cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фермент
Ферменттердин түрлөрү
Дезаминазалар азоттуу негиздердин (аденин, гуанин) жана амин к-таларынын (мочевина, глютамин, аспарагин ж.б.) гидролизине катышат. Бул учурда аммиак эркин түрүндө бөлүнүп чыгат.
Изомеразалар – изомерлердин бир түрүнөн экинчи түрнө өтүү реакциясын катализдейт.
Лигазалар же синтетазалар – организмде бардык синтездөө реакцияларын катализдейт.
Лиазалар – коваленттик байланышты түзүп же болбосо бузуп отуруп, түрдүү атомдор (СО2, Н2О, NH3) кошуп же ажыратып алуу реакцияларын катализдеген ферменттер.
Мультиферменттер же бир нече Ф. бир эле чынжырдагы реакцияларды катализдеген учурда, 1-реакциядан алынган продукт, 2-реакцияга субстрат болуп катышат.
Эл аралык система боюнча, ферменттин таасири менен бир секунда аралыгында бир молекула зат ажыраган болсо же пайда болсо ылдамдыгы I катал (кыскача “кат”) деп белгиленет.
Ферменттик катализ
Ферменттик катализ температурага көз каранды. Көпчүлүк Ф-дин оптималдык таасир этүү темп-расы 40–50°С болот. Андан жогорулаганда фермент белок зат катары денатурацияга (табигый касиетин жоготууга) учурайт.
Чөйрөнүн рН реакциясы дагы ферменттин активдүүлүгүнө чоң таасир тийгизет. Ар бир ферменттин активдүүлүгү өзүнө гана тиешелүү чөйрөдө жогорку деңгээлде өтөт. Мисалы, амилаза ферменти – 6. 8 рН;
уреаза  – 7,0 рН; пепсин -– 1,5–2,0 рН; аргиназа   – 9,8 рН
Ферменттердин жогорку активдүүлүгү изоэлектр абалында байкалган. Бул мезгилде Ф-дин бөлүкчөлөрүнүн заряды нөлгө барабар. Демек, Ф-дин активдүүлүгү электр талаасында бөлүкчөлөрдүн кыймылсыз абалында көбүрөөк болот.
Ар бир фермент өзүнө гана тиешелүү субстратка таасир тийгизет.
Мисалы, фермент амилаза полисахарид крахмалды ажыратат. Ошондой эле полисахарид гликоген, целлюлозаны же дисахарид мальтозаны, сахарозаны ажырата албайт. Ферменттердин мындай өзгөчөлүгү заттардын хим. структурасынын ар түрдүүлүгү менен түшүндүрүлөт.
Чыгыш саратаны
Чыгыш саратаны (лат. Melolontha hippocastani) — коңуздардын бир түру.
Эларалык кызматчылар
Эларалык кызматчылар – эларалык уюмдардын штаттык кызматкерлери. Кызматтык ыйгарым укуктарын аткарууда өзү жараны болгон мамлекеттен жана эларалык уюмдун штаб-кеңсеси жайгашкан мамлекеттен көз каранды эмес. Э. к. статусу тийиштүү уюмдун уставдык документтеринде жана эларалык келишимдерде аныкталат.
Шарп
Шарп — капыстан кармаган жугуштуу оору.
Сүт бездер
Сүт бездер (лат. glandula mammaria) - өткөөлдөрү бар экзокриндик бездерге кирет. Сүт эмүүчүлөрдүн ургаачысында өөрчүгөн, лактация, учурунда сүт бөлүп чыгарат. С. б. түтүктөрү майда жана чоң көп үлүштүү альвеолярлык бездер. Чыгаруучу түтүктөр биригип үрп аркылуу сыртка чыгат. Көпчүлүк сүт эмүүчүлөрдүн С. б. жуптуу орган. Эң эле жөнөкөй түзүлүштө - клоакалдуу сүт эмүүчүлөрдө кездешет, аларда үрптөрү болбойт, ошондуктан чыгаруучу түтүкчөлөрдүн ооздору курсак жагында бездүү жерлеринде чыгат. Баштыкчандардын С. б-нин үрптөрү баштыкчасынын ичинде ачылат. Кит сымалдардын үрптөрү чаткаягында өзгөчө териден турган чөнтөкчөдө жайгашкан. Андагы күчтүү булчуңдардын жыйылышынын натыйжасында сүт сууга катуу зиркиреп куюлат.
Шарп
Белгилери жана ооруну козгоочулар
Мында оорулуу ысытма, ооздун, тилдин, мурундун былжыр кабыкчаларында, ошондой эле колдун салааларында, тырмактын тегерегинде жарачалар (афт) пайда болот. Шарпты вирус козгойт. Ал малдын жүнүндө, жемчөптө бир айга чейин сакталат. Күндүн нурунан, 60° жана андан жогору ысытканда, дезинфекциялоочу заттардын таасиринен тез өлөт. Ооруну кемирүүчүлөр (чычкандар, келес, сары чычкандар), ошондой эле сайгактар таратат; көбүнчө ача туяктуулар (уй, кой, эчки, чочколор жана башкалар) ылаңдайт. Мал ылаңды жайыттан, мал сарайдан жугузуп алышат. Оорунун козгогучу булганган кашек, жем-чөп, кык жана суу аркылуу тарайт.
Ылаңдуу мал жем-чөп жей албай, оозунан шилекейи куюлат. Ооздун былжыр челинде көп майда ыйлаакчалар пайда болот. Ыйлаакчалар бат эле жарылып, жарага айланат. Вирус ылаңдуу малдын заңы, заарасы, шилекейи жана сүтү менен сыртка бөлүнүп чыгат. Кишиге ылаңдуу малды бакканда, чийки сүттү ичкенде жана андан даярдалган сүт азыктарын жегенде жугат. Сүттү кайнатканда же пастерлегенде вирус тез зыянсыздандырылат. Ачыган сүт, кефир, ацидофиль, быштак, каймак-май жана ылаңдуу малдын чийки сүтүнөн даярдалган азыктарда вирус көпкө сакталбайт. Вирус кишиге ооздун былжыр чели, айрым учурда дем алуу органдары жана жабыркаган тери аркылуу кирет. Вирус адамдын денесине киргенден кийин 2—12 күнгө чейин оору билинбейт. Оору капыстан башталат, башы, булчуңдары ооруп, калтырак басат, денеси ысыйт (38—39°ка чейин). Мындан көп өтпөй эрин, тил, ооз, жаактын былжыр кабыкчаларында, кол-буттун манжаларынын арасында суюктук толгон ыйлаакчалар пайда болот. Ооздон шилекей куюлуп, сүйлөгөндө, чайнаганда, жутканда ачышып ооруйт. Ыйлаакчалар жарылып жара (афт) пайда болот. Алар 10—14 күндө толук айыгат. Оору 15—20 күнгө созулуп, толук сакаюу менен аяктайт.
Дарылоо
Дарылоону дарыгер жүргүзөт. Оорулуу күнүнө 5—6 жолу аз-аздан белокко, А, С витаминдерине бай тамакты (эт, балык, быштак, каймак, май, сабиз, карагат) ичүү сунуш кылынат. Өткүр, куурулган, туздалган азыктарды, консерваларды, ичимдиктерди колдонууга болбойт. Тамак ичкенден кийин, оорулуу оозун марганцовканын мала кызгылт эритмеси, 3%түү суутектин өтө кычкылы менен чайкаса жакшы болот. Шарп чыккан чарбаларда карантин уюшулат. Ылаңдуу малды өз убагында аныктап, өзүнчө бөлмөлөргө бөлүп, дезинфекция жүргүзүлөт. Элдин арасында санитариялык-агартуу иштери уюштурулат.
Простата бези
Простата бези - сүт эмүүчүлөрдүн эркегинин жыныс системасына кирүүчү жупсуз без. Чыгаруучу түтүкчөсү сийдик чыгаруучу канал менен байланышта. П. б. чыгарган секрециясы уруктук суюкта сперматозоиддердин тиричилик аракетин (спермаларды суюлтуп, алардын көлөмүн чоңойтуп) камсыз кылууга чоң роль ойнойт.
«Кыргыз Караван» гезити
"Кыргыз Караван"- драматург, режиссер, журналист жана публицист Жаныш Кулмамбетов негиздеген гезит.
"Кыргыз Караван" гезитинин биринчи саны 1997-жылы 8-августта жарык көргөн.
Гезит негизинен маданият, искусство чөйрөсүн, өнөрпоздордун чыгармачылыгын, жашоосун чагылдырган.
Гезиттин башкы редактору Ж.Кулмамбетов.
2010-жылдан тартып "Кыргыз Караван" гезити "Кербен" деген ат менен чыгып жатат.
"Кыргыз Караван" гезитинен Жыпар Исабаева, Асанбек Кулманбетов, Назгүл Калмамбетова жана башка көптөгөн азыркы журналисттердин чыгармачылык тушоолору кесилген.
Тим О’Брайен
Уильм Тимоти "Тим" О’Брайен (англ. William Timothy "Tim" O'Brien; 1946-жыл 1-октябрь) — америкалык жазуучу. "Жанында алып жүргөн нерселер" (англ. The Things They Carried, 1990) аттуу фантастикалык чыгармасы менен таанымал. Бул сынчылардын баасына татыган О’Брайендин Ветнам согушунда баштан өткөргөн окуяларынан жаралган кыскача аңгемелерден турган жарым-жартылай автобиографиялык жыйнак. Мындан тышкары, ал Ветнам согушу тууралуу жазылган дагы бир "Каччатонун изинен" (англ. Going After Cacciato, 1978) романы менен белгилүү.
Тартылган торбашчан
Тартылган торбашчан (Dictyocephalos attenuatus) - палеогендин, өтө сейрек кездешкен реликти. Торбашчандар тукумунун дүйнөдөгү жападан жалгыз түрү.
Тим О’Брайен
О’Брайен 2003-2004-жылдан бери Техас мамлекеттик университети-Сан Маркосто ар жылы көркөм өнөр багытындагы магистратура программасын жетектеген (мисалы, 2003-2004, 2005-2006, 2007-2008, 2009-2010 жана 2011-2012).
Тартылган торбашчан
Мөмөлүк денесинин бийиктиги 27 см ге чейин жетет. Жогорку бөлүгү кеңейип торчолуу башчаны (ушундан тукумдун аты коюлган) түзөт, узун этчелүү жана кийинчерээк катуу жыгач сымал, терең бороздуу бутчалуу. Бутчасынын теги экзоперидиясынын (сырткы катмар) калдыктары чөйчөкчө сымал кучактуу (вольва). Сырткы катмары калың, текши эмес, анда кемирчек кабырчыктуу же пирамида сыяктуу өсүндүлөрдөн турат. Жаш козу карын агыш - сары, бышып жетилгенде мөмөлүк денеси саргыч-күрөң түстө. Козу карынга селедкадай (триметиламинден) күчтүү жыт мүнөздүү келет. Жегенге болбойт. 1981-ж. Казак ССРинин Кызыл китебине киргизилген.
Таралышы
Казакстан, Россиянын Европа бөлүгү, Александрия, Түндүк- Батыш Марокко, Түштүк Родезия, Түндүк Америка (Колорадо штаты); Түндүк Кыргызстан.
Өсүү шарттары
Чополуу жана  кумдуу  чөлдөрдөгү  өрөөндөрдүн  жана  тоо  этектеринин алкактары. Юр доорунун тектеринин чыгындары. Өтө сейрек өсөт. Колдо өстүрүүгө мүмкүн эмес. Июль-августта мөмөлөйт.
Тутандыруу системасы
Тутандыруу системасы - керек учурда ичинен күймө кыймылдаткычтын цилиндриндеги күйүүчү отундун аралашмасын от алдыруучу, электр учкунун пайда болушун камсыз кылган бардык прибор жана түзүлүштөрүнүн жыйындысы.
Тутандыруу системасы электр жабдуулар системасынын бир бөлүгү.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Шахин
Куу кумпай (Falco pelegrinoides, Temminck, 1829):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк Африканын, Алдынкы, Ортонку жана Борбордук Азиянын тоолору. Кыргызстанда Алай менен Тянңшанда кездешет.
Жашаган аймактары
Тоо этектери, аска зоолор менен чополуу жарлар жана тоолордун ортонку алкактары. Ысыккөл менен Сөңкөлдү курчап турган тоолордо уялоо учурунда табылган. Нарын, Кыргыз жана Алай тоо кыркаларында, ошондой эле Талас Алатоосунда табылган.
Саны
Республиканын территориясында болжол менен 10 жуп куш уялайт.
Чектөөчү факторлор
Уяларын талкалоо, мүнүшкөрлөрдүн (мергенчилердин) кармашы, тынчын алуу факторлору. Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары). Туруктуу жупту түзүү, уясын бир нече жыл катары менен пайдаланат. Февралдын экинчи жарымында уясына 2-5 жумуртка тууйт, аны 33 күндө басып чыгарат. 43 күндөн кийин балапандары уясын таштайт. Абада гана жемин кармап жейт.
Кройсен
Кройсен - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Байройт (район)|Байройт районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы –  4687 киши (2010-ж.). Аянты – 66.48 км2.
Шахин
Көбөйтүү (колдо багуу)
Питомниктерде багылып көбөйүшөт.
Кройсен
Kurfürstenhumpen VA 1098-1853.jpg Creußen.jpg
Шахин
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Эл арасына жырткыч куштарды коргоо боюнча пропагандалоо же түшүндүрүү иштерин жүргүзүү. Уялоочу жерлерде коруктарды уюштуруу.Уялоочу жерлерин кайтаруу, санынын аз болушун аныктоочу факторлорду аныктап чыгуу.
