cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айырмасы билинбестиктин абстракциясы
Айырмасы билинбестиктин абстракциясы – бирөөнү башка бирөөнөн айырмалоо жана ар кандай объективдүү айырмалуу таасир этүүлөрдү кабылдоо жөндөмдүүлүгү менен шартталган жана байкоо тажрыйбасында пайда болуучу абстракция.
Сезүү органдарынын, приборлордун айырмалануучулугу (чечүүчү жөндөмдүүлүгү) дайыма босого, иреге маанисине ээ болгондуктан, Айырмасы билинбестиктин абстракциясы байкоолордо эмне «жашыруун» экендиги жөнүндөгү пикирлерде мүмкүн болгон белгисиздикти божомолдойт. Бул жагынан алганда Айырмасы билинбестиктин абстракциясы бардык табигый илимдердеги тажрыйбаларга, техникалык практикага негизделет.
Валенсия метросу (Венесуэла)
Валенсия метросу (Венесуэла) – Валенсия шаарынын метросу. Метросу 18-ноябрь 2006-жылы ачылат.
Ольхуш (дарыя)
Ольхуш (Вольхуш) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кушва дарыясынын сол жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жон Локк
Жон Локк (1632—1704) — англиялык философ, адвокаттын үй-бүлөсүндө туулган. Медицинаны окуган, Реставрация мезгилинин көрүнүктүү коомдук ишмери — граф Шефтсбергдин үй врачы болгон. Граф менен чет өлкөдө эмиграцияга (1683-ж) кетет, 1688—89-жылдардагы революциядан кийин гана Англияга кайтып келет. Ал өмүрүн негизинен экинчи, даңктуу Англиялык революциянын доорунда жана андан кийинки мезгилде жашап өтөт. Локк философ, экономист, коомдук ишмер катарында жүрүп жаткан саясый жана идеологиялык күрөшкө активдүү катышат, өзүнүн чыгармаларында англиялык коомдун үстөмдүк кылып турган эки табынын ортосундагы компромисстин мыйзамдуулугун негиздөөгө умтулган.
Рассел Бертран Жон Локкту «бардык философтордун ичинен эң жолдуусу» деп атаган, анын философиялык жана саясый көз караштары көптөгөн замандаштары тарабынан түшүнүлүп жана кубатталган. Локк жашаган мезгилде Англия королдун бийлигин чектөөгө, башкаруунун парламенттик формасын түзүүгө, авторитаризмди жоюуга жана динге ишенүү эркиндигин камсыз кылууга багытталган радикалдуу саясый реформаларды жүргүзүп жаткан. Локк — саясаттагы да жана философиядагы да ушул үмүт-максаттарды ишке ашырууга зор салымын кошкон. Анын негизги чыгармалары төмөнкүлөр: «Адамзат акыл-эси жөнүндө тажрыйба» (1690), «Мамлекеттик башкаруу жөнүндө эки трактат» (1690), «Ар кандай динге жол коюу (1685—1692), «Тарбия жөнүндө кээ бир ойлор» (1693).
Тааным тууралуу
Өзүнүн философиялык эмгектеринде Локк негизги көңүлдү тааным теориясына бурат. Бул ошол кездеги философиядагы жалпы кырдаалга байланыштуу болучу, философия ал кезде инсандын аң-сезими, адамдардын индивидуалдуу кызыкчылыктары жаатында көбүрөөк иш жүргүзүп жаткан. Локк өзүнүн философиясынын гносеологиялык маселелерге багытталгандыгын негиздей келип, изилдөөлөрдү адамдардын таламдарына максималдуу түрдө жакындаштыруунун зарылдыгын көрсөтөт, анткени дейт ал, «өзүбүздүн тааным жаатындагы жөндөмдүүлүгүбүздү билип алуу бизди скептицизмден жана акыл-эстин аракетсиз тымып турушунан коргойт». «Адамзат акыл-эси жөнүндө тажрыйбада» Локк философтун милдети шыпыргыч жерди шыпырып тазалагандай биздин билимдерибиздеги ыпыр-сыпырларды тазалоо экендигин сүрөттөп жазат.
Билим концепциясы
Локктун эмпирика катарындагы билим концепциясы: мурда туюмда жок нерсе акыл-эсте да болбойт, бүткүл адамзат билимдери акырында келип сезим тажрыйбасынан келип пайда болот деген сенсуалисттик принциптерге негизденет. «Адамзат акыл-эси жөнүндө тажрыйба» ошол кезде континенталдык философияда тараган идеялардын тубасалыгы жөнүндөгү концепцияларды сынга алуу менен башталат. Мында ал баарынан мурда Декарттын жана [кембриж платониктеринин көз караштарына токтолот. Локк, биздин бардык билимдерибиз — математикалык, логикалык, метафизикалык жана башка билимдерибиз тубаса эмес, тажрыйба аркылуу жараларын көрсөтөт. Кала берсе бирдейлик жана карама-каршылык жөнүндөгү логикалык мыйзамдар да балдарга жана жапайыларга белгилүү эмес, «Искусство менен илимдей эле идеялар менен түшүнүктөр да биз менен кошо төрөлбөйт,— деп жазат Локк,— Тубаса адеп-ахлак принциптери да болбойт. Адеп-ахлактын улуу принциби (алтын эреже) «аткарылганга караганда көбүрөөк макталат» [Танд. чыгарм. 1-т. 97-6.] деп эсептейт. Ал ошондой эле тажрыйба жолу менен пайда боло турган Кудай идеясынын тубасалыгын да танат.
Биздин билимдерибиздин тубасалыгы жөнүндөгү идеяны сынга алуу менен Локк бардык сенсуалисттердей эле, адамдын акыл-эси «tabula rasa» «эч кандай белгилер жана идеялар жок ак барак сыяктуу» деп эсептейт. Идеялардын бирден бир булагы — тажрыйба, ал тышкы жана ички болуп экиге бөлүнөт. Тышкы тажрыйба — бул туюмдар, ал «ак баракты» биз көрүү, угуу, жыт сезүү жана башка туюм-сезим органдарыбыздын жардамы аркылуу ала турган ар түрдүү жазмалар менен толтурат. Ички тажрыйба — адамдын ич дүйнөсүндөгү өзүнүн ишмердиги жөнүндөгү, биздин ойломубуздун ар түрдүү операциялары жөнүндөгү, өзүнүн психикалык абалы — эмоциялары, максат-тилектери жана башкаларжөнүндөгү идеялар. Мунун баары рефлексия, ой жүгүртүү деп аталат. Идеялар деп Локк абстрактуу түшүнүктөрдү гана эмес, ошондой эле туюмдарды, фантастикалык элестерди жана башкаларды түшүнөт. Идеялардын негизинде, Локктун ою боюнча, нерселер жатат.
Идеялар жана туюмдар
Идеялар, туюмдар Локкто эки класска бөлүнөт: 1) биринчилик сапат идеялары; 2) экинчилик сапат идеялары. Биринчи сапаттар — телолорго мүнөздүү касиеттер, бул касиеттер эч кандай шартта телолордон ажырабайт, алар, атап айтканда: өлчөм — чен, кыймыл, тынчтык, форма, сан, тыгыздык. Биринчи сапаттар телолор кандайча жана канчалык өзгөрсө да сакталып кала берет. Бул сапаттар нерселердин өзүндө камтылып турат жана ошондуктан реалдуу сапаттар деп аталат. Экинчи сапаттар нерселерден тышкары турат. Ал ар дайыма өзгөрүлмө келет, биздин аң-сезимибизге сезим органдарыбыз аркылуу жеткирилет. Буларга: түс, үн, даам, жыт жана башкалар таандык. Ошону менен бирге Локк экинчи сапаттардын иллюзордуу эместигин баса белгилейт. Булардын реалдуулугу субьективдүү болсо да жана адамдын өзүндө камтылып турса да ал сезим органдарын белгилүү бир аракетке келтире турган биринчи сапаттардын өзгөчөлүгүнө байланыштуу пайда болот. Биринчи жана экинчи сапаттардын ортосунда жалпы бирдеме бар: эки учурда тең идеялар импульс деп аталуучу нерсе аркылуу пайда болот. Мисалы, фиалка материянын бөлүкчөлөрүнүн импульсу аркылуу акыл-эсте көк түстүн жана жыттын идеясын түзөт.
Тажрыйбанын эки булагы
Тажрыйбанын эки булагынан (туюмдардан жана рефлексиядан) алына турган идеялар таанымдын андан аркы процесси үчүн пайдубалды, материалды түзөт. Булардын баары биригип келип жөнөкөй идеялардын комплексин жаратат, мисалы: ачуу, кычкыл, муздак, ысык жана д.у.с. Жөнөкөй идеялар башка идеяларды камтып турбайт жана аларды биз өзүбүз да түзө албайбыз. Булардан башка татаал идеялар да жашап турат, татаал идеяларды акыл-эс жөнөкөй идеяларды тизмектеп, кураштыруу аркылуу жаратат. Единорог жана сатиралар сыяктуу жөнөкөй эмес нерселер да татаал идеялар болушу мүмкүн, булар реалдуу түрдө жашабаган менен тажрыйба аркылуу келе турган жөнөкөй идеялардын аралашмасы катарында дайыма талдоого алынышы ыктымал. Биринчи жана экинчи сапаттардын пайда болуш жана калыптаныш концепциясы — аналитикалык жана синтездик усулдарды колдонуунун үлгүсү болуп саналат. Анализдин жардамы аркылуу жөнөкөй идеялар, синтездин жардамы менен татаал идеялар түзүлөт. Жөнөкөй идеяларды кураштырып татаал идеяларга айландыруудагы синтездик иш-аракетте адам акыл-эсинин активдүүлүгү көрүнөт. Адам ойломунун синтездик иш-аракети менен пайда боло турган татаал идеялар бир катар ар түрдүүлүккө ээ. Алардын бири — субстанция.
Субстанция
Локктуку боюнча, субстанция деп айрым жеке нерселерди — эмпирикалык субстанциялардын үлгүлөрү болгон темирди, ташты, күндү, адамды, ошондой эле философиялык түшүнүктөрдү — материяны, духту түшүнүү керек. Субстанция түшүнүгү — Локк үчүн проблема. «Тажрыйбалардын» II китебинин XXIII бабында ал жөнөкөй идеялардын тобу «дайыма бирге турарын», башкача айткандабиз бактар, алмалар, иттер жана ушу сыяктуу деп атай тургандарды түзө турганын көрсөтөт. Ал мындай дейт: «бул жөнөкөй идеялардын өз алдынча кандайча жашап турарын биле албасак да, биз кайсы бир субстрат бар, идеялар ошол субстраттын негизинде жашап турат жана ошол субстраттан келип чыгат деген божомолго көнүп алабыз да, ошондуктан биз аны субстанция деп атайбыз». Локк биздин бардык түшүнүк-төрүбүз тажрыйбадан келип чыгат деп ырастап отурган соң, ал субстанция түшүнүгүн маанисиз нерсе катарында четке кагат деп күтүүгө болор эле, бирок ал антпейт, кайра субстанцияларды эмпирикалык субстанцияга — бардык нерселерге жана философиялык субстанцияга — түпнегизи таанылып-билинбей турган универсалдуу материяга бөлүүнү киргизет.
Кабылдоо теориясы
Локктун кабылдоо теориясында тилге маанилүү роль ыйгарылат. Тилдин ролуна мурдагы философтор — Бэкон, Спиноза, Гоббс көп көңүл бурушкан. Локк бул маселеге өзүнүн «Тажрыйбаларынын» үчүнчү китебин арнайт. Локктун пикири боюнча, тил өзүндө эки функцияны — граждандык жана философиялык функцияларды алып жүрөт. Биринчиси — адамдардын ортосундагы катнаш каражаты, экинчиси — тилдин тактыгы, бул анын эффективдүүлүгүнөн көрүнөт. «Тилди бузуп пайдалануу» деген бапта Локк жетик өнүкпөгөн жапа мазмундуулуктан ажыраган тилди чала сабаттуу, түркөй адамдар пайдаланышат да, коомду чыныгы таанымдан алыстатып жиберет. Локк коомдун өнүгүшүндө анын маанилүү социалдык өзгөчөлүгүнө токтолуп, коомдогу дымып туруунун же кризистердин учурунда схоластикалык жалган билимдердин гүлдөп кетерин жапа мындай учурлардан көптөгөн бекерпостор же жон эле шарлатандар пайда табарын баса белгилейт.
Тил тууралуу
Локктун пикирине ылайык, тил дегенибиз — белгилердин системасы, булар биздин идеяларыбыздын сезимдик ээндэринен (меток) турат жана бири-бирибиз менен каттанууга мүмкүндүк берет. Идеялар соз аркылуу эмес, өзүнөн өзү эле түшүнүктүү болушу мүмкүн, дейт Локк, ал эми сөздөр — жон гана ой-пикирдин коомдук көрүнүшү, эгерде алар идеяларга негизденип турса анда мааниге, маңызга ээ болот.
Локк, биз абстракция түшүнүгүнө кайрылуу жолу менен жалпы идеяларды билдире турган жалпы сөздөргө кандайча келерибизди түшүндүрөт. Бардык бар болуп жашап турган нерселер, дейт Локк, индивидуалдуу нерселер, бирок биз бала-чагыбыздан жетилген курагыбызга чейин өнүгүп-өсүп отуруп, адамдарда жана нерселерде жалпы сапаттардын бар экенин байкан-баамдайбыз. М и с а л ы, биз көптөгөн айрым жеке адамдарды көрөбүз да, «алардан убакыттын жана мейкиндиктин жагдай-кырдаалдарын жана башка ар кандай жеке идеяларды бөлүп салуу аркылуу «адам» деген жалпы идеяга келе алабыз. Абстракциялоо процесси дал мына ушунда турат. Башка жалпы идеялар, жаныбарлар, өсүмдүктөр дүйнөсүндөгү жалпы идеялар да ушундайча пайда болот. Булардын баары — акыл-эстин ишинин натыйжасы, алардын негизинде нерселердин өзүнүн окшоштугу жатат.
Билимдин түрлөрү жана анын аныктыгы жөнүндөгү проблема жогоруда айтылгандар менен тыкыс байланыштуу. Тактык даражасы боюнча Локк билимдердин төмөнкүдөй түрлөрүн айырмалайт, алар: интуитивдик, демонстративдик, сенситивдик билимдер. Интуитивдик билим — өзүнөн өзү түшүнүктүү болгон акыйкаттар. Буга «ак түс кара түс эмес», «үч бурчтук тегерек эмес» жана д.у.с. айтымдар мисал боло алат. Демонстративдик билим — бул корутундулар, далилдөөлөр, булар таанымдын дедуктивдик түрүн түзөт. Интуитивдик жана демонстративдик билимдер ой жүгүртүүчү билимдерди түзөт, булар талашсыз сапатка ээ. Билимдин үчүнчү түрү айрым предметтерди кабылдоодо пайда боло турган туюмдар менен сезимдердин негизинде жаралат. Бул билимдер өзүнүн аныктыгы боюнча биринчи экөөнөн алда канча төмөн. Локктун ою боюнча анык эмес, ыктымал же пикир түрүндөгү билимдер да болот. Бирок биз кээде ачык жана так таанымга ээ боло албасак да, бул биз нерселерди таанып-биле албайбыз дегендик эмес. Бардыгын билүү мүмкүн эмес, дейт Локк, биздин жүрүш-турушубуз үчүн эң маанилүү болгондорун гана билишибиз зарыл.
«Мамлекеттик башкаруу жөнүндө эки трактат» (1690) деген эмгегинде Локк өзүнүн мамлекет жөнүндөгү окуусун баяндайт. Гоббс сыяктуу эле Локк адамдарды табийгый абалында «эркин, тең укуктуу жана көз каранды эмес» [Танд. чыгарм. II т. 56-6.] адам катарында карайт. Ал индивиддин өзүн өзү сактоо үчүн күрөшүү идеясынан келип чыгат. Бирок Гоббстан айырмаланып, Локк жеке менчик жана эмгек темасын иштеп чыккан, буларды ал табийгый адамдын ажырагыс атрибуттары катарында карайт. Табийгый адам үчүн жеке менчикке ээ болуу ар качан мүнөздүү болуп келген, бул болсо ага жаратылыш берген анын эгоисттик кызыкчылыгы менен аныкталган деп эсептейт Локк. Жеке менчик болбосо, Локктун пикири боюнча, адамдын башкы керектөөлөрүн канаттандыруу мүмкүн эмес. Жаратылыш жеке бирөөнүн энчиси болгондо гана көбүрөөк пайда алып келет. Өз кезегинде жеке менчик эмгек менен тыкыс байланышкан. Эмгек жана эмгекти сүйүү — бааны түзүүнүн башкы булактары.
Адамдарды табийгый абалдан мамлекетке өтүүгө, Локктун пикирине ылайык, табийгый абалдагы укуктун ишенимсиз болгондугу мажбурлайт. Бирок, эркиндик жана менчик мамлекеттин шартында да сакталууга тийиш, анткени мамлекет дал ушул үчүн пайда болот. Ошону менен бирге жогорку мамлекеттик бийлик чексиз жана зордукчул болууга тийиш эмес.
Саясый ойдун тарыхында жогорку бийликти мыйзам чыгаруучу, аткаруучу жана федеративдик бийликтерге бөлүүнү биринчи жолу Локк көтөрүп чыккан, анткени бул бийликтер бири-бирине көз каранды болбогон шартта гана инсандын укугун камсыз кылууга болот. Локк иш жүзүндө мыйзамдар жана аткаруучу бийликтер мамлекеттик укукка жана табийгый укукка баш ие турган конституциялык режимдин теоретиги катарында чыгат. Саясый система эл менен мамлекеттин биримдигин түзөт, мында булардын ар бири тең салмактуулуктун жана көзөмөлдүн шартында өз ролдорун ойноого тийиш.
Локк өзүнүн сенсуалисттик теориясын өзүнүн тарбия теориясында да колдонгон, ал, эгерде индивид коомдо зарыл түрдөгү таасирлерди жана идеяларды ала албаса, анда коомдук жагдай-шарттарды өзгөртүү керек деп эсептеген. Педагогика боюнча эмгектеринде ал денеси чың жана руханий жактан толук жетилген адамды калыптандыруу идеясын өнүктүргөн, адам коомго пайдалуу билимдерге ээ болууга тийиш деген ал.
Өзүнүн «Тажрыйбаларында» Локк жакшылык дегенибиз узак убакыт бою адамга ыракат берип, азап чегүүнү азайта турган нерсе деп билген. Адамдын бактысы мына ушунда турат. Ошол эле убакта Локк моралдык жакшылык дегенибиз — бул адамдын эркин коомдун да, жаратылыштын да мыйзамдарына ыктыярдуу түрдө баш ийдирүү, коом менен жаратылыш болсо моралдын чыныгы негизи болгон Кудайдын эркине баш ийет деп баса белгилейт. Жеке жана коомдук кызыкчылыктардын ортосундагы шайкештик акыл-эстүү жана такыбаа жүрүм-турум аркылуу жетишилет.
Локктун философиясы философтун тирүү кезинде эле жана андан кийинки мезгилде Батыштын бүткүл интеллектуалдык оюна зор таасир тийгизген. Толандын, Кондильяктын, француз материалисттеринин көз караштары анын философиясынын таасири астында калыптанган. Локктун таасири XX кылымга чейин сезилип турат. Анын ойлору ассоциативдик психологиянын өнүгүшүнө түрткү берген. Локктун тарбия концепциясы XVIII—XIX кылымдардагы алдыңкы педагогиялык идеяларга чоң таасир көрсөткөн.
Офелия Еркимбаева
Еркимбаева Офелия  (1. 10. 1937-ж. туулган‚ Фрунзе - 11.8. 2017) – театр режиссёру‚ драматург‚ КРдин маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2003)‚ КРдин эл артисти (2008). Ленинграддагы А. Я. Ваганова атындагы хореография окуу жайында окуган (1947–53). 1954–55-ж. Кыргыз опера жана балет театрында балет артисти. 1957-ж. М. Күрөңкеев атындагы муз. окуу жайын, 1962-ж. ГИТИCтин актёрлук факультетин бүтүрүп‚ Кыргыз телекөрсөтүүсүндө режиссёрдун ассистенти‚ 1962–66-ж. Нарын музыка-драма театрында артист. 1970-ж. ГИТИCтин режиссёрдук факультетин бүтүрүп‚ Кыргыз мамлекеттик драма театрында артист‚ режиссёр-коюучу болгон. Театрда Г. Фигейредонун «Эзоп»‚ А. Островскийдин «Күнөөсүз күнөөлүүлөр»‚ Н. Гоголдун «Үй­лөнүү»‚ Т. Абдымомуновдун «Малика»‚ К. Эшмамбетовдун «Эгиздер»‚ Лопе де Веганын «Бий мугалими» жана башка‚ Н. К. Крупская атындагы Орус драма театрында У. Шекспирдин «Азоого чалма»‚ «Король Лир»‚ К. Эшмамбетовдун «Cарынжи» жана башка‚ М. Жангазиев атындагы Куурчак театрында Г. Х. Андерсендин жомогу боюнча «Булбул» спектаклин‚ ошондой эле Башкыр академия драма театрында‚ Тува мамлекеттик музыка-драма театрында‚ «Кыргызтелефильмде» бир катар спектаклдерди койгон. Еркимбаева – «Жазылбаган барактар»‚ «Биздин үй-бүлө»‚ «Таштанды бала»‚ «Эмигранттар»‚ «Тагдыр» жана башка пьесалардын автору. Орус классиктеринин бир катар чыгармаларын которгон. 2002-жылдан А. Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук опера жана балет театрынын режиссёру.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Лейшманиялар
Лейшманиялар (лат. Leishmania) — жапгыз клеткалуу мите жандыктардын бир уруусу.
Alipay
Alipay -- 2004-жылы ишке кирген үчүнчү тараптын онлайн төлөө боюнча аянтчасы. Транзакция үчүн эч кандай жыйым алынбайт. Ал экроу кызматын сунуш кылат. Ага ылайык, сатып алуучулар сатуучуларга акчасын өткөрүп бергенге чейин сатып алган буюмуна ичи чыгып-чыкпаганы боюнча маалыматты ырастай алышат. Мындан тышкары, Alibaba'нын Ant Financial аттуу дагы башка компаниясы Alipay төлөм кызматтарын 2004-жылдан бери иштетип келет. Alibaba Group 2010-жылы талаштуу кадам менен Alipay компаниясын өзүнчө бөлүп салган. Аналитиктердин изилдөө баяндамасына ылайык, Alipay 300 млн колдонуучусу бар жана Кытайдагы эң чоң базар үлүшүнө ээлик кылат. 2014-жылы февраль айында Кытайдын онлайн төлөм базарынын жарымынан азыраагына көзөмөл жүргүзгөн.
Бальмер сериясы
Бальмер сериясы (швейц. илимпоз И. Я. Бальмердин (1825-98) ысмынан) - суутектин атому нур чыгарган кезде байкалган жана Бальмердин формуласы менен аныкталуучу спектрдик сызыктардын сериясы. Бальмер сериясына кирген спектрдик сызыктар көзгө көрүнүүчү жана ультра кызгылт чекте жатат. Апы ар түрлүү газдардагы электр разряддарынан пайда болгон спектрлерден байкоого болот. Күндүн жана жылдыздардын составында суутек көп болгондуктан, бул сериядагы сызыктар жогорку температурада пайда болгон жутулуу спектрлеринен да байкалат. Мис, Күндүн слектриндеги фраун-гофер сызыктарынын ичинде бул серияга кирген толкун уз. 6562, 8 А(На); 4861. 3А (НЛ ; 4340. 5А (Ш); о Р 4101, 7А (Не) сызыктар кездешет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Эвристика
Эвристика (гр. heurisko – иликтөө, ачуу) – ойлоп табуу өнөрү; методикалык жол менен жаңы нерсени табуу өңүтү. Эвристикалык жаңыны ойлоп табууга, ачууга, эле жаңылыкты (жаңы идеяларды, жаңы фактыларды) атоого байланышкан түшүнүк; изилдөө үчүн жардамчы каражат катары алып гипотезалар маанилүү Эвристикалык дөөлөттөр болуп саналат. Илимий баяндоодогу Эвристикалык метод системалык баяндоого карама-каршы келүү менен, илимий натыйжаларды табууга алып келген жолдору баяндоону билдирет.
Айыл чарба өндүрүшүн автоматташтыруу
Айыл чарба өндүрүшүн автоматташтыруу - өндүрүштүк процессте прибор жана машинаны колдонуу. Бул процессте адам текшерүүчү ролду гана ойнойт. Айыл чарба жумуштарын автоматташтырууда эмгек өндүрүмдүүлүгү жогорулайт. Анын негизин электрондук аппараттар, жөнгө салгычтар, текшерүүчү-өлчөөчү приборлор түзөт. Айыл чарбасын комплекстүү механикалаштыруу ж-а электрлештирүү ага толук шарттарды түзөт. Автоматташтыруу, айрыкча мал чарбасында, канаттуулар чарбасында жана үрөн тазалоо жумуштарында колдонулууда. Бул тармактарда автоматташтыруу үч багытта өнүккөн: электр машиналарын кеңири колдонуу менен бардык технологиялык процесстерди байланыштырып иштетүү; микроклиматтын тийиштүү көрсөткүчтөрүн (аба температурасын, нымдуулугун, газдын курамын, жарыкты) камсыз кылуучу механизмдерди колдонуу; башкаруучу системаларды долбоорлоо. Үрөн пункттарында электркыймылдаткычтарын аралыктан башкаруу, машинага жүктөө, кампадагы үрөндүн температурасын жана нымдуулугун текшерүү, өлчөө ж. б. жумуштар автоматташтырылган. Сугат ишин автоматташтыруу менен сууну үнөмдөөгө, иштеген адамдардын санын кыскартууга, түшүмдүүлүктү жана эмгек өндүрүмдүүгүн жогорулатууга жетпшүүгө болот. Диспетчердик башкарууда автоматташтыруу өтө маанилүү. Мында машина-трактордук парктын иштеши, жүк ташуу жумуштарынын аткарылышы 20-30%ке жакшыртылат. Айыл чарба өндүрүшүн автоматташтыруунун өзгөчөлүктөрү технологиялык процесстерге техникадан тышкары топурактын, малдын ж.б. катышуусу менен мүнөздөлөт, башкача айтканда биолигиялык процесстерди эске алууга туура келет. Мындан тышкары айыл чарба өндүрүшүнүн мезгилдик мүнөзү, ачык асман астында жайгашуусуна жана бууланууга көңүл бурулат.
Этноэволюциялык процесстер
Этноэволюциялык процесстер - бүтүндөй этностун же анын айрым топторунун тиричилик ишмердигинин айрым элементтери менен белгилеринин табигый-социалдык, маданий өзгөрүүлөрүн туюнтат. Мында этноско ыйгаруучулук мамиле, этностук өзүн-өзү аңдоо сезими өзгөрбөйт.
Тувалыктар
Тувалыктар, сойоттор, тыва, сойондор, урянхайлар – Тува Республикасынын негизги калкы (198 миң адам, 1989-ж. эл каттоо боюнча). Алар Моңголияда (25 миңден ашуун), Кытайда (3 миңден ашуун) жашашат. Тувалыктар экиге бөлүнөт: 1. батыш, борбордук жана түштүк тувалар; 2. чыгыш же тоджин тувалары. Түрк тилинин уйгур тобуна кирген тува тилинде сүйлөшөт, лама динин тутунушат. Тува Республикасы Түштүк Сибирдин тоолорунда, Енисейдин жогорку агымында Моңголияга чегаралаш жайгашкан. Тувалардын байыркы ата-бабасынын бир бөлүгү болгон түрк уруулары б.з. 1-кылымынан кеч эмес убакта келишип, жергиликтүү кет, самодий, мүмкүн инди-европа тилдеринде сүйлөгөн уруулар менен аралашкан. Салттуу көчмөн маданиятынын башаты Саян-Алтайды сак уруулары жердеп турган мезгилге (б.з.ч. 8–3-к.) туура келет. Сактардын таасири тувалыктардындын материалдык маданиятынан (үй эмеректери, кийими, кол өнөрчүлүгү) байкалат. Тувалыктардын этногенезине 8-кылымдын орто ченинде Түрк кагандыгын талкалаган уйгурлар да таасир тийгизишкен. 9-кылымдын ортосунда Енисей кыргыздары уйгурларды талкалап, жергиликтүү тувалыктардын этногенезине чоң таасир тийгизишкен. Далил катары тувалыктардын курамындагы кыргыз, монгуш урууларын көрсөтсөк болот. Азыркы күнгө чейин тувалыктардын ичинен кыргыз уруусу эң ирилеринен болуп саналат. Кыргыз менен тува элинин туугандыгын бир нече тарыхый-этнографиялык маалыматтар менен далилдесек болот. Мисалы, эки элге тең тиешелүү боз үйдүн, сүт азыктарынын (кымыз, айран, май, быштак, курут ж.б.), үйлөнүү тоюндагы айрым ырымдардын окшоштугу.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Аккультурация
Аккультурация (англ. acculturation – билим алуу, өсүш) – адатта бир калктын маданияты өнүккөн башка бир элдин маданиятын бүтүндөй эле же жарым- жартылай кабыл алышы же ошо маданияттын таасиринде болушу. Бул терминди 20-кылымдын 30-жылдарында америкалык социологдор жана этнографтар илимге киргизген.
Чымкент
Чымкент, Чымкен (казакча: Шымкент, өзбекче: Чимкент) - Казакстандын түштүгүндө эң ири шаар.
Казакстандагы шаар. Эски доор заманында Чагатай Улусу, Казак Ордосу менен Кокон хандыгында болгон.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Реаниматология
Реаниматология — клиникалык медицинанын киши организминин функцияларынын өтө начарлашын жана аны калыбына келтирүү закон ченемин изилдөөчү жана реанимация менен интенсивдүү терапия методдорун иштеп чыгуучу бөлүгү.
Реаниматологиянын ыкмалары жана түшүнүктөрү
Өлүп бараткан адамды тирилтүү максатында кан куюу, кан алуу, жүрөктүн тушун укалоо байыртан эле колдонулган. Реаниматология өлүмдүн алдын алуу ыкмаларын изилдейт. Мында активдүү, кээде узакка созулган интенсивдүү дарылоо, ал тургай өтө начарлаган негизги функцияларды алмаштырууга туура келет. Реаниматологияда клиникалык өлүм жана өмүр менен өлүмдүн ортосундагы абал жөнүндөгү түшүнүк негизги орунду ээлейт. Реаниматология иштеп чыгарган ыкмаларды практикада колдонуу реанимация деп аталат. Ири ооруканаларда клиникалык өлүмгө учураган же кризис абалындагы оорулууну дарылоо үчүн атайын реанимация жана интенсивдүү терапия бөлүмдөрү уюшулган (Жасалма дем алдыруу, Жүрөк массажы, Реанимация).
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Лейлек мрамор кени
Лейлек мрамор кени  Баткен облусунун Лейлек районунда, Өзгөрүш кыштагынан 5 км түштүк тарапта, Түркстан кырка тоосунун түндүк капталында, Лейлек суусунун оң өйүзүндө. 1951-ж. табылып, 1973–75-ж. геол. чалгындоо жүргүзүлгөн. Кен аймагын силур менен девондун карбонат-терриген чөкмөлөрү жана антропогендин борпоң чөгүндүлөрү түзөт. Мрамор катмары девондун чөгүндүлөрүнүн арасында жатат. Калыңдыгы 1200–1300 ''м. ''Мрамор майда бүртүкчөлүү ак, агыш боз жана каралжын боз түстөрдө, көбүкчө жол-жол темгилдүү келип, кооз чиймелери учурайт. Оңой кесилип, жакшы сайкалданат. Сүрүлүп жылмаланганда өтө кооз көрүнөт. Блоктуулугу 0,5–5 ''м3. Запасы 3240 миң м''3. Мрамор имараттардын дубалдарын кооздоп каптоого жана кооз буюмдарды жасоого жарактуу.
Тулпарташ
Тулпарташ - Соңкөлдүн батыш тарабында Көкбулак жергесинде таш бетине түшүрүлгөн ат туягынын изи. Аны Манастын тулпарташы деп да аташкан. Таштын узундугу 1–2 м, туурасы 0,75 м, калыңдыгы 15–20 см. Туяктын сүрөтүнүн көлөмү 19–20 см. Кайсы мезгилге таандык экенин аныктоо мүмкүн эмес. Кийин жаңылатып чегилген белгилери бар.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Тамдыкул чокусу
Тамдыкул чокусу — Алай кырка тоосундагы чокулардын бири. Деңиз деңээлинен бийиктиги 5539 м. Кырка тоонун батыш тарабында жайгашкан. Чоку жылаңач кырдуу, батыш жана чыгыш капталдары тик. Анын батышында Арчабашы мөңгүсү жайгашкан. Негизинен силурдун сланец, кремний, кумдук тектеринен түзүлгөн.
Даңза
Даңза (кыт. даңса — тизме, санжыра; белгилүү адамдардын тизмеси жазылган китеп) — эпосто "Атактуу Манас эр чыгып, Бээжинден сурак алат деп, Алдыңдагы чоң даңзага чийилди" ( Саякбай Каралаев, 1. 40),— деп Манастын да катталгандыгы баян этилет.
Мэсита (Нү-Мексико)
Мэсита (Нү-Мексико) (Mesita) — Нү-Мексико штатынын Cibola округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 776 киши. Болжолдуу аянты - 27.8 км². FIPS коду — 35-48200.
Айыл чарба өндүрүшүн жайгаштыруу
Айыл чарба өндүрүшүн жайгаштыруу - өлкөнүн аймактарындагы топурак, климаттык шарт, айдоо аянтынын структурасы, рыноктун алыс-жакындыгы, экономикалык жана социалдык инфраструктуранын өнүгүшү жана жайгашышы, калктын жыштыгы жана анын жайгашуу мүнөзү сыяктуу факторлорду эске алуу менен айыл чарба өндүрүшүнүн географиялык бөлүштүрүлүшү. Мында эмгектин коомдук бөлүнүшүндө айрым аймактардын салымы аныкталат жана айыл чарба продукциясынын тигил же бул түрүн өндүрүүгө адистештирүүгө шарт түзүлөт. Мисалы, Нарын облусунда негизинен мал чарбасы, анын ичинде кой жана жылкы чарбалары жайгаштырылган. Айыл чарбасын адистештирүү жана айыл чарба өндүрүшүн жайгаштыруу эмгектин коомдук бөлүнүшүндө өз ара байланыштуу жана бири бирин шарттап турат.
Кыргыз Мамлекеттик Курулуш, Транспорт жана Архитектура университети
Университетте 46 тармак боюнча эмгектенген адистер иштейт жана 11 миңге жакын студент окуйт.
Университеттин коллективинде 600 ашык окутуучу иштейт алардын арасында алдыңкы жана Кыргызстандын беделдүү окумуштуулары, Эл аралык академия академиктери, илимдин докторлору, профессорлор, мамлекеттик жана эл аралык сыйлыктын лауреаттары, илимдин жана билим берүүнүн эмгек сиңирген ишмерлери, маданияттын жана илим кандидаттары.
Университттетин тарыхы жана өнүгүү жолу
Насирдин Исанов атындагы Кыргыз Мамлекеттик Курулуш, Транспорт жана Архитектура университети (КМКТАУ) 1992 жылы Бугу айынын 4дө, Кыргыз архитектура-курулуш институтунун базасында түзүлгөн, өз кезегинде Фрунзе политехникалык институтунун архитектуралык жана инженердик-курулуш факультетинин базасында түзүлгөн(ФПИ 1954 жылы түзүлгөн). 1998 жылдын Үчтүн айында Кыргыз архитектура-курулуш институту, Кыргыз Мамлекеттик Курулуш, Транспорт жана Архитектура университети болуп кайра түзүлгөн.
Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен 2008 жылдын Тогуздун айынын 17 синде университетке эгемендүү Кыргызстандын биринчи премьер-министри Насирдин Исановдун ысымы ыйгарылган. Кадрларды даярдоо боюнча ийгиликтери үчүн, Кыргызстандын алдыңкы массалык маалымат каражаттары тарабынан КМКТАУнин ректору Азиянын мыкты ректор наамын ыйгарышкан, а университет Кыргызстандын 2007 жана 2008 жылдары Кыргызстандын мыкты ЖОЖУ, 2010 жылы болсо Борбордук Азиянын мыкты ЖОЖу болгон.
Өлкөнүн алдыңкы ЖОЖу эсептелингендей, университет динамикалуу өнүгүп жатат, заманбап материалдык-техникалык жана маалыматтык базасы, бириккен жана иштегенге жөндөмдүү профессорлук-окутуучулар курамы бар.
Бүгүнкү күндө университеттине бийлиги бири бири менен активдүү бирге иштешкен команданы тартуулайт, алар өз учурунда инициативдүү адамдардан куралган, жаңыланууга жана өз кесибинин кубаттуу професионалдары. 2005 жылдын Чын Куран айынын 1нен баштап жана Университеттин жалпы коллективинин активдүү иштеши, Университет жетишкенкендиктерине өбөлгө болду, баардык жетишкендиктер ректоратта алдын ала эле кабыл алынган чечимдери менен белгилүү болгон.
Көп жылдык улуттук салтты улантып Инженер-техникалык кадрларрды даярдоо боюнча курулуш архитектура, экономика, мененджмент, экология, транспорт, жаңылануу жана маалыматтык технологиялар областында университет өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө көрүнүктүү салым кошуп атат.
КМШ ичиндеги Эл аралык курулуш ЖОЖ ассоциацисынын активдүү мүчөсү болуп, Бажы союзунун Бийликтер аралык келишим жана Биргеликтүү экономикалык мейкиндиктин негизиндеги гармониялашкан билим берүү стандарттар менен, окуу планы жана программалар, Болон келишиминин негизинде жогоркуквалификациялуу кадрларды даярдап атат. Окутуу 6 институттун жана 4 факультеттин 44 кафедрасында 64 адистик боюнча жана 18 багытто жолу менен өтүлүп жатат.
Униврситеттин өзгөчөлүктөрү
Университетте заманбап лабораторияалар жана IT- технологиялар борборлору, геомаалыматтык система, геодезия, айлана чөйрө табиятын коргоо борборлору ачлган.
Европа университеттеринин улуу Хартиясына кабыл алынышы
2011 жылы Насирдин Исанов атындагы Кыргыз Мамлекеттик Курулуш, Транспорт жана Архитектура университети (КМКТАУ) Европа университеттеринин улуу Хартиясына кабыл алынган
Кыргызстан боюнча эң биринчилерден болуп Кыргыз-Герман информатика факультетинин бакалаврларды даярдоо боюнча багытында КМКТАУ университети Германиялык аккредитациялоочу агентсвосунан инженерия боюнча жогорку билим, информатика жана табигый - техникалык билимдер(ASIN) багытында аккредитациядан өткөн.
Жаңы надыр (Илишев району, Башкыртстан)
Жаңы надыр — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Базитамак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 135 киши. Почта индекси — 452272, ОКАТО коду — 80230812006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Туяктуу леммингдер
Туяктуу леммингдер (лат. Dicrostonyx) — момолой чычкан сымалдуу кемиргичтердин бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр: муунак ала лемминг (лат. D. hudsonius), туяктуу лемминг (D. torquatus) кирет.
Amazon Prime
Amazon Prime -- Amazon.com тарабынан сунушталган акы төлөнүүчү жазылуу кызматы. Ал колдонуучуларга бир күндүк акысыз жеткирүүгө, видео/ыр агымына, бир айлык же бир жылдык акы төлөө менен башка маалыматтарга жеткилик алуу мүмкүнчүлүгүн берет. 2017-жылдын апрелине карата, Prime 80 миллиондон ашуун акча төлөгөн колдонуучуга ээ болгон.
Даң-Дуң-Баш
Даң-Дуң-Баш, Даң-Дуң-Тоо — топоним. Уйгур тили боюнча Тагдуң-Баши деген географиялык аттан алынган. Кашкар, Жаркен чөйрөсүндө жашаган уйгурлар Сары-Кол, Памир тоолорун Тоонун-Башы (Тагдуң-Баши) деп аташкан. Ч. Валиханов, Чокан  да: "Таш-Коргондун дарыясы агып түшкөн тоо жергиликтүү элде Сары-Кол, Тагдумбаш деп аталат" (Ч.  Валиханов, Чокан . Собр. соч. т. 2. Алматы, 1982, 719-б.),— деп жазат. Манасчы Сагымбай Орозбак уулу ошол уйгурча аталышы боюнча кабыл алып, өзүнүн вариантында колдонгон:
Валенсия
Валенсия — топоними.
Даң-Дуң-Баш
Ордо кылган Ополду
Чыйырчык (айыл)
Калкы
Калкы ― 250 киши (2009-жылы).
Даң-Дуң-Баш
Даң-Дуң-Тоонун оюна
Даң-Дуң-Баштын тоо теке
Аң уулап адам көрбөгөн
Сырты кара зоо теке,
Абыкени баш кылып,
Алтымыш мерген аткарып,
Териге залал кылдырбай
Каныкей Манастын жоого кие турган шымын (кандагай) ошол Памир, Сары-Кол тоолорун мекендеген текенин терисинен жасайт. Чындыгында Памир, Сары-Кол тоолорунда жашаган тоо эчкилер өтө зор келип, териси калың, бышык болот деп жергиликтүү элдер да айтышат.
Алдын ала аткарымдар
Алдын ала аткарымдар – бажы органдарынын товарларды жана унаа каражаттарын белгилүү бир бажы режимине коюуга жана бажылык жол-жоболоштурууга багытталган негизги иштеринин алдындагы иш-аракеттери. Алдын ала аткарымдардын учурунда мындай ташып кирүү жана ташып чыгуу тыюу салынган товарларды жана унаа каражаттарын ташып кирүүгө жана ташып чыгууга багытталган алдын ала бажылык жол-жоболоштуруу, ошондой эле товарларды жана унаа каражаттарын идентификациялоо жүргүзүлөт.
Ажы бий
Ажы бий Тилеке бий уулу(туулган ж-а өлгөн жылдары белгисиз) — 18-к-дын 2-жарымындагы сая-сий ишмер; Алай-Фергана аймагындагы саясий окуяларга жигердүү  катышкан кыргыз төбөлдөрүнүн бири. Адыгине уруусунун баргы уругунан. Кытай тарыхый булактарында 1759-ж. июнь айында А. б. баш болгон төрт кыргыз бийи Кокон ш-н бийлеген Ирдана бий м-н тышкы душмандарга каршы бирге болууга багытталган достук келишим түзгөндүгү ж-дө  айтылат. 1759-ж. сентябрь айында А.б-дин конуштарына Кытай императорунун элчиси Доктан келип, ага Кытай империясы м-н саясий-дипломатиялык ж-а соода-сатык келишим түзүү ж-дө чакырык-жарнама ж-а кытай мөөрүн тапшырган. Ошол эле жылдын аягында А.б. өзүнүн элчиси Сары Күчүктү Кашкардагы Кытай империясынын башкаруучусу Чжао Хойго жиберген.
1760-ж. Ирдана бий Алайда тонолгон Кокон көпөс-төрүн ишин шылтоолоп Ош, Өзгөн ш-на че-йин жортуулга келген. А.б. жооп иретинде 1761-ж. Коконго жасалган ийгиликсиз жортуулдан кийин, кайра Алай тарапка чегинген. Кытайга элчи Элэтаодини жиберип, Кокон бийин тартипке чакыруусун өтүнгөн. Ошол эле учурда Кыргызстандын түндү-гүндөгү кыргыздардын кол башчысы Маматкул бийден Ирданага каршы колдоо сурап, өзүнүн тууганы Арзыматты жиберген. Маматкул бий жардам кылуу ниетинде бугу уруусунун кол башчысы черик ж-а саяк уруу-сунун бийи Темиржандын жигиттерин жортуулга даярдаган. Бирок саясий кырдаал татаалдашып, кытай аскери Түркстан тарапка баскынчылык чабуулга өтөт экен деген имиш тараган. Бул аймактагы кыргыздар биримдикке келе башташкандыктан, Ирдана бий Ош ж-а Өзгөндөн  өз ыктыяры м-н чыгып кеткен. 1764-ж. жазында Ирдана бийдин Оротөбөдөгү чатактарга алагды болгонунан пайдаланып, А. б. Коконго жортуул уюштурган. Жортуул ийгиликсиз аяктап, кармашта жараат алган А. б. Ирдана бийге туткунга түшкөн, бир маалымат б-ча коё берилген, экинчиси б-ча даргага асылган. Ажы Бий кытай Цинь империясынын батышка көздөй жол алган жоортулуна даярданып, тогуз миңдик армиясын женген.
Пайдаланылган адабиятттар:
Булак 1: Кыргыз Инфо Булак 2: Биздин
Бар системалары
Бар системалары - атмосферадагы төмөнкү жана жогорку басымдын астында турган аймактар. Бар системаларынын негизгилери - басымы төмөн аймак-циклондор жана басымы жогору аймак-антициклондор. Алар басымдын таралышы боюнча түзүлгөн парталарда туюк изобарлар (бирдей басымды бириктирүүчү сызыктар) менен чектелет. Ал эми туюк эмес изобарлар менен чектелген Бар системалары "коо", "кыр", "кайкы" болуп бөлүнөт. Эки изобар сызыгынын ортосу "бар талаасы" деп аталат. Бар системаларынын өлчөмү ар түрдүү, бирок адатта материктердей, океандардай же алардын чоң бөлүктөрүндөй келет. Алар жыл мезгилине жана мейкиндикке жараша өзгөрөт. Аба агымы, булут, жаан-чачын, температуранын таралышы Бар системаларына тыгыз байланыштуу.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Этнотрансформациялык процесстер
Этнотрансформациялык процесстер - адамдардын тигил же булл топторунун этноско ыйгаруучулук мамилесинин өзгөрүшүнө же этностордун биринин жоюлушуна жана экинчилеринин пайда болушуна алып келген социалдык-маданий процесстер. Негизги түрлөрү болуп этностук бөлүнүү жана этностук биригүү саналат. Түрдүү тарыхый доорлордо алардын бири үстөмдүк кылат. Этностук бөлүнүү мамлекетке чейинки коомдо элдердин пайда болуусунда негизги багыт болгон, ал эми этностук биригүү алгачкы общиналык (жамааттык) коом бузулгандан кийин үстөмдүк кыла баштаган жана азыр да этностук процесстердин аныктоочу түрү болууда.
Мидин Алыбаев
Алыбаев, Мидин (1917–1959) - акын-сатирачы, драматург. Жумгал районунун Чаек айылында 1917-жылы туулган.
М.Алыбаевдин чыгармачылыгы педтехникумда окуп жүргөн кезинде башталып, «Сабаттуу бол» аттуу дубал гезитке ырлары үзүлбөй чыгып турган. 1937-жылы М.Алыбаевдин «Бактылуу жаштык» деген биринчи ырлар жыйнагы чыгат. Сатирачы катары «Акчүч» аттуу сатиралык жыйнагы жарык көргөн.
М.Алыбаевдин «Курорттогу окуя» аттуу көп актылуу комедиясы Кыргыз Мамлекеттик драма театрында коюлган.
Акын А.С.Пушкиндин, М.Ю.Лермонтовдун, Г.Гулямдын, В.Саяновдун, В.Маяковскийдин бир катар чыгармаларын которгон.
1939-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
Шишик (медицина)
Шишиктер (жаңы өсүш, бластома) — ашыкча өсүп чоңоюп кеткен ткандар; организмдин демейдеги кызматын жана формасын жоготуп өзгөргөн клеткаларынан турат.
Түрлөрү
Алар шишик пайда кылган факторлордун таасири токтогондон кийин деле көбөйө берет. Өсүү мүнөзүнө жана организмге тийгизген таасирине жараша залалдуу (рак, саркома) жана залалсыз шишиктерге бөлүнөт. Залалдуу шишиктер айланасындагы ткандардын арасына кирип кошо жабышып өсүп, аларды бузат, ал эми залалсыз шишик кошуна ткандарды жылдырып өсүп, аларга зыян тийгизбейт, алардын каптап турган кабыкчасы болот.
Шишиктер тууралуу
Залалдуу шишиктер клеткалары кан жана лимфа тамырлары аркылуу бардык орган ткандарга таркап, анда да өсүүсүн уланта берет (метастаз). Залалсыз шишиктер метастаз бербейт. Залалдуу шишиктердин чириген заттары канга сиңип, денени ууландырат. Оорулуунун жалпы абалы начарлап, эти ысыйт, алсырап, уйкусу качат, тамакка табити тартпайт, акырындык менен арыктай баштайт, ал эми залалсыз шишиктер мындай белгилерди бербейт. Аны толук алып таштабаса, ал кайрадан өсүп чыгат (рецидив). Залалсыз шишиктер (мисалы, мээдеги) метастаз бербегени менен ал өскөн сайын мээнин маанилүү борборлорун кысып, өмүргө коркунуч туудурат. Рак шишигинин айланасындагы таза ткандарга (эттерге) өсүп, кирип кетиши сууда жашаган рак жаныбарларынын буту-колдоруна окшоп кеткендигинен келип чыккан. Бул термин менен демейде залалдуу шишикти же тагыраак айтканда залалдуу жаңы ткань пайда болгонун айтат. Чындыгында рактын клеткалары жаңыча өсүп таза ткандан айырмаланып турат.
Стадиялары
Шишиктердин өсүшү бир нече стадияга бөлүнөт:
Курамы
Шишиктер паренхимадан жана стромадан турат. Паренхима шишиктин өз тканы, ал шишиктин негизги массасы. Строма шишиктин айланасындагы туташтырма ткандан турат; анда шишикти азыктандыруучу кан тамырлар, нервдер жатат. Шишиктин атына өсүп чыккан тканга жараша «ома» же «бластома» деген сөз кошулат, мисалы, кемирчектен өсүп чыккан шишик хондробластома же хондрома, талчалуу туташтырма ткандардын шишиги — фиброма (фиброн — талча), булчуң ткандардыкы — миома, май ткандарыныкы липома деп аталат жана башкалар. Кээ бир шишиктер өздөрүнүн тарыхый аттарын сактап калышкан. Мисалы, туташтырма ткандардын шишиги саркома деп аталат, себеби кесип көргөндө анын тканы балыктын этиндей болот (грекче «саркос» — эт). Ал эми эпителий ткандардан келип чыккан залалдуу шишиктер «рак» деп айтылат. Кээде шишиктин аты органдын атынан айтылат. Мисалы, боордун клеткаларынан өсүп чыккан шишик — гепатома, карын алдындагы бездеги — инсулома, пигмент иштеп чыгаруучу клеткалардыкы меланома деп аталат.
Кан пайда кылуучу ткандардын шишиктери
Кан пайда кылуучу ткандардын шишиктери өзгөчө топту түзөт. Азыркы учурда лейкоздор да шишиктерге кирет. Лейкоздун кээ бир түрлөрүндө кан пайда кылуучу ткандардын өзгөрүп ашыкча өсүп кетиши (сөөктүн чучугунда, кемигинде, көк боордо, лимфа бездеринде, боордо, бөйрөктө), ал эми башка түрүндө «ак кандуулук», башкача айтканда кандагы ак кан денечелеринин өзгөрүп кескин көбөйүп кетиши байкалат. Эгерде залалдуу шишик өз убагында эрте аныкталып, такай дарыланбаса ал тездик менен өсөт, башка органдарга тарап, жашоодо маанилүү тамак сиңирүү жана дем алуу жолдорунун иштешин бузуп, чириген жана жарага айланган шишиктен дайым кан аккандыктан аз кандуулук жана канга сиңген уулуу заттардан денедеги зат алмашуу процесси бузулуп, оорукчал өтө арыктап, кахексияга дуушар болот.
Тарыхы
20-кылымдын биринчи жарымынан баштап экономикасы өнүккөн бардык өлкөлөрдө өпкө рагынын көбөйүшүн өнөр жай ишканаларынан, от жагуу системаларынан, өзгөчө автомобилдердин кыймылдаткычтарынан, ошондой эле вертолёт, самолёттордон чыккан газдар атмосфералык абаны булгаганга байланыштырууга болот. Ошондой эле тамекинин түтүнүн дем алуу да кыйла орунду ээлейт. Булардын баары түтүндө канцероген (рак пайда кылуучу) заттардын бар экендигине байланыштуу болот. Африка жана Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрүндө боордун рагынын көп учуроосу тамактануу режиминин бузулушуна, кыязы тамак-ашка канцероген заттардын кошулуп кетишинен болуу керек. Карын рагынын пайда болушунда тамактануунун ролу өзгөчө маанилүү. Эпидемиологиялык изилдөөлөрдөн рактын пайда болушуна кээ бир химиялык заттар жана нурлануулар таасир тийгизери билинди.
Онкология. Изилдөөлөр
Онкологияда шишик ткань жана клеткаларды организмден сырткары шартта өстүрүү кеңири колдонулат. Бул ыкмалар молекулалык патология, электрондук микроскопия жана шишиктердин гистохимиясын тереңирээк изилдөөгө мүмкүндүк берет. Шишиктердин кээ бир түрлөрүн (тоок саркомасы, коён папилломасы, чычкандын сүт бездеринин рагын) вирустар пайда кыларын изилдөөлөр көрсөткөн. Көп жылдык илимий жана практикалык байкоолордун негизинде рактын пайда болушу кээ бир кесипке байланыштуу болору далилденген. Мисалы, рентген нуру ачылгандан көп убакыт өтпөй алар менен дайым иштеген адамдардын (врачтарда, техниктерде) колдорунда «рентген дерматити» кездеше баштайт. Бул оору ал кезде рентген нурларынын зыяндуу таасири жөнүндө билишпегендиктен жана алар менен иштеп жатканда сактануу чараларын көрүшпөгөндүктөн пайда болгон. Азыр рентген нурлары менен иштеген адамдар коргонуучу атайын кийимдер жана жасалгалар менен камсыз кылынган. Күн нуру бир катар дартты дарылоочу касиетке ээ экендиги белгилүү. Бирок, ага иретсиз, узак убакыт кактана берүүдөн териде рак шишигине айланып кетүүчү түрдүү өнөкөт оорулары пайда болот. Шишиктин пайда болушуна ар кандай химиялык факторлордун да мааниси зор. Соо клетканы рак клеткасына айландырган заттар канцероген заттары деп аталат. Япон окумуштуулары канцероген заттардын таасири менен жаныбарларда рак шишигин биринчи жолу пайда кылган. Алар узак убакыт соо чычкан жана коёндун терисине таш көмүр чайырын сүртүүдөн рак шишигин пайда кылышкан. Канцероген заттары көбүнчө ар кандай күйүүчү заттар: отун, таш көмүр, чым көң, бензин, резина, нефть -продуктулары жана башкалар күйгөн учурда пайда болуп, айлана-чөйрөгө (аба, суу, өсүмдүктөргө) тарайт. Азыркы мезгилде индустриянын тездик менен өсүшүнөн дем алып жаткан атмосфералык аба булганууда. Натыйжада ири шаарларда түрдүү өнөр жай ишканаларынын көпчүлүгү шаардын ичинде жайгашкандыктан зыяндуу заттардын суу, газ түрүндө бөлүнүп чыгуусу калк жашаган айлана-чөйрө, аба, суу жана жер кыртышынын тынымсыз булгануусу, шаар калкынын саламаттыгына терс таасирин тийгизүүдө.
Ички органдардын шишиктери
Алар дем алуу органдарын дүүлүктүрүп, өнөкөт оорулардын пайда болушуна себепкер болот. Ошондон улам өпкөнүн жана кекиртектин рагы ири өнөр жайлуу шаарларда айыл-кыштак жерлерине караганда бир кыйла көп кездешери белгилүү. Биздин өлкөдө ракка каршы күрөшүү боюнча көптөгөн мамлекеттик чаралар көрүлүүдө. Жалпы мамлекеттик масштабдагы чараларга атмосфералык аба, жер кыртышы жана суунун булганышына жол бербөө, тамак-аш продуктуларынын сапатына контролдук кылуу (аларга канцероген заттардын аралашып кетүүсүн алдын алуу), ошондой эле өнөр жайлардагы (фармацевтикалык, химиялык) адамдардын күндөлүк ишинде зыяндуу заттар менен болгон катнашуусунун алдын алуу жана акыркы жылдары көп колдонулуп жаткан (айрым өндүрүштө жана медицинада) нурлануунун булактарынан сактанууну уюштуруу кирет. Ал эми рактын алдын алуунун жеке чараларынын эң негизгилери — тамеки тартууга, спирт ичимдиктерин ичүүгө каршы күрөшүү. Рактын алдын алууда калк арасында медициналык алдын ала кароонун да мааниси зор. Мындай кароо убагында рак шишигине өтүүчү көптөгөн өнөкөт оорулар жана анын пайда болушуна себепчи дарттар табылып, диспансердик каттоого алынат жана өз убагында дарыланат. Ошондой эле оорулууга билинбей өсүп жүргөн рак шишигинин алгачкы түрлөрү да табылып эрте дарылоого мүмкүндүк берет.
Сырткы шишиктер
Сырткы шишиктерге (теринин, эриндин, эмчектин жана башкалар) караганда ички органдардын шишиктерине диагноз коюу кыйла кыйыныраак. Мындай учурда рентгендик, изотоптук, эндоскопиялык, морфологиялык,  иммунологиялык   жана башкалар изилдөө ыкмалары колдонулат. Шишиктин түрүнө жана кайсы органдан өсүп чыкканына жараша аны дарылоого көптөгөн адистер — хирургдар, гинекологдор, урологдор, радиологдор, рентгенологдор, терапевттер, физиктер жана башкалар катышат. Оорунун диагнозу аныкталары менен атайын дарылоо дайындалат. Айтсак, хирургиялык операция, нур менен дарылоо, химия терапиясы, гормондор колдонулат. Шишиктин гистологиялык түрүнө карата бул дарылоо ыкмаларынын бир, эки же үч, төрт түрү колдонулушу ыктымал. Мындай илимий практикалык дарылоо ыкмаларын колдонуудан жылдан жылга бул дарттан айыккандардын саны өсүүдө. Ал эми шишиктин кээ бир түрлөрүнөн (теринин, эриндин) оорулуулар таза айыгып кетишет. Көпчүлүк түрлөрүнөн өз убагында дарылануудан көп жылдар бою (ондогон) жашагандардын саны да көбөйүүдө.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ермолова Мария Николаевна
Ермолова Мария Николаевна (3 (15). 7. 1853, Москва – 12. 3. 1928, Москва) – орус актёру, РСФСР эл артисти. (1920), Эмгек Баатыры (1924). Театр окуу жайын бүтүрүп (1871), Кичи театрда 1921-ж. чейин иштеген. Ермолованын белгилүү ролдору: Иоанна д’Арк жана Мария Стюарт (Шиллер, «Орлеан кызы», 1884; «Мария Стюарт», 1886), Лауренсия (Лопе де Вега, «Койлуу булак», 1876), А. Н. Островскийдин чыгармаларынан: Катерина («Добул», 1873), Лариса («Сепсиз кыз», 1880), Евламея («Туткундар», 1880), Негина («Таланттар жана таазим кылуучулар», 1881) жана башка Ермолованын каармандарына туруктуулук, мээримдүүлүк, лиризм мүнөздүү. М. С. Щепкиндин, П. С. Мочаловдун идеяларын, салттарын уланткан. А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Н. А. Некрасов, Н. П. Огарёвдун лирикаларын көркөм окуган. 1970-ж. Ермолованын Москвада үй-музейи (А. А. Бахрушин атнындагы Борбордук театр музейинин филиалы) ачылган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1