cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Глобал каталог
Глобал каталог (Global catalogue-Глобальный каталог). Active Directory дагы ар домендин айрым реплигин камтыган домен текшергичи. Башкача айтканда, глобал каталог Active Directory ичиндеги ар обжект үчүн репликти камтыйт. Active Directory нун репликтер системи автоматтык түрдө глобал каталогун түзөт. Базалык топту камтыган атрибуттар каталог катары репликтелет. Мында администратор чечилип жаткан маселеге туура келген кошумча репликтөө касиеттерин бере алат.
Осмоналиев Токтомурат
Осмоналиев Токтомурат 1955-жылы Сузак районундагы Кызыл-Суу айылында туулган. 1972-жылы «Тоголок Молдо» атындагы орто мектепти, 1975-жылы Ош мамлекеттик профессионалдык музыкалык окуу жайын, 1979-жылы Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун музыкалык факультетин аяктаган.
1979-жылдан баштап Жалалабат областынын Сузак районундагы Октябрь айылдык балдар музыкалык мектебинде комуз классынын мугалими болуп эмгектенип, азыркы убакта Жалал-Абад областтык Т,Тыныбеков атындагы филармонияда “Мөл-Мөл” этнографиялык оркестрде комузчу,солист болуп эмгектенет. Кыргыз Республикалык бир нече жолку конкурстардын лауреаты жана жеңүүчүсү, эки жолку Бүткүл Союздук конкурстардын лауреаты, жеңүүчүсү, Эл аралык конкурстардын жана фестивальдардын лауреаты.
Сульцыс (дарыя)
Сульцыс — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын оң жээгинен 322 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Успех (Миякин району, Башкыртстан)
Успех — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Зильдяр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 59 киши. Почта индекси — 452092, ОКАТО коду — 80244825005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Воргэ-Кы дарыясы
Воргэ-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хэтыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 60 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Даракчылдар
Даракчылдар (лат. Dendrocolaptidae) — таранчы сымалдуу чымчыктардын бир тукуму, булардын кыйла түрү бар: узун тумшук даракчыл (лат. Campyloramphus trochilirostris), шынаатумшук даракчыл (Hyphorynchus spirurus), кызыл тумшук даракчыл (Hylexetastes perrottii).
Кылым карытар бир күн
Романда жазуучу алгач реалисттик сюжет менен катар фантастикалык сюжетти айкалыштырып, фантастиканы “мен муну жер турмушунун метафорасы катары көрсөткөм” дейт. Ошондой эле чыгармада миф, легенда, уламыштар жыш пайдаланылат.
Ошондой эле чыгарма көркөм ой жүгүртүүнүн үч тибинин: мифологиялык-фольклордук, фантастикалык жана реалисттик синтезинен турат. Романда сөз мейли байыркы Найман-эненин же Раймалы менен Бегимайдын тагдырлары жөнүндө баратабы, алыскы космостук станция же жердеги түлкү, ит, каранар жөнүндө болобу – баарысы бир көйөйгө, Эдигейдин, башкача айтканда адамдын азыркы доордогу тагдырына баш ийдирилген, бөлүнбөс бир бүтүн “организм” сыяктуу бир сюжеттик өзөккө, системага бириктирилген.
Маселен: Эне-Бейит, бир чети ал кадимки эле Казангаптын сөөгүн коюу үчүн алып барган, өлгөндөрдү көмүүчү, кийин жабык аймакка айлантылган жай. Экинчи чети ал, ага байланыштуу айтылган легенда элдин өткөн тарыхынын эскерткичи, символу. Ал эми алардын сюжеттик-композициялык планда бирдиктүү пайдаланылышынын натыйжасында Эне-Бейит легендасы метафоралык мааниге ээ болот. Эне-Бейит легендасында жуан-жуандардын туткундарды башына шири кийгизип, акыл-эсинен айрып маңкурт-кулга айланткан шумдуктуу иштери, Найман эненин уулу Жоламанды өз энесине кол көтөрүшүн шарттаган ширинин кайгы-касирети баяндалган. Бул шири романдык сюжет өнүккөн сайын мезгилдик жактан берилип, мейкиндик масштабын улам кеңейткендиги байкалат. Элдин өткөн тарыхынын символу болгон Эне-Бейит космодром куруу үчүн темир корукка алынып, ал жакка кирүүгө жол жабылат. Эдигей Казангаптын керээзин орундата албай, Эне-Бейитти жок кылабыз дегендерге жана да терсаяк Сабитжанга ата-бабасынын сөөгү жаткан ыйык жай – Эне-Бейитти коргоп калуунун зарылдыгын түшүндүрө албай, айласы куруп, Сабитжан жөнүндө “Маңкуртсуң, маңкурттун маңкурту сен экенсиң!” деп турган чакта жакын эле жерден алай-дүлөй түшүрүп космостук ракеталардын биринин артынан бири учурулуп жатканына күбө болот. Бул – ширинин бир түрү, жер үстүнөн жасалып жаткан космостук ракеталык кырчоо эле. Башка планетадан, космостон эч кандай цивилизация жерге келбес үчүн жасалып жаткан “ракета кырчоо” операциясы. Мына дал ушул жерде, учкан ракеталардын ызы-чуусунан жалбырттаган жалынынан жер астын-үстүн болгондой болуп турган такта “Адам, төө, ит деген үч макулук качып баратты, ошо качып баратканда адам уулу Эдигейге элес келди: кайдан-жайдан пайда болду ким билди, бир заманда маңкурт ок жебеси жүрөгүнө сайылып, Акмаянын өркөчүнөн жылбышып кулап бараткан Найман-Эненин башынан түшкөн ак жоолук, жерге жетпей ак чалгын болуп кайып учкан ак-Эдигейди жандай учуп берди...
Адам уулуна чалгын куш жандай учту да, акыр-кыяматтын кулак тундурган күр-шарында чырылдап адамча сүйлөп учту: – Кимдин уулусуң? Атың ким? Атыңды эсте? Сенин атаң Дөнөнбай, Дөнөнбай, Дөнөнбай, Дөнөнбай, Дөнөнбай, Дөнөнбай, Дөнөнбай...
Караңгы түн алоо жарыкты кара кучагына кымтып алган чакта да ушул үн кулакка жаңырып бара берди...” Романдын идеялык-көркөмдүк системасындагы ак куштун чакырык үнү – тарыхтын чакырык үнү. Мына дал ушул жерде үч башка турмуштук катмар, үч башка сюжеттик өзөк бир түйүнгө биригет, бир бүтүн көркөмдүк системага, метаформалык системага айланат.
Социалисттик тоталитардык бийлик учурунда Ч. Айтматов өз чыгармаларында ачык айтууга мүмкүн болбогон ойлорун канчалык каймана көркөм ыкмаларга салып айтпасын, оюн каалагандай толук айталбай мүмкүнчүлүгү чектелген учурлар да болгон. 1990-ж. жазуучу “Кылым карытар бир күн” романына кошумча бөлүм катары “Чыңгызхандын ак булуту” романга повестин жазган. Мында Эдигейдин мээ чарчаткан суроо-ойлорунун маанилүү бир бөлүгүн түзгөн, татаал мезгилдин курмандыгы болгон Абуталиптин тагдыры кең кесири берилет, ошондой эле реалдуу турмуш картинасы менен катар дүйнөнү дүңгүрөткөн Чыңгызхандын трагедиясы баяндалып, бийлик жана инсан көйгөйү тереңдетилип чечмеленет. “Кылым карытар бир күн” романы дүйнөлүк адабий контексте терең философиялуу, социал маңыздуу кызыктуу көркөм чыгарма катары дүйнөнүн көптөгөн тилдерине которулуп, жакшы пикирлерде жаратты.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Боз эчкемер, боз земзем
Боз эчкемер, боз земзем (Varanus griseus (Daudin, 1803) ssp. caspius), (Eichwald, 1831).
Жалпы жана өлкөдө таралышы
V. g. caspius ареалы Иран, Афганистан, Орто Азия жана Түштүк Казакстанды (түндүккө карай Үстюрткө чейин, чыгышка карай Фергана тоо кыркаларына чейин) камтыйт, ал эми Аравия жарым аралында, Түндүк Африка, Пакистан жана Батыш Индияда – башка түрчөлөрү. Кыргызстанда мурун Прифергандын бардык тоо этектеги зоналарда, капчыгайларда кездешчү (кара), дагы мурун – Чүй жана Талас өрөөндөрүндө. Акыркы убакта балким жашоочу жерлери бир топ азайып кеткен ; 1985 жылы Ош шаарына жакын издери табылган, 1992 жылы Көк – Жаңгак шаарына жакын, 2005 жылы Кыргызкыштак айылына жакын бирин – серин особдор байкалган.
Жашаган аймактары
Чөлдөр жана жарым чөлдөр, Түркстан, Катран тоо, Алай, Кичиалай, Кекликтоо, Бозбутоо, Атойнок, Баубашата жана Фергана кыркалардын тоо этектериндеги адырлар. Бир катар жерлерде жашоо шарттарынын начарлашы түрчө жагымсыз биотопторго алып келген. Алсак, Көкжаңгак шаарына жакын мисте токойлу зоокалуу беттерде эчкемер бадалдардын арасынан табылган.
Саны
Бардык жерлерде сейрек. Түрдүн популяциясынын саны өтө аз санда болгондугуна байланыштуу, алардын абалы жөнүндө Кыргызстанда маалыматтар жок.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары). Жашыныш үчүн кемирүүчүлөрдүн, куштардын, ташбакалардын ийиндерин кеңейтип пайдаланат; узуну 3м ге чейин жеткен өзү да ийин казат.
Чектөөчү факторлор
Мурунку убакта – терисин даярдоо, этин дары катары пайдаланыш үчүн кармоо. Учурда негизги фактор – жашоого жарактуу жерлердин кыскарышы: адырларды жана жарым чөлдөрдү өздөштүрүү ( айдоо, малды жайуу), ошондой эле конуштардын кеңейиши жана тоо Кен иштетүүчү өнөр – жайдын өнүгүүсү. Жырткычтардын ( корсактар, чөөлөр, күсөндөр, жырткыч куштар, үй иттери) кол салышат.
Көбөйтүү ( колдо багуу)
Кыргызстанда жүргүзүлбөйт. Зоопарктарда кармалышы өтө сейрек, – террариум сүйүүчүлөрдүн багышы, колдо багылып көбөйтүү жөнүндө белгисиз.
Уюштурулган коргоо аракеттери
CITES тин 1 Тиркемесине жана бир нече өлкөлөрдүн Кызыл китептерине киргизилген. Кыргызстанда өзгөчө коргоодогу жаратылыш территорияларында ( ӨКЖТ) түрдүн бир дагы жашаган аймактары белгиленген эмес. Аны кармоого толук тыйуу салынган, мыйзамсыз кармоо, жоопкерчиликке тартылат. Түрдү коргоо жана анын популяциясынын абалын көзөмөлдөө жүргүзүү мамлекеттик мергенчилик ( аңчылык) көзөмөлдүн жоопкерчилигине жүктөлгөн.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Көбөйтүүнүн методдорун иштеп чыгуу, коргоо жөнүндө кеңири пропаганда жүргүзүү жана кармоого толук тыйуу салууну көзөмөлдөө. Фергана өрөөнүндө атайын заказникти жакын арада тезинен уюштуруу жөнүндө бир нече жолу белгилешкен.
Статусу
CR A4bc категория; Е. Кыргызстанада – саны азайууда түштүк-туран түрчөнүн, түштүк батыш-палеарктикалык түрдүн чачырандуу популяциялары, региондо тукумдун жалгыз гана өкүлү. Түрчө CI TES 1 Тиркемесине, СССРдин ( I I I категория), Казакстандын ( I I, VU ) жана бардык Орто Азия өлкөлөрдүн Кызыл китептерине киргизилген. Кээ бир маалыматтар боюнча дагы I U CNRLTS киргизилген.
Геоботаникалык карталар
Геоботаникалык карталар, өсүмдүктөр картасы – аймактардагы өсүмдүктөрдүн өзгөчөлүктөрүнө, жана бот. негизги белгилерине (ассоциациялары, формациялары ошондой эле алардын комплекстери жана бирикмелери) жараша түрдүү масштабда кичирейтилип кагазга түшүрүлгөн чиймеси. Г. к-нын аткарган милдети жана түзүлүшү боюнча универсалдык жана адистештирилген болуп бөлүнөт. Универсалдык Г. к-да өсүмдүктөрдүн тарыхый өнүгүшүндө түзүлгөн бирдиктердин жайгашуусун, алардын ички жана сырткы себептериндеги, шарттарынын таасири менен өзгөрүштөрүн мисалы, токойду кыйгандан кийин шалбааларга же бозоңдорго жана мурдагы бетеге, шыбактуу дыңдарды айдагандан кийин эгин же башка айдоо жерлерге айланышы. Адистештирилген г. к-да өсүмдүктөрдүн (жайыт, токойу, чөп чабык, өсүмдүк байлыгынын запастары) эл чарбасындагы пайдаланылышына карата болгон өзгөчөлүктөрүн көрсөтөт. Г. к. ири (1:500-1:25000) орто (1:300 000-1:1000 000) же майда (1:1500000-1:5000000) масштабдуу болуп бөлүнөт. Кыргызстанда жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн натыйжасында ар түрдүү масштабдагы бир нече Г. к. түзүлгөн. Алардын ичинде Кыргызстандагы өсүмдүктөр картасы жана дагы областтардын Г. к. бар.
Погурей (Пага куймасы)
Погурей — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пага дарыясынын сол жээгинен 89 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бад-Райхенхалль
Бад-Райхенхалль - Германиянын Бавария Жериндеги шаар, курорт. Берхтесгаден районуна карайт. Райондун борбору. Зальцбургка жакын жайгашкан. Калкы – 17470 (2010-ж.) киши. Аянты - 39,44 км2.
Тышкы шилтемелер
</
«Лузитания»
«Лузитания» – америкалык жүргүнчүлөр кемеси. 1915-ж. 7-майда Ирландиянын түштүк-чыгыш жээгине жакын жерде немистердин суу астында сүзүүчү U-2 кемеси тарабынан чөктүрүлгөн. Лузитаниядагы 1959 жүргүнчүнүн 1198и (анын ичинде АКШнын 115 жараны) өлгөн. Лузитаниянын долбоору 1902-ж. «Лузитаниянын» чөктүрүлүшү. АКШда түзүлүп, 1907-ж. курулган. 1- дүйнөлүк согуш мезгилинде Ливерпул менен Нью-Йорктун ортосунда каттаган. Немистик командачылык Лузитанияда жүргүнчүлөрдөн тышкары, аскер жаракжабдыктары бар деп эсептеген. Англия өкмөтү Лузитанияда аскер жарак-жабдыгы болгон эмес, кеме бейкүнөө жардырылган деп билдирген. « Лузитаниянын» чөктүрүлүшү АКШны 1-дүйнөлүк согушка катышууга түрткөн.
Барсук (дарыя)
Барсук — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Старица куймасынан 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 80 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Султанбек (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Султанбек — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Таймурзин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 159 киши. Почта индекси — 452319, ОКАТО коду — 80224840003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кулназарова Бакбүбү
Кулназарова Бакбүбү Шырдакчы. 1937-ж. Аксы районундагы Жаңы-Жол айылында төрөлгөн. Атайын орто билимдүү. Соода тармагында эмгектенген. Бакбүбүнүн шырдактарында аксылыктарга таандык өздөштүрүүдөгү бөтөнчөлүктөр билинет. Төрт бурчтуу аянттуу жасалган шырдактарында төрттөн табакчанын ар бири төрт «мүйүз оюмдарынын» түрлөрүнөн жаралат да, «аламычы» «ача оюмдарынан» турат. Негизи түр шырдакка ал сары милтени - ыскытты арбын пайдаланат. Башынан «ачкыч оюму» бар эки «мүйүз оюму» «карга тырмак оюму» менен биригет. Ошондо төрт бурчунан төрт «кочкор мүйүз оюму» чыгат. Ак-карадан «бычак учу», жээк оюму «бадам оюмунан» арбын берилет. Уздун шырдамалына түшкөн көркөм оюмдары өтө жыш, бирок, айылдаштарынын үлгүлөрүнө үндөшөт. «Аламычы» бар бир табакчанын ичинен төрт табакча, анын ичинен төрт табакчага «кочкор мүйүз оюмун» чыгарып, табакчанын төрт четине «ачкыч оюму» менен кайрадан «мүйүз оюмдарын» жупташтырат. Анда кара өң буюмдарды өзүнө бурат. Демек, көбүнчө «мүйүз оюму» «ачкыч оюму» менен көбүрөөк биригет.
Чет-Нура
Чет-Нура — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Чет-Нура айыл аймагына кирет. Нарын шаарынан түндүк-чыгыш тарабында жайгашкан. 1930-жылы негизделген. Кесиптик техникум, мектеп, китепкана бар.
Калкы
Калкы ― 622 (1986-жылы), 765 киши (2009-жылы).
Раимжанов Мамат
Раимжанов Мамат 1953-жылы Сузак районунун Көк-Арт айылында туулган. Көк-Арт айылындагы башталгыч мектепти, 1970-жылы Октябрь кыштагындагы А.С.Макаренко атындагы орто мектепти, 1976-жылы Кыргыз Мамлекеттик Университетинин филология факультетин аяктаган.
Эмгек жолун ошол эле жылы университеттин жолдомосу менен, Тогуз-Торо районундагы “Атай” орто мектебинде мугалим болуп эмгектенип баштаган. Андан кийинки жылдары Жалал-Абад шаарындагы кесипчилик-техникалык окуу жайында окутуучу, окуу иштери боюнча директордун орун басары, Сузак райондук “Пахтачы” гезитинде иштеп, 2000-жылдан Бишкек шаарындагы “Кыргыз Руху”, “Эркин Too”, “Аалам”, “Ордо” гезиттеринде журналист болуп эмгектенип, 2012-жылы оорудан кийин эс алууга чыккан.
Аналитик, саясий баяндамачы, жазуучу катары журналистер чөйрөсүндө, эл арасында белгилүү адам. “Армандуу тескей”, “Чабандес” “Алмалар гүлдөйт”, “Карга”, “Үчөө” аңгеме, повесттердин автору. (Көчмөн доор)” мистикалык романы, “Тайга тагдыр” прозалык жыйнагы жарык көргөн. 2016 жылы, 4-октябрь куну оорудан каза тапкан
Мураталиев, Бейшенбай Тоголокович
Бейшенбай Тоголокович (Тоголок уулу) Мураталиев (1929 –1973) - Кыргызстандын совет мезгилиндеги коомдук жана мамлекеттик ишмери, экономика илимдеринин кандидаты.
Кыскача өмүр таржымакалы
Б.Т.Мураталиев 1929-жылы 10-февралда Кыргызстандын Чүй облусундагы ал кезде Кызыл-Аскер (Кант районуна, кийинчерээк - Аламүдүн) районуна караштуу Кашка-Суу айылында туулган.
Атасы Тоголок Муратаалы уулу кедей дыйкан болгону айтылат.
Ленинград каржы-экономика институтун ийгиликтүү аяктаган. Экономика илимдери боюнча кандидаттык диссертациясын коргогон.
Дал ушул кызматты аркалап жатканда АКШда Азамат Алтай менен жолуккан.
Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин 6-7-8-чакырыктагы курамына депутат болуп шайланган.
1973-жылы 7-апрелде жол кырсыгынан улам мезгилсиз дүйнөдөн кайткан.
Сыйлыктары
Эки жолу Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.
Жолдошов Сабыржан ажы
Жолдошов Сабыржан ажы 1952-жылы Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Луиза Мэй Олкотт
Луиза Мэй Олкотт (англ. Louisa May Alcott; 1832-жыл 29-ноябрь — 1888-жыл 6-март) — америкалык жазуучу жана акын болгон. "Кичинекей айымдар" (англ. Little Women, 1868), анын уландысы "Кичинекей кишилер" (англ. Little Men, 1871) жана "Жонун балдары" (англ. Jo's Boys, 1886) романдары менен таанымал. Жаңы Англияда трансценденталист ата-эне, Эбби Мэй жана Эймос Бронсон Олкотт тарабынан өстүрүлгөн Олкотт ошол мезгилдеги Ралф Уолдо Эмерсон, Натаниел Хауторн жана Генри Дэвид Торо сыяктуу көптөгөн белгилүү интеллектуалдардын арасында чоңойгон.
Олкотттун үй-бүлөсү каржылык кыйынчылыктарга дуушар болуп, ал кичинекей кезинен тартып үй-бүлөсүн багууга жардам берүү үчүн иштеп, ошол эле учурда жазуу үчүн мүмкүнчүлүк издеген. Ал 1860-жылдары өзүнүн чыгармасына карата ийгиликтүү сын-пикирлерди ала баштаган. Эмгек жолунун башталышында ал кээ-кээде А. М. Барнард каймана атын колдонуп жүргөн. Бул ысым менен ал жаш өспүрүмдөргө романдарды жазган.
1868-жылы басылып чыккан "Кичинекей айымдар" Олкотттун кичи мекени Хиллсайддагы (Массачусетстин Конкордунда, кийинчерээк Уэйсайд деп аталып калган) окуяларды чагылдырат жана Олкоттун бала кезиндеги үч эжеси менен өткөргөн күндөрүнө үстүртөн негизделген. Роман абдан жакшы кабыл алынып, азыркы күнгө чейин популярдуу балдардын романы болуп эсептелет жана бир нече жолу тасмага тартылган.
Олкотт аболиционист, феминист болгон жана өмүр бою турмушка чыккан эмес. Ал Бостондо 1888-жылдын 6-мартында дүйнө салган.
Үй шартында консервалоо
Үй шартында консервалоо — азык-түлүктү бузбай көпкө сактоо максатында атайылап даярдоо.
Мында консерваланган азыктын азыктык жана биологиялык сапатын жоготпой көпкө сакталышы үчүн түрдүү ыкмалар колдонулат. Бирок бардык убакта азыктарды кылдат тазалоо зарыл, анткени консерваланган азыктын көпкө сакталышы, организм үчүн пайдасы анын сапатына жараша болот. Айрым өсүмдүктөрдү, көк-сөк, мөмө жана жемиштерди кургатып алса болот. Кургатылган азыктар кургак, салкын жерде, жыты чыкпас үчүн оозу бек идиштерде сакталат. Ным тартып калган азыктар тез бузулат (көгөрүп кетет).
Туздоо
Жашылча жана жемиштерди туздоодо алардагы сүт-кычкыл микроорганизмдердин (таасири менен канты ачыйт. Ага туз, көк-сөк, сарымсак кошот, алар анын даамын жакшыртат. Кант кошулуп (60—65%ке чейин) консерваланган азыктардагы микроорганизмдерди кант жок кылып, бузулуудан сактайт. Ошондой эле кайнатуу жолу менен да айрыкча оору козгогуч микроорганизмдерди жок кылууга болот. Ал үчүн казан, чака же мискейдеги кайнап жаткан (100°) сууга жашылча (жемиш) салынган айнек идишти салып кайнатуу керек. Эгерде жашылча-жемиштерди, ошондой эле белогу көп азыктарды (эт жана балык) 100°ка чейин ысытканда андагы микроорганизмдер, анын ичинде ботулизм пайда кылуучу бактериялар сакталып калышы мүмкүн. Майга куурулган жашылча консервалардагы микроорганизмдин майдын таасири менен ысыкка чыдамдуулугу артат; мындай консерваларды кылдат даярдоо керек. Чала кайнатылган эт, балык, май кошулган жашылча консервалары өмүргө коркунучтуу ууланууга дуушар кылуусу мүмкүн (Тамак-аштан уулануу).
Кайнатуу
Үй шартында 100°тан жогору кайнатууга мүмкүн болбогондуктан жашылчаны, козу карынды, эт, балык, сүт азыктарын консервалоого таптакыр тыюу салынат. Ботулизм токсиндери бар консервалар бузулганы эч билинбей эле таптаза болуп турат, ошондуктан күнөм саналган консерваларды оозу ачылгандан кийин 10—15 мин. кайнатуу керек. Жашылча-жемиштен консерваланган азыктарда бактериялардан тышкары түрдуү ачыткычтар жана кеберлер болот. Чала кайнатылган консерваларда алар көбөйүп, ачытат (капкагы атылат), азыктын өңү киргил тартып, үстү кеберленет. Мындай консерваларды 10—15 күн байкап, анынсырткы түрүнөн сапатын аныктоого болот. Бузула баштаган консерваларды дароо ачуу керек. Мөмө-жемиштен жасалган компот ачып кетсе жана кеберленсе, кеберин калпып таштап кайра кайнатып, кыям, кисель даярдоого болот. Ачкыл жыттанган, кеберленген консерваны жегенге жарабайт. Лакталбаган металл капкак менен бекитилген маринаддар жана компоттордо айрым учурда газ пайда болуп, капкагы көөп кетиши мүмкүн, бирок консерванын суюгу киргилденбейт. Микроорганизмдердин тиричилик аракетинен да капкак көтөрүлүшү ыктымал. Мындай консервалар жегенге жараксыз.
Сактоо
Жашылча-жемиш консерваларын 0дөн-20°та сактоого болот. Кант кошулган консерваны + 10°тан төмөнкү температурада сактоого болбойт, анда кантка айланып катып кетет. Үй шартында даярдалган консерваларды тоңдурууга болбойт, анткени эриткенде азыктын түрү жана даамы начарлайт. Консерваны (айрыкча шире жана экстракттар) жарык жерде сактоого болбойт, андан алардын өңү өзгөрүп, ал эми ысык же өтө ным жерге сактаса капкагын дат басат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Хамсе
Хамсе, хамса (ар. – беш, бештик деген сөздөн) – фарсы-түрк поэзиясындагы бири-бирине жакын мазмунда жана формада (бирок сюжеттери, каармандары уланбайт) жазылган беш чыгарманын бириккендеги аты. Мисалы, 12–13-кылымда жашаган Низами Гянжевинин “Сырлардын казнасы”, “Хосров менен Ширин”, “Лайли менен Мажнун”, “Жети чүрөк”, “Искендер-нама” деген беш поэмасы бир Хамсени түзгөн. Ошондой эле А. Навои, А. Жами ж. б. акындардын Хамселары белгилүү. Хамсе жаратууга акындар көп аракет кылган, бирок алардын өтө таланттуулары гана өз хамселерин элге тартуулай алган.
Дискурсивдүү билим
Дискурсивдүү билим (лат. discursus – ой чабыттатуу) – мурдагы тажрыйбанын негизинде акыл-эске талдоолордун жыйынтыгынан алынган билим; акыл-эс менен өтмө катар, темирдей бекем ырааттуу талдоого алуу процесси; анда улам соңку ой корутундусу мурдагыдан агылып келип, кийинкисин да шарттап кетет.
Изилдөөчү жекече фактыларды үйрөнүүдөн кадамдап отуруп индуктивдүү ой жүгүртүүнүн жыйынтыгы катары жалпылаштырылган корутунду чыгаргандыгы – Дискурсивдүү билимдин мисалы.
Экологиялык адам укугу
Экологиялык адам укугу – дүйнөлүк жана да улуттук деңгээлде экологиялык каатчылык туудурган абалдын курчушунан улам келип чыккан адамдын конституциялык укуктарынын бир түрү. Э. а. у-н конституциялык деңгээлде кеңири беките баштоо 1980-жылдардын аягында – 1990-жылдардын башында гана башталган. Э. а. у-на баарыдан мурда жагымдуу айлана-чөйрөгө ээ болуу укугу; экологиялык тартип бузуу аркылуу адамдын денсоолугу менен мүлкүнө келтирилген зыяндын ордун толтуруу укугу; жаратылыш чөйрөсүнүн абалы тууралуу таасын-так маалымат алуу укугу тийиштүү.
Үсөналиева Мырзабүбү
Үсөналиева Мырзабүбү - жазуучу жана котормочу. Жайыл районунун Кызыл-Октябрь айылында 1946-жылы 15-ноябрда туулган.
1964-жылы Кара-Балта шаарындагы мектеп-интернатты, 1970-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин чет тилдер факультетин бүтүрүп эмгек жолун мугалимдик кесипте Жайыл районунун Талды-Булак орто мектебинде баштаган.
М.Үсөналиеванын повесттери, аңгемелери республикалык «Литературный Кыргызстан» журналында жана кыргызстандык авторлордун чыгармаларын камтыган «Горизонт» жыйнагында жарык көргөн. Чыгармаларын орус тилинде жазган авторлордон.
1994-жылы «Эмгек ардагери» медалы менен сыйланган.
1995-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар Союзунун мүчөсү.
Орус тилинде
Восхождение: Повесттер жана аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Адабият, 1992. – 118 б.
Девичья душа-девичья краса: Повесттер, аңгемелер, котормолор. – Б.: Учкун, 1998. – 222 б.
Акматов К. Архат в кн: “Открывая друг друга”, – М.: ООО “Дрофа” – 2007.
Акматов К. Архат: роман. – М.: Московский парнас, 2008. – 351 с.
Кулумбаев Өмүркул
ӨМҮРКУЛ КУЛУМБАЕВ - акын.
Өмүркул Кулумбаев Ат-Башы районундагы Терек-Суу айылында 1933-жылы 15-майда туулган. 1950-жылы айылында орто мектепти бүтүрүп, эмгек жолун Нарын облустук типографиясында терүүчү болуп иштөө менен баштаган. 1954–1957-жж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1957-жылдан Нарын шаардык аткаруу комитетинде, 1958-жылдан Тянь-Шань облустук аскер комиссариатынын начальнигинин жардамчысы болгон. 1961-жылы кызматтык командировка учурунда автокырсыкка кабылып, эки буту баспай калган. Ошондон баштап чыгармачылык иште. 1-топтогу майып. 1966-жылдан баштап ырлары басма-сөздө жарыялана баштаган. Биринчи ырлар жыйнагы «Турмуш кайрыктары» деген ат менен 1970-жылы басылып чыккан. 10 поэтикалык жыйнактын автору. Көптөгөн ырларына обондор жаралган. Акындын кээ бир ырлары орус тилинде жарык көргөн. 1972-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Турмуш кайрыктары: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1970. – 84 б.
Менин эрким: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 80 б.
Каккын жүрөк: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 83 б.
Менин үнүм: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1973. – 40 б.
Уч кыялым: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1976. – 79 б.
Бийик дабандар: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 68 б.
Көктөм жыты: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1982. – 76 б.
Тоолор сүйлөйт: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 155 б.
Арчалуу булак: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 152 б.
Элет торгою: Ырлар. – Ф.: Адабият. 1990. – 96 б.
Элет торгою: Ырлар. – Б.: Бийиктик, 2001. – 177 б.
Зааранын токтобой калышы
Зааранын токтобой калышы ар кандай ооруларда (урологиялык, неврологиялык, гинекологиялык) байкалат.
Зааранын токтобой калышы айрым оорулардын белгилери болуп саналат. Ал таптакыр (абсолюттук), бир аз жана түнкүсүн токтобой калуу болуп бөлүнөт. Зааранын токтобой калышына төрөт учурунда, ар түрдүү операция мезгилинде табарсыктын кырсыкка учурашы, өнөкөт цистит, борбордук же четки нерв системасынын айрым оорулары, простата безинин аденомасы, заара каналынын ичкерип сезгениши, бөйрөк түтүкчөсү табарсыкка ачылбай, жыныс органдарына же көтөн чучукка куюлушу себеп болот.
Заара такыр токтобой калганда табарсыкта кармалбай түз сыртка агып турат. Бул табарсыктын же заара чыгаруучу түтүктүн тубаса кемтигинде болот. Зааранын токтобой калышынын бул түрү операция жолу менен дарыланатомиялык Зааранын бир аз кармалбай калышы көбүнчө аялдарда төрөт мезгилиндеги жабыркоодон болот, ошондой эле нерв системасынын ооруларына да байланыштуу. Мында күлгөндө, корккондо, чүчкүргөндө заара бир аз чыгып кетет. Аны дарылоодо башка ыкмалар менен айыктыруучу гимнастиканын мааниси зор. Бул түрү байкалганда врачка кайрылып чыныгы себебин таап жана негизги ооруну дарылоо керек. Түнкүсүн заарасы токтобой калган балдарды жатарда, түнкүсүн ойготуп заара ушаттыруу, кечкисин суюктукту аз берүү сунуш кылынат. Бул 12—16 жашка чыкканда жоголо баштайт. Бирок себебин эрте таап, эрте дарылоо жакшы натыйжа берет. Заараны териге тийгизбөө үчүн заара жыйнагычты пайдалануу, күн сайын жуунуп, чурай жана санды вазелин менен майлоо керек. Айрым ооруларда (цистит, простата безинин аденомасы, заара жолунун таш оорусу жана башка) оорулуунун такай заара кылгысы келип турат. Бул абалды Зааранын токтобой калышы менен чаташтырууга болбойт.
"Манас" эпосунун тили
Кыргыздардын эпикалык чыгармаларынын туу чокусу болгон "Манас" эпосунда кыргыздардын көп кылымдык тарыхы, көз караштары, ой-максаттары, келечекке умтулуусу жана башкалар чагылдырылган. Албетте, көп кылымдык өнүгүү жолунда «Манас» эпосунун тили белгилүү бир деңгээлде нормага салынган, туруктуу сөз айкаштары, клишелер, архаизмдер, историзмдер, көркөм троптун түрлөрү түзүлгөн, ошондой эле эпостун тилин, бир жагынан, кадимки тилден, экинчи жагынан, тилдин диалектилеринен айырмалаган эпостун өзүнө гана мүнөздүү айрым грамматикалык жана фонетикалык өзгөчөлүктөр пайда болгон. Ошондуктан «Манас» эпосунун тили диалектилерди, негизги тилдин өзүн жалпы камтыгандыктан ал элдин улут болуп калыптанган учурундагы тилинин диалектисине да, күнүмдүк тиричиликте колдонулуучу тилге да, адабий-жазма тилге да окшобогон, кыргыздардын улут болгонго чейинки оозеки адабий тили болуп эсептелет. Эпостун тилинин жалпы диалектилерди камтыгандыгы анын лексикасынан, фонетикасынан, морфологиясынан жана синтаксисинен көрүнүп турат. «Манастын» тилинин жалпы диалектилерди камтыгандыгынын башкы белгилеринин бири — бул анын көркөм иштелип чыккандыгы. Ал баарыдан мурда туруктуу формулаларда, салттык үлгүлөрдө берилет. Иштелип бүткөн көркөм формулалар эпосто бир окуя менен экинчи окуяны байланыштырып, мурунку окуядан жыйынтык чыгарылып, башталуучу жаңы окуяга угуучулардын көңүлүн буруп, кызыгуусун күчөтүүдө колдонулат: «Муну мындай таштайлы Эми Манастан кабар баштайлы»; «Аны ошо жерге таштаңыз, Айдаркан уулу Көкчөнүн Аңгемесин баштаңыз»; «Бул сөздү таштап салалы Кара кандын Каныкей Кайрылып кабар алалы». Ар кандай окуяларды сыпаттоодо пайдалануучу формулалар да көп учурайт.
Балтыр этиң толо элек
Балбан кезиң боло элек.
Канаттын баары кайрылып,
Чапандын баары айрылып,
Жыгач ойгучтар
Жыгач ойгучтар (лат. Cossidae) — эжекебесалары жыгачты оюп жеп жашоочу көпөлөктөрдүн бир тукуму, буларга сасык жыгач ойгуч (лат. Cossus cossus) кирет.
"Манас" эпосунун тили
Этектин баары түгөнүп,
Эмчектин баары эзилип.
Бул өңдүү көп колдонулуучу үлгүлөрдү манасчылар эпостун мазмунуна, жаңы кырдаалга карай өркүндөтүп колдоно беришет. Даяр формулаларды чыгарманын ар кайсы каармандарынын кебете-кешпирин, мүнөзүн (мисалы, өңүн, башынын түзүлүшүн, турпатын, кийимин, чыдамкайлыгын, эрдигин, кайраттуулугун, айкөлдүгүн, күчүн жана башкалар), жоого минген атын жана курал-жарагын, согуштарды жана баатырлардын жекеме-жеке кармаштарын, душмандарды салгылаш болгон жерлерди, душмандарды (мисалы, душмандын турпатын, анын күчүн, шамдагайлыгын, куулугун, жоого минүүчү атынын жабдыктарын жана курал-жарагын сыпаттоодо), табият кубулуштарын, буюм-тайымдарды жана абстракттуу түшүнүктөрдү сүрөттөөдө колдонушкан. Ар бир окуяга тийиштүү туруктуу атайын формулалар болот. Бул айрыкча эпостун башкы жана негизги каармандарына жана алардын аттарына, жоо-жарактарына тиешелүү:
Манас:
Алтын менен күмүштүн
Ширөөсүнөн бүткөндөй,
Асман менен жериңдин
Тирөөсүнөн бүткөндөй,
Айың менен күнүңдүн
Бир өзүнөн бүткөндөй,
Алды калың кара жер
Манаска жердигинен түткөндөй.
Алыска-жуук айныбас,
Ыраакы-жакын ылгабас,
Түтүнү туман, түбү Ыспан
Кароолу дажал, огу ажал.
Төштүк:
Тогуз уулдун кенжеси,
Элемандын эркеси.
Жолой:
Атасы бар, бата жок.
Айтканы бар, ката жок,
Энеси бар нике жок.
Элде мындай бөкө жок.
же:
Алты батман буудай жеп,
Дан жыттанган чоң Жолой.
Алтымыш алпты өлтүрүп,
Кан жыттанган чоң Жолой.
Коңурбай:
Кечилдин каны Коңурбай.
Чубак:
Алышса адамдын күчү жетпеген,
Арстандын тиши өтпөгөн,
Акбалтанын Чубагы
Арстандын бири бу дагы.
Ырчыуул:
Бирөө Ырамандын Ырчы уул
Ычкыры түпөк, кырк муундуу
Тебетейи чоктуу кул,
Айтарга сөзү шоктуу кул.
Мындай даяр формулалар «Манаста» өтө көп жана лексикалык тутуму, синтаксистик курулушу боюнча ар түрдүү. Алардын тутумунда көөнө бирдиктерди камтыган өзүнчө сөз топтомдору болуп, эпостун тилин өзгөчө стилге салып турат. Кээде жалаң архаизмдерден турган формулалар да кездешет. Алардын маанисин контексттен бөлүп кароого болбойт, бирок алар көп учурда контекстте да анчалык түшүнүктүү эмес, ал эми кай бирлеринин мааниси таптакыр эле түшүнүксүз бойдон калат. Мындай туруктуу формулаларга өзгөрбөстүк, көтөрүңкү стиль, эмоциялуу таасирдүүлүк, образдуулук, метафоралуулук, обондун биримдиги мүнөздүү жана алар көп учурда кадимки сүйлөм формасына сыйбаган синтаксистик бир бүтүндүктү түзөт. Мындай өзгөчөлүктөр диалектиге, кадимки тилге мүнөздүү эмес жана эпостун тилинин иштелип чыккандыгын, жалпы диалектилерге мүнөздүү экендигин көрсөтөт. «Манас» эпосунун тили абдан формулалуу келгени менен эпосту бүтүн бойдон эпикалык туруктуу формулалардан турат деп айтууга болбойт. «Манастын» тилиндеги туруктуу формулалардын көптүгү анын жакшы иштелип чыккандыгын, көөнөлүгүн гана көрсөтөт. Бир эле формуланын пайда болушу үчүн узак убакыт керек жана ал көптөгөн манасчылардын элегинен өтүүгө тийиш. «Манаста» мындай формулалардын көптүгү — эпостун тили көп кылымдар бою жакшыртылып, калыптанып келгендигинин күбөсү.
«Манастын» тилинин поэтикалык формасы да анын иштелип чыккандыгын, жакшыртылгандыгын кандайдыр бир деңгээлде белгилейт. Анын лексикасындагы мындай иштелип чыгуу метафора, эпитет, салыштыруу, образдуу көркөм сөз айкаштары сыяктуу эпикалык баяндоонун салтанаттуу жана жалпыланган стилине таандык таасирдүү, эмоциялуу, экспрессиялуу каражаттарды ылгап алуу жолу менен жүзөгө ашырылган. Мисалы, эпостун тилиндеги эпитеттер: айкөл, канкор, баатыр (Манас жөнүндө); калча, аяр, куу (Коңурбай жөнүндө); арстан, жолборс, кабылан, сырттан жана башкалар; мүнөздөмө эпитеттер: алышса адамдын күчү жетпеген, арстандын тиши өтпөгөн (Чубак); атка жеңил, тайга чак, уйкусу жок, жолго сак (Сыргак); кырктын башы Кыргылчал, кылымды бузган даңгыл чал (Кыргылчал); салыштыруу улар: «балтыры өгүз белиндей, ачыккан көк жал бөрүдөй, күзгү кирген жолборстой, кышкы кирген буурадай жана башкалар; метафоралар: кырк жолборс түпкө жетти деп; барбана болду башына; көздөн жалын шыркырап; жолборс жүрөк, таш билек; тула бою ок болуп, толкуну кызыл чок болуп; балапан жүнү бата элек, балтыр эти ката элек жана башкалар; гиперболалар: мурду тоонун сеңирдей, булчуңу бука белиндей; жан казандай башы бар, жаткан иттей кашы бар; каалгадай кашка тиш; чечекейи челектей жана башкалар Булардын баары «Манастын» тилинде зор роль ойноп, аны байытып, таасирдүү, ийкемдүү жана уккулуктуу кылып, эпостун тилин оозеки тилден, диалектилерден, адабий жазма тилден айырмалап турат. Эпостогу өтө көп мындай туруктуу формулалар узак мезгил бою көптөгөн таланттуу манасчылардын аракети менен түзүлүп, салт катары укумдан тукумга өтүп келген. «Манас» эпосунун тили диалект эмес, жалпы элдик тил экендиги анын лексикасындагы архаизмдер менен историзмдерден, ошондой эле моңгол, араб, иран, кытай тилдеринен өздөштүрүлгөн сөздөрдөн байкалат; мисалы, көңкү, көй, атпай (эл жөнүндө), бөкө, бичик (эпосто), даңза (бичиктин синоними), мырдар, апсана, бакар, абыгый (улуу кишиге карата кайрылуу), алаткак (эпосто), жайсаң, жаң-жуң, зардал, дуу-дуу, чый-тай, тый-тай, суң-дуң, жесет, иеп, какай, кыяк, кете, селебе, карыпчы (ийинге кийгизилет), шыгай, себил, чаркөө, чыңыроон, мар, тууш, сурайыл, лаанат-манат жана башкалар. Бул сөздөрдүн көпчүлүгү «Манас» эпосунда гана бар, кээ бир сөздөр айрым диалектилерде сакталып калган. Жогорку сөздөрдүн бардыгы кыргыздын оозеки тилинде колдонулбайт же өтө сейрек айтылат. Булар «Манастын» тилине оозеки тилдин диалектилерине да, адабий жазма тилге да окшобогон өзүнчө бир көөнө түр берет.
Ар бир манасчы эпосту өзүнүн диалектисинде айткандыгы белгилүү, ошондуктан «Манастын» тилинде аны аймактык диалектилерге жакындаткан белгилер да бар. Бирок, мындан эпостун тили диалектикалык тил менен катар турат деп айтууга болбойт. «Манас» эпосунун тили кандайдыр бир диалекти менен чектелип калбайт; ал кыргыз тилинин бардык диалектилеринин, түрдүү тилдик белгилеринин жыйындысы болуп эсептелет. Бул эки багытта ишке ашкан; 1) чакан аймактын, диалектинин фонетикалык, морфологиялык жана лексикалык белгилерин колдонбоо; бул көп учурда ар кандай аймактардын диалектилик белгилеринин биригишине алып келген, 2) эпостун жанрдык өзгөчөлүгү менен шартталган функциялык-стилдик обочолонуунун натыйжасында эпостун тилинде ар түрдүү диалектилердин белгилерин тандап колдонуу. Ошентип, «Манас» эпосунун тили төмөнкүдөй диалектилик белгилерди камтыйт.
Фонетикада. Сөз башында жумшак эринчил «б» тыбышынын ордуна каткалаң эринчил «п» тыбышынын же тескерисинче «п» тыбышынын ордуна «б» тыбышынын колдонулушу:
1)	Пастады биздин арбак деп.
2)	Паашасы айткан буйругун.
3)	Алтымыш кабат пактада.
4)	Дүкөндөн өрттөп пулдарын.
5)	Жанчышып пенде жеңбеген.
6)	Адил бааша тагы үчүн.
7)	Пар жастык коюп башына.
8)	Бастан келген төрт бурут.
9)	Банар алып келишти.
10)	Өзүңдөн бөлөк баана жок.
Сөз башында каткалаң эринчил «п» тыбышынын колдонулушу тилдин түш. говорлоруна мүнөздүү. Ал эми түн. говорлорго каткалаң эринчил «п» тыбышынын ордуна жумшак «б» тыбышы колдонулат. Сөз башында «п», «б» тыбыштарынын ордуна эринчил-мурунчул «м» тыбышынын колдонулушу ысык-көл говоруна мүнөздүү:
1)	Мааналарга итим жок.
2)	Бешөө деди мерзентим.
Өздөштүрүлгөн сөздөрдөгү эрин-тишчил «в» «ф» тыбыштарынын ордуна жумшак эринчил «б» тыбышынын айтылышы түндүк говорлорго мүнөздүү диалектилик белги болуп эсептелет:
1)	Барганадан кыз таппай.
2)	Олтурду Кошой борумдуу.
3)	Баш убазир жакыны.
Каткалаң уччул «с» жана «з» фонемаларынын колдонулушунда диалектилик белгилердин аралашып кеткенин байкоого болот.
1)	Тас карды кетти жарылып.
2)	Кесенип көзүн салыптыр.
3)	Азирейил түзү бар.
«С» жана «з» фонемалары кыргыз диалектилеринде ар түрдүүчө колдонулат. Бир жерде (Ысык-Көлдө) «с» тыбышынын ордуна «з», башка бир жерде (Чүйдө) тескерисинче айтылат. Б. М. Юнусалиев «з» фонемасынын колдонулуш белгилерине карата кыргыз говорлорун төрт топко бөлгөн. Анын пикири боюнча «с» жана «з» фонемалары түштүк-чыгыш (түндүк-батыш говорлорунан тышкары) жана түштүк-батыш диалектилеринде гана туура колдонулат. «Манастын» тилинде «с» жана «з» фонемаларынын ар кандай орун алмашылып айтылышы менен катар эле алардын туура колдонулушу да кезигет.
Түштүк-батыш диалектиге жана түндүк диалектинин талас говоруна эринчил дифтонгдор мүнөздүү. «Манастын» тилинде дифтонгдордун бар экендигин Б. М. Юнусалиев да белгилеген:
1)	Бектеринен бешөөнү.
2)	Энеден не үчүн тувамын,
Эрлердин жолун кувамын.
Эс алып кантип сувамын.
1)	Бастан келген төрт бурут,
3)	Аста-аста эр Бакай Ар бир сөздү сүйлөдү.
4)	Катта-кичик карыңар.
Морфологияда: Барыш жөндөмөсүндөгү «сага», «мага», «ага» өздүк ат атоочторунун «даа», «маа», «аа» түрүндө кыскартылып колдонулган учурлары бар:
1)	Эгер келбей койбойт саа деди.
2)	Жолдош кошуп берсең маа.
3)	Кашында жүрөт аа кошо.
Өздүк ат атоочтордун кыскартылып айтылышы түндүк говорлорго мүнөздүү болсо, ал эми манасчылар көп пайдаланган «ол», «олор», «саган» өздүк ат атоочтору түштүк говорлорго мүнөздүү.
1)	Келсин деди олорду.
2)	Ол жамбыдан түңүлүп.
3)	Мен да жардам саган деп.
Кыязы, бул ат атоочтор байыркы убакта кыргыз тилинин бардык говорлорунда колдонулса керек. «Ошол», «ушул», «ушу», «ошондо», «ушунда» жана ушундай сыяктуу шилтеме ат атоочтор түштүк говорлордо башындагы үндүү тыбыштары түшүп айтылат. Түндүк диалектиде жана адабий тилде алар тескерисинче, сөз башында үндүү тыбыш менен айтылат. «Манас» эпосунун тилинде ушул эки түрү тең учурайт:
1)	Байжигит шондо көп айтат.
2)	Көрөр күнүң шол болот.
3)	Арзысаң Жакып баргын шоо.
Түштүк диалектиге таандык «энди» деген тактооч да диалектилик өзгөчүлүккө ээ:
1) Энди үйүңө кет деди.
2) Энди Ошпурга кеп айтат.
Эпостун тилинде «жат» жана «бар» жардамчы этиштерине уланган сөз өзгөртүүчү -ыр мүчөсүнүн жардамы менен түзүлгөн этиштин учур чагы сейрек болсо да кезигет:
2)	Билгенин кылып жатыр деп.
3)	Өлтүргөнү жатыр бизди деп.
Мындай өзгөчөлүк түндүктө талас жана теңиртоо (тянь-шань) ал эми түштүктө ала-бука, жаңы-жол, чаткал говорлоруна мүнөздүү. Синтаксисте. Эпостун тилинин синтаксиси да оозеки тилдин, диалектилик синтаксисинен олуттуу түзүлүш белгилери боюнча айырмаланат. «Манас» эпосунун өзгөчө жашоо формасы сүйлөмдүн түзүлүшүнүн синтаксистик өзгөчө принциптерин талап кылган. Эпостун тилинде кыска сүйлөмдөр менен катар эле абдан кеңири синтаксистик түзүлүштөр да бар. Мындай синтаксистик түзүлүштөр синтаксистик жактан бир бүтүндүктү — грамматикалык жактан жалпы ыргактагы бүткөн же бүтпөгөн бир нече сүйлөмдү бириктирген өзгөчө моделди түзүп турат. Мисалы:
Аккула менен болкоюп,
Наакери бутта чойкоюп,
Кылычы белде кыңгырап,
Айбалта жанда шыңгырап,
Аккелте жондо жаркылдап,
Ак асаба, сур желек,
Найзасында жалпылдап
Ак шумкар куштай баркылдап
Майданга баатыр барганы.
Мындай синтаксистик түзүлүштөр кээде жыйырмадан ашуун ыр саптарын бириктирет. Мындан тышкары, эпостун тилинин синтаксисине ар кандай анафоралуу жана эпифоралуу сүйлөмдөр, синтаксистик паралеллизмдер, лексика-морфологиялык жана синтаксистик кайталоолор, атоочтук жана чакчыл түрмөктөрдүн, киринди сүйлөмдөрдүн тизмеги, айрым учурда адаттан тыш айкалыштан турган туруктуу сөз түрмөктөрү мүнөздүү. Мындай көрүнүштөр оозеки речте, тилдик диалектилерде учурабайт. Ошентип, «Манас» эпосунун тили кыргыздардын бардык диалектилерин камтыган эски оозеки адабий тили болуп эсептелет. Ал белгилүү бир калыпка түшүп, иштелип чыккан жана жакшыртылган. Бул анын лексикасында, морфологиясында, синтаксисинде түрдүү диалектилик белгилерди бириктирип, аймактык жактан чектелбегендигинен, ошондой эле анын колдонулушунан байкалат. Ал бардык диалектилерди бириктирип, оозеки адабий тил катары кыргыздардын сөз маданиятында маанилүү роль ойноп, ар түрдүү диалектилик айырмачылыктарды жакындатып, жалпы элдик тилдин негизинде грамматикалык жалпы бир норманы иштеп чыгып улуттук жазма адабий тилдин калыптанышына негиз түзгөн.
Тураев Элдос
Тураев Элдос 1951-жылы Сузак районунун Кедей-Арык айылында туулган.
Луи-Филипп I
Луи Филипп I (6. 10. 1773, Париж – 26. 8. 1850, Улуу Британия, Клэрмон) – Франция королу (1830–48). Бурбондор династиясынын Орлеан тукумунан. 18-кылымда Улуу Француз революциясынын учурунда атасы герцог Филипп Орлеанский Шартр герцог титулунан баш тартып, Эгалите фамилиясын алган. 1792-ж. австриялыктарга каршы француз революциячыл аскер күчү менен Вальми жана Жемапе кыштагынын алдындагы салгылашууга катышып, 1793-ж. кайра Австрия тарапка өткөн. Ал Швейцария, АКШ, Сицилия жана башка мамлекеттерде эмиграцияда жүрүп, 1814-ж. Францияга кайтып келген. 1830-ж. Июль революциясынын жеңиши менен «француз королу» деп жарыяланган. 1848-ж. Франциядагы революцияда Луи Филипп I Улуу Британияга качып, ошол жерден өлгөн.
Бетеге
Бетеге (Festuсa, L.) – дан өсүмдүктөр тукумундагы көп жылдык өсүмдүк катары уруусу. КМШда 80 түрү анын ичинен Кыргызстанда 13 түрү кездешет. Негизинен дың жерлердеги тыгыз түптүү өсүмдүк болуп саналат. Европалык аймакта бетегелүү кичине аянттарда гана сакталып, өтө сейрек кездешет. Жайытта өтө эле пайдалуу; жылкы, кой, эчкилерге тоют катары колдонулат. Б-лер гүлдөө фазасында (абсолюттук кургак өлчөмдө) төмөнкү азыктарды камтыйт: протеин 8,5-10,5 % клетчатка 28-32 %, май 2,5-3,5 % зола – 5,5-7 % экстративдүү азоту жок заттар 46-55 %. Топ гүлү шыпыргы сымал, машагы үч, көп гүлдүү. Шалбаа бетегеси, кызыл бетеге, жикчелүү бетеге чарбалык жактан эң маанилүү. Шалбаа б-си тоолуу жерде, токойлуу жана токойлуу талаа зоналарында өсөт. Ар га жерден 50 ц чөп жыйналат. Жикчелүү бороздуу бетеге токойлуу талаа зонасынын түштүгүндө, талаа жана чөл зоналарында өсөт. Кызыл Б. бийикт. 40-45 см; дың топурактуу жерлерде, токойлуу талаалардын шорлуу топурактарында жана Борбордук Азиядагы кара топурактуу талааларда кездешет. Жогорку бетегелерден тышкары дагы Сибирь бетегеси, Украина бетегеси, Залесскийдин бетегесиси, Ичке жалбырактуу бетеге, жалбырагы түшмө бетеге, буралып турган бетеге, жана башка кездешет.
Райчел Мид
Райчел Мид (англ. Richelle Mead; 1976-жылдын 12-ноябрында туулган) — америкалык фэнтези бестселлер жазуучусу. Ал "Жоржина Кинкейд" (англ. Georgina Kincaid), "Кан ичкичтер академиясы" (англ. Vampire Academy), "Кан байланыштары" (англ. Bloodlines) жана "Кара ак куу" (англ. Dark Swan) сериялары менен таанымал.
Билими жана эмгек жолу
Райчел Мид Мичиганда туулган, учурда АКШнын Вашингтон штатындагы Сиэтлдин чет жакасындагы Киркленд жергесинде жашайт. Ал үч даражага ээ болгон: Мичиган университетинен жалпы билим багытында бакалавры, Батыш Мичиган университетинен салыштырмалуу диндер багытында магистри жана дагы Вашингтон университетинен педагогика багытында магистри бар. Педагогика боюнча алган даражасы аны Сиэтлдин чет жакасында 8-класстын мугалими болууга алып барган. Ал жерде Мид коомдук илимдер жана англис тил сабактарынан берген. Ал "Жин аялдын блюзу" (англ. Succubus Blues) аттуу биринчи романын сатканга чейин бош убактысын жазуу менен өткөргөн. Ал жазуучулукка толугу менен өтүп кеткенден кийин башка китептери тез эле биринин артынан экинчиси жарыкка чыга баштаган.
Заара ушатуу
Заара ушатуу (заара чыгаруу) — табарсыктын толушуна жараша мезгили менен организмден заараны рефлекстик чыгаруу.
Экологиялык аудит
Экологиялык аудит – өткөн жана учурдагы кыйчалыш маселелерди, алдыдагы экологиялык тобокелчиликтерди, жоопкерчиликтерди аныктоо максатында ишканалардын, анын мүлктөрүнүн же ишинин экологиялык абалына көз жүгүртүү (текшерүү, баа берүү).