Статусу
III категория, Critically Endangered, CR: R. Жоголуп бара жаткан түр. Кыргызстандын фаунасынын бир уруусунун 10 түрүнүн бири. F.p.babilonicus P.L. Sclat er, 1861 түрчөсү кездешүүдө.
Батыш саратаны
Батыш саратаны, Май саратаны (лат. Melolontha melolontha) — коңуздардын бир түру.
Бухгалтердик эсептин програмдык жабдыгы
Бухгалтердик эсептин програмдык жабдыгы — бухгалтердик эсептин програмдык жабдыгы мекемелерге жазылыштарды аткаруу жана каржылоо жөнүндө кабарлоодо жардам берет. Айрым бухгалтердик эсеп маселелери киреше жана чыгашаны көзөмөлдөөнү, чектерди жазуу жана каттоо аракеттерин камтыйт. Бухгалтердик эсеп програмдык жабдыгы кошумча төмөнкү кызматтарды камтыйт: фактурларды жазуу; сатылуучу буюмдар же кызматтар үчүн төлөө эсеп-кысаптарын даярдоо; кардарлардын дебитордук жана насыялык карыздарын эсептөө; төлөөлөр үчүн эсеп-кысаптарды түзүү жана басып чыгаруу; товарларды буйрутмалоо, сатып алууну токтотуу; төлөө ведомосттор, кызматкерлерге берилген карыздар; өндүрүш чыгымдарын санап чыгуу иштери, конкреттүү маселе, контракт же долбоорго байланышкан чыгымдар; инвентар, сатылбаган буюмдарды көзөмөлдөө; жалпы бухгалтердик китеп, каржылоо амалдарына резюме.
Эларалык кыймылдагы унаа каражаты
Эларалык кыймылдагы унаа каражаты – автомотоунаа каражаттары: а) ошол мамлекеттин аймагынан сырткары жерде турак алган жеке же юридикалык жактарга тийешелүү болгон; б) ошол мамлекетте каттоодо турбаган; в) ага убактылуу киргизилген (Жол кыймылы жөнүндө конвенция, Вена, 1968-жыл).
Шыпыргы
Шыпыргы — шыпыруу үчүн колдонулуучу кылдан же чырпыктан жасалган узун саптуу щётка. Шыпыргычты жасоодо табигый жана синтетикалык материалдар колдонулат. Шыпыргы - бул бадалдын, чөп өсүмдүктүн же синтетикалык катуу ийкемдүү жипчелердин узундугу (көбүнчө 20-50 см) сабагынын (бутактарынын) узундугу 2 метрге чейин камырга бекитилет.
Купер бездери
Купер бездери - сүт эмүүчүлөрдүн эркегинин жыныс системасындагы жуптуу бездер. К. б. жыныс мүчөсү менен байланышып, урук суюктугун (тукумдук суусун) пайда болушуна катышат.
Еръя (дарыя)
Еръя — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын оң жээгинен 452 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Малые Гайны (Миякин району, Башкыртстан)
Малые Гайны — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Кожай-Семен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 82 киши. Почта индекси — 452087, ОКАТО коду — 80244835005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шри-Ланкадагы жардыруулар (2019)
Шри-Ланкадагы жардыруулар — 21-22 -апрель күнү Шри-Ланканын борбору Коломбо шаарындагы 3 мейманканада, 1 католик чиркөөсүндө жана борбор калаага жакын жайгашкан Негомбо шаарындагы 2 чиркөөдө дээрлик бир убакта 6 жардыруу болгон. Бир нече сааттан кийин дагы 2 жерде, тагыраагы, 7-жардыруу Дехивала шаарындагы зоопарктын жанында болгон. Ал эми 8-жардыруу борбор калаага жакын жердеги Дематагод районундагы турак жай комплексинде жарылган. Натыйжада 250 адам каза болуп, 500дөн ашык адам ар кандай деңгээлдеги жаракаттарды алган.
26-апрелдеги жардыруу
Шри-Ланкада 26-апрелде дагы 3 жарылуу орун алган. Жарылуу өлкөнүн чыгыш тарабындагы Калмунай шаарында болгон. Жанкечтилер жашырынып жаткан аймакты тазалоо үчүн күч органдары атайын операция жүргүзүп жаткан учурда, бир нече адамдар өздөрүн жардырып жиберген. Жарылуу болгон жерлерден "Ислам мамлекети" террористтик уюмунун символдору түшүрүлгөн кийимдер, желектер жана жарылуучу заттар табылган.
Өрүктү-Хутор
Өрүктү-Хутор — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Өрүктү айыл округу составына кирет. Бишкек — Каракол автомобиль жолунун боюнда, дениз денгээлинен 1658 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Чолпон-Ата шаарынан 74 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 147 км. Орто мектеп, китепкана, ФАП бар.
Калкы
Калкы - 627 киши (2009) ; 1007 (2013); негизинен мал багат.
Касымалиева Аймончок
Касымалиева Аймончок Шырдакчы. 1947-ж. Тоң районундагы Оттук айылында төрөлгөн. Бишкектеги кооперативдик техникумду бүтүргөн. Азыр Кочкор нефтебазасында иштейт. Узчулукта чоң энеси Толгонайдын нускасын алган. Аймончок кийиз буюмдарын арбын кармоодо. Ага кооз шырдактары, түр шырдактары кирет. Уз салттуу буюмдарды өзүнүн узчулугунун башаты кылып алат. Шырдактарынын жээк оюмуна «кочкор мүйүз оюму» менен «карга тырмак оюмунан» турган «жарым кыял оюмун» жаратып, ак-карадан «бычак учу түшүрүп», үч табакчадан бир буюмду пайда кылат. Төрт «жарым кыял оюмунун» башынан «ачкыч оюму» чыгып, дал ортосунда ошончо «карга тырмак оюму» жаралат. Берилген «жалпы оюмдун» жарымы «колтук оюм» болушу шарттуу көрүнүш. Аймончок четине «мүйүз оюмунан», «карга тырмак оюмунан» «шахмат оюму» сымалдантып берет. Табакчаларында (ортолук оюм - борбордук оюм табакчаларынан турат) төрт «мүйүз оюмунун» алдынан «карга тырмак оюму» «жагалмай канат оюму» менен беттешет. Ичинен «карга тырмак оюму» чыкса буюмдун көркөм оюму ойдогудай төптөшөт. Бир аянттуу шырдакка он табакча биригет да, оюм-чийимдер бири-бири менен жиксиз тутумдашат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Ират-Кы дарыясы (Ратта куймасы)
Ират-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ратта дарыясынын оң жээгинен 137 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шериев Жээналы
Шериев Жээналы (1934, Карасуу району – 2002) – адабиятчы. Ош пединститунун филология факультетин бүтүргөн. “Азыркы кыргыз поэзиясынын маселелери” деген темада диссертациясын (1973) коргогон. Ал адабияттын тарыхын жана сын багытындагы эмгектери; жогорку окуу жайларынын-студенттери, мектеп окуучулары жана кыргыз адабияты мугалимдери үчүн атайын окуу процессине ылайыктап жазган китептери; Түштүк Кыргызстандын тил, адабият мугалимдерин даярдап чыгаруудагы эмгеги менен белгилүү. Анын иликтөө обьектиси байыркы жана орто кылымдардагы адабий мурастар; улуттук адабият тарыхы; азыркы адабият; адабияттын теориясы; адабияттаануу сөздүгү; кыргыз адабиятын окутуу проблемалары. Китептери улам толуктоолор менен үч ирет 1987–1994, 2003-жылдары басылып чыккан. Адабияттаануу багытындагы бул иштеринин уландысы анын ”Адабият таанууга киришүү” деген окуу программасында (11) жана “Адабият тааныткыч” деген окуу куралында (12) андан ары улантылган. Мындагы башкы өзгөчөлүк орус адабият таануусу менен кыргыз адабият илиминин жетишкендиктерин, студенттер үчүн түшүнүктүү жана жеткиликтүү тил менен бул илимдин кыргызча концепцияларын, принциптерин, методологиясын иштеп чыккандык эле. Адабиятчы аалым жана атуул катары чыгармачылык изденүүлөрү анын “Байыркы орток түрк адабияты” деген хрестоматияда жана “Байыркы жана орто кылымдагы түрк адабияты” деген окуу куралында чагылдырылган.
Аргыш (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Аргыш — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Черлак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 121 киши. Почта индекси — 452317, ОКАТО коду — 80224849002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Байланыш програмы
Байланыш програмы (Communication program-Программы связи). Көп учурда офистин сыртында жүргөн кызматкерлер пайдаланышкан програм. Байланыш програмдык жабдыгын колдонуу менен (кээде электрондук почто пакети сыяктуу пакеттерди) сыртта жүргөн кызматкерлер кабар жиберишет жана жаңы эле клиенттерден түшкөн заказдарды киргизет.
Турусбеков Султан
Турусбеков Султан (12. 5.1912, азыркы Нарын обл., Жумгал району, Көк-Ой айылы - 25. 11. 1969, ошол эле жер) - туңгуч агартуучу, но ватор, окумуштуу методист.
Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу (1941-45), Кыргыз ССРинин эмгеги сиңирген ишмер мугалими (1946), Кыргыз ССРинин эл агартуу отличниги (1948), педагогика илимдин кандидаты (1962), 1954-69-жылдардагы «Алиппе» китебинин автору. Ташкенттеги эки жылдык почта-телеграф курсун (1927-29), кийин Фрунзедеги эки жылдык мугалимдер институтун (1938) бүтүргөн. Жалал-Абад шаарында телеграфист (193031), Тоолуу Бадахшандын Мургаб районундагы Тажикстан мектеп-интернаттын башчысы, педтехникумдун директору, райондук байланыш түйүнүнүн башчысы, райаткомдун секретары, мурдагы Калинин районундагы Эркин-Сай орто мектебинде мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, Кыргыз Өкмөтүнүн алдындагы өздүк көркөм чыгармачылык боюнча башкармалыгынын башчысы (1939-41), Фрунзе педагогика окуу жайында кыргыз тили жана адабияты мугалими (1946-51), КМУда окутуучу (1951-54), Кыргыз илимий-изилдөө педагогика институтунун сектор башчысы (1954-69) болуп эмгектенген. Анын авторлугундагы 1954-ж. чыккан «Алиппе» китеби 29 жолу басылып, 1990-ж-га чейин окутулган. Туулган айылындагы мектепке ысмы берилген.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Эларалык кылмыш-жаза сот адилеттиги
Эларалык кылмыш-жаза сот адилеттиги – эларалык мүнөздөгү кылмыштарды жана кылмыш иштерин кароо үчүн мамлекеттердин дүйнөлүк коомдоштук тарабынан түзүлгөн эларалык сот механизими жана жолжобосу. Э. к.-ж. с. а. идеясы доктринада ХХ кылымда, нацисттик кылмышкерлердин жана япон милитаристтеринин кылмыштарын иликтөө үчүн 2 сот механизми – Нюрнбергде жана Токиодо эларалык трибунал түзүлгөндө активдүү талкуулана баштаган. 1993-жылы февралда БУУнун Коопсуздук Кеңеши Югославиядагы согуштук кылмыштарды иликтөө үчүн Эларалык трибунал түзүү жөнүндө резолюция кабыл алган.
Препуциал бездери
Препуциал бездери - сүт эмүүчүлөрдүн эркегинин жыныс системасындагы жуптуу бездер. П. б. жыттуу секреттерди чыгарууга катышып, особдордун бири-бири менен жолугушуусуна көмөк берет, ошондой эле жыныстык жактан дүүлүгүчтү пайда кылат.
Кериккоңуз
Кериккоңуз (лат. Oryctes nasicornis) - коңуздардын бир түрү.
Мээнин карынчалары
Мээнин карынчалары (ventriculis cerebri) – мээнин ички көңдөйлөрүн бириктирүүчү бирдик система. Ал жерлерде мээ - жүлүн суюктугу пайда болуп жана аралашып турат. Алдыңкы мээнин чоң жарты шарларындагы көңдөйлөрдү каптал карынчалар, аралык мээде - үчүнчү карынча, сүйрү мээде 4-карынча же ромбсымалдуу чуңкурчалар  түзүшөт.
Силвэр Ридж (Нү-Жерси)
Силвэр Ридж (Нү-Жерси) (Silver Ridge) — Нү-Жерси штатынын Оушен округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1211 киши. Болжолдуу аянты - 1.1 км². FIPS коду — 34-67665.
Кронхайм
Кронхайм - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Вайсенбург-Гунценхаузен (район)|Вайсенбург-Гунценхаузен районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы –  500 киши (2010-ж.).
Асанкан Жуманалиев
Жуманалиев Асанкан (1947-ж., Талас облусу, Манас району, Арал айылы) — «Манас» айтуучу, эл агартуунун отличниги (1992).
Жетишкендиктери
«Студент жазы» фестивалынын лауреаты, Алматыдагы Бүткүл дүйнөлүк эпос айтуучулардын жеңүүчүсү (1982), Бүткүл дүйнөлүк улуттар аралык элдик эпосту айтуучулардын катышуучусу (Финляндиянын Томпере шаары, 1988), Талас областындагы «Мурас» адабий-фольклордук ансамблдин чыгармачылык тобу менен гастролго барып, ал өлкөдө «Манас» айткан.
Жуманалиев Кыргыз Улуттук ИАнын КФна «Манас» эпосунан «Алмамбеттин окуясын» толук жана «Ажыбек датка», «Нурпери» жана башка поэмаларды жазып өткөргөн.
Бугукоңуз
Бугукоңуз (лат. Lucanus cervus) — Бугукоңуздар.
Тугры (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Рогозина (Сандивей куймасы)
Рогозина — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сандивей дарыясынын сол жээгинен 79 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 49 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эргешов Тургунбай
Эргешов Тургунбай – акын. Кара-Кулжа районунун Чалма айыл өкмөтүнө караштуу Буйга айылында жарык дүйнөгө келген.
1974-жылы Кыргыз мамлекеттин университетин сырттан окуп бүтүргөн
Акындын ырлары окуучулук күндөрүнөн баштап эле мезгилдүү басма сөз беттеринде жарык көрүп келген.
Ал 1984-жылы катуу оорудан дүйнөдөн кайткан.
Акындын ырлары эл ичинен жыйналып, 1993-жылы “Өлбөгөн жанга жаз келер” 2006-жылы “Булбулдардын тукуму аз” деген аталыштарда жарык көргөн.
Кыргыз тилинде
Өлбөгөн жанга жаз келет: Ырлар. – Б., 1993. – 56 б.
Булбулдун тукуму аз: Бийиктик, 2006. 200 б.
Монро доктринасы
Монро доктринасы - АКШнын президенти Ж.Монронун 1823-жылы 2-декабрда конгресске жиберген катындагы декларация. Анда АКШнын тышкы саясат принциптери жарыяланган. Мурдагы колониялык ээликтерин Испанияга кайра тартып берүүгө Ыйык союз камынган шарттарда иштелип чыккан. Монро доктринасын иштеп чыгууда АКШнын мамлекеттик секретары Ж.К.Адамс чоӊ роль ойногон. Монро доктринасы Америка континентиндеги өлкөлөрдүн иштерине европалык державалардын кийлигишисүүнө багытталып, Латын Америкасы АКШнын кол алдында туруусун жактаган. 19- кылымда жана андан кийинки кезде Монро доктринасын АКШ өзүнүн башка өлкөлөргө жасаган баскынчылыгын жана интервенциясын актоо үчүн пайдаланган.
Миякитамак (Миякин району, Башкыртстан)
Миякитамак — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Кожай-Семен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 771 киши. Почта индекси — 452084, ОКАТО коду — 80244835006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Байланган обжект
Байланган обжект (Linked object-Связанный объект). Баштапкы файлда кала берүү менен бир учурда документке кыстарылган обжект. Баштапкы документ өзгөртүлгөндө байланышкан берилиштер автоматтык түрдө жаңыртылат. Эгерде байланышкан берилиштерди өзгөртүү талап кылынса, анда аларга кош чыкылдатуу керек. Экранда берилиштер түзүлгөн програмдын менюсу жана аспаптар панели пайда болот. Эгерде эки документ тең бир компьютерде болсо, анда байланышкан берилиштердеги өзгөртүүлөр баштапкы документте дагы чагылдырылат.
Жогорку Спириха (дарыя)
Жогорку Спириха — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ишим дарыясынын оң жээгинен 269 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чоң-Өрүктү
Чоң-Өрүктү (Чоң-Өрүктү) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Өрүктү айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 045 киши.
Касымаалиева Батый
Касымаалиева Батый Оймочу. 1939-ж. Кант районундагы Карагай Булак айылында төрөлгөн. Жети жылдык мектепти бүткөн. Кайын энеси Жаманкыздын шырдакчылык нускасын алган. Боёкту кийизге сиңирүүдө ички касиеттерин таасын билген уз абалы аларды ачык суу (уксус) менен коруштайт. Кээде эрменди кайнатып, ачуу суусун тундуруп, ага боёкту аралаштырып коруштайт. Сүзмөнүн суусу менен коруштоону да мыкты билет. Боёктор кийизге кынадай жагып, өмүр бою өңү өчпөйт. Оймочу шырдактын үч түрүн бирдей кармайт. Алардын бири жалпы оюм. Мында буюмдун «аламычы» чыкпайт. Бул кыргыздын кызыл шырдагына шарттуу келет. Негизи «мүйүз оюмдарынын» түрлөрүнөн турат да, алар ич ара тирелишип, оюм элементтери ичи-сыртына бирдей айкалышат. Уз аларды өзүнүн кыял чабытына карата пайдаланат. Оюм-чийимдин тактыгына жана төптүгүнө назар таштаган Батый «төрт кочкор мүйүз оюму» «сегиз сыңар мүйүз оюму» менен айкалышканда ичинен кайра «мүйүз оюмунун» элементтерин жаратат. Түр шырдак кармоодо ал борбордук оюмга беш табакчаны алат, ошондой табакчалардын төртөөнү колтук оюм катары алып, ар бир табакчаны ак-кара «аламыч» аркылуу алкактайт. Ага түшкөн ыскыт (милте) жалгыз аяк жол сымалданат. Уздун кыздары Рапа, Динара, Анара - анын ишенимдүү үйрөнчүктөрү. Эмгеги баттамада.
Эл аралык кылмыш-жаза укугу
Эл аралык кылмыш-жаза укугу — мамлекеттердин кылмышты алдын алууда, иликтөөдө жана жаза берүүдө – эларалык келишимдерде каралган өзгөчө тартипте кызматташууларын жөнгө салуучу ченемдер менен принциптердин тутуму. Эл аралык укуктун мамлекеттин улуттук кылмыш мыйзамдары менен тыгыз байланышкан тармагы.
Эл аралык кылмыш-жаза укугунун өзгөчөлүгү: анын комплекстүү (кылмыш-жаза, кылмыш-жаза-процесстик жана кылмыш-жаза-аткаруу укуктарды камтыйт) мүнөзү; аскер кылмышкерлерине жана адамзатка каршы кылмыштарга мөөнөттүн эскирүүсүн колдонбогондугу.
Эл аралык кылмыш-жаза укугунун өзгөчө булактары эларалык универсалдык жана аймактык келишимдер жана жардамчы булактары (эл аралык трибуналдардын жана улуттук соттордун өкүмдөрү) экени; эл аралык трибуналдын уставдарына эл аралык коомчулук тарабынан таанылган, жасаган учурунда укуктун жалпы принциптерине ылайык кылмыш болуп эсептелген кылмыш акцияларына карата кайтарым күч бергени; мамлекеттин жана юридикалык жактардын кылмыштын өзгөчө субъектери болгону; өзгөчө санкциялар ж.б. болуп саналат. Эл аралык кылмыш-жаза укугунда эл аралык кылмыштар жана эл аралык мүнөздөгү кылмыштар үчүн жоопкерчилик аныкталган.
Турусбеков Бейшен
Турусбеков Бейшен (10. 10. 1928-ж. т., азыркы Ысык-көл обл., Түп району, Талды-Суу айылы) - медицина илимдин доктору (1966), проф. (1967).
КРдин илимге эмгеги сиңирген ишмер ишмери (1988). КММИни бүтүргөн (1952). Ленинграддагы Педиатрия институтунун аспирантурасын бүтүргөн (1952-55). КММИде ассистент, доцент (195558). Кыргыз ССР ИАнын Крайлык медицина институтунда лабор. башчы (1958-65); Кыргызстан Курортология жана физиотерапия ИИИнин директорунун орун басары жана директору (1965-73), КМФИнин ректору (1973-85). Ошол институтун спорт медицинасы кафедрасынын башчысы (1985-96). Эл аралык коом жана табият академиясынын акад. (1999). Адамдын физиологиясы боюнча адис. Кыргызстандын бийик тоолуу шартында адаптациянын түрү жана механизмине, спортко машыккан балдардын организминин физ. жактан өсүшүн, ишке жөндөмдүүлүгүн жана функциялык өзгөчөлүгүн изилдөөгө арналган ЗООдөн ашык илимий жана илимий популярдуу эмгеги, алардын ичинен 6 монографиясы бар. «Данк» медалы менен сыйланган (2000).
Пилкоңуз
Пилкоңуз (лат. Megasoma elephas) — коңуздардын бир түрү.
Ит мутинусу
Ит мутинусу (Mutinus caninus, Huds. ex Рers. Fr.) - Жаш мөмөлүк денеси жумуру же жумурткадай, кээде узунча, ак, диаметри 2-3 см. Перидийи бышканда учунан 2-3 канатчага ажырайт жана мөмөлүк денесинин тегинде сакталат. Рецептакулу цилиндрдей, көңдөй, эриндүү, кызгылт-сары же мала-кызгылтым-саргыч, бийиктиги 5,5-12 см, калыңдыгы 0,4-1 см, учу учтугуй жана башчасына өтүп кетет. Башчасы ичке, рецептакуласынын тегинен калың эмес, саргыч-жашыл, былжырлуу, кескин жагымсыз жыттуу глеба менен жабылган. Споралары түссүз, жазы эллипстей, 3,5 - 5,5 х 1,5 - 2,5 мкм.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Россия, Батыш Европа, Түндүк Америка, Кыргызстан: Ыссыккөл ойдуңу, Чоңөрүктү айылы.
Чектөөчү факторлор
Токойлордун кыскарышы, анын себебинен түрдүн табыгый өсүү шарттарынын азайышы.
Өстүрүү
Россиянын илимдер академиясынын Комаров атындагы Ботаникалык институтунун коллекциясында сакталат.
Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин Кызыл китебине (1984), Россия Федерациясынын Кызыл китебине (1988) киргизилген. Атайын коргоо аракеттери иштелип чыккан эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жаңы өскөн аймактарды, ареалын аныктоо.
Статусу
EN. Декоративдүү түр. Элдик дарыгерчиликте колдонулат.
Никитенко, Александр Иванович
НИКИТЕНКО АЛЕКСАНДР ИВАНОВИЧ
Акын, котормочу Никитенко Александр Иванович Душанбе шаарында 1948-жылы 5-апрелде туулган. 1951-жылдан Кыргызстанда жашайт. 1971-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. Эмгек жолун 1971-жылы Кыргыз ИТИИде иштөө менен баштаган. 1973-жылы Фрунзе бургу заводунда жумушчу, 1977-жылдан Кыргыз ССРинин Мамбасмакомунда редактор, «Литературный Киргизстан» журналында адабий кызматкер, жооптуу катчы, 1997–2001-жж. «Вечерний Бишкек» гезитинде кабарчы, 2001-2008-ж. “МСН” гезитинде редактордун орунбасары болуп иштейт. Биринчи ырлар жыйнагы 1979-жылы «Подсолнух» деген ат менен жарык көргөн. А.Никитенко А.Рыскулов, Э.Эрматов, А.Осмонов, А.Дегембаева, Р.Рыскулов, М.Ааматов сыяктуу бир катар кыргыз акындарынын чыгармаларын орус тилине которгон. 1983-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамоталары жана Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН ЧЫГАРМАЛАРЫ
Орус тилинде
Подсолнух: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1979.  100 с.
Перевал. Молодая поэзия Киргизстана /Cocт. А.Джакшылыков и Б.Сарыгулов/ – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 168 с. (Р.Горбачева, А.Зайцев, С.Луговая, А.Никитенко и др.)
Cвет в судьбе: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 108 с.
Раздолье: – Ф.: Мектеп, 1984. – 72 с.
Евразийчилик
Евразиячыл, Евразийлик, Евразиячыл кыймыл – эмигранттардын биринчи толкундагы бир нече орус ойчулдары түзгөн тарыхый мектеп.
Никитенко, Александр Иванович
Высь: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 96 с.
Евразийчилик
Өздөрү жөнүндө «Чыгышты көздөй бет алып» (София, 1920) аталган программалуу эмгек аркылуу жарыялашып, алар кийинки жылдары бир нече көлөмдүү жыйнактарды, «Евразия» газетасын, «Версты» журналын жарыкка чыгарышкан. Бул кыймылдын борборлору Софияда, Прагада, Берлинде, Белградда, Брюсселде, Харбинде, Парижде болгон.
Никитенко, Александр Иванович
Третий раунд. – Ф.: Адабият, 1991. – 144 с.
Евразийчилик
Негизги теоретиктери: Н. С. Трубецкой, П. Н. Савицкий, Л. П. Красавин, Г. В. Вернадский, Г. В. Флоровский ж. б. болушкан. 1932-ж. кыймылдын катышуучулары Евразиялык уюмду түзүшкөн. Бирок, 30-жылдардын ортосунда эле негизги идеялары түгөнүп калгандыктан Евразиячыл кыймыл кризиске учурай баштайт да, 1937-жылы ал агым катары өз жашоосун токтотот. Бул агымдын негиз салуучуларынын ою боюнча, Евразия – бул өзгөчө «ортолуктагы материк» болуу менен Хингандан Карпатка чейин созулат да, Батыш Европадан да, түштүк Чыгышка чектеш өлкөлөрдөн да айырымаланат. Евразиячыл болууга андагы элдерди географиялык жактан гана жакындык эмес, менталитеттеринин окшоштуктары да бириктирет. Эвразиялык элдердин руханий жактан жакындыгы жана тарыхый тагдырларынын жалпылыгы алардын маданиятынын аралашмасын, азыркы тил менен айтканда бирдиктүү руханий мейкиндикти түзмөк. Ушундай болуу сөзсүз шарт деп эсептешкен бул кыймылдын идеологдору евразиялык руханий бүтүндүктүн өзгөчөлүгү катары андагы ар бир элдин этникалык өз алдынчалыгын эсептешкен.
Никитенко, Александр Иванович
Некто я: Стихотворения, палиндромоны. – Б.: Просвещение, 2005. – 370 с.
Евразийчилик
Улуттук принципке таянган маданият гана «адамдын рухун жогорулаткан баалуулуктарды» стимулдаштырмак. Алардын ою боюнча, ар кандай улуттук маданият диний кыртыштан өнүп чыгат. Ушул мааниде алар Эвразияда таралган православиеден, исламдан жана бурканчылыктан бир катар, айрыкча, адеп-ахлактык, этикалык жалпылыктарды көрүшкөн.
Карын (анатомия)
Карын (gaster) - тамак сиңирүүчү (өтүүчү) түтүктүн кеңейген жери. Тамак (азык зат) механикалык жана химиялык жол менен иштетилип чыгат. Көпчүлүк омурткалуулардын (жерде-сууда жашоочулар, сойлоктор, сүт эмүүчүлөр) К-ы жакшы өөрчүгөн, анда К-дын башталышы, же кардиалдык жана бүтүшү, же пилорикалык бөлүмү деп аталат. Экөөнүн ортосунда К-дын түп жагы, же фундалдык бөлүмү. Канаттуулардын карыны 2 бөлүктөн турат - көптөгөн бездерден турган бездүү карын жана калың булчуңдардан турган булчуңдуу карын. Бул тиштин функциясын аткарат, себеби ички бети кутикуладан турат да, бат жыйрылууга жөндөмдүү.
Никитенко, Александр Иванович
Переворачиваю мир: Палиндромоны. – Б.: Просвещение, 2006. – 223 с.
Зимняя радуга: Стихотворения, поэма, литературные пародии. – Б.: Просвещение, 2006. –232с.
Пульсар: Книга избранного. Стихотворения, палиндромоны. – Б.: Просвещение, 2007. –690 с.
Десятая книга: Стихотворения, палиндромоны. – Б.: Салам, 2008. – 241с.
КОТОРМОЛОРУ
Асаналиев Б. Край в котором я живу.  Ф.: Кыргызстан, 1979. – 90 с.
Арыков Т. Четыре времени сердца.  Ф.: Кыргызстан, 1979. – 76 с.
Шамшиев Т.Слово о панфиловцах: Стихотворения, поэмы /Пер.с кирг. А.Никитенко, М.Ронкина, Ю.Смышляева. – Ф.: Мектеп, 1981.  96 с.
Абдыкадырова С. Зеленый мир. – Ф.: Мектеп, 1982. – 83 с.
Бекниязов Ж. Зимний лес: Стихи /Пер.с кирг.Ю.Кушака, А.Никитенко, В.Семенова, Н.Пустынникова. – Ф.: Кыргызстан, 1985.  76 с.
Осмонов А. Отчий край.  Ф.: Мектеп. 1987.  254 с.
Даникеев О. Юный Кутуйан: Роман. Повести. Рассказ /Пер.с кирг. Л.Лебедевой, А.Никитенко. В.Кузьменко.  Ф.: Кыргызстан, 1988.  368 с.
Гапаров М. У нас в Арсланбобе: Стихи /Пер.с кирг. А. Никитенко/  Ф.: Адабият, 1989.  19с.
Рыскулов Р. Солнечный азарт. – Ф.: Адабият, 1990. – 108 с.
Айжаркын Эргешова
Кыскача өмүр таржымалы
Эргешова Айжаркын – 1973-жылы Оштун Ноокат районуна караштуу Кичи-Алай өрөөүндө туулган.
1989-жылы орто мектепти, 1998-жылы Ош мамлекеттик университетинин Кыргыз тили жана адабияты факультетин артыкчылык диплому менен аяктаган.
1998-жылы «Сиз» аттуу ырлар жыйнагы үчүн Жолон Мамытов атындагы Республикалык сыйлыкка татыган.
Ырысдөөлөт уулу Дооран
Ырысдөөлөт уулу Дооран (1896–1929, Ноокен р-ну) – ырчы. 17 жашынан эл алдына чыгып ырдай баштаган. Алгачкы устаты Карамырза деген ырчы болгон. Кийин атактуу Бекназар ырчыга атайы барып, салам айтып, таалим алган. Дооран Сыдык ырчы менен айтышканы бар. Дооран ашыктык ырларында да өтө уста болгон. Буга “Өзгөчөм”, “Акдилгир” деген ырлары, ага карата Барпынын:
Айжаркын Эргешова
Кыскача өмүр таржымалы
2005-жылы «Жүрөктөгү арал» ырлар жыйнагы жарыкка чыгып, бул китеби үчүн «Алыкулдун ак боз аты» сыйлыгынын дипломанты болгон.
Ырысдөөлөт уулу Дооран
“Дөңдөн атын сугарган,
Айжаркын Эргешова
Кыскача өмүр таржымалы
1998-2002-жж. Ош шаарындагы Курманжан датка гимназия мектебинде мугалим болуп эмгектенген.
Ырысдөөлөт уулу Дооран
“Төрайым” деп бул ырды,
Айжаркын Эргешова
Кыскача өмүр таржымалы
Ош мамлекеттик университетинин алдындагы атайын гимназияда мугалим катары иштеген.
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты Т.Балтабаевдин жардамчысы, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты Б.Бешимовдун жардамчысы болуп иштеп келген.
Поэзия
Айжаркын Эргешованын "Кусалык" аттуу ырынан үзүндү.
Сен мейли алыс болгун дил тумарым Көз жетип, кол жетпеген мунарыктай. Жашоодо жашайм башка адам болуп, А дилим сени менен жүрөт кыйбай…
Жаныңда жалбарамын карегиңе, Чачыңды сылайт ысык алаканым. Туямын энтиккениң кулак түптөн, Угамын жүрөгүңдүн туйлаганын…
Кучагың алсыратып.., калтыратып, Унутам өлүм барын, арман барын. Жумулат муң түнөгөн каректерим, Төгүлөт далым ылдый кундуз чачым.
Дилимди мемиреткен коңур үнүң, Добушу кеч күздөгү каркыранын… Шыбырың көл шоокуму, а колдоруң, Дарысы арманы арбын жалгыз жандын…
А бирок мунун баары кыял жаным, Мен муну туйган кезде ыйлап алдым…
Мен сенден, сен менден тымызын,
Издейбиз бактынын ачкычын,
Күтөбүз үмүттөн, эртеңден,
Билбейбиз а бирок тапчу ким...
Ишенүү, айрылуу окшош жол.
Бастык биз аягы бүтпөдү..,
Тартылдык бейтааныш болсок да,
Үмүткөр пендебиз, анткени.
Мен сенден алыста бактысыз,
Сен менден алыста муңдуусун.
Тилектер эртеңге жетелейт,
Ырысдөөлөт уулу Дооран
Дооран ырчы чыгарган” – деген саптары далилдеп турат. Дооран “Өзгөчөм” деген ырын Мурзакулдун көрөркөз токолуна арнап чыгарган экен. Ал мезгилде ашык болгон аял затына ачык айтып ырдоо уят болгондуктан, өзгөчөм деп атын өзгөртүп ырдаган экен. Ал эми экинчи ырындагы сулуунун аты да каймана, өзгөртүлгөн. Дооран:
Айжаркын Эргешова
Поэзия
Тагдырдын не дээрин ким билсин...
Ырысдөөлөт уулу Дооран
“Акбараң мылтык кош дүрмөт,
Атыңдан айтсам эл билет.
Акдилгир десем ким билет,
Каттоодон алдым катыңды,
Акдилгир койдум атыңды” – деп түшүндүргөн.
Подкаст
Подкаст – бул санариптик (digital) аудио же видео файл, же файлдардын түрмөгү.
Бул файл (файлдар) интернет аркылуу таркатылат да, ташыма (портативдик) медиа ойноткучтарда жана өздүк компютерлерде кайра ойнотулат.
Демек, интернет колдонгон кардар бул файлдарды интернеттен автоматтык түрдө көчүрүп алып, каалаган мезгилинде угуп же көрүү мүмкүндүгүнө ээ болот.
“Подкаст” деген термин iPod (башкача айтканда, АКШдагы Apple компаниясы чыгарган компютердин музыкалык ойноткучу) менен “сыналгы жана үналгы берүүсү” (broadcast) деген англисче сөздү жалгаштыруудан келип чыккан.
Подкастинг кантип иштейт?
Подкастинг RSS деп кыскача шарттуу аталган эң жөнөкөй бөлүштүрүү технологиясына (really simple syndication) негизделген. Атайын автоматташтырылган зымчаны пайдалануу менен, тийешелүү аудио же видео файл дароо эле өздүк компютерге жүктөлөт. Подкастинг үчүн атайын орнотулган программа мезгил-мезгили менен жаңыланган нерселерди көзөмөлдоп турат да, качан гана жаңы (жаңыртылган) файл табылса, аны дароо компьютерге көчүрүп жүктөп турат. МР3 форматы – подкастинг үчүн эң ыңгайлуу файл ойноткуч формат экенин айта кетели.
Кандай программалар керек?
ITunes (Ай Тюнз) – үйрөнчүктөр үчүн эң жеңил программалардын бири. Бул программаны орноткондон кийин Сиз өзүңүз кызыккан подкастинг каналына жазылып алсаңыз болот.
Эгерде Сиз биздин подкастинг сунушубузга жазылгыңыз келсе, анда ушул беттин оң капталындагы шилтемелер тизмесин колдонуңуз.
Подкасттын аты тизмеде пайда болот. Сол бурчтун төмөн жагындагы “Settings” (“Орнотуу”) деген топчуну басыңыз.
Компютерге iPod аспабын кошкондо, компьютердин мээсиндеги iTunes программасы компютердин тулкусундагы буга чейин жазылып алынган аудио жана видео файлдарды iPod аспабына автоматтык түрдө көчүрүп койот (синхронизациялайт).
iPodder (АйПоддер) – бул программа компьютер пайдалануунун мыкты чеберлери үчүн түзүлгөн. Анын аудио жана видео материалдарды жаздырып көчүрүүдө жана сактоодо алда канча ийкемдүү механизми бар.
Мисалы, серверге көзөмөлдөөнүн так убактысын орнотууга болот. Пргорамма компютерге орнотулган соң, анын пиктограммасы Windows программасына орнотулган мезгилдик жадыбалга ылайык экранда пайда болот.
Туруктуу ток
Туруктуу ток ― убакыттын өтүшү менен күчү, чыңалуусу жана багыты өзгөрбөөчү электр тогу.
Туруктуу ток туруктуу чыңалуунун таасиринен пайда болуп, туюк электр чынжырында гана боло алат. Туруктуу токтун негизги закондору болуп Ом мыйзамы, Жоуль-Ленц мыйзамы, Кирхгофтун эрежеси эсептелет. Электр генератору, гальваникалык элемент, термоэлемент, фотоэлемент Туруктуу токтун булактары болушат. Туруктуу ток өзгөрмө токту жарым өткөргүч ж. б. түзөткүчтөрдүн жардамы менен түзөтүү аркылуу да алынат. Туруктуу ток өндүрүштүн түрдүү тармактарында, электр тогун алыс аралыкка берүүдө колдонулат.
Булактар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Калмамбетова Назгүл
Назгүл Калмамбетова - жазуучу, журналист.
Өмүр баяны
Н.Калмамбетова Кочкор районунун Комсомол айылында 1972-жылы 30-апрелде төрөлгөн.
Айылынан орто мектепти аяктагандан кийин, 1990-жылы Фрунзе шаарындагы Касымаалы Баялинов атындагы китепканада эмгек жолун баштаган. Андан соң "Бишкек шамы" гезитинде эмгектенген.
1998-жылдан 2001-жылга чейин "Сырдуу дүйнө" гезитинде кабарчы болуп эмгектенген.
2001-жылдан 2007-жылга чейин «Кыргыз Караван» гезитинин, "Кыз-жигит", "Сен жана Мен", "Укмуштуу окуялар", "Адабий гезит" басылмаларынын кабарчысы, жооптуу редактору. 2005-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин кыргыз журналистика факультетин аяктаган.
2008-жылдан ушул кезге чейин "Жаңы Агым" гезитинин кабарчысы.
Чыгармачылыгы
2001-жылдан тартып Назгүл Калмамбетова кыргыз журтчулугуна жазуучу катары таанылды. Н.Калмамбетованын "Өгөй кыз" романы «Кыргыз Караван» гезитине басылып чыгып, андан соң анын "Кайнатанын каргышы", "Калбүбүнүн касамы", "Сүйүү жана байлык", "Мүрзөдө туулган бала", "Бейтаалай" роман, повесстери жарык көргөн.
Сыйлыктары
2013-жыл:Станбек Усупов атындагы республикалык сыйлыктын лауреаты.
Өлүкчүл коңуз
Өлүкчүл коңуз (лат. Necrodes littoralis, L. 1758) — коңуздардын бир түрү.
Байланыш-катыш
Байланыш-катыш (Communication-Коммуникации). Кээде маалыматтарды жиберүү деп аталып,  стандарттуу телефон линияларын же радио байланыш каналдарын пайдаланып, берилиштер жана маалыматтар менен компьютерлер ортосунда алмашуу.
Туз
Туз, кайнатма туз, аш тузу, ашкана тузу — көбүнчө натрий хлоридинен (NaCl) турган минерал, тамак-ашка татымал катары колдонулуучу түссүз кристалл зат. Ал табиятта кеңири таралган. Кайнатма туз адам жана жаныбарларда кандын составында жана ткань суюктугунда болот. Организмге тамак-аш менен белгилүү өлчөмдө келип турат. Чоң кишилер күнүнө 4—8 г туз керектейт. Кээ бир ооруларда (тырышма(холера), ич өткөк, күйүктөн жабыркаганда), ошондой эле оор кара жумушта, ысык цехте иштегенде организмден көп өлчөмдө туз бөлүнөт. Адатта кандын составында кайнатма туз өтө азайганда кан суюлуп, булчуңдар тартылат. Мындай учурда организмде кайнатма туз жетишпей түрдүү оорулар (жылма булчуңдардын спазмы, сөөк булчуңдарынын тырышуусу, кан айлануу жана нерв ишинин бузулушу) пайда болот.
Организмге жетишпеген кайнатма тузду толуктоо максатында физиологиялык эритме колдонулат. Кайнатма туз бөйрөктүн, жүрөк кан тамыр системасынын иши бузулганда организмге ашкере топтолуп кетет. Мындай учурда заара айдама жана башка дарыны, тамак-ашка тузду азыраак пайдалануу сунуш кылынат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ират-Кы дарыясы (Тэкодель-Кы куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :