казып алуу иштери жүргүзүлгөн. 1972–77-ж. Агулак жана Тууракабак участкалары чалгындалып, запасы бекитилген. 1989–91-ж. Батыш жана Чыгыш участкаларында издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Көмүр төмөнкү юра катмарлары, тууракабак жана агулак свиталары менен байланышкан. Тууракабак жана агулак свиталарынын 8ден көмүр кабаты ажыратылган. Тууракабак свитасындагы 8 кабаттын ичинен 4 кабат (2+3, 5, 6, 7) өнөр жайлык мааниге ээ. Алардын орточо калыңдыгы 3,02–21,87 мге чейин өзгөрөт. Агулак свитасындагы линза сымал кабаттар айрым чакан аянттарда өнөр жайлык мааниде. Сапаты боюнча көмүр үчүнчү күрөң (3Б) маркасына кирет. Орточо күлдүүлүгү 12,20%тен 24,5%ке чейин өзгөрөт, күйүү жылуулугу 28,86 МДж/кг – (6894 ккал/кг) 29,49 МДж/кг (7045 ккал/кг). Агулак жана Тууракабак участкаларынын бекитилген жана 1997-жылга карата калган запасы В+С1+С2 категориясы боюнча 116300 миң т. Батыш жана Чыгыш участкаларынын 600 м тереңдикке чейинки запасы жана болжол ресурсу төмөнкүдөй: запасы С2 категориясы боюнча – 59186 миң т, ресурсу Р1+Р2 категориясы боюнча – 1 млрд. 748 млн т.
Тоффлер Олвин
Тоффлер Олвин (1928-жылы 4-октябрда төрөлгөн.) – америкалык социолог жана публицист, “юриспруденциялык коом” деген концепциянын авторлорунун бири. Болочок жубайы менен Нью-Йоркто англис тилин окуп жүргөндө университетте таанышып калышат. Жубайы лингвистика тармагында аспирантка болот.Кийинчерек алар мындан ары билим улантууну токтотушат. "Ортоңку Батышка" көчүп келишип турмуш курушат. Акыркы 5 жыл ичинде Экөө тең иштеп өздөрүнүн чыгымдарын жаап турушкан. Элвин мотажник сварщик болуп да иштеген. Идеялары: Тоффлердин илимий концепциясы бири-бири менен алмашышкан толкундардын тибине негизделген. үчүнчү толкуну- Интеллектуалдык төңкөрүштүн жыйынтыгы, демек "өнөр-жай коому" андагы өзгөчө бир чоң жашооун ар тармактуу маданиятынын өсүшү байкалат. Маалымат чоң өлчөмдөгү матеиалдык байлыкты алмаштырат жана жумушчунун негизги байлыгы боло алат.
Кочвож
Кочвож — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Айвож дарыясынын оң жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Тоффлер Олвин
Эмгектери: “Келечек менен жолугушуу” (1970), “Үчүнчү толкун” (1980) ж. б. эмгектеринде адамзат жаңы технологиялык революциянын башынан өткөрүп жатат, бул үзгүлтүксүз социалдык мамилелерди жаңыртууну жана жогорку индустриялык цивилизацияны түзүлүшү келип чыгат деген. Ал мындай жыйынтыкка келген: мамлекеттик монополиялык капитализм, илимий-техникалык революциянын жана экономикалык карама-каршылыктар менен социалдык конфликти(жаңжал) жоё албайт.
Кочвож
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тоффлер Олвин
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Кенже илимий кызматкер
Кенже илимий кызматкер – СССРде илим изилдөө мекемелериндеги кызмат орду 1942-жылы киргизилген. Кенже илимий кызматкер конкурс менен кабыл алынат. Конкурска жогорку билимдүү же кандидаттык илим даражасы, өз адистиги боюнча бир жылдан кем эмес стажы бар адамдар гана катыша алат. Кенже илимий кызматкер лабораториянын, сектордун, бөлүмдүн планы боюнча илимий иш жүргүзөт. Кенже илимий кызматкер илимдин кандидаты болсо, өз алдынча тема боюнча иштеп, кызматкерлер тобуна жетекчилик кылат. Ар бир үч жылдан кийин кенже илимий кызматкер жаңы мөөнөткө шайланат.
Портал:Спорт/Мыкты макала
Күрөш - кыргыз элинин улуттук спорт оюну.
Күрөш байыртадан эле кыргыз элинин сүйүктүү оюндарынын бири. Күрөш оюнуна жаштар да, чоң кишилер да катышкан. Көбүнчө эл чогулткан той – тамашада, ар кандай жыйында балбан күрөштүрүшкөн. Күрөштө жеңген балбандарга байге берилген. Кыргыз эли эзелтеден эле балбандарды даңазалап, алардын атын муундан муунга өткөрүшкөн. Мисалы, азыр Каба уулу Кожомкулду Кыргызстанда жашагандар гана эмес, бүткүл өлкөбүздүн эли билет. Анын атын сыймыктануу менен аташып, кыргыз элинин спортунун сыймыгы катары баалашат.
Этнонимика
Этнонимика - кыргыздардын курамындагы эң байыркы этностук компоненттерди гана чагылдырбастан, элибиздин тектеш түрк жана монгол, тунгус-манжур тилдүү элдер менен этногенетикалык, этномаданий байланыштарын, жалпылыктарын жана өзгөчөлүктөрүн изилдөөдө мааниси зор булак катары кызмат кылат. Анткени иликтөөлөрүбүздө кыргыздар менен аталган элдердин ортосундагы маданий-этностук терең алакалар аныкталды. «Кыргыз» этнокомпонентинин бир эле учурда башкыр, саха-якут, тува, сары уйгур, алтайлыктар (алтай-кижи, куу-кижи, телеут, теленгит, майма, телес ж.б.), хакастар (качиндер, сагайлар, белтирлер, кызылдар ж.б.) лакай, катаган ж.б. элдердин курамдарында болушу, эбегейсиз зор аймактардагы этностук чөйрөгө кыргыздардын тийгизген таасирин, көөнө этностук алакаларын чагылдырары шексиз. Биздин акыркы иликтөөлөрүбүздө жогорудагы элдердин курамдарындагы «кыргыз» уруктарынын (урууларынын) эн тамга белгилеринин генетикалык жалпылыктары аныкталды. Бул болсо кыргыз этнокомпонентинин өтө байыркылыгын далилдөө менен бирге, аталган элдердин этногенезисине кыргыздардын катышуу деңгээлин чагылдырат. Байыркы кытай жыл баяндарындагы, руникалык (Орхон-Енисей, Талас, Кочкор жазуулары) жазуу эстеликтериндеги, араб графикасындагы булактарда эскерилген элдердин, уруулук бирикмелердин, уруу-уруктардын энчилүү аттарынын басымдуу бөлүгүнүн параллелдери кыргыз этнонимиясында сакталып калган. Бул илимий негиздүү фактылар кыргыз этносунун тегинин байыркылыгын, бабаларыбыздын жазуу салты бар квөнө маданияттын, аскердик курулуш структурасын, мамлекеттик башкаруу системасын өнүктүрүүгө кошкон салымын далилдей алат. Анткен себеби, бул тарыхый фактылардын баары тең этностук аталыштарда, алардын тарыхында жашап келет. Уруу-урук, эл аталыштары аркылуу кыргыздардын этностук курамына өнүгүүнүн түрдүү тарыхый баскычтарында жуурулушкан эзелки угро-фин, тунгус-манжур, огуз-түркмөн, кыпчак, монгол ж.б. этнокомпоненттерди байкоого болот. Ошону менен бирге, бул тарыхый булактар аркылуу бабаларыбыздын эзелки мифологиялык-диний (тотемизм, шаманизм) көз караштарын, түшүнүктөрүн, сырткы курчап турган дүйнөнү аңдап, туюп билүүсүн (космостук-мейкиндик, географиялык-аралыктык түшүнүктөр, жаратылыштын кубулуштары ж.б.у.с.) окуп-билүүгө болот. Мындан сырткары, этностук аталыштардагы маалыматтар кыргыздардын эзелки чарбалык-маданий укладдары, каада-салты, иерархиялык башкаруу системасы жана анын титулатурасы ж.б. маселелер боюнча өтө баалуу илимий материалдарды бере алат. Ошону менен бирге, кыргыз этностук аталыштарында байыркы кыргыз лексикасы сакталып калгандыгын белгилей кетүү зарыл. Таанымал ономасттар В.А.Никонов жана А.И.Поповдор изилдөөлөрүндө: «...этноним бул сөз, калган сөздөр сыяктуу эле тил илиминин мыйзамдарына баш иет» же, тагыраак айтканда, «этнонимиялык изилдөөлөр тарыхый жана тилдик маалыматтарга негизделген, ошондуктан аны тарых же тил илиминде жекече кароого мүмкүн эмес» - деп жазышат.
Coral Content Distribution Network
Coral Content Distribution Network (Coral мазмун бөлүштүрүүчү түйүн) кээде Coral Cache or Coral деп аталат - 2004-жылдан 2015-жылга чейин иштеген, колдонуучудан-колдонуучуга (P2P) мазмун бөлүштүрүүчү тармак болгон. Ал Майкл Фридман тарабынан жасалып башкарылган. Coral желе проксилеринин дүйнөлүк тармагынын өткөргүчүн жана дүйнөлүк желе мазмунун чагылдырып туруш үчүн ысым серверлерин пайдаланган. Бул көбүнесе Slashdot таасиринен алыстоо же веб серверлердин жүгүн азайтуу үчүн колдонулган.
Диоксан
Диоксан (диэтилендиоксид) – эфир жыттуу, түссүз, күйүүчү суюктук мол. масс. 88,1; эрүү t 11,80 кайноо t 1010.
О
Н2С СН2
Д. аба менен аралашмасы жарылат. Суу, спирт, эфир менен аралашат. Сакталуу учурунда жарылуучу пероксид пайда кылат, хим. касиети алифаттык жөнөкөй эфирлерге окшош, Na, NH3, к-та, щелочтор таасирине туруктуу; бромдоо жана сулфирлөө үчүн колдонуучу окси бирикмелерди С4Н8О2×Br2; C4H8O2×SO2 пайда кылат. Д. чайырлар, каучуктар, эфирлер, майлар, целлюлозалар ж.б. эриткич катары; нефть майларын тазалоодо; сыр, желим даярдоодо жана түрдүү орг.бирикмелерди синтездөөдө колдонулат.
«Ак Алтын»
«Ак Алтын» - акционердик коом (1993). 2000-ж. Түштүк Кореянын «ТВ-ТЕХ» фирмасы менен бирдикте медицина ватасын чыгаруу боюнча ишкана түзүлгөн. 2003-жылы май престөөчү өндүрүш курулуп бүтүп, эксплуатацияга берилген. Учурда негизги багыты - пахта үрөндөрүн кайра иштетүү. 1926-жылы Кара-Суу шаарында негизделген. Жылдык кубаттуулугу 100 миң о. Заводдун Ноокен районунда, Кара-Суу, Кум-Арык, Учкун, Төлөйкөн жана Сакалды айылдарында филиалдары бар.
Лептоцефалдар
Лептоцефалдар (лат. Leptocephalus) — куртбалык сымалдуулардын бир уруусу, буларга өкүл катары жазы лептоцефал (лат. L. latissimus) кирет.
Миң-Теке көмүр кени
Миң-Теке көмүр кени Жалал-Абад облусунун Тогуз-Торо районунда, Казарман кыштагынан 40  км түштүк-батышта, Фергана тоо тизмегинде. Кенче 1970-ж. ачылган. 1994–96-ж. издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Көмүрлүү туюк свитасында 8 кабат бөлүнгөн, алардын ичинен 5 кабаттын калыңдыгы 0,60 мден 2 мге чейин, күлдүүлүгү 4% – 25%. Запасы 60 миң т.
Турсунов Эрнис Нурдинович
Өмүр баяны
Эрнис Турсунов Фрунзе шаарында 1934-жылы 20-июнда туулган.
Жогорку билимди Москва мамлекеттик университинен жана Кыргыз мамлекеттик университетинен алган.
Университетти бүтүрүп, Искусство иштери боюнча Башкы башкарманын начальнигинин орунбасары, кыргыз театрларынын репертуарлары боюнча Башкы редактор, «Кыргызфильм» киностудиясынын сценарий бөлүмүнүн начальнигинин орунбасары, Таджикстандын жана Кыргызстандын мектептеринде орус, кыргыз тилдеринен мугалим, «Мектеп» басмасында улук редактор, «Ала-Тоо» журналында бөлүм башчы, Кыргыз телерадио комитетинде Башкы редактордун орунбасары, Кыргыз академиялык драма театрында адабий бөлүмдүн башчысы болуп иштеген.
Эрнис Турсуновдун «Айчырайлуу кыздар» («Сулуулар»), «Чындык ийилет, бирок сынбайт», «Эрки күчтүүлөр», «Замандаш», «Баш мээси менен», «Байтик баатыр» сыяктуу драмалары кыргыз театрларына ийгилик менен коюлуп, «Олжобай менен Кишимжан», «Балбай менен Ормон», «Жусуп Баласагун» деген опералык либретторлоруна композиторлор М.Абдраев, А.Мырзабаев, С.Осмоновдор музыка, ырларына обончулар менен композиторлор обон чыгарышкан.
Э.Турсунов А.С. Пушкиндин «Евгений Онегин» романын, Н.А.Некрасовдун «Русь жеринде ким жыргайт» дастанын, Шекспирдин, Сервантестин, Гогольдун, Гоццинин, Брехтин, Хикметтин, Уайлдын, Теннесинин, Филиппонун, Ростандын, Альберт Камюнун, Вишневскийдин, Радзинскийдин, Афониндин, Дозорцевдин, Разумовскаянын драмаларын, поэзия классиктери: Данте, Петрарка, Катулл, Сафо, Марциал, Киплинг, Блейк, Байрон, Гёте, Шиллер, Гейне, Андерсен, Мицкевич, Петефи, Гартман, Верхарн, Топелиус, Мейер, Тувим, Лонгфелло, Эдгар По, Рудаки, Руми, Гафиз, Лермонтов, Тютчев, Есенин, Маяковский ж.б. чыгармаларын которгон.
Э.Турсунов телерадио комитетинде иштеп турганда «Биздин радиотеатр» деген радиоуктурууларга мыкты драмаларды сунуш кылып, классикалык көркөм чыгармаларды фондуга жаздырган.
Ал мусулмандардын ыйык китеби «Куранды» жана христиандардын ыйык китеби «Библияны» биринчилерден болуп кыргызчага которгон.
Кыргыз адабияты менен маданиятына сиңирген зор эмгеги үчүн ага «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» жана «Кыргыз Республикасынын Эл акыны» деген наамдары берилген.
Ысык-Көл облусунун ардактуу жараны.
Адабият жана маданият тармагында ыйгарылчу эл аралык Түгөлбай ата коомунун, Аалы Токомбаев, Жоомарт Бөкөнбаев, Таттыбүбү Турсунбаева атындагы сыйлыктардын лауреат.
Ошондой эле бир нече Грамота, Ардак грамоталар менен сыйланган.
Өзүнчө басылмалары
Кыргыз тилинде Гүл: Ырлар жана поэмалар жыйнагы. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1956. – 86 б.
Акбото бий
Акбото Рахимбий  уулу (болжолу 17-к-дын аягы  – 18-к-дын 30-ж-нын ортосунда жашаган) – саясий ишмер; Кокон хандыгынын Кожент (Хожент) вилайетынын бийлеген.
Кыргыздын саруу уруусунун кырк уругунан. Тарыхый маалыматтар б-ча ал Бухара ханы Убайдулланын (1702–11-ж. башкарган) ишеничине ээ болуп, Фергана өрөөнүнүн түштүк-чыгышындагы Хоженттин аймагын калмак баскынчыларынан коргоочу кошуундун башчылыгына дайындалган. Бул аймакта Ак бото саясий аброю өскөндүктөн, Кокон хандыгынын негиздөөчүсү Шахрух бийдин кызына үйлөнүп, өзүнүн кызын анын уулу Абд ар-Рахим бийге турмушка берип, Коконду башкарган Миң династиясы м-н кайчы куда болгон. Хожентти башкарууну Абд ар-Рахим бийге тапшырган. Бул аягында күйөө бала м-н кайын атанын ортосундагы ачык тирешүүгө алып келген. Эрегиште Рахим бий кайын атасын өлтүрүп, Хожентке өзүнүн иниси Абд ал-Карим бийди дайындаган.
Батов Павел Иванович
Батов Павел Иванович. (20. 5(1. 6). 1897-ж. т. ) - армиянын генералы (1955), эки жолу Советтик Союздун Баатыры (1943; 1945). 1929-жылдан КПССтин мүчөсү. 1915-жылдан армияда, 1-дүйнөлүк, Жарандык согуштарга катышкан. "Выстрел" курсун (1927), Жогорку академиялык курсту (1950) бүтүргөн. 1936- 37-ж. Испаниядагы жарандык согушка, 1939-40-ж. советтик -Финляндия согушка катышкан. Батов Улуу Ата Мекендик согушта жана согуштан кийин аскердик жооптуу жетекчи кызматтарда, СССР Жогорку Советинин 1-2- жана 4-6-шайл. депутаты. "Одер операциясы" (1965) ж. б. эскерүүлөрдүн автору.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Доорон (Дооран)
Доорон (Дооран) (арабча даура — айландыруу, айлануу) — өлгөн адамды "күнөөдөн куткаруу" максатында өлүктү коюуга чейин мусулмандар арасында жасалуучу диний ырым-жырым. Д. үчүн молдого акы берилчү. Диний эреже боюнча Д. мусулман динине сыйынган бардык адамдарга тийиштүү деп эсептелген. Ал жаназадан мурда өткөрүлгөн. Ошондой эле өлгөн мусулмандын өмүрүнүн ар бир жылына (эркектердин 12 жашы, аялдардын 9 жашы алынып салынат) акчага, данга, малга же башка мүлккө айландырып жалпы элге, бей-бечараларга, кембагал, мискиндерге берилген. Бул салт "Манас" эпосунда да орун алган жана Көкөтөйдүн керээзинде төмөнкүчө айтылат:
Тогуз миң дооран сур байлап,
Баарысын семиз кур байлап,
Көкөтөй өлгөн экен деп
Көңүлүн басып куп жайлап.
Өз дүнүйөм бүлүнсүн,
Өлгөнүм журтка билинсин (Сагымбай Орозбаков, 3. 18— 19).
Кольбермор
Кольбермор - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Розенхайм (район)|Розенхайм районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 17 942 (2010-ж.). Аянты – 19.87 км2.
Дорго
Дорго (моңголчо даруга — башчы, башкаруучу; калмактарда — айыл башчысы)— моңгол доорунда кан тарабынан шаарларды, аймактарды башкаруу үчүн дайындалган мансап титулунун аты. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Манастын Акунбешим менен согушу эпизодунда айтылат: Камданайын акыр деп Доргосунан чаптырды. Алты дорго чакырды Ар тарапка чаптырды (Сагымбай Орозбаков, 2. 35, 72).
Павья (дарыя)
Павья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын оң жээгинен 309 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Акарициддер
Акарициддер (грекче akari — кене жана латынча, саеdо — өлтүрөм) — эгилме өсүмдүктөрдүн жана малдын зыяндуу кенелерин жок кылуучу химиялык препараттар.
BitTorrent (компания)
BitTorrent, Inc. -- Калифорниянын Сан Франциско жергесинде башкы штабы жайгашкан Американын жеке менчик компаниясы. Ал колдонуучудан-колдонуучуга негизделген BitTorrent протоколунун туруктуу өнүгүшү жана ошондой эле ошол протоколдун µTorrent менен BitTorrent Mainline аттуу эки программасынын туруктуу өнүгүшү үчүн жоопкерчиликтүү.
Ведомстволук тийиштүүлүк
Ведомстволук тийиштүүлүк – мамлекеттик бийликтин чечүүсүнө муктаж укуктар жана башка юридикалык иштер жөнүндө талаш-тартыштардын тигил же бул мамлекеттик, коомдук органдын же бейтарап соттун кароосуна тийиштүүлүгү, юридикалык иштердин чечилүүсүнүн белгилүү бир юрисдикциялык органдардын кароосуна жаткан өзгөчө касиети.
Пожоакю (Нү-Мексико)
Калкы - 1261 киши. Болжолдуу аянты - 7.5 км². FIPS коду — 35-58630.
Диполдук момент
Диполдук момент – электронейтралдуу системада оң жана терс заряддар жайгашуу асимметриясын мүнөздөөчү электрдик, вектордук чоңдук. Хим. байланыштын Д. п. атомдор электрондук булутчасынын биринин экинчисин көздөй жылышы менен шартталат. Эгерде Д. м. нөлдөн бир канча айырмаланса, байланыш уюлдуу деп аталат. Мол-да айрым байланыштар уюлдуу болуп, бирок мол-нын суммардык Д м. нөлгө барабар болгон учурлар болушу мүмкүн, мындай мол-лар уюлсуз деп аталат (мис., CO2 жана CCl4 мол-лары). Мол-нын Д. м. чоңдугу электрон зарядынын (1,6×10-19 Кл) хим. байланыштын узундугуна (10-10 м) болгон көбөйтүндүсү менен аныкталат, б.а. 10-29 Кл×мди түзөт. Мол-нын Д. м. Дебай аркылуу туюнтулат (1D=3,33564×10-30 Кл×м). Д. м. аныктоо ыкмалары, заттын диэлектрдик өткөргүчтүгүн (e) ченөөгө негизделген: ,
Бауман Карл Янович
Бауман Карл Янович (29. 8. 1892, Вильненский волосту, Латвия, -1937) - советтик партиялык ишмер.
1934-ж. ВКП (б) БКнын бөлүм башчысы.
Партиянын 14-17-съезддеринде ВКП (б) БКга, СССР БАКка мүчө болуп шайланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Алымдары төлөнүп жеткирилди
Алымдары төлөнүп жеткирилди (DDP) – Инкотермс эрежеси боюнча коюлган шарт.
Ал боюнча сатуучу өз товарын соода-сатык келишиминде каралган күнү же мөөнөттө өлкөнүн макулдашылган товар ташып чыгаруучу жерине чейин жеткирип берүүгө милдеткер болот. Алымы, салыгы менен кошо, товар ташып чыгаруу үчүн «тазаланган» товарды жеткирүү боюнча баардык тобокелчилик менен чыгымдарды сатуучу өзү көтөрөт. Жеткирүүгө макулдашылган жерде сатып алуучу товарды кабыл алууга милдеттүү. Макулдашылган жерде сатуучу тарабынан товар тапшырылган соң, товарга байланыштуу калган тобокелчилик менен чыгымдардын баардыгын сатып алуучу өзү көтөрөт.
Жабык уруктуулар
Жабык уруктуулар - гүлдүү өсүмдүктөр (лат. Magnolophyta же Angiospermae) – татаал түзүлүштүү, уруктуу өсүмдүктөр тобу. Уругу мөмөсүнүн ичинде калыптанат (аты ошондон). Алардын гүлү татаал, энелиги, аталыгы, нектары бар; чымын-чиркей аркылуу чаңдашат; уругун шамал, суу, жаныбарлар таратат. Түйүлдүк баштыкчасы, андагы синергиддер, экинчи ядро жана антиподдор жабык уруктууларга гана мүнөздүү органдар болуп эсептелет. Алардын уругундагы азыктандыруу тканы жылаңач уруктуулардыкындай уруктана электе эмес, уруктангандан кийин пайда болот. Алардын энелик гаметофазасына бир же бир нече энелик спорадан түзүлгөн түйүлдүк баштыкчасы, кош уруктануу мүнөздүү; уруктанганда 2 зигота пайда болот: бирөөнөн түйүлдүк, экинчисинен аны азыктандыруучу ткань (эндосперма) калыптанат. Бор мезгилинин башында пайда болуп, Жер жүзүнө кеңири таралган. Миоценден ушул убакка чейинки өсүмдүк дүйнөсүндө жабык уруктуулар басымдуу. Алар бир үлүштүү жана эки үлүштүү өсүмдүктөр классына бөлүнөт. Анын 450дөн ашык тукуму, 12,5 миң уруусунун 250 миңге жакын түрү бар. Алар ар кандай континенттик шартка ыңгайланган. Көбүнчө кургак жерлерде таралган. Эл чарбасында мааниси чоң. Буларга дан эгиндери, тех. жана эгилме өсүмдүктөр кирет. Алардын 400гө жакын түрү хлорофиллсиз, калгандарында фотосинтез жүрөт.
