cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Олуя
Олуя (арабча валий — кудайга жакын адам деген түшүнүк) — кең маанисинде келечекте боло турган окуяларды алдын ала даана билип, күн мурунтан болжоп айтып бере турган адам. Адам баласын ар түрдүү жаңылыштыктан, мүшкүл, шордон, азаптан сактап кала турган көзү ачык, даанышман, пайгамбардын катарында турат. Ислам дининде кудайдын элчиси, эл менен кудайдын ортосундагы, кудайга жакын адам деп эсептелинет. Пенденин багы тайган учурунда колдоп, ошол балээден куткаруучу, ошондой эле оору-сыркоодон, кеселден да айыктыруучу керемет сыйкыры бар адам катары сүрөттөлөт. О-га сыйынуу исламдан башка да иудаизм, христиан жана башкалар диндерде кеңири тараган. Ислам дининин негизги жоболорунда кудайдан башка эч кимге сыйынууга болбойт делингени менен башка диндердин ишенимдеринде да О-нын өзүлөрүнө жана алардын аты аталган ыйык жерлерди мазар тутуп, ыйык эсептеп сыйынуу турмушта кеңири практикаланган. Ошол жерлерге (мазарларга) кайыр-садага, курмандык кылуу ислам дининде кенен колдонулат. «Манас» эпосунда мына ушул диний түшүнүк фантастикалык образ катары колдонулат. Мифтик ыйык каарман катары эшен, кожо, молдо, бүбү, бакшылардан жогору коюлат. Эпосто, элдик оозеки чыгармачылыкта О. айрым бир акылман, эл башкарган калыс жана аксакал каармандардын эпитети катары да кеңири колдонулат:
Топ олуя биригип
Тобосунан бүткөн дейт
Бар олуя биригип
Батасынан бүткөн дейт (В. В. Радлов жазып алган вариант).
Возгривка (дарыя)
Возгривка — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кунач дарыясынын оң жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Адамдардын тобу жасаган кылмыш
Адамдардын тобу жасаган кылмыш – КР кылмыш-жаза мыйзамдары боюнча жасоого 2 (же андан көп) адам алдынала сүйлөшүүсүз бирге катышкан кылмыш. ==Колдонулган адабияттар==
Кичи Алабуга (дарыя)
Кичи Алабуга — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Алабуга дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кашкар, баатыр
Кашкар Жанбото уулу (1829 — 1889 Кызарт) — курманкожо уруусунан чыккан чоң баатырлардын бири. 1847-жылы көп кол курап, Кененсары кыргыздарга экинчи жортуулун уюштурган. Жортуулчулардын Чуй өрөөнунүн батышынан башталган ырайымсыз кандуу чабуулу Жанкарач, Жантай, Ормон жана башка уруу башчыларынын тынчын алып, аларды чечкиндүү аракетке түрткөн. Солто, сарыбагыш жигиттерн стратегиялык мааниси бар, Текеликтин сеңирине топтолушуп, жоону күтүшкөн.
Эрдиги
Аларга Жумгалдык саяктардан эки үйдөн бир жигит кош ат жетелеп келип кошулушуптур. Шамшыны ашып 400 адам келген. Ошолор- дун ичинде Кашкар да болгон. Кашкар ошол Текеликтин сеңирине жакын жердеги Караконуздун чыгыш жагындагы Май-Дөбөдө болгон казак менен кыргыздын чон салгылашуусунда жекеге чыгып, сайышта казактын баатырын женип чыккан. Ошол эрдиги үчүн баатыр наамын алган. (К.Усенбаев, “Ормон хан”, “Эркин Too” газетасы, 22-июль, 1998; Белек Солтоноев, “Кызыл кыргыз тарыхы”, 2-том 4-5-бетгер).
Жердеген аймагы
Кашкар Кызарттын белине жете элек жерде, түштүк кырка тоодогу “Кашкар булак” аттуу жерде жашаган. Кашкар жылкыга бай, туугандарына караштуу, абдан белдүү, сырттан адам болгон. “Кашкардан кайыш артпайт” деген сөз, анын айрым жылкыларын кайыш тушамыш менен тушап койгондугунан чыккан. Тушалган жылкы жоо тийгенде үйүрүнөн артга бөлүнүп калып, алардын изи менен Кашкар дайыма өз малын жоодон кайтарып алып турган. Кашкар намыскөй адам болгон. Атасы Жанбото Умуке аттуу экинчи энесинин колунда дүйнөдөн кайтат. Бир топ адам менен Кашкар баатыр келип, сөөктү алып кетмекчи болот. Жанботонун дагы бир уулу Жообасар, “өзүм эле коём” — деп бербей коет. Ошондо Нусуп бий арага тушуп: “Балам колуң тайкы, Жанботонун сөөгүн кандуу моюн Кашкарга чыгарып бер”, — чечкен экен.
Тукуму
Кашкар баатырдын балдары: Саркебөн, Бейиш, Акынбек, Абдыраман, Таштанбек, Телкулун, Абдырамандан: Абдыкерим, Сарыкалча, Бектур. Бектурдан: Турсунаалы, Мусакожо, Заирдин, Дайыр (к. Мусакожо Бектур уулу). Кашкар уулу азыр Жумгалдын Базар-Турук айылында Бишкекте жана Ак-Таалада турушат, жалпы саны 259-300 адамды тузөт.
Сужин-Давандагы таш бетиндеги жазуу
Сужин-Давандагы (Сужийн Даван, Монголия) таш бетиндеги жазуу – эпиграфикалык эстелик.
Энесай кыргыздарынын 9-кылымда күчтүү мамлекет түзүп, Борбордук Азияга үстөмдүгүн орното баштаган учурду чагылдырат.
1900-ж. Густав Рамстедт Моңголияга уюштурган өзүнүн 1-экспедициясында Дзамар (Хангай) тоосунун түндүк-батышындагы Сужин-Даван ашуусунун Долон-Булугейин-Тала деген жеринен, кыйраган таш коргонду жана руна сымал жазуусу бар таш мамыны тапкан.
Рамстедт 1909-ж. археолог жана этнограф Саккари Пяльси менен бирдикте изилдеп, жазууну окуп чыккан. Калыңдыгы 10 см жана бийиктиги 90 см таштагы жазуу жакшы сакталган.
Таштын жылмаланган бетинде 9 сап жазуу жогортон төмөн карай жайгашкан жана кошумча 2 сап жазуу төмөнүрөөк орун алып, таштын бетине туурасынан жазылган.
Таштын жогору жагындагы чегилген тамга жазуунун сыртында калган. 1942-ж. А. Н. Бернштам жазуунун биринчи сабында эскерилген Яглакар хан деген ысымды 9-кылымдын 40-жылдарында Жуңгарияга жана Бешбалыкка чабуул койгон енисейлик кыргыздардын ханы деп, аны эпостук каарман Манастын аты менен байланыштырган.
Ал Яглакар ханды Манастын прототиби катары көргөн.
Бирок, 1959-ж. С. Г. Кляшторный аталган жазууда эскерилген Яглакар хан 840-ж. кыргыздар тарабынан кыйратылган уйгурлардын башкаруучу династиясы яглакарлардын акыркы өкүлдөрүнөн экендигин далилдеген.
Анын текстинде:
«Мен яглакар хандарын куудум Уйгур өлкөсүнөн.
