Калила_жана_Димна
Котормолору
Окуялардын фольклордук табияты, жөнөкөй жана кызыктуу мазмуну бул чыгарманын дүйнө жүзүнө бат таралышына өбөлгө түзгөн. Эң биринчи котормо пехлеви тилине 570-жылдардын тегерегинде Ирандагы Сасаниддердин падышасынын буйругу менен ишке ашкан деп белгиленет. Бирок бул котормонун түп нускасы азыркы күнгө жеткен эмес. VIII кылымдын орто ченинде фарс жазуучусу Ибн аль-Мукаффа тарабынан арапчага которулган. Чыгарма “Калила жана Димна” деген аталышта бүткүл Ыраакы Чыгышка жайылган. Византия жана славян жергелеринде Симеон Сифтин(1081) котормосу менен белгилүү болгон. Чөөлөр Стефанит жана Ихнилат деген ат менен эскерилген. XIII кылымда кимге таандык экени белгисиз испанча котормо, андан соң Иоэль аттуу кечилге таандык иврит тилиндеги котормосу, Иоанн Капунскийдин кийинчерээк немис, испан жана италян котормолоруна негиз болгон латын котрмосу жарык көргөн. Баардыгы болуп бул чыгарманын 200дөн ашык 60 тилдеги котормосу бар. Ошондой эле, XIX кылымдан баштап оозеки түрдө Кытай, Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрүнө жеткени да белгиленет. Эң эски котормолордун бири. Бул эмгек изилдөөчүлөрдүн колуна толугу менен тийген. Антон Шефнер Калила жана Димна менен абдан окшоштугун баса белгилеген. Иран падышасы Ануширвандын (531-579) буйругу менен Барзавайх аттуу ордо дарыгеринин которгон эмгеги. Чыгармага кошумча кээ бир окуяларды киргизген. Калила жана Димна деген эмгектин дүйнө жүзүнө таралышына эң биринчи орунда ушул эмгек өбөлгө түзгөн. Чыгарма алгач арамей (Сирия) жана арап тилине которулуп башка тилдерге тараган. Бул котормонун түп нускасы биздин күнгө жеткен эмес. Бирок бул котормонун 570-жылдары Буд аттуу киши тарабынан жазылгандыгы жөнүндө маалыматтар табылган. бул маалыматтар боюнча китеп “Калилаг жана Дамнаг” деген атка ээ болчу. Арамей котормосунан болжолдуу түрдө 3 кылымдан кийин пехлеви тилинен арапчага Абдулла Ибн аль-Мукаффа тарабынан которулган. Бул котормо арап дүйнөсүнө тез убакыттын ичинде таралып, ага таасирин тийгизген. Ибн аль-Мукаффа негизги ойдон четтеп кетпестен кээ бир жерин кыскартып, кээ бир жерине кошумчалаган. Китеп эл арасында, ошондой эле ак сөөк катмарда да оозго алынган. Белгисиз чиркөө кызматкери тарабынан болжол менен X-XI кылымдарда Ибн аль-Мукаффанын эмгегинин негизинде которулат. Христиан дининин негиздери боюнча жазылат. Негизги нускадан кененирээк. Бул эмгекти биринчилерден болуп Уиллиам Райт чечмелеген. Англис тилине Кэйт Фальконер которгон. Фирдоусинин “Шахнамесиндеги” маалыматтарга таянсак, Ибн аль-Мукаффанын “Калила жана Димнасы” Саманид өкүмдары Наср бин Ахмеддин (914-943) заманында увазири Баламинин буйругу менен фарсчага которулган.бирок котормо толук бүтпөй калган. Ошол эле Наср бин Ахмеддин буйругу боюнча белгилүү акын Рудаки (916) тарабынан кайра жазылып чыкты. Кийинчерээк болжол менен 1140-жылы Низамиддин Абул-Маали Насрулла бин Мухаммед тарабынан Ибн аль-Мукаффанын эмгегинин негизинде которулуп, Газневи султаны Бахрамшахка тартууланды. Мындан кийинки жылдарда да эмгектин фарсчага котормолору тыным алган эмес. XI кылымдын аяк ченинде Симеон Сифтин грек тилиндеги котормосу “Стефанит жана Ихнилат” деген аталышта жарык көрөт. Бул эмгек кийинчерээк латын, герман жана славян тилдерине которулушуна башат болуп берген. XII кылымдын баш ченинде Ибн аль-Мукаффанын котормосу негизинде жөөт дин кызматкери Рабби Юилл тарабынан иврит тилине которулган. Иоганн дэ Капуа бул чыгарманы 1263-1278-жылдар аралыгында латын тилине (Directorium vitae Humanae) которот. Батыш Европа тилдерине оодарылган котормолордун көпчүлүгү ушул котормонун негизинде жарык көргөн. Бул китеп 1480- жылы герман, 1493-жылы испан, 1552-жылы италян тилине которулган. Герман котормосунун негизинде 1618-жылы дат тилине, 1623-жылы голланд тилине оодарылган. 1552-жылы жарык көргөн италян котормосунун негизинде 1623-жылы Томас Норт тарабынан англис тилине оодарылган. Бул китеп 1556-жылы француз тилине которулган. 1819-жылы Оксворддо англис тилиндеги котормо арап тилиндеги эмгектин негизинде басылып чыккан. 1889-жылы Москвада арапчадан орусчага Михаил Атая тарабынан которулуп, жарык көргөн. Кээ бир тилдерде ыр түрүндөгү котормолору да кездешет. Ошондой эле бул чыгарма түрк, өзбек, татар, монгол тилдерине да которулган.