cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Осипа Молдогазиева
Молдогазиева Осипа Молдогазы кызы — 1921-жылы Нарын районунун Эмгекчил айылында жарык дүйнөгө келген. 1928-жылы Эмгекчил айылындагы жети жылдык мектепте кат сабатын жоюп, 1935-жылы айылдык мектепти ийгиликтүү аяктайт. Өмүрлүк жары Андакулов Мансур менен 1938-жылы баш кошкон. 1941-1945-жылдардагы каардуу согуш жылдарында эл катарынан калбай тылда кызмат кылат. Он төрт балага эне болуп, тагдырдын таш боорлугунан жети баласынан ажырайт. Калган балдарынын бардыгын татыктуу тарбиялап, жогорку билим алуусуна шарт түзгөн. 1951 -1953-жылдарынан чыгаруучу ишканада иштеп жаткан учурунда №34-шайлоо округунан Кыргыз ССРинин эмгекчилер депутаттарынын кеңешине депутат болуп шайланган. Тянь-Шань областынын Нарын шаардык кеңешине 2 ирет депутат болуп шайланат. "Апам аялзатына тиешелүү бардык асыл сапаттарга ээ, ар кандай абалда кара кылды как жарган калыстыгы, адилеттүүлүгү, адамдарга кылган жакшы мамилеси, адамгерчилиги, кыйын кезеңде туура жана чечкиндүүлүгү, темирдей курч эрктүүлүгү менен айырмаланган аяр жан эле. Балдары үчүн мээрман эне эле. Колунан көөрү төгүлгөн уздугу, ата-бабанын салтын бекем кармап, таман акы маңдай тери менен ийгиликке жетише билгендиги менен таанып-билгендердин арасында кадырга сыйып, урматка ээ үлгүлүү аялзаты болгон. Бизди татыктуу тарбиялап баарыбызга жашоонун жылуу очогунан орун берип кетти. Согуш жылдарында тылдагы азаптуу күндөрүн эскерип, ар дайым көзүнө жаш алып бизге айтып берер эле. Апам абдан кайратту жан болгон. 7 баласынан ажырады, ошондо чөгүп кетпей, белин бекем бууп калганыбызга өмүр тиледи, жашоо тиледи. Арабыздан кетсе да, кайратынан жазбай али да болсо ошондогусундай эсимде, жүрөгүмдө. Кадырман кары болуп, калктын урмат-сыйына татыды. 82 жаш курагында кайрылбас сапарга узаттык. Арбагына таазим этип, куран тилеп келем. Бирок апамдагы жылуулукту эч бир жандан сезе албай, караанына, мээримине зарыгам. Арга жок дейбиз. Жаткан жери жайлуу, топурагы торко болуп, ыйманы саламат болсун! "-дейт уулу Карыбек Мансурович. "Апабыз акылынын тереңдиги, айткан акыл-насаат кептери, баары-бызга бирдей анын адамгерчилиги менен эсибизде түбөлүк сакталып калды. Ар дайым эли-журтунун амандыгын тилеп, өлкөнүн бейпилдигин каалап турчу. Көрсө, согуштун каары көкөйүнө тийген тура. Аялзатына тиешелүү осуяттарды бизге кыз-келиндерине кеңири айтып берер эле. Апабыздын колунан жаралган кооздуктар, оймо-чиймелер көргөн жандын көз жоосун алат. Кыргыздын улуттук буюмдарын даңктачу, ар дайым көз майын коротуп, сайма сайып, шырдак шырып отурар эле. Бизге да өзүнүн билгендерин толугу менен үйрөттү, бирок апабыз жасагандай эч бир жандын колунан келбейт, анткени апабыз кай-талангыс инсан болчу",-деп эскеришет Осипа апанын кызы Кенже, ке-индери Жээнкүл, Кенже. Баатыр Эне, Кыргыз ССРинин эмгекчилер кеңешинин эки жолку депутаты, "Тылдагы күжүрмөндүгү үчүн" медалынын, шаардык аткаруу комитетинин көптөгөн сыйлыктарынын ээси Осипа эненин аты өлбөс-өчпөс. Дегеним артында эненин атын даңктаган эмгектери, 7 баласы, 26 небереси, 29 чөбөрөсү бар. Учурда балдарынын бардыгы ар кандай кесиптин ээлери болушуп, эл алдындагы кызматтарын талыкпай аркалап келишет.
Галактика
Уюлгун - жылдыздар жымындаган булутсуз  карангы  түндө бүткүл  асманды  курчап тургансыган  тилкени  көрүүгө  болот. Аны кыргыздар илгертен эле "Саманчынын жолу" деп атаган. Азыр аны телескоп менен караганда "Саманчынын жолу" күңүрт жарык чыгарган көп сандаган жылдызчалардан туруп, куралсыз көзгө алар туташ жарыктай көрүнөт.
"Саманчынын жолу" галактикасы
"Саманчынын жолу" жылдыздардын зор системасы - Галактикага  кирген  жылдыздардын  негизги тобу. Жерден көрүнүүчү башка жылдыздар, Күн жана биз жашаган Жер планетасы да Саманчынын жолу галактикасына таандык.
Саманчынын жолу башка элдерде Сүттүү жол, Асман дарыясы деп да аталат.
Бул сөз байыркы гректердин “galaxias” – сүт­түү айлампа деген сөзүнөн келип чыккан. Саманчынын жолу спираль түрүндөгү галактикалардын бири. Жашы болжолдорго караганда, 12800-13600 миллион жылдардын тегерегинде. Галактика жылдыздардан жана жылдыздар аралык заттар: чаң жана газдардан турат. Чаң жана газдар жылдыздардын арасындагы боштукту толуктайт. Галактиканын бир башынан экинчи башына жарык жылынын эсеби менен 100 000 жылда жетүүгө болот (жарыктын ылдамдыгы 299 792 458 м/с түзөт).
Башкача айтканда, галактиканын бир башынан чыккан жарык экинчи башына 100 000 жылда жетет. Галактика орточо эсеп менен 200 миллиард жылдызды өз кучагына камтыйт. Тактап айтканда, галактика ири жылдыздар системасы болуп саналат. Күн болсо жылдыздардын бири. Көпчүлүк жылдыздардын чоңдугу Күндүн чоңдугундай. Тагыраак айтканда, диаметри 1 390 000 чакырым. Кээ бир жылдыздар Күндөн 100 эсе чоң болсо, кээ бирлери 300 эсе чоңдук кылат. Жылдыздар жаралат жана өлүшөт. Жылдыз канчалык чоң болсо, ошончолук өмүрү кыска. Себеби күчтүү жарылууга туш болушат. Күн орточо өлчөмдөгү жылдыз. Аны 9 планета айланып жүрөт. Жылдыздар бири-биринен ар кандай алыстыкта жайгашкан жана бетиндеги температурага жараша өңдөрү ар башка. Ак-көгүш өңдөгү жылдыздар эң ысык жылдыздар болуп эсептелет. Ал эми кызыл жылдыздар муздак жылдыздардын катарына кирет.
Жылдыздар ара­сында ар түрдүү­чө топтошуп жайгашкандары кездешет. Мисалы, жылдыздар сейрек жайгашкан топтомдо 50дөн 2000 жылдызга чейин болот. Булар адатта жаш жана чоң жылдыздар. Ал эми шар сымал топтошкондордун курамында бир нече миллион жылдыз болот. Алардын көбүн картаң жылдыздар түзөт.
Күн системасы Галактиканын четирээк жагында жайгашкан. Галактиканын борборунда болсо галактика ядросун түүзүчү бири-бирине тыгыз жайгашкан дээрлик шар түрүндөгү топ жылдыздар  бар. Бардык жылдыздар Галактиканын  ядросунун  тегерегинде  айланат; Күн да өз планеталары менен бирге галактика ядросун 220 млн жылда толук айланып чыгат. Бул эн зор убакыт аралыгы галактикалык жыл деп аталат. Күн өзү пайда болгондон бери галактиканы орточо эсеп менен 30 жолу айланып чыкты деген маалымат бар.
Башка галактикалардын борборлору жаркырап турса, биздин Саманчынын жолунун борбору тескерисинче жаркырабайт. Изилдөөлөргө караганда, борбордук бөлүктө кара көңдөй жайгашкан. Ал абдан бекем тыгыздыкка жана мыкты тартылуу күчүнө ээ. Андыктан андан жарык да суурулуп чыга албайт. Башкача айтканда, Жердин тыгыздыгын кара көңдөйдүн тыгыздыгына окшоштуруу үчүн Жерди ширеңкенин көлөмүнө чейин кысуу керектелет. Изилдөөлөргө караганда, борбордогу чоң кара көңдөйдүн тегерегинде майда кара көңдөйлөр жана жаштары 2 миллиард жылды түзгөн картаң жылдыздар айланып жүрүшөт. Асман материялары кара көңдөйгө сорулганда майда бөлүктөргө бөлүнүп, күчтүү нурданууну чыгарышат. Кара көңдөй боюнча божомолдор абдан көп. Анткени ал изилденип бүтө элек.
Галактиканын курамында  жылдыздардан башка майда космостук чаң менен газдан турган эбегейсиз зор суюк булуттар да бар. Алар чаң жана газ тумандуулугу деп аталат. Галактиканын көп эле жылдыздарын планеталар айланып жүрүшү ыктымал, бирок азыркы телескоптор менен да аларды көрүүгө мүмкүн эмес.
Болжолдуу түрдө галактиканын көйнөктүн жеңине окшогон спиралдуу 4 бөлүгү бар. Ал бөлүктөр сандаган жаңы жылдыздардан, чаңдар менен газдардан турат. Чаңдар жана газдар болсо жаңы жылдыздардын пайда болушун шарттайт. Демек,галактиканын жеңге окшош бөлүктөрү жаш жылдыздардын мекени десек жарашчудай.
Башка галактикалар
Ааламдагы 25 галактика Жерги­лик­түү системага кирет. Алардын бири биздин Саманчынын жолу. 25 галактика өз ара тартылуу күчү менен тартылышып турат. Жергиликтүү системага кирбеген галактикалардын саны изилдөөлөр жүргүзүлгөн сайын өсүүдө. Болжолго караганда, алардын саны учурда 200 миллиондон ашат. Ааламдагы биздин галактикадан башка галактикалар Жерден караганда кичинекей тумандуу так болуп гана көрүнөт. Галактикалардын жарык шооласы бизге миллиондогон жылдарда, ал эми эн алыскы галактикалардан – миллиардаган жылдарда араң жетет.
Галактиканын кээ бир планеталарында космоско радиосигнал жибере ала турган акыл-эстүү жандар болушу мүмкүн. Азыр окумуштуулар кубаттуу радиотелескоптор менен башка планетада жашоочулардын сигналын кармоого аракет кылып жатышат. Бирок азырынча мындан эч натыйжа чыга элек.
Сырткы көрүнүшү бонча галактиктер жалпысынан эллипстик, спираль жана туура эмес формада болуп үчкө бөлүнөт.
Спиралдык галактиктер жалпы галактиктердин өтө көп санын түзөт. Буга биздин Галактика жана Андромеда (М 31) гигант тумандуулугу кирет. Андромеда куралсыз көз менен көрүнгөн аз сандагы галактиктердин ичинен эң жакшы байкалган галактиктердин бири. Спиралдык галактиктер күн массасынын 109–1012 сындагы массасын түзөт.
Туура эмес галактиктердин борборунда ядросу жок болуп, анын түзүлүшүндөгү иреттүү законченемдүүлүктү аныктоо өтө кыйын. Жер шарынын түш.жарым шарында жашаган адамдар куралданбаган көз менен туура эмес галактиктердин катарына кирген Чоң жана Кичи Магеллан булутчаларын көрө алышат. Алар биздин Галактиканын жандоочулары болуп саналышат. Магеллан булутчаларынын массасы жана өлчөмү биздин Галактикага салыштырганда алда канча кичине.
Ааламда эллипстик, спираль жана туура эмес формадагы галактиктерден башка да галактиктер болушу мүмкүн. Алсак, алардын бири өз ара аракеттешүүчү галактиктер. Алар көпчүлүк учурда бири бирине жакын жайгашып, жарык чыгаруучу материя «көпүрө» аркылуу байланышып, бири экинчисине кирип да турат.
Галактика жок болушу мүмкүнбү?
Астрономдордун болжолуна таянсак, Саманчынын жолу 5 миллиард жылдан кийин өлүмгө учурайт. Анткени биздин галактика убакыт өткөн сайын Андромеда тумандуулугу деп аталган галактикага жакындап баратат. Акырында Саманчынын жолун Андромеда галактика жутуп алат.
Кылмыш кылуу жоромолу
Кылмыш кылуу жоромолу – кылмыш жазасына жаткан жорукту ашкерелөөдө (мурдагы иликтөөлөрдүн жыйынтыктары кылмышты толук ашкерелөөгө кепил боло албаганда) пайдаланылуучу ойлонуунун криминалисттик усулу; кылынган кылмыштын белгилүү ыкмада жасалганы жагдайындагы ойжоруу. К. к. б. – бул ишенимдүү, бирок жетишсиз эксперименттик маалыматтар менен али далилденүүсү тийиш болгон ойжорууларды бириктирүү.
Сардарбек Жумалиев
Теги солтонун бөлөкбай уругунун аксак-бөру тукумунан.
Башталгыч мектепти айылдан окуп, 1955-жылы М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз Мамлекеттик музыкалык-хореографиялык окуу жайынын алдындагы балдардын музыкалык мектебинин комуз классын бүтүрүп, 1959–1962-жж. М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз Мамлекеттик музыкалык-хореографиялык окуу жайынан билим алган. 1958-жылы Москвада өткөн Кыргыз ССРинин маданиятынын жана адабиятынын күндөрүнүн 2-декадасына катышкан. Эмгек жолун 1959-жылы М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык-хореографиялык окуу жайында окуп жүргөн кезинде эле Кыргыз мамлекеттик филармониясында эл аспаптар оркестринде артист-музыкант болуп иштөөдөн баштап, 1964–1967-жж. Советтик Армияда кызмат өтөгөн. 1968–1972-жж. тунгуч кыргыз эстрадалык ансамблинде солист-аспапчы болуп иштеген. 1972–1975-жж. Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз Мамлекеттик искусство институтунун 2 жылдык даярдоо курсунда теориялык-композитордук факультетинде композиция боюнча профессор М.Абдраевден, профессор К.Молдобасановдон, факультативдик-дирижерлук боюнча профессор И.Давлесовдон окуган. 1975–1977-жж. Республикалык Эл чыгармачыл үйүндө музыкалык редактор болуп эмгектенген. 1977-жылдан бүгүнкү күнгө чейин Т.Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясынын Карамолдо Орозов атындагы академиялык эл аспаптар оркестринин дирижеру болуп эмгектенип келет. 1984-жылы Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз Мамлекеттик искусство институтун сырттан окуп бүтүргөн. Анын «Таң сыры», «Сары-Челек», «Сен менин жазылбаган ырларымсың», «Жаңы жылды тосолу», «Ысык-Ата Арашан», «Махабат мекени», «Кетпейм сага жолукмайынча» ж.б. жүздөн ашык обондору бар. Ал тарабынан Чүй облусунун «Сары Өзөн» гимни, «Кыргыз Улуттук университетинин гимни», «Токой чарбасынын гимни», «Манас балдар мектебинин гимни», «Кыргызпатентинин гимни», Бишкек шаарынын «Бишкегим» аттуу гимндери жазылган. Ал 1987-жылы «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти» наамын, 1990-жылы А.Малдыбаев атындагы эл аралык сыйлыгын, 1990-жылы «Эмгектин ардагери» медалын, 1999-жылы «Кыргыз Республикасынын эл артисти» наамын, 2007-жылы Интеллектуалдык менчиктин Бүткүл дүйнөлүк уюмунун Алтын медалын, 2007-жылы Эл аралык «Руханият» ассоциациясынын сыйлыгын алган.
«Ажайып элес» с. Т.Кожомбердиевдики «Азаттык ыры» с. А.Рыскуловдуку «Ак көгүчкөн» с. Ж.Султаналиевдики «Ак шумкар» с.Ш.Дүйшеевдики «Аларча» с. А.Рыскуловдуку «Ардагым сен» с. И.Исаковдуку «Бегимайдын ыры» с. А.Чойбекованыкы «Бишкегим» с. К.Урманбетовдуку «Бишкекке сулуу таң атат» с. С.Жусуевдики «Болсо экен дейм бактылуу» с. К.Оторбаевдики «Гүлдө Кыргызстан» с. К.Урманбетовдуку «Жайкы кеч» с. К.Курманбаевдики «Жайкы түндө назик үн» с. Т.Кожомбердиевдики «Жан эркем» с. А.Өмүркановдуку «Жаңы жылды тосолу» с. Т.Кожомбердиевдики «Жашоо кумары». с. Ж.Бузурманкуловдуку «Жаштыкта» с. Б.Алыбаевдики «Жигитай» с. Н.Байтемировдуку «Жигиттерге» с. К.Оторбаевдики «Кетпейм сага жолукмайынча» с. А.Өмүркановдуку «Көл боюнда» с. Ш.Куловдуку «Күтүү» с. А.Өмүркановдуку «Кыздын ыры» с. Т.Кожомбердиевдики «Кыргыз жери – кымбатым» с. Т.Кожомбердиевдики «Кыргыз элим» с. Ш.Куловдуку «Майрам шаңы» с. Ш.Дүйшеевдики «Махабат мага кымбатсың» с. Т.Кожомбердиевдики «Махабат мекени» с. А.Рыскуловдуку «Махабат нуру» с. К.Курманбаевдики «Мекеним сенден башталат» с. Ш.Дүйшеевдики «Мектеп вальсы» с. Т.Кожомбердиевдики «Раймалынын ыры» с. Д.Садырбаевдики «Сапардамын» с. Т.Кожомбердиевдики «Сары өзөн» с. А.Рыскуловдуку «Сары-Челек» с. А.Исаевдики «Сен менин жазылбаган ырларымсың» с. Б.Алыбаевдики «Өскөн айлым – Жар-Башым» с. С.Медетбековдуку «Өчпөгөн үмүт» с. К.Курманбаевдики «Сүйүктүү шаарым – Токмогум» с. М.Тойбаевдики «Тагдырым сени мага жолуктурган» с. А.Чойбекованыкы «Таң сыры» с. А.Исаевдики «Толкундар» с. Т.Кожомбердиевдики «Үзүлбөгөн үмүттөр» с. Т.Кожомбердиевдики «Унутпагын өткөндү» с. Т.Кожомбердиевдики «Унутулгус элестер» с. А.Карыбаевдики «Ысык-Ата-Арашан» с. Т.Кожомбердиевдики «Эсиңе ал» с. А.Өмүркановдуку «Эстегенде» с. А.Өмүркановдуку
Дисктери
Толкундар – Г.Мамашева, Дзержинский бульварым (Т.Имашев) – К.Кожомкулов, Таң сыры (А.Исаев) – Д.Жалгасынова. Кыргыз ырларынын антологиясы, МОНО М 3035861 62 005.
Ноталуу китептери
Арашан. Обондуу ырлар.: Кыргызстан 1980.
Муканбетов, Экия
Муканбетов Экия-обончу, ырчы жана актёр Түп районунун Талды-Суу айылында 1933-жылы комузчунун үй-бүлөсүндө туулган. Э.Муканбетовдун ырчылык, комузчулук жана актёрдук өнөрү мектепте окуп жүргөндө эле башталган.
Ал 1954–1960-жж. Кыргыз мамлекеттик филармониясында иштеп, комузчу-аткаруучу катары К.Орозовдун «Ибарат», Ы.Тумановдун «Жаш тилек», Т.Сатылгановдун «Чоң кербез» күүлөрүн жана комузчулар ансамблинде А.Огомбаевдин «Маш ботой», Айдараалынын «Көйрөң күү», Т.Сатылгановдун «Чайкама» ж.б. күүлөрдү аткарган. 1960–1975-жж. Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында актёр болуп иштеген.
Анын нукура элдик куудулдук шыгы Р.Шүкүрбековдун «Келип кетти», «Ашка жүк, башка жүк», «Калпак» жана өзүнүн «Кулдураса эле куран болот тура» деген интермедияларында таасын көрүнөт.
Ал актер катары Ырчынын (К.Жантөшев, «Курманбек»), Айдайболдун (А.Тажибаев «Жалгыз дарак токой болбойт»), Касымдын (Ш.Бейшеналиев, «Тоо койнундагы гүл»), Кодор, Молдосандын (А.Токомбаев, «Тергөө жүрүп жатат», «Өлбөстүн үрөнү»), Иуданын (Т.Шевченко, «Назар Стодоля»), Алисевдин (М.Ибрагимов, «Элет кызы»), Майрыктын (Ч.Айтматов, «Биринчи мугалим»), Шаршендин (К.Маликов, «Осмонкул»), Шаршендин (Ж.Садыков, «Күйөө жолдош») ж.б. ролдорун аткарган.
Дисктери
Өчпөсүн менин үмүтүм (К.Жуманазаров), Сүйүүнүн кызыл желеги (А.Кыдыров) – Ч.Жумагулова, Тоо кызынын ыры (Э.Турсунов) – Ш.Кырбашова. Кыргыз ырларынын антологиясы, МОНО М 3035857 58 005.
Изоляциянын тешилиши
Изоляциянын тешилиши - электр чыңалуусунун таасиринен изолятор (диэлектрик) материалынын изоляциялык касиетин жоготуп, электр тогун өткөрүүчүлүгү. Изоляторго берилген чыңалуу ошол изолятор үчүн белгиленген чектик чыңалуудан ашып кетсе, ал изолятордо разряд пайда болот. Суюк же газ абалындагы диэлектрикте разряд жүргөндө талкаланып бузулган бөлүкчөлөрдүн ордуна башка бөлүкчөлөр орун алмашып, анын изоляциялоочу касиети калыбына келип калат. Катуу диэлектрикте анын материалы да өзгөрүлүп, ал эрип же күйүп кетет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
1-Тукат (Кугарчин району, Башкыртстан)
1-Тукат — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Нукаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 145 киши. Почта индекси — 453344, ОКАТО коду — 80238863003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Изодром
Изодром (изо... жана гр. dromos - жүгүрүү) - жөндөгүчтөрдө ийкемдүү тескери байланыш алууга, б. а. өтмө процессти бир калыпка келтирүүгө арналган түзүлүш. Изодром демпферден, пружиналардан жана рычагдардын системасынан же тескери байланышка кошулган дифференциал тизмектен турган механизм. Эң алгач «изодром» деген ат борбордон четтөөчү жөндөгүчтөрдө колдонулган. Машина ар кандай өлчөмдө күч келип иштегенде Изодром анын айлануу ылдамдыгын бир калыпта карман турат
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кыргыздардын улуттук кийими
Телпекти кой терисинен, ичиликсиз жана ичке мех кыргактуу тигишкен. Эркектердин баш кийиминин эволюциясынын коз карашынан алганда байыркы баш кийим кала бир топ кызыгууну туудурат. Ал айрым жерлерде гана тараган. Анны ак кездемеден тик бурчтантып бир каптал тигиштуу жасашкан, жогорку жагын тигишкен эмес, тобосундо чокчо (урпок) пайда болгондой кылып байлап коюшкан. Байркы учурда булл кийимди чалдар менен кемпирлер кийишкен, булл анфн байыркы учурга таандык экендигин белгилеп турат. Кыргызстандын туштугундо саля же селде – дин кызматкерлеринин баш кийими болгон чалма колдонулган. Айрым кары адамдар анны намаз окуганда кийишкен.
Аялдардын кийими. Кыргыз кочмондорундо аялдардын сулуулугу жана кийими оздорунун туугандарын сыйлоодо корунот. Эгерде кыргыз аялдарынын кийми кооз, татаал жана таланттуу саймаланган болсо, булл анын жогорку абалы жана уй-булонун материалдык абалынын жакшылыгын айгинелейт. Жайыттан жайытка жыл бою малын айдап кочуп журуу менен аялдар эн жакши кийимдерди кийишкен жана жаш келин озунун эн кооз баш кийимин кийген, анны менен жаны уй-булосу сыймыктанган.
Клавдия Ивановна Антипина (1904 -1996-жж.) –белгилуу окумуштуу-этнограф. 1937-ж. куйоосу «эл-душманы» катары камака алынгандан кийин, ал Москвадан Фрунзеге (азыркы Бишкек) айдалган жана Кыргызстанда жашап калган, кыргыз элинин салт-санаасын жана маданиятын изилдеп, алардын акылмандуулугуна жана сабырдуулуугуна суктанган. К.И.Антипина окутуучулук жана илимий иш жургузгон, анны кыргыз этнографиясынын «байбечеси» деп аташкан. Анын фотоматериалдарынын архиви Кыргызстандын этнографиясынын боюнча сейрек учуроочу кенч болуп эсептелет. Омурунун акыркы жылдары К.И.Антипина кыргыз улуттук кийимдери жана жасалгалары жонундо китеп жазган, анны суротчу Т.Мусакеев иллюстрациялаган. К.И.Антипинанын булл акыркы эмгеги корунуктуу этнографтын озуне коюлган эстелик болуп эсептелет. Клавдия Ивановна жаркын илимий омур сургон. Омурунун акыркы кунуно чейин анын идеялары жана пландары ото коп болгон, аларды ишке ашыруу –жаны муундагы изилдоочулордун милдети.
Кинта (Оклахома)
Кинта (Оклахома) (Kinta) — Оклахома штатынын Haskell округуна караган АКШ шаары.
Жакынкы Улядка (дарыя)
Жакынкы Улядка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Якши-Акжар дарыясынын оң жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Присавай, Сарай айыл аймагы, Кара-Суу району
Присавай — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Сарай айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 387 киши.
Темиржан Ержанов
Темиржан Ержанов (Temirzhan Yerzhanov) – ушул тапта АКШда жашап жаткан теги казак музыкант өнөрпоз, белгилүү пианист.
Кыскача өмүр таржымакалы
Темиржан Ержанов Казакстанда туулган.
Орусиянын борбору Москва шаарында Борбордук Музыка Мектебинде, андан соң П.И.Чайковский атындагы консерваторияда таалим алган.
Бул консерваторияда анын устаты - профессор Михаил Воскресенский болгон.
Темиржан Ержанов П.И.Чайковский атындагы консерваторияда окутуучу болуп иштеген, андан соң АКШга көчүп кеткен.
"Сан Франциско Классикал Войс" сынчыларынын сурамжылоосунун негизинде, ал «2007-жылдагы мыкты аткаруучу» деген наамга арзыган.
Концерттери
Соңку 15 жылдан ашуун убакыттан бери Темиржан Ержанов өз атажурту Казакстандан тышкары АКШ, Швейцария, Франция, Улуу Британия, Чехия, Орусия, Кыргызстан, Кытай сыяктуу өлкөлөрдө концерттер берди.
"Шексиз түрдө ал пианисттердин арасында сейрек кездешчү феномен", - деп “Орфеус Интернэшнл” Темиржан Ержановду лейпцигдик Гевандхауз концерт залындагы алгачкы концерти үчүн жогору баалаган.
2008-жылы 27-декабрда Бишкектеги Т.Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясынын кичи залында белгилүү пианист, эл аралык сынактардын лауреаты Темиржан Ержановдун жаңы жылды утурлаган жеке концерти өткөн. Анда Р. Шуман, С. Прокофьевдин ж.б. чыгармалары аткарылып, кыргыз музыка сүйүүчүлөрү тарабынан жылуу кабыл алынган.
Дисктери
Өмүрлүк жары, таанымал пианист Клара Чотоева (Klara Tchotoeva) (Temirzhan Yerzhanov) менен бирге жана өз алдынча бир канча компакт-диск жарыялаган.
Бриш дарыясы (Инзера куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Магаринъель
Магаринъёль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Косью дарыясынын сол жээгинен 149 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аллель
Аллель (гр. allelon - өз ара) - гомол., башкача атйканда жуп хромосомалардын бирдей бөлүктөрүндө (локустарында) жайгашып, бир эле белгинин өөрчүшүн аныктоочу тукум куума бирдик - ген. А. термини илимге киргиче бул гендер аллеломорфтор деп аталып келген. Ар бир ген өзүнүн белгисин аныктай турган экиден кем эмес А-дик абалда болот. А. тукум куума белгинин өөрчүшүн камсыз кылып, басымдуулук (доминанттык) касиетке, А. ошондой эле тукум куума белгини көмүскө түрдө сактап, рецессивдик абалга ээ. Мисалы, адамда доминанттык А. көздүн кара түсүн, ал эми рецессивдик А. көздүн көк түсүн аныктайт. Өсүмдүктө доминанттык А. түстүү гүлдөрдүн, рецессивдик А. түссүз гүлдөрдүн өөрчүшүн аныктайт. Доминанттык А-ди белгилөө үчүн баш тамга (А), рецессивдик А-ге кичине тамга - (а) колдонулат. Бир А-дик жупка кирүүчү гендер бирдей тамга менен белгиленет, мисалы, АА, Аа, аа же ВВ, Вв, вв ж. у. с. Гомол. жуп хромосомалардын ар биринде ошол гендин бир гана А-и орун алышы мүмкүн, анткени мейоз учурунда алар ар башка гаметаларга бөлүнүп кетет.
Айрым учурда А-дик гендерге экиден көп А-дер кирет, булар көп А-дер деп аталат. Көп А-дер хромосоманын бир эле локусунун (гендин) көп жолу мутацияланышынан пайда болот. Мисалы, адамдын кан топтору (топтору) үч А. - А. В. 0 (нөл) менен аныкталат. А. 0 (нөл) кандын I тобун; А А. кандын II ; В А. кандын III тобун; АВ А. кандын IV тобун аныктайт.
Леонид Брежнев
Леонид Ильич Брежнев (19-декабрь 1906, Каменское, Екатеринослав губерниясы — 10-ноябрь 1982, Москва облусу) — саясий жана мамлекеттик ишмер; КПСС БКнын биринчи (1964–66) жана генералдык (1966-жылдан) секретары, СССР Жогорку Советинин Президиумунун председатели (1960–64, 1977-жылдан), Советтер Союзунун маршалы (1976), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1961), Советтер Союзунун Баатыры (1966, 1976, 1978, 1981). Курскидеги жер-жайгаштыруу-мелиорация техникумун (1927), Днепродзержинск металлургия институтун (1935) бүтүргөн. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында (1941–45) аскердик-саясий иштерди аткарган, ошондой эле Чехословакия, Польша, Венгрияны бошотууга катышкан. 1946-жылдан Украина КП(б)нын Запорожье, Днепропетровск обкомдорунун 1–секретары, 1950–52-ж. Молдавия КП(б) БКнын 1–секретары, 1953-жылдан Советтик Армиянын жана Аскер-деңиз флотунун башкы саясий башкармалыгынын начальнигинин орун басары, 1954–56-ж. Казакстан КП БКнын 2-, 1–секретары. 1952–53-ж., 1956–60-ж., 1963–64-ж. КПСС БКнын секретары, СССР Коргоо Советинин председатели, 1957-жылдан КПСС БКнын мүчөсү. Ал 1964-ж. Н. С. Хрущевду бийликтен четтетүүнү уюштургандардын бири болгон. Брежнев өлкөдөгү эң жооптуу кызматты аркалап турган мезгилде экономикада, коомдун социалдык, ал тургай рухий чөйрөсүндө да терс жагдайлар өкүм сүргөн (Брежневдин доору учурда «сенек мезгил» деген ат менен белгилүү). АКШ, ГФР жана башка өлкөлөр менен келишимдер түзүлүп, Эл аралык абалдын жеңилдегенине, ошондой эле Европада коопсуздук жана кызматташтыкка карата бир катар иш-чаралар иштелип чыкканына карабастан, ошол эле учурда Чехословакияга (1968), Афганстанга (1979) аскерлердин киргизилиши Эл аралык кырдаалды татаалдаштырып, карама-каршылыктарды күчөткөн. Брежнев бийлик кылган жылдары өлкөдө «өнүккөн социализм курулду» деген негизсиз билдирүү расмий жарыяланган. Мамлекеттик бийликтин саясий өзөгү катары Советтер жарыяланганы менен иш жүзүндө ал башында турган жалгыз Коммунисттик партиянын үстөмдүгү өкүм сүргөн. Адистерди тандоодо коррупцияга, паракорлукка кеңири жол берилген. Брежневди ыксыз мактоо, көшөкөрлөнүү саясатына жол берилип, ал 220дай советтик жана чет элдик орден-медалдар менен сыйланган.
Баскон дарыясы
Баскон — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Телецкое көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган Орусия территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хара-Пэ-Се
Хара-Пэ-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нядиголова-Яхадарыясынын оң жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кылмыш кылынган жер
Кылмыш кылынган жер – криминалдык жана кылмыш-жаза-укуктук жактан мааниси бар жосун болгон жер. К. к. ж. тар маанисинде, б. а. түздөнтүз жосун болгон жер жана ал окуяга байланыштуу өзгөрүүлөр болуусу мүмкүндүгү болжонгон жер (кармашуунун изи, кылмышкерге жана курмандыкка тийүү, жугуу, кандын же жашыруун нерселердин изи, колдун манжаларынын тагы, буттун изи, түрүлгөн килем-килчелер, бүлүнгөн же талкаланган нерселер ж. б.) жана кеңири маанисинде – келген жана окуя болгон жерден качуунун жолдору жана жанжакадагы участоктор (кылмыш кылууга, качууга камдануу тууралуу маалыматтар, жоготулган буюмдар, буттардын издери, биологиялык жана минералдык катмарлануулар ж. б.) болуп бөлүнөт.
Аллополиплоидия
Аллополиплоидия - өсүмдүк же жаныбар клеткасында хромосомалардын санынын өзгөрүү жолунун бири. Мейоздун негизинде хромосомалардын диплоиддик санына, дагы толук гаплоиддик жыйындысы кошулушуп, эселенип көбөйүп, полиплоидия жүрөт: 3n-триплоид, 4n-тетраплоид, 5n-пентаплоид жана башка у. с. А. - ар кандай түрлөрдү аргындаштырып, полипоидияны алуу. Мисалы, Г. Д. Карпаченко туруп менен капустанын 36 хромосомалуу полиплоиддик гибридин алган.
Кылмыш кылуудан ыктыярдуу баштартуу
Кылмыш кылуудан ыктыярдуу баштартуу – КР мыйзамдары боюнча адамдын кылмыш ишин акыр аягына чейин жеткирүүгө көзү жетип же мүмкүнчүлүгү болуп туруп кылмыш кылууга түздөнтүз багытталып даярдалган аракеттерди (аракетсиздиктерди) токтотуп коюусу. К. к. ы. б. кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбайт. Кылмыш ишин акыр аягына жеткирүүдөн баштарткан адам анын аракеттеринде башка кылмыштардын курамы болгондо гана кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылат. Кылмыш ишин уюштуруучунун, шыкакчынын же себепчинин ыктыярдуу баш тартуусу, эгер ал адамдар кылмыш аракеттерин убагында токтотууга баардык чараларды көрүшсө жана андан коомдук коркунучтуу жыйынтыктар боло элек болсо, кылмыш-жаза жоопкерчилигинен бошотулушат.
Изилдөө реактору
Изилдөө реактору - нейтрондордун жана ү-нурунун булагы болуп, илим менен техниканын түрдүү тармагында кеңири изилдөө иштерин жүргүзүүгө арналган ядролук реактор. Изилдөө реакторунда ядролук жана нейтрондук физика, катуу нерселердин физикасы, ядролук жана радиациялык химия, материал таануу, биологиялык, медициналык боюнча илимий изилдөө иштери жүргүзүлөт; долбоорлонуучу энергетикалык реакторлордун жылуулук бөлүп чыгаруучу элементтери жана реактор курууга арналган конструкциялык материалдар сыналат.
Изилдөө реакторунда материалды талкалабастан курамындагы химиялык элементтин эң аз (10_6 мгк) санын аныктоого мүмкүндүк берүүчү активациялык анализ ыкмасы иштелип чыккан. Изилдөө реактору бөлүнүүчү материал жайгашкан активдүү зонага ээ. Жылуулук нейтрондор менен иштеген реактор нейтрондорду жайланткыч (кадимки же оор суу, графит, бериллий ж. б.) менен жабдылган. Активдүү зонанын ичине жылуулукту бөлүп алуучу түзүлүш жайгаштырылган. Активдүү зонаны айланта нейтрон чагылткыч жасалат. Реактордун биологиялык зыяндуу таасири эске алынып, ал атайын катмар менен капталган. Чоң ылдамдыктагы нейтрондорду аралаштырбай, жылуулук нейтрондордун кубаттуу агымын алуу үчүн жылуулук колонна деп атал
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Эгинчиев, Бектемир
Эгинчиев Бектемир (1916–1964) - обончу, ырчы, комузчу, актер Эгинчиев Бектемир Кемин районунун Көк-Ойрок жайлоосунун Айтымбет деген жеринде 1916-жылы туулган.
Эмгек жолун 1936-жылы Токмоктогу колхоз-совхоз театрында артист болуп иштөөдөн баштаган.
Ал 1942–1959-жж. Кыргыз мамлекеттик филармониясында иштеп, «Айнагүл», «Балажан», «Алымкан», «Ак бермет», «Күлгүн жаш», «Сайран күү», ж.б. обондорун жараткан.
Ал элдик күүлөрдү да аткарып, комузчулар ансамблине активдүү катышкан. Анын ырлары комузда, оркестрдин коштоосунда аткарылган.
1958-жылы Москвада өткөн Кыргыз адабияты менен искусствосунун декадасына катышкан.
Ал 40тан ашык обон жаратып, обондору республиканын аймагында жана андан тышкары коңшулаш элдерге да белгилүү болгон.
Автордун “Айнагүл” аттуу ырлар жыйнагы 1969-жылы “Мектеп” басмасынан композитор Б.В.Фефермандын түзүүсүндө, музыка таануучу Б.Алагушовдун баш сөзү менен жарык көргөн.
Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин Президиумунун Ардак грамотасы, медалдар менен сыйланган. Анын аялы Какишева Бурулча балдары Барчын, Аман.
Кйова (Оклахома)
Кйова (Оклахома) (Kiowa) — Оклахома штатынын Pittsburg округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 693 киши. Болжолдуу аянты - 3.3 км². FIPS коду — 40-40000.
Альтернативалык белгилер
Альтернативалык белгилер – бири биринен кескин айырмаланган белгилер, мисалы, буурчактын уругунун сары жана жашыл түсү; көздүн каралжын жана көгүш түсү; оң кол менен иштөө жана сологойлук жана башка у. с.
Коңурат, Кара-Суу району
Коңурат (Коңурат) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Сарай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 455 киши.
Сейдалы Медетов
Сейдалы Медетов (1928-1958)- Белгилүү композитор, комузчу. Ал 1928-жылы 17-майда Жумгал районунун Түгөл-Сай айылында туулган 1940-1942-жылдары Нарын музыкалык-драма театрында, Кыргыз улуттук филармониясында иштеген. 1944-1949-жылдары Фрунзе шаарындагы Муратаалы Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу-жайынын дирижерлук классын бүтүргөн. 1949-1958-жылдары Москвадагы Чайковскийатындагы консерваториянын улуттук студиясында композиция боюнча профессор В.Шебалинден билим алган. 1953-1958-жылдары "Майрамдык увертюра", фортепиано үчүн "Рапсодия", соната, скрипка менен фортепиано үчүн "Скерцо", Э.Григдин эстелигине сюита,эл аспаптар оркестрине "Пахтачы кыздын бийи" аттуу чыгармаларды, "Бактылуу Кыргызстан", "Токтогулдун арманы", "Кең Ала-Тоо" хорлорун, "Какшаалдан кат", "Чабандын ыры", "Бешик ыры", "Фестиваль ыры", "Таарыныч" деген ырларды жазган. "Алар Тянь-Шанда торолгон" жана башка көптөгөн документалдык фильмдердин музыкалары Сейдалы агайга таандык. Сейдалы Медетов кыргыз музыкасынын негизги үлгүлөрүн сактаган жана өнүктүргөн кайталангыс талант эле. Сейдалы аганын кыргыз калкына калтырып кеткен патриоттук сезимдеги обондорунун тунуктугу, ыргактарынын кайталангыстыгы, мукамдуулугу ар бир угуучунун жүрөгүнөн орун табат. Ошол түбөлүктүүлүк гана аганын өмүрүн улап жашай берет, элеси менен.
Кургак Амамбайка (дарыя)
Кургак Амамбайка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Амамбайка дарыясынын сол жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
2-Тукат (Кугарчин району, Башкыртстан)
2-Тукат — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Нукаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 25 киши. Почта индекси — 453344, ОКАТО коду — 80238863004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Давлетов, Сатыбалды
Сатыбалды Давлетов (18.2.1938, Сузак району, Т. Тайгараев айылы 27.12.2003, ошол эле жер) - Кыргыз Республикасынын Эл мугалими (2003), КРдин эмгек сиңирген мугалими (1987), эл агартуу тармагындагы узурлуу эмгеги менен бааланган алдынкы мугалим Сатыбалды Давлетовдунэли үчүн жасаган эмгеги эч качан унутта калбайт.
1958-жылы Сузак ооданындагы Кара-Алма орто мектебинде эмгек жолун баштаган.
1965-жылы Ташкент педагогикалык институтунун чет тилдер факультетин бүгүргөн.
1966-1978 жылдары Жалал-Абад шаарындагы №10 орто мектебинде окуу болумунуун башчысы болуп эмгектенген.
1981-1984-жылдары Сузак ооданындагы «Когарт» орто мектебинин жетекчилигин колуна алган. 1984-1991 жылдарда Сузак ооданындагы Карл Маркс мектеп –интернатынын мүдүрү болуп иш алып барган.
1985-жылы «КСРБнин эл агартуу отличниги» наамын алган. 1987-жылы Сатыбалды Давлетов эл агартуу тармагындагы жетишкен ийгиликтери үчүн «Эмгек синирген мугалим»наамын алган.
1999-жылы персоналдык пенсияга чыгарылган.
2003-жылы Кыргыз Республикасынын Президенти Аскар Акаевдин жарлыгы менен «Кыргыз Республикасынын Эл мугалими» наамы берилди. 2003-жылы үчтүн айынын 4 (декабр) 65 жашында шум ажал Сатыбалды агайды алып кетти.
С. Давлетовдун эмгеги бааланып, 2004-жылы бугу айынын 25 (апрель) шаардык кенештин чечими менен Жалал–Абад шаарындагы №14 мектеп – лицейине анын аты ыйгарылды. Мына ошондон бери С.Давлетов атындагы №14 мектеп–лицейи наамы менен аталып келе жатат. Азыркы мезгилде балдары мектепке жардам көрсөтүүдө. Жыл сайын алдынкы окуучуларга стипендия берип турушат.
Суваналиев Өмүрбек Исакович
Суваналиев Өмүрбек Исакович-31.07.1960-жылы туулган.
Билими
1981-жылы СССР ИИМ Карагандадагы Милициянын Жогорку мектебин аяктаган.
Ишмердүүгү
Эмгек жолун 1981-1986-жылдары Талас ИИБ улук оперполномоченный ОБХСС Ленин РОВД Бишкек шаарынын начаьниги ОБХСС Аламүдүн РОВД.1990-1991-жылдары  Прежевальск шаарындагы  ОВД начальник.1991-1993-жылдары Чолпон-Ата шаарынын ИИБнин начальниги.1994-1995-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн алдындагы финансы полициясынын  ыкчам тергөө  башкармалыгынын начальниги.1995-1997-жылдары КРнын Жогорку Кеңешинин  Мыйзам чыгаруу палатасынын №28 Талас шайлоо округунан депутат.Коррупция жана уюшулган кылмыштуулукка каршы күрөшүү боюнча Парламенттик комиссиянын төрагасы.1997-1998-жылдары Ош облусу боюнча  Улуттук коопсуздук  башкармалыгынын начальниги.2003-жылы  ОКР Омбудсмен аппаратынын кызматкери.2003-2005-жылдары  Нарын облусунун ИИБ начальниги.2005-жылы Бишкек шаарынын ИИБ начальниги.2005-2006-жылдары  Бишкек шаардык ИИ Башкы башкармалыгынын  начальниги.2005-2006-жылдары Кыргыз Республикасынын  ИИМ министрдин орун басары.2006-2007-жылдары Кыргыз Реслубликасынын ИИМнин  министри.2007-2008-жылдары Кыргыз Республмкасынын Президентинин администрациясынын коргонуу жана коопсуздук бөлүмүнүн башчысы.2008-жылы ,январда Нарын облусттук администрациясынын башчысы-губернатор.
Наамдары
Милициянын генерал-майору.Мамлекеттик кызматтын 2-класстагы Мамлекеттик Кеңешчиси.
Кылмыш максаты
Кылмыш максаты – кылмыш-жаза укугу боюнча, кылмышкер жетүүгө аракет жасаган натыйжа. Эгер кылмыш жүйөсү болсо – анын түрткүнчүгү, ал эми максаты болсо – кылмыш ишинин күткөн жыйынтык натыйжасы. М., каракчылык жасоодо өлтүрүү жүйөсү – пайдакечтик, ал максаты – жабырлануучуну өлтүрүү. К. м. кылмыш курамынын негизги белгиси болушу мүмкүн, ошондой эле катуулатуучу жагдайларда кылмыш курамын жиктөөчү да болушу мүмкүн. Акырында, К. м. жазаны белгилөөдө жоопкерчиликти катуулатуучу же жумшартуучу жагдай болушу мүмкүн – кылмышкер жетүүгө аракет кылган натыйжа.
Кылмыш объектиси
Кылмыш объектиси – кылмыш бирдигинин төрт белгисинин бири; айыпкер колсалган кылмыш-жаза мыйзамдарынын коргоосундагы коомдук мамилелер.
Аттенвайлер
Аттенвайлер (Attenweiler) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Биберах районуна карайт. Тюбинген административдик округуна тиешелүү. Калкы – 1776 (2013-ж.). Аянты – 27,21 км².
Баыдыш дарыясы
Баыдыш — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чулышман дарыясынын оң жээгинен 132 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мадага-Сандивей
Мадага-Сандивей — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сандивей дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Энерджайзер: (Денени кызытуу)
Энерджайзер (Денени кызытуу) - ар бир сессия денени кызытуучу физикалык жана үндү тарбиялоочу көнүгүүлөр менен башталышы зарыл, анткени алар катышуучуларга бири-бирин жакыныраак таанууга, топко өзүн таанытууга, денени физикалык көнүгүүлөргө даярдоого, көңүл бурдурууга, ыңгайлуу жана коопсуз абал түзүүгө жардам берет.
Мадага-Сандивей
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Иерусалим королдугу
Иерусалим королдугу - биринчи крест жортуулуна катышуучулар 1099-ж. Иерусалимди басып алган соң пайда болгон мамлекет. Жер ортолук деңиздин чыгыш тарабын кресттүүлөр каратканда (12-кылымдын башы) территориялык жактан биротоло калыптанган. Иерусалим королдугу өзүнөн башка 3 вассал (чынында көз карандысыз) мамлекеттерден (Триполи жана Эдесса графтыктары, Антиохия княздыгы) турган. Иерусалим королдугун сураган кишинин бийлигин ак сөөк жана чиркөө феодалдарынын жогорку палатасы чектеген. Иерусалим королдугунда крепостнойлуктун катаал формалары тараган, сеньорлордун зомбулугу күч алган, кул кармоо да болгон. Шаарлар кыйла өнүгүп, соода тармагы бүт бойдон италиялык көпөстөрдүн колунда турган. Жергиликтүү калктын нааразылыгынан, коңшу мамлекеттердин кол салышынан чочуган кресттүүлөр көп чеп курган. Иерусалим королдугу батыш европалык мамлекеттер, Византия жана мусулман чыгышынын эл аралык мамилелеринде чоң роль ойногон. 1137-ж. Византия Антиохия княздыгын вассал кылып, 1144-ж. селжуктар Эдесса графтыгын басып алган. Мусулман жапырыгынан корккон Иерусалим королдугу 12-кылымдын 60-жылдарында Византия менен союздашып, 1168-ж. Египетке каршы согушта жеңилген. 1187-ж. Египет султаны Салах-ад-дин Иерусалимди жана Иерусалим королдугунун чоң бөлүгүн басып алган. 1229-ж. король болгон Фридрих II Штауфен мусулман мамлекеттеринин өз ара ыйкы-тыйкысынан пайдаланып Иерусалимде кресттүүлөр бийлигин кайра орноткон, бирок египеттиктер Иерусалимди 1244-ж. кайра басып алган. 13-кылымдын 60-жылдарында Египет мамлюктары кресттүүлөрдүн көп шаарын каратып, 1291-ж. акыркы таянычы Акра шаарын алган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Бухара газли мунай-газ аймагы
Бухара газли мунай-газ аймагы ― Өзбекстандын батыш бөлүгүндө мунай-газ кендери жайгашкан ири аймак. Кен Аму-Дарыя өрөөнүндө, мезозой заманында жаралган чөкмө тоо тектерде жатат. Арасында мергель катмарлары бар акиташтектеринде мунай менен газ топтолгон. Мунай, газ кендери: Газли, Шорчи, Акжар, Жаркак, Кароолбазар, Сарыташ, Зекры, Шордөбө, Түндүк Мубарек, Түштүк Мубарек, Карабапр, Карактай жана башка Алардын ичинен ириси Газли мунай-газ кени. Андагы газ запасы 500 млрд м3, мунайдыкы 5 млн тоннага жакын. Кендерден чыккан мунайдан жогорку сапаттуу керосин, дизель майы, реактивдүү отун (Шор-Дөбө, Түштүк Мубарек) алынат. Райондун газы Урал, Түштүк Казакстан, КМШнын борбордук бөлүгүнө Бухара Урал Борбор газ кууру, ошондой эле Казакстан менен Кыргызстанга Бухара Ташкен Бишкек Алматы газ кууру аркылуу жиберилет.
Бухара вилайети
Бухара вилайети (мурда Бухара облусу) – Өзбекстан Республикасындагы администрациялык бирдик. 1938-ж. 15-январда уюшулган. Аянты 39,4 миң км2. Калкы 1,4 млн (2001), шаар калкы 36%. Облуста 11 туман (администрациялык район), 11 шаар, 3 шаарча бар. Борбору Бухара шаары Облустун аймагы Түндүк-батышка жантайыңкы, дөңсөөлүү (Тамды-Тоо, бийиктиги 922 м; Букен-Тоо 764 м, Кулжуктоо 785 м жана башка), көпчүлүк бөлүгү Кызыл-Кум чөлүнүн түштүгүнөн орун алган. Түштүгүндө Заравшан өрөөнү жатат. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы –5°С, июлдуку 29°С. Жылдык жаан-чачыны 150 ммдей. Башкы дарыялары Заравшан жана Амударыя. Аллювий, шалбаа, саз топурактуу. Бадал, сөксөөл, эфемер өсүмдүктөрү басымдуу. Варданзин, Кара-Көл жана Кызыл-Кум коруктары бар. Табигый газ (ири кени Газли; Уралдан Борборго, Ташкент аркылуу Кыргызстанга жана Казакстандын түштүгүнө газ кууру өтөт), нефть казып алынат. Калкынын көпчүлүгү өзбектер, ошондой эле тажик, казак, татар, орус, каракалпак жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. 1 км2 жерге 35 киши туура келет. Жеңил (пахта тазалоо, кебез-кездеме, жибек түрүү жана башка), тамак-аш (анын ичинде май, шарап) өнөр жайы бар. Негизги өнөр жай борбору Бухара шаары Сугат дыйканчылыгы (Аму-Бухара каналы жана башка) өнүккөн. Мал чарба продуктусунун 80%ин көрпө алынуучу кой чарба түзөт. Айыл чарбасынын негизги тармактары: пахтачылык, каракөл коюн асыроо, жибекчилик. Багбанчылык, жүзүмчүлүк, сүт жана эт багытындагы уй багуу да өнүккөн. Кийинки мезгилде Заравшан өрөөнү облустун жеңил өнөр жайы өнүккөн маданий борборуна айланды. Илгертен келаткан көркөм промысели (алтын жип менен тигүү, токуу, металлды чегелөө, көркөм карапа) өнүккөн. Эки жогорку окуу жайы, театрлар, тарых, край таануу музейлери бар. Көркөм кол өнөрчүлүктүн борбору.
Кылмыш олдоксондук
Кылмыш олдоксондук – кылмыш-жаза укугунда айыптын бир түрү. Эгерде адам өз аракетинин (аракетсиздигинин) коркунучтуу кесепеттерин баамдай алса, бирок жеңил ойлуулук менен аларды болтурбайм деп ойлосо (кылмыш текеберчилиги), болбосо андай кесепеттердин болушун баамдоого тийиш болсо да баамдай албаса (кылмыштуу шалаакылык) К. о. катары таанылат. Байкабастыктан жасалган жосун – ал кылмыш-жаза мыйзамында атайын каралган учурда гана кылмыш катары таанылат.
Хара-Пэ-Шор
Хара-Пэ-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нярма-Яха дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вазир
Вазир - мусулман мамлекеттеринде хан, султан же эмирден кийинки даражаны ээлеп, алардын өкмөт иштерин аткарган төрө. Аны бийлик ээси дайындаган. Вазирлик мансабы мураска өткөн эмес.
Колдонулган адабияттар
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Буенда дарыясы
Буенда — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Сим дарыясынын оң жээгинен 60 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :