cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Артка Иерусалимге
Артка Иерусалимге (анг.: Back To Jerusalem) - кытай христиандык миссионердик кыймыл, буддистерди, мусульмандарды жана индуисттерди христиандаштырууну максаттоодо. 1920 жылы уюштурулган. Кытайда коммунисттик мезгилде жашырын иш алпарган жана алсызданган. Бүгүнкү күндө жүз миңден ашуун жолун жолдоочулары бар.
Почта жөнөтүмдөрү
Почта жөнөтүмдөрү – почта операторлору тарабынан өлкөнүн ичинде жана анын чегинен сырткары ташуу жана жеткирүү үчүн берилген каттар, почта карточкалары, бандеролдор жана чакан пакеттер, посылкалар, почта контейнерлери, тийиштүү таңгактагы мезгилдүү басылмалар.
Торнау-фор-дер-Хайде
Торнау-фор-дер-Хайде (Tornau vor der Heide) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Биттерфельд районуна кирет.
Калкы - 490 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 6,75 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 82 385. Муниципалитеттин башчысы — Лотар Краузе.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 2 шаардык районго бөлүнөт.
Ашырбеков Ыманбек
Ашырбеков Ыманбек (5.5.1933, Айгыр-Жал айылы - 31.12.2011, ошол эле жер) - билим берүү тармагынын көрүнүктүү ишмери, райондун ардактуу атуулу.
A.С.Пушкин атындагы Жалал-Абад педагогикалык окуу жайын (1954), Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун тарых факультетин (1964) бүткөн. 1954-59-жылдары башталгыч класстын мугалими, 1964-2001-жылдары Чаткал, Айгыр-Жал орто мектептеринде окуу бөлүмүнүн башчысы, директору болуп иштеген.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Пилястра
Пилястра, пилястр (pilastro, pila – түркүк) – бир бети дубалга тийип туруучу төрт кырдуу мамы. Колоннанын бөлүктөрү (түркүк, капитель, база) жана пропорциялары Пилястрага да таандык. Пилястра дубал тегиздигин бөлүштүрүү үчүн кызмат кылат.
Укмуштуу Халк
"Укмуштуу Халк" (The Incredible Hulk, Невероятный Халк) - 2008-жылы "Marvel Comics" каарманы Халкка негизделип, "Marvel Stuios" өндүргөн жана "Universal Pictures" жайылткан америкалык супер баатыр тасма. Тасманы Луи Лотерье тартып жана сценарийин Зак Пен жазган. Тасмада роль жараткандар: Эдвард Нортон, Лив Тайлер, Тим Рот, Тим Блейк Нелсон, Тай Буррел жана Уиллиям Херт. "Укмуштуу Халк" тасмасында гамма радиациясы аркылуу супераскер программасына күч бериш үчүн, аскерий системада Брюс Баннер макулдуксуз түрдө Халкка айланат. Качкында жүргөн учурда Генерал Таддеус Росс туткунга алганга чейин, Халк өзүн даарылоого аракет кылат. Бирок укмуштуу күчкө ээ болгусу келген Эмил Блонски Халктан да зөөкүр жанга айланып, Халктын эң коркуп жаткан ою ишке ашат.
"Укмуштуу Халк" - 2008-жылы, 8-июнда Калифорния штатынын "Universal City" шаарындагы Гибсон кинотеатрында алгачкы жолу көрсөтүлгөн жана башка аймактарда 2008-жылы, 13-июнда көрсөтүүгө берилген. Тасманын мыкты визуалдык эффектилери, экшндын ырааттуулугу жана баш каармандын аткаруусу сынчылардын алкышына ээ болгон. Тасма дүйнө жүзү боюнча 263 миллион АКШ долларын табуу менен эң кирешелүү тасмалардын катарында биринчи орунду ээлеген.
Пятей-Яга
Пятей-Яга — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нерута дарыясынын сол жээгинен 44 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Бэд Акс
Бэд Акс (Bad Axe) — Мичиган штатынын Huron округуна караган АКШ шаары.
Пятей-Яга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
Бэд Акс
Калкы - 3462 киши. Болжолдуу аянты - 5.5 км². FIPS коду — 26-04740.
Пятей-Яга
Суу реестринин маалыматтары
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бирдик (Тогуз-Торо району)
Бирдик (Бирдик) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Тогуз-Торо районундагы айыл. Көк-Ирим айыл округу составына кирет.
Форт Калхоун (Небраска)
Форт Калхоун (Небраска) (Fort Calhoun) — Небраска штатынын Вашингтон округуна караган АКШ шаары.
Луненбург (Массачусетс)
Калкы - 10 086 киши. Болжолдуу аянты - 71.7 км². FIPS коду — 25-37420.
Форт Калхоун (Небраска)
Калкы - 856 киши. Болжолдуу аянты - 1.6 км². FIPS коду — 31-17145.
Остеркаппельн
Калкы - 9505 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 100,18 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 4 59 029. Муниципалитеттин башчысы — Райнер Эллерман.
Ашырбаев Турсумат
Ашырбаев Турсумат (1938-ж.т., Ак-Таш айылы) - айыл чарба тармагынын көрүнүктүү ишмери, райондун ардактуу атуулу.
Остеркаппельн
Муниципалитет административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Ашырбаев Турсумат
Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн (1956-59). 1958-91-жылдары Чаткал, АкТаш совхоздорунда чабан болуп иштеген. Партиянын Ош облустук комитетинин бюросунун мүчөсү (1971), Кыргызстан Коммунисттик партиясынын XV съездинин делегаты (1971). 2 “Эмгек Кызыл Туу”, “Октябрь революциясы” ордендери жана юбилейлик медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Почта жөнөтүүлөрүн, телеграфтык жана башка билдирүүлөрдү көзөмөлдөө
Почта жөнөтүүлөрүн, телеграфтык жана башка билдирүүлөрдү көзөмөлдөө – түздөнтүз почта-телеграфтык мекемелерде ыкчам-иликтөө органдарынын тапшыруусу боюнча текшерилүүчүнүн (шектүүнүн) кылмыш иштери тууралуу маалымат табуу, анын байланыштарын аныктоо жана маалымат алуу максаттарында белгилүү кат-кабарларды жашыруун карап чыгуу. Конкреттүү адамга даректелген же андан кеткен, ошондой эле конкреттүү дарекке келген же андан чыккан кат-кабарлар көзөмөлдөнүшү мүмкүн.
Садыков Самат
Самат Садыков (8. 5. 1920, азыркы Баткен облусу, Лейлек району, Самат (мурунку Кара-Сай) кыштагы - 1.5. 1945, Германия, Фризак шаары (азыркы Хафельланд району)) — Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Советтер Союзунун Баатыры (1945).
Өмүр жолу
1920-жылы Ош областынын Кара-Сай айылында туулган. РККА катарына 1940-жылы чакырылган. Гвардия кенже сержант. Пулеметтун расчетунун командири. Кызыл Армиянын катарына 1940-жылы чакырылып, согушка 1943-жылдан кирген. Пулемёт расчётунун наводчиги, командири. Александр Невский атындагы Кызыл Жылдыз ордендүү 16-гвардиялык атчандар полкунда, Борб., Батыш, Брянск, 2-, 1-Беларус фронтторунда кызмат өтөгөн. 1943-жылы май айындагы салгылашууда Самат Садыков душмандын 300 солдатын (анын ичинде 2 майор жана 15 офицер) 12 авто жок кылып, эрдик көрсөтүп, жараат алганына карабастан, душмандын 3 оор, 5 жеңил пулемётун жана 30 солдатын жок кылган. Кызыл Жылдыз, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери менен сыйланган.
Аширбеков Дооронбай
Аширбеков Дооронбай (6.5.1940-ж.т., Ак-Таш айылы) - Кыргыз Республикасынын финансы кызматынын отличниги.
Фрунзе финансы техникумун (1964), Кыргыз мамлекеттик университетинин финансы-кредит факультетин (1974) бүткөн. Медалдар жана ардак грамоталар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Хакасия
Хакасия (Хакас Республиказы) ― Орусиянын курамындагы республика. Сибирдин түштүк тарабында орун алган. Борбору - Абакан шаары. Хакас Республикасы ОФтеги субъект. Чыгыш Сибирдин түштүк-батыш бөлүгүндө, Абакан жана Энесай дарыянын өрөөнүндө жайгашкан.
Негизги маалымат
Аянты 61,9 мин км2. Калкы 572,4 миң (2010); негизинен орустар менен хакастар. Ошондой эле украин, немистер ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы 1 км2ге 9,2 киши. Динге ишенгендери - православныйлар (23 диний уюму бар) менен протестанттар (24) жана бир аз шамандар да бар. Борбору - Абакан ш. Шаар калкы 70,9%. Башка ири шаарлары: Черногорск, Саяногорск. Адм.-айм. жактан 8 районго, 5 шаарга, 12 шаарчага бөлүнөт. Сибирь федерация округуна кирет. Мамлекеттик аткаруу бийлик системасы Хакасиянын 1995-ж. кабыл алынган конституция тарабынан аныкталат.
Табияты
Табигый шарты адамдардын жашоосуна жагымдуу. Токойлор деградацияга учурап, жарларды пайда кылууда.
Кең байлыктары
Темир кени (Тейск жана Абакан кендери иштетилүүдө), молибдендин, алтындын, күмүштүн, жездин, химиялык таза акиташтын запастары бар. Ошондой эле барит, отун-энергетика сырьёлору (нефть, көмүр, газ), курулуш материалдары (гранит менен мрамордун ири запасы), жарым баалуу асыл таштар (нефрит, жадеит), минералдуу суулар иштетилет. Хакасиянын аймагынын 48% ин токой ээлейт. РФте X. түстүү металлургия (Россияда өндүрүлгөн алюминийдин 11% и, молибден кондентратынын 70% и, темир кенташынын 3%и, алтындын 1,5% и алынат) жана мрамордон каптоочу, кооздоочу материалдарды даярдоо боюнча алдынкы орунду ээлесе, таш көмүрдү казып алуу боюнча 9-орунда. Региондук дүң продукциясы 19872,1 млн рублди түзөт. Андагы өнөр жайдын үлүшү 43,5%.
Экономикасы
Өнөр жайынын башкы тармактары; түстүү металлургия (ири ишканалары - «Саяногорск алюминий заводу», «Коммунарлар рудниги» (алтын казылып алынат), «Саянал» ААКтары; «Сорский тоокен байытуу комбинаты», «Абакан кенташ башкармалыгы» ЖЧКлары; «Алтын Жылдыз алтын казуучу компаниясы» ЖАКтары), электрэнергетика («Саян-Шуша ГЭСи П. С. Непорожнего» ААКы, Абакан ЖЭБи), отун («Черногорье көмүр компаниясы» ААКы, «Чыгыш-Беск разрези», «Талаа разрези»), тамак-аш («Аян» Саян-Шуша ГЭСи. ААКы, «Мавр» «Агроөнөр жай компаниясы ЖЧКлары)), айыл чарбасында негизинен тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Эт-сүт багытындагы уй, кой асыралат. Автомобиль жолунун уз. 2,5 миң км (анын 64% и асфальтталган), т. ж-нуку 600 кмрен ашык. Енисей, Абакан д-нда кеме жүрөт. Негизги дарыя порту - Абакан. Абакан менен Саяногорск шаарында аэропорт бар. Жалпы билим берүүчү 285, башталгыч жана атайын 26 орто окуу жайы, 7 ЖОЖ (филиалдары менен) бар. Төрт театр (а. и. куурчак), филармония, 9 музей (а. и. край таануу, улуттук музей-корук), 3 китепкана (а. и. азиздер үчүн) иштейт.
Шахта туюк стволу
Шахта туюк стволу -  жер бетине чыгуучу оозу жок, тик же жантык тоо-кен казмасы. Ал төмөнкү горизонтту тейлөөгө арналып, чалгындоо жана эксплуатациялык деп бөлүнөт. Чалгындoо Шахта туюк стволу иштетилип жаткан горизонттон төмөн жаткан кен катмарларын ачуу жана чалгындоо үчүн өткөөлдөнөт. Эксплуатациялык Шахта туюк стволу менен гөмөнкү горизонттон жогоркусуна кен, тоо тек чыгарылып, адамдар, ар түрдүү жүктөр түшүрүлүп-көтөрүлөт, шахта шамалдатылат ж. б. Пайдалануу мөөнөтү кыска, туурасынан кесилиш аянты чакан, анча терең эмес Шахта туюкстволдорунун туура кесилиш төрт бурчтуу келип, каптал бети жыгач менен бекемделет. Узак мезгилге пайдаланылган тереңдеринин туурасынан кесилиши тегерек түспөлдүү келип, капталдары бетон, темирлүү бетон, кирпич жана таш блоктору менен бекемделет.
Шашылыш абал
Шашылыш абал - Өзгөчө кырдаал белгилүү бир аймакта күтүлбөгөн табигый жана техногендик өтө коркунучтуу кубулуштун, кырсыктын, кыйроонун же башка алааматтын натыйжасында адамдардын ден-соолугуна зыян келтирүүчү, ошондой эле өлүм-житимине же айлана чөйрөнү кыйроого алып келүүчү же алып келген, турмуш-тиричилик шарттарын кыйраткан жана олуттуу материалдык жоготууларга кириптер кылган кырдаал. Мындай кырдаалда мамлекеттик бийлик органдары ал аймактагы адамдарды, маданий-материалдык баалуулуктарды сактоо, табигый чөйрөнү коргоо, кырсыкка бөгөт коюп, анын кооптуу залакаларын жоюу же басаңдатуу боюнча аракеттерди жүргүзүүгө милдеттүү. Мис., Шашылыш абалга ылайык өзгөчө абалды киргизүүгө алып келген кесепеттердин алдын-алуу же жоюу боюнча иштерди координациялоо үчүн КР Өкмөтү жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана жергиликтүү мамлекеттик администрациялар атайын убактылуу органдарды (убактылуу администрация) түзө алат. Бул органдарга өзгөчө абал киргизилген аймактардагы мамлекеттик бийлик жана башкаруу органдарынын тескөөчү, ошондой эле аткаруучу милдеттери толук же тийиштүү чекте өткөрүлүп берилиши мүмкүн. Мындан тышкары өлкөдө массалык баш аламандыктарды болтурбоо же аны жоюу үчүн өзгөчө кырдаал киргизүү каралган. Ал боюнча өзгөчө абалды парламент киргизе алат. Өтө зарыл учурда айрым жерлерде өзгөчө абал киргизүүгө КР Президентине да укук берилген, бирок бул тууралуу Жогорку Кенешке кабарлоого милдеттүү. Парламент Президенттин бул маселелер боюнча жарлыгын бекитиши же жокко чыгарышы мүмкүндүгү каралган. Өзгөчө абал киргизилгенде ал өлкөнүн жарандары үчүн айрым демократиялык кепилдиктерге (мис., ары-бери жүрүү жана көчүп-конуу) чектөө коюлушу ыктымал. КР кылмыш-жаза мыйзамдарында Шашылыш абалдан, күтүлбөгөн кырсыктан, жалпы баш аламандыктан, өзгөчө кырдаал шартынан пайдаланып жасалган кылмыш жазаны оорлото турган жагдай катары каралат.
Аббевилл (Миссисипи)
Аббевилл (Миссисипи) (Abbeville) — Миссисипи штатынын Lafayette округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 311 киши. Болжолдуу аянты - 9.0 км². FIPS коду — 28-00100.
Почта индекси
Почта индекси – почта жөнөтүмдөрүн кабыл алууну жана жеткирүүнү ишке ашыруучу почта байланыш объектисине ыйгарылуучу, почта дарегинин шарттуу сандык белгилери.
Вайнгартен (Вюртемберг)
Вайнгартен (Вюртемберг) (Weingarten (Württemberg)) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан Шаар. Тюбинген административдик округуна карайт. Равенсбург районуна кирет.
Калкы - 23 750 киши(2013-ж.). . Аянты - 12,17 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 4 36 082. Мэр — Герд Гербер.
Чалка-Тоо
Чалка-Тоо – Фергана тоо тизмегинин түн.-батыш тармагы.
Нарын дарыянын сол жээктей Текечал ж-а Карасуу (Нарындын сол куймалары) сууларынын аралыгында 20–21 кмге созулуп жатат. Туурасы 5–6 км. Орт. бийикт. 1800–1900 м, эң бийик жери 2108 м. Кыры негизинен тайпак, капталдары, айрыкча түн.-батышы Нарын д-на тик түшүп, кыска, капталдарында жардуу капчыгайлар кездешет. Негизинен карбондун аягында пайда болгон кумдук, алевролит, сланец, конгломерат, акиташ тектеринен турат. Жарым чөл, кургак талаа ж-а талаа, о. Эле сейрек кездешкен шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.
Теннэй (Миннесота)
Теннэй (Миннесота) (Tenney) — Миннесота штатынын Wilkin округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5 киши. Болжолдуу аянты - 0.052153 км². FIPS коду — 27-64426.
Пи-мезондор
Пи-мезондор (грекче πῖ – пи тамгасы жана μέσον – ортоңку) – үч туруксуз элементардык бөлүкчөдөн турган топ. π0, π+ жана π−менен белгиленет. Алардын экөө заряддалган (л+, π−), бирөө нейтралдуу (π0). Адрондор тобуна кирет. Пиондордун спини нөлгө барабар жана Бозе-Эйнштейн. статистикасына баш иет. Алар өз ара аракеттенишүүнүн бардык түрлөрүнө катышат. Пиондордун бар экендигин 1935-ж. япон физиги X. Юкава болжолдуу айткан. Алар протондон 7 эсе жеңил, электрондон 270 эсе оор болуп, экөөнүн ортосундагы абалды ээлеп, мезондор деп аталган. Кийин космос нурларында табылган. π+ жана π− – мезондор чоң массага ээ, ошондуктан алардын радиациялык жоготуулары өтө аз болуп, калындыгы 1 м коргошун пластинкасынан өтө алат.
Шахта талаасы
Шахта талаасы - бир шахта менен казып алууга чектелген кен же анын бөлүгү. Көмүр Шахта талаасында бир же бир нече көмүрлүү катмар болот. Шахта талаасынын каптал, үстүнкү жана төмөнкү чектери белгиленет. Ал чектер техникалык-экон. эсептөөнүн негизинде долбоорлоодо же ири тектоникалык жарака ж. б. боюнча жүргүзүлөт. Шахта талаасындагы шахтанын кубаттуулугу менен иштөө мөөнөтү андагы пайдалуу казылманын запасына жараша болот. Шахта талаасынын өлчөмү кендүү катмарлардын санынан жана калындыгынан, иштетилип жаткан катмардын жайгашуу тереңдигинен, шахтанын кубатуулугунан жана иштөө мөөнөтүнөн көз каранды келет.
Фергана тоо тизмеги
Фергана тоо тизмеги – Теңир-Тоо тоо системасындагы ири кырка тоо. Ички Теңир-Тоону Фергана өрөөнүнөн бөлүп турат.
Теңир-Тоо тоолорунун негизги багытынан кыйгач, түш.-чыгыштан түн.-батышты карай созулат. Түш.-чыгышындагы Сөөк ашуусу (4024 м) Торугарт ж-а Алайкуу кырка тоолорунан, түн.-батышындагы Төм.-Нарын капчыгайы Атойнок кырка тоосунан бөлүп турат. Уз. 206 км, туурасы 62 км, басымдуу бийикт. 3500–4000 м, эң бийик жери Тар суусунун алабындагы Үчсейит массивинде (4818 м). Үчсейит массивинен түн.-батышты карай басаңдап, Көгарттын алабында өтө жапыздайт (3200–3400 м). Андан ары кайрадан бийиктеп Бабашата массивинде 4427 мге (Вебер чокусу) жетет. Түш.-батыш капталы жазы ж-а терең капчыгайлар м-н тилмеленген (Терек, Кулун, Каракулжа, Жазы, Көгарт, Карүңкүр, Майлысай ж. б.). Алардын суу бөлгүчтөрү – Сөөк, Өзгөн, Серүүндөбө, Сууганташ, Бабашата тоолору ж. б. акырындап эңкейиштеп адырларга өтөт. Түн.-чыгыш капталы кыска, Арпа, Алабуга,Тогузторо өрөөндөрүнө карай тик түшөт. Четки түн.-батыш бөлүгү Бабашата, Чаак-тоодон башка Кеңкол, Исфанжайлоо, Такталык, Кочкордөбө тоолоруна ажырайт. Ф. т. т-нин – жалпы структурасы Талас – Фергана тектон. жаракасы б-ча көтөрүлгөн эң зор бир жактуу горст-антиклиналь. Негизги бүктөлүү палеозойдун аягында, герцин тоо пайда болуу процессинде жүрүп, тоо рельефин түзгөн. Кийин мезозойдо ж-а палеогенде тоолор талкаланып денудация процесси жүргөн. Неогенден башталган альп бүктөлүүсүндө мурунку структуралар б-ча тоолор кайрадан көтөрүлүп, азыркы рельефтин формалары түзүлгөн. Ф. т. т. геол. Түзүлүшүнө палеозой ж-а мезозой-кайнозой чөкмө комплекстери катышат. Палеозой комплекси түн.-батыш жагында (Бабашата, Исфан-жайлоо, Кеңкол ж. б.) кеңири тарап, кремнийлүү сланец, кумдук, акиташ теги ж-а аларды жиреп чыккан интрузия тектеринен турат. Мезозой-кайнозой комплекси болсо деңиздик-континенттик шартта пайда болгон доломит, конгломерат, чопо, кумдук чөкмө катмарлардан ж-а төртүнчүлүк мезгилинин борпоң чөкмөлөрүнөн турат. Алар Ф. т. т-нин борб., түш.-чыгыш бөлүктөрүндө ж-а түш.-батыш капталындагы бөксө тоолор м-н адырларда таралган. Неотектоникалык көтөрүлүүнүн натыйжасында ж-а төртүнчүлүк мезгилинин климаттык шартына байланыштуу плейстоценде муз каптоолор болгон. Алардын изи түн.-батыш тарабындагы төрлөрдө жакшы сакталган (тепши сымал өрөөндөр, цирктер, мореналар ж. б.). Ф. т. т-нин түш.-батыш капталында көмүр (Көкжаңгак), мунай (Майлысуу), газ кендери ж-а минералдуу булактар бар. Климаты жалпысынан континенттик, жыл ичиндеги ачык күндөрдүн узактыгы 3000–5000 саат. Батыш тараптан соккон аба массасынын таасири астында, ага жерг. тоо-өрөөндүк циркуляция кошулат. Түш.-батыш капталы субтропиктик алкак м-н чектеш келип, жайы өтө ысык.
Түн.-чыгыш капталы Ички Теңир-Тоонун климатынын таасиринде; мында кышы суугураак. Абанын темп-расы бийиктик б-ча өзгөрөт [мис., Өзгөн м-н Казарманда июлдун орт. темп-расы 21–23°С болсо, тоонун кырында (3200–3500 м бийикте) 4–5°С; январдыкы тоонун этегинде –2...–3°С, кырында –20...–21°С]. Батыштан соккон нымдуу шамалга караган түш.-батыш капталдарында жаан-чачын көп (Жазы д-нын башында 1300 мм, Көгартта 900–1000 мм)жаайт. Түн.-чыгыш капталында жаан-чачын аз (Казарманда 250 мм, Түзбелде 270 мм, Арпада 290 мм) түшөт. Агын суулары Нарындын ж-а Карадарыянын алабына кирет. Ирилери: Алабуга (башы Арпа), Кара-суу (сол), Майлысуу, Карүңкүр, Көгарт, Жазы, Каракулжа ж-а Тар (оң). Ф. т.т-нде 200дөн ашык мөңгү (жалпы аянты 187,4 км2) бар. Ири көлдөрү: Кулун ж-а Карасуу. Топурак-өсүмдүктөрү ар түрдүү келип, бийиктик алкактуулук б-ча өзгөрөт. Тоо этегиндеги түздүктөрдү, адырлар тилкесин (800–1200 м бийикте) шыбак-баялыш-эфемерлүү жарым чөл ээлейт. Боз топурактуу түз жерлери дээрлик айдалып, маданий ландшафтка айланган. Андан жогору (1000–1300 м) шыбак дан өсүмдүктүү кургак талаа ж-а бийик чөптүү саванна сымал талаа жайгашкан. Негизги өсүмдүктөрү бетеге, шыбак, аккылкан, көкөмерен, астрагал, аюучач, карындыз, буудайык ж-а мисте; топурагы боз ж-а күңүрт боз түстүү. Тогуз-торо жагында ушул эле бийиктикте боз топурактуу шыбак-баялыштуу аккылкандуу талаа өсүмдүктөрү таралган. Түш.-батыш капталдарынан 1200–2200 м бийиктикте бозомтук ж-а каралжын күрөң топурактуу токой аралашкан шалбаа ж-а шалбаалуу талаа тилкеси орун алган. Бул тилкеде неоген мезгилинен сакталып калган (реликт) жапайы жаңгак жемиш токою бар. Жаңгак жыгачтарына аралаш алма, акчечек, саскайың, долоно, шилби, бадам, мисте, бадалдар (итмурун, табылгы ж. б.) өсөт. Токойдогу ачык аянттарды узун чөптүү шалбаалар (жер буурчак, согон, аюучач ж. б.) ээлейт. Түн.-чыгыш капталдарында бетеге, түбү бош, ак кылкан, табылгы, ит-мурун, чие ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Кара күрөң, шалбаалуу кара топурак кеңири таралган. Жаңгак-жемиш токоюнун ири массивдери Майлысуу, Карүңкүр, Көгарт сууларынын алаптарында таралган. Шалбаа токой тилкесинин жогорку бөлүгүндө жаңгак токою айрым жерлерде ийне жалбырактуу (карагай) токойго өтөт (мис.,Кызылүңкүрдө). Түн.-чыгыш капталында арча, жапалак арча таралган. 2800–3700 м бийиктикте бадалдуу субальп ж-а кыска чөптүү альп шалбаалары орун алган. 3500–4000 мден жогору гляциалдык-нивалдыкзона жатат.
Почта маркасы
Почта маркасы – почта жөнөтүмдөрү үчүн жыйымдарды төлөгөндүктүн белгиси; почта ведомстволору тарабынан чыгарылат.
Почта маршруту
Почта маршруту – почта байланышынын эки же андан көп түйүндөрүнүн жана почта алмаштыруу түйүндөрүнүн ортосундагы почта унаасынын жолу.
Эски бурн (Бир району, Башкыртстан)
Эски бурн — Башкыртстандын Бир районундагы айыл, Бурн айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 880 киши. Почта индекси — 452467, ОКАТО коду — 80213808001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кенненбункпорт (Мэн)
Кенненбункпорт (Мэн) (Kennebunkport) — Мэн штатынын Йорк округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3474 киши. Болжолдуу аянты - 56.9 км². FIPS коду — 23-36745.
Эльстердеги Кроссен
Эльстердеги Кроссен (Crossen an der Elster) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Заале-Хольцланд районуна кирет.
Калкы - 1753 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 10,74 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 74 012. Муниципалитеттин башчысы — Виланд Розе.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 2 шаардык районго бөлүнөт.
Оффинген
Оффинген (Offingen) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Швабия административдик округуна карайт. Гюнцбург районуна кирет.
Калкы - 4112 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 14,93 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 7 74 171. Муниципалитеттин башчысы — Томас Вөрц.
Ачык-таш жез кени
Ачык-таш жез кени - Чаткал районунда.
Коргон-Төбө кыштагынан түндүк тарапта, Чандалаш кырка тоосунун түштүк-батыш капталында, Кичи-Сандык өрөөнүндө. 1956-жылы ачылган.
Кен аймагын девондун ортосунда жана карбондун башталышында пайда болгон мрамор тектери жана аларды жиреп чыккан гранит интрузиясы түзөт. Тилкенин туурасы 60-100 м, узундугу бир нече кмте созулат.
Руда тарам, линза, уя түрүндө. Негизги минералдары: малахит, азурит, халькозин, пирит, галенит, сфалерит ж.б.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Торниц
Торниц (Tornitz) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Зальцланд районуна кирет.
Чатырташ тоосу
Туурасы 5–6 км. Орт. бийикт. 3000–3400 м, эң бийик жери 4261 м (Алтынбешик чокусу). Кыры аска-зоокалуу, капталдары тик, кыска, терең капчыгайлуу. Карбон ж-а девон мезгилдеринде пайда болгон кумдук, алевролит, конгломерат, аргиллит ж-а доломит тектеринен турат. Көмүр кендери кездешет. Шалбаалуу талаа (2600–3000 м бийиктикке чейин), айрым жерлерде шалбаа (2600–2800 м) ж-а шалбаалуу арча (3000–3200 м), субальп ж-а альп шалбаалуу-талаалары, суук чөлдүү тоо тундрасы мүнөздүү.
Твардовский Александр Трифонович
Твардовский Александр Трифонович [8(21). 6. 1910, Загорье хутору, азыркы Смоленский облусу, Починков району – 18. 12. 1971, Москва] – орус совет акыны жана коомдук ишмер. Бала чагынан эле ыр жазып, 1924-жылдан Смоленскидеги гезиттерге макала, ырларын жарыялай баштаган. Алгачкы поэмалары: «Социализмге жол» (1931), «Киришүү» (1933). Коллективдештирүү жөнүндө «Муравия өлкөсү» поэмасы (1936; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1941) акынга атак алып келген. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилиндеги орус мүнөзү, ошондой эле жалпы элдик сезим чагылдырылган «Василий Тёркин» поэмасы (1941–45; СССР мамлекеттик сыйл., 1946), согуш жана ага каршы турган жашоо күчү сүрөттөлгөн «Жол боюндагы үй» (1946; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1947) деген поэмаларды жазган. «Мейкинден мейкинге» (1953–60; Лениндик сыйлык, 1961) – мезгил, сүрөткердин парзы жөнүндө лирикалык ой толгоо. Акынды ойчул лирик катары тааныткан «Кыштак хроникасы» (1939), «Загорье» (1941), «Майдан хроникасы» (1941–44), «Чөнтөк дептеринен ырлар» (1961), «Ушул жылдар лирикасынан. 1959–67» (1967; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1971) ж. б. ыр жыйнактары бар. Твардовскийдин «Ата журт жана чет жер» (1947) прозалык жыйнагы, «Мешчилер» (1958) аңгемеси жарыяланган. Твардовский сынчы катары да таанымал. Анын адабий-сын макалалары «Адабият тууралуу» (1973) китебинде топтолгон. Твардовскийдин чыгармалары дүйнөнүн көп тилдерине, анын ичинде кыргыз тилине да которулган (С. Жусуев, С. Эралиев, Т. Үмөталиев, К. Ырсалиев, К. Жаманкулов ж. б.). Үч Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, I, II даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Винтербах (Пфальц)
Винтербах (Пфальц) (Winterbach (Pfalz)) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Түштүк-Батыш Пфальц районуна кирет.
Пинг
Пинг – Тай мамлекетиндеги (Тайланд) дарыя, Менам Чао-Прая дарыясынын он куймасы. Узундугу 800 кмдей, алабынын аянты 46 миң км2. Танетаунжи кырка тоосунан башталып, төмөн жагында Менам ойдуңу аркылуу агат. Жайында суусу мол болот. Негизинен сугатка пайдаланылат. ГЭС, Бхумифол суу сактагычы (узундугу 125 км) бар. Боюнда Чианмай шаары жайгашкан.
Винтербах (Пфальц)
Калкы - 503 киши(2013-ж.). . Аянты - 7,03 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 40 228. Муниципалитеттин башчысы — Вилли Шварц.
Тор (тасма)
"Тор" (Thor)- 2011-жылы "Marvel Comics" каармандарына негизделип тартылган жана Marvel Studios өндүргөн америкалык супер баатыр тасма. Тасманын режиссеру Кэнет Брана, сценарийин жазгандар - Эшли Эдвард Миллер, Зак Стенц жана Дон Пэйн. Тасмага тартылгандар: Крис Хэмсворт, Натали Портман, Том Хидлестон, Стеллан Скарсгард, Колм Фиори, Рей Стивенсон, Идрис Элба, Кэт Дениңгс, Рене Руссо жана Энтони Хопкиңгс. Тасмада Асгард аймагынын канзаадасы Тор, жергиликтүү согушту баштагандыгы үчүн, баардык күчүнөн айрылып Жер планетасына куугунтукка жөнөтүлөт. Бирок анын агасы Локи такты өзүнө алууга аракет кылып жатканда, Тор өзүн такта калууга татыктуу адам катары көрсөтүп, Мжолнирди жеңиши керек болгондугу чагылдырылат.
"Тор" алгачкы жолу 2011-жылы, 17-апрелде Австралиянын Сидней шаарында көрсөтүлгөн жана Кошмо Штаттарда 2011-жылы, 6-майда жайылтылган. Тасма каржылык жагынан да, сын-пикирлер жагынан да абдан чоң ийгиликке жеткен. "Тор: Караңгылык дүйнөсү" аттуу тасманын кийинки чыгарылышы 2013-жылы, 8-ноябрда көрсөтүүгө берилген. Тасманын үчүнчү чыгарылышы "Тор: Рогнерөк" 2017-жылы, 3-ноябрда чыгарылат.
Пятник-Яга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Франклин (Небраска)
Франклин (Небраска) (Franklin) — Небраска штатынын Franklin округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1026 киши. Болжолдуу аянты - 2.6 км². FIPS коду — 31-17530.
«Азаттык» үналгысы
«Азаттык» үналгысы - эл аралык көзкарандысыз эркин радио болгон “Эркин Европа/Азаттык” радиосунун (Radio Free Europe/Radio Liberty Inc.) Кыргыз кызматынын расмий аталышы. Башкеңсеси Чехиянын борбору Прагада жайгашкан.
Тарыхы
1949-жылы, мурдагы коммунисттик Чыгыш Европада жашаган калктар үчүн “Эркин Европа” үналгысы (радиосу) түзүлгөн. Ал эми 1953-жылдан тартып мурдагы СССРде жашаган элдер үчүн “Азаттык” радиосу ачылган. Бул эки компания 1975-жылы бириккен.
“Эркин Европа/Азаттык” үналгысы ушу тапта дүйнөгө 26 тилдеги берүүлөрдү уктуруп келет. Ал АКШнын Конгресси тарабынан каржыланат.
“Азаттык” үналгысынын берүүлөрү 1953-жылдан бери обого чыгып келатат. Эң алгач “Азаттыктын” “Түркстан редакциясынын” курамындагы кыргызча берүүлөрдү Азамат Алтай (Кудайберген Кожомбердиев) даярдаган.
Ал өзүнүн туңгуч берүүсүн 1953-жылы 18-мартта Германиянын Мүнхен шаарында обого чыгарган. Кийинчерээк анын жолун Төлөмүш Жакып уулу уланткан.
1967-жылы “Түркстан редакциясы” экиге бөлүнүп, анын бирөө “Түштүк Түркстан” деп аталып, өзбек, тажик, түркмөн тилдеринде, экинчиси “Түндүк Түркстан” редакциясы болуп, ал кабарларды кыргыз, казак, уйгур тилдеринде уктурган.
1975-жылы аталган редакциялар өз-өзүнчө бөлүнүп, Кыргыз кызматын (азыркы “Азаттык” үналгысын) Төлөмүш Жакып уулу (1975-83/84), Азамат Алтай (1984-88), Аким Өзгөн (1989-95), Мамашарип Газы (1995), жана америкалык түрколог, доктор Чарльз Карлсон (1996-2002) башкарып келсе, 2003-жылдын 1-январынан 2010-жылдын 30-сентябрына чейин профессор, тарых илимдеринин доктору Тынчтыкбек Чоротегин жетектеди. 2010-жылдын 1-октябрынан Венера Сагындык кызы Жуматаева жетектеп келет.
Мүнхенде “Азаттыкта” Азамат Алтай (1920-2006), Төлөмүш Жакып уулу, Маматиса Арал (“Эркин-тоолук”), Мамашарип Газы, Аким Өзгөн, Майра Жакып келини (“Бактыгүл”) жана Аруун Барпы Өзгөн иштеген. Баян Жумагулова менен Нарынбек Идинов 1993-2007-жылдары "Азаттыкта" иштешти.
Таанымал журналист Эсенбай Нурушев 1995-жылдын июнунан 2010-жылдын 31-декабрына чейин "Азаттыктын" Прагадагы башкеңсесинде иштеди.
Прагадагы башкеңседе ушул тапта Айнура Жекше кызы Асанкожоева, Венера Сагындык кызы Жуматаева, Амирбек Азам уулу Усманов, Жаңыл Жусубжан кызы Чытырбаева, Улан Алымкул уулу Эшматов, Төрөкул Дооров жана Гүлайым Ашакеева эмгектенип келет.
"Азаттык" Кыргызстанда
“Азаттык” үналгысынын Кыргызстандагы кабарчылары өлкө ичинде 1990-жылдан тартып  ачык  иштеп келет. Анын алгачкы жергиликтүү кабарчысы – түрколог Кадыралы Конкобаев болгон. Андан кийин Т.Чоротегин, А.Дыйканалиева, А.Акматалиев, Э.Нурушев, В.Жуматаева жана башка ондогон алатоолук кабарчылар иштеди. Ушул тапта анын Кыргызстанда кырктан ашуун кабарчысы бар.
“Азаттыктын” Бишкектеги бюросун 1991-2005-жылдары Т.Чоротегин (1991-95 жана 1996-98), Э.Нурушев (1995), С.Жигитов (1995-96), К.Молдокасымов (1998-2005), Кубат Оторбаев (2005-2010) жетектешкен.
2010-жылдын 8-апрелинен 15-ноябрына чейин бюрону убактылуу Бурулкан Турдубек кызы Сарыгулова жетектеди. Бюрону 2010-жылдын 15-ноябрынан 2013-жылдын 1-ноябрына чейин Султан Жумагулов жетектеди. 2013-жылдын 1-ноябрынан бери "Азаттык Медиа" мекемесин Султан Каназаров жетектеп келет.
2005-жылдын 31-мартында Кыргызстандын Адилет (Юстиция) министрлиги [“Азаттык” үналгысы]нын жергиликтүү мекемеси “Азаттык-Медианы” расмий каттоодон өткөргөн. Бул мекеме Бишкек бюросунун мурдагы макамына караганда алда канча кеңири ыйгарым укуктарга ээ.
Ушул тапта “Азаттыктын” ар күнкү берүүсү - эртең мененки эки сааттык, түшкү жарым сааттык жана кечки бир нече сааттык дүйнөдөгү жана Кыргызстандагы жаңылыктар менен окуяларга арналган программалары уктурулуп келет.
Ошондой эле Кыргыз коомдук телерадио корпорациясы (КТРК, мурдагы УТРК, КТР) менен келишим түзүлүп, апталык сыналгы долбоорлору көрүүчүлөргө тартууланып жатат.
2005-жылдын 4-майынан тартып “Азаттык” менен УТРК биргелешкен сыналгы долбоорун (“Ыңгайсыз суроолор” берүүсүн) апта сайын обого чыгара баштаган.
2008-жылдын 1-октябрынан кийин кыйла үзгүлтүк болуп, андан соң 2010-жылдын 8-апрелинен тартып УТРК (азыркы КТРК) "Азаттыктын" берүүлөрүн кайра обого чыгара баштады.
2004-жылдын 13-декабрынан баштап “Азаттык Плюс” жаштар радио программасы обого чыгып келип, 2011-жылы күзүндө токтотулду.
2006-жылдын 16-январынан тартып “Азаттык” менен УТРК дагы бир долбоорду – жаштарга арналган “Азаттык Плюс” апталык сыналгы берүүсүн обого чыгарып келет.
Ал эми 2008-жылдан бери Facebook байланыш тармагында Азаттык+тун атайын баракчасы ачылган.
Азаттык Плюcтүн интернет дареги — azattykplus.kg.
Кыргызстан – “Азаттыктын” берүүлөрүн 1992-жылдан бери жергиликтүү жыштыктарда ырааттуу түрдө уктуруп келе жаткан борбордук азиялык бирден-бир өлкө.
“Азаттык” үналгысынын интернет дареги – www.azattyk.kg.
Сыйлыктар. Наамдар. Коомдук баалар
“Азаттык” үналгысынын ардагери, маркум Азамат Алтайдын ысымы менен аталган стипендиялар Жалал-Абад жана Каракол университеттеринин мыкты студенттерине берилип келди. Бул университеттерде маркум Азамат Алтайга арналган бурчтар бар. Ал эми Нарын облустук тарыхый-этнографиялык музейи 2006-жылдын ноябрында маркум Төлөмүш Жакып уулуна арналган атайын бурч ачты.
“Азаттык” үналгысынын бир катар жергиликтүү кабарчылары Кыргыз өкмөтүнүн жана бир катар коомдук уюмдардын ар кыл сыйлыктарына татыган.
Почта төлөмдөрүнүн мамлекеттик белгилери
Почта төлөмдөрүнүн мамлекеттик белгилери – почта жөнөтүмдөрүнө жабыштырылуучу жана почта кызмат көрсөтүүлөрү төлөнгөнүн ырастоочу почта маркалары ж. б. белгилер.
Атаманов Георгий Михайлович
Херсон машина куруу техникумун бүткөн (1960).
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Остероде
Остероде (Osterode am Harz) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан Шаар. Остероде районуна кирет.
Калкы - 23 444 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 102,46 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 1 56 011. Мэр — Клаус Беккер.
Көк-Ойрок өрөөнү
Көк-Ойрок өрөөнү — Түндүк Теңир-Тоодогу бийик тоо өрөөнү. Чоң Кемин өрөөнүнүн жогорку бөлүгү. Иле Ала-Тоосу менен Күнгөй Ала-Тоонун аралыгында жайгашкан. Кемин районунда. Чоң Кеминдин оң куймасы — Кашка-Суудан Кемин-Челек тоо тоомуна чейин 80 кмдей. Туурасы 500 мден (таманы) 1 кмге чейин. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 1550 мден 4771 мге чейин (Чок-Тал, Күнгөй Ала-Тоосу). Мегасинклиналь тибиндеги өрөөн; неотектон. мезгилдин Күнгөй Ала-Тоо менен Иле Ала-Тоосу Түндүк жана Түштүк Кемин жаракалары менен төмөн түшкөн ойдуң.
Негизги суусу — Чоң Кемин (куймалары: Кашка-Суу, Карагайлуу-Булак, Бузулган-Сай, Чоң Кой-Суу, Ак-Суу, Чолпон-Ата, Жинди-Суу ж. б.). Өрөөндүн ландшафты кооз. Субнивалдык суук чөл, альп жана субальп шалбаасы, карагай-бадалдуу токой, шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Кенен жайлоо; төрүнө чейин автомобиль жолу салынган. Туризм өнүккөн. Жаратылышы азырынча запкы чеге элек, экол. тең салмактуулук сакталган. Эгерде Алматы — Тамчы жолу курулса, бул аймактын жаратылышы кескин өзгөрүп, экологиялык жактан жагымсыз шарт түзүлүшү ыктымал.
Лэйден (Массачусетс)
Лэйден (Массачусетс) (Leyden) — Массачусетс штатынын Франклин округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 772 киши. Болжолдуу аянты - 46.6 км². FIPS коду — 25-35285.
Түрк
Түрктөр  — Түрки калктын эң чоң тобуна кирген эң байыркы калктардын бири. Дүйнө жүзүндөгү жалпы саны 80 миллиондон ашат.
Хун
Хундар. Тили   тектеш    калктарыбыздын     тарыхта    белгилүү    болгон     ордо     бабалары     хундар     эле. Жалпы  түрк   элдеринин   алгачкы   тарыхый мамлекеттүүлүгүн хундар негиздеген. Хундарды азыркы айрым бир гана түрк элдеринин ата-теги деп көрсөтүүгө болбойт. Хун маданияты, салт-санаасы, саясий тажрыйбасы дээрлик бардык түрк урууларына таасирин тийгизген.
Хундардын алгачкы мекени. Борбордук Азияда көчмөндөр цивилизациясын негиздеген хундар б. з. ч. VI—V кк. тартып, байыркы Кытайдын Хуанхэ дарыясынын боюнда жайгашкан мамлекеттердин түндүк-батыш коңшулары болгон. Ал эми хундардын түндүк-батышында эң байыркы каргыздардын жана ага тектеш түрк урууларынын ата-теги жайгашкан. Алардын бардыгы тең б. з. ч. I миң жылдыктын ортосунда алгачкы жамааттык түзүлүштө жашашкан. Хундардын чыгыш тарабындагы коңшулары дунху уруу жалпылыгына кирген уруулар эле. Алар монгол тилинде сүйлөөчү калктардын байыркы ата-теги болуп саналат. Хундардын батыш жагындагы коңшулары йүечжи уруулары эле. (Хун, дунху, йүечжи деген аталыштардын баары байыркы кытай тилиндеги этнонимдер. Бүгүнкү күндө бул уруулардын ошол доордогу аталыштарынын жандырмагы чечилбей, чоң табышмак бойдон калууда). Йүечжилер инди-европа тилдеринде сүйлөгөн эң чыгыштагы уруулар болуп саналат. Алардын тили азыркы тажик, иран, хинди тилдерине тектеш келет.
Байыркы кытайлык «Ырлар китеби» деген жайнактагы ырлардын бири б. з. ч. 822-жылга таандык окуяны мындайча баяндайт:
«''Алтынчы айда, Жадыраган жаз күнүнүн таңында, Жоо жарагы, гүл азыгы артылган Арабалар тизилишип каз катар, Жүрүп жатты чоң казатка камылга... Ал анткени, күтүүсүздөн чачып каар, Басып кирди түндүк жактан хундар. Падышадан буйрук келип шашылыш: Баш калааны таштап душман колуна, Кеттик чыгып жапырт андан баарыбыз.
... Жаткан кезде талап-тоноп хундар, Каптап келип, капилеттен кол салып, Жоонун колун жексен кылып жер менен, Ордобузду олжо менен кайра алдык!''» Ал эми б.з.ч. 3-кылымдын соңуна чейин согуш болбогон маалдардагы хундар жөнүндө кытайлык булактарда дээрлик эскертилген эмес.
Улуу Кытай дубалы биздин күндөргө чейин архитектуралык курулуштун үлгүсү катары сакталып жеткен.Бул дубал Кытайдагы сулалелик алмашууга карабастан, б. з. ч. III—I кк. хундар (түрктөрдүн ата-теги) жана дунху уруулары (монголдордун ата-теги) тарабындагы Кытайдын туруктуу түндүк чеги катары кызмат кылган. Бул чептер системасы согуштук гана мааниге ээ болбостон, кытайлыктар менен түндүк коңшуларынын соодалык, чарбалык, маданий алакаларынын да күбөсү болгон.
Модэнин козголоңу. Күндөрдүн биринде Түмөн-шанүй кол топтоп алып, йүечжилерге басып кирет. Хундардын кошууну жакындаганда сыйлуу туткун болуп жүргөн жаш Модэ жан адамга билдирбестен аргымактын бирин тандап минет да, кайрадан күчтөнгөн хундарды көздөй бет алып, аман-эсен качып кетет. Бул — өзүнчө эле эрдиктин үлгүсү болгон. Түмөн-шанүй уулуна өзүнүн колунан бир кошуунду бөлүп берет. Модэ өз аскерлерин ышкырыктуу жебе менен таамай атууга машыктыра баштайт. Акырындап ал өз кошуунун берилген, буйрукту кыңк этпей аткарган жоокерлер менен толуктаган. Кытай булактары күбө болгондой, күндөрдүн биринде ал өзүнүн жебеси кайсы бутага атылса, дал ошондой кайталоого жигиттерине буйрук берет. Ошентип, өзүнүн сүйүктүү аргымагына ышкырыктуу жебесин багыттап атып калат. Колбашчысынын мыкты аргымагын атып салууга даабаган жигиттеринин башын алдырат. Кийинчерээк Модэ өзүнүн сүйүктүү колуктусун көздөй ышкырыктуу жебесин мелжеп атат. Анын бул буйругуна түшүнө бербегендердин баарынын башы алдырылган. Каардуу колбашчы Модэ аң уулоо учурунда өзүнүн атасы минген атты жаасы менен атып калат. Мурдагы окуялардан катаал сабак алган жоокерлеринин бири калбай бул атты атып өлтүрүшөт. Ушундай даярдык менен Модэ козголоң чыгарууга бел байлайт. Ал ышкырыктуу жебесин өз атасы Түмөн-шанүйдү карай мээлеп атканда, аскерлери да жебелерин кечикпей хун падышасын көздөй жиберүүгө ашыгышат. Бул окуя б. з. ч. 209-ж. болуп өткөн. Мына ошентип, Модэнин бул козголоңу ийгиликтүү аяктаган. Кийинчерээк, бийликти тарттырып жибербес үчүн ал Түмөн-шанүйдүн кичи аялын жана анын баласын, атасына берилген адамдарды бүт өлтүрүп, өзүн хундардын шанүйү деп жарыялаган.
«Жер — мамлекеттин негизи..!» Хундардын ордосундагы козголоң тууралу айың кептер алардын чыгыштагы жоосу дунхуларга чейин жеткен. Козголоң жүүнүн бошоткон хундар ар кандай талапты илгиртпей аткарат деп ойлошкон дунху төбөлдөрү ушундай оңтойлуу учурдан пайдаланып, жаш Модэ-шанүйдөн хундардын чыгыш жагындагы чектеш аймакты өздөрүнө берүүнү талап кылышкан. Ошол доордун жол-жобосуна ылайык Модэ-шанүй Аксакалдардын кеңешин чакырып, алады дунху бийлик эгесинин талабы менен тааныштырат. Илгерки заманда аксакалдардын көпчүлүгүнүн пикири согуш жана тынчтык маселелесин чечүүдө хун шанүйү үчүн милдеттүү болоор эле. Аксакалдардын көбү дунхулардын баскынчылыгынан чочулашып, алар менен араздашпай, сураган жерин берүүгө кеңеш беришет. Бирок бул такилип Модэ-шанүйдүн ачуусун гана келтирген. Кытай тарыхчысы Сыма Цянь жазып калтыргандай, Модэ-шанүй каардана: «Жер — мамлекеттин негизи да, аны кантип бөлүүгө болот!» — деп жооп кайырган. Андан соң ал дароо тескери кеңеш берген аксакалдардын башын алууну буюрган. Бул, иш жүзүндө, хундардын аксакалдар кеңешинин өз алдынчалык маанисин жокко чыгаруу дегенди туюнтат. Ушул окуядан кийин шанүйгө кыңк этпей, анын оюндагыдай кеңеш берип, көңүлүн улоого тырышкан, айтканын эки кылбай аткарган адамдар гана кеңешке мүчө боло алган. Ошентип, шанүй жеке бийлик жүргүзүүчү бийлик эгесине — монархка жакындап калды.
Түмөн-шанүйдүн тушунда ( б. з. ч. III к. акыркы чейрегинен — б. з. ч. 209-ж. чейин) хундар көчмөн коомго таандык эрте феодалдык мамлекетке ээ болгон. Хун коому бир эле учурда уруулук түзүлүштүн көптөгөн белгилерин сырткы көрүнүш, же трансформацияланган, жаңы коомдук деңгээлге ылайыкташкан ички мазмун катары мурастап калган. Ошол эле учурда бул саркындылар алгачкы жамааттык түзүлүштүн өзгөрүлбөгөн көчүрмөсү катары каралууга тийиш эмес. Маселен, хундар ар кандай уруулардан турган. Алардын ичинде үч уруу саясий таасирдүүлүгү боюнча өзгөчө бөлүнүп турган төбөлдөр уруусу эле. Модэ-шанүйдүн тушундагы бул урууларды кытай булактары хойань, лань, сүйбу (сюйбу) деген аталыштар менен белгилейт. Ал эми шанүйдүн өзүн болсо кытай тарыхчылары Сыма Цянь менен Бань Гу лүаньди (люаньди) уруусунан чыккан деп жазышкан.
Хундар түзгөн аскердик-феодалдык башкаруу системасы Борбордук Азиядагы кийинки көчмөн мамлекеттер тарабынан да өздөштүрүлгөн. Ал эми өлкөнү 24 акимдин башкаруусу орто кылымдардагы огуздар тарабынан да мурасталган. Шанүй — көчмөндөр монархы. Модэ-шанүйдүн дооруна чейин хундардын уруу бирикмесинин башчысы шанүй титулун алган. Бул титул тек гана эң жогорку уруу башчысы дегенди туюнткан. Сыма Цяндын жазганына караганда, «шанүй» сөзү «кеңирсиген», т.а. көк сыяктуу кеңирсиген деген манини берген. Модэ-шанүйдүн учурунда бул титул тек гана уруу бирикмесинин өмүрү өткүчө бийлөөчү жолбашчысын туюнтпастан, ири мамлекеттин мурастан мураска өтүүчү жеке бийлөөчүсүн — монархты түшүндүрүп калган. Албетте, хундардын эрте феодалдык мамлекетинин башчысы өзүнүн падышалык бийлигин баса көрсөтүү үчүн «шанүй» титулуна кошумча эпитетти да колдонууга умтулган. «Теңир куту» — «Теңир», т. а. «Көк ыроологон кут» деген кошумча титул дайыма шанүй титулунун алдында айтыла баштаган. Ал эми Модэ-шанүйдүн б. з. ч. 176-ж., анын уулу жана мураскери Лаошань-шанүйдүн б. з. ч. 166-ж. кытай императоруна жиберген каттарында ушул титулдун мааниси кытайча которулуп берилген: «Көк дайындаган улуу хун шанүйү...» (Модэ), «Көк менен Жерден туулган, Күн менен Айдан дайындалган улуу хун шанүйү...» (Лаошань). Мындан «Көк дайындаган» деген катайча сөз айкашы «теңир куту» деген терминдин сөзмө-сөз котормосу болуп эсептелет. Анткени түрктөрдө, алардын ичинде кыргыздарда, асманды «Көк» дешкен, анын ээсин «Теңир», «Теңри» деп аташкан. «Көк» менен «Теңир» синоним катары да пайдаланылган. Хундардын «Теңир куту шанүй» деген падышалык титулу орто кылымдарда да орхон түрктөрү (монголиялык) тарабынан мурасталып, алар өз ханын «теңирде болмыш каган» деп аташкан. Модэ-шанүйдүн доорунан тартып күч-кубаттуу кезеңинде шанүй абсолюттук деңгээлге жакындаган жеке бийлик эгедери боло алган. Мындай учурда шанүй аксакалдар кеңешинин пикири менен эсептешпей коё алгандыгы Модэ-шанүйдүн дунхулардын ультиматумун талкууга алгандагы жоругу менен дурус айгинелейт. Ал эми шанүйдүн күчү алсыраган маалда жыйырма төрт түмөн башы ж. б. төбөлдөр курултайынын чечиминин бедели өскөн. Шанүйлөр калыптандырган чектелген монархиялык мамлекет байыркы кыргыздар үчүн да саясий тажрыйба жана өрнөк болуп калган.
Жамаат. Хундардын коомунун негизги бөлүмү уруулардан жана аларды бириктирген уруктардан турган. Ал эми уруктар болсо өз кезегинде жайыттын ыңгайына жараша журттарга (чакан айылдарга) жиктелген. Хун журттары кытай булактарынын маалыматына караганда, було термини менен белгиленген (кыргызча бүлө, үй-бүлө жана монголчо ага маанилеш гер бүл сөзү менен салыштырууга болот). Урук-уруусу боюнча тектеш хундар бири-бирине жакын журттарды ээлеп, жамаатташ жашашкан. Алардын насили (теги) гана эмес, салты, диний түшүнүктөрү, ырым-жырымдары, диалектикалык өзгөчөлүктөрү бирдей болгон. Хун мамлекетинин кеңири мейкиндикти ээлеп, улам жаңы элдерди баш ийдирип алып турган шартта жана саясий кырдаалдын өзгөрүшүнө байланыштуу хун уруулары Түндүк Кытайдан тартып Теңир-Тоонун чордонуна чейин жайылган. Ушул заманда хун жамааты кандаш бир туугандардын жалпылыгы болгон уруулардан эмес, аймактык маанидеги жалпылыкты түзгөн уруулардан турган. Түмөн башылар төбөлдөрдүн уругунан чыккан. Бара-бара аларга баш ийген журттардын аймагы кеңейе берип, ар кыл уруу-уруктарды жана хундарга жуурулган башка элдерди да камтып калган. Жүз башы, түмөн башылар акырындык менен уруктун же уруунун жолбашчысы эмес, аймактык, акимдик жана аскердик башкаруучу болуп өзгөргөн. Арийне, уруу-уруктук биримдиктин сырткы көрүнүшүн сактоого бийлөөчү төбөлдөр да, эски адатты сыйлоочу жөнөкөй көчмөндөр да умтулган.
Жерге (жайытка) болгон менчик. Хундардын ар бири «өзүнчө жер тилкесине ээ болуп, оттун жана суунун молдугуна ылайыктап бир орундан экинчисине журт которгон» делет тарыхый булакта. Арийне, жерге карата жеке менчик хун империясында жана кийинки түрк-монгол көчмөн мамлекеттеринде болгон эмес. Жерге карата жамааттык (уруктук же уруулук) менчик Модэ-шанүйдүн тушунан тартып өзгөрүүгө учураган. Жер эми жалпы мамлекеттик менчикке айланган. Модэ-шанүйдүн «жер — мамлекеттин негизи» деген сөзү хундардын да, алардын тарыхый мураскери болгон борборазиялык көчмөн түрк элдеринин да жерге карата саясатынын символу болуп калган. Мамлекет башчысы катары шанүй өз өлкөсүнүн ар кыл аймактарын уулдарына, бир туугандарына ж. б. ишенимдүү жакындарына, таасирдүү уруулардын төбөлдөрүнө ыйгарган. Алар өз кезегинде жердин чакан аймактарын кол астындагы төбөлдөргө бөлүп берген. Кийинкилери болсо өзүлөрүнөн төмөнкү тепкичтегилерге берген. Акыры карапайым көчмөндүн бүлөсүнө өзүнчө конуштар журт катары жайытты алмаштырып пайдалануу үчүн энчиленген. Экстенсивдүү мал чарбасынын бул жайыт пайдалануу системасы кылымдарды карытып сакталып келди.
Хундар жана мыйзам. Байыркы хундардын коомдук жашоо эрежелери укум-тукумга өтүп эзелтен бери келаткан адатка негизделген. Кытайлыктар үчүн «алардын мыйзамдары жеңилдей көрүнүп, оңой эле аткарылчудай» сезилген. Чоң кылмыштарды жасагандар өлүм жазасына тартылган. Уурулугу ашкереленген адамдын үй-бүлөсү кошо жазаланып, мүлкү тартылып алынган. Сот жообуна тартылгандардын тагдыры он күндүн ичинде чечилген. Шанүйдүн бийлиги күч алган доордо жалпы мамлекеттик кызыкчылык үчүн да жазалоо эрежелери пайда болгон. Маселен, аскердик тартипти бузгандар, аскердик милдетин өтөөдөн кечиккендер, хун мамлекетинин таламына каршы иш жасагандар өлүм жазасына тартылган.