cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баргужинто-Кум
Фарсы автору Иранда баргулардан чыккан белгилүү мамлекеттик ишмерлер болгондугун жазат: «Баргут, кори, төөлөс, тумат уруулары тектеш элдер, аларды Селенга дарыясынын аркы жээк тарабында жашагандыгы үчүн баргуттар, алар турган аймак ушундан улам Баргужинтокум деп аталат». Баргулар түрк тилинде сүйлөшкөнүн тарыхый булактагы адам аттары, алардын мансап наамдары айгинелеп турат.
Кыргыз өлкөсү жайгашкан аймактарды мекендешкен, кыргыз этносунун курамына жуурулушкан. Енисейдин чыгыш тарабына жайгашкан жерлер монголдордо 12-13-кылымдарда Баргужинто деген ат менен белгилүү болгон. Баргуттар Чыңгызханга жана анын мураскорлоруна кызмат өтөшкөн. Баргу, төөлөс, туматтар башкаруучуларын инал деп аташкан, теги кыргыз болгон. Учурда Бурятияда Баргузин аталган администрация-аймактык бирдик бар.
Курманходжаева, Роза Исаевна
Курманходжаева, Роза Исаевна (1953-ж. туулган, Тоң району) – педагогика илимдеринин доктору (2002 ж.), профессордун милдетин аткаруучу (200 ж.). В. В. Маяковский атнындагы Кыргыз кыз-келиндер педагогикалык институтунун чет тилдер факультетин (1975 ж.), Кыргыз илим изилдөө педагогика институтунун алдындагы аспирантураны (1983 ж.) бүтүргөн. И. Арабаев атнындагы КМПУнун педагогика жана психология кафедрасында окутуучу, ага окутуучу, доцент кызмат орундарында эмгектенген.
Курманходжаева 50-дөн ашык илимий эмгектерди жазган, алардын ичинде 2 монографиясы бар. Курманходжаеванын илимий идеялары “Ч. Айтматовдун педагогикалык көз караштары” деген эмгектеринде чагылдырылган: “Ч. Айтматов эне тил көйгөйлөрү жөнүндө”, “Ч. Айтматовдун чыгармачылыгынын жалпы педагогикалык мааниси”, “Ч. Айтматовдун чыгармачылыгындагы ар намыс көйгөйү азыркы күндөгү актуалдуу суроолордун бири катары”.
Курманходжаева Ж. Баласагын атнындагы КМУУнун философия жана мамлекеттик башкаруу факультетинин алдындагы жогорку мектептин педагогикасы кафедрасында эмгектенет.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Ысык-Ата минералдуу суусу
Ысык-Ата минералдуу суусу  Чүй облусунун Ысык-Ата районундагы, дарылык касиети бар ысык суу булактары. Бишкек шаарынан 77 км түштүк-чыгышта, Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы Ысык-Ата капчыгайында, деңиз деңгээлинен 1775 м бийиктикте. Жергиликтүү элге илгертен белгилүү (археол. маалыматтар боюнча жылуу булактар б. з. 2–3-кылымында эле пайдаланылган). Алгачкы геол. маалымат 1875-ж. берилген. Жылуу суунун аймагында палеозойдун метаморфизмделген сланец, кумдук ж. б. чөкмө тоотектери жана аларды жиреп чыккан гранит-диорит интрузиясы, ошондой эле аларды жаап жаткан антропогендин борпоң чөкмөлөрү жатат. Тоотек катмарларын меридиан багытында созулуп жаткан терең тектоникалык жарака кесип өтөт. Аны бойлой көп ысык суу булактары жайгашкан. Суунун температурасы 48–55°Сге чейин, тунук, күкүрттүү суутек жыттанат. Булактардын жалпы чыгымы 3,64 л/сек. Кенде 8 бургулоо көзөнөгү бар. Алардан чыккан ысык суунун жалпы чыгымы 20 л/сек. Суу аз минералдашкан (0,23–0,30 г/л). Кремний кислотасы арбын (40–50 мг/л). Сульфат-хлорид-гидрокарбонат-натрийлүү. Курамында азот 98%, фтор 85 мг/л, аз өлчөмдө бром, темир, титан, ванадий, алюминий, молибден, стронций, жез, литий кезигет. Запасы суткасына 2,2 миң м3. Жылуу суунун базасында Ысык-Ата курорту иштейт.
Фуйү кыргыздары
Фуйү кыргыздары — Манжуриядагы кыргыздар – Кытай Эл Республикасынын Фуйү уездинде жашаган калк. Алардын жалпы саны 1000ден ашуун. Улуу муундары өздөрүн «кыргыз», жаштары кытай тилинин өзгөчөлүгү менен «тиртиз» (кытай, «цзилицзи») деп аташат. Фуйү кыргыздарынын аксакалдарынын маалыматтарына караганда, алар бул аймак-ка орус Алтайынан, мындан 300 жыл илгери көчүп келишкен. Айрым изилдөөчү-лөрдүн пикири боюнча, кыргыздар бул аймакка (Хэйлунцзянь) император Цянь Лундун (1736–96) тушунда көчүрүлгөн, ошондой эле 18-кылымдын (1703-жылы) баш чениндеги енисейлик кыргыздардын Жуңгар хандыгы тарабынан зордоп көчүрүлүүсүнө байланыштырышат.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Моксостомалар
Моксостомалар (лат. Moxostoma) — каңылтыр түспөл балыктардын бир уруусу, булардын өкүлү Мексика моксостомасы (лат. M. poecilurum).
Гей
Гей - бул эркектерге гана эмоционалдык жактан да, сексуалдык жактан да умтулуусу бар эркек.
Атактуу гей адамдар
Адам Ламберт (Adam Lambert, 1982) — америкалык ырчы.
Алан Тьюринг (Alan Turing, 1912 — 1954) — англиялык математик, логик жана информатика илиминин өнүгүүсүнө зор салым кошкон криптограф.
Брэндон Флинн (Brandon Flynn, 1993) — америкалык актёр.
Брайан Жейкоб Смит (Brian Jacob Smith, 1981) — америкалык актёр.
Крис Колфер (Chris Colfer, 1990) — америкалык актёр жана ырчы.
Дин Деблуа (Dean DeBlois, 1970) — канадалык режиссёр жана сценарист. "Лило жана Стич", "Ажыдаарды кантип үйрөтүү керек" мультфильмдеринин автору.
Элтон Жон (Elton John, 1947) — британиялык ырчы, пианист жана композитор.
Жорж Майкл (George Michael, 1963 — 2016) — британиялык ырчы, поэт жана композитор.
Иэн Маккеллен (Ian McKellen, 1939) — британиялык актёр.
Жим Парсонс (Jim Parsons, 1973) — америкалык актёр.
Жонатан Грофф (Jonathan Groff, 1985) — америкалык актёр жана ырчы.
Кевин Макхейл (Kevin McHale, 1988) — америкалык актёр жана ырчы.
Лео Варадкар (Leo Varadkar, 1979) — Ирландиянын экс-премьер-министри.
Майкл Холбрук Пенниман (Michael Holbrook Penniman, 1983) — өзүнүн MIKA сахналык аты менен белгилүү британиялык ырчы.
Маркус Фихили (Markus Feehily, 1980) — ирландиялык ырчы, Westlife поп-группасынын мүчөсү.
3-апрель
3-апрель — Григорий календары боюнча 93-күнү (толук жылда 94), жылдын аягына чейин 272 күн бар.
Гей
Атактуу гей адамдар
Монтеро Ламар Хилл (Montero Lamar Hill, 1999) — өзүнүн Lil Nas X сахналык аты менен белгилүү америкалык ырчы жана рэпер.
Нил Патрик Харрис (Neil Patrick Harris, 1973) — америкалык актёр.
Оскар Уайлд (Oscar Wilde, 1854 — 1900) — атактуу англиялык жазуучу жана поэт.
Рики Мартин (Ricky Martin, 1971) — пуэрто-риколук ырчы, актёр жана жазуучу.
Райан Мерфи (Ryan Murphy, 1965) — америкалык сценарист, режиссёр жана продюсер.
Сэм Смит (Sam Smith, 1992) — британиялык ырчы.
Тим Кук (Tim Cook, 1960) — америкалык менеджер, Apple компаниясынын генералдык директору.
Трой Сиван (Troye Sivan, 1995) — австралиялык ырчы жана актёр.
Ксавье Беттель (Xavier Bettel, 1973) — Люксембургдун премьер-министри.
Ксавье Долан (Xavier Dolan, 1989) — канадалык актёр жана продюсер.
Карачайлар
Карачайлар - Түндүк Кавказда жашаган түрк тилдүү калк. Жалпы саны 150 миңден ашуун. Түрк тилдеринин генеалогиялык классификациясында кыпчак тилдеринин кыпчак-половец бутагында сүйлөшөт. Дини - мусулман-сунниттер. Балкарлар, ногойлор, караимдер менен түпкү теги бир, тектеш элдер. Карачайлардын этностук пайдубалынын калыптанышында аландар (осетиндер), байыркы булгар уруулары, кыпчактар катышкан. 20-к. чейин патриархалдык мамилелер сакталып келген. 1943-ж. карачайлар мыйзамсыз репрессияга учурашып, өз жерлерин таштап кетүүгө аргасыз болушкан. Бул элдин басымдуу бөлүгү Кыргызстанга келип отурукташышкан. 1957-ж. Карачай-Черкес Республикасы кайрадан калыбына келтирилген. Карачай тилинин кыргыз тилине этногенетикалык жакындыгы байкалат.
Чопорья (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лакмус
Лакмус – эңилчек кээ бир түрлөрүнөн бөлүнүп алуучу боёочу зат. Реакция чөйрөсүн аныктоочу индикатор катарында колдонулат. Кычкыл чөйрөдө кызыл түскө, щелочтук чөйрөдө көк түскө өтөт, ал эми нейтралдуу чөйрөдө түсүн өзгөртпөйт.
Ким Олег Дмитриевич
Ким Олег Дмитриевич (1958-жылы туулган, Бишкек шаары) – юридика илимдеринин доктору (1999). Свердлов райондук ички иштер бөлүмүндө тергөөчү, Фрунзедеги «Чолпон» фабрикасында юрист-консультант, Кыргыз Мамлекеттик университетинде окутуучу, доцент, профессор 40тан ашык илимий эмгектин (анын ичинде 1 монография, 5 окуу куралы) автору. Эмгектери: Расследование дорожно-транспортных происшествий. Уч. Пособие. Б., «Илим», 1998; Мы и право. Учебник. Б. «Илим», 2000.
Баргуза кырка тоосу
Баргуза кырка тоосу - Орусыянын Чыгыш Сибирь (Бурятия) бөлүгүндө, Байкал көлүнүн түндүк-чыгыш жээгин бойлой 280 км ге созулуп жатат. Бийиктиги 2841 м ге чейин. Гранит, кристаллдык сланецтен турат. Батыш капталын мырзакарагай-кызылкарагайлуу жана күңүрт ийне жалбырактуу тайга, чыгышын кызылкарагайлуу токой ээлейт. Минералдуу булактары бар. Батыш капталында Баргуза коругу, Забайкалье улуттук паркы уюшулган.
Пномпень
Пномпень – Камбожа Королдугунун борбору. Тонлесап дарыясы менен Меконг дарыясы кошулган жерде жайгашкан. Климаты субэкватордук муссондук. Январдын орточо температурасы 23°Сден 25°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 1480 мм. Калкы 1,5 млн (2012). Темир жана автомобиль жолдору аркылуу Бангкок (Тайланд) жана Кампонгсаом порту менен байланышат. Эл аралык аэропорту бар. 14-кылымда негизделген. 1953-жылдан көз каранды эмес мамлекеттин борбору. Жыгаччылык, текстиль, тамак-аш, автомобиль кураштыруу, кеме ремонттоо өнөр-жай ишканалары иштейт. Университеттер (анын ичинде улуттук, будда), институттар (жогорку техникалык, экономикалык), китепканалар (анда пальманын жалбырагына жазылган байыркы кол жазмалар сакталган), музейлер, Ват Пном монастыры (1434), Пса Тмей сары базары, королдор ак сарай комплекси (19–20-кылымдар), «Күмүш пагода» ж. б. бар.
Асыл тукум мал-чарба уюму
Асыл тукум мал-чарба уюму – асыл тукум мал өстүрүү максатында аргындаштыруу, асыл тукум продуктуну (материалды) өндүрүүнү жана пайдаланууну, ошондой эле асыл тукум мал-чарбачылыгында кызмат көрсөтүүлөрдү ишке ашыруучу юридикалык жак.
Палац «Україна»
Палац «Україна» (,, 1993-жылдын 2-февральда чейин — Червоноармійська) — Киев метросунун Оболонско-Теремковская сызыксындагы станция. 1984-жылы 30-декабрьда ачылган.
Тиштүү адепки күбөлөр (тукум)
Тиштүү адепки күбөлөр (лат. Micropterigidae) — тукуму.
Жетиген (уруу)
Жетиген ― кыргыздардын сол канат тобунун курамындагы сегиз уруунун бири.
Генеалогиясы
Генеалдык уламыштар боюнча жетигендер сол канат уруу бирикмесине сырттан келип кирген уруу катары түшүндүрүлөт. Анда бул уруунун түпкү атасы Молдо Ыбрайым (Нусуп) өз туугандары менен башка элден качып чыгып, жолдон кээ бир туугандарынан айрылып, сол канаттагы кушчу уруусуна келип, ал уруунун курамына кошулуп калышкан. Ал эми анын айрым бир туугандары казак урууларына барып аралашат. Алардын ичинен Эшенкарек (чакыр) деген тууганы кыргыздын саяк уруусуна кошулуп, анын ичиндеги «Чекир саяк» бутагынын түпкү атасына айланган. Жетиген уруусу жөнүндөгү тарыхый булактар маалыматтарга өтө жарды. Ошондуктан, бул уруунун генезисине арналган атайы эмгектер жокко эсе. Бирок, санжыраларда айтылып жүргөн маалыматтарга таянып, жетиген уруусу менен чекир саяктардын байыркы теги бир жерден чыкканын, ошондой эле бул уруулардын бир бөлүгү тектеш, кошуна элдердин курамына сиңип кеткен деп божомолдоого болот. Жетиген уруусу ич ара кыргый, кыбал деген уруктарга ажырайт. Этнограф С. М. Абрамзондун иликтөөлөрү боюнча бул урууга дагы бир «дербиш» деп аталган урук кирет. 19-кылымдын биринчи жарымында канатташ кушчу уруусу менен жайыт талашуудан келип чыккан чатактын натыйжасында жетигендер жеңилип, бир бөлүгү жер которууга мажбур болгон. Ошондуктан, азыркы жетиген уруусу чачкын жайгашкан. Жетигендердин кыбал уругунун тукуму негизинен Талас өрөөнүнүн жогорку аймагын (Талас району) жана ага чектеш жаткан Чүй өрөөнүнүн төмөнкү чөлкөмүн (Панфилов району) мекендешет. Ал эми кыргый жана дербиш уругунун өкүлдөрүнүн көбү сарыбагыш, солто арасында болуп, Нарын облусунун Нарын, Кочкор, Чүй облусунун Кемин, Чүй, Сокулук райондорунда турушат.
Сокся
Сокся (Сокса) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 449 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 94 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нагара
Нагара, нагора, накара (араб. накаратун - добулбас кагуу) - 1. Жакынкы жана Орто Чыгыш элдеринде кеңири тараган мсмбраңофондор түркүмүндөгү музыкалык аспап. Kapana сымал тулкусу бири-биринен коломү менен айырмаланат.
Түрлөрү: өзбектердин кош-нагорасы, азербайжандардын гош-нагарасы, грузиндердин диплипитосу ж. б. 2. Азербайжандардын эки жагына жаргак тартылган цилиндр сымал урма музыкалык аспабы.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Йафес
Йафес, Йафет – Библиядан ислам чөйрөсүнө өтүп, кайра иштелген санжыра боюнча адамзаттын ата-бабаларынын бири. Йафестин Хам жана Сам (иудейлерде – Сим, христиандарда – Сэм) деген бир туугандары болгон, алардын атасы Нух (Библияда – Ной) пайгамбар имиш. Адамзаттын таралышы жөнүндөгү бул санжыра кыргыздарга ислам динин кабыл алгандан соң таралган. Санжырачылардын баяндарында Йафестин улуу баласы Түрк, андан калган башка түрк тилдүү элдер тарайт имиш. Бирок бул санжыра-уламыштардын башка варианттары да кездешет. Кыргыз санжырачылары библиялык уламышты кыргыз элинин оозеки тарыхын чагылдырууда пайдаланып жүрүшөт.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Микропроцессор
Микропроцессор (microprocessor) деп — персоналдык компьютердин борбордук процессорунун (БП-CPU) милдеттерин аткарган өзүнчө интегралдык схема аталат, ал энелик тактага орнотулат.
Жест тили
Жест тили – туюнтуу, билдирүү мүмкүнчүлүгү тыбыштык тилдер сыяктуу акустикалык негиз, акустика-артикуляциялык базага таянуу менен ишке ашпастан, паралингвистикалык кинетикалык ишаарат аркылуу маалымат алмашууну жөнгө салуучу коммуникативдик система. Жест тили дүлөйлөрдүн өз ара баарлашуусун тескөөчү негизги, атүгүл жападан жалгыз каражат. Бирок ал вербалдык баарлашуу кырдаалында да маалыматты толуктоочу, адамдын психологиясын, эмоционалдык абалын туюнтуучу каражат катары колдонулуу мүмкүнчүлүгүнө ээ экендиги да талашсыз. Тыбыштык тилден Жест тилинин негизги айырмачылыгы – алардын маалымат берүү, маалымат алмашуу каражаттарынын ар түрдүүлүгүндө. Жест негизинен, колдун кыймылы аркылуу аткарылат жана ал жестикулятордук компонент деп аталат. Мындан сырткары Жест тили мануалдык эмес компонентке кирген көзкараш, беттин көрүнүшү, баштын, дене-бойдун кыймылы сыяктуу компоненттер аркылуу да берилет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Бард
Бард - (түпкү мааниси ирланд тилинен чыккан) элдик ырчы. Кельт калктарында (ирланд, валлий, шотлаид, пикт) лирикалык мазмундагы ырды аткарып чыккандар ушундайча аталган. Алар өз чыгармаларын эл аспаптары менен (көбүнчө гитарада) коштогон.
Эки-Чат коргошун кени
Эки-Чат коргошун кени  Ысык-Көл облусунун Түп районунда, Каракол ш–нан чыгыш тарапта, Экичат суусунун жээгинде, деңиз деңгээлинен 2400–2750  м бийиктикте. 1951–59-ж. чалгындалган. Кен аймагы Таш-Көмүр мезгилинин конгломерат, гравелит, кумдук, алевролит, акиташ, гипс жана чополуу гипстен турган катмарлардан түзүлгөн. Руда тулкулары акиташ катмары менен байланышкан. Алардын узундугу 460 м, орточо калыңдыгы 3,08 м. Негизги руда минералы – галенит. Рудадагы коргошундун өлчөмү 3,26–4,48%, күмүштүкү – 13,25 г/т. Руданын запасы В+С1+С2 категориясы боюнча 4187 миң т, коргошундуку – 153200 т, күмүштүкү – 55,5 т.
Вэст Карроллтон (Огайо)
Вэст Карроллтон (Огайо) (West Carrollton) — Огайо штатынын Montgomery округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13143 киши. Болжолдуу аянты - 16.8 км². FIPS коду — 39-83111.
Жедирмек оюну
Жедирмек. Кыргыз элинин чүкө оюндарынын бири. Оюн олтурууга ыңгайлуу болгон ар кандай жерде ойнолот. Оюнга эки же андан көп оюнчу катышат. Оюнчулардын жашы чектелбейт. Оюнчулар өздөрүнөн калыс шайлашат. Калыс оюнчуларды оюн ойнолуучу жерге олтургузат. Ар бир оюнчу ортого бирден чүкө таштайт. Оюнчулар ортого ташталган чүкөлөрүн таанууга тийиш. Калыс ал чүкөлөрдү алып, оюнчулардын ортосуна калчайт. Калчаганда кайсы оюнчунун чүкөсү алчы консо таа конгон, чик түшкөн чүкөлөрдү, ал эми таа конгон чүкө бөк түшкөн чүкөлөрдү утуп алат. Эгерде бир нече чүкө алчы, таа консо, чик, бөк түшкөн чүкөлөрдүн саны конгон чүкөлөрдүн санынан аз болсо, калыс чүкөлөрдү кайра калчайт. Чүкөсү утулган оюнчулар кайра бирден чүкө кошушат. Калыс чүкө калчоону улантат. Чүкөсү түгөнгөн оюнчулар оюндан чыгышат. Оюндун акырында кайсы оюнчу чүкөнү көп утса ошол оюнчу оюндун жеңүүчүсү болот. Маалымат булагы: Токторбаев С. “ Өспүрүмдөр оюндары ”
Наво
Наво (перс. нава - күү, обон) - 1. 13-17-кылымдар аралыгында Жакынкы Чыгыш элдери жараткан он эки макатдын үчүнчүсү жана ошол макам ладынын аталышы. Наво ладынын түзүлүшү эолий ладына тете. 2. Өзбек, тажиктердин шаштакотунун үчүнчүсү.
Асыл тукум материалы
Асыл тукум материалы – асыл тукум жаныбар, анын гаметтору менен зиготтору (түйүлдүгү).
Көшөгө
Бул үйдүн бир капшытын бөлүп, далдалап турган буюм. Абалы жөнөкөй эле болуп, боз үйгө шартташкан. Алда бара-бара кооздоло баштайт. Жука кездемеден (2,5—3 м, 2—2,5 мм тигилет да, үстүңкү кыюусуна илмектер кадалып, ага ичке бүчүлүктөр өткөрүлүп, илмектин эки учу ууктарга, мыктарга кере тартылып байланат.
Көшөгө кыздын себи менен кошо келет. Жаңы үйлөнгөндөр салт боюнча көшөгөнүн ичине жатышат. Буга да узчулукка таандык сайма көчөттөрү көбүнчө илме сайма менен түшүп, туш кийиз өңдүү үйгө жасалга берет.
Арча
Таралышы жана экологиясы
Бул ууруга киргендер Түндүк жарым шарда, Арктикадан тарта субтропикалык тоолуу аймактарга чейин таралышкан. Бир гана Африкада өскөн батыш-африка арчасы (Juniperus procera), 18° түштүктө байырлайт. Көпчүлүк түрлөрү майда ареалдарды түзүшүп тоолу өлкөлөрдүн тоо системаларында бири-бирин толуктап өсұп келишет. Баарыбызга белгилүү болгон кадимки арча — Juniperus communis, чоң ареалды ээлейт. Дарак сымал арчалар, бийиктиги 10—15 м жетет. Мындай арчалар чакан токойлорду түзүп келишет. Буларды көбүнчө Борбордук Азиядан (Кыргызстан, Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан ж.б.) жана кургак чөлкөмдүү Мексикадан, ошондой эле Түштүк Американын түштүк бөлүгүнөн жолуктурса болот. Арчанын башка түрлөрү майда бадалчалар болуп саналышат жана тоо этектерде чакан токойчолорду түзүп өсүшөт. Бойлору кичине болгон жайылып өскөн арчаларды тоо-таштуу жайлардан кезиктиребиз. Булар көбүнчө токойлодон жогору жайланышып аска тектүү кургак жайларда өсүшөт.
Арчалардын баардык түрлөрү күнөстүү жайларды сүйүүчү өсүмдүктөр, көпчүлүгү субстрат тандабайт жана ысыкка, туздуулукка, минералдык заттардын жетишсиздигине чыдамдуу келишет. Суукка чыдамдуулугу боюнча арчалар жогору турушат, кээ бир түрлөрү арктикалык зонада да өсүшөт.
Арчалардын көбөйүшү
Уруктар менен көбөйүшөт. Бирок уруктарын сепкенден кийин бир жылда өнүп чыгышат; Калемчелер менен көбөйүшөт; Тамырлары менен көбөйүшөт — көбүнчө жайылып өскөн арчалар; Кыйыштыруу менен көбөйүшөт — декоративдик арчаларды өстүрүүдө. Арчалар 600 жылга дейре жашашат. Жаратылышта калыбына келүүлөрү кыйынчылык менен жүрөт.
Ботаникалык мүнөздөмө
Бүчүрлөрү кабырчыксыз, (Кадимки арча - Juniperus communis) кээ бир учурларда эки жагынан кичинекей жалбыракчалар менен капталган. Ал эми сөөктү арчанын (Juniperus drupacea) бүчүрлөрү көптөгөн кабырчыктар менен оролгон. Жалбырактары үч - үчтөн биригип турат, ийне сымал, учтуу келишет, узун-ланцеттүү, үстүнкү жагында үттөр менен кошо тарамыштар орун алышкан.
Арчалардын тизмеги
Урууда 50 - 67 чейин түрлөр бар.
Сай (Баткен району)
Сай — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Кыштут айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 765 киши.
Кимберли
Кимберли – Австралиянын түндүк-батышындагы плато. Байыркы кристаллдык тектерден жана кумдуктардан, чыгышы базальттан турат. Бийиктиги 936 мге чейин. Климаты субэкватордук, жайы нымдуу. Түштүгүндө кургакчыл, түндүгүндө дайыма жашыл эвкалипт токою мүнөздүү.
4-апрель
4-апрель — Григорий календары боюнча 94-күнү (толук жылда 95), жылдын аягына чейин 271 күн бар.
Жаңы ачылган жагдайлар
Жаңы ачылган жагдайлар – процесстик укукта ишке катышкан адамдардын укук жана милдеттеринин пайда болушу, өзгөрүүсү же токтоосу байланышкан (ишке катышкан адамдардын билип туруп жалган көрсөтмө берүүлөрү, эксперттердин жыйынтыктары, буюм далилдери же билип туруп туура эмес которуулар ж. б.) фактылар, ошондуктан Ж. а. ж-ды максаты андай юридикалык фактыларды далилдөө менен чектелген далилдерден так айырмалоо керек. Чыгарылган чечимдин (өкүмдүн) негиздүүлүгүнө шек туудурган жаңы далилдердин табылышы аны соттук көзөмөл тартибинде кайра карап чыгууга негиз болот. Андай кайра кароо үчүн Ж. а. ж. иш үчүн олуттуу мааниге ээ болуусу зарыл.
Лыбидска
Лыбидска (,, 1993-жылдын 2-февралына чейин — Дзержинська) — Киев метросунун Оболонско-Теремковская сызыгындагы станция. 1984-жылы 30-декабрьда ачылган.
Тэпэк-Кыкя дарыясы
Тэпэк-Кыкя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вэрг-Корыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жардамчы сөздөр
Жардамчы сөздөр - тигил же бул грамматикалык категориянын маанисин билдирүү үчүн колдонулган, лексикалык маанисин жарым-жартылай же толук жоготкон сөздөр. Демек, өз алдынча турганда лексикалык маани туюнта албаган, сүйлөм тутумунда башка сөз менен бирге айтылып ага кошумча маани берген, аны башка сөз менен байланыштырып турган сөз.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Кадимки күбөлөр
Кадимки күбөлөр (лат. Tineidae) майда боз жетим көпөлөктөрдүн бир тукуму, булардын кыйла уруусу жана түрү бар, аларга төмөнкүлөр кирет: чыгыш күбөсү (лат. Monema flavescens), козукарынчыл күбө (Nemapogon personellus), данчыл күбө (N. granellus), капустачыл күбө, килемчил күбө, эмерекчил күбө (Tineola furciferella), жемишчил күбө, кийим күбөсү (Tineola biselliella), күн карамачыл күбө, момчул күбө, четинчил күбө, сиренчил күбө (Caloptilia syringella), карагатчыл күбө, терекчил күбө, козочул күбө, тончул күбө (Tinea pelionella), юккачыл күбө (Pronula juccasella), алмачыл күбө (Yponemeuta malinellus), арпачыл күбө (Nemapogon granella).
Жөргөмүштүн кызыктары
Жүздөгөн чакырым алыстыкка уча алышат. Жаш жөргөмүштөр желесинин жардамы менен узак аралыктарга уча алышат. Ал үчүн желенин учун бир жерге жабыштырып, өздөрүн аба агымына ташташат. Мына ушундайча алар жерде 5 чакырым, деңизде болсо жүздөгөн чакырым алыстыкка кете алышат.
Желеси сыртка чыгар-чыкпас муздайт Жөргөмүштөрдүн денеси эки бөлүк болуп, арка жагындагы бездеринен желе чыгарат, мына ошол жердеги ичке тешиктерден тамчыдай болгон суюктук сыртка чыгары менен муздайт.
Аң уулаганга өзгөчө желе Жөргөмүштөр желесин кармачу курт-кумурсканын чоңдугуна жараша токуйт. Мисалы, Түштүк Америка жөргөмүшү кумурскаларды оңой кармоо үчүн тыгыз жайгашкан желе токуса, көпөлөк сыңары чоңураак курт-кумурскаларга арасы ачыгыраак желе токуйт.
Манекен жөргөмүштөр Дагы бир жөргөмүштүн түрү тикенден жана дарактын кабыктарынан манекен жөргөмүштөрдү жасашат. Жөргөмүш желесинин жиптери жибектен болуп, алар болоттон да бекем болот. Жабышпай турган жерлерин өздөрү да билишет Жөргөмүш желесинин баары жабышкак эмес. Олжосу желеге жабышып калган учурда жөргөмүш мына ошол жабышпай турган жерлери менен барып табылгасын кармайт.
Уста жөргөмүштөр Жөргөмүштөр желесин негизинен эки нерсенин ортосунда, дубалдын бурчу же эки тал, дарактын ортосуна окшогон жерлерге токушат. Бирок, арасында айрым уста жөргөмүштөр да болот. Алар башкалардан айырмаланып бир эле жерге желе токууга жөндөмдүү келишет.
Канаттуулар үчүн эскертүү Айрым жөргөмүштөр желесин жалтыраган ак түстө кылып токуп, зигзаг формасында белгилерди коюшат. Бул болсо канаттууларга ал жерден өтпөөсүн эскерткен белги болуп саналат.
Жупташкандан кийин эркегин өлтүрөт Карадул түрүнө кирген жөргөмүштөрдүн ургаачысы эркегине караганда 4-5 эсе чоң болот. Ал эми жупташкандан соң ургаачысы эркегин жеп коёт экен.
Мүйүз керней
Мүйүз керней – кыргыздын аэрофовдор түркүмүндөгү музыкалык аспабы. Адатта кийиктин мүйүзүнөн мүштөксүз жаcалат. Анда табигый добуш катарынын бир нече үнүн алууга жана кыска кайрыктуу «кабарчы» күүлөрдү аткарууга болот.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Зоонимдер
Зоонимдер (zoon — жаныбар, onum — ысым, ат) — жаныбарларга, айбанаттарга коюлган энчилүү аттар. Үй айбандарына энчилеп ат коюу жер-сууну атагандай эле турмуштук зарылчылыктан, практикалык муктаждыктардан улам келип чыккан. "Манас" эпосунда 3-дин өтө көп учурашы да кыргыз элинин көп кылымдык тарыхына байланыштуу. "Манас" эпосунда жылкы баласынын өңү-түсүн билдирген сөздөрдүн жалпы саны жүзгө жакын, жылкы чарбасына байланыштуу айтылчу сөздөрдүн саны миңден ашуун экенин "Манас" эпосу боюнча бүткүл союздук симпозиумга (1988) катышкан Г. Кушбакова белгилеген.
Согуштагы ийгилик баатырдын курал-жарагына, минген атына байланыштуу болгон жоокерчилик заманда “ат адамдын канаты” делип өтө жогору бааланган. “Манаста” башкы баатырдын туулгандан тартыл, өлгөнгө чейинки өмүрү ат менен тыгыз байланышкан. Эпосто аттын өтө көп жана ар түрдүүчө сүрөттөлүп берилиши кыргыз эли мал чарбачылык менен кесип кылышынын негизинде келип чыккан. Анын себеби аттын эл турмушунда зор чарбачылык мааниге ээ болгондугу менен түшүндүрүлөт. Жоокерчилик заманда ат баатырлардын согушта минген жакын жолдошу болгон. Ошондуктан ат көчмөн элдердин эпосунда, айрыкча “Манаста” өтө маанилүү орунду ээлейт да, баатырдын белсемдүү жардамчысы, атүгүл ат аны өлүмдөн куткарган досу эң жакын досу экенин да билсек болот. Эпикалык салтка ылайык эпостогу ар бир оң жана терс каармандын өзүнө таандык унаасы, ал унаанын өзүнө ылайык энчилүү ысымы бар. Мисалы, Манастын аты — Аккула, Алмамбеттики — Сарала , Коңурбайдыкы — Алгара, Ороңгунуку — Кулабээ, Мадыкандыкы — Көкбука, Малгундуку — Боз качыр жана башкалар Баатыр, анын минген аты, ал атка берилген ысым бири-бирине байланыштуу деп эсептелинип, күлүккө ат энчилөөгө өзгөчө маани берилген. Тулпарларга ат коюуда өңү-түсүнө, сымбат-турпатына, мүнөзүнө, жашына жана башкалар өзгөчөлүктөрүнө көңүл бурулуп, метафоралык ык, өң-түскө байланыштуу символика, сөздү өтмө мааниде колдонуу кеңири пайдалынылган. Ошондой эле тотемдик түшүнүк — жаныбарларды ыйык тутуу, аларга табынуу салты да белгилүү роль ойногон (Камбароз жана башкалар), өңү-түсүнө карай: Торучаар, Аккула, Сарала, Алгара, Көгала, Куучабдар жана башкалар; өңү-түсүнө+жашына: Кулатай, Тайбуурул (кийин Нарбуудан болуп да айтылат) жана башкалар; өңү-түсүнө+жынысына: Кулабээ, Торайгыр жана башкалар; турпатына + өңү-түсүнө: Тоотору, Тоокара, Чоңкүрөң жана башкалар; өңү-түсүнө+тукумуна: Бозжорго, Каракашка аргымак жана башкалар; өңү-түсүнө+эмнеге окшоштугуна: Керкабылан, Көкчебич, Наркызыл, Суркоён, Уларбоз жана башкалар; күлүктүгүнө: Желтаман жана башкалар "Манас" эпосунда ошондой эле жылкы баласынан башка айбанаттардын аттары да учурайт. Айрым эпикалык душмандардын унаалары эмне унаа экенине карай аталган: Көкбука, Бозкачыр, Бозкерик жана   башка Кызыгууну туудура турган Мааникер өңдүү 3. да учурайт.
"Манас" эпосунда иттин (Кумайык, Актайган), куштун (Акшумкар), төөнүн (Желмаян, Агинген, Кууинген) энчилүү аттары да бар. "Манас" эпосундагу з. негизинен кыргыз элинин, ошондой эле түрк-моңгол элдеринин элдик оозеки чыгармаларында жолуккан энчилүү атоолорго окшош же жакын турат. Мындан 3-дин келип чыгышы, таралышы элдик оозеки чыгармалардын талаптарына, максаттарына, принциптерине байланыштуу узак убакыттар бою өнүгүп келе жатканын байкоого болот.
Карга
Карга - Саян-Алтайдын түрк-монгол элдеринде ыйык деп эсептелген канаттуу. Хакас этнографы, профессор В.Я. Бутанаев бирюсин-хакастардагы «харга» этнониминин (суг харгазы, таг харгазы) баштапкы маанисинде тотемдик негиз бар экендигин белгилейт. Хакастар (хакас- бирюсиндер) карганы ыйык тутушкандыгын, бул канаттууну табу (тыюу салуу) иретинде «кара таан» деп аташкан. Тунгус тилдүү элдерде (эвенктерде) харга «жапайы бугу» маанисин- деги этностук аталыштар бар. Мындан сырткары, жапайы бугу (эвенкче - «харги») - шамандардын идеологиясындагы тотемистик башатты аныктайт. Харги - шамандардын башкы колдоочусу, жетекчиси, устаты катары түшүнүк калыптанган. Карга - тува шамандарынын түшүнүгүндө оорулуунун жарасын айыктырууга жана өзүнө душман шаманды издеп табууга жардам берген. Бул мисалдар жалпы карга «харга» харги терминдеринин баштапкы тотемистик негизин аныктап жүрбөсүн? Тунгус тилдүү элдердин мифологиясында карга дүйнөнү жаратууга катышкан аялдын элесин берген. Ошондуктан бул канаттууга багышталып, курмандык чалынган көрүнүштөр арбын кездешет. Жунгар (ойрот-калмак) уруулук бирикмесине киришкен дөрбөт (дэрбэт) жана баиттерде «харгачууд» - «каргалар» аттуу уруктар болгондугу маалым. Бул фактылар карганын моңгол тилдүү урууларда да тотемдик канаттуу болгондугун тастыктаары шексиз. Карга - кыргыздын моңолдор, чекир саяк урууларынын курамындагы уруктардын аталышы катары белгилүү.
Жети жылдык согуш (1756–63)
Жети жылдык согуш (1756–63) – Борбордук Европада үстөмдүгүн орнотуу үчүн европа өлкөлөрүнүн ортосундагы ири конфликт. Бир тарабында Орусия, Австрия, Франция, Испания, Швеция, Саксония, экинчи жагында Пруссия, Улуу Британия, Португалия жана герман мамлекеттери (Гессен-Кассель, Брауншвейг, Шаумбург-Липпе, Саксен-Гота) ортосундагы согуш. 1756-ж. Пруссиянын Саксонияга басып кириши менен согуш башталган. Ал Түндүк Америка жана Ост-Индиядагы колониялар үчүн англия-франциялык карама-каршылыктардын курчушунан, Австрия, Франция, Россиянын кызыкчылыктары менен Пруссиянын агрессиячыл саясатынын кагылышынан келип чыккан. 1757-ж. Росбах менен Лейтендин жанында Фридрих IIнин (пруссиялык) армиясынын жеңиштери россиялык-австриялык аскерлердин Кунерсдорф салгылашындагы (1759) жеңиши менен жокко чыгарылган. 1761-ж. колонияларда жана деңизде айыгышкан салгылашуулар жүрүп, Пруссия кыйроого жакындап калган, бирок 1762-ж. Россиянын жаңы падышасы Пётр III аны менен союз түзгөн. 1763-ж. Австрия, Саксония менен болгон Губерту­сбург тынчтык келишими боюнча Пруссия Силезияны өзүнө караткан. Париж тынчтык келишими (1763) боюнча Канада, Чыгыш Луизиана, Индиядагы франциялык ээликтердин көп бөлүгү Улуу Британияга өткөн, ошондой эле Англия Испаниядан Флориданы тартып алган. Жети жылдык согуштун башкы жыйынтыгы – колониялык ээликтер жана соодадагы биринчилик үчүн күрөштө Улуу Британиянын Франциянын үстүнөн жеңишке жетиши болгон.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Первомай (Туймазин району, Башкыртстан)
Первомай — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Кандрин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 987 киши. Почта индекси — 452769, ОКАТО коду — 80251827004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тандыр
Тандыр (дандыр) - нан бышырылуучу атайын очок. Кыл кошулуп ийленген  чоподон жарым айлана түрүндө оозу кууш, түп жагы кенен, ар кандай көлөмдө (бийиктиги 1, 5, айланасы  2–3 м) жасалат. Кээде тандыр атайын курулган тектирченин үстүнө орнотулат. Нан жапканга, отун жагууга оңой болсун үчүн тандыр тикесинен гана эмес, жантыгынан да курулат. Ошондой эле нандан башка тандырга түрдүү тамак ашты да жасашат. Тандыр Кыргызстанда, Казакстанда, Азербайжанда, Арменияда, Кытайда, Өзбекстанда, Түркмөнстанда, Моңголдо, Тажикстанда, Орусияда жана Жапонияда көп тараган. Тандыр ар бир өлкөдө ар түрдүүчө айтылат: Азербайжанда - „тэндир“, Тажикстанда — „танур“, Арменияда — „тонир“, Грузияда — „тонэ“, Индияда — „тандури“.
Аму-Дарыя
Аму-Дарыя – Орто Азиядагы дарыя; айрым бөлүгү Тажикстан, Өзбекстан, Түркмөнстан менен Афганстандын чегаралары аркылуу агат. Панж жана Вахш дарыясынын кошулушунан пайда болуп, Арал деңизине куярда дельтаны пайда кылат. Узундугу 1415 км (Панж дарыянын башталышынан 2540 км), алабынын аянты 309 миң км2 (Керки шаарына чейин). Алабы тоолуу, түздүктүү бөлүктөрдөн турат, түздүктөрдө Аму-Дарыя Каракум жана Кызыл-Кум чөлдөрү аркылуу агып, нугун өзгөртүп турат. Негизги куймалары: Сурхаб (сол), Кафирниган, Сурхандарыя (оң). Орт. чыгымы Керки ш. тушта 2000 м3/сек (эң чоң чыгымы 9060 м3/сек, эң азы 420 м3/сек). Жаз-жай айларында суусу кирет. Суусу өтө ылайлуу (3,3 кг/м3). Төмөнкү агымында тоңот (Нукус шаары тушта 4 айга чейин). Сугатка кеңири пайдаланылат, Аму-Дарыяда Төө-Моюн жана Тахиа-Таш гидротүйүндөрү курулган, андан Кара-Кум жана Аму-Бухара каналдары башталат. Төмөнкү агымында балык кармалат. Чаржоу шаарынан тартып такай кеме жүрөт. Боюнда Термез, Керки, Нукус шаары жайгашкан.
Бардеңке
Бардеңке, берданка - мылтыктын бир түрү. Адегенде америкалык полковник X. Бердан тарабынан иштелип чыгып, 19-кылымдын 60-жылдарында орус инженерлери А. П. Горлов жана К. И. Гуниус бир кыйла өркүндөтүшүп, АКШда ал «орус мылтыгы» деген ат менен белгилүү болгон. Бардеңке милтелүү мылтыкка караганда атууга ийкемдүү, бир атар мылтык. Орус армиясынын аскерлери 1868-91-ж. куралданган. Кийин кыргыз элине да кеңири тарап, аңчылыкка жана башкаларга колдонушкан. Учурда Бардеңкени музейден гана кездештиребиз.
Адепки күбөлөр
Адепки күбөлөр (лат. Eriocraniidae) — күбөсымак майда жетим көпөлөктөрдүн бир тукуму.
Карындаш
Карындаш - «бир энеден төрөлгөн», тагыраак айтканда «бир карындан чыккан» дегенди билдирүүчү сөз. Азыр кыз балдарга карата колдонулат. 1). Улуу агалары өздөрүнөн кичүү кыз бир туугандарын атайт. 2). Жалпы эле эркектердин жаш кыздарга кайрылуусу.
Жетим
Жетим – ата-энесинин бири же экөө тең каза болгон бала. Атасы да, энеси да каза болгонду тоголок жетим дейт. Энесиз калган баланын абалы абдан оор болору элде «Энелүү жетим эрке жетим, аталуу жетим арсыз жетим» деген менен билдирилген. Ата-энесинин бирөө же экөө тең ар кандай себептер менен бир жакка кетип, кароосуз калган баланы тирүүлөй Ж. дешкен.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Выдубычи
Выдубычи — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгсындагы станциясы. 1991-жылы 30-декабрьда ачылган.
Краснохолм (Калтасин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түштүк Уньга
Түштүк Уньга — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уньга дарыясынын оң жээгинен 25 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 55 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Асыроочу (бакма) бүлө
Асыроочу (бакма) бүлө – КР үй-бүлө укугу боюнча, ата-энелеринин камкордугунан ажырап калган балдарды тарбыялоонун бир таризи. Ал балдарды үй-бүлөдө тарбиялоого берүү келишиминин негизинде жүргүзүлөт. Асыроо келишими камкорчу жана көзөмөлчү органдар менен асыроочу ата-энелердин (жубайлардын же айрым жарандардын) ортосунда түзүлөт. А. б-нүн тарбыясына жашы эрезеге жете элек балдар келишимде каралган мөөнөт боюнча берилет.
Карын-карта
Карын-карта — жылкынын ич эти. Жылкынын жоон майлуу ичегиси - карта. Башка малдыкына караганда жылкыныкы ширелүү, калың, майлуу, жегиликтүү болгондуктан кыргыздын улуттук чүйгүн тамагы катары бааланат.
Лактамдар
Лактамдар — мол-лары шакекчесинде -СО-NН-топтору бар амин-карбон к-таларынын ички циклдүү амиддери:
Л. пайда кылган аминкарбон к-талар типтерине жараша b-, g-, d- жана башка болуп айырмаланат. Алар негизинен аминкарбон к-талар .же алардын туздарын, о. эле галогендүү же оксикарбон к-талары амиддерин циклдөө менен алынат. Л. алкилдөө, галогендөө реакцияларына жеңил кирип, анда циклдери сакталат. Ал эми гидролиз, аммонолиз. жана полимерлөө реакцияларында лактамдык шакекчелер -СО-NН- байланыштарынан ачылат. Лактамдык шакекчелер туруктуулугу аларды түзгөн шакекче санына жана андагы атом топторуна жараша болот. 5-6 шакекчелүү Л. башкаларга салыштырмалуу туруктуу келет. Шакекчелери жети же андан көп атомдон турган Л. женил полимерленет. Мис., e-капролактамды полимерлөөдөн поликапроамид пайда болот. Андан капрон буласы алынат. Көпчүлүк Л. биол. активдүү касиетке ээ.
Жорго салыш оюну
Жорго салышты кыргыз эли өтө жогору баалаган. Жорго жөнүндө "Манас" эпосунда да таасын сүрөттөөлөр жолугат. Шырдакбектин боз жоргосу сыяктуу айтылуу жорголор ушул күнгө чейин эл оозунда айтылып келе жатат. Мурда жорго аш – тойлордо салдырылган. Жылкынын жоргосу чапма жорго, төкмө жорго деп бөлүнөт. Азыр жорго салыш боюнча мелдеш айлампада, түз жерде жүргүзүлөт. Ага жорго салдыруунун ыгын жакшы билген кишилер катыша алат. Жашы үч жаштан жогору бардык тукумдагы жорголор катышса болот. Жорго салдырышта жоргону бир гана катышуучу алмашпастан минүү керек. Жорго 2ден 10 километрге чейинки аралыкка салдырылат. Катышуучулар бүт аралыкты атты жоргосунан жаздырбай өтүүгө тийиш. 3 километрге чейинки аралыкта 5 жолу, 5 километрде 6, 10 километрде 10 жолу жаңылууга уруксат берилет. Жорго 4төн 12ге чейин секирик жасаса жаңылуу деп эсептелет. 3 секирикке чейинкиси жаңылгандыкка жатпайт. 12ден көп секирик жасаса мелдештен четтетилет. Ээр токумсуз жорго салдырууда, байгелеш атты чаап жиберүүгө, төтө жолго салууга болбойт. Эрежени бузгандар мелдештен чыгарылат. Ээлеген орду жорголор чогуу салдырылса алдыга чыгып келгендеги ордуна ылайык, бир нече кезекке бөлүнүп салдырылса убакыт боюнча белгиленет.
Ала күбөлөр
Ала күбөлөр — (лат. Gracillariidae) күбөсымак майда жетим көпөлөктөрдүн бир тукуму.
Аму-Дарыя казынасы
Аму-Дарыя казынасы – Грек-Бактрия дооруна (биздин заманга чейинки 4–2-кылым) таандык эстелик. 1877-ж. Самаркандан Кундузга кеткен жолдогу Аму-Дарыянын кечүүсүнө жакын жерден табылган. Аму-Дарыя казынасынын табылгасы 179 алтын, 7 күмүш буюм, 1300 коло тыйындан турат. Бул табылга 1897-ж. Индия аркылуу «Британия» музейине жеткирилген. Анда алтындан куюлган статуялар, билериктер, ат, араба, эчки, каз, балык жана башка бар. Байыркы көчмөн сак жана скиф урууларынын жакындыгы бар экендигин далилдейт.
6-апрель
6-апрель — Григорий календары боюнча 96-күнү (толук жылда 97), жылдын аягына чейин 269 күн бар.
Жандама мүчө
Жандама мүчө - аныкталгычтан кийин келип, анын заттык белгисин, кээде сыпаттык белгисин билдирүүчү аныктоочтун өзгөчө түрү: Үмөт уста. Бурмаке апам, Канат карыя, Акмат молдо. Чолпонбай баатыр ушул мектепте окуган. Динара тентек китепти көп окуйт ж.б. Жандама мүчө талапка жараша, кээде аныкталгычтан мурда да жайгашып айтылат: Манас баатыр - баатыр Манас, Ормуш уста - уста Ормуш, Зарыл мугалим - мугалим Зарыл. Кыргыз тилинде Жандама мүчөнүн орус тилинен оошуп кирген жаңы түрү да колдонулат. Андай Ж. М. аныкталгыч менен кошо айтылып, анын кошумча кесибин, кошумча маанисин билдирет: инженер-электрик, инженер-механик, телефон-автомат, врач-терапевт, учкуч-истребитель ж.б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Вэстлэйк (Огайо)
Вэстлэйк (Огайо) (Westlake) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 32729 киши. Болжолдуу аянты - 41.2 км². FIPS коду — 39-83622.
Южный городок (Үчяр) кумшагыл кени
Южный городок (Үчяр) кумшагыл кени Ош облусунун Кара-Суу районунда, Ош шаарынан 0,5  км түштүктө, деңиз деңгээлинен 1150–1260 м бийиктикте. 1971-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагы калыңдыгы 20–30 м болгон кум-шагыл катмарынан түзүлгөн. Адырдын кырларында кум-шагылды калыңдыгы 2,0–13,4 мге жеткен кумайлуу чопо жаап турат. Кум-шагыл 35,5% койташтан, 39,1% шагылдан, 25,4% кумдан турат. Талкалап жуугандан кийин кум-шагыл «200», «300» маркадагы бетонду даярдоого жарамдуу. Запасы В категориясы боюнча 1839 миң м3, С1– 2475 миң м3 В+С1– 4314 миң м3, С2– 974 миң м3. 1997-жылга карата баланстагы запасы В – 1307 миң м3, С1– 2475 миң м3, В+С1– 3782 миң м3, С2– 974 миң м3.
Чуртанка (дарыя)
Чуртанка — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ишим дарыясынын сол жээгинен 240 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кааба
Кааба (الكعبة «куб») – азыркы Сауд Арабиясынын диний борбору Мекке шаарындагы мусулмандар (сунниттер) зыярат кылуучу Ыйык мечиттин короосунда жайгашкан имарат. Анын узундугу 13м, туурасы 12 м, бийиктиги 15 м; пайдубалы мармардан, дубалы боз таштан тургузулган. Чыгыш тарабына Аллах асмандан жиберген деп эсептелинген «кара таш» кошо урулган. Каабанын үстүнө Курандын аяттары алтын жип менен жазылган кара жабуу жабылган. Мухаммед пайгамбар исламды жаңы дин катары жарыялаганга чейин эле Каабага жарым аралда жашаган араб уруулары зыяратка келип турушкан. Мусулмандар намаз окуп жатканда Каабаны карап («Кыбылага карап») турууга тийиш. Ажылыкка баргандар Каабаны жети айланып, анын «кара ташын» өбүшү ылаазым. Кыргыздын бай-манаптары 19–20-кылымдын башында өзүнүн таасирин чыңдоо үчүн Каабага барып, ажы болуп келүүгө аракеттенишкен. Эгемендүүлүктүн шартында Меккеге зыярат кылып, андагы Ислам маданиятына тийешелүү көптөгөн тарыхый эстеликтер менен таанышууга жакшы шарттар түзүлүп, ага баруучулардын саны улам арбып барат.
Сарымсак
Сарымсак (Allium sativum, L. 1753) — эки жылдык чөп өсүмдүгү; уруунун түрү Пияз түптүүлөр (Alliaceae). Сульфид - органикалык кошулмалардын негизинде кескин жыты жана ачуу даамы менен дүйнө жүзүндөгү көпчүлүк элдердин жактырып жээген жашылчасы болуп саналат. Вируска каршы туруктуулугу үчүн медицинада кеңири колдонулуп келүүдө. Сарымсактын майда баштарын үрөн катары жана тамак-ашты даамдуу кылуу максатында (чийки жана бышырылган түрүндө) колдонушат. Жалбырактары, сызыгы жана гүл төшөнчөсү жээгиликтүү, көбүнчө жаш өсүмдүктөрдүкүн пайдаланышат. Сарымсактын тамыры жана башынын жука чел кабыгы гана колдонулбайт. Калган баардык органдары дарылык касиенке ээ.
Таралышы жана экологиясы
Сарымсактын мекени болуп Түштүк-Батыш Азия болуп саналат. Ал жакта неолит заманынан бери өсүп келүүдө. Сарымсак жапайы түрүндө бул чөлкөмдүн баардык жеринде кеңири өсөт.
Сарымсактын эки түрү бар: күздүк жана жаздык.
Колдонулган адабияттар
...
Кимберлит
Кимберлит (Түштүк Африкадагы Кимберли шаарынан табылган жана анын атынан аталган) – курамында алмаз кристаллдары бар ультранегиздүү магма теги. Негизинен оливин (60%), кальцит (14%), флогопит (13%), пироп жана диопсид (6%), апатит, перовскит минералдары (7%) кездешет. Өзгөрүлбөгөнү көгүш кара түстө, өтө нык, брекчия сымал. Магмадан көтөрүлүп чыккан газдардын жарылуусунан келип чыгат. Боштуктарды, көңдөйлөрдү толтурат. Мындай боштуктар Кимберлит түтүгү деп аталат. Түтүк тегерек түспөлдө болуп, диаметри 25–800 мге жетет. Утур тереңдеген сайын ичкерип отуруп дайкага айланат. Кимберлит жер кыртышынын терең бөлүгүндө пайда болуп, жегич-ультранегиздүү курамы жана мүнөздөлөт. Тоо тектердин лампрофирлер тобуна кирет, башка тектердин петрохимиялык өзгөчөлүктөрү жана айырмаланат. Курамында титан, алюминий, калий, фосфор, магний, натрий, темир көптүк кылат. Карбонатиттерге караганда стронций жана сейрек кездешүүчү элементтер жокко эсе. Терминди биринчи жолу англис геологу К. Льюис 1887-ж. сунуш кылган. Ал бардык алмаз кездешүүчү жарылуу түтүгүндөгү тоо тектерди Кимберлит деп атаган. Кимберлит – өтө нык, брекчия түрүндөгү тоо тек. Цементи күчтүү өзгөрүүлөргө дуушарланган. Негизги массасы эң майда порфирлүү, айнек сыяктуу, карбонат-серпентиндүү. Оливин, флогопит, кен таш минералдары, бир аз апатит, клинопироксен кездешет. Микролиттик түзүлүштөн турат. Акцессор түрүндө пироп, хромшпинелид, циркон, алмаз жолугат. Жарылуу түтүгүн пайда кылуучу Кимберлитке брекчия, туф түрүндөгү текстура, дайка, шток, силл, штокверктерди түзүүчү интрузиялык Кимберлитке массивдүү текстура мүнөздүү. Кимберлит порфирлүү структурага ээ. Кимберлит алмаз кени жолугуучу түзүлүш болуп саналат, ошондой эле гранат, оливин, циркон сыяктуу асыл таштар да кездешет. Бардык континенттик жер кыртышында жолугат.
Жетим темир кенташ бассейни
Жетим темир кенташ бассейни – Орто Азиядагы темир кендүү ири аймак. Нарын шаарынан 60 км чыгышта, Жетим кырка тоосунун түштүк капталында, деңиз деңгээлинен 2250–3800 м бийиктикте жайгашкан. Аймакта темир кендери бар экендеги жергиликтүү элге илгертен белгилүү болгон. Анткени анда байыркы кен казындылары жана темир эриткен мештер табылган.
Темир кенташынын өз алдынча 6 кени ачылган. Аларга 1957–58-ж. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Бассейндин узундугу 34 км, туурасы 500 м. Анын аймагын рифей-венд мезгилинде пайда болуп, метаморфизмделген акиташтар, көмүртек-чополуу сланецтер, кумдуктар жана башка тектер түзөт. Кендер кабат сымал линза түрүндө жатат. Кенташ негизинен гематит жана магнетит минералдарынан турат да, алардын өлчөмүнө жараша гематит-магнетиттүү жана магнетит-гематиттүү болуп 2 типке бөлүнөт. Мындагы темир кенташы генезиси боюнча темир-кварциттүү формацияга кирери, чөкмө-жанартоо процессинен пайда болуп, кийин региондук метаморфизмге дуушар болгондугу аныкталган. Кенташтагы темирдин өлчөмү 15,4–46,3%. Басейн боюнча темир кенташынын болжолдуу ресурсу 5,395 млрд т, темирдики – 1,71 млрд т.
Печерська
Печерська — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыксындагы станция. 1997-жылы 27-декабрьда ачылган.
Зооморфтук образ
Зооморфтук образ (гр. zoon — жаныбар morphe — форма, образ, көрүнүш) — кудайларды, пирлерди айбанат кебетесинде элестетүү. Зооморфизм антроморфизмден мурда пайда болгон; айрым учурларда гана тең өнүккөн. Адамдардын жаратылыш кубулуштары жөнүндөгү түшүнүктөрү алгач негизинен зооморфтук формада болуп, антроморфтук элеске кийинчерээк өткөн жана 3. о-дар да антроморфтук образдардан мурун түзүлгөн (к. Антропоморфтук образ). Алгач зооморфтук формадагы образдардын баары эле антропоморфтук формага өтө бербейт. "Манас" эпосунда да 3. о-дарды учуратууга болот. Башкы каарман Манастын алп кара куш, ажыдаар, бөрү, жолборс жана башкалар жаныбарлар колдоп жүргөндө ага эч кимдин алы жетпейт, ок өтпөйт, найза тешпейт:
Кара чаар кабылан
Капталында чамынып,
Чолок көк жал арстан
Жан жагында камынып.
Пендеде мындай жан болбос (Саякбай Каралаев, 1. 148).
Ажыдаар — жыланы