cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Харьков
Харьков (Харків) — Украинанын түндүк-чыгышындагы шаар, өлкөнүн маанилүү өнөр жай жана илимий борбору, Харьков облусунун административдик борбору, Харьков районунун жана Харьков шаардык коомчулугу. 1,421,125 калкы бар Украинанын экинчи чоң шаары (2022). Жакынкы шаарлар жана райондор менен бирге 2 миллиондон ашык калкы бар Харьков агломерациясын түзөт. Украинанын баатыр шаары ..
Сүт (биология)
Сүт (биология) – лактация, мезгилинде сүт бездери иштеп чыгаруучу жана баласын тоюттандыруучу секрет. С. иштетип чыгаруучу бездери морфол-сы жана функциясы жагынан алганда татаал орган болуп эсептелет. Лактация учурунда С. алвеолдордо, С. толчу атайын жайларда тынымсыз топтолот. С. бездери кан аркылуу келген глюкозаны, амин к-таларды, орг. эмес заттарды сиңирип алып, С-түн негизин түзгөн лактозаны, С. майын жана белокторун иштетип чыгарат, 1 л С. иштетилип чыгуу үчүн С. бездери аркылуу 400-500 л кан өтөт.
С-түн курамына суу, май, минардык заттар, витаминдаер, ферменттер, гормондор, иммундук денечелер жана башка 100гө жакын май к-талары кирет. Алардын ичинен 45 % каныккан, 55 % каныкпаган май к-талары. Майдын курамына мындан бөлөк дагы глицерин кирет. Глицерин көбүнчө С. бездеринде глюкозадан алынат. Лактация учурунда 12-15 л С. берген уйдун сүтү менен минутасында 0,66 г май, 0,80 г лактоза, 0,60 г белок бөлүнүп чыгып турат. С-түн курамында айрыкча аскорбин к-тасы (витамин С) бээнин С-үндө көп болот (33 мг %), кымызда 25 мг %), аялдын С-үндө витамин С 5-6 эсе аз.
Казеин – сүттүн өзгөчө белогу, 4 түрү бар: a b g c - 50:30::5:15
С-тө казеинден бөлөк лактоглобулин, лактоальбумин жана башка белок заттары бар.
Лактоза – сүттүн негизги углеводу, галактоза менен глюкозадан турат. С. менен азыктанган жаныбарда лактоза алардын ичегилеринде керек бактериялардын өсүүсүн камсыз кылат. Лактозанын кычкылдануусунан кийин пайда болгон С. к-тасы өсүп келе жаткан жаш организм үчүн керек кальций жана фосфор менен камсыз кылат. Лактозанын синтези гипофиздин пролактин гормону менен көзөмөлдөнөт.
Тууттан кийин 5-10 күнгө чейин С. безинен ууз бөлүнүп чыгат. Бул түсү өтө саргыч тарткан коюу суюктук. Ууз С-төн физ., хим. касиеттери менен айырмаланат. С-кө караганда ууздун курамында 5 эсе көп белок заттары бар, анын жарымы иммундук глобин белоктору. Бул глобулиндердин курамындагы антителолор жаңы төрөлгөн организмдин иммунитетин пайда кылат. Ууз каротинге, витаминдерге бай.
Сувлыозек (дарыя)
Сувлыозек (Сувлы-Узяк, Мамил-Елга) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Кизил дарыясынын оң жээгинен 65 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сигналдаштыруу
Сигналдаштыруу - көңүл бурдуруу, кабарлоо, буйрук берүү жана эки тараптуу суйлөшүүлөрдү тейлөө максатында сигнал берүүгө ылайыкталган түзүлүштөр системасы жана шарттуу белгилер.
Сигналдаштыруу көзгө көрүнмө, үндүү жана такт түрүндө, арналышы боюнча эскерткич, авариялык, чакырма же издегич, текшерип-тескөөчү же оперативдүү жана сүйлөшмө болуп бөлүнөт. Сигналдык түзүлүштөр жана приборлор катары гелиограф, жол белгилери жана нускамалары кеме оттору, петард, прожектор, радио- гидроакустикалык буй, радиозонд, радиомаяк, жол светофору, семафор ж. б. колдонулат. Сигналдык тузулуштер механикалык, гидравликалык, пневматикалык, электрдик жана радио системалар менен иштетилет.
Сигналдаштыруу автомобиль, т. ж. транспортторунда, авиацияда, энергетикада; өндүрүштө машиналардын, станоктордун абалын көрсөтүү, өндүрүш тапшырмасы менен анын аткарылышынын жүрүшүн салыштыруу; жумуштун коопсуз Шарттарын камсыз кылуу учун колдонулат
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Сяку-Яха (Мэлово-Яха куймасы)
Сяку-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мэлово-Яха дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вьетнамдар
Вьетнамдар [өздөрүн кинь (người Kinh), вьет (người Việt) деп аташат] – эл; Вьетнамдын негизги калкы. Таиланд, Лаос, Камбожа, АКШ, Франция, Кытай, Канада ж. б. өлкөлөрдө да жашашат. Жалпы саны 62,15 млн адам, анын ичинде Вьетнамда 61 млн (1992). Вьетнам тилинде сүйлөшөт. Буддисттер, католиктер, протестанттар жана жергиликтүү секталардын жолун туткандар да бар. Б. з. ч. 1-миң жылдыктын ортосунда эле Хонгха жана Сицзян дарыясынын боюнда вьет уруулары жашашкан (булардын арасында көп сандаган лаквьеттер тобу болгон). Вьетнамдардын ата-бабалары б. з. ч. 4-3-кылымда Вьетнамдар ванланг уруулар союзунун негизин түзүшкөн, бирок аларды б. з. ч. 267-ж. тэйау уруулары талкалаган. Түндүк Вьетнамдын аймагында алардын Аулак мамлекети пайда болгон. Ушул мезгилде тэйау урууларынын лаквьеттер менен ассимиляцияланышы В-дын калыптанышына алып келген. Б. з. ч. 207-ж. Аулак мамлекети лаквьеттердин б. з. ч. 111-ж. кытайлар басып алган Намвьет мамлекетинин курамына кошулган. Б. з. 10-кылымда кытай баскынчыларына каршы боштондук күрөштүн натыйжасында вьеттердин борборлошкон, көз каранды эмес Дайвьет мамлекети пайда болгон. 17-19-кылымда улуттук консолидация процесси жүрүп, 1804-ж. өлкө Вьетнам деп аталган. Узак тарыхый өнүгүүдөн кийин 20-кылымдын башында Вьетнамдар улут болуп түзүлгөн. Вьетнамдардын негизги кесиби дыйканчылык (шалынын 200 сортун, жүгөрү, күнжүт, чай ж. б. өстүрүшөт), мал чарбачылык жана балыкчылык. Вьетнамдар кыштактарында негизинен дубалы сокмо менен саман аралаш топурактан, бамбуктан тургузулуп, чатыры пальма жалбырагы же күрүчтүн саманы менен жабылган үйлөрдө жашашат. Улуттук кийимдери кездемеден (пахтадан согулган) тигилген кемсел, кара түстөгү шым, пальма жалбырагынан өрүлгөн калпак, майрам күндөрү ачык түстүү жибектен тигилген халат-көйнөк (аозай) кийишет. Айыл жерлеринде жылаңаяк, кээде өрүлгөн сандалчан жүрүшөт. Тамак-ашы негизинен күрүч, жашылча, балык азыктары, этти майрам күндөрү гана жешет. Негизги суусундугу чай. Вьетнамдарда тишти кара боёк менен боёп, бетел чайнаган салты болгон. Маанилүү майрамы Тэт (жаңы жыл), тет-чунг тху (күз майрамы). Майрамдарда селкинчек тээп көңүл ачышат, короз согуштуруу, кайык жарыштыруу ж. б. оюндары бар. Азыркы мезгилде Вьетнамдар өнөр-жай жана транспорт тармактарында иштешип, европа үлгүсүндөгү кийимдерди кийишет.
