cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карасаз өрөөнү
Тоң, Нарын, Кочкор р-ндорунун аймагында. Уз. 32 км, туурасы 7 км. Өрөөндүн таманы 2800–3100 м бийиктикте жатат. Тегерегиндеги тоолордун ага салыштырмалуу бийикт. 500–700 м. Батышында Белтепши ашуусу аркылуу (3270 м) Солтонсары, Жалпакбел (3300 м) ашуусу аркылуу Каракужур, чыгышында анча бийик эмес байыркы мореналардын кыры, дөбөлөрү аркылуу Балгарт өрөөндөрү м-н чектешет. Таманы ортоңку бөлүгүндө кеңейип, саздак. Даана байкалган бир нече тектири бар, айрым жерлери дөбөдөңсөлүү. Капталдары жантайыңкы келип, майда кокту-колот, өрөөндүү. Өрөөндүн таманы антропогендин шагыл, майда таш, кум, чопо чөкмөлөрүнө толгон. Климаты континенттик, январдын орт. темпрасы — 14°С, июлдуку 9°С. Жылдык жаан-чачыны 400 мм. Өрөөндүн таманына альп доңуз сырттуу шалбаа, каптал беттерине талаа, күнгөйүнө шалбаалуу талаа ж-а нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайкы жайыт.
Текелик суусу, Ат-Башы району
Текелик суусу, Ат-Башы району – Ат-Башы районундагы суу. Ак-Сайдын оң куймасы. Узундугу 50 км, алабынын аянты 213 км2. Какшаал тоо тизмегинин түндүк капталындагы Ор-Казган ашуусунан башталган суу, түндүккө карай жайык өрөөн менен агып, Ак-Сай өрөөнүнө чыкканда суусу жерге сиңип, жер асты менен Ак-Сайга кошулат. Негизинен кар жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 1,1-1,3 м3/сек; эң көп чыгымы июль – августта, азы февралда байкалат. Апрель – сентябрда кирип, октябрь – мартта тартылат. Текеликтин 21 куймасы бар; ирилери: Туура-Ашуу, Орто-Суу.
Психотроптук каражаттар (заттар)
Психотроптук каражаттар (заттар) (гр. phyche  – жан жана  tropos  – кайрылыш, багыт) – адамдын борбордук нерв тутумуна дем бере турган же кедерин кетире турган табигый жана жасалма заттар. Ал эларалык конвенциялардын тийешелүү тизмесине киргизилген (Психотроптук заттар боюнча 1971-жылкы Женева конвенциясы, Баңгизаттар менен психотроптук заттардый мыйзамсыз таркатылуусуна каршы күрөшүү боюнча БУУ 1988-жылкы конвенциясы). Психотроптук заттардын тийешелүү Улуттук тизмеси КР Өкмөтү тарабынан бекитилет.
Паппенхайм
Паппенхайм (Pappenheim) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан Шаар. Вайссенбург-Гунценхаузен районуна кирет.
Калкы - 4030 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 6,32 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 5 77 158. Мэр — Уве Зин.
Шаар административдик курамы боюнча 9 шаардык районго бөлүнөт.
Вайсвайль
Вайсвайль (Weisweil) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан муниципалитет. Фрайбург административдик округуна карайт. Эммендинген районуна кирет.
Калкы - 2126 киши(2013-ж.). . Аянты - 19,09 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 3 16 049. Мэр — Олифер Грумбер.
Пиротехника
Пиротехника (грекче πῦρ (pýr) – от жана техника) – техниканын от чыгаргыч курамды жасап даярдоо жана аны буюмдарга дүрмөттөө үчүн колдонууга байланыштуу тармагы. Аскердик максаттагы, өнөр-жайыдагы, айыл чарбасындагы Пиротехника болуп айырмаланат. Аскердик максатта жарыктандыргыч пиротехникалык курам (ПК), фото аралашма, багыт билдиргич жана сигналдык, күйгүзмө, ошондой эле түтөтмө ПК колдонулат. Өнөр жайдагы термиттик ПК рельсти, түтүктү, электр зымдарын, өндүрүштөгү түрдүү куймаларды ширетүү үчүн колдонулат. Айыл чарбадагы ПК өсүмдүктөргө түтүн каптатуу, айыл-чарба зыянкечтерин жок кылуу, жашылча сактагыч жана вино челектерин дезинфекциялоо ж. б. максаттар үчүн пайдаланылат. Оюн-зоок өткөрүүдө фейерверктик ПК, мисалы, бенгаль шамы, хлопушка, ракета, фонтан, салют ж. б. түрлөрү колдонулат. Пиротехникалык эффект компоненттерди майдалоо даражасына, жакшы аралаштырылышына, ПКнын тыгыздалыш даражасына, ошондой эле буюмдун конструкциясына жараша болот. Компоненттерди аралаштырууда жана ПКны тыгыздоодо учкун пайда болуп, өрт чыгышы мүмкүндүк ПКны картон же металл гильзаларга толтурууда пресстөө жолу колдонулат. Бул иштерди жүргүзүүнүн бардык учурларында коопсуздук үчүн атайын чара көрүлүпгү керек жана өтө этияттык талап кылынат.
Текелик мөңгүсү
Текелик мөңгүсү – Алай кырка тоосунун түштүк тармагы Текелик тоосунун түштүк капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгу. Кызыл-Суунун ири он куймасы Көк-Суунун алабында жайгашкан. Узундугу 5,6 км, аянты 4,9 км2, көлөмү 0,4 км3 абляциясынын аянты 2,7 км2. Башы деңиз деңгээлинен 4680 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4300 м. Мөңгүдөн Текелик суусу башталып, Көк-Сууга сол тараптан куят.
Саредаяга
Саредаяга — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нерута дарыясынын сол жээгинен 140 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 66 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Валдрон
Валдрон (Waldron) — Мичиган штатынын Hillsdale округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 590 киши. Болжолдуу аянты - 2.7 км². FIPS коду — 26-82880.
Литчфилд (Мэн)
Калкы - 3110 киши. Болжолдуу аянты - 102.8 км². FIPS коду — 23-40175.
Хамлет (Небраска)
Хамлет (Небраска) (Hamlet) — Небраска штатынын Hayes округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 54 киши. Болжолдуу аянты - 0.9 км². FIPS коду — 31-20750.
14-декабрь
''1920-жылдын бул күнү Пишпек шаарында сабатсыздыкты жою үчүн уезддик атайын комиссия уюшулган. Кыргызстандык өнөр жай жана транспорт кызматкерлери 1935-жылдын 14-декабрында I Бүткүл кыргыз стахановчулардын слетуна чогулушту.''
1904-жылы Пишпек шаарынын калкы 10 миң адамга жеткен. Орус жер которуучулары «ажайып шаар» атаган Пишпектин калкынын өсүшүнө 1901-жылкы Россиядагы жут себеп болгон. Россиядагы жут айынан миңдеген дыйкандар Пишпек уездине жер которгон.
Түркстан АССРинин билим берүү наркомунда сабатсыздыкты жою үчүн түзүлгөн Атайын комиссиянын программасына ылайык, Кыргызстанда да тийиштүү чаралар көрүлө баштаган. 1920-жылдын бул күнү Пишпек шаарында сабатсыздыкты жою үчүн уезддик атайын комиссия уюшулуп, аймактагы сабатсыз адамдарды мектеп партасына отургузуп, сабат жоюп, кат таануу иштери жүргүзүлгөн. 1920-жылдын бул күндөрү Кыргызстандагы совет бийлигинин алгачкы жылдарынын натыйжалары чыгарыла баштаган. Атайын жүргүзүлгөн эсептөөлөргө ылайык Пишпек уездинин малы үч эсеге азайып, айдоо аянттары 50% кыскарып, буудайдын баасы 25-30 эсеге өскөн. Анткен менен ушул жылдын бул күндөрү граждандык согушка жардам берүүнүн 9 күндүгү өткөрүлүп, элден эгин-тегин күч менен чогултулуп турган.
Кыргызстандык өнөр жай жана транспорт кызматкерлери 1935-жылдын 14-декабрында I Бүткүл кыргыз стахановчулардын слетуна чогулушту.
1947-жылдын декабрь айындагы Советтер союзунда жүргүзүлгөн акча реформасы Кыргызстанга да таасир тийгизбей койгон жок. Реформага ылайык эски 10 рубль жаңы 1 рублга алмаштырылып, 14-декабрда акча алмашууга үлгүрбөй калган калк, жапа тырмак азык-түлүк дүкөндөргө чабуул коюп башташты. Бул күнү Фрунзе шаарынын дүкөндөрүнө тамак-аш продуктылары токтобой, эл болгон товарды талап кеткен.
Альт-Буков
Альт-Буков (Alt Bukow) — Германия Федеративдик Республикасынын Мекленбург-Төмөнкү Померания жеринде жайгашкан муниципалитет. Бад-Доберан районуна кирет.
Калкы - 547 киши(2013-ж.). . Аянты - 15,12 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 13 0 51 002. Муниципалитеттин башчысы — Петер Вөст.
Миддлтаун (Массачусетс)
Калкы - 8 987 киши. Болжолдуу аянты - 37.4 км². FIPS коду — 25-41095.
Парзау
Парзау (Parsau) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Гифхорн районуна кирет.
Калкы - 1865 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 29,33 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 1 51 021. Муниципалитеттин башчысы — Хельмут Вертман.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 4 шаардык районго бөлүнөт.
Пирохлор
Пирохлор – минерал, NaCaNb206F. Кошунду элементтери Та, Ү, Tr, U, Th, Fe, Ti. Курамы туруктуу эмес. Ниобийди тантал толук алмаштырса микролит деп аталат. Куб системасында кристаллданат. Өңү түссүз, сары, буурулдан карага чейин. Катуулугу 5–5,5. Салыштырма салмагы 4,2–6,4. Көп учурда метамиктүү. Радиоактивдүү. Щелочтуу тоо тектерде, пегматиттерде, карбонатиттерде топтолот. Пирохлор ниобий, торий жана урандын кен таштары болуп саналат. 10го жакын тектеш түрү бар.
Жогорку Лачентау (Бир району, Башкыртстан)
Жогорку Лачентау — Башкыртстандын Бир районундагы айыл, Жогорку Лачентау айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 263 киши. Почта индекси — 452477, ОКАТО коду — 80213810001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шартсыз рефлекс
Шартсыз рефлекс - адам жана жаныбар организминин борбордук нерв системасынын катышуусу менен сырткы жана ички чөйрөнүн таасирине тубаса реакциясы. 20-кылымдын башында Шартсыз рефлекс терминин И. П. Павлов киргизген. Ал тийиштүү рецепторлорго козгогучтар таасир эткенде болуучу реакцияны, мис., тилге тамак тийгенде шилекейдин бөлүнүшү, көзгө жарык түшкөндө каректин кичирейиши ж. б. белгилеген. Шартсыз рефлекс жаныбар жана адамдын жогорку нерв ишинин аракетинин негизинде болуп, сырткы жана ички чөйрөнүн шартына алардын жүрүм турумунун ыңгайлануусун камсыздайт. Шартсыз рефлекс өзгөрбөйт деген мурдагы түшүнүк азыр өзгөрүп, ал онто жана филогенездин жүрүшүндө өзгөрөрү аныкталды. Шарттуу рефлекстерге борбордук нерв, эндокрин системаларынын абалы таасир этет. И. П. Павлов козгогучтун касиетине жана жооп кайтаруу реакциясынын негизинде тамак-аш, коргонуу, жыныстык ж. б. Шартсыз рефлекстерди бөлгөн. Тубаса стереотиптүү татаал рефлекстик аракет инстинкт болуп эсептелет, а. и. уя салуу, куштардын мезгилдүү учуп кетүүсү жана келүүсү, сүт эмүүчүлөрдүн жыныстык жүрүм-турумдары ж. б. Мындай тубаса аракеттерди этология изилдейт.
Сезим жана сезимталдуулук
Тасма чыгаар замат жалаң гана жакшы сын-пикирлерге ээ болуп, ийгилик жараткан. Ошондой эле 1995-жылдагы "Британия Киносыйлыктарын Тапшыруу Аземинде" 3 сыйлыкты жеңип, он бир наамга көрсөтүлгөн. Ал "Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты тасма" жана "Эң мыкты актриса" сыяктуу жети сыйлыгына көрсөтүлгөн. Тасманын сценарийин жазгандыгы үчүн Томсон "Эң мыкты адаптацияланган сценарий" наамын утуп, бир эле учурда аткаргандыгы жана сценарий жазгандыгы үчүн "Оскар" сыйлыгын уткан жалгыз адам болгон. "Сезим жана сезимталдуулук" тасмасынын чыгышы, Остиндин чыгармаларынын кайрадан жандануусуна салым кошуп,бул жанрдагы чыгармалардын тартылышына жол ачкан. Бул тасма Остиндин китептеринин эң мыкты адаптацияланышы деп аталат.
Саларлар
Тарых
Тарыхчылар Саларлардын ата-теги түрк уруусу - огуздар деп эсептешет. Дыйканчылык, мал чарбачылык жана кол өнөрчүлүк менен кесиптенишет. Мадабиятына кытайлык мусулмандардын жана тибеттик монголдордун таасири чоң. Аялдары кызыл көйнөк, саймаланган кара желет кийип, жоолук салынышат. Эркектери жүндөн жасалган кийим, кышкысын кой терисинен пальто кийишет. Салттуу тамак-ашы негизинен эт, картошка жана жашылчалардан даярдалып, суусундук катары сүттөлгөн чайды кеңири колдонушат. Азыркы учурда Кытай элдеринин бири катары Саларлардын өзүнчө улуттук автономиясы, тили, тарыхы, үрп-адаты, салты бар.
Бассфилд (Миссисипи)
Бассфилд (Миссисипи) (Bassfield) — Миссисипи штатынын Jefferson Davis округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 315 киши. Болжолдуу аянты - 2.8 км². FIPS коду — 28-03580.
Салар тили
Салар тили - саларлардын тили, огуз группасындагы түрк тилдеринин бири. КЭРдин батыш провинцияларынын айрым жерлеринде, негизинен Цинхай провиндиясынын Сюнь-Хуа-Салар аймагына тараган. Диалектилик айырма анча байкалбайт, чыгыш жана батыш өткөөл говордук топко бөлүнөт. С. т. түрк тилинин байыркы огуз тобунун жана салгур уруусунун (11-к.) тилинин структуралык элементтерин сактаган. Огуз тобунун кыпчак элементтери да Herne болгон. Түрк тилдеринин кыпчак тилине тийгизген таасири 14-кылымда аяктаган, анткени саларлар Кытайга жер которгондугуна байланыштуу башка тилдердин (кытай, тибет) таасирине өткөн. 15-17-к-га таандык, диний жана тарыхый мүнөздөгү китептер салар элементтери бар чагатай тилинде араб графикасы менен жазылган. Учурда С. т-не тибет жана кытай тилдеринин таасири күчтүү. Э. Р. Тенишев фонетика, грамматика жана лексикасына латиницаны колдонуу менен салар огуз жазмасын негиздеген.
Лайнаталь
Лайнаталь (Leinatal) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Гота районуна кирет.
Көк-Ой өрөөнү
Көк-Ой өрөөнү — Алай-Куу өрөөнүнүн бир бөлүгү. Кайыңдыбулак суусунун алабында жайгашкан кооз өрөөн.
Бир нече майда өрөөндөн (Кайыңдыбулак, Акчуңкур, Жаркыраксуу, Чүкөтай ж-а Үчкайнар) туруп, Жалгызкатын тоосунун батыш капталынан орун алган. Уз. 20 км, туурасы 5–8 км. Таманы деңиз деңг. 2300–3200 м бийиктикте. Оң капталы тектирлүү, сол тарабы бир аз тигирээк. Палеозойдун акиташ тектеринен түзүлгөн аскалар кездешип, кооз үңкүрлөр бар. Баш жагында чер токойлуу Үчкайнар өрөөнү орун алган. Өрөөн аркылуу Кайыңды суусу агып өтөт. Көптөгөн тунук булактар, шаркыратма, бөгөттөр бар. Жайы салкын, кышы суук. Жылдык жаан-чачыны 400–600 ммдей. Кар калың түшөт. Негизинен токой (арча, кайың, четин, шилби ж. б. аралаш карагай токою) ж-а токойлуу талаа ландшафты басымдуу. Жайыт.
Пируэт
Пируэт (французча pirouette) – балет термини; бийчинин бир бутуна туруп, оңго же солго тегеренип толук айланышы (же бир нече жолу айланышы).
Банда тилдери
Банда тилдери — Борбордук Африка Республикасында сүйлөгөн Убанги тилдерине байланыштуу тилдердин же диалекттердин тобу.
Кызыл-Ой совхозу
Кызыл-Ой совхозу - советтик чарба. 1982-ж. Суусамыр өрөөнү Панфилов районунан бөлүнүп, Жумгал районуна карагандан кийин Кызыл-Ой, Кожомкул, 1-Май, Каракол кыштактарынын базасында уюштурулган. Совхоздун борбору - Кожомкул кыштагы болгон. Негизги максаты калкты жумуш менен камсыз кылуу жана элдин социалдык-экономикалык абалын жакшыртуу эле. Ал кезде совхоздун жалпы айдоо аянты 12,0 миң га болгон. Анын ичинен 6,0 миң гасы дан эгиндери, 2,0 миң гасы көп жылдык чөп, калганы тоңдурма жана бир жылдык чөп болгон. Эгин 8-9 миң г, кесек тоют 6-7 миң тга чейин өндүрүлгөн. Совхоздо 35,0 миң кой, 300 жылкы, 800 уй болгон.
Банда тилдери
Банда-банда — Бриа, Ялинга (Өйдөнкү Котто), Бакума (Мбому префектурасы), Сибут (Кемо), Дамара (Омбелла-Мпоко префектурасы), Гримари (Уака префектурасы);
Кызыл-Ой совхозу
1992-ж. Суусамыр району уюшулганда совхоз жоюлуп, анын базасында 3 совхоз - Ко-жомкул айылында «Каракол», Кызыл-Ой айылында «Кызыл-Ой» жана 1-Май айылында «Үч-Эмчек» уюштурулган.
Банда тилдери
Банда-мбрес — Мбрес (Нана-Гребизи), Бука (Уам);
Кызыл-Ой совхозу
Бул совхоздор базар экономикасынын шартына туруштук бере албай экономикасы төмөндөп, малмүлкү карыздарына берилип, калганы элдин үлүшүнө таркатылган. 1994-95-жылдары толугу менен жоюлган. «Кызыл-Ой» совхозунда директор болуп Ж. Жунусов (1982-83), Т. Бектурганов (1983-87), М. Шаршенов (198788), Т. Жапаров (1988-90) жана Э. Сакиев (1990-91) иштешкен.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Банда тилдери
Банда-нделе — Нделе (Бамбинги-Бангоран);
Гобу — Конго Демократиялык Республикасы;
Моно — Конго Демократиялык Республикасы.
Пирротин
Пирротин (грекче πυρρότης – кып-кызыл), магнит колчеданы – сульфиддер классындагы минерал, FenSn+1(n=6…11), көп кездешкени FeeSr Гексагон системасында кристаллданат. Өнү колодой сары. Металлдай жалтырайт. Катуулугу 3,5–4,5. Салыштырма салмагы 4,7. Ферромагнетик. Гидротерм, контакттык метасоматоз жана магматизм процесстеринен пайда болот. Магмадан пайда болгон Пирротиндин курамында центландит, халькопирит, сперршит PtAs2 ж. б. кездешкендиктен, никель, кобальт, жез жана платинанын кен ташы болуп саналат.
Ульцигероде
Ульцигероде (Ulzigerode) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Мансфельд районуна кирет.
Калкы - 200 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 5,29 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 87 430. Муниципалитеттин башчысы — Гюнтер Кубс.
Төрт үйлөнүү той жана сөөк коюу
Тасма 6 жумада тартылган жана 3 миллион фунттук бютжетти каржылоо менен ошол убактагы Британиянын кино индустриясындагы күтүүсүз ийгилик жараткан жана жогору кирешелүү тасмасы деп табылган. Ал дүйнө жүзү боюнча 245.7 миллиондон ашык АКШ доллардык кирешеге ээ болуп, "Оскар" сыйлыгынын мыкты тасма наамына көрсөтүлгөн.
Көмүр комбайны
Көмүр комбайны – көмүр казууда бир эле убакта бири-бирине айкалышкан бир нече операцияны (көмүр катмарларын уратуу, аны транспортко жүктөө) аткаруучу машина. Мында көмүр казуучу комбайн тазалоочу, өткөөл жүргүзүүчүсү, өткөөлчү комбайн деп аталат. Комбайн көмүр катмарынын калыңдыгына жараша калың, орто, жука катмарды казуучу түрлөрдөн турат. Көмүр катмарларынын орун алышы боюнча горизонталдуу, жантайма, тик катмар казуучу комбайндарга бөлүнөт. Комплекстүү агрегаттар казылуучу катмардын төбөсүн өзү тиреп, бекитүү иштерин да аткарат. Суткасына 3000-5000 т көмүр казып алууга болот. Өткөөлчү комбайн көмүр жана тоо тектеринен өткөөл жүргүзүүчү болуп бөлүнөт. Булардын ондогон түрлөрү бар.
Саласпилс
Саласпилс - Латвиядагы темир жол станциясы. Ригага жакын жерде жайгашкан. Улуу Ата Мекендик согушта германиялык оккупанттар С-ке жакын жердеги концентрациялык лагерде 100 минден ашык кишини жок кылышкан. Фашисттик баскынчылардан курман болгондорго арналган мемориалдык ансамбль (скульпторлору Л. В. Буковский, Я. Зариньш жана башкалар, архитекторлору Г. Асарис, О. Остенбергс жана башкалар, 1967- 67; Лениндик сыйлык) бар. Музей уюштурулган.
Тэнстрайк (Миннесота)
Тэнстрайк (Миннесота) (Tenstrike) — Миннесота штатынын Beltrami округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 201 киши. Болжолдуу аянты - 11.5 км². FIPS коду — 27-64444.
Шарап
Шарап - жүзүм, алма ж. б. жемиштерден ачытылып алынуучу ичимдик.
Шараптарды өндүрүүдө жүзүмдүн көптөгөн түрлөрү колдонулат, алардын көбүнчө кара (көбүнчө кызыл деп аталат) жана ак болуп бөлүнүшү. Шараптардын ак, роза жана кызыл түрлөрү түсү менен айырмаланат. Ак түстөгү шараптар ачык самандан янтарьга же күчтүү демделген чайдын түсүнө чейин өзгөрөт. Кээде кара түстөгү ак шараптар, ачытуусу жүзүм кабыгынын катышуусунда (целлюлозада) апельсиндин (же янтарь) өзүнчө категориясына кирет. Сырьёну майдалоо, сабагынан ажыратуу жана шире алуу, ширени жана маңызды спиртке ачытуу, спирт кошуу (күчтүү Ш. алуу үчүн) менен алынган Ш. көпкө сакталып, күчүнө келтирилип жана атайын иштетилет (чыпкалоо, пастерлөө ж. б.). Көмүр кычкыл газы менен каныккан шуулдама (мис., шампанское), газдалган (мис., сидр) Шараптар өзгөчө топту түзөт. Шараптын курамы суу (көлөмүнүн 7392% и), спирт (негизинен этил спирти), көмүртек диоксиди, органикалык к-талар (шарап, алма к-талары, аз санда акак, сүт, уксус к-талары), кант, витаминдер, азот бирикмелери (мис., амин к-талары), фенолдук (а. и. боегучтар), ароматтык заттар ж. б-дан турат. Түсү боюнча ак, кызыл жана кызгьшт Шарап болуп айырмаланат. Технологиясы жана негизги компоненттери боюнча ашканалык (накта) жана атайын (ЕЭК регламенти боюнча - ликёрдук) болуп бөлүнөт. Накта Шарап атайын винодон айырмаланып, ага спирт кошулбайт. Курамындагы кантка жараша накта Шарап кычкыл (сухие, кант концент-сы 4 г/дм3), орточо кычкыл (полусухие, 4-18 г/дм3), орточо таттуу (18 - 45 г/дм3) жана таттуу (45 г/дм3дан жогору) болуп бөлүнөт. Атайын Шараптарга портвейин, мадера, марсала, малага, мускаттар, кагор ж. б. кирет. Кыргызстандын Шарап рыногунда 60тан ашык Шарап чыгаруучу ишканалар иштейт, а. и. «Кант вино» ишканасынын продукциясы басымдуулук (22%тей) кылат.
Сареда-Яга
Сарёда-Яга (Сареда) — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Наулъяга дарыясынын оң жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 38 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вирфт
Вирфт (Wirft) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Арвайлер районуна кирет.
Калкы - 148 киши(2013-ж.). . Аянты - 3,25 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 31 086. Муниципалитеттин башчысы — Петер Пүрлинг.
Кызыл-Ой байыркы көрүстөнү
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Кызыл-Ой орто мектеби
Кызыл-Ой орто мектеби - Түркмөн атындагы Суусамыр айыл округуна караштуу Кызыл-Ой кыштагында. Элдин сабатсыздыгын жоюу алгач 1920-28-жылдары башталган.
Окутуу үчүн атайын имарат жок болгондуктан Чардын башындагы боз үйлөрдө окутушкан. Кийинчерээк 1930-32-жылдары Түркмөндүн мечитинде келини Сапия окутат. Ал эми 1933-жылы Түркмөн жашаган үй 7 жылдык мектеп болуп ачылган, 1960-жылы Фрунзе атындагы негизги, 1969-жылдан орто мектеп. 1958-жылы 7 жылдык мектептин курулушу башталып (директору Каңкиев Качкын), 1962-жылы мугалимдердин, окуучулардын күчү менен бүткөрүлгөн (директору Бейшеналиев Муса болгон).
1973-74-окуу жылында мектептин жаңы имараты курулган (директору Табалдиев Акмат). Мектеп 1992-жылкы жер титирөөдөн толугу менен кыйроого учураган. Ошол эле жылы замандын талабына ылайык 220 орундуу жаңы мектеп Швейцария мамлекети тарабынан бөлүнгөн грантка курулган (директору Келдиев Николай). Андан кийин 1995-2005-жылдары Макешова Замира мектепти жетектеп турган мезгилде көптөгөн алгылыктуу иштер жасалып, мектептин айланасы жашылдандырылып, бак-дарак отургузулду.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Паркштайн (Жогорку Пфальц)
Паркштайн (Жогорку Пфальц) (Parkstein (Oberpfalz)) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Пфальц административдик округуна карайт. Нойштадт (Вальднаб) районуна кирет.
Калкы - 2265 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 27,17 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 3 74 144. Муниципалитеттин башчысы — Ханс Шефер.
Кыздар өрөөнү
Кыздар өрөөнү - Алай-Куу өрөөнүнүн түштүгүндө. Терек тоо, Кемпиртоо ж-а Көлкайыңды тоолору курчап жатат. Уз.36 кмге жакын.
Туурасы 3–4 км. Таманынын деңиз деңг. орт. бийикт. 2300—3200 м. Эң бийик жери 4000 мге чейин, жапыз жери 2350 м (Караташ). Өрөөндүн жогорку ж-а төмөнкү бөлүктөрү кууш, ортосу жайык келип, тепши сымал. Жогорку бөлүгүндө корум таштар, кум шагылдуу беттер, үңкүрлөр (Бакыбай, Чүкөтай ж. б.), сууларында бөгөттөр, шаркыратмалар кездешет (эң ириси Бакыбай шаркыратмасы). Акиташ теги, сланец, конгломерат, гранит, гнейс тектеринен турат. Климаты континенттик; жылдык жаан-чачыны 400–600 мм. Өрөөндүн төрү мөңгүлүү.
Негизги суусу — Кайыңды (куймалары: Суулутөр, Көкжар, ж. б.). Негизинен кар, мөңгү (3900 мден жогору), альп, субальп шалбаа (2900–3900 м), арча-бадалдуу токой (2500–3000 м) ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.
Көмүр маркасы
Көмүр маркасы – көмүрдүн ар кандай сортторунун өнөр-жайлык белгилери. Мамлекеттик стандарт (ГОСТ) боюнча көмүр бассейндерине жараша белгиленет. Түзүлүшү, метаморфизмделиши, кычкылдуулугу боюнча күрөң көмүр, таш көмүр, антрацит болуп бөлүнөт. Ар бири өз алдынча маркаларга ажырайт. Күрөң көмүр күйүшү, нымдуулугу боюнча Б1 (нымдуулугу 40%тен жогору), Б2 (30-40%), Б3 (30%тен төмөн) маркаларынан турат. Таш көмүр жеңил учуп кетүүчү заттар менен кошулмаларына жараша: Д - узун жалындуу, Г - газдуу, ГЖ - газдуу майлуу, Ж - майлуу, КЖ - кокстуу майлуу, К - кокстуу, СС - аз кошулмалуу, Т - майсыз маркаларга бөлүнөт. Антрацит болсо, ПА - чала антрацит, А - толук антрацит болуп айырмаланат. Көмүрдүн маркасына жараша технологиялык тиби аныкталат. Кокс өндүрүүдө Г6 жана Г16 маркасындагы сорттор колдонулбайт.
Миддлфилд (Массачусетс)
Миддлфилд (Массачусетс) (Middlefield) — Массачусетс штатынын Гемпшир округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 542 киши. Болжолдуу аянты - 62.6 км². FIPS коду — 25-40990.
Көмүр кендери
Көмүр кендери – өнөр-жайлык мааниге ээ болгон табигый көмүр катмарлары орун алган жерлер. Аянты 1 км2ден тартып, жүздөгөн км2ге жетет. Запасы миң, млн, кээде млрд тонна болот. Өсүмдүктөрдүн ташка айланган калдыктарынан пайда болуп, кара түстү берет. Катуу, бек, нык чөкмө тек болуп саналат. Курамында 50%ке чейин ар түрдүү минералдардын кошулмалары (кремний, алюминий, темир, кальций, натрий, калий, күкүрт, фосфор ж. б.) кездешет. Булар чөкмө тектердин арасында катмарланып жатат. Көмүр түзүлүшү, курамы боюнча 3 түргө бөлүнөт: гумустуу татаал түзүлүштөгү өсүмдүктөрдөн пайда болгон, сапропелиттүү жөнөкөй түзүлүштөгү өсүмдүктөр менен планктондордон келип чыккан, гумус-сапропелиттүү көмүрдүн пайда болушуна жогорку жана төмөнкү даражада өсүп жетилген өсүмдүктөр кирет. Курамындагы көмүр оксиди боюнча таш көмүр, күрөң көмүр болуп ажыратылат. Пайда болушу 3 генезистик типтен турат. Геосинклиналдык типте көмүр катмарлары узатасынан созулуп жатат. Калыңдыгы 10 кмге чейин жетет. Көмүр запасы мол, түзүлүшү ар түрдүү. Катмарлар тектоникалык бүктөлүүлөргө, бузулууларга дуушар болгон. Платформалык типт е көмүр катмары жука, араң эле жүздөгөн мге жетет. Көмүр кабаттары аз, линза түрүндө болот. Метаморфизм процесси анчалык күчтүү жүрбөгөндүктөн, күрөң көмүргө өткөн. Өтмө тип геосинклиналдык жана платформалык типтердин ортосунда пайда болот. Зор аймакты ээлеп жатат. Көмүр катмарларынын калыңдыгы 1-2 кмге жетет. Астындагы кабаттар аз жана бардык жерде кездешпейт. Метаморфизм процесси бардык учурда жүргөн эмес. Ошол себептен күрөң көмүр да, таш көмүр да кездешет. Көмүр кендери кембрий мезгилинен тартып, неогенге чейинки тоо тектердин катмарларында жолугат. Энергетикалык отун, химиялык сырьё, кокс менен газ өндүрүү, сейрек кездешүүчү жана чачыранды элементтерди (германий, уран, индий, скандий ж. б.) алуу үчүн колдонулат.
Зөөкүр полиция
"Зөөкүр полиция" (Violent Cop, Жестокий полицейский) (そ の 男, 凶暴 に つ き? Sono otoko, kyōbō ni tsuki, Lit. "Ал адамдын зөөкүрлүгү") ошондой эле эскертүү катары "Ал адам жапайы жана So No Otoko Kyobo Ni Tsuki,"-1989-жылы Такеши Китано тартып жана тартылган жапон тасмасы. Бул Китанонун дебюттук режиссёрлук иши жана анын кинорежиссёрлук карьерасынын башталышы деп эсептелинет.
Чирчик шаарынын тарых музейи
Чирчик шаарынын тарых музейи (2020-жылга чейин - край таануу) - маданий-агартуу мекемеси, Өзбекстандын Ташкент облусунун Чирчик шаарындагы башкы край таануу музейи.
Имарат 1942-жылы курулган.
1958-жылдын 3-февралында Өзбек ССРинин Жогорку Совети Чирчик шаарында музей уюштуруу жөнүндө жарлык чыгарган. Үстүбүздөгү жылдын апрель айында музейдин кызматкерлери бекитилип, бюджеттик каражат бөлүнгөн.
Учурда музейде 34 873 буюм сакталып турат, анын 34 302си негизги фонд, 571и илимий кызматкерлер, 236сы археологиялык, 1199у нумизматика, искусство, 537си этнография жана тиричилик буюмдары, 743ү фотосүрөттөр, 9853ү документтер.
Музейдин негиздери
1957-жылы Чирчик шаарынын улгайган тургуну Виктор Зиновьевич Черный, 8-мектептин директору, Швед Иосиф Аронович, маданият бөлүмүнүн башчысы Тихомолов А.И., шаардын өнөр жай ишканалары жана мектептин кызматкерлери тарыхый жана тарыхый шаар түзүүнү сунушташкан. жергиликтүү тарых музейи. Шаардын жана өлкөнүн жетекчилиги бул идеяны колдоду. 1958-жылдын 3-февралында Өзбек ССРинин Жогорку Совети Чирчик шаарында музей уюштуруу жөнүндө жарлык чыгарган. Үстүбүздөгү жылдын апрель айында музейдин кызматкерлери бекитилип, бюджеттик каражат бөлүнгөн.
Валкэр
Валкэр (Walker) — Мичиган штатынын Kent округуна караган АКШ шаары.
Чирчик шаарынын тарых музейи
Музейдин негиздери
Чирчик музейи Ташкент областындагы биринчи край таануу музейи болуп калды.
Валкэр
Калкы - 23537 киши. Болжолдуу аянты - 65.9 км². FIPS коду — 26-82960.
Чирчик шаарынын тарых музейи
Музейдин негиздери
Музей эч кандай материалдык базасы жок оор шарттарда түзүлгөн. Алгачкы кызматкерлер мурда шаардык гезиттин редакциясы жайгашкан тар жана чакан казармаларда иштешкен.
Шаардыктардын чоң жардамы менен алар экспонаттарды чогултуп, документтештирип, илимий мүнөздөмөлөрүн жазышкан. Чирчик шаарынын жашоочулары шаардын курулушунун жана өнүгүүсүнүн тарыхын түзүү үчүн музейге документалдык жана материалдык материалдарды беришти. Тарых илимдеринин кандидаты Ш.Зухритдинов, география мугалими А.Д. Солиев жана башкалар.
Кийинчерээк музейге 1942-жылы курулган мурдагы «Өзбекхиммаш» клубу жана музей жайгашкан «алты бурчтуу» имарат бөлүнгөн.
Музейдин кызматкерлери бир гана Чирчиктен эмес, республика боюнча документалдык жана материалдык экспонаттарды чогултушту. Ошол эле учурда алар экспозицияларды түзүү менен алектенишкен. Музейди байытууга Чирчиктин сүрөтчүлөрү Б.С.Чубаров, В.И.Голубев, А.Т.Головченко чоң салым кошушкан.
Жаратылыш музейинде туулуп-ескен елкенун археологиялык коллек-циясын жана экспозицияларын тузууге Озбекстандын элдеринин тарыхы музейи жана республикалык жаратылыш музейи олуттуу жардам керсетушту.
Чирчик край тарых музейи 1959-жылдын 1-майында алгачкы келүүчүлөрүн кабыл алган жана бул шаардын маданий турмушундагы маанилүү окуя болуп калды. Ал кезде музей фондунда 816 буюм материалдык буюм сакталган.
Биринчи жарым жылдыкта музейге 10 миң адам келген.
1960-2020
2018-2019-жылдары мамлекеттик программанын негизинде мыкты оңдоо иштери жүргүзүлгөн. 2020-жылы мурдагы край таануу музейи Чирчик шаардык край таануу музейи болуп кайра түзүлгөн.
Музей бөлүмдөрү
«Чырчыккурулуш» тематикалык бөлүмдөрүнүн курамында – шаардык курулуш тарыхы бөлүмү музейдин экспозициясында негизги орунду ээлейт. Борбордук орунду Чирчик дарыясынын өрөөнүндө эбегейсиз зор курулуш аянтчасы түзүлгөн «Чырчыккурулуш» картасы жана «Чирчик ГЭСинин жана каналынын курулушу» диорамасы ээлейт.
Музейдеги «Чирчик өрөөнүнүн байыркы тарыхы» деген бөлүмдө палеолит доорунан 20-кылымдын башына чейинки адамзат коомунун эволюциялык өнүгүүсү (таш жана сөөк куралдары, коло жана кул ээлик керамика, алгачкы феодалдык ыргытуу куралдары, 20-кылымдын башына чейинки) чагылдырылган. «Эрте конуш» диорамасы орто кылымдагы этнографияга жана тиричилик буюмдарына байланыштуу кызыктуу экспонаттар менен көрсөтүлдү).
«Чирчик экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында» деген бөлүмдө согушка катышкандардын жеке буюмдары жана бул жылдардагы Чирчик шаарынын турмушунан алынган даректүү тасмалар бар.
Музей экспозициясынын логикалык уландысы жана эң заманбап тематикалык бөлүм «Чирчик Өзбекстан Республикасынын эгемендүүлүк жылдарында» бөлүмү болуп саналат. Бул жерде экспонаттар менен шаардын акыркы жылдардагы ишканалары, алардын енугуунун этаптары жана жетишкендиктери керсетулген.
«Бүгүнкү Чирчик шаары» диорамасы келгендерге унутулгус таасир калтырат. Бул диорамада Чирчик шаарынын бардык учурдагы үйлөрү, көчөлөрү, эстеликтери жогорку деңгээлде көрсөтүлгөн, анын бардык кереметтери көрүнүп турат. Музейдин тематикалык бөлүмүндө үч пейзаж диорамасы коюлган: «Токой», «Тоо», «Жаңгак-мөмө токойлору». Аларга өлкөнүн флорасы жана фаунасы, анын ичинде жаныбарлар менен канаттуулар, сойлоп жүрүүчүлөр, ошондой эле Өзбекстандын Кызыл китебине кирген жаныбарлардын жоголуп бараткан түрлөрү: илвирлер (илбирс), ак баштуу сасык, мензбир сугури, тияншон конг кирет. аюу жана башкалар бар.
Чирчик музейинин негизги бөлүмдөрүндө, чоң жана кичи көргөзмө залдарында, сүрөтчүлөрдүн, прикладдык искусство чеберлеринин ар кандай көргөзмөлөрү, ошондой эле музейдин этнографиялык, нумизматикалык, геологиялык жана минералогиялык коллекциялары үзгүлтүксүз өткөрүлүп турат. Учурда музейде 34 873 буюм сакталып турат, анын 34 302си негизги фонд, 571и илимий кызматкерлер, 236сы археологиялык, 1199у нумизматика, искусство, 537си этнография жана тиричилик буюмдары, 743ү фотосүрөттөр, 9853ү документтер. , 2705 документ жана 19029 башка.
Батеке (эл)
Батеке — Борбордук Африкадагы эл. Конго дарыясынын орто агымында, Конго Республикасынын, Конго Демократиялык Республикасынын жана Габондун территорияларында жашайт. Жалпы саны 800 миңден ашык адам. Анын ичинде Конго Республикасында 508 миң, КДР 267 миң, Габондо 54 миң.
Тил
Эне тили — китеке. Ал тил банту уясына кирет. Француз тилинде да сүйлөшөт.
Дин
Көпчүлүк жергиликтүү салтту ишенимдердин жолдоочулары. Калгандары — христиандар.
Чарбалык иштер
Тропикалык дыйканчылык (маниок, буурчак өсүмдүктөрү), балык уулоо жана жыйноочулук (жемиш). Кээ бирлери май пальма плантацияларында жана шаардык өнөр жай ишканаларында иштешет.
Габондун президенти (1967-2009-жылдары) Омар Бонго батек элинин өкүлү болгон.
Шар Рене
Шар Рене (14. 6. 1907, Лиль-сюр-ла-Сорг, Воклюз департаменти - 19. 2. 1988, Париж) - француз акыны, 20-кылымдын чоң акындарынын бири. 1929-ж. Бретон, Арагон ж. б. сюрреалисттер менен таанышкан. Ырлары «Сюрреалисттик революция» журналына үзбөй жарыяланып турган. 1935-ж.сюрреалистер тобунан бөлүнүп кеткен. 1941-45-ж. Каршылык көрсөтүү кыймылынын катышуучусу, партизан отрядында салгылашкан. Согуштан кийинки «Ачуу келүү жана сыр» (1948) деген ырлар жыйнагын А. Камю франдуз поэзиясындагы Рембонун «Жарк этүү» жана Аполлинердин «Алкоголдорунан» кийинки эле таң каларлык көрүнүш катары баалаган («Рене Шар» эссеси, 1958). Ш-дын калемине «Төмөндү жана чокуну издөө» (1955), «Сөз - Архипелаг» (1962), «Жоголгон жыладачтык» (1971), «Баландрананын ыры» (1977) ыр жыйнактары, сүрөткер достору жөнүндөгү көптөгөн эсселер таандык. Франциянын ардактуу легион, илим жана искусствосу ордендери менен сыйланган.
Пис-Ривер дарыясы
Пис-Ривер дарыясы (Peace River) – Канадагы дарыя, Эрксиздер дарыясынын (Макензинин системасына кирет) сол куймасы. Узундугу Финли дарыясынын башталышынан 1923 км, алабынын аянты 324,3 миң км2. Аскалуу тоолордон башталып, Макензи платосун кесип өтөт. Орточо чыгымы 1,1 мин м3/сек. Октябрдан июнга чейин муз каптайт. Сугат үчүн суу сактагыч курулган. Вермильон – Шутс участкасынан башка жеринде кеме жүрөт.
Паттензен
Паттензен (Pattensen) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан Шаар. Ганновер районуна кирет.
Калкы - 13 885 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 67 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 2 41 013. Мэр — Гюнтер Грибе.
Элгин (Небраска)
Элгин (Небраска) (Elgin) — Небраска штатынын Antelope округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 735 киши. Болжолдуу аянты - 1.9 км². FIPS коду — 31-14730.
Ливэрмо (Мэн)
Ливэрмо (Мэн) (Livermore) — Мэн штатынын Андроскоггин округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2106 киши. Болжолдуу аянты - 102.1 км². FIPS коду — 23-40665.
Салат Латук
Салат Латук (Latuca sativa L) - татаал гүлдүүлөр тукумундагы бир жылдык жашылча өсүмдүгү. Жапайы 1 түрү - компаслатугу (L/serriola) Алдынкы Азияда, Түн. Америкада, Батыш жана Түштүк Европада, Түн. Африкада, КМШ өлкөлөрүндө, Сибирде (Алтайга чейин), Орто Азияда, Закавказьеде кезигет. Эгилме С. л. дүйнөнүн бардык жеринде өстүрүлөт. Жаңы өсө баштаганда тамырынан тегерете жалбырак розеткасы пайда болот, кийин өтө бутактанган, бийиктиги 60- 120 см болгон гүлдүү бутагы өсөт. Гүлдөрү сары, кош жыныстуу. Мөмөсү - үрпөктүү урукча. Тамакка жаңы жалбырактары пайдаланылат. Анда витаминдер (С, В, РР жана башкалар) каротин, темир жана фосфор туздары көп. Үч түрү белгилүү: жалбырактуу, кочандуу жана ромен С. л-у Жалбырактуусу эрте жетилет (вегетациясы 30— 40 супгка), жалбырагы пайдаланылат. Кочандуусу орто жетилүүчү (55-95 супгка), тоголок, жалпак кочандарды пайда кылат. Ромен С. л-у да кочандуу (вегетациясы 70-100 супгка). Ачык же жабык топуракта өстүрүлөт.
Кызыл-Ой айылдык ресурстук борбор
Кызыл-Ой айылдык ресурстук борбор - 2001-жылы Суусамыр айыл өкмөтү тарабынан эски айыл башчынын турган имараты бөлүнүп берилип, ошол айылдагы
ПРООНдун жакырчылыкты жоюу боюнча лидери Кулубаев. Артыктын демилгеси менен уюштурулган. Бул борбор Суусамыр өрөөнүндө биринчи болуп түзүлгөн. Борбордо компьютердик тейлөө, айылдын социалдык өнүгүү программалары менен иштейт. Базар экономикасынын шартындагы айылдын ички ресурстарын пайдалануу максатында коомдук иштер жана өкмөттүк эмес уюмдар менен иш алып барат. Бул жерде «Кызыл-ой» коомдук бирикмеси да иштейт.
Колдонулган адабияттар
Суусамыр: Энциклопедия /Башкы ред. Ү. Асанов. - Б.: Энцик. борбору, 2010. - 312 б., илл. ISBN 978-9967-14-076-9
Лайнефельде-Ворбис
Лайнефельде-Ворбис (Leinefelde-Worbis) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан Шаар. Айхсфельд районуна кирет.
Калкы - 19 700 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 96,55 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 61 115. Мэр — Герд Райнхардт.
Шаар административдик курамы боюнча 9 шаардык районго бөлүнөт.
Питеас
Питеас, Пифей (б. з. ч. 4-кылым) – байыркы грек деңиз сүзүүчүсү, астроном, математик жана географ. Б. з. ч. 350-320-жылдар аралыгында Европанын түндүк жана батыш жээктерин бойлой сүзүп өткөн. Жаңы Зеландия, Улуу Британия жана Ирландия а-н, Бретань менен Скандинавия жарым аралын, Түндүк жана Ирланд деңиздерин, Каттегат кысыгы менен Бискайя булуңун ачкан. Ал эклиптика тегиздигинин жантайыңкы абалын жана асман экваторунун тегиздигин эсептеп чыгарган, Питеас алгачкылардан болуп Ай менен океандын тартылуу жана ташкын кубулуштарынын ортосунда байланыштардын бар экенин көрсөткөн.
Төмөнкү Лачентау (Бир району, Башкыртстан)
Төмөнкү Лачентау — Башкыртстандын Бир районундагы айыл, Жогорку Лачентау айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 108 киши. Почта индекси — 452477, ОКАТО коду — 80213810002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Активизм
Активизм күнүмдүк негизде ар кандай жолдор менен, анын ичинде искусство аркылуу, интернетте маалымат таркатуу же жөн эле аң-сезимдүү керектөө аркылуу жүргүзүлүшү мүмкүн. Маселен, ошол фирманын жумушчуларды эксплуатациялоосуна каршы нааразылык иретинде фирмадан кийим-кече же башка буюмдарды сатып алуудан баш тартуу активизмдин көрүнүшү катары каралышы мүмкүн. Бирок, эң көрүнүктүү жана таасирдүү активизм көбүнчө жамааттык иш-аракет түрүндө болот, мында чоң таасир тийгизүү үчүн көптөгөн адамдар нааразылык акциясын биргелешип өткөрүшөт. Кандайдыр бир убакыт аралыгында максаттуу, уюшкан жана туруктуу болгон жамааттык иш-аракет коомдук кыймыл деп аталат.
Экология
Экологиялык активизм институционалдык кысымдын көптөгөн чөйрөлөрүн камтыйт, анын ичинде: экосистемаларды жана жаратылыш ресурстарын ашыкча керектөө, таштандыларды начар жашаган коомчулуктарга таштоо, абанын булганышы, суунун булганышы, начар инфраструктура, антиполиэтилен же анти-пластик ж.б.
Экологиялык активизм бир нече формада болот:
Жаныбарларды коргоо
Жаныбарлардын укуктарын коргоо кыймылы – адамдар менен жаныбарлардын ортосундагы катаал моралдык жана укуктук айырмачылыкты жоюуга, жаныбарлардын мүлктүк абалына жана аларды изилдөөдө, тамак-ашта, кийим-кече жана көңүл ачууда колдонууну токтотууну көздөгөн коомдук кыймыл.
Интернет
Көптөгөн заманбап активисттер азыр Интернет жана башка маалыматтык-коммуникациялык технологиялар аркылуу жаңы тактикаларды колдонушат. Кээ бир изилдөөчүлөр бул жаңы тактикалардын көбү санариптик жактан салттуу оффлайндык талаш-тартыш куралдарына окшош деп ырасташат. Башка санариптик тактикалар толугу менен жаңы жана уникалдуу болушу мүмкүн, мисалы, хактивизмдин (хакинг активизм) айрым түрлөрү.
Экономикалык
Экономикалык активизм социалдык жана экономикалык саясатты өзгөртүү үчүн өкмөттүн, керектөөчүлөрдүн жана бизнестин экономикалык күчүн колдонууну камтыйт. "Жакшы" жүрүм-турумду этикалык керектөөчүлүк аркылуу бекемдөө же "жаман" жүрүм-турумду өзгөртүү үчүң компанияларды бойкоттоо.
Тыва
Аянты - 170,5 миң км². 17 райондон жана 2 шаардан турат. Калк саны - 310 миң киши (2003). Жумурияттагы түпкү калк – тыва эли. Тывалардын саны - 198,4 миң (64,3%), экинчи ири улут – орустар 98,8 миң киши (32%). Алардан тышкары хакастар, кыргыздар, украиндер жана башка улуттардын өкүлдөрү бар. Борбор шаары – Кызыл шаары.
Шар
Шар - тегеректи өзүнүн диаметринин айланасында айландыруудан алынган геометриялык нерсе. Шар сфера менен чектелип, сферанын борбору анын борбору, радиусу Шардын радиусу деп аталат. Шардын тегиздик менен кесилиши тегерек, диаметри анын огу болот. Шардын көлөмү V=4/3pR3, Шардын бетинин аянты S=4pR2. Шардын көлөмүнө барабар болгон бардык нерселердин ичинен Шар эн кичине бетке, ал эми беттеринин аянттары барабар болгон нерселердин ичинде Шар эң чоң көлөмгө ээ. Шардын чексиз көп симметрия октору жана тегиздиктери болот. Шардык (сфераны) бетти кесип өтүүчү эки жарыш тегиздиктин ортосундагы Шарды бөлүгү Шар алкагы деп аталат.
Тыва
2001-жылы кабыл алынган Башмыйзамга ылайык, Тыва – Орусиядагы федерациялык негизде өзүн-өзү башкарган субъект.
Жумуриятты жалпы калайык тикелей шайлоочу өкмөт башчысы башкарат.
Жогорку мыйзам чыгаруу бийлиги – эки үйдөн турган Улуу Курултай (Хурал).
Жергиликтүү башкаруу органдары Орусия Федерациясынын Башмыйзамынын негизинде түзүлгөн.
Иш кагаздары тыва жана орус тилдеринде жүргүзүлөт.
Тыва жумурияты чыгышта жана түштүктө Монголия менен, түндүктө Красноярск крайы менен, түндүк-батышта Хакасия менен, түштүк-чыгышта Бурятия менен жана Иркутск облусу менен, батышта Алтай Республикасы менен чектешет.
Көлөмү — 168,6 миң чарчы чакырым (км²), Орусиянын жалпы аймагындагы көлөмү боюнча 24-орундагы субъект.
Калк саны — 308,5 миң киши (2006), калайык тыгыздыгы — 1,8 адам/1 км² (2006). Шаардагы калк саны: 51,5% (2006).
Калктын улуттук түзүлүшү:
Башмыйзам — Тыва Республикасынын конституциясы.
Жаратылышы
Тыва жумуриятынын аймагы Сибир менен Борбордук Азия чөлкөмүнүн ландшафттарының өз ара жуурулушкан жеринде жайгашкан.
Тыва жергеси пайдалуу кендерге бай: түстүү жана сейрек металлдар, таш көмүр, темир кени, алтын, сымап, ж.б. кендер. Климаты - континенттик. Кышы суук, узак. Температура – 50 даражалык суукка чейин жетет. Жайкы мезгили – кыска, кыйла ысык - +40 даражалык ысыкка чейин жетет. Жылдык жаан-чачын көрсөткүчү ойдуңда 150 – 400 мм, тоолуу аймактарда 400 – 600 мм-ден 800 – 1000 мм-ге чейин жетет.
Тывада 430га жакын көл менен 12 миңден ашуун өзөн бар. Өзөндөрүнүн дээрлик бардыгы Эне-Сай дарыясына куят. Ойдуң жерде айыл чарба өсүмдөктөрү эгилет, ал эми чыгыш тарабы – карагайлуу чытырман токойлорго бай. Аймактын 64%ын токой тилкеси ээлейт.
Тыва аймагында жапайы жан-жаныбарлар менен куштардын ар кыл түрлөрү (булгун, бугу, марал, аюу, ж.б.) мекендейт. Аларды сактап калуу үчүн мамлекеттик эки корук уюштурулган.
Кыскача тарыхый баяндама
Б.з.ч. 7-3-кылымдарда бул аймакта мал чарбачылыгы жана металл өндүрүү жолго коюлган.
Б.з.ч. 3-кылымдын соңунан б.з. 1-кылымга чейин бул аймак кубаттуу Хун мамлекетинин курамында болгон.
Тыва аймагы 6-8-кылымдарда Улуу Түрк, Чыгыш Түрк каганаттарынын курамына кирген. Кийинчерээк – Уйгур кагандыгы, 9-12-кылымдарда – Кыргыз кагандыгы (анын ичинде Улуу Кыргыз кагандыгы) бийлеп турган.
13-кылымдын башында Тыва Чыңгыз-хандын мамлекетине каратылган. Орто кылымдардын кеч мезгилинде аймак монгол Алтын-хандарына, Сибирдеги Кыргыз улусуна, Жуңгар хандыгына, 1758-1912-жылдары – цин-манжурлардын Кытайдагы Цин сулалесине баш ийип турган.
Алтын-хандар жана ойроттор бийлеген маалдан тартып бутпарас (буддизм) дини күч менен киргизилген.
1914-жылдан тартып Уранхай аймагы деген аталышта падышалык Орусиянын көзөмөлү астында калган же бул жакка Транссибир темир жолунун бир бутагы курула баштаган.
1917-жылкы ыңкылаптардан соң аймак атуулдук согуш аймагына (1918-1921) айланган.
1920-жылы 14-августта Танну-Тува Элдик Республикасы («танну» - «тоолуу» деген маанини берет) түзүлгөн.
1926-жылы анын аталышы Тува Элдик Республикасы болуп өзгөргөн.
1961-жылы 10-октябрда Тыва (ал кездеги Тува) РСФСРдин курамындагы Тува АССРи болуп кайра түзүлгөн.
1989-жылдан тартып Тывада түпкү элдин улуттук маданиятын сактоо жана эне тилин аймактагы мамлекеттик тил макамына жеткирүү мүдөөлөрүн көздөгөн коомдук кыймыл уюшулган.
1990-жылы Тыва жумурияты Орусиянын курамындагы Тыва (Тува) Республикасы болуп жарыяланган.
1990-жылы октябрда Тува АССРинин жетинчи чакырылыштагы Жогорку Кеңешинин Түрагасы болуп белгилүү окумуштуу, улутчул саясатчы Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей шайланган.
1990-жылы Тыва АССРинин парламенти «Тува АССРиндеги тилдер тууралуу» мыйзамды кабыл алып, ага ылайык тыва тилинин кош мамлекеттик тилдин бири катары расмий макамы тастыкталган.
1994-жылы Бичелдей мырза Орусия Федерациясынын курамындагы Тыва Республикасынын Жогорку Хуралынын Төрагасы болуп шайланган (1998-жылга чейин ушул кызматты аркалаган).
Экономикасы
Тыванын экономикасы негизинен айыл чарбасы жана чийкизат өндүрүү менен байланышкан. Жердин болгону 23 пайызы гана дыйканчылыкка жарамдуу. Эгин эгилет.
Тывадагы элеттик башкы чарба – мал чарбачылыгы. Кой жана бодо мал багылат.
Аңчылык да илгертеден сакталып келет.
Түстүү металлдардан таш көмүр, алтын казылат.
Жеңил өнөр жайынын тармактары жана курулуш материалдарын өндүрүү да олуттуу мааниге ээ.
Гимндин тыва тилиндеги тексти
Мен — тыва мен Арт-арттың оваазынга Дажын салып чалбарган Таңды, Саян ыдыынга Агын өргээн тыва мен.
Кожумаа:
Мен — тыва мен Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен — тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлу мен.
Өгбелерим чурттунда Өлчей тарып иженген, Өткүт хөөмей ырынга Өөрүп таалан тыва мен.
Мен — тыва мен, Мөңге харлыг дагның оглу мен. Мен — тыва мен, Мөңгүн суглуг чурттуң төлу мен.
Аймак чоннар бүлези Акы-дуңма найыралдыг, Депшилгеже чүткүлдүг Демниг чурттуг тыва мен.
Гимндин эркин котормосу
Мен — тывалыкмын Ыйык белдеги (арт) үйүлгөн мазар таштарга Ташын коюп Теңирге жалбарган, Таңды, Саян чокуларына Ак чачып табынган тывалык - менмин.
Кайырма: Мен — тывалыкмын, Түбөлүк мөңгүлүү тоонун уулумун, Мен— тывалыкмын, Күмүш суулуу журттун кызымын.
Бабаларымдын журтунда, Бакка жип байлап ишенген, Көмөкөйдүн коңур ырына Көңүлү түшкөн тыва – мен!
Кайырма.
Аймактагы элдер бүлөсү Ага-инидей байыр алдык. Алга бирге жүткүндүк, Бирдиктүү журттуу тыва – мен!
Гимндин текстин жазган акын - Окей Шанагаш. Гимндин обонунун ээси - Кантомур Сарыглар. (Т.Чоротегиндин кыргызча эркин котормосу).
Айтмакчы, “Кедр жаңгагына (тоорукка) толгон токоюм” (тывача «Тооруктуг долгай таңдым») деген элдик ыр 1993—2011-жылдары Тыва Республикасынын Гимни катары кызмат аткарган. Сөзү жана обону элдик болгон бул ырды Аяна Монгуш иштеп чыккан болчу.
Тыва тили тууралуу тывача ыр
Эртинелер бисте элбек, Эргек базып, санап четпес. Эң-не дээди тостуң бири- Эргим тыва дылывыс бо.
Тыва дылга өртек турбас, Тыныжывыс,тынывыс ол. Тываларны тыва кылган Тывызыксыг хуулгаазын ол.
“Тыва” деп дыл турбаан болза, Тывалар-даа турбас ийик. “Тыва” деп чурт, тыва бижик Тывылбас-даа турган ийик.