Кыргыз_элинин_искусствосу_боюнча_жазмалар
Археологиялык изилдөөлөр көрсөткөндөй, эң байыркы замандарда эле Жети-Суу уруулары Түштүк Сибирдин, анын ичинде Минусин крайынын уруулары менен тыгыз байланышта болуп келген жана бул жерде кыргыз эли түзүлгөн. VI—VIII кылымдарда Енисей кыргыздары менен Жети-Сууда түргөш жана карлук уруулары менен саясый жана экономикалык байланыштары да бир кыйла ырааттуу жүрүп турат, ал эми X кылымда бул жерде көп сандагы кыргыз урууларынын жашап турганы таптакыр талашсыз факт. Жети-Сууга V кылымдан бери эле согдулуктар отурукташа башташат (Заравшан дарыясынын бойлорунда жашаган Орто Азиянын иран уруулары). Алар менен бирге Жети-Сууда зороастрия дининин жана аны менен байланышкан культ искусствосунун пайда болушун байкайбыз. Бирок, Жети-Сууда ирандыктарга чейин шаманчылар болгон түрк көчмөн уруулары жашаган. Ирандык дыйкандар менен көчмөн түрктөрдүн аргындашуусунун натыйжасында Жети-Сууда өзгөчө синкреттүү искусство пайда болуп, ал искусстводо биринчи жана экинчи маданий көрүнүштөр чырмалышып калган. Турмуш-тиричилик буюмдарынын өтө бай чиймеленип кооздолушу жана өнүгүп-өскөн оймо-чиймелер менен мифтик жана кадимки жаныбарлардын реалисттик түрдө берилген образдары менен айкалышы бул искусствонун олуттуу белгиси. Түрк көчмөндөр менен отурукташкан дыйкан согдулуктардын искусстволорунун мындай жуурулушунун негизинде башка да бир катар чет жерлик өлкөлөрдүн: Кытайдын, Түштүк Сибирдин, Чыгыш Түркстандын, Ирандын, Индиянын, а түгүл Византиянын да таасирлери келип өз чагылышын тапкан. Мына ушулардын баары жети-суулук чөйрөдө жандуу түрдө, чыгармачылык менен кайра иштелип чыккан. Ошентип, өз алдынчалуу, оригиналдуу искусство жаралган. Ушул мезгилде чыгыш жана батыш цивилизацияларынын маданий карым-катнаштарынын ортомчусу катарында Жети-Суунун ролу өзгөчө бийик. Батышта Византия кандай роль ойносо Чыгышта Жети-Суу да ошондой эле ролду ойногон. Биздин замандын V—VIII кылымдардагы Жети-Суу — бул «Чыгыштын Византиясы, мында маданий таасирлерди өз ара алмашуу гана жүрбөстөн, өзүнүн өзгөчөлүү, олуттуу искусствосу да түзүлгөн. Ошол учурдагы Кыргызстандын искусствосунун негизги белгилеринин бири — тажрыйбалуу согдулук усталар чопого — турмуш-тиричилик идиштерине жана архитектуралык жасалгаларга көчмөн чөйрөдө түзүлгөн мотивдерди киргизгенинде. Кыргызстандын согдулук кол өнөрчүлүгү көчмөндөрдүн таасири астында искусство буюмдарында, өтө күчтүү өнүккөн оймо-чиймелер (негизинен геометриялык) менен катар, Кыргызстанда нукура ислам искусствосу, б.а. мусулман искусствосу (XI—XII к.) карахандар династиясынын тушунда үстөмдүк кыла баштаган мезгилде да жаныбарлардын сүрөттөрүн сактап кала алышкан. Бул доордо оймо-чийме искусствосу өтө жогорку бийиктикке өнүгүп жетет, бул искусствонун жеңишинин башталышы карлук мезгилинен мурдагы VIII—X кылымдарга таандык. Турмуш-тиричилик буюмдарында, айрыкча диний архитектурада жандуу нерселердин сүрөтү жок болуп, өсүмдүк, геометриялык жана Курандан алынган жакшылык каалоолордун ар кыл стилдештирилген тамгалардан турган жазуу түрүндөгү оймо-чиймелер үстөмдүк кылып калат. Ошондой болсо да суннит исламынын таасири астында өнүгүп жаткан искусстводо исламга мүнөздүү болбогон жаныбарлардын — кыргоолдун, аюунун, баканын кадыресе сүрөттөрү бар сюжеттер да жашап турган, бул болсо Кыргызстандын калкынын башка диндерге да жол бергендигинин далили болгон. Бул сүрөттөрдүн авторлору Енисейден Тянь-Шанга скифтик реалисттик искусствонун салтын ала келишкен, дээрлик таптакыр мусулмандашпаган кыргыздар жана исламга жат, зороастризм динин туткан, эркиндикти сүйгөн согдулук калк болгон.