cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Спирометрия
Аны 1864-ж. англиялык окумуштуу Ж. Хатчисон сунуш кылган. Өпкөнүн сыйымдуулугу спирометр менен өлчөнөт. Ал суу толтурулган цилиндр идиштен жана ага киргизилген түбү өйдө караган диаметри кичине, таразанын таштары тең салмакта кармаган цилиндр идиштен турат. Ички идиштин түбүнө резина түтүгү киргизилген, терең дем алгандан чыккан аба ички цилиндрди өйдө карай түртөт да, шкала боюнча ал абанын көлөмү см3 менен өлчөнөт. Азыр спирограф пайдаланылат, анда дем алуу кыймылдары спирограмма түрүндө жазылып, өпкө сыйымдуулугу таблица боюнча эсептелет. Спирометрия соо кишилерди медициналык кароодон өткөргөндө, ошондой эле өпкө, жүрөк-кан тамыр системаларынын ооруларын аныктоодо колдонулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Үй чымыны
Үй чымыны - (лат. Musca domestica) — Чыныгы чымындар уруусуна кирген курт-кумурскалар, көпчүлүк жерде тараган синантроптук организм. Жапайы жаратылышта учурда аз кездешет. Күндүзгү жашоо менен жашаган организм.
Сырткы түзүлүшү
Орто жаштагы чымындын денесинин узундугу 6-8 мм. Түсү көпчүлүк учурда боз-кара, төшүнүн үстүнкү бөлүгүндө - узунунан кеткен төрт кара сызык, алдыңкы курсак бөлүгү саргыч түстө. Денесинин бардык бөлүгү үзүк-үзүк кара сызыктардан турат. Көздөрү - чоң, торчо, кара-кызыл түстө. Ургаачы особдордун көздөрүнүн аралыгы алысыраак болот да, эркек особдорго караганда көлөмү чоң келет.
Какшаал тоо тизмеги
Какшаал тоо тизмеги - Теңир-Тоонун түштүгүндө, Кыргызстан менен Кытайдын чек арасы боюнча 582 кмге созулуп жатат. Эң жазы жери 54 км. Орточо бийиктиги 4500 м. Эң бийик чокулары: Жеңиш (7439 м) жана Аскер топографтары (6873 м). Орографиясы жагынан 3 бөлүктөн турат: чыгышы Бозкыр деп аталып, Сарыжаз капчыгайына чейин созулат, айрыктары: Кайыңды, Көйкап, Майбаш. Ортоңку бөлүгү Караичкетоо, Акзоо, Жангарт, Үччоку, Кайчы тармактарынан турат. Батышы Каракыр, Торугарт жана башкалар тармактардан туруп, Аксай өрөөнүн көздөй жапыздап, кайнозойдун тектерине чөгөт. Какшаалдын түштүк бети тик (50–60°), түндүк бети жантайыңкы (30–40°).
Жондору кырдуу, аркайган чокулары көп. Капталдары капчыгайлар менен тилмеленип, көбүнчө зоокалуу. Негизги ашуулары–Бедел, Көгирим, Бикиртик, Кайчы, Карабел, Акөгүз, Сууктөр (4200 м). Сырт рельефи–айдөш беттер, жантайыңкы тегиздиктер да кезигет (айрыкча борбордук бөлүгүндө). К. т. т. – түштүк Теңир-Тоонун чегинде жайгашып, структурасы боюнча герцин бүктөлүүсүндө пайда болгон жана түндүкчыгышка карай багытталып жаткан мегантиклиналдык түзүлүш. Негизинен палеозойдун (силур-карбон мезгилдери) акиташ теги, алевролит, кумдук, конгломерат жана чополуу сланецтерден түзүлгөн. Аларды гранит, гранит-сиенит жана сиенит интрузиялары жиреп чыккан, ошондой эле пегматит, аплит, роговик жана  скарндар кеңири тараган. Какшаалда негизинен калай рудалары, сейрек кездешүүчү металлдар жана башкалар кендер белгилүү (к. Акшыйрак калай кендүү району, Сарыжаз калай кендүү району). Курулуш материалдары көп; минералд уу арашан сууларда чыгат. Байыркы мөңгүлөрдүн издери сакталган. Мөңгүлөрдүн таралышы жагынан Кантеңирден кийин 2-орунда. Ирилери борборунда жана чыгышында жайгашкан.
Үй чымыны
Азыктанышы
Ооз аппараты жалоочу-соруучу болот, терини тиштеп жана кан сорууга үй чымындарынын мүмкүнчүлүктөрү жок. Чымындар суюк тамак аштарды соруп ичүү гана мүмкүнчүлүктөрүнө ээ. Ал эми катуу азык заттарды алар алдын ала шилекейи менен жумшартып, ээритип анан гана тамактанышат.
Какшаал тоо тизмеги
Жалпы аянты 983 км2 (Комаров мөңгүсү, 29,8 км2). түндүк беттеринде мөңгүнүн учу 3800 м бийиктикке чейин түшөт. Кар чеги 4400–4500 м бийиктикте. Ландшафттары ар кыл: сырт талаасы (2800–3100 м бийикте; бетеге, каракыяк, аксокто жана башкалар); альп шалбаасы (3100–3500 м; бетеге, Түркстан сулусу, тоо сойгок жана башкалар); субнивалдык суук талаа (3400–3800 м; жер жаздык, хризантема, альфердия жана башкалар); гляциалдык-нивалдык алкагы (3800 мден жогору), өрөөндөргө кургак талаа жана шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.
Үй чымыны
Таралышы
Үй чымындарынын мекени болуп Борбор Азиянын талаалары, бирок учурда алар адамдардын артынан баардык континеттерге, жаратылыш чөлкөмдөрүнө, айыл, шаарларга тарашкан.
Көбөйүшү жана өөрчү цикли
Ургаачысы узундугу 1,2 мм болгон 70-120 чейин жумурткаларды таштайт. Өзүнүн жашоосунда чымындар болжол менен 600 дөн 2000 чейин, кээде табийгый климат жакшы болсо 9000 чейин жумуртка ташташат. Жумурканын өнүгүшү 8 -50 саатты талап кылат. Үй чымындарынын личинкаларынын узундугу 13 мм, ак түстө, бутсуз, ооз жылчыгы жагы узун, ичке келет, арткы бөлүгү тескерисинче томпок болот. Чириндилерде, жаныбарлардын кыктарында, тамак аш калдыктарында жашашат.
3-25 күн өткөндө, төрт жолку түлөгөндөн кийин личинка кургак, салкын жайга соймолоп, акырында куурчакчага айланат. Куурчакча фазасынын узундугу 3 күндү ээлейт. Андан соң чымын пайда болот. Чымындардын жашоосы эки жумадан бир айга чейин созулат, кээ бирлери эки ай жашашат. Куурчакчадан чыккандан кийин 36 сааттын ичинде, үй чымындары көбөйүү мүмкунчүлүгүнө ээ.
Жыл ичинде үй чымындарынын 9дан 20 чейин тукуму алмашышат. Личинкалары да, куурсакчалары жана чоң чымындар дагы кышташат.
Үй чымыны, адамдын жашоосунда
Үй чымындары ооруларды, негизинен, ичеги карын ооруларын жана аларды козгогучтарды алып жүрүүчүлөр. Алардан коргонуу үчүн көптөгөн профилактикалык иш чараларды жасоо керек.
FTP
(File Transfer Protocol- Протокол передачи файлов). Интернеттеги хост компьютерлер арасында файлдарды жиберүүдө колдонулган файлдарды жиберүүчү протокол. TCP/IP протоколунун бири болуп файлдарды бир компьютерден Интернет аркылуу башка компьютерге көчү-рүүдө колдонулат. Мында эки компьютер тең FTPны колдоосу керек жана бири FTP клиент экинчиси FTP-сервер болот.
Кен таш тулкусу
Кен таш тулкусу - кен таштын ар кандай түрдөгү турпаты. Кен таш жана ага жанаша орун алган тоо тектердин чек арасы акырындык жана же кескин өзгөрөт. Ошол себептен кен таштын турпатын так аныктоо бир топ кыйын. Мындай учурда сынамык алып, чек арасы такталат. Кен таш тулкусу. изометрлүү, жалпак, созулма келет. Изометрлүү турпаты минералдык заттардын бир жерге топтолушунан пайда болот, мисалы, шток, штокверк, уя. Кичинелери 1–3 мден ашпайт. Жалпак түрү – катмар, кабат, тарам, линза. Чөкмө кен таштар жөнөкөй жана татаал кабаттан турат. Татаалы тоо тектер жана аралашып кетет. Тарамдашкан тулку минералдык заттардын жаракаларга топтолушунан же мегасоматоз процессинен келип чыгат. Бир нече тарам биригип, кен таш мамысын түзөт. Линза – төө буурчак сыяктуу тулку. Эгер кен таш узатасынан созулуп жатса, с оз у л м а турпатка ээ болот. Тектоникалык жаракаларды бойлой орун алат. Жогорку температурадагы ысык магма, суу буулары, газдардын жарылуусунан жарылуу түтүгү орун алат, мисалы, Сибирь, Түштүк Африка алмаздуу кимберлит түтүгү.
ССРС медальдары
ССРС медальдары
ССРС медальдарынын тизмеси:
Шилтемелер
Awards and decorations of the Soviet Union
Тоң чопо кени
Тоң чопо кени Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Бөкөнбаев кыштагынан 2,0–2,5  км чыгышта, деңиз деңгээлинен 1770–1875 м бийиктикте. 1970-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Пайдалуу лёсс сымал кумайлуу чопо ортоңку-жогорку антропоген мезгилинде пайда болгон кабат сыяктуу катмарды түзөт. Кен катмарынын узундугу 2 км, туурасы 400 м. Калыңдыгы 11,5 м. Кумайлуу чопо 30%. Аксай кенинин чопосун кошсо «75» жана «100» маркадагы кирпич даярдоого болот. Запасы А категориясы боюнча 218 миң м3, В – 550 миң м 3, С1–1234 миң м 3, А+В+С1–2022 миң м 3.
Кальций фосфаты
Кальций фосфаты – фосфор к-тасынын кальций тузу. Орто фосфаттары чоң мааниге ээ. Ca3 (PO4)2 – жаратылышта таза минерал түрүндө кездешет. Түссүз кристалл, тыгызд. 3,14 г/см3. Эрүү t 1670оС. сууда начар эрийт. К-талар менен гидро туздарды пайда кылат. Фосфат минералдары, кош туздар (апатит) түрүндө кеңири таралган. Сөөк курамында кездешет. Мал жана куштарга кошумча азык катары берилет. Кальций фосфаты өндүрүштө керамика, айнек жана тиш тазалоочу паста менен күкүмдөрдү даярдоо, Ca НPO4 преципитат деген ат менен жер семирткич катары колдонулат.
Шамшы, ашуусу
Шамшы ашуусу - Кыргыз Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгүндө, түндук жана түштүк Шамшы сууларынын баш жагында жайгашкан. Бийиктиги 3570 м. Ашуу эки чокунун аралыгындагы ээр сымал кайкыда. Ал аркылуу Кочкор менен Чүй өрөөндөрү байланышып, Чүй, Кемин районунун малы Кыргыз Ала-Тоосунун түштук капталындагы жайыттарга ашырылат.
Габороне
Габороне - (1969-ж. чейин Габеронес) Ботсвана мамлекетинин борбору (1966-жылдан); өзалдынча шаар муниципалитетине бөлүнгөн. Калкы 214,4 миң (2006). Өлкөнүн Түштүк-чыгышында, 1000 м бийиктикте жайгашкан. Жолдор тоому. Эл-аралык аэропорту бар.
Флора Виста (Нү-Мексико)
Флора Виста (Нү-Мексико) (Flora Vista) — Нү-Мексико штатынын San Juan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1383 киши. Болжолдуу аянты - 5.4 км². FIPS коду — 35-26360.
Бакасов Сталбек Сабдракунович
Бакасов Сталбек Сабдракунович (1950-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Аң-Өстөн кыштагы) педиатр, медицина илимдеринин доктору. КММИни бүтүрүп (1977), ошол эле жерде ординатура жана аспирантураны бүгүргөн (1982). КММАда доцент, 1997-жылдан кафедра башчысы. Балдар кардиоревматологиясы боюнча адис. 90дон ашык илим эмгеги, анын ичинде 1 монографиясы бар.
Болотту электрдик эритүү
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Альмеев Ирик Абдуллаевич
Альмеев Ирик Абдуллаевич - (1937-ж. туулган, Өзбекстан, Сурхан-Дарыя облусу, Термез шаары) - зоотехник, айыл чарба илимдеринин доктору (2001). КРнын айыл чарбага эмгек сиңирген кызматкери (1999). 1961-ж. КАЧИни бүтүргөн. Зоотехник-селекционер, совхоздун башкы зоотехниги болуп иштеген. 1979-жылдан эчкилерди өстүрүү жана селекциясы боюнча Кыргыз мал чарба илимий-изилдөө институтунда лаборатория башчысы. Генетика, селекция жана малды көбөйтүү боюнча адис. Анын 100дөн ашык илимий эмгектери, анын ичинде 1 монографиясы бар. Эмгектери: Кыргызстандын тыбыттуу эчкилери. Ф., 1986; Выведение и совершенствование кыргызской пуховой породы коз, Б., 2000.
Кальций цианамиди
Кальций цианамиди, СаСN2 – түссүз кристалл, сууда жана спиртте начар эрийт. Тыгызд. 2,29 г/см3. Эрүү t 1340оС. Ал кальций карбидине азотту таасир этүүдөн алынат: СаС2 + N2 = СаСN 2+C. Курамында азот саны 18,5-20 % кем болбош керек. Бул затты өндүрүштө карбидден алуу 1905-ж. башталган жана биринчи дүйнөлүк согуштан кийин аммиакты алуу үчүн колдонгон.
СаСN2 + 3Н2О= СаСО3+ 2 NН3
О. эле азот к-тасын, циандуу бирикмелерди алуу үчүн жана пахта жалбырагын түшүрүү үчүн пайдаланылат. Мындан тышкары циандык бирикмелер болуп эсептелген гуанидин, нитрогуанид жана меламин алуу үчүн колдонулат.
Кара-Сай (Кара-Буура району)
Кара-Сай — Кыргызстандын Талас облусунун Кара-Буура районундагы айыл. Бакайыр айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 3176 киши (2009-жылы).
Бакасова Зарыл
Бакасова Зарыл - (1932-ж. туулган, Чүй облусу, Чүй району, Он бир жылга айылы) химия илимдеринин доктору (1977), профессор (1992), Кыргызстан ССР ИАнын корр. мүчөсү (1984). КРнын илимге эмгеги синген ишмери (1993). КМУну (1952), СССР ИАнын Кыргызстандагы филиалынын Химия институтунун аспирантурасын бүтүргөн. КР УИАнын Химия жана химия технология институтунда илимий кызматкер, 1964жылдан лаборотория башчысы.Физиологиялык активдүү бирикмелердин химиясы жана технологиясы боюнча илимий иштерди жүргүзүп, амин кислоталарынын негизинде биологиялык активдүү бирикмелерди ачып, аны эл чарбасында рационалдуу пайдалуунун теориялык негизин иштеп чыккан, ЗООдөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде монография, 28 автордук күбөлүгү бар.
Талтъя (дарыя)
Талтъя — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 584 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Спондилез
Спондилез — омуртка тутумунун өнөкөт оорусу; омуртканын сөөк ткандары өсүп, тикен сыяктуу өсүндү пайда болуп, формасынын өзгөрүшү.
Пайда болушу
Анын пайда болушуна зат алмашуунун бузулушунан организмде акиташ туздарынын көп чогулушу түрткү берет. Көбүнчө Спондилез улгайган кишилерде, дайыма оор жүк көтөрүп, омурткага күч келтирип иштегендерде кезигет. Эркектерге караганда аялдарда сейрек болот.
Жаш адамдарда Спондилез омуртка тутумунун кыйшаюусунан, кээде кызыл жүгүрүк, ич келтенин кесепетинен да пайда болот. Омуртка тутумунун кыймылы азайып, ооруйт. Артыкча моюн, бел омурткалары жабыркаганда кыймылдатпай ооруйт. Адам эс алып уктап турганда мойнун бура албайт, бели кыймылдатпай калат. Кыймылдаганда ооруп, айрым учурда карсылдайт. Дене бир аз кыймылдагандан кийин ооруган жери азаят же билинбей калат. Көбүнчө катуу кармап ооруп, аба ырайы бузулганда күчөйт, өнөкөт куяңга өтүшү мүмкүн. Оорунун алгачкы белгилери билинери менен врачка кайрылуу керек.
Ооруну дарылоо
Дарылоону врач жүргүзөт. Дарылоодо физиотерапия, айыктыруучу гимнастика, массаж, витаминдер, диета сунуш кылынат.
Алдын алуу
Алдын алууда эмгек менен эс алууну туура айкалыштыруу, организмди чыңдоо, физкультура, спортко катышуу чоң мааниге ээ. Улгайган адамдарда алардын тамак сиңирүү жана зат алмашуусунун өзгөчөлүгүнө жараша тамактануусу чоң, роль ойнойт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Төмөнкү балтач (Татышлин району, Башкыртстан)
Төмөнкү балтач — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Төмөнкү балтачев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 718 киши. Почта индекси — 452835, ОКАТО коду — 80250850001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кен таштуу аймак
Кен таштуу аймак - ири тектоникалык түзүлүштөрдө (антиклинорий, синклинорий, ортоңку массив, калкан, синеклиза, терең жарака ж. б.) кездешүүчү, бир түрдүү генезистеги, бир же бир нече кен таш кендери орун алган аймак. Бир топ Кен таштуу аймак биригип, кен таштуу провинцияны түзөт. Бүктөлүүлөр кездешкен жердеги тектоникалык терең жаракалар жана байланышта болуп, узатасынан созулган кен таш курчоосуна айланат. Курчоонун узундугу миңдеген кмге, туурасы жүздөгөн кмге жетет. Эгерде аймак кабаттуу түзүлүшкө ээ болуп, өтө зор аянтты ээлеп жатса кен таш бассейни деп аталат (мисалы, Кривой-Рог темир кендүү бассейни). Кен таштуу аймак пайда болуу мезгилине, геологиялык түзүлүш өзгөчөлүгүнө, тектоникалык процесстерге байланыштуу кен таштуу райондорго, талааларга, зоналарга бөлүнөт. Бири-биринен геологиялык түзүлүш, географиялык чөйрөсү жана айырмаланган, бирдей формацияда, физикалык-химиялык шартта пайда болгон, курамы бирдей кен таштан топтолгон аймак кен таштуу район делет. Ал эми бирдей геологиялык түзүлүштөгү, бир мезгилде пайда болгон, бири-бирине жакын жайгашкан кен таштардын чогундусу кен таш талаасын түзөт. Кен таш талаалары геологиялык түзүлүшүнө, генезисине жараша төмөнкү топторго бөлүнөт: магма кендери, скарн кендери, пегматит кендери, гидротермдүү кендер, метаморфизм кендери, стратиформдуу кендер. Курамында кен таш минералдары кездешкен тарамчалар, линзалар, уюктар ж. б. созулуп жаткан тоо тектер тилкеси кен таш зонасы деп аталат.
Альмеев Хайрутдин Шамсутдинович
Альмеев Хайрутдин Шамсутдинович - (1907, Татар АССРи - 1984) - ветеринария илимдеринин доктору (1941), профессор (1941), Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1948). Казань университетин бүтүргөн. Кыргыз зооветинститутунда кафедра башчысы болуп иштеген. Патоморфология боюнча адис. 100дөн ашык илимий эмгектери бар. Эмгектери: Паратуберкулёзный энтерит крупного рогатого скота. Казань, 1946; Санитария лошадей. Ф., 1948.
Жар
Жар – бир жагын суу жеп кеткен же урап калган бийик тик жер; кемер, суунун кемерленген бийик жээги; тоонун бир жагы урап калган бети. Көл, деңиз жээктеринде да пайда болот. Жарлардын пайда болушуна тоо боорунда жана таманында пайда болгон төмөндөөлөр, чуңкурайткан издер, бороздойлор, аңдар кеңейип, бири-бирине кошулушу негиз болот. Көбүнчө агын суу, көл шарпылдагы, жаан-чачын суусу чопо, сары топурак, кум жана башка борпоң тектерден түзүлгөн жерлерди жемирип кетишинен пайда болот. Жардын узундугу жүздөгөн мден бир нече кмге, туурасы бир нече мден ондогон мге, ал эми тереңдиги ондогон мге чейин жетет. Эгерде жар пайда болуу токтосо, ал жерде чөп менен бадалдар өсүп, жар «балкага» же кокту-колотко айланат. ж. пайда болуу процесси айыл чарбага орчундуу зыян келтирет. Аны токтотуу иш-чаралары эрозияга каршы агротехникалык жана башка ыкмаларды колдонуу аркылуу жүзөгө ашырылат. Жарлар КМШнын европалык бөлүгүндө, Кытайдын лёсстуу аймактарында, АКШда жана башка жерлерде кеңири таралган. Кыргызстанда ага байланыштуу Жар-Башы, Айгыр-Жар, Жар-Таш, Кызыл-Жар жана башка топонимдер бар.
Аскер куралы
Аскер куралы – Куралдуу Күчтөрдүн аскер кызматкерлерине – согуштук, укук коргоо орган кызматкерлерине – ыкчам-кызматтык, КР аскерлешкен кызматтарынын кызматкерлерине – кызмат милдеттерин аткаруу үчүн берилген курал. Ошондой эле куралдардын чет элдик армиянын жана чет өлкөлүк аскерлешкен уюмдардын карамагында турган жана туруучу ушундай түрлөрү. Аскер куралы менен куралдануунун, аскер куралынын жана анын ок-дарыларынын жүгүртүлүшүнүн тартиби, ошондой эле аскер куралын пайдаланууга укуктуу мекемелердин тизмеси КР Өкмөтү тарабынан аныкталат.
Мактралар
Мактралар — (лат. Mactracea) кош капкалуу, эбелек бакалоордуу моллюскалардын бир чоң тукуму, буларга кыйла тукум, уруу, түр кирет: сүйрү мактра (лат. Spisula (лат. Mactromeris voyi), алача мактра (Mactra sulcataria), Сахалин мактрасы, накта мактралар (тукум) (Mactridae).
Калбатоо, тоо
Калбатоо, тоо – Талас Ала-Тоосунун түндүк тармагы. Бешташ жана Калба сууларынын (Таластын сол куймалары) аралыгында, түштүктөн түндүккө карай 29 кмге созулуп жатат. Туурасы 14 км. Орточо бийиктиги 3400 м, эң бийик жери 4146 м (Атчыкпас чокусу). тоо тик аскалуу, айрым жерлери мөңгүлүү, батыш жана чыгыш капталдары тик, түндүгү адырлуу жапыз тоолорго өтүп, Талас өрөөнүн карай жантайыңкы. Талаа (2200 мге чейин), шалбаалуу талаа (2200–2400  м), шалбаа жана токой-бадалдуу шалбаа (2400–3000  м), субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа (3000– 3600 м), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Көк карагайлуу (пихта) токойлордун ири массивдери бар. Чарбада жайыт, чабынды катары пайдаланылат.
Бакбо булуңу
Бакбо булуңу, Тонкин булуңу — Түштүк Кытай деңизинде, Кытай менен Вьетнамдын жээгинде. Деңизден Лейчжоу жана аны. менен Хайнань аралы, материктен Хайнань кысыгы бөлөт. Узуну 330 км, жазылыгы кире беришинде 241 км, тереңдиги 82 м ге чейин. Суткасына 1 жолу ташкындайт (5,9 м гe чейин). Порту Хайфон (Вьетнам).
Тазовка дарыясы (Таз куймасы)
Тазовка — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1363 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаңыбан
Жаңыбан — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Карагулдун кол алдындагы жылкычылардын башчысы. Коңурбай жакында келе турган душман сезилбейт, Семетей келип калбасын, жакшылап кароол чалгыла деп, Алгараны жылкыга кошуп кеткенден кийин, Карагул Ж-ды чакырып алып, семиз сексен жылкы кармап союп, "чагаандын тоюн" тойлогула деп буюрган учурда эскерилет ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 2. 170).
2. Жаңыбан — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Көкөтөйдүн жылкычысы. Ашта Жолой   Ж-дын укуругун шиш кылып, казандагы этти сайып жейт (Сагымбай Орозбаков, 3. 121 — 124).
VISA
VISA — дүйнөнүн алгачкы төлөм системасы. VISA карталары дүйнө жүзүндө 150 өлкөдө сода-борборлорунда кабыл алынат, инновациялык төлөм продуктары жана технологиялары 21 миң каржы уюмдар менен колдонулат – булар төлөм системанын мүчөлөрү жана алардын карталардын кармоочулары.
Кен ташты тазалоо
Кен ташты тазалоо - кен байлыктарды жер астынан казып алып жатканда кен ташты тоо тектерден, кошундулардан, таштандылардан арылтуу. Өз ичинен кен ташты тоо тектер жана бирге (дүң) жана ар бирин өз алдынча (селектор) казып алуучу түрлөргө бөлүнөт. Мында кен ташты тоо тегинен бөлүп казуучу казма — тазалоочу казма, үңүлмөсү — тазалоочу үңүлмө, кен таштарды тазалап, өз алдынча бөлүп алгандан кийин пайда болгон боштук тазаланган боштук деп аталат. Чоң кен таштарда бургулап жардыруу комплекстүү жүргүзүлөт. Натыйжада кен таш кесек бөлүкчөлөргө бөлүнүп талкаланат. Жер астынан көмүрдү сорттоп бөлүүдө комбайн, конвейер, жүктөгүч, скрепер, экскаватор, механикалашкан бекитмелер колдонулат.
Раззаков (шаар)
Раззаков (мурдагы: Исфана, ага чейин Ыспана чеби, Моңол Баскан) — Кыргызстандын Баткен облусундагы райондук маанидеги шаар. Лейлек районунун административдик борбору.
Облустун борбору ― Баткен шаарынан 100км батыш, Пролетарск темир жол бекетинен (Тажикстан) 45км түшүк тарапта, Кара суу өзөнүнүн боюнда, деңиз деңгээлинен 1300м. бийиктикте жайгашкан. Калкы 28 миң (2010).
Шаардын курамына Ак-Булак, Голбо, Мырзапача, Тайлан, Самат жана Чимген кыштактары кирет. Шаардык өкмөттүн жалпы аянты 227 миң гадай (2002); алардын ичинен айдоого жарактуу жери 6,6 миң га сугат жер 1,2 миң га, кайрак жер 5,4 миң га.
Исфанада 2002-жылы түрдүү менчиктерге таандык 54 ишкана, мекеме жана уюмдар иштеген. Калкы негизинен дыйканчылыкта тамеки, жашылча жана мөмө-жемиштерди өстүрүүдө, мал чарбасында кой, эчки багууда эмгектенишет.
Шаарда жалпы билим берүүчү 13 мектеп (алардын ичинен 4 орто мектеп, 2 гимназия), 2 бала бакча,1 кесиптик-техникалык лицей, 1 жогорку окуу жайдын пилиалы, маданият үйү, 2 клуб, 4 китепкана, тарых жана аймак таануу музейи, мейманкана, райондук оорукана, санитардык-эпидемиологиялык станция, үй-бүөлүк дарыгерлер тобу жана 4 медпункт бар.
Тарыхы
Баткен облусундагы Лейлек районунун борбору эмне үчүн Исфана деп аталып калган? Бул жөнүндөгү аргументтер көп, тарыхы да абдан кызыктуу. Анын келип чыгышы жөнүндө эл ичинде ар түрдүү ойлор, версиялар айтылып жүрөт. Алардын айрымдары уламыштарга да окшошуп кетет. Хронологиялык тарыхка дал келбесе да, элдин айтуусу тарыхты толуктап турат.
Акыркы Исфананын аталышы  жөнүндө
Кокон ханынын (кайсы хан экендиги боюнча так маалымат жок) жакын кишиси (вазири) Исман бир күнү ханы менен келише албай, ордодон чыгып кетет. Таза абалуу, тоолуу, тынч аймак деп азыркы Исфанадагы Түпсада деген жерди байырлап калат. Аймак сууга мол экен. Аңчылык кылып жүрүп, Исман (Осмон Ипон) жогорку дөбөгө келип, азыркы стадиондун ордуна үңкүр курдурат. Ошол учурда Исфана аркылуу Жибек Жолунун бир тармагы – Кокон-Самарканд соода жолу өтчү экен.
Акырындап Исман үй-жай куруп, бала-чакалуу болот. Кийин ал жерге Самарканд, Ходжент, Ташкент, Кокон жана башка шаар­лардан, хандардын кыргын-со­гуштарынан качкандар келип отурукташып, бул аймак кеңейген. Кийинчерээк Исман бул аймакта коргон, чеп, кербен сарай курду­руп, бек болгон. Кокондон бул аймакка келе жаткандардан сураса, "Исман турган жерге", "Исман ыктыярындагы жерге", "Исманга" деп айтылып жүрүп, аймактын аты кыргызча Исманы (өзбекче Исвони, тажикче Испони), орусча Исфана болуп калган экен. Мындан башка да алты вариант ''
Исфана чебинин жана өздөрүнүн курулушу жөнүндө
Эл оозунда сакталып калган маалымат боюнча, Кокон хандыгы да Исманга ордо, чеп курууга жардам бермекчи болушат. Курулуш ишине жардам берүү үчүн Таш аттуу аскер башчысынын жетекчилигинде гисарлыктар Исфанага жиберилиптир. Бирок ат араба менен үч-төрт айлап жол басып келгенче исмандыктар өз күчтөрү менен сепилди да, чепти да куруп алышат. Чептин жана сепилдин (ордо) курулушуна топуракты азыркы Пулон деген жерден ат араба менен ташып келишкен. Сууну ордого чептин чыгыш тарабынан арык казып киргизишет. Ошол курулуш иштери кызуу жүрүп жатканда аскер башчысы Таш оорудан каза табат. Аны ошол арыктын боюна көмүшөт. Азыркыга чейин ал жерде Таш мазар сакталып калган. Ушул күндөрү да Махалла сайынан Алакан шаарга чейинки аралыктагы арыкты Шесар (Хисор) арыгы деп аташат. Салгылашуу менен талоондон тажагандар Исмандын жанына келип, тынч жашоого ыңгайлуу деп отурукташа башташат. Бара-бара көчүп келгендердин саны көбөйүп, имараттар курулуп, чеп дагы кеңей­тилет. Чеп чоңойтулганына байла­ныштуу төрт тарабында бирден дарбаза орнотулат. Кийин ар бир дарбазанын аткарган кызматына жараша ал төмөнкүдөй аталып калат: Сасык дарбаза чептин түндүк жагында жайгашкан. Чептен акыр-чикир чыгарылган. Пастапа (Пас дөбө) дарбазасы аркылуу Самарканд, Оро-Төбө, Ходженттен келген соодагерлер жана жергиликтүү калк кирип-чыгып турган. Дербиш-Булак дарбазасы аркылуу мал жайытка чыгарылып, сугарылып турган. Жогору-Дөбө дарбазасынан Кокондон келген жолоочу, соодагерлер кирип-чыгып турчу экен. Ушул дарбаза аркылуу калаа ичиндеги байлар, бектер уюштурган улак, күрөш жана башка оюн-зоокторго катышуу үчүн адамдар кирип-чы­гып турушкан. Калаанын дубалдары бийик (5 метр), калың болгон, анын ичинде кызуу турмуш кайнап, кол өнөрчүлөр иштеп, соода жүрүп, жашоо токтоосуз уланып турган. Жергиликтүү калк менен кошо кокондуктар, маргалаңдыктар, барганалыктар (келгиндер) көп болушкан жана ар бир уруу өз мечитине ээ экен. Ордонун ичинде да мечит, медресе болгондугу айтылат. Бул медреседе Кокондон, Самарканддан, Бухарадан келген билимдүү адамдар сабак беришкен. Темир усталары калаанын сыртында, батыш тарабында, соодагерлер түштүк тарапта жайгашкан Дербиш-Булактын үстүндө отурукташкан. Карапачылар Исфана калаасынын эң четинде, Тайлан Пулон (Кулол) жана Кашка жакта жайланышкан.
Ит жойлоп кире  алгыс  Исфана  калаасы
Исфанада эки кароол дөбө болуп, биринчиси калаанын чыгыш тарабында, экинчиси түндүк-батыш тарабында жайгашкан. Кайсы тарабынан алыстан душман көрүнсө, кароол дөбөдө турган күзөтчүлөр от жагып, түтүн чыгарып белги беришкен. Ал түтүндү көргөн ордонун (сепил) кароолчусу керней тартып белги берген (азыр да ошол кароол дөбөнүн орду бар).
IP
(IP) — тармакаралык протокол. TCP/IP тобунун тармак деңгелиндеги маршрутталуучу протоколдоруна кирет. Ал IP даректөө, машруттоо, ошондой эле сегменттерди бөлүүгө жана IP пакетке кайра чогултууну аткарат.
Малакост сымалдуулар
Малакост сымалдуулар (лат. Malacosteidae) — океан балыктарынын бир тукуму, буларга төмөнкү түрлөр кирет: кара малакост (лат. Malacosteus indicus).
Камфора
Камфора (камфора; камфанон-2; 1,7,7-триметилбицикло -(2,2,1) – гептанон-2), С10Н16О – терпендер катарындагы кетон. Мүнөздүү жыты бар, түссүз кристалл. К. эки оптикалык активдүү формада кездешет. Табиятта кездешкени (+) К.- жеңил бууланат; балкып эрүү t 178,5-179,5оС, кайноо t 207,4-209,1о С; [a] 20D +41,4о (абсолют спирттеги 1% эритмеси); орг. эриткичтерде эрийт, сууда начар эрийт (0,1 %); от алуу темп-расы 500С. Азот к-тасы менен окистенгенде К. к-тасы С10Н16О4, камфанон к-тасы С9Н14О3 жана камфарон к-тасы С9Н14О6 пайда болот. К. КОН менен ысытканда камфаль, изокамфаль к-таларынын аралашмасы алынат. PCl5 жана PI5 таасир этүү менен ысытканда n-цимолго айланат. Эгерде реакцияны белгиленген шартта туура жүргүзсө, 2,2-дихлор камфан пайда болуп, ал 2,4-дихлоркамфанга айланат (Камфендик кайра топтоштуруу). Br2 таасир кылганда a-бромкамфора (балкып эрүү t 76оС, ал эми Cl2 менен a-хлоркамфораны (балкып эрүү t 95оС) пайда кылат. К. майдаланган Pt менен уксус к-тасында гидрирлегенде 90 % изоборнеол жана 10 % борнеол түзгөн аралашма пайда болот. (+) К,- камфора дарагына (суу буусу менен айдоо жана тазалоо), (-) К.- Сибирь ак карагайын эфир майынын, (±) К.- a- пинен синтезделет (камфен жана изоборнеол аркылуу). Нитро-целлюлозалык материалдардын пластификатор, түтүнсүз кара дарыны (жарылгыч зат) сактоодо, бромкамфораны синтездөөдө, репеллент (күбөгө жана чиркейге каршы) катары колдонулат. Тазаланган табигый К. дем алуу, кан айланууну жакшыртып, жүрөк булчуңундагы зат алмашууну күчөтөт.
Миляш
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Супплетивизм
Супплетивизм (лат. suppletivus - толуктоочу, кошумчалоочу) - бир сөздүн бир эле формасынын ар башка уңгулардан жасалышы. Мындай сөз формаларынын уңгу морфалары формалдык (фонематикалык) жакындыкка ээ эмес, ошондуктан бир морфемага бириктирүүгө болбойт. Супплетивизм ыкмасы менен жасалган сөз формалары супплетивдүү болушат. Кыргыз тилинде супплетивдүү формалар сейрек түрдө зат атоочтордун, жактама ат атоочтордун жекелик жана көптүк сандарында (мен, биз, сен - силер), жактама ат атоочтордун айрым жөндөмө формаларында (мен - мага, сен - сага) гана кездешет. Кыргыз тили агглютинативдүү тил болуп, бир сөздүн формаларынын бардыгы бир уңгудан жасалгандыктан, супплетивдүү формалар грамматикалык системада эрежеден сырткаркы өзгөчө көрүнүштөр катары каралат. Супплетивдик формалар алгач түрдүү парадигмаларга тиешелүү болгон формалардын кийин бир парадигмага биригишинен жана уңгу морфаларынын баштапкы фонематикалык жакындыгынын бузулушунан келип чыккан фонетикалык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында пайда болгон. Супплетивизм флективдүү тилдерде көбүрөөк кездешет, ал эми агглютинативдүү тилдерге анчалык мүнөздүү эмес.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Канифоль
Канифоль – ачык сары түстөн кочкул күрөң түскө чейинки айнек сымал морт зат. Ийне жалбырактуу дарактары чайырынан скипидарды бөлүп алгандан кийинки калдык. К. эфирде, спиртте, бензолдо жана скипидарда жакшы, бензинде керосинде фурфуролдо начар эрийт, сууда эрибейт. 52-75оС ысытканда жумшарат; балкып эрүү t 100-1400 С; К. жана анын туундулары (эфирлери, диендик синтез продуктулары) кагаз чаптоодо, боёгуч лактарды модификациялоодо (алкид, фенол-формальдегид чайыы), самын, линолеум, синтездик каучук, электр өткөрбөөчү тетиктер өндүрүүгө колдонулат.
Бердышла (Ишимбай району, Башкыртстан)
Бердышла — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Петр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 294 киши. Почта индекси — 453230, ОКАТО коду — 80231855003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Топурак-Бел целестин кени
Топурак-Бел целестин кени  Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад т. ж. бекетинен 18 км батышта, деңиз деңгээлинен 850 – 1020 м бийиктикте. 1958-ж. изилденген. Целестин рудасы жогорку бор мезгилинин чопо жана кумайлуу-чопо катмарына туташ келет жана калыңдыгы 0,2 – 1,5 м, узундугу 20 – 500 мге созулган целестин катмарчасын жана линзасын ичине камтыган үч руда тулкусу табылган. Өнөр жайлык мааниге стронций кычкылынын өлчөмү 0,9дан 53,2 %ке чейин болгон биринчи руда тулкусу ээ. Целестин желвак жана чачынды түрүндө кездешет. Целестиндин запасы С1 категориясы боюнча 100 миң т.
Доонун эскириши
Доонун эскириши – укугу бузулган жактын доосу боюнча укук коргоо мөөнөтү. Доонун эскирүүсүнүн жалпы мөөнөтү – 3 жыл. Айрым бир талап түрлөрү үчүн мыйзам тарабынан жалпы мөөнөткө салыштырмалуу кыскартылган же кыйла узартылган Д. э-нин атайын мөөнөтү белгилениши мүмкүн. Д. э-нин мөөнөтү менен аны саноо тартиби тараптардын макулдугу аркылуу өзгөртүлбөйт.
Бакин Евгений Иванович
Бакин Евгений Иванович - (1910-ж. туулган) физиолог, медицина илимдеринин доктору (1949), профессор (1951). Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1961). 1927-жана Саратов университетинин медицина факультетин бүтүргөн. 1927-31-ж. Жумгал районундагы оорукананын башкы врачы, Ленинграддагы 1-медициналык институттун Нормалдуу физиология кафедрасынын аспиранты (1931-34), ошол эле жердеги Борбор рентген-радиология институтунун илимий, улук илимий. кызматкери (1934-53). КММИнин нормалдуу физиология кафедрасынын башчысы (195374). Саламаттык сактоонун отличниги (1950). «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган.
Бонч-Бруевич Владимир Дмитриевич
Бонч-Бруевич Владимир Дмитриевич (28. 6. 1873-14. 7. 1955) - советтик мамлекеттик жана партиялык ишмер, тарых илимдин доктору. 1895-жылдан Компартиянын мүчөсү. 1892-ж. маркстик кружоктордун катышуучусу. 1896-05-ж. чет өлкөлөрдө жашап, В. И. Ленин менен таанышкан. "Искра" ж. б. большевиктик газеталардын активдүү кызматкери. Женевада большевиктик адабияттарды бастыруу жана жер-жерлерге жиберүү ишине башчылык кылган. 1903-05-ж. Женевада РСДРП БКнын экспедициясын башкарып, РСДРП БКнын парт, архивин, борбордук китепкананын уюштурган. Партиянын 3-съез-дин чакырууга даярдык көргөн.
Петербургда 1905-07-жылдагы революцияга катышкан жана "Новая жизнь", "Волна", "Вперёд" газеталарында, "Наша мысль" журналында иштеген. Октябрь куралдуу көтөрүлүшүнүн убагында Смольный - Таврия дворец аймагынын коменданты, Петроград коргонуу-сунун революциячыл комитетинин мүчөсү, саботажга жана контрреволюцияга каршы күрөш жүргүзүү боюнча комитеттин председатели. 1917-20-ж. РСФСР ЭКСтин иш башкаруучусу. Кийинки жылдарда илимий иштерде болгон. 1918-жылдан Коомдук илимдер социалисттик академиясынын анык мүчөсү. Россиядагы революциячыл кыймылдын тарыхы, этногр., адабият, дин жана атеизм тарыхы боюнча бир топ эмгек жазган. 1933-ж. Мамлекеттик адабият музейинде жана 1945-55-ж. СССР ИАнын Ленинграддагы дин жана атеизм тарыхы музейинде директор. Ленин ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Альп алкагы
Альп алкагы - негизинен мелүүн жана субтропик кеңдиктеринде жайгашкан тоолордогу табигый бийиктик тилкеси. Анда альп өсүмдүктөрү басымдуу. Альп алкагынын бийиктик абалы географиялык кеңдикке, тоо капталдарынын нымдуулугуна жана экспозициясына жараша болот. Субальп алкагынан жогору жайгашып, бийиктеген сайын тоолордо нивалдык алкакка өтөт. Альп алкагы Альп жана Батыш Кавказ тоолорунда 2200-3000 м, Теңир-Тоодо 3000-3500 м, Гималайдын түштүк капталында 3600-5000 м бийиктикте жатат. Жайыт катары пайдаланылат.
Каракас метросу
Каракас метросу – Каракас шаарынын метросу. Метросу 2-январь 1983-жылы ачылат.
Тэсикю (Нү-Мексико)
Тэсикю (Нү-Мексико) (Tesuque) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Жарандардын экологиялык укугу
Жарандардын экологиялык укугу – жарандардын ыңгайлуу чөйрөдө жашоосуна багытталган мамлекеттик мыйзам укуктары. Анда чөйрөнүн абалы жөнүндөгү так маалыматтар жана мүлккө сарпталган чыгымдарды калыбына келтирүү шарттары эске алынган. Ал өмүргө жана ден соолукка зыян келтирбеген ыңгайлуу шарттарда жашоо мүмкүнчүлүгүнө, айлана-чөйрөнү ыңгайлуу шартта сактоону жана коргоону мамлекеттен талап этүүгө жарандардын укугу бар экендигин тастыктайт. Айлана-чөйрөнү коргоо жөнүндөгү мыйзам боюнча жарандар айлана-чөйрөнүн зыяндуу таасирлеринен ден соолукту сактоо, ден соолукту сактоочу же ага тескери таасирин тийгизүүчү факторлор жөнүндөгү маалыматтарды так жана учурунда үзгүлтүксүз алып туруу, ошондой эле алардын ден соолугун коргоо тармагындагы укуктары менен эркиндиктерин чектеген мамлекеттик уюмдар менен кызмат адамдарынын айлана-чөйрөгө терс иш-аракеттери жөнүндө тийиштүү уюмдарга даттануу укугуна ээ. Мындан сырткары жарандар өз кызыкчылыгын коргоо үчүн экологиялык бирикмелерди түзүү, куралсыз беймарал чогулуу, жы­йындарды, жүрүштөрдү өткөзүү, ошондой эле оюн эркин билдирүү укугуна ээ. Жарандардын экологиялык укугу ошондой эле башка чен-өлчөм, жол-жоболор менен да бекемделет.
Жапак
Жапак — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Ногойдун иниси Шыгайдын уулу, Манастын аталаш тууганы. Алтайда Жакып Манаска ата-тегин, туш-тушка чилдей тарап кеткен туугандары тууралуу билдиргенде Ж-тын кабарын айтат (Сагымбай Орозбаков, 1. 137). Алооке кыргыздарды чапканда Шыгай Алай тарапка сүрүлүп, уулу Ж. Коңурбай менен бирге өсөт. Байжигит Алтайга кайра көчмөкчү болуп ажыраш аяк той берүүгө камданат. Байжигиттин тоюна камданып келсин, Манастын көзүн тазалайбыз деп, Ж. Коңурбайга Алымбекени жөнөтөт. Коңурбай жок, Алооке азыр Манаска алыңар жетпейт, андан көрө Коңурбайды чаап алалы деп Манасты азгырып эли-жеринен алыс алып чыксын деген жооп берет. Байжигиттин тоюнда Манастын көзүнө бир көрүнүп коймокчу болуп чатак чыгарган Ж-ты Көкчөкөз өлтүрөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 439).
Маламарттар
Маламарттар (лат. Peristedion) — сөөк терилүү балыктардын бир уруусу.
Досье (айгактама)
Досье (айгактама) (от фр. dossier  – иш) – кандайдыр бир маселеге, ишке, жакка тийешелүү документтер топтому, ошондой эле, ошондой документтер салынган папке.
Суперстрат
Суперстрат (лат. super - үстүндө, stratum - катмар) – тигил же бул берилген тилдин ички мыйзамдарына туура келбеген жана ошол тилге, жергиликтүү элге ассимиляцияланып кеткен келгин этникалык топтордун тилинин сиңип кетүүсүнөн келип чыккан тилдик белгилердин жыйындысы. "Суперстрат " түшүнүгү В.фон Вартбург тарабынан (1936-ж.) субстрат түшүнүгүнө антоним катары киргизилген. Суперстрат субстрат сыяктуу эле көбүрөөк фонетикадан жана грамматикадан, бир аз деңгээлде лексикадан байкалат. "Субстрат" түшүнүгүнө караганда " Суперстрат " түшүнүгү лингвистикада сейрек колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Осипова (дарыя)
Осипова (Белая) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Осипова дарыясынын оң жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кен таш чыгаруу
Кен таш чыгаруу – жарылма заттардын жардамы жана жардырылган, камеранын ичиндеги талкаланган кен ташты сыртка чыгаруу. Ар кандай чоңдуктагы кесек талкаланган бөлүкчөлөр атайын чубуртуп ташуучу түзүлүш жана жер бетине жеткирилет. Өзү түшүрүүчү машинага, конвейерге да чубуртуп жүктөөчү түзүлүш колдонулат. Кен таштын кесектиги, нымдуулугу, аларды түзүүчү минералдардын физикалык касиеттери, кен ташты сыртка чыгаруучу түзүлүштүн жазылыгы, өлчөмдөрү эмгек өндүрүмдүүлүгүндө чоң роль ойнойт.
Аары
Аары (лат. Anthophila, Apoidea түркүмүнө кирет) - жаргак канаттуулар түркүмүндөгү курт-кумурска. Денеси түктүү, уз.1,5 мм-ден 5 см-ге чейин, көпчүлүгүнүкү 1-1,5 см. Аарынын ооз органдары кемирүүгө, жалоого ылайыкталып жаралган.
Аарынынн 30 миңге жакын түрү белгилүү, көпчүлүгү тропикалык жана субтропикалык өлкөлөрдө кеңири таралган.
Алар уюкташып жашоочу, жекече жашоочу жана күкүк Аары болуп бөлүнөт.
Уюкташып жашоочу аарылардын тобуна шимикчи аары, мелипон, Кыргызстанда кездешүүчү жапайы аары, Индияда аарынын үч түрү жана бакма аарылыр кирет.
Аарылардын мелипон тукумдары Америкада, тригон Австралияда, Африкада, Индияда, Индокытайда, Индонезияда жана Түштүк Америкада жапайы жашайт. Жапайы аарылар Орто Азиянын, Кавказдын, Башкортостандын токойлорунда көп кездешет.
Аары адегенде бакма түрүндө Индияда, Кытайда, Японияда, Ыраакы Чыгышта өстүрүлө баштаган.
Уюкташып жашоочу аарылар жер шартына, дарак көңдөйүнө, таштардын коңулуна, жардын же тамдын кычыгына уюктайт. Булар бакма А. сыяктуу эле жаңы уюк бөлүү менен көбөйөт.
Жекече жашоочу аарынын тукуму дүйнө жүзүндө өтө көп. СССРде бакчы, гүлчү, жыгаччы, ийинчи ж.б тукумдар бар. Булардын көпчүлүгү Орто Азияда, асыресе Кыргызстанда да кездешет.
Күкүк аарылар өздөрү уюк жасабай, башка аарылардын уюктарына тукумдайт.
Талым (дарыя)
Талым — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 406 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 66 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алга (Татышлин району, Башкыртстан)
Алга — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Төмөнкү балтачев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 67 киши. Почта индекси — 452835, ОКАТО коду — 80250850002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Торгой-Дөбө көмүр кени
Торгой-Дөбө көмүр кени  Ош облусунун Өзгөн районунда, Мырзааке кыштагынан 20 км түндүк тарапта, Зындансуу жана Улуучат сууларынын ортосундагы чокуда. Кен 1939-ж. белгилүү. 1987–90-ж. изилдөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Зындан свитасынын минтур көмүрлүү катмарчасында 3 кабат белгилүү. Алардын ичинен үстүнкү кабат өнөр жайлык мааниге ээ. Анын калыңдыгы 0,7 мден 4,0 мге чейин, орточо калыңдыгы 2,62 м. Көмүр сапаты боюнча Таш-Көмүрдүн газдуу (Г) маркасына кирет, орточо күлдүүлүгү 10,8%, күйүү жылуулугу 34,32 МДж/кг (8199 ккал/кг). Запасы С1 категориясы боюнча 469 миң т.
TCP/IP
TCP/IP (Trans-mission Control Protocol/Internet Protocol). Ташууну контролдоо протоколу/интернет протоколу.
TCP/IP моделинин колдонмо деңгээлине OSI моделинин тармактан көз карандысыз үч деңгээли (колдонмо, көрсөтүү жана сеанстык) менен дал келет. OSI модели жана TCP/IP моделинин транспорттук деңгээли, аталышы жана аткарган амалы окшош. OSI моделинин тармак деңгээли TCP/IP моделинин тармак арасы/интернет деңгээли (Internet) менен дал келет. Ал эми, төмөнкү эки деңгээл (каналдык жана физикалык) тармакка жетүү деңгээли (Network Access) катары көрсөтүлгөн.
TCP/IP (Trans-mission Control Protocol/Internet Protocol). Ташууну контролдоо протолу/интернет протоколу төрт деңгээли
Интернетте кеңири колдонулган тармак протоколдору. Ал ар башка архитектурадагы компьютерлерден өз ара бириктирилген тармакты жана ар башка иштетүү системдерин колдонгон Интернетте кеңири колдонулган тармактык протоколдор тобу.
Капкантоо, тоо
Капкантоо, тоо – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Байбиче жана Чытты сууларынын (Жазы суусунун оң куймалары) аралыгында. түндүк-чыгыштан түштүк-батышка 24 кмге созулуп жатат. Орточо бийиктиги 2800–3100 м, эң бийик жери 3398 м. Кыры тайпак, капталдары тик жана кыска, Байбиче жана Чытты сууларынын өрөөндөрүнө караган беттери кокту-колоттуу, капчыгайлуу. тоонун түштүк-батыш бөлүгү Жазы жана Чытты сууларынын өрөөндөрүнө аска түрүндө тик түшөт.
Негизинен юра мезгилинин кумдук, гравелит, аргиллит, конгломерат тектеринен турат. Көмүр кендери бар. Шалбаалуу талаа жана бийик чөптүү шалбаа (2700– 2800 м бийиктикке чейин), шалбаалуу токой (жаңгак, арча, бадалдар 2900–3000 мге чейин), субальп жана альп шалбаасы жана шалбаалуу талаа (3200–3300 мге чейин) ландшафт зоналары басымдуу. Жайыт. Токой чарбалары бар.
Малео
Малео (лат. Macrocephalon maleo) — бырындычыл тооктор тукумундагы бир түр.
Дотация (көмөкпул)
Дотация (көмөкпул) (орто кыл. лат. dotatio  – белек, садага) – 1) чыгашасын жабуу үчүн же дагы башка максатта, жарандар менен уюмдарга жардам иретинде берилүүчү мамлекеттик кошумча жөлөкпул; 2) тапкан кирешеси товар өндүрүү жана сатуу чыгымын жаппаган ишканаларга, ошондой эле калк керектөөсүндөгү айрым товарлардын сатык баасын салыштырмалуу төмөнкү деңгээлде камап туруу максатында бюджеттен бөлүнгөн акча каражаты; 3) күндөлүк чыгымдарды жабуу үчүн бекер жана кайтарымсыз негизде КР тутумунун бир деңгээлинен экинчи деңгээлине берилүүчү бюджеттик каражат.
Гүлжамал Бакинова
Бакинова Гүлжамал - (12. 3.1917, Нарын облусу, Жумгал району, Чаек айылы 21. 6. 2001, Бишкек) тилчи, алгачкы диалектолог, филология илимдеринин кандидаты (1954).Мугалимдик кызматта жүрүп, Фрунзедеги жумушчу факультетин (РАБФАК), кийин педагогика окуу жайын (1939), Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтун бүгүргөн (1942-44). Пржевальскидеги Киров атындагы. орто мектепкее мугалим (194142), СССР ИАнын Кыргызстандагы филиалынын (КирФАН) Тил, адабият жана тарых институтунда улук илимий кызматкер (1949), 1956-жылдан сектор башчы. Өзбекстан, Казакстан, Тажикстанда жашаган кыргыздардын тилинин жергиликтуу өзгөчөлүктөрүн изилдеп, бай материал топтогон. 2класс үчүн окуу китеби (авторлош), «Эне тили» окуу китеби жарык көргөн (1950). Белгилүү эмгектери: «Кыргыз тилинин Октябрь районунун говору» (1952), «Ысык-Көл говорлорунун материалдарынан» (1955), «Кыргыз тилинин Ош говору» (1956), «Кыргыз тилинин Жалал-Абад областынын говорлору» (1958), «Кыргыз тилинин Чүй говору» (1959), «Өзбекстандагы кыргыздардын тилиндеги жергиликтүүөзгөчөлүктөр» (1962), «Диалектологиялык материалдарды жыйноо боюнча справочник» (1963). Бакинова «Кыргыз тилинин диалектологиялык атласын» түзгөн.
Канттар
Канттар (сахара) - углеводдор мол. масс. чоң эмес өкүлдөрү - моносахариддер жана олигосахариддер (ди-, три-, ж.б. сахариддер). К. сууда абдан жакшы эрийт жана жакшы кристаллданат. Аларга сахароза - бал, камыш жана кызылча канты, лактоза - сүт канты, мальтоза - угут канты, глюкоза - жүзүм канты, о. эле молекуласында ОН- тобунун ордуна башка топтор болгон К-тар кирет. Мис., NH2-, SH- топтору жана башка (к. Углеводдор, моносахариддер, олигосахариддер).
Кен таш эмес кендер
Кен таш эмес кендер — курулуш ишинде, өнөр-жайдын кээ бир тармактарында кеңири пайдаланылуучу кендер. Табигый түрдө же мехникалык, термиялык, химиялык жол жана кайрадан иштелип чыккан материалдар (минералдар, тоо тектери). Буга химиялык сырьёлор (жер семирткичтер, туздар, күкүрт ж. б.), металлургиялык сырьёлор (чопо, доломит, магнезит, б. а. отко чыдамдуу минералдар, акташ, флюорит, кварцит), курулуш материалдары (курулушта кеңири колдонулуучу тоо тектер: гранит, мрамор, туф, кумдук ж. б.), карапа, айнек, калып жасоочу материалдар, минералдык боёктор, бириктирип камдаштыруучу заттар, жылуулук жана үндү өткөрбөөчү тектер, асыл таштар ж. б. кирет.
Тору-Айгыр базальт кени
Тору-Айгыр базальт кени  Ысык-Көл районунда, Тору-Айгыр кыштагынан 26  км түндүктө, Торайгыр суусунун оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 2000–2300 м бийиктикте. 1992-ж. геол. cъемка жүргүзүү убагында табылган. Узундугу 2300 м жана калыңдыгы 30 м болгон базальттын кабатчасы палеогендин көктурпак свитасынын кумдугунун арасында жатат. Базальттан минералдык кебез алууга болот. Болжол ресурсу 3 млн м3.
Процесс
Жараян (Process- Про-цесс). Кандайдыр бир обжектин касиетин өзгөртүү (системдин башка элементтери же сырткы чөйрө менен өз ара аракеттен-генде) же системдин максат-тарынын бирин ишке ашыруу сыяктуу аны мейкиндик – убакытта которуштуруу (биз-дин учурда-материалдык, маалыматтык же каржылык калыбындагы эмгек каражат-тары). Мисалы, кампада сак-тоодо товардын экономикалык мүнөздөмөлөрүнүн өзгөрүшү.
Ливерпуль метросу
Ливерпуль метросу же Merseyrail ― Ливерпуль шаарынын метросу. 1977-жылы ачылган.
Ак-Башат (Кара-Буура району)
Ак-Башат — Кыргызстандын Талас облусунун Кара-Буура районундагы айыл. Бакайыр айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1876 киши (2009-жылы).