cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Авункулат
Авункулат - (лат. avunkulus-тайаке) - тайаке менен жээндин ортосундагы калыптанган өзгөчө жакын, тууган-туушкандык мамилелерди чагылдырган үй-бүлөдөгү жана коомдогу калыптанган тартип. Алгачкы жамааттык (общиналык) доордо калыптанган коомдук өзгөчө укук боюнча жээн өз энесинин бир туугандарына кошуна болуп жашаган. Бул мезгил жээндин балалык чагынан же авункулолокалдык никеден соң башталган. Жээн тайакеси менен бирге жашайт, анын мүлкүн жалгыз мурастайт же бөлүшөт, тайакеси менен дайыма кеңешип иш кылат, зарыл учурда ага баш калкалайт ж.б. Авункулат энелик урук шартында, аялдын күйөөсү эмес бир туугандары башкы ролду ойногон мезгилде пайда болгон жана аталык урукка өтүп жаткан доордо өзгөчө мааниге ээ болот. Уруудагы, уруктагы калыптанган өзгөчө салт боюнча жээн таякесинин мүлкүнө мураскер же шериктеш болууга, анын кеп-кеңештерин, акылын угууга милдеттүү болгон. Авункулат адамзат коомунун тарыхындагы энелик доордо (матриархат) калыптанган коомдук мамиленин бир формасы болгон. Бул доордо урукта (уруу- да) башкы бийлик атага эмес, энеге жана анын эркек бир туугандарына (тайларга) таандык болгон. Бул процесс энелик доордон (матриархат) аталык доорго (патриархат) өтүү мезгилинде өзгөчө мааниге ээ боло баштаган. Авункулат (лат. эненин ага-инилери) - тайаке менен жээндин өзгөчө жакындыгын көрсөткөн үй-бүлөлүк жана коомдук салт. Мындай коомдук мамилелердин айрым формалары Саян-Алтайдын түрк тилдүү элдеринде (хакастар, тувалар ж.б.) сакталып келет. Кыргыздарда эзелтен эле таяке-жээндин мамилеси өзгөчө сыйлуу. Балага жаштайынан эле үч журту: ата журту (атасынын эли), тага журту же тайлары (энесинин төркүндөрү), кайын журту (жубайынын төркүндөрү) болорун айтып келишет. Бала энесинин төркүндөрүн таята, таене, калгандарын улуу-кичүүсүнө карабай таяке, таеже, таажеңе, таажезде деп атайт, өзү жээн болуп эсептелет. Жээндин укугу өзгөчөрөөк болуп, тайларына каалагандай эркелейт. Кыргыздарда да тайдын жээнге энчи бөлүп берүү салты, «эр тайын тартат» деген лакап сөз бекеринен айтылып калган эмес.
Жаңы е Барятино (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Жаңы е Барятино — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Казадаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 768 киши. Почта индекси — 453151, ОКАТО коду — 80249836001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кадимки крокодилдер
Кадимки крокодилдер (тукум) (лат. Crocodylidae) - булардын кыйла түрлөрү бар: саз крокодили (Crocodylus palustris), гавиалсымак крокодил (Tomistoma schegeli), Куба крокодили (C. rhombifer), Нил крокодили (C. niloticus), Жаңы Гвинея крокодили (C. novoeguineae), Оринокс крокодили (C. intermedius), ичке тумшук крокодил (C. acutus), Сиам крокодили (C. siamensis), бучук крокодил (Osteoloaemus tetraspis), Австралия кууш тумшук крокодили (C. johnson), Африка кууш тумшук крокодили (C. cataphractus), Борбордук Америка крокодили (C. moreletii).
Атаман
Атаман — 1) мамлекеттин бийлигине баш ийбеген аскер отрядынын же тобунун (кээде каракчылар тобунун) башчысы; 2) казак-орустардын аскер башчысы. Россияда элдик көтөрүлүштөрдүн жетекчилерин да атаман дешкен (мисалы, Степан Разин). Дон казак-орустарында атамандар аскер кому тарабынан шайланышкан.
Касса аппараты
Касса аппараты – сатуу операциясын көзөмөлдөө үчүн электрмеханикалык же электрондук жабдык. Механикалык калькулятордон турат. Заманбап касса аппаратын көбүнчө касса терминалы деп аташат.
Кара-Ой кум-шагыл кени
Кара-Ой кум-шагыл кени Талас районунда, Кара-Ой кыштагынын жанында, Чоң Чычкан жана Үчкошой суулары кошулган жеринен 1,5 км түштүктө жайгашкан. 1981–82-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагын антропоген мезгилинде пайда болгон борпоң чөкмө тектер түзөт. Кум-шагыл Үчкошой суусун бойлой жайгашып, кашат тектирди түзүп жатат. Узундугу 1760 м, жазылыгы 100 м аянтты ээлейт. Шагыл жакшы жумуруланган. Гранулометриялык курамы: 500–70 мм – 49,02%, 70 – 5 мм – 31,53%, 5 ммден майдасы – 19,45%. Шагылды майдалагандан кийин "300", "400" маркасындагы бетонго, кумду жолго пайдаланса болот. Кендин запасы: А категориясы боюнча 576 миң м, В – 504 миң м3, С1– 2844 миң м3, А+В+С1– 3924 миң м3, С2– 1536 миң м3.
Батыш
Батыш Күн баткан тарап; горизонттун негизги төрт тарабынын бири. Түндүктү карап турган байкоочунун сол тарабы. Күн батыш, магрып, кыбыла деп да аталат. Латынча W тамгасы менен белгиленет.
Улу-Карамалы (Иглин району, Башкыртстан)
Улу-Карамалы — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Лемезин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 176 киши. Почта индекси — 452427, ОКАТО коду — 80228835006.
Джал (Нү-Мексико)
Джал (Нү-Мексико) (Jal) — Нү-Мексико штатынын Lea округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1996 киши. Болжолдуу аянты - 12.5 км². FIPS коду — 35-35040.
Абстрактуу предмет
Абстрактуу предмет (чындыкка коошпогон ойдун айланасы) – чындык турмушта жок, бирок объективдүү чындыкта ой жүгүртүү багытында жыйынтыкка таандык, реалдуу предметтердин мамилеси.
Бул жактан да карап көрүңүздөр:
Абстрактуулук
Абстрактуулук(лат. abstractio – алагды кылуу, башкача буруу) – таанып билүү процессинин моменттеринин бири; изилденип жаткан нерсенин бир катар анчалык маанилүү эмес белгилеринен, байланыштарынан ой жүзүндө четтеп, анын негизги, жалпы белгилерин байланыштырып бөлүп чыгаруу. Абстрактуулук натыйжасы түшүнүк, категориялары эсептелет. Мисалы: материя, кыймыл, өнүгүү, мыйзам, нарк ж. б. илимий кыскаруунун маңызы, биз алардын жалпы белгилерине жараша көпчүлүк, ар түрдүү сезимдик кабылдануучу буюмдарды аңдайбыз. Диалектикада Абстрактуулук болгон бир жактуу, жарды, өнүкпөгөн конкреттүү өз ара байланыштуулуктан жулуп алынган ага карама-каршы мааниге далай ирет ээ болот. Бул жерде Абстрактуулук конкреттүүнүн моменти, жагы, фрагменти катары чыгат. Ой жүгүртүү жана түшүнүк жалпы эле таанып билүүнүн жүрүшүнөн, практикадан, предметтик чындыктан обочо болгондо гана «абстрактуу».
Филдс медалы
Филдс медалы (англ. Fields Medal) - Эл аралык математиктер уюумунун Эл аралык Конгреси тарабынан эки, үч же төрт кырк жаштан ашпаган математиктерге берилүүчү сыйлык. Сыйлык төрт жылда бир ыйгарылат.
Филдс медалы, Абел сыйлыгы сыяктуу математика тармагындагы эң абройлуу сыйлык болуп саналат. Филдс медалы жана Абел сыйлыгын көп учурда математиктердин "Нобель сыйлыгы" деп атап коюшат.
Филдс медалында Абел сыйлыгынан айырмаланып жаш чектөө жана өткөрүлгөн жылдардын айырмачылыгы бар (төрт жылда бир жолу ыйгарылат).
Сыйлык ошондой эле 2006-жылдан бери 15.000 канадалык доллардан турган акчалай сыйлыктан турат. Сыйлык канадалык Жон Чарлз Филдс аттуу математиктин урматына аталган. Филдс сыйлыкты түзүүдө, медалын дизайн кылууда жана акчалай каржылоодо чоң роль ойногон.
Медал алгач жолу 1936-жылы финляндиялык Ларс Алфорс аттуу математикке жана америкалык Жесс Дуглас аттуу математикке берилген жана 1950-жылдан бери төрт жылда бир ыйгарылып келет. Бул сыйлыктын эң башкы максаты бул математикага эң чоң салым кошкон жаш математиктерге колдоо көрсөтүү болуп саналат.. 2014-жылы Мариям Мирзакани Филдс медалын уткан алгачкы ирандык жана алгачкы аял болуп калган.
Хрещатик
Хрещатик — Киев метросунун Святошинско-Броварская сызыксындагы станция. 1960-жылы 6-ноябрьда ачылган.
Графиктик формулалар
Графиктик формулалар – атомдор мол-да байланыш ирээтин жана ал атомдор валенттүүлүктөрүн ар бири жуп электронду туюндурган валенттик сызыктар аркылуу көрсөткөн формула. Г.ф. б-ча бир эле бирикмени ар түрдүүчө жазууга болот: Мис.,
Н-О-Н; ;.
Г.ф. атом же иондун мейкиндиктеги чыныгы жайгашуусун көрсөтө албайт, аны изоляцияланган мол-лар сүрөттөө үчүн пайдаланышат.
Графит
Графит (нем. Graphit, грекче Gripho — «жазам») минерал, хим. элемент — көмүртек гексогоналдык сингониядагы кристаллдык модификациясы. Анын структурасындагы атомдор катмарлашкан тегиздиктерде жайгашкан. Бул тегиздиктер өз-ара байланышы начар, ошондуктан Г. жумшак келип колго жана кагазга жеңил жугат (карандаш катарында пайдаланылат). Өңү кара, металл сыяктуу жылтырайт. Электр тогун жакшы өткөрөт. К-тага туруктуу. Жаратылышта көп таралган, кристаллдык сланец менен жанар тоотектеринде көп кездешет. Техникада кокс менен чайырларды ысытуудан (2800°С) алынат. Газ түрүндөгү углеводородду колдонуп, жогорку темп-рада алынган Г. пирографит деп аталат. Г. металл эритүүчү тигелдерди, футеровка плиталарын, ысыткыч элементтерди жана электродду жасоодо колдонулат. Нейтрон сиңдиргич катарында ядролук реактордо пайдаланылат.
Дар-эс-Салам
Дар-эс-салам – Танзаниядагы шаар. Инди океанынын жээгинде. Калкы 2,9 млндон ашык (2007). Эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн негизги деңиз порту. Тамак-аш – татымал, текстиль, нефть ажыратуу, фармацевтика, кеме куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, колледж (медициналык, техникалык, коммерциялык), улуттук жана тарых-этнография музейи, сүрөт галереясы, театр бар. Ботаникалык бак уюшулган. Замбияга транзиттик нефть кууру кетет. 1862-ж. Занзибар султаны тарабынан негизделген. 1891-жылдан Германиялык Чыгыш Африканын администрация борбору. 1961–64-ж. көз карандысыз Танганьика мамлекетинин, 1964–93-ж. Танзаниянын борбору болгон.
Ат-Башы руда талаасы
Ат-Башы руда талаасы – Ат-Башы кырка тоосунун түндүк капталындагы сымаптын 20дан ашык майда кендери жайгашкан аймак. Ал уз. 25 км, туурасы 1 км аянтты ээлеп, негизинен силур мезгилинде пайда болгон мрамор жана лиственит тоо тектеринен түзүлгөн. Ат-Башы - Эңилчек терең жаракасы аймактын түштүк тарабынан өтүп, аны бойлой жер бетине серпентиниттелген гипербазиттердин интрузиялары чыгып жатат. Сымап кендери мрамор тегиндеги брекчия зоналарынан орун алган; ал листвениттердеги тектон. жаракаларда жана терриген чөкмөлөрүндөгү кварц-анкерит тарамчаларында да бар. Рудадагы сымаптын өлчөмү 0,1- 0,3% ке жетип, алар негизинен киноварь менен метациннабарит сыяктуу минералдардан турат. Кендер Ат-Башы - Эңилчек терең жаракасы менен байланыштуу болуп, герцин металлогениялык доордун аягында гидротермалык жол менен пайда болгон. Аймактагы кендердин маанилүүсү - Коргон-Таш, Ак-Бейит, "Мраморный" жана Таш-Рабат, бирок алар азырынча казылып алынбайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бируков Пётр Филиппович
Бируков Пётр Филиппович - (1912, Чүй облусу, Ысык-Ата району, Ивановка кыштагы 1979, ошол эле жерде) механизатор, Социалистик Эмгектин Баатыры (1948). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Эмгек жолун 1929-ж. Ысык-Ата районундагы Фурманов атындагы коммунада тракторчу болуп иштөөдөн баштаган. 1930жылдан Краснореченск МТСтин тракторчулар бригадасынын бригадири, механик, МТСтин директору. Анын бригадасы тейлеген «Красный путь», Ленин атындагы колхоздор 1947-ж. 65 га аянттагы кант кызылчасынын ар гектарынан 427,5 ц түшүм жыйнаган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Дарыя
Дарыя, өзөн — дайра, өзөн, суу, жаан-чачын, мөңгү жана булактардан топтолгон суунун өзү калыптандырган нук менен табигый үзгүлтүксүз агымы; чоң өзөн суу. Дарыянын пайда болушу климаттык, орография жана геоморфология шарттарына байланыштуу. Дарыя алабынын аянты, узундугу, туурасы, нугунун тереңдиги, суусунун деңгээли, ылдамдыгы, чыгымы жана башка менен мүнөздөлөт. Ортоңку кеңдиктерде жаан-чачындын өлчөмү 250 мм, субтропиктерде 500 мм, тропиктерде 700–1000 ммге жеткенде гана дарыя пайда болот. Дарыянын калыптанышы үчүн жер бетинде сууну бир нукка топтой турган алап (к. Дарыя алабы) жана нук өтүүчү жерлердин эңкейиштиги зарыл. Дарыянын башталышы – башат, бүткөн жери (океан, деңиз, көл, башка дарыяга куйган жери) – чат деп аталат. Суу агып жаткан сай – нук, кум-таш чайкап калган тайыздык – сайроон, суу ташыганда жайпаган жээктеги түзөң – жайылма, жээктеги жардын үстү – кашат, ага келип кошулган суулар – куйма делет. Дарыянын узундугу бир нече кмден миңдеген кмге, туурасы бир нече мден бир канча кмге, алабынын аянты миң деген км2ге жетет. Дүйнөдөгү эң узун дарыя – бул Нил (узундугу 6671 км), Евразияда – Янцзы (узундугу 5800 км), КМШда – Обь (узундугу Иртыш дарыясы менен 5570 км). Дүйнөдөгү суусу эң мол дарыя – Түштүк Америкадагы Амазонка. Кыргызстандагы эң узун дарыя – Чүй (жалпы узундугу 1030 км), эң чоң жана суусу мол – Нарын.
Дарыя алабы
Дарыя жана анын куймаларынын суулары жыйналган жер бетинин бөлүгү. Дарыя суусун жыйноочу кургактыктын бети алаптын суу топтоочу аянты деп аталат. Дарыя алабы жер үстүндөгү жана жер астындагы суу топтоочу аянттардан турат. Жер астындагы алаптын аянтын аныктоо кыйын болгондуктан, дарыя алабынын өлчөмү катары жер үстүндөгү аянт гана алынат. Танапташ жаткан дарыя алабынын чеги атмосфераралык жаан-чачынды алардын өрөөндөрүнүн капталдарына карай каршы эки багытка бөлгөн суу бөлгүч кырлар аркылуу өтөт. Дарыя алабынын формасы жана аянты суу жыйналуучу жердин географиялык абалы менен рельефине, геологиялык түзүлүшүнө карата ар түрдүү болот.
Дарыя өрөөнү, суу өрөөнү
Дарыя суусунун жемиришинен улам пайда болгон рельефтин формасы. Өрөөн дарыя аккан багыт боюнча (башатынан чатына чейин) узунунан созулуп жатат. Андай өрөөндөр дарыянын нугун, жайылмасын, тектирлерин жана жээктерин камтыйт. Дарыя өрөөндөрү айыл чарба эгиндерин өстүрүүгө пайдаланылат; анда калктуу пункттар да болот.
Карагайлы-Тоо
Карагайлы -Тоо – Талас Ала-Тоонун түндүк тармагы. Каракайың жана Бешташ сууларынын аралыгында түндүк-батыштан түштүк-чыгышка 24 кмдей созулуп жатат. Туурасы – 7км. Орточо бийиктиги 3300–3700м, эң бийик жери 3839м. Кыры аска-зоокалуу, капталдары тик, капчыгай, кокту-колоттуу. Негизинен соңку рифейдин биотиттүү гранит, гранитдиорит интрузиия тектеринен турат. Талаа (1700–1800 м бийиктикке чейин), көк карагайлуу токой, шалбаалуу-талаа (1800–2800м) субальп жана альп шалбаасы жана шалбаалуу талаа(2800 – 3300м), андан жогору субнивалдык суук чөл, гляциалдык- нивалдык ландшафт зоналары мүнөздүү. Жайыт.
Кара-Ой баткак кени
Кара-Ой баткак кени Ысык-Көл районунда, Кара-Ой (Долинка) кыштагынын түштүк-чыгышында, Ысык-Көлдүн жээгинде. 1957-ж. табылып, 1965-ж. запасы, дарылык касиети аныкталган. Кен көл түбүндөгү чөгүндүлөрдөн пайда болгон. Үстүнкү катмары (калыңдыгы 0,2 – 0,3 м) күкүрттүү суутек жыттанган, анын асты бозомтук кара (0,3 м) жана боз (0,2 м) ылайдан турат. Алардын астында кум жана кум–чополуу ылай жатат. Баткак аз минералдашкан (4,7 г/л), күкүрт суутектүү (100 г баткактагы Н2S 75 мг/л ге жетет). Баткактын нымдуулугу 43–53%, 0,25 ммден чоң өлчөмдөгү бүртүкчөлөр менен булганышы 0,2%тен ашпайт. Салыштырма салмагы 1,4–1,5 г/см3. Аянты 2200 м2, орточо калыңдыгы 0,7 м. Запасы 74,6 миң т.
Касса терминалы
Касса терминалы – каржы иштерин каттоо жана эсептөө үчүн компьютерлешкен касса аппараты. Касса терминалында жасалган ар бир иш сакталып жумуш күндүн аягында текшерилет. Касса терминалынан алынган маалымат товардын запасын жана абалын көзөмөлдөө үчүн борбордук компьютерге берилет. Касса терминалынын кээ бир түрү автоматтык түрдө акча кайрып берүү жөндөмдүүлүгүнө ээ. Касса терминалынын түзүмүнө: атайын штрих коддорду окуу менен андан өткөн товарлар боюнча маалымат берүүчү оптикалык түзүлмө да кирет.
Атаманова Ольга Викторовна
Атаманова Ольга Викторовна (1.9.1962-жылы туулган, Иркутск шаары) - техника илимдеринин доктору (2004). К. И. Скрябин атындагы Кыргыз айыл-чарба институтун (1984), ошол эле жерде аспирантураны бүтүргөн (1992). Кыргыз айыл-чарба университетинде доцент (1993-2004), Кыргыз - Россия Славян университетинде профессор (2004-жылдан). Суу мелиорациясы боюнча адис. 47ден ашык илимий эмгеги жарык көргөн. илимий эмгеги: Совершенствование систем автоматизации водораспределения с использованием гидравлических стабилизаторов расходов воды. Б., 2000.
Егчан-Ель
Егчан-Ёль — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Деб дарыясынын сол жээгинен 33 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пой-Маты-Кикя дарыясы
Пой-Маты-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Токья-Кы дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
ИТИМ тармагындагы айымдар
Көптөгөн окумуштуулар жана саясатчылар кайрадан жаралуу доорунан баштап азыркыга чейинки тарыхта - илим, технология, инженерия жана математика (ИТИМ) тармактарын негизинен эркектердин жумушу деп келишкен жана бул кызматтарда аялдардын аз катышкандыгын белгилешкен. ИТИМ кызматтары, медицина сыяктуу эле абдан көп машыгууну талап кылат. Ал эми математикага андан да өзгөчө көңүл буруу зарыл.
1970-жылдагы феминисттик көтөрүлүштөн кийин, экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө эркектер менен айымдар бирдей билим алуу укугуна ээ болушкан (Мисалы, Канадада экинчи билим алууда эркектерге караганда аялдардын саны көп). Бирок бул көрсөткүч ИТИМ жумуштарында аялдардын бирдей кызмат кылуусун билдирген эмес.
Окумуштуулар ИТИМ тармактарында ар кандай гендердик теңсиздик көйгөйлөрдүн пайда болгондугун белгилешкен. Мындай теңсиздикти белгилегендер, ИТИМ тармагында да ошондой абалдын болгондугун айгинелешкен (бул негизинен дүйнөлүк чоң карьера жасап, жогору маяналуу жана жогорку абройлуу кызматтарга таандык). Кээ бир тарапташтар мындай ар түрдүүлүктүн жакшы болгондугун белгилеп, мурун же азыркы деп бөлбөстөн ар түрдүүлүктүн өз пайдачылыгы үчүн көбөйтүш керек дешкен.
Нефедовка
Нефедовка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Басандайка дарыясынын сол жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Президенттик башкаруу системасы
Президенттик башкаруу системасы - Кээ бир өлкөлөрдө президент аткаруу бийлигинде да маанилүү статустарга ээ болушу мүмкүн. Кээ бир учурларда өлкөдө премьер-министр болбой туруп, президент анын ишин өзү жүргүзүүсү мүмкүн. Бул мамлекеттерде президенттик шайлоо да калк тарабынан өткөрүлөт. Бул типтеги башкаруу системасы «президенттик башкаруу системасы» деп аталат. Мисалы, АКШда премьер-министр болбойт жана президент анын кызматын өзү аткарат. Францияда да 1958-жылы De Gaulleнин бийликке келиши менен анын калоосу боюнча өлкө бул система аркылуу башкарыла баштаган. Бирок Францияда президент кеңири стату
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Эр Төштүк
«Эр Төштүк» - кыргыз элинин баатырдык дастаны. Кыргыз дастандарынын эң байыркыларынан. Бул дастандын баш каарманы Төштүктүн «Манас» эпосунда да учурашышынан байкалат. «Эр Төштүк» түмөндүк татарларда, казактарда, Азербайжанда, Алтайда жашаган элдерде да айтылат. Бирок аларда кара сөз түрүндөгү чакан жөө жомок катары белгилүү. Ал кыргызда гана монументтүү баатырдык ыр дастанга өсүп жеткен. Дастандын сюжетин Төштүктүн каардуу күч менен кармашып, жети жыл жер алдына түшүп кетишин, ал жерде укмуштуу касиеттерге згедер жардамчыларды таап, бир катар айбанаттар менен дос болушун жана түрдүү душмандарды жеңип, жер үстүндөгү акылман аялы Кенжекеге келишин баяндаган окуялар түзөт. Ал окуялар кыргыздардын мифологиялык жана космогониялык ишениминен чыккан түшүнүктөр (жер алдындагы дүйнө, өзү кайнап турган көл жана анын шумдуктуу касиеттери, жалгыз көздүү желмогуздар, жердеги алптар, адамдык касиети да бар жаныбарлар, жети баштуу желмогуз кемпирлер ж.б.) менен эриш-аркак өөрчүйт. Эпостун темасы, идеясы баш каарман Төштүктүн образы аркылуу аныкталат. Төштүк - айтканынан кайтпаган, намыскөй, эр жүрөк, элдик баатыр. Ал элдин каардуу душмандары - Жезкемпир, Кара дөө, Көк дөө, Чоюн кулак алп, Ажыдаарды өлтүрөт. Бул күрөштө Төштүккө дос болгон айбанаттардын жана төрт Маамыттын ролу чоң. Эпосто Төштүктүн баатырдык иши үчүн атайылап жаралган Чалкуйруктун образы да маанилүү орунда турат. Чалкуйрук - баатыр минген ат гана эмес, Төштүктүн досу, кеңешчиси. Анын адамча сүйлөшү байыркы тотемдик, анимисттик түшүнүктөн калган. Кенжекенин образы - аялдардан бардык жакшы касиеттерин типтештирип иштеп чыккан жандуу образ. Ал - ашкан сулуу жана акылдуу жар; Төштүктүн башына түшчү кыйынчылыкты алдын-ала сезип, ага касиеттүү буюмдарды (өгөө, сака, чайинги) жана Чалкуйрукту арнайт. Дастанда Көк дөөнүн кызы Гүлайым Кенжекенин образынын уландысы катары көрүнөт. Ал эми Элеман аркылуу малга кароо, дүнүйөгө саран, ач көз байлардын образы түзүлгөн. Жер астындагы акылдуу аял Быйтынын жана баатыр Конокбайдын образы да баш каармандын образын көп жагынан толуктап турат. «Эр Төштүктүн» 4 варианты белгилүү: 1869-ж. В. В. Радлов жазып алган вариант (1885-ж. «Түндүк түрк урууларынын элдик адабиятынын үлгүлөрү» деген эмгегинин 5бөлүмүнө жарыяланган) жана совет мезгилинде жазылып алынган Ж. Жамгырчиевдин (1927), С. Каралаевдин (1939), К. Суранчиевдин кара сөз түрүндөгү варианттары. «Эр Төштүк» 1958-ж. орус тилине, 1960-ж. француз тилине которулган.
Дастан трансулуттук корпорациясы
«Даcтан» транcулуттук корпорациясы – ачык акционердик коом (1993). Бишкектеги Кыргыз CCРинин 50 жылдыгы атындагы «Физприборлор» заводунун (1956) базасында уюшулган. Коом – КМШда деңиз аскеринин курал-жарактарын‚ суу алдындагы-техника атайын багыттагы каражаттарды куруучу негизги ишканалардын бири. Коргонуу комплексинин жогорку технологиясы медициналык техниканы өндүрүү үчүн пайдаланылат‚ ал техникалар менен КМШ өлкөлөрүнүн көпчүлүгүнүн медицина мекемелери жабдылган. Жаңы экономика шарттарда иштөө мезгилинде өндүрүштүк-техника багыттагы буюмдарды, эл керектөөчү товарларды чыгаруу өздөштүрүлдү. Москва‚ Красноярск‚ Новосибирск‚ Екатеринбург (Россия)‚ Полтава (Украина) шаарларында корпорациянын сервистик кызмат көрсөтүү борборлору менен өкүлчүлүктөрү түзүлгөн. Коом 1994-ж. «Алтын глобус» Эл аралык сыйлыгына татыган.
Геометрия
Геометрия (Андаса) – тегиздиктеги (планиметрия) жана мейкиндиктеги (стереометрия) фигуралардын касиеттерин иликтеп үйрөнүүчү математиканын бөлүгү. Геометрия термини (латын тилинде «гео» – жер, «метрия» – ченеймин
) жер ченөө деген сөздөн келип чыккан. Демек, геометрия илиминин элементтери биздин эрага чейин көп кылымдар мурда эле пайда болгон. Мисалы, Евклидге чейинки математиктер тегеректин аянтын жана шардын көлөмүн эсептөөнү билишкен. Геометрияны математика илиминин өз алдынча бөлүгү катары системалаштырылган биринчи эмгек.
IV–III кылымдарда жашаган грек математиги Евклиддин «Башталышы» болгон. Евклидге чейин геометрия илиминин өнүгүшүнө өзгөчө салым кошкон окумуштуулар Милетте төрөлгөн жана б. з. ч. VI кылымда жашаган окумуштуу илимпоздордун Милет мектебин түзгөн Фалес жана Кичи Азия жээктеринде жакын жайгашкан Симос аралында б. з. ч. VI к-да төрөлгөн, Грециянын колониясы болгон Италиянын түштүгүндө Кротон шаарында өзүнүн мектебин түзгөн Пифагорлор болушкан. Фалес соодагер болгон. Соода иштери боюнча Египет, Азия, Халдей жана башка өлкөлөргө каттап турган жана өзүнүн билимин ал жерлердеги окумуштуулардын эмгектери аркылуу байытканга аракеттенген. Фалес математикага алгачкы болуп далилдөөнү киргизген. Пифогор дагы Египет, Азия жана башка жерлерди көп кыдырган жана өзүнүн билимин тереңдеткен. Пифагорго чейин Кытайда, Вавилондо, Египетте Пифагордун атын алып жүргөн теорема белгилүү болгон жана далилденген.
Геометрия илиминин өсүшүнө X–XI кылымдарда жашашкан окумуштуу-илимпоздор Бируни жана Омар Хайямдар зор салым кошушкан Бируни синустардын теоремасын жана сферикалык синустардын теоремасын далилдеген. Омар Хайям Евклиддин «Башталышына» көптөгөн толуктоолорду киргизген. Ошондой эле геометрия илиминин өнүгүшүнө ХV–XIX кылымдарда жашашкан Виет, Декарт, Паскаль, Лобачевский, Янош Боян, Риман жана башка математиктер чоң салым кошушкан. Геометриялык фигуралардын касиеттерин окуп үйрөнүү үчүн Декарт координата системасын киргизген.
Орустун улуу математиги Н. Лобачевский Евклиддик эмес геометрияны түзгөн. Геометрия мектепте математикалык циклдеги негизги окуу предмети болуп эсептелет. Геометриянын элементтери башталгыч мектептин математика курсунда орчундуу орунду ээлейт. 5-6-класста геометрияны системалык курсун окуп үйрөнүүгө даярдык көрүлөт. Ал эми 7–класстан тартып геометриянын системалык курсу башталат. Мектеп курсунда геометриянын планиметрия жана стереометрия бөлүктөрү окулат. Планиметрия бөлүгүндө тегиздиктеги фигуралар: чекит, түз сызык, кесинди, үч бурчтуктар жана алардын түрлөрү; төрт бурчтуктар жана алардын түрлөрү; көп бурчтуктар, анын ичинде туура көп бурчтуктар; айлана жана айлананын бөлүктөрүнүн касиеттери окулат. Ал эми стереометрия бөлүгүндө мейкиндиктеги фигуралар: призма жана анын түрлөрү; пирамида жана кесилген пирамида, цилиндр, конус жана кесилген конус, шар жана шардын бөлүк-төрү, алардын касиеттери окулат. Ошондой эле тегиздиктеги жана мейкиндиктеги кээ бир геометриялык өзгөртүп түзүүлөр каралат. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004.
Үйкоёндор
Үйкоёндор (топ) (лат. Oryctolagini) — буларга кыйла түрлөр жана асыл тукумдар кирет: Анкара үйкоёну, саз үйкоёну (Sylvilagus palustris), Бразилия үйкоёну (S. brasiliensis), зор ак коён, зор көккоён, өзөн үйкоёну (S. aquaticus), Европа жапайы үйкоёну (Oryctolagus cuniculus), азыркы бакма коёндордун теги, тармал куйрук үйкоёну (Pronolagus crassicaudatus), кидик үйкоён (Microlagus idachaensis), орустун арыссымак үйкоёну, көгүш-темгил үйкоён, совет суусарсымак үйкоёну, Фландр үйкоёну, Флорида үйкоёну (Sylvilagus floridanus), кара-күрөң үйкоён, шиншилласымак үйкоён, Африка үйкоёндору, жапайы үйкоёндор, Америка кылчык жүндүү үйкоёндору (уруу) (Sylvilagus).
Абла
Абла - байыркы кыргыз (түрк) сөзү. «abla», «ab abla» - жапайы жаныбарларга жамаат, топ болуп алып аңчылык кылуу маа- нисин берген. Бул сөз бүгүнкү хакас тилинде да өзүнүн байыркы так маанисин (хак. «абла») сактап калган. Монголчо «авлах» — «коллективдүү аң уулоо» дегенди аныктайт. Бул термин кыргыздардын байыркы чарбалык-экономикалык, социалдык турмушун чагылдырары ырас. Түрк тилдериндеги «абыла» сөзү орус тилине «облава» (кырг. «тегеректөө, айлана курчоо») формасында кирген деп болжолдоого да болот. Ошондон «облавная охота» (коллективдүү аңчылык) деп аталат. Коллективдүү аң уулоо көчмөн элдерде, анын ичинде байыркы кыргыздарда чыныгы аскердик такшалуунун, шамдагайлыктын, жамаатта өз ара жардамдашуунун мектеби болгондугу анык.
Минорский, Владимир Федорович
Владимир Федорович Минорский (Vladimir Fedorovich Minorsky, 1877-1966) – орустун 20-кылымдагы ири чыгыш таануучу илимпозу, булак таануучу жана дипломат.
Кыскача өмүр баяны
Владимир Федорович Минорский 1877-жылы 5-февралда Орусия падышалыгынын Твер аймагындагы Корчева жергесинде туулган. Бул – Эдил (Волга) дарыясынын жогорку агымынын аймагында жайгашкан. Бул шаарчанын аймагы эми Иванково суу сактагычынын алдында калды.
Корчевада ал мектепти алтын медал менен аяктаган.
1896-жылы Москва университетине тапшырып, 1900-жылы юридика факультетин аяктайт.
Андан соң ал Лазарев атындагы чыгыш тилдер институтуна тапшырат.
1902-жылы алгачкы жолу Иранга келип, анын батышындагы “ахл-и хакк” (“чынтык калкы”) деп аталган диндин жамааты тууралуу маалыматтар жыйнайт.
Минорский 1903-жылдан 1917-жылга чейин Иран м-н Түркияда орус падышалыгынын элчиликтеринде иштейт.
1908-1911жылдары Санкт-Петербургда жана Ташкен шаарында да иштеген.
1911-жылы төрт тараптуу (Орусия, Британия, Иран, Осмон дөөлөтү) комиссия түзүлүп, Иран менен Осмон мамлекетинин чек арасын аныктаганда, ал ошол комиссияда иштейт. Ара-чолодо “ахл-и хакк” тууралуу китеп жарыялайт. Бул китеби Орусиянын падышалык Табият таануу коомунун Этнография бөлүмүнүн алтын медалына татыган.
Минорский 1915-17-жылдары Тегеранда Орусиянын өкүлчүлүгүндө элчинин милдетин аткарган.
Ал эми болшевиктик Октябрь революциясынан кийин Минорский чет өлкөдө кала берген.
Оболу ал 1919-жылы Франциянын ордосу Париж шаарына келген. Мында ал Антанта (“Ынтымак”) менен Германиянын өкүлдөрү 1919-жылы 28-июнда кол койгон Версал тынчтык келишимин (Treaty of Versailles) даярдоого адис катары өз салымын кошкон.
1923-жылы Парижде “Чыгыш тилдерин изилдөө боюнча улуттук мектепте” (École nationale des langues orientales vivantes) перс адабияты, Түркия жана ислам тарыхы боюнча дарстар окуган.
1930-жылы ал Британиянын ордо шаары Лондондо Бөрлингтон Хаузда (Burlington House) ачылган Перс көркөм өнөрүнүн эл аралык көргөзмөсүнүн Чыгыш таануу катчысы болуп дайындалат.
1932-жылы Лондондо Чыгыш таануу мектебинде (азыркы Чыгыш жана Африка таануу мектебинде, School of Oriental and African Studies) перс тили боюнча окутуучу болуп калат.
1934-жылы Фирдоусинин миң жылдык мааракеси Тегеранда белгиленгенде, ал ардактуу коноктордун бири болгон.
Ателектаз
Ателектаз (гр. ateles - толук эмес, ektasis - керүү) - өпкө ткандарынын ыйлаакчаларында абанын такыр же жарым-жартылай жок болуп, көлөмүнүн кичирейип жыйрылышы. Организмде аба алмашуу негизинен өпкөнүн майда баштыкчаларында (альвеола) өтөт. Аба өтүшүнө тоскоол болуучу шарттардын натыйжасында абасыз калган альвеолдор кичиреет. Бала курсакта өсүү мезгилинде өпкө менен дем албагандыктан, альвеолдор жыйырылган абалда болот. Бала төрөлгөн учурда айрым себептерден (дем алуу кыймылынын начарлыгы, өпкөнүн аба түтүктөрүнүн бүтөлүп калуусу ж. б.) альвеолдорго аба барбай, алар жазылбай жыйрылган бойдон калат. Ателектаз өпкө сезгенгенде, анын кабына (плевра) суюктук толгондо, аба түтүктөрүнүн кысылуусунан же бүтөлүп калуусунан пайда болот.
Минорский, Владимир Федорович
Кыскача өмүр баяны
Минорский 1937-жылы Лондон университетинин профессору болуп калган. 1944-жылы ардагердикке чыккан.
Ателектаз
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Минорский, Владимир Федорович
Кыскача өмүр баяны
Экинчи дүйнөлүк согуш маалында Лондондогу Чыгыш жана Африка таануу мектеби убактылуу Кэмбриж университетинин Христос коллежине (Christ's College) көчүрүлгөндө, Минорский да Кэмбриж шаарында сабак берген.
Кийин, 1948-49-жылы Каирге келип, мындагы Фуад университетинде да бир жылдай дарс окуган.
1960-жылы СССРге келип, Маскөө шаарында Чыгыш таануучулардын Эл аралык 23-курултайына катышып кеткен.
В.Ф.Минорский 1966-жылы 25-мартта Улуу Британияда дүйнөдөн кайткан. Анын сөөгүнүн күлү Орусияга алывнып келинип, Новодевичье көрүстөнүнө коюлган. Анын жеке китепканасынын көпчүлүк бөлүгү Санкт-Петербургдагы (мурдагы Ленинграддагы) китепканага тапшырылган.
Илимий мурасы
Иран, Кавказ, Ички Азия ж-а Борбордук Азиянын тарыхы б-ча эмгектери бар.
Түрк калктарынын, ирандыктардын жана күрттөрдүн тарыхы боюнча ири эмгектери бар адис болгон. Автору белгисиз “Худуд ал-аалам” чыгармасын (10-к.) фарсы тилинен, Марвазинин “Айбанаттын табигый касиетери” (12-к.) эмгегин араб тилинен англисчеге которгон.
Минорский Батышта бир катар чыгаан чыгыш таануучуларды тарбиялаган. Анын окуучуларынын катарында профессор Клиффорд Эдмунд Босворт бар.
Минорский жана кыргыз таануу
Профессор В.Минорский өз эмгектеринде кыргыз таануу жаатынын маселелерин да арбын чагылдырган. Ал илим чөйрөсүнө киргизген булактар маркум В.В.Бартольд дүйнөдөн кайткан соң орун алган, ошондуктан бул булактардын маалыматы кыргыз таануудагы жаңы тыянактарга пайдубал болуп калды. Ошондой тыянактардын бири – кыргыздардын бир бөлүгүнүн Теңир-Тоо аймагында 13-кылымдын башындагы монгол чапкынына чейин эле байырлагандыгы тууралуу бүтүм.
Бул бүтүмдү Өмүркул Караев, Юлий Худяков, Т.Чоротегин, М.Кожобеков, О.Каратаев жана башкалар колдоодо.
Сыйлыктары. Наамдары
1946-жылы Франциянын Азия таануу коомунун ардактуу мүчөсү болуп калган.
1948-жылы Брүссел университетинин ардактуу профессору (Doctor honoris causa) наамын алган.
В. Минорскийдин айрым эмгектери
В.Ф.Минорский 200дөн ашуун китеп жана макалалар жарыялаган.
Банга (футбол клубу)
«Банга» футбол клубу (Futbolo klubas Banga) — Чоң Гаргждай графтыгына (феодалдык ээлик) кирген.
Стадиону
«Банга» үй стадиону — «Гаргждай» — 1970-жылы ачылган.
Трофейлери
<...>
Өндүрүштүк гимнастика
Өндүрүштүк гимнастика — организмдин ишкердүүлүк абалын жакшыртуу, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу, ден соолукту чындоо максатында күн сайын жумуш жана окуу мезгилинде жасалуучу татаал эмес дене көнүгүүлөрүнүн комплекси. Өндүрүштүк гимнастиканы үзгүлтүксүз уюштуруу кээ бир кесип ооруларын алдын алууга жардам берет. Илимдин жана техниканын тез өсүшү, өндүрүштү автоматташтыруу жана механикалаштыруунун натыйжасында кыймыл-аракетти, күчтү көп талап кылбай, нерв системасына күч келтирип, нервдик чарчоо көбөйүүдө.
Орточо кара жумуш иштегендер үчүн гимнастика
Орточо кара жумуш иштегендер үчүн өндүрүш гимнастикасынын комплекси: 1— манжаларын бириктирип, колду жогору көтөрүп, буттун учуна туруп, керилип, дем алгыла; колду ылдый түшүрүп, дем чыгаргыла; 2— сол колду бөйрөккө таянып, оң колду капталга сунуп, сунулган кол жакка денени буруп, дем алгыла; сунулган кол менен бөйрөктү таянып дем чыгаргыла; 3— колду капталга сунуп, дем алгыла; колду алдыга ылдый түшүрүп, кайчылаштырып, көпкө дем чыгаргыла; 4— бир орунда секирүү, жеңил чуркоо жана басуу; 5— колду каптал менен жогору көтөрүп, бутту далынын кеңдигинде коюп, дем алгыла; алдыга эңкейип, кол менен улам бир бутка жетип, көпкө дем чыгаргыла; 6— сол колду капталга сунуп, оң кол менен кежигени кармап, андан кийин оң колду сунуп, сол кол менен кежигени кармап, дем алгыла, колду ылдый түшүрүп, дем чыгаргыла. Ар бир көнүгүүнү 5—6 жолу кайталагыла.
Туруп иштегендер үчүн гимнастика
Туруп иштегендер үчүн өндүрүштүк гимнастика комплекси (4— көнүгүүдөн башкасын тактада отуруп жасоо керек): 1— бутту согончок менен жылдырып, алдыга сунуп, оң колду кежигеге алып барып, сол колду капталга сунуп, дем алгыла; колду төмөн түшүрүп, дем чыгаргыла; ошол эле кыймылды берки кол менен жасап, 6— 8 жолу кайталагыла; 2— бутту алдыга сунуп, колду көкүрөктүн алдына кармап, отуруп, денени бир оңго, бир солго буруп, колду капталга суна, эркин дем алгыла; 3— бутту согончогу менен жылдырып, алдыга сунуп, колду жогору көтөрүп чалкалап, андан кийин эңкейип, колдорду жерге тийгизип, кайра баштапкы абалына келип, эркин дем алгыла; 4— столду эки колдоп таянып туруп, сол бутту артка сунуп, буттун учуна отуруп; ошол эле кыймылды берки бут менен жасап, 8—10 жолу кайталагыла; эркин дем алгыла; 5— бутту алдыга сунуп, бөйрөктү таянып олтуруп, буттун башын өйдө-ылдый кыймылдатып, буттун учун жерге тийгизгиле; андан кийин бут кетменин сыртка жана ичке карай буруп, таманды жерге тийгизгиле; 10—12 жолу кайталагыла; 6— отургучка отуруп, колду каптал менен жогору көтөрүп, чалкалап, бутту бир аз көтөрүп учуна коюп, кайра эңкейип сунулган буттун алдынан алаканын чаап, кайра алгачкы калыбына келүү; ошол эле кыймылды экинчи бут менен жасагыла; 6—8 жолу кайталагыла; 7— отургучка отуруп, колду ийинге коюп, сол бутту алдыга сунуп, кайра баштапкы абалга келип, колду капталга сунгула; 5—6 жолу кайталагыла; эркин дем алгыла.
Аз кыймылдагандар тууралуу
Узак убакыт аз кыймылда болгон жана бир орунда олтуруп иштеген кишилердин зат алмашуусу, кан айлануусу жайлап, булчуңдары алсызданып, келбети бузулат. Алардын башы көп ооруп, жүрөк-кан тамыр системаларынын оорулары, зат алмашуунун бузулушу жана башкалар менен жабыркашат. Өндүрүштүк гимнастика бир катар кесипчиликте кыймыл активдүүлүгүнүн жетишсиздигин толуктайт. Ал эми оор кара жумуш иштегендердин булчуңдарынын чарчоосун азайтып, аз кыймылдаган булчуңдарды иштетет. Өндүрүштүк гимнастика ар бир кесиптин өзгөчөлүгүнө, иштегендердин (окуучулардын) ден соолугуна ылайык атайын көнүгүүлөрдүн комплекси такталып түзүлөт. Өндүрүштүк гимнастиканын булчуңдардын иштөө күчүнө, ошондой эле нерв-психикалык чыңалуунун түрүнө жараша 5 типтүү комплекс иштелип чыккан: оор кара жумуш иштегендерге; орто оордуктагы кара жумуш жана акыл эмгеги менен иштегендерге; нервге күч келтирүүчү иште иштегендерге; акыл эмгеги менен иштегендерге; узак убакыт тике туруп иштегендерге.
Абстрактуу түшүнүк
Абстрактуу түшүнүк – абстрактуу конкреттүү эмес чындыкка коошпогон түшүнүк. Анда предметтин өзү эмес, анын сапаты жөнүндөгү ой элестетилет (Мисалы: «аппак», «оор», баатырдык ж. б.), б. а. даяр турган нерсеге өзгөчө көз караш. Чындыкка коошпогон түшүнүк жеке жана жалпы түрдө болот.
Өндүрүштүк гимнастика
Аз кыймылдагандар тууралуу
Өндүрүштүк гимнастика башталганга чейин (жумуш алдындагы гимнастика) жана жумуш (окуу) мезгилинде (физкультуралык тыныгуу жана физкультуралык минута) уюштурулат.
Адамдын эмгек өндүрүмдүүлүгү жумуш күнү башталганда эле жогору болбойт. Жумушка жөндөмдүүлүктү жогорулатуу, мурдагы чарчоону жоготуу, эмгек өндүрүмдүүлүгүн көтөрүү үчүн жумушка (окууга) 10—15 мин. убакыт калганда 5—7 мин. Өндүрүштүк гимнастика өткөрүлөт. Жумуш алдындагы гимнастика үчүн жумуштун өзгөчөлүгүнө карай атайын көнүгүүлөр комплекси тандалып алынат.
Акыл эмгеги менен иштегендер үчүн
Акыл эмгеги менен иштегендер үчүн өндүрүш гимнастикасынын комплекси: 1—колду жогору көтөрүп, манжаларды бириктирип кериле дем алгыла, колду төмөн түшүрүп — дем чыгаргыла; 2— бутту артка сунуп, эки кол менен кежигени кармап — дем алгь1ла; колду түшүрүп, бутту ордуна алып келип — дем чыгаргыла; 3— колду алдыга сунуп, кол чеңгелин бош кармап, бир аз отуруп, колду ылдый түшүрүп — дем чыгаргыла, кайра буттун учуна туруп, колду артка суна — дем алгыла; 4— бөйрөк таяна, буттун учу менен секирүү; 5— эки колду капталга сунуп, денени бир солго, бир оңго буруу; 6— колду жогору көтөрүп, артка чалкалап, дем алгыла; бөйрөктү таяна. эңкейип, дем чыгаргыла; 7 — бутту далынын кеңдигинде коюп, колду көкүрөктүн алдында бүгө кармап туруп, улам бир колду капталга сунуп — дем алгыла; колду түшүрүп — дем чыгаргыла. Ар бир көнүгүүнү 6—12 жолу кайталагыла.
Отуруп иштегендер үчүн гимнастика
Отуруп иштегендер үчүн өндүрүш гимнастикасынын комплекси: 1 — 2—отургучка таяна отуруп, буттун башына туруп, колду каптал менен жогору көтөрүп — дем алгыла; кайра мурунку абалга келип — дем чыгаргыла, 3—4 жолу кайталагыла; 3—5— отургучту таянып туруп, колду капталга, бир бутту артка сунуп — дем алгыла; кайра мурдагы абалга келип — дем чыгаргыла, ар бир бут менен 3—4 жолу кайталагыла. 6— отургучтун кырын таянып туруп, оң бутту капталга сунуп, сол колду баштан жогору көтөрүп — дем алгыла, кайра мурдагы абалга келип дем чыгаргыла; ар бир бут менен 5—6 жолу кайталагыла; 7—9— отургучка арты менен, колду ылдый түшүрүп туруп, колду жогору көтөрүп—дем алгыла; колду ылдый түшүрүп, эңкейип, артындагы отургучту кармап — дем чыгаргыла; 3—4 жолу кайталагыла; 10—11-—отургучту алдыга коюп, колду ылдый түшүрүп туруп, отургучтун кырын кармап отуруп, туруу, отурганда — дем чыгаргыла, турганда — дем алгыла; 4—5 жолу кайталагыла; 12—14— отургучту алдыга коюп, колду төмөн түшүрүп туруп колду алдыга сунуп, улам бир капталынан отургучтун жөлөнгүчүн кармоо; капталга бурулганда — дем чыгаргыла; баштапкы абалга келгенде дем алгыла; 5—6 жолу кайталагыла; 15 —16—отургучту таяна отуруп, улам бир бутту жогору көтөрүү; 6—8 жолу кайталагыла; 17— отургучта бутту алдыга сунуп, таяна отуруп. колду капталдан жогору көтөрүп —дем алгыла, баштапкы абалга келип — дем чыгаргыла, 3—4 жолу кайталагыла. 18—19— отургучту капталга коюп, колду ылдый түшүрүп, кол менен отургучтун кырын таянып туруп, оң бутту капталга, оң колду алдыга сунуп, дем алгыла, баштапкы абалга келип дем чыгаргыла; ошондой кыймылды сол кол, сол бут менен жасагыла; 5—6 жолу кайталагыла; 20— отургучту капталга коюп, сол кол менен отургучтун кырын таянып, оң колду жогору көтөрүп, кежигени кармап — дем алгыла, баштапкы абалга келип, дем чыгаргыла; ошол кыймылды сол кол менен жасап, 3—4 жолу кайталагыла.
Дене тарбиялык тыныгуу, дене тарбиялык минута
Жумуш күнү мезгилинде организмдин активдүү эс алуусуна жетиштүү жана мезгилсиз чарчоодон арылуу максатында физкультуралык тыныгуу же минута уюштурулат. Мектеп окуучуларына сабак убагында уюштурулган физкультуралык тыныгуу алардын чарчоосун алдын алып, иштөө жөндөмдүүлүгүн сактайт. Көнүгүүлөр комплекси окуучулардын жаш өзгөчөлүктөрүнө карай түзүлөт. Тез жана так кыймылдарды, өзгөчө кунт коюуну талап кылуучу кесипте иштегендер (операторлор, радио аппаратура оңдоочулар) үчүн физкультуралык тыныгууну жумуш күнүндө 1—3 жолу уюштуруу керек. Акыл эмгегинин өкүлдөрү, ошондой эле жеңил, орто оордуктагы кара жумуш иштегендер, эртеден кечке тике туруп иштеген ар бир кызматчы физкультуралык тыныгууларды өз алдынча аткарса болот. Комплекстеги көнүгүүлөрдү ар бир 10—14 күндө алмаштырып туруу талапка ылайык. Жумуш күнүнүн биринчи жарымында физкультуралык тыныгуу 3 сааттан кийин уюштурулат. Ошондой эле жумуш күнүнүн экинчи жарымында өткөрсө да болот. Өндүрүштүк гимнастика жумуш аткарган жерде, мүмкүн болушунча музыканын коштоосунда өткөрүлгөнү оң. Аны үзгүлтүксүз жасоо организмди чыңдап, адамдын сергек жүрүшүнө өбөлгө болот. Өндүрүштүк гимнастиканын көнүгүүлөрү радиодон да берилет. Алар негизинен акыл эмгеги менен иштегендерге жана жеңил кара жумуштагы кишилерге арналат. Радиодон берилүүчү өндүрүштүк гимнастика көнүгүүлөрүн аткаруу бардык эле ишкананын жумуш күнүнүн тартибине туура келбейт. Ошондуктан радиодон берилген көнүгүүлөр комплексин магнитофонго жаздырып алып, ыңгайлуу учурда колдонсо болот. Түшкү тамакка белгиленген убакытты өндүрүштүк гимнастика жасоо үчүн пайдаланууга болбойт.
Кара жумуш иштегендер үчүн өндүрүштүк гимнастика
Кара жумуш иштегендер үчүн өндүрүштүк гимнастика көнүгүүлөрүнүн комплекси: 1— бөйрөктү таянып, көкүрөктү кере, чыканакты артка кетирип, буттун учуна туруп — дем алгыла; чыканакты алдыга буруп — дем чыгаргыла; жай темп менен 4 жолу кайталагыла; 2— бутту чогуу кармап, колду ийинге коюп турган абалда, колду жогору көтөрүп — дем алгыла; колду жай ылдый түшүрүп — дем чыгаргыла; 6 жолу кайталагыла; 3— отургучта кол менен таяна олтуруп — дем алгыла; кол, бутту алдыга сунуп, бир аз эңкейип, буттун башын кармоого аракеттенип — дем чыгаргыла, кайра өйдө болуп — терең дем алгыла (4 жолу кайталагыла); 4— отургучка таяна, бутту алдыга суна отуруп, бутту капталды көздөй жылдырып, башты артка чалкалата, дем алгыла, бутту кайра бириктирип, башты эңкейтип — дем чыгаргыла; 4 жолу кайталагыла; 5— бутту далынын кеңдигинде коюп, колду ылдый түшүрүп туруп, колду жогору көтөрүп, манжаларды бириктирип — дем алгыла; эңкейип колду эки буттун ортосуна ылдый түшүрүп — дем чыгаргыла; 6 жолу кайталагыла; 6— колду ылдый түшүрүп, бутту бириктирңп тургула, колду жогору көтөрүп бир бутту артка сунуп, буттун учуна коюп — дем алгыла; буттун учу менен отуруп, колду жерге таяп — дем чыгаргыла.
Эгерде ишкана шар тында абанын нымдуулугу 70%тен ашык, температурасы 25°тан жогору болсо өндүрүштүк гимнастиканы өндүрүштүк имаратта жасоого болбойт, ал үчүн сыртка же болбосо атайын бөлмөгө чыгуу талап кылынат.
3—4-класстын окуучулары үчүн физкультминута
3—4-класстын окуучулары үчүн физкультминута: 1— бутту алдыга сунуп, колду партанын үстүнө коюп отуруп, колду жогору көтөрүп, кериле дем алгыла; мурдагы абалга келип — дем чыгаргыла (колду жогору көтөргөндө, денени бир оңго, бир солго буруп жасаса болот); 2— туруп турган калыбында, оң колду каптал менен түшүрүп, ошол тарапка эңкейип, сол колду колтукту көздөй жылдырып — дем алгыла; ошол эле кыймылды экинчи тарапка жасагыла (вариант: оңго эңкейгендеоң колду аркага, сол колду кежигеге алып баргыла; мурдагы калыбына келип, экинчи тарапка жасагыла; эркин дем алгыла); 3— колду партанын үстүнө коюп, отуруп, партаны таяна тургула, колду артка алып, чалкалап — дем алгыла, кайра түзөлүп, колду партанын үстүнө коюп — дем чыгаргыла.
1 — 2-класстын окуучулары үчүн физкультминута
1 — 2-класстын окуучулары үчүн физкультминута: 1— партада колду эркин ылдый түшүрүп отуруп, колду жогору көтөрүп, бутту сунуп керилип — дем алгыла, кайра мурдагы калыбына келип — дем чыгаргыла; 4—6 жолу кайталагыла; 2— колду бөйрөккө таяна партада отуруп, оң колду жогору көтөрүп, сол капталга кыйшайып — дем алгыла; мурдагы калыбына келип — дем чыгаргыла; 4—6 жолу кайталагыла; 3— партанын отургучуна бутту сыртка сунуп, бөйрөктү таянып отуруп, бутту бүгүп кучактап — дем алгыла; мурдагы абалга келип — дем чыгаргыла. 4—6 жолу кайталагыла.
Ойронду
Ойронду (Ойронду) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Панфилов районундагы айыл. Чалдыбар айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 425 киши.
Атама сүйлөм
Атама сүйлөм - жөнөкөй сүйлөмдүн бир түрү. Жаратылыштагы ар түрдүү көрүнүштөрдү, кубулуштарды, окуяны, мезгилди, орун-мейкиндикти атап көрсөтөт. Атама сүйлөмдүн структуралык негизин атооч жөндөмөдөгү зат атооч же зат атоочтук сөз айкашы түзөт. Ал сүйлөм мүчөлөрүнө ажырабайт. Дайыма баяндоо интонациясы менен айтылып, сүйлөмдүк белгиге, касиетке жетишет да, көрүнүш, окуя тууралуу кыскача кабар берет (мисалы, жай. Таза аба. Жайылган мал).
Бихевиоризм
Бихевиоризм - (англ. Behaviour – жүрүм-турум) теориясы И. Павлов, Джон Б. Уотсон, Эдвард Торндайк, Скинер ж. б. эмгектеринин негизинде түптөлүп калыптанган теория.
Бихевиоризм теориясына ылайык үйрөнүү S-R формуласы аркылуу жүзөгө ашат. Мында S – түрткү кээ бир иш-аракеттин жасалашынын же кырдаалдын түзүлүшүнүн себеби. Үйрөтүү процессиндеги маселенин шартын, суроолорду, сигнал, ишараат белгилерди түрткү катары карасак болот. R – реакция бул түрткүгө ылайык аткарылган иш аракеттин дал өзү. Сабакта окуучунун мугалимдин суроосуна берген жообу, коюлган тапшырмага ылайык аткарган амалы, кыймыл-аракети, анын реакциясы же жооп маселеси.
Бихевиоризм – бекемдеме, б. а. түрткүгө жооп мамиле иретинде берилген реакциянын туура экендигин тастыктаган иш аракет. Бекемдеме материалдык жана моралдык колдоо иретинде билдирилет. Мисалы: айбандардын иш-аракетинин туура экендиги тамак аш менен тастыкталат. Ал эми окуу процессинде окуучулардын туура жообун тастыктоо үчүн мактоо, жакшы баа коюу сыяктуу каражаттарга кайрылабыз. Албетте, бекемдеме айбандарга байланыштуу машыктыруу (дрессировкалоо) практикасында өзгөчө мааниге ээ болору анык. Аларды адамга карата абсолютташтыруунун күмөндүүлүгү көп-төгөн психологдордун эмгектеринде белгиленген. Бирок, бихевиористтер бекемде идеясынын негизинде окутуу теориясына байланыштуу маанилүү тыянак чыгара алышкан. Ал окутуунун сапатын баскыч баскыч менен текшерип жана коррекциялоо идеясы. Азыркы кеңири популярдуу үйрөтүм технологияларынын бири программалап окутуунун принциптери дал ушул теорияга негизделген.