cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жакыптын зары
Эпизод дээрлик бардык варианттарда учурайт. Болочок баатырдын ата-энеси узак убакыт карыганча баласыз жүрүү, мындай абалына катуу кайгырып, жапа чегүү түрдүү элдердин фольклорунда кеңири кезиккен сюжет. Түрк элдеринде айрыкча ата-энесинин байлыгы, «эркек балам болбосо дүнүйөм кимге калат?” — деп бушайман болуу, кудайдан бала тилеп садага-кайыр берүү, жер-суу, мазар тайып, сыйынуу иштери кеңири айтылат.
Йакут, Хамави Руми
Кыскача өмүр таржымакалы
Маселен, Мерв шаарына (азыркы Түркмөнстандагы Мары шаарына) чейин келген. Мындагы китепке бай жергиликтүү китепканаларда эки жылча эмгектенген. Бул китепканалардын бир тобу Чыңгыз-хандын кошуундарынын жортуулдары маалында өрттөлүп жок кылынган.
Жакыптын зары
Сюжеттин өнүгүшүндөгү орду жактан эпизод — өзгөчө баатыр болчу баланын төрөлөрүн шарттай турган деталдардын бири. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча сюжет Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын, башкача айтканда малы, дүнүйөсү көп, баласы жок Жакып жапа чегип, кайгырып жүрөт. Жакыптын байлыгы, бирок баласыз болуп, зар кылып бала тилеп жүрүшү Радлов жазып алган вариантта эскерилет.
Йакут, Хамави Руми
Кыскача өмүр таржымакалы
Йакут Каспий деңизинин чыгышындагы аймактардагы монгол чапкыны доорунда ойрон болгон китепканалардын гүлдөп турган соңку жылдарында аларды пайдаланган азганактай ири окумуштуулардын бири болуп калды.
“Муъжам ал-булдан” жана башка чыгармалары
Анын эмгектеринин ичинен баалуусу – “Китаб муъжам ал-булдан” (“Өлкөлөрдүн аттарынын алфавиттик жыйнагы”).
Й. бул көлөмдүү эмгегин негизинен 1224-ж. бүтүрүп, бирок акыркы редакциясынын соңуна чыкпай каза болгон.
Й-тун бул эмгегинин айрым бөлүктөрү орусчага которулган.
Йакут 1226-жылы “Муъжам ал-удаба” (“Жазуучулар тууралуу сөзжыйнак”) эмгегин жазган.
Анын калемине “Ал-муштарак вадхаа ва-л-муфтарак саъкаа” деген чыгарма да таандык. Бул китептин бир вариантын 1845-жылы Фердинанд Вүстенфелд арапча нускада жарыялаган.
Йакут жана кыргыз таануу
Кыргыздар ж.б. Теңир-Тоо Борбордук Азиядагы түрктөр ж-дөгү маалыматтарды ал 9-10-к-дагы араб географтарынын (Ибн ал-Факих ж. б.) эмгектеринен көргөн. Анда Орто Азияны моңголдордун кантип басып алгандыгы ж-дө да маалыматтар бар.
Й. Кыргызстандагы бир катар шаарлар м-н кыштактар ж-дө да маалымат калтырган:
“Ош Фергананын чет жакасындагы чоң шаар. Ал Куба шаарына жакын жайгашкан... Бул шаардан бир топ адамдар чыккан; алардын арасында Омор ибн Муса ал-Оши бар... мусулман мыйзамчысы (факих) ал-Оши 519-жылдын зу-л-хижжа айында (1125-жылдын декабрь айында) өлгөн...”
“Узганд - Мавераннахрдагы шаар; Феганадагы аймактардын бири. Аны “Узженд” деп да коюшат... Андан аалымдар тобу чыккан. Алардын арасында Али ибн Сулайман ибн Дауд (Дөөт) ал-Хатиби Абу-л-Хасан ал-Узканди бар...”
Снегирев Владимир Фёдорович
Снегирев Владимир Фёдорович (27. 6(9. 7). 1847, Москва -19. 12. 1916 (1. 1. 1917), ошол эле жер) - орус врачы, Россияда гинекологияны негиздөөчүлөрүнүн бири.
1-Москва мед. институтунун акушерлик жана гинекология клиникасы анын ысмында.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Сандин (Куюргазин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Хажир-Абад
Хажир-Абад (Хажир-Абад) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Базар-коргон районундагы айыл. Сайдыкум айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 370 киши.
Бразилия бөксө тоосу
Бразилия бөксө тоосу – Түштүк Американын чыгышында, Амазонка ойдуңунан түштүктө. Негизинен Бразилияда, ошондой эле Уругвайдын түштүк бөлүгүн, Парагвай менен Аргентинанын түштүк-батыш четин ээлейт. Атлантика океанынын жээк жагы (чыгыш жана түштүк-чыгыш) бийик (2890 м, Бандейра чокусу). Терең капчыгай, өрөөндүү кырка тоолордон серралардан (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра жана башка) турат; алар түндүктө Амазонка, түштүк-батышта Ла-Плата ойдуңдарын карай эңкейиштеп кетет. Түштүк Америка платформасынын кристаллдык фундаментинин жер бетине чыгып жаткан урчуктары; алардын аралыктарында тектоникалык кенен ойдуңдар Амазонка, Парана, Парнаиба синеклизалары жайгашкан. Негизинен гнейс, кварцит, сланецтен туруп, аларды гранит жана диориттер жиреп чыккан. Ойдуңдары чөкмө тектер, лавалар менен толгон. Полиметалл, алтын, темир (Итабира) жана марганец кен таштары (Серра-ду-Навиу), боксит (Посус-ди-Калдас) жана башка кендери бар. Түндүгүн (Бийиктиги. 250–300 м жана борбордук бөлүгүн 800–900 м) түздүктөр (Борборема платосу), чыгышын келки тоо массивдери (Серра-да-Мантикейра; Бийиктиги. 1350 мге чейин), кумдуктан түзүлгөн үстү тегиз дөңсөөлөр шападалар (Мату-Гросу платосу) ээлейт. Төмөн ийилген жана оёң жерлери четтери көтөрүңкү (куэсталар) моноклинал-кабат түрүндөгү жана аккумуляциялык түздүктөрдөн, тектирчелүү лава платолорунан (Панама дарыясынын ортоңку агымы) турат. Бразилия бөксө тоосу. субэкватор, тропик жана субтропик климат алкактарында жатат. Жылдык жаан-чачыны Түндүк-чыгышында 500 ммден, борбору бөлүгүндө жана чыгышында 1400–2000 ммге чейин. Агын суулары Амазонка, Парана, Уругвай дарыясынын алабына кирет; босого, шаркыратмалардын көптүгү кеме жүрүүгө тоскоолдук кылат. Түндүк-батышына нымдуу дайыма жашыл жана жалбырагы күбүлмө дайыма жашыл токой, борбордук бөлүгүнө бадалдуу кампос серрадос саваннасы, Түндүк-чыгышына ксероморф-суккуленттүү каатинга сейрек токою, чыгышына нымдуу тропиктик дайыма жашыл жана жайында жашыл, түштүгүнө аралаш токой жана дараксыз кампос лимпос саваннасы мүнөздүү.
Ландшафт таануу
Ландшафт таануу – физикалык-географиянын табигый-аймактык комплекстерди (геосистемаларды) изилдөөчү тармагы. Ландшафт таануу физика-географиялык жиктөөнүн физика-географиялык райондоштуруунун жана географиялык ландшафттын закондорун окутат. Табигый жана табигый-антропогендик ландшафттар жөнүндөгү илим, физикалык географиянын тармагы. Ландшафт таануу региондук физикалык география тармагы катары тез өнүгүп жаткан жаш илим. Ландшафт таануунун айланасында ландшафттын морфологиясы, геотопология, ландшафт геохимиясы, ландшафт физикасы, колдонмо ландшафт таануу башка бир нече тармактар пайда болду. Ландшафт таанууда дистанциялык (анын ичинде космостук), стационардык, математикалык жана картографиялык ыкмалар колдонулат. Башкы ыкмасы – ландшафтты сүрөткө тартуу. Картография жана математикалык моделдөө да маанилүү Ландшафт таануунун башкы милдети – жаратылышка аяр мамиле жасап, табиятты коргоо. Ландшафт таануунун өнүгүшүнө В. В. Докучаев жана анын шакирттери Л. С. Берг, А. А. Григорьев, С. В. Калесник өңдүү орус илимпоздору зор салым кошкон.
Вуч-Вож
Вуч-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лек-Елец дарыясынын оң жээгинен 38 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Санди-Яха (Я-Яха куймасы)
Санди-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Я-Яха дарыясынын сол жээгинен 56 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вистер (Оклахома)
Вистер (Оклахома) (Wister) — Оклахома штатынын Le Flore округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1002 киши. Болжолдуу аянты - 3.8 км². FIPS коду — 40-81750.
Смирнов, Владимир Иванович
Смирнов, Владимир Иванович (1910-ж.т., Москва ш.) – геолог, СССР ИАнын академиги (1962), корреспондент мүчөсү (1958), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1980). Кыргыз ССРнин илимге эмгек сиңирген ишмери (1970). Москва геол. чалгындоо ин-тун бүтүп (1934), ошол эле институтта иштөө менен Тажик-Памир экспедициясынын кызматкери болгон (1934–37). Кыргызстандагы Айдаркен сымап комбинатында башкы геолог (1941–49-ж.). Кен байлыктардын запасы б-ча бүткүл союздук комиссиянын төрагасы (1946–49), СССР геология министринин орун басары (1946–51). Москва түстүү металл ж-а алтын ин-тунун профессору (1949–52), 1951-жылдан МГУда (1952-жылдан кен байлыктар кафедрасынын башчысы) иштеген. Негизги илимий эмгектери руда кендеринин геологиясын изилдөөгө байланышкан. С. жердин терең катмарындагы кен байлыктардын пайда болуу ж-а өлчөмүн баалоо теориясынын негизин иштеп чыккан; руда кендеринин СССРдин аймагында пайда болуу ж-а жайгашуу аймактык закон ченемин аныктаган; сымап менен сурьманыи коргошун менен цинктин, урандын металлогениясынын проблемаларын иштеп чыккан; Дүйнөлүк океан түбүнүн металлогениялык өзгөчөлүгүн мүнөздөгөн; кендердин жалпы генезистик классификациясын сунуш кылган. Кыргызстандын илимий улуттук кадрларын ж-а жогорку квалификациялуу адистерин даярдоодо зор салым кошкон. Лениндик сыйлыгынын лауреаты (1972). Эки Ленин, Октябрь Революниясы, Эмгек Кызыл Туу ордендери ж-а медалдар менен сыйланган.
Who Wants to Be a Millionaire?
Who Wants to Be a Millionaire? — Улуу Британиянын телекөрсөтүү викторинасы оюнунун жүрүшү. Дэвид Бриггс ойлоп тапкан 1998-жылдын сентябрь айынан берки эфирде, конкурстун катышуучулары жалпы билимге таянып, ар бир суроого туура жооп бергендиги үчүн акчалай сыйлыкка ээ болуп, татаал суроолорду берген сайын сунуш кылынган суроолорду берип жатышат. Эгерде туура эмес жооп берилген болсо, анда катышуучу акыркы коопсуздук тору менен кепилденген акчалай сыйлык менен кетет. Бирок, сынактын катышуучусу суроого жооп берүүдөн баш тартып, ошону менен толук утуштары менен кетип калышы мүмкүн. Сынактын катышуучуларына суроолорго жооп берүүгө жардам берүү үчүн "өмүр сызыктары" берилет. Телевизиондук оюнунун кыргызча версиясы ("Миллионер болгуң келеби?") 2016-жылдан 2018-жылга чейин чыккан.
Кутеминка (дарыя)
Кутеминка — Орусиядагы дарыя. Татарстан Республикасы, Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сульча дарыясынын оң жээгинен 2,1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Израил Алиев
Израил Кубатбекович Алиев — техникалык илимдердин кандидаты, доцент, Эл Агартуунун отличниги.
Өмүр таржымалы
1953-жылы 8-апрелде Талас областынын Талас районунун Талды Булак айылында туулган. Талас шаарындагы №3 орто мектебин 1970-жылы аяктаган. Жогорку билимдүү, 1976-жылы "Өнөржай электроникасы" адистиги боюнча В.И. Ленин атындагы Ленинград Электротехникалык Институтун аяктаган.1976- жылы ал окуу жайды аяктагандан кийин Фрунзедеги Политехникалык Институтка «Электроника жана эсептөөчү техника» кафедрасында мугалим болуп алынган.
Билими
Илимий - окутуу тажрыйбасы - 42 жыл, аныничинде окутуу тажрыйбасы - 42 жыл. 1986 – жылы Москва Энергетикалык Институнда кандидаттык ишти жактаган. Темасы: Жогоркуөткөргүчтүүтоптогучтардынарасындагыэлектрмагниттикэнергияныкалыбынакелтирипберүүнүбашкаруунуизилдөө.
Эмгеги
Алиев Израил Кубатбекович И.Раззаковатындагы КМТУда 1976 -жылдан баштап иштөөдө.
1992-2000 жылдары «Радиоэлектроника жана телекоммуникация» кафедрасынындоценти,
2000-2004 жылдары «Телекоммуникация» кафедрасынын башчысы болуп,
2004-жылдан баштап азыркыубакта И.Раззаков атындагы КМТУнун алдындагы ЭТИнун «Телекоммуникация» кафедрасынын доценти болуп иштөөдө.
Израил Кубатбекович «Телекоммуникация системдери жана түзүлүштөрүн электр менен камсыздандыруу», «Эсептөөчү техника жанамаалыматтык технологиялар», «Интеллектуалдык менчик» сабактары боюнча лекциялык, лабораториялык жана практикалык сабактарды өткөрөт. Израил Кубатбекович сабагынын мазмунун, окутуу методун жакшы билүү мененсабакты өтүүдө жаңытехнологияларды эркин колдонуп келет. Израил Кубатбекович мугалимге зарыл болгон баардык сапаттарга ээ: өзүнө жана студенттерге талап кое билүү, студенттер менен байланышууну билүү, өзүн-өзүжакшыртуу боюнча иштөөдө. Алиев Израил Кубатбекович окуу уюштуруу жана усулдук иштер менен жигердүү алектенет. Окумуштуулар кеңешинин мүчөсү болуп саналат.
Сыйлыгы
Эл Агартуунун Отличниги
КР нынБилим Беруу жана Илим Министрлиги - АрдакГрамотасы
Транспорт жана Коммуникация Министрлиги – АрдакГрамотасы
КРнын Байланыш Агенттиги -Ардак Грамотасы
И.Раззаков атындагы КМТУ – Арда кГрамотасы
И.Раззаков атындагы КМТУ – Ыраазычылык Кат
Солошенко, Иван Иванович
Солошенко, Иван Иванович (1941) – геолог, геология-минералогия ил. кандидаты (1985). Львов мамлекеттик ун-тин бүткөн (1966). Түштүк Кыргызстан геол. экспедициясынын геол. картага түшүрүү, геол. издөө партияларында улук техник-геолог, геолог, улук геолог, партиялардын начальниги (1966–87), 1987-жылдан Экспедициянын начальниги. Кыргыз Республикасынын геол. кызматына эмгек сиңирген кызматкери.
Еврокөрүнүү бий сынагы
Еврокөрүнүү бий сынагы (Eurovision Dance Contest) — Европа телерадиоберүү бирикмесинин саамалыгы. Биринчи сынак Лондон шаарында 2007-жылы 1-сентябрда BBC телеканалы тарабынан уюштурулган, анда 16 мамлекет катышып биринчи орунду Финляндиялык бийчилер Юсси Вяянанен менен Катя Коуккула жеңген.
Кыргыздардын чабылып-чачылышы ("Манас" эпосунун сюжети)
Кыргыздардын чабылып-чачылышы ("Манас" эпосунун сюжети) — Ногойдун балдары Орозду, Үсөн, Бай, Жакыпты кытайлар (эпосто кытай, кара кытай, калмак, кара калмак аралаш айтыла берет жана алар көпчүлүк учурда бир этноним катары түшүнүлөт. Бул белги жеке эле Сагымбай Орозбаковдун вариантында гана эмес, манасчылардын бардыгына мүнөздүү) туш-тушка бөлүп кетет. Өлгөн аталаш агасы Чыйырдын Шакан аттуу катынын алган Жакып манжу калкына айдалып барып, Бөйөндүн уулу Чаян дегендин кызы Бакдөөлөттү токолдукка алат.
Баатырдын тегине удаа берилген кара сөз түрүндөгү бул кыска маалымат кийинки окуяларга байланыштуу, айрыкча калмактар менен алгачкы кармашында жер коруган калмактардан эр өлүп калганына кейиген атасынан тегин сураган Манаска берген Жакыптын жообунда, Бай менен Жакып жолугушкандагы эскерүү сөздөрдө алда канча кеңейтилет: Жакыптын атасы Ногой кан көп жерге бийлиги жетип, жоолорунун мизин кайтарып турат. Ногойдун көзү өткөн соң анын балдары «Эл кадырын биле албай Эндейиңки турганда» (Сагымбай Орозбаков, 1. 117), Эсенкандын элүү жүз миң колу келип кыргын салып, элди чаап, Ногойдун балдарын туш-тушка таратып, бөлүп жиберет. Алтайга айдалып келген Жакып Бөйөн, Чаян дегендерге малай жүрөт, кызматы жаккандыктан Чаян кызы Бакдөөлөттү ага токолдукка берет.
Кыргыздын күчтүү жоодон жеңилип, чабылып-чачылышы Саякбай Каралаевдин  вариантында деталдаштырылган кеңири мүнөздөгү окуя түрүндө берилген: атагы алыска кеткен мыкты кан Каракандын көзү өткөндө кытайдын Молто, Алооке аттуу кандары көп кол менен келип кыргыздарды чаап алып, Каракандын балдарын чогуу туруусу кооптуу деп туш-тушка бөлүп жиберишет. Кырк үйлүү туугандары менен Жакып Алтайга айдалат. Сүрүлүп баргандар ар кимдерге жалданып, кен казып, эгин айдап жан багышат. Алтыны алты там болуп, малы эсепсиз көбөйүп Жакып бай болот. Радлов жазып алган вариантта кыргыздардын чабылышы жөнүндөгү маалыматтар берилбесе да бул эпизодду чыгарманын сюжетинде эпостун башкы темасы менен идеясына түздөн-түз тиешеси бар, өзгөчө орчундуу, мурдатан келе жаткан туруктуу деталдардын бири дешке негиз бар. Анткени, «Мажму аттаварихте» эле кыргыз калмак кармашы эскерилет. Айрыкча өткөн кылымда Ч. Валиханов, В. В. Радлов кагаз бетине түшүргөн материалдарда Манас туула электе кыргыздар эпикалык күчтүү душманы кытай-калмактардан жеңилип, кордук көргөндүгү жөнүндөгү кабар-маалыматтар көп кездешет.
Чыгарманын сюжеттик курулушунун талаптарына ылайык кыргыздардын чабылып-чачылыш окуялары баатыр баланын төрөлүшүн даярдоочу атайын белгилердин биринен. Эл башына кыйын күн түшкөндө элин оор абалдан куткара турган баатырдын турмушка келиши түрдүү элдердин оозеки чыгармаларында, айрыкча баатырдык эпостордо кеңири учураган салттык белги. Баатырдын кысталыш учур, кыйын шартта төрөлүшү кыргыздардын «Манастан» башка эпосторунда да кеңири айтылат.
Кыргыздардын күчтүү жоодон жеңилип, Жакыптын Алтайга айдалып барышы эпостун дээрлик бардык варианттарында жолуккан туруктуу салттык окуя. Белгилүү манасчылардын ичинен Багыш Сазановдун варианты боюнча гана бул окуя башкача өнүгөт: Орозду кандын он уулунун улуусу Ормон, кичүүсү — Жакып. Жакып жарды болуп, агасы Байга жалданып иштеп жүрөт. Ал 21 жашка чыкканда Кызырга жолугуп, анын кеңеши боюнча эгин айдап, эгинин сатып эсепсиз байыйт. Аксак боз кемпирдин кызы Чыйырдыга, Айдаркандын кызы Акдөөлөткө үйлөнөт. Эл чогулуп, Жакыпты кан көтөрүшөт. Бул варианттагы кийинки окуялар салттык нукта өтөт, башкача айтканда өзү бай бирок баласыз Жакыптын зары баяндалат.
Эсенкандын Манас аттуу баланы издеткени — баатыр баланын төрөлө тургандыгы жөнүндө алдын ала кабар берүүчү белгилик милдетти аткарган салттык мотивдердин бири. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча буруттан Манас деген баатыр туулуп, ал кийин элиңди чаап алат деген аярларынын эскертүүсүнөн улам Эсенкан Манас аттуу баланы таап келгиле деп көп балбандарын жөнөтөт. Алар эл кыдырып сурамжылап издеп жүрүшүп, Самаркандык Чоң эшендин Жарманас аттуу 17 жаштагы уулун кармап келишет. Жарманасты орго салып, коркунучтуу душманыбыздан кутулдук дешип кытайлар чоң той берип, бейкапар жатып калышат.
Сагымбай Орозбаковдун вариантында жана Радлов жазып алган вариантта мындай окуя жок, Өзүнчө окуя түрүндө башка белгилүү манасчыларда да учурабайт. Бирок, эпизодду жалгыз гана Саякбай Каралаевдин  вариантына таандык көрүнүш катары эсептөөгө болбойт, көптөгөн белгилер боюнча бул эпостогу белгилүү жана салттык туруктуу окуя. Анткени, баатыр туула электе эле анын душмандары өзүлөрү үчүн коркунучтуу жоонун турмушка келерин билип, алдын ала сактануунун аракетин көрүү жөө жомоктордо, эпостордо көп жолугуучу, кеңири иштелип чыккан сюжеттерден. Бул мотив кээде болочок баатырды али күч-кубатка толо элек жаш кезинде жоготууга аракеттенүү түрүндө да жолугат. Мындай кеңири белгилүү мотивдин «Манаста» да орун алышы табигый көрүнүш. Окуя деталдаштырылып кеңири берилбегени менен айрым манасчылардын варианттарында эскерилет: ТМВда Жакып Алтайга сүрүлүп келгенге чейинки окуя катары айтылат: Манас төрөлөрдөн элүү жыл мурун эле кытай билгичтери кура ачып, Манас аттуу өзүлөрүнө коркунучтуу бала тууларын билишип, көп кол курап келип, кыргыздарды чаап алышып, элди бүт каатка салып тыңдарын бириндетип бөлүп, алымды катуу алып, бооз катындардын ичин жарып баласын өлтүрүп, элди өзгөчө катуу эзип турушат. Ушул алааматта Жакып 70 үйлүү адамы менен Алтайга айдалат. Эпизод Сагымбай Орозбаковдун вариантында да белгилүү дешке негиз бар. Анткени, Саякбай Каралаевдин  варианты боюнча Манас өзү үчүн жапа чеккен Жарманаска карындашы Карлыгачты алып бериши айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында да Манастын карындашы Карлыгачтын күйөөсү Жарманас делет. Буга караганда да бул эпизод белгилүү. Жарманас Карадөө уулу делип, ашка чакырылган белгилүү кандардын арасында Радлов жазып алган вариантта эскерилет. Демек, Жарманас эпостогу мурдатан келе жаткан образдардын бири.
Ландшафт экологиясы
Ландшафт экологиясы – географиялык жана экологиялык көз караш боюнча экосистемадагы комплекстүү өз ара мамилелешүү жөнүндөгү илим. Термин немис географы К. Тролль (1939) тарабынан белгилүү, экотоптогу же экосистемадагы мейкиндикте болгон табигый кубулушту белгилөө үчүн киргизилген. Ландшафт экологиясынын изилдөө объектиси болуп локалдык, аймактык, зоналык жана аалам экосистемасы, алардын структурасы жана динамикасы, бүгүнкү күндөгү өзгөрүүсү жана өнүгүү болжолу эсептелет. Бул илим математикалык, физикалык, маалыматтык, дистанциялык жана башка жаңы ыкмаларды кеңири колдонулат. Изилдөөнүн натыйжасы ааламдык экологиялык проблемаларды чечүүдө пайдаланылат.
Антверпен
Антверпен, Анвер (фламандча Antwerpen, фр. Anvers; фламандча аталышы Aen’twert верфтин жанында) - Бельгиянын түндүгүндөгү шаар. Аты окшош провинциянын административдик борбору. Шельда дарыясынын жана Альберт каналынын боюнда, Түндүк деңиздин жээгине жакын жайгашкан. Калкы 451 миң (шаар айланасы менен 955 миң, 2004). Дүйнөдөгү эң ири порттордун бири (2002-жылы 132 млн о. жүк ташылган; Европада жүк айлантуу боюнча Роттердамдан кийин 2-орунда). Өлкөнүн ири соода, финансы жана башкы өнөр жай борбору. Түрдүү машина куруу (анын ичинен кеме куруу), түстүү металлургия, нефть ажыратуу, химия, нефть-хим, текстиль, тамак-аш өнөр жайы бар. Антверпен бриллиант сатуунун жана алмазды кырдоонун дүйнөлүк борбору. Королдук асем өнөр музейи (мында голландиялык сүрөтчүлөрдүн чыгармалары да чогултулган); П. П. Рубенстин үй музейи бар. 1920-жылы VII Олимпиадалык оюн өткөрүлгөн. 16-кылымдын 2-жарымында мааниси боюнча Европадагы 1-соода жана кредит борбору болгон. Стен сепили (16-кылымда соңку готика стилинде кайра курулган) сакталган.
Конвенциондук тариф
Конвенциондук тариф – келишим түзгөн бир мамлекеттин аймагынан экинчи мамлекеттин аймагына ташылып келип жаткан айрым товарлар үчүн эларалык соода макулдашууларында аныкталган бажы алымдарынын ставкасы. К. т-тин ставкасы бир тараптуу актыларда аныкталган автономдук өлчөмдөрдөн төмөн болот.
Караханийлер мамлекети
Карахани́й ма́млекети — (фарс. ایلک خانیان ‎ — Ilak-Khānīyān) — Борбордук Азияда жайгашкан түрк-мусулмандык, орто кылымдагы мамлекет.
жаша-ган чигил (жикил), ягма, карлук, аз, тухси уруулары чоң роль ойногон. Башкаруучу династия чигил уруусунан чыккан. Алар К.м. жедеөлөтүанын биринчи башкаруучу-су Сатук Абд ал-Керим Карахандын ысмы-нан аталган. Ал дайыма Суусамыр жайлоо-сунда жайлап тургандыгы, күндөрдүн би-ринде ага кымызга кошуп уу берүү аракети жасалгандыгы ж-до маалымат да сакталып калган. Сатук Абд ал-Керим 955-ж. каза бо-луп, анын сөөгү Кыргызстандын аймагын-дагы ошол учурдагы ири шаарлардын бири - Артушка коюлган. Анын эки уулу (Байраш Муса ж-а Сулайман Илек) болгон. Мамле-кетти башкаруу иши тун уулу Мусага тий-ди. Арслан-хан деген наам м-н падыша бо-луп жарыяланган. Ислам динин чыңдоо мак-сатында 960-ж. Баласагун ш-нда ислам мамл. дин деп жарыяланып, атайын мыйзам м-н бекитилген. Өз мамл-нин чегарасын ке-ңейтүү ж-а бекемдөө үчүн күрөштөрдүн би-ринде 918-ж. Муса Арслан-хан каза болуп, анын сөөгү Кашкар ш-на коюлган. Караха-нийлер дөөлөтүнүн башкаруучулары күрөштү эки багытта: Исфижаб (Чымкен) ш-нда ж-а Фергана өрөөнүндө жүргүзүшүп, ийгиликтерге жетишкен. 1032-жылдан кыр-гыздар жашаган бардык аймак Арслан хан-дын уулу Тамга Карахан Аалы Асанга өткөн. 1069-ж. Жусуп Баласагундын «Кут-туу билим» дастаны ушул ханзадага арнал-ган. К. м-нин учурунда маданият өнүгүп, зор имараттар курулган. М. Кашгари, Ж. Бала-сагун өзүлөрүнүн белгилүү эмгектерин жа-ратышкан. К. м-нин тушунда эң үлгүлүү мамл-ти башкаруу аппараты түзүлгөн. Өзгөн ш-нда атайын имараттар курулган. А. Бернштамдын маалыматы б-ча Өзгөндө-гү комплекстин 1112-ж. курулган 1-имараты Карахан мураскери Аалы Кылычка арнал-са, ал эми экинчиси 1187-ж. курулуп, Кылыч Тамгага арналган. Кыргыздар ж-а түркий тилде сүйлөгөн башка элдер тарабынан түзүлгөн К.м. батыш тарапка кеңейип, Шаш (Ташкен), Самаркан, Бухарага чейинки ай-мактарды жеңип алышкан. Самаркандык-тардын династиясынын жашоосун токтот-кон, саясий күрөштөргө активдүү катышып, 1212-ж-га чейин бирдиктүү мамлекет ката-ры өкүм сүргөн.
Бразилиялыктар
Бразилиялыктар (өздөрүн бразильенуш деп аташат) – эл, Бразилиянын негизги калкы. Парагвай, Аргентина, АКШ, Португалияда да жашашат. Жалпы саны 193,3 млн (2008) адам, анын ичинде Бразилияда 139 млн. Португал тилинде сүйлөшөт, ошондой эле испан тили да кеңири тараган. Калкы негизинен католиктер (73,6%), протестанттар (15,4%). Бразилиялыктардын этностук негизин португалдыктар (португалиялык колониячылар) жана негрлер (Африкадан эрксиз алынып келинген) менен ассимиляцияланган жергиликтүү индейлер (тупи-тапуайялар, аравактар, карибдер) түзөт. Колониялаштыруу мезгилинде (16-кылымдын башы – 19-кылымдын 1-жарымына чейин) расалык-социалдык иерархия түзүлүп, жогорку баскычта ак расадагылар (европалыктар), андан кийинки баскычта метистер (индей португал аргындары) жана мулаттар (негр кулдар менен португалиялык колониячылардын), төмөнкү баскычта кул-негрлер турган. Аймактагы элдердин ортосунда өзара чарбалык, маданий карым-катнаштардын натыйжасында, индейлер португалдардан дыйканчылык жана чарбачылыктын ыкмаларын, тилин, динин, айрым каада-салтын өздөштүргөн. Ал эми португалдар индейлердин турмуш-тиричилигинен, маданиятынан көп нерселерди кабыл алган. Учурда мындай карым-катнаштардын негизинде тилинде 20 миңдей индей тилинен алынган сөздөр кездешет. Бразилиялыктар индейлердин алачыгы сымал, бирок тери менен жабылган үйлөрдө, айрым жерлерде дубалы топурактан согулуп, чатыры камыш, пальманын жалбырагы же черепица менен жабылган үйлөрдө жашашкан. Көз каранды эместик үчүн күрөштүн натыйжасында 1888-ж. кулчулук жоюлуп, 1889-ж. Бразилиянын республикасы катары жарыяланышы, өнөр жайдын өнүгүшү улуттук биримдиктин күч алышына өбөлгө түзгөн. Бразилиянын түндүгүндө жашаган индейлер жана метистер каучук, жаңгак жана дары өсүмдүктөрүн жыйноо, ошондой эле мал чарбачылык менен алектенишет. Мындан тышкары кофе өстүрүү кеңири жайылган. Деңизге жакын жашагандар балыкчылык менен кесиптенишет. 2005-ж. өлкөнүн калкынын 81,7%и шаарда жашаган. Элдик майрамы жыл сайын өткөрүлүүчү бир нече күнгө созулган карнавал.
Смушкевич Яков Владимирович
Смушкевич Яков Владимирович (1(14). 4. 1902, Литва ССРи, Рокишкис ш.- 28. 10 1941) - эки жолу Советтик Союз. Баатыры (1937, 1939), советтик аскер учкучу, авиациянын генерал- лейтенанты (1940).
Эки Ленин ордени жана МЭРдин Кызыл Туу ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Бразилия платформасы
Бразилия платформасы, Түштүк Америка платформасы –Түштүк Америка материгинин басымдуу бөлүгүн ээлеп жаткан байыркы платформа. Ал батышынан Анд тоолору, чыгышынан Атлантика окаены менен чектелет. Бразилия платформасы бир нече калкан (Гвиана, Борбордук Бразилия, Чыгыш Бразилия), синеклиза (Амазон, Парана, Чубут, Санта-Крус жана башка) жана антеклизадан (Түндүк жана Түштүк Бразилия) турат. Калкандар кембрийге чейинки мезгилдин гнейс, амфиболит, сланец, мрамор жана кварциттеринен, синеклизалар палеозой, мезозой, кайнозой замандарында пайда болгон континенттик чөкмө тектерден түзүлгөн. Платформанын фундаментинен полиметалл, калай, вольфрам, сурьма, алтын, темир жана башка кендер, чөкмө тектердин арасынан нефть, таш көмүр, таш туз жана башкалар табылган.
Куяс дарыясы
Куяс — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Улень дарыясынын сол жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Көчүбаев
Көчүбаев — Кыргызстандын Ош облусунун Араван районундагы айыл. Чек-Абад айыл аймагы кирет.
Райондун административдик борбору ― Араван айылынан 8 км батыш тарапта, Ош темир жол бекетинен 40 км аралыгында жайгашкан. Кыштак 1850-жылы негизделген.
Калкы негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто жана жатак мектеп, эки китепкана, клуб, мечит, амбулатория, дарыкана бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода түйүндөрү, тамактануу жайлары иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Айылда Социалисттик Эмгектин Баатырлары Т. Көчүбаев (ысымы ушул кыштагыка берилген), М. Умарова, Д. Рафикова туулган.
Калкы
Калкы ― 5004 киши (2009-жылы), 2007-жылы ― 4963 киши.
Сөлпүев, Тентимиш
Сөлпүев, Тентимиш (1936-ж.т., Нарын облусу, Жумгал р-ну, Түгөлсай кыштагы) – геолог, Фрунзе политехника ин-тун бүтүргөн (1959). Түштүк Кыргызстан геол. экспедициясынын партияларында улук коллектор, геолог, улук геолог, башкы геолог (1959-84); Геология-экономикалык изилдөөлөрдүн Кыргыз методикалык экспедициясында отряддын, партиянын начальниги (1984–жылдан). Көмүр кендерин издөөдө чоң салым кошкон. Эки Эмгек Кызыл Туу ордени (1976, 1981) ж-а медалдар менен сыйланган. «Жер казынасынын ардактуу чалгындоочусу» (1980), Кыргыз Республикасынын геол. кызматына эмгек сиңирген кызматкери (1995).
Саясий тарбия
Саясий тарбия - саясий аң-сезимге жана калктын жеке адамдын сезүүсүн жанаац-сезимин, топтук саясий сезим менен коомдук сезимди бүтүндөй калыптандырууну камтыган жүрүм-турумуна тутумдуу жана максаттуу таасир этүү процесси.
Саясий тарбиянын максаттары, мазмуну жанауюшулушу коомдун саясий тутумунун мүнөзү менен аныктапат жана аны сактоо менен өнүктүрүүнүн кызыкчылыктарына кызмат кьшат. Саясий тарбиянын негизги милдети азыркы тутумда өкүм сүрүп жаткан саясий баалуулуктардын, саясий жүрүм-турумдун нормаларынын жана нормативдик үлгүлөрүнүн массалык тамыр жайышы жана сакталышы болуп саналат. Мунун өзү тутумда кабыл алынган саясий маданияттын түрлөрүнүн жайылышына байланыштуу. Саясий тарбия негизги эки: зарыл саясий маалыматты жайылтуу менен жыйынтыкталган рационалдык жана саясий мамилелердин жыйындысынын иштелип чыгышына алып келе турган эмоциялык компоненттерди камтыйт (кара: Саясий мамилелер). Биринчи компонент - саясий тутум үчүн зарыл болгон коом мүчөлөрүндө саясий билимдин минимумун камсыздай турган билим берүү тутуму. Мындай тутум көбүрөөк (тоталитардык вариант) же азыраак (демократиялык) катаал болушу мүмкүн.
Саясий тарбия саясий социалдаштыруунун жеке учурларын дагы чагылдырат. Социалдаштыруунун максаттуу социалдык уюшулган ыкмасы катары Саясий тарбия биринчи кезекте бала бакчадагы Саясий тарбиянын элементтеринен тартып, балалык (пионер), өспүрүм, бой жеткен курактагы жана жаштар (комсомол) уюмдарындагы инсан катары калыптануу жылдарын саясий таасирге камтуу менен, масштабдык формаларды алат.
Саясий тарбиянын интенсивдүүлүгүнүн даражасы коомдогу саясат менен идеологиянын энчилүү салмагынан коз каранды: ал канчалык жогору болуп, саясий тутум өзүн-өзү сактоо маселелери менен канчалык алек болсо, Саясий тарбия ошончолук масштабдуу жана интенсивдүү. Азыркы дүйнөнүн өлкөлөрүнүн басымдуу көпчүлүгүндө Саясий тарбияны камтыган тарбиялоо тутуму мамлекеттик мүнөзгө ээ же өкүм жүргүзгөн саясий тутумдан алынып, мамлекеттин көзөмөлүндө болот. Көзөмөл деңгээли тутумдун демократиялуулук деңгээли жана анын плюрализми, Саясий тарбиянын башка моделдеринин чыдамкайлыгы менен аныкталат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Саясий система
Саясий система(коомдо) – саясий субъекттердин, структуралардын, мамилелердин интеграцияланган, бүтүндүк жыйындысы. Социалдык биримдиктердин жана күчтөрдүн кызыкчылыгын чагылдырат.
Саясий система коомдун интеграциясын жана жалпы максаттарды ишке ашыруу үчүн анын ишмердүүлүгүнүн эффективдүүлүгүн камсыз кылат. Айкын социалдык биримдиктин кызыкчылыгын эсепке алуунун даражасы анын өлкөнүн экономикалык жана саясий турмуштагы өлчөмү менен аныкталат. Саясий системанын эң толук жана адекваттуу болушу анын маңызын, динамикалык, структуралык жана функционалдык параметрлерин чагылдырган системалуу, комплекстүү ыкма эсептелинет.
Коомдук системага караганда Саясий система башка кичи системалар: экономикалык, социалдык, руханий-идеологиялык, укуктук, ж. б. менен өз ара аракеттенүүдө функцияларын ишке ашырат. Анын тышкы саясат чөйрөсү менен да өз ара аракети ушундай эле тыгыз. Саясий система түшүнүгү айкын мамлекеттик уюшулган коомго карата колдонулат, бирок объективдүү регионалдык, глобалдык саясий системалар да өкүм сүрүшөт.
Саясий система өзүн-өзү тескөөнүн белгилерине ээ. Системанын кирүүсүнө социалдык-саясий импульстар келип түшөт.
а) талап, б. а. Жарандык саясий, экономикалык, социалдык, руханий ж. б. кызыкчылыктарын жана күткөндөрүн чагылдыруучу маалыматтар;
б) колдоо, б. а. саясий системанын ишмердүүлүгүн айкын аракет, билдирүү же унчукпастан макул табуу менен колдоо көрсөтүү;
в) жашап жаткан, жок болуп бараткан же пайда болуп жаткан социалдык күчтөрдүн активдүү же пассивдүү каршы аракеттери;
Сасий система ар дайым өнүгүп турат. Ички жана тышкы факторлордун астында ал мейкиндикте жана убакытта өзүнүн сандык жана сапаттык өлчөмдөрүн өзгөртөт. Анын чектери согуштук ж. б. социалдык, саясий катаклизм учурунда кеңейет да, коомдун тынч, туруктуу, эволюциялык өнүгүү мезгилинде тарайт.
Капуста
Керем же Миңкат же Кырккабат (Brassica oleracea, L. 1753) - бардык жерде айдалат. Ак, кызыл, брюссель, савой, түстүү жана кольраби деп бөлүнөт. Керемдин бардык түрлөрүндө суу, кант, белок, клетчатка, минерал туздар жана витаминдер бар.
Саясий система
Саясий системанын негизги структуралык элементтери төмөнкүлөр: саясий бийлик, анын ичинде мыйзам чыгаруучу, аткаруучу, соттук; саясаттын субъектилери – индивиддер, коллективдер, социалдык топтор, коомдук саясий уюмдар жана кыймылдар; саясий мамилелер – саясий бийлик боюнча саясий сферадагы субъекттердин мамилелери; коомдун саясий уюму – чегинде коомдун саясий турмушу өтүүчү институттар; мамлекеттик мекемелер, саясий партиялар, коомдук саясий уюмдар, диний бирикмелер ж. б.
Капуста
Ак керем
Эрте жетилүүчү сортору (мыкты жана кеңири таралганы – “Грибовский 14”) сепкенден кийин 65-115 күндө жетилет, жаңы кезинде желет, туздаганга жарабайт. Убагаында жетилилүүчү сортору - ( “Славагрибовская 231, ”Белорусская 455”) 115-145 күндө жетилет; жаңы кезинде желет жана туздалат.
Саясий система
Саясий системанын типологиясында бир нече ыкмалар бар. Таптык мамилелердин көз карашы боюнча кул ээлөөчүлүк, феодалдык, буржуазиялык, социалисттик, өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдөн – саясий системаларынан айырмаланышат. Эгерде типологиянын негизинде саясий режим коюлса демократтык, тоталитардык, авторитардык жана начар өнүккөн саясий системаларды айырмалашат. ХХ к. экинчи жарымы көп өлкөлөрдүн Саясий системанын айтуусунда интенсивдүү эволюциялык жана революциячыл процесстер менен мүнөздөлөт.
Капуста
Кызыл керем
Жалбырактары көгүш кызыл түстө. Кеңири таралган сорттору: ”Каменная головка 447” (себилгенден кийин 133-145 күндө жетилет), боробордук, түндүк жана чыгыш аймактарда айдалат, ”Гако” сорту (155-165) түштүк жана кургакчылык болуучу аймактарда өстүрүлөт. 0 С температурада кызыл керемди бир нече ай бою сактоого болот.
Жаңы кызыл керем 60мг% С витамини болот. Минерал туздары боюнча ак керемге жакын.
Жаңы кезинде маринаддалгандан кийин салат катары, демделгенден кийин сосиска менен гарнир катары берилет.
Брүссел кереми
Майда баштары жоон сабагындагы жалбырактардын араындагы көңдөйдө болот .”Геркулес” сорту кеңири таралган. Октябрда (Тогуздун айында) жыйналат; сабактары баштары менен бирге, бирок жалбыраксыз сакташ керек; 0 С температурада кыштын жарымына чейин сакталат. Керемдин башка түрлөрүнө караганда брюссель кереминде тез сиңүүчү белок, эле С витамини жана каротин көп. Баштары бүтүн бою керектеле; аларды сабагынан кесип алып, бузулган жалбырактарын алып таштайт, абдан жууп андан кийин керектегенге чейи муздак сууга салып коет, бышырып, май кошуп жейт жана сорпо бышырууга керектелет.
Савой кереми
Бул керемдин жалбырактары бырыш, саргыч-көк түстө, ак керемге караганда жылма тегерек формада болот. Эрте жетилүүчү соттору (“Юбилейная 2170”, ”Венская ранняя 1341”) июльдун (текенин) аягында, ал эми кеч жетилүүчү сорттору (“Вертю 1340”) октябрда (тогуздун айында) (0 С температурада февральга (бирдин айга) чейин сактоого болот) жыйналат. 31-58 мг% С витамини бар. Сорпо бышырылат, гарнир, пирогго начинка жасалат, туздаганга жарабайт.
Түстүү керем
Керемдин башы жалбырактар менен оролгон, жана жыш жайгашып түйүлө баштаган гүлдөрөн турат ал гүлдөр кыска, жоон бутакта жайгашкан. Тамак үчүн жалбырагынан тазаланган башы гана керетелет. Эрте жетилүүчү – “Гарантия”, ”Мовир 74” убагында жетилүүчү – “Отечественная”; Кеч жетилүүчү “Адлеровская зимняя 679”, “Адлеровская весенняя “ сорттору бар.
Түстү керем тез бузулат 70мг %С витамини эле РР, К, В1, В2, В3, жана каротин бар. Түстүү керем организимге жакшы сиңет, ошондуктан балдардын тамактануу рационуна кошулат. Мууну ооругандарга жакпайт. Түстүү керемдин башында дайыма курт кумурскалар болот, ошондуктан тамак жасардын алдында туздалган иуздак сууга салып 30-40мин коюш керек. Түстүү керемдин даамдуу сорполор жасалат, кургатылган шекерди майга кууруп, керем менен өзүнчө жесе да болот, башка тамактарга гарнир катары да берсе болот.
Кольраби. Шаар же шалгам формасындагы өзөгүнө узун өскөн майда жалбырактары спираль сыяктуу оролгон. Сортуна жараша ар кандай түстөрү болот. Кеңири таралган эрте жетилүүчү сорту – “Вендик ак“. Кольрабиде 50мг% С витамини болот. Сабактын жоон бөлүгү бышырылган, куурулган демделген жана консерваланган түрүндөө желет.
Чоң Шурчак дарыясы
Чоң Шурчак — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Сары-Чумыш дарыясынын оң жээгинен 69 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Безетки
Безеткинин өнүгүшү
Май бездеринин функциясы күчөп, секретинин составы өзгөрүүсүнөн себорея өнүгөт. Майлуу тешикчеси көп териде (бет, төш, жон) бозомтук кара тактар — тыгындар пайда болот.
Аны сыкканда кара баш «курттай» болуп чыгат. Чогулган тери майларында ириңдетүүчү микробдор жакшы көбөйөт; анын тегереги сезгенип, түйүнчөлөр, ириңчелер түрүндөгү кадимки безетки пайда болот. Аны дарылабаса сезгенүү күчөп, ооруйт, ириңдейт, айыкканда так калышы мүмкүн. Кадимки безетки өспүрүм балдар, кыздарда көп жолугат, 30—35 жашка келгенде азаят.
Безетки сымал бүдүрлөр минерал майлар, нефть продуктулар, кара май менен иштеген жумушчуларда да кезигет (кесип безеткиси). Кээ бир учурда безетки сымал бүдүрлөр бром жана иод дарыларын узак убакыт колдонууда пайда болот.
Алдын алуу жолдору
Безеткини догдур - дерматолог же косметолог дарылайт. Оорулуу үчүн туура тамактануунун мааниси чоң. Майлуу, ундан жасалган, таттуу жана өткүр тамакты, алкоголь ичкиликтерин, кофе, ачуу чай ичүүгө болбойт. Кара нан кайнатылган эт, балык (майсыз), жашылча, кара күрүч боткосу, быштак, айран, алма жана башка А, В, С витаминдүү тамак-аш, ошондой эле витамини көп азык ачыткысы пайдалуу. Өтө ысык жана ашыкча тамак ичүү туура эмес. Убагы менен заңдап, эгерде ич катып калса, догдур сунуш кылган ич алдырма дарыларды колдонуу керек. Организмди чыңоо, спортко катышуу, таза абада сейилдөө, сууга түшүү, аба жана күн ванналары сунуш кылынат. Терини күтө билүү зарыл: бетти самын (Лесное, Глицериновое, Миндальное, Борнотимоловое, Камфорное) менен а дегенде ысык, андан кийин муздак суу менен жууйт. Беде жалбырагынын же ромашка гүлүнүн ысык кайнатмасы менен жууса да болот.
Безетки көп жерди самындын көбүгү сиңирилген тампон менен сүртүү (жумасына 1 жолу), күнүнө 2—3 жолу теринин майын азайтуучу жана дезинфекциялоочу каражатты, мисалы, календуланын ачытмасын (1 стакан сууга 1 — 2 аш кашык), нашатырь спиртинин 1%түү эритмесин жана тамак содасынын 2%түү эритмесин, лимон, бадыраң жана кулпунай ширесин, майлуу тери үчүн лосьонду. (Утро, Старт, Финиш жана башка) пайдалануу сунуш кылынат. Эгерде безетки денеде болсо, жуунар алдында самын сүйкөп коюп, 10—15 минутадан кийин ысык суу менен жуунуш керек. Косметикалык кабинетте терини тазалап, сезгенүүгө каршы дарылайт (к. Косметика). Безеткини өз алыдsнча сыгууга, ар кандай косметикалык бет майларды сүйкөнүүгө болбойт, себеби ал тыгындын пайда болушуна түрткү болот.
Кызыл безетки
Кызыл безетки көбүнчө орто жаштагы жана улгайган кишилерде көп кезигет. Ичеги-карын жолунун оорулары (гастрит, колит, холецистит жана башка), алкоголь ичкиликтерин ичүү, териге узак убакыт өтө ысык же сууктун таасир этүүсү бул ооруга түрткү берүүчү фактор болуп эсептелет. Мурун, бет, ээкте кызарып, ачык кызыл түйүнчө жана ириңчелер пайда болот.
Безеткини дарылоо
Дарылоо догдурдун сунушу менен жүргүзүлөт. Күндө көп болбой жана күн нурунан сактоочу бет майды (Луч жана башка) сүйкөп, бетти шамалдан сактоо керек. Алдын алууда безеткиге түрткү болуучу ооруларды өз убагында дарылоо, терини күтө билүү чоң мааниге ээ.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Брайль
Брайль – көзү азиз адамдар жазууга жана окууга ылайыкташтырылган одуракай, чекиттүү шрифт. Франциялык тифло-педагог, көрүүсү бузулган балдарды окутуп-тарбиялоочу адис Луи Брайль тарабынан иштелип чыккан. Мында тамгалар 6 томпок чекиттин комбинацияларынан түзүлөт. Сандарды тыныш белгилерди, математикалык химиялык жана ноталык белгилерди айырмалоо үчүн чекиттер кошумчаланган комбинациялар түзүлөт. Азыр бүткүл дүйнөдө кеңири колдонулат. Ал шрифт менен жазылган туңгуч китеп 1837-ж. Францияда, кийин 1885-ж. Россияда басылып чыккан.
Чоң-Курулуш
Калкы
Калкы - 980 киши.
Антеклиза
Антеклиза (анти... жана грекче klisis - ийүү) платформадагы жер кыртышын түзүүчү катмарлардын кеңири аянтта узак убакыт бою жогору көтөрүлүүсүнөн пайда болгон капталдары бир аз эңкейиш тарткан тектоникалык структура. Анын пайда болушу бир нече геологиялык мезгилге чейин созулат. Көтөрүнкү жериндеги чөкмө тоо-тек катмарларынын калыңдыгы жукарып, платформанын фундаменти жер бетине жакын жатат. Мисалы, Орус платформасындагы Волга Урал, Воронеж, Белорус антеклизалары жана башкалар.
Кыргызстандагы жаныбарлар
Кыргызстандын жаныбарлары. Кыргызстандын жаныбарлар дүйнөсү өтө ар түрдүүлүгү менен айырмаланат. Географиялык чөйрөнүн татаалдыгы жана зоогеографиялык региондордун кошулган жерлеринде жайгашкан абалы Кыргызстандын фаунасынын калыптанышында негизги фактор болгон. Республиканын фаунасына омурткалуулардын 500дөн ашуун түрү кирет. Анын ичинде балыктын 75, жерде-сууда жашоочулардын 4, сойлоп жүрүүчүлөрдүн 28, канаттуулардын 368, сүт эмүүчүлөрдүн 86 түрү бар.
Омурткасыз жаныбарлар
Омурткасыз жаныбарлардын фаунасы азырынча жетиштүү деңгээлде изилдене элек; акыркы маалыматтарга таянсак, республикада курт-кумурска менен кенелердин гана 4 миңдей түрү кезигет. Курт-кумурскалар Кыргызстандын энтомофаунасына ийнеликтердин 60тан ашык, канталанын 100, кыпчуурлардын 6, дырылдак коңуздардын 250, өсүмдүк биттеринин 140, трипстердин 120, кумурскалардын 86дан ашык, эбелек муруттуулардын 163, кычы коңуздардын 27, сасык коңуздардын 178, чыртылдак коңуздардын 75, булгаары жегичтердин 15, жалбырак жегичтердин 350, дан жегичтердин 40, шиш тумшуктардын 73, майда коңуздардын 31, чаңча жегичтердин 20, таарыгычтардын 160, аары сымалдардын 33, чырылдак чымындардын 200дөн ашык, шайтан көпөлөктөрдүн 27, коксинелиддердин 40, копопиддердин 140, төрт буттуу кенелердин 56 түрү бар. Муунак буттууларды өзүнчө бөлүп көрсөтүүгө туура келет, себеби алардын көпчүлүгү кан соргучтар, ошондой эле оору (малга ылаң) жугузат. Аларга кенелердин 28, аргастардын 7, гамаз сымал кенелердин 180, котур таратуучулардын 3, тромбикулиддердин 19, биттердин 12, кыпчуурлардын 155, тыбытчалардын 115, бүргөлөрдүн 110, чиркейлердин 28, желимчелердин 12, кара чиркейлердин 21, эшек курттардын 25, чымындардын 56, көгөндөрдүн 28, сайгактардын 11, канталалардын 1, кан соргуч чымындардын 5 түрү кирет.
Балыктар
Байырлаштырылгандарын кошкондо Кыргызстанда балыктын 75дей түрү бар. Алардын ичинен каңылтыр сымалдуулары көп. Чабак, көкчаар, жылтыр жана сазан промыселдик балыктар. Бирок акыркы жылдары мындай балыктар аз кармалууда.
Балыкты көп кармоо жана зыяндуу балыктардын (пескарь, гольян, голец) санын азайтуу максатында Ысык-Көлгө севан жилингири, таман балык, кубулма балык, көк серке, каңылтыр, судак ж.б. коё беришкен. Алардын ичинен севан жилингири менен судак жакшы ыңгайлашып, промыселдик мааниге ээ болгон, бирок алардын көбөйүшү менен көлдүн өзүнүн абориген балыктарынын саны кескин азайган. Промыселдик баалуу балыктардын санын көбөйтүү максатында (жилингир, көкчаар) Тоң (1964) жана Каракол (1969) балык көбөйтүү заводдору курулган. Балыктын кармала турган баалуу түрлөрү Ысык-Көлгө гана эмес, Соң-Көлгө,  Орто-Токой, Токтогул, Киров суу сактагычтарына да коё берилген. Бул жерлер тоюттуу.
Соң-Көлгө коё берилген балыктардын ичинен момун балык (орусча "пелядь"), май канат (орусча "сига") жакшы байырлашкан. Өзгөчө алгачкы жылдары балыктын бул түрү көп уруктап, тез өскөн, чоң  да  болгон, биомассасы 3 кг жетип, семиз болгон. Бирок гидробионттордун динамикасын эске албастан, көлдө балык өстүрүү, алардын өтө көбөйүшү сууда жашоочу майда омурткасыздардын санынын динамикасын начарлатып жиберген. Натыйжада балыктын саны азайып, арыктап, салмагы кескин төмөндөгөн. Тоютунун жетишсиздигинен жырткыч эмес момун балык канибалистке айланган, башкача айтканда, өз  уруктарын өздөрү жей баштаган. Балык өстүрүүчүлүк республиканын түндүгүндөгү Чүй жана Талас өрөөндөрүндө өнүккөн.
Майда көлмөлөрдө, өзөндөрдө, агын сууларда сазан, кызыл канат түрпү, чортон, жылтыр, жаян, муруттуу балык, көкчаар  жана башка балыктар бар. Алар менен кошо азык болуучу майда балыктар да жашайт.
Кыргызстанда жергиликтүү балыктар менен башка жактан алынып, байырлаштырылган балыктардан тышкары кокусунан пайда болгон балыктар да бар. Мисалы, амур чабагы, элеотрис. Амур чабагынын мекени – Казакстан, элеотристики – Ыраакы Чыгыш.