cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Николай Чернышевский
Социологиялык окуусу
Чернышевскийдин социологиялык окуусу антропологиялык принципке негизденет. Ал мындай деп жазат: «жашоо-турмуштун кандайдыр бир атайын тармагы жөнүндө айткандарыбыздын баардыгына... адамдын ишмердикке болгон умтулуусу жана анын керектөөсү чагылышып турган натурасы жөнүндөгү түшүнүк негиз болууга тийиш» [Ошонун өзүндө. IX том, 829-6.].
Индивид жөнүндө
Чернышевский индивид — алгачкы реалдуулук, ал баардык адамдык сапаттарга ээ, ал эми коом өз ара аракеттенишкен көптөгөн адамдардын жыйындысы катарында чыгат дегенге таянат. Чернышевский өзүнүн теорияларында антропологиялык принципти аң-сезимдүү түрдө ишке ашырып, бул критерий теориянын талаптарын адам табиятынын талаптары менен, эч кандай айырмалап бөлбөй, жалпы эле адамдын кызыкчылыгы менен бириктирүү мүмкүнчүлүгүн берет деп эсептейт. Адамдын жаратылышка таандык болгондугу адамдын маңызын, анын иш-аракетке умтулушунун маңызын аныктап турат. Адамдын ыракаттанууга умтулуусу адам жаратылышынын өзгөчөлүгү болуп саналат. Ошондуктан, Чернышевскийдин оюна ылайык, адам өз кызыкчылык-пайдасын көздөйт, ал максат анын иш-аракетине болгон эркин жаратат: адам «өзүнө жаккан ишти иштейт, көбүрөөк пайда, көбүрөөк ыракат алуу үчүн адам азыраак пайдадан, азыраак ыракаттан баш тартууга мажбурлаган максатты жетекчиликке алат» [Ошонун өзүндө. VII том,285-6.]
Позициясы
Тарыхый процесстерди талдап-түшүндүрүүгө да Чернышевский антропологиялык позициядан мамиле жасайт, адамдын баардык иш-аракеттеринин кыймылдаткыч күчүнүн негизинде кызыкчылыктар менен атайын максаттардын принциби жатат деп эсептейт. Чернышевскийдин «тарых жолу — Нева проспектисинин тротуары эмес, ал жол бүт бойдон чаңдуу, ылайлуу талаалар аркылуу, саздар аркылуу, чытырман токойлор аркылуу өтөт» деген сөзү кеңири белгилүү [VII том, 923-6].
Ал жашоо-турмуштун материалдык шарттарына чоң маани берген, анын сөзү боюнча, ал материалдык шарттар «жашоо-турмушта эң биринчи ролду» ойнойт жана «жашоо-турмуштун башка чөйрөлөрүндөгү бүт дээрлик кубулуштардын түпкү себебин» [III том, 357-6.] түзөт.
Коом прогресси
Чернышевский коомдун прогрессин илимдин өнүгүшү менен байланыштырса да, ошентсе да ал эгоизм, атак-даңкка умтулуу, жеке керт баштын мүдөөлөрү, догмалар акыл-эске жана жакшы ниетке караганда тарыхый процесстин жүрүшүнө алда канча көбүрөөк даражада таасир берет деп эсептеген. Анын пикири боюнча, тарыхта ушул кезге чейин караңгы стихиялык күчтөр аракет кылып келди.
Чернышевскийдин кыраакылыгы тарыхый процесстин жыйынтыгын жана анын татаалдыгын — адамдардын иш-аракеттеринин натыйжалары таптакыр теңирден тескери болуп чыгарын, ал эми «тыйынга арзыбаган натыйжа миллиондорду чыгымдоо аркылуу жетишиле турганын» акыл-эстүүлүк менен баалоого мүмкүндүк берген, ал мындан коомдун тарыхый өнүгүшүнүн парадоксун көргөн.
Морал концепциясы
Чернышевский акыл-эстүү эгоизм принцибине негизденген морал концепциясын түзүүгө умтулган. Адамдардын иш-аракеттеринин ар түрдүү себептери адамды тар өзүмчүлдүк маанайда иш кылууга мажбурлайт, бирок адам цивилизациялуу жан болуп калуу үчүн, өзүнүн бактылуу болууга табийгый умтулуусу жалпы адамзат бактысына тоскоолдук кылгандардын бардыгына каршы турганда гана ишке ашарын түшүнүүгө тийиш. Ошондуктан акыл-эстүү адам акыл-эстүү эгоизмдин принциптерин жетекчиликке алып, өзүн өзү курмандыкка чалат.
«Эмне кылуу керек» романы
Чернышевскийдин этикалык көз караштары «Эмне кылуу керек» романында көрсөтүлөт. Романдын каарманы Лопухов башкалардын урматы үчүн курмандыкка барып, мындай дейт: «Мен өзүмдү курмандыкка чала кое турган адамдардан эмесмин. Андайлар жок, эч ким өзүн курмандыкка чалбайт, бул жалган түшүнүк: сандырак сөз. Өзүңө кандай жакса, ошондой иштейсиң».
Эстетика көз караштары
Чернышевскийдин эмгектеринде эстетикалык көз караштарды иштеп чыгуулар чоң орунду ээлейт. Ал мында: «сонундук дегенибиз — бул турмуштун өзү» деген позицияда турган. «Реалдуу сулуулук», Чернышевскийдин пикири боюнча, «искусствонун формал сулуулугунан» жогору турат. Эстетикада да Чернышевский антропологизм позициясында турган: «адамдагы жана анын жашоо-турмушундагы сонундукту туюнткан нерселердин» [II том, 13-6.] дал өзү адам үчүн сонундук болуп саналат.
Искусство туралуу
Искусство реалдуу чындыктан ашып түшө албайт, искусство дегенибиз түп нусканын — реалдуулуктун көчүрмөсү гана. Чернышевскийдин чыгармалары кескин сынчыл мүнөзгө ээ болгон, ошондуктан И.С.Тургенев Чернышевский менен байланыштуу болгон кыймылды нигилизм деп атаган. Аны менен болгон аңгемелешүүдө ал мындай деген: «Сиз, Николай Гаврилович, жөнөкөй жылансыз, ал эми Добролюбов — көз айнекчен жылан (Кобра)».
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Дидиэсы Наньчжу
Дидиэсы Наньчжу – кытай жылнаамаларында эскерилген кыргыз элчисинин аты. 843-жылдын 8-айында (29-август–27-сентябрь) аскер башчы Дидиэсыкыргыз каганынын атынан Тан империясынын (б. з. 7–10-к. Кытайдагы ири мамлекеттин аталышы) императору Уцзундун кабыл алуусунда болгон. Элчи кыргыз каганынын расмий катын тапшырып, белек катары эки ак боз аргымак тартуу кылган. Жооп катында Тан династиясынын императору кыргыз каганынын элчисин расмий деңгээлде өтө жогору даражадагы урмат-сый менен үч ирет кабыл алгандыгын жана душмандары менен мурунку биргелешкен күрөштү уланта берерин билдирген. Ошондой эле Борбордук Азия жана ага жамаатташ чөлкөмдөгү чекара коопсуздугуна күч-кубаттуу кыргыз кагандыгы тынчтыктын тиреги боло тургандыгы айтылган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Пум
Пум — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Майдан айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 912 киши.
Жагалмай мөңгүсү
Жагалмай мөңгүсү – Борколдой кырка тоосуна Чакыркорум тоосу тутумдашкан жеринде жайгашкан татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 9,6 км, аянты 13,3 км2. Чоң Нарын суусунун сол куймасы – Караколдун алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5070 м, этеги 3870 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4370 м. Абляция облусунун аянты 9,2 км2. Мөңгүдөн Каракол суусунун оң курамы – Жагалмай башталат.
Иван Фёдоров
Фёдоров Иван Москвигин (1510-ж. ч. - 5(14). 12. 1583, Львов) - Россия менен Украинада китеп басууну негиздөөчү. 16-кылымдын 50-жылдары Москвадагы жашырын басмаканада иштеген. П. Мстиславец менен бирге (1563-64) «Апостолду» биринчи жолу баскан. Кошумча текстологиялык жана редактордук да ишти аткарган. Фёдоров басма шрифтти 16-кылымдын ортосундагы Москва жарым уставдык жазмасынын негизинде иштеп чыккан. 1566-жылы чиркөө кызматкерлери куугунтукталгандыктан Литвага, андан Львовго кеткен. 1574-жылы «Апостолдун» жаңы басылышын жана орустун биринчи окуу китеби «Азбуканы» чыгарган. Фёдоровдун төртүнчү басмаканасы Острогдо негизделип, анда да көп китеп басылган. Ал көптөгөн кесипке ээ болуп, ар тараптуу өнөрпоз болгон (замбирек куйган, көп стволдуу замбирек ойлоп чыгарган). 1909-жылы Москвада Фёдоровго эстелик тургузулган.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Сонатина
Сонатина (sonatina - кичине соната) - аспаптык, адата фортепьянолук музыка жанры. Сонатина көбүнчө окуу, үйрөнүү максатында жазылгандыктан, ал сонатага салыштырмалуу чакан мүнөзгө ээ.
Кара-Суу, Токтогул району
Кара-Суу, Токтогул району – Жалал-Абад Облусунун Токтогул районундагы кыштак. Жаңы-Жол айыл округуна караштуу. Жала-Бек тоосунун Түштүк этегинде, деңиз деңгээлинен 940 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Токтогул шаарчасынан 2 км батыш тарапта. Таш-Көмүр темир жол станциясынан 185 км. Калкы 1770 (2007); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенип, мал менен алектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП, мончо бар.
Федченко Алексей Павлович
Федченко Алексе́й Па́влович (19-февраль 1844 — 1873), орус окумуштуусу, биолог, географ, саякатчы, Орто Азияны изилдөөчү катары белгилүү. Өзгөчө кыргыздар жашаган Памир аймагын, Алай өрөөнүн терең изилдеген окумуштуу болгон. Батыш илими үчүн Алай тоо кыркасын ачкан окумуштуу. Анын атын учурда Памирдеги мөңгү алып жүрөт (В.Ф.Ошанин жетектеген экспедиция ачкан мөңгү, 1878-ж). 1861-1871 жж. Орто Азиянын этнографиясы, географиясы, фаунасы, флорасы боюнча бай материалдарды жыйнаган. Анын негизги эмгектери энтомологияга жана паразитологияга арналган. А.П.Федченко 1844-ж. Иркутск (айрым маалыматтарда азыркы Барнаул шаарында) туулган. Ата-энесинин колдоосу астында Иркутскидеги гимназиядан билим алат. Атасы каза болгондон соң, энесин алып Москва шаарына келет да Москва университетинин физика-математика факультетинин жаратылышты таануу бөлүмүнө өтөт. Студент учурунда ботаника менен алектенип, агасы менен Россиянын түштүк райондоруна саякатка чыккан. Энтомологияга кызыккан А.П.Федченко университетте “Этнография, табигый илимдер жана антропологияны сүйүүчүлөр Коомун” негиздейт. Бул анын илим чөйрөсүнө кеңири аралашканга шарт түзгөн болучу. Илимдин кандидаты наамына ээ болгон А.П.Федченко 1864-ж. (университетти аяктагандан соң) Николаев институтуна окутуучу болуп кирет. 1868-ж. “Этнография, табигый илимдер жана антропологияны сүйүүчүлөр Коомунун” мүчөлөрүн Россия империясы жаңыдан басып алган Түркестан кызыктыра баштайт. 1868-ж. жаңыдан үй бүлө курган А.П.Федченко жубайы менен Түркестанга келип 1871 ж. чейин туруп калышат. Ушул мезгилдин аралыгында Зеравшан өрөөнүнө, Самарканддын айланасына, тоолуу Тажикстанга, Искандеркөлгө, Жизакка, Жогорку Зеравшанга, андан соң Кар-Кум чөлүнө саякат жасашкан эле. Түркестандагы жүрүш мезгилдеринде А.П.Федченкону өзгөчө Памирдин сырдуу дүйнөсү кызыктырган. 1871-ж. Кокон хандыгынын аймагына саякат учурунда Алай өрөөнүнө түшүп, андан ары Алай тоо кыркаларын ачкан. 1872-ж. Бүткүлроссиялык политехникалык көргөзмөдө Орто Азиядан алынып келинген бай экспонаттар коюлуп, көрүүчүлөрдүн жана адистердин назарына сунуш этилген. Россиядан келген илимпоздордун тобу 1873-ж. алгач Францияга, андан соң Германияга келишип, тоо кыркаларына чыгуу сырын жана техникасын (ыкмасын) үйрөнүү үчүн машыга башташат. Машыгуунун биринде 29 жаштагы А.П.Федченко капысынан каза табат. Анын атактуу “Путушествие в Туркестан” аттуу эмгеги белгилүү. А.П.Федченконун эмгектери илим үчүн азыр да өз маанисин жогото элек.
Монголиянын аймагындагы «кыргыз» уруктары
Монголиянын аймагындагы «кыргыз» уруктары - «кыргыз» этноними өз алдынча уруктардын аталыштары катары Түндүк- Батыш Монголиядагы дэрбэт, урянхай, хотон, жана мингаттардын (мангут-мангыт) курамдарынан кездешери такталган. 11-к. азыркы Монголиянын аймактары Кыргыз каганатынын курамына караштуу негизги жерлер болгон. Кара кытай, андан соңку найман чабуулдары кыргыздарды бул аймактардан кетүүгө мажбурлаган. Бул учурдагы калып калган айрым кыргыз этнокомпоненттери 11-к. тартып, азыркы Монголиянын аймактарына көчүп келе баштаган монгол урууларынын курамына кирүүсү толук мүмкүн. Бул этностук компоненттердин айрым бөлүктөрү аталган этнографиялык топтордун курамына 12-14-кк. кара кытай, монгол жапырыгында, айрымдары энесайлык кыргыздар Жунгар хандыгы тарабынан зордоп көчүрүлгөн мезгилде кирүүсү ыктымал. 1703-ж. 4000 түтүн кыргыз Цеван Рабдандын аскерлери тарабынан Жунгарияга көчүрүлүп кеткендигин орус документтери тастыктайт. Кызыктуусу, жогоруда аталган этнографиялык топтордун баарында тең, «кыргыз» аты менен бирге, «бурут» аттуу уруктар кездешери маалым.
Тизелик
Тизелик — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак баатыры. Алооке кан Т-ти элүү киши кошчу менен ата конушуна жаңы көчүп келген Манасты коркутуп чакырып келүүгө барган чабарман катары эскерилет. Алооке кан Т-ти элүү киши кошчу менен Манаска жибергени эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 2. 166—168, 170. 172).
Вейцман Хаим
Вейцман Хаим (27.11.1874, Россия, Гродно губерниясы 9.11.1952, Израиль, Реховот) - Израилдин мамлекеттик жана саясий ишмери. Германия, Швейцария жана Англияда билим алган. 1901-жылдан Женева Университетинде окутуучу, 1904-19-жылы Манчестер Университетинин окутуучусу, профессору. 1916-19-жылы Британ адмиралтействосунда химия лабораториясынын башчысы. Көптөгөн ойлоп табуулардын автору. Сионисттик кыймылдын активдүү катышуучусу (к. Сионизм). 1920-31, 1935-46-жылы Бүткүл дүйнөлүк сионисттик уюмдун президенти; 1929-31 жана 1935-46-жылы Палестина боюнча Европ. агентчиликти жетектеген. 1937-жылы Чыгыш Европадагы еврейлерди фашизмден куткаруу максатында Палестинаны араб жана еврей мамлекеттерине бөлүү тууралуу британдык планды жактап чыккан. 1947-48-жылы БУУнун Генералдык Ассамблеясында Палестинаны экиге бөлүү боюнча талкууга еврей делегациясынын курамында катышкан. 1948-жылдын майынан Израилдин Убактылуу мамлекеттик кеңешинин президенти. 1949-жылы февралда өлкөнүн алгачкы президенти болуп шайланган.
Саматов Жыргалбек Алимбаевич
Саматов Жыргалбек Алимбаевич − коомдук ишмер, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңештин Ата-Журт фракциясынын депутаты.
Билими
Саматов Жыргалбек Алимбаевич 1973-жылы 11-мартта Ош областынын Өзгөн районунда туулган. Жогорку билимдүү. 1998-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин экономика факультетин «Экономист» адистиги боюнча бүтүргөн. 2002-2006 – жылдары Столыпин П.А. атындагы Россия Федерациясынын Президентинин алдындагы мамлекеттик кызмат академиясынын юридика факультетин бүтүргөн. 2009-жылы Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлигинин Дипломатиялык Академиясында «Эл аралык мамилелер» факультетинде окуусун уланткан.
Ээлеген кызматтары
1996-2005 жылдары – Жеке ишмер 2005-2008 ж.ж.- Кыргыз Республикасынын бюджет жана каржы боюнча Комитетинин төрагасынын кеңешчиси. 2009-2010ж.ж.- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик каттоо кызматынын уюштуруу иштери боюнча инспекция бөлүмүнүн жетекчисинин орун басары. 2011-жылдан баштап Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты.
Евразия
Евразия – Жер шарындагы эң чоң материк (континент). Түндүк жарым шарда (айрым аралдары Түштүк жарым шарда). Ал Европа жана Азия дүйнө бөлүгүнөн турат. Батыштан чыгышка 16 миң км, түндүктөн түштүккө 8 миң кмге созулат. Аянты аралдары менен кошо 54,9 млн км2дей (кургактыктын 1/3инен көбүрөөгү), анын ичинде аралдарынын аянты 2,75 млн км2дей. Калкы 4,57 млрд (2000). Аймагынын деңиз деңг. орт. бийикт. 840 м; эң бийик жери – 8848м, ал –Гималайдагы Жомолунгма чокусу. Материктин эң четки тумшуктары: түндүгү – Челюскин, түштүгү – Пиай, батышы – Рока, чыгышы – Дежнёв тумшуктары. Батышынан Атлантика, түндүгүнөн Түндүк Муз, чыгышынан Тынч, түштүгүнөн Инди океандары жана алардын деңиздери менен чулганат. Түштүк-чыгышында Австралия, Азиянын деңиздери Евразияны Австралиядан, Түндүк-чыгышта Беринг кысыгы Түндүк Америкадан, Түштүк-батышында Гибралтар кысыгы, Жер Ортолук деңиз, Кызыл деңиз Африкадан бөлүп турат. Суэц мойногу Евразияны Африка материги менен туташтырат. Европанын жээктери Азияныкына караганда көбү­рөөк тилмеленген. Кургактыктын тутумдаштыгы, материктин азыркы тектон. биримдиги, климаттык процесстердин негизинен окшоштугу, органика дүйнөсүнүн өнүгүүсүнүн жалпылыгы жана башка факторлор материкти «Евразия» деп атоого негиз болгон.
Дарыялары
Евразиянын дарыялары 4 океандын алабына кирет. Европанын эң ири дарыялары (Волга, Дунай жана башка) Азиянын Лена, Енисей, Амур, Обь, Янцзы сыяктуу чоң дарыяларынан өлчөмү боюнча кыйла артта турат. Негизги дарыялары: Янцзы (Е-дагы дарыялардын эң чоңу, узундугу 5800 км, суусунун жылдык орт. чыгымы 34 миң м3/сек), Обь, Енисей, Лена, Амур, Хуанхэ, Меконг, Брахмапутра, Ганг, Инд, Тигр, Евфрат, Волга, Дунай. Булардын көбү маанилүү транспорт жолу, гидроэнергиянын ири булагы болуп, сугатка кеңири пайдаланылат. Евразияда дүйнөдөгү эң ири туюк облустар (Каспий менен Арал деңиздеринин, Балкаш жана Лобнор көлдөрүнүн алаптары) жайгашкан. Суу агып чыгуучу ири көлдөрү – Байкал (дүйнөдөгү эң терең көл, анын тереңдиги 1620 м), Ладога, Онега.
Флорасы жана фаунасы
Евразиянын аянтынын жарымынан көбү флорасы жана фаунасы боюнча Голарктикага кирет; анын көп жерлеринде кийинки көтөрүлүүнүн, муз жана деңиз каптоонун натыйжасында орг. дүйнөсү кыйла азайып кеткен. Евразиянын түштүгүн Палеотропик облусунун флорасы, Инди-Малайя облусунун фаунасы ээлейт. Евразия башка материктерден тайга-тоң, күл жана чөл-талаа тибиндеги топурак кыртыштын кеңири таралышы, ошондой эле тоо топурактарынын түрлөрүнүн көптүгү менен өзгөчөлөнөт. Топурак кыртышынын жана орг. дүйнөсүнүн түрлөрү негизинен кеңдик зоналуулукка (тундрадан баштап, мелүүн алкактын токой зонасы, субтропиктик талаа, чөл зоналары, саванна, кургакчыл тропик аркылуу нымдуу дайыма жашыл экватордук токойго чейин), ошондой эле океан жээктеринен алыстаган сайын, тоолордо бийиктик алкактуулукка жараша өз­гөрөт.
Табигый аймактары
Табигый аймактарынын жалпы кабыл алынган бөлүнүшү жок, бул физико-географиялык райондошторуудан башка да бир нече схема бар. Төмөндө келтирилген Евразиянын физико-географиялык райондоштуруусунун схемасы – табигый-ландшафттык өлкөлөрдүн ар бирине морфология-тектоникалык биримдиги, жаңы тектоникалык өнүгүүсүнүн, климатты пайда кылуучу циркуляциялык процесстердин жалпылыгы, табигый зоналардын мыйзам ченемдүү таралуусу мүнөздүү. Айрым өлкөлөрдүн ортосунда айырмачылыктар болсо дагы, аларды ири топторго бириктирүү үчүн мүмкүнчүлүк түзгөн окшоштук белгилери да болот. Евразиянын аймагын төмөнкү физико-географиялык өлкөлөрдүн топторуна бириктирүүгө болот: Атлантика бою өлкөлөрү; Түндүк Евразия; тоо-аралдуу Арктика; Бийик Сибирь жана Моңголия; Ички Евразия; Чыгыш Азия, Түштүк Азия; Европалык Жер Ортолук деңиз аймагы, Алдыңкы Азия тайпак тоолору жана Кавказ; Түштүк-Батыш Азия.
Лавочное (Уфим району, Башкыртстан)
Лавочное — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Краснояр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 2 киши. Почта индекси — 450516, ОКАТО коду — 80252830005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Нагпур метросу
Нагпур метросу (Маратхи: नागपूर मेट्रो) – Нагпур шаарынын метросу. Метросу 8-март 2019-жылы ачылат.
Жалпаксай мөңгүсү
Жалпаксай мөңгүсү – Чоң Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Кызылсуунун сол куймасы Корумду суусунун алабынан орун алган. Узундугу 3,3 км, аянты 3,8 км2, көлөмү 0,100 км3. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4800 м, этеги 3660 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4100 м, абляция облусунун аянты 1,3 км2. Мөңгүдөн Корумдунун жогорку агымы Жалпаксай суусу башталат.
Омутная (Китата куймасы)
Омутная — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Китат дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Фучик, Юлиус
Фучик Юлиус (1903–43) – чех журналисти ж-а коомдук ишмер.
Билими
1912–23-ж. Прага университетинин философия факультетинде окуган.
Ишмердүүлүгу
20-ж-дан «Руде право» газетасынын, «Творба» журналынын редактору. 1930, 1934–36-ж. СССРде болуп (Кыргызстанда 1930, 1935-ж.), «Эртеңкибиз кечээкиге айланган өлкөдө» (1932) деген китеп жана көркөм очерктер циклин жазган. Антифашист. 1941-жылдан жазган макалаларында чех элин азаттык күрөшкө үндөгөн. 1942-ж. гестапого колго түшүп, 1943-ж. Германияда өлтүрүлгөн.
Эмгеги
Праганын Панкрац түрмөсүндө жатып каршылык көрсөтүүчүлөрдүн каармандыгы жөнүндө «Дарга асылар алдындагы сөз» деген китебин жазган. Анын ысмы м-н Бишкектеги парк аталган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедисы Б,2003
«Көкөтөйдүн ашы»
«Көкөтөйдүн ашы» — «Манас» эпосунан кагазга жазылып алынган эң алгачкы материалдардын бири. 1856-ж. Ысык-Көл өрөөнүнүн түндүгүнөн Ч. Ч. Валихановдун көзөмөлү астында араб жазмасын билген кишилердин бири тарабынан кагазга түшүрүлгөн. Кол жазма кадым формасында араб алфавити менен 47 баракты түзөт. Көлөмү 3319 сап ыр. Ч. Валиханов жаздырып алган бул эпизод «Манас» эпосунун бардык варианттарында учурайт. «К. а-нда» канондук сюжет негизинен толук сакталган. Өзгөчөлүктөрүнөн маселен, айрым варианттарда Көкөтөй кандын ашы Каркыра жайлоосунда өтсө, Валиханов жазып алган эпизоддо Алтайдагы Түпкү кандын жергесинде өтөт. Бул материалдардын түп нускасы СССР Илимдер акдемиясынын Чыгыш таануу институтунун архивинде сакталып турат. Анын Ч. Валиханов тарабынан орус тилине которулган бөлүгүнүн түп нускасы («Смерть Кукотай хана и его поминки», алгачкы сабы 913) СССРдин Борб. адабий архивинин фондусунда сакталып турат. Котормо биринчи жолу академик Н. И. Веселовский тарабынан Ч. Валихановдун бир томдук чыгармалар жыйнагына  жарыяланган. Кийин Ч. Валихановдун тандалмалар жыйнагына киргизилип, беш томдугунда да басылып чыккан. Казак ССР Илимдер акдемиясынын академиги А. Маргулан бул эпизоддун факсимилесин жарыялаган. Кийин казак тилинде которулуп да чыккан. Кыргызчадан казак тилине которгон А. Маргулан, текстологиялык тейлөөдөн өткөргөн М. Магауин. 1977-ж. Англиядагы Оксфорд университетинин профессору А. Т. Хатто ушул эле эпизодду латын алфавити менен транскрипциялап англис тилине кара сөз менен которуп, бир топ комментарий жана тиркемелер менен жабдып жарыялаган. «Кокотойдун ашын» кыргыз тилинин азыркы алфавитине салынып транскрипцияланып жарык көрүшү К. Ботояров, Ш. Ибраевдер тарабынан ишке ашырыл
Ч. Валиханов алган бул вариантта Көкөтөйдүн баркы, даңкы бийик, батылы жогору турган кан экендиги айтылат. Ногой журттун башы болгон Көкөтөй кан ажал тооруп турганда элин чакыртып алдынан өтмөй болот. Сары ногойдун баласы Жайма көкүл Жаш Айдарды алдыртып, Мааникерге мингизип, Көкөтөй абалы жаман деп, түн түшкөн калың Ногойго, Байдын уулу Баймырзага айт, мен керээзимди айтамын деп тапшырат. Бул кабарды уккан көп Ногой чогулуп Көкөтөйдүн боз ордого дүңгүрөп түшүп калат. Келген элге Көкөтөй керээз сөзүн айтат. Менин көзүм өткөндө кылыч менен кырдыргын, кымыз менен жуудургун, журтум, Чарайна менен чаптатып, булгаары менен каптатып, ак казаным жаздантып, кыбыланы баштантып жаткыргыла, журтум. Кызыл макмал бүктөтүп, кызыл нарга жүктөтүп, кара макмал бүктөтүп, кара нарга жүктөтүп, алтымыш бир ногой кырк кербен менен алып барып койгула. Кербен башы Кара сартка сексен эркеч майына кыш бышыртып, астыңкы жолдун үстүнө, үстүңкү жолдун астына айга баккан Ак сарай, Ак сарайга койгула. Бейитимдин башына тайдан, төөдөн, кунандан байге сайып, ат чаптырып, кызматыңарды кылгыла дейт да, мындан бөлөк кебим жок деп токтолот. Эл-журтунун эсен-амандыгын тилеп ак батасын берет. Анан Байдын уулу Баймырзага кайрылып: тели куш таптап куш салдым, тентиген жыйып эл кылдым, кулаалы таптап куш салдым, курама жыйып эл кылдым эле, менин көзүм өткөн соң курама элди таратпай жөөсүнө чобур кармап берип, чапан жаап, бир эл кылып ала көр. Таап алган жалгыз балам Бокмурунду арам сийдик жетим дедирбей үч жыл чыдап бакканда бой жетип эр болор, ошондо калы килем үстүнө салып менин ордума кан көтөрүп алгыла.
Ала шалбырт жаз менен кунан чабат. Чабышта Айдаркандын Көкчөсүнүн Көгаласы чыгат. Байгесине алты тогуз мал, ботолуу төө нары менен, балалуу ногой күңү менен, манаттап жапкан үй алат. Баймырза эли менен Чыбыратчыны жайлап, Көкөтөй айткандай элди багып, Мааникерди байлап жатып калды. Күндөр өтүп, калың көп ногой Кытайдын кыр мурундуу Коңурбайдын айылына түп көтөрө көчүп барды. Ала баш жорго, чубар ат айдап тартуу кылып, кырк ашынын карызынан кутулду.
Жер ортосу Боз-Дөбөгө калың ногой жыйын кылат. Карды салык бийлери менен чоң курсак байлары өзүнчө кеңеш салат. Бул кеңеште Байдын уулу Баймырза аларга кошулбайт.
Бир күнү Бокмурун Мааникер менен Баймырза баатырга келип, мындай дейт: Сен күндө жыйын кыласың, эмне кеңешиң бар. Мен сенин тилиң албаймын, акемдин ашын сага бийлетпей, өзүм башкарам. Мен Анжыянга көчпөймүн, Самаркандын сарт Манаска өзүң көчүп бар, мен ага барбаймын. Болбосо, көп ногой журтун көчүрүп, өзөн сууну бакалап, ботонун сазын бойлоп, жаткан казандай кара бөркү бар каапырдын каны Эр Жолойго барып, жан туугандай болуп жанаша кономун. Ала баш жорго, чубар ат Жолойго тартуулап, анын көз отогот ташын сайынып, төрө боломун. Ак боз атым такалап, күндөп-түндөп көчөмүн. Алты күнү ат сергитип, токсон атан комдотуп, күрүч арттырып, токсон жорго катарлап Түпкү канга киремин. Ошондо төтөгөлүү боз үй тиктирип, мусулман менен каапырдын баарын чогултуп, Көкөтөй ашын беремин. Ошентип, калың ногой калы килем салып, Бокмурунду олтургузуп кан көтөргөн дейт.
Жаш Айдар Улуу Тоону жайлаган эр Кошойго жетип келди. Жаш Айдар менен эр Кошой амандык сурашып болгон соң Кошой жаш Айдардын ат арытып келген себебин сурады. Анда Жаш Айдар Кошойго Көкөтөй кандын ашына чакырып келгенин, ата уулуна арнап бериле турган мүчө, сайып койгон байге бар экенин айтып, Көкөтөйдүн азасына кырк нарга казына жүктөп, кырк байтал айдап, антын актап келбесе, Көкөтөйдүн айчыгы алтын кызыл туусун ордоңон көрсүн деп, Жаш Айдар андан ары кетти. Эр Көкчөгө жетип, Кошойго айткан сөзүн ага да айтып, аны да опузалап, андан ары өтүп Жакып кандын Манаска жетип барса, Манас кырк чорого он эки таман ордо салдырып, оюн куруп чардап жаткан экен. Салам айтып Манастын үстүнө атчан кирип барган Жаш Айдар: Көк дөнөндүн башы бар, Көкөтөй кандын ашы бар, Чаба турган аты бар, Тарта турган эти бар, ата-атанын уулуна бере турган мүчө бар, ашымды бийлеп берсин деп, эр Кошойго айткан сөздү эми Манаска да айтып салды. Манас Кыргыл чал баш болгон кырк чоросуна кайрылып, атын союп, өзүнүн башын алып салгыла деп буйрук бергенде, кырк чоро Жаш Айдарды аттан оодара тартып, башын алмак болгондо Жаш Айдар ыйлап туруп: баатыр төрөм падышам, жалгыз элем уядан, менин жанымды кыя көрбө деп Манастан кечирим суранат. Манас башын көтөрүп, кылагар көзүн кылайтып, кыл мурутун шыйпайтып, кечээ Ороздун он уулу олжого зордук кылганда жалгыздык баштан өттү эле деп өлтүртпөй бошотуп жиберет. Жаш Айдар Манаска жалынат: айланайын атыңдан, эч кетпейин кашыңдан, көчкөндө коюң айдайын, отуң менен кирейин, күлүң менен чыгайын, нөөкөрүң болоюн, ат токуучуң болоюн. Муну уккан Манас бул кулдун айтып турган сөзүн көр деп, аш берүүнү өзүнө кеңешпегенге ачуусу келет. Кырк чорого Калкамандын Кара атын Элемандын эки атын элинен кармап келгиле. Ак чатырды бүктөгүлө, Аксаргылга жүктөгүлө, Көк чатырды бүктөгүлө, Көксаргылга жүктөгүлө. Тулпарга кошту тартыңар, Бокмурун көздөй жортуңар. Мен Бокмурунга бирди кылбасам Манас атым өчсүн дейт. Ошондо Жаш Айдар: баатыр төрөм, бадышам, айдын бурчун алты айланып, жердин бурчун жети айланып келгиче алда нечен жыл өтөр. Мени коё берсеңчи, байгени айтып берейин. Чабылуучу аттын баш байгеси тогуз торко тон, токсон калча кул, сан саанчы күң, сан сарыча төө, сары баш бээ саят. Ортосун айтпаганда эле аяк байгесине алабаш жорго ат, алтымыш атка мингизип, алтымыш калча кул, ботолуу төө нар, балалуу ногой күң, манаттан жапкан үй саят. Манас Жаш Айдарды бошотту. Мааникерге минип Жаш Айдар Айкожо жакка кетет.
Жаш Айдар кеткенден кийин Манас кырк чоросуна мындай дейт, баарыңар бирдей опокшош кырк кара боз мингиле, кырк кара көк кийгиле, ок-дарыңды камданып, жарак-жабдыкты шайланып, түз атар менен бат аттарды алып, тезинен атка мингиле, Аккулага жибектен чылбыр тактырып, манаттан жабуу жаптырып, жетелеп алып жүргүлө. Ошентип, Манас аттанып жолго чыгышат. Аттанып кеткен Жаш Айдар Айбанбозун асасына байлап коюп, намаз окуп отурган Айкожого жете келет. Салам берип Жаш Айдардын айтып турганы: Көк дөнөндүн башы бар, Көкөтөй кандын ашы бар, ата-атанын уулуна бере турган мүчө бар. Кожом, сага Бокмурундан салам бар. Ашымды бийлеп, баптап ак батасын берсин дейт. Алакандай кат жазып Мааникерге таксын дейт. Ошондо ыкыласын коюп Айкожо оң батасын бериптир. Ала шалбырт жаз менен кабар жеткен дүйүм алптын баарысы келип болуп, уй түгүндөй каапырлар жана мусулман да жыйылып бүтөт. Бокмурун Манас эмне келбейт деп тынчы кетип, төмөн карап, Ачуусу менен менин баламды ыйлатканы, байталымды туйлатканы келеби. Алдына тартуу алып чыгайын Бокмурун тогуз жоргого, тогуз жамбыны байлатып, сурнай баштуу Суржоргону, кекилик баштуу Кержоргону алып, Манастын астынан чыгат. Кырк кара боз минген, кырк кара көк кийген көк коёнго окшошуп, кырк чорону ээрчитип, ач бүркүттөй шаңкылдап Манас келип калат. Манас ачууланып, Бокмурунга сага бирди кылбасам, каныңды суудай чачпасам, сен билер сөз беле, же Байдын уулу Баймырза билер кеп беле деп күпүлдөйт. Анда Бокмурун алуучу болсоң жан, төгүүчү болсоң кан, кесүүчү болсоң баш мына, төрөм дейт. Манас: сенин арка кулагыңды жулуп, элиңди аралата чаап, түбүңө биротоло жетейин дейт. Бокмурун: Баатыр Манас бадышам, терең элең өткөрчү, теңиз элең кечирчи деп, алдына тогуз жоргону катарлап тартуулаганда, ботөнчө тогуз жамбыны көрүп, Манас мусулман менен каапырдын ортосуна келгенде тартуу алдым деп, бир компоюп калган экен. Ошондо «жаба», «жаба», «мөндү» деп калмактар кемеге башынан эттин бышканын бышылай, чийкисин чийкилей ала качып, талоон салып жүргөнүн көргөн Манас калмактардын бул кылыгына чындап ачуусу келип, колуна асый аттын терисин өрүм кылган, кунан өгүз терисин өзөк кылган, тел музоонун терисин бүлдүргү кылган, булдурсунун алып, «жаба» деген калмактын жаагын айра чаап, «мөндү» деген калмактын башын тиле чаап, кемеге башынан алыс айдап салат. Мусулман эли эс алып, Манаска алкыш бата беришет.
Капырдын каны Нескара мусулмандын алпы кандай, аты кандай экен билмек болуп, Кошойго келип салам берет да ашка келген кыргыз алптарын сурай баштайт. Эл агасы эр Кошой, тиги ай кулагы калкандай, алайган көзү чолпондой, мурду тоонун сеңирдей, муруту чөлдүн камыштай болгон кишиң ким эле десе, эр Кошой Нескараны кекээрлеп: атаңдын көрү ит бүрүк, сен аны кандай билбедиң. Кече он экисинде ок аткан, он үчүнө жеткенде ордо бузуп, үй чапкан Жакыптын уулу кан Манасты кантип билбей калдың, бүрүк ай дейт. Ошентип, Нескара кыргыздардын баатырлары эр Төштүктү, Эдигени, Үрбүнү, эр Карачты дагы башкаларды бүтүндөй ылгап, сындап чыгат. Анан Нескара аттардын баарын санап сындап өткөрөт да аттардын ичинен Аккулага айла жок экен, биринчи байге Аккуланыкы болот, бирок байгени Жолой тартып алат, дейт: Анан дагы Нескара: Мааникерди жактырып, Эсенканга тартууга бергин дегенде каапырдын каны Нескара, мен Манаска барып кеңешип, анан жообун берейин. Манас бер десе Мааникерди өзүм алып келип берейин. Мен билбеймин бул атты. Манас атты бербесе мен сени экинчи көрбөйүн, бүрүк дейт. Кошой Манаска келип Нескара оңчу жан эмес, Мааникердей күлүктү Эсен кан минер ат деди, Мааникерди эр Жолойго тартсаңчы, ага кеңеш салып ашты өткөрүүгө андан жооп алсаңчы дегенде Манас Кошойго айтат: эмнеге мынча пас болуп, коркок билиш болосуң. Капырың бокту жебесин дейт да Аксаргыл атты токутуп минип, уй түгүндөй каапырды аралап кирип барат. Ат сураткан каапырлар Манасты көргөндө Мааникерден түңүлүп, чөгөлөп, маңдайын жерге тийгизип, кол куушуруп, кайтарып сөз айтпай, бул ашты өзүң билсеңчи, аттарды айдоого салып ийсеңчи, эки тизгин, бир чылбыр, өз колуңа алсаңчы. Таң-тамаша оюнду өзүң баштап берсеңчи деп Манастын алдында бүжүрөп туруп беришти. Каары кармаган Манас: сага кеңешти ким койду да сага сөздү ким берди деп, алдында турган калмакты булдурсун менен бир салганда ал элди айлана качат. Ошентип, Көкөтөйдүн ашына келген бардык журт аштын бийлигин Манаска беришет.
Манас Кошойго кайрылып кеңеш салып аттарды ары барганы алты ай, бери келгени алты ай, чабыла турган аттарды он эки айда көрөлү. Ошон үчүн ат чабуучу балдардын канжыгасына түгөнгүс гүл азык байлайлы. Аттар келгиче таң-тамаша куралык деп, Манас аттарды айдоо камын көрө баштайт. Эки жактан айчылар чыгып ат эсебин алганда эки миң сексен ат болот. Мааникерге минип, ат айдоого кошулуп, жөнөгөн Жаш Айдарга Бокмурун астындагы Мааникер алты айчылык жол басса ал табына келчү эле, жети айчылык жол жүрсө, жол табына келчү эле. Кечээ Самаркан барып чапканда Сары кандын ашында сан жылкыдан чыкты эле. Жетип кайра тартканда Мааникердин оозун коё бербей тартып кел. Оозун коё берсең өзгө аттардан ашып, марага үч күн мурда келип, өз байгесин өзү алды деген домок сөзгө калабыз деп Жаш Айдарды аттарга кошуп жиберди.
Эртеси шурудан буйла тактырып, калы килем жаптырып, карача каймал туу ингенди ортого байлап, төө чечмейди баштамак болот. Калмактын каны Ороңгу энеден туума жылаңач чыгып келет. Эки колун төбөсүнө алып, төөнү тиши менен чечип алат. Муну көгөн мусулман менен каапырлар шатыра-шатман күлүшүп, тамашага батышат. Манас дүнүйөң жок беле деп, Ороңгуну уялтмакчы болуп сөз айтса, анда Ороңгу кайра Манаска ошол жердеги баатырларды бирден санап, Манастын өзүн кошуп баарыңарды тапкан менин абийирим деп мазактайт.
Эртеңки күн болгондо токсон тору айгырдын үйүрүн айдап келип, кай жыкканың алгын деп элдин ортосуна токтотот. Муну көрүп бүйрү кызыган, Коңурбай ким чыгар дейсиң, күрөшпөй эле байгени алам деп, аттан ыргып түшүп күрөшкө чыкты дейт. Кошой Манаска келип кимди чыгарабыз десе Манас Кылычтын уулу эр Агышты таап келгиле, кыз жандуу неме эле, кыз жандап кеткендир деп айтат. Кошой Агышты Айкандын кызы Алтынайдын айлынан таап Коңурбай менен күрөшүп, колумду булгабайм дегенине болбой алып келет да күрөшкө салат. Агыш менен Коңурбай отуз беш күн күрөшүп, Коңурбайды эр Агыш төбөсүнөн жер сайдырып жыгып кетет.
Манас бардык камылгасы бүткөн соң ак чатырды бүктөтүп, кошту жүктөтүп, күнү-түнү тынбай жүрүп, Тал-Чокуга келет да Манас эки жагына көз салып кудайга жалынып, Ажыбайды кароолго жиберет. Эртеңинде көп кол менен Жолой келип калат. Каптап келген калың колдун ичинде кызыл желек туу кармап, кара ала ат минип ке.латкан кытайлардын сыр мурундуу Коңурбайын Манас көрөт. Алмамбетти чакырып Коңурбайды көрсөтүп, кокту менен барып, тушуңа келгенде найза сундуруп кол сал. Чамаң келсе ат-маты менен жыга көр. Чамаң жетпесе, эптеп атын ала көр дейт. Алмамбет капталынан качырып найза сайганда Коңурбай аттан жылмышып түшүп калат. Аны көргөн Жолой Ачбуудан менен Алмамбеттин артынан кууп жөнөйт. Орто жолдо Сарала жүрбөй калып, Жолой Алмамбетке бута атымдай жете келет. Сараладан түшө калып Каралага минсе, жоонун аты эмеспи, ооздугун чайнап туруп алат. Алмамбет кайра Саралага минет. Жолойдун жетип калганын көргөн Манас туурадан качырып, Жолойду аттан сайып түшүрүп, Ачбууданды кармап алайын десе, карчыга болуп асманга чыгып кетет. Манас Алмамбетке Акболотту сынаймын Жолойдун кийимин чечтирип, чочойтуп отургузгун дейт. Манас Акболот менен Жолойдун башын кыя чабат. Денесин чабуу үчүн катуу шилтеген кылыч денеден өтүп жерге кирип кетип, туткасы колунда калат. Алмамбетке отун алдыртып Жолойдун денесин өрттөтүп жиберет. Ачбуудан асманда жүрүп ээмде атаңдын деле кеги жок эле эмнеге өрттөп салдың, эми сага карматпайм деп, күйүп жаткан отко түшүп кетет.
Манас баатырдын кырк чоросу жабыла атка минип, алты сан калмакты алты аралап, жети сан калмакты жети аралап согушат. Манас калың колдун ичинен Алгарасын минип алган Коңурбайды көрөт. Качкан Коңурбайды кубалап Манас Көк-Меженин суусун кечип өтөрдө Алгараны куйруктан алганда куйругу колдо калып, Коңурбай кутулуп кетет. Куйругунан ажыраган Алгарага тил бүтүп, ал Коңурбайга мындай дейт, кытайлардын кыр мурундуу Коңурбай ээм, кулагымдан айрылып, чунак кара ат, куйругумдан айрылып, чолок кара ат болдум. Куйрук-жалым курусун, менин Жолой алпым канакей? Жолой алп да курусун, жалымды кашып берүүчү жан шеригим Ачбуудан тулпар канакей? Ачбууданы курусун, менин капкалуу көп журтум канакей? Эми элге не деп барабыз, журтка не деп айтабыз? Манастын аты арып калыптыр, өлсө өлүп калалы, өлбөсөк кекти алалы, дейт. Коңурбай суудан кайра кечип өтүп, Манаска келип үн салат. Токтой тур Манас, токтой тур. Менин да бир кишиче алым бар эле. Аркалыктын Сары Талаага ат жарышмак ойнойлук. Үзөңгүнүн боосунан оодарышмак ойнойлук. Андан айла болбосо найза менен сайышып, кылыч менен чабышып, андан айла болбосо такыядай баш чукуу, тартып алып беришип, андан айла болбосо ай балта менен чабышып оюн кылалык дейт. Манас макул болуп, башын тосуп бергенде Коңурбай айбалта менен оройго чапканда ташка тийгендей чак дей түшөт. Чапкан андай эмес, мындай деп, Манас Коңурбайды орой чокуга чапканда тоңкоюп барып жатып калат. Манас Аккула менен кайра тартып, кырк чорого келет. Кырк чоронун баарысы он эки сандан олжо алып, эң кенжеси Тазбайматка жети сан олжо тиет. Ошентип, Манастайын баатырың каапырдын журтун канап жеп, мусулман журтун санап билип, аягы бөтөгөлүү Кой-Таштан, башы Кызыл-Кыя, Сан-Таштан элди сурап калат. Манас баатырың боору чаар, сырты көк кара чоктуу калмактын журтун каратты. Кызыл чоктуу кытайдын журтун каратты. Кашкардан алтымыш асый, кырк кундуз алым жеди, Кокондон сексен байтал, жүз кундуз, зекет жеди. Мындан кийин жакшылар Манастайын баатырга батаңарды бергиле...
Стоу (Огайо)
Стоу (Огайо) (Stow) — Огайо штатынын Summit округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 33899 киши. Болжолдуу аянты - 44.9 км². FIPS коду — 39-74944.
Сопрано
Сопрано (итал. sopra - үстүндө,бийик) – 1. Аялдардын эң бийик үнү Сопрано негизинен драмалык, лирикалык жана колоратуралык болуп бөлүнөт.
2. Өспүрүм балдардын эң бийик үнү.
4. Музыкалык аспаптардын бийик үндүү түрлөрү (мис., сопраналык Друба ж,б.).
«Туркестанский сборник»
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Монадология
Монадология (“Monadologie”) – Лейбництин чыгармасы. 1714-жылы француз тилинде тезистер формасында жазылган. Анын объективдүү идеализминин философиялык системасынын негизин жалпыга жеткиликтүү баяндаган. Монадология Лейбинцтин узакка созулган, карама-каршылыктуу философиясын жыйынтыктайт.
Бардык монадалар өнүгүүнүн деңгээлине жараша жөнөкөй (чексиз майда перцепциялардан), жандын монадаларына (сезим-туюм жана эске тутуусу бар бүдөмүк перцепцияларга) жана рухтун монадаларына бөлүнүшөт. Аңдабастан түшүнүү «кичине перцепциялар» жөнүндө окуу монодалогияны психикалык жашоонун үзгүлтүксүздүгү жана дүйнөдөгү болуп өткөн процесстердин бүткүл жалпы өз ара байланышын негиздөө үчүн колдонот. Бул өз ара байланышка жараша ар кандай монада бүт баарын өздөштүрүп түшүнө билген «Ааламдын дайым жандуу» күзгүсү болот.
Монадология теориясында боло жүргөн гармония ар түрдүү монадалардын өз ара шайкештүүсүү, келишүүсү менен түшүндүрүлөт. Жан менен дененин гармониясын негиздөө чектөөнүн, жана аракеттин себебин түшүндүрүү үчүн колдонулат. Монадологиянын айрым тезистери чыныгы дүйнөнүн априордук негиздерин анализдөөгө жана теодицея маселелерине арналган. Монадология Лейбинцтин философиясынын толук жана системалуу жоболорунун баяндалышы.
Полимерлер
Полимерлер (гр. Polymeres – көп бөлүктөрдөн турган, көп түрдүү) – макромолекулалары; n санда кайталануучу мономердик калдыктар тизмегинен турган ири мол., массалуу (бир нече миңден млнго чейин) химимялык; бирикмелер. Макромол. кирүүчү атом же атомдор топтору бири-бири менен негизги же координациялык валенттик күчтөр менен байланышкан. П. табигый (белоктор, нуклеин к-талары, табигый чайырлар) жана синтездик (полиэтилен, полипропилен, фенол-формальдегид чайырлары жана башка) болуп бөлүнөт. П. макромолекулалары; мономердин бирдей калдыктарынын тизмегинен турса, гомополимерлер мисалы, поливинилхлорид, поликапроамид, полибутадиен, целлюлоза жана башка, ал эми түрдүү мономерлер калдыгынын тизмегинен турса, сополимерлер, мисалы, бутадиен-стирол каучугу, стирол-дивинил деп аталат. Алар негизги полимердик чынжыр тизмегинин курамына жараша гомотизмектүү (бирдей атомдон турган) жана гетеротизмектүү (түрдүү элемент атомунан турган) болуп бөлүнөт. Гомотизмектүү П. карботизмектүү П. көп таралган. Макромол-да углеводороддук топ менен бирге органикалык; эмес элементтер атомдору да болсо, анда алар элемент органикалык; П. деп аталат. П. касиеттери алардын химимялык; курамы, мол. массасы, тармакталуу дражасы, макромол-нын ийилгичтиги ж.б. негизги мүнөздөмөлөрүнө байланыштуу. Табигый П. түрдүү организм клеткаларындагы биосинтез процессинде пайда болот. Синтездик П. полимерлешүү жана поликонденсация реакциялары менен алынат. П. механикалык бышыктыгы, ийилгичтиги, электр өткөрбөөчү жана башка баалуу касиеттерине байланыштуу ө. ж-дын түрдүү тармактарында жана үй-тиричилигинде кеңири колдонулат.
Полиолефиндер
П. ичинен полиэтилен менен полипропилен, полиизобутилен кеңири белгилүү. Бузуучу заттар таасирине туруктуу диэлектрдик көрсөткүчү жана кристаллдык даражасы жогору, механикалык жактан бышык келет. П. түрдүү пластмасса алууда жана аны өнөр жайда колдонуу боюнча башка полимерлер арасынан 1-орунда турат. О. эле синтездик каучук (этилен-пропилен каучугу) текстиль жана техникалык булалар (полипропилен булалары) алууда колдонулат. Полиизобутилен полиэтилен, полистирол, табийгий каучук менен аралаштырып ысытуудан алынган заттар электрдик изоляциялоодо кеңири колдонулат. Изобутилен ди, -три, тетрамерлери полимер бензин деп аталат. Алар мотордук күйүүчү майлар компоненти катары колдонулат.
Диетология
Диетология (диета жана ...логия), диететика – оорулуу адамды мүнөздөп тамактандыруу жөнүндөгү илим. Ал түрдүү ооруларга ылайык тамактануу принциптерин изилдейт. Мурда ден соолукту сактоо жөнүндөгү бардык илим (азыркы гигиена) диететика деп аталган. Диетология теориялык жактан мүнөздөп тамактандырууга негизделген. Оорулуунун тамактанышына адам коомунун бардык мезгилинде көңүл бурулган. Байыркы грек дарыгери Гиппократ оорунун түрдүү баскычында тамакты сан жана сапат жагынан туура пайдаланууну сунуш кылган. Рим дарыгери Асклепиад (биздин заманга чейин. 128—56) фармакол. дарылоону жактырбай, шакирттери менен бирдикте түрдүү ооруларды дарылоодо мүнөздүү тамак-ашты колдонуу көрсөтмөлөрүн иштеп чыккан. Оорулуу адамдын тамактанышына рим дарыгери Гален көп көңүл бурган. 18-кылымдын аягы, өзгөчө 19-кылымдын 2-жарымында диетология өркүндөйт. Витаминдин ачылышы, оорулуунун тамагындагы минералдык заттар жөнүндө маселелердин чечилиши диетологиянын илим катары өсүшүнө шарт түзгөн. Буга орус илимпоздору: И. М. Сеченов, А. А. Остроумов, А. И. Яроцкий, И. П. Павлов жана советтик илимпоздор: С. М. Рысс, М. М. Губергриц, Л. А. Черкес, Д. Б. Маршалкович, О. П. Молчанова жана башка чоң салым кошкон. Дарылоодо диетологиянын жетишкендиктерин так жана туура колдонуу үчүн, санаторийлерде, дарылоо мекемелеринде диетолог врач, диета сестралары бар.
Ташрабат көрүстөнү
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Монголиядагы (Сужа) кыргыз эстелиги
Монголиядагы (Сужа) кыргыз эстелиги - илимге «Сужа эстелиги» деген ат менен кирип калган эпитафиялык жазуу эстелиги атактуу түрколог Г.И.Рамстедт тарабынан 1900-ж. Монголиянын Сужин-Даван деген жеринен табылган. Бул рун сымал жазуу эстелиги кыргыздар тарабынан аткарылган. Эстеликте 840-ж. Кыргыз каганатынын Уйгур мамлекетин талкалаган окуялары чагылдырылат. Таштагы жазууда: «Уйгур жерине мен - Яглакар-ата келдим. Мен Кыргыз уулумун (перзентимин). Мен - Бойла Бага Тарханмын, буйрук берүүчүмүн (сотмун). Атак-даңкым күн чыгыштан күн батышка жетти. Короом толо мал, жылкым сансыз эле. Уулдарымды үйлөдүм, кыздарымды калыңсыз күйөөгө бердим. Жээнимди, неберелеримди көрдүм. Эми оо дүйнөгө кеттим. Уулум, эр жеткенде окутуучуңдай бол, ханга кызмат кыл, кайраттан. Тун уулум жүрүшкө кетти, көрбөй калдым. Уулум...» - деген кыргыз тарыхы үчүн өтө баалуу маалымат бар. Бойла, Бага, Тархан - байыркы кыргыздардын мамлекеттик-башкаруу системасындагы жогорку кызмат титулдары болгон. Мисалы, бойла - мамлектеттик министр, башкаруучу, бага - аймактын, округдун башкаруучусу, тархан -мамлекеттин алдында кызмат өтөгөндүгү үчүн ар кандай милдеткерликтен (салык жана башка милдеткерликтер) бошотулган адам жана башкалар туюнткан. Жазуу эстелиги орто кылымдардагы кыргыз тарыхы, тили боюнча өтө маанилүү булак болуп эсептелет.
Атажан Масаитов
Масаитов Атажан (1897, азыркы Кара-Суу району, Нариман кыштагы. — 1977, ошол эле жерде) — пахтачы, Социялистик Эмгектин Баатыры (1948). 1950-жылдан КПСС мүчөсү. 1931-жылы колхозго мүчө болуп кирген. 1932-жылдан Нариманов атындагы (азыркы Ленин атындагы) колхоздун пахтачылык бригадасынын звено башчысы. 1947-жылы анын звеносу 3 га аянттыи ар гектарынан 85,5 цден пахта жыйнап алган.
Сыйлыгы
Ленин ордени, медалдар менен сыйланган.
Хадис, Амалдар ниетке жараша
1-Хадис
Ачык жана жабык баардык иштерде, сөздөрдө жана ал-акыбалдарда жакшы ниет жана ыкылас.
'''عَنْ اَمِيرِالْمُؤمِنِينَ اَبىِ حَفْصٍ عُمَرَابِنِ الْخَطّاَبِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ يَقُولُ إِنَّمَا اْلاَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ. ''' Момундардын башчысы Абу Хафз Умар бин Хаттаб (р.а.) пайгамбарыбыз (с:а.в.) дын мындай деп жатканын уктум, деди: “Кылынган иштер ниеттерге жараша. Ар ким кылган ишинин үзүрүн ниетине жараша көрөт. Кимдин ниети Аллага жана Анын элчисине баруу, аларга кошулуу үчүн көчсө, ага жазылган сооп да Аллага жана Анын элчисине кошулуу үчүн көчкөндүн сообу берилет. Кимде-ким бир байлык үчүн же бир аялга үйлөнүү үчүн жолго чыкса (көчсө) хижрат сообу ошого жараша жазылат..” (Бухари, Бадул-вахй 1, Ыйман, 41, Нике, 5, Манакибул-ансар 45, Ытк 6, Айман 23, Хийал 1; Муслим, Имарат 155; Ошондой эле карасаңыз болот: Абу Давуд, Талак 11; Тирмизи, Фадаилул-жихад 16; Насаи, Тахарат 60, Талак 24, Айман 19; Ибни Мажа, Зухд 26)
Тахриж:
Аллама Айнинин айтымында бул хадис фард гариб болсо башка жол менен машхур. Бирок кээбирлердин пикиринде мутаватир эмес. Анткени бир гана Яхйа бин Саидден риваят айтылган. Шайх Кутбуддин болсо “Бул хадис көптөгөн жолдор (тарик) менен бирге хабар вахид деп да аталат. Мутаватир шарттары көрүнбөйт. Эң чыныг нерсеси ал кабарды Аз. Умардан башка эч ким уккан эмес. Умардан Алкама, Алкамадан Мухаммад бин Ибрахим, Мухаммаддан Яхйа бин Саид ал-Ансариден кийин гана бул кабар кеңири таралган. Демек хадистин акыркы тарабынан тартып машхур, баш тарабы гариб саналат. Абул Футух ат-Таинин айтымына караганда Яхйа бин Саидден эки жүздөн ашык рави риваят алган. Бирок муснад катары бир гана бул тариктан сахих (ишеничтүү) экендигине улама бир пикирге келишкен. Баззар, Ибни Сукути жана имам Абу Абуллах Мухаммад бин Аттаб сыяктуу уламалар бул хадисти Аз. Пайгамбардан (с.а.в.) Аз. Умардан башка риваят алган эмес деп айтышса да, чындыгында ал хадисти Аз. Умардан башка жети сахаба риваят кылган. Ибни Мандах мындай айткан: “Бул хадисти Умардан башка Саид бин Аби Ваккас, Али бин Аби Талиб, Абу Саид ал-Худри, Абдуллах бин Масуд, Абдуллах бин Умар, Анас, Ибни Аббас, Муавия, Абу Хурайра, Убада бин Самит, Утба бин Абдил-Аслами, Хазал бин Сувайд, Утба бин Амир, Жабир бин Абдиллах, Абу Зар, Утба бин Мунзир жана Укба бин Муслим сыяктуу сахабалар риваят кылышкан.” Бул хадис сахих болгондугуна эч шек жок. Анткени аны бул илимдин имадарынан болгон Яхйа бин Саид ал-Ансари риваяттын башында турган. Андан болсо ар бири үммөттүн хафыз жана имамдарынан 250 киши риваят кылышкан. Ибни Мандахтын “ал-Мустахраж” эмгегинде бул санды үч жүзгө чыгарса, Хафыз Абу Муса жана Шайхул Ислам Абу Исмаил ал-Харави Яхйадан жети жүз киши риваят кылганын белгилеген. Ошондой эле бул хадис Муваттадан башка хадис китептеринин бардыгында жазылган.
Аяттар:
قُلْ اِنْ تُخْفُوا مَا ف۪ي صُدُورِكُمْ اَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللّٰهُ ...