Тегеран
=Тегеран шаары شهر تهران = ХХ кылымдын 30унчу жылдарында Тегеран шаарында чоң өзгөрүү жана жаңылануу болду. Реза Пехлевинин буйругу менен “Насреддиндин дубалдары” кулатылып, алардын ордуна ири көчөлөр салынды. 1943 жылы Тегеран шаарында Советтер Союзу, Америка Кошмо Штаттары жана Улуу Британия державаларынын мамлекет башчыларынын гитлерге каршы конференциясы болуп өткөн. Согуштан кийин Тегеран шаарынын калкы 1 миллионго жеткен. Ирандын акыркы шахы болгон Мухаммед Пехлевинин заманында, шаардын көптөгөн тарыхый имараттары талкаланып жок болгон, анткени шах мындай эски курулушардын заманбап шаар ичинде бар болушунун кажети жок деп эсептеген. Ал эми, эски фортификациялык курулуштардын жана хан сарайлардын ордуна асман тиреген көп кабаттүү имараттар жана ири көчөөлөр салынган. Ошентип 1960 жылдарда Тегеран шаары байыркы өзүнүн көрүнүшүн таптакыр өзгөртүп ири заманбап шаарга айланган. 1969 жылы Шемиран району Тегеранга караган. 1970 жылдардагы нефтинин баасынын кескин жогорулап кетиши, аны менен бирге Батыштагы энергетикалык кризистин күчөшү, Тегеран шаарынын өсүп-өнүгүшүнө бирден-бир түрткү болгон. Шах нефтини экспорттоодо түшкөн кошумча кирешени Тегеран шаарын гүлдөтүп, өнүктүрүүгө жумшамакчы болгон. Ошентип 1976 жылы “Шахестан” проектиси даяр болгон, бирок каражат бат эле түгөнүп, шаар курулбай калган. Иран жана Ирак ортосунда болгон согуштун натыйжасында Тегеран шаары ирактардын Р-11 ракетасынын чабуулунда бир нече жолу калып, эл көптөгөн жоготууларга туш болуп, бир топ кыйроого учураган. 2001 жылы Тегеран шаарында метро каттамы жүргүнчүлөр кызматы менен ишке киришкен. 2007 жылы бийиктиги боюнча дүйнө жүзүндө төртүнчү орунду ээлеген Милад мунарасы курулуп бүткөн. =Тарыхы= Тегеран провинциясын изилдөө иштерине таянсак, адамдардын ишмердүүлүгү тарыхы,бул провинцияда Дамавандга караштуу Килан районунда б.з.ч. 12-миң жылдыкка барып такалат. Изилдөөлөр боюнча адамдар ал заманда үнкүрлөрдө жашап, аңчылык менен алектенишкен. Б.з.ч. 6-миң жылдыктан баштап Мидия доорунда провинциясынын эстеликтери акырындык менен көбөйө баштаган. Тегеран шаарына отурукташуу тарыхы б.з.ч. 5000 жылга барып такалат. 2015 жылдын январь айында Тегеран провинциясы Мулави кварталында б.з.ч.5000 жылга таандык адамдын сөөгү табылган. Буга чейин Кейтарийедеги тарыхый табылгалардын негизиндеТегеран шаарына отурукташуу б.з.ч. 3000 жылга таандык деп аныкташкан. Ошентип, акыркы табылгаларды тапканга чейин Тегеран шаарынын тарыхы болжол менен 2000 жыл мурун Аршикаддердин заманынан бери днп эсептелинген. Ошол заманда Тереган же Дегеран Рей (же Арага) шаарынын түндүгүндө жайгашкан айыл катары эсептелинген. Дарий I Бехистун жазмасында Рей шаары жөнүндө эскерилет. Рей шаары Сасаниддердин доорунда абдан белгилүү болгондуктан азыркы тапта анын тегерегинде Сасанид доорунан калган көптөгөн тарыхый калдыктар калган. Рей шаары Х кылымга чейин Чыгыштагы эң бир чоң шаарлардан болуп эсептелген, бирок монголодордун чабуулу учурунда (1220 ж.) толугу менен талкаланып жок кылынган. Ал тапта Тегеран көптөгөн мөмө жемиштери, бакчалары жана меймандос калкы бар, гүлдөп турган кыштак болгон. Негизинен кыштактын тургундары жер алдында жашашкан жана душмандар чабуул койгон маалдарда жер алдындагы үйлөрүнө жашынып, алдын ала камдап алган азык-түлүктөрдүн жардамы менен аман каып турушкан. Ошондуктан Тегеран монголдордун чабуулунан аман калган жана Рей шаары талкаланып жок болгондон кийин бул шаар өнүгүп өсүүгө жана чоң мааниге ээ боло баштаган. Тегеран шаары жөнүндө жазылган эң байыркы жазуу түрүндөгү документ 1951-жылы Абу Исхак Истахри тарабынан жазылган “Китаб Масалик аль-Мамалик” (Жолдордун жана өлкөлордүн китеби”) болуп эсептелинет. Андан соң Тегеран жөнүндө ЯкутХемави ибн Хавкал Багдади “Моажам аль-Баладан” китебинде мындай деп жазат: “Тегеран – бул жер алдында курулган чоң кыштак, анын ичине кожоюндун уруксаатысыз эч бир жан кире албайт”. Ал эми “Асар аль-Белад” (шаарлардын эстеликтери) китебинин автору Мухаммад аль-Казвини Тегеран жөнүндө “Тегерандын тургундарынын үйлөрү жер төлөөлөрдө курулган, андыктан душмандар чабуул жасаган маалда, жер төлөөлөрүнон чыгын душмандарга каршы аттанышат” деп жазган. Географтардын жана изилдөөчүлөр, байыркы замандар Тегеран Рей шаарынын четиндеги кыштак болгонун жана Рей шаары Кум, Хорасан, Мазендеран, Казвин, Гилан жана Саве шаарларынын кесилиш жолунда жайгашкандыгына байланыштуу саясий, диний, соода административдик борбору болгондуктан көптөгөн кол салууларга дуушар болгон. Ал эми Тегеран кирүүгө мүмкүн эмес жер алдында салынган үйлөрү, көптөгон баш калкалоочу жайлары болгондуктан качкындар жана мамлекет кызматчылары баш паанек кылуу үчүн коопсуздукту сактай турган кыштак болгон. Сефевиддер доорунда Тегеран шаарынын гүлдөн өнүгүү доору болгон. Шах Тахмасб (1524-1576)Казвинди борбор шаары катары тандап алган, бирок кээде Рей шаарын келгенинде Шах Абуль Азим бул жерде Сефевиддердин урпактары болгон Сейед Хамзанын көрүстөнүнө баргып турган. Ошол тапта көптөгөн гүлдөп турган бакчалары, шаркырап агып турган булактары мененТегеран кыштагы шахка жагып калат. Шах Тазмасб өзүнүн башкарып турган маалында Тегеран шаарына аскердик чептерди жана имараттарды курдурган. 1553-54жж. ал Тегеран шаарын 4 дарбаза жана 114 мунарасы (Курандагы сүрөөлөрдүн негизинде) бар чеп дубалдары менен курчоону буйрук кылат. Ошол доордо Тегеран шаарынын Шемиран, Казвин, Дулаб жана улуу Шах Абдуль-Азим деген төрт дарбазасы болгон. Андан соң ага кийинчерээк белгилүү болгон Чале-Майдан жана Чал-Хесар атту дагы дарбазалар кошулган. Чеп дубалды куруу үчүн көптөгөн жерлер казылып алар кийинчерээк Чале-Майдан жана Чал-Хесар аты менен белгилүү болгон. Пьетро Деллавалле белгилүү италиялык саякатчы 1618 жылы шах Аббас Сефевинин башкаруу убагында Тегеранга болгон сапарында “Тегеран Кашандан да чоң, болгону, тургундардын саны азыраак” деп жазган. Шаардын үчтөн бир бөлүгү имараттардан, ал эми калган эки бөлүгү бакчалардан турган. Шаардагы бардык көчөлөрдүн аллеяларында чынар теректер тигилген жана алардын жоондугуна кээде төрт адамдын кулачы араң жеткен. Сефевид мамлекетинини кулашынан кийин Афшар династиясы башталган доордо 1739 жылы Надыр шах бийликти өзүнүн улуу баласы Реза Кули Мырзага берген. Надир шах Афшар көз жумган соң мамлекетте саясий баш-аламандык башталган, ал эми 1758-1759 жж. Керим-хан Зенд тактыга отурат жана төрт жыл бою Керим-хандын башкаруу борбору Тегеран болуп, шаардын Арг майданына жаңы имараттарды курдурган. Керим-хан Мухаммад Хасан-хан Кажар менен касташып жүргөндүктөн борборду Түркмөндөрдүн талаасынан алысыраак болушун каалап, борбор калааны Тегерандан Ширазга көчүргөн. Борбор калаа Тегерандан Ширазга көчүрүлгөнүнө карабастан Тегеран шаары мурунку атак-даңк, маанисинен ажырап калбастан, бир нече убакыттан кийин кайрадан борбор калаа болуп тандалган. Тегеран шаарын борбор калаа кылуу жөнүндө биринчилерден болуп Ага Мухаммад-хан Кажар династиясынын түзүүчүсү болгон. Ал Тегерандын башкаруучусу Гайур-хан менен болгон салгылашуусунда аны багындырып, өзүнө баш ийдирип, шартты бир калыпка келтире алган. Ага Мухаммад-хан Кажар 1795-жылы тактыга отурган. Ал тактыга отурган соң, өзүнүн атын жазылган тыйындарды жасатып, Тегеран шаарын “Дар аль-Халафа” (Халифтин үйү) деп атаган. Ага Мухаммад-ханщдын Тегеран шаарын борбор калаа кылып тандоосунун бир нече себеби бар, алардын эң негизгиси – Тегеран шаарынын Вараминдин жемиштүү жерлерине жакын жайгашканы, Савожболагдагы Афшарит урууларынын, Ага Мухаммад-ханды колдоп жүргөн Вараминдин батыш тарабында жайгашкан уруулардын жакын жайгашкандыгы эле. Ал эми дагы бир себеби,Ага Мухаммад-ханды колдогон уруулар отурукташкан Эстар-абад шаары жана Мазендеран аймагы да жакын жайгашкандыгында эле. Так ошол замандан баштап болгону 20 миң калкы бар Тегеран шаары өнүгө баштаган. Ага Мухаммад-хандын ордуна бийликке келген Кажарлардын шахы Фатх Алинин (1797-1834) доорунда Тегеран шаарын көптөгөн жетишкендиктерге ээ болгон. Шаарда көптөгөн заманбап имараттар, заңгыраган үйлөр курулуп, жакынкы жана алыскы райондордо жашаган тургундар Тегеран шаарына акырындык менен көчүп келе башташкан, андыктан шаардын калкы бат эле көбөйүп, ири калкы бар чоң шаарга айланган. 1807жылы Тегеран шарына сапарга келген Жак Мурье өзүнүн жол эскермесинде Тегеран шаарындагы көптөгөн караван сарайларды, ири майдандарды жана мончолорду жазып калтырган. “Насырдын доору” деген ат менен белгилүү болгон Кажарлардын кийинки шахы Насыр-ад-дин шахтын доору социалдык, саясий жана маданий өнүгүүнүн доору болуп эсептелген. Бул доор Европанын мыкты өнүккөн өнөр-жай цивилизациясынын жана Батыштын колониалдык саясаты таасири алдында Иран жаңы баскычка өткөн. =Тегеран шаарынын азыркы географиялык абалы= Ирандын борбор шаары болгон Борбордук Ирандын түндүгүндө жайгашкан Тегеран провинциясынын аянты 12,981 квадрат километрди түзүп, калкынын саны 12 миңден ашат. Ал эми түштүгүндөгү Альборз тоосунун кыркаларында, батышында Даште Кабир чөлү жайгашкан. Шаар түндүгүнөн Мазендеран, түштүгүнөн Кум, түштүк-батышынан Борбордук провинция, батышынан Альборз жана чыгышынан Семнан провинциясы менен чектешет. Тегеран шаарынын рельефи үч болүккө бөлүнөт: түштүк жагынан Альборз тоосунун кыркасы, борбордук жана түштүк Альборз тоосунун этектери жана Тегеран провинциясынын түзөң рельефи. Тегеран провинциясы табигый география жана аба ырайыны боюнча, Альборз тоосу жайгашкандыгына байланычтуу өлкөнүн башка профинцияларынан айырмаланып турат. Альборз тоо кыркаларынын бийиктиги 5,678 метрди түзөт. Ал эми түндүк-чыгыш тарабында Савад-кух жана Фируз-кух тоолору жайгашкан. Тегеран провинциясынын борбордук Альборз тоосунун түштүк жагында Лавасат, Карадги жана Шемиранат тоолору жайгашып алардын эң бийик чокусу Тучал (3,933 м) болуп саналат. Тегеран профинцияларынын мейкин талаалары адамдардын өнөр-жай, ишканаларды куруу сыяктуу эмгектенүүсүнө жакшы шарттар түзүлгөндүктөн ири калк отурукташкан. Тегеран провнициясынын негизги шаарлары булар Шахрияр, Исламшехр, Рей, Пакдешт, Дамованд, Шемиран, Варамин жана Фирузкух болуп саналат. Тегеран провинциясынын географиялык жайгашуусуна байланыштуу анын ар бир аймактарында ар кандай аба ырайы байкалат жана кышкысын шаардын кээ бир аймактарына калың каар түшүп, кышкы спорт оюндарына да мыкты шарт түзүлгөн. Ал эми кээ бир аймактарында андай деле суук болбойт, тескерисинче табигатка сейилге чыгып, табигат кучагында маанайлуу эс алууга болот. Бул провинцияда көбүнчө мисте (фисташка), жылгын (тамариск), гулявник, кызыл кыя (лакричник, солодка), төө куйрук (астрагал), тимьян, эңилчек (лишайник) жана акант өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Ал эми Тегеран провинциясынын түштүк бөлүгүндө жер жаңгак, мисте (фисташка), анжир (инжир), бөрү карагат (барбарис) өстүрүлөт. Акыркы жылдарда Тегеран провинциясында жаңы токой жана сейилбактар пайда болгон. Алардын ирилери болуп батыш тарабында жайгашкан Читгар сейилбагы жана түндүк-чыгышындагы Лавизан токой паркы эсептелинет. Андан тышкары Соуханак, Вард-авард, Сорхе-хесар жана Туска парктары бар. Бул сейилбактарда кызыл карагай (сосна), акация, ясень бактары тигилген. Бул провинцияда Караж, Жажурт, Хаббле-руд же Абхар-руд, Таликан-руд сыяктуу көптөгөн булактар жана дарыячалар да бар. Дарыяалардын көбүнө Альборз тоосунан келип куюлат. Булар тоодо чогулган жаандын жана кардын эриген суулары. Дарыячалардын жээкетери атайы эс алуу үчүн өтө кооз жана ыңгайлуу кылып жасалгаланган. Андан да Тегеран провинциясы Ирандын экономикасынын эң ири полюсу болуп саналат. Айыл чарба жана табият боюнча да алдынкы оорунду ээлейт.