cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Химиялык мыйзамдар
Эквиваленттер мыйзамы – кандай массалык санда элементтер суутек бир массалык бирдиги менен кошулат же аны менен орун алмаша тургандыгын көрсөтөт. Мисалы, сууда суутек 1 массалык бөлүгү кычкылтек 8 массалык бөлүгү менен, ал эми суутек хлоридинде хлор 35,46 массалык бөлүгү менен кошулат. Демек, кычкылтек 8 массалык бөлүгү хлор 35,46 массалык бөлүгү менен бирдей массалык катышта болот.
Кошулуш
Кошулуш (Кошулуш) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Бүлөлү айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 112 киши.
Феромондор
Феромондор (грек тилинен phero – алып жүрүүчү, hormao – кыймылга келтирүү, дүүлүктүрүү) - жаныбарлардын өз түрүнө мүнөздүү башка особдордун жүрүш турумуна жана физиологиялык абалына өзгөчө таасир этүүчү сырткы айлана чөйрөгө бөлүп чыгарган биологиялык активдүү заттар. Биринчи таза түрүндөгү бомбикол деген жыныс феромондору (анын химиялык түзүлүшү да аныкталган) жибек курттарынан бөлүнүп алынган (А.Ф.Бутенандт).
НО – СН2 – (СН2)8 – СН = СН – СН =СН –(СН2)2 - СН3 Бомбикол Феромондор атайын бездердин жардамы менен иштелип чыгып, аларды кабыл алуу хеморецепторлор аркылуу ишке ашат. Ал эми кээ бир жаныбарларда жыт билүү органдары аркылуу жүрөт. Феромондор химиялык түзүлүшү б-ча ар түрдүү болуп, бир тектүү химиялык кошулмаларды (терпеноиддерди, стероиддерди, чексиз кислоталарды, альдегиддерди ж. б.) Жер үстүндө жашаган жаныбарлардын феромондору бир аз учма келип, алардын молекулалык массасы чектелбеген (айрыкча 300дөн ашпайт). феромондордун төмөнкү концентрациясы эле бир кыйла активдүү болот. Жаныбарлар бөлүп чыгарган феромондор бир канча компоненттердин аралашмасы болуп, тигил же бул даражадагы феромондук активдүүлүккө ээ. Феромондор көбүнчө жаныбарлардын кээ бир түрлөрү үчүн адистешкен бирок, бир түрдүн феромондору жакын тууганчыл түрлөргө таасирин тийгизгендиги жөнүндөгү көп мисалдар белгилүү.
Феромондор бир канча классификацияга ээ болуп, алардын таасирине жараша ар кандай терминология менен аталат. Мисалы, таасир этишине жараша жыныс феромондорру (жыныс атрактанттары, афродизиактар) айрым жыныстагы особдордун жолугушуусун камсыз кылуучу жана өз особдорун таануучу жыныстык жүрүм-турумун стимулдаштыруучу; белги берүүчү феромондор из куучу феромондор агрегациялык феромондор (көп сандагы жандыктардын топтолуусун камсыз кылуучу), жашаган аймагына белги салуучу феромондор. феромондордун ичинен бир кыйла жакшы окуп үйрөнүлгөнү курт-кумурскалардын феромондору. Коомдошуп жашоочу курт-кумурскаларда феромондор алардын колониясындагы татаал иерархиялык системаны, касталардын активдүүлүгүн жана аракеттенүү мүнөздөрүн жөнгө салат. Ал эми балыктар жана жерде сууда жашоочулардан жыныс феромондорун жана белги берүү (тревога) феромондор табылган. Сүт эмүүчүлөрдүн жыт бөлүп чыгаруусу айрыкча кемирүүчүлөрдүн, кээ бир туяктуулардын жана приматтарда жакшы окуп үйрөнүлгөн. Алардын феромондору жашаган аймактарын чектөө, душмандарынан коргонуу, энесин таанып, таба билүү жүрүм-турумунун формалары, ошондой эле физиологиялык жана эмоционалдык абалы үчүн таасирин тийгизет. Мисалы, чочкодо жыныс феромондорун эркектери шилекей бези аркылуу бөлүп чыгарып, ал стероиддик эки компонентке ээ жана ургаачыларынын кыймылын басаңдатуу позасын пайда кылат. Феромондор жаныбарлардын жүрүм-турумун башкарууну камсыз кылуучу эффективдүү каражат болуп саналат. Жыныстык атрактанттар жана агрегациялык феромондор зыянкечтер менен күрөшүүдө биологиялык ыкма катары колдонулуп, бир катар пестициддерди алмаштырууга болот.
Видеофильм
Видеофильм - видеомагнит тасмасына жазылган фильм. Телекөрсөтүүдө 1970-жылдарда пайда болгон. Видеофильм жанры ар түрдүү: көркөм, илимий-популярдуу, даректүү-публисцистика, хроникалуу ж. б. фильмдер. Телеэкрандын келечеги видеофильмдин өнүгүшүнө байланыштуу. Кинофильмдерге салыштырганда видеофильм эстетикалык, технологиялык өндүрүш аспектисинде (көп камералуу тартуу ыкмасы, электрондук монтаж, ар түрдүү татаал кадрлар көп кайталанган жазууну пайдалануу үчүн колдонулган магнит плёнкасы ж. б.) айырмачылыктар бар.
Качалык
Качалык —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак кол башчысы. Араникте болгон согушта жекеде көзүнө найзанын сыныгы кирип, кошунун көздөй бараткан Ашаң дөөнүн аркасынан барып айбалталап жыгып жарадар кылат. Андан соң майданга чыккан Көкчө экөө көпкө салышып, бири-бирин жеңе албай койгондон кийин мылтык атышмак болот. Көкчө туруп берип, К. атканда дарыны көп салып коюп, огу алыс кетип калат. Кезегин бербей качып жөнөгөн К-тын оң колун Көкчө билегинен үзө атат. Камчыланам деп тизгин-чылбырын түшүрүп жиберип аты чалынып калган К-ты Көкчө кууп жетип өлтүрөт (Курама варианты, 1. 116, 120—123).
Аспиддер
Аспиддер (лат. Aspida) — муунак ала жыландардын тобу, булардын кыйла уруулары жана түрлөрү бар: (лат. Micruroides euryxanthus) — Аризона аспиди, (Micrurus fulvius) — шумпай аспид, (M. frontalis) — чекир аспид, (M. spixi) — шуру түстүү дөө аспид, (M. lemniscatus) — шуру түстүү тасма аспид, (M. corallinus) — кадимки аспид, (лат. Elapsoidea sundevalli) — байланма аспид (Leptomicrurus collaris) — каргы мойнок шыңкыйган аспид, (Micrurus) — шуру түстүү аспиддер (уруу), (Aspidomorphus) — жалган аспиддер (уруу), (Elaps) — ала аспиддер (уруу), (Elapsoidea) — байланма аспиддер (уруу), (Leptomicrurus) — шыңкыйган аспиддер (уруу), (Calliophis) — кооздонгон аспиддер (уруу) ж. у. с.
Василий Кесарийлик
Василий Кесарийлик (болжолу 330–379-ж. чен) – чиркөө тарабынан улуу деген атка конгон грек чиркөөсүнүн ишмери, ойчул жана жазуучу, патристиканын ири өкүлү.
Василий христианчылыкты таратууда антикалык маданияттын элементтерин пайдаланууну ылайык көрүп, үгүт насааттарында байыркы философторго кеңири таянган, бирок философияны ал дин илиминин «кызматчысына» айландырууга аракет кылгандардын демилгечиси болгон.
Василий Платон менен неоплатонизмдин таасирине дуушар болуп, чиркөө беделин көтөрүү максатында монахчылыкты бекем сактап, календерлик менен аскетизмди мактоого алган.
Василийдин негизги чыгармасы «Алты күндүк» (дүйнөнүн жаралышын баяндаган 6-күн жөнүндөгү 9-маек).
Бектер
Бектер - бег, бей, бий (түрк. - бийлөөчү, төрө; ал амир же эмир дегендин синоними) - байыркы жана орто кылымдардагы кыргыздардагы аскердик титул.
Изилдөөчүлөрдүн басымдуу бөлүгү бул терминди титул катары карашат. Оболу, байыркы түрк (кыргыз) коомунда Бектер каган менен карапайым элдин ортосундагы уруулук аристократияга кирген социалдык катмарды түзүшкөн. Бул титул байыркы айрым антропонимдерге жалганып айтылып жүрөт. VII-VIII кк. чектеринде Кыргыз каганатын атактуу Барс бек каган башкаргандыгы белгилүү. Мындан сырткары, Бек Арслан, Бек Барс, Бек Бука, Урун Бек, Бек Темир ж.б. энчилүү аттар болгондугу маалым.
«Бек» сөзү байыркы доорлордо эле «бекем», «темирдей катуу, бекем» маанисин туюнтканын түркологдор белгилешет. Мис., Ынанчыбек, Нимазири бек ж.б. XVIII к. баш чендерине чейин энесай Кыргыз мамлекетинде бектер (бег) коомдогу өзгөчө аскердик башкаруучу катмарды түзүшкөн. Кемчик-Хая Бажы (Тува) аскасындагы жазуусунда Анныт аттуу тамгачы (аскага жазуу түшүргөн) кыргыз: «...Сиздин улуу даражаңыз, Бул менин каганымдын жана Өлкөмдүн (мамлекетимин) Кара Сеңир тоосундагы түбөлүк калган эстелиги. Ынанчы Күлүк Чигши бек өлкөнүн (эстеликте - «үлкени») алты баг элине, кыштымдарына ээлик кылдым» - деп жазган. Энесай кыргыздарынын орус басып алуусуна каршы күрөшкөн (XVII к. экинчи жарымы) аскер жетекчиси атактуу Эренак-бек болгондугу белгилүү.
Кыргыз мамлекетин башкарган Эренак-бек орустарга каршы ийгиликтүү жортуулдарды уюштуруп, Кыргыз жерин жан аябастан коргогон. «Кыргыз жерин» (Хакас-Минуса ойдуңун) Орусия басып алгандан кийинки элдик кыймылды Ханза-бек жетектегендиги маалым. Алтын Ордонун каны мусулман динин кабыл алган монгол нойондоруна Бек титулун берген. Кокон хандыгына баш ийген кыргыздарда Бектер өз вилаетинде хандын өкүлү болуп, хандын казынасына алык-салык чогултуу ишин көзөмөлдөгөн, хандын жергиликтүү өкүлү болуп, өз чегиндеги маселелерди чечип турган.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Баш ачуу
Баш ачуу - талак мусулман салтында күйөөсү менен аялын ажыраштыруу. Өткөн заманда кыргыз чөйрөсүндө баш ачуу негизинен бир жактуу мүнөздө болуп, чечүүчү кадам эркекке таандык болгон. Аял ага материалдык жактан көз карандылыкта жашаган. Ал күйөөсү менен ажырашкысы келсе, бийлердин сотуна кайрылган. Бийлер: 1) эгерде аял күйөөсүнүн жубайлык милдетин аткарууга жөндөмсүздүгүн далилдесе (далилдей албаса өзү үчүн төлөнгөн калыңды күйөөсүнө кайтарып бериш керек); 2) күйөөсү ага 6 ай 13 күн бою тамак-аш жана кийим-кече бербей, ташбоорлук мамиле кылса; 3) дене жагынан кемчилиги болсо; 4) жубайлардын биринин акыл жагынан майыптыгы ж. б. себептер болсо ажырашууга жол берип, таламдаш болгон тараптан өз пайдасына бир кыйла айыпты төлөтүп алуу менен калыңды жана септи кайтарып берүү жөнүндө чечим чыгарышкан. Ал эми күйөөсүнүн талабы боюнча ажырашкан аял андан өзү үйгө ала келген мүлктү да, балдарын да алууга укугу болгон эмес. Күйөөсү ар кандай убакта түрдүү шылтоо менен аялынан ажыраша алган. Бул үчүн ага «талак» деген сөздү 3 жолу айтуу эле жетиштүү болуп, ажырашуу күчүнө кирген. Бирок кааласа күйөөсү бул сөзүн кайра алуу жана үйбүлөлүк турмушун кайра баштоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон. Бул учурда никени кайра жаңыртуу талап кылынган. Никени мындай жаңыртуу үчүн Түштүк Кыргызстанда адалда (адал таза, шарият уруксат берген деген мааниде) деп аталган татаал «орто аралык нике» талап кылынган. Баш ачуу Түндүк Кыргызстанда адат укугунун (исламдын бир кыйла таасири астында) нормаларына ылайык, ал эми Түштүк Кыргызстандан шариаттын мыйзамдары боюнча жүзөгө ашырылган.
Омоним
Омонимиянын негизинде бирдей айтылып, тыбыштык жактан окшошуп калган сөздөр Омонимдер деп аталса, ушул сөздөрдү изилдөөчү тармак Омонимия деп аталат. Демек, Омонимия бир жагынан, бир тилдеги омонимдердин жалпы жыйындысын билдирсе, экинчи жагынан, тил илиминин омонимдерди изилдөөчү бир бөлүмү катары аныкталат. Омонимдик карым-катышта турган тилдик бирдиктердин өзгөчөлүгүнө жараша Омонимиялексикалык жана грамматикалык болуп бөлүнөт. Лексикалык Омонимия маанилик жактан эч карым-катышсыз турган сөздөрдүн бирдей айтылып калышы аркылуу мүнөздөлөт да, ассоциативдик байланышсыз болот. Демек, тарыхый-генетикалык да, денотативдик да жактан бири-бири менен байланышпаган түшүнүктөрдү бирдей тыбыштык тизмектер аркылуу атоодон улам пайда болгон тилдик көрүнүш катары Омонимия полисемиядан кескин айырмаланат. Тилде Омонимия төмөнкүдөй жолдор аркылуу пайда болот: тилдин тарыхый өнүгүү этабында фонетикалык ар кандай өзгөрүүлөрдүн натыйжасында мурда ар башкача эле тыбыштык комплекстеги сөздөр тыбыштык бирдей тизмекте, бирдей турпатта болуп калышат да, бирдей айтылат. Мис., ат – бирөөнүн ысмы, ат – жылкы, ат – мылтык ат; шак – бозонун шагы, шак – бак; буу – газ, буу – байла. чет тилдерден кабыл алынган сөздөр менен төл сөздөр тыбыштык жактан окшошуп калат: карта – жылкынын ич эти, карта – ойной турган буюм, карта – атлас, жер шарынын сүрөтү, кабак – эңкейиш, кабак – кафе.
Аспред сымалдуулар
Аспред сымалдуулар (лат. Aspredinidae) — жаянбалыктардын бир тукуму.
Кандидамикоз
Кандидамикоз (Латын тили Candida - угут сымал грибок уруусу, гр. туkes - козу карын), кандидоз, бластомикоз - угут сымал грибоктордун Candida уруусу пайда кылуучу оору. Ал жаратылышта, айрыкча бузулган мөмөдө, жашылча, жемиште көп таралган. Белгилүү бир шартта грибок былжырлуу чел, тери, кээде ички органдарды да ооруга чалдыктырат. Көбүнчө Кандидамикоз менен мончо, кондитер жана жашылча-жемиш ишканаларында иштеген адамдар ооруйт. Кандидамикоз грибок менен булганган буюм жана сыркоолуу адам аркылуу жугат. Тери бырыштарында, өзгөчө кол манжаларында түрдүү чоңдукта кызарган нымдуу, чети бышарган жарааттар пайда болот. Кээде өнөкөткө айланат. Көбүнчө ичеги-карын, дем алуу, жыныс органдары ж. б. жабыркайт. Дары катары сезгенүүгө каршы жана дезинфекциялык дарылар, антибиотиктер, витаминдер берилет. Ооруну алдын алуу үчүн Кандидамикозду пайда кылуучу себептерди арылтуу зарыл.
Беннингтон (Оклахома)
Беннингтон (Оклахома) (Bennington) — Оклахома штатынын Bryan округуна караган АКШ шаары.
Качырткы
Качырткы —топоним."Манас" эпосунда "Качырткынын кытайын Кара-Шаар, Таңшаңга, Сүргөн журтум барсыңбы" (Сагымбай Орозбаков, 4. 64),— деп эскерилет.
Кичи Каинзас дарыясы
Кичи Каинзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Каинзас дарыясынын оң жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаңы Киешки (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Жаңы Киешки — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Жаңы киешкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1283 киши. Почта индекси — 453013, ОКАТО коду — 80235845001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Холин
Холин - үч метил - --кычкыл этиламмоний гидрокычкылы, (СН3)3 N+ СН2 СН2 ОН. Жаныбар, өсүмдүк жана микроорганизмдердин ткандарында болот. Фосфолипиддердин, ацетилхолиндердин курамына кирет. Метилдештирүү биохимиялык реакциялардагы метилдик топтун донору. Мисалы, метиониндин биосинтезине катышат. Линотроптук таасирге ээ, боордун май инфильтрациясынын өрчүп кетишин эскертип турат. Кээ бир учурда аларды В витаминин тобуна кошсо да, ал витамин болуп эсептелбейт. Жандуу ткандардын структурасын түзүүдө пластикалык материал катары колдонулуп серинден синтезделет. Жаныбарлардын холинди биосинтездөөсү чектелген, ошондуктан ал организмге азык менен гана келет. Холиндин жетишсиздиги, белоктун жетишсиздиги менен боордун май дегенерациясына алып келип, боор циррозун пайда кылат. Холинге эт, балык, жумуртка сарысы маш буурчак уну бир кыйла бай. Адамдын холинди суткалык керектөөсү 250-600 мг.
Авогадро мыйзамы
Авогадро закону Идеалдык газдар касиеттерин мүнөздөгөн негизги закондун бири. Итал. физик А.Авагадро (1811) көп тажрыйбалар негизинде мындай корутундуга келген: бирдей басымда жана темп-рада көлөмдөрү бирдей ар түрдүү сандагы молекулалар болот. Бул А. з. С. Канниццаро Карлсруэдеги химиктер эл аралык конгрессинде (1860) жасаган докладынан кийин гана толук кабыл алынган. А. з. төмөнкү корутундулар келип чыгат: 1. Нормалдуу шартта (0оС, 1 атм. басым) алынган кайсыл гана идеалдык газ болбосун бир молу 22,416 л барабар көлөмдү ээлейт. Бул газдар молдук көлөмү деп аталат. 2. Бирдей шартта алынган көлөмдөрү бирдей идеалдык газдар массаларынын катышы алардын молдук массаларынын катышына барабар (m1/m2 = M 1/М2) болот да, анын сандык мааниси берилген газ экинчи газ боюнча салыштырма тыгыздыгын туюндурат. Ар түрдүү газдар молдук көлөмдөрү барабар болгондуктан, алардагы молекулалар саны да бирдей (6,02·1023) болот жана Авагардо саны деп аталат. Ошентип молдук көлөм да, А. с. маанилүү турактуу чоңдуктар (константалар) болуп эсептелет.
Опера
Опера (ит.— жазма жумуш) — театр искусствосунун негизги жанрларынын бири. Мында негизги көңүл үнгө, музыкага бөлүнөт. Опера кыргыз элинде Октябрь революциясынан кийин пайда болуп, өнүгүп жатат. Мисалы: «Манас», «Айчүрөк» опералары.
Опера (итал. opera - жумуш, эмгек, иш; лат. opera - эмгектер, жасалга, чыгарма) - музыкалык - драматикалык чыгарма муунунан болуп, сценалаштырылган, музыка синтезине, сценалык аракеттерге жана сөзгө негизделген искусство түрү.
Драматикалык театрдан айырмаланып, атайын функцияны музыка аткарат, операда аракеттин жүрүшүнүн негизи болуп эсептелет. Операнын атайын негизи либретто.
Ыргак
Ыргак (Ритм) — кандайдыр бир кыймылдын, иш-аракеттин бир убакытта, белгилүү өлчөмдө, кайра-кайра кайталанып турушу. "Манас" айтуунун да өзүнчө Ы-ы бар, манасчынын үндү чыгаруу; кайталоо, үндү созуу, обондотуу процесстеринин, эпосту аткаруу учурундагы кыймыл-аракети да, өзүнчө бир Ы-ка ээ. Булар Ы. түшүнүгүнүн кеңири мааниде колдонулушу. Ал эми термин тар маанисинде Ы. ырдын уюштуруу каражаты. Ырды ыр катары көрсөткөн нерсе — Ы. "Кыргыз ырларында ритмдин жаралышы үчүн эки ритмикалык бирдиктин, мындайча айтканда, эки жолудан параллелдүү колдонулушу жетиштүү. Эки жол ыр — кыргыз поэзиясындагы ритмикалык бирдиктердин катар колдонулушундагы эң төмөнкү чеги, ошону менен бирге конкреттүү ритмдин жаралышына мүмкүндүк түзүүчү эң алгачкы зарыл базасы.
Ритм — бул түрдүү окшош көрүнүштөрдүн катарынан кайталанышы. Окшош көрүнүштөр белгилүү тартипте, белгилүү көлөмдө кезектешип кайталанмайынча ритм да чыкпайт" (К. Рысалиев, Кыргыз ырларынын түзүлүшү. Фр., 1965, 14-б.). Демек, "Манастын ыр Ы-ын түзүүчү каражат эки же андан ашык ыр жолдорунун катар келиши жана биринчи сап канча муундан, канча муунактан (муун топтору Ы-тык бөлүк) турса кийинки саптарда да ага дал келген муун жана муунак болууга тийиш.
Мисалы, Катындар ыйлап   чуркурап, деген сапта сегиз муун, үч муунак, биринчи муунакта (катындар) —3 муун, экинчи муунакта (ыйлап) —2 муун, үчүнчү муунакта (чуркурап) —3 муун бар.
Тексттеги кийинки сап да ошончо муундан, муунактан турат:
катындар ыйлап чуркурап,
Балдары ыйлап чыркырап.
