cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гумин кислоталары
Гумин кислоталары – өсүмдүктөр жана алардын гумификациялоосунда (орг. калдыктар ажыроо продуктуларынын микроорганизм, ным, атмосфера кычкылтегинин катышуусунда гумуска айлануусу) пайда болуучу табигый орг. бирикмелер татаал аралашмасы. Кургак абалында - кара-күрөң түстөгү күкүм сымал аморфтук продукт. Хим. структурасы б-ча Г.к. ири мол. массадагы (1300-1500) конденсияцияланган ароматтык бирикмелер. Алар курамында фенолдук гидроксил, карбоксил, карбонил, ацето топтор жана жөнөкөй эфирдик байланыш жана башка бар экендиги далилденген. Элементтик курамы: 50-70 % С, 4-6 % Н, 25-35 % О турат Г. к. нефть жана газ скважиналарын тешүүдө колдонулуучу суюктуктар компоненти, аккумулятор чыгарууда туруктуу толтургуч, өсүмдүктөр өсүшүнүн стимулятору, орг. минералдык жер семирткичтер компоненттери, айыл чарбада малдын тери ооруларын айыктырууда антисептик катары жана кыртыш структурасын жакшыртууда колдонулат.
Сатыке
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кромериялар
Кромериялар (лат. Cromeriidae) — Африканын өзөндөрүнө жашоочу майда балыктардын тукуму.
Май (Иглин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кара-Суу слюда кени
Кара-Суу слюда кени Баткен облусунун Лейлек районунда, Исфара кыштагынан 45–50 км, Кара-Суу суусунун өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 2900–4000 м бийиктикте. 1950-ж. геол. чалгындоо иши жүргүзүлгөн. Силур мезгилиндеги кристаллдуу сланецтерде 360 пегматит тарамы аныкталган. Тарамдардын узундугу 50–1500 м, орточо калыңдыгы 4–5 мден 20 мге чейин. Пегматиттердин курамы шерл-мусковиттүү, мусковиттүү жана берилл-мусковиттүү. Тарамдардын тулкусунда слюданын өлчөмү 17,2 кг/м3, майдаланган слюданын орточо өлчөмү 2,2 кг/м3. Слюданын ажырашуусу канааттандырарлык. Кен 1952-ж. чейин иштетилип, 697,42 т слюда казып алынган. Слюданын запасы: категориясы боюнча С1–2315 т, С2–510 т. 1997-жылга карата баланстагы запасы С1–836 т, С2–596 т.
Айрыташ тоосу
Айрыташ тоо — Алайкуу кырка тоосунун бир тармагы. Терек тоодон башталат. Узундугу 20 кмдей, Орточо бийиктиги 3600 м. Эң бийик жери 4200 м (Текетуйук).
Бамбук
Бамбук (Bambúsa) — Көп жылдык өсүмдүктөргө кирген туруктуу жашыл өсүмдүктөр семейства. Тукуму болжол менен 130 түрдөн турат. Негизинен Азия чөлкөмүнүнтропикалык жана субтропикалык аймактарында кездешет, айрыкча нымдуу чөлкөмдөрдө жакшы өсөт.
Морфологиялык түзүлүшү
Жыгачтанган бутактары (самандары) - болжол менен 35 м жетет да, учу көп бутактанган болот. Өтө тез ылдамдыкта өсөт (суткасына 0,75 м), түрдүн өкүлдөрү - Жер бетинде бирден бир эң тез өсүүчү өсүмдүктөрдүн катарына кирет. Жалбырактары ланцент түрүндө, өтө кыска чөйчөкчөлөрү менен. Гүлү (дан башы) көп гүлдүү, бир бутакта бир нече катар жайгашкан. Гүлдөрү эки жыныстуу, анемофилдүү (шамаал аркылуу чаңдашат). Даны, чөйчөкчөдөн түшүн, суу, жаныбарлар аркылуу жайылат. Ар бир он жылда бир жолу гүлдөшөт, көп урук берет, уруктарын таштагандан кийин өлүшөт.
«Даткайым» скрипкачылар ансамбли
«Даткайым» скрипкачылар  ансамбли – скрипкачы кыздар тобу. 1998-ж. Ч. Абдрахманованын демилгеси менен М.Абдраев атындагы Республика адистештирилген музыкалык мектептин, Москва, Алматы, Смоленск, Бишкек консерваторияларынын бүтүрүүчүлөрүнөн түзүлгөн. 1999-ж. КР Маданият министрлигинин чечими менен Кыргыз улуттук филармониясынын курамына кирген. Ансамблдин репертуарында 120дан ашуун музыкалык чыгармалар бар. Алар: И. С. Бахтын 2 скрипка үчүн ля-минор концерти, А. Вивальдинин 2 скрипка үчүн ля-минор концерти, С. Рахманиновдун «Элегиясы», С. Медетовдун «Скерцосу», К. Молдобасановдун «Саманчы жолу» балет-ораториясынан үзүндү, Ж. Шералиевдин «Түшүмдөсүң» (иштеп чыккан К. Бодров) жана башка. Ансамбль республикада өткөрүлгөн фестивалдарга, кайрымдуулук концерттерине активдүү катышат. КРдин жаштар сыйлыгынын лауреаты (2007).
Дальтон закондору
Дальтон закондору. 1. Бири-бири менен хим. өз ара аракеттенишпеген газ аралашмасынын жалпы басымы алардын парциалдык басымдары суммасына барабар. Мындан газ аралашмасындагы каалаган компоненттин парциалдык басымы, жалпы басымдын, ошол компонент моль үлүшүнөн болгон көбөйтүндүсүнө барабар экендиги келип чыгат.
2. Берилген суюктукта газ аралашмасындагы ар бир компонент эригичтиги, туруктуу темп-рада суюктук үстүндөгү компонент парциалдык басымына пропорционалдуу жана аралашманын жалпы басымынан жана башка компоненттер жекечелигине көз каранды эмес. Бул эки закон идеалдуу газдарга гана туура келет.
Асаво-Зуб (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Асаво-Зуб — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Казадаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 168 киши. Почта индекси — 453151, ОКАТО коду — 80249836002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бригадалык-лабораториялык ыкма
Бригадалык-лабораториялык ыкма – окуу процессин уюштуруунун бир формасы.
ХХ кылымдын башталышында окуу сабактарын лабораториялык түрдө өткөрүүнүн жолу катары АКШнын Дальтон шаарында колдонулуп, «Дальтон-план» деген атка ээ болгон. Мында окуучулар бригадаларга бөлүнүшүп, окуу-лабораториялык тапшырмаларды өз алдынча аткарышкан. Мугалим кеңеш гана берген. Бул ыкма АКШнын мектептеринде бүгүн да окутуу ишин уюштуруунун формасы катары колдонуудан чыга элек. Советтик мектептерде «Дальтон-план» Бригадалык-лабораториялык ыкма деген ат менен 1920-жылдарда колдонулуп келген. Окуу материалын өздөштүрүүнүн негизи катары балдардын өз алдынча лабораториялык иштери, бригадада китеп окуу, доклад, реферат жазуу, маселелерди чыгаруу эсептелген. Мугалимге текшерүүчүлүк милдет гана берилген.
Бригадалык-лабораториялык ыкма жактоочулары окуучулардын өз алдынчалыгын өнүктүрүүгө ашкере баа беришкен. Бригадалык окуучулардын билимди өздөштүрүү процессиндеги, мугалимдин ролу чечүүчү экендигин жетишээрлик эске алышкан эмес.
Кусынья (дарыя)
Кусынья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ойпа дарыясынын сол жээгинен 3,5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Адамдын конституциялык-укуктук макамы
Адамдын конституциялык-укуктук макамы — конституцияда кепилденген укуктардын жана эркиндиктердин, ошондой эле аныкталган милдеттердин жыйындысы. Заманбап демократиялык мамлекеттерде адамдын конституциялык-укуктук макамынын негизги принциптери: ага таандык укуктарды жана эркиндиктерди ишке ашырууда адамдын укуктарынын жана эркиндиктеринин ажырагыстыгы, укуктардын жана эркиндиктердин кепилдениши, тең укуктуулук, адамдын укуктарынын, эркиндиктеринин жана милдеттеринин бирдиги жана өзара байланыштуулугу.
Касситерит
Касситерит (грекче kassiteras – калай), калай таш – оксиддер классына кирүүчү минерал. Химиялык формуласы SnO2, тетрагон системасында кристаллданат. Өңү-түсү боз, саргыч боз, күрөң, саргыч күрөң, кара күрөң, кызгылтым күрөң, кара, кээде түссүз. Катуулугу Моостун шкаласы боюнча 6–7. Салыштырма салмагы 6,5–7,5. Гидротерм, пневматолит процесстеринен пайда болот. Пегматит тарамдарында көп кездешет. Кварцкасситерит, сульфид-касситерит тарамдарында пайда болгондору өнөр жайлык мааниге ээ. Кычкылданууга, талкаланууга туруктуу. Чачыранды түрдө көп кездешет. Негизги калай кени болуп эсептелет.
Төөчулдуктар
Төөчулдуктар (лат. Numenius) — чулдук чымчыктарынын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: ири төөчулдук (лат. N. arquata), ичке тумшук төөчулдук (N. tenuirostris), кидик төөчулдук (N. minutus), кадимки төөчулдук (N. phaeopus), эскимос төөчулдугу (N. borealis).
Вокзал (метро бекети, Киев)
Вокзал — Киев метросунун Святошинско-Броварская сызыксындагы станция. 1960-жылы 6-ноябрьда ачылган.
Отто фон Бисмарк
Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шёнхаузен - (1.4.1815, Шенхаузен 30.7.1898, Фридрихсру) германдык мамлекеттик ишмер; Германия империясынын биринчи рейхканцлери (1871-90). 1859-62-ж. Пруссиянын Россиядагы, Франциядагы элчиси. 1862-жылдан Пруссиянын министр-президенти жана тышкы иштер министри, 1867-ж. Түндүк Германдык Союзду түзгөндөн кийин бундесканцлер болгон. Бисмарк франция-пруссия (1870-71) согуштарынан кийин Пруссиянын сунушу менен Германияны бириктирүүнү толугу менен ишке ашырып, Герман империясынын рейхсканцлери кызматын аткарган. Бисмарк Германияда борборлоштурулган банк системасын жана жалпы акча бирдигин киргизген, мындан тышкары биртоп башкаруучулук жайындагы реформаларды ишке ашырган. Анын католик чиркөөсүнүн таасирин чектөөгө багытталган («культуркамиф») иш-чаралары ийгиликсиз аяктаганына карабастан, өлкө боюнча мамлекеттик кызматкерлер тарабынан көзөмөлдөнгөн билим берүүнүн пруссиялык системасы киргизилген. Бисмарк герман парламентинин (рейхстаг) укуктарын чектөөгө аракеттенген жана «социалисттерге каршы өзгөчө мыйзам» киргизген. Социалдык камсыздоо системасынын тарыхында биринчи жолу социалдык камсыздоо боюнча бир катар мыйзамдар кабыл алынган. Тышкы саясатта анын демилгеси менен алгач «Үч императордун союзу», кийин « Үчтүк союзу» уюштурулган. Бисмарктын улуттук экономиканы чыңдоого багытталган саясатынын натыйжасында, Германияда өнөр жайы жана соода өнүгүп, ошондой эле чет жерлерде жаңы колониялар каратылган. Император Вильгельм I нин ордуна бийликке келген Вильгельм II өз бийлиги үчүн Бисмарктан чочулап, 1890-ж. аны отставкага кетүүгө аргасыз кылган.
Күрүчбеков, Акынбек
Күрүчбеков, Акынбек (1922 – 1988) – акын. 1922-жылы Кыргыз ССРинин Калинин районундагы Сарыгоо сельсоветинин «Эриктүү» кыштагында туулган.
1940-жылы Фрунзе шаарындагы гидро-мелиоративдик техникумуна кирет да, анын 1-курсун ийгиликтүү аяктайт. 1941-жылы Кызыл Армиянын катарына чакырылып, атчандар полкунда болуп атайын курстан өткөн соң, взводдун командиринин жардамчысы бо-луп дайындалат.
1942-жылы Калинин фронтунда 31-аткычтар полкундагы бөлүмдөрдүн бирине командир болуп дайындалат. Ржев шаарынын жанында катуу жарадар болуп, туулган жерине кайтат.
1943–1945-жж. Сарыгоо сельсоветинде эсепчи, ферма башчысы болуп иштейт. 1945–1947-жж. Фрунзедеги эки жылдык юридикалык мектепти бүтүп, 1947–1950-жж. Тянь-Шань облсотунун мүчөсү, 1951-жылы Жалал-Абад облустук адвокаттар коллегиясынын президиумунун председателдигине, 1952–1954-жж. Токтогул райондук эл судьялыгына, 1954–1955-жж. Жалал-Абад облсотунун председателинии орунбасарлыгына, 1955–1962-жж. Кыргыз ССРинин Жогорку Сотунун мүчөлүгүнө шайланган. 1962-жылы Кыргыз ССР Министрлер Советинин алдындагы Юридикалык комиссияга мүчө болуп иштеп туруп, 1965-жылы республикалык маанидеги персоналдык пенсияга чыккан. 1968–1971-жж. «Кыргызстан мада-нияты» гезитинин адабий кызматкери, 1971–1974-жж. Кыргызстан Илимдер академиясынын алдындагы Кыргыз Совет энциклопедиясынын башкы редакциясынын партия тарыхы, философия жана укук редакциясында илимий редактор болуп иштеген.
А.Күрүчбековдун «Ук, бонндук солдат» деген публицистикалык көлөмдүү поэмасы 1967-жылы жарык көргөн. А.Күрүчбеков элдик ырга айланган белгилүү «Сонунда» деген ырдын автору.
А.Күрүчбеков 1970-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
Кыргыз тилинде
Атама кат. – Ф.: Кыргызмамбас, 1965. – 100 б.
Ук, бонндук солдат! – Ф.: Мектеп, 1967. – 124 б.
Окко каршы: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1976. – 84 б.
Өмүр: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 124 б.
Адамзатка кайрылуу: Публицист. поэма жана ырлар. – Ф.: Мектеп, 1984. – 72 б.
Адилет жаңырыктары: Публицистика жана ой толгоолор. – Адабият, 1989. – 120 б.
Орус тилинде
Сильнее смерти: Стихотворения и поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1981. – 128 с.
Дачный кыштагы
Дачный (1977-ж. чейин ГЭС-5) – Чүй облусунун Аламүдүн районундагы кыштак. Лебединовка айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Лебединовка кыштагынан 5 км түндүк тарапта. Аламүдүн т. жана башкаекетинен 34 км. Деңиз деңгээли 665 м. бийикте жайгашкан. 1954-ж. отурукташкан. Калкы 1249 (2006); негизинен мал чарбасында жана дыйканчылыкта эмгектенет. Аламүдүн жол курулуш башкармасы (ДСУ), кушкана, жүн фабрикасы иштейт. Орто мектеп, ФАП, китепкана, кафе бар.
Дюлс (Нү-Мексико)
Дюлс (Нү-Мексико) (Dulce) — Нү-Мексико штатынын Rio Arriba округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2623 киши. Болжолдуу аянты - 33.5 км². FIPS коду — 35-21390.
Кабрильо, Хуан Родригес
Хуан Родригес Кабрильо (исп.Juan Rodríguez Cabrillo, порт.João Rodrigues Cabrilho — Жуан Родригеш Кабрилью, болжолдуу 1499 — 3-үчтүн айы 1543) — конкистадор жана испан канышалыгынын алдында деңиз сүзүүчү, учурдагы Калифорниянын жээгине барган биринчи европеец.
Кыскача өмүр баяны
Кабриолдун жаш кездеги жүрүүлөрү жана эмне менен алектенгени документтерге түшүрүлгөн эмес. Испан тарыхчысы Антонио де Эррера эмгегинде, Кабриол португал экендиги гана жазылган. Калифорниядагы португалдардын диаспоунун жана португал элинин аркасынан анын ысымы унутулуп калган эмес. Кубаны жана Мексиканы багындырууга катышкан. 1951-жылы Эрнандо Кортестин кол алдында Теночтиланы басуу согушунда болгон. Педро де Альварадо менен бирге учурдагы Гватемаланы, Гондурасты жана Сальвадордун территорияларын басып алышкан. 1542-жылы «Сан-Сальвадор» жана «Виктория» кемелер армадасын жетектеп Натвидад портунан (учурда Акапулько) легендарлуу Аниан куймасын табууга жол баштаган. 3-аяк оона айында кемелер Калифорния жарым аралынын түштүк жээгин басып өтүшкөн. 28-аяк оона айында армада Сан-Диего куймасына кирген. 40° түн. ш. (Мендосин баскычы менен) жеткенде кайра артка кайрылышкан. Экспедиция учурунда чумаш уруусундагы индейцтер менен салгылашышкан. Салгылашууда Кабрильо жарадар болуп Санта-Каталина аралында каза болот.
Кабрилдун экспедициясы тууралуу расмий отчет жоголуп, ал жүрүштө катышкан окумуштуу Андрес Урданетанын белгилөөлөрү гана сакталып калган. Деңиз сүзүүчүнүн сөөгү катылган жер азыркыга чейин белгисиз.
Тарыхый мурас
1913-жылы Пойнт-Лома жарым аралынын түштүк бөлүгүнө биринчилерден болуп деңиз сүзүүчүнүн буту тийген жерге Кабриолдун Улуттук монументи түзүлгөн. 1939-жылы португал скульптору Алвару де Брее тарабынан Хуан Кабрильго айкел тургузулган.
Каратай кум-шагыл кени
Каратай кум-шагыл кени Ош облусунун Кара-Суу районунда, Ош шаарынан 20 км чыгыш тарапта, Талдык суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1310–1400 м бийиктикте. 1967–69-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагын антропоген мезгилинде пайда болгон борпоң чөгүндү тоотектер түзөт. Кен аллювий чөгүндүсүнөн пайда болуп, андагы кум-шагыл катмары 3,5 кмге созулуп жатат. Шагыл жакшы жумуруланып, жылмаланган. Кенде ири койташтар 3,7%, шагыл 73,4%, кум 22,9%. Кумдун арасында 12 – 13%ке чейин чаң менен чопо бар. Кендин запасы 7823 миң м3. Кумду жууп, чоподон арылткандан кийин бетонго кошсо болот. Шагылды Ош шаарындагы курулуш мекемелери пайдаланууда.
Пикир келишпестиктердин тынчтык жолу менен чечилиши
Пикир келишпестиктердин тынчтык жолу менен чечилиши - Бул маселе мамлекеттик укуктарда жана эл аралык саясатта маанилүү орунду ээлеген темалардан болуп эсептелет. Укук менен дипломатиянын негизги максаты тынчтыкты сактоо болгондуктан, пикир келишпестиктердин күч колдонулбастан чечилиши, тынчтык мамилелер менен усулдардын жолго коюлушу ар бир мамлекеттин жана өкмөттүн милдети болуп эсептелет. Бул жагынан алып караганда, улуттар аралык мамилелерде өлкөлөр кол койгон бир топ келишим жана конвенцияларда тараптар түшүнбөстүктөрдү жана келишпөөчүлүктөрдү тынчтык жолу менен чечишерин баса белгилешет. Тынчтык жолу менен маселелерди чечүүчү негизги жолдор төмөнкүлөр: өз ара кеңешмелер, сурак, сотко кайрылуу, элдештирүү, ортомчу коюу. Кээде Эл аралык Сот, башка эл аралык мекеме-уюмдар же болбосо кээ бир өлкөлөрдүн өз каалоолору менен түзгөн тынчтыкты коргоочу уюмдарга кайрылууга болот. БУУнун конституциясында жогорудагы айтылып кеткен бул түрдөгү маселени чечүү жолдоруна көңүл бурулган жана конституциянын VI бөлүмүндө (33-38-беренелер) бул маселеге атайын орун берилген. Бул бөлүмгө ылайык, мүчө өлкөлөрдүн ортосунда чыккан пикир келишпестиктерди өлкөлөр өз ара жогорудагы ыкмаларды колдонуу аркылуу чечүүгө аракет кылышат. Эгер мындан жыйынтык чыкпаса, маселе Коопсуздук Кеңешинде каралат. Кеңеш да жогорудагы жолдордун бирөөсүн сунуш кылышы мүмкүн. Эгер тараптар кааласа, Кеңеш өзү чечим чыгарса болот.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Оордук күч
Эки материалдык чекит үчүн бүткүл дүйнөлүк тартылуу закону аныкталган. Оордук күчү планеталардын кыймыл орбиталарын, асман телолорунун теңсалмактуулук фигураларын жана башкасын аныктайт. Азыркы кездеги тартылуу теориясы болуп салыштырмалуулуктун жалпы теориясы эсептелет. Жер бетиндеги оордук күчү негизинен жер бетинин формасына жана өлчөмүнө көзкаранды. Жердин берилген чекитине коюлган тик сызык оордук күчүнүн ошол ордундагы багытын аныктайт. Оордук күчү жер бетине тик болот жана чоңдугу тартылуучу нерсенин массасы менен оордук күчүнүн ылдамдануусунун көбөйтүндүсүнө барабар.
Оордук күчүнүн аномалиясы – оордук күчүнүн ылдамдануунун чоңдугунун орточо маанисинен четтеши. Эгерде оордук күчү орточо маанисинен чоң болсо, анда ал күчтүн аномалиясы оң болот.
Аткана
Аткана- жылкы багылуучу жай. Ал кургак жерге типтүү долбоор боюнча жылкы асыроонун шартына ыңгайлаштырылып курулат. Ага суу түтүгү киргизилип, желдеткич орнотулат. Асыл тукум жылкы Атканада кулун, тай, айгыр, бооз бээ багылат. Ал эми асыл тукум жылкы менен күч унаа катары пайдаланылган аттар өзүнчө орунга байланат. Аткананынын жерден шыпка чейинки бийиктиги асыл тукум жылкы үчүн 3 м, күч унааныкы 2,4-2,7 м, терезеси 0,5-1,5 м болот. Анын керегелери негизинен бышкан кыштан, жыгачтан жана башкадан тургузулуп, үстү тактай же шифер менен жабылып, асты көбүнчө тактайланат же асфальтталат. Аткананын жанында жем, чөп, ат жабдыгы, шайман сакталуучу жай жана манеж болууга тийиш.
Дебай-хюккел теориясы
Дебай-хюккел теориясы (дхт) - электролиттер чектүү суюлтулган эритмелеринин статистикалык теориясы ДХТ б-ча нейтралдуу электролит, диэлектрдик өткөрүмдүүлүгү E>1 болгон эриткичте тараган катион жана аниондон турат. Заряды Ziе болгон ар бир ион, иондук атм. менен курчалган борбордук ион сыяктуу каралат. (Zi- иондун зарядынын саны, e-электрондун заряды). Иондук атм-нын жалпы заряды абсолюттук мааниси б-ча борбордук иондун зарядына барабар, бирок белгиси карама-каршы. Борбордук ион менен тыгыздыгы жогору болгон иондук атм-нын ортосундагы аралык Дебай экрандаштыруу радиусу деп аталат.
8pe2
ra-2 = J
e kT
e - эритменин диэлектрдик өткөрүмдүүлүгү, k - Больцман туруктуу саны, T-темп-ра, J=0,5SNiZi (Ni-i- иону көлөмдүк концентрациясы) - эритменин иондук күчү. Теория П. Дебай жана Е. Хюккел тарабынан 1922-ж. иштелип чыккан.
Никольская (Том куймасы)
Никольская — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын оң жээгинен 186 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өнөр жай уулары
Өнөр жай уулары (кесиптик же өндүрүштүк) — коопсуздук техникасын жана эмгек гигиенасынын эрежелерин сактабоонун натыйжасында адам организмине зыян келтирген өнөр жайда колдонулуучу химиялык заттар.
Ууландыруу убакыты
Алар ошол замат же акырындык менен ууландырышы мүмкүн. Коргошун, сымап, ароматтык бирикмелер, нитрожана аминобирикмелер, фосфор органикалык заттар организмге, түйүлдүккө таасирин тийгизип, зыян келтириши мүмкүн. Организмди уулануудан алдын алуу үчүн өндүрүш технологиясында уу заттарды аз колдонуу зарыл, ал анча уусуз заттар менен алмаштырылат. Уу заттар менен иштеген адамдарга жумуш күнү кыскартылып, отпуск мөөнөтү узартылып, имаратты желдетип, коргоочу кийим (Жеке сактануу каражаттары), противогаз, респиратор колдонуп, ич кийимдерин күнүгө которуу керек; жумушчулар мезгили менен медициналык кароодон өткөрүлөт (Медициналык кароо), дарылоо, алдын алуучу чаралар жана тамактануу жана башкалар белгиленет. Айлана-чөйрөнүн гигиеналык нормалары, жумуш зонасындагы абада зыяндуу заттардын уруксат берилген концентрациясы белгиленет, башкача айтканда иштегендер иш процессинде ооруга чалдыкпай, ден соолугуна зыян келтирбеши зарыл. Өнөр жай ишканаларын долбоорлоочу уюмдар иш зонасындагы абада зыяндуу заттардын эң аз концентрациясы болушуна жетишүүлөрү керек (Кесип оорулары, Кесип зыяндуулугу).
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аза (аза күтүү)
Аза(аза күтүү) - жакыны өлсө, туугандарынын аны жоктоп, белгилүү убакытка чейин кайгыруу жөрөлгөсү. Эгер күйөөсү көз жумса, жесири үч маал кошок кошуп, жылына чейин кара кийинип жүрөт. Аза күтүү дүйнөдөгү дээрлик бардык элдердин салтын- да бар. Маркумду жоктоп үчүлүгү, кырк ашына чейин жуманын бейшемби күнү сайын эскерилип, анын рухуна, арбагына арналып куран түшүрүлүп турат. Кырк ашы өткөндөн соң, маркумдун көз жумганына бир жыл толгондо жыл ашы өткөрүлөт. Жалал-Абад облусунда, өзгөчө Көкарт аймагында маркумду көзү өткөндөн соң жыл ашын белгилешет. Мүмкүнчүлүгүнө жараша маркумдун балдары, бир туугандары 5, 10, 20, 30, 40 жыл өткөндөн соң алыскы, жакынкы тууган-уруктарды ашка чакырып, катмы окулуп, маркумдун, көзү өткөн жакын туугандарынын арбагына куран түшүрүлөт. Маркумдун урматына улак тартыш, эңиш, байге ж.б. улуттук оюндун түрлөрү уюштурулат. Меймандар конок үйлөрүнө бөлүнүп, сый-урмат көрсөтүлөт. 20-к. баш чендерине чейин, эгерде белгилүү киши көз жумса аза күтүүнүн расмиси катары жыл маалына чейин боз үйдүн түндүгүнөн туу чыгарып коюшкан. Туунун түсү өлгөн адамдын жашына карата ак, кызыл же кара болот. Исламга чейин, эрте орто кылым доорлорундагы кыргыздар маркумдун сөөгүн боз үйдү тогуз жолу тегеретип, андан соң сый-урмат менен сөөгүн өрттөшкөн. Бир жыл өткөндөн соң, анын өрттөлгөн сөөгүн сый-урмат менен жерге жашырышкан. Ушуну менен аза күтүү аяктап, элге тамак берилип, салтанаттар (байге, эңиш, ас- кер оюндары ж.б.) уюштурулган.
Абел сыйлыгы
Абел сыйлыгы (норв. Abelprisen) - жыл сайын Норвегиянын өкмөтү тарабынан эң мыкты математиктерге берилүүчү сыйлык.
Сыйлык Нилс Генрик Абел (1802 - 1829) аттуу норвегиялык математиктин атынан аталган жана Нобель сыйлыгына окшоштугу бар. Бул наам 2001-жылы Норвегиянын өкмөтү тарабынан негизделген жана гуманитардык багытта да берилүүчү Холберг аттуу сыйлыгы бар. Бул сыйлык 6 миллион норвегиялык крондон турат (орточо эсеп менен 650.000 евро)
Сыйлыкты тапшырууу аземи Осло Университетинин Укук бөлүмүндө өтөт жана ал жерде 1947-1989 - жылдардын аралыгында Нобель Тынчтык сыйлыгы тапшырылган. Сыйлык тапшыруу уюму Норвегиялык Математиктер Коому тарабынан башкарылган Абел симпозиумун да түзүшкөн.
Тандоо критерийлери
Ар жылы март айында эң алдыңкы беш математиктен турган Абел комитетине келип түшкөн сунуштоолордон кийин, Норвегиялык Табигый-так жана Гуманитардык Илимдер Академиясы Абел сыйлыгынын жеңүүчүлөрүн жарыялайт. Комитеттин учурдагы жетекчиси - Жон Рогнес. Ал эми Эл аралык Математиктер Уюуму менен Европа Математиктер Коомчулугу Абел комитетинин мүчөлөрүнүн талапкерлигин көрсөтүшөт. 2001-жылы Норвегиялык өкмөт алгачкы сыйлык үчүн 200 миллион Норвегия кронун (орточо эсеп менен 21.7 миллион евро) каражат катары бөлгөн. Фонд, Норвегиялык Табигый-так жана Гуманитардык Илимдер Академиясы тарабынан шайланган кызматкерлер тарабынан көзөмөлдөнөт.
Өнөкөт аракечтик
Өнөкөт аракечтик — спирт ичкиликтерин дайыма көп ичүүдөн пайда болгон оору.
Пайда болушу жана стадиялары
Бул оору анда-санда ичүүдөн башталып, бара-бара адам көп иче баштайт. Ичкиликти көтөрүмдүүлүгү жогорулап, көп ичет да, ичкиликтин өлчөмүнө контроль жасай албай калат. Мындай абал оорунун алгачкы белгилери болуп саналат. Эч бир шартка карабастан шылтоо таап ичүүгө аракет жасайт, өзүнчө же көрүнгөн киши менен ичет, соо күндөрү аз болот. Бул стадия 5—7 жылга созулат.
Экинчи стадиясы
Экинчи стадиясында ичкиликти самоо, ичпей тура албай калуу абалына жетет, өз жүрүм турумун баамдай албай калат. Мас кезинде оорулуу жанданып, соолукканда шалдырап, мажүрөө тартат. Мас кезиндеги кылыктарын унутуп калат. Масы тарагандан кийин бир нерсе жетишпегендей туюлат, шалдырап, алы кетет, чыйрыгат, кускусу келет. Кийин ага баш оору, баш айлануу, көңүл чөгүү, туталануу кошулат. Мындай абал кайрадан ичкилик ичкенден кийин жакшырат. Бир нече күн баш көтөрбөй ичүү алкоголдон көңүл калуу сезими пайда болгондо гана токтойт, оорулуу бир эки жума ичпей жүрө алат. Бирок ичкиликке кумарлануу кайра башталып, тынбай ичүү кайталанат. Психикалык бузулуулар: көңүл чөгүү, кыжырлануу, галлюциноз жана башкалар пайда болот. Бул стадия 10—15 жылга созулуп, үчүнчү стадияга өтөт.
Үчүнчү стадия
Мында ичкиликти көтөрө албай, аз эле ичсе мас болот, акыл-эси начарлайт, күчтөн тайып, эмгекке жөндөмдүүлүк жоголот. Ичкиликке биротоло берилет, узакка баш көтөрбөй ичет, оорулуунун өмүрүнө коркунуч туулуп, көп учурда организмдин психофизиологиялык бузулушу менен аяктайт. Бул аракечтиктин акыркы стадиясы, мында оорулуу башка оорулардын кошулушунан өлүмгө учурайт.
Аракечтиктин таасири
Өнөкөт аракечтик — оорулуунун өзү, ошондой эле коом үчүн да коркунучтуу дарт. Ал адамды психикалык жана күч жагынан жакырланууга дуушар кылат : адегенде чарчоо, алы кетүү, туталануу пайда болот, уйкусу качат, тамакка табити тартпай, ичеги-карын жана башка органдар бузулат. Аракечтик акырындык менен адамдын моралдык-этикалык касиетинин, интеллектисинин төмөндөшүнө (арыктайт, акыл-эси, чыгармачылык жөндөмү начарлайт), ал тургай кем акылдыкка жеткирет. Алар туруксуз, чабал, тартипсиз, чыдамсыз, шалаакы болушат, эч нерсеге кызыкпайт. Өнөкөт аракечтиктен жүрөк-кан тамыр жана тамак сиңирүү системалары жабыр тартат. Өзгөчө боорго зыян, ал — боордун циррозунун (кара сарык) бирден-бир себеби. Нерв системасы начарлап, организмди башкаруу, басуу, кыймыл бузулат, невритке дуушарлантат. Өзгөчө көрүү органдарынын неврити коркунучтуу, анда көрүү начарлайт, ал эми алкоголдун суррогаттарын ичкенден сокур болуп да калат.
Дарылоо
Оору өнөкөткө өтө электе ар бир эрки бар адам ичкиликти токтото алат. Өнөкөт оорудан айыгууга ар ким өзү аракет жасабаса дарылоо натыйжасыз болот. Организмдин алкоголь менен өнөкөт уулануусунун кесепетинен аракеч көпкө ичпей канчалык карманганы менен бир ичсе өзүн кармана албай көп ичет. Дарылоонун максаты — спирт ичкиликтерин ичүүнү токтотуу, ууланууну жоюу, жалпы абалын жакшыртуу, ичкиликке ынтызарланууну басуу, функциялардын бузулушун калыбына келтирүү, спирт ичкиликтерин жек көрүүнү пайда кылуу, дайыма сергек жүрүү кырдаалын түзүү. Ичкилик ичүүнү өз эрки менен оорунун башталышында гана таштай алат. Өзүнүн таптакыр бузулуп кала электигин түшүнгөн оорулуу опурталдуу абалын сезгенде ичпей коюшу мүмкүн. Ичкиликти адатта психоздон кийин өзү таштап коёт, бирок ал көп учурда жарым жылга гана созулат. Айрым учурда дарыланууга башка бирөөлөрдүн түрткү болушу зарыл.
Анын жакындары өзүнө караганда масчылыктын ооруга айланып бара жаткандыгын эртерээк байкай алышат.
Врачка канчалык эрте кайрылуу — ошончолук натыйжалуу. Дарылоо кечеңдеген сайын оорунун өтүшүп кетүү коркунучу көбөйөт. Оорунун башталышын билбей, врачка кеч кайрылган учур көп кездешет. Ичкиликке берилген адам адегенде ичүү үчүн шылтоо издейт, ал эми ооруп калгандан кийин киши кейпинен кетип, аракеч досторунан ажырабай, өзүн «колго алууну» каалабай калат. Аракеч адам жана анын жакындары кырдаал өзгөргөндө «эсине келип», ичүүнү токтотот деген үмүттө болушат, бирок аракеч ичүүгө себеп издеп, шылтоо таап жатканын өз учурунда түшүнүү зарыл. Ичкилик ичүүгө шылтоо издөө ичкиликке берилүүнүн накта белгиси экендигин эске тутуу керек. Узак мезгил бою анын жакындары аракечтин ичкиликти таштайм же аз ичем деген убадасына ишенишет. Мындай убадалар ынанымдуу болот, ал тургай ага оорулуунун өзү да ишенет, бирок ичкиликке болгон ышкы ар кандай асыл ниеттерден күчтүүлүк кылып кетет. Кандайдыр бир мөөнөткө ичпей койгонун аракеч эркинин күчтүүлүгүнүн далили катары бетине кармайт. Бирок, мындай көрүнүш ичкиликке берилүүдө боло бере турган нерсе. Көп учурда оорулуулар дарылануудан баш тартышат. Ичкилик адамдын кулк-мүнөзүн, кебетесин канчалык өзгөртсө, бирок өзүнүн оорулуу экендигин мойнуна албаса, анда аракечтиктин өтүшүп кеткендигин билдирет. Мындай учурда жакындары талапты катуу коюп, туруктуулукту көрсөтүп дарыланууга жиберүүлөрү тийиш. Дарыланып келгенден кийин үй-бүлө чөйрөсүндө «сыйлоо» иретинде «кичине ичип коюуга» уруксат берүүгө болбойт. Оорулуу айланасындагылардын таасири астында, көңүлчөөктүгүнөн ичкилик ичип койсо, оору кайра башталат. Дарылоо курсунан өткөн оорулууга катуу оорудан айыккан адам катары мамиле кылуу зарыл: ага эмгектенүү жана эс алуу режимин түзүп, маалы менен тамак ичүүсү керек (ачка болуудан ичкилик ичүүгө көңүлдөнүү пайда болушу мүмкүн). Катуу кайгыруу да ооруну күчөтөт. Дарылоо канчалык кеч башталса, дарылоодон кийин кайра ичип алуу мүмкүндүгү ошончолук көп болот. Көп учурда оорулуу муну өзү сезбейт, бирок ал туталанып, бир нерсеге канааттанбаган абалда болот. Арак түшүнө кире баштайт. Оорунун кармап калуу коркунучу врачтын тез жардамын талап кылат, ошондуктан тезирээк ооруканага жаткыруу керек. Аракечтиктен дарыланган адамдарга активдүү эс алууну уюштурууга көмөктөшүү зарыл.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аракечтик
Бөрү, эпостогу мааниси
Бөрү — тотемдик жаныбар. Дүйнөлүк эпостордун салтында болочок баатыр эрдик иштерге алгач киришерде кандайдыр бир укмуштуу колдоочуга кезигип, кеп-кеңешин угуп, өзүнүн келечектеги баатырдык иштерине керектүү жараак-жабдык жана башкалар буюмдарды алгандыгы айтылат. Салттык ушул көрүнүштүн айрым элементи Манас эпосунда сакталган. Сагымбай Орозбак уулунун жана ага жакын турган варианттарда Манас бала кезинде өтө тентек чыгып, атасы аны тарбиялоо максатында Ошпур деген койчусуна жиберет. Манас Ошпурдун баласы менен козу кайтарып жүрүп өзүнүн келечектеги колдоочусуна кезигет. Эпосто мифтик колдоочу Б-нүн бир козуну «Көтөргөн бойдон тоодон ашып кеткени» (Сагымбай Орозбаков, 1. 112) баяндалат. Козуну көтөрө качкан Көк-Бөрүнү кууп, Манас асканын түбүндөгү үңкүргө кирет. Үңкүрдөн кырк кишиге жолугат. Алар өздөрүн кырк чилтенбиз деп тааныштырат. Манас чилтендерден Б-нү сурайт. Кырк чилтендин башчысы козуну алып келген Б-нү бала Манаска тааныштырып:
Кубалап келген Карышкыр,
Кыяматтык досуң деп.
Манас тура жолборсум,
Кыямат кайым болгуча
Атышам деген душмандын
Артыңдан ээрчип жүрөт деп,
Көсөө куйрук,, көк даңгыт
Көт жагыңдан жүрөт деп,
Кыйкырсаң мурун кирет деп (Молдобасан Мусулманкуловдун варианты, Кол жазмалар фонду, 551-инв., 72-б.), Манаска кеңеш айтып көздөн кайым болот. Эпостун согуш окуяларында Манас баатыр душмандары менен салгылашкан учурда аны коргогон мифтик (тотем) жаныбарлар сыяктуу Б-нүн да колдоосуна ээ. Демек, эпостогу Б-нүн эпикалык образынан анын тотем жаныбар экени сезилип турса, экинчи жагынан Б-нүн тотемдик образы мусулмандашкан чыгыш элдеринин мифологиясындагы Кырк чилтен, Кызыр Иляс жана башкалар диний кейипкерлер менен алмашылган. Манасчынын Б-нү кубулуп жүргөн кырк чилтендин бири, аны Кызыр Иляс Манасты колдоочу-жолдош кылып берген деп түшүндүрүшү ислам динине байланыштуу кийин киргизилген кошумча. Манас эпосундагы «атышам деген душмандын, кабарын билип келүүчү», «бет алышкан душманга, кыйкырса мурун кирүүчү» көсөө куйрук Көк-Бөрүнүн эпикалык образы түрк-моңгол элдеринин санжыра-уламыштарында айтылган тотем-бөрү (мисалы, Ак-Бөрү) менен үндөшкөн генетикалык байланышы бар экени атайын изилдөөлөрдө далилденип келе жатат. Тотем өз учурунда жеке эле Б-дөн болгон эмес.
Тотем ар бир уруунун жашоо тиричилигине тикелей байланышы бар түрдүү жаныбарлар боло берген жана алардын аткарган милдети бирдей болгон. Элдик оозеки чыгармачылыкта зооморфтук укмуштуу жаныбар Б-нүн бирде Бугу же башка айбанаттардын образында жолугушу мыйзам ченемдүү. Түрк-моңгол элдеринин баатырдык эпосторунда Ак-Бугу (Марал) менен Ак-Бөрү бирдей роль аткарышы, биринин ордун бири алмашышы же бир эле учурда экөө бирдей кызмат кылышы адаттагы көрүнүш. Эгер алгачкы мезгилдерде тотемдик түшүнүктөрдүн өкүм сүрүшүнө байланыштуу көөнө чыгармаларда чагылдырылган жырткыч жаныбарлар урууну же эпикалык каармандарды колдой турган магиялык мүнөздөгү кейипкер болуп катышса, баатырдык эпостордун эволюциялык өнүгүшүнүн кийинки этаптарында мурдагы тотемдик-колдоочулук, коргоочулук касиети унутулуп же жумшарып, эпикалык салттарда гана алардын аты аталуу менен кыймыл-аракеттери өтмө мааниде чагылып, көркөм каражаттын милдетин аткарып калган.
Көпчүлүк учурларда Б. жана башкалар жырткыч айбанаттардын аталышы эпикалык каармандардын энчилүү ысмынын ордуна жүрөт же эпитет, салыштыруу түрүндө колдонулат. Ал эми жаныбарлардын көркөм сөз каражаты катары колдонулушу кийинки көрүнүш. Алгач алар эпостун каармандары менен тотемдик культ катары байланышкан. Элдин кийинки көз карашы, түшүнүгүнө ылайык өзгөрүп олтуруп, жаныбарлардын өзүнөн аларды элестеткен салыштыруу, эпитетке айланган. «Манастын» каармандарынын эрдигин жана элесин мүнөздөөдө «ач бөрүдөй жулушуп, аябай жатып урушуп» сыяктуу көркөм салыштыруулар кеңири колдонулат.
Ошондой эле Валиханов жазып алган эпизоддо «Баатыр Манас сурасаң Көкжал дөбөт бөрү эле» — деп Б-нүн образы мүнөздөмө эпитет маанисинде башкы каармандын энчилүү атынын ордуна колдонулат. «Көсөө куйрук Көк-Бөрү, Көкжал эрдин жөкөрү», — деп Манас эпосунда «Көкжал» эпитет катары Манаска, кээде анын эң жакын чоролоруна (Алмамбет, Чубак, Сыргак жана уулу Семетей) да айтылат. Бул сыяктуу тотемдик көз караштын калдыктарынын «Манаста» сакталып калышы эпостун кээ бир окуялары байыркы убакта эле пайда болгондугунан кабар берет.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Абстрактуу окшоштук
Абстрактуу окшоштук (теңдештик). Заттардагы айырмачылыктардан (өзгөчөлүктөрдөн) убактылуу бөлүп алуу, – деп айткан Энгельс, кыска убакыт аралыгында же анча масштабдуу эмес иш үстүндө, бардык учур үчүн ошол алкактын чегине туура келип, айырмалана да алышы объектинин жаратылышы менен шартталат. Окшоштукту ушул мааниде түшүндүрүлгөнү окшоштуктун формалдуу логикалык мыйзамынын негизинде жатат
Университет (метро станциясы, Киев)
Университет — Киев метросунун Святошинско-Броварская сызыксындагы станция. 1960-жылы 6-ноябрьда ачылган.
Бисмарк архипелагы
Бисмарк архипелагы - Тынч океандын батышындагы аралдар тобу, Жаңы Гвинеядан түндүк-чыгышта, Папуа Жаңы Гвинея мамлекетинин курамында. Эки чоң аралдан (Жаңы Ирландия жана Жаңы Британия) жана Адмиралтейство аймагынан, ошондой эле майда көп шуру аралдарынан турат. Жалпы аянты 50 миң км2дей. Калкы 400 миңден ашык (2003). Чоң аралдары тоолуу (бийикт. 2334 м ге чейин), жанар-тоо көп, анын ичинде аракеттегиси (Улавун) да бар. Жертитирөөлөр болуп турат. Нымдуу тропик токою өсөт. Тропик дыйканчылыгы өнүккөн. Кокос пальмасынын плантациялары бар. Башкы шаар Рабаул (Жаңы Британия аймагында). Германиянын өкмөт башчысы О. Бисмарктын урматына аталган.
Кара-Таш кум кени
Кара-Таш кум кени Ош облусунун Сузак районунда, Маркай кышаарынан 1,5 км чыгыш тарапта, фергана тоо тизмегинин батыш тармагы Сүрөөнтөбө бөксө тоосунун түштүк капталында жайгашкан. 1953-ж. табылган. Кен аймагын мезозой заманынын чөкмө тектери түзөт. Кум катмары бор мезгилинин чөкмө тектеринин арасында жатат. Калыңдыгы 19 – 25 м. Узундугу бир нече кмге созулат. Кум начар камдашкан, негизинен кварц, кремний, чанда талаа шпаты жана чөкмө тектердин сыныктарынан турат. Кумда 0,15ден 0,6 ммге чейинки фракция басымдуу. Аз санда 20 ммге чейинки шагылдар кездешет. Салыштырма салмагы 2,52 – 2,57. Запасы 465,7 миң м3. Кумду чопо менен чаңдап арылтып жууп кум шыбакка пайдаланса болот.
Космостук симпатия
Космостук симпатия (лат. соnsensus, conjunctio) – нерселердеги же көрүнүштөрдөгү сезимдердин жалпылыгын, тилектештикти жана алардын ортосундагы өз ара карым-катышты аларды жаратууга башкалар менен бирдикте (биргелешип) катышуусун туюндуруучу байыркы грек философиясындагы термин. Алсак, дене жандын кыймыл-аракетине катышат (Аристотель), ал эми жердеги кубулуштарга ай менен күндүн таасири тиет (Посидоний).
Космостук симпатия түшүнүгү дүйнөнү бир бүтүн жандуу организм (дене) катары каралган көз караштар (милет мектеби, пифагорчулук, Платондун «Тимейи») менен байланышкан. Термин биринчи жолу дүйнөнү бүтүн менен бөлүктүн өз ара байланышы, көз карандылыгы катары караган стоицизмде кездешет.
Космостук симпатиянын тулкусун бир эле учурда борборго жана дененин алыскы бөлүктөрүнө тараган от жана абадан турган дем алуу (пневма) түзөт. Дем алуу бүт дүйнөгө тарап, аларды туташ бир бүтүндүккө бириктирет да, космостук симпатия пайда болот. Стоиктердин ою боюнча, космостук симпатия аркылуу табият көрүнүштөрүн алдын ала айтууга болот. Анткени, бөлүктөр бүтүндүн (дене, дүйнө) себебин так көрсөтөт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Кроссастерлер
Кроссастерлер (лат. Crossaster) — тикендүү жылдыздардын бир уруусу.
Саяпкер
Саяпкер (иранча ) – күлүк, жорго таптоочу адам. Саяпкер атты таптаганда арыгын эттендирип, семизин арыктатып, жем-чөбү менен сууну күндө ченеп берген. Атты улам алыстатып чаап машыктырып, суутуп чыйралткан. Ат тапталып сынга толгондо, ага акырындык менен ат чабуучу баланы көнүктүргөн.
Бир С. бир же бир нече атты таптаган. Ар бир аттын турпатына, өзгөчөлүгүнө жараша ат таптоонун ар кандай ыкмасы (басуу, суутуу, таңашыруу жана башкалар) болгон. «Манаста» С. тууралуу ат чабыш окуяларында айтылат. Мисалы, Чапкан аттардын келгенинде Көкчөнүн Көгаласын чаап бараткан чабандес баланын сөзүндө С. эскерилет: С. эпостун «Семетей» бөлүмүндө кеңири айтылат. «Каныкейдин Тайторуну чапканы» эпизодунда Каныкей Тайторуну кантип таптаганы толук айтылат. Ал Тайторунун «күндө терин», «айда терин», «ачуу терин», «сасык терин» алышы баяндалат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 79), к. Ат таптоо.
Адабият
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Амир (Иглин району, Башкыртстан)
Амир — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Май айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 33 киши. Почта индекси — 452426, ОКАТО коду — 80228840002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Калемкаш Атамкулова
Атамкулова Калемкаш (12. 3. 1933-ж. т., Чүй облусу, Сокулук району, Белек айылы) - театр артисти, КРнын эл артисти (1993). Москвадагы А. В. Луначарский атындагы Театр искусствосу институтун бүтүргөн (1963). А. Куттубаевден таалим алган. 1963-93-ж. М. Рыскулов атындагы Нарын облустук музыкалык драма театрында, 1993-жылдан Республикалык жаштар театрында иштеген. Атамкулова Калемкаш орус, дүйнөлүк, улуттук спектаклдерде башкы ролдорду ойноп, каармандарынын образын, кулк-мүнөзүн, ички дүйнөсүн жеткиликтүү даражада түзө алган. Аткарган ролдору: Жамал (К. Жантөшев, «Каныбек»), Агафия Тихоновна, Анна Андреевна (Н. В. Гоголь, «Үйлөнүү», «Текшерүүчү»), Эмилия (У. Шекспир, «Отелло»), Эне (Ж. Садыков, «Табалды Пудовкин»), Кадича, Тотой, Көктурсун (Ч. Айтматов, «Кызыл жоолук жалжалым», «Бетме-бет», «Кыямат»), Эне (К. Мамбетакунов, «Үкөй»), Эжеси (С. Раев, «Күн кармаган бала») ж. б. Медалдар м-н сыйланган.
Атлантика босогосу
Дания кысыгынан Түндүк Муз океанынын тузсуз муздак суусу Атлантика океанына келип турат.
Дашкова Екатерина Романовна
Дашкова Екатерина Романовна [17 (28). 3. 1743, Петербург – 4 (16).1. 1810, Москва] – орус маданий ишмери, княгиня. Екатерина IIни такка олтургузган. 1873-жылдан Петербург академиясынын директору, өз сунушу боюнча орус тилин үйрөнүү, өнүктүрүү үчүн уюшулган Россия академиясынын президенти (1783–96). Мамлекеттик кызматтагы биринчи аял (такка отургандарды эсепке албаганда). «Собеседник любителей российского слова» (1783–84) жана «Новые ежемесячные сочинения» (1786–96) аттуу мезгилдик басылмаларды негиздеген. Анын демилгеси боюнча орус тилинин түшүндүрмө сөздүгү чыгарылган. 1794-ж. Павел I аны иштен четтеткен. Пётр IIIнүн падышалык мезгили, Екатерина IIнин бийликке келиши, 18-кылымдын ортосундагы Москва турмушу, орус жана европага белгилүү ишмерлер жөнүндөгү баалуу маалыматтуу мемуарлары биринчи жолу орус тилинде 1859-ж. Лондондо басылган.
Дегазациялоочу заттар
Дегазациялоочу заттар - сууда эрип жүргөн газдарды бөлүп чыгаруучу же организмди ууктуруп зыян келтирүүчү уулуу заттар уусун жоготуучу бирикмелер. Практикада хим. ыкма менен дегазациялоо кеңири колдонулат, анткени ал заттар зыяндуу касиетин жоюп, зыянсыз бирикмелерге айландырып жиберет. Мис., ичүүчү, турмуш-тиричиликте жана өнөр жайларда колдонулуучу сууларда кээ бир газдар (Н2, СО2, О2) эрип жүргөн абалда болушат. Мындай сууларды өнөр жайларда колдонгондо буу казанда, аппаратта дат кабыкчалары пайда болуп, машиналардын тетиктери бузулууга дуушар болот. Ошондуктан сууларды анда эрип жүргөн газдан тазалоо керек. Мис., кычкылтекти бөлүп чыгуу үчүн сууну темир таарындысы менен толтурулган чыпкалоочу аппарат аркылуу өткөзөт, сууда эрибей турган темир оксиди чөкмө түрүндө пайда болот:
4Fe+3J2 =2Fe 2O3.
Көмүр кычкы газын тазалоо үчүн сууну өчүрүлгөн акиташ салынган чыпка аркылуу өткөзөт же сууга акиташ суусун кошот. Кальций карбонаты пайда болуп чөкмөгө түшөт:
Са(ОН)2+СО2 =СаСО 3+Н2О жана башкалар
Ал эми айрым уулуу заттарды жууп кетирүү үчүн орг. эриткичтер (бензол, керосин, спирт жана башкалар) колдонулат. Хлор акиташы кургак же суспензия түрүндө түрдүү имараттарды дегазациялоо үчүн пайдаланылат.
Театральная (метро бекети, Киев)
Театральная — Киев метросунун Святошинско-Броварская сызыксындагы станция. 1987-жылы 6-ноябрьда ачылган.
Сейиткул бек
СЕЙИТКУЛ БЕК, Саййид Кули – Кокон хандыгынын намангандык акими. 1821-жылы ал башкарган кокон аскерлери кыргыздардын Кетментөбө чебин капысынан басып алып, бүткүл Кетментөбө өрөөнүн Кокон хандыгына караткан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Шамшы, капчыгай
Шамшы, капчыгай - Кыргыз Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгүнүн түндүк капталында. Чүй районунун аймагында. Узундугу 40 км, тереңдиги жогорку бөлүгүндө 800–1100 м, төмөн жагында 400–600 м. Капчыгай кууш жана тик капталдуу (35–45°). Жогорку бөлүгүндө түндүк-чыгыш багытында Көлтөр суусунун чатынан түндүккө бурулуп жазы өрөөнгө өтөт. Сол жагында негизги айрыгы Туюк капчыгайы бар. Капчыгай аркылуу Шамшы суусу агат. Капталдарында бадал, карагай, арча токою, субальп  жана альп шалбаалары таралган.
Капчыгайдын баш жагында Кочкор жана Чүй өрөөндөрүн байланыштыруучу Шамшы ашуусу(3570 м)жайгашкан. Ашуудан ары тоонун түштүк капталында узундугу 20км, тереңдиги 300–500м келген кууш капчыгайда Шамшы аталат. Шамшы капчыгайы жайытка пайданылат.
Елга (Лопь-Ю куймасы)
Елга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лопь-Ю дарыясынын сол жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дашман корукчасы
Дашман корукчасы - Жалал-Aбад облусундагы Базар-Коргон районунун (Гүмкана токой чарбасынын) аймагындагы жаңгак-жемиш токоюнда жайгашкан. Аянты 5 миң га. Жаңгак, ошондой эле алма, алмурут, алча, изирик, долоно жана башка баалуу жапайы жемиш токоюн коргоо максатында 1975-ж. уюшулган.
Восточный (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Восточный — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Казадаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 28 киши. Почта индекси — 453151, ОКАТО коду — 80249836003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кара-Таш кум-шагыл кени
Кара-Таш кум-шагыл кени Жалал-Абад облусунун Тогузторо районунда, Казарман кыштагынан 7 км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1400–1500 м бийиктикте. 1977-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедицилсы чалгындаган. Кен аймагы антропоген мезгилинде пайда болгон, Көгарт суусунун биринчи жана экинчи тектирлеринин аллювий кум-шагыл катмарынан түзүлгөн. Кум-шагылдын изилденген калыңдыгы 2,3 мден 10 мге чейин өзгөрөт. Орточо гранулометриялык курамы: 500 –70 мм – 27,69%, 70 – 5 мм – 53,09%, 5 ммден майдасы – 19,22%. Кум-шагылды талкалап-жуулгандан кийин "300" маркадагы бетон даярдоого, курулуш иштерине жарамдуу. Запасы: А категориясы боюнча 119 миң м3, В – миң м3, С1– 896 миң м3, А+В+С – 1280 миң м3.
Ага
Ага — жашы улуу эркек тууганына кичүүлөрдүн урматтап кайрылышы, жалпы эле кичүүлөрдүн улууларды урматтап аташы. Ага болуу кыргыздын үй-бүлөлүк мамилелеринде олуттуу парыз, өзүнөн кичүүлөр жөнүндө кам көрүү, аларды ар кандай кокустуктардан сактоо чараларын алдын алуу жоопкерчилиги менен жашоо. Акын Арстанбек Буйлаш уулунун ыр саптарында: «Агасы өлсө, не болот? Айтаарга сөзү кем болот. Иниси өлсө не болот, чабаарга камчы кем болот» деп айтылат. Энесай кыргыздарында «ага» термини уруктун (сөөктүн) жетекчисин, диний түшүнүктөр жактан алганда эвфемизмди (мисалы, аюу), тотемди, фетишти туюнткан. Кыргыздардагы "тага" - "тай + ага" термини буга мисал боло алат.
Покаль-Кы
Покаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын оң жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 113 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Комуз
Комуз, чeртмек ― кыргыз элинин кылдуу чертме музыкалык аспабы.
Түзүлүшү
Комуз экме жана жапайы жыгачтардан (өрүк, алмурут, карагай, арча, жапан тал алмурут) өңдүү формада чабылып, моюну ичкерип кетет. Жалбырактары күбүлгөн жана мөмөсү бышкан кезде кыйылган өрүктүн жыгачы сомдолуп, сууга кайнатылып, ышталып чабылган Комуз бек жана добуштуу болот. Комуздун жалпы уз. 75 см чамалуу. Комуз турпаты баш, моюн, тулку, чара, капкак, куткун, тепкек, үч кулак, үч кылдан турат. Эки четки кылы унисондо, ортоңкусу четкиге карай квинтага же квартага толгонот. Кулагы өрүктөн, арчадан же мүйүздөн, ал эми кылы көбүнчө эки тиштүү кыргыз койлорунун ичегисинен жасалат.
Муздак сууга салынган ичеги сыдыргы менен тазаланган соң, ийик менен оңго ийрилип, анан аябай кере тартылып коюлат (кийин кылдын ордуна тарамыш же жасалма тарамыш жип тагылып калды).