cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ватерполо
Ватерполо - суудагы топ оюну сууда топ менен ойнолуучу командалык спорт оюну. Оюндун негизги максаты топту каршылашынын дарбазасына көбүрөөк киргизип, өзүнүн дарбазасына киргизбөө болуп саналат. Ватерполо боюнча 1-оюн 1840-жылы, 1-мелдеш 1869-жылы Лондондо өткөрүлгөн. Оюн эрежеси 1876-жылы (В. Уилсон менен) Англияда иштелип чыккан жана кийинчерээк көп жолу өзгөрүүгө дуушар болгон. 1900-жылдан тартып олимпиялык оюндар программасына киргизилип, 1911-жылы ватерполонун эл аралык федерациясы бул эрежени эл аралык масштабдагы эреже деп жарыялаган. Ватерполо аянты 30x20 м2 (аялдар үчүн 25x20) болгон 180 см тереңдиктеги тик бурчтуу суу бассейнинде өткөрүлөт. Дарбазасынын туурасы 3 м, суунун үстүндөгү бийиктиги 0,9 м, ойнолуучу топтун көлөмү 68-71 см3, салмагы 400-450 г. Ватерполонун эрежеси боюнча ар бир командада 11 оюнчу болот. Оюнга ар бир тараптан 7ден киши катышат. Оюн 8 минутага созулган 4 партиядан турат. Эки жолу 2 минуталык жана бир жолу 5 минуталык тыныгуу болуп, жалпы оюн 40 минутага созулат. Оюн убагында сууда сүзүү эркин түрдө болуп, бирок топту алып жүрүү жана ыргытуу оюнчунун бир колу менен гана жүргүзүлөт. Топту оюнга киргизүү 30 секундадан ашпоого тийиш. Оюн эрежесин бузгандар 20 секундага оюндан четтетилип, топ каршылашгарына берилет. Оюнчулар мелдешке атайын спорттук кийимчен катышат.
Жүгүртүмдөгү товарларды барымталоо
Жүгүртүмдөгү товарларды барымталоо – товарларды барымталоо алардын барымта жөнүндөгү келишимде көрсөтүлгөн жалпы көлөмү азайбаган шартта гана ага барымтага коюлуучу мүлктүн түзүмүн жана натуралай таризин (даяр продукциянын, жарым фабрикаттардын, материалдардын, чийки заттардын товардык жыйымын ж. б.) өзгөртүү укугун берүү менен барымтага берүүчүдө калтыруу таанылат. Барымталанган жүгүртүмдөгү товарлардын наркын төмөндөтүүгө, келишимде башка жагдай каралбаса, барымта менен камсыз кылынган милдеттенменин аткарылган бөлүгүнүн көлөмүндө гана жол берилет. Барымта берүүчү тарабынан ээликтен ажыратылган жүгүртүмдөгү товарлар сатып алуучунун менчигине, чарба жүгүртүүсүнө же ыкчам башкаруусуна өткөн учурдан тартып барымта болуудан калат, ал эми барымта берүүчү сатып алган, келишимде көрсөтүлгөн товарлар барымта берүүчүнүн аларга карата менчиктөө же чарба жүргүзүү укугу пайда болгондон тартып барымта болуп калат. Барымта берүүчү Ж. т. б. шарттарын бузса, барымта ээси (товарларга өзүнүн белги жана мөөрөлөрүн басып) аны менен баардык аткарымдарды токтотуп коюуга акылуу.
Жүгүртүмсүз индоссамент
Жүгүртүмсүз индоссамент – «Мага жүгүртүмсүз» деген сөзү жана кол коюучунун колу бар, аны вексель боюнча төлөмдөрдүн түшүү жоопкерчилигинен бошоткон индоссамент.
Бажы мөөрү
Бажы мөөрү – бажылык камсыз кылуу, ошондой эле бажы документтерин күбөлөндүрүү каражаттарынын бири.
Данакер
Данакер - металл буюмдарды бири-бирине бириктирип, кармап калуучу металл же куйма. Данакердин эрүү даражасы данакерленүүчү металлдардын эрүү температурасынан төмөн болууга тийиш. Эрүү температурасына жараша данакер жумшак жана катуу болуп бөлүнөт. Жумшак данакер коргошун, калай, висмут жана кадмийдин кошундуларынан алынат. Мунун ичинен коргошун-калайлуу данакер көпчүлүк металлдарды данакерлөөдө колдонулат. Алюминий жана магний куймаларынан жасалган буюмдарды данакерлөөдө калай-цинк-кадмий, цинк-кадмий жана калай-цинк-алюминий-кадмий кошулмалары пайдаланылат. Катуу данакерге жез, күмүш жана алардын куймаларынан жасалган данакерлер кирет.
Хонгорай
Согуштары
1609 жыл. Кыргыз башчысы Номчи —Чулым дарыясында жайгашкан бүт орус айылдарын кырат. 1614 жыл. Номчи Томск согуш-чебине кол салат, бирок чебти ала албагандыктан, кайта орус айылдарын кырып, 7000дей орус каза болот. 1616 жыл. Томск согуш-чебинен Орус аскерлери келип, кыргыздар менен чулумдарга кол салат. Кыргыздар утулат, Чулумдар орустарга баш ийишет. 1619 жыл. Орустар Энесай согуш-чебин курушат, ага кыргыздар ар-дайым кол салып турушат. 1621 жыл. Чулым дарыясында кайта согуш болуп, кыргыздар утулат, кыргыз башчысы Ишей'дин туугандары туткунга алынышат. 1624 жыл. Кыргыздар Томскко келип, бүт жакын аралыкта жайгашкан орус айылдарын кырышат, андан кийин орустар менен кыргыздардын ортосунда тынчтык келишими жазылат. 1629 жыл. Хонгорайдан коргоо Красноярск согуш-чеби курулат, кыргыздар ага чабуул жасап, бирок ала алышпайт. 1630 жыл. Кышында Туба улусунун башчылары Коян жана Сойта орус аскерлерин кырышат, тынчтык келишим жазып атканда, орустар Коян'дын туугандарын туткунга алышат, жана кийинчирээк асып салышат. 1631 жыл. Августта кыргыздардын башчысы Кочебай, Красноярск согуш-чебине чабуул жасайт, жакын арадагы бүт орустардын айылдарын кырат, жылкыларын уурдашат, орустарга салым төлөгөн жашоочулар, кыргыздар менен качышат.
Тарыхы
1663 жылынын декабрында, Ловсан-Тайжы халха-хандарынан качып, Саян кырынан өтүп, Хонгорайга качып келет, ылдыйкы Туба дарыясында «Лозанов шаарчасын» (азыркы убакытта Городок деген айыл) кура баштайт. 1664 жылы Алтын-Хан өзүнүн элчисин Москвага халха хандарына каршы жардам берүүсү менен сурайт. Эгерде жардам беришся, Ловсан-Тайжы Цардыктын кулу болууга умтулат. .
Аталышы
Хоорай – кыргыз журтунун экинчи бир аталышы; Минуса ойдуңунун тоолуу-талаалуу аймактарынын географиялык аталышы. Кыргыздардын Хонгорай этно-саясий бирикмесиндеги ээлеген орду зор болгон. 17-кылымдагы орус документтеринде Хакас-Минуса аймагы «Кыргыз жери», «Кыргыз өлкөсү» деп жазылган. Айрым коңшу элдер, мисалы, шорлор бул аймакты «Хыргыс-Хоорай» деп аташкан.
Орто кылымдардагы кыргыздардын үстөмдүгүн Саян-Алтайдын топонимикалык аталыштары да ырастайт: түштүк-батыштан – Абакандын жогорку агымындагы Кыргыз (Хыргыс-Суг) дарыясы, түштүктөн – Батыш Саяндардагы Кургусук (Хыргыс-Суг) дарыясы, чыгыштан – Чулум дарыясынын өрөөнүндөгү Кургусун (Хыргыс-Чул) дарыясы жана түндүк-батыштан – Том дарыясынын өрөөнүндөгү Киргизка Кургусун (Хыргыс-Чул) дарыясы.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Анорога-Яха (Вануйта куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тайбас
Тайбас — жомоктук-фантастикалык жаныбар. "Алооке кандын Манаска багынганы" деген окуяда алтымыш жигит кошчу алып Манас ууга чыгат. Анжыян менен Кашкардын арасы, андагы аты Ара-Түз, азыркысы Арпа деген жерде аң уулашат. Ал жерде: "Жабыр баян дагы бар, Кылыч куйрук тайбасы, Кыйындардын баары бар" (Сагымбай Орозбаков, 2. 169) экени баяндалат. Ошол эле окуяда Алооке кандын ажайыпканасында багылган көптөгөн укмуштуу айбанаттар жөнүндө айтылат, анын ичинде Т. да болот. Т-тын сүрү жана кандай жаныбар экени "Бир тайбастын өзүндө, Токсон жолборс күчү бар" (Сагымбай Орозбаков, 2. 182), — деп сүрөттөлгөн.
Чогорок
Чогорок, чогра куруусу – 15–17-кылымда Арпа, Алай, Тогузторону мекендеген уруу. Захириддин Бабур «Бабур Намэсинде» (16-кылым) Ош шаарына жамаатташ тоолордо чаграк, чограк, чагрек аттуу көчмөн уруу жашарын эскерет. Этностук аталыштын баштапкы формасы (чогор + ок) бүркүт маанисин туюнтушу мүмкүн. Чогор – бүркүт, ок – жебе, урук, уруу, эл; бүркүт уруусу дегенди аныктайт. Фарсы тарыхчысы Гардизи байыркы кыргыздардын канаттуулардан бүркүткө сыйынышарын эскерген. Чогорок учурда мургабдык кыргыздардын (тейит уруусу) курамындагы ири урук катары белгилүү.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Боруке мөңгүлөрү
Боруке мөңгүлөрү – Борбордук Теңир-Тоодогу татаал өрөөн тибиндеги эки мөңгү (Чыгыш жана Батыш Б. м.). Тескей Ала-Тоонун түштүк капталынан агып түшкөн Үчкөл суусунунун алабында жайгашкан. Бул мөңгүлөр кылымдын башында аянты 22,9 км2 келген бир мөңгү болгон, эрип чегинүүдөн экиге бөлүнгөн.
Чыгыш Боруке мөңгүсунүн узундугу 7,5 км, аянты 11,1 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5040 м, эте- ги 3840 м бийиктикте жатат, кар чегинин бийикт. 4325 м.
Батыш Боруке мөңгүлөрүнүн узундугу 6 км, аянты 10,4 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4940 м, этеги 3800 м бийиктикте жатат. Боруке мөңгүнүн куралуу облусу бөлөк болгону менен этеги барып биригет. Абляция облусунун жалпы аянты 9,0 км2, муздун көлөмү 1,86 км3. Мөңгүдөн Үчкөл суусунун курамы Боруке башталат.
Унисон
Унисон (лат. unus - бир, sonus -добуш) –
Кэттеринг (Огайо)
Кэттеринг (Огайо) (Kettering) — Огайо штатынын Montgomery округуна караган АКШ шаары.
Унисон
1. Эки же андан көп добуштардын бирдей чыгышы.
Кэттеринг (Огайо)
Калкы - 56163 киши. Болжолдуу аянты - 48.4 км². FIPS коду — 39-40040.
Унисон
2. Эки же андан көп аткаруучулардын бир музыкалык чыгарманы бирдей бийиктикте аткарышы.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Билингвизм
Билингвизм же эки тилдүүлүк — эки тилде бирдей чыгарма жаза алуучулук.
Ал байыркы көрүнүштөрдүн бири. Орто кылымдагы чыгыш акындары Навои, Бабур перси жана өзбек тилдеринде, кийинки С. Айни (тажик, өзбек), Ч. Айтматов, М. Байжиев (орус, кыргыз), Ю. Рытхэу (орус, чукча), В. Санги (орус, нивхи) да эки тилде чыгарма жазып жүрүшөт
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Дарчы
Дарчы — эки таянычка керилген аркандын үстүндө оюн көрсөтүүчү цирк артисти. Дарчылык өнөр байыртадан Рим, Кытай, Кавказ, Персияда кенен таралган. Орто кылымдардан тартып Орто Азия, Кавказ, Европа, кийинчерээк Түштүк Америкага тараган. Ал эми, 19-к. 2-жарымынан тартып Россияга таралган. Дарчы эл чогулган жыйында музыканын коштоосу менен ачык аянттарда оюн көрсөткөн. Шартка жараша дардын бийиктиги ар кандай болуп, аркан ар түрдүү материалдан чыйратылат. Дарчынын оюну цирк артисттеринин программасына кеңири программа катары кирди. Дарчылык өнөр муундан-муунга, атадан балага берилип, шамдагайлыкты, күчтүү эркти талап кылат. Учурда Фергана өрөөнү тараптарда, Кытайда эл жыйылган жерлерде көрсөтүлөт.
Практикалык тил илими
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Жугуштуу оорулардын алдыналуу
Жугуштуу оорулардын алдыналуу – алдынала эмдөө жолу аркылуу жугуштуу ооруларды эскертүү, таралуусун чектөө жана жоюу максатында көрүлгөн ишчаралар тутуму.
Киото метросу
Киото метросу – Киото шаарынын метросу. Метросу 29-май 1981-жылы ачылат.
Максим Горький
Алексей Максимович Пешков (Орусчасы: Алексе́й Макси́мович Пешков; 28-Март 1868 — 18-Июнь 1936) Орус жана Советтик жазуучу, Социалисттик Реализм жобосунун түптөөчүсү ж-а саясий активист.
Ватнайёкюдль
Ватнайёкюдль, Ватна-Йокуль - Исландиядагы эң ири мөңгү, муздук. Аянты 8538 км2. Муздун басымдуу калыңдыгы 600-800 м, эң калың жери 1036 м. Айрым мөңгүлөрдүн этеги Атлантика океанынын жээгине чейин түшөт. Ватнайёкюдльдан Исландиянын эң бийик жери Хваннадальсхнукюр чокусу (2119 м) көтөрүлүп турат. Мөңгү басып жаткан жанар тоолор атылганда айрым учурда муз эрип, алаамат суу ташкынын пайда кылат. Түштүк четинде Скафтафедль улуттук паркы жайгашкан.
Ашпара
Ашпара - 8-15-кылымдагы шаар урандысы. Чүй өрөөнүндөгү Чалдыбар кыштагынын батыш тарабында жайгашкан. Алгачкы археологиялык изилдөөлөрдү В. В. Бартольд, А. Н. Бернштам, кийин 1964-65-жылы Жетисуу археологиялык экспедициясы жүргүзгөн. Шаар сепилден, шахирстандан жана дыйкандар менен кол өнөрчүлөр жашашкан турак үйлөрдөн туруп, сыртынан чеп менен курчалган. Казуу учурунда дубалы сокмо жана чийки кыштан салынган үйлөрдүн калдыктары, чопо идиштер (кумара, табак, чыны), үй айбанаттарынын сөөктөрү табылган. Табылгалардын ичинен уйгур алфавитиндеги жазуусу бар уйдун далысы өтө кызыгууну туудурат.
Десна
Десна – Россия менен Украина аймактары аркылуу аккан дарыя, Днепрдин сол куймасы. Узундугу 1130 км, алабынын аянты 88,9 миң км2. Смола-Москва дөңсөөсүнөн башталып, Канев суу сактагычына куят. Жогорку агымында жээгинин көбү жапыз жана саздуу, Брянск шаарынан төмөн карай оң жээги көтөрүңкү. Сейм дарыясы куйгандан кийин дарыя көп салааларга бөлүнүп, нуктарды пайда кылат. Орточо чыгымы 360 м3/сек. Декабрдан майдын башына чейин тоңот. Новгород-Северский шаарынан тартып үзгүлтүксүз кеме жүрөт. Боюнда Ельня, Жуковка, Трубчевск, Чернигов жана башка шаарлар жайгашкан.
Rockstar Games
Rockstar Games, Inc. (кээде Rockstar NYC деп аталат) — Американын видео оюн чыгаруучусу. Ал өзүнүн Grand Theft Auto, Red Dead, Midnight Club, Max Payne жана Manhunt видео оюндар сериясы менен таанымал.
Нью Йорк шаарында жайгашкан компания Take-Two Interactive тарабынан 1998-жылы декабрда түптөлгөн. Ал Британиянын оюн чыгаруучу BMG Interactive Entertainment аттуу компаниясынын мураскери катары негизделген. Ал Bertelsmann компаниясынан мурда сатылып алынган BMG Entertainment уюмунун бир бөлүмү болуп эсептелет. Take-Two Interactive сатып алган студиялар Rockstar бренди менен бириктирилген болсо дагы айрым жакынкы студиялар өздөрүнүн мурдагы өздүгүн сактап калып, Take-Two Interactive'дин 2K Games туунду компаниясынын бөлүгүнө айланган.
Уразгильдеев Роберт Хасанович
Уразгильдеев Роберт Хасанович (1935-ж. т., Россиянын Пермь ш.) - искусство таануучу, искусство таануу илиминин доктору, проф. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер. Ошондой эле А.Холминовдун «Оптимисттик трагедия», П. Чайковскийдин «Черевички», Дж. Вердинин «Отелло», С. Рахманиновдун «Алеко» ж. б. опералардын сахналык бийлерин да койгон.
1972-74-ж. жана 1974-77-ж. СССР-дин, Кыргыз Республикасынын маданият министрликтеринин жолдомосу менен Каирдеги балеттик топтун директору, Тегеран театрындагы Рудакин-холлдо жана Тегеран балет академиясында балетмейстер-коюучу жана педагог болуп иштеген. «Жизель»,«Щелкунчик», «Бахчисарай фонтаны»аттуу классикалык балеттерди жаңылап көрүүчүлөргө тартуулаган.
1995-ж. «Кыргыз хореографиясынын калыптануусундагы жана өнүгүшүндөгү проблемалар» деген темада докторлук диссертациясын коргогон, 200дөн ашык илимий монографияларды, макалаларды жазган. Алар орус, кыргыз, кытай, англис, француз, фарси ж. б. тилдерде басма сөз беттерине жарыяланган: «Бий» (Пермь, 1963),«Бүбүсара Бейшеналиева» (Ф. 1971),«Бий өнөрү тууралуу» («Ф., 1981),«Кыргыз балети» («Ф., 1983), «Айсулу Токомбаева» (Ф., 1984), «Кыргызэлдик бийи» (М., 1986), «Бүбүсара Бейшеналиева (замандаштарынын эскерүүлөрү)» (Ф., 1987), «Чолпонбек Базарбаев» (Б., 1999), «Калый Молдобасанов» (Б., 1999), «Менин тагдырымда Пермь шаары» (Пермь, 2004)аттуу очерктери, монографиялары менен жаш балет таануу илимине бараандуу салымын кошту. Кыргызстандын коомдук ИАнын академиги, СССРдин медалдары менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Риденбург
Риденбург - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Кельхайм (район)|Кельхайм районуна карайт. Төмөнкү Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 5572 (2010-ж.). Аянты – 100.60 км2.
Өндүрүүнү кибернеттештирүү
Өндүрүүнү кибернеттештирүү — өндүрүштүн ар бир баскычын жана өндүрүштү толугу менен математикалык моделдештирүү. Математикалык моделдештирүү — химимялык продукциялар өндүрүүдө жүрүүчү кубулуштар, процесстер математиканын тилине которулуп, аларды тийиштүү теңдемелер, фор-мулалар менен туюнтуу, жазуу, химимялык  кубулуштагы закон ченемдүүлүктөрдү эсептеп чыгаруу жана өндүрүш процессинин кандай учурда ынгайлуу, үнөмдүү жүрө тургандыгын аддын ала айтуу. Өндүрүштү башкаруу үчүн кибернетиканы колдонуу, өндүрүш абалы ж-дөгү маалыматты тез иштетип чыгууну жана пайдаланууну талап кылат. Биол. процессти моделдештирүү жана биологиялык механизмди химимялык технологияда колдонуу кибернетиканын дагы бир тармагы болуп саналат. Тирүү организмдеги татаал биохим. процесстер өнөр жайындагы химимялык реакторлор иштешине окшош. Мындай окшоштукту изилдөө, моделдештирүү аркылуу пайдалануу технологиянын өнүгү-шүнө жардам берет. Мисалы, кийинки жылдарда биологиялык катализаторлор (фер-менттер) сапатына окшош химимялык ыкма менен алынган синтездик катализаторлор пайда болду.
Баба
Баба – 1. бубанын атасы, башкача айтканда чоң атанын чоң атасы. Бирөөлөр бабалашпыз дешсе, биз алардын төртүнчү атадан кошулуучу туугандары экенин түшүнөбүз;
2. чоң атадан аркы аталарды түшүндүрүү маанисинде айтылат; 3. өз балдарына гана эмес, бүтүндөй элге аталык эмгек өтөгөн, акылман адамдарды бабабыз деп урматтап аташат;
4. адамдан башка нерселердин мыктыларын, баалууларын, көп жакшы жактарын салыштырган, теңеген мааниде баба аталышы колдонулат. Мисалы, малдын бабасы кой. Жыгачтын бабасы арча, анын бекемдиги – суу кезде ийилчээк, жумшактыгы – кургаганда катуулугу, ным тартпай чирибестиги менен айырмаланат.
Рудаки
=Байланыштуу издөө= =Шилтемелер= =Булактар= تاریخسامانیانعصرطلاییدانشدرایران،دکترجوادهروی،نشرامیرکبیر،تهران ۱۳۸۲ =Сырткы шилтемелер=
Адабият, маданият
Хронология
Хронология (грекче chronos – убакыт; logos – илим) 1. тарыхый окуялардын мезгилдик ырааттуулугу; 2. мезгил ченемдерин изилдөөчү илим. Профессор, илимпоз Вальверденин айтуусуна караганда Хронология тарыхтын эң жакын жардамчысы
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү. А. Асанов, жооптуу ред. А. А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө. Ж. Осмонов (төрага) Т. Н. Өмүрбеков”
Бажы органдары
Бажы органдары – КР бажы мыйзамдары боюнча КР бажы иштерин уюштурууну ишке ашырууга багытталган мамлекеттик органдар. Бажы органдары укук коргоо органдарынын статусуна ээ. Бажы органдарынын жайгашуучу жерлери жүргүнчүлөрдүн жана товардык жүгүртүүлөрдүн көлөмүнө, айрым аймактардын тышкы экономикалык байланыштарынын өнүгүшүнүн ургаалдуулугуна, унаакөлүк уюмдарынын, экспорттоочулардын, импорттоочулардын, тышкы экономикалык байланыш иштеринин башка катышуучуларынын керектөөлөрүнө, ошондой эле башка жагдайларга жараша КР Өкмөтү тарабынан аныкталат. Бажы өкүлү-товарларды ташып келүүдө бажыда операцияларды жүргүзүү үчүн импорттоочу тарабынан ыйгарым укук берилген адам.
