cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ош уезди
Байыркы заманда
Ош шаары тоо алды оазисте жайгашкан, ал эчактан бери адамдар менен жыш. Сулайман-Тоонун түштүк капталында коло дооруга тийиштуу дыйкандардын жайлары табылган. Ош Кыргызстандын эң байыркы жайы бири болгон деп эсептелет, азыр расмий түрдө шаардын тарыхы 3 миң жылга жакын эсептелсин деп сунушталды. Бирок, тарыхый илимде шаарлардын жашын эсептоо тарыхый актыларда эң эрте айта өтүү деп кабыл алынган, шаарды эң биринчи айта өтүү жазууларда IX кылымга туура келет. X кылымда Ош чоңдугу боюнча Фергананын үчүнчү шаары болуп эсептелген, Индия жана Кытайдан Европага кеткен кербен жолдору менен кесилишкен орду болгон (кароо Улуу жибек жолу). Ош Борбордук Азиянын диний мусулман борбору бири болгон. Ош шаарынын борборунда жайгашкан байыркы мечиттер, ошондой эле Сулайман-Тоо (Тахт-и-Сулайман, Трон Соломона) менен белгилүү, ал Борбордук Азиялык мусулмандарынын зыярат жерлерден бири болуп саналат
География
Ош уезди Фергана облусунун эң ири уезди болгон жана анын түштүк бөлүгүн ээлеген. Батышта Бухара эмираты менен, чыгышында Кытай менен чектеш болгон. Уезд Памир-Алай тоо системасынын аймагында жайгашкан.
Административдик-аймактык түзүлүш
Түзүлгөн учурда 1876 жылы уезд 3 болуштукку бөлүнгөн:
1881 жылы уездде 6 болуштук болгон.
1903 жылы уездде 11 болуштук болгон:
Ош шаарынын символу
Герб города Ош был высочайше утвержден 22 октября 1908 года —
Силуэт горы Сулайман-Тоо занимает центральное место и в современном гербе Оша. Над силуэтом горы изображено золотое солнце с исходящими от него лучами, вся композиция окружена синим кыргызским орнаментом с надписью «ОШ» в нижней части.
Калк
1896 жылы уездде 105 032 адам жашаган. Калктын көп бөлүгүн өзбектер жана кыргыздар түзгөн. Шаар эки бөлүктөн түзүлгөн: орус жана тузем, азиялык. Орус бөлүгү Ак-Буура дарыясынын суусунун агымынан бир нече жогору жайгашкан (болжол менен, азыркы облустук мамлекеттик администрациясынын, православ чиркөөсүнүн, Токтогул атындагы парктын жана эс алуу Үйү районунун жогоруда).
Ош шаарынын калкы 1910 жылы статистикалык маалыматтар боюнча. Калк 44 204 адамды (23 170 эркек, 21 034 аялдардын) түзөт: өзбектер – 38 646, кыргыздар – 2 031, уйгурлар – 500, каракалпактар – 1 606, дунгандар – 126, татарлар – 45, кара-кыргыздар – 8, тажиктер – 198, перстер – 5, индустар – 3, цыгандар – 12, армяндар – 20, афгандар – 5, еврейлер – 33, башка улуттагылар – 51. Үй кожолүк – 6 254 (100 орус бөлүгүндө, 6 154 тузем бөлүгүндө). Православ чиркөөсү – Михаило-Архангельский. Мечит – 154, мазарлар – 7, башталгыч окуу жайы эки жыныстагы балдар үчүн, мектептер уул балдар учун – 20, кыздар учун – 12, медресе – 5, ишканалар – 8, шаардык оорукана 15 керебет, жергиликтүү аскердик оорукана, 10-Түркстан батальонге караштуу аскердик чогулуш.
Экономика
Дыйканчылык уезддын түндүк-батыш бөлүгүндө гана өнүккон болчу. Негизги айдоо өсүмдүктөрү күздүк жана жаздык буудай, арпа, таруу, дурра, күрүч жана пахта болуп эсептелген. Тери, жыгач, металл жана өзгөчө айыл чарба продукциясын кайра иштетүү боюнча майда кустардык ишканалардын жана кол өнөрчүлүк устаканаларын саны өстү (тузем типтеги май бышып чыгаруучу аспаптар гана 850). Бирок, өндүрүш жана кол эмгек мүнөзү дээрлик өзгөргөн эмес жана өнөр жай ишканаларынын (негизинен майда) жалданма жумушчулор саны көптөгөн жылдар бою өзгөргөн эмес. 1908 жылы Ошто 441 өнөр жай ишканасы иштеген жумушчулар саны - 616 болгон. Ошто энергетика туудуруу башталган. 1913 жылы жаңы шаар районунда Яккалик арыгында кичик ГЭС курулган, анда "Френсис" тибиндеги (240 ат.к.) гидротурбина жана туруктуу токтун генератору (55 кВт) орнотулган. Электр энергиясы тегирменге келген жана орус байларын үйүн жарык кылган. 1914-1916 жылдары фирма "Шимонек" жана инженер Лебедов тарабынан Ак-Буура дарыясында изилдөө өткөрүлгөн жана кубаттуулугу 4500 ат.к. экинчи ГЭСтин долбоору түзүлдү. Экинчи ГЭС Эски шаарда курулган жана эски шаар байларын үйлөрүнө жана дүкөндөрүнө жарык берген.
Орус офицери Корженевский Н.Л. өзүнүн жана өз тааныштарын батирлерин чагылдыруу үчүн курулуш каражаттарынан кичик динамо-машина жасады, көчөлөрдүн чагылдыруу үчүн ошондо иштетилген газолильдүү (селен) фонарларды жакшыртуу боюнча жана физикалык тажрыйба менен иш жүргүзүп келген. 1902 жылы ал өзүнүн аскер командачылыгынын колдоосу менен Ош менен Жалал-Абадты эки тараптуу байланышы учун эки гелиотелеграф станциялары иштеп чыккан жана орноткон. Жалал-Абад минералдык булактарда көп аскер дарыланган, ошондуктан Ош уезд шаары менен ишенимдүү байланыш абдан зарыл болгон.
1914 жылы Ош шаарында пивзавод, 2 вальцовкалоочу тегирмен, 2 ичек-тазалоочу, 2 булгаары, 2 пахта тазалоочүү заводдор иштеген. "Зингер"дин бир бөлүмчөсү өзүнүн агенттери аркылүү Ош уезди жашоочулары жана шаардыктардын арасында тигүү машиналарын саткан. Ошто жүн жана башка мал чарбачылыгынын чийкисин сатып алуулар боюнча Г.В. Дюршмидт немис фирмасы, "Стукен жана Ко" фирмасы, Кыргызстандын түштүк токойлорүнон жаңгак чийки затынын даярдоо жана чет өлкөгө ташып чыгууну француз компанияларынан бири жүргүздү. Жибек түрүү өндүрүшү сырьё базасы итальян жана француз капиталисттардын колунда болгон ("Бауэр" фирмасы, "Ага-ини Коломбини" ж.б.). Бир катар россиялык фирмалар "Чоң Ярослав мануфактурасы", "Ага-ини Шлоссберг" жана башкалар Ошто пахтаны сатып алууну монополизация кылды, анын алгачкы кайра иштеп чыгууну жана Россиянын текстиль фабрикаларына алып чыгуу үчүн. Ош госпиталы биринчи аскердик-дарылоо мекемеси болуп калган. Жергиликтүү калк үчүн тузем ооруканасы иштеген, андан кийин бардык калк учун кызмат кылган шаардык ооруканасы курулган. Санитардык-профилактикалык көп жумуш, чечек жана пес менен күрөш жүргүзүлдү. Ветеринария кызматы, метеорологиялык станция уюштурулган.
