cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Студентчилик
Студентчилик термин студенттердин коомдук-демографиялык, социалдык-профессионалдык топ катары белгилейт жана аныкталган коомдук абалы, ролу, статусу, социализациянын өзгөчө фазасы. Студентчилик 12-кылымда Европада биринчи университеттер менен бирге өзгөчө топ катары пайда болгон. Орто кылымда Студентчилик социалдык жана составы жагынан бир түрдүү болгон эмес. Студентчилик коомдо зор маанилүү, өзгөчө, билимдүү жаштар отряды жогорку коомдук активдүүлүгү Студентчилик билим алуудан тышкары эмгекте коомдук-саясий турмушта активдүү катышат.
Колдонулган адабияттар
תלמיד
Кокустатуу
Кокустатуу - механикалык урунуудан тери айрылбай дененин жумшак ткандары менен мүчөлөрүнүн жабыркашы. Бир нерсе менен урунганда, катуу жерге жыгылганда кокустайт. Мында көбүнчө үстүңкү ткандар (тери, тери алдындагы клетчатка, булчуң, сөөк чели) жабыркайт. Негизги белгилери: кокустаган жер ооруп, шишимик тартат. Кокустатууда ткандардын шишимик тартышы, ошондой эле кан куюлуу дароо билинбейт, кокустагандан 2-3 күндөн кийин, кээде андан да кеч билинет. Кокустатууда кан куюлган жер канталап, көгөрүп чыгат. Ал жер шишиген сайын ооруй баштайт. Ооруну басаңдатуу жана кан куюлууну басуу үчүн дароо муздак суу, муз басуу керек. Кийинчерээк куюлган канды таратууга жылуулук (жылытма компресс) жардам берет. Ошондой эле кокустаган жерди кыса таңып, кыймылдатпоо сунуш кылынат: колду жоолук менен асып, бутту өөдө жаздыкка коюш керек. Кокустаган жердин өтө катуу оорушу сөөктүн жабыркашынын белгиси болушу да мүмкүн. Ооруксунган жерди сүргүлөө жарабайт, анда тромбофлебит (венанын уюган кан менен бүтөлүп калышы) пайда болушу мүмкүн. Эгерде шишик же гематома (көгөрүү) көпкө тарабаса, сөзсүз врачка кайрылуу керек. Баш катуу урунганда (айрыкча эстен танса, жүрөк айланса, кусса) мээнин чайкалышы же кысылышы мүмкүн (к. Баш травмасы), көкүрөк, ичтин төмөнкү жагы катуу урунса ички органдар жабыркашы мүмкүн. Мындай учурда баарыдан мурда жабыркаган кишиге тынчтык берип, врач чакыруу (же токтоосуз ооруканага жеткирүү) зарыл. Оорулуу адам эч убакта ордунан турбоого жана баспоого тийиш, аны көтөрүп же замбилге салып жеткирүү оң. Кокустатууну алдын алууда өндүрүштө, айыл чарбасында, спортто, балдар коллективдеринде коопсуздук техникасынын эрежелерин сактоо маанилүү.
Холестерин
Холестерин — сероид тобундагы түссүз, жакшы кристаллдашуучу зат.
Жаныбарлар менен кишинин организминин бардык клеткасында, кан сары суусунда боло тургандыгы далилденди. Ошондой эле нерв ткандарындагы липиддерде, бөйрөк үстүндөгү безде, боордо, булчуңда, канда кездешет. Организмдеги холестерин алмашуунун бузулушу жана улгайган сайын анын көбөйүшү (майлуу тамак менен тамактанганда) өт жолдорунун таш оорусу, атеросклероз, көздүн тунарышы жана башкалар ооруларга алып келет. Мээнин кан айлануусу бузулганда, кан жетпегенде, мээ жараланганда, ириңдегенде, менингоэнцефалитте холестерин көп бөлүнөт. Холестериндин алмашуусунун бузулушуна жыныс бездеринин, бөйрөк үстүндөгү бездин жана башкалар функцияларынын басаңдашы да мааниге ээ. Холестерин союлган малдын жүлүнүнөн алынат.
Стероид дарыларын даярдоодо колдонулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Петровка (Зилайыр району, Башкыртстан)
Петровка — Башкыртстандын Зилайыр районундагы айыл, Зилайыр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 163 киши. Почта индекси — 453687, ОКАТО коду — 80227816004.
Чаар карга
Чаар карга (лат. Nucifraga caryocatactes) — ийне жалбырактуу токойдо жашайт, тобурчактардын уругу менен тамактанат, таандан кичирээк, сепкил чаары бар; мунун төмөнкү түрчөсү да белгилүү: шиш тумшук чаар карга.
Эл аралык ишкерлер кеңеши
Эл аралык ишкерлер кеңеши, ЭИК (орус. Международный Деловой Совет, англ. International Business Council) – Кыргызстандын экономикасындагы инвестициялары жалпысынан миллиарддан ашык АКШ долларын түзгөн ата мекендик жана эл аралык бизнес өкүлдөрүнүн кеңири чөйрөсүн камтыган бизнес-ассоциация. ЭИК адам укуктарын, эмгек стандарттарын, айлана-чөйрөнү коргоо жана коррупцияга каршы күрөшүү жаатындагы негизги баалуулуктарды аныктоочу БУУнун Глобалдык макулдашуусунун он принцибин колдойт, ошондой эле алардын таасир кылуу чөйрөлөрүнүн чектеринде бул принциптерди кабыл алууда жана жүзөгө ашырууда өздөрүнүн мүчөлөрүнө көмөк көрсөтөт. ЭИК коррупцияга каршы күрөшүүдө, социалдык-экономикалык адилеттүүлүккө бөгөт койгон мыйзамдар менен тажрыйбаларды өзгөртүүдө өкмөт менен, жергиликтүү жана эл аралык уюмдар менен кызматташат.
ЭИКтин тарыхы
2000-жылдын декабрында чет өлкөлүк инвесторлордун формалдуу эмес клубу – Эл аралык ишкерлер кеңеши түзүлгөн. Өзүнүн катарын кеңейтүү жана ишмердүүлүгүн мыктылоо менен ЭИК туруктуу беделдүү уюмга чейин өстү, ал чет өлкөлүк жана жергиликтүү капиталдын катышуусу менен экономиканын ар кайсы тармактарында иш-аракеттерин жүргүзүшкөн 150гө жакын алдыңкы компанияларды бириктирет. Биздин мүчөлөрүбүздүн арасында белгилүү ата мекендик брэнддерди көрсөтүшкөн ири салык төлөөчүлөр бар.
ЭИКтин максаттары
- Кыргызстанда инвестициялык климатты жана бизнес-чөйрөсүн жакшыртуу.
Флорхам Парк (Нү-Жерси)
Флорхам Парк (Нү-Жерси) (Florham Park) — Нү-Жерси штатынын Моррис округуна караган АКШ шаары.
Эл аралык ишкерлер кеңеши
ЭИКтин максаттары
- Мамлекеттик бийлик органдарына (КР Президентинин Аппаратына, КР Жогорку Кеңешине, КР Өкмөтүнө) бизнес-коомдоштуктарынын пикирлерин көрсөтүү
Флорхам Парк (Нү-Жерси)
Калкы - 12389 киши. Болжолдуу аянты - 19.3 км². FIPS коду — 34-23910.
Эл аралык ишкерлер кеңеши
ЭИКтин ишмердүүлүгү
ЭИКтин ачык жыйындары, ЭИКтин комитеттеринин отурумдары жана тегерек столдору бизнести тынчсыздандырган маселелерди талкуулоо үчүн уникалдуу аянтча болуп саналат. ЭИКте минералдык ресурстар боюнча, инвестициялар боюнча, салык, бажы жана Социалдык фонд боюнча, интеллектуалдык менчик боюнча, туруктуу өнүктүрүү жана корпоративдик социалдык жоопкерчилик боюнча, адам ресурстарын башкаруу боюнча 6 комитет иштейт.