Олексіївська
Олексіївська — Харьков метросунун Алексеевская сызыксындагы станция. 2010-жылы 21-декабрьда ачылган.
Вьетнам согушу
Вьетнам согушу (Vietnam War; 1955 – 1975) – Түштүк Вьетнамда француздардын тарапкери император Бао Дайдын бийлиги сакталган. Макулдашуу боюнча 1956-ж. бүткүл Вьетнамда шайлоо өткөрүлүп, бирдиктүү көз каранды эмес мамлекетти түзүү сүйлөшүлгөн. Бирок, Түндүк Вьетнамда коммунисттер советтик типтеги тоталитардык режимди орнотушкан. Түштүгүндө да ар кайсы саясий топтордун ортосунда күрөш күч алган. 1955-ж. Бао Дайдын премьер-министри Нго Динь Дьем императорду кетирип, өзүн Вьетнам Республикасынын президенти деп жарыялаган. Ал 1956-ж. шайлоо өткөрүүдөн баш тартып, тышкы саясатта АКШга ыктай баштаган. Вьетнамда ага каршы согушка даярдана башташат. 1961-жылдан АКШ өкмөтү Түштүк Вьетнамга аскер кеңешчилерин жөнөтө баштаган. Америкалыктардын макулдугу менен өлкөдө төңкөрүштүн жүрүшүндө Нго Динь Дьем өлтүрүлгөн. 1964-ж. Тонкин булуңундагы түндүк вьетнамдык согуш катерлери менен америкалык кемелердин ортосундагы кагылышуудан кийин, АКШнын президенти Жонсон 1965-ж. ВДРди бомбалоо тууралуу көрсөтмө берип, Түштүк Вьетнамга аскер жиберет. 1968-ж. АКШнын 500 миңдик аскерине Түндүк Корея, Таиланд, Филиппин, Жаңы Зеландия, Австралиянын аскерлери кошулуп, Индокытай жарым аралы согуш очогуна айланат. Америкалык аскерлер жергиликтүү элдерди массалык түрдө кырууга аракеттенишкен. Партизандык кыймыл күч алып, Вьетнамдагы согушка карата АКШнын өзүндө да нааразылыктар күч алган. 1968-ж. президенттикке шайланган Никсон Вьетнамдан аскерлерди чыгарып кетүүнү чечкен. 1973-ж. Парижде сүйлөшүүлөр башталып, ок атышууну токтотуу жана америкалыктарды чыгарып кетүү тууралуу макулдашууга кол коюлат. 1975-ж. январда партизандар жалпы чабуулга өтүшүп, 30-апрелде түштүк вьетнамдык аскерлер жеңилет. 1976-ж. бирдиктүү Вьетнам Социалисттик Республикасы түзүлгөн. Вьетнам согуштарында 1,5 млн вьетнамдар жана 58 миң америкалыктар курман болгон.
Бишкек
Бишкек — Кыргызстандын саясий, экономикалык, илимий жана маданий борбору; транспорттук башкы түйүн. Аянты 16,0 миң га. Калкы 1 055,800 (бир миллион элүү беш миң сегиз жүз) (2020). Бишкек шаарында 4 администрациалык-аймактык бирдик — Биринчи Май, Ленин, Тогуздун айы (орус. Октябр), Свердлов оодандары, Чоң Арык шаарчасы (10,221 миң адам) жана Орто Сай айылы (2,390 миң адам) бар.
Табияты
Шаар Кыргыз Ала тоосунун этегинде, Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Аламүдүн жана Ала Арча сууларынын шилендиси пайда кылган жантайыңкы түздүктөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 750–900 м бийиктикте жайгашкан. Лөс сымал кыртыш каптаган түздүк бара-бара түндүктү карай жантайып, Чүй суусунун жайылмасына кошулат. Бишкек тушта Чүй суусунун нугу Чүй өрөөнүнүн түндүк жагына карай четтеп, шаардан 20 кмдей аралыктан өтөт. Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарынын туштагы жазылыгы 60 кмдей.
Чүй өрөөнүнүн Бишкек шаарында жайгашкан борбор бөлүгү геологиалык структурасы бойунча кеңдикке жакын багытта созулуп жаткан асимметриалык мегасинклинал. Шаардын азыркы чеги Чүй синеклизасынын Бишкек ийилүүсү деп аталган түштүк бөлүгүнө дал келет. Ийилүү палеоген-неогенде пайда болгон чөкмө тектер менен толгон. Алар палеозой пундаментинин үстүндө жатат. Палеозой тоо тек катмарлары 5000 мден ашык тереңдикте (геопизикалык маалыматтар бойунча) жатып, негизинен гнейс, кристаллдык сланес жана акиташ тегинен, ошондой эле эпузиа тоо тектеринен турат. Үстүндөгү палеоген-неоген тоо тек  катмарларынын жалпы калыңдыгы 4,5–5,0 км. Аларды төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон борпоң тоо тектердин калың кабаты жаап жатат. Алар кой таштардан, арасында кум-шагыл ширелген майда жумуру таштардан, ар кандай бүртүктөгү кумдардын жана кумдуу чопонун кабатчалары менен топторунан түзүлгөн аллүбий-пролүбий чөкмө тоо тектерден турат.
Сейсмдик аймакташтуруунун маалыматы бойуча шаар аймагы 9 баллдуу зонада жайгашкан. Шаардын аймагындагы 4 жерден 1500–2000 м тереңдиктен бургулоо көзөнөгү аркылуу минералдуу ысык суу чыгарылган. Курамы клорид-натрий калсийлүү. Дарылык касиети бар. Муун, тери, ичеги-карын оорууларын дарылоодо пайдаланса болот.
Аба ырайы
Бишкек шаары мелүүн алкактагы континенттик  климаттуу  аймактын түштүк чегинде жайгашкан. Бир жылда орто эсеп менен 322 күн (2000 саат) бойу күн тиет. Күн эң көп тийген ай Теке (332 саат), эң аз тийгени Бештин айы (126 саат). Абанын жылдык орточо температурасы 10,2°С, Үчтүн айыныкы – 4,6°С, Текеники – 24,5°С. 1930 жылы  Бештин айында эң төмөнкү температура (–38°С),  1983 жылы Текеде эң жогорку температура (43°С) катталган. Шаардын түштүк бөлүгү түндүк бөлүгүнөн 1—2°Ска жылуураак. Үшүк жүрүү жазында Чын Курандын ортосунда токтоп, күзүндө Тогуздун айынын ортосунан башталат. Бирок бул мөөнөттөр өзгөрүп да кетиши мүмкүн. Шаар нымдын негизги булагы – деңиз менен океандан алыс жайгашкандыктан жаан-чачын аз болот. Жылдык жаан-чачындын орточо өлчөмү 409 мм. Көбү Жалган Куран-Теке, жылдын кургакчыл мезгили (11%) Теке–Айак Оона айларына туура келет. Кар Бештин айынын ортосунан Бирдин айынын айагына чейин жатат. Жаан-чачындуу кыштагы кардын орточо калыңдыгы 13 см, аз түшкөндөгү орточо калыңдыгы 3–7 см. Бишкектин климатына тоо-өрөөн желаргысы  мүнөздүү. Анын  ылдамдыгы  2–3 м/секден  ашпайт. Ылдамдыгы 15 м/секге жеткен шамал негизинен батыштан согот жана жылына орто эсеп менен  30дай  жолу болот. Жылдын суук мезгилинде жылына орто эсеп менен 30–40 күн шаарды жөө туман жана мунарык басып турат.
Суулары
Бишкек шаарынын негизги суу артериалары мурда Ала Арча жана Аламүдүн суулары болгон. Алар Бишкектин аймагында тармактанган нуктар менен түштүктөн түндүктү карай аккан. Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түштүк тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.
Бишкектин  ирригасиа  системасына шаар аркылуу ар тарапка салынган арыктар менен каналдар тармагы кирет. Шаар аркылуу Батыш жана Түштүк Чоң Чүй  каналдары өтөт. Бишкектен түндүгүрөөктө Төмөнкү Ала Арча суу сактагычы жайгашкан: бир бөлүгү шаардын аймагына кирет. Кара жыгач багында жана Бишкек Эркин экономикалык зонасынын аймагында көлмөлөр бар.
Шаардын түштүк бөлүгүнө түндүктүн кадимки боз топурагы мүнөздүү, түндүк (төмөнкү) бөлүгүн боз шалбаа, шалбаа жана шалбаалуу-саздак топурактары каптап жатат. Табигый өсүмдүктөр шаардын чет-жакасындагы бош жерлерге гана мүнөздүү. Шаардын түндүк бөлүгүнүн өсүмдүк эгилбеген бош жерлеринде камыш, жекен, ыраң чөп, көлмө жана суу жээктеринде жапайы тал, терек, сейрек жийде кезигет. Шаардын түштүк жагында тоо этектеринин адырларында кургакчыл жерге мүнөздүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Адырлардын төмөнкү бөлүктөрүн эпемер-шыбактуу жарым чөл ээлейт.
Калкы
Шаар калкынын саны 2009 ж. Жалган Курандагы эл каттоо бойунча 835,743 миң адам болуп, республикадагы калктын 15,6 %ын түзгөн.
Шаарда 1940 ж. 104,5 миң калк жашаса, 1950 ж. 218,0 миң, 1979 ж. 535,5 миң, 1989 ж. 619,9 миң, 1999 ж. 762,3 миң калк болгон.
2019 ж. 1 027,245 миң калк жашап, анын 1 022,721 миңи (99,6%) шаарда, 2,39 миңи (0,4%) шаардын чет-жакасындагы Орто Сай айылында жашайт.
2019 ж. Бишкек шаардык кеңеши бойунча 1000 адамга төрөлгөндөрдүн саны 28,8, өлгөндөрдүн саны 4,7, табигый өсүш 22,912 миңди түзүп, төрөлгөн 1000 баланын (1 жашка чейинки) 21,7 өлүмгө дуушар болгон.
2019 ж. жумушсуздардын саны (катталганы бойунча) Бишкек шаары бойунча 7017 адамды түзгөн. 2009 ж. шаар бойунча жалпы калктын 24,4% эмгекке жарамдуудан жаш, 65,8% эмгекке жарамдуу, 9,8% улуу муундагы адамдар болгон.
Улуттук курамы
Бишкек шаарынын калкынын 2002 жылкы миграсиасы: келгендердин саны 5741 адам, кеткендер — 12654 адам болуп, алардын ичинен чет өлкөлөрдөн шаарга 1017 адам жана өлкөнүн башка региондорунан шаарга 4724 адам келип, шаардан башка чет өлкөлөргө 8092 адам жана өлкөнүн башка региондоруна 4562 адам кетип, жалпы миграсиалык азайуу 6913 адамды түзгөн.
Тарыхы
Азыркы шаардын аймагын адамдар эң байыркы заманда эле отурукташкан. Аламүдүн ГЭСтеринин жанынан табылган таш эмгек куралдары Бишкектин айланасында алгачкы адамдар б. з. ч. 5–4 миң жылдыктарда жашагандыгын далилдейт. Темир доорунун башталышы менен Кыргызстандын аймагында сак (б. з. ч. 7–3 кылымдары) жана усун (б. з. ч. 3-кылым – б. з. 5-кылым) уруу бирликтери түзүлгөн. Бул уруу союздары Аламүдүн, Аларча сууларын бойлото да отурукташкан. Буга кийинки мезгилге чейин сакталып калган дөбө-мүрзөлөр далил болот.
Орто кылымда Аламүдүн жана Аларча сууларынын алабын көчмөн жана отурукташып дыйканчылык кылган түрк уруулары мекендеген. Орто кылымдагы эң ири шаарлардын бири азыркы Бишкек шаар чалдыбары (7–12 кылымдары) болгон. Татаал планда салынып, бекем чеп курулмаларынан турган бул шаар 25–30 км2дей аянтты ээлеген (Бишкек1 бекетинин жана мурунку Ключевой, Кызыласкер айылдарынын аймагы). Кийин «Темир усталар чеби» аталып калган дагы бир байыркы чоң шаар (8–13 кылымдары), азыркы Абдумомунов жана Орозбеков көчөлөрүнүн, Кара жыгач багы менен Аламүдүн суусунун ортосунда жайгашкан. Шаардын борбору кокондуктардын мурдагы чеби Бишкек чебинин аймагында (Аламүдүн суусунун сол жээги, кийин «Темир усталар чеби» деп аталып калган шаар чалдыбарынын орду) жайгашкан. Шаар 8-кылымындан 15-кылымдын башына чейин өнүгүп, моңголдордун жапырыгында бүлгүнгө учураган жана бир аз убакыттан кийин кайта жанданып, тиричилик 18-кылымга чейин созулган. Андан кийин шаар биротоло ээн калган. Айрым маалыматтар боюнча 18-кылымында солто уруусунан чыккан Бишкек аттуу адам ушул чөйрөнү жердеп, журтун душмандан коргоп турган. 19-кылымдын башында кыргыз феодалдарынын өз ара чатагынан пайдаланган Кокон хандыгы Чүй өрөөнүн басып алып, жергиликтүү элди башкарып туруу үчүн бир катар чеп курдурган.
Тогуздун айынындан (октябрь), 1924-жылындан, Кара-Кыргыз Өзэрктин (автономия) акимий борбору. Бугу айынан (май), 1925-жылдан - Кыргыз Өзэрктин (автономия) борбору. 1926-жылы кеңештик (советтик) аскербашынын, Михаил Фрунзенин, аты коюлуп Фрунзеге өзгөрүлгөн. 1936-жылдан баштап Фрунзе шаары - Кыргыз КСРдин борбордук калаасы. 1991-жылы, эгемендүү Кыргыз Республикасында, шаардын аты кайрадан Бишкекке өзгөрүлгөн. Бир уламыш боюнча шаардын жаңы аты, XVII-кылымында бул жерде жашаган Бишкек-Баатырдын атынан чыккан. Башкасы боюнча - Пишпектен (биринчи аты) жана Бишкек (маанилештери:жыгачтан жасалган курал, кымыз аралаштыргыч таяк).
Экономикасы
Бишкек шаарынын экономикалык жана социалдык жактан башка дубандарга салыштырмалуу жогору деңгээлде өнүккөн, саясий жактан Кыргыз Республикасынын борбору катары өзгөчөлөнгөн аймак. Шаарда өнөр жай, транспорт, байланыш, курулуш жана элди социалдык жактан тейлеген соода, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо ж.б. тармактар өнүккөн.
