cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бырыш кирүү
Бырыш кирүүнүн себептери
Мындан сырткары сырткы жана ички чөйрөнүн жагымсыз факторлорунун таасирлери, ошондой эле организмдин узакка созулган өнөкөт оорулары бырыш кирүүгө түрткү болот. Бет жана моюн терилерин күтө билбегендиктен, спирт эритмелерин, бетти агартуучу бет майды көп сыйпоодон, терини косметикалык каражаттардан өз убагында тазалабоодон да пайда болот. Бырыш кирүүгө тиштердин түшүшү (бет булчуңдары бошоңдоп, тери салбырайт), көп учурда кескин арыктап кетүү да себеп болот.
Бырыш кирүүнүн алдын алуу
Бырыш кирүүнүн алдын алуу үчүн жалпы эле ден соолукту жакшыртууга кам көрүү, тамактануу, эмгектенүү, эс алуу режимдерин туура сактоо, системалуу түрдө физкультура жана спорт менен машыгып, күнгө көп күйбөй, бетти шамалдан сактоо керек. Догдур-косметологдун көрсөтмөсү боюнча бетке мезгили менен массаж жасап туруу сунуш кылынат. Кабак, моюн, жаак, ээк терилериндеги бырышты косметикалык дарылоо шартында хирургиялык жол менен жоюуга болот. Бырышты таптакыр жок кылуучу косметикалык каражат жок, бирок терини туура багуу, аны анча байкалтпай жылмалайт (к. Терини күтүү).
Түмөнов Намазалы
Намазалы Түмөнов (15.12.1927-ж. т., Ысык-Көл облусу, Тоң району, Дөң-Талаа кыш.) - Социалисттик Эмгектин Баатыры (1971).
1948-ж. Рыбачье курулуш-монтаждоо башкармасында жумушчу, 1956-жылдан жыгач устачылар бригадири, 1984жылдан кесиптик-тех. окуу жайында өндүрүштүк окуу мастери болуп иштеген. Сегизинчи беш жылдыктын тапшырмаларынын мөөнөтүнөн мурда 117,3%ке орундаткан. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Эксцедент
Эксцедент – берүүчү камсыздандыруу компаниясынын өзүндө кармаган суммасынан тышкары кайра камсыздандырылууга жаткан тобокелчиликтин суммасы, бул тобокелчиликти башка камсыздандыруу компаниясы мойнуна алат. Э. адатта берүүчү компаниянын өзүндө кармаган суммасына белгилүү бир санды эселенткен көбөйтүндүсү түзөт. Эгер мындай Э-тин сум-масы тобокелчиликти толук кайра камсыздандырууга жетишсиз болсо, биринчи Э-тен кийин экинчиси, үчүнчүсү д.у.с. болуп, кайра камсыздандырылуучу тобокелчилик толук камсыздандырылмайынча улана берет.
Аюкаш (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Аюкаш — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Учпилин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 205 киши. Почта индекси — 452309, ОКАТО коду — 80224847002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кыргызстандагы таш доору
Кыргызстандагы таш доору — Кыргыз Республикасы ээлеген аймактын таш доорундагы тарыхы. Кыргызстандагы таш доору б.з.ч. 2 млн. 600 - 4 миң жылдыктар аралыгындагы мезгилди камтыйт.
Байыркы палеолит (2 млн.600 – 120 миң жылдыктар)
Кыргызстан жергеси байыркы адамзат калыптанган жерлердин катарына кошулат. Баткен облусундагы, Кадам-Жай районуна караштуу, Айдаркен кыштагына жакын жайгашкан Сел-Үңкүрдө байыркы таш доорунда жашаган байыркы адамзатынын тиштери табылган. Сел-Үңкүрдөгү сөөк калдыктар жана таш куралдар ашель дооруна, башкача айтканда мындан 800-120 миң жыл мурдагы мезгилге таандык. Антрополог изилдөөчүлөр ал тиштерди азиялык Homo erectus тегиндегилерге таандык деп аныктап, Сел-Үңкүр азыркы учурда Борбордук Азиядагы эң байыркы адам тиши табылган эстелик деп жарыяланды. Кыргызстан аймагында ашель доорунда Азиядагы питекантроп жана синантороптор менен мезгилдеш байыркы адам түрлөрү жашаган деген пикир жаралды.
Археологиялык казууда табылган куралдар ар кандай эмгек процессине ылайыкташтырылып, даярдалган. Негизгилерине кыргыч сымал куралдар кирет, аны менен аңчылык учурунда өлтүрүлгөн жаныбарлардын этин кесүүгө жана терисин иштетүгө мүмкүн болгон. Башы учтуу куралдар сайуу, кесүү милдетин аткарып, найзанын башы, канжар, бычак катары колдонулган. Куралдар жыгач жана сөөктөрдү иштетүү үчүн пайдаланылган.
Ортоңку палеолит (120 - 40 миң жылдыктар)
Мустье доору же б.а. ортоңку палеолит мындан 150-120 миң жылдыктан тартып 40-35 миң жылдыктарга чейин созулган. Ушул учурда Евразияда физикалык түзүлүшү жагынан кыйла өнүккөн палеоантроп - Homo sapiens neandertal кеңири аймакта тараган. Өлгөн адамга болгон «өзгөчө  мамиле – атайын көмүү»  –  калыптанышы келечектеги жалпы адамзат маданиятынын калыптаныш жолундагы жаңы сапаттуу баскычы катары мүнөздөлөт. Орто Азиядагы палеоантроптун - неандерталецтин сөөк калдыктары Өзбекстандагы Тешик-Таштан табылган. Мустье доорунун акыры менен жогорку палеолиттин ортосундагы өткөөл мезгилге (б.э.ч. 50-40 миң жылдыкка) таандык байыркы адамдын баш сөөгүнүн жана тиштеринин калдыгы 2003-жылы Чаткал тоо кыркасынын батыш этегиндеги, Кыргызстан менен Өзбекстандын чек ара аймагында Обирахмат үңкүрүнөн табылган. Батыш Теңир-Тоо кыркасы Чаткал тоолору менен аяктайт. Обирахматта табылган адамдын кулак тушундагы сөөк Теңир-Тоо аймактарындагы адамзаттын калыптанышы боюнча жаңы пикирди жаратууда.
Жогорку палеолит (40 - 12 (10) миң жылдыктар)
Жогорку палеолит доору баштагыдай Homo sapiens sapiens түрүнүн калыптануу мезгили эмес, анын маданиятынын калыптануу мезгили катары кабыл алынып калды. Борбордук Азиядагы жалпы табылгаларга караганда үй куруу, алгачкы үңкүргө сүрөт тартуу искусствосу, алгачкы диний ишенимдер, негизги расалык типтер калыптанган учур. Таштан, сөөктөн жасалган куралдардын түрлөрү даярдалган мезгил. Жогорку палеолитте иштетилген териден кадимкидей кийимдер тигилген. Орто Азиядагы жогорку палеолит доорундагы белгилүү эстеликтеринин бири Ходжа-Гор. Кыргызстан менен Тажикистан чек арасындагы Исфара суусунун өрөөнүндөгү Ходжа-Гор жогорку таш доорундагы мергенчилердин, ташты иштетүүнүн, курал жасоонун бардык түрү мүнөздүү кыска убакыт аралыгындагы сезондуу турагы болгон. Соңку жылдары жогорку палеолитке таандык таш куралдар Кадамжайдагы Капчыгай, Үйташ-Сай, Кочкор өрөөнүндөгү Калмак-Таш, Нарындагы Теке-Секирикте табылды.
