cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мексика
Адабияты
Мексикада пиктографиялык жазманы колдонгон жергиликтүү элдин мифтик бай адабияты болгон. 16-кылымдан Мексика адабияты негизинен испан тилинде өнүгүүдө. Алгачкы испанча адабий жазма эстеликтерге Э. Кортестин Карл Vге жазган каттары (1519–26), ошондой эле Б. Диас дель Кастильонун («Жаңы Испанияны жеңип алуунун чыныгы тарыхы» деген хроникасы эсептелет. 17-кылымдын ортосунда К. де Сигуэнса-и-Гонгора, Х. И. де ла Крус сыяктуу көрүнүктүү акындар адабиятка келишкен. 18-кылымдын ортосунан классицизм багыты жанданган (Ф. Х. Клавихеро «Мексиканын байыркы тарыхы», 1780; Р. Ландивар латын тилинде «Айылдык Мексика», 1781). Азаттык үчүн күрөш мезгилинде (1810–24) революциячыл классицизм духундагы патриотчул поэзия, публицистика жанры өнүккөн. 19-кылымдын башында латын америкалык. тунгуч роман жаралган (Х. Х. Фернандес де Лисарди, «Перикильо Сарньенто», 1816). 1820-жылдары Мексика адабиятында романтизм калыптанып, анын башатында – М. Акуньи, Г. Прието («Көчө музасы», 1883) сыяктуу акындар турган. Романтизм агымында тарыхый роман жазууга Э. Анкон, В. Рива Паласио ж. б. өңдүү жазуучулар кайрылып, Х. Диас Коваррубьястын «Хиль Гомес-инсурген» (1858), И. М. Альтамирранонун «Клеменсия» (1869) аттуу романдары 19-кылымдагы тарыхый окуяларды баяндаган. 19–20-кылымда поэзияда модернизм калыптанган. М. Гутьеррес Нахера, С. Диас Мирон [«Ырлар» (1895), «Осколки» (1901), ыр жыйнактары], М. Х. Отон, А. Нерво [«Жан дүйнөмдүн бакчасы», 1905] поэтикалык ырлар жыйнагы], Х. Х. Таблада. Мексиканын 20-кылымдагы көрүнүктүү акындары В. Лопес Веларде, Э. Гонсалес Мартинес, К. Пельисердин ырларында улуттун руху ар тараптуу ачылган. 50-жылдардын 2-жарымында проза өнүгүп, элдин турмушун чагылдырган. Буга А. Яньес («Нөшөр алдында», 1947), Х. Рульфо («Педро Парамо») ж. б. жазуучулардын чыгармалары мисал. 1970–90-жылдардагы поэзияда элдин сүйлөшүү интонациясы сакталып, аны Х. Э. Печеко, О. Ардхис, Г. Саид ж. б. улантты. 20-кылымдын аягы – 21-кылымдын башындагы көрүнүктүү жазуучулар: К. Монсивайс, Л. Эскивель, Э. Сепеда ж. б.
Архитектура жана сүрөт искусствосу
Байыркы мезгилде Мексиканын аймагында индейлердин (ольмендердин, сапотектердин, майялардын, тотонанттардын, тольтектердин, миштектердин, айтектердин) көркөм маданияты өнүгүп, алардын көп сандаган архитектура ансамблдери жана эстеликтери сакталып калган. Майя эли оймо-чийме түшүрүлгөн кооз карапа, алтын буюмдарды жасашкан. 16-кылымда испандар караткандан кийин индей шаарларынын ордуна жаңы шаарлар курулуп, испан үлгүсүндөгү чиркөөлөр, сарайлар, ратушалар, католик мектептери (коллегиялар) салынган. 17-кылымда барокко үлгүсүндөгү имараттар (Морелиядагы собор, 1640–1705; Мехикодогу Улуттук сарай, 1622–99), турак үйлөр, кооз чиркөөлөр ж. б. тургузулат. 18–19-кылымда классицизм стили, 19-кылымдын 2-жарымында архитектурада модерн стили өрүш алат. 20-кылымда Мексика архитектурасында конструктивизм адегенде административдик имараттарда, кийин турак-жайларда колдонулган. Имаратты жасалгалоодо живопись менен скульптура көбүрөөк киргизиле баштаган. 1949–54-жылы архитектор К. Ласонун жетекчилиги менен университет шаарчасынын ансамбли тургузулган. 1968-жылдагы Олимпиялык оюндарга карата көп спорт курулуштары (Ацтек стадиону, арх. П. Рамирес Васкес; Спорт сарайы, арх. Ф. Кандела) салынып, жаңы шаарлар пайда болгон. Сүрөт искусствосунда 19-кылымга чейин негизинен портрет жанры, живопись өнүккөн. 19-кылымдын аягында пейзажчы Х. М. Веласко, сатиралык графиканы негиздөөчү Х. Г. Посада элдик мотивдер менен тыгыз байланышкан көптөгөн картиналарды жаратышкан. 1910–17-жылдардагы Мексика революциясы жана коммунисттик кыймылдын өсүшү Д. Ривера, Х. К. Ороско, Д. Сикейрос сыяктуу чеберлердин чыгармачылыгына шык берген. 50–60-жылдары архитектура менен катар монументалдуу живопись да кулач жайган. Элдик өнөр чеберлери (көбүнчө индейлер) кооз карапа идиш жасап, кездеме токуп, сайма сайып, көркөмдөп күмүш буюм жасашат.
Музыкасы
Майя менен ацтектердин цивилизациясында музыка коомдук, мамлекеттик жана диний мамилелерде көрүнүктүү мааниге ээ болгон. Бүгүнкү Мексикада европалык жана африкалык маданияттардын таасириндеги көөнө музыканын айрым белгилери сакталып калган. 16-кылымдын башында Мексиканын профессионал музыкасы калыптанган. 1527-жылы Мехикодо музыкалык мектеп ачылган. 1825-жылы композитор жана дирижёр Х. М. Элисага Мехикодо менчик музыкалык академияны негиздеп, 1826-жылы симфониялык оркестр уюштурган. 1866-жылы консерватория (1877-жылдан Улуттук) ачылган. 19-кылымдын ортосунда опера жанрында иштеген улуттук композиторлор (С. Н. Паниагуа-и-Васкес, А. Ортега, М. Моралес) өсүп чыккан. Улуттук композиторлор мектебин негиздөөчүлөр – С. Ревуэльтас жана К. Чавес (20-кылымдын 1-жарымы). Композиторлор М. Б. Хименес, П. Монкайо, музыка таануучу В. Г. Мендоса, О. Майер-Серралар Мексиканын музыкалык маданиятынын өнүгүшүнө чоң салым кошушкан. Мехикодо Улуттук опера (1934), Улуттук симфониялык оркестр (1949) иштейт. Бул оркестр – Латын Америкасындагы симфониялык коллективдердин эң мыктыларынын бири.
Театры
Мексиканын театр искусствосунун негизин байыркы индейлердин диний үрп-адаттары түзөт. 16-кылымда өлкөнү испандар басып алгандан кийин Мехикодо «Колисео» (1670), «Нуэво Колисео» (1735) жана Гвадалахарада (1758), Веракруста (1787) туруктуу театрлар пайда болгон. Буларда испан авторлорунун чыгармалары коюлуп, ролдорду испан актёрлору аткарган. 1923-жылы драматургдар союзу түзүлгөн. 1946-жылы Мехикодо «Паласио де бельяс артес» театры. Мехико. Улуттук көркөм искусство институту (драмалык чеберчилик мектеби менен кошо) ачылган.
Киносу
Мексика киносунун жаралышы 1896-жылы Мехикодо кинозал ачкан биринчи кинопрокатчы С. Тоскано Баррагандын ысмы менен байланыштуу. Туңгуч көркөм фильм 1907-жылы пайда болгон. 1910-жылы кыска метраждуу комедиялар жана мелодрамалар коюлган. 1931–32-жылы режиссёр С. М. Эйзенштейндин жетекчилигинде тартылган «Жашасын Мексика» фильми мексикалык кино тартуучуларга зор таасир тийгизген. 1946-жылы Мексика кинематография илими жана искусство академиясы, 1989-жылы Мексика кинематография институту ачылган. Мексикада жылына 70тен ашык көркөм фильм тартылат.
Гильзалар
Гильзалар (лат. Hilsa) —  айнакөз балыктардын бир уруусу, буларга кыйла түр кирет: чыгыш гильзасы (лат. Нilsa reevesii), узун куйрук гильза (Н. macrura), Индистан гильзасы (Н. ilisha), Инди океан гильзасы (Н. kelee),   гильза-толи (Н. toli), ири гильза.
Ленин району
Ленин району – Жалал-Абад облусундагы Ноокен районунун 1937–92-жылындагы аталышы. Административдик борбору – Ленин-Жол (азыркы Масы) кыштагы болгон.
Ленин мавзолейи
Ленин мавзолейи – В. И. Лениндин табыттагы сөөгү (1924-ж. 27-январь) коюлган эстелик күмбөз. Кызыл аянтта жайгашкан. 1924-ж. 26- январда Советтердин 2-съездинин аза күтүү жыйынында мавзолей куруу жөнүндө СССР БАКтын чечиминде бекитилип, 27-январга караган түнү убактылуу жыгач мавзолей (долбоору арх. А. В. Щусевдики) тургузулган да, 1-августта көпчүлүк үчүн ачылган. 1929-ж. жол башчынын сөөгүн узакка сактоо мүмкүн экендиги аныкталып, жыгач мавзолейди таш менен (арх. Щусев, И. А. Француз, Г. К. Яковлев) алмаштырууга чечим кабыл алынган. Ленин мавзолейин курууга мрамор, гранит, лабрадорит жана габронорит колдонулган. Салмагы 60 т чулу лабрадорго «ЛЕНИН» деп жазылган. Ленин мавзолейи1931-ж. курулуп бүткөн. Мавзолейдин эки жагына трибуна (арх. И. А. Француз) тургузулган. 1945-ж. борбордук трибуна (А. В. Щусев) курулуп, 1973-ж. жаңы табыт (скульптор Н. В. Томский) жасалган. 1990-жылга чейин Ленин мавзолейи мамлекеттик салтанаттарда (демонстрация, митинг, аскер парады жана башка) өкмөт трибунасынын милдетин аткарган. 1924-ж. 26-январда Москва гарнизонунун начальнигинин буйругу менен Ленин мавзолейине Ардактуу кароол уюштурулуп, СССР кулагандан кийин алынып салынган (1993). Азыркы учурда да каалагандар Ленинди көрө алышат.
Өмүрканова Айнакан
Өмүрканова Айнакан  Саймачы. 1932-ж. Жумгал районундагы Кызарт айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Айнакандын айыл ичиндеги, төтөн колхоздошууга чейинки нукура салттуу кийиз, терме таарлары менен саймалары ага уздук татым берет. Ал туш кийиздеринен, көтөргөн ак өргөөсүндөгү ички-сырткы жасалгаларынан билинет. Уздун туш кийиздери алты-сегиз табакчадан турат да, шырдак оюмдарынан көчөт жаратат. Мында ар бир табакчанын пайда болгон «мүйүз көчөттөрүнүн» араларынан «жарым бадам оюму» көрүнүп, колтуктарына «куш оюму», «жагалмай канат оюму» түшөт. Табакча көчөттөрүнүн ак түстө болушу ачык маанайды билдирет. Айнакандын жээк көчөттөрүнүн ичинен байчечекей гүлүндөй өзөк жараткан илме саймалары абдан кооз көрүнөт. Капкалдырыгында борбордук көчөттөр, жээк көчөттөр жана ага түшүрүлгөн «суу» дал өзүндөй кайталанат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Айжаңжуң
Айжаңжуң (кыргызча ай жана кытайча дзяньцзунь — генерал-губернатор, генерал) — "Манас" эпосундагы кейипкер, манасчы бирде адамдын энчилүү аты катары, бирде эпикалык душмандын кол башчыларынын даражасын билдирген жалпы ат катары колдоно берет, к. Жаңжуң. Саякбай Каралаевдин вариантында Эсенкандын жакын кеңешчиси. Бирмыскалдын атасы.
Гимантолофтор
Гимантолофтор (лат. Himantolophus) —  тереңде жашоочу балыктардын бир уруусу.
Байбиче чекей
Байбиче чекей (Ammopiptanthus nanus, (D. Don) Cheng) - Бийиктиги 1,5 м ге жеткен дайыма жашыл бадал. Бутактары салыштырмалуу жоон, ийри-буйру, кабыгы саргыч, жаш өркүндөрү боз түктүү. Жалбырактары жазы эллипстей, кыска саптуу, агыш жыш түктүү. Гүлдөрү сары, жаш бутактардын учунда өөрчүп, жыш чачыктай топ гүлдү түзүшөт. Чанагы сүйрү, түксүз же сейрек түктүү, кабыгынын жиги ичке түктүү.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнң-июлда гүлдөп, июлң-августта мөмөлөйт. Уругу жана вегетативдүү жол менен көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кашкарда (Кытай) жана Кыргызстанда белгилүү (Кабактоо жана Жумгалтоо тоолору, Көкөмерен суусунун бассейни).
Өсүү шарттары
Аска-таштуу, ар башка түстөгү топурактуу тоо беттери.
Саны
Жалгыздан өсөт. 1979-жылдагы эсеп боюнча 15000 даана түбү бар.
Таш-Дөбө (Жумгал району)
Таш-Дөбө — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Суюмбаев айыл аймагына кирет.
Байбиче чекей
Чектөөчү факторлор
Кооздугу жана дарылык касиети элди чогултууга кызыктырып, сел жүрүүнүн, чарбалык иштердин натыйжасында анын саны кескин кыскарып кетип жатат.
Таш-Дөбө (Жумгал району)
Калкы
Калкы - 1627 киши.
Байбиче чекей
Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин (1975) жана Кыргыз ССРинин кызыл (1985) китептерине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Миңкуш суусунун өзөнүндө башка эндем жана сейрек кездешүүчү түрлөр менен бирге ботаникалык заказник уюштуруу зарыл.
Статусу
EN. Сейрек кездешкен ареалы үзүк ( дизүюнктивдүү) түр. Белгилүү реликт тукумдун эки түрүнүн бири, Кыргызстанда ал тукумдун жалгыз өкүлү.
Махабхарата
"Махабхарата" же "Бхаратанын тукумдары жөнүндө улуу жомок" – укмуштуу чоң чыгарма. Ал болжол менен эки жүз миң саптан турат, тактап айтканда "Илиада" менен "Одиссеяны" кошкондо да, андан сегиз эсе чоңдук кылат, ал эми биздин кыргыз элинин улуу эпосу "Манастан" эки жарым эсе кичинелик кылат жана 18 китепке бөлүнгөн. Биздин оюбузча "Махабхаратанын" мындай Үөлөмү дароо эле эмес, ал оозеки аткаруунун көп кылымдык салтында жаралган. Эң кеминде үч ирет редакциядан өткөндүгү жөнүндө эпостун тексти өзү күбөлөндүрөт. Чыгарманын киришүүсүндө поэманы акылман Вьяс, чыгаргандыгы билдирилет, андан кийин ал өзүнүн окуучусу Вайшампаянга айтып берген.. Ал өз кезегинде падыша Жанемеджайга жыланды курмадыкка чалуу мезгилинде окуп берген эле. Анын окуусун Уграшравас угуп, дербиштердин өтүнүчү боюнча үчүнчү жолу Наймиш токоюнда айтат.
Поэманын алгачкы көлөмү жөнүндө чыгарманын өзү кабарлайт. Биринде 8800 саптан турат делсе экинчисинде 24000 саптан деген версия айтылат. Эпостун өзүнүн бул санына карап, азыркы изилдөөчүлөр анын түзүлүү же жаралуу стадиясын бир нечеге бөлүштүрөт. "Бхаратанын" алгачкы текстин "Махабхаратанын" кошумчаланган жана салттуу текстинен салыштырмалуу түрдө бөлүп көрсөтүшкөн. "Махабхаратанын" жаралуу мезгили болжолдуу түрдө жети сегиз кылымды, тактап айтканда биздин эрага чейинки Ө-кылымдан биздин эранын Ө-кылымына чейинки аралыкты камтыйт. Эпостун өзүнүн аталышы жана анын мазмуну билдиргендей, "Махабхарата" бул баарыдан мурда бхарата уруусуна таандык падышалык эки уруктун – каурава менен пандаванын ортосундагы бийлик үчүн күрөш жөнүндөгү көркөм баяны.
Алардын ортосундагы кан төгүлгөн бул майданга түндүк Индия мамлекети жана калган дээрлик бардык уруулар катышкан жана андагы баатырдык сүрөттөөлөр улуттук улуу эпостун жаралышына түрткү берип, кийинки муундардын эсинде көпкө сакталып калды. Мындагы салгылаштын себептери жана салгылашуунун өзү тууралуу эпосто мындайча айтылат.
Бхарата өлкөсүнүн борбору Хастинапур шаарында өзүнүн улуу агасы Панду өлгөндөн кийин, куру уруусунан чыккан сокур падыша Дхиритараштыранын бийлиги өкүм сүргөн. Пандунун Кунти жана Мадри деген эки аялынан юдхиштихра, Бхима, Арджуна, Накула, Сахадева, деген беш уулу болгон. Башкача айтканда, алар пандавалар деп аталышкан. Ал эми Дхритараштранын Гандхари деген аялынан бир кыз жана жүз уул төрөлгөн. Алар кауравалар деп аталаган. Падыша айрыкча өзүнүн тун уулу Дүрөтханды өтө жакшы көргөн. Пандавалар менен кауравалар Дхиритараштранын сарайында бирге өсүп, бирге тарбияланышкан, жана алар өзүлөрүнүн илимди, искусствону жана аскер ишин таануусу боюнча даңкталышкан. Качан гана алар эр жеткен мезгилде алардын насаатчысы, брахман Дрона өзүнүн тарбиялануучуларына көптөгөн атактуу адамдар жана жалпы эл катышкан аскердик мелдеш өткөргөн. Кауравалар да, пандавалар да жаа атуу, фехтование, чокмор чабышуу, согуш арабаларын башкаруу чеберчилигин көрсөтүшкөн. Бирок баардык учурда Дронанын сүйүктүү окуучусу Арджуна өзүнүн чебер кыймылы жана тайманбас күчү менен алдыга суурулуп чыкты. Арджунанын көрсөткөн ийгиликтерине пандавалар катуу сыймыктанышса, ал эми кауравалар өзүлөрүнүн бир ата өткөн тууганын көрө алышкан жок жана аларга каршы жашыруун түрдө кара ниет ойлор менен чыгышат. Мыйзам жана салт боюнча Хастинапурдун падышасы пандавалыктардын улуусу Юдхиштихра болушу керек. Бирок Дүрөтханга пандаваларды борбор шаардан чыгарууга шарт түзүлүп калды. Дүрөтхан аларды Варанавате шаарына майрамдап келүүгө чакырат. Ал эми аякта Дүрөтхандын жашыруун буйругу боюнча пандавалар үчүн жалаң чайырдан үй курулат. Анткени Дүрөтхандын кызмат кылган адамдары ал үйгө келген бир туугандарын тирүүлөй өрттөш керек эле. Бирок пандавалар бул кара ниет ойлорду өз убагында байкап калышат да, өзүлөрүнүн энеси менен бирге, жашыруун эшиктен чыгып кетишет. Ал эми ал үйдө алардын ордуна кокусунан кирген беш уулу менен жакыр аял күйүп өлөт.
Өлгөндөрдүн сөөгүн тапкандан кийин, Дхиритараштра жана уулдары пандавалар өлүшкөн экен деген жыйынтыкка келишет. Бул аралыкта пандавалар Дүрөтхандын мындан аркы амалынан сактанышып билинбей токойго кирип кетишет, жана ал жерден брахман дербиш кейпинде жашашат. Алар көптөгөн сыноолорду баштарынан өткөрүшөт, көптөгөн эрдиктерди жасашат. Пандаваларды өлтүрүүгө аракеттенген ракшасу Хидимбу менен беттешип эр жүрөк Бихма аны өлтүрөт. Бир мезгилде пандавалар панчалар өлкөсүнүн борборуна келишип, бул жерде баардык тараптын падышалары жана алардын балдары падышанын кызы Драупади сулуунун колун сурап турган учурга туш болушат. Драупадинин атасы, падыша Друпада болочоктогу күйөө балдарына сыноо коюп жаткан эле. Падышанын кубаттуу жаасы менен беш жолу атып ким бутага тийгизсе, ошого кызын бермек. Алардын арасынан бири дагы бутага тийгизмек түгүл, жаанын кайышын кере тарта албай коюшту. Жалгыз гана Арджуна сыноодон ар-намыстуулук менен өттү жана Драупади пандавалардын үлүшүнө тийди. Арджуна анын бир туугандары панчалардын падышасына өзүлөрүнүн чыныгы атын айтышты.. Ал эми муну кауравалар да билишти. Анткени өзүлөрү ойлошкондой алар өлбөй калышыптыр.
Дхиритараштра Дүрөтхандын канчалык каршы болгонуна карабастан өзүнүн падышачылыгын аларга бөлүштүрдү.
Хастинапурдун чыгыш бөлүгүн ал өзүнө жана балдарына калтырып, ал эми батыш жагын пандаваларга берди. Алар ал жерди Индрапрастха деген эң кооз шаарга айлантышкан. Пандавалар Юдхиштхиранын жетекчилиги астыгда өз өлкөсүн көп жылдар бою бактылуу башкарышкан. Алардын кубаттуулугу өстү, түндүк менен түштүккө, батыш менен чыгышка аскердик жүрүштөрдү жасап, бир туугандар Индиянын дээрлик баардык падышаларын өздөрүнө баш ийдиришкен. Бирок алардын күчүнүн өсүшү менен бирге кауравалардын жек көрүүсү жана ичи тардыгы ого бетер күчөдү. Дүрөтхан Юдхиштхираны сөөкчө ойноого чакырды. Мындай чакыруудан качкандык абийирсиздик катары эсептелген, ошондуктан Юдхиштхира ойноого олтурду. Бирок анын атаандашы бул оюндун эң атактуу чебери кауравалардын карысы Шакуни болуп, калды. Юдхиштхира бардыгын – акча менен буюмдарын, кулдары менен малдарын, өзүнүн мамлекетин, ал түгүл аталаш бир туугандарын уттурду. Ошондо ал мелдешке өзүн койду жана өзүн уттуруп жиберди. Кауравалар бир туугандарын кордой башташты, анткени алардын кулу болушту, айрыкча Драупадини аябай кемсинтишти. Бирок жаман жөрөлгөлүү ойлордон корккон, Дхритараштра Драупадини бошотуу жана ага үч тартуунун бирин тандоого уруксат берди. Драупади бир туугандарына боштондук берилишин сурады, ал эми кийинчерээк Дхиритараштра аларга падышачылыкты кайтарып берген.
Бирок бир топ мезгил өткөдөн кийин, Дүрөтхан Юдхшитхираны кайрадан оюнга тартты, ал эми бул жолу да кайрадан утулуп, Юдхиштхира 12 жылга өзүнүн туугандары менен бирге куугунтукта жүрөт. Пандавалар баардык шарттарды абийирдүүлүк менен аткарышты. 13-жылы алар матселиктердин падышасы Виратада кызмат өтөштү жана кауравалардын жана анын өлкөсүнө каршы жасаган салгылашуусунда кауравалар Арджунанын жеңишке жеткендигин билишти, бирок куугунтуктоонун мөөнөтү бүтүп калгандыктан, пандавалар өзүлөрүнүн ысымдарын жашырышкан жок. Пандавалар Дхритараштрадан өзүлөрү бийлеген мурдагы жерлерин кайтарып берүүсүн талап кылышты. Дхритараштра дагы адегенде алардын бул талабын аткарууга макул болгон эле. Өтө айлакер жана даңкты катуу сүйгөн Дүрөтхан өзүнүн атасын алардын талабын аткарбоого көндүрдү. Эми эки тараптын кагылышуусу гана чырдын аягына чыкмак болду. Улуу салгылаш боло турган Курукшатра талаасында жер майышкан кол, көп сандаган сансыз аскер чогулду. Өзүнө көз каранды болгон падышалардан жардам чакырган кауравалар пандавалардын канча аскери болсо, дал ошончо көп миллиондогон аскер чогултту. Дүрөтхандын өзүнөн башка кауравалардын аскерлеринде акылман жана адилеттүү Бхишма падышанын уулдарын согуш өнөрүнө үйрөткөн насаатчы Дрона, пандавалардын өгөй энеси Күнтуу шадралардын падышасы Жаядратха жана башка көптөгөн күч-кубаттуу аскерлер  топтолушкан. Ал эми пандавалардын аскерлерине өзүлөрүнүн өлбөс-өчпөс эрдиктери менен даңкталган беш бир туугандын бардыгы, Арджунанын уулу Абхимана, панчалардын падышасы Друпада, матселердин падышасы Вирата катышты. Айрыкча булардын арасында Вишна кудайынын жердеги кишиси, ядавалардын жол башчысы Кришна салгылашууда түздөн-түз катышпаса да, ал өтө баалуу кеңештери менен жардам берип, пандаваларга иш жүзүндө жетекчилик кылды.
Салгылашуу 18 күнгө узарды. Бирде тигил тарап, бирде бул тарап, ийгиликке жетишип турду. Октон, жараттан көптөгөн жөө, аскер атчан жоокерлер жана улуу согушчандар өлүп жатышты. Кауравалардын аскерлеринин жетекчилери Бхишма менен Дронп Карна менен Шалья биринин артынан бири курман болушту. Салгылашуунун акыркы күнү Бхиманын колунан Дүрөтхан каза тапты. Кауравалардын аскерлеринен үч гана адам тирүү калды. Караңгы түнгө жамынып алар, пандавалардын лагерине уурданып, киришип, беш бир туугандан, Кришнадан жана дагы бир жоокерден башка аман калган душмандарын бүт кырышат.
Салгылашуу дал ушинтип аяктаган. Мында пандавалар жеңишке жетишет, бирок алар мынчалык жоготуу менен жетишкен ийгиликке анчалык кубанышпайт. Чачылган өлгөндөрдүн талаасында пандавалар менен Дхритараштра, Гандхаринин элдешүүсү болуп өтөт. Кайгыга чөгүлгөн Юдхиштхира өмүрүнүн калган бөлүгүн токойдо жалгыздыкта өткөрүүнү чечет. Бирок туугандары акыр аягына чейин падыша болууга макулдатышат. Акыры беш бир тууган Дхритараштра, Гандхари, Күнтуулар да каза болушат. Бир гана Юдхиштра гана аман калат. Акыры ал да бейишке барып, өзүнүн жаны менен коштошот.
"Махабхарата" жалпысынан дал ушундайча аяктайт. Поэманын негизги сюжети анын төрттөн бир бөлүгүн гана түзөт. Калган үч бөлүгүн башкы баянга кошумча эпизоддордун арасында ар кандай көлөмдөгү мифтер менен легендалар, аңгемелер менен тамсилдер, моралдык окуулар менен уламыштар, философиялык трактаттар, бар. Атап айтканда, Нал жөнүндөгү уламыш, Савитри жөнүндөгү поэма жана башкалар орун алган. "Махабхаратадагы" кошумча тарых негизинен бүткүл индиялык мифологияны кайрадан айтып берет. Мында Анги, Индре Варуне жана Вай өңдүү эски кудайлар жөнүндөгү мифтер, байыркылардан куулуп чыккан Вишня Шива жана Брахма өңдүү жаңы кудайлар жөнүндөгү мифтер бизге мурдатан белгилүү ташкын суу жөнүндөгү миф жана асыл акылман жөнүндөгү мифтер орун алган жана алар көркөмдүк жактан өз алдынча кызмат аткарып турат. Баатырдык жомоктор мифтер, жана легендалар менен бирге "Махабхаратада" элдик поэзиядан, фольклордон сузулуп алынган көп сандагы тамсилдер менен притчалар да орун алган. Чыгармадагы мындай притчалардын бири океан менен дарыянын сүйлөшүүсү кеңири белгилүү. Океан дарыядан "Эмне үчүн күч кубатту даракты сууруйсуң да, алсыз камышка алың жетпейт " деп сурайт. Ал эми дарыя ага "Бак –дарак агымга каршылык көрсөтүү менен өзүнүн күчүн жоготуп алатюал эми камыш ага баш ийет жана жанынан тез өткүчө, ал кайрадан оңдонуп алат" деп жооп берет. Мындай притчалар чыгармадан көп орун алаган жана көркөмдүк маанисин андан ары көтөрүп турат. Жыйынтыктап айтканда чыгарманын моралдык доктринасы "Махабхаратанын" мазмунун жаңы негизде бекемдейт, анын көркөмдүк биримдигин камсыз кылат, поэманын энциклопедиялуулугуна карабастан, индия элдик макалында: "Махабхаратада" эмне жок болсо, ал Индияда жок деп айтылат. Демек бул байыркы Индиянын көркөм дөөлөтүн, экономикасын, маданиятын жана адеп ахлагын баяндаган баалуу чыгарма болуп саналат.
Үчүнчү жактын пайдасына келишим
Үчүнчү жактын пайдасына келишим – тараптар карыздардын милдеттенмени аткаруусун кредитор алдында эмес, келишимде көрсөтүлгөн (же көрсөтүлбөгөн) үчүнчү бир карыздардан өз пайдасына милдеттенмени аткаруусун талап кылуу укугуна ээ жакка орундоону белгилеген келишим.
Жоон ичеги
Жоон ичеги —  ичегинин бир бөлүгү. Ал ичке ичегиден башталат. Узундугу орто эсеп менен 1,5 метрдей. Жоон ичеги анат. түзүлүшү боюнча бир нече бөлүктөн турат да, ичке ичегини алкак сымал айланта курчап жатат. Ичке ичегинин жоон ичегиге өткөн жери атайын жапкыч клапандар менен жабдылып, алар Жоон ичегидеги заңды ичке ичегиге жибербейт. Жоон ичегинин башталышы (мөөн) туюк болот да, ич көңдөйүнүн төмөнкү оң жагынан орун алган. Ошол туюк мөөндүн ылдый жагында уз. 3—7 смдей сөөлжанга окшогон урчук кетет. Ал сокур ичеги (аппендикс) деп аталат. Сокур' ичегинин ичинде адамдын организминде ар кандай ооруларга каршы иммунитет пайда кылуучу лимфа түйүндөр бар. Адамдын сокур ичегисине оору чакыруучу микробдордун же эрибеген тамак бөлүктөрүнүн кирип калышынан аппендицит пайда болот. Ич көңдөйүнүн оң жагындагы мөөндөн жоон ичегинин жогору кетүүчү, туура жаткан, төмөн карай кеткен жана сигма түрүндөгү бөлүктөрү уланат. Акыры көтөн чучукка өтөт. Анат. түзүлүшү боюнча Жоон ичегинин ичке ичегиден бир топ айырмасы бар. Жоон ичегинин ички бетин былжыр чел каптап турат. Ал былжыр челдин тереңинде былжырлуу суюктук бөлүп чыгаруучу без клеткалары бар. Жоон ичегиде негизинен тамак калдыктарынан заң пайда болот, ошондуктан анын ички бети ичке ичегиникинен жылмакай келет. Жоон ичегиде К жана В витаминдери пайда болуп, ичке ичегиден келген тамак калдыктарынын суюктугу кайрадан сорулуп канга өтөт. Акыры Жоон ичегиде пайда боягон заң жылып отуруп көтөн чучук аркылуу сыртка чыгарылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ленин тоолору
Ленин тоолору (1924-ж. чейин жана 1991-жылдан Воробьёв тоосу) – Москва дарыясынын оң жээгиндеги Теплостан дөңсөөсүндөгү аймак. Москванын түштүк-батышында. Бийиктиги 220 мге жакын (дарыя суусунун жээгинен 60–70 мдей). Жар тармактары, көчкүдөн пайда болгон дөңдөр басымдуу. Бадалдуу токой мүнөздүү.
Айкан
Айкан — "Манас" эпосундагы кейипкер. Валиханов жазып алган эпизоддо Көкөтөйдүн ашында Төштүк жер алдында жүргөндө А-дын кызы Алтынайды күч менен тартып алганын эскерет (Валиханов жазып алган эпизод «Ала-Тоо», 1979, № 7, 85-б.).
Кыргызстан композиторлор союзу
Кыргызстан композиторлор союзу — композиторлор менен музыка таануучуларды бириктирген ыктыярдуу коомдук чыгармачыл уюм. 1939-жылы уюшулган. Негизги милдети — элибиздин музыкалык маданиятынын ар тараптан өсүшүнө көмөк көрсөтүү менен анын терең идеалдуулугуна жана көркөмдүгүнө көз салуу, музыкалык кадрларды чыгармачылык жактан тарбиялап, алардын профессионалдык чеберчилигинин өсүшүнө жардам көрсөтүү. Кыргызстан композиторлор союзунун иш-аракеттери композиторлордун жаңы чыгармаларына талкуу уюштуруп, аны угуучуларга жайылтууга, эмгекчилер менен чыгармачылык жолугушууларды өткөрүп, элди эстетикалык жактан тарбиялоого багытталган. Союздун жогорку жетекчи органы — съезд. Аткаруучу органы — башкарма, ал жылына 1—2 жолу пленум өткөрүп, өзүнүн курамына пленум аралыгында чыгармачылык жана практикалык ишти жетектөөчү секретариатты шайлайт. Кыргызстан композиторлор союзунун өткөн съезддери: 1-съезди — 1948-жылы октябрда, 10-съезди — 2004-жылы июнда өткөн. Кыргызстан композиторлор союзунун Башкармасынын төрагалары — А. Малдыбаев, М. Абдраев, К. Молдобасанов, С. Осмонов, С. Субаналиев, К. Асанбаев 2009-жылдан Т. Чокиев.
Гименолепис сымалдуулар
Гименолепис сымалдуулар (лат. Hymenolepididae) — тасмакурттардын бир тукуму, буларга аштарсымак гименолепис (лат. Drepanidotaenia lanceolata) кирет.
Соколовка (Давлекан району, Башкыртстан)
Соколовка — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Сокол айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 519 киши. Почта индекси — 453401, ОКАТО коду — 80222844001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Уезд
Уезд - Россия империясы жана 1925-ж. чейин СССРдеги адм.-айм. бирдик.
Уезд бир нече болуштуктарга бөлүнүп, башында уезд башчысы (начальник) турган. Түндүк Кыргызстандын Россия империясына каратылышы менен алгач Жети-Суу облусуна караштуу Ысык-Көл жана Токмок Уезддери уюшулган (1867). Кокон хандыгынын жоюлушу (1876) менен Түштүк Кыргызстанда Кокон, Маргалан, Анжиян, Наманган, Ош (Фергана обл.), Хожент (Самарканд обл.) Олуя-Ата (Сыр-Дарыя обл.) Уезддери түзүлгөн (к. Кыргызстандын падышачылык мезгилдеги администрациялык бөлунүшу). 1923-29-ж. У-дер жоюлуп, кийинчерээк алардын ордуна райондор түзүлгөн.
Ленинчил жаш (гезит)
«Ленинчил жаш» гезити - 1926-ж. негизделген. Кыргызстан ЛКЖС БКнын органы болгон. «Ленинчил жаш» гезити өз мезгилинде сабатсыздыкты жоюуда, жаштарды тарбиялоодо, ошондой эле адабият жана искусствонун өнүгүүсүнө чоң салым кошкон. Ошондой эле коомдогу жалпы эле социалдык, саясий, экономикалык жана эл аралык абалды чагылдырып турган. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган (1976). 1991-ж. «Жаштык жарчысы», кийин «Асаба» болуп өзгөргөн.
Полевое
Полевое (Полевое) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Васильевка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 241 киши.
Девианттуу жүрүм-турум
Девианттуу жүрүм-турум – коомдо кабыл алынган укуктук же адеп-ахлактык нормаларга каршы келген кылмыш же мыйзам тарабынан жазаланбай турган жүрүм-турум сыяктуу айрым иш-аракеттер же иш-аракеттердин системасы.
Девианттуу(нормалардан четтеген, бузулган) жүрүм-турумду изилдеген окууларда негизги көңүл анын мотивдери, себептери менен шарттары, аны алдын алуу жана жөнгө салуу маселелерине бурулат. Кылмыш Девианттуу жүрүм-турум катары психологиялык изилдөөлөрдү пайдалануу менен криминология илими тарабынан иликтенет. Укуктук жазаланбай турган Девианттуу жүрүм-турум да адепсиз иш-аракеттерди жасоону шарттаган туруктуу психологиялык касиеттердин калыптанышына алып келген тарбиянын жетишсиздиги менен түшүндүрүлөт.
Балалык жана өспүрүмдүк курактарда жасалган Девианттуу жүрүм-турум инсандын калыптануу процесси толук аяктай электиги, үй бүлөнүн тескери таасири жана жаш адамдын өзүн курчаган девианттуу жүрүм-турумдагы өспүрүмдөрдүн таасиринен көз карандылыгы менен шартталат.
Жетилген курактагы адамдардын Девианттуу жүрүм-турум инсандын туура эмес өнүгүүсүнүн же адамдын турмушундагы айрым жагымсыз жагдайлардын кесепети болушу мүмкүн. Девианттуу жүрүм-турумду алдын алуу үчүн адамды бала чактан тартып эле моралдык нормаларга сый мамиле кылууга тарбиялоо жана адеп-ахлактуу адаттарга көндүрүү эсептелет. Эржан даун
Торзать (дарыя)
Торзать — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Белый Лух дарыясынын сол жээгинен 42 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 46 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Девианттуулук
Девианттуулук (англ., немисчеден deviant – бузулган, четтеген; лат. debiatio – бузулуу, четтөө) – жалпы коом тарабынан кабыл алынган нормалардан четтөө; адамдардын же коомдук таптардын аталган нормалардын бузулушуна алып келген жана коом тарабынан жөнгө салуу зарылдыгын пайда кылган иш-аракеттери же жүрүм-туруму.
Бул термин субмаданияттарды түшүндүрүү үчүн пайдаланылат.
Гимнарх сымалдуулар
Гимнарх сымалдуулар (лат. Gymnarchidae) — Африканын өзөндөрүндө, көлдөрүндө жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга гимнархтар уруусу (лат. Gymnarchus) кирет.
Кыргызстан курортология жана калыбына келтирүү илим изилдөө институту
Кыргызстан курортология жана калыбына келтирүү илим изилдөө институту — Кыргызстанда курортология, физиотерапия жана практикалык иштерди жүргүзүүчү мекеме. Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигине карайт. 1957-жылы Фрунзеде Кыргызстан курортология жана физиотерапия илим изилдөө институту болуп уюшулган. 1992-жылдан азыркыдай аталат. Институт Бишкектен 20 км түштүктө Таш-Дөбө айылында, филиалы Бишкек шаарында жайгашкан. Ал илимий клиникалык жана лаборатория бөлүмдөрдөн турат. Институттун 510 орундуу клиникалык базасында жыл сайын 11000ден ашык оорулуу дарыланат жана реабилитациядан өтөт. Институтта жүрөк-кан тамыр, тамак сиңирүү, дем алуу системалары, нерв системасы, буту, колу жабыркагандар дарыланат. Ал жерде дары-дармек жана табигый факторлордон тышкары физиотерапия (электр, ультра үн, жарык ж. б.), жылуулук (баткак, парафин), түрдүү массаж, дары чөптөр, аэрозолдор, суу, ийне менен дарылоо жүргүзүлөт. Ангионеврология бөлүмүндө мээнин кан айлануусу бузулгандар, четки нерв системасы жабыркагандар дарыланат жана сүйлөөсү, басуусу бузулгандар үчүн калыбына келтирүүчү комплекстүү чаралар жүргүзүлөт. Институтта 47 илимий кызматкер, илимдин 2 доктору жана 13 кандидаты эмгектенет (2010).
Дегуманизация
Дегуманизация (лат. de – четтөөнү, алыстоону түшүндүргөн жалганма сөз, humanos – адамкерчилик) – коомдук турмуштагы адамкерчиликтүү, гуманисттик, адеп-ахлактык жана рухий баалуулуктардын талкаланып жок болушу же алардан баш тартуу; адамга карата сый-урмат мамилелеринин четке кагылышы, инсандык сапаттарды жана касиеттерди сыйлабоо.
Беш-Терек (Жумгал району)
Беш-Терек — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Чаек айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 684 киши.
Гимнел сымалдуулар
Гимнел сымалдуулар (лат. Gymnelinae) — бельдюга балыктарынын бир тукумчасы, буларга гимнелдер (лат. Gymnelinae?) уруусу кирет.
Мамырова Райкүл
Мамырова Райкүл – акын. Аламүдүн районунун Кызыл-Бирлик айылында 1948-жылы 5-сентябрда туулган. 1966-жылы орто мектепти аяктап, эмгек жолун Таш-Мойнок совхозунун Беш-Күнгөй айылында талаачылыкта иштөө менен баштаган.
Дедифференциация
Дедифференциация (лат. de – четтөөнү, алыстоону түшүндүргөн жалгама сөз, differentia – түрдүүлүк, айырмачылык) – социомаданий системанын чегинде анын функционалдуу бирдиктеринин ортосундагы чегараларды жоюу, системанын ажырабаган, синкреттүү, бүтүн абалга өтүшү.
Мамырова Райкүл
1985-жылы алгачкы ыры «Жаш Ленинчи» балдар журналына басылып чыккан. Ошондон баштап анын ырлары «Чүй Баяны», «Эпкиндүү эмгек үчүн», «Эркин-Тоо» гезиттеринде басылып келген.
Биринчи китеби балдарга арналып, «Калтар баяны» деген ат менен 1996-жылы жарык көргөн.
1985–1995-жж. Стрельникова савхозунун маданият үйүнүн башчысы, 1995–2000-жж. «Райгүл» аттуу чакан ишкана ачып аны жетектеп келген.
Ал «Эгер мен», «Караба жигит караба», «Арман», «Кош бол эми», «Биз да сулуу элек», «Ай күбө» сыяктуу обондуу ырларды да жараткан.
1992-жылы Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзу уюштурган чыгармачылык фестивалынын лауреаты болуп, «Чүй Баяны» гезити уюштурган Алыкул Осмоновдун чыгармачылыгына арналган сынакта мыкты ырлары үчүн Кыргызстан Журналисттер союзунун Ардак грамотасына татыктуу болгон.
2008-жылы Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин «Маданият-тын мыкты кызматкери» төш белгиси менен сыйланган.
Кыргыз тилинде
Калтар баяны: Поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1996. – 16 б.
Эгер мен: Ырлар, поэмалар. – Б.: Бийиктик, 2006. – 160 б.
Боз чымчык: Ырлар жана поэмалар. – Б.: Гүлчынар, 2010. – 120 б.
Мамбетжунушов Түгөлбай
Мамбетжунушов Түгөлбай – котормочу. Тоң районунун Бар-Булак айылында 1939-жылы 26-декабрда туулган.
1955-жылы орто мектепти аяктап, эмгек жолун Тоң районундагы райондук дүкөндө иштөө менен баштаган. Аскерде кызмат өтөп келип, райондук жана аскер гезит-теринин жолдомосу менен Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика факультетине өткөн.
1965-жылы «Ленинчил жаш», «Мугалимдер газетасы» гезиттеринде кабарчы, кийин «Билим» коомунда редактор, референт, партиянын Биринчи Май райкомунда инструктор болуп иштеген.
1976-жылдан «Кыргызстан» басмасында редакция башчысы, Кыргыз Республикасынын Басма, полиграфия жана китеп соода комитетинде башкармалыктын жетекчиси, Республикалык китеп соода бирикмесинде Башкы директор, Республикалык китеп-каналарды китеп менен жабдуу борборунун директору, 1999–2000-жж. Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил жана энциклопедия борборунун директорунун орун басары, директордун милдетин аткаруучу, 2000-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил комиссиянын Терминология жана басма иштери бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп келет.
1953–1965-жж. макалалары республикалык «Кыргызстан пионери», «Ленинчил жаш», облустук «Ысык-Көл правдасы», райондук «Кызыл күн чыгыш», Закарпат аскер округунун «За Родину!» ж.б. гезиттерине жарыяланып, көркөм-адабий ======Котормолору======радиодо уктурулган.
Республиканын Басма, полиграфия жана китеп соода комитетинде 13 жыл коллегия мүчөсү, Китеп сүйүүчүлөр коомунда бир нече жыл Президиум мүчөсү болгон.
Китеп чыгаруу жана аларды таркатуу боюнча Венгрияда, Иранда, Германияда эл аралык жыйындарга, Москвада өткөрүлгөн Эл аралык китеп көргөзмө-жарманкесине катышкан жана ВЛКСМ БКнын, Кыргызстан ЛКСМ БКнын, «Известия», «Комсомольская правда», «Кыргызстан пионери» гезиттеринин, СССР Басма, полиграфия жана китеп соода комитетинин, Бүткүл союздук «Союзкнига» китеп соода бирикмесинин, Республикалык Басма, полиграфия жана китеп соода комитетинин, Бүткүл Союздук жана республикалык китеп сүйүүчүлөр коомдорунун Ардак грамоталарына, дипломдоруна татыктуу болгон.
В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Күжүрмөн эмгеги үчүн» юбилей медалынын, «Эмгек ардагери» медалынын ээси.
1985-жылы «СССРдин китеп чыгаруу жана таратуу отличниги», 1987-жылы «СССРдин чегара кызматынын отличниги», 2005-жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын «Кыргыз тили» төш белгиси, 2008-жылы «Кыргыз Республикасынын маданият тармагынын мыкты кызматкери» наамы, 2010-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
Кыргыз Энциклопедиясынын 6-томун даярдоонун жигердүү катышуучусу жана В.И.Лениндин толук жыйнагынын, «Билим» коомунун басылмаларынын жигердүү котормочусу.
Көк корголчу
Көк корголчу (лат. Gymnopleurus aciculatus) — кыкты корголдоп, тоголоктоочу коңуздардын бир түрү.
Мамбетжунушов Түгөлбай
1978-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 1985-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Кыргызстандагы жер-суу аталыштарынын сөздүгү. – Б.: Кыргыз энциклопедиясы, 2004. (авторлош).
Котормолору
Саясий
Ю.Кашлев. 14 миң согуштан кийин. – Кыргызстан, 1978. – 264 б.
И.Зайцев. Кандидаттык стаж. Ф.: – Кыргызстан, 1979. – 64 б.
Партиялык курулуш. – Ф.: Кыргызстан, 1979.
Ляпоров Н. Партиялык принципиалдуулук. – Ф.: Кыргызстан, 1980.
КПССтин экономикалык саясаты. – Ф.: Кыргызстан, 1983.
Тездетүү стратегиясы. Ф.: Кыргызстан, 1988. – 388 б.
Т.Рыскулов. 1916-жылдагы казак-кыргыздардын көтөрүлүшү жөнүндө К-те: Үркүн. – 1993. – 19 б.
Табышалиева А. Мезгил мерчеминде. – Ф.: «Акыл» АКсы, 2004.
Көркөм-адабий
Б.Павленко. Жалында сыналган жаштык. Повесть. – Ф.: Мектеп, 1980 – 272 б.
Н.Зенькович. Пилоткачан балдар. Повесть. – Ф.: Мектеп, 1991 – 285 б.
Радиоинсценировкалар:
Оролхан Бокеев. Кербугу. 1980.
Георгий Гулиа. Биздин Сандра. 1983.
Ленкорань ойдуңу
Ленкорань ойдуңу Азербайжан Республикасынын аймагында. Талыш тоосу менен Каспий деңизинин аралыгында жайгашкан кууш (жазылыгы 5–30 км), тектирлүү, деңизге карай эңкейиш түздүк (чыгыш бөлүгү саздуу, көлү көп). Климаты нымдуу субтропиктик. Июлдун орточо темпрасы 26ᵒС, январдыкы 0–3ᵒС. Жылдык жаанчачыны 1100–1700 мм (максимуму кышында жаайт). Нымдуу субтропиктик жазы жалбырактуу токой жана шалбаалуу-саздак ландшафт мүнөздүү. Саз-шалбаа жана сары-күл топурактары өөрчүгөн. Токою гиркан тибинде, анда каштан, жалбырактуу эмен, катыраңкы, ольха жана башкалар өсөт. Камыштуу саз жерлери бар. Шалы, чай, тамеки, жашылча, цитрус өсүмдүктөрү, курма, фейхоа, тунг жана башка өстүрүлөт. Ленкорань ойдуңунун аймагында жана Каспий деңизинин ага чектеш жаткан акваториясында Кызыл-Агач коругу уюшулган.
Мамбетжунушов Түгөлбай
Котормолору
Азам Рахнавард. Портрет. 1984.
Кинофильм:
Жоболоңдуу жорук (Тажикфильм), 1992.
Үчүнчү мамлекеттер
Үчүнчү мамлекеттер – эларалык укукта кандайдыр, бир эларалык келишимдин катышуучусу болуп саналбаган мамлекеттер. Жалпы эреже боюнча келишим Ү. м-тин макулдугусуз алар үчүн милдеттенмелер менен укуктарды таңуулай албайт. Келишимде камтылган ченемдер алар тарабынан так ошондой сапатта таанылуучу Ү. м. үчүн эларалык укуктун жөнөкөй ченемдери катары милдеттүү болушу мүмкүн. Ошого карабастан, эларалык тажрыйбада ага катышпаган мамлекеттердин укуктары менен милдеттери жөнүндө айтылган макулдашуулар да жолугат.
Алыбаев, Жолболду Парпиевич
Алыбаев Жолболду Парпиевич (1947-жылы туулган, Ош облусу, Өзгөн району, Зергер айылы) — обончу, ырчы, акын, дастанчы. Орто мектепти аяктагандан кийин Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун музыкалык факультетин бүтүргөн (1965). Анын обон чыгарууга болгон ышкысы институтта окуп жүргөндө башталып, обончу, композитор Р. Абдыкадыровдун чыгармаларын аткаруусу жана анын жеке өзүнөн таалим-тарбия алуусу ага чыгармачылык түрткү берген.
1970–2000-жылдары Жалал-Абад шаарындагы педагогикалык окуу жайында, маданият техникумунда, Жалал-Абад мамлекеттик университетинде окутуучу болуп эмгектенген.
2000-жылдан Ош мамлекеттик университетинин искусство факультетинде окутуучу, Р. Абдыкадыров атындагы Ош облустук филармониясында артист болуп эмгектенип келет. 2002-жылдан Ош мамлекеттик университетинин доценти. 100гө жакын обондорду жараткан. «Караматхан», «Сүйгөнүмө» сыяктуу ондогон обондору Кыргыз радиосунун Алтын казынасына жазылып алынган.
Ал 15–20 жылдан бери санат айтуучу, дастанчы, термечи катары Барпы Алыкуловдун сөзүнө жазылган «Өзгөчөм», «Мырзайым», «Буракжан», «Жарга жыгылса суу», Жеңижоктун «Кѳк сулуу», «Балам жок», Корголдун «Сен, сен дүйнѳ», Молдо Нияздын «Даткайым», Нурмолдонун «Ѳмүр», элдик «Акжамал», өзүнүн сөзүнө жазылган «Чолпонум» жана башка ыр, дастандарды аткарып келет. Калыгулдун «Тар заманын» ырчылардын ичинен алгачкылардан болуп калк алдына ырдап чыккан. Аккордеондун, комуздун коштоосунда «Туулган жерге», «Дилбар ай», «Кыздар», «Ѳзбек кызына», «Кош алма», «Арман», «Рыспайга кат» деген ырларын жогорку чеберчиликте элге тартуулап келет. «Гүлазык», «Чолпонум» аттуу ырлар жыйнактары жарык кѳргѳн. Ал ыр, санат, дастан, термелерден турган эки жыйнактын автору. Облустук, республикалык ар кандай деңгээлдеги кароо-сынактарга, фестивалдарга такай катышып, лауреат болгон. Сирия, Иордания сыяктуу чет өлкөлөрдө чыгармачылык сапарда болгон. 1983-жылы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамотасы, 1995-жылы «Манас–1000» медалы менен сыйланган. 1993-жылы «Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти», 2003-жылы «Кыргыз Республикасынын эл артисти» наамдары ыйгарылган. Медалдар менен сыйланган.
Дисктери
Жолболду Алыбаев ырдайт 20, компакт-диск, 2010.
Учурдагы төлөмдөр
Учурдагы төлөмдөр – салымдарга карата дивиденддер жана карыздар боюнча пайыздык төлөөлөрдү камтыган товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү импорттоо үчүн төлөмдөр.
Кыска канаттуу ак барсылдак
Кыска канаттуу ак барсылдак (Colutea brachyptera, Sumn) - Бийиктиги 1 м ге жеткен жалбырагы күбүлүүчү бадал, көп жылдык бутактарынын кабыгы боз, бир жылдык өркүндөрү ак кабыктуу. Кыска саптуу жалбырактарынын узундугу 5- 8 см, 3-4 жуп жалбыракчалуу, алар сейрек, жапырылма түктүү. Гүл сабы жалбырагынан кыска. 4-8 сары гүлдөрү биригип, ийилген чачык топ гүлдү түзүшөт. Гүл саптары, чөйчөкчөсү кара түктүү. Чанактарынын узундугу 5 см, туурасы 2,5 см, эллипстей, жаргактуу, чачыранды жапырылган ак түктүү. Уругу кара-күрөң, узундугу 5 мм ге жетет, тегерек, капталынан сырты оюк чекиттүү.
Гимнот түспөлдүүлөр
Гимнот түспөлдүүлөр (лат. Gymnotoidei) — каңылтыр балыктардын бир түркүмчөсү, буларга гимнот сымалдуулар тукуму (лат. Gymnotidae), гимноттор уруусу (Gymnotus) кирет.
Кыска канаттуу ак барсылдак
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, июнң-июлда мөмөлөйт. Уругу аркылуу, сейрек вегетативдик жол менен көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Фергана жана Алай тоо кыркалары (Кыргызстан, Өзбекстан).
Саны
Маалымат жок.
Чектөөчү факторлор
Ар түрдүү чарбачылык иштердин, антропогендик фактордун кесепети жана кооз гүлүн үзүп чогултуу.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жаратылышта санын тактап, түр кеңири учураган аймактарда ботаникалык заказник уюштуруу.
Статусу
V U. Сейрек кездешкен, Кыргызстанда өскөн тукумдун үч түрүнүн бири.
«Кыргызстан маданияты»
«Кыргызстан маданияты» — маданий менчик басылма. Кыргызстан Жазуучулар союзу менен мурдагы Кыргыз ССР Маданият министрлигинин органы катары 1967-жылы январда уюштурулуп, жумасына бир жолу чыгып келген. «Кыргызстан маданиятына» адабият таануу, адабий сын, драматургия, кино, музыка, сүрөт, архитектура, элдик көркөм чыгармачылык, тил илими ж. б. тармактар боюнча макалалар, изилдөөлөр жарыяланган. Ошондой эле коомдук турмуш, философия, социология, экономика, илим-техниканын маанилүү маселелери да кеңири чагылдырылган. Газета калкты идеялык, эстетикалык, ыймандык жактан тарбиялоого да көңүл бөлгөн. 1977-жылы «Кыргызстан маданиятынын» нускасы 50 миң нуска болсо, 1988-жылы 60 миңге чейин жеткен. 1991-жылдан мезгил-мезгили менен жарык көрүп турат.
Жаңы шарип (Давлекан району, Башкыртстан)
Жаңы шарип — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Сокол айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 44 киши. Почта индекси — 453401, ОКАТО коду — 80222844002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мамытов Улукбек
Мамытов Улукбек – акын. Алай районунун Сопу-Коргон айылында 1947-жылы 3-майда туулган. Сопу-Коргон айылындагы Токтогул атындагы орто мектепти аяктап, «Алай» совхозунда жумушчу, айылдык байланыш түйүнүндө оператор болуу менен эмгек жолун баштаган.
1970-жылы Фрунзе шаарындагы №3 техникалык окуу жайын, 1977-жылы Оштогу Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институттун филология факультетин сырттан окуп бүтүргөн. Советтик Армияда кызмат өтөп келип 1970-жылы конкурс менен Ош облустук телерадиокомитетинин радио уктуруу бөлүмүнө дикторлук кызматка алынган. Кийин редактор болуп 1984-жылга чейин иштеген. 1984-жылдан Фрунзе шаарындагы «Полиграфкомбинатында», 1985-жылдан Алай районундагы «Көлдүк» айылдык маданият үйүнүн директору, мектептерде мугалим, 1987–1989-жж. Алай райондук сергектик коомунун жооптуу катчысы, райондук радиоуктуруунун редактору жана диктору, 1993-жылдан Ош шаардык «Ош шамы» гезитинин кабарчысы, 1997-жылдан Кыргызстан Эркин жазуучулар союзунун Ош облустук бөлүмүнүн жооптуу катчысы, 1998-жылдан «Ош–3000» мамлекеттик телерадиокомпаниясынын диктору жана кабарчысы, облустук Эл чыгармачылыгында методист, Эл аралык «Мээрим» кайрымдуулук фондунун Ош облустук филиалынын «Манас мектебинин» жетекчиси болуп иштеген. Өз алдынча жеке менчик «Дүйнө базар» аттуу гезитин жана анын тиркемелерин чыгарган.
1966-жылы Алай райондук «Күжүрмөн эмгек» гезитине биринчи жолу бир нече ырлары жарыяланган.
1970-жылы «Аскердеги артыкчылыгы үчүн» медалы менен сыйланган.
1974-жылы Кыргызстандын түзүлгөндүгүнүн 50 жылдыгына карата өткөрүлгөн жаш акындардын республикалык фестивалынын лауреаты болгон.
1983-жылы балдар үчүн жазылган «Балдар курган шаарда» пьесасы Кыргыз ССРинин Маданият министрлиги тарабынан куурчак театрына кабыл алынган. Бир топ кино тасмалардын тексттерин которуп, окуган.
Кыргыз тилинде
Жылдыздар: Ырлар. – Ф., 1983. – 58 б.
Көңүл көлүм: Ырлар. – Ф., 1991. – 28 б. Ош:тарых барактарында
Удмурттар
Удмурттар (өздөрүн вотяктар, удмурт, удморт дешет) - финн-угор эли, Удмурт Республиканын жерг. калкы.
Россия, Казакстан, Украина, Беларусь, Өзбекстанда да жашашат. Жалпы саны 570 000 киши, алардын ичинен Удмуртияда 410584 (2010). Удмурт жана орус тилдеринде сүйлөшөт. Динге ишенгендери - православныйлар. Тарыхый маалыматтар боюнча Удмурттардын ата-теги Вятка-Кама аймагында жашаган байыркы уруулар менен байланыштуу. Б. з. 1-мин жылдыгынын аягында түштүк У. Булгариянын, кийинчерээк Алтын Ордо жана Казан хандыктарынын бийлигинде болгон. 1489-ж. түндүк Удмурттар, 1557-ж. түштүк Удмурттар Россиянын курамына кирген. Удмурттар мал чарбачылык жана дыйканчылык менен кесиптенишкен. Салттык кийимдери - аялдары жеңдүү көйнөк, чапан, саймаланган бут кийим кийип, алжапкыч тагынып, кооздуктарды (монета, шуру ж.б.) колдонушкан. Эркектери жакасы кыйгач топчуланган, тик жакалуу көйнөк, ыштан, жүн калпак кийген. Тамакашы - негизинен эт, дан, сүт азыктары. Суусундук үчүн кызылча квасы, морс суусундуктары, сыра, колго тартылган арак кеңири пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Учурдагы түшүүлөр
Учурдагы түшүүлөр – салымдарга карата дивиденддер жана карыздар боюнча пайыздык төлөөлөрдү кошкондо товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү экспорттоо үчүн төлөмдөр.