Мен – кыргыздын уулумун.
Мен Бойла Кутлуг Йарган.
Мен Кутлуг Бага-таркан Эгенин буйрукчусумун (жогорку мансаптагы кызматкер).
Мен тууралуу аңыз Чыгыш менен Батышка жетти. Мен бай элем: менин он айылым бар эле, жылкыларым сан жеткис.
Менин жети кичүү бир тууганым, үч уулум, үч кызым бар эле.
Мен өзүмдүн балдарымды-кыздарымды жана уулдарымды көрдүм. Мен эми аларды калтырып кеттим.
Менин уулдарым! Менин насаатчымдай элдин катарында болгула! Ханга кызмат өтөгүлө!
Өлүм алдында мен аны көрбөдүм! Менин уулум – менин арстаным!»,– деп жазылган.
Бул жазма Энесайдагы кыргыздардын Борбордук Азиянын кеңири аймактарына бийлигин орноткон доорун чагылдырып, Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн жаңы империялык түзүлүшүн жана мамлекетти идеологиялык жактан бекемдөөгө умтулган саясаттын өкүм сүргөндүгүн ырастайт.
Кызыл-Яр (Ермекеев району, Башкыртстан)
кызыл-Яр — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, кызыл-Яр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 78 киши. Почта индекси — 452181, ОКАТО коду — 80225811003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Богота
Богота (Bogotá) Колумбия борбор калаасы болуп саналат. Бул Капитал районунун катары жүргүзүлөт жана конституция жана мыйзам чегинде өз кызыкчылыктарын башкаруу өз алдынчалыкка ээ.
Дарбанов Тургунбай
Дарбанов Тургунбай 1931-жылы 5-майда Сузак районунун Беш-Бала айылында туулган.
1938-жылы Багышатындагымектептен7-классты, 8-9-10-класстарды Көк-Арт атындагы мектепте окуп бүтүргөн.1946-жылы “Красный Октябрь” газетасына жооптуу секретарь болуп ишке орношот.
1950-1952-жылдары армияда кызмат өтөйт.1955-1971-жылдары «Сталиндик жол» газетасынын атайын кабарчысы, 1971-1975-жылдары клуб башчысы, парктын директору, 1975-1979-жылдары Октябрь айылдык кеңешинде секретарь, 1979-жылы “Айыл чарба, суу менен камсыздоо» ишканасынын башкаруучусу болуп дайындалат.
Андан кийин көп жылдар “Ленин Жол” газетасында редактор болуп эмгектенет.Коомдук иштерде үзурлүү эмгектери үчүн бир нече Ардак грамоталарынын ээси болгон, ошону менен бирге айылдык кеңешке депутат болуп шайланган.1984-жылы эмгек ардагери медалы менен сыйланган.
Берилиштерди ыкчам анализдөө
Берилиштерди ыкчам анализдөө (Online analytical processing (OLAP)-Оперативная аналитическая обработка). Сактагычта топтолгон берилиштерди анализдө каражаттар тобу OLAP деп аталат. OLAP каражаттары түздөн-түз ыкчам берилиштерге же алардын так көчүрмөлөрүнө (ыкчам колдонуучуларга жолтоо болбостон) анализдөөгө мүмкүндүк берет. Иштетүүнүн бул методу талаптарды иштетүүнү ылдам-датуу максатында колдонулат жана көп суралуучу берилиштер үчүн алдын ала эсептөөнү карайт. Ыкчам берилиштер ар башка булактардан жыйналып, тазалангандан кийин кошулат жана реластык сактагычка топ-толот. Бул жерде алар отчетторду түзүүнүн түрдүү каражаттарынын жардамы менен анализдөөгө жеткиликтүү. Андан кийин берилиштер (бардыгы же бөлүгү) OLAP-анализ үчүн даярдалат. Анын маанилүү элементи болуп метаберилиштер, башкача айтканда берилиштердин түзүлүшү, жайгашышы жана трансформатталышы эсептелет. Мына ушулардын негизинде сактагычтын ар башка компоненттеринин өз ара эффективдүү аракеттениши камсыз кылынат.
Катарыль-Кы
Катарыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ТАЗ/354/159 орун алган. Дарыянын узундугу - 75 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Сайыргазы Түркмөнов
Сайыргазы Түркмөнов (21.3.1934 – 19.2.2011) – кыргыздын белгилүү айылдык композитору, Кыргызстандын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
Кыскача өмүр жолу
Сайыргазы Түркмөнов 1934-жылы 21-мартта Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Нарын районундагы Он-Арча айыл өкмөтүндө (Эчки-Башы кыштагында) туулган. Теги – кыргыз.
1952-жылдын июнь айында Нарын шаардык маданият үйүндө иштей баштайт.
1953-жылдын июнь айынан тартып 1958-жылдын августуна чейин Пржевальск (азыркы Каракол) шаарындагы облустук драма театрында актер болуп иштеп калат.
1956-жылдан тартып обон чыгара баштаган.
1958-жылдын август айынан 1963-жылдын август айына чейин Нарын шаарындагы Тянь-Шань (азыркы Нарын) музыкалуу драма театрында актер болуп иштейт.
1963-жылдын август айынан тартып өзү туулуп-өскөн Эчки-Башы айылында иштеп калат. Айылда иштеп калганынын бир себеби – карыган ата-энесине каралашуу зарылдыгы болгон.
Оболу “Коммунизм” колхозуна караштуу Эчки-Башы айылдык клубунун башчысы болуп иштейт.
Ошол эле жылдары айылдагы “Коммунизм” орто мектебинде окуучуларга музыкалык сабат жаатында ырааттуу таалим-тарбия берип, аларды райондук, облустук жана жумурияттык кароолорго катыштырып келди.
Алардын арасынан кийинчерээк далай музыка мугалимдери, өнөрпоздор, театр актерлору, илимпоздор, публицисттер, журналисттер чыкты.
С.Түркмөнов айылдын клуб башчысы болгон жылдары айылдык өздүк көркөм чыгармачылык ийрими кыйла өнүгүп, айылдык өнөрпоздор райондук, облустук жана жумурияттык кароо-сынактарга үзбөй катышып, бир катар сыйлыктарды алып турушту. Алардын концерттери жумурияттык сыналгы каналынан да ырааттуу берилип жүрдү.
Кыргызстандын Маданият министрлиги бул айылдык клубду “эң мыкты клуб”, “эң мыкты маданият үйү” деген наамдар менен баалады.
1992-жылы бул айылдык клубга Кыргызстандын Маданият министрлигинин коллегиясынын чечими менен “Он-Арча Элдик театры” деген макам ыйгарылган.
Ара-чолодо айылда коомдук иштерге үзүрдүү катышып, С.Түркмөнов 8 жолу айылдык кеңешке депутат болуп шайланган.
Ушул эле Эчки-Башы айылында 1995-жылы жумурияттык маанидеги өзгөчө ардагердикке (персоналдык пенсияга) чыккан.
Ардагер болуп калганына карабастан, айылда Аксакалдар кеңешинин төрагасы, Аксакалдар сотунун төрагасы сыяктуу кызматтарды аркалап жүрдү.
Кыздары – Мира, Айнура. Уулу Таалай жаш чагында кайтыш болгон.
С.Түркмөнов 2011-жылдын 19-февралында оорунун айынан каза болду.
Сөөгү өз айылындагы көрүстөнгө коюлду.
Музыкалык мурасы
Ал, жалпысынан, 70тей ар кыл обондорду чыгарган.
Анын обондору кыргыз колоритин өз доорунун жаңы музыкалык агымына ширелткен чыгармалар катары айырмаланат.
Композитордун өз айылдашы, айтылуу акын айым Жумакан Тынымсейитованын «Ысык-Көлдөн бир элес» деп аталган ырына чыгарылган обону кыргыз музыкасынын алтын коруна кирди.
С.Түркмөновдун обондуу ырларын СССРдин эл артисти Кайыргүл Сартбаева, Кыргыз эл артисттери С.Бекмуратова, С.Чечейбаева, Т.Жумакаева, Г.Сейиткулова жана башкалар аткарган. Азыр да жаш аткаруучулар композитордун ырларын үзгүлтүксүз аткарып келишет.
Эстутум
Өзү туулуп-өскөн Он-Арча айылында бир көчөгө «Сайыргазы Түркмөнов атындагы көчө» деген ат берилген.
“Ысык-Көлдөн бир элес” ырынын тексти
Сөзү Жумакан Тынымсеитованыкы, обону Сайыргазы Түркмөновдуку.
Ай чыкты тоодон суйкайып, Олтурсам көлдө жүз чайып. Сүрөтүң көлдөн көрүнөт, Сүзгөнсүп аппак жел кайык.
Көксөгөн кыял болчубу, Көңүлүм көлдөй толкуду. Ызааттап тосот утурлап, Ысык (бир) көлдүн толкуну.
Берчүдөй эңчи бүгүн мен, Бетине көлдүн үңүлөм. Ылдамдап толкун сууларым, Ыр сүзүп берчи түбүңдөн.
Бешенем жайнап, бой эргип, Бетимди жуусам бой сергип. Уучума улам урунат, Удургуп толкун кол берип.
Агарып күмүш табактай, Асманда сызып барат ай. Эх, жыргал экен көл жээги, ай! Турсачы бир аз таң атпай.
Электр байланышы
Электр байланышы – зым, радио, оптикалык жана башка электромагниттик жабдуулардын жардамы менен белгилерди, жазуу текстерин, сүрөттөрдү жана үндөрдү, же болбосо башка аргандай маалыматтарды кабыл алуу жана берүү.
"Эл адабияты" сериясы
“Эл адабияты” сериясы – КРУИАнын Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борборунун илимдин кызматкерлери тарабынан, филология илимдеринин доктору профессор А. А. Акматалиевдин жалпы редакциясы астында даярдалган. Бүгүнкү күндө 30 тому жарыкка чыкты. КРУИАсынын кол жазмалар фондундагы фольклордук материалдарды жарыялоо, пропагандалоо максатын көздөгөн “Эл адабияты сериясынын 40 томдугу” жалпы коомчулукта жана фольклористика илиминде татыктуу орун таап жатат. Сериянын
1-тому “Кожожаш” (1996) – архаикалык эпос. Томго С. Конокбаевдин, А. Үсөнбаевдин, Т. Жээнтаевдин варианттары кирген. 2-том – “Эр Төштүк” (1996) – кыргыз элинин оозеки эпикалык чыгармаларынын ичинен жаралыш доору жагынан эң алгачкыларынын бири. Томго С. Каралаевдин варианты жарыяланган.
3-том – “Жоодарбешим” (1997) – дастаны Эр Төштүк жөнүндөгү эпикалык баяндын уландысы. Эпосто адам баласынын табигый кара күчтөрдүн үстүнөн болгон акыл күчүнүн үстөмдүгү сүрөттөлгөн. Томго О. Урманбетов, А. Асан, К. Суранчиевдин варианттары кирген. 4-том – “Жаныш, Байыш” (1998) – кыргыз элинин өз азаттыгын, эгемендүүлүгүн коргоп, кылым карыта калмак, кытай төбөлдөрүнө каршы согушуп келген баатырдык күрөшүн, калктын тарткан азап-тозогун, ый-муңун, оор жортуулдарын көркөм баяндап, калк сезимине жеткирген, баатырдык тарыхый эпос. Томдон М. Мусулманкулов, Ж. Жанаев, К. Акиев, С. Дыйканбаевдин варианттары орун алган.
6-том – “Саринжи-Бөкөй”, “Жаңыл Мырза” (1998) – эпосторунда элибиздин өткөндөгү патриархалдык түзүлүшкө таандык уруучулук-тууганчылык мамилелердин татаалдашкан көрүнүштөрү, салттык сюжетке айланып кетиши чагылдырылган. “Саринжи-Бөкөйдөн” – А. Үсөнбаевдин, С. Конокбаевдин, “Жаңыл Мырзадан” А. Чоробаевдин, М. Мусулманкулдун варианттарына орун берилген. 7-том – “Багыш”, “Мендирман” (1998). “Багыш” эпосу Кытайдагы Кызылсуулук белгилүү манасчы Жусуп Мамайдын айтуусундагы көркөмдүү эпикалык баян. “Манас Багыш кандын айланасында түзүлгөн. “Мендирман” – эпосунда калмактардын баскынчылыгына каршы күрөш жана туугандар арасындагы көрө албастык мамилелери туурасында баяндалат. Томго Ш. Рысмендиев менен Койдунун варианты жарыяланган.
8-том – “Толтой” (1999) – Кытайдагы Кызылсуулук кыргыздардын арасында айтылган эпикалык дастан. “Семетей” эпосундагы Толтой баатырдын өмүрү жана баатырдык жүрүштөрү туурасында – Ж. Мамайдын варианты. 9-том – “Кедейкан”, “Олжобай менен Кишимжан” (1997). “Кедейкан” эпосу социалдык-турмуштук эпос. Уруучулук түзүлүш мезгилиндеги кыргыз элинин башынан өткөргөн турмушунун көркөм туундусу. Токтогул менен Калыктын варианты кирген “Олжобай менен Кишимжан” – лиро-романтикалык эпос. Эки жаштын ортосундагы мамиле жалпы элдик көз карашта талкууланып, трагедиялык ситуация көркөм сүрөттөлгөн. Томдон А. Үсөнбаев, С. Сакетаевдин варианты орун алган. 10-том – “Макал-лакаптар” (2001) – эл өзү жаратып, атадан балага, укумдан тукумга таратып, жаш муундардын акыл-эсин өстүрүүдө, көркөм эстетикалык табитин калыптандырууда ролу зор. 11-том – “Муңдук, Зарлык”, “Кыз Дарыйка”, “Нарикбай” (2002) – поэмалары түрк элдеринде орток айтылган чыгармалар. Бул үч поэма тең кыргыздар арасында кеңири тараган. “Муңдук, Зарлык” – көөнө архаикалык жомоктун негизинде жаралган турмуштук поэма. “Кыз Дарыйка” – чыгыш сюжетинен түзүлгөн баатырдык поэма. “Нарикбай” тарыхый негизи бар баатырдык поэма. “Муңдук, Зарлык” Б. Алыкулов менен К. Салибаевдин варианты, “Кыз Дарыйка” К. Орозов менен К. Алимкановдун варианты, “Нарикбайдан” С. Чойбековдун варианты кирген. 12-том – “Шырдакбек”, “Эр Табылды” (2002). “Шырдакбек” поэмасы 13–14 кылымдардын аралыгында жашап, калмак төбөлдөрү менен кандуу кармашууларды башынан өткөргөн Шырдакбек аттуу тарыхый инсандын айланасында түзүлгөн көркөм чыгарма. “Эр Табылды” эпосу – кыргыз калкы басып өткөн катаал күндөрдүн жандуу тарыхы. “Шырдакбек” – К. Акиев, Т. Молдонун варианты. “Эр Табылды” – А. Тыныбеков менен Ы. Дыйканбаевдин варианттары. 13-том – “Бостон” – баатырдык-мифологиялык эпос. Өз элинин тынчтыгын, биримдигин көздөгөн элдик баатырдын иш аракети чагылдырылган. А. Токтогуловдун варианты. 14-том – “Табышмактар”. Томдукка табышмактар тематикасы боюнча классификацияланып жайгаштырылган. 15-том – “Жолойкан”, “Тайлак”, “Балбай”, “Осмон” (2002). Кыргыз, казак окуясы. Бугу, Сарбагыш урушу. Китепке кыргыз элинин көз карандысыздыгы үчүн күрөшкөн тарыхый инсандардын баатырдыгын, эрдигин чагылдырган элдик мурастар жана айрым тарыхый окуялар жөнүндөгү баяндар кирген. “Жолойкан” – В. В. Радлов жазып алып, жарыяланган материал боюнча берилген. “Тайлак баатыр” – А. Чоробаев менен Ы. Абдырахмановдуку, “Балбай” – К. Мифтаков, Б. Айтбаев, “Осмон баатыр” – Т. Молдо, “Кыргыз казак окуясы” – Ы. Абдрахманов, “Бугу, сарбагыш урушу” – Алдаш Жээнике уулунун айтуусу боюнча жарыяланган.
16-том – “Эр Солтоной” (2002) – кыргыздардын калмак баскынчыларына каршы күрөшүн баяндаган баатырдык дастан. С. Абдрахмановдун варианты.
17-том – “Эшимкул менен Зуура”, “Күлбаарам менен Асан”, “Нуркан”, “Жантай” (2002). Баласыздык, сүйүү, достук сыяктуу турмуштук көрүнүштөрдү баяндаган турмуштук социалдык поэмалар. “Эшимкул менен Зуура” – Ж. Ноорузбаевдин, “Күлбаарам менен Асан” – М. Мусулманкуловдун, “Нуркан” – Курман Базар уулунун, “Жантай” – Досу Ташматовдун варианттары.
20-том – “Балдар фольклору” (1998). Кыргыз эли муундан-муунга айтылып келген көөнөрбөс көркөм сөз өнөрү аркылуу балдарга таалим-тарбия берип, илим-билимин, дүйнө-таануусун өстүргөн. 21-том – “Кошоктор”. Кошок кыргыз эл чыгармачылыгында эң кеңири тараган жанр. Алардын үлгүлүү деп эсептелген варианттары жарыяланган.
27-том – “Карач дөө”, “Эр Эшим”. Поэмаларда элди тышкы жана ички жоолордон коргогон эр жүрөк баатырлардын эрдиктери жана эл башынан кечирген тарыхый окуялары кеңири сүрөттөлгөн. “Карач дөө” – К. Акиевдин варианты. “Эр Эшим” – Т. Молдонуку.
28-том – “Көкүл”, “Кара-Көкүл баяны” (2003). “Карач-Көкүл” жана “Көкүл” мифтик-фантастикалык маанайдагы чыгармалар. Эл арасында жомок, поэма, дастан түрүндө айтылып келген. “Көкүл” – Ы. Бээрман уулунун, “Карач-Көкүл баяны” – Д. Ташматовдун айтуусундагы варианттар.
29-том – “Каада-салттар”, “Ак баталар” (2003). Кыргыз элинин маданиятын, философиянын көз караштары, улуттук өзгөчөлүктөрү, каада-салттар жана баталар камтылган.
30-том – “Сүйүү ырлары”. Сүйүү ырларынын үлгүлүү варианттары тандалып киргизилген. 40-томдукка кирген айрым материалдар мурда да ар кайсы мезгилдерде кыскартуулар менен жарык көргөн. Бул жолу ил. багытта, оригиналда кандай болсо, ошол сөздөрдүн, илимий комментарийлердин коштоосунда чыгып жатат. Варианттуулукка ээ болгон чыгармалардын бардык варианттарынан камтылып, илимий комментарийлер менен коштолуп жарык көрүшү фольклористика илимий изилдөөнүн  иштеринде даяр факты материал.
Камышановка
Камышановка  (Камышановка) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Камышановка айыл округу составына кирет.
Алтынсары көрчычкан сымалдуулар
Алтынсары көрчычкан сымалдуулар (лат. Chrysochloridae) — кемиргич айбандардын бир тукуму, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: Грант алтынсары көрчычканы (лат. Eremitalpa granti), кидик алтынсары көрчычкан (Chryptochloris wintoni), кадимки алтынсары көрчычкан (Chrysochloris asiatica), сокур чычкансымак алтынсары көрчычкан (Chrysospalax treveliani).
Исраилов Исламбек Садык уулу
Исраилов Исламбек Садык уулу Зергер. 1966-ж. Кемин районундагы Жон-Булак айылында төрөлгөн. Бишкектеги элдик көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайынын таш чегүүчүлүк бөлүмүн бүтүргөн. 1992-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Устакерчилик таасирди аталары Сыдык жана Садыктан алган. Исламбек ат жабдыктарын кайып жасайт. Ага жезден, мистен шөкөт чабат. Анын формасын кыз-келиндердин илгерки ат жабдыктарына үндөштүрүп жасайт. Ал жүгөнгө, көмөлдүрүккө, басмайылга, куюшканга тогоо, чагармак, сүзмө (жүзмө), купа, кошунду, солондор жана жардамчы шөкөттөрдү чаап, чапкылоо аркылуу «айчык», «тоок көз» сымал түр түшүрөт. Куюшкандын солондорува «мүйүз оюмун» чегип, жагалмай канаттантат. Анын кошундусу «купадан» болот. Басмайылга «каз таңдай өрүмүн» жаткызып, акак ордуна кызыл булгаарыдан «тогуз төбөлөө» түрүн түшүрөт. Шөкөттөр үчүн жука, калыңыраак жезди, мисти бирдей пайдаланат. Көмөлдүрүк жүрөкчвсүн тумарча кылат. Чабылуучу түстүү металлдарды мис ордуна, адатта, темир ак мык аркылуу карматат да, анын арткы бетине бөрк коёт. Исламбек камчыга «жылан боор» өрүмүн түшкүн кылат. Алакан ордуна «көзчө» берип, сабын табылгыдан тандайт. Ээр да чабат. Анын жердигине талды пайдаланат. Ээрди жумуру чаап, үстүнүн сынбашы үчүн тарамыш «ичирип», ичи-сыртын булгаары менен каптайт. Анын ат жабдыктарынын толук бүтүмү Казакстан менен Кыргызстандын жайма базарларына дайыма сатууга түшүп, колго токтобойт. Желдик, тердик тигүүдө, ак кайышка булгаарыны беттеп кайып кармоодо энеси Нуруйпанын кол кабышы бар. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1987 ж. «Кыргызстан Эл чеберлеринин III сатуу квргөзмөсү». Ат жабдыктарынын толук бүтүмү үчүн I даражадагы диплом.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Түркиядагы кыргыздар
Түркиянын Ван шаарынын Улуу Памир (Улупамир) айылында, Стамбулда жана башка жерлеринде кыргыздардын ар кыл диаспоралык топтору бар.
Маселен, Ван вилайетиндеги Улупамир айылында 3000дей кыргыз жашайт.
Түркиялык кыргыздар бир нече маданий коом куруп, Кыргыз маданиятын сактап келет.
Алардын арасында Кыргызстандан гана эмес, Ооганстандан, Кытайдан, Пакистандан, Австралиядан, Сауд Арапстандан жана башка өлкөлөрдөн келип байырлап калгандары бар.
География
Улупамир, Ван облусуна 132 км, Эржиш районуна 32 км аралыгында.
Адамдын жана жарандын конституциялык укуктарына жана эркиндиктерине каршы кылмыштар
Адамдын жана жарандын конституциялык укуктарына жана эркиндиктерине каршы кылмыштар – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган, КР Конституциясында бекемделген жарандардын саясий, социалдык жана жеке укуктарына жана эркиндиктерине кол салган коомдук коркунучтуу, күнөөлүү жосун (аракет же аракетсиздик). Адамдын жеке жашоосунун колтийбестигин бузуу; шайлоочулардын добуштарын сатып алуу; эмгек жөнүндө мыйзамдарды бузуу ж.б. ошондой кылмыштардан болуп саналат. ==Колдонулган адабияттар==
Липохромдор
Липохромдор - пигмент клеткаларына кирет. Канаттуулардын канаттарынын клеткасындагы негизги пигменттердин бир нече тибинин бири. Л. канаттууларга кызыл, сары жана жашыл түстөрдү берет. Канаттагы пигменттер анын механикалык бекемдүлүүгүн камсыз кылат.
Самдерма
Самдерма — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын сол жээгинен 124 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Закиров Асанкул
Өмүр таржымалы
Асанкул Закиров Чүй областына караштуу Жайыл районундагы Кызыл-Дыйкан айылында туулган. Ташкенттеги педтехникумду бүтүргөндөн кийин 1939-1940-окуу жылынан баштап Москва районун¬дагы Беш-Көрүк жети жылдык мектебине 18 жаш курагында директорлук кызматка орношот. Ары жоопкерчиликтүү, ары олуттуу милдетти аткаруу жаш жигитке бир кыйла татаал эле. Алгачкы эмгек жолу жетекчилик кызмат менен башталып, кесиптик жактан бир топ эле такшалат. Ошол эле мезгилде педагогикалык институтту сырттан окуп, ийгиликтүү бүтүрөт. 1944-1952-жылдары Чичерин атындагы мектебинин директору, 1952-жылдан 1958-жылга чейин Петровка райондук эл агартуу бөлүмүнүн башчысы болуп эмгектенген. Иш билги, кесипкой жетекчинин келиши менен мектептердин окуутарбия, чарбалык иштери жакшы жолго коюлуп, жогорку көрсөткүчтөргө жетишип турду. Дал ушул учурда партиянын көрсөтмөсү боюнча 30 миңче колхоз башкармалары топ-толуп, чарбага башчылыкка дайындалуу менен ишке киришишти. Москва райондук 30 миңчилердин катарында Асанкул Закиров да 1958-жылы партиянын буйругу менен "Кыргызстандын 25 жылдыгы" колхозуна башкармалыкка дайындалат. Ал дасыккан айыл чарба адистеринен кем калышпай колхоз ишин жандандырды. Айылды алгачкылардан болуп электрлештирди. Дыйкандардын эмгек акысы оз учурунда колго тийип, элдин турмушу жакшыра берди. 1961-жылы КПССтин көрсөтмөсү менен айыл чарбасын ирилештирүү иши башталып, бир канча айыл бир ири чарбага бириктирилет. Мына ушул жагдайга байланыштуу Асанкул Закировду кайрадан Буденный, кийинчерээк Кызыл-Дыйкан мектебине директорлук орунга которушту. Ошол күндөн баштап, 1981-жылга чейин билим берүү тармагында иштеп жүрүп, ардактуу эс алууга чыкты. Эс алууда болсо да, кадыресе пенделердей үйдөн чыкпай байбичесинин чайын ичип, жай баракат жөн жатып калбады. Өмүрүнүн акырына чейин элдик кызматта жүрдү. "Новый путь" колхозунда аксакалдар комитетинин торагасы катары айыл элинин ынтымагы, тартип, тазалыгы сыяктуу маселелер Асанкул аганын кийлигишүүсү менен бүтүргөн. Асанкул аганын жасаган эмгеги мамлекет тарабынан өз убагында адилет бааланган.
Сыйлыктары
"Кыргыз ССР эл агартуусунун отличниги" наамынын ээси болуп, "Эмгек Кызыл Туу" ордени, бир нече медалдар, Ардак грамоталар менен сыйланган.
Коолдонулган адабият
Инсандар таржымаы Бишкек-ж.
И Цзин
И Цзин («Өзгөрүүлөр китеби») – кытай маданиятынын эң байыркы жазма эстеликтеринин бири. Кытайдагы салттык историография «И цзинди» «Ши цзинди» («Ырлар китеби»), «Шу цзинди» («Тарых китеби») жана конфуцийчиликтин байыркы тексттерин классикалык китептеринин катарына киргизет. Китептин аталышы дүйнөдө болуп жаткан тынымсыз өзгөрүүлөр менен байланышкан. “И” иероглифинин пиктограммасынын эң байыркы мааниси түсүн өзгөрткөн хамелеондун образы болгон. Акырындык менен бул иероглиф татаалданып, өзгөргүчтүктүн жана туруктуу кыймылдын идеясына чейин өсүп жеткен. Бул төлгө китепте жарык жана караңгы башталыштарда болуп жаткан өзгөрүүлөр изилденген, жакшы же жаман окуялар тууралуу төлгөлөр салынган. Байыркы кытайлар ар кандай төлгөлөргө, тагдырдын алдын-ала айтууларына зор маани беришкен. “Өзгөрүүлөрдүн китеби” мистикалык мүнөздөгү чыгарма болсо дагы, мында кытай философиясынын түшүнүк аппараты иштелип чыккан. Китеп ошонусу менен баалуу. “Өзгөрүүлөрдүн китеби” – Кытайдагы философиялык ой жүгүртүүнүн өнүгүшүнүн негизги принциптерине жол салган эң башкы булактардын бири. Аныны тексттери биздин заманга чейин 12–6-кылымдан аралыгында ар түрдүү тарыхий мезгилдерде түзүлгөн. Ошондуктан китеп составы жана келип чыгышы боюнча өтө татаал чыгарма. Айрым авторлор “Өзгөрүүлөрдүн китебин” мантикалык (гр. mantika – төлгө салуу, алдын-ала айтуу өнөрү) китеп деп гана болжошсо, экинчилери андан философиялык ой толгоону табышат, үчүнчүлөрү аны логика боюнча окуу китеби деп эсептешет. Бул китеп төлгөлөрдүн тегерегиндеги текст катары пайда болуп,кийин философиялык ой толгоого негиз болгон деген пикир бар. Китеп байыркы жана түшүнүксүз тилде жазылган. Түзүлүшү боюнча ал төмөнкүдөй эки бөлүктөн турат: Негизги текст (цзин) – төлгө практикасы. “Ши-и”– “Он канат” – булар төлгө текстине берилген комментарий болуп эсептелет. Китептин биринчи бөлүгү, б.а. негизги текст алтымыш төрт гексограммадан (люшисы гуа) турат. (Гр. hex – алты жана gramma – жазуу дегенди билдирет). Демек, гексограмма деп алты сызыктын ар кандай айкалыштарынан турган төлгөнү аташкан. Ар бир гексограмма чындыктын белгилүү бир абалын, кандайдыр бир турмуштук кырдаалды чагылдырат жана алар “Он канат” деп аталган китептин экинчи бөлүгү тарабынан чечмеленишет. “Өзгөрүүлөрдүн китебинин“ теориясы боюнча бүтүндөй дүйнөлүк процесс жарык жана караңгы, чыңалуу жана бошоо күчтөрүнүн өз ара аракеттенишүүсүнөн пайда болгон кырдаалдардын мыйзам ченемдүү кезектешүүсү болуп саналат. “И цзиндин” негизине 8 триграмма (ба гуа) гексограммалардын жарым компоненти болуп эсептелген үч сызыктын айкалышуусу коюлган.
Батир
Батир — турак үй; өзүнчө бир же бир нече бөлмөдөн турган, ашканасы жана башка ыңгайлуулуктары болгон турак үйдүн бир бөлүгү. Шаарларда аз орун болгондуктан, ал жерде бир батирлүү үйлөргө караганда көп батирлүү үйлөр көбүрөөк.
Арменияда
Колдонуу максаты боюнча ар кандай типтеги долбоорлуу имараттар, турак-жай (үй-бүлөлөр үчүн), мейманканалар (чакан үй-бүлөлөр жана бойдоктор, ошондой эле коноктор үчүн) жана жатаканалар (студенттер, куруучулар жана убактылуу жашоо үчүн) алдын ала жазылуу менен курулат. Имаратка салык салуу калктын жашоо шартына жана квартиралардын санитардык абалына белгилуу таасирин тийгизет. Бул белгилери боюнча имараттар аз жана көп кабаттуу (4 кабаттан жогору) болуп бөлүнөт. Көп кабаттуу үйлөрдөгү сантехника (лифт, борборлоштурулган таштанды чыгаруу)) деңгээли жогору. Бул үйлөрдөгү батирлерге жашыл бак-дарактар ​​көмүлүп, ысык күндөрү ысыктан сактайт. Айрыкча аз кабаттуу жеке үйлөр бардык санитардык шарттарды сактоо менен атайын долбоорлор боюнча курулат.
Россияда
Россияда Бөлмөлөр — бул турак-жай фондусуна кирбеген, бирок жашоо үчүн зарыл шарттарга ээ болгон турак эмес жайлар (батирлерден айрмасы). Бөлмөлөр административдик имараттарда, ошондой эле мейманкана статусуна ээ болгон имараттарда сатылат. Бөлмөлөр менен батирлердин айырмачылыктарынын бири — жашаган жери боюнча каттоого туруу мүмкүнчүлүгү жоктугу. Дагы бир айырмачылык — эксплуатациялык чыгымдардын наркы: батирлер формалдуу түрдө турак-жай катары классификацияланбагандыктан, коммуналдык кызматтардын тарифтери коммерциялык жайлардагыдай эсептелет.
Казакстанда
Казакстанда Бөлмөлөр турак-жай жана турак эмес жайлар болуп саналат. Казакстандын кыймылсыз мүлк рыногу үчүн Бөлмөлөр түшүнүгү салыштырмалуу жаңы, бирок Батышта ал көптөн бери колдонулуп келген жана бардыгына тааныш. Юридикалык мааниде Бөлмөлөр — бул ашканасы жана дааратканасы милдеттүү түрдө болгон 20 м² аянты бар батир.
Өскөналиев, Эркалы
Кыскача өмүр таржымакалы
Эркалы Өскөналиев Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Жумгал районундагы Кабак айылында 1958-жылы 9-августта туулган.
1980-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика бөлүмүн бүтүргөн.
Эмгек жолун Жумгал райондук «Демилге» гезитинин редакциясында кабарчы болуудан баштаган.
1982-1985-жж. Компартиянын Жумгал райкомунун идеология бөлүмүндө инструктор болгон.
1985-1987-жж. Советтик Армияда рота командиринин саясий иштер боюнча орунбасары катары кызматын өтөгөн.
1987-1990-жж. Компартиянын Жумгал райкомунун уюштуруу бөлүмүндө инструктор болгон.
1990-1992-жж. Жумгал райондук «Демилге» гезитинин редактору болуп иштеген.
Учурда Бишкек шаарында жашайт.
Адабий чыгармачылыгы
"Кудай сүйгөн Куйручук" аттуу көлөмдүү китебин чыгарган жазуучу Эркалы Өскөналиев эми Куйручук жөнүндө роман жзып бүтүрдү, буюрса ал да жарык көрөрүн 2017-жылы ал билдирди.
Эркалы Өскөналиев мамлекеттик тил тагдыры тууралуу ырларынын биринде мындайча жазганы бар:
Коомдук ишмердиги, уюмдарга мүчөлүгү
Айтылуу "жайсаңчылар" деп аталган халтурачы топко каршы публицистикалык макалалар жарыялап, алардын түркөйлүгүн ашкерелеген.
1991-жылдан Кыргызстан Жазуучулар Биримдигинин мүчөсү.
Сыйлыктары. Наамдары
Кыргыз улуттук адабиятын колдоо максатында «Турар» басмасы менен эл аралык адабий-көркөм «Жаңы Ала-Тоо» журналы 2010-жылы мыкты чыгармаларга конкурс жарыялаган. Э.Өскөналиевдин ырлары мында 3-орундагы сыйлыкка татыды.
Үй-бүлөсү
Урмат (уулу, 1980), Гүлнур (1982-жыл), Айнур (1986), Улукбек (уулу, 1991-ж.).
Неберелери бар.
Чыгармаларынын чакан тизмеси
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ:
Кыргыз тилинде
Кырбашев Сатар
Кырбашев Сатар 1932-жылы 5-декабрда Сузак районунун Кашка-Терек айылында туулган.
Жыланкөздөр
Жыланкөздөр (лат. Ophisops) — кескелдириктердин бир уруусу, буларга сымбаттуу жыланкөз (O. elegans) жана башкалар кирет.
Электр байланышынын оператору
Электр байланышынын оператору – электр байланыш тармагын иштетүүчү жеке жана юридикалык жак. Э. б. о. байланыш боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан берилүүчү лицензиялык макулдашуунун негизинде аракеттенет.
Колит
Колит — жоон ичегинин сезгениши. Ичеги-карын жолунун көп кезигүүчү оорусу. Колиттин пайда болушуна инфекция (дизентерия таякчасы, сальмонелла, амёба, балантидий жана башка), тамактануунун бузулушу, уулануу (сымаптан жана башка) себеп болушу мүмкүн. Ошондой эле уремиялык ууланууда, карын менен ичке ичегиде тамак сиңүү начарлаганда (гастрит, панкреатит, гастроэнтерит), кээ бир антибиотикти, ич алдырма дарыны өз алдынча узакка колдонгондо болот. Колиттин себебине жана оордугуна жараша жоон ичегинин үстүңкү бети катардык сезгенүүдөн некроздуу жарага чейин жабыркайт.
Олуят чал
Олуят чал — «Манас» эпосунун “Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери. Саякбай Каралаевдин вариантында бир жашында жетим калган Бакайды О. ч. жердин түбү Желпинишке алып кетип, багып чоңойткону айтылат. Ошондуктан, «Байдын уулу эр Бакай» же «Олуят чалдын эр Бакай» делип айтыла берет.
Колит
Этиология жана патогенез
Колит катуу кармаган жана өнөкөт болуп айырмаланат. Ичеги инфекциядан же уулануудан жабыркаганда катуу кармаган колит пайда болот (к. Дизентерия, Уулануу, Тамактан уулануу). Катуу кармаган колитте оорулуунун алы кетип, тамакка табити тартпай, ичи толгоп ооруп, өтөт, ыйынат. Эгерде колит инфекциядан болсо дене ысыйт. Заңда ириң, оор учурда кан болот. Катуу кармаган колитти туура эмес чала дарыласа өнөкөт түрүнө өтүп кетиши мүмкүн. Өнөкөт колит кээде инфекциясыз эле пайда болот. Мындай колитке туура эмес тамактануу, чала чайноо, спирт ичимдиктерин көп ичүү себеп болот. Өнөкөт колитте ичеги кыймылы (перистальтикасы) начарлайт, ичеги зили жана былжыры начар бөлүнөт, жоон ичегиден суюктукту соруу процесси өзгөрүлөт. колитте дисбактериоз маанилүү роль ойнойт (к. Кишинин микробдуу флорасы).
Олуят чал
Олуят чал — "Манас" эпосунун кейипкери. Бир катар варианттарда Манас ачуусуна тийген О. ч-ды чапкандыгы эскерилет. Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында «Манастын Олуят чалды бүктөгөнү» деген тема бар. Анда терс кейипкер катары сүрөттөлүп, жолдон ары-бери өткөндөрдү тосуп, батамды берем деп, элди алдап же күчтөп малын тартып алып байыган О. ч-ды Манас өлтүрүп, малын элге таратып бергени баяндалат.
Колит
Этиология жана патогенез
Колиттин белгилери оордугуна, жайылышына жана стадиясына жараша ар түрдүү болот. Ал кармаган учурда тамакка табити тартпай, жүрөгү айланып, алы кетет. Заңдаарда же андан кийин ич куушурулуп ооруйт. Күнүнө 3—4 жолу ич өтүп, кайра катып, көөп, курулдашы мүмкүн. Оор түрүндө ириң же кан аралаш заңдайт. Колиттин өнөкөт түрү бир жакшы болуп, кайра кармап турат. Жоон ичегини дүүлүктүрүүчү жана аллергиялык реакция чакыруучу тамак-аш (маринаддар, консервалар, татымал, мөмө цитрустар, капуста, бадыраң жана башка) ичүү, өтө чарчоо, тамак сиңирүүчү башка органдардын ишинин бузулушу колитти күчөтөт.
Адамдын жашоо чөйрөсү
Адамдын жашоо чөйрөсү – айлана-чөйрөнүн (табигый жана жасалма) адамдын жашоо-тиричилигин аныктаган объектердин, курулуштардын жана тийгизген таасирлердин жыйындысы. ==Колдонулган адабияттар==
Колит
Оорудун алдын алуу
Колитти алдын алууда катуу кармаган ичеги ооруларын өз убагында туура дарылоо, тамактануу режимин сактоо, тиш протезин убагында салдыруу өтө маанилүү. Ичегинин былжыр челин дүүлүктүрүүчү ар кандай уу зат менен иштегендер коопсуздук техникасын сактап, убагы менен врачка көрүнүп турушу керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Берилиштер булагын автоматташтыруу
Берилиштер булагын автоматташтыруу (Scanner-Сканирующее устройство) деп, берилиштерди киргизүүнү эффективдүү уюштурган процедурлар жана жабдуулар аталат, аларда берилиштерди киргизүүдө кол эмгеги пайдаланылбайт. Берилиштер булагын автоматташтыруучу жабдуулар баскычтоп тактасынан берилиштерди киргизген адамдын ордуна берилиштердин баштапкы калыбында түздөн-түз кабылдап, аны жогорку тактыкта атайын түзүлүш менен киргизет.
Абд ал-Керим
Абд ал-Керим (1882-1963, Каир) Мароккодогу риф уруулардын көтөрүлүшүнүн жолбашчысы, Риф республикасынын (1921-26) жетекчиси. 1915-ж. өз уруулаштарын улуттук-боштондук күрөшкө үндөгөндүгү үчүн Испания колониялык бийлиги аны түрмөгө камап, 1916-ж. бошоткон. 1921-26-ж. рифтиктердин адегенде испан, 1925жылдан француз колонизаторлоруна каршы боштондук күрөшүнүн башында болгон. 192126-ж. Риф республикасынын президенти (эмири). 1926-ж. француздардын колуна түшүп, Реюньон аралына сүргүнгө айдалат. 1947-ж. май айында саясий иш жүргүзүүдөн баш тартуу шарты менен Францияда жашоого уруксат алган. Порт-Саидде кемеден качып чыгып, Каирге туруп калат. 194856-ж. Түндүк Африканы боштондукка чыгаруу комитетинин башында болгон. Марокко көз карандысыздыгын алган соң (1956) Африка жергесинде француз аскерлери турганда мекенине кайтып келбестигин билдирген.
Седарвилл (Нү-Жерси)
Седарвилл (Нү-Жерси) (Cedarville) — Нү-Жерси штатынын Камберленд округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 793 киши. Болжолдуу аянты - 6.0 км². FIPS коду — 34-11410.
Николь (Миякин району, Башкыртстан)
Николь — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Миякин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 79 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Жыланбаштар
Жыланбаштар (лат. Channidae) —  жылан баштуу балыктардын бир тукуму, буларга төмөнкү уруулар жана түрлөр да кирет: Азия жыланбаштары (уруу) (лат. Channa), Африка жыланбаштары (уруу) (Parophiocephalus), Марулий жыланбашы (Channa marulia) жана ушундай сыяктуулар.
Абдаллах ибн Абд-ар Рашид
Абдаллах ибн Абд-ар Рашид, Xафиз-и-Абру (туулган жылы белгисиз 1430, айрым маалыматтар боюнча 1451) орто азиялык тарыхчы. Гератта төрөлүп, Хамаданда билим алган. Шахрух менен Улугбектин доорунда хан сарайда кызмат өтөп, ошол мезгилде Мавереннахр, Иран жана ага коңшулаш элдердин тарыхы, табияты тууралуу бир катар эмгектерди жараткан. Анын 4 томдон турган «Тарыхтар каймагы» («Зубдет ат-тауарих»), ошондой эле Абу Жафар Мухаммед атТабари, Рашид ад-Дин, Низам ад-Дин Шаминин эмгектерин пайдаланып жазган «Жыйнак» («Меджмуйе») аттуу эмгектеринде эмир Темирдин тушундагы аймактагы бийлөөчүлөр, кыпчактардын саясий тарыхы жана башка тарыхый окуялар жөнүндө баалуу маалыматтар берилген.
Воронец (Сосна куймасы)
Воронец — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосна дарыясынын оң жээгинен 47 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Султанов Абдиллажан
Султанов Абдиллажан 1932-жылдын 7-ноябрында Сузак районунун Кашка-Терек айылында туулган.
Электр- жана жылуулук кубаттуулуктарын уурдоо
Электр- жана жылуулук кубаттуулуктарын уурдоо – тийешелүү улуксаты жок, өзүбилемдикке салуу менен электр жана жылуулук кубаттуулуктарын берүүнүн, керектөөнүн булактарына кошулуп алуу.
Альвеолалык өпкөлөр
Альвеолалык өпкөлөр (pulmones - өпкө, лат. alveolus - уюкча, уюк, ыйлак) - сүт эмүүчүлөрдүн өпкөлөрүндөгү ыйлаксымалдуу өсүндүүлөр, майда исиркектер. Алардын өпкөлөрү үлүштөргө бөлүнгөн, андагы колколор бөлүнүп (таралып) майда колкочолор менен бүтөт. Алардын туюк учунда көптөгөн капиллярларга ширетилген чокмороктошкон ыйлаакчалар (исиркектер) газ алмашууга катышышат. Мындай өпкөнүн түзүлүшү (структурасы) анын дем алуу аянтын дененин бетине (аянтына) караганда 50-100 эсе көбөйтөт.
Адистештирилген каттоочу
Адистештирилген каттоочу – өзгөчө ишмердиги акционерлердин реестрин жүргүзүү жана сактоо болуп саналган юридикалык жак. == Колдонулган адабияттар ==
Жыланкуйруктар
Жыланкуйруктар (лат. Ophiuriidea) —  сууда жашоочу жандыктардын бир классы; булардын өкүлдөрү: тикендүү жыланкуйрук (Ophiopholis aculeata), Саре жыланкуйругу (Ophiura sarsi).
Моногамия
Моногамия, бир никелүүлүк (моно... жана ...гамия) – үй-бүлөнүн жана никенин тарыхый формасы; бир эркек менен бир аялдын туруктуу никеси. Алгачкы коомдук түзүлүштүн ыдыроо кезинде жуп нике негизинде пайда болуп, кийин никенин туруктуу формасына айланган, к. Нике, Үй-бүлө.
Берилиштерди жазуу
Берилиштерди жазуу (Data record-Запись данных) деп берилиштерди сактоо процесси аталат, себеби сактагыч түзүлүштөргө маалыматтарды кийин пайдалануу максатында сактоочу жабдууларга жазышат. Берилиштерди калыбына келтирүү процесси берилиштерди окуу деп аталат, себеби, сактагыч түзүлүштөн берилиштер окулат жана алар иштетүү үчүн тез эске жиберилет.
Жорго тоодак
Жорго тоодак (Chlamydotis undulate), (Jacquin, 1784):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк Африка түштүктү карай түндүк тропикке чейин, Синай жарым аралы, Уэнтевентура жана Лансароте аралдары. Евразияда Кичи Азиянын чыгыш бөлүгүнөн, Сириядан, Палестинадан чыгышты көздөй Ички Монголияга чейин. Казахстандын түштүк жарымында уялоодо жана учуп өтүүдө, түндүктөн Тайсуган кумдарына, Иргиздин ылдый жагына, Түндүк Прибалхашңе жана Зайсан ойдуңуна чейин кездешет. Белуджистанда уялайт, Пакистанда, Индиянын Раджастанында жана Гуджиратында кыштайт, Кашмирде жана Делинин тегерегинде кездешет. Кыргызстанда көбүнчө Ысыккөл ойдуңунда кездешчү.
Жашаган аймактары
Такырдуу чөлдөр жана жарым чөлдөр, тоо кыркаларынын чөлгө айланган этектери, кээде күзүндө жана кышында дан өсүмдүктөрү өстүрүлгөн жерлерде кездешет.
Саны
Азыркы учурда жорго тоодактын саны кыскарды, эң эле сейрек кездешүүчү канаттуу. Негизинен Ысыккөл ойдуңунда жалгыз особдор кездешет. 1988-жылы жалгыз канаттуу коруктан тышкары Ысыккөл районунун Торуайгыр айылынын тегерегинде бир ай бою жашаган. Ушул эле жерде 1988- жылы Тору-Айгырда 5 жорго тоодак арпа эгилген талаада кездешкен. 1991-жылы жалгыз канаттуу ушул айылдын айланасында байкалган.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Ачык жерлерди артыксынтат, караңгы түнү жана түштө активдүү эмес, түндөсү айдын жарыгында азыктанат. Тынчсызданган маалда башын маскировкалайт, денесинин түсү чөйрө менен аралашып кетүүгө жардам берет. Тамак тандабайт, бирок өсүмдүктү артыксынтат, буудайдын башы, мөмөлөр менен азыктанат, бирок кумурскаларды, коңуздарды, чегирткелерди, кескелдириктерди жана чоң эмес жыландарды этибар калтырбайт. Үн чыгарбайт. Уясы - жөн гана болгон өсүмдүктүн алдындагы кум же шагылдагы чуңкур жер. Уясында 3-4 күрөң түстөгү темгилдүү жумуртка бар.
Чектөөчү факторлор
Антропогендик факторлордун таасиринин, анын ичинде жашоого ылайыктуу жерлерди айдоо, законсуз атуунун натыйжасында бул түрдүн саны кыскарууда. Жаратылышты коргоонун жана пропаганданын начардыгы.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргызстанда изилденген эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Чаралар колдонулган эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Бул түрдүн учуп өтүүдө жана уялоодо же кыштоодо иликтелген популяциялары сакталган райондордо заказниктерди түзүү. Мындай кыштоо жана уялоо жерлерди аныктоо. Түрдүн Кыргыз Республикасындагы жашоо аймагын жана таралышын тактап изилдөө.
Статусу
III категория, Critically endangered, CR: R, A1. Кыргызстанда Chlamydotis undulata macqueenii1 (J.E. Gray, 1832) кездешүүдө.
«Алгачкы айкаш»
А. катышкан жана редакциялаган сапмасап котормонун негизинде «Манас» эпосунун илимий басылышы «СССР элдеринин эпостору» деген серияда Москвадан ишке ашырылып жатат. Орус тилине көркөм которулуп жаткан «Манас» үчилтигиннн «Семетей» жана «Сейтек» бөлүмдөрүнүн сапма-сап котормосунун 30 000 сабы да А-ге таандык. А. эки 2-даражадагы Ата Мекендик Согуш, «Кызыл Жылдыз», эки «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. Алеңгир жаа — эпосто баатырлардын алып жүргөн жоо жарагы: «Атынын мойну бир кулач, Айбандан түрлүү көрүнөт, Алеңгир жаа асынган, Адамдан сүрдүү көрүнөт» (Сагымбай Орозбаков, 2. 300). Алеңгир — байыркы түрк-моңгол сөзү. Саадак деген маанини билдирет. Ал эми жаа деген экинчи компоненти да саадак маанисинде колдонула берет. Сагымбай Орозбаковдун вариантында А. ж. кытай жоокерлери колдонгон курал катары да айтылат. Мисалы, «Алеңгир жаа асынган, Азезил шайтан мас кылган Нескара деген эр экен» (Сагымбай Орозбаков, 1. 208), «Шаңмусары дегени... Алеңгир жаа, сыр жебе» (Сагымбай Орозбаков, 1. 273) салгылашта пайдаланат.