cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шайлоо жашиги (добуш берүү кутусу)
Шайлоо жашиги (добуш берүү кутусу) – добуш берер алдында участкалык шайлоо комиссиясы тарабынан мөөр (мөөркатык) басылуу менен, шайлоо участогунун атайын жабдылган бөлмөсүндө же атайын жайда орнотулуп, толтурулган бюллетендерди жыйноо үчүн жашик. Ал шайлоо участогунда орнотулуучу орнотку (туруктуу) жана көчмө (шайлоочу оорусуна же майыптыгына байланыштуу жашаган жерине Ш. ж-н алып келүүнү талап кылуусу мүмкүн) болуп бөлүнөт.
Намазалиева Жийдегүл
Намазалиева Жийдегүл (1924-1980) Оймочу жана тор чачыкчы (түймөчү). Нарын районундагы Эчки-Башы айылында төрөлгөн. Атайыи орто билимдүү. Эсепчилик ишинде жана агартуу майданында эмгектенген. Жийдегүл тестиер чагынан көркөм кол өнөрчүлүктү аздектеп, узчулуктун наарын энеси Токтокандан алган. Жийдегүл өзү көтөргөн боз үйдүн жабык башына «мүйүз оюмун» негиз тутат да, анын ортолук оюмундагы ошол кооздук четтик оюмдарына «мүйүз оюмдарынын», «жагалмай канат оюмдарынын» элементтерин ич ара кыйыштырган «жарым кыял оюму» жалпы оюм катары кызыл-көк түстө берилет. Ага тегирич ошол өңдө үндөшөт да, аягына «тор чачык», «кылыч байлоо» сымал түймө ыкмаларын он манжасы аркылуу чалат. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1974-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 50 жылдыгына карата жасалга-колдонмо өнөрүнүн республикалык көргөзмөсү. ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Гюрза
Гюрза (лат. Vipera lebetina) — уулуу жыландардын бир түрү.
2-речка (дарыя)
2-речка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Комбарс дарыясынын оң жээгинен 100 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Обь Кеть дарыясынын куюлушунан Васюган куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Кеть, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эрменшыбак
Эрменшыбак (Artemisia absinthium L. 1753) – татаал гүлдүүлөр тукумунун шыбак уруусундагы өсүмдүк. Бийикт. 150 смге чейин, сабагы түз, көп кырдуу, кыска түк м-ен капталган, уч жагы чачырап бутактанган, тамыры жоон көп жылдык чөп. Э. жалгыздан же топтолуп өсөт. Түп жагындагы ири жалбырактары узун саптуу, жээктери тиликтүү, бутак жалбырактары кыска саптуу, тасма сымал сүйрү. Себетчеси тоголок көп гүлдөрдөн туруп, шыпыргыдай татаал топ гүлгө чогулган. Э. Батыш Европа, Жер Ортолук деңиз жээги, Иран, Афганистан, Түн. Америка, Түн. Африкада таралган. Уругу вегетатив жол менен көбөйөт. Кыргызстанда арык жээгинде, өзөн боюунда, жайытта, айдоодо, нымдуу талаада өсөт.
Түшүндүрмө мүчө
Түшүндүрмө мүчө - сүйлөмдүн баш же айкындооч мүчөлөрүнөн кийин келип, анын маанисин аныктап, ар түрдүү кырдаалдагы абалын толуктап, тактап, түшүндүрүп туруучу мүчөлөр.
Түшүндүрмө мүчө түзүлүш өзгөчөлүктөрүнө карай: жандамалуу (аныкталгычтан кийин жанаша айтылып, анын кесибин, туугандык байланышын, жаш өзгөчөлүгүн, сапатын ж. б. белгилерин көрсөтүп турат. Жандамалуу Түшүндүрмө мүчөдө аныкталуучу сөз, көбүнчө адам аттарынан болот да, аны аныктай турган Түшүндүрмө мүчө: ак сакал, карыя, ата, апа, жылкычы, байбиче, жеңе, эже, өтүкчү ж. б. у. с. сөздөрдөн турат), түгөйлүү (аныкталуучу затка экинчи бир зат атооч кош айтылып, анын кесибин жана ар кандай белгисин билдирип турат.
Мис., инженер-механик, инженер-технолог ж. б.) жана обочолонгон Түшүндүрмө мүчө (сүйлөмдүн баш же айкындооч мүчөлөрүнөн кийин келип, алардын маанисин аныктап, тактап жана толуктап турат. Сүйлөмдө ээнин да, баяндоочтун да, аныктоочтун жана бышыктоочтун да обочолонгон Түшүндүрмө мүчөлөрү болот. Мис., Биз, студенттер көп окуп, көптү билишибиз керек.) болуп үчкө бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Алине-Нярый-Кы дарыясы
Алине-Нярый-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сяльдяй-Нярый-Кы дарыясынын сол жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 67 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Насьонал
«Насьонал» Футболдук Клубу (Исп.: Club Nacional de Football, Улуттук Футболдук Клубу) — Уругвай чемпионатында ойногон Монтевидео шаарынан чыккан футбол клубу. 1899 жылы негизделген. Монтевидеонын Улуу Борбордук Паркы стадионунда ойнойт.
Насирдин Исанов
Насирдин Исанов (1943-жыл, Көкбел айылы, Ноокат району, Ош облусу – 1992, Бишкек) – коомдук-мамлекеттик ишмер. Кыргыз Республикасынын Премьер-министри (1991–1992). Экономикалык илиминин кандидаты, СССР инженердик академиясынын академиги (1991).
Өмүр таржымалы
Москва курулуш трестинде жумушчу (1960–61). 1965-ж. Москва инженердик-курулуш институтун бүтүргөн.
Байтик (айыл)
Байтик (мурдагы Орто-Алыш) ― Чүй облусунун Аламүдүн районундагы кыштак. Байтик айыл аймагына кирет. Аларча суусунун сол жээгинде, деңиз деңгээлинен 1160 м бийиктикте жайгашкан.
Насирдин Исанов
Өмүр таржымалы
1965–70-ж.ж. «Ошшааркурулуш» трестинин 3-курулуш монтаж башкармалыгынын прорабы, участоктун начальниги, башкы инженери.
Байтик (айыл)
Райондун борбору Лебединовка кыштагынан 25 км түштук-батыш тарапта. Бишкек шаарынан 20 км. 1850-жылы отурукташкан.
Самыйкожо уулу Мирлан
Самыйкожо уулу Мирлан – акын. Ак-Талаа районунун Тоголок Молдо айылында 1984-жылы 19-майда туулган. 2001-жылы Жоробек Сатылганов атындагы орто мектепти аяктаган. 2007-жылы К.Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинин журналистика факультетин бүтүргөн.
Байтик (айыл)
Калкы ― 3832 (2009-жылы).
Самыйкожо уулу Мирлан
2002-жылы Чыгармачыл жаштардын “Нурборбор” коомдук бирикмесине мүчө болуп, 2003-жылы аталган бирикменин проза ийриминин жетекчиси болгон.
Байтик (айыл)
Орто мектеп, кесиптик-техни окуу жайы, балабакча, бейтапкана, маданият үйү, китепкана, универмаг, ашкана, турмуш-тиричилик комбинатыньш бөлүмдөрү бар.
Достук (Нарын району)
1968-жылы Ат-Башы ГЭСинин курулушуна байланыштуу негизделип, анда иштеген көп улуттун өкүлдөрүнүн достугунун символу катары аталган. Орто Нарын өрөөнүнүн түштүк-чыгыш бөлүгүндө, Байбиче-Тоонун түндүк этегинде, Ат-Башы суусу менен Нарын дарыясынын кошулган жеринде, деңиз деңгээлинен 1910 м бийиктикте жайгашкан. Балыкчы темир жол бекетинен 212 км. Облустун борбору Нарын шаарынан 32 км батышта. Калкы 777 (2007); негизинен Ат-Башы ГЭСинде эмгектенет. Орто мектеп, кесиптик-техникалык окуу жайы, ФАП, клуб, китепкана жана башкалар бар. Тегирмен, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, мончо иштейт.
Самыйкожо уулу Мирлан
Алгачкы ырлары 1998–2000-жж. Ак-Талаа районундагы “Айыл турмушу” гезитинде жарык көрүп, 2001–2002-жж. республикалык “Аалам”, “Кыргыз Туусу”, “Кыргыз Руху” “Кыргыз караван” ж.б.у.с. гезит-журналдарда жарыяланган.
2005-жылы Кыргыз Республикасынын улуттук жазуучулар союзу тарабынан уюштурулган республикалык деңгээлдеги Ж.Абдыкалыков атындагы адабий сыйлыктын лауреаты болгон.
Насирдин Исанов
Өмүр таржымалы
1970–74-ж. Кыргызстан КП Ош обкомунун курулуш бөлүмүнүн инструктору, «Нарынсууэнергиякурулуш» башкармасынын парткомунун катчысы.
Самыйкожо уулу Мирлан
2008-жылы жылдын мыкты жазуучу-акындарын аныктаган Эл аралык сынакта “Айкөл Манас” сыйлыгынын “Кыргызстандын канаттуу келечеги” деген наамы ыйгарылган.
2005–2008-жж. Республикалык деңгээлдеги мыкты аңгеме жана пьесалар, сын жана рецензиялар боюнча “Калемгер” адабий клубу тарабынан жарыяланган адабий сынактардын жыйынтыгында “Булак 1”, “Булак 2”, “Булак 3” аңгемелер топтомунун, “Булак 1”, “Булак 2” пьесалар топтомунун түзүүчүсү болгон.
Насирдин Исанов
Өмүр таржымалы
1983–86-ж.ж. Кыргыз ССРинин  Мамлекеттик  курулуш  комитетинин  төрагасынын  орун  басары,  Кыргыз ССРинин  министри  (1986–88).
Самыйкожо уулу Мирлан
2006-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Насирдин Исанов
Өмүр таржымалы
1988–90-ж. Ысык-Көл облустук  Советинин  аткомунун  төрагасы.
Самыйкожо уулу Мирлан
2021 жылдан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Депутаты
Насирдин Исанов
Өмүр таржымалы
Кыргыз Республикасынын вице-президенти (1991).
Самыйкожо уулу Мирлан
Кыргыз тилинде
Жүрөккө түшкөн чагылган: Ырлар. – Б.: Бийиктик, 2008. – 83 б.
Насирдин Исанов
Өмүр таржымалы
Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.
Помона (Нү-Жерси)
Помона (Нү-Жерси) (Pomona) — Нү-Жерси штатынын Атлантик округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4019 киши. Болжолдуу аянты - 7.2 км². FIPS коду — 34-60030.
Шайлоо жүрүмү
Шайлоо жүрүмү – шайлоо тутумунун негизги белгилеринин бири. Ш. ж. төмөнкүлөрдү камтыйт: а) шайлоону дайындоо (адатта, ал мамлекет башчысынын же мыйзам чыгаруу органынын милдетине кирет); б) шайлоочуларды мыйзамда каралган тартипте каттоодон өткөрүү; в) өкүлчүлүк принциби боюнча түзүлүүчү (аймактык, улуттук, өндүрүштүк ж. б.) шайлоо округдарын, райондорун ж. б. у. с. уюштуруу, ошондой эле добуш берүү үчүн шайлоо участоктору менен атайын жайлар да түзүлөт; г) талапкерлерди көрсөтүү (адатта, ал саясий партиялар, шайлоо шериктери, айрым учурда шайлоочулардын, эмгек жамааттарынын ж.б. чогулуштары тарабынан жүргүзүлөт); д) добуш берүүнү өткөрүү (бир же 2 айлампа аркылуу); е) жергиликтүү жана борбордук шайлоо органдары тарабынан жүргүзүлө турган берилген добушту саноо жана депутаттык мандатты бөлүштүрүү.
Даватчан
Даватчан — Байкал көлүнө куючу өзөндөрдө жашоочу чабактардын бир түрү.
Шайлоо комиссиясы
Шайлоо комиссиясы — шайлоону уюштуруучу, даярдыкты камсыз кылуучу жана өткөрүүчү коллегиалдуу орган.
Айман чегиртке
Айман чегиртке (Saga pedo, Pallas, 1771) - Саны кыскарып бара жаткан байыркы талаа түрү. СССРдин Кызыл китебине (П категория) 1984 жылы, 1994-жылы IUCN RLTS (VU B1+2bd категориясы) жана Өзбекстандын Кызыл китебине (EN D категориясы) киргизилген.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түштүк Европа (Пиреней, Аппенин, Балкан (Грецияны кошпогондо) жана Крым жарым аралдары), Чыгыш Кавказ, Казакстан, Орто Азия республикалары түштүк, Батыш Сибирдин талаалары жана токойлуу талаалары менен чектелет. Кыргызстанда: Узунакмат капчыгайы, Кыргыз тоо кыркаларынын түндүк беттери жана Чүй өрөөнү (Арчалы, Талдыбулак капчыгайлары, Сосновка айылы).
Жашаган аймактары
Айман чегиртке кургак талаа биотопторун жердейт. Тоолордо кургак талаа алкактарына чейин көтөрүлүп жакшы жылыган күнөстүү тоо беттеринде кездешет.
Саны
Өтө төмөн, сейрек кездешет.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Түргө партеногенетикалык көбөйүү мүнөздүү, эркектери өтө сейрек кездешет. Генерациясы бир жылдык, жумурткалары топуракта кыштайт, өнүгүү процессинде 8 жолу түлөйт, акыркы түлөктөн 3–4 жумадан кийин жумуртка тууй баштайт, кечинде же түнүчүндө, бул касиет ушул түркүмгө гана мүнөздүү. Алгач ургаачысы мурутчаларынын жардамы менен ылайыктуу жерди тандап алат да, жумуртка салгычтын учу менен топуракты сыйпалап көрөт, андан кийин жумуртка салгычты жерге бурап киргизип, орто эсеп менен 7 жумуртка таштайт. Аларды ар кандай тереңдикте жайгаштырат. Жумуртка таштоосу мезгил-мезгили менен күзгө чейин созулат. Личинка жана имагосу жааларга сыяктуу, буктурмага түшүрүүчү жырткычтар, түнкүсүн активдүү, жааларга жана түз канаттууларга аңчылык кылышат. Өзүнүн курмандыгын күтүп өсүмдүктөрдө бир-нече саат кыймылсыз отура алышат.
Чектөөчү факторлор
Негизинен талаа массивдерин айдоо менен ошондой эле мал жаюуну көбөйтүүнүн натыйжасында табигый жердеген жерлери жоголуп, түрдүн ареалы жана саны кыскарууда. Инсектициддерди пайдалануунун да таасири бар.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Жүргүзүлгөн эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Бул түр жашаган жерлерде бадалдарды кыркууга, мал жаюуга, чөп чабууга жана инсектициддерди колдонууга тыюу салуу менен тезинен майда коруктарды түзүү абзел. Аймандын табигый сейректигин эске алып, анын азыркы таралышын тактоо зарыл.
Статусу
II категория (VU A1c; B2ab(iii,iv); D1+2).
Күч сызыктары
Күч сызыктары — бир күч талаасын (электр, магнит, гравитация) сүрөттөө үчүн жүргүзүлүүчү элестүү сызыктар. Күч сызыктары талаанын каалаган чекитинде аларга жүргүзүлгөн жаныма ал талааны (электрдик, гравитациялык талаанын чыңалышы, магнит индукциясы) мүнөздөөчү вектордун багыты менен дал келгендей кылып жайгаштырылат. Талаанын чыңалышы же магнит индукциясы — мейкиндиктеги чекиттин координаталарынын бир маанилүү функциясы болгондуктан, ар бир чекит аркылуу бир гана күч сызыгы өтөт. Күч сызыктарынын жыштыгы күч сызыктарына перпендикуляр болгон аянт бирдик аркылуу өтүүчү күч сызыктарынын саны ушул аянттагы талаанын чыңалышына (же магнит индукциясына) пропорциялаш болгудай тандалат. Ошентип күч сызыктары мейкиндиктеги талаанын бөлүштүрүлүшүнүн көрсөтмөлүү сүрөтүн берет. Электр-статикалык талаанын күч сызыктары дайыма эле туюк болбойт; алар оң заряддан башталып, терс заряддан бүтөт. Магнит талаасынын индукция сызыктары дайыма туюк, ошондуктан магнит талаасы куюндуу талаа. Биринчи болуп электр жа магнит талаалары үчүн күч сызыктары түшүнүгүн англ. окумуштуу М. Фарадей киргизген.
Red Bull BC One
Red Bull BC One башка брейк чемпионаттарынан  өзүнүн уюштуруу  тартиби менен өзгөчөлөнөт. 1-өзгөчөлүгү би бойлор бийлей турган тегерек аренаны ар тараптан тарткан камералар жана аренанын жасалышы  мелдешти  башкалардан айырмалоочу  түкө эгедер кылып турат. Эвент жыл сайын дүйнө жүзүнүн ар кайсы мамлекттеринде ар кандай шаарларда өтүп келет. Маселен 2004-жылы эвент  в Билль (Швейцария)болгон, а 2005-жылы  Берлинде (Германия),  2006-жылыСан-Паула (Бразилия),  2007-жылы  Йоханнесбургда (Түштүк Африка),  2008-жылда  — Париж (Франция),  2009-жылы  — Нью-Йорк (АКШ),  2010-жылы   эвент Токио (Япония) болсо 2011-жылы КМШ мамлекеттернин ичинен  алгачкылардан болуп (Россия) Москвада  мелдешти кабыл алган. Ал эми  2012-жылы Рио-Де-Жанейро (Бразилияда)  болуп өткөн.
Мелдештин баскычтары
1. Cyphers: Бул 1-баскыч бир мамлекеттин ичинде өтөт. Улуттук деп атасак болчудай. Бул баскычтын жеңүүчүсү ал Cyphers тин  жеңүүчүсү деп аталат жана континенталдык баскычта    өлкөнүн намысын коргоого жолдомо алат.
2.Чөлкөм же Регионалдык финал: Континенталдык же квалифаер деп да аталып жүрөт. Бул 2-баскычта беттеш же бийдин тили менен айтканда батлл 1-баскычтан өтүп келген ар мамлекеттин би бойлорунун ортосунда жүрөт. Дүйнөлүк баскычка  жолдомо берген баскыч десек болчудай. Бүгүнкү күндө жер шарынын  баардык аймагында уюштуруучулар  6 аймактык финалды түзүшкөн.
3. Дуйнолук Final:  6 региондук финалдын жеңүүчүсү, жана жер шарынын эң мыкты делип мелдешке чакырылган 9 би бой дүйнөнүн чемпиону наамын алуу үчүн  жекеме-жеке чыгып таймашышат. Калыстар бийчилерди музыкага, ыргакка жараша бийлегенине. физикалык даярдыгына жана артисттик жөндөмүнө карап баалап тандашат. Баардык этапта атандашын уткан би бой Red Bull BC One дын дүйнөлүк чемпиону аталат. Ал ушул наамын сактап калуу үчүн кийинки жылы да дүйнөлүк Red Bull BC One аренасына чакырылат. Мелдештин тарыхында мындай мүмкүнчүлүктү бир гана Франциялык би бой Лилу гана пайдалана алган. Бүгүнкү күнгө чейин би бой Лилудай 2 жолу уткан  адам каттала элек. Ошондуктан би бой Лилу эң авторитеттүү мыкты бийчи катары эсептелет.
Red Bull BC One World Final 2013
Ал эми 2013-жылы дээрлик 50дөй сайферстик мелдеш болоору болжолдонууда. Бул жылы регионалдык же континенталдык финал өтү жерлер. Бул 6 Регионалдык финалдын жеңүүчүлөрү  Кореяда болуучу дүйнөлүк  Red Bull BC One World Final га аттанышмакчы. Ал чемпионат 31-ноябрда Кореянын Сеул шаарында орун алат. 2013-жылы бул чемпионаттын уюшулганынын 10 жыл толгонуна байланыштуу чемпионаттын тарыхындагы 8 дүйнөлүк чемпионду чакырышат. Анткени Red Bull BC One World Final дын ар кайсы жылдын чемпиондору бул жолу өз ара ичинен да мыкты чемпионун аныктоо үчүн батллда кез келишет. Бул система 10 жылдыкка карата чемпионаттын тарыхында   алгачкы жолу  уюшулду.
Red Bull BC One 2012 катышуучулары
{| class="wikitable" {| class="wikitable" ! Катышуучунун ысымы !!Өлкөсү !! Командасы
Мелдештин жадыбалы
{|class="wikitable" 1/8 Финал
{|class="wikitable"
Чейрек финал
{|class="wikitable"
Жарым финал
{|class="wikitable"
{| class="wikitable"
Чоң Пеженга (Юза куймасы)
Чоң Пеженга — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юза дарыясынын сол жээгинен 39 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дерматология
Дерматология (дермато... ж-а ...логия) — медицинанын теринин түзүлүшүн, аткарган кызматын, ооруларынын пайда болуу себептерин, ооруну аныктоо, дарылоо жана анын алдын алуу жолдорун изилдөөчү тармагы. Дерматология венерология, жугуштуу оорулар, педиатрия, аллергология, эндокринология, хирургия, гинекология, неврапотология жана башка медициналык тармактар менен тыгыз байланыштуу.
Тарых
Тери оорулары биздин заманга чейин эле белгилүү болгон. Аны изилдөөдө араб дарыгерлери жана Ибн Сина чоң салым кошкон. 20-кылымда аллергология, иммунология, химия, биология, биохимия, микробиология илимдеринин жетишкендиктери дерматологиянын өсүшүнө шарт түздү.
Кыргызстанда
Кыргызстанда дерматологиялык кызмат 1923-жылы Пишпек шаарында уюшулуп, 1-венерологиялык амбулатория ачылган. 1929-жылы Пишпек шаардык тери-венерология диспансер уюшулуп, 1937-жылы ал республикалык тери-венерология диспансер болуп кайра түзүлгөн. 1938-39-жылдарда Ош, Ысык-Көл, Талас, Жалал-Абад облусунда тери-венерология диспансерлери ачылган. 1941-жылы КММИде теривенерология кафедрасы уюшулат. Тери-венерология б-ча алгачкы адистер респ-канын эмгек сиңирген врачтары А. Борончиев, Б. Атакеев жана башкалар болгон. 1997-жылдан «Манас» программасынын негизинде тери-венерол. кызмат реформаланып, республикалык жана Ош облустук диспансерлери, үй-бүлөлүк медицина борборлорундагы тери-венерология кабинеттери, серологиялык, бактериологиялык лабораториялар изилдөөлөрдү жүргүзөт. Кыргызстанда республикалык жана облустук тери-венерология диспансерлери иштейт.
Литология
Литология (лито… жана логия) – чөкмө тектердин жана учурдагы чөгүндүлөрдүн заттык курамы, түзүлүшү, пайда болушу, жер бетинде таралышы, өзгөрүшү жөнүндөгү илим. Геология илиминин бир тармагы. 19-кылымдын аягы – 20- кылымдын башында өз алдынча илим катары калыптанган. Немис И. Вальтер, англис Г. Сорби, француз Л. Кайё, орус илимпоздору А. П. Карпинский, А. Д. Архангельский, Д. В. Наливкин жана башка литология илимине зор салым кошушкан. Литология жер бетинде жана океан-деңиз түптөрүндө жүрүүчү литогенез процесстеринин маалыматтарына, актуализм принцибине таянат. Стратиграфия, тектоника, палеогеография, тарыхый геология, петрография, климатология, океанология, геохимия, физика, химия, математика илимдери менен тыгыз байланышта. Чөкмө тектерге генезистик жана фациялык талдоо жүргүзөт. Ар кандай формацияларга ажыратат. Чөкмө тектер менен кен байлыктардын пайда болушундагы геологиялык, тектоникалык, палеогеографиялык, физика-химиялык процесстерди изилдейт. Кен байлыктардын жер кыртышында орун алуу жана таралуу закон ченемдүүлүгүн аныктайт. Литогенез теориясын өркүндөтөт. Ошондой эле байыркы (кембрийге чейинки) метаморфизмделген тектердин, геосинклиналдуу аймактардагы жанартоо-чөкмө тектеринин литология, палеогеография, металлогениялык, палеофациялык өзгөчөлүктөрү боюнча иш жүргүзөт. Литология илиминин негизги милдети болуп төмөнкүлөр эсептелет: 1) геология объектилерди (тоо тектери, геологиялык түзүлүштөр жана башка), табигый кубулуштарды (жанартоолордун атылышы, океандеңиз түптөрүнө чөкмөлөрдүн чөгүшү, гипергенез жана башка) байкоо; 2) лабораториялык изилдөөлөрдү, эксперимент иштерин жүргүзүү; 3) лабораториялык изилдөөлөр менен геологиялык байкоолордон топтолгон материалдарды жыйынтыктоо, маалыматтарды илимий багытта талдоо. Кыргызстанда М. М. Адышев, В. М. Попов, Ү. Асаналиев, К. Е. Калмурзаев жана башка окумуштуулар литология илимине зор салым кошту. Чөкмө тектер боюнча атайын комиссияга 1979-ж. чейин М. М. Адышев жетекчилик кылды.
Букленды (Мишкин району, Башкыртстан)
Букленды — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Чураев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 359 киши. Почта индекси — 452350, ОКАТО коду — 80243880002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дазифора
Дазифора (лат. Dasyphora) — чымындардын бир уруусу.
Күчтөрдү кошуу
Күчтөрдү кошуу — белгилүү системанын күчүн көрсөтүүчү жана күчтүн ушул системасынын негизги вектору деп аталуучу векторлордун геом. суммасына барабар вектор чоңдугун эсептөө. Күчтөрдү кошуу векторлорду кошуу эрежеси, а. а. параллелограмм эрежесин же күчтөрдүн көп бурчтугун түзүү менен аткарылат. Бир чекитке аракеттенүүчү күчтөрдү кошуу менен алардын тең аракеттенүүсү аныкталат. Эгерде катуу нерсеге аракет эткен күч системасы тең аракет этүүчүгө ээ болсо, анда ал ушул күчтөрдүн башкы векторуна барабар.
Мырзакул кызы Айкан
Мырзакул кызы Айкан (1885-1978) Килемчи. Ноокат районундагы Бел-Өрүк айылында төрөлгөн. Айылдаштарынын айтымында Айкан Ноокат тараптан чыккан улуу чебер уздардын бири. Анын соккон жүл (түк)килемдери түрүнө карата төптүк элестерге жоомарт. Төтөн, килемдеринин ортосу чатыраш же ромб, болбосо сегиз бурчтук түрүндөгү көркөм көчөттөргө толот. Килемдеринде кызыл түс көк менен беттешип, ак жана карадан «ала мончогу» түшөт. Кайкач бармактуу Айкандын үлгүлөрү бүгүн Жатан, Ак-Чабуу, Колдой, Учкай, Мурзалар, Ата-Мерек, Баргы өңдүү майда айылдарда көп учурайт. Учурунда, анын кызыл килеми өзбек, тажик базарларында үстөмдүк кылып турган. Боёкторунун ачыктыгы, көчөттөрүнүн бири бирине шайкеш келгендиги, жердиги, койдун кылчык аралаш жүңүнөн болгондугу жана аянтынын кендиги көрүүчүлөрдү да, алуучуларды да өзүнө тартып, буюмдун баасын жогору көтөргөн. Килемде кыргыз көчөттөрү так түшүп, бир бүтүм ойду туюндурган. Уз араби килемди да арбын токуган. Бул чыныгы килемден токулуш ыкмасы жагынан кескин айырмаланган. Буга уз жүндү абдан аз чыгымдап, жиптен таштанды чыгарбаган. Таар сымал согуп, килемдикиндей аркак салбаган. Чебер бир жумада орточо аянттагы арабы килемди өз колунан эркин чыгарган. Буюмду төргө төшөөгө шарттап, эришине аркакты санап гана өткөрүү аркылуу көчөт түшүргөн. Буга да жүл килемге түшкөн көчөттөрдү тандаган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Жеңиш Күнү
Жеңиш Күнү ― совет элинин майрамы. Бул күн ― совет элинин 4 жылга созулган эң оор, эң кайгылуу Улуу Ата Мекендик согуштагы нацисттик Германиянын үстүнөн жеңишке жетишкен күн. 1945-жылдын 8-майы күнү саат 22ден 43 мүнөт өткөндө Берлин шаарына жакын Карлхорст шаарында вермахтын атынан генерал - фельдмаршал Кейтель Кызыл Армиянынмаршалы Г. Жуковдун жана союздаштардын атынан катышкан Англиянын авиация маршалы А. Теддердин катышуусунда биротоло жана толук багынып берүү (капитуляция) жөнүндөгү келишимге кол койгон. Бул мезгилде Москва шаарында 9-май кирип калган эле. И. Сталин ошол замат 9-майды Жеңиш күнү деп жарыялаган жарлыгын чыгарып, аны эртең менен саат 6:00дө радиодон диктор Левитан бүткүл совет элине жарыялаган. Бул күндөгү, эң биринчи согуш күнүн майрамдоо болуп көрбөгөндөй майрамдалган. Көчөдө жайнаган эл бирин - бири куттуктап, ыйлап өөп, куттуктап жүрүшкөн.Кечинде саат 22:00дө Москвада 1000 замбиректен 30 залп менен Жеңиш салюту берилген. 1948 жылдан баштап 9-май жумушчу күн деп жарыяланган. 1965 - ж. Жеңиштин 20 жылдыгында 9-май Жеңиш күнүн кайрадан жумушчу эмес күн деп жарыяланып, майрам толук атрибуттары менен майрамдала баштаган. Аскердик парад, согуш ардагерлеринин салатанаттуу жүрүшү, Жеңиш салюту СССРдин бардык баатыр шаарларында жана улуттук республикалардын борборлорунда өткөрүлгөн.
Аккунас
Аккунас (Ciconia ciconia) – кунастар уруусундагы куш. Бийиктиги 1 смге жакын. Түсү ак, карала, тумшугу менен буту кызыл. 20-кылымдын биринчи жарымында Кыргызстанда бул куш Фергана жана Чүй өрөөнүндө таралган. Азыркы учурда бул түр жогоруда аталган өрөөндөрдө чанда жолугат. Бул түрдүн жашоо тиричилиги өрөөндөгү кыштактар менен алардын тегерегиндеги талаада, саздак жерде өтөт. Уясын ири даракка салат, бир жылда бир жолу төлдөйт, 2-5 жумурткаларын тууп, балапандарын басып чыгарат. Бака, балык, чычкан, кескелдирик жана башка курт-кумурскалар менен азыктанышат. А. к-тын кескин азайып кетишине саздардын кургатылышы, дың жерлердин айдалышы себеп болгон. Кээ бир маалыматтарга караганда бул куш мындан көп жыл мурун Борбордук Азияда кенен таралган экен. Азыркы учурда бардык жерде азайуунун үстүндө. 1952-ж-дан тартып Кыргызстанда А. к-ты кармоого тыюу салынган.1975-ж-дан тартып Кыргызстандын, Казахстандын , Өзбекстандын Кызыл китептерине катталган.
Саймалыташ сүрөт галереясы
Саймалыташ сүрөт галереясы — Саймалыташ сүрөт галереясы Фергана тоо кыркасындагы Көгарт ашуусуна жакын жерде таш бетине чегилген сүрөттөр. Биздин заманга чейин 2-миң жылдык –биздинзамандын 1-миң жылдыгынын 1-жарымына (5-6-кылым) таандык. Жүз миңдеген ашуун сүрөттөр бар. Тоо текелердин, аркарлардын, бөкалардын, куландардын, жырткыч жаныбарлардын, арабага чегилген букалардын, колдорун жогору көтөргөн адамдардын, тегерек күн сымал баштуу кудайлардын, ыйык нике сценалары, күндүн белгиси өңдүү сүрөттөрдү кездештирүүгө болот.
Түшүмдүүлүк
Түшүмдүүлүк - айыл чарба өсүмдүгүнүн аянт бирдигинен жыйналган түшүмү.
Саймалыташ сүрөт галереясы
Саймалыташ сүрөт галереясын 1902-жылы орус армиясынын офицери, топограф Н.Г.Хлудов ачкан. Кийин аны генерал –мойор И.Т. Пославский (1902-1903), Б.М.Зима (1946), А.Н.Бернштам(1950) изилдеген. Саймалыташтагы эстеликтерде артына куйрук сымал нерсеси бар адамдардын сөлөкөттөрү сакталган. Алардын көпчүлүгү бири-бирине бет маңдай туруп, колдорун көтөрүп төрган үчүрларды чагылдырат. Мындай сүрөттөрдү күн сымал баштуу кудайдын алдына чегишкен. Мындан тышкары бука, теке, аркар, эшек же эки түрдүү жаныбарлар чегилген арабалар кездешет. Арабанын артына эркек кишинин сөлөкөтү тартылганы ачык баамдалат. Айрым изилдөөчүлөр Саймалыташ сүрөт галереясынын нөкөра маанисин диний жөрөлгөлөр өткөрүүчү жай катары карашат.
Түшүмдүүлүк
Ал 1 гадан алынган түшүм ц менен эсептелет. Пландоо, эсептөө жана экон. талдоо жүргүзүүдө Т-түн бир нече көрсөткүчтөрү пайдаланылат. Потенциялдык Түшүмдүүлүк - сорттун продукттуулук мүмкүнчүлүгүнө жараша 1 га жерден алынуучу продукциянын максималдуу өлчөмү. Аны илимий изилдөө мекемеси, мамлекеттик сорт участкасы, алдынкы чарбалар абдан жакшы жана кадыресе шартка ылайык эсептейт. Бул сорт түрүн жана дыйканчылык тармактарынын структурасынаныктоогожардамберет. Пландуу Түшүмдүүлүк - чарба шартында 1 га жерден алууга мүмкүн болгон продукция эсеби. Сорттун потенциялык мүмкүнчүлүгүнө, Түшүмдүүлүктүн жетишилген деңгээлине, топурак күрдүүлүгүнө, чарбанын тех. жана жер семирткич менен камсыз болушуна жараша өсүмдүк эгилгенге чейин эсептелет.
Пландуу Түшүмдүүлүк- айыл чарба ишканасынын өндүрүштүк-финансы планынын көрсөткүчү. Болжолдуу Түшүмдүүлүк бир гадан ц менен же өсүмдүк өсүшүнүн айрым этабында (өсүмдүктүн жыштыгы, жалпы абалы боюнча) шарттуу (жог., орт., аз, өткөн жылдагы Түшүмдүүлүктүн деңгээлинде) аныкталат. Көрсөткүч агротех. иштерди пландаштырууда пайдаланылат. Бир өсүмдүк Түшүмдүүлүгү (биол. Түшүмдүүлүк) – оруп жыйноонун алдындагы талааадагы даяр продукция өлчөмү. Чарба адиси жана мамлекеттик статистика органдары аныктайт. Бир га жерден н акай алынган түшүм - жыйналган жана эсептелген продукция. Адегенде 1 га жазгы айдоо жерге эсептегенде таза салмакта аныкталат. Түшүмдүүлүк климатка, топуракка, микробиол., биол., агротех., уюштуруу-экон. ж. б. шарттарга жараша болот.
Акушер-гинеколог
Акушер-гинеколог — акушер-гинекологиялык патология, гинекология ооруларын алдын алуу жана дарылоо, боюнда бар аялдарга медициналык байкоо жүргүзүү, төрөттө жана төрөттөн кийинки мезгилде врачтык жардам көрсөтүүчү атайын даярдалган адис-врач.
Акушерка(аначы) — төрөт үйлөрүндө, аялдар консультациясында аялдарга өз алдынча акушер-гинекологиялык жардам көрсөтүүчү атайын орто билимдүү медициналык кызматкер. Акушерка боюнда бар аялдарды диспансердик каттоого алып, байкоо жүргүзөт, акушердик анамнез, патронажды жыйнайт, ошондой эле санитариялык агартуу ишин жүргүзөт, аялдарды төрөткө психикалык жактан даярдап, төрөт учурунда жана төрөттөн кийин медициналык жардам көрсөтөт. Шашылыш учурларда врач келгенче врачка чейинки медициналык жардам берет. Акушеркаларды даярдоо жана кайра даярдоо медициналык окуу жайларда жүргүзүлөт.
Акушерлик, аначылык — клиникалык медицинанын кош бойлуу мезгилде, төрөт убагында, төрөттөн кийин аялдын организминде болуучу кадимки жана патологиялык процесстерди изилдөөчү бөлүмү. Ал — медициналык илимдин байыркы тармактарынын бири. Анын негизги проблемалары — кош бойлууларга (мис., талгак болгондо), төрөткө жардам берүүнүн натыйжалуу ыкмаларын жана төрөттөн кийинки мезгилдерде болуучу кабылдоолордун (кан кетүү ж. б.) алдын алуу чараларын, ошондой эле кабылдоолордо энеге, курсактагы жана төрөлгөн балага жардам берүү чараларын иштеп чыгуу. Акушерликтин практикалык мааниси кош бойлуу аялдарга, төрөт убагында жана төрөттөн кийин, ошондой эле төрөлгөн балага медициналык жардам көрсөтүү болуп эсептелет. Азыркы акушерлик жана гинекология бир дисциплинаны түзөт.
Литораль
Литораль (фр. littoral – жээк, лат. littoralis же litoralis – жээктик, жээкке жакын) – ташкындоо учурунда суу жайпап, кайра тартылганда кургактыкка айланган деңиз түбүнүн экологиялык зонасы. Термин 1853-ж. англис окумуштуулары Э. Форбс жана С. Хэнли тарабынан киргизилген. Литораль суунун эң төмөнкү тартылуусу менен эң бийик ташкынынын аралыгынан орун алат. Литоралдын үстүндө супралитораль, астында сублитораль жайгашат. Жазылыгы бир нече мден көптөгөн кмге чейин жетет. Суткасына эки жолу суу каптайт. Литораль флорасы негизинен жашыл, кызыл, күрөң жана көгүш жашыл балырлардан турат. Литораль фаунасы (былпылдак, сөөлжан, моллюска, айрым балык түрлөрү жана башка) мезгил-мезгили менен абада (кургактыкта) жашоого ылайыкташканы менен айырмаланат.
Аллерголог
Аллерголог — мед. жогорку билими бар, аллергиялык ооруларды диагноздоо, дарылоо жана алдын алуу боюнча атайын даярдалган адис-врач.
Каган
Каган - байыркы кыргыз,  түрк,  уйгур  кагандыктарындагы  жогорку  башкаруучунун  ж-а башкы  аскер жетекчисинин наамы (титулу).
Кыскача таржымакалы
Каган термини биринчи жолу кытайлык жылнаамаларда 312-ж. окуяларга байланыштуу эскерилет. IV к. ортосунанан тартып Түрк кагандыгынын бийлик ээлери да Каган наам алышкан. Кийин аварлар, Енисей кыргыздары, печенегдер, хазарлар, караханийлер ж. б. түркий элдер мамлекет башкаруучуларын Каган деп атаган. VIII к. акыры IХ к. чейин Киевдик княздар да Каган титулун пайдаланышып, саясат жактан өздөрүн азар кагандарына тең экендигин көрсөтүүгө аракеттенишкен. Феодализм доорундагы түрктөр Каган терминин «хакан», «хан» түрүндө да пайдаланышкан.
Монголдордун жапырыгынан кийин Каган термини «Хан» болуп биротоло өзгөртүлгөн.
Атач (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Атач — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Маядыков айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 15 киши. Почта индекси — 452318, ОКАТО коду — 80224816007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мамтай Карача уулу
Мамтай Карача уулу (1818—98, Ат-Башы өрөөнү, Бороонду жергеси) — черик уруусунан чыккан бий. Ал эл арасында таамай сөздүү чечендиги, кара кылды как жарган калыстыгы, акылмандыгы менен кадырлуу болгон. Ат-Башы өрөөнүндөгү сарыбагыш, моңолдор, черик элдеринин мүдөөлөрүнө ылайык калыстык менен жайлоо-кыштоолорду бөлүштүргөн. Ат-Башы, Нарын элинин атынан жогорку деңгээлдеги жыйындарга катышып, жер, жайыт боюнча талаш маселелердин оң чечилишине көп салым кошкон.
Ибраев, Эсенгул
Эсенгул Ибраев (16.3.1933–2005) - кыргыздын чыгаан акын жана сатириктеринин бири, журналист, публицист, Кыргыз Республикасынын эл акыны.
Кыскача өмүр таржымалы
Эсенгул Ибраев Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Чет-Нура кыштагында 1933-жылы 16-мартта туулган.
1952-жылы Нарындагы педагогикалык окуу жайын бүтүргөн.
1952–1956-жж. Кочкор, Нарын районунун мектептеринде жана райондук комсомол комитеттеринде иштеген.
1961-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика факультетин аяктаган.
1961–1987-жж. республикалык саясий сатиралык «Чалкан» журналында адабий кызматкер, бөлүм башчы, жооптуу катчы, редактордун орунбасары, башкы редактор болуп иштеген. 1962-жылдан СССР Журналисттер союзунун мүчөсү болгон.
1970-жылдан СССР Жазуучулар союзунун, Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармалыгынын мүчөсү, Нарын «Ынтымак» коомунун президенти болгон.
Акындын "Жан дүйнө жаңырыгы" ыры
Бул ыр улуу акын Э.Ибраевдин эл-журтуна айткан керээзи сыяктуу болуп калды.
Ук бардыгың, Бул жарлыгым – Жан дүйнөмдүн жаңырыгы, Жанар тоодой Жарып чыккан көөдөндү.
Кыргызым–ай, Ырысым–ай! Ырксыздыгың, Ыйкы–тыйкың Сезимиме теменедей төөнөлдү.
Көзкаманың, Көбөшүң ук, Бөтөнүң ук, Бөдөшүң ук, Падышаң ук, Букараң ук, Бектериң ук, Бечараң ук!
Калк көтөргөн ханың ук, Каны суюк жашың ук, Калыс, Калбаат карың ук, Атпай кыргыз, Баарың ук!!!
Нан сураган кайырчыдай, Сурайм салып кадырымды. Кара курттай Мүлжүп жатат сабырымды.
Бул касирет Кайнап чыккан Жан дүйнөмдүн Жанар тоодой жаңырыгы!
Ай-ааламда Чындык бары чын болсо, Көк асманда Жылдыз бары чын болсо, Жер үстүндө Кыргыз бары чын болсо – Анда кыргыз бирөө эле. Башка кыргыз бар экен деп, Батпа бекер күнөөгө.
Бир кудайдын бар экенин билемин. Жана да жок, Жок, Эч болбойт күмөнүм, Билем жалгыз кыргызды.
Ошондуктан, Кыргыз туруп кыргызды, Эки бөлүү – Кылмыш бу!
Бир кылмыштан Өнүп чыгат бир кылмыш. Элди экиге бөлүп-жаруу – Миң кылмыш, Бура тартпай, Бул чындыкты бил, кыргыз:
Уңгум дагы, Уюткум да, Уругум да, Улутум да бир кыргыз!
Танбагандай атам менен энемди, Өзүмдөн эч бөлалбаймын мен элди. Мен кыргызмын! Кыргыз деп бил Турган турпат, Тулку боюм денемди.
Кыргыз туруп кыргыз бөлгүч, Сен эми, Бир денемди Эки бөлгүң келеби?!
Бул чындыкты Калп деп айтат кана, ким? Оң карегим ТҮШТҮК болсо, ТҮНДҮК сол жак карегим.
Оң бөйрөгүм ТҮНДҮК болсо, Сол бөйрөгүм ТҮШТҮГҮМ. Аба, Суудай керек бизге Биримдешкен күч бүгүн.
Оң жак ыптам ТҮНДҮК болсо, ТҮШТҮК менин сол жагым, Сол жак ыптам жабыркаса, Кошо сыздайт оң жагым.
Эрегишти сууга сал да, Эртеңкиңе бол, камын, Биле элекмин, Көрө элекмин, Ынтымактан ашкан айкын жол барын.
Кылдай иштен кыйкым издеп, Кысталышта чыр чыгарган Чубагың… Чубакчылык качан калат, чунагым?! Тарыхыңды билбей турсаң, Билгендерден сурагын.
Атуул десем бир көрсөтөр, Атажуртка төбөсүн, Эгеменге жеткен элди Эмне экиге бөлөсүң?
Оң көзүмдү олуп салып, Олок кылгың келеби, Оң бутумду жулуп салып, Чолок кылгың келеби?!
Бир бөйрөгүм оюп салып, Майып кылгың келеби, Канатымды кайрып салып, Карып кылгың келеби? Түбү кандуу бөлүнүүнүн Түшүнсөңчү сен эми!
Бөлө турган нерсе сенде аз беле? Бөлгүч болсоң, Жаргыч болсоң анча эле, Атаңды бөл апаңдан, Жеңеңди бөл агаңдан, Жээниңди бөл тагаңдан. Бөл жездеңден эжеңди! Бөрү жегир, Бөлбө экиге сен элди, Бөлбө бөтөн денемди!
Бөлүнүүдөн барбы, кыргыз, тапканың? Эл бөлгүчтөр далайлардын Ташка жайган талпагын. Унуттуңбу, Бөлүнүүдөн Не болду эле, ЖАМАНГАРАН, ЖАЙЫЛ менен ТАЛКАНЫН?!
Кербезденбей, Кесир кылбай, Келечекти ойлогун, Унуттуңбу, Бөлүнүүдөн Не болгонун ОРМОНУН?! Кана, айтчы, Качан калат Кармашканың, Кастыгың. Жанга батат, Кары туруп жаштыгың, Бийик туруп пастыгың, Соп-соо туруп мастыгың.
Унуттуңбу, Ырксыздыктан, Ынтымактын жогунан Не болгонун БАЛБАЙ, НУСУП, ТАЙЛАГЫНдын тагдырын?!
Андан бери өтсө дагы аз кылым, Азыр минтип оңолалбай жаш кылым, Жатса өксүп, Неге сага сабак болбойт, Коогалаңы АКСЫНЫН?!
<...> О-о, адамдар, О-о, жарандар! Баса көрбө Устаранын мизи менен, Баса көргүн, “Кулалы таптап куш кылган, Курама жыйып журт кылган”, Бабаң МАНАСтын изи менен.
<...> Билгим келбейт, Билбейм дагы, Билбейм мындан бөлөгүн, Ынтымак деп төрөлгөмүн, Өлөөрдө да Ынтымак деп өлөмүн!
Сыйлыктары. Наамдары
Кыргыз ССР Жогорку Советинин Грамотасы, Ардак грамоталары менен сыйланган.
1999-жылы Ата Түрк маданий борбору менен Ата Түрк Илим жана тарых боюнча кеңешинин ардактуу академиги,
1999-жылы Автордук укук-ту коргоо боюнча Швейцариялык «Суисанын» мүчөсү болгон.
1994-жылы «Кыргыз маданиятына эмгек сиңирген ишмер»,
2001-жылы «Кыргыз Республикасынын Эл акыны» наамы берилген.
2002-жылы Эл аралык «Руханият» ассоциациясынын лауреаты болгон.
2006-жылы «Насыят» китебине Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Токтогул сыйлыгы ыйгарылган.
Кыргыз тилинде
Бөбөгүм: Ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1964. – 28 б.
Кичинекей манасчы: Поэма. – Ф.: Мектеп, 1966. – 48 б.
Ленин жүрөктө: Поэма. – Ф.: Мектеп, 1966. – 48 б.
Тай күлүк. Ф.: Мектеп, 1967. – 23 б.
Таң шоокуму: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 102 б.
Ичиң күйсө...: Сатиралар, тамсилдер, эпиграммалар, арноолор. – Ф.: Кыргызстан, 1970. – 100 б.
Мекеним менин жүрөктө. – Ф.: Мектеп. 1970.
Карабай. – Ф.: Мектеп, 1971. – 18 б.
Биз – аталар мурасы: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 77 б.
Биз-аталар мурасы: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 107 б.
Шаркыратма: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1976. – 37 б.
Турмуш агымдары: Ырлар, сатиралар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 107 б.
Закымдар: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1979. – 160 б. Сур улак: Поэма-жомок. – Ф.: Мектеп, 1980. – 17 б.
Мажилис: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1984. – 32 б.
Мөмөлүү дарак: Ырлар, поэма, жомок. – Ф.: Мектеп, 1985. – 236 б.
Эрдик: Поэма. – Ф.: Мектеп, 1987. – 28 б.
Күндөр-менин канатым: Ырлар жана сатиралар. – Ф.: Адабият,1989. – 120 б.
Өнөр издеген Өмөр: Жомок. – Б.: Адабият, 1993. – 28 б.
Даван: Ырлар жана сатиралар. – Б.: Адабият, 1993. – 384 б. Мидинден кат: Поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1993. – 74 б.
Эсенгулдун ырлары: Ырлар, сатиралар. – Б.: Шам, 1998. – 268 б.
Насыят: Ырлар, поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 2003. – 396 б.
Тандалмалар: Ырлар жана поэмалар. – Б.: Полиграфкомбинаты, 2008. – 483 б.
Орус тилинде
Серый козленок: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1981. – 8 с.
Серый козленок: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1983. – 16 с.
Заповеди: Ырлар. Москва: Барс, 2000. – 304 с.
Башка тилдерде
Szary koziolek. – 1987. – 16 с. – пол.
Арабызга кошулган жети жылдыз – Анкара, 1999. – 93 с. түрк.
Котормолору
Хазри Наби. Өткүн: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1982. – 76 б.
Афанасий Фет. Коңгуроо: Ырлар. – Ф .: Мектеп, 1984. – 22 б.
Ааль-Хамиси. Махабат китеби: Поэмалар. Ф.: Мектеп, 1982. – 76 б.
Маштай Кудаев. Аппак тоолор: Ырлар. Ф.: Мектеп. 1987. – 866 б.
Илья Жаканов. Колуңду бер, сүйүктүүм: Повесть.
Хаймановский Шаймон. Пижамачан учкучтар: Киносценарий.
Дактилогирустар
Дактилогирустар (лат. Dactylogyrus) — мите курттардын бир уруусу, булардын өкүлү: куруткуч дактилогирус (лат. D. vastator).
Куртка суусу
Куртка суусу — Ак-Талаа районундагы суу, Нарындын оң кумасы. Узундугу 45 км, алабынын ачнты 417 км суу куралуу аянты деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2950 м. Негизинен кар сууларынан куралат. Жайында кирип күзүндө тартылат. Орточо чыгымы 2,9 м3/сек. Ири куймалары: Көл-Кайың, Суулу-Куртка, Кашка-Суу, Терең-Суу.
Санчы Сынчы
Санчы Сынчы - XVII-XVIII - сынчы.
16-кылымдын аягы 17-кылымдын башында жашаган кыргыз сынчысы. Атасы-Сансыз. Омүрбаяны жонундо так маалымат жок. Бирок эл оозундагы айтылып жүргөн уламыштарга таяна турган болсок, анын солто деген кыргыз уруусунан чыккандыгы айтылып жүрөт. Көргөнүн тартынбай айткан, алдын ала ар нерсени сезе билген кыраакы, баамчыл адам болгон экен. Ошол себептүү эл аны олуя катары коруп, "шайык"(шейх) деп атап койгон. Анын айткан сөздөрү, насааттары толук сакталбаса да, айрымдары эл арасында айтылып жүрөт. Эл оозунда анын элге ырайымсыз мамиле кылган каардуу хандарды сынаганы да айтылып келет.
Шоро (айыл)
Сегизинчи Марттын аймагында, Нарын дарыясынын оң жээгинде жайгашкан. Нарын шаарынан 51 км түндүк батышта жайгашкан.
Калкы
Калкы ― 474 (1986-жылы); 594 киши (2009-жылы).
Литораль чөкмөлөрү
Литораль чөкмөлөрү – литоралда пайда болгон чөкмө тектер. Ар түрдүү курамдан турат. Сүрүлүп жылмаланган тоголок, жумуру, жалпак түспөлдөгү кесек бөлүкчөлөр. Ар кандай чоңдуктагы кумдар, ылайлуу топурактар (баткактар), кээде өсүмдүктөр менен жаныбарлардын калдыктары кездешет. Азыркы кезде пайда болуп жаткан литораль чөкмөлөрү деңиздин жээгинде ичке тилкени пайда кылат. Байыркы доорлордогу литораль чөкмөлөрү деңиз суулары тартылганда же ташкындаганда орун алгандыктан, чоң аянттарды кучагына алат. Айрым учурда трансгрессия процессинен (деңиз суусунун кургактыкты капташынан) литораль чөкмөлөрү башка тектер менен көмүлүп калат.
Еврокөрүнүү ыр сынагы 1969
Сынактын тарыхында биринчи жолу бир заматта 4 ыр жеңүүчү аталган, алар төмөнкүлөр: Франциянын ыры, Frida Boccara аткарган "Un jour, un enfant"; Испаниянын ыры, Salomé аткарган "Vivo cantando"; Нидерланддардын ыры, Lenny Kuhr аткарган "De troubadour" жана Улуу Британиянын ыры, Lulu аткарган "Boom Bang-a-Bang". Бул сынак дагы башка маанилүү окуялар менен коштолгон: белгилүү сүрөтчү Сальвадор Дали сынактын жарнактык сүрөтүн тарткан жана Монакону 12 жашар бала көрсөтүп 6-орунду мекенине алып келген.
Франконун аскердик диктатурасы башкарган мамлекетте өткөн сынакта катышпайбыз деп, Австрия катышуудан баш тарткан. Сынактын алгачкы катышуучуларынын катарында Лихтенштейндин да болушу ыктымал болчу, улуттук тандап алуу сынагын өткөрүп аткаруучусу менен ырын камдап олтурушкан, бирок Лихтенштейндин өзүнүн телекөрүнүүсү жоктугунан сынактан четтетилген.
Ашмара мөңгүсү
Ашмара атындагы чокунун түндүк - чыгышындагы тармактын, Ленин мөңгүсүн караган батыш бетинде жатат. Жакынкы мезгилде эле Ленин мөңгүсүнүн бир айрыгы болгон. Чегинүүнүн натыйжасында өзүнчө бөлүнгөн.
Алардын этек мореналары бир тилкеде жатат. Мөңгүдөн агып чыккан суу Кызыл-Суунун сол куймасы Ачык-Ташка куят.
2-Тикзо (дарыя)
2-Тикзо — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тикзо дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Обь Чулым дарыясынын куюлушунан Кеть дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Чулым, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Даллия сымалдуулар
Даллия сымалдуулар (лат. Dallidae) —  Чукотка жана Аляска саздарында жашоочу кара балыктардын бир тукуму, буларга даллия уруусу (лат. Dallia) да кирет.
Running Scared
Running Scared - Еврокөрүнүү 2011 ыр сынагындагы ыр
Мифологиялык образдар
Мифологиялык образдар – адабият менен искустводо мифтердин негизинде жаралган образдар. Андай каармандар реалисттик негизге ээ болуу менен бирге, мифтик каармандарга мүнөздүү болгон элдин үмүт-тилектерин, фантастикалык сапаттарын алып жүрөт. Буга эл үчүн өз жүрөгүн сууруп берген Данконун образы ачык мисал боло алат. Мифологиялык образдар көптөгөн мезгилдерден бери эле эстетикалык күчкө ээ болуп келе жатканын орто кылымдагы Фирдоусинин “Шах-намесинен” тартып, бүгүнкү күндөгү колумбиялык жазуучу Габриэль Гарсиа Маркестин “Жалгыздыктын жүз жылы” романына чейинки көп чыгармалардан көрүүгө болот.
Пальник-Йоль (Чоң Роговая куймасы)
Пальник-Йоль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын сол жээгинен 72 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шайлоо округу
Шайлоо округу – шайлануучу өкүлчүлүк органдарынын мүчөлөрү шайлана турган аймактык бирдик. Ш. о. жалпы мамлекеттик (теңдеме шайлоо тутумунда, мамлекет башчысын шайлоодо) жана аймактык (такай мажоритардык, кээде теңдеме шайлоо тутумунда) болуп бөлүнөт. Ар бир Ш. о-нан канча депутат шайлана тургандыгына жараша, бир мандаттуу (униноминалдык) же көп мандаттуу (полиноминалдык) болушу мүмкүн. КРде Ш. о. бир мандаттуу аймак (бир мандаттуу аймактык Ш. о.) – бир депутат гана шайлана алат.