cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргыз тилинин жазуу эрежелери, 2002 ж. редакциясы
Энчилүү аттардын жазылышы
3. Адамдын ысмына, аты-жөнүнө уулу, кызы, келини деген сөздөр (башка тилдердеги оглу, зааде ж.б. сыяктуу) кошулуп айтылса, булар кичине тамга менен айрым жазылат: Касым Тыныстан уулу, Буудайбек Сабыр уулу, Назира Аалы кызы.
''Эскертүү: атасынын же чоң атасынын ж.б. атынан кийин тегин деген сөз колдонулса, ал сөз бирге жазылат (Тынчтыкбек Чоротегин, Кожогелди Култегин).
4. Адам аттарын жазууда Азамат Алтай, Аман Саспай, Ашым Жакыпбек сыяктуу - адегенде өз ысмын, андан соң атасынын атын атап жазууга жол берилет.''
5. Адам аттарынын аягына ь белгиси жазылбайт (2-параграф): Асель, Назгүль, Эмиль эмес, Асел, Назгүл, Эмил.
6. Адам аттарына -лык, -чы, -чыл, -изм мүчөлөрү уланганда, алар жалпы ат катары колдонулат да, кичине тамга менен жазылат: марксизм, манасчы, лениндик, гегелчил.
50-§. Мифологиялык түшүнүктөргө байланыштуу татаал энчилүү аттардын биринчиси баш тамга, экинчиси кичине тамга менен айрым жазылат: Адам ата, Умай эне, Баба дыйкан, Ойсул ата, Чолпон ата, Камбар ата, Зеңги баба, Көкө теңир ж.б.
Эскертүү: орус тилинде дж аркылуу белгиленип жүргөн Джек, Джонсон, Кембридж, Джеймс, Джордж Сорос, Джолдош, Джаныбек сыяктуу сөздөр кыргыз тилиндеги ж аркылуу гана Жек, Жонсон, Кембриж, Жеймс, Жорж Сорос, Жолдош, Жаныбек түрүндө жазылат.
52-§. Урук, уруу, эл аттары (этнонимдер) кичине тамга менен башталып (солто, саяк, кыдык, орус, хакас), татаал түзүлүштөгүлөрү айтылышынча бирге жазылат: сарбагыш, карабагыш, боркемик, каракытай, бешкүрөң, чакчабий, акбилек, элчибай, отузуул ж. б.
53-§. Астрономиялык татаал энчилүү аттар (космонимдер) баш тамга менен башталып, экинчиси кичине тамга менен айрым жазылат: Жети аркар, Жети каракчы, Алтын казык, Чоң жетиген, Саманчы жолу ж.б.
55-§. 1. Географиялык жөнөкөй энчилүү аттар баш тамга менен жазылат: Азия, Африка, Антарктида, Европа, Алай, Чүй, Сокулук, Тоң, Кемин, Балыкчы, Арстанбап, Нарын, Гүлчө, Жазы ж.б.
2. Географиялык татаал энчилүү аттар бириктирилип, айтылышы боюнча жазылат: Аларча, Балгарт, Алабука, Акталаа, Акшыйрак, Алабел, Алайкуу, Чоңалай, Башкарасуу, Чоңсарой, Айтийбес, Көкжаңгак, Атбашы, Кичикумбел, Шамалдысай, Ысыккөл, Ысыката, Сарычелек, Торайгыр, Ылайталаа, Мырзаке, Эркинтоо, Карабалта, Жалалабат ж.б. 3. Географиялык энчилүү аттарга ошол жердин экендигин туюнтуучу -лык мүчөсү уланып айтылса, ал сөз кичине тамга менен жазылат: Алай//алайлык, Кашкар//кашкарлык, Ысыккөл// ысыккөлдүк, Нарын//нарындык.
4. Айтылышы жана жазылышы ар түрдүү болуп жүргөн географиялык аттар кыргыз тилиндеги айтылышына ылайык жазылат: Алматы, Анжыян, Кокон, Букар, Дүйшөмбү, Самаркан, Ташкен, Маргалаң, Турпан, Кордой, Жамбыл, Түркстан, Казан, Бетпакталаа, Бакы, Семей, Жергетал, Бешкен, Өскемен, Кызылжар, Түркия ж.б.
Эскертүү: 1) арал, жарым арал, кырка тоо, жер, деңиз, океан, кысык, дарыя, канал, булуң, көчө, аянт, айыл ж.б.у.с. сөздөр географиялык энчилүү аттарга айкаша келсе, кичине тамга менен бөлөк жазылат: Арал деңизи, Балкаш көлү, Суусамыр өрөөнү, Жазы дарыясы, Курил аралдары, Чоң музтөр жайлоосу, Алай тоо кыркасы, Чоңсарой айылы ж.б.;
2) түндүк, түштүк, батыш, чыгыш деген сөздөр географиялык татаал энчилүү аттардын тутумунда баш тамга менен башталып, бөлөк жазылат: Түндүк Батыш, Түндүк Чыгыш, Түштүк Чыгыш, Ыраакы Чыгыш, Батыш Европа, Түндүк Вьетнам, Чыгыш Казакстан, Түштүк Чыгыш өлкөлөрү ж.б. Эгерде түндүк, түштүк, чыгыш, батыш деген сөздөр географиялык энчилүү аттардын бүтүмүндө жалпы ат катары колдонулса, кичине тамга менен жазылат: Кыргызстандын түндүгү, Оштун түштүк тарабы, Ысыккөлдүн чыгышы, Бишкек шаарынын батыш жагы ж.б.
56-§. Географиялык энчилүү аттар кош сөз катары жанаша айтылса, арасына сызыкча коюлуп. баш тамга менен айрым жазылат: Ош - Эркечтам - Кашкар жолу, Пекин - Үрүмчү - Алматы - Бишкек - Ташкен темир жол каттамы, Бишкек - Москва — Уфа — Бишкек каттамындагы самолет.
57-§. Мамлекет, мамлекеттик жогорку органдардын бардык сөзү баш тамга менен башталып, айрым-айрым жазылат: Кыргыз Республикасы, Россия Федерациясы, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү, Кыргыз Республикасынын Жогорку Соту, Иран Ислам Республикасы, Кытай Эл Республикасы, Кыргыз Республикасынын Конституциялык Соту ж.б.
58-§. Мамлекеттик жана мамлекеттик эмес мекеме, ишкана, коом, фонд, уюмдардын аталыштарынын биринчи сөзү баш тамга менен башталып, калгандары кичине тамга менен айрым-айрым жазылат: Билим жана маданият министрлиги, Майып балдарды колдоо фонду, Туризм жана спорт боюнча агенттиги, Чакан жана орто бизнести колдоо боюнча мамлекеттик фонд, Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия.
60-§. Тарыхый окуя, майрамдык даталардын биринчи сөзү баш тамга менен башталып, калгандары кичине тамга менен айрым-айрым жазылат: Жаңы жыл майрамы, Брест тынчтыгы, Тегеран келишими, Басмасөз күнү, Жылажыраш же Нооруз майрамы ж.б.
Эскертуу: майрамдыи аты сап менен башталса, сандан кийинки сөз баш тамга менен жазылат: 1-Май, 9-Май ж.б.
61-§. Министр, президент, төрага, деректир, орунбасар, доктор, академик, баатыр, эмгек сиңирген ишмер, маршал, генерал, катчы, ж.б. кызмат орунду, атайын наамды, илимий даражаны билдирүүчү сөздөр энчилүү аттар менен кошо айтылганда да кичине тамга менен жазылат: Кыргыз Республикасынын Билим жана маданият министри, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын президенти, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын академиги, Кыргыз улуттук университетинин ректору ж.б.
Эскертуу: Кыргыз Республикасынын Президенти, Кыргыз Республикасынын Баатыры өңдуу аталыштардын бардык сөзу баш тамга менен башталып, айрым-айрым жазылат.
62-§. Завод-фабрика, театр, ашкана, кафе, мейманкана, спорттук уюм, дүкөн, басма, мекеме, аянттардын энчилүү аттары тырмакчага алынып, баш тамга менен жазылат: «Бишкек» мейманканасы, «Жыргал» мончосу, «Илим» басмасы, «Чолпон» бут кийим тигүү фабрикасы, «Кыял» бирикмеси.
63-§. Адабият, сүрөт, музыка ж.б. өнөр чыгармаларынын, гезит-журнал, китептердин аттары тырмакчага алынып, биринчи сөзү баш тамга менен жазылат: «Тоо арасында», «Каныбек», «Сынган бугу», «Асаба», «Узак жол».
64-§. Эгерде көркөм чыгармалар анын каармандарынын аттарынан аталып, кош сөз катары айтылса, алар тырмакчага алынып, ортолоруна сызыкча коюлуп, баш тамга менен жазылат: «Жаныш - Байыш», «Саринжи - Бөкөй» эпостору, «Козу көрпөш - Баян сулуу» чыгармасы.
Өздөштүрүлгөн сөздөрдүн жазылышы
66-§. Орус тилинен же ал аркылуу башка тилдерден өздөштүрүлүп, кыргыз тилинин тыбыштык өзгөчөлүгүнө баш ийдирилип айтылган сөздөр айтылышынча жазылышына жол берилет: белет, ашмүшкө, бардеңке, ирет, көзүр, саржан, мүштөк, момпосуй, тамеки, чыт, чиркөө, сот, борум, догдур, көпөс, жашик, самоор, керебет, үстөл, нөл, панар, гезит, бекет, кемсел, номур, мүнөт, мискей, шапке, жаркоп, машине, меш, силиндир, шотка, плаш ж.б.
67-§. Орус тилинен же ал аркылуу башка тилдерден кирген айрым сөздөр кыргыз тилиндеги айтылышына ылайык фонетикалык түрү өзгөрүп (акыркы тыбышы түшүрүлүп же ага башка тыбыш кошулуп, же акыркы тыбыштын ордуна башка тыбыш колдонулуп) жазылышына жол берилет: сутки эмес, сутка; ранг эмес, ранга; танк эмес, танка; азбест эмес, азбес; артист эмес, артис; ботинки эмес, батинке; каникулы эмес, каникул ж.б.
68-§. Аягы -пп, -тт, -сс, -мм кош үнсүздөрү менен аяктаган сөздөргө ушул өңдүү тыбыш менен башталган мүчөлөр айкашса, үч окшош үнсүз катар келбейт, ошондуктан алардын бири түшүрүлүп жазылат: киловатт+да - киловатта, киловатт+дан - киловаттан, класс+сыз - классыз ж.б.
Ташымал
69-§. Сөздөр бир саптан экинчи сапка муунга бөлүнүү тартиби боюнча ташылат: ки''-теп, бо-ёк, то-ют, айтылган-дар. келген-дер, же ай-тылгандар''. Созулма үндүү бир гана муун түзгөндүктөн, созулманы бири-биринен ажыратып ташымалдоого болбойт: то-олордо эмес, тоо-лордо; бекинү-үчү эмес, бекинүү-чү; за-аркану-учу эмес заар-кануу-чу.
70-§. Бир муундан турган сөздөрдү бөлүктөргө ажыратып ташууга болбойт: жол, ар, эл, тан, таан, суук, тоо, ээр, тарс, акт.
71-§. Үч тыбыштан же эки муундан турган сөздөрдү да ташымалдоого болбойт. Мындай сөздөрдүн бир гана үндүү тыбыштан турган муунун өзүнчө калтырып, калган муунун экинчи сапка ташып жазуу ылайыксыз. Ошондуктан мындай сөздөр муунга бөлүнүшү боюнча ташылбастан, бардыгы чогуу жазылат (э-не эмес эне).
72-§. Йоттошкон е, ё, ю, я тамгалары менен келген муундарды бөлүп ташууга болбойт: та-я, бо-ё, ю-билей, чи-е, акаци-я.
74-§. Башкы тамгаларынан кыскартылган БУУ, КМУУ, УАК, МАИ сыяктуу сөздөрдү бир саптан экинчи сапка ташымалдап жазууга болбойт. Муундарынан кыскартылган сөздөрдү бир саптан экинчи сапка ташымалдоого болот: хим-фак, мам-бас (мамлекеттик басма).
75-§. Кишилердин кыскартылып алынган ысмы жана атасынын аты фамилиядан ташылбайт. Т''. М. Мамбетжунушов, Б. Т. Рысалиевди Т. М. жана Б. Т.'' кыскартылган бөлүгүн фамилиядан ажыратып, мурунку саптын аягына же жаңы саптын башына ташууга болбойт.
Жалпы эскертүү: жазуу эрежелеринде келтирилген мисалдарга окшош сөздөрдүн жалпы тизмеси ушул эреженин негизинде түзүлүүчү практикалык колдонмодо жана орфографиялык сөздүктө берилет.
Сындалья (дарыя)
Сындалья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 429 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Макдональдиялар
Макдональдиялар (лат. Macdonaldia) — жону тикендүү балыктардын бир уруусу.
Документтерди жасалмалоо
Документтерди жасалмалоо – жасалма документтерди, мамлекеттик сыйлыктарды, штамптарды, мөөрлөрдү, бланктарды даярдоодон, сатуудан жана колдонуудан көрүнгөн кылмыш.
Ботко
Ботко — акталган же түктөлгөн дандан же акшактан жасалуучу коюу тамак. Аны сууга же сүткө, кээде эттин сорпосуна да бышырат. Ботко данга жана аны бышыруу ыкмасына карата бир нече түргө бөлүнөт. Мисалы, күрүчтөн ынак сүткө жасалса күрүч ботко, сууга же эттин сорпосуна бышырылган кара күрүч чачма ботко, ошондой эле таруу ботко, жүгөрү ботко жана башка. Ал аш болумдуу болгондуктан, мүнөз тамак катары да берилет.
Альбедо
Альбедо (лат. albedo - аппак) — жарыктанган асман телолорунан түшкөн нурду чагылдыруу жөндөмдүүлүгүн мүнөздөөчү чоңдук. Атмосферасыз планеталар жана жандоочулардын альбедосу өтө начар. Мисалы, Меркурий менен Айдын А-су 0,007ге жакын. Тескерисинче тыгыз атмосфералуу планеталардын альбедосу чоң. Мисалы, Чолпон, Юпитер, Сатурндардын альбедосу болжол менен нөлгө барабар. Планета жана алардын жандоочуларынын, ошондой эле ар түрдүү заттардын жана материалдардын альбедосун өлчөөчү фотометрдик прибор альбедометр деп аталат.
Расмий тил
Ырасмый тил — ырасмый кеңсе кызматында мамлекеттик тил катар колдонулган тилдердин бири. Көп улуттуу өлкөлөрдүн конституцияларында кээ бир тилге ырасмый статус берилгени белгиленет.
Мамлекеттик ырасмый тил
Болжол менен дүйнөдөгү өлкөлөрдүн жарымында мамлекеттик тили бар. Кээ бир өлкөлөрдө бир гана мамлекеттик тил бар (мисалы, Албания, Франция, Украина, Германия же Латвия сыяктуу өлкөлөр). Кээ бирлеринде бирден көп мамлекеттик тилдери бар (мисалы, Белоруссия, Бельгия, Канада, Финляндия, Афганистан, Парагвай, Боливия, Индия, Швейцария, Түштүк Африка Республикасы)
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили
Кыргыз Республикасынын Конституциясы 10-берене.
Бодуэн де Куртенэ Иван Александрович
Бодуэн де Куртенэ Иван Александрович (1(13). 3. 1845-3. 11. 1929) - орус-поляк тилчиси, славян, индоев-ропа жана шалпы тил илими боюнча адис; Казань, Петербург лингв, мектептеринин негиздөөчүсү. Казань (1875- 83), Юрьев (азыркы Тарту, 1883-93), Краков (1893-99), Петербург (1900- 18), Варшава (1918-19) университеттеринин профессор Краков ИАнын акад. (1887) жана Петербург ИАнын мүчө-корр. (1897). Бодуэн де Куртенэнин негизги эмгектери фонет. алмашуулар менен фонеманын теориялык түзүлүшүнө арналган. Ал изилдөөлөрдө синхрония менен диахрония ажыратуу принциби сакталып, тилдин өнүгүшүндөгү айрым мыйзам ченемдер аныкталган. Бодуэн де Куртенэ - орус жана поляк тили, түштүк славян диалектологиясы боюнча баалуу эмгектердин автору.
Бодуэн де Куртенэ В. И. Далдый "Азыркы улуу орус тилинин түшүндүрмө сөздүгү" аттуу эмгегин редакторлоо, аны жаңы материалдар менен толуктаган (3-бас. 1903-09; 4-бас. 1912-14).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Програмдар пакети
(Program package- Пакет программ) деп програмдык жабдыктардын бир классына кирген програмдардын тобун аташат, мисалы, Microsoft Word програмдар пакети болуп эсептелет.
Набочиха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ак-Жар (Кара-Буура району)
Белгилүү адамдар
Бекболотов Тургунбек (1948-2014) - акын, жазуучу, Эл аралык Б.Сарногоев сыйлыгынын ээси, КР Жазуучулар союзунун мүчөсү
Перужа метросу
Перужа метросу – Перужа шаарынын метросу. Метросу 29-январь 2008-жылы ачылат.
Документтик аккредитивди кабаркатташтыруу
Документтик аккредитивди кабаркатташтыруу – өзүнүн контрагентине документтик аккредитив ачылгандыгы тууралуу банктын телеграф же почта аркылуу ырасмий кабарламасы.
Теңизбай хромдиопсид кени
Теңизбай хромдиопсид кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Кызыл-Кыя шаарынан 60  км аралыкта, деңиз деңгээлинен 4050 м бийиктикте. 1987-ж. геол. cъемка ишин жүргүзүүдө табылган. Пермь-триас мезгилинин гаумыш комплексинин тулкусу менен байланышкан жана базальтоиддердин жарылуу түтүкчөсү менен чектелген. Түтүкчөнүн узундугу 300 м, туурасы 0,5 мден 80 мге чейин. Бирге жаткан тоотектери, өлчөмү 23 ммден 55 смге жеткен жашыл, көк-жашыл түстөгү хромдиопсиддин бүртүкчөлөрү жана сепкилдерин кармап турат. Бүртүкчөлөр менен сепкилдердин саны тоотектеринин көлөмүнүн 5–7%ин түзөт. Хромдиопсид кабошондорду жасоого жарамдуу. Зергердик чийки заттын болжол ресурсу 600 м3.
Санта Фэ (Нү-Мексико)
Санта Фэ (Нү-Мексико) (Santa Fe) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Калифорний
Калифорний (лат. Californium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 98, ат. м. 251. К. массалык сандары 240Cf – 256Cf болгон 17 радиоактивдүү изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу – 251Cf. К. 1950-ж. амер. илимпоздор Г.Сиборг, С.Томпсон жана А.Гиорсо тарабынан кюрий элементинен ядролук реакциянын негизинде алынган да, аны америка штатынын атынан аташкан. К. – ак металл; балкып эрүү темп-расы 9860С; бирикмелеринде +2,+3, +4, +5 жана +6 окистенүү даражаларын көрсөтөт. К. оксиди Cf2O3, оксихлориди Cf2OCl, жана К. нитраты, сульфаты, галогениди сууда эрийт. К. ат. реактордо ядролук реакцияларды изилдөөдө, плутонийди алууда, о. эле нейтрондук активизациялык анализдөө иштеринде колдонлат.
Эски сайыт (Ишимбай району, Башкыртстан)
Эски сайыт — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Кулгунин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 186 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Програмды түзөтүү
(Debugging – Отладка) деп програмдын синтаксистик, логиктик каталарын табуу жана табылган каталарды оңдоо процесси аталат. Програм тилдери менен иштөөнү чеңилдетөө максатында, алардын көпчүлүгүнүн түзөткүч (отладчик) деп аталган атайын програмы болот. Түзөткүчтөр синтаксистик жана логиктик каталарды аныктоого мүмкүндүк берет.
Документтин накталыгын ырастоо
Документтин накталыгын ырастоо – документтин ээсинин көрсөткөн документке же айтылган ысымга тийиштүүлүгүн же тийиштүү эместигин өз ичине камтыган, документтин бүтүндүгүн текшерүү жолжобосу.
Сөөл
Сөөл — теринин вирустуу оорусу.
Сөөл тууралуу
Көбүнчө балдар жана жаш кишилер ооруйт. Сөөлдү ар кандай вирус козгойт. Ал оорулуу менен жолукканда, буюмдар аркылуу жугушу мүмкүн. Анын пайда болушуна теринин дүүлүгүшү, жараланышы, тердеши шарт түзөт. Жашыруун мезгили 2—5 ай. Кадимки сөөл адатта саргыч түстө болуп, учунда калың бүдүрчөлөрү болот.
Ал акырындык менен гүлдүү капуста сымалданып өсүп, колго, салааларга, бетке, дененин башка жерлерийе чыгат. Кээде таманда да пайда болушу мүмкүн. Жалпак сөөл туура эмес формада болуп, манжалардын сыртына жайгашат. Ал өспүрүмдөрдүн чекесине, оозунун тегерегине, колуна чыгат. Айрым учурда бир аз кычышат. Карыган кишилерде сөөл боз, күрөң же кара түстө болуп, бетке, моюнга, денеге чыгат. Көпчүлүк адамдар сөөлдү өз алдынча дарылашат. Бул туура эмес. Сөзсүз врач-дерматологго же косметологго кайрылуу керек. Дарылоодо хирургиялык жол, электр коагуляциясы жана дары-дармектер колдонулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Тото уулу Көкөтөй
Тото уулу Көкөтөй - чечен, сөз чеберлеринин бири.
Өмүрү таржымалы
Көкөтөй 1849-жылы Нарындын Миң-Булак деген жеринде кедейдин үй-бүлөсүндө туулган. Анын отузга чыкканга чейинки өмүрү жарды-жарчылыкта, кой кайтарып, жылкы багуу менен өтөт.
Чеберчилиги
Ушул мезгилде эле көбүн эсе куудулдук мүнөзүндөгү окуяларды жаратат.Бала кезинен кепке-сөзгө ынтызар, байдын үйүнө келген коноктордун ар бир айткан сөздөрүн угуп, бардыгын эсте сактап калууга дилгирленген.Көкөтөйдүн жинине тийип коюп, шылдың болуудан чочулап,эби келсе өз жагына тартып, сөзүн сүйлөтүп, каршысынын беделин төмөн түшүрүп, өз зоболосун, атак-даңкын көтөрүүгө аракеттенишкен. Бул учурда учурда да ал чындыкты бурмалап, кара өзгөйлүккө салбастан, манаптын ата-тегин, уруу "мыктылыларын" калыс сындаган. Көкөтөй эл турмушунун чордонунда жарды-жалчылыкта өсүп чыккан адам болгондуктан шаан-шөөкөттү, ашыкча каада-салтты көп жактыра бербей, карапайым адамдарды өз мүмкүнчүлүгүнө жараша тиричилик кылууга үндөгөн. Мисалы, бир кунү агасы бир аз жандык күтүү менен байларга теңелип, Мекеге бармак болгонун укканда: "Меккеге бай-манаптар, мал-жандуу кишилер барат. Мекедеги арабдардын өтүкчүсү түгөнүп калып, сени өтүк ултарып берсин деп чакырып жатыптырбы"? - деген.
Өмүрүнүн акыры
Анын өмүрүнүн акыркы мезгили же айлары 1916-жылдагы кыргыз элинин тарыхындагы кыйын кезеңге туш келет. Өзүнүн катуу оору экендигине карабастан,алын сурап келгендерге: "Кайран элим,какыраган кара ташка,апийимчи кытайларга барып кандай күндү көрөр экенсин?" - деп кыргыз элинин келечеги жөнүндө кам көрүп жатып көз жумган.
== Колдонулган адабияттар = Көкөтөй Тото уулу(1849-1916)// Акындар чыгармачылыгынын тарыхый очерктери.-Ф.:1988.-Б.394-409;Тыныбеков А.Көкөтөйдүн сөздөрү//Ала-Тоо.-1980.-№7.-Б.90-106.
Бөгөжү
Бөгөжү - байыркы кыргыз урууларынын бири болорун аныктаган далилдер бар. Параллелдери хакастардагы туба, койбалдардын жана Чыгыш Саяндардагы хакас-камассиндердин курамдарынан «пөгечи», «бугажы» формаларында кездешет. Бул маалыматтар бөгөжүлөрдүн (хак. пөгечи, бугажы) байыркы мезгилдерде өз алдынча кыргыз уруусу болгондугун айгинелээри шексиз. Хакастардын тарыхый фольклору пөгечилерди 1703-ж. Жунгарияга күч менен көчүрүлгөн энесайлык кыргыздардын калган бир бөлүгү экендигин баяндайт. Мындан сырткары, кыргыздарга теги жакын экендиги далилденип жаткан сары уйгурлардын уруулук курамында да «пөгеши» (яглагкыр уруусунда) аттуу урук бар экендиги аныкталды. Хакас профессору В.Я. Бутанаевдин иликтөөлөрүндө казактын улуу жүзүнүн курамындагы «бөгечи» уругу 1703-жылы көчүрүлгөн энесайлык кыргыздардын урпактары экендиги аныкталып келет. Жогорудагы фактылар байыркы кыргыздардын уруулук курамын, түзүлүшүн тактоодо негиздүү маалымат болору шексиз. Бөгөжү - кыргыздын кытай уруусунун курамындагы ири урук аталышы катары белгилүү.
Маркова (Слободка куймасы)
Маркова — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Слободка дарыясынын сол жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жапаров Абдыкул
Жапаров Абдыкул -  (20. 9. 1920, Чүй облусу, Москва району, Жарды-Суу айылы – 24. 03. 1999, Бишкек) – тилчи, филология илимд. доктору (1967). Кыргыз ССРинин эмг. сиң. мугалими (1987). Фрунзе ш-ндагы жумушчу ф-тин бүтүргөн (1937). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан (1940–44). Москва районундагы Будённый орто мектебинде директор, ошол эле райондун Орто-Суу орто мектебинде окуу бөлүмүнүн башчысы (1944–47). Кыргыз мамлекеттик педагогика институтун бүтүргөн соң (1947), Кыргыз ССР агартуу министрлигинде инспектор (1947–49), КМУда окутуучу, профессор (1951–99). Илимий эмгектеринде сөз айкашынын синтаксиси, сүйлөм мүчөлөрүнүн теориясы, жөнөкөй жана татаал сүйлөмдүн синтаксиси боюнча маселелери иликтөөгө алынган. Ал 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Бургынбаш (Татышлин району, Башкыртстан)
Бургынбаш — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Курдым айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 137 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Донор (жанжардам)
Донор (жанжардам) (лат. dono  – сый тартуулайм) – 1) медициналык максат үчүн өз канын тапшырган адам; 2) өз мүчөсүн жана/же эт-терисин башка бирөөгө берүүгө макулдугун берген адам.
Сякыль-Кыке дарыясы
Сякыль-Кыке — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лимп-Питыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Венеция метросу
Венеция метросу (Пиплмувер) – Венеция шаарынын метросу. Метросу 19-апрель 2010-жылы ачылат.
Исфанжайлоо, тоо
Исфанжайлоо, тоо – Фергана тоо тизмегинин бир тармагы. Карасуу (чыгыш), Кайыңды жана Карүңкүр сууларынын суу бөлгүчү, Кеңкол тоосунун батышында жатат. Базар-Коргон жана Ноокен р-ндорунун аймагында. Узундугу 34 км, туурасы 6  км. Орточо бийиктиги 3000 м, эң бийик жери 3701 м, кыры негизинен тайпак келип, байыркы түздүктүн калдыктары кездешет.
Капталдары коктуколоттуу, капчыгайлуу (Эспе, Жаңгакты) жана тик.тоодон Жаңгакты, Шалдырак, Эспе, Кайыңдысуу (Чыгыш Карасуунун куймалары), Кызылүңкүр суулары (Карүңкүрдүн башы) башталат. Негизинен карбон менен девондун андезит-базальттуу порфирит, туф, кумдук, сланец конгломерат тектеринен турат. Ландшафтында дарак, бадал аралашкан талаа жана шалбаалуу талаа (2600–2700 мге чейин), жаңгак токойлуу бийик чөптүү шалбаа (2700–3000 м), субальп жана альп шалбаасы (3000–3500 м), андан жогору жылаңач субнивалдык алкактар басымдуу. Жайыт; айрым жерлери чабынды.
Калориметрия
Калориметрия кандайдыр бир процессте бөлүнүп чыгуучу же сиңирилүүчү жылуулук санын өлчөө методунун жыйындысы. К. термини 1780-ж. А. Лавуазье жана П. Лаплас тарабынан сунуш кылынган. Телого (системага) берилген же андан алынган жылуулук саны Q телонун темп-расьгаа жана анын массасына т пропорционалдуу:
Q=C.m.DT=W.DT
мында С — салыштырмалуу жылуулук сыйымдуулугу; W — калориметр жылуулугунун мааниси. Калориметрлик тажрыйбада негизги өлчөнүүчү чоңдук — DТ; W мааниси алдын ала аныктайт. К. кайсы түрү болбосун темп-раны ченей турган аспаптар (термометр, каршылык термометри, термопара же термобатарея, оптикалык пирометр), электрлик ысыткычтар менен жабдылган жана курчап турган чөйрө менен жылуулук алмашуусун башкаруу үчүн кап менен капталган. Жылуулук алмашуунун мүнөзү б-ча калориметрлер термикалык, адиабаттык жана жылуулук өткөргүчтүк деп айырмалайт. Тиана-Кальвенин калориметринде dQ/dt = f(t) ийри сызыгын туруктуу темп-рада жазат. Калориянын маалыматтарын заттар термодинамикалык касиеттерин, хим. теңдештикти эсептөөдө, технол-лык процесстер жылуулук баланстарын түзүүдө жана башка колдонот. Ченелүүчү темп-ранын диапазону 0,1-3500 К, Q мааниси 10-5 бир нече мин Дж чейин. Пооцесстер изилдөөнүн созулушу секунддун үлүшүнөн тартып ондогон суткага чейин жетет.
Альберта көмүрлүү бассейни
Альберта көмүрлүү бассейни - Канададагы көмүр катмарлары жаткан ири аймак. Аянты 250 миң км2ден ашат. Көмүрдүн жалпы запасы 220 млрд т, анын ичинде чалгындалганы 40 млрд т. 1960-жылдан казып алынууда. Аскалуу тоонун түндүк бөлүгүндө Альберта алдыңкы ийилүүсүндө жатат. Көмүр бор мезгилинин астыңкы (калыңдыгы 1-15 м болгон 65 катмар) жана үстүнкү (калыңдыгы 1-2 м болгон 14 катмар), ошондой эле палеоген мезгилинин (калыңдыгы 3 м болгон 5 катмар) чөкмө тоотек катмарларында жатат. Аймактын батышы ташкөмүрдө, анын ичинде кокстолуучу көмүрдөн, ошондой эле антрациттен, чыгышы күрөң көмүрдөн турат. Көмүр аз күлдүү (6-9%), күкүртү аз (0,3%), жылуулук берүү энергиясы 25-30 МДж/кг. Көмүр энергетикада жана металлургияда пайдаланылат. Кокстолуучу көмүрдүн бир тобу Япония, Түштүк Корея, Кытай, Индия ж. б. өлкөлөргө экспорттолот. Бассейндин аймагынан, ошондой эле нефть, күйүүчү газ, күкүрт кендери казып алынат.
Терекан алтын кени
Терекан алтын кени Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Терексай кыштагынан 2  км түштүк-чыгышта, Терексай суусунун сол жээгинде, деңиз деңгээлинен 1500–2000 м бийиктикте. 1934-ж. табылган. 1934–77-ж. мезгил-мезгили менен геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы терекан брахиантиклиналдык бүктөлүүгө дуушар болгон, пермдин граносиениттери менен жирелген, протерозойдун семизсай свитасынын метаморфизмделген сланецтеринен түзүлгөн. Рудалануу метаморфизмделген сланецтердин талкаланган жана кварцталган тереккан зонасы жана граносиенит-порфирдин контактысындагы скарндуу кварциттер менен байланышкан. Кен метасоматоздук гидротермдин таасиринен пайда болуп, рудалануу тарам тибине жана алтын-сульфид формациясына кирет. Руданын негизги минералдары: пирит, арсенопирит, пирротин. Рудадагы алтындын орточо өлчөмү 8,4 г/т - күмүштүкү – 3,59 г/т. Руданын запасы 873 миң т, алтындыкы – 7,634 т, күмүштүкү – 3 т.
Бодюл Иван Иванович
Бодюл Иван Иванович (3. 1. 1918-ж. т., УССРи, Николаев обл., Александровна с. ) - советтик партиялык жана мамлекеттик ишмер. 1940-жылдан КПССтин мүчөсү. Дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. Вознесенск агротехникумун (1937), Аскердик вет. академиясын (1942), КПСС БКнын алдындагы Жогорку парт, мектепти (1958) бүтүргөн. 1941-жыл-дан согушуп жаткан Советтик Армияда командирлик кызматта болгон. 1946- 48-ж. Молд. ССРинин Мин. Советин-де жооптуу кызматта, 1948-51-ж. СССР өкмөтүнүн алдындагы колхоз иштери боюнча советтин өкүлү, 1951-жылдан райкомдун биринчи секретары, 1958-59-ж. КПСС БКнын парт, органдар бөлүмүнүн инструктору. 1959-61-ж. Молд. КП БКнын экинчи, 1961-жылдан май айынан анын биринчи секретары. КПССтин 23-24-съезд-деринде КПСС БКнын мүчөсү болуп шайланган.
СССР Жогорку Советинин (5-9-шайл. ), Молд. ССР Жогорку Советинин (5-9-шайл. ) депутаты; үч Ленин ордени, башка 3 орден жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Макрелчортон сымалдуулар
Макрелчортон сымалдуулар (лат. Scomberesocidae) — скомбер түркүмчөсүндөгү балыктардын бир тукуму, буларга төмөнкү уруу жана түрлөр таандык: мырза макрелдер (уруу) (лат. Scomberomorus), алтынсары макрель, Индистан мырзамакрели (S. guttatus), алача мырзамакрель (S. comnersoni), жапон мырзамакрели (S. niphonius).
Боз караган
Боз караган (Atraphaxis) - өсүмдүктүн кымыздыктар тукумундагы уруусу - Бадал же бадалча, жаш бутактары күзүндө узун тикенге айланат. Жалбырагы калың, катуу, түсү бозомук, көгүш жашыл. Гүлү 2 жыныстуу. Уругу - жаңгакча. Борбордук Азияда, Жер Ортолук деңизинин жээктеринде таралган. СССРде 18, Кыргызстанда 7 түрү каксоо, таштак тоо беттеринде, жарым чөлдөрдө, агын суулардын кумдуу жээктеринде өсөт. Батыш Европада А. Muschketovii эзелтен бери кооз бадал катары өстүрүлөт. Кээ бир түрлөрү малга тоют болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Сүйлөм мүчөлөрү
Бекерчи Сүйлөм мүчөлөрү – бул Сүйлөм мүчөлөрүнүн негизинде гана кандайдыр бир информацияны туюндура алат, т.а., Сүйлөм мүчөлөрүнүн бири-бирине болгон семантикалык айкашуусунун негизинде гана сүйлөм белгилүү бир ой-пикирди, информацияны туюндуруу мүмкүнчүлүгүнө ээ болот. Сүйлөмдүн түзүлүшүндө Сүйлөм мүчөлөрү абдан чоң ролго ээ жана, негизинен, эки чоң топко бөлүнөт. 1. Баш мүчө. 2. Айкындооч мүчө. Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү - ээ жана баяндооч. Айкындооч мүчөлөрүнө аныктооч, толуктооч, бышыктооч кирет. Баш мүчөлөр сүйлөмдүн негизги структуралык, семантикалык уюткусун түзүп, айкындооч мүчөлөрдү өзүнө семантикалык, грамматикалык жактан баш ийдирип турат. Айкындооч мүчөлөр – баш мүчөнүн бирине таандык болуп айтылып, алардын ар кандай кырдаалын туюндуруп, баш мүчөгө кошумча маани берип, аларды аныктап, толуктап, бышыктап турган сүйлөм мүчөлөрү. Сүйлөмдү түзүүдө айрыкча баш мүчөлөр чоң роль ойнойт. Анткени сүйлөмдө айтылуучу ойдун негизи баш мүчөлөрдүн жардамында туюндурулат, т.а., сүйлөмдө туюндурулуучу ойдун негизи баш мүчөлөр аркылуу берилет, ал эми ошол айтылуучу негизги ойдун кошумча жагдайлары айкындооч мүчөлөр тарабынан толукталат, аныкталат, бышыкталат, айкындооч мүчөлөр айтылуучу негизги ойду конкреттештирет, деталдаштырат. Мына ушул жагдайлар сүйлөмдүн уюштурулушунун принцибин түзөт. Сүйлөмдүн уюшулушунда ар бир С.М-нүн өз орду, салмагы, үлүшү болот. Баш мүчөлөрдүн экөөнүн тең болушу - эки составдуу жөнөкөй сүйлөмдөрдүн негизги структуралык белгиси. Бир составдуу жөнөкөй сүйлөмдөрдүн структуралык негизин да баш мүчө түзөт. Бирок анда бир гана баш мүчө болот, Мүчөлөнбөс сүйлөмдөрдү (сөз-сүйлөм, атама сүйлөм) эске албаганда, бир составдуу сүйлөмдөрдүн структурасын, грамматикалык борборун, негизинен, баяндооч түзөт. Сүйлөм мүчөлөрүн аныктоодо анын грамматикалык маанисин жана морфологиялык табиятын эске алуу керек. Сөздүн белгилүү бир сөз түркүмүнө тиешелүүлүгү, башка сөздөр менен граматикалык байланышы структуралык-маанилик жактан биримдиктеги сөз тизмектерин түзөрү белгилүү. Сөз сүйлөм тутумуна киргенде гана жаңы сапатка ээ болот, синтаксистик белгилүү милдет аткарат. Демек, сүйлөм тутумунда анын грамматикалык өзөгүн түзүп, сүйлөмдө синтаксистик милдет аткарып, кандайдыр бир суроого жооп берип, бири-бири менен байланышта турган бирдиктер Сүйлөм мүчөлөрү деп аталат.ф
Альпинист мөңгүсү
Альпинист мөңгүсү – Борбордук Теңир-Тоодогу төр-өрөөн тибиндеги мөңгү. Кайыңды кырка тоосунун чыгыш учунун түштүк капталында. Узундугу 5,6 км, аянты 3,5 км2. Теректи суусунун (Көйкаптын куймасы) башында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5520 м, этеги 3940 м бийиктикте жайгашкан. Кар чегинин бийиктиги 4510 м. Абляция облусунун аянты 1,2 км2. Мөңгү күнгөйдө жайгашкандыктан тез эрип, тартылууда. Калың этек моренасы негизги мөңгүнүн четине чейин созулуп жатышы, мурда ал Көйкап мөңгүсүнөн бир тармагы болгондугун айгинелейт. Андан башталган суу Көйкап мөңгүсү аркылуу Теректиге куят.
Сөөктүн муундан чыгышы
Сөөктүн муундан чыгышы — катуу күчтүн таасиринен жиликтин башы муундан тайып, кайра ордуна түшпөй калышы.
Түрлөрү
Анын тубаса (түйүлдүктүн муундарынын, көбүнчө жамбаштын туура эмес өсүшүнөн) жана кийин пайда болгон (кокустук кырсыктын же кандайдыр бир оорунун кесепетинен) түрү бар.
Сөөктүн муундан чыгышы
Кырсыктан болгон сөөктүн муундан чыгышы көп кездешет. Өтө катуу күч таасир эткенде жиликтин аштоо жери тайып, адегенде муунду бириктирип турган муун кабыгы (капсула) жарылып кетет, андан соң эки сөөктү кармаган тарамыштар, булчуң эттер создугуп, чоюлуп барып үзүлүп, жиликтин башы муундан чыгып, кээде анын бир жак башы кетилип сынып калат. Сөөктүн муундан чыгышында сөөктүн башын кайра ордуна салгандан кийин ошол жарылган муун кабыкчасы, тарамыштар, булчуң эттер толук бүтмөйүнчө орто эсеп менен 21 күн гипстеп кыймылдатпай таңылат. Себеби ички жарасы бүтө электе муунду кыймылдатканда кайра чыгып кетет да, муун «ойноок» болуп калат. Сөөктүн муундан чыгышы толук жана жарым-жартылай болот. Толук чыгып кетүү — жиликтин башынын бүт бойдон муундан ажырап калышы; ал эми кээде жиликтин башы жарым-жартылай гана тайып калышы байкалат. Ал 20—50 жаштардагы эркектерде көп кездешет. Кичине балдарда (10 жашка чейин) сөөктүн муундан чыгышы өтө эле сейрек жолугат, себеби алардын муун кабыктары жана муунга байланыштыруучу тарамыш, булчуң эттери чыйрак келет. Ал эми улгайгандарда аз кездешет, алардын сөөктөрү морт келип, муундан чыкпай эле сынып кетет.
Күң жиликтин муундан чыгып кетүүсү
Күң жиликтин муундан чыгып кетүүсү айрыкча көп кезигет. Анын далы менен ашташкан жери жумуру-тоголок келип, укуругу эң эле кыска болгондуктан бардык багытка бирдей кыймылдай алат да, далынын ашташкан чуңкуру тайыз келет. Күң жиликтин башы далыга терең кирип орун албагандыктан, кол менен таяна жыгылганда жиликтин башы чыгып кетет. Бул учурда чыккан муун катуу ооруйт; чыккан кол сыртка карап, киши соо колу менен чыккан колду чыканактап өйдө көтөрө кармап, моюнун ошол жакка кыйшайтып турат. Ошондой эле кол менен кармалап көргөндө күң жиликтин башы бултуюп чыккандыгы байкалат. Кол ошол муундан кыймылдабай калат. Мында колду жоолук менен моюнга асып, врачка кайрылуу керек. Чыккан жиликти ордуна салуу үчүн адегенде наркоз берилет. Эгер наркоз берүүгө болбосо, чыккан муунга оорутпоочу дары куюлат да, түрдүү ыкма менен ордуна салынат.
Кол манжалары чыгып кетүүсү
Кол манжалары чыгып кеткенде катуу ооруйт, кыймылдабай калат. Көбүнчө баш бармак көп чыгат. Эгерде териси да жабыркаса, биринчи жардам көрсөтүүдө асептикалык таңгак менен таңылат. Сырты жабыркабаса кебезди калың коюп таңып, ооруканага жеткирилет.
Кашка жиликтин чыгып кетүүсү
Кашка жиликтин чыгып кетүүсү аз кезигет, себеби кашка жиликтин укуругу узунураак, ал эми жамбаштын аштоосу терең келгендиктен жиликтин башы толук бойдон кирип турат. Катуу күч таасир эткенде көбүнчө артка карай чыгып кетет да, жамбаш сөөгүнүн жилик жаткан чуңкурунун арткы четин кошо сындыра кетет. Кээ бир учурда астыга же төмөн жакка да чыгат. Бул учурда муун катуу ооруйт, жамбаш менен кашка жиликтин аштоосу дөмпөйүп чыгат, бут ичке кирип тизе бүгүлүп, кыймылдабай калат. Мында алгачкы жардам берүүдө даяр зым шакшак менен таңуу керек. Эгерде шакшак болбосо жабыркаган бутка соо бутту таңып коюп (Иммобилизация). чалкасынан замбилге жаткырып, ооруканага жеткирилет.
Жото жиликтин тизе муунунан чыгып кетүүсү
Жото жиликтин тизе муунунан чыгып кетүүсү сейрек кезигет, бирок бул эң оор майыптыкка алып келет. Себеби жото жилик менен кашка жиликтин аштоосун бириктирген бекем жана өтө чыйрак кайчылаш эки тарамыш, муун кабыкчасы, тизенин эки капталындагы тарамыштар үзүлүп кетет; мында операция жасоого туура келет.
Акыректин далы жак башынын толук жана жарым-жартылай чыгышы
Акыректин далы жак башынын толук жана жарым-жартылай чыгышы да көп кезигет. Бул ийинди баса жыгылганда болот.
Астыңкы жаактын эки жагы тең чыгып кетиши
Астыңкы жаактын эки жагы тең чыгып кетиши мүмкүн. Оозду өтө чоң ачканда (эстегенде, чоң нерсе тиштегенде жана башкалар) чыгат. Оозду чоң ачып турганда ээкти бир аз уруп койсо эле жаак чыгып кетиши мүмкүн. Жаактын эки жагы тең чыгып кеткенде оозу ачылып, ээги алдын карай тартылып калат, сүйлөө жана жутуу кыйындайт. Бул учурда ачылган оозду даки же жоолук менен' байлап, ооруканага жеткирилет.
Сөөктүн муундан чыгышынын тубаса түрү
Сөөктүн муундан чыгышынын тубаса түрү кашка жиликтин жамбаш аштоосунда көп кезигет. Себептери толук изилдене элек. Бала төрөлгөндө эле кашка жилиги тубаса чыгып төрөлбөйт, адегенде кичине гана болор-болбос жиликтин башы тайып турат, баланы туура эмес ороодон (эки бутту бириктирип куушура таңуудан) ал муундан биротоло чыгып кетет. Сөөктүн муундан чыгышынын бул түрү оор төрөттө да болушу мүмкүн. Мындай чыгып кетүүнү бала төрөлгөндөн кийин 6—7 күндө төрөт үйүндө эле байкоого болот. Ал үчүн врач жана медсестралар баланы кылдат кароого тийиш. Баланын эки бутун талтайта ачканда майып жагы көп ачыла бербейт, ал эми таза жагы толук бойдон ачылат; ошол кезде жиликтин башын кол менен акырын ныкып койсо «кырт» этип ордуна түшүп, ал эми колду кайра алса «кырт» этип чыгып кеткени байкалат. Эки бутту теңештирип көрсө чыккан жагы кыска болуп көрүнөт. Оролбой бош уктап жаткан баланын бут кетмени сыртка толгонуп ошол жак такымычын бырыштары көбүрөөк болот. Кээде тубаса сөөктүн муундан чыгышы бала баса баштаганда байкалат. Тубаса сөөктүн муундан чыгышы эрте байкалса операциясыз эле оңдоого болот. Ал эми кеч байкалса (2 жаш чамасында) операция жасалып гана оңдолот.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Доо
Доо – процесстик мааниде – жоопкер (жекече милдет алып жүрүүчү катары каралган) менен болгон өзара материалдык-укуктук талашын карап берүү жана жеке укугунун же мыйзам тарабынан корголуучу кызыкчылыгынын бузулушун коргоп берүү өтүнүчү менен доогердин (жекече материалдык укукту алып жүрүүчү катары каралган) сотко кайрылуусу. Бузулган же талаш туудурган, болбосо мыйзам тарабынан корголуучу кызыкчылыгын сот (бейтарап сот) аркылуу коргоо каражаты. Ал бир эле учурда жарандык иш боюнча сот акыйкатын козгоо ыкмасы да болуп саналат. Материалдык маанисинен алганда – доогердин жоопкерге карата доо негизин түзүүчү материалдык-укуктук талабы.
Макропинна
Макропинна (лат. Macropinna microstoma) — деңиз балыктарынын бир түрү.
Кеннеди тумшугу
Кеннеди тумшугу (1964-жылга чейин – Канаверал тумшугу) – АКШда, Флорида жарым аралынын чыгышында. Кеннеди тумшугунда ракета техникалык сыноо жана космос кораблдерин учуруу иштери жүргүзүлөт. Тумшук АКШнын президенти Ж. Ф. Кеннединин ысмынан аталган.
Валерий Чкалов
Валерий Павлович Чкалов (1904-1938) - Советтер Союзунун Баатыры, учкуч.
Өмүр таржымалы
Ал 1904-жылы 2-февралда Васильев кыштагында (азыркы Горький областында) туулган. Ал мектепте окуп жүргөн кезинен тартып эле учкуч болууну эңсеп, авиациялык кружокторго катышып, ал жөнүндөгү адабияттарды көп окуган.
Ишмердик чеберчилиги
Валерий Чкалов өзү жөнүндө "Кайсы жерде кыйын иш болсо, мен өз ордумду ошол жерден табам. Өз элимдин бактысы жана даңкы жөнүндө сөз болгондо ошол жерден өзумө иш издеймин. Бир гана күрөштө мен өзүмдү жашап жатканымды билем, ансыз мага жашоо жок" - деген. Ал өзүнүн бүткүл өмүрүн советтик аскер авиациясынын тез учуучу жана ийкемдүү самолётко ээ болушуна жумшаган. Абдан акылдуу,ар нерсени алдын-ала болжолдогон. Тик чыгуучу штоптор жана самолёт ала салган абалдан чабуул коюу сыяктуу согуштук татаал учуу фигураларынын ачылышы ага таандык. Адабиятты, искусствону, математиканы жакшы билген; театр классикалык музыкаларды,элдик ырларды өтө жогору баалаган жана сүйгөн.
Өмүрүнүн акыры
В.П.Чкалов жаңы истребителди сыноо учурунда 1938-жылы 15-декабрда курман болуп,сөөгү Кызыл Аянттагы Кремль дубалына коюлган.
Колдонулган адабияттар Чкалов В.П.//Жаш ленинчи.-1974.-№2.-Б.2.;Чкалов Валерий Павлович//Кыргыз Совет Энциклопедиясы.Т.6.-Ф.,1980.-Б.398, Турмушу эрдик //Сов.Кыргызстан.-1984.-2-февр.;
Chkalov, Lori
Шарапов Бактияр
Бактияр ажы Шарапов — Бишкектеги Киркомстром жаңы конушундагы "Хайл-Хижра мечитинин имамы. Бир канча илимий эмгектердин, пайдалуу китептердин автору.
Жон Фицжералд Кеннеди
Жон Фицжералд Кеннеди (англисче John Fitzgerald «Jack» Kennedy; 29. 5. 1917, АКШ, Массачусетс штаты, Бруклин шаары – 22. 11. 1963, АКШ, Техас штаты, Даллас шаары) – мамлекеттик жана саясий ишмер, АКШнын 35-президенти (1961–63), миллионер католиктин үй-бүлөсүнөн.
Тарыхы
1940-ж. Гарвард университетин бүтүргөн.
1941–45-жылдары флот офицери, 1947–61-жылдары АКШ демократиялык партиясынан АКШ Конгрессинин өкүлдөр палатасына мүчө, 1953–61-жылдары Массачусетс штатынан Сенаттын мүчөсү, Президент катары социалдык-экономикалык реформалардын чектелген программасын сунуш кылган.
Согуштук блокторду жана АКШнын куралдуу күчтөрүн чыңдоого аракеттенген, ошондой эле дүйнөдөгү күчтөрдүн өз ара катышынын өзгөрүшүн эске алып, СССРге реалдуу мамиле жасоого үндөгөн.
Кеннеди Бруклинде, Массачусетс штатында, Жозеф П.Кеннеди жана Роуз Кеннединин үй-бүлөсүндө туулган. Кеннедилердин тукуму катары ал 1940-жылы Гарвард университетин аяктайт, андан кийинки жылы АКШ нын Аскердин-деңиздик резервине кирет.
Согуштан кийин Кеннеди Массачутетстин 11-шайлоо округун АКШ нын эл өкүлдөр Палатасында 1947-жылдан 1953-жылга чейин көрсөтүп турган. Андан кийин ал АКШ нын Сенатына шайланып, Массачусетстин кичи сенатору катары 1953-жылдан 1960-жылдары иштеген.
Сенатта кызмат кылып жүргөн кезинде, 1956-жылы, ал "Каармандык өрнөктөрү" (Profiles in Courage) деген биографиялык чыгармасын жарыялап, кийинки 1957-жылы Пулитцердик сыйлыкка ээ болот.
1960-жылкы президенттик шайлоодо Кеннеди вице-президент болуп ошол кезде иштеп жаткан, республикачыл атаандашы Ричард Никсонду араңдан зорго жеңип чыгат.
Ли Харви Освальд буга кылмыштуу деп камакка алынат, бирок аны эки күндөн кийин Жек Руби өлтүрүп таштагандыктан сотко берилген жок. Президенттикти мурастоо Мыйзамына ылайык вице-президент Линдон Б. Жонсон ошол эле күнү президент катары ант берген.
FBI жана Уоррен комиссиясы расмий түрдө Освальд жалгыз өлтүргүч деген жыйынтыкка келишкени менен ар кыл топтор Кеннеди уюшулган кутумдун курмандыгы болду деп жоромол кылып келишет.
Трюс о Консегюенсэс (Нү-Мексико)
Трюс о Консегюенсэс (Нү-Мексико) (Truth or Consequences) — Нү-Мексико штатынын Sierra округуна караган АКШ шаары.
Альбинизм (түшүнүк)
Альбинизм (түшүнүк) - (лат. albus - ак), тубаса пигменти жок тукум куума белги. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктүн бардык бөлүгүнүн же айрым бир бөлүгүнүн жашыл түсүнүн жоктугу. Адам, жаныбардын көзүнүн чел кабынын түссүздүгү ж. б. Бул тукум куума белги - рецессивдүү генге көз каранды. Рецессивдүү ген (аа) гомозигота абалында пигменттин (мисалы, меланиндин, хлорофиллдин) синтезин токтотот. Пигментсиз особдор альбинос деп аталат. Өсүмдүк альбиностордо бул кубулуш хлоропласттардын тукум куума өзгөрүшү менен да шартталат (цитоплазмалык тукумкуугучтук). Андан тышкары өсүмдүктү караңгы жерде өстүрүү да альбиносторду пайда кылат. Мындай өзгөчөлүк функциялык альбинизм деп аталат. Өсүмдүктү жарык жерге которгондо ал жоголот.
Трюс о Консегюенсэс (Нү-Мексико)
Калкы - 7289 киши. Болжолдуу аянты - 33.1 км². FIPS коду — 35-79840.
Жон Фицжералд Кеннеди
Тарыхы
Кеннеди өлгөндөн кийин анын көп сунуштары кабыл алынган, анын ичинде 1964-жылкы Жарандык укуктар боюнча Мыйзам жана 1964-жылкы кирешелер боюнча Мыйзам да бар.
Аманбаев
Калкы
Калкы ― 6203 киши (2009-жылы).
Брешиа метросу
Брешиа метросу – Брешиа шаарынын метросу. Метросу 2-март 2013-жылы ачылат.
Таборинка (Тавда куймасы)
Таборинка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын оң жээгинен 369 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 137 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Марневка
Марневка — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 169 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бамако
Бамако — Африкадагы бир шаар, жана Мали Республикасынын борбор шаары. Өзүнчө административдик бирдикти (дистрикт) түзөт. Калкы 1,3 млн (2005).
Тарыкы
Бамако-Сену эл аралык аэропорту бар. Бамаконун азыркы аймагында 1-тургун жайлар 15-кылымда эле пайда болгон. 19-кылымдын 2-жарымына чейин малинке жана бамбара урууларынын өкүлдөрү отурукташкан анча чоң эмес кыштак, 1882-ж. француздар басып алгандан кийин Франциянын соода факториясы жана таяныч пункту болгон. 1908-жылдан француздар колониялык администрациясынын резиденциясы. 1920-58-ж. Франция Суданынын, 1958-60-ж. Мали Федерациясынын, 1960-жылдан Мали Республикасынын борбору.
Географиясы
Нигер дарыясынын боюнда жайгашкан. Жолдор тоому. Атлантика океанындагы Дакар порту, Нигер дарыясындагы Куликоро дарыя порту менен темир жол аркылуу байланышат.