cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жарма данек оюну
Кыргыз элинин эн байыркы оюндарынын бири. Оюн калагандай жерде ойнолот. Оюнга 11 жаштан  жогорку эки оюнчу    катыша алат. Калган оюнчулар оюнга калыс болушат. Оюнга оруктун кош чыккан данеги пайдаланылат. Калыстардын катышуусу менен  эки оюнчу   жарма данекти жээрдин алдында оз ара  жарма данек айтуунун монотун  ,мелдештин шартын макулдашып  алышат. Мисалы, 17-20 жаштагы оюнчуулар болсо   «жарма данекти » жегенден кийин «жарма данек »айтуу монотун  бир нече кунго калтырып   белгилешип шартталса болот. Белгиленген убакыттап эки оюнчу жана калыс оюнчулары бир жерге чогулуп  ,оюндун женуучусу аныкталат. Ал эми женилген оюнчу шартташкан нерселерин аткарат. Оюнун ушундай тартипте уланат.Бул оюн негизинен салттык оюндардын катарын толуктап, акыл оюндарына кирет. Акыл оюндарынын турмушубузда ролу чон. Анткени балдардагы эске сактоо жондомдулугун артырат. Мындан сырткары акыйнек,   топ таш ,   тогуз торгой  ,  алтын шакек,  жашынмак,деген  салттуу оюндарыбыз бар. Биз бул оюндарды мындан дагы онуктуруп келерки муундарга аздектеп сакташыбыз  парз жана милдет.
Копам-Нярыль-Кы дарыясы
Копам-Нярыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Варка-Сыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 54 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 61 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бронхиолар
Бронхиолар - сүт эмүүчүлөрдүн өпкөсүндөгү бронхтун (колконун) майда түтүктөргө тарап бүтүшү. Өпкөгө кирүүчү майда колколор дагы терминалдык колколорго, андан таралган респираторлук колколорго бөлүнүшөт. Куштарда колколор майда Б. менен аба баштыкчаларын бириктирет (байланыштырат).
Алымсарык
Алымсарык — Манастын небереси Сейтектин уулу Кенендин тушунда кыргыз менен кытайдын ортосундагы кастык кайрадан курчуп, Коңурбайдын небереси Чыңтемир Кененге жана анын балдары Алымсарык, Кулансарыкка зордук-зомбулук көрсөтөт. Чыңтемирге каршы күрөштө балдары жаш болуп, башкы кыйынчылык Кененге түшөт. Кенен курман болот. Башкы баатырынан ажыраган элди душман адаттагыдай талап-тоноп, Алтай, Каңгай, Иреңге сүрөт. Баатырдын тукуму курут болбосун деп эл А-ты Кулансарык менен бирге душман көзүнөн далдалап, алыс бир өзөнгө алып кетүүнү чечишет. Бул тапшырма кытайдан кыргыздарга качып келген Жел жетпеске ыйгарылат. Алардын андан наркы коопсуз жайга жетишине касиеттүү Олуя Ата жардамдашат да качкандар эч ким тапкыс эки аралга конушуп, «Короо күтүп мал айдап, Оокат кылып дан чайнап» жатып калышат. Алымсарык менен Кулансарык коркунучсуз жайга жайланышат, Манастын тукуму үзүлбөй акыры алар кыргыз элин таап, баш коштуруп коргоп алар күн келет деген оптимисттик ишеним менен эпостун Саякбай Карала уулунан жазылып алынган варианты аяктайт.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Эмиссиялык баалуу кагаз тастыктамасы
Эмиссиялык баалуу кагаз тастыктамасы – эмитент тарабынан чыгарылып, анда көрсөтүлгөн баалуу кагаз санынын укук жыйындысын күбөлөндүрүүчү документ. Баалуу кагаз ээси эмитенттен мындай тастыктаманын негизинде өз милдеттенмесин аткарууну талап кылууга акылуу.
Абдылдаев Табылды
Абдылдаев Табылды (2. 3. 1932, Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Бостери айылы 17. 10. 2000, Бишкек) философия илимдеринин доктору (1968), профессор (1969). 1952-ж. КРнын ИАнын корреспондент мүчөсү (1989). КМУнун бүтүрүп, ошол эле жерде 1956-66-ж. окутуучу, улук окутуучу, доцент, 1966-88-ж. КММИнин философия кафедрасынын башчысы, 1988-жылдан КРнын ИАнын философия жана укук институтунда иштеген. Адам экологиясынын философиялык маселелери боюнча адис. Анын илимий эмгектери негизинен биологиялык түр жана түрдүн келип чыгышынын методологиялык проблемаларына арналган. Адин изилдөөлөрү илимдин өнүгүшүнүн перспективалуу багыты, башкача айтканда азыркы мезгилдин кеңири экологиялык проблемалары менен тыгыз байланышкан. Ал Бишкек шаарындагы философтордун илимий эмгектеринин жогорку окуу жайлар аралык тематикалык жыйнагын чыгарууну уюштурган. Анын жетекчилиги, редакциялоосу менен КММИнин философия кафедрасынын жана экология боюнча бөлүмдүн кызматкерлеринин коллективдүү монографиясы, 8 илимий эмгек чыккан. 70тей илимий эмгеги, анын ичинен 12 монографиянын автору. Эмгектери:
Нижние Карамалы (Ермекеев району, Башкыртстан)
Нижние Карамалы — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Среднекарамалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 375 киши. Почта индекси — 452183, ОКАТО коду — 80225825002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Фронлах
Фронлах - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Кобург (район)|Айхах-Фридберг районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 2000 киши (2010-ж.). Аянты – 26.50 км2.
Бармак ыр түзүлүшү
Бармак ыр түзүлүшү – түрк элдеринин байыртан келаткан ыр системасы, ага ар бир сапта муундардын санынын бирдейлиги мүнөздүү. Махмуд Кашгаринин “Түркий тилдер сөз жыйнагы” ушул ыр түзүлүшүндө жазылган, кыргыз эл ырчыларынын, бир топ кыргыз акындарынын ырлары бармак системасына негизделген. Көбүнчө саптар 7, 8, 9 муундан турат (негизинен кыргыз ырында 5тен 15ке чейин муундар бар).
Адабият:
Шериев Ж., Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Эркин котормо
Эркин котормо – чыгарманы бир тилден экинчи тилге которгондо, котормо сөзмө-сөз болбостон, жалпы мааниси сакталуу менен экинчи тилге өтсө, эркин котормо болот. Котормонун мындай түрүндө котормочу тарабынан чыгарманын сюжети менен композициясына, образдар системасына анча-мынча өзгөрүүлөр киргизилиши мүмкүн. А. Осмонов Ш. Руставелинин «Жолборс терисин жамынган баатыр» поэмасын орус тилинен кыргыз тилине эркин которгон. Ал эми Т. Касымбековдун «Сынган кылыч» романы да өзбек тилине (которгон Т. Адашбаев) эркин которулду.
Рахматуллин Калим Ахмедович
РАХМАТУЛЛИН КАЛИМ АХМЕДОВИЧ (1903–1946)
Адабиятчы, сынчы Калим Ахмедович Рахматуллин 1903-жылы Пишпек уездиндеги Токмок шаарында туулган. 1919-жылы Токмок шаарындагы большевиктер партиясына мүчө болуп өтөт. 1920-жылдардан тартып Крайлык, Кыргызстан Жаштар союзунун облустук комитетинде, Токмок жана Нарын шаарларында партиялык органдарда жооптуу кызмат аткарат. К.Рахматуллин 1923–1925-жж. САГУда окуган. 1925-1927-жж. ВКП(б) БКнын Орто Азия бюросунун басма сөз бөлүмүндө иштеп, 1931-жылы САГУнун экономикалык факультетин бүтүргөн соң, 1935-жылга чейин «Кызыл Кыргызстан» гезитинин редактору, «Кыргызмамбастын» директору, пединституттун мугалими жана кафедра башчысы, СССР Илимдер Академиясынын Кыргызстандагы филиалынын тил, адабият жана тарых институтунун ага илимий кызматкери болуп иштеген. Калим Рахматуллин марксизм-ленинизм классиктерин кыргыз тилине биринчи которгон котормочулардан болгон.К.Рахматуллиндин советтик кыргыз адабиятынын жаралышы жана өсүшү, «Манас» эпосу жөнүндө макалалары көп. Кыргыз адабиятынын биринчи очеркинин авторлорунун бири, «Манас” эпосунун варианттарын салыштырып чыгуу, изилдөө ишинде эмгектенген. К.Рахматуллин адабиятка сиңирген эмгеги үчүн «Эмгек Кызыл Туу» ордени менен сыйланган.
Жарык көргөн китептери Кыргыз тилинде: Айыл-кыштакта иштөө тууралуу. - Ф.: Кыргызмамбас, 1928. - 48 б. Айыл чарба ийримдери кандай иштөө керек. -Ф.: Кыргызмамбас, 1930. - 48 б. Эгин жыюу жана колхоздоштуруу. - Ф.: Кыргызмамбас, 1934. - 39 б. Биздин адабият. Толук эмес орто мектептердин 7-классы үчүн. Хрестоматия. - Ф.: Кыргызмамбас, 1943. - 432 б. Кыргыз совет адабиятынын очерки. - Ф.: Кыргызмамбас, 1943. - 279 б. (М.Богданова. Б.Жакишев, Т.Саманчин менен бирге).
Орус тилинде: Улуу патриот, укмуштуу Манас. – Ф.: Киргизгосиздат, 1943. - 80 б.
Идиурустар
Идиурустар (лат. Idiurus) — дарактарда жашоочу чычкандардын бир уруусу.
Герман Бонди
Сэр Герман Бонди (англ. Sir Hermann Bondi; 1919-жылы 1-ноябрь, Вена – 2005-жылы 10-сентябрь, Кэмбридж) – англо-австриялык математик жана космолог.
"Ири жарылуу теориясына" альтернатива болгон стационардык аалам теориясын Фред Хойл жана Томас Голд менен бирге өнүктүргөнү менен таанымал. Окумуштуу жалпы салыштырмалуулук теориясынын өнүгүүсүнө да салым кошкон.
Илимий ишмердиги
1945-1954-жылдар арасы Бонди Кембридж университетинде математика адистиги боюнча сабак берген. 1943-9 жана 1952-4-жылдар арасы Trinity илимий коомчулуктун мүчөсү болгон.
1948-жылы Бонди Хойл жана Голд менен бирге стационардык аалам теориясын түзгөн, теория боюнча Аалам жыл сайын кеңейет бирок материя орто тыгыздыкты сакташ үчүн ар дайым жаңы жылдыздарды жана галактикаларды жаратуу үчүн жаралат. Стационардык аалам теориясы космостук кичи толкундуу фондун ачылышы менен атаандаш болгон ири жарылуу теориясын басып өткөн.
Бонди эң биринчилерден болуп гравитациялык радиациянын табияна баа берген, ошону менен окумуштуу Бонди радиация координаттарын, Бонди k-calculus ыкмасын, Бонди масса жана Бонди жаңылыктарын жайылткан жана баяндама макалаларды жазган. Физикалык жактан маанилүү нурлануулар чындыгындан жалпы салыштырмалуулук теориясы аркасы менен далилдени анонимдүү түрдө Ричард Фейманга тиешелүү болгон sticky bead argument экспериментин жалпыга жеткиликтүү формада баяндаган. Бул ой 1955-жылга чейин талаштуу деп эсептелген. 1947-жылкы макалада, турпатташ эмес, симметриялуу сфера сымал чаң чечим (көп учурда Леметр-Толмен-Бонди метрикасы катары кездешет) Леметр-Толмен метрикасына кызыкчылык пайда болгон. Ошондой эле Бонди, Реймонд Литлтон менен бирге иштеп материянын газ булутунан жылдызга же кара туңгуюкка өөрчү теориясынын өнүгүүсүнө салым кошуп "Бонди өөрчүсү" жана "Бонди радиус" деген аталыштарды койгон.
Айырбаштоо келишими
Айырбаштоо келишими – арбир тарап бир товарга башка бир товарды айырбаштоо менен, экинчи тараптын менчигине өткөрүп берүүгө милдеттенген келишим. Эгер ал А. к. жөнүндөгү мыйзамдык ченемдерге жана айырбаштоонун маңызына карама-каршы келбесе, А. к. тийиштүүлүгүнө жараша КР соода-сатык жөнүндө мыйзамдарындагы эрежелер колдонулат. Мында ар бир тарап товарды өткөрүүгө милдеттенген сатуучу катары жана аны айырбаштоого милдеттенген алуучу катарында да таанылат. Эларалык соодада А. к. адатта бартердик деп аталат. == Колдонулган адабияттар ==
Тависток (Нү-Жерси)
Тависток (Нү-Жерси) (Tavistock) — Нү-Жерси штатынын Кэмден округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5 киши. Болжолдуу аянты - 0.7 км². FIPS коду — 34-72240.
Турганбаев Мелис Токтомамбетович
Турганбаев Мелис Токтомамбетович (19. 2. 1962-ж. т., Фрунзе (азыркы Бишкек)) - милициянын генерал-майору (2010).
«Даңк» медалы менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Эмиссиялык банк
Эмиссиялык банк – накта акча белгисин чыгарууга жекебасарлык укугу бар борбордук же башка мамлекеттик банктар.
Орто-Чаткал
Орто-чаткал — топоним. Эпосто кыргыздарга ынтымакташ элдер жашаган аймактардын бири катары баяндалат. Көкөтөйдүн ашында эпостогу белгилүү кандардын бири Музбурчактын мекени катары сүрөттөлөт.
Эң бери чети элиңдин
Эсебин уккун кебимдин,
Букарай шарып ары жагы,
Бузулган Чамбыл бери жагы
Орто-Чаткал жердеген,
Ойротко тизгин бербеген,
Жарагы болот бир кучак
Санат
Санат – ырчылар чыгармачылыгында  философиялык  мазмундагы  көп  маанилүү  ырлар. Баардык эле ырчы бул багытта ырдай алган эмес. Терең маанилүү  ыр  саптарынан  турган  санат  ырларында  ай-аалам,  жашоо,  адам,  заман  жөнүндөгү  идеалар  орун  алган.
Булак: И. Пайзилда  Ырчылар чыгармачылыгы   Б.2004
15-июль
15-июль — Григорий календары боюнча жылдын 196-күнү (толук жылда 197). Жылдын аягына чейин 169 күн бар.
Майрамдар
.
Идулия
Идулия (лат. Idulia)  — деңиз үлүлдөрүнүн бир уруусу.
Абдылдаев Таалайбек Табылдиевич
Абдылдаев Таалайбек Табылдиевич (1962-ж. туулган, Бишкек) педиатр, медицина илимдеринин доктору (1997). КММИни (1985), СССР МИАнын аспирантурасын (Москва, 1990) жана докторантурасын (1996) бүтүргөн. Кыргызстан Профилактика жана медициналык экология ИИИнин улук илимий кызматкери, директордун орун басары, Кыргызстан курортология ИИИнин директорунун орунбасары. Балдар оорулары боюнча адис.
Аккламация
Аккламация (лат. аcclamatio  ) – эларалык уюмдарда жана конференцияларда чечимдерди кол чабуулар менен (добуш берүүсүз) кабыл алуу усулу. == Колдонулган адабияттар ==
Анаргүл Тажыбай кызы
Анаргүл Тажыбай кызы (1900, Ноокат району, Кашкалдак айылы — өлгөн жылы белгисиз) — манасчы. Манасчылардын түштүк тобуна кирет. 15—16 жашынан ашыктык (сүйүү) ырларын жакшы аткарып, кошок чыгарып айтып жүргөн. «Манас» айтууну өзүнүн күйөөсү Бөрүбай Султан уулунан үйрөнгөн. Бирок, А. уяңдыгынан эл алдына «Манас» айтып чыга алган эмес. Ал тургай анын «Манас» айтарын өз туугандары деле укпаптыр. 1947-ж. К. Мифтаков андан бир топ лирикалык ырларды, «Мурза уул» поэмасын жана «Манас» эпосунун үзүндүлөрүн жазып алган. А-дөн жазылып алынган Манастын төрөлүшү, Манастын балалык чагы, Накылайга үйлөнүшү, Манастын Төштүк менен жекеме-жеке кармашуусу эпизоддору сюжети менен поэтикасы түштүктүк айтуучулардын варианттарына өтө жакын. А-дүн «Манасы» башка варианттардан Манастын үч жолу өлүп жана үч жолу тирилүү мотиви боюнча айырмаланат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Зеретбеков Чолпонбай
Зеретбеков Чолпонбай Жыгаччы. 1947-ж. Тоң районундагы КызылТуу айылында төрөлгөн. Каракол пединститутун бүтүрүп, он сегиз жыл мугалимдик кесипти аркалаган. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин үйдөн узануучу чебери болуп эмгектенет. Жаш чагынан эле жыгаччылыкты кесип туткан. Кийин боз үйдүн жыгачы менен кара темирчиликти кош кабат кармоого машыккан. 60, 75, 80, 100 баш боз үйлөрдү кармоого ылайыкташкан атайын устаканасы бар. Чынгызхандын ордо үйүн (110 баш) колдон чыгарган, Манастын ордо үйүнүн жыгачын кармаган. Манастын ордо үйү 120 баш. Төрт канаттан турат. Ага маталуучу жыгачы ак талдан, көк талдан, кара талдан келет. Мунун иштетүү сырларына Исмаил уулу Токон уста нускалаган. Ордо үйүнүн уугунун узундугу 4 м, кереге баштарынын бийиктиги бир м 70 см, түндүгү сөгөт талдан ийилип, узундугу 2,5 метрден болуп, уук учтарына шайкеш келет. Босого-таягынын туурасы 1 м 20 см, бийиктиги 1 м 70 см. Төрт канаттын бир канатынын узундугу 6 м 40 см, үйдүн диаметри 9 метрден ашат. Бул ордо үйүнүн көлөмүнө карата ички жасалгалары аныкталат. Ордо үйүндө коломто болбогондуктан шырдагы үйдүн энине карата тегерек келет. Үйгө төрт канат чырмак чий каланат. Ордо үйүнөн төрт эшик чыгып, өргөө үйлөрүнө өтөт. Ал эми өргөө үйлөрү аркылуу ордо үйүнө кирүү андан бетер салттуу-нарктуу туюлат. Чолпонбайдын шекити Дооронов Бектур анын нускасын алууда.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Чoң үкү
Чoң үкү (Bubo bubo, Linnaeus 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Европа, Түндүк Африка, Азия – түндүктөн токойдун чегине чейин, түштүктөн Түндүк Аравия, Индостан жана Индокытайга чейин. Кыргызстанда Ысыккөлдө, Каракужурда, Атбашыда, Соңкөл жана Аксай өрөөндөрүндө, Кыргыз, Алай жана Чаткал тоо кыркаларында уялайт. Чоң үкүнүн жаңы түктөрү Төлөк айылынын (Чүй өрөөнү) тегерегинде 2002-жылдын июнң айында табылган. Бул чоң үкүнүн ушул жерде уялоосун болжолдоого мүмкүндүк берет. Сасык жумурткасы бар ташталган уя Алабука айылынын тегерегинде (Жалалабат обл.) табылган.
Жаша ган аймактары. Кыргызстанда жай мезгилинде анда-санда тоолуу-токойлуу ландшафттарда кездешет. Аскалуу жерлерди, чополуу жарларды жана үңкүрлөрдү артыксынтат. Кышында көпчүлүк учурда тоо арасындагы өрөөндөргө түшөт, эл отурукташкан жерлерде кездешет. Ылайыктуу азыгы болгон кезде бийик тоолордо кыштайт.
Саны
Белгисиз, бирок бардык жерде сейрек. Ошентсе да, Янушевич ж.б. чоң үкүнү тоодо адатта кездешүүчү канаттуу катары белгилейт (саны боюнча маалымат жок).
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Отурукташкан канаттуу, кышында маанилүү эмес вертикалдуу миграцияларды жасайт. 2-5 жумуртканы апрелде тууйт, ургаачысы 33-35 күн басат. Балапандары апрелдин аягында – майдын башында чыгат да, үч ай бою уялоо аймагында калат. Азыктануусунун негизи – майда сүт эмүүчүлөр (чычкандар, момолойлор), кээде канаттуулар (таандар, майда таранчы сымалдар ж.б.).
Чектөөчү факторлор
Чоң үкүнүн саны олуттуу деңгээлде коөндун санынан көзкаранды: депрессия жылдары чоң үкүнүн саны да азаят. Жергиликтүү калк чоң үкүнүн түктөрүн улуттук кийимдерди кооздоо, тумарларды жасоо үчүн колдонушат : балапандарды уяларынан алышат, чоңдорун кармашат. Чоң үкүлөрдүн ЛЭП өткөргүчтөрүндө, автоунаалардын алдында калып өлгөн учурлары белгилүү.
Көбөйтүү (колдо багуу)
КМШнын зоопарктарында чоң үкүлөр бир катар жылдар бою ийгиликтүү көбөйүүдө.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Чоң үкү Сарычелек, Чаткал, Нарын, Каракол, Чоңкемин, Кыргызата ж.б. коруктарынын жана улуттук парктарынын территориясында жашайт. Казакстандын Кызыл китебине катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Атайын чоң үкүлөрдү өстүрүүчү жайларды түзүү, түктөрдү тирүү үкүлөрдөн алуу, жергиликтүү калктын арасында түрдү сактоо боюнча түшүндүрүү иш-аракеттерин жүргүзүүнү күчөтүү.
Статусу
VII категория. Least Concern, LC. Кыргызстанда Bubo bubo hemachalanus Hume, 1873 түрчөсү жашайт.
Байтимир (Миякин району, Башкыртстан)
Байтимир — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Уршакбашкарамалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 166 киши. Почта индекси — 452097, ОКАТО коду — 80244870003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Исраилова Бурак
Исраилова Бурак 1939-жылы 9-майда Сузак районунун Кедей-Арык айылында туулган.
Аккорддук тутум
Аккорддук тутум (ит. accordo  – макулдашуу, келишим) – эмгек акы төлөө тутуму, мында жалданган жумушчулар иштин макулдашылган көлөмү үчүн (ишти аткарууга кеткен убакыт эсепке алынбайт) бир жолу акы алышат. == Колдонулган адабияттар ==
Жыйынтык чыгаруучу билүү
Жыйынтык чыгаруучу билүү ― логиканын мыйзамдары менен эрежелерин туруктуу анык ой-пикирлерге колдонуунун натыйжасында гана, кандайдыр бир айкын учурда тажрыйбага, практикага кайрылбай, мурда белгиленген, аныкталган жана текшерилген чындыктан алынган билүү.
Маселен, биз «бардык колонизаторлор – эксплуататорлор» экендигин билебиз, ал эми «ушул гезиттеги макалада колонизатор адамдар жөнүндө сөз козголгон».
Жарма данек
Жарма данек оюну - кыргыз элинин эн байыркы оюндарынын бири. Оюн калагандай жерде ойнолот. Оюнга 11 жаштан жогорку эки оюнчу катыша алат. Калган оюнчулар оюнга калыс болушат. Оюнга оруктун кош чыккан данегипайдаланылат. Калыстардын катышуусу менен эки оюнчу (жарма данекти)жээрдин алдында оз ара (жарма данек) айтуунун монотун, мелдештин шартын макулдашып алышат. Мисалы, 17-20 жаштагы оюнчуулар болсо «жарма данекти» жегенден кийин «жарма данек »айтуу монотун бир нече кунго калтырып белгилешип шартталса болот. Белгиленген убакыттап эки оюнчу жана калыс оюнчулары бир жерге чогулуп ,оюндун женуучусу аныкталат. Ал эми женилген оюнчу оюнлун шартташкан нерселерин аткарат. Оюнун ушундай тартипте уланат.Бул оюн негизинен салттык оюндардын катарын толуктап, акыл оюндарына кирет. Акыл оюндарынын турмушубузда ролу чон. Анткени балдардагы эске сактоо жондомдулугун артырат. Мындан сырткары акыйнек, топташ, тогуз торгой алтын шакек, жашынмак,деген салттуу оюндарыбыз бар. Биз бул оюндарды мындан дагы онуктуруп келерки муундарга аздектеп сакташыбыз парз жана милдет.
Ак-Кашат
Ак-Кашат (Ак-Кашат) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Жаңы-Пахта айыл округу составына кирет.
Датировка
Адабият:
Шериев Ж., Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Водевиль
Водевиль (французча – Нормандиядагы жердин аталышы) – музыканын, ырдын, бийдин коштоосунда аткарылуучу куунак жана күлкүлүү чакан пьесалар. 18- кылымда Францияда пайда болуп, кийин көпчүлүк өлкөлөргө жана элдерге тараган драмалык жанр.
Адабият:
Шериев Ж., Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Адыр-Төр мөңгүсү
Адыр-Төр мөңгүсү - Сары-Жаздын түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узунугу 6 км, аянты 11,0 км2. Сары-Жаз суусунун жогорку сол куймасы Адыр-Төр суусунун алабында, Мушкетов мөӊгүсүнүн түштүк тарабында жайгашкан. Мөнгүнүн башы дениз деңгээлинен 5580 м, этеги 3450 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4000 м. Абляция облусунун аянты 4,2 км2. Адыр-Төр мөңгүсү менен «тили» 1943-ж. өтө тыгыз абалда болгон, 1959-ж. ал 540 мге алдыга жылып, Мушкетов мөӊгүсү жаткан өрөөнгө чыккан.
Негизинен кар көчкүлөрдөн куралат. «Тилинин» учунан фирн областына чейинки бети төө карын сымалданып тегиз эмес, жаракалар арбын. Мөӊгүдөн агып чыккан суу Адыр-Төргө сол жактан куят.
Эмиссиялык киреше
Эмиссиялык киреше – ири коммерциялык банктардын жана башка каржы компанияларынын эмитенттердин жана алардын сатып алуучуларынын ортосунда ортомчулук кылуунун натыйжасында, мамлекеттик баалуу кагаздарды (акцияларды, облигацияларды) жайгаштыруудан алуучу кирешеси, пайдасы. Э.к. эреже катары, мамлекеттик баалуу кагаздардын базар жана эмиссиялык бааларынын ортосундагы айырма катары чыгат.
Эсенаман Жалгаш уулу
Жез таңдай аталган төкмө акын, айтыш өнөрүнүн чыгааны. Ал 1833-жылы Талас өрөөнүңдөгү Кызыл-Коргон өндүрүндө туулган. Ырчылык дарамети жаш кезинде эле ойгонуп, Чүй өрөөнүндө ырдап көпкө жүргөн. Казак калкын аралап, далай ырдаган. Эсенаман бирде Көлгө, бирде Чүйгө, же Таласка, же Түштүккө өтүп, ырлары эл ичинде чачырап, бизге жетпеди. Эсенамандын чоң акын, көркөм сөздүн ири чебери экендиги айрыкча айтыш өнөрүндө ачык көрүнөт. Ал өмүрүндө нечен казак, кыргыз акындары менен беттешкен, бирок бизге Чоңду, Жеңижок менен айтышы гана жетти. Ал кыргыз ырчыларынын чыгармачылыгына мүнөздүү өнөрдүн көп түрүн билген: төгүп ырдаган, комуз чертип, ырларына обон чыгарган, элдик көп ырларды чебер аткарган. Эсенаман жомокторду (эпосторду) да мыкты айтуучу катары элге таанылган. Ал «Манас», «Семетей», «Кожожаш», «Саринжи- Бөкөй», «Олжобай менен Кишимжанды» чебер аткарчу экен. Эсенаман 1913-жылы Талас өрөөнүндө каза болгон.
Колдонулган адабият
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/kpa1/6bap/section22.html#title106 Кыргыз поэзиясынын антологиясы. 1 том.]
Психологизм
Психологизм – адабият менен искусствонун негизги предмети болгон адамды, анын турмуштагы, жашоодогу жүрүш-турушун, татаал кулк-мүнөзүн адабиятта көрсөтүү. негизги эстетикалык принцип болуу менен Н. Г. Чернышевский айткандай, адабиятта “ар түрдүү багытта көрүнөт:
Эсенаман Жалгаш уулу
Айрым шилтемелер
Эсенаман менен Жеңижоктун айтышы Жеңижоктун Эсенаманды эскерип ырдаганы
Психологизм
Биздин адабиятта каармандардын ички дүйнөсүндөгү психологизмди ачып берүүнүн эки түрдүү принциби колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Аккредитивдик эскертме
Аккредитивдик эскертме – камсыздандыруучу коом тарабынан берилген экспортердук товарды ташып жеткирүүдөн тартып аккредитив боюнча тийешелүү төлөмдөрдү алганга чейин айрылып калуу, же зыян тартуу коркунучунан коргоочу полистин шарты. == Колдонулган адабияттар ==
Абдылдаев Турусбек Алдагандаевич
Абдылдаев Турусбек Алдагандаевич (1960-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Каракол кыштагы) онколог, медицина илимдеринин доктору (2002). КММИни (1983), СССР МИАнын Бүткүл союздук онкология илимий борборунун аспирантурасын (1988) бүтүргөн. РКОдо дарыгер, КММАда ассистент, Кыргыз онкология жана радиология ИИИнин улук илимий кызматкери, бөлүм жетекчиси, КРСУнун профессор 1987-жылдан КРнын Саламаттык сактоо министрлигинин ОИБнун химия-терапия бөлүм башчысы. Эмгектери: Герминогенные опухоли яички. Б., 2001; Некоторые аспекты современной химиотерапии опухоли. Б., 2002.
16-июль
16-июль — Григорий календары боюнча жылдын 197-күнү (толук жылда 198). Жылдын аягына чейин 168 күн бар.
Эмиссиялык тартип
Эмиссиялык тартип – эмитенттердин эмиссиялык аткарымдардын белгиленген тартибин сактоосу.
Изометралар
Изометралар (лат. Isometridae) — деңиз лилияларынын бир тукуму, буга деңиз лилияларынын бир түрү тирүү туучу изометра (лат. Isometra vivipara), кирет.
Аккредиттелген сынакжай
Аккредиттелген сынакжай – белгилүү бир сыноо иштерин жүргүзүүгө ырасмий улуксат алган сыноо-тажырыйба жайы.
Орус
Орус — топоними.
Мусаев Тыныч
Мусаев Тыныч 1940-жылы 3-майда азыркы Сузак районунун Көк-Арт айылында туулган.
Фюрстенфельдбрук
Фюрстенфельдбрук ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Фюрстенфельдбрук районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 35494 киши (2004-ж.). Аянты – 32.53 км2.
Копыллипыль-Кы дарыясы
Копыллипыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тытыль-Кы куймасынын сол жээгинен 72 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ажыке
Ажыке - Түштүк Кыргызстандагы жайлоо, табигый кооз жер. Тар суусунун алабында. Чыгышынан Чаканташ тоосу, түштүк-батышынан жана батышынан Ак-Башат, Чалкан тоо кырлары менен чектешет. Каракулжа кыштагынан 40-45 км түштүк-чыгыш тарапта. Аянты 30 км2дей, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 1800-2300 м, эң бийик жери 2600 м (Чакан-Таш тоосунда). Ажыкенин түштүк жана чыгыш капталы тик келип, түндүк-батышка жантайыңкы. Бор мезгилинде пайда болгон акиташ тектеринен турат. Батыш жана түндүк-батыш капталы палеоген-неоген мезгилдеринин конгломерат, кумдуу чопо жана гипс тектери менен капталган. Өрөөндөн Ажыке суусу агып өтөт. Климаты континенттик, жылдык орточо температурасы 3,2°С, январдыкы - 15,1°С, июлдуку -15,4°С. Жылдык жаан-чачыны 345 мм. Батыш жана түндүк капталында карагай, арча токою, чыгыш жана түштүк беттеринде майда бадал, сейрек арча өсөт. Ажыкеге талаа, токой, субальп жана альп шалбаа ландшафт алкактары мүнөздүү. Табиятына карагай, арча, четин, шилби, табылгы, дарак-бадалдар; бетеге, шыбак жана башка өсүмдүктөр кооздук берип турат. Жайлоого Каракулжа районунун малы жайылат.
Мыкый үкү
Мыкый үкү (Strix aluco), (Linnaeus, 1758):
Саша-Ель
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мыкый үкү
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Уялоо ареалы үзгүлтүктүү жана Европанын, Азиянын жана Түндүк-Батыш Африканын чегинде жатат, түндүктөн Норвегияга, Швецияга, Санкт- Петербургга, Ишимге чейин, түштүктөн Түркияга, Түндүк Иранга чейин, андан ары мыкый үкү Чыгыш Иранда жана Батыш Афганистанда жок да, чыгышты көздөй Түркстанда, Батыш Тянңшанда, Пакистанда, Индияда, Кытайда жана Кореяда кездешет. Кыргызстанда адатта Чаткал жана Фергана тоо кыркаларынын жаңгак токойлорунда, кээде Чүй өрөөнүндө кездешет. Кыш мезгилинде Гүлчөдө жана Өзгөндө кездешкендиги жөнүндө маалымат бар.
Жашаган аймактары
Токой канаттуусу, Кыргызстандын шартында эски жаңгак токойлорун артыксынтат.
Саны
Белгисиз.
Чектөөчү факторлор
Көңдөйлүү эски бактарды кыюу, негизги азыгы болгон кемирүүчүлөрдүн депрессиясы.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Белгисиз.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Токойлордун эски бөлүктөрүндө жасалма көңдөйлөрдү түзүү.
Орузбаева Бүбүйна Өмүрзаковна
Орузбаева Бүбүйна Өмүрзаковна (1924, Түп району, Чолпон айылы) — кыргыз тилчиси. Филология илиминин доктору (1964), профессор (1967). Кыргыз республикасы Илимдер академиясынын академиги (1979), Түрк тил коомунун корреспондент мүчөсү (Түркия, 1988). 1945-ж. Фрунзедеги КМПИни бүткөн. 1954—76-ж. Кыргыз республикасы Илимдер академиясында иштеген. 1976— 86-ж. Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редактору. 1986-жылдан бери Кыргыз республика Илимдер академиясынын президиумунун мүчөсү, советтик түркологдор комитетинин президиумунун мүчөсү.
Мыкый үкү
Статусу
VII категория. Least Concern, LC. Кыргызстанда Strix aluco harmsi ( Zarudny, 1911) түрчөсү жашайт.
Орузбаева Бүбүйна Өмүрзаковна
150дөн ашуун илимий эмгектин автору.
Алардын ичинде 14 көлөмдүү монографиясы бар. 1968-ж. Японияда Токио-Киото шаарында Антропология жана этнография боюнча өткөн эл аралык 8-конгрессте «Манас» эпосундагы этнонимдер менен кыргызча уруу-урук аттарындагы окшоштуктар» деген темада илимий доклад (1970ж.) жасаган. Ал Конгресстин материалдарынын 2-томуна немис тилинде жарыяланган. О. «Манас» эпосунун материалдарынын негизинде жазылып корголгон диссертацияларга илимий жетекчи (Жумакунова Г., «Манас» эпосундагы турмуштук лексика», 1988; М. Юсупова, «Кыргыздын элдик материалдык маданий терминдери», 1988).
Рудов Михаил Александрович
Рудов Михаил Александрович - сынчы, адабиятчы.
Рудов Михаил Александрович Смоленск облусундагы Рудня шаарында 1929-жылдын 19-июнда туулган. 1950-жылы Кыргыз Мамлекеттик педагогика институтун, 1953-жылы аспирантураны бүтүргөн. Филология илимдеринин кандидаты. 1953-жылдан Кыргыз мамлекеттик университетинде окутуучу, улук окутуучу, доцент, профессор, орус адабиятынын тарыхы жана теориясы кафедрасынын башчысы, Славян таануу регионалдык ИИИнин директору, адабият тарыхы жана теориясы кафедрасынын башчысы болуп иштеп келет, Kыргыз-Россия Славян университетинин профессору, Педагогикалык жана социалдык Илимдер академиясынын Академиги (Москва). Негизги эмгектери орус жана кыргыз адабиятына, адабияттардын улуттар аралык байланыштарына арналган. 1967-жылы анын Д.М.Фурмановдун Жети-Суудагы ишмердүүлүгүнө арналган биринчи китеби «Уполномоченный партии» деген ат менен, 1970-жылы адабий-сын макалаларынын жыйнагы «Звенья открытий» деген ат менен чыккан. Ал кыргыз мектептеринин 10-класстары үчүн «Русская Советская литература» китебинин авторлошу. Кыргыз жазуучуларынын орус тилинде чыккан «Горные родники. Рассказы киргизских писателей», «Киргизские повести» (1982-ж.), «Песни небесных гор» (1987-ж.) аттуу чыгармалар жыйнактарынын түзүүчүсү жана баш сөздөрүнүн автору. Ал тарабынан К.Тыныстанов, Е.Д.Поливанов, жана «Манас» эпосу жөнүндө олуттуу изилдөөлөр жүргүзүлгөн жана макалалар жазылган. Токтогул Сатылгановдун, Касым Тыныстановдун, Калыгулдун чыгармаларын орус тилине которгон. 1971-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. Кыргыз ССРинин Эмгек сиңирген мугалими (1979-ж.)
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Орус тилинде
Уполномоченный партии: О деятельности Д.Фурманова в Семиречье. - Ф.: Мектеп, 1967. - 59 с.
Звенья открытий: Литературно-критические статьи. – Ф.: Кыргызстан, 1970. - 173 с.
Жанр басни в русской литературе: Историография: Тематика семинарских занятий. - Ф.: Мектеп, 1974. - 212 с.
Ленив в киргизской поэзии. - Ф.: Кыргызстан, 1984. - 144 с.
Манас.Семетей.Сейтек: Киргизский героический эпос. Краткое изложение в прозе на русском языке. - Б., 1995. (С.Мусаев, А.Орусбаева, М.Рудов).
Кең-Суу (Түп району)
Кең-Суу — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Түп районундагы айыл. Сан-Таш айыл аймагына кирет.
Рудов Михаил Александрович
Пушкиниана в Кыргызстане. /Сост. Рудов М.А. - Б.: 1999. - 135 с.
Кең-Суу (Түп району)
ААББТ коду ― 41702 225 865 03 0.
Географиясы
Ысык-Көл өрөөнүнүн түндүк-чыгышында, Түп суусунун ортоңку агымынын оң жээгинде, Түп – Каркыра автоунаа жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1760 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Түп кыштагынан 51 км түндүк-чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 222 км.
Инфратүзүмү
Негизинен айыл тургундары мал чарбасы менен алектенет. Айылда мектеп, китепкана, медпункт, футболдук аянтча, дүкөн бар. Спорттук иш-чараларда айылдын футбол боюнча жана көк-бөрү боюнча курама командалары "Кең-Суу" аталышы менен мелдештерге катышат. Түгөлбай Сыдыкбеков атындагы мектепте 530 окуучу билим алат. Ошондой эле Мусталий уулу Нуркожо ажы атындагы мечит бар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
Эмитент
Эмитент – ал баалуу кагаздар аркылуу бекитилген укуктарды жүзөгө ашыруу боюнча баалуу кагаз ээлеринин алдында өзүнүн атынан милдеттенмелерди алып жүргөн юридикалык жак.
Дуванчик (дарыя)
Дуванчик — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Олым дарыясынын сол жээгинен 58 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лекан (Карасул куймасы)
Лекан — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Карасуль дарыясынын оң жээгинен 98 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нил Деграсс Тайсон
Нил Деграсс Тайсон (Neil deGrasse Tyson, айтылышы: /ˈniːl dəˈɡræs ˈtaɪsən/; 1958-жылы 5-октябрь) - америкалык астрофизик, жазуучу жана илим жайылтуучу адам. 1996-жылдан тартып ал Нү-Йоркто, Роуздун жер жана аалам мейкиндигинин борборунда жайгашкан Хейден планетарийдин жетекчиси болуп келген. Бул борбор Американын табигый тарых музейинин тамырлашы болуп эсептелет, ал жерде Тайсон 1997-жылы астрофизика бөлүмүн ачып 2003-жылдан тартып бөлүмдүн илимий кызматчысы катары иштеп келген.
Нү-Йоркто өсүп чоңойгон Тайсон тогуз жашында Хейден планетарийине барганындан кийин астронимия илимине кызыга баштаган. Physical Science Journal журналынын башкы редактору болуп жүргөн Бронкс жогорку илимий мектебин аяктаган соң ал 1980-жылы Гарвард университетинде физика илиминин бакалавр даражасын алган болот. 1983-жылы Остиндеги Техас Университетинде астрономия илиминин магистр даражасын алган соң ал астрофизика илиминин магистр (1989) жана доктор даражасын (1991) Колумбия университетинде алган. Кийинки үч жыл ичинде, доктор даражасын жактагандан соң Тайсон Принстон университетинин илимий кызматчысы болгон. 1994-жылы Тайсон Хейден планетарийдин илимий кызматкери жана Принстон университетинин бөлүмүнөн чакырылган илимий кызматчысы жана ага-окутуучусу катары кирген. 1996-жылы ал 2000-жылы аяктаган 210 миллион доллардык планетарийди калыбына келтирүү долбоорунун жетекчиси болгон.
1995-2005-жылдар арасы Тайсон Natural History журналынын "Аалам" мамычасына ай сайын эссе жазып, алардын кээ бирөөсү Тайсондун "Кара туңгуюкта каза табуу" (англ. Death by Black Hole) (2007) жана "Шашылыштагы адамдарга арналган астрофизика илими" (Astrophysics for People in a Hurry) (2017) китептеринде жарык көргөн. Ошол эле жылдар арасы Тайсон Star Date журналында "Мерлин" аты аркылуу аалам жөнүндө суроолорго жооп берип ай сайын чыккан мамыча жазган. Мамычага жазган маалыматтар анын "Мерлиндин аалам бойлой туру" (Merlin's Tour of the Universe, 1998) жана "Бул аралык чөйрөгө сапар кылуу" (англ. Just Visiting This Planet, 1998) китептеринде жарык көргөн. 2001-жылы Тайсон АКШнын келечек аба жана космос мейкиндигинин өнөр жайынын өкмөттүк комиссиясында кызмат кылган, 2004-жылы болсо "Ай, Марс жана алыстык" (англ. Moon, Mars and Beyond) комиссиясында иштеген. Ошол эле жылы Тайсон Аэронавтика жана космос мейкиндигин изилдөө боюнча улуттук башкарманын Ардак медалына ээ болгон. 2006-2011-жылдар арасы ал PBS каналында "NOVA илим учурда" (англ. NOVA Science Now) телевизиондук көрсөтүүнү алып барган. Ошондой кийин, 2009-жылы Тайсон апталык StarTalk подкастын алып барат. 2015-жылы StarTalk окшош аталышындагы телевизиондук көрсөтүү National Geographic каналында көрсөтүлгөн. 2014-жылы Тайсон Карл Сагандын 1980-жылдын Cosmos: "Космос – жеке саякат" (англ. A Personal Voyage) сериалынын уландысы болгон "Космос – космостук Одиссей" (англ. Cosmos: A Spacetime Odyssey) телевизиондук сериалын алып барган. 2015-жылы АКШнын Улуттук илимий академиясы "коомчулукту илимий укмуш нерселерге пайда болгон кызыкчылыктарын ойготкон" Тайсонго Мамлекеттик жыргалчылыгы медалын ыйгарган.
Чалгындар
Чалгындар – куштун жүндөрү. Алар төмөнкүгө бөлүнөт – куйрук жапкыч жана канат жапкыч Ч. Узун жана бекем куйрук жапкыч Ч. куштун куйругун үстүнөн жана астынан жаап турат. Айрым пингвиндердин, төө куштардын жана арам өрдөктөрдүн узун куйрук Ч. өөрчүгөн эмес. Жапкыч Ч. тулку боюн жаап турат (көпчүлүк куштарда жалпы жаппастан, кээ бир гана жерлерин жабат - алар птеригия деп аталат), ошондой эле канаттарынын көп жерлерин. Куштун негизги чалгыны - кылчык чалгын. Ал бекем жана солкулдак келген мүйүз сөңгөктөн турат, анын эки жагынан жумшак ички жана сырткы желпүүрлөр кетет. Сөңгөккө желпүүрлөр бекиген жерин өзөгү деп аташат. Сөңгөктүн учу териге кирип, чалгындын баштыкчасына бекийт. Өзөктөн кеткен ар бир желпүүрлөр капталды көздөй өскөн чырымталдардан турат. Алардан дагы бир нече майда ичке келген экинчи даражадагы илмекчелери бар чырымталдар кетет. Ошентип ар бир чырымталдардын илмекчелери бири-бири менен чиркелешип бекип ийилчек жана жумшак келген желпүүрлөрдү пайда кылышат.
Расия Абдылдаева
Абдылдаева Расия (1924, Нарын облусу, Ак-Талаа району, Кара-Ой кыштагы, 29.7.1998, ошол эле жерде) малчы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1958).
1947-жылдан Нарын облусунун Ак-Талаа районундагы Ленин атындагы колхоздо чабан, 1950-жылдан баш чабан болуп иштеген. 1956-ж. ар жүз тубар койдон 113төн, 1957-ж. 121ден козу, ар койдон 3,6 кг жүн, 1958-ж. 126дан козу, 4,1 кгдан жүн кыркып алып, республикада чоң ийгиликке жетишкен. Ленин ордени менен сыйланган.
Старые Сулли (Ермекеев району, Башкыртстан)
Старые Сулли — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Эски суллин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 366 киши. Почта индекси — 452195, ОКАТО коду — 80225828001.
Уршак (Миякин району, Башкыртстан)
Уршак — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Уршакбашкарамалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 495 киши. Почта индекси — 452099, ОКАТО коду — 80244870004.
Старые Сулли (Ермекеев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Уршак (Миякин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Былбырак балык
Былбырак балык (лат. Icosteoidei) —  деңиз балыктарынын бир түркүмчөсү.
Аккретиттөө, аккредитациялоо
Аккретиттөө, аккредитациялоо (лат. асcredere  – ишеним көрсөтүү) – 1) эларалык укукта дипломатиялык өкүлчүлүктүн башчысы болуу менен, башка бир мамлекетте өз өлкөсүнүн өкүлү болуу. Бул ыйгарым укукту алуу өз ичине кабыл алып жаткан мамлекеттин (эларалык уюмдун) тийешелүү уюмуна, же ырасмий адамына өзүнө ушундай укук берилгенин күбөлөгөн документти тапшыруу актысын камтыйт; 2) улуттук укуктагы мамлекеттик органдар тарабынан аркыл субъектердин (билим берүү, медицина мекемелеринин, илимий уюмдардын, коммерциялык банктардын ж. б.) өзгөчө укуктарын таануу каадасы. М.: билим берүү мекемесин А. – мындай жолжобо анын мамлекеттик статусун (тибин жана түрүн) белгилөө, бышыктоо. == Колдонулган адабияттар ==
Нооганова Елена Өмүрбековна
Елена Өмүрбековна Нооганова – кыргыздын жаш журналист айымы.
Кыскача өмүр таржымакалы
Елена Өмүрбековна Нооганова 1986-жылы 4-апрелде Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Ак-Талаа районундагы Баетов кыштагында туулган. Улуту кыргыз. 2003-жылы Баетов кыштагындагы Эсенгул Карасартов атындагы орто мектепти аяктаган. 2003-2008-жылдары Бишкектеги Эшееналы Арабаев атындагы Кыргыз Педагогикалык университетинде журналистика кесиби боюнча таалим алган. Учурда аталган университеттин Чыгыш таануу жана эл аралык мамилелер факультетинде журналистика кафедрасында окутуучу болуп иштейт. Кыргыз (мыкты), орус (мыкты), англис (сөздүктүн жардамы менен) тилдерин билет.
Журналисттик жана илимий чыгармачылыгы
2008-жылы дипломдук ишин «Азыркы басма сөздө публицистикалык жанрдын колдонулушу жана чагылдырылышы» деген темада коргогон.
Калмырза Сарпек уулу
Калмырза Сарпек уулу — Төкмө акын. Ал 1866-жылы азыркы Чүй районундагы Он бир Жылга айлында туулган. Сарыбагыш уруусунун чертике уругунан. Ал салттуу мактоо, кордоо ырларын көп жараткан; жамакты жамгырдай төгүп, чоң аш, тойлордо жар чакырган; көп акындар менен айтышкан. Айтыш өнөрүнүн устаты болгон. Калмырза 1910-жылы Жумгалда дүйнөдөн кайткан.
Калмырза Сарпек уулу (1866, азыркы Чүй району, Онбиржылга айылы–1910, Жумгал өрөөнү, Түгөлсай айылы) – төкмө акын. Сарыбагыш уруусунун чертики уругунан. Ал салттуу мактоо, кордоо ырларын көп жараткан, жамгырдай төгүп ырдаган. Аш, тойлордо жарчы болгон. Ал чын ниети менен ырдаганда, ырдын объектиси болгон адамды чегине жеткире мактап же кордогон. Анын акындык өнөрүнүн мындай өзгө-чөлүгүн Шабдан Жантай уулун бир нече жолу мактап ырдаганында көрүнгөн. К-нын 1904-жылы Шабдан Мекеге ажыга жөнөгөндө узатып жана кайтып келгенде куттуктап ырдаган ырлары элге кеңири таралган. Анын 19-кылымдын 2- жарымындагы кыргыз элинин социалдык турмушун даана сүрөттөгөн ырлары 20-кылымдын 90-жылдарына чейин изилденбей келди. К. ырларында турмуштагы чындык фактыны көркөмдөштүрүүдө фольк-лорго мүнөздүү апыртуу ыкмасын көп колдонгон. Ошентсе да, ырларында Шабдан жана башкалар кыргыз инсандарынын эл кишиси экендигин ачып бере алган. К. кыргыз оозеки поэзиясында айтыш өнөрүнүн чоң устаты, көрүнүктүү өкүлү болгон. Чыгармачылык өмү-рүндө көп акындар менен айтышкан. Чүй, Талас өрөөндөрүн, Казакстандын Олуяата, Мерке тарабын, Кыргызстандын түштүгүн кыдырып, калкка кеңири таанылган. Ал Чоңду, Көчүбай, Найманбай, Барпы, Сарбас, Эшмамбет сыяктуу акындар менен айтышкан. Айрыкча анын Найманбай жана Куйручук менен айтышканы калкка кеңири маалым. Ал 1910-жылы Жумгалга барып, болуштук тала-шууда Көкүмбайдан жеңилип калган саяк уруусунун манабы Курманды кордоп ырдаган. Жумгалда Курмандын буйругу менен киши колдуу болуп каза тапкан. К-нын кыргыз манаптары Көкүмбай менен Курмандын, Турумбек м- н Мамбетаалынын болуштук талашуудагы туура эмес иштерин мыскылдап ырдаган ырларынын айрым үзүндүлөрү Кыргыз Республиканын УИАнын кол жазмалар фондусунда сакталып турат.
Айгыр-Жол
Айгыр-Жол — Ош обл-нын Өвгөн р-нундагы Баш-Дөбө айыл советине караштуу кыштак. «Өзгөн» с-зунун аймагында. Райондун борб. Өзгөн ш-нан 8 км батыш тарапта, Кара-Суу т. ж. станция¬сынан 64 км. Калкы 1223 (1987); негизинен дыйканчылыкта (тамеки, беде уру- гу ж. б.) эмгектенишет. Орто мектеп, амбулатория бар.
1965—68-ж. Кемпир-Абад суу сактагычынын курулушуна байланыштуу Жаңы-Жол кыштагы башка жерге көчүрүлүп, Айгыр-Жол аталган.
Рысбаев Жолочу
Рысбаев Жолочу - акын, сатирачы.
Жолочу Рысбаев Түп районуна караштуу Жылуу-Булак айылында 1949-жылы 25-июнда туулган.
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Кыргыз Республикасынын эл акыны (2021).
1966-жылы Сан-Таш орто мектебин, 1967-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин сырттан окуу бөлүмүндө окуу менен В.И.Ленин атындагы машина куруу заводунда жумушчу болуп иштеген. 1975-жылдан Кыргыз телерадиокомитетинин адабий драмалык бөлүмүндө редактор болуп иштеп, «Мыскыл жана тамаша», «Шибеге», «Кутмандуу болсун күнүңөр”, ”Бетке айткандын заары жок” аттуу көрсөтүүлөрдү даярдаган. Кийинчерээк башкы редактор болуп, 1991-жылдан чейин, Чүй облустук «Сарөзөн» телерадиокорпорациясында башкы редактор болуп иштеген. 1988-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. Учурда Кыргыз улуттук радиосундагы жекшембилик “Кутмандуу болсун күнүңөр” радиожурналын даярдоо менен Чүй облустук телерадио компаниясында улук редакторлук кызматта эмгектенүүдө. «Чырмоок» аттуу сатиралык китеби 1982-жылы жарык көргөн.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Чырмоок: Тамсилдер. - Ф.: Кыргызстан. - 1982. -63 б.
Ап-Чихи!-Чүчүңүз!: Сатиралык ырлар.  Б., 1999. - 134 б.
Жылкычыманов Асанакун
Жылкычыманов Асанакун Ат жабдыктарынын чебери. 1920-ж. Ат-Башы районундагы Кара-Булуң айылында төрөлгөн. Колхоздо эсепчи, бригадир, сугатчы болуп иштеген. Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу жана эмгек ардагери. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Аны эл «ээрчи Асанакун» дешет. Ээрчиликти аталаш тууганы Койчумандан үйрөнгөн. Чебер күзүндө тал-терек бышып, жалбырактары түшкөндө кыйып, ээрге ченеп-өлчөп араалайт да, балта менен сомдоп, көлөкө жайга, көк жерге коёт. Күн алыс карап турат. Эгер жарыла баштаса солидол менен майлайт (мурда ошол жерге уйдун жаңы жампасын жабыштыра сыйпап, аны күн алыс суу менен жышып туруучу). Терек бир айда кургайт. Ээр арчадан чабылып, капталбаса кадимкидей жыттанып турат. Аны чаап бүткөндөн кийин акиташтын суусун сыйпаса, бара-бара кыпкызыл болуп калат. Ээрди чебер туюк чабат. Ээрдин кашы негизи чарадан бийигирээк келет. Эткээл адамдар үчүн ээрдин моюнун кыскараак жасайт. Себеби, ичти урбайт. Негизи ээр кашы бычак менен чыгат. Ээр чабууда түз керки (кадимки керки), ийги керки (чуңкур жери жаңырган ай сымал), жеңил керки (моюну жеткен жери чабылуучу керки) өңдүү аспаптарды уста курч, серпилгич темирден өзү жасап алат. Ээр каптоодо төө тери уй терисинен 8-10 жыл бышыгыраак болот. Төө өтө азайгандыктан, көбүнчө уй териси менен каптайт. Аны жыдытуу үчүн бетине акиташ сепсе ички кыртышы жумшарат, жүнү жыдыйт. Жумуру жыгачты тамга жөлөп, ага жыдыган терини арта салып жүнүн орок менен шыпырып таштайт. Кайра ички бетин сыртына каратып, челин сыдырат. Анан эки-үч күнү таза сууга салса акиси кетет. Ансыз жылаңач ээрди каптаганда чап кармай албайт. Асанакундун мындай тери менен каптаган ээрин «там тешээр ээр» деп коюшат. Анткени, ат жыгылып үч-төрт ала салсын, ээр оңко турсун эч сынбайт. Ээрин көбүнчө Ат-Башы өрөөнүндө өскөн бака теректен чабат. Асанакун устанын өрүмчүлүк өнөрүндө жон өрүмдү 15 талдан алат, аны бул жергеде «беш кашка» деп коёт. «Кош өрүм» эки өрүм жанаша түшөт. Аны 16 талдан тандайт. Ал кайыкчы катары да белгилүү. Жез, мис менен ат жабдыктарың шөккөттөп, атты дароо токуп кеткидей кылып ат жабдыктарынын бир бүтүмүн бир колдон чыгарат. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Ат жабдыктары менен катышкан.
Рысбаев Жолочу
Мен Мидин эмесмин, Мидин деле мен эмес: Сатиралар, тамсилдер. -2006. - 286 б. Ачуу-таттуу аралаш 2008.
Жылкычыманов Асанакун
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кайра жаралуу доорундагы гуманизм
Кайра жаралуу доорундагы гуманизм 15–16-кылымда Италияда (айрыкча Флоренцияда) чыккан маданий кыймыл, аны Ф. Петрарк баштаган. 15-кылымда Германияга, Францияга, жарым жарты Англияга ж. б. өлкөлөргө өткөн.