Кийинки жылдары, Кыргызстанда жана анын аймактарында өндүрүштү рыноктук шартка ылайыкташтыруу максатында, чарбанын бардык тармактарында экономикалык реформа жүргүзүү башталган. Натыйжада, өндүрүшкө структуралык өзгөрүүлөр киргизилип, менчиктин ар түрдүү формасындагы ишканалар көбөйдү. 2003-жылдын 1-январына карата, статистикалык бирдиктин мамл. регистрине киргизилген ээлик кылуучу (юридикалык жактар) ишкана, уюм жана мекемелердин катталган саны 23531 (а.и. иштегендери 19902) болгон. Алардын ичинен менчиктин формалары боюнча 1240 (842) мамлекеттик, 399 (240) коммуналдык, 21956 (8820) жеке менчикке таандык. Ал эми жалпы 23531 субъектилердин түрлөрү боюнча: 21813 (8527) чакан ишканалар, 1049 (771) орто жана 669 (604) ири ишканалар. Рыноктук шартка ылайыкташкан ушул ишканалар – өнөр жай, курулуш, транспорт, соода же тейлөөнүн башка тармактарына таандык. Өндүрүштү базар экономикасынын шартына ылайыкташтыруунун натыйжасында шаардын өнөр жайында дагы эң ири структуралык өзгөрүүлөр болду.
Өндүргөн продукциялары рыногун жоготуп, сатылбай калган өнөр жай ишканалары, айрыкча Бишкектеги машина куруу тармагынын ири ишканаларынын өндүрүшү токтотулду же аларды башка өтүмдүү буюмдарды жасоого толук кайра курууга туура келди. Кээ бир ишканалар жарым жартылай иштеп калышты. Ошого байланыштуу Бишкек шаарынын өнөр жай өндүрүшү 1991—95 жылдары 4 эсеге төмөндөгөн.
1995-жылга салыштырганда бир жылдык өсүш продукциянын көлөмү боюнча 3,0%ти түзгөн. Жогоруда белгиленген өзгөрүүлөргө карабастан, Бишкек шаары дагы эле Республиканын эң ири өнөр жай түйүнү катары белгилүү. 2002-жыды шаарында 125 ишкана иштеп, Кыргызстандын өнөр жайынын 20,0%ин же 8903,0 млн сомдук продукциясын өндүргөн. Анын ичинен кеңири керектелүүчү товарлардын үлүшү шаардын өнөр жай өндүргөн продукциянын 63,5%ин түзгөн.
Шаарда өнөр жай өндүрүшүнүн бардык тармактары бар. Алардын ичинен негизгилери машина куруу жана металл иштетүү (2000-жылы 445,9 млн сомдук продукция чыгарган), жеңил (576,6 млн), тамакаш (1877,3 млн) өнөр жайлары жана электрэнергетика (996,6 млн сом) негизги орунду ээлеп, алар 2000-ж. жалпы өнөр жайдын 60%тен көбүрөөк продукциясын өндүргөн. Ушул тармактардын республикадагы үлүшү дагы жогору. 2000-жылы шаардын машина куруу өнөр жай Республиканын ушул тармагы өндүргөн продукциянын 26,2%ин, тамак-аш 29,0%ин жана жеңил өнөр жай 23,5%ин чыгарган.
Өнөр жайдын негизги продукциялары:
Көпчүлүгү, айрыкча машина куруу жана жеңил өнөр жай тармактарынын продукциялары чет өлкөлөргө сатылып, алар менен экономикалык байланыш түзүүдө жана Республиканын өнүгүшүндө Бишкек шаарынын мааниси зор. Экспортко сатылган продукциялардын көлөмү 2002-жылы 312,9 млн АКШнын долларын (Республиканын экспортунун 64,4%) түзүп, региондордун ичинен биринчи орунда болгон. Ошол эле мезгилде башка өлкөлөрдөн сатып алынган калк кеңири керектөөчү продукциялардын, башкача айтканда импорттук көлөмү 363,9 млн долларга жетип, импорттун 62,0%ин түзгөн. Натыйжада, Бишкек шаарынын өзүнүн бюджетин өзү толук каражаттоо менен Республиканын бюджетин толуктоодо зор салымы бар.
Башка аймактардан айырмаланып, шаардын калкына социалдык жактан берилүүчү төлөмдөрдү жергиликтүү бюджеттин эсебинен шаар өзү камсыз кылат.
Бишкекте калкты соода жана тиричилик жактан тейлөөчү тармактардын өнүгүү деңгээли дагы Республиканын орто көрсөткүчүнөн бир кыйла жогору. 2002-жылы шаарда товарларды соодалап жүргүзүүнүн көлөмү 23,0 млрд сом, калкты тейлөөнүн көлөмү 4,7 млрд сом, а.и. калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 477,6 млн сомго жеткен. Башкача айтканда Республиканын орто көрсөткүчүнө салыштырганда Бишкекте соода жүргүзүүнүн көлөмүн адамдын санына эсептегенде 1,5 эсеге, ал эми калкты тиричилик жактан тейлөөнүн көлөмү 6,0 эсеге жогору болгон. 1995-жылы Бишкек шаарында Эркин экономикалык аймак (ЭЭА) түзүлгөн. Анын курамына шаардын «Манас» аэропорту, Өкмөттүн алдындагы Улуттук көргөзмө борборунун жери, илгертен «Акчий» деп аталып келген Чүй дубанынын Аламүдүн районундагы азыркы Мрамор айылынын чет-жакасындагы жерлер кирет. «Бишкек» ЭЭАнын жалпы аянты 489га. 2002-жылдын башталышында «Бишкек» ЭЭАда 412 ишкана катталып, анын 172си иштеген. Аларда 2814 адам эмгектенген. «Бишкек» ЭЭАда 2001-жылы 1181,8 млн сомдук продукция өндүрүлгөн, сыртка сатылган продукциянын көлөмү 12,6 млн АКШнын долларын жана сырттан келген инвестициянын көлөмү 1,2 млн долларды түзгөн.
Маданий турмушу
Бишкек шаары Республиканын илим, билим, саламаттыкты сактоо, көркөм өнөр жана маданият мекемелеринин көпчүлүгү жайгашкан ири борбор катары белгилүү. Республиканын илим изилдөө мекемелеринин дээрлик бардыгы Бишкек шаарында жайгашкан. Билим берүү жагынан 2002/2003-окуу жылында 25 жогорку окуу жайында 65,4 миң студент (алардын 85,0%и контракт менен) окуган. Жогорку окуу жайларында 4594 мугалим иштеп, алардын 226сы илимдин доктору, 1400 илимдин кандидаты. Шаарда жалпы билим берүүчү 116 орто мектеп, алардын ичинен 3 жатак-мектеп, 3 атайын мектеп жана 3 кечки мектеп иштеп, аларда 104,3 миң окуучу окуп, 5570 мугалим эмгектенген. Ушул мектептердин кээ бирлери гимназия, лицейлер жана 20 жеке менчик мектептер. Жеке менчик мектептерде 1,9 миң окуучу окуган. Ар кандай сабактарды тереңдетип окуткан мектеп, гимназия жана лицейлердин саны 32. Бардык мектептердин көбүндө информатика кабинеттери бар. Дээрлик бардык мектептерде китепкана жана ашкана иштейт. Шаардын мектептеринде бир класста орт. алганда 27 окуучу окуп, бул республикада эң жогорку чек болуп саналат. Саламаттыкты сактоо тармагында 2002-жылы 9680 орундуу (10 миң адамга 163 орун) 32 оорукана болуп, аларда ар түрдүү адистиктеги 3792 дарыгер (10 миң адамга 97 дарыгер) жана 7253 медициналык орто билимдүү кызматкер (10 миң адамга 122) иштеген. Башкача айтканда ооруканалардагы орундарды калктын 10 миң адамына эсептегенде, шаардын деңгээли Республиканын орто көрсөткүчүнөн 1,8 эсеге, ал эми врачтардын саны боюнча 2,9 эсеге жогору болгон. Бишкекте өлкөнүн ири мейманкалары, базарлары, дүкөндөрү ж. б. жайгашкан. Алар: «Достук», «Аккеме», «Саякат», «Ысык-Көл», «Семетей», «Бишкек», «Ала-Тоо», «Хаятт», «Эльдорадо» ж.б. мейманкалар, «Ош», «Аламүдүн», «Баткен», «Ортосай», «Аларча-2», «Дордой», «Кудайберген» ж.б. базарлар, «Айгүл», «Айчүрөк», «Береке», «Берекет», «Бешсары», «Диньчинь», «Жаңылык», «Миңтүркүн», «Сейтек» ж.б. соода дүкөндөрү жана комплекстери д. у. с. Бишкек шаарында 22 ири китепкана иштеп, аларда 7208 миң нуска китеп болгон. Шаарда 7 театр, анын бири опера жана балет театры, экөө мамл. драма театры, 1 филармония, 3 клуб жана маданият мекемелери, 10 кинотеатр жана 11 музей иштеген. Ошондой эле шаарда мамлекеттик эмес бир нече театрлар ж.б. маданияттык мекемелер ачылган. Бишкек Кыргыз Республиканын саясий борбору болгондуктан өлкөнүн башкаруу бийликтери — Президенттин администрациясы, Өкмөт, Жогорку Кеңеш, Республикалык сот жана прокуратура, ошондой эле төртүнчү бийлик деп саналган басма каражаттары – гезит, журналдар, радио жана телекөрсөтүүчү мекемелер шаарда жайгашкан. Ошондой эле Бишкекте ондон ашык чет өлкөлөрдүн өкүлчүлүктөрү иштейт. Алар: АКШ, Беларусь, Германия, Индия, Иран, Казакстан, Кытай, Орусия, Өзбекстан, Пакистан, Тажикстан, Түркия ж.б.
Темир жол
Темир жол каттамдары үч темир жол станциялары аркылуу жургүзүлөт: Пишпек, Бишкек жана Аламедин. Жүргүнчүлөрдүн жана жуктөрдүн негизги агымы Орусиянын шаарларына бет алышат, Казакстандын аймагы менен. Жергиликтүү шаар аралык жана жакынкы аймактарга да каттамдар бар.
Электрдик
Шаардык транспорттун дагы бир түрү болуп, троллейбустук система болуп эсептелинет. Тарыхка кайрылсак, 1951-жылдын 13-январында ачылган. 8 маршрут боюнча азыркы күндө 167 торллейбус иш алып барат (161 даанасы жүргүнчү ташуу үчүн, 6 даанасы үйрөтүүчү жана атайын кызмат көрсөтүүчү). Баасы 8 сом.
Шаарда жеңил метро жана электропоезд түзүлөөрү күтүлүүдө.
Автомобилдик (Автоунаа)
Шаардын коомдук транспортунун негизги түрлөрү болуп: автобустар, маршруттук таксилер, таксилер эсептелинет.
Маршруттук таксилер жургүнчулөрдүн көпчулүк бөлүгүн тейлейт, бир нече ишкана иштейт.
Жеңил машиналардын саны 2000-жылдан 2011-жылга чейин 3 эсе, автобустар 2 эсе өскөн.
Шаардын көчөлөрү оңдолуп, жаңы жолдор да салынууда.
Шаар аралык байланыш
Ысык-Көлгө Бишкектен, жайында өзгөчө, автобустардын жана миниавтобус, таксилердин агымы көбөйөт. Көлгө чейин поезд менен да барса болот, Балыкчы шаарына чейин. Бишкектен Кыргызстандын башка шаарларына чейин көптөгөн маршрут менен автобустар каттайт. Аларды шаардагы эки автобекет тейлейт: Батыш (жаңы) жана Чыгыш (эски) автобекет болуп.
Аэропорт (Абабекет)
Бишкек шаарынын административдик аймагында жайгашкан эл аралык «Манас» аэропорту шаардан 23 км алыстыкта жайгашкан. Аэропортту кыргыз элинин улуу эпосунун башкы каарманы — Айкөл Манастын атынан коюлган. Бул аэропорт шаарды, ошондой эле Чүй дубанынын чет өлкөлөр жана Республиканын дээрлик бардык региондору менен аба жолдору аркылуу байланыштырат. 2000-жылы Бишкек шаарынын аба жолдору менен 1173,5 миң жүргүнчү ташылган. ЭГАУнун (ИКАО) классификациясына ылайык, аэропорт 4Е классында. Учуп-конуу тилкеси 4,2 км. Ал кандай самолет болбосун, кабыл ала алат дегендик, аба ырайынын эң татаал мезгилинде дагы. Перрондун (башка самолеттор токтоо үчүн жай) жалпы аянты — 242 миң м². Жаңы терминал курулган.
Бишкек тогуз жолдун тоомунда жайгашып, өлкөдөгү эң ири транспорт түйүнү болуп да саналат. Эң ири автомагистралдары:
Архитектурасы
Бишкектин архитектурасы 1878-жылдан башталат, себеби Верный шаарында (Алматы) генерал Г.А.Колпаковский Бишкектин генералдык планына кол койгон. 1925-жылы ал кездеги Пишпек калаасына чехословакияк комунисстерден түзүлгөн "Интергельпо" кооперативи шаардын архитектурасынын өнүгүшүнө зор салымдарын кошушкан. Биринчилерден болуп кооперативдик ишканаларды куруп, "Жумушчулар Шаарчасын" кура башташкан (бул шаарчанын планировкасы шакекчелик система болгон, ошону менен шаардын башка райондорунан өзгөчөлөнүп турган.Согуштан кийинки жылдары курулуш иштери мурункудай бойдон улана берген, бирок жаңы, кооз үйлөр салынып, шаар көркүнө келе баштаган. Уникалдуу имараттар пайда болгон, биз аларды "Сталиндик стиль" деп атап калганбыз.
1950-жылдары шаардын аймагына аж кабаттуу үйлөрдү салууга тыюу салынгандан баштап, көп кабаттуу үйлөр салынып, индустриалдык методдор менен шаар салууга чоң түрткү болгон.
1960-жылдары элде айтылып калгандай "хрущевкалар" 4-5 кабаттуу чоң панелдик үйлөр курула баштаган. Ушул жылдары эң эле оптималдуу вариант болуп, көп кабаттуу кичирайондорду куруу болгон. Анткени жылдан-жылга шаар тургундарынын саны өсүп турган. Кийинки жылдары кичирайондордун аймагына жеке турак жайлар курула баштаган. Башаламандык куруулар балдар бакчасынын, мектептердин, сейил-бактардын территориясына салынып, көп кичирайондордун көрүнүшүн бузушкан.
Эң акыркы кичирайон болуп, 12-кичирайон курулган. Бишкектин аймагына 50гө жакын кичирайон каралган, бирок 90-жылдары ал аймактарда массалык жерлерди тартып алуулардан кийин салынбай калган.
2000-жылдан баштап, шаардын ичинде көп кабаттуу үйлөр салынып, бирок шаар куруунун эрежелери сакталган эмес.
Административдик-аймактык бөлүнүшү
Административдик-аймактык бөлүнүшү боюнча 4 районго бөлүнгөн. Калкынын саны – 2009 жылкы эл каттоо жыйынтыгы боюнча көрсөтүлгөн. Ленин районуна Чоӊ-Арык айыл кеӊеши карайт. Чоӊ-Арык айыл кеӊешине шаар тибиндеги Чоӊ-Арык айылы, Орто-Сай айылы жана аэропортко жакын жайгашкан Манас айылынын жарымы карайт.
Район башчылары акимдер болуп эсептелет. Акимди мэрия жана шаар кеӊеши дайындайт. Акимиат — район администрацисы болуп эсептелет.
Түзүлүшү
Шаардын аянты - 160 чарчы чакырым.
Ленин районунун курамына Чоң-Арыктын айыл кеңеши кирет. Чоң-Арыктын ичине ШТА (ПГТ) Чоң-Арык жана Орто-Сай айылы киришет.
Жарнама гезиттери
«Что? Где? Почем?», «Витрина», «Купи-Продай»
Жогорку Окуу Жайлар
К. И. Скрябин атындагы Кыргыз Улуттук Агрардык Университети
Шаардын символдору
Шаардын герби 1908-жылы 19-мартта бекитилген. Ал кезде бүткүл Кыргызстан Орус империясынын курамында болчу, Пишпек шаары Жети-Суу областында эле.
Бишкектин жаңы гербин 1994-жылы график М. Асаналиев жана философия илимдеринин кандидаты С. Иптаров тарабынан сунушталган герб жактырылган. Ал кездеги шаар мэри Ф. Кулов жаңы герб тууралуу демилгени көтөрүп чыккан.
Боордош шаарлар
Бишкектин боордош шаарлары болуп төмөнкүлөр саналат:
Атантай Акбаров
Атантай Акбаров - обончу, акын. Чаткал районунун Жаңы-Базар айылында 1960-жылы 27-майда туулган. 1979-1983-жж. Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун филология факультетинен билим алган.
Эмгек жолун 1977-1979-жж. айылдык клубда методист болуп иштөөдөн баштаган.
1983-1989-жж. Оштогу тарых-край таануу музейинде экскурсия жетекчиси, райондук «Чаткал оттору» гезитинде бөлүм башчы, редактордун орунбасары.
2000-жылга чейин «Адабият» басмасында редактор, «Бишкек шамы», «Асаба», «Нуска», «Ак бата», «Аалам» гезиттеринде кабарчы, баяндамачы, редактордун орунбасары кызматтарын аткарган.
«Ак калпак» менчик гезитинин редактору.
2000-2001-жж. Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссияда редактор болуп иштеген.
А.Акбаров 2001-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Аппаратынын Котормо, редакциялоо жана лингвистикалык кызмат бөлүмүндө консультант, улук консультант, эксперт болуп иштеп келатат.
Чыгармачылыгы
Акын тунгуч “Аргымак” ырлар жыйнагы менен өзүн новатор акын катары көрсөтө алган. “Кудайга жазылган каттар” ыр топтомдору жана “Кудайдын ыры” поэмасы кыргыз поэзиясындагы алгачкы неопостмодернисттик үлгүдө чыгармалардан саналат. “Аргымак” ырлар жыйнагы Кыргызстан Улуттук Жазуучулар Бирлигинин Алыкул Осмонов сыйлыгына жана республикалык Молдо Нияз атындагы сыйлыкка татыктуу болгон.
Андан кийин жарыкка чыккан “Тирүү Мекен”, “Письма к Богу”, “Жүрөгүм сынды таңа албайм” жыйнактары неопостмодернисттик агымды андан ары тереңдеткендиги, “Ыйман экологиясы”, “Жан дүйнө космосу”, “Адам руху – чексиздиктин борбору” сыяктуу акындын жаңы өңүттөгү изденүүлөрү, өзгөчө табылгалары менен баалуу.
А. Акбаров Түркия Жазуучулар Бирлигинин Баки (Махмуд Абдулбаки) атындагы (2008), Казакстандын Кадыр Мырзали атындагы, ТүркСОЙдун Абай Кунанбаев атындагы сыйлыктарынын лауреаты. Акын ТүркСОЙ эл аралык уюму өткөргөн “Беш акын” телесынагынын да жеңүүчүсү жана Интеллектуалдык менчиктин Бүткүл дүйнөлүк уюмунун алтын медалынын (Женева) ээси. Ал прозалык чыгармалары үчүн Россия Федерациясынын А.Чехов атындагы сыйлыгынын дагы жеңүүчүсү болгон. Анын ырлары Кыргыз поэзиясынын жана Түрк тилдүү элдердин поэзиясынын антологияларына эки ирет басылып чыккан. Мектептин окуу программаларына киргизилген жана дүйнөлүк бир нече тилдерге которулган.
Акын Атантай Акбаров “Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер”.
2022-жылы Атантай Акбаровдун 100 ырдан турган китеби түрк тилине которулуп, “Энелер жердеги периштелер” деген аталыш менен Түркия жергесинен жарыкка чыгарылды.
А. Акбаров обончу катары да элге белгилүү. Анын “Көзүңдү сүйдүм”, “Ала-Тоо”, “Досторум”, “Балалык”, “Жүрөк майрам” жана башка обондору белгилүү ырчылар жана топтор тарабынан байма-бай аткарылып келет.
1987-жылдан тартып СССР Журналисттер, 1993-жылдан тартып СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Аргымак: Ырлар жана поэмалар - Б.: Адабият, 1990.
Кудайдын ыры: Ырлар жана поэмалар - Б.: Эркин-Тоо, 1999. - 150 б.
Тирүү мекен: Ырлар жана поэмалар. - Б.: Басма тамга, 2008. - 282 б.
Жүрөгүм сынды таңа албайм: Ырлар жана поэмалар. - Б.: Турар, 2016. - 282 б.
Орус тилинде
Письма к Богу: Ырлар жана поэмалар. – Б: Улуу тоолор, 2012. – 150 б.
Түрк тилинде
Энелер жердеги периштелер: Ырлар. – Түркия, 2022. – 150 б.
Обондору:
Көзүңдү сүйдүм: с., о. А. Акбаров. Аткаруучулар: А. Акбаров, А. Иманалиева, Кайрат кыргыз, “Айкөл” тобу.
Ала-Тоо: с., о. А. Акбаров. Аткаруучулар: А. Акбаров, “Достор” тобу.
Досторум: с., о. А. Акбаров. Аткаруучулар: А. Акбаров, “Достор” тобу.
Сага: Дует – с. А. Акбаров, о. Ө. Калыева. Аткаруучулар: А. Акбаров/Ө. Калыева.
Балалык: Дует. – с., о. А. Акбаров. Аткаруучулар: Ө. Калыева/К. Акбарова, Э.Асылбекова/кызы ж.б.
Жүрөк майрам: с., о. А. Акбаров. Аткаруучу: А. Акбаров.
Жар-жар-ай: Дует – с. Ө. Калыева, о. А. Акбаров. Аткаруучулар: А.Акбаров/Ө.Калыева
Эркинбай уулу Ороз
Эркинбай уулу Ороз (1904-1989) Жыгаччы. Талас районундагы Көк-Сай айылында төрөлгөн. Айыл чарба артелинде иштеген. Ороз устачылыкты да, узчулукту да кармай билген. Зергерчиликтин уузун таткан. Ат жабдыктарына узанып, кайыш бетине темир чаап, ага күмүш жалаткан. Ал боз үйдүн сөөгүн самби талдан тандаган. Аны атайын тигип, төрт жылда үй жыгачына жараткан. Кыйган сайын бутактары көбөйүп, ал үй жыгачына керектелет. Кыркылган талды көлөкөдө кургаткан. Тезге коёрдун алдында кабыгын аарчыган. Аны түрпүгө салган. Андайуук-кереге сулуу көрүнөт да, сыр да мыкты жугат. Сыры үчүн Бар-Тар деген жердин жошосун колдонот. Жошону четинен эзип, койдун боорун кошуп, аябай ийлеп, аны менен боз үйдүн жыгачтарын сырдаган. Жошонун өзү маламык болот, ооор кошуп сырдаганда кара кочкул өңгө айланган. Уста тор көз керегелерге көбүрөөк узанган. Ал майда (төрт чарчы) келет. Мында уук жыш уланат. Отуруктуу үйдүкү тор көз, жайлоо үйлөрүнүкү жел көз болууга ылайыкташкан. Ошондуктан, уйдун терисинин соорулуу жерин көк үчүн тилип алган. Көк тилүүгө үч адам катышкан. Бири үшкүсүн «үшүп» (көзөп), бири көктү тилип, бири көктү көзөнөктөн өткөрүп берип турган. Матоодо кереге эки жерден, уук бир жерден маталган. Демек, ууктун билегин төрт кере карыш кылып койсо, үй көрктүү да, кептүү да тигилген. Түндүктүн жыгачын ал кайындан да, кара талдан да, өрүктөн да тандаган. Мунун жоондугу бирдей болгон. Ал эки кыйыктан (бөлүк) турган. Чылгый шири менен (малдын териси) түндүктүн эки жаагынын кошкон жерин бекиткен. Устанын байбичеси Санамбүбү - үч үйдү катар тигип, ичи-сыртын көркүнө чыгарган уз.
Кайта-Шор (Кичи Роговая куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Эркинбай уулу Ороз
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кайта-Шор (Кичи Роговая куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кауфман мандалагы
Кауфман мандалагы (Tulipa kaufmanniana, Regel) - Көп жылдык пияз түптүү өсүмдүк. Жумуртка сымал пияз түбүнүн диаметри 1,5-4,0 см, калың, кара-күрөң кабыгы ичинен түктүү жана пияз түбүнө жабышып турат. Өсүмдүктүн бийиктиги 10-40 см. Сабагы сейрек түктүү, көпчүлүк учурда кызгылт-көк түстө. Жалбырактары 2ден 5ке чейин, жыш жалбырактанган, көгүлтүр, жылмакай. Гүлү бирден, ири, узундугу 8 см ге чейин, кызгылт-ачык-сары же ак, бирок сары гүлдүү өсүмдүктөрү да кездешип, саргыч, оттой ачык-кызыл, кыштай-киргил жана кочкул-кызыл гүлдүүлөрү да бар. Гүл коргонунун сырткы желекчелери ланцеттей, кээде эллипстей; төмөн бөлүгү сары темгилдүү. Гүл коргонунун ички желекчелери ачык сары кызгылт, төмөн жагы ак-сары темгилдүү, ичкилеринен бир аз узунураак келет. Полиморфизм өтө мүнөздүү. Кутучасынын диаметри 2 см ге жетип, узундугу 3-6 см. Уругу ачык-күрөң, ири (1,3-0,8 см), үч бурчтуу тегерек сымал.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Март айынын аягынан баштап, апрелде толугу менен гүлдөйт. Өсүү шартына жараша майдын аягынан августка чейин уруктанат. Уругу жана вегетативдүү жол аркылуу (жаралган майда пияз түптөрү) көбөйөт. Жалпы жана өлкөдө таралышы. Батыш Тянңшанң: Чаткал тоо кыркасы.
Саны
Өтө чектелген аянттарда кездешет, тез аранын ичинде жоголуп кетиши мүмкүн. Өсүмдүктөр коомдоштугундагы түптөрүнүн саны 1 м аянтта 10дон ашпайт.
Чектөөчү факторлор
Гүлдөрүн массалык түрдө чогултуп, аянттарды чарбачылык жактан өздөштүрүп, мал жаюу.
Өстүрүү
Маданиятташтырууга өтө ылайыктуу. ХХ кылымдын аягынан тартып КМШ өлкөлөрүнүн көпчүлүк ботаника бактарына интродукцияланган.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин (1981), СССРдин (1984), Өзбек ССРинин (1984) жана Кыргыз ССРинин (1985) кызыл китептерине киргизилген. Бешарал коругунда коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Коргоо режимин күчөтүү, популяциясынын абалына иликтөө жүргүзүү, гүлдөрүн үзүп, чогултуп сатууга, пияз түптөрүн казууга тыюу салып, түр кеңири учураган полиморфтуу аймактарда ботаникалык заказниктерди уюштуруу керек.
Статусу
VU. Батыш Тянңшандын эндем түрү. Кыргызстандагыжогору декоративдүү: эң кооз, эрте гүлдөгөн мандалак. Түр ичинде көптөгөн өзгөргүчтүк мүнөздүү. Селекцияда кеңири колдонулат.
Вьетнам тили
Вьетнам тили – вьетнамдардын тили; Вьетнамдын мамлекеттик тили. Кытай-тибет тилдеринин кытай бутагына кирет. Вьетнам тилинде сөздүн морфологиялык жиктелиши муун менен бирдей, сөздөрдүн уңгусу бир муундуу, лексикасында кытай тилинен кирген сөздөр көп. Грамматикалык мааниси сөздөрдүн туруктуу тартиби, артиклдер, жандоочтор, жардамчы этиштер аркылуу туюнтулат. Вьетнам тилинде үч диалект бар. Алгачкы жазуусу кытай иероглифине негизделген. 1885-жылдан латын алфавити колдонулат.
Баястан (айыл)
Баястан (Баястан) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Ак-Коргон айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 5 057 киши.
Мостовая дарыясы (Чумыша куймасы)
Мостовая (Чоң Мостовая) — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чумыш дарыясынын оң жээгинен 538 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Давлетшин (Кугарчин району, Башкыртстан)
Давлетшин — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Заречен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 46 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сыма Цянь
Сыма Цянь - б.з.ч. 145 же б.з.ч. 135-жылы туулган, б.з.ч. 86-жылы өлгөн кытайлык тарыхчы. Аны "кытай тарыхынын атасы" деп да аташат.
Кыскача өмүр таржымакалы
Сыма Цянь Кытайдын Ханчэн аймагында (азыркы Шэнси вилайетинде) Лунмын деген жерде туулган.
Сыма Цянь өз эмгегинде хундар (хуннулар) б.з.ч. 201-жылы жүргүзгөн согуштар тууралуу баяндап келип, байыркы кыргыздар тууралуу да эскерте кетет.
"Кытай тарыхынын атасы" саналган даңазалуу тарыхчы Сыма Цяндын тагдыры өтө татаал болгон.
Анын досу болгон кытай колбашчысы (генералы) хундарга колго түшүп, хун тарабын тутуп кеткенде, Хань сулалесинин императору жаалданып, Сыма Цянды жазалоого буйрук берген.
Котормолор
Сыма Цяндын "Ши-цзи" чыгармасындагы жана башка кытайлык тарыхый булактардагы түрк жана кытай элдерине тийешелүү олуттуу тарыхый маалыматтарды орусиялык теги чуваш тарыхчы жана чыгыш таануучу Иакинф Бичурин 19-кылымдын биринчи жарымында кытайчадан (ханзу) орус тилине которгон.
Сыма Цяндын эмгегинин көптөгөн бөлүктөрү орус тилине которулган.
Анын айрымдары кыргыз тилине да которулуп, ар кыл окуу китептерине, хрестоматияларга жана жыйнактарга киргизилип жүрөт.
Лев Гумилевдун Сыма Цянь тууралуу пикири
Орусиялык чыгыш таануучу Лев Николаевич Гумилев кытай тарыхчысы Сыма Цянь тууралуу мындайча ою менен бөлүшкөн:
"Сыма Цянь "Тарыхый жазмалар" аттуу чыгармасын б.з.ч. I кылымда жазып, ошол эле кездерде өзү үчүн "көөнө" болуп калган мезгилдин, т.а. өзүнө белгисиз, салты үзүлүп калган өткөн мезгилдин бар экенин белгилеген. "Көөнө" мезгил болуп Сыма Цянь үчүн алгачкы үч сулаленин (династиянын): Ся, Ин жана Чжоу династияларынын мезгили эсептелген. Чжоу династиясы кулаган соң саясий жана маданий начарлоо башталган. "Үч падышачылыктын басып өткөн жолу айлампа өңдүү, токтоп бүтүп, анан кайра башталып турду" - деген Сыма Цянь.
Албетте, муну Хан династиясы байыркыны дал өзүндөй кылып кайра кайталаган деп түшүнүү жарабайт. Айткандай эле ал өзүнө гана мүнөздүү өзгөчөлүктөрү бар өз алдынчалыкка ээ экен. Сыма Цяндын ою боюнча, бир түрдүүлүк дегенибиз, сырткы чыныгы көрүнүштөр эмес, ал көрүнүштөрдүн ички мыйзам ченемдүүлүгү болуп саналат, муну ал тарыхтын табигый мыйзамы катары караган.
Тарыхчы тарабынан ачылган бул мыйзам ченемдүүлүк өткөндөгүнү гана түшүндүрүүгө жол ачпастан, келечекте болуучу окуяларды да алдын ала айтууга мүмкүнчүлүк түздү. Эгерде байыркы (архаикалык) Кытай сөзсүз болбой койбой турган ички ритмдердин натыйжасында кыйрап калган болсо, анда Сыма Цянь үчүн өз заманы болгон, биз үчүн Байыркы Кытай болгон, т.а. Хан империясы ошол эле тагдырдан ойт бере алмак эмес. Албетте, Сыма Цянь өз өлкөсүнүн кыйрашынын айрым жышааналарын алдын ала айта албады, бирок кыйроонун натыйжасы ал айткандай эле болду.
Пайдаланылган адабият
ISBN 5-89750-028-2
Эрматова Кундуз
Эрматова Кундуз Килемчи жана өрмөкчү. 1939-ж. Ноокат районундагы Кыргыз-Ата айылында төрөлгөн. Чарбанын ар кандай өнөктүгүнө катышкан. Кайын энеси Атиндин үлгүлөрүн кармал, өз алдынча көркөм буюм жасоо менен узчулугун баштаган. Кундуз аянттуу соккон килемдерине «кайкалак көчөтүн», «кырк шак көчөтүн», «ашкана көчөтүн» кара-кызыл түстө арбын алат да, ортолук көчөттөргө өсүмдүктөрдүн, айбанаттардын кейипин өзүндөй берүүгө умтулуп, жашыл, кызыл, сары түстөрдү берүүлөрү даана байкалат. Өрмөчүлүгүндө катары терменин, кара терменин мыкты үлгүлөрүн жараткан. Аны күзүктөөдө бир өңчөй согуу менен ортолоруна «чычкан изин» түшүрүп, көркөм көчөт берүүсү аркылуу түстөрдү ачык көрсөткөн. «Тай туяк көчөтүнүн» «кош кайкалак көчөтүнүн» четтиктерине «тумарча көчөттөрү» менен шарттуу терип кетет. Ал катары таарларда ак түстө көчөт чыгарып, аны кара, кызыл, көк, сары, күрөң, жашыл менен жагыза алат. Таар буюмдарынын жээк көчөттөрүн өзүнчө эки элидей кылып согуп алып, аны буюм четине тигет. Уз жасаган шырдакчаларынын жээктерин бычак учулап, «мүйүз оюмдарынын» ичинен «мүйүз оюмдарын» чыгарып, эки өңдө (ак - кызыл) ачык берет.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
«Вэй шу»
«Вэй шу» («Вэй династиясынын тарыхы») – Түндүк Вэй (386–535) жана Чыгыш Вэй (534–550) династияларынын тарыхый хроникасы. «Вэй шу» Түндүк Ци империясынын императору 550—559 Вэн Сюан-динин буйругу боюнча кытай тарыхчысы Вэй Шоу (506–572) тарабынан 551–554-жылдары түзүлгөн. Алгач 131 главадан (цзюань) туруп, 10-кылымдын аягында 29 главасы дайынсыз жоголгон. Азыркы убакта анын 124 главасы гана сакталып калган. Чыгармада байыркы түрк уруулары (бийик арабачан гаогюйлык динлиндер) сяньби, шивэй, хунну, кидан ж.б. тууралуу көптөгөн маалыматтар чагылдырылган.
Сигнал
Сигнал (лат. sigmim - белги дегенден) - кандайдыр бир окуя, объектинин абалы жөнүндө маалымат ташыгыч же башкаруу командалар, кабарлар жана башкаларда берүүчү белги, физикалык процесс же кубулуш.
Топ Сигналдардын жардамы менен өтө татаал. ар кандай окуяларды кандайдыр даражада түшүнүүгө болот. Өзүнүн түзүлүшү боюнча Сигнал механикалык (деформация, басымдын өзгөрүшү), жылуулук (температуранын, жарыктын өзгөрүшү), электр (ток күчүнүн, чыңалуунун өзгөрүшү). электр-магнит (радио толкундан), үн (акустикалык термелүү) ж. б. болуп бөлүнөт.
Сигналдын колдонулушу кабар берүүнүн өзгөчөлүгүнө, кедергинин деңгээлине жана мүнөзүнө, кабыл алуу жана берүү мүмкүндүгүнө байланыштуу. Билдирүүдөгү информация Сигналдардын бир же бир канча параметрлеринин (амплитуда, узактыгы, жыштык, фаза ж. б.) өзгөртүлүшү болуп эсептелет.
Сигнал аралыкка берүүгө, кабыл алууга, сактоого ж. б. ылайыкталып, ташылуучу маалыматты өзгөртпөй, бир түрдөн башка түргө өткөрүшү мүмкүн Буга комузчу черткен күүнү магнит плёнкасына жазуу процесси ачык мисал болот. Комузчу нота тамгаларын көзү менен көрөт (жарык Сигналы) жана комуздун кылын чертүү менен (мех. Сигнал) кылды түрдүү жыштыктагы акустикалык термелүүнү пайда кылуучу термелүү булагына айландырат (үн Сигналы) да, андан чыккан үн микрофон менен тизмектеги токтун күчүн өзгөртөт (электр Сигналы); бул ток магнит бөркүнүн өзөгүндө өзгөрмө магнит талаасын индукциялайт (электр-магнит Сигналы); бул талаа магнит лентасын кайра магниттөөнүн натыйжасында магнит жазуусу пайда болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.