cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тойтук уулу Молдокалый
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Баргужин токум
Баргужин токум — Байыркы ж-а орто кылымдардагы кыргыздар жашаган тарыхый-этногр. аймак.
Баргу – учурда Моңголия аймагындагы топонимикалык аталыш катары да белгилүү. 13-к-да Рашид ад-Дин «Кыргыз жана Кэм-Кэмжиут кошуна, жакын турган аймактар, бул жерлер мамлекеттин (Кыргыздар мамл.) курамына кирет....Кэм-кэмжиуттун бир тарабы наймандар, андан ары Баргужинтокум деген жерде кори, баргу, тумат, байаут уруулары жашашат, алардын айрымдары моңгол тилинде сүйлөшөт» – деп белгилеген. Фарсы автору Иранда баргулардан чыккан белгилүү мамл. ишмерлер болгондугун жазат; «Баргут, кори, төөлөс, тумат уруулары тектеш элдер, аларды Селенга дарыясынын аркы жээк тарабында жашагандыгы үчүн баргуттар, алар турган аймак ушундан улам Баргужинтокум деп аталат». Баргулар түрк (кыргыз) тилинде сүйлөшкөнүн тарыхый булактагы адам аттары, алардын мансап наамдары айгинелеп турат. Кыргыз өлкөсү жайгашкан аймактарды мекендешкен, кыргыз этносунун курамына жуурулушкан. Энесайдын чыгыш тарабына жайгашкан жерлер моңголдордо 12–13-к-дарда Б. деген ат м-н белгилүү болгон. Баргуттар Чыңгыз ханга ж-а анын мураскорлоруна кызмат өтөшкөн. Баргу, төөлөс, туматтар башкаруучуларын инал деп аташкан, теги кыргыз болгон. Учурда Бурятияда Баргузин аталган админ-аймактык бирдик бар.
Кэлвин (Оклахома)
Кэлвин (Оклахома) (Calvin) — Оклахома штатынын Hughes округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 279 киши. Болжолдуу аянты - 1.2 км². FIPS коду — 40-11100.
Каба Атабеков
Атабеков Каба (1926, Тоңдун ичи, Тоң району – 25-март, 2008, Төрт-Күл айылы, Тоң району, Ысык-Көл областы) – улуу манасчы, Кыргыз Республикасынын эл артисти.
Биографиясы
Улуу манасчы Каба Атабеков 1926-жылы ноябрь айында Ысык-Көл областынын Тоң районундагы Тоңдун ичи деген жерде төрөлгөн. 1938-жылы, Каба 12 жашка чыкканда атасы Атабек каза болот. Ал киши баласынын "Манасты" айтуусуна көп шарт түзүп, жардам берген. Ошол жылы Каба Атабеков Сталин орто мектебине окуганы кирет. Эки жылдан кийин жакшы окугандыгы үчүн бир жылда үч классты бүтүрөт. 1944-жылы мектепти эң жакшы деген даража менен аяктап, билимин андан ары Кыргыз педагогикалык институтунда орус тили жана адабияты кафедрасында улантат.
Улуу манасчы 25-март, 2008-жылы Ысык-Көл областынын Тоң районундагы Төрт-Күл айылында каза болгон.
2014-жылы "Манас: Баатырдык эпос / Каба Атабековдун вариянты боюнча" китеби жарыкка чыккан.
Каба Атабековдун "манасчы" болушу
Каба Атабеков 9 жашка чыккан кезинде уй кайтарып жүрүп, чала-була көзү илинип кетет. Түшүндө жер дүңгүрөп, аттардын туяктары гана көрүнүп, жанына бир аксакал киши келет да, колун сунуп, баланы атына учкаштырып, кирип турган Тоң суусунан өткөзуп коёт. Акырын атынан түшүрүп жатып: "Балам, эми барагой"-деп көздөн кайым болот. Чочуп кетип көзүн ачса, суунун аркы өйүзүндө жаткан экен.
Эң алгач 1940-жылы Фрунзеге (азыркы Бишкекке ) олимпиадага улуу манасчылар Саякбай, Ыбырай менен чогу катышып, кызыл китеп утуп алат. Бул кичинекей белек эң биринчи сыйлыгы болгондугу учун анын эң кымбат, унутулгус белеги болуп калган. Ошондо он төрт жаштагы манасчынын айтканын угуп, Саякбай Каралаев:"Манасты" жакшы айтып, элге тааныт. Кийин сен улуу манасчы болосун",-деп батасын берет. Ошентип, Каба Атабеков сыйкырдуу баатыр Алмамбеттин айтканын угуп, төкмөлүк касиети менен акыркы күндөрүнө чейин "Манасты" айтып келген.
Наам жана Сыйлыктары
1995-жылы "Кыргыз Республикасынын Эл Артисти" деген ардактуу наам ыйгарылган.
Кыргыз Адабияты Энциклопедиялык Окуу Куралында Жер Алган Маалымат
Кыргыз журтчулугуна кадимки чоң манасчы Мамбет Чокморовдун шакирти катары таанымал. Манасчынын эскерүүсүнө караганда атасы элдик ырларды, легенда, жомокторду көп айтчу, ал эми энеси айылдагы мыкты кошокчу, жамакчылардан болуптур.
Чоң манасчы М. Чокморовдун колунда эки жыл тарбияланган. Залкар манасчы Саякбай Каралаевдин айтуу манерасы чоң таасир берген. Ш. Азизов менен болгон алакасы, бири-бирине атаандашып, күч сынаша “Манас” айтыша жүргөнү да эки манасчынын тең чыгарманын чыңалышына көмөк болгон. Атабеков оозеки үлгүнү табигый түрдө кабылдап, салттуу поэзияны улантып сактай билген, айта келген манасчы, ошону менен катар китептик үлгүнү да мыкты өздөштүргөн.
Азыркы учурда “Манас” үчилтигин толугу менен кагаз жүзүнө түшүрүүдө. Кол жазмадан болжол менен 64.512 ыр сабы бар.
Ал эми КРУИАнын алтын фондусуна №217 инв. да үч кичине дептер кол жазмасы сакталууда.
Ал “Чоң Казат окуясынан” “Жылкы тийүү” деп аталат. Негизинен Сагымбай Орозбаковдун жана М. Чокморовдун варианттарына жакын.
Ы операциясы
Ы операциясы («Операция Ы и другие приключения Шурика») — 1965-жылы СССР тарабынан тартылган кинокомедия.
Энергия агымынын бир багыттуулук мыйзамы
Энергия агымынын бир багыттуулук мыйзамы — эгерде кандайдыр бир түр кайсы бир аймакта таралса, жана анда орун алса, анда анын особдорунун саны (тагыраак айтканда алардын биомассасы), ушул түр таралган экосистеманын биологиялык бөлүгү аркылуу өтүүчү кубаттын агымынын өлчөмү менен аныкталат.
Организм аркылуу көмүртек, азот жана башка элементтер улам-улам кайталанып колдонулса, ал эми кубат бир гана жолу колдонулат, андан ары жылуулукка өтөт жана экосистема үчүн сарпталат. Бул кубаттын агымынын бир багыттуулугу термодинамиканын мыйзамдары аркылуу аныкталуучу жалпы кубулуш. Кубат бир түрдөн экинчи түргө өтүшү мүмкүн, бирок ар бир мындай айлануусунда анын кандайдыр бир бөлүгү жылуулукка айланып таралат. Өсүмдүктөргө берилүүчү жарык кубатынын аз гана бөлүгү (3 % жакын) фотосинтез аркылуу азык заттарынын потенциалдык кубатына айланат, ал эми калган бөлүгү жылуулук түрүндө сарпталат. Жаныбарлар өсүмдүктү оттогондо кубаттын көпчүлүк бөлүгү жылуулукка айланат жана аз гана бөлүгү жаныбардын протоплазмасынын синтезине сарпталат. Өз кезегинде бул жаныбар башка жаныбардын азыгы болуп калат, анда кайрадан кубаттын жылуулукка айланышы жүрөт. Жаңы протоплазманын пайда болушунда (жана ошону менен бирге азыктануу тизмегинин кийинки звеносу болуп саналуучу жаныбар үчүн оңой олжо) сарпталуучу азыктагы кубаттын пайызы кубаттын берилишинин натыйжалуулугу деп аталат.
Экосистемадагы кубаттын агымы - күн жарыгынан автотрофтук организмдердин (орг. заттардын продуценттери) фотосинтези, чөп оттоочу жаныбардын (биринчилик консументтер, башкача атйканда керектөөчүлөрү) жана жырткычтардын ткандары (экинчилик консументтер) аркылуу экосистеманын ар бир деңгээлиндеги организмдердин санын жана жалпы салменен (биомассасын) аныктайт. Азыктануунун бул иерархиясынын ар бир кезектеги деңгээлдеринде кубаттын агымы анын кайтадан кубулууларында жылуулуктун сарпталышынын натыйжасында абдан азайат жана бул биомассанын ырааттуу азайышына алып келет.
Кымбажъю
Кымбажъю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Косью дарыясынын сол жээгинен 108 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 51 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аска, зоого чыгуу
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аска, зоолуу жерлерде өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар, оюн өткөрүлүүчү жердин алдында турушуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден белгиленген жол менен аскага чыгышат. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат. Аскага чыгуунун ыкмаларын жакшы аткарылса, аз убакыттын ичинде чыккан оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун эрежеси
Белгиленген жолдон чыгууга, бир бирине тоскоолдук кылууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюн өткөрүлүүчү жер, оюнчуларга белгилүү болушу керек.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, чыдамкайлыкка тарбияланат, аска жана зоого чыгуунун ыкмаларын, чечкиндүүлүккө, шамдагайлыкка, кайраттуулукка үйрөтөт.
Антонио Грамши
Антонио Грамши (1891–1937) –Италия коммунисттик партиясынын жетекчиси жана негиздөөчүсү.
1911–14-ж. Турин университетинин филология факультетинде окуган. 1913-ж. италия социалисттик партиясына кирген, социалисттик партиядагы реформизмге каршы күрөшкөн. 1917-ж. Баш оонада социалисттик партиянын жергиликтүү катчылыгына шайланган, 1924-ж. үчтүн айында Италия социалисттик партиясынын Либарнодо болгон 17-съездинде Италия Компартиясын негиздеген. 1924-ж. демилгеси менен «Унита» газетасы чыга баштаган. 1928-ж. аны фашисттер 20-жылга кескен.
Грамшинин эмгектери Италияда марксчыл философтордун, тарыхчылардын калыптануусунда чоң роль ойногон.
Уртабуртя (дарыя)
Уртабуртя (Буртя) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын сол жээгинен 1480 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 115 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Буржуазиялык революция
Буржуазиялык революция – феодалдык коомдук түзүлүштү жоюп, буржуазиянын саясий бийлигин орнотууга багытталган революция. Реакциячыл феодалдык өндүрүштүк мамилелер менен жаңы өсүп жаткан өндүргүч күчтөрдүн ортосундагы карама-каршылыктардан келип чыгат.
Эл аралык Славян Каналы
Эл аралык Славян Каналы (орусча Международный Славянский Канал, украинча Міжнародний Слов'янський Канал, англисче Slavonic Channel International) – телекөрсөтүүчү канал.
Бүткүл дүйнөнүн славяндары менен дүйнөлүк коомго Славяндыктардын жашоо-тиричилигинин ар кандай жактары, уникалдуу славян тарыхы, бай традициялары, маданияты, жетишкендиктери жана дүйнө цивилизациясынын өнүгүшүнө славяндардын кошкон маанилүү салымы жөнүндө маалымат берүүнү көздөйт.
"Эл аралык Славян каналы" ("International "Slavonic Channel") эфирге 2008-жылдын 12 сентябрында Украинанын аймагынан спутник аркылуу чыккан (Sirius-4 Satellite 5° East Frequency 12075 MHz (H) Symbol Rate: 27,5 Msymb/s FEC 3/4 & Astra-2 Satellite 31,5° East Frequency 12090 MHz (H) Vertical Symbol Rate: 27,5 Msymb/s FEC 9/10). SCI сутка бою иштейт жана анын телекөрсөтүүсү калкы 1 миллиард 202 миллион болгон аймакты камтыйт. Телекөрсөтүү (эң алгач Украинанын аймагынан) төрт тилдеги жолдор: орусча, украинча, англисче жана продуктуну чыгарган өлкөнүн тилинде аркылуу жүрөт. Кийинчирээк телекөрсөтүү бир эле кезде славян өлкөлөрүнүн, ошондой эле француз, немис, испан, португал, араб жана кытай тилдеринде жүргүзүлөт. Телеканалдын тематикасы – маданий агартуу.
Адабияты
Мащенко И. Г. Телевидение в Украине. Биринчи том. "Телевидение de facto". — Николаев, 1998. — 341 с.
Шилтемелер
Телеканалдын сайты
Бургунддар
Бургунддар – чыгыш герман уруусу. Биздин замандын 1-кылымында (адегенде Борнхольм аралында жашаган деп болжошот) континентке өтүшкөн. 406-ж. Рейнде борбору Вормс болгон королдугун негиздешкен. 443-ж. Рим федератынын укугу берилип, Савой аймагына көчүрүлгөн. Империянын начарланышынан пайдаланышып, Бургунддар 457-ж. Рона дарыясынын бассейнин ээлешет да, борбору Дион болгон жаңы королдукту түзүшөт. Бул ыдырай баштаган Батыш Рим империясындагы алгачкы «варвардык» королдуктардын бири болду. Алардын галл-римдиктердин жерлерин ээлөөсү жана бөлүштүрүүсү феодалдаштыруу процесси үчүн чоң мааниге ээ болгон. Бургунддар 6-кылымдын башында католик динин кабыл алган. 543-жана башка королдугу Франк мамлекетине биротоло кошулган. Кийин Түштүк Франциянын калкынын курамына кирген.
Тилекмат кызы Рапика
Тилекмат кызы Рапика (1892-1966) Оймочу. Кемин районундагы Кары-Булак айылында төрөлгөн. Он беш жашында Кочкордогу Кызыл-Дөбө деген жерге турмушка чыккаy. Ал каада-салтты мыкты билген, кызкыркындарын, келин-кезектерин узчулукка үндөктөгөн. Рапиканын кийиз, кездеме, чий, тери бетине жараткан көркөм оюм-чийимдерн жана көркөм көчөттөрү кеңири белгилүү. Анын бири болгон «Рапика оюму» Кочкор өрөөнүнүн Чолпон, Ак-Учук, Ара-Көл, Кызыл-Дөбө, Мантыш, Орток, Кара-Мойнок сыяктуу жерлеринде жашаган калктын кармаган шырдактарынан, ала кийиздеринен даана баамдалат. Уз өздүк чыгармачылыгында жалпы кийиз оюмунун негизин түзүп, буга «мүйүз оюмдарынын» элементтерин көбүрөөк пайдаланууга көңүл бурган. Оюмдан оюмду бутактантып, келки калгырбай төптөштүрүп берүүдө уздун өзүнө таандык бөтөнчөлүктөрү бар. Натыйжада анын жараткан үлгүлөрү бүгүн көөнөрбөй, өткөндүн баалуу мурасы катары бааланат. Ал айыл ичиндеги уздардын узчулуктары үчүн даяр каражат болуп келүүдө. «Рапика оюмунун» көптөгөн көрүнүктүү өкүлдөрү бар. Алардын катарына Атагулова Жуканды, Тилекматова Салыйманды, Өмүралиева Салыйманды, Мамырова Сагыйпаны, Сулайманова Гүлжанды, Жумалиева Марипаны, Жумалиева Алманы кошууга болот.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Бүргө баатыр
Бүргө Итим бий уулу (болжол м-н 1763–1831-ж. чен)– манап, элдик баатыр. Талас өрөөнүндөгү кыргыздардын кушчу уруусунан. Кыргыз элин чет элдик баскынчылардан сактоодо көрсөткөн эрдиктери үчүн баатыр атакка жетишип, кушчу уруусунан хан көтөрүлгөн. Б. б-дын эрдиги казак ханы Абылайдын кыргыз жергесине уюштурган жортуулдарында өзгөчө көрүнгөн. Казак ханынын колун Балхаш көлүнүн аймагына чейин сүрүп барган. Б. б. Кокон хандыгынын саясий окуяларына да жигердүү аралашкан. Кокон хандыгы сунуш кылган датка наамынан баш тартып, Олуяата, Сайрамдагы чептерге кол салган. Цинь императорунун чакыруусу м-н Кашкарга чейин барып, баалуу сый алган. Көз карандысыз саясаты үчүн аны Кокон ш-нын  башчысы тымызын тыңчы жиберип, ууландыртып өлтүргөн. Кыргыздардын белгилүү баатырлары Атаке, Эсенгул, хан Садыр, Жаманак баатыр, Жайыл хан, Кошой баатыр, Түлөберди баатыр, Ажыбек баатыр м-н үзөңгүлөш, замандаш жашап, кыргыз элинин биримдиги үчүн кызмат кылган. Б. б. жоокерчилик м-н катар эле чарбачыл адам болгон. Азыркы Мерке облусундагы өзү жердеген жерге арык каздырып, суу чыгарткан, ал арык «Бүргөнүн Тогонду сайы» деп аталган. Б. б-дын өзүнө таандык кызыл кочкул түстөгү туусун, мөөрүн, жортуулда кийүүчү темир зоотун ж-а жоокердик кылычын урпактары азыркы кезге чейин сактап жүргөн.
Сезим
Сезим - адамдын дүйнөгө жана өзүнө жасаган мамилесинин өзгөчө чагылышы. Сезим аздыр-көптүр туруктуу (сүйүү, жек көрүү, сыйлоо), же конкреттүү шартка байланыштуу кыска мөөнөткө созулушу мүмкүн (кубаныч, кайгы, уялуу ж. б.). Кийинкиси кээде эмоция деп да аталат. Сезим коомдук окуяларга, адамдарга, жаратылыш кубулуштарына ж. б. болгон субъективдүү мамилени туюнтканы менен, алардын объективдүү сапаттарына да көз каранды. Ал тааным процесстери: сезүү-туюу, кабыл алуу, ой жүгүртүү ж. б. менен байланышта пайда болот. Ошону учун биз кыргыз элибиздин каада - салтын Бийсултан пи 1 ор го бериш керек Сезим дин калыптанышы адамдын жашоо шарты, иш-аракеттеринин жагдайы, нерв системасынын өзгөчөлүгү менен шартталат. Ошондуктан Сезим дин тереңдиги, туруктуулугу, таасирдүүлүгү ар кимде ар кандай. Ал адамдын мүнөзүндөгү өзгөчөлүктөрдү көрсөтөт. Сезим адамдын жүрүм- турумунда, практикалык жана тааным иш-аракеттеринде чоң мааниге ээ.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Тойчинов Казак
Тойчинов Казак Аваздык аспаптарды жасоонун чебери. 1946-ж. Сокулук районундагы Жыламыш айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Мектепте окуп жүргөндө эле жыгач буюмдарын жасоого кызыккан. Ага айылдашы Кызгараев Кошалы зергердин, шалталык Кайназаров Токтогулдун таасири зор болгон. Зер буюмдарын кармаган. Кийин бир гана комуз жасоого өткөн, аныв үнүн табууга өзүнчө байкоо иштерин жүргүзгөн. Ушул максатта уста Кыргыз ССР Театрлар коомунун өнөрканасындагы комуз жасоо бөлүмүндө, Б. Бейшеналиева атындагы өнөр институтунун эксперимент лабораториясында эмгектенет. Мында ал айтылуу уста Исаков Шайдылда менен таанышкан. Казак абалы комуздун сырдуу үнүн капкактан издейт. Капкактын жыгачын тандоодо өзүнчө чыгармачылык мамиле кылат. Мунун түз кеткен жарыш сызыктарынын аралыгына өзгөчө маани берет. Капкак бетиндеги сызыктар түз жана жарыш, бири-биринин аралыгы жакын болушу чебер үчүн шарттуу көрүнүш. Жакшы үндүү комузду сактоого да ал өзүнчө маани берет. Уста боз үйдөгү үн, ысык үйдөгү үн, талаадагы үн, түнкү үн, күндүзгү үн, кышкы үн, жайкы үн, ачык күндөгү үн, бүркөк күндөгү үн ж. б. үндөрдү айрып тааный билет. Аваздык аспаптардын үнүн табуусу анын жекече байкоо иштерин жүргүзүүсүнө тыгыз байланышууда. Казактын жараткан «Мир» (Тынчтык) аттуу комузу коңурдуулугу, мукамдуулугу, өтө угумдуулугу, ачыктыгы аркылуу айырмаланып, оркестрде түрдүү аспаптарды жетектей турган касиетке ээ. Натыйжада, комуз 1967-ж. Канададагы Монреал шаарында өткөн Кыргызстандын көргөзмөсүнө катышкан. Бул аспаптын артыкчылыгы манжалар кылын баскан сайын электр батареянын жардамы менен моюнундагы кыргыз картасынын эмблемасы жана «Мир» деген жазуусу түрдүү түстө жаркылдайт. Устанын жетектөөсү менен оркестр үчүн «Альт прима насекунда» комузу да электрлештирилген. Мындан башка үнү бийик «Кулкипир» аттуу комуз да жасаган. Кыргыз филармониясынын Карамолдо Орозов атындагы эл аспаптар оркестринде ойнолот. Уста Шайдылда Исаков менен бирдикте транзистордук электр комузун чыгарган. Бул аспап атайын малчыларга арналган. Үндүү комуз ат үстүндө чертүүгө шартташат. Аны электр эсептегич же кол батареяга туташтырып чертет. Аваздык аспаптары Бүткүл союздук, Эл аралык көргөзмөлөргө коюлган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Графология
Графология(грек. qrapho – жазам, чием, тартам жана логия) – кол жазмасы боюнча адамдардын мүнөзүн жана психикалык абалын аныктоочу окуу.
Ал боюнча ар бир адамдын өзүнө гана мүнөздүү айрым өзгөчөлүктөрдү кандайдыр бир даражада билүүгө болот. Ошондуктан Графологияны медицина менен криминалистикада башка ыкмалар менен бирге психология жана физиология диагностиканын куралы катары колдонулат.
Өкүлчүлүктүү бийлик
Өкүлчүлүктүү бийлик – эл (анын бир бөлүгү) тарабынан атайын жамааттык мекемеге (парламентке, муниципалдык кеңешке) бириккен өзүнүн шайлануучу өкүлдөрүнө так аныкталган мөөнөткө берилген ыйгарым укуктардын жыйындысы, ошондой эле бийликтин өзүнүн өкүлчүлүктүү органдарынын жыйындысы. «Ө. б.» түшүнүгү функционалдык милдеттерди эле эмес, бийликтин табияты, аны ишке ашыруу ыкмасын да мүнөздөйт. Ө. б-ти мыйзам чыгаруу бийлиги менен бирдей кароого болбойт, анткени, баардык эле Ө. б. өзүнө мыйзам чыгаруу ыйгарым укуктарын камтый бербейт (алсак, Ө. б-ти ишке ашыруучу муниципалдык кеңештер мыйзам кабыл ала алышпайт) жана тескерисинче, баардык эле Ө. б. органы тарабынан мыйзам чыгаруу бийлиги ишке ашырыла бербейт (м.: чексиз монархтын бийлиги). Мындан сырткары, Ө. б. ченем чыгаруучулуктан башка көзөмөлдүк, ал эми кээде тескөөчүлүк жана башка ыйгарым укуктарды да камтыйт. Ө. б-тин мүнөзү көбүнесе өкүлчүлүктүн түрү (принциби) менен аныкталат. Конституциялык укук илиминде аксөөктүк, улуттук (элдик), корпоративдик, конфессионалдык, аймактык жана этностук өкүлчүлүктөр болуп бөлүнөт.
Жумабаев Бейшенбек
Жумабаев Бейшенбек  (1947) – кыргыздын заманбап педагог, механик жана илимпоз окумуштуусу.Техникалык илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз-Славян университетинин профессору, Кыргыз Илимдеракадемиясынын улуу илимий кызматкери(0,5ставка),   Кыргыз Улуттук агрардык университетинин  профессору(0,25ставка),Жогорку Аттестациялык Комиссиянын эксперти.
Кыскача өмүр таржымакалы
Жумабаев Бейшенбек 1947жылы Нарын облусундагы Кочкор районунун Ормон-хан айылында туулган. Улуту - кыргыз.
Бурана шаар чалдыбары
Бурана шаар чалдыбары – орто кылымдарга таандык шаар калдыгы. Токмок шаарынан 15 км түштүк-батышында, Дөң-Арык айылынын чыгышында, Бурана суусунун өйүзүндөгү кеңири аянтта жайгашкан. Шаар урандысы сакталып калган архитектуралык мунара эстеликтин атынан шарттуу түрдө Бурана шаары деп илимге киргизилген.
Жазма жана археологиялык булактардын негизинде шаар алгач араб саякатчысы Ал-Махдусинин (10-кылым) жана М.Кашгаринин (12-кылым) эмгектеринде эскертилген Баласагун шаары менен салыштырышат. Бул шаардын экинчи аты – Куз-Ордошондой Шаар алгач Бурана суусунун оң өйүзүндө негизделип, шаар башкаруучулары үчүн коргондолгон борбору сепил (цитадель) курулган.
Аны шаардыктардын жыш жайгашкан турак жайлары жана курулуш имараттары, ички шаар-шахристан курчап турган. Сепил жана шахристан сыртынан бекемделген төрт чарчы сымал дубалдар менен чындалган. Дубалдардын узундугу түндүк жана батыш тарабынан 570 м, түштүгү 600 м, чыгышы 500 м узундукта болуп, дубалга кароол мунаралары жайгашкан. Шахристанга жана сепилге батыш дубалда жайгашкан дарбаза аркылуу киришкен.
Шахристандын айланасына кол өнөрчүлөрдүн, соодагерлердин, дыйкандардын жана башка калктын турак-жайлары, имараттары жайгашып, сырткы шаар-рабат өсүп чыккан. Шаардын айланасы сыртынан узундугу 15 кмге созулган кош жал менен бекемделип, айланасына чуңкур казылган.
Шахристандын аймагында аянты 100х100 м, бийиктиги 10 м келген дөбө ураандысында 10–12-кылымдарга мүнөздүү дөөлөттүү адамдын турак-жайы ачылган. 13–14-кылымдарга да мүнөздүү мүрзөлөр табылган. Ошондой эле шаар аймактарында төрт архитектуралык мавзолей, мечит, чиркөө, мончо жана башка курулуштар белгилүү.
Ичинде төбөсүн карай буралып чыгуучу тепкич жасалган. Ошондой эле шахристандын жана рабаттын аянттарында кол өнөрчүлөрдүн, зергерлердин устаканалары, карапа жана кыш бышыруучу, металл иштетүүчү мештер ачылган. Шаарда базар жайгашып, тыйын чыгаруучу жайлар болгон.
Мендель мыйзамдары
Мендель мыйзамдары ― тукум куума белгилердин укумдан-тукумга берилиши жөнүндө эрежелер. Бул мыйзамдарды Г. Мендель 1866-жылы сунуш кылган. Бул мыйзамдар илимде бааланган. Мендель өзүнүн тажрыйбаларында буурчактын бир гана таза белгиси бар түрдүү сортторун бири-бири менен аргындаштырып, аргын муунда аталык жана энелик белгилердин кандай катышта кездешкенинн эсептеген. Муун негизинде өзүн үч мыйзамын далилдеген.
Менделдин биринчи мыйзамы же гаметалардын сандык мыйзамы же бир муундун гибриддеринин окшоштугу - бир белгиси боюнча айырмаланган туруктуу формаларды аргындаштыруудан алынган бир муундун тукуму, бул белги боюнча бирдей фенотипке ээ. Мында бардык гибриддер Менделдин тажрыйбаларында көрсөтүлгөндөй ата-эненин бирөөсүнүн фенотибине (толук басымдуулук) же кийин байкалган аралык фенотипке (толук эмес басымдуулук) ээ. Мындан ары биринчи муундун гибриддеринде ата-эненин экөөнүн тең белгилери байкалышы (кодоминанттуулук) мүмкүн экендиги далилденди. Бул мыйзам ар кандай аллелдери боюнча эки гомозиготалуу организмдерди (АА жана аа) аргындаштырууда, алардын бардык тукумдары генотип боюнча (гетерозиготалуу - Аа), демек фенотип боюнча да бирдей экендиги негизделген.
Экинчи муундун гибриддерин бөлүштүрүү мыйзамы. Менделдин экинчи мыйзамы ― бир муундун гибриддерин өз ара аргындаштырууда экинчи муундун гибриддеринин арасында белгилүү катышта биринчи муундун гибриддеринин жана алгачкы ата-эненин фенотиптерине ээ особдор келип чыгат. Мисалы, толук басымдуулук кылган особдордун 75 % доминанттык, ал эми 25 % рецессивдик белгилерге ээ, башкача атйканда 3:1 катыштагы эки фенотипке ээ. Толук эмес басымдуулук кылууда жана кодоминанттулукта экинчи муундун гибриддеринин 50 % биринчи муундун фенотибине жана 25 % алгачкы ата-эненин фенотиптерине ээ, башкача атйканда 1:2:1 катышта бөлүштүрүлөт. Бир муундун гибриддеринде эки типтеги гаметалардын пайда болушунун, натыйжасында экинчи муундун гибриддеринин арасында 1АА:2Аа:1аа катыштагы үч мүмкүн болгон генотипке ээ особдорду чагылдыруучу гомол. (А жана а) хромосома жуптарынын мыйзам ченемдүү аракеттери Менделдин экинчи мыйзамынын негизин түзөт. Аллелдердин белгилүү типтеринин өз ара аракеттенишүүсү Менделдин экинчи мыйзамына ылайык фенотипте ажырайт.
Дигибриддик аргындаштырууда көз карандысыз тукум кубалоо. Менделдин үчүнчү мыйзамы.
а) гаметалардын тазалыгы гипотезасы алтернативалык белгилердин ар бир жубу бир катар муунда бири-бирине көзкарандысыз сакталат. Натыйжада экинчи муундагы организмдердин арасында белгилүү катнаштагы жаңы белгилердин (ата-энесиникине салыштырмалуу) комбинациясына ээ особдор пайда болот. Мисалы, эки белгиси боюнча айырмаланган алгачкы формаларды аргындаштырууда экинчи муунда (толук үстөмдүк кылуу учурунда) 9:3:3:1 катнаштагы төрт фенотиптүү особдор келип чыгат. Мында эки фенотип "ата-энелик", ал эми калган экөө жаңы белгилердин шайкештигине ээ. Бул мыйзам бир нече жуп гомол. хромосомалардын көз карандысыз ажырашына негизделген. Мисалы, дигибриддик аргындаштырууда бул биринчи муундун гибриддеринде гаметалардын төрт тибинин (АВ, Ав, аВ, ав) пайда болушуна жана зиготалар пайда болгондон кийин - генотип боюнча, жана ага тиешелүү фенотип боюнча мыйзам ченемдүү ажырашына алып келет. Көбүнчө адабиятта гаметалардын тазалык мыйзамы М. мыйзамынын бири катары берилген. Бирок бул мыйзам негиздүүлүгүнө карабастан, белгилердин тукум куугучтугун чагылдырбайт жана Мендель эмес У. Бейтсон тарабынан (1902-ж.) аныктамалган. М-дин мыйзамын түшүнүктүү чагылдыруу үчүн төмөндөгүлөр: алгачкы формалардын гомозиготалуулугу; гибридде мейоздун туура өтүшү менен камсыздалуучу, бирдей катнаштагы гаметалардын мүмкүн болгон бардык типтеринин пайда болушу; бул гаметалардын типтеринин тиричиликке окшош жөндөмдүүлүгү; уруктанууда гаметалардын каалаган тибинин бирдей кездешүүсүнүн ыктымалдуулугу; бардык типтеги зиготалардын тиричиликке окшош жөндөмдүүлүгү зарыл. Бул шарттардын бузулушу экинчи муунда гаметалардын ажырабай калышына же биринчи муунда туура эмес катнашына алып келет. Тукум куугучтуктун үзгүлтүктүү, корпускулярдуулугун түшүндүрүүчү М-дин мыйзамы жыныстык жол менен көбөйүүчү бардык диплоиддик организмдер үчүн ар тараптуу мүнөзгө ээ. Полиплоиддерге негизинен тукум куугучтуктун ушул эле законченемдүүлүгү мүнөздүү, бирок диплоиддерге караганда гено- жана фенотиптик класстарынын сандык катнашы боюнча айырмаланат. Гендердин чиркелишүүсүндө бул класстардын катнашы диплоиддерде да өзгөрөт (Менделдин үчүнчү мыйзамын "бузуу"). Жалпысынан алганда, М. з. толук пенетранттуу жана туруктуу экспрессивдүү аутосомдук гендер үчүн ыңгайлуу. Жыныс хромосомаларындагы же органоиддердин (пластидалар, митохондриялар) ДНКларындагы гендердин локазацияланышында эки тараптуу аргындашуулардын натыйжасы М. мыйзамынан айырмаланышы жана аларга туура келбеши мүмкүн, бул аутосомаларда жайгашкан гендерде байкалбайт. М. мыйзамы абдан так жана маанилүү, алардын негизинде генетиканын биринчи табынын өнүгүшү жүргөн. Алар клеткаларда (гаметаларда) белгилердин өнүгүшүн жөнгө салуучу тукум куума шарттардын бар экендиги жөнүндөгү божомолдоолордун негизин түзгөн. М. з-нда ар түрдүү абалда болсо да бул шарттар (гендер) салыштырмалуу туруктуу гаметаларда бир бирден жана дене клеткаларында жупташып сакталат, бири бирине карата үзгүлтүктүү жана көз карандысыз. Мунун баары өз учурунда "бирикме" тукум куугучтук теориясына каршы олуттуу аргумент катарында колдонулган жана тажрыйбаларда далилденген.
Сегнет электриктер
Сегнет электриктер - температуранын белгилүү интервалында өзүнөн өзү (спонтандык) поляризадиялапуучу жана ал поляризациянын багыты сырткы электр талаанын таасиринен күчтүү өзгөрүүчү кристаллдуу диэлектриктер. Кенири изилденген жана практикада колдонулуучу Сегнет электриктер - барийдин титанаты, сегнет тузу, триглицинсульфат, калийдин дигидрофосфаты ж. б. Белгилүү температурада Сегнет электриктердин спонтандык поляризациясы жоюлат. Бул температуpa Кюри чекити деп аталат. Сегнет электриктер электр конденсаторунда, пьезоэлектрдик нурланууларда, үн жана ультра үн кабылдагычтарында, оптикалык системалардын сызыктуу эмес элементтери катары, радио электроникада, эсептов техникасында ж. б-да колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Тынгыни-Яха
Тынгыни-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хуты-Яха дарыясынын сол жээгинен 68 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кырнышшор
Кырнышшор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колвавис дарыясынын сол жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Төмөнкү Саз (Кугарчин району, Башкыртстан)
Төмөнкү Саз — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Максют айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 60 киши. Почта индекси — 453346, ОКАТО коду — 80238845007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ужур дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Айхштеттен (Кайзерштуль)
Айхштеттен (Кайзерштуль) (Eichstetten am Kaiserstuhl) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Брайсгау-Жогорку Шварцвальд районуна карайт. Фрайбург административдик округуна тиешелүү. Калкы – 3446 (2013-ж.). Аянты – 12,31 км². .
Тегене
Тегене — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айыл. Ак-Жол айыл аймагына кирет.
ААББТ коду — 41 703 211 804 06 0.
Соко
Сокого чегилген унааны бир адам жетелеп, экинчиси Соконун туткасын 2 колу менен жерге бек ныгыра кармап, жер айдоону жүргүзгөн. Сокого өгүз же ат чегилген. Мурунураак Соко буурсунду алмаштырган.
Тилегенова Бүбүталип
Тилегенова Бүбүталип Бычмачы-тикмечи. 1933-ж. Жумгал районундагы Илаке айылында төрөлгөи (уруусу төлөк). Атасы жин ооруларды айыктырган чоң молдо болгон. Балдар үйүндө тарбияланган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Баганенок дарыясы
Баганенок — Орусиядагы дарыя. Новосибирск облусу, Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Баган дарыясынын сол жээгинен 129 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 180 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чоң Тополь көлү бассейндери жана Бурла дарыяларынын. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Обь жана Иртыш дарыяларынын аралыктарындагы агынсыз аймак.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Буткана
«Бут» термини кыргыздарда «кут» түрүндө да айтылган. Кут – күмүш, коргошун же калайдан жасалып, көк же кызыл чүпүрөк кийгизилген адамдын келбетин элестеткен. Аны мал-жандыктарды ырымдаганда сууга салып, сууну малга чачышкан. Бутпарас түшүнүгү кыргыздар исламды толук кабыл алганда унутулуп калган.
"Манас" эпосунда да буткана жогоруда айтылган мааниде колдонулат: «Бутканага чокунуп,
Булуттай кара ат токунуп,»
Өкүм
Өкүм – соттолуучу адамдын күнөөлүү же күнөөсүздүгү жана ага карата жазанын колдонула же колдонулбай тургандыгы тууралуу соттун чыгарган чечими, КР соту Ө-дү КРдин атынан кабыл алат. Ө. мыйзамдуу, негиздүү жана акыйкат болууга тийиш. Эгер сотко сунуш кылынган далилдер баардык жагынан калыс иликтенген болсо, Ө. негиздүү деп таанылат. Ө. өзүнчө жайда сот тарабынан кабыл алынат. Ө. кабыл алынып жаткан маалда ошол ишке тийешеси бар сот курамы гана катыша алат. Башка адамдардын катышуусуна жол берилбейт. Ал айыптоо же актоо мүнөзүндө болот. Ө. кириш, сыпаттоо жана резолюция бөлүмдөрүнөн турат.
Сегмент
Сегмент (лат. segmentum - кесинди, тилке) –
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Саринжи Жумагазиев
Жумагазиев Саринжи (3.11.1937-ж. т., Кочкор району, Орток айылы) — Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты (1980—85).
1959-ж. Кыргызстан айыл чарба институтунун ветеренария факультетин, 1981-ж. Алматыдагы Жогорку партиялык мектепти бүткөн.
1959—61-ж. Кочкор районундагы Жданов атындагы ветеренария участканын башчысы, 1961—67-ж. Нарын районундагы 53-жылкы заводунда ветврач, башкаруучу, 1967—74-ж. Кочкор районундагы "Коммунизм", "Соң-Көл" совхоздорунда парткомдун катчысы, директор, 1974—75-ж. Кыргыз ССРинин айыл чарба министрлигинде совхоздор боюнча башкы башкарманын начальниги, 1975—85-ж. Кыргызстан КП Ат-Башы райкомунун 1-катчысы, 1986—95-ж. Кочкор районундагы мал бордоо чарбасында, Кара-Суу агрофирмасында, Бишкектеги ат майданда (ипподромдо) директор болуп иштеген.
Эмгек Кызыл Туу, "Ардак Белгиси" ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Баканга чыгуу
Шарты
Оюн спорттук аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда бакан колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар баканды тургузушкандан кийин,  оюндун  шарты  жөнүндө  сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден баканга макулдашыш кан ыкма менен белгиленген жерге чейин чыгышып кайра түшүшөт. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат. Баканга чыгуунун ыкмаларын жакшы аткарып чыгып кайра түшкөн оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун эрежеси
Оюнга, методикалык  көрсөтмө.  Бакан  тегерек сырты тегиз, түшчү жер башка буюмдарсыз болушу керек.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, ийилчээктикке, чыдамкайлыкка тарбияланат, кайраттуулукка, максатка жетүүгө үйрөтөт.
Экологиялык тең салмактуулук
Экологиялык тең салмактуулук — жаратылышта тирүү организмдердин түрдүк курамынын, алардын санынын, өндүрүмдүүлүгүнүн, мейкиндикте бөлүштүрүлүшүнүн жана ошондой эле каалаган табигый коомдоштугунда мезгилдик өзгөрүүлөрдүн, заттардын биотикалык айлануусунун жана башка биологиялык процесстердин салыштырмалуу туруктуулугу.
Экосистемалардын экология тең салмактуулугунун негизинде биотикалык заттардын айлануусунун туруктуулугу жатат. Бул айлануу - ар бир белгилүү экосистемада организмдердин саны жана түрдүк курамы, алардын метаболизминин тиби менен байланышкан өзүнүн өзгөчөлүктөрүнө ээ. Мында автотрофтордун (продуценттердин) жана гетеротрофтордун (консументтердин жана редуценттердин) катнашы, ошондой эле организмдердин жашоо - чөйрөсүнө жана бири бирине айрыкча ыңгайланышы чечүүчү роль ойнойт. Эволюция процессинде чогулган бул шарттардын жыйындысы экосистемалардын туруктуулугун же гомеостазын камсыз кылат. Көбүнчө түрдүн ар түрдүүлүгү экосистемалардын туруктуулугунун өлчөмү болуп саналат, ал канчалык жогору болсо, ошончолук экология тең салмактуулук бекем сакталат.
Берилген экосистема үчүн адат болгон чөйрөнүн шарттарынын туруксуздугу бир түрдүн санынын азайышына жана башка түрдүн санынын кескин жогорулашына алып келүү менен экология теңсалмактуулук бузулат. Ошону менен бирге, организмдердин табигый коомдоштуктары ар түрдүү зыян келтирүүчү таасирлерге каршы турууга жөндөмдүү жана адаттагы шарттардын калыбына келишинде алгачкы абалына жакын абалга калыбына келет, башкача атйканда алар белгилүү туруктуулукка ээ. Тигил же бул түр үчүн жагымсыз шарттарда, алардын жыштыгы төмөндөйт, бирок өтө ыңгайлуу шарттарда төлдүүлүгү жогорулайт, түрдүн жыштыгы, өнүгүү жана өсүү ылдамдыгы калыбына келет. Экол. теңсалмактуулук убакыт боюнча законченемдүү өзгөрүүлөрдү жокко чыгарбайт, ал берилген экосистеманын өнүгүү жана калыптануу процестери менен өз ара тыгыз байланышкан. Көбүнчө ар түрдүү биотикалык шарттардын өзгөрүшү гана эмес, атмосферанын газдык курамынын, гидрол. түзүлүштүн туруксуздугу, курчап турган чөйрөнүн глобалдуу булганышы ж. у. с., башкача атйканда табигый процесстердеги олуттуу жылыштар да экология теңсалмактуулуктан четтөөнү түшүндүрөт. Экологиялык теңсалмактуулук татаал жана өз ара байланышкан механизмдерин билбей туруп, жаратылышты аң - сезимдүү колдонууга, каалаган чарбачылык иштерин прогноздоого жана табигый чөйрөнү тиричилик үчүн жарактуу абалда сактоого мүмкүн эмес. Экологиялык теңсалмактуулукту сактоонун актуалдуулугу, ХХ к-дын экинчи жарымында таасири экосистеманын кайрылгыс бузулууларына алып келүүчү каражаттардын пайда болушу менен жогорулады.
Бурденко Николай Нилович
Бурденко Николай Нилович [22. 5 (3. 6). 1876, азыркы Пенза облусу, Каменка кыштагы – 11. 11. 1946, Москва] – орус хирургу, нейрохирургияга негиз салуучулардын бири, СССР Илимдер академиясынын академиги (1939), СССР Илимдер академиясынын академиги жана биринчи президенти (1944–46), аскердик медицина кызматынын генерал-полковниги, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1943). СССР Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1941). 1906-ж. Юрьев (азыр Тарту) университетин бүтүргөн, 1910-жылдан ошол эле университетте профессор, Воронеж (1918) жана Москва (1932) университеттеринин медициналык факультетинде профессор. 1929-жылдан нейрохирургия клиникасынын директору. 1937-жылдан Советтик Армиянын башкы хирург-консультанты. Бурденко борбордук жана четки нерв системасынын хирургиясын клиникалык практикага биринчи киргизген; шоктун пайда болуу себебин жана дарылоо жолдорун изилдеген; жүлүнгө операция кылууну сунуш кылган. Борбордук жана вегетативдик нерв системасынын онкологиясы, мээнин кан айлануусу жана башка боюнча да баалуу идеяларды айткан. Ал нейрохирургдардын бөтөнчө мектебин түзгөн жана советтик саламаттык сактоо ишин уюштурууга активдүү катышкан. Борбордук нейрохирургия институтуна ысмы берилген, нейрохирургия жана аскердик талаа хирургиясы боюнча мыкты иштерге ыйгарылуучу Н. Н. Бурденко атындагы сыйлык белгиленген. Үч Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.
Уртаир (дарыя)
Уртаир — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Бузавлык дарыясынын сол жээгинен 3,8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кхотео (Оклахома)
Калкы - 2097 киши. Болжолдуу аянты - 6.2 км². FIPS коду — 40-14300.
Генетикалык туура келбөөчүлүк
Генетикалык туура келбөөчүлүк - жогорку түзүлүштүү өсүмдүктөр же козу карында жана балырлардын гаметаларында көбөйүү жана өсүүчү клеткаларында кадыресе иш - аракеттенүүчү гаметалардын кошулууга мүмкүн эместиги. Репродуктивдик обочолонуунун бир формасы. Жогорку түзүлүштөгү өсүмдүктөрдүн арасында генетикалык туура келбөөчүлүк гүлү кошжыныстуу түрлөрдө таралган. Г. т. к. чаң алгычтын гаплоиддик жана энеликтин диплоиддик ткандарынын ортосунда жүзөгө ашуучу муундардагы жыныссыз, спорофиттик жана жыныстык, гаметофиттик типтерге бөлүнүшөт. Г. т. к. жыныссыз тибинде чаңчанын кыймыл-аракети аталык өсүмдүк, жыныссыз муундун генотибинен көзкаранды, ал эми жыныстык тибинде Г. т. к. - анын өзүнүн, башкача атйканда гаметофиттин, жыныстык муундун гана генотибинен көзкаранды.
Сегадор көтөрүлүшү
Сегадор көтөрүлүшү, Дыйкандар согушу- 1640-52-ж. Каталонияны автономия укугунан ажыратууга аракеттенген испан абсолютизмине каршы Каталонияда чыккан козголон. Испания менен Франция согушунун убагында (1635-59) болгон. Ага мамлекететтик салыктын көбөйүшү, каталониялыктарды испан армиясына зордоп алуу себеп болгон. Куралданган дыйкандар Барселонаны альта, Каталониянын вице-королу Санта Коломаны өлтүрүшкөн
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Токбаев, Имаш
Токбаев Имаш ==өмур жолу== 1900-жылы Пишпек уездиндеги Лебединовка кыштагында туулган.Кыргызстанда Совет бийлигин чындоо үчүн күрөштүн катышуучусу.1917-жылы январдан революциячыл ишке аралашкан.1918-жылы августта биринчи Пишпек атчандар полкунун катарында Анненковдун бандасын, декабрда Ак-Суу козголоңун басууга катышкан.1919-жылдан 3-интернационалдык ыктыярдуу отряддын командири; өзүнүн отряды менен Верный аймагында атаман Мальцевдин бандасын,полковник Сидоровдун ак гвардиячыларын талкалашкан.1920-жылы декабрдан Жети-Суу областтык Өзгөчө атайын укуктуу өкүлү жана Жаркенттеги өзүнчө атчандар дивизионунун командири болгон.Кетмен-Төбөдөгү басмачыларды талкалоого жетекчилик кылган.1930-1933-жылдары Борбордук Теңир-Тоодo,кийин Чүй өрөөнүндо колхоздоштуруу ишине катышкан.Улуу Ата-Мекендик согушта батарея командири болгон.Согуштан кийин райондук аскер комиссари болуп иштеген.1957-жылы дүйнөдөн кайткан.
Майдан
Майдан – 1) аянт, көк шиберлүү жайык жер; 2) согуш талаасы, согуш аракеттери жүрүп жаткан аймак, фронт; 3) коомдук турмуштун бир тармагы (маданий майдан, эмгек майданы ж.б.).
Алленсбах
Алленсбах (Allensbach) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Констанц районуна карайт. Фрайбург административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6919 (2013-ж.). Аянты – 26,53 км.
Севрюга
Севрюга (Acipenser stellatus) - осётрлар тукумундагы өтмө балык. Уз. 220 см, салм. 68 кгга чейин жетет. Денесинде 5 катар сөөк тикени, алардын ортосунда жылдыз сымал пластинкасы болот.
Тумшугу узун, муруттары кыска. Каспий, Азов жана Кара деңиздин алаптарында жашайт.
Жыныстык жактан 5-17 жылда жетилет. Апрелден сентябрга чейин дарыяда (30- 600 кмче) өрдөп, таштуу суу түбүнө таштайт. Омурткасыздар жана майда балыктар менен азыктанат. Севрюга нын промыселдик мааниси чоң, эти, икрасы баалуу.
Жумагулов, Мааметайып
Жумагулов Мааметайып (24.6. 1949- ж. т., Ак-Талаа району, Кара-Бүргөн айылы) — философ, философия илимдеринин доктору (1994), профессор (1997).
1973—76-ж. КМУда аспирант. 1976—91-ж. Кыргызстан УИАиып (философия жана укук институтунда кенже, улук, жетектөөчү илимий кызматкер, 1992-жылдан экологиянын философиялык маселелери бөлүмүнүн башчысы, ошол эле учурда 1996-жылдан И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетинин философия, экономика теориянын негиздери жана культурология кафедрасынын профессору.
Жумагулов «байланыш» категориясын, адам менен табият ортосундагы мамиле-аракет маселелерин изилдейт; бул проблемалар боюнча бир нече монография, брошюра, 50ге жакын макала жарыялады.ЯЧС Я Яс Я чЯ
Тэлингото-Се
Тэлингото-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сол Юрибей дарыясынын сол жээгинен 78 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Төлөйкөн (Кара-Суу району)
Төлөйкөн (Төлөйкөн) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Төлөйкөн айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 574 киши.
Булактар
Географиялык жайгашкан жери:      Төлөйкөн айыл өкмөтү  Ош облусунун Кара-Суу районунда  жайгашкан.
Климаты:   мелүүн
01.01.2016-ж. карата
№	Көрсөткүчтөр	Баары
3.	Байланыш телефону	тел: 0(3222)2-75-42
4.	Факс	факс: 0(3222)7-74-93
5.	Айылдык өкмөттүн төрөлгөн жылы 1996-жыл
6.	Жалпы аянты 	               16 795
8.	Райондун борборунан алыстыгы	27 км
9.	Облустун борборунан алыстыгы	1 км
10.	Темир жол станциясынан алыстыгы	6 км
12	Деңиз денгээлинен бийиктиги    800 м
13.	Калктын саны	               25 455
14.	Кожолуктун саны                4218
1)	Озгур            1952
2)	Төлөйкөн         3918
3)	Учар             5989
4)	Кыргызстан       2964
5)	Дыйкан-Кыштак    10638	Айылдын айыл аймактын борборунан алыстыгы:	1)	Озгур         11км 2)	Төлөйкөн     10км	3)	Учар          4 км 4)	Кыргызстан   5 км	5)	Дыйкан-Кыштак - Айылдардын райондун борборунан алыстыгы:
1)	Озгур         36км
2)	Төлөйкөн      36км
3)	Учар          31км
Ж.б. улуттар	217 17.	Калктын социалдык курамы
-эркектер	12 458
-аялдар	       12 997
18.	Эмгекке жарамдуулар	16 897
-эркектер	       8461
-аялдар	               8436
Улуу Ата Мекендик согуштун жана ага теңештирилген локалдык согуштардын катышуучулары-	23
19.	Социалдык обьектилер
-мектептер (саны окуучулардын саны)-	1350
-орто билим берүү жана толук эмес орто билим берүүчү мектептер-	4
- мектепке чейинки билим берүү мекемелери-	1
- ФАПтар	6 - үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу	1
- спорт аянттары	1
- китепканалар	1
- мончолор	1
- чач тарачканалар	3
- дүкөндөр	25 -кафелер	2