cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вернадский проспекти (метро бекети, Чоң айлампа сызыгы)
Вернадский проспекти (Проспект Вернадского) — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгындагы бекет. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган.
Фолькскунде
Фолькскунде (volkskımde) - немис этнологиясында немис тилдүү элдердин маданиятын, жашоо ыңгайын изилдеген багыт. Бул багыт 19-к. аягында жаралган жана алгач немис дыйкандарынын маданиятын, жашоо ыңгайын изилдөө багытын колго алган. 1960-ж. экинчи жарымында анын предмети бир кыйла кеңейди, азыр немис аралык коммуникация маселелерин изилдейт.
Ийрим иштери
Ийрим иштери -, окуучулар ийримдери – илим, адабият, искусство маселелерин тереңдеп үйрөнүү үчүн балдардын өз демилгелери менен ата-энелердин, педагогдордун ж.б. чоң адамдардын көмөктөрү аркылуу уюштурулган бирикмелер.
Ийрим иштеринин милдеттери: окуучулардын билимин тереңдетүү жана кеңейтүү, алардын кызыкчылыгын жана мүдөөсүн канааттандыруу, чыгармачыл жөндөм-шыктарын өнүктүрүү, практикалык билгичтиктерин, көндүмдөрүң калыптандыруу, өндүрүмдүү жана коомдук эмгектерге катыштыруу болуп эсептелет
Хошимин
Донгхой, Сайго́н (Thành phố Hồ Chí Minh, Sài Gòn) — Борбор калаасы Вьетнам Социалисттик Республикасы.
Беттештирүү принциби
Беттештирүү принциби - бир эле контурга улам бир электр кыймылдаткыч күчү менен таасир берип, пайда болгон токторду аныктоо жана аларды алгебралык ыкма менен кошуп эсептөө жолу. Беттештирүү принциби бир нече ток булагы бар татаал тизмектердеги токторду аныктоо үчүн колдонууга ылайыктуу. Мындай тизмектерди талдаганда, бир гана ток булагы калтырылып, калган булактардын электр кыймылдаткыч күчү нөлгө барабарлан алынат. Бул учурда контурлардын каршылыктары турактуу бойдон калсын үчүн ток булактарынын ички каршылыктары да эсепке алынат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Серафимовка уран кендери
Серафимовка уран кендери  Чүй облусунун Ысык-Ата районунда, Кант шаарынан 20 км түштүктө, Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, деңиз деңгээлинен 960–1200 м бийиктикте. 1934-ж. табылган. 1946–52-ж. геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагында неогендин катмарлары жайгашкан. Уран рудасы неогендин күрөң свитасынын продуктулуу свитачасы жана алабула свитасынын кумдук-чополуу свитачасы менен байланышкан. Продуктулуу свитача кумдуу чоподон жана кумдук, мергель, акиташ кабатчалары бар акиташтуу чоподон турат. Кумдук-чополуу свитача кумдук кабатчалары жана акиташ тоголокчолору бар акиташтуу чоподон турат. Негизги тектоникалык структура – Серафимов антиклиналы. Антиклиналдын түштүк-батыш канатында Норус кени жана түндүк-чыгыш канатында Желдүүсуу кени жайгашкан. Рудалануу чөкмө тибине жана настурандуу формациясына кирет. Негизги руда минералдары: уран көөсү, карнотит, ферганит, төөмоюн, уранофан, шрекингерит. Рудадагы урандын орточо өлчөмү 0,026%. Руданын запасы жана ресурсу 411,363 миң т, урандыкы 107,375 т.
Атчан аскер
Атчан аскер - аскерлер курамынын бир түрү. Алар атчан жүргөндүктөн, согуш аракеттеринде ар кандай жерлерде өз алдынча чабуул коюуда, коргонууда көп артыкчылык кылган. Атчан аскер жөнүндө маалымат биринчи жолу биздин заманга чейинки 9-кылымда Ассирия армиясы тууралуу булакта учурайт. Атчан аскердин согушуудагы башкы ыгы - колдо бар бардык куралдарды (найза, жаа, кылыч жана башка) пайдаланып, ыкчам чабуул коюу. Байыркы грек мамлекеттери (Спарта, Афины) жылкыга бай болгондуктан, Түндүк Грекияда, Фивада эң көп атчан аскер түзүлүп, биздин заманга чейинки 4-кылымдын 1-жарымында фивалык колбашчы Эпаминод алгачкы жолу атчан аскер менен жөө аскерлердин биригип аракеттенүүсүнүн натыйжасында душманын кыйраткан. Биздин заманга чейинки 4-кылымдын 2-жарымында Александр Македонскийдин армиясында атчан аскер негизги сокку уруучу күчкө айланган. Ал эми атчан аскерди согуштук аракеттерде пайдалануу чеберчилиги жагынан көчмөн элдер европалыктарга караганда алда канча алдыда тургандыгы белгилүү. Себеби көчмөндөрдүн күнүмдүк турмуш-тиричилиги, бүткүл жашоосу жылкы менен терең байланышта өткөндүгү белгилүү. Байыркы түрк калктарынын, анын ичинен кыргыздардын чарбалык, согуштук турмушундагы жылкынын ээлеген орду, алардын рухий жашоо турпатына да таасирин тийгизген. «Ат адамдын канаты», «Аты жоктун буту жок», «Атың барда жер тааны, атаң барда эл тааны», «Атты баксаң ар жерде, жоого бербес тар жерде», «Аттан айрылганы, канатынын кайрылганы» жана башка ушул сыяктуу макал-лакаптар кыргыздардын турмушундагы жылкынын маанисин жана ролун даана чагылдырат. «Манаста» жана кыргыздын башка улуу эпосторунда жоокер менен анын атынын ортосундагы үзгүлтүксүз байланыштар өтө кеңири сүрөттөлөт. Енисейдин Сулек деген жериндеги, Кочкордогу Көк-Сай, Бөйрөк-Булактан жана башка жерлерден табылган байыркы түрк калктарынан калган археологиялык эстеликтерде атчан жоокер келбети тартылган сүрөттөр көп кездешет. Орто кылымдарда жоокерди аты менен бирге коюу салты - көчмөн элдерге мүнөздүү, кеңири тараган көрүнүш болуп саналат. Көчмөндөрдүн согуштук күч-кубаттуулугу негизинен атчан аскерден турган жана аларды пайдалануунун атайын ыкмаларын жогорку деңгээлде өздөштүрүшкөн. Кыргыздардын согуштук өнөрүндө пайдаланылган - ат коюу ыкмасы душманга чабуул коюунун мыкты ыкмасы катары кеңири белгилүү болгон. 6-8-кылымда Түрк кагандыгынын, 7-10-кылымда арабдардын, 13-14-кылымдагы Чыңгызхан башында турган монголдордун аскерлеринин эбегейсиз зор аймактарды каратып алуусунун бирден-бир себеби - алардын мыкты уюшулган, тез аракеттенген, шамдагай, чыдамкай атчан аскер ге ээ болгондугу менен байланыштуу. Көчмөндөрдүн атчан аскерлери кыска мөөнөттө жүздөгөн чакырым аралыктарды чаалыкпастан өтүүгө жөндөмдүүлүгүн көрсөткөн. Орто кылымдарда Батыш Европа өлкөлөрүндө да рыцардык атчан аскерлер башкы согуш күчүнө айланган. Жаңы мезгилде Европа өлкөлөрүндө дары менен атылчу куралдардын, транспорт каражаттарынын түрлөрүнүн көбөйүшүнөн улам, атчан аскердин мааниси төмөндөгөн. Кийинки мезгилдерде Россиядагы, Кыргызстандагы граждандык, ошондой эле 1- жана 2-дүйнөлүк согуштун жүрүшүндө да атчан аскер кеңири пайдаланылган.
Депозитардык ишкердүүлүк
Депозитардык ишкердүүлүк – баалуу кагаздардын базарында баалуу кагаздардын тастыктамаларын сактоо жана/же баалуу кагаздарга укукту жана анын өтүшүн эсепке алуу боюнча кызмат көрсөтүү катары түшүнүлгөн кесиптик ишкердүүлүктүн бир түрү. Баалуу кагаздар базарынын Д. и-тү жүзөгө ашыруучу кесипкөй катышуучусу депозитарий деп аталат. Баалуу кагаздарды жана/же баалуу кагаздарга укукту жана анын өтүшүн эсепке алуу боюнча депозитарийдин кызматын пайдаланган киши депонент деп аталат. Алардын мамилелерин теске салуучу келишим депозитардык келишим (депо эсеби жөнүндө келишим) деп аталат.
Фёлькеркунде
Ал ыкмалар бирдей эмес, анткени башка элдерди изилдөөдө «этностор аралык тоскоолдукту» жеңүү үчүн атайын ыкмалар зарыл.
Атчандар армиясы
Атчандар армиясы - граждандык согуш мезгилиндеги (1917-22) Кызыл Армиянын кавалериясынын оперативдүү эң ири бирикмелери. 1- атчандар армиясы (1919-жыл ноябрь - 1923-жыл октябрь, командачысы С. М. Будённый) 1919-20-жылы А. И. Деникиндин, П. Н. Врангелдин аскерлерине каршы операцияларга, советтик-польшалык согуштарга катышкан. 1- атчандар армиясынын катарында кийин көрүнүктүү советтик аскер башчылары болгон С. К. Тимошенко, А. В. Хрулев, О. И. Городовиков, И. В. Тюленев, И. Х. Баграмян, К. С. Москаленко, А. А. Гречко кызмат кылган; 2- атчандар армиясы (1920-жыл, июль - декабрь, командачысы О. И. Городовиков, кийинчерээк Ф. К. Миронов) Врангелдин аскерлерине каршы согушкан. Атчандар армиясы Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде да массалык баатырлык көрсөткөн, ага «Гвардия» деген наам берилген. Армиянын татаал согуш техникасы менен жабдылышы атчандар армиясынын жоюлушун шарттады.
Алтай кыры
Алтай крайы - Россия Федерациясынын курамында (Сибирь Федерация округу). 1937-ж. 28-сентябрда уюшулган. Аянты 169,1 миң км2. Калкы 2,5 млн (2004). Алтай крайында 60 административдик район, 12 шаар (11 крайга баш ийет), 14 шаарча бар. Борбору - Барнаул шаары. Аймагында Алтай Республикасы жайгашкан.
Табияты
Алтай крайынын жери түздүктүү жана тоолуу болуп экиге бөлүнөт. Түндүк-батыш бөлүгүн Батыш Сибирь түздүгүнүн четжакалары, түштүк-чыгышын Алтай тоолору ээлейт. Дарыялары: Обь, Катунь; ири көлдөрү: Кулунду, Күчүк, Төлөс. Климаты кескин континенттик, кышы узак, кар аз түшөт, жайы ысык жана кургак. Январдын орточо температурасы -19°С, июлдуку 19°С. Жылдык жаан-чачыны 150 ммден (түздүктөрүндө) 300 ммге (тоолорунда) чейин. Тоолуу бөлүгүндө климаты континенттик, жаан-чачыны мол (1500-3000 мм). Тоо арасындагы өрөөндөрдө 1500-2000 мм. Түздүктүү бөлүгүндө топурагы кара, батышы шор топурактуу. Аймагынын 1/3ин токой (кайың, мырзакарагай ж. б.) ээлейт. Түздүгүндө талаа жана токойлуу талаа зоналары, тоолорунун ички өрөөндөрүндө жарым чөл менен кургак талаа, токой тилкелеринин жогорку бөлүгүндө бийик тундра жатат.
Калкы
Калкынын көбү - орус (85%), алтайлыктар, украин, беларусь ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Шаар калкы 52,6%. Ири шаарлары: Барнаул, Бийск, Рубцовск, Горно-Алтайск. Учук оорулуулар дарылануучу Лебяжье курорту бар. Алтай крайы - Россиядагы өнөр жайы өнүккөн крайлардын бири. Машина куруу (трактор жана айыл чарба машинасы, вагон, мотор, буу казан ж. б.), химия, нефть-химия (шина, жасалма була, хим. продуктулары ж. б.), жеңил (текстиль), тамак-аш, тоо кен (полиметалл, алтын, сымап ж. б.) өнөр жайы бар. Негизги өнөр жай борборлору: Барнаул, Бийск, Рубцовск, Новоалтайск, Славгород. Айыл чарбасында дыйканчылык басымдуу. Дан чарбасы (негизинен буудай) өнүккөн. Кант кызылчасы, күнкарама, зыгыр, кара куурай, тоют өсүмдүктөрү айдалып, картошка, жашылча-жемиш багы өстүрүлөт. Сүт-эт багытындагы уй, эт-жүн багытындагы кой чарбалары, эчки асыралат. Аңчылык жана бал челек кармоо да чоң мааниге ээ. Үй кушу, куну чарбасы (тыйынчычкан, кундуз, түлкү, суу күсөн ж. б.) бар. Тоолорунда чаар бугу жана марал багылат. Темиржолунун узундугу 1710 км. Бийск шаарынан Монголияга Чүй автомобиль жолу кетет. Обь дарыясында кеме жүрөт.
Кичи Ляпка
Кичи Ляпка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Ляпка дарыясынын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шишкуйрук лорикет
Шишкуйрук лорикет (лат. Trichoglossus haematodus, L. 1771) — бабыргантотулардын бир түрү.
Феминизация
Феминизация (лат. femina - аял, ургаачы) - азыркы мезгилдеги аялдардын эркектерди бир катар социалдык жана кесиптик ишмердиктен (агартуу, медицина ж.б.) сүрүп чыгуу процесси ушундайча аталат.
Мумия (дары)
Мумия - Биологиялык табигый продукт. Бальзам сымал жыты бар, кызыл, ак, көгүш, каралжын күрөң түстөгү түрлөрү белгилүү. Курамында органикалык жана органикалык эмес заттар, гипнур жана бензой кислотасы, аминокислота, чайыр, мом, өсүмдүк калдыктары бар. Элдик дарыгерчиликте, башкача айтканда, сынык, бронха астмасы, учук, тамак сиңирүү органдарынын өнөкөт оорууларын жана башкаларда кеңири колдонулат. Көптөгөн өлкөлөрдө кезигет. Эпосто «момия», «мумия», «мобуя» делип, сыныкты бат бүтүрүүчү дары катары колдонулгандыгы айтылат: «Буту колу сынганга, момуя дары издешет» (СО, 2.91).
Сокулук кум-шагыл кени
Сокулук кум-шагыл кени Чүй облусунун Сокулук районунда, Сокулук кыштагынан 8  км түштүктө. 1986-ж. чалгындалган. Кендин геол. түзүлүшүнө, Сокулук суусунун өзөнүнүн жана анын биринчи кашатын түзүүчү кум-чопо аралаш шагыл-койташ материалдары катышат. Кум-шагылдын гранулометриялык курамы: 700–70 мм – 41%, 70–5 мм – 41%, 5 ммден майдасы – 18%. Кум-шагыл кошундусу майдаланып, иргелип, жуулгандан кийин курулуш материалы катары колдонулушу мүмкүн. Запасы А категориясы боюнча 387 миң м3, В – 727 миң м3 С1– 1031 миң м3, А+В+С1–2145 миң м3.
Иодоформ
Иодоформ (трииодметан) – метан мол-сындагы үч суутек атому менен иод орун алмашуусунан алынган бирикме. СНI3, Мол. масс. 393,83; ачык сары түстүү, өзүнө мүнөздүү жагымсыз кескин жыттуу кристаллдар. Балкып эрүү t 119-123оС; кайноо t 218оС; d420 4,008; Суюктукка өтпөй оңой бууланат. Сууда эрибейт. Көпчүлүк орг. эриткичтер менен бардык катышта аралашат. И., хлороформ сыяктуу эле, спиртке же ацетонго иодду жана щелочтутаасир кылуудан алынат:
С2Н5ОН + 6КОН + 4I2 ® CHI3 + HCOOK + 5KI + 5H2O
Фуюй кыргыздары
Фуюй кыргыздары (Манжуриядагы кыргыздар) - Кытай Эл Республикасынын Фуюй уездинде монгол, даур, солон жана кытайлар менен жамаатташ жашаган «кыргыз» аттуу этнографиялык топ.
Иодоформ
CH3-CO-CH3 + 3I2 + 4NaOH ® CHI3 + +NaO-CO-CH3 + 3NaI + 3H2O
Фуюй кыргыздары
«1293-ж. Ага (Хара-батар) кайрылып, император Ши-цзу (Хубилай) мындай деп айтты: Наянга таандык бул байыркы жерлер Абалху деп аталат жана балык берип турушат. Азыр мен ал жерге шаар тургузуп,анда үч уруу элди жайгаштырдым. Алар юаньсухань, ханастар жана цзилйцзиси (кыргыздар). Бул шаар Чжаочжоу деп аталып калды. Сен ошол жакка жөнөп, сюанвэйшинин (аймактык башкаруучу) кызматын өз колуңа алгын...». Кыргыздардын дагы башка бир бөлүгү «Хасыхэ жерине,» Манжуриянын дагы бир аймагына жайгаштырылган.
Иодоформ
И. реакцияга абдан жөндөмдүү. Галогеналкилге мүнөздүү бардык хим. касиеттерге ээ. Нуклеофилдүү орун алмашуу реакцияларына кирет. СН2О менен спиртти, алкоголяттар менен жөнөкөй эфирлерди, карбон к-талары туздары менен татаал эфирлерди, NaCN менен нитрилди пайда кылат. СHI3 гидролиздөөдөн кумурска к-тасы алынат:
Фуюй кыргыздары
«1293-ж. Щи-дзу (Хубилай-хан) Хэсыхэ жерине аскер айылдары катары чжирхэхусотай цирциздердин (кыргыздардын) 700 үй-бүлөсүн отурукташтырууга буйрук берди».
«1295-ж. Цзин-Шан (Алтай) тоолорунда жашаган кыргыздарды Шандун аймагына отурукташтырышып, аларга жер, өгүз жана үрөн таратылып берилди...». Бул аракеттер козголоң чыгарган урууларды бөтөн этностук чөйрөлөргө көчүрүп алсыратуу жана алардын үстүнөн көзөмөл кылуу үчүн жасалган чаралар эле. Бул саясий чаралар император Хубилай өлгөндөн кийин да улантыла берген. Фуюй уездиндеги кыргыздардын уруулук курамы алты уруктан турат. Алар төмөнкүлөр: Табхын, Табындар, Чигдыр, Сандырдыр, Былтырды, Өрттыр же Кэргэстер. Бул этнонимдердин параллелдери Мөңү-Суг (Минусин ойдуңу, Хакасия) өрөөнүнүн, Кыргызстандын толонимикасында жана бүгүнкү кыргыздардын этнонимиялык аталыштарында чагылдырылат.
Иодоформ
И. антисептикалык касиеттерге ээ, медицинада кеңири колдонулат.
Фуюй кыргыздары
1618-ж. Василий Тюменец деген казак-орус атаманы Алтын-хандарга элчилик милдетин аткарганы кетип жатып, Жогорку Абакан суусуна туташ жайгашкан «Табын жери» аркылуу өткөн. Посолдук Приказда «Табын жери» - Кыргыз жеринин бир аталышы, алар Кыргыз жерине, Алтын-хандарга салык төлөп турушат. Табандар (Табын) - бүгүнкү хакас-белтирлердин курамындагы, тагыраак айтканда, Табан аймагындагы кыргыздар менен теги байланыштуу урук. Табандардын бабалары жашаган жер Табан Чул (Табан Суусу), аң уулаган жерлери болсо, Матур дарыясына туташ жерлерде жайгашкан «Табан-Тайга» аймагы болгон. Табандардын кыштоосу «Табан-Чул» деп аталып калган. Фуюй кыргыздарынын «былтырды» аттуу уруусу хакастардагы белтир (пилтир) уруулук тобунун аталышы менен толук дал келет. Бул этностук аталыштын теңиртоо кыргыздарындагы параллели бугу уруусунун курамынан «билдир» формасында кездешери маалым.
Бир негиздүү этнонимдик параллелдердин келип чыгышы кокусунан пайда ббло бербеши ырас. Хакастардын тарыхый фольклору белтирлерди (хак. пилтир) 1703-ж. Жунгарияга күч менен көчүрүлгөн кыргыздардын ата-журтуна кайтып келгендердин урпактары катары баяндайт.«Кыргыз жериндеги» Алтыр улусуна кирген Белтир аймагы орус жазма булактарында 1635-ж. белгилүү жана бул уруу «ак пилтир» жана «кара пилтир» деген топторго бөлүнүшкөн. Маселен, учурда хакас-сагайлардын курамына сиңип кеткен «пилтирлер» сөзү бурят-монгол (калмак) тилдеринде «аралаш», «бир өңчей эмес», «жуурулушкан» деген маанилерди туюнтат. Убакыттын өтүшү менен «пилтир» деген термин этностук аталыш (экзоэтноним) катары калыптанган. Азыркы учурда тувалар хакастарды «белдир» деп аташары маалым.
Бакал
Бакал сөзү кыргыз тилинде «кант, чай, күрүч ж.б. буюмдар сатылган дүкөн» маанисин туюнтат. Ушул эле сөз тунгус-манжур тилдеринде «аң тери» дегенди аныктайт. Термин байыркы Кыргыз доорунан эле белгилүү жана адамдардын соода-сатык, чарбалык-экономикалык ишмердүүлүктөрүнө байланыштуу келип чыккан. Акча бирдиги пайда боло элекке чейин, өзгөчө көчмөн жана тоолуу-токойлуу аймактарда жашаган элдерде соода мамилелери көбүн эсе аң тери менен жүргүзүлгөндүгү ырас. Маселен, «тыйын» деген акча бирдигинин аталышы териси соода-сатык алакаларында кенен пайдаланылган тыйын чычкан менен байланышкан десе болот. Анткени, энесайлык кыргыздарда 10, 20, 30, 50, 100 тыйын чычкан тери таңгактары «накай» деп аталган. Ошондуктан «бакал» сөзүнүн баштапкы мааниси «аң тери» формасында кароо негиздүү болчудай. «Бакалея» - учурдагы майда дүкөнчөлөрдүн аталышы да жогорудагы термин менен байланышта. Бакал - баргы уруусунун курамындагы урук катары белгилүү.
Воронцовская (метро бекети)
Воронцовская — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган.
Ион алмашуу
Ион алмашуу – эки фазанын, б.а. эритме менен ионит ортосундагы иондук орун алмашуу процесси.
Кумган
Кумган – металлдан (жез, коло, чоюн) куюлуп жасалган идиш. Түп жагы курсактуу, ичке моюндуу, туткалуу, чорголуу, капкактуу болгон. Чай кайнатуу, колго суу куюу, даарат алуу үчүн керектелген.
Колдонулган адабият
إبريق Ozbuons Кăкасăм Kanne Jug (container) Jarro Kann fa:آفتابه Kannu (astia) Broc (récipient) Crúsca Krucho ジョッキ დოქი (ჭურჭელი) 저그 (컵) Ąsotis Kruik (verpakking) Mugge Dzban (naczynie) Jarro (objeto) Krčag Kanna (kärl)
Алтай полиметалл кендүү аймагы
Алтай полиметалл кендүү аймагы - полиметаллдын Россиядагы ири кендери жайгашкан аймак. Аймак Россия бөлүгүндөгү Алтай тоолорунун түштүк-батыш жана түндүк-батыш капталдарында, узундугу 500 км, туурасы 50 км аянтты ээлейт. Аймак эки жагынан тектоникалык терең жаракалар менен чектелет. Анын аймагында негизинен палеозой заманында пайда болгон чөкмө жанартоо тектери жана гранит интрузиялары жатат. Тоотектер герцин бүктөлүүсүнөн өзгөрүүлөргө учурап, жаракаланган. Аймакта 800дөн ашык полиметалл кени бар. Алардын көпчүлүгү 18-кылымдан тартып белгилүү. Ирилери: Зырян, Лениногорск, Змеиногорск, Березовка, Иртыш ж. б. Кендеги негизги металлдар: Pb, Cu, Zn, алардан башка кошумча иретинде Au, Ag, Cd, Se, Te, As, Sb, Tn, Ga ж. б. 20дан ашык сейрек кездешүүчү элемент бөлүнүп алынат. Кен таштар гранит интрузиялары менен байланыштуу болуп, тектоникалык жаракаларга, интрузиянын чет жактарына, антиклиналдык түзүлүштөрдө топтолгон. Кендер герцин металлогения доорунда гидротерм жолу менен пайда болуп, негизинен тарамчалар, линзалар, уячалар түрүндө кезигет.
Жагалмай
Жагалмай, Кыйгыр (Falco subbuteo, L. 1758) - шумкар сымалдуулар тукумундагы күндүзгү алгыр куш.
Буль-Кайпан (Татышлин району, Башкыртстан)
Буль-Кайпан — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Буль-Кайпан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 737 киши. Почта индекси — 452848, ОКАТО коду — 80250820001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сугульда-Чор дарыясы (Пюль-Кы куймасы)
Сугульда-Чор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пюль-Кы дарыясынын оң жээгинен 25 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Депозитардык келишим
Депозитардык келишим (депозит эсеби жөнүндө келишим) – депозитардык ишкердүүлүктүн жүрүшүндө алардын мамилелерин теске салуучу депозитарий менен депоненттин ортосундагы келишим. Депозитарий түзүлгөн Д. к. ажырагыс бөлүгү болгон өзүнүн депозитардык ишкердүүлүктүн шарттарын бекитүүсү тийиш. Д. к-н маанилүү шарттары төмөнкүлөр: а) келишим ишинин так аныкталуусу: баалуу кагаздардын тастыктамаларын сактоо жана/же баалуу кагаздарга укукту эсепке алуу боюнча кызмат көрсөтүү; б) депоненттин депозитарийде депонирленген депоненттин баалуу кагаздарын башкаруу жөнүндө маалымат берүүсүнүн тартиби; в) келишимдин иштөө мөөнөтү; г) келишимде каралган депозитарийдин кызмат акысынын көлөмү жана төлөөнүн тартиби; д) депозитарийдин депоненттин алдында эсеп берүү таризи жана мезгилдүүлүгү; е) депозитарийдин милдети.
Жанар тоо-чөкмө кендер
Жанар тоо-чөкмө кендер – деңиз менен океан түбүндө атылган жанар тоолордон чыккан минералдык заттардын жыйылып, деңиз чөкмөсү менен бирге пайда болгон кендер. Жанар тоо-чөкмө кендерге темир, марганец жана колчедан кенташтары, айрым илимпоздордун изилдөөлөрү боюнча боксит менен фосфориттердин кендери кирет. Алар лава, күл (чаң, кум) жана кремнийлүү тоотектердин деңиз чөкмөлөрү менен аралашып жаткан калың катмарларында кабат же желвак түрүндө кезигет. Бардык геологиялык мезгилдердеги тоотектерде жолугат. Кыргызстандагы Жетим темир кенташ бассейни, Арчалы марганец кени, Жакболот марганец кени жана башка жанар тоо-чөкмө кендерге кирет.
Беттик кубулуштар
Беттик кубулуштар - беттештирилген эки нерсенин четиндеги беттик катмарлардын өзгөчө касиетте болушунан пайда болгон кубулуштар. Беттик катмарлардагы молекулалардын активдүүлүгү, багытталышы, анын составы жана структурасынын өзгөчө абалда болушу нерсенин бетинде кошумча эркин энергиянын болушун шарттайт. Көлөмүнүн ичиндеги катмарларга караганда анын бетиндеги эркин энергиянын көп болушу нерседе Беттик кубулуштарды пайда кылат. Нерселердин физикалык жана химиялык өз ара аракеттениши баарыдан мурда беттик катмарларда болуп өтөт. Негизги Беттик кубулуштар беттин чоңдугуна пропорциялаш болгон беттик энергиянын азайышына байланыштуу. Суюк тамчылардын же газ көбүкчөлөрүнүн шар формада болушу жана өсүү кезинде кристаллдын түзүлүшү алардын турактуу көлөмдөгү эң аз эркин энергиясы менен аныкталат. Катуу нерселердеги Беттик кубулуштарга илинишүү (когезия), жабышуу (адгезия), нымдоо, сүрүлүү ж. б. кирет. Катуу нерселердин бузулуу жана деформациялануу процесстеринде кристаллдык торчонун бузулушунан нерсенин ички беттеринде да Беттик кубулуштар байкалат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Лунданка
Лунданка (Лундонга) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 79 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 49 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Соватеевка (дарыя)
Соватеевка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тура дарыясынын оң жээгинен 592 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Урмет (Илишев району, Башкыртстан)
Урмет — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Урмет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 660 киши. Почта индекси — 452265, ОКАТО коду — 80230872001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бал каймак
Бал каймак — сүт тамактарынын бир түрү. Ал кам каймактан майы бөлүнгөнгө жеткирбей кайнатылып даярдалат. Ага айрым учурда бир аз ун чалып да кайнатышат. Даамы таттуу болуп, жегиликтүү келгендиктен бал каймак деп аталат. Муну көбүнчө балдарга беришет. Бал каймак - бүгүнкү хакастардын рационундагы чүйгүн тамактардан болуп саналат.
Зюзино (метро бекети)
Зюзино — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган.
Чоң бүлөөлү
Чоң бүлөөлү — Гүлчө суусунун оң куймасы. Узундугу 35 км (Эргештам куймасын кошкондо), алабынын аянты 426 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги. 3150 м, эң бийик жери 4641 м.
Суу Эргеш тоосунун батыш капталынан башталып, кууш капчыгай аркылуу агат да, өрөөнгө чыгып, Кичи Бүлөөлүнүн оң куймасы кошулгандан Чөң Бүлөөлү аталып, Гүлчөгө куят. Кичи Бүлөөлү менен Эргештам сууларын Көкбулак тоосу бөлүп турат. 10 куймасы бар, эң ирилери: Чебайрак, Кайыңды (сол), Шибе (оң) ж. б. Куралуу облусуна кирет. Жылдык орточо чыгымы 5,78 м3/сек, эң көбү июнь-июлда, эң азы февралда байкалат.
Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан куралат. Сугатка пайдаланылат.
Боюнан Чоң Бүлөөлү кыштагы орун алган.
Үч уруктук союз
Үч уруктук союз - уруктардын асимметриялык, матрилатералдык кросскузендик никеге негизденген алкактык союзу. Ар бир уруктун эркектери жана аялдары түгөйүн ар башка уруктан тандап алат. Мында ар бир урук бир урукка кыздарын берген донор болсо, башка уруктан кыз алган реципиент болот. Чарбалык социалдык жана сыйынуу чөйрөлөрүндө донор-урук бир кыйла жогору статуска ээ.
Авантюралык роман
Колдонулган адабият:
Шериев Ж.. Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Суутек
Суутек – химиялык элемент атомдук номери 1 менен. Ал Н символому менен белгиленет. Водород эң жеңил жана кенен жайылган химиялык элемент, Ааламдын 75% жакын химиялык элементардык массасы водороддон курулган. Анын орто атомдук салмагы 1,00794 а. с. е. (Водород-1 1,007825 а. с. е.). Жылдызтар көбүнчө водороддон жана анын плазма абалынан түзүлгөн. Табиятта жайгашкан элементардык водород Жерде бир аз эле бар. Водороддун эң жайылган изотопу – протий (аты анда-санда колдонулат, символу 1Н) бир протон менен жана нейтронсуз. Ион кошундуда ал терс зарядды (бул анион гидрид деп аталат жана Н- деп жазылат) же оң зарядды Н+ алып алат. Водород көпчүлүк элементер менен кошунду түзөт жана суу менен органикалык кошундуларына кирет. Ал кислоталуу-щёлочтуу химиянын көпчүлүк эригич молекулалардын арасында протон алмашуу реакциясында чоң маанилүү ролду аткарат. Эң жөнөкөй белгилүү атом болгон үчүн, водороддун атому теорияларды тизүүдө колдонулган. Мисалы, жалгыз нейтралдуу атом, Шредингер теңдемесине аналитикалык чыгаруу болгонунан, кванта механикасынын өнүгүүсүнө энергетиканы изилдөө жана водород атомун байланыштыруу башкы ролду аткарган. Жасалма водород газы (Н2) биринчи жолу 16 кылымдын башында металлдарды күчтүү кислоталар менен аралаштырганда чыгарып алынган. 1766-81 жылдарда, Генри Кавендиш водород газы айрым зат болушун жана ал күйгөндө сууга айланганын биринчи ачты. Бул касиет анан ага атын берген, грек тилинен «су жасаган» деп которулган. Стандарт температура жана басуу кезинде, водород өңү, жыты, даамы жок, металл жана уулуу эмес, өтө жалбырттоо эки атомду газ Н2 молекулалык формуласы менен белгтленет. Өнөр жайлык чыгаруу үчүн көбүнчө табигый газты буу менен кайта куруу же анда-санда энергия көп талап кылуучу водород өндүрүү методдор (мисалы, суудун электролизи) колдонот. Водороддун көпчүлүгү чыгарылган жерде эле казып алынуучу отунду (мисалы, гидрокрекинг) же аммиякты иштеп чыгарууга колдонулат. Водород металлды морт,трубопроводтордун жана резервуарлардын дизайнын таттаал кылган үчүн металлургияда баарланат.
Водород газы өтө жалбырттоо жана 4%-75% концентрация кезинде ал абада күйөт. Водороддун күйүү энтальгиясы – 286 кДж/моль: 2 H2(г) + O2(г) → 2 H2O(l) + 572 кДж (286 кДж/моль) Водород газы 4-74% концентрациясында аба менен жана 5-95% концентрациясында хлор менен аралаштырганда жарылыш мүмкүн. Кошунду өзүнөн өзү учкундан, ысыктан же күндүн нурларынан жарылыш мүмкүн. Водороддун өзүнөн өзү абада күйүү температурасы 500 °C. Таза водород-кислород оту кадимки эле көзгө көрүнбөгөн ультрафиолет нурларды чыгарат. Күйүаткан водороддун сызылып чыгууну табышуу үчүн жалындык температуралык детектору керек болот. Ошондой сызылып чыгуулар абдан коркунучтуу болот. Водород күйүү жыйынтыктын үлгүсү Хинденбург дирижабльдин кыйрашы. Водород абада калкып агып жүргөн үчүн, анын оту бат өйдө көтөрүлүүгө умтулат жана азыраак зыян углеводороддун отуна караганда учурат. Хинденбургтун үчтүн экөө пассажиры өртү баштан өткөрдү жана көпчүлүк ажалдар жыгылгандыктан же суюк отун күйүгөн үчүн болду. Н2 бүт кычкылдандыруу элементтер менен реакцияга кирет. Водород бөлмө температурасында өзүнөн өзү, дүрүлдөп хлор жана фтор менен реакцияга киргенде, төмөнкү водород галогениддер пайда болот: водород хлориди жана водород фториди. Алар потенциалдык коопту кислоталар.
Водород атомун электронун түпкү энергетикалык деңгээлдин абалы 13,6 эВ, бул ультрофиолет фотонун 92 нм толкундун узунуна барабар баалуу. Водороддун энергиялык дэңгээлдерин Бордун атом модели колдонуп, жетишерлик туура санап чыкса болот. Бор моделинде электрон протондун тегерегинде айланат. Электромагниттик күч элетрондор менен протондорду бир бирине тартат. Кинетикалык момент аксиомасын жаш кванта механикасында Бор дискретизация кылган үчүн, Бордун моделинде электрон белгиленген эле аралыкта протондон турат. Таза кванта механикалык түшүндүрүү Шредингер теңдемесин же Фейнмандын интеграл траектория боюнча формуласын колдонуп, протондун тегерегиндеги электрондордун мүмкүндүк тыгыздыкгын санап чыкса болот. Эң татаал түшүндүрүүлөр атайн салыштырмалуук теориясынын жана вакуумдун поляризациясынын эффектерлерин кичинесине мүмкүндүк беришет. Кванта механикалык түшүндүрүүдө, түпкү водород атомдун электрондун кинетикалык моменти такыр эле жок.
Алгачкы молекулалык формалар
Эки атомдуу водороддун молекуласынын 2 ар башка айланган изомерлери бар. Алар өзүнүн ядросунун салыштырмалуу айлануусу менен айырмалануу. Ортоводород формасында эки протондун айланганы параллелдик болуп, номер 1 (½+½) кванта айланган молекула менен триплет абалга кирет. Параводород формасында айлануулар антипараллелдик жана номер 0 (½–½) кванта айланган молекула менен синглет абалга кирет. Стандарт температура жана басуу кезинде, водород газында 25% пара түрү жана 75% түрү бар, бул «кадыресе форма» деп белгилүү. Ортоводород менен параводороддун теңдештик катышы температурага байланыштуу болот, бирок орто формасы козгоо болгондуктан жана пара формадан карагнда энергияны көбүрөөк бардыктан, ал стабилдик эмес жана тазартылбайт. Эң төмөн температура кезинде, тендештик катыш жалаң эле пара формалардан түзүлөт. Таза параводороддун суу жана газ абалдын жылуу сыйымдуулук касиети бир кыйла кадыресе формадан, өзгөчүлүк жылуу сыйымдуулук үчүн, айырмаланат. Орто/пара айырмалык башка водород бар молекуларда же функционалдуу группаларда бар, мисалы, суу жана метилен, бирок көп эле жылуу сыйымдуулук касиетине таасир кылбайт. Орто жана пара Н2 ортосундагы катализдик эмес өз ара айландыруу температура менен кошо чоңоет, ошондуктан бат конденсация болгон Н2 көп өтө энергиялык орто формалар (жай пара формага айланган) бар. Конденсация болгон Н2 орто/пара ара катышы зор маанилүү суюк водородду даярдаганга жана сактаганга. Орто парага айлануу экзотермик реакция болуп, бир топ чыккан жылуу суюк водородту бууга айланта жиберелат. Орто-пара өз ара айландыруу катализаторлар, мисалы, железо оксиди, ативдик углерод, платинирдык асбест, сейрек учурай турган жер металлдар, урандын кошундулары, хром сесквиоксиди, же кайсы бир никельдин кошундулары, водородту муздатууга колдонулат. Водород молекуласы жылдызтар аралык чөйрөдө аалам шоолалары үчүн йонизация болуп протондук молекулалык водородко (H3+) айланат. Бул кубулуш Юпитердин өйдөнкү атмосферасында дагы байкалган. Бул молекула башкаларга караганда ачык ааламда төмөн температура жана тыгыздык үчүн туруктуу болот. H3+ Ааламда эң көп йон жана жылдызтар аралык чөйрөдүн химиясында эң керектүү элемент. Нейтралду үч атомду водород Н3 козгоо жана туруктуу эмес фомада эле бар. Молекулалык водород йон же Н2+ сейрек молекулалык система анализдик эле саналат жана функциясы математикалык эле белгилүү.
Коваленттүү жана органикалык кошундулар
Н2 стандарт шарттар кезинде өтө реактивдүү болбоса да, ал көпчүлүк элементтер менен кошундуларды түзөт. Миллиондогон углеводородтор белгилүү, бирок алар негизги водород менен углерод түз реакциясынан чыккан эмес. Водород электр терс элементер менен кошунду түзүү алат, мисалы галогендер (F, Cl, Br, I). Бул кошундуларда водород жарым-жартылай оң заряд алат. Фтор, кислород же азот менен реакцияга киргенде, водород күчтүү ковалентсиз формада (водороддук байланыш) катышат. Бул формасы көпчүлүк органикалык молекуларга каршы. Водород кемирек электр терс элементер менен кошунду түзүү алат, мисалы металлдар жана металлоидтер. Бул кошундуларда водород жарым-жартылай терс заряд алат. Бул кошундулар гидрид деп аталышат. Водород көптөгөн кошундуларды углерод менен түзөт. Алар углеводород деп аталышат. Алардан да көп кошундуларды гетероатомдар менен түзөт. Алар органикалык кошундулар деп аталышат. Алардын табиятын изилдөөсү органикалык химия деп аталат жана аларды тирүү организимдин ичиндеги кызматын изилдөө биохимия деп аталат. Кээ бир аныктамалар углерод бар коншундулар эле органикалык болуп саналат. Бирок көпчүлүк кошундуларда водород дагы бар жана углерод-водород байланышуу бул класска атайын касиеттерин берет. Органикалык эмес химияда гидриддер эки металлдардын ортолорун кошууга жардам берет. Бул милдети 13 элемент группасында жалпы, айрыкча бор жана алюминий кошндуларда.
Водороддун кошундулары гидрид деп аталат. «Гидрид» термины Н атому терс же аниондук табияттын алып (Н-), электр оң элементер менен кошунду түзгөндү билдирет. 1916 жылы Гилберт Н. Льюис I жана II группа туз гидриддерде водород анион бардыгын болжолдооду. 1920 жылы Моерс литий гидридти электролиз кылып, анодто стехиометриялык сан водородду алып, бул теорияны дадилдеди. Водороддун электр терсин аздыгынан, I жана II металл группаларын гидриддеринен башка, бул терминдин колдонуу адашууга келтирет. BeH2 гидриди II группанын чыгаруусу, ал полимердик. Литий алюминий гидридте AlH−4 гидридтин ядросун Al (III) каттуу байлайт. Бүт эле элементер менен гидриддер түзүлүшсө да, мүмкүн коншундулардын саны жана түрлөрү ажыралуу, мисалы экилүү бор гидриддерин 100 ашык түрлөрү белгилүү болсо, экилүү алюминий гидридден бир эле табылган. Экилүү индий гидриди табылалек, бирок чоң комплекстери бар.
Протондор жана кислоталар
Водород кычкылдануусу элоктронун жоготуп, электронсуз жана бир протондук ядро Н+ айланат. Ошондуктан Н+ протон деп аталат. Бул түрлөр кислоталарды талкуулоосунун түпү. Бренстед-Лоури теориясы боюнча кислоталар протон берүүчүлөр, негиздер протон алуучулар. Жалгыз Н+ протон башка электону бар атомдарга же молекуларга туруктуу тартулган үчүн, иондук кристалдарда же эритмелерде бололбайт. Чоң температурада, атом жана молекуланын протондору электрондук булуттан алыналбайт жана ошол жерде калат. Бул кубулуш плазмалар менен байланышуу. Ачык «сольватирдук протон» жыйынтыгын эпитмелерде албаш үчүн, кээде кислоталык суюк эритмелерде күмөндүү жалган түрлөр азырак деп саналат, аларды «гидроксоний» (H3O+) деп аташат. Бирок бул окуяда да сольватирдук водород катиондор физически кластерлерге курулуп, Н9О+4 жакын түрлөр жасалат деп болжойлонот. Башка оксондук иондор суу эритмеде башка эритүүчүлөр менен болгондо табылат.