Кошун
Кошун — «Манас» эпосто куралдуу жоокерлердин түрлөрүнүн бирикмесинен турган согуштук күчтү туюндурат. К-га синоним мааниде аскер, кол, черүү деген терминдер кеңири колдонулат. «Манас» эпосунун уюкту өзөк окуяларына караганда эл сүрөттөгөн тарыхый шарт тапсыз уруу түзүлүшүнүн эң жогорку баскычы — аскердик демократия учурун чагылдырат. Анткени, эпосто баяндалган кыргыздар уруу-уруу болуп жашашат. Ал уруулар согуштук уруу союзу аркылуу бир эл мүнөзүнө бириктирилген. Уруу мүчөлөрү тен укукташ, тең ата, алар тууган катары бири-бирине жардамдаш болууга милдеттүү. Мамлекет жана атайын башкаруу аппараты жок, туруктуу армия да жок. Элди, жерди ыйык деп түшүнүү, эл менен бирге болуу, өз жерин сырткы душмандардан коргоо эпостогу жеке каармандарга гана таандык эмес, жалпы мүнөздүү көрүнүш. Элдик ошол салтка ылайык Манас баатыр жалпы кыргыз урууларынын башчысы эсептелип, атайын кан шайланат. Анын карамагына түздөн-түз кырк чоро гана таандык. Ал эми колуна курал алууга жарактуу жоокерлер Манаска аскердик демократиянын негизинде гана мамилелеш болот. Алар адегенде өз уруу-башчы-кандарына баш ийип, ошолор аркылуу Манасты колдойт. Анткени, жоокерчилик доордун аскер тартиби зордукка же опузага таянбайт, ал ар бир аскер өзүнүн Ата мекенин коргоону, жоокердик ыйык милдетим деп эсептегенине таянат. Жоокерлик зарылдык болуп калган учурда Манас, анын кырк чоросу, тең ата уруу кандары жана тилектеш, талапташ казак, өзбек жана башкалар элдин өкүлдөрү өз К-дарын дароо чогултуп даяр болушат. «Манастын» мазмунун адилеттүү күрөш жана жеңиш идеясы түзгөндүктөн, анда кичине жана чоң масштабдагы согуш эпизоддору негизги орунду ээлейт. Айрыкча эпостун биринчи бөлүгүндө эң көп К. катышкан согуш аракеттери арбын. Мына ушул согуштарда эки тараптын тең жоокерлери өзүлөрүнүн чеберчилигине жараша онго, жүзгө, миңге бөлүнгөн согуштук стратегия менен тактиканын поэтикалык чагылышын көрөбүз. Чоң казатка аттанган кыргыз К-нун «Найзасы албарс учтуусу, Кылычы кыйла курчтуусу, Калканы болот дөөлөрү, Ат көтөргүс жөөлөрү» (Сагымбай Орозбаков, 4. 294) болуп өзүнчө бөлүктөргө бөлүнгөндөй эле сырткы душмандар да согуш өнөрүн мыкты билген жоо куралдарын атууга, саюуга, чабууга өтө чебер келишет. "Манас" эпосунда душман К-унун жалпы көрүнүшү:
Кылычы кыйла учтуусу,
Найзага артык курчтуусу,
Чалма уруучу балбаны,
Эчен түрлүү жаалары,
Кумурскадай калктары,
Түрдүү-түрдүү алптары.
Темир аркан торчону
Каптап уруш салды эми (Саякбай Каралаев, 1. 89),— деп баяндалат.
Поэтикалык бул саптардан көрүнүп тургандай кылыччандардын, найзакерлердин, чалма чалуучулардын, темир торчондор өз-өзүнчө өнөрүнө, аткаруучу милдетине карай оңго, жүзгө, миңге бөлүштүрүп, бир кишини он кишиге, башка бирөөнү миң кишиге башчы кылып дайындалышы тарыхый фактылар менен бирдей дал келет. Адатта согушту баштоочулар катарында манасчылар адегенде элдик баатырлардын каршысында турган жоо колун сүрөттөөдөн баштайт. Биринчи иретте душмандардын жер жайнаган К-ун баян кылат. Бул учурда көбүнчө сан жагынан душмандардын артыкчылыгы эскерилет. Бирок туура иш үчүн күрөшкөн кыргыздардын ар бир жоокер азаматы — баатыр, бири көпкө татыйт. Жалпы мүнөздөгү уруштун бир көрүнүшү сүрөттөлгөн учурда да:
Асаба желек жалпылдап,
Карап турсаң ушуну,
Кара кыргыз кошууну
Каптап кирип калганы
Жашы менен карганы
Жалпысы бура тартпастан
Жалпы кирип калганы (Сагымбай Орозбаков, 4. 338) көз алдыга тартылат. «Тууну тууга урдуруп, айгай кулак тундуруп», салгылашуу жүрөт. Мындай көрүнүш Сагымбай Орозбаковдо басымдуу ошондой эле баяндалып жаткан ар бир кичине же чоң согуш окуялары жалпы салтка ылайык чыныгы эпикалык масштабда чечилет. "Манас" эпосунда сырткы душмандарга каршы күрөшүүдө жеке гана кыргыз урууларынын биримдиги эмес, адилеттик, эркиндик үчүн баш кошкон тектеш түрк элдеринин жардам берүүчү күчүнүн таасири зор. Ошентип, «Манаста» чагылдырылган кыргыздардын өз эркиндиги, көз каранды болбостугу үчүн жүргүзгөн күрөштүн ар бир этабында аларга казактар баш болгон түрк тилинде сүйлөгөн элдер (каракалпак, өзбек жана башкалар) жардамга келип, союздаштар катары бирге аракеттенишет. Мындай согуштарда К-дардын урааны, жалпы максаты бир болуп күрөшүүнүн натыйжасында гана душмандын үстүнөн жеңишти камсыз кылып турушкан.
Куль (Яя куймасы)
Куль — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яя дарыясынын сол жээгинен 49 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бачино
Бачино – тарыхый топоним, Балыкчы шаарынын мурунку кыштак кезиндеги аты. Кыштак катары 19-кылымдын 70-жылдарынан бери белгилүү.
Мында (Кызыл токой деген жерде) 1871-ж. бир гана түтүн балыкчы орус жашаган. 1884-ж. Кызыл токойго М. И. Бачин көчүп келип, там салып, Ысык-Көлдөн балык кармаган. Кийин бул жер Бачино атыгып кеткен. 20-кылымдын башында Бачино кичинекей кыштак болуп кала берген, анда он чакты гана жапыз там үй, бир нече боз үй турган.
1909-ж. Балыкчы аталган. 1915-жылдын аягында Балыкчыда 24 короодо 137 киши жашаган, анын 20 түтүнү балык кармап күн көргөн. Ошондуктан жергиликтүү эл кыштакты Балыкчы деп атаган, к. Балыкчы шаары макаласын.
Мухтар Ашрафи
Ашрафи Мухтар Ашрафович - (1912-1975) өзбек композитору, дирижёр, СССР эл артисти (1951). 1934-36-жыл. Москва, 1948-жылы Ленинград консерваториясын бүтүргөн. 1944-жылы Ташкен консерваториясында окутуучу, 1953-жылдан профессор. Ал Василенко менен бирге туңгуч өзбек операсын [«Бороон» (1939) жана «Улуу канал» (1941)] жазган. «Баатырдык симфония» (1942), «Дилором» (1958), «Акын жүрөгү» (1962) операларынын, «Сүйүү тумары» (1969) балетинин жана башка чыгармалардын автору. Ашрафи СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1943, 1952). Ленин ордени, башка үч орден менен сыйланган.
Фома Аквинский
Фома Аквинский (1225—1274) — схоластикалык философиянын гүлдөп турган мезгилиндеги эң көрүнүктүү өкүлү болгон.
Кыскача өмүр баяны
Ал Неаполго жакын жердеги Рокасека сепилинде туулган, граф Аквинскийдин жетинчи уулу болгон. Неополитан университетинде окуп, ал жерде Аристотелди жана жети эркин искусствону — логиканы, риториканы, арифметиканы, геометрияны, грамматиканы, музыканы, астрономияны окуп-үйрөнөт. 19 жашында доминикан орденине мүчө болуп кирет, буга бенедиктиндик монах болот деп үмүттөнүп жүрүшкөн үй-бүлөсү нааразы болушат. Туугандарынын жектөөсүнөн куткаруу үчүн доминикандыктар аны Парижге жөнөтүп жиберишет, бирок жолдо ал өз бир туугандары тарабынан кармалып, бир жылдан ашык убакыт үйүндө туруп калат. Бирок ал доминикандыктарга өзүнүн берилгендигинен кайтпай койгондуктан акыры түбү ага доминикандыктарга кайта барууга жана формалдуу түрдө сабактарды кайра баштоого уруксат берилет. 1252-жылы ал лекция окуп, профессорлук наам алуу үчүн Париж университетине келет да, бул наамга 30 жаш курагында жетишет. 1259-жылы Италияга кайтып келип, ар түрдүү мектептерде сабак берет, ал эми 1269-жылы Парижге кайтып келет да, төрт жыл өткөндөн кийин ден соолугунун начарлыгына байланыштуу сабак берүүдөн баш тартат. Ал 1274-жылы 7-мартта Лионго жөнөп баратканда Фосановага жакын жердеги Цистерциан монастырында жүрөк оорусу кармап, каза болот. Аны «периште доктор» деп аташкан.
Чыгармалары
Фома Аквинский өзүнөн кийин өтө көп адабий мурас калтырган. Буга, баарынан мурда, Петр Ломбардскийдин «Сентециясына», Боэцийдин эмгектерине, Проклдун «Себептер жөнүндөгү китебине», Аристотелдин чыгармаларына берген комментарийлери, «Талаш маселелер» деп аталган эмгектери кирет, буларда ар түрдүү философиялык-теологиялык проблемалар каралат. Фома Аквинскийдин эң башкы чыгармалары көлөмдүү эки томдуктан турат, муну анын чыгармачылык ишмердигинин жыйынтыгы деп айтса болот, алар: «Бутпарастарга каршы сумма» («Философиянын суммасы» деген аталыш менен да белгилүү) жана «Теологиянын суммасы» (бул жазылып бүткөн эмес).
Негизинен Фома Аквинскийдин бардык чыгармалары философиялык-теологиялык маселелерди камтыйт жана табият илимдеринин проблемаларын четтеп өтөт. Логика болсо Фома Аквинскийди схолостикалык проблемалар баяндала турган структураны түзүүгө негиз болгондугунан улам гана кызыктырган. Фоманын философиялык-теологиялык материалды баяндоосу өзүнүн өтө логикалуулугу менен айырмаланып, андан ары өздөштүрүүнүн үлгүсү болуп саналган. Баяндалып жаткан ар бир проблема жана тармак өзү каршы чыгып жаткан тигил же бул жобону коргоого арналган бир катар аргументтерди коюудан башталат. Мындан кийин контраргументтер башталат. Андан кийин негизги бөлүк башталат да, ал бөлүктө дал ушул маселе боюнча эмне айтуу керек болсо ошонун баары баяндалат. Баяндоо карама-каршы аргументтерди төгүндөө менен аяктайт.
Схоластикалык философиянын проблемасы
Схоластикалык философиянын башкы проблемасы болгон ишеним менен билимдин, дин менен философиянын катыш мамилеси жөнүндөгү маселеде башка көз караштар бар болуп турган шартта Аквинатка өз позициясын иштеп чыгууга туура келген.
Ишенимди ар кандай билимден жогору койгон, философияга караганда теологияга артыкчылык берген нагыз диний позициядан башка да эки түрдүү көрүнүштө болгон экилтиктүү акыйкат (эки акыйкат теориясы) позициясы жашап турган. Анын бири: бир жагынан дин жана теологиянын, экинчи жагынан философия жана илимдин изилдөө предметтери жана усулу ар башка болгондуктан алардын ортосунда карама-каршылык жок деп ырастаган. Экинчи бир түрү жашап жаткан аверроизм философия менен теологиянын акыйкаттарынын ортосунда карама-каршылык бар деп ырастайт. Эки вариант тең теологиялык ой жүгүртүүнүн ирранционалдык мүнөзүн белгилешет.
Концепциясы
Ансельм Кентерберийский чиркөөнүн бардык догматтары философиялык, рационалдуу негиздөөгө муктаж экендигин мурда эле айткан, бирок бул позиция ортодокс теологиялык адептилер (адепт) тарабынан каршылыкка учураган, ошондуктан Аквинат бул проблеманы жарым-жартылай чечүүнү: диний окуунун принциптери ишенимди кошумча түрдө бекемдөө үчүн гана рационалдуу негиздөөгө муктаж деген концепцияны сунуш кылат.
Ошентип, философия жана теология — өз алдынча жашаган жана бири-бирине көз каранды болбогон эки дисциплина. Ошентсе да теология аян акыйкаттарын негиздөө жана аларды адамдын жан дүйнөсүнө жакыныраак кылуу үчүн философиялык принциптерди пайдаланат. Ошондуктан «философия теологиянын кызматчысы болуп саналат». А түгүл Аквинат өзүнүн ой жүгүртүүсүндө аша чаап кетет да, теологияны бүткүл философиядан жана кадыресе илимден жогору, баардыгынан бийик коёт, анткени дейт Аквинат, теологиянын көпчүлүк догматтарын адам таанып-биле албайт, алар теңирлик акыл-эс үчүн гана ачылып-билинет. Теология — ыйык окуу, теңирлик аяндардын нуруна негизделе турган илим.
Ишенимдин билимден артыкчылыгынын далилдөөсү
Ишенимдин билимден артыкчылыгы Аквинат тарабынан логикалык ой жүгүртүүлөр аркылуу гана эмес, Кудай эркинин кереметтүү көрүнүштөрүн далилдөөчү көптөгөн мисалдар аркылуу да далилденет. М и с а л ы, ал оорулуу адамдардын жөнөкөй эмес, кереметтүү жол менен сакайышы жөнүндө, өлгөндөрдүн тирилгендиги жөнүндө, келесоонун акылына келиши жөнүндө жана д.у.с. жөнүндө баяндайт.
Ишенимдин билимден артыкчылыгы жөнүндөгү позиция Аквинаттын алардын ортосундагы карама-каршылыкты жоюуга умтулуусунан улам келип чыккан, бул карама-каршылык, анын пикири боюнча, окумуштуулар билимге умтулушуп отуруп, Кудай жөнүндө, теңирлик аяндар жөнүндө унутуп коюшат, ошондуктан аларда сезимдик кабылдоолордогу жана логикалык ой жүгүртүүлөрдөгү жаңылыштыктар үстөмдүк кылып кетет. Эгерде диний ишеним менен акыл-эстин ортосунда карама-каршылык чыга турган болсо, артыкчылык дайыма диний ишенимге берилүүгө тийиш. Ал гана түгүл, бардык илимдер өз жоболорун эң жогорку акылмандыктын үлгүсү болгон теология менен ылайык келтирүүгө тийиш, алар баарынан мурда Библияда жазылгандардын баарысын негиздеп, ырастоого умтулууга тийиш, философия болсо христиан догматтарын далилдеп ырастоо аркылуу диний ишенимдин босогосу катарында чыгат.
Кудайдын бар экендигин далилдөөсү
Ушуну менен бирге Аквинат теологияны философияга жакындаштырат. Бул баарынан мурда Кудайдын бар экендигин далилдөөдөн көрүнөт, ал буга беш далил келтирет. Биринчи далил кыймыл түшүнүгүнөн келип чыгат. Предметтердин өзүнөн өзү кыймылдашы мүмкүн эмес болгондуктан, демек, ар бир предмет башка бир нерсе аркылуу кыймылга келүүгө тийиш, бул биринчи кыймылдаткыч, түпкү кыймылдаткыч катарында Кудай бар дегенди билдирет. Кудайдын бар экендигинин экинчи далили — жаратуучу себеп түшүнүгүнө таянат. Бул жерде да ой жүгүртүү себептердин тизмегин жана дүйнөнү жараткан биринчи чыгармачыл болгон Кудай түрүндө чыга турган түпкү себепти таанууга таянып жүргүзүлөт. Кудайдын бар экендигин далилдөөнүн үчүнчү жолу дүйнөнү кокустуктар менен зарылдыктардын жыйындысы деп таанудан келип чыгат. Дүйнөдө көптөгөн кокустуктар бар, бирок булар башаламан кокустуктар эмес, бардык кокустуктарды бекемдеп, ыраатка салуучу зарылдык да жашоого тийиш, ал — Кудай.
Кудайдын бардыгын далилдөөнүн бешинчи жолу дүйнөнү теңирлик башкаруу деп аталат жана Ааламдагы бардык нерселердин максатка ылайыкталып жаратылгандыгын таанууга негизденет. Фома Аквинскийдин оюнча, «жаратылышта болуп жаткандын баарына максат берип турган акыл-эстүү жан бар» [Теология суммасы. 1, ц, Зс].
Аристотелдин чыгармаларына таянуусу
Бардык ушул далилдерди Фома Аристотелден алган жана Кудай түздөн түз адамдын жан дүйнөсүндө бар болуп турат деген мистикалык пантеизмге таянып, Кудай адамдардын аң-сезиминде гана жашайт деген мүмкүн болуучу еретикалык окууларга каршы багытталган.
Фома Аквинский форма менен материянын ара катыш проблемасында да Аристотелге таянат, бирок аны диний догматтарга ылайыкташтырат. Алсак, пассивдүү түпматерия жөнүндөгү Аристотелдин окуусун материяны Кудай жоктон бар кылып жараткан деген духта талкуулап түшүндүрөт да, муну менен ал аристотелизмге креационизм идеясын киргизет. Ал ошондой эле форма жөнүндөгү окууну да өзгөртөт. Аристотель үчүн форма материя менен дайыма тыкыс байланышта болуп турат, Кудайдан башка эч кандай телосуз форма болбойт. Аквинаттын пикири боюнча телосуз, материалдык эмес формалар да, мисалы периштелер да бар.
Аристотелдин окуусу
Аристотелдин окуусу боюнча, Кудай түпкү жана телосуз форма катарында эң жогорку активдүүлүккө, же актуалдуулукка ээ, ал эми биринчи материя дегенибиз — ал пассивдүү потенциалдуулук. Биринчи материя Кудайга көз каранды эмес жана Кудай жердеги эч кандай иштерге катышпайт, ал иштер материя менен форманын өз ара аракеттери аркылуу гана аныкталат. Стагиритте Кудай түпкыймылдаткыч катарында гана чыгат. Фома Стагиритке таянып чыгып, аны креационизм духунда кайра талдоого аракеттенет. Аквинат, дүйнөнү Кудай гармонияга ылайык түзгөн, бирок, андан ары да Кудай дүйнөнүн ишине кийлигишип жана аны башкарып турат, бирок ар бир нерсенин кыймылын багыттап турбайт, анткени ар бир айрым нерсенин илим тарабынан иликтеп-үйрөнүлө турган өз табийгый себептери болушу мүмкүн.
Аквинаттын позициясы
Универсалийлер проблемасын чечүүдө Аквинаттын позициясы Авиценнанын позициясына жакындашат, Авиценна универсалийдин үч түрү бар деп эсептеген. Аквинаттын пикирине ылайык, жалпылык айрым жеке нерселерде алардын маңызы катарында камтылып турат, ошондой эле ал адам акылында да камтылып турат, ал акыл жалпылыкты айрым жеке нерселерден чыгарып алат. Ошентип, бул нерселерден кийин пайда болуп жашай турган жалпылыктын түрү. Бирок, Фома Аквинский нерселерге чейин жашаган үчүнчү түрүн да тааныйт, бул теңирлик акыл-эсте камтылып турган идеялар. Аквинаттын универсалийлер проблемасы боюнча концепциясы — бул орто заар реализмдин позициясы.
Фома Аквинскийдин оюна ылайык, таанымда адам эки жөндөмдүүлүккө — сезимге жана интеллектиге ээ. Тааным процесси сезимдик тажрыйбадан башталат: обьектилердин таасири астында адамда пайда болуучу сезимдик образдар, активдүү акыл-эстин жардамы аркылуу акыл менен таанып-билүүгө боло турган образдарга айланат. Абстракция процесси дал мына ушунда турат.
Акыйкат аныктоосу
Акыйкатты Аквинат акыл-эс менен нерселердин ортосундагы дал келүүчүлүк катарында аныктаган, ал эми нерселер болсо Кудайдын акыл-эсинде мурда эле жашап турган ошол нерселер жөнүндөгү түшүнүктөргө дал келип тургандыктан улам гана акыйкат болуп саналат. Өзүнүн этикалык көз караштарында Фома Аквинский августианизмге мүнөздүү болгон фатализмден четтеп, эрктин эркиндиги жөнүндөгү позицияны туткан, мындай болбогондо адамдан анын өз жүрүш-туруштары үчүн жоопкерчиликти алып салууга туура келер эле.
Эрктин эркиндиги, Фома Аквинскийдин пикиринче, жакшы жана жаман жүрүм-турумдарды ажыратып билүүгө мүмкүндүк берет: жакшы жүрүм-турумдар дегенибиз адамды Кудайга багыттай турган иш-аракеттер, ал эми жаман жүрүм-турумдар адамды Кудайдан алыстата турган иш-аракеттер. Жаманчылык дегенибиз жакшылык өксүгөн жерде, жакшылык анча толук өнүгө албаган жерде болот. Аквинат Августинге окшоп, дүйнөдө болуп жаткан жаманчылыктар үчүн жоопкерчиликти Кудайдан алып салууга аракеттенет. Адамдын эркин эркиндиги акыл-эске багынат. Адамды жакшы иштерге анын акылы багыттап турат. Кудайды таанып-билүү эң жогорку жыргалчылык болуп саналат.
«Ыракатка» жетүү таанымы
Аквинат «ыракатка» жетүүнү адамдын иш-аракетинин түпкү максаты катарында тааныйт. Ал эми ыракаттануу болсо теориялык акыл-эстин ишмердигинде, абсолюттук акыйкатты — Кудайды таанып-билүүдө турат.
Жан Аквинат үчүн түзүүчү принцип катарында чыгат, ал — телосуз, материясыз накта форма, ошондуктан ал жок болуп кетпейт. Аристотелдин жолун жолдоп, Фома жанды өсүмдүктөргө тийиштүү болгон вегетативдик жан, жаныбарларга тийиштүү болгон сенситивдик жан жана адамга тийиштүү болгон акыл-эстүү жан деп бөлөт.
«Падышалардын башкаруусу жөнүндөгү» чыгармасы
«Падышалардын башкаруусу жөнүндөгү» чыгармасында Аквинат Аристотелге таянып, адамды баарынан мурда коомдук жан катарында карайт, коомду ал органистикалык түрдө түшүнөт. Коомдук бирбүтүндүк Аквинат үчүн адамдардын ар бир катмары өзүнө тийиштүү милдеттерди аткара турган иерархия түрүндө чыгат. Кара күч эмгегине көпчүлүк адамдар, акыл эмгегине азчылык тартылган. Чиркөө кызматкерлери — коомдун рухий жетекчилери. Мамлекетти Аквинат Кудай орноткон нерсе катарында караган, анын башкы максаты жалпы жыргалчылыкты, коомдо тартипти жана тынчтыкты, коомдун мүчөлөрү өзүлөрүн жакшы, ыймандуу алып жүрүшүн камсыз кылуу жана д.у.с.
мамлекеттин беш формасы
Фома мамлекеттик түзүлүштүн беш формасын айырмалайт, монархияны алардын эң мыктысы деп тааныйт. Бирок, эгерде монарх тиран болуп кетсе, Фоманын пикири боюнча, эл бийликтин теңирлик мүнөзүнө карабастан, ага каршы чыгып, аны бийликтен кулатып салууга укуктуу. Ушуну менен бирге Фома эл мамлекеттин башчысынын иш-аракети чиркөөнүн кызыкчылыгына карама-каршы келгенде гана ага каршы чыгууга укуктуу дейт. Фома Аквинскийдин философиясы ортодоксал схоластиканын туу чокусу болгон жана католицизм тарабынан расмий философия катарында кабыл алынган. Азыркы учурда ал неотомизм тарабынан тийиштүү өзгөртүүлөр менен өнүктүрүлүүдө.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү.] - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8
Марксизм
Марксизