cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шайлообек Дүйшеев
Кыскача өмүр жолу
1990–2005-ж.ж. «Ала-Тоо», «Жетимен» адабий журналдарынын бөлүм редактору, «Кыргызстан маданияты» гезитинин кабарчысы, «Чалбалекей доор» гезитинин башкы редактору, «Асаба», «Республика», «Агым», «Алас» гезиттеринин башкы редакторунун орун басары, кабарчысы болуп иштеген.
Китептери
Ш. Дүйшеевдин чыгармалары 1968-жылдан бери жарыяланып келе жатат.
1985-жылы «Аптап» аттуу биринчи поэзиялык жыйнагы чыккан.
"Агындылар" китеби элдин суроо-талабы менен алты жолу басылып чыккан.
Коомдук ишмердиги
1987-жылдан СССР Жазуучулар Союзунун мүчөсү.
1989-91-жылдары акындын "Кайдыгерлик" жана башка публицистикалык ырлары жүздөгөн нааразылык чаралары, митингдер, саясий ачкачылык жана башка оппозициячыл өнөктүктөр маалында ырчы Сагынбек Момбеков жана башка замандаштары тарабынан аткарылып келген.
Анын коррупцияга каршы ырлары 21-кылымдын алгачкы он жылдыгында мурдагы президенттер А.Акаевдин жана К.Бакиевдин режимдерине каршы нааразылык жыйындарда аткарылган.
Шайлообек Дүйшеев Кыргызстан жазуучулар союзунун жана журналисттер союзунун мүчөсү эмес.
Сыйлыктары жана наамдары
2005-жылы Кыргыз Республикасынын эл акыны.
2006-жылы Байдылда Сарногоев атындагы эл аралык адабий сыйлыктын лауреаты.
2009-жылы Нарын облустук Журналисттер уюмунун Сулайман Мамбеталиев атындагы сыйлыгынын лауреаты.
2010-жылы III даражадагы Манас ордени менен сыйланган.
Жеке даттануу
Жеке даттануу – КР процесстик укугунда иштин катышуучуларынын биринин сот жыйынында чыгарылган соттун аныктамасына, же судьянын токтомуна карата берген даттануусу. «Жеке» деген аталгы даттануу соттук иш-аракетке же өзүнчө маселе боюнча чыгарылган чечимге берилгенин билдирет. Ж. д.: кылмыш-жаза ишин козгоодон баштартуу; доо арызын кабыл алуудан баштартуу; иш козгоо, иш боюнча өндүрүштү токтотуу; сот жыйынында тартип бузгандыгы үчүн айып салган ж. б. токтомдорго (аныктамаларга) карата берилиши мүмкүн. Ж. д. укугуна иштин баардык катышуучулары, жана даректерине карата ошол аныктамалар чыгарылган башка адамдар ээ. Жеке даттанууларды же сунуштарды берүү жана кароо сот чечимин апелляциялык бузуу үчүн берилген тартипте жүргүзүлөт.
Шайлообек Дүйшеев
Сыйлыктары жана наамдары
2011-жылы "Эки дөөнүн күрөшү" чыгармасы үчүн Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган.
2015-жылы II даражадагы Манас ордени менен сыйланган.
Ат-Башы районунун жана Нарын облусунун ардактуу атуулу.
Айрым чыгармаларынан үзүндүлөр
КАЙДЫГЕРЛИК ТҮРМӨГҮНӨН ҮЗҮНДҮЛӨР
Калдайгандын баары эле канат эмес,
Кабыландын баары эле Манас эмес.
Калкын чанган, калкынын тилин чанган,
2
Жалган эмне, жакшы эмне ылгабадык,
Жалган ишке чыркырап ыйлабадык.
Жарма жасап ичкенге корстон болуп,
Жан оорутуп мээбизди кыйнабадык.
Мансап үчүн эл-жерге кайыл болуп,
Майдасын да, чоңун да бурмаладык.
Кыргыз жери кыргызча эмес,
Малиновка, Калиновка, Ивановка,
Заготзерно, Ново-Российка, Молозавод.
Михайловка, Ключевка, Конезавод.
Серафимовка, Быстрока, Орловка,
Сосновка, Покровка.
Таласта да ПРокровка,
Көлдө дагы Покровка,
Покровка, Покровка, Покровка,
Кыргыздын жериндеги Татиуровка!
Кыргызгүл, Кыргызбайда барк болбосо,
Кыргызгүлүн жеңе кылар,
Жеринде шарт болбосо.
Кыргызгүлүн кыргызга эне мкылар
Элинде нарк болбосо,
Тагдырын ойлой турган калк болбосо.
Кыргыз, Кыргызбайды
“келе? Келе-гой?” деп
Ак Үйдө ишке албаса,
Кантип анан Кыргызбайлар
Жериен бакыт таппай,
Жем таппай Ата Журттан
Жер кезип жөнөбөсүн?
Кантип анан Кыргызгүлдөр
Элинен бакыт тапаай,
Эси жок эркектерден
Эри жок төрөбөсүн?
Канча идеяң жок болду мамонт юолуп,
Канча балаң жок болду аборт болуп.
5
Ии, Дардаң мырза,
Кийизбаева Лира Сейитбековна
Кийизбаева Лира Сейитбековна (1938-ж. т., Фрунзе ш.) - пианист, проф. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1998). Кийизбаева педагогдук жана аткаруучулук тажрыйбасын илимий-методикалык иштер менен айкалыштырат. «М. Бурштиндин фортепьянолук музыкасында интернационалдык көрүнүштүн мааниси», «Кыргыз композиторлорунун фортепьянолук ансамбли», «Кыргыз композиторлорунун чыгармаларын фортепьянолук ансамблдештирүүдөгү интерпретациялоонун кээ бир өзгөчөлүктөрү», «Музыкалык мектептерин окуучулары менен иштөөнүн аткаруучулук жана педагогикалык принциптери», Г. Усманова менен бирге «Кыргыз музыкасынын жолун улоочулук жөнүндө», «Адистештирилген фортепьяно кафедрасынын тарыхынан», «Кыргыз композиторлорунун фортепьянолук ансамблинин хрестоматиясы» аттуу эмгектерди жазат. 40-ж. педагогдук иште 6 аспирантты, ондогон жогорку адистеги жаштарды бүтүрөт.
Шайлообек Дүйшеев
Айрым чыгармаларынан үзүндүлөр
Сенден мырза жасашты го?
Кийизбаева Лира Сейитбековна
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Шайлообек Дүйшеев
Айрым чыгармаларынан үзүндүлөр
Кембагал экениңе карабастан,
Мырза деп аташты го?
Жетет эми!
Таш байлап таманыңа, көчүк батыр,
Кейиши көп көр турмуш көчүп жатыр.,
Кечке жетпей жаккан от өчүп жатыр,
Кечке жетпей картайып шуручун кыз,
Шуу-шуу этип өмүрүң өтүп жатыр..
6
Мансапкор мансапкорун жөлөп турат.
Манасы жок элдерден дал ушинтип,
Абыке, Көбөш чыгат.
Кайрымы жок балдарды төрөп турат.
7
Ысык-Көлдү сакта дейсиң элден мурда,
Көлдүн өзүн, Көлдүн өзүн.
Элдин өзүн кантип сактайм Көлдөн мурда?
Кудуктай көздөрүнөн куса жанган,
Кум-Төрү кумга айланып упаланган,
Кыз-уулу кулга айланып туталанган,
Куурайдай ушаланган,
Балдарды кантип сактайм?
Чыгармалары
кайдыгерлик
Жагдан
Жагдан - кийим, буюм, кездеме, кооздуктар салынчу үкөктүн бир түрү. Жагдан ар кандай көлөмдө, бышык жыгачтан жасалып, сыртынан булгаары м-н капталган. Анын негизи, капкагы ашык-машыктар (топсо) менен бириктирилип, ачылчу жагынын негизине, капкагына кулпулук бекитилген. Жагдандын бурчтары, четтери калай, жез, алтын, күмүш, асыл таштар менен асемделген.
Философия илимдеринин энциклопедиясы
Философия илимдеринин энциклопедиясы (1817), Гегельдин идеалисттик философия системасын баяндаган чыгармасы. Ал «Логика», «Жаратылыш философиясы», «Рух философиясы» деген 3 бөлүктөн турат. Бул эмгекте Гегель илимдин бүтүндүүлүгүн философиянын мыйзам, принциптери аркылуу аңдап билүүнү максат кылып койгон. Гегель универсалдуу философиялык билимдердин идеалын кайра жаратууга аракеттенет. «Абсолюттук идея» деген түшүнүктүн гносеологиялык маңызын ачып берет. Абсолюттук дух жөнүндөгү окуу, искусство теориясы, дин жана философияга бөлүнөт. Философия болсо ой жүгүртүүнүн өзүн өзү таанып билүү процессин туюнтуп турат.
Колдонулган адабияттар
Гюнцбург
Гюнцбург ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Гюнцбург районуна карайт. Швабия административдик округуна тиешелүү. Калкы – 19 561 киши (2010-ж.). Аянты – 55.40 км2.
Молекуланын термелүүсү
Молекуланын термелүүсү — классикалык механикадагы термелүүгө салыштырууга мүмкүн болгон молекула атомдору ядросунун квантталган кыймылынын түрү. Жөнөкөйлөтүлгөн түрдө эки атомдуу мол-ын термелүүсү гармоникалык осциллятор катарында каралат. Классикалык мех. боюнча гармоникалык термелүү жыштыгы
— күчтүк турактуулук;
— мол-нын келтирилген массасы; m1, m — атомдор ядролору массасы. Кванттык механика көз карашы боюнча гармоникалык осциллятор бири биринен бирдей аралыкта орун алган, термелүүнүн энергиялык деңгээлинен турат:
Еv = h u(v + 1/2), v = 0, 1, 2, ... — термелүүнүн кванттык саны. Эгерде термелүү гармоникалык законго баш ийбесе, анда термелүү энергиясы төмөнкү теңдеме менен аныкталат:
Еv = h[ u(v + 1/2) - c(v + 1/2)]2, c — ангармоникалуулуктун коэффициенти.
Чечен тили
Чечен тили - чечендердин тили.
Көбүнчө Чечен республикасы, Ингушетиянын борбордук жана чыгыш райондоруна жана Дагстандын Хасавюрт районуна тараган.
Кавказ тилдеринин нах тобуна кирет. Бир нече диалектиси бар. Жазмасы адегенде араб, 1927-жылдан латын графикасында болгон. 1938-жылдан орус алфавитинин негизинде.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Ырдык
Ырдык — Тескей Ала-Тоонун түндүк капталынан башталып, Ысык-Көлгө куйган суу.
Узундугу 28 км, алабынын аянты 300 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2600 м. Акжайлоодогу көлдөн башталып, сол куймасы Кызылжар кошулгандан кийин капчыгайдан өтүп өрөөнгө чыгат. Ысык-Көлгө 2–3 км калганда Ырдык (башы Челпек аталат) аттуу оң куймасы кошулат. Алабында жалпы аянты 4 км2 келген мөңгүлөр, 0,15 км2 келген 3 көл бар. Негизинен кар, мөңгү (85%) жана жамгыр (15%) сууларынан куралат. Жылдык орточо чыгымы 1,32 м3/сек, эң көбү июнда (5,72 м3/сек), эң азы февралда (0,29 м3/сек) байкалат Сугатка пайдаланылат (андан жалпы суу өткөрүмдүүлүгү 2,66 м3/сек 6 сугат каналы башталат). Боюнда Ырдык кыштагы жайгашкан.
Хэлиль-Кы дарыясы
Хэлиль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лягаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Норс Кантон (Огайо)
Калкы - 17488 киши. Болжолдуу аянты - 15.7 км². FIPS коду — 39-56294.
Гаррисберг
Гаррисберг — АКШнын шаар.
Чоң Речка (Ария куймасы)
Чоң Речка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ария дарыясынын оң жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мукамбаев, Усуп
МУКАМБАЕВ Усуп (1941-ж.т., Ысык-Көл облусу, Аксуу р-ну, Жолголот айылы) – коомдук, мамлекеттик ишмер.
Ишмердүүлүгу
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Мыйзам чыгаруу жыйынынын төрагасы (1996). 1968-ж. КМУнун юридика факультетин бүтүргөн. Талас, Ош облустарынын мамлекеттик коопсуздук комитетинин башкармалыктарында начальник, мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасынын орун басары, 1-орун басары (1968–90), Кыргыз Республикасынын юстиция министри, юстициянын 2-класстагы мамлекеттик кеңешчиси (1991–93), Кыргыз Республикасынын Кечирим берүү комиссиясынын төрагасы (1995) болуп иштеген.
Горный (Туймазин району, Башкыртстан)
Горный — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Эски туймазин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 308 киши. Почта индекси — 452775, ОКАТО коду — 80251855002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мурад хан
МУРАД ХАН (1805–1844) – Кокон ханы, Алим хандын уулу. 1844-ж. декабрда Шераалы хандын ордуна жети (же он бир) күнгө отурган. Анын тарабында Рахматулла датка жана алайлык кыргыздар турган. Мусулманкул Мурад хандын 200 кыргыз аскерин жеңип, өзүн өлтүрүп, такка 14 жашар Кудаяр ханды отургузган.
Келечек (Кадамжай району)
Келечек — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Ак-Турпак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 342 киши.
Какшаал
Какшаал — топоним. Кыргыздар жашаган жерлердин бири. Кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчкөндө Аксы, Шаа сууларын кечип өтүшөт да, малга карап Какшаалды таянып сегиз айча туруп калышат (Сагымбай Орозбаков, 2. 161, 162). Анжыяндан качкан Алооке Какшаал аркылуу өтөт (Саякбай Каралаев, 1. 201, 216). Географиялык реалияда Кыргыз Республикасы менен КЭРдин аймагында түштүк-чыгыштан түштүк-батышка карай созулуп жаткан кырка тоо системасы жалпысынан К. деп аталат.
Жеке доо жүрүмү
Жеке доо жүрүмү – кылмыш-жаза иштеринин эң байыркы түрү; жабырлануучу өз укуктарын коргоого өзү чара көргөн, жеке кылмыш-жаза куугунтугу менен мүнөздөлгөн. Орусияда иштин мындай түрү XIV кылымга чейин өкүм сүргөн. Кылмыш-жаза артынан түшүү жабырлануучунун арызы боюнча козголгон; ал өзү далилдерди чогулткан жана айыпталуучуну сотко алып келүүгө өзү кам көрүүсү тийиш болгон. Соттук тергөө атаандаштык негизде жана ачык болгон. Иш тараптардын келтирген далилдеринин (кошуналардын күбөлөөсү, актык анттары ж. б.) негизинде чечилген. Сот тараптардын атаандашууларына байкоо салып гана турган жана өз чечиминде анын жыйынтыгын чыгарган. Жеңүүчү туура деп таблыган. Ж. д. ж. Англиядагы, АКШ дагы жана башка жалпы укук өлкөлөрүндөгү иштин азыркыдай атаандаштык түрлөрү келип чыккан.
Казак хандыгы
Казак хандыгы — азыркы Казакстандын жана ага чектеш мамлекеттердин аймактарында, 1456-жылдагы Алтын Ордонун кулашынын натыйжасында негизделген казак мамлекети (1465 — 1847).
Нашвилл
Нашвилл ...
Молекула электрондук абалы
Молекула электрондук абалы – молекуладагы электрондун ар түрдүү мүнөздөгү кыймылына негизделген энергетикалык кванттык абалы. Эң аз энергияга ээ болгон абал негизги электрондук абал, ал эми калган абалдары дүүлүккөн абал деп аталат. Мол-а негизги абалдан дүүлүккөн абалга өтүшү үчүн 1–10 эВ энергия сарпталат. Ар бир электрондук абалга ядролор арасындагы аралык өзгөрүшү менен потенциалдык бет, эки атомдуу мол-лар үчүн – потенциалдык ийри сызык туура келет. Потенциалдык ийри сызыкта минимум болсо, анда мол. ошол электрондук абалда туруктуу. Ар бир электрондук абалга өзүнчө теңдештик конфигурация, күчтүк талаа жана молекула нормалдуу термелүүсүнүн жыштыгы туура келет.
Казак хандыгы
Касым жана Хакназар хандардын убагында жогорку гүлдөөсүнө жеткен. Анын өлүмүнөн кийин жарандык согуш башталып кетип, бирок Хакназар хандын убагында мурунку чектеринде кайра калыбына келген.
Акроыр
Акроыр (грек.— четки) — ыр сабынын башындагы тамгаларды жогортон төмөн каратып окуганда, көбүнчө  кимге  арналгандыгын же ким тарабынан жазылгандыгын билдирген, болбосо дагы бир кандайдыр сөз келип чыккан, мына ушундай тартипте түзүлгон ырды акроыр деп аташат.
Казак хандыгы
XV—XVI кылымдарда хандык жүздөргө — Улуу жүз, Орто жүз жана Кичи жүз болуп бөлүнүп кеткен. Абылай султандын убагында үч жүз тең аны Казак хандыгынын ханы деп таанышкан. Анын өлүмүнөн кийин да хандык кайра бөлүнүп, бирок кийин Кенесары хан кайра калыптанган Казак хандыгынын ханы болгон.
Акроыр
Дүйнөлүк адабияттын тарыхында акроыр байыркы доордо эле пайда болуп, азыркы мезгилге чейин  колдонулуп келген форма. Акроыр кыргыз поэзиясында кездешет. А. Токомбаевдин «Жашасын жаз», Ж. Мамытовдун «Акроыр» деген ырларын   мисалга келтирүүгө болот.
Вальпараисо
Вальпараисо - Чилинин Борбордук бөлүгүндөгү шаар; Вальпараисо аймагынын административдик борбору. Калкы 284,8 миң (2006; агломерациясы менен 916 миң). Калкынын саны жана экономикалык потенциалы боюнча өлкөнүн борборунан кийинки шаар. Тынч океандын жээгинде. Ири жолдор тоому. Трансиндия темир жол магистралынын (В. Сантьяго Буэнос-Айрес) баштапкы пункту. Метрополитен иштейт (2005). 1536-жылы негизделген. Жертитирөөдөн (1730, 1817, 1906, 1928, 1960 жана 1971) өтө жабыркаган. Шаардын жаңы көрүнүшү 19-20-кылымда америкалык жана англис архитекторлору тарабынан долбоорлонгон. Эски шаардын деңиз жак жээги Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Университеттер (католик, техникалык жана башка), Укук мектеби, деңиз академиясы, калк китепканасы, музейлер, сүрөт галереясы, акын П. Неруданын үй музейи, театр, ботаникалык бак бар. Вальпараисо Чилинин аскер-деңиз базасы. Шаардын экономикасында тейлөө чөйрөсү басымдуу. Шаар ири өнөр жай жана башкы айыл чарба борбору. Тамак-аш, жеңил, химиялык, токой, цемент, машина куруу, металл иштетүү, кара металлургия өнөр жайы, ЖЭС (мазут менен) иштейт.
Кеманча
Кеманча, кяманча (перс. кеман - жаа) - азербайжан, армян, грузин жана дагестандыктардын байыркы жаалуу тартма музыкалык аспабы. Ошондой эле Орто жана Жакынкы Чыгыш элдеринин да музыкалык аспабы. Кеманча тулкусу жыгачтан чабылат. Чарасы жука, балыктын териси менен капкакталат. Моюну узун, ичке буту темирден, Кеманча тизеге коюи, жерге коюп отуруп ойнолот.
Кеманча 2, 3, 4-кылдуу болот. Жалпы узундугу 850-900 мм. Жеке, ансамблде, эл аспаптар оркестринде ойнолот. Ырларды, аспаптык чыгармаларды коштоого алат.
Гунценхаузен
Гунценхаузен - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Вайссенбург-Гунценхаузен (район)|Вайссенбург-Гунценхаузен районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 16 160  киши (2010-ж.). Аянты – 82.73 км2.
Молибдаттар
Молибдаттар – молибден к-талары туздары. Щелочтуу металлдар менен магний М. башкалары сууда начар эрийт. М. ичинен Na 2MoO4 лак, боек алууда колдонулуп, практикада мааниси чоң. Сууда эриген М. микро жер семирткич катары пайдаланылат. Аз эрүүчү М. ичинен Са, Fe, Рb туздары манилүү. Натрий ди-, три- жана тетра молибдаттары Na2Mo2O7, Na2Mo3O10, NaMo4O13 изомолибдаттар, Алар кездеме боёдо, аналитикалык химияда колдонулат.
Вальпургия түнү
Вальпургия түнү (1-майга караган түн) орто кылымдардагы герман урууларынын мифологиясы. Немистердин ырым-жырым түшүнүгү боюнча 30-апрелден 1-майга караган түнү ар тараптан жезкемпирлер Германиянын Броккен тоосундагы жексур Ибилиске жабырап учуп келишип, «жиндердин зор зоок оюнун» өткөрүшүп, жаздын келишине көптөгөн тоскоолдуктарды жасоого, адамдардын ден соолугун бузууга, малдарды зыянга учуратууга аябай далбас урушат имиш. Ошондуктан, Вальпургия түнүнүн алдында айылдарда желмогуз-жезкемпирлердин магиясынын залалдуу кудуретин жоготуу үчүн бардык жерге алоолонгон оттор жагылып, коңгуроолор заңгырата кагылып, колдоруна жалбырттап күйгөн чоң көсөөлөрдү көтөрүп чыккан калктын жүрүш жасоосу сыяктуу магиялык жөрөлгөлөр өткөрүлгөн. Вальпургия түнү католиктер олуясы Вальпургияны эскерүү күнүнө дал келгендиктен, анын ысмы менен аталып калган. Вальпургия түнү адабий, музыкалык чыгармалардын кеңири таралган сюжети болуп келет (И. В. Гётенин «Фауст», Ш. Гунонун аты окшош операсы, Г. Гейненин «Жол сүрөттөрү» жана башка).
Карнай
Карнай (араб. кар - мүйүз, перс. най - түтүк) - өзбек/тажик элдеринин байыркы үйлөмө музыкалык аспабы. Ошондой эле Карнай ортоңку жана Жакынкы Чыгыш калктарынан тараган. Жеэден жасалат. Жалпы уз. 2,5-3 м. Карнай негизинен аш-тойлордо, жоокердик ар кандай турмуштарда тартылган. Карнай айрым убакта эл аспаптар оркестрине да кошулуп аткарылат
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Остин (Техас)
Остин (Техас) — АКШнын шаар.
Роли (Түндүк Каролина)
Роли (Түндүк Каролина) — АКШнын шаар.
Чакчыл
Чакчыл - натыйжаны билдирген негизги этишти айкындап, кошумча же жардамчы кыймыл-аракетти көрсөтүүчү этиштин өзгөчө формасы. Кыргыз тилинде чакчылды -ып (жаз+ып, оку+уп), -а(й) (бар+а, кел+е, оро+й, көнбө+й), -ганы (оку+ганы, жең+гени), -ганча, -гыча (бар+ганча, кел+гиче), -майынча (бар+ма-йынча, көр+мөйүнчө) мүчөлөрү уюштурат. Уңгудагы үндүү жана үнсүзгө карай бул мүчөлөр да өзгөрүп турат. Чакчылдар чакты, жакты көрсөтпөйт, сүйлөмдө дайыма быштыктоочтук милдет аткарып, багыныңкы сүйлөмдө баяндооч боло алат.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Бородавка (Яя куймасы)
Бородавка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яя дарыясынын оң жээгинен 324 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ысык-Ата
Ысык-Ата — Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, Чүй дарыясынан сол тараптан куйган суу. Узундугу 81 км, алабынын аянты 558 км2. Кууш капчыгай аркылуу агат да, Туюк суусу кошулгандан кийин тоо этегиндеги түзөңгө чыгат.
Ири куймалары: Быты, Көкмойнок, Туюк жана башка Алабында 4 көл (аянты 0,5 км2), 70 мөңгү (жалпы аянты 71,8 км2) бар.
Эски яш (Калтасин району, Башкыртстан)
Эски яш — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Эски яшев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 251  киши. Почта индекси — 452870, ОКАТО коду — 80233852001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жеке жактардын жекече мыйзамы
Жеке жактардын жекече мыйзамы – эларалык жеке укуктагы кеңири тараган коллизиялык байламта. Анын 2 түрү бар: а) улуттук мыйзам же жарандык мыйзам ( lex nationalis, lex patriae ); б) жашаган жердин мыйзамы ( lex domicilii  ). КР мыйзамдары боюнча ал адам жарандыгын алган өлкөнүн укугу Ж. ж. ж. м. болуп эсептелет. Эгер ал адамдын 2 же андан көп жарандыгы болсо, ал жак көбүрөөк байланыш жасаган өлкөнүн укугу жеке мыйзамы болуп эсептелет. Жарандыгы жок адам үчүн ал туруктуу жашаган өлкөнүн укугу Ж. ж. ж. м. болот. Ал эми качкындар үчүн башбаанек берген өлкөнүн укугу Ж. ж. ж. м. болот.
Чумовица
Чумовица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вонил дарыясынын сол жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Исламов Юрий Верикович
Кыскача өмүр жолу
Исламов Юрий Верикович (1968, Базар-Коргон районуну, Гүмкана кыштагы.-1987, Афганстан) -жоокер-интернационалист, кенже сержант, Советтик Союзунун Баатыры (1988). 1986-жылдан КПСС мүчөлүгүнө кандидат. 5-класска чейин Мичурин атындагы мектепте (Арстанбап кыш.) окуган, кийин Свердлов областынын Талица шаарындагы № 55 орто мектепти бүтүргөн. 1985-жылы Урал токой-техникалык институтуна өтүп, анын 2-курсунан Советтик Армиянын катарына чакырылган. 1987-жылы 31-октябрда буктурмага кабылган  жолдошторунун  кутулуп   кетишине шарт түзүп, акыркы огу  калганча атышкан,  акыркы гранатасы менен курчап  алган душмандарды  өзү менен  кошо жок кылган.Талица шаарында  эстелик тургузган.
Сыйлыктары
Ленин ордени, “Каармандыгы үчүн” медал менен сыйланган.
Колдонулган адабият
Борбугулов М. "Ош тарыхы энциклопедия" Фрунзе 1989-ж.
Колумбия (Түштүк Каролина)
Колумбия (Түштүк Каролина) — АКШнын шаар.
Халльштадт
Халльштадт - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Бамберг (район)|Бамберг районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 8551 киши (2010-ж.). Аянты – 14.54 км2.
Норс Колледж Хилл (Огайо)
Норс Колледж Хилл (Огайо) (North College Hill) — Огайо штатынын Hamilton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 10082 киши. Болжолдуу аянты - 4.8 км². FIPS коду — 39-56322.
Мусабаев, Хаким
МУСАБАЕВ Хаким (туулган жылы белгисиз – 1920, Нарын ш.) – Нарында Совет бийлигин орнотууга жигердүү катышкандардан. Падышалык армияда кызмат өтөп, 1917-ж-дын аягында Нарынга келген. Ал баштаган большевиктер Нарында 1918-ж. 3-апрелде Совет бийлигин орноткон, 8-апрелде Нарында өткөн Солдат ж-а мусулман депутаттар советинин съездине жетекчилик кылган. 1919-жылдан РКП(б)нин Нарын уезддик шааркомунун төрагасы болуп иштеген. Контрреволюциячыл козголоңчулар тарабынан өлтүрүлгөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Баа
Алтындын баасы канчалык жогору болсо, товарлардын баасы ошончолук төмөн болот. Талап сунуштан көп болсо, баа өлчөмү нарктан жогору болот, ал эми сунуш көбөйсө, баа нарктан төмөндөйт. Талап менен сунуш барабар болгон учурда тең салмактуу баа коюлат.
Баа базасында аймактар, тармактар жана ишканалар ортосунда товар алмашуу жүрөт. Баа өлчөмү экономикалык мыйзамдардын, биринчи кезекте нарк мыйзамынын таасири астында аныкталат. Баа макроэкономикалык пропорцияларды, өндүрүштүн натыйжалуулугун, продукциянын өндүрүүчүлөрү менен кардарларынын экономикалык кызыкчылыгынын баланстуулугун контролдоодо, пландоодо жана талдоодо пайдаланылат. Баа калктын жашоо деңгээлинин абалын жана динамикасын мүнөздөөчү маанилүү көрсөткүчтөрдүн бири болуп саналат.
Компилер
Компилер
Орусча аталышы
Компилятор
Англисче аталышы
Сompiler
Түшүндүрмө
Compiler - С тилин (С++, python ж.б) машинанын тилине, башкача айтканда 0 жана 1 ден турган коддорго алмаштырып берет. мисалы: { printf("Hello World"); }
> КОМПИЛЕР
> 1110010100101011010111000...
Компилер - деп программалоо тилинде жазылган баштапкы програмды машине тилине толугу менен бир учурда которгон програм айтылат. 3GL тилинде жазылган баштапкы програм деп аталган програмдан компилөө менен алынган машине тилиндеги програм обжект коду же обжекттүү програм деп аталат. Компилер баштапкы програмды обжекттүү програмга которуу учурунда баштапкы програмдын синтаксиси жана эсептөөдө же салыштырууда колдонулуучу берилиштер програмда аныкталгандыгын текшерет. Компилер баштапкы коддо жазылган програмдагы программалоо тилинин эрежелери жана синтаксизи бузулган көрсөтмөлөр тизмесин түзөт. Тизме баштапкы програмда зарыл болгон оңдоолорду жүргүзүүгө жана програмды түзөтүүдө програмчыга жардам берет
Колдонулган адабияттар
Компьютер жана интернет: Энциклопедиялык окуу куралы, У.Н. Бримкулов, А.С. Өмүралиев, В.Ф. Бабак, Бишкек 2004. ISBN 9967-14-014-3
Вальс
Вальс (немисче walzen айлануу) музыкалык жанр; жай жүрүштө тегеренип, эки адам бийлөөчү бий. Музыкалык өлчөмү адатта 3/4. 18-кылымдын экинчи жарымында шаар турмушунда пайда болгон. Мекени Түштүк Германия жана Австрия. 19-кылымда бүтүндөй Европага, айрыкча вена вальсы өтө кеңири тарайт. Вальстын эң мыкты үлгүлөрүн ата-бала Штраустар, Ф. Шуберт, Р. Шуман жана башка композиторлор жазышкан. Музыкалык театрда (операда, балетте, оперетталарда) пайда боло баштаган. Вебер фортепьяно үчүн («Бийге чакыруу»), Глинка оркестр үчүн («Вальс-фантазия») чыгармаларды, Чайковский симфонияларды, сюиталарды жазган. В. жанры орустун классикалык музыкасында да күчтүү өнүккөн. Кыргыз профессионал музыкасында да В. жанры калыптанган (Мисалы, Раухвергердин «Чолпон» балетинен вальс, А. Түлөевдин «Жаштар вальсы», К. Молдобасановдун «Ысыккөл вальсы», К. Тагаевдин «Көл вальсы» жана башка).
Кыргыздардын байыркы мамлекети жана Ата Журту
Кыргыздардын байыркы мамлекети жана Ата Журту '''Сыма Цзяндын “Тарыхый жазмалар” эмгегинде мындай деп жазылат “...кийин. Түндүктө Хунро, Кутча, Динлин, Кыргыз, Сенле сыяктуу мамлекеттерди багындырды. Ошо менен Хунн ак сөөктөрү ыраазы болуп, Бөдүн (Мөдүн) Теңир кутту билген деп аташты”.''' Тарыхый жазуу булактарда кыргыздардын Ата Журту боюнча ар кыл изилдөөлөрдүн негизинде көп божомолдор айтылып келет. Айрым окумуштуулар алгачкы кыргыз журту Энесайда болгон дешсе, башкалары азыркы Түндүк–Батыш Монголиядагы Хыргыс-Нур (“Кыргыз- көл”) деген көлдүн айланасында болгон деген пикирди айтышат. Кытайлык байыркы тарыхчы Бань Гунун (б.з.1-к.) “Хань шу”- (“Хань сулалесинин тарыхы”) аттуу эмгегинде: “Кыргыздардан чыгышта 7 миң ли (1 ли-500 м.) узактыкта (хуннулардын) шанүйлөрдүн ордосу жайгашкан”,-деп жазат. Тарыхчы, археолог, профессор Юлий Худяков, синолог Л.А. Боровкова жана бүгүнкү күндөгү кыргыз тарыхчылары бул маалыматты жетекчиликке алып, кыргыздардын байыркы Ата Журту Чыгыш Теңир Тоо аймагында болгондугун илимий негизде далилдешүүдө. Бул журт азыркы Чыгыш Түркестандагы Манас, Кара шаар деген шаарлардын түндүк тарабында, Боро-Хоро тоо кыркасынын түндүгүндө орун алган. Эзелтеден кыргыздарга коңшу болгон байыркы түрк элдеринин ичинен динлиндер, усундар, хуннулар, ошондой эле Түркестандагы индоевропалык тилдерде сүйлөгөн элдер (йуэчжилер, т.а. тохарлар) болгон. Кыргыздардын байыркы Ата Журту негизинен көчмөн мал чарбачылыкты жүргүзүшкөн. Ыңгайы бар жерлерде дыйканчылык менен кесип кылышкан. Кол өнөрчүлүктүн ар кыл түрлөрүн өздөштүрүүгө (зергерчилик, жыгач усталык, металл иштетүү, кийиз жасоо, тери иштетүү, оймочулук, өрмөчүлүк ж.б.) жетишишкен. Аң улоочулук, аскердик өнөр, ар түрдүү оюн зооктор кыргыздарда жогорку деңгээлде өнүккөн.
Пирр (Түштүк Дакота)
Пирр (Түштүк Дакота) — АКШнын шаар.
Карат-Тамак (Туймазин району, Башкыртстан)
Карат-Тамак — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Эски туймазин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 82 киши. Почта индекси — 452775, ОКАТО коду — 80251855003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Антитеза
Антитеза (гр.— карама-каршы деген мааниде) — көркөм сүрөттөөнүн бир түрү. Стилистикалык бул ыкма көркөм адабияттын бардык эле жанрында кездешет. Айрыкча ал поэзияда арбын колдонулат. Акындар сүрөттелүп жаткан Көрүнүштүн кубулуштун, маңызын терең ачуу максатында башка бир көрүнүш, кубулуш менен карама каршы  коюп сүрөттөйт. Ошол аркылуу чыгарманын көркөмдүк сапаты күчөйт, таасир этүүчүлүк кудурети артат. Ми¬салга улуу акын Токтогулдун «Замана», «Дүнүйө» деген ырларын келтирүүгө болот.
Манас энциклопедиясы боюнча
Антитеза (гр. antithesis — карама-каршылык) — түшүнүктөрдү, көрүнүштөрдү бири-бирине ачык карама-каршы коюу. Тексттин, ойдун эмоциялуулугун күчөтүп, көркөмдүгүн жогорулатуу үчүн кызмат кылат. Антитеза «Манас» эпосунда да көп кездешет: «Батыш менен чыгышка Айдап жүрдү чубатып» (Жусуп Мамайдын варианты, 1.540). Эпосто антитеза каармандарды сүрөттөгөн эпитеттерде жолугат. Мисалы, Бакайды мүнөздөгөндө: «Караңгыда көз тапкан, Капылетте сөз тапкан» (Курама варианты, 2.44). Антитезаны түзүүдө көбүнчө антонимдер пайдаланылат:
Хэндый-Кы дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чад тилдери
Чад тилдери - Батыш жана Борбордук Африкага тараган тилдер тобу (к. Семит-хамит тилдери). Африка Азия тилдерине кирет. Генезиси боюнча төмөнкү топчолорго бөлүнөт: 1) батыш чад (Түндүк Нигерия) - а) хауса; б) ангас, сура, герка, анкве, монтол; в) карекаре, болева, нгамо, канакуру (дера); г) варжи, паа (афа); д) баде, нгизим, е) рон (фьер, бокос, ша кулере) ж. б.; 2) борбордук чад (Түштүк-Чыгыш Нигерия, Түндүк Камерун, Чад) - а) хера, гаанда; б) бура-пабир, марги, килба (хыба); в) лиги, бата; г) лааманг (хидкала) ж. б.; д) вандала (мандара), гамергу, падуко, главда; е) сукур, матакам, гисига; ж) даба; з) гидер; и) логоне, будума ж. б.; к) мусгу, маса ж. б.; 3) чыгыш чад (Чад, Борбордук Африка Империясы) - кера, нанчере, сомрай, модгел, сокоро, муби, тумак, тубури ж. б. Чад тили бардыгы болуп 150дөн ашат.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Молибден
Молибден (латын тилинен Molbdenium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIВ группа элементи; к.н. 42 ат. м. 95,94. Жаратылышта 7 туруктуу изотобу бар: 92Мо; 94Мо; 95Мо; 96Мо; 97Мо; 98Мо; 100Мо. М. 1770-ж. П.Гьельм тарабынан МоО3 көмүр менен калыбына келтирүүдөн алынган:
MoO3 + 3C ® Mo + 3CO
М. жер кыртышында аз таралган элемент (м. боюнча 1×10-3 % түзөт). Жаратылышта 20 жакын минералдары кездешет, алардын ичинен эң маанилүүсү: молибденит– MoS2. Өнөр жайда мааниси чоң минералдары: повеллит – CaMoO4 ; молибдит – Fe 2(MoO4)3×H2O жана вульфенит - PbMoO4. М. - кыйындык менен эриген ачык боз металл, тыгызд. 10,2 г/см3 ; балкып эрүү температурасы 2620±10 оС; кайноо температурасы 4830оС; Кадимки температурада абада туруктуу. 400оС абада окистене баштайт, ал эми 600оС баштап тез окистенет МоО3 пайда кылат. М. бирикмелеринде +4 жана +6 окистенүү даражасын көрсөтөт. Суутек менен реакцияга кирбейт, фтор менен кадимки темп-рада, хлор менен 250оС аракеттенип, MoF6 менен MoCl5 пайда кылат. Алар таза М. алууда колдонулат. Күкүрт, суутек сульфиди менен сууда, туз к-тасында жана суюлтулган күкүрт к-тасында эрибеген MoS2 дисульфидди пайда кылат. М. ядролук реактор, генераторлор, электр жана радио техникалык лампаларын, рентген түтүктөрүн даярдоодо негизги конструкциялык материал болуп эсептелет. Өсүмдүк, жаныбар жана адам организминде микроэлемент катары азот алмашуу процессине катышат. (NH4)2MoO4 - медицинада, текстиль өнөр жайда жана боек өндүрүүдө кеңири колдонулат. М. сульфиди нефть өнөр жайда катализатор катары колдонулат.
Каримов Султан
Каримов Султан (1959-ж. т., Жети-Өгүз району) - эстрада ырчысы,
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (2001).
Кыргыз Республикасынын эл артисти (2016). Кыргыз мамлекеттик Токтогул Сатылганов атындагы филармониянын эстрада студиясын, 1987-ж. Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтун СССР эл артисти Б. Миңжылкиевдин жана педагог С. Исмаиловдун классынан бүтүргөн. Алгачкы чыгармачылыгын Ч. Кожомжаров жетектеген «Кыргыз эстрадасы» ансамблинен баштаган. Бүткүл союздук эстрада артисттеринин конкурсунун лауреаты, ырчылардын эл аралык фестивалынын Күмүш кубогунун ээси. композиторлор К. Молдобасанов, М. Бегалиев, К. Эралиева, А. Атабаев, М. Рыскулбеков ж. б. авторлордун ырларын аткарат. Кыргыз, уйгур, өзбек, казак, орус, тажик, афган, грузин, түрк, азербайжан, татар, болгар, немец, араб, монгол, украин, англис, француз ж. б. элдердин ырларын эркин ырдайт. Кыргыз улуттук телерадиокорпорациясынын алтын фондуна 30дан ашык кыргыз ырларын жаздырган. Кыргыз эстрада добу менен КМШ өлкөлөрүндө жана 30дан ашык чет өлкөлөрдө (Монголияда, Германияда, Конгодо ж. б) гастролдо болгон, Республикада жана чет өлкөдө болгон Кыргызстандын маданий күндөрүнө, жумалыктарына арналган концерттерге такай катышат. Кыргызстан элдеринин Ассамблеясынын алдындагы уйгурлардын «Итти пак», өзбектердин «Орзу» коомдорунун активдүү мүчөсү. 2000-жылдан тартыш Кыргыз достук коомдор союзу менен иштешет. «Мен кыргыз ыры, кыргыз музыкасы, кыргыз фольклору менен» деген программанын алкагында чет өлкөлүктөр менен иштешүүдө. Көптөгөн республикалык, эл аралык сыйл. лауреаты.
Чоң Суепье (дарыя)
Чоң Суепье — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Оус дарыясынын оң жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дхармакирти
Дхармакирти (7–8-к.(धर्मकीर्ति, dharmakīrti, тиб. ཆོས་ཀྱི་གྲགས་པ་ букв. «Сияние Закона»; 法稱), индиялык философ; буддист жана акын, йогачар мектебинин өкүлү. «Ньяя биндупранарана», «Праманавартика», «Праманавиниайя» жана «Хетубинду аталган» эмгектеринде Дигнагинин логикалык окуусун (таанып билүү заттардын өзүнүн эмес, алардын өз ара карым-катнашынын агылдырылышы, бул процесстеги «корутундунун» жана сөздүн ролу ж. б.) коргоп жана өнүктүргөн; бул окуу брахманисттик-индуистик салттардын жактоочулары тарабынан сынга алынган. Дигнагиден айрымаланып, Дхармакирти таанып билүү теориясын онтологиялык проблематикалар менен кайрадан байланыштырып объектиге форма берген сезимдин (өздүк сезимдин) маанисин баса белгилеген. Дхармакиртинин чечмелөөсүндө будда логикасы вайшейшикке, ньяяга, ведантка өз таасирин тийгизген.
Пакистан
Пакистан (پاکِستان; Pakistan), толук аталышы — Пакистан Ислам Республикасы (اسلامی جمہوریہ پاکِستان; Islamic Republic of Pakistan) – Түштүк Азиядагы мамлекет. Түштүк-батышынан Иран, батышынан, түндүк-батышынан Ооганстан, түндүк-чыгышынан Кытай, чыгышынан Индия менен чектешет. Түштүгүн Араб деңизи чулгайт. Аянты 796 миң км2 (айрым маалыматтарда 803,94 миң). Калкы 230 млн (2023; калкынын саны боюнча дүйнөдө 5-орунда). Борбору – Исламабад шаары Административдик-аймактык жактан 4 провинцияга, 2 Кашмирге, борбордук федерацияга жана федерация тарабынан башкарылуучу уруу аймагына бөлүнөт. Акча бирдиги – пакистан рупиясы.
Калкы
Пакистан – көп улуттуу өлкө. Калктын 45%и – панжабдар. Калгандары пуштундар, синдхилер, белуждар, брагуи, хазарейликтер, шина, балти, кхо, кашмирликтер, буриштер ж.б.
Мамлекеттик түзүлүшү
Пакыстан федерациялык мамлекет. Конституциясы 1972-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - аралаш демократиялык республика. Мамлекет башчысы – президент. Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2011) Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – парламент. Ал эки палатадан турат: төмөнкү (Улуттук ассамблея) жана жогорку (Сенат). Аткаруу бийлигинин жогорку органы – премьер-министр башында турган өкмөт. Пакыстанда көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Пакыстан мусулман лигасы, Пакыстан элдик партиясы, Пакыстан коммунисттик партиясы ж. б.
Миң-Чынар
Миң-Чынар — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Ак-Турпак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 2 955 киши.
Таллахасси
Таллахасси — АКШнын шаар.
Люксембург
Люксембург (люксембургча Lёtzebuerg, Luxemburg, Luxembourg), Люксембург Улуу герцогдугу (люксембургча Groussherzogtum Lёtzebuerg, фр. Grand-Duche de Luxembourg, нем. GroBherzogtum Luxemburg) – Батыш Европадагы мамлекет. Түндүк-Батышынан Бельгия, чыгышынан Германия, түштүгүнөн Франция менен чектешет (чек арасынын жалпы узундугу 356 км.). Аянты 2586 км2 (түндүктөн түштүктү карай 82 кмге, батыштан чыгышка 57 кмге созулат). Калкы 503,1 миң (2010). Борбору – Люксембург шаары Расмий тили – люксембург (мамлекеттик тил статусуна ээ), француз, немис тилдери. Акча бирдиги – евро. Административдик-аймагы жактан 3 округга, алар өз ичинен 12 кантонго бөлүнөт.
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008):
Люксембург – БУУга (1945), ЭВФке (1845), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкына (1945), Европа советине (1949), НАТОго (1949), Европа коопсуздугу жана кызматташтыгы уюмуна (1973), Европа союзуна (1993; 1958–67-ж. Европа экономикалык коомуна, 1967–92-ж. Европа коому), Евратомго (1958), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна (1995) мүчө.
Табияты
Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн Париж бассейнинин уландысы болгон (Гутланд) көтөрүңкү (бийиктиги 250–400 м) куэста түздүгү ээлейт. Түндүк бөлүгүндө (Эслинг) жапыс рельефтүү (558 мге чейин, Бургплан чокусу – Люксембургдун эң бийик жери) Арденна тоолору жайгашкан. Тектоникалык жактан бул аймак герцин бүктөлүшүнө таандык. Негизги кен байлыктары: чөкмө темир кенташтары, цемент сырьёлору, гипс, доломит, курулуш материалдары (кум, шагыл). Климаты мелүүн, континенттик климаттан деңиздик климатка өтмө; январдын орточо температурасы 0–2ᵒС, июлдуку 17ᵒС; жылдык орточо жаан-чачыны түштүгүндө 700 ммден түндүгүндө 1000 ммге чейин. Дарыялары негизинен Мозель дарыясынын алабына кирет; анын негизги куймалары: Сюр жана Ур. Сюр дарыясына От-Сюр суу сактагычы курулган (аянты 3,8 км2). Кыртышында күрөң жана чымдак-күл топурактары басымдуу. Токой Люксембургдун аймагынын 1/3 бөлүгүн ээлейт. Түндүк бөлүгү токойлуу (55%), негизинен ийне жалбырактуу дарактар (карагай, кызыл карагай) үстөмдүк кылат. Түштүк бөлүгүндө бук, эмен токойлору таралган. Вересктер жана чым көңдүү саздар көп кездешет. Өлкөнүн аймагынын 17%и коргоого алынган; Жогорку Сюр табият паркынын аймагы эл аралык маанидеги суулуу-саздак жерге кирет.
Калкы
Өлкөнүн калкынын 56%и жергиликтүү люксембургдуктар, 44%и иммигранттар жана алардын тукумдары (европалык өлкөлөрдүн ичинен эң жогорку көрсөткүч). Көбү (90%тейи) Европа союзуна кирген өлкөлөрдөн; эң көп топтору – португалдар (16,2%), француздар (5,8%), италяндар (3,95%), бельгиялыктар (3,6%), англистер (1,1%), голланддар (0,8%). 20-кылымда Люксембургдун калкы 2 эседен ашык өскөн. Калкынын жалпы өсүүсү негизинен иммиграциянын эсебинен. Өлкөдөгү демогр. проблемалардын бири – улгайган адамдардын көптүгү. Өмүрдүн орточо узактыгы 80,1 жаш (аялдардыкы 82,7, эркектердики 77,6 жаш). Калктын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 194 адам (2010). Шаар калкы 82,3% (2008). Эң ири шаары – Люксембург, башка чоң шаарлары: Эш-сюр-Альзет, Дифферданж, Дюдеданж, Петанж. Люксембургдун экономикасында 332,5 миң адам (анын ичинде 40%ке жакыны чектеш өлкөлөрдөн күнүнө келип) иштейт; алардын 1,4%и айыл жана токой чарбаларында, 10,7%и өнөр жайында, 10,6%и курулушта, 77,3и тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Люксембургдун калкынын 85тен 90%ке чейинкилери – католиктер, калгандары – протестанттар жана мусулмандар.
Тарыхы
Биздин заманга чейин 1-миң жылдыкта Люксембургдун азыркы аймагын кельттер мекендеген. Рим империясынын убагында биздин заманга чейин 1-кылымда Белгика-Прима провинциясынын, 5-кылымдын аягында Франк мамлекетинин курамына кирген. Люксембург аймагы 963-ж. Ыйык Рим империясына, 1136-ж. Намюрск графынын, 1214-ж. Люксембург графынын ээлигине, 15-кылымдан Люксембург герцогдугуна караган. Вена конгрессинин (1814–15) чечими боюнча Герман союзунун (1866-ж. жоюлган) курамында Люксембург Улуу герцогдугу түзүлүп, ал Нидерланд королдугу менен унияда болгон. Люксембургдун азыркы чек арасы 1839-ж. белгиленген. Лондон конференциясында (1867; Россия, Улуу Британия, Австрия, Пруссия жана Франция) Люксембург «түбөлүк бейтарап» мамлекет болуп жарыяланган. Люксембург 1868-ж. конституция кабыл алган. 1890-ж. Люксембург менен Нидерланд ортосундагы жеке уния жоюлган. Биринчи дүйнөлүк согушта Люксембургду герман аскерлери басып алган. Россиядагы революциянын (1917) таасиринен демократиялык кыймылдардын натыйжасында Люксембург конституциялык монархиясы жарыяланып, Люксембург эмгекчилери жалпыга бирдей шайлоо укугуна, 8 сааттык жумуш күнүнө ээ болгон. 1920-жылдан Люксембург Улуттар лигасына мүчө. 1921-ж. Бельгия-Люксембург экономикалык союзу түзүлгөн.
Экинчи дүйнөлүк согушта (1939–45) Люксембургду фашисттик Германия аскерлери (1940-ж. 10-майда) басып алган. 1945-ж. февралда немис баскынчыларынан бошотулган. Люксембург согуштан кийин Батыш Европа өлкөлөрү түзгөн топторго кошулуп, 1945-ж. БУУга, 1949-ж. НАТОго мүчө болгон. 1955-ж. Люксембург парламенти 1954-жылдагы Париж келишимин кубаттап, Батыш Европа союзуна кошулган. 1958-ж. Люксембург, Бельгия, Нидерланд өлкөлөрү Бенилюксту түзүү жөнүндө келишимге кол коюшкан. 1950–60-жылдарда металлургия жана өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмү тез өскөн. 1990-ж. Люксембургда Шенген келишимине кол коюлган жана 2002-ж. бирдиктүү валюта – еврону пайдалануу киргизилген. 1992-ж. Люксембург Маастрихт келишимине кол коюп, Европа союзун (ЕС) негиздөөчү мамлекеттердин бири болуп калган. Негизги саясий партиясы – Христиан-социалдык элдик партиясы (ХСЭП) 1919-ж. негизделген. 1995-жылдан Люксембург өкмөтүн ХСЭП мүчөсү Ж. К. Юнкер жетектейт. ХСЭП 2004-жылдагы шайлоодон кийин коалициялык өкмөт түзүп, Люксембург социалдык жумушчу партиясы менен Юнкер премьер-министр болуп калган. Улуу герцог Жана (1964–2000) тактыдан түшкөндөн кийин, анын ордун уулу Анри ээлеген (2000-жылдан).
Чарбасы
Люксембург – өтө өнүккөн өлкө. ИДПнин көлөмү 40,81 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 81,8 миң доллардан туура келет (2010); бул көрсөткүч б-ча Европа союзуна кирген өлкөлөрдөн алда канча алдыда. Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,964 (2007; дүйнөдөгү 182 өлкөнүн ичинен 11-орунда). ИДПнин түзүмүндө тейлөө чөйрөсүнө 86% (дүйнөдөгү эң жогорку көрсөткүчтөрдүн бири), өнөр жайына 13,6%, айыл жана токой чарбаларына 0,4% туура келет. Люксембургдун өнөр жай негизинен импорттук табигый газга жана Германиянын электр энергиясына байланыштуу. 2007-ж. 3 млрд кВт•с электр энергиясы өндүрүлгөн, ал эми керектөөсү 6,75 млрд кВт•с. Өлкөдөгү эң ири ЖЭСтин кубаттуулугу 350 МВт; ири ГЭСтери Мозель жана Сюр дарыясына курулган. Иштеп чыгаруучу өнөр жай продукциясынын басымдуу бөлүгү экспорттолот. 20-кылымдын аягынан өндүрүшү кыйла кыскаргандыгына карабастан, кара металлургия өнөр жай өнүккөн; болот прокаты өндүрүлөт. Германия, Франция, Улуу Британия жана башка өлкөлөрдүн автомобиль заводдору жана Бельгия, Нидерланддын автомобиль кураштыруучу ишканалары үчүн түрдүү комплектөөчү тетиктерди, түйүндөрдү, агрегаттарды чыгарат. Бул продукцияларды өндүрүүгө металлургия, химия, электр-техника, айнек жана электроника өнөр жай тармактары багытталган. Ички керектөөлөрү үчүн жергиликтүү сырьёлордун (доломит, акиташ жана башка) базасында курулуш материалдар өндүрүшү өнүккөн.