cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Филиал (тамырлаш)
Филиал (тамырлаш) (от лат. filialis – туунду) – КР жарандык мыйзамдары боюнча, ишкананын өзү турган жерден тышкары жайгашып, анын иш-милдетин же айрым бөлүгүн, анын ичинде өкүлчүлүк милдетин аткарган юридикалык жактын обочолонгон бөлүгү. Ф. юридикалык жак болуп саналбайт. Ишкана ага мүлк бөлүп берүү менен, Ф. жөнүндөгү жобону бекитет. Ф. жетекчилиги ишкана тарабынан дайындалып, анын ишеним катынын негизинде иштейт. Ал аны түзгөн ишкананын (юридикалык жактын) уюштуруу документтеринде көрсөтүлүүгө тийиш.
Глобигериналар
Глобигериналар (лат. Globigerina) — амебалардын бир уруусу.
Али Токтакунов
Токтакунов Али Нурмаматович - Кыргызстандагы эң таасирдүү иликтөөчү журналисттердин бири. Анын иликтөөлөрүнүн натыйжасында бир нече аткаминер жоопко тартылып, айрымдары камакка алынган же ээлеген кызматынан бошотулган.
Кыскача өмүр таржымалы
1988-жылы 27-июлда Ош облусунуна караштуу Кара-Кулжа районунда жарык дүйнөгө келген. Кыргыз Улуттук Университетинин экономика жана финансы институтун банк адистигин бүтүргөн.
Арстан (тасма)
"Арстан" (Lion, Лев) - 2016-ж. жарыкка чыккан, режиссеру Гарт Дэвис (алгачкы тасма) жана сценарийи Лүк Дэвиске таандык болгон өмүр баяндык тасма. Тасма Сару Бөрри жана Ларри Баттроузомго таандык болгон "Үйгө карай узак жол" аттуу илимий-популарду китептин негизинде тартылган. Тасманын жылдыздары - Дев Пател, Руней Мара, Дэвид Венхам жана Николь Кидман. Алгачкы жолу тасма Торонто Эл аралык Кино Фестивалында 2016-ж. 1-сентябрда көрсөтүлсө, ошол эле жылдын 25-ноябрынан тарта Вайнштайн компаниясы тарабынан 2017-ж. 6-январдагы ырасмий бетачарына чейин чектелген көрсөтүүгө чыгарган. Австралияда 2017-ж.1-январында, ал эми Улуу Британияда 2017-ж. 20-январда көрсөтүүгө чыккан.
Музыкасы
Тасманын музыкалык коштоосу Дастин О'Халлоран жана Хаушка тарабынан түзүлгөн. Сия "Эч качан багынба" аттуу ырын жазган, белгилүү акын Жимми Редклиф "Күн, кум жана деңиз", ал эми индиялык композитор Р. Рахман "Урваси Урваси" аттуу ырларын тартуулашкан.
Али Токтакунов
Иштеген жерлери
2010-2011-жылдары 5-каналда кабарчы;
2011-2016-жылдары "Азаттык" радиосунун Бишкектеги бюросунда кабарчы
Шилтемелер
http://www.azattyk.kg/archive/Azattyk_plus_TV/latest/838/840.html
Кыргызстандын
Кытайлар жеңилип, эки эл жарашканы
Кытайлар жеңилип, эки эл жарашканы — «Чоң казат » бөлүмүнүн жыйынтык окуясы, сюжеттеги күрөштүн чечилиши.
Коңурбай эсин жыйгандан кийин кытайдын улуктары чогулуп, кеңеш куруп, тартуу тартып жарашуудан башка арга жок деген бүтүмгө келишти. Кармашып, чабышкан менен чаркыбыз жете турган эмес, урушсак кыргын таба турганбыз, азыр шаарыбыз камоодо, жарашсак дейбиз — деп кат жазып, тугалык делчү атайын үйрөтүлгөн куштун бутуна байлап, Эсенканга жөнөтүштү. Кабар алган Эсенкан да жарашууну туура көрүп, көп тартуу тартып, эки эл жарашты. Казатка келген кошун жай-жайына тарады. Белдүү жоону жеңип, ич ара чатактарын токтотуп, кыргыз бектери Манасты бел тутуп, тынч жатып калышты.
Манас Жолойдун элин чаап, көп олжо алып кайткандыгы Радлов жазып алган вариантта айтылат. Ал эми Валиханов жазып алган эпизоддогу текстте Коңурбайды жайлап, көп олжо алып элине кайтып, көп жерлерге сурагы жетип, Манас баатыр тынчтык алып жатып калды делет.
Саякбай Каралаевдин вариантында: белеске туу орнотуп, кошунду чогултуп, эсебин алышса Музбурчак, Көкчөнүн элинен көбү өлүптүр, ок жаңылып Шыгай менен Бокмурун каза табышыптыр, Кошой менен Үрбүнүн колунун жарымы жок. Элемандын Төштүк жок, кырк чородон Чубак жок. Чубак менен Төштүктүн жоктугуна Манас катуу кайгырат. Кеч кирип, эл ал жерде түнөп калышты. Таң ата Айкожо азан айтып, эл жапырт багымдат намазын окуп жатканда өзү жалгыз Нескараны баш кылып кытайлардын кырк төрөсүн туткундап алган Чубак келди. Аны көргөн Манас намазын бузуп, ордунан тура чуркап, кубанып тосуп алды. Нескара Манаска кайрылып мени өлтүрбө, Эсенкан кызы Бурулча менен Айжаңжуң кызы Бирмыскалды баш кылып, көп тартуу тартайын, Чет-Бээжиндин кандыгын берейин, Эсенканга кабар бер, ал менин айткандарымды бүт аткарат — деп, сабылды. Бакай, Кошой баш болуп кеңеш куруп, кытайларга элчи жиберүүнү туура табышты. Суук-Төр деген жерде миң балбан менен беттешип, баарын жеңип, сегиз жүз ат олжо алып, аман-эсен Төштүк келди. Анын аман келишине элдин баары кубанды. Нескаранын кырк төрөсүнүн бирин жанына ээрчитип, элчи болуп Ажыбай менен Үрбү Эсенкандын ордосуна барышты. Нескара айткандай Эсенкан жарашууга макул болуп, Бурулча менен Бирмыскалды баш кылып миң кыз, көп дүнүйө тартуу тартып, Манастын алдына келди.
Кытайлардын тартуусун кабыл алышты. Бурулчаны Алмамбетке, Бирмыскалды Чубакка алып берип, нике кыйышты. Эсенкан Манаска Чет-Бээжиндин кандыгын берип, алтымыш күнү той болду.
Согушта Манас баштаган кыргыздардын жеңишке ээ болушу жана кармаш кытайлардын тартуу тартышы, эки элдин жарашышы менен аякташы белгилүү варианттардын баарында бар. Бирок, окуялардын ички курулушу, өнүгүшү орчундуу айырмачылыктарга ээ. Эпостогу окуялардын көпчүлүгүн бири-бирине жакын планда айтышкан, айтуучулук мектептин өкүлдөрү болгон Сагымбай Орозбак уулу, Шапак Рысменде уулу , Тоголок Молдо, Молдобасан Мусулманкул уулу да чыгармадагы ушул окуяны ар бири бири-биринен, ошондой эле Саякбай Карала уулунун вариантынан да айырмалуу айтышат.
Шапак Рысмендеевдин вариантында эки кол беттешкен чоң согушта кытайлар жеңилип качат. Алардын шаарын камап алып, Бакай менен Кыргыл аким болот. Үйүнө кетем дегендерге уруксат берилет. Каныкей жаман түш көрүп, кат жазып, Тайбуурулду коштотуп, Кошабышты Манаска жөнөтөт. Манас жети кан менен кеңешип, же келип урушсун же багынып берсин деп Бээжинге качып кеткен Коңурбайга элчи жиберишет. Ал Эсенканга кабар салып, акыл сураса Эсенкан тартуу тартып жарашкын дейт. Эсенкандын Бурулча, Канышай деген кыздарын тартуу тартып жарашат, бир шаарды Манастын атына коюшат. Манас элди кетирип, кытайда кырк күнү турмак болуп чоролору менен Бээжинде калат.
Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында эки кол беттешкен чечүүчү согушта качкан кытайлар сепилине бекинишет. Манас капканы курчап камап калат. Эсенкан менен Алооке жарашууну суранышып, көп тартуу менен келишет. Асылкан уулу Алмамбет менен көрүшөт. Манас колу менен алты ай Бээжинде туруп, көп олжо менен элине кайтат.
ТМВ боюнча эки кол беттешип, алты күнү тынымсыз согуш болот. Кытайлар качып, Коңурбай сепилдин ичине кирип бекинет. Камап жатып алмак болушуп тегерете курчап беш ай жатышат. Манас кетпесине көзү жеткен Коңурбай билермандары, мыктылары менен кеңешет. Урушууга бүтүм кылышып, кытайлар чептен чыгышат. Кыргыздар даярдап койгон төрт жүз замбирек менен атып, жоонун колу көп зыян тартат. Эки кол беттешип, катуу согуш болот. Манас менен Коңурбай жекеде сайышат. Эки күн, эки түн кармашып, акыры Манас жеңет. Алмамбет Коңурбайды өлтүрмөк болгондо, Манас чексиз баатыр экен, мусулман кылалы дейт. Мусулман болбойт, өлтүрүп тынган оң, тирүү калса алдап кетет деген Алмамбеттин сөзүнө көнбөй Манас туткундагы Коңурбайды алдырып келип, мусулман бол десе ал макул болот. Эки эл жарашып, өлгөндөрдүн эсебин алып, өлүктөрдү көмүшөт. Коңурбай Манасты Чоң-Бээжинге конокко чакырат. Манас колду таратып, алты канды ээрчитип Коңурбайга конокко барат. Ал мыктылап тосот. Алмамбет Бакайды ээрчитип атасына барып, ата-энесин, элин мусулман кылат. Манас Эсенкандын тагына минип, үч күн олтурган соң кандыгын Алмамбетке берет. Ал кан шайланат, Бирмыскалга үйлөнүп, үч ай той берет. Элден аттанып чыкканы эки жылга толгондо Алмамбет кандыгын инисине берип, көп олжо менен кошун жай-жайына тарайт. Манас аман-эсен Таласка келип түшөт.
Багыш Сазановдун вариантында Сыргактан кабар алган кол согуш майданына келип, Манас Аккулага мингенде Коңурбай чочулап, эки жактан эки баатыр чыгып беттешсин, жеңилген тарап багынып берсин деп сунуш кылат. Кытайлардын Кыртыш дөөсүнө каршы барган Ажыбай жеңип кытайлар качууга бет алышат. Артынан кууп сайып, көбүн кыргын кылышат. Баатырлар тийип келген жылкы менен жоодон түшкөн аттарды жети кандын колу олжо кылып бөлүшөт. Капкага кирип бекинген кытайлар улам чыгып согушуп турушат. Жекеге чыккан Коңурбайды Чубак жеңип алып, аны дарга асып өлтүрүшөт. Кытайлар тарап багынат. Алмамбет Бирмыскалга, кырк чоро анын жолдош кыздарына үйлөнөт. Көп олжо менен кол жерге кайтышат.
Гломеристер
Гломеристер (лат. Glomeridae) —  көп аяктуу каскактардын бир тукуму, буларга өкүл катары алты түшкүндүү гломерис (лат. Glomeris hexasticha) кирет.
Филиация (тамырлатуу)
Филиация (тамырлатуу) (лат. filius – уул) – конституциялык укукта төрөлгөнү боюнча жарандык алуу. Ф. тиртибинде жарандык: кан укугу же кен укугу принциптеринде алынат.
Ода (ыр)
Ода (гр. – ыр) – лирикалык түргө кирүүчү жанр. Мындай ырлар кимдир бирөөгө же белгилүү бир окуяга, кубулушка арналып, шаңдуу темп менен айтылат. Ода байыркы грек адабиятынан бери эле белгилүү. Орус поэзиясында М. В. Ломоносов, Г. Р. Державин өнүктүрүшкөн. Бул жанрда жазылган көптөгөн ырларда (мисалы, В. В. Маяковский “Революцияга ода”, А. Токомбаев “Компартия жөнүндө ода” ж. б.) Октябрь төңкөрүшүн, компартияны мактоо үстөмдүк кылган, деги эле өткөн советтик мезгилдеги адабият ашкере саясатташуу кесепетинен ода. жанрын идеологиялык куралга айландырган. Азыр эми Ода ишкерлерге, тарыхый инсандарга, көзү өткөн ата-бабаларга арналып жазылат.
Моңолбаев Талантбек
Моңолбаев Талантбек - акын, публицист, сатирачы. Кара-Кулжа районунун Капчыгай айылында 1961-жылы 3-майда туулган.
1985-жылы Москвадагы М.В.Ломоносов атындагы мамлекеттик университеттин журналистика факультетин бүтүргөн.
1985–1986-жж. Кыргыз Телеграфтык агенттигинин (ТАСС) кабарчысы, 1986–2009-жж. Ош облустук «Ош жаңырыгы» гезитинде кабарчы, бөлүм башчы, башкы редактордун биринчи орун басары, Ош облусунун мамлекеттик администрациясынын басма-сөз кызматынын жетекчиси, облустук «Ош жаңырыгы» гезитинин башкы редактору, Ош облусунун туризм жана спорт боюнча комитетинин төрагасы, Ош облусунун мамлекеттик администрациясынын башчысы-губернатордун басма сөз-катчысы, Ош шаардык «Ош шамы» гезитинин башкы редактору, көз карандысыз «Эл маселеси» (түштүк аймактагы облустар аралык) гезитинин башкы редактору, 2010-жылдын август айынан Ош облустук «Ош жаңырыгы» гезитинин башкы редактору кызматында иштеп келет.
1996–2004-жж. Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы «Капчыгай» айылдык Кеңешинин жана Ош шаардык Кеңешинин депутаты болуп шайланган.
«Манас–1000», «Ош–3000», «За заслуги» медалдары, Кыргыз Республикасынын журналисттер союзунун, Ош облусунун мамлекеттик администрациясынын, депутаттардын Ош облустук жана Ош шаардык Кеңештеринин, Ош шаардык мэриясынын Ардак грамоталары менен сыйланган. Көптөгөн чыгармачыл сынактардын жеңүүчүсү.
Борбордук Азия боюнча массалык маалымат каражаттарынын аймактык башкы редакторлорунун арасында конкурстун жеңүүчүсү катары Швеция мамлекетиндеги медиа-менеджмент боюнча семинарга, Европа жана Азия өлкөлөрүндөгү гезиттердин башкы редакторлорунун Киев шаарында өткөрүлгөн 2010 медиа-форумуна катышкан.
1986-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 2011-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Дил балкым: Ырлар, саясий тамсил-памфлеттер. – Ош облусттук басмаканасы, 2009. – 180 б.
Өмүраалы уулу Макый (Ысмайыл)
Өмүраалы уулу Макый (Ысмайыл) Уста. 1922-ж. Нарын районундагы Куланак айылында төрөлгөн. Педагогика институтун бүтүп, мугалимдик (математик) кесипте кырк жыл эмгектенген. Кыргыз Республикасынын эл агартуу отличниги. Устачылыкты атасы Өмүраалыдан үйрөнгөн. Макый Нарын дарыясынын жээктерине өскөн жоон теректерди кыйып, бастырманын көлөкөсүнө коюп, бир четинен сомдоп, ээр чабат. Жүз баштуу боз үйдүн сөөгүнө узанат. Жыгачтын пропорциясын так эсептөөдө анын математиктиги өбөк болот. Үйдүн эстүү тигилишин аныктайт. Үй жыгачын Кошойдун кара тоосунун этегиндеги токойдон, Нарындын, Жылаан-Арыктыя токоюнан алат. Кереге үчүн талды да пайдаланат. Көбүнчө четин менен кайыңды баалайт. Анткени, айдама тал морт келет. Аска-зоолордо, заңгилерде, көлөкөдө, тескей, кырандарда шыңгалана өскөн жыгачтарды көбүнчө күздө кыят. Бышык жана салмактуу болуш үчүн түңдүктү тоо арчасынан кармайт. Жыгачты кыйып келээри менен суу кезинде иштетет. Кээде суунун ичине таңып таштап коёт. Жыгачты жашытууда сууга кайнатуу ыкмасын колдонот. Түндүктү ийүүдө айлантма бетон куюп, ага ийип, шынаа аркылуу ийине келтирет. Трактордун дөңгөлөгүнө суу кезинде таңып да жасайт. Анын түндүгү эки жаадан (кулак) турат. Үй жыгачына узануучу курал-аспаптарын да өзү жасайт. Катышкан кароо-сынактары, көргөзмөлөрү жана алган сыйлыктары 1986 ж. Улуу Октябрь социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата республикалык ат майданында ак өргөөсү тигилген. Кыргыз ССР маданият министрлигинин Ардак грамотасы. 1990 ж. Кыргыздардын Бүткүл дүйнөлүк курултайында республикалык ат майданына ак өргөөсү тигилген. П-даражадагы сыйлык.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Фильм көрсөтүү
Фильм көрсөтүү – кино залда, ошондой эле оболук, кабелдик жана спутниктик телекөрсөтүү боюнча жана башка техникалык ыкмалар аркылуу фильмди жалпы калкка көрсөтүү.
Манасчылардын айтышы
Манасчылардын айтышы — кыргыз элдик оозеки чыгармачылыктагы жанр. Айтыш ырчылар, чечендер, айтуучулар (манасчылар, семетейчилер) арасында чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн жүргүзүлгөн. Манасчылардын Айтышы чоң төкмөлүк өнөрдү талап кылат жана өзүнчө өзгөчөлүктөргө ээ. Мелдештин шарты боюнча «Манас» айтууну бирөө баштап, ал токтогон жерден экинчиси, үчүнчүсү улап кеткен. Кээде белгилүү бир окуяны же үзүндүнү кимиси ары кызык, ары узак жана көркөм аткарганына карап баалашкан. Сөз кудуретин жогору баалаган угуучулардын сынынан айтуучунун аткаруучулук манерасы да куру калбаган. Изилдөөчүлөр айтыш боюнча элге атагы кеңири тараган манасчылар катары Балык, Какшаалда (азыр КЭРде) жүргөн Сагымбай менен какшаалдык манасчы Жусубакунду «Манас» айттырышат. Сагымбай жети кан колу менен келип, Манастын колу Бээжинге аттангандагы эпизоддон баштап, күнү-түнү тынбай айтат. Анан Сагымбайды токтотуп, Жусубакунга ошол жерден ары айттырышат. Ал да күнү-түнү тынбай улантат. Андан кийин экөөнү айткандарын алмаштырып, кайрадан айттырышып сындашат. Эки манасчыга төрт күнү-түнү «Манас» айттырышып, экөөнө тең жакшы баа беришип, ат тартып, тон кийгизишет (Макелек Өмүрбай, «Жусуп Мамай». «"Кыргызстан Маданияты"», 1988, № 41). Кезегинде Назар манасчы менен айтышынан кийин Тыныбектин даңкы чыга баштаган.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Шеста (Давлекан району, Башкыртстан)
Шеста — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Шестаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 166 киши. Почта индекси — 453413, ОКАТО коду — 80222849001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Айчак дөө
Айчак дөө — "Манас" эпосундагы кейипкер. А. д-нүн баласы Манас менен беттешип жеңе турган болгондо Чубак жардамга келгени "Манас" эпосунда эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 4. 193).
Глосса
Глосса (лат. Platichthys flesus, L. 1758 ) — Кара-Деңиз камбаласы.
Түктүү мөмөлүү козополянския
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Белгисиз. Жалпы жана өлкөдө таралышы. Алай тоо кыркасы.
Өсүү шарттары
Бадал өсүмдүктөрүнүн арасындагы таштуу-шагылдуу тоо беттери, шагыл таштар.
Саны
Белгисиз. Эки жолку чогултуудан белгилүү түр.
Чектөөчү факторлор
Аныкталган эмес.
Өстүрүү
Өстүрүлгөн эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Ареалын жана популяциясынын санын изилдеп, Алай тоо кыркасынын этектеринде башка сейрек түрлөр менен катар коргоого алып, ботаникалык заказник уюштуруу керек.
Статусу
V U. Эндем. Кыргызстанда өскөн субэндем тукумдун эки түрүнүн бири. Сейрек учураган, антропогендик фактордун таасиринен тез эле жок болуп кетүүсү мүмкүн, чакан аймакты ээлеген түр.
Фильмди нускалоо
Фильмди нускалоо – аркыл материалдык таризде фильмдин бир же андан көп көчүрмөсүн (нускасын) даярдоо.
Оксиморон
Оксиморон, оксюморон (гр. – чукугандай сөз тапкандык, акылмандык, кемакылдык, келесоолук деген сөздөрдүн айкалышынан алынган) – бири-бирине карама-каршы маанидеги сөздөр; антонимдердин айкалышынан, биригишинен жасалган стилистикалык каражат. Бирикпегендердин биригиши “бар экен, жок экен” же “тилдүү дудук”, “тирүү өлүк” деген сөз айкаштары оксиморон болот. Мисалы:
Ал сөздү айтып Алооке,
Тирүү өлүк болбойм деп,
Түн киргенде качыптыр.
Роджер Федерер
Роджер Федерер (немис. Roger Federer, 1981-жылы 8-август Базель, Швейцария) - швейцарский профессиональный теннисист.
Классика
Классика классикалык чыгарма идеялык-көркөмдүк дараметинин бийиктиги менен мезгилдин чегин билбей, адам баласына бийик эстетикалык таасир берип, дайыма рухий зарылдык деңгээлинен түшпөгөн чыгарма.
Муканов Табылды
1965-жылы Ак-Суу районундагы орто мектепти аяктап, 1965-1970-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинен билим алган.
Эмгек жолун «Кыргызстан Пионери» гезитинде иштөө менен баштап, «Советтик Кыргызстан» (азыркы «Кыргыз туусу»), 1976-1980-жж. «Мугалимдер гезити» гезитте-ринде эмгектенген. 1983-жылы оорудан көз жумган.
1962-жылы «Жамгырдан кийин» аттуу алгачкы ыры «Жаш Ленинчи» журналына басылган. Макалалары, очерктери республикалык гезит-журналдарда жарык көргөн.
1988-жылы «Жан дүйнө» ыр жыйнагы Кыргызстан үчүн Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты болгон.
Кыргыз тилинде
Шуру жоготкон кыз: Ырлар. - Ф.: Мектеп, 1973. - 15 б.
Каректеги жер: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1976. - 52 б.
Жүрөктүн кагышы: Ырлар. - Ф.: Мектеп, 1980. - 68 б.
Жан дүйнө: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1986. - 156 б.
Орус тилинде
Перевал: в кн.: Молодая поэзия Кыргызстана. - Ф.: Кыргызстан, 1985. - 88 с.
Жөтөлгө каршы дарылар
Жөтөлгө каршы дарылар —  жөтөлдү басаңдатуучу каражаттар. Алар сүйрү мээде жайгашкан жөтөл борборуна басаңдатуучу таасир берет. Жөтөлгө каршы дарылар негизинен кургак жөтөлдө, өпкөдөн кан агууда, плевритте жөтөлдү басуу үчүн колдонулат. Бирок бул дарылардын химиялык түзүлүшү морфинге (Ооруну басаңдатуучу заттар) окшош болгондуктан ашыкча кабыл алуудан дарыга көнүгүп кетүүгө мүмкүн. Ошондуктан, жөтөлгө каршы дарылар дарыканадан атайын бланкка жазылган рецепт боюнча гана берилет. Жөтөлүп жаткан учурда врачтын айтуусу боюнча ар кандай таблетка дары-дармектерди же атайын жөтөлгө каршы сиропторду ичүүгө болот. Же ысык ваннага түшүү да пайдалуу, анткени парга киргенде дем алуу органдары тазаланып жеңилдеп калат. Ар күнү эртең менен бир аш кашык таза балды бир стакан кайнак сууга  же суткө кошуп ачккарын ичүү да өтө пайдалуу.
Кең-Суу (Жумгал району)
Кең-Суу — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Кабак айыл аймагына кирет.
Жөтөлгө каршы дарылар
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кең-Суу (Жумгал району)
Калкы
Калкы - 77 киши.
Айчаң
Айчаң — "Манас" эпосундагы кейипкер, Кеселиктин атасы. Араниктеги согушта Манас менен чабышкан калмак баатыры катары аты гана аталат (Курама варианты, 1. 115).
Гүлзура Жумакунова
Гүлзура Жумакунова (Gulzura Jumakunova; 30.7.1954) – кыргыздын заманбап тилчи жана адабиятчы окумуштуу айымдарынын бири, котормочу, сөздүкчү, адабият таануучу, "Манас" дастанын изилдөөчү, булак таануучу, филология илимдеринин кандидаты. Ал - пост-советтик Борбордук Азиядан Түркияга илимий сапар менен барып, иштеп калып, Түркиянын борбор шаарындагы Анкара университетинде алгачкы болуп профессор илимий наамын алган окумуштуу-педагог.
Кыскача өмүр баяны
Гүлзура Жумакунова 1954-жылы 30-июлда Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Нарын районунда (мурдагы Тянь-Шань району) Он-Арча айыл кеңешине таандык Эчки-Башы кыштагында айыл интеллигентинин үй бүлөсүндө туулган.
Бала чагында элеттик кыздар жасачу иштердин бардыгын аткарганы маалым ("Чоң энем чөптөрдөн түрдүү дарыларды жасаган, кыргыздын элдик каада-салттарын, кол өнөрчүлүктүн бардык түрлөрүн жакшы билген адам эле", - дейт Г.Жумакунова).
Атасы Жумакун айылдагы кадыр-барктуу аксакалдардын бири эле. Ал 2011-жылы июлда дүйнөдөн кайтты.
Апасы Батыйна мектепте, дүкөндө эмгектенген, айылда ардагер болуп, мурдараак дүйнөдөн кайткан.
Гүлзура Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети) Кыргыз филологиясы факультетинде таалим алган. Хусейин Карасаев, Жээнбай Мукамбаев, Зыяш Бектенов сыяктуу залкарлардын дарстарын уккан.
Гүлзура Жумакунова 1976-жылы Кыргыз Улуттук Университетинин Филология факультетин артыкчылык диплому менен бүтүргөн.
1988-жылы “Манас” эпосундагы тиричилик лексикасы" темасында кандидаттык диссертациясын коргогон, СССР ЖАКынын чечими менен филология илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган.
1988-жылы Кыргыз мамлекеттик университетине (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетине) педагогдук кызматка которулган.
1990-91-жж. Москва шаарында Москва Мамлекеттик Университетинде илимий стажировкадан өткөн.
1992-жылы доценттик наам алган.
1993-жылы Түркиянын борбору Анкара шаарындагы Анкара Университетинин чакырыгы менен Түркияга келген жана ошол мезгилден бери  Анкара шаарында жашайт.
1993-94-жж. Анкара Университетинин TÖMER Тил үйрөтүү борборунда окутуучу.
1994-96-жж.Түркия Республикасынын Тышкы иштер министрлигине караштуу Түрк кызматташтыгы жана өнүктүрүү агенттигинде чет элдик адис.
1996-2007-жж. Анкара университетинин Тил жана тарых-география факультетинде доцент.
2007-жылдан бери Түркиянын ордосундагы Анкара университетинде аты аталган факультетте профессор болуп иштеп келет.
Илимий ишмердиги
Гүлзура Жумакунова – кыргыздын заманбап тил жана адабият таануу илимдерине бараандуу салым кошкон, пост-советтик мезгилде Кыргызстан-Түркия мамлекеттери арасында илим, маданият жаатында көпүрө курган окумуштуу айым.
Кыргызстандын атынан ондогон эл аралык конгресс, симпозиум, конференцияларга катышып, ар түрдүү темада илимий баяндамалар жасаган.
Эмгектери кыргыз, орус, түрк, англис жана башка тилдерде жарык көргөн.
Коомдук жана журналисттик ишмердиги
Г.Жумакунова 1998-2008-жылдар арасында Түркиянын өкмөттүк ТРТ сыналгы жана үналгы башкы компаниясында атайын Кыргыз кызматында жетекчи болуп иштеп, бул кызматтын түптөлүшү жана өнүктүрүлүшүнө чоң салым кошкон.
Диаспора өкүлү
Г.Жумакунова Түркиядагы кыргыз диаспорасынын таасирдүү насаатчы өкүлү катары бул өлкөдөгү кыргыз жамаатынын ынтымагын чыңдап, алардын жергиликтүү маданий чөйрөдө байсалдуу иш алып барышына салым кошуп келет.
Бул тууралуу анын өзүнүн мындайча сөзү бар: "Чачылып жүрбөйлү деген максатта Анкара жана Стамбул шаарларында “Кыргыз достук маданият коому” түзүлүп, уюмдашкан түргө өттүк. Түрдүү салтанаттуу кечелерди, жыйналыштарды өткөрүп, чогулуп турабыз. Түркияда кылымдан бери келе жаткан кыргызды, жүзүбүздү тааныталы деген максатта абдан демилгелүү иштер жасалып жатат. К.Баялиновдун 110 жылдыгы өткөрүлсө, М.Элебаев тууралуу китеп даярдадык. Ч.Айтматовду эскерүү кечелери өтүп, ал тууралуу атайын журналдардын саны чыкты. Курманжан датканын 200 жылдыгына арналган чоң жыйын болду. Ошентип эл журт экенибизди билгизип, жүзүбүздү түрк туугандарыбызга тааныштырып келебиз. Биз кыргыздардын аксакалы катары балдарга баш көз болуп жыйналыштарын башкарып, кеп-кеңешибизди айтабыз. Бул жакта кыргыздарды накта, асыл түрк деп келишет. Биз да ошол асылдыгыбызды көргөзөлү деп чамдап жатабыз..."
Үй-бүлөсү
Жубайы – белгилүү кыргыз ишкери Разак Сайдилканов.
Бир уул (Жоодар), эки кызы (Рахат, Карлыгач), неберелери бар.
Сыйлыктары. Наамдары. Даражалары
Г.Жумакунова 2014-жылы Кыргызстан Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча комиссиянын Ардак грамотасы менен сыйланган.
2021-жылы өзү туулуп-өскөн Он-Арча айыл өкмөтүнө караштуу Эчки-Башы айылынын китепканасына профессор Гүлзура Жумакунованын аты ыйгарылды. 18.06.2021 күнү Нарын облусунун, Нарын шаарынын, Нарын районунун райондук жетекчилери, эчки-башылыктар камтылган калың элдин катышуусу менен китепканага окумуштуу айымдын атынын берилишинин аземи өткөрүлдү.
Илимий макалалары:
«Манас» эпосу жана кыргыз фольклору боюнча:
“Manas Destanındaki Batıl İnançlar”. («Манас» эпосундагы эски ишенимдер). 1995 Dünya Hoşgörü-Manas-Abay yılı YII. Uluslararası Türk Halk Edebiyatı Semineri ve Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı Bildirileri. – İstanbul,1996. - 49-52.
Чынгыз Айтматов жана кыргыз адабияты боюнча:
Кыргыз тили боюнча:
Котормолору
Ислам дини тууралуу:
Фирма
Фирма – 1) «фирмалык аталыш » түгөйлөш түшүнүгү; 2) ишкер жана юридикалык тилде коммерциялык уюм түшүнүгүнүн түгөйлөшү («аудитордук Ф.», «кеп-кеңеш берүү Ф.», «чет өлкөлүк Ф.», түшүнүктөрү жыш колдонулат.).
Байкал глоссифонидасы
Байкал глоссифонидасы (лат. Paratorix baicalensis) —  жалпак сүлүктөрдүн бир түрү.
Афера
"Афера" (The Sting) - 1936-жылдын сентябрь айында жарыкка чыккан АКШнын көркөм тасмаларынын бири, тасмада абдан шыктуу (Пол Ньюман жана Роберт Редфорд) эки алдамчы мафия башчысынын ишеничине кирип, алдап кеткендиги тууралу баяндалат. Тасманын режиссеру Жорж Рой Хилл, Нүмэн менен Редфордту Батч Кэссиди жана Сандэнс Кид вестерн тасмасында дагы тарткан. Дэвид Мойердин "Эң чоң каршылык: Өзүнө ишенген адамдын окуясы" аттуу китебиндеги ага-ини Фред жана Чарли менен болуп өткөн чыныгы окуянын негизинде Дэвид Вард тасманын сценарийин түзгөн.
Аталышындагы сөз алдамчылардын "оюнду" бүтүрүп, жеңишке жетип, мафиянын бардык акчасына ээ болгондон кийинки учурга таандык. Мафия алдамчылар көздөн кайым болгондон кийин гана алдангандыгын түшүнүүүсү, иштин ийгиликтүү аяктаганын билдирет. Тасма белгилүү бөлмөлөрдө гана эски титул баракчалары менен ишемби күнкү почта картасындагы жазууларга жана иллюстрацияларга окшогон стилде көрсөтүлгөн. Бул тасма Марвин Хэмлиштин тасмасындагы рэгтайм стилиндеги Скотт Жоплиндин эски (Жоплин тарабынан башкаларга берилген, Хэмлиштин тасмасынын музыкасы болуп жарыяланганда, эң белгилүү 10-ырдын тизмесине кирген) "Зе Энтертейнер" аттуу композициясын колдонгондугу байкалган. Тасманын ийгилиги Жоплиндин ишине болгон кызыгууну арттырган.
Тасма 46-Оскар тапшыруу аземинде 10 номинацияда ат салышып,"Эң мыкты тасма","Эң мыкты режиссер", "Өзгөчө сценарий" сыктуу 7 наамды утуп алган.
Булчуң системасы
Булчуң системасы. Адамдын денесинде орто эсеп менен 650 дөн ашык ар түрдүү формадагы жана түзүлүштөгү булчуң эттер бар. Алар чоюлууга, кыскарууга, жооноюуга жана ичкерүүгө жөндөмдүү. Булчуңдардын бир түрү — туура ала булчуң тканынан, экинчиси жылма булчуң тканынан турат.
Туура ала булчуңдар
Туура ала булчуңдар негизинен скелет булчуңдарын түзөт. Булчуңдар кыймылдоо, жумуш аткаруу мезгилинде көп энергия бөлүп чыгарат. Ал энергиянын 30%и механикалык иш аткарууга жумшалат. Ал эми анын 70%и жылуулукка айланат. Ошентип булчуң системасы денедеги жылуулук пайда кылуучу эң күчтүү генератор да болуп эсептелет. Эгерде булчуңдарды туурасынан жука кесип карасак, анда ар бир булчуң өзүнчө талтал жипчелерден турарын көрөбүз. Ал жипчелер бири-бири менен байламта ткандар менен туташып, булчуңдарды түзөт. Булчуң жипчелерин туташтыруучу байламта ткандар ар бир булчуңдун учунда булчуң тарамыштарына айланат (к. Тарамыш). Бул тарамыштардын жардамы менен булчуңдар сөөктөргө бекийт. Сөөккө бекүүчү тарамыштардын талчалары кыл аркан сыяктуу оролуп, чоюлганда өзүнүн алгачкы узундугунан 4%ке чейин узарат.
Денедеги бардык булчуңдардын жетишерлик өлчөмдө кан тамыры жана нервдери болот. Ошондуктан, булчуңдарда зат алмашуу жүрүп, иши ойдогудай тартипке салынып турат.
Булчуңдар
Дененин тик абалын сактоодо омуртка булчуңдардын мааниси зор; булар омуртка тутумун бойлоп жайгашып, артка багытталган кыр урчуктарына бекийт. Көкүрөк булчуңдары колдун жана дем алуу кыймылдарына катышат. Мисалы, төштүн чоң булчуңу колду ылдый түшүрүүгө жана терең дем алууга катышат. Курсак булчуңдары ар түрдүү функцияларды аткарат. Тулку бойдун эңкейүүсү, капталга кыйшаюусу, оңго, солго бурулуусу ушул булчуңдардын ар кайсы тобунун жыйрылышына байланыштуу болот. Ич булчуңдар чогуу жыйрылганда курсактын бети курсак көңдөйүндөгү ички органдарды басып пресс сыяктуу кысат.
Баш булчуңдары
Баш булчуңдары кызматына жараша чайнаткыч жана ымдооч болуп эки топко бөлүнөт. Сүйүнүү, өкүнүү, кубануу, жек көрүү, ойлонуу, кыжырлануу, үрөй учуу, таңыркоо жана башка кишинин жүзүнүн ырайын өзгөртөт. Беттин ушундай өзгөрүп кыймылдашы — мимика-ымдооч булчуңдардын жыйрылышы жана жазылуусу менен болот, булардын бир учу адатта баш сөөккө, экинчиси териге бекиген. Ымдооч булчуңдар кишиде жана маймылдарда гана жакшы өөрчүгөн. Чайнаткыч булчуңдар жыйрылып, астыңкы жаакты көтөрөт. Андан башка бул булчуңдар алмак-салмак таасир көрсөтүү менен астыңкы жаакты оңго-солго, алга-артка бир аз кыймылдатат.
Булчуңдардын ичинен түзүлүшү боюнча жүрөк булчуңу өзгөчө орунда турат. Жүрөк булчуңу скелет булчуңуна да окшобойт. Жүрөк булчуңу өмүр бою өзүнчө бир ыргак менен жыйрылып жана бошоңдоп турат.
Жылма булчуңдар
Жылма булчуңдар негизинен артерия, вена жана лимфа тамырларынын беттерин, тамак сиңирүүчү органдарды, дем алуу органдарын, өт баштыгын, табарсыкты жана жатынды түзөт. Жылма булчуңдар чачты тургузат, тери бездерин курчайт. Керектүү учурда көздүн карегин чоңойтот жана кичирейтет. Жылма булчуңдар өмүр бою өтө кылдат, бир калыпта жыйрылып жана бошоңдоп иштейт. Ошонун негизинде адам уктап жатса да анын ичкен тамагы тамак сиңирүүчү система аркылуу акырындап жылып жана сиңе берет. Жылма булчуңдардын бул ишин вегетатив жана борбордук нерв системасы башкарат. Булчуң системасы адам жашына жараша өзгөрүп жана өсүп турат.
Баланын булчуң системасы
Баланын булчуң эти анын жалпы салмагынын 23%ин гана түзөт. Сегиз жаштагы баланын булчуң эти анын жалпы салмагынын 27%ин, ал эми 15 жашка толгондо 33%ке чейин өсөт. Адам бойго жеткенде бул салмак 35 — 40%ке чейин көбөйөт. Ымыркай баланын булчуңдарында кан тамырлар менен нервдер жетиштүү болгону менен бириктиргич ткандар начар өөрчүгөн. Бара-бара жипчелери жооноюп, булчуңдар өздөрүнүн туруктуу түрлөрүнө айланат жана аларга күч кирет. Каргыш менен тарамыштардын сөөктөргө бекүүчү аянттары чоңоёт, акырындап булчуң системасынын түзүлүшү боюнча эркек бала кыз баладан айырмалана баштайт. Ал эми адам улгайган жана карыган сайын анын булчуң системасы акырындап алсызданып, салмагы 30%ке чейин азаят.
Булчуң системасынын оорулары.
Булчуң системасынын оорулары. Өөрчүү кемтигинде диафрагманын өөрчүшү бузулуп, чурку пайда болот. Зат алмашуу бузулганда, сезгенүү процессинде, шишик пайда болгондо, травмада, ошондой эле ири артериялар бүтөлүп калганда анын тегерегиндеги булчуң тканы бузулат. Ар кандай себептерден булчуңдар начарлап, булчуң талчалары ичкерет. Кары кишилерде булчуңдун атрофиясы физиологиялык кубулуш болуп эсептелет. Кээде нерв системасынын ооруларында, жалпы организмди ууландыруучу ооруларда, булчуңдун функциясы бузулганда атрофия болушу мүмкүн. Булчуңдун гипертрофиясы демейде физиологиялык жана машыгуудан болот. Булчуң гипертрофиясы кээ бир тукум куума ооруларда байкалат.
Булчуңдун шишик оорулары аз кезигет. Булчуң системасынын сезгенүү ооруларынан миозит көп кездешет. Абсцесс (ириңдүү шишик) — болгон учурда хирургиялык жол менен дарылайт. Булчуң урунганда ооруп, шишип чыгат (к. Кокустатуу). Булчуң үзүлүп кетсе операция жасап тигет, бир аз айрылса, таңып койсо эле бүтүп калат. Булчуң өтө жабыркаса тырык болуп, контрактурага алып келет. Булчуңдун кызматын калыбына келтирүүдө массаж, айыктыруу физкультурасынын мааниси чоң.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Масел
Масел – санат-насыят ырлары ушундайча да аталган учурлар бар.
Мисалы:
“Калыгулдун масели” мындай: Атын баккан азамат катын багар.
Итин баккан аялдар элге жагар.
Элге жаккан ал аял эрге жагар.
Шатыратып күн жааса, жерге жагар.
Гендер
Гендер (англ. gender, лат. genus “жыныс”) — аялдардын жана эркектердин социалдык жүрүм-турумун жана алардын өз ара мамилесин аныктаган коомдо маданий жактан шартталган мүнөздөмөлөрдүн комплекси. Гендер социалдык процесстерди түшүнүүнүн куралы да болуп саналат. Тагыраагы, социализациянын белгилүү системасы, эмгектин бөлүштүрүлүшү, коомдо кабыл алынган маданий нормалар, ролдор жана стереотиптер аркылуу  түзүлөт. Контекстке жараша, бул жыныска негизделген социалдык структураларды (мисалы, гендердик ролдорду) жана гендердик иденттүүлүктү камтышы мүмкүн.
Түшүнүктүн тарыхы
Гендер – социалдык жыныс. Англис тилинде жыныс социалдык (“gender”) жана биологиялык (“sex”) түшүнүктөр менен чектелет. Биринчи жолу бул сөздү америкалык сексолог 1955-жылы трансгендер жана интерсекс адамдарды изилдөөгө арналган эмгектеринде биологиялык жыныс менен социалдык ролду терминологиялык жактан айырмалоо үчүн колдонгон.
1960-жылдары анын мааниси сексологияда жана психоанализде эркек менен аялдын социалдык ролдорун сүрөттөө үчүн колдонула баштады, (1964) гендердик ролдордун эрте жашта үйрөнүлгөнү жөнүндө жазган. Төрт жылдан кийин «Жыныс жана гендер» (1968) деген эмгегинде жыныс биологиялык жактан аныкталса, гендердик иденттүүлүк психологиялык жана социалдык таасирлердин продуктусу деп ырастады. Чынында эле, гендердик иденттүүлүк жана биологиялык жыныс окшош болбошу мүмкүн, мисалы, трансгендер адамдардыкындай.
“Гендер” (gender) деген термин биринчи жолу 1972-жылы англис лексикасында биологиялык жыныстан (sex) социалдык жынысты айырмалоо үчүн колдонулган, 1995-жылы эл аралык статус алган.
Айрым учурда “гендер” түшүнүгү “жыныс” түшүнүгү менен маанилеш келет деген туура эмес. Маселен, адамдын генетикалык жактан берилген анатомиялык-физиологиялык белгилеринин топтомун билдирген биологиялык жыныстан (англ. sex) айырмаланып, гендер конкреттүү социомаданий контекстте белгилүү бир тарыхый мезгилде калыптанып, убакыт менен мейкиндикке жараша өзгөрүлүп турат.
Гендердик иденттүүлүк
Гендердик иденттүүлүк – тигил же бул жыныстын өкүлдөрүнүн жүрүм-туруму жана сапаттары жөнүндөгү социалдык-маданий стереотиптер менен байланышкан, башкача айтканда, эркек, аял же башка категориянын өкүлү катары адамдын өзүн ички кабылдоосу.
Гендердик иденттүүлүк, гендердик роль жана сексуалдык ориентация деген терминдерди киргизген, гендердик иденттүүлүк теориясынын негиздөөчүлөрүнүн бири, сексолог Джон Мани гендердик иденттүүлүктү калыптандырууга гендердик коомдук түзүлүштөрдүн таасири жөнүндө теорияларды жарыялаган.
Бүгүнкү күндө гендердик иденттүүлүктүн калыптанышында кайсы факторлор, биологиялык же социалдык, үстөмдүк кылары тууралуу талаш-тартыштар дагы деле жүрүп келатат. Айрым изилдөөлөрдө биологиялык, тактап айтканда, генетикалык жана гормоналдык факторлор таасир этет десе, айрымдарында социалдык чөйрө жана тарбия негизги ролду ойнойт деп айтылат.
Гендердик ролдор
Гендердик ролдор – адамдын жынысына таандык болгон жүрүм-турумдун кандай түрлөрү алгылыктуу, ылайыктуу же жагымдуу деп эсептелерин аныктоочу социалдык нормалардын жыйындысы.
Гендердик ролдор ар түрдүү жаш куракта жана социалдык топтордо өзгөчөлөнөт жана убакыттын өтүшү менен өзгөрүүгө дуушар болот. Эркектик жана аялдык идеялар өз ара өзгөчөлүктүү деп саналат, айрым коомдордо жүрүм-турум: пассивдүүлүк – аялдардын, ал эми активдүүлүк – эркектердин ролу катары берилет.
Гендердик ролдор адамдын жүрүм-турумуна кеңири таасир этет, анын ичинде адамдын тандаган кийимине же кесибине, жеке мамилелерине ж.б. таасир этет.
Гендердик ролдор, адатта, маскулиндик жана феминдик концепцияларына негизделген. Гендерге байланыштуу кээ бир күтүүлөр ар кайсы маданияттарда олуттуу түрдө өзгөчөлөнүшү мүмкүн, ал эми кээ бирөөлөрү көпчүлүк маданияттарда жалпы болушу мүмкүн. Гендердик ролго байланыштуу жүрүм-турум жагындагы көрсөтмө эмгекти эркектердики жана аялдардыкы деп жыныстык жактан бөлүштүрүүдө өзгөчө ачык-айкын көрүнөт. Мисалы, салттуу маданияттар аялдарга – үйдүн туткасы, балдарды табиялоочу, эркектерге болсо – багуучу жана коргоочу, үй-бүлө башчысы деген ролдорду ыйгарат.
21-кылымда жаңы үй-бүлө структуралары, билим берүү, массалык маалымат каражаттары жана башка көптөгөн факторлордон улам гендердик ролдордо чоң өзгөрүүлөр болду.
Үй-бүлөнүн структуралары өзгөрүп, жалгыз бой эне же жалгыз ата үй чарбаларынын саны өсүүдө. Батыш Европада жана АКШда жалгыз бой аталуу үй-бүлөлөр толук эмес үй-бүлөлөрдүн жалпы санынын 10-15%ын түзөт. Кыргызстанда жалгыз бой аталардын так санын айтуу мүмкүн эмес. Россияда болсо “Аталар жана балдар” укук коргоо коомунун маалыматы боюнча, 150 толук эмес үй-бүлөнүн бирөө гана атасынын колунда.
Улуу Британияда 5 жашка чейинки балдардын аталарынын арасында аталардын бала кароо убактысы 1970-жылдардын орто ченинде күнүнө 15 мүнөттөн 1999-жылы болжол менен эки саатка чейин көбөйгөн. Аталардын балдарына байланышкан иш-чараларга катышуусу күнүнө болжол менен 15 мүнөттөн 50 мүнөткө чейин өскөн. Баланы багуу боюнча аталардын үлүшү 1961-жылдагы 12%дан, 1999-жылы үчтөн бирине чейин көбөйдү. Бул тенденциялар бүгүнкү күндө аталар балдары менен болгон эмоционалдык мамилесинин сапатына артыкчылык берип, камкор жана тарбиялоочу ролду көбүрөөк аткарышат деген түшүнүккө дал келет.
Кыргызстанда дагы бала багуу боюнча өргүүнү баланын атасы да толук же бөлүп-бөлүп пайдаланышы мүмкүн.
Мындан тышкары миграциялык процесстер дагы Кыргызстандагы үй-бүлөлүк ролдорду өзгөртүүдө. Аялдар «ишенимдүү болуп эсептелинип, көбүрөөк акча которгону үчүн» күйөөсү балдар менен үйдө калып, аял миграцияга барышы керек деген чечим кабыл алынат. 2014-жылы аял-мигранттардын 48%ы жалгыз кетишкен, ал аялдардын 82%ынын күйөөлөрү Кыргызстанда калып үй чарбасын улантышкан.
Гендердик социализация
Гендердик социализация процессинде аялдар менен эркектер жүрүм-турум, мамиле, нормалар жана баалуулуктардын адат болуп көнүмүшкө айланган моделдерин, ошондой эле гендердик стереотиптерди өздөштүрүшөт. Бул процесс адам төрөлгөндө башталып, өмүр бою ар кандай формада уланат.
Социализация процессинде, биринчиден, эркектин жана аялдын коом тарабынан кабылданган жүрүм-турум моделдери, нормалары, баалуулуктары жана гендердик стереотиптер өздөштүрүлөт. Экинчиден, аталгандардын аткарылышы коом тарабынан көзөмөлдөнөт. Бул процессте эки тарап өз ара аракетте болот: социализация процесси багытталган индивид, айрым адамдар же адамдардын тобу социализациянын объектиси, ал эми социализация процессин жүзөгө ашырган тарап социализациянын субъектиси деп аталат.
өзүнүн гендердик жана адеп-ахлактык өнүгүү теориясында кыздар менен балдардын адеп-ахлактык өнүгүүсүн салыштырган. Ал балдар адилеттүүлүк көз карашка (justice perspective) ээ, башкача айтканда, туура жана туура эмести аныктоо үчүн расмий эрежелерге таянышат деп ырастады. Кыздар, тескерисинче, бир жагдайды териштиргенде кам көрүү жана жоопкерчиликтүү көз карашка (responsibility perspective) ээ. Гиллиган ошондой эле өзүн-өзү баалоодо гендердик таасирди изилдеген. Ал аялдардын социалдашуусу кыздардын чоңойгон сайын өзүн-өзү баалоо сезиминин төмөндөшүнүн себеби деп ырастады. Өспүрүм куракта дагы айланадагы авторитеттүү фигуралардын бардыгы эркектер болгондугу үчүн кыздар өз күчүн калыбына келтирүүдө кыйынчылыктар менен беттешет.
Гендердик социализациянын негизги агенттери болуп үй-бүлө, балдарды тарбиялоо жана билим берүү мекемелери (балдар бакчасы, мектеп, ЖОЖдор ж.б), ММК, диний мекемелер ж.б эсептелет.
Гендердик стереотиптер
Гендердик стереотиптер – бул аялдар менен эркектер ээ болгон, ээ болууга же аткарууга тийиш деп эсептелген мүнөздөмөлөр жана ролдор жөнүндө жалпыланган көз караш же алдын ала түшүнүк. БУУнун Адам укуктары боюнча кеӊеши "Гендердик стереотиптер адам укуктарын бузат” деп билдирген.
Гендердик стереотиптер, аялдардын жана эркектердин жеке жөндөмдүүлүктөрүн өнүктүрүүгө, кесиптик карьерасына умтулууга жана/же жашоосу жөнүндө чечим кабыл алууга мүмкүнчүлүктөрүн чектегенде зыяндуу болуп саналат. Стереотиптер негативдүү (мис., “аялдар иррационалдуу”) же позитивдүү (мис., “аялдар боорукер”) болобу, зыяндуу жана теңсиздиктин уланышына себепкер болушат. Мисалы, аялдар камкор деген салттуу көз карашы балага кам көрүү милдеттери көбүнчө аялдарга жүктөлөрүн билдирет жана алардын башка тармактарга жолун чектейт.
Гендердик стереотиптер коомдо өтө кеңири таралган жана аларды байкоо кээде кыйынга турат. Мунун себептеринин бири мээге айланасын стереотиптештирип ойлонуу оңой болгондугунда болушу мүмкүн (эвристика). Мээнин чектелген кабылдоо жана эс-тутум системасы бар, ошондуктан ал маалыматты натыйжалуурак иштетүүгө мүмкүндүк берген азыраак жана жөнөкөй бирдиктерге бөлөт.
Гендердик стереотиптер эрте жашта таасир эте баштайт. Бир изилдөөдө гендердик стереотиптердин балдардын математикалык жөндөмүнө тийгизген таасири текшерилген. Алты жаштан он жашка чейинки америкалык балдардын бул изилдөөсүндө, балдар экинчи класста эле математика «эркек балдардын предмети» деген гендердик стереотипти көрсөтүшкөнү аныкталган. Бул математикалык жетишкендиктердеги байкаларлык айырмачылыктар бар куракка чейин эле кыздарда математикалык мүмкүнчүлүктөрүнө болгон ишенимге таасир эткенин көрсөтүшү мүмкүн.
Ата-энелердин стереотиптери баланын жынысына карата баланын  жөндөмдүүлүктөрү тууралуу ишенимдерине түздөн-түз таасирин тийгизет. Өз кезегинде ата-эненин балага болгон ишеними баланын өзүн-өзү кабылдоосуна түздөн-түз таасирин тийгизет. Ал эми ата-эненин стереотиптери жана баланын өзүн-өзү кабылдоосу баланын иш-аракетине таасирин тийгизет.
Биологиялык факторлор жана көз караштар
Биологиялык жана анатомиялык факторлордун негизинде жыныстар арасында репродуктивдүү ролдордогу табигый айырмачылыктар бар. Биологиялык айырмачылыктар хромосомалык (аялдарда XX хромосомалары, ал эми эркектерде XY хромосомалары) жана гормоналдык айырмачылыктарды өз ичине камтыйт. Эки жыныста тең эстроген, прогестерон жана тестостерон сыяктуу репродуктивдүү гормондордун бардык класстары бар, бирок ар кандай деңгээлде.
Эркектин жыныстык гормону андрогендин ашыкча өндүрүлүшүнө алып келген тубаса бөйрөк үстүндөгү бездин гиперплазиясы бар аялдарга тиешелүү изилдөөлөр бар. Адатта бул аялдар феминдик сырткы келбетке ээ болушат, бирок, статистикалык жактан  караганда бул аялдар салттуу түрдө аялдардын деп таанылган иштерге эркек иштерин артык көрүшөт. Психология профессору Шери Беренбаум (Sheri Berenbaum) бул айырмачылыктарды эненин боюнда болгон убакта жатындагы эркектин жыныстык гормондорунун жогорку деңгээли менен түшүндүргөн.
Биолог Майкл Ж. Райан (Michael J. Ryan) гендердик иденттүүлүк адамдарга гана тиешелүү түшүнүк деп санаса, Пояни (Poiani) жана Дикксон (Dixson) тек гана адамдарга эмес, жаныбарларга да тиешелүү деп эсептешет.
Ал эми психолог Роберт Столлер биологиялык жынысты гендерден айырмалап мындай түшүндүргөн: “Жыныс” деген сөздүн негизги мааниси биологиялык маани болуп саналат. Тагыраагы, бул “жыныс” сөзү эркекти же аялды, же алардын тиешелүү биологиялык органдарын билдирет, алар адамдын аял же эркек экендигин аныктап турат”, – деген ал.
Санжар Касымбеков
Касымбеков Санжар Фазылбекович (1902-1924) — Кыргызстанда Совет бийлигин орнотуу үчүн жигердүү күрөшчүлөрдүн бири. М. Ф. Касымбековдун уулу. 1917-ж. май айынан революциячыл ишке катышкан. Анжиян мусулман жумушчулар менен чайрыкерлер советинин аткомунда (1918, июнь), РКП(б)нын Ош шааркомунда (1918, август), Түркстан крайкомунда (1918, декабрь) иштеген. 1919-ж. октябрдан РКП(б)нын Ош шаардык мусулман уюмунун төрагасына орун басар, 1920-ж. февралдан январь 1921 жылга чейин Ош уезддик шааркомдун төрагасы. Анжиянда Совет бийлигин орнотууга,Ташкентдеги контрреволюциячыл козголоңду басууга, Закаспий фронтундагы согушка катышкан. 1920-жылдан Түркстан фронтунун бүткүл россиялык дыйкандар жана токойчулар союзунун Самаркан обкомунун төрагасы болуп иштеген. 1924 жылы басмачылар өлтүргөн. Анын атына Ош шаарында көчөнүн аты коюлган.
Гендер
Гендердик изилдөөлөр
Гендердик изилдөөлөр – социалдык трансформацияларды жана коомдо үстөмдүк кылган системаны анализдөө үчүн колдонулган дисциплиналар аралык изилдөөчү практика. Гендердик изилдөөлөр илимий багыт катары феминисттик практиканын ишкердүү өнүгүшүнүн натыйжасы болуп калган. Бул илимий агымдын өнүгүшүндөгү жаңы фаза 80-жылдарда белгиленет. Аялдар маселелерин изилдөөлөр (women's studies) гендердик изилдөөлөргө акырындык менен өсүп жеткен. «Аялдар изилдөөлөрүнөн» айырмаланып, мында эркектер маселеси да изилденет. Ал эми гендердик изилдөөлөр 1990-жылдарда бүткүл дүйнөдө кеңири таркай баштаган.
Гендердик изилдөөлөргө философия, социология, экономика, демография, тарых, антропология, психология, политология, филология, этнография, культурология жана башкалар көмөкчү илим боло алат.
Колдонулган адабияттар:
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Леонидзе Георгий Николаевич
Леонидзе Георгий Николаевич (15(27). 12. 1899, азыркы Сагареджо району, Патардзеули кыштагы – 9. 8. 1966, Тбилиси) – грузин акыны, Грузия эл акыны (1959), Грузин ССР ИАнын академиги (1944). 1913-жылдан Тбилиси семинариясында окуган. 1957–66-ж. Грузия ИАнын Ш. Руставели атындагы Грузин адабияты институтунун директору болгон. Чыгармалары 1911-жылдан жарыялана баштаган. Адегенде «Көгүлтүр мүйүздөр» аттуу символисттер тобуна кирген. Кийинчерээк андан кетип, 1924–25-ж. «Кыпчак жолугушуусу», «Ниноцминд түнү», «Цесарка» сыяктуу маанилүү лирикалык ырларды жараткан. «Загестеги түн», «Иори жээгинде» жана башка чыгармаларында социалдык чындык чагылдырылган. И. В. Сталин жөнүндөгү «Бала чак жана өспүрүм кез» (1939) поэмасы 1941-ж. СССР мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болгон. «Сыйкырдуу дарак» (1962) аңгемелер жыйнагын чыгарган. Эки Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Тубуай
Тубуай, Острал аралдары - Тынч океандагы 5 аралдан турган аралдар тобу.
Рапа жана Баса. менен Франция Полинезиясынын курамына кирет. Аянты 174 миң км2. Калкы 8 миңдей. Негизинен жанартоодон пайда болуп (бийикт. 435 .иге чейин), шуру рифтери менен курчалган. Климаты тропиктик, нымдуу. Кокос пальмасы, банан, ваниль, кофе өстүрүлөт. Негизги шаары - Матаура (Тубай аралында). Аралдар 1777-ж. Ж. Кук тарабынан ачылган.
Глоссодорис
Глоссодорис (лат. Glossodoris) — деңиз үлүлдөрүнүн бир уруусу.