Кара-Ой (Талас району)
Кара-Ой ― Кыргызстандын Талас облусунун Талас районундагы айыл. Бекмолдо айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1886 киши (2009-жылы).
Акарология
Акарология - (грекче akari - кене... жана логия) зоологияда кенелердин анатомиясын, систематикасын жана башканы изилдөөчү бөлүгү. Анын медициналык, ветеринардык, айыл чарбачылык колдонмо бөлүгү белгилүү. Кенелерди изилдөөнү айрым эл аралык жана улуттук коомдор координациялайт. 1963-жылдан Эл аралык акарологиялык конгресстер өткөрүлөт.
Векселдер инкассосу
Векселдер инкассосу – кардарлардын тапшыруусу боюнча банктардын сыйакы алуу менен векселдерди төлөөгө жана алар боюнча төлөмдөрдү алууга көрсөтүү аткарымы. == Колдонулган адабияттар ==
Мамбеталиев, Көкөбай
Көкөбай Мамбеталиев (1913-1976) - педагог, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1968), Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1964).
Алгы сөз
Көкөбай агайдан Кызыл-Дөбө орто мектебинде окуп жүргөн кезимде сабак алып калдым. Агайдын жылуу жүзү, окуткан сабактары, айткан акыл кептери али эсимде турат. Агайдан окуп чыккандар орто жаштан өтүп, асты улгайып калышты. Агай тууралуу маалымат Нарын облусунун энциклопедиясында бар. Бирок агай тууралуу Интернетте эчнерсе жок экен.
Көкөбай агай тууралуу Нарын облусунун энциклопедиясында мындай маалымат бар.
Кыскача таржымалы
Туулганы - 1913, Кочкор району, Дөң-Алыш айылы - өткөнү 1976, ошол эле жер. Педагог.
Ишмердиги
1951-жылы Каракол шаарындагы Мугалимдер институтунун табият-географиялык факультетин бүтүргөн. 1930-36-жылдары өз айлындагы, 1937-41-жылдарда Сузак, Кара-Суу райондорундагы мектептерде, 1941-61-жылдарда Кочкор районундагы Кызыл-Дөбө, Талаа-Булак мектептеринде мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, директор, 1961-76-жылдарда Талаа-Булак орто мектебинде биология мугалими болуп иштеп, анда зоология музейин уюштуруп, 1000дей экспонат жыйнаган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери, медалдар менен сыйланган. Ысымы Талаа-Булак орто мектебине ыйгарылган.
Талаа-Булак орто мектебинин Аймак таануу музейи абдан кызык. Музейди Социалисттик Эмгектин баатыры Көкөбай Мамбеталиев көп жылдык эмгеги менен түзгөн. Музейде Кыргызстандын жаныбарлар дүйнөсү чагылдырылган. Музей республикалык Зоологиялык музейден калышпайт, андан да дурус десе болот. Музей азыркы убакта толук жаңыртылган.
Агай тууралуу ар кыл баалар
Көкөбай агай эч качан, эч кимге жаман айтпаган өтө сылык адам болгон. Сабакка келатканда ушундай ачык жүз менен жайдары абалда келээр эле.
Дабаев, Кыргызбай Дүйшенбекович
Дабаев, Кыргызбай Дүйшөнбекович (1954-ж. т., Аксуу району) – педагогика илимдеринин доктору (1999), профессор (2003). Москвадагы В. И. Ленин атындагы МГПУнун филология факультетин бүтүргөн (1980). Орто мектепте мугалим, жогорку окуу жайларда окутуучу, кафедра башчысы, декан, КМУУнун окуу бөлүмүнүн башчысы, директордун орун басары, илимий иштер боюнча проректор болуп эмгектенген. 110 дөн ашык илимий эмгектери, алардын ичинен 5 монография, 3 методикалык китеп жарык көргөн. Анын жетекчилигинде 2 кандидаттык дисертация корголгон. Негизги эмгектери: “Азыркы мектептин инновациялык технологиясы”, “Кыргыз тилин өзгө тил катары окутуунун усулу”, “Билим берүү процессиндеги интерактивдүү окутуу”, “Кыргыз тилинин лексикалык минимум-сөздүгү”, “Кыргыз тили орус группалары үчүн”, “Азыркы учурда илимий педагогикалык кадрларды даярдоодо көп эмгек сиңирүүдө”.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Күлчор
Күлчор, Бага - Тархан Күрсүл – 8-кылымдын баш чениндеги түргөштөрдүн аскер башчысы. 720-жылы согдулуктардын арабдарга каршы согушуна жардамга келген түргөштөрдүн аскерлерин жетектеген. Самарканды курчоого алып, согдулуктар менен бирге, Согд мамлекетинен арабдарды кууп чыккан. 738-жылы түргөш каганы Сулукту өлтүргөн. 739–744-жылдары каган катары такка олтурган. Күлчор арабдарга каршы ошол эле арабдардын ичинен чыккан козголоңчу аскер башчысы Харис ибн Сурейж менен бирге күрөшкөн. 744-жылы Сырдарыяга жасалган жортуулда Күлчор туткунга түшүп, өлтүрүлгөн.