Өкмөт менен өз ара активдүү аракеттешүү менен, ЭИК төмөндөгүлөрдүн мүчөсү болуп саналат:
ЭИКтин өнөктөштөрү
ЭИК Кыргызстандын башка бизнес ассоциациялары менен – Жаш ишкерлер ассоциациясы, Кыргызстандын ишкерлер бирлиги, КР Соода-өнөр жай палатасы, Улуттук бизнес-ассоциациялар альянсы, Банктар бирлиги, Америка соода палатасы, Кыргыз туроператорлор ассоциациясы жана көптөгөн бизнес-ассоциациялар менен тыгыз кызматташып турабыз. Эл аралык ишкерлер кеңеши ЕККУ, ЮСАИД, БУУӨП, ЭФК, ДБ, ЕӨРБ, АӨБ, GIZ ж.б. сыяктуу эл аралык донордук уюмдар, чет өлкөлөрдүн элчиликтери жана ӨЭУлар менен иштешет.
Акшагыл алюминий кени
Акшагыл алюминий кени – Баткен облусунун Баткен районунда, Туркестан, Алай кырка тоолорунун түндүк капталындагы Акшагыл тоосунда, деңиз деңгээлинен 1150–1921 м бийиктикте. 1963–66-жылдары издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы ортоңку-жогорку девондун жана төмөнкү-ортоңку Таш-Көмүр мезгилинин карбонаттык катмарлары менен түзүлгөн. Руда тулкулары кыска линза жана уя сымал топтолуп, ортоңку девондун акиташ тегинде жатат жана ортоңку Таш-Көмүр мезгилинин акиташ-доломит брекчиялары менен жабылган. Рудалык тулкуларынын саны 60ка жетет, калыңдыгы 0,5–4 м. Руданын минералдык курамы боюнча диаспор-темирлүү боксит үстөмдүк кылат. Алюминий кычкылынын өлчөмү 52–57%. Акшагыл кенинин бокситтери сапаты боюнча жогорку өнөр жайлык Б-3 жана Б-1 маркасына тиешелүү. Алюминий кычкылынын болжол запасы 391 миң м3.
Шакекче тармак
Шакекче тармак (Ring network - Кольцевая сеть). Шакекче тармакта бардык түзүлүштөр үзгүлтүксүз туюк шакек же тор түрүндө туташтырылат. Жылдызча түрүндөгү тармактан айырмасы шакекче тармагында борбордук башкы компьютер колдонулбайт. Берилиштер бир багытта шакекти айланып агып ар бир компьютер аркылуу өтүп турат. Шакекче түзүлүштүү тармактын кемчилиги бир компьютер иштен чыкса, бүтүндөй тармак иштен чыгып калат, себеби, берилиштер иштен чыгып калган компьютер аркылуу өтө албай калат.
Аркалык (асем буюм)
Аркалык (асем буюм) – кыз-келиндердин чачпагынын учуна кадалуучу күмүштөн жасалган асем буюм. Кыргыз элинин көчмөн турмушунда аш-тойлордо жана шаан-шөкөттөрдө кыз-келиндер кеңири колдонгон. Бүгүнкү күндө аркалыкты музейден гана кездештирүүгө болот.
Бюджеттик жөнгө салуу
Бюджеттик жөнгө салуу – мамлекеттик бюджеттин  кирешелерин бөлүштүрүү тартиби. Б. ж. с. экономиканы жөнгө салуу менен КРнын социалдык-экономикалык жактан өнүгүшүн болжолдоо ишчараларынын ажырагыс бөлүгү болуп саналат. == Колдонулган адабияттар ==
Полянка (метро бекети)
Полянка — Москва метросунун Серпуховско-Тимирязевская сызыксындагы станция. 1986-жылы 23-январьда ачылган.
Клиника
Клиника - оорулууларды дарылоочу, медик-студенттерди жана врачтарды окутуучу, ошондой эле илим изилдөө иштери жүргүзүлүүчү стационар (оорукана) тибиндеги мекеме. Клиника бардык медициналык жогорку окуу жайларында, врачтардын билимин өркүндөтүүчү институттарда, ошондой эле көпчүлүк илим изилдөө институттарында болот. К. шаардык, областтык же республикалык ооруканалардын базасында иштесе клиникалык оорукана деп аталат.
Клиника-бул илимий-изилдөө багытындагы эң жогорку деңгээлдеги оорукана. Дарыгерлер ошол эле учурда окутуучулар, илимий жетекчилер болуп саналат, алар илимий иштер менен алектенишет.
Нышаа баатыр
Нышаа Баатыр (Нышаа Кудайменде уулу) (болжолдуу 1702-1785) – калмак баскынчыларына каршы күрөштүн жигердүү катышуучусу, элчи.
Адигине уругунун асылбаш тукумунан; солтолордун арасында өсүп-өнгөндүктөн, айрым булактарда солто уруусунан делет.1745-жылы Нышаа баатыр менен саяк Качыке баатыр баштаган кол Ысык-Колдогу сарт калмак ханы Аккуйрукту чабышат, калмактар коп кырылат. Калмактар Текес, кулжага чейин сурулот.Чуй боорунда коп жылга тынчтык орноду. Нышаа баатырдын энеси кытай кызы болгондуктан, ал кытай-калмак тилин мыкты билген. Нышаа Кыргыз жерлерин калмактардан бошотууга жигердүү катышып, көп эрдик көрсөткөндүктөн, аны 1758-жылы Пекинге барган кыргыз элчилери Черикчи бийге жана Түлкү бийге кошуп жөнөтүшкөн. Элчилер Пекинде Цинь императору Цзянлундун салтанаттуу кабыл алуусунда болушуп, Кытай империясынын 3-даражадагы башкаруучулук чини менен сыйланган. 1785-жылы казак Бердикожо баатыр Жумгалдан кыргызга кол салат Нышаа баатыр баштаган кыргыздар казактарды сүрүп кууп Иле суусунун боюнан Нышаа казактардын колуна тушуп өлтүрүлөт. Нышаанын соогу Ак-Суу капчыгайынын ичиндеги (азыркы москва району, ал жакта күмбөз эстелиги бар) Нышаа суусунун боюна коюлган. Курман болгондон кийин Цин императорунан ыйгарылган даражасы анын уулу Дөөлөткө ыйгарылган. Нышаа баатыр 5 аял алып,12 эркек балалуу болгон.Нышаанын небереси Турап белгилүү сурнайчы болгон, ал чон атасына арнап, «Ат кетти» деген күүнү чыгарган. Иле суусунун боюндагы Нышаа баатыр өлгөн жер Аткетти деп аталып калган. Нышаанын учунчу муундагы небереси Байзак баатыр болгон.
Айрым шилтемелер
«Нышаа жана анын доору» аттуу жыйнак-хрестоматия жарыкка чыкты
Алюмосиликаттар
Алюмосиликаттар – курамында А1 жана Si комплекстик аниондорун кармаган табийгый жана синтетикалык топтор. Комплекстик аниондун типтүү мисалдары- [A1SiO 4]-, [A1Si 2O6]- , [A1Si 4 O10]- , [A1 2Si3О10]2-. Силикаттарда Si атомдору бир аз бөлүгү A1 атомдору менен орун алмашуусунун натыйжасында алардын түрдүү валенттүлүгүнүн негизинде ашыкча терс заряд пайда болуп, А. кристаллдык торчолоруна Na+, К+, Мg+2 же Са+2, Ва+;Li+ киргизилиши менен компенсацияланат. А. жаратылышта кеңири таралып, жер кыртышынын 50 % чейинки массасын түзөт. Аларга төмөнкүлөр кирет: талаа шпаттары, мис. ортоклаз К[A1Si 3О8 ], альбит Na[A1Si 3О8 ], анортит Са[A1 2Si2О8]; чопо минералдары; слюдалар, мис., мусковит КАl2 [A1Si 3О10] (ОН)2 ; нефелин Na[A1SiO 4] жана башка Кристаллдашкан суу жана ОН группасын кармабаган жаратылыштагы А. отко чыдамдуу, кыйындык менен эрүүчү заттар.
Google Nexus
Nexus сабындагы түзмөктөр Google'дун үлгүлүү Android продукциясы катары каралат. Аларда Android'ге (жеке колдонуучу интерфейси сыяктуу) өндүрүүчүлөр же болбосо зымсыз байланыш өзгөртүүлөрү кошулбайт, бирок операторлор аркылуу сатылган түзмөктөргө SIM кулпусу коюлушу жана кошумча брэнддөө кошулушу ыктымал. Мисалы AT&T аркылуу сатылган Nexus 6 түзмөктөрүндө -- кулпуланбаган нускасында дагы ушундай эле жабдуу болгонуна карабастан -- SIM кулпусу кошулуп, аны өчүрүп-күйгүзгөндөгү жөндөлгөн экран өзгөчөлүгү камтылган жана артында логотип коюлган. Ал эми Verizon компаниясынын Galaxy Nexus түзмөгүнүн аркасында Verizon'дун логотиби көзгө урунган жана кулпуланбаган нускасына караганда программалык жаңыртуулар жайыраак келип турган. Анда Verizon'дун CDMA тармагын өздөштүрүш үчүн башка жабдуу коюлган. Бардык Nexus түзмөктөрдө андан ары өнүктүрүүгө жана акыркы колдонуучуга өзгөртүүгө уруксат берген кулпу салынган жүктөгүч камтылган. Nexus түзмөктөр Android түзмөктөрдүн арасында операциондук системин жаңыртуу боюнча маалыматтарды биринчилерден болуп алат.
2016-жылдын аягында Google Pixel продукциясынын кеңири кулач жайышы менен Google "эшикти толугу менен жапкысы келбегенин, бирок мындан ары Nexus түзмөктөрдү жасоо боюнча планы жок" экенин билдирген. 2017-жылы Google жаңы Nokia телефондорун жасоо боюнча HMD Global менен өнөктөш болгон. Муну кээ бири Nexus'ту жандандыруу аракети катары кабыл алган.
Калыгул, Чүй району
Калыгул (Калыгул) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Чүй районундагы айыл. Ак-Бешим айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 790 киши.
Эй, Арнольд!
"Эй, Арнольд!" (англ. Hey Arnold!) – Крейг Бартлеттин ойлоп чыгарган, 1996-жылдын 7-октябрынан 2004-жылдын 8-июнуна чейин Nickelodeon каналында көрсөтүлгөн америкалык мультсериалы. Мультсериалда чоң эне-чоң атасы менен бирге пансиондо жашаган төртүнчү класстын окуучусу Арнольддун жашоосу баяндалат. Эпизоддордо Арнольд достору менен бирге чоң шаардын сунган ар кандай маселелерге дуушар болуп тажрыйба топтогондору сүрөттөлөт.
Бул идея Бартлерге Pee-wee's Playhouse долбоору үстүндө иштеп жатканында, экинчи ролдогу Арнольд атындагы каарманды ойлоп жаратканы менен пайда болгон. Аткаруу башчыларына Арнольд каарманы өтө жагып, Бартлер Портленд (Орегон) жана Сиэтл (Вашингтон) шаарларында чогу өсүп-чоңойгон адамдардан ильхом алып каармандардын курамын толуктаган. Бартлер мультсериалдын алгачкы эпизодун 1994-жылы, конок үйүндө жараткан, ал эми официалдуу чыгаруусу 1995-жылы баштаган. Аниматорлордун Арнольдду карапа анимациядан целлулоида анимацияга өзгөртүү иши мультсериалдын бетачарына алып келген. Мультсериал 2001-жылы, 5 сезон жана 100 эпизод менен аяктаган. Сериялар боюнча тартылган "Эй, Арнольд!: Анимацияланган тасма" (англ. Hey Arnold!: The Movie) 2002-жылы жарыкка чыккан. Мультсериалдын баардык беш сезону DVD форматында чыккан.
"Эй, Арнольд!: Жунгли" (англ. Hey Arnold!: The Jungle Movie) аталышындагы сериялардын мутфильм адаптациясынын чыгуусу күтүлүүдө. Мультфильм сериялар бүткөн жерден башталып, сюжеттин жоопсуз калган окуяларынын чечилиштери күтүлүүдө. Мультфильмдин бетачары 2017-жылдын ноябрына пландалган.
Бюджеттик жыл
Бюджеттик жыл – КР аймагында 1-январдан тартып 31-декабрга чейинки мезгил аралыгы.
Энергия жабдыгы
Энергия жабдыгы кубаттуулугу 115-250 вт болгон энергиянын чыңалуусун компьютерге жетиштүү деңгелге өзгөртүп туруу милдетин аткарат. Компьютердин тетиктерин муздак абалда кармап туруу үчүн системдик блокто орнотулган желдеткичти да энергия менен камсыз кылып турат.
Яй-Ю
Яй-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Харута дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кенениялар
Кенениялар (лат. Palpigradi) - кенелердин бир түркүмү, булардын өкүлү укмуштуу кенения (лат. Koenenia mirabilis).
Кара-Богаз-Гол
Кара-Богаз-Гол (түркчө богаз – алкым, өткөөл, гол – көл) – Каспий деңизинин чыгыш жээгиндеги булуң-лагуна. Түркмөнстандын батыш бөлүгүндө. Каспий деңизи менен узундугу 9 км, тереңдиги 3-4 м болгон кууш (800 мге чейин) Кара-Богаз кысыгы аркылуу туташат.
1930-жылдан Каспий деңизинин деңгээли төмөндөй баштагандыктан, булуң акырындап соолуй баштаган. 1970-жылдардын аягында булуңга куйган суунун көлөмү 5-7 км3ге чейин азайган, деңгээли -32 мге төмөндөгөн (аянты 12 миң км2, суусунун көлөмү 20-22 км3), туздуулугу 300%оден ашып кеткен. 1980-жылы Каспийдин деңгээлин сактоо максатында кысык дамба менен тосулуп, булуңга суу кирбей калган. Натыйжада булуң тайыздап, соолуп, туздуулугу 380%оден ашып, таманындагы мирабилит сапырылып учуп, аймактын экологиясын буза баштаган. 1983-жылдын аягында аянты 0,2 км2ге, көлөмү 0,2 км3ге азайып, тереңдиги 0,1-0,3 мге чейин тайыздаган. 1992-жылы булуңду калыбына келтирүү максатында тосмо толук алынып салынган; 1993-95-жылдары Каспийден келген суунун көлөму 37-52 км3ди түзгөн. 21-кылымдын башталышында суунун деңгээли 27,5 м, аянты 18 миң км2 болду. Булуңдун суусу көп буулангандыктан, анын аянты сезон боюнча кескин өзгөрүп турат. Булуңдун айланасынын бөтөнчө табигый ландшафты жана анын экологиялык абалы акырындап калыбына келүүдө. Кара-Богаз-Голдун туз катмарларынан мирабилит казылып алынат. Булуң жээгиндеги Бекдаш шаарчасы сульфат өндүрүү жана иштеп чыгаруу борбору.
Еловка (Лозьва куймасы)
Еловка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 356 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
«Азаттык» радиостанциясы
«Азаттык» радиостанциясы – эл аралык көз карандысыз радиостанция; «Эркин Европа/Азаттык» радиосунун (Radio Free Europe/Radio Libtrty Inc) Кыргыз уктуруу кызматынын расмий аталышы. Чехиянын борбору Прагада жайгашкан.
1949-ж. мурдагы коммунисттик Чыгыш Европада жашаган калктар үчүн «Эркин Европа» радиосу түзүлгөн. 1953-жылдан тартып мурдагы СССРде жашаган элдер үчүн «Азаттык» радиосу ачылган. Бул эки компания 1975-ж. бириккен. «Эркин Европа/Азаттык» радиосу учурда дүйнөгө 26 тилдеги берүүлөрдү уктурат. Ал АКШнын Конгресси тарабынан каржыланат.
«Азаттыктын» «Түркстан редакциясынын» курамындагы кыргызча берүүлөрдү биринчи жолу Азамат Алтай (Кудайберген Кожомбердиев) даярдаган. Ал өзүнүн туңгуч берүүсүн 1953-ж. 18-мартта Германиянын Мюнхен шаарында обого чыгарган. 1967-ж. «Түркстан редакциясы» экиге бөлүнүп, анын бирөө «Түштүк Түркстан» деп аталып, өзбек, тажик, түркмөн тилдеринде, экинчиси «Түндүк Түркстан» редакциясы болуп, ал кабарларды кыргыз, казак, уйгур тилдеринде уктурган. 1975-ж. аталган редакциялар өз өзүнчө бөлүнүп, Кыргыз кызматын (азыркы «Азаттык») Т. Жакып уулу (1975-84), А. Алтай (1984-88), А. Өзгөн (1989-95), М. Газы (1995) жана америкалык түрколог, доктор Чарльз Карлсон (1996-2002), 2003-жылдын 1-январынан тарых илимдеринин доктору, профессор Т. Чоротегин жетектеди. 2010-жылдын 1-октябрынан Венера Сагындык кызы Жуматаева жетектөөдө.
«Азаттыктын» Бишкектеги бюросун Т. Чоротегин (1991-95 жана 1996-98), Э. Нурушев (1995), С. Жигитов (1995-96), К. Молдокасымов (1998-2005), К. Оторбаев, (2005-2010) жетектеди. Азыркы бюро башчысы - Айзада Касмалиева.
Мурда Кыргызстандагы бөлүмү катары КРнын Юстиция министрлигинен каттоодон өтпөй иштеп келсе, 2005-жылдын 31-мартында юридикалык жактан катталган. Анын Кыргызстанда кырктан ашуун кабарчысы бар.
Ар күнкү беш сааттык, башкача айтканда эртең мененки эки сааттык жана кечки үч сааттык берүүсүндө дүйнөдөгү жана Кыргызстандагы кызыктуу адабий жаңылыктарга, коомдук-саясий окуяларга арналган программалары уктурулат. Ошондой эле Кыргыз улуттук телерадиокомпаниясы (КТР) менен түзүлгөн келишимдин негизинде 2005-жылдан «Ыңгайсыз суроолор», 2006-жылдан жаштарга арналган «Азаттык Плюс» жумалык телекөрсөтүүлөрүн тартуулайт.
Ала-Арча чопо кени
Ала-Арча чопо кени – Түндүк Кара-Суу участогу Чүй облусунун Аламүдүн районунда, Төмөнкү Ала-Арча кыштагынан 1,5 км түндүк тарапта, Ала-Арча суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 688–697 м бийиктикте. Кен 1927-ж-дан белгилүү. 1933–55-ж. ортосунда мезгил-мезгили менен “Средазгеолнеруд” трести, 1984–86-ж. Курулуш материалдарын өндүрүү министрлиги тарабынан геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын боз, күңүрт сары түстөгү лёсс сымал кумайлуу топурак жана анын арасындагы шагылдуу кум линзаларынан турган антропоген мезгилинин дарыя чөкмөлөрү түзөт. Кумайлуу топурак катмарларынын жалпы калыңдыгы 43 м, анын чалгындалганы 4–8 м. Кумайлуу топурактын гранулометриялык курамында өлчөмү 0,005 ммге чейинки бөлүкчөлөр 2,8–27,6%, 0,005-0,05 мм - 56,1–92%, 0,05–1 мм – 10,8–16,78%, 1–7 мм–0,291–1,8%. Аянты 52 га жерде кендин запасы В+С1 категориясы боюнча 3,8 млн м3 (1986). 1996-жылга карата калган запасы В категориясыбоюнча 1180 миң м3, С1–2258 миң м3, В+С1–3438 миң м3. Карьер түрүндө казылып алынган кумайлуу топурактан Бишкектеги “Красный строитель” кирпич з-дунда “75–150” маркасындагы кирпич даярдалат.
Климатология
Климатология медициналык - медицина илиминин адам организмине климат менен аба ырайынын факторлорунун тийгизген таасирин дарылоо максатында пайдалануу методдорун изилдөөчү тармагы. Климатология түрдүү табигый дүүлүктүргүчтөрдүн физикалык, химиялык жаратылышын, көнүмүш жана көнбөгөн климатта адамдын организминде табигый дүүлүктүргүчтөн болуучу физиологиялык жана патологиялык өзгөрүүлөрдү, оорулардын географиялык таралышын (к. Медициналык география), оорунун өөрчүшүнө географиялык факторлордун таасирин изилдейт.
Бул илимдин өнүгүшүнө орус климатологу жана метерологу анын ичинде Воейков чоң салым кошкон. Климатологиянын өнүгүшү менен андан климатофизиология, климатопатология, климатотерапия, медициналык метеорология тармактары бөлүнүп чыкты.
Кара боорлор
Кара боорлор (Pterocles) – куштардын көгүчкөн сымалдар түркүмчөсү. Узундугу 22-40 см, салмагы 200-600 г. Денеси жумуру, канаттары тез учууга ылайыкташып, узун, ичке, учтуу, жүнү жыш, саргыч күрөң, чаар. Буттары кыска, арткы манжасы редукцияланган же такыр жок. Кээ бир түрүнүн манжалары биригип өскөн. Кургак талаада жана чөлдө жашайт, суу ичүү үчүн алыска учат. Балапандарына сууну жемсөөсүндө жана сууланган жүнү менен алып келет. Кара боордун 1 тукуму, 2 уруусунун 16 түрү бар. Келгин куштар. КМШ өлкөлөрүндө 2 түрү ак боор (Р. alchata) жана кара боор (Р. orientalis) Борбордук Азияда кездешет. Кыргызстанда Ысык-Көлдүн батышында, Нарын, Талас өрөөнүндө таралган. Жерге уялап, 2-3 жумуртка тууйт. Жумурткасын эркек, ургаачысы басып чыгарышат. Балапаны жумурткадан калың тыбыт менен капталып чыгат. Урук, жемиш, бүчүр жана курт-кумурска менен азыктанат.
Бюджеттик каражат бөлүү
Бюджеттик каражат бөлүү – алуучуларга же бөлүүчүлөргө карата бюджеттик жазууда каралган каражат.
Тайлор Эдуард Барнет
Тайлор Эдуард Барнет (1832–1917) – антрополог англиялык алгачкы эволюционизмдин лидери. Тайлорду көбүнчө биринчи профессионал антрополог деп эсептешет. Ал атайын адистик билим алган эмес, өз алдынча эле байыркы тилдерди, тарыхый жана этнографиялык адабияттарды окуп изилдеген. 1861–1881-жылдарда бир катар эмгектерин басып чыгарган, анын ичинен 1871-жылы чыгарган «адепки маданият» аталган монографиясы аны дүйнөгө таанытат. Эволюционизм теориясынын негизин түзгөн базалык идеяларды айткан. Ал боюнча адам маданиятынын тарыхы жаратылыш эволюциясынын ажырагыс бөлүгүн түзөт. Ошондуктан, адамзатты аныктоочу өнүгүүлөр, өзгөчө биологиялык өнүгүү, жаратылыш мыйзамдары менен көп окшош. Бардык маданий кубулуштар, анын ичинде материалдык объекттер, салттар, дин ишенимдери жаныбарлар, өсүмдүктөр сыяктуу эле түрлөр, феномендер. Маданият жөнөкөй түрдөн татаал түр болуп өнүгөт.
Бардык коомдор да өздөрүнүн тарыхында иреттүү үч стадияны: - жапайылыкты, -варварчылык-(Орой жана жапайы мүнөздүүлүк),
-цивилизацияны басып өтөт. Адамзат бирдиктүү биологиялык түрдү элестетет дейт, маданияттын түрдүү баалуулуктарын да ар түрдүү элдер эволюциялык процесс боюнча өздөрү менен кошо түзгөн болуш керек. Маданияттын элементтери элдерин өз ара байланыштары жана өздөштүрүшүүлөрү аркылуу таркалган. Тайлордун илимий мурасында диндин келип чыгуусу жана өнүгүүсү өзгөчө орун ээлейт. Ал боюнча дин адамдардын ой сезиминин эволюциясы менен кошо келип чыккан жана өнүккөн.
Султан Санжар
Санжар султан (1084/1086 — 1157) – Селжуктар мамлекетинин даңазалуу башчыларынын бири, султан (аскер башчы жана мамлекет башчы). Ал Улуу Селжук дөөлөтүнүн акыркы султаны болгон (анын бийлиги маалында эле бул ири дөөлөт ыдырай баштап, ал өлгөн соң биротоло майдаланып кеткен).
Ата-бабасынын кыскача тарыхы
Султан Санжардын ата-бабасы - Селжуктар – орто кылымдардагы Борбордук Азия менен Ортоңку Чыгыштагы көчмөн огуз-түрк урууларынын кубаттуу Селжуктар мамлекетин негиздеген.
Биринчи чырымчылар (кресттүүлөр) жортуулдарынан кийин С. м. Палестинадан, кийин Сирия, Грузия ж-а Кичи Азиянын айрым аймактарынан ажыраган. 1118-ж. Мелик шахтын уулдары Селжуктар мамлекетин бөлүп алышкан.
Султан Санжардын кыскача өмүр баяны
Мелик шахтын төртүнчү уулу - Муизз ад-Дин Абу-л-Харис Ахмад Санжар түрк калктарынын тарыхында кыскача “Султан Санжар” деген ат менен белгилүү. Ахмад Санжардын энеси – айтылуу Таркан-хатун (“хатун” сөзү ал доордо “каныша” деген жогорку титулду билдирген) эмес, Мелик-шахтын жашыраак токолдорунун бири болгон.
Атасы өлгөн соң жаш Ахмад Санжарга Хорасан аймагы, анын ичинде Мерв шаары (азыркы Түркмөнстандагы Мары шаары) м-н чыгыш аймактар тийген.
Ахмад Санжар оболу Хорасандын гана улуу султаны атыккан. 1118-жылы өзүнүн бир тууган агасы Гийас ад-Дунийа ва-д-Дин Абу Шужа Мухаммад ибн Малик-шах (1105—1118-жж. бийлеген) өлгөн соң, Ахмад Санжар бүткүл Селжук дөөлөтүнүн султаны (1118-1157-жж. бийлеген) болуп калган.
Ошол кезде анын жалпы мамлекеттик даражасы Муизз ад-Дунйа ва-д-Дин ва Адуд ад-Даула ва Таж ал-Милла ва Гийас ал-Умма Абу-л-Харис Санжар ибн Малик-шах деп аталган узун ысымына кошумча “Улуу султан”, “Машрык (Күнчыгыш) менен Магрыбдын (Күнбатыштын) эгедери (“падышасы” - “малик”)” аттуу титулунда да чагылдырылган.
Султан Санжардын ордосу Нишапур шаарында жайгашкан.
Султан Санжар (1118-1157) анын бийлигин тааныгысы келбеген айрым өз бир туугандарына гана каршы эмес, ири аймактагы өз алдынчалыкка умтулган ири феодалдарга каршы да күрөшкөн.
Аламуттагы айтылуу ассасиндердин (“хашшашин”) сектасын биротоло ойрон кылуу үчүн жортуулга баратканда, Султан Санжар бир жолу уктап ойгонсо, жанында тынчтык келишимин түзүү тууралуу сунушка матырылган канжар жаткан экен. Аң-таң калган Санжар султан кайра баскынчыл оюнан кайтат да, бул сектанын башчысы Хасан ибн Саббах менен тынчтык келишимин түзөт (Энно Франциустун маалыматы).
Санжар султан 1141-ж. Элүй Даши жетектеген Кара кытайлардын колуна каршы Самарканд шаарында урушка кирип, бирок алардан жеңилип, Борбордук Азиядагы бийлигинен ажыраган.
1153-ж. Борбордук Азиядагы огуздардын башка уруулары анын Мерв, Нишапур, Тус ж. б. шаарларын чаап алган, өзүн 1156-жылга чейин туткундап турган.
Ошол эле 1156-жылы ал туткундан качып чыгат, бирок 1157-жылы 8-майда ич өткөктөн кайтыш болот. Анын сөөгү Мерв (Мары) шаарына коюлган.
Санжар султандын күмбөзүн 13-кылымдын башында Борбордук Азияга басып кирген монголдор кыйратып салган.
Султан Санжар өлгөндөн кийин Хорасан, Керман ж-а Батыш Ирандын ортосундагы ири аймакта отуз жылга созулган ич ара согуштан кийин бийликке Ануштегинийлер сулалеси келген. Кичи Азияда болсо селжуктардын чакан Конйа султандыгы гана сакталып калган.
Султан Санжардын Туркан-хатун жана Русудан деген аялдары болгон.
Кыргызстан жана Султан Санжар
Азыркы Кыргызстандын аймагынан чыккан даңазалуу окумуштуу Махмуд Кашгари Барскани султан Санжардын атасы Мелик-шахтын тушунда Багдад шаарында бул султанга саясий көз каранды болгон Аббасийлер халифине 1077-жылы өз эмгегин тартуулоо ниетинде болгону маалым.
Айрым орто кылымдык санжыралык маалыматтарда кыргыздардын Фергана аймагындагы бөлүгү Султан Санжардын тушунда эле Мавераннахрда байырлаганы тууралуу айтылат (Сайпидин Аксыкендик, б.а. Сайфу д-Дин Ахсыкенди жазган “Мажму ат-таварих” эмгегин караңыз).
Бир катар кыргыз санжыраларында Султан Санжар тууралуу азыноолак эскерүүлөр бар.
20-кылымда жана 21-кылымдын башында ала-тоолук кыргыздар эркек балдарга “Санжар” ысымын арбын ыйгарышкан. Маселен, жазуучу Чыңгыз Айтматов өзүнүн улуу баласына Санжар деген ысым койгон.
Мусат (Салауат району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Фрэнсис Бэкон
Фрэнсис Бэкон (1561—1626) — Жаңы замандын тажрыйбалык илиминин негиздөөчүсү деп эсептелет. Ал өзүнүн алдына илимий усулду түзүү милдетин койгон биринчи философ болгон. Анын философиясында Жаңы замандын философиясын мүнөздөөчү башкы принциптер биринчи жолу иштелип чыккан. Бэкон ак сөөк тектен чыккан жана бүткүл өмүрү бою коомдук жана саясый ишмерликти өтөгөн: адвокат, жамааттар палатасынын мүчөсү, Англиянын лорд-канцлери болгон. Өмүрүнүн акырына жакын ченде ал сот ишин жүргүзүүдө пара алды деп күнөөлөнүп, коом тарабынан айыпталат. Ал ири штрафга (40 000 ф.ст) өкүм кылынып, парламенттик полномочиесинен ажыратылып, соттон куулуп жиберилет. Ал сууктун этти бузулуудан сактай тургандыгын далилдөө үчүн, жана муну менен өзү иштеп чыгып жаткан эксперименталдык илимий усулдун күчүн үлгү катарында көрсөтүү үчүн тооктун ичине кар толтуруп жатып, өпкөсүнө суук тийгизип алат да 1626-жылы каза табат.
Өзүнүн философиялык чыгармачыл ишмердигинин эң башталышынан тартып эле Бэкон ошол кезде үстөмдүк кылып турган схоластикалык философияга каршы чыгып, тажрыйбалык таанымга негизденген «табият» философиясынын доктринасын сунуш кылат. Бэкондун көз караштары Кайра жаралуунун натурфилософиясынын жетишкендиктеринин негизинде калыптанат жана ал көз караш изилденип жаткан кубулушка аналитикалык мамиле жасоого негизденген натуралисттик дүйнө түшүнүктү жана эмпиризмди өзүндө камтып турган. Ал интеллектуалдык дүйнөнү кайра куруунун кеңири программасын сунуш кылып, мурдагы жана өз заманындагы философиянын схоластикалык концепцияларын катуу сынга алат.
Илим классификациалоо
Бэкондун илим түшүнүгү баарынан мурда илимди жаңыча классификациялоону камтыйт, мунун негизине ал адам жанынын эс, кыял (фантазия), акыл сыяктуу жөндөмдүүлүктөрүн коёт. Буга ылайык, Бэкондун ою боюнча, тарых, поэзия, философия башкы илимдер болууга тийиш. Таанымдын жана бардык илимдердин эң башкы милдети, Бэкон боюнча, — жаратылышка үстөмдүк кылуу жана адам турмушун өркүндөтүү. «Соломондун үйү» (өзүнчө бир изилдөө борбору, Академия сыяктуу, бул идея Бэкон тарабынан «Жаңы Атлантида» деген утопиялык романында көтөрүлгөн) деген чыгармасынын сөздөрү боюнча алганда: «коомдун милдети — бардык нерселердин себептерин жана жашырын сырларын таанып-билүү, адамдын жаратылыштын үстүнөн болгон бийлигин толук ишке ашырганга чейин кеңейтүү болуп саналат» [Чыгарм., 2-том. 499-6.].
Практика жүзүндө жетишилген натыйжалар — илимдердин ийгилигинин критерийи. «Натыйжалар жана практикалык ойлоп чыгарылгандар философиянын чыныгылыгынын кепилдери жана күбөлөрү» [Чыгарм., 2-т. 37-6.]. Билим — бул күч, бирок чыныгы билим гана күч боло алат. Мына ошондуктан Бэкон тажрыйба жүргүзүүнүн: жемиш берүүчү жана жарык берүүчү эки түрүн айырмалайт. Биринчилери — адамга түздөн-түз пайда алып келе тургандары, ал эми жарык берүүчүлөрү — жаратылыштын терең байланыштарын, кубулуштардын мыйзамдарын, нерселердин касиеттерин таанып-билүүнү максат кылып койгон тажрыйбалар. Тажрыйбалардын экинчи түрүн Бэкон көбүрөөк баалуу деп эсептейт, анткени булардын натыйжаларын пайдаланбай туруп жемиш берүүчү тажрыйбаларды ишке ашыруу мүмкүн эмес. Биздин алган билимдерибиздин анык эместигин Бэкон далилдөөнүн күмөндүү формасы менен шартталган деп эсептейт, анткени ал идеяларды негиздөөнүн ой жүгүртүүдөн жана түшүнүктөн турган силлогиялык формасына таянат. Бирок түшүнүк, эреже катарында, жетиштүү түрдө негизделип аныкталбайт. Аристотелдин силлогизм теориясын сынга алууда Бэкон дедуктивдик далилдөөдө пайдаланылуучу жалпы түшүнүктөр — өтө шашылыш түрдө иштелген тажрыйбалык билимдин натыйжасы дегенге таянат. Өзү тарабынан, билимдердин пайдубалын түзгөн жалпы түшүнүктөрдүн маанилүүлүгүн моюнга алуу менен Бэкон башкы нерсе — бул түшүнүктөрдү туура түзүү деп эсептейт, анткени, эгерде түшүнүктөр шашылыш, калпыс түрдө түзүлсө, анда ошол түшүнүктөргө таянып турган нерселер да бекем боло албайт.
Бэкон сунуш кылган илимди реформалоодо башкы кадам — корутундулоонун усулун өркүндөтүү, индукциянын жаңы концепциясын түзүү болууга тийиш.
Бэкондун тажрыйбалык-индуктивдик усулу жаратылыштын фактылары менен кубулуштарын талдап кароо жолу менен, акырындап жаңы түшүнүктөрдү түзүүдө турат. Бэкондун пикири боюнча, ушундай усулдун жардамы менен гана бир жерде тыпырап туруп калбай жаңы акыйкаттарды ачууга болот. Дедукцияны четке какпай, Бэкон таанымдын ушул эки усулунун айырмалары менен өзгөчөлүктөрүн төмөнкүчө аныктайт: «Акыйкатты ачуунун эки жолу бар жана алар жашай алат. Бир жол туюп-сезүүдөн жана жекеликтерден бир кыйла жалпы аксиомаларга карай көтөрүлөт жана да бул негиздерге жана алардын төгүндөлгүс акыйкаттыгына таянып, орто аксиомаларды ачып, талдайт. Бул жолду азыр да пайдаланышат. Ал эми экинчи жол аксиомаларды туюп-сезүүлөрдөн жана жекеликтерден алып келип чыгарат да, тынымсыз жана акырындык менен көтөрүлүп отуруп, акыры түбү бир кыйла жалпы аксиомаларга келет. Бул жол чыныгы жол, бирок текшерилбеген жол» [Чыг. 2-т. 14-15-6.].
Индукция
Ойлонуштурулуп жасалбаган корутундуну жокко чыгаруунун бирден бир жолу ушул. Терс инстанциялар деп аталгандарды барк албоо, Бэкондун ою боюнча,— жаңылыштыктардын, жалган ишенимдердин, жалган көз караштардын башкы себеби.
Фактыларды чогултуп-топтоо жана аларды системага келтирүү Бэкондун индуктивдик усулуна зарыл этап катарында кирет. Бэкон изилдөөнүн үч таблицасын түзүү идеясын сунуш кылат, алар: бар нерселердин таблицасы, жок нерселердин таблицасы жана орто аралыктагы баскычтардын таблицасы. Эгер кимдир бирөө, Бэкон жакшы көргөн мисалды пайдаланып, жылуулук формуласын тапкысы келсе, анда ал биринчи таблицага жылуулукка тиешеси бар нерселердин баарын топтойт да, жалпы мүнөзгө ээ болбогон нерселердин баарын алып таштайт, башкача айткандажылуулуктун бар болуп турушун шарттаган нерселердин баарын топтойт. Экинчи таблицада биринчи таблицадагыга окшогондорду, бирок жылуулук бербей турган нерселерди топтойт. Мисалы, биринчи таблицада жылуулук бере турган күндүн нурлары көрсөтүлүшү мүмкүн, экинчисине — ай менен жылдыздардан тараган, бирок жылуулук бербей турган нурлар киргизилет. Мына ушундай жол менен жылуулук берип турган нерселердин баарын бөлүп алууга болот. Акырында келип, үчүнчү таблицада ар түрдүү даражадагы жылуулук сакталып турган нерселер топтолот. Ушул үч таблицаны пайдаланып, биз Бэкондун идеясына ылайык, жылуулуктун негизин түзүп турган себептерди, атап айтканда, Бэкондун ою боюнча — кыймылды аныктай алабыз. Кубулуштардын жалпы касиеттерин изилдөө жана аларды талдап-кароо принциби мына ушундан көрүнөт.
Эксперимент жүргүзүү да Бэкондун индуктивдик усулуна кирет. Эксперимент жүргүзүү үчүн аны кайра өзгөртүп, кайталап, бир тармактан экинчи тармакка которуштуруп, ыңгай-шартты мурдагы абалына кайтарып, токтотуп коюп, башкалар менен байланыштырып жана бир аз өзгөртүлгөн кырдаалда аны изилдеп-үйрөнүү маанилүү. Мына ушундан кийин чечүүчү экспериментке өтүүгө болот.
Тажрыйбаны колдоонуу
Бэкон фактыларды тажрыйба аркылуу жалпылоону өз усулунун өзөгү катарында карайт, бирок ал аны бир жактуу түшүнүүнүн жактоочусу болгон эмес. Бэкондун эмпирикалык усулун айырмалап турган нерсе анын фактыларды талдоодо акыл-эске максималдуу даражада таянганы болуп саналат. Бэкон өзүнүн усулун гүлдөрдүн ширелерин искеп, анан аны өз чеберчилиги менен балга айландырган аарынын өнөрүнө салыштырат. Ал кумурскага окшоп жолдо жолуккандын баарын чогулта берген (бул жерде ал алхимиктерди айтып жатат) олдоксон эмпириктерди жана жөргөмүштөр сыяктуу билимдин желесин өз ичинен токуган (схоластарды айтып жатат) абстрактуу догматиктерди айыптаган.
Бэкондун ою боюнча, акыл-эсти төрт түрдүү жаңылыштан тазалоо илимди реформалоонун өбөлгөсү болууга тийиш. Таанымдын жолундагы бул тоскоолдуктарды ал идолдор (буттар: жасалма кудайлар) деп атайт, алар: тукум, үңкүр, аянт жана театр идолдору. Тукум идолу — бул адамдын тукум куучулук жаратылышы менен шартталган жаңылыштыктар. Адамдын ойломунун өз кемчиликтери бар, анткени ал «нерселердин жаратылышын өз жаратылышына аралаштырып, нерселерди ийри-буйру кылып, бузуп көрсөтө турган кыйшык күзгүгө окшош келет» [Чыгарм.,2-т. 18-6.]. Адам жаратылышты дайыма адамга салыштырып талдап-карайт, бул, жаратылышка мүнөздүү болбогон түп максатты теологиялык түрдө ага жамаштыруудан көрүнөт. Тукум идолу дал мына ушундан байкалат. Жаратылыштын кубулуштарынан чындыгында табыла турган нерселерден көбүрөөк тартип-ырааттуулукту күтүү адаты — бул тукум идолдору. Тукум идолуна, Бэкон, адам ой-акылынын негизделбеген корутундуларга умтулушун да таандык кылат. Ал көпчүлүк учурда айланып жүргөн планеталардын орбитасы тегерек деп эсептелинерин негизделбеген түшүнүк катарында көрсөткөн.
Үңкүр идолдору — бул жеке адамга же кээ бир адамдардын тобуна мүнөздүү болгон, алардын субьективдүү симпатияларына жана жакшы деп тапкандарына байланыштуу болгон жаңылыштыктар. Мисалы, айрым изилдөөчүлөр байыркы авторитеттердин жаңылышпастыгына ишенишет, башкалары жаңыга артыкчылык беришет. «Адам акылы бул жөнөкөй эле куру жарык эмес, аны эрк менен кумарлык чыйралтып турат, ал эми бул болсо илимде ар ким каалаган нерсени жаратат. Адам көбүнчө өзү жакшы деп тапкан нерсенин акыйкаттыгына ишенет... Кумарлык көп сандаган, кээде байкалбаган ыктардын жардамы менен акыл-ойду булгап жана бузат» [Чыгарм. 2-т. 22-6.].
Аянт идолдору — бул адамдардын сөз аркылуу карым-катышынан жана сөздөрдүн адамдардын акыл-оюна тийгизген таасиринен кутулуунун кыйындыгынан улам пайда болуучу жаңылыштыктар. Бул идолдордун пайда болушунун себеби төмөнкүчө: сөздөр өз ара аталыштар, белгилер аркылуу карым-катышта болот, алар нерселердин эмне экендиги жөнүндө айтып бере албайт. Мына ошондуктан, адамдар сөздөрдү нерселер катарында кабыл алышканда сөздөр жөнүндө бүтпөгөн талаш-тартыштар келип чыгат.
Театр идолдору
Театр идолдору — авторитеттерге сокурларча ишенүүгө, жалган көз караштар менен пикирлерди сын көз менен карабай эле өздөштүрүп алуу менен байланышкан жаңылыштыктар. Бул жерде Аристотелдин системасы менен схоластиканы эске алып отурат, буларга сокурларча ишенүү илимий билимдердин өнүгүшүнө тоскоол болуучу таасир берген. Ал акыйкатты авторитеттин эмес, убакыттын кызы деп атаган. Адамдардын акыл-оюна тескери таасир берүүчү жасалма философиялык жоболор жана системалар — анын пикири боюнча, өзүнчө бир «философиялык театр» болгон.
Бэкон тарабынан иштелип чыгып, илимдин негизин түзгөн индуктивдик усул, анын пикири боюнча, материяга мүнөздүү болгон ички, предметке таандык болгон касиеттердин — кыймылдын белгилүү бир түрүнүн материалдык маңызы болуп саналган формаларды изилдөөгө тийиш. Касиеттин формасын бөлүп көрсөтүү үчүн предметтен бардык кокус нерселерди алып таштоо керек. Кокус нерселерди чыгарып салуу, албетте,— ой процесси, абстракция.
Бэкондун формалары
— бул «жөнөкөй жаратылыш» формалары, же физиктер иликтеп-үйрөнө турган касиеттердин формалары. Жөнөкөй жаратылыш дегенибиз — бул ысык, ным, муздак, оор жана дагы ушу сыяктуу нерселер. Алар көптөгөн нерселер куралып пайда боло турган «жаратылыш алфавити» сыяктуу. Бэкон формаларга «мыйзамдар» катарында кайрылат. Алар — дүйнөнүн фундаменталдык структурасынын детерминаттары жана элементтери. Ар түрдүү жөнөкөй формалардын айкалышы бүткүл көп түрдүү чыныгы нерселерди жаратат. Бэкон тарабынан өнүктүрүлгөн форма түшүнүгү ал тарабынан Платон менен Аристотелдин форманы абстрактуу түрдө талкуулаганына карама-каршы коюлган, анткени Бэкон үчүн форма — бул телону түзгөн материалдык бөлүкчөлөрдүн өзгөчө бир кыймылы.
Бэкон үчүн, тааным теориясындагы башкы нерсе — кубулуштардын себептерин изилдөө. Себептер ар түрдүү болушу мүмкүн, алар физика изилдей турган аракеттеги себептер, же метафизика иликтеген акыркы себеп болушу мүмкүн.
Бэкондун методологиясы кийинки кылымдардагы, XIX кылымга чейинки мезгилдеги изилдөөнүн индуктивдик усулун иштеп чыгууну бир кыйла даражада озунуп иштелген экен. Ошондой болсо да Бэкон өзүнүн изилдөөлөрүндө, анын мезгилинде эле тажрыйбаны аңдап-түшүнүүнүн гипотетикалык-дедуктивдик усулу пайда болуп калган болсо да билимдин өнүгүшүндө гипотезанын ролун жетиштүү даражада баса көрсөткөн эмес, бул усул боюнча тигил же бул божомол, гипотеза каралат да, андан ар түрдүү натыйжалар чыгарылат. Мында дедуктивдүү түрдө ишке ашырылган корутундулар тажрыйба менен салыштырылып көрүлөт. Мындай учурда математикага чоң роль таандык, бирок Бэкон математиканы жетиштүү даражада өздөштүргөн эмес болучу жана ал кезде математикалык табият илими жаңы эле калыптанып жаткан эле.
"Жаңы Атлантида" чыгармасы
Өмүрүнүн акыркы жылдарында Бэкон утопиялык мамлекет жөнүндөгү «Жаңы Атлантида» (өлгөндөн кийин 1627-жылы жарыкка чыгат) деген китебин жазат. Бул чыгармасында ал келечектеги мамлекетти сүрөттөп көрсөтөт, бул мамлекетте бардык өндүргүч күчтөр илимдин жана техниканын жардамы менен өзгөртүлөт. Анда Бэкон адамдардын турмушун сүрөттөп көрсөткөн ар түрдүү таңкаларлыктай илимий-техникалык жетишкендиктер жөнүндө жазат: мында адамды керемет менен айыктыра турган бөлмө, суу түбүндө жүрө турган кайыктар, көрүүгө ылайыкталган ар түрдүү нерселер, үндү аралыкка берүү, өлгөн адамды тирилтүүчү куралдар жана да көптөгөн нерселер бар. Жазылган жаңылыктардын айрымдары иш жүзүндө ишке ашырылды, башкалары фантазия бойдон кала берди, бирок мунун баары Бэкондун адамдын акыл-эсинин күчүнө чексиз ишенгендигин далилдеп турат. Азыркы тил менен аны техпократ деп атоого болор эле, анткени ал оз заманынын бардык проблемаларын илимий-техникалык прогресстин жолунда чечүүгө болот деп эсептеген.
Дин жөнүндө
Адамдын турмушунда илим менен техникага чоң маани бергенине карабастан, Бэкон илимдин ийгиликтери «экинчи себепке» гана тийиштүү, мунун ары жагында кубаттуу жана таанып-билүүгө болбогон Кудай турат деп эсептеген. Мында Бэкон табият билиминин прогресси жалган ишенимдерди жокко чыгарган менен диний ишенимди бекемдээрин баса белгилейт. Ал «философиянын жеңил деми кээде атеизмге түрткөн менен анын көбүрөөк тереңирээк болгон деми динге кайтып алып келет» деп эсептеген.
Бэкондун оз заманындагы табият билимдерине жана философиянын андан аркы өнүгүшүнө тийгизген таасири зор. Анын жаратылыш кубулуштарын изилдөөдөгү аналитикалык илимий усулу, жаратылышты эксперименттик түрдө изилдеп-үйрөнүүнүн зарылдыгы жөнүндөгү концепциясы XVI—XVII кылымдардагы табият илиминин жетишкендиктеринде өзүнүн оң ролун ойногон. Бэкондун логикалык усулу индуктивдик логиканын өнүгүшүнө түрткү берген. Бэкондун илимди классификациялашы илимдин тарыхында оң мүнөздө кабыл алынган, ал гана түгүл француз энциклопедисттери тарабынан илимдерди бөлүүдө негиз катарында алынган. Философиянын андан аркы өнүгүшүндө рационалисттик методологиянын тереңдеши Бэкон өлгөндөн кийин XVIII кылымда анын таасирин ылдыйлатса да, бирок андан кийинки кылымдарда Бэкондун идеялары жаңы жаңырыктарга ээ болгон. Алар XX кылымга чейин өзүнүн маанисин жоготкон эмес. Кээ бир изилдөөчүлөр (мисалы, Ж. Дьюи) аны азыркы интеллектуалдык турмуштун негиз салуучусу жана акыйкаттын прагматикалык концепциясынын жана амбары катарында карайт (мында анын «Иш-аракеттеги көбүрөөк пайдалуу болгон нерсе билимде да көбүрөөк акыйкат болуп чыгат» (Чыг. 2-т. 82-6] деген сөзү эске алынган).
Амальгамалар
Амальгамалар – компонентинин бири сымаптан турган металлдык система. Аларды металлды амальгация ыкмасы менен алат. Компоненттер аракеттенишүүсү мүнөзүнө, катыштар үлүшүнө, темп-рага жараша А. суюк, катуу эритмелер, кристаллдык хим. бирикмелер (меркуриддер) болуп бөлүнөт. Амальгама сымап металлдын үстүңкү бетин нымдап, диффузия жүрүп, кээ бир шартта хим. бирикме же катуу эритме пайда болот. Сымап менен щелочтуу жана щелочтуу жер металлдар туруктуу бирикмелерди, меркуриддер (мис., NaHg2, KHg2,MgHg), Cd жана Pb-катуу эритмелерди пайда кылат. Cu,Ag,Au,Pt меркуреддери төмөнкү темп-рада эле балкып эрип, Hg бөлүп чыгаруу менен ажырашат. Амальгамалоо – майдаланган тоо-тектен, концентраттан сымап жардамы менен металлдарды бөлүп алуу. Майдаланган тоотекти сымап менен иштеткенде, андагы металл сымап менен аракеттенишип, А. пайда кылат. Тоо-тектин курамындагы керексиз заттар өзүнчө бөлүнүп салынат. Өндүрүштүк максатта амальгамация мындан 2 миң жыл мурун эле колдонула баштаган. Алтын жана платинаны тоотектен, көбүнчө концентраттан бөлүүдө, металлургияда жеңил металлдардын калдыктарын иштетүүдө, сейрек кездешүүчү элементтер электролиз ыкмасы менен алууда жана башка иштерде пайдаланылат.
Марыль-Кы дарыясы
Марыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чортово дарыясы орун алган. Дарыянын узундугу - 91 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чолпон (Ак-Суу району)
Чолпон (Чолпон) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ак-Суу районундагы айыл. Каракол айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 405 киши.
Маданий өсүмдүктөрдүн пайда болгон борборлору
Маданий өсүмдүктөрдүн пайда болгон борборлору — ар түрдүү маданий өсүмдүктөрдүн генетикалык,  тарыхий борборлору. Биринчилик борбору (жапайы өсүмдүк кийин адам колго көндүргөн) жана экинчилик борбору (жергиликтүү калк жапайы өсүмдүктү колго көндүрүп, андан башка жерге отургузулуп, аргындаштыруудан өткөндө айтылат) болуп экиге бөлүнөтмэкаш.
Тарыхы
Өсүмдүк чарбачылыгы, жапайы өсүмдүктөрдү колго асыроо бир убакта, Эски жана Жаңы жерде бирдей, биздин заманга чейин 7 — 8 миң жылдыкта башталган. Колго көндүрүү процесси беш континетте тең бирдей, бири-бирине байланышы жок өнүкөн. Албетте, бөтөнү жок, жергиликтүү өсүмдүктөрдөн (эндемикалык) башталган.
Жөөбү, кайык мененби, адамдын өнүгүү жолунда көп аралыкты басып өтүү керек болгон. Себеби, адам өзүнүндө болгон тиккен кийим кечесин, буюмун, курал-жарагын өзүнө керектүү нерселерге айырмаштап оокат кылышкан. Ошолордун ичинде өсүмдүктөрдү да сатышкан. Өсүмдүктүктөрдүн тамыры, уругу көп чакырым аралыктарга, жаңы континет, материктерге таркаган. Кээ бир учурда өсүмдүктүн түпкү мекенин аныктоо көп кыйынчылыктарды жаратат. Маданий өсүмдүктөрдүн аймактары кеңейиши менен ботаникалык, географиялык, генетикалык пайда болуу аныкталган. Ар кайсы географиялык чөйрөдө колго көндүрүү, эволюциянын жөнөкөй мыйзам ченемдүүлүгү менен коштолгон. Алар; мутация, диплоид, интрогрессия жана табигый аргындоо.