Кыргыз_адабиятынын_башаты
Бирок мындай эстелик жазуулардын ичинде адабий образга атаандаштык кыла ала турган айрым саптар бар. Буга мүнөздүү төмөнкү мисалды алып көрөлү: «алтунлыг кюмюшлиг элим — менен алтын-күмүштөй элим», «Тенгри эль — теңир эли», «Тенгридаки күнгө, ердаки элимка бюкмадым — мен асмандагы күндүн, жердеги элимдин убайын көрбөй кеттим». Башка бир текстте ааламдын элеси тартылат: «Көк теңгрида күн ай эрима ета сизима адырылдым — көк асмандагы күн менен айдан, жеримден, силерден айрылдым». Мындай мисалдарды көп келтирсе болот: алар сейрек эмес. Келтирилген мисалдар авторлор текстти белгилүү бир адабий түргө келтирүүгө умтулганын жетишерлик ачык айтып турат. Мындай умтулуу нерсени өтө жасалгалап көрсөтүү ыгы менен гана чектелип калбайт. Айрым эстеликтерден биз мифтен, эпостон алынган эпикалык архаизмдин изин сактап калган цитаталар сыяктанган саптарды жолуктурабыз. Мисалы, Алтын-Көл эстелик жазуусу ушундай. Мында маркумдун урук-тукуму барс менен салыштырылат, маркум өзү күчтүү, көзгө атар мерген, эр жүрөк, элинин салтын ыйык туткан адам катары мүнөздөлөт. Акыркы сыпаты текстте келтирилген төмөнкү макал менен ырасталат: «Инилиг бори уча, барс — адырымай итю — инилери бар бөрү аларды таштай качып кутулат, барс эчкимди таштап кетпес». Айтмакчы, бул эстелик жазуу — кыргыз адабиятында чагылып калган эң байыркы макал экенин белгилейбиз. Маркум өз элинин көп сандаган душмандары менен болгон салгылаштарда курман болгон баатыр катарында мүнөздөлөт, анын өз уругу болшарга байлык алып келгени эс- керилет. Алтын-Көл эстелик жазуусу маркумду баатыр катарында айтат. Белгилеп кете турган нерсе, Алтын-Көл эстелик жазуусу өзүнүн адабий насили менен айырмаланып, башка тексттерден сөздөрүнүн оригиналдуулугу, сүйлөмдөрдүн түзүлүшү жана сюжети жагынан өзгөчөлөнүп турат. Алтын-Көл эстелик жазуусу — эпикалык баяндын ачык үлгүсү. Кызык нерсе, Алтын-Көл эстелик жазуусу бул текстте Тибетке барган элчилилик жөнүндөгү конкреттүү тарыхый окуя эскерилгендиктен, кыргыздар Тибет менен байланышта болуп турган VIII к.дын экинчи жарымына таандык кылынышы мүмкүн. Мындан эртерээктеги мезгилге таандык болушу да ыктымал. Алтын-Көл эстелик жазуусу — анын датасы же ары же бери кеткенине карабай, эпикалык мүнөздөгү эң байыркы текст, ал «кенже адабияттын» же «ата-бабалардын керээзи» — макалдардын байыркы элдик түрү болуп саналат. Ушул көз караштан алганда Болшар уруусунун башчысы Эренг-Улугдун урматына коюлган Алтын-Көл эстелик жазуусу кыргыз адабиятынын тарыхчысы үчүн өтө кызыгарлык табылга. Байыркы кыргыз эстелик жазууларында метафора сыяктуу адабий элементтер да жок эмес. Бул жагдайда төрт аяктуу жана сегиз аяктуу — «төрт адаклыг, сегиз адаклыг» малды эскерген фраза Мүнөздүү келет. Атайын илимий адабиятта мурда көрсөтүлгөндөй, «сегиз адаклыг» дегенибиз — метафоралык образ. Ал метафора чыгыш адабиятында жылкынын күлүктүк сапатын гиперболалык түрдө сүрөттөөдө колдонулат. Акырында келип, авторлордун жалпы стилистикалык ыктарын белгилей кетебиз. Дээрлик бүт бардык тексттердин уйкаштыктардан турарын ишенимдүү түрдө айтууга болот. Байыркы түрк тексттери уйкаштыктардан турарын биз Моңголияда табылган байыркы түрк эстеликтери жөнүндө жазган өз эмгектерибизде белгилегенбиз. Күл- Тегиндин урматына коюлган эстеликтеги байыркы түрк жазуусундагы айрым уйкаштыктарга Ф. Корш өзүнүн «Древнейший народный стих турецких племен» деген макаласында көңүл буруп кеткен. Ырасында да, эгерде байыркы кыргыз эстелик жазууларынын саптарын тийиштүү түрдө жайгаштыра турган болсок, алар бүт бойдон уйкаштыктардан турган болуп чыгат. Мындагы ар бир фраза так, жоокерлик буйрук стилинде түзүлгөн, бирок, айрым бир учурларда лирикалык маанайдагы саптар да учурабай койбойт. Мүнөздүү бир нерсе, X к. автору Абу Долеф «кыргыздарда кыраат менен айтылчу сөздөрү бар, алар аны табынуу учурунда пайдаланышат» деп белгилеген. Ырлардын уйкаштыгы ар түрдүү келет. «Манас» эпосундагыга окшош жети муундуу жана сегиз муундуу ырлар учурайт. Айрым жазуу эстеликтеринде уйкаштыктар менен бирге жалпы ыргактан чыгып, ырдын силлабикалуу болуп көрүнгөнсүгөн ыраатын бузган саптар учурайт. Ф. Корш өтө байыркы («түбү түрк») жети муундуу ыр азыркы кыргыздарга мүнөздүү экенин, ал эми байыркы кыргыздардын мекенинде жашаган азыркы тургундары (абакандыктар, карагастар) үчүн ырдын бул формасы белгисиз экенин белгилейт. Кошумчалап кете турган нерсе, Ф. Корш энклитиканы азыркы кыргыз ырынын мүнөздүү белгиси катары карайт. Энклитика байыркы кыргыз эпитафиясына да мүнөздүү. Ички уйкаштыктары бар эстелик жазуулар байкалат, аллитерациянын издери да бар. Кээде толук бир сап менен жалгыз бир татаал сөздүн уйкашканы да мүнөздүү келет. Ысымын айтып жеке кайрылуу адатта ырдагы уйкаштыкка кирбейт. Енисейдеги эстелик жазуулар Моңголиянын байыркы түрк эстелик жазууларынан өзүнүн түзүлүшү да, тили жана мазмуну боюнча да айырмаланат. Алар өзүнүн жергиликтүү мүнөзү ачык байкалып турган жазылышы жана бир кыйла архаикалык белгилери менен да айырмаланат. Изилдөөчүлөр мурда эле көрсөтүшкөндөй, енисейлик эстелик жазуулар VII кылымдын орто ченинде, а мүмкүн экинчи жарымына таандык кылынса, ошол эле убакта, бирөөнү кошпогондо, моңгол эстелик жазуулары VIII кылымга жакын ченден эрте эмес мезгилге таандык кылынып жүрөт. Экинчиден, енисейлик эстелик жазуулар палеографиялык жана стилистикалык жагынан таластык тексттер менен бир кыйла жакын байланышта турат жана Моңголиянын байыркы түрк эстеликтеринен айырмаланып, аны менен бир бүтүн топту түзүп тургансыйт. Бул көрүнүш Енисей кыргыздарынын ошол байыркы доордогу Жети-Суу уруулары менен болгон байланышы аркылуу түшүндүрүлөт, бул жөнүндө тарыхчыда жетишерлик маалыматтар бар. Енисейдеги алда канча эртерээктеги эстелик Бегре эстелик жазуусу. Анын сюжетине карап датасын да так белгилөөгө бөлөт. Бул текст, Радлов боюнча, 648-жылга таандык. Төрапа Ичракинин урматына коюлган бул эстелик жагуу (648) кыргыз элинин датасы белгилүү болгон алда канча байыркы. адабий тексти жана СССР элдеринин эң байыркы адабий тексттеринин бири болуп саналат.