Кинотеатр Апостоловго А.К. таандык болгон. Шаарды электрификация жана телефонизациясын Дряхлов Т.Г., "Пльзень пивосу"н чыгарган пивзаводдун ээси Монета А.Ю., Ак-Буура дарыясыдагы тегирмендин ээси Сукоркина С.М., куруучу жана ичек-тазалоочу жайдын ээси Шустов. И.Д. жана башкалар баштаган. Өнөр жай кустардык мүнөзгө ээ болгон. Кыргыздардын негизги иши көчмөн мал чарбачылыгы болуп келген.
Ош уезди соодасы
Өлкөдө эн ири болгон Ош шаарынын базарында кылымдын башында 1300 соода түйүнү болгон эле. Соода фирмалары жана соода-өнөр жай ишканалары иштеген: Ошто соода иштери менен Давыдов, Епифанов, Прядко алектенишкен, бакалея Д.Л. Филатов жана Н.Я. Пугасов, килемдер - Р.М. Мадазимов, А. Рахматуллаев, А. Вахабов, Х. Ходжиев, мануфактура Д. Шукин, А. Вадьяев, Ш.Х. Абрасум, чийки зат, мал чарбачылык – М. Салибаев, С. Абдрасулов (ӨзР БМА. -Ф. И.19. Оп.1. Д.2504. Л.13-27 Д.17054. Л.2-3; ООГАПД. -Ф.50. Оп.1. Д.41. Л.4; Д.71. Л.7,7 обр.). Биринчи мейманкананы Таранин П.М. ачты. ХХ кылымдын башында орус ишкери Д.И. Павлов "Москва" мейманканасын курду жана анга дагы уч ресторанга ээлик кылды.
Ош уезди элге билим берүү тармагы
Ош шаарынын улук аксакалдары жана миңбашылары молдо Султан Таирбаев жана анын тай акеси молдо Кудрат Таирбаев Ош шаарында орус-тузем мектепти ачуу демилгечилери болгон. Ошол эле убакытта алар орус-тузем мектепти ачуу жана иштетуу учун чыгымдары боюнча акча каражаттарын беришкен. Ош уезди бийлиги "Калкты өз эрки менен мектептерди кармоо учун акча каражатын берүүгө даярдыгы, бул тузем калкы өзү жаш муунду орус тилине окуутуну зарыл болгонун жана пайдасын сезди" деп эсептеди. Орус-тузем мектептери - бул мектептин башталгыч билим берүү, Түркстан өлкөсун орус администрациясы тарабынан XIX кылымда жергиликтүү калктын балдарын окутуу үчүн ачылган. Бул мектептер европалык типтеги биринчи мектептер болуп, аларда Түркстан жергиликтүү калктын өкүлдөрү дин аралашпаган (светское) билим алышкан. Бул мектептердин максаты жергиликтүү калктын балдарын орус тили]не окууту, [[европа жана орус маданиятарын баалуулуктарга кошулуу, алардын ичинен кийин чиновниктерди даярдоо . Бул мектептерде орус тилин окууту биринчи жылынан баштап башталган.
Ош уезди маданияты жана искусствосу
1914 жылы Рахмонберди Мадазимов жетекчилиги астында Ош шаарынын орус-тузем мектеби мугалими Балтыходжа Султанов менен бирге театралдык кружок негизделген. .
1918 жылы Рахмонберди Мадазимов жетекчилиги астында Ош уездинын башка агартуу ишмерлери жана мугалимдери Бекназар Назаров, Иброхим Мусабоев, Журахон Зайнобиддинов, Назирхан Камолов, А. Саидов, А. Эшонхонов, Абдукодир Исхоков, Исроилжон Исмоилов, Жалил Собитовтор менен бирге Түркстан фронти Реввоенсоветине караштуу концерт бригадасын базасында Кыргызстандын түштүгүндө биринчи жолу жергиликтүү мусулман элдерден түзүлгөн өз демилгеси менен иштөөчү театралдык кружок негизделген. Театр труппасынын көркөм жетекчиси Рахмонберди Мадазимов Кыргызстандын театралдык кыймылдын биринчи негиздөөчүсү жана уюштуруучусу болгон. 1919 жылы кружок драма труппасы болуп калыптанды. Бул драма труппасы Кыргызстан түштүгүндө театралдык көркөм өнөрун өнүктүрүүго гана эмес жана кесиптик музыкалык көркөм өнөрун өнүктүрүүго дагы кызмат кылды. Анткени труппанын репертуаринда спектакль коюдан тышкары, көптөгөн концерттик программалар коюлду, ошондой эле спектаклдерди коштоогон элдик обондор үчүн музыкалык иштеп чыгуу жүргүзүлгөндүктан музыкант-профессионалдардын калыптанышы жолундо өзгөчө этабы болду. Андан ары бул труппа Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театрын түзүү үчүн негиз болуп калды. Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры Борбордук Азияда Ташкент шаарындагы Хамза атындагы өзбек улуттук академиялык драма театрынан (1913-27 февраль 1914 жылдары негизделген) кийинки экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелет.
Театр Ош уездинын бардык райондорунда болуп, ал жерде спектаклдер коюп басмачылык менен көркөм өнөр жана маданият куралы менен күрөшту. Райондорда спектаклдер коюп, басмачылар жайгашкан жана аларды куралдарын сактоочу жайларын билишкен. Театр артисттери Ош шаарынын милициясын негиздөөчүсү жана биринчи башчысы Балтыходжа Султанов менен бирге басмачылыкты жок кылууда активдүү катышкан. Театр өзүнүн арабасында театр реквизити менен бирге куралдарды бекитип кызылдарга ташып, басмачылар бандалары жайгашкан жерлерден өткөргон, ошентип Кызыл армияны курал-жарак жана ок-дарылар менен жабдуу кылган.
Ош уездинде Совет бийлигин орнотүү
1917 жылдын май айы аягында Ош шаарында РСДРП легалдуу топү түзүүлдү. Ага А.Г. Аношин, Б.С. Султанов, К. Кабулджанов, М. Сарымсаков кирген. 1918 жылдын август айына чейин Оштогу большевиктер партиялык уюму 26 адамды гана түзгон. Фергана облусунун Кеңештердин 6-курултайынан (6-7 декабры 1917 жыл) кийин уездарда бийлик Кеңештерге өтду жана Ош шаарында бийлик Ош Кеңешине өтүшү жөнүндө жарыяланган.
Мусулман жана чайрыкер депутаттардын Ош уезди Кеңеши чечүүчү добуш укугу менен өзүнүн үч өкүлүн: Б.С. Султанов, У. Касымханова, Ю. Алиевти уезд Кеңешине киргизди. Кеңештин чечими менен алар жергиликтүү калк депутаттары деп таанылды. 17 январь 1918 жылы кайтадан шайлоо ишке ашырылат жана Б.С. Султанов Ош уезди Кеңешин большевиктештирүүгө катышкан жана ал уезддагы пролетариат диктатурасы органы болуп калды. Ош уезди Кеңешинын башында А.Г. Аношин (Ош шаарынын большевиктер уюмунун биринчи төрагасы) жана анын орун басарлары Б.С. Султанов, Ю. Алиевтер турду. Б.С. Султанов Ю. Алиев менен бирге уезддик уюмдар менен өнөржай ишканаларында жумушчулардын көзөмөлдөөсүн киргизүү кыймылынын демилгечилери болгон. Советтештирүү процесси 5-өлко Кеңештердин курултайында бекитилди, 30 апрель 1918 жылы Түркстан АССР түзүүлгөнү жарыяланды, анын курамына Кыргызстан Түштүгү да кирди. Курултайдын ишине Ош уезди Кеңешинын делегат-большевиктери А.Г. Аношин, Б.С. Султанов, Л.Н. Гречанинов катышкан. 5 декабрь 1918 жылы Ош уезди кеңеши уезд-шаардык революцион комитети болуп кайра түзүлдү.
Ош уезди милициясын уюштуруу жана жетектөө
1918 жылдын январь айынын аягында Ошто уезд-шаардык элдик милициянын уюштуруу боюнча аскердик комиссия түзүүлдү. 5 февраль 1918 жылы бул комиссиянын кеңсесинде элдик милициянын түзүү, аны курал-жарак менен камсыз кылуу учун калктан конфискацияланган курал-жарактарды өткөрүп берүү боюнча Оштогу коомдук уюмдардын биргелешкен жыйыны болду. Ош партиялык уюму уюштурулган элдик милициясына өзунун мыкты өкулдөрун жөнөттү. Ош шаарынын милициянын биринчи башчысы большевик Балтыходжа Султанов болду. Андан сырткары Ош уезди милициясын түзүүдө Балтыходжа Султановдун иниси Насрулла Султанов активдүү катышты эле (Оштун биринчи милиционерлердин бири), ал Өзбекстан ички иштер министринин орун басары Мухтар Насруллаевич Султановдун атасы болгон.
Совет бийлигин бекемдөө мезгилинде милиция пролетариат диктатурасы органы гана эмес, революция жеңиштериң коргоодо турду, Кызыл армияны түзүүгө чейин анын функцияларын аткаруу менен, үгүт-массалык жана саясий-тарбиялык иштерди турмушка ашырды. Милиция кызматкерлери айылдык жана болуштук ревкомлору жана мусулман калкы арасында гезиттер таркатды. Жарандык согуш жана ага каршы басмачылык менен күрөшүү жылдары милиция функциясын аткарган өзүн-өзү коргоо отряддары жана доброволецтер отряддары түзүлдү. Басмачылыкка каршы күрөшүүдө Ош шаарынын милициянын башчысы, андан кийин уезд тергөө комиссиянын башчысы Балтыходжа Султанов мыктылык көрсөтүү.
Ош шаарынын милициянын негиздөөчүсү Б.С. Султанов уюштуруу-администрациялык чоң кыйынчылыктар менен кезигишүүгө туура келди. Ош округдук милиция калыптанышынын мезгилинде милиция кызматкерлери менен топтоо болгону 75% гана, анын ичинен 80% сабатсыз эле, жүрүү каражаттарынын, криминалистикалык техника жоктугу, милиция кызматкерлери орус-япон согуштун убагындагы япон өндүрүшүнүн трофейлик мылтыктар менен куралданган (КР БМА.Ф.1428.оп.1.д.23.л.23). Ош уезди кылмыш иликтөө бөлүмүнүн штаты (бул жана милиция толугу менен) аз сандуу болчу. Алсак, 1 январь 1920 жылга карата Ош уезди кылмыш иликтөө бөлүмүнүн 21 кызматкери болгон.
Басмачылык менен күрөш
1918 жылдын июнь айында большевиктер партиялык уюмдун жетекчилиги Аношин А.Г. Султанов Б.С. астында Ошто 70 доброволецтан Кызыл гвардия отряды түзүлгөн, кийин 1919 жылдын июлунда отрядда 160 адам болгон. Отряд тартипти сактаган, көйгөйлүү райондордо калкты нан жана тамак-аш менен камсыз кылган. 1918 жылдын июлунда басмачылар бандалары Ошту басып алууга аракет жасашкан. Бирок Ош шаарыны коргоогон 1-Фергана полктун 70 доброволецы калкты колдоосу менен Андижан аскер бөлүгүнүн аскерлери жардамга келгиче чейин туруштук берди жана шаарды коргоой алды. Корбашы Мадамин бектин басмачылык бандалары жана К.И. Монстровдун кулактык-дыйкан армиянын бириккен кошууну өзгөчө коркунуч көрсөтүү, алар Фергана облусунда Совет бийлигин кулатуу учун умтулуушту. Кызыл армия бөлүгүндөгу аскерлер саныдан кыйла басымдуулук кылган Мадамин бек жана К.И. Монстровдун бандалык күчтөру 8 сентябрь 1919 жылы Ош жана Жалал-Абадды басып алуу оңунан чыкты жана Андижанга чабуул жасады, анда Ош-Андижан участогунун аскерлер штабы жайгашкан. 26 сентябрь 1919 жылы Ош басмачылык кошуундон бошотулду.
Сентябрь 1919 жылы Ош шаарыны коргоо учурунда Б.С. Султанов басмачылар колунан жырткычтарча аябай өлтүрүүлдү жана Ошто совет бийлиги учун күрөшүүдө курман болгон боордош мүрзөгө биринчи болуп көмүүлдү. Ал Ош шаарынын борбордук шаардык скверде жайгашкан, маданият үйүнүн (азыр орус православ чиркөөсү) алдында. "Түбөлүк от" мемориал комплекси мрамор плитасы астында боордош мүрзөгө 1919-1926 жылдары мезгилиңде курман болгон Кызыл армиянын жоокерлери көмүүлгөн, бул: Балтыходжа Султанов, Фазилходжа Касымбеков, Балтыхан Бабаджанов, Отабек Тиллабаев, Кузибай Ахмедов, Ахмаджон Юсупджанов, Валерий Бессонов, Петр Павленко, Леонтий Лавода, Александр Пономаренко. Көмүүлгөндөр саны болжол менен 100 кишини түздү. Бул боордош мүрзөгө мемориал тактайлар менен стилобаттар орнотуулгон. 1974 жылы боз мрамордон болгон стеланы билдирген эстелик ачылган, анда өтмө ассиметрикалык жылдыз оюлган. Анын алдында кара мрамор плитада Түбөлүк от жагылган. Бул стелада колодон куюп жасалган создор жазылган: "Совет бийлиги учун күрөшүүдө курман болгондорго Түбөлүк даңк".
Совет мезгилинде Кыргызстандын Түштүгүндөгү элге билим берүү тармагы
Б.С. Султанов революция чейин орус-тузем мектепте мугалим болуп иштеген, ошондуктан ал элге билим берүү тармагына, Кыргызстандын түштүгүндө советтик мектептердин өнүктүрүү учун чоң көңүл бурду. Б.С. Султанов Ош облусун элге билим берүү тармагын өнүгүшүнө чоң салым кошкон. 20 май 1918 жылы ал Ошто элге билим берүү кеңештин түзүүдө активдүү катышкан. 1918 жылдын август айында анын түздөн-түз катышуусу менен 95 орундуу биринчи бала бакча ачылган, 1918 жылы Ош уездинде 13 мектеп ачылган, анда 939 балдар жана өспүрүмдөр окууган.
Ош уездин жоюу
Негизги макала: Орто Азиядагы улуттук-аймактык бөлүнүү
Октябрь 1924 жылы улуттук-аймактык чектешүүнүн планы ишке ашты, ар бир улуттук топко өз автономиясын бөлүү каралган. Чектешүүнүн натыйжасында Түркстан АССР менен бирге анын административдик-аймактык бөлүүктөрү жоюлду. Жыйынтыгында мурдагы Ош уездинин аймагында Ош округу, кийинчалик Ош кантону, 1939 жылы Ош облусу түзүлгөн, ал Кара-Кыргыз автономиялуу областынын (РСФСР) (азыр - Кыргыз Республикасы) курамына кирген.
