cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Термодинамикалык система
Термодинамикалык система (жөнөкөй система) – сырткы чөйрөдөн шарттуу же реалдуу түрдө бөлүнүп алынган термодинамикада каралуучу ар кандай макроскопиялык объектилер. Т. с. мисалы катары жылуулук машинасы же изилденүүчү зат үлгүсү боло алат. Эгерде система сырткы чөйрө заттар, менен алмашпаса, бирок энергиялык алмашуу жүрсө, анда термодинамикалык система жабык деп аталат.Эгерде сырткы чөйрө менен система ортосунда энергия жана зат алмашуу жүрбөсө, анда Т. с. обочолонгон система болот. Эгерде системада сырткы чөйрө менен энергия жана зат алмашуу жүрсө, анда система ачык болот. Мындан тышкары жекече обочолонгон шартты да карашат: адиабаттык обочолонгон система чөйрө менен жылуулук алмашат, ал эми механикалык жумушту алмаша албайт. Т. с. абалын аныктоочу көз карандысыз чоңдук болгон системанын касиети термодинамикалык параметрлер деп аталат. Система касиеттери экстенсивдик же интенсивдик болушу мүмкүн. Эгерде абалдын интенсивдүү параметри системанын бардык бөлүгүндө анык мааниси бар же чекиттен чекитке үзгүлтүксүз өзгөрсө, анда бул система гомогендик болот. Эгерде абалдын интенсивдүү параметрлери кээ бирлери Т. с. чегинде үзгүлтүктүү өзгөрсө, анда система гетерогендүү деп аталат. Мындан тышкары – бир, -эки жана көп компоненттүү системалар деп айрымалашат.
Некад
Некад – орто кылымдагы Фергана өрөөнүндөгү аймак. Ибн Хаукал боюнча («Китаб-ал-масалик ва-л-мамалик») Фергана өрөөнү Жогорку Несья (Сох, Кокон, Риштан), Төмөнкү Несья (Маргалаң, Анжиян), Асбара (Исфара), Н., Мианрудан, Жидгиль (Чаткал), Урест (Ош аймагы), Бискенд (Ташкенттен кийинки аймак), Селат (түрктөрдүн өлкөсү башталган аймак) жана башка бир нече округга бөлүнгөн. Некаддын борбору Мискан ш. болгон.
Казына билети
Казына билети – азыркы учурда өтө сейрек кездешүүчү баалуу металлдарга алмаштырылбай турган, майдаланбай турган кагаз акчанын бир түрү. Мамлекеттик бюджеттин таңсыктыгын жабуу үчүн чыгарылат. Жүгүртүүдө турган мамлекеттин кыска мөөнөттүү милдеттенмелери да К. б-не жатат.
Дары куюу
Дары куюу - эритилген (же эмульсия) дарыны шприц менен кан тамырга, булчуңга же теринин астына куюу.
Дары куюу ичтен ичкенге Караганда тез таасир тийгизип, жакшы натыйжа берет. Дары куюу оорулуунун бардык абалында (акыл-эстен танган, дары жута албай калган учурда ж. б.) колдонулат. Дарылар ооруган жерди басандатуу үчүн, өпкө кабына (плеврага), муундарга, ооруну аныктоо жана оорутпоо максатында териге, жүрөк капысынав токтогондо (ток урганда, газ, наркоздон ууланганда) жүрөктүн өзүнө, кээ бир ооруларды дарылоо жана оорутпоо үчүн, жүлүнгө ж. б. жерлерге куюлат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Дресвянка дарыясы (Балыксу куймасы)
Дресвянка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Балыксу дарыясынын сол жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Шэлби (Огайо)
Шэлби (Огайо) (Shelby) — Огайо штатынын Richland округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9821 киши. Болжолдуу аянты - 13.2 км². FIPS коду — 39-72102.
Кайнар (Сузак району, Сайпидин Атабеков айыл аймагы)
Кайнар — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Сайпидин Атабеков айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 12 киши.
Консервативдик партиялар
Консервативдик партиялар -  тарыхта мамлекеттик жана коомдук турмуштун формаларын биринчи кезекте улут, дин, үй-бүлө, менчик, никеде чагылдырган анын моралдык - укуктук негиздерин сактоого жана колдоого багыт алган саясий идеологияга негизделет.
Биринчи жолу «консерватизм» терминин француз жазуучусу Ф.Р. Шатобриан Улуу Француз революциясына (1789-1793) катышкан белгилүү саясий топтордун идеологиясына мүнөздөмө берүүдө колдонгон. Консерватизм туура келген уюмдардын негизи катары либерализмге жана социализмге карты күрөштө туулган. Биринчисин ал адаттагы тартиптерди сындоону алып жүргөн рационалисттик пафосунун бардыгынан улам жаратпаса, экинчисин - социализмге жана анын саясий уюмдарга таандык революциячыл умтулууларынан улам кабыл алган эмес. Саясий консерватизм - реакция эмес; анда реакциячыл идеологиянын элементтери бар. Бирок ага азыркы
Консервативдик партиялардын саясатында «консервативдик революцияга» айлануучу реформисттик потенциал көбүрөөк таандык: келечекте сактап калууга татыктуу болгон өткөндүн бөлүгүн калыбына келтирүү. Ушунун негизинде азыркы Консервативдик партиялар кабыл алган неоконсерватизм идеологиясы келип чыккан. Коомдун жана инсандын негизги органикалык баалуулуктарын сактоого багыт алган Консервативдик партиялар (мис., Улуу Британиянын Консервативдик партиясы) коомдун түрдүү катмарларында кеңири социалдык базасына ээ. Ал адамдардын жашоо жол-жобосунун жана ой-жүгүртүүлөрүнүн туруктуулугуна умтулуусу жана объективдүү өзгөрүүлөрдүн социалдык-маданий жана моралдык-этикалык натыйжаларын кабыл албоосу менен шартталган. «Калкты башкаруу - бул профессионалдык топтордун иши болуш керек» - деген терең ишенүүсү Консервативдик партияларга туруктуулукту берет.
Неоконсерватизм идеологиясын өздөштүргөн бүгүнкү күндөгү Консервативдик партиялардын либералдык жана неолибералдык партияларга, алардын саясий жана идеологиялык көрсөтмөлөрү менен жакындоо байкалууда. Либералдык рыноктук принциптер кабыл алынып, тартипти жана мыйзамдуулукту кармоонун каражаты катары этатизмцин жогорулашы байкалат. Өкүм сүрүп жаткан дүйнөлүк тартиптин этикалык аспектисине, мектеп, чиркөө, үй-бүлө сыяктуу социалдык институттардын бекемделишине, инсан жана мамлекеттин ортосундагы байланыштыруучу тизмек жана авантюризм жана адам укуктарын басып алууга тоскоолдук катары турмуштун ассоциациялык формаларына чоң басым жасалат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Сокур балыктар
сокур балыктар  (Amblyopsis)  - көздөрүнөн ажыраган, суунун үңкүрүндө жашоочу майда балыктардын бир уруусу.
Үч-Кароол
Үч-Кароол — "Манас" эпосундагы топоним. Радлов жазып алган вариантта Манас кырк чоросуна кайрылып:
Сагындык саргыл минели, чором,
Эриксек кулан аталы, Чором,
Эрикпесе мөйрөгө аталы, чором,
Үч-Кароолго баралы, чором,
Айдаркан уулу Көкчөдөн, чором,
Көкала ат сурап берген жок, чором... (Радлов жазып алган вариант, 190) дегени эскерилет.
Валерий Брюсов
Брюсов Валерий (1873–1924) – орус жазуучусу, акын, адабиятчы, сынчы, тарыхчы. Москва университетинин тарых-филология факультетин бүтүргөн (1899). Брюсов символизимден соц. искусствого чейинки татаал жолду басып өткөн. 1894–95-жылдары жарыяланган ырлары француз символисттери П. Верлен, С. Маллармелердин поэзиясынын духунда жазылган. “Шедеверлер” (1895), “Бул – мен” (1897), “Үчүнчү күзөт” (1900) жыйнактарында Брюсовдун өзүнө тиешелүү белгилери даана көрүнө баштаган. Ал революциянын сөзсүз башталарын, анын башка кыймылдаткыч күчү пролетариат боло тургандыгын сезген (“Ичимен таптар”, “Түн”, “Ташчы” ж. б. ырлары). 1905-жылдагы революцияны кубаттаса да, революциянын милдетин анархисттерге түшүнгөн. Реакция жылдарында Брюсев революциянын акыры жеңерине ишенип, чыгармачылык акылды даңазалаган. Октябрь революциясын ал чын ниети менен кабыл алган, бир катар советтик кызматтарды аткарган. Брюсов 1921-жылы Жогорку адабий көркөм институтту уюштурган. Кийинки чыгармалары революцияга, Лениндин өлүмүнө арналган. Брюсов акын, теоретик, драматург, прозачы, тарыхчы, котормочу катары орус адабиятынын өсүшүнө айтарлык кошумча кошкон. Горький аны: “Россиядагы барып турган маданияттуу жазуучу” – деп атаган.
Казына бону
Казына бону – орто жана узак мөөнөттүү мамлекеттик милдеттенмелердин бир түрү. Адатта ээлик кылуучуга карата 5 жылдан 25 жылга чейинки мөөнөттө чыгарылып, мамлекеттик базар баалуу кагазы болуп саналат.
Айыл-чарба жерлери
Айыл чарба жерлери – айыл чарба азык-түлүктөрүн өндүрүү үчүн арналган, берилген, кодонулган жер участоктору, тактап айтканда: айдоо аянттары, эсалдырылган жер, көп жылдык мөмө бактары отургузулган бакча, чабындылар, жайыттар. КРнын жер фондусуна кирүүчү, айыл чарба муктаждыктары ж. б. максаттар үчүн бөлүнгөн жер участкалары. Айыл чарба жерлеринин укуктук абалы КРнын Конституциясы, Жер кодекси ж. б. нормативдик укуктук актылар менен жөнгө салынат. Бул багыттагы жерлер азык-түлүк өндүрүү үчүн пайдаланылуучу айдоо аянттары, көп жылдык өсүмдүктөр өстүрүлгөн жерлер, шалбаалар, чабындылар, жайыттар жана өндүрүштү уюштурууга, жүргүзүүгө зарыл түрдүү курулуштарды, коомдук, турак жай имараттарын курууга керектелүүчү аянттар болуп бөлүнөт. Мындай жерлер мамлекеттик жана КРнын жарандарынын менчигинде боло алат. Чет өлкөлүк юридикалык жактар жана жарандар, ошондой эле жарандыгы жоктор жерди мөөнөттүү пайдалануу укугуна ээ. Жайыттар мамлекеттин менчигинде гана болгондуктан, жер пайдалануучуларга мөөнөттүү пайдаланууга берилет. Айыл чарба багытындагы жерлер башка максаттар үчүн пайдаланылбайт. КРнын мыйзамдарында каралгандан сырткары айдоо аянттардын, жүзүмзар, мөмө бактар ж. б. жерлердин аянтын азайтууга жол берилбейт. Айыл чарба жерлерин айыл жергесинде эки жылдан кем жашабаган жана он сегиз жашка чыккан КРнын жарандары гана сатып алууга акысы бар. Айыл чарба багытындагы жерлерди банктар жана атайын финансы-кредиттик мекемелер гана күрөөгө (залог) алат. Жер ээлери жана пайдалануучулар жергиликтүү шарттарды эске алуу менен илимдин, алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктеринин негизинде жерди туура, сарамжал пайдалануу, кыртыштын асылдуулугун жогорулатууга жана эрозия болушуна, шорго же сазга айланып кетишине, кум басышына, отоо чөптөр менен зыянкечтерге каршы күрөшүүгө милдеттүү.
Англия-Афган согуштары
Англия-Афган согуштары - Улуу Британиянын Афганстанга каршы жүргүзгөн согуштары. Биринчи Англия-Афган согушу (1838-42) англичандардын Афганстандагы Россиянын таасиринин жогорулашынан чочулоосунан улам келип чыккан. Улуу Британиянын Индияда жайгашкан аскерлери 1839-жылы Кандагар, Газни, Кабул шаарын ээлешип, эмир Дост Мухаммеддин ордуна англичандарды колдогон шах Шужу-аль Мулькту коюшат. Согуш жалпы элдик боштондук күрөшкө айланып, англичандардын жеңилүүсү менен аяктаган. 1842-жылы аягында англичандар Афганстандан чыгып кетүүгө аргасыз болушат.
Экинчи Англия-Афган согушу (1878-80) Англиянын Афганстандын тышкы саясатына көзөмөл орнотуусу жана Кабулда өз резидентин жайгаштыруусу менен жыйынтыкталган. Үчүнчү Англия-Афган согушунун (1919) башталышына Афган эмири Аманулла-хандын Британиялык Индияга кол салуусу шылтоо болуп, анын жыйынтыгы боюнча кол коюлган Равалпиндин келишимине ылайык, Улуу Британия Афганстандын толук көз каранды эместигин тааныган.
Көк кан тамырлар
Веналар бардык ткандар менен органдардан чогулган көмүртек кычкылына бай, ткандар менен органдар бөлүп чыккан керексиз заттарга каныккан канды жүрөктүн оң дүлөйчөсүнө куят (кан айлануунун чоң тегереги). Бул кан жүрөктөн өпкөгө келет да, дем алуу убагында өпкө исиркектеринде кычкылтекке каныккан бул кан кайрадан төрт өпкө кан-тамырлары аркылуу жүрөктүн сол дүлөйчөсүнө куят (кан айлануунун кичине тегереги).
Кан-тмырдын капталы артериялардыкына караганда чоюлчаак, булчуң жипчелери аз. Ошондуктан кан-тамырлар артерияга караганда чоюлгуч келип, анын ичине кан эки эсе көп батат.
Дарсонвализа
Дарсонвализа - жыштыгы жана чыңалуусу жогору, бирок күчү аз импульстук ток менен дарылоо методу.
Бул методду 1-жолу Ж. А. Д’Арсон- валь сунуш кылган (1891). Дарсонвализа ооруган жерге жана жалпы берилет. Жалпы Дарсонвализада оорулуу адам «Д’Арсонваль бөлмөсүнө» жайгаштырылат. Дарсонвализада ткандардагы физ.-хим. процесстер өзгөрүп, борбордук нерв системасынын иштеши, зат алмашуу, кан жүгүрүү ж. б. жакшырат.
Дарсонвализа невралгия, угуу нерви сезгенгенде, гипертония ооруларында, уйку бузулганда ж. б-да колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Айыпсыздык презумпциясы
Айыпсыздык презумпциясы (латынчасы praesumptio innocentiae)– кылмыш-жаза укугунда айыпталуучу (соттолуучу) анын айыбы мыйзамда белгиленген тартипте далилденмейинче ал айыпсыз деп эсептелген жобо. Айыпсыздык презумпциясы – маанилүү демократиялык принциптердин бири; инсандын укугунун корголуусун камсыз кылат, негизсиз айыптоого жана соттоого жол бербейт. Айыпсыздык презумпциясы процесстик мыйзамда белгиленген каражаттар аркылуу далилдөө жолу менен жана соттук ишке тийиштиги бар делген жана мыйзам жол берген жетиштүү далилдер болгондо гана четке кагылышы мүмкүн, ошондо да далилдөө түйшүгү (милдети) айыптоо органдарына гана жүктөлөт.
Кинетика
Кинетика (грекче kineticjs — кыймылга келтирүү) — механиканын нерсенин механикалык абалын физикалык себептер менен байланышта изилдөөчү негизги бөлүмү. Кинетика динамика жана статика болуп бөлүнөт. Динамика күчтүн таасири астында нерсенин кыймылга келүүсү, ал эми статика — күчтүн таасири астында нерсенин тең салмактуулук абалы жөнүндөгү илим.
Лейлек
Лейлек — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Лейлек айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 944 киши.
Кинематография
Кинематография (грекче kinema — кыймыл жана ...графия) — бул кинофильм илими же искусствосу, ал кыймылдагы сүрөттү жарыкты же башка электромагниттик нурданууну жазуу аркылуу же сүрөттөлүштүн берилишин электрондук датчик менен же пленка сыяктуу жарыкты сезген материалдын жардамын колдонгон химиялык жол менен жасайт.
Адатта,обьектив жарыкты көп жолку фокус кылуу үчүн колдонулат, жарыкты сезген камеранын ичине, обьекттерден чагылган жарык келип түшөт да, бир нече сүрөттөрдү пайда кылат. Сүрөттүн электрондук датчигинин жардамы менен ар бир пикселинде электр зарядын чыгарат, ал электрондук жол менен видеофайлда кийинки жолку көрсөтүү үчүн же иштеп чыгуу үчүн сакталып турат. Фотографиялык эмульсиялардын натыйжасында пленкада көрүнбөгөн жашырылган сүрөттөлүштөрдүн сериясы пайда болот, алар кийинчирээк химиялык жактан көзгө көрүнгөн сүрөттөргө айланат. Фильмдин запасындагы сүрөттөлүштөр тез ылдамдык менен чыгып, экранга чагылып, кыймылдын иллюзиясын түзүшөт.
Кинематография илим менен бизнестин көптөгөн жактарында, ошондой эле оюн-зоок максатында жана массалык байланыш тармагында пайдаланылат.
Пасько Евдокия Борисовна
Пасько Евдокия Борисовна (1919-ж. т., Жети-Өгүз району, Липенка айлы) — гвардиянын ст. лейтенанты. Советтик Союз Баатыры (26.10.1944). Физика-математика илимдеринин доктору, профессор (1959).
1942-ж. майдан фронтто, 46-гвардиялык түнкү авиациялык бомбалоочу аялдар полкунун (2-Белорус фронту, 4-аба армиясы, 325-түнкү авиациялык дивизия) эскадрилья штурманы. 780 согуштук учуш жасап, душмандын согуш объектилерин, техникасын жана аскерлерин жок кылган. 1945-жылдан отставкага чыккан. Бауман атындагы жогорку техникалык окуу жайында сабак берген. Москвада жашайт. Ленин, Кызыл Туу, эки 1-даражадагы Ата Мекендик Согуш, 2 Кызыл Жылдыз ордени жана медалдар менен сыйланган.
Ащибутак (Ора куймасы)
Ащибутак (Тута) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Орь дарыясынын оң жээгинен 66 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 39 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сырая (Чет куймасы)
Сырая — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Четь дарыясынын сол жээгинен 152 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Казына вексели
Казына вексели – 1) мамлекеттин кыска мөөнөттүү облигациялык милдеттенмеси; 2) КР Өкмөтү чыгарган соода боюнча карыздык баалуу кагаздар.
Энтропия
Энтропия (гр. бурулуш, айлануу) –
Неолит
Неолит, жаңы таш доору – таш доорунун башы аягы; б.з.ч. 6-миң жылдыктын аягынан башталып, түрдүү аймактарда ар кандай мезгилде аяктаган. Неолит ташты иштетүүнүн жаңы ыкмалары (жылмалоо, бургулоо, тешүү), эмгек куралдарынын жаңы түрлөрү (балта, көзөөч, кетмен, жаргылчак, орок), чоподон жасалган идиштин, токуучулуктун, унаанын, ыйгаруучу чарбадан өндүрүүчү чарбага өтүүсү (аңчылыктан, жыйноочулуктан мал чарбалыкка жана жер иштетүүгө) менен мүнөздөлөт. Дыйканчылык менен мал чарбачылыгынын пайда болушун окумуштуулар адамзат коомундагы чоң төңкөрүш катары карап «неолит революциясы» деп аташкан. Бул мезгилде аңчылар-дан, жыйноочулардан жана балык уулоочулардан алгачкы коомдун мал багуучулары, жер иштетүүчүлөрү бөлүнүп чыгат. Эмгектин жаңы бөлүнүшү байыркы элдердин ортосунда үзгүлтүксүз товар алмашууга шарт түзөт. Неолит доорунда социалдык жана экон. жактан энелик укукка негизделген уруулар калыптанат. Бир уруу кыйла өнүгүп алдыга озсо, кээ бирлери үчүн өнүгүү өтө узак мезгилди талап кылат. Археол. маалыматтарга таянып, Неолит доорундагы урууларга мүнөздүү эмгек, согуш куралдары, кооздуктары, карапа идишке түшүрүлгөн оюулары, турак-жайлары, каада-салттары, диний ишенимдери болгондугун далилдөөгө болот. Орто Азиядагы неолит дооруна тиешелүү эстеликтерге Жейтун, Жебель, Келтеминар, Гиссар археологиялык маданияттары кирет. Кыргызстанда неолит дооруна таандык, обишир жана гиссар маданияттарына кирген Обишир, Ташкөмүр, Акчуңкур үңкүрлөрү, Терек, Кочкоракжол, Үччат өңдүү археологиялык эстеликтер ачылган.
Түрк кагандыгы
Түрк кагандыгы административдик саясий борборуна айланган. 553-ж. Ашиналардын Улуу Түрк династиясын негиздөөчү Илиг-каган Бумын дүйнөдөн кайткан.
Эгерде Илиг-каган Мухан (553-572-жж.) – Түштүк Сибирди жана Түштүк Кытайды багынтуу менен убара болсо, анда он уруунун каганы Истеми Орто Азия жергесин жана Казакстандын кеңири талаасын багынтып алуу саясатын жүргүзгөн. Ал учурда Орто Азияны эфталиттер бийлеп турушкан. 555-ж. түрктөр менен ирандыктар эфталиттерге каршы союз түзүшкөн. Бул келишим Ирандын шахы Хосров Ануширвандын (531-579-жж.)
Истеми кагандын кызына үйлөнүшү менен бекемделет. 563-жана 567-жж. эфталиттерге Ирандын аскерлери батыштан, түрк атчан аскерлери түндүктөн кол салышып, аларды талкалашат. Орто Азиялыктардын жери менен кошо он уруу каганы Истеми эфталиттердин тактан түшүрүлгөн падышасынын титулун да алат. Кагандын убактылуу ордосу Теңир-Тоого жайгашкан, бул жерден бардык жактарга соода кербендерин, элчилерди жөнөтүп турууга ыңгайлуу эле.
Эфталиттерди талкалагандан кийин эле Иран менен Түрк кагандыгынын ортосунда чыр чыгат. Талаалыктардын салты боюнча Хосров Ануширван шах күйөө бала катары кагандын кичүү иниси болуп калууга тийиш болчу. Бирок шах бул салтка баш ийгиси келген эмес. Анын үстүнө Истеми мурда эфталиттерге берип жүргөн салыктын баарын эми түрк казынасына төгүүнү талап кылат. Бул талапты күч-кубаты артыла түшкөн Иран аткарбай коет.
Түрктөр Иранга биринин артынан экинчи элчисин жиберишет, бирок Хосров Ануширван элчилердин талабын жоопсуз калтырган. Кырдаалды экинчи элчиликтин мүчөлөрүнүн Иранда каза болушу ого бетер татаалдатты. Перстердин түрктөр үчүн Ирандын аптаптуу климаты терс таасир берди деген кулку келерлик шылтоосуна карабастан Истеми элчилер уулантылып өлтүрүлгөн деген чечимге келди. Бул мурдагы шериктештерди биротоло ажырашууга алып келди. Эми Иран батыш түрктөрү менен согушууга даярдана башташты.
Түрктөр Иранга каршы Византиялыктар менен келишим түзгөн. Бирок согуш башталганда түрктөрдүн аракети батыш жактан византиялыктар тарабынан колдоого алынган жок. Шах Хосров эки тарап менен согушуудан чочулап, Истеми менен союздаш болууга шашылды. Бирок, 571-ж. келишим боюнча Иран мурда эфталиттерге төлөп турган салыкты эми түрктөргө төлөөгө макул болду. 576-ж. түрктөрдүн башкаруучусу Турксанф Кара денизди бойлой жайгашкан Византияга кол салып, Боспорду каратып алат. 580-ж. түрктөр Крымды басып киришип, Херсонести курчап алышкан. Натыйжада Түрк кагандыгы евроазиялык кубаттуу өлкөгө айланган.
Ошентип, өздөрүнүн тышкы саясатында кайраттуу Истеми башында турган түрктөр чоң ийгиликтерге жетишкен. Бирок ийгиликтерди бекемдеп калууга мүмкүндүк болгон жок, анткени кагандыктын өзүндө ич ара ыйкы-тыйкы күчөп, бийлик үчүн узакка созулган кармашуу башталган. 575-жылы кадыр-баркы эл арасында жогору болгон каган Истеми дүйнөдөн өтөт. Түрк кагандыгын Таспар каган (572-581-жж.) – кыңк эттирбей башкарып турган.
Ал өлгөн соң кагандыктын тактысын төрт талапкер талашып, бири-бири менен айыгышкан күрөшкө чыгышат да, бир туугандардын кандары төгүлөт. Бул согуш төрт талапкердин учөөсү өлгөндөн кийин гана басылат. Алардын арасынан Истеминин тирүү калган мурасчысы Тарду Боке каган батышта 587-ж. Түрк башкаруучусунун тактысына отурган. А бирок бийлик үчүн күрөш анын такка отурушу менен эле бүтүп калган жок.
Уруулар ортосундагы кандуу кармашуу Түрк кагандыгын алсыратып, анын тышкы саясатын кескин түрдө басаңдатыл жиберген. Бул мезгилдин ичинде түрктөргө оор салык төлөп келишкен бытыранды Кытай Суй династиясына (581-618-жж.) баш кошуп, биригип алган эле. Экинчи бир салык төлөгөн өлкө – Иран 588-ж. Гераттын алдында түрктөргө оор сокку урат. 590-ж. болсо Византия түрктөрдөн Боспорду бошотуп алган.
Он ок эли Теңир-Тоонун жергиликтүү эли эле. Ал чоң эки бирикмеден: беш уруу биригип "нушиби" конфедерациясын түзүп, Сыр-Дарыядан Чүй суусуна чейинки жерди ээлеп турган, экинчи беш ууру эл "дулу" деген жалпы ат менен Чүй дарыясынан тартып – Алтай менен Жунгария аймактарына жайгашкан. Батыш Турк кагандыкынын курамына Чыгыш Туркстан, Орто Азия чөлкөмдөрүнүн дыйканчылыкка ыңгайлуу жерлери, Арал боюндагы, Түндүк Кавказдагы талаалар кирген.
Анын административдик-саясий борбору болуп алды менен Талас өрөөнүндөгү Миң-Булак, 618-ж. баштап Суяб шаары (Токмок шаарына жакын жаткан Ак-Бешим шаар урандылары) эсептелинген. Батыш түрктөрү өз ич ара салгылашуунун кесепетинен Тон жабгу кагандын бийлигинин тушунда гана (618-630-жж.) кутулушту. Замандаштары ага саясий жактан да, аскердик жактан да жогорку баа беришкен. "Ал эч нерседен тартынбаган жана баарын алдын ала билген көрөгөч адам болгон.
Кандай кармашуу болсо да жеңиш менен аяктаган" деп жазышат кытай жылнаамачылары. Тон жабгу-каган антиирандык саясатты активдүү жүргүзгөн. Ал Ирандан Тохарстанды тартып алып, Афганстанды бүт бойдон жана Индиянын түндүгүн ээлеген. Византянын императору Ираклий менен келишим түзүп, Ирандын Закавказьедеги ээлеп турган жерине кол салып, Дербент, Тбилиси жана Партав шаарларын каратып алган.
Тон жабгу-каган маанилүү саясий-административдик реформа жүргүзүп, көчмөн эл менен Орто Азиянын оазистеринде жана Чыгыш Туркстанда жашаган даражалуу адамдардын укуктарын теңеген. Бул болсо мурда кескин түрдө артыкчылыктарга ээ болуп келген талаа аристократтарынын мыйзамсыз женилдиктерин биротоло жойгон. Вассалдык башкаруучулардын иштерин байкоого алуу үчүн жана салыктарды жыйнап туруу үчүн атайын наместниктер дайындалган. Көп узабай талаа феодалдарынын бири күтүлбөгөн жерден Тон жабгу-кагандын турагына кол салып, аны өлтүргөн.
Мына ушул окуя Ашина династиясынын, Он ок элинин жана аларга көз каранды болушкан Орто Азия менен Чыгыш Туркстан элдеринин арасындагы кадыр-баркын биротоло кетирген. Кайрадан уруулар арасында coryш башталып, кагандардын улам-улам алмашышына жана борбордук бийлик үчүн күрөштүн күчөшүнө алып келген. VII кылымдын аягында Кытайда Тан династиясы (618-907-жылдар) күч алган. Алар Чыгыш Түрк кагандыгын талкалаган. Турфан оазисин басып алып, өз бийлигин орноткон. Бул жер ал үчүн Батыш Түрк кагандыгына чабуул коюуга ыңгайлуу болгон. Кытайлар менен түрктөрдүн ортосундагы салгылашуу узакка созулган.
Акырында Иле дарыясында (565-ж.) болгон салгылашууда Кытай полководеци Су Динфан Ышбара кагандын аскерлерин талкалаган. Ышбара каган болсо өз аскерлери менен Чүй өрөөнүнө чегинет. Ал ушул жерден биротоло талкаланып, өзү колго түшөт. Теңир-Тоо жергесине реалдуу бийлик жүргүзүүгө мүмкүнчүлүгү жок болгондуктан Тан императору Он ок элинин башына Ашина династиясынын батыш бутактарынын өкүлүн койгон. Марионеткалык кагандар элдин урматтоосуна жетише алышкан эмес.
Кагандык улам начарлай берген. Ашина династиясынын 23-каганы акыркысы болгон. Аны 704-ж. Кулан шаарында (азыркы Луговая станциясына жакын) түргөштөр өлтүрүшкөн ошентип Жети-Сууда жана Теңир-Тоодо түргөш кагандарынын династиясы бийликке келген.
Колдонулган адабияттар
Асанканов А.А., Осмонов Ө.Ж., Кыргызстан тарыхы. - Б., 2010
Эски янбек (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Эски янбек — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Адзитар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 89 киши. Почта индекси — 453004, ОКАТО коду — 80235805007.
Дарканбаев, Темирбай Байбусынович
Дарканбаев, Темирбай Байбусынович (24. 10. 1910-ж. т. - 1987) - советтик биохимик. Казак ССР ИАнын акад. (1958; корр. мүчө, 1954), биол. илимд. доктору, проф. (1953).
Термодинамика биринчи башталышы
Термодинамика биринчи башталышы – жылуулук кубулуштарында колдонулган энергия сакталуу закону. Т. б. б. эмпирикалык негизин Джоуль тажрыйба түрүндө аныктаган: ал белгилүү сандагы сууну 10оС ысытуу үчүн, бардык учурда бирдей механикалык жумуш талап кылына тургандыгын көргөзгөн. Мындай жыйынтык эквиваленттүүлүк принцибин түшүндүрөт. Томсон: эгерде жылуулук булагынан алынган механикалык жумуш саны жылуулук эффектиси натыйжасында жоюлган механикалык жумуш саны менен бирдей болсо, анда бирдей сандагы жылуулук саны жоюлат же пайда болот деген. Мындан тышкары эквиваленттик принциптин башкача аныктамалары да кездешет: жылуулуктун эквиваленттик санын сарптабастан механикалык жумушту иштеп чыгарган машинаны куруу мүмкүн эмес. Эквиваленттүүлүк принцибине ылайык система, процесс жүрүү убагында А жумушун аткарыш үчүн анда удаалаш баскычтар аркылуу өтүп, кайрадан Q жылуулугун баштапкы абалга да Q=А (1) болот. Эгер DU=Q-А (2)- чоңдугун киргизсек, анда (1) барабардык (3) алууга болот жана туюк контур боюнча интеграл абалдын мейкиндигин камтыйт. Бул dU=dQ-dF (4) толук дифференциал жана U-функция абалын билдирет. (4) Теңдеме классикалык теориянын негизинде термодинамика биринчи башталышынын математикалык туюнтулушу болуп эсептелет. Клаузиус сунушу боюнча U функциясы системанын ички энергиясы деп аталат. Ички энергияны интегралдоо константасына чейин так аныктоого болот. Жалпы учурда dQ жана dW толук дифференциал боло албайт. жана туюнтмалары мааниси мейкиндик абалындагы процесс жолуна көз каранды. Квазистатикалык процесс учурунда гомогендүү жөнөкөй система үчүн жумуш dA=PdW(5), анда ички энергия dU=Q-PdW (6). Демек жогоруда айтылгандар негизинде обочолонгон системанын ички энергиясы турактуу деп айтабыз.
Кичи Лядгей-Яха
Кичи Лядгей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лядгей-Яха дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
1977
Өлгөндор
1951 – 2000
Никишкина дарыясы (Кемчуга куймасы)
Никишкина — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кемчуг дарыясынын сол жээгинен 121 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 86 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Доминион
Доминион (лат. dominiom – ээлик, бийлик) – Британ империясынын курамындагы, Англия королун мамлекеттин башчысы деп тааныган өлкөлөр. Доминиондорду англиялык королго баш ийген генерал-губернаторлор башкарган. Бийликти доминион формасында уюштуруу мурда эле пайда болуп, Канадага (1867), Австралия Союзуна (1901), Жаңы Зеландияга (1907), Түштүк Африка Союзуна (1910) жана Ирландияга (1921) доминион статусу берилген. доминиондордун эгемендиги 1931-ж. Вестминстер статуту менен бекитилген. 1947-ж. «доминион» термини «Шериктештик мүчөсү» деген термин менен алмаштырылган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Казына милдеттенмеси
Казына милдеттенмеси – ээлик кылуучунун бюджетке акча каражатын төккөндүгүн күбөлөндүрө турган жана К. м-не ээлик кылган мөөнөт ичинде белгиленген кирешени алып турууга укук берүүчү мамлекеттик баалуу кагаз. КР аймагында улуттук акча наркында КР Өкмөтүнүн карыздарын жөнгө салуу жана түзүмүн өзгөртүү максатында чыгарылган жана чарбалар менен калк арасына ыктыярдуу негизде жайгаштырылуучу кыска, орто, узак мөөнөттөгү баалуу кагазы.
Несеви
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Велд
Велд - (голландча veld талаа) Түштүк Африкадагы ксерофиттүү кылкан өсүмдүктөрү жана бадалдар менен капталган түзөң же дөбө-дөңсөөлүү жерлер; мисалы, Бийик Велд. Негизинен жайыт катары пайдаланылат.
Дарак породалары (классификация)
Дарак породалары (классификация) - дарак уруулары жана түрлөрү.
Дарак породалары биол. касиеттерине жана чарбалык маанисине жараша классификацияланат. Алар морфол. систематикалык белгилери боюнча ийне жалбырактуулар (кызыл карагай, карагай, пихта) жана жалбырактууларга (эмен, кайын, бай Терек), бийикт. жагынан дарак, бадал, караган жана бутага бөлүнөт
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Төөнөгүч
Төшкө тагылуучу кыз-келиндердин азем буюму. Төөнөгүч ар кандай формада жасалат. Ага зергерчиликтин ыкмаларынын бардык түрлөрүн пайдаланууга болот.
Зергерлер мүнөздүү узанууда мындай бир ыкма бар. Алгач төөнөгүчтү күмүш зымдан жөнөкөй эшип, чыйрак чыйратып, дөшүгө салып, балка аркылуу жалпактайт. Анын эки түрү бар. Төөнөгүчтүн ортосуна ар түрдүү асыл таштар, айнек, пластмасса сымал жалтырак заттар коюлат. Ошол таштардын аймагына (тегерегине) курчалуучу күмүш зымды белгилүү жукалыкка чейин келтирет. Мунун жукартуусу, биринчиден эки эсе жоон болушу керек. Демек, ага элдик көркөм күмүш оюмду түшүрүү үчүн күмүш зымдарды атайын отко жашытат. Анан кертип - кертип, аны бөлүп алып, тегерек ооз кыпчууру аркылуу формасына келтирет. Ошентип, төөнөгүчтүн бардык бөлүктөрү даяр болгондон кийин алардын ар бири кайрадан күмүш менен ширетилип, чөгөрүлгөн айнектин тегерегине сирке төгүлөт. Күмүштү күмүш менен ширетүүгө ак данакер колдонулат. Күмүштү эшүү ыкмасындай эле күмүштү кертүү ийүү аркылуу да төөнөгүчтү жасоого болот. Мындай аземдүү буюмдарды жасоодо зергерлер мельхиорду да пайдаланат. Анда чыйратылган зымды кайрадан эшип туруп, көз салгандай кылат. Ал өзүнчө формада жүрөкчө болуп ширетилет да, анан түрдүү асыл таш, айнек чөгөрүлөт. Анда жүрөкчөнүн үч жагына тең «сирке» төгүлөт.
Төөнөгүчтү «бүчүлүк» деп да атайт. Буга узануунун негизги ыкмалары топчу, билерик, желбирөөч сыяктууларга окшошот да, тегерек темирдин четтерин күн карама кейиптентип кесип алып, ага күмүш жалатат. Анын ичинен өзүнчө из түшүрүүчү жээк чыгарып, мунун төөнөчү «олоң тили» чок ортосунда болот. Калган тараптары кадимкидей «себет төгүү» — «зооткер түшүрүү «аркылуу кооздолот. Ага түшкөн көркөм көчөттөр «кочкор мүйүз», «жарым бадам» жана кудум туш кийиз сайма көчөттөрүнө окшошот.
Тептегерек көмкөрүлгөн күмүш топчу түспөлүндө төөнөгүч да жасалат. Мунун төөнөй турган «олоң тили» ичинен бекийт да, жалаң «чапкынын» ар кандай түрлөрүн алып, чапкылоо ыкмасы аркылуу түшүрүлүүчү издер «кыял оюму» окшотуп, төөнөгүч кооз көрүнөт.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Несторий жазуулары
НЕСТОРИЙ ЖАЗУУЛАРЫ – 12–13-кылымдардагы несторий дининдегилердин мүрзөсүнө коюлган таштагы жазуу. Жазуулар ташка сирия-түрк тилдеринде оңдон солго, жогортон төмөн карай чегилип, ортосуна крест белгиси түшүрүлгөн. Несторий жазуулары чегилген мүрзө таштары Бишкек, Токмок шаарынын айланасынан, Ысык-Көлдө Жууку суусунун жээгинен табылган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жем-жес дарыясы
Жем-жес — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чоң Унзас дарыясынын сол жээгинен 57 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Англия-Бур согушу
Англия-Бур согушу - түштүк африкалык согуштар (1899-1902) - Англиянын Түштүк-Африка Трансвааль жана Эркин Оранжевая бур республикаларына каршы согушу. Англия алтын кендерине бай Трансваалды каратууну жана Кейптаундан Каирге чейинки аймакка үстөмдүгүн орнотууну көздөгөн. Бур республикаларында жашоочу англиялык уитлендерге (Бур республикаларына келип отурукташкан колонистер) шайлоо укугун берүү жөнүндөгү Англиянын талабын Трансвааль президенти Крюгердин четке кагышы согуштун чыгышына шылтоо болгон. Бурлар (европалык - голландиялык, франциялык жана немис колониячыларынын тукумдары) куралдарынын, тактикасынын артыкчылыгы менен адегенде бир катар жеңишке жетишип, кийин баскынчыларга каршы партизан согушуна өткөн. 1900-жылы сан жагынан артыкчылык кылышкан англичандар Оранжевая республикасынын борбордук Блумфонтейнди, ал эми июнда Трансваалдын борбордук Преторияны ээлешкен. 1902-жылы 31-майда Преторияда тынчтык келишими түзүлүп, ал боюнча Трансвааль жана Оранжевая республикалары Англиянын колониясына айланган. Англия Түштүк Африкадагы абалын бекемдөө максатында бурлар менен африкалыктарга каршы биримдик түзүү үчүн Түштүк Африка Союзун түзөт. 1910-жылы бур республикаларынын жерлери Түштүк Африка Союзунун курамына кирген.
Жем-жес дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кинетика энергиясы
Кинетика кубаты (энергиясы) — кыймылдоочу нерсенин кубаты; механикалык кыймылдын сандык чени. Ар кандай кыймылдоочу нерсе кинетика кубатына ээ.
Терминге түшүндүрмө
Массасы m болгон чекит \upsilon ылдамдык менен алга жылуу кыймылында болсо, анын кинетика кубаты Ек чекит массасын ылдамдык квадратына көбөйтүлгөн көбөйтүндүнүн жарымына барабар: Ек=m\upsilon2/
2. Алга жылуу кыймылындагы нерсенин кубаты: Ек=\upsilon2/2, М – нерсенин массасы, \upsilon — анын ылдамдыгы. Кыймылсыз октун айланасында айлануучу катуу нерсенин кинетика энергиясы Ек=I\omega2 /2, — нерсенин айлануу огуна карата инерция моменти, \omega — нерсенин бурчтук ылдамдыгы.
Кинетика кубаты нерсенин кыймылын токтотуучу күч аткарган жумуштун чоңдугу менен аныкталат, жоуль (Дж) менен ченелет.
Төр көрпө
Бул — шырдак, ала кийиз, шалча, килем сыяктуу жерге төшөлүүчү буюмдардын үстүнө салынуучу (1,5x1,0 м) төшөк. Ал ашатылып, өндөлгөн саксак көрпөдөн (бостектен) жасалып, төргө салынгандыктан «төр көрпө» деп аталат. Элибизде тармал кара көрпөнү төшөк кылып урунуу нарктуу. Кийинчирээк ичине жүн, кебез салынып, тукаба, баркут, атлас, трайке өңдүү кездемелерден төшөктөр тигиле баштайт. Төшөктүн четине башка кездемелерден «көбөө» коюп, тегереги «кыюуланат» да, «милте» (жээк, ыскыт) басылат.
Азыр сайма төшөк басымдуу кылат. Уздар мунун бетине көркөм сайма көчөттөрүн түшүрүп (сайма төшөк), бөлөк өңдөгу кездемелерден, же көрпөлөрдөн шырдак оюмдарын чыгарып, аны чыраштап (оюм төшөк), түрдүү өңдөгү өөн-бучкактардан курап (курак төшөк) жасап жатышат. Мунун ортолук көчөтү беш, жети, тогуз, он бир табакчаны түзөт да, алар бирине-бири шарттуу окшош келиши мүмкүн. Ал табакчалардын ортосуна сайма көчөттөрү «жарым кыял» болуп түшөт. Ар бир тегерек табакчанын четине «суу» (аламыч) берилет да, бир эле табакчадан төрт «кош мүйүздүн» ортосунда төрт «карга тырмак» бар. Мындай шартта мунун «четтик көчөтүн» берүүгө да, бербей эндей калтырууга да болот.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Карл Барт
Карл Барт (нем. Karl Barth; 10 май 1886, Базель — 10 декабрь 1968, Базель) – швейцариялык протестант теологу; диалектикалык теологиянын негиздөөчүлөрүнүн бири.
Анын биринчи көлөмдүү чыгармасы «Апостол Павелдин римдиктерге кайрылуусу». Кьёркегордун идеялары менен дал келишет жана адам менен кудайдын салыштыргыс экенин белгилеген. Барттын пикирине ылайык, адамдын билими анын (диндик) ички сырын ачуудан айырмаланат, ошондуктан динге ишенүү «ооба» жана «жок» деген түшүнүктөрдүн ортосундагы күрөш. «Ишенүү» түшүнүгүн ушундай кабыл алгандыгы үчүн Барт диний-рационализм, либералдык протестантизм менен саясат чөйрөсүнө кирген.
Христиандык социалисттердин идеологу болгон жана 1933-ж. Гитлерге, фашизмге каршы күрөшкөн.
Үч-Кошой
Ошо бир жерден көчтү дейт,
Таластын башы Үч-Кошой
Манастын ордо тиккен жерине
Домкрат
Домкрат (голл. dommekracht) – оор жүк көтөрүү үчүн туруктуу орнотулган, алып жүрмө же жылдырылма механизм. Домкраттын өлчөмү кичине, өзү жеңил болгону менен, оор жүктү бир нече метр бийиктикке көтөрөт. Иштетилүү түрүнө карата кол жана электр менен көтөрүүчү; иштөө эрежеси боюнча рейкалуу, бурамалуу жана гидравликалык болуп айырмаланат. Рейкалуу домкраттын негизги бөлүгү – жүк көтөргүч рейка. Кыймыл берүү механизминин түрүнө карата рычагдуу жана тиштүү болот. Рычагдуу домкрат рычаг, ал эми тиштүү домкрат тутка аркылуу көтөрүлүп-түшүрүлөт. Мындай домкраттар 15 тга чейинки жүк көтөрө алат. Бурамалуу домкраттын негизги бөлүгү – жүк көтөргүч тирөөчкө шарнирдүү бекитилген бурама. Бул домкрат менен 20 т, ал эми атайын максатта жасалган домкрат 100 тдан ашык жүк көтөрөт. Гидравликалык домкрат бир нече жүздөгөн т жүктү көтөрө алат.
Үч-Кошой
Манастын уулу Семетей
Домкрат
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Үч-Кошой
Ү.-К. эпостогу көп окуяларда кезигет. Каныкейдин Букарга качканында Бакай "Үч-Кошойдун бөксө түзүнөн" (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 36) Каныкей менен Чыйырдыны үч күн бою издейт. Географиялык реалияда Ү.-К. өрөөнү Талас Ала-Тоосунун түндүк-чыгыш капталында, Талас дарыясынын башталышында жайгашкан. Өрөөндөн Талас дарыясынын сол куймасы агып өтүп ал да Ү.-К. аталат.
Кино...
Кино... (грекче kinеo — жылдырам, жылам) — татаал сөздөрдүн кинематографияга байланыштуулукту билдирген биринчи бөлүгү (мисалы, кинокомедия, кинотеатр).
Кытаев Насыр
Кытаев, Насыр – театр жана кино актеру, опера ырчысы.
Өмүр баяны жана чыгармачылыгы
Насыр Кытаев 1932-жылдан тартып 1936-жылга чейин Фрунзе шаарында  музыкалык мектепте окуган. 1936-1941-жылдары Москвадагы А.В.Луначарский	 атындагы театр искусствосу институтунда билим алган. 1941-жылы курсташтары У.Исмаилова, А.Абдубачаев, А.Саргалдаев ж.б. менен бирдикте Кыргыз мамлекеттик драма театрына кабыл алынат. Ошондон тартып өмүрү өткөнчө ушул театрда иштеп, 100 дөн ашык роль ойногон. Студенттик кезде эле Насыр Кытаевдин шыңга бойлуу келебети, коңур жоон үнү, артисттик жөндөмүнүн тереңдиги менен айырмаланган. Ошондуктан ага, кийин театрга тиштегени келгенде да европалык драматургиядан роль көп ыйгарылган. Н.Кытаев окуган 1-кыргыз студиясы бүтүп келгенде, ал жаштыгына карабастан У.Шекспирдин “Король Лир” трагедиясында Лирдин ролун ийгиликтүү ойноп келген. Кыргыз драма театрынын сахнасында жалпы улуттук масштабдагы бийиктикке көтөрүлгөн Олег Кошевой, Курманбек, Үмөтаалы сыяктуу ж.б. образдарды жараткан. Айрыкча Н.Кытаев жараткан Үмөтаалынын образы кыргыз сахна искусствосундагы жогорку үлгү болоорлук образдардын катарына кирет. Ж. Садыковдун «Манастын уулу Семетей» (1982) спектаклинде Манастын кырк чоросунун бири Тазбайматтын ролун ойногон. Драмада К. Тазбаймат бийликтин куралына айланган «камчы чабаардын», төрөлөрү каякка шилтесе ошол жакка кете бере турган акыл-сезими тайкы корсоңдогон мал жандуу адам. Н.Кытаев драмалык артист гана болбостон операда да ырчы катары үнүн сынап, Учей-Фу, Кошой, Кузнецов сыяктуу партияларды ийгиликтүү аткарган. Насыр Кытаевдин кыргыз театр өнөрүнүн өсүп-өнүүгүснө кошкон зор салымы мамлекет тарабынан жогору бааланып, ага Кыргыз ССРинин эл артисти деген ардак наам ыйгарылып, бир нече орден, медалдлар менен сыйланган.
Петренко, Григорий Алексеевич
Петренко Григорий Алексеевич (1909, Черкассы облусу, Канаев району, Черныши айылы —16.1.1941, Москва облусу, Дубосеково разъезди) — Советтик Союз Баатыры (21.07.1942 ).
1941-ж. Жети-Өгүз райондук аскер комиссариатынан чакырылган. 1075-аткычтар полкунда (Батыш фронту, 16-армия, 316-аткычтар дивизиясы) аткыч. 1941-ж. 16-ноябрда Дубосеково разъездинде саясий жетекчи В. Г. Клочковдун башчылыгы менен душмандын танкалык чабуулуна каршы салгылашкан. Ал топтогу жоокерлер душмандын 18 танкасын жок кылган. Бишкек шаарында «Жаш Гвардия» проспектисиндеги Баатырлардын аллеясында анын бюсту орнотулган. Немедов айылдык клубунда Баатырларга арналган музей ачылган. Эрдик кылган жерде мемориал орнотулган. Петренконун аты менен кеме аталган. Ленин ордени менен сыйланган.
Шэффилд Лэйк (Огайо)
Шэффилд Лэйк (Огайо) (Sheffield Lake) — Огайо штатынын Lorain округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9371 киши. Болжолдуу аянты - 6.5 км². FIPS коду — 39-72088.
101-каттам (тасма)
«101-каттам» (101 reys) — Өзбекстандын өмүр баян жана драма жанрдагы тасмасы, ошондой эле бул тасма Өзбек тилиндеги Өзбекстандын алгачкы кырсык тууралуу көркөм тасмасы. Режиссеру Акрам Шахназаров жана продюсери Равшан Норбаев. HY101 каттамы жана капитан Зариф Саидазимовдун, отставкага кеткенге чейинки акыркы учушу жөнүндөгү, анын өмүр баянынан негизделет.
Мазмуну
2001-жылы 11-сентябрда таң эрте, Өзбекстандын аба жолдору авиакомпаниясына таандык болгон, Боинг 757 учагы, Өзбекстандын аймагынан абага көтөрүлөт. Бул тажрыйбалуу учкуч Зариф Саидазимовдун пенсияга чыгаар алдындагы, акыркы каттамы болот. «101-каттам» транзит менен Лондон-Бирмингем эл аралык аэропорту аркылуу Нью-Йорктогу Жон Кеннеди эл аралык аэропортуна бет алат.
Жон Кеннеди эл аралык аэропортунун аба мейкиндигине жакындап калганда, капитан Зариф Саидазимов күтүлбөгөн жерден диспетчерден, Бостондо жайгашкан башка аэропортко конуу тууралуу кабар келет. Капитан муну жүргүнчүлөргө айтып, Бостонго конорун түшүндүрүп, Бостонго бет алат. Бостонго чейин көп деле убакыт калган эмес, ошол жерден алардын диспетчери учак Канададагы Гандер эл аралык аэропортуна консун деп билдиришет. Капитан Сайдазимовдун көрсөтмөлөрүн аткаруудан башка эч нерсе кылбайт. Өзгөрүүлөр жөнүндө экипажга эскертип, ал жүргүнчүлөрдүн арасында сабырдуу болууну өтүнөт.
Бул кабар жүргүнчүлөргө чейин жетип, учактын ичи ызы-чууга түшүп, бирине бири аралаша кетишет.
Кара-Суу (Лейлек району)
Калкы
Калкы - 1 243 киши.
Казына нотасы
Казына нотасы – 1) казына эмиссиясы тартибинде чыгарыла турган кагаз акчанын бир түрү; 2) ээлик кылуучу үчүн чыгарылуучу орто мөөнөттүү мамлекеттик милдеттенменин бир түрү. Мамлекеттик базар баалуу кагазы.
Кан-тамырлардын варикоздук кеңейиши
Ал көбүнчө буттун, көтөн чучуктун жана урук чылбырчаларынын веналарында учурайт. Анын пайда болушуна вена капталынын тубаса (тукум куума) начардыгы, ийкемдүүлүгүнүн жоголушу, вена клапандарынын жетишсиздиги, бут веналарында кандын агышын кыйындатуучу, башкача айтканда кесипке байланыштуу шарттар — узак убакыт туруп иштөө (дүкөнчүлөр, чач тарачтар, ашпозчулар жана башка), кош бойлуулук, веналардын шишиги (кысуу) дагы ушундай сыяктуу кырдаалдар себеп болот.
Бул оору менен ооругандардын 60—80%и ооруга кош көңүл мамиле жасап, аны косметикалык майыптыктын бир түрү деп гана ойлоп, ага маани беришпейт. Кеңейген вена ийри же түйүн түрүндө көрүнүп турат. Мында териге керектүү зат аз келгендиктен трофикалык жара пайда болушу мүмкүн. Бут көбүнчө кечинде шишийт, салмактанат, басып жүргөндө бат чарчайт, жатканда сыздап ооруйт. Киши көпкө туруп турганда күчөп ооруйт. Айрым учурда оорулуу балтыр булчуңдарынын түйүлгөнүн сезет. Аба ырайынын өтө ысык болушу терс таасир кылат. Оору өтүшүп кеткенде шишиги күчөп, басуу кыйындайт, кээде баспай да калат. Кеңейген веналарда кан жай жүрүп, сезгенүү процессинин өнүгүшүнө жана тромбдордун пайда болушуна алып келет. Ошондуктан баарыдан мурда кандын нормалдуу айлануусуна тоскоолдорду четтетүү керек.
Оорунун кабылдап кетүүсүнөн сактануу үчүн алдын алуу чараларын такай жүргүзүү зарыл. Оору күчөп кете электе врачка кайрылуу, анын кеңештерин так аткаруу чоң мааниге ээ. Дарылоосу консервативдүү жана хирургиялык түрлөргө бөлүнөт. Консервативдүү дарылоодо оорунун алгачкы мезгилинде же операция жасалбай калганда чоюлгуч бинт менен таңуу же чоюлгуч байпактарды кийип жүрүү керек. Бут эртең менен шишип кете электе таңылат. Жатаарда таңууну чечип, буттарды бир аз бийигирээк коюп жатуу сунуш кылынат. Медициналык дарылоону врач гана жүргүзөт. Веналар өтө кеңейип, чукул өзгөрүлгөн учурда хирургиялык операция жасалат.
Ооруну алдын алууда физкультура, эмгектенүү жана эс алуу режимин туура уюштуруу зор мааниге ээ. Гимнастикалык көнүгүүлөр венада канды токтотпой, анын айлануусун жакшыртат. Бут кетменин тегерете кыймылдатуу, кызыл ашык, жамбаш муундарын бүгүп кайра жазуу, «велосипед тебүү» сыяктуу көнүгүүлөрдү чалкадан жатып жасоо пайдалуу. Андан кийин бир аз басуу жана буттун учуна туруу жана башка көнүгүүлөрдү жасоо максатка ылайык.
Фергана облусу
Фергана облусу — Өзбекстандагы вилаят, Farg‘ona viloyati) — Өзбекстанда жайлашкан аймак.
Административдик бобору — Фергана шаары.
Калкы
Облус калкы 3 317 000 адам (2012).
Административдик бөлүнүшү
Облус 15 административдик районго(туман) бөлүнөт: