cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Энцефалит
Энцефалит — вирус, бактерия жана башкалар микроорганизмдер козгоочу же уу заттардан уулануудан -пайда болгон мээнин сезгенүү оорусу. Анын биринчилик жана экинчилик түрү бар. Биринчилик энцефалит мээге ар түрдүү вирустардын киришинен пайда болот жана табиятта алардын табигый очогу болгондугу менен байланыштуу. Аларга эпидемиялык, кене, чиркей энцефалити кирет.
Козгогуч тууралуу
Энцефалиттин козгогучу мээге кан аркылуу жетет. Ошондой эле биринчилик энцефалитке травмадан, химиялык заттар менен уулануудан келип чыккан энцефалит кирет. Эпидемиялык энцефалитти козгоочу вирустун булагы — кээ бир кемирүүчүлөр, уй, эчки жана айрым куштар. Алдын ала эмдөөдөн өтпөгөн кишилер кене энцефалити менен ылаңдаган малдын канына тойгон кене чакса же ылаңдуу малдын сүтүн ичкенде оорушу мүмкүн. Чиркей энцефалитинин вирусун чиркей кишинин канын соргондо ташыйт. Оору көбүнчө катуу кармап, оорулуунун температурасы көтөрүлөт, башы айланып ооруйт, алсырайт, кээде кусат, уйку басат, кээде уйку качышы да мүмкүн. Энцефалитке чалдыккан киши же таза айыгып кетет, же көп жылдар бою оорунун залдары калып, буту-колунун алы кетет, титирейт, басканы да өзгөрүлөт, шал болот.
Дарылоо
Дарылоосу энцефалиттин түрүнө жараша ооруканада гана жүргүзүлөт. Бул ооруга чалдыккан киши өз убагында врачка кайрылышы керек. Эгерде ооруганда ошол замат дарыланбаса оору паркинсонизмге өтүп кетиши мүмкүн. Анда дарылоо өтө кыйын болуп калат. Энцефалиттин алдын алууда токойдо иштеген адамдарга (геолог, мергенчи, токойчулар жана башкалар) алдын ала эмдөө жүргүзүлөт. Кене чакпас үчүн коргонуучу кийим кийип, бетке атайын тор каптап, дем алуу учурунда же иш бүткөндө кийимдеги же теридеги жабышкан кенелерди жоготуу керек. Чиркейден сактануу үчүн да ошондой кийим кийүү, териге репеленттерди (чиркейди жыты менен жолотпоочу дарылар) сыйпоо зарыл.
Энтеровирустук энцефалиттин алдын алуусу ичеги-карын ооруларынын алдын алуу сыяктуу эле жүргүзүлөт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Декларация (жарнак)
Декларация (жарнак) (фр. declaration  – билдирүү) – 1) конституциялык укуктагы тиешелүү мамлекеттин тагдыры үчүн өзгөчө зарыл маани берүү менен, салтанаттуу мүнөз күтүү максатын көздөгөн саясий-юридикалык актынын аталышы (м.: КР мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү Д-сы). Кошумча мыйзамдык жөнгө салууну талап кыла тургандай, укук-ченемдик акты катары жалпылык менен так эмес мүнөз күткөндүгү – Д-н өзгөчөлүү белгиси болуп саналат; 2) эларалык укуктагы тараптардын жалпы көзкараш менен максаты бирдей чыккандыгын туюндура турган салтанаттуу акты. Ал милдеттүү түрдө аткарыла турган күчкө ээ эмес. Буга мамлекеттер тарабынан милдеттүү түрдө аткарыла тургандай күчкө ээ болгон 1948-жылы кабыл алынган Адам укугунун жалпы декларациясы гана кирбейт.
Дөгдүров, Мухамед
Дөгдүров Мухамед [1906, Каракол уезди, Тоң болушу, Бүркүттүн ою (азыркы Тоң району, Бүркүттүн ою айлы) — 1968, Бишкек] — кыргыз журналисти, котормочу, коомдук ишмер; кыргыз адабият сынын баштоочтордун бири.
Өмүр таржымалы
1937-жылдан КПСС мүчөсү. 1924—26-ж. Түптөгү айыл чарбатехникумунда, 1928—29-ж. Тверь шаррындагы жумушчу факультетинде окуган. 1955-ж. КПСС БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектепти бүтүргөн. Чыгармачылык иши 20-жылдары башталган. Дөгдүровдун 20-жылдардын 2-жарымында «Акын-жазуучулар уюму жана кооз адабиятыбыз тууралуу» жана башка сын макалалары жарыяланган. Ал 30-жылдардын 1-жарымында кыргыз поэзиясынын жүзүн көрсөткөн акындардын чыгармачылык изденүүлөрү жана табылгалары менен окуучуларды тааныштыруу максатында макалаларды жазган. 30-жылдардын аягында проза жанрынын өнүгүшүнө байланыштуу айрым повесть, романдарга (асыресе, «Кең-Суу» романына) сын пикирлерди басма сөздө жарыялаган. 30-жылдары М. Горькийдин «Эне» романын, «Менин университеттерим» повестин которгон. Бир нече публицистикалык жана очерктер жыйнагынын автору. 1932—34-ж. Кыргызмамбастын жана«Чабуул» журналынын редактору, Кыргызстан жазуучулар союзунун уюштуруу комитетинин жооптуу катчысы. 1934-жылдан «Кызыл Кыргызстан», гезитинде иштеген (бөлүм башчы, редактордун орун басары, жооптуу редактору). 1948—58-ж. Кыргызстан профессиялык союздар советинин төрагасы, 1961—68-ж. «Коммунист» журналына редактор. 1945—59-ж. Кыргызстан КП БКнын бюро мүчөлүгүнө кандидат жана анын мүчөсү. Дөгдүров үч Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Чыгармалары
Азия өлкөлөрүндө. — Фр.: 1958; Айкын жол. — Фр.: 1969.
Артык, урук
Артык уругу - кыпчак уруусунун курамындагы урук.
Этнонимдин параллели казактардын курамында бар. И.Н. Лезина Крым жарымаралындагы Артек (Артук, Артык) этнотопониминин келип чыгышын орто кылымдардагы кыпчактардын “артык” аттуу уругу менен жалпылыкта карайт. Автор кыргыздардын кыпчак уруусундагы “артык” аттуу этникалык аталышын Артек (Артук, Артык) этнотопонимине салыштырган иликтөөлөрүн жүргүзөт. Кыргыз этнографы И.Б. Молдобаев кыргыздардын Крым жарымаралынын этникалык чөйрөсү менен байланышын аныктаган иликтөөлөр жүргүзүп келет (караңыз: Молдобаев, 1995, 185-195).
