cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рене Декарт
Механикалык детерменизм концепциясы
Өзүнүн физикасында Декарт механикалык детерменизм концепциясын өнүктүрөт, бул космогониялык гипотезаны түзүүдөн өз көрүнүшүн тапкан. Бул гипотеза өзүндө баарынан мурда дүйнөнүн эволюциялык концепциясын камтып турган. Декарт, материалдык нерселерди, аларды дап-даяр түрдөгү нерселер катарында карабай, алардын акырындык менен жүрө-жүрө калыптанып түзүлүшүн көрүп-байкоо аркылуу таанын-билүү жеңил деп жазат.
Декарттын космогоникалык гипотезасында Кудайдын ролу бар болгону материяны жаратканында жана ага алгачкы түрткү бергендигинде гана турат, бул алгачкы түрткүнүп натыйжасында баш-аламан кыймыл келип пайда болгон. Кыймылдык бул баш-аламандыгынын жоголушу жана Күн системасынын пайда болушу эми механиканын мыйзамдары боюнча — куюндаган түрдөгү кыймыл мыйзамдары аркылуу ишке ашат. Декарттын космогоникалык гипотезасында механикалык мүнөздөгү көптөгөн кемчиликтерине карабастан өнүгүү идеясынын өзү маанилүү. Кант-Лапластын алда канча өркүндөтүлгөн космогоникалык гипотезасы Декарттан кийин бир жарым кылым өткөндө пайда болгон.
Декарттын механизми изилдөөлөрдүн бардык башка тармактарында, атап айтканда өсүмдүктөрдүн жана өзгөчө жаныбарлардын организмдеринин иш-аракетинин мүнөзүн ачып түшүндүрүүдө көрүнөт. Декарт организмдин сөзсүз түрдө жооп кайтаруучу реакциясы жөнүндөгү теориянын ачылышына жол салып кеткен адам болгон, бул теория көптөн кийин И.П.Панлов тарабынан иштелип чыккан.
Картезиандык философия
Картезиандык философиянын бул негизги жоболорунан Декарттын механизминин негизги принциби келип чыгат, атап айтканда, адам дегенибиз бул машина, өзгөчөлүгү бар, бирок эч кандай жанга, өсүмдүктүкүндөй да, сезип-туюучу да жанга ээ болбогон машина деген корутунду чыгат. Адамдын аракети өзүнүн эрксиз, шексиз-рефлектордук формасында алганда жаныбарлардын аракетине окшойт. Декарттын кумарлык (страсть) жөнүндөгү окуусу адамга механикалык көз караштан мамиле жасоонун көрүнүштөрүнүн бири болду. Адам организмине тийиштүү болгон кумарлыкты ал көбүн эсе физиологиялык көз караштан караштырат жана кумарлык адамдын дене- боюнун тигил же бул аракетин чагылдырып турат деп эсептейт. Адам кумарынын көптөгөн түрлөрүнүн баарын ал негизги алты кумарга алып келип такайт: таң калуу, сүйүү, жек көрүү, каалоо, кубаныч, кайгы.
Декарттын рационализми адамды акыл-эстүү жан катарында кароодон да көрүнөт, адамды баарынан мурда максатты көздөгөн иш-аракет жана сөз айырмалап турат.
Руханийлик менен дене-бойдун карым-катнашынын психофизиологиялык проблемасын чечүү менен, Декарт биринчинин экинчиге багыныңкы эместигин тааныйт. Декарт үчүн ойломдук, интеллектуалдык нерселер дегенибиз жападан жалгыз чыныгы баштапкы жана басымдуулук кылган нерселер. Бирок Декарт барып келип эле материалдык жана руханий субстанциялар карама-каршы субстанциядагы процесстердин жүрүш багытына таасир бере турганын моюндайт. Ал гана эмес Декарт бул байланыштын тоомдошкон борбору, атап айтканда мээнин шишик сыяктанган безинде деп аныктоого аракеттенген.
Усул жөнүндөгү ой жүгүртүүсү
Тааным, Декарт боюнча, акыл-эстин нуру менен жарык болуп турат, ал эми адашуу-жаңылуу ал адам эркинин эркин болгондугунун натыйжасында пайда болот, ал эркиндик дегенибиз адамдагы иррационалдык башталыштын өзү.
«Усул жөнүндөгү ой жүгүртүүсүндө» Декарт көбүрөөк чыныгы, анык таанымга жетүүнүн жолун көрсөтүп бере турган эрежелерге токтолот. Декарт өзү да туткан бул эрежелер төмөнкүлөр:
Декарттын жана анын Философиясынын ролу баа жеткис. Анын бүткүл кийинки философиялык ой-пикирге тийгизген таасири өтө зор. Декарттын идеяларын андан ары өнүктүргөн философиядагы окуулар жана ар түрдүү багыттар (анын латындашкан ысмы — Картезиядан улам) картезианчылык деп аталып калат.
Балбаева Мистекан
Балбаева Мистекан (1925-1983) Шырдакчы. Жумгал районундагы Чаек айылында төрөлгөн. Кыйла жылдар механизатор болуп иштеген. Уз шырдактарын стилдештирип берүүгө умтулат. Шырдактын ортолугу үчүн бир табакчада төрт «куш оюмунун» ичинен төрт «карга тырмак оюму» чыкканда алардын четтери кабыргаланып, «колтук оюму» тумарчаланып көрүнүп өсүмдүктөрдүн (бак дарактардын) бутактары сымалданат. Же адаттагыдай төрт «кочкор мүйүз оюмунун» ичи жүрөкчөлөнүп, төрт чекесинен үзүл-кесилсиз «карга тырмак оюму» берилип, жээк оюмуна «кочкор мүйүз оюмунун» үстүнөн «жагалмай канат оюму» алынып, анын жарымы «колтук оюмуна» чакталат. Мистекандын кыздары Камердинова Насыйкат (мугалим), Камыкат да айылдаштарына чебер аталууда.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Баштапкы энергетикалык ресурстар (мүмкүнчүлүк)
Баштапкы энергетикалык ресурстар (мүмкүнчүлүк) – отун катары пайдаланылуучу (мунайзат, табигый газ, күйүүчү сланец, көмүр, көң) жана кубаттын башка түрүн алуу үчүн колдонулуусу мүмкүн болгон (ядролук отун, суу жана күн кубаты, шамал менен кайнар булактардын кубаты) табигый абалдагы ресурстар.
Международная (метро бекети, Москва)
Международная — Москва метросунун Филёвская сызыксындагы станция. 2006-жылы 30-августда ачылган.
Туюк
Туюк – түр кий элдердеги классикалык ыр формасы. Төрт саптан туруп, а-а-в-а формасында уюштурулат. Уйкаштыгы көбүнчө сөз оюнунан же омонимдерден куралат, ар уз системасында болот. Лутфи, Бабур, Навоинин чыгармаларында бийик деңгээлге жеткен.
Бахманар Абуль Гасан Марзубан
Бахманар Абуль Гасан Марзубан (туулган жылы белгисиз) – азербайджандын философу, Ибн-Синанын окуучусу. Аристотелдин жана неоплатонизмдин системаларын ислам догмасына пайдаланууга аракет жасаган. Ал өзүнүн «Метафизика» жана «Жаныбарлардын иерархиясы» трактаттарында болмуш жана таанып билүү проблемаларына көңүл бурат. «Билимге ээ болуу» жана «Кооздук» аттуу чыгармаларында «сулуулук жана бактылуулук» сыяктуу этикалык маселелерди карайт.
