cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ахмадия
Пайгамбарлар
Ахмадий мусулмандардын пикиринче, ыймандын төртүнчү негизи же тиреги – бул Алла таала тарабынан жөнөтүлгөн пайгамбарларга ишенүүгө тиешелүү. Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: качан дүйнө адашууга жана бузукулукка толуп кетсе, же качан дүйнөдөгү бир аймак мына ошондой жаман кылыктарды көрсөтсө, же качан кайсы бир мыйзамды (динди) ээрчигендердин амалдары жаман болуп кетсе, же ошол жаманчылык таалимдери ыйманга аралашып кетсе, ошентип ыйман таштанды нерселер сыяктуу болуп калса, же Кудайдын Жардамынын зарылдыгы туулса, анда Алланын Каалоосун кайрадан орнотуу үчүн Алланын пайгамбары жөнөтүлөт. Куранда жана Байыркы Осуятта айтылган бардык пайгамбарларга ишенүүдөн тышкары аталган Жамаат Зараостраны, Кришнаны, Будданы жана Конфуцийди да пайгамбар катары тааныйт.
Ахмадия ишенимдери боюнча, «эскертүүчү» (نذیر), «пайгамбар» (نبی), «элчи» (رسول) жана «ма'мур» (مرسل) деген Ислам терминдери маани жагынан өз ар синоним болуп саналат. Ошентсе да, аталган Жамааттын түшүнүгү боюнча, пайгамбарлыктын эки түрү бар: Шарият алып келүүчү пайгамбар, алар жаңы мыйзам жана шариятты алып келишет, мисалы Муса(ас) (ага Тоорат берилген) жана Мухаммад(сав) (ага Куран берилген); жана жаңы шариятты алып келбөөчү пайгамбарлар, алар өзүнөн мурун түзүлгөн үммөттүн ичинен чыгышат, мисалы, Жеремия, Ыйса жана Мырза Гулам Ахмад. Адам менен Алла таала сүйлөшкөн жана ага Өз Каалоосун түшүргөн биринчи инсан болуп саналат, ошон үчүн башка көпчүлүк мусулмандар, жөөттөр жана христиандардын ишениминен айырмаланып, Ахмадия Мусулман Жамаатынын айтымында, ал жер үстүндө биринчи инсан эмес, тескерисинче биринчи пайгамбар деп түшүнүлөт. Ахмадия Мусулман Жамаатынын айтымында, ушул көз караш Курандын өзүнө негизделет. Ахмадийлер Мухаммад акыркы шариятты алып келген пайгамбар экенине ишенишет, бирок шариятсыз пайгамбарлыктын уланаарын окутушат.
Алланын тагдыры
Ахмадия Мусулман Жамаатын мындай деп ишенет: ушул ааламдагы бардык иш-амалдардын соңку натыйжасын Алланын тагдыры башкарат. Алланын тагдырынын чек араларынын ичинде адам баласына өз жолун тандоо эрки берилген. Ахмадий мусулмандар бардык адамдар кыямат күнү өздөрүнүн ниеттеринин жана амалдарынын негизинде соттошулат деп ишенишет. Ахмадийлер мындай деп ишенишет: илим-наука – бул Алланын иш-амалдарын окуп-үйрөнүү жана дин – бул Алланын Сөздөрүн окуп-үйрөнүү жана ал экөөсүнүн ортосунда карама-каршылык болушу такыр мүмкүн эмес. Алар Куран бизге түшүндүргөндөй, Адам жер үстүндө биринчи инсан болбостон, болгону биринчи пайгамбар болгон деп ишенишет. Ахмадий мусулмандар Алла тарабынан туура багытталгандыгына карабастан, денелик эволюция деген теорияга ишенишет.
Беш негизи же тиреги
Исламдын беш тиреги (اركان الاسلام); (اركان الدين), «диндин тиректери» деп да аталат, алар Исламдын негизги беш амалы, бардык Ахмадий мусулмандар үчүн парыз деп эсептелинет. Куран аларды сыйынуу үчүн схема жана ыймандын чын ыкыластуулугунун белгиси катары сунуш кылат. Алар 1) Шахаадах, күбөлүк келимеси; 2) күндө беш маал намаз (Салаат); 3) Зекет; 4) Рамазан айынын орозосун кармоо 5) жана өмүрүндө кеминде бир жолу Меккени зыярат кылуу (ажылык). Ушул амалдарды аткаруу жолундагы зарыл түшүнүктөрдүн маселесинде Ахмадий мусулмандар Ислам дининин Шиит жана Сунний багыттарынын экөөсү менен бир кыл пикирде. Пакистанда мыйзам жолу менен жана башка кээ бир мусулман өлкөлөрүндө зулумдук жол менен өздөрүн мусулман деп айтууга тыюу салынган. Бул нерсе кайсы бир деңгээлде ушул парыз амалдарын аткарууга кыйынчылыктарды туудурат. Ахмадий мусулмандар кээ бир өлкөлөрдөн ажылык зыярат үчүн Меккеге барышса дагы, бирок Сауд Арабиясынын мыйзамы боюнча аларга уруксат жок.
Өзгөчө таалимдери
Ахмадий мусулмандардын Исламдын беш тирегине жана ыймандын алты негизине болгон ишеними көпчүлүк Сунний мусулмандардыкындай жана ал Ахмадия ишенимдеринин негизи болсо дагы, Ахмадия ишенимдеринин өзгөчөлүктөрү төмөнкүлөр:
Пайгамбарлардын мөөрү
Ахмадий мусулмандар Куран Алла таала тарабынан адамдар үчүн жөнөтүлгөн акыркы кабар экенине ишенишкендигине карабай, Алла таала мурункудай эле, азыр дагы Өзүнүн тандалган пенделери менен алака-байланышты түзүүнү улантат. Алла тааланын бардык сыпаттары түбөлүктүү деп да ишенишет. Айрыкча Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: Мухаммад эң жеткилең пайгамбарлыкты алып келди, ошондой эле акыркы шариятты жана адамзатка эң бийик руханий ыңкылап алып келген пайгамбар болчу. Мухаммадга бүтүндөй көз каранды болуп гана жаңы пайгамбарлар келе алышат, бирок жакшылыктар боюнча андан өтө алышпайт, ошондой эле анын таалимдерин өзгөртө алышпайт, же кандайдыр бир жаңы мыйзамды же динди алып келе алышпайт. Алар мындай деп дагы ойлошот: мурунку келген пайгамбарлар сыяктуу болуп көз карандысыз пайгамбарлар болуунун ордуна Мухаммаддын күзгүлөрү катары келишет.
Жихад
Ахмадий мусулмандардын ишенимдери боюнча «жихад» үчкө бөлүнөт: Жихадул-Акбар (эң улуу Жихад) – бул өзүнө каршы күрөшүү жана ачуулануу, кызуу кандуулук, жек көрүү өңдүү төмөн каалоолорго каршы катуу аракеттенүү; Жихадул-Кабийр (эң бийик жихад) – бул тынчтык жолу менен Ислам динине чакыруу, калем аркылуу Исламдын чыныгы кабарын жайылтууга өзгөчө басым жасоо; Жихадул-Асгар (Эң кичүү жихад) – бул кимдир бирөө өзүнүн негизги диний ишенимдерин иш жүзүндө аткара албай, катуу кысымдарга дуушар болуп, өтө оор ахвалда болгондо коргонуу. Ахмадий мусулмандар төмөндөгүдөй баса белгилешет: Ислам дининде алдын ала айтылгандай, Мырза Гулам Ахмад жихаддын куралдуу көрүнүшүн Исламдын бул доорунда ишке ашыруу мүмкүн эмес деп тыюу салган, дин катары ага аскердик чабуулдар жасалбайт, тескерисинче китептер жана башка медиалар аркылуу чабуулдар жасалат, ошон үчүн жооп дагы дал ошондой ыкмада кайтарылуу керек. Алар жек көрүүгө сүйүү жана мээримдүүлүк менен жооп кайтаруу керек деп ишенишет. Терроризм маселесинде Жамааттын төртүнчү Халифасы мындай деп жазат: «Ислам дининин таалимдери боюнча, ал кескиндүү түрдө терроризмдин бардык көрүнүштөрүн жокко чыгарат жана сынга алат, ал эч бир чыр-чатакта жана баш аламандыкты, мейли ал жеке адам тарабынан жасалсын же кандайдыр бир топ тарабынан же өкмөт тарабынан жасалсын, колдобойт же аны орундуу деп айтпайт.
Дин жана илим-наука
Дин жана илим-наука Ахмадий мусулмандар мындай деп ишенишет: Алла тааланын сөзү менен Алла тааланын иш-амалынын ортосунда кандайдыр бир карама-каршылык болушу такыр мүмкүн эмес, ошон үчүн дин жана илим-наука бири-бири менен гармонияда иштеши керек. Өзгөчө ушул алака-байланыш маселесинде Ахмадия Мусулман Жамаатынын Экинчи Халифасы мындай деп айтат: Алланын вахий-аянын түшүнүү үчүн Анын иш-амалын окуп-үйрөнүү керек, жана Анын иш-амалынын белгилерин (жышаандарын) сезүү үчүн Анын сөзүн окуп-үйрөнүү керек. Нобел сыйлыгына ээ болгон, өтө эле берилген бир Ахмадий мусулман – Абдус Саламдын айтымында, Курандын 750 аяты (чамасы ал Китептин 1/8 бөлүгү) момун-мусулмандарга мындай деп басым жасайт: Табиятты окуу, ага ой жүгүртүү, нерселердин акыйкатын билүүгө акылды мыкты пайдалануу, илим-билимди үйрөнүү жана илим-науканын түшүнүктөрүнө ээ болуу коомдун жашоосунун бөлүгү.
Башка айырмалары
Курандын бир дагы аяты башка аятын жокко чыгарбайт же бекер кылбайт. Алар Курандын эң мыкты сулуулугуна жана ишенимдүү жарамдуулугуна жасаган басымдары боюнча, Курандын бардык аяттары бирдей жарамдуулукка ээ. Сыртынан караганда, фатвалардын ортосундагы карама-каршылык алардын фикхтик дефляциясы аркылуу Ахмадий фикхинде бир чечим кылынды, демек кандайдыр бир фатва (ал өзү түшкөн өзгөчө кырдаалда ишке ашырылат деп түшүнүлөт) эң аягында түшкөндүгү үчүн таасирдүү эмес, тескерисинче убакыттын талаптарына аябай ылайык келгендиги үчүн таасирдүү.
Диндин тарыхы кандайдыр бир алкак жана ар жети миң жылдан кийин жаңыланат. Азыркы доор Библиядагы Адамдан башталып, жети заман же доорго бөлүнөт, ал жуманын жети күнүнө окшоп кетет, анда жарык жана караңылык доорлору да бар. Мырза Гулам Ахмад алтынчы доордо Убада Кылынган Мессия катары келип, адамзаттын жетинчи жана акыркы доору экенин жарыялоодо. Алланын бир күнү адамдардын бир миң жылына тете. (Куран 22:47) Гулам Ахмад боюнча, жуманын алтынчы күнү жума үчүн өзгөчөлөнгөн (Жамаат намаздары), кудум ушундай анын доору адамзаттын бүткүл дүйнөлүк чогулушу үчүн белгиленген, анда дүйнө бир эле эл аралык дин – Ислам дининин астында чогулат.
Тарых
Расмий түрдө Ахмадия Мусулман Жамаатынын тарыхы Мырза Гулам Ахмад 1889-жылдын 23-мартында Индиянын Лудхияна шаарында жайгашкан бир үйдө өзүнүн бир топ шериктеринен алган байъат (ант) менен башталат. Ошентсе да, тарыхты Ахмаддын башталгыч жашоосунан баштасак дагы болот, качан ал өзүнүн келечеги жөнүндө вахий-аян ала баштаган деп айтылат, ал эмес ар кандай дүйнөлүк диндердин рабаяттарынан баштасак да болот. ХIX кылымдын аягында Кадияндык Мырза Гулам Ахмад өзүнүн «Исламдын Жүз жылдык Реформатору» (Мужаддиди), каймана мааниде Ыйсанын Экинчи келүүсү жана мусулмандар күтүп жаткан Махдий (туура жолго багытталган инсан) экенин жарыялап, өзүн ээрчигендердин кандайдыр бир көзгө көрүнүүчү санын айрыкча эки облуста, Пенжаб жана Синдхте чогулткан. Ал жана аны ээрчигендер мындай деп билдиришкен: анын келүүсү жөнүндө Исламдын Пайгамбары Мухаммад алдын ала айткан, ошондой эле дүйнөдөгү башка диний китептерде дагы алдын ала айтылган. Ахмадия – бул Индияда XIX кылымда миссионердик ишмердүүлүгү кеңири жайылган Христиан динине жана Аария Самаажга жооп катары пайда болгон Ислам Жамааты.
Биринчи Халифа
Мырза Гулам Ахмад каза тапкандан кийин Хакийм Нуруддин бир ооздон анын биринчи орун басары жана Жамаааттын биринчи Халифасы катары шайланган. Анын алты жылга созулган халифалык доорунда ал Курандын англис тилиндеги котормосуна эң жакшы көзөмөлдүк кылган, Англияда Ахмадия Мусулман Жамаатынын биринчи миссиясын ачкан жана Жамааттын ар кандай газета-журналдарына негиз салган, Жамааттын финансылык каражаттарынын өсүп жаткан муктаждыктарынын натыйжасында ал расмий түрдө казынаны ачкан. Аябай көңүл буруучу нерсе, качан Ахмадия Анжуманындагы жогорку кызматты ээлеген кээ бир адамдар анын кээ бир башкаруучулук концепциялары жана Халифанын милдеттери маселесинде ага макул болбогондо, ал киши ички карама-каршылыкты бир жаңсыл кылган.
Экинчи Халифа
Жаш курагында шайланган Махмуд Ахмаддын халифалык доору чамасы 52 жылга созулган. Ал Жамааттын башкаруучулук структурасын түзгөн жана Индия деген суб-континенттен тышкары кеңири жайылган миссионердик ишмердүүлүгүнө көзөмөлдүк жүргүзгөн. Ал шайлангандан бир канча жумадан кийин бүткүл Индиядан Исламга даават кылуу темасында талкуу жүргүзүү үчүн делегаттар чакырылган. Жыйырма жылдан кийин Махмуд Ахмад чет өлкөлөрдө миссияларды ачуу үчүн жана Ахмадий мусулмандарды адеп-ахлактар жагынан өнүктүрүү үчүн бир проектти баштаган. Тахрик-э-Жадид жана Вакф-э-Жадид же «Жаңы Долбоор» жана «Жаңы багыштоолор» биринин артынан бири ачылган, башында Ахмадий мусулмандардын каршылаштарына каршы руханий согуш сыяктуу каралган, ал аркылуу Ахмадий мусулмандар дин үчүн өз убакыттарын жана мал-мүлктөрүн арноого чакырылган. Бир убакытта аталган проект жалпысынан Ислам динин, айрыкча Ахмадия ишенимдерин коргоп, өтө эле кенен адабияттар менен камсыздаган. Ахмадий миссионерлерди даярдоого жана Индия суб-континентинен башка жерлерге жөнөтүүгө да ал акча коротулган.
Анын доорунда 46 өлкөдө миссиялар ачылган, бир топ чет өлкөлөрдө мечиттер салынган жана дүйнөдөгү бир топ ири тилдерде Куран котормолору басмадан чыгарылган. Кийинки халифалардын доорунда дагы Жамаат өз өсүп-өнүгүүсүн уланта берген болсо, кээде тездик менен, бирок ошол өсүп-өнүгүү доорун баштоо иши менен Экинчи Халифа сыймыкта алат. Махмуд Ахмад толтура китептерди жазган, алардын арасында эң маанилүүсү – бул он томдон турган Курани каримдин тафсири.
Үчүнчү Халифа
Мырза Насир Ахмад Ахмадия Мусулман Жамаатынын үчүнчү Халифасы катары 1965-жылдын 8-ноябрында шайланган. Андан мурунку халифа баштаган миссионердик ишмердүүлүгүн дагы өнүктүргөн, айрыкча Африкада, ошондой эле Пакистандын Жогорку Кеңеши аталган Жамаатты мусулман эмес азчылык деп токтом чыгарган күндөр аралыгында Жамаатка күчтүү жетекчилик кылып жана багыт берип турган. Нусрат Жахан Саким деген проект аркылуу Африкада бир топ клиникалар менен мектептерди ачкан жана ал кишинин 1970-жылы Батыш Африкага жасаган иш сапарынын жемиштеринин бири болуп саналат, ошондой эле бир Ахмадий Халифа тарабынан ал континентке жасалган алгачкы иш сапары деп айтылат. Ал киши заманбап Испаниядагы биринчи мечитинин эң башталгыч таш коюу аземи сапарында: Сүйүү баарына, жек көрүү эч кимге эмес деген Ахмадия девизин негиздеген. Мырза Насир Ахмад аталган Жамааттын негиздөөчүсү – Мырза Гулам Ахмаддын диалогдорун жана айткандарын топтоо ишине көзөмөлдүк кылган, ошондой эле негиздөөчү көргөн түштөр, ачылыштар жана Алладан алган вахий-аяндарды толук бойдон чогултуу ишине көрсөтмө берген, өзүнөн мурунку халифаны сыйлап, Фазли Умар Фондун негиздеген.
Төртүнчү Халифа
Мырза Тахир Ахмад 1982-жылдын 10-июнунда өзүнөн мурунку Халифа каза тапкандан кийин эртеси күнү Ахмадия Мусулман Жамаатынын төртүнчү Халифасы катары шайланган. 1984-жылы Пакистан бийлиги тарабынан чыгарылган №20 токтомдон кийин Халифа өзүнө жүктөлгөн милдеттерин аткара албай калган жана Хилаафат институту коркунуч астында калган, Тахир Ахмад Пакистанды таштап, Лондонго (Англияга) көчкөн. Жамааттын борбору Лондондо салынган эң биринчи мечит – «Фазл» мечитине көчүрүлгөн. Ахмадий мусулмандар үчүн ушул көчүү Жамааттын тарыхында кандайдыр бир жаңы доорду белгилеген. Тахир Ахмад «Муслим Телевидения Ахмадия» аттуу эң алгачкы спутник телеканалын ачкан, Ахмадий мусулман балдардын өмүрүн Жамаат кызматына арноо максатында Вакф-э-Нау проектисин баштаган; жана гуманитардык жардам берүү максатында ар кандай фонддорду ачкан, мисалы: Марям Шаади Фанд (Марям Той Фонду), кысымдарга дуушар болгон адамдар үчүн Саййиднаа Билал Фанд (Саййиднаа Билал Фонду), жана табигый кырсыктарда жабыр тарткандарга жардам көрсөтүү үчүн Humanity First (Адамзат – Биринчи орунда).
Жамаат үчүн Тахир Ахмад ар кандай диндерди тутунган, ар кандай кесиптерди аркалаган жана маданий шарттарга ээ адамдар менен ар кайсы тилдерде Суроо-Жооп жыйындарын өткөргөн. Ошондой эле Ахмад бир топ китептерди да жазган. Алардын эң белгилүүсү төмөнкүлөр: Ислам заманбап суроолорго жооп берет, Алланын атынан адамдарды өлтүрүү? Бүтүндөй адилеттүүлүк, Мээримдүүлүк жана жакын тууганчылык, Перс булуңундагы кризис жана жаңы Дүйнөлүк Тартиптүүлүк жана анын башкы чыгармасы (магнум опус) Вахий-аян, Акыл, Билим жана Чындык.
Бешинчи Халифа
Төртүнчү Халифа каза болгондон кийин Жамааттын тарыхында эң алгачкы жолу Шайлоо Комитет Мучөлөрү Лондон шаарында жыйынга чакырылган, анда Азирети Мырза Масрур Ахмад Ахмадия Мусулман Жамаатынын бешинчи жана азыркы Халифасы катары шайланган. Өзүнүн тынчтык кабарын өнүктүрүү жана адамзатка кызмат кылууну камсыздоо максатында Ахмад бүткүл дүйнөгө иш сапарын тартып, өлкө жетекчилери менен жолугушууларды өткөргөн, тынчтык конференцияларды өткөрүп келе жатат, жана дүйнөлүк көйгөйлөрдү чечүү үчүн көргөзмөлөрдү ачкан. Учурда өкүм сүргөн чыр-чатактарга жооп кылып, Ахмад дүйнөлүк лидерлерге анын ичинде Каныша Элизабет жана Рим атасы Францискке каттарды жолдогон. Дүйнөдөгү 200дөн ашык өлкөлөрдө жана аймактарда жашаган миллиондогон Ахмадий мусулмандардын руханий жетекчиси болгондугунан, аларга таалим-тарбия берүү үчүн, ага ишенген жамааттар жана жеке адамдарга Ислам дининин принциптерин жеткирүү үчүн жана алар менен алака-байланышты туруктуу бойдон кармоо үчүн Ахмад жер жүзүн кыдырып турат.
Демографиялар
2013-жылга чейин аталган Жамаат дүйнөдөгү 204 өлкөдө жана аймактарда түзүлгөн, көбүрөөк Түштүк Азияда, Батыш Африкада, Чыгыш Африкада жана Индонезияда. Аталган Жамаат дээрлик дүйнөдөгү ар бир өлкөдө саны азчылык мусулман агым болуп саналат. Экинчи жагынан алганда, ал дүйнөдөгү көпчүлүк өлкөлөрдө жайылган. Пакистанга окшогон кээ бир өлкөлөрдө иш жүзүндө Ахмадий мусулман болуу мыйзамсыз болуп саналат. Жогорудагы кыйынчылыктардын айынан Ахмадий мусулмандарынын санын Жамаат аркылуу дагы жана көз карандысыз уюмдар аркылуу дагы эсептеп чыгууга өтө кыйын. Мына ошондон улам аталган Жамаат «миллиондогон» санда экенин айтат, ошентсе да, көпчүлүк көз карандысыз булактар ар кандай божомолдорду айтып, бүткүл дүйнөдө 10 миллиондон 20 миллионго чейин деп божомолдошуп, дүйнөдөгү мусулмандардын бир пайызын түзөт деп айтышат. Дүйнөлүк Христиан Энциклопедия боюнча Ахмадия Кыймылы XXI кылымдын башында мусулмандардын эң бат өскөн агымы болуп саналат. Эң көп Ахмадий мусулмандар жашаган өлкө Пакистан деп айтылат, божомолдорго караганда 4 миллион Ахмадий мусулмандар жашашат. Жарандары бүтүндөй, бирдей уюшулган жана бириккен кыймылдан туруп Халифа тарабынан башкарылат. Ал эми Лахордогу Ахмадия Кыймылы бүтүн Ахмадия жарандарынын 0,2ден да аз пайызын түзөт. Индияда Ахмадия мүчөлөрү 60,000ден 1 миллионго чейин бар экендиги болжолдонот.
Халифа
Ахмадий мусулмандары Ахмадия Халифалыгын Туура жолдогу Халифаттын (Хилаафат-э-Раашиданын) кайрадан түзүлүшү деп ишенишет. Бул ишеним Убада Кылынган Мессия жана Махдий деп айтылган Мырза Гулам Ахмаддын келүүсү менен кайрадан орнотулган деп айтылат. Ахмадий мусулмандары мындай деп басым жасашат: Куран аяттары (мисалы Куран 24:56) жана бир топ хадистер боюнча, Халифалык бир гана Алла таала тарабынан орнотулат жана ал ыйман келтирип, такыба амалдарды жасап, Алланын жалгыздыгын жактагандарга Алла таала тарабынан берилген белек. Ошондуктан, адамдардын күчү менен Халифатты орнотуунун бир дагы аракети ийгиликтүү болбойт, айрыкча адамдар пайгамбарлык принциптерден алыстап кетишкендеринин натыйжасында аларда такыбалуулук жоголуп, ынтымаксыздыгынын айынан алар халифаны шайлай алышпайт. Алла таала ачылыштар, түштөр жана руханий жетекчилик аркылуу кимди шайлоо керектигин момун-мусулмандардын жүрөктөрүнө салат деп эсептелинет. Эч бир түрдөгү үгүттөөгө, кайрылууларды жасоого же божомолдоого такыр уруксат жок. Ошентип, халифа кандайдыр бир өзүнүн татыктуулугунун негизинде (мисалы, адамдардын көзүнчө ал татыктуу) же шайлоо аркылуу дайындалбайт, ал эми Алланын буйругу менен гана дайындалат. Ахмадия ойлору боюнча, халифа үчүн өлкө башчысы болуу зарыл эмес, анын ордуна Халифаттын руханий жана диний маанилүүлүгүнө басым жасалат. Баарынан да жогору, ал (Халифат) Исламдын таалимдерин бийик көтөрүү, бекемдетүү жана жайылтуу үчүн, ошондой эле Мухаммад аркылуу түзүлгөн бүткүл дүйнөлүк жамаатта (үммөттө) жогорку даражадагы руханий жана адеп-ахлактык стандарттарын кармап туруу үчүн кандайдыр бир руханий башкаруучулук. Эгерде халифа өлкө башчысы катары кандайдыр бир бийликке ээ болсо, анда ал күтүлбөгөн жерден болушу мүмкүн жана халифа катары анын жалпы милдеттерине көз каранды гана болот. Ахмадий мусулмандар халифаны Амирул-Му'минийн (Момун-мусулмандардын Башчысы) деп да аташат. Учурлук жана бешинчи халифа Мырза Масрур Ахмад.
Кеңеш консулу
Мажлис-аш-Шуура же Кеңеш Консулу өтө ыйык термин болуп, аталган Жамаатта Халифадан кийин эң жогорку институт деп эсептелинет. Аны экинчи халифа Мырза Башируддин Махмуд Ахмад 1922-жылы баштаган. Ушул кеңешчи уюм расмий түрдө кеминде бир жылда бир жолу чакырылат. Эл аралык деңгээлде консул халифанын төрагалыгында өткөрүлөт. Анын түпкү максаты – бул өтө маанилүү маселелерде, мисалга, финансылык, проекттер, билим берүү жана Жамаат мүчөлөрү туш боло турган башка маселерде халифага кеңеш берүү. Чогулуш болуп жаткан учурда халифа өз ой-пикирин билдириши мүмкүн, көрсөтмөлөрдү бериши мүмкүн, бериле турган сунуштар жөнүндө өз чечимдерин жарыялашы мүмкүн, же кээ бир маселелелерди талкууга коюуга калтырышы мүмкүн. Ошентсе да, көпчүлүк учурларда халифа көпчүлүк адамдар берген сунуштарды кабыл кылат. Улуттук деңгээлде Кеңешке Амир (Улуттук Президент) төрагалык кылат. Чакырылган кеңеш бүткөн соң сунуштар бекитилүү үчүн халифага жөнөтүлөт, ал аларды кабыл кылышы да мүмкүн, четке кагышы да мүмкүн же кайсы бир бөлүгүн эле кабыл кылышы мүмкүн.(84)
Жамаат Борборлору
Негизинен, халифа жашаган шаар, айыл же жай гана Ахмадия Мусулман Жамаатынын борбору болуп саналат. Мисалга, 1984-жылда төртүнчү халифа Пакистандан чыгууга аргасыз болгондон бери Жамааттын расмий борбору Англиянын Лондон шаары болуп калган. Мекке жана Медина Ислам дининин ыйык шаарлары өтө эле куттуу деп эсептелинсе дагы, Кадиян шаарчасы Жамааттын руханий борбору деп түшүнүлөт. Келечекте Ахмадия Халифалыгы дагы бир жолу Мырза Гулам Ахмаддын туулган жери болгон Кадиянга кайтат деп эсептелинет жана бул жөнүндө алдын ала айтылган. Ошентсе да, Индия-Пакистан бөлүнгөн соң Пакистандагы Рабвах шаары 1948-жылдын 20-сентябрында экинчи халифанын колунан негизделгенден бери жер жүзүндөгү башкаруучулук ишмердүүлүгүн аткарып келген. Айрыкча, ал шаар Жамааттын эки борбордук башкаруучулугуна жоопкер, бирок аларга гана жоопкер эмес: Садр Анжуман Ахмадия жана Тахрик-э-Жадид Анжуман. Дагы бир, бирок анча деле чоң болбогон Вакф-э-Жадид Анжуман дагы активдүү. Бардык борбордук башкармалар халифанын көрсөтмөлөрүнүн негизинде иштешет.
Садр Анжуман Ахмадия же Борбордук Ахмадия Консулу а дегенде 1906-жылы Мырза Гулам Ахмад тарабынан негизделген, бүгүнкү күндө ал Индия, Пакистан жана Бангладеште Жамаат ишмердүүлүктөрүн уюштурууга жоопкер; ошондой эле экинчи халифа тарабынан түзүлгөн Анжуман Тахрик-э-Жадид же Жаңы Долбоор Консулу Индия Суб-континентинен башка дүйнөдөгү миссиялар үчүн жоопкер. Ар бир консулдук дагы башка бөлүмдөргө бөлүнөт, мисалга, Финансылык маселелер бөлүмү, Басма сөз бөлүмү, Билим берүү бөлүмү, тышкы иштер бөлүмү, жана чет өлкөлүк миссиялар бөлүмү ж.б. Аягында сөз кылынган Бөлүмдүн көзөмөлдүгү астында Жамаат 15,000ден ашуун мечиттерди, 500дөн ашык мектептерди, 30дан ашуун бейтапканаларды курган жана Курани каримди 70тен ашык тилдерге которгон. Анжуман Вакф-э-Жадид же Жаңы Арноолор Консулу дагы экинчи халифа тарабынан негизделген, ал жер жүзүндөгү айыл жерлеринде жамааттар үчүн диний мугалимдерди тарбиялап-жетиштирүүгө жоопкер.
ЖАРДАМЧЫ УЮМДАР
Ахмадия Мусулман Жамаатында беш тармактуу уюмдар бар. Ар бир уюм өзүнүн мүчөлөрүнүн руханий жана адеп-ахлактык таалим-тарбиясына жооп берет. Лажна Има'иллах бардык уюмдардын эң көлөмдүүсү, жана 15 жаштан өйдө кыз-аялдардан турат; Мажлис Худдаамул-Ахмадия 15 жашынан 40 жашына чейинки жаштардан турат; Мажлис Ансаруллах 40 жашынан өйдө жашындагы эркек мүчөлөрүнөн турат; Насираатул-Ахмадия 7 жашынан 15 жашка чейинки кыздардан турат; Атфалул-Ахмадия 7 жашынан 15 жашка чейинки балдардан турат.
АТАЛГАН ЖАМААТ
Эл аралык Ахмадия Мусулман Жамааты Улуттук Жамааттарга бөлүнөт, алардын ар бири Улуттук Борборго ээ. Ар бир Улуттук Жамааттар Аймактык Жамааттарга бөлүнөт, алар кайрадан Жергиликтүү Жамааттарга бөлүнөт. Көпчүлүк жайларда ар бир жергиликтүү Жамааттын өзүнүн мечити, борбору же даават үйү бар. Амир же Улуттук Президент Жамаатты борбордук мүчөлөрү аркылуу башкарат, Улуттук Амила же Улуттук Башкаруучулук Комитетке жетекчилик кылат, анын мүчөлөрү Улуттук Катчылар, мисалга, Башкы Катчы, Финансылык Катчы, Даават иштери боюнча Катчы, Тарбиялык иштер Катчысы, Билим берүү иштери боюнча Катчы, ж.б. Ушул эле тартиптүүлүк өзүнүн Президенти жана Башкаруу Комитети менен аймактык жана жергиликтүү деңгээлде кайталанат.
ЖЫЛДЫК АЗЕМДЕР
Ахмадий мусулмандары дагы майрамдай турган мусулмандардын Орозо айт жана Курман айт деген майрамдарынан башка Ахмадийлер белгилей турган бир топ аземдер бар, алар диний майрамдар деп саналбайт. Ошондой эле алар үчүн белгиленген күндөрдө аларды белгилөө парыз же зарыл да эмес. Жамааттын эң маанилүү диний аземи – бул Жалса Салана же Жылдык Жыйын, ал Жамаат мүчөлөрүнүн ортосунда диний билимди өнүктүрүү, гармония, достук жана биримдик-ынтымакты өстүрүү максатында өткөрүлүүчү Жамааттын расмий түрдөгү жылдык чогулушу. «Пайгамбардын өмүр баяны күнү», «Убада Кылынган Мессия күнү», «Убада Кылынган Реформатор күнү» жана «Хилаафат күнү» өңдүү башка аземдер дагы бар.
КУУГУНТУКТАР
Расмий Ахмадий веб-сайты мүчөлөрүнүн саны он миллиондон көп экенин билдирет, бирок Ахмадийлердин саны ар кандай, 10 миллиондон 20 миллионго чейин айтылат. Ахмадийлер Курани каримдин активдүү котормочулары жана ишенимдерди өзгөртүүчү адамдар; дүйнөдөгү бир канча аймактарда адамдарды Исламга өткөзүшүп жана биринчи жолу Ислам дини Ахмадийлер аркылуу таанылат. Ошентсе да, көптөгөн мусулман өлкөлөрдө Ахмадийлер Муртад жана каапыр деп эсептелинип, куугунтукталышып жана көбүнчө системалык зулумдуктарга кабылышат.
БАНГЛАДЕШ
Бангладеште фундаменталдык мусулман тайпалары Ахмадийлерди «расмий» түрдө каапыр деп токтом чыгарууну талап кылышкан. Ахмадийлер куугунтуктоого алынган топко айланып, аларга каршылык жана зуулумдук аракеттер кылынууда. Эл аралык адам укуктары уюмунун маалыматынын негизинде, аларды ээрчигендер «үй камагына» алынышып жана бир канчасы өлтүрүлгөн. 2003-жылдын аягында Мавлана Мухаммад Хусайн Мумтазий башчы болгон бир нече чоң зулумдук марштарында Ахмадия мечитин тартып алууга буюрган. 2004-жылы Ахмадиянын бардык адабияттарына тыюу салынган.
ИНДИЯ
Индияда Ахмадийлердин олуттуу саны бар. Ахмадийлердин көбү Керала, Ражистан, Одиша, Харияна, Бихар, Делхи, Уттар Прадеште жашашат, ал эми аз гана Пенжаб облусуна караштуу Кадиян деген аймакта турушат.
Индиянын мыйзамы боюнча, Ахмадийлер мусулман болуп саналат. Шихабуддин Имбичи Коя Тангал менен К.П. Ахаммед Коя ортосундагы № А.И.Р. 1971 КЭР 206 соттошуусу боюнча 1970-жылдын 8-декабрында Кераланын облустук Сот Ахмадийлердин мыйзамдуу түрдө мусулман экендиги деген тарыхый өкүмдү угузган. Ал соттошууда сот мындай деп чечим чыгарган: Ахмадийлер мусулман болуп саналат жана башка мусулман агымдары аларга Муртад деп фатва чыгарууга болбойт, анткени алар Ислам тиректеринин негизги эки ишенимине ишенишет: Алладан башка сыйынууга татыктуу эч ким жок жана Мухаммад Алланын кулу жана элчиси. Ошондуктан, Индияда Ахмадийлердин диний ишмердүүлүктөрүнө кандайдыр бир мыйзамдык тоскоолдуктар жок, ошондой эле Ахмадийлер өздөрүнүн динине амал кылууга көз карандысыз жана өздөрүн мусулман деп айтышат. Ошентсе да, Индияда Ахмадийлерге каршы башка агымдардагы мусулмандар тарабынан кээ бир адилетсиздиктер кылынат. Айрыкча, Индиянын Ислам Университети жана Дарул-Улуум Диёбанд Ахмадийлерге каапыр деген фатва чыгарышкан. Ахмадийлерге башка агымдардын жетекчилери тарабынан Бүткүл Индия Мусулмандарынын Жеке Мыйзам Комитетине катышууга уруксаты жок, ал мусулман диний жетекчилерден турган кандайдыр бир көз карандысыз башкарма жана Индия өкмөтү аны Индия мусулмандарынын өкүчүлүгү катары эсептейт.
2012-жылдын февраль айында Андра Прадештеги Вакф Комитети мурун болуп көрбөгөн кээ бир чечимдерди чыгарып, казыларга Ахмадия Жамааттынын мүчөлөрүнүн никесин кыйбагыла деп айткан.
ИНДОНЕЗИЯ
Ахмадия Индонезия эгемендүүлүктү алгандан мурун эле ал жерде бар. Ошентсе да, Ахмадиянын Индонезияда кандайдыр бир диний азчылык катары талаштуу экендиги 2000-жылы муслуман фундаментализминин өсүшү менен күч алган. 2008-жылы өтө көп мусулмандар Индонезияда Ахмадия Кыймылына каршы акцияларга чыгышкан. Чоң демонстрациялар аркылуу ушул диний эскичилер (консервативдер) өкмөткө басым кылып Индонезиядагы Ахмадия Жамаатын көзөмөлдөөгө жана кугунтуктоого умтулушкан. Индонезиядагы калайык-калктын көз карашы Ахмадияга кандай мамиле кылуу керектиги жөнүндө эки башка ой-пикирди жаратты: Индонезиядагы көпчүлүк мусулмандар мындай деп суранышты: Ахмадия Исламдын Мухаммад Алланын акыркы пайгамбары деген негизге ишенимин четке каккандыгы үчүн бүтүндөй тыюу салынсын; Ахмадийлер өздөрүнүн дини катары Исламды колдонбоолору керек, Индонезияда алар үчүн диний эркиндик болуусун кааласа, анда алар өздөрүнүн таанымал динин кармоолору керек.
2008-жылы Ахмадия мүчөлөрүнө «башкаларга даават кылуу» укугун чектөөгө бир мыйзам чыгарылды. Бир Ахмадия мечити өртөтүлдү. Адам укуктары боюнча уюмдар диний эркиндикке коюлган ушул чектөөлөрдү сындашкан. 2011-жылдын 6-февралында Бантен облусуна караштуу Пандегланг деген жерде кээ бир Ахмадия мүчөлөрү өлтүрүлгөн. Акыркы бир канча жылдарда дин эркиндигине жасалуучу чабуулдар күчөп кетти, анын ичинде физикалык түрдө чабуулдар жасалды, айрым тайпаларга ибадат кылууга тыюу салынды, жана алардын мечиттерине от коюлду. Демократия жана Тынчтык Институту Сетаранын маалыматтары боюнча 2008, 2009 жана 2010-жылдары 17, 18 жана 64 окуялары болгон. Ушул күн бардык диндерге көрсөтүлгөн кысымдарды камтыганына карабай, учурда Ахмадийлерге каршы көрсөтүлгөн кысымдар өтө маанилүү жана коркунучтуу, андан кийин христиандар жана өздөрүнүн «таза, чыныгы, фундаменталист мусулмандар» экенин билдирүүчү башка мусулман агымдар дагы кысымга алынышкан.
Шыбран, Кадамжай району
Шыбран (Шыбран) — Кыргыз Республикасынын Баткен облусун Кадамжай районундагы айыл. Алга айыл округу составына кирет.
Ахмадия
ИНДОНЕЗИЯ
2011-жылы аталган агым Индонезияда бүтүндөй «тыйылсын» деген кеңири жайылган чакырууларга кабылган. 2011-жылдын 6-февралында жүздөгөн башка мусулмандар бир Ахмадий үйүн курчоого алышып, үч адамды сабап өлтүрүшкөн. Таяктар менен сабап өлтүрүлгөн адамдардын жылаңач сөөктөрү жана ал окуяны полиция кызматкерлери карап тургандыгы интернетке жүктөлгөн жана кийинчерээк эл аралык медиадан көрсөтүлгөн.
ПАКИСТАН
Болжолу 2-5 миллионго жакын Ахмадий Пакистанда жашашат жана ал жер жүзүндө жашаган көпчүлүк Ахмадийлеридин үйү болуп саналат. Бул Ахмадийлерди алар Мухаммад пайгамбардын акыркы пайгамбар экенине ишенишпейт деп расмий түрдө каапыр деп токтом чыгарган жападан-жалгыз өлкө; жана алардын дин эркиндиги бир катар жарлыктар, амалдар жана мыйзамдык кошумчалар аркылуу тартылып алынган. 1974-жылы Пакистандын парламенти Ахмадийлерди каапыр деп мыйзам чыгарган, өлкө баш мыйзамына мусулман сөзүнө «Мухаммад пайгамбардын акыркы пайгамбар экендигине ишенген адам мусулман» деген аныктама киргизилген. 1984-жылы Пакистандын аскердик өкүмдары Генерал Зыяул-Хак № 20 жарлыкты чыгарган. «Исламга каршы ишмердүүлүктөрдү» токтотуу үчүн чыккан жарлык Ахмадийлерди өздөрүн мусулман деп айтуудан же «өзүн мусулман катары» көрсөтүүдөн тыюу салды. Мунун мааниси, аларга элдин алдында өз исламдык ишенимин колдонууга же өз ибадат жайларын мечит деп айтууга тыюу салынды. Ахмадийлерге Пакистанда мыйзамдын негизинде Ахмадий болбогон мечиттерде же элдик намазканаларда, азан чакыруу, адамдарга Ассаламу алайкум деп айтуу, элдин алдында Куран окууга, адамдарга даават кылууга, аларды Ахмадий кылууга же өздөрүнүн диний материалдарын даярдоого, бастырууга жана жайылтууга тыюу салынды. Ушул амалдарды кылганы үчүн 3 жылга эркинен ажыратылат. Паспорт же Улуттуук ID картаны алуу үчүн арыз берилгенде, ар бир пакистандыктан Мырза Гулам Ахмадды жалганчы пайгамбар жана бардык Ахмадийлерди каапыр деп ант берүү талап кылынат. Теориялык физика боюнча Нобел сыйлыгын уткан Абдус Салам Ахмадий болгондуктан анын мүрзөсүнө коюлган таштан «мусулман» деген сөз өчүрүлүп салган.
Шыбран, Кадамжай району
Калкы
Калкы - 445 киши.
Сооронов, Омор
Сооронов, Омор (Соорон-Сопу; Omor Sooronov; 1940, Базар-Коргон району, Төлөгөн айылы) — акын жана адабиятчы. Кыргыз мамл. университетинин филология факультетин бүтүргөн (1967). 1967—69-ж. А. С. Пушкин атындагы Жалал-Абад педагогика окуу жайында окутуучу, 1969-жылдан Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунда кенже, андан кийин улук илимий кызматкер болуп иштеп келатат. Ал онго жакын поэтикалык жыйнактардын, он чакты монографиянын, көптөгөн илимий, сын макалалардын автору.
Ахмадия
ПАКИСТАН
Мыйзам жана Башмыйзамга Пакистандагы Ахмадийлер жөнүндөгү киргизилген кошумчалар күчүнө киргенде өлкөнүн ар кайсы аймактарынан Ахмадийлердин үзгүлтүксүз кысымга алынып жатканы жана жек көрүүгө дуушар болгон кабарлар келе баштады. Ахмадийлер ар кандай диний тайпалар баш болгон бир топ чабуулдарга кабылышкан. Пакистандагы ар кандай мусулман агымдарга караштуу бардык диний окуу жайларында жана медреселерде айрыкча Ахмадия ишенимдерин жокко чыгаруу максатында зарыл окуу материалы окутула баштады.
Пакистанда 2005-жылы өткөрүлгөн «сурамжылоо» боюнча, Пакистандагы бейөкмөт мектептердеги окуучулар өлкөлдөгү диний сабырдуулук жөнүндө өз ой-пикирлерин билдиришти. Жүргүзүлгөн изилдөөдө топтолгон маалымааттар боюнча, а түгүл Пакистандын кат-сабаттуу класстарынын арасында дагы эң аз укукка ээ адамдар болуп Ахмадийлер эсептелинет экен. Ушул эле изилдөөдө, ошол мыкты даражадагы мектептердеги мугалимдер өздөрүнүн окуучуларына караганда Ахмадийлерге карата дагы азыраак даражадагы сабырдуулукту көрсөтүштү. Пакистандагы Пенжаб облусунда жайгашкан ошондой мектептер, университеттер жана мугалимдер тарабынан Ахмадийлер куугунтукталган. Куугунтуктоолор ар түрдүү социалдык бойкот, кубалоо, коркутуу жана саны көпчүлүк агымдардагы экстремист студенттер, мугалимдер жана ректорлор тарабынан Ахмадий студенттерге каршы чыгарылган зуулумдуктарды түзөт.
Сооронов, Омор
Кыскача өмүр таржымалы
Омор Сооронов Кыргызстандын Жалал-Абат облусуна караштуу Базар-Коргон районунун Гөлөгөн айылында 1940-жылы 28-февралда туулган.
Ахмадия
ПАКИСТАН
2010-жылдын 28-майында Ахмадийлерге каршы өтө эле кайгылуу жана кырсыктуу окуя болуп, бир диний экстремист уюмунун (Пенжабдагы Талибан Кыймылы) бир канча мүчөлөрү Лахордогу эки Ахмадий мечитине кирип, ок ачышып, андан кийин алардын үчөөсү өздөрүн жардырып жиберишкен. Ал чабуулдардын айынан жалпысынан 86 адам каза болуп, 100дөн ашуун адам жарадар болушкан. Жамаат мүчөлөрү жума намазын аткарганы мечиттерде чогулушкан. Ал чабуулдарга жооп кылып Пакистандагы саны азчылык уюмдарынын министри Шахбаз Бхатти Ахмадия Жамаатын көрүп кетти.
ПЛЕСТИНАДАГЫ АЙМАКТАР
Плестинадагы аймактарда Ахмадийлер кысымдарга алынышууда.
Сооронов, Омор
Кыскача өмүр таржымалы
1967-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн.
Ахмадия
САУД АРАБИЯСЫ
Сауд Арабиясынын диний мыйзамы боюнча, Ахмадийлер башка мусулман эместер менен чогуу Меккеге барууга чектелишкен, бул нерсе алардын милдетүү ибадат болуп эсептелинген ажылык зыяратын аткаруу мүмкүнчүлүгүнө чектөө салган.
Сооронов, Омор
Кыскача өмүр таржымалы
Эмгек жолун 1958-жылы Базар-Коргон басмаканасында арип терүүчү болуп иштөө менен баштаган,
1959-жылдан орто мектепте улуу пионер тарбиячысы,
1959 – 1962-жж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөп,
1967-жылы Жалал-Абаддагы А.С.Пушкин атындагы окуу жайына окутуучу болуп жөнөтүлгөн.
1969–1979-жж. жана 1981-жылдан тартып Кыргыз ССРинин ИА Тил жана адабият институтунун кичи илимий, илимий, улук илимий кызматкери,
1979–1981-жж. «Кыргызстан» басмасынын Оригинал-дуу көркөм адабият бөлүмүнүн башчысы,
1992 – 1995-жж. И.Арабаев атындагы КМПУнун улуу окутуучусу жана КУИАсынын улук илимий кызматкери болуп азыркыга чейин эмгектенип келүүдө.
1957-жылдан бери чыгармалары жарыкка чыгып келе жатат. Чыгарма-чылык жолун акын катары баштаган. «Тоолорумдун зыйнаты» биринчи поэтикалык жыйнагы 1971-жылы басылып чыккан.
1980-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Адабиятчы жана булак таануучу катары ишмердиги
Поэзиялык жыйнактардын, он чакты монографиянын жана ар түрдүү макалалардын автору.
Эки томдук Кыргыз совет адабиятынын тарыхынын, жети томдук «Кыргыз адабиятынын тарыхынын» авторлошу болуп саналат.
Кыргыз элинин араб жазмасындагы бир нече кол жазма мурасын изилдеген.
Сыйлыктары. Наамдары.
Эл агартуунун отличниги (1993),
Кыргыз Республикасынын мадания-тына эмгек сиңирген ишмер (1995),
Кыргыз Республикасынын Илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын (2004),
Мукай Элебаев атындагы адабий сыйлыктын ээси
КУУнун Ардактуу профессору болуп саналат.
Эмгектеринин кыскача тизмеси
Кыргыз тилинде
Тоолорумдун зыйнаты: Поэмалар жана ырлар. – Ф.: Мектеп, 1971. – 48 б.
Жүз: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 48 б.
Жараат сыры: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 90 б.
Тазалыкка чакырам: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1979. – 76 б.
Мезгил жана талап: Адабий-сын макалалар. – Ф.: Кыргызстан, – 144 б.
Манас трилогиясындагы эпикалык окуялардын сүрөттөлүш өзгөчөлүктөрү: (Тоголок Молдонун варианты). – Ф.: Илим, 1981. – 120 б.
Согуш темасындагы кыргыз поэмаларынын сюжеттик мотивдери. – Ф.: Илим, 1982. – 88 б.
Ырларым менин – сырларым: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 88 б.
Аруу дүйнө: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 104 б.
Кайрылуу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Адабият, 1990. – 128 б.
Эки тоголок: Ырлар. – Б.: Адабият, 1993. – 32 б.
Молдо Кылычтын кол жазмаларынын илимий сыпаттамасы: Атайын фонду. 1-китеп. – Б.: Манас таануу жана көркөм адабияттын улуттук борбо-ру, 1998. – 122 б.
Молдо Кылычтын кол жазмаларынын илимий сыпаттамасы: Атайын фонду. – 2-китеп. – Б.: Манас таануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору, 1998. – 116 б.
Мукай: Даректүү баян. – Б.: Кыргызстан, 1998. – 202 б.
Калыгул, Арстанбек жана Касым Тыныстановдун кол жазмаларынын илимий сыпаттамасы. Атайын фонду. – Б.: Манас таануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору, 2001. – 84 б.
Мундуздар. – Б.: ОсОО Лакпринт, 2002. 1505-жылы жазылган «Манас». – Б.: Айат, 2003.
Казыбек жана Е.В.Поливановдун кол жазмаларынын илимий сыпаттамасы. Атайын фонду. – Б.: Манастаануу борбору, 2004.
КОТОРМОЛОРУ
Сайф ад-дин ибин Дамулло Шах Аббас Аксикенти жана анын уулу Нурмухаммед. Тарыхтардын жыйнагы (Мажму атут таворих). (Молдо Са-быр менен бирге) – Б.: Акыл, 1996.
Магзуни (Зиябидин Максым). Фаргана хандарынын тарыхы). (Молдо Сабыр менен бирге) – Б.: Турар, 2007.
Баалуу кагаздар базары
Баалуу кагаздар базары – баалуу кагаздарды жүгүртүү жагдайы боюнча мамилелердин жыйындысы; каржылык базарлардын бири. Баалуу кагаздар базарын жөнгө салуу төмөнкүлөрдү болжолдойт: а) баалуу кагаздар базарынын эмитенттеринин, кесипкөй катышуучуларынын ишмердигине жана анын стандарттарына милдеттүү талаптарды аныктоо; б) эмиссиялык баалуу кагаздарды жана эмиссиялардын проспекттерин чыгарууну каттоо жана эмитенттердин андан каралган шарттарды жана милдеттенмелерди сакташын көзөмөлдөө; в) баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучуларынын ишмердиктерин лицензиялоо; г) ээлеринин укуктарын коргоо жана алардын укуктарын Б. к. б-нын эмитенттеринин жана кесипкөй катышуучуларынын сакташына көзөмөл тутумун түзүү; д) тийешелүү лицензиясы жок баалуу кагаздар базарында ишкердикти ишке ашыруучу адамдарга тыюу салуу жана ишине бөгөт коюу.
Курманбек эпосу
Курманбек (баатыр) эпос. Көпчүлүк маалыматтарда бул эпосто тарыхый адамдар сүрөттөлөт деп белгилешет. Ал эми “Эр Солтоной”, “Эр Эшим”, “Курманбек” сыяктуу эпикалык чыгармалардын окуялары кыпчак калмак-жуңгар баскынчыларына баш көтөрө баштаган тарыхый мезгилге таандык.
Эпос – бул, угуучуларды коттор ркы бабалардын эрдигин эске салып, келечек муундарды патриоттук духта тарбиялоо үчүн айтылат. Экинчиден, эпостон биз тарыхыбызды, каада-салтыбызды, үрп-адатыбызды, маданиятыбызды камтыган өзүнчө эле чоң энциклопедия. «Курманбек» – Орто Азия, Могол хандыгы, казак, ногой элдеринин тарыхында «калмак доору» аталып, XV-XVIII кылымдардын аралыгындагы тарыхый окуяга, Курманбек, Аккан сыяктуу тарыхый инсандардын реалдуу өмүр баянына негизделип түзүлгөн эпикалык чыгарма. Чыгыш Түркстан, (Кашкар, Жаркент, Каржар, Камбыл) Ооганстан, Анжиян, Кокон, Аксы, Алай, Жазы (Яссы) аймактары чыгарманын тарыхый негизин, Курманбектин тарыхый адам экендигин, жашаган мезгилин, отурукташкан ордун, кошуна хандыктар менен түзгөн дипломатиялык байланышын, калмак төбөлдөрү менен болгон согуштарды тарыхый фактылар менен аныктайт.
XVI кылымда Тянь-Шаньдан моңол төбөлдөрүн сүрүп чыккандан кийин кыргыз уруулары Кашкар менен түздөн-түз байланышып турган. XVII кылымдын башында калмактардын кысымынын күчөшүнөн улам кыргыз уруулары Кашкар, Турпан, Ак-Суу шаарларынан көчүп келип, отурукташа башташат. Айрыкча XVII кылымда Кашкар жана Жаркент хандыктарынын аймагында кушчу, чоңбагыш, кыпчак, нойгут, тейит, булгаачы, отузуул ж. б. кыргыз уруулары мамлекеттин саясий турмушуна активдүү аралашып, тарыхый окуяларга өз таасирин тийгизип тургандыгы Шах Махмуд Горостун хроникасында, Мир Халь Ад-диндин «Хидаят» таалиминде ж. б. эмгектерде айтылат.
«Курманбек» – XV-XVII кылымдардын аралыгында жашап өткөн тарыхый инсан. Ал өз элинин эркиндиги үчүн калмак төбөлдөрү менен күрөшкөн. Элдик баатырдын эл үчүн өлүмдөн да жалтанбастыгы азыркы муундарды эр жүрөктүүлүккө, эл-жерин сүйүүгө тарбиялайт. «Курманбек» эпосу– көп варианттуу, ички кудурети, идеясы, сюжеттик өзгөчөлүгү менен айырмаланган чыгармалардын бири. Анын арианттары биринен бири айырмаланып, окшошпой калганы менен, ички биримдик бар. Бул айтуучунун жөндөм-шыгына, сөзмөрлүгүнө жараша. «Курманбек» эпосунун варианттарына токтолсок, манасчы Молдобасан Мусулманкуловдун вариантынан 1923-жылы фольклорчу Каюм Мифтаков 2500 сап ыр жазып алган. Кыргыз эл акыны, маркум Аалы Токомбаевдин жөө жомогу 1924-жылы «Шолпан» аттуу казак адабий журналына басылып чыккан. Андан кийин 1933-жылы акын Калык Акиевдин вариантынан 5500 сап ыр жазылып алынган. 1956-жылы Тажикстандын Жергетал районунун тургуну Т. Календаровдон эпостун 360 сабы жазылып алынган. Мындан сырткары, акын Сарыкунан Дыйканбаевдин, көгарттык Ади Өмүралиевдин бир нече саптары, аксылык акын, фольклорист Асанбай Жусупбековдун 19535 сап ыр жолунан турган чыгармасы бар. II дүйнөлүк согуштун тушунда белгилүү жазуучу Касымалы Жантөшев ошол кездин шартына ылайыкташтырып, эпосту драмалаштырып, сахнага алып чыккан.
2001-жылы белгиленген Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракесинде Ооганбек Стамбеков эч кандай коомдук түзүлүшкө ылайыктабай, өз нускасы менен «Курманбек батыр» тарыхый драмасын жазып, бул чыгарма сахнада коюлду. Эпосто баарынан улуу достук, тилектештик, баатырдык чагылдырылган.
«Курманбек» – кыргыздын баатырдык эпосторунун бири. Негизги темасы – ата журтту коргоо, башкы идеясы – уруу, эл биримдигин сактоо ошондой эпостогу окуялар жуңгар дооруна туура келет. Батыш Моңголияда пайда болгон Жуңгар мамлекетинин (14-кылымдагы) Орто Азиянын көп жерин басып алып, катуу сурак жүргүзгөн. 16–18-кылымдарда кыргыз эли да ойрот жунгар баскынчыларына каршы күрөшүп, аларды сүрүп чыгып, эл жерди эзүүдөн бошоткон. Эпосту адеп изилдегендердин бири – Г. Самарин. Дастандын баш каарманы Курманбек чыныгы баатыр, эл коргоочу. 16га келгенде 40 жигити менен калмактардан өч алыш үчүн жөнөйт.
Курманбек баатырдын кулк-мүнөзү анын Канышайга үйлөнүшү менен тереңдей баштайт. Курманбек патриархалдык феодалдык үйлөнүү салтын четке кагып, өз сүйгөнүн издеп чыгат. Курманбектин образын анын жары Канышайдын образы толуктап турат. Канышай – баатырдын чыныгы жолдошу, ишенимдүү жубайы. «Курманбек» дастанындагы маанилүү кейипкерлердин бири – Аккан. Баатыр аталып даңкы чыкпаса да, эл багып, эл биримдигин сактап келген адам, адамкерчиликтүү жолдош, мээримдүү дос. Мунусу Курманбек жараланган эпизоддон даана көрүнөт. Карасанатайлык менен кара өзгөйлүк дастанда Курманбектин атасы Тейитбек хандын образында берилет. Уулунун калмакка жасаган чабуулуна каршы турат, кысталыш учурда Телтору атты бербей кастык кылат. Кара өзгөй Тейитбек эпостун аягында өз жазасын алат. «Курманбек.» эпосу боюнча А. Токомбаев аңгеме (1924), К. Жантөшев «Курманбек» аттуу пьеса жазган (1942). «Курманбек» дастаны каракалпак калкында да бар. Курманбекти тарыхый инсан катары караган изилдөөлөр да кездешет. 2002-жылы Курманбек баатырдын 500 жылдыгы белгиленип, Жалал-Абад шаарынын кире беришинде «Курманбек» – кылымдар мурасы» аталган эстелик комплекс (салтанаттуу дарбаза) курулган.
«Тил жөнүндөгү жаңы окуу»
«Тил жөнүндөгү жаңы окуу», яфет теориясы - ХХ-кылымдын 20-30-жылдары тил илиминин жалпы маселелери боюна академик Н. Я. Марр сунуш кылган көз караштар системасы. Биринчи жолу «Яфет жана Жер ортолук деңизинин маданиятын түзүүдөгү үчүнчү этностук элемент» деген эмгегинде (1920) айтылган.
Марр анда салыштырма-тарыхый тил илиминин жетишкендиктерин этибарга албай, инди-европа тил уясында теги бир эмес, ал аргындашуу жолу менен пайда болгон деген ойду айткан.
1923-1924-жылдары ал коомдук жана материалдык маданияттын өнүгүшүнүн этаптары менен байланышта тилдин баарына тиешелүү типологиялык өнүгүштүн этаптарын ачуу максатында «кеп (речь) палеонтологиясынын» маселелери боюнча иштеген.
1925-жылы өз системасын тарыхый материализмдин философиялык жоболору менен байланыштырууга аракет кылган. Бирок ал жоболорду Марр вульгардык социологизм духунда түшүнгөн. «Тил жөнүндөгү жаңы окуу» термини 1924-жылы биринчи колдонулган (мурда яфет теориясы деп аталган).
1926-жылы «4 элемент» жөнүндө идея чыгарылган; ал боюнча бардык тилдин сөз казынасынын негизи ошол «4 элементтен» турмак болот. Ушуну менен Маррдын бул окуусу салыштырма-тарыхый тил илимин («инди-европеистиканы») идеализмге, формализмге, коомго каршы идеяларга, а тургай расизмге каныккан деп айыптап, андан биротоло кол үзгөн. Кезегинде бул окууну Е. Д. Поливанов баш болгон лингвисттердин көбү катуу сындаган. Маррдын мектебинде анын көз карашын жаңылыш жактары менея түбөлүктүү көсөмчүл тенденцияга айлантуу аракети басымдуулук кылып, муну менен ал мектеп лингвистикада «тилдер жөнүндөгү окууну» жападан жалгыз марксчыл багыт кылмак. Ошондой болсо да Маррдын айрым шакирттери, асыресе И. И. Мещанинов «...окууну» «салттуу» тил илимине жакындатып, өөрчутө баштаган. Бара-бара «...окууну» жактагандардын арасында карамакаршылык чыгып, 1949-50-жылдары «...окуу» кризис абалына жеткен. 1950-жылы «Правда» газетасында талкуу журүп, ага «...окуунун» жаттоочулары да, каршылаштары да катышкан. «...окууга» каршы И. В. Сталин да бир нече макала жарыялаган (Марксизм жана тил илиминин маселелери, 1950). Сталиндин макалаларында туура пикирлер менен катар лингвистикалык жаңылыш пикирлер да орун алган. Ошондой болсо да Сталиндин макалаларынын жарыяланышы меңен «салттуу» лингвистиканын проблематиканын иштелишине жол ачылган. Талкуудан кийин Маррдын «...окуусунда илимий кызыкчылык туудурган тил жана ой, тилдердин типологиясы, социолингвистика сыяктуу маселелерди изилдөө убактылуу токтоп калган. 50-жылдардан алар советтик лингвистика тарабынан кайра ийгиликтүү изилденүүдө.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Жергиликтүү жамаат
Жергиликтүү жамаат – айылдык, кыштактык, шаардык кеңештердин аймактарында туруктуу жашаган, өзүнүн өкүлчүлүктүү, аткаруучу-бөлүштүрүүчү жана башка органдары аркылуу жергиликтүү маселелерди чечүүнү өз жоопкерчиликтерине алган, жалпы кызыкчылыктар баш коштуруп турган калк.
Владимир Шахрай
Шахрай Владимир Матвеевич (1898,Одесса ш. - 1978, Фрунзе ш.) - режиссер, опера артисти (баритон), БССР эмгек сиңирген ишмери, 1920-ж.Одесса консерваториясын бүткөн. Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институту ачылган (1967) күндөн опера классын жетектейт, жеке ырдоо кафедрасынын доценти.
Эмгек Кызыл туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Шиловский Пичуг
Шиловский Пичуг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын сол жээгинен 274 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 38 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.