cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2-февраль
1970 – Бертран Рассел, англис математик, жазуучу жана ойчул, Нобел сыйлыгынын лауреаты (1872-ж.т.)
1974 – Имре Локатос, венгриялык ойчул (1922-ж.т.)
Абсолютизм
Абсолютизм (лат. аbsolutus – толук, сөзсүз, чексиз, шартсыз) – мамлекетти башкаруу формасы; ага ылайык саясий бийлик бир адамдын – монархтын колуна топтолгон. А. мамлекеттик бийликтин жогорку деңгээлдеги борборлоштурулушу менен айырмаланып, коомдогу жогорку бийликтин өкүлдүк уюмдары жоюлат (мисалы, Россиядагы Романовдор династиясынын башкаруусу 1613–1917).
Шуру полиптери
Шуру полиптери (лат. Anthozoa) — көңгөлдөрдүн бир классы, буларга бүткүл шурулардын таксономиялык категориялары кирет.
Малкалды, айыл (Аксы району)
Малкалды айылы (совет доорундагы аталышы – Жаңы-Жол) – Кыргызстандын Жалал-Абат облусуна караштуу Аксы районундагы ири кыштак.
Кыскача таржымакалы
Малкалды айылы (совет доорундагы аталышы – Жаңы-Жол) – Кыргызстандын Жалал-Абат облусуна караштуу Аксы районундагы ири кыштак. Ал Жаңы-Жол айыл округунун борбору. Бул кыштак мурда Аксы районунун борбору да болуп турган.
Калк саны – 2074 киши (2007-жылдын эсеби). Айылда негизинен кыргыздын саруу уруусунун өкүлдөрү байырлайт.
Негизги чарбасы – дыйканчылык, мал чарбачылыгы.
Кыштакта орто мектеп, маданият үйү, дарыкана, амбулатория бар.
Улуу Ата мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Лениндин эстелиги кароосуз калды.
Географиялык маалымат
Кыштак калкынын малы Авлетим, Чоң-Жайлоо, Бозбу-Ата ж.б. жайлоолордо жайлайт.
Кыштак райондун азыркы борбору Кербен кыштагынан 55 чакырым чыгышыраакта жайгашкан.
Кыштак Таш-Көмүр темир жол бекетинен 40 чакырымдай түндүк-батышта жайгашкан.
Беш жылдык пландар
Беш жылдык пландар - беш жылдык пландар СССРди экономикалык жана социалдык өнүктүрүүнүн беш жылдык пландары. Эл чарбасын өнүктүрүүнүн алгачкы беш жылдык план 1928-ж. кабыл алынган. 1929-86-ж. аралыгында 12 беш жылдык план кабыл алынган.
Малкалды, айыл (Аксы району)
Кыштактан чыккан инсандар
Малкалды кыштагынан бир катар даңазалуу инсандар, илимпоздор, коомдук ишмерлер чыккан.
Алардын арасында тарых илимдеринин кандидаты Туратбек Жоробеков (1946-2016), экономика илимдеринин кандидаты Кадыржан Райымбеков, педагогика илимдеринин доктору Сатканбай Момуналиев, биология илимдеринин кандидаты Максатбек Казакович Мамытбеков, саясат таануу илимдеринин кандидаты Уран Токтоназарович Ботобеков, ж.б. чыккан.
Эрих Фромм
Фромм Эрих (1900–1980) – америкалык психолог, социолог жана неофрейдизмдин өкүлү. Фром Фрейддин биологизимине таянып чыгып, көз карашы боюнча антропологиялык психологизмге жана  экзистенциализмге жакындайт. Инсандын бир бүтүндүк концепциясын иштеп чыгуу менен бирге психологиялык жана социалдык себептердин калыптануу процессиндеги бир-бирине катышын ачууга аракет жасаган.
Малкалды, айыл (Аксы району)
Кыштактан чыккан инсандар
Ушул айылдан айтылуу Алымкан Субан-бий кызы (1874-1942) чыккан. Ага кезинде Токтогул Сатылган уулу ашык болгон. Анын атасы Субан-бий Аксыда 19-кылымда төбөсү көрүнгөн бий болгон.
Айылдагы “Ленинчил жаш” орто мектеби пост-советтик доордо айылдык агартуучу Жоробек Мамытбековдун ысымын алып калды.
Аскердик коллегия
Аскердик коллегия - Куралдуу Күчтөрдүн түзүлүшүнө, алардын күжүрмөн жана мобилизациялык даяр туруусуна, аскер кадрларынын күжүрмөн даярдыгына, аларды тандоого жана тарбиялоого байланышкан жана башка маанилүү маселелер боюнча чечимдерди чыгаруучу жана талкуулоочу Коргоо министрлигинин кеңеш берүүчү органы. Коргоо министринин жана министрликтин жетектөөчү кызматкерлеринин (коргоо министринин орунбасарлары) курамында түзүлөт. Коллегиянын мүчөлөрү, кызмат орду боюнча анын курамына киргендерден башкасы КРнын Президенти тарабынан коргоо министринин сунушу боюнча бекитилет.
Уюл жаркыроосу
Уюл жаркыроосу - түнкү асмандын айрым бөлүктөрүндө тез-тез өзгөрүп туруучу жарыктануу (көбүнчө көгүлтүр, саргычкөк, чанда кызгылт же кызгылт көк түстө жарык чыгарат). Көбүнчө жогорку кеңдиктерде мезгил-мезгили менен байкалып турат. Уюл жаркыроосу космостон келген протон, электрондук атмосферага киргенде 90- 1000 км бийиктиктеги суйдаң аба катмары менен өз ара таасиринен пайда болот. Пайда болуу мезгилдери көбүнчө Күндүн 11 жылдык активдешүү циклине байланыштуу.
Мораль
Мораль (moralis – адеп-ахлак) – коомдук аң-сезимдин бир формасы, коомдук турмуштун эч бир мейкиндигин калтырбай адамдардын жүрүм- турумун теске салуу функциясын аткаруучу социалдык институт. Массалык ишмердикти жөнгө салуучу башка формалардан (укук, өндүрүштүк-административдик тартип эрежелерден, мамлекеттик декреттерден, элдик салттардан жана башка) мораль негизделиши, өзүнүн талаптарын ишке ашыруу жолу менен айырмаланат.
Моралда коомдук зарылчылык, керектөө талабы коом менен топтордун кызыкчылыгы стихиялуу түрдө калыптанып, жалпыга таанылган буйруктар жана баалар, массанын адаттары, каадалары, коомдук пикирлеринин үлгүсүндө чыңдоо түрүндө туюндурулган. Ошондуктан моралдын талабы бүт баарына бирдей, кимдигине карабай эч ким тарабынан мажбурлоосуз милдеттендирген формада болот. Бул талаптар салыштырмалуу туруктуу мүнөзгө ээ. Алар жөнөкөй каададан, зордоп карманган салттан айырмаланат, ошонусу менен адамга кандай жашап, эмне кылуусуна ылайыктыгы жөнүндө түшүнүк түрүндө идеялык негиздөө алат.
Мораль укуктан биринчиден, ар бир адептик талапты аткаруусу бүткүл бары тарабынан тескөөгө алынат, болгондо да ошол эле индивиддин моралдык бедели кээ бир укуктуулук менен байланышсыз; экинчиден, моралдын талаптарын аткаруу рухий таасир көрсөтүү аркылуу гана (коомдук баа берүү, жасаган кылык-жоругун алкоо же айың көрүү) ылгоого алынат. Бул социалдык тескөөнүн башка формаларына салыштырмалуу алганда моралда аң-сезимдин ролу чоң экендиги менен шартталган. Анын үстүнө аң-сезим рационалдуу формада түшүнүк менен пикир түрүндө, ошондой эле эмоционалдуу сезим, ниет жана ыктоо формасында туюндурулушу мүмүкүн. Коомдук аң-сезим сыяктуу эле моралда жекече аң-сезимдин ролу да аз эмес.
Коом тарабынан иштелип чыккан адептик түшүнүктөргө таянуу менен тарбиялануу процессинде өздөштүрүү менен индивид кайсы бир деңгээлде өз алдынча жүрүм-турумун жөнгө салат, айлана тегерегинде болуп өткөндөрдүн моралдык маанисин баалайт, пикир айтат. Андыктан моралда социалдык теске салуунун объектиси гана болбостон, ошондой эле аң-сезимдүү субъект башкача айтканда адеп-ахлактуу инсан иретинде чыгат. Коомдук татаал түзүлүш болуу менен анын мазмуну жагынан алганда жана мотивациясы боюнча мораль, моралдык ишмердикти да тутуна алат. (анда бул же тигил коомдо адамдардын жүрүм-турумунун үлгүсү, адеби адамга карата талаптын, милдеттендирген ар түрдүү формаларды бул ишмердикти ылайыктоочу моралдык карым-катыш (моралдык норма, милдет, жоопкерчилик, уят-сыйыт);
Моралдык аң-сезим, тиешелүү түшүнүктөр түрүндөгү бул мамилелерди чагылдырган Моралдык аң-сезим, нормалар, принциптер коомдук жана моралдык идеалдар, жакшы жана жаман түшүнүктөр, адилеттүү жана адилетсиз. Моралдык аң-сезимдин бул формалары моралдык иш-аракетти белгилүү бир түрдүү жол менен мотивдештирген жана баалоого жол берген логикалык иреттүү системага бириктирилген. Коомдук турмуштун ар түрдүү областарында колдонулганына жараша бирдиктүү негизге ээ болгон моралдын салыштырмалуу гана областын түзгөн өзгөчө эрежелери калыптанат. Кесиптик этика, эмгектин, турмуш-тиричиликтин, үй-бүлөнүн моралы жана башка мораль – тарыхый кубулуш. Коомдун баштапкы калыптануу баскычында пайда болуп, адамзаттын материалдык жана рухий маданиятынын прогрессинде экономикалык жана башка коомдук мамилелердин өзгөрүшүнүн жүрүшүндө алар өнүгөт.
Кара-Үңкүр суусу
Кара-Үңкүр же Тентек-Сай суусу ― Кара-Дарыянын оң куймасы, Базар-Коргон району аркылуу агат. Фергана тоо кыркасынын түштүк-батыш капталынан башталган Жазы-Кечүү жана Бабаш-Ата кырка тоосунан түшкөн Кызыл-Үңкүр сууларынын кошулушунан түзүлот.
12-ноябрь
12-ноябрь — жылдын 316-чү күнү (толук жылда 317-чи күн), Григорий календары боюнча жылдын аягына чейин 49 күн бар.
Кара-Үңкүр суусу
Узундугу 127 км, алабынын аянты 4130 км2. Төмөнкү агымында бир нече куймалары бар. Эң ири куймалары: Арстанбап, Гава-Сай, Шайдан-Сай, Алаш-Сай, Шаркыратма. Алабында жапайы жаңгак-мөмөжемиш токойлуу табигый кооз аймактар – Кызыл-Үңкүр өрөөнү жана Арстанбап өрөөнү жайгашкан. Чарбак кыштагы туштагы жылдык орточо чыгымы 29,6 м3/сек; эң көбү 85,7 м3/сек (май), эң азы 9,64 м3/сек (январь). Негизги куймалары: Арстанбап, Шайдан-Сай, Кызыл-Үңкүр, Жаз-Кечүү жана башка Суусун толук пайдалануу үчүн Базар-Коргон суу сактагычы (көлөмү 22 млн м3) курулган. Сугатка пайдаланылат.
Жээгинен Кызыл-Үңкүр, Ооган-Талаа, Ак-Булак, Арстанбап, Чарбак, Абдураимов атындагы (Совет), База-Коргон жана башка кыштагы орун алган.
Wii
Wii Remote башкаруучусун киргизген. Ал колдо ишарат кылуучу түзмөк катары пайдаланылат жана үч өлчөмдүү кыймылды аныктайт. Консолдун дагы бир өзгөчөлүгү — иштебей калган WiiConnect24. Ал күтүү режиминде турган кезде интернет аркылуу билдирүүлөрдү жана жаңы маалыматтарды кабыл алып турат. Башка жетинчи муундагы консолдор сыяктуу эле ал "Virtual Console" аттуу оюн жүктөп алуу кызматын камтыйт. Ал мурунку системалардан оюндарды кайталап берет.
2011-жылдын аягында Nintendo кайра жөндөлгөн моделди жарыкка чыгарган. Ал Nintendo GameCube менен шайкеш болбогон "Wii үй-бүлө чыгарылышы" болгон; бул модель Жапонияда чыккан эмес. Nintendo'нун чакан SNES'тен берки алгачкы ири консол жасалгасы болгон Wii Mini стандарттык Wii моделдин ордуна келип, Канадада 2012-жылы 7-декабрда жарык көргөн. Wii Mini Wii оптикалык дисктерди гана ойното алат. Ал GameCube шайкештиги менен тармактык мүмкүнчүлүктөрүн камтыбайт; бул модель Жапония, Австралия жана Жаңы Зеландияда жарык көргөн эмес. Wii'нин мураскери Wii U 2012-жылы 18-ноябрда жарыкка чыккан. 2013-жылдын 20-октябрында Nintendo ырастагандай, Wii Mini Европада өндүрүлүп жеткиликтүү болсо дагы Wii'нин өндүрүшү Жапония менен Европада токтотулган.
Кара-Булак (Кемин району)
Кара-Булак — Кыргыз Республикасынын Чүй облусунун Кемин районундагы айыл. Кара-Булак айыл аймагынын курамына кирет. Деңиз деңгээлинен 1172 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Кемин шаарчасынан 15 км түндүк-чыгыш тарапта. Кыштак 1919-жылы негизделген. Калкы 2777 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб, мончо бар.
Калкы
Калкы - 777 киши.
Балдар бакчасынын участогу
Балдар бакчасынын участогу – балдар менен сабак жана оюндарды уюштурууга ылайыктуу каражаттар менен жабдылып, атайы кыска кыркылган жашыл бак тилкеси менен бөлүнгөн аянт.
Ал оюн жана дене тарбиясын уюштуруучу аянтты, короо, гүлзар, жемиш багын жана чарбалык короону камтыйт. Жалпы аянты бир балага 40 м2 эсебинен түзүлөт. Аянтчаларда чоң курулуш каражаттары, кум сакталган тосмолор ж. б. кызыктуу оюндар үчүн шарттар болот. Бакчанын короосунда балдар менен сейилдөөнү, эмгек аракеттерин, оюн, жаратылыш кубулуштары менен тааныштыруу, байкоо жүүргүзүүнү тарбиячы программанын мазмунуна ылайык уюштурат.
Дене тарбиясы үчүн аянтчада балдар сыйгаланып түшүүчү секиче, жөрмөлөп чыгуучу шатычалар, секирүү үчүн тактай, тең салмактуулукту өркүндөтүүгө арналган дөңгөч, тактайчалар ж. б. болот.
Дүйрөсуу мрамор оникси кени
Дүйрөсуу мрамор оникси кени Ысык-Көл районунда, Чырпыкты кыштагынан 15 км түндүк-батышта, Күңгөй Ала-Тоонун түштүк капталындагы Дүйрөсуунун оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 2000 м бийиктикте. 1966-ж. табылган. Кен аймагын палеогендин конгломераты менен ордовиктин аягында пайда болгон гранит интрузиясы түзөт. Мрамор оникси көптөгөн майда тарамдар түрүндө, конгломерат менен граниттин кошулган жериндеги тектоникалык жаракада топтолгон. Алар топтолгон жердин жалпы аянты 50 м2. Тарамчалардын калыңдыгы 1 смден 30–50 смге чейин. Майда темгилдүү оникс саргыч арагонит менен кезектешип жайгашуусу боюнча айырмаланат. Арагониттүү мрамор оникси кооз, жездей сары түстө. Жакшы сайкалданат. Блоктуулугу 10x10x5 см. Запасы 70 м3. Белектик кооз буюмдарды, арагониттүү оникстен зергерчиликке керектүү асыл таштарды алууга болот.
Бешик куда
Бешик куда - наристе бешикте кезинде эле кудалашуу салты. Бири-бири менен ымаласы жакын эки үйбүлө өзүлөрүнүн жакындыгын күчөтүү максатында, айрым учурларда сөөк жаңыртуу иретинде да бешик куда болушкан. Кудалашкан күндөн тартып, болочок келиндүү болчу тарап калың төлөй баштап, колукту күйөөсүнүн босогосун аттаган күнгө чейин созулушу ыктымал. Никелешүүнүн ушул сыяктуу түрлөрү казактарда, өзбектерде, тажиктерде, ошондой эле Орто Азиянын башка элдеринде да кездешкен. Кийин бул салт жок болуп кеткен.
Сегиз тармактуу шурулар
Сегиз тармактуу шурулар (классча) (лат. Octocorallia) — булардын өкүлү коралл-органчик (лат. Tubipora) чоорсымак шуру.
Канвондо 2024
Канвондо 2024 — 4-чү Кышкы өспүрүмдөр Олимпиада оюндары, 2024-жылы 19-январь — 2-февраль аралыгында Түштүк Кореянын Канвондо шаарында өтөт.
Эмерсон (Нү-Жерси)
Эмерсон (Нү-Жерси) (Emerson) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7401 киши. Болжолдуу аянты - 6.3 км². FIPS коду — 34-21450.
Валенттик байланыштар (схемалар) методу
Валенттик байланыштар (схемалар) методу – мол-нын электрондук толкун функциясын эсептөөгө мүмкүндүк берген кванттык хим. метод. Валенттик байланыштар (ВБ) методунун негизги түшунүгү В. Гайтлер менен Ф. Лондон суутек молекула-сын эсептөөсүнөн (1927) келип чыккан. Молекулалык суутек энергиясы-нын атомдор арасындагы аралыкка бол-гон көз карандылыгын, ар бир суутек атомунун атомдук орбитаддары аркылуу туюнтулган коваленттик толкундук функция көрсөтөт: [ ca(1)cв (2)+cв(2)cв(1)] {a(1)b(2)-a(2)b(1)} ca, cв — ядролору а жана в болгон атомдордун атомдук орбиталдары (1з) ; а, Э — спиндик функциялар; 1,2 — электрондор. Бул теңдеме б-ча биринчи электрондун а ядросунун жанында, ал эми экинчи электрондун в ядросунун жанында болуу мүмкүнчүлүгү жогору. Эгерде бул теңдемедеги квадраттык кашаанын ичиндеги туюнтма төмөнкү-дөй алмашылса
[ ca(1)cв (2)+cв(1)cв(2)]
Нярыль-Унд дарыясы
Нярыль-Унд — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Веярмолькы дарыясынын оң жээгинен 102 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чоң Шолга
Чоң Шолга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шолга дарыясынын сол жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Капосья (дарыя)
Капосья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ворья дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Булаж (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Булаж — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Стерлибашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 64 киши. Почта индекси — 453180, ОКАТО коду — 80248845002.
Капосья (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Булаж (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түгөлбай Казаков
Казаков Түгөлбай Токтогулович (28-май 1951, Көпүрө-Базар, Талас району, Талас облусу, Кыргыз ССР) – кыргызстандык обончу, композитор, публицист, коомдук ишмер, Кыргыз Республикасынын маданият, маалымат жана туризм министри (2016-17).
Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты (1981),
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1988),
Кыргыз Республикасынын эл артисти (2005),
III даражадагы Манас орденинин ээси (2021),
Кыргызстан жазуучулар союзунун мүчөсү (2007).
Б. Бейшеналиева атындагы КМИИни бүгкөн (1973). Ысык-Көл райондук маданият үйүнүн директору, Ысык-Көл элдик театрынын режиссёру (1973-76), Каракол мамлекеттик педагогикалык институтунда кафедра башчысы (1976-79), Кыргыз мамлекеттик телерадио комитетинин редактору, башкы редактору (1979-92), 1990-ж. Кыргызстан өнөрпоздор союзунун башкармасынын төрагасы, Кыргыз Республикасынын телерадио корпорациясынын төрагасы (1992-93), Кыргыз Республикасынын маданият министринин биринчи орун басары (1993-96), «Алас» гезитинин башкы редактору (2005-07), Улуттук телерадио корпорациясында «Ибарат» борборунун продюсери (2007-09), 2009-жылдан ошол эле жерде Атайын долбоорлор башкы редакциясынын Башкы редактору. Чыгармачылыгы 1970-жылдары башталган. Чебер аткаруучу катары да таанымал. 70тен ашык обондун автору. «Алтын балалык», «Жамгыр», «Сырдуу көл», «Жолдор», «Элегия», «Коштошуу», «Сүйүү жазы», «Кечки эскерүү», «Күйдүргү», «Шумкар» ж. б. ырларга, ошондой эле «Түркүн тагдырлар», «Терек канча жыл жашайт», «Махабат дастаны», «Кайран эл» толук метраждуу көркөм тасмаларга, 30га жакын даректүү фильмдерге, спектаклдерге музыка жазган. К. Орозовдун «Насыйкат», Д. Нурпеисованын «Асем коңыр» аттуу күүлөрүн аткарган. «Биринчи кар» поэтикалык (1989), «Ырлар» (1984) аттуу обондуу жыйнактардын автору. Жаш кинематографисттердин республикалык конкурстарынын эки жолку жеңүүчүсү (1984, 1985). Бүткүл союздук телеконкурстун (1971, Пермь ш.), Эл аралык жаш таланттар фестивалынын (1974, Кишинёв ш.) лауреаты. Сомалиде (1977), Швецияда (1978), Финляндияда (1988) өткөн СССР маданият күндөрүяүн катышуучусу. Т. Казаковдун «Жамгыр» ж. б. ырлары Польша, Португалия, Сирия, Кытай, Казакстан ырчыларынын репертуарларынан орун алган.
Үй-бүлөсү
Үй бүлөөлүү.Жубайы Гүлсүнай Учурда 1уул 2кыздын атасы жана тайтасы.
Досу Акбар Рыскулов эскерет
Түрк ааламына түгөл таанымал Түгөлбай Казаков Жашыл троллейбус Кайсы бир кечте көчөдө катарлаш кобураша басып, анан троллейбуска түшкөнбүз. Жүргүнчүлөр жапырт бурулуп, негедир биз тарапты карап калгандай сезилген. Эмне болуп кетти? деп жүрөм ичимден. Байкасам, журттун баары Түкөмдү жалт карайт турбайбы. Айрыкча ыр жандуу кыздардын мойну үзүлүп кетчүдөй. Ошондо троллейбус айдаган адам гана жолдон көзүн бура албай, бирок сүйүктүү ырчысына күзгүдөн суктанып баратса керек. Баскан жолго баа берүү оңой эмес. Жаркын жылдар, жылдыздуу элестер көз алдыма шурудай чачырап, бир тизимге бирикпей турганы. Түкөм экөөбүз троллейбуска чогуу түшпөй калганыбыз качан!.. 70-80-жылдар кыргыз улуттук обон тарыхында өзгөчө бир өнөгөлүү доор болду го. Рыспай, Сардарбек, Калыйбек, Аксуубайлардын көчүн улай чыккан Түгөлбай Казаков менен адеп комсомол съездинде таанышкам. Ысык-Көлдөн шайланган делегат менен маегим "Ленинчил жашта" жарыяланып, экөөбүздүн ортобузга көпүрө болгон. Кийин анын талапкерлиги дал ошол "Ленинчил жаштан" комсомол сыйлыгына көрсөтүлүп, лауреат атанган. "Жакшынын шарапаты" дегендей, Түкөмдүн аркасында музыка дүйнөсүнүн чыгаан чыкмалары менен аралаштым, арбын тилек, көп кызыкка күбө болдум. Маэстро А.Жумакматов, төкмө акын Э.Турсуналиев баштаган С.Жумалиев, З.Үсөнбаев, А.Керимбаев сыяктуу таланттар менен аралаш-куралаш мамиле түздүм. Жаштыктын бир жаркын кечинде Мукан Рыскулбековдун үйүндө Түкөм, Токон Эшпаев төртөөбүз чогулуп калганыбыз эмдигиче эсимде. Мукан маркум анда гитаранын кылдарын сыздатып, Токон токтобой ырдап, Түгөлбай кыякты боздотуп турган кезеңи. Шаңдуу кечтин шарданын мен да коштоп, колду кере шилтей ыр окугам. Өнөр сайыштын кызыгын ушундан билиңиз, убакыт кандай өткөнүн, таңдын кандай атканын төртөөбүз тең байкабай калыппыз. Кызык, азыркы "жасалма жылдыздар" андагыдай жылдыздуу учурларды башынан кечире алар бекен? Нагыз жылдызга айлануу үчүн башкаларга жарыгыңды тегиз чачып туруу зарыл эмеспи. Өнөр адамы өзү кубанганы бир тең, өңгөлөрдү кубантканы бир тең. Жекелеп "Мерседес" минбей, жашыл троллейбуска эл менен бирге түшүп жүргөн ошондогу жаш обончулар нагыз бактылуу муунбу деп кетем. ""Насыйкат" кантип жазылган? Көлдөн каттаган сайын Түкөм редакцияга кайрылып, чыгармачыл пикир алмашып, ысык ымалада болуп кеттик. Кайсы бир келишинде мага күтүүсүз сунуш айтты. Кандай дебейсизби? Кадимки Карамолдо черткен "Насыйкатты" ырдасак дейт.
изге бет маңдай туштан чыккан балпайган ак байбичеге баш ийкей сыпаа учураша өтө бердик. - Айланайын, Түгөлбайсыңбы? - деп кайрылган байбиче бетинен өөп, алкышын айта баштады: - Өркөнүң өссүн! Өнөрүң өркүндөсүн ылайым! "Насыйкатың" жер жарып, дүбүртү катуу чыкты. Элге жакты. Күнү кечээ неберелүү болуп, атын сенин ырыңдан Насыйкат койдук! "Баламдын аты сенин ырыңдан!" - өнөр ээсине мындан ашкан бата, мындан ашкан бакыт жок! Кадимки Карамолдо атабыз кастарлап черткен, досум Түгөлбай кайра жаңырткан "Насыйкатка" акын катары менин да тиешем болуп калганына ичимден ийип, сүйсүнүп турдум. Ырасында, "Насыйкаттын" сөзү татаал. Ырдын муун сандары муунакталып, узарып же кыскарып, улам өзгөрүлө берет. Бир "аксакал музыковед" аны талдай келе, ырдын аягы так эмес, табышмактуу бүтүп калган деген пикир жазганын окугам. Мен муну тактоо эмес мактоо деп түшүнөм. Анткени, ар бир ырдын өз табышмагы, катылуу сыры болууга тийиш. Артынан сая кууган Жебеден кутулуу үчүн Марал кайып болуп кеткени - бул менин табылгам эмес, элдик философиянын туу чокусу. Кыргыз күүлөрүн ырдап чыгууга башка композитор, ырчылар дагы аракет кылып көрүштү, бирок негедир максатка жетпеди. Менимче, ырдала турган күүнү табуу үчүн Түкөмдөй кылдат угуп, терең түшүнө билүү зарыл. Бул бир. Экинчиден, ошол күүлөргө жазылган тексттерде эч табышмак болбой, элди бир укканда тажатып коюп жүрбөсүн? Түкөм мага "Насыйкатты" ырга салалы" деп кайрылганда, мынчалык ийгилик болот деп күткөн эмесмин. Кыргыз жергесинин туш тарабында Насыйкат аттуу кыз балдар кызгалдактай кулпуруп чыга баштады. Менин өз иним дагы кызынын атын Насыйкат койгон. ("Агым" гезити, 2011-жылдын 7-октябры). Акбар Рыскул, акын
Балдар демократиялык уюмдары
Балдар демократиялык уюмдары - – ар кандай партиялардын, демократиялык, жаштар жана аялдар уюмдарынын, кесиптик союздардын ж. б. жетекчилиги менен иштөөчү массалык балдар бирикмелери.
Балдар демократиялык уюмдары балдарды демократия духунда, элдер ортосундагы достукту жана бүткүл дүйнөдөгү тынчтыкты жактоого тарбиялоонун бирден бир тобу болуп эсептелет. Дүйнөнүн дээрлик бардык мамлекеттеринде Балдар демократиялык уюмдары түзүлгөн. Алардын ар биринин өзүнүн салтанаттуу убадалары, өзүнүн мыйзамдары, эрежелери, девиздери жана символикалары бар.
Аскердик кызмат
Аскердик кызмат - жарандардын куралдуу күчтөрдүн катарында аскердик милдетин өтөшү. Кыргызстанда аскер жашындагы жарандардын түрдүү аскер бөлүктөрүндө кызмат кылуу тартиби, мөөнөтү 1993-ж. кабыл алынган «Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдеттүүлүгү жөнүндөгү» мыйзамына ылайык ишке ашырылат. Катардагы аскер, сержанттык курамдагылар үчүн аскердик кызмат өтөөнүн мөөнөтү 1,5 жыл (2006-ж. 1-январынан 1 жыл). Прапорщиктер, офицерлер жана генералдардын аскердик кызматын өтөөсү жана запаста болуусу өзгөчө шарттын негизинде жүргүзүлөт. Аскердик кызмат өтөөдөн бошотуунун же аны альтернативдик кызмат өтөө менен алмаштыруунун негиздери жана тартиби мыйзам менен белгиленет. Аскердик кызмат ар бир кыргызстандык жаран үчүн милдет гана эмес, ошондой эле укугу да болуп эсептелет. Аскердик кызматын өтөп жатышкан ар бир жаран саясий укукка толук ээ болуп, ошондой эле аскердик бардык талапка баш ийүүгө милдеттүү. Мындан тышкары, Аскердик кызматын өтөөдө ар бир жаран өз чеберчилигин арттырууга, аң-сезимин көтөрүүгө, моралдык туруктуулугун бекемдөөгө тийиш.
Xbox 360
Xbox 360 — Microsoft тарабынан иштелип чыккан үй видео оюн консолу. Түп нуска Xbox'тун мураскери болгон Xbox 360 Xbox сериясындагы экинчи консол болуп саналат. Xbox 360 жетинчи муундагы видео оюн консолдорунун бөлүгү катары Sony'нин PlayStation 3 жана Nintendo'нун Wii консолдору менен атаандашат. Xbox 360 расмий түрдө 2005-жылдын 12-майында MTV'де жарыя кылынган. Ачыкка чыгаруу жана оюн тууралуу толук маалымат ошол эле айда кийинчерээк E3 иш-чарасында белгилүү болгон.
Xbox 360 Xbox Live аттуу онлайн кызматты камтыйт. Ал мурдагы түп нуска Xbox'тон кеңейтилген версиясы жана консолдун жашоосу учурунда улам жаңыртылып турган. Акысыз жана жазылууга негизделген версиялары жеткиликтүү болгон Xbox Live колдонуучуларга оюндарды онлайн ойноо; оюндарды жана оюн демолорун жүктөп алуу (Xbox Live Arcade аркылуу); Xbox Music жана Xbox Video порталдары аркылуу музыка, телеберүүлөрдү, тасмаларды сатып алып көрүү; үчүнчү тараптардын кызматтарына медиа колдонмолор аркылуу жеткилик алуу мүмкүнчүлүгүн берет. Онлайн мултимедиа өзгөчөлүктөрдөн тышкары Xbox 360 колдонуучуларга локалдык PC'ден медианы ойнотуу мүмкүнчүлүгүн берет. Зымсыз башкаруучу, кеңейтилген катуу диск эс тутуму жана Kinect кыймыл сезгич камера сыяктуу бир нече кошумча кызматтар дагы жарык көргөн. Бул кошумча кызматтардын жарык көрүшү Xbox брендине жалгыз эле оюн эмес, жалпы мултимедианы камтый алышына өсүүгө өбөлгө түзгөн. Ал башкы бөлмөдөгү оюн-зоок компүтер хабына айланган.
Уюл күнү
Уюл күнү - жогорку кеңдиктерде, көп сутка бою Күн батпай горизонттон жогору көтөрүлүп турган мезгил.
Авантюризм
Авантюризм, саясий (фр. avantyre – окуя, тобокелчилик) – чыныгы абалды, объективдүү шарттарды, саясий күчтөрдүн жана каражаттардын жайгашышын, коомдук турмуштун өнүгүү мыйзам ченемин эске албай, оңой эле ийгиликке жетүүгө умтулган, тобокелге салган саясий ишмердүүлүк. Бул бийликтен кетип жаткан же демократиялык жол менен бийликке келүүгө мүмкүнчүлүгү жок топтордун аракеттерине мүнөздүү. Бийликти басып алуу же кармап туруу – авантюристтер үчүн башкы нерсе. Алар жетекчиликке алган принцип – «негизгиси чырды баштап коёлу, андан аркысын көрө жатарбыз». Адатта А. элди оор кесепеттерге дуушар кылат жана алар өз күнөөлөрү үчүн жоопкерчиликти моюндарына алышпайт.
Онкология
Онкология — медицинанын шишиктердин пайда болуусун, өөрчүүсүн, клиникалык өтүшүн изилдөөчү жана аны диагноздоо, дарылоо, алдын алуу жолдорун иштеп чыгуучу бөлүмү. Клиникалык медицинанын цитология, генетика, биохимия, патология, имуннология, вирусология, радиология, ошондой эле хирургия тармактарынын жетишкендиктерине байланыштуу эксперименттик жана клиникалык онкология калыптанган. Шишиктердин пайда болуу себебин билүү үчүн көптөгөн эксперименттер жүргүзүлүп, жаныбарларда түрдүү сырткы таасирлер, ошондой эле химиялык бирикмелер шишикти пайда кылары далилденген. 1915-ж. япон илимпоздору канцероген заттардын таасири менен жаныбарда рак шишигин чакырышкан (таш көмүр чайырын коёндун терисине такай сыйпаганда, ал жерде рак пайда болгон). Кийин рентген нурунун радиоактивдүү изотоптордун канцерогендик таасири аныкталган. Кыргызстанда рак оорусунун таралуу өзгөчөлүгүн, анын диагноз коюу, дарылоо жолдорун Улуттук онкология борбору изилдейт.
Чылым
Чылым тартуу өпкө, кекиртек, ооз, кызыл өңгөч, мээ, заара чыгаруу жолдору, бөйрөк, боор, ашказан, уйку бези, жоон ичеги, түз ичеги, жатын моюнчасындагы рактын жана курч миелолейкоздун жогорку өнүгүү тобокелчилиги менен тыгыз байланышкан. Түтүнсүз чылым (жыттоочу же чайноочу) ооз көңдөйүнүн, кызыл өңгөчтүн жана уйку безинин жогорку өөрчүү тобокелдиги менен байланышкан.
Алкоголь
Алкоголду пайдалануу ооз көңдөйүнүн, тамактын, кызыл өңгөчтүн, боордун жана көкүрөк безинин өрчүү тобокелдигин жогорулатат. Рактын өрчүү тобокелдиги алкоголь, ошондой эле чылым колдонгондордо алда канча жогору.
Семирүү
Толуп кеткен адамдардын көкүрөк безинде, жоон ичегисинде, түз ичегисинде, эндометрийинде, кызыл өңгөчүндө, бөйрөгүндө, уйку безинде жана өтүндө рактын пайда болуу коркунучу чоӊ.
Жаш курак
Улгайган курак рактын көп түрлөрүнүн тобокелдик фактору болуп саналат. Рактын диагностикасынын орточо курагы 66 жашты түзөт.
Ракты пайда кылуучу заттар
Рак биздин клеткалардын иштөө ыкмасын өзгөрткөн белгилүү био гендеги өзгөрүүлөр аркылуу пайда болот. Алардын кээ бирлери ДНКны бүлүндүргөн айлана-чөйрөнүн таасиринин натыйжасы болуп саналат. Бул таасирлер чылым түтүнүндөгү химиялык заттарды же күндүн ультракызыл нурлары сыяктуу радиацияны жана башка канцерогендерди камтышы мүмкүн.
Иммуносупрессия
Организмдин иммундук жообу организмди рактын кээ бир түрлөрү негизинен иммуносупрессиясы бар адамдардын арасында алда канча азыраак кездешкендиги менен белгилүү болгон рак-концепциядан коргоодо олуттуу роль ойнойт.
Диагноз коюу
Диагноз коюу жана баскычтуу изилдөөлөр зыяндуу шишиктердин көлөмүнөн жана түрүнөн көз каранды.
Кандын рагы
Гемоглобин, лейкоциттердин жалпы саны, тромбоциттердин саны, перифериялык сүртүм, эритроциттердин көрсөткүчтөрүн камтуу менен канды изилдөө.
Лимфома
Гистопатологиялык изилдөөлөр, иммуногистохимия жана молекулярдык изилдөөлөр үчүн лимфа түйүндөрүн эксцизиондук биопсия кылуу
Канды изилдөөлөр лактатдегидрогеназды (ЛДГ), кандын сары суусундагы сийдик кислотасын жана бөйрөктүн функционалдык тесттерин камтыйт.
Компьютерлештирилген томография (КТ), позитрондук-эмиссиондук томография (ПЭТ-КТ) сыяктуу виузалдаштырылган тесттер. Чучукту  биопсиялоо.
Катуу шишиктер
Гистопатологиялар жана иммуногистохимия үчүн биопсиялоо.
Рентген, ультра үн изилдөөлөр, компьютердик томография (КТ), магниттик-резонанстык томография (МРТ) жана ПЭТ-КТ сыяктуу виузалдаштырылган тесттер.
Назофарингоскопия, анын ичинде түз жана түз эмес ларингоскопия, ашказан-ичеги трактынын жогорку бөлүктөрү, колоноскопия, цистоскопияны кошкондогу эндоскопия.
Изилдөөлөр жана прогресс
Рактагы жашап кетүү мүмкүндүгү акыркы жылдары скрининг, диагностика ыкмалары жана таргеттик терапиянын жардамы менен дарылоо түрлөрүнөн улам сезилээрлик жакшырды.
Сүт бези жана Ичегинин Улуттук Хирургиялык Адүюванттык Долбоору (NSABP), Европалык Уюмдун Ракты изилдөө жана дарылоо (EORTC) Медициналык Изилдөө Кеңеши (MRC) [105] жана Рактын Улуттук Институтунун көп борборлуу рандомизделген көзөмөлдөөөчү клиникалык сыноолору (NCI) жашап кетүү мүмкүнчүлүгүн арттырууга олуттуу салым кошту.
Михаил Лермонтов
Михаил Юрьевич Лермонтов - Орус элинин улуу акыны, прозаик жана драматург.
Эмгеги
Михаил Лермантов өзүнүн кыска жана оор шартардагы жашоосунда легендарлуу баатырдыктын улуу иштерин бүтүрүп, он эки жылдык чыгармачылык ишинде төрт жүздөн ашуун ыр, бир нече классикалык поэма, драма жана романдарды, өмүрүнүн акыркы айларында "Мекен", "Аска", "Талаа", "Баракча" сыяктуу бийик пафостогу чыгармаларды жазган. Орус элинин Тургенев, Толстой, Чехов, Горький өндүү жазуучулары Лермоноcовду өздөрүнө жол даярдаган адам катары көрүшүп, анын чыгармаларына кайрылуу менен ага жогору баа беришкен. Кыргыз акын-жазуучулары анын бир нече чыгармаларын кыргызчалашкан жана ага арналып жазылган ырлары 1964-жылы "Арноо" деген ат менен басылып чыккан.
Бешик үйү (ясли)
Бешик үйү (ясли) - 2-3 айлыктан 3 жашка чейинки балдарды тарбиялоого арналган коомдук мекеме. Бешик үйү балдардын акыл-эс, дене түзүлүшү жактан бир калыпта өсүшүнө, тарбияланышына шарт түзөт. Алардын денсоолугун чыңдоо менен бирге энелердин ар түрдүү чарбалык, маданий жана коомдук жумуштарга катышуусуна мүмкүндүк берет. Алгачкы бешик үйү 19-кылымда (1913) Россияда, ал эми Кыргызстанда 1974-ж. уюштурула баштаган.
Байымбет балбан
Байымбет балбан тууралуу эң алгач 1995-жылы санжырачы Төрөкан уулу Эсенкул кыргыз элинин сол канат уруулары жөнүндөгү китебинде басыз уруусун баяндап жатып, «Той, тамашаларда балбанга чыгып, элинин ар намысын коргогон, ар дайым мелдеште жеңип жүргөн» деп, учкай эскерип өткөн.
Байымбет балбан көтөргөн таштар Ак-Талаа жана Сузак райондорунда сакталып калган. Учурда Өзгөн районунда Байымбет балбандын туугандарынын урпактары жашашат. Ал эми балбандын өзүнүн урпактары Сузак районунун Таран-Базар жана башка айылдарында жашап келе жатышат.
Ак-Талаадагы жашоосу
Тарыхчы Жумагул Байдилдеевдин 2001-жылы чыккан китебинде жыйналган фольклордук материалдардын арасында Байымбет балбан жөнүндө да уламыш, аңыз-кептердин кезигиши анын кийинки жашоосунун Нарын облусундагы Ак-Талаа районунун аймагында өткөндүгүнөн кабар берет. Китепте Ак-Талаанын Чолок-Кайың айылында сакталып калган 125-133 кг салмактагы «Баймамбеттин ташы» жөнүндө, Каракчы-Коо деген жердеги каракчылар менен Байымбеттин алышкандыгы тууралуу кеңири баяндалган. Ж. Байдилдеев берген маалыматтарда Баймамбет балбандын кийин Ак-Талаадан «Анжиян» тарапка көчүп кеткендиги айтылат. 2015-жылы К. Молдожунусов тарабынан жазылган «Баймамбет балбан» деген макалада да Баймамбеттин андан кийинки тагдыры изилденбей калган.
Өзгөндөгү жашоосу
Ж. Байдилдеевдин китебинде Ак-Талаадан атактуу Моюнчу балбан атайын Анжиян тарапка Байымбет балбанды издеп барып күрөшүп, күчтөрү тең болгондугу жана кийин экөө Байзактын ашында да күрөшкө түшүп, мунусунда Моюнчу балбан жеңилгендиги баяндалган.
Ош облусунун Өзгөн районунун Ак-Терек айылына жакын жерде «Байымбет жайлоосу» жайгашкан. Ал жердегилер Байымбеттин «Аркадан» келген атактуу балбан болгондугун жана анын ушул жайлоодо жашагандыгын билишет. Андан тышкары, бул тегеректе Байымбеттин Шаамамат, Муса, Молдомуса деген бир туугандарынын урпактары жана Байымбеттин атасы Алыбектин бир тууганы болгон Жаныбектин урпактары азыр да бар. Өзгөндүктөр Байымбет балбан менен кошо анын күйөө баласы делген Калча балбандын эрдиктери тууралуу да эскерип келишет.
Сузактагы жашоосу
Баймамбет балбандын Өзгөндөн кийинки жашоосу Жалал-Абад облусундагы Сузак районунда өткөндүгүн мындагы Таран-Базар айылында жашашкан урпактарынын өз оозунан билүүгө болот. Алар бабасынын баш кийимин азыркыга чейин сактап келишет. Байымбет балбандын урпактарынын айтымдарына караганда, ал совет мезгилинде кулакка тартылуу учурунда качып жүрүп, 82 жашында көз жумган. Балбандын урпактары анын Бекташ жана Айдаркан деген уулдарынан жана 3 кызынан тарашкан.
Азыркы Сузак районундагы Жыгач-Коргон айылына жакын жерде Байымбеттин «Төө таш» деп коюшкан дагы бир ташы сакталуу.
Жакболот марганец кени
Жакболот марганец кени — Нарын районунда, Нарын шаарынан 65 км чыгыш тарапта, Жетим кырка тоосунун батыш капталындагы Жакболот суусунун баш жагында. 1936-ж. табылган. Кен аймагын ордовик мезгилинде пайда болгон терриген жана акиташ тоотектери түзөт. Марганец рудасы ошол тектердин арасында линза сымал 5 кабаттан турат. Алардын калыңдыгы 2–10 м, узундугу 10–14 м. Негизги минералдары: браунит, гаусманит, псиломелан, гематит, лимонит ж. б. Кендеги марганецтин орточо кондициялык өлчөмү 6–7%, чанда 15,5%, темирдики – 11–12%ти түзөт. Руда чөкмө, айрым изилдөөлөр боюнча жанартоо-чөкмө жолу менен пайда болгон.
Фалак сүрөсү
Фалак cүрөсү (, Таң) — Курандын 113 сүрөсү. Ислам уламаларынын ою боюнча Фалак сүрөсү Меккелик сүрө болуп эсептелет (б.а. Меккеде түшкөн). Сүрө 5 аяттан турат.
Сүрөнүн түшүшүнүн себеби: Мухамед пайгамбар иудейлердин сыйкыр дубасынан улам ооруп калат. Ошондо Мухаммед пайгамбарга Жабреиль периште келип, иудейлер тарабынан сыйкырга колдонулган атрибуттар катылган бир кудукту көрсөткөн. Андан соң Фалак сүрөсү окулуп Мухаммед пайгамбар айыгып кеткен делет.
Арабча тексти
بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ 1. <font size='4'>قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَق 2. <font size='4'>مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ 3. <font size='4'>وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ 4. <font size='4'>وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ 5. <font size='4' >وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ
Транскрипциясы
Бисмиллахир Рахманир Рахиим 1. Кул аъууз̃у бираббил фалак 2. Мин шарри ма халак 3. Уамин шарри гасикин из̃а уакаб 4. Уамин шаррин наффас̃ати фиил ъукад 5. Уамин шарри хасидин из̃а хасад
Кыргызча мааниси
Фалак1 сүрөсү Мээримдүү, Ырайымдуу Аллахтын аты менен 1. Айткын2: "Сактанам таңдын Эгеси менен; 2. Ал жараткан нерселердин жамандыгынан; 3. караңгылык каптагандагы анын жамандыгынан; 4. түйүндөргө сыйкырлоочулардын кастыгынан; 5. көрө албастардын кызгангандагы жамандыгынан”
Кыскача түшүндүрмө
1 Фалак - Таң 2 Эй, Мухаммед!
Шүкүрбеков Райкан
Райкан Шүкүрбеков (1913–1964) — 1913-жылдын 23-майында Талас облусунун Ак-Чий деген айылында туулган. 1933-жылы Кыргыз педтехникумун бүтүргөн. Драма театрында артист, филармонияда адабий бөлүмдүн башчысы болуп иштеген. Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. Көптөгөн көркөм китептердин автору. Сатиралык, лирикалык жана башка чыгармалары кеңири белгилүү. Драмалык чыгармалары көп убакыт бою республиканын сахналарында коюлган.
Жазуучулар союзунун мүчөсү. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамоталарынын ээси. 1962-жылы дүйнөдөн кайткан.
Драматург, жазуучу жана акын Райкан Шүкүрбеков Киров районундагы Ак-Чий айылында 1913-жылы туулган. 1923–1926-жж. Олуя-Ата шаарындагы мектеп-интернатта тарбияланып, 1928-жылы Фрунзе шаарындагы жети жылдык мектепте окуйт. Р.Шүкүрбековдун 1929-жылы «Жаркынай» аттуу аңгемеси «Жаңы маданият жолунда» аттуу журналга жарыяланган. 1929–1933-жж. педтехникумда окуп, 1933-жылдын аягына чейин театр, филармонияда иштеп, театр сахнасында 20 жылдан ашык убакыт ар түрдүү ролдорду аткарган. 1933–1936-жж. Р.Шүкүрбеков «Күрөш», «Айдар», «Бейит арасында», «Жапалак Жатпасов» аттуу комедияларды жазып, мамлекеттик кыргыз драма театрынын сахнасында коюлган. Р.Шүкүрбековдун «Too элинин баатыры» аттуу повести Самаркан шаарында 1936-жылы басмадан чыккан. 1936–1937-жж. орус адабиятынын классиктери А.П.Чеховдун, М.Горькийдин бир топ аңгемелерин которгон. Р.Шүкүрбеков «Менин айлым», «Жашыл токой», «Эки жол», «Бир эшиктин тарыхы», «Каныкей» сыяктуу драмалык чыгармалардын автору. Чыгармалары орус жана поляк тилдерине которулган. Р.Шүкүрбеков 1936-жылдан СССР Жазуучулар, СССР Журналисттер союздарынын мүчөсү болгон. Р.Шүкүрбековдун адабияттагы жана искусстводогу эмгеги жогору бааланып, «Эмгек Кызыл туу» ордени, «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта каарман эмгеги үчүн» медалда-ры, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Грамотасы менен сыйланган.
2015
Жыл адамы
Time журналынын версиясы боюнча жыл адамы — Ангела Меркель, Германиянын канцлери.
Бейиш
Бейиш (иранча жаннат, жыргал жай) — дин ишениминде дин жолунан чыкпай жүргөндөргө «тиги» дүйнөдөн берилүүчү жыргалчылык, ыракат жай, жаннат. Жалпы эле жыргал, ыракат маанисинде да жолугат. Таптык коомго чейинки диндерде бейиш жөнүндө түшүнүк болгон эмес. Таптык коомдун пайда болушу менен келип чыккан ислам дининин тагы «Манастын» ар бир вариантында бар, анын ичинде Сагымбай Орозбаковдун вариантында диндик ишенимдер көбүрөөк орун алган, анда бейиш төмөнкүчө сүрөттөлөт.
Турпагы жыпар, суусу бал
Бейиштин жайын угуп ал.
Көхар болор көз учкан
Бейишке чыккан терек, тал.
Уксаң сонун ушу деп
Нурдан болор кушу деп,
Лайли жакут сарайы
Буга кирип кете албас
Шол бейиштин жемишин
Бу дүнүйөдө ашасаң,
Өлбөй миң жыл жашасаң,
Бузулбас эле калыбың.
Миң жыл жүрсөң наарсыз,
Ачпас эле карының (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 828-829-б.).
Андан ары «Шейиттердин жайы деп, Сегиз бейиш жаралганы» айтылат. Ислам дини боюнча шейит кеткен адамдын жаны эч суроосопкутсуз эле Б-ке барат деп эсептелинет. Бейиш жана тозок жөнүндөгү түшүнүк башка варианттардан да орун алган. Алардын айрымдарында Бейишке элдик атеисттик көз караштан баа берилип, ага элдин анча ишене бербестиги көрсөтүлөт. Чоң казат аяктап калганда, эл эсебин алышса, кыргыз колунан Төштүк менен Чубак жок болуп чыгат. Манас санаага батып, кол ал түнү жатып калат. Эртеси таң ата «дин мусулман баарысы» багымдат намаз окуй баштаганда, Нескараны баш кылып, кытайдын кырк төрөсүн байлап алып айдап келе жаткан Чубак көрүнөт. Намазын бузуп барбалактап тура калган Манас:
Аппак кожо — Айкожо
Кереленип каласың
Мадрепордуу шурулар
Мадрепордуу шурулар (лат. Madreporaria, syn. Scleractinia) — Алты тармактуу шурулар түркүм.
Бейиш
Кечке окуу саласың
Бейишиңди өзүң ал,
Береним Чубак келатат (Саякбай Каралаев, 2. 155).
Мындан Манастын өзү деле дин жолунда жүргөнү менен ага болгон кайдыгер мамилеси байкалат.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Аскердик медицина
Аскердик медицина — медицинанын аскер кызматкеринин саламаттыгын сактоо боюнча илимдин теориясын жана практикасын изилдөөчү, ошондой эле аскер кызматкерлерин медициналык жактан тейлөөнү, согуш шартында алган жараатты дарылоону ишке ашыруучу тармагы. Тынчтык мезгилде аскер бөлүктөрүндө дарылоо, оорунун алдын алуу жумуштарын жүргүзөт; медициналык биринчи жардам көрсөтүүнүн ыктарын жана башкаларды үйрөтөт. Согуш убагында жарадарлардын өмүрүн сактоо, алардын ден-соолугун калыбына келтирүү үчүн күрөшөт. КРда аскердик медицина кызматын аткаруучу такай иштөөчү мекемелердин тармактары, согуш ардагерлеринин ооруканасы, аскердик госпиталь жана башкалар бар.
Мотив (философия)
Мотив (гр. motif, лат. moveo – кыймылдатам) – адамдын кээ бир керектүү талабын канаттандыруу үчүн иш-аракетин шарттаган баам-парасаттуу ниетинин күүсү, себеп, далили. Керектөөнүн негизинде келип чыгуу менен Мотив анын аздыр-көптүр чагылдырылышын түшүндүрөт.
Мотив эрктин аракетинин белгилүү негизделиши жана далили болуп саналып, адамдын коомдук талабына мамилесин көрсөтөт. Мотив иш-аракетти жана жасаган мамилени баалоодо маанилүү роль ойнойт, анткени андан адамдын субъективдүү иш-аракети үчүн кандай субъективдүү мааниге ээ болгондугу көз каранды.
Садыков, Качкын
Кыскача өмүр таржымалы
Качкын Садыков (12.03.1941-22.11.2006)лл Манас дастаны, баатыр баяны, же болбосо улуу сыр айткан сайын түгөнбөгөн, агын суудай үйөрлөгөн, улуу жүрүшкө чыккандай узун жол, баскан сайын арбыган кенен мол.
Түйшүгү түмөн, түбү үрөн, келечеги кенен, сөзү белен, узун жолго түшүп баатырдын шыралгасын алгандар аз, улуу баяды арбытып айтып, чоң жүктү көөлүктөй тартып кеткендер андан аз. Качкын Сыдыков саяктын каракучкачынан, Ысык-Көлдүн Тоң районуна караштуу Коңур - Өлең аылында 1941-жылы жарык дүйнөгө келген. Ал атасынан алып калган улуу дастанын айылда айтып, райондук иш чараларга калбай катышып манасчы атыгып жүргөн киши. К.Сыдыков өзү: «Атаңдын көрү эрте жетим калып, жетимдиктин азабын кеп тартып журуп, жолумду ачкан киши болбой калбадыбы, болбосо убагында мага деле келип журду аян, сыр ошол маалда жол көрсөткөн киши болуп, аян сырларды карманып кеткенимде мен дагы башкалардай арбытып айтып кетмек экенмин, жок дегенде атам он төрт, он беш жашыма чейин жашаса эмне, «Манасын» кенен угуп билип көкүрөгүмө жат кылып, сактап калар элем. Муну атам да сезгендир, туйгандыр себеби ооруп үзүлөөр алдында төшөктө жаткан жеринен туруп алып, Качкыным качан келет, келээр маалы болдубу ыя, эртерээк келсе болоор эле атаңгөрү деп эшиктин алдына чыгып алып, күзөтчүдөй жол караганын айтчу энем». Азбы-көппү «Манасты» айтып Тоң аймагына белгилүү манасчы, семетейчи атыккан киши.
Манасчылык аяндын пайда болуусу
Ал өзүнүн: «Көп эле түш көрдүм, ошонун бири, аябай көп элдин арасында жүрүптүрмүн өкүрүк ызы-чуу чыгып, кимдир - бирөөнү жоктоп жаткандай, элди аралап отуруп он эки канат өргөөнүн ичине кирип бардым, кирсем так ортосунда бийик чоң тегерек такта турат. Тактанын үстүндө чалкасынан баатыр жатат, тегерегинде кырк чоро баштарын жерге салып, найзаларын жерге сайып унсуз отурат. Баатырдын жанына барсам уктап жаткан кишидей, муруту кулагына илинген өтө сүрдүү киши экен. Аңгыча кимдир-бирөө - Манас оо дүйнө сапар узап атат» дейт, жакшылап карасам андай деле эмес, уктап жаткандай, аңгыча баягы киши: «Айт!» дегендей белги кылат. Ойгонуп кетиптирмин. Мындай түштөрдү көп эле көрдүм» деп эскерет. Алыс-жакын жерге, аздыр-көптүр элге «Манас» баянынын жайылтуучусу катары Качкын Сыдыков билгендердин эсинде калды.
Колдонулган адабият
Респубиликалык "МАНАС" жаштар ордосу, "Манасчылар" Б-2010ж.
Уюл тегереги
Уюл тегереги - экватордон 66°33 аралыкта өтүүчү параллель; уюлдук күн жана уюлдук түн зоналарынын чек арасы. Экватордон түндүктө Түндүк уюл тегереги, түштүктө Түштүк уюл тегереги жайгашкан. Түндүк жарым шарда кышкы күн токтолгон кезде (21-же 22-декабрда) уюл тегерегинен түндүк тарапта Күн чыкпайт, уюлдук түн өкүм сүрөт, а. э. жайкы күн токтолгон кезде (21-же 22-июнда) Күн батпайт, уюлдук күн болот. Түштүк жарым шарда да жогорудагыдай кубулуштар байкалат.
Күн чыкпай же батпай турган мезгилдеги сутканын саны уюлдарды карай өсө баштайт; ал жерлерде уюлдук күн жана түндүн узактыгы жарым жылды түзөт. Уюл тегеректери о. эле суук климаттык алкактардын чегарасы да болуп саналат.
Уганда
Уганда, Уганда Республикасы Чыгыш Африкадагы мамлекет.
Түндүгүнөн Түштүк Судан, батышынан Конго Демокр. Респ., түштүгүнөн Руанда жана Танзания, чыгышынан Кения менен чектешет. Түштүк-чыгышын Виктория көлү чулгайт. Аянты 241,5 миң км2. Калкы 35,1 млн (2014). Борбору - Кампала ш. Адм.-айм. жактан 4 регионго (ал 80 округга) бөлүнөт. Орт. жыштыгы 1 км2 жерге 119 киши. Акча бирдиги - уганда шиллинги. Расмий тили - англис жана суахили тилдери. Шаар калкы 14,8%. Ири шаарлары: Кампала, Жинжа, Мбале, Энтеббе. Мамлекеттик түзүлүшү. Уганда - унитардык мамлекет. Конституциясы 1995-ж. 22-сентябрда кабыл алынган. Башкаруу формасы - авторитардык президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы - президент (1986жылдан генерал-лейтенант Йовери Мусевени). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - бир палаталуу парламент. 2005-жылдан көп партиялуулукка уруксат берилип, алар саясий турмушка аралаша баштады. Парламенттеги негизги саясий партия - Каршылык көрсөтүү кыймылы.
Tабияты
Рельефинде анча терең эмес өрөөндөр менен тилмеленген дөңсөөлүү (1100- 1500 м) түздүк басымдуу. Өлкөнүн батышында - Рувензори тоосу (эн бийик жери 5109 ж, Маргерита чокусу) жайгашкан. Климаты субэкватордук. Эң жылуу айы январдын орт. температурасы 17-24°С, эң салкын айы июлдуку 16-21°С, деңиз деңг. 2000 м бийиктиктерде 0°Сдан төмөн түшкөн учурлар байкалат. Бийиктиги 3500лден жогору болгон тоо капталдарында кар жаайт. Бийик чокулары мөңгү менен капталган. Бул жерлерде өрөөн жана касаба тибиндеги 40тай чакан мөңгү бар. Жылдык жаан-чачыны 750 лшден 1500 жиге чейин. Ири көлдөрү: Альберт, Кьога, Виктория. Дарыялары Нилдин алабына кирет. Кызыл ферралит, кызыл күрөн (кургак жерлеринде) топурагы басымдуу. Бийик чөптүү саванна басымдуу. Тоолорунда дайыма жашыл токой кездешет. Кен байлыктары: жез, полиметалл, висмут, калай, таш туз ж. б. Улуттук парктары: Рувензори, Каберега.
Калкы
Өлкөнүн түштүгүндө банту (ганда, сога, ньянколе, чига, гису, ньоро, торо ж. б.), түндүгүндө жана чыгышында нилот (адола, алур, бари, кумам, ланго, тесо, карамоджонг, ачоли ж. б.), түндүк-батышында судан (лугбара, мади ж. б.) элдери отурукташкан. Динге ишенгендери - христиандар (католиктер жана протестанттар).
Чарбасы
Уганда - дүйнөдөгү эң жакыр өлкөлөрдүн катарына кирет. ИДПнин көлөмү 43,2 млрд АКШ доллары (2009). Аны киши башына бөлүштүргөндө 1,3 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 52,8, өнөр жайдыкы 25,0, айыл чарбаныкы 22,2. У-да 2008-ж. 2,2 млрд кВпг-с электр энергиясы (анын 2/3си ГЭСтен) өндүрүлгөн. Айыл чарба азыктары кайрадан иштетилет. Хим., металл иштетүү, электртех., курулуш материалдар өндүрүштөрү иштейт. Айыл чарбасында дыйканчылык басымдуу. Кофе, чай, тамеки, пахта айдалып, банан, маниок, батат, дан буурчактар, жүгөрү өстүрүлөт. Гүл өстүрүү өнүккөн. Мал чарбасы да бар. Көлдөн балык кармалат. Токой даярдалат. Т. ж-нун уз. (миң км менен) 1,24, автомобилдики 11 (анын 28%тейи асфальтталган). Виктория, Альберт жана Кьога көлдөрүндө кеме жүрөт. Башкы порттору - Энтеббе, Жинда. Айыл чарба азыктары жана балык экспорттолот. Негизги соода шериктештери: Кения, БАЭ, Индия, Кытай, Судан.