cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мозамбик
Табияты
Түшүштүк-чыгыш Африкада, Мозамбик кысыгынын жээгинде, Танзания менен Түштүк Африканын ортосунда жайгашкан. Түндүгүнөн Мозамбик (бийикт. 2419 м), батышын Матабеле платосу (1500–1600 м), чыгышын Мозамбик өрөөнү (туурасы 80–400 км) ээлеп жатат. Мозамбиктин аймагынын көпчүлүк бөлүгү Инди океанынын жээк тилкеси аркылуу (3000 кмдей) созулуп жатат. Ал түндүгүндө бир нече бухта (Аскалуу жээк) менен бөлүнгөн. Түштүктү көздөй жээктердин бийиктиги төмөндөп, саздуу келет да, табигый гавандарды (Бейра, Мапуту, Накала, Пемба) түзөт. Эң бийик жери – Бинга тоосу (2436 м). Климаты түндүгүндө субэкватордук муссондук, түштүгүндө тропиктик пассаттык. Январдын орточо температурасы 26–30°С, июлдуку 15–20°С. Жылдык жаан-чачыны 750–1500 мм. Ири дарыялары: Замбези, Лимпопо, Сави ж. б.; көлү – Ньяса (Малави). Нымдуу саванна, дайыма жашыл жана сейрек учуроочу токой өсөт. Жаныбарлары: африка пили, антилопа, зебра, керик, арстан, чөө ж. б. Кен байлыктары: көмүр, уран, темир, асбест, слюда, алтын ж. б. бир нече резерваттар бар.
Калкы
Калкынын көпчүлүгүн банту тилдеринде сүйлөгөн элдер (макуа, тсонга, малави, маконде ж. б.; 99,6%) түзөт. Ошондой эле европалыктар, индиялыктар жана метистер да бар. Расмий тили – португал тили. Калкынын 80% жергиликтүү динди, калгандары христиан жана мусулман динин тутат. Орточо жыштыгы 1 км2ге 24 киши (2004). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 65 жаш, аялдарыныкы –72. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 адамга 44,6), өлүм-житим 1000ге 15,94 (жаш балдардын өлүмү өтө жогору, 1000ге 126). Шаар калкы 37% (2008). Ири шаарлары: Мапуту, Бейра, Нампула.
Тарыхы
Мозамбик аймагында байыртан эле койсан тилинде сүйлөгөн адамдар (бушмендер менен готтентоттор) жашаган. Биздин замандын 300-жылы аларды түндүктөн келген банту тилинде сүйлөгөн уруулар сүрүп чыккан. Биздин заманга чейинки1-миң жылдыктын аягында – 2-миң жылдыктын башында алгачкы таптык түзүлүш (эң ириси Мономотапа мамлекети) пайда болгон. 8-кылымда Мозамбикке арабдар келип, бир нече шаар-мамлекеттерди негиздешкен. 11-кылымда Мозамбикке жана Зимбабвеге шона элинин экспанциясы башталган. 16-кылымда Мозамбикке португалдар келип, мусулман шаар-мамлекеттерин бузуп, өз фортторун (Софала ж. б.) курган. Алар алтын издеп, ички аймактарга өтүп, плазо аталган ээликтерди түзүшкөн. Европалыктардын келиши менен жергиликтүү калк (бантулар) жер которуп кетишкен. 1820–40-жылдарда Мозамбиктин түштүгүн нгон уруулары басып алган. 1895-жылы португалдар нгондордун Газа мамлекетин талкалап, 20-кылымдын башына чейин Мозамбикти толук караткан. Биринчи дүйнөлүк согуштан (1914–18) кийин Мозамбикке Рувума д-нын түштүгүндөгү жерлер кошулган. Португалия соода боюнча Индия, Түштүк-Чыгыш Азия жана Бразилия колониясы менен өнөктөшүүгө көңүл бурган. Эл аралык майданда улуттук-боштондук кыймылдардын таасиринин өсүшүнөн улам, 1964-жылы Мозамбикти боштондукка чыгаруу фронтунун (МБЧФ, 1962-жылы түзүлгөн) жетекчилиги менен португал колониячыларына каршы куралдуу көтөрүлүш башталып, 1973-жылдын башында МБЧФ өлкөнүн 1/4 бөлүгүн өз көзөмөлүнө алган. Португалиядагы куралдуу төңкөрүштөн кийин (1974-жылы апрель), Мозамбик боштондук алып, 1975-жылы 25-июнда көз карандысыз Мозамбик Эл Республикасы деп жарыяланган. 1980-жылы Мозамбикке каршы Түштүк Родезиянын кийин ТАРдын жарыясыз баштаган согушунан өлкө бүлгүнгө учурап, баш аламандык күчөгөн. 1987-жылы калктын 1 млндон ашыгы оокаттын айынан үй-жайын таштап кетсе, 250 миң адам тамак-аш жетишсиздигинен чет элдик өлкөлөрдүн жардамы менен күн көрүп калган. 1994-жылы Мозамбиктин тарыхында алгачкы жолу демократиялык парламенттик шайлоолор өткөрүлүп, Фрелимо партиясы жеңген (лидери Жакиму Чиссано 1994-жылдан президент). 1994–98-жылдары Фрелимо өкмөтү рынок реформасын ишке ашырууга багыт алган, мамлекеттик ишканаларды менчиктештирүү башталган.
Чарбасы
Мозамбик – дүйнөдөгү жакыр мамлекеттердин бири. Мозамбиктин экономикасы чет элдик финансынын жардамы менен өнүгүүдө. ИДПнин көлөмү 20,17 млрд долларды (2009, АКШ) түзгөн. Аны киши башына бөлүштүргөндө 900 доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 45,4%, өнөр жайдыкы 30,6%, айыл чарбаныкы 24. Боксит, таш көмүр, хром, титан ж. б. казылып алынат. 2007-ж 15,9 млрд кВт·с электр энергиясы өндүрүлгөн. Анын 90%тин «Кабора-Басса» ГЭСи өндүргөн. Алюминий (жылына 500 миң тонна), титан концентраттары, нефть продуктулары өндүрүлөт. Айыл чарба сырьёсун кайра иштетүүчү, металлургия, цемент, текстиль, бут кийим, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Экспорттук айыл чарба продуктулары: пахта, кешью жаңгагы, бал камыш, цитрус жана кокос пальмасы, чай, сизаль ж. б. Негизги азыктары – кассава; жүгөрү, күрүч, картөшкө, жашылча-жемиш жана тропик жемиштери. Эчки, кой, бодо мал, чочко асыралып, үй куштары багылат. Ошондой эле балык уулоо жана деңиз продуктуларын даярдоо менен алектенет. Автомобиль жолунун узундугу 34,3 миң км (2008; анын ичинде асфальтталганы 6), темир жолунуку 4,8. Замбези дарыясында кеме жүрөт. Ири порттору: Мапуту, Бейра, Накала. Сыртка алюминий, электр энергиясын, айыл чарба продуктуларын, кант, креветка, жыгач, металл чыгарат. Негизги соода шериктештери: Европа союзуна кирген өлкөлөр, ТАР, Кытай, Зимбабве.
Гуштини милли камарбанди
Гуштини милли камарбанди же Гуштингири — Тажик элинин улуттук, бел боо күрөшү. Гуштини милли камарбанди (гуштини – күрөш, милли – улуттук, камарбанди – кур) тажик элинин тарыхка бай, байыркы күрөшү. Бел боо күрөшү – эң байыркы спорот күрөшүнүн түрү. Ат үстүндө жоокер жоого чыкканда бутун дайыма үзөнгүгө салып жүрөт, бут менен жоого үзөнгүдөн чыгарып каршылык көрсөтүү аттан жыгылып кетүү коркунучун туудурат. Ошол себептен тынчтык мезгилде да машыгуу учурунда согуш учурундай абалды түзүп, бутту пайдаланбастан машыгышкан. Салгылашуу учурунда чабандес душманынын оң же сол жагында болуп калышы ыктымал. Ушундан улам атаандашын сол буттан алып чабуу жана оң буттан алып чабуу келип чыккан.
Жоокердин колунун билектери, манжалары, булчуңдары күчтүү болуш керек. Кыска мөөнөттөгү кол, далы, ииндин күчүн колдонуп салгылашуу жоокердин өлүм жана өмүр тагдырын чечкен. Ушудан улам, тартуучу өнөрдү өркүндөтүп, төштөн өйдө чабуу, кадам шилтеп чабуу, чалып чабуу же далыга салып чабууну өркүндөтүп, машыгууга зор мээнет жумшалган.
Пижин
Пижин – пикир алышууну камсыз кылуу максатында түрдүү тилдердин ортосунан чыккан жаңы, жасалма, аралаш тилдердин жалпы аты. Башкача айтканда, пижин тилдери убактылуу байланыштын тилдери болуп саналат. Европалык колониячылардын башка өлкөлөргө барып, ал жердеги жергиликтүү адамдар менен аралашып, пикир алышуу, соода-сатык кылуу үчүн ойлоп чыгарылган тилдерин да пижиндерге кошууга болот. Мындай тилдердин сөздүк байлыгы көпчүлүк учурларда 1500 сөздөн ашпайт. Кандайдыр бир пижин тилинде сүйлөгөн адамдардын тобунун урпактары ошол жасалма тилди эне тили катары сүйлөшсө, анда ал тил креол тилдеринин тобуна кирет. Кээде англис тили да пижин тили иретинде эсептелип жүрөт. Себеби ал брит (кельт), саксон (герман) жана француз тилдеринин аралашмасынан пайда болгон. Айрым окумуштуулардын изилдөөлөрү боюнча азыркы англис тилинин сөз байлыгынын 30 %ын германча, 31 %ын французча, 20 %ын латынча, 3 %ын грекче сөздөр түзөт. Калган 16 %ы кельт жана дүйнөнүн башка тилдеринен кирген сөздөргө таандык.
Рогун
Рогун (Роғун) — Тажикстандагы шаар. Вахш дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан, Калкы — 15 000 тургун (2019).
Шаарда тарыхый-краеведение музейи бар, ал 1991-жылы Рогун шаарынын 30 жылдыгынын урматына негизделген.
Параллакс
Паралла́кс (грек. παραλλάξ, от παραλλαγή, «алмашуу, өзгөрүү») — байкоочу Жер менен кошо бир орундан башка орунга которулгандагы жылдызга чейинки багыттардын ортосундагы бурчтун чоңдугу менен аныкталат.
Параллакс - Байкоочу Жер менен кошо кыймылда болушунун натыйжаcында асмандагы жылдыздын ордунан анча-мынча которулуп жылып кеткендей болуп көрүнүшү. Параллакстын чоңдугу аркылуу тригонометриянын жардамы менен жылдыздардын ортосундагы аралыктарды аныктоого болот.
Параллакс: суткалык параллакс, кыймылдык параллакс, жылдык параллакска айырмаланат.
Суткалык параллакс
Суткалык параллакс – чокусу жылдыздын борборуна, ал эми жактары Жердин борборуна жана жер бетиндеги байкоо чекитине багытталган бурч; ал күн системасындагы телолор үчүн гана белгилүү чоңдукка ээ. Суткалык параллакс Жылдыздардын зенит аралыгына көзкаранды жана сутка ичинде өзгөрүп турат. Чолпон, Марс планеталарына радиолокациялык байкоо жүргүзүү менен Күнгө чейинки аралыкты, башкача айтканда күн параллаксын тактоого мүмкүн болду. Күн параллаксы 8,794га барабар. Күн параллаксына карата Ай үчүн алынган салыштырмалуу орточо бурчу (Айдын горизонталдык же суткалык параллаксы) 51/. Планеталар үчүн I' дан аз. Эң жакын жылдыздар үчүн мындай бурч бар болгону 0 00003.
Жылдык параллакс
Жылдык параллакс – Жердин орбита бонча жылдык кыймылы пайдаланылып ченелген бурчтук жылышуунун чоңдугу. Жылдыздын жылдык параллаксы байкоочу күн системасынын борборунан жер орбитасына жылдыздын багытына перпендикуляр которулганда жылдыздын багытынын өзгөрүү бурчу (p) же байкоочу жылдыздан туруп караганда жер орбитасынын көрүү шооласына перпендикуляр жайгашкан чоң жарым огу көрүнгөн бурч. Астрономияда жылдыздар менен Галактикалардын аралыктарын ченөө үчүн кабыл алынган негизги бирдик парсек менен жылдык параллакс тыгыз байланышкан. Айрым жакынкы жылдыздардын параллакстары таблицада көрсөтүлгөн.
Тригонометриялык параллакс
Тригонометриялык параллакс – тригонометриялык ыкма менен асман жарык чыгаруучуларына чейинки аралыкты аныктоодо көрүнгөн өзгөрүү.
Цефеид параллаксы
Цефеид параллаксы – цефеид тибиндеги өзгөрмө жылдыздар бонча жылдыздарга, ошондой эле жылдыз топтолууларына, галактикаларга чейинки аралыкты аныктоочу ыкмалардын бири.
Колдонулган адабияттар
Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов''
Сүлөөсүн
Сүлөөсүн (Lynx lynx, Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Бүт Кыргызстан боюнча негизинен орто бийик тоолуу токойлор жана бадалдуу тоолордо жашайт. Сырткары Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан, Тибет, Гималай, Индия, Пакистан жана Афганстанда кездешет.
Жашаган аймактары
Сүлөөсүн кеңири таралганы менен бардык жерлерде саны аз санда. Ар бир эле капчыгайларда жолуга бербейт. Анын таралышы азыгынын болушу менен байланыштуу. Эгерде ал аз болсо, тоо кыркаларынын бойлоп башка участкаларга көчүшөт.
Саны
Жашоочу 100 гектар жерге 0,1-0,02 особдон ашыгыраак келет. Мисалы, Шамшы, Кегети, Ысыката, Аламүдүн, Аларча, Аксуу, Жарлыкайынды, Кыргыз тоо кыркаларынын түндүк бетинде 20 сүлөөсүн катталган. Бул факт анын аз санда экенин жана жашыруун жашап жүрүшүн айкындайт. Чоңкеминде сүлөөсүн дайыма болот. Талас аймагында жана Нарын дарыясынын башында карагайлуу токойлордо анын саны биртоп жогору. Бул жырткычка мүнөздүү болуп саны аз.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Түркстан сүлөөсүнүн биологиясы толук изилденген эмес. Бул түрчө Европалыктан айырмаланып дарактуу-бадалдуу токойлордо көбүрөөк болгону менен токойлордо дайыма жашоочулардан болуп саналбайт. Сүлөөсүн ар кандай биотоптордо кездешет. Аны карагайлуу, арчалуу жана жалбырактуу токойлордо же бадалдардан эле турган участкаларда табылган. Ал эми токойсуз райондордо таштуу зоолордо жашынышат. Сүлөөсүн көбүнчөсүн ортонку бийиктикте жашайт, кээбирде тоо этектеринде да келет, ошондой эле бийик тоолордун этектеринде жапалак арчалуу же таштуу келген зоокаларга жашынат. Бул жырткыч көпчүлүк учурда жашоо-тиричилигин түнкүсүн жана күүгүмдө жүргүзөт. Күндүз капчыгайларда, көбүнчөсүн калың токойлордо же чоң-чоң таштуу жерлердин арасында жашынат. Азык базасы жетиштүү болсо, көп алыс кетпейт, отуруктуу жашайт. Эгерде жетишпесе, башка райондорго көчмөндүүлүк кылат (көчүшөт). Сүлөөсүндүн кууту кыштын аягында – жаздын башында башталат. Болжолу, 70 күндөн кийин 2ден 3кө чейин балдарын тууйт, кээбирде алардын саны 4-5 ке жетет. Энеси менен балдары келерки жылга чейин бирге жүрүшөт. Сүлөөсүндүн негизги азыктары – ар түрдүү омурткалуу жаныбарлар, негизинен сүт эмүүчүлөр түзүшөт, ошондой эле куштар. Жырткычтын эң жакшы көргөн табылгасы – коөндор, алар аз болуп калса эликке, бөдөнөгө, кекилике, чычкан сымал кемирүүчүлөр жана майда таранчы сымал куштарга кол салат. Бийик тоолордун этегине өтсө эчкилерди жана жаш текелерди кармап жешет, ушул жерлерде уларга да аңчылык кылат.
Чектөөчү факторлор
Жашоочу жерлеринде азык базасынын мүмкүн жетишсиздиги жана карышкырлардын конкуренциясы. Браконңерлер сүлөөсүндү абдан сейрек атышат.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Колдо көбөйтүү боюнча маалымат бар.
Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин жана Кыргыз ССРинин Кызыл китептерине киргизилген. 1986-жылдан тартып азыркы убакка чейин сүлөөсүнгө аңчылык кылуу тыюу салынган. Кыргызстандын коруктарында жана заказниктерде башка жаныбарлар менен ал кошо коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Тоолордун ортонку бөлүгүндө жаңы коруктар менен заказниктерди түзүш керек, себеби бул жерлерде сүлөөсүн коргоого алынат. Браконңерлер тапкан сүлөөсүндүн анча- мынча териси жергиликтүү элдин колуна түшөт. Ошондой эле түшүндүрүү иштерин жүргүзүү зарыл. Бул түрчөнүн биологиясы начар изилденгенине жана жашаган жерлеринде анын биоценоздук ролуна көңүл буруш керек.
Статусу
VI категория, Nearly Threatened, NT. Сүлөөсүндүн саны анча көп эмес болгонуна карабастан азырынча санынын төмөндөшү байкалбайт. Республиканын территориясында сүлөөсүндүн сейрек түрчөсү.
Казуалдуулук
Казуалдуулук(лат. casus – кокустук) – кокустук тууралуу окуу. Аталган окуу дүйнөдө кокустук үстөмдүк кылат деген Эпикур, Лукреций Кар ж. б. философтор тарабынан өнүктүрүлгөн.
Асбестос кени, Жеффри
Асбестос кени, Жеффри - Канададагы ири асбест кени. Квебек провинциясында. 1881-жылдан жер үстүнөн ачылып, 1890-жылдан ачык казып алынат. Хризотил-асбесттин чалгындалган запасы 5 млн одан ашык. Аппалачи тоолорунун түндүк-чыгыш тармактарында, серпентиндүү алкактын түштүк-чыгыш учунда жайгашкан. Кен гидротермдик апоультрамафит тибине кирет. Кен хризотил-асбестин тарамчалары бар серпентиндешкен перидотит интрузиясы түрүндө жатат. Тарамчалардын калыңдыгы 10-100 мм, узундугу бир нече мге жетет. 3-7 сорту өндүрүлүп, анын 90% асбест-цемент өнөр жайында пайдаланылат.
Кубулган конгосалмлер
Кубулган конгосалмлер (лат. Micralestes interruptus, syn. Phenacogrammus interruptus) – майда балыктардын бир түрү.
Алмалуу (Кемин району)
Алмалуу (Алмалуу) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Кемин районундагы айыл. Алмалуу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 698 киши.
Кыргыздын чыгаан кыздары
"Адам өлсө, сөзү калат артында, Жакшы атагы жашай берет калкында". (Жусуп Баласагын)
Токмок
Токмок — Чүй өрөөнүнүн чыгыш бөлүгүндө, Чүй дарыясынын сол өйүзүндө жайгашкан шаар. 19-кылымдын башында Чүй өрөөнүн Кокон хандыгы басып алып, 1825-жылы Токмок чебин курган. 1866-жылы Токмок шаар статусун алган. 1867–78-жылы Токмок уездинин борбору болуп турган. 1878-жылы уезддин борборунун Пишпек шаарына көчүрүлүшүнө байланыштуу Токмок болуштун борбору болуп калган. 2002-жылдан Чүй облусунун борбору. Токмок шаары азыр Кыргызстандагы Бишкек менен Оштон кийинки өнөр жайы өнүккөн үчүнчү чоң шаар. 2005-жылынын каттоосу боюнча, 75'000 эли бар. .
Токмок шаарынын аталышы мүмкүн токмок деген аспаптын атынан же байыркы түрктөрдүн «төкмөк»(төгүү, куюу) деген сөзүнөн пайда болгон. Себеби шаар Чүй дарыясынын жээгинде жайгашкан.
Дин
Мусульмандар бар. Орус православия христиандар бар, алардын Георгий Победоносец чиркөсү бар. Протестанттык христиандар бар, алардын "Дом Божий", "Храм Божий" жыйындары бар. "Ак бата" христиандык орто мектеби бар.
Жалал-Абад минерал суулары
Күкүрт суутектүү (сульфиддүү) суулар адатта составында Н2S 10 мг/л ден ашкан палеоген жана неоген чөкмө тектер комплексинде пайда болгон, газ жана мунай кендери менен парагенезистик байланышта болгон минералдуу суулар. Бул суулар синклиналдык структуранын жуулбаган терең бөлүгүндө "көмүлүп" метаморфизмделип калган байыркы деңиз суулары катары каралат. H2Sтүү суулар химиялык курамы боюнча булар хлориддүү натрийлүү, кээде курамында минералдануусу 2-3төн 125г/лге чейин жана андан да ашык өзгөрүп калций өтө көп болот; көбүнчө жогорку температуралуу.
Консерватизм
Консерватизм (лат. conservo – кайтаруу, сактоо) – терминин биринчи жолу француз жазуучусу Ф. Шатобриан колдонгон жана 18-кылымдагы Француз буржуазиячыл революциядагы феодал-аристократтардын карманган негизги идеологиясы катары каралган.
Консерватизм-эскичиликти колдоо. Коомдук-саясий турмушта, же болбосо илимде, искусство чеберчилигинде жаңыча прогрессивдүү көз караштарга каршы чыгуучулукту билдирет.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Даңк орденинин толук ээлери
«Даңк» орденинин толук ээлери:
Платформа оюну
Платформа оюну (англ. Platform game же platformer) — видео оюндун түрү, экшн оюнунун субжанры. Айлана-чөйрөсүн кыдыруу үчүн оюнчу каарманды же аватарды асылган платформалардын ортосунан жана/же тоскоолдуктарды үстүнөн секиртип жетектеп жүрүүнү камтыйт. Оюнчу өз каарманын өлүмдөн куткарып калыш үчүн же керектүү секириктерди өткөрүп жибербеш үчүн секирүүлөрдү көзөмөлдөйт. Бул жанрдагы оюндарды бириктирип турган жалпы элементи — бул секирүү баскычы. Бирок азыр эми сенсордук экранды серпүү сыяктуу башка ыкмалар да чыгып калган. Оюнда тырмышып чыгуу, Ristar же Bionic Commando оюнундагыдай жүзүм сабагына же созулган кол менен асылуу, же болбосо Alpha Waves оюнундагыдай трамплинден же батуттан секирүү сыяктуу башка акробатикалык кыймыл-аракеттер да болушу мүмкүн. Бул механика, башка жанрлардын алкагында болсо да, жалпысынан, платформалоо деп аталат (платформанын этишке айланышы). The Legend of Zelda 3D оюндар циклиндегидей секирүү автоматтык түрдө ишке киргизилген болсо, мындай оюндар бул жанрга кирбейт.
Рух
'Рух (философия) (гр. pneuma; лат. spiritus; сөзмө сөз: таза аба, керимсел, дем алуу) – андай жөндөмдүүлүк жеке жана коомдук турмуштун табигый негизин адеп – ахлактык, маданий жана диний нарктар менен толуктоого да мүмкүнчүлүктөрдү түзөт.
Платон менен Аристотелде акыл (нус) космосту биринчи кыймылга келтирүүчү жана форма жаратуучу башталма болуп эсептелет. Орто кылымдын философиясында библиялык христиан салты Рухту барыдан мурда жекече абсолют жана жок нерседен дүйнө менен адамды жараткан Кудайдын жекече эрки деп элестешет. Жаңы мезгилдин философиясында Рухту барыдан мурда акыл-эс, ой жүгүртүү (Декарт, Спиноза, француз материалисттери) катары рационалисттик түшүнүү өз өнүгүшүнө ээ болот. Гегель өнүккөн логикалык категориялардын системасын түзөт деп эсептелген дүйнөлүк рухтун философиясын түзгөн. 19-кылымда Рух түшүнүгү позитивизм, марксизм, волюнтаризм сыяктуу багыттардын сынынын бутасына айланат.
Соңку философияда Рух түшүнүгү анча кеңири белгилүү эмес.
Колдонулган адабияттар
মন Menso Mente Vaim (mens) Mieli Esprit Mente Mente 心 Umysł Mente Дух Mendja Sim
Бөлүштүрүү хроматографиясы
Бөлүштүрүү хроматографиясы – суюктук хроматографиянын бир түрү. Ал хроматографиянын башка түрлөрүнөн кыймылсыз фазанын агрегаттык абалы б-ча гана айырмаланат. Мында суюктук-суюктук кыймылсыз фаза колдонулат. Бөлүштүрүүчү суюктук хроматография зат катуу сорбентке жайгашкан бири-бири менен аралашпаган суюк кыймылдуу жана кыймылсыз фазалар ортосунда ар кандай бөлүнүүсүнө негизделген. Көпчүлүк учурда кыймылсыз фаза катары b1b1 - оксидипропионитрил, триметиленгиколь, мол. массасы 200. 20000 чейин болгон полиэтиленгликоль жана полиметил - b - цианэтилсилоксан (цианэтилсиликон) колдонулат. Кыймылдуу фаза катары бөлүнүүчү заттар кармоо убакытына жараша хлороформ же диоксан кошулган углеводород колдонулат. Эгерде адсорбенттин бетине ири мол-луу каныккан углеводород жиберилсе, анда кыймылдуу фаза катары суу-спирттик жана суу-ацетондук аралашма колдонулат, к.Суюктук хроматография.
Укурук
Укурук – азоо жылкыны кармоодо колдонулуучу учуна илмек кыл аргамжы (укурук боо) байланган эң жөнөкөй жыгач шайман. Узундугу 5–6 м, диаметри 4–6 смдей кайың, тал, долоно, четин жана башка бекем жыгачтардын ичке учунун эки жерине узундугу 1,5 мдей аргамжы байланып жасалат. Аргамжы – жүн менен кыл аралаштырып, ичке эшилген жиптен үч каттап чыйратылган, узундугу 5–6 м бышык жип. Атчан жылкычы азоону кууп жетип, анын мойнуна аргамжынын илмегин салып, укурукту бура тартып, жылкыны токтотот.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Бетон
Бетон (béton, {{lang-la|Bitumenøø- тоо чайыры), куйма таш батташтыргычтар (суулуу же суусуз), толтургучтар, кээде атайын кошулмалардын тыгыздалган аралашмаларынан катырып алынуучу жасалма таш материал; негизги курулуш материалынын бири. Калыптоого чейин аталган аралашма бетон аралашмасы деп аталат. Ал батташтыргычына жараша органикалык эмес батташтыргычтан (цемент-, гипс-, силикат-, ысыкка чыдамдуу бетон ж. б. атайын даярдалган бетон) жана органикалык батташтыргычтан (асфальт-, пласт-бетон) даярдалган бетон болуп бөлүнөт. Цемент-бетон орточо тыгыздыгы (көлөмдүк кг/м{{sup|3}}) боюнча өтө оор (2500дөн жогору), оор (800дөн 2500гө чейин), жеңил (500дөн 1800гө чейин), керамзит-бетон, шлакбетон ж. б.), өтө жеңил (500дөн аз) болуп айырмаланат. Маанилүү касиети анын бекемдиги, ал өз кезегинде батташтыргыч заттын түрүнө жана сапатына, бетондун орточо тыгыздыгына көз каранды. Бекемдиги анын маркасы менен мүнөздөлөт (кысууга, чоюлууга жана ийилүүгө бекемдик чеги). Көпчүлүк бетондун чоюлууга туруктуулугу анын кысууга болгон бекемдигинен 510 эсеге аз болот.
Ажалдуу согуш (кинотасма)
Ажалдуу согуш (англ. Mortal Kombat)- Пол У.С. Андерсондун дүйнөдө эң биринчи компүтердик оюндун (Mortal Kombat) негизинде тартылган фантастикалык кинотасма. 1997-жылы уландысы Ажалдуу согуш 2: Кыруу тартылган.
Ажалдуу Согушка катышуу үчүн тандалышкан болсо да, ар биринин катышууга өзүнүн себеби бар. Лю Кан каардуу Шан Цзун менен өлтүрүлгөн өзүнүн байкеси Чен үчүн өч алгысы келет. Соня Блейд өзүнүн биргелешип иштеген шеригин өлтүргөн, Кано киши өлтүргүчтү издөөдө. Жонни Кейж өзүн пресса жазгандай жасалма эмес, согуш чебери экендигин далилдеш үчүн катышат. Аларды Гонконгдогу жээктен кызыктай болгон кеме, турнир болчу Шан Цзундун аралына алып барат. Кемеден алар эки душман болуп калчуу: Лин Куэй Саб-Зиро жана элес-ниндзя Чаянды жолуктурушат. Ал экөө Шан Цзундун менталдык карамында. Турнир башатала элегине карабастан Чаян менен Саб-Зиро оң каармандарга кол салууга аракеттенишет. Бирок чагылган кудайы Рейден кийлигишип, аларга эмне болуп аткандыгы тууралуу айтып, коркунучтан алып кетет.
Аралга келишип, Жердин сакчыларын Шан Цзун, кийинки күнү өтүүчү биринчи раундка чакырат. Бирок Шан Цзун Ажалдуу Согуштун жеңүүчүсү төрт колдуу Горого жашыруун түрдө, Императордун кызы канбийке Китана аларга чыккынчылык кылып, Лю Кандын тарабына өтүп кетиши мүмкүн экендигин айтат. Биринчи салгылашууларда Сырткы Дүйнөнүн жоокерлери жеңишет, Шан Цзун жеңилгендердин жандарын жутат. Өлгөндөрдүн бири оң каармандардын досу Арт Лин болот, аны Горо өлтүрөт.
Мындай жоготуулардан кийин Жердин жоокерлеринин айлалары кетет, бирок Рейден аларды тайманбас согушка шыктандырат. Жонни Кейж, Соня жана Лю Кан Чаянды, Канону жана Саб-Зирону жеңишет. Горо менен согушкусу келген Жонни Кейж Шан Цзун менен келишимге келет. Жонни Кейж менен Горонун согушаарында, Шан Цзун каалаган убагында өзү каалаган Жердин сакчысын өзү менен согуша турганга, финалдык жекеме-жеке күрөшкө тандап алаарын айтат. Акыры Жонни Кейж Горону аскадан ыргытат. Шан Цзун Соняны уурдап, буга укугу бар экендигин айтып, Сырткы Дүйнөгө качат. Рейден аяка бара албайт, Лю Кан жана Жонни Кейж Шан Цзундун артынан калбай барышы керек экендигин түшүндүрөт. Эгер экөө салгылашуудан баш тартышса, жеңиш Сырткы Дүйнөгө таандык болот, ошондой эле Соня Шан Цзунду жеңе албастыктан, баары бир тандалгандардын бирөөсү аны менен согушушу керек. Лю Кандын Рептилия менен согушунан кийин Сырткы Дүйнөдөн аларды Китана тосуп алып, бул жер тууралуу жана анын тагдыры тууралуу чындыкты айтып берип, Шан Цзундун шек санаганын тастыктайт. Андан кийин монах кийими-рясаларды кийип, Соня камалган Шан Цзундун мунарасына уурданып өтүшөт. Жони менен Китана Соняны бошотуп атышканда, Лю Кан сыйкырчы Шан Цзунду Ажалдуу Согушка чакырат. Катаал согуш Лю Кандын жеңиши жана Шан Цзун жуткан жандардын бошотулушу менен аяктайт.
Бозбу-Ата, мазар
Бозбу-Ата - мазар, эл сыйынуучу "ыйык жай".
Бозбу-Ата тоонун чокусунда, Жерге-Тал айылына тиешелүү тоонун түндүк капталында, көлдүн жээгинде деңиз деңгээли 2700 мдей бийиктикте жайгашкан. Кирпич сымал таштар менен менен төрт бурч болуп салынган.
Кабырдын бийиктиги болжол менен6 1 мдей, узуну 2 м, туурасы 1,5 м. Ортосунда асаба кейиптеген бир куу жыгач сайылган.
Бозбу-Ата мазарынын 100 кадамдай жерде арчанын жанында тегерете үйүлгөн "обо таш" бар.
Кээ бир жери урап, бузулуп калган. Тегерете жыйылган таштардын бийиктиги бир метрден ашык. Диаметри 2-3 м келет.
Эл оозунда Бозбу жайлоосу - Аксы аймагынын толтосу", - деп айтылат.
Чоң Пелягинец
Чоң Пелягинец — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 314 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бекниязов, Жайлообек
Бекниязов, Жайлообек (1940–2002) – акын. 1940-жылы 3-сентябрда Москва районундагы Кызыл-Дыйкан айылында туулган.
1964-жылы Пржевальскидеги пединституттун тил жана адабият факультетин ийгиликтүү бүтүргөн. Ошол эле жылдын күзүндө Советтик Армиянын катарына чакырылган. 1965-1966-окуу жылында Буденый орто мектебинде мугалим, 1967-1971-жж. «Кыргызстан», «Мектеп» басмаларында корректор, кенже редактор, 1971-жылдан «Ленинчил жаш» гезитинин адабият жана искусство бөлүмүндө улук кабарчы, 1976-жылдан «Байчечекей» журналынын улук редактору, 1987-жылдан Басмалар боюнча өкмөттүк комитетте жетектөөчү редактор болуп иштеген.
Ж.Бекниязовдун биринчи ырлары 1963-жылы «Ала-Тоо» журналына жарыяланган. 1968-жылы «Ишеним» аттуу ырлар жыйнагы жарык көргөн.
Кыргыз тилинде
Ишеним: Ырлар. - Ф.: Мектеп, 1968. - 62 б.
Кезек: Ырлар. - Ф.: Мектеп, 1970. - 60 б.
Кышкы токой: Ырлар. - Ф.: Мектеп, 1973. - 55 б.
Мен кимди жакшы көрөм: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1975. - 14 б.
Айылдык кыз: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1977. - 63 б.
Ала топ: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1978. - 14 б.
Жар боорундагы уялар: Ырлар, легендалар. - Ф.: Мектеп, 1979. - 44 б.
Жанузак мерген: Жомоктор. - Ф.: Мектеп, 1982. - 15 б.
Майман мамалак: Сценка. - Ф.: Мектеп, 1986. - 16 б.
Баатыр жөжө: Ырлар, табышмактар, жаңылмачтар жана жомок. - Ф.: Мектеп, 1987. - 72 б.
Дарактын үмүтү: Ырлар, поэма. - Ф.: Адабият, 1989. - 120 б.
Орус тилинде
Охотник Жанузак: Сказки. - Ф.: Мектеп, 1982. - 20 с.
Зимний лес: Стихи. - Ф.: Кыргызстан, 1985. - 76 с.
Башка элдердин тилдеринде
Полосатый мяч: Рассказы. - Киев: Вэсэлка, 1982. - 20 с. укр.
Котормолору
Барто А. Ырлар. - Ф.: Мектеп, 1982. - 56 б.
Ош облусу
Ош облусу ― Кыргызстандагы ири административдик-аймактык бирдик. Кыргыз Республикасынын түштүгүндө жайгашкан. Түндүгүнөн Жалал-Абад Сузак р-ну, түн.-батышынан Өзбекстан, батышынан Баткен облусу, түштүгүнөн Тажикстан, түнд-чыгышынан жана чыгышынан Нарын облусу, Кытай менен чектешет. Ош облусу 1939-ж. 21-ноябрда уюшулган.1959-ж. 27-январда Жалал-Абад облусу менен биригип, 1990-ж. 14-декабрда кайра эки облуска – Ош жана Жалал-Абад облустарына ажыраган. 1999-ж. Ош облусунун курамынан Баткен облусу бөлүнгөн. Облус 7 районго (Алай, Араван, Каракулжа, Карасуу, Ноокат, Өзгөн, Чоң Алай), 3 шаарга (а. и. Ош шаары облуска, Карасуу, Өзгөн районго баш ийет), 2 шаарчага (Найман, Сарыташ), 82 айыл өкмөтүнө, 469 айылга бөлүнөт. Аянты 29,2 миң км2. Калкы 1247,3 миң (2003).
Борбору – Ош шаары.
Табияты
Ош облусу Памир-Алай жана Батыш Теңир-Тоо аймагында, Амударыя менен Сырдарыянын алаптарында жайгашкан. Тоолуу рельеф мүнөздүү, деңиз деңг. бийиктиги түндүгүндө 500 мден түштүгүндө 7000 м бийиктикке чейин өзгөрөт; тоо аралык өрөөндөрү жана ойдуңдары 900 мден 3000 мге чейинки бийиктиктерде жайгашкан. Түрдүү абс. бийиктиктерде жайгашкан бийик тоолор менен адырлардын, тоо аралык ойдуңдардын татаал айкалышы аймактын рельефинин өзгөчөлүгүн түзөт. Ош облусунун түш.бөлүгүн Памир-Алай тоо системасына кирген Алай, Чоң Алай кырка тоолору, түн.-чыгышын Батыш Теңир-Тоо системасындагы Фергана тоо тизмеги, түндүгүн Фергана ойдуңунун түш. чет жакасы жана аны чектеп турган кырка тоолорду этек тоолору ээлейт. Алай кырка тоосунун (бийикт. 6000 мге чейин) Фергана өрөөнүн караган түн.капталы жантайыңкы келип, узатасынан созулган бир нече тоолор менен татаалданган. Аны түштүктө Алай өрөөнү (деңиз деңг. орт. бийиктиги 3000 м) Чоң Алай кырка тоосунан бөлүп турат. Чоң Алай кырка тоосунун эң бийик чокусу – Ленин – 7134 мге чейин көтөрүлөт; түн. капталы Ош облусуна, түш. капталы Тоолуу Бадакшанга карайт. Бул кырка тоолор негизинен кумдук-чопо, акиташ тектери жана аларды жиреп чыккан магма тоо тектеринен түзүлүп, альп тибиндеги рельеф мүнөздүү; алардын капталдары дарыя өрөөндөрү менен тилмеленген, бийик кыркаларын түбөлүк кар, мөңгүлөр ээлейт. Облустун түн.-чыгыш чегин Фергана тоо тизмеги түзүп (эң бийик жери Тар суусунун алабындагы Үчсейит массивинде, 4948 м), анын структурасында кристаллдык тектер басымдуулук кылат. Анын жазы, жантайыңкы түш.-батыш капталы дарыя өрөөндөрү менен тилмеленген. Фергана тоо тизмегинен түш.-чыгышты карай Алайкуу (эң бийик жери 4733 м) жана Академик Адышев (4745 м) кырка тоолору созулуп жатат.Облустун эң түн. бөлүгүн, Фергана өрөөнүнун чет-жакасын адырлар тилкеси ээлейт; адырлардын негизин конгломерат тектери түзүп, үстү лёсс жана лёсс сымал тектер менен капталып, Алай кырка тоосунан агып түшкөн суулар менен тилмеленген; облустун аймагынан күрөң жана таш көмүр (Алмалык, Өзгөн ж. б.), ысык жана минералдуу суулар(Өзгөн, Карашоро ж. б.), курулуш материалдары ж. б. кендер чыгат.
Облустун климаты негизинен мелүүн жана тропик кеңдиктеринин аба массаларынын таасиринен түзүлгөн; мелүүн алкактын аба массалары негизинен кыш, тропиктик аба массалары жай мезгилдеринде үстөмдүк кылат. Аймактын климатына батыштан соккон аба агымынын мааниси зор, ал 3000 м жана андан жогорку бийиктиктерде үстөмдүк кылып, тоолордун шамал агымын караган батыш жана түш.-батыш капталдарына жаан-чачынды мол алып келет (мис., Фергана тоо тизмегине ж. б.). Климатынын негизги өзгөчөлүгүн анын бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрүүсү түзөт. Деңиз деңг. 600–1000 м бийиктикте жайгашкан жерлердин климаты жылуу, жарым чөлдүү; кышы мелүүн, жылуу (январдын орт. темп-расы –3... –4°С), кыска. Жайы ысык (июлдуку 24–25°С),кургакчыл. Аптап ысыкта 40°Сге чейин көтөрүлөт. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү 200 ммдей; көбүнчө кышында жаайт. Вегетация мезгили 210–215 күн. 1100–2000 м бийиктикте мелүүн, жылуу климат өкүм сүрөт. Кышы мелүүн суук ( январдын орт.темп-расы –3... –7°С), жайы жылуу (июлдуку 20°С). Жылдык жаан-чачыны 400–600 мм,басымдуу бөлүгү жазында жаайт. Вегетация мезгили 142–195 күн. 2000 м бийиктиктен жогору жана 3000 мге чейин климаты мелүүн. Кышы салыштырмаалуу суук келип, узакка созулат. Жайы салкын (июлдун орт. темп-расы 18–11°С). Жаан-чачындын жылдык өлчөмү 600 ммден ашат. Вегетация мезгили 95–110 күн. Тоолордун кыр бөлүктөрүндө (3000 мден жогору) климаты катаал, суук (июлдун орт. температурасы 10°Сден төмөн).
Облустун эң ири дарыясы – Карадарыя; ал Фергана тоо тизмегинен башталган Кара-Кулжа жана Тар сууларынын кошулушунан пайда болуп, Өзбекстандын аймагында Нарынга куюп, Сырдарыяны түзөт. Анын ири куймалары: Жазы, Куршаб, Карадарыя ж. б. Фергана тоо тизмегинен башталган дарыялар негизинен кардын эриген сууларынан куралат. Ал эми Сырдарыянын алабына кирген Алай, Кичи Алай кырка тоолорунан башталган башкы суулары (Акбуура, Аравансай ж. б.) негизинен мөңгү сууларынан куралып, суусу июнь-июль айларында кирет. Алар Сырдарыяга жетпей Фергана өрөөнүнө чыга бериште Өзбекстан, Тажикстандын жерлерин сугаруу үчүн сугат тармактарына бөлүнүп кетет. Алай өрөөнү аркылуу батышты (Батыш Кызылсуу) жана чыгышты (Чыгыш Кызылсуу) карай аккан ири суулар Амударыянын жана Таримдин алабына кирет.
Облустун аймагында жайгашкан тоолордо жалпы аянты 1546,3 км2 болгон 1,5 миңден ашык мөңгү бар. Алардын көбү Алай кырка тоосунун түн. (жалпы аянты 538,1 км2)жана түш. (138,3 км2) капталдарында жайгашкан. Ири мөңгүлөрү Чоң Алай кырка тоосунун түн. капталынан орун алган; мында жалпы аянты 693,3 км2 жеткен 215 мөңгү бар; ирилери: Корженевский, Ленин, Корумду ж. б. Облустун оёң бөлүктөрүндөгү лёсс сымал кумай топурактарда деңиз деңг. 1500 м бийиктикке чейин боз (ачык боз, күңүрт, боз) жана кадимки боз топурактары тараган.
1500–3000 м бийиктиктерде күрөң топурактардын түрдүү (кадимки, карбонаттуу) типтери, нымдуурак жерлеринде, арчалуу токойлордун астында жегичтүү күңүрт күрөң топурактары өөрчүгөн. Субальп алкагында шалбаалуу талаа жана тоонун шалбаа топурактары мүнөздүү. Алай өрөөнүндө тоо шалбаа топурактарынан сырткары коңур(каштан) топурактары да кездешет.Өсүмдүктөрү да бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт. Түндүгүндөгү адырларда 1500 м бийиктикке чейин шыбак-эфемер-баялыш өсүмдүктүү жарым чөл үстөмдүк кылат. Тоо этектеринде, адырларда жана жапыз тоолордо 2000 м бийиктикке чейин бетеге-аккылкандуу талаа (батышында түктүү буудайык, пияз түптүү арпа, чыгышында сарындыз) өсүмдүктөрү таралган. 3000 м бийиктиктен жогору субальп жана шалбаалуу талаа өсүмдүктөрү ээлейт; айрым жерлеринде аскалар чыгып жатат. Жаан-чачын мол жааган чыгыш бөлүгүндө бетеге-аккылкандуу талаадан жогору бийик тоолуу шалбаа (анда аксокто, таран ж. б.), шалбаалуу талаа (пияз түптүү арпа, бадалдар – итмурун, шилби, ыргай, чычырканак) зоналары жатат. Андан жогору токой тилкеси, жаңгак-мөмө жемиш токою (негизинен Фергана кырка тоосунун капталында), акчечек, арча жана карагай токойлору ээлейт. 3000 мден жогору субальп шалбаасы жана шалбаалу талаа таралып, анда аскалуу кырлар көтөрүлүп жатат, капталдары корум-таштуу. Облустун түштүгүндө, Алай өрөөнүндө, 3000 м бийиктикке чейин субальп, альп шалбаалары,талаа өсүмдүктөрү, шалбаалуу талаа жана бийик тоо чөлдөрү кездешет.
Калкы
Облустун калкы (1247,3 миң) респ-нын калкынын 25,0%ин түзөт, а. и. 288,5 миңи (облустун калкынын 23,1%и) шаар калкы, 958,8 миңи (76,9%и) айыл калкы.
Төрөлүүнүн жалпы коэффициенти 21,7‰, өлүм-житими – 5,0‰, табигый өсүшү – 16,7‰ (2001). Калкынын 40,7%и эмгек жашына чейинкилер, 52,5%и – эмгек жашындагылар, 6,8% – эмгек жашынан өткөндөр (2002). 1000 аялга 988 эркек (шаарларда – 931, айылдарда – 1006) туура келет. Калктын орточо жашы 24,0 (эркектердики – 23,5, аялдардыкы – 24,6). Калкы көп улуттуу: кыргыздар 64,2%, өзбектер 31,1%, орустар 1,1%, түрктөр 0,9%, уйгурлар 0,9%, башка улуттар – 2,9%ти түзөт (2002). 1990–2001-ж. облустан 98,2 миң киши көчүп кеткен (миграциялык сальдо – 64,8 миң киши), алардын 98,8%ти КМШ өлкөлөрүнө (алардын 54,5% Орусияга, 32,7% Өзбекстанга), 1,2%и алыскы чет өлкөлөргө кетишкен. Ошол эле мезгилде ички миграция да күчөп Кыргызстандын башка облустарына (айрыкча Чүй облусу менен Бишкекке) 32,2 миң киши кеткен (миграциялык сальдо – 24,5 миң киши). Облустун эмгек ресурстары 624,4 миң киши (облустун калкынын 51,5%ин, респ-нын – 23,2%ин түзөт). 479,3 миң экономикалык активдүү калктын 456,6 миңи облустун чарбасынын ар түрдүү тармактарында иштейт. Иштегендердин 17,0%и мамл., 83,0%и мамл. эмес мекемелерде эмгектенет. Алардын 84,5% – материалдык өндүрүштө (а. и. 5,0% – ө. ж-да, 66,8% – а. ч-да, 2,5% – транспорт менен байланышта, 7,3% – соода, коомдук тамактануу, материалдык-тех. жабдуу, товар өткөрүү жана даярдоо, 1,7% – материалдык өндүрүштүн башка тармактарында), 15,5% – тейлөө чөйрөсүндө (а. и. 7,8% – билим, маданият жана илимде, 3,8% – ден соолукту чыңдоо тармагында, 2,4% – башкаруу органдарында, 0,7% – турак-жай, коммуналык чарбасында, 0,8% – тейлөө чөйрөсүнүн башка тармактарында) иштейт (2000). Облустун калкынын 25,0% – Кара-суу, 16,8% – Ноокат, 16,5% – Өзгөн, 7,8% – Араван, 6,8% – Каракулжа, 5,6% – Алай, 1,9%и – Чоң Алай р-нда, 19,6% – Ош ш-нда (шаардык кеңешинде) (2002).
Калктын 51,7% – деңиз деңг. 1000 мге чейинки бийиктикте, 33,7% – 1001–1500 мде, 9,3% – 1501–2000 мде, 4,1% – 2001–2500 мде, 1,2% – 2501–3000 м бийиктикте отурукташкан (1999).
Калктын орт. жыштыгы: 1 км2ге 42,7 киши. Шаарлары: Ош (калкынын саны 216,8 миң), Өзгөн (43,5 миң), Ноокат (13,3 миң), Карасуу (20,8 миң); шаарчалары: Найман (1,9 миң), Сарыташ (1,6 миң); ири кыштактары: Араван ( 23,2 миң), Жаңы Ноокат (19,4 миң), Куршаб (15,3 миң), Гүлчө (13,0 миң), Мырзаке (14,5 миң), Таштак (10,8 миң), Кашкаркыштак (15,0 миң), Кызылкыштак (8,4 миң), Дыйканкыштак (8,0 миң), Ылай- талаа (7,2 миң), Эски Ноокат ( 5,9 миң), Отузадыр (5,5 миң), Жаңарык (5,8 миң), Дарооткоргон (4,4 миң) ж. б. (2002).
Айыл чарбасы облустун экон-нын негизги тармагы. 2001-ж. а. ч-нын дүң продукциясы 8591,6 млн сомду (респ-нын 18,0%ин), а. и. дыйканчылык – 4551,7 млн сомду (17%), мал чарбасы – 3959,5 млн сомду (19,1%) түзгөн. Облус а. ч. продукциясын өндүрүү боюнча республикада экинчи (Чүй облусунан кийин) орунда турат. 2001-ж. айыл чарбасында катталган 20578 субъектинин 13 мамл., 1 агрофирма, 2 акционердин коом, 10 коллективдик дыйкан чарбасы, 165 а. ч. кооперативи, 20387 дыйкан (фермер) чарбасы. Калктын жеке менчик чарбаларынын саны 39,0 миң. Облустун а. ч-га жарактуу жери 1635,6 миң ганы (жалпы аянтынын 56,0%) түзөт. Анын 182,7 миң гасы айдоо, 73,4 миң гасы чабынды, 7,8 миң гасы көп жылдык өсүмдүк, 2,8 миң гасы айдалбаган жер, 1368,9 миң гасы жайыт. Тармактын структурасында дыйканчылык басымдуу орунду ээлейт (53,0%). Айдоо аянты 174,4 миң га, а. и. дан эгиндери 104,6 миң га (буудай 84,3 миң га, жүгөрү – 13,7 миң га), тех. өсүмдүктөр 17,9 миң га (пахта – 11,7 миң га, тамеки – 6,2 миң га), картошка жана жашылча 15,5 миң га, тоют өсүмдүктөрү 17,9 миң ганы түзөт (2001).
Мындан сырткары мөмө-жемиш бактары 7,6 миң га, жүзүм 0,7 миң гага эгилген. 2001-ж. облуста 32,6 миң т пахта (Карасуу р-ну 66,0%ин, Араван – 34,0%; респ-дагы үлүшү 33,0%), 7,5 миң т тамеки (57,0%), 294 миң т дан (16,1%), 100,2 миң т картошка (8,6%), 136,0 миң т жашылча (16,7%) өндүрүлгөн. Мал чарбасында айыл чарбанын дүң продукциясынын 46,0%и өндүрүлөт. 2002-ж. облустун бардык чарба субъектилеринде 234,1 миң бодо мал (а. и. саан уй – 125,1 миң), 847,2 миң кой, эчки, 73,5 миң жылкы, 440,1 миң үй канаттуулары болгон. Бодо малдын жалпы санынын 55,1%и, кой-эчкинин 62,4%и калктын жеке чарбаларына тиешелүү. 2001-ж. облуста 75,3 миң т эт (тирүүлөй салмакта; респ-дагы үлүшү 37,7%), 228,6 миң т сүт (20,0%), 33,3 миң даана жумуртка (14,6%), 2,6 миң т жүн (22,2%) өндүрүлгөн.
Облуста автомобиль, темир жол, аба жана куур транспорттору өнүккөн. Эң маанилүүсү автомобиль транспорту. Автомобиль жолдорунун жалпы уз. 2345 км, анын 781 кми эл аралык, 402 кми мамл., 1162 кми жергиликтүү маанидеги жолдор. Эл аралык маанидеги жолдору: Ош–Сарыташ–Эркечтам–Кашкар (Кытай), Ош–Сарыташ–Хорог (Тажикстан); мамлекеттик маанидегилери: Бишкек-Ош (анын 100 км облустун аймагында), Жалалабат–Өзгөн–Ош; жергиликтүү маанидегилери: Ош–Өзгөн–Каракулжа–Алайкуу, Ош–Сарыташ–Дарооткоргон–Карамык, Ош–Карасуу–Жалалабат, Ош–Ноокат–Кызылкыя ж. б. Автомобиль жолдорунун 31,5% – асфальт-бетондолгон, 61,0% – таш төшөлгөн, 7,5% – таш төшөлбөгөн. Автомобиль транспортунда 200 чарбалык субъект иштейт. 2001-ж автомобиль транспорту менен 5522,5 миң т жүк, 31768,4 миң жүргүнчү ташылган (2001). Ош-Карасуу темир жолу (уз. 30 км) Өзбекстандын темир жолу менен жалгашкан. Темир жол менен чоң габариттүү жүк (айрыкча Ош ЖЭБна) жана Бишкек, Жалалабат, Хожент (Тажикстан), Ташкен (Өзбекстан), Арыс (Казакстан) бекеттерине жүргүнчү ташылат. Аба трансп. «Кыргызстан Аба жолдору» улуттук авиакомпаниясына кирген Ош авиаишканасы жана аэропорттон турат. Ош аэропорту аркылуу Бишкек, Чолпоната, Каракол шаарларына жана Алматы (Казакстан), Омск, Москва, Новосибирск (Орусия), Пекин (Кытай), Дели (Индия), Пакистан, Сауд Арабстаны, Бириккен Араб Эмирликтерине жүргүнчүлөр ташылат. 2001-ж. аба транспорту менен 62,2 миң жүргүнчү ташылган. Куур транспорту аркылуу облустун калкы газ менен камсыз кылынат (Өзбекстандын Анжиян облусунан алып келинет). Электр трансп. (троллейбус) менен 3207,0 миң жүргүнчү ташылган (2001).
Маданий турмушу
Облустун билимберүү системасы мектепке чейинки, жалпы билим берүү, башталгыч, орто, кесиптик-тех., атайын орто жана жогорку окуу жайларынан турат. 2001/02-окуу жылында облуста 65 мектепке чейинки мекеме (8,2 миң бала тарбияланат), 544 жалпы билим берүүчү мектеп (310,7 миң окуучу окуйт), 15 кесиптиктех. окуу жайы (2,7 миң), 7 атайын орто окуу жайы (3,3 миң студент), 4 жогорку окуу жайы (58,6 миң) бар. Жалпы билим берүүчү орто мектептердеги окуучулардын 63,8% – кыргыз, 28,7% – өзбек, 7,4% – орус, 0,1% – тажик тилдеринде окуйт. Облуста Ош соода колледжи, Ош курулуш колледжи, Ош айыл-чарба техникуму, Ош, Өзгөн мед. окуу жайлары (атайын орто билим берүүчү), Ош мамлекеттик университети, Ош технологиялык университети, Кыргыз–Өзбек университети, Гуманитардык-педагогикалык ин-ту, Москва мамлекеттик социалдык университетинин, Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин, жана Кыргыз эл аралык университетинин филиалдары иштейт.
Саламаттык сактоо тармагында облустук ул. госпиталь, 4 шаардык, 1 шаардык балдар, 3 учук, инфекциялык, 7 райондук, 4 номердик, 39 участкалык оорукана, төрөт үйү, 7 учук, 3 тери-венерологиялык, онкологиялык, психоневрологиялык, наркологиялык диспансерлер, 11 поликлиника, 6 тиш поликлиникасы, 233 фельдшер-акушердик пункт, 173 үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу ж. б. иштейт (2001). Аталган мекемелерде 2330 врач, 9168 мед. орто билимдүү кызматкерлер эмгектенет (2000).
Облуста улуттук мааниге ээ театрлар, музейлер, көркөм-сүрөт мастерскойлору бар. Ош облустук маданий башкармасына караштуу 13 райондук жана шаардык бөлүмдөр, 8 облустук маданий мекемелер, 222 китепкана, 157 маданият үйү, 3 театр, 7 эс алуу паркы, 24 муз. мектеп, мамл. муз. окуу жайы иштейт (2001).
Облустун аймагындагы байыркы тарыхый-архитектуралык эстеликтер: байыркы аңчылардын тургун жайлары, шаар чалдыбарлары, байыркы мүрзөлөр, мавзолейлер, мечиттер, кербен-сарайлар, чептер ж. б. Байыркы Ош шаары (б. з. ч. 4-к., б. з. 5-к.) жана ага жакын жаткан аймактарда Жибек жолундагы маанилүү пункттар – Мырзалимдөбө, Чаяндөбө, Отузадыр, Мады, Коргошундөбө, Акбуура, Шалтакдөбө, Шоробашат Куршаб ж.б. чептер жайгашкан. Ош ш-нын аймагындагы «Сулаймантоо» (Тахт-и-Сулайман) эстелиги, Рават Абдуллахандын мечити (16–17 к.), Асаф ибн Бурхия мавзолейи (17–18-к.), Алымбек датканын (19-к.) жана Мухамад Юсуп Байкожо уулунун мечиттери (20-к.), орто кылымдарга таандык архит. эстеликтердин бири Өзгөн архит. комплексинини (3 мавзолей жана минареттен турат) ж. б-дын мааниси зор. Кокон хандыгынын тушундагы эстеликтерге – Дарооткоргон, Соголон кербен-сарайы (чептердин калдыктары) таандык.
Облустун табигый объектилери туризм менен альпинизмди өнүктүрүүдө чоң мааниге ээ. Карашоро минералдуу суулары, Саламалик жаңгак-мөмө токою, Абшырсай шаркыратмасы, Ажыдаарүңкүр, Баритүү, Ферсман үңкүрлөрү ж.б. рекреациялык мааниге ээ.
Алай жана Чоң Алай тоолорунун бийик бөлүктөрү туризм жана алпинизмди өнүктүрүүгө өтө ыңгайлуу. Алай өрөөнүндө жана Чоң Алай кырка тоосунда 4 туристтик маршрут иштейт. Чоң Алай кырка тоосунун эң бийик – Ленин атн. чокусунун этегинде Ачыкташ альплагери орун алган. 2001-ж. Алай жана Чоң Алай райондоруна келген туристерден 112,8 миң сом киреше түшкөн. Жалпысынан алганда облустагы 83 туристтик объектинин: 16сы – табигый, 17си – тарыхый-маданий, 8и – аңчылык, 7си – дарылоо-бальнеологиялык, 4өө – курорттук, 15и – рекреациялык, 4өө - интераңчылык, 12си – археологиялык объектилер.
Шип (Иглин району, Башкыртстан)
Шип — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Акбердин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 139 киши. Почта индекси — 452414, ОКАТО коду — 80228803007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бетон аралаштыргыч
Бетон аралаштыргыч цемент, кум, шагыл же гравий, суудан турган бетон аралашмасын механикалык жол менен аралаштырып даярдоочу машина. Анын түрлөрү: циклдик жана үзгүлтүксүз аракеттеги; көчмө жана туруктуу (стационардык); аралашма даярдоо ыкмасы боюнча гравитациялык жана мажбурлап аралаштыргыч түрлөрү бар. Автотранспортко орнотулган бетон аралаштыргыч автобетон аралаштыргыч деп аталат.
Нюниль-Кикя дарыясы
Нюниль-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Печаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 78 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ионосфера
Ионосфера (ionosphere) – 75 кмден 1000 кмге чейинки Жер атмосферасынын иондошкон калың катмары.
Ионосферанын бар экендиги жөнүндөгү оюн алгачкылардан болуп англ. физик Б. Стюарт 1882-ж. көтөрүп чыккан. Ионосферада Күндүн ультракызгылт-көк жана корпускулалык нурлары, ошондой эле космос нурлары газ молекулаларын кесикин ажыратып, иондорду жана электрондорду пайда кылат. Алар Күн нурун өзүнө сиңирип алгандыктан, Ионосферада бийиктеген сайын температура жогорулап, 800 – 1000°Сге жетет. Аба басымы Ионосферада өтө төмөн, 300 км бийиктикте вакуумга жакын. Электрондордун жана иондордун көп топтолушунун негизинде Ионосферанын электр өткөргүчтүгү Жерге чектеш катмардан 109–1010эсе көп. Ионосфера жогорку өткөрүмдүүлүккө ээ болгондуктан радиотолкундардын бүткүл диапазондо, кыскасынан узунуна чейин чагылтат, бул болсо аларга оң таасирин тийгизет жана алыскы байланышты түзүүнү камсыз кылат. Ионосфераны радиотолкундардын таркалышы бонча геофизикалык ракеталардын, жасалма жандоочулардын жардамында аэрономия илими изилдейт.
Конгрио түспөлдүүлөр
Конгрио түспөлдүүлөр (лат. Lepophidiinae) — адыргы сымалдуу балыктардын бир тукумчасы, булардын төмөнкүдөй уруусу жана түрлөрү бар: конгрио (уруу) (лат. Genypterus), Африка конгриосу (G. capensis), кызыл конгрио (G. chilensis), кичине ооз конгрио (G. microstomus), чаар конгрио (G. maculatus), кара конгрио (G. blacodes).
Ионосфера
Колдонулган адабияттар
Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов''