cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Калктуу жерди тазалоо
Үйдөгү таштанды менен шыпырындыны атайын идишке чогултат. Эреже боюнча үй тиричилик таштандыларын 3 күндө бир ташып кетүү керек. Көп кабаттуу үйлөрдөн таштанды атайын түтүктөр аркылуу сыртка чыгарылат. Чогулган таштанды жана ыпыр-сыпыр калктуу жерден алыс төгүлүп, өрттөлүп же көмүлүп жок кылынат, зыянсыздандырылат же кайра иштетилет (к. Таштандыларды зыянсыздандыруу).
Антрацен
1-жолу 1832-ж. ташкөмүр чайырынан табылган. Аны 1867-ж. Ю.Ф.Фрицше таза түрүндө алып, изилдеген. Хим. жактан А. нафталинге караганда көбүрөөк каныкпаган мүнөздө болот. А. мезо-көмүртек атомдору реакцияга оңой кирет, анын окистенишинен антрахионон алынат. 9-, 10-абалдарына суутекти, бромду, малеин ангидридин оңой кошуп алат. 9-, 10-абалдын активдүүлүгү - эки бензолдук ядронун таасири болуп саналат. А. негизинен антрахинон, андан түрлүү түстөгү боёктор алууда колдонулат.
Мотыль-Кы дарыясы (Веярмолька куймасы)
Мотыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Веярмолькы дарыясынын оң жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Валюта чеги
Валюта чеги – валюта суммасын түрү боюнча ажырата келгенде, банк активдери менен милдеттенмелеринин дал келбөөсү. Банктын ачык В. ч. (валюталык тобокел чеги) узун (активдер милдеттенмелерден басымдуулук кылган учурда) жана кыска (милдеттенме активдерден басымдуулук кылган учурда) болушу мүмкүн. Ачык чек терс натыйжада – кыска, оң натыйжада – узун болот. Белгилүү бир күнгө карата валютанын аргандай түрү боюнча активдер жана милдеттенмелер тең чыккан учурда В. ч. жабык болуп эсептелет.
Яхромская (метро бекети)
Яхромская — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. Бекети сентябрь 2023-жылы ачылат. 2021-жылдын 20-июлунда Москванын мэринин мурунку Долбоордун ордуна Москванын мэринин токтому "Улица 800-летия Москвы" бекитилген аты "Яхромская" жакынкы Яхромская көчөсүндө, Москва облусунун Яхрома аймагынан кийин аталган.
"Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты экинчи пландагы актриса" номинациясы
"Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты экинчи пландагы актриса" номинациясы (англ. The Academy Award for Best Supporting Actress) - жыл сайын Кинематографиялык искусство жана илимдер академиясы тарабынан ыйгарылат. Бул номинация экинчи пландагы ролду аткарган актрисанын көрүнүктүү аткаруусуна ыйгарылат.
Аралашмаларды кристаллдаштыруу аркылуу бөлүү
Аралашмаларды кристаллдаштыруу аркылуу бөлүү, куйманы, эритмени өз алдынча кристалдаштырууга негизделген. Багытталган кристалдаштырууда ысык куйма муздатуучу жерге акырындап жылып олтурат. Чегарага жеткенде кристалл түшө баштайт. Колонкадагы пленкалык агым кристалдашуу аппараттын жогорку зонасында муздап, төмөнкү зонасында ысыйт. Бул метод нафталин, бензой к-тасы, капролактам жана май к-таларын фракцияларга бөлүүдө колдонулат.
Каракалпак талаасы
Каракалпак талаасы, Жазыжавагл талаасы Фергана ойдуңунун Борбордук бөлүгү. Анжиян облусунун аймагында. Кумай, чопо, кум, жумуру таш тектеринен түзүлүп, жеринин бетин шорлуу жана саздуу жерлер ээлейт; такырлар жана кум дөбөлөрү кездешет. Баялыш, сарсазан, ажырык (шор жерлерде), шыбак, эфемерлер, терек, балгын (кумдуу жерлерде) өсөт. Негизинен жайыт катары пайдаланылат.
Арпанын Ала-Тоосу
Арпанын Ала-Тоосу, Жаман-Тоо - Ички Теңир-Тоонун түштүк-батышындагы кырка тоошондой Арпа өрөөнүн Алабуга - Нарын өрөөнүнөн бөлүп, кеңдик багытта созулуп жатат. Батышында Фергана тоо тизмегине туташат. Узундугу 110 км, туурасы 16 км. Орточо бийиктиги 4000 м, эң бийик чокусу 4737 м. Тоонун түштүк капталы тик, кыска, түндүгү айдөөш-жантайыңкы. Чыгыш тарабын (Бешталаа, Ортосырт) кайнозойдун борпоң тектери каптап жатат. Тоонун морфоструктурасы - горст-антиклиналь, түштүк жана түндүк этектери тектоникалык жаракалар менен чектешет. Арпа капчыгайы (Кептеш) Жаман-Тоонун батышынан өтүп, аны Фергана тоо тизмегинен бөлүп турат. Тоо девондун аягы - карбондун башталышында пайда болгон, калыңдыгы 1300 мге чейин жеткен акиташ теги, доломит, кумдук, сланец, конгломерат; пермдин 1000 м калыңдыктагы слюдалуу жана полимиктүү кумдук, чополуу сланец тектеринен турат. Ортоңку бөлүгү жана түндүк капталдары мөңгүлүү. Тоонун түштүк капталынан Сокур-Булак, Кожогул, Бураначап, Үч-Арча, Жамандаван, Кошчап-Суу, Арпанын Кашка-Суусу, Борлуу, Миң-Бугу, Кыз-Коргон (Арпанын оң куймалары), түндүгүнөн Ич Кашка-Суу, Сырт Кашка-Суу (Алабуганын куймалары) башталат. Күнгөй беттерине субальп жана альп талаасы, тескей беттерине токой аралаш шалбаалуу талаа жана альп шалбаасы, 3600 мден жогору нивалдык-гляциалдык ландшафттары мүнөздүү.
Түйүлчөк жейрен
Түйүлчөк жейрен — (лат. Oreotragus oreotragus) — Африканын тоолорунда жашоочу бир кичине бөкөн сымалдуу кийик.
Сокур бүркүт
Шарты
Оюнчулардын саны 8—20 киши.
Оюн өткөрүлүүчү жер: аянтчада, талаа, спорттук бөлмө, сахна.
Оюнда колдонуучу аспап - жоолук.
Оюнга даярдануу
Диаметри 6—8 метр келген тегерек сызылат, катышуучулар эки топко бөлүнүп, оюндун шарты менен кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Шарт боюнча биринчи топтон кезеги менен оюнчулардын көздөрү таңылгандан кийин, алар экинчи топтон чыгышкан оюнчуларды тегеректен чыгышпай белгиленген убакыттын ичинде кармоого аракеттенишет. Андан кийин топтун оюнчулары ролдору менен алмашышып, оюнду кайрадан башташат. Ошентип, оюнчулардын каалоосу боюнча 2—3 жолу кайталанышы мүмкүн. Көп жолу атаандаштарын кармашкан топтун оюнчулары жеңишет.
Оюндун эрежеси
Тегеректен чыгууга, бир бирине айтууга, тоскоолдук кылууга, жоолукту себепсиз чечүүгө, чурулдоого болбойт.
Совет, Чүй району
Совет (Совет) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Чүй районундагы айыл. Кегети айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 208 киши.
Байдулу темир кени
Байдулу темир кени — Нарын районунда, Нарын шаарынан 65 км түндүк тарапта, Байдулу тоосунун түштүк капталында, деңиз деңгээлинен 3600–3900 м бийиктикте. 1931-ж. табылып, 1950-ж. геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагынын геологиясын палеозойдун чөкмө тектери жана татаал түзүлүштөгү габбро, перидотит дайкалары түзөт. Руда тулкусу тектоникалык жаракалар менен тилмеленген дайкалар жана акиташ тегинин кошулган жериндеги карбонат-серпентиндүү брекчияда топтолгон. Кен тилкесинин узундугу 12 кмге чейин. Негизги минералдары: магнетит жана гематит, аз санда пирит, халькопирит, борнит кездешет. Темирдин кондициялык өлчөмү 30,48–53,48%. Запасы 210,7 млн m.
Тегизчил
Тегизчил ― Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы айыл. Кара-Жал айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1509 киши (2009-жылы).
Фидеизм
Фидеизм (лат. fides – ишеним), илимди динге багындырууга умтулган, илимий ачылыштарды религиялык догмаларды коргоо үчүн аракеттенген реакциячыл окуу. Илимдин чөйрөсүн кыскартуу менен фидеисттер: «илимпоздор чындыктын түпкү-тамырына жете албайт»- деп ишенишкен. Азыркы учурдагы фидеизм илимди дээрлик жокко чыгарбайт, объективдүү чындыкка гана каршы чыгат. Фидеизмдик окуу илимди методологиялык өзгөчөлүгүнөн кол үзүүнү көксөйт.
Аргентометрия
Аргентометрия - Ag+ катиону менен начар эрүүчү бирикмелер пайда кыла турган анионду аныктоочу титриметрлик метод. Титрант катарында АgNО3 суудагы эритмеси колдонулат. Титрлөөнүн акыркы чекитин Морд, Фаянст, Фольгарт методдорун же потенциометрлик методду колдонуп аныктайт. А. галогенид, радонид, цианил жана башка аныктоо үчүн колдонулат.
Лианозово (метро бекети)
Лианозово — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. Бекети сентябрь 2023-жылы ачылат.
Валюта чектөөсү
Валюта чектөөсү – чет өлкөлүк валюта жана башка баалуулуктар менен аткарымдарды жүргүзүүнү чектөөгө багытталып, административдик же мыйзамдык тартипте коюла турган ченемдик эрежелердин тутуму (аткарымдар үстүнөн мамлекеттик көзөмөл жүргүзүү, чет өлкөлөргө каражат которууну чектөө, келип түшкөн акчага тосмо коюу). == Колдонулган адабияттар ==
Магнит сферасы
Магнит сферасы, Магнитосфера (magnetosphere) – Жердин жана планеталардын Күн шамалынын бөлүкчөлөрүнүн геомагниттик талаа менен тездетилишинен түзүлүп Жерди курчап турган цилиндрдик область, башкача айтканда планетанын айланасындагы мейкиндиктин бөлүгү.
Жаңы николаевка (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Жаңы николаевка — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Бакеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 111 киши. Почта индекси — 453183, ОКАТО коду — 80248810004.
Магнит сферасы
Магнитосферасынын физикалык касиети планетанын магнит талаасы жана ал талаанын космостон келген заряддуу бөлүкчөлөрүнүн агымы менен өз ара аракеттениши бонча аныкталат. Жердин Магнит сферасы күндүз 8 – 14 Rге созулат (R – Жердин радиусу), ал эми түнкүсүн бир нече жүз Rге жетет да Жердин магниттүү куйругун пайда кылат. Магнит сферасында радиациялык алкактар бар. Чолпон, Марс, Меркурийде даана эмес.
Рабат тургун жайы
Рабат – биздин замандын 1-кылымында кен казуучулардын тургун жайы. Баткен районундагы рабат кыштагынын түштүк тарабында. Үч дөбөдөн турат. Үстүңкү катмарында калыңдыгы 1 метрдей шлак жатат. Тургун жайдан металл жана руда эритилүүчү имараттын калдыгы, металл эритилүүчү меш, ошондой эле металл куур жана карапалар табылган.
Магнит сферасы
Магнит тынымы
Магнит тынымы (magnetopause) – магнит сферасынын тышкы чеги. Магнит тынымы боюнча корпускула агымдарынын бөлүкчөлөрү (Күн шамалы) магнит сферасын айланып өтөт. Магнит тынымындагы талаанын чыңалышы Жер бетине караганда миң эсе кичине.
Жаңы николаевка (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Рабат тургун жайы
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Айкидо
Айкидо (япончо - күчтү топтоо жолу) - Чыгыштын өзүн-өзү коргоо боюнча жекеме-жеке күрөшүү чеберчилигинин япониялык түрү. Айкидону япониялык мастер Морихей Уесиба самурайлардын аскер искусствосунун негизинде спорттун бир түрү катары иштеп чыккан (1920-30-ж). Айкидо жоокердик кесиптин чеберчилиги катары өзүнө кэндо, бодзюцу, джиу-джицу сыяктуу бир нече стилдерди камтыйт. Мында каршылашынын аракетин өзүнө бурдуруу максатында чабуулдап жана кайра кармоодон тез кетүү пайдаланылат. Анун ыкмаларынын жети жүз жылдык тарыхы бар, түпкү тамыры самурай доорунан башталат. Айкидо ыкмалары ар тараптан келишкен, адамдын денесин жана анын руханий жактан өсүшүн көздөйт. Айкидо бул табият менен адамдын тыгыз байланышын көрсөтүүчү система деп айтылат. Мында адам өзүнүн психикасынын тереңиндеги касиеттерин даана көрсөтө ала турган таймашуунун жагдайлары топтолгон. Кыргызстандын айкидо федерациясы 1995-ж. Бишкекте түзүлүп, 1996-жылдан Айкидонун Бүткүл дүйнөлүк борбору - Айкикай Хомбу Додзе (Токио, Япония) тарабынан таанылган. Кыргызстанда бүгүнкү күндө айкидо башка чыгыш таймашууларынын катарында өнүгүүдө.
Гераклит
Өзгөрүүлөр жөнүндө идеясы
Гераклит кубулуштардын өз карама-каршылыгына өтөрү жөнүндөгү ойду айткан. «Тигиниси да, мунусу да: жандуусу менен өлгөнү, ойгоосу менен уктаганы, жашы менен карысы — баары бизде. Анткени, бул өзгөрүлүп ошол болот, жана ошол өзгөрүлүп, бул болот», «Муздак жылыйт, жылуу муздайт, ным кургайт, кургак ным болот». Каршылаштар кошулат, ажырашып жаткандардан эң сонун гармония келип чыгат жана бардыгы күрөш аркылуу келип пайда болот». Ар кандай кубулуш Гераклит үчүн карама-каршы башталыштардан пайда болот. Бул карама-каршылыктар күрөш абалында турат «Согуш — баарынын атасы, баарынын энеси; бирөөлөрүн ал кудайларга, башка бирөөлөрдү адамга айландырды: бирөөсүн ал кул кылды, башкаларын эркин кылды». «Согуш жалпы нерсе жана чындык да-күрөш, бардыгы зарылдыгы боюнча жана күрөш аркылуу пайда болот».
Гераклиттин концепциясы — бул өзгөрүүнүн универсалдуулугу, анын баарын кучагына алуучу жалпылыгы. Ага «баардыгы агылып турат» деген сөздү таандык кылышат. Анын айткан чыныгы сөздөрү төмөнкүчө: «Бир кечкен сууну эки кечүүгө болбойт».
Дүйнөнүн башкы негизи карама-каршылыктардын күрөшү экенин таануу менен, Гераклит ошону менен эле бирге, карама-каршылыктар бири-бирине өтүү менен экөөнө тең болгон бирдейлик негизди сактап турат деген, башкача айткандаал карама-каршылыктардын бирдейлиги жөнүндөгү идеяны көтөрүп чыгат. Карама-каршылыктардын биримдигин тааныбагандарга каршы чыгып, ал мындайча жазат: «Алар ажыраша тургандар өздөрүнчө кандайча макулдук табышарын түшүнүшпөйт. Жебе менен лиранын гармониясынан байкалгандай эле ал карама-каршылыктар акыры түбүндө келип пайда боло турган гармониянын өзү».
"Логос" идеясы
Бытиенин мыйзамы Гераклитте — «бүткүл жалпы логос (λόγος) », ал карама-каршылыктардын күрөшүнүн, алардын биримдигинин жана бирдейлигинин негизинде жатат.
Гераклит өзүнүн трактатында тааным маселелерине чоң орун берет. Анын пикири боюнча билимдерди жөнөкөй топтоо жолу менен нерселердин чыныгы жаратылышын таанып-билүүгө болбойт. «Көп билим акыл кошпойт. Анткени, тескерисинче болгондо ал Гесиод менен Пифагорго, ошондой эле Ксенофан менен Гекатейге акыл кошмок». Гераклиттин пикири боюнча, тааным сезимдер аркылуу ишке ашырылат, бирок сезимдер чыныгы билим бере албайт, чыныгы билимге ойлом аркылуу жетишүүгө болот. Гераклит үчүн сезимдер менен акыл-эс таанымда тыкыс байланышып турат. «Мен көрүүгө, угууга жана иликтеп-үйрөнүүгө боло турган нерсени артык көрөмүн». 107-фрагментте ал мындай деп баса белгилейт: «Жан дүйнөсү караңгы адамдардын көзү менен кулагы жаман күбө».
Адабиятта Гераклит ак сөөктөрчө ой ойлогон, бирок түнт ойчул катарында сүрөттөлөт. Диоген Лаэртский өзүнүн «Атактуу философтордун өмүрү, окуусу жана насыяттары жөнүндөгү» эмгегинде мындай деп жазат: «Ал өтө акылдуу жана баарынан ашкан текебер адам болгон... Адамдарды жек көрүп, тоого кетип, жалгыз жашап, чөп-чар жеп жан баккан». Бирок тарыхчылардын бул айрым пикирлери Гераклиттин түптүү идеялары менен сыйышпайт, ал өзүнүн идеяларында андан кийинки көптөгөн философиялык концепцияларды, баарынан мурда Гегелдин диалектикасын озунуп айтып кеткен.
Токтогазы Жусупбек уулу
Токтогазы Жусупбек уулу (1864, Талас өрөөнү, Кеңкол өндүрү, Таш-Арык айылы — 1933, ошол эле жер) — жазгыч-казалчы акын, кол өнөрчү. Өз жергесинде медресе ачып, балдардын сабатын ачууга аракеттенген агартуучу. Октябрь революциясына чейин китеп түрүндө тараган диндик жана ар түрдүү мазмундагы поэмаларды кыргыз тилине жакындатып, мүмкүн болушунча түшүнүксүз сөздөрдөн арылта көчүрүп, элге таратып турган. Ал эми өз ырлары бизге өтө аз санда жетти. Буга анын «молдо» аталышы кедергисин тийгизбей койгон эмес. Токтогазы Совет мегилинде бала окутуп, үгүт-насаат иштерине кеңири тартылган. Токтогазы Октябрь революциясына чейин Россияда жер реформасынын жүрүшүнө байланыштуу кыргыз кедей дыйкандарына жер бөлүп берүүсүн сурап падыша өкмөтүнө арыз менен бир нече ирет кайрылып, натыйжада 1912-ж. Беш-Булак, Кара-Ой, Калба деген жерлер букаралардын энчисине тийген. Бирок, жергиликтүү бий-манаптар алардын жер-сууга ээ болуп, өздөрүнө баш ийбей калганы менен келише албай кысым жасап, зордук-зомбулук жасап турушкан. Акыры, жанына баткан эл 1914-ж. көтөрүлүшкө чыгып, аларды жазалоого келген аскер тобуна каршылык көрсөтүп, бир полицейди өлтүрүшкөнү үчүн Кеңкол болушунан 22 кыргыз соттолгон. Анын ичинде көтөрүлүштүн уюштуруучусу катары Токтогазы да кесилип, ал 1917-ж. түрмөдөн качып чыгып, 1919-жылга чейин казак жергесинде жүргөн.
Магниттүү жылдыздар
Магниттүү жылдыздар – А спектрдик класстагы, күчтүү магнит талаасына жана химиялык курамындагы аномалияларды көрсөтүүчү спектрдик өзгөчөлүктөргө ээ жылдыздар.
Магниттүү жылдыздардын магнит талаасынын пайда болушу жылдыз жаралган жылдыз аралык газдардын баштапкы талаасына байланыштуу болот. Магнит талаасынын өзгөрмөлүүлүгү талаанын чыныгы өзгөрүүсүнө көзкаранды болбостон, магниттүү жылдыздардын айлануусуна көзкаранды. Бул жылдыздардын магнит талаасынын чыңалышы ондогон миң эрстедге (~106 А/м) жетет.
Miramax
Miramax (Miramax Films катары таанымал) - тасма жана теле-шоуларды чыгарып жайылтканы менен белгилүү болгон америкалык зоок компаниясы. Компаниянын башкаруу кеңсеси Санта-Моникада (Калифорния) жайгашкан. Miramax 1979-жылы Боб жана Харви Вайнштейн тарабынан негизделген, 1993-жылдын 30-июнунда Walt Disney компаниясына өтүүдөн мурун, Miramax тасма өндүрүү жана жайылтуу боюнча алдынкы катардагы көз карандысыз компания болгон. Ошондон көп өтпөй, "Кылмыш окуясы" (англ. Pulp Fiction) экрандарга чыккан. 2005-жылдын 30-сентябрында Вайнштайндар The Weinstein компаниясын негиздегенинен улам Miramax компаниясын саткан. Disney компаниянын бөлүктөрүнө караганда, Вайнштайндар Miramax компаниясын чыгармачыл жана финансылык жактан көз карандысыз жолу аркылуу жетектеген. 17 жыл өткөн соң, 2010-жылы Disney компаниясы Miramax компаниясын Colony NorthStar, Tutor-Saliba Corporation жана Qatar Investment Authority таандык болгон Filmyard Holdings компаниясына саткан. 2016-жылы компаниянын менчик укугуна beIN Media Group ээ болгон.
Калктуу жерди абаттоо
Калктуу жерди абаттоо - адамдын жашоосуна ыңгайлуу, жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталган чаралар жыйындысы. Өнөр жай курулушунун улам өсүшү, транспорттун көбөйүшү калктын ден соолугуна, турмуш-тиричилигине, айлана-чөйрөгө жагымсыз таасир тийгизбей койбойт. Өнөр жай жана ичинен күймө кыймылдаткычтар бөлүп чыгарган таштандылар, транспорттун интенсивдүү кыймылы калктуу жердин санитария-гигиеналык шарттарын начарлатып, абаны, турак жайды, тиричилик буюмдарын булгап, ызы-чууну көбөйтөт. Бул факторлордун адамга тийгизген жагымсыз таасирин алдын алуу же азайтуу үчүн пландалган жана санитария-техникалык чаралар комплексин ишке ашыруу зарыл. Пландалган чараларга калктуу пункттарды туура жайгаштыруу, санитариялык коргоо зонасын түзүү жана башка кирет. Калктуу жерди абаттоодо маданий-тиричилик имараттарын куруу менен ал жерди жашылдандыруу, коммуналык жактан тейлөө (жылытуу, электр газы жана башка менен камсыз кылуу) чоң мааниге ээ.
Санитария-техникалык чараларга суу менен камсыз кылуу, канализация, ассенизация, таштандыларды зыянсыздандыруу, калк отурукташкан жерлерди тазалоо, дүкөн, дарылоо-алдын алуу, балдар, маданий-тиричилик мекемелерин куруу кирет. Калктуу жерди абаттоонун эң милдеттүү иши - калк отурукташкан жерлерди, шаардык турак жай райондорун жашылдандыруу. Отургузулган бак-дарактар температуранын төмөндөшүнө, абанын таза болушуна көмөктөшүп, кычкылтек менен байытат, ызы чууну азайтат. Орточо шаарлардын (100 миң калкы менен) турак жай райондорунда тигилген бак-дарактардын аянты 1 кишиге 5 м2, ири шаарларда 7мг, курорт-шаарларда 16 мг болушу зарыл. Турак жай райондорун жашылдандыруу калктын эс алуу шарттарын жакшыртат.
Акционердик командитта
Акционердик командитта – кээ бир чет өлкөлөрдөгү акционердик коомдор менен коммандит шериктиктер белгилерин бириктирген компаниянын (шериктиктин) түрү. Катышуучулардын кээ бирлери – аманатчылар Акционердик командитта милдеттенмелери үчүн өздөрүнүн баардык мүлкү менен, ал эми башкалары өздөрүнүн салымдарынын өлчөмүндө жооп беришет.
Байламтал хальцедон кени
Байламтал хальцедон кени Жалал-Абад облусунун Тогузторо районунда, Көгирим (Арал) кыштагынан 25 км аралыкта. 1977-ж. ачылып, изилденген. Кен аймагында доломит менен кремнийлүү сланец жатат. Алардын кошулган жеринде тектоникалык жарака кетет. Анда хальцедон-темирлүү брекчия тилкеси кездешет. Мында кварц сыныктары күрөң, сары-күрөң жана кызыл түстөрдөгү аморфтуу хальцедон-темирлүү масса менен камдашып калган. Тилкенин узундугу 150 мге созулат. Запасы 1000 mдай. Таштан майда кооз буюмдарды жасоого болот.
Хоупвэлл (Нү-Жерси)
Калкы - 1922 киши. Болжолдуу аянты - 1.8 км². FIPS коду — 34-33150.
Байтерекчил клит
Байтерекчил клит — (лат. Saperda carcharias, Linnaeus, 1758) мурутчан коңуздардын бир түрү.
Валюта чөлкөмү
Валюта чөлкөмү – бирдиктүү валюта-экономикалык саясат жүргүзгөн өлкөлөр тобу.
Кашкар (Зилайыр району, Башкыртстан)
Кашкар — Башкыртстандын Зилайыр районундагы айыл, Кашкар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 422 киши. Почта индекси — 453696, ОКАТО коду — 80227823001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Айкөл тоосу
Айкөл тоосу - Түркстан кырка тоосунун түндүк капталындагы Ак-Суу суусунун төрүндө жайгашкан тоо көлү. Лейлек районунун аймагында. Узундугу 2,2 км, туурасы 0,4 км. Аянты 1,0 км2, суусунун көлөмү 57 млн м3. Деңиз деңгээлинен 2938 м бийиктикте жайгашкан. Бөгөт көлдөрдүн тибине кирет. Бөгөттүн узундугу 1,5 км. Тоо этектери көлгө тик түшөт. Көлдөн Ак-Суу суусу башталат.
Анданга (Шарженга куймасы)
Анданга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шарженг дарыясынын оң жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 58 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
"Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты анимациялык тасма" номинациясы
"Оскар" сыйлыгы жыл сайын Кинематографиялык искусство жана илимдер академиясы тарабынан өткөн жылдын эң мыкты тасмаларына жана жетишкендиктерге ыйгарылат. "Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты анимациялык тасма" номинациясы жыл сайын анимациялык тасмаларга ыйгарылат. Академия боюнча, 40 мүнөттөн ашык созулган, каармандары атайын ыкма менен жандандырылган, дээрлик бардык негизги каармандары анимацияланган жана белгилүү убакыт ичинде анимациясы 75 пайыздан кем болбогон тасмалар "Анимациялык тасма" деп аталганга туура келет.
Айкындооч
Айкындооч - сүйлөмдүн баш мүчөлөрү менен байланышып, алардын ар кандай белгисин аныктап, толуктап, бышыктап турган сүйлөм мүчөлөрү. Аткарган милдетине жана маанисине карай аныктооч, толуктооч, бышыктооч болуп бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
ар кандай белгилер аркылуу чийилет:
Калкан сымал бездин жанындагы без
Калкан сымал бездин жанындагы без - калкан сымал бездин аркасында жайгашкан ички секреция бези. Көлөмү 10-15 мм, 2 жана 4 бөлүкчөдөн турат. Ал организмдеги кальций жана фосфор алмашууну жөнгө салуучу паратгормонун бөлүп чыгарат, сөөк тканынын пайда болушу, кандын уюшу, булчуңдун жыйрылышы, нерв импульстарынын берилиши, жыныс клеткаларынын уруктанышы жана башка физиологиялык процесстер организмде кальцийдин нормалдуу алмашуусунда гана ишке ашат. Бул бездин секрети көп бөлүнсө (шишигинде) гиперпаратиреоз оорусу өөрчүйт, сөөк көңдөйлөнүп морт болуп калат. Ал эми сийдикте кальцийдин көбөйүшү бөйрөк же табарсыкта таштын пайда болушуна алып келиши мүмкүн. Тескерисинче паратгормон организмде жетишсиз бөлүнсө, гипопаратиреоз оорусу пайда болот, анда кишини калтырак басат. Мындай абал бул без сезгенгенде же операция жасап, алып салганда болот.
Мезосфера
Мезосфера (мезо… жана грекче spfira – шар) – атмосферанын ортонку катмары. Стратосферанын үстүнөн орун алган 50 кмден 80–85 кмге бийикте. Улам бийиктеген сайын температура төмөндөйт. Үстүнкү чегинде –70... –130°Ска (орточо –90°С) жетет. Физикалык касиеттери (температура, басым ж. б.) метеорологиялык ракетага орнотулган аспаптар менен аныкталат.
Физикализм
Физикализм – логикалык позитивизмдин концепцияларынын бири, Карнап, Нейрат тарабынан иштелип чыккан. Физикализмдин өкүлдөрү кайсыл гана илим болбосун, физиканын мыйзамына ылайыкташтырууга аракеттенишкен. Илимдин бир тилде болушун жакташкан. Опозитивизмдик эмес механикалык принциптердин кайра жаралуусу келип чыккан. Бирок алар күткөн жыйынтык болгон эмес. Алардын көпчүлүгү ортодоксалдуулук физикализмден чыгып кетишкен.
Белдемчи
Белдемчи – аялдардын белден ылдый тартынуучу кийими. Ал баркыт, нооту жана башка кездемелерден этеги жазы, жогорку бөлүгү кууш, кашат коюлуп, эки учалуу тигилет. Жээктери саймаланып, кундуз карматылып, чачыланып кооздолот. Белдемчини жазда, күздө, айрыкча кышта тартынат. Белдемчинин кездемеси, тигилиши, көркөмдөлүшү, түсү аны кийүүчү кишилердин жашына, өңунө, тулку боюна, табитине жараша жасалат. «Кызыл, көк көчөт келтирип, Кыпча белге кынаптап, Кыз бурак сенин белдемчиң» (эл ыры).
