cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дуровдор
Дуровдор – орус цирк артисттеринин, маскарапоз-дрессировщиктердин үй-бүлөсү. Анатолий Леонидович Дуров [26. 11(8. 12). 1864, Москва –8(21).1.1916, Мариуполь] – акробат, эквилибрист, жонглёр. 1879-ж. балаганда ойноодон баштап, 1882-ж. айбанаттарды үйрөтүүгө өткөн. Саясий сатирага кайрылган туңгуч цирк артисти. Владимир Леонидович Дуров [25. 6(7. 7). 1863, Москва – 3. 8. 1934, ошол эле жер] – РСФСРдин эмгек сиңирген артист (1927). А. Л. Дуровдун агасы. 1879-ж. үйрөтүлгөн айбанаттары менен сатиралык номурларды аткарган. Россияда 1-жолу айбанаттардын табигый сезимине жана рефлексине карата үйрөтүү жолун иштеп чыккан. 1912-ж. Москвада музей-бурч ачкан (азыр В. Л. Дуров атындагы бурч). Анатолий Анатольевич Дуров [26. 11(8. 12). 1887, Воронеж – 19. 11. 1928, Ижевск] – А. Л. Дуровдун уулу. Өнөрүн 1914-жылдан көрсөтө баштаган. Империалисттик согушка каршы чыгарган тамашасы үчүн сүргүнгө айдалган. 1917-ж. циркке кайра келип, айбанаттардын көп түрүн үйрөтүп, оюн көрсөткөн. Владимир Григорьевич Дуров [3(16). 4. 1909, Воронеж – 14. 3. 1972, Москва] – СССР эл артисти (1967). А. Л. Дуровдун небереси. Дуровдордун жолун жолдоп, сатирачы-маскарапоз катары айбанаттарды кызыктуу ойнотууга жетишкен. Европанын көп өлкөлөрүндө өнөрүн тартуулаган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган. Юрий Владимирович Дуров [30.12. 1909 (12. 1. 1910), Петербург – 22. 2. 1971, Брюссель] – СССР эл артисти (1971). В. Л. Дуровдун небереси. Сатирачы-маскарапоз, ар түрдүү айбанаттарды оюнду жаңылбай аткарууга үйрөткөн устат. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. Тереза Васильевна Дурова (5. 9. 1926-ж. туулган, Воронеж) – РСФСРдин эмгек сиңирген артист (1969). А. Л. Дуровдун небереси. 1947-жылдан ар түрдүү айбанаттар менен оюн көрсөтүүдө.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Алчалуу, Сузак району
Алчалуу (Алчалуу) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Кызыл-Туу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 211 киши.
Фтор
Фтор (латын тилинен Fluorum), Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 2-мезгилинин VIIА группа элементи, галогендерге кирет. 9, ат. м. 18,9984. Мол-сы 2 атомдуу. Табигый Ф. туруктуу бир изотоптон турат 19F. Жасалма ыкмада алынган 5 радиоактивдүү изотобу бар: 16F(T1/2 <1мсек), 17F (T1/2 < 70 сек),  18F (T1/2 < 11,1 мин),  20F (T1/2 < 11,4 сек),  21F(T1/2 <5сек). Атомунун коваленттик радиусу F + 1,33 ; иондошуу энергиясы: F0 ® F + 401,7 ккал/г ×атом. Ф. жер кыртышында м. боюнча 6,6×10-2 % түзөт.
Негизги минералы – плавик шпаты же флюорит – CaF2. Ошондой эле жаратылыштагы фосфат – фтораппатитте 3Ca3(PO4)3×СаF2 (3,3 %) жана криолитте Na3AlF6 – 54,3 % кездешет. Андан сырткары Ф. бирикмелери жаратылыш сууларында, өсүмдүк менен жаныбар организминде да кездешет. Плавик шпатынын негизги кендери Забайкальеде, Ненец улуттук автономдук округунда, Тажикстан, Казакстан, АКШ (Иллиноис жана Кентукки штаттары), Мексика, КЭР, Европа, Италияда жайгашкан. Криолит түрүндөгү запастары Гренландияда табылган. Фтор – сары-жашыл түстөгү, кадимки шартта кескин жыттуу газ. Ал суюктукка –118,13оС (760 сым. мам. мм), ал эми катуу абалга -219,610С айланат. Газ абалындагы Ф. тыгызд. 1,693 г/л, суюк Ф. тыгызд. 1,5127 г/см3. Кайноо температурасы -188,13оС жана балкып эрүү температурасы –29,61оС. Окистенүү даражасы – 1 барабар. Ф. гелий, неон жана аргондон башка бардык элементтер менен реакцияга кирүүгө жөндөмдүү. Кычкылтек менен төмөнкү темп-рада кычкылтек фториддерин OF2, O2F2, O3F3 жана башка пайда кылат. Ф. өтө активдүү болгондуктан бардык металлды, суутек, бром, йод, күкүм түрүндөгү S, Si,B, C оңой окистендирет, P, Na, K, Pb кадимки темп-рада, Zn, Sn, Al, Ag, Cu ысытканда Ф. күйүүгө жөндөмдүү; селен, теллур, күкүрт менен фторидди пайда кылат. Суутекте эрип, Ф. суутекти берет. Галогендер бардыгы менен орун алмашуу реакциясына кирет. Ф. кычкылтекти бирикмелеринен сүрүп чыгарат жана суудан суутекти тартып ала алат. Ф. алуунун негизги булагы –суутек фториди. Өндүрүштө KF-HF сыяктуу аралашмадагы суутек фториди эритмесин электролиздөөдөн алынат. Мында HF электролизге учурайт, ал эми KF электр тогун өткөрүүнү камсыз кылат:
катоддо: 2Н2F+ + 2e- = H2 + 2HF;
Ф. никелден жасалган атайын идиште сакталат. Газ түрүндөгү Ф. UF4, UF3, ClF3, SF6 жана башка алууда, суюк Ф. ракета отундарында окистендиргич (от алдыргыч) катары колдонулат. Ф. бирикмелеринин басымдуу бөлүгү – Ф-дуу суутек, алюминий Ф, кремний фториди орг. жана фторорг. бирикмелер алууда реагент, эриткич же катализатор түрүндө колдонулат. Ф. жаныбар менен өсүмдүк ткандарында өзгөчө тиште кездешүүчү маанилүү микроэлемент болуп саналат. Ф. уулуу газ болгондуктан ал туз түрүндө, мисалы NaF, Na2 [SiF 6], адам баласынын турмушунда, жыгач материалдарын иштетүүдө колдонулат. Өсүмдүктөн пияз, жасмин Ф. бай, ал. Ф. ичилүүчү суунун курамында да кездешет (1 л сууда 0,8 мг).
Тарас Шевченко
Тара́с Григо́рьевич Шевче́нко (1814-ж 25-февраль (9-март), Киев губерниясындагы (азыр Черкасск областында) Моринцы кыштагы — 1861-ж 26-февраль (10-март), Санкт-Петербург) — белгилүү украин акын, жазуучу жана сүрөтчү. Шевченконун адабий мурасы украин адабиятынын жана заманбап украин тилинин негизи деп эсептелет.
Кароол-Тоосу
Кароол-Тоосу, Кароолдун тоосу —топоним. Эпос боюнча Алтайдан Ала-Тоого жаңы көчүп келген Манас баатыр кырк чоросу менен ууга чыккан тоо:
Кароолдунун тоосунан
Көмүрдөй кара кулжадан
Көбүн атып салыптыр (Сагымбай Орозбаков, 2. 170),— деп баяндалып, ал тоо ошондон кийин Кара-Кулжа аталган имиш. Географиялык реалияда Алайкудагы жер.