Мында Ы-ты түзгөн каражат муундун жана муунактардын санынын бирдейлиги (3— —2—3=8). Эгерде муун сандары туура келбеген, муунактардагы муундардын топтолушу да башкача болгон саптарда Ы-туулук бузулат, "Манастын " Ы-ы башынан аягына чейин бирдей тартипте болбойт, муун саны жана муунак өзгөрүп турат, башкача айтканда манасчы бир Ы-тан экинчи Ы-ка өтөт. Бардык тилдеги ырларга Ы. мүнөздүү ар бир тилдин фонетикалык, грамматикалык мыйзамдарына ылайык түзүлүп, анын түзүлүш каражаттары бирдей эмес.
Кыргыз ырлары муунчул ыр түзүлүшү "Манас" эпосунун Ы-ы да муун санынын, муунактардын бирдейлигинен жана эки же андан ашык саптардын катар келишинен жаралат.
Башкаруу байланышы
Башкаруу байланышы - синтаксистик байланыштын бир түрү. Сөз айкашынын багындыруучу түгөйү өзүнүн лексикалык-грамматикалык маанисине карай алдындагы багыныңкы компонентти башкарып, аны барыш, табыш, жатыш же чыгыш жөндөмөлөрүнүн бирине келтирип байланышса, башкаруу байланыш болот. Башкаруу байланышы жолу менен зат атоочтон, ат атоочтон, эсептик сан атоочтон жана затташып кеткен башка сөздөрдөн (сын атооч, атоочтун, сан атоочтун айрым түрлөрү ж. б.) турган багыныңкы компоненттер байланышат. Андай багыныңкы компоненттерди көбүнчө этиштен, кээде айрым атооч сөздөрдөн турган багындыруучу компоненттер башкарат.
Нылкид-Шор
Нылкид-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын сол жээгинен 239 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргыз театрындагы аялзат
Кыргыз театрындагы аялзат ...
Трельч, Эрнст
Трельч, Эрнст (Ernst Troeltsch, 1865–1923) – немец протестанттык теолог, философ, социолог жана диний тарыхчы. Трельчтин диний философиялык көз караштары либералдык протестантизмдин багытында калыптанган. Ал Европалык маданияттын өнүгүшү менен байланышкан христианчылыктын эволюциясын анализдеген теологиянын тарыхый методун иштеп чыгууга аракет кылган. Анын негизги эмгеги христиандык чиркөөлөрдүн жана топтордун социалдык окуусу деп аталат. Трельч диний топтордун (чиркөө, секта, мистикалык коом) типологиясын түзгөн. Ал өмүрүнүн акырында философия багытында көп эмгектенген. Тарыхый процесстин кайталанбастыгын баса белгилеген. Ал эми этикада неокантианчылыктын персонализмге эволюциялаштырган.
Кашага
Кашага —топоним. Алмамбет чалгынга кеткенде, "Как Чөмүчтүн башына, Кашага, Кара-Ташына" (Сагымбай Орозбаков, 4. 112) кол өргүп калат. Географиялык реалияда Чүйдүн Чөмүч өрөөнүндөгү жердин аты.
Оратория
Оратория (ит.— сүйлөө) — драмалык сюжеттин негизинде хор жана жеке аткаруучулар үчүн жазылган музыкалык чоң чыгарма.
Тарсьма
Тарсьма — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Иня дарыясынын сол жээгинен 334 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 93 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дүйнө тилдери
Дүйнө тилдери – жер жүзүндө жашаган элдердин тилдери. Азыркы учурда дүйнөдө 6 миңден ашуун тил бар. Булардын ичинен эң кеңири тараганы жана сан жагынан көп киши сүйлөгөнү – кытай, англис, хинди, испан, араб, француз, орус, немис жана башка тилдер. Дүйнө тилдеринин изилденүү деңгээли бирдей эмес. Ошондуктан аларды бөлүштүрүүдө көбүнчө тектештик белгилери жетекчиликке алынат. Бир тилден тараган, бир булактан келип чыккан жакын жана алыс тектеш тилдер тилдик үй-бүлө, ал эми бир үй-бүлөнүн ичиндеги жакын тектеш тилдер тилдик топтор деп аталат.
Дүйнө тилдери негизинен, төмөнкүдөй үй-бүлөлөргө жана топторго бөлүнөт: Дүйнө тилинин ичинен Америка, Африка, Австралия жана башка чөлкөмдөргө тараган көп сандаган тилдердин чыгыш теги илимий жактан бүгүнкү күнгө чейин так аныктала элек.
Жогорку Гусиха (дарыя)
Жогорку Гусиха — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын сол жээгинен 1938 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Астарталар
Астарталар (лат. Astartidae) — кош капкалуу моллюскалардын бир тукуму, буга: (лат. Astarte sulcata) — Атлантика саргыч астартасы, (лат. A. crenata) — кадимки астарта, (лат. A. elliptica) — сөлпү астарта, (лат. А. borealis) — түндүк астарта ж.б. кирет.
Кичүү ини (роман)
«Кичүү ини» (Little Brother) — канадалык жазуучу Кори Доктороунун 2008-жылдын 29-апрелинде жарык көргөн романы. Чыгарма АКШда Creative Commons Attribution-Noncommercial-ShareAlike лицензиясы менен чыгып, автордун расмий сайтында акысыз окуу үчүн жеткиликтүү.
Кандеев көтөрүлүшү (1861)
Кандеев көтөрүлүшү (1861) – Пенза жана Тамбов губларындагы дыйкандардын 1861-жылдагы реформага каршы 1861-ж. 1-апрелде чыккан көтөрүлүшү. Кандеев көтөрүлүшү Высокий кышында башталып, Пенза губерниясындагы Кандеев жана Черногай кыш. анын борборуна айланган. Көтөрүлүштү отставкадагы солдаттар (Гаврила Стрельцов, Антон Тихонов ж. б.), дыйкан Леонтий Егорцев жетектеген. Көтөрүлүшчүлөр «Бардык жер биздики!», «Оброк берүүнү, помещиктерге иштөөнү каалабайбыз!» деп жарыялашкан.
18-апрелде Кандеев кыштагына келген падыша аскери куралсыз 10 миң дыйканга ок аткан.
Кагылышта 19 адам өлгөн, 174 адам камалып, алардын 114ү сүргүнгө айдалган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Карызкор
Карызкор – жарандык укуктагы бир тарапка – кредиторго карата белгилүү бир аракет жасоого (мүлк берүү, кандайдыр бир жумуш аткаруу ж. б. у. с.) же белгилүү бир аракетти жасоодон карманууга милдеттүү болгон тарап. Жарандык укук менен милдеттерди алып жүргөн, т. а. укук алып жүрүүгө жарактуу жеке жана юридикалык жактар, мамлекет К. катары чыга алат. Бир тараптуу келишимде бир гана тарап (м.: зайым келишиминде – зайым алуучу), эки тараптуу келишимде эки тарап тең К. болуп саналат.
Куйгучтар
Куйгучтар суюктукту бир идиштен экинчи идишке куюда, чыпкалоодо жана катмарланган эки суюктукту бири-биринен бөлүүдө колдонулуп, ар кандай формада жасалат.
Көл-Чаты
Көл-Чаты (Көл-Чаты) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Бүлөлү айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 211 киши.
Башкаруунун маалыматтар системасы
Башкаруунун маалыматтар системасы - (Management Information System, MIS) машина системасына кирип, мекемени башкарууга зарыл так жана учурдагы маалыматтарды өндүрөт. Көп учурда башкаруунун маалымат системасы келишимдерди иштетүү системалары менен бириктирилет. Мисалы, коммерциялык заказды иштетүү үчүн келишимди иштетүүчү системасы, соода тууралуу берилиштерди жазат, кардарлардын эсеп-кысабынан балансты өзгөртөт жана инвентардан алып салат. Башкаруунун маалыматтар системасында отчёттор түзүлөт, алар буюмдардын тез же жай сатылып жаткандыгын ж. б. көрсөтөт. Башкаруунун маалыматтар системасынын атайын тиби болуп аткаруучу информация системасы (EIS Executive Information System) эсептелет. Бул системалар жогорку башкаруунун маалыматтык талаптарына багытталат.
Башкаруунун экономикалык методдору
Башкаруунун экономикалык методдору — товар-акча мамилелерин пайдалануунун негизинде, эмгек коллективдеринин экономикалык кызыкчылыктарын башкаруу таасиринин жардамы менен экономикалык, поли-техникалык жана социалдык саясаттарды чечүүдөгү ыкмалар.
Эдификатор (биология)
Эдификатор (биология) (латын тилинен addificator - куруучу) – биоценоздо басымдуулук (доминанттык ) кылуу менен өзүнүн тегерегинде бирге жашаган организмдерге чөйрө түзүүчү түрлөр. Эгерде эдификатордук түрлөрдү биоценоздон жок кылсак же санын азайтсак, анда ал жерде түрдүк структуралар менен биотоптук микроклиматтын өзгөрүшүнө алып келет. Мисалы, карагай токоюндагы карагай, арча токоюндагы арча. Алар ошол токой биоценозунда микроклиматтык чөйрөлөрдү түзүү менен ар кандай химиялык заттарды (фитонциддерди ж. б.) бөлүп чыгарышат ж. б. касиеттери менен ал жердеги өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын түрлөрүнүн структурасынын калыптанышында негизги эдификаторлордон болуп саналат. Кургактыктагы биоценоздо көбүнчө өсүмдүктөр эдификатор болуп эсептелет. Бирок, кээ бир биоценоздордо жаныбарлардын түрлөрү эдификатор эсептелиши мүмкүн. Мисалы, Памир-Алай тоо кыркаларындагы биоценоздордун субальпы алкактарынын кээ бир аймактарында кызыл суур негизги эдификатор болуп эсептелет. Анткени, кызыл суурлар фитофаг жаныбарлар катары ал жердеги өсүмдүк тобунун сапаттык структурасын, сандык мүнөздөрүн аныктайт, б. а. жер-жерлерде суурлар ареалын кеңейтүү менен бирге суур менен өсүмдүктүн ортосунда эволюциялык байланыш болуп, белгилүү эволюциялык убакытта сапаттык, сандык тең салмактуулукка келишкен. Ал аймактардан суурлардын санынын кескин азайып кетиши же жок болушу менен чөп өсүмдүктөр дүйнөсүндө сандык жана сапаттык кайра калыптануу жүрүп, биоценоз бир түрдөн экинчи түргө өтүшү мүмкүн. Натыйжада, ал жерде ландшафт, микроклимат, өсүмдүктүн өсүү шарттары ж. б. өзгөрөт.
Астерия сымалдуулар
Астерия сымалдуулар (лат. Asteriidae) — деңиз жылдыздарынын бир тукуму.
Ак-Тоок
Калкы
Калкы - 1 973 киши.
Химиялык идиштер
Химиялык идиштер — химиялык лабораторияда колдонулуучу айнек, кварц, фосфор, металл жана башка жасалган буюмдар. X. и. түрдүү химиялык реагенттер таасирине, температурага туруктуу, оңой тазаланып, жылуулуктан кеңейүү коэффициенти аз болууга тийиш. Алар колдунулушу боюнча жалпы, атайын жана өлчөгүч болуп бөлүнөт. Жалпы колдонулуучу X. И. лабораторияда дайыма болуучу жана аларсыз көптөгөн лабораториялык иштерди иштөөгө мүмкүн болбогон идиштер тиешелүү: пробиркалар, жөнөкөй жана бөлүүчү куйгучтар, стакандар, жалпак жана тоголок түптүү колбалар, кристаллизатор, Эрленмейер конус түрүндөгү колбалары, Бунзен колбалары, муздаткыч, реторталар, тигел, табак, бюкс, эксикаторлор. Атайын колдонулуучу идиштерге бир гана максат үчүн пайдалануучу идиштер тиешелүү: Кьелдаль колбасы, дефлегматор, Вульф, Тищенко жана Дрексел склянкалары, пикнометрлер. Өлчөгүч идиштерге: өлчөөчү цилиндр, мензурка, пипетка, бюретка, өлчөгүч колбалар тиешелүү. Пробирка реакцияны жүргүзүү үчүн колдонулуп, алар ар кандай формада болот: жөнөкөй айнектен же кварцтан даярдалышы мүмкүн.
Карызкор (трассат) вексели
Карызкор (трассат) вексели – карызкор вексель кармоочу катары чыга турган которум вексели; биринчи кезектеги карыздарды төлөө үчүн жазылып берилет.
Стакандар
Стакандар ар кандай максатта: суюктуктарды ысытуу, чыпкалоо, куюп алууда жана башка пайдаланылат.
Кашар-Дөбө
Кашар-Дөбө —топоним. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда колуктуга арналган ак өргөлөрдү К. -Д-нүн оюна тигип, Атемирдин эли тойго даярданышат (Сагымбай Орозбаков, 2. 417). КАШАР-СУУ —топоним. Манас баштаган кыргыздардын Алтайдан Ала-Тоого көчкөндө Тазчечендин уулу Үрбү кайын атасы Кеймен шаанын айылы К. -С-га көчкөнү эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 2. 154).
Коёнду мөңгүлөрү
Коёнду мөңгүлөрү - Борбордук Теңир-Тоодогу Ак-Шыйрак тоо тоомунун түштүк-чыгыш капталында жанаша жаткан үч мөңгү (Коёнду, Сол жана Оң Коёнду). Коёнду - татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 8 км, аянты 24,3 км2. Башы деңиз деңгээлинен 5000 м, этеги 3850 м бийикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4425 м. Абляциясынын аянты 7,7 км2. Мөңгү жалпак фирн талаасы менен капталган. Коёнду ашуусу аркылуу Түштүк Кара-Сай мөңгүсүнө туташып, бир системаны түзөт. Акыркы жылдарда бир топ кыскарган. 1933 жана 1943-ж. Сол жана Оң Коёнду мөңгүлөрүнө бөлүнүп кеткен. Сол-Коёнду мөңгүсүнүн узундугу 5,1 км, аянты 8,1 км2. Өрөөн тибиндеги мөңгү. Башы деңиз деңгээлинен 4917 м, этеги 3880 м бийикте жайгашкан. Кар чегинин бийиктиги 4490 м. Абляциясынын аянты 4,5 км2. Оң Коёнду мөңгүсүнүн узундугу 5,1 км, аянты 7,3 км2, көлөмү 0,715 км3. Өрөөн тибиндеги мөңгү. Башы деңиз деңгээлинен 5100 м, этеги 3880 м бийикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4200 м. Абляциясынын аянты 1,9 км2. Мөңгүлөрдөн Ак-Шыйрактын сол куймасы - Коёнду суусу башталат.
Ырчы
Ырчы — ырды шыдыр жараткан төкмө, жамакчы, акын. Кыргыздарда акын маанисинде гана айтылат. Манастын "топ жаруучу ырчысы" (Саякбай Каралаев, 1. 194) Ырамандын ырчы уулу Көкөтөйдүн ашында жарчы болгон. Ы-лар жар чакырууда, көңүл ачууда, бирөөлөрдүн жакшы-жаман сапаттарын сүрөттөөдө кеңири пайдаланылган: "Ырчыларга мактатып" (Сагымбай Орозбаков, 3. 11), "Сурнайды суулап тартышып, ырчылар ырын айтышат" (Сагымбай Орозбаков, 1. 78) жана башкадар Ал эми: "Жайсаң ырчы дегени Жалаң үйдүн борумун Жарым күнчө ырдаган" (Сагымбай Орозбаков, 2. 11). М. Ауэзов "Манасты" алгач ыр түрүндө жараткан ушул Жайсаң ырчы болуу керек деген божомолду айткан, к. Акын.
Кашкардын кара дарысы
Кашкардын кара дарысы —"Манас" эпосунда колдонулган касиеттүү дарылардын бири. К. к. д. деп аталып калышынын себеби бул дары Кашкар тараптан алынгандыгы менен байланыштуу, к.'' Кайнатма кара дары. ''
Видугирас Альгимантас-Станисловас Стасевич
Видугирас Альгимантас-Станисловас Стасевич - (21.6.1936-ж. туулган, Литва ССРи, Каунас) кинорежиссёр, Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер (1974), Кыргыз CCP эл артисти (1983). Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтун (ВГИК) бүтүргөн (1962). Чыгармачылык иштери «Кыргызфильм» студиясы менен байланыштуу. Анын «Кумдагы сепилдер» фильми (1968) Орто Азия жана Казакстан кинематографисттеринин кароосунда 1-даражадагы дипломго (Фрунзе, 1968), кыска метраждуу фильмдердин эл аралык фестивалынын сыйлыгы (Тампер, 1970) ж. б. татыктуу болгон. Токтогул ГЭСинин курулушу жөнүндө «Нарын күндөлүгү» даректүү фильми (1971) 3 эл аралык кинофестивалда Гран-при сыйлыгы татыган (Франция, 1974). «Көз айнекчен» түстүү көркөм телефильми (1973), «Бул кырсык эмес» (1970), «Адам, Дөңгөлөк жана Чынар» (1975), «Тынчы жок күн жылы» (1977) ж. б. фильмдери белгилүү.
Кандалакша коругу
Кандалакша коругу - Ак деңиздин Кандалакша булуңунда, ошондой эле Баренц деңизинин Мурманск жээгинде. 1932 жана 1938-ж. түзүлгөн Кандалакша жана «Жети арал» коругу бириктирилип, 1951-ж. уюшулган. Аянты 29 миң га. Харлов жана Кувшин аралдардарынын бийик жарлуу жана аскалуу жээгинде канаттуулардан кайра, ак чардак, гага ж. б. уялайт. Баренц жана Ак деңиздин жээгинде канаттуулардын көп түрү кездешет. Баренц деңизинин жээгиндеги кадимки гаганын уясы 500дөн (1939) 7200гө чейин (1970) көбөйгөн. Баренц деңизинин жээгинде сейрек кездешүүчү дөң, тумшук түлөн жашайт. Кандалакша коругунун аралдарында Кызыл карагай, ак кайың жана бай теректүү токойлор бар. Ак деңиздин жээгинде багыш, түлкү, коён, калтар, тыйын чычкан, кереңкур, чил, сүлөөсүн, күрөң аюу, суусар ж. б. учурайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Дүйшалиев Камчыбек
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Очерк
Очерк (ор.— баяндоо) — эпикалык түрдүн негизги жанрларынын бири, мында турмуштагы реалдуу адамдардын тагдыры, чыныгы болгон окуялар сүрөттөлөт. Анын негизги өзгөчөлүгү — документалдуулугу. Цифра, фактыларды бурмалоого түк жол коюлбайт. Бирок муну менен очеркте жазуучунун ролун жокко чыгарууга болбойт, автор художник катары фактыларды көркөмдөйт, каармандардын типтүү мүнөзүн түзөт, сүрөттөп жаткан объектисине карата мамилесин билдирет. Ошондо гана убактылуу окулуп, кайра унутулчу «адабияттын» деңгээлинен көтөрүлүп, эстетикалык рахат берүүчү көркөм адабияттын деңгээлине өсүп жетет. Очеркте каармандын портрета, жүрүш-турушу, мүнөзү, психологиясы берилет. Ар кандай эле чыгармалардагыдай
Жандап тебет эркинчек.
Андай теппей мындай теп,
Селкинчегим селкилдейт.
Беш көкүл чачым желпилдейт.
Короодогу селкинчек,
Козголуп тептик эркинчек.
Айылга куруп селкинчек,
Ашыра курдук эркинчек.
Белеске куруп селкинчек,
Бекем тептик эркинчек.
Гастрит
Гастрит (лат. gastritis, байыркы грек. γαστήρ (gaster)«карын») — карындын былжыр челинин сезгениши. Пайда болуу себептери ар түрдүү. Демейде ал абдан көп же бузулган азыктар, өткүр, өтө ысык же муздак тамак, алкоголь ичкиликтери карындын былжыр челин дайыма дүүлүктүрүүдөн пайда болот. Гастритке убагы менен тамактанбоо (5—6 саат тамактанбай жүрүү), нерв-психикалык чарчоо түрткү болот. Гастрит катуу кармаган жана өнөкөт болуп айырмаланат.
Катуу кармаган түрүндө карындын (төштүн айбалкасынын) тушу ооруп, жүрөк айланат, кекирет, ооздон жаман даам сезилет жана башка бул сезим тамактангандан 2—3 сааттан кийин байкалып, ооздон кара суу келип, кускусу келет. Кусканда убактылуу жеңилдик болот, бирок жагымсыз сезим кала берет. Кусундуда сиңбеген тамак калдыктары, былжыр болот. Ал адегенде кычкыл, кийинчерээк ачуу өт даамданат. Оорулуунун тамакка табити тартпайт, алсыздана баштайт, баш ооруйт, эти ысыйт. Бир нече сааттан кийин ичи курулдайт да, өтүп кетүүсү мүмкүн.
Туура дарылануу жана тамактануу эрежелерин сактоодо бир нече күндө сакайып кетүүгө болот. Оору козгоочу микробдор менен булганган азык (көбүнчө балык, эт жана сүт азыктары, салаттар жана башка) менен тамактанганда катуу кармаган гастриттин белгилери айрыкча айкын билинет (Тамак-аштан уулануу). Мындай белгилер башка ооруларда, анын ичинде аппендицит, өт баштыгынын, уйку безинин сезгенишинде да байкалат. Ошондуктан катуу кармаган гастритте дароо врачка кайрылыш керек.
Демейде катуу кармаган гастриттин белгилери басаңдаганда жылуу суюк тамак — таттуу чай, ар кандай сорпо, кисель, айран, кийинчерээк суюк ботко, картошка пюреси, бууга бышырылган котлет, чала бышкан жумуртка, барабара жашылча-жемиштер, быштак, кайнатып бышырылган эт, балык жана башка берилет. Бардык сунуштар туура аткарылса, бир жарым-эки жумада оорулуунун абалы оңоло баштайт.
Өнөкөт гастрит дайыма тамактануунун тартибин бузуу: иретсиз жана ашыкча тамактануу, өткүр, абдан ысык тамакты шашып ичүү, чала чайноо, тамак ичип жатканда сүйлөө же окуу тамак сиңирүүчү маңыздын бөлүнүшүн начарлатат, өнөкөт гастрит пайда болот.
Алкоголь ичимдиктерин көп ичүү карындын былжыр челин дүүлүктүрүп, өнөкөт гастритке алып келет. Тамеки чегүү да көп учурда гастриттин себеби болот. Өнөкөт гастритке дарыны өз алдынча врачка кеңешпей ичүү (айрыкча аспиринди, бутадион жана башка оору басаңдатуучу жана дене температурасын төмөндөтүүчү каражаттарды), тиштин жоктугу же анын чириши, бадам сымал бездин оорусу да түрткү берет. Өт баштыгынын, боордун, уйку безинин оорулары гастритти улаартат.
Өнөкөт гастриттин белгилери ар түрдүү болот. Демейде төштүн айбалкасы (карындын тушу) ооруйт, ичке бир нерсе толуп, барсайып калгандай сезилет, кекиртет, зарна болот, ичи катат же өтөт. Өнөкөт гастрит менен ооругандар такай врачтын көзөмөлүн жана дарылоосун талап кылат. Дарыланууда врач сунуш кылган диетанын мааниси чоң. Ошону менен бирге физиотерапиялык процедуралар, дары-дармек, санаторий курортто дарылануу сунуш кылынат.
Гастритти алдын алууда туура тамактануу, тамакты ар дайым бир маалда ичүү, азыкты туура сактоо, бышыруу, эски, өтө ысык тамакты ичпөө, ачуу татымалдарды аз колдонуу, оорусун өз убагында дарылоо, ичкилик ичпөө жана тамакты ашык жебөө маанилүү. Ошондой эле тамактануу тартибин сактоо жана сапаттуу, күнүнө 4 жолу түрдүүлөп тамактануу керек. Катуу кармаган жана өнөкөт ооруларды өз убагында дарылоо зарыл.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кичи Каттас дарыясы
Кичи Каттас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын сол жээгинен 693 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Андат дарыясы
Андат — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Белый Июс дарыясынын сол жээгинен 179 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Астероникстер
Астероникстер (лат. Asteronyx) — деңиздеги жыланкуйрук тикен терилүүлөрдүн бир уруусу.
Кожакметов Жакүл
Кожакметов Жакүл (24.8.1921, мурдагы Чүй областтык, Кызыл-Аскер району, Орто-Алыш кыштагы — 30.7.1975, Фрунзе) — сүрөтчү, живописчи. Ленинграддагы И. Репин атындагы живопись, скульптура жана архитектура интун бүткөн (1953). Фрунзедеги сүрөт окуу жайында окутуучу (1953-59, 1962-67), жана анын директору (1959–62). Кыргыз ССР сүрөт фондунун башкы сүрөтчүсү (1970-75) болуп иштеген. Чыгармачылыгын 1950-жылдары республикалык сүрөт көргөзмөлөрүнө катышуу менен баштаган. Кожакметов негизинен тематикалык сүрөт жаатында иштеп, тарыхый окуяларды да чагылдырган: «Фрунзенин отрядына карай» (1958), «Акыркылар» (1957), жана башка Учурдагы турмуштан алынган «Жумуштан кайтуу» (1952), «Балерина» (1957), «Чек арачылар» (1975) жана башкалар Кожакметов чебер портретчи (Г. Айтиевдин, С. Каралаевдин портреттери, 1955; «Акындар», Г. Айтиев менен бирге тарткан коллективдүү портрет, 1957) болгон. Кожакметовдун сүрөттөрү Кыргыз көркөм сүрөт музейинде сакталуу. Медалдар менен сыйланган. Анын сүрөттөрү Г. Айтиев атындагы кыргыз улуттук көркөм сүрөт искусство музейинин экспозициясынан орун алган.
Колбалар
Колбалар эритмелерди ысытуу, сактоо, суюктукту буулантып учурууда колдонулат. Алар жалпак жана тоголок түптүү.
Кыргыз музыкасы
Кыргыз музыкасы ноталарда жазылбаганы менен байыртан муундан муунга, оозеки формада өтүп келген. Кыргыз музыкасында кыргыз элинин кубанычы, кайгы-муңу, сүйүүсү, эрдиги, азаттыкка умтулуусу камтылган. Бүгүнкү муунга чейин өзөктүү калыбын жоготпой келген кыргыз музыкасындагы негизги вокалдык музыка («Шырылдаң», «Кыз оюну», «Жарамазан» жана башкалары) жалгыз үн менен ойнолгон. Музыкалык окуу – угуу аркылуу жана көрпп отуруп үйрөнүү болгон.
Кыргыз музыкасы түрк элдеринин маданияты, Орто Азиядагы коңшулаш элдердин музыкасы менен да тыгыз байланышта болуп келген. Байыркы элдердин жашоо шартына, эмгегине жараша музыкалары чыккан. Ошондону улам эмгек ырлары пайда болуп, элдерди эмгекке үндөп турган. Байыркы элдердин түшүнүгүндө обондор сырткы дүйнөгө катуу таасир этет деп кабыл алынган. Ошонун негизинде шаманчылар, бакшылар, дербиштер чыккан.
Кыргыз музыкасынын тарыхы
Кыргыздардын маданиятындагы музыкасы тууралуу 9-10-кылымдардыга кытай жазма булактарында жана башка авторлордун эмгегинде жазылган. Мисалы Тан династиясынын булактарында эле кыргыздарда чоор менен шыңгыратма деген музыкалык аспаптар бар экендиги эскерилет. Ал эми XI кылымда жашаган перс окумуштуусу Гардизи да кыргыздардын музыкалык маданияты тууралуу кызыктуу маалымат берип кеткен. Ал кыргыз обончуларынын жылда бир жолу чоң жыйын өткөрүп, шапар тээп, бий бийлегендигин баса белгилейт. Андан мурда, X кылымда жашап өткөн Абу Дулаф, Кыргыздар дастандарды ыр түрүндө айтып, ал эми лирикасы обон формасында айтылат деп эскерет. Обондуу поэтикасынын өнккөндүгү «Манас» айтуучулук өнөрүндө да көрүнөт. «Манас» жана башка дастандарда, тарыхый-этнографиялык эмгектерде керней, сурнай, жезнай, чымылдак, чыңыроон, сыбызгы (созолонткон аспаптар); сокку аспаптары; добул, добулбас, нагыра, дап, чилдирман, жекесан (барабандар) аскердик жүрүштөрдө, конокторду тоскондо жана аш тойлордо ойнолгону айтылат. М. Кашгаринин «Түрк элдеринин сөздүгүндө» да кобуз, чан, буг, икома, боргун, субучу, урма, куюрук, томурк, товел (добулбас), туч деген музыкалык аспаптар жазылган. Ошондой эле Жусуп Баласагындын «Кут берчү билим» деген эмгегинде кобуз деген музыкалык аспап тууралуу сөз кездешет. Азыркы кыргыз тилинде да комуз, кыл кыяк, чоор, сурнай, керней, добулбас, чопо чоор, жекесан, жылаажын, шылдырак, коңгуроо, асатаяк, доол, чымылдак, зуулдак деген музыкалык аспаптардын аттары сакталган. Булардын ичинен эң байыркысы болгон комуз «Китаби Деде Коркут» (8—9 кк) деген эмгекте кобуз деп эскерилген. Ал эми ооз комуз менен жыгач ооз комуз археологиялык табылгаларда 12-кылымдын экинчи жарымында болгондугун ырастаган.
Кыргыз музыкасынын изилдениши
Өткөн кылымга чейин кыргыз музыкасынын тарыхында эч бир обон жазылып нотага түшүрүлгөн эмес, ал эми Октобүр төңкөрүшүнүн алдында жана андан кийин жазыла баштаган. 1889-жылкы «Этнографические обозрения» деген журналда Г.А. Пфеннигдин кыргыз жана өзбек музыкасы тууралуу жазганы бар. 1970—80-жылдары немец А.Ф.Эйхгорн Ташкенке келип иштеп, аны менен катар өзбек, кыргыз, казак жана башка Орто Азиянын музыкалык аспаптарын чогултуу менен бирге бир катар обондорун жазган. Чогулган музыкалык аспаптар Москва жана Вена шаарларындагы Бүткүл дүйнөлүк көргөзмөдө коюлган. Ал өз эмгегинде ошол доордогу «Бүркүт салуу» өңдүү кыргыз ырларын эскерет. 1880-жылы француз окумуштуулары Г.Каню, Г.Бон Орто Азияны, анын ичинде кыргыз жерин саякатташат. Парижде чыгуучу “Ревюд этнографии» деген журналдын 3 томунда (1884-жылы) «Музыка кыргызов и сартов Средней Азии» деген макаласы жарыяланган. Ал макалада авторлор кыргыз ырлары менен обондоруна жогору баа бергендиги жазылган.
Обондуу ырлар
Кыргыз элдик музыкалары негизинен эпос, эмгек, салттуу жана лирикалык ырларында камтылган. Эмгек тууралуу байыркы ырлардын бири бул - «Бекбекей». Бул ыр аялдар отко тегеренип отуруп ырдаган ыр. Бул ыр түндөсү кой кайтарып отуруп, бөрүдөн койду сактоо максатында хор айтылган ыр. Кыргыздар жер иштете баштаганда чыккан ырлар да болгон. Булардан мисал келтирсек «Эгин сепкенде», «Эгин бышып турганда», «Эгин оргондо” деген сыяктуу. Алардан башка эң көп ырдалганы “Оп, майда». Андан сырткары тигүүчүлүк иштеринде да ырлар чыккан. «Кийим бычканда», «Тон чык» деген ырларды айтууга болот. Кыргыз элинин чыгармаларында суйуу ырлары да өзгөчө орунду ээлейт. Алардын ичинен эң популярдуулары «Секетпай», «Өзгөчөм», «Ак селки», «Мөлмөлүм», «Ак калтар» жана башкалар. Ал эми: «Күңөтай», «Ак чабак», «Зардалым», деген ырлар айлуу түндө жаштар арасында суроо-жооп иретинде, «Селкинчектин» коштоосунда ырдалган.
Музыкалык аспаптар
Бирден бир эң байыркы элдик аспаптар: чогойно, чоор, ышкырык чоор, чопо чоор, тулга чоор, кол чоор, сурнай, сыбызгы, керней, (түрлөрү — мүйуз керней, жезнай, чымылдак); добулбас, (добулбаш), доол, дап, добул, нагыра, чилдирман; кабак, кылдуу черт ме-комуз, смычковые кыл кыяк (кыяк, наама), темир комуз (ооз комуз) жана анын түрлөрү — жыгач ооз комуз; андан башкасы, дилдирек, аса-муса, шылдырак, аса-таяк, коңгуроо, жылаажын, жекесан, зуулдак, жалбырак, чыңырткы, бапылдак, ышкырык, чымылдак ж.б.
Кыргыз Оркестри
1936-жылы 7-октябрда Т. Сатылганов атындагы мамлекеттик филармония ачылган. Баштапкы группа 41 адамдан турган: элдик ырчылар, обончулар, манасчылар, мыскылчылар, элдик аспап оркестри, кыргыз мамлекеттик хору, комузчулар ансамбли ж.б. 1938-жылы ага Т. Сатылганов аты ыйгарылган. Жыл сайын Филармония өнөрлүү бүтүрүчүүлөрдү чыгарат. Чыгармачыл коллектив республиканын алыскы аймактарына, КМШ жана алыскы өлкөлөргө гастролго чыгышат. Оркестрдин биринчи аткаруучуларынан болуп Муратаалы Курөңкеев, Карамолдо Орозов, Молдобасан Мусулманкулов, Атай Огомбаев, Калык Акыев, Муса Баетов, Шаршен Термечиков, Адамкалый Байбатыров, Чалагыз Иманкулов, Шекербек Шеркулов, Ыбырай Туманов, Сайид Бекмуратов, Бсйшенаалы Кулболдиев ж.б. Алар чыгармаларды нотасыз аткарган. Оркестрди уюштурган жана анын биринчи чыгармачыл жетекчиси, негизги дирижер П.Ф.Шубин (1936-49) аркылуу элдик ырларга жаңы оркестрдик аранжировка жана жаңы жаңыруу берген. Оркестрге Сыртбайдын ырлары жана обондору түшүрүлгөн: «Куңөтай», Эсенаалы «Ой тобо», Атай «Эсимде», Абдылас «Кызыл атчандар», «Гул турмуш»; Муратаалы «Ботой»; Ыбырай «Жаш тилек», Токтогул «Алайдын миң кыялы», «Токтогулдун кербези»,«Карылардын муңдуу куу» ж.б.
Комузчулар тобу
1958-жылы Атай Огомбаевдин жетекчилиги менен биринчи жолу кыргыз комузчуларынын ансамбли түзүлөт. Андагы алгачкы комузчулар Б.Кулболдиев жана С.Айманбетовдор болгон. Түзүлгөнгө аз убакыт болсо дагы кыргыз жаш комузчулар көптөгөн ийгиликтерди багынткан. Биринчи ийгиликтер Москва шаарында VI-эл аралык жаштар сынагында болуп, сынактын лауреаты аталышкан. Ушул эле конкурс Брюсселде өтүп алтын медалды багынтканга жетишишкен. 60-жылдары ансамблды Кыргыз Республикасынын эмгек синирген артисти Ч.Исабаев жетектеп, топ дагы да көптөгөн ийгиликтерди өзүнө багынта алган. Атай кетсек, Парижде, Лондондо, Бостондо ж.б. жерлерде өткөн көптөгөн сынактардан кур кол кайтышкан эмес. Ушул эле комузчулар тобунун ансамбли 1974-1975-жылдары аткарып келген Атай Огомбаевдин “Маш Ботой”, “Кыз кербез”, Айдараалынын, Ныязаалынын, Токтогулдун көптөгөн чыгармаларын топтоп, 1975-жылдагы отчеттук концертте Ленин премиясынан лауреаты болот. Комузчулардын негизги максаты ушул убакытка чейин элдик-салттуу музыкаларды сактап калуу болуп эсептелет.
Бийчилер тобу
Улуттук бийчилер ансамбли белгилүү балетмейстер С.Холфин жана С.Кебековдун жетекчилиги менен 1957-жылы түзүлгөн. 60-жылдарга чейин ансамбль жакшы иштеп, андан кийин кыйынчылыктардан улам аксай баштаган. Бирок, 1967-жылы Н.Түгөлөв кайра түптөп чыгып, ансамблда 50 бийчи болгон. Эл жактырып көргөн бийлер “Кыз куумай”, “Ат чабыш”, “Комузчу”, Беш ыргай” ж.б.у.с. бийлер болгон. 1977-83-жылдары топтун көркөм жетекчиси М.Асылбашев болуп, бийчилер тобу КМШ өлкөлөрүн гана эмес, Финляндия, Швеция, Белгияны да багынта алган.