cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жалалиддин Маңгуберди
Батышка жортуул
1225-жылы кайтып келген Жалалиддин Гарнидеги салгылашта грузин-армян аскерлерин жеңип, алардын жеринен моңголдорго кол салып, Орто Азияны бошотуу аракетин баштайт. 1224-ж. Кавказ аймагына келип, Иран менен Месопотамияга жүрүш жасаган. 1225-ж. Армения менен Грузиянын бир бөлүгүн жана Азербайжанды, 1226-ж. Тифлисти (Тбилиси) караткан. Гарниге жакын жердеги салгылашууда 20 миң грузин жоокери өлгөн, 10 миңи колго түшкөн. 1227-ж. Исфахандын алдында моңголдор менен кайрадан кездешип, жеңишке ээ болгон. Месопотамияга жүрүш жасап, 1230-ж. Хилат шаарын алган.
Өлүмү
Мындай тынымсыз согуштардан кийин жергиликтүү уруулардын Жалал ад-Динге каршы нааразылыгы күчөп, тымызын жардам сурап, моңголдорго кайрылышкан. Андан чоочулаган коңшулаш рум, мисир, армян башкаруучулары биригип, 1228-30-жж. Жалалуддинге кол салышкан. Алсырап калган баатырдын абалын Аламуттагы ассасиндер моңголдорго кабарлаганда, Жалалиддинге каршы 30 000 моңгол аскери аттанып, согушта жеңип алышкан. 1231-ж. август айында, Жалал ад-Диндин чакан колун моңголдор капыстан курчап калып, жигиттери жоону алаксытып, аны жалгыз качырышкан. Орто-азиялыктардын эркиндиги үчүн жан аябай күрөшкөн Жалалиддин баатыр 32 жашында күрт тыңчынын колунан шейит кеткен.
Селен
Селен (лат. Selenium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIА группа элементи; к.н. 34 ат. м. 78,96. Жаратылышта 6 туруктуу: 74Se; 76Se; 77Se; 80Se; 81Se; 82Se изотоптору аралашмасынан турат. Жасалма ыкма менен да көптөгөн изотоптору алынган. Негизгиси 75Se (Т1/2 =121күн). С. 1817-ж. Я.Берцелиус тарабынан ачылган жана Жер жандоочусу Айдын урматына “selenium” деп аталган. Жер кыртышынын (м. б-ча) 6 ×10-5 % түзөт. С. аз өлчөмдө галенитте, темир, жез, цинк колчеданында кездешет. Минералдары: науманит - Ag2Se, клаусталит - PbSe, тиманит - HgSe, берцелианит - Cu2Se, онофрит - Hg(Se,S), халькоменит - CuSeO3×2H2O. С. - күңүрт боз металл. Бир канча полиморфтуу модификациясы бар, алардын ичинен гексагоналдык (боз) С. кадимки температурада туруктуу; балкып эрүү температурасы 220о ; кайноо температурасы 688 о ; тыгызд. 4,82 г/см3. С. типтүү жарым өткөргүч. химимялык бирикмелерде II, IV жана VI валенттүү. Кадимки шартта абада туруктуу, суюлтулган күкүрт к-тасы, кычкылтек жана суу менен аракеттенбейт. Азот к-тасында жана падыша арагында жакшы эрийт. Кычкылтекте же абада ысытканда оксиддери пайда болот. С. белгилүү бирикмелери: оксиддери - SeO 2, Se2O3 ; галогениддери -SeF 4, SeF6, SeCl4, SeBr2, SeBr4, Se2Br2, Se2Cl2 ; оксигалогениддери - SeOF 2, SeOCl2, SeOBr2 ; көмүртек селениди CSe 2, селен нитриди - SeN; фосфиддер – P4Se3, P2Se3, P2Se5 ; селен гидриди - H 2Se; С. к-талары – H2SeO3, H2SeO4. С. түстүү металлдар калдыгын кайра иштетүүдөн, целлюлоза - кагаз өндүрүшүнүн таштандыларынан, жез электролиттик шламдан алынат. Жарым өткөргүч катары электро-, радиотехникада жана фотоэлементтерди даярдоодо колдонулат. Айнек өндүрүшүндө, боек түрүндө, резинаны вулканизациялоодо, болоттун сапатын арттырууда, гидрогенизация процессинде катализатор катары пайдаланылат.
Мошовце
Мошовце (Mošovce) (калкы: 1380 адам) - борбор Словакиядагы ири кыштактарынын бири. М. - улуу словак акыны Ян Коллардын туулган жери. М. көптөгөн тарыхый эстеликтерге бай.
Шилтемелер
Жамаат: Мошовце
Инкассирленген төлөм талабы
Инкассирленген төлөм талабы – акцепт же төлөө үчүн, банк тарабынан берилген транссанттанын же транссатта кармоочунун атынан аракеттенүүчү которум вексели же ошондой документ. Берилген И. т. т-на башка документтер (коносамент, товардык дүмүрчөк ж. б.) тиркелиши мүмкүн. Анда ал документардык деп аталат. Тиркелген документтер банк тарабынан акцептелгенден же эсеп каражаттарынын трассатынан төлөнгөндөн кийин бошотулат. Тиркелген документтери жок И. т. т. таза деп аталат.
Талкуу (көл өнөрчүлүк)
Терини үйлөөчү кол дүкөнү. Жыгачтан жасалган кол аспап. Ага тери чылгый да, өңдөлгөн түрдө да ийленет. Ал «кол талкуу» деп да аталат. Муну чеберлер жумуру жыгачтын ортосун кенен оюп, кырларын быдырлуу ара тиш (азуулуу) түрүндө жасашат. Анын бир же бир жарым кулачтай ок жыгачынын баш жагы да азуулуу болот. Ийленүүчү терини бир адам талкууга бүктөп, улам оодарып берип турат. Экинчи адам ок жыгачты өйдө-ылдый сүргүлөп ыйкайт. Чеберлер бир метрдей аштама жыгачтан да ачалуу талкуу жасап, жеке адам өзү эле ага терини коюп, тизелери менен кайышты алмак-салмак басып да ийлейт. Чеберлер тери былпылдабыраак болгон чакта талкууга коет. Катуу кургаган тери талкууга келбей сынып калат. Табы менен талкууга түшкөн чылгый терини эки күнчө басуу керек. Баш-аягы он күндө ийге кирген кайышты чеберлер тилет да, ат жабдыктарынын бөлүктөрүн өрө баштайт.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Базас дарыясы (Оргон куймасы)
Базас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Ортон дарыясынын сол жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 41 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кушчу-Суу, Токтогул району
Кушчу-Суу (Кушчу-Суу) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Токтогул районундагы айыл. Чолпон-Ата айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 474 киши.
Турганбай Кылычбек
Турганбай Кылычбек (1940, Текес өрөөнү, Көк-Терек айылы) — Кытай Эл Республикасынын Шинжаң уйгур автоном районундагы кытайлык кыргыздардын белгилүү жазуучусу, акын жана драматург, "Манас" изилдөөчү. Атасын көрбөй, эненин курсагында калып өскөн Т. жетимдиктин, жокчулуктун айынан колунда бар адамдардын малын кайтарып күн өткөрдү.
Дээринде бар, тирикарак Т. бала кезинен элдик оозеки адабиятка кызыгып, уккан жомокторун жана "Манасты" эртеси өзү теңдүү балдарга айтып берип жүрдү. Ошентип эл ичинде ал "бала манасчы", "бала жомокчу" аталат. Анын адабиятка болгон кызыгуусу 1962-ж. Шинжаң педагогикалык окуу жайын бүтүргөндөн кийин башталат. Басма сөздө иштөө менен чыгармачылыгын улантып, өөрчүтүп, улам байытып отурат. Ал көркөм чыгарма жазуу менен бирге "Манасты" изилдөө ишине да белсене киришет. Ал бул жөнүндөгү эскерүүсүндө мындай деп жазат: "...Эшим колунда бар эл аксакалы болгондуктан эл ичиндеги ырчы, комузчу, манасчылар көп келе турган. Алар комуз чертип, жомок айтып, таңды таңга улай турган. Андай кезде мен такыр уктачу эмесмин. Ыр-күүсүнө кызыга бербей, жомок айтса экен, "Манас", "Семетейди" айтса экен деп турчумун. Айтылган ар бир ыр, жомок кирсиз көңүлүмө ошол бойдон орноп калчу. "Айчүрөктүн учушу" ошол кезде эсимде сакталып калган. Китептен келген эмес, Кийин чыккан "Семетейдин" ар түрдүү нускаларын окуп, өзүм жатка билчүү жерлерин салыштырып көрдүм. Мазмуну окшогон менен сөздөрү тегеле окшобойт. Ошол кезде уккан "Семетей" кандайдыр тунук, өзүнчө чебер аткарылган көркөм нуска болуп, туюла берет маа. "Жакшы ук, Тыныбек атаңдын жомогу" деген сөздөрдү бирге олтургандардан көп эле уккамын. Бирок, тектеп суроого чамам келбептир.
"Манасты" изилдөөгө кызыкканымдын бир себеби, элдик нускаларын бала кезимде көп угуп, кийин басылып чыккан ар түрдүү нускаларын окуп салыштыра караганымда болду. Мен укканда Кыяс калмак эле. Азыркы кээ бир нускаларда Толтойдун багып алган баласы делинип, акыры Семетейди жеңип чыгат. Толтой жедигер кыргызы. Мындай айтылуу айтор бир түрдүү, кулакка камсоо угулат. Мен манасчылардын оозеки айтышынан бүтүн жомокту өз кулагым менен уккамын. Ошол уккандарымдан кай жерде кандай окуя бар экени маа анык, элдик жомоктун эбегейсиз көркөмдүк күчү менен жан жыргаткан окуялары маа ошол Эшимдин айылынан сиңген", — деп жазат.
Т. өзү айткандай "Манас" эпосун изилдөөнү ортого койгон адамдардын бири. 1984-ж. Шиңжаң коомдук илимдер академиясынын илимий журналынын биринчи санында "Кыргыз эл ооз адабияты жөнүндө" деген темада уйгур тилинде жарыяланган. 1985-ж. ушул макаланы тереңдетип, кеңейтип "Ата Мекенибиздеги кыргыз адабияты жөнүндө жалпы жонунан баян" деген темада мамлекет аз сандуу улуттардын адабиятын изилдөө чогулушунда доклад жасап, бир топ кызыгууларды туудуруп, 1986-ж. Шиңжаң чөлкөмү боюнча 2-даражадагы сыйлыкка татыктуу болгон. Ошол эле жылы кыргыз коому жагынан ачылган "Манасты" талкуулоо жыйналышында "Кыргыз тил-адабият тарыхын изилдөө" аттуу макаласынын "Манас" эпосуна тиешелүү бөлүгү талкууланган. Бул "Кыргыз элдик адабиятынын шаңдуу үлгүсүн "Манас" деген ат менен 1987-ж. Шиңжаң университетинин илимий журналынын 2-санында уйгур тилинде жарык көргөн.
Семикарбазид
Семикарбазид, карбамин кислотасынын гидразиди, Н2NNНСО—NН2, түссүз кристалл, балкып эрүү t 96°С, сууда, спиртте эрийт. химимялык касиеттери гидра-зинге окшош. С. к-талар менен туздарды, альдегид жана кетондор менен семикар-бозондорду пайда кылат, гидразин сыяктуу оңой ацилденет, к-та жана щелочь чөйрөсүндө гидролизге өтө туруктуу келет. С. ысытканда гидролизге жана диамид 1,2 гидразиндикарбон к-тасына ажырайт. С. калыбына келтиргич. Би-функционалдык бирикмелер м-и конденсация реакциясына кирип, ар түрдүү гетероциклдүү бирикмелерди — пиразол, триазол, триазинди пайда кылат. С. калий цианиди менен гидразин конденсацияланышынан, нитромочевинаны калыбына келтирүүдөн, амингуанинди самындантуу ыкмасы менен алынат.. С. альдегидди, кетонду идентификациялоодо, семикарбозон, гетероциклдүү бирикмелерди алууда жана антиоксидант катары колдонулат.
Жоро бозо
Жоро бозо – эркектердин шерине сыяктуу чогулуп тамак ичүү каадасы. Жоро бозону жаш курактарына карай бөлүнгөн эркектер тобу түзгөн. Топко 25–40 адам кирген. Алар күз мезгилинде Жоро бозонун уюшмасын башташкан. Ал адатта, кыш бою өтүп, жазында гана токтолгон. Жоро бозонун алдында ага кирген кадыр-барктуу адамдардан бий шайлашкан. Анын милдети Жоро бозонун кезегин сактоо, тартипке чакыруу, жазалоошондой Жашыраак бирөөнү эрке бала коюшкан. Ал түздөн-түз бийдин тапшырмаларын аткарып, оюн-зоокторду уюштуруп, тартип бузгандарды жазалаган, ойго келбес тамашалуу жазаларды ойлоп таап, элди күлдүргөн өткүр, тамашакөй болгон. Бийдин оң аталык, сол аталык деген эки жардамчысы болуп, алар оң, сол тарапта олтургандарга көз салып турган. Жоро бозонун мүчөлөрү бий менен аталыктар аркылуу гана сүйлөшө алган. Эки адам көлбөчү болуп дайындалып, бозо куюп турган. Бир адам кесекүл дайындалып, бозо сунган. Эки адам эшик агасы бекитилип, босогодо бийдин уруксаты менен кирип чыккандарды тескеген. Бозону чыпкалап берип турган адам күрө-көч деп аталган. Ал жорого катышкандардын катарына кирген эмес. Калган катышуучуларды жорокеч, жорочулар деп аташкан. 1-жорону айгыр жыяр деп атап, аны бий тапшырган адам өткөргөн. Боз үйдү бошотуп, ала кийиз, туш кийиздерин гана калтырган. Үйдүн ортосуна атайын идишке бозо куюшуп, бозону бийден баштап кезеги менен ичишкен. Жоро бозодо оюн зооктор, тамаша көрүнүштөр кенен орун алып, сармерден айтылган, комуз чертип, ыр ырдашкан. Бозо куюлган жыгач аяк эки-үч ирет айланта ичилгенден кийин дем албас ичишкен. Жоро бозого кокусунан келген адамды саламчы деп аташкан, аны бийдин гана уруксаты менен киргизишкен. Уюшманын аягында үйдүн ээси жорокечтерге эт тарткан. 2–3 күндөн кийин Жоро бозону кезектеги адам аткарган. Адатта Жоро бозо эртең менен эрте башталып, кечке чейин жүргөн. Жоро бозонун кезеги аяктаарда сол аталык, оң аталык, эрке бала, эң акырында бий өзү «бийлик жоро бозо» өткөрүшкөн. Акыркысы салтанаттуу өткөн. Ат оюндары, улак тартыш, күрөш, эңиш жана башка уюштурулган. Буга каалагандардын бардыгы катыша алышкан.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанков”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Уолт Дисней
Уолтер Элайас Дисней (5. 12. 1901, Чикаго – 15. 12. 1966, Бербанк) – америкалык кинорежиссёр, продюсер.
Чикагодогу көркөм искусство академиясынан окуган. 1919–22-ж. сүрөтчүлүк кесипти аркалаган, кийин кино тармагына өткөн. 1922-ж. Голливудга келген. 1933-ж. англис жомогунун негизинде тартылган «Үч торопой» мультфильми үчүн Оскар сыйлыгын алган. Анын «Микки Маус», «Маугли», «Бэмби» мультфильмдери белгилүү. «Апакай менен жети эргежээл», «Пиноккио» (1939), «Бэмби» (1942), «Алиса шумдуктардын өлкөсүндө» (1951), «Уйкудагы сулуу» (1958) жана башка 1950–60-жылдардын аяк ченинде Диснейстудиясы табият көрүнүштөрүн көрсөтө турган документалдык фильмдердин сериясын тартууга өткөн: «Адамдар жана мамлекеттер», «Турмуштагы укмуштуу окуя» (айбанаттардын жашоосуна байкоо жүргүзүү). Телекөрсөтүү үчүн атайын программаларды, көптөгөн фильмдерди чыгарган. 1955-ж. Анахайм (Калифорния) шаарында «Диснейленд » паркы ачылган. Анда техникалык аттракциондун жардамы менен Дисней фильмдеринин образдары көрсөтүлөт. Дисней «Робин Гуд», «Казына катылган арал», «Суу астында сексен миң мил» деген көркөм фильмдерди тарткан. Фильм дери үчүн 29 жолу «Оскар» сыйлыгын жеңип алган.
Кома-Шор (Кара куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Инкассирлөөчү банк
Инкассирлөөчү банк – банк-ремитент төлөө үчүн (инкассого) векселдерди, чектерди жана башка төлөм документтерин жөнөткөн банк.
Кылтак
Кылтак – жылкынын куйрук кылдарынан чыйратылып жасалган сыйыртмак. Узун укурукка байланган Кылтак менен алгыр куштар кармалган. Ийиндеринин оозуна салып коён, түлкү, сары чычканды зымдан жасалган Кылтак менен кармашкан.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
Тарткы
Жыгач усталардын негизги аспабы. Жыгаччылар колго эптүү эки сап кылат. Анын эки тарабы миздүү болот. Тарткы менен уук-керегенин билегине атайын жарыш сызык түшүрөт. Мындай чийим жыгач буюмга кооздук берет.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Валленфельс
Валленфельс - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Вунзидель (район)|Вунзидель районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 2823 (2013-ж.). Аянты – 45.60 км2.
Актинометр
Актинометр - күн радиациясынын интенсивдүүлүгүн ченөөчү прибор. Иштөөсү каралжын нерсе күн радиациясын өзүнө сиңирип алып, аны жылуулук энергиясына айландырууга негизделген. Күн радиациясынын интенсивдүүлүгү жылуулук калориясы менен ченелет. Жаратылышта чылк кара нерсе кездешпегендиктен, практикада актинометр үчүн бети карартылган платина пластинкасы же көмүр ыштары пайдаланылат. Алар күн жылуулугунун 98%ин сиңире алат. Күн радиациясынын тикеден-тике жылуулук калориясы менен ченөөчү приборлор абсолюттук актинометрлер деп аталат. Актинометр күн нурларынын энергиялык балансын жана кургакчылыкты изилдөө иштеринде пайдаланылат.
Анвар Куттубаева
Өмүр баяны
Куттубаева Анвар — Кыргыз ССРинин эл артисти (1939). Фрунзе педтехникумунда окуп, актёрдук чыгармачылыгын андагы драма ийриминен баштаган. 1929-жылы кыргыз театр студиясына кирген. А. Островскийдин «Жок жерден табылган алтынында» Настянын, К. Жантөшөвдүн «Карачачында» Карачачтын ролун ойногон. Жөндөмдүү вокалист Куттубаева (сопрано) музыкалык драма спектаклдеринде жана операларда: Зулайканын  (Ж. Турусбеков, «Ажал ордуна»), Чынардын (Ж. Бөкөнбаев, “ Алтын кыз”, Калыймандын (В. Власов. А. Малдыбаев жана В. Фере, «Айчүрөк»), Чолпондун (М. Раухвергер, «Көкүл») партияларын аткаруу менен кыйла ийгиликке жетишкен, элдик ырларды да мыкты аткарган. 1946-жылдан кыргыз филармониясында иштеп, улуттук бий ансамблин жетектеген. 1952-жылдан Кыргыз драма театрында иштеген. Куттубаева комедиялуу ролдорду да зор чеберчилик менен аткарган.
Негизги ролдору
Карачач (К.Жантөшөв «Карачач") Анна Павловна (К.Крапива, “Акыркы күлгөндүн арманы жок”) Калбүбү (Т.Абдумомунов «Атабектин кызы») Феклуша (А.Островский, «Добул») жана башка.
Сыйлыктары
Ленин ордени Эмгек Кызыл Туу ордени «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Бектемирова Айнагүл Кашкарбаевна
Айнагүл Кашкарбаевна Бектемирова (Ainagul Bektemirova; 1961-ж. 10-мартта т.) - кыргызстандык тарыхчы айым, тарых илимдеринин кандидаты (2009), доцент (2012).
Силваниа (Огайо)
Силваниа (Огайо) (Sylvania) — Огайо штатынын Lucas округуна караган АКШ шаары.
Бектемирова Айнагүл Кашкарбаевна
Кыскача өмүр таржымакалы
Айнагүл Кашкарбаевна Бектемирова Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Нарын районундагы Дөбөлү кыштагында 1961 - жылдын жалган куран (март) айынын 10унда туулган.
Силваниа (Огайо)
Калкы - 18965 киши. Болжолдуу аянты - 15.1 км². FIPS коду — 39-76022.
Бектемирова Айнагүл Кашкарбаевна
Кыскача өмүр таржымакалы
Айнагүл Бектемирова Нарын шаарындагы Токтогул атындагы №1 орто мектепте 1968-76-жылдары окуду.
1976 - 78 - жылдары өз айылындагы Дөбөлү орто мектебинде окуп, ийгиликтүү аяктаган.
1978 - 1979 - жылдар – Тянь-Шань районундагы Ленин атындагы орто мектептин улуу пионер вожатыйы.
1979 - 1985 - жылдар – Фрунзе шаарындагы «ФПШО 1 май» фабрикасында тигүүчү.
Айнагүл Бектемирова 1981 - жылы Кыргыз улуттук университетинин (университеттин ал кездеги аталышы - СССРдин 50-жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетин) тарых факультетине тапшырган.
1986-жылы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетин (тарых жана коом таануу адистиги боюнча) аяктаган.
Айнагүл Бектемирова Нарын облусунун ар кыл орто мектептеринде мугалим жана башка кызматтарда иштеген.
1985 - 1986 - жылдар – Фрунзе шаарындагы (азыркы Бишкек шаарындагы) «ФПШО 1 май» фабрикасында  комсомол уюмунун сектор башчысы.
1986 - 1990 - жылдар –  Нарын шаарындагы Ленин атындагы орто мектебинде тарбиячы.
1990 - 1999 - жылдар – Нарын шаарындагы мектептерде тарых мугалими.
1999 - 2001 - жылдар – Нарын облустук жарандык коргоону штабынын окутуучусу.
2010 - жылдан азыркы мезгилге чейин – НМУнун Окумуштуулар кеңешинин окумуштуу катчысы.
Айнагүл Бектемирова 2001 - жылдан тартып Сатыбалды Нааматов атындагы Нарын мамлекеттик университетинде (НМУ) окутуучу болуп иштей баштады.
2001 - 2003 - жылдар – НМУнун юридикалык факультетинин ага лаборанты.
2003 - 2005 - жылдар – НМУнун тарых факультетинин методисти.
2005 - 2009 - жылдар – НМУнун тарых жана философия кафедрасынын окутуучусу жана ага окутуучу.
А.Бектемирова кандидаттык диссертациясын 2009-жылдын 9-июлунда Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Тарых жана маданий мурас институнун жана Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин алдында тарых илимдеринин доктору (кандидаты) даражасын алуу үчүн диссертацияларды коргоочу Д 07.09.390 диссертациялык кенешинин жыйынында коргогон.
Анын "Ата мекендик тарых" адистиги боюнча кандидаттык диссертациясынын темасы: "Нарын облусунун социалдык-экономикалык турмушу: (1991-жылдан 2005-жылга чейин)". Илимий жетекчиси - тарых илимдеринин доктору, профессор Өскөн Осмонов.
2009-жылдын 12-ноябрында НМУнун Тил илими факультетинин факультеттер аралык дисциплиналар кафедрасынын кафедра башчысы болуп дайындалган.
2010-жылдын 1-февралда НМУнун Тарых, фиолософия жана мамлекеттик башкаруу кафедрасынын доценттинин милдетин аткаруучу болуп дайындалган.
2010-жылдын 1-сентябрында НМУнун Окумуштуулар кеңешинин окумуштуу катчысы болуп дайындалган.
Учурда аталган университеттин тарых факультетинин доценти жана НМУ Окумуштуулар кеңешинин окумуштуу катчысы болуп иштейт.
Илимий-педагогдук чыгармачылыгы жана коомдук ишмердиги
Мунун ичинде «Азия өлкөлөрүнүн соңку тарыхы (1918-2010-жж.)» (21,15 б.т.) окуу куралы КР Билим берүү жана илим министрлиги тарабынан билим берүү мекемелери үчүн окуу куралы катары уруксат кылынып, басмадан чыккан. (Калемдеши – Максат Эсенгазиевич Жумабаев).
Ал Кыргызстандын тарыхы, Азия жана Африка өлкөлөрүнүн соңку тарыхы, түрк элдеринин тарыхы ж.б. боюнча дарстар окуп келет.
Айнагүл Кашкарбаевна Бектемирова "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмесинин мүчөсү.
Дубал газета
Дубал газетанын редактор жетектеген редколлегиясы болгон, аны көпчүлүк чогулуш шайлаган. Газета адегенде он күндө, жарым аңда же айына бир чыгарылчу. Зарыл учурларда редколлегия газетаны кезектеги санынан тышкары да чыгара берет.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Чекелик
Баткен облусундагы чек арага чектеш, өзгөчө макамы бар айрым чек ара аймактары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 26-июнундагы № 359 токтомунун негизинде кабыл алынган. Чекелик айылыда Баткен облусундагы өзгөчө макамынын алкагында жеңилдиктерди ала турган 62 айылдын тизмесине кирген.
Калк
Калкы — 1728 киши (2022-жылы).
Марина Ким
Марина Ким— орустун журналисти жана кино арстисти.
Өмүр таржымалы
1983-жылы 11-августта Ленинградда туулган. Орто мектепти аяктап, Ленинград мамлекеттик университетине кирген. Эл аралык мамилелер факультетинде окуган. Анан бул университетти таштаган жана Москвага кеткен. Москва Мамлекеттик Эл аралык Мамилелер Институтун бүтүргөн. Азыркы убакта Орусиянын телекөрсөтүүсүнүн Биринчи Каналында алып баруучу болуп иштейт. 2011-жылы кыргыз фильминин башкы ролуна тартылган.
Үй-бүлөсү
Атасы — кореец.
Егоров дарыясы (Чет куймасы)
Егоров — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Четь дарыясынын сол жээгинен 333 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Форталеза метросу
Форталеза метросу – Форталеза шаарынын метросу. Метросу 24-октябрь 2012-жылы ачылат.
Инкассо
Инкассо (ит. incasso  ) – банк (эмитент-банк) кардардын тапшыруусу боюнча жана анын эсебинен төлөмдөрдү алууга жана/же төлөмдөрдү акцептөөгө милдеттенген накалай эмес эсептешүүнүн тариздеринин бири, банк аткарымдарынын түрү. Кардардын тапшырмасын алган банк-эмитент аны аткаруу үчүн башка банк-ты (аткаруучу банкты) тартууга акылуу. И. боюнча эсептешүү тартиби мыйзамдар менен, ага ылайык аныкталган банк эрежелерине жана банк тажрыйбасында колдонулуучу ишкер чөйрө салттарына жараша жөнгө салынат.
Куту
Куту — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери, жедигер элинин аксакалы, кадырман, акылга дыйкан, чечен адам:
Келер менен кетерди,
Кеңири билген жан экен.
Семеңе тийген Кыязга
Карасаң мындай Кутунун
Чоң кастыгы бар экен (Курама вариант, «Сейтек», 56).
Айчүрөк уул төрөгөндө баладан күмөн санаган Кыяска К. нуска сөзүн айтып, той берип, баланын атын өзүң кой деп Сейтектин аман өсүп, эр жетишине көмөктөш болот.
Серин
Серин (a-амин - b-оксипропион к-тасы) НОСН2-СН (NH2) СООН - кристаллдык зат, мол. масс. 105,10, сууда жакшы эрийт, абс. спиртте жана эфирде эрибейт. С. оптикалык активдүү, 3 изомери кездешет. а) L- С, эрүү t 2280 C [ a] D=-6,83 (суу); б)D-С эрүү t 2280  C [ a] D=+6,83 (суу); в) DL-С эрүү t 2460  C. DL-C антиподу бөлүүнү химимялык  методдон башка ферментаттик ыкма менен ишке ашырылат. С. щелочь менен ысытканды пирожүзүм кислотасын пайда кылуу менен ажырайт. Периодат окистенүүсүн жүргүзгөндө формальдегид, аммиак жана глиоксил пайда болот. С. калыбына келтирүүдөн (HI+P) аланин алынат. С. мүнөздүү түстүү реакцияларды Несслер реактиви жана иоддуу к-та берет. С. эң маанилүү жаратылыш амин к-тасы бардык белоктор курамында, айрыкча жибек фиброинде көп болот.
Актинометрия
Актинометрия - (актино... жана метр) - метеорологиянын атмосферада, гидросферада жана жер бетинде күн радиациясынын таралышын, өзгөрүлүшүн изилдөөчү бөлүмү. Түз чачыраган, чагылышкан жана кыска (0,3-4 мкм), узун толкундуу күн нурлары (узундугу 4-100 мкм) менен атмосферадагы радиация балансын сан жана сапат жагынан изилдөө, атмосферада, гидросферада жана жер бетиндеги күн энергиясынын өзгөрүүлөрүн өлчөө ыкмаларын иштеп чыгуу жана керектүү приборлорду жасоо - актинометриянын негизги милдети. Актинометрия атмосфералык оптика жана спектроскопия менен тыгыз байланыштуу. Ошондой эле гелиофизика, атмосферанын бийик жана жерге жакын катмарын изилдөө физикасы менен жалпы жактары бар. Актинометрия боюнча жүргүзүлгөн эксперименттик, теориялык иштердин жыйынтыктары климатологияда, айыл чарбада жана өнөр жайда, медицинада, архитектурада, транспортто, аэрологияда ж. б. пайдаланылат.
Жазы суусу
Жазы суусу, Яссы – Өзгөн районундагы суу, Кара-Дарыянын ири оң куймасы. Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталынан (Шилбелүү ашуусунан батышыраакта, 3850 м бийикте) башталат. Узундугу 122 км, алабынын аянты 2620 км2.
Куймалары
Байбиче, Кара-Төбө, Беш-Терек, Улуу-Чат, Зындан-Суу, Саламалик, Кичи Кошбулак, Көлдүк, Доңуз-Суу, Зергер, Жыланды жана башкалар.
Жылдык орточо чыгымы
34,2 м3/сек; эң көбү 418 м3/сек, эң азы 6,4 м3/сек. Марттын аягында кире баштап, августта тартылат. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Өзгөн шаары, Мырзаке, Жыланды, Ильич, Ак-Терек жана башка кыштактар жайгашкан.
Харьков метросу
Харьков метросу – Харьков шаарынын метросу. 1975-жылы 23-августда ачылган.
Таштандыларды зыянсыздандыруу
Таштандыларды зыянсыздандыруу топурак, суу, абаны булгануудан алдын алуу максатында жүргүзүлөт.
Натыйжасы
Анда оору пайда кылуучу микроорганизмдер, гельминттердин жумурткалары жок кылынат, туруксуз органикалык заттар туруктуу бирикмелерге — баалуу жер семирткичтерге айландырылат. Катуу таштандылар көп учурда биотермиялык жол менен зыянсыздандырылат. Мында органикалык заттарды микроорганизмдердин таасири менен ажыратуу, таштандыларды парниктерге, жылытмаларга төшөө жана атайын таштандылар чогултулган жерди зыянсыздандыруу жүргүзүлөт. Парниктерде (таштандылардын арасында) биохимиялык процесстер жүрүп, анда температура жогорулап, жылуулук бөлүнүп чыгат, ал жашылчаларды өстүрүүгө жардам берет, ал эми пайда болгон чиринди жер семирткич катары пайдаланылат. Таштандылар көп чогултулган жерлер топурак (калыңдыгы 25 — 50 см) же башка чирибес материалдар менен жабылат.
Таштандыларды өрттөө
Катуу таштандыларды толугу менен тез зыянсыздандыруу үчүн көбүнчө өрттөйт. Таштандыларды ачык таштабай, терең көөмп салуу керек, анткени таштандылар менен булганган жердин катмарынан калк арасына патогендүү микроорганизмдер, гельминттердин жумурткасы, личинкасы жугуп калышы мүмкүн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кокон хандыгы
Кокон Хандыгы — 1709 – 1876 аралыгында, азыркы Өзбекстан, Тажикстан, Кыргызстан жана Казакстандын түштүк аймактарында жана Шинжаң-Уйгур автоном районунун (Чыгыш Түркстан) аймактарында жашаган мамлекет. Эң жогорку гүлдөөсүндө 820 миңдей км² ээлеген. Түркстан хандыктарынын бири.
Хандыктын түптөлүш мезгили
1709-жылы «миң» деген өзбек уруусунан чыккан Шахрух бийдин Фергана өрөөнүнүн батыш бөлүгүндө көзкарандысыз ээликти негиздеши, хандыктын негизделиши болгон. Ал анча чоң эмес Кокон шаарында чеп тургузган, кийин бул хандыктын борборуна айланган.
Жергелик уламыштар боюнча, султан Бабур (Темирландын чөбөрөсү) Фергана өрөөнү аркылуу Самаркандан Индияга өтүп бара жатканда, аялдарынын бири Кожент менен Канибадам арасындагы жолдон уул төрөйт; Алтунбешик (1545-жылы өлгөн) деп аталган ал наристени аердеги көчүп-конуп жүрүүчү төрт уруу (анын бири, сулалеге атын берген миң уруусу) багып алат. Качан анын тектүүлүк жайы билингенде, Алтунбешик бий көтөрүлүп, Ахсыга жайланышат. Бий наамы анын урпактары үчүн тукум куума болуп калат. Алгач Фергана өрөөнүндөгү Дыйкан-Тоо деген жерди Ашыраалы бий башында турган миң уругу ээлеген. Кийин баласы Шахрух (Шоорук) бий Эски-Коргон, Чамаш, Чадак, Партак ж. б. кыштактарды өз ээлигине кошуп, Шахрух ибн Чамаш бий аталык деген ысым алган. 1721–22-ж. анын уулу Абд ар-Рахим Кокон вилайетин бийлеп, инилери – Абдыкеримге (Абд ар-Карим) Хожентти, Шадыга Маргалаңды башкарткан. Абд ар-Рахимдин тушунда Жаңы-Коргон кыштагы негизделип, кийин ал Кокон шаары деп атала баштаган. Хандыктын байтактысы ушул шаарга жайгашкандыктан ал тарыхта Кокон хандыгы деген ат менен калган. Алтунбешиктин урпактарынын бири — Абдурахим-бий — Дикан-Тода кыштагына жерлешип, бирок акырында анын негизги тура турган жери, 1732-жылдары өзү негиздеген жана алгач Эски-Коргон же Калааи-Раимбай (өз негиздөөчүсүнүн атынан) делинип жүргөн Кокон шаары болуп калган. Абдурахим Бухара хандыгына жортуул жасап, Самаркан, Катта-Курганды алгандай болуп, шахрисябзга чейин жеткен, бирок чектеги башкаруучу менен болгон тынчтык келишими менен чектелип, анын карындашына үйлөнүп, Кожентке кайтат.
Абдурахимдин иниси жана ордун алуучусу — Абдукарим-бий — Эски-коргонго биротоло жайланышкан, ошол мезгилден гана тарта бул Кокон атала баштаган.
Абдукаримдин өлүмүнөн кийин анын ордун улантуучу катары Абдурахимдин уулу — Эрдене бий жарыяланган. Ал 1778-жылы көз жумган. Андан кийинки башкаруучу анын аталаш тууганы Сулайман болуп, бирок ал 3 айдан кийин өлтүрүлөт. Ошондо Фергананын башкаруучусу болуп, Абдукарим бийдин небереси жана Абдурахман бектин уулу болгон Исфара шаарынын ээси Нарбото бий, башында анчалык коопсуз эмес мындай жүктөн баш тартып жатса дагы, жарыяланган.
Абд-ул-Карим, Эрдене бий жана Нарбото бийлер Кокон хандыгынын аймагын кеңейтишкен. Бирок Эрдене дагы, Нарбото дагы Цин империясы менен дипломатиялык алакага кирүүгө мажбур болуп калган учурлар болгон.
Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин же Эрдене бийдин экинчи жолу такка отурушунан (1752–69) баштап (биринчи жолу 1750-ж. отурган) Кокон хандыгы кубаттуу мамлекетке айлана баштаган. Бул учурда кыргыз менен казактар калмактан бошогон өзүлөрүнүн чыгыш жактагы мурунку конуштарына көчүп, Цинь империясынын кийлигишүүсүнүн натыйжасында кыргыз бийи - Кубат бий (кушчу) өлтүрүлгөн. Ушул мезгилдерде Эрденеге каршы казак султаны Абылай да бир нече жолу жортуул уюштурган. 1760-ж. кокондуктар Ош шаарынын айланасындагы адигине уругуна тиешелүү эгин талааларын талкаласа, 1761-ж. Ажы бий (адигине), Маматкул бий менен Арзымат башындагы кыргыздар Эрденени чаап алуу үчүн кол топтогон. Бирок Цин империясынын тынымсыз кийлигишүүсүнө байланыштуу эки тарап жарашууга аргасыз болушат. 1762-ж. Кытай императоруна жиберген катында Эрдене өзүн хан деп атап, Кашкар тоолорун эки өлкөнү бөлгөн чек ара деп санаган. Нарбото бийдин (1770–98) тушунда ички абалга көбүрөөк көңүл бөлүнүп, хандыктын калыптанышы аяктаган. 1798-ж. Төрө-Коргондо бек болуп турган Ажы бий (Абдырахмандын уулу) агасы Нарботого каршы козголоң уюштурат. Бирок ою ишке ашпай, адегенде Чаткалдагы кыргыздарга баш калкалап, анан Ташкенттеги Жунус кожонун алдына качып барган. Улуу уулу Улугбек кокусунан каза болсо, Ажы бийдин өзү 1801–02-ж. Алим хан тарабынан өлтүрүлүп, 2-уулу Шераалы таластык кыргыздардын колунда (кээ бир маалыматта Ажыбай датка, башка кабарларда Базар баатырдыкында) чоңойгон. Кокон хандыгынын түптөнүү доорунда түштүк кыргыз уруулары менен тыкыз саясий алакада турушса, аркалык (түндүк) кыргыздар этносаясий, салт-санаа, руханий байланышын үзүшкөн эмес.
Гүлдөө мезгили
Алим хандын такка олтурушу менен хандыктын гүлдөө доору башталат. Нарботонун уулу Алим бий тажик тоолуктарынын жардамы менен Фергананын Кожент менен Шаш (Ташкен) кошулган батыш жарымын багындырган. Алим хандын өз атаандаштарын четтетип, бийлигин күч менен күчөтүүгө аракет кылгандыгынан улам, ал «залим» жана «шергаран» деп да аталып калган. Алим хандын (1798–1809) тушунда Кокон хандарынын теги Тимурдун тукуму Бабурдан тараган (Алтын-Бешик, Теңир-Жар) деген генеологиялык уламыш калыптанган. Падышалык кезинин бардыгын маанилүү шаарлардын бектери менен болгон согуштарда өткөрүп, Чымкен, Сайрам, Курама жана Ташкенди каратып, Эрдененин мезгилинен бери бухара-кокон талашынын очогу болуп келген Оро-Төбөгө 15 жолу жортуул жасаган. Анын тушунда Фергана өрөөнү биротоло Кокон хандыгына бириккен жана ички саясатынын орчундуусу аскер реформасы болуп, мылтык, замбирек менен куралданган 10 миңдей туруктуу атчан аскер түзүлгөн. Бирок ошол эле согуштар Алимдин өзүн өлтүргөн, анткени, көбөйгөн согуштардын кыйынчылыктарына чыдай албай калган эл аны каалабай калышкан эле, натыйжада 1809-жылы тууганы Омордун жолдоштору тарабынан өлтүрүлгөн.
Акын жан жана акындар менен илимпоздордун колдоочусу, Омор хан согуштуу жашоого караганда тынч жашоого жакыныраак болуп чыгып; Бухара менен чатакташуудан оолак болгон. Ал эл тарабынан сүймөнчүктөлүп, өз бийлигинин тышкы кооздугуна көп көңүл бурган. Ошентсе да, Омордун башкаруусу да Кокон хандыгынын ээликтеринин кеңейиши менен белгилүү. Омор хандын (1809–22) тушунда басып алуу саясаты дагы уланган. 1816-ж. Түркстан шаары, Сыр-Дарыянын төмөнкү агымы, Кетмен-Төбө өрөөнү каратылган.
1821-жылы Омор хан өлүп, тактыга анын 12 жашар уулу Мадалы (Мухаммедали) хан олтурган. Анын башкаруу мезгилинде хандык эң кеңейген аянтына жеткен эле. Кокон хандыгына азыркы Кыргызстан менен Түштүк Казахстандын аймактарындагы уруулар караган жана ал жерлердин көзөмөлү үчүн 1825-жылы Пишпек жана Токмок чептери тургузулган. Ал өз бийлигин памир ээликтери болгон Каратегин, Куляб, Дарваз, Рошан жана Шугнанга жайылтып, Кашкарда дагы кытайларга каршы кожолорду колдоп турган.
1830-ж. Фергана өрөөнү толук, Памирдин кыйла бөлүгү, Тоолуу Бадахшан, Жизак, Ташкент, Түштүк Казакстан, Кыргызстандын бардык аймагы, Кашкар ойдуңунун бир бөлүгү караган. Жаңы шаарлар түптөлүп, экономика жөнгө салынып, казына байыган жана ири сугат курулуштары курулган. 1832-ж. Кокон–Пекин келишими тышкы саясатындагы чоң ийгиликтин бири болгон. Кыргыздар кокондук аскердин куугунуна учурап, болжол менен 1824–1825-ж. Иленин жээгине көчкөн. Кыргыз санжыраларында бул көч «Илеге көчүү», болбосо «Канай көчүш» деп аталат. Солто Канай бий баштаган бул көчтүн ичинде сарыбагыштан Төрөгелди, саяктан Атантай, Тайлак баатырдын да айылдары болгон. Бирок барымталарга байланыштуу Иледеги казак менен кыргыздын арасы бузулуп, бир нече жылдан соң кыргыздар кайра өз элине көчүп кеткен. Мадалы хандын (1822–42) бийлигинин аяк ченинде хандыктын начарлашына өбөлгө түзүлүп, жергиликтүү уруулардын төбөлдөрү топ-топторго бөлүнүп, бири-бири менен күрөш жүргүзө баштаган. Ушундай абалдан улам Букардын эмири Насрулла 1842-ж. Мадалыны жана анын бир туугандарын өлтүрүп, Фергана чөлкөмүн ээлеген. Бирок ал Кокон бийлигин көпкө кармай алган эмес. Учурдан пайдаланып, арка кыргыздары (мис., Жантай хан, Ормон хан) да кокондуктардын бийлигинен бошонууга аракет жасай башташкан. Бул мезгилде кыргыздар кайрадан саясий күчкө ээ болуп, түштүк жактагы кыргыз бийлеринин (мис., Нүзүп бий ж.б. бийлер) таасири өзгөчө күч алган. Шераалы такка отуруп (1842–44/45), Нүзүп миң башы аталык наамын алышы менен Кокон хандыгынын кыйроо доору башталат.
Козголоң
Мадалынын башкарууда кетирген каталарынан пайдаланып, нааразы партия бухаралык эмир Насруллага өлкөнү кылмышкер хандан бошотуп берүү өтүнүчү менен кайрылышат. Насрулла Коконго келет; Мадалы хан өлтүрүлүп, Кокон хандыгы Бухара провинциясына айланат (1842). Бирок Юсуф бий (Нүзүп бий) баш болгон кыргыздардын аракети менен кокондуктар Шералыны такка олтургузушуп, хандыкты калыбына келтиришет. Көп өтпөй Шералы хан да кулатылып, мындан ары хандыкта Мусулманкул баш болгон кыпчак уруусунун таасири күч ала баштайт; кыпчак-сарт кагылыштары башталат. Ушул эле убактарда Кыргызстандын түндүгүндөгү уруулар Ормон хандын тегерегинде биригишип, хандыктан бөлүнгөн өзүнчө кыргыз мамлекетин негиздешет. Кокон хандыгынын кийинки тарыхы, негизинен, сарттар менен кыпчактардын кандуу күрөштөрү менен коштолот.
Кудаяр хандын биринчи мезгили (Кыпчак доору) (1845—1858)
1845-жылы Мусулманкулдун Ошко жөнөшүнөн пайдаланып, сарттар Алимдин уулу Мурад бекти хан көтөрүшүп, Шералыны өлтүрүшөт, бирок Коконго жетип келген Мусулманкул 11 гана күн падышалык сүргөн Мурадды өлтүрүп, такка Шералынын беш уулунун бири болгон 16 жашар Кудаярды чыгарып, өзү регент болот.
1847-жылы кыргыздар менен казактардын ортосунда, Коконго да Орусияга да баш ийгиси келбеген Ормон хан менен Кене хандын кагылышы болуп өткөн. Натыйжада жеңилип өлтүрүлгөн Кене хан менен бирге казактардын оторчулукка каршы боштондук күчү да алсырап, Орусиянын кийинки саясаты кыргыздарды тартууга багыттала баштаган.
Алымбектин өлүмүнөн кийин, 1863-жылдын 9-июнунда молдо Алымкулдун (кыргыз-кыпчак уруусунан) жардамы менен Мала хандын уулу, жашы жете элек Султансейит хан жарыяланат, жана хандыктагы 1863-1865-жж. аралыгындагы бийлик иш жүзүндө Алымкул аталыкка өтөт. Ошол эле жылы ал «Амир лашкери» наамын алат. Кудаяр хан бул козголоңдордон пайдаланып, бухара эмири Музаффардын кол кабышы менен Коконго кирип, бирок көп өтпөй Алымкул тарабынан куулган жана кайта Бухарага качкан.
Хандык менен орус аскерлеринин ортосундагы куралдуу чатактардын чыга башташы, Коконго караган айрым казак урууларынын орус букаралыгына өтө башташынан башталат. 1847-жылы оренбург аскер губернатору Обручев казак жеринде Раим (кийинки Арал) чебин тургузса, 1852-жылы жаңы губернатордун демилгеси менен полковник Бларамберг Кокондун эки чебин — Кумыш-Курган менен Чым-Курганды бузуп, Акмечитке кол салып, бирок кайтарылат. 1851-жылы орус бийлиги Кокон күчтөрүнүн жөлөк пункту болгон Таучубек чебин ээлешип, 1854-жылы Алматы дарыясында Верный чебин курушкан.
Мусулманкулдун камкордугунан азап тарткан Кудаяр хан акыры 1852-жылы аны кулатып, өлүм жазасына салат. Бул окуя кыпчактардык жапырт кыргыны менен бүткөн.
Акмечитти жоготуу
1853-жылы Перовский 12 куралы бар 2767 адамдан турган отряд менен келип, 3 куралы бар 300 кокондукту жеңип, чабуул менен Акмечитти алат; көп өтпөй Акмечиттин аты Форт-Перовский деп өзгөртүлгөн. Ошол эле жылы кокондуктар Акмечитти кайра алууга эки ирет аракет жасашып, 24-августта Кум-суаттан 7000 кокондук 3 куралы бар 275 адамы бар Бородинден, 14-декабрда Сырдын сол жээгинен 17 куралы бар 13 000 кокондук 4 куралы бар 550 адамы бар майор Шкуптан жеңилип калышат. Ушундан кийин төмөнкү Сырга чейинки жерлерге орус бийлиги бир канча бекемдемелерди тургузушкан (Казалинск, Карамакчи, 1861-жылдан кийин Жулек).
1855-жылдан баштап кыргыз уруулары орус букаралыгына өтө башташат. Алгачкы болуп, бир жагынан сарыбагыш-бугу чатагынан запкы жегендиктен, экинчи жагынан орус букаралыгында болгон коңшулары улуу жүз казактардын сунушу менен, Ысык-Көлдөгү Боромбай бий жетектеген бугу уруу бирикмесинин уруулары өткөн.
Мала хан (1858—1862)
1860-жылдардан баштап Орус империясы Кокон хандыгына каршы саясий басымын күчөткөн. 1860-ж. 4-сентябрда полковник Циммермандын отряды Пишпек коргонун талкалап, 1860-ж. 18–21-октябрда Узунагач салгылашуусунда кокон аскери жеңилүүгө учураган.
Кыргыз башчылардын мезгили (1862—1865)
1862-жылы 24-февралда Алымбек, Алымкул жана аларды колдогон кыргыздар Мала ханды өлтүрүшүп, анын ордуна такка Шералынын неберелеринин бири болгон Шахмурадды олтургузушат. Алымбек датка (Курманжан датканын күйөөсү) кыска мезгилдин ичинде расмий түрдө башкы вазир болуп, Шахмураддын атынан бүт хандыкты башкарган. Бирок ошол эле жылы Алымбек өзү дагы сарайдагы душмандары тарабынан өлтүрүлөт.
Орус генералы М. Черняевдин жетекчилиги алдында 1864-ж. Чымкент, 1865-ж. Ниязбек чеби алынып, 1866-ж. Хожент, Оро-Төбө, Жызак ж. б. орус бийлигине каратылышы менен Кокон хандыгынын ээлиги негизинен Фергана өрөөнүн гана камтып калган.
Кудаяр хандын экинчи мезгили
Алымкул Ташкен үчүн орустар менен болгон салгылашта өлгөндөн кийин (1865), бухаралык эмир кайтадан аскерлери менен Коконго келип, өзүнүн атынан Кудаярды коёт, бирок артка кайткан жолунда Иржардан орустардан сокку жейт, ал эми артынан Оро-Төбө менен Жизактын ээлениши Кокон хандыгын Бухарадан бөлүп койгон. Козголоңдор Түркстандын Кокон хандыгына кирген бөлүктөрүндө орус бийлигинин бекемделишин жеңилдеткен. Бухарадан кесилген Кудаяр хан 1868-жылы генерал-адъютант фон-Кауфман тарабынан сунулган соода келишимин кабыл алат. Орусия менен болгон бул коммерциялык макулдашуу чындыгында Коконду андан көзкаранды мамлекетке айландырган.
1867-ж. Ташкент шаары Түркстан генерал-губернаторлугунун борборуна айланган.
Улуу көтөрүлүштөр
Ыңгайлуу шартты пайдалана билген Россия империясы Кокон хандыгындагы көтөрүлүштөрдү шылтоолоп, 1875-ж. Фергана өрөөнүн басып алууну баштаган. Көптөгөн кан төгүүлөрдүн натыйжасында ал каратылып алынган.
Кокон хандыгынын жерлери Орусия империясынын алгач Оренбург генерал-губернаторлугунун, кийин Түркстан генерал-губернаторлугунун Фергана жана Сырдарыя областтарына кирген.
Кокон автономиясы. 1917—1918
1917 декабрь —1918-жылдын февралына чейинки аралыкта мурунку Кокон хандыгынын аймагында Түркстан автономиясы деген таанылбаган мамлекет жашаган. Өкмөтүн казак Мустафа Шокай жетектеген. Анын өкмөтүн аңгличандар колдошкон, бирок 3 айдан соң, 1918 де 22-февралда дашнактар менен бирге большевиктер тарабынан кыйратылган.
Мамлекеттик түзүлүшү
Мамлекеттин башында «хан» турган. Ал ири феодалдык өкүлдөр жана чиновниктер менен курчалган. Ханга жакын жүз «миңбашы» болгон. Жогорку кызматтар катары казыначынын (казыйнадар) посттору, аскердик министр, полиция башчысы ж.б.у.с. хандын астында кеңеш болгон; ал ханаг жакын сановниктерден туруп, алар хандыктын жашоосу жана ишмердиги тууралуу маселелерди карашкан. Хандыктын коомдук жана саясий жашоосуна мусулман духовенствосунун таасири чоң болгон. Динчилердин башчысы хандык кеңештеги маселелердин талкуусуна катышып турган, анын пикири бардык суроолордо беделдүү деп эсептелген.
Молдо Алим Махдум Кожонун китебинде («Тарихи Түркистон») Кокон хандыгындагы кызмат менен мансап 24 даражага бөлүнгөн. «Кокон хандыгындагы чиндин эң жогоркусу – миңбашы же амирлашкер мансабы. Бул мансап аскер министринин деңгээлинде болгон. Экинчи мансап – кушбеги. Бул мансап ылгый хан алдыдагы кеңешчи катарында болуп, бир нече шаарларга башчылык кылган.
Үчүнчүсү – парваначы, бул мансаптагылар бардык кушбегинин кызматын аткара алат» деп жазат өзбек окумуштуусу Ш. Вохид. А.А. Кундун көрсөтмөсү боюнча парваначыга жылына 1500 тенге, 800 батман аштык төлөнгөн. Кыргыздан Ормон парваначы, Ажыбек (саруу), Медет (саяк) ж.б. датка наамын алышкан.
Армия атчан жана жөө аскерлерден турган. Керектүү учурларда ополчение түзүлүп турган.
Сот бийлиги болсо башкы соттун — казы-калондун — жетектөөсүндөгү казылардын колунда болгон. Бул кызматтарга, эреже боюнча, шарияттын билгичи катары динияттын өкүлдөрүнөн дайындашкан. Өлүм жазасы жана дене жазасы кеңири колдонулган.
Жергелердеги башкаруучулар бек же хаким деп аталган. Өзгөчө абалда Ташкендин башкаруучусу турган; ал хандын өзү тарабынан дайындалып турган жана беклар-беги наамын алган. Кыштактарда (кишлак) административдик бийлик аксакалдарда болгон. Жашоочулардын жүрүм-турумуна жана алардын шарияттын талаптарын аткарышына «мухтасибдер» көз салышкан. Курбашылар (полициялар) бектер менен хакимдерге баш ийишкен.
Акимчилик-территориялык жактан Кокон хандыгы вилайеттерге бөлүнүп, башкарылган. 19-кылымдын башында вилайеттин чек арасы салык жыйнала турган жерге жараша аныкталган. Кийин хан бийлигин борбордоштуруунун натыйжасында вилайеттер ири шаарлардын аттары менен атала баштаган. Мисалы, чоң вилайеттердин катарына Анжиян, Балыкчы, Маргалаң, Ташкент, Төрө-Коргон, Түркстан, Оро-Төбө, Кожент, Чымкент, Чуст кирген. Орус чиновниги А. Кун Кудаяр хандын учурунда 15 вилайет болгонун көрсөтөт. Вилайетти башкарган бек менен акимди хан дайындаган. Бек менен акимдин бийлиги бирдей болгон, бирок бектер хан тукумунан, ал эми акимдер калк арасынан чыккан. Акимдин граждандык (саркер) жана аскер (баатырбашы) иши боюнча эки жардамчысы болгон.
Кокон хандыгынын башкаруучулары
Хандыктын негизделиши. Бийлердин мезгили
Хандардын мезгили
1876-жылы Кокон хандыгы өз жашоосун токтоткон.
Кокон хандыгынын изилдениши
Кокон хандары башында бий (мис., Шоорук [Шахрук] бий [1709/10–21/22], Абдыкерим бий [1734—50/51] ж. б.) катары саналса, кийинчерээк Алим (1798/99–18107), Омор (1810–22) ж. б. хан атагын алышкан. Кокон хандыгынын (Миң династиясынын) тарыхын жазуу негизинен 1822-ж. башталып (Мирза Календар Мушриф Исфарагинин «Шах-намеси» [«Tapux-u Омар-хани»] ж. б.), 19-кылымдын 70-ж. аяктаган (Молдо Нияз-Мухаммед Хокандинин «Тарих-и Шахрухи» деген эмгеги). Бул эмгектин көбү Миң династиясынан чыккан бий, хандарды ашкере даңктоо, алардын теги ак сөөк хандардан тараганын далилдөөгө аракеттер жасалган. Кээ бир авторлордо (мис., Мырза Абд ал-Азим Сами) Кокон хандары кыргыз деген маалыматтар жолугат.
Турусбекова, Лилия Жусуповна
Турусбекова, Лилия Жусуповна (1933, Фрунзе шаары) — кыргыз кино режиссёру. Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери (1970). Москвадагы Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтунун режиссёрдук факультетин бүткөн (1956). 1956-жылдан "Кыргызфильм" киностудиясында хроникалык-дарек фильмдердин режиссёру болуп иштей баштаган. Т. жүздөн ашуун "Советтик Кыргызстан" мезгилдүү киножурналдарды, көптөгөн дарек фильмдерди тарткан. 1962-ж. "Улуу эпос" аттуу илимий-популярдык фильмин жараткан. Бул фильмде эпостогу негизги окуя өткөн жердин азыр уламыш болуп айтылып калган Каркыра өрөөнү, Саякбай Карала уулунун "Манасты " айтып жаткан учуру, Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясынын "Манас" секторунун кызматкерлери жана манасчы (семетейчи) Дункана Кочуке уулу тартылган.