== Ош уезди башчылары (1876-1924) == Орус падышасы убагында Ош уездин башкарган:
Падышалык администрациядан тышкары, ошондой эле жергиликтүү өкүлдөрүнөн турган тузем администрациясы иш жүргүзгөн. болгон. болгон.
Октябрь революциясынан кийин Ош уездин большевиктер башкарган
Таргурсос (дарыя)
Таргурсос — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түндүк Тошемка дарыясынын оң жээгинен 31 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Каныбек Исаков
Каныбек Абдуваситович Исаков (1969-жылы 4-июнда туулган — 2020-жылы 12-ноябрда каза болгон) — агартуучу реформатор, адабиятчы, педагог илимпоз, филология илимдеринин доктору (2011), профессор, Кыргызстандын мурдагы билим берүү жана илим министри.
Кыскача өмүр таржымакалы
Каныбек Абдуваситович Исаков 1969-жылы 4-июнда Ош облусунун Ноокат районундагы Жаңы-Ноокат айылында туулган. Ата-теги кыргыздын ичкилик тобуна таандык уруудан. Эмгек тажрыйбасын Бел-Өрүк колхозунда жумушчу болуудан баштап, министрликке чейин жеткен.
Ал 2006-2011-ж.ж. Ош гуманитардык институтунда ректор болуп иштеген жылдары жамаатта жылуу маанайды жаратып, институт педагогика тармактагы сапаттуу кадрларды даярдоочу бирден-бир окуу жайга айланган. Ал эми ОшМУнун ректору кызматында иштегенден бери чоң эмгектерди жаратты. Мисалга окутуу процессине заманбап технологияларды кийирип, республикада эң алгачкылардан болуп окуу процессин башкарууда автоматташтырууну уюштурду жана жаңы окуу корпустарын, медициналык клиника, бала бакча, лицейлер курулуп иштей баштады. Россия, Түркия, Корея, Кытай, Индия, Америка жана башка чет өлкөлөр, ошондой эле ондогон эл аралык уюмдар менен болгон билим берүү жаатындагы байланыштар күчөтүлдү. Жыйынтыктап айтканда Каныбек Исаковдун жетекчилиги астында ОшМУ Орто Азиядагы эң алдыңкы окуу жайлардын катарын толуктады.
Эмгек жолу
• 1986-ж. «Бел-Өрүк» колхозунда кызматкер болуп иштей баштаган. • 1987-ж. Ош мамлекеттик университетинин “Кыргыз тили жана адабияты” адистигине тапшырган. • 1988-1990-ж.ж. Советтик Армияда кызмат өтөгөн. • 1990-1993-ж.ж. Ош мамлекеттик университетинде окуусун улантып артыкчылык диплому менен аяктаган. • 1993-ж. Ош МУнун кыргыз филологиясы факультетинин тил таануу кафедрасында окутуучу, улук окутуучу (1999-ж.), доцент (2002-ж.) кызматтарында иштеген. • 1995-ж. “Нур” гезитинин башкы редактору болуп дайындалган. • 1997-ж. Ош МУнун кыргыз филологиясы факультетинде декандын орун басары болуп иштеген. • 1998-ж. Ош МУнун тарбия иштери боюнча ректордун жардамчысы кызматына дайындалган. • 2000-ж. Ош МУнун коомдук жана тарбия иштери боюнча проректорлук кызматында иштей баштаган. • 2005-ж. Ош МУнун мамлекеттик тил боюнча проректору болуп дайындалган. • 2001-ж. кандидаттык диссертатциясын коргогон. • 2011-ж. докторлук диссертатциясын ийгиликтүү коргогон. • 2006-2011-жж. Ош гуманитардык педагогикалык институтунун ректору болуп эмгектенген. • 2011-2019-жж. Ош мамлекеттик университетинин ректору. • 2019-жылы 11-сентябрда Кыргызстандын Билим берүү жана илим министри болуп дайындалган.
К.Исаков министрлик кызматты 2020-жылдын 14-октябрына чейин аркалады.
Мезгилсиз дүйнө салышы
Өмүрүнүн соңку күндөрү Каныбек Исаков убактылуу кызматсыз жүргөн. Ал педагогдук коомдук-чыгармачыл кор же бирикме түзүүнү көздөп жүргөн эле. Узак мезгилдер бою ал кант диабети оорусунан жабыркап келген.
51 жаштагы Каныбек Исаков коронавирус илдетин жугузуп алгандан кийин пневмония диагнозу менен Бишкектеги ооруканада жаткан. 2020-жылы 12-ноябрда ал оорунун айынан мезгилсиз кайтыш болду. 13-ноябрда ОшМУда аза күтүү жыйыны өткөрүлдү, андан соң ошол эле күнү маркумдун сөөгү Ош облусуна караштуу Ноокаттагы туулуп-өскөн Кызыл-Тейит айылында жерге берилди.
Илимий-педагогдук чыгармачылыгы жана коомдук ишмердиги
К. Исаков өмүр бою билим берүү тармагында үзүрлүү эмгектенип келди. Ал тарбиялаган жаштар билим берүү, маданият, спорт чөйрөсүндө жана өндүрүштүн башка тармактарында абийирдүүлүк менен эмгектенип, Кыргызстандын билим берүү тармагынын өнүгүүсүнө салым кошууда. Окумуштуу катары Каныбек Исаков “Б. Сарногоевдин поэтикалык изденүүлөрү жана көркөм табылгалары” (2000-ж.) китеби, сарногоев таануу жаатындагы илимий эмгектери менен таанылган. Ал “Тамсил: Жанрдын генизиси жана эволюциясы” (2008-ж.), “Кыргыз тамсилчилери: адабий портреттер” (2009-ж.), “Тамсил кудурети” (2010-ж.), “Айтматовдун чыгармалары мектеп театрында” (2010-ж.), “Ч. Айтматовдун чыгармаларын орто мектептерде окутуу” (2011-ж.), “Кыргыз балдар адабияты” (2012-ж.) аттуу илимий монографиялардын, окуу-усулдук колдонмолордун, 150дөн ашуун  илимий-усулдук, публицистикалык макалалардын автору. Анын үч ырына обон жаратылган, экөөнө композитор Түмөнбай Колдошов, бирөөнө Таалай Турдубаев обон жараткан.
Мындан тышкары ал "Жүрөгүмдөгү сөз", "Акыл эстеги сөз" аттуу публицистикалык макалалар жыйнагы жана "Купуя сезим" ырлар жыйнагын жарыялаган. К.А. Исаков – коомдук ишмер, Ош шаардык Кеңешинин 3 жолку чакырылышынын депутаты болгон. Ош шаарында жана Ош областында мамлекеттик тилди өнүктүрүүгө бараандуу салым кошкон демилгечил, патриот инсан эле.
Үй-бүлөсү
К.Исаков үй-бүлөлүү. Жубайы - Нурила. Уулу - Жыргал, кыздары - Аида, Айзирек, Бекзада.
Неберелери бар.
Дейди уулу Абдыкул
Дейди уулу Абдыкул (1904-1976) Жыгаччы. Кочкор районундагы Семиз-Бел айылында төрөлгөн. Аламүдүн районундагы Көк-Жар айылында жашап, өмүрүнүн көбүн Кенен-Аңыракайдагы МЖСтин малын багууга жумшаган. Жайсандык казак устага шакирт болуп, кийин ез бетинче керки, тарткы, тестин баскычын жасап узана баштаган. Уста кадимки эле койдун жаңы кыгын тизе бою үйүп, үстүн тегиздейт. Ага суу себет. Кыкка укуруктай талдарды сойлотуп киргизет. Билектей талдардын бир тобун катар жаткызгандан кийин анын үстүнө дагы кык бастырат. Кайрадан колу менен шапшып суу сээп, үстүнө дагы тал тизет. Акыры үйүлгөн кык балык жон болуп чыгат. Бир, бир жарым сааттан кийин кык ысып буу көтөрүлөт. Кыктан жыгачты алат. Жылыган жыгачтын илеби көпкө суубайт. Муну теске салып басканда кайыштай жумшарат, жыгач жашып, ийриси ойдогудай түзөлөт. Талды түздөгөңдөн кийин боз үйдүн ууккерегесин болжолу менен жонуп жасайт. Же абалы уук, керегенин жыгачынын учу чыкпагандай арык жасап, ага кык толтуруп, түтүнү көтөрүлгөнчө кор кылат. Анан ага жыгачты сойлотот. Мындай ыкма кыйла опурталдуу. Жыгач күйүп, чычала болуп кетиши ыктымал. Устанын боз үйдүн жыгачын жасоочу теси эң жөнөкөй. Ошол тес аркылуу боз үйдүн бүтүндөй адими жыгачы: уук, кереге, түндүк жасалууда. «Тестин баскычы» - метрден ашып-ашпай баса турган жагы жаллак, башка тарабы жумуру. Муну уста сол капталына салат. Кучкач ээрдин кашындагы эки ачадай жерге аштап, салмак менен басканда жыгач каалагандай ийрейет. Мындай ыкманы колдонууга маш уста ууктун сызма илгичке, жабык башка жана кереге көзгө байлана турган тарабындагы ийгисин ойдогудай иет. Тестин баскычысыз уукту, керегенин көзүн, түндүктүн чагарактарын ийүүгө мүмкүн эмес. Абдыкулдун тес, тестин баскычынан башка тарткы деген аспабы бар. Анын эки тарабы миздүү, эки сабы бар. Тарткы менен ууктун жана керегенин билегине жол түшүрүлөт. Боз үйдүн жыгачына ал Суусамырдын талы менен кайыңын колдонгон. Малчыларга ылайыктап жасаган анын боз үйүнүн жыгачы төрт канат, 55 баштуу, 9 көктүү, жел көздүү керегеси болгон. Көгүн төө терисинен тилген. Кадик уста Абдыкул жерди чуңкур кылып казып, көлчүк жасап, ага жаңы сыйрылган терини көөмп жүнүн жыдыткан. Андан тилип көк жасаган. Көккө өгүз терисин да колдонгон. Боз үйдүн жыгачын жошологон. Жошону казактардын КөкАдыр деген жеринен алган. Ал боз үйдүн жыгачынын касиетин сактап, узакка урунуу үчүн табылгыс боёк болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Андрей Константинович Гейм
Андрей Константинович Гейм (нидерл. Andre Geim; 1958-жылы Сочиде туулган) - советтик, голландиялык жана англиялык физик, физика боюнча 2010-жылкы "Нобель" сыйлыгынын лауреаты (Константин Новоселов менен бирге), Лондон падыша коомунун мүчөсү (2007), биринчи кезекте графен алуу ыкмасын иштеп чыгуучулардын бири катары белгилүү. Каныша II Элизабеттин 2011-жылдын 31-декабрындагы буйругу менен илимге кошкон салымы үчүн бакалавр-рыцары деген наам ыйгарылып, атына расмий түрдө "сэр" титулун кошуп айтуу укугу берилген.
Илимий жетишкендиктери
Мындан тышкары диамагниттик левитация үстүндөгү тажрыйбалары жалпыга белгилүү. Муну менен катар таанымал "учкан бака" тажрыйбасы да бар. Бул тажрыйба үчүн Гейм 2000-жылы Бристол университетинде иштеген математик жана теоретик Майкл Берри менен бирге Шнобел сыйлыгын алган.
2004-жылы Андрей Гейм окуучусу Константин Новоселов менен бирге бир атомдуу көмүртек катмары болуп эсептелген графен аттуу жаңы затты алуунун ыкмасын ойлоп тапкан. Кийинки тажрыйбаларда графендин сейрек кездешкен бир катар өзгөчөлүктөргө ээ экени билинген. Тактап айтканда, графен - абдан бышык, электр тогун жез сыяктуу эле жакшы өткөрөт, жылуулук өткөрүмдүүлүгү бардык белгилүү темирлерден ашат, тунук, ошол эле учурда бар малекулалардын эң майдасы болгон гелийдин малекуласын да өткөрбөйт, б.а. тыгыз. Мунун баары графенди бир катар колдонмолор үчүн келечектүү материал кылат. Атап айтканда, мындан сенсордук (сүртмө) экрандарды, жарык панелдерин, жана балким күн батареяларын даярдоо мүмкүн болгон.
Бул ачылышы үчүн Физика институту (Улуу Британия) 2007-жылы Геймди Мотт төш белгиси менен сыйлаган.. Ал ошондой эле (Константин Новосёлов менен бирге) кадыр-барктуу Еврофизика сыйлыгын алган. Графендин ойлоп табылышы 2010-жылы "Нобель" сыйлыгы тарабынан да бааланып, Гейм менен Новосёлов бул сыйлыкка ылайык көрүлүшкөн. Гейм Шнобел сыйлыгын дагы, "Нобель" сыйлыгын дагы алган биринчи окумуштуу болуп саналат. 2013-жылы ал Копли төш белгиси менен сыйланган.
Щигры (Косоржа куймасы)
Щигры (Щигорчик, Щигор) — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Косоржа дарыясынын оң жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Broken/Index box
<table width="100%" style="; ; margin-bottom:1em; padding:0.2em; text-align:center;">
Артка чакырылбас ырасталбаган аккредитив
Артка чакырылбас ырасталбаган аккредитив – сатуучунун банкы аны аккредитивдин ачылганы тууралуу гана кабарландырып, бирок аны төлөөнү кепилдебеген аккредитив. Мындай учурда милдеттенмелердин аткарылышы боюнча сатып алуучунун банкы гана жоопкерчиликтүү болот.
Кыпа-Катарыль-Кы дарыясы
Кыпа-Катарыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ТАЗ/354/159/24 орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Артка чакырылбас ырасталган аккредитив
Артка чакырылбас ырасталган аккредитив – сатып алуучу өз банкына сатуучунун банкы аркылуу аккредитивди ырастоону тапшырган аккредитив. Б. а. сатуучунун банкы төлөөнүн шарттарынын аткарылышын кепилдейт.
Чех тили
Чех тили (чехче: čeština, český jazyk) — славян тилдерден бири, батыш славян тилдердин тобуна кирет.
Парваначы
ПАРВАНАЧЫ – Кокон хандыгындагы жогорку титулдардын бири. Мамлекет башчысынын буйругу менен ыйгарылган. Ханга мамлекетти башкарууга жардам берген бийлик башындагы экинчи адам болуп эсептелинген. Кызматка дайындалганда ушул мамл. бийлик өкүлүн айырмалаган белги болуп саналган жарлык жана жеке мөөр тапшырылган. Парваначы хандык кеңештин мүчөсү болгон. Өз ээликтеринен түшкөн кирешеден тышкары, ал мамлекеттик кызматкер катары акы алган. Бийлиги анын хан сарайындагы жеке таасирине жараша болгон. Шахмураддын тушунда Алайдын башкаруучусу Алымбек датка башкы вазир болгон жана Парваначы титулун алган. 1877-жылы Ташкенде хандын өкүлү Азизбек парваначынын бийликти ашкере пайдаланганына каршы көтөрүлүш чыккан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Аванесов Рубен Иванович
Аванесов Рубен Иванович (1 (14). 2. 1902, Нагорный Карабах, Шуша шаары 1. 5. 1982, Москва) орус тилчиси, СССР ИАсынын корреспондент мүчөсү (1958). СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1971). Москва фонологиялык жана лингвистикалык география мектептерин негиздөөчүлөрдүн бири. ММУну бүткөн (1925). 1944-жылдан СССР ИАнын орус тили институтунда, ММУда иштеген. Тарыхый жана баяндама фонетика, фонология, орус диалектологиясы, орус тилинин тарыхы, орус орфоэпиясы менен орфографиясы боюнча илимий эмгектери бар.
Юридикалык техника
Юридикалык техника – укуктук актылардын мазмунун жана түзүлүшүн иштеп чыгууда жана аларды турмушка ашырууда пайдаланылуучу белгилүү ыкмалардын, эрежелердин, усулдардын жыйындысы. Юридика аталгытаануу (кара:Юридика аталгылары), юридикалык түзүлүштөр, ченемдик укуктук актыларды куруунун ыкмалары да Ю. т. элементтери болуп саналашат. Ю. т. түрлөрү – мыйзам чыгаруу техникасы, сот техникасы ж. б.
Спарта Тауншип (Нү-Жерси)
Спарта Тауншип (Нү-Жерси) (Sparta Township) — Нү-Жерси штатынын Сассекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 19722 киши. Болжолдуу аянты - 101.6 км². FIPS коду — 34-69690.
Пенжикент
ПЕНЖИКЕНТ – Чыгыш Түркстандагы басмыл элинин, кийин Турпандагы Уйгур ыйык кут мамлекетинин байтакты шаары. «Худуд ал-Аалам» эмгегинде эскерилет.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Бөрү
Бөрү, карышкыр (Canis lupus) — сүт эмүүчү жырткыч аң. Ит сымалдуулар тукумуна кирет. Азыркы мезгилде бул жырткыч жоголууда ошого карабастан өзүнүн күчүн жоготпой келет. Алардын дене түзүлүшүнүн узундугу (куйругун эсептебегенде)160см ге чейин жетет,куйругу 52см ге ал эм эсеп салмагы 86 кг га чейин жетет.Ал эми алар отурукташкан жерлер: алар адам чарбачылыгына чоң зыян алып келет. Ача туяктуулар жашаган баардык жерде байырлашат.
Эволюция
Эӊ биринчи бөрүлөр мындан 1 800 000 жыл мурда пайда болгон. Алардын арасында Canis priscolatrans, кичинекей, азыркы кызыл бөрүгө окшош, Евразиядан берингияга чейин жашаган.
ДНК менен изилдегенде дүйнөдө бөрүлөрдүн 4 түрү гана териси баалуу жана эӊ байыркы бөрүлөр бар. Бул бөрүлөрдүн мекени Африка болуп эсептелет. Калгандары болсо Индиялык субконентке тиешелүү. Алардын ичинен эӊ байыркылар Гималай тукумунан 800 000 жыл мурда, Гималайда чоӊ өзгөрүүлөр болуп жаткан кезде пайда болгон. Индиялык бөрү Гималайлык бөрүдөн бөлүнгөнүнө 400 000 жылдын жүзү болду. Эӊ акыркы тукумдардан болуп Тибет бөрүлөрү, Кашмир бөрүлөрүнүн түпкү тукуму, 150 000 жыл мурда пайда болгон деп эсептелет.
Сыр-Яга-Вож
Сыр-Яга-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Сыр-Яга дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Үтүрменов Эмил
Үтүрменов Эмил 1966-жылы 31-августта Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Ишеним оорулары
Ишеним оорулары — бирөө же өзүн өзү ишендирүүдө пайда болгон жаңылыш сезим.
Ал тынчы жок, коркок, өзүн өзү аңдып курулай шектенген адамдарда болот. Дайыма жүрөк заада болуу, оорулуумун деп ойлой берүү, төшөктөгү оор ноокастан сестенүү, бирөөнүн капысынан катуу ооруга чалдыгуусу же өлүмү жөнүндөгү кабар, врачтын айтканын туура эмес түшүнүү (ятрогения) жана башка себеп болушу мүмкүн. Бир канча убакыттан кийин ал адамда, анын оюнча, башка кишиден байкаган же билген оорунун белгилерине окшогон жагымсыз сезим пайда болот. Врачтык текшерүү анда мындай оору бар экенин далилдебейт, бирок чочулаганы, корккону басылбайт жана врачтын айткандарына ишенбейт. Ал ар кайсы врачтарга, адистерге кайрылат, өзүн өзү дарылоо менен алектенет. Түшүнбөстүктөн, жок ооруну өзүнө жабыштыруунун кесепетинен уйкусу, табити начарлайт, көңүлү чөгөт. Акыры чыныгы оорулууга окшоп калат. Бул этапта айрым организмдин функциялары бузулуп, абалы кыйындашы мүмкүн. Бул учурда врач-психиатр кийлигишүүгө туура келет. Мындай ноокас айланасындагылардан өзгөчө көңүл бурууну талап кылат. Эгер оорунун башталышында анын божомол ою менен талашууга мүмкүн болсо, кийин анын шектенүүсү күчөп кеткенде, аны ишендирүүгө аракеттенүү терс натыйжа бериши ыктымал. Ноокас көңүл бурбай, көз салбай жатат деп даттанып,) ачуулуу, жашык болуп кетет. Бул учурда оорулуунун жакын адамдары врачтын көрсөтмөлөрүн так аткарып, кылдат мамиле кылуулары зарыл.
Сары-Жаз
Сары-Жаз — «Манас» эпосундагы топоним. Көкөтөйдүн ашындагы ат чабышта Коңурбай баштаган кытайлар Аккуланын алдын тороп, жыгыш үчүн өлчөгөн жер (Сагымбай Орозбак уулу, 3. 269). Географиялык реалияда С.-Ж. Казакстандын түштүк-чыгыш бурчундагы (Алматы облусу, Кеген дарыясынын чөлкөмү) жайык өрөөн. Көкөтөйдүн ашынын чордону Каркырага жакын (аралыгы 40—50 чакырым) жер.
Артка чакырылуучу аккредитив
Артка чакырылуучу аккредитив – каражатты алуучуну алдынала эскертүүсүз эле эмитент-банк тарабынан өзгөртүлүшү же бузулушу мүмкүн болгон аккредитив. Аккредитив кайра чакырып алуу каражаттарды алуучунун алдында эмитент-банкты эчкандай милдеттенмеге кириптер кылбайт. Аткаруучу банк эгер алар ишке ашырыла баштаганда А. ч. а. өзгөргөнү, же кайра чакырылганы тууралуу кабарландырылбаса, А. ч. а. боюнча төлөмдөрдү, же башка аткарымдарды ишке ашырууга милдеттүү. Эгер анын текстинде түздөнтүз башка жагдай белгиленбесе, кайра чакырылган болуп саналат. == Колдонулган адабияттар ==
Эпифит микроорганизмдери
Эпифит микроорганизмдери — Өсүмдүктөрдүн тамыр системасынын тегерегинде тиричилик кылган микроорганизмдердин бир бөлүгү вегетация учурунда өсүмдүктүн жер бетиндеги органдарына которулуп, тиричилик улантат. Алар эпифит микроорганизмдери деп аталат. Э. м. өсүмдүктөргө эч кандай зыян келтирбейт, өсүмдүк органдары бөлүп чыгарган заттардын эсебинен азыктанат. Бирок ар түрдүү өсүмдүктөрдүн Э. мененин саны жана сапаты ар түрдүү болот. Булардын өлчөмү аба ырайына карата өзгөрүлүп турат. Мисалы, нымдуу абада көбөйүп, кургакта азаят. Жалпы Э. мененин саны саны 1 г азыкта 200 млн чейин жете турганы аныкталган. Өсүмдүктүн сырткы бетинде бардык эле бактериялар жашай албайт, себеби анда азыктык заттар жеткиликтүү эмес. Мына ошондуктан өсүмдүктүн эпифит микрофлорасы өзгөчө болот: 80 %ке чейин жалпы эпифит микробун Pseudomonas herbicola, Erwinia hirbicola түрлөрү түзөт. Андан сырткары, бир канча азот кармоочу микроорганизмдер –15 % атмосферадагы азотту топтоосу мумкун. Азыраак Bacillus тобундагы, актиномицеттер ал эми козу карындардан: Penicillum, Fusarium, Mycor жана башка да кездешиши мүмкүн.
Текст
2) тил эрежесине ылайык курулган сүйлөмдөрдүн ырааттуу катары. Тексттеги сүйлөмдөрдүн байланышы грамматикалык каражаттар (аралаш сүйлөмдөрдө этиштин чактары же ыңгайлары ээрчишип келет ж. б.), маанилик катыш (ар бир сүйлөм өзүнөн мурунку сүйлөмдөгү маанилик кабарды колдонот) аркылуу ишке ашат.
3) түшүндүрмөсүз жана тиркемесиз жазылган автордук чыгарма;
4) басма сөз чыгармаларынын иллюстрациядан башка бөлүгү;
5) кегли (өлчөмү) 20 пунктка (7,52 мм) барабар басмаканалык арип.
Текстин түзүлү курамы
Тексттин ар кандай маанидеги түзүлүү составдары калыптанган: 1) басылган, жазылган же оозеки формадагы сөз (чыгарма); адабият, фольклор жана жазуунун бардык чыгармасы (текстология). 2) Тил илиминде – тил эрежесине ылайык курулган сүйлөмдөрдүн ырааттуу катары. Тексттеги сүйлөмдөрдүн байланышы грамматикалык каражаттар (аралаш сүйлөмдөрдө этиштин чактары же ыңгайлары ээрчишип келет) маанилик катыш (ар бир сүйлөм өзүнөн мурдагы сүйлөмдөгү маанилик кабарды колдонот) аркылуу ишке ашат. Сүйлөмдө сөздөр менен интонациялар бүт Тексттеги ролуна жараша жайгашат.
Текстин өнүгүшү
Текст куруунун тилдик ченемдерин 20-кылымдын 60–70-жылдарынан тартып өнүккөн тил илиминин «металингвистика», «транслингвистика», «Текст лингвистикасы» же «сөз анализи» деген тармактары изилдейт. Кең мааниде Текст тил илиминде ар бир тилдин өз өзгөчөлүгүнө ылайык курулган бардык эле сүйлөмүнүн иреттүү курамы; 3) Түшүндүрмөсүз жана тиркемесиз жазылган автордук чыгарма; 4) Басма сөз чыгармаларынын иллюстрациядан башка бөлүгү; 5) өлчөмү 20 пунктка барабар басмаканалык арип.
Юридикалык укук
Юридикалык укук – ошол (таасын-так) укук мамилелеринин катышуучусунун – ошол укуктун алып жүрүүчүсүнүн мыйзам тарабынан аныкталган мүмкүн болуучу жүрүм-турумунун чектери. Жекече укуктун түгөйлөш түшүнүгү.
Константин Сергеевич Новоселов
Сэр Константин Сергеевич Новоселов (1974-жылы 23-августта СССР, Нижний Тагилде туулган) - орусиялык жана англиялык физик. 2010-жылкы химия боюнча "Нобель" сыйлыгынын лауреаты (Андрей Гейм менен бирге), 2011-жылдан тартып Лондон падышалык коомунун мүчөсү.
2016-жылдын октябрына чейин эмгектерине 112 000 цитата кылынган. Хирш индекси - 86. Thomson Reuters версиясына ылайык 2014-жылдын эң таасирдүү окумуштуулар рейтингинин алдыңкы саптарына кирген.
2011-жылы 31-декабрда II Элизабет канышанын буйругу менен илимге кошкон салымы үчүн ага бакалавр-рыцары наамы ыйгарылган.
Илимий ишмердиги
Константин Новоселовдун негизги илимий жетишкендиктери мезоскопиялык физика жана нанотехнологиялар жаатына таандык.
2004-жылы жетекчиси Андрей Гейм менен бирге көмүртектин аллотроптуу мадификациясын тапкан. Графен деп аталган бул зат бир атомдуу көмүртек катмары болуп эсептелет.
Константин Новоселов Манчестердеги Улуттук графен институтунун концепциясын иштеп чыккан окумуштуулар тобун жетектеген. Бул топ кийин институттун дизайнын, ишке киргизилишин жана ачылышын тейлеген. Новоселов бир нече уникалдуу архитектуралык жана техникалык чечимдерди сунуштаган. Атап айтканда, Улуттук графен институтунун жабуусу Новоселов менен Геймдин алгачкы эмгектериндеги формулаларды элестетет.
Гизят (Нуриман району, Башкыртстан)
Гизят — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Жаңы кулев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 42 киши. Почта индекси — 452448, ОКАТО коду — 80245835005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Политика
Индира Ганди 1934 жылы Рабиндранат Тагор элдик окуу жайына тапшырат.1936 жылы апасынан ажырап окуусун токтотуп Европага кетууго аргасыз болот.
Индира Оксфордго тапшырып,бирок экинчи дуйнолук согуш башталып,кайрадан озунун элине кетууго аргасыз болот.1942 жылы омурлук жолдошу Фероза Гандиге турмушка чыгат.1944 жылы биринчи баласы Радживдди торойт.
Эки жылдан кийин экинчи баласы Санджай жарык дуйного келет.15 августта 1947 жылы Индия коз карандысыздыка жетишет.Индира Ганди биринчи премьер министирдин секретары болуп дайындалат.1960 жылы озунун омурлук жолдошунан айрылып,политикадан алыстап кеткенин айткан.1964жылы Гандинин атасы дуйнодон кайткан.Санджай Гандинин кичуу баласы,Санджай дайыма Радживдей болгусу келген.
Куруштурма заттар
Куруштурма заттар былжыр челдеги сезгенүү процессин азайтып, ооруну басаңдатат. Куруштурма заттарды былжыр челдерге таасир эткенде белокторду чөктүрүп, былжыр челдин үстүңкү катмарын катырат. Анын натыйжасында пайда болгон катуу белоктуу чел ткань менен сезгич нерв талчаларын түрдүү дүүлүктүргүч заттардын таасиринен сактайт.
Куруштурма заттар өсүмдүк тектүү жана органикалык эмес болуп эки топко бөлүнөт. Биринчи тобуна танин жана танинге окшош заттар кирет. Алар көп өсүмдүктөрдө (чай, эмен жана башка) болот. Таниндин эритмеси жана эмендин маңызы ооз көңдөйүнүн былжыр чели сезгенгенде чайкоого, түрдүү жараларга сыйпоого колдонулат. Экинчи тобуна ксероформ, дерматол, алюминий калийлүү ачык таш жана башка кирет. Алар сыртынан сыйпоого дары майы, эң майда күкүм түрүндө же чайкоого, жууганга колдонулат.
Артыкчылыктуу акциялар
Артыкчылыктуу акциялар – биринчи кезекте (жөнөкөй акциялардын ээлерине караганда) коом жоюлганда төлөнүүчү (жоюу наркы) наркта жана белгиленген өлчөмдөүлүшпайда алууга укук берүүчү акциялар. КР мыйзамдарына ылайык А. а. добуш берүү укугуна ээ эмес, б. а. алардын ээлеринин (добуш берүү жолу менен) эмитент-уюмду башкаруу ишине катышуу укуктары жок. Жайгаштырылган А. а. саны акционердик коомдун баардык акцияларынын 25 пайызынан ашпоосу тийиш.
Орбита
Орби́та, чыгыр (лат. orbita —из, жол) — материалдык точканын ага таасир эткен күчтөрдүн чөйрөсүндөгү кыймыл траекториясы. Көпчүлүк учурда, бул бир асман телосунун экинчи, массасы кыйла жогору, асман телосунун гравитациялык талаасындагы траекториясы. Алар чоң жылдыздын тегерегиндеги кичине планеталар, кометалар, астероиддер. Орбита конустук кесилиш формасын түзөт (айлананын, эллипстин, параболанын же гиперболанын), анын ортосунда системанын масса борбору жайгашкан.
Орбитанын элементтери
Орбитанын элементтери – асман телосунун орбитасынын формасын жана өлчөмдөрүн, анын мейкиндиктеги абалын, ошондой эле ошол асман телосунун орбитадагы абалын аныктоочу алты чоңдук. Орбитанын элементтери асман телосунун кыймыл законун сүрөттөйт. Аны билүү асман телосу каалаган учурда мейкиндиктин кайсы чекитинде болорун эсептөөгө жардам берет. Орбитанын формасы жана өлчөмү орбитанын чоң жарым огу жана орбитанын эксцентриситети менен аныкталат. Мейкиндиктеги орбитанын багыты кандайдыр бир тегиздикке салыштырмалуу аныкталат. Күн системасынын планеталары, кометалары үчүн эклиптика тегиздиги кызмат кылат. Орбитанын тегиздигинин абалы чыгуу түйүнүнүн узактыгы жана орбитанын жантайышы менен берилет. Тегиздиктеги орбитанын абалы перигелий аргументи менен аныкталат. Орбитадагы асман телосунун абалын аныктоочу алтынчы элемент – перигелий аркылуу өтүүчү учур.
Орбитанын жантайышы
Орбитанын жантайышы – орбиталардын тегиздигинин абалын аныктоочу орбитанын эки элементинин бири.
Комета
Коме́та, куйруктуу жылдыз (грек. κομήτης, komḗtēs — чачтуу) — туман менен коштолгон, Күндүн тегерегинде созулган орбиталарда айланган чоң эмес асман телосу.
Кометалар – Күндүн алыскы мейкиндигинен орун алган, борборунда ядросу бар, асман сферасына жакын келгенде гана байкалган күн системасынын мүчөлөрү. Алардын көпчүлүгү белгилүү орбита менен өтө созулган эллипс бонча кыймылдашат. Кометалар планеталар сыяктуу гравитациялык тартылуу күчүнүн аракети астында кыймылдайт. Алар жарыкты жана энергияны Күндөн алып, ага жакындаганда ядросунун бууланышынан кометалардын формасы өзгөчөлөнүп, кометанын башы жана куйругу пайда болгондугу байкалат.
Калкагар, Тоң району
Калкагар (Калкагар) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Тоң районундагы айыл. Ак-Терек айыл округу курамына кирет.
Комета
Комета Күнгө жакындаган сайын куйругу чоңоюп, Күнгө карама-каршы жакты көздөй багытталат.
Калкагар, Тоң району
Калкы
Калкы - 630 киши.
Комета
Англис илимпозу Э.Галлей (1656–1742) мурда ачылган 24 кометанын орбиталарынын элементтерин изилдеп, анын ичинен 1531-, 1607- жана 1682 ж-дагы көрүнгөн кометаларды ар түрдүү комета эмес, ал Күнгө мезгил-мезгили менен кайталанып келүүчү бир эле комета деп түшүндүрүп, анын кезектеги кайталанышы 1758-ж. болорун алдын ала айткан.
Чынында эле, комета Э. Галлей өлгөндөн 16 жыл өткөндөн кийин асман сферасынан көрүнгөн, ошондуктан ал Галлей кометасы деп аталып, кийинки кайрылып келүүсү 1835-, 1910-, 1986-жылдары болорун кийинки муундагы астрономдор күтүшкөн. Ушул жылдарда комета кайталанып көрүнгөн. Акыркы жолку 1986 жылы көрүнгөндө кометанын ядросу экиге ажыроого жиктелип калгандыгы байкалган.
Кометанын кезектеги Күнгө кайрылып келүүсү 2062-ж. күтүлүүдө. Кометалардын күн системасындагы башка майда телолор менен байланышынын орун алышы алардын бар экендигинин дагы бир мүнөздүү өзгөчөлүгү.
Ага карата 1772-жылы чех илимпоз астроному Биэла тарабынан ачылган комета, Күндү айланып чыгуу мезгили 7 жылга барабар болгондуктан, дайыма айлануу мезгилин сактоо бонча көрүнүп турган. Бирок бул комета 1846-жылы анын ядросу экиге бөлүнүп, начар көрүнгөн эки кометага айланган. Кийинки жолу көрүнүүчү 1856-жылы ал комета такыр көрүнбөй калган. Жоголгон комета 1872-жылы астрономиялык так эсептөөлөрдүн негизинде Жерге «учуучу жылдыздардын» (метеорлордун) жамгырдай жаашы менен байкалган. Ошол убактан бери бул кубулуш 27-ноябрь жыл сайын кайталанып турат. Жыйынтыктаганда Биэла кометасы метеордук телолордун уюктарына айланган. Жер шары метеордук уюктун ичине киргенде Жердин тартылуу күчүнүн натыйжасында, уюктагы майда телолор, Жердин атмосферасындагы молекулалар менен кагылышып, метеорлорду пайда кылат.
Кометанын пайда болусу
Кометанын пайда болусу – кыска мезгилдүү кометалар планеталар системасынын ичинде кыймылда болуп, акырындык менен бузулушат (талкаланышат). Юпитердин тартылуусунан кээ бир кометалар Күндөн өтө алыс аралыкта кыймылдап, өтө чоң мезгилге ээ болот, б.а. ал кометалардын орбитасынын афелийи Юпитердин орбитасына жакын жайгашкан. Ошондуктан С.К.Всехсвятский кометалар Юпитер жана анын жандоочуларынын тобунан мейкиндикке бүркүлүп чыккан заттардан түзүлгөн деп болжолдойт. 1979-ж-дын мартында Юпитердин биринчи жандоочусу Иодо вулкандык аракет байкалгандан баштап ынандырарлык болуп калган.
Кометанын башы
Кометанын башы – кометанын эң жаркырак чекити. Ал жылдыз түрүндөгү ядродон жана тумандуу газ катмарынан (кома) турат. Кометанын башыны диаметри анын массасына жана Күнгө чейинки аралыгына байланыштуу; начар кометалардыкы 25 000 кмге, жаркырак кометалардыкы 2000 000 кмге чейин жетет.
Кометанын ядросу
Кометанын ядросу (nucleus) – муздуу таш, газ жана чаң бөлүкчөлөрүнүн кошулмаларынан турган кометанын жылдыз сыяктуу жаркырак бөлүгү. Ядронун диаметри 0,5 – 20 км, массасы 1011 – 1019кг, аны түзгөн газдар катары аммиак, метан, көмүркычкыл газы, циан, азот жана башка кездешет. Кометанын ядросунун спектри Күндүн спектри менен бирдей. Анчалык чоң эмес гелиоборбордук аралыкта Кометанын ядросунун спектринде металлдардын эмиссиялык сызыктары, көпчүлүк учурда натрийдин сызыктары пайда болот.