1978-жылы Кыргызстандын чыгыш тарабында жайгашкан Ак-Чуңкур үңкүрүндөгү сүрөттөрдү изилдеген Л.М. Мосолова жаңы пикир жараткан. Окумуштуу Ак-Чуңкурдагы неолит дооруна таандык деп эсептелген сүрөттөрдү Евразиядагы жогорку палеолит сүрөттөрүнө жакын деп эсептейт. Эгерде бул пикир кошумча изилдөө аркылуу такталса, Кыргызстан жергеси байыркы искусство калыптанган аймактардын катарына кошулат. Кыргызстанда палеолит доорунун эстеликтери адамзаттын тарыхынын алгачкы учурун көп тараптуу далилдөө үчүн көөнөргүс булак катары пайдаланылууда. Мезгил өткөн сайын максаттуу изилдөөлөр учурунда жаңы эстеликтер ачылып изилдөө алкагы кеңейүүдө. Соңку мезгилде палеолиттик эстелик Талас өрөөнүндөгү Күмүштаг суусунун ортоңку агымына жакын жерден табылды. Жаңы табылга сапаттуу кочкул кара өңдөгү таш тегинен жасалган. Кыргызстанда сапаттуу оттук таш теги жайгашкан аймактарда таш доорунун эстеликтерин изилдөө келечектүү.
Мезолит (ортоңку таш доору) - б.з.ч. 11 500-7 миң жылдыктар аралыгы
Ортоңку таш доору – мезолит мезгили адамзаттын турмушунда зор өзгөрүүлөр менен коштолгон учур. Биринчи кезекте бүткүл жер шарындагы климаттын кескин өзгөрүшү менен коштолгон мезгилде жаныбарлар, өсүмдүктөр дүйнөсү жаңы шарт байыркы адамзаттын турмуш-тиричилигин өзгөрткөн. Климаттык шарттын өзгөрүшү мезолит доорунда жашаган байыркы уруулардын тагдырына көп жактуу таасир тийгизген. Археологияда мезолит деп аталган б.э.ч. 12-7 миң жылдыктар арасы геологиялык мезгил эсептөөдө кабыл алынган голоцен деп аталган мезгил менен удаалаш.
Кыргызстанда терең изилденген мезолиттик эстеликтерге Баткен облусундагы Сох суусунун жогору агымы тараптагы Обишир I-V үңкүрлөрү кирет. Ар бир үңкүрдө археологиялык казуу жүргүзүлүп, Обишир V деп аталган үңкүрдө мезолиттик, неолиттик катмарлар ачылган. Мезолит дооруна таандык Кыргызстандагы көрүнүктүү эстелик Таш-Көмүр үңкүрү болуп саналат. Таш-Көмүр шаарына жакын жерде, Таш-Көмүр ГЭСинин курулушу алдында изилденген. Үңкүрдүн оозунун узундугу 14 м, туурасы 6,5 м, бийиктиги 6 м. Үңкүрдү казуу учурунда мергенчилик, тери иштетүү ж.б. тиричиликке керектелүүчү таш куралдар табылган.
Бакалоордон дем алуучулар
Бакалоордон дем алуучулар (лат. Branchiata) —  жандыктардын бир типчеси.
Кыргызстандагы таш доору
Неолит (жаңы таш доору) - б.з.ч. 6-4 миң жылдыктар аралыгы
Жалпы мүнөздөмөсү боюнча неолит доорундагы ийгиликтер ташты иштетүүнөн жаңы ыкмаларынын пайда болушу (жылмалоо, бургулап тешүү), эмгек куралдарынын жаңы түрлөрүн ойлоп табылышы (балта, көзөөч, кетмен, жаргылчак, орок), чоподон жасалган идиштин пайда болушу, токуучулуктун жана чана өңдүү унааны пайдалануу, ыйгаруучу чарбадан өндөрүүчү чарбага өтүү менен байланыштуу. Неолит доорундагы эстеликтер Кыргызстанда таш куралдар жасоочу таш тектери кездешкен жерлерде көп табылууда. 2012-жылы Нарын шаарынын батыш тарабындагы Айгыржал жана Аламышык жергелеринен неолит дооруна таандык археологиялык маданий катмар ачылды. Куралдар халцедон деп аталган сапаттуу таш тегинен жасалган.
Энеолит (жез-таш доору) – б.э.ч. IV- III (II) миң жылдыктар аралыгы
Кыргызстанда азыркы мезгилге чейин энеолит дооруна жана эрте коло дооруна таандык эстеликтер ачылып изилдене элек. Бирок келечекте ачыларында шек жок, анткени, Саймалы-Таштагы күн баштуу сүрөттөр Алтайдагы энеолиттик каракол маданиятындагы сүрөттөр менен жакындыгы бар. Ал эми денеси эки үч бурч сымал жаныбарлар сүрөтү батыштагы энеолиттик Суз маданиятынын сүрөттөрүнө жакын.
Кошумча
Кыргызстандын археологиясы
Оң Грубе-Ю
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Берхинг
Берхинг - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Ноймаркт-Жогорку-Пфальц (район)| Ноймаркт-Жогорку-Пфальц районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы –  8523 киши (2010-ж.). Аянты – 131.18 км2.
Бостери
Бостери, Долоноту Ысык-Көл облусунун Ысык-Көл районундагы кыштак. Бостери айыл өкмөтүнө караштуу. Бишкек Каракол автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1680 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Чолпоната шаарынан 7 км чыгыш тарапта, Балыкчы темиржол бекетинен 88 км. 1931-ж. отурукташкан. Калкы 7415 (2009); негизинен дыйканчылыкта, курорт, санаторий жана пансионаттарда эмгектенет. Орто мектеп, 2 балабакча, үй бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, клуб, китепкана, кафе, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар. Кыштакка жакын пансионат, курорт, санаторийлер жайгашкан. Кыштакта академик А. Мамытов, жазуучу К. Акматов туулган.
Калкы
Калкы - 7 415 киши.
Милан Кундера
Кундеранын эң белгилүү чыгармасы "Турмуштун чыдай алгыс жеңилдиги" (англ. The Unbearable Lightness of Being) болуп саналат. 1989-жылдагы Баркыт ынкылабына чейин Чехословакиянын коммунисттик режими анын китептерине тыюу салган. Ал дээрлик жашыруун жашоо таризин карманып, маалымат каражаттарына өтө сейрек чыгып сүйлөйт. Адабият боюнча "Нобел" сыйлыгына көп жыл ат салышкан талапкер Кундера бир нече жолу наамга көрсөтүлгөн делет.
Кербездер
Кербездер. Комуз күүлөрүндөгү түрдүүчө чертилген, эчен сырдуу кайруулардын ээси “ Кербез ” күүлөрү болот. Комуз күүлөрүндөгү “кербездер” күү тутумунун башатын  Токтогул Сатылганов баштаган. “Кербез” деген сөздүн чечилиши адамдын турмушундагы өзгөчөлөнгөн учурун же өзүнүн башкалардан өзгөчө экендигин даңазалай турган маанайын айтат. Айрым учурда башкаларды теңсинбей, бой көтөргөн адамды дагы “кербез адам экен” деп сыпатташат. Токтогул бала кезинде “Бала кербез”, “Мырза кербез” деген күүлөрүн жаратат. Ага улай элди эзген тараптын айыбын ачып, элдин таламын талашып ырдаган акын болгон үчүн, ал учурдагы эл башчысы Керимбай болуш ( кадимки обончу – ырчы Асанкалый Керимбаевдин чоң атасы ) Токтогулду жалган жалаа менен Сибирге сүргүнгө айдатат. Замандаштарынан өзгөчөлөнүп, жети жыл Сибирь абагында тарткан азабын мыскылдуу маанай менен атап, “Келгендеги кербезим” деген ыры жана “Арман кербези” деген ыры менен коштолгон күүсүн чыгарат. Токтогулдун “кербез” деген күүлөрүнүнү аталышы модага айланып, кийин Карамолдо Орозов “Жаш кербез”, Атай Огонбаев  “Кыз кербез”,  Мураталы Күреңкеев  “Чоң кербез” деген күүлөрүн чыгарышкан. Демек, “кербез” деген аталыш ар комузчунун кыялындагы өздүк турмушуна байланышкан музыка ыргактарынын жаңырыгы деп айтсак болот. Мисалы, Карамолдонун “Жаш кербези” кудум токтоло элек жаштык куракты чагылдырган сыяктуу комуздун моюн бөлүгүнүн ар мерчемине улам – улам которулуп ойнолот. Ошол эле учурда Карамолдого гана мүнөздүү терең сезимдерди козгогон орошон ойлуулук, жаштык демди чагылдырган шаңдуулук байкалып турат. “Жаш кербез” дагы Токтогулдун “Бала кербези” сыякту оң буроого ( Насыйкат күүсүнө ) күүлөнөт. Бирок бул күүлөр бири – бирине таптакыр шайкеш келбеген кайруулардан түзүлүп, ар бири адам сезимине кайталангыс керемет асер берип турат. Атайдын “Кыз кербези”,  Токтогулдун  “Мырза кербезинин” маанайында чыгарылган. Ал эми Токтогул, Мураталы, Карамолдо баштаган комузчлардын “Чоң кербез” аталган күүлөрү карыларга мүнөздүү олуттуу жана салмактуу ойлорго чөгөрүлгөн кайруулардан түзүлүп, комуз өнөрчүлүгүнө пайгамбарлык маанай тартуулайт. Бир гана айырмасы – Токтогулдун “Чоң кербези” башкалардыкынанан айырмаланып кол ойнотуулар менен коштолуп чертилет. Негизи эле ТОктогул бардык күүлөрүн элге түшүнүктүү болсун үчүн ыр же масел сөз менен коштоп чертер эле дешет. Калык Акиев, Коргоол Досуев, Алымкул /сөнбаев, Атай Огомбаев сыяктуу шакирттери аркылуу бизге жеткен маалыматтарда күүлөрү толук кандуу эмес. Себеби Токтогулдун Ыр жана масел сөз менен коштолгон “Тогуз кайрык” деген күүсү өтө татаал ыкмалар менен аткарылгандыктан, толук кандуу эч ким үйрөнүп кала албаганы айтылат. Ошол себептүү кара күү катары чертилген варианты гана сакталып калды. “Бала кербез” менен “Мырза кербези” дагы ырсыз аткарылат. Маалымат булагы: “Шоокум журналы”. 2011 – жылдын сентябрь айы.
Ак бaштуу өрдөк
Aк бaштуу өрдөк (Oxyura leucocephala, Scopoli, 1769):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк Африка, Түштүк Европа, Алдынкы жана Орто Азияда, Казакстанда, Түштүк Сибирде уялайт. Иранда, Пакистанда, Индияда жана Жер Ортолук деңизде кыштайт, бул жерлерде мүмкүн отуруктуу. Кыргызстанда сейрек түр. Акыркы жылдары Сорбулак көлүндө ( Алматыдан алыс эмес жер), Чыгыш Казакстандын көлмөлөрүндө жазгы жана күзгү учуп өтүшү Ысыккөл ойдуңу жана Чүй өрөөнү аркылуу өтөт деген болжол бар.
Жашаган аймактары
Жээктери камыш, жекен өскөн көлмөлөргө учуп өтүүдө токтошот. Акыркы жылдары аны суусактагычтарда байкашкан.
Саны
Өткөн кылымдын 90-жылдарынын ортосуна чейин анын саны азайган. Кыргызстанда бирин-серин кездешкени белгилүү. Бирок, акыркы жылдары көпчүлүк орнитологдордун байкашына караганда чор тумшук өрдөк учуп өтүшүндө көп санда – 100дөн 4500гө чейин болгону белгилүү.
Чектөөчү факторлор
Балык улоодо жашаган жерлеринин начарлашы, көлмөлөрдүн айланасындагы камыштарды өрттө, аңчылык кылуу.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Колдо көбөйтүү жана зоопарктарда багуу боюнча маалыматтар жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1985-жылы Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген. Бул түр жаратылышты коргоонун эларалык бирикмесинин тизмесине киргизилген, себеби бүт ареалдар боюнча анын саны кескин кыскарган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Чор тумшук өрдөктүн учуп өтүү убагында Чүй өрөөнү жана Ысыккөлгө жакын жерлердеги көлмөлөрдө жазгы аңчылыкка тыюу салуу.
Статусу
IV категория, Endangered, EN, 2bcde. Монотиптүү түр.
Еврокөрүнүү ыр сынагы 2012
«Еврокөрүнүү ыр сынагы 2012» (азербайжанча: 2012 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi, англисче: Eurovision Song Contest 2012, французча: Concours Eurovision de la chanson 2012) - «Еврокөрүнүүнүн» 57-сынагы болмокчу, ал Дүсселдорфто өткөн «Еврокөрүнүү 2011» сынагынын жеңүүчү өлкөсүндө, 2012-жылдын 22-майынан 26-майына чейин Азербайжанда өтөт. Азербайжанга жеңишти «Running Scared» деген ыры менен Ell/Nikki дуэти алып келген, добуштардын жыйынтыгынан соң 221 упай менен 1-орунду ээлешкен.
Эки жарымфиналдардын өткөрүлүүсү 22-май жана 24-майга туш келди, ал эми финалдык шоу 26-майга белгиленди.
Өлкөлөрдү жарым финалдарга бөлүштүрүү чучукулагы 25-январда Бакы шаарында өттү. Катышууга 42 мамлекет макулдугун тактады.
2010-жылдан бери каржы маселесине байланыштуу бул сынакка катышпаган Черногория эми бул эл аралык иш-чарага кайтып келди. Польшанын жергиликтүү телекомпаниясы болсо башка теледолбоорлорго көбүрөөк кызыкчылыктары бар экендигин айтып, бул сынакка ктышуудан баш тартты.
Быйыл 25-январь күнү, ачык кызыл оймолор жана от гүлүнө окшогон логотип - сынактын белгиси катары бекитилди. Быйылкы сынактын урааны – «Light your fire» (сөзмө-сөз айтканда "Өз отуңду жандыр").
Өткөрүлүүчү жай
Бакыдагы Мамлекеттик Туу аянтында "Еврокөрүнүү 2012" ыр сынагына карата 20 000 адам бата турган атайы комплекс курулат деп 2011-жылы 16-майда жарыяланган. 2011-жылдын 8-сентябрында курулуп жаткан арена Бакы Кристал Залы «Baku Crystal Hall» деп аталаары айтылган. Аренаны куруу иши менен «Alpine Bau Deutschland AG» немис компаниясы алектенди.
Бакыда өтө турган Еврокөрүнүү 2012 сынагына байланыштуу, бул саамалыктын босогосунда Азербайжан Республикасынын президенти Илхам Алиев башка өлкөлөрдүн жарандарына визаларды каттоону жана аккредитацияларды жеңилдетүү тууралуу жарлыкка кол койду.
Мурдараак, уюштуруучулар жаңыланган Тофик Бахрамов атындагы стадионду жана Гейдар Алиев атындагы Спорт – Жарманке Комплексин "Еврокөрүнүү 2012" сынагы үчүн сунуш кылышкан.
Сынактын эрежелериндеги өзгөрүүлөр
2012-жылдан баштап добуш берүү терезеси кайрадан акыркы ырдан кийин болоорун «Европа телеберүү бирикмеси» (EBU) чечти, анткени телекөрүүчүлөр көбүнчөсү финалдык чыгармадан кийин добуш берээри аныкталды, анан дагы добуш берүү ыкмаларын тааныштыруу үчүн атайы терезече ыр аткарылып жатканда экрандын төртүнчү бөлүгүн ээлеп, көрүүчүнү чыгармадан алаксытат экен.
Сынактын форматы
Финалда 26 өлкө катышат:
Сынактын бардык катышуучу өлкөлөрү жарымфиналдарда катышуусу зарыл (Азербайжан жана «Чоң Бешиликтен» тышкары), мында ар бир жарымфиналдан 10 катышуучу финалга чыгуу үчүн тандалып алынат.
Катышуучулар
Катышуу үчүн маалым каттар 2011 2-сентябрдан баштап, 2012-январдын ортосуна чейин кабыл алынды. Жыйынтыктоочу катышуучулардын тизмеси 17-январда жарыкка чыкты. 43 өлкөнүн катышууга макулдугу аныкталды. Бирок 7-март күнү Армения сынактан баш тарткандыгын ырасмый маалымдаган соң, сынакка 42 өлкө катышмай болду.
Чучукулак кармоо
Чучукулак быйыл 25-январда Бакы шаарында өттү. Ошол эле убакта Еврокөрүнүү ыр сынагынын ачкычын тапшыруу аземи да болду. Бул аземде Еврокөрүнүү 2011 сынагынын кожоюну болгон Дүсселдорф шаарынын мэри Дирк Элберс сынактын символдук ачкычын Бакынын мэри Гажыбала Абдуталыбовго берди.
Ушул кезден баштап Бакы сынактын ырасмый кожоюн – шаары болду. Саамалыктын эң бир башкы кездери деп, сынактын көрүнүк шөкөтүнүн жана ырасмый өткөрүлүүчү аренаны айткан убактарды эсептесек болот, ошондой эле сынактын логотиби жана урааны көрсөтүлгөн.
Биринчи жарымфинал
Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагынын биринчи жарымфиналы 2012-жылдын 22-майында болуп өттү. Сынактын уюштуруучусу Зитс Беккердин айтымында, мааракени биринчи жолу рекорддуу саны менен көрүүчү көрдү.
Тирананын түштүк тарабында жүргүнчүлөр менен автобус кырсыкка кабылгандыктан, Албанияда сынак түз алып көрсөтүлгөн эмес. Бирок, өлкө калыстар добушунда катышшкан. Сынактын жетекчиси Йон Ола Санддын сөздөрү боюнча, биринчи жарымфиналдын Албанияда көрсөтпөө туралуу чечим өлкөнүн катышуучусунун чыгуусуна залакасын тийгизбейт, сынактын экинчи жарымфиналын жана финалды Албания адаттагыдай эле жандуу алып көрсөтмөкчү. Мамлекеттин өкүлү Рона Нишлиу өзүнүн финалга чыгуусун кырсыктан жабыркагандарга арноорун билдирди.
Финалдагы 12 упай
Швеция рекорддуу 12 упай деген бааларды чогултуп алды — 18. Мурда рекорд Норвегияныкы болчу (16).
Кош өпкөлүүлөр
Кош өпкөлүүлөр (лат. Dipnoi) — балыктардын бир чоң түркүмү. буларга протептерус (Protopterus) жана лепидосирен (Lepidosiren) кирет. Алар негизинен кош өпкөсү жана жипке окшогон эшилген кош сүзгүчтөрү менен мүнөздөлөт. Денеси сүйрү келип, туурасынан кескенде жумуру. Мындан башка кош дем алуучулардын личинкасынын бакалоор капкакчасынын арт жагында куш жүн сымал төрттөн сырткы бакалоорлору да бар. Жайында кургап калуучу тузсуз сууларда жашайт. Жылдын мындай мезгилинде балыктар баткак менен денесин кокон сымал ороп, ылайга (баткакка) көмүлүп алышып уйкуга өтөт. Ушул учурда дем алуусу бошоң (араң) өпкөсүнүн жардамы менен жүрөт, аба өпкөгө оозунун карама-каршысында орун алган кокондогу атайын тешиктер аркылуу кирет. Жаан-чачын болгон учурда кокон эзилип кетет да, уктап жаткан балык кокондон чыгат. К. ө. дүйнөнүн ар башка бөлүктөрүндө таралган: протоптерус экватордук Африканын тузсуз сууларында, лепидосирен – экватордук Америкада (Амазонканын бассейнинде) кезигет.
Ворсиха (дарыя)
Ворсиха — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лазариха дарыясынын оң жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айтикеев Токуш
Айтикеев Токуш (1933–1984) - жазуучу жана акын. Ысык-Көл районунун Чоң-Сары-Ой айылында 1933-жылы туулган.
1953-жылы орто мектепти аяктап, Ак-Талаа районунун Дөрбөлжүн айылындагы Ломоносов атындагы орто мектепте мугалим болуп иштеген. Ошол эле жылы Нарын мугалимдер институтуна тапшырып, аны 1955-жылы бүтүрүп, кыргыз тили жана адабияты мугалими адистигин алган.
1955–1956-жж. Ысык-Көл районундагы Көк-Мойнок айылындагы №1 башталгыч мектепте мугалим, 1956-жылдан “Кыргызстан аялдары” журналынын редакциясында адабий кызматкер, 1957–1960-жж “Кыргызмамбаста” улук корректор болуп иштеген. 1962-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин сырттан окуу бөлүмүн аяктап, 1960-жылдан “Чалкан” журналында адабий кызматкер, улук адабий кызматкер, 1977-жылдан жооптуу катчы катары кызмат өтөгөн.
Чыгармачылык иши 1952-жылы журнал-гезиттерге очерктери, аңгемелери, фельетондору жана ырлары басыла баштагандан башталган. Адабий псевдоними Т.Сурамбаев
1977-жылы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасы менен сыйланган.
Кыргыз тилинде
Саамалык: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 85 б.
Чоң атанын жомогу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1958. – 70 б.
Биздин Керим: Өспүрүм балдар үчүн повесть. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 84 б.
Өз сөзү менен: Поэма. – Ф.: Мектеп, 1964. – 44 б.
Коркок: Мектепке чейинки балдар үчүн аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1966. – 12 б.
Үмүт түгөнбөйт: Повесттер. – Ф.: Мектеп, 1967. – 94-б.
Сандыктагы кол жазма: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1871. – 94 б.
Түрмөк: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 155 б.
Кадамдар: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1977. – 43 б.
Жетимдин өмүрү: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1980. – 173 б.
Согуш издери: Ырлар, сатира, поэма. – Ф.: Мектеп, 1983. – 58 б.
Жанайдартак мөңгүсү
Жанайдартак мөңгүсү — Чоң-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Кызыл-Суунун сол куймасы Кызыл-Агын суусунун алабында жайгашкан.
Узундугу 7,2 км, аянты 16,8 км2 көлөмү 0,600 км3. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 6640 м, этеги 4300 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 5100 м, абляция областынын аянты 5,6 км3. Жанайдартак Корженевский мөңгүсүнүн оң тармагы.
Зардалек нефелиндүү сиенит кени
Зардалек нефелиндүү сиенит кени - Баткен районунда, Зардалек сайынын баш жагында, Алай кырка тоосунун түндук капталында, деңиз деңг. 1800–3200 м бийиктикте. 1961–62-ж. издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы пермь-триас мезгилинин кесек жана майда бүртүктүү нефелиндүү сиениттер, жегичтүү сиениттер, габбролор жана монцониттер чыккан силур, девон, ташкөмүр мезгилдеринде пайда болгон сланец, акиташ жана доломит тектеринен түзүлгөн. Руда тулкулары содалитүү, нефелин-содалиттүү, нефелиндүү жана канкриниттүү сиениттерден турат. Нефелиндүү сиениттеги алюминий кычкылынын өлчөмү 20,32–24,60%, чакмакташ модулу 3,76; жегич модулу 0,91. Аллюминий кычкылынын божомолдуу запасы 202 млн т.
Любищев Александр Александрович
Любищев Александр Александрович (5 (17). 4. 1890, Санкт-Петербург – 31.8.1972, Тольятти) – орус биологу, илим тарыхчысы, философ. Санкт-Петербург университетин бүтүргөн (1911). Таврия (Крым, 1918–21) жана Пермь (1921–27) университеттеринде иштеген. Саратов айыл чарба институтунда (1927–36) жана Ульяновск педагогикалык институтунда (1950–55), Украинанын (1937–41) жана Кыргыз ССРинин (1941–50) ИИИлеринде иштеген. Негизги илимий иштери биологияда математикалык ыкмаларды колдонуу, айыл чарба энтомологиясы жана өсүмдүк коргоо, систематика теориясы, эволюциялык окуу, атеизм жана философия боюнча. Жалпы биологиялык, тарыхый жана философиялык иштери сындоо маанисинде болгондуктан, көзү тирүүсүндө жарыяланган эмес. Номогенезди жактоочулардын бири. Эмгектери: К методике количественного учета и районирование насекомых. Ф., 1958; Дисперсионный анализ в биологии. М., 1986; Филосфия и наука (Любищевские чтения). Ульяновск. 1997.
Эксцеденттик (кайра камсыздандыруу) келишим
Эксцеденттик (кайра камсыздандыруу) келишим – теңдештирилген кайра камсыздандыруу келишимдеринин эң кеңири таралган түрү. Бул келишимдин шарттары боюнча берүүчү компаниянын өзүндө кармаган суммасынан ашкан, камсыздандырылууга кабыл алынган баардык тобокелчиликтер белгилүү бир лимиттин же эксцеденттин, б. а. берүүчү компаниянын макулдашылган санда эселентип көбөйтүлгөн өзүндө кармаган суммасынын чектеринде кайра камсыздандырууга берилиши керек.
Түлөө (зоология)
Түлөө (зоология) - жаныбарлардын мезгил-мезгили менен эски жүнү, түгү, какачы, канаты ж. б. түшүп, алардын ордуна жаңыларынын чыгышы.
Түлөө жашка жараша (жашоонун биринчи айларында), мезгилдик (жыл мезгилине жараша) жана туруктуу (жыл бою) болуп айырмаланат. Түлөө организмдин гормондук абалына, жашына, өөрчүү стадиясына, ошондой эле сырткы чөйрөгө (темпра, жарык мезгили ж. б.) жараша болот. Омурткасыздардын Түлөөсү (муунак буттууларга негизинен жаштык Түлөө мүнөздүү) личинкаларынын эски кутикуласы мезгил мезгили менен жаңыга алмашат. Курт-кумурскапардын Түлөөнүн саны Зтөн (чымындар) же 4-5ке чейин (көпчүлүк түз канаттуулар, кенелер, көпөлөктөр ж. б.) жана 25-30га чейин (күнүмдүктөр, жаз күсөктөр) жетет. Омурткалуулардын Түлөөсү жашка жараша, мезгилдик жана туруктуу болот. Алардан эски териси, жүнү, түгү, какачы ж. б. жаңыларга алмашат.
Азербайжан музыкасы
Азербайжан музыкасы
Рингвуд (Нү-Жерси)
Калкы - 12704 киши. Болжолдуу аянты - 72.6 км². FIPS коду — 34-63150.
Мамеев Төлөгөн
Мамеев Төлөгөн - акын.
Төлөгөн Мамеев Кара-кулжа районунун Шаркыратма айылында 1938-жылы 12-майда туулган. Ал Оштогу педагогикалык окуу жайын 1955-жылы бүтүрүп, башталгыч класстын мугалими болуп эмгек жолун баштаган. 1957–1958-жж. райондук «Коммунизм үчүн» гезитинин жооптуу катчысы болуп иштеп, 1958–1963-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин журналисттик бөлүмүндө окуган. 1963–1965-жж. орто мектепте орус адабияты жана кыргыз адабияты боюнча мугалим, 1965–1970-жж. Өзгөн райондук «Октябрь Туусу» гезитинин жооптуу катчысы, 1970–1971-жж. республикалык «Ленинчил жаш» гезитинде, 1971–1993-жж. «Кыргызстан маданияты» гезитинде поэзия секциясынын башчысы болуп иштеген. 1994–1996-жж. «Мурас» журналынын бөлүм редактору, 1996–1998-жж. саясий коомдук «Мээнет» гезитинин башкы редактору болуп иштеген.
Анын алгачкы ыры 1954-жылы Совет райондук «Коммунизм үчүн» гезитине, 1958-жылы «Ала-Too» журналында жарык көргөн. Ошондон тартып республикалык басма сөздөрдө «Дүбүрт», «Жаштык сапар» аттуу коллективдүү жыйнактарына ырлары кирген. Кийин «Темир канат», «Күн чубак» жыйнактарында ырлары жарыяланган. «Ажайып дүйнө» аттуу алгачкы ырлар жыйнагы 1975-жылы жарык көргөн. Т.Мамеев С.Есениндин, Ю.Лермонтовдун, Г.Лорканын, Абайдын чыгармаларын которгон. Анын ырлары орус, казак, өзбек, алтай ж.б. тилдерде жарык көргөн. Т.Мамеевдин журналист катары макалалары, очерк, фельетондору жарык көргөн. Комсомолдун 50 жылдыгынын конкурсунун жеңүүчүсү, ВЛКСМдын, Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамоталары менен бир нече жолу сыйланган. 1986-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. 2000-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген наам берилген.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Ажайып дүйнө: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 66 б. Жүрөктүн ыры: Ырлар. – Ф.: Адабият, 1989. – 71 б. Кызыл таң: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 88 б.
Менин жазым: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1981.
Ата-журт ажары: Ырлар. – Б., 2000. – 204 б.
Псевдоним
Псевдоним компьютерде – 1) файлдын, берилиштер коллекциясынын, компьютердин экинчи же символдук аталышы; 2) электрондук почтанын аты.
Курбакалар
Курбакалар (лат. Bufonidae) — амфибиялардын бир тукуму, буларга кыйла түрлөр жана уруулар кирет: суучул курбака (Pseudobufo subaster), Дакота курбакасы (Bufo hemiophys), тирүү туучу курбака (Nectophrynoides occidentalis), жашыл курбака (Bufo viridis), иосем курбакасы (В. canons), ж камыштагы курбака (В. calamita), түнкү даракчыл курбака (Nectophryne afra), Биброн курбакасөрөйү (Pseudophryne bibroni), күрөкбут курбака (Bufo fowleri), Тасмания курбакасы (Limnodynastes tasmaniensis), Малайя курбакасы (Bufo melanostictus), Монгол курбакасы (В. raddei), куштумшук курбака (Rhinophrynus dorsalis), кадимки курбака (Bufo bufo), Ибериянын тоточу курбакасы (Alytes cisternasii), жээк курбакасы (Bufo valliceps), Австралиядагы чөл курбакасы (Chiroleptes platicephalus), Австралия курбакалары (тукумча), даракчыл курбакалар (Nectophryne), накта курбакалар (тукумча) (Bufo), куштумшук курбакалар (тукумча), тоточу курбакалар (уруу) (Alytes), Түштүк Америка курбакалары (тукумча).
Жүрөк кемтиги
Жүрөк кемтиги – жүрөктүн жана анын клапандарынын ишинин бузулушу. Жүрөк кемтигинин тубаса жана кийин пайда болгон түрү бар. Жүрөктүн тубаса кемтиги түйүлдүктүн өөрчүү мезгилинде жүрөк жана ири кан тамырлардын туура эмес калыптанышынан келип чыгат. Мында клапандардын кемтигинен башка дүлөйчөлөр менен карынчалардын ортосундагы капталдарда да тешик болушу мүмкүн. Анда кандын бир бөлүгү жүрөктүн сол жагынан оң жагына өтүп, вена каны менен аралашып, кайра өпкөгө кетет же өпкөгө барбай эле жүрөктүн сол карынчасына, андан толтого барат. Натыйжада ткандарда кычкылтек менен камсыз кылуу бузулуп, жүрөккө күч келет. Тубаса жүрөк кемтиги менен жабыркагандар начар чоңоюп, эмгекке жарамдуулугу төмөн болуп, жугуштуу жана башка ооруларга көп чалдыгат. Кийин пайда болгон жүрөк кемтигин түрдүү оорулар кызыл жүгүрүк, котон жара, атеросклероз пайда кылат. Адегенде бул оорулардан жүрөк клапандарынын ткандары сезгенип, азыктанышы бузулат. Жүрөк клапандарынын формасы өзгөрүлүп, жүрөк камераларынын ортосундагы клапандардын иши начарлап, тешиктер толук жабылбай калат. Ткань катууланып, аны менен бирге вена жана артериялардын чыга бериш жери тарыйт. Кызыл жүгүрүктө көбүнчө 2 жапкактуу клапан жабыркап, анын жапкактары жабышып, жүрөк камераларынын ортосундагы тешиктер бүтөлөт да, кандын жүрүшүнө тоскоол кылат, кандын айланышы бузулат. Бул жүрөктүн ишин кыйындатат жана булчуңун чарчатат (стеноз). Кээде бир нече жапкактары жабыркайт. Бул учурда жүрөк күч менен иштегендиктен, жүрөктүн ичи кеңеет, булчуңдары калыңдайт. Оору күчөгөндө, жүрөктүн мүмкүнчүлүктөрү азайып, анын иштеши начарлайт жана жүрөктүн жетишсиздигине алып келет. Ал жүрөктү тыңшоо, каккылоо жана рентген, электр-кардиография жасоо менен аныкталат. Дарылоо анын түрүнө жараша жүргүзүлөт жана жүрөктүн иштешин жакшыртууга, кан айланууну калыбына келтирүүгө багытталат. Жүрөк кемтигин хирургиялык жол менен дарылоо медицинанын жетишкендиги болуп эсептелет. Алдын алууда көп учурда бул ооруга алып келүүчү ревматизм жана башка оорулардын алдын алуу керек. Боюнда бар аялдын ден соолугун коргоо (жугуштуу оорулуу менен жолукпоо, ичкилик ичпөө, тамеки чекпөө, өз алдынча ар кайсы дарыларды колдонбоо) тубаса жүрөк кемтигин алдын алууда чоң мааниге ээ.
Бетценштайн
Бетценштайн - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Байройт (район)|Байройт районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы –  2502  киши (2010-ж.). Аянты – 51.84 км2.
Кара-Ой (Ысык-Көл району)
Кара-Ой (Кара-Ой) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Кара-Ой айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 3 061 киши.
Горелая дарыясы (Тетеркина куймасы)
Горелая — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тетеркина дарыясынын оң жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Уралью (дарыя)
Уралью — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Аю дарыясынын сол жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эл аралык аба каттамдары
Эл аралык аба каттамдары ― эки же андан көп мамлекеттердин ортосундагы, белгилүү авиаунаалык ишкана туруктуу учууларды ишке ашыруучу аба жолу. Ар бир авиаунаалык ишкана эл аралык каттамдар (трассалар) боюнча өзүнүн Э. а. к-н ачат. Ачуу укугу аба каттамдары жөнүндөгү эларалык макулдашуулар боюнча, эреже катары, эки тараптуу негизде берилет. «Э. а. к.» аталгысы кээде «эл аралык аба жолун эксплуатациялоочу авиаунаалык ишкана» маанисинде да колдонулат.
Биринчи Май (Жайыл району)
Биринчи Май (Биринчи Май ) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Суусамыр айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 685 киши.
Түндүк Америка
Түндүк Америка (North America, Amérique du Nord, América del Norte, Norteamérica, Ixachitlān Mictlāmpa) — Батыш жарым шардагы материк. Аянты 20,36 млн км2 (аралдары менен 24,25 млн км2).
Калкы 531,1 млн (2009). Түндүгүнөн Түндүк Муз океаны (Бофорт, Баффин деңиздери жана Гудзон булуңу), батышынан Тынч океан (Беринг деңизи, Аляска жана Калифорния булундары), чыгышынан Атлантика океаны (Карьб деңизи, Мексика жана Ыйык Лаврентий булуңдары) менен чулганат. Түштүк чеги негизинен Панама мойногу аркылуу өтөт. Анын эң түндүк учу Мёрчисон тумшугу, батышында - Уэльс Принц, чыгышы - Сент-Чарльз тумшуктары. Канаданын жана Түштүк Алясканын жээктери фьорд дор менен терең тилмеленген. Атлантика океаны жээк жагында дарыялардын эстуарийлери жана дельталары басымдуу. Батыш жээги начар тилмеленген, тоолуу. Эң ири жарым аралдары: түндүгүндө - Вутия, Мелвилл, чыгышында - Лабрадор, батышында - Сьюард, Аляска, түштүгүндө - Флорида, Калифорния, Юкатан. Ири аралдары: Гренландия, Канадалык Арктика архипелагы, Вест-Индия, Алеугп аралдары, Александр архипелагы жана Атлантика океанынын Бермуда аралдары, Сен-Пьер, Микелон ж. б. Түндүк Американын рельефи чыгыштан батышты карай өзгөрөт. Материктин батышында түндүктөн түштүккө Кордильера тоо системасы (к. Түндүк Америка Кордилъерасы) созулуп, чыгышын кенен түздүктөр, плато, орто бийик тоолор ээлейт. Орто бийиктик батышында 1700 м, чыгышында 200-300 м. Түндүк-чыгышында Лаврентий дөңсөөсү, түндүгүндө Макензи ойдуңу, борбордук бөлүгүндө бөксө тоолуу Улуу түздүктөр (бийиктик 500-1500 м) жана тектирлүү Борбордук түздүк (бийикт. 500 -мге чейин) жайгашкан. Чыгыш чети Канадалык Арктика архипелагы, Лабрадор, Аппалачи тоолору менен курчалган. Түштүк-чыгышында Атлантика бою ойдуңу жана Мексика бою ойдуңу орун алган. Материктин батыш жээгинде Кенай, Чугач, Ыйык Илья (Логан чокусу, бийикт. 6050 м), АКШнын Жээк, Канаданын аралдык кырка тоолору жана булуңдар (Кук, Калифорния) менен ойдуңдар (Сакраменто дарыянын жана Калифорния өрөөндөрү) ээлеген тилке бар. Кордильера тоо тизмеги Мексика тайпак тоосунан түштүктү карай экиге ажырап, бир бөлүгү чыгышты карай суу астындагы кырка тоолорду жана Вест-Индиянын аралдарын пайда кылып, Венесуэла Анд тоолоруна, экинчиси Теуантепек жана Панама мойноктору аркылуу Колумбия Анд тоолоруна өтүп кетет.
Геологиялык түзүлүшү. Түндүк Американын борбордук бөлүгүн байыркы кембрийге чейин пайда болгон. Түндүк Америка (Канада) платформасы ээлейт. Платформанын фундаменти АКШнын түндүгүндө, Канадалык Арктика архипелагынын түштүгүндө, ошондой эле Гренландиянын батыш жана түштүк-чыгыш четинде жер бетине чыгып, Канада калканын түзөт. Бул бөлүгү метоморфизмделген жанартоо чөкмөлөрү менен гранит-гнейстен турат. Платформа каледон (түндүк-чыгышы, Гренландия, Ньюфаундленд, Түндүк Аппалачи), герцин (Түштүк Аппалачи, Канадалык Арктика архипелагы) мезозой-кайназой (Кордильералар) жашындагы тоолор менен курчалган. Кен байлыктарынын көбү Канада калканы менен Кордильерада. Дүйнөлүк мааниге ээ кендери: темир (Жогорку Көлдөр аймагы, Лабрадор жарым аралы), никель (Канададагы Садбери кени ж. б.) алтын, кобальт (Аляска, Калифорния, Канада ж. б.), уран (Гурон, Колорадо платосу ж. б.), таш көмүр (Аскалуу тоолор, Ворб. түздүк, Аппалачи ж. б.), калий тузу (Канада), фосфаттар, түстүү жана сейрек металлдар, Тынч океан жак жээкте нефть жана газ бар. Арктикада алмаз концентрациясы табылган.
Климаты. Материктин түндүктөн түштүккө созулуп жатышы жана рельефинин өзгөчөлүгүнө байланыштуу аба ырайы ар түрдүү. Ошондуктан материктин климаты мелүүн арктикалыктан тропиктикке чейин өзгөрөт. Эң четки түндүгүндө арктикалык, түштүгүндө тропиктик, батыш жана чыгыш жээктеринде океандык, ички аймактарында континенттик. Январдын орточо температурасы -36°Сдан (Канадалык Арктика архипелагынын түндүгүндө) 20°Сга (Флорида менен Мексика тайпак тоосунун түштүгү) чейин, июлдуку -4°Сдан (Канадалык Арктика архипелагынын түндүгү) 32°Сга (АКШнын түндүк-батышында) чейин. Температуранын аба минимуму Аляскада (-64°С) жана Канаданын түндүк-батышында (-70°Сга чейин), ал эми максимуму (56,7°С) АКШнын түштүк-батышындагы Ажал өрөөнүндө катталган. Жаан-чачын эң көп жааган жерлери: Аляска менен Канаданын Тынч океан жак жээги жана АКШнын түндүк-батышы (жылдык жаан-чачыны 20003000 мм; негизинен кышында жана күзүндө); материктин түндүк-чыгыш аймактарында жылдык жаан-чачыны 1000-1500 ммди (негизинен жайында жаайт) түзөт. Борбордук түздүктөрдө жылдык жаан-чачын 400-1200 жм. Кордильера тоолорунун ички платолор менен тоо аралык өрөөндөрүндө 100-200 мм. 40-44° түң. кеңдиктен түндүктү карай кышында кар дайыма жатат. Түндүк Америкадагы муздуктардын жалпы аянты 2,1 млн юи2ден ашып, көбү Гренландия менен Канадалык Арктика архипелагында. Материктин өзүндө мөңгү Алясканын түштүгүндө кеңири тараган, ошондой эле Брукс, Аляска, Алеут, Аскалуу, Каскад, Жээк, Жанартоолуу Сьерра-Мадре тоолорунда да бар.
Ички суулары. Түндүк Америка агын сууларга бай. Ага Жер шарындагы узун дарыя системасы - Миссисипи (Миссури менен кошо узундугу 6420 км) жана тузсуз суунун эң ири запасы чогулган - Улуу көлдөр жайгашкан. Түндүк Американын дарыяларынын жылдык орточо чыгымы 8200 км3. Атлантика океанына Миссисипи жана Ыйык Лаврентий, Тынч океанга Юкон, Колумбия, Колорадо, Фрейзер, Түндүк Муз океанга Макензи, Нельсон ж. б. дарыялары куят. Ниагара дарыянын нугунда бийиктиги 50 м, туурасы 800 -мге жеткен эң чоң Ниагара шаркыратмасы жайгашкан. Материктин түндүгүндө мөңгүнүн жана тектон кыймылдын аракетинен пайда болгон ири көлдөр (Улуу көлдөр, Виннипег, Манитоба, Чоң Эрксиз көл, Чоң Аюулуу көлу, Бугулуу көл ж. б.) бар. Борбордук Американын ири көлдөрү: Никарагуа, Манагуа, Чоң Туздуу көл. Жээк ойдуңдарда лагуна көлдөрү, Кордильера тоолорунда жанартоо көлдөрү кездешет. Мексика тайпак тоосунун түштүгүндө жана Борбордук Америкада тропиктик дайыма жашыл токой, сейрек токой жана саванна өсөт. Эң четки түндүгүнөн башка бардык жеринин ландшафты антропогендик таасирден дээрлик өзгөргөн. Фаунасында Евразияга мүнөздүү жаныбарлардын бардык түрлөрү кездешип, анын бир нечеси (кой бука, бизон, чүткөр, ондатра, сасык кашкулак, гризли аюусу ж. б.) - эндемиктер. Коргоого алынган 50дөн ашык ул. парк жана коруктар уюштурулган. Белгилүүлөрү: Йеллоустон улуттук паркы, Чоң Каньон, Йосемити улуттук паркы, Банф, Жаспер, Секвойл, Эверглейдс ж. б. Изилдөө тарыхынан. 0. кылымдарда Гренландияда отурукташа баштаган нормандар 11-13-кылымда эле материктин түндүк-чыгыш жээктеринде болушса да, алардын географиялык ачууларын европалыктар билген эмес. Tагыраак айтканда жаңы жер катары 1492-жылдын 12-октябрында, Xристофор Колумб башкарган испан экспедициясы келген күнү белгилүү болгон. Ал 1492-1503-ж. аралыгында Чоң жана Кичи Антиль а-н, Кариб деңизинин Гондурас, Никарагуа, Коста-Рика жак жээктерин жана Панама мойногун ачкан. Ошондон тарта бул аймак европалыктардын кызыгуусун арттырып, Колумбдун аркасынан француздар (Ж. Картье ж. б.) жана англичандар (Ж. Девис, Генри Гудзон, Р. Байлот, В. Баффин, А. Маккензи ж. б.) материктин түндүк жана борбордук бөлүгүнө жетишкен. Ал эми испаниялык саякатчылар (Э. Кортес ж. б.) Борбордук Американы бир нече ирет кесип өтүп, Тынч океанга чыгышкан. Ошондой эле Түндүк Американын изилденишине орус саякатчылары да зор салымын кошкон. 18-кылымда орус изилдөөчүлөрү В. Беринг, А. Чириков Түндүк Американын батышындагы Тынч океандын жээгиндеги аралдарды жана Аляска жарым аралын картага тушүрүшкөн. Аляскага орус дениз саякатчысы Г. Шелихов орустарды отурукташтырып, «Россия Америкасын» негиздеген. Түндүк Американы ээликке айландырууда европа колонизаторлор жергесинде индей, эскимос жана алеут урууларын массалык түрдө кырып, калгандарын атайын резервацияларга айдашкан. Алардын ордунда француздар негиздеген Канада мамлекети, англистар ээлик кылган АКШ жана испандар түптөгөн Мексика жана Борбордук Америка өлкөлөрү пайда болгон. Ал эми россиялыктар материктин түндүк-батышынын катаал табиятынан улам өздөштүрүүдөн баш тартып, Алясканы жана бир нече аралдарды 1867-ж. АКШга сатып жиберген.
Калкы. Түндүк Американын калкы 3 расадан турат: европалыктар келгенге чейин материкти мекендеген индейлер, эскимостор жана Азиядан келген моңголоиддер, европа келгиндер - европоиддер жана Африкадан чыккан негроиддер. Басымдуу бөлүгүн Европадан келген имигранттар (англистер, ирландиялыктар, немистер), афроамерикалыктар (17-18-кылымда Африкадан алынып келинген эрксиздердин тукумдары), ошондой эле аралаш расалык топтор (метистер, мулаттар ж. б.) түзөт. Азыраагы - Азиядан келгендер (негизинея кытайлар) жана индейлер, эскимостор, алеуттар. Негизинен англис, француз жана испан тилдеринде сүйлөшөт.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Фармация
Фармация — дарыларды издеп табуу, изилдөө, аларды даярдоо, сактоо жана берүү, дары менен камсыз кылууну уюштуруу боюнча иш-аракеттерди жүргүзүүчү илимий-практикалык тармак. Фармакология илими менен бирдикте дарылар жөнүндөгү окууну түзөт.
Фармацияга фармацевтикалык химия, дарылардын технологиясы жана дары формалар, соттук химия, фармакогнозия жана башкалар кирет. Фармациянын келечектеги багыты — биоформация. Фармацевттик мекемелерге илим изилдөө институттар, дарыларды даярдоочу лаборатория жана ишканалар, дары өсүмдүктөрдү чогултуу жана иштетүүнү жетектеген мекемелер, аптекалар жана дары сактоочу жайлар кирет. Фармация боюнча адистер фармацевт деп аталат.
Фармацевт
Дары-дармек боюнча жогорку же орто билимдүү адис. Ал аптекада, химиялык - фармацевттик заводдордо дары даярдоо боюнча иштейт. Кыргызстанда фармацевттер медициналык институттардын фармацевттик факультетинде даярдалат.
Абдылдаев Бекеш
1957-жылы А. Н. Островский атындагы Ташкент көркөм театр өнөрү институтун бүткөн.
1957 — 1959-жылдары Ысык-Көл (мурунку Пржевальск) облустук драма театрында актёр, 1959-жылдан «Кыргызфильм» киностудиясында режиссёрдун ассистенти, 1962-жылдан адегенде 2-режиссёр, анан режиссёр болуп иштейт.
«Ой жүгүртүү»,« Проспект», «Жер кызы», «Тартуу», «Кыргызстан коммунисттеринин форуму», «Моюнга алуу» сыяктуу элүүдүн ашык киножурнал жана киноочерк, кыска жана толук метраждуу хроникалык-даректүү тасмаларды тарткан. Кыргызстан эгемендигин жарыялагандан кийин Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунда сабак берген.
Даректүү тасмалары: «Бак», «Өзгөндүк карыялар», «Нарын жылдыздары», «Рысжан», «Энергетиктердин достугу», «Нарындын жарыктары», «Саз жыйнаген адам», «Төкмө», «Кыргызстан — 71», «Почта», «Күмүш көгүчкөн» жана башка.
Оорук-Там айылы
Оорук-Там айылы — Нарын областынын Нарын районундагы Чет-Нура жана Дөбөлү окуруктарына карашту айыл.
Нарын дарыясынын оң жээгинен орун алган. Нарын шаарынан 130 км алыстыкта жайгашкан. 1956-жылы негизделген. Калкы 548 (1986 ж). Мектеп, клуб, китепкана, пункт бар.