Ачылышы жана пайдалананышы
1671 жылы, Роберт Бойл темир таарынды менен суюк кылынган кислотанын реакциясын ачып жана баяндап жазган. Бул табылга водород газын жасап чыгарууга башталыш берди. 1766 жылы Генри Кавендиш водород газын өзүнчө зат болгонун биринчи ачты. Бул газды ал металл-кислота реакцыясынын ажыраттып, «флогистон» («тез от алуучу аба») деп ат койду. Анан, 1781 жылы ал бул газ күйгөндө суу пайда болгонун ачты. 1783 жылы Антуан Лавуазье, Лаплас менен Кавендиштин ачуусун кайталап, водороду күйгүзүп сууну алган кийин, булл элементке водород (грек тилден «суу жасаган» деп которулат) деген ат берди. Лавуазье водородду анын атактуу массаны сактоо экспериментинде колдонгон. Бул экспериментте буунун агыны темир менен отто жылытылган темир трубадан өтүп, өз арасында аракетишет. Темирдин анаэробдук кычкылдануусу чоң температура кезиндеги суунун протондору менен схемалык төмөнкү реакциялар менен көрсөтсө болот:
Fe + H2O → FeO + H2
2 Fe + 3 H2O → Fe2O3 + 3 H2
3 Fe + 4 H2O → Fe3O4 + 4 H2
Көпчүлүк металлдар, мисалы цирконий, суу менен ошондой эле реакцияга киргенде водород чыгат. 1898 жылы Джеймс Дьюар регенеративдүү муздатуу менен өзүнүн ойлоп чыгарган нерсени, термосту колдонуп, водородду суу формасын алып чыккан биринчи киши болду. Эмки жылы ал катуу водороду алып чыкты. 1931 жылы Гарольд Урей дейтерийди ачты, 1934 жылы Эрнест Резерфорд, Марк Олифант жана Пол Хартек тритийди жасап чыгарышты. 1932 жылы Урейдин группасы дейтерий көп катуу сууну ачты. 1806 жылы Франсуа Исаак де Риваз водород менен кислороддун аралашында иштеген биринчи ичинен күймө кыймылдаткычты курду. 1819 жылы Эдвард Даниэль Кларк водород газынан иштеген кандагыч түтүктү ойлоп чыгарды. 1823 жылы Дуберайнердин лампасы жана друммонддун жарыгы ойлонуп чыгарылган. 1783 жылы Жак Чарльз биринчи водород толтурулган шарды ойлоп чыгарды. 1852 жылы Генри Гиффард биринчи водород толо дирежабльди ойлоп чыгарды. Немец графы Фердинанд фон Цеппелин водороддон учкан катуу дерижабльдердин идеясын келтирди. Бул дирижабльдер Цеппелин деп аталышып, 1900 жылы биринчи жолу учушту. 1910 жылы дайым учуштар башталып Биринчи Дүйнөлүк Согушка чейин 35,000 пассажирди ташып бүттүү. Водороддон учкан дирежабльдер байкоо жүргүзүлүүчү платформа болуп жана бомбардировщик болуп колдонгон. 1919 жылы биринчи токтоосуз трансатлантик учууну британ дирижабль Р34 кылды.1920 жылы дайым учуштар кайрадан башталды жана АКШда гелийдин запасынын табышы күчөтүлгөн коосуздукту камсыз кылмак, бирок АКШнын өкмөтү бул максатка газды сатканга макул болгон жок. Ошондукдан Н2, 1937 жылы 6 майда Нью Джерсиде абада күйүп кеткен Хинденбург дирижабльда колдонгон. 1937 жылы Дейтондо, Огайо, Дейтон Паувер энд Лайт Ко биринчи водород муздаткан турбогенераторду жүргүздү. 1977 жылы биринчи никель водород батарейкасы АКШнын согуш-деңиз флотунда колдонгон. Мисалы, МКС, Марс Одиссей жана Марс Глобал Сюрвейор никель водород батарейкалар менен жабдулган.
Табиятта таралгандыгы
Водород ааламда эң жайылган химиялык элемент. Ал 75% массасын жана 90% ашык атомдун санын түзөт. Бул элемент жылдыздарда жана газдык гигант планеталарда абдан көп бар. Н2 молекулалык булутту жылдыздардын пайда болушу менен байляйт. Водород жылдыздарды энергия жабдууда маанилүү ролду ойнойт. Ааламда водород көбүнчө атомдук жана плазмалык абалдарда табылат. Алардын касиеттери молекулалык водороддон өзгөчө. Плазма абалында, водороддун электрону менен протону бир бирине байланышкан эмес, бул көп электр өткөрүүгө жана шоолаланууга келтирет. Заряд алган бөлүкчөлөргө магнит жана электр талаалар абдан катуу таасир кылат. Мисалы, күн шамалында алар Жердин магнитосферасы менен бир бирине таасир кылып, Биркеланд тогун жана жаркыроону көтөрөт. Водород нейтралдуу атомдук абалында жылдыз аралык чөйрөдө табылат. Жерде, кадыресе шартта, элементалдык водород эки атомдук газ (Н2) формасында бар болот. Бирок, водород газы, жеңил болгон үчүн Жердин тартышынан кутул алат. Ошондуктан, водород газы Жердин атмосферасында өтө аз. Ошого карабастан, водород үчүнчү Жердин үстүндөгү эң жайылган элемент. Көбүнчө ал химиялык кошундулардын, углеводород же суу формаларында болот. Водород газын бир топ бактериялар жана балырлар жасайт, жана метан формасында, водород зар маанилүү.
Жасап чыгаруу
Н2 химиялык жана биологиялык лабораторияларда жасалат, көбүнчө башка реакциялардын кошумча продукту болуп. Өндүрүштө каныкпаган субстрактарды гидрирование кылганга чыгарылат.
Лабораторияда
Лабораторияда Н2 кадыресе кислоталар менен металлдар реакциясынан жасалат. Мисалы, цинк менен Кипптин прибору.
Zn + 2 H+ → Zn2+ + H2
Алюминий дагы негиздер менен аралашканда Н2 чыгат:
2 Al + 6 H2O + 2 OH− → 2 Al(OH)-/4 + 3 H2
Акимушкин, Олег Федорович
Өмүр жолу
Олег Федорович Акимушкин Орусияда туулуп-өскөн. Ал 1929-жылы 17-февралда туулган. Улуу Ата мекендик согушка катышкан. Ленинград шаарынын согуш ардагери. 1953-жылы Ленинград мамлекеттик университетинин Иран филологиясы кафедрасын бүтүргөн. Ошол жылдан тартып СССР Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун Ленинград бөлүмүндө (азыркы Орусия Илимдер академиясынын Чыгыш кол жазмалар институту) иштей баштаган. 1970-жылы кандидаттык диссертациясын коргогон. 1971-жылдан тартып аталган илимий мекемеде Ортоңку Чыгыш бөлүмүн жетектеп келди. 1992-жылы эгемен Кыргызстанда анын илимий салымдары жогору бааланып, ал Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин ардактуу профессору наамын алган. 1976-жылдан тартып илимдин тогуз кандидатын тарбиялап чыгарган. Ал Ирна жана Борбордук Азиянын булактарына байланыштуу 240тан ашуун илимий эмгек жарыялаган. Санкт-Петербург университетинин Чыгыш таануу факультетинде көптөгөн жылдар бою мусулман кол жазмалары, мусулман мистицизми, сопучулук, текст таануу жана башка темаларда атайын дарстар окуп келген. Кыргызстандын орто кылымдардагы тарыхы боюнча фарсы булактарын да иликтеген. Кыргызстандын жогорку окуу жайларында да студенттер менен жолугушуп, дарс окуган. Кыргыз таануучуларга адистик насааттарын берип турган. 2010-жылы 31-октябрда Санкт-Петербургда узакка созулган оорунун айынан дүйнөдөн кайткан. Жума күнү (5-ноябрда) Санкт-Петербургда түбөлүк коштошуу жөрөлгөсү өткөн.
Суутек
Лабораторияда
Сууну электролиз кылуу водород чыгаруунун оңой методу. Напряжениясы начар ток суудан өткөндө, кислород газы аноддо пайда болот жана водород газы катоддо пайда болот. Кадыресе, водороду чыгарганда, катод платинадан же башка инертүү металлдан жасалат. Эгерде газды күйгүзө турган болсо, күйүдө кислородду колдонуу зарыл болсо, эки электрод тең инертүү металлдардан жасалат. Теоретикалык максимум таасирдүүлүгү 80-94%.
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
2007
Суутек
Лабораторияда
2 H2O(суу) → 2 H2(г) + O2(г)
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
2006
Суутек
Лабораторияда
2007 жылы, сууга кошулган алюминий менен галийдин эритмеси шарик формасында, водород чыгарууга колдогонго болгуну ачылды. Бул процесс алюминийдин кычкылдыгын дагы чыгарат, жана кымбат галийди кайрадан колдонсо болот. Ошундуктан, водородду эми керектүү жерде эле жасаса болот, эч жактан алып келбей.
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
2004
Суутек
Өнөр жайда
Водородду көп аркандай жол менен чыгарса болот, бирок углеводороддон водороду чыгаруу эң пайдалуу жол. Өнөр жайлык водороддун массасы, кадыресе табигый газды буу реформинг кылгандан кийин чыгарылат. Чоң температурада (700–1100 °C) буу метан менен реакция кирип, углерод кычкылы жана Н2 пайда болот.
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
2003
Суутек
Өнөр жайда
CH4 + H2O → CO + 3 H2
Бул реакцияны төмөн басымда өткөрүү жакшы болот, бирок кадыресе аны күчтүү басымда (2.0 МПа) кылышат. Күчтүү басым Н2 эң өтүмдүү продукт болгон үчүн бул реакцияны ошондой жүргүзөт. Метанол жана башка ага жакын кошундуларды чыгарганга түз колдонгон үчүн, продукт «газ синтези» деп аталган. Метандан башка углеводороддор дагы газ синтезин чыгарганга колдонот. Бул технологиянын кыйындыгы кокс же углероду жасоо:
CH4 → C + 2 H2
Ошондуктан, буу реформинги көп сууну колдонуу талап кылыт. Углерод кычкылын суюк газдын алмашуу реакциясынан өткөргөнден кийин, айрыкча темир кычкылын катализатор кылып колдонгондо, кошумча водородду буудан чыгарса болот. Бул реакция кадыресе өнөр жайлууда углероддун кош кычкылын чыгарганга колдонот:
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
1999
Суутек
Өнөр жайда
CO + H2O → CO2 + H2
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
1998
Суутек
Өнөр жайда
Башка зор маанилүү водород чыгаруу методу толук эмес углеводородду кычкылдатууну киргизет:
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
1996
Суутек
Өнөр жайда
2 CH4 + O2 → 2 CO + 4 H2
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
1995
Суутек
Өнөр жайда
жана таш көмүр менен реакция алмашуу реакциянын башы болу алат:
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
1993
Суутек
Өнөр жайда
C + H2O → CO + H2
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
1991
Суутек
Өнөр жайда
Кээде водородду бир эле өнөр жай процессинде чыгарылып жана колдонулат. Аммиак чыгаруу Хабер процессинде водородду табигый газдан бөлүп чыгарылат. Хлорду чыгарыш үчүн рассолдун электролизи водороду дагы чыгарат.
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
Мах Шараф-ханум Курдистани. Хроника дома Ардалан. Перевод с перс., введ. и примеч. Е.И.Васильевой. Ответственный редактор О.Ф.Акимушкин. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1990
Суутек
Өнөр жайда
Сууну ажыралуу 200 ашык термохимиялык циклдары бар. Бул циклардын арасында темир кычкылын циклы, церий (IV) кычкылы-церий (III) кычкылын циклы, цинк кычкылын циклы, күкүрт-йод циклы, жес-хлор циклы,, күкүрт аралашмасын циклы жана башкалар, водород менен кислородду суудан жана электр тогун колдонбой ысытуудан чыгаруу, изилдөө жана тест фазасында. Көпчүлүк лабораториялар (Францияда, Германияда, Грецияда, Японияда жана АКШда)водородду күн энергиясынан жана суудан чыгарууга термохимиялык методдорду изилдеп жатышат.
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
1985
Суутек
Анаэробдук коррозия
Анаэробдук шарттарында, темир жана болот эритмеси акырындыктан суу, молекулалык водороду азайаткан, протондордон кычкылданат. Темирдин анаэробдук коррозиясы темир гидрооксиддин пайда болошуна айланып жана кийинки реакциясы менен көрсөтсө болот:
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
1984
Суутек
Анаэробдук коррозия
Fe + 2 H2O → Fe(OH)2 + H2
Акимушкин, Олег Федорович
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
1981
1977
1976
1975
1972
Суутек
Анаэробдук коррозия
Анан, анаэробдук шартарында, темир гидрооксиди (Fe(OH)2) суу протондору менен магнетит жана молекулалык водородду чыгарганга кычкылдатса болот. Бул процессти Шикорр реакциясы көрсөтөт:
3 Fe(OH)2 → Fe3O4 + 2 H2O + H2
Геологиялык таралгандыгы: серпентизациялык реакциясы
Атмосфералык кислород жок кезинде, терең геологиялык шарттарда, водород серпентизация процессинде чыгат. Бул процесс фаялиттин (Fe2SiO4) кристалдык решёткасындагы бар темир силикаттын суу протондорун анаэробдук кычкылдануу кезинде болот. Кийинки реакция магнетит (Fe3O4), кварц (SiO2) жана водород (H2) пайда болгон мындай:
3 Fe2SiO4 + 2 H2O → 2 Fe3O4 + 3 SiO2 + 3 H2