cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башталгыч класстарга округу коюлуучу базальт талаптар
1.	Базалык талаптарды иштеп чыгуунун ченемдик негиздери; 2.	Базалык талаптардын колдонулуу тармактары жана негизги озгочолуктору; 3.	Жалпы жоболор: Адабий окуу предметинин негизги максаты жана милдеттери; Адабий окуу предметинин базалык мазмуну; 4.	Адабий окуу предмети боюнча окуу жуктому; 5.	Окуучулардын даярдык денгээлине жана компетенттуулукторуно коюлуучу базалык талаптардын тузуму; 6.	Адабий окуу предмети боюнча окуучулардын даярдык денгээлине жана компетенттуулукторуно коюлуучу базалык талаптар; 7.	Глоссарий; 8.	Колдонулган адабияттар.
Адаптация (адабият)
Адаптация (латын сөзүнөн- ыңгайлаштыруу) – текстти жеңилдештирүү, жөнөкөйлөштүрүү. Aдабият окуу китептеринде сунуш кылынган тексттердин көпчүлүгү окуучулардын курак өзгөчөлүгүнө, алардын кабыл алуусуна ылайык женилдештирип, кимдерге арналгандыгына карай ыңгайлаштырып берилет. А түгул Библиянын да балдар үчүн адаптацияланган тексттери бар. К. Мамбетакунов “Манас” эпосун жаш окурмандарга ылайыкташтырып жазып чыккан.
Адаптацияда организмдин клеткалары менен ткандарынын кээ бир тиричилик аракеттери өзгөрүлүп, чыдамдуулук абалы арта баштайт. Жашоо абалынын тарыхый өсүү жолунда организмдин начар клеткалары жоголуп, күчтүүлөрү өнүп-өсүп, чөйрөгө жараша табигый өзгөрүүлөрдүн натыйжасында алардан Адаптация касиеттери пайда болот.
Мисалы: сүт эмүүчүлөрдүн бири-дельфиндердин денеси узун, териси жылма, сууга тез сүзүүгө жөндөмдүү. Адаптациянын натыйжасында жарганаттын алдыңкы буттары учууга ыңгайланган. Белгилүү бир жашоо шарттардагы өзгөрүштөр өсүмдүктөрдө да көп кездешет. 19-кылымдын 2-жарымында Ч. Дарвин эволюциялык теорияны ачкандан баштап, А. организмдеги эзелтен берки процесс болбостон, органикалык эволюциянын үч факторунун (өзгөргүчтүктүн, тукум куучулуктун, табигый тандалуунун) натыйжасында пайда болгон процесс деп аталган.
Ал эми медицинада жана биология илиминде: Бардык тирүү организмдин жана алардын органдарынын жашоо чөйрөгө ыңгайлануу жөндөмдүүлүгү. Адаптация организмдин тиричилигинин нормалдуу болушун жана анын чөйрөнүн ар кандай факторлорунун; температуралык жана климаттык ( Акклиматизация), бийиктик (к. Түтөк), көп инфекциялык агенттердин иммунитеттин өзгөрүшүнө ыңгайланышын камсыз кылат. Биологиялык ритмдер Адаптация жөндөмдүүлүгүн жогорулатат. Жаныбар менен өсүмдүк организмдеринин жашоо шартына карата. Адаптациясы алардын биология эволюциясынын (Эволюциялык окуу) негизинде болот.
Адаптациянын көптөгөн формалары бар: клеткалардын вирустун киришине тоскоолдук кылуучу интерферонду синтездеши; ар кандай микроорганизмдердин тез көбөйүүсү; сүзүү, боору менен жылуу, учуу, жүгүрүү, тамыры менен бир жерге бекүү, дене температурасынын туруктуулугу же чөйрөнүн температурасына карата өзгөрүү жөндөмдүүлүгү; дем алуу, кан айлануу, тамак сиңирүүчү атайын системалардын болушу, чээнге кирүү ж. б. Чөйрөнүн кишиге тийгизген психологиялык, физиологиялык жана химиялык таасирлери тынымсыз болуп тургандыктан, Адаптация реакциясы ички чөйрөнүн туруктуулугун сактоого багытталган.
Кишинин Адаптациялык механизмдери өтө татаал, өзүнө таандык социалдык жана биологиялык өзгөчөлүктөр менен аныкталат. Адаптциянын мыйзамченемдерин үйрөнүүдө физиологиялык, биохимия, иммуннологиялык, психологиялык ж. б. илимдердин жетишкендиктери пайдаланылат. Киши организминин көнүгүү реакцияларынын (адаптация реакцияларынын) тез (өзүнө таандык), жай болуучу (өзүнө таандык эмес), тубаса (түрдүн эволюция процессинде калыптанган) же кийин пайда болгон (ар бир организм үчүн жекече) түрлөрү бар. Адаптациянын тубаса тез реакцияларына ооруткуч таасирлерден кол-бутту тартып алуу, оор жумуш жасоодо дем алуунун жана кан айлануунун тездеши, суукта булчуңдардын титиреши, теринин күдүрөйүшү, күүгүмдө жарыкты сезгичтиктин жана ызы-чууда угуунун жогорулашы ж. б. кирет. Булар машыгуунун натыйжасында өзгөрүүсү мүмкүн.
Адаптация процессинде адегенде организмдин функциясы бузулат, андан кийин толук эмес көнүгүү; акырында салыштырма туруктуу көнүгүү байкалат. Функциянын бузулуу мезгилинде Адаптациянын реакциялары вегетатив нерв системасынын активдүүлүгүн жогорулатат, канда гормондор көбөйөт. Бул зат алмашууну күчөтөт, клеткалардын функциялык резервдерин топтойт, мунун натыйжасында Адаптациянын тез реакциясы аракетке келет. Зат алмашуу процессинин интенсивдүүлүгүнүн узакка созулушу бир эле клетка ичиндеги механизмдердин эсебинен болуп, клетканын генетикалык аппаратынын активдүүлүгүнө жана клетканын көлөмүнүн чоңоюшуна алып келет. Ошондуктан такай оор атлетика менен машыккандар акырындап мурда көтөрө албаган оор нерселерди көтөрө баштайт, бийиктиктеги кычкылтек жетишсиздигине көнүү адамдардын бийиктөө шартындагы активдүү тиричилигин камсыз кылат.
Адаптациянын жай көнүгүү реакцияларынын натыйжасында организм, мисалы, бийиктикке, суукка, ысыкка, кычкылтек жетишсиздигине, атмосфера басымынын өзгөрүшүнө, аргасыздан болгон кыймылсыздыкка көнүгөт; оору пайда кылуучу микробдор, иондоштуруучу нурлануу ж. б. ооруткуч факторлордун таасирине туруктуулугу жогорулайт. Ар бир адам үчүн Адаптация жөндөмдүүлүгү (чеги) анын тукум куугучтугу, жашы, ден соолугу жана машыгуу көрсөткүчү менен байланыштуу. Такай машыгуу, иштөө жана эс алуу режимин сактоо, ден соолукту чыңдоо Адаптациянын диапазонун гана кеңейтпестен, ошондой эле мурдагы адаптация процессин жакшыртат. Ошондуктан гигиеналык гимнастика (зарядка) жана денени чыңдоо организмдин ооруга туруктуулугун жогорулатат.
Ураимов
Ураимов, Бакытбек Минбаевич - тарых илимдеринин кандидаты, Жалал-Абад мамлекеттик университетинин доценти. "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмесинин башкармалыгынын мүчөсү. 1974-жылдын 8-апрелинде Ош (азыркы Жалал-Абад) областынын Сузак районунун Кара-Дарыя айылында туулган. Айылыдык орто мектепти аяктагандан кийин 1991-жылы ОшПИге тапшырып, 1996-жылы Ош мамлекеттик университетинин тарых-юридика факультетин артыкчылык диплому менен аяктаган. Ошол эле жылы ОШМУнун аспирантурасында окуп, 1997-жылдан окутуучу, ага окутуучу болуп эмгектенет. 2001-жылдан декандын орун басары, 2006-жылы ОГПИнин "Жалпы тарых жана коомдук илимдер" кафедрасынын башчысы, 2009-жылы ЖАМУнун тарых-укук таануу жана социалдык башкаруу факультетинин деканы, ЖАМУнун тарбия жана мамлекеттик тил саясаты боюнча проректору болуп иштеген. 2011-жылдан тартып ошол окуу жайда Укук таануу кафедрасынын башчысы. Б.Ураимов 2008-жылдын 29-февралында Кыргыз Улуттук Илимдер Академиясынын Тарых институтунда "1900-1916-жж. Кыргызстандын туштугундогу азаттык кыймылдар" деген темада кандидаттык ишин, тарых илимдеринин доктору, профессор Т.Кененсариевдин жетекчилиги менен коргогон. Автор тарбынан 4 окуу усулдук колдонмо,1 монография, 21 макала жарык коргон.
Ат коюу (чабуул)
Ат коюу (чабуул) — атчан аскерлердин душманга чабуул коюу ыкмасы. Эпостун согуштук окуяларында баатырларын, балбандарын, аткычтарын, найзачанын, кылыччанын өз-өзүнчө бөлүп, салгылашууга киргизгени жогорку көркөмдүктө элестүү сүрөттөлөт. Кыргыздын элдик оозеки чыгармаларында баатырларды, жоокерлерди атсыз элестетүү кыйын. Ошондуктан А. к. эпосто жоокерчилик окуялардын чордонун түзөт: Күн жүрүш жактан күркүрөп, Аркасынан Жолойдун Алда канча көп аскер Ат коюптур дүркүрөп (Сагымбай Орозбаков, 4. 314).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Топчубай Юнусов
Юнусов Топчубай (1905, азыркы Кара-Суу району, Монок кыштагы. - 1982, ошол эле жерде) – айыл чарба өндүрүшүн уюштуруучу, Социялистик Эмгектин Баатыры (1957). Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген дыйканы (1958). 1947-жылдан КПСС мүчөсү. Улуу Ата Мекендик согушка катышкан.
Эмгек жолун 1924-ж. мугалим болуп иштөөдөн баштаган. 1930-жылдан админ.-чарбалык иштерде. 1945-жылдан Кара-Суу районундагы К. Маркс атындагы колхоздун председатели. Ал жетектеген колхоз 1956-ж. 700 га аянттын гектарынан 34,6 цден пахта жыйнап алган. 1962-66-жылдары СССР Жогорку Советинин, 1955-66-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты.
Сыйлыктары
Социялистик Эмгектин Баатыры,Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени, медалдар менен сыйланган.
Калаппалар
Калаппалар (лат. Calappa) крабдардын бир уруусу.
Узак жол
Мукай бул алгачкы романы менен улуттук прозаны капыстан профессионалдык деңгээлге көтөргөн. «Узак жол» кыргыз адабиятына баяндоонун реалисттик каадасын, кыскалыкты, лаконизмди, речтик мүнөздөмөнүн, социалдык портреттик өнөрүн, адабий мүнөздүн реалисттик чындыгын алып келген.«Узак жолдо» көркөм деталдын эстетикалык мүмкүнчүлүгү жакшы ачылган. «Узак жолдун» маани-мазмуну бир-бирине чиркелишкен көркөм деталдарга, эпизоддорго чөгөрүлгөн. Деталь романда сюжеттик структуранын чордонун ээлеп, стихиялуу пайдаланылган майда-барат түрүндө эмес, образдык жалпылоо, кеңири социалдык картинаны түзүү мүдөөсүн көздөгөн, аң-сезимдүү түрдө атайын колдонулган эстетикалык ыкма, сюжеттик композициялык принцип катары, көркөм система катары жашап турат.
Ал эми романдагы баяндоонун чебердиги, табигыйлыгы, каармандардын жүрүм-турумуна, сюжеттик-окуялардын жүрүшүнө автордук копол кийлигишүүнүн, автордук эркти осол таңуулоонун, куру акыл айтуунун көрүнбөгөндүгү – жазуучунун ийгилиги. «Узак жолдун» эстетикасынын өзгөчөлүктөрү ушундай. Калемгер кыргыз адабиятында «Узак жол» аркылуу алгач жолу идеолог, моралист, публицист катары эмес, эң биринчи иретте сүрөтчү катары көрүнгөн. «Узак жол» окурмандардан белгилүү бир маданий-эстетикалык даярдыкты, окурмандык маданиятты талап кылган чыгарма болгон. «Узак жолдун» адабий техникасы бөлөк болуп, жөнөкөй, көзгө көрүнбөйт. Чыгарманын эч кандай деле көмүскө сыры жок, бардыгына түшүнүктүү жөнөкөй эле баян сыяктанат. Атүгүл кыйла жерлеринде майдаланып узарып кеткендей да көрүнүп кетет. Баарынан да романда баягы эпостогудай эр сайыштар, же ойкуп-кайкыган кызыктырмалуу сюжет, жомоктогудай күтүүсүз чукул бурулуштар, сыйкырдуу өзгөрүүлөр, куюлушкан макал-ылакаптар, чубурган фразеологизмдер, акылдуу корутундулар көрүнбөйт. Кызыл-тазыл декорация жок. “Узак жол” – бир жаш өспүрүм баланын өз башынан өткөндөрүн терип-тепчий, майдалап айтып берген жупуну сыяктуу эле аңгеме дүкөнү. Бирок, ошол аңгеме-дүкөн, ошол тарых буга чейин көнүмүш болбогон башкача почерк, бөлөкчө образдык каражат-ыкмалар, европалык типтеги адабияттын жол-жоболорун карманып ишке ашырылган.
Сюжеттин, композициясынын курулушу, көркөм мүнөздөрдүн сомдолушу да башка. «Узак жол» өзү, мындай алганда, улуттук тарыхтагы улуу трагедияга айланып турат. Бирок, Мукай бул алааматтуу тарыхтын жүрөктү титиреткен драмасын масштабдуу кандуу кагылыш-кармаштар, чоң конфликттер, ири окуялар аркылуу эмес, майда-майда турмуштук кертимдер, кичинекей көркөм «микроэлементтер», жеке пенде тагдырлары аркылуу тартып таштаган. «Узак жол» өзүнө карата салмактуу, чыдамдуу мамилени, үңүлүп ойлонууну, окуунун жай темпин, керек болсо башынан түшүп кайра окууну талап кылат. «Узак жолдон» рахат алыш үчүн текстке «кооздуктун закондорунун» көзү м-н карай билүү, чыгарманын эстетикалык сапатына, «техникасына» баа берип окуй билүү жөндөмдүүлүгү керек. «Узак жолдун» көзгө дароо урунган артыкчылыктарынын бири – жогоруда айтылгандай автордун сөз менен кашкайта сүрөт тарта билгендиги. Көрүнүштү, кырдаалды же бир учурду сүрөттөйбү, же кишинин кебете-кешпирин, жорук-жосунун мүнөздөйбү, аба-ырайын, жаратылышты жазабы, Мукайдын баянын окуганда кадимки кыл калем ээси сүрөтчүнүн сүрөтүн же кинотасманы көрүп жаткандай туюулат. Далил үчүн үч-төрт мүнөздүү мисал келтирип көрөлү. Төмөнкү үзүндүлөргө көңүл буралы: «Бир аздан кийин ай көтөрүлдү. Терезеден тийген айдын шооласы үйдүн ичин жаркыратып жиберди. Тыш тыптынч, үйдүн жанында, жайдак короодогу уйлар эбак жуушап калган, бери четте, арткы буттарын ирээтсиз керип жиберип, эринип, дардайган бир күрөң уй жатат.
Ушул кезде дүйнөдө шырт эткен шыбыш өчүп, Василийдин деңиздеги аралдай жалгыз үйү, толкунсуз көлдө токтогон кемедей каалгып, мемиреп турду». Бул сөздөн бүткөн сүрөттөөлөргө атайы түшүндүрмө, чечмелөө жазып отуруштун кажаты жоктур. Көз алдында жандуу сүрөт, тирүү элес, таамай тартылган кебете, «кармалап көрсө» боло тургандай образдар. Жазуучунун калеми кудум фотообъектив сыяктуу көрүнүштү өз калыбында чап кармаган. Бул сүрөттөрдүн мааниси, көрүнүш жагдайы элестүү, даана берип жаткандыгы м-н эле чектелбейт. Алардын тулкусунда идеялык-образдык маани-маңыз чөгүп жатат. Василий байдын айлуу түндө толкунсуз токтогон кемедей мемиреген үйүнүн ары ичинде, оозгу бөлмөдө мышык, тоок, казга аралашып жалаң таардын үстүндө бүрүшүп жактан жетим баланы биз окурмандар көрүп турабыз. Короодо буттарын иретсиз керип жиберип, эринип, дардайып жаткан күрөң уй байманасы ташып, байлыкка ысуулаган Василий менен кандайдыр ассоциация түзүп турат. Тыштагы мемиреген идиллия ж-а ичтеги киши ордуна саналбай айбанаттарга аралашып жаткан жетимдин абалы өз ара контраст түзүп, пейзаждын ары жагынан драматизмдин илеби уруп турат. Мына ушундай ичине белгилүү бир маани-мазмунду камтыган образдуулукка, көркөм боёкторго ширелген баяндоо «Узак жол» романынын көркөм тулкусуна негизинен мүнөздүү десек жаңылышпайбыз. Чыгармада көпөс Василийге жазуучу атайылап кара боёкту сүртүп жамандабайт деле. Бирок, кыйыр сүрөттөөлөр аркылуу же жетим баланын абалын акырын баяндап жатып эле Василийдин ким экендигин кыйытып билдирип коёт. 20–30-жылдардагы чыгармалардын көпчүлүгүндө терс каармандар адат катары дароо эле тескери эпитеттер м-н сүрөттөлүп, кара боёк менен шыбалып калчу эле. «Узак жолдо» жазуучунун сүрөттөө ыкмасы бөлөкчө. М. Элебаев каармандарга өз атынан түздөн-түз мүнөздөмө берүүдөн мүмкүн болушунча качат. Автор кейишкерлердин айлана-чөйрөгө, кишилерге болгон мамилесин, жорук-жосунун, адат-көнүмүштөрүн, жүрүм-турумун, сүйлөө манерасын объективдүү сүрөттөө аркылуу алардын мүнөзүн рухий турпатын ачууну артык көрөт.
Мына ушундай ыкма менен жазуучу романда Чоңкол, Бала Курман, Мамирмазин, Ыбыке сыяктуу сол каармандардын образын элестүү ачууга жетишкен. Кейипкерлердин образын ачуу үчүн жазуучу алардын өздөрүнө таандык речтик өзгөчөлүгүн эпчилдик менен пайдаланат. Бир боор атасынан жаңы эле айрылганы аз келгенсип, эми чоочун оруска малайлыкка амалсыз жөнөп жаткан жаш баланын ички абалына түшүнүп, бул үчүн айыптуудай сезип, жетимге атайылап көңүл буруп, ага дем бере сүйлөгөнү Бурмаке кемпирдин психологиялык сергектигин айгинелейт. Бурмакенин речи дайыма табигый. Китептин бетинен адабий каарман эмес эле, кыргыздын турмуштагы кадимки тирүү кемпири сүйлөп жаткандай сезилет. Бурмаке катардагы жөнөкөй, карапайым кемпир. Бирок, аябай кенен, адамгерчиликтүү, боорукер, ичинде кылдай арамзалыгы жок айкөл байбиче. Жашоонун ой-чуңкурун, азап-тозогун көрүп, турмушка түшүнүп, керек болсо ага баш ийип, адамдарга байкап, аярлап мамилы жасаган, алды-артын ойлоп акыл м-н жүруп турган, жан дүйнөсү сергек кемпир. Бир чети сентименталдуу, экинчи жатынан кайраттуу да. 1916-жылдагы калктын башына түшкөн кандуу кыяматты жазуучу жоолашкан эки тараптын кырчылдашкан кагылыш-кармаштарын, ири масштабдагы сюжеттерди жана конфликттерди, чоң, массалык окуялардын кеңири панорамасын чагылдыруу аркылуу да көрсөтүшү мүмкүн эле (мис., «Ажал ордуна», «Кандуу жылдардын»). Бирок, тамчыдан күн көрүнөт дегендей, Мукай «Узак жолунда» масштабдуу тарыхый ири окуянын кебетесин кичинекей микрокартина аркылуу да тасырайта көрсөтүп коюуга болорлугун эң жакшы далилдеген. М. Элебаев 1916-жылдагы үркүндүн үрөйдү учурган трагедиялуу жүзүн, падышалык колонизаторлордун кыйынчылыгынын натыйжасын, кытайга качкан элдин кыямат-кайымын элестеткен беш-алты кичине штрих, деталдар м-н гана көз алдыга алып келип койду. Ичине жүрөк түшүргөн чоң алааматты батырган бул беш-алты сүйлөмдү окугандан кийин окурман үчүн 1916-жыл ж-дө мындан ары сөздү узартып, дагы жобурап отуруштун кажети жоктой. Бир үзүм сүрөт бардыгын түшүнүктүү кылгансыйт. Кыскасын айтканда, «Узак жолдо» Мукай Элебаев чыгарманын башынан аягына чейин биздин көз алдыбызга жогорудагыдай ичине «күндү» батырган көркөм «тамчылардын» тизмегин тартат. Ошол көркөм микро дүйнөлөрдүн жыш катарынан акыры бүтүндөй элдин тагдыры көрүнөт. Кичине нерсе аркылуу чоң дүйнөнү көрсөтө билүү өнөрү, муну көркөм чагылтуунун принциби катары чыглык практикада жүзөгө ашыруу ошо 30-жылдардагы кыргыз адабиятында өзүнчө зор эстетикалык жаңылык, Мукайдын сүрөтчүлүк ачылышы болгон. «Узак жол» – адилетсиздикке, теңсиздикке, зордукка, адамды кор кылган жакырчылыкка каршы бунт. «Узак жол» – ылайым баланы ата-энеден айырбасын, бала менен ата-эне дайыма бир болсун, элде, Ата-Журтта тынчтык болсун, кудай тууган жерден ажыратпасын, ар дайым Ала-Тоо болсун, ар дайым Ала-Тоодо токчулук болсун деп үн салып турган чыгарма.
Интернеттеги шилтемелер
"Узак жол" романы
Эрик Клэптон
Эрик Патрик Клэптон (англ. Eric Patrick Clapton; 1945-жылы 30-март) - Британия империясынын орденинин рыцари, англиялык рок жана блюз гитарчысы, ырчы жана ыр жазуучу. Рок-н-роллдун атак-даңк музейине үч жолу кошулган алгачкы артист (жеке артист катары, Yardbirds тобунун курамында жана Cream тобу курамында). Клэптон эч бир заманда болуп көрбөгөн эң мыкты белгилүү жана таасирдүү гитарчылардын бири. Ал Rolling Stone журналынын "100 эң мыкты гитарчы" тизмесинде экинчи орунда жайгашкан, Gibson компаниянын "Эч бир заманда болуп көрбөгөн 50 эң мыкты гитарчы" тизмесинде төртүнчү орунду ээлеген. Ошондой эле, ал 2009-жылы Time журналынын "10 эң мыкты электро гитарачылар" тизмесинде бешинчи орунда жайгашкан.
1960-жылдардын ортосунда, Клэптон, Yardbirds тобунан айрылып John Mayall & the Bluesbreakers тобуна кошулган. Мейолл топтон чыгаары менен Клэптон доолбасчы Жинжер Бейкер жана бас-гитарчы Жек Брүс менен бирге Cream трио тобун түзгөн, анда Клэптон туруктуу блюз импровизацияларын жана "көркөмдүүлүккө умтулган, блюз жанрында калыптанган психоделикалык поп" жанрдыгы музыкасын аткарган. Мындан тышкары ал Бейкер, Стив Уинвуд жана Рик Греч менен бирге Blind Faith (кырг. Сокур ишеним) рок-блюз тобун түзгөн. Клэптондун 1970-жылдардагы чыгармачылыгы Жей Жей Кейлдин жагымдуу жумшак стили жана Боб Марлинин регги стилинин таасиринде табылат. Марлинин "I Shot the Sheriff" (кырг. "Шерифке мен аттым") ырынын версиясы реггинин жайылуусуна өбөлгө түзгөн. Анын эки белгилүү үн жазууларына Derek and the Dominos тобу менен бирге жаздырган "Layla" (кырг. "Лайла") жана Cream тобу менен жаздырган Роберт Жонсондун "Crossroads" (кырг. "Жолдордун тоому") ыры да кирет. 1991-жылы Кэптондун уулу Конор каза болгондон кийин, ал кайгысын Unplugged (кырг. Ажыроо) альбомунда көрсөтүлгөн "Tears in Heaven" (кырг. "Асмандагы көз жаштар") ырында чагылдырат.
Клэптон 18 "Грэмми" сыйлыгына жана Brit Award сыйлыгынын "Музыканын өнүгүүсүнө кошкон көрүнүктүү бир салым" номинациясына ээ болгон. 2004-жылы Клэптонго Букингем сарайында музыкага кызмат кылганы үчүн Британия империясынын рыцардык ордени ыйгарылган. 1998-жылы алкоголизмден жана баңгизат колдонуудан айыгып келе жаткан Кэптон Антигуада айыгып келе жаткан оорулуулардын Crossroads Centre медициналык борборун ачкан.
Кысым (напор), гидравликада
Кысым (напор), гидравликада — берилген чекитте суюктук агымынын салыштырма (салмак бирдигине туура келген) механикалык энергиясын туюнтуучу сызыктуу чоңдук. Агымдын салыштырма энергиясынын запасы (толук кысымы) Бернулли теңдемеси менен аныкталат: H=z+P\nu/\gamma+{\nu }^{2}/2g, мында z — эсептөө тегиздигинен каралуучу чекитке чейинки бийиктик, P\nu — \nu ылдамдыкта аккан суюктук басымы, \gamma — суюктуктун салыштырма салмагы, g — эркин түшүүнүн ылдамдануусу. Биринчи эки кошулуучу абалдын (z) салыштырма потенциалдык энергиясы менен басымдын (P\nu/\gamma) cуммасын аныкайт. Бул салыштырма потенциалдык энергиянын толук көрүнүшү болуп эсептелет жана гидростатистикалык кысым деп аталат, ал эми үчүнчү кошулуучу — салыштырма кинетикалык энергиянын туюнтуп ылдамдатылган кысым деп аталат. Агымды бойлото кысым азаят. Түтүк аркылуу аккан илээшкек суюктук учурунда коромжуланган кысым Дарси-Вейсбах формуласы менен чыгарылат. .
Агрохимия
Агрохимия – агрономиялык химия, топурак жана өсүмдүктөгү химиялык процесстер, өсүмдүктүн азыктанышы, жерсемирткич ж. б. химиялык заттарды айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн колдонуу законченемдүүлүктөрү жөнүндөгү илим. Ал айыл чарбасын химиялаштыруунун илимий негизи. Агрохимиянын негизги маселелери жерсемирткичтердин бир кыйла натыйжалуу түрлөрүн табуу, аларды колдонуу ыкмаларын иштеп чыгуу, топуракка, тоютка массалык анализ жүргүзүү, жердин агрохимиялык картограммасын түзүү, дыйканчылык менен мал чарбасын химиялаштырууга жардам көрсөтүү. Агрохимия топурактаануу, дыйканчылык, метеорология, өсүмдүк физиологиясы жана биохимиясы, айыл чарба микробиологиясы, физика, химия менен тыгыз байланыштуу. Бөлүмдөрү өсүмдүктүн азыктанышы, жерсемирткичтердин айрым түрлөрүн колдонуунун натыйжалуугу жана аны колдонуу ыкмалары, топуракты химиялык жол менен мелиорациялоо (акилештирүү, гипстештирүү), отоо чөпкө каршы күрөшүүдө химиялык каражаттарды колдонуу жана аларды изилдөө. Агрохимия илимин негиздөөчүлөр Д. И. Менделеев, К. А. Тимирязев, А. Н. Энгельгардт, А. Е. Зайкевич. Кыргызстанда Агрохимиялык изилдөөлөр КАУда Кыргызстан дыйканчылык илим-изилдөө институтунда, Республикалык топурак-агрохимия станциясында жүргүзүлөт.
Кысыр аңыз
Кысыр аңыз — бир же андан көп жыл айдалбаган бош жер. Айрым учурда жер 10 жылдан ашык айдалбай бош калтырылат. Ал жер чөп чабынды, жайыт катары пайдаланылат.
Алиева Калбүбү Садык кызы
Алиева Калбүбү Садык кызы Бычмачы, тикмечи, саймачы. 1959-ж. Нарын районундагы Кызыл-Жылдыз (Кара-Чий) айылында төрөлгөн. Бүтпөгөн Орто билимдүү. 1985-жылдан Т. Сатылганов атындагы Кыргыз Мамлекеттик Филармониясынын улуттук кийим-кечектерди бычып-тигүүчү чеберканасында узданат. Уздук нусканы алгач эжеси Гүл-жан Садыковадан, андан кийин театрды жасалгалоо чеберлери Шаршеева Минара менен Куралова Марапаттардан алган. Калбүбү чепкен, чапан, кемсел, чыптама, кош этек, шым тигет. Аларга үлгү боюнча көркөм көчөттөрдү түшүрөт. Өзүнүн бычып-тиккен шөкүлө, тебетей, элечек, такыя топулары, аларга түшүрүлгөн көркөм көчөттөрү өз нускоочуларынын жасаган буюмдарына үндөшөт. Кыргыз Республикасынын эл артисттери Дарика Жалгасынованын, Саламат Садыкованын, артисттер Тамара Исабекова, Гүлзат Батырканова, Лира Раимбековалардын баш кийимдери Калбүбүнүн узчулугуна таандык.
Силлогизм
Силлогизм (грек. sollogismos – эсептеп, санап чыгуу), эки ойдон үчүнчүсүн – корутундуну чыгаруучу логикалык дедуктивдүү (жалпыдан жекеге келүүчү) ой корутундусу.
Сиоллогизмдин негизги жобосу катары төмөнкү төрт тыянак алынат:
Мында – S (субъект) – сөз болуп жаткан нерсе, Р (предикат) – сөз болуп жаткан нерсенин белгиси. Туура түзүлгөн Силлогизм үч терминден турат:
Силлогизмде үч гана термин болуш керек, төртүнчүсү – ашыкча. Мисалы: «Бир да кит (М) – бул балык (Р) эмес; бардык киттер (М) балыктар түрүнө (S) кирет; Демек, айрым балык түрүндөгүлөр (S) – бул балык (Р) эмес». Силлогизмдин аксиомасы: «Жалпыда ырасталган (танылган) нерсе салыштырмалуу түрдө анын жеке бөлүкчүлөрүндө да ырасталат (танылат)».
№3 Охна гимназия-мектебинин тарыхы
№3 «Охна» гимназия-мектеби Бул мектеп Баткен облусунун Кадамжай районунда Абдыкадыр Орозбеков айылында жайгашкан. 1993-жылы жергиликтуу эл ашар жолу менен мечиттин ордуна курушкан,  мектеп 7 жылдык гана болгон. 1958-жылы «Охна» орто мектеби болуп, 10 жылдык билим беруу системасына откон. 1964-жылы орто мектептин атын Ф.Энгельс деп аташкан. 1985-жылы 1-сентябрда 3 кабаттуу мектеп курулган жана колдонууга берилген. 1996-жылы орто мектепти кайрадан «Охна» ысымына озгортушкон. 2004-жылы №3 «Охна» гимназия-мектеби болуп  статус берилген.
Индия метросу системалары тизмеси
Бул мына тизмеси Индиядын метросунун, алар иштейт көбүрөөк 15 шаарларынын (метро шаар курууну эске алуу менен).
Жашыл китеп
Жашыл китеп - сейрек, жоголуп бараткан жана өзгөчө коргоого муктаж өсүмдүктөр тобу жөнүндөгү маалымат жыйнагы, китепче. Ал - Кыргызстанда чойрөнү коргоо жаатындагы Кыргыз Республикасынын(КР) мыйзамдарынын алгачкы жыйнагы. 1999-жылы Бишкекте басылып чыккан. Жыйнак 5 чон бөлүмдөн турат. Алар - жаныбарлар дүйнөсү, айлана-чөйрөнү коргоо, экологиялык экспертиза, атмосфералык абаны коргоо, КРдин биосфералык аймактары жөнүндөгү мыйзамдар. Мыйзамдар өз ичинен бөлүкчөлөргө жана жоболорго бөлүнөт.
Покровка (Салауат району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Биржа ортомчулары
Биржа ортомчулары – далдалчы фирмалар жана далдалчы кеңселер. Б. о. биржалык соодада ортомчулук кылуунун өзгөчө укуктарына ээ болушат. Б. о. ортосундагы жана алардын кардарлар менен болгон мамилелери тийешелүү келишимдин негизинде аныкталат. Биржа өзүнүн ыйгарым укуктарынын чегинде Б. о. өзара жана алардын кардарлар менен болгон алакаларын да теске сала алат. Б. о. жана алардын кардарлары белгиленген тартипте Б. о. эрежелерин бузуучуларга санкция колдонушат.
Сол Таз дарыясы
Cол Таз — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 1386 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сюань Цзань
Сүань Цзань (, «Сырдуу балбан») (600–664) – кытай саякатчысы, будда динин туткан кечил. Борбордук Азияны кыдырып, андагы калктар тууралуу тарыхый маалыматтарды топтогон. 629–643-ж. Индиядагы ыйык жайларга барып сыйынган. Индияга ал Түркстан менен Жуңгариянын түндүк-батыш аймагы жана Орто Азиянын түндүк-чыгышы аркылуу жеткен. «Да Тан сиюй цзи» («Улуу Тан Батыш аймак жөнүндө баяндама») аттуу колжазмасында көп өлкөлөр тууралуу маалымат берген. Ал Музарт ашуусу аркылуу өткөндөн кийин, Ысык-Көлгө, андан Боом капчыгайын бойлоп отуруп, Чүй өрөөнүндөгү Су-йаб шаарына жетет. Сюань Цзань 630-ж. Батыш Түрк кагандыгынын ордосуна өзүн тааныштырган. Анын маалыматы боюнча, Суйабда негизинен ар кандай өлкөлөрдөн келген соодагерлер жашарын жана ал чоң кербен жолунда жайгашкандыгын, шаар аркылуу Чүй өрөөнүнүн түштүк тоо этегинде орун алган «Миңбулак» өлкөсүнө барууга болору айтылат. Мындан тышкары С.Ц. Невакет, Тараз ж.б. шаарларда да болуп, алардын тургундары жөнүндө маалымат жыйнаган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Тазлар (Зианчурин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Атойнок (Манас эпосу)
Атойнок (Манас эпосу) — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери. Алтайдан көчүп келгенге чейин Манастын чоролорунун бири (Саякбай Каралаев, 1. 132).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Адамсит
Адамсит, дигидрофенарсазинхлорид, HN(C6H4)2AsCI – кристалл түрүндөгү сары күкүм, эрүү t 195оC, кайноо t 410оC, сууда эрибейт, ароматтык жана көпчүлүк орг. бирикмелерде начар, ацетондо жакшы эрүүчү хим. турактуу, детонацияга, ысытууга чыдамдуу зат. А. дифениламин (C6H5)2NH мышьяк (III) хлориди AsCI3 же дифениламин хлоргидраты (C6H5)2 NH·HCI менен мышьяк ангидридинен As2O3 алынат:
(C6H2)NH+AsCI3A+2HCI
А. дем алуу жолдорун дүүлүктүгүч заттарга кирет. Дүйнөлүк 1-согуш аягында ууландыргыч зат катары сунуш кылынган, бирок ишке ашырылбай калган.
Асперде Чот уулу
Асперде Чот уулу – кыргыздардан чыккан таасирдүү мамлекеттик ишмер, саруу уруусунун бийи. Фергана өрөөнүндөгү мектепте, Кокондун медреселеринен билим алган. Асперде датка көп жылдар бою Фергана өрөөнүндө аскер кызматында, жогорку даражалуу орундарда иштеген. 1797-жылы Нарбото бийдин буйругу менен Маргалаңга бек болгон, 1800-жылы Алим хандын буйругу менен башкы вазир болуп дайындалган. 1806–07-жылдары Алим хан менен  болгон пикир келишпестиктердин натыйжасында ханга каршы тарапка өткөн. 1810-жылдан саруу уруусунун бийи, 1819–20-жылдары Меккеге, Мединага зыяратка барып, ажы болуп кайткан. 1826-жылы Мадалы хан (Кокон ханы) тарабынан датка наамын ыйгарылып, Талас өрөөнүнү  башкаруу укугун алат. Ошондон баштап эл арасында «Ажы бий», «Ажы бек», «Ажы датка» аталат. 1842-жылдагы элдик көтөрүлүштө, бир тууган жээни Шераалыны хан көтөрүүгө чоң салым кошкон. Асперде датка өмүрүнүн акырына чейин Талас өрөөнүндөгү Кара-Буура суусунун жээгинде жашаган. Кокон хандыгы мнен кыргыз элинин ортосундагы карым-катнашты чыңдоого аракетин жумшаган. Динди бекем туткан.
Колдонулган адабият
Кыргызстан тарыхы энциклопедия
Сыдыгалиева Качкыналы
Сыдыгалиева Качкыналы - жазуучу.
Качкыналы Сыдыгалиев Чүй районунун Кара-Ой айылында 1934-жылы 2-февралда туулган. 1957-жылы Кыргыз мамлекеттик медициналык институтун бүтүргөн. 1957-жылы Сузак районундагы Бек-Абад участкалык ооруканасынын башкы врачы, 1960-жылы Чүй райондук ооруканада терапия бөлүмүнүн башчысы, башкы врачтын орунбасары, 1966-жылы Ысык-Ата районундагы Ивановка ооруканасынын башкы врачы, 1969–1987-жж. Кыргыз ССРинин мамлекеттик коопсуздук комитетинин аскердик медициналык кызматынын начальниги, 1995-жылдан Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин алдындагы Улуттук госпиталда милдеттүү медициналык камсыздандыруу бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп келет.
1976-жылдан баштап гезит-журналда аңгемелери, ырлары, тамсилдери чыга баштаган. 1981-жылы алгачкы «Жүрөктөгү так» аңгемелер жыйнагы жарык көргөн. 1985-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. К.Сыдыгалиев кесиби боюнча врач, медициналык кызматтын подполковниги, СССР саламаттык сактоонун отличниги. Иштеги жетишкен ийгилиги жана КГБда кемтиксиз кылган эмгеги үчүн: «За воинскую доблесть», «В ознаменовании 100-летия со дня рожде-ния В.И.Ленина», «60-лет Вооруженных Сил СССР», «За безупречную службу 3-й степени», «За безупречную службу 2-й степени», «50-летия КГБ Киргизии», «80 лет службе национальной безопасности Кыргызской Республики» деген медалдар, ошондой эле КГБнын жана Кыргыз Республика-сынын Саламаттык сактоо министрлигинин Ардак грамоталары менен сыйланган. Автордун «Асыл ойлор» рубаилери Кыргыз улуттук университетинин Окуу-усулдук бирикмесинин 2006-жылдын октябрындагы №1-чечиминин негизинде Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлиги тарабынан (Буйрук №561/1. 17-октябрь. 2006-жыл) «Филология» адистиги боюнча окуган жогорку окуу жайларынын студенттери үчүн кошумча окуу куралы катарында уруксат кылынган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Жүрөк – кан тамырлардын оорусу жана алдын алуу: – Ф., 1975. – 25 б.
Биржа пайдасы
Биржа пайдасы – фондулук биржада  баалуу кагаздарды сатуудан түшкөн киреше. Ал: акционердик компанияга чегерилген нак капиталдын наркы менен баалуу кагазды биржа баасында сатуудан алынган айырманын суммасы – негиздөөчү пайда; ошол учурда акция же облигация сатылган баа менен сатылып алынган баанын курстук, же баалуу кагазды сатуу-сатып алуу боюн¬ча бүтүм түзүлгөндөн ал ишке ашкан убактагы айырма – курстук пайда түрүндө болот. == Колдонулган адабияттар ==
Сыдыгалиева Качкыналы
Тамеки тартуу жана ден соолук: – Ф., 1975. – 28 б.
Жүрөктөгү так: Аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Кыргызстан, 1981. – 156 б.
Ишеним: Повесть жана аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Мектеп, 1983. – 128 б.
Асыл ойлор: Рубаилер топтому. – Б., 2006. – 358 б.
Чика жана башка жомоктор. – Б., 2004. – 164 б.
Таргыл мышык жана башка жомоктор. – Б., 2004. – 131 б.
Дөңгөч баатыр жана башка жомокор. – Б., 2004. – 132 б.
Өлүп тирилген адам: Повесть. – Б., 2005. – 159 б.
Ак төш мышык: Мурка же анын достугу жөнүндө повесть. – Б., 2005. – 57 б.
Сүйүүм сага аманат: Повесть. – Б., 2005. – 106 б.
Замана: Аңгемелер. – Б., 2005. – 139 б.
Бой тумар: Аңгемелер. – Б., 2005. – 152 б.
Селсаяк синдрому: Аңгемелер. – Б., 2005. – 179 б.
Ормокойдун окуясы жана башка сатиралык аңгемелер – Б., 2005. – 151 б.
Өмүр жолу. Повесть. – Б., 2005. – 245 б.
Үмүт: Ырлар жыйнагы. – Б., 2005. – 203 б.
Сайгак: Тамсилдер. – Б,. 2005. – 248 б.
Чагылган: Аңгемелер. – Б., 2005. – 134 б.
Дербиш: Аңгемелер. – Б., 2005. – 130 б.
Тагдыр: Повесть. – Б., 2005. – 180 б.
Изде мени китептердин арасынан: Ырлар жыйнагы. – Б., 2005. – 200 б.
Азгырык. Аңгемелер, ырлар, рубаилер, эссе. – Б., 2006. – 197 б.
Too койнундагы чечим: Роман. – Б., 2006. – 242 б.
Барса келбес жалгыз жол: Аңгемелер жыйнагы. – Б., 2008. – 198 б.
Мухаммед пайгамбардын өмүр жолу: Ыр менен жазылган тарыхый ро-ман. – Б., 2008. – 230 б.
Агрегат станогу
Агрегат станогу, же агрегат теси — стандартташтырылган, бирок бири-бири менен кинематикалык агрегаттар аркылуу өз-ара байланышпаган агрегаттардан куралган атайын металл кесүүчү механизм. Кыймылдардын өз-ара көз карандылыгы жана удаалаштыгы бирдиктүү башкаруу системасы аркылуу агрегатка берилет. Башка тетикти иштетүү үчүн аны тез өзгөртүп түзүүгө, өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууга, көп аспап менен бир нече ишти бир эле убакта аткарууга, долбоорлоонун мөөнөтүн кескин кыскартууга болот. Агрегат станогу негизинен ири сериялык өндүрүштө колдонулат.
Харута-Шор
Харута-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Харута дарыясынын оң жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Агрардык илим жана консультациялык кызмат борбору
Агрардык илим жана консультациялык кызмат борбору - илимий өндүрүштүк мекеме. КРнын Президентинин 2001-жылдын 31-октябрындагы жарлыгы жана КРнын Өкмөтүнүн 2002-жылдын 5-январындагы токтому менен КРнын Айыл, суу чарба жана кайра иштетүү өнөр жай министрлигинин алдында түзүлгөн. Борбордун карамагына Кыргызстан дыйканчылык илимий изилдөө институту, А. Дүйшеев атындагы Мал-чарба, ветеринария жана жайыт илимий-изилдөө институту, Ирригация илимий изилдөө институту, Агрардык экономика жана кайра иштетүү өнөржай илимий-изилдөө институту, «Тамеки» илимий өндүрүштүк станциясы, үрөнчүлүк, эксперименттик чарбалар, таяныч пункттары жана мамлекеттик асылтукум мал заводдору кирет. Борбор негизинен агрардык тармакта илимий-изилдөөлөрдү жүргүзүп, алардын жетишкендиктерин фермердик, дыйкан, кооперациялык чарбаларга жайылтат жана аларга кеңеш берет; илимий-өндүрүштүк конференция, семинар, симпозиум жана башкаларды уюштурат; агрардык илимдин жетишкендиктерин пропагандалайт жана жайылтат ж. б. Кыргызстанда агрардык илим тармагында жалпысынан 280 илимий кызматкер (анын ичинен. 2 академик, 1 корреспондент-мүчө) эмгектенет. Борбордун институттарында жети адистик боюнча докторлук жана кандидаттык диссертация коргоонун 3 диссертациялык кеңеши иштейт. Борбор илимий-изилдөө тармагында Борбордук Азия жана Кавказ мамлекеттеринин илимий изилдөө институттары, университеттери, эл аралык ICARDA (Сирия), СҮММҮТ (Мексика), IPGRI (Италия), GFAR (Италия), ICBA (Сауд Аравиясы) ж. б. илимий-изилдөө борборлору менен тыгыз байланышта.
Арья (Тавда куймасы)
Арья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 545 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Парпиев Абдурашид
Абдурашид Парпиев 1914-жылда туулган. Өзунун эмгек жолун катардагы пахтачы болуп баштаган. 1937-жылы бухгалтерлер курсун бутургондон кийин Улуу Ата Мекендик согуш башталганга чейин оз адистиги боюнча иштеген. Оз ыктыяры менен Мекенди коргоого барып, Волганын жээктеринен Берлинге чейин Панфилов дивизиясынын жоокерлеринин катарында кужурмон жолду басып откон. Ак ниеттүү, жан берилгендик менен кызмат аткаргандыгы жана фашисттик басып алуучулар менен салгылашууда корсоткон каармандыгы учун Данк орденинин бардык уч даражасы менен, алты кужурмон медаль менен сыйланган. Жогорку башкы командование ага 14 жолу алкыш жарыялаган жана торт жолу ардак грамоталары менен сыйланган. Согуш буткондон кийин туулуп өскөн колхозуна кайтsп келип башкы бухгалтер, 1956-1957 жылдарда парткомунун секрктары болуп иштеген. 196-жылдан 1972-жылга чейин колхозго жетекчилик кылып анын экономикасын чындоодо колхозчулардын турмуш жыргалчылыгын остурду. 1974-жылы 60 жашында дуйнодон кайткан.
Адаптацияланган басылыш
Адаптацияланган басылыш, Адаптацияланган басылыш – кайсыл бир көркөм- адабий чыгарманын жеңилдештирилип, ыңгайлаштырылып басылышы. Мында автордук негизги ойго, чечүүчү окуяларга эч кандай доо кетпөөгө тийиш да, чыгарманын эстетикалык салмагына көлөкө түшпөшү керек. Адабият боюнча окуу китептериндеги бир катар тексттер ушундай приниптер менен берилет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Кысыр калуу
Кысыр калуу — тубар малдын төлдөбөй калышы. Кысыр калуунун негизги себептери: колдон уруктандырууну уюштурууда жана жүргүзүүдө кетирилген кемчиликтер (урук алууда ветеринардык-санитардык эрежелердин сакталбашы, колдон уруктандыруунун туура эмес жүргүзүлүшү, куут планынын жоктугу, кысыр малды өз убагында куутка кошпоо ж. б.); малдын төлдөө жөндөмдүүлүгүнүн бузулушу (туура тоюттандырбоо, ылаңдоо, малдын карышы жана уругунун төл алууга тубаса жарамсыздыгы ж. б.).
Калбасу
Калбасу (лат. Labeo calbasu) - каңылтыр балыктардын бир түрү.
Ат-Өткөөл
Ат-Өткөөл — топоним. Сейтек Жети-Өзөндө аң уулап жүрүп «Ат-Өткөөлдүн жапыздан» (Курама варианты, «Сейтек», 64) Карадөөгө жолугат. Географиялык реалия катары Орто Азия менен Казакстандын топонимдеринде кезигет.
Абдылда Аралбаев
Аралбаев Абдылда (1891, Нарын аймагы, Куланак айылы -1968, Нарын облусу, Тянь-Шань району, Куланак айылы) - педагог. Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1941). Токмоктогу мугалимдердин даярдоо курсун бүтүргөн (1918). 1918-55-жылдарда Куланак орто мектебинде башталгыч класстарга сабак берген. Аралбаев Абдылда кыргыз мектептеринин 2-класстары үчүн «Эне тили» окуу китебине авторлош. Эл агартуу ишине сиңирген эмгеги үчүн эки жолу Ленин ордени менен сыйланган.
Ат-Өткөөл
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Султанов Балтакожо
Балтыходжа Султанович Султанов (Болтиҳожи Султонов; (1884—1919) — мамлекеттик, саясий жана коомдук ишмери, 1918-1919-жылдары Ош уездинин жетекчисинин орун басары. Азыркы Кыргызстандын түштүгүндө Советтик бийлик үчүн күрөштүн жетекчилеринин бири, Оштогу жумушчу-дыйкан милициясынын алгачкы уюштуруучусу (1918 жыл), Ош шаарынын милициясынын негиздөөчүсү жана биринчи башчысы.
Өмүр баяны
Б. Султанов - Ош уездинде совет бийлигин орнотуу жана бекемдөө учун күрөштүн жетекчилеринин бири. Мусулман жумушчу жана чайрыкер депутаттарын Ош шаардык Кеңешинин түзүүчүсү жана уюштуруучуларынын бири (21 август 1917 жыл). 3 өлкө Кеңештердин курултайынын делегаты (1917 жыл). Аскер, жумушчу жана дыйкан депутаттарынын Ош уезди Кеңештин депутаты, түзүүчүсү жана жетекчилеринин бири болгон (16-17 январь 1918 жыл).
Советтик бийлик орнотуулгондон кийин - Ош шаарынын милициясынын негиздөөчүсү, уюштуруучусу жана биринчи башчысы (5 февраль 1918 жыл), андан кийин уезд тергөө комиссиясы башчысы. Апрель 1918 жылы Түркстан АССРынын түзүүлгонун жарыя кылган 5-Буткултүркстан Кеңештердин курултайынын делегаты. 1917 жылдын май айы аягында Ош шаарында РСДРП легалдуу топү түзүүлдү. Ага А.Г. Аношин, Б.С. Султанов, К. Кабулджанов, М. Сарымсаков кирген. 1918 жылдын август айына чейин Оштогу большевиктер партиялык уюму 26 адамды гана түзгон. Фергана облусунун Кеңештердин 6-курултайынан (6-7 декабры 1917 жыл) кийин уездарда бийлик Кеңештерге өтду жана Ош шаарында бийлик Ош Кеңешине өтүшү жөнүндө жарыяланган.
Мусулман жана чайрыкер депутаттардын Ош уезди Кеңеши чечүүчү добуш укугу менен өзүнүн үч өкүлүн: Б. Султанов, У. Касымханова, Ю. Алиевти уезд Кеңешине киргизди. Кеңештин чечими менен алар жергиликтүү калк депутаттары деп таанылды. 17 январь 1918 жылы кайтадан шайлоо ишке ашырылат жана Б. Султанов Ош уезди Кеңешин большевиктештирүүгө катышкан жана ал уезддагы пролетариат диктатурасы органы болуп калды. Ош уезди Кеңешинын башында А.Г. Аношин (Ош шаарынын большевиктер уюмунун биринчи төрагасы) жана анын орун басарлары Б.С. Султанов, Ю. Алиевтер турду. Б. Султанов Ю. Алиев менен бирге уезддик уюмдар менен өнөржай ишканаларында жумушчулардын көзөмөлдөөсүн киргизүү кыймылынын демилгечилери болгон. Советтештирүү процесси 5-өлко Кеңештердин курултайында бекитилди, 30 апрель 1918 жылы Түркстан АССР түзүүлгөнү жарыяланды, анын курамына Кыргызстан Түштүгү да кирди. Курултайдын ишине Ош уезди Кеңешинын делегат-большевиктери А.Г. Аношин, Б.С. Султанов, Л.Н. Гречанинов катышкан. 5 декабрь 1918 жылы Ош уезди кеңеши уезд-шаардык революцион комитети болуп кайра түзүлдү.
Ош уезди элге билим берүү тармагын өнүгүcүнө кошкон салымы
Б.С. Султановдун атасы Ош шаарынын улук аксакалдары жана миңбашылары молдо Султан Таирбаев жана анын тай акеси молдо Кудрат Таирбаев Ош шаарында орус-тузем мектепти ачуу демилгечилери болгон. Ошол эле убакытта алар орус-тузем мектепти ачуу жана иштетуу учун чыгымдары боюнча акча каражаттарын беришкен. Ош уезди бийлиги "Калкты өз эрки менен мектептерди кармоо учун акча каражатын берүүгө даярдыгы, бул тузем калкы өзү жаш муунду орус тилине окуутуну зарыл болгонун жана пайдасын сезди" деп эсептеди. Орус-тузем мектептери - бул мектептин башталгыч билим берүү, Түркстан өлкөсун орус администрациясы тарабынан XIX кылымда жергиликтүү калктын балдарын окутуу үчүн ачылган. Бул мектептер европалык типтеги биринчи мектептер болуп, аларда Түркстан жергиликтүү калктын өкүлдөрү дин аралашпаган (светское) билим алышкан. Бул мектептердин максаты жергиликтүү калктын балдарын орус тилине окууту, европа жана орус маданиятарын баалуулуктарга кошулуу, алардын ичинен кийин чиновниктерди даярдоо. Бул мектептерде орус тилин окууту биринчи жылынан баштап башталган.
15 январь 1887 жылы Ош шаарынын улук аксакалдары жана миңбашылары Султан Таирбаев жана анын бир тууганы Кудрат Таирбаев Ош уездинин башчысы М.А. Ионов жана Түркстан өлкөсун бийлиги жардамында Ошто орус-тузем мектеп ачышты. Мектепте ошондо башчысы В.Ф Орлов, эки аял окутуучу, кийин мусулман сабаты мугалими Б.С. Султанов жана бир кызматчы иштешкен. Бул мектеп алгачкы орус-мусулман сабатын көндүмдөрүн гана берген, алар уезд жана волость кенже кызматчыларын даярдоо үчүн зарыл болгон. Ал эми 1915 жылы жергиликтүү орус-тузем окуу жайы өзүнүн класстарын жана мугалимдерин санын көбөйтөт. Эгерде мурда бул бир класска жай болсо, анда январь айынан баштап, Түркстан өлкөсу генерал-губернатору окуу жайы экинчи классты ачууга жана 1 мугалимди ишке алууга уруксат берди. Ошондо эле уезд башкармалыгы окуу жайын имараттын кеңейтүү үчүн окуу жайына 740 руб. 39 коп акча каражатын бөлүп берди. Аны менен бирге Ошто жадид мектеп ачылды, анда Балтыходжа Султанов менен саякатчы жана революционер Фазылбек Касымбеков (тарых мугалими) иштеген.
Совет мезгилинде Кыргызстандын Түштүгүндөгү элге билим берүү тармагын өнүгүшүнө кошкон салымы
Б.С. Султанов революция чейин орус-тузем мектепте мугалим болуп иштеген, ошондуктан ал элге билим берүү тармагына, Кыргызстандын түштүгүндө советтик мектептердин өнүктүрүү учун чоң көңүл бурду. Б. Султанов Ош облусун элге билим берүү тармагын өнүгүшүнө чоң салым кошкон. 20 май 1918 жылы ал Ошто элге билим берүү кеңештин түзүүдө активдүү катышкан. 1918 жылдын август айында анын түздөн-түз катышуусу менен 95 орундуу биринчи бала бакча ачылган, 1918 жылы Ош уездинде 13 мектеп ачылган, анда 939 балдар жана өспүрүмдөр окууган. Б. Султановтун демилгеси менен ачка балдар жана жетимдер үчүн акысыз тамак уюштурулган.
Ош уезди милициясын уюштуруу жана жетектөө боюнча салымы
1918 жылдын январь айынын аягында Ошто уезд-шаардык элдик милициянын уюштуруу боюнча аскердик комиссия түзүүлдү. 5 февраль 1918 жылы бул комиссиянын кеңсесинде элдик милициянын түзүү, аны курал-жарак менен камсыз кылуу учун калктан конфискацияланган курал-жарактарды өткөрүп берүү боюнча Оштогу коомдук уюмдардын биргелешкен жыйыны болду. Ош партиялык уюму уюштурулган элдик милициясына өзунун мыкты өкулдөрун жөнөттү. Ош шаарынын милициянын биринчи башчысы большевик Балтыходжа Султанов болду. Андан сырткары Ош уезди милициясын түзүүдө Балтыходжа Султановдун иниси Насрулла Султанов активдүү катышты эле (Оштун биринчи милиционерлердин бири), ал Өзбекстан ички иштер министринин орун басары Мухтар Насруллаевич Султановдун атасы болгон.
Ош шаарынын милициянын негиздөөчүсү Б. Султанов уюштуруу-администрациялык чоң кыйынчылыктар менен кезигишүүгө туура келди. Ош округдук милиция калыптанышынын мезгилинде милиция кызматкерлери менен топтоо болгону 75% гана, анын ичинен 80% сабатсыз эле, жүрүү каражаттарынын, криминалистикалык техника жоктугу, милиция кызматкерлери орус-япон согуштун убагындагы япон өндүрүшүнүн трофейлик мылтыктар менен куралданган (КР БМА.Ф.1428.оп.1.д.23.л.23). Ош уезди кылмыш иликтөө бөлүмүнүн штаты (бул жана милиция толугу менен) аз сандуу болчу. Алсак, 1 январь 1920 жылга карата Ош уезди кылмыш иликтөө бөлүмүнүн 21 кызматкери болгон.
Кыргызстандын түштүгүнүн маданиятын кошкон салымы
1914-жылы Рахмонберди Мадазимов жетекчилиги астында Ош шаарынын орус-тузем мектеби мугалими Балтыходжа Султанов менен бирге театралдык кружок негизделген. .
Биржа салыгы
Биржа салыгы – биржа жүгүртүмүнөн  алынуучу салык. Алуу объектиси – фондулук биржадагы баалуу кагаздардын  жүгүртүмү.
Султанов Балтакожо
Кыргызстандын түштүгүнүн маданиятын кошкон салымы
Б. Султановдун кудасы Ош өзбек театрын биринчи негиздөөчүсү жана көркөм жетекчиси Рахмонберди Мадазимов мындай айтып жүргөн: Корбашы Мадаминбек Андижанга жакын жерлерде талоончулук кылып, тургундарга куралдуу кол салып журду. Ош шаарынын милициясынын башчысы Балтыходжа Султанов жана Ош гарнизону Андижан аскердик гарнизонун курал-жарак менен камсыз кылуу учун жардам берууну каалады. Бирок ал жакка куралды кандай жеткирүүгө болот? Бул көйгөйдү Ош театрын артисттери чечти. Арабаны жасалгалашты, анга курал-жаракты жайып коюшту, үстүнөн төшөктөр коюшту. Артист Рахмонберди Мадазимов грим сыйпоолоп жана чоң "ишан"-диний үгүттөөчү болду. Дагы эки актёр анын "муридтери"-шакирттери болуп калды. Өзүнө жакын мусулмандардын ыйык Куран китебин коюшту, аны окуп жолго тушту. Араба Ходжаабадга жакындап барганда ок атылганы угулду. Арабаны ондогон басмачылар курчооду. Ошондо арабакеч басмачыларга бармагы менен "жымжырт" деп белгисин көрсөттү жана парданы тартып койду. Басмачылар "ишан" жана анын "шакиртерин" көрүүшту жана жүгүнүүшту. Андан кийин аларды Андижанга чейин урмат менен жеткиришти. Курал-жарак менен камсыз кылуу үчүн труппанын мындай "постановкалары" бир нече жолу кайталанды.