cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өспүрүм балдар
Өспүрүмдөрдүн өпкөсү
Өспүрүм балдардын өпкөсүнүн чоңоюшу күчөйт. 10 жашынан тартып эркек балдар курсагы, кыздар көкүрөгү жана курсагы менен дем алат. Өспүрүм балдардын айрым органдарынын иштөө функциясы начарлашы мүмкүн. Көбүнчө жүрөгү чоңоюп, тыңшаганда бөтөнчө добуш угулат. Кээде артериялык кан басымы жогорулап (өспүрүм гипертониясы), жүрөгү, тамыры тез кагат (айрым учурда кан басымы төмөндөп, тамырдын кагуусу солгундайт), демигип, башынын маңдай жагы оорушу мүмкүн. Айрым өспүрүмдөрдүн (көбүнчө кыздардын) башы айланып, эсинен танышы ыктымал. Көпкө туруудан, кыймылсыз отуруудан башы айланып, жүрөгү, ичи, буту оорушу, эсинен танып, кусушу да мүмкүн. Өңү кубарып, колунун манжалары муздап, көгөрүп кетет. Бул учурда баланы дароо жаткыра койсо, абалы жакшырат. Мындай балдар терчил келип, кызыл дермографизм (терини тырмаганда кызыл из калат) байкалат. Вегетатив жана эндокрин системаларынын туруксуздугунан, ошондой эле психикалык күч келүүдөн баланын кыялы бат-бат өзгөрөт. Бара-бара бул абал өтүп кетет, бирок убагында врачка кайрылуу оң.
Күн тартиби
Өспүрүм балдардын күн тартибине өзгөчө көңүл бөлүү керек. Ал баланын нерв системасын ашыкча чарчап-чаалыгуудан сактайт. Өспүрүмдөрдүн күн тартибин сабактан тышкары спорт менен машыгууга, эс алууга убактысы жеткидей түзүү керек. Түнкү уйку 8—9 сааттан кем болбоо зарыл, өспүрүмдөргө телекөрсөткүчтү узак убакыт кароо, көп окуу зыян.
Өспүрүмдөрдүн гигиенасы
Өспүрүмдөр өздүк гигиенаны сактоого тийиш. Жыныстык жетилүү мезгилинде организмдин вегетативдик жана эндокриндик өзгөрүүсүнүн натыйжасында май бези күчөп иштеп, май жолдорунда безетки пайда болот, ал сезгенип, ириңдеп кетиши мүмкүн. Ошондуктан дайыма таза жуунуп жүрүү керек. Эгер бала терчил болсо түрдүү кургаткыч сепмелерди, дезодоранттарды пайдаланып, ич кийимин тез-тез алмаштырып турушу тийиш. Кыздар эртең менен, кечинде астын жууп, этек кири келгенде ысык суу менен жуунбай, душка же куюнуп киринүүсү зарыл. Этек кири келгенде агын сууга түшүү, көп басуу, чуркоо, секирүү жарабайт.
Тамактануу
Тамактануу өспүрүмдүн организминде физиологиялык процесстин туура жүрүшүндө маанилүү роль ойнойт. Органдардын жана организм системасынын нормалдуу иштеши, анын түрдүү оору козгоочу факторлорго туруштук берүүсү туура тамактанууга жараша болот. Тамак-аштан бала организмине керектүү бардык заттарды (белоктор, майлар, углеводдор, минерал туздар, витаминдер, суу) алууга тийиш. Белок — ар бир тирүү клетканын составына кирүүчү негизги «курулуш материалы». Белок жетишпегенден бала алы кетип, шалдырайт, арыктайт, бою өспөйт, ооруга туруштук бере албайт. Сүттүн жана сүт азыктарынын, эттин, балыктын жана жумуртканын белогу пайдалуу. Жашылча тамакты жакшы сиңирет, ошондуктан эт жана балык тамактарга жашылча кошуп берүү сунуш кылынат.
Денени чыңдоо
Аба ваннасынын температурасы 14—15°тан төмөн эмес бөлмөдө адегенде 3—5 мин., кийин күнүнө 1 минутадан кошуп, 15 — 20 минутага жеткирүү керек. Бөлмөдө жылаңаяк ЖҮРҮҮ пайдалуу. Жылуу мезгилде сыртта узакка сейилдөө, абанын температурасы 16°тан жогору болсо терезени ачып уктоо менен денени чыңдоого болот. Үй шартында денени чыңдоонун кең тараган жана жөнөкөй түрү — күнүгө чүпүрөк менен сүртүнүү жана чайкануу. Суунун температурасы адегенде 34—35°, кийин 6—7 күндө 1°тан төмөндөтүлүп, 22—24°ка жеткирилет. Эгер бала андан жөтөлбөсө, уйкусу качып, ооруксунбаса суунун температурасын дагы төмөндөтүп, 10—12'ка жеткирүүгө болот. Өспүрүм күнүнө эртең менен гимнастика жасап көнүүсү зарыл.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дегенерация
Дегенерация (лат. degenero – тукуму начарлоо) – 1) морфологияда – клеткалардын жана органдардын бузулуу процесси, мисалы, бакага айланганда көнөк баштын куйругунун акырындык менен жоголушу. 2)  микробиологияда – туура эмес шартта өсүүдөн бир клеткалуу организмдин жашоосунун  начарлашы. 3) А. Н. Северцов эволюция жөнүндөгү окуусунда жалпы жана жеке дегенерация деген түшүнүк киргизген. Жалпы дегенерацияда активдүү функциясы бар органдар (кыймыл жана сезүү органдары, борбордук нерв системасы) жөнөкөйлөнөт, пассивдүү органдар ылдам өсөт. Жеке дегенерацияда организмдин түпкү тегинде болгон органдар жөнөкөйлөнөт, мисалы, бутсуз кескелдириктердин аяктары, баш буттуу моллюскалардын раковиналары.
Ракманберди Турдалиев
Ракманберди Турдалиев (31-июль 1967 Боспиек, Жалал-Абад облусу, СССР) — Жазуучу, акын жана жеке ишкер, ошондой эле "Москва кайрыктары" адабий тобунун мүчөсү.
Ключев (Иглин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Алгач тергөө органдары
Алгач тергөө органдары – адепки тергөө түрүндө алдын ала тергөөлөрдү жүргүзүүгө укуктуу мамлекеттик органдар жана кызмат адамдары. КРде алгач тергөө болуп төмөнкүлөр саналышат:
1) ички иштер органдары;
2) түзөтүү мекемелеринин жана тергөө кызматтарынын начальниктери;
3) аскер бөлүктөрүнүн, бирикмелеринин командирлери жана аскер мекемелеринин начальниктери;
4) улуттук коопсуздук органдары;
5) КР баңги заттарын көзөмөлдөө боюнча органдары;
6) чегара бөлүктөрүнүн командирлери;
7) алыскы аймактардагы кыштоолордун, геологиялык чалгындоо партияларынын, экспедицияларынын начальниктери;
9) каржы полиция органдары
Алгач тергөө өз иш-милдеттеринин чектеринде кылмыш иштери жасалганы жөнүндө билдирүүлөрдү, арыздарды каттоону камсыз кылышат; окуянын издерин сактоо боюнча чараларды көрүшөт; кылмыштарды болтурбоо үчүн ыкчам иликтөө, ошондой эле кылмыш жасаган адамдардын тобу боюнча чараларды көрүшөт, өз укук милдеттеринин четеринде иш жүргүзүүчү прокурорго жана тергөөчүгө алар талап кылган маалыматтарды жана материалдарды берет; прокурордун жана тергөөчүнүн тапшырмаларын аткарууну, анын ичинде айрым бир тергөө аракетерин жүргүзүү боюнча тапшырмаларды аткарууну жана кылмыш-жаза сот өндүрүшүнө катышкан жабырлануучуларды, күбөөлөрдү жана башкаларды коргоо чараларын көрөт; соттун тапшырмаларын аткарат; прокурор, тергөөчү, сот тарабынан айыпталуучуга карата кабыл алынган чектөө чараларынын аткарылышын көзөмөлдөөнү, камакка алуудан башка чектөө чарасын ишке ашырат.
Бовepин
Бовepин — өсүмдүк зыянкечтерине каршы пайдаланылуучу биологиялык боз күкүм зат (препарат). Ал колорадо коңузу, алма жана магалеб күбөлөрү жана башка зыянкечтерге каршы колдонулат. Сууга эритилип, аянтка чачылат. Даяр эритмени 1 саатта пайдалануу керек.
Дуйшеналиев, Туратбек Болотбекович
Дүйшеналиев Туратбек Болотбекович (1960-ж. туулган Талас облусу, Талас району, Кырк-Казык айылы) – физика-математика илимдеринин доктору (2002). Деформациялануучу катуу нерселердин механикасы тармагы боюнча адис. Ростов-на-Дону курулуш-инженерлер институтун (1982) бүтүргөн. ФПИде инженер-программист, окутуучу, улук окутуучу, доцент, Курулуш механикасы кафедрасынын башчысы, 1997-жылдан И. Раззаков атындагы КТУда кафедра башчы, 1999–2002-жылдары проректор, 2010 жылдан баштап Кыргыз Мамлекеттик Техникалык Университетинин ректору. 60тан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 3 монография, техникалык университетин студенттери үчүн 2 окуу куралы жарык көргөн.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Макеева, Фатима Хусеиновна
Макеева, Фатима Хусеиновна – адабиятчы. Жети-Өгүз районунда 1935-жылы 25-декабрда туулган. 1961-жылы Кыргыз Кыз-келиндер институтунун филология факультетинин орус тили жана адабияты бөлүмүн бүтүргөн. 1961-1965-жж. чейин Москвадагы М.Горький атындагы Дүйнөлүк адабияттар институтунун аспирантурасында адабият таануу адистиги боюнча окуган.
Ф.Макееванын илимий ишмердиги 1961-жылдан башталган. 1965–1977-жж. Кыргыз ССР ИАсынын Чыгыш таануу бөлүмүндө улук илимий кызматкер, 1977–1993-жылдары В.В.Маяковский атындагы кыз-келиндер педагогикалык институтунун орус жана чет элдик адабияттар кафедрасында доцент болуп иштеген. Кандидаттык диссертациясын «Ясыр Шивазанын чыгармачылыгы» деген темада жактаган. 1993-жылдан Чүй университетинин филология кафедрасында профессор.
Ф.Макеева 1990-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Ал Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген ишмер.
Дунган таануу боюнча эларалык конференциялардын катышуучусу. Австралиялык, Кытайлык жана Япондук илимпоздор менен илимий байланышта.
Орус тилинде
Певец весны: Заметки о лирике Ясыра Шивазе. – Ф.: Кыргызстан, 1967 – 69 с.
Творчество Ясыра Шивазы. – Ф.: Илим, 1974. – 96 с.
Арли Арбуду. – Б., 1997. – 72 с.
Мгновенья. – Б., 2004. – 96 с.
Катод
Катод (грекче kathodos – төмөн түшүрүү, кайрылуу) – 1) электрондун булагы болуп кызмат кылуучу электр боштугунун же газ разряддуу прибордун терс электроду. Ал электрод аралыгындагы мейкиндиктин боштуктагы же газдагы өткөрүмдүүлүгүн камсыз кылат. Электрондорду чыгарышына жараша термоэлектрондук, фотоэлектрондук жана муздак катод болуп айырмаланат; 2) ток булагынын (аккумулятор, гальвани элементтери жана башка) терс электроду; 3) электр жаасынын, электролит ваннасынын жана башка түзүлүштөрдүн ток булагынын терс уюлуна туташтырылуучу электроду. «Катод» терминин 1934-жылы М. Фарадей киргизген.
Гаман Иоганн Георг
Гаман Иоганн Георг (1730–1788) – немец философу, жазуучусу. Ошол убакыттын рационализм чөйрөсүнөн айырмаланып турган мистик ойчул; өзүн-өзү «түндүктүн сыйкырчысы» деп атап, рационализм менен агартуучулук идеаларына каршы мистикалык интуициянын чыгармачылык күчүн каршы койгон. Канттын жалаң гана акылына ээрчиген таанууга каршы, поэзияда, «адамзаттын эне тилинде» ачылган тилдин аракеттүүлүгүн, сезим менен рухтун чыгармачылык күчүн койгон. Анын таасири классицизмдин «бороон жана кысым» доорунан баштап, романтизм менен учурдагы тилдин философиясына чейин тараган. Ошону менен бирге, Гаман карама-каршылыктардын биримдиги болмуштун жалпы мыйзамы болот деген терең философиялык пикирди айтып, Фихтенин, Шеллингдин, Гегелдин диалектикасына чоң таасир берген.
Кыргызстан калай рудалары
Кыргызстандын аймагында ар кандай шартта пайда болгон калайдын 100дөн ашык кени белгилүү.
Минералогиялык-геохимиялык өзгөчөлүктөрү боюнча алар силикат-кварцтуу жана силикат-сульфативдүү болуп эки топко бөлүнөт. Биринчисине пегматит жана касситерит-кварц, экинчисине калайлуу скарн, касситерит-силикат жана кисситерит-сульфид формациялары кирет. Түндүк Теңир-Тоо аймагында калайдын түрдүү генезистик типтеги көп майда кендери бар. Кыргыз Алатоосунун батыш бөлүгүндө калайдын касситерит-сульфид (Ачык Таш, Алмалы), калайлуу скарн (Терексай, Кулан ж. б.) формацияларына кирүүчү кенчелер белгилүү; касситерит-сульфид формациясынын айрым кенчелери Актүз-Борду аймактарында (Актүз, Куттусай-2, Курсай) да таралган. Касситерит-кварц формациясы Күнгөй Алатоонун ортоңку жана батыш бөлүгүндө ( Ортобайсоорун, Чөң Өрүктү ж. б.) кездешет. Калайлуу скарндын (Узунбулак), пегматиттин (Түзашуу) жана калайлуу грейзендин майда кенчелери Чаткал-Курама тоолорунда таралган. Калай Түштүк Теңир-Тоодо Эңилчек жана Акшыйрак рудалуу тоомдорду камтып туруучу Сарыжаз рудалуу районунда бар. Эңилчектеги калай рудалары (Ташкороо, Суходол, Атжайлоо ж. б.) көп формациялуу ассоцациялар түрүндө гранитоид массивдеринин эндо- жана экзоконтакттарында топтолгон. Акшыйрак рудалуу тоомундагы калай рудасы ар кайсы формацияга таандык. Касситерит-силикат формациясынын турмалин тибине Лагерный, Таштарата кендери кирет. Сарыбулак кени касситерит-сульфид формациясына кошулат. Республиканын аймагында, ошондой эле вольфрам, күмүш, стронций, германий ж. б. кенчелери да белгилүү.
What's Love Got to Do with It
"What's Love Got to Do with It" - америкалык рок-ырчы Тина Тернердин 1984-жылы 4-июнда Private Dancer (1984) бешинчи студиялык альбомуна 2-сингл катары чыгарган ыры. Сингл АКШдагы Billboard Hot 100 хит-парадында биринчи орунга жеткен, Тернер болсо, бул ыр үчүн "Грэмми" сыйлыгын алган.
Афонт тоосу
Афонт тоосу- соңку палеолит доорундагы байыркы адамдардын турак жайы. Красноярск шаарынын жанында. 1884-ж. И. Т. Савенков ачкан. Казуу жумуштары 1923-25-ж. жүргүзүлүп, байыркы турак-жайлардын калдыктары, таштан, сөөктөн жасалган куралдар, мамонт, түндүк бугусу, аюу өңдүү айбандардын сөөктөрү табылган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Мураке
Мураке (Мураке) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Москва районундагы айыл. Ак-Суу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 615 киши.
Кичикул туз кени
Кичикул туз кени Нарын облусунун Жумгал районунда, Чаек кыштагынан 15 км, деңиз деңгээлинен 1900–2100 м бийиктикте. Неоген мезгилинин туздуу свитасынын арасында глауберит минералы бар линза сымал катмарча кезигет. Глаубериттүү текте натрий сульфатынын өлчөмү 19,74–24,72%. Катмарчанын калыңдыгы 35–40 м, кээ бир жерде 10,5 мге жукарып, 1700 мге чейин созулуп жатат. Туздуу свитасы бордуу, бордун үч окисинин өлчөмү 0,65% түзөт; булак сууларынын кургак калдыгында бордун өлчөмү 48,7–238,1 мг/л. Натрий сульфатын экономикалык арзан ыкма менен ажыратуу технологиясы иштелип чыкса кен химиялык өнөр жайынын сырьё базасы боло алат. Тамак–ашка колдонууга жарабайт. Мал жесе болот. Болжол ресурсу 47 миң т.
Покровка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Покровка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Наум айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 507 киши. Почта индекси — 453156, ОКАТО коду — 80249840002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чандалаш өрөөнү
Чандалаш өрөөнү - Түштук-Батыш Теңир-Тоодо, Пскем жана Чандалаш кырка тоолорунун аралыгында жайгашкан.
Узундугу 75 км, жазылыгы 3–20 км. Деңиз деңгээлинен бийиктиги баш жагында (Чакмактын чатында) 2600 м, оозунда (Жаңыбазар кыштагы тушта) 1500 м. Өрөөнү капчыгай сымал, кууш, айрым  жерлери  тектирлүү Чандалаш өрөөнү Палеозой фундаментинин жантайыңкы синклиналдык бүктөлүүсү. Климаты континенттик. Июлдун орточо температурасы 15–20°  С, январдыкы  –6... –12° С. Жылдык жаан-чачыны 437–900 мм. Өрөөн аркылуу Чандалаш суусу жана  анын  куймалары (Ачыкташ, Токмоксалды жана башка) агат. Өрөөндүн таманына жана бөксөлөргө (1500–2000 м  бийиктикте) шыбак-кылкандуу, ачык күрөң топурактуу кургак талаа, суу бойлорунда токой жана бадал (терек, тал, кайың, шилби, итмурун, бөрүкарагат, жылгын жана башка), 2000–2900 м бийиктикке талаа ландшафты (буудайык, бетеге, аюучач, шашыр көкөмерен, аккылкан жана башка) мүнөздүү. Андан жогору (2900–3700 м) альп жана субальп шалбаасы, гляциалдык-нивалдык (3500–3600 мден өйдө) алкактар жайгашкан.
Дегустация
Дегустация (лат. degustatio – даамын татуу) – тамак-аш азыктарынын сапаты, түсү, жыты жана даамы боюнча баалоо. Дегустация айрыкча шарап жасоодо, анын сапатын, коммерциялык жана керектелүү баалуулугун аныктоодо колдонулат. Дегустациянын негизинде шарап 10 баллдык система аркылуу төмөнкүдөй элементтерди эсепке алуу менен бааланат: тунуктугу – 0,5, түсү – 0,5, жыпар жыттуулугу – 3, даамы – 5, кыймылы жана көбүктөнүүсү боюнча шампанский үчүн 1 балл (булар жогорку балл болуп эсептелет). Чайды дегустация кургак чайдын сырткы түрү, демделген чайдын түсү (колер), жыты жана даамы, чаманын өңү эске алынат. Ал эми тамекини дегустациялаганда жыты, даамы, күчү, түтүнүндөгү майлуу заттар анык талат.
Ксенофтальмихттер
Ксенофтальмихттер (лат. Xenophthalmichthys) — кумушбалыктардын бир уруусу.
Буурул-Тоо
Буурул-Тоо — топоним. Валиханов жазып алган эпизоддо Көкөтөйгө аш бергени элин көчүрүп келген Бокмурун Кыл-Эртыштеги Б.-Т-нун этегине конот. Географиялык реалияда Челек менен Кум-Кечүүнүн ортосунда жайгашкан тоо, бул жердин шордуу топурагынан өткөн замандарда жергиликтүү эл туз кайнатып алышкан. Эпосто бул туз жөнүндө да эскерилет: «Кайнатма тузга барамын, туз кайнатып аламын» (Валиханов жазып алган эпизод, «Ала-Тоо журналы», 1979, № 7, 73-б.).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Өт жолдору
Өт жолдору — боордон жана өт баштыгынан өттү он эки эли ичегиге жеткирүүчү өткөөл.
Ал боор тканындагы майда түтүкчөлөрдөн чогулган жалпы боор өткөөлүнөн жана өт баштыгынын өткөөлүнөн турат. Боор клеткалары эки катар жайгашып, бири бирине беттешкен жагына өт түтүкчөлөрү ачылат. Эки катар тизилген боор клеткалары, борбордук вена тамырынын тегерегине жайланышып боор үлүшүн түзөт. Боор үлүштөрүнөн чыккан өт, үлүш арасындагы өт түтүкчөлөрүнө куюлат. Ушул өңдүү чогултулган өт боордун эки бөлүмүнөн аны чыгаруучу оң жана сол түтүктөр аркылуу чыгат. Боордун оң жана сол бөлүмдөрүнөн чыгаруучу түтүктөр кошулуп, боордун жалпы өткөөлүн түзүшөт. Боордон өт тынымсыз бөлүнүп чыгат да өт баштыкчасына чогулуп, керектүү учурда (майлуу тамакты сиңирүү үчүн) он эки эли ичегиге бөлүнүп турат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Катод-люминесцинция
Катод-люминесцинция – затты электрондор (катод нуру) менен дүүлүктүргөндө (бомбалаганда) пайда болуучу люминесценция; радиолюминесценциянын бир түрү, мисалы, электр-нур түтүгүнүн экранынын жаркыроосу. Газ, мол. кристалл, кристалл-фосфор катод-люминесцинция. жөндөмүнө ээ. Кристалл-фосфор электрондук нурдун таасирине туруктуу келип, жетишерлик жарык чыгарат, ошондуктан ал катодлюминофор катары колдонулат. Катод-люминесцинциянын спектри фотолюминесценциянын спектрине окшош. Катод-люминесцинция вакуум электроникасында колдонулат. Катод-люминесцинция кубулушу лазерди түзүүгө негиз болгон.
Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы
Орусия Советтик Федеративдик Социалисттик Республикасы (Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика) - КСРБ нын курамында болгон мамлекет. Башкалаа сы жана ири экономикалык маданий борбору - Москва шаары.
Терь №2
Терь №2 — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лебяжья дарыясынын оң жээгинен 90 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Сагымбаев Аманкул
Сагымбаев Аманкул - атактуу манасчы Орозбак уулу Сагымбайдын баласы Сагымбаев Аманкул 1922-жылы Кочкор районундагы “Электро” колхозунда туулган. Жаш кезинен эле “Манас” айтууга дилгир болуп, атасынын өнөрүн өздөштүрүүгө багыт алат. Мектепте окуп жүргөндө “Чоң казаттан” 10 миң сап айтууну өздөштүргөн. Элдин айтымында ал атасындай өз алдынча “Манас” айткан тубаса талант болгон. 1939-жылы Москвада өткөн I декадага катышып, манасчылар Мусулманкулов Молдобасан, Каралаев Саякбай, Тоголок Молдолор менен бирге “Манас” айтып өнөрүн көрсөтүп, алтын саат менен сыйланган. Кийин Ата Мекендик согушка катышып жүргөндө душмандарга бет алганда “Манас” айтып чыгуучу деген кеп бар. Согуштан кайтпай калган.
Афты
Афты (гр. aphthai - жарача) - ооздун былжырлуу челинин бетине чыгуучу майда жара. Афты грипп, ичеги карын, шарп ооруларынын кабылдап кетишинен, кэзде өзүнчө да пайда болот. Афтылар бири бирине кошулса, чоң жарага айланып, дененин температурасы көтөрүлөт, тамак чайнаганда, сүйлөгөндө кыйынчылык келип, ооздон шилекей агат, лимфа бездери чоңоюп, кол тийсе, ооруйт. Ооруган жерге куруштуруучу, куйгүзүүчү дарылар сыйпалат. Дүүлүктүрө турган тамак ичүүгө, тамеки тартууга болбойт. Кайра жаңыланбаган Афтылар 5-7 күндө ордуна тырык калтырбай айыгат. Оору өнөкөт түргө айланса, ооздогу ж. б. органдардагы. ириң уяларын жоготуу менен преднизолон дарысын 15-20 мг дан 7-15 күнгө чейин колдонуш керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бучала
Бучала — топоним, кытайдын башкы борбор шаары Чоң Бээжинге жакын жайгашкан тоо. «Тоосунун аты Бучала, Чыккан чөбү күчала» (Сагымбай Орозбаков, 4. 215) делип, эпосто өзгөчө жер катары сүрөттөлөт.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Карнуэль (Нү-Мексико)
Карнуэль (Нү-Мексико) (Carnuel) — Нү-Мексико штатынын Bernalillo округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1232 киши. Болжолдуу аянты - 6.4 км². FIPS коду — 35-12430.
Дедекция
Дедекция (лат. deductio – чыгаруу) – ойлонууда логика законунун негизинде алгачкы ойлордон жаңы ой чыгаруу ыкмасы; жалпы жободон жеке жыйынтыкка алып баруучу ой корутундусунун бир түрү. Дедекция үчүн ой бүтүшүнүн зарыл жана туура болушу мүнөздүү, башкача айтканда эгер негизги ой өбөлгөлөрү чындыкка жана дедекция закондоруна туура келтирилген болсо, анда зарыл түрдө ой бүтүмү да туура болот. Ошондуктан илимдеги теориялар дедекция ыкмасынын натыйжасында жаралат. Ушул сапаты менен дедекция индукциядан, башкача айтканда эреже катары ой бүтүмдөрү жекеден жалпыга карай жүргөн логикалык жолдон айырмаланат. Жалпы принциптерге, жоболорго, аксиомаларга таянган илимдер дедекциялык илимдер деп аталат (математика, теориялык механика, физиканын айрым тармактары жана башка). Ал эми тажрыйбалардын айрым маалыматтарын жалпылоо жолу менен өнүккөн индукциялык илимдерге биология, топурак таануу, медицина жана башка кирет. Дедекция далилдөөнүн негизги каражаттарынан болуп саналат.
Тина Тернер
Тина Тернер (англ. Tina Turner; төрөлгөндөгү аты Анна Мей Буллок (англ. Anna Mae Bullock), 1939-жылы 26-ноябрда Теннесси, Натбушта туулган) - америкалык ырчы, ырлардын автору, актриса жана бийчи. Сегиз жолку "Грэмми" сыйлыгынын ээси. Актёрдук чеберчилиги, темпераменти жана сахнадагы экспрессивдүүлүгү үчүн "Рок-н-ролл канышасы" наамын алып жүрөт. Тина дүйнөдөгү мыкты он бийчинин ичине кирет. "Rolling Stone" журналы аны биздин замандын улуу ырчыларынын бири деп атаган.
Кичи сандык алтын кени
Кичи сандык алтын кени Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Чаңдалаш суусунун оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 2600–3000 м бийиктикте. 1965-ж. табылган. 1965–76-ж. издөө-баалоо иши жүргүзүлгөн. Кен аймагы пермдин гранодиорит-порфирлери менен жирелген, карбондун чакмакташ желвактары бар акиташ тектеринен түзүлгөн. Руда гранодиорит–порфир менен акиташ тектеринин эндоконтактасындагы тик жантайган скарн тарам түрүндөгү тулкулары менен байланышкан. Кен магмадан кийин пайда болуп, минералдашкан жана тарам зоналар тибине, скарн-алтын-жездүү формациясына кирет. Негизги руда минералдары: нукура алтын, борнит, халькопирит, халькозин, арсенопирит, пирит, галенит, сфалерит. Рудадагы алтындын орточо өлчөмү 6,6 г/т, күмүштүкү – 11,4 г/т, жездики – 1,66%. Руданын болжол ресурсу 4062 миң т; алтындыкы – 27,049 т, күмүштүкү – 46,203 т, жездики – 67645 т.
Гаудапада
Гаудапада (болжол менен 7–8-кылымдарда жашаган) – байыркы индус ойчулу, адвайта-ведантанын биринчи систематикалык түшүндүрмөсүнүн автору. Бизге жеткен маалыматтар боюнча Гаудапада Шанкаранын окутуучусу Говинданын үйрөтүүчүсү, устаты болгон. «Мандукья-упанишаданын» комментариясы «Мандукья-корикада» Гаудапада адвайта-ведантанын маанилүү маселелерин: брахман менен атмандын бирдейлигин, бошонуунун, кутулуунун ыкмасы катары майя, акылмандулукту («джняна»), абсолюттун таптакыр түшүнүк-сүздүгүн ж. б. анализдейт. Гаудапада окуусунда ага чоң таасир берген (өзгөчө мадхьямиканын негативдик логикасы) буддизм менен көп окшоштуктары бар.
Ксиелиддер
Ксиелиддер (лат. Xyelidae) – жаргак канаттуу каскак жандыктардын бир тукуму.
Кара-Камыш көлү
Кара-Камыш көлү Аксы районунун Кара-Суу айыл аймагында деңиз деңгээлинен 1870 м бийиктикте, Кара-Суу суусунун алабында жайгашкан. Көлдүн узундугу 1,5 км, ал эми туурасы 500 м болуп 44,6 гектар аянтты ээлейт. Жээгинде Тянь-Шань карагайы жана Кызыл китепке кирген эндемик Семенов ак карагайы өсөт. Колдонулган адабияттар: 1.	Проект организации и развития Аркыского лесхоза. Бишкек, 2002 2.	https://www.open.kg/about-kyrgyzstan/nature/natural-ecological-complexes-of-kyrgyzstan/408-kara-suu.html
Ликина (дарыя)
Ликина — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 107 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 78 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сибирь кыргыздары
Сибирь Кыргыздары – 13–18-кылымда азыркы Хакас-Минуса ойдуңунда жана ага чектеш аймактарда жашаган кыргыз эли. Кыргыздар бул аймакта ички жана тышкы көзкарандысыз саясатын жүргүзүп келишкен.
Чыңгыз Кандын мураскорлорунун бийлик үчүн болгон ичара согуштарына кыргыздардын тартылышы, аскердик оор салыктар, тынчы жок элди (кыргыздарды) бир нече ирет көчүрүү саясаты демографиялык терс таасирин тийгизген. Бирок, кыргыздар бул аймактын башкы этносу бойдон калып, моңгол Алтын хандарына, жуңгарларга, орустарга каршы ийгиликтүү күрөшүп келишкен.
Сибирь кыргыздары орус жазма булактарында «Кыргыз өлкөсү», «Кыргыз жери» деген ат менен белгилүү болгон. Сибирь кыргыздарынын мамлекети төрт улустан жана аларга тиешелүү кыштым капчыгайларынан (Алтысар, Алтыр, Изер, Туба) турган.
Моңгол чапкынынан баштап, Кыргыз жериндеги саясий борбор Абакан өрөөнүнөн түндүккө көчкөн эле.
Ак Үүс (Ак Июс) жана Кара Үүс (Кара Июс) дарыяларынын алабында кыргыздын тектүү бектеринин ээликтери жайгашкан. Ошондон улам алтысарлыктар «Чоң кыргыздар» деп аталышкан.
Ар бир улустун өзүнө тиешелүү кыштымдары жана кыштым капчыгайлары болгон. Мамлекет ички жана тышкы иштер жалпы курултайда каралып, ага 500гө жакын кыргыз бектери катышып турган. Курултайда Кыргыз өлкөсүнүн башкаруучусу шайланган. Мисалы, белгилүү баатыр жана мамлекеттик ишмер Эренак бек Кыргыз өлкөсүндө борборлошкон мамлекеттик башкарууну орноткон.
16-кылымдын аягы–17-кылымдын баш ченинде Кыргыз өлкөсүнүн экономикасы, чарбасы, маданияты бир топ өнүккөн.
Алтын хандардын ичара согуштарына кыргыз аскерлеринин катышканы жөнүндө маалыматтар бар. Сибирь кыргыздарынын басымдуу бөлүгү 1703-жылы Жуңгарияга көчүрүлүп кеткен. Айрым бөлүгү 1756–58-жылы окуялардан соң кайтып келишкен. Бүгүнкү тувалардын, шорлордун, алтайлыктардын басымдуу бөлүгү, хакастардын дээрлиги Сибирь кыргыздарынын урпактары болушат.
Молдоке кызы Сейдана
Молдоке кызы Сейдана (1920–2006)
Семетейчи Сейдана 1920-жылы Кетментөбө өрөөнүндө туулган. Негизинен “Манас” жүгүн көтөрүнгөндөр эркектер болуп, аялдар өтө сейрек кездешкен. Анын сыры эмнеде экендигин бүгүнкү күнгө чейин толук түшүндүрүп берген аныктама жок. Мына ошол сейрек кездешкен аял манасчылардын катарына Сейде Дейди кызы жана Сейдана Молдоке кызы кирет. Сейде Дейди кызы белгилүү Кыдыраалы манасчыдан үлгү алып, эмнени айтса да, “бул Кыдыраалыныкы” дечү экен. Ал эми, Сейдана Молдоке кызынын бул улуу жолго түшүп калышы бир топ татаал болгон. Ал тууралуу семетейчи өзү төмөнкүлөрдү эскерет:
“Бул окуя 1958-жылдын май айында болду. Жаш аялметпиз. Турмуш бир топ оңолуп калган. Күн түш ооп бараткан. Балдарыма чай берейин деп эшикке чыккам. Буга чейин жаңы эле казанга нан жапкам. Нан бышкандан калган чокко чөөгүнгө чай койдум эле. Кара чөөгүн шарактап кайнап жатыптыр. Чөөгүндү алуу үчүн эңкейе бергенде “Сейдана” деген бир башкача добуш заңк этти. Колум чөөгүнгө жеткен жок. Башымды өйдө көтөрүп, көргөн көзүмө ишенбей калдым. Эми эле эч ким жок эшиктин алды кылкылдаган эле атчан жоокерлер. Жүрөгүм оозума кептеле түштү. Маңдайымда ак сакалы жайкалып төшүн жапкан, ак калпагы бийик, көгүш тулпар минген адам турат. “Сейдана, - деди ал. – Биз Бээжинге бара жатабыз. Алтын сакал Айкожо, күмүш сакал Күнкожо деген элчи бул!” – деп, дагы бир сакалынан нур чачырап турган кишини камчысы менен жандап көрсөттү. “Намаз убагы болуп калды. Үйүңө “намаз” окуп алалы. Мындан кийин сен бизди айтасың. Биз сага ишеним бердик. Тигил болсо Манас Баатыр, биздин шерибиз. Жакшылап кара!” – деди. Мен карай салып эле, башымды колум менен калкалап жыгылдым. Кудайга тобо, коломтого жыгылып түшпөгөнүмө. Манас Атанын сүрү оңой эмес экен. Аны тике карай албай калганыма эмдигиче арман кылам. Эгерде даана карап калганымда, “Манас” эпосун толугу менен бүт айтып калмакмын.
Манас Ата кийин да жолукту. Бирок суу жүрөк жаным анда да атынан өйдө карай албай койдум. Аккуланын эле бийиктиги 5 кабат тамдан бийик экен. Кулагынан шам күйүп турат. Манас Атаны дит багып караш үчүн баатыр жүрөк керек.
Манас Атаны көргөн адам оңой адам болбойт. Кийин Манасты көрдүм дегендердин көбүн көрдүм. Мен буга ишене албайм. Мен мүмкүн карайт белем. Адегенде эле көзүмө сол жагындагы чолок көк жал арстаны урунбадыбы. Тим эле тытып кетчүдөй октолуп туруптур. Кырк чоросун кийин даана көрдүм. Башымды катып канча жатканымды билбейм. Турсам күүгүм. Балдарым ачка болуп, ызы-чуу. Чай эбак соолуп, от өчүп калыптыр. Эс-мас болгон жаным кайра от жагып, чай кайнатып кирдим. Айлана тыптынч. Бирок эшиктин алды айдап кеткендей казылып калган, туяктардын изи”. Мына ушундай окуядан кийин да Сейдана жомокчулук жолго түшпөй жүрө берет. Анткени, биресе элден тартынса, экинчиден, кайнатасы да каардуу киши болгондуктан, андан коркот. Кийин бир канча жолу түшүнө баатырлар кирип, ар кайсыны айтып коркутушат. Акырында: “Айтпасаң, шерлериңди алабыз!” – дешет. Сейдана ага анчейин түшүнө бербейт. Кийин Арзыбек, Дөөлөтбек, Мырзабек, Таласбек деген төрт баласы тең сопсоо жерден эле биринин артынан бири чарчап калганда түшүнүп, балдардын күйүтүнө чыдабай жинди болуп калат. Ошондо да Баатырлар айтасың деп кыйноого алышат. Ээн жерлерге барып, айта баштайт. Алгач “Семетей” эпосунан баштайт. Жанымда Каныкей, Айчүрөк, Семетей үчөө сүрөп турду деп эскерет өзү ал тууралуу. Ал эми “Семетей” эпосун айтып калуусун мындайча түшүндүрөт:
“Баатырлар эки топ болуп келет. Экөөнү тең Бакай аба баштап келет. Бакай абанын бир айырмасы, жоо-жараксыз жүрөт. Биринчи топтогу баатырлар; Манас Ата, Алмамбет, Чубак, Сыргак, кырк чоро, Музбурчак, Көкчө, Кошой, Кыз Сайкал. Булар шейит болгон баатырлар. Экинчи топтогу баатырлар; Семетей, Гүлчоро, Бакай аба өзү, Айчүрөк, Каныкей, ак байбиче Чыйырды эне, булар кайып болгондор. Мына менин семетейчи болушума ушул экинчи топ чоң сүрөөн берди. Булар тигилердей болбой жай келишет. Алмамбет менен Семетейдин жүзүнөн алтын нур төгүлүп турат. Алар Манас Атадай ачуулуу эмес. Манас Атаны караш өтө коркунучтуу”.
Ошентип кыйналып жүрүп, Торкенде слёт өтүп жаткан жерде биринчи жолу эл алдында “Манас” айтат. Анан бат эле оозго алынып кетет. “Жинди” деген аты калып, “Семетейчи Сейдана” атыгат.
Семетейчи Сейдананын варианты салттык туруктуулуктан чыкпаганы менен өзүнчө өзгөчөлүктөрдөн да куру эмес. Ал окуянын курулушунан да, нерселерди, же баатырларды сүрөттөөдөн да байкалат. Алсак, Канчорону ак сүтүн берип чоңойткон Каныкейдин каргышы коё бербейт. Мындай айырмачылыктар анын айтымында өтө эле арбын. Анын айтуусундагы Тайбуурулдун сүрөттөлүшү: “Ак арпа жесе аш кылган, Адырмакка маш кылган. Келишимдүү маңкайган, Кең соорусу даңкайган. Ар мүчөсү келишип, Кызыл буурул чаңкайган. Кашка тиши кадоодой, Кара тили бүлөөдөй. Азуулары болоттой, Чаткаягы колоттой. Жараганы кабыктай, Жалдын асты жабыктай. Семиргени сүмбөдөй, Секиргени бүргөдөй. Кең соорусу кетмендей, Керилип колуң жеткендей. Кебездей болгон көкүлү, Көзүнө ченеп керткендей. Туягында тура жок, Жүрөгүндө жара жок...” Сейдана Молдоке кызы Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1994) - аялдардан чыккан сейрек кездешүүчү талант ээси, семетейчи Сейдана 2006-жылдын 24-мартында 86 жаш курагында дүйнөдөн кайткан. Булак:К 97 Кыргыз элинин манасчылары:Маалымдама китеп. – 1-чыг., Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: Кыргызпатент, 2010 – 96 б.
Аффанди Кусума
Аффанди Кусума (1910-ж. г.) - индонезиялык живописчи жана график. Сүрөтчүлүккө өз алдынча үйрөнгөн; "Эл сүрөтчүсү" деген бирикмени (1947) жана Индонезиянын сүрөтчүлөр союзун (1952) негиздеген. Аффандинин 1940-50-жылдардагы сүрөттөрү ("Элдин ырыскысы", "Элдик ополчениедегилер тактикалык машыгууда" 1946) романтикалык салтанаттуулук, күчтүү эмоциялуулугу менен айырмаланып, жөнөкөй эмгекчилердин. мээримине арзыган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Катон
Катон улуусу (же Цензор) Марк Порций (Биздин заманга чейинки 234, Тускулум – 149, Рим) – римдик жазуучу, чечен, рим адабиятын негиздегендерден жана мамлекеттик ишмер (Биздин заманга чейинки 195-жылдан консул). Карфагендин элдешпес душманы, эски рим адеп-ахлагын жактоочу. Катон – «Башталыш» аттуу Римдин 1-тарыхынын, көптөгөн каттардын автору. Анын «Дыйканчылык жөнүндөгү» (160-жылы чен) трактаты сакталып калган.
Сикул
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Богданова Медина Искандеровна
Богданова Медина Искандеровна (1908, Бухара — 1962, Москва) адабиятчы, Борбордук Азия элдеринин адабияттары боюнча көрүнүктүү адис. Орто Азия мамлекеттик университетинин (САГУ) Чыгыштаануу факултьетинин бир эле учурда эки бөлүмүн (түрк жана иран) бүтүргөн. Горький атындагы адабият институтунда иштеп жүргөндө Улуу Ата Мекендик согуш башталып, белгилүү адабиятчы-окумуштуулар: В. М. Жирмунский, П. Н. Берков жана башкалар менен кошо Кыргызстанга келип, Кыргыз ССР ИАнын фольклор жана «Манас» секторун жетектеген. Анын илимий иштеринин көбү кыргыз адабияты менен байланыштуу. Орус тилинде кыргыз адабиятынын туңгуч очеркин, улуу акын Токтогулдун өмүрү жана чыгармачылыгы жөнүндө монография (1960) чыгарган. Кыргыз фольклорун биринчи классификациялаган. «Манас» эпосун изилдөөдө Богданованын «Кыргыздын баатырдык “Манас” эпосу жөнүндө» деген эмгеги негизги иштеринин бири болуп эсептелет. Ж.Таштемиров, Б. Керимжанова, Б. Маленов, К. Иманалиев, Ш. Үмөталиев, М. Борбугулов, Р. Кыдырбаева сыяктуу окумуштууларга илимий жетекчи болуп, кыргыз адабият изилдөөчүлөрүн тарбиялоодо да зор эмгек сиңирген.
Кененсариев Ташманбет
Кененсариев Ташманбет (Ташин Кененсариев); 1949-жылы 5-сентябрда Жалал-Абад дубаны, Аксы ооданы, Кара-Суу айылы) туулган -- 2021-жылы 2-июлда Бишкек шаарында каза болгон)  – тарых илиминин доктору (1998), профессор (1999). 2019-жылдан өмүрүнүн соңуна чейин ал "Манас" жана Чыңгыз Айтматов улуттук академиясынын манас таануу бөлүмүнүн башчысы болду. Ал эми 2014-2019-жылдары Кыргызстандын борбору Бишкектеги И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин профессору болуп иштеген. Кыргызстандын XIX кылымдагы тарыхы, Кыргызстандын Орусияга каратылышы, Кокон хандыгынын тарыхы боюнча адистердин бири. Кыргыз тарыхынын байыркы мезгилдерден ушул күнгө чейинки актуалдуу маселелери, санжыралар, түрк элдеринин дүйнө цивилизациясындагы орду, Манас баатырдын тарыхый чындыгы сыяктуу илимий маселелер боюнча изилдөөлөрү бар.
Кыскача өмүр таржымакалы
1949-жылдын 5-сентябрында Кыргыз Республикасынын Ош (азыркы Жалал-Абад) облусунун Жаңы-Жол (азыркы Аксы) районунун Кара-Суу кыштагында туулган.
Атасы - Кененсары Дүйшөбай уулу Сатыбалды небереси (Аксыдагы саруу уруусунун чүкө уругунан).
Энеси - Тоюн Нияз кызы (Аксынын саруу уруусунун кашкатаман уругунан).
Кара-Суу кыштагында Кара-Суу кыштагындагы Абдыкалык сегиз жылдык мектебинде окуп, аны 1964-жылы аяктаган.
1968-жылга чейин Жалал-Абад шаарындагы А.С.Пушкин атындагы педагогикалык окуу жайында окуп, аны ийгиликтүү аяктаган.
1968-70-жылдары Советтик Армиянын катарында Ыраакы Чыгышта кызмат өтөгөн.
1970-73-жылдары Аксынын Кара-Суу кыштагындагы Абдыкалык сегиз жылдык мектебинде мугалим болуп иштеген.
1973-78-жылдары Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин) тарых факультетинде окуган.
Ат-Башы району
Ат-Башы району ― Кыргызстандын Нарын облусунун түштүк бөлүгүндөгү административдик-аймактык бирдик. 1930-жылы. уюшулган. Түштүк жана түштүк-чыгышынан Кытай, чыгышынан Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз, түндүгүнөн Нарын, түндүк-батышынан Ак-Талаа, батышынан Ош облусунун Өзгөн, Кара-Кулжа райондору менен чектешет. Аянты 19,1 миң км2. Калкы 55 771 киши (2021). Райондо 11 айыл өкмөтү, 19 кыштак бар. Борбору – Ат-Башы кыштагы.
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Кыргыз Улуттук Университети, КУУ) Тарых факультетин (1978) аяктаган.
Ат-Башы району
Административдик бөлүнүш
Райондо 11 айыл аймагы жана алардын курамына кирген 19 айыл бар :
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
1978-жылы. Кыргыз Мамлекеттик Университетинин тарых факультетинде окутуучу болуп иштеген.
Ат-Башы району
Рельеф
Райондун аймагы Ички Теңир-Тоонун бийик тоолуу бөлүгүндө жайгашкан Ат-Башы өрөөнү, Аксай өрөөну, Арпа өрөөнү, Чатыр-Көл ойдуңу ж-а аларды чектеп жаткан Байбиче-Тоо, Кара-Тоо, Ала-Мышык, Нарын, Ат-Башы, Какшаал сыяктуу бийик кырка тоолор ээлейт. Өрөөндөрү 2000-3800 м бийиктикте жатат. Эң бийик жери - Какшаал тоо тизмегиндеги Данков чокусу (5982 м).
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
1979-жылы СССРдин борбору Москва шаарындагы М.Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университетинин (ММУ) Тарых факультетинде бир жылдык илимий стажировкада болгон.
Ат-Башы району
Кен байлыктары
Кен байлыктары: мрамор, чопо, мергель, туз, сымап ж-а калай. Ошондой эле курулуш материалдары, минералдуу суу булактары бар.
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
1980-83-жылдары Москва мамлекеттик университетинин Тарых факультетинде күндүзгү аспирантурада окуган.
Ат-Башы району
Климаты
Климаты кескин континенттик. Июлдун орточо температурасы дыйканчылык өрөөндөрүндө 12-18°С, бийик тоолуу сырттарда (Аксай, Арпа өрөөндөрүндө) 10-15°С; кышы суук, январдын орточо температурасы -18... -29°С. Аксай өрөөнү - Орто Азиянын «суук уюлу» (абсолюттук минимум -53,6°С). Жылдык жаан-чачыны өрөөндөрдө 300-350 мм, тоолордо 400-450 мм. Кышы 5-8 айга созулуп, кар 20-30 см калыңдыкта түшөт.
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
Илимий жетекчиси - профессор Нина Степановна Киняпина болгон. Иликтеген темасы: "Экономическая политика царского правительства в Киргизии в конце XIX - начале XX вв." ("XIX кылымдын акырындагы - XX кылымдын башындагы падышалык өкмөттүн Кыргызстандагы экономикалык саясаты").
Ат-Башы району
Климаты
Ат-Башы кырка тоосунда, Какшаал, Фергана тоо тизмектеринде, Арпа, Чатыр-Көл, Аксай өрөөндөрүндө (3000 м бийиктиктен жогору) түбөлүк тоң жатат.
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
1984-жылы 18-майда ММУда кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон.
Ат-Башы району
Суулары
Ири суулары: Ат-Башы, Аксай, Кара-Коюн, Арпа ж. б. Райондун түштүк-батышында республикадагы ири көлдөрдүн бири – Чатыр-Көл жайгашкан. Ат-Башы (ири куймалары — Ача – Кайыңды, Баш – Кайыңды, Богошту, Үйүрмө, Кайнар, Балык-Суу, Жаңы-Жер, Улан, Узун-Булак, Каманды, Башача, Боронду), Кара-Коюн (куймалары - Чет-Келтебек Орто-Келтебек, Баш-Келтебек, Шырыкты, Кара-Суу).
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
1984-85-жылдары Бишкек шаарында Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы КУУнун) тарых факультетинде окутуучу болуп иштеген. 1985–2006-жылдары Ош шаарында Ош мамлекеттик университетинин тарых бөлүмүнүн башчысы, тарых, укук таануу факультетинин деканы, ОшМУнун окуу иштери боюнча проректору, 1-проректор кызматтарын аркалаган.
Ат-Башы району
Осүмдүктөрү
Тоолордун нымдуу түндүк капталдарында токой (карагай, байтерек), бадал ж-а шалбаа өсүмдүктөрү, түштүк капталдары кургакчыл келип, көбүнчө бетеге, шыбак өсөт. Ат-Башы суусун бойлото тал, байтерек, чычырканак ж. б. бадалдар, тектирлерде бетеге, шыбак (2000–2300 м), адырларда чекенде өсүмдүктөрү (2100–2500 м) өсөт. Ат-Башы кырка тоосунун этегиндеги түрдүү чөптүү шалбаалуу талаа, бийиктеген сайын карагай токою (четин, карагат, шилби, сары жыгач аралаш), субальп, альп шалбаа (3500–4300 м) алкактарына өтөт. Өрөөндүн түндүк тарабына (Нарын кырка тоосунун түштүк капталы; 3400–3500 м) жарым чөл жана талаа ландшафттары мүнөздүү.
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
1998-жылы 9-апрелде Бишкекте КР УИАсынын Тарых институтунда тарых илимдеринин доктору наамын алуу үчүн илимий диссертациясын ийгиликтүү коргогон. Темасы: "Кыргызстандын ХIХ кылымдын 50-70-жылдарындагы саясий өнүгүүсү". Илимий насаатчысы - КР УИАсынын мүчө-кабарчысы, профессор Кушбек Үсөнбаев.
1999-жылы Ош шаарындагы ОшМУнун профессору окумуштуулук наамын алган.
Ат-Башы району
Калкынын иш аракети
Райондо негизинен мал чарбасы өнүгүп, айыл чарбадан алынган продукциянын 60%тен ашыгын өндүрөт. Өрөөндөрүнүн бир аз гана бөлүгү дыйканчылыкта пайдаланылып (Ат-Башы өрөөнү), көбү жайыт (Кыргызстандын жалпы жайытынын 12%ке жакыны). 2004-ж. райондо 125,3 миң кой-эчки, 24,4 миң уй (а. и. сааны - 12,7 миң), 19.2 миң жылкы, 33,9 миң үй кушу болгон. Райондо чарбанын бардык тармактары б-ча 9,1 миң о эт (тирүүлөй салмактагы), 23,3 миң о сүт, 1050 миң даана жумуртка, 386 о жүн өндүрүлгөн.
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
2006-2007-жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Эл аралык стратегиялык изилдөөлөр институтунун директорунун милдетин аткаруучу.
Ат-Башы району
Калкынын иш аракети
Айыл чарбасына жарактуу жери 1081,1 миң га (2004), а. и. сугат жери 31,6 миң га, айдоо 30.2	миң га, чабынды 5,2 миң га, жайыт 1040,7 миң га. Жалпы эгин аянты 27,9 миң га, а. и. дан 7,9 миң га (буудай 3,0 ж-а арпа 4,9 миң га), картөшкө 1,6 миң га, жашылча 144 га, тоют өсүмдүктөрү 18,3 миң га жерге эгилген. Райондо 16.3 миң о дан (2004), а. и. 6,1 миң о буудай, 10.3 миң о арпа, 23,6 миң о картөшкө, 1,5 миң о жашылча жыйналган.
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
2007-2008-жылдары Бишкек шаарындагы Б.Н.Ельцин атындагы Кыргыз-Орусия Славян университетинин тышкы байланыштар боюнча проректору.
Ат-Башы району
Калкынын иш аракети
Өнөр жай ишканаларынан кыш заводу ж-а турмуш-тиричилик жактан тейлөөчү кичи ишканалар, ун тартуучу чакан тегирмендер, нан бышыруучу, кийим тигүүчү майда ишканалар бар. Өнөр жай продукциясынын көлөмү 9,7 млн сомду түзөт (2004). Райондун аймагы аркылуу Кыргызстанды Кытай м-н байланыштырган Бишкек - Балыкчы - Нарын - Торугарт, облустук маанидеги Нарын – Беш-Белчир – Чатыр-Таш автомобиль жолдору өтөт.
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
2008-2010-жылдары - Жалал-Абат шаарындагы Жалал-Абад Мамлекеттик университетинин ректору болгон.
Ат-Башы району
Калкынын иш аракети
2001/02-окуу жылында 21 жалпы билим берүүчү мектеп, 2 мектепке чейинки балдар мекемелери, музыкалык ж-а спорт мектептери, 20 китепкана, маданият үйү, 10 клуб, кинотеатр иштеген. Райондук, 2 участкалык оорукана, 15 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, 10 үй-бүлөлүк врачтар тобу иштейт. Маанилүү тарыхый эстеликтери: Таш-Рабат, Кошой-Коргон. Рекреациялык маанидеги Босого, Улан, Жаңы-Жер, Таш-Рабат, Беш-Белчир сыяктуу кооз жерлери бар. Райондук «Кошой Ордо» гезити чыгат.
Кененсариев Ташманбет
Кыскача өмүр таржымакалы
2012-жылдын февралынан тартып 2013-жылдын соңуна чейин - Бишкектеги Дипломатиялык академиянын Биринчи проректору болуп иштеди.
2014-жылдан тартып 2019-жылдын июлуна чейин ал Кыргызстандын борбору Бишкектеги И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин профессору болуп иштеди. Башка да бир катар университеттерде дарстар окуп келет.
Профессор Т.Кененсариев 2021-жылы 2-июлда Бишкек шаарында жүрөк оорусунун айынан каза болгон.
Анын өлүмүнө байланыштуу расмий некролог 2021-жылы 3-июлда жарыяланган.
Маркумдун сөөгү 2021-жылы 4-июлда "Ала-Арча" көрүстөнүндө жерге берилди.
Илимий жана коомдук ишмердиги
Кыргыз тарыхынын байыркы мезгилден ушул күнгө чейинки актуалдуу маселелери, санжыралар, түрк элдеринин дүйнө цивилизациясындагы орду, Манас баатырдын тарыхый чындыгы сыяктуу илимий маселелер боюнча изилдөөлөрү бар.
Кененсариев Ташманбет Кыргызстан Орусияга ыктыярдуу эмес басып алуу жолу менен каратылгандыгын, XIX кылымдын орто ченинен XX кылымдын биринчи чейрегине чейин Кыргызстан Орусиянын колониясы болгондугун, 1873-76-жылдардагы элдик кыймыл, 1898-жылкы Анжыян-кыргыз көтөрүлүшү кыргыз элинин азаттык кыймылдарынын бараандуу барактары экендигин, Кокон хандыгы кыргыз элинин мамлекеттүүлүгүнүн бир түрү (формасы) катары кыргыз тарыхынын айрылгыс бөлүгү экендигин, Улуу Көч мезгилинде түрк элдери биздин эрага чейинки 1-миң жылдыктын экинчи жарымынан биздин эранын XV кылымына чейин дүйнөлүк цивилизацияга чоң салым кошкондугун, түрк жана түркө-монгол элдеринин тарыхый тажрыйбасы Евразия континентинин саясий, аскерий, руханий өнүгүүсүнө, мамлекеттик түзүлүшүнө зор таасир эткендигин далилдеген авторлордун бири.
Ташманбет Кененсариевдин бардык илимий эмгектери 300дөн ашуун. Анын «Кыргызстандын Орусияга каратылышы», «Кыргызстандын XIX кылымдын 50-70-жылдарындагы саясий өнүгүүсү», «Кокон хандыгы жана кыргыздар», «Искак Асан уулу Полотхан», «Алымкул аталык», «Культурогенез кыргызского народа», «Экономическая политика царского правительства в Кыргызстане во 2-й половине XIX-начале XX вв.», «Менин мамлекетим, Моя страна, My State» жана башка монографиялары, Кыргызстандын тарыхы боюнча окуу колдонмолору кыргыз, орус, өзбек, кытай, иран тилдеринде жарык көргөн.
Т.Кененсариевдин өзүнүн илимий мектеби калыптанган.
Анда Кыргызстандын тарыхынын актуалдуу маселелерин изилдеп жатышкан 20дан ашуун докторанттар, аспиранттар жана изденүүчүлөр бар.
2012-жылдын 11-февралында "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмесинин уюштуруу жыйынына катышып, КТКнын Башкармалыгынын мүчөсү болуп шайланган.
Үй-бүлөсү
Маркум профессор Т.Кененсариевдин артында жубайы, филология илимдеринин кандидаты Ашырайым Акматова, кыздары Гүлмира, Аида жана Бермет, неберелери калды.
Маркумдун уулу 13 жашында чарчап калган.
Сыйлыктары. Наамдары
Кыргыз Республикасынын билим берүү, илим жана маданият министрлигинин Грамотасы (1999).
«Билим берүүнүн мыктысы» төш белгиси (1999),
«Борбордук Азия Элдик академиясынын академиги (2000),
Улуу Британияда (Кембридж) жайгашкан Эл аралык биографиялык Борбор ыйгарган «2005-жылдын Эң мыкты педагогу» деген наамдын лауреаты (2005).
«Кыргыз Республикасынын Билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкери" (2008).
"Даңк" медалынын ээси (2016).
Эмгектеринин чакан тизмеси
жана башка монографиялар,окуулуктар, жыйнактар, энциклопедиялар, ММКдагы, Интернет ресурстарындагы илимий макалалар
Атабеков
Атабеков
Кушкуль (Иглин району, Башкыртстан)
Кушкуль — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Тавтиман айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 35 киши. Почта индекси — 452400, ОКАТО коду — 80228855004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Порыль-Кикя дарыясы
Порыль-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыпа-Келиль-Кы дарыясынын сол жээгинен 73 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.