cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bольский Мирон Ефимович
Bольский Мирон Ефимович (11. 11. 1892, Россия империясы, Гродно губерниясы, Брест шаары 31. 12. 1958, Кыргызстан, Фрунзе шаары) – медицина илимдеринин доктору (1939), профессору (1940). Кыргыз ССРинин илимдерине эмгек сиңирген ишмер (1944). Саратов университетин бүтүргөн (1920). Куйбышев шаарындагы терапия клиникасынын башчысы (1927-34) жана Аскер медициналык академиясынын госпиталында профессору (1939-41). Кыргыз Мамлекеттик медицина институтун факультеттик терапия кафедрасынын башчысы (1941-58). Илимий эмгектери тоо климатынын адамдын организмине тийгизген таасирине, боткин оорусунун клиникалык белгилеринин айрым маселелерине жана аны дарылоого арналган. Эмгек Кызыл Туу, «Ардак белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. Эмгектери: Усиление диуретического действия меркузола с никотиновой кислотой. //Советское здравоохранение Киргизии. 1954, № 2; Некоторые вопросы клиники и лечения болезни Боткина//Советское здравоохранение Киргизии. 1957, № 1.
Панусту жеңүү, Көкөтөйдүн Ташкенге кан шайланышы
Панусту жеңүү, Көкөтөйдүн Ташкенге кан шайланышы — мекенди душмандардан бошотуу темасына кирген окуялардын жыйынтык бөлүмү. Ташкенди бийлеген Панус кан Акунбешимдин жеңилгенин угуп кол курап Манаска каршы аттанат. Акунбешимдин качкан колун кубалай барган Манастын кошуну жол тосуп чыккан Панустун колуна кез келип, согуш болот. Калмак-кытайлар туруштук бере албай Ташкенди көздөй качышат. Бирок, алардын артынан келген Көкөтөй баш болгон жергиликтүү кыргыз, казак, өзбектер жолун тосуп калып, Панустун колу туш-тушка качып кутулушат. Манас бош калган Ташкенге кирет.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта, Саякбай Каралаевдин  вариантында да жок. Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында кыска түрдө орун алган: согушпай эле Панус өзү баш иет, Кыйтууча менен, Арагентке чогулган көп кол менен согуш да эскерилбейт.
Хор
Хор (лат.— оюн үчүн ылайыкталган жер ушундайча аталган) — Байыркы Грецияда комедиялык жана трагедиялык чыгармалардын кээ бир жерлеринде ырлар жана бийлер менен чыгуучу актерлор тобу. Кийин 12 адамдан көп ырчылар коллективи хор деп аталып кеткен. Ж. Турусбековдун «Ажал ордуна», Ж. Бөкөнбаевдин «Алтын Кыз» музыкалуу драмаларында жана башка көптөгөн атайын жазылган музыкалык чыгармаларда хор катышат.
Правая Сарала дарыясы
Пр.Сарала — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2542/1799/52/44 орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Иг-Шор
Иг-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кожим дарыясынын сол жээгинен 185 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кузьминиха дарыясы
Кузьминиха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Талица дарыясынын сол жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Синдикат
Синдикат (лат. syndico - карайм, текшерип жатам).
Кузьминиха дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Синдикат
Соода-сатыктагы оз ара күрөштү жок кылууну жана арбын пайда алууну көздөп, негизинен бир түрдүү товар сатууга контролдукту ишке ашырган, картель сыяктуу монополиялык бирикме.
Кузьминиха дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Синдикат
Синдикатка катышуучулардын товарларын сатуу жана сырьё сатып алуу бир орган - соода конторасы аркылуу жүргүзүлөт. Соода конторасы заказдарды топтойт да, үлүш боюнча монополияларга бөлүштүрүп, алар болсо мурдагы келишим боюнча өз товарларын ага өткөрүп берет.
Синдикаттын катышуучулары өндүрүш жана укук жагынан өз алдынча укукка ээ, бирок соода кылууга укугу жок. Синдикат 20-кылымдын башында, экинчи дүйнөлүк согушка чейин Германия, Франция ж. б. өлкөлөрдө өнүккөн. Революцияга чейин Россияда бир канча ири Синдикат болгон. Монополиялаштыруунун күчөшүнө байланыштуу көп тармакта ал монополиялык бирикме түрү катары оз маанисин жоготуп, анын башка ийкемдүү түрлөрү өнүгүүдө.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Яңайыл (Миняевка) (Краснокам району, Башкыртстан)
Яңайыл — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Жаңы янзигит айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 72 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Коомдук коопсуздукка каршы кылмыштар
Коомдук коопсуздукка каршы кылмыштар – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган, мамлекеттин жана коомдун, инсандын коопсуз жашоо шарттарына коркунуч келтирген кылмыштар. Террорчулук ;  адамды барымтага алуу  ;  жапырт башаламандык  ж. б. ошондой кылмыштарга кирет.
Вольт
Вольт (В, V) – Бирдиктердин эл аралык системасында (СИ) электр чыңалуусунун, электр кыймылдаткыч күчүнүн (ЭКК) жана электр потенциалдарынын бирдиги. Италиялык физик А. Вольтанын ысымынан аталган. 1 В – электр тизмегинде кубаттуулугу 1 Вт болгондо 1 А турактуу ток күчүн пайда кылуучу электр чыңалуусу. Вольт эң алгач Парижде электриктердин 1-эл аралык конгрессинде (1881) ЭЭКтин практикалык бирдиги катары кабыл алынган.
Манастын Акунбешимди жеңгени
Баатырдын колу бир нече топко бөлүнүп, Көкчө Алматы аркылуу Илени бет алып, Үрбү бел ашып Кеминге түшүп, Кайып кан Эки-Башыга бурулуп, Мунар көлдүн тескейин көздөп, баатыр өзү Кызыл-Омполду бет алып Акунбешим шаага каршы жолго чыгышты. Акунбешим шаа мурда Орго канга жардамга жөнөткөн көп кошундан аман калып качып кеткендери улугуна болгон ишти айтышты. Акунбешим туш-тушка шашылыш кабар берип, дүрбөп, Шамыңшаа деген баатырына Бооң аярыи кошуп он сегиз миң кишини кароол карап, жоонун алдын тосконго аттантты. Кызыл-Омполго келип, кароол карап жаткан Шамың шаа Кер-Көлдү бойлой жер жайнап келе жаткан көп колду көрүп, сүрүнө чыдабай кошуну менен кайра качып кетет. Бооң аяр азырак адамы менен тар капчыгайдан жол тосуп калды. Баатырдын колу Көтмалдыга жетип тыным алып, Манас жанына алты жолдош алып Кызыл-Омполдун дөбөсүнө чыгып, жатып кеткен азырак колдун изин көрөт, Капчыгай ылдый жөнөгөндө тоосу бийик, эки жагы кууш жер экен, жоонун тосоту болуп, таш кулатып кырып салбасын деп, өрдөп тоо башын алып, артуу жол менен теңи жөнөп, калганы капчыгайга түшмөк болду. Жүз элүү миң адам менен Манас артуу бел аркылуу түз күн батышка бет алды. Калган жүз он миң адамды баштаган Бакай ажыдаар болуп тар капчыгайды бөгөп жаткан Бооң аярды жеңип, аман-эсен жайыкка чыгышты. Манастын колу бел ашып Абаңдын сары талаасындагы Булагасын шаарынын күн жүрүш жак капталынан чыгып, жол тоскон Тагылык баатырдын жүз миң колун кыйратып, көбүн качырып, ээн калган шаарга кирди.
Качкан калмактар Манастын келе жатканын каны Акунбешимге айтып келишти. Баңдулусун урдуруп, туш-тушуна кабар берип, Акунбешим шаа беленденип, катуу кармашка даяр турду.
Кер-Көлдөн Алматыга ашып түшкөн Айдаркан менен Көкчөнүн колу Иле боюндагы Орго канга жардамга барып согушта өлгөн Илебин кандын элине барышты. Каны жаңы өлгөн, өзүлөрү согуштан качып барган калмактар каршылык көрсөтө албай, Илебиндин агасы Чыңша байдын кызы Буудайбекти баш кылып тартуу тартып эки эл жарашты, Буудайбекти Көкчө алды. Эми Көкчөнүн колу Акунбешимдин шаарын бет алды. Үрбүнүн колу Кеминге келгенде Оргого жардамга барып согушта өлгөн Кеймен шаанын кызы Ойсалкын тосо чыгып, Үрбүдөн Эки-Кеминдин элин сурап алат да, өзү Үрбүгө тиет. Кеминге келген Көкчөнүн колу Үрбүгө кошулуп, Чүйгө бет алышат. Кайып кан баштаган кол Эчки-Башыдагы (Ат-Башы) калмактарды таратып, Кулутка дуу-дуну жеңип, Мунар экөөлөп Кочкордогу Арсы калдайды, Жумгалдагы Кубан калдайды чабышат. Туш-тушка кеткен колдору чогулуп келип, Чуудагы (Чүй) Акунбешим шааны камап калышты. Кармаш башталып, жекеге чыккан Абдылда (Ажыбай) калмактардын Кегети жайсаңына каршы барып, экөө найза менен сайышып жеңише албай, кылыч менен чабышып, андан да айла болбой, айбалта, күрсү менен салышып, мындан да жеңише албай, жаа менен элүүдөн атышып, ага болбогондо жүз жолудан мылтык менен атышып, алыша албай күн батып жай-жайына тарашты. Эртеси заардан майданга чыккан калмактардын Тугалы аттуу мыкты баатырына Көкчө каршы барып, найза сайышып бирин-бири алыша албай, акыры Тугалы атынын башын буруп колун көздөй качып берди. Кубалай барып Көкчө артынан сайып жарадар кылып, Тугалык колуна кире качып, Көкчө кайра тартты. Тугалыкты жемелеп майданга чыккан Жамыра жайсаң найзалашууга жеткирбей Көкчөнү жаа менен атып, жебенин огу жети кабат калканды жарып барып, соотту тешип өтүп, оң кабырганын сыртына эки эли кирип токтоду. Эти ачынган Көкчө жаңы ок атууга үлгүртпөй калмакка жетип төшкө найза салды эле, найзанын учу аркасынан эки карыш төрт эли чыга түштү. Жамыранын атын олжолоп колуна барган Көкчө ооруксунуп кайра майданга чыкпады. Мөңдү-Чебең балбанга каршы барган Мажик башы-көзү жарылып кайра качып келди. Аны жемелеген Үрбү баатыр кыйкырган бойдон майданга чыгып Мөңдү-Чебеңди бөлө чапты. Кеч кирип, кол жай-жайына тарашты. Эртеси таң атканда майданга өлөмүн деген жан келгин деп күүлөнүп чыккан Тулуска каршы Манас барды. Манас ач албарс менен оң ийинден колун үзө чаап Тулусту жайлап, атын олжолоду. Аны көрүп калмактан отуз балбан жекелөөгө ат койду. Каптагын деген Бакайдын айгайы менен баатырдын колу жапырт ат коюп, эки кол аралашып, аламан чоң согуш болду. Эки күн, эки түн тынымсыз кыргындуу кармаш болуп азууларын аркайтып ат жыгылып сулады, муруттарын сербейтип эр жыгылып кулады. Айыгышкан кармашта Манас өз туусунун түбүндө турган Акунбешимди беттеп, туш келгенди кыйратып кирип барганда такат кыла алай качып берген Акун шааны Манас кууп жетип аттан ыргыта сайды эле, артынан жеткен Айнакул Акунбешимдин башын алып салды. Туусу жыгылып, каны өлүп кайраттуусу калбаган калмак-кытайлар туруштук бере албай качып беришти.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта, Саякбай Каралаевдин  вариантында да жок. Башка белгилүү манасчылардын көбүнүн варианттарында да эскерилбейт. Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында Илебин канды жеңип, кызы Буудайбекти Көкчөнүн, Кейменди өлтүрүп, кызы Ойсалкынды Үрбүнүн алганы жана Таластын каны Тулус менен согуш бар. Тулус Сагымбай Орозбаковдун вариантында Акунбешимдин баатырларынын бири катары гана согушка катышат.
Ист Дюг (Оклахома)
Ист Дюг (Оклахома) (East Duke) — Оклахома штатынын Jackson округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 424 киши. Болжолдуу аянты - 1.1 км². FIPS коду — 40-22550.
Хрестоматия
Хрестоматия (гр.— жакшы үйрөнөмүн) — программаны негизге алып, акын-жазуучулардын чыгармаларын толук же кыскартуулар менен белгилүү бир тартипке салып жайгаштырган окуу куралы. Мисалы, Хрестоматия класстар үчүн «Кыргыз совет адабияты» боюнча хрестоматия.
Коомдук коргоочу
Коомдук коргоочу – соттолуучунун мыйзамдуу өкүлү. Соттолуучунун коомдук коргоочусу катары юридикалык жактардын, саясий партиялардын, кесиптик биримдиктердин, укук коргоочу жана башка коомдук бирикмелердин өкүлдөрү чыга алашат.
Андрогендер
Андрогендер (лат. андрос - эркек) – эркектин негизги жыныс гормондору. Негизинен уруктук без ошондой эле бөйрөк үстүндөгү без, плацента (баланын тону), энелик без, боор синтездейт. ып, углероддун 19 атомун кармап турат. Эң активдүүсү тестостерон гормону.
Тестостерон эркектин жыныс белгилерин аныктайт. Ошондой эле организмдин зат алмашуусун, өзгөчө азот менен фосфор кошулмаларынын алмашууларында маанилүү кызмат аткарат.
Анжиян 19-кылым
Анжиан Көтөрүлүшү 19-кылым. Бул көтөрүлүш 19-к-дын аягындагы Орто Азиядагы эң ири көтөрүлүш катары тарыхка кирген. Көтөрүлүштүн негизги себеби падышачылыктын өтөрчүл саясаты, орус админ-нын эзүүсүнүн, улуттук жана социалдык теңсиздиктин күчөшү болгон. Көтөрүлүшкө кыргыз, өзбек, тажик улутунун өкүлдөрү, калктын ар түрдүү социалдык катмарлары катышышкан. Кыймылга дин кызматкеринин жетекчилик кылышы, диний ураан, чыкырыктарынын бөлүшү мыйзам ченемдүү көрүнүш болгон. Анткени бул чөлкөмдүн негизги калкы көп кылымдардан  бери  эле  ислам  динин тутуп, бул дин калктын калың катмарынын аң-сезимине терең сиңген. Көтөрүлүшкө катышкандардын бардыгы өздөрүн мусулманмын деп эсептешкен. Бул үчүн көтөрүлүштү реакциячыл кыймыл катары кароого эч негиз жок. Көтөрүлүш көпчүлүк элдин мүдөөсүн, кызыкчылыктын коргогон. Улуттук эзүүгө, теңсиздикке каршы багытталып, элдик, улуттук-боштондук мүнөздө  болгон. Анжиян көтөрүлүшү  1898-ж. май айында башталган. 17-май күнү кечке маал Тажик (Миндөбө) кыштагына  200дөй  өзбектер, кыргыздар чогулган. Бул көтөрүлүшчүлөргө ушул  кыштактын  эшени  Мадали  Дүкчи (ийикчи)  эшен  жана  (Зиядин   Магзуми) жолбашчылык  кылышкан. Көтөрүлүшчүлөр эки  топко  бөлүнүп, Анжиянга бет  алышып, калааны бөлөк  аймактар менен  байланыштырган  телеграф  зымдарын  кыркып салышкан. Жолдон аларга Кутчу, Каракоргон кыштактарынын калкы  да кошулат. Аз убакыттын ичинде көтөрүлүшкө чыккандардын саны 2000ге жеткен. Көтөрүлүшчүлөрдүн биринчи тобуна Мадали эшен, экинчисине 80 жаштагы молдо Зиядин жетекчилик кылышкан. Түнкү саат үчко жакын көтөрүлүшчүлөр  Анжиянга келишип, 20-Түркстан  линиялык батальонунун эки ротасы турган лагерге кол салышкан. Бирок күчтөр тен эмес эле. Курал жарагы начар көтөрүлүшчүлөр мыкты даярдыгы бар, жакшы куралданган орус аскерлеринен жеңилип, чегинүүгө мажбур болушкан. Айыгышкан кармашта 20дан ашуун падыша солдаттары жана офицерлери өлтүрүлгөн. Көтөрүлүшчүлөр да көп жоготууларга учурап, Карадарыядан өтүп, Хакимабадка чегинишкен. 20-майда Анжияндан 90 чакырым алыстыктагы Чарбак кыштагында көтөрүлүштүн жолбашчысы Мадали колго түшүрүлүп, 12-июнда даргага асылган. Көтөрүлүш токтобостон Фергана өрөөнүнө жыйылган, Ага Анжиян, Маргалаң, Ош жана Наманган уезддеринин калкы жигердүү катышкан. Көтөрүлүштү басуу үчүн Түркстандын аскер күчтөрүнүн атайын кошуундары арбын жөнөтүлгөн. Бардыгы болуп 777  киши камалып, 415и  сот  жообуна тартылган. 18 киши дарга асылып, 362 адам өлүм жазасынын ордуна узак убакытка сүргүнгө айдалган. Сүргүнгө айдалгандардын 106сы кыргыздар болгон. Жеңилип калганына карабастан бул көтөрүлүш падышачылыктын Түркстандагы өтөрчүл, улутчул саясытына каршы багытталган алгачкы күрөш болгон. Көтөрүлгөн эл көз карандысыздык үчүн күрөшкөн. Жеңилгенине карабастан элдин эркиндикке болгон умтулуусу күчөгөн.
Буттун манжасы менен жерден чымчып алган ташты алыстыкка ыргытуу
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда колдонуучу буюмдар. Чакан таштар.
Синдактилия
Синдактилия (гр. syn - бирге, чогуу жана daktylos - манжа) - кишинин манжасынын же таманынын тубаса деформациясы.
Буттун манжасы менен жерден чымчып алган ташты алыстыкка ыргытуу
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден буттарынын манжалары менен жерден чымчышып алышкан таштарын алыстыкка ыргытышат. Оюнчулар каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. Буттун манжасы менен жерден чымчып алып, ташты алыстыкка ыргыткан оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Синдактилия
Аида эки же бир нече манжа биригип бүтөт. Синдактилия толук (манжалардын узуну боюнча бүтүшү), толук эмес (салаалардын бейбелчек- теринин биригип бүтүшү), ошондой эле жаргактуу (манжалардын түбү жука жаргакча менен биригиши), тери сыяктуу (манжалардын бири-бири менен тери жаргакча аркылуу биригиши) жана сөөктүү (бейбелчек сөөктөрүнүн бирге өсүшү) болуп бөлүнөт.
Буттун манжасы менен жерден чымчып алган ташты алыстыкка ыргытуу
Оюндун башка түрлөрү
Буттун манжасы менен жерден чымчып алган ташты ыргытып уяга түшүрмөй, жерден чымчып алган ташты бийиктикке ыргытмай, артка ыргытмай.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, таштарды кол менен тийүүгө болбойт.
Синдактилия
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Буттун манжасы менен жерден чымчып алган ташты алыстыкка ыргытуу
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, ийилчектикке тарбияланат, кыймылдарды так аткарууга чактоого, тартипти сактоого үйрөтөт.
Алессандро Вольта
Bольта Алессандро (италянча Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Gerolamo Umberto Volta; 18. 2. 1745, Милан герцогствосу, Комо шаары – 5. 3. 1827, ошол эле жер) – италиялык физик жана физиолог, электр жөнүндөгү илимди негиздөөчүлөрдүн бири. Лондон королдук коомуна мүчө (1791). Комо шаарындагы гимназияда физика мугалими (1774-79), Павия университетинде профессору (1779), Падуян университетинин философия факультетинде директор (1815-19). А. Вольтанын негизги эмгектери электр тогунун жандуу организмге тийгизген таасирине, ар түрдүү металлдарды бири бирине беттештиргенде пайда болуучу контакттуу электр тогуна арналган. Ошондой эле электрофор (1775), сезгич электроскоп (1781), конденсатор (1783), электрометр ж. б. изилдөө приборлорду ойлоп тапкан. Абанын жылуулук кеңейүүсүн жана диффузия кубулушун изилдеген (1790), от жалынынын электр өткөрүмдүүлүгүн аныктаган (1787). Электр чыңалуусунун бирдиги Вольтанын ысмынан вольт деп аталган.
Тиреотроптук гормон (ТТГ)
Тиреотроптук гормон (ТТГ) – гликопротеид, молекулалык салмагы 3000, калкан безинин функциясын көзөмөлдөйт. Тиреотропиндин иштелип чыгуусу азайганда, калкан безинин көлөмү да кичирейет, кандын курамында тироксин, трийод тиронин гормондорунун деңгээли төмөндөйт. ТТГ калкан безинин клеткаларынын плазмалык мембранасынын өтүмдүүлүгүн жогорулатат. Ушунун негизинде гормондордун биосинтези дагы көбөйөт.
Коомдук коркунуч
Коомдук коркунуч – кылмыш-жаза укугундагы объективдүү (материалдык) кылмыш белгилери: белгилүү бир мамлекеттеги өкүм сүргөн коомдук мамилелер менен жашоо-турмушуна кыйла зыян келтирүү же иш жүзүндө ошондой кырдаал түзүү. Ал зыяндар: экономикалык, экологиялык, согуштук; жарандардын конституциялык укугун, башкаруу тартибин, коомдук тартипти бузуу ж. б.
Айтбаев, Мукаш Токтокожоевич
Мукаш Токтокожоевич Айтбаев (орусча “Мукаш Токтоходжаевич Айтбаев”; 24.8.1924 –– 08.8.1978) –– совет доорундагы кыргыздын чыгаан этнографы, тарых илимдеринин кандидаты, Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын Тарых институтунун “Археология жана этнография” бөлүмүнүн башчысы (1956-1959-жж.), ага илимий кызматкер. Ал илимдер академиясындагы жумушунан жазыксыз жерден айдалган.
Сыйлыктары
“За отвагу”, “За боевые заслуги”, “За победу над Германией 1941-1945 гг.” сыяктуу орден, медалдар менен сыйланган.
Үй-бүлөсү
Жубайы – Асылкан Молдокуловна Жумагулова (1928-ж. туулуп, 1996-ж. каза болгон); ал экөө эки уул, бир кыздуу болушуп, тарбиялап өстүрүштү. 1952-ж. туулган тун уулу Темир Мукашевич Айтбаев Ташкент мамлекеттик университетинин биология-жер кыртышын изилдөө факультетин аяктап, атасынын жолун улантып, пенсияга чыкканча Кыргызгипрозем (Кыргызский проектный институт по землеустройству), Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлигине караштуу Жер иштетүү институтунда (Институт земледелия) лаборатория башчысы болуп иштеген. 1955-ж. туулган кызы – Индира Мукашевна Айтбаева, Кыргыз улуттук университетинин тарых, андан кийин юридика факультеттерин аяктап, сот системасында иштеп жүрүп ардактуу эс алууга чыккан. Кичүү уулу 1957-ж. туулган Болот Мукашевич Айтбаев КУУнун экономика факультетинде окуган, 2002-ж. каза болгон.
Эстутум
2019-ж. 18-декабрда Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясында Б. Жамгырчинов атындагы Тарых, археология жана этнология институту тарабынан, Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети, И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университети, К. Карасаев атындагы Бишкек мамлекеттик университеттеринин колдоосу менен “Мукаш Айтбаев – илимге арналган өмүр” аталышындагы республикалык деңгээлдеги илимий-практикалык конференция өткөрүлдү. Бул илимий жыйын Кыргызстандын белгилүү этнографтарынын бири – М.Т. Айтбаевдин туулгандыгынын 95-жылдыгына арналды. Ага окумуштуулар, жогорку окуу жайларынын окутуучулары, студенттер менен Т. Айтбаевдын балдары, туугандары келип катышты.
Негизги эмгектери
М.Т.Айтбаев 1957-ж. “Кыргыз жана орус элдеринин тарыхый-маданий байланыштары” аттуу көлөмү 12 б.т. монографиялык эмгегин басмадан чыгарды. 1959-ж. ноябрь айына “Кыргыздардын XIX жана XX-к. башындагы эл чарбасынын тарыхынын очерктери” аттуу көлөмү 20 б.т. илимий монографияны басууга даярдады.
Цензура
Цензура — мамлекеттик кызыкчылыкка ылайык басмага сунуш кылынган чыгармаларга кароо жүргүзүү темасы.
Батыш Европада цензура XV кылымда, Орусияда XVII кылымдын башында пайда болгон. Мындай кароо улам Октябрь революциясына чейин көптөгөн коомдук турмуштун ар кандай жактарын сынга алган чыгармалар цензура тарабынан чыгарылбай, өтө кыйынчылыктар менен гана элдин айрым бөлүктөрүнө жетип турган.
Вольт-ампер
Вольт-ампер (В -А же V • A) – өзгөрмө токтун толук кубаттуулугунун бирдиги. Вольт-ампер электр тизмесиндеги ампер аркылуу туюнтулган ток күчүнүн анын кыпчыткычтарындагы чыңалууга болгон көбөйтүндүсү менен аныкталып, өзгөрмө ток үчүн арналган амперметр жана вольтметр менен ченелет. Толук кубаттуулук жөнүндөгү түшүнүк электр тизмегинин активдүү (U I cos φ) жана реактивдүү (U I sin φ) кубаттуулугун айырмалоо үчүн киргизилген. Мында φ – ток менен чыңалуунун ортосундагы фазалардын жылышуу бурчу. Вольт-ампер менен туюнтулган толук кубаттуулук өзгөрмө ток машинасын жана трансформаторлорун мүнөздөөчү негизги чоңдуктардын бири.
Сатубалба (дарыя)
Сатубалба — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Караганка дарыясынын сол жээгинен 26 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Цикл
Цикл (гр.— тегерек, айлана)—мазмуну, каармандары, чагылдырылган тарыхый доору, поэтикалык духу, окуяларынын байланыштуулугу жагынан кандайдыр бир жалпылыкка, бүтүндүккө зэ болгон бирдей жанрдагы чыгармалар. Мисалы, С. Есениндин «Персия ыргактары», А. Токомбаевдин «Ленин китепканасынын окуучулары» деген ырлар циклдери, М. Горькийдин «Америкада» деген очерктер цикли ж. б.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Тогуздун айы
Тогуздун айы (лат. October) — Григориан жылнаамасы боюнча онунчу ай, октябрь. Байыркы римдиктер боюнча - сегизинчи, анткени Цезардын реформасынан улам жыл башы жалган курандан башталчу. Жылдын эң узун айы болуп саналат (745 саат).
Шушнур (Краснокам району, Башкыртстан)
Шушнур — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Шушнур айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 495 киши. Почта индекси — 452943, ОКАТО коду — 80237865001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кушкель дарыясы
Кушкель — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чумыш дарыясынын оң жээгинен 598 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Изъяшор
Изъяшор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын оң жээгинен 171 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коомдук көрүстөн
Коомдук көрүстөн – өлгөндөрдүн керээзин эске алуу менен же өлүк көмүү иштери ыңгайлашкан кызматтардын чечими боюнча өлүктөрдү көмүүгө арналган көрүстөн. К. к. аткаруу бийлик органдарынын же жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын карамагында турушу мүмкүн.
Бут менен ташты баштан ары артка ыргытуу
Шарты
Оюнчуларды саны 2—3 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда таштар колдонот.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар, оюнда колдонуучу ташты тандашып алышкандан кийин, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден ташты тамандарынын үстүнө коюшуп, буттарын шилтешип, ташты баштан ары артка алыстыкка ыргытууга аракеттенишет. Таш түшкөн жерлер белгиленип коюлат. Оюн оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат. Бут менен ташты баштан артка алыстыкка ыргыткан оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, жакын жана аянтчада турууга болбойт. == Оюндун педагогикалык мааниси == Оюнда күч, ийилчээк тикке тарбияланат.
Жомоктогудай Кыргызстан
Жомоктогудай Кыргызстан – бул жазуучу, журналист, фотограф Диана Светличнаянын өлкөнүн жети облусун чагылдырган материалдарынын топтому. Бул – шаардык жарандын айыл жергесинин жашоо шартына карата көз карашы. Салттуу үй-бүлөнүн назик дүйнөсүнүн эшигин ачуу, кыргызстандыктардын улуу-кичүү муунун бириктирүүчү тарыхый баяндарды жана жомокторду жазып алуу, алардын баалуулуктарын талдоо аракети. Кыргыз тилине которгондор Айгүл Өмүрканова жана Нурида Касымбекова.
Талас облусу
Ысык-Көл облусу
Нарын облусу
Жалал-Абад облусу
Ош облусу
Баткен облусу
Сингенез кендери
Сингенез кендери (гр. syn-бирге жана genetos - туулган) - жанаша жаткан тоо тектер менен чогуу бир мезгилде пайда болгон кен байлыктар.
Сингенез кендери аймагында юра мезгилинде пайда болгон таш көмүрдүн (Кара- Кече, Жыргалац, Көк-Жангак ж. б.) кендери, неоген мезгилинин чопо, алевролит кабаттарынын арасындагы таш туз кабатчалары (Кочкор туз кени, Кичи-Кул кени) ж. б-лар Сингенез кендери болуп эсептелет.
Сингапур кысыгы - түндүгүнөн Малакка жарым аралы жана Сингапур а., түштүгүнөн Риау архипелагы менен чектешет.
Малакка кысыгы аркылуу Түштүк Кытай денизи менен туташат. Уз. 110 км, туурасы 4,6-21 км. Сингапур кысыгы аркылуу Түштүк Азия менен Чыгыш Азия; Түштүк Азия менен Америка, Австралия; Чыгыш Азия менен Европа жана Африка портторун туташтыруучу маанйлүү деңиз жолдору өтөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Кагазды, Ноокен району
Кагазды — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусун Ноокен районундагы айыл. Сакалды айыл округу составына кирет. Деңиз деңгээлинен 590 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Масы кыштагынан 6 км батыш тарапта. Жалал-Абад темир жол бекетинен 54 км аралыкта. Калкы 1176 (2009); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана бар.
Калкы
Калкы - 1 099 киши (2009).
Сина-Тибет тоолору
Сина-Тибет тоолору, Сычуань Альп тоолору, Хуандуань- шань Кытайда.
Тибет тайпак тоосунун чыгыш четинде, Хуанхэ дарыясынан (түндүк) Янцзы дарыясына (түш.) чейин созулуп жатат. Уз. 750 км, туурасы 400 кмте чейин. Батыштан чыгышты карай бийикт. 5000-6500 дон 1000- 1200 го чейин басандайт. Эң бийик жери 7590 м (Гунгашань чокусу).
Кен байлыктары: темир рудасы, алтын, жез. Түндүк бөлүгүндө аралаш токой (эмен, карагай ж. б.), түштүгүндө дайыма жашыл жана ийне жалбырактуу токой (эмен, мырза карагай, кипарис) өсөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Кыргыз тилинин азыркы абалы
'''Өнөр алды кызыл тилби же кор болгон кайран кыргыз тилиби?''' О.Түгөлбаев, Кыргыз билим берүү академиясынын окутуучусу
Сэренг-Се
Сэренг-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юрибей дарыясынын сол жээгинен 319 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Кыргыз тилинин азыркы абалы
Алгы сөз
Туура болсо, кыргыз тили мамлекеттик деңгээлде өз ордун таап, расмий иш кагаздарынын баары ушул тилде жазылмак.
Сэренг-Се
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Кыргыз тилинин азыркы абалы
Алгы сөз
Мамлекеттик бардык мекемелерде иш кыргыз тилинде жүргүзүлмөк, мекемелер арасындагы маалымат алмашуу кыргызча жүрмөк. Кыргызстандын мамлекет жана өкмөт башчылары менен ар кандай расмий делегациялардын ортосунда жүргүзүлгөн сүйлөшүүлөрдө тилибиз эки расмий тилдин бири болмок.
Сэренг-Се
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргыз тилинин азыркы абалы
Алгы сөз
Мамлекеттин президентинин алдында, кыргыз өкмөтүндө, жогорку кеңеште, мамлекеттик ар кандай мекемелерде өткөрүлүүчү иш чаралар, чогулуштар, жыйындар, жыйналыштар нукура кыргыз тилинде өткөрүлмөк.
Кыргызча көрнөктөрдү (вывеска) туура жазып илүүгө, жарнама (реклама) ишин туура жүргүзүүгө мамлекеттик деңгээлде көңүл бурулмак.
КТРда, башка телеканалдарда кыргыз тилинин туура, так жана мазмундуу сүйлөнүшү, алып баруучулардын сөз байлыгынын деңгээли дайыма көңүлдүн борборунда турмак. Коомдук транспортто аялдамалар кыргызча туура жарыяланып турмак.
Кыргызча газет-журналдардын сөз байлыгы,кеп маданияты жогору болмок.
Кыргыз тили жана адабияты боюнча адистерди, анын ичинде мугалимдерди, даярдоо иши көңүлдүн чордонунда турмак. Мындай адистерди башка окуу жайларга өтпөй калгандардын арасынан эмес, мыкты бүтүрүүчүлөрдүн арасынан тандап алып даярдамакбыз.
Жогорку бир нече абзацтын ар бир сүйлөмүндө токтоосуз чечилишти талап кылган олчойгон маселелер жатат. Буларды чечмелесек, ар бири олуттуу бир нече макалага материал болмокчу. Биз азыр жүрөктү өйүгөн, кой десең болбой оркоюп турган айрым бир нерселерге токтолмокчубуз.
Кыргыз тилинин тарыхына кайрылуу
Орто кылымдарда, монгол жапырыгына чейин эле, түркий тилдерде сүйлөгөн элдер чыгыштан батышка карай Тынч океандан тартып Атлантика океанына чейин, түштүктөн түндүккө карай Инд океанынан тартып Түндүк Муз океанына чейин жайгашып жашап, же болбосо үстөмдүк кылып келген. Түркий тил, тактап айтканда, кыргыз-кыпчак тили, ошол мезгилде эл аралык катнаштын тили болгон. Ошол учурда баш көтөргөн билимдүү ар бир адам эреже катары бул тилди билген. Мамлекеттер аралык сүйлөшүүлөрдө, соода-сатыкта, дегэле ар башка элдердин өкүлдөрү катышкан ушул сыяктуу алака-катнаштарда бул тил негизги ролду ойногон. Ал эми монгол жапырыгынан кийин, айрыкча Алтын ордо мамлекети орногондон кийин, кыргыз-кыпчак тилинин бул ролу ого бетер күчөгөндүгү белгилүү.
Адренокортиктроптук гормон (АКТГ)
Адренокортиктроптук гормон (АКТГ) – полипептид, молекулалык салмагы 4500. АКТГ бөйрөк үстүндөгү безге таасирин тийгизет. АКТГ кортикостероиддердин биосинтезин төмөнкү жолдор менен ирээтештирет:
Кыргыз тилинин азыркы абалы
Кыргыз тилинин тарыхына кайрылуу
Кичинекей бир мисал. Азыркы Дагестанда жашаган 6 негизги элдин бири болгон кумуктардын тили (кумук тили тигил кыргыз-кыпчак тилинин бир варианты) бардык тоолуктар үчүн, ал эмес бүткүл Кавказ үчүн кийинки мезгилдерге чейин эле эл аралык тил болуп кызмат кылып келген. Тоолуктар тестиер уулдарын кумук тамырларына тарбия-таалим алыш үчүн, тил үйрөнүш үчүн бир нече жылга берчү экен. Бул абал, Кавказга орус тили эл аралык тил болуп калганга чейин, тактап айтканда өктөбүр революциясына чейин, сакталып келиптир.
Адренокортиктроптук гормон (АКТГ)
а. тез алмашуучу белоктордун биосинтезине таасирин тийгизет;
Кыргыз тилинин азыркы абалы
Кыргыз тилинин тарыхына кайрылуу
==Кыргыз ти
лине азыркы мамиле==
Адренокортиктроптук гормон (АКТГ)
в. гидроксилдешкен циклопентан пергидрофенантрен кошулмасынын ферменттик системасын активдештирет.
Кыргыз тилинин азыркы абалы
Бир-эки мисал
Бир нече жыл мурда КООРТ өзгөрүп, 5-канал болгон учурда бир алып баруучу кыз депутаттардын кайсы уруудан экенине сереп салмакчы болуп жатат. Айтып жатпайбы: «сарбагыш уурусунан мынча, азык уурусунан мынча» - деп. Уруу менен уурунун айырмасын билбеген неме элдин туура сүйлөшүнө кандай таасир берет? Уруучулдукту мамлекеттик деңгээлде кайра ойготуп жатканын айтпай эле коёлу. 1-каналда балдарыбыз жактырып көргөн «Керемет көч» берүүсү бар. Мурда алып баруучу балдар менен учурашканда «Саламатсыңарбы балдар жана кыздар» - дечү. Азыр кудай жалгап антпей калды дейин десем бул кеп дагы эле айтылып жатат. Бул сүйлөмдү орусчаласак: «Здравствуйте дети и девочки» - болот. Өзүңөр ойлонуп көргүлө. Уул да бала, кыз да бала, «балдар» деген термин өз ичине уландарды да, кыздарды да камтыйт. Демек, «Саламатсыңарбы балдар» - деп гана салам айтуу жетиштүү. Ушул берүүдө мурда орун алып келген бир орчундуу маселеге назар салалычы. Берүүнүн каармандары Акылай, Актан жана эшектин такайы (коделеги) экенин баарыңар билесиңер. Кыргыз баласы өз турмушунда байыртадан козу-улак, кулун-тай, музоо-торпок, бото-тайлак, күчүк менен ойноп келген эмеспи. Кыргыз баласы эч качан эшектин такайы менен ойногон эмес. Эшек биздин турмушка кечөө эле, советтик-партиялык жетекчилер кыргызды аттан ажыратып койгон кезде кирди. Ал эми «Керемет көч» берүүсү, өз аты айтып тургандай, жаш муундарды кыргыздын өткөндөгү керемет көчүнө, керемет жашоосуна сүңгүтүп, аны менен тааныштырышы керек болуп жатпайбы. Эмне үчүн эшектин такайынын ордуна эркелеген бото же кумайык, же учкаяк тай коюлган эмес? Балдарыбызда «кыргыз байыртадан эшек минип, эшек арабага түшүп жүргөн, балдары эшектин такайы менен ойногон» - деген түшүнүк алдыртадан калыптанып жатпайбы? Бирок, адилеттик үчүн белгилей кетсек, жакында, бул берүүдөгү такайдын ордуна күчүк келди. Бирок, анын аты Кумайык болгондун ордуна, Барбос (азыр Борсулдак болуп калды)болуп жүргөнүнө жол болсун.
Дагы бир сөз. 2013-жылдын 18-январында "Замана" студиясынын балдар үчүн бөлүгүндө кичине бөбөк менен оюнчук жасаган эжекенин туура эмес айтканына көңүлүңөрдү бургум келет. Эжеке "айлан көчөк" жасадык деп күлкүнү келтирип жатат. Мен тактап, тууралап койгум келет. Булар "айлан көчөк" эмес, "эл кайда көчөт" коңузунун кебетесин жасашты. Ушундайларга "Замана" редакциясы көңүл буруп койбойбу?
Созулма үндүүлөр катышкан сөздөр менен окшош сөздөрдүн айырмасын билбей колдонобуз. Мисалы, кар-каар, эр-ээр, мал-маал, дары-даары, бүлө-бүлөө, тур-туур ж.у.с. Бир нече жыл мурдагы бир берүүдө ошол кездеги чоң манасчы болуп жүргөн устаты менен бирге бир жаш жигит "Манас" темасына кайрылып "Ээр Манас атты отко салды" деп жатпайбы. "Эр" менен "ээр"дин айырмасын билсек, "оттоду" менен "отко салды" качан айтылаарын түшүнсөк.
Айтылышы бирдей, бирок бир нече мааниси бар сөздөрдү туура колдонуу да көңүлдун чордонунда болсун (от, өт, ж.б.).
Расмий жазылыштар жана айтылыштар
Расмий жазылыштар жана айтылыштардын - албетте,мектеп менен ата-энеден кийин, - адамдын кеп маданиятын калыптандырууда ролу чоң. Ошого карабастан, бул маанилүү маселеге али олуттуу көңүл бурбай келе жатабыз.
Мына, көчөлөрдүн аты жазылган көрнөктөрдү алалычы. Акчаны үнөмдөшкөнүго, бир эле тактага орусчасын дагы, кыргызчасын дагы жазышат. Жөн жазбай, бири-бирине улап, учкаштырып жазышат. Мисалы, «Улица Лермонтова көчөсү», «Улица Баха көчөсү», «улица Московская көчөсү». Ушундан улам азыркы кыргыздар «Лермонтова көчөсү», «Баха көчөсү», «Московская көчөсү» деп тантырап калды. Лермонтов көчөсү, Москва көчөсү же Бах көчөсү деп туура сүйлөгөн бир да кыргызды жолуктура элекмин. Азыр борбордук бир нече көчөнүн аталыштары кыргызчаланган менен калгандары ошол эле таз кейпинде.
"Частный нотариус" дегенди "жеке нотариус" деп пайдалануу адатка айланды. Мунун туурасы "жеке менчик" же "менчик нотариус". "Жеке" сөзу кыргызча "жалгыз, бир" дегенди билдирет. "Жеке таз менен жети таз" жомогун эстегилечи. "Жеке таз" деген "менчик таз" эмес, "жалгыз таз" дегенди билдирет. Жомокто акылсыз жети бир тууган таздар менен акылдуу жалгыз таздын ортосундагы окуялар баяндалат. Демек, "частный нотариус" - "жеке нотариус" эмес, "менчик нотариус" же "жеке менчик нотариус" болот. "Жеке менчик нотариус" десек, анда жалгыз нотариусту эмес, бул нотариустун карамагындагы мекеменин жеке менчик экенин түшүнөбүз.
Кечиримсиз каталыктар
2-3 жыл мурдагы «Эмнемди жесем?» - деген күлкү келтирген жарнама эсиңерде бар чыгар. Азыр абал жарнама маселесинде мурдагыдан болор-болбос оңолгонсуп калды. Ошентсе да, кемчиликтер дагы эле толтура.
Бир кичинекей мисал. Азыр сыналгыдагы жарнамалардан «саркеч» деген терминдин "модалуу" дегендей мааниде туура эмес колдонулушун жолуктуруп жүрөбүз. Муну Токтогулдун «Алымкан» деген ырынан алышкан окшойт. Ырда «Саркечтеп сайган жоолугуң,…Көккечтеп сайган жоолугуң» деген саптар бар. Бул терминди чечмелеп көрөлү. Жоолукту кештелеп саймалайт.. Сайманын сары кеште, көк кеште ж.б. деген түрлөрү бар. Демек так айтсак: «Сары кештелеп сайган жоолугуң» - болот. Бирок, бул сап ырдалганда жогоркудай кыскартылып калат. Демек, "саркеч" деген модалуу деген маанини бербейт.Моданы кыргызча "жарашык" десек туура болчудай.
Юдахинден бери чубалган ката
Биздин гимнибиздеги «бейкут» термини тууралуу айтпай коё албайбыз. Фарси тилинен кирген «бей» мүчөсү кыргызча «сыз» мүчөсүнө туура келип, "жок" дегенди билдирет. Алсак, бейбаш – башсыз, башы жок, бейбак – бактысыз, багы жок, бейтаалай – таалайсыз, таалайы жок. Ал эми "кут" сөзүнүн орусчасы "благодать" дегенди билдирип, кыргыздын турмушунда "кут болсун", "куттуктайм", "кутман" сыяктуу сөздөр жакшылык каалаган учурларда дайыма айтылат. Эми "бей" менен "кут" экөөнү жамап туруп, маанисине сереп салып көрөлүчү. Демек, "бейкут" – "кутсуз", "куту жок" дегенди билдирет турбайбы. «Бейкут» жакшылыкты билдирген сөз деген тараптагылар К.Юдахиндин сөздүгүнө таянышат экен. Юдахин жаңылбас болуптурбу? «Бей» мүчөсү башка бардык учурда «сыз» мүчөсүн, жок дегенди туюндуруп, жалгыз эле ушул учурда жакшылыкты билдирип калыптырбы?
Ал эми жогорку жаманчылыкты тилеген сөздүн ордуна «бейпил» сөзүн алсак туура болот. Анткени «фил» деген фарсиден кирген кыргыз сөзү «чыр-чатак», «жаңжал» дегенди билдирет. Демек, бейпил – чыр-чатаксыз, тынч жашоонун синоними.
Бул сөз уят эмес!
Биздин тилибизде туура эмес колдонулуп келаткан бир сөз, «кулакка» тартылып, дээрлик колдонулбай калган дагы бир сөз тууралуу айтпай коё албайм. Бул – «катын» сөзү. Бул жерде коммунистик моралдын жактоочулары чуу чыгарары бышык. Бирок, баарынан чындык кымбат.
Азыр бардык жерде эле, "аял киши" деп калдык (орусчасы "женщина-мужчина" болот). «Киши» деп жынысы эркек жана турмушта өз ордун тапкан, чыныгы адамгерчилик касиеттерге ээ болгон адамды айтабыз. Тестиер уландарды көтөрмөлөш үчүн "киши болуп калыптыр" дейбиз, тилдегенде "сен киши болбойсуң" дейбиз. Демек, 25-30 жаш курагынан мурда эркектер да «киши» деген ардактуу атка коно албайт. Албетте, жынысы ургаачы адам дагы «киши» боло албайт. «Тоок куш эмес, аял киши эмес» - дейтго акылман кыргыз эли. Бул макалдын маңызы - кээ бирөөлөр ойлогондой аялды кемсинтүү эмес, фактыны гана баяндоо. Макалдын орусчасы: «Курица – не птица, женщина – не мужчина». Буга эч кимдин талашы жокго.
Эми «катын» термини тууралуу. Кыргыздан айырмаланып, башка түркий элдерде, мисалы, өзбектерде (хотин), азербайжандарда (гадын), бул термин активдүү колдонулуп келе жатат. Азербайжанда совет мезгилинде эле "Азербайжан гадыны" деген журнал чыкчу. Тактап айтсак, "катын" – "киши"нин жубайы. Байы экөө тең кадыр-баркка ээ болгон, өзү болсо ак уул-кызыл кыз төрөп, очор-бачар болгон аялды гана «катын» дешкен. Бул кемсинтүү эмес, тескерисинче – урматтоо. Эмне үчүн «катын» уят, одоно сөз болуп калды?
Муну мындайча түшүндүрүүгө болот. Совет бийлигинин алгачкы жылдарында аялдын абалын жакшыртуу үчүн аёсуз күрөш жүргөнүн билебиз. Кыргыз турмушунда аялды кем туткан фактылар жокко эсе экен. Айрым учурларда жолуккан эки аял алуу фактыларын мындай койгондо, аялдарга паранжы жаппайт экенбиз, аларды ичкериге камабайт экенбиз, аялдар коомдук турмушка, ал эмес эл башкарууга, элди жоодон коргоого, илгертен эле активдүү катышып келген экен. Бул жерде ар кайсы доордо жашаган жана ар бир кыргыз баласына аттын кашкасындай белгилүү Кыз Сайкал, Каныкей, Жаңыл Мырза, Курманжан датка, Бурулча, Апар байбиче, Сайкал эжелердин]] атын атап коюу жетиштүү болот го. Ошентип, кыргыз коомунда илгертен эле иш жүзүндө эркек-аял тең укукта болуптур. Анан биздин туура чабарларыбыз башка эч нерсе табалбай «катын» сөзүн жаманга, одоного чыгарып койбойт бекен. Ошентип, бул сөздү 70-80 жыл бою тепкилеп келбедикпи. Бүгүн бул сөздү актап чыгып, активдүү сөзгө айландырып алганыбыз оң.
Кыргыз тилинин байлыгын пайдалануу керек!
Кыргыз тилинин байлыгы турмушубуздун ар кандай тармактарында жаңы терминдерди жарата аларына же мурдагыларды жаңыртып сунуш эте аларына кичине бир мисал катары «учак», «сыналгы», «үналгы», «ажо», «буйрутма», «аким» сыяктуу сөздөрдү (самолет, телевизор, радио, президент, заказ, губернатор же мэр) атасак болот. Сочинениени жазуучулар жазса «чыгарма» болот, ал эми балдар жазса «дилбаян» болот дедик. Жакшы. Эми биздин тилчилерибиз тердеп-тепчип эле кыргызчалата албай келаткан «скидка» терминин алалы. Муну «арзандатуу» деп туура эмес берилип жүргөнүнө эки далил келтирейин. Биринчиден, «арзандатуу» - этиш, бизге болсо зат атооч керек. Экинчиден, анда «распродажа» кандайча кыргызчаланат? Скидкага туура келүүчү сөз кыргыз тилинде барбы? Базарга барып, соодалашып жатканда баарыбыз эле «түшүр, түшүрүп бер» - дейбизго. Демек, «скидка» - «түшүрүм» болот турбайбы. Түрктөр бул сөздү «индирим» дейт экен.
КТРда 8-февралдагы "Замана" берүүсүндө үбөлүктү рекламалап жатып, камырдын жоон же ичке жайылышы тууралуу кеп болуп жатат. Бул жерде одоно ката кетип калды. Кыргыз тилинде орустун "толстый" жана "тонкий" деген сөздөрү 4 сөз менен которулат. Жумуру нерселерди "жоон" же "ичке" дейбиз, ал эми жалпак нерселерди "калың" же "жука" дейбиз. Кыргыз тилинин байлыгын туура колдонолу.
Эми, биздин «чоңдорубуз» колдонууга киргизип таштап, биз баш тарта албай келе жаткан айрым терминдерге токтололу. Мисалы, «губернатор», «мэр» терминдери. Россиянын артынан ээрчүүнүн дагы чеги барго. Эч ким бизди мааниси «сатрап» дегенди билдирген, кыргыз элин 1916-жылы кыргынга учураткан орус падышасын эстетип турган «губернатор» деген сөздү киргизип алгыла деп милдеттендирген эмес чыгар. Кошуналарыбыз колдонуп жаткан «аким» терминин эмнеге колдонбойбуз? Область дебей эле, элибиз илгертен колдонуп келген «дуван» терминин эмнеге албайбыз? Тиешелүү башкаруу мекемелерин дуван, район же шаар акимчилиги десек, жетекчилерин дуван акими, район акими, шаар акими, айыл акими десек эмне жаман угулабы? Батыштын ар кандай нерсесине келиндей жүгүнүү – биздин айыкпаган оорубуз окшойт. Балким, аймактык реформалар жүргүзүлсө, "губернатор" термини өзү эле жок болуп кетер. «Мэр», «департамент» деп койсок эле баары өзүнөн-өзү өзгөрүп калчудай көрөбүз. Менимче, адегенде мекеменин же уюмдун, кайсы бир кубулуштун атын эмес, затын өзгөртүү керек болсо керек.
Аз эле убактан бери, «айыл өкмөтү» дештин ордуна «айыл округу» деп калганыбызга жол болсун. Тили келбеген чал-кемпир муну «айыл өкүрүгү» деп алыптыр. Ушул сөз айкашын өзүңөр айтып туруп, өзүнөр кулак салып көргүлөчү. Кандай угумсуз, кандай жаман сөз? «Округ» деген терминди колдонуш эле керек болсо, анын кыргызча вариантын эмнеге колдонбойбуз? Таштаган эле жерден «аймак», «чөлкөм» деген эки сөздү көрүп турам. Эми «айыл аймагы» же «айыл чөлкөмү» деп үн чыгарып окуп, аны жогорудагы «өкүрүк» менен салыштырып көргүлөчү.
Жер-суу аталыштарынын бурмаланышы
Жер-суу аталыштарынын бурмаланышы тууралуу да эки ооз кеп айта кетели. 1-ден, бизде жер-суунун атын орусчалап коюп алуу көрүнүшү орун алган. Биз бул жерде Лебединовка, Гавриловка, Покровка, Теплоключенко сыяктуу орустар курган орус кыштактарынын аталышын азыр эле өзгөртүү керек деп жаткан жокпуз. Ал өзүнчө маселе.
Эгемендик алгандан кийин эле "Тёплые Ключи" деп өзгөрүп калган Ала-Арча капчыгайындагы Жылуу-Булакты айтып жатабыз. Буга себепти өзүбүздүн эле белибиздин артыкча ийилгичтигинен издеш керек.
Дагы бир-эки мисал. Аламүдүн капчыгайынын баш жагынан орун алган белгилүү жайлоонун аты "Чуңкурчак". Аны бурмалашып, "Чоң-Курчак" деп жазышканын көрүп жүрөбүз. Ошентип, Чуңкурчак жайлоосу чоң куурчакка айланып калды. "Ала-Арча" капчыгайындагы белгилүү жердин аты "Оруу-Сай" деп тамтаңдап калды. Кээ бир учурда "Оору-Сай" деп да коюшат. Ошол жердеги көп объектилер да ушундай аталышат. Туура аталышы: "Оорук-Сай". Бул жерде бир мезгилде аскердин, б.а. колдун кору (запастары), орусча айтканда "тыл" жайгашса керек. "Оорук" деген "тыл" дегендин кыргызчасы.
Кызыл-Бирлик, Бирлик сыяктуу кыштактардын аттары Кызыл-Берлик, Берлик болуп өзгөрүп кетти. Маршруттук автобустардын биринде "Кун-Туу 8-сом" деген кулактандырууну окудум. Айдоочуга "Кун-Туу" эмес Күнтуу, бул адамдын атынан келип чыккан, туура жаздырып ал деп түшүндүрдүм. Айдоочу болсо, чсңдорубуз ушинтип жаздырып берген деп камырабайт.