Далычы
Далычы – таза, чийинсиз мүлжүнгөн койдун далысын жарык шоолага карап, андагы сүрөтчөлөр, жолчолор, сызыкчалар, булутчалар аркылуу келечекти болжолдоп алдын ала айткан көзү ачык адам. Далычылар айга, жылдыздарга, тогоолдорго карап көптү билген кыбачы, күзгө карап кышты, кышка карап жазды, бүгүнкүгө карап эртеңкини болжолдогон өтө баамчыл, адамдын өңүнөн, мүнөзүнөн, кыймыл аракетинен анын оюн, саламаттыгын, азыркы абалын боолгологон кыраакы, өтө тажрыйбалуу кишилер болгон. Алар өздөрүнүн ой-пикирлерин табышмактатып, бир нече мааниде, өтө жалпылаштырып сүйлөгөн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Санкина (дарыя)
Санкина — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тура дарыясынын сол жээгинен 616 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 109 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Рыбачье 4 кум-шагыл кени,
Рыбачье 4 кум-шагыл кени, Акөлөң участогу  Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Балыкчы шаарынан 8 км түштүк-батышта, Акөлөң кыштагынан 3 км, деңиз деңгээлинен 1700–1745 м бийиктикте. 1985-ж. чалгындалган. Кен аймагы плиоцен-төмөнкү төртүнчүлүк мезгилинде пайда болгон, начар иргелген койташ-шагыл-кумдун топтолушунан түзүлгөн. Катмардын калыңдыгы 50 м. Орточо гранулометриялык курамы: 300–70 мм – 21%, 70–5 мм – 49%, 5 ммден майдасы – 30%. Шагыл негизинен интрузия тектеринен турат. Кум-шагылды курулуш жана жол куруу иштеринде пайдаланууга болот. Запасы А+В+С категориясы боюнча 1825 миң м3, 1997-жылга карта баланстагы запасы А – 186 миң м3, В – 724 миң м3, С1– 849 миң м3, А+В+ С1– 1759 миң м3.
Алогизм
Алогизм(байыр.-грек. logísmóыs– терс бөлүкчө тануу жана logos – акыл, акыл-эс) – логикалык ой жүгүртүүнү чындыкка жетүүнүн каражаты катары тануу.
Реакциячыл философтор иррационализмди, мистицизмди, фидеизмди актоодо колдонулат. 20-кылымдын аягында кээ бир философиянын интуитивдик теорияларында; логикада, математикада, эстетикада «Алогизм» негизги принцип катары каралат.
Борколдой тоо кыркасы
Алар неоген-антропогенде тектон. жарака боюнча көтөрүлүп, кеңдик багытында созулган антиклиналдык түзүлүшкө ээ болгон. Түзүлүшү асимметриялуу: түндүк капталы кыска, түштүгү узун. Рельефине ярустуулук мүнөздүү. Жогорку ярусу – байыркы түздүктүн калдыгы (4000–5000 м  бийиктикте), байыркы жана азыркы мөңгүлөрдүн аракетинен пайда болгон туюк төрлөрдөн туруп, алардын тамандарын азыркы мөңгүлөр ээлейт. Ортоңку ярусу – неоген менен төртүнчүлүк мезгилинин башталышында 2-тектон. кыймылда көтөрүлүп, сырткы күчтөрдүн натыйжасында калыптанган 3 тектир жана аларды бөлүп турган кашаттар. Төмөнкү ярусу төртүнчүлүк мезгилинин ортосунан түзүлө баштаган тектирлерден жана V формасындагы терең, тик капталдуу капчыгайлардан турат. Суулардын жогорку бөлүгүндө мөңгүлөрдүн жылышынан тепши сымал өрөөндөр түзүлгөн. Ландшафты бийиктик зоналуулук закон ченемине ылайык өзгөрөт; чөл жана кургак талаа (2600–2800 м бийиктикте; шыбак, баялыш, чекенде), талаа (2700–4000 м;  бетеге, жылгын, сулу, шыбак жана башкалар), субальп шалбаасы (2800– 4000 м;  чекилдек, чыйпылдак, тарабаш,  боз терескен, кылкандуу көдөө, айгыржыгар жана башкалар), альп шалбаасы (2900–4200 м; ыраң, доңуз сырты жана башкалар), гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү.
Берметчендер
Берметчендер - деңизде жана тузсуз сууда жашоочу кош капкалуулар классымдагы үлүлдөрдүн жалпы аты. Деңизде жашоочу Берметчендердин кош капкалуу, симметриялуу кабыктары бар, алды жагы жумуру, арт жагы бир аз сүйрүрөөк. Мис, Margaritifera ypyyсуна кирген Берметчендердин кабыгынын диаметри 30 см жана- салм. 10 кг га жетет.
Жылуу деңиздерде 100 жылга чейин жашайт. Тузсуз сууда жашоочу Берметчендер Европадагы, Чыгыш Азиядагы жана Түндүк Америкадагы; Орусиянын Европа бөлүгүндөгү, Камчатка жана Сахалиндеги дарыяларда кездешет. Берметчендердин седеп кабаты түрдүү кооз буюмдарды (топчу, мончок) жасоодо пайдаланылат.
HTML-Редактору
HTML-Редактору (HTML editor) -- HTML-барактарды түзүүгө жана өзгөртүүгө арналган коппьютердик програм. Адатта веб-барактардын HTML калыптоосун жөнөкөй текст редакторунда деле жазууга болгону менен, атайын HTML-Редакторлору көбүрөөк мүмкүнчүлүктөрдү жана ыңгайлуулуктарды тартуулайт. Мисалы, көпчүлүк HTML-Редакторлору HTML менен гана эмес, ага байланышкан CSS, XML, JavaScript жана ECMAScript сыяктуу технологиялар менен да иштеше алат. Өздөрүнүн артыкчылыктарына карап алар экиге бөлүнүшөт: Көпчүлүк WYSIWYG-редакторлор бир эле убакта баракча жана анын коду менен да иштөгө мүмкүндүк берет.
Алкмеон Кротондук
Алкмеон Кротондук (байыр.грек. Ἀλκμαίων; хронологиялык маалыматтар боюнча «Пифагор абышка кезде, Алкмеон жаш болгон» б. а. б. з. ч. 500-ж.) байыркы грек доктуру жана натурфилософу.
Диоген Лаэртийдин айтуусу боюнча Алкмеон «Пифагорду уккан», бирок аны «пифагорийчи» деп эсептөө туура эмес. Алкмеондун байыркы замандагы белгилүү китеби «жаратылыш жөнүндө» деген ат менен чыккан. Алкмеондун көңүл борборунда микрокосмос катары түшүндүрүлүүчү адамдын денеси турат.
Милет мектебине салыштырмалуу, космогония жана метеорология Алкмеондо жок, бирок биринчи жолу эмбриология, физиология, тую теориясы жана психология пайда болот.
Алкмеон баарынан мурда микрокосмостук жана макрокосмостук окуусунда аналогия методун жүргүзөт. Космостун өлбөс бөлүгү күнгө, айга жана жылдыздарга, түбөлүк айланып жүрүүчү адамдын өлбөс бөлүгү-жан (псюхе) туура келет. Бул концепция Платондун жана Аристотелдин космологиясына таасир көрсөткөн. (Аристотель «Алкмеонго каршы» Адамдын организминин модели болуп космос гана эсептелбестен, мамлекет дагы эсептелет, атайын трактат жазган.
Санитариялык тазалоо
Шарттар
Санитариялык тазалоо жүргүзүүгө төмөнкү шарттар:
Делегат
Делегат (лат. delegatus  – жөнөтүлүүчү) – мамлекеттин, уюмдун, жамааттын шайлануучу же дайындалуучу ыйгарым укуктуу өкүлү. КР мыйзамдарында «Д.» аталгысы көбүнесе курултай же конференция катышуучуларына карата колдонулат.
Санитариялык тазалоо
Шарттар
Ал шартка ылайык толук жана толук эмес болуп бөлүнөт. Санитариялык тазалоо толук жүргүзүлө турган учурда бардык көрүлө турган чаралар эрежеге ылайык, биринин артынан бири үзгүлтүксүз жүргүзүлөт. Анда кийимдерди (бут кийимден тартып ички жана тышкы кийимдерге чейин), төшөнчү-орундарды, үй эмеректерин жана үйдүн өзүн да дезинфекциялоого туура келет. Ал эми толук эмес жүргүзүлгөн санитариялык тазалоодо самындалган мочалка менен жуундуруу жана бут кийиминен тартып бардык кийим-кечектерин толук дезинфекциялоо жетиштүү болот. Адамды жуундуруу жана алардын кийим-кечектерин жана башкалар дезинфекциялоо (дезинсекциялоо) ооруканалардын шарттарында атайын жалпыга бирдей жабдылган санитариялык өткөргүчтө жүргүзүлөт. Санитариялык тазалоону эрежеден кыйшаюусуз атайын адистер жүргүзүүгө тийиш. Эреже боюнча санитариялык тазалоодон өтө электер өткөндөр менен жолукпоо керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дамбыр таш
Дамбыр таш – жаз мезгилинин башталышында өткөрүлчү салттык ырымдардын бири. Жаз келип биринчи күн күркүрөгөндө, үйдөгү аялдардын улуусу эгин, чөп, сүттүн мол болушун тилеп, чаканы, көнөктү сузгу менен калдыратып «Жер жарылып көк чык, мал тойгондой көп чык, желин жарылып сүт чык» деген каалоолор менен үйдү үч айлана жүгүрүп чыккан. Калдыраткан идишин жаан басылганча кырчоого илип койгон.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Чекир саяк
Чекир саяк - кыргыздын оң канатындагы ири уруулардын бири. Санжыралык маалыматтарда бул уруунун Kapa Чородон тараары баяндалат. Изилдөөчүлөрдүн пикирлеринде «чекир» сөзү чакыр//чекир - «нөөкөр», «көзөмөлчү» же исламга чейинки түрктөрдөгү «хан сарайындагы нөөкөрлөр» маанисин туюнтат. Чагыр - байыркы сөз маанисинде «бүркүт» дегенди аныктайт. Чекир саяктар Жумгал, көл кылаасы, Кочкор, Тогуз-Торо, Ак-Талаа, Жалал-Абад аймактарын байырлап келишет.
Hypertalk
Hypertalk - Обжектке багытталган программалоо тили. Apple фирмасы тарабынан иштелип чыккан жана текст, график жана аудиону камтыган кардтарды башкарууда колдонулат.
Изопиестикалык эритмелер
Изопиестикалык эритмелер – теңдештиктеги жалпы буу фазасы жана бар учпоочу компоненттер бар учма эриткичтеги эки же бир нече эритмеси. Эриткич термодинамикалык активдүүлүгү бардык изопиестикалык теңдештиктеги эритмелер үчүн бирдей. Бул изопиестикалык стандарты белгилүү эриткич жана эриген заттар активдүүлүк коэффициентин аныктоого мүмкүндүк берет. Эксперимент түрүндө стандарт жана изопиестикалык теңдештик болгон бардык эритмелер концентрациясы аныкталат, андан кийин Гиббс-Дюгем теңдемеси менен изопиестикалык стандарт эриткичинин активдүүлүгүнүн мааниси б-ча эриген зат активдүүлүк коэффициенти аныкталат. Изопиестикалык стандартты тандоо кыйын болгондуктан учпас заттардын суу эмес эритмелерине бул метод аз колдонулат.
Кыл баш курт
Кыл баш курт, трихоцефал (Trichocephalus trichiurus) — мите нематодалар уруусундагы жумуру курт. узундугу 3-5 см, баш жагынын алдынкы бөлүгү арткы бөлүгүнө караганда өтө кууш болуп, ичке кыл түспөл. Эркегинин арткы бөлүгү бүгүлүп турат. Кыл баш курт кан менен азыктангандыктан, анын алдынкы кыл сымал бөлүгү ичегинин былжыр челине терең кирет. Ал 5-6 жыл жашайт. Жумурткасы челек сымал. Кыл баш курт адамдын гана митеси, геогельминт. Ээсин алмаштырбайт. Оорулуу адамдын заңы менен жумурткасы сыртка бөлүнүп чыгып, жер кыртышында жумурткадан личинкалар өөрчүйт. Митенин жумурткасын адам жуулбаган жер-жемиш, жашылчаларды жегенде, булганган сууну ичкенде жугузуп алат. Адамдын ичегисинде жумурткадан личинка чыгып, ал жыныстык жактан өсүп жетилген куртка айланат. Кыл баш курт сокур жана жоон ичегиде мителик кылат. Трихоцефалёз оорусун козгойт.
Алмалуу көрүстөнү
Алмалуу көрүстөнү – Кетмен-Төбө өрөөнүнүн Торкен суусунун сол жээгиндеги 1-5-к-га таандык эстелик. 1966-67-ж. Кыргыз ССР ИАнын археол. экспедпцпясы изилдөөлөрдү жүргүзгөн. 85 казанактан (бардыгы 136 дөбө) бирден үчкө чейпн адам сөөктөрү чыккан. Кээ бпрлерп табытка салынып, бетине алтындалган жука беткеп кийгизилген. Табылгалардын арасында дан сактоочу зор кумара, жыгач табактар, кылыч, соот, жебе, чынжыр, коңгуроо, тогоо, мончок, күзгү, асылташ чөгөрүлгөн алтын сөйкө, шакектер бар. Көрүстөндү негизинен Ы. Кожомбердиев изилдеген.
Бизь (Татышлин району, Башкыртстан)
Бизь — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Аксайыт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 86 киши. Почта индекси — 452832, ОКАТО коду — 80250810003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Арыкбагыш, урук
Арыкбагыш уругу - багыш уруусунун курамындагы урук.
Деликт
Деликт (лат. delictum  – бузуу, күнөө) – жорук (жарандык, административдик тартип бузуу) деген эле сөз; «Д.» деген аталгы КР мыйзамдарында колдонулбайт, бирок илимий-укуктук адабияттарда кеңири колдонулуп келет (кара:Тартип бузуу).
Жакыпбек Ниязбек уулу
Жакыпбек Ниязбек уулу (18-кылымдын 2-жарымы — 19-кылымдын 1-жарымы) — түндүк кыргыздардын Ысык-Көлдү жердеген бугу уруусунан 1813—14-ж. Россияга жооп иретинде жиберилген алгачкы элчиликтин өкүлү. Жакыпбек бийдин баласы. 1813-ж. 7- сентябрда Семейден А. Бубенов катышкан кербен чыгып, аны Миркурбан Ниязов жетектеген. Бул кербен Турпанга (Чыгыш Түркстанга) бара жатып, жолдо Ысык-Көл кылаасына токтоп өткөн. Жергиликтүү бугу уруусунун төбөлдөрү кербенди жылуу тосуп, аларга А. Л. Бубенов орус бийликтеринин катын тапшырган. Кербенди кытайлык чек арага чейин узатып, А. Л. Бубенов кайра кайтканда бугу уруусунун Шапак, Шералы манаптары өз элчиси катары Качыбек Шералы уулу менен Жакыпбек уулу Ниязбекти ага кошуп, Семейге жөнөтүшкөн. 1814-ж. 5-январда элчилер Семейге келген. Кыргыз элчилери өз журту аркылуу тынч соода алакаларын өнүктүрүүгө даяр экендиктерин билдиришкен. Алардын Петербургга баруу өтүнүчү канааттандырылган эмес. Элчилер Батыш Сибирь генерал-губернатору менен Тобольск шаарында сүйлөшүү жүргүзүшкөн, бир катар чептерди, Барнаулдагы заводдорду кыдырып көрүшкөн. Жакыпбек Ниязбек уулу элчилик ишмердиги үчүн орус армиясынын капитаны чинин алган жана өз ысмы жазылган кылыч, асыл таш чөгөрүлгөн шакек менен сыйланган.
Эски медвед (Илишев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Личи
Личи (лат. Kobus leche) — узун куйрук жейрендердин бир түрү.
Жалпыланган функция
Жалпыланган фeнкция - функция түшүнүгүн жалпылоочу математикалык түшүнүк; математикалык жана физикалык кубулуштарды ыңгайлуу жазууда келип чыккан. Жалпыланган фенкцияны белгилүү дельта-функциясын квант механикасы боюнча изилдөөдө пайдалануу менен илимге биринчи жолу П. Дирак киргизген (20-к-дын 20-жылдарында). Орус математиги С. Л. Соболев (1936) жалпыланган фенкциялар теориясын негиздеп, гиперболалык теңдемелерди, Коши маселесин чыгарууда пайдаланган. Жалпыланган фенкциялардын математикалык теориясын 1950-ж. француз математиги Щварц системага келтирген жана колдонулуштарын көрсөткөн. Жалпыланган фенкция бүтүн бир облуста аныкталган функционал катары да аныкталат. Жалпыланган фенкция – классикалык функциялар түшүнүгүн кеңейтүүчү математикалык түшүнүк болуп эсептелет. Бул кеңейтүү, бир жагынан алганда, идеалдаштырылган түшүнүктөрдү (башкача айтканда материалдык чекиттин тыгыздыгын, күчтүн ургаалдуулугун) математикалык формада көрсөтөт. Ошондой эле реалдуу түрдө көрсөтүүгө мүмкүн болбогон идеалдуу түшүнүктөрдү математикалык жакшыртылган формада туюнтат. Мисалы, материалдык чекиттин тыгыздыгын өлчөөдө, ушул чекиттин жетишерлик кичинекей аймагындагы орточо тыгыздыгын өлчөп, ал ушул чекиттин тыгыздыгы деп кабыл алынат. Жалпысынан жалпыланган фенкциялар, ар бир чекит аймактарында өзүнүн «орточо маанилери» аркылуу аныкталат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кылжыров Мина
Кылжыров Мина (1934, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Көк-Сай айылы) — малчы, СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1986), Кыргыз ССРинин мал чарбасына Эмгектери сиңирген устаты (1979). 1954-жылдан Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы 22-партсъезд атындагы колхоздун баш чабаны. Он биринчи беш жылдыкта (1981-85) ар жүз койдон орто эсеп менен 188ден козу, ар койдон 5,1 кгдан жүн кыркып алган. 1986-жылдан ирилештирилген чабандык бригаданын жетекчиси болуп иштеген. 1987-ж. анын чабандык бригадасы ар жүз койдон (бардыгы 1560 кой) 141ден козу (1986-ж. 1013 койдун ар жүзүнөн 146дан козу), ар койдон 4,3 кгдан жүн (1986-ж. 5,2 кгдан жүн) кыркып алып, мамлекетке өткөргөн. Эки Ленин, Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Эммануэль Макрон
Эммануэ́ль Жан-Мише́ль Фредери́к Макро́н (Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron, 21-декабрь 1977, Амьен, О-де-Франс, Франция) — франциялык мамлекеттик ишмер, саясатчы, 2017-жылдын 14-майынан тарта Франциянын президенти.
Өмүр баяны
Пикардия университетинин неврология профессору Жан-Мишель Макрон менен дарыгер Франсуаз Макрон-Ногестин үй-бүлөсүндө туулган. Батыш Париж — Нантер-ля-Дефанс университетин, Париждеги Саясий изилдөөлөр институтун жана Улуттук администрация мектебин аяктаган.
Макрон 2004—2008-жылдар аралыгында Экономика министрлигинде инспектор болуп иштеген. 2007-жылдан баштап Жак Аттали башкарган француз өсүүсүн жакшыртуу жөнүндөгү Комиссиянын баяндамачысынын орун басары кызметын аткарган. Rothschild & Cie Banque банкында инвестициялык банкир болуп иштеп, ал кызматында каржы Моцарты деген лакап атка конгон.
Саясий ишмердүүлүгү
2006-жылдан 2009-жылга чейин Социалисттик партиянын мүчөсү болгон.
2012-жылдан 2014-жылга чейин Олланддын башкатчысынын орун басары болуп иштеген. 2014-жылы 15-июльдп кызматтан кетип, 26-августта экономика министри болуп дайындалган.
Макрондун бийликтеги эң башкы жетишкендиги — «экономикалык өсүү, активдүүлүк, жана мүмкүндүктөр теңдик үчүн мйызамын» кабыл алганы. «Макрондун мыйзамы» аталган мыйзам 2015-жылы 6-августта кабыл алынган.
2016-жылы 6-апрельде Макрон «Алга!» кыймылын түзүп, аны «оң да, сол да тараптыкы эмес» деп кабарлаган.
2016-жылдын 16-ноябрында Макрон 2017-жылы президенттик шайлоого катыша турганын билдирип, «Révolution» («Революция») атту китеп-программасын жарыкка чыгарган.
Шайлоодо 23,86% добуш алып, экинчи турга чыккан. Макрондун кандидатурасын «Республикалыктар» партиясынын кандидаттары жана социалисттер Франсуа Фийон менен Бенуа Амон колдогон.
Экинчи турунда каршылашы Марин Ле Пен менен жарышып, шайлоодо жеңишке жеткен. Ошондо Макрон Франциянын тарыхында эң жаш президент болду.
2017-жылы 8-майда Макрон «Алга, Республика!» партиясынын төрагасынын кызматынан кеткен.
2017-жылы 14-майда Эммануэль Макрон Француз Республикасынын президентинин кызматына расмий түрдө киришкен.
Үй-бүлөсү
2007-жылы Макрон француз тил сабагын берген мугалими Брижит Троньёго үйлөнгөн. Жубайы өзүнөн 25 жаш улуу. Макрондун өзүнүн балдары жок, Брижиттин мурунку никесинен үч баласы жана жети небереси бар.
Даркан шаар чалдыбары
Даркан шаар чалдыбары – 10-12-кылымга таандык шаар урандысы. Ысык-Көл өрөөнүндөгү Жууку суусунун сол өйүзүндө жайгашкан. Аянты 100 га. Эки бөлүктөн негизги чептерден жана алардын чет-жакаларындагы чоң аянттан туруп, узундугу 8 км келген дубал менен курчалган. Борбордук бөлүгүндөгү ар түрдүү чоңдукта көп сандаган курулуш калдыктары дөңсөө түрүндө сакталган. Казуу убагында турак жай жана чарбалык курулуштардын калдыктары табылган. Борбордук бөлүгүнөн тышкары жердеги курулуштар бири-биринен кыйла алыстыкта топ-топ болуп жайгашкан. Карапайым шаардыктардын жер участоктору борбордун сыртында болгон. Шаар эң негизги кербен жолунун боюна жайгашкандыктан, кылымдагы соода-сатык мамилелеринде чоң роль ойногон.
Сом-Порый-Кикя дарыясы
Сом-Порый-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Ширта дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лелюг
Лелюг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 238 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Рыбачье 5 кум-шагыл кени
Рыбачье 5 кум-шагыл кени Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Балыкчы шаарынан 4  км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1741–1750 м бийиктикте. 1984-ж. чалгындалган. Кен аймагы Чүй дарыясынын үчүнчү тектиринде жаткан, жогорку төртүнчүлүк мезгилинде пайда болгон, койташ-шагыл-кумдардын топтолушунан түзүлгөн. Анын чалгындалган калыңдыгы 10–15 м. Орточо гранулометриялык курамы: 350–70 мм – 15%, 70–5 мм – 58%, 5 ммден майдасы – 27%. Кум-шагылды курулуш иштерине, жол курууга колдонууга болот. Запасы В категориясы боюнча 476 миң м3 С – 664 миң м3 В+С3 – 1140 миң м3. 1997-жылга карата баланстагы запасы В – 330 миң м3, С1 – 664 миң м3, В+С1– 994 миң м3.
Бермуд аралдары
Бермуд аралдары – Атлантика океанындагы коралл аралдарынын (300гө жакын) тобу. Түндүк Америка материгинен 900 км чыгыш тарапта. Улуу Британиянын колониясы. Аянты 53, 3 км2. Калкы 52 миң (1970), бермуддар.
Административдик борбору - Гамильтон. Климаты тропиктик, нымдуу. Эң суук мезгилинин (март) орточо температурасы 16, 7°С, эң жылуу учурда (август) 26, 7°С, жылдык жаан-чачыны 1350 мм ге чейин. Балык уулоо, туризм өнүккөн. Курорттор бар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жалпы тил илими
Жалпы тил илими – тил илиминин бир бөлүгү; максаты – тилдик кубулуштарды теориялык жактан мүнөздөө жана аны изилдөө ыкмаларын негиздөөнөр жай тил илими тилди универсалдуу феномен катары анын табиятын, маңызын, жаралышын, тарыхый мыйзамченемдүүлүктөрүн, коомдогу кызматын, башка илимдер менен болгон катышын, структуралык жана социалдык түзүлүшүн изилдейт. Тилди структуралык жактан изилдөөдө ал ар бир конкреттүү тилге тиешелүү ички мыйзамченеми бар бир бүтүн структура катары каралат; социалдык жактан изилденгенде, тилдин коомдук процесстер менен байланышы, социалдык жана аймактык тарамдалышы, структуралык-стилдик вариативдүүлүгү жана башка жактары иликтенет. Дүйнөлүк тилдерге бирдей мүнөздүү жалпы касиеттерди аныктоо жана жалпы универсалдуулуктун илимий-теориясы, методологиялык негизин, принцип, аспектилерин белгилөө орчундуу маселе болуп эсептелет.
Нооруз
Нооруз (, ЭФА: [nouˈɾuːz] — "Жаңы күн") - Орто Азия элдеринин кеңири белгилене турган майрамы. "Нооруз" деген сөз байыркы фарс тилинин "науруз" деген сөзүнөн алынып, бизче "нау" – “жаңы”, "руз" – “күн” деген маанини билдирет. Совет бийлиги учурунда 62 жыл бою 21-Март – Нооруз майрамын белгилөөгө тыюу салынып, 1988-жылы гана майрамдоого уруксат берилген. Бирок Кыргызстан бул майрамды жыл сайын белгилөөгө эгемендүүлүк алганда гана жетишкен.
Жалпы тил илими
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Нооруз
"Нооруз" - "жыл башы", "жаңы жылдын башы" майрамы.
Ал эски жыл эсеби боюнча 21-март күнү белгиленет. Мүчөл сүрүү эсеби мына ушул күнгө туура келет. Бул күнү күн менен түн теңелет.
Кыргызда эски жыл аяктап, эртен жаңы жыл деген күнү өткөрүлүүчү ырым-жырым салты "жыл ажыраш" деп аталган. Бул учурда арча, чекенди, адырашман түтөтүп үй ичин, мал-салды:
Алас, алас, Ар балээден калас, Эски жыл кетти, Жаңы жыл келди. Алас, алас, Айдан аман, Жылдан эсен, Жакшылыкты теңир берди, Жарык күндү кеңири берди. Орообуз данга толсун, Оозубуз нанга толсун! Алас, алас - деп аласташкан.
Жаңырган жылда эл журттун, мал-жандын аман-эсен, тынч, кырсыктан тышкары жана эгин берекелүү болушун тилеп, кудайга, жер-сууга, тоо-ташка сыйынып жалынган, арпадан, буудайдан көжө, сүмөлөк кайнатып, ар бир үй-бүлө сый тамагын жасап, айыл-апасы менен чогуу ичишкен.
Ноорузда жаңы кийимдер кийилет, жакшы тилектер айтылат, айлана көрккө бөлөнөт. Жаш-карынын баары чогулуп улуттук оюн-зоокторду ойношкон.
Илгери нооруз күнү бир кош өгузгө соко кошуп, жер бетин алгач жолу тилишчү. Тапка келген жерге бороз салып бараткан дыйкандын артынан ээрчиген жоон топ кишилер этектериндеги үрөндүк буудайдан кочуштап чыгышып, элдик ырларды созолонтуп ырдашкан.
Пайдаланган адабият
Улуттук каада-салт, тамак-аш, кийим, буюм, оюндардын кыргызча-орусча сөздүгү. Түзгөн Касымалиев Б.Ж. Бишкек, 1993. 57-58 бб.
Алып салуу
Алып салуу (орус. Снятие)(нем. Aufheben) – болгон форма же принциптердин четтеткен, ошол эле учурда жаңы бүтүндүктүн же системанын кырдаалына баш ийген катары өзүнүн маанисин сактап калган кайра өзгөртүп түзүү.
Алып салуу – Гегелдин өнүгүүнүн диалектикалык концепциясына байланышкан философиядагы негизги түшүнүктөрдүн бири. Aufheben (сакто, кармо, ошол эле учурда чектетү, токтоту) термининин эки жактуу маанисин көрсөтүү менен Гегель алып салуу – бул дайыма өнүгүштүн ортолоштурулган процесси өңдүү экенин белгилеген.
Алып салуу – өнүгүүнүн бир кыйла жогорку деңгээлдеги жаңы биримдигинин жаралышын билдирет. Көрсөтүлгөн түшүндүрмөнү Гегель, барыдан мурда, рух жана таанып билүүгө тиешелүү кылган; анын идеалисттик чечмелөөсүндө рухий субстанция өзүн өзү ишке ашырат жана өзүн-өзү жеңет. Марксистик философиялык адабияттарда Алып салуу термини, танууну тануу мыйзамынын чегинде өнүгүүчү нерсе катары мүнөздөлөт жана диалектикалык тануу түшүнүгү менен окшоштурулат.
Санта Круз (Нү-Мексико)
Санта Круз (Нү-Мексико) (Santa Cruz) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 423 киши. Болжолдуу аянты - 1.8 км². FIPS коду — 35-70460.
Мирки
Мирки – орто кылымдарга таандык шаар. Азыркы Казакстандын Жамбыл облусундагы Мерке шаарынын ордунда жайгашкан. Кокон хандыгынын тушунда бул жерде Мерке чеби болгон. Меркени алгач эскеришкен араб географтары Ибн Хордадбек менен Кудама ибн Жафар «Чоң кыштак» деп мүнөздөшкөн. Ал эми азыркы тарыхчылар аны орточо калаалардын катарына кошушат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Изопрен
Изопрен, түссүз суюктук, мол. масс. 68,11; эрүү t –146оС; кайноо t 34оС;
СН3
ô
СН2 =С-СН=СН 2 аба менен аралашмасы 1,66-11,50 % болгондо жарылат. Суу, ацетон, метил, этил спирттери, диэтил-эфирлери менен азеотроптук аралашманы берет. Олефиндер сыяктуу гидрирлөө, галогендөө, гидрогалогендөө реакцияларына кирет. Щелочтуу металл-р менен металлорг. бирикмелер; стирол, бутадиен, акрилонитрил, пропен менен сополимерди оңой пайда кылат. И. ө.ж-да изобутилендин формальдегид менен болгон реакциясынан нефти продуктуларынан, изопентан же изоамиленди 600оС дегидрирлөөдөн алынат. Ө. ж-да полиизопренчуктарын өндүрүүдө колдонулат.
Деликт жарамдуулугу
Деликт жарамдуулугу – жарандын укук бузуу аракетинин аркасында келтирилген зыян үчүн жарандык-укуктук жоопкерчилик тартууга жарамдуулугу. Айрым өлкөлөрдө (Германияда, Швейцарияда) жарандын жарамдуулугунун бөлүгү катары каралат.
Кыл калем
Кыл калем (кисть) — сүрөт тартууда пайдаланылуучу жабдык. Катуу кылдуу Кыл калем (жылкы жана башка жаныбарлардын жал-куйругунан жасалат) көбүнчө май боёк менен тартууда— узун кылдуусу желим живописи менен фрескада— ал эми жумуру учталган жумшак кылдуу (тыйын чычкан— кашкулак жана башкалардын жүнүнөн) К. акварель— темпера жана графикада колдонулат. Кызыл күзөндүн кылынан жасалган жумшак жана ийкемдүү Кыл калем ар түркүн боёк үчүн жарамдуу.
Окурачылдар
Окурачылдар (лат. Campephagidae) — сайроочу чымчыктардын бир тукуму, буларга боз окурачыл (лат. Pericrocotus roseus) кирет.
Эра
Эра (латын aera – башталыш сан) – жыл сүрүү системасынын башталыш учуру, ошондой эле жыл сүрүүнүн өз системасы. Мис., христиан эрасы же жаңы эра (биздин эра): жыл санак эсеби боюнча христиан мифологиясында жалпыга маалым Иисус Христостун туулган күнүнөн башталат. Мусулман эрасы хижрадан; жыл сүрүүсү Мухаммеддин Мекеден көчүшүнөн башталат.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Набайы (абамайдан)
Набайы эларалык абамайданы (Navoiy Xalqaro Aeroporti) — Өзбекстан Республикасындагы Набайы шаарынын эларалык абамайданы. Абамайданга Алишер Набайынын урматына анын ысымы ыйгарылган.
Деликт жоопкерчилиги (келишимден сырткары)
Деликт жоопкерчилиги (келишимден сырткары) – жарандык укуктагы жарандык укук бузуунун натыйжасында, бир жактын экинчисине мүлктүк зыян келтирүүсүнүн натыйжасында келип чыккан жоопкерчилик (деликт).
Санитариялык транспорт
Санитариялык транспорт — оорулууну, жарадарды, медициналык кызматкерлерди жана медициналык буюмдарды ташууга, оорулууларды дарылоо жана алдын алуу чараларына карата ыңгайлаштырылган транспорт.
Түрлөрү
Санитариялык транспорттун жерде (автомобиль, темир жол), аба аркылуу (санитариялык авиация) жана деңиз, дарыяда (суу-деңиз санитариялык транспорту) жүрүүчү түрлөрү бар. Белгиленген максатка жана жол катнаштарынын ыңгайлуулугуна жараша тигил же бул түрлөрүн пайдаланууга болот. Автомобиль жолдорунун көбөйүшү, медициналык кызматтын атайын автомобилдер менен камсыз болушу менен шаар жана кыштактарда оорулуулар санитариялык автомобилдер менен ташылууда. Азыркы санитариялык транспорт оорулууну салууга, түшүрүүгө ыңгайлуу, жол жүрүп бараткан учурда оорулууга медициналык жардам көрсөтүүгө ылайыкталган жана медициналык жабдыктар менен толук жабдылган.
Аскердик санитариялык транспорт
Аскердик санитариялык транспорт согуш мезгилинде жарадар болгондорду жана жапа чеккендерди ташууга ылайыкталып жасалат.
Чарк
Чарк - ийиктин бир түрү. Жүн, кебез, тыбыт ийрүү же алардан ийрилген жиптерди чыйратуу, түрүү үчүн колдонулган жыгачтан жасалган дөңгөлөк сымал кол станок. Чарк ушул учурда да кыргыз айылдарында кеңири колдонулат. Негизги бөлүктөрү: тулкусу, дөңгөлөк, таман, чыканак, мүйүздүү чыгырык, тасма, тутка, ок. Иштеш жолу: кыймыл тулкуга бекитилген огу бар дөңгөлөктөн тасма аркылуу чыгырыкка бекитилет. Дөңгөлөк айланганда мүйүздүү чыгырыктар да айланып, жип ийрилет же чыйратылат. Чарктын мүйүзчөсүнүн бир жак бетинин эки жагына илгич бекитилет. Ал ийрилген жипти мүйүздөн чыгарбай кармап созгондо тартып турат. Чарк менен жип ийрүү кол ийикке караганда бир топ өндүрүмдүү болот.
Санитариялык транспорт
Санитариялык поезддер
Санитариялык поезддер оорулуу жана жарадарларды госпиталдан ташуу үчүн колдонулат. Медициналык эвакуацияларды ишке ашыруу үчүн авиациялык транспортту пайдалануунун мааниси чоң, анткени жарадарларды көп кыйнабай, тиешелүү пункттарга тез жеткирет.
Авиациялык транспорт
Авиациялык транспорт көбүнчө бөлөк жол катнаштары менен жөнөтүүгө мүмкүнчүлүк болбогон учурда пайдаланылат. Биздин өлкөдө кубаттуу граждандык сан-авиация түзүлгөн, ал жетүүгө кыйын райондордон (Четки Түндүк, өлкөнүн тоолуу райондору жана башкалар) оорулууларды эвакуациялоодо, медициналык адисти, дары-дармек, кан, вакцина жана башкалар жеткирүүдө чоң роль ойнойт. Азыркы мезгилде медициналык кызмат атайын санитариялык автомобилдер менен жабдылып, анда шашылыш жардам көрсөтүү жана реанимация чаралары да жүргүзүлөт. Бул автомобилдер атайын аппараттар, жабдуулар менен жабдылган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Арпа, өзөн
Арпа суусу - Ат-Башы районундагы суу, Ала-Буга суусунун (Нарындын сол куймасы) негизги курамы. Узундугу 65 км, алабынын аянты 347 км2.
Торугарт кырка тоосунун түндүк-чыгышынан агып чыккан Муз-Төр суусуна, Ат-Башы кырка тоосунун батыш бөлүгүнөн башталган Кара-Суу суусу кошулуп, Жаман-Тоо суусун түзөт. Жаман-Тоо чыгыштан батышка карай Арпа өрөөнү аркылуу агып, ага сол тарабынан Чоң Кара-Каман, Кичи Кара-Каман жана Каракол, оң тарабынан Кожогул, Жамандаван суулары кошулгандан кийин Арпа аталат.
Батышта Арпанын Ала-Тоосунан түндүккө карай кууш капчыгай аркылуу агып, Бычан суусу кошулуп, Ала-Буганы түзөт. Жылдык орточо чыгымы 12 м3/сек. Июнда кирип, октябрда тартылат. Өрөөнү жайыт.
Жалпы экология
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Май (Манас району)
Май (Май) ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Май айыл аймагына кирет. Кызыл-Адыр тоосунун этегинде, деңиз деңгээлинен 626 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Покровка кыштагынан 16 км батыш тарапта. Жамбыл темир жол станциясынан 30 км. Кыштак 1936-жылы негизделген. Орто мектеп, китепкана, медпункт, бала бакча бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Калкы
Калкы - 3 984 киши ; негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет.
Ачыткы
Ачыткы — максымды, бозону, кымызды, камырды ж.б. ачыта турган көрөңгө, үрп, камыртуруш. Камырдын ачыткысы - камыр туруш: жарма, бозо жана кымыздын ачыткысы - көрөңгө, кымыздын алгачкы ачыткысы үрп (мурунку жылкы күзүндөгү кымыздын үрпүн кургатып коёт) делет. Камыртуруш жокто, анын ордуна бозо же ачыган жарма колдонулат. Жарманын ачыткысы - көрөңгөсү жокто бозону же ачып калган камыртурушту жылымык сууга эзип куюшат.
Деликт милдеттенмеси
Деликт милдеттенмеси – зыян келтиргенинин натыйжасындагы милдеттенме дегендин өзү.
Сарагулка (дарыя)
Сарагулка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тура дарыясынын сол жээгинен 358 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 58 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргайчик
Кыргайчик — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2677/546/25 орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Internet Information Services
Internet Information Services - Майкрософт компаниясынын Интернет кызматтары үчүн патенттелген түйүндөрдүн шайманы. Windows NT түркүмүндөгү операциондук системасы менен таралат.
Негизги курамчасы бул- интернетте сайттарды жайгаштыруучу веб-түйүндөр. IIS кызматы NNTP, FTP жана SMTP протоколдорун камтыйт. Netcraft компаниясынын билдирүүсү боюнча 2011-жылдын тогуздун айында (октябрь) бул кызмат 21 млндон ашык сайттарга кызмат көргөзгөн, бул дүйнө жүзү боюнча сайттардын 12.46% түзөт.
Эңилчекчил жетим көпөлөк
Эңилчекчил жетим көпөлөк (лат. Lithosia complana) — жетим көпөлөктөрдун бир түрү.
Изопрен каучугу
Изопрен каучугу (-СН2С(СН3)= СН-СН2-) - изопрен полимерленүүсүнөн алынган синтездик каучук. Мол. масс. 300 миң - 1 млн, тыгызд. 0,91-0,92 г/см3, кристаллдашуу темп-расы 25оС, айнектешүү темп-расы 70оС болгон, 95-98 % 1-4 цис звенолорунан турган зат. И. к. көпчүлүк углеводороддордо, СНСI3, ССI4, Мындай каучук эритмеде Циглер-Натта катализаторун пайдаланып изопренди, полимерлөөдөн алынат. Ал пластификацияны талап кылбайт, күкүрт менен вулкандаштырылат. Техникалык сапаттары б-ча табигый каучукка окшош. Чоюлчаактыгы, бышыкчтыгы абдан жогору, 26-25 Мпа, салыштырма узаруусу 700-100 %, серпилгичтиги 65-75 % Синтездик И.к. табигый каучукту алмаштырат. Алардан ар түрдүү резина буюмдары жасалат.
Эпидемиология
Эпидемиология  (бай. грекче ἐπιδημία – элге; λόγος – окуу) – бул эпидемиялар жөнүндө илим; ал эпидемиялардын келип чыгуу себептерин, алардын өнүгүү мыйзамченемдүүлүгүн, басаңдоо шарттарын изилдейт жана эпидемиялык ооруларга каршы күрөшүү чараларын иштеп чыгат.
Эпидемиология объективдүү мыйзам ченемдүүлүктөрдү аныктап, жугуштуу оорулардын пайда болушуна жана жайылышына алып келиши ыктымал айрым байланыштарды ачып берет. Ошондой эле жугуштуу оорулардын жайылышына бөгөт коюу жана алардын пайда болуу мүмкүнчүлүгүн толугу менен жоюу жолдорун иштеп чыгат.
= Тарыхы = Байыркы грек дарыгери жана философу Гиппократ эпидемиология илиминин негиздөөчүсү деп эсептелет. Гиппократтын мезгилинен бери "эпидемия" сөзү адамдар арасындагы жугуштуу жана жугуштуу эмес мүнөздөгү жалпы ооруларды түшүндүрүп келген.
Байыркы жана орто кылымдарда эпидемияларга негизинен вирус ооруларынын жайылышы себеп болгон, бирок вирус деген эмне жана ал организмге кандайча кирет деген ар кандай түшүнүктөр жашаган.
Гиппократ айткан биринчи теория эпидемияларга адамдын денесине айрым заттардын – миазмалардын кириши себепчи деп болжолдогон. Алар мейкиндикте, топуракта же саздак жерлерде болот. Гиппократтын аталган теориясына ылайык, ошол миазмаларды дем алуу жапатырмак ооруга алып келет.
Грек философу Аристотель айткан экинчи теория, биринчиге окшош. Ал адамдар арасында тирүү оору козгогучтун жайылышы эпидемиянын оожалышынын себеп болот деп айткан.
= Максаты = Эпидемиология илими калктын саламаттыгын сактоонун маанилүү бөлүгү болуп саналат жана анын милдеттери:
= Эпидемиология усулу = Эпидемиологиядагы илимий изилдөөнүн негизги усулу болуп эпидемиологиялык усул эсептелет. Эпидемиологдор коомдо жугуштуу оорулардын пайда болушуна жана жайылышына байланыштуу болуп жаткан кубулуштарга байкоо салып турушат.
Эпидемиологиялык усул төмөндөгүлөрдү камтыйт:
= Эндемия, эпидемия жана пандемия = Эпидемиологиянын илим катары изилдөө предмети жугуштуу оорулардын жүрүшүн жалгыз-жарым учурда да жана жапырт кесел түрүндө да изилдөө болуп саналат. Өз кезегинде жапырт кеселдер төмөнкү формаларга бөлүнөт:
= Дагы караңыз =
Клод Бернар
Бернар Клод (12. 7. 1813-10. 2. 1878) - француз физиолог жана патолог, азыркы физиологиялык жана эксперименттик патологияга негиз салуучулардын бири. Париж ИАнын мүчөсү (1854). Париж университетин (1839) бүтүп, Ф. Машандйнин лабораториясында иштеген. 1854-жылдан Париж университетинин жалпы физиологиялык, 1868-жылдан Табигый тарых музейиндеги салыштырма физиологиялык кафедрасынын жетекчиси. 1843-ж. 1-жолу шилекей безинин секрециялык нервинин анатомиясы жана физиологиясы жөнүндөгү эмгегин жарыялаган. Уйку безинин жана боордун иштери боюнча изилдөөлөр жүргүзгөн. Бернар углеводдук алмашууну изилдеп, аны жөнгө салууда боор жана борбордук нерв системасы катышаарын аныктаган. 1853-ж. Бернар бүткүл кан айлануу системасын жана дененин бөлүктөрүн кан менен камсыздандырууну жөнгө салууга катышуучу симпатикалык нерв системасынын кан тамырды кыймылда-туучу функциясын ачкан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Сандык нефелиндүү сиенит кени
Сандык нефелиндүү сиенит кени - Нарын облусунун Жумгал районунда, Таш-дөбө кыштагынан 25 км түндүк тарапта, Жумгал тоо тизмегинин чыгыш учундагы Сандык тоосунда, деңиз деңгээлинен 2810–3600 м бийиктикте. 1953-ж. табылган. Кен аймагында палеозойдун аягында жиреп чыккан сиенит интрузиясы кеңири таралган. Пайдалуу тоотек–нефелиндүү сиенит магма комплексинин 2-фазасында пайда болуп, шток түрүндө жатат. Нефелиндүү сиенит негизинен калийлүү талаа шпатынан (60–65%), нефелинден (22,5%), калганы түстүү минералдардан (биотит, пироксен) турат. Кенден алюминий кычкылын бөлүп алуу мүмкүнчүлүгү бар экендиги аныкталган. Анын өлчөмү 20,09%ке жетет. Алюминий кычкылынын болжол запасы жана ресурсу 203 млн т.
Босогоакташ, тоо
Босогоакташ, тоо – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Карабел, Кулун жана Тар сууларынын алабында кеңдик багытта жатат. Узундугу 20 км,  туурасы 6–7  км, Орточо бийиктиги 3300 м,  эң бийик жери 3983 м. Кыры аскалуу, туш тарапка тармактанып кетет. Капталдары майда кокту-колоттуу, тик. Этек бөлүгү шагылдуу. Кургак талаа (2400 мге чейин), талаа жана бадал аралаш шалбаалуу талаа (2400–2900  м), субальп жана альп шалбаалуу талаасы (2900–3400  м) жана нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Кылкандуу балыктар
Кылкандуу балыктар (лат. Teleostei) — чачыла канат балыктардын инфраклассы. Скелети (омуртка тутуму, кабыргалары) толук сөөккө айланган. узундугу 1 смден 5 мге чейин жетет. Денеси сөөктүү түрпү менен капталган, кээ биринде түрпүсү жок. Сүзгүчтөрү курсагында, көкүрөгүндө же мойнунда жайгашкан. Сүзгүч канаттары тикендүү. Арткы жана заара-жыныс тешиги курсак сүзгүчтөрүнүн артында жайгашкан. Сүзгүч ыйлаакчасы демейдегидей, толтосу кеңейген. Кылкандуу балыктардын 33 түркүмү, 420 тукуму, 20 миңдей түрү Жер шарынын бардык деңиз жана туссуз сууларында жашайт. Айрым жыныстуу, кээ бирлери гана гермафродиттер. Уруктануусу көбүнчө сыртта жүрөт, жумуртка (икра) таштайт. Кээси тирүү тууйт (ганбузия жана башка).
Жамансариев, Асанбай
Жамансариев Асанбай [1904, Каракол уезди, Түп-Күрмөнтү болушу, Теңизбай айылы (азыркы Ак-Суу району, Тепке айыды) — 1938, Бишкек ш.] — партиялык жана мамлекеттик ишмер.
1915-ж. Кызыл-Суу (Жети-Өгүз району) орус- жергиликтүү мектебин бүтүргөн. 11 жашынан Караколдогу орус, татар, дуңган көпөстөрүнүн кушканасында, тегирменинде, тери заводунда жумушчу болуп иштеген. 1921-ж. Алматыдагы батрачкомдордун 6 айлык курсун бүтүрүп, Кыргыз-казак агартуу институтунан 1923-жылга чейин окуган. 1923-ж.. Ташкендеги Орто Азия Комуниверситетине (САКУ) которулуп, аны 1926-ж. бүтүргөн. Ошол жылы Нарын кантондук комсомол комитетине катчы (1927-ж. келте менен ооруп айылына келген) болуп иштеген. 1927-ж. большевиктер партиясынын катарына өткөн. 1928-жылдан Каракол кантондук аткаруу комитетинин уюштуруу бөлүмунун башчысы, төрагасынын орун басары, 1930-жылдан Талас кантонунун Рыков (азыркы Кара-Буура) райкомунун 1-катчысы, 1933-ж. 27-апрелде республиканын Эл комиссарлар Советинин иш башкаруучусу болуп дайындалган. 1934-ж. февралдан СССР Борбордук Аткаруу Комитетинин алдындагы Кыргыз Республикасынын туруктуу элчиси (Москва). Ошол кызматта турганда 1939-ж. Москвада өткөрүлө турган Кыргыз искусствосу менен адабиятынын декадасына даярдануу ишине чоң эмгек сиңирген. Профессионал кыргыз маданият ишмерлерин даярдоого кыйла салым кошкон. 1937-ж. май айында Кыргыз АССР искусство комитетинин төрагалыгына дайындалган. 1930—37-жылдары Кыргыз АССР Аткаруу Комитетинин мүчөсү. 1937-ж. 20-октябрда «эл душманы» деген жалган жалаа менен камалып, 1938-ж. атылган. 1956-ж. толук акталган. Сөөгү 1991-ж. «Ата-Бейит» көрүстөнүнө кайра коюлган.
Арык, урук
Арык тукуму, уругу - Баргы, Бугу, Нойгут урууларынын курамындагы уруктардын жана уруктар тобунун аталыштары катары маалым.
Параллелдери Казактарда “арык токум”, Түркмөндөрдө жана Каракалпактарда “арык” формаларында кездешет.
Этноним
Этноним хакас тилинде эки маанини туюнтары маалым:
Экинчи мааниси:
Монгол тилинде(монг. ариг) “таза”, “тунук”, 2жакшы" дегенди аныктайт (Монгол орос толь, 1957,43). Кыргыздар менен этникалык жакындыгы аныкталган сары угурларда “арык” сөзү “таза” деген мааниден башка, “кытайлардын бийлигин тааныган түрк тилдүү мусулмандар” дегенди түшүндүрөт.
Тарыхы
XVIII к. арыктар өз алдынча урук болгондугу, кийинчерээк бугулардын курамына киришкендигин окумуштуулар өз иликтөөлөрүндө белгилеп жүрүшөт.
Деликт укугу
Деликт укугу – жарандык укуктагы зыян келтирүүдөн улам келип чыккан милдеттенмелерди жөнгө салуучу укук ченемдеринин жыйындысы. Милдеттенмелик укуктун курамдык бөлүгү.