cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жел энергетикасы
Жел энергетикасы – шамал энергиясын механикалык, жылуулук же электр энергиясына айландыруучу энергетика тармагы. Жел энергетикасы – техникалык каражаттарды долбоорлоонун теориялык негиздерин жана практикалык ыкмаларын иштеп чыгуу үчүн жел техникасы менен шамал энергиясын туура пайдалануунун теориялык жана практикалык жактарын, шамал курулмаларын рационалдуу пайдалануу жана алардын техникалык-экономикалык көрсөткүчтөрүн, ошондой эле эл чарбасында колдонуу тажрыйбаларын жалпылоо үчүн желди пайдалануу болуп бөлүнөт. Шамал энергиясы – Жер атмосферасындагы аба кыймылына айланган Күн энергиясынын бир бөлүгү. Күн нуру жер бетин жана абаны тегиз жылытпайт. Ысыган аба туш тарапка кеңейе баштайт. Жер бети жана аба тегиз жылыбагандыктан, абада басымдын айырмасы түзүлүп, абанын же шамалдын кыймылы пайда болот. Шамал абанын басымы көп жактан аз жакты көздөй жылат. Шамал басымынын айрымачылыгы канчалык чоң болсо, аба агымы ошончолук тез жылып, шамал катуу болот. Шамал энергиясын айыл чарбасында пайдалануу келечектүү.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жүгүнүү
Жүгүнүү - эки колун бооруна алып, башын ийе эңкейип, таазим этүү салты. Келин кайын ата-энесине, кайын ага-жеңелерине, кайын эже-жезделерине, күйөөсүнүн улуу туугандарына учурашуу иретинде күнүгө бир жолу (биринчи кезиккенде) Жүгүнүүгө милдеттүү болгон. Жүгүнткөн улуу кишилер ага алик алган жооп катары «Тилегиңди берсин» деп алкоо айтышып, «Алдыңды бала бассын, артыңды мал бассын. Алганың менен тең кары, ак жоолугуң башыңан түшпөсүн» жана башка бата беришкен. Күйөө биринчи жолу кайын журтунун үстүнө жүгүнүп кирет. Жүгүнүү сыяктуу учурашуу салты дүйнө элдеринде да кездешет.
Жору, уруу
Жору - оң канаттагы, Адигине уруулук тобуна кирген теги байыркы ири уруу. Уруунун аталышы кыргыздардын эзелки тотемисттик ишенимдерине байланыштуу келип чыккан. Бул уруунун өкүлдөрү Кара-Кулжа, Алай, Өзгөн, Ноокат, Кара-Суу, Чыгыш Түркстандын (КЭР) аймактарын эзелтеден байырлап келишет.
Уруктар
Негизги уруктары: Ай тамга, Ача тамга, Кожо, Тасма, Беш абышка, Калдай, Жакып, Элчибек, Чайчы, Котурак, Барак, Ийрек, Теңизбай, Эсепке, Кучкач, Калча, Каракунас, Булаш жана башкалар.
Чалкуйрук–Акжылга алтын кени
Чалкуйрук–Акжылга алтын кени Ош облусунун Кара-Суу районунда, Ош шаарынан 95  км түштүктө, Алай кырка тоосунун түндүк капталында, деңиз деңгээлинен 2100–3000 м бийиктикте. Кен 1915-жылдан белгилүү. 1957–83-ж. издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы пермдин граниттери, диориттери, кварцтуу диориттери жана дайкалары менен жирелген силурдун метаморфизмделген көмүр-чополуу сланецтеринен жана жогорку палеозойдун флишоид катмарларынан түзүлгөн. Рудалануу пермдин кварцтуу диориттери менен акиташ горизонтторунун контактысында скарн кабаттары жана терриген тоотектеринин ичиндеги түндүк-чыгыш жана кендикке жакын багыттагы жаракалар боюнча тик жайгашкан кварц-карбонат-полисульфид тарамдары менен байланышкан. Рудалануу тарам тибине жана алтын-сульфид формациясына кирет. Руданын негизги минералдары: пирротин, арсенопирит, пирит, скородит, лимонит. Алтындын орточо өлчөмү 5,75 г/т. Руданын запасы жана ресурсу 19604,8 миң т, алтындыкы – 112,75 т.
Укроп (Юрга куймасы)
Укроп — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юрга дарыясынын оң жээгинен 74 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жүз
Жүз - 1) сан эсеби; 2) адамдын бети, өңү.
Жемирилүү
Жемирилүү – толкундун таасиринен көл, деңиз, суу сактагычтардын жээктеринин жемирилип, бузулушу (талкаланышы).
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Балтыркан заказниги
Балтыркан заказниги - Чаткал кырка тоосунун түштүк капталындагы токою корулуучу аймак. Авлетим суусунун өрөөнүндө. Аянты 304 га. Корук. 1975-ж. Аксы районунун аймагында (Авлетим токой чарбасында) Теңир-Тоонун эндемиги болгон көк карагай токоюн сактоо максатында уюшулган. Мында көк карагайдан башка теңиртоо карагайы, жаңгак, акчечек, алма, алча, шилби, табылгы, четин ж. б. өсөт.
Жабыр
Жабыр – денебойго оор жаракат келтирүүнүн түрү. Эмгектик Ж. – эмгек милдеттенмесин аткарууда, жумушка бараткан жолдо же келаткан жолдо өзүнүн мамлекеттик же коомдук милдетин (тапшырманы), жарандык милдетин аткарууда кызматчынын денсоолугуна залал келтирүү. Эмгектик Ж-да бааракы менен мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча жөлөкпул жеңилдетилген шартта дайындалат. Эмгектик Ж-дын натыйжасында кызматкерге келтирилген зыян үчүн жумуш берүүчү материалдык жоопкерчилик тартат.
Желимдөө
Желимдөө (склеивание) - нерселерди бири-бирине желимдин жардамы менен бириктирүү.
Вэньчжоу метросу
Вэньчжоу метросу – Вэньчжоу шаарынын метросу. Метросу 23-январь 2019-жылы ачылат.
Тот-Чор дарыясы
Тот-Чор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Туль-Чор дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Портал:Кытай/Жаңы макалалар
Кытай дуйнодогу аянты чондугу боюнча 3-орунда турат. Олко бат-чыг катай 5,7мин кмге, тунд- тушт карай 3,7мин кмге созулат. Кургактык б.ча узундугу 21,5кмге океан б.ча 15кмге чек ара сызыгы жургузулот. Кытай алмин-аймактык жактан 23провинцияга, 5авт районго 4борборго баш ийген шаарга болунот.
Яунде
Яунде Африкадагы бир шаар, жана Камерундун борбор шаары.
Географиялык жайгашуусу жана климаты
Яунде Камерундун түштүк-чыгышында жайгашкан. Деңиз деңгээлинен 730 метр бийиктикте жайгашкан. Шаар Камерун тоо платосунда орун алган. Климаты субэкваториалдык. Эки узакка созулган нымдуу мезгил жана эки кыска кургак мезгил болуп өтөт (январь-февраль жана июль). Абанын орточо температурасы январда +23 градусту, июлда +21 ди түзөт. Жылдык орточо жаан-чачындын өлчөмү — 1750 мм. Жаан чачындар сентябрдан ноябрга чейин жана апрельден июнга чейинки аралыкта болот.
Тарыхы
Шаар 1888-жылы германиялык протектораттардын мезгилинде негизделген ) . 1915-жылы Яунде бельгиялык аскерлер тарабынан басып алынган. 1922-жылы Француз Камеруну деп жарыяланган. . 1940—1946 жылдары борбор шаар болуп Дуала эсептелген. 1972-жылдан баштап - Бириккен Камерун Республикасынын өкмөтү башкарган.
Суу
Суу — суутек менен кычкылтектин химиялык бирикмеси. Ал метеорологиялык шартка жараша түрдүү абалда (туман, булут, жаан, кар, мөңгү, муз) болот. Сууда көпчүлүк заттар жакшы эригендиктен, табиятта таза химиялык суу кезикпейт. Андагы эриген заттын түрүнө жараша суу тузсуз, туздуу жана өтө туздуу (рассол) болуп айырмаланат. Тузсуз суу тиричиликте чоң мааниге ээ.
Жер шарынын 3⁄4 бөлүгү суу менен капталып, дайыма жаратылышта айланып жүрөт. Жер бетинин 60%га жакыны тузсуз сууга муктаж. 500 млндой киши суунун жетишсиздигинен же сапатсыз болушунан түрдүү оорулар менен жабыркашат. Суу ресурсунун көбүн ичүүгө жана өнөр жайга жараксыз туздуу деңиз жана океан суулары түзөт. Суунун азыктык касиети болбогону менен тирүү организмдин ажырагыс курамдык бөлүгү болуп эсептелет. Өсүмдүктөрдө 90%га, чоң кишинин денесинде 65%га жакын суу болот. Организмде суунун белгилүү санда туруктуу болушу — тиричиликтеги зарыл шарттардын бири. Организм керектөөчү суунун саны жана андагы туздун курамы өзгөрсө, тамак сиңирүү, кандын пайда болушу жана башка процесстер бузулат. Суусуз организм менен айлана-чөйрөнүн ортосунда жылуулук алмашуу, дененин туруктуу температурасын сактоо мүмкүн эмес. Адам суусуз бир нече күн жашай алат. Эгер ал 1—1,5 л суу жоготсо чаңкай баштайт, дене салмагынан 6—8%га жакын суусун жоготсо, жарым-жартылай эстен танат, 10% суу жетпесе, галлюцинация болуп, жута албай калат, ал эми 12%дан ашык жетпесе, өлөт. Кишилер иштеген ишине, чөйрө шартына жана тамак-аштагы туздун санына жараша орто эсеп менен күндө 2ден 4 лге чейин суу ичет. Суткалык орточо керектөө — 2,5 л. Сууну ашыкча ичүү жүрөк-кан тамыр системасына күч келтирип, көп тердетет, тер менен кошо туздар чыгат жана организм алсызданат. Ичүүчү 1 л сууда 0,02ден 2 гга чейин минерал заттар болот. Алар организмдин физиологиялык процесстеринде чоң роль ойнойт. Мисалы, сууда фтор жетишпесе тиш чирийт, ашык болсо ал карарып, тактар пайда болот. Сууда кальций, магний, темир туздары көп болсо шордуу суу деп аталат. Анда жашылча, эт жакшы бышпайт, чай жакшы чыкпай, даамы да болбойт, кир жууганда самын жакшы көбүрбөйт. Үй шартында шордуу сууну жумшартуу үчүн кайнатуу керек. Эгерде сууда темир көп болсо суунун түсү өзгөрүп, темир даамданат, аны кайнатканда идиште кызыл күрөң кебер пайда болот. Сууга жугуштуу оорунун козгогучу түшсө (мисалы, ич келтенин таякчасы агын сууда 183 күнгө чейин, дизентериянын таякчасы 92 күнгө чейин жашайт), алардын таралышына шарт түзөт. Суунун сапатын баалоодо адам сезүү органдары аркылуу сезген анын температурасы, тунуктугу, жыты, даамы, шордуулугу кыйла маанилүү. Биздин өлкөдө ичүүчү суунун сапатын санитария-эпидемиологиялык станция көзөмөлдөйт. Суу жалаң гана ичүү, чарбалык-тиричилик жана өндүрүш үчүн эмес, анын ден соолук, эстетикалык жана спорт үчүн да мааниси чоң. Суунун жетишсиздиги экономикалык, техникалык процесске терс таасир этет. Анын айыл чарба жана өнөр жай үчүн мааниси баа жеткис. Мисалы, 1 талаа эгин өстүрүү үчүн 1000 м3, 1 табак күрүч үчүн 4000 м суу талап кылынат.
Балык ооз
Балык ооз, бака ооз аялзатынын чач папик кооздугуна тагьшуучу күмүштөн жасалган асем буюм. Ичи көңдөй, эки жагына оюм түшүрүлгөн күмүшкө жибек жип, кара боочолор кыпчылып, чач сымал төмөн түшүп турат. Аялдар ар бир өрүм чачынын учуна бир нечеден балыгооз асемдикке тагынышкан. Балыгооз негизинен Кыргызстандын түштүк аймагында пайдаланылган.
Жүк санаар
Жүк санаар — сепке берилгендердин эсебин алуучу киши. Ага тойго катышып олтурган ардактуу аксакалдардын бири тандалып алынат. Ал өргөөдөгү септин эсебин алганча өргөөнүн сыртында күйөө баланын ата-энесинин достору алып келген мыкты деп эсептелген жылкы же төө байланып турат. Санап бүткөндөн кийин жылкы (төө) колуктунун атасына тартууланган, ал эми жүк санаар аксакал сепке түшкөн буюмдардын арасынан мыкты жылкыга тете деп эсептеген буюмду тандап алган.
Калмиябаш (Калтасин району, Башкыртстан)
Калмиябаш — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Калмиябашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 444  киши. Почта индекси — 452866, ОКАТО коду — 80233820001.
Кереге
Бул — үй жыгачынын негизги бөлүгү. Кереге боз үй жыгачынын уук бекитилүүчү төмөнкү бөлүгү. Мисалы, талаптагыдай боз үйдүн керегесинин дм 2,6—3,7 см, узундугу 235—305 см, баш-аягы бирдей жумуру (52—62-даана) саканактардан (таякчалардан) турат. Алардын баары бир аз ичин көздөй ийилип, уук байланчу баш жагынын 15—20 см. жери сыртын көздөй кайкалай маталат. Саканактардын ар бири 14—15—15—19 см. аралыкта бири-бири менен кайчылашкандай кылып, эки жагы түйүлгөн көк менен бекитилет. Кереге жайылганда саканактардын кайчылашуусунан төрт жагы бирдей көзчөлөр пайда болот. Саканактардын баш (жоон) жагынан 70— 80—72—82 см. жеринин ички бети алакандалып (жалпайтылып), ага 6—12 издүү сай салынат. Керегенин ар бир канаты — узуну боюнча 18—20 көздөн, бийиктиги (туурасы) боюнча 10 көздөн турат. Жыйылган керегенин бийиктиги эки метрдей, эни 75 см. болот. Жазганда бийиктиги кичине төмөндөп, эни 2—2,5 метрге жетет. Керегенин уук байланчу жогорку ачакейлери — «кереге башы», анын карама-каршы төмөнкү бөлүгү — «керегенин аягы» деп аталат. Кереге канаттарын бириктиргендей, алардын четки саканактары бири-бирине дал келип ашталгандай, «канат боо» менен орой чалып байлайт.
Калмиябаш (Калтасин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кереге
Канат боо — жайылган керегени тыкандап байлай турган эшме жип же сызма. Боз үйдүн чоңдугу кереге канаттарынын санына, уук баштарына жараша болот. Айрым жерлерде «арзан көз» кереге деп аталат. Бат жайылып тигилип, тез жыйналып, жазылышы үчүн «жел көз» керегелер да болот. Ал көчүп-конууга жеңил да, оңой да келет. Жыгач аз чыгымдалат. Илгери кышында «тор көз» керегелер тигилчү. Анын көзүнөн муштум араң батат. Кенендиги сөөмгө да жетпейт. Калын кар түшкөн кезде ошол керегелер чыдамдуу келген.
«Уук-кереге» деп эгиз айтылат. Анткени, ал ар бир гана адамдын колунан жаралат. Айрым чеберлер керегелерди үчкө бөлүп узанышат. «Тор көз» керегенин көктөлгөн көктөрүнүн аралыгы 16 смге, «Орто көз» керегеники 18 смге, «жел көздүкү» 20 смге барабар. Ал эми кереге бүктөлгөн чакта — үчөөнүкү 32—30—40 см болот. Керегенин талынын жазылыгы үч см, туурасы эки жарым см, дм 11 см, керегенин жыйылгандагы узундугу — 75 баштуу үйдүкү эки метр 10 см, 65—66 баштуунуку эки метр болот. Керегенин башы ортосуна чейин 20 см. бүкүрөйүп турат. Башы болсо 50 см. чалкалайт. Кереге башы-аягы 10 см, кереге кайчысынын аралыгы 8—10 см ди түзөт. Кереге аягы да 8—10 смге барабар. Мында керегени босого-таякка аштоодо эки кереге кыйгач кесилип, бирөө босого-таякты түз олтургузат. Айрым аймакта үйдүн жыгачтарын сырдоодо жошого май кошуп кайнаткан да, ал эки жолу боелгон.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Чалкуйрук бор кени
Чалкуйрук бор кени Ош облусунун Ноокат районунда, Ош шаарынан 70  км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 2400–3000 м бийиктикте. 1948-ж. жана 1960-ж. изилденген. Бор рудасы негизинен аксинит кээде данбурит, датолит жана ашарит минералдары менен байланышып, пироксен, пироксенгранат скарндарында топтолгон. Кээ бир участкаларда аксиниттин топтолуу өлчөмү 50%ке жетет. Турмалин минералы тарамдалып жаракалар менен байланышкан. Аксинит рудаларында бордун үч кычкылынын өлчөмү 0,01–2,46%, турмалиндики – 0,5–6,– 7%. Бор рудасынын болжол ресурсу 1,5 млн м3.
Кан (Баткен району)
Кан — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Дарыя айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 626 киши (2009-жылы).
Мектеп кафедрасы
Мектеп кафедрасы - мектептердин айрыкча гимназия, лицейлердин уюштуруу, жетектөө структурасындагы жаңы бирикме. Мектеп кафедрасы мугалимдердин илим изилдөө иштерин жетектөө, жаңы окуу программаларды, окуу китептерди, ошондой илимий–педагогикалык долбоорлорду баалоо, рецензиялоо, практикада колдонуу иштерин кординациялоо (айкалыштыруу), мектептин илим-изилдөө мекемелери, ЖОЖдор менен байланышын камсыз кылуу сыяктуу милдеттерди аркалайт. Эреже катары ага башчылык кылууга илимий даражасы бар илимий кызматкерлер, ЖОЖдун окмуштуулары чакырылат. Кафедранын жетекчилиги алдында мугалимдер окутуу тарбиялоо тармагындагы жаңы идеяларды жана технологияларды ишке киргизишет.
Бабенко Потап Васильевич
Бабенко Потап Васильевич - (1888-1951) айыл чарба өндүрүшүнүн уюштуруучусу, Социалдык Эмгектин Баатыры (1948). 1938-жылдан Панфилов районундагы «За линию ЦК ВКП(б)» колхозунун башкармасы. Анын жетекчилиги менен колхоз райондо алдыңкы чарбага айланып, малдын саны 2 эсе көбөйгөн. 1947-жылы колхоз буудайдын ар гектарынан 30,4 ц, кант кызылчасынын ар гектарынан 443 ц түшүм алган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери менен сыйланган.
Меростома сымалдуулар
Меростома сымалдуулар (лат. Merostomata) — муунак буттуу айбандардын бир классы.
Кесек тоют
Кесек тоют - чөп өсүмдүктөрдөн даярдалган, клетчаткасы көп (25—45%) кургак тоют. Ага чөп, саман, топон, бүчүр ж. б. кирет. Мал кышкы тоют рационунун жарымына жакын тоют бирдигин жана аш болумдуу протеинди Кесек тоюттан алат. Жаш малдын тоют сиңирүүчү органдарын өөрчүтүү үчүн аларды жаш кезинен эле Кесек тоютка үйрөтөт. Чөптүн аш болумдуулугу жогору. Мисалы, 100 кг кара беде, кашка беде, эспарцеттин жана кызыл от чөптөрүндө 50дөн ашык тоют бирдиги бар. Чанактуу, кылкандуу чөптүн түрлөрү минерал заттарга, углеводдорго жана протеинге бай. Гумендик тоюттардан кылкандуу эгиндин саманы аш болумдуу келет. 100 кг буудай саманында 22, сулуунукунда 31, таруунукунда 40 тоют бирдиги бар. Күздүк эгиндерге караганда жаздык эгиндин саманы аш болумдуу келет. Саманды нымдап, минерал туздарды кошсо, мал жакшы жейт. Рациондогу Кесек тоюттун өлчөмү малдын түрүнө, жашына жана кунардуулугуна жараша белгиленет.
Брэксвилл (Огайо)
Брэксвилл (Огайо) (Brecksville) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13656 киши. Болжолдуу аянты - 50.8 км². FIPS коду — 39-08364.
Орто-Азиядагы улуттук-боштондук көтөрүлүш
Орто Азиядагы улуттук-боштондук көтөрүлүш, падышалык Россиянын колониялык саясатына каршы Орто Азиядагы жергиликтүү элдик кыймыл (июль–октябрь, 1916). Орто Азиядагы улуттук-боштондук көтөрүлүшүнүн чыгышына колониалдык эзүү, жергиликтүү калктын коомдук-саясий жана социал-экономикалык, маданий абалынын төмөндөшү (айдоо, жайыт-конуштардын тарышы, дин, тил жагынан кысымга алуулар ж. б.) себеп болгон, б. а. Россия империясына каратылганга чейин Орто Азиянын жергиликтүү калкы мындай эзүүнү башынан өткөргөн эмес.
Жемиш шарабы
Жемиш шарабы – жемиш жана айрым жашылча ширесине кант же суу кошуп, ачытуу жолу менен даярдалуучу ичимдик. Эгер шарап жемиш ширесинен гана даярдалса, даамы өтө кычкыл келип, канттуулугу аз болуп, адамга жагымсыз болот. Ширенин кычкылдуулугун азайтуу үчүн суу менен кант кошулат. Жемиштерде алма жана лимон кислоталары болот. Жемиш шарабын даярдоо мөөнөтү 21–42 күнгө созулат. Жемиш шарабы 80% бир жемиштин ширесинен даярдалса, ага ошол жемиштин аты коюлат. Сапаттуу жемиш шарабы алма, карагат, чие жана башка жемиштерден даярдалат. Жемиш шарабы спирттин, канттын, ширелүү заттардын, кислоталардын жана көмүр кычкыл газынын өлчөмүнө жараша ачкыл, күчтүү, таттуу, жыпар жыттуу жана газдуу деп бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жүн сабоо
Жүн сабоо - жип ийрүү, аркан эшүү, кийиз жасоо, жууркан- төшөк каптоо иштеринин башталышы, анын алгачкы этабы.
Сары-Чат өрөөнү
Сары-Чат өрөөнү — Борбордук Теңир-Тоодо, Тескей Ала-Тоо менен Ак-Шыйрак кырка тоосунун аралыгында, деңиз деңгээлинен 3000м бийиктикте жайгашкан. Узундугу 52 км. Өрөөндүн баш жагы жайыгыраак (3–5 км), чыгышты карай кууштап, түбү тереңдейт. Тоо капталдары тик болуп, Сары-Төр суусу кошулгандан кийин капчыгай кебетеленип кетет. Таманында жапыз тектирлер бар. Өрөөн аркылуу терең сай менен Сары-Чат суусу агат. Ири куймалары Орой-Суу, Туура-Булак, Сары-Төр, Чомой, Бороко.
Климаты континенттик, июлдун орточо температурасы 10°С, кышы суук (январдыкы 21-9°С) болот. Суу баштарында жалпы аянты 195,5 кмге жеткен 88 мөңгү бар. Эң ириси—Колпаковский мөңгүсү. Жаан-чачын аз (жылдык жаан-чачыны 400 мм) жаагандыктан өрөөндө боз шыбак-бетегелүү кургак талаа ландшафттары кеңири таралган. Тоо капталдарында (3800–3850 мден жогору) шалбаалуу талаа, бийик жана тайпак тоо жондорунда муздак чөл сымал ландшафттары орун алган. Кийинки жылдарда уюшулган (1995) Сары-Чат-Ээр-Таш коругунун аймагына кирет.
Поруб
Поруб — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 259 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 127 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кесилген конус
Кесилген конус - конусту негизинин тегиздигине жарыш (параллель) тегиздик менен кескенде пайда болгон геометриялык нерсе; конустун негизи жана туура кесилиши жана чектелген бөлүгү. Негизинин радиусу r1, туура кесилишинин радиусу r2, бийиктиги h болгон Кесилген конустун көлөмү: Vк.к.= =\pih(r2+R2+rR)/3.
Нижние Бишинды (Туймазин району, Башкыртстан)
Нижние Бишинды — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Жогорку бишиндин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 737 киши. Почта индекси — 452790, ОКАТО коду — 80251810008.
Жабырлануучу
Жабырлануучу – кылмыш кесепетинен моралдык, мүлктүк зыян тарткан же денесине залал келтирилген адам. Тергөөчү же сот кылмыштуу окуяны иликтөө менен жабырлануучу тарапты аныктайт. Жабырлануучу жазык иш боюнча көрсөтмө берүүгө, далил келтирүүгө, өтүнүч менен кайрылууга, тергөө аяктагандан кийин иштин материалы менен таанышууга, соттук териштирүүгө катышууга, тергөөнүн, соттун чечимдерине каршы арызданууга, сотту, экспертти, котормочуну, сот отурумунун катчысын, прокурорду, тергөөчүнү жазык ишке катышуудан четтетүүнү сурап арыз берүүгө укугу бар. Жабырлануучу катары - адам гана эсептелет. Кылмыш кесепетинен жабырлануучу каза болсо, анын туугандарынын бири тергөөчүнүн же соттун чечими менен жабырлануучу деп табылат. Бир иш боюнча жабырлануучу жарандык доогер да болушу мүмкүн. Жабырлануучунун укугу жарандык доогердикинен кенен. Жабырлануучу өз көрсөтмөсүндө жалган айтканы же көрсөтмөдөн баш тартканы үчүн жазага тартылат.
Ак түшкүндүү гупер
Ак түшкүндүү гупер (лат. Epinephelus aeneus) корумчул алабугалардын бир түрү.
Амман
Амман губернаторлугунун административдик борбору. Зерка дарыясынын боюнда, өлкөнүн түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан. Калкы 1,3 млн (2003). Жолдор тоому. Эл аралык маанидеги аэропорту бар. Нефть ажыратуу, тамак-аш, тамеки, текстиль, цемент ж. б. өнөр-жайлары иштейт. Университет, археологиялык. жана ислам музейлери бар. 1921-ж. Трансиордания эмирлигинин, 1946-жылдан көзкарандысыз Иорданиянын борбору. Байыркы Рим жана араб курулмаларынын урандылары сакталган.
Жабырлануучу менен жарашуу (элдешүү)
Жабырлануучу менен жарашуу (элдешүү) – КР кылмыш-жаза укугундагы кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотуу негиздеринин бири. КР кылмыш-жаза мыйзамдарына ылайык, биринчи жолу өтө оор эмес кылмыш жасаган адам жабырлануучу менен өзара келишкен учурда, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулушу мүмкүн.
Булгачы улусу
Булгачы улусу — ичкилик-15-кылымдын аягы - 16-кылымдын башында калыптанган кыргыз элинин негизги уюткусун түзгөн үч уруу бирикмесинин бири.
Тарыхы
Тарыхый жазма даректери караганда, Булгачы улусунун тутумуна ошол кездеги бостон, тейит, кыдырта, дөөлөс, канды, жоо кесек сыяктуу уруулар кирген. Булгачы наамындагы уруулар бирикмеси 12-13-кылымдын чегинен бери белгилүү. Ошол чакта ал бирикме Енисей-Иртыш дарыяларынын баш жагында дөөлөс (толос), баргут ж. б. уруулар менен аралаш, Енисей кыргыздары өлкөсүнө коңшулаш жашаган. Мындан кийинки 150 жыл убакыттагы Булгачы улусу урууларынын тарыхы азырынча белгисиз.
14-кылымдын аягында Булгачы улусу феодалдык уруулар бирикмеси катарында Или-Иртыш дарыяларынын аралыгында Тимурдун аскерлерине каршы аёосуз күрөшкөн. Акыры Тимур өзү баштаган кол басын киргенде, Булгачы улусу Алтайга чегинген. Туткунга түшкөн уруулар тобунун бир бөлүгү Түштүк -Батыш Тянь-Шанга жайгаштырылат. Кийин ушул жерге Булгачы улусунун негизги уюткусу топтолгон да, ал уруулар кыргыз элинин тутумуна ичкилик деген наам менен кошулган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Средний Тустуер
Средний Тустуер — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Жогорку Терсь дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Балык (шаар)
Балык - байыркы түрк тилинде «шаар» деген маанини билдирген түшүнүк. Байыркы түрк руна жазууларында, М. Кашкаринин «Диван лугат ат-түрк» эмгегинде эскерилген. Байыркы энчилүү аттарда көп учурайт: Бешбалык (Чыгыш Түркстанда), Ханбалык (Пекин шаарынын байыркы түркчө аталышы) ж. б.
Чаңгет-Суу гипс кени
Чаңгет-Суу гипс кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Бозчычкан кыштагынан 4  км түндүк-чыгышка, Чаңгетсуу адырында, деңиз деңгээлинен 1000 м бийиктикте. 1946-жылдан белгилүү. 1952-ж «Средазуглеразведка» трести геол. чалгындоо ишин жүргүзгөн. Кен аймагын палеогендин чөкмө тектери түзөт. Пайдалуу гипс катмары доломиттешкен акиташтын жана чопонун арасында жатат. Мында гипстин тогуз катмары бар. Алардын жалпы калыңдыгы 22 м (айрым катмарларында калыңдыгы 1,5–5,7 м), узундугу 3 кмге чейин. Өңү ак, саргыч; таза гипс эң үстүнкү катмарында. Гипс курулушка, калыптарды куюга, кыртыштарды гипстендирүүгө, цемент чыгарууда колдонсо болот. Таза гипстин запасы С1 категориясы боюнча 400 миң м2.
Жыгач жеткир
Жыгач жеткир - күйөө баланын атасы тарабынан даярдалган боз үйдүн сөөгүн колуктунун айылына жеткирүү салты. Аны кой эти боорсок жана башка татымалдар менен күйөө бала жана анын ата- энеси коштоп барган.
Чанчунь метросу
Чанчунь метросу – Чанчунь шаарынын метросу. Метросу 30-октябрь 2002-жылы ачылат.
Буле
Буле (гр. bule - кеңеш) Байыркы Грецияда – Буленин мүчөлөрүнүн саны ар кайсы мезгилде ар кандай болуп, 400-500, 600 адамдан турган жана 10 комиссияга бөлүнүп, кезектешип иштеген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Оксюморон
Оксюморон - (грек. oxys - акылмандык, moros - кемпайлык) карама-каршы маанидеги сөздөрдүн айкашынан пайда болгон синтаксистик ыкма. Б.а., эки антонимдин айкашып келүү мүмкүнчүлүгү натыйжасында жаралган эң оригиналдуу кептик фигура. Оксюморондор, эреже катары, сөз айкаштары аркылуу уюшулат, алардын табиятын карама - каршы сөздөрдүн айкашы түзөт. Узак мезгилдер ичиндеги өнүгүүнүн натыйжасында Оксюморондор тилдик норма катары калыптанып калган. Азыркы мезгилде алар оозеки кепте, көркөм чыгармаларда, публицистикада көркөм ыкманын ролунда кеңири тарап, колдонулуп келүүдө. Оксюморондук айкаштардын компоненттеринин бири-бирине карама-каршы турушу жана алардын кайра биригүүсү, жакындашуусу, сыйышуусу алардын негизги белгиси, өзгөчөлүгү деп эсептелет. Ошондуктан аларды илимий анализге алуунун натыйжасында антонимдердин стилдик функциясы гана ачылып берилбестен, тил менен ойлоонун, тил илими менен логиканын катышы да терең ачылып такталып берилет. Сөз айкашы - Оксюморондун негизги модели. Оксюморондук сөз тизмектеринин түгөйлөрү синтаксистик жактан ыкташуу жана башкаруу байланыштары менен тутумдашып, ар бир компоненти ар түркүн сөз түркүмдөрүнөн болушу мүмкүн. Күнөөсүз күнөөлүү (ыкташ. байл., субстант. сын ат.), тирүү арбак (ыкташ. байл., сын ат.өз. ат ат.); кейиштүү жылмаюу (ыкташ. байл., сын ат.+этиш); жумурткадан кыр чыгаруу (башкар. байл., зат ат.+этиш); айтпаганды айтуу (башкар. байл., субстан. атоочтук (этиш)+этиш) ж.б. Жөнөкөй Оксюморондордон айырмаланып фразеологиялык Оксюморонду түзүп турган антонимдик сөздөр өздөрүнүн түз маанилерин жоготуп, бүтүндөй турпаты менен башка маанидеги түшүнүктү берип калат: көз ачып жумганча - бир заматта деген маанини; түк бүткөн сайын калтыроо - байыган сайын зыкым болуу деген маанини туюндурат. Фразеологиялык Оксюморондун түзүлүшүндөгү негизги ыкма - бул логикалык жактан бирикпегендердин биригиши. Оксюморонду лаконизмдин жеткен чеги десек болот. Ал аркылуу берейин деген ой кыска, эки эсе так, таамай болуп, көркөм сөздүн кудурети артат. Ал көркөм чыгармада колдонулса, бүтүндөй чыгарманын ажарын ачып, автордун оюнун өзөгүн түзөт. Оксюморон – эмоционаддык, экспрессивдик, эстетикалык күчтүү таасири бар тилдик каражат.
Дөө гупер
Дөө гупер (лат. Epinephelus gigas, syn. Epinephelus marginatus) – корумчул алабугалардын бир түрү.
Казак тили
Казак тили – казактардын тили. Казакстан Республикасынын мамлекеттик тили. Түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирет. Адабий казак тили түндүк-чыгыш диалектинин негизинде калыптанган. Жазма эстеликтери 19-кылымдан башталган. Казак тилинин негизги өзгөчөлүктөрү: жалпы түрк тилдеринен «ч» тыбышынын ордуна «ш» тыбышы (мисалы, кач-каш), «ш» тыбыштын ордуна «с» тыбышы (мисалы, кыш-кыс ж. б.); «й», «дж», «с», «ч» тыбыштарынын ордуна «ж» тыбышы (йок - жок) колдонулганы менен айырмаланат. Казак тили адегенде араб, кийин латын алфавитинде болгон. 1940-жылдан орус графикасындагы алфавитке өткөн. Казак тили Кыргызстан, Өзбекстан, Түркмөнстан, Россия мамлекеттеринин айрым аймактарына жана Кытай, Моңголия, Иран, Афганстан, Пакистан, Түркия сыяктуу чет өлкөлөргө тараган. Казак тилинде сүйлөгөндөрдүн жалпы саны 23 млнго жакын. Морфологиялык жагынан кыргыз тилине окшош. Синтаксистик өзгөчөлүгү боюнча Казак тилинде атоочтук жана чакчыл түрмөктөрдүн негизинде уюшулган сүйлөм конструкциялары кеңири колдонулат. Жөнөкөй жана татаал сүйлөмдүн компоненттеринин ортосундагы байланыш чектелген. Казак тилинин лексикалык тутумун жалпы түрк сөздөрүнүн катмары жана аз сандагы араб тилинен өздөштүрүлгөн сөздөр түзөт. Советтик мезгилде орус жана европалык тилдерден көп сөз кирген. Адабий тили 15-19-кылымда калыптанып, адабий тилинин негиздөөчүсү Абай Кунанбаев болгон. Жаңы Казак алфавити: Казак алфавити (Январь 2021)
Андакул, ашуу
Андакул ашуу — Академик Адышев кырка тоосунун Эркеч (түштүк) жана Сарала зоо (түндүк) тармактарынын кошулган жериндеги ашуу. Деңиз деңгээлинен 3986 м бийикте. Андакул (чыгыш) жана Бүлөөлү (батыш) өрөөндөрүн байланыштырган жол өтөт. Түндук-чыгышы бир аз жантайыңкы, жарлуу, кар-мөңгүлүү; батышы тик, кум-шагылдуу, айрым жерде өз алдынча катуу талкаланган аскалар кездешет. Палеозойдун сланец, акиташ тектеринен турат. Чыгыш капталына кар-мөңгү, альп жана субальп, батышына кум-шагылдуу альп шалбаасы жана токойлуу шалбаа мүнөздүү. Август айында жол ачылат.
Кесилген призма
Кесилген призма – призманын негизинин тегиздигине жарыш (параллель) эмес тегиздик жана кескенде пайда болгон геометриялык нерсе; призманын ошол кесилиши жана негизи жана чектелген бөлүгү. Кесилген призманын көлөмү =V=S·h, мында S – негизинин аянты, h – кесилиштин ортосунан негизине түшүрүлгөн бийиктик.
Бабизм
Бабизм - диний сектанттык окуу жана саясий кыймыл. 19-к-дын 40-50-жылдарында Иранда шахтын жеке бийлигине жана чет өлкө капиталына каршы нааразычылыктан улам пайда болгон. Баб атка конгон шираздык соодагер Али Мухаммед (181947) негиздеген. Бийлик тарабынан Баб камалып, түрмөдө «Баян» деген китебин жазган. Анда адамдардын теңдиги, алардын укугун коргоо, бабилердин бийлигин орнотуу, баби тууралуу идеясы айтылган. Бабдын окуусун анын шакирттери Мухаммед Али Барфуруши, Куррат алАйн андан ары улантышып, салыктын бардык түрлөрүн, жеке менчикти жоюу, аялдар теңдигин үгүттөшкөн. 1848-52-жылы Бабилердин көтөрүлүшү басылган соң Бабдын окуучусу Бехал жаңы окуу Бехаизмди негиздеген.
Жемсөө
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Балык (топ жылдыз)
Балык (астрономияда) - жазгы күн-түн теңелүүнүн чекити жайгашкан зодиак топ жылдызы. Бардык жарык жылдыздары жем талашкан эки балыкты элестетет. Анын өтө жарык жылдызы (а-Балык) көгүш, бетинин температурасы 10000° К, көрүнгөн жылдыз чоңдугу m=4,3mгe барабар, температурасы жана түсү негизги жылдызга окшош жандоочусу бар, анын көрүнгөн жылдыз чоңдугу т=5,2™. Бул эки жылдыздын ар бири жалпы массага ээ кош жылдыз. Бул топ жылдыз КМШнын орто кендигинен жайдын аягында, күзүндө жана кыштын башталышында көрүнөт.
Портал:Еврокөрүнүү
{| style="background-color:#00030e; border-top: 1px solid #4B0082; border-left: 1px solid #4B0082; border-right: 1px solid #4B0082; border-bottom: 1px solid #4B0082; padding-left:5px; padding-right:5px; padding-bottom:10px; padding-top:5px;" width="100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
[ Сервер кэшин жаңылоо]
Кесилген цилиндр
Кесилген цилиндр – цилиндрди негизине параллель эмес тегиздик жана кескенде пайда болгон геометриялык нерсе; цилиндрдик беттин эки параллель тегиздик жана чектелген бөлүгү.
Башсөөк сүрөттүү калдыркан
Башсөөк сүрөттүү калдыркан — (лат. Acherontia atropos) калдыркан көпөлөктөрдүн бир түрү.
Прудишная
Прудишная — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Миляш дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Уншик (дарыя)
Уншик — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Евва дарыясынын сол жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кереге көктөө
Матоодон чыккан талдарды бириктирүү. Керегени көктөө үчүн көзөлүүчү жерин темгектеп чыгат. Көктөөгө чеберлер кийинчерээк жылкынын терисин да колдонуп жатышат. Буюмду чүпүрөк менен кайрадан сүртүп чыгат. Усталар мунун бир жерин он жолу кармоого туура келет. Аны туташ көктөөдө кереге баштарын эсептеп чыгат. Башынан ылдый ийри-муйру саканактарын кескен чакта бири-бирине аштала калат. Айрым зергерлер илгертен бери карай түйүлгөн кереге көгүн көрсөтпөө үчүн ага атайын кооздук келтирүүдө жука жез менен күмүштөн көрчөгө урат. Андай ар бир көрчөгө — топчунун калыптары болот да, ал көк арасынан өткөрүлө кагылат. Илгери төө тери үй жыгачын көктөөнүн негизги жердиги болгон. Азыр уй териси менен көктөлөт. Кереге көктөөдө беш-алты адамдын колу тиет. Боз үйдүн жыгачтарын кармоодо, төтөн, керегенин көгүн жапырт көктөй коюу үчүн атайын «ашар» чакырат. Алты-жети адам келип, анын экөө эпилдете көктү тилип, калгандары керегени көктөй баштайт. Демек, уста көк үчүн уйдун терисин жыдытып, жүнүн бычак менен кырат, аны көктөө учурунда кайрадан жибите коет. Чеберлердин өзү көктү жасап, аны тилип даярдап, жардамчыларына үйрөтүп турат. Көктү көзөнөктөн өткөрүп, күч менен басып тартып, өзүнүн жекече ыгы менен көктөлөт. Көктүн түп жагынын орто ченинен бир смдей тешик кылып тилинип, ошол эле түп жагы имерилип түйүлүп жасалат. Анан көктүн учтуу жагы керегенин тешигинен өткөрүлүп, чирене тартылып, кайрадан тешилип (1 см) түйүн чыгат. Көктүн түгүн устара аркылуу кырып алат. Андыктан, аны түздөбөй туруп, бетине улпакты калың төгүп, жылуу жайга ороп коюп жибитип, сууга таза жууп, араларындагы ширелишкен чаңдарын кетирип, анан түгүн кырып алат. Жерди чуңкур казып, көлчүккө жаңы сыйрылган төөнүн терисин көөмп таштап, жүнү жыдыры менен көк тилген чеберлер да бар. Кереге көктөөгө жаш өгүздүн териси да аябай бышык да, ийкемдүү да келет. Тал ордуна карагайдан тилип, алкактап, үй жыгачын матагандар да кездешер. Мында бутагы жок жерин ийге салып, жоон-ичкесин жонуп-кесип алат. Кереге үчүн бардык эле көк жарай берген эмес. Көк төөнүн, өгүздүн терисинин боор жаккы бөлүгүнөн жана жылкынын баш терисинен алынган. Терини чийкилей жүнүн жыдытып алып, жазылыгы бир смдей көк менен көктөйт. Көктүн эки жаккы тарабы топчу сыяктуу түйүлөт. Тор көз кереге майда (төрт чарчы) келип, уук жыш уланат. Отуруктуу үйдүкү тор көз, жайлоо үйлөрүнүкү жел көз болуу максатка ылайыкталат. Айрымдар төө тери эмес, уйдун терисинин соорулуу жеринен көк тилишет. Кереге карыш келсе «жел көз», сөөмгө жетпесе «тор көз» деп аталат. Көк тегиз тилинүү керек. Мунун үшкүсүн бир метр «үшүп» (көзөп), бир адам көктү тилип, бирөө көктү көзөнөктөн өткөрүп, бери болгондо үч адам аракеттенет.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Мектеп көргөзмөсү
Мектеп көргөзмөсү – окуучулар коллективинин иштерин, алардын коомдук пайдалуу эмгегинин жыйынтыгын, спорттогу ж.б. тармактарда формасы. Иштин бул формасы окуучулардын өз алдынчалыгын, илимдин тигил же бул тармагына кызыгуусун, чыгармачылык иштөөсүн өнүктүрөт. Мектеп көргөзмөсү төмөндөгүдөй бөлүнөт: Коомдук саясий темаларга байланышкан Мектеп көргөзмөсү. Бул иш көпчүлүк учурда белгилүү даталарга жана өлкөдөгү маанилүү окуяларга арналып, ар түрдүү стенддер көргөзмөлөр уюштурулат. Предметтик сабактар менен байланышкан Мектеп Көргөзмөлөрү бул көргөзмөнүн окуучунун предметке кызыгуусун өнүктүрүүгө жардам берет. Ошондуктан ар стендге, көргөзмөгө сунуш кылынган адабияттардын тизмесин берүү керек.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Брклин (Огайо)
Брклин (Огайо) (Brooklyn) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Табылгы (Баткен району)
Табылгы — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Дарыя айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 381 киши (2009-жылы).
Кремний
Кремний (Silicium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IVА группа элементи, к.н. 14, ат. м. 28,086. Жаратылышта үч изотоп аралашмасынан турат: 28Si (92,27 %), 29Si (4,68 %) жана 30Si (3,05 %). К. майда күкүмдөрү боз, ири кристаллдары күңүрт кара. Жаратылышта таралышы б-ча К. 2-орунда (кычкылтектен кийинки) турса да, өтө сейрек деп саналган Ni, W, U ж.б. кийин 1811-ж. ачылган. Фр. окумуштуулары Ж.Л.Гей-Люссак жана Л.Ж.Тенар фтордуу К. калий менен ысытуудан күңүрт күрөң түстөгү зат алышкан, 12 жылдан кийин гана шв. химиги Я.Берцелиус эксперимент кайталап, жаңы элемент ачылгандыгын жарыялаган да, ага “силиций” деп ат берген (лат. silex – кремень, гр. «кремнос» – аска, зоо дегенди түшүндүрөт). К. жаратылышта бирикмелери баарында кычкылтек менен бирикме түрүндө болот. Жер кыртышында К. 12 % SiO2 – кремнезем түрүндө, 75 % татаал кычкылтектүү бирикмелери (чопо, талаа шпаты, сланец, слюда ж.б.) түрүндө кездешет. Кристаллдык К. тыгызд. 2,33 г/см3, балкып эрүү темп-расы 1417оС жана кайноо темп-расы 26000С болгон катуу зат. К. көпчүлүк бирикмелеринде IV валенттүү: SiH4, SiF4, SiO2, Si3N4 ж.б., II валенттүү да SiО боло алат. К. суутек менен SinH2n+2 жалпы формуладагы бирикмелерди берет. Металлдар менен силициддерди – кыйындык менен эриген заттар пайда кылат. Бөлмө темп-расында майдаланган К. менен фтор гана реакцияга кире алат: Si + 2F2 = SiF4. К. хлор менен 400-600оC, көмүртек жана азот менен өтө жогорку темп-рада аракеттенет. Кадимки шартта К. к-талар таасир этпейт. К. щелочтор
м-н аракеттешип суутекти жана силикаттарды пайда кылат:
Si + 2NaOH + H2O = Na2SiO3 + 2H2 К. кычкылтек менен -Si-O-Si-O- сыяктуу узун чынжырларды пайда кылган туруктуу бирикмелери кеңири таралган. Мис. табигый жана синтездик ыкма менен алынган силикаттар. К. атому кош байланышты пайда кыла албайт, анткени жалкы байланыш энергиясы өтө чоң. Анын мол-сында ар бир кремний атому төрт кычкылтек атому менен жөнөкөй байланышты пайда кылат. Ошол эле учурда ар бир кычкылтек атому кремний эки атому менен байланышат. Натыйжада полимердик түзүлүштөгү хим. бирикме – SiO2 пайда болот. Ал кыйындык менен эрүүчү, кадимки шартта катуу абалдагы зат. К. 95-98% техникалык сорту арзан сырьё – кремнезем (SiO2) жогорку темп-рада көмүртек менен калыбына келтирүүдөн алынат:
Ал эми өзгөчө тазалыктагы К. алуу үчүн техникалык К. жеңил учма – SiCl4, SiI4 ж.б.у.с. бирикмелерине өткөрүлөт да, бир нече жолу буулантуу жана муздатуудан кийин тазаланган бирикме жогорку темп-рада суутек же чаң түрүндөгү цинк менен калыбына келтирилет. Алынган К. кошумча түрдө зоналык балкытуу ыкмасы менен тазаланып 999 999% кремний атомуна 1 гана бөтөн атом туура келген катыштагы деңгээлге чейинки тазалыкка жеткирилет. Андан К. монокристаллы өстүрүлүп алынат (Таш көмүр шаарында жарым өткөргүчтөр заводу иштөө режими ушул ыкманы колдонууга негизделген). Бул ыкма менен тазалоо өтө татаал жана кымбатка туруучу процесс. К. жарым өткөргүчтөр техн-да: ЭЭМ микросхема, электр техникада (диод, транзистор ж.б.) негизги материал катары кызмат кылса, күн батареясы катары космос кемелерин электр энергиясы менен камсыз кылат. Чоюн жана болотко кошула турган техникада К. алардын механикалык касиеттерин жакшыртат, ал эми көп санда кошулса к-талар туруктуулугун жогорулатат. Карборунд (SiC) жасалган кайрак таштар катуулугу б-ча алмаздан кийин турганы менен 2000оС да жогорку темп-рага чейин чыдайт. Мындан да жогорку темп-рага К. нитриди – Si3N4 чыдоого жөндөмдүү. Акыркы жылдары К. орг. бирикмелери колдонуу тармагы кеңейүүдө. Алардан жасалган материалдар жогорку темп-рага чыдамдуу, электр изолятору катары суу чөйрөсүндө да мыкты касиеттерге ээ. К. орг. бирикмелери алынган майлоочу майлар өтө жогорку да, өтө төмөнкү да темп-рада баштапкы касиеттерин өзгөртпөстөн сактап калат. Мындай майлар 20-30 км бийиктикте учкан реактивдүү самолёттор кыймылдаткычтарын майлоо үчүн алмашкыс материал болуп эсептелет.
Поэзия (ыр)
Поэзия (грек. – жаратамын, чыгарамын)
1. Байыркы заманда жалпы эле көркөм адабият, сөз өнөрү поэзия деп аталган. Көркөм кара сөз (проза) түзүлгөндөн кийин, поэзия деген термин ыр менен жазылган чыгармаларды гана билгизип калды. 2. Көркөм адабияттын прозалык чыгармалардан айырмаланып, ыр түзүлүшүнө негизделип жазылган түрү. Элдик эпос, лирика, ыр түрүндөгү драмалык чыгармалардын баары поэзияга кирет. Кыргыз элинин поэзиясы өтө узак мезгилдерден бери эпосто, поэмада, ырда өнүгүп келген. Ырга мүнөздүү көрүнүштөр ыргак, муун, муунак, уйкаштык, строфа – поэзия чыгармаларын жаратуунун негизги касиети.
Жыйноочулук
Жыйноочулук - алгачкы жамааттык (общиналык) коомдогу адам баласынын ишмердүүлүгүнүн эң байыркы формасы. Жыйноочулук адам баласынын күндөлүк жашоо турмушундагы негизги, чечүүчү ишмердүүлүк болгон. Бул коомдо жашаган адам баласы күндөлүк тамак-аш үчүн жапайы өскөн желе турган тамырларды, жер-жемиштерди, мөмөлөрдү, балды жана башкалар жыйнашкан. Жыйноочулук алгачкы жамааттык (общиналык) коомдо аңчылык, балыкчылык менен кошо өнүгүп, ошол доордогу чарбанын бирдиктүү комплексин түзгөн. Эмгектин коомдук жана табигый бөлүнүшүнө байланыштуу жыйноочулук аялдардын, балдардын шыбагасы болгон. Жыйноочулукта атайын куралдар колдонулган. Кээде өсүмдүк азыктарын жыйноо бир кыйла татаал формада да жүргүзүлгөн. Өсүмдүктөрдүн көп болуп өсүшүң камсыз кылуу үчүн жаандуу сезон башталар алдында аларды өрттөшкөн, жапайы өсүмдүктөрдү сугарышкан. Андан соң, эмгектин коомдук бөлүнүүсүнүн андан аркы өнүгүүсүнүн натыйжасында жыйноочулуктан дыйканчылык бөлүнүп чыккан. Кийинчерээк жыйноочулук экинчи даражадагы ишмердүүлүккө айланып калган. Учурда Түштүк Американын (Бразилия) Амазон суу бассейнинин аймагында жыйноочулук менен кесиптенген индей уруулары табылууда.
Чаңгет-Суу доломит кени
Чаңгет-Суу доломит кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад шаарынан 11  км түштүк-чыгышта, деңиз деңгээлинен 580–750 м бийиктикте жайгашкан. 1952–53-ж. «Средазуголь» трести тарабынан чөкмө таш катары чалгындалган, 1982–84-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы кооздук дубал ташы катары кайра чалгындаган. Кен ортоңку палеоген мезгилинин кум-чополуу катмарларынын алай жана түркстан катмарчалары менен байланышкан. Доломит кабаты такта сымал формада жатат жана эки түрдөн турат: алдында 1,1 м калындыктагы боз-агыш мергелдүү доломит калыңдыгы 5,4 м болгон кызгылт өңдөгү доломитке өтөт. Физикалык-механикалык касиеттери: орточо тыгыздыгы 2,12 г/см3, көзөнөктүүлүгү 24,38%, суу сиңирүүсү 7,81%, үстүнөн басылгандагы бектигинин чеги кургак абалда 27,91 МПа, сууга каныккан абалдагысы – 16,72 МПа, жумшаруу коэффициенти 0,625. Дубал ташы катары орточо чыгышы 50,5%. Бир м3 блоктон 14,6 м3 каптама ташы чыгат. Кесиле турган дубал ташы жана доломиттин каптама ташы катары бекитилген запасы: А категориясы боюнча – 772,6 миң м3, В – 295,0 миң м3, А+В – 1067,6 миң м3, С2 – 750,6 миң м3.
Баба (Калтасин району, Башкыртстан)
Баба — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Калмиябашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 418  киши. Почта индекси — 452853, ОКАТО коду — 80233820002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кремний галогениддери
Кремний галогениддери — кремний менен галогендер бирикмелери. Жалпы формуласы SinX2n+2, мында X — галоген. К. г-н силандын туундулары катарында кароого болот. Мис., SiCl4 жана SiHCl3. Б. а. силандан суутекти хлор менен толук жана толук эмес сүрүп чыгарылышы натыйжасы деп кароого бо-лот жана жалпысынан галогенсилан деп аталат. К. г. эң жөнөкөй өкүлдөрү SiХ4 кеңири изилденген. Аларды жөнөкөй элементтер аракеттенишинен төмөнкү реакция б-ча алууга болот:
Si + 2Х2 = SiХ4.
Кремний фтор менен бөлмө темп-расында, калган галогендер менен жылытканда эле реакцияланышат. К. г. тиешелүү эң өзгөчө хим. касиети — суу менен өтө жакшы аракеттениши (гидролиз ре-акциясы):
SiХ4 + 2Н2О SiO2 + 4НХ
м-н «аморфтуу» кремний кошулганда пайда» болот.
3SiХ4 + Si 2Si2Х6
SiF4—түссүз уулуу газ, эрүү 185,3°С; SiCl4 - суюктук, эрүү t 68,6°С, кайноо 157°С; SiBr4—түссүз суюктук, эрүү 15°С, кайноо t 153°С; SiI4— ак кристаллдар, эрүү t 21°С, кайноо t 290°С.
Жаңы Бишинды (Туймазин району, Башкыртстан)
Жаңы Бишинды — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Жогорку бишиндин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 266 киши. Почта индекси — 452797, ОКАТО коду — 80251810009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Булчуң
Булчуңдар - адамдын, бардык омурткалуу жаныбарлардын жана көпчүлүк омурткасыздардын денесин кыймыл-аракетке келтирүүчү органдар (же алардын мүчөлөрү). Булчуңдардын кыймылы аркылуу ар кандай кызмат аткарылат. Булчуңдар жылма жана туура тил-келүү болуп бөлүнөт. Көпчүлүк омурткасыз жаныбарлардын Булчуңдары жана омурткалуу жаныбарлар менен адамдардын кан тамыры, ички органдары (жүрөктөн башкасы) жыл макай Булчуңдардан турат. Адамдын, ошондой эле. омурткалуу жана кээ бир омурткасыз жаныбарлардын тулку бою менен жүрөгү туура тилкелүү Булчуңдардан турат. Адамдын Булчуңдар аткарган кызматы боюнча баш, моюн менен тулку бойду, ийин кырчоосу менен кол сегменттерин жана жамбаш кырчоосу менен бут сегменттерин кыймылга келтирүүчү топтон турат.
Адамдын денесинде 327 түгөйлүү жана 2 түгөйсүз Булчуңдар, бар. Ар бир булчуң көп сандаган булчуң жипчелеринен туруп, сыртынан өзүнчө чарым менен капталган. Алар сөөктөргө тарамыш аркылуу бекийт. Булчуңдардын эң негизги кызматы жана касиети - алардын кыскарып, кыймылга келиши. Нерв импульстарынын таасири менен алар чоюлуп, узундугун жана көлөмүн өзгөртөт. Булчуңдардын жыйрылышы андагы козголууга байланыштуу. Жыйрылуу жалгыз гана булчуңга тиешелүү, ал эми козголуу нерв ж. б. ткандарга да мүнөздүү. Бардык эркин кыймылдар өз ара байланыштуу жана татаал, шарттуу жана шартсыз рефлекстер менен жөнгө салынып турат.
Макбел ашуусу
Макбел ашуусу — Кыргыз Ала-Тоосунун батышында. Кыргыз жана Казак Республикаларынын чек арасында.
Нылда жана Макбел сууларынын башталышынан орун алган. Бийиктиги 3037 м. Ашуунун бели анчалык татаал эмес, капталдары тик. Негизинен протерозойдун слюдалуу кварцит, амфиболдуу сланец, эклогит тектеринен түзүлгөн. Апрелден сентябрь айына чейин ачык. Мал ашырылат.
Точипыль-Кы
Точипыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чортово көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :