cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ысык-Көл
"Манас эпосунда"
Ысык-Көл — «Манас» эпосундагы топоним. «Манас» эпосунда кыргыздардын байыртадан мекендеген жерлеринин бири катары көп эскерилет. Манас Ата журтун баскынчы жоодон бошотмок болуп Алтайдан аттанып чыгып, Кошойго жолукканы келе жатып, Ысык-Көлгө туш келип, суктанат: Геграфиялык реалияда көл жана жер катары республиканын түндүк-чыгышында жайгашкан. Күңгөй жана Тескей Ала-Тоолору менен курчалган кеңдик багыттагы кенен ойдуңдун таманын ээлеп жатат. Көлдүн азыркы аты байыркы түрк тилиндеги ысык //ызык сөзүнө байланыштырып, ал ыйык, керемет, азиз, курман фетиш деген маанини берет. (Саякбай Каралаев, 1. 110).
Аркан тосуу
Аркан тосуу - келин күйөөнүн айылына жеткенге чейин жолдогу айылдарда аркан менен жолун тороо салты. Тоскондорго келин түрдүү белектерди (кол жоолук, шакек, акча ж.б.) берип, өзүнө жол бошоттурат. Жол тоскондорго берилчү «жол ачтырар» белектерди кыздар сеп даярдоо мезгилинде эле кошо даярдашкан. Бул салтты этнографтар магиялык күчкө ээ болгон буюмдарды (сакралдык аркан ж.б.) аттап өтүүгө тыюу салуу менен түшүндүрүшөт.
Миттертайх
Миттертайх - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Тиршенройт (район)|Тиршенройт районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6852 (2010-ж.). Аянты – 39.35 км2.
Деңизбачикилер
Деңизбачикилер — (лат. Agonidae) деңиз балыктарынын бир тукуму, буларга өкүл катары, Европа бачикиси (лат. Agonus cataphractus), Муз деңиз бачикиси (Ulcina driki) кирет.
Алчыкуртка, урук
Алчыкуртка уругу - солто уруусунун курамындагы урук.
Этноним тууралуу
Этнонимдин параллели казактарда “алжын/алчын” формасында кездешет. Алшын (алчындар) деген ат менен казактын кичүү жүз уруулук тобунун жалпы аталышы да маалым. Казактын алгачкы тарыхчысы М.Тынышпаев теги байыркы алшындарды хакастардын курамындагы кызылдардагы (хы-зыл) “чоң ачын”, “кичүү ачын” уруктары менен байланышта карайт. Болжолу, бул уруктун энчилүү аты соңку учурларда фонетикалык айрым өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Бүгүнкү хакастарда “ачыг” (улуг ачыг, кичиг ачыг) аттуу теги Энисей кыргыздарына таандык экендиги ырасталган уруктун (сөөк) өкүлдөрү бардыгы белгилүү.
Деген менен, этнонимдин биринчи компонентинин аталышы алшын, алчын этнонимдерине жакын кароого болот. Алчы + н: Сөз жасоочу -н мүчөсү түшүп калуусу да мүмкүн. Бул мүчө ( -н /- а н /- е н /; -ын/-ин; -үн/-ун) байыркы түрк тилдеринде көптүк маанини билдирген. Урук аталышынын экинчи компоненти “Qurtya” - байыркы түрк тилдеринде “улгайган кемпир” маанисин билдирген.
Зайцев эрежеси
кон
RCH2-CR¢-CH3 ¾® RCH=CR¢-CH3+КХ+Н2О
½ сп.эритме
Энергия
Энергия(Зарде) (гр. energeia – кыймыл аракет, ишмердүүлүк) – материалдык кыймыл-аракеттин түрдүү формаларынын жалпы чен-өлчөмү. Байыркы грек философиясынын термини, ал аракет, ишке ашуу жана чындык деген маанилерди билдирет. Заттын болочоктогу болуш мүмкүндүгүн анын актуалдуу чындыгынан айырмаланып турушун белгилеген Аристотелдин "Физика" трактатындагы термини.
\ E, \ W
L^2MT^{-2}
Жалган кычы
Жалган кычы - горчица (Sinapis, L. 1753) – кайчы гүлдүүлөр тукумундагы бир, чанда көп жылдык чөп өсүмдүк. 7–10 түрү белгилүү, негизинен сарепт жалган кычысы эгилет. Сабагынын бийиктиги 25–150 см, бутактуу, түз өсөт. Саадак мөмөлүү, сары күрөң түстө, даамы ачуу. Данында 35–50% май болот. Ал тамак-аш, консерва, парфюмерия өнөр жайында, дары-дармек жасоодо керектелет. КМШ өлкөлөрүндө 2 түрү бар. Жалган кычы негизинен Төмөнкү Волга бою, Казакстан, Түндүк Кавказда эгилет. Ар гектарынан 12–15 ц (кээде 25–27 ц) түшүм жыйналат. Илдеттери: жалган кебер, дат. Зыянкечтери: кайчы гүлдүүлөр бүргөсү менен канталасы, капуста күбөсү, жалган кычы жалбырак жегичи (коңуз) жана башка.
Араван-Сай, өзөн
Араван-Сай суусу– Ноокат жана Араван аймактары аркылуу аккан суу. Узундугу 102 км, алабынын аянты 1960 км2. Кичи Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталат.
Жогорку агымында шар аккан тоо суусу, Ноокат өрөөнүнөн чыккандан кийин (Жаңы-Ноокат кыштагы тушта) шиленди-конусту пайда кылып, суунун бир тобу жерге сиңип кетет, бул жерден айрым каналдар башталат.
Ноокат ойдуңунда Кыргыз-Ата жана Косчан кошулгандан кийин Карачатыр тоосун кесип өтүп Фергана өрөөнүнөн чыкканда каналдарга бөлүнүп кетет.
Жыпар жыттуу заттар
Жыпар жыттуу заттар — косметика, парфюмерия, самын жана тамак ө. ж-да колдонула турган жагымдуу жыттуу орг. бирикмелер. Ж. ж. з. —жаратылышта кеңири таралган. Алар эфир майларынын, ар түрдүү чайырлар, жаныбарлар жана өсүмдүктөрдүн калдыктарынан пайда болгон табигый татаал орг. заттар курамында кездешет. Көпчүлүк Ж. ж. з. синтез ыкмасы менен алынат. Бул заттар жыты менен алардын мол-сынын түзүлүшүнүн ортосунда белгилүү закон ченемдүүлүк бар. Мис., спиртте гидроксил (ОН-) тобунун саны көбөйгөн сайын спирттин жыты азаят. Бирикменин мол-сында көмүртек атому көбөйгөн сайын жыты жоголо баштайт. Көмүртек атому мол-да канчалык көп бутактанган тизмектен турса, жыты ошончо күчтүү жана жагымдуу болот. О. эле алардын жытынын жагымдуу, жакшы болушу функциялык топтор мол-да орун алышына жана жалпы мол-нын түзүлүшүнө байланыштуу. Хим. илиминин өнүгүшүнүн натыйжа-сында 19-к. биринчи Ж. ж. з. ванилин, р-фенилэтил спирти синтезделип алын-ган. Андан кийин Ж. ж. з. синтездөө менен алуунун негизги ыкмалары изилденип, табигый байлыктар алына турган Ж. ж. з-дын көпчүлүгү синтезделип алынган. Бул ыкмалар Ж. ж. з. түрлөрүн көбөйтүп жана жаратылыш байлыгы болгон жаныбарлар, өсүмдүктөр көп түр-лөрүн сактап калууга шарт түздү. Мис., 1 кг розанын майын алыш үчүн 3 т роза желекчеси, ал эми 1 кг мускус үчүн 30 миң мускус эркегин союуга туура келет. “Красная Москва” аттуу атырды даярдоодо 80 жакын Ж.ж.з. жана 20 ашык жартылыш заттарынын бирикмелери кошулат. Ж.ж.з кеңири таралган тобуна татаал эфирлер, альдегиддер, кетондор, спирттер жана орг. бирикмелер кирет.
Араван-Сай, өзөн
Ири куймалары: Кыргыз-Ата, Косчан, Агарт, Ак-Дөбө.
Жылдык орточо чыгымы 10,4 м3/сек. Эң чоң чыгымы июнь – июлда, азы март – апрелде байкалат. Майда кире баштап, октябрда тартылат.
Боюнда Жаңы-Ноокат, Тельман, Косчан, Беш-Мырза, Араван кыштагы жайгашкан. Сугатка пайдаланылат.
Лебеда (Лехта куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Апелляция
Апелляция (лат. appellatio – кайрылуу, датарыз) – кээ бир мамлекеттердеги сот актылары боюнча кайра даттануунун бир түрү (кылмыш-жаза иштери боюнча да, жарандык иштер боюнча да). Бул аталгы эки мааниде каралат: төмөнкү соттун чыгарган чечимин же өкүмүн кайра кароо тууралуу жогору турган (апелляциялык) сотко кайрылуу; төмөнкү соттун актысын оңдоо же жокко чыгаруу боюнча жүйөлөрүн ырасмий өтүнүчүндө толук камтуу менен, жогорку сот баскычына даттануу.
Покровка баткак кени
Покровка баткак кени –  Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы дарылык касиети бар баткак жаткан жер. Покровка кыштагынан 7–8 км түндүк-батыш тарапта, Ысык-Көлдүн түштүк-чыгыш жээгинде. 1963-ж. табылган. Кен бири биринен анчалык алыс эмес 4 аймакта, көл түбүндө 0,5–10 м тереңдикте жатат. Жалпысынан кендеги баткак астынкы жана үстүнкү болуп эки катмардан турат. Үстүнкүсүнүн өңү каралжын боз, күкүрттүү суутек жыттанат. Анын астында ныкталган бозомтук ылай жатып, тереңдеген сайын чопого өтөт. Эки катмар тең дарылык касиетке ээ. Аз минералдашкан. Салыштырма салмагы 1,4, нымдуулугу 5–54%, рН= 7,7–7,9, органикалык заттар 0,59–0,70%. Баткактын запасы 60 миң т (1966). Кенди Ысык-Көл курорт зонасындагы курорт-санаторийлер пайдаланат.
Бериллий кычкылы
Бериллий кычкылы, В°О - бериллийдин кычкылтек менен бирикмеси, 2570Ү30°Сде эрүүчү ак күкүм. Сууда эрибейт, кислоталар жана жегичтер менен туздарды пайда кылат. Бериллий кычкылы бериллийдин суу кычкылын же туздарын ажыратуудан алынат. Ал отко чыдамдуу тигелдерди, керамикаларды даярдоо үчүн, ядролук реакторлордо, рентген техникасында, органикалык синтезде катализатор катары колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Коло доорундагы көрүстөндөр
Коло доорундагы көрүстөндөр — биздин заманга чейинки 2-миң жылдык – биздин заманга чейинки 8-кылымга таандык археологиялык эстеликтер. Көрүстөндөрдүн түзүлүшү, кошо коюлган буюмдардын баалуулугу жана көлөмү боюнча көмүлгөн адамдын мүлктүк же социалдык жактан айырмачылыгы баамдалат. Көрүстөндөрдө күлдүн жана адамдын өрттөлгөн сөөгүнүн кездешиши алардын диний ишениминде отко сыйынуу болгондугун айгинелейт. Адамды көмүү учурунда от колдонулуп, көрдүн тегерегинде диний ырымдар аткарылган. Сөөктү өрттөө менен катар айрым көрүстөндөрдө сөөктү бүрүштүрүп, көрдүн сол капталына жаткызган учурлар да кездешет. Көрүстөндөрдөгү сөөктүн жанында күнүмдүк турмушта керектелүүчү буюмдардын бар экендиги (чопо идиштер, тамакаш калдыктары, кооздуктар, курал-жарактар) жана көрдүн үй сымал түзүлүшү тиги дүйнөдө жашоо уланат деген ишенимдин болгондугун көрсөтөт. Көрдүн сыртындагы коргондун ичинен чопо идиштердин табылышы сөөктү койгондон кийин маркумду эскерүү, анын арбагына сыйынуу жөрөлгөсүнүн калыптангандыгын тастыктайт. Кыргндагы байыркы коло дооруна таандык эстелик — Ак-Суу чебинин калдыгы (биздин заманга чейинки 15-14-к.), коло доорунун эстеликтери — Арпа көрүстөнү, Пригородный айылына жакын жерде табылган көрүстөн, Таш-Төбө, Таш-Башат, Жазы-Кечүү, Тегирмен-Сай, Кулан-Сай, КызылСай, Жол-Арык жана башкалар көрүстөндөр.
Аркыт (идиш)
Аркыт (монг. саба) - сырткы көрүнүшү көөкөр сыяктанып, төөнүн терисинен жасалып, ооз жагы күмүш же дат баспаган металл менен кыр бууланган ичине суюктук куюлуучу идиш. Кыргыздар кымыз, айрандан тартылган арак ж.б. ичимдиктерди куюш үчүн пайдаланышкан.
Жалган сан
Жалган сан – анык сан болбогон комплекстик сан.
Кошожаш
Кожожаш - кыргыз элинин кенже эпосторунун бири. "Эр Төштүк" менен катар эң байыркы архаикалык эпостордун катарына кирет. Буларда байыркы белгилер — адамдардын мифологиялык түшүнүктөрү катмар-катмар болуп сакталып калган.
Кожожаш жөнүндөгү баян доордун алгачкы баскычындагы элдин коллективдүү жашоо тиричилигинин көркөм баяны катары кабыл алынган. Жашоо үчүн табияттын ар түрдүү ситуациялык кубулуштарынан кутулуу жана жашоо тиричилигин улантууда, табигый күчтөр менен күрөшүүнүн жолун издөөдө, адамдарды бирдиктүү күрөш жүргүзүүгө түрткү берген.
Каюм Мифтаков 1923-жылы «Кожожаш» дастанын Сулайман Конокбаевден Таластын Кеңкол болушунда жүрүп араб арибинде жазып алган жана кагазга түшүрүлгөн алгачкы үлгүсү.
«Кожожаштын» дагы бир вариантын Ысык-Көлдүк ырчы Төлөмүш Жээнтаевден филология илимдеринин кандидаты 3. Ч. Мамытбеков 1949-жылы жазып алган.
Коомдогу маалыматтык маданият
Коомдогу маалыматтык маданият – коомдогу жөндөмдүүлүктү эффективдүү колдонуу, маалыматдагы коммуникациялык каражаттарды жана ресурстарды маалыматтык технологияларды жана маалыматташтыруу каражаттарын өнүктүрүү тармагында максаттуу колдонуу.
Шорлор
Шорлор - Россия Федерациясындагы Түндүк Тоолуу Алтайда, Кузнедк Алатоосунда, Хакасияда ж.б. чектеш аймактарда жашаган түрк тилдүү этнос. Чыгыш теги жагынан кыргыздарга жакын.
Илимий адабияттарда кондом татарлары, кузнецк-том татарлары, абиндер ж.б. аттар менен белгилүү. Өздөрүн «шор-кижи», «татар-кижи» деп аташары маалым. Түрк тилдердин генеалогиялык жиктешүүсүндө уйгур-огуз тобунун хакас бутагында сүйлөшөт. Хакас тобундагы тилдер менен тектеш болгону менен, шорлордун тили бир катар өзгөчөлүктөргө ээ. Калктын саны 15 миңден ашуун. Хакас жана Түндүк Алтайлык (куманды, челкан ж.б.) тилдер менен тектеш диалектилерде сүйлөшөт. Шорлордун этногенезинде түрк, кет, самодий, угор компоненттери катышкан, бир бөлүгү хакастардын курамына жуурулушкан. Изилдөөчүлөрдүн пикирлерине караганда, шорлордун этностук тарыхында кыргыздардын ээлеген орду зор. Уруулук курамында да кыргыздар менен этногенетикалык жалпылыктар байкалат. Шорлордун негизги чарбачылыгы аң уулоо менен байланышкан. Темир кенин иштетүү жана аны өндүрүү жогорку деңгээлде өнүккөн, дыйканчылык да белгилүү дэңгээлде (буудай, арпа ж.б.) жолго коюлган.
Skype
Skype ― Niklas Zennström негиздеген жана 2011-жылдан баштап Microsoft тарабынан ээленген проприетардык VoIP кызмат жана програмдык жабдык.
Аллигаторлор
Аллигаторлор (лат. Alligatoridae) - сойлоочулардын крокодилдер түркүмүнүн уруусу. Узундугу 1 мден 6 мге жетет. 4 уруусу, 7 түрү бар. Түндүк Американын түштүк-чыгыш жагында, Түштүк Америкада, Кытайда жашайт. Көбүнчө тузсуз көлмөлөрдө тиричилигин өткөрөт. Балыктар, моллюскалар, раксымалдар, жерде-сууда жашоочулар, сойлоочулар, кээде сүт эмүүчүлөр менен азыктанат. Адам үчүн анча коркунучсузундугу Кытай аллигаторлорнун узундугу 2 мге жетет. Суунун, көлдүн жээктеринде ийиндерде жашайт. Уясын жээктеги өсүмдүктүн арасына салып 10-40 жумуртка тууйт. Аз кездешүүчү түр болгондуктан ЖКЭСтин Кызыл китебине катталган. Коруктарда корголот, зоопарктарда көбөйтүү боюнча ийгиликтүү тажрыйба жүргүзүлүүдө. Миссисипи аллигаторлорунун узундугу 5 мге жетет. Ал башкалардан айырмаланып, алдыңкы бутунун манжалары жаргакча менен бириккен. Түштүкчыгыш Америкада көп кездешет. Ургаачысы 2040 жумуртка тууп, аны кайтарып, тукуму жөнүндө кам көрөт. Жашоо узактыгы 85 жыл. Анын терисинен сумка, бут кийим, кур ж. б. жасалат.
Skype
Бул кызмат колдонуучуларга бири-бири менен интернет аркылуу үн, видео жана чат жардамы менен байланышууга мүмкүнчүлүк берет. Кадимки телефон тармактарынын абоненттерине да чалууларды аткарса болот. Skype кызмат ичинде чалуулар акысыз, бирок бекитилген жана мобилдик телефондорго чалуулар дебит негизинде иштеген колдонуучу эсеп системасы аркылуу эсептелет. Ошондой эле, Skype өзүнүн кошумча мүмкүнчүлүктөрү менен популярдуу болгон, алардын ичинде файл жиберүү жана видео-конференция уюштуруу. Атаандаштарына SIP жана H.323 негизинде иштеген Empathy, Linphone, Ekiga жана Google Talk кызматтары кирет.
Аллигаторлор
крокодилдердин бир тукуму, буларга (Alligator) — кадимки аллигаторлор (уруу); (A. sinensis) — кытай аллигатору, (А. mississippiensis) — Миссисипии аллигатору кирет.
Skype
Skype'тын катталган колдонуучуларынын саны 2011 жылдын аяк оонасында 663 миллионду түздү. Тармак азыр Microsoft тарабынан иштетилет, анын Skype бөлүмүнүн башкеңсеси Люксембургда жайгашкан. Иштетүүчүлөр (eng.: developers) тайпасынын көпчүлүгү жана бөлүмдүн жалпы жумушчулардын 44% Эстониядагы Таллин жана Тарту шаарларында жайгашкан.
Көптөгөн башка VoIP кызматтардан айрымаланып, Skype peer-to-peer (котормосу: тең укуктуу түйүндөр) жана кардар-сервер гибрид системасы болуп эсептелет, жана компьютерге орнотулганда көмүскөдө иштейт; баштапкы аты – Sky peer-to-peer – ушуну түшүндүрөт.
Кээ бир тармак администраторлор Skype'ты колдонууга корпоративдик, мамлекеттик, үй, жана билим берүү мекемелери деңгээлинде тыйуу салган, ресурстарды одоно көп колдонот, каналдарды трафик менен толтурат, жана коопсуздук суроолору менен байланыштуу деген себептер менен.
Мүмкүнчүлүктөрү
Skype'тын катталган колдонуучуларынын кимдиги кайталангыс Skype аттары менен аныкталат, жана алар Skype колдонуучулар китебине киргизилет. Skype катталган колдонуучуларына чат жана үн байланыш аркылуу баарлашканга мүмкүнчүлүк берет. Үн байланыш мүмкүнчүлүгү эки колдонуучу ортосунда телефон чалуу, конференц-чалууларды аткарууга мүмкүнчүлүк берет; проприетардык аудио кодегин колдонот. Skype'тын чат кардары топ ичинде кат алмашуу, быйтыктарды колдонуу, чат тарыхын сактоо жана мурун жиберилген каттарды түзөө мүмкүнчүлүктөрүн колдойт. Каттарды оффлайнда жөнөтүү 5-версияда киргизилген, бирок бир нече аптадан кийин эскертүүсүз алынган. Кадимки IM колдонуучуларына тааныш болгон мүмкүнчүлүктөр — колдонуучу профили, статус көрсөткүчү, жана башкалар — ошондой эле камтылган.
Онлайн номер, ошондой эле SkypeIn аты менен белгилүү болгон кызмат Skype колдонуучуларына компьютерлерине чалууларды кадимки телефондордон жергиликтүү Skype номерине кабыл алууга мүмкүнчүлүк берет; жергиликтүү номер Австралия, Бельгия, Чили, Колумбия, Дания, Доминикан Республикасы, Эстония, Финляндия, Франция, Германия, Гонк Конг, Венгрия, Ирландия, Италия, Жапония, Мексиак, Жаңы Зеландия, Польша, Румыния, Түштүк Африка, Түштүк Корея, Швеция, Швецария, Түркия, Нидерланддар, Түндүк Ирландия жана Улуу Британия Бириккен Падышалыгында, жана Америка Кошмо Штаттарында жеткиликтүү. Skype колдонуучулар ушул өлкөлөрдүн биринде жергиликтүү номер алса болот, ал номерлерге чалуулар ошол өлкөнүн бекитилген номерлерине аткарылган чалуулардай эсептелет.
Эки колдонуучунун ортосунда аткарылган видео конференция мүмкүнчүлүгү 2006-жылдын Үчтүн айында Windows жана Mac OS X платформаларынын кардарлары үчүн чыгарылган. Linux үчүн Skype 2.0 2008-жылдын Жалган куран айынын 13-дө чыгып, видео конференция мүмкүнчүлүгүнүн колдой баштаган. Windows үчүн чыгарылган 5-версиянын 1-бетасы 2010-жылдын Бугу айынын 13-чүндө чыккан, беш колдонуучуга чейин катыша алган акысыз конференц чалуу мүмкүнчүлүнүн сунуш кылган.
Windows үчүн Skype, 3.6.0.216 версиясынан баштап "Жогорку сапаттагы видеону" колдойт, орто класстагы видео конференция системаларындагыдай, толук экран жана экранда экран абалдары сыяктуу сапаттарды жана мүмкүнчүлүктөрдү колдойт. Skype аудио конференция мүмкүнчүлүгү азыркы учурда, уюштуруучуну эсептегенде, бир убакта 25 адамды колдойт.
Skype, АКШ жана Канададагы 911, Түндүк Ирландия жана Улуу Британия Бириккен Падышалыгындагы жана башка көптөгөн өлкөлөрдөгү 999, Жаңы Зеландиядагы 111, Автсралиядагы 000 же Европадагы 112 сыяктуу тез жардам кызматтарына чалуу мүмкүнчүлүгүн бербейт. АКШнын Федералдык Коммуникация Комиссиясы (FCC), Телекоммуникация Актынын 255 беренесине ылайык, Skype "интерконнекттүү VoIP провайдер" эмес деп бекиткен. Натыйжада, АКШнын Улуттук Тез Жардам Номер Ассоциациясы VoIP колдонуучулары резерв катары аналог сызыгын колдонууну сунуштаган.
2011-жылы, Skype Comcast менен өнөктөшүп Comcast абоненттерине видео чат кызматын HDTV жабдуулары аркылуу колдонуу мүмкүнчүлүгүн бере баштаган.
Тарыхы
Skype 2003-жылы Даниялык Janus Friis жана Швециялык Niklas Zennström тарабынан негизделген. Skype программасы Эстониялык Ahti Heinla, Priit Kasesalu, жана Jaan Tallinn тарабынан жазылган, алар Janus жана Niklas менен бирге peer-to-peer файл бөлүшүү Kazaa программасын да жазышкан. 2003-жылы Баш оона айында биринчи бета версиясы чыгарылган.
Microsoft тарабынан сатып алуу
2011-жылдын Бугу айынын 10-да, Microsoft Корпорациясы Skype Communications, S.à r.l компаниясын 8.5 миллиард АКШ долларына сатып алууга макулдугун берген. Компания Microsoft'тун бөлүмү катары кошулган, жана Microsoft компаниянын бардык технологияларына сатып алуу менен кошо ээ болгон. Бул процесс 2011-жылдын Тогуздун айынын 13-дө аяктаган.
Колдонуу жана трафик
Колдонуучулар бирден көп эсепке ээ болушу мүмкүн; колдонуучулардын санын аныктоо мүмкүн эмес, эсептерди гана болот.
Skype аркылуу өткөн эл аралык трафик көлөмү бир кыйла көп. Ал эң чоң эл аралык үн өткөргүч оператор болду (чалуулардын минуталары боюнча).
2011-жылдын Үчтүн айында, iPhone кардарында видео чалуу жеткиликтүү болгондо, Skype бир убакытта онлайн болгон колдонуучулардын саны рекорддук 27 миллионду түзгөн. Бул рекорд 2011-жылдын бирдин айынын 21-де 29 миллион бир убакытта онлайн болгон колдонуучулар менен, жана кайрадан 2011-жылдын жалган куран айынын 28-де 30 миллион бир убакытта онлайн болгон колдонуучулар менен бузулган. 2012-жылдын жалган куран айынын 25-де, Skype колдонуучулар саны 32 миллиондон биринчи жолу ашты деп жарыялады. Мурунку статистикага караганда, буга чейин эч качан Skype'ка катталган колдонуучулардын саны 32 миллион болгон эмес. . 2012-жылдын жалган куран айынын 5-де, бир убакытта онлайн болгон колдонуучулардын саны 35 миллион болуп кетти.
Кардарлык колдонмолор жана жабдыктар
Skype бир нече платформаларда иштейт, жана 2007-жылдын тогуздун айынын 29-да Skype өзүнүн 3 Skypephone аттуу BREW OS'инде иштеген мобилдик телефонун чыгарган. Башка расмий түрдө колдонулган платформалар:
Кээ бир жабдыктар Skype менен иштөө үчүн компьютердин Skype кардарына кайрылат же камтылган Skype программасын колдонот. Алар көбүнчө компьютерге туташуучу же Wi-Fi хот-споту аркылуу чалууларды аткаруу үчүн камтылган Wi-Fi кардары бар Netgear SPH101 Skype Wi-Fi телефону,SMC WSKP100 Skype Wi-Fi телефону, Belkin F1PP000GN-SK Wi-Fi Skype телефону, Panasonic KX-WP1050 Wi-Fi Phone for Skype Executive Travel Set жабдуусу, Skype үчүн IPEVO So-20 Wi-Fi телефону жана Linksys CIT200 Wi-Fi телефону сыяктуулар. Ошондой эле DECT технологиясынын негизинде жасалган зымсыз Skype телефондор бар, алар компьютерге туташууну талап кылбайт, мисалы RTX компаниясынын DUALphone 3088 телефону. Netgear жана SMC'нин Wi-Fi телефондору базардагы эң негизги атаандаштар катары эсептелет, Wi-Fi телефондор сынактары алардын тартуу сапатына бирдей баа берет.
Skype Wi-Fi телефон - бул зымсыз интернет байланыш аркылуу, колдонуучуларга Skype чалууларын аткарууга мүмкүнчүлүк берген мобилдик телефон. Skype Wi-Fi телефондо экран менюсу бар, ал Skype колдонуучуларына компьютердегидей ким онлайн жана сүйлөшө алат деген маалыматты көрсөтө алат. Аны Skype'тык эмес колдонуучулар менен сүйлөшүү үчүн да колдонсо болот. SkypeOut мүнөттөрүнүн жардамы менен каалаган номерлерге чалууларды арзан баада жана ар-айлык төлөмсүз аткарса болот. Skype Wi-Fi телефонунда веб-браузер жок, жана веб негизинде логин же аутентификацияны талап кылган хот-споттордо иштей албайт.
Truphone, Nimbuzz IM жана Fring сыяктуу үчүнчү тарап иштетүүчүлөр Skype'ка, бир катар башка атаандаш VoIP/IM тармактары менен кошо, Symbian жана Java курчоосунда жарыш иштөөгө уруксат берген (Truphone жана Nimbuzz truphoneOut жана NimbuzzOut деген акылуу атаандаш кызматтарын көрсөтүшөт). Nimbuzz Skype'ты BlackBerry колдонуучулары үчүн жеткиликтүү кылган. Бирок, 2010-жылдын теке айында, Skype өзү жетки берүүнү токтотту деп айтуу менен, Fring колдонуучуларга Skype'ка жетки алуу мүмкүнчүлүгүн берүүнү токтоткон; Fring ага чейин Skype аркылуу мобилдик видео чалууларын сунуш кылып келаткан жана Android платформасын да колдогон. Skype'тын суранычынын негизинде Nimbuzz 2010-жылдын тогуздун айынан баштап колдоону токтоткон.
2010-жылдын жетинин айына чейин, кээ бир гана Samsung жана Panasonic телевизорлору Skype видео кызматын сунуш кылып келген.
Протокол
Skype "Skype протокол" аттуу проприетардык интернет телефония (VoIP) тармагын колдонот. Протокол Skype тарабынан жалпыга жеткиликтүү кылынган эмес жана бул протоколду колдонгон расмий колдонмолор жабык булактуулар (closed-source). Skype технологиясынын бир бөлүгү Joltid Ltd корпорациясына таандык Global Index P2P протоколун колдонот. Skype менен стандарттык VoIP кардарларынын негизги айрымачылыгы (айтып кетмекчи, эң популярдуу VoIP'нин SIP модели да peer-to-peer, бирок Skype сыяктуу эле, колдонууда серверден каттоо өтүш керек), кардар-сервер моделинен айрымаланып, Skype'тын peer-to-peer моделин колдонгондугунда туюнтулат (Kazaa программасынан баш алат).
Протоколду таануу жана башкаруу
Көптөгөн тармак жана коопсуздук компаниялар Skype'тын протоколун, өнөр жайлык жана оператордук ишкердик максаттарында, таанып жана башкарып жаткандыгын белгилешет. Бул компаниялар колдонгон таануунун спецификалык ыкмалары жашыруун болот, ал эми "Пирсондун хи-квадрат критерийи боюнча текшерүүсү" жана "Байестин жөнөкөйлөштүрүлгөн алгоритм классификациясы" - 2007-жылы публикацияланган эки ыкма. Пайдалуу жүк (байт жыштыгы жана алгачкы байт ырааттуулугу сыяктуу) касиеттерин өлчөө статистикасы менен агым (пакет өлчөмү жана пакет багыттары сыяктуу) касиеттерин бириктирүү дагы өзүн Skype'тын TCP жана UDP негизинде иштеген протоколунун кимдигин ырастоочу эффективдүү метод катары көрсөттү.
Аудио кодектер
Skype G.729 жана SVOPC камтыган көптөгөн түрлүү аудио компрессиялоочу ыкмаларын колдонот. Skype Windows үчүн чыгарылган Skype 4.0'дө жана башка кардарларында Skype тарабынан жаратылган SILK кодегин кошкон. SILK "жеңил жана камтылымдуу" болуш үчүн жаратылган.
Видео кодектер
VP7 Skype 5.5'ке чейинки версияларында колдонулган.
5.7-чи версиясында топтук жана жекеме-жеке стандарттык дааналык видео чатта VP8, жана 720p жана 1080p жогорку дааналык топтук жана жекеме-жеке видео чатта H264 колдонулат.
Кардар
Кардарлар Microsoft Windows (2000, XP, Vista, 7, Mobile), iOS (iPad, iPhone, iPod Touch), Mac OS X (Intel, PPC), Symbian S60, Sony PlayStation Portable (PSP), Linux (Android, Maemo'лорду кошкондо), жана 2010-жылдан баштап чыккан LG, Panasonic, жана Samsung телевизорлору үчүн жеткиликтүү, бирок бул телевизорлорго атайын веб-камера орнотуш керек.
Microsoft сатып алганга чейин жана сатып алуу учурунда, Skype бир нече Skype айкалышуучу программалык жана аппараттык өндүрүмдөрүн чыгаруучу үчүнчү тараптардан лицензияларын кайтарып алган. Digium'дун "Asterisk үчүн Skype" өндүрүмү "мындан ары сатылбайт" болуп жабылган. "Senao SN358+" алыстан тарткан(10–15 км) зымсыз телефондору, Skype тармагынын катышуучусунун лицензиясынан ажыраган соң, чыгарылбай калган. Ушул эки өндүрүм кошулуп, дурус хендоверлүү зымсыз "чырмалган" тармактарды түзүүгө мүмкүнчүлүк берип келген.
Коопсуздук жана жекелик
Skype коопсуз байланыш деп эсептелет; шифрлөөсүн токтотуу мүмкүн эмес, жана ал колдонуучуга көрүнбөйт. Skype коомчулукка жеткиликтүү документтелген, көпчүлүк ишенген шифрлөө ыкмаларын колдоноору айтылат: RSA - ачкычтардын катташуусу үчүн жана Advanced Encryption Standard - сүйлөшүүлөрдү шифрлөө үчүн. Бирок, бул алгоритмдер туура, толук жана ар дайым колдонулаарын текшерүү мүмкүн эмес, анткени протоколдун спецификациясы жана/же программанын булак коду жок сыноо мүмкүн эмес. Skype кимдиги ырасталбаган колдонуучуларды текшерилбөөчү катталуу системасы менен камсыз кылат. Лакап аттарды эркин тандоо, системаны өзүнүн кимдигин башка колдонуучуларга билдирбей колдонууга жол берет. Каалаган атты колдонуп эсеп ачуу абдан оңой; көрсөтүлүүчү чалуучунун аты анын аутенттүүлүгүнүн (чындыгынын) кепилдиги эмес. Skype коопсуздугунун жана методологиясын иликтеген үчүнчү тарап баяндамасы "Black Hat Europe 2006" окуясында презенттелген. Ал Skype'ты иликтеген жана учурдагы коопсуздук моделдин бир нече коопсуздук көйгөйлөрүн таап чыккан.
Skype, эреже катары өзүнүн трафигин жашырган, бир нече функцияларды өзүнө камтыйт, бирок ал атайын трафик иликтөөсүнө каршы туруштук берүү үчүн жаратылган эмес жана ошондуктан аноним баарлашуу менен камсыз кыла албайт. Кээ бир изилдөөчүлөрдүн, анонимдөөчү тармак аркылуу өткөндөн кийин да идентификациялануучу болсун үчүн, трафикке "суу белгисин" тагууга колу келген.
Kurt Sauer, Skype'тын Коопсуздук боюнча башкы ишкери, интервьюда мындай деген, "Биз коопсуз байланыш мүмкүнчүлүгүн беребиз. Биз уга алабыз же уга албайбыз деп мен айтпайм." Skype'тын кардары документтелбеген жана проприетардык протоколду колдонот. Free Software Foundation (FSF) колдонуучунун жекелигине байланыштуу, проприетардык программалар жана протоколдорду колдонуудан келип чыгуучу, көйгөйлөр боюнча тынчсызданууда жана Skype'ты алмаштырууну өзүнүн приоритеттүү долбоорлорунун бирине кошкон. Коопсуздук изилдөөчүлөр Biondi жана Desclaux, Skype өчүк абалында деле трафик жөнөтөөр соң жана Skype трафигин жана программанын иштөөсүн бүдөмүктөө үчүн өтө чоң чараларды көргөн соң, Skype'тын "жашыруун жетки жолу" бар экени жөнүндө ойлорун айтышкан, 2008-жылы, кулжа айынын 25-де өткөн "IP негизинде иштеген кызматтарды мыйзам чегинде тинтүү" жолугушуусунда, Австриялык ички иштер министрлигине тиешелүү чоң кызмат ээлеген аты аталбаган мамлекеттик кызматкерлер, Skype баарлашууларын көйгөйсүз уга алышаарын айтышкандыгы жөнүндө бир нече медиа булактар баяндаган. Австриялык ORF коомдук телерадио кызматы, жолугушуунун протоколунан цитаталарды келтирүүдө, "Австриялык полиция Skype баарлашууларын уга алат" деп баяндады. Skype баяндамаларга жорум берүүдөн баш тартты.
АКШнын Федералдык Коммуникация Коммиссиясы (FCC) "Мыйзамды Аткаруудагы Коммуникациянын Жардамы Актын" (CALEA), санариптик телефон тармактарын, эгерде ФТБ (FBI) ордери берилген болсо, башка телефон тармактарын сыяктуу эле, "тыңшоого" укук берет деп чечмеледи. 2009-жылдын бирдин айында, Skype, телефон зымдарына ээ болбогон телефон компания болбогондуктан, CALEA жана башка АКШ телефон компанияларын жөнгө салган окшош мыйзамдардан бошотулгандыгы, жана негизи Skype'ты каалаган учурда да тыңшоо мүмкүндүгү шектүү экендиги жөнүндө айткан. Америкалык Жарандык Эркиндиктерди Коргоо Биримдигине (ACLU) ылайык, айтылган Акт АКШнын Конституциясынын төртүнчү түзөтүүсү менен сыйышпас келет; жакында эле, ACLU FCC Актты туура эмес чечмелегендиги жөнүндө тынчсызданып жаткандыгын билдирди.
2009-жылдын бирдин айынын 20-да Европа Биримдигинин Евроюст (Eurojust) агенттиги, Евроюсттун Италиялык Кеңсеси "Skype сыяктуу интернет телефония системалары (VoIP) менен байланышкан тергөөлөрдү бир ыңтайга келтирүүдө жана өнөктөштүрүүдө негизги роль ойнойт" деп жарыялады. ... Евроюсттун бир ыңтайга келтирүү ролунун максаты - бул, ар кандай берилиштерди коргоо эрежелерин жана жарандык укуктарды эске алуу менен, интернет телефония системаларын тинтүүдөгү техникалык жана юридикалык тоскоолдуктарын жеңүү".
Кытай Элдик Республикасында кызматтын көрсөтүлүшү
2007-жылдын аяк оона айында, Skype программалык кардарын түшүрүп алуу аракеттерин жасаган Кытайлык колдонуучулар TOM Online, Кытайлык зымсыз оператор менен Skype биргелешип түзгөн компаниянын, программанын модификацияланган Кытайлык версиясын түшүрүп алуу мүмкүнчүлүгүн берген сайтына кайра даректелген. TOM кардары, Кытай ичиндеги Skype колдонуучулары бири бири менен алмашкан жана өлкөдөн тышкаркы колдонуучулар менен алмашкан текст кабарларды мониторлоочу, Кытайдын Интернетти Цензуралоо программасына катышат. Ошол убакытта Skype'тын Башкы аткаруучу директору болуп турган Niklas Zennström, репортёрлорго кийинкини айткан: "TOM'го ал базарда баары киргизген текст фильтири орнотулган. Токтом ушундай". Ошондой эле, ал "Бир нерсеге толугу менен ишенсеңер болот - ал нерселер башка колдонуучулардын бирөөсүнүн да жекелигине же коопсуздугуна коркунуч туудурбайт" деп айтты." 2008-жылдын тогуздун айында, болжол менен "Тибет", "Falun Gong", "Тайвань көзкарандысыздыгы", жана "Кытай Коммунисттик Партиясы" деген сөздөрдү өзүнө камтыган маектерге көңүл буруп, TOM, кээ бир Skype текст маектеринин мазмунун толугу менен өзүнүн серверлерине сактап келатканы жөнүндө айтылган. Сакталган кабарлар жиберүүчүлөрдүн жана кабыл алуучулардын инсандыгын аныктоого мүмкүнчүлүк берген маалыматты, ошондой эле, IP даректерди, колдонуучу аттарын, бекитилген телефон номерлерин, жана текст кабарларынын толук мазмуну менен ар бир жөнөтүлгөн кабардын убакытын жана датасын камтыйт. Кытайдан тышкары жайгашкан TOM-Skype колдонуучулары менен баарлашкан Skype колдонуучулары жөнүндө да маалымат сакталып турган. Сервер туура эмес конфигурациялангандан улам, бул лог файлдар коомчулук үчүн убактылуу жеткиликтүү болуп калган.
Кардарларды тейлөө
2012-жылдын бирдин айын алганда, Skype колдоону өзүнүн веб-порталы, колдоо жамааты, Twitter'де @skypesupport, жана Facebook'тагы Skype бети аркылуу көрсөтөт. Алардын веб-колдоо порталынан email жана чат аркылуу түз байланышуу мүмкүн. Чат аркылуу колдоо бул Skype Premium жана дагы башка акча төлөөчү колдонуучуларга жеткиликтүү премиум мүмкүнчүлүк.
2010-жылдын үчтүн айында, Skype, 180 күн жигерсиз болгон (акылуу чалуу аткарбаган) Skype эсептеринин балансындагы акчаларды алып коюу саясатынан баш тарткан. Бул топтук доодон (орусча: "групповой иск") кийин келип чыккан чечим. Топтук доого кошулгандарга 4 АКШ долларына чейинки суммадагы акча каражат төлөнгөн.
Skype'тын акча кайтаруу саясаты боюнча, эгерде кардар Skype Credit'инин 1 евродон азыраак каражатын колдонгон болсо, акча каражат толугу менен кайтарылат. "Сурам туура тапшырылган соң, Skype сизге акчаңызды, Өндүрүмдү колдонбогон күндөр үчүн пропорционалдык негизде кайтарып берет".
Skype'ты билим алуу/берүү максаттарында колдонуу
Skype коммерциялык өндүрүм болгону менен, анын акысыз версиясы дүйнөлүк билим берүү долбоорлоруна кызыккан мугалимдер жана мектептер арасында уламдан-улам көбүрөөк колдонулууда.
Бузулуп жана иштебей туруп калган учурлары
2007-жылдын баш оона айынын 16-да, Skype өзүнүн колдонуучуларынын көпчүлүгүнө жеткиликсиз болуп калган. Windows'тун стандарттык жаңылоо процедурасынан кийин миллиондогон колдонуучулар бир убакытта кирүү аракетин жасаган, ал peer-to-peer системасына ашыра күч келтирген. Бул көрүнүш болжол менен эки күнгө созулган.
2010-жылдын бештин айынын 22-де, Skype бузулууга кабылып, болжол менен 8 миллион аткарылбай калган чалуулардын себеби болгон. Skype администраторлору кийинки кабарды өздөрүнүн Twitter бетине жайгаштырган: "Кээ бирөөңөр Skype'ка кирүүдө кыйынчылыкка учурашыңыз мүмкүн -- биз бул суроону изилдеп жатабыз, жана маектериңер үзгүлтүккө учурап жаткан үчүн кечирим сурайбыз...инженерлер жана сайт операторлору баардыгы мурункудай түзүк иштөөсү үчүн үзгүлтүксүз иштеп жатышат". Көйгөй, Skype'тын кээ бир версияларына таасирин тийгизген, "супертүйүндөрдүн" убактылуу жеткиликтүү болбой калышынан келип чыккан. Ошол күнү кечирээк, Skype'тын Башкы аткаруучу кызматкери (CEO), Tony Bates, кечиримин публикациялаган. Ал, окуя олутуу түрдө каралганы жана толугу менен изилденип жаткандыгы жөнүндө айткан. Ал, көйгөйдүн себеби катары кара ниеттенгендер тарабынан коюлган чабуул каралышы четке кагылган эмес деп айтты, жана аткарылбай калган чалуулардын саны 10 миллиондун тегерегиндеги санды түзөт деп болжолдоду. 2010-жылы бештин айынын 23-дө, Tony Bates Skype'тын блогуна, YouTube'га жаздырылган видео түрүндө, Skype'тын иштебей калгандыгы үчүн дагы бир кечирим публикациялаган. Көйгөй Түндүк Америкада, Латын Америкада, Европада жана Азияда сакталып турган. Көйгөй 20:30-да жоголо баштаган; бирок, колдонуучуларга, программа кайрадан толугу менен ишке жарамдуу болушу үчүн бир нече саат керек болот деген эскертүү берилген. Бештин айынын 23-дө, саат 9:27 (UTC) колдонуучулардын көбү кайрадан кирүүгө мүмкүнчүлүк алган, бирок кээ бирөөлөр кире алган эмес деп айтылган. Бирок, бейшембиде, убакыт алкагына карата күтүлгөн трафиктин болгону үчтөн бири гана Skype'ты колдонгон. 2010-жылдын бештин айынын 23-дө, Skype өзүнүн блогунда система туруктууланганы жөнүндө жазган, жана инциденттин маңыздуу түшүндүрмөсү алты күндөн кийин жазылган. Bates Pay As You Go жана Pre-Pay кардарларына компенсация катары каалаган бекитилген номерге акысыз чалууну сунуш кылган. Жазылма кардарлар жазылуусу бир жумага узартылган.
Тышкы шилтемелер
Skype
Пыновка (дарыя)
Пыновка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 316 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 97 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Апелляциялык баскыч
Апелляциялык баскыч – КРде биринчи инстанциядагы соттордун мыйзамдуу күчүнө кире элек актыларына карата апелляциялык дат-арыздарды жана талаптарды кароочу, курамында 3 судьядан турган экинчи баскычтагы сот (облустук жана аларга теңештирилген соттордун жарандык, администрациялык жана экономикалык иштер боюнча сот коллегиялары).
№4 периниталдык борбору
Бишкек шаарындагы №4 периниталдык борборунун алгылыктуу иштери.
Бишкек шаарындагы №4 периниталдык борбору эне сүтүн коргоо жана колдоо саясатын мамлекетибиздин мыйзамына ылайык ийгиликтүү иш жүргүзүп келүүдө. 2002-жылдан бери төрөт үйү “Эне менен Балага камкор мамиле” деген наамага ээ болуп, ушул мезгилге чейин жетишкендиктерин татыктуу сактап келишет.
№4 периниталдык борбор тарабынан колдонулган ыкмалар тууралу айтсак, акыркы жылдары төрөлгөн ымыркайларды биринчи саат аралыгында, абалына жараша энесинин денесине жакындатып жаткызып, эмчегин эмизүү жана бала такай жанында болгудай шарт тузуп келишет. Периниталдык борбордо ара жаралган ымыркайлар төрөлөт 22 жумадан, салмагы 500гр жогору. Ал балдарды эне сүтү менен азыктандыруу жолдорун жана эмчек сүтүн сааган ыкмалары жаш энелерге үйрөтүлөт.
Бүгүнкү мезгилде Эне менен Балага камкор мамиле саясатынын негизинде, эне сүтү менен азыктандыруу 60%дан – 90%га өстү. Эне сүтү тууралуу айтсак, наристенин аң сезимине, өсүшүнө, ар кандай жугуштуу оорулардан коргоп, тез сакайып кетишине жардам берип жана боорукер бала болууга өбөлгө түзөт.
Куро-Искитим
Куро-Искитим — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Камышная дарыясынын оң жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алло...
Алло... (гр. allos - башка) - татаал сөздөрдүн мааниси боюнча «бөлөк», «башка» деген сөздөргө жалгануучу биринчи бөлүгү (мисалы, аллометрия, аллофон).
Дары-дармек каражаттарын жүгүртүү субъектиси
Дары-дармек каражаттарын жүгүртүү субъектиси – лицензиянын негизинде дары-дармек жүгүртүүсүн жүргүзө турган жеке жана юридикалык, анын ичинде чет өлкөлүк дагы жактар.
Жалбыракчыл бүргөчөлөр
Жалбыракчыл бүргөчөлөр (лат. Psylloidea) – каскак жандыктардын бир түркүмү, буларга өкүл катары кандагачтын жалбыракчыл бүргөчөсү (лат. Psylla alni) кирет.
Арман ырлары
Арман ырлары — коомдогу теңсиздик мамилелерден, жетишпеген турмуштан жана жеке башка түшкөн турмуштун кыйынчылыгынан пайда болгон элдик оозеки чыгармалардын бир түрү. Арман ыры өзүнүн тематикасы жана мазмуну боюнча ар түрдүү болот. Коомдун өзгөрүшү менен арман ырынын мазмуну да өзгөрөт.
Мөрендорф
Мөрендорф ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Эрланген-Хёхштадт районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 4447 (2010-ж.). Аянты – 13.16 км2.
Йемен
Йемен - (Аль-Йаман), Йемен Республикасы (аль-Жумхурий аль-Йаманий) Түштүк Батыш Азиядагы мамлекет; Араб жарым аралынын түштүк -батышында. Батышынан Кызыл деңиз (андагы Баб-эль-Мандеб кысыгы Йеменди Африкадан бөлөт), түштүгүнөн Аден булуңу менен чулганып, түндүгүнөн Сауд Арабиясы, чыгышынан Оман менен чектешет. Йеменге ошондой эле Араб деңизиндеги Сокотра жана Эль-Ихван, Баб-эль-Мандеб кысыгындагы Перим, Кызыл деңиздеги Зубайр, ЭльХаниш-эль-Кабир ж. б. аралдар да карайт. Аянты 528,1 миң км2; түндүк жана түндүк-чыгыш чек арасы чөл аркылуу өткөндүктөн, так аныкталган эмес. Калкы 21,9 млн (2008). Расмий тили араб тили. Борбору Сана шаары Аден өлкөнүн экономикалык борбору статусуна ээ. Акча бирдиги Йемен риалы. Административдик-аймактык жактан 20 мухафазага бөлүнөт, Сана шаары өзгөчө административдик бирдик болуп саналат. Йемен БУУнун (1947), Араб өлкөлөр лигасынын (1945), Ислам конф-ясы уюмунун (1969), ЭВФтин (1969) мүчөсү.
Алчыкен, урук
Алчыкен уругу - саруу уруусундагы алакчындардын курамындагы урук.
Сөздүн уңгусу - алчы: Чүкөнүн таасына карама-каршы бети, айкүр жагы. -кен сөз жасоочу мүчө.
Йемен
Мамлекеттик түзүлүшү
Йемен унитардык мамлекет. Конституциясы 1991-ж. 16-майда кабыл алынган. Башкаруу формасы президенттик республика. Мамлекет башчысы президент (7 жылга шайланат). Президент вице-президентти жана премьер-министрди дайындайт. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы Өкүлдөр палатасы (Мажлис ан-нувваб), андагы 301 депутат жалпы эл тарабынан 6 жылга шайланат. Кеңеш берүү советинин (Мажлис аш-шура) 111 өкүлүн президент шайлайт. Аткаруу бийлиги президент менен Министрлер кеңеши тарабынан ишке ашырылат. Өкмөттү премьер-министр башкарып, ал президент менен кеңешип министрлерди дайындайт. Премьер-министр жана өкмөт жалпысынан президенттин жана Өкүлдөр палатасынын алдында жооптуу. Мыйзам чыгаруу шариатка негизделген. Сот системасы ислам, түрк, англис жана жергиликтүү уруулук укуктарга таянат. Бүгүнкү күнгө чейин Йеменде уруулар аралык мамилелер өкүм сүрүп, расмий бийлик менен уруулардын ортосунда чыр-чатактар болуп турат. Йеменге көп партиялуулук мүнөздүү. Негизги саясий партиялары: Элдик жалпы конгресс, Йемен реформаларды коргоо бирикмеси (Ислах), Йемен социалдык партиясы ж.б.
Алчыкен, урук
Этнонимдин параллелдери кыргыздын солто уруусунда “алчы куртка”, казактарда “алшын” формаларында кездешет. Алчындар “Манас” эпосунда да эскерилет. Алчы + н: -н мүчөсү байыркы түрк тилдеринде көптүк маанини билдирген. Ошондуктан, этнонимдин алчын/алшындар (айрым учурларда кичүү жүз, кээде бүт казак эли “алчындар” деп да аталып калган учурлар кездешет -О.К.) менен да байланышын тактоо зарыл.
Йемен
Табияты
Кызыл деңиздин жана Аден булуңунун жээктеринде булуң-буйткалар аз, жапыз, айрым жерлеринде шуру (коралл) рифтери бар. Инди океанында Сокотра аралы, Кызыл деңизде жанар тоодон жана кораллдан пайда болгон аралдар көп. Жээк түздүктөрүнүн эң ириси Тихама (жазылыгы 50-70 км) чөлдүү, кум дөбөлөрү жана шор жерлер, айрым жерлеринде саздак лагуналар кездешет; кургак сайлар (вади ) менен жыш тилмеленген. Батышында жана борбордук аймактарында тоолор басымдуу; эң бийик жери Йемен тоолорундагы Эн-Наби-Шаиб чокусу, 3660 м. Тоолордун түндүк капталдары барган сайын жапыздап Руб-эль-Хали чөлүнө өтөт, түштүк беттери деңиз жээгиндеги ойдуңдарды (эң жазы жери 50 км) карай тик түшөт. Чыгышын кенен түздүктөр ээлейт (бийиктиги 1000 мге чейин). Туз, нефть, газ ж. б. кендери бар. Климаты тропиктик, кургакчыл; деңиз жээгинде (Аденде) январдын орточо температурасы 25°С, июлдуку 32°С; жылдык жаан-чачыны 40 мм. Тоолуу бөлүгү салыштырмалуу салкыныраак келгендиктен, жаан-чачын 700 ммге чейин жаайт. Туруктуу аккан дарыясы жокко эсе, жылдын көп мезгилинде соолуп калат. Чөл ландшафты басымдуу; тоолорунда алтыгана, сейрек дарактуу саванна кездешет. Деңиз жээгиндеги оазистерде курма жана кокос пальмасы өсөт.
Тарыхы
Йемен аймагында б. з. ч. 2-1-кылымда түштүк араб цивилизациясы калыптанып, Хадрамаут, Катабан, Аусан, Саба, Маин мамлекеттери пайда болгон. Б. з. 4-6-кылымында аймакты Абиссиния королдугу жана Персия каратып алган. 7-кылымдан Йемен Араб мусулман халифатынын курамына кирип, өлкөгө ислам дини тараган. 16-кылымдын башында Осмон империясынын курамына кошулган. 1633-ж. өз алдынчалыкка ээ болгон. 1839-ж. Түштүк Йемен Улуу Британиянын бийлигине карап калган. Түндүк Йемен 1918-ж. Осмон империясына көз карандысыздыктан кутулуп, 1926-ж. имам башында турган Йемен королдугу аталган. Экинчи дүйнөлүк согушта Йемен бейтараптык саясат жүргүзгөн. 1962-ж. Йемен Араб республикасы түзүлгөн. Ал эми Түштүк Йемен 1967-ж. көз карандысыздыкка жетип, 1967-ж. көз каранды эмес Түштүк Йемен Эл Республикасы жарыяланган. Түштүк Йемен 1970-ж. Йемен Элдик Демократиялык Республикасы деп аталып, советтик үлгүдө өнүккөн. Жыйырма жылга жакын убакыт бул эки мамлекеттин ортосунда айыгышкан күрөш жүргөн. 1990-ж. 21майда эки өлкө биригип, Йемен Республика жарыяланган. 1991-ж. жаңы конституциясы кабыл алынганына карабастан, өлкөдө түндүк жана түштүккө бөлүнүү тенденциясы сакталып кала берген. 1994-ж. алардын ортосунда ири согуштук чыр-чатак чыгып, түндүктөгүлөрдүн жеңиши менен аяктаган жана биримдик сакталып калган. 1999-ж. шайлоодо Али Абдалла Салех жеңишке жетишип, өлкөнүн президенти болуп калган. 2006-ж. сентябрда ал экинчи мөөнөткө кайрадан шайланган.
Экономикасы
Йемен экономикасы начар өнүккөн, кедей өлкө. ИДПнин көлөмү 52,6 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 2400 доллардан туура келет. Чарбасынын негизин нефть өндүрүү өнөр жайы түзөт. Сыртта, айрыкча Сауд Арабиясында иштегендерден түшкөн акчанын (1,3 млрд доллар; 2005) жана сырткы экономикалык жардамдын (252 млн доллар) мааниси зор. ИДПнин 46,7%ин тейлөө чөйрөсү, 40,9%ин өнөр жай, 12,4% ин айыл чарба жана балыкчылык түзөт. Туз, нефть, темир кенташтары, асыл таштар казылып алынат. Йемендеги нефтинин запасы 4,5 млрд т, 2005-ж. 20,8 млн т нефть казылып алынып, аны экспорттоодон түшкөн киреше 2,1 млрдды түзгөн. Нефть казып алынуучу негизги региондору: Мариб, Шабва, Хадрамаут мухафазалары. Аден, Мариб ж. б. шаарында нефть ажыратуучу заводдор иштейт. Табигый газдын запасы 452 млрд м3. Пахта тазалоочу, кийим тигүүчү, энергетика жана тамак-аш-татымал (анын ичинде тамеки, кофе тазалоочу ж. б.), дары-дармек, сигарета, курулуш материалдар, цемент өнөр жай ишканалары, кеме ремонттоочу завод (негизинен Аденде жана анын айланасында) бар. Үй-тиричилик буюмдарын, кездеме, булгаары-бут кийим, карапа жана зер буюмдарын, курал чыгаруучу майда кол өнөрчүлүк өндүрүштөрү иштейт. Оор өнөр жайынын жоктугу, транспорттук инфраструктуранын начар өнүгүшү, суунун жетишсиздиги Йемендин өнөр жай инфраструктурасынын өнүгүшүнө кыйла кедерги болот. Айыл чарба өлкөнүн экономикасынын маанилүү тармагы. Өлкө өзүнүн азык-түлүккө болгон муктаждыгын камсыз кыла албагандыктан, анын көбүн сырттан сатып алат. Өлкөнүн аймагынын 1%тен азыраагы гана иштетүүгө ыңгайлуу. Дыйканчылыктын негизги аймагы Йемен тоолорунун тектирленген капталдары. Айыл чарбанын башкы тармагы өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Башкы экспорттук өсүмдүгү кофе (Жебель); ошондой эле курма жана кокос пальмасы, жүзүм, мөмө дарактары (анжир, шабдалы, манго, анар ж. б.), техникалык жана жыпар жыттуу өсүмдүктөр (кунжут, имбирь, пахта, тамеки) өстүрүлөт. Башкы айыл чарба өсүмдүктөрү: дурра, арпа, буудай, жүгөрү, буурчак, жашылча. Өлкөнүн түштүгүндөгү жана түштүк чыгышындагы чөлдөрдө жана жарым чөлдөрдө оазистик дыйканчылык (дан эгиндери таруу, ак жүгөрү, буудай, арпа), техникалык өсүмдүктөр (кунжут, пахта, кофе, тамеки), ошондой эле жашылча, тропик мөмө-жемиштери, курма жана кокос пальмасы өстүрүлөт. Көчмөн мал чарбасы өнүккөн; 2003-ж. 1,4 млн бодо мал, 6,6 млн кой, 7,3 млн эчки, 0,3 млн төө болгон. Балык кармалат. Кургатылган жана туздалган балык экспортко чыгарылат. Бермет алынат. Деңиз промысели бар.
Тейлөө чөйрөсү
Тейлөө чөйрөсүндө Суэц каналына өтүп баратып, Аден портуна кирген чет өлкөлүк кемелерди тейлөөнүн (май куюу, ремонт ж. б.) мааниси зор. Йеменде чет өлкөлүк туризм өнүгүүсү үчүн жетишерлик ресурстар (маданий-тарыхый эстеликтер, ыңгайлуу табигый-климаттык ресурстар) бар. Бирок, өлкө ичиндеги туруксуздук, инфраструктуранын начардыгы жана сервистин начарлыгы туристтердин келүүсүнө кедерги болууда. Борбордук банк, 11 коммерциялык банк, 2 адистештирилген мамлекеттик, 3 ислам банкы иштейт. Эң ири коммерциялык банкы Араб банкы (ага бардык банк активинин 60%и таандык). Чекене жана дүң соода өнүккөн.
Транспорт тармагы
Темир жол жок. Автомобиль жолунун узундугу 71,3 миң км. Башкы деңиз порт Аден, негизгилери Ходейда, Моха, Салиф, Аль-Мукалла. 50 аэропорту бар; эң ири эл аралык аэропорту Санада, калгандары Аден, Сайяон, Таиз, Ходейда шаарында. Магистралдык куур транспортунун узундугу 1402 км, анын ичинде нефть куурунуку 1309 км, газ куурунуку 71 км, суюлтулган газдыкы 22 км. Экспортко негизинен нефть, кофе, кургатылган жана туздалган балык чыгарып, сырттан машина жана жабдуу, азык-түлүк, тирүү мал, химикат сатып алат. Негизги соода шериктери: Кытай, Индия, Таиланд, Сауд Арабиясы, Түштүк Корея, АКШ, Бириккен Араб Эмирликтери, Кувейт.