Түргөш тыйындары
ТҮРГӨШ ТЫЙЫНДАРЫ
Чүй өрөөнүндөгү шаар калдыктарынан (Акбешим, Шишдөбө), көбүнчө Ысык-Ата районунун Красноречка айыл өкмөтүнүн аймагындагы Красноречка шаар чалдыбарын археологиялык казуу убагында табылган. Түргөш тыйындары колодон жана жезден жасалган.
Бул монеталар Үч-Элиг (699–706) Батыш Түрк кагандыгынын он ок элинин каганы наамын (титулун) кабыл алгандан соң чегилип чыгарыла баштаган, аверсте «түргөш – каган» деген жазуулар бар. Акыркы иликтөөлөр търгщш тыйындарынын сапаты, жасалыш технологиясы кытайлардыкынан кем калбагандыгын тастыктайт. Търгщш тыйындары Суйабда чегилген. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тарых музейинде сакталууда.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Бешевляр (Салауат району, Башкыртстан)
Бешевляр — Башкыртстандын Салауат районундагы айыл, Аркаул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 249 киши. Почта индекси — 452493, ОКАТО коду — 80247810002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мусулман
Мусулман (مسلم [муслим] - Ислам динин тутунгандарга карата айтылат. Аллахка моюн сунуучу, баш ийүүчү деген маанилерди берет. башкача айтканда Аллахтын буйруктарын моюн сунуп аткаруучу.
Автоматташтырылган башкаруу системасы (АБС)
Автоматташтырылган башкаруу системасы (АБС) - башкарылуучу объект менен автоматтык өлчөөчү жана башкаруучу түзүлмөлөрдүн жыйындысы. Техникалык куралдардан түзүлгөн башкаруу системасынын бир түрү. Анда техникалык түзүлмөлөрдү колдонуу менен башкаруу, маалымат чогултуу процесстерине адамдын кол жана акыл эмгеги пайдаланылбайт. Автоматтык башкаруу системасынан айырмаланып, бул системада жалаң техникалык каражаттар менен толук автоматташтыруу жүргүзүлбөйт. Бул системада кошумча түрдө оператор, тескөөр (диспетчер) жана башка тейлөөчү адамдардын эмгеги колдонулат, башкача айтканда адам бир функциялык элемент катары кызмат кылат. Коюлган максат, маселелерге карата ал технологиялык процесстерди, долбоорлоо иштерин АБСны болуп айырмаланат. АБСны түзүүдө математикалык, программалык, техникалык каражаттар жана уюштуруу маселелери каралат. Анын негизин ЭЭМ түзөт.
Хаддонфилд (Нү-Жерси)
Хаддонфилд (Нү-Жерси) (Haddonfield) — Нү-Жерси штатынын Кэмден округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 11593 киши. Болжолдуу аянты - 7.4 км². FIPS коду — 34-28770.
Кытыль-Кикя дарыясы
Кытыль-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Воргэ-Кыталь-Кы дарыясынын сол жээгинен 75 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Юсуф Чим
Юсуф Чим (Yusuf Çim) — 1991-жылы 26-сентябрда Түркиянын Стамбул шаарында төрөлгөн. Жаштайынан эле эл алдында чоңойгон Юсуф учурда модель, ырчы, телеалпаруучу, актёр катары калың журтка таанымал. 2011-жылы "Түркиянын мыкты модели" наамына татыган. Ырчылык жаатында 2013-жылы "Бир ирет болсун" аттуу альбому жарык көргөн. Ал эми телеалпаруучу катары 2015-жылы жергиликтүү каналдардын биринде "Пирамида" аттуу шоу берүүнү алып баруу менен өзүн көрсөткөн. Юсуф Чим кайрымдуулук менен да алектенип, Даун синдрому менен ооруган балдарга көмөк көрсөтүп келет.
Автоматташтырылган долбоорлоо
Автоматташтырылган долбоорлоо - компьютер жана тиешелүү программа каражаттарын пайдалануу менен өндүрүш жабдууларын долбоорлоо. Учурда автоматташтырылган долбоорлоо өндүрүштүн негизи болуп калды. Ал архитектурада, шаар курулушунда, машине курууда, энергетикада жана башка тармактарда долбоорлоо документтерин иштеп чыгууда кеңири колдонулат.
Мартин Гор
Мартин Ли Гор (англ. Martin Lee Gore; 1961-жылы 23-июль) - англиялык ыр жазуучу, ырчы, гитарист, пианист, продюсер, ремикс жасоочу жана дижей. Depeche Mode тобунун негиздөөчүлөрүнүн бири болуп Мартин Гор топтун ырларынын көбүн жазган. Мартин Гор сахнада кырк жыл бою иштеп келе жатат. Гордун таанымал болгон композицияларынын ичине кирген хиттери: "Personal Jesus" (кырг. "Өздүк Ыса"), "Enjoy the Silence" (кырг. "Жымжырттан ыракат ал"), "Stripped" (кырг. "Жылаңач"), "It's No Good" (кырг. "Пайдасыз"), "In Your Room" (кырг. "Бөлмөң ичинде"), "Strangelove" (кырг. "Таң каларлык сүйүү"), "I Feel You" (кырг. "Сени сезем"), "People Are People" (кырг. "Адамдар деген адамдар"), "Precious" (кырг. "Кымбаттуу"), "A Question of Time" (кырг. "Убакыт ала турчу суроо"), "Policy of Truth" (кырг. "Чындыктын саясаты"), "Everything Counts" (кырг. "Баардыгы эсептелет"), "Behind the Wheel" (кырг. "Рулда отуруу"), "Shake the Disease" (кырг. "Ооруну силкүү"), "Never Let Me Down Again" (кырг. "Мындан кийин мени оңтойсуз абалда калтырба") жана башкалар.
Depeche Mode тобуна ыр жазып музыка жараткандан тышкары Гор кээ бир ырларын башкы ырчы катары аткарган, алардын ичине, мисал катары "Somebody" (кырг. "Кимдир бирөө"), "A Question of Lust" (кырг. "Кумарлануу жөнүндө суроо"), "Home" (кырг. "Үй") жана "One Caress" (кырг. "Бир мээрим") кирет. Ал топтун башка ырларынын жардамчы бэк-вокалисти катары аткарган.
Ыр жазуучулардын, композиторлордун жана авторлордун британиялык академиясы 1999-жылы Мартин Горго Айвор Новелло сыйлыгынын "Эл аралык жетишкендик" номинациясын ыйгарган.
Аң-Өстөн
Аң-Өстөн — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы айыл. Ак-Дөбө айыл аймагына кирет.
Райондун административдик борбору ― Кызыл-Суу кыштагынан 20 км түндүк-чыгыш тарапта, Балыкчы темир жол бекетинен 206 км. Деңиз деңгээлинен 1690 м бийиктикте. Орто мектеп, клуб, бейтапкана бар.
Калкы
Калкы ― 1293 киши (2009-жылы), 2005-жылы ― 1301 киши.
Турунъель
Турунъёль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын сол жээгинен 82 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Ховрино (метро бекети)
Ховрино — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 2017-жылы 31-декабрьда ачылган.
Бакенеев Дөөлөтша
Бакенеев Дөөлөтша Өрүмчү. 1936-ж. Ысык-Көл районундагы Кара-Ой айылында төрөлгөн. Колхоздо, райондук айыл чарба башкармасында багбан болуп иштеген. Өрүмчүлүктө Каратаев Орозбектен таалим алган. Эски өрүмдөрдүн ар кандай түрлөрүн жандырып, аларды кайрадан өрүп, өз алдынча да көптү үйрөнгөн. Дөөлөтша - ат жабдыктарынын чебери. Бул чеберчилик камчы өрүүдө бөтөнчө билинүүдө. Дөөлөтша камчы өрүмдөрүнүн мерчемдүүсү «суйсалма өрүмгө» 12 тал көк тилет. Буга музоонун терисин жыдытат. Мында ар бир талды бирден алып, бир капталында алты көктү үчтөн бөлөт. Анын түшкүнүнө барганда башка көгүн басууну токтотуп, узун эки көктүн эки капталына экиден төрт көктү өткөзөт. Мунун бир капталын «жылан боор өрүм» кылып өрүш үчүн чебер үч көктү бир басып, калган бир капталындагы үч көктү бирден алат. Ал эми жалаң «терме өрүм» кылыш үчүн көктү экиге бөлүп, эки капталындагысынын ар бирин басат. Мында түшкүнүн бекитүү бирдей болот. Дөөлөтша камчы өрүмдүн бир эле түшкүнүнө 12 тал көк аркылуу «жылан боор өрүмүн», «терме өрүмүн», «суйсалма өрүмүн» суктанаарлык кылып бере алат.
Авторлошуу
Авторлошуу, авторлошкон – чыгарма же котормо дегенде автор тарабынан өз чыгармасынын башка бирөө тарабынан даярдалган нускасын же бирөө ишке ашырган котормосун карап чыгып, айрым толуктоолорду, өзгөртүүлөрдү киргизүүсүн түшүнөбүз. Ч.Айтматов “Биринчи мугалим”, “Жамийла” повесттери орус тилине А. Дмитриева менен авторлошуп которгон.
Адабият:
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Эл аралык Түрк Академиясы
Эл аралык Түрк Академиясы (ITA – International Turkic Academy) — Академия Нур-Султан шаарында жайгашкан. Эл аралык Түрк Академиясынын Президенти – Дархан Куандык уулу Кыдыралы
Кыргыз улуттук китеп палатасы
Кыргыз улуттук китеп палатасы — республика аймагында басылып чыккан басылмалардын милдеттүү нускасын мамлекеттик жана статистикалык каттоого алып, алар жөнүндө библиографиялык көрсөткүчтөрдү чыгаруучу библиографиялык мекеме; илимий-техникалык маалымат, басма иштери, полиграфиялык өнөр жай, китеп соодасы жана мамлекеттик библиографиялык борбор. Кыргыз ССР ЭкСтин 1937-жылы 23-майдагы токтому менен негизделип, 1939-жылы иштей баштаган. Басма сөздү каттап, сактоодон баштап, ал республикалык деңгээлдеги мамлекеттик библиографиялык илимий борбор, басма сөз статистикасынын, борборлоштурулган каталогдоштуруунун жана Улуттук ISBN, ISSN агенттигинин борборуна айланган. Улуттук басма сөздүн кайталангыс, уникалдуу архивин сактоо, маалыматтык библиографияны өнүктүрүү максатында Кыргыз Республикасынын Президентинин 1999-жылдын 18-мартындагы жарлыгы менен Мамлекеттик китеп палатасы Улуттук китеп палатасы болуп кайра түзүлгөн. Палата 5 негизги бөлүмдөн турат (2012): 1) милдеттүү нусканы кабыл алуу жана китеп таркатуу бөлүмү келип түшкөн басылмага (газетадан башка) мамлекеттик каттоо номерин ыйгарып, бөлүштүрүүнү жүргүзөт; 2) мамлекеттик библиография бөлүмү китеп, брошюра, автореферат, нота, сүрөт басылмаларын, рецензия жана газета-журналдарга чыккан макалаларды библиографиялык каттоодон өткөрүп УДК (Универсалдуу децималдык классификация) боюнча классификациялап, мамлекеттик библиографиялык көрсөткүчтөрдү түзөт. Бөлүм «Кыргыз Республикасынын басма сөз жылнаамасы» мамлекеттик библиографиялык көрсөткүчүн кыргыз жана орус тилинде даярдап чыгарат. Анда «Китеп жылнаамасы (1951-жылдан)», «Газета макалаларынын жылнаамасы» жана «Журнал макалаларынын жылнаамасы» (1956-жылдан), «Рецензия жылнаамасы» (1966-жылдан), «Нота жылнаамасы» (1972-жылдан), «Сүрөт искусствосунун жылнаамасы» жана «Библиографиялык колдонмолордун көрсөткүчү» (1982-жылдан) бөлүмдөрү бар; 3) каталогдоштуруу жана стандартташтыруу бөлүмү өз ишинде басма сөз адабияттарын борбордоштуруп каталог түзүүгө чоң орун берет. 1957-жылдан аннотацияланган карточкалар үзгүлтүксүз басылып келет. Каталог менен картотекаларда 1939-жылдан берки басма адабияттар камтылган. Ошол учурдан тартып Улуттук ISBN, ISSN жана каталогдоштуруу агенттигинин Кыргызстандагы бөлүмү ачылган. Бул бөлүм аркылуу китептерге стандарттык номер коюлуп, каталогдук системага киргизилген. Стандартташтыруу номери боюнча Лондондогу Эл аралык ISBN агенттигине, «Эл аралык басмалардын справочниги» үчүн маалымат жөнөтөт. 4) басма сөздүн ретроспекциясы, архиви жана статистикасы бөлүмүндө басылманын статистикалык эсебин толуктоо жана сактоо менен гана чектелбестен, сан жана сапаттык көрсөткүчү боюнча маалымат берет. 5) эл аралык кызматташуу бөлүмү 2008-жылы түзүлгөн. Мамлекеттик басма тармагы боюнча эл аралык кызматташуу ишин координациялайт.
Эл аралык Түрк Академиясы
Тарыхы
2009 жылдын тогуздун айынын 3-дө Азербайжан Республикасынын Нахчиван шаарында өткөн Түрк тилдеш мамлекеттер башчыларынын IX саммитинде Казакстан Республикасынын президенти Нурсултан Назарбаев түрк дүйнөсүн изилдөөчү эл аралык илимий борбор куруу тууралуу сунуш жасаган. 2010-жылдын бугу айынын 25 де Казакстан Республикасынын борбору – Астана шаарынын Тынчтык жана келишим сарайында Түрк академиясы ачылды. Бирден-бир илимий изилдөөчу борбордун тушоо кесерине Казакстан Президенти Нурсултан Назарбаев менен Түркия Президенти Абдулла Гүл, жана ошондой эле Казакстан, Түркия, АКШ, Орусия (Татарстан, Башкыртстан, Чуваш, Якутия), Өзбекстан, Кыргызстан, Украина мамлекеттеринин көрүнүктүү түрколог-илимпоздору катышты. Кыргыз Республикасынын борбору Бишкекте 2012-жылдын баш оона айынын 22-23 күндөрүндө өткөн Түрк Кеңешинин II саммитинде Казакстан Республикасынын Президенти Нурсултан Назарбаев, Түркия Республикасынын Президенти Абдулла Гүл, Кыргыз Республикасынын Президенти Алмазбек Атамбаев менен Азербайжан Республикасынын Премьер-министри Артур Расизде Түрк академиясына эл аралык мертебе берү жөнүндө келишимге кол коюшкан. Академияны курган мамлекеттер бул келишимди ратификациялагандан кийин 2014 жылдын баш оона айынын 28 нен баштап Түрк академиясы эл аралык мартабысына ээ болду. Ошентип, түрк тилдеш төрт мамлекеттин эркин түрдө курган бирден-бир эл аралык илимий уюму – «Эл аралык Түрк Академиясы» өз жумушун баштады.
Негиздөөчү мамлекеттер
Азербайжан Республикасы, Казакстан Республикасы, Кыргыз Республикасы, Түркия Республикасы,
МАКСАТЫ МЕНЕН МИССИЯСЫ
Максаты:
Байыркы доордон ушу кезеңге чеинки түрк ааламынын тарыхын, тилин, адабиятын жана маданиятын изилдеп, түрк мамлекеттеринин дүйнөлүк дэңгээлдеги орду менен өзгөчө үлүшүн түпкү даректердин негизине таянып, жалпы түрк дүнүйөсүнө катыштуу илимий изилдөөлөрдү ылайыкташтыруучу бирден-бир борборго айлануу.
Миссиясы:
Түрк элдеринин илимий коомдоштугунун илими менен билимине, ошондой эле башка да түрк тилдеш мамлекеттердин ишмерлеринин демилгелерине шарт түзүү жана алардын башын бир багытка көздөө.
Эл аралык кызматташтык
Эл аралык Түрк Академиясы ушуга чеин 40 тай илимий изилдөө институттар, түркологиялық борборлор менен байланыш түзүп, меморандумдар менен бекітті. Алардын катарында Мажарстан Улуттук Илимдер Академиясы менен илимий изилдөө борборлору, Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясы, Азербайжан Улуттук Илимдер Академиясы, Монголия Улуттук Академиясы менен изилдөө институттары, ошондой эле Россия Федерациясынын Илимдер Академиясынын изилдөө институттары бар. Корея, АКШ, Түркия сыяктуу көптөгөн элдердин кадыр-баркы жогору турган оку жайлары менен да тыгыз байланыш орногон. Ошондой эле Академия 100 чакту чет элдик белгилүү түрколог алымдар менен биригип олуттуу жоболорду ишке ашырууда. Эл аралык Түрк Академиясы Түрк Кеңеши, ТүркПА, ТҮРКСОЙ жана Ислам тарыхын, өнөрү менен маданиятын изилдөө борбору (IRCICA) менен да өнөктөштүк орнотту.
Ички түзүлүшү
Илимий Кеңеш Эл аралык Түрк Академиясынын эң жогорку уюму – Илимий Кеңеш. Уюмду башкаруу курамына ар бир тараптан (Түрк Кеңешине мүчө элдер) бир өкүлдөн, ошондой эле Түрк Академиясынын Президенти жана вице-президенттери кирет.
Президент Президент тараптар (Түрк Кеңешине мүчө элдер) мамлекетинин азаматтары арасынан төрт жылдык мөөнөткө кайта шайлоо негизинде дайындалат. Эл аралык Түрк Академиясынын тунгуч президенти – тарых илиминин доктору Дархан Куандык уулу Кыдыралы. Ал бул кызматка 2014 жылдын кулжа айынын 4-5 күндөрү Түркиянын Бодрум шаарында өткөн Түрк Кеңешинин IV саммитинде Кеңешке мүчө төрт элдин мамлекет башчыларынын чечими менен дайындалды. Эл аралык Түрк Академиясы Казакстанда жайгашкандыктан алгачкы президенти Казакстан тарабынан дайындалды. Уюм башчысы Түрк Кеңешине мүчө элдердин англис тилиндеги расмий аталыштары боюнча алфавит тартибине ылайык ротациялык (кезеги менен) негизде алмашып турат: Азербайжан, Кыргызстан жана Түркия.
Вице-президенттер Эл аралык Түрк Академиясынын президенти Казакстан жарааны болгондуктан вице-президентикке калган Түрк Кеңешине мүчө элдерден үч вице-президент дайындалат.
Изилдөө борборлору Эл аралык Түрк Академиясында беш изилдөө борбору иштейт: тарых жана этнология; тил, адабият жана терминология; өнөр жана маданият; социалдык-экономикалык изилдөөлөр жана эл аралык изилдөөлөр. Бул борборлор түрк дүйнөсүнүн өзөктүү маселелери менен маданиятын, тарыхын, экономика жана интеграция багыттарын изилдейт.
Академиянын эмгектери
Эл аралык Түрк Академиясында куруучу элдер менен бирге түрк дүйнөсүнүн илимпоздору иштейт. Академия түрк дүйнөсүнө тиешелүү көптөгөн эл аралык олутту жоболорду ишке ашырды. Төрт жылдын ичинде 50-гө жакын илимий китептерди басып чыгарды. Алар азыркы түркология, түрк тарыхы, маданияты, өнөрү, түрк элдеринин болочогу сыяктуу темаларды камтыды. Ошондой эле Академияда түркология менен алтаистиканын өзөктүү маселелерин илим жагынан изилдөөчү «Алтаистика жана түркология» жана эксперттик талдоо багытындагы «GLOBAL-Turk» аттуу эл аралык журналдар чыгат. Буларда илимий эксперттик макалалар төрт тилде (казак, орус, англис, түрк) басылып чыгат. Мындан сырткары түрк тилдеринин сөздүктөрү басылды. Академия 2010 жылдан баштап түрк тарыхы, маданияты жана түрк уулунун мыкты чыгаандарына арнап көптөгөн эл аралык конференцияларды, форумдарды, жыйындар менен семинарларды өткөзөт.
Түрк китепканасы
Эл аралык Түрк Академиясынын астында түрк китепканасы курулган. Белгилүү түрктаанучулардын жеке китепканалырынын негизинде курулган китепкананын кору азыр 15 миңден ашты. Белгилүү түрктаанучулар Абдуали Кайдар, Абжан Курышжан уулу, Коңыр Иштван Мандокинин жеке китепканалыр да Академиянын китепканасына берилди. Китепканада сейрек китептер менен колжазмалар кору да бар. Тарыхый жазма эстеликтердин катарына кирген колжазмалардын көчүрмөлөрү да топтолгон. Китепканадан түрк жана моңгол улуттарына арналган жеке-жеке китеп текчелер да бар. Атап айтканда казак, түрк, азербайжан, кыргыз, өзбек, түркмөн, башкыр, татар, карачай, хакас, чуваш, каракалпак, ногой, бурят ж.б. боордош элдердин адабияттарын табууга болот. Азыр түрк китепканасынын электрондук базасы дайындалууда.
Музей
Эл аралык Түрк Академиясынын кол астында ачылган музейден түрк элдеринин ар кезеңде жасаган баалу эстеликтерин көрүгө болот. Түрк элдеринин маданий мураларын заттай жана фото-өжөт катары жыйноо жумуштары улантылууда. Музей 2014 жылдын тогуздун айында жаңы тарыхый экспонаттар менен толукталып, кыйла бөлүгү жаңыртылды.
Шилтемелер
Эл аралык Түрк Академиясынын расмий сайты http://www.turkacadem.kz/kz/ Эл аралык Түрк Академиясынын Facebook желесиндеги расмий баракчасы: https://www.facebook.com/ita.com.kz
Баштартуу керээзи
Баштартуу керээзи – мурастоо укугунда керез ээси өзүнүн мураскоруна бир же бирнече жактын (баштартуу алгандардын) пайдасына кандайдыр бир милдетти аткаруу боюнча керээз калтырууга акысы бар. Алар Б. к-нин аткарылышын талап кылуу укугуна ээ болот. Мыйзам боюнча мураскорлордун катарына киргендер да, кирбегендер да баштартуу алышы мүмкүн. Б. к. жүктөлгөн керээз ээси мураскерден калган карыздардан сырткаркы мурас мүлктүн чыныгы наркына жараша гана өз милдетин аткарат. Мураскер турак үйдү, ижараны же дагы башка туракжайды алган мураскерди ал жайды же анын бир бөлүгүн башка бирөөнүн түбөлүк пайдалануусуна берүүгө милдеттендирүүгө акысы бар. Туракжай менчик укугунун андан ары өзгөрүшүнө карабастан, анын тийешелүү бөлүгүн түбөлүк пайдалануу укугу өз күчүн сактап кала берет. == Колдонулган адабияттар ==
Айырма
Айырма — кемитүүнүн натыйжасы. Эки сандын айырмасы а — b = d түрүндө жазылат. Мында а — кемүүчү, b — кемитүүчү, d — айырма. Эки көптүктүн айырмасы А\В (кээде А—В) деп белгиленет. Ал А көптүгүнүн В көптүгүнө кирбеген элементтеринен түзүлгөн көптүк болуп эсептелет.
Баштартууну алуучу (легатарий)
Баштартууну алуучу (легатарий) – пайдасы үчүн баштартуу берилген жактын аталышы. == Колдонулган адабияттар ==
Северцов, Николай Алексеевич
Северцов Николай Алексеевич (1827, Воронеж ш. - 1885, ошол эле жерде) - орус саякатчысы, зоологу жана зоогеографы.
Саякат жана экспедициялары
1887-89-ж. Борбордук Теңир-Тоону, Кызылкум чөлүн изилдеп, бул жерлердин флорасы жана фаунасы боюнча материал топтогон. Биринчилерден болуп Орто Азиянын жаратылышына комплекстүү географиялык мүнөздөмө берген. Ал канаттуулар боюнча 12 миң экземплярдан турган бай коллекция топтогон. 1857-58-ж. Сырдарыянын төмөнкү агымына жасалган илимий экспедицияга катышкан, 1864-ж. Сырдарыя жана Чүй сууларынын аралыгын изилдеген. 1865-67-ж. Теңир-Тоону жана Ысык-Көлдүн айланасын изилдеген. 1877-78-ж. Фергана-Памир экспедициясын жетектеген. 1879-ж. Жети-Суу облусуна жана Батыш Сибирге саякат жасаган. Северцов кыргыз элинин коомдук-саясий турмушунун кээ бир жагдайларын анализдеген.
Эмгектери
Северцов эмгектеринде кыргыздар да жер иштетүүнүн интенсивдүү формаларынын өнүкпөгөндүгүн, эгинди кайрак жерге эгишкендиктен, аз түшүм алынарын, сугат иштери жүргүзүлбөгөндүгүн көрсөткөн.
Северцов жазып калтырган маалымыттарга караганда 19-к-дын 60-жылдарында кыргыздарда тегирмен болгон эмес, алар унду - жаргылчакта тартышкан. Кыргыз элинин чарбачылыгында мал чарбачылык менен дыйканчылыктан башка аңчылык да белгилүү орунду ээлегендигин көрсөтүп, сууларында балык көп болсо да, кыргыздар балыкчылык менен кесиптенбегендигин белгилеген. Памирдеги Петр I кырка тоосундагы чоку, Иле Ала-Тоосундагы мөңгү, ошондой эле кээ бир жаныбарлар жана өсүмдүктөр анын ысымынан аталган.
2012
2012 (эки миң он экинчи) жыл — толук жыл, Григорий календары боюнча жекшемби күнү башталат. Бул биздин замандын 2012, 3-миңжылдыктын 12, XXI кылымдын 12-жылы.
Беломорская (метро бекети)
Беломорская — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 2018-жылы 20-декабрьда ачылган.
Clean Bandit
Clean Bandit - 2008-жылы Кембриджде түзүлгөн британиялык электрондук музыкалык топ. Топтун мүчөлөрү: Грейс Чатто жана Жек менен Лүк Паттерсондор. 2013-жылы кайрадан чыгарылган 2011-жылы чыккан "Mozart's House" (кырг. "Моцарттын үйү") сингли Улуу Британия синглдери чартында 17-орунду ээлеген. Жесс Глин менен болгон кызматташтыгынын натыйжасында 2014-жылдын январында чыккан классикалык жана бий музыкалык элементерин камтыган "Rather Be" (кырг. Тезирээк болсо) сингли мурунку эле чартта биринчи орунга татыган. Ушул эле ыры АКШнын Billboard Hot 100 чартында 10-орунга жеткен.
2015-жылы "Rather Be" "Грэмми" сыйлыгынын "Эң мыкты бий музыкасы" номинациясын жеңип алган. 2016-жылы чыккан Рэппер Шон Пол менен ырчы Энн-Мари менен бирге жаздырылган "Rockabye" аттуу сингли топтун экинчи мыкты хиты болуп 2016-жылдын эң мыкты рождестволук сингли болуп жети апта бою чарттын жогорку орундарын ээлеген. Бул сингл эл аралык чарттардын биринчи орундарын ээлеп АКШда тогузунчу орунду алган. Clean Bandit дүйнө жүзү боюнча 13 миллон сингл жана 1,5 миллион альбом саткан.
Ара-Бел—Кумтөр ойдуңу
Ара-Бел—Кумтөр ойдуңу - Ички Теңир-Тоонун түндүе-чыгышында. Тескей Алатоо, Жетим-Бел, Ак-Шыйрак кырка тоолору менен курчалган. Деңиз деңгээлинен 3400-3800 м бийиктикте. Узундугу 52 км, туурасы 14 км. Батышы кенен, айланасындагы тоолор ойдуңдун таманынан 500-1000 м, айрым чокулары 1300 мге чейин көтөрүлүп жатат. Ал байыркы мөңгүлөрдүн чордону болгон. Ошондуктан ойдуңдун рельефинин пайда болушу мөңгүнүн аракетине байланышгуу. Төртүнчүлүк мезгилдин башталышында ойдуңду дээрлик муздук каптап жаткан. Муздук чегингенде Арабел, Кумтөрдөй эң ири өрөөндөр жана меридиан боюнча созулган суу куймаларынын өрөөндөрү түзүлгөн. Рельефинде морена дөбөлөрү (бийиктиги 20-25 мге чейин), саздуу оёңчолор жана тегиз жерлер кеңири аянтты ээлейт. Ойдуңдун таманы кайнозойдун шиленди чөкмөлөрүнөн турат. Четжакаларында кыргыз кызыл түстүү свитасынын чополору, кумдук, шагылдар кездешет. Алар төртүнчүлүк мезгилдин мөңгү таштарынын шилендилери менен капталган. Ойдуң аркылуу батыштан чыгышка Арабел суусу агат. Майда көлдөр бар. Климаты катаал. Кышы суук жана узак. Январдын орточо температурасы -19,5...-21,2°С, жайы кыска, июлдун орточо температурасы 2,3-4,3°С. Жылдык жаан-чачыны 311 мм. Өсүмдүктөрү сейрек, ар кайсы жерде топ-топ болуп, жаздык же орок сымал жерге жабышып өсөт. Тоо капталдарына альп шалбаалуу талаа (каз-таман, ыраң, тогуз-төбөл, бетеге жана башка), субнивалдык суук чөл, кар-мөңгү алкактары мүнөздүү. Жайкы жайыт катары пайдаланылат. Өрөөндүн чыгыш, Ак-Шыйрак тоо тоомунун түндүк-батыш тарабында Кумтөр алтын кени бар. Өрөөн аркылуу Барскон - Кумтөр автомобиль жолу өтөт.
Сорокин Анатолий Михайлович
Сорокин Анатолий Михайлович - жазуучу, драматург.
Сейф-Ад-Дин Аксыкенти
Сейф-Ад-Дин Аксыкенти (толук аты — Сейф-ад-Дин ибн дамулла шах Аббас Аксыкенти) — 16-кылымдын башында жазылган (парс тилинде) «Мажму ат-Таварихтин» («Тарыхтардын жыйнагы») автору.
Сорокин Анатолий Михайлович
Анатолий Сорокин Алтай крайынын Хабаровск районунун Мартовка айылында 1939-ж. туулган. 1957-жылы өз айылында-гы орто мектепти, 1959-жылы Троцк техникалык окуу жайын аяктаган, ал окуу жайдан киномеханик адистигин алган. 1962-жылы Алма-Ата кинотехникумун аяктаган. Эмгек жолун 1957-жылы өз совхозунда эсепчи болуп иштөө менен баш-таган. 1962-1966-жж. Ыраакы Түндүктүн жана Якутиянын алтын өндүрүүчү жерлеринде, андан кийин Курган облусунун Шадринск жана Катай райондорунда кинолоштуруу системасында иштеген. 1967-жылдан тартып А.Сорокин журналистик иште: Долматов районунун «Путь к коммунизму» гезитинде, Молдавиядагы криулян райондук «Победитель» гези-тинде адабий кызматкер, 1971-жылдан тартып Молдавия радиосунда редак-тор болуп иштеген. 1975-1978-жж. «Советтик Кыргызстан» гезитинин улук кабарчысы, 1976-1978-жж. КирТАГдын бөлүм башчысы болуп эмгектенген. 1963-жылдан тартып чыгармалары жарыяланып келген. 1985-жылы «Твердь земная» романынын 1-китеби, 1988-жылы – 2-китеби жарыяланган. Ал «Полярная звезда» жана Сибирские огни» журналдарында жарыя-ланган бир катар повесттердин жана аңгемелердин, «И будет судный день» (1984), «Колокол вечного боя» (1985), «Восемь баллов по шкале Рихтера» (1988) пьесаларынын автору. 1987-жылдан тартып СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Сейф-Ад-Дин Аксыкенти
Китеп эки бөлүктөн турат. Биринчи бөлүгү Сейф-ад-Дин тарабынан жазылган. Анын бүтпөй калган экинчи бөлүгүн уулу Нур (Навруз) Мухаммед ибн Сейф-ад-Дин Аксыкенти жазып бүтүргөн. Китепте негизинен Фергана өрөөнүндөгү Ширкент жана Касан шейхтеринин фантастикалык өмүрү сүрөттөлөт. Бирок чыгарманын башында Манас баатырдын Жолой башчылык кылган калмактар менен болгон согуштары баяндалат. Андан кийин кыргыз, кыпчак, казак элдери жана калмак уруулары, ошондой эле жер, суу аттары жөнүндө маалыматтар берилет.
Сорокин Анатолий Михайлович
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ'
Сейф-Ад-Дин Аксыкенти
Сейф-ад-Дин Фергана өрөөнүндөгү Аксыкент шаарында (азыркы Кыргыз Республикасынын Жаңы-Жол районундагы Аксыкент айылы) туулган. Өмүр баяны берилбейт.
Сорокин Анатолий Михайлович
Орус тилинде
Айырмалык теңдеме
Айырмалык теңдеме — изделүүчү функциянын чектүү айырмасын кармаган теңдеме.
Сорокин Анатолий Михайлович
Твердь земная: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 384 б.
Кыргыз улуттук консерваториясы
Кыргыз улуттук консерваториясы — жогорку музыкалык билим берүүчү окуу жайы. 1993-жылы ачылган. 1998-жылы улуттук статусу берилген. Консерваторияда 5 факультет (фортепьяно, теория-композитордук, орекстрдик, вокалдык, билимин өркүндөтүү), 14 кафедра жана сырттан окуу бөлүмү бар. Консерваторияда белгилүү искусство ишмерлери жана илимдин кандидаттары, докторлору жана профессорлор эмгектенишет. Консерваторияда студенттердин симфониялык, эл аспаптар оркестри, хор, фольклорчулар, скрипкачылар ансамблдери, компьютердик класс үн жазуучу студия бар. 2004-жылы консерваториянын алдында салттык музыка борбору ачылган. 1993-жылдан ректору М. Бегалиев.
Автоматташтырылган жумуш оруну
Автоматташтырылган жумуш оруну - компьютерде башкаруучунун кесиптик милдетин аткарууда керек маалыматтык ресурстардын, программалык-техникалык жана уюштуруу-технологияларынын, жеке же туташтырылган коллективдик колдонуу каражаттарынын тутуму. Ал компьютер негизинде түзүлүп, тиешелүү жабдууларды, программалык жабдыктарды камтыйт. Автоматташтырылган жумуш орунунун жардамы менен кызматкер текстти иштетет, кабар алат жана аны жиберет, кеңешмелерге катышат, документтердин өздүк архивин уюштуруп, алып жүрөт, эсептөөлөрдү аткарат жана жыйынтыгын жадыбал же график түрүндө алат. Административдик-башкаруучунун, конструктор же долбоорлоочунун, архитектордун, бухгалтердин жана башка автоматташтырылган жумуш орундары кеңири белгилүү.
Кырсыктар теориясы
Кырсыктар теориясы (грек. katastrophe – бурулуш, төңкөрүш, талкалануу) – жердин геологиялык тарыхын узакка созулган тынч абал жана мындай тынч абалдардын кыска мөөнөттүн ичинде планетанын түспөлүн кескин өзгөртүп жиберүүчү кырсыктар алмашып туруусу катары караган антиэволюциялык илим 19-кылымдын 1-жарымында пайда болгон. Аны жактоочулардын (Ж. Кювье, Л. Агассис, А. Сэжвик ж. б.) ою боюнча, көптөн бери тынч жаткан жердин катмарлары кокус-тан болгон, өзгөчө күчтүү, кырсыктар кубулуштардын натыйжасында катуу кыймылга келип, жаңы тоо, деңиздер пайда болот, дүйнө жүзүндөгү жан-жаныбарлар, өсүмдүктөр бүт кырылат да, ээн калган жерге мурункулар менен байланышпаган организмдин жаңы түрлөрү жаралып турат.
Кайрадан кырсыктар болмоюнча алар анчейин өзгөрүүгө учурушпайт. Мындай кырсыктар жердин геологиялык тарыхында 27 жолу болгон деп эсептешкен. Илимдин өнүгүшү менен кырсыктыр теориясынын жалган экендиги аныкталды. Бирок кырсыктар теориясы өз убагында биостратификациянын, ошондой эле организмдердин эволюциялык жана секирмелүү өөрчүп-өнүгүшү жөнүндөгү окуунун калыптанышына оң таасирин тийгизген.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Кытыль-Кы
Кытыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чортово дарыясы орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эки өркөчтүү төө
Кош өркөч төө (Camelus bactrianus) - Ойсул-Ата колдогон төө климаттын катаал шарттарына чыдамдуу келип, какыраган чөлдө адамды жөө калтырбаган ишенимдүү жандык экени белгилүү жана ошондой эле төөлөр сууда мыкты сүзүшөт. Төмөнкү макаладан төө жана анын ичинен мекенибизде кеңири тараган айры өркөчтүү төө тууралуу кызыктуу маалыматты табасыз.
Тарыхы
Төөлөр (латынча илимий аталышы – Camelus) – ача туяктуулар түркүмүнө кирген жандыктар. Алар чөлдүү, кургак талааларда жашоого ылайыкташкан. Биздин заманга чейинки 2500 жыл мурда айры өркөчтүү төө адам тарабынан колго үйрөтүлгөнү маалымдалат. Учурда жапайы төөлөр Борбордук Азиянын, Индиянын, Монголиянын, Кытайдын кээ бир аймактарын мекендешет.
Түрлөргө бөлүнүшү
Төөлөр айры өркөчтүү жана жалгыз өркөчтүү деп экиге бөлүнөт. Ал эми бул экөөнүн аргындашуусунан келип чыккан төөнү нар деп коёт. Көчмөн кыргыздардын жүк ташуучу «поезди» болгон төөнү элибиз жашына жараша атаган. Алсак, төөнүн жаңы туулган баласын бото десе, бир жаштан беш жашка чейинкисин – сүт тайлак, тай тайлак, кунан тайлак, бышты тайлак, асый тайлак деп атаган. Андан кийинки чоңдорун ургаачысын инген, эркегин буура, ал эми бычылганын атан, төө күлүгүн желмаян дешет.
Көбөйүүсү
Төөлөр 40 жылга чейин өмүр сүрүшөт. Ургаачылары 2-3 жашында жетилсе, эркектери 5-6 жашка келгенде гана «аталык» милдетти аткарууга жарашат. Айры өркөчтүү төөлөр күзгө маал күүгө келет да, бууралардын үндөрү катуу чыгып, ары-бери чуркап, агрессивдүүлүгү күчөйт. Бууралар ургаачы төөнү талашышат жана алардын кармашы кээде өлүм менен аяктайт. Мындай учурда жакын жологон жаныбарга же адамга сес көрсөтүп, тиштеп, тээп же тебелеп да салышат. Кууттан чыккан соң ургаачы төө ботосун 13-14 ай көтөрөт. Төө кээде гана эгиз тууганы болбосо, негизинен, эки жылда бир жолу жалкы тууйт.
Суусуз 2 апта жашайт
Төө тоютсуз 1 ай, ал эми суусуз 2 апта жашай алат. Алардын негизги аш тизмегин эрмен, шыбак, шыраалжын, төө тикен, сөксөөл өңдүү өсүмдүктөр түзөт. Бирок ачка калганда башка жандыктардын сөөгүн, терисин, алардан жасалган буюмдарды да жеп коёт. Төө «орозо кармаган» учурда өркөчүндөгү майын аюу сыяктуу азык катары пайдаланса, сууну карынындагы майда уячаларында сактап, үнөмдөп колдонот. Ошондой эле заарасы менен заңы сыртка чыгар алдында алардагы суу бөлүнүп, кайрадан организминин керектөөсүнө жумшалып турат. Мындан сырткары төө дене табы 41 градус ысыктыктан жогору болмоюнча тердебейт. Күн ысыкта денесиндеги суунун 40 пайызын жоготсо да жандуу болушат. Ал эми башка жылуу кандуу жандыктар денесиндеги 20 пайыз суусу кемип калса өлүп калышат. Көпкө чейин суусуз калган төө 100 литр сууну 10 мүнөттө жутуп коёт.
Жүк ташууда...
Төө узак жолго чыкканда жүк ташуучу мыкты унаа болуп саналат. Ал жакын аралыкка өз салмагынан 3-4 эсе оор жүктү ташый алса, артылган 300 килограммга чейинки жүктү 1 күндө 30-40 чакырым аралыкка чейин ташып жеткирет. Ал эми адам өзү гана минсе 1 күндө желдирип 100 чакырым аралыкты басып өтөт.
Эти, сүтү, жүнү...
Терисинен кур, камчы, бут кийим, көөкөр жана башка буюмдар жасалат. Тезеги – отун катары пайдаланылат.
Кямран Аббасов
Кямран Аббасов (Анг. Kiamrian Abbasov) (1993-07-08) - кыргызча ММА-аскет, сени чыгат 2011-жылдын в жарым-орто салмак (Welterweight) катигориясы. Ат - Уятсыз (Анг. Brazen).
Байтөлөн кызы Дүйшөн
Байтөлөн кызы Дүйшөн Жырдакчы. 1919-ж. Кант районундагы Төмөнкү-Нооруз айылында төрөлгөн. Өмүр бою кызылчада эмгектенген. Кыргыз ССР Жогорку Советине депутаттыкка шайланган, Ленин ордени, «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» медалы менен сыйланган. Уз кайын энеси Канымбүбү Сооронбек кызынын нускасын алган. Анын шырдактарында жалпы оюмда берилген үч табакчанын ар биринде төрт «кочкор мүйүздүн» ичинен төрт «кочкор мүйүз оюму» чыгып, алардын жарымы «тумарчаланып» колтук оюм болуп түшөт. «Аламычы» ак-карадан «мүйүз оюмунан» болот. Шырдактын жээк оюму (четтик оюму) «кочкор мүйүз оюмунун» үстүнөн «карга тырмак оюму» чыгып, кара-кызыл өң айкалышса, милтеси (басыткы) жашылдан басылып, оюм чети «сыңар мүйүз» болуп көрүнөт. Же буюмдун ортолук оюмуна «кочкор мүйүз оюмунун» үстүнөн адаттагыдай «карга тырмак оюму» көрүнүп, негизи жашыл-сары, көк-кызыл өңдөр беттешсе, милтесин кызылдан жүргүзүү жарашык ыйгарат. Ага ак-карадан бычак учу берилет. Шырдактарына шырык түшүрөт. Анын колунан элүүдөй шырдак сепке даярдалган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Мальтусчулук
Мальтусчулук – калайык тууралуу демографиялык теория. 18-кылымдын аягында англиялык экономист Т. Р.Мальтус түзгөн. Анын пикири боюнча калк геометриялык прогрессия менен көбөйсө, жашоо каражаты арифметикалык прогрессия менен өсөт. Эпидемия, согуш ж. б. кырсык аркылуу гана адам саны менен жашоо каражатын дал келтирүүгө болот. Ошондой эле Африка менен Азия өлкөлөрүндөгү калктын тез өсүшү адамзатка коркунуч туудурат имиш деген. А. Пикок, К. Боулдинг жана У. Фогт (АКШ), Ф. Осборн (Улуу Британия), Г. Бутуль (Франция) ж. б. неомальтусчулар өнүгүп жаткан өлкөлөрдөгү калктын тез өсүшү Мальтус теориясын далилдейт деп ынандырууга аракеттенишет. Чындыгында бул өлкөлөрдө социалдык-экономикалык абалдын оңолушу, медициналык тейлөөнүн жакшырышы, натыйжада өлүм-житимдин азайышы азыркы демографияга шарт түзүп жатат. Демографияны жөнгө салуу балдардын төрөлүшүн азайтуу менен эмес, комплекстүү жана прогрессчил социалдык-экономикалык кайра куруу, адам турмушун, эмгек шартын жакшыртуу аркылуу чечүү керек. Бүгүнкү күнү өнүгүп жаткан мамлекеттердеги калктын тез өсүшү мезгил-мезгил менен Мальтустун модификациялык формаларынын кайра жанданып турушуна түрткү берет жана Мальтус теориясы классикалык экономикалык теориянын негизги курамдык бөлүгү деп каралат.
Инженердик геология
Инженердик геология – геологиянын имараттарды жана түрдүү курулуштарды (жол, көпүрө, канал, суу сактагыч жана башкалар) куруу иштерин изилдей турган тармагы. Жердин үстүңкү кыртышынын геологиялык шарттарын кыртыштын сапатын, гидрогеологиялык абалын, рельефин, сейсм кыймылдардын таасирин, тоо тектердин курамын, түзүлүшүн, текстурасын жана физикалык-механикалык касиеттерин изилдөө; курулуш менен табияттын бири-бирине тийгизген таасиринен келип чыккан процесстер менен кубулуштарды болжолдоо жана алардын зыяндуулугуна каршы чараларды иштеп чыгуу. Инженердик геология курулуш башталардын алдында имарат жана башкалар тургузулуучу жердин табигый геологиялык шарттарын, курулушту тургузуу жана аларды пайдалануу учурунда тоо тектерде болуучу өзгөрүүлөрдү изилдейт. Азыркы мезгилде бир да курулуш инженердик геологиялык изилдөөсүз башталбайт. Инженердик геология изилдөөлөрдүн натыйжасында курулуштарды жайгаштыруунун эң ыңгайлуу жерин, алардын ишенимдүү конструктивдик материалдарын жана жумуштарды жүргүзүү жолдорун аныктайт. Инженердик геология бир нече атайын тармактарга бөлүнөт: кыртыш таануу (грунтоведение) тоо тектери менен кыртышты, инженердик курулуштарды тургузуучу жайды, табигый курулуш материалын чөйрө катары изилдейт; кыртыш механикасы кыртыштын туруктуулугун, бекемдигин изилдейт; геологиялык процесстерди изилдөө инженердик геодинамика, аймактык инженердик геология; атайын курулуш, жол, аскердик инженердик геология; жер астындагы суулардын курулушка тийгизген таасирин инженердик гидрогеология изилдейт. Кийинки мезгилде тоң таануу, лёсс таануу, деңиз инженердик геологиясы, инженердик сейсмология сыяктуу тармактары чоң мааниге ээ болууда. Инженердик геология гидрогеологиялык, геокриология, нефть геологиясы сыяктуу илимдер менен тыгыз байланыштуу. Инженердик геология өзүнүн изилдөөлөрүндө геологиялык, геофизикалык жана физика менен химиянын ыкмаларын кеңири колдонот. 1968-ж. Прагада болгон Эл аралык геологиялык конгресстин 23-сессиясында инженер-геологдордун Эл аралык ассоциациясы уюштурулган. Кыргызстанда Инженердик геологиялык изилдөөлөрдү КР УИАнын Геология институтундагы гидрогеология жана инженердик геология бөлүмү, ошондой эле КР мамлекеттик долбоорлоо институттары ишке ашырат.
Скобелев, Михаил Дмитриевич
Скобелев Михаил Дмитриевич (1843, Петербург –1882, Москва) – орус аскер башчысы, орус армиясынын генералы. 1868-жылы Генштаб Академиясын бүтүргөн. 1873-жылы Хивага жасалган жортуулга катышкан. 1876-жылы январь-февралда Скобелев башында турган орус аскеринин Анжияндын жана Асакенин жанында көтөрүлүшчүлөрдү жеңилүүгө дуушар кылышы Кокон көтөрүлүшүн (1873–76) басууга алып келген. 1876-жылдын февралынан Фергана облусунун аскер (согуш) губернатору жана аскер башчысы болуп, Орус падышачылыгынын Орто Азиядагы отор саясатын жүргүзгөн. Орус-түрк согушунда (1877–78) штабдын алдындагы жогорку командачы, андан кийин штабдын башчысы болгон. 1880–81-жылы Түркмөнстанды басып алууда 2-Ахалтеке экспедициясына жетекчилик кылып, Деңгилтепе (Күйүкдөбө) чебин жана Ашхабадды басып алган. 1882-жылы Парижде жүрүп, Германиянын жана Австрия – Венгриянын агрессивдүү саясатына каршы чыккан. Бул абалды татаалдантып жибергенине байланыштуу Александр III Скобелевди чакыртып алган жана көп узабай эле белгисиз абалда 1882-жылы 25-июлда Москвада дүйнөдөн кайткан. Орус падышасынын отор саясатын жүргүзүп, Орто Азия элдерин басып алууга катышса да, тарыхта орустун талантуу аскер башчысы катары калган. Солдат жана офицерлердин арасында Скобелев өзүнүн жеке эрдиктери менен белгилүү болгон.
Автоматтык башкаруу системасы
Автоматтык башкаруу системасы - автоматтык (өзалдынча) тартипте объектинин физикалык чоңдуктарын көрсөтүлгөн программада өзгөртүүчү техникалык түзүлмөлөр тутуму. Анда ар кандай башкаруу маселелери коюлат. Алардын эң жөнөкөйү автоматтык турукташтыруу. Анын мындан тышкары ээрчиме жана программалык башкаруу жана башка түрлөрү бар. Турукташтыруучу башкарууда объектинин айрым физикалык чоңдуктары (мисалы, басым, температура, ылдамдык жана башка) берилген көрсөткүчтө кармалып турат. Учуучу аппараттарды (самолёт, ракета жана башка) автоматтык башкарууда траекториялык, терминалдык (чекиттик) жана автоматтык кондурууну башкаруулар орун алат. Системалар коюлган маселеге, шартка карата аныкталган, оптималдуу, ылайыкташкан (адаптивдүү) түрүндө курулат. Системада колдонулуучу сигналдын түрүнө карата үзгүлтүксүз, импульстук, санариптик (цифралык) деп бөлүнөт. Азыркы учурда көп мындай системалар микропроцессор техникасынын жана микроЭЭМдин негизинде курулат.
Габбас (Зианчурин району, Башкыртстан)
Габбас — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Муйнак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 174 киши. Почта индекси — 453390, ОКАТО коду — 80226822002.
Башын ачуу (брондон чыгаруу)
Башын ачуу (брондон чыгаруу) – кайра кайырып бербөө же белгиленген мөөнөттө кайырып берүү менен, материалдык байлыктарды мамлекеттик материалдык кордон чыгаруу.
Айырманын квадраты
Айырманын квадраты - (а - b)2= а2 - 2аb + b2 түрүндөгү теңдештик.
Агиография
Агиография (грек с. – ыйыктар жөнүндө жазамын) – пайгамбарлардын жана олуялардын турмушу тууралуу диний темада жазылган чыгармалар. Ар кандай диндерге байланыштуу агиографиянын темасы, идеясы, максаты түрдүүчө болгон. А Навоинин “Пайгамбарлар жана даанышмандар тарыхы” деген чыгармасында ислам дининин ыйыктары жөнүндө айтылат. Революцияга чейинки кыргыз жазма жана оозеки адабиятында мындай чыгармалар болгону менен алардын көбү бизге толук жетпей калды.
Адабият:
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Байсал уулу Назар
Байсал уулу Назар Жыгаччы. 1909-ж. Кочкор районундагы ДөңАлыш айылында төрөлгөн. Зергер, үй жыгачын кармоонун чебери катары өз чөйрөсүнө таанылган. Ээрди курандылап чабууда айрыкча усталыгы баамдалат. Ал үчүн анжиян ээринин үлгүсүн алат. Ээрлерине өзү кайнатып жасаган желимди жылкынын жибек тарамышына ичирет. Буюм жердигине талды кыйып кургатып, биротоло чаап, атайын боёгуна салып, бодонун (өгүздүн) териси менен каптайт. Ал ат жабдыктарынын шөкөттөрүн да өзү чабат.
Лущихин, Михаил Николаевич
Лущихин Михаил Николаевич (1905, Москва облусу, Рузе ш. — 1978, Бишкек ш.) — кой чарбасы, генетика, мал чарбасы жана селекция боюнча илимпоз, айыл чарба илимдерини доктору (1961), профессор (1962), Кыргызстан ИАнын академиги (1969; корреспондент мүчөсү, 1954). ВАСХНИЛдин корреспондент мүчөсү (1956). Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1947). 1930-ж. Москва зоотехния институтун бүтүргөн.
Байсал уулу Назар
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0