cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гайморит
Катуу кармаган гайморит сасык тумоо, жогорку дем алуу органдарынын жана моюн бездеринин сезгенүү ооруларынан кийин, ошондой эле үстүңкү азуу тиштердин чирип, кабылдашынан пайда болушу мүмкүн. Бетке жасаган операциялардын кабылдоосу, кээ бир учурда жаак сөөгүнүн травма алышы да гаймориттин өөрчүшүнө шарт түзөт.
Катуу кармаган гаймориттин алдын албоо жана ал ооруну өз убагында дарылабоо анын мезгил-мезгили менен кайталанып туруучу өнөкөт түрүнө өтүшүнө алып келет. Сезгенүүдө пайда болгон суюктук топтолуп, өзүнчө бир жагымсыз сезим пайда кылат. Көңдөй соо кезинде ал суюктук аз-аздан мурун көңдөйү аркылуу сыртка чыгып турат. Ал эми гайморитте суюктук агып чыгуучу жолдун чел кабыгы көөп, башкача айтканда шишип жол тосулуп, суюктук чогулат.
Катуу кармаган гайморитте дене ысып, көңүл айнып, чыйрыгат, баш ооруп, маңдай аркылуу мурунга өтөт, чыдатпай ооруп, тез-тез кайталанып турат жана оорулуу эңкейгенде, жөтөлгөндө же чүчкүргөндө күчөйт. Оорулуу дайыма жарыкты жакшы карай албай, көзүнөн жаш агат. Оорулуунун мурду бүтүп, мурундан былжыр же ириңдүү сасык суюктук агат, жыт сезүү начарлап, көз шишийт, алы кетип, тез чарчайт, мурун бүтөт.
Өнөкөт гаймориттин кабылдоосу көп ооруларга (мисалы: менингоэнцефалит, мээнин абсцесси жана башка) дуушар кылат. Гайморитти туура диагноз коюп врач дарылайт. Алдын алууда гайморитке себеп болуучу ооруну убагында дарылоо, суукка урунбоо мааниге ээ.
Колдонулган адабияттар
Гайморит
Жалпак курттар
Жалпак курттар (лат. Platyhelmintes) – жөнөкөй түзүлүштүү курттар тиби. Денеси кош симметриялуу, узун, жалпак. Узундугу 0,2 ммден 18 мге чейин жетет. Эркин жашоочуларынын денеси кирпикчелүү эпителий менен, мителериники ядросуз катмар (тегумент) менен капталган. Мителеринин соргучтары бар. Жалпак курттар алгачкы ооздуу, алардын дене көңдөйү жок (органынын ортосу паренхима менен толгон), үч түйүлдүк жалбыракчалардан – экто-, энто- жана мезодермадан өөрчүйт жана кан тамыр, дем алуу органдары жок. Жалпак курттардын ичинде киши жана жаныбарларга коркунучтуу мителер да бар. Алар морфологиялык-физиологиялык өзгөчөлүктөрүнө жараша 3 класска (кирпикчелүүлөр, соргуч курттар жана тасма курттар) бөлүнөт. 12 500гө жакын түрү белгилүү. Деңизде, тузсуз сууда жана кургакта жашап, дээрлик көбү мителер.
Аталаш
Аталаш - атасы бир, энеси башка бир туугандар. Көчмөн турмуштун шартында кыргыздарда көп аял алуу салты өкүм сүргөндүктөн, бир эркектин бир нече аялынан төрөлгөн балдары аталаш деп аталган. Аялы өлгөн же ажырашкан эркек башка аял алса, анын баштагы ж-а жаңы аялынан тапкан балдары да аталаш болот.
Атом физикасы
Атом физикасы - физиканын атом түзүлүшүн, касиетин жана андагы элементардык процесстерди изилдеп үйрөтүүчү бөлүмү. 19-кылымдын акыры жана 20-кылымдын башында физикада бир нече илимий ачылыштар болгон. А. Беккерель радиоактивдүүлүк кубулушун (1896), англиялык физик Ж. Томсон электронду (1897) ачкан. П. Кюри жана М. Склодовская-Кюри радиоактивдүүлүк кубулушун терең изилдеп, атом бир нече элементардык бөлүкчөлөрдөн турарын, башкача айтканда структурасы татаал экенин далилдешкен. Бул ачылыштардан жана изилдөөлөрдөн кийин, атом заряддалган бөлүкчөлөрдүн өз ара аракеттешүүчү системасы деп каралып, атом моделинин структуралык үлгүсү түзүлгөн. Бул илимий ачылыштар атом физикасынын өнүгүшүнө түрткү болду. Англиялык физик Э. Резерфорддун 1911-жылы атом ядросун аныкташы атом физикасынын өнүгүшүндөгү эң маанилүү этап болгон. Резерфорд планеталык атом моделин сунуш кылган. Бул боюнча атом борборунда оң заряддуу оор ядро жана ядронун тегерегинде кандайдыр орбиталар боюнча кыймылдоочу терс заряддуу жеңил электрондор жайгашкан. Резерфорд бул моделди оор элементтердин атомдорунун таасиринен a-бөлүкчөлөрдүн чачыроо бурчунун чоңдуктарына негиздеген. Бирок, бул модель турактуу нур чыгарышын, нурлануу спектри сызыктуу экенин жана фотоэлектр кубулушун түшүндүрө алган эмес. Немец физиги М. Планктын квант теориясы гана заттын атомдору электр-магниттик энергияны айрым порциялар (жарык кванты) менен чыгарарын жана анын Е энергиясы чыгарылган нурдун жыштыгына n түз пропорциялаш экенин далилдеди: E=hn, h - Планк турактуулугу. Атомдун түзүлүшү жөнүндөгү квант теориясына даниялык физик Н. Бор 2 постулатты айтуу менен эң маанилүү салым киргизген.
Хамид Зияевич Зияев
Хамид Зияев (өзбекче: Hamid Ziyoyev; 15-июнь, 1923, Ташкент – 13-июль, 2015, Ташкент) — өзбекстандык белгилүү тарыхчы окумуштуу. Өзбекстан илимине эмгек сиңирген ишмер (1989), тарых илимдеринин доктору, профессор (1968), Улуу Ата мекендик согуштун ардагери.
Наббург
Наббург - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Швандорф (район)|Швандорф районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6041 (2010-ж.). Аянты – 62.39 км2.
Хамид Зияевич Зияев
Илимий ишмердиги
Ал Өзбекстандын гана эмес, Казакстан менен Кыргызстандын да тарыхчы адистерин даярдоого салым кошкон.
Наамдары. Даражалары.
«Жасорат» (“Эрдик”) медалы менен сыйланган (1994). Өзбекстан илимине эмгек сиңирген ишмер (1989). Тарых илимдеринин доктору. Профессор (1968).
Дебет (солкаттам)
Дебет (солкаттам) (от лат. debet  – ал карыз) – 1) 2 жактуу тизмек таризиндеги бухгалтердик эсептин сол танабы. Бар мүлкүн, акча каражатынын кыймылын, товардык-материалдык баалуулуктардын корун (даяр продукцияны, бүтөлек өндүрүштү ж. б.) каттоого алуу үчүн колдонулган эсептеги баалуулуктардын саны ар айдын башында Д-те көрсөтүлөт да, жаңы келип түшкөндөр ай ичинде катталып турат. Бар мүлк менен каражат булактарынын кыймылын каттоого алуу үчүн колдонулган эсептеги булактардын азайуусуна алып келген чарбачылык аткарымдары Д-те чагылдырылат. Бухгалтердик эсептеги баардык аткарымдар өзара байланышы бар эсепке 2 ирет (бирдей кошундуда) жазылат: Д-те бир эсеп, кредитте башкасы; 2) жеке жана юридикалык жактар менен чарбачылык боюнча өзара байланыштын натыйжасында төлөнө же алына турган кошунду. Д. активинде каражат көлөмүнүн өсүүсү, пассивинде төмөндөөсү белгиленет.
Апелляциялык сот
Апелляциялык сот – бир катар мамлекеттердеги али мыйзамдуу күчүнө кирелек сот чечимдери менен өкүмдөрүн кайра карай турган сот органдары. Апелляциялык сот далилдерди кайрадан иликтеп чыгып, мурда чыккан чечимдерди бекитүүгө же жаңы чечим кабыл алууга акылуу.
Чуваштар
Чуваштар - Россия Федерациясын жана ага чектеш жерлерди байырлаган калк. Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктешүүсүндө батыш хунну тобунун булгар бутагында сүйлөшөт. Чуваш тили аймактык жактан жогорку жана төмөнкү диалектилерге бөлүнөт. Чуваш тили түрк тилдеринен обочо жайгашкандыгынын натыйжасында байыркы иран, финн-угор, славян тилдеринин тийгизген таасири байкалат. Бул процессте, өзгөчө кошуна жашаган финн-угор элдеринин таасири зор. Калктын жалпы саны 2 млн. жакын. Христиан дининин православие багытын тутунушат. Чуваштар этнос катары Алтын Ордо жана Казак хандыгынын (16-к.) тушунда калыптанган.
Жалбыракчылдар
Жалбыракчылдар — (лат. Phyllobates) даракта жашоочу бакалардын бир уруусу.
Анжыян (абамайдан)
Анжыян аскер аэродрому жана Анжыян эларалык абамайданы (Andijon Xalqaro Aeroporti) — Өзбекстан Республикасынын Анжыян облусундагы Анжыян шаарынын биргелешкен эларалык жана аскер абамайданы. Анжыян шаарынын түштүк-батыш тарабында жайгашкан.
Дебет калдыгы
Дебет калдыгы – чарбачылык ишкердүүлүктүн жыйынтыгы боюнча карыз.
Алма
Алма (Malus) - роза гүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык, күбүлмө жалбырактуу мөмөлүү дарак. Бутагы ар кандай узундукта. Кыска бутактарында гүлдөөчү (мөмө байлоочу) бүчүрлөрү өсөт. Жалбырагы саптуу, жылаңач. Топгүлү - чатырча. Анын 36 түрү (башка маалыматтар боюнча 150дөй) бар. Көбүнүн мөмөсү (5 уялуу, ар биринде 2ден уругу болот) желет. Кавказ, Кичи Азия, Иран, Крым, Кытай, Монголияда ж. б. өстүрүлөт.
Айрым түрлөрү (сибирь, Нездведский ж. б.) кооздук үчүн да өстүрүлөт. Жыгачы катуу, жакшы сүрүлүп, жылмаланат; буюм, эмерек жасоо ишинде пайдаланылат. Анын миңдей сорту чыгарылган, түшүмү сортуна, өсүү шартына, жашына жараша болот. Кыргызстанда алманын 23төн ашык сорту (ак А., Бурхардт ренети, Рашида, Уэлси, Кыргыз кыштыгы, Симиренко ренети ж. б.) райондоштурулган. Бышып жетилишине жараша жайкы, күзгү, кышкы сорттору болот, кыйыштырылып өстүрүлөт. Уругунан өстүрүлгөнү селекцияда колдонулат. Алма зыянкечтери: алма бити, алма күбөсү, алма мөмө жегичи ж. б. илдеттери; алма чакалайы, мөмө чириги, кара рак ж. б.
Эрнст Мах
Мах Эрнст - (ˈɛɐnst ˈmax) (1838—1916) — эмпириокритицизмди негиздегендердин бири, анын ысмы боюнча ал махизм деп да аталат. Ал өзүнүн тармагында көптөгөн ачылыштарды жараткан ири австриялык физик болгон. Мах бир катар эмгектерин жарыялагандан кийин философ катарында тааныла баштайт, ал өз эмгектеринде физикада пайда болгон кризисти классикалык физиканын түпнегизи болгон теориялык түшүнүктөрүнүн жардамы менен чечүүгө аракеттенет.
Адам таанымы
Мах адам таанымы туюмдан башталат дегенге таянат, аларды элементтер деп атайт, элементтер нейтралдык мүнөзгө ээ болушат дейт. Ал мындай деп жазат: «Ошентип кабылдоо элестетүү, эрк, сезүү сыяктуу эле, бир сөз менен айтканда — бүткүл тышкы жана ички дүйнө анча көп эмес сандагы бир тектүү элементтерден түзүлөт да, бир кыйла начар же бир кыйла бекем байланыштарды пайда кылып турат. Бул элементтерди адатта туюмдар деп аташат. Бул аталыш аркылуу белгилүү бир жактуу теория түшүнүлгөндүктөн, биз кыскача гана элементтер жөнүндө айтканды артык көрөбүз... мына ошондо бардык изилдөөлөр ошол элементтердин байланыштарын аныктоого келип такалат» [Туюмдарды талдоо жана физикалык нерсенин психикалык нерсеге мамилеси. СПб., 1907. 27-28-6.]. Ал «нерселер, тело, материя — алардын элементтеринин байланыштарынан башка эч нерсе эмес» [Ошонун өзүндө. 15-6] деп баса белгилейт.
ойломду үнөмдүү жана нукура талаптары
Мах илим колдонууга тийиш болгон эки негизги талапты көтөрүп чыгат, алар: ойломду үнөмдүү жана нукура, сүрөттөө менен чектелүүчү илимге умтулуу. Ойломду үнөмдөө принциби Мах тарабынан анын механика тармагындагы изилдөөлөрүнө байланыштуу коюлган. Мах механика реалдуулуктун жетилген жана бирден бир сүрөттөлүшү эмес деген ойду айтат. Ушуга негизденип, Ньютондун мейкиндик менен убакыттын абсолюттуулугу жөнүндөгү түшүнүгүн сынга алат, физикалык мыйзамдар массалардын өз ара аракеттери менен байланыштуу деп ырастайт ( бул анын өзү тарабынан «Махтын принциби» деп аталат); бул ырастоо Ньютондун мейкиндик жана убакыт абсолюттук нерселер, анткени тартылуучу массалардын бөлүнүшүнө көз каранды эмес деген жобосун төгүнгө чыгарган.
Эйнштейн Мах тууралуу
Мах ойломду үнөмдөөнү таанымдын негизги мүнөздөмөсү деп жарыялоо менен аша чабат. Дарвиндин табийгый тандоо жөнүндөгү окуусун адамга колдонуу менен Мах, организмдер өзүн өзү сактоого жана жашоого туруштук берүүгө карата болгон биологиялык инстинкттин таасири менен чындыктын фактыларына «ылайыкташып алат», бул ойломду үнөмдөө дегендик болот деп эсептейт.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Ян Амос Коменский
Коменский, Ян Амос (чех. Jan Amos Komenský, лат. Comenius; Жалга Куран айынын 28-күнү 1592 ж., Нивница, Түштүк Моравия — Жетинин айы 15-күнү 1670 ж., Амстердам) - Чех элинин улуу ойчулу, педагог, коомдук ишмер. Бүт өмүрүн таалим тарбия көйгөйлөрүн иштеп чыгуу, ал аркылуу дүйнө элдери арасында өз ара бири-бирин жакшылап түшүнүп ырыс-ынтымакта жашоосуна багыт берүүгө арнаган Коменьский философиясы («пансофия»-бардыгын бардык нерсеге үйрөтүү) инсанды өнүктүрүүнүн комплекстүү методдору, программалары учурунда утопия катары кабылданып 20 кылымда гана татыктуу баасын алган. Ал «Дидактика» аттуу эмгегинде (1628–30, 1849-ж. жарыяланган) жалпы универсалдуу билим берүү теориясын иштеп чыкан. «Улуу дидактика» (1633–38) аттуу эмгеги узак мезгил орто билим берүүнүн теориялык базасы катары кызмат кылган.
Коменьский алгач билим берүүнүн сабак принцибине артыкчылык берүү менен физика, геометрия, география, астрономия, тарых боюнча оригиналдуу окуу китептерди даярдаган. Кийинчерээк адам дүйнө тууралуу билимдердин бир түйүнгө бириккен системасын алышы зарыл деген ишенимге келген. «Тилдердин ачык эшиги» (1631), «Сүрөттөн сезим менен кабыл алынуучу буюмдар дүйнөсү» (1681) аттуу китептерин негиздеп, тилегин ишке ашырууга далалат жасаган. Коменьский педагогикалык чыгармаларынын толук 4 томдук топтому 1654-ж. Амстердамда латын тилинде жарык көргөн.
Дүйнөлүк коомчулук Коменьский педагогика илиминин – негиздөөчүсү катары таанышат. Азыр күндөлүк педагогикалык процессте бекем орун алып, активдүү колдонулган жалпы билим берүү, класстык сабак, көрсөтмөлүү окутуу методу, эне тилде окутуунун артыкчылыгы, танапис, каникул, чейректер, мектеп тизими, мектеп имаратынын физикалык чөйрөсү, мектеп бакчасы, мектеп аянтчасы, дене тарбия, музыканын өзүнчө атайын сабак катары окутулушу жөнүндөгү ж. б. таамай так түшүнүктөр жана өрнөктүү эреже салттар эң алгач Коменьскийдин эмгектеринде аныкталган. Демек, Коменьский теориялык жана практикалык табылгалары 4 кылымга жакын мезгил өтсө да өз наркын, баасын жоготпой тескерисинче актуалдуулугу артып барат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Изологиялык катар
Изологиялык катар - функциялык топтору жана көмүртек скелети бирдей, бирок каныкпагандык даражасы менен айырмаланган углеводород жана андан алынган заттар тобу. Ар бир И. к. каныкпаган байланыштар көбөйөт. Изологдор аралыгында туруктуу сандык айырмасы 2Н болот. Углеводороддор жөнөкөй И.к. этан С2Н6, этилен С2Н4 жана ацетилен С2Н2. Бул катардын функциялык туундулары, мис., пропан СН3 -СН2 -СООН, акрил СН2 =СНСООН к-талары.
Барымта
Барымта - өткөн доорлордо кыргыз, казак, каракалпак, башкыр жана башка көчмөн элдерде мүлктөй алынуучу доо болгон. Айрым учурларда барымта кан төгүү аркылуу өч алууга чейин жеткен. Барымта кармоо жеке адамдын ортосунда эмес, уруу менен уруунун же коңшулаш элдердин, кээде айыл менен айылдын ортосунда болуп турган. Анын уюштуруучусу жана шыктандыруучусу уруу башчылары болушкан. Уруулардын, мамлекеттердин ортосунда түзүлгөн келишимдердин жана башка алакалардын так аткарылышын көзөмөлдөө максатында барымта кармоо салты байыркы доорлордон эле белгилүү. Энесай кыргыздарында бул салт "аманат" деп аталганын орус булактары баяндайт.
Бериташвили Иван Соломонович
Бериташвили Иван Соломонович (10. 1. 1885-29. 12. 1974) - советтик физиолог, СССР ИАнын (1939), СССР медицина ИАнын (1944), ГССР ИАнын акад. (1941) Социалисттик Эмгектин Баатыры (1964). Петербург университетин бүтүргөн (1910). Одесса университетинде 1915-19-ж. приват-доцент. 1919-жылдан Тбилисидеги университеттин профессор 1985-жылдан Тбилиси университетинин алдындагы Физиол. институтунун директору, 1951-жылдан ГССР ИАнын Физиол. институтунда илимий жетекчи.
Бериташвилинин негизги эмгектери булчуң жана нерв системасынын физиологиясына арналган. Ал мээнин түзүлүшүнүн өзгөчөлүгүн жана жогорку нерв иш-аракетинин татаал мыйзам ченемин изилдеген. Акыл-эстин жана анын түзүлүшүнүн, физиологиялык, психол. жана физикалык -химиялык негизин үйрөнүү боюнча чоң иштерди жүргүзгөн. СССР Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1941), Ленин ордени, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Атом электр станциясы (АЭС)
Атом электр станциясы (АЭС) - ядролук энергияны электр энергиясына айландыруучу курулуштардын комплекси. АЭСте ядролук реактордогу кээ бир оор элементтердин, негизинен уран (233U, 235U), плутоний (239Pu) ядролорунун бөлүнүшүнүн уланма реакциясынын натыйжасында пайда болгон жылуулук кадимки эле жылуулук электр станцияларындай электр энергиясына айландырылат. Урандын же плутонийдин 1 г изотобу бөлүнгөндө 22,5 МВтНка жакын энергия бөлүнүп чыгат. Бул 2,8 т шарттуу отунду жакканда алынуучу энергияга барабар. АЭСтер ядролук энергетиканын негизин түзөт. Дүйнөдөгү эң биринчи кубаттуулугу 5 МВт болгон АЭС Россиянын Обнинск шаарында ишке киргизилген. Азыркы кезде иштеп жаткан АЭСтердин жалпы кубаттуулугу 6 ГВттан ашык. АЭСтерде көп учурда жылуулук нейтрондору менен иштөөчү реактордун 2 түрү: тулкулук суусуулук реакторлор жана каналдык графит-суулук реакторлор колдонулат. Жылуулук алып жүргүчтүн түрүнө жана агрегаттык абалына жараша АЭСтин термодинамикалык мерчими тандалат. Көпчүлүк АЭСтин электр жабдуулары кадимки жылуулук электр станциясындагыдай эле болот.
Элдик мелдештер
Элдик мелдештер. Уюткулуу кыргызда мелдеш – тубаса өзүнчө ар-намыс. Ат чабуу, балбан күрөшүү, ордо атуу, эр эңиш, бута ( жамбы ) атуу, аркан тартуу, тогуз кумалак, упай, жөө жарыш... Мындан башка биз айтпай кеткен сонун-сонун оюн-зооктор элибиздин дөөлөтүн, сөөлөтүн укмуштай арттырат. Андай мелдештерге (жарыштарга) айыл-айыл, урук-урук, уруу-уруу ортосунда мелдештер кирет. Кийинки чактары район-район, област-област жана башка республика- мамлекеттер менен и ара мелдешке чыгуубуз бар. Бул боюнча заманында да таң-тамаша мыкты өткөрүлгөн. Ошол салттар азыр да жанданууда. Бул эл-журтубузду, келечек муундарды патриоттукка үндөйт. Мелдеште байгелер коюлган. Аларга төө баштаган бир тогуз, жылкы, уй, топоз, кой-эчки, жамбы (күмүш, алтын ) аң терилери, ат жабдыктары, акча, боз үй жана башка нак турган. Буларды калыс даекчилер кармап тараткан.
Адабият
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү”  Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3
Эркечтам
Эркечтам – Алайдагы (Ош уезди) чегарачылар турган чеп. 1885-жылы Кызылсуунун боюна курулган. Эркечтам Чыгыш Түркстандан Ферганага кеткен жолдо жайгашкандыктан, Кербендерди текшерүүчү бажыкана катары да милдет аткарган. 1886-жылдан Алай болушунун ордосу болгон.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Энелик клетка
Энелик клетка — аялдардын жыныс клеткасы.
Энелик безде өөрчүйт. Негизги аткарган кызматы организмдин көбөйүү процессине катышат. Ал аталык жыныс клеткасы менен биригип зигота же уруктанган клетканы пайда кылат. Зиготадан түйүлдүк өөрчүйт. Энелик клетка башка клеткалардай эле ядро, цитоплазма, мембрана жана органоиддерден турат. Бирок аткарган кызматына жараша бир топ өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. Ядро энелик тукум куума касиеттерди алып жүрүүчү хромосомалардын гаплоиддик жыйындысы жайгашкан. Цитоплазмада түйүлдүктүн өөрчүшүнө керектүү сары түстөгү азык заттын запасы болот. Энелик клетканын формасы шар сымал келип, бир аз кыймылдоого жөндөмдүү. Энелик безде пайда болгон энелик клетка грааф ыйлаакчасы жарылып ич көңдөйүнө түшөт. Бул процесс овуляция деп аталат. Ал жерден жатын түтүгүнүн желпүүрү менен жатын түтүгү аркылуу жатынды карай жылат. Анан жатындын түтүкчөлөрүнө түшүп акырын жыла баштап, эркектин урук клеткасы (сперматозоид) менен кезиксе уруктануу процесси жүрөт. Энелик клетка уруктанган убакта да жетилүү процесси бүтө элек болот.
Аракетсиздик
Аракетсиздик – кылмыштуу жосундун (кылмыштуу А.), ошондой эле административдик укук бузуучулуктун (кылык) түрү; тийиштүү адамдардын өзүнө тагылган укуктук милдеттенмелеринин негизинде жасоосу жана жасоого тийиш болгон аракеттерди жасабай коюусунан көрүнгөн, коомго коркунуч келтирген (кылмыштуу А. аркылуу) же коом үчүн зыяндуу укукка каршы солгун күнөөлүү жүрүм-турум.
Энелик клетка
Жаш жыныс клетка (овоцит) экинчи жолу бөлүнүп (мейоз) жетилген энелик клеткага айланат. Уруктануу бүтөр замат зиготанын тегерегинде атайын кабык пайда болуп, ал энелик клеткага ашыкча сперматозоиддердин киришине тоскоол болот.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Москва Кремли
Москва Кремли – орус архитектурасынын көрүнүктүү эстелиги. Москванын эң байыркы бөлүгү, өлкөдөгү башкы коомдук саясий, руханий-диний, тарыхый-коомдук комплекс. Анда Орусыя өкмөтүнүн имараттары жайгашкан. Орус Федерасыянын президенти жайгашкан жер. Адегенде Боровицкий дөңсөөсүндө чакан чеп кыштак катары түшкөн. 13-кылымда алгачкы таш храмдар жана Успенье собору (1327), Ионн Лествичник чиркөөсү (1329), Спас собору менен монастыры (1330), Архангел собору (1333) курулган. «Кремль» деген ат 14-кылымда коюлган. Князь Юрий Долгорукийдин (1156) буйругу боюнча Москва Кремли 5–6 эсе кеңейтилген. 14–15-кылымда ак таш менен дубалдар жана мунаралар тургузулган. 16-кылымдын орто ченинде падышалардын резиденциясына айланган. 14–16-кылымда татарлардын жана литвалыктардын бир катар кол салуусуна туруштук берген эң мыкты чептерден болгон. 1487–91-жылы аянты 500 м2ди түзгөн. Кырдуу палата салынган. Сенат имараты классицизм стилинде курулган (Архитектор М. Ф. Казаков). Архитектор К. А. Тондун долбоору боюнча Кремлдин чоң двореци (1839–49) жана Курал-жарак палатасынын жаңы имараты (1844–51) тургузулган. Сенат имаратында орус чеберлеринин эстеликтеринен Падыша-замбирек, Падыша-коңгуроо бар. В. И. Лениндин сунушу боюнча (1918-жылы 17-май) Москва Кремли изилденип, оңдоло баштаган. Совет бийлигинин тушунда Кремлдин съезддер двореци (1959–61), В. И. Ленинге эстелик жана башкалар. көп имараттар, музейлер, эстеликтер тургузулган. Өлкөдөгү зор окуялар (съезд, салтанаттуу чогулуштар, концерттер жана башкалар. иш-чаралар) Москва Кремлинде өтөт. Москва Кремли Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.
Соголь-Кика дарыясы
Соголь-Кика — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тоголь-Кы дарыясынын сол жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Риштан чопо кени
Риштан чопо кени  Баткен облусунун Кадамжай районунда, Риштан шаарчасынан 14 км түштүктө, Алай кырка тоосунун түндүк этегинде. 1970-ж. табылган. Кен аймагын палеоген мезгилинде пайда болгон кумдук менен чопонун катмарчалары түзөт. Көпчүлүк жерде алардын үстүн антропоген чөкмөлөрү жаап калган. Пайдалуу катмар кызгылтым түстөгү чоподон турат. Анын калыңдыгы 60 мге, узундугу 7–8 кмге жетет. Чопо жогорку даражадагы ийилгичтик, суукка чыдамдуулук, эрибестик касиеттерге ээ. Ошондуктан андан дренаж куурларын жасоого болот. Запасы 6 млн м3.
Аталык урук
Аталык урук - бир атадан таралган кандаш туугандардын экзогамдык коллективи (туугандардын жамааты), патрилиниялык урук, өздөрүнүн бир топ экендигин аңдап түшүнүшкөн, бир атадан таралган кандаш туугандардын экзогамдык коллективи (жамааты). Өзүнүн бир топ экендигин аңдоо уруунун атынан, бир атадан тарагандыгына ишенүүлөрүнөн ж.б. байкалат. Аталык урук алгачкы общиналык (жамааттык) коом бузулуп бараткан доорго мүнөздүү, бирок анын алгачкы формалары бүгүнкү күндөгү айрым элдерде (австралиялыктардын бир бөлүгү, индейлер ж.б.) жолугат. Арабдарда, банту элдеринин айрым топторунда ж.б. аталык урук эндогамдык мүнөзгө өткөн.
Алма бити
Алма бити (Аphis pomi Deg) - муунак буттуулар тибиндеги тең канаттуулар түркүмүнүн өкүлү; алма зыянкечи. Анын көп түрү бар. Алма жашыл бити - алма өскөн бардык жерде кездешип, көбүнчө жаш мөмө бакта, алма, алмурут, бийалма жана ыргай, четин, долоного зыян келтирет. Ал жашыл түстө, башы күрөңжашыл, жаш бутактын учун, жалбырак ширесин соруп азыктангандыктан жалбырак түрүлүп, бутак ийрейип өсөт. Жумурткасы жаш өркүндө кыштап, мөмө бак бүчүр байлап, алма гүлдөгөндө жумурткадан биттер чыгат. Ал жылына 8 (түндүктө) же 19 (түштүктө) жолу тукумдайт. 3ыянкеч жайдын толугунда көп, экинчи жарымында жалбырак өркүндөрү өсүүсүн токтоткондо аз болот. Каршы күрөшүүдө аны жок кылуучу мите чабармандарды, элкайдакөчөттү алма багына коё берүү, алма зыянкечтерине туруктуу сортторун отургузуу жана химикат чачуу керек.
Коллеж
Франция, Бельгия, Швейцария (кээ бир гана кантондорунда) жана Африка менен Азиянын айрым өлкөлөрүндө толук эмес орто же орто билим берүү окуу жайы. Бельгияда коллеж – кыздар орто мектеби болуп эсептелет.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Чырга
Чырга - ар кандай майда айбанаттын терисинен, көбүнчө түлкүгө окшотуп жасалган кеп, сөлөкөт. Чырга бүркүттү, ителгини ууга салууга көнүктүрүү жана алардын тапка киргенин билүү үчүн колдонулат. Ал түлкүнүн терисине (кээде суур, түлкүнүн куйругун байлап) саман, чөп тыгып жасалат. Атчан киши чырганы узун жипке байлап, булактатып сүйрөп жөнөгөн учурда бүркүтчү дөңсөө жерден бүркүттү кое берет. Чырганы бүркүткө адегенде чукул, андан кийин улам алыс жерден алдырып машыктырат. Чырга алдыруу – бүркүт, ителги таптоонун акыркы этабы болуп эсептелет.
Жалбыракмурундар
Жалбыракмурундар (лат. Phyllostomidae, Gray 1825) – жарганаттардын бир тукуму, буларга чоң жалбырак мурун (лат. Phyllostomus hastatus), жер чукурсымак жалбырак мурун (Glossophaga soricina), кидик жалбыракмурун (Micronycteris minuta), жалбыракмурундар (уруу) (Phyllostomus), кидик жалбыракмурундар (уруу) (Micronycteris) кирет.
Наадам
Наадам – монголдун элдик майрамдарынын бири. Аны монголдор “эр жигиттин үч оюну” (“Эрийн гурван наадам”, буга ат чабыш, жаа атыш жана күрөш кирет) деп да аташат. Адатта бул майрам жайкы токчулук убагында өткөрүлөт. Мурда бул спорт оюндары жалаң эркектердин сынагы менен чектелсе, эми ат чабыш менен жаа атышка аялзатынын өкүлдөрү да катышып калды. Соңку учурда бул оюнга кыргыздын ордо оюнуна окшогон төртүнчү оюн да кошулду. Бул оюн (шагаайн харваа) - эки топко бөлүнгөн оюнчулардын атайын жыгач “сака” (хясаа) менен чүкө атып мелдеши. Азырынча бул оюнга эркектер гана катышып келет. Улаан-Баатарда бул оюндар адатта 11-13-июлдун аралыгында уюштурулат. Мурда бул майрам июндун этегинде өтсө, ХХ кылымда аны 1921-жылкы анти-кытайлык улуттук боштондук көтөрүлүш жана мамлекеттин көз карандысыз деп жарыяланышынын датасы менен байланыштырып өткөрүп калышты. Борбор шаардагы наадамда аскердик парад жана концерт да уюштурулат.
Изомерлер
Изомерлер - курамы жана молекулярдык салмагы бирдей, бирок физикалык жана химиялык касиеттери боюнча бири биринен айырмаланган бирикмелер.
Ледовица
Ледовица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пичуг дарыясынын оң жээгинен 47 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Краснояр (Илишев району, Башкыртстан)
Краснояр — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Жаңы медведев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 198 киши. Почта индекси — 452274, ОКАТО коду — 80230856003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эдди Редмэйн
Э́двард Джон Дэ́вид Редмэ́йн (Edward John David Redmayne, 6-январь 1982, Лондон, Англия, Улуу Британия) — англиялык актёр. «Оскар», «Алтын глобус», BAFTA жана башка сыйлыктардын лауреаты.
«Ар нерсенин теориясы» тасмасында Стивен Хокингдин ролун жараткандан соң атагы чыккан.
Өмүр баяны
Эдди Редмэйн Улуу Британияда Лондон шаарында туулган. Колет Корт башталгыч мектебин бүтүргөн соң Итон коллежинде Уильям ханзаада менен бир класста окуган. Редмэйн ак көңүл жана сезимге берилүүчү өспүрүм болгон. Коллежде окуп жүргөн кезинде музыка майданындагы өзгөчө жетишкендиктери үчүн стипендия алчу — болочок актёр хордо соло аткарып жана пианинодо ойночу. Редмэйнди факультеттин старостасы кылып шайлашкан. Кийин ал Тринити коллежине искусство тарыхы факультетине которулуп, ал окуу жайды 2003-жылы аяктаган.
Эддинин дебюту 2002-жылы «Глобус» театрында Шекспирдин «Он экинчи түн» пьесасында болгон. Ошондой эле Critics' Circle Theatre Awards сыйлыгынын 50-чү сыйлоо аземинде Көрүнүктүү жаңы актёр номинациясын жеңип алган.
Эдди Редмейдин телевидениедеги иштерине BBC каналындагы «Тэсс Д’Эрбервилль» кичи-сериалы, «Жердин мыктылары» сериалы жана башка тасмалар кирет.
Редмэйн өспүрүм кезинен эле модель болуп иштеп баштаган. 2008-жылы Алекс Петтифер менен бирге Burberry үчүн модель болгон, ал эми 2012-жылы — Кара Делевинь менен. 2016-жылы Prada мода үйүнүн жаңы жүзү болгон.
Савале (Татышлин району, Башкыртстан)
Савале — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Акбулат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 102 киши. Почта индекси — 452844, ОКАТО коду — 80250805002.
Эдди Редмэйн
Өмүр баяны
«Ар нерсенин теориясы» тасмасындагы окумуштуу Стивен Хокингдин ролу актёрго «Оскар», «Алтын глобус», BAFTA сыйлыктарын алып келди.
Савале (Татышлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Далба
Далба – ителги, куш, ылаачынды үндөө жана таптоо үчүн колдонулуучу кыныктыргыч. Далба көгүчкөн, кыргоол сыяктуу куштардын канат-куйругунан жасалат.
Эдди Редмэйн
Өмүр баяны
2015-жылы Редмэйн дүйнөдөгү эң биринчи транссексуал жөнүндөгү «Даниялык кыз» тасмасына тартылган.
Жеке жашоосу
2014-жылы 15-декабрьда Редмэйн Ханне Багшого үйлөнгөн. Жубайлардын Айрис Мэри Редмэйн аттуу кызы жана Люк Ричард Багшо Редмэйн аттуу уулу бар.
Далба
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Бериш кутусу
Бериш кутусу - металл кесүүчү станоктордо иштетүүдө тетиктин же аспаптын беришин (жылдырылып берилишин) өзгөртүү үчүн арналган механизм. Бериштер өтө так жана белгилүү бир мыйзам ченем боюнча (мис, сай чыгаруучу станокто бурама сайдын кадамынын чоңдугуна карата) аныкталат. Бериш кутусу станоктун шпиндели, электр кыймылдаткычы же ылдамдык кутусунун жетелөөчү валы менен кыймылга келтирилет. Кинематикасы, конструкциясы жана арналышы боюнча Бериш кутусу көп түргө бөлүнөт. Конструкциясы жагынан Бериш кутусу Нортон, жылма шпонкалуу, жылма блок-туу, муфталуу (фрикциондук, муштумчалуу, электр-магниттик) же "меандр" түрүндөгү кыймыл өткөргүчтөрдөн турат. Кээде (2В440 станогу) Бериш кутусу вариатор түрүндө да болот. Бериш кутусу - универсалдуу токардык, фрезер жана жылмалоочу станоктордун негизги түйүндөрүнүн бири.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Дебитор
Дебитор (лат. debitor  – карызкор, милдеткер) – 1) чарбачылык субъекттерине акчалай же мүлк түрүндө карызы бар жеке же юридикалык жак; 2) жарандык укукта ошондой эле карызкор.
Атоналдуулук
Атоналдуулук (а... жана тоналдуулук) - тоналдуулуктун жоктугун билдирүүчү музыкалык термин. Белгилүү бир тоналдык борборду (тоника) угууга мүмкүн болбогон музыкага карата колдонулат. Термин хроматизмди интенсивдүү пайдалануу, диатониканын 7-баскычынан, мажор менен минордон, консонанс - тапшыруучу үч үндүктөн баш тартуу менен, ошонун натыйжасында тоналдуулуктун тутумдаш системасынан, модуляциянын жана тоналдык пландын мүмкүнчүлүгүнөн да баш тартуу менен байланышкан музыкалык чыгарманы жаратуучу музыкалык түзүлүштүн чоң областын камтыйт. Эпизоддук жактан тоналдык белгисиздик романтикалык гармонияда кезигет. 19-20-кылымда ченде музыкалык тилдин татаалданышынан улам Европада гармоникалык система пайда болгон. Атоналдуулукту негизинен додекафония, пуантизм, экспрессионизм сыяктуу чыгармачыл агымдар түзөт. А. Шёнберг, А. Берг, А. Веберн жана бир катар музыкалык теоретиктер «Атоналдуулук» терминин так эместиги үчүн сындашкан.
Найла
Найла - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Хоф (район)|Хоф районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 8305 (2006-ж.). Аянты – 37.05 км2. Naila-katholische-Kirche.jpg
Рынта (дарыя)
Рынта — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вагиль дарыясынын сол жээгинен 87 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 55 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Он-Арча, кыштак (Нарын)
Он-Арча кыштагы - Кыргызстандын Нарын облусундагы Нарын районуна караштуу кыштактын аты.
Бул кыштак Он-Арча айыл өкмөтүнө карайт, аны Эчки-Башы суусунун аталышынан улам Эчки-Башы кыштагы деп да коюшат.
Советтер Биримдигинин тушунда кыштак Тянь-Шань районунун "Коммунизм" колхозунун борбору болгон.
Жалпетеков Абдразак
Жалпетеков Абдразак - (14. 1. 1901, азыркы Нарын облусу, Кочкор району, Дөң-Алыш айылы – 3. 6. 1982, ошол эле жер) – мугалим, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1967), КР Эл агартуусунун отличниги (1946). Караколдогу мугалимдерди даярдоо курсун бүтүрүп (1922), кийин Фрунзе шаарындагы мугалимдер институтунун күндүзгү окуу бөлүмүн бүтүргөн (1937– 39). Базар-Турук (1922), Кара-Мойнок (1922–27), Кызыл-Дөбө (1927–30), Нарын облусу мектептер боюнча инспектор, методист (1930–37), Кум-Дөбө (1939–40) башталгыч мектептеринде мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, Талаа-Булак (1940–43; 1950–73), «Орток» орто мектептеринин директору (1943–50) болуп эмгектенген. Эмгек Кызыл Туу (1950), Ленин ордени (1954) жана медалдар менен сыйланган. Айылындагы «Орток» орто мектебине анын ысмы ыйгарылган (1993).
Он-Арча, кыштак (Нарын)
Кыштактагы алгачкы мектепти Сулайман Молдо ХХ кылымдын башында кургандыгы айтылат. Ал айылдыктарды арап жазмасындагы кат жазууга үйрөтүп, топурактан мектеп тургузган.
Жалпетеков Абдразак
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Он-Арча, кыштак (Нарын)
Совет доорундагы мектепти курууга чоң эмгек сиңирген башка бир айыл аксакалы - Жусуп Иманаалы уулу (Иманалиев) болгон.
1919-жылдан тартып мугалим болгон Жусуп Иманалиев учурунда Нарын, Ысык-Көл облустарында отузга жакын айылдык мектептин ачылышына салым кошкон. 1947-жылы Кыргызстанга эмгек сиңирген мугалим деген ардак наамга арзыган.
Пост-советтик доордо Эчки-Башы айылындагы мектепке Жусуп Иманаалы уулунун ысымы ыйгарылды.
Бул тоо койнундагы айылдан айтылуу манасчы Дуңкана Кочуке уулу чыккан. Анын варианты Кыргыз улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар бөлүмүндө сакталууда.
Эчки-Башыдан акын айым Жумакан Тынымсейитова, Кыргыз эл жазуучусу, Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын ээси Кеңеш Жусупов, кыргыздын чыгаан диктору Капар Алиев, архитектор Вера Алиева сыяктуу белгилүү зыялылар туулуп өскөн.
Ушул айылдан чыккан башка таанымал инсандардын арасында Кыргыз маданиятына эмгек сиңирген ишмерлер композитор Сайыргазы Түркмөнов менен Султан Мамбетбаев, тарых илимдеринин кандидаты, кыргыз айымдарынан чыккан тунгуч этнограф Какен Мамбеталиева, тилчи окумуштуу, филология илимдеринин кандидаты, Анкара университетинин профессору Гүлзуура Жумакунова, философия илимдеринин кандидаты, саясий илимдеринин доктору Гулмира Мамбеталиева,филология илимдеринин кандидаты Нуржан Нарынбаева ж.б. бар.
Айылдын атагын чыгаргандардын арасында Социалисттик Эмгектин Баатыры Мукамбет Кожоканов, учурунда Кыргызстандын мамлекеттик жана ички иштер тармагында иштеп, генерал даражасына жеткен, Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, мурдагы "Алтын" комиссиясынын мүчөсү Бейше Молдогазиев, Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, маркум Мукаш Эсеналиев, белгилүү журналист Сулайман Мамбеталиев, КДКнын Нарын облустук уюмунун жетекчиси (1990-1993) Жумамүдүн Кадырмамбетов, журналист жана ишкер Кубанычбек Чороев, спорттук журналист Кабыл Макешов,журналист жана көркөм өнөр иликтөөчү Сапалкан Арипов, ар кыл жооптуу кызматтарда иштеген Эрмек Кудайбергенов, Токон Жусаев, Курманбек Нурмухамбетов жана башкалар бар.
Айылды жетектегендердин арасында мурдагы башкармалар Жусай Байсабаев, Күмүш Суран кызы жана башкалар болду.
Айылда таалим берген чыгаан педагог агартуучулардын арасында Өмүр Абдыкадыров, Самүдүн Шайкыев, Нурмукамбет (Кулум) Токтобеков, Кочкорбай Жумаев, Күлүйпа Жамантаева, Исмаил Оморов, Мукаш Акунов, Жумамүдүн Кадырмамбетов, Шакен Мамбеталиева, Батый эже, Жумакан эже, Батыйна эже, Самбарбекова Батма, Акунова Сабира, Турганбаева Рая, Нуралиева Нургул, Ногоева Турсун, Абласанова Майрам, Шергазиева Шахтагул, Кудагелдиева Гулумжан, Тамара эже, Нурила эже, Жыргал эже, Зина эже, Зарлык агай, Кадыркул агай,Кочкорбай агай, Үмөткан эжей, ошондой эле кийинки педагог муундун ар кыл өкүлдөрү бар.
Орто мектептин жанында тээ 1975-жылы эле 1941-1945-жылкы Улуу Ата мекендик согуштун каармандарына арналган чоң эстелик тургузулган. Айылдан чыккан жүздөн ашуун жигиттер бул улуу согушка катышып, далайы кайтпай калган.
1920-30-жылдардагы сталиндик репрессия да нечендеген айыл азаматтарынын өмүрүн кыйган.
1990-жылдары айылга жаңы жамы мечит да курулган. Ага чейин Көлбай Молдонун мечити болгон. Айылда Кумуш, Токтор, Балбан, Карбос деген чон уруулар жана башка майда уруулар бар.Негизинен Тынымсейиттин тукумдары болуп саналат. Айылдагы эң эски күмбөздөрдүн арасында дөбөдөгү Чоро ажынын күмбөзү өзгөчө тарыхка ээ. Бул күмбөз 1920-жылдары тургузулган.
Айыл калкы дыйканчылык жана мал чарбасы менен кесиптенет.
Эчки-башылык малчылар адатта Солтон-Сары, Терс-Суу сыяктуу жайлоолорго чыгышат.
Кыштакты айлантып курулган Он-Арча каналы көбүнесе коңшу "Эмгекчил" жана Миң-Булак айылдарынын талааларын сугарат. 2013-жылы эки кабаттуу маданият уйу уч жарым миллион сомго ондолду. Андан тышкары айылдын паркына питомник уюштурулуп айланасы АГА ХАН фонду тарабынан корулду.Ошондой эле АГА ХАН фондусунун дагы бир долбоору алкагында Кондой, Алкым участокторуна барчу эски арык тазаланып, суу берилди.2012-жылы Он-Арча жайыт комитетинин демилгеси менен Он-Арча суусуна АРИС тарабынан мал айдап отуучу чон копуро курулду.
Рыбачье кум кени
Рыбачье кум кени Балыкчы кум кени  Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Балыкчы шаарынан 3 км түштүк-батыш тарапта, Чүй д-нын боюнда. Кен аймагын антропоген мезгилинде пайда болгон аллювий чөкмөлөрү түзөт. Кум ири өлчөмдөгү линза сымал кум-шагыл катмарынын арасында жатат. Майда жана орто бүртүкчөлүү. Чопо кошундуларынын өлчөмү 1,7%, слюда 0,8%тен ашпайт. Кум табигый түрдө «500» маркасындагы бетонго, курулуш ылайына (шыбакка) жана жол курулушуна жарайт. Запасы В категориясы боюнча 1137 миң м3, С1–3921 миң м3.
Литогендер
Литогендер (лат. Lithogenes) — жаянчыктардын балыктардын бир уруусу.
«Алмаз» радиостанциясы
«Алмаз» радиостанциясы - жергиликтүү мамлекеттик радиоуктурууга алгач альтернатива катары пайда болгон маалымдоо каражаттарынын бири. 1992-жылдын 15-июнунда Чүй өрөөнүнүн радиоугармандарына биринчи берүүлөрүн тартуулаган. 1993-жылдын 13-апрелинен тартып борбордук радио тармагынан үзгүлтүксүз уктурулат. Ал республиканын Маданий фонду тарабынан уюштурулган. Программалары кыргыз жана орус тилдеринде жүргүзүлүп, дүйнө элдеринин музыкасы, «Медициналык саат», «Тамашалуу маек» ж. б. рубрикалар менен обого чыгып турат.
Бастырма
Бастырма мал кармоочу, жем-чөп, айыл чарба шаймандарын, эгин ж. б. буюм сактоочу, адамдар көлөкөлөп эсалуучу үстү жабык жай. Анын эки түрү бар: 1) убактылуу бастырма көбүнчө жайытта мал көлөкөлөтүү же талаада эмгектенгендер эсалуу үчүн курулат. 2) Айыл чарба шаймандары, эгин, жем-чөп ж. б. сакталуучу бастырма бекемделип үч тарабы тосулуп, үстү жабылат, бир тарабы ачык же дарбаза орнотулат. Таманына бетон, асфальт же шагыл төшөлөт.
Ак-Төө мөңгүсү
Актөө мөңгүсү – Кичи-Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 6,0 км, аянты 3,5 км2, көлөмү 0,24 км3. Кыргызата суусунун сол куймасы – Чилисайдын алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңг. 4900 м, этеги 3850 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4250 м. Абляция облусунун аянты 1,8 км2. Мөңгү тартылууда. Андан Ак-Төө суусу башталып, Кыргыз-Ата суусунун сол куймасы Чилисайга оң жактан куят.
Дебитордук карыз
Дебитордук карыз – өзара чарбачылык байланыштардын жыйынтыгында жеке же юридикалык жактардын чарбачылык субъекттерине карата карыз кошундусу. Д. к. кадыресе чарбачылык иштердин натыйжасында же каржы, эсеп-кысап же төлөм тартибинин бузулуусунан улам пайда болот. Ал каражатты ишкана жүгүртүүсүнөн ажыратып, дебитор тарабынан колдонуусу менен мүнөздөлөт. Чарбачылык ишинде ченемдүү жана мөөнөтү өткөн Д. к. деп бөлүнөт.
Чөч-Дөбө, Манас району
Чөч-Дөбө (Чөч-Дөбө) — Кыргыз Республикасынын Талас облусун Манас районундагы айыл. Кайиңды айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 061 киши.
Изоморфизм
Изоморфизм - (изо... жана гр. morphe форма) химиялык курамы боюнча бирдей заттардын окшош формада кристаллдануу касиети. Мында кристаллдарда жана минералдарда химиялык элементтер бири-бири менен алмашат. Изоморфизм химиялык элементтердин атомдук касиеттеринин окшоштугуна, пайда болгон кошундулардын мүнөзүнө жана түзүлүшүнө, термодинамикалык шартына байланыштуу. Изоморфизм жаратылышта кеңири тараган. Бул минералдардын химиялык курамынын татаалдыгы жана бир эле кошундудагы көп элементтин парагенезиси менен түшүндүрүлөт.
Бийбосунов Ильяс
Бийбосунов Ильяс Бийбосунович - (1932-жылы туулган, Ысык-Көл облусунун Түп районуна караштуу Күрмөнтү айылы. 30.10.2008 - Бишкек) физика-математика илимдеринин доктору, профессор, Улуттук Илимдер академиясынын мүчө-корреспонденти, Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмери. Ал Коомдук бирикменин президиюмунун жетекчиси (башкаруучусу) болуп Бийбосунов Ильяс шайланат. Бийбосунов Ильяс теориялык жана математикалык физика багыттары боюнча эң көрүнүктүү окумушту болгон. Анын негизги илимий эмгектери физика атмосферасы, газ динамикасы, бир тектүү эмес чөйрөнүн механикасы проблемаларын чечүүгө багытталган жана аларды чечүүнүн моделдери түзүлгөн. Ал тарабынан Кыргызстанда тез-тез болуп туруучу жер жана кар көчкү, сел процесстерин басаңдатуу боюнча гидротехникалык курулуштардын проектилери иштелип чыккан. Бийбосуновдун Кыргыз Республикасынын автоматтык жана мелиорациялык иштерди жүргүздүү боюнча жасалган иштери эң жогорку бааларга татыктуу болгон. Бийбосуновдун жетекчилиги менен көптөгөн эл аралык конференциялар, семинарлар өткөрүлгөн. Бийбосунов Ильяс 170 илимий эмгектердин, 4 монографиянын автору болуп эсептелет. Анын жетекчилиги менен Механика боюнча чоң илимий мектеп түзүлгөн. Ал тарабынан 18 илимдин кандидаттары, 5 илимдин докторлору даярдалган. Профессор Бийбосунов Ильяс Кыргызстандын бир катар жогорку окуу жайларында педагогикалык иш жүргүзүп, көптөгөн жогорку квалификациядагы кадрларды даярдоодо чоң салымын кошкон. Анын илимий жана коомдук иштери жогору бааланып, бир нече өкмөттүк жогорку сыймыктарга ээ болгон. Ысык-Көл облусунун Каракол шаарындагы Педагогикалык коллежи Бийбосунов Ильястын ысымын алып жүрөт. “Данк” ж. б. медалдар менен сыйланган.
Ооган таштумшугу
Ооган таштумшугу, Литоринх афганский (лат. Lytorhynchus ridgewayi) —  суужыландардын бир түрү.
Ардай, урук
Ардай уругу - баргы, саруу урууларынын курамындагы уруктар.
С.М. Абрамзон жогорудагы ардай этнокомпонентгерин кыргыздардын курамына XII-XIV кылымдарда, тагыраак айтканда, монгол жеңип алууларынын мезгилинде келип кирген деген пикирин айтат. Кыргыз этнонимиясында монгол катмары бир топ экендиги аныкталган.
Саности (Нү-Мексико)
Саности (Нү-Мексико) (Sanostee) — Нү-Мексико штатынын San Juan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 429 киши. Болжолдуу аянты - 11.7 км². FIPS коду — 35-69620.
Аралаш укуктар
Аралаш укуктар – автордук укуктардан келип чыгуучу, бирок алар менен толук дал келбеген өзгөчө укуктардын бир түрү. Аралаш укуктар: автордун чыгармасын аткаруучулардыкы, фонограмма чыгаруучулардыкы, уктуруучулардыкы (көрсөтүүчүлөрдүкү) болуп айырмаланат. Аралаш укуктардын негизги мазмуну үчүнчү жактар тарабынан үндөктөрдү, радио- жана телепрограммаларды, ошондой эле аткаруучулардын чыгармачылык үзүрлөрүн пайдалануу үчүн тийиштүү аралаш укуктардын субъекттеринин (ээлеринин) макулдугу талап кылынгандыгына барып такалат. Артистин жана теле жана радио берүүнү жүргүзүүчү уюмдун аралаш укуктары алгач ирет аткарган (койгон) учурдан тартып пайда болот. Бул укук ал келип чыккандан кийинки жылдын үчтүн айынын 1-инен тартып 50 жылдан кийин токтолот (өз ысымынын сакталышына жана аткарылышты же коюлушту аргандай бурмалоодон жана кол салуулардан коргоого укуктуулук гана мөөнөтсүз аракетте болот). Үндөк чыгаруучунун укугу ал жарыягандан тартып, эгерде бул мөөнөт ичинде ал жарыяланбаса 50 жыл боюу аракетте болот. Аткаруучуларга, үндөк чыгаруучуларга, оболук жана кабелдик теле жана радио уюмдарга берилүүчү өзгөчө укуктар айрым учурларда чектелүүсү мүмкүн. М.: аткаруучунун макулдугусуз жана ага сыйакы төлөбөстөн эле аткарылыштан үзүндүлөр күнүмдүк окуялардын баяндамасына киргизилүүсү мүмкүн. Аралаш укуктардын субъектилери үчүн мыйзамда каралган өзгөчө укуктар тийиштүү келишимдер боюнча башка жактарга өткөрүлүп берилиши мүмкүн.
«Манас» эпосу боюнча бүткүл союздук симпозиум
«Манас» эпосу боюнча бүткүл союздук симпозиум
Бүтүл союздук V түркология конференциясынын чегинде «Манас» эпосуна арналып өткөрүлгөн илимий жыйын. 1988-жылдын 9-сентябрында Фрунзе шаарында өткөн. Симпозиумга «Манас» эпосуна тиешелүү илимий докладдар жана билдирүүлөр менен 44 окумуштуу катышкан. Симпозиумга [Казан]], Москва, Новосибирск, Алматы, Нукус, Ош, Ташкен шаарларынын окумуштуулары катышкан. Симпозиумдун материалдары бүткүл союздук конференциянын материалдары менен бирге «Түркология – 88» аттуу китепке чыгарылган.
Колдонулган адабият
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995
Энтерит
Энтерит (байыркы грек тилинен ἔντερον — ичеги)  — ичке ичегинин сезгенүүсү.
Ал көбүнчө гастрит (гастроэнтерит), колит (гастроэнтероколит, энтероколит) менен коштолот.
Энтериттин катуу кармаган түрү ар кандай жугуштуу оорулардан (ич келте, паратиф, холера жана башкалар), тамак-аштан ууланганда, дары-дармек же тамак-аш аллергиясында жана башкалар пайда болот. Мында ичке ичегинин былжыр чели көөп, кан тамырларына кан көп келип, секрециясы күчөйт; оор учурунда кан куюлуп, жараланат.
Белгилери:
ич капысынан ооруп, көп учурда кусат, ич өтөт, эт ысыйт. Оору катуу болгондо организм жалпы ууланып, жүрөк-кан тамыр системасы начарлайт, организмден суу көп кетип, тырышат. Энтериттин жеңил түрүндө оорулуу бир нече күндө же жумада сакайып кетет.
Дарылоо
Дарылоодо мүнөздөп тамактануу, витаминдер, ич өтсө ич катыруучу дары, тамак сиңирүүгө жардам берүүчү ферменттер, ооруган учурда спазмга каршы дары, физиотерапия колдонулат. Оору кармаган учурда ооруканада, кармабай турганда санаторий-курорттук дарылоо сунуш кылынат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кызлыгай Ускат
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Берке
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Букар (абамайдан)
«Букар» эларалык абамайданы («Buxoro» xalqaro aeroporti / «Бухоро» халқаро аэропорти) — Өзбекстан Республикасындагы эларалык абамайдан. Букар шаарынын түндүк-чыгыш четинде, Бахауддин Накшбанд саябанында жайгашкан. Өзбекстандын негизги абамайдандарынын бири.