Колдонулган адабият
“Кыргыз тарыхы” Бишкек  2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети” Башкы редактор: Ү.А.Асанов, жооптуу редактор: А.А.Асанканов. Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н. Өмүрбеков.
Урняк (Илишев району, Башкыртстан)
Урняк — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Дюмеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 134 киши. Почта индекси — 452264, ОКАТО коду — 80230824003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Подлесное (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Подлесное — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Подлеснен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 347 киши. Почта индекси — 453152, ОКАТО коду — 80249868001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ак уул
Ак уул – элдик санжырадагы оң  канат кыргыз урууларынын атасы. Элдик санжырада кыргыздар Ак-уул жана Куу уул болуп эки канатка бөлүнүшөт. Ак уулдун тукумдары Оң канатты түзүп, ага: Адигине, Тагай,Мунгуш жана моңолдор уруулары кирет. Санжырадагы Ак-уул жөнүндөгү маалымат тарыхый булактарда алгач Сайф ад-Дин Аксыкентинин "Мажму ат-таварих" (16-к.) аттуу эмгегинде эскерилет. Элдик санжырада Ак уул таза, өз боюнча карап жүргөн киши болгондуктан Жанкороз атыкканы айтылат. Оң канатка кирген уруулардын урааны - "Жанкороз".
Маалымат булактары
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Ысык-Көл облусу
Ысык-Көл облусу — Кыргыз Республикасынын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан облус. Борбору — Каракол шаары. Курамында 5 район (Ак Суу, Жети Өгүз, Тоң, Түп, Ысык Көл), 3 шаар (Балыкчы, Каракол, Чолпон-Ата), 5 шаарча (Ак-Булак, Жыргалаң, Кажы-Сай, Прежевальск пристаны, Орто-Токой) , 57 айыл округу жана 171 айыл бар(2012). Түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынан Казакстан, чыгышынан жана түштүк-чыгышынан Кытай, батышынан жана түштүк-батышынан Нарын, түндүк-батышынан Чүй облустары менен чектешет.
Аянты 43,1 миң км² (республиканын айантынын 21,6%). Калкы 496,4 миң (2020 ж.; республиканын калкынын 7,6%).
Тарыхы
Б. з. ч. II миң – б. э. VIII кылымдардын аралыгында деп болжолдонгон Чолпон-Ата капчыгайындагы жана башка жерлердеги аскалардагы жазуу-петроглифтер эсепке алуу дээрлик мүмкүн болбогон байыркы эстеликтердин чакан тобун түзөт.
Ошол эле доордо бул аймактарда отурукташуу-дыйканчылык маданияты жаралган. Айрым жазуу булактарында Чигу шаарынын (Кызыл-өрөөн шаары) эскерилиши анын күбөсү болуп эсептелет, айрым изилдөөчүлөр белгилегендей, Түп булуңунун Сары Булуңундагы суу алдындагы урандылар мына ошол шаардын калдыктары. Кийинки заманда отурукташуу дыйканчылык маданияты кыйла туруктуу мүнөзгө ээ болгон, ал туурасында археологиялык жана жазма булактар күбөлөп турат. Бул тууралуу күбөлөгөн акыркы тарихий-маданий эстелик катары Тору Айгырдагы ХIV кылымдагы мончонун урандыларын эсептесек болот. Аскалардагы тибет жазуулар түрүндө сакталган Будда эстеликтери эл арасына кеңири белгилүү. Тамга капчыгайында бири-биринен бир чакырымча аралыкта жайгашкан төрт таштагы жазуулар алардын ичинен эң маанилүүсү болуп саналат.
1939 ж. Жетинин айынын 21 түзүлгөн.
1959 ж. Үчтүн айынын 27 жойулуп, кайра 1970 ж. Бештин айынын 11 уйушулган.
1988 ж. Тогуздун айынын 5 Нарын облусу менен биригип, 1990 ж. Бештин айынын 14 алар кайра бөлүнгөн.
Табияты
Облустун аймагы негизинен 2 бөлүктөн турат: Ысык Көл ойдуңунан жана Ысык Көл сыртынан (түндүгүнөн Тескей Ала тоо, түштүгүнөн Какшаал тоо менен чектелген күдүрлүү кенен аймак). Рельеби жалпысынан татаал. Ысык Көл өрөөнү түндүктөн Күнгөй, түштүктөн Тескей Ала тоолору менен курчалган. Алар өрөөндүн чыгышы менен батышында бири бирине жакындашып, тоо аралык туйук мейкиндикти пайда кылат. Ысык Көл батышындагы Боом капчыгайы аркылуу Чүй өрөөнү менен туташат. Чоңдугу жагынан Ысык Көл өрөөнү Орто Азиада Баргана өрөөнүнөн кийинки 2-чи орунда.
Анын борбордук бөлүгүн Ысык көл ээлейт. Көл түздүктөр менен курчалган. Ичке жээк тилкелерин кум каптап жатат, майда жумуру таштар, камдашкан кумдук, саздак жерлер да кездешет.
Тескей Ала тоонун түштүгүндө деңиз деңгээлинен кыйла көтөрүңкү, климаты катаал плато сымал түздүктөр — сырт жайгашкан. Облустун аймагындагы кырка тоолор негизинен кеңдик багытта созулат. Эң чыгыш бөлүгүндө алар бири-бирине жакындашып, Кан Теңир (Муз тоо) тоо тоомун пайда кылат. Мында жалпы Теңир тоонун эң бийик жери — Жеңиш чокусу (7439 м) жайгашкан.
Дарылык касиети бар көптөгөн минералдуу ысык булактардын базасында Жети Өгүз, Жыргалаң, Ак Суу, Чолпон Ата «Көгүлтүр Ысык көл», Тамга, «Кыргыз деңизи» ж. б. бальнеологиалык курорттор, санаторийлер иштейт. Облуста дары баткактардын ири кендери Кызыл Суу, Тамга, Жыргалаң, Күрмөнтү, Карой, Чолпон Ата, Чоктал, Улаколдо табылган.
Климаты бийиктик алкактуулукка байланыштуу. Курчап турган кырка тоолор муздак абанын өрөөнгө киришине тоскоолдук кылат. Ошондой эле көлдүн жыл бойу тоңбогон суусу өрөөндүн климатын жумшартып, Теңир тоодогу башка тооаралык өрөөндөрдүкүнөн өзгөчөлөнүп турат. Көлдүн жээк зонасында жайы салкын, Текенин орточо температурасы 18°C'ге жакын. Кышы жумшак, түштүк жана түндүк жээктеринде Үчтүн айынын орточо температурасы –2°C, батыш бөлүгүндө –4°C, чыгышында –10°C'ге чейин. Жылдык орточо температурасы 6-7°C'дай, максимуму (мүмкүн болгон максималдуу температу) 27–30°C, минимуму – 12...–18°C. Өрөөндүн батышынан улан, чыгышынан санташ шамалдары согот. Эң катуу шамал — уландын ылдамдыгы 25–30 м/сек'га жетет. Улан менен санташ бир убакта согуп, бири бирине беттешсе, көл үстүндө катуу толкунду пайда кылат. Көл жээктеринде бриз шамалдары басымдуу. Батыштан келген аба агымынын басымдуу болушу өрөөндүн батышы менен чыгышына жааган жаан-чачындын чоң айырмачылыгын пайда кылат. Өрөөндүн батышында жайгашкан Балыкчы шаарынын айланасында жылына 110 мм (Кыргызжердеги эң кургакчыл жер), чыгышында Түп аймагында 569 мм жаан-чачын жаайт. Чыгыш бөлүгүндө кар көп түшөт. Өрөөндүн батыш бөлүгүнүн жазы салкын, жайы ысык, күзү узак, кышы суук, кар жаабайт. Жаан-чачын бардык жеринде жайында көп, кышында аз жаайт. Ысык Көлдүн сырты кескин континенттик кургак, катаал климаты менен айырмаланат. Жылдык орточо температурасы 3°C'дан –7°C'ка чейин. Кышы узак, Үчтүн айынын орточо температурасы –21°C (–40°C'ге чейин айаз болот). Жайы кыска, салкын (абанын орточо температурасы 7°C). Көп жылдык тоң менен катар айрым жерлерде топурактын мезгилдүү тоңушу да байкалат. Cырттарда жылдык жаан-чачын 200–300 мм, негизинен кар түрүндө (жай мезгилинде да) жаайт. Айазсыз күндөр чанда болот.
Күнгөй Ала тоодогу мөңгүлөрдүн жалпы айанты 221 км², Тескей Ала тоодогу мөңгүлөрдүн айанты 1081 ккм²ди түзөт. Күнгөй Ала тоодогу мөңгүлөрдүн көбү Чоң Ак суунун өрөөнүндө топтолгон. Тескей Ала тоонун көп сууларынын (Аксай, Тоң, Тосор, Барскон, Жууку, Чоң Кызыл суу, Жети Өгүз, Каракол, Ак суу, Түргөн Ак суу) башталышында мөңгүлөр бар. Муз каптоонун эң ири очогу жана ири мөңгүлөр Кан тоо жана Жеңиш чокуларынын аймагында. Мында мөңгүлөрдүн жалпы айанты 1517 км²ден ашат. Ири мөңгүлөрү: Түштүк Эңилчек (айанты 613,3 км² ), Кайыңды (107,5 км² ) ж. б.