Адегенде белдемчини бычып, сырткы тигишин өзүнчө тигип алат да, анан бор менен түшүрүүчү көркөм көчөттү чиет. Бул буюмдун четине «кыял оюмун» үзүндүлөбөй, жазылыгы төрт элидей узун кылып жүргүзөт. Эгер ал «кыял оюму» кызыл өң менен толсо, сыртынан жашыл өңдү айлантып, көчөттү ачуу керек. Мунун этек-көчөтүнүн эни сөөм-карыштан ашпоосу керек. Мында көркөм буюм үчүн кызыл, жашыл, сары, ак жип сырдуу айкалышат.
Белдемчинин этегине, мурункудан жазы чийим түшүп, ага кызыл-сары өңдү айкалыштырып, анын ичи-сырты «аламончоктолот». Анын жээктерине сайма көчөттөрү түшүп, анан кундуз, көрпө же аң терилери карматылат. Тигилген буюмдун жердиги, тигилиши жана көркөмдүгү аны кийүүчүнүн жашына ылайыкташат. Мисалы, байбичелер кийүүчү белдемчи көбүнчө кебез, жука кийиз, жүн, жаңы же ара тууган козу-улактын өңдөнгөн терилери менен эле ичтелет. Көпчүлүктүн жүзүн өзүнө бура турган бул аруу буюмдун бир нече үлгүлөрү бар. Мунун бели төрт элиден келип, эки өңүрү, этек, жээги жазылыгы нукумдай сайма аркылуу кооздолушу керек. Буга түшүрүлүүчү көркөм көчөттөр «кочкор мүйүздөнүп», ал ич ара көл толкунундай жана дарак бутактуу көрүнөт. Белдемчинин көчөттөрүн берүүдөн мурун абалы эки тарабына кош жээк түшүрүлүп, мунун ортосуна өзүнчө толкун сызыктар берилет. Андан соң көчөт кабыргаланып, балаты бутактанып кетет.
Белдемчиге да чепкен, кемсел, чыптама сыяктууларга түшүрүүчү сайма көркөм көчөттөрдүн дал өзүндөй кайталанышы ыктымал. Бул буюмдун алардан айырмалуу жагдайы мында сайма көчөттөрүн алдыңкы өңүргө эки эсе эндүү саюуга да болот. Албетте, элдик мындай кийимдерди саймалуу кылып жасоо аны кийүүчү адамдардын жаш өзгөчөлүгүнө тыгыз байланышкан. Чепкен, кемсел, чыптама, белдемчи өңдүүлөргө жээктей толкун сайма түшүрүп туруп, араларына тегерек чекитче берсе, мында да буюм кооз көрүнөт, «Бадам оюмдун» өзүн эле чебер сайып койгон учурлар бар. Белдемчинин негизги саймасынын «жээгине», «көзчө», «ийрек» сайып, үч-төрт элидей кундуз, же ага тете асыл терилерден бастырып, айырмалоо үчүн актан кичине кыйык «күбөлөп», анан сөөмдөй (10, 12 см.) негизги сайма көчөтүн кызыл жиптен түшүрүп, аны сары менен жээктеп, кайра актан көбөөлөп, кайрадан жээгине «көзчө», «ийрек» сайса да болот. Буюмдун эки этегине бутактанып, өзүнчө көчөттүн бир бүтүмүн сары, кызыл өң аркылуу кыялдантып, бадырайта келтирсе да жарайт. Белдемчинин жердиги башка сырт кийимдеринен айырмаланбайт.
Баатырлардын жоо кийимдеринин бир бөлүгү катары алды жактан тартылып, жоокерчиликте казаттарда аттанганда ичти жана табарсыкты сактоо үчүн да жасалган. Анын жерди металлдан, териден, калың кийизден, көн булгаарыдан болгон. Белдемчинин сайма көчөттөрүн жалаң шуру бастыруу аркылуу жүзөгө ашырууга болот. Мында буюмдун өңүрүнүн майда шурулары төрт бурч «тумарча» болсо, этек-жеңдеринде тизилген шурулар «омуртка» өңдүү көчөттөрдөн турат. Буюмду тартынууда анын анча оор сезилбеши үчүн шуру менен түшкөн көчөттөр анча жыш көрүнбөйт. Белдемчи бели төрт-беш элидей жазы болсо, адатта, ал топчуланат. Белдин эни тайкы жасалса, боо тагылат. Анын боосу да ычкырдан (ич курдай) көбүнчө кызыл, жашыл, көк, ак өңдөр менен кол учунда чалынат да, башы папиктелип, топ чачыланат. Буюмду шурулап кооздоо жердикке жана анын өңүнө тыгыз байланышат. Азыр уздар белдемчини баркуттан жасап жатышат.
Адаттагыдай, кундуз жана башка аң терилерин жээктеп туруп анын четине саймадан бир сыйрадан «жээкти» түз түшүрүп алуу керек. Көркөм көчөттүн кош «жээги» жарыш сайылат. Ал көчөттүн элементтери жазыраак, жагалмай канаттанып, тарам-тарам болуп, учтары сүзүшкөн экинчи кабырга көчөт менен айкалышат. Бул көркөмдүктөрдү кайрадан бир сайым «жээк» бөлүп турат. Буюмдун этегинин ортолук көчөтүн айырмалап, анын ажарын ачуу үчүн актан «чычкан изин», же «тап бердирип» (сейрек сайып), анан жагалмай канаттанган көчөттү кайрадан берүүбүз керек. Аң терилеринен кош жээк бастырып, анын ортосундагы сөөм-нукумдай жерге түшкөн көчөттөр анча коюланбай, «кыял» оюму сымал же «бадамча оюму» кейиптенип берилсе, албетте, буюмдун жүзү ачылат. Мындай көркөм көчөттөрдү белдемчинин белине берүүгө да болот. «Белдемчи таккан -белине, Пейил жаккан элине» — дегендей, ал көйнөктүн сыртынан тартылат да, чыптама менен бир бүтүмдү түзгөндөй болот. Белдемчинин жалаң сайма көчөттөрү менен жыш толгон түрү да бар. Аны «кызыл белдемчи» деп атайт. Бул — кара күрөң баркутка көбүнчө кызыл жипти илме сайма аркылуу саюу аркылуу буюмду жүзүнө чыгаруу. Белдемчи сайманын жээгине «көзчө» же «ийрек» сайып, үч-төрт элидей кундуз өңдүү аң терилерин бастырып, аны айырмалоо үчүн актан кичине «кыйык» күбөлөп, анан сөөм-карыштай негизги сайма көчөтүн кызыл жиптен берип, аны сарыдан «жээктеш» керек. Актан күбөлөп, кайрадан жээгине «көзчө», «ийрек» сайылат. Ошондо кийимдин эки этегине бутактантып өзүнчө көчөттүн бир бүтүмүн сары, кызыл өңдө кыялданта берүүбүз зарыл. Демек, жогорудагы сайма жиптердин өңүн кызыл жип өзүнө оодарып алат.
Белдемчи бир эсептен — аялдардын төрөп-түшкөндөн кийин белден төмөн тартылуучу сырткы кийими. Белдемчини илгертен эле, келиндин өз энеси кызынын «жээн көрдү» тоюнда тартуулаган. Ошондой эле ал, биринчиден, көчмөн кыргыз аялдары үчүн белин бекем буудуруп, тазалыкты жана ден соолукту сактоочу кийим болсо, экинчиден, той-тамашаларда кооздукка тартынышчу. Ошол себептен, аны саймалап, этегине суусар, кундуз терисинен кармап кооздошкон. Акырында кымча белин келиндерге, ал эми энелерге ар түркүн кыйыктан курап жасашкан. Белдемчи тартынуу азыр кайрадан жанданып баратат.
Эгер жердиги сары күрөң баркуттан тандалса, ага жашыл өң талаптагыдай жупташат. Ошон үчүн жашыл жиптен эки жолу «суу» салып, ага актан «ийрек» берилсе, анан «куш канат» сайылса, «секиртме сайма» (сирке төктү) жарашат. Белдемчиге берилген көркөм көчөттөрдүн жалпы эни беш элидей (7—8 см) келип, анын четине бир-эки элидей кундуз карматуубуз наркка жатат. Булуңчасына жашылдан сайылган «кош мүйүз» оюмунун элементи жалпы кооздукту өзүнө оодарат.
Уздар белдемчи жээгине «милте» коюшат. Мунун боосу чалма болот. Бүчүлүк жасоо үчүн кездемени тешкенде, албетте, кийим бузулат. Натыйжада, кемселдин үч жеринде, белдемчинин бир жеринде чалмасы болот да, анын төрт учу «топ чачы» менен чоктолот. Белдемчинин бешманты болот. Ал туюк жака, тегерек жака келет. Демек, жеңинин учуна гана көркөм көчөттөрдү саюубуз тийиш.
Илгери аялдар өпкө-боорун, белин жылуу кармай турган белдемчини киер эле. Белдемчинин белине карышка жакын кийиз коюп, этегин өтө кеңири кылып бычып, атка мингенде тизени жаап турган.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Белек
Белек-бечкек, сувенир)
Бирөөдөн бирөөгө арналган сыйлык, эстелик катары сакталуучу буюм. Ал жалаң гана башкалардын сунган белеги менен эле чектелбейт. Кызыктуу кишилерге жолугушуусу, спорттук мелдештер, декада, көргөзмө, фестиваль, кароо-сынак өңдүү купулга толгон көпчүлүк орундарында катышкандыгы жөнүндө эскерип жүрүүгө өзүнө-өзү белек, эстелик катары алган чактары да болот. Белек-бечкектерди чырмак, сайма, оймо аркылуу кармоо азыр укмуштай өнүгүүдө. Алар көбүнчө өнөр жайдык негизде чыгарылууга мүмкүнчүлүк алууда.
Булардын жердиги адими чийден да, кийизден да, кездемеден да, таардан да, териден да болуп, өнөр жай өндүрүшүнөн жана чеберлердин буюмдарынан түшкөн калдыктарынан да тандалууда. Ооба, буга биринчи ирээт элдик саймачылык, оймочулук, чырмакчылык, түймөчүлүк өнөрү чоң себепкер болууда. Аларга: «баштык», «календарь илгич», «телевизор жапкыч», «туштук» өңдүүлөр менен кошо үйдүн ичине көркөмдүктү өзүндөй ыроолоочу чакан жасалга — утилитардык буюмдары да кошулат. Элдик белек-буюмдарынын көпчүлүгү түймө өнөрү аркылуу кошумча кооздолот жана көркөм оюм-көчөткө жуп катары милдет аткарат.
Алар бүгүнкү күндө актуалдуу болуп саналат эмне Римдиктер ар башка буюмдарды, сүрөттөлөт. Ошентип, Рим элинин жашоосунда ал кудайларга, адатта, акыркы элеси, бири-бирине жасалгалар ар кандай адамдардын +, белек берип, салт болуп калган, ал жакшы белек болуп эсептелет эмне.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Арпа өрөөнү
Арпа өрөөнү - Ички Теңир-Тоонун түштүк-батышындагы бийик тоо өрөөнү, жайлоошондой Түш. батышынан Фергана, түштүгүнөн Торугарт кыркатоолору, чыгышынан Ат-Башы кырка тоосунун батыш тумшугу, түндүк-чыгышынан Орток-Тоо жана түндүгүнөн Жаман-Тоо менен чектешет. Узундугу 60 км, эң жазы жери 32 км.
Өрөөн түндүк-батышты карай 3 бурчтук сымал созулуп, чыгыштан батышты көздөй эңкейиштеп жатат. Таманы деңиз деңгээли 2600-3600 м бийиктикте. Арпа суусу өрөөндү 2 бөлүккө (жантайыңкы жазы сол жана тигирээк ичке оң жээкке) бөлөт. Арпа өрөөнү - грабень-синклиналдык ойдуң. Таманы шиленди жана үбөлөндү тектердин калың катмарына толгон. Климаты катаал: жылдык орточо температурасы 5,4°С, январдыкы -23°С, июлдуку 9,3°С. Жылдык жаан-чачыны 250-280 мм. Арпа өрөөнүнө шалбаалуу жана бадалдуу талаа (3000 мге чейин), күнгөйүнө субальп жарымчөлү жана кургак талаасы (3500 мге чейин), альп талаасы, тескейине субальп талаасы жана шалбаалуу талаасы, субнивалдык (3800 мге чейин), андан жогору гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Арпа өрөөнү - Кыргызстандагы ири жайыттардын бири. Мында негизинен Ак-Талаа, Ат-Башы, Нарын райондорунун малы жайылат. Өрөөндүн чыгыш бөлүгү аркылуу Бишкек-Торугарт автомобиль жолу өтөт.
Кичи Ивдель (дарыя)
Кичи Ивдель — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ивдель дарыясынын оң жээгинен 90 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Валюта эсеби
Валюта эсеби – жактын (кардардын) банк мекемесиндеги чет өлкө (өтүмдүү) валютасында каражаттары топтоло турган жана сарыпталуучу эсеби.
Тургумбаев, Жеңишбек
Тургумбаев Жеңишбек (1950-ж. т., Кара-Буура району, Саткей айылы) — инженер-механик, техника илимдеринин доктору (1992), профессор (1994). 1973-ж. Бишкек политехника институтун (БПИ) бүтүргөн. 1973—76-ж. БПИде ассистент, 1976—79-ж. Москва автомобиль жолдору институтунун аспиранты, 1980—88-ж. БПИде улук окутуучу, 1988—89-ж. ошол эле институтта доцент, 1990—92-ж. Москвадагы транспорт курулушу боюнча илимий-изилдөө институтунда докторант, 1992-ж. Кыргыз архитектура-курулуш институтунун (КАКИ) профессору, 1993-жылдан ушул институттун илимий иштери боюнча проректору. Илимий иштеринин негизги багыттары: өзгөчө абалдарда (суу катмарынын алдында, тоолуу шарттарда) курулуш, жол машиналарынын жана жабдууларынын натыйжалуулугун жогорулатуу; жер титирөө жана башка кырсыктардын кесепеттерин жоюу боюнча механизмдер каражаттарын иштеп чыгуу. Жүзгө жакын илимий иштери басылып чыккан, анын ичинде отуздайы ойлоп табуучулук (патенттер). «Топуракты суу алдында талкалоо процесстерин моделдөө жолдору» окуу куралынын автору (1993). «Москва шаарынын жаш ойлоп табуучусу» (1979), «СССРдин ойлоп табуучусу» (1981) ардак наамдарынын ээси. Санкт-Петербургдагы Эл аралык Транспорт Академиясынын академиги (1994). КАКИде курулуш жана жол машиналары, автомобилдер жана тракторлор адистиктеринен диссертация коргоо боюнча адистештирилген кеңештин төрагасы (1993).
Мотыль-Кы дарыясы (Каныль-Кы куймасы)
Мотыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каныль-Кы дарыясынын оң жээгинен 32 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 58 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Волхонка (метро бекети)
Волхонка — Москва метросунун Калининско-Солнцевская сызыксындагы станция.
Расизм
Расизм - адам расаларынын дене жана психикалык жактан бирдей эместиги жана ал айырма коомдук маданиятка, тарыхка таасир көрсөтөрүн, илгертиден адамдарды жогорку жана төмөнкү расага бөлүп келишкендиги, анын ичинде алдыңкылары цивилизация жаратуучулар болсо, ошондой эле табият аларды башкалардын үстүнөн башкара тургандай өзгөчөлүккө ээ кылып жаратса, экинчилери маданият түптөмөк тургай, аларды өздөштүрүүгө да кудурети жетпеген, эксплуатацияланууга гана жаралган жандар экендиги жөнүндөгү илимге каршы келүүчү реакциячыл мазмундагы концепциялардын жыйындысы. Француз Ж. А. Гобино 19-кылым орто ченинде алгачкы расисттик концепцияны алып чыгуу менен, арийлерди «жогорку раса» деп жарыялаган; бара-бара расизм социалдык дарвинизм, мальтузианство, евгеника менен эриш-аркак өнүккөн (Д. Хайтрафт, Б. Киндз Англиядан, Ж. Лапут Франциядан, Х. Вольтман, Х. Чемберлен, Аммон Германиядан). Расизм фашизмдин расмий идеологиясына айланган. Расизм учурда мамлекеттерде, сегрегацияларда, апартеидде, көпчүлүк мезгилде геноцидде расисттик дискриминацияларды актоо үчүн колдонулат. Расизмдин сионизмге да байланышы бар.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Александр Герцен
Герцендин көз карашына таасир эткен философтор
Герцендин көз карашына Сен-Симондун, Шиллердин, Гегелдин, Фейербахтын, Прудондун идеялары чоң таасир көрсөткөн. Ал үчүн философиядагы маанилүү нерсе — философиялык көз караштарды колдонуунун практикалык жагы, философияны инсандын эркиндиги, социалдык адилеттүүлүк үчүн күрөштө пайдалануу болгон. Ошондуктан анын чыгармаларында материализмди коргогон, ошондой эле идеализмди коргогон эң эле карама-каршы теориялык жоболорду жолуктурууга болот. Мында ал бирдиктүү бир концепцияны тутунган эмес. Ал мындай деп жазат: «жаратылыштын жана тарыхтын өнүгүшүндөй эле идеялардын логикалык өнүгүшү да ошол эле фазалар боюнча жүрөт, ал асман жылдыздарынын аберрациясы сыяктуу жер планетасынын кыймылын кайталайт».
Ошол эле убакта ал мындай деп көрсөтөт: «материалист-метафизиктер таптакыр өздөрү ойлогондорду жазышкан эмес, алар маселенин ичкерки жагына тийген эмес, сырткы процесстер жөнүндө гана сөз кылышкан, алар аны бир кыйла туура сүрөттөшкөн, алар менен эч ким талашып-тартышпайт, бирок алар ушуну менен бүттү деп ойлошуп, жаңылышкан: механикалык космология — ньютондун көз карашы болгондой сезимдик ойлом теориясы өзүнчө бир механикалык психология болгон... Жалпы эле материалисттер акыл-эстин обьективдүүлүгүн эч түшүнө алышкан эмес... Аларда бытие менен ойлом же ажырап кетет, же бири-бирине сырт тарабынан таасир көрсөтүшөт» [Ошонун өзүндө. 278-280-6.].
Фетишизм
Фетишизм (фр. fetiche – идол, талисман) – өзгөчө, табийгаттан тышкаркы күчкө, сыйкырга ээ, жансыз предметтердин (фетиштер) культу, аларга сыйынуу, ишенүү. Алгачкы общиналык түзүлүш мезгилинде бардык эле элдерге мүнөздүү. анын сакталган калдыктары катары – тумар, көз мончок коргоочу күчүнө ишенүүчүлүк саналат.
Көз караштар
Бут же буркандын керемет касиетине ишенүү Сагымбай Орозбаковдун вариантында кеңири орун алып, образдуу баяндалган. Атап айтканда, эпикалык башкы терс каарман Нескара арык каздырып жаткан эпизоддо бут жөнүндө маалымдалат. Буттун көрүнүшүндө «анын бултуюп, эки уурту дулдуюп» турушу, келбетин жана башын алтындан, көзүн көөхардан, колдорун забар менен зерден, тиштерин инжиден, эрди-мурду зумуруттан жасалгандыгы сыпатталат да, ага башын уруп, анын «айтканын» жасап турууга милдеттүү экендиги баяндалат. Ал эми аны жамандоо, ага терс мамиле жасоо адам баласына жамандык, кырсык алып келиши мүмкүн экендиги эскерилет. Адамдын башына келген түрдүү оор, кысталыш учурларда бут же буркан өз керемети менен аларды сактап кала тургандыгы жөнүндө ишеним айтылат.
Бут менен буркандын касиетине, колдоочулук кереметине ишенүү мотиви эпикалык душмандардын аракеттеринде, баталдык сценаларда конкреттүү окуялар менен бекемделип жүрүп олтурат. Мисалы, Көкөтөйдүн ашында Кошой менен күрөшөрдө Жолой өзүнүн бурканына сыйынып, колдоо күтөт. Ошондой эле Коңурбай Манас жана анын баатыр чоролору менен кандуу кагылышка чыгардын алдында бутка же бурканга сыйынат. Бул фетиштик көз караш «Манас» баатырдын тегерегинде өткөн окуяларда активдүү пайдаланылат.
"Семетей" бөлүмүндө
Эпостун «Семетей» бөлүмүндө фетиштик мындай буюмдар кеңири баяндалбаса да, «Каныкейдин жомогу» сыяктуу айрым бир эпизоддордо эскерилет. Ошондой эле Коңурбай Семетей менен беттешерде жеңишке жетишүү үчүн бурканына көмөк көрсөтүүнү сурап кайрылат. Архаикалык ой жүгүртүүнүн фетишизм сыяктуу формасы «Манас» эпосунда активдүү жашаганын, ал эми кийинки бөлүмдөрүндө пассивдүү катышканын көрүүгө болот. Эгерде «Семетей» бөлүмүндө фетиштик ишенимдердин айрым калдыктары гана берилсе, «Сейтек» бөлүмүндө дээрлик жолукпайт.
Сырткы жасалышы, кооздолушу, формасы жана сымбаты жагынан алып караганда калмак-кытайлардын бут жана бурканына окшош келген фетиштик буюм, нерсе тул кыргыздарда да кеңири колдонулганын эпостон жолуктурууга болот. Бирок, ага болгон ишеним мазмуну жана идеялык багыты боюнча бут менен буркандан кыйла айырмалуу. Тул байыркы кыргыздардын ишениминде туруктуу түрдө колдонулган жана кеңири тараган. Эри өлгөн аялдын эринин келбетине, кебетесине окшоштуруп жасап, өлгөн күйөөсүнүн кийимин жаап, көшөгө тартып, бурчка олтургузуп, анын чоң ашын бергиче сактоочу сөлөкөтү тул катарында эсептелип, анын арбагын сыйлоо кастарлоо түшүнүгүн билгизген. Анткени, жан денеден бөлүнгөндөн соң ал өлбөй, улам өз үйүнө келип тууган-туушкандары анын арбагын канчалык сыйлап, урматтап жатканын байкап турат жана анын жарыкчылыкта калган адамдарга өзүнүн оң жана терс таасирин тийгизет деген ишенимге негизделген түшүнүктүн натыйжасы катарында чыккан.
Байыркы кыргыздардын аң-сезиминде далынын, куттун кереметине ишенүү салты туруктуу орун алып келгендигин жана алар эпостун жалпы мазмунуна тиешелүү таасир тийгизгендигин белгилөөгө болот. Маселен, Сагымбай Орозбаковдун вариантында кырк чородон Агыдай «далы көрүүчү, акыр заман оодарып, ашкере айтып берүүчү», Төлөк «төгүн айтпаган мыкты төлгөчү» катарында башкалардан айырмаланып турушат. Ал эми Алмамбеттин Манаска келип кошулганы, «кутман келип кут келип калгандай» кабыл алынат жана түшүндүрүлөт.
Жай таш фетиштик түшүнүк катарында Азия элдеринин диний аң-сезиминде кеңири учурайт. Анын эпостун идеялык, көркөм-эстетикалык мазмунуна тийгизген таасири кыйла жана туруктуу өзгөчөлүктөрдөн болуп саналат. Сагымбай Орозбаковдун варианты менен Саякбай Каралаевдин варианты вариантында жайчылык өнөр Алмамбеттин негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири катары көрсөтүлгөн. Ошондой эле эпикалык терс каармандар Куястын (Сагымбай Орозбаковдун варианты), Жолойдун, Нескаранын, Алоокенин да (Саякбай Каралаевдин варианты варианты) жай таштын керемет күчүн, кубаты устаттык менен пайдалана алышын баяндаган окуялар кыйла. Жай таш кандай гана кырдаалда, окуяда колдонулбасын анын керемети окуянын жүрүшүнө, каармандардын мүнөзүнө таасир тийгизиши магиялык ырым-жырымдар менен коштолот. Жай таш эпикалык каармандардын аракетине ар башка даражада таасир тийгизет. Терс каармандар жайчылык өнөрдүн аркасында (Нескара, Жолой) өлүмдөн аман калышат, ал оң каармандардын жеңишке жетишине, түрдүү тоскоолдуктардан өтүүгө, алардын элдик идеалдагы иш-аракеттеринин аткарылышына, максатынын ишке ашышына өбөлгө түзүп берет.
Сюжеттик окуянын ырааттуу түрдө өнүгүшүндө, элдик идеянын элестүү чагылышында Манастын жакын чоросу Алмамбеттин жайчылыгы өз алдынча мааниге ээ. Ал Көкөтөйдүн ашында тулпарларды чабууга жиберер алдында Манастын өтүнүчү боюнча «Аккуланын бир күндүк этин алып, табына келтирүү максатында жай таштын кереметин колдонот, баатырдын тулпарынын байге алышына кол кабыш этет. Кошой менен Жолой күнү-түнү күрөшүп, чаң-тозоңун сапырып жатканда балбандарга жана карап турган көпчүлүккө ыңгайлуу болуу үчүн жай таш менен жаан жадырып абаны салкындатып, элди сергитет. Чоң казатка аттанганда албуут Уркун дарыясынан аскердин аман-эсен кечип өтүшүнө, Сыргак менен чалгынга баратканда душмандардын койгон кароолуна байкалбаш үчүн (Сагымбай Орозбаковдун вариантында) мүмкүнчүлүк түзөт.
Саякбай Каралаевдин варианты варианты боюнча тигил же бул окуяга, кырдаалга карата Алмамбеттин жайчылык өнөрүн көрсөтүү туруктуу орун алат. Бирок айрым деталдаштыруу жагынан, каармандардын жайчылыгын кырдаалга карата берилиши жагынан айырма болгону менен эпостогу Алмамбеттин фетиштик кереметке ээ болгон туруктуу сапаттары сакталып кала берет. Коңурбайдын «ажыдаар, жолборс, кайберен, мергендеринен» койгон сыйкырдуу кароолчуларын жай таштын жардамы менен жандыруу, Алмамбеттин «жайчылык өнөрдү, кереметти алтымыш баштуу ажыдаардгн атайы окуп, үйрөнгөнү», Кытайдан чыкканда «кереги тиет деп Карыкандын сыр бараңы менен жай таштарын ала чыгуусу» өңдөнгөн өзгөчөлүктөргө ээ.
Эпостогу жай таш жөнүндөгү маалыматтардын мындайча интерпретацияланышы айтуучулардын жеке талантына, түшүнүгүнө жана чеберчилигине байланыштуу түшүндүрүлөт. Бирок эки варианттагы фетиштик түшүнүк жай таш элдик ишенимди толук жана элестүү чагылдырылгандыгы менен анын табияты менен функциялары туурасында диний-мифологиялык түшүндүрмөлөрдү бергендиги менен жалпылыкка ээ. Эске ала турган жагдай: жай таш жылдын бардык мезгилин түрдүүчө өзгөртө алгандыгы жөнүндө элдик ишенимдин, байыркы түшүнүктүн эпостун системасында толук сакталышын көрсөтүүгө болот. Жай таш жай мезгилин кыш мезгилине өткөрүүгө, ооштурууга гана мүмкүнчүлүгү бар. Ошол себептен жай мезгилинин кай учуру болбосун жай таштын керемети менен бурганактаган алай-дүлөй бороон, күн көрүнбөгөн түнгө алмашып, суулар тоңуп, сасык туман каптап, алаамат түшөт.
Жай таш жөнүндөгү фетиштик ишеним эпостун «Семетей» бөлүмүндө да кандайдыр бир деңгээлде улантылат. Ал эпостун фантастикалык-мифологиялык катмарын өзүнчө бир ажардантып, жандантып туруучу күчкө ээ.
Эпикалык мындай көрүнүш эпостун структурасында байыркы аң-сезимдин айрым кубулуштары кыйла убакытка дейре жашай бере турганына, анын жалпы идеялык-эстетикалык багытына өзүнчө көмөк көрсөтө ала турганын ыраст айт.
Жайчылык өнөр терс каармандардын бири Мурадылга мүнөздүү нерсе. Ал Коңурбайдын жана чекке койгон кароолчуларынын башчысы. Семетей өзүнүн чоролору менен Коңурбайды көздөй жүрүш жасаганда Мурадыл жай ташынын керемети менен аларды бир кыйла кыйынчылыкка дуушар кылат: Фетиштик түшүнүк жай таштын керемети эпостун башкы идеясы менен тикеден-тике байланышкан. Ал образдарды берүү, мүнөздөрдү түзүү, пейзаждык сүрөттөөлөрдө да көркөм-эстетикалык чоң кызмат аткарат. Байыркы ой жүгүртүүнүн мындай элементтери «Манас» эпосунун «Сейтек» бөлүмүндө учурабайт. Буюмдун, тигил же бул предметтин адаттан тыш сыйкыр күчүнө, кереметине ишенүү мотиви «Сейтекте» трансформаңияга дуушарланганын көрүүгө болот.
Аргон
Аргон (лат Argon-аракеттенишпеген, реакцияга кирбеген), Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 3-мезгилинин VIII А группа орун алган хим. элемент. Асыл газдарга кирет, к.н. 18, ат. м. 39,948. Кадимки шартта А. бир атомдуу, хим. жактан инерттүү, түссүз, жытсыз газ. А. 1894-ж. Д.Рэлей жана У.Рамзай аба курамынан, абаны терең муздатуу менен бөлүп алышкан. А. инерттүү газдар ичинен эң көп таралганы – атмосферада көлөмү б-ча 0,93 % түзөт. Туруктуу 3 изотобу бар: 36Ar (0,337 %), 38Ar (0,063 %) жана 40Ar (99,600 %). Иондошуу энергиясы: Ar0 Ar + Ar 2+ 1520,57 жана 2665,83 кДж/моль. Ван-дер-Ваальс радиусу 1,92, коваленттик радиусу 0,95. Кайноо темп-расы -185,290К (-87,1°С), тыгызд. - 0,01786 г/см3. Орг. эритмелерде сууга караганда жакшы эрийт. Кристаллдык торчосу кубдук сингонияга туура келет: a=5,42, J= 4. Дүйнөдө жылына 5-109 м3 көбүрөөк А. алынат. Аргон болоттон жасалган көлөмү 40 л болгон атайын баллондо ташылат жана сакталат. А. металлургияда, металлды иштетүүдө, жарым өткөргүчтөн жасалган аспаптар даярдоодо, хим. синтезде, люминесценттик лампаларда, ядролук техникада жана башка кеңири колдонулат.