Хмелевка (Потаскуй куймасы)
Хмелёвка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Потаскуйдарыясынын оң жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынын Томго кошулган куймасына чейинки бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Вивианит
Вивианит - (англ. минералог Ж. Г. Вивиандын ысымынан) суулуу фосфаттарга кирүүчү минерал. Моноклин сингониясында кристаллданат. Өңү көбүнчө жашыл сымал, абада өзгөрүп, көгүш, жашыл, кара көк, кара жашыл болуп көрүнөт, айнектей жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 1,5-2. С. салмагы 2,6. Чөкмө, чанда гиперген жолу менен пайда болот. Вивианит темирдин фосфорго бай чөкмө кендеринде жана чымкөңдүү саздарда кезигет. Фосфор жерсемирткичи катары жана көк боёк даярдоодо колдонулат.
Талас кулжасы
Талас кулжасы (лат. Ovis ammon ammon) — Койлор.
Жанабай (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кобан маданияты
Кобан маданияты — Түндүк Кавказдын борбордук бөлүгүндөгү коло кылымынын аягы — темир кылымынын башына таандык (биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын 1-жарымы) археологиялык эстелик. Түндүк Осетиядагы Кобан кыштагынын атынан аталган. Кобан маданияты көрүстөндөр, турак жайлар жана буюм калдыктары менен илимге белгилүү. Кобан маданиятынын адамдары өлүктөрдү бүгүп, таш үкөктөргө салып, ар кандай тиричилик буюмдары — канжар, уңгулуу коло балта, спираль түрүндөгү билерик жана башкалар менен бирге көмүшкөн. Алар кээ бир буюмдарын «айбандар стили» деп аталган скиф искусствосунун ыкмасында кооздоп жасашкан. Кобан маданиятынын адамдары уруу-уруу болуп, кичинекей кыштакчаларда жашаган. Булардын арасынан Змейский журту айрыкча белгилүү. Мал чарбачылык, аңчылык, кол өнөрчүлүк, дыйканчылык менен кесип кылышып, тоо кендерин да иштете билишкен. Уруу жол башчыларынын колунда байлык топтоло баштаган. Кобан маданиятынын адамдары Алдыңкы Азия жана Днепр бойлорунда жашаган элдер менен маданий, экономикалык байланышта болушкан.
Каржылык-пландоо актылары
Каржылык-пландоо актылары – мамлекеттин жана өзалдынча башкаруу органдарынын ишмердиктеринин жүрүшүндө кабыл алынуучу, белгилүү мезгил аралыгындагы каржы тармагына конкреттүү тапшырманы камтыган, б. а. каржы ресурстарын моблизациялоо, бөлүштүрүү жана пайдалануу боюнча план болуп саналган актылар. К.-п. а-на: а) КР мамлекеттик бюджети; б) мамлекеттик жана муниципалдык максаттуу фонддордун каржы пландары; в) банктардын каржы-кредиттик жана кассалык пландары; г) камсыздандыруу уюмдарынын каржы пландары; д) министрликтердин, ведомстволордун, башка мамлекеттик башкаруу органдарынын каржы пландары жана сметалары; е) мамлекеттик уюмдардын каржы пландары (кирешелердин жана чыгашалардын баланстары); ж) мамлекеттик бюджетте турган уюмдардын сметалары кирет.
Шууту
Шууту — кырк чоронун бири. Манаска чоро болуп келгендердин алгачкыларынан. Ш. белгиленген жолдон, багыттан адашпаган, ар нерсени өз учурунда туура түшүнгөн жөн билги чоронун бири катары "Карсактын изин жаңыл бас, Кадыр, Жайнак, Шууту бар" деп көпчүлүк чоролор менен бирге саналат. Саякбай Каралаевдин варианты варианты боюнча окуянын жүрүшүнө жараша Ш-га ар кандай мүнөздөгү тапшырмалар берилет. Алмамбеттин келишинде ага анын жолун тостуруп Алмамбетти алып келүү милдети тапшырылат. Манас Бээжинди каратканда Бакай Таласка кабарга Ш-ну жиберет. Каныкей жаман түш көрүп, Ш-ну кайра Бээжинге жөнөтөт. Ш-нун Манаска кат алып келатканын билген Коңурбай аны кармап алууга аракеттенет. Ш. качып Алмамбеттин жардамы менен кутулат. Ш. да Бээжиндеги салгылашта окко учуп, курман болот. Эпостун экинчи бир жеринде ал өлбөй тирүү калып, "Семетей" бөлүмүндө Манаска берилген чоролордун бири катары Абыке, Көбөшкө каршылык көрсөтүп, Каныкей, Семетейге болушат. "Манас" эпосунда Ш-ну башкалардан айырмалап бөлүп, өзүнчөлүгүн атайын белгилеп көрсөтүү үчүн "үзүктөй калпак эр Шууту" деген туруктуу эпитет колдонулат.
Капуста чымындары
Капуста чымындары - курт-кумурсканын кадимки чымын тукумундагы 2 түрүнүн: жазгы жана жайкы Капуста чымындарынын жалпы аты. Алар - капуста менен башка кайчы гүлдүү өсүмдүктүн коркунучтуу зыянкечи. Жазгы Капуста чымындарынын уз. 6-6,6 мм. Эркеги бозомук, жонунда 3, курсагында узата кара жик болот. Ургаачысы чоң. Европа, Азия, Түндүк Америкага жана Азияга кеңири таралган. Куурчакчасы топуракта кыштап, чымын болуп апрель - июнда учат. Сиркесин өсүмдүктүн түбүнө таштайт. Жайкы Капуста чымындары жазгысынан кыйла чоң, канаты саргыч. Чымын июндун башында - июлдун аягында учат. Куурчакчасы топур акта кыштайт. Капустанын түбүндөгү топурактын алдына сиркелейт. Капуста чымындары зыян келтирген капуста начар өсүп, түшүмү аз болот.
Күрөш чарасы: жерди терең тоңдурмалоо; капуста көчөтүн инсектицид аралаш топурактуу карапада өстүрүү; жакшы, таза көчөттү эрте тигүү ж. б.
Номзай-Яха
Номзай-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тиутей-Яха дарыясынын сол жээгинен 92 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айдарак дарыясы
Айдарак — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тунгужуль дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Жарандык согуш
Жарандык согуш же атуулдук согуш – социалдык конфликтти чечүүнүн акыркы чегине жеткен курч калыбы, бир мамлекеттин чегиндеги улуттук жааттардын, социалдык топтордун, таптардын ортосундагы бийлик үчүн уюштурулган күрөш. Жарандык согуш улуттук кризисти жеңүүнүн ачык формалары жана каражаттарынын бардыгы сарпталып бүткөн учурда келип чыгат. Тарыхта көптөгөн жарандык согуш белгилүү, анын ичинде династиялык.
Мисалы: Англиядагы Кызыл жана Ак розалар согушу (XV к.). Анда Плантагенеттердин эки бутагы бирин-бири кырат, Тюдорлордун династиясына жол ачышкан. Диний жана улуттук негиздеги жарандык согуш азыркы мезгилде да кеңири жайылган: Чечнядагы, Тажикстандагы согуштар, мурдагы Югославиянын аймагындагы согуш.
Жарандык согуштун эң эле мүнөздүү түрү болуп терең таптык конфликттерге негизделген согуш саналат: кулдардын көтөрүлүшү, көп сандаган дыйкан согуштары (Кытайда көп жолу ийгилик менен аяктаган), партизандык (Сальвадор), антиколониалдык согуштар. Жарандык согуш – эң зор улуттук кырсык. Өзүнүн мүнөзүнө карабай жарандык согуш калктын арасында чоң курмандыктар, өндүрүш күчтөрүнөн бузулушу, маданият очокторунун кыйратылышы менен коштолот. Жарандык согуштун бардык түрлөрү тең мүнөз актанууга ээ эмес. Көбүнчө эл эпчил жана атак-даңкка умтулган авантюристтердин саясий амбицияларынын кучагында калат. АКШдагы Түндүк менен Түштүктөн ортосундагы согуш, Түндүктөн жеңиши менен аяктап, экономиканын, индустриянын, экономикалык эффективдүү фермер чарбаларынын тез өсүшү үчүн шарт түзгөн. Советтик Орусиядагы (1918–1922) жарандык согуш абдан кандуу жана кыйраткыч болгон. Афганстан, Ангола, Эфиопия, Сальвадор, Никарагуадагы жарандык согуш өлкөлөрдөн экономикасына залал келтирип, көптөгөн курмандыктарга, калктын жакырланышына алып келген. Азыркы шарттарда жарандык согуш өтө кайгылуу мүнөздө болуп, ири региондук жана эл аралык конфликттерди инсценировкалоого жөндөмдүү. Социалдык конфликтерди жана жарандык согушка жол бербөө жана чечүүнүн эффективдүү механизмин, каражаттарын жана ыкмаларын издөө азыркы күндө эң актуалдуу болуп саналат.
Шыгай
Шыгай — "Манас" эпосунун каарманы. Манастын аталаш туугандарынан. "Семетей" эпосундагы ички душмандардын бири Чынкожонун атасы. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Көкөтөйдүн ашына: "Улуу-Чатка жайлаган Урматтап күлүк байлаган Карыя Шыгай бу келди" (Сагымбай Орозбаков, 3. 54), — деп эскерилет.
Армстронг (Оклахома)
Армстронг (Оклахома) (Armstrong) — Оклахома штатынын Bryan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 141 киши. Болжолдуу аянты - 0.2 км². FIPS коду — 40-02750.
Бийликтин негизги функциялары
Бийликтин негизги функциялары: коомдун социалдык уюмдашуусун, анын экономикалык, саясий, идеологиялык стабилдүүлүгүн колдоо; башка социалдык жана саясий субъектилерге карата коомдун (мамлекеттин) көз каранды эместигин камсыз кылуу.
Жалпысынан алганда бийлик коомдук тутумдун уюмдалышы менен иретин, жагымдуу абалын көзөмөлдөө функциясын аткарат. Бийликке жетекчиликтин (башкаруунун) ар кандай формалары мүнөздүү: чечимдер, көрсөтмөлөр, буйруктар ж.б. Коомдук тутум канчалык өнүккөн болсо, бийликтин уюштурулушу ошончолук татаал болот. Алсак, мамлекеттик бийлик мамлекеттик мекемелердин бүтүндөй тутумунан турат. Бийлик мажбурлоону талап кылгандыктан, ал анык ишке ашыруу каражаттарына да ээ болууга тийиш. Мажбурлоо нравалык талап (авторитетин бийлиги), саясий императив же зомбулук формасында болушу мүмкүн. Бийлик социалдык уюмдашуунун институционалдык учуру болгондуктан аны күч колдонуп үстөмдүк кылуу (мажбурлоо) менен алмаштырууга болбойт. Азыркы мамлекеттик бийликтин түзүмү индустриалдык цивилизациянын түзүлүү доорунда калыптанган. XIX к. феодалдык мамлекет доорунда үстөмдүк кылган мамлекеттик бийликтин жеке-укуктук мүнөзүнүн ордуна анын ачык мүнөзү биротоло бекиген; бул бийликтин чектери орнотулган жекече жана саясий укуктар), бийликтин функциялары ар түрдүү мекемелердин ортосунда бөлүнгөн. Көп учурларда мамлекеттик бийликтин негизги функциялары эле эмес, анын ишмердигинин ар кандай түрлөрү жана ыкмалары да бийлик деп аталат (каржы маселеси боюнча мамлекеттин ишмердүүлүгү - каржы бийлиги). Мамлекеттик органдардын ишмердигинин ыкмалары кеңешме, чечим чыгаруу, аткаруу - кеңешүүчү бийлик, чечим чыгаруучу бийлик, аткаруучу бийлик түшүнүктөрүнүн пайда болушуна алып келет.
Бийликтин жарандык-укуктук мамилелер чөйрөсүндөгү түшүнүгү анын ачык-укуктук түшүндүрмөсүнөн айырмаланып турат. Жарандык укук боюнча бийлик - бул заттардын жана инсандардын үстүнөн болгон тикелей үстөмдүк. Менчик укугу мындай үстөмдүккө мисал боло алат. Жарандык-улуттук мамилелер индивиддик бийлик катары, ар бир адам, биринен-бири көз карандысыз, кандайдыр бир бүтүндүн: коомдун, мамлекеттин бийлигине баш ийген ачык укуктун каршысы, инсандын үстөмдүк чөйрөсү катары мүнөздөлүшү мүмкүн. Бийлик тартипке чакыруучу жана жазалоочу болуп да айырмаланат. Тартипке чакыруучу бийлик - бул ишмердүүлүктүн тигил же бул чөйрөсүндө белгиленген эрежени бузгандыгы үчүн тартипке чакыруу укугу, адамдарды ушул бийликке баш ийүүгө, аларга жүктөлгөн милдеттерди аткарууга чакыруу.
Тартипке чакыруу бийлик мазмуну көзөмөлдөө милдеттери, тартиптин белгиленген эрежелерин бузгандарды жоопкерчиликке тартуу укугу менен да мүнөздөлөт. Жазалоочу бийлик - бул кылмышы үчүн жазалоочу-аныктоочу укуктук тартипти талап кылган, демек, өзүнүн нормалдуу жазалоосун камсыз кылуу чараларды талап кылган мамлекеттин өзүнүн маңызынан улам келип чыгат.
Кичи Шора дарыясы
Кичи Шора — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чоң Шора дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Юмор
Юмор (анг. – суюктук) – адамдардын мүнөзүндөгү, иш-аракеттериндеги айрым көрүнүштөрдү тамашага алуу, күлкү чыгаруу. Эгер сатирада автордун идеалына карама-каршы көрүнүш сынга алынса, юмордо идеалга каршы келбеген нерселер да жеңил күлкүгө алынат. Юмор ар кандай жанрдагы чыгармаларда учурай берет. Мисалы:
"Ага-ини, дос-тууганы, жолдоштору - Мындагы “Көк – Бел” аттуу колхоздогу, “Э оён кыйратарсың”... деп күлүшүп, “Аман бол” кайран Бакем” дешкен болду. Турмуштун арзан баалуу бир затындай, Эч кимге билинген жок анын жогу... А.Осмонов"
Фунгициддер
Фунгициддер (латын тилинен fungus — козу карын жана саеdо — өлтүрөм) — өсүмдүк-төрдүн ооруу козгогучтарына каршы колдонуулучу химиялык заттар. Ф. таасирине жа-раша коргоочу же алдын алуучу жана дарылоочу болуп айырмаланат. Өсүмдүктөр үчүн коргоочу Ф. кеңири колдонулат (жалбырактар үстүнө гана таасир берет): күкүрт, жез сульфаты жана хлориди, дитиокарбамин к-тасы туздары, трихлорметилтиомид, фенол, Нg жана Sn орг. бирикмелери. Ф. маанилүүсү системдик Ф. эсептелинет (алар өсүмдүктөргө синип, ичинен таасир берет) жана аларга: бензимидазол, оксатин, пиримидин, пиперазин, морфолин туундулары, тиофосфаттар, антибиотиктер кирет. Ф. менен өсүмдүктөрдү дарылоонун мөөнөтү жана дарынын өлчөмү митенин биол. өзгөчөлүгүнө, анын зыяндуулугуна, өсүмдүк өсүү фазасына, ошондой эле метеорологиялык шартка байланыштуу. Ф. пайдалануу методдору: бүркүү, өсүмдүктөргө жана жер кыртышына себүү, үрөндү дарылоо жана башка А. ч. өсүмдүктөрү илдеттерине жана зыянкеч курт-кумурскага каршы күрөшүүдө Ф.инсектицид кошулуп колдонулат. Ошондой эле Ф. жыгачты (креозот, пентахлорфенол Сu, Сr, Аs туздары аралашмалары) сактоодо, булгаары, текстиль материалдарын (фенол туундулары) иштетүүдө колдонулат. Ф. сактоодо, анын иштөөдө жана аларды ташууда адамды жана жаныбарды уулануудан сактоо зарыл.
Юмор
Акын мында өзүнүн каарманынын мүнөзүндөгү бир көрүнүштү юмордун жардамы менен көрсөтүп жатат. Ал эми Т. Сыдыкбековдун “Тоо арасында” романынын каарманы Ыйманбай өзүнүн күлкү келтирген юмордк жүрүм – туруму менен көзгө көрүнөт. Юмор Т. Сыдыкбеков, Б. Сарногоев, К. Маликов, А. Убукеев, Р. Шүкүрбеков, М. Алыбаев, Т. Абдумомунов, К. Каимов. М. Борбугулов, Э. Ибраев, М. Турсуналиев, Ж. Алыбаев, К. Жапаров сыяктуу жазуучулардын чыгармаларында көп учурайт жана ал образдар адамдарды оң сапаттарга тарбиялоодо көмөк көрсөтөт.
"Манастагы" юмор
Юмор (humor — тамашка, азил маанисинде) — жеңил, жайдары күлкүлүү мыскыл менен сүрөттөө ыктарынын бир түрү. Ю. сатира, ирониядан көңүл ачар күлкү чыгарып, кишиге жагымдуу таасир эткени менен айырмаланат. Ю-дун элементтери манасчылардын бардыгында бар, өзгөчө Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда арбын. Мисалы, Карабөрккө көзү түшүп калган Манас аны ала элек жатканда эле атасына күйөө бала сыяктуу ызат көрсөткөндүгү үчүн Бакай шакаба кылат. Каныкейге куда түшкөндөгү ат чабышта Манас Аккула менен эң акырында келет. Ошондо Каныкей Манаска утурлай чыгып күлкү менен какшык мүнөздө тамаша жөнөтүп: «Күлүк экен атыңыз», — деп аттан түшүрүп алат. «Манас» эпосунда кала берсе Манастын өзүн күлкү кылууга да жол берген. Манастын кырк чоросу кээде Манастын  өзүн да мыскылдайт. Мындай мыскыл Семетей эпосунда да бар. Зордук менен Айчүрөктү алам деп келген Толтой Семетей эмес Күлчородон качып бара жатканда Айчүрөк мунаранын үстүнөн жайдары күлүп айрөктөп: "Тогуздагы баладан Томпулдап качып алгыча, Тоодой Толтой өлсөңчү!  Кыямат жүзүн көрсөңчү!  Баатыр сендей болобу  Бапылдаган бадирек Сени баатыр деген оңобу?!"
— деп мыскылдайт. Ю. эпосто Манастын, анын чоролорунун же душмандарынын кулк-мүнөзүнө, иш-аракетине жараша берилет.
Жакып куда түшүп Караканга барганда Жакыпты качыруу үчүн Каракан эсеп жеткис мал, дүйнө, ал гана эмес «жолборстон берсин жетини», «шерден берсин экини» деп калың салат. Манас баатыр тоо-таштагы жапайы жандыктарды Букарга сүрүп барат. Жырткыч жаныбарлар шаарды тебелеп кете турган болгондо айласы кеткен Каракан кайра жалына: "Коркуп калдым жанымдан, Өлтүрөт деп тебелеп Айдап келген малыңды, Айдап кеткин аныңды, Кагылайын бай Жакып Коё көргүн жанымды Сагымбай Орозбаков, 2. 261-б."
Күрөшкө түшөр алдында Кошой боюмдун курушканын жазып бергиле деп жатып берет. Анын жонуна а дегенде эле алты, анан тогуз, анан он алты киши чыгып белин тебелейт. Аны көргөн Каманбек калмактарга мындай деп барат: "Күжүңдөгөн бурутту, Дүнүйөдө көрбөдүм, Мындай арсыз журутту. Чалынын шору катты деп Өзүлөрү тепкилеп Өлтүргөнү жатыр деп Сагымбай Орозбаков, 3. 217."
Ю. эпосто каармандардын, алардын иш-аракети, кулк-мүнөзүнө жараша берилет. Алар Ороңгунун опсуздугуна, ачкөздүгүнө жараша же Кыргылчалдын жолдо жүрө албай калганы, он башы Тазбайматтын он адамдын ичинен Манасты унутуп калганы жумшак Ю. менен баяндалып күлкүгө алынат.
Каракол
Каракол — Кыргызстандын Ысык Көл облусунун административдик борбору.
Ысык Көл ойдуңунун чыгыш бөлүгүндө, Тескей Алатоонун этегинде деңиз деңгээлинен 1690–1825 м бийиктикте жайгашкан. Аянты 44 км². Калкы 79 330 адам (2019). Шаардын курамына Пристан–Пржебалск шаарчасы кирет.
Тарыхы
Каракол шаары 1869-жылы Чүйдөн Кашкарды көздөй кеткен кербен жолунда манап Көлбарска шаар негиздегенге жер табуу жана аны түптөө буйругу боюнча негизделген. 1869-жылдын биринчи Кулжа айында шаардын биринчи көчөлөрү, аянты жана конок үйү курулган. Бул күн шаардын түптөлүү күнү катары белгиленип, жана анын жанынан өткөн суунун "Каракол" деген ысымын алып калган.
Шаар генералдык план боюнча түз кырдуу салынган жана көптөгөн жашыл бакчалардан турат, анткени ал учурдагы шаардын мыйзамына ылайык, ар бир курулган үйдүн алды-артында гүл бакча болуусу зарыл болчу. План боюнча, гүлзарлуу-шаар түптөө эле. Борбор Азиянын башка шаарларына салыштырмалуу курулган үйлөр да башкача типте салынып келген. 1887-жылга чейин негизинен топурак-бетон үйлөрү салынып келинсе, ал эми 1887-жылдан кийин шаарда жыгач үйлөрдүн саны өсүп, алар жыгачтан кесилип жасалган бай оймолордон турган.
1872-жылы Караколдо 132 үй короосу курулган. 1897-жылы шаардын калкынын саны 8108 адамга жеткен. Учурда шаарда, болжол менен 65443 адам жашайт.
Шаар бир нече жолу өз атын өзгөрткөн: 1889-жылга чейин Каракол деп аталса, андан кийин орустар канынын буйругу менен орус саякатчысы жана изилдөөчүсү Н.М.Пржевальскийдин ысымын ыйгарган. Н.М. Пржевальский Караколго жасаган өзүнүн бешинчи жолку саякатында көз жумган. Анын аманаты менен сөөгү Ысык-Көлдүн жээгине коюлган.
1922-жылы шаарга Каракол аты кайтарылган. Ал эми 1939-жылы Н.М.Пржевальскийдин жүз жылдыгына карата шаар кайрадан анын ысымын алып жүргөн. 1992-жылы Кыргыз Республикасы эгемендүүлүк алгандан соң шаар Каракол деп аталып келүүдө.
Төңкөрүшкө чейинки Кыргызстандын башка шаарларына салыштырмалуу Каракол шаарынын маданияты жогору турган.Бул шаардан көптөгөн саякатчылыр, окумуштуулар жана илимроздор чыгып, Борбор Азиянын изилдөөлөрүнө чоң салым кошушкан. Шаарда Кыргызстанда биринчилерден болуп Я.И.Корольковдун ысымын алып жүргөн метеостанция 1887-жылы ачылган. Ошондой эле Барсовым Н. М. атындагы алгачкы коомдук китепкана, 1907-жылы штабс-капитан В. А. Пяновскийдин буйругу менен жылкы заводу курулган.
Экономикалык жактан шаар Ысык-Көл чөлкөмүнүн борбору катары жакшы өнүгүп келген. 1894-жылы шаардын кирешесинин 34% соода сатыктар түшүп турган. Ошону менен бирге эле шаарда өнөр жай курулуштары да ишке кире башташкан. 1914-жылы шаарда жанан анын аймактарында 60 чакан өнөр жайлар иштеп келген.
Учурда Каракол шаарында ЭТЗ, чакан тигүү цехтери, эт жаатындагы жеке менчик чарбалардан башка өнөр жай жок. Билим берүү жайларынан шаарда К.Тыныстанов атындагы мамлекеттик университети, медициналык орто билим окуу жайы, педагогикалык окуу жайы, Түркиялык ишкерлер тарабынан 1992-жылы ачылган Х. Карасаев атындагы Ысык-Көл лицейи, Т.Сатылганов атындагы лицей ж.б. 11 жалпы билим берүүчү мектептер бар.
Табиаты
Шаар жайгашкан жердин рельефи негизинен түз, көл тарапка бир аз жантайыңкы. Шаардын түштүк тарабындагы күдүрлүү түздүктөрдү эгилме өсүмдүктөр жана шалбаа ээлейт. Шаардын түштүгүнөн чыга бериште Каракол капчыгайы башталат. Анын капталдарында шалбаа жана карагайлуу токой өсөт. Климаты континенттик, кышы жумшак, жайы жылуу.
Калкы
Каракол — Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларынан кийинки Кыргыз Республикасынын чоңдугу боюнча төртүнчү шаары. Караколдун калкы 2009-жылдагы эл каттоонун маалыматы боюнча 67 100 адамды түзгөн.
2009-жылдык каттоодо шаарда жана ага бай ийген аймактарда 66 294 жаран, анын ичинде:
Экономикасы
Каракол облустун маданий жана өнөр жайлуу борбору. Негизинен тамак-аш, жеңил өнөр жай жана энергетикалык машина куруу өнүккөн. Жеңил жана тамак-аш өнөр жайлары: «Төштүк» (эт комбинаты), Акбулак аксионердик коомдору, сүт, «Сейил» нан забоддору, пибо жана спирт өндүрүү ишканалары иштейт. Бул ишканалар 2001 ж. 0,5 миң т эт (тирүүлөй салмакта), 1,2 т сүт, 0,3 миллион даана жумуртка дайардаган.
Шаарда жеңил өнөр жайда 2 кичи ишкана иштейт («Бугу эне» тигүү пабрикасы жана бут кийим булгаары пабрикасы), машина куруу тармагында 3 ишкана болгон кийин алар дээрлик иштебей калган. Азыркы кезде (2002) алардын базасында биргелешкен ишканалар, «Улан» жана «Ысык Көл электро» аксионердик коомдору түзүлгөн. Негизинен электротекникалык буйумдарды (электроплитка ж.б.) чыгарат.
Курулуш өнөр жайда 2 ишкана «Темир-Бетон» жана «КараколТаш» аксионердик коомдору иштейт. Караколдогу көптөгөн ишканалар, комбинаттар ж. б. мамлекеттен ажыратылып, аксионердик коомдорго, коллектибдүү менчикке ж. б. айландырылган.
Каракол шаарынын түндүк-чыгышында деңиз деңгээлинен 1700 м бийиктикте облустун абабекети жайгашкан. Каракол абабекетинен 1990 ж. чейин жумасына 30–40 рейс катталган, азыркы учурда Бишкек, Чолпон Ата, Алма Ата, Жалалабат, Ош, Талас ж. б. шаарлары менен гана катташат.
Мурда суу транспортунун мааниси зор болгон Пржебалск пристаны аркылуу Балыкчы темир жолуна маанилүү жүктөр ташылып турган. Азыркы учурда пристан аркылуу жергиликтүү ЖЭБге көмүр гана ташылат.
Маданий турмушу
Шаарда 2 кесиптик-текникум окуу жайы, 4 текникум жана 2 жогорку окуу жайы бар. 2001/02 окуу жылында 1215 окуучу окуган. 14 жалпы орто билим берүүчү мектеп, а. и. лисей жана гимназиа, 16 мектепке чейинки балдар мекемеси бар.
Драма театр, жер таануу музейи, 5 клубдук мекеме, 20 китепкана, 2 кинотеатр, 12 киноустанобка, балдардын музыкалык мектеби бар.
Шаарда бир облустук оорукана, диспансер, а. и. кургак учук, 2 стоматологиалык поликлиника, санитардык-эпидемиологиалык стансия жана 3 үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу иштейт.
Орус ортодокс чиркөөсү
1872-жылы чиркөө таштан курулган, Каракол Падышалык Орусжер империясынын бурчтарында чек ара тозотунун катары түзүлгөн гарнизондук шаар болгон. Ал 1890-жылы жер титирөөдөн талкаланган жана ушул чиркөө кыш негизинде жыгачынан курулган. Бул алты жыл алып, акыры, 1895-жылы аяктаган. Курулуш учурунда, боз үй чиркөө катары кызмат кылган.
Көп жылдан бери, өзгөчө 1917-жылдын окуяларынан кийин, ал мектепке, аялдар гимназиясына жана жогорку окуу жайларынын жайгашкан окуу борборунда катары колдонулган. Андан кийин, 1991-жылы, Кыргыз Республикасынын көз карандысыздыгын кийин, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы дагы бир жолу бардык мындан ары калыбына алардын милдети болгон шарттарды эске алуу менен, кайра чиркөөгө имаратты берген.
Дунган мечити
Каракол шаарындагы Ысык-Көл борбордук мечити Ибрахим ажы демилгеси менен курулган. Ал мечиттин курулушу үчүн салттуу кытай архитектура жана курамы ыкмаларын менен Бээжиндик атактуу Чоу Сеу деген архитекторду жана 20 жыгач айкелчилерди чакырды. Курулуштарга жана башка иштерге жергиликтүү устаттар катышкан. Борбордук мечиттин курулушу 1904-жылы башталып, 1910-жылы аяктаган. Өзгөчө ыкмалары куруучуларга мыксыз мечит курууга уруксат берген.
Архастерлер
Архастерлер (лат. Archasteridae) — деңиз жылдыздарынын бир тукуму.
Октябрь (Алай району)
Октябрь (Октябрь) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Будалык айыл округуна караштуу. Будалык суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1960 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыштагынан 18 км чыгыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 101 км. Кыштак 1936-ж. негизделген.
Калкы
Калкы - 1073 киши ; негизинен мал багат. Орто мектеп, китепкана, медпункт бар.
Хокинг Колледж
Хокинг Колледж ( Hocking College)- АКШнын Охайо штатындагы атайын орто билим берүүчү окуу жай. Нельсонвил шаарында жайгашкан.
Шыпшайдар
Шыпшайдар — "Манас" эпосунун каарманы. Шапак Рысменде уулунун жана Курама вариант боюнча кытайдын көзгө атар аяр мергени. Башка варианттарда бул кейипкер Кожожаш деген ысым менен айтылат.
Батыш Шельф мөңгүсү
Батыш Шельф мөңгүсү - Чыгыш Антарктидада. Түндүгү менен чыгышынан Дейвис, батышынан Ынтымак деңиздери менен чулганат. Батыштан чыгышка карай 580 км ге, түштүктөн түндүккө карай 65-95 км ге созулат, бийикт. 70100 м, муздун калыңдыгы 250-300 м. Э. Дригальский жетектеген немис антарктикалык экспедициясы ачып (1901-03), атын койгон.
Кармап туруу
Кармап туруу – жарандык укукта милдеттенменин аткарылышын камсыз кылуу ыктарынын бири. КР Жарандык кодексине ылайык, карызкорго, же карызкор көрсөткөн жакка берилүүчү буюм колунда турган кредитор, карызкор ал буюмду төлөө боюнча милдеттенмесин аткарбай, же ага байланыштуу чыгымдардын ордун толтурбай койгон учурда тийиштүү милдеттенме аткарылмайынча буюмду бербей кармап турууга акылуу. Буюмду К. тараптары жеке ишкерлер болуп саналган милдеттенмеден келип чыккан талаптарды аткарууну дагы камсыз кылуусу мүмкүн. Кредит берүүчү буюмду ага болгон укукту үчүнчү тарап сатып алгандан кийин дагы эчбир тарабына бербестен кармап турууга толук акысы бар. Буюмду кармап турган кредитордун талабы анын наркынан күрөө милдеттенмелерине карата каралган тартипте жана көлөмдө канаттандырылат. (кара:Барымта).
Дутар
Дутар (фарсча дотар, до – эки, тар – кыл) – байыркы кылдуу музыкалык аспап. Тажиктерде дутор, түркмөн, өзбек, уйгурларда дутар деген аталышта тараган. Тулкусу алмурут түспөлүндө келип, тыт жыгачынан чабылат. Моюну узун, 13–14 беренеге бөлүнгөн. Эки кылдуу; жибек же ичеги кыл тагылат. Добушу назик. Дутардын жөнөкөй түрү Тажикстандын тоолуу райондорунда жашаган элдердин арасында кеңири тараган. Дутар негизинен квартага, кээде квинтага күүлөнөт. Узундугу Памирде 750 мм, өзбекте, тажикте жана кытайда 1200–1300 мм. Дутар жеке жана коштоочу аспап катары пайдаланылат. Дутардын прима, альт, бас, контрабас түрлөрү өркүндөтүлгөн. Дутардын беренеси 20га жетип, доошу бийиктелет. Өзбек эл аспаптар оркестринде, ансамблдерде ойнолот, ырларды, аспаптык чыгармаларды коштойт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жаныбекова, Кайрыкан Расуловна
Кайрыкан Расуловна Жаныбекова (Kairykan Janybekova; 23.12.1966-ж. туулган) – заманбап кыргыз тарыхчысы, этнограф, тарых илимдеринин кандидаты. Кайрыкан Жаныбекова енисей кыргыздары, енисей Кыргыз каганатынын тарыхы, кыргыз коомундагы саясий-социалдык, экономикалык жана маданий алакаларын, мамлекеттик-башкаруу системасын, коомдук институттардын өнүгүү жүрүмүн, Энесай кыргыздарынын кошуна элдер жана мамлекеттер менен байланыштарын, дипломатиялык алакаларын изилдеп келет. Енисей кыргыздарынын түз урпактары болгон хакас этнографиялык топтору (качиндер, сагайлар, бельтирлер, кызылдар), тувалар жана алтайлыктардын кыргыздар менен этногенетикалык, этномаданий алакаларын изилдейт. Бул багытта жарыкка чыккан бир катар илимий эмгектердин автору. Кыргыздардын жана Кыргызстандын актуалдуу маселелерине багышталган изилдөөлөрдү жүргүзүп келет.
Кыскача өмүр таржымакалы
Кайрыкан Расуловна Жаныбекова,1966-ж. 23-декабрда Кыргызстандын Ош облусуна караштуу  Ноокат районунун Көк-Бел айылында туулган. Оболу, Ноокат районундагы В.Ломоносов атындагы орто мектептен окуп, андан соң, Араван районундагы Токтогул орто мектебинен билимин уланткан. 1983-ж. аталган орто мектепти аяктаган. 1984-ж. СССРдин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетине даярдоо бөлүмүнө келип кирген, университетти 1990-ж. “математика” адистиги боюнча ийгиликтүү аяктаган. 1990-1999 жж. Бишкек шаарындагы № 50 орто мектепте окутуучу болуп иштеген. Андан кийинки мезгилдерде И.Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик педагогикалык университетинин Чыгыш тилдери жана маданияты институтунда методист, улук методист болуп ишин уланткан.
2004-ж. И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик педагогикалык университетинин Квалификацияны жогорулатуу жана кадрларды кайра даярдоо институтунун алдындагы Тарых бөлүмүнө тапшырып, аны “Тарых” адистиги боюнча 2007-ж. аяктаган. Аталган университетте 2008-ж. изденүүчү (соискатель) болуп катталып, енисей кыргыздары, алардын этностук тарыхы, салттуу маданияты, саясий алакалары боюнча илимий проблеманы изилдей баштаган.
Тарых илимдеринин кандидаты К.Жаныбекова учурда Ж.Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинде эмгектенип келет.
Илимий ишмердиги
Кайрыкан Расуловна Жаныбекова Энесай кыргыздары, Кыргыз каганатынын тарыхы, кыргыз коомундагы саясий-социалдык, экономикалык жана маданий алакаларын, коомдук институттардын өнүгүү жараянын, Энесай кыргыздарынын кошуна элдер жана мамлекеттер менен байланыштарын, дипломатиялык алакаларын изилдеп келет.. Бул маселелерге арналган бир катар илимий макалаларды жана илимий монографияны жарыкка чыгарган. Кайрыкан Расуловна Жаныбекова республикалык, Эл аралык илимий жыйындарда билдирүүлөр менен катышып келет. Ал 2016-ж. “Энесай кыргыздарынын тарыхынын профессор В.Я.Бутанаевдин эмгектеринде чагылдырылышы” аттуу темада илимдин кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон. Ошол эле жылы "Профессор В.Я.Бутанаев. Энесай кыргыздары жана алардын тарыхый тагдыры." ( – Б.: 2016. - 166 б.) аттуу монографиясы жарыкка чыкты. Илимий жетекчиси: тарых илимдеринин доктору, профессор Т.А.Абдырахманов.
Үй-бүлөлүк акыбалы
Күйөөсү – тарых илимдеринин доктору, профессор Олжобай Каратаев.
Агроэкосистема
Агроэкосистема - негизги функциялары түшүмдүүлүктү жогорулатууга багытталган жана агрохимиялык ыкмаларга таянган жасалма экологиялык шарттар. Агроэкосистема айыл чарба өндүрүш процессинин натыйжасында өзгөртүлүп түзүлгөн экосистема. Агроэкосистемага мисалы, айыл чарба талаалары, огород, бак, жүзүм багы жана жасалма тигилген токой тилкелери ж. б. Агроэкосистеманын негизин агроценоздор түзөт. Табигый биоценоздордон айырмасы Агроэкосистемада тирүү организмдердин түрүнүн кыскарганы байкалып турат. 0шондой эле, биологиялык түшүмдүүлүгү табигый экосистемадан алда канча жогору болот. Мисалы, мелүүн алкактын түшүмдүүлүгү болжол менен 150-1500 г/м2 болсо, ал эми иштетилип жаткан жерлерде 4000 г/м2, Гавайи аралында балкамыштын түшүмдүүлүгү 7000 г/м2ге жетет. Түшүмдүүлүктүн мындай кескин көтөрүлүшү ургалдуу ыкмаларын (жерсемирткичтерди көбүрөөк себүү ж. б.) колдонууга байланыштуу. Азыркы учурда Агроэкосистемалар Жер шарынын жер ресурстарынын 30%ке жакынын (айдоолор 10%, жайыттар жана чабындылар 20%) ээлейт. Агроэкосистеманын негизги түзүүчүлөрү: күрүч, буудай, жүгөрү, картөшкө, сулу, маниок, соя, арпа, акжүгөрү, таруу, балкамышы ж. б.
Бышыктоочтор
Бышыктоочтор Кыймыл – аракеттин сыпатын сан өлчөмүн, мезгилин, ордун жана себеп-максат кырдаалдарын билдирип турган айкындооч сөздөр бышыктооч деп аталат.
М: Арсен жетимишке барып калдым дейт.
Ачкалыкта жеген куйканы тойгондо унутпаБышыктоочтук милдет аткаруучу сөздөр.
1 Чакчыл формадагы этиш сөздөр аткарат.
2 Тактооч сөз түркүмдөрүнүн бардык түрлөрү сын жана сан атоочтордун айрым түрлөрү бышыктоочтук милдетти атооч жөндөмө формаларында туруп аткарат.
М: Бир күндө жүз жыгылып, жүз басар кыз.
Жамила экенин дароо тааныды.
3 Зат атоочтор бышыктоочтук милдетти барыш, жатыш жана чыгыш, жөндөмө формаларында туруп аткарат.
М: Кырманда жумуш азан-казан болуп жатты.
4 Бышыктооч мүчөлөр жандоочтор тутумдашып турган атооч тактооч сөздөрдөн турушу да мүмкүн.
М: Күчкө салбай акыл менен иштөө керек.
5 Барыш жөндөмөдөгү же жандооч тутумдашып турган же болбосо максатында аракетинде деген сыяктуу функционалдык жардамчы сөздөр айкалышып тургун кыймыл атоочтор да аткарат.
М: Илим-били лып калган
Бышыктоочтун түрлөрү
М: Ошол сайда аккан суу шаркырап угулат.
Сөзүнүн аягын ушундайча жыйынтыктады.
2 Өлчөм бышыктооч –   сан-иретин, аралык, мезгил, жаш, сан-ирет өлчөмдөрүн билдирип турган бышыктооч мүчөлөр өлчөм бышыктооч д.а.
Канча? нече? канчанчы? неченчи? канча жолу? нече жолу? канча ирет? канчага, канча мертебе? деген суроолорго жооп берет.
М: Далайга чейин комуз чертти.
Аргымактын жакшысы – азыраак оттоп, көп жуушайт,
Азаматтын жакшысы – азыраак сүйлөп,көп тыңшайт.
3 Мезгил бышыктооч - Сүйлөмдө кыймыл-аракеттин, окуянын, кубулуштун болгон, болуп жаткан, же боло турган мезгилин билдирген айкындооч мүчө мезгил бышыктооч деп аталат. Качан качанга чейин, качандан бери, качандан тарта, качандан тартып, кайсы убакта, кайсы кезде, кайсы маалда, кайсы учурда. деген суроолорго жооп берет.
М: Жаш кезинде жигиттин гүлү эле.
Көз байланган учурда айыл тарапка бет алышты.
4 Орун бышыктооч – Сүйлөмдө кыймыл-аракеттин ордун, багытын көрсөтүп турган бышыктооч мүчөлөр орун бышыктооч д.а. Каякка? Кайдан? Кайда? Каякта? Каерге? Каерде? Каерден? Каякты көздөй? Каякка карай? Каяктан бери? Каерден тарта? Каякка чейин? Каерге чейин? деген суроолорго жооп берет.
М: Айылдан эртең менен чыгып, станцияга түш оой барабыз. Алым чуркаган бойдон дарбазага жөнөдү.
5 Себеп бышыктооч – Сүйлөмдө кыймыл-аракеттин болушунун, анын орундалышынын себебин көрсөтүп турган бышыктооч мүчөлөр себеп бышыктооч д.а. эмне үчүн? Эмнеликтен? Эмне себептүү? Эмне себептен? Кандай себептен? Кайсы себептүү? Кайсы себептүү? деген суроолорго жооп берет. М: Окуганы үчүн ал кишини макташ керек.
Шашканымдан сүрөтүмдү беките койдум.
6 Максат бышыктооч – Сүйлөмдө кыймыл-аракеттин максатын көрсөтүп турган бышыктооч мүчөлөр максат бышыктооч деп аталат.
Эмнеге? эмне үчүн? эмне максат менен? деген суроолор берилет.
М: Келечек үчүн аракет кылды.
Адам үчүн, жакшылык үчүн жашоо – бардыгынан жогорку кубаныч.
Сүйлөмдүн бир сөздөн турган бышыктооч мүчөлөрү жөнөкөй бышыктооч деп аталат.
М: Степан айылда чоңойгон.
Өз ара ажыралгыс биримдикте турган сөз айкалыштарынан болгон бышыктооч мүчөлөр тутумдаш бышыктооч деп аталат. М: Ушундан он чакты күн мурда мага бирөө бир кат окутту.
Далдааны пайдалана калып, чуулдата атып бара жатат.
Аделаида
Аделаида - Австралиянын түштүк бөлүгүндө жайгашкан порт шаар; Түштүк Австралия штатынын административдик борбору. Калкы 1,1 млн (2002). Торренс дарыясынын боюнда, Сент-Винсент булуңунун жээгинде, Маунт-Лофти кыркатоосунун этегинде жайгашкан. Машина куруунун жана шарап жасоонун ири борбору. Нефть ажыратуу, химия, тамак-аш, жеңил өнөр жайы, университет, обсерватория, 3 музей, анын ичинде сүрөт галереясы бар. 1836-ж. негизделип, англиялык король Уильям IV нүн аялы королева Аделаиданын урматына аталган.
Кочкорчу (Алай району)
«Чоң-Алай» с-зунун аймагында. Райондун борб. Гүлчө кыш-нан 221 км түш.-батыш тарапта, Ош т. ж. станциясынан 304 км. Калкы негизинен мал чарбасында эмгектенишет.
Капуста көпөлөгү
Капуста көпөлөгү (Barathra brassicae, syn. Mamestra brassicae) - шайтан көпөлөктөр тукумундагы түр. Канатынын жазылган. уз. 50 мм. Курту көк жашыл, жашыл же күрөң, уз. 50 мм. Европа, Азияга (Кавказ, Сибирь, Орто Азия) тараган. Кайчы гүлдүү өсүмдүккө, бөтөнчө капуста, күн карама, тамеки, кызылча, буурчак, пиязга зыян келтирет. Куурчакчасы топуракта кыштайт. Көпөлөк май - июнда учуп, жалбыракка 10-15тен сирке таштайт. Күрөшүү чарасы: жерди терең тоңдурмалоо; өсүмдүккө инсектицид чачуу ж. б.
Кочкор-Ата
Кочкор-Ата — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы шаар.
ААББТ коду — 41703 215 600 01 0.
Калкы ― 17 476 (2021).
Тарыхы
Кочкор-Ата шаары "Кыргызмунайгаз" кендерин казып алууга байланыштуу 1952-жылы курула баштаган, алгач «Новостройка» деп аталган. 1953—2003-жылдары шаарча; 2003- жылдын 1-июнунан тарта райондук деңгээлдеги шаар. 2003-жылы Аскар Акаевдин― ― Кыргызстандын мурдагы президентинин катышуусу менен шаар макамы берилген.
Географиясы
Шаардын жалпы аянты 485 га. Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк этегинде, Бишкек—Ош автоунаа жолунун боюнда деңиз деңгээлинен 618 м бийиктикте жайгашкан. Ноокен районунун борбору Массы айылынан 13 км батыш тарапта, темир жол бекетинен жана облустун борбору Жалал-Абад шаарынан 56 км. Өзбекстандын чек арасынан 16 км алыстыкта.
Экономикасы жана инфратүзүмү
Шаарга жакын жерден мунайгаз казып алынат, «Кыргызму- найгаз», «Кыргызгеофизика» (мунай-газ кендерин чалгындоо иштерин жүргүзөт). Пластмасса буюмдар, май зоводдору, «Кочкор-Ата» айыл курулуш, «Керамика» (кыш жана башка курулуш материалдарын чыга- рат) акционердик коомдору иштейт. колледж, кесиптик-тех. окуу жайы, 4 орто мектеп, гимназия, маданият үйү, 1000 номерлүү байланыш бөлүмчөсү, оорукана, балдар консультациясы, ден-соолукту калыбына келтирүүчү облустук оорукана, сквер, спорттук комплекс, стадион, чайкана, кафе, ресторан бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Виган шаары
Виган шаары - Филиппиндеги шаар. Түштүк Илокос провиниясынын административдик борбору. Калкы 49,1 миң (2006). Лусон аралынын Түштүк-батышында, Түштүк Кытай деңизинин жээгинде жайгашкан. Манила шаары менен автомагистраль аркылуу байланышат. Вигандан 80 км түндүктө Лаоаг эл аралык аэропорту бар. Испандар келгенге чейин эле деңиз жээгинде тургун жайлар пайда болуп, алар Кытай, Малайя архипелагындагы мамлекеттер менен соода байланышында болгон. Шаарды 1572-ж. испандар негиздеген. Колония мезгилинде өлкөнүн Лусондун түндүгүндөгү маанилүү экономикалык жана саясий борбору болгон. Филиппиндеги сакталып калган колония шаары катары Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Шаар «Индий мыйзамына» ылайык курулуп, эстеликтери испандыктардын, кытайлардын, жергиликтүү архитектуралык салттарга шайкеш тургузулган. Ыйык Павел собору, испан жана жергиликтүү аксөөктөрдүн турак жайлары, музей (филиал) ж. б. бар. Айыл чарба өсүмдүктөрүн (шалы, балкамыш, жүгөрү, тамыры жемиш, жашылча, жемиш) өстүрүүчү аймактын борбору.
Каллипп
Каллипп (Calippos же Callipos) (б.з.ч. 370 — 300 б.з.ч.жж) — Искендерге чейинки доордогу грек астроному.
Хазар сүлүгү
Хазар сүлүгү (лат. Archaeobdella esmonti) — сүлүк курттардын бир түрү.
Аутоэкологиялык ареал
Аутоэкологиялык ареал (грек тилинен аutos – өзүм) – бир түрдүн особдорунун шарттары окшош, белгилүү бир аймагы же ареалы. Мисалы, Түштүк Кыргызстандын тоолуу аймактары кызыл суур (Marmota caudata) үчүн А. а. болуп саналат.
Теологиянын башталышы
Теологиянын башталышы же «Теологиянын негиздери», проклдын (5-к.) чыгармасы, теориялык философия боюнча колдонмо; неопозитивизмдин негизги түшүнүктөрүн жана методдорунун өзүнчө бир жыйындысы сыяктанган жападан жалгыз эмгек. 211 параграфтан турат, алардын баштапкы 112си неоплатончул философиясынын оппозиция түрүндөгү категорияларына арналган: жеке-көп, келип чыгуучу – чыгаруучу, жөнөө-кайтуу,өзүнө-өзү ээ эмес, өзүнөн өзү кыймылдаган – башканын таасиринен кыймылдаган, түбөлүктүүлүк жана убактылуулук, бүтүн жана бөлүк, (жарты) пределдүү-пределсиз, чеги бар-чеги жок чексиз). Бул категориялар болмуштан сырт башталыш – бирдиктүүдөн келип чыккан болмуш иерархиясынын фонунда (акыл-жан-дене) каралат (параграф 20: «Баарынан жогорку дене – жандын маңызы, баарынан жогорку жан – ойлоо табияты, баарынан жогорку субстанция – бирдиктүү»). Калган 99 параграф бул оппозициялардын болмуштан сырт генад-кудайлардын, акылдын (нустун) жана жандын сферасын конструкциялоодо кандай функция аткарганын мүнөздөйт.
«Теологиянын башталышы» физика менен этика проблемаларына кирбейт. «Теологиянын башталышы» Псевдо Дионисия Ареопагитанын жазылышына, ал аркылуу бүткүл Орто кылымдын философиясына таасир эткен. Орто кылымдарда ашкере даңазалуу болгон «Себептер туурасында китеп», «
Теологиянын башталышынын» арабча котормосунун негизинде түзүлгөн латынча компиляция. 12-кылымда Теологиянын башталышы грекчеден латынчага Вильем Мербек тарабынан которулган. Бул котормону «Себептер туурасында китеп» менен жакшы тааныш болгон Фома Аквинский пайдаланган. Теологиянын башталышынын кол жазмаларынын көпчүлүгү 15–16-кылымдарга таандык. Пико дела Мирандолдун белгилүү «Тезистеринде» 55 тезис Теологиянын башталышынан алынган. 16-кылымдан баштап ар түрдүү авторлор тарабынан Теологиянын башталышынын латынчадан грекче, 20-кылымда англисче котормолору бир нече ирет басылган. Теологиянын башталышынын орусчасы А. Ф. Лосевдин котормосунда «Теологиянын алгач негиздери» деген аталышта 1972-ж. жарык көргөн.