cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жалган
Гносеологиялык жактан Жалганды Аристотель аныктаган, ал чындык менен карама-каршы турганды жалган деп эсептеген: эгерде ой жүгүртүү чындыгында бөлүнүп турганды бириктирсе же чындыгында биригип турганды ажыратса, анда ал жалган. Жалгандан мааниси жоктукту же абсурдду айырмалоо керек. Психологиялык жана этикалык көз караштан аң-сезимдүү жана ниеттенбеген (адашкан) Жалганды айырмалоо керек.
Өрнөк (Ысык-Көл району)
Бишкек ― Каракол унаа жолунун боюнда, деңиз денгээлинен 1631 м бийиктикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Чолпон-Ата шаарынан 20 км батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 68 км. Кыштак 1930-жылы пайда болгон. Калкы 1009 негизинен мал багат. Орто мектеп, китепкана, клуб, ФАП бар.
Жалган
Колдонулган адабияттар
كذب arz:كدب K'ari Yalan Лъжа Gaou Laž Mentida Lež Løgn Lüge Ψέμα eml:Bàla Lie Mensogo Mentira Valetamine fa:دروغ Valehtelu Mensonge Breug שקר לבן झूठ Laž Hazugság Kebohongan 嘘 Өтірікшілік 거짓말 Melas Leugen Løgn Messorga Kłamstwo Mentira Ложь Llulla Minciună Fannonia Lie Lož Gënjeshtra Лаж Lögn Uongo అబద్దం การโกหก Yalan Брехня جھوٹ ליגן 谎言
Өрнөк (Ысык-Көл району)
Калкы
Калкы ― 1099 киши (2009-жылы).
Карасуль (дарыя)
Карасуль — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/1162/1016/467 орун алган. Дарыянын узундугу - 128 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Осмоналиев Качкынбай
ОСМОНАЛИЕВ КАЧКЫНБАЙ (1929–1996) Жазуучу Качкынбай Осмоналиев Жумгал районундагы Ак-Татыр айылында 1929-жылы 5 мартта туулган. Кыргыз Респупбликасынын жазуучусу. 1941-1945-жж. Чаек колхозунун фермасында эсепчи,ошол эле колхоздо бригадир болуп иштеген. 1953–1954-жж. КМУда окуп, үй-бүлөөлүк шартка байланыштуу окуусун уланта алган эмес. 1954-жылдан баштап «Кыргызстан пионери» гезитинин редакциясында, кийин «Ленинчил жаш» гезитинде Жалал-Абад облусу боюнча атайын кабарчы, “Жаш Ленинчи” жана “Чалкан” журналдарында иштеген. 1962-жылы Москвадагы М.Горький атындагы адабият институтунун алдындагы Жогорку курсту бүтүргөндөн кийин Кыргызстан Жазуучулар союзунун Нарын облусу боюнча адабий кеңешчиси болуп иштеген. 1957–1959-жж. Эл акыны Алымкул Үсөнбаевдин адабий катчысы болгон. Качкынбай Осмоналиевдин биринчи аңгемелери 1956-жылы «Ала-Too” журналына басылып чыккан, ал эми биринчи китеби 1958-жылы «Азаптын тагы» деген ат менен басылып чыккан. Качкынбай Осмоналиев 1959-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Азаптын тагы: Повесть жана аңгемелер.  Ф.: Кыргызмамбас, 1958.  166 б. Канат: Аңгемелер.  Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960.  95 б.
Турмуш сабагы: Повесть.  Ф.: Кыргызмамбас, 1961.  144 б.
Бетке айтаар: Аңгемелер.  Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1962.  72 б.
Самар: Аңгемелер жана повесттер.  Ф.: Кыргызмамбас, 1963.  208 б.
Уйкусуз түн: Повесть, аңгемелер жана очерктер.  Ф.: Кыргызстан, 1966.  213 б.
Эзелки кек: Повесть жана аңгемелер.  Ф.: Кыргызстан, 1969.  200 б.
Сөз ээлери: Очерк, аңгемелер.  Ф.: Мектеп, 1970.  80 б.
Автордук басма табак
Автордук табак – адабий чыгарманын көлөмүн белгилей турган бирдик. Автордук табакка 40 миң басма белги (буга сөз арасындагы бош жерлер да кирет) же 700 сап ыр, же 3 миң см2 басылган графикалык материал (иллюстрация, карта ж. б.) туура келет.
Осмоналиев Качкынбай
Күлүк: Аңгемелер.  Ф.: Мектеп, 1973.  92 б.
Повесттер жана аңгемелер.  Ф.: Кыргызстан, 1976.  298 б.
Эзелки кек: Повесттер жана аңгемелер.  Ф.: Кыргызстан, 1979.  464 б.
Көчмөндөр кагылышы: Роман.  Ф.: Кыргызстан, 1982.  328 б.
Түн жамынган акын – Ф.: Кыргызстан, 1989.
Орус тилинде
Пережитое: Повесть и рассказы.  Ф.: Киргизгосиздат, 1959.
Рассвет: Сборник стихов.  Ф.: Кыргызстан, 1978. - с. 68 -130.
Мой отец: Повести и рассказы.  Ф.: Кыргызстан, 1975. - 266 с.
Сын коммуниста: Повести и рассказы. – Ф.: Мектеп, 1981.-216 с.эмнени окуп жатасын пупсик Да это я заминировал школу и буду взрывать все и я курю Ашку
Жылдызтумшуктар
Жылдызтумшуктар (лат. Condylurini) — көрчычкандардын бир тукумчасы, булардын бир өкүлү жылдызтумшук (лат. Condylura cristata) белгилүү.
Боумен капсуласы
Боумен капсуласы (түймөкчөсү) - (У. Боумендин атынан) омурткалуулардын бөйрөгүндөгү сийдик каналчасынын жооноюп бүткөн эки кабатту туюк учу. Капилляр түйдөкчөлөр менен биригип малпигий бүртүкчөлөрдү пайда кылат - бул бөйрөктүн негизги элементи.
Аба буралгысы
Аба буралгысы, пропеллер (лат. ргореllere айдоо, түртүү) айланганда абаны артка шилөө менен тартуу күчүн пайда кылуучу калактуу жылдыргыч. Аба буралгысын 1475-ж. Леонардо да Винчи сунуш кылган, 1912-ж. Н. Е. Жуковский өрчүткөн. Аба буралгысы кыймылдаткычтын огуна кийгизилген күпчөктөн жана ага бекитилген түрдүү түспөлдөгү калакчалардан турат. Ал учуучу, аба жаздыктуу аппараттарда, аэрочанада колдонулат. Кыймылдаткычынын кубаттуулугуна жараша эки, үч жана көп калакчалуу болуп жасалат. Тартуу күчүн чоңойтуучу жана кубаттуулуктун коромжусун азайтуучу октош (кийиштирилген) жана бири бирине тескери айланган аба буралгысын пайдаланылат.
Белгилөөлөрдү аткаруу, аннотациялар жана жарыкты өзгөртүү аспаптары
Белгилөөлөрдү аткаруу, аннотациялар жана жарыкты өзгөртүү аспаптары (Revision marks, annotations and highlighting tools-Маркировка, аннотации и инструменты изменения света). Көпчүлүк тексттик процессорлор документтин айрым элементтерин белгилөө менен ошол белгиленген документтин бөлүгүн өзгөртүүгө мүмкүндүк берет. Аннотация документти өзгөртпөстөн туруп, түшүндүрмөлөрдү түзүү үчүн колдонулат. Аннотация тамгалары колдонуучунун аты-жөнүн жана документтин ичиндеги шилтеме номерин камтыйт, аннотациялар экрандагы аннотация үчүн арналган терезеге чыгарылат. Жарыкты өзгөртүү каражаттары документтин айрым жерлерин өзгөчөлөө максатында ар башка түстөрдү колдонууга мүмкүндүк берет.
Имени 8 Марта (Ермекеев району, Башкыртстан)
имени 8 Марта — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Восьмомарт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 800 киши. Почта индекси — 452188, ОКАТО коду — 80225804001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жорж Элиот
Мэри Энн Эванс (англ. Mary Anne Evans; 1819-жыл 22-ноябрь — 1880-жыл 22 декабрь) — Жорж Элиот каймана аты менен белгилүү болгон англиялык роман жазуучу, акын, журналист, котормочу жана Виктория доорундагы алдыңкы жазуучулардын бири болгон. Ал "Адам Бид" (англ. Adam Bede, 1859), "Флосстогу жел тегирмен" (англ. The Mill on the Floss, 1860), "Сайлес Марнер" (англ. Silas Marner, 1861), "Мидлмарч" (англ. Middlemarch, 1871-1872) жана "Дэниэл Деронда" (англ. Daniel Deronda, 1876) менен катар жети романдын автору болуп саналат. Чыгармаларынын көпчүлүгү Англиянын элет жериндеги окуяларды чагылдырат, реализми жана психологиялык тереңдиги менен таанымал.
Чыгармалары олуттуу түрдө кабыл алынышы үчүн ал эркек каймана атын колдонгонун айткан. Элиоттун көзү тирүү кезинде аял жазуучулар өз аттары менен эмгектерин жарыкка чыгарышкан, бирок ал аялдар жеңил романтикаларды эле жазат деген стереотиптерден оолак болгусу келген. Ошондой эле ал өзүнүн көркөм чыгармасын эбак эле редактор жана сынчы катары кеңири белгилүү болгон эмгектеринен өзүнчө каралышын каалаган. Анын каймана ат колдонушуна дагы бир себеп — бул жеке жашоосун коомдук көзөмөлдөн коргоо аракетине байланыштуу болушу ыктымал. Андан тышкары ал мурда үйлөнгөн Жорж Генри Лүис менен 20 жылдан ашуун убакыт чогуу жашап, аны менен болгон мамилесине байланыштуу чыр-чатактарды алдын алгысы келген болушу да мүмкүн.
Элиоттун "Мидлмарч" чыгармасы Мартин Эмис жана Жулиан Барнс тарабынан "англис тилиндеги эң улуу роман" деп сүрөттөлгөн.
Калкан сымал без
Калкан сымал без (лат. glandula thyr(e)oidea) — кекиртектин алды жагында, кокодон төмөнүрөөк жайгашкан ички секреция бези.
Муунчак менен байланышкан эки бөлүкчөдөн турат. Анын салмагы 25—30 гга жетет, жаш өткөн сайын көлөмү кичирейет, бирок сууда йод аз өлкөлөрдө салмагы өсүп кетиши да ыктымал. Анын көлөмү аялдарда эркектердикинен чоңураак болот. Калкан сымал без байыркы заманда эле белгилүү болгон, мисалы, илгерки кытай догдурлары кургатылган калкан бези менен богок оорусун дарылашкан. Ал тироксин жана трийодтиронин гормондорун түз эле канга бөлүп чыгарат. Бул гормондордун пайда болушуна тирозин аминокислотасы жана йод керек.
Калкан сымал без иштеши
Калкан сымал без гормондордон башка организмдеги кальций алмашууну жөнгө салуучу кальцитонин гормонун иштеп чыгарат. Калкан сымал безнин гормон бөлүп чыгаруусу башка ички секреция бездеринин (гипофиздин алдыңкы бөлүгү, бөйрөк үстүндөгү без, жыныс бездери) иштешине, чөйрө температурасына, ар кандай эмоциялык жана физикалык дүүлүктүргүчтөргө, организмге тамак-аш менен келген йоддун санына жараша болот. Калкан сымал безнин гормондору ткань жана органдардын бир калыпта өсүшүн тейлеп турат. Эгерде организмге бул гормондор жетишсиз болсо, гипотиреоз оорусу пайда болот. Бул ооруну өз убагында дарылабаса, шишик күчөп, бүт денеге тарап кетип, микседема оорусуна алып келет. Жаш балдарда калкан сымал безинин гормондору жетишпесе, мээнин өсүшү начарлап кретинизм оорусу пайда болот. Мында баланын бою кичине болуп, өңү саргыч тартып, териси кургап, чачтары менен тырмактары сынма болот, тили шишип кеткендиктен оозуна батпай, баланын сүйлөшүнө тоскоол болот. Сууда йоддун аз болушунан калкан сымал безинин гормондору аз бөлүнүп чыгып анын көлөмү чоңоёт, ал эндемиялык богок деп аталат. Ошондой эле гормондордун өтө көп бөлүнүшү гипертиреозго алып келет (к. Диффузиялык ууландыруучу богок).
Cекреция бези
Калкан сымал бездин жанындагы без — калкан сымал бездин аркасында жайгашкан ички секреция бези. Көлөмү 10—15 мм, 2 жана 4 бөлүкчөдөн турат. Ал организмдеги кальций жана фосфор алмашууну жөнгө салуучу паратгормонун бөлүп чыгарат, сөөк тканынын пайда болушу, кандын уюшу, булчуңдун жыйрылышы, нерв импульстарынын берилиши, жыныс клеткаларынын уруктанышы жана башка физиологиялык процесстер организмде кальцийдин нормалдуу алмашуусунда гана ишке ашат.
Бул бездин секрети көп бөлүнсө (шишигинде) гиперпаратиреоз оорусу өөрчүйт, сөөк көңдөйлөнүп морт болуп калат. Ал эми сийдикте кальцийдин көбөйүшү бөйрөк же табарсыкта таштын пайда болушуна алып келиши мүмкүн. Тескерисинче паратгормон организмде жетишсиз бөлүнсө, гипопаратиреоз оорусу пайда болот, анда кишини калтырак басат. Мындай абал бул без сезгенгенде же операция жасап, алып салганда болот.
Акшумкар (Манас эпосу)
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Автордук жана/же аралаш укуктарды пайдалануучулар
Автордук жана/же аралаш укуктарды пайдалануучулар – автордук жана аралаш укуктардын объекттерин пайдалануучу баардык жеке жана юридикалык жактар.
Эберн
Эберн — Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Хасберг районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 7265 киши (2010-ж.). Аянты – 95.02 км2.
Эларалык укук комиссиясы
Эларалык укук комиссиясы – БУУнун Башкы Ассамблеясынын 174 (II) резолюциясы менен түзүлгөн анын жардамчы органы. «Эларалык укук тармагында татыктуу кадыр-баркка ээ болгон» 34 эларалык юристтен турат. Э. у. к-нын мүчөлөрү Башкы Ассамблея тарабынан 5 жылдык мөөнөткө шайланат жана өз аттарынын чыгышат. Э. у. к-нын милдеттерине эларалык укуктун жана анын кодификациясынын прогрессивдүү өнүгүүсүн арттыруу кирет.
Спринг Лэйк Хэйтс (Нү-Жерси)
Спринг Лэйк Хэйтс (Нү-Жерси) (Spring Lake Heights) — Нү-Жерси штатынын Монмут округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4713 киши. Болжолдуу аянты - 3.5 км². FIPS коду — 34-70140.
Булак-Башы
Булак-Башы — Кочкорбаев атн. к-здун аймагында.
Фрунзе — Рыбачье авт. жолунун боюнда, Ысык-Ата суусунун оң өйүзүндө. райондун борб. Ивановка ш. т. п-нан 15 км батыш тарапта, Кант т. ж. станңиясынан 8 км. 1930-ж. негизделген. Калкы 3289 (1987); негизинен үрөнчүлук, жашылча өстүрүүдө эмгектенишет.
Эки ме- ханикалаштырылган көчмө колонна иштейт. Орто мектеп, амбулатория, балдар бакчасы, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын филиалы, ашкана бар. Улуу Ата Мек. согушта курман болгон- дорго эстелик тургузулган.
Жайчылар
Жайчылар (лат. Uranoscopidae) — суу түбүндө жашоочу, көзү көктү караган балыктардын бир тукуму, булардын кыйла түрү бар: Европа жайчысы (лат. Uranoscopus scaber), сепкилдүү жайчы (Astroscopus guttatus), жайчылебек (Ichthyscopus lebek), чала түрпүлүү жайчы (Uranoscopus oligolepis), Жаңы Зеландия жайчысы (Leptoscopus macropygus), кадимки жайчы (Uranoscopus scaber), чаар жайчы (Geniagnus monopterygius).
Турпан ойдуңу
Турпан ойдуңу, Турфан Чыгыш Теңир-Тоо (Тянь-Шань) тоолорунун этегинде, Кытайдын аймагында.
Тектон. бүктөлүүдөн пайда болгон. Уз. 200 клгдей, эни 70 кмте чейин. Таманы деңиз деңгээлинен 154 м төмөн жатат (дүйнөдөгү Жансыз деңизинен кийинки эң чуңкур жер). Климаты кескин континенттик, жайы ысык (максимуму 49°С), кышы суук. Кытайдагы эң ысык аймак. Чөл, шор жерлер, чет-жакаларында оазистер кезигет. Ойдуңда Турпан ш. жайгашкан.
Автордук калемакы
Автордук калемакы – илимдин, адабияттын же искусствонун чыгармаларын пайдалангандыгы үчүн авторго (же анын мураскорлоруна) төлөнүп берилүүчү сыйакы. А. к. көлөмү жана тартиби автор менен басманын ортосундагы келишим менен аныкталат. ==Колдонулган адабияттар==
Эларалык укук мамилелери
Эларалык укук мамилелери – эларалык укуктун ченемдери менен жөнгө салынган мамилелер. Субъективдүү укуктардын жана милдеттердин алып жүрүүчүлөрү: мамлекет, өздөрүнүн өзалдынчалыктары үчүн күрөш жүргүзүп жатышкан элдер же улуттар, эларалык уюмдар.
Ириска (Бергамака куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Турсунзаде Мирзо
Турсунзаде Мирзо (19. 4 (2.5). 1911, азыркы Регар району, Каратаг кыш,24. 9.1977, Дүйшөмбү ш. Тажикстан) - тажик совет акыны, коомдук ишмер, Тажик ССР эл акыны,(1961), Тажик ССР ИАнын академиги (1951), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1967). Туңгуч ыр жыйнагы - «Жеңиш туусу» (1932).
Анын поэзиясына реализм, Чыгыштын классикалык жана элдик поэзиясына мүнөздүү романтикалуу эмоциялык дем, афоризмдүүлүк өңдүү салттар таандык. «Ырлар» (1939) жыйнагында, «Мекен үчүн!» (1941, А. Дехоти менен бирге), «Мекен уулу» (1942) поэмаларында советтик патриотизм, согуш жана совет элинин моралдык биримдиги жөнүндө терен ой жүгүртөт. 40-50-жылдары «Москвалык келин» (1945), «Индия балладасы» (1947-48; СССР мамлекеттик сыйл., 1948), «Мен эркин Чыгыштанмын» (1950) ыр түрмөктөрүн, «Хасан арабакеч » (1954), «Азия үнү» (1956; экөөтең Лениндик сыйл., 1960), «Түбөлүк нур» (1957) поэмаларын жараткан. Чыгармалары дүйнөнүн көп тилдерине, алардын ичинен кыргыз тилине да (Т. Үмөталиев, С. Эралиев, С. Егиналиев, А. Кыдыров) которулган. Рудаки атындагы Тажик ССР мамлекеттик (1963) жана Ж. Неру атындагы сыйл. (1968) лауреаты. Төрт Ленин, 3 Кызыл Жылдыз, 2 «Ардак Белгиси» ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Бирлик (Ат-Башы району)
Бирлик — Нарын об.нын Ат-Башы р-нундагы Ак-Моюн аныл советине караштуу кыштак. 22-партсъе: атн. к-здун аймагында. Райондун борб Ат-Башы кыш-нан 12 км түн.-чыгыш тарапта, Рыбачье т. ж. станңиясынан 26С км. 1930-ж. негизделген. Калкы 7.3 (1986); негизинен кой чарбасында эмгектенишет. Орто мектеп, балдар бакчасы, фельдшер-акушердик пункт, китенка на бар.
Экспромт (адабият)
Экспромт (лат.– даяр, бир шилтем) – Акындар, жазуучулар тарабынан алдын-ала эч кандай даярдыгы жок жазылган, айтылган, көбүнчө тамаша мүнөзүндөгү чакан ырлар, учкул сөздөр, тамашалуу жооптор. А. Токомбаев, К. Маликов, Т. Үмөталиев, Б. Сарногоев ж. б. акындар экспромтторду жазышкан. Мисалы,
Адамга керек нерсенин,
Кымбаты аба, анан суу.
Аларды арбын жараткан,
Сандыкка сактап акчасын,
Сары чай ичкен тамагы,
<p style="text-align:right"> (Б. Сарногоев) Эркин формада жазылган анча чоң эмес формадагы музыкалык чыгарма.
Туш кийиз
Туш кийиз, туштук, туш туурдук – боз үйдүн керегесине, там үйдүн дубалына тартуу үчүн саймаланган кооздук буюм. Туш кийиздин узундугу 2,5–3 мдей, туурасы 1,5–2 мдей, четинин эни 40–50 смдей болот. Адегенде туш кийизден жана кийизге оюу-чийүү, көчөт түшүрүп жасалган, чети кундуз менен көбөлөнгөн. Баш жагына шуру, бермет, акак таштар бастырылган. Кийин тукаба, парча сыяктуу кездемеден жасала баштаган.
Анын ич жагы астарланат (ичтелет), жээги саймаланбай кара, кызыл түстөгү калың материал менен 5–7 смдей жээктелип, ийрек же ромб формасындагы кош тигиш менен шырылат. Чети чий баркыттан, макмалдан жасалып, бетине көчөт түшүрүлөт. Туш кийиздин ортосу четинин өңүнө карата тандалат. Чети кандай материалдан болсо, ошол эле материалдан анын дал ортосуна (кээде эки бурчуна да) тумарча орнотулган.
Аба-десант аскери
Аба-десант аскери - душмандын тылында согушууга дайындалган аскер түрү. Аба-десант аскери парашют-десанттык, танкалык, артиллериялык, өзү жүрүүчү артиллерия жана башка аскер бирикмелеринен, бөлүктөрүнөн, бөлүкчөлөрүнөн жана байланыш, инженердик сыяктуу атайын аскердик бөлүктөрдөн түзүлөт. Аларга парашют менен самолёттон секирүүнүн жана согушуунун атайын тактикасы үйрөтүлөт. Стратегиялык аба-десант аскеринин душмандын терең тылындагы эң орчундуу жерлерди ээлөөгө жана негизги күчтөр келгенче кармап турууга, анын мамлекеттик жана согуштук башкаруу түйүнүн кыйратууга, ядролук чабуул коюучу каражаттарын, базаларды жана башка маанилүү объектилерди жок кылууга мүмкүнчүлүгү бар. Алар өз милдеттерин куралдуу күчтөрдүн башка түрлөрүнүн бирикмелери, бөлүктөрү менен биргелешип аткарат. Аба-десант аскерин душмандын тылына түшүрүү үчүн аскердик-транспорттук авиация колдонулат. Дүйнөдөгү болуп жаткан улуттар аралык, этникалык чыр-чатактардын, локалдык согуштардын тажрыйбасы аба-десант аскеринин мааниси зор экендигин ачык далилдөөдө.
Каменистая дарыясы (Сарана куймасы)
Каменистая — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Саран дарыясынын сол жээгинен 48 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Белгини таануу оптикал жолу
Белгини таануу оптикал жолу (Optical Mark Recognition – OMR). Белгинин оптикал жолу менен таануу түзүлүштөрү көп колдонулган түзүлүштөргө кирет, ал социологдук изилдөөлөрдөгү суроо баракчаларын же сынак ведомостторун иштетүүдө колдонулат. Коюлган суроолорго жооптор калыпка орнотулган белгилер менен көрсөтүлөт, аларды компьютер програмынын жардамы менен окуп, алдын ала киргизилген жооптордун ачкычтары менен салыштырып иштетилет
Туроператор
Туроператор - турларды комплектациялоочу, аларды сатуучу жана туристтерге ар кандай кызмат көрсөтүүлөрдү ишке ашыруучу уюм.
Туроператорлор туристик пакеттерди иштеп чыгып, турлардын наркын эсептешет, андан ары турларды реализациялоо үчүн тургагенттерге жиберишет.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
2-Миякибаш (Миякин району, Башкыртстан)
2-Миякибаш — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Миякибашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 64 киши. Почта индекси — 452095, ОКАТО коду — 80244845001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кызыл-Суу суусу
Кызыл-Суу — Алай районундагы суу, Таримдин бир курамы. Узундугу 33 км, ала бынын аянты 695 км2. Чоң Алай кырка тоосунун түндүк капталынан башталып, башталышындатар өрөөн а ркылуу түндктү, 10 –1 2 кмден кийин ч ыгышка карай аг ып , Таримди түзөт. Өрөөнү аскалуу жана кууш. Ири куймалары: Калтабулак, Нура, Малтабар. Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Жылдык орточо  чыгымы (мамл. чегарада) 13–15 м3/сек. Эң көп чыгымы июль – августта, азы февраль – мартта байкалат. Апрель – сентябрда кирип, октяб рь – ма ртта тартылат.
Осмонкулова Мая
ОСМОНКУЛОВА МАЯ
Акын Мая Осмонкулова Талас районундагы Кара-Суу айылында 1955-жылы туулган. 1972-жылы Кара-Суу орто мектебин бүтүргөн. Ден соолугуна байланыштуу 1980-жылга чейин дарыланып, 1981–1988-жж. Талас облустук «Ленин туусу» гезитинде эмгектенген. 1992-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетинин филология факультетинин журналистика бөлүмүн бүтүргөн. Ошондон бери Талас шаарындагы № 4 орто мектебинде мугалим болуп эмгектенип келе жатат.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Жөн келген жоксуң жигит – 2005.
Осмонкулов Жапарали Адашкановвич
Осмонкулов Жапарали Адашканович - жазуучу.
Жапарали Осмонкулов Кара-кулжа районундагы Сары-Камыш айылында 1958-жылы 11-майда туулган. 1981-жылы Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун филология факультетин ийгиликтүү аяктайт. Эмгек жолун1981–1983-жж. Кара-кулжа районундагы Карл Маркс орто мектебинде орус тили жана адабияты боюнча мугалим болуп иштөөдөн баштаган. 1983–1985-жж. Советтик армиянын катарында кызмат өтөгөн. Запастагы лейтенант. 1985–1991-жж. “Тельман”, “Сары-Камыш” орто мектептеринде мугалим болуп иштеген, 1991–1992-жж. “Дастан” аттуу рекламалык-саясий журнал ачып, анын биринчи редактору, 1993–1995-жж. “Мурас” журналынын башкы редакторунун орунбасары, 1995-жылы “Эл дүйнөсү” тарыхый-этнографиялык журналдын башкы редактору, 1999–2005-жж. республикалык “Кыргыз Туусу” гезитинде кызматкер, Өкмөттүк “Эркинтоо” гезитинин башкы редакторунун орунбасары кызматтарында иштеген. Учурда өзү негиздеген “Эл дүйнөсү” аттуу адабий көркөм журналдын башкы редактору. 1993-жылы “Күн кызарып батканда” аттуу китеби жарыкка чыгып, 2000-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн алдындагы Жаштар сыйлыгына татыктуу болгон. 1993-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү. 2001-жылы “Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги” наамына, 2004-жылы респубикалык Тоголок Молдо атындагы адабий сыйлыкка татыган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Күн кызарып батканда: Аңгемелер. – Б.: Тянь-Шань, 1993. – 158 б.
Өмүрдүн көз ирмемдери. –Б.: Бийиктик, 2000. – 192 б.
Төгө бер жамгыр!: Балдар үчүн китеп. – Б.: Бийиктик, 2004. – 44 б.
Көктөмдө келген кубаныч. – Б.: 2005. – 72 б.
Өмүр жол. – Б.: Кутбер, 2008. – 160 б.
Вольф каналы
Вольф каналы (К. Ф. Вольфтун атынан - ductus Wjlffi) - алгачкы (пронефрос) бөйрөктүн алып кетүүчү каналы. Биринчиден болуп кемирчектүү балыктарда пайда болот. Мезонефрос пайда болору астында пронефростун каналы 2 каналга бөлүнөт (ажырайт) - вольф жана мюллер. Сөөктүү балыктарда жана жерде-сууда жашоочуларда В. к. сийдик өткөргүч функцияны аткарат; жерде-сууда жашоочулардын эркегинде В. к. сийдик жана урук өткөргүч функцияларды аткарат. Сойлоктор, канаттуулар жана сүт эмүүчүлөрдө метанефрос пайда болгону менен бирге В. к. түйүлдүктө гана сакталып калат, ал эми чоңдорунун эркектеринде урук өткөргүч функцияны аткарат, ургаачыларда - редукцияланылат. Сүт эмүүчүлөрдө В. к-нын өсүндүлөрүнөн сийдик өткөргүч, бөйрөктүн күлтүгү, чөйчөкчөсү жана чогулткуч каналчалардын системалары пайда болушат. Эркегинде анын элементтери жыныс органдарды пайда кылууга катышат.
Оогандык кыргыздар
Памирдик кыргыздар – Ооганстандын аймагына караштуу Памир тоолорунда жашаган кыргыздардын бир бөлүгү. Аларды «сары колдуктар» деп да коюшат. Жалпысынан «чоң памирдик» жана «кичи памирдик» болуп экиге бөлүнөт; Оогандык кыргыздырдын көпчүлүгү ичкилик тобуна кирет жана тейит, кесек, катаган, найман, окчун урууларынан жана кочкор, бука, шайым, алапа, кызылбаш уруктарынан турат. Оогандык кыргыздарды 1978-жылкы Саур (Апрель) революциясына чейин Кичи Памирде Рахманкул (1912-ж. туулган), ал эми Чоң Памирде жергиликтүү Акжол хандын уулу Жолой хан бийлеп келишкен. 1978-жылы Рахманкул баш болгон Кичи Памирдеги кыргыздардын көпчүлүгү Пакистандын Гилгит вилайетине үрккөн. Пакистанда ачарчылыкка учурап, алардын ичинен Ооганбек (Авгамбек) ажынын уулу Абдрашит баш болгон 42 түтүн кайра Кичи Памирге кайткан. Пакистанда калган кыргыздардын бир аз бөлүгү 80-жылдардын башында Түркиядагы Ван көлүнүн түндүк-чыгыш боюна көчүрүлүп келинген.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Накта айбандар
Накта айбандар (лат. Theria) — кийиктер. Кайберендер.
Акылай
Акылай — Манас эпосундагы каарман, Манастын аялы, Шооруктун кызы. Манас Оогандын ханы Шоорукту жеңип, кызы Акылайды тартууга алат. Жоокерчилик доордун салты боюнча кыз баатырдын «олжосу» болуп турган тарыхый шарттын көркөм элеси эпостун бардык варианттарында учурайт. Түш. Кыргызстандан (Ноокат, Алай райондору) жазылып алынган жана Жусуп Мамайдын вариантында Акылай эмес Накылай. Бардык айтуучулар Акылайдын образын түзүүдө жалпы эпостук салтка ылайык анын портретине, ички сапат-касиетине, кылык-жооругуна таамай мүнөздөмө беришет: Шооруктун кызы Акылай, Шоодураган капырай, Короз моюн, аппак бет, Койкоңдогон кара бет. Карагат көздүү, кардай эт, Какшаңдаган кара бет (Сагымбай Орозбаков, 2. 221). Акылай келишимдүү сымбаты, жасакерленген кыял-жоругу аркылуу Манаска жагууга аракеттенет. Анын колунан иш келбеген чоркоктук, эл тагдырына көңүл кош караган пассивдүүлүк, жеңил ойлуулук, туруксуздук, мансапкорлук жана күнүчүлдүк сыяктуу жагымсыз сапаттарын, акылсыздыгын байкаган Бакай: «Каада билбес катының, Кайдан келген каапырың. Катыным бар деп ойлопсуң, Канкорум Манас бойдоксуң»,— (Саякбай Каралаев, 1. 235),— деп Манаска «тагдырына багышталган», «маңдайына жазылган» аялы башка экенин билдирет. Анткени Акылай Манаска ылайык жар эмес, эпикалык чыгармадагы башкы баатырдын аялына коюлуучу талаптарга жооп бербейт. Манастын жоо кийимин даярдап, сарамжалын көрүү милдетин аткара албаганы — Акылайдын Манаска татыктуу жар эместигинин далили. Манастын Акылайды олжолоп үйлөнүшүнүн жалпылыктары ар бир айтуучунун окуяны берүү бөтөнчөлүгүн, образ түзүү өзгөчөлүгүн жокко чыгарбайт. Акылайдын образынын эволюциялык өнүгүшүндө белгилүү айырмачылыктар учурайт. Саякбай Каралаевдин вариантында Манастын өлгөнүнө кырк күн толо электе Акылай «ал уулга тийбес катындын жети атасы каапыр», — деп Көбөшкө тийип алат. Кайрадан күйөөгө тийип, өз баркын көтөрүү максатын көздөгөн Акылайдын образы таптык коомдогу «канышаны» элестетет. Эпосто Акылайдын жагымсыз образы аркылуу өз элин эл тута албай жат болуп, ички душмандын кызматын кылган, өз кызыкчылыгын баарынан жогору койгон мансапкор аялдын элеси берилген.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Романовка (Сокулук району)
Романовка (Романовка) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Гавриловка айыл округу составына кирет.
Жыланчы
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Африка, Евразия, Кичи Азия, Иран, Пакистан, Индия, Аравияда кыштайт. Кыргызстандын түндүк жагында Чүй жана Талас өрөөндөрүндө кездешкени катталган, ошондой эле Ысыккөлгө жакын түштүк региондо кездешет. Кыргыз, Талас, Фергана, Чаткал жана Пскем тоо кыркаларында уялоо мезгилинде табылган.
Романовка (Сокулук району)
Калкы
Калкы - 2 633 киши.
Жыланчы
Жашаган аймактары
Тоо этегиндеги адырлар жана чөлдөр. Республиканын түштүгүндө деңиз деңгээлинен 1500-2000 м бийикте жаңгак-токойлорунда уялоо мезгилинде кездешет.
Саны
Кыргызстанда анын саны такталган эмес. Байкоого караганда акыркы 5 жылдын ичинде 2 особң гана кездешкен, ал эми 1998-жылы Нооруз капчыгайынын тоо этектеринде, 2001-жылы бир особң Бешарал коругунда, 2002-жылы Пскем тоосунун капчыгайында эки особң кездешкен. Бардык жерлерде анын саны анча көп эмес жана азайуу тенденциясы байкалат.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кыргызстанда апрелдин башында учуп келишет. Майдын биринчи ондугунда уя сала баштайт. Уясында көбүнчө бир гана жумуртка, аны бир жарым айга жакын басып чыгарат. Сойлоп жүрүүчүлөр менен азыктанат.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1986-жылдан тартып Республиканын территориясында аңчылык кылууга тыюу салынган. Сарычелек коругунун аймагында коргоого алынган. «Жапайы фаунанын жана флоранын жоголуп бара жаткан түрлөрүн соода-сатык боюнча эларалык конвенциясынын» 2- тиркемесине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Республика боюнча санын тактап чыгуу, биологиясын изилдөө, уялоо мезгилинде жасалма уяларга көнүктүрүү. Азык база абалын аныктап жана өзгөрүлүшүн тактап чыгуу.
Статусу
V категория, Vulnerable, VU: R. Саны кыскарып бара жатат. Кыргызстандын фаунасында бир уруунун жалгыз гана өкүлү.C.g.heptneri Dementiev, 1932 түрчөсү кездешүүдө.
Абадинамикалык калкытуу күчү
Абадинамикалык калкытуу күчү - ижылма беттүү катуу нерсеге аба агымынын таасир этүү күчү. Самолёттун абада калкытуу күчү анын симметрия (тең тарап) тегиздигинде жатат жана канаттарынан абанын симметриясыз сылап өтүүсүнөн пайда болот (каптал беттери симметриялуу эмес агымга кандайдыр бурч менен кыйшайтылган). Бул учурда канаттардын үстүңкү бетинде астына караганда аба агымынын ылдамдыгы чоң, ал эми басымы аз болот. Бул кубулушту Бернулли теңдемеси аркылуу туюнтса да болот. Абадинамикалык калкытуу күчү ылдамдык кысымга, канаттын аянтына жана анын геометриялык мүнөздөмөлөрүнө көз каранды болгон калкытуу күчүнүн абадинамикалык коэффициентине, чабуул бурчуна, Мах санына түз пропорциялаш болгондуктан басымдар айырмасынан, вертолётто аны алып жүрүүчү буралгыларынын жардамы менен абада калкуу күчү пайда болот.
Какыбаева Рабия
Какыбаева Рабия Оймочу жана чырмакчы. 1915-ж. Жумгал районундагы Кызарт айылында төрөлгөн. Улуу Ата Мекендик согуш учурунда колхоздо эмгектенген. Рабиянын боз үйү Бишкектеги ат майданында, Ленин атындагы спорт сарайында, Кыргыз республикасынын 50 жылдык салтанатында тигилген. «Бекбекей» телеконкурсуна тартылган. Боз үйүнүн түрдүү үлгүлөрү бар. Жабык башынын ортосуна уз көбүнчө шырдакка таандык «табак оюмунун» жана «түр оюмунун» бирин ирээти менен салып, аны шырыйт. Боз үйдүн аянтына карата тегерете бычылган буюм эки же төрт бөлүктөн турат. Кош жабык башта кызыл-көк айкалышат. Ошол эки түс үйдүн ички көрүнүшүн өзүнө оодарып турат. Уздун тегиричинин чачыктары, боо-чуулары канат чийи, чыгдан чийи менен үндөшөт. Мында жалпы өң-түс пайда болот. Буюмдарына «табак оюмун», «кош кыл оюмун» маңдай тескейлетип берет. Көк-кызыл, кара-кызыл түстөгү оюмдар ортолук оюм менен четтик оюму үчүн бирдей карым-катыш жасай алат. Мунун «ак этегине» (жээк оюм) уз көк-кызылды, жашыл-караны кадимкидей жупташтырган. Канат чийи менен чыгдан чийине «ашкана көчөтү» менен «килем көчөтүн», «кыял көчөтүн», «омуртка көчөтүн» алат. «Аламончогун» аксары түс аркылуу берет. Чебер өзүнчө узчулук мектебин уюштуруп, өнөрканасында келиндери: Анар, Майрамкүл, Чилде анын узчулук нускасын алышат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Эл аралык укук субъектиси
Эл аралык укук субъектиси ― эл аралык мамилелердин катышуучусу; ал эл аралык укуктар менен милдеттенмелерге ээ жана аларды эл аралык укуктардын чегинде жана анын негизинде жүзөгө ашырат. Мамлекеттер, ошондой эле көз карандысыздыгы жана өз мамлекетин куруу үчүн күрөшүп жаткан элдер менен улуттар негизги (баштапкы) Эл аралык укук субъектиси болуп саналат, ал эми кийинкилери ― эл аралык уюмдар (анткени, алардын эл аралык укук субъектүүлүгү катышуучу-мамлекеттердин эл аралык укук субъектүүлүгүнөн улам келип чыккан. Мамлекет сымал түзүлүштөр эл аралык укук субъектүүлүгүнүн айрым белгилерине ээ болот. Ал эми жеке жактардын Эл аралык укук субъектиси жөнүндөгү маселелер азыркыга чейин талаш-тартыш туудуруп келет.
Испания
Испания (España), расмий — Испания Королдугу (Reino de España) — Африкадагы территориялардын бир бөлүгү менен Түштүк Европадагы трансконтиненталдык суверендүү мамлекет.
Европа Биримдигинин жана НАТОнун мүчөсү. Испания Пиреней жарым аралынын көпчүлүк бөлүгүн (80%), ошондой эле Канар жана Балеар аралдарын ээлейт, жалпы аянты 504,782 км² (Африка жээгиндеги чакан суверендүү аймактар, Сеута жана Мелилья шаарлары менен бирге), Европадагы төртүнчү ири өлкө (Орусия, Украина жана Франциядан кийин). Түндүк жана батыштан Атлантика океаны, түштүгүнөн жана чыгышынан Ак деңизи менен жуулат. Испаниянын бетинин орточо бийиктиги деңиз деңгээлинен 650 м; бул Европадагы эң тоолуу өлкөлөрдүн бири. Франция, Андорра жана Португалия менен чектешет.
Аймак 17 автономиялуу жамаатка жана 2 автономиялуу шаарга бөлүнөт. Борбору — Мадрид.
Мамлекеттик түзүлүшү
Испания – унитардык өлкө. Башкаруу формасы – парламенттик монархия. Конституциясы 1978-ж. күчүнө кирген. Мамлекет башчысы – король. Мыйзам чыгаруу милдетин жана өкмөттүн иш-чараларын контролдоону Башкы кортес (парламент) ишке ашырат. Кортес эки палатадан: Сенаттан жана Депутаттар конгрессинен турат. Аткаруу бийлиги премьер-министр башында турган өкмөткө таандык. Саясий партиялары: Испания социалисттик жумушчу партиясы, Элдик партия, Баск улуттук партиясы, Конвергенция жана Союз каталон партиясы, Бириккен солчулдар.
Табияты
Испаниянын аймагынын 5/6 бөлүгүнөн ашыгын Пиреней жарым аралы, Жер Ортолук деңиздеги Балеар аралдары жана Атлантика океанынын африкалык жээгине жакын жайгашкан Канария аралдары ээлейт. Испания Батыш Европадагы көтөрүңкү жайгашкан өлкө. Басымдуу бөлүгүн тоолор жана бөксө тоолор ээлейт; жеринин бетинин 1/3инен ашыгы деңиз деңгээлинен 1000 мден жогору. Өлкөнүн ички бөлүгүн рельефи татаал, жазы бөксө тоо – Месета ээлейт. Ал туш тарабынан ири кырка тоолор менен курчалган. Месетанын түндүгүндө Бискайя булуңун жээктей Кантабрия тоолору (бийиктиги 2648 м, Серредо чокусу), Түндүк-чыгышында Иберия тоолору, Жер Ортолук деңизди бойлой Каталон тоолору, Андалусия тоолору (Муласен чокусу, бийиктиги 3482 м, Пиреней жарым аралынын эң бийик жери), Түндүк-чыгыш чет жакасынан Пиреней тоолору (эң бийик жери 3404 м; Ането чокусу) жана Кантабрия тоолору орун алган. Ойдуңдар (Андалусия, Арагон, Валенсия, Мурсия) негизинен деңиз жээктеринде жайгашкан. Испаниянын басымдуу бөлүгү негизин герцин бүктөлүшү түзгөн жаш платформа болуп саналат. Жери кен байлыктарга бай, анын маанилүүлөрү: жез, коргошун, цинк, алтын, күмүш, никель, нефть, газ, таш жана күрөң көмүр.
Климаты
Климаты негизинен субтропиктик жер ортолук деңиздик, ички аймактары кургак, Атлантика океаны жак жээктери мелүүн океандык. Климатынын түзүлүшүнө тоолуу жана көтөрүңкү рельеф, Атлантика океаны жана Африканын жакын жайгашкандыгы таасир тийгизет. Январдын орточо температурасы 4–12°С, июлдуку 23–29°С. Испаниянын көп бөлүгүндө жылдык жаан-чачыны 300–500 мм (эң көбү кышында), тоолордо жана батыш жээктеринин айрым жерлеринде 1000 ммден ашык. Дарыяларынын суусу кышкысын мол болуп, жайында өтө тартылат. Ири дарыялары: Тахо, Дуэро (Испанияда жогорку жана ортоңку агымдары), Эбро, Гвадалквивир, Гвадиана; негизинен сугатка пайдаланылат. Жер ортолук деңиз бадалы жана токой, тоолорун жазы жана ийне жалбырактуу токой, бийик тоолору менен дарыя өрөөндөрүн шалбаа ээлейт. Испаниянын аймагынын 45%инде токой жана бадал өсөт. 550дөн ашык аймак (өлкөнүн аянтынын 8%и) коргоого алынган; анын 30дан ашыгы улуттук парктар жана коруктар. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине Гарахонай, Тейде (экөө тең Канария аралында), Доньяна (Андалусия ойдуңунда), табигый-маданий мурас жерлерге Пиреней тоолорундагы Монте-Пердидо тоосу (Франция менен бирдикте), Пальмераль курма пальмасы токою (Эльче шаарына жакын), ошондой эле Ивиса а. кирет.
Тарыхы
Испания аймагында адам төмөнкү палеолитте (биздин заманга чейинки 400–100-миң жылдыктарда) эле жашап, темир дооруна өтүү мезгилинде (биздин заманга чейинки 700–500-жылдар аралыгы) Ибер маданияты калыптанып, ал Жер Ортолук деңиз жээгине тараган. Биздин заманга чейинки 7-кылымдан Испаниянын түштүк жана чыгыш жээктери финикийлер менен гректердин колониясына айланып, биздин заманга чейинки 3-кылымдын аягынан Испаниянын көп жери Карфагенге, биздин заманга чейинки 2-кылымдын башынан Римге караган. Узакка созулган (биздин заманга чейинки 2-кылым – биздин замандын 5-кылымынын ортосу) Рим бийлиги Испанияны романдаштырууну жүргүзгөн. 409-ж. Испанияга вандал, алан (429-ж. Африкага сүрүлгөн) жана свевдер басып кирип, өлкөнүн Түндүк-батышында свевдер королдугун түзгөн. Пиреней жарым аралынын көп бөлүгү Батыш Рим империясынын үстөмдүгүн формалдуу түрдө гана тааныган Испан-рим ак сөөктөрүнүн бийлигинде калган.
5-кылымдын орто ченинен И-нын дээрлик бардык аймагын вестготтор басып алып, 6-кылымдын башында Галлиядан И-нын Иоледо шаарына Вестгот королдугунун борборун көчүрүп келген. 6-кылымдын аягында Рим-католик чиркөөсү королдуктун мамлекеттик чиркөөсүнө айланган. 711–718-ж. Түндүк Африкадан кол салган арабдар Пиреней жарым аралын (түндүктөн башкасын) бүт дээрлик басып алып, Омейяд халифатынын курамында эмирлик түзүшкөн. 718-ж. арабдарга каршылык көрсөтүү борбору Астурия королдугу түзүлүп, Реконкпстага (Пиреней жарым аралынан арабдар басып алган жерди жергиликтүү калктын кайра тартып алуу күрөшү) жол ачылган. Испаниядагы араб мамлекети (Кордова халифаты) Абдаррахман IIIнүн тушунда (912–961-ж. сураган) бир топ күч алган. 10-кылымдын аягында борбордук бийликтин күчү начарлап, 1031-ж. Кордова халифаты майда көп эмирликтерге бөлүнгөн. Бул Реконкистанын ийгиликтүү жүрүшүнө шарт түзүп, көз карандысыз Испания мамлекеттеринин (Леон, Кастилия, Наварра, Арагон ж. б. королдуктар) биригишин тездетип, 1479-ж. бирдиктүү Испания мамлекети түзүлгөн. Реконкиста 1492-ж. Пиреней жарым аралындагы арабдардын акыркы таянычын – Гранаданы алуу менен аяктаган. Испанияда абсолюттук монархия калыптана баштаган. Еретиктерди катуу куугунтуктаган инквизиция киргизилген (1480). Реконкиста аяктаган соң, бийлик кирешенин жаңы булактары үчүн күрөшкөн. X. Колумб Американы ачкандан (1492) кийин, испандар 16-кылымдын 1-жарымында Борбордук жана Түштүк Американын Мексика, Боливия, Перу сыяктуу бир топ жерин каратып, колониялык империясын түзгөн. Америкадан талап алынган жана кулдардын арзан эмгеги менен табылган алтын менен күмүш Испанияга ташылган. Испания Европадагы ээликтерин (Неаполитан королдугун, Сицилияны ж. б. каратуунун эсебинен) кыйла кеңейтип, дүйнөлүк ири державага айланган. Американы колонияга айландыруу Испаниянын экономикасына адегенде оң таасир тийгизген. Бирок 16-кылымдын ортосунда Испаниянын экономикасы начарлап, тышкы саясаты да кризиске учураган. Англия менен болгон согушта (1588) «Жеңилбес армада» деп аталган Испан флоту талкаланган; 16-кылымдын аягында Франциядагы диний согушта көздөгөнү ордунан чыккан эмес. 1566-ж. Нидерландда буржуазиялык революция чыгып, Түндүк Нидерланд Испаниядан 1581-ж. бөлүнгөн. Англия менен болгон согуштарда (16–17-кылымдар) деңизге үстөмдүк кылуу укугунан ажыраган.
19-кылымдын 40–50-жылдары Испанияда металлургиялык заводдор, машина куруу ишканалары, тоо кен өнөр жай тез өнүгүп, темир жол салынган. Банктар менен камсыздандыруу компаниялары түзүлгөн. Буржуазиялык кайра куруулардын аяктабагандыгы кийинки революциялардын (1854–56; 1868–74) чыгышына себеп болгон. 1868-ж. королева Изабелла II Испаниядан куулуп, бийлик прогрессчилер менен униончуларга (либералдык союздун мүчөлөрү) өткөн. Алар жалпыга бирдей шайлоо укугун (эркектер үчүн), динге табынуу, чогулуш, басма сөз эркиндигин жарыялашкан. Испан тактысы Амадей Савойскийге өткөн. Нааразычылык күчөгөнүнөн улам Амадей Савойский бийликтен баш тарткан (1873, февраль). Испани Республикасы (18773–74) болуп жарыяланып, бийлик республикачылардын колуна өткөн. Бирок мамлекеттик төңкөрүштүн (1874, декабрь) натыйжасында Испанияда борбордук монархия калыбына келтирилген. Испан буржуазиясынын төбөлдөрү жер ак сөөктөрү менен блок түзгөн. Бул келишим 1876-жылдагы конституцияда белгиленип, Пакто эль Пардо деп аталып, Консерватор партия менен Либерал партия (1875-ж. негизделген) мамлекетти кезектешип башкаруу жөнүндө 1885-ж. макулдашкан. 1898-ж. апрелде АКШ Кубаны бошотууну шылтоолор, Испанияга согуш ачкан. Анда жеңилген Испания тынчтык келишими (1898, 10-декабрь) боюнча АКШга Куба, Пуэрто-Рико, Гуам аралдары менен Филиппин архипелагын аргасыздан берген. 1899-ж. Германия Испанияны Каролина жана Мариана аралын сатууга мажбурлаган. Натыйжада Испаниянын Сфрикада гана азыноолак колониясы калган. 20-кылымдын башында Испания колониялык саясатын жандандырып, Мароккону бөлүп алуу жөнүндө Франция менен келишим түзүп (1904, 1912), анын аз бөлүгүнө ээ болгон.
Биринчи дүйнөлүк согуш мезгилинде (1914–18) Испаниянын бейтараптыгын жарыялаган. Согуш аяктагандан кийин, Испаниянын абалы начарлар, өнөр жайынын айрым тармактары кыскарып, жумушсуздук көбөйгөн. Мароккону каратууну тездетүү үчүн болгон Анвалдагы салгылашууда испан аскерлеринин талкаланышы (Испаниянын 10 миңден ашык солдаты менен офицери кырылган жана жарадар болгон) монархияга каршы турган бардык партиялар колдогон нааразылык кыймылын пайда кылган. 1923-ж. 13-сентябрда генерал М. Примо де Ривера мамлекеттик төңкөрүш жасар, Испанияда аскердик-монархия диктатурасын орноткон. Испаниянын өкмөтү кортестер менен муниципалитеттерди таратып, бардык саясий партияларга тыюу салган. 1927-жылдан бул диктатурага жана монархияга каршы жалпы улуттук кыймылдын күчөшүнөн улам генерал М. Примо де Ривера отставкага кеткен (1930-ж.28-январь). Республикачылар менен социалисттерден куралган революциячыл комитет Испанияны Республикасы деп жарыялаган. Король Сльфонс XIII эмиграцияга кеткен.
Ордо-Балык шаары
Ордо-Балык, Орду – Балык – 744–840-жылы Уйгур кагандыгынын борбору. «Балык», «балыклык», «балыктуу» - байыркы түрк тилдеринде «шаар» маанисин туюнтат. Ордо- Балык азыркы Моңголиядагы Орхон (Улан-Орхон) дарыясынын оң жак жээгинде жайгашкан Хара Балгасун шаар-чалдыбарынын ордунда орун алган. Ордо- Балык 840-жылы кыргыздар тарабынан каратып алынып, өрттөлүп жиберилген. С. В. Киселев атайын [тарых]ый, этнографиялык иликтөөлөрдү уюштурган.
Испания
Тарыхы
Фашисттик коркунучтун күчөшү (1933-ж. фашисттик партиянын Исран фалангасы негизделген) бардык күчтөрдүн биригишине алып келген. 1936-ж. 15-январда Элдик фронт түзүлүп, 1936-ж. 16-февралдагы кортестерге шайлоодо жеңип чыккан. 1936-ж. 17–18-июлда чыккан аскердик-фашисттик козголоң И-да 32 айга созулган граждандык согушка айланган. Козголоңчулар басып алган Бургос шаарында түзүлгөн мамлекет менен өкмөт башчысы болуп генерал Франко дайындалган. Согушта республикачылар жеңилип калган. Испанияда Франко башында турган авторитардык режим орногон.
Ордо-Балык шаары
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Испания
Тарыхы
Испания бейтараптык саясатын жарыяласа да, экинчи дүйнөлүк согушта фашисттик Германия менен Италтяга жардамдашкан. 1947-ж. Испания королдугу түзүлүп, Франко мамлекеттин түбөлүк башчысы болуп жарыяланган. Испания 1952-ж. ЮНЕСКОго жана 1955-ж. БУУга кабыл алынган. 1953-ж. 26-сентябрдагы америкалык-испаниялык келишимге ылайык (1963-, 1970-ж. узартылган), Испанияда америкалык аскер базаларынын тармагы курулган.
60-жылдардын 2-жарымы 70-жылдардын 1-жарымында жаңы конституциялык мыйзамдар кабыл алынган. 1931-ж. кулатылган король Альфонс ХIIIнүн небереси Хуан Карлос 1969-ж. Бурбон Франконун сунушу боюнча Франконун ишин улантуучу болуп бекитилген. 1975-ж. ноябрда диктатор Франко өлүп, 22-ноябрда Хуан Карлос Бурбон Испаниянын королу болуп жарыяланган. 1976-ж. түзүлгөн жаңы өкмөттү С. Суарес Гонсалес жетектеген. Өлкөдө демократиялык жаңылануулар жүрүп. 1978-ж. жаңы конституция күчүнө кирген. 2004жана 2008-жылдардагы парламенттик шайлоолордо Испания социалисттик жумушчу партиясы жеңишке жеткен. Х. Л. Родртгес Саратеро премьер-министр болуп калган.
Чарбасы
Испания дүйнөдөгү экономикасы өнүккөн постиндустриялык өлкөгө кирет. ИДПнин көлөмү (1232 млрд доллар, 2606) боюнча дүйнөдө 11-, Европа союзуна (ЕС) кирген өлкөлөрдүн ичинен 5-орунда (Германия, Улуу Британия, Франция жана Италиядан кийин) турат. Аны киши башына бөлүштүргөндө 27,9 миң доллардан туура келет. ИДПнин 67,2%ти тейлөө чөйрөсү, 27,9%ти өнөр жай жана курулуш, 3,1%ти айыл чарба, токойчулук жана балык уулоо түзөт.
Өнөр жайы
Өнөр жайынын структурасында алдыңкы орунду машина куруу, тамак-аш өнөр жай, нефтини кайра иштетүү жана нефть-химия, кара жана түстүү металлургия, минералдык (металл эмес) сырьёлорду казып алуу, целлюлоза-кагаз жана полиграфия, энергетика, органикалык химия продукцияларын өндүрүү, текстиль, тигүү жана булгаары-бут кийим тармактары ээлейт. Экономикасынын өнүгүүсүндөгү негизги проблемалардын бири – отун-энергетикалык ресурстардын таңкыстыгы. Өлкөдө энергияга болгон муктаждык тынымсыз өсүүдө. Энергияны керектөөнүн 50,6%ин нефть жана нефть продуктулары, 21,4%ин газ, 130%ин көмүр, 1,60%ин гидроэнергия, 11,20%ин атом энергиясы, 2,20%ин башка булактар (шамал, күн энергиясы) түзөт (2006). 2006-ж. 164 миң тонна нефть казылып алынган, ал ички керектөөнүн 0,20%ин гана канааттандырат, сырттан 70,9 млн т нефть жана нефть продуктуларын сатып алат. 2005-ж. 216 млн м3 газ өндүрүлгөн, керектөөсү 33,4 млрд м3ди түзөт. Казып алынган көмүр (16,1 млн тонна өлкөнүн ага болгон муктаждыгын канааттандыра албайт. Өндүрүлгөн 229,6 млрд кВт∙с электр энергиясынын 126,9 млрд кВт∙сы өлкө ичинде керектелет. Атом энергетикасы өзүнүн уран кен таштарынын базасында өнүккөн; 6 АЭС иштейт, 800гө жакын чакан ГЭС бар. Шамал энергиясын пайдалануу боюнча дүйнөдөгү алдыңкы өлкөлөрдүн катарына кирет. Шамал энергетика курулмаларынын аныкталган кубаттуулугу 11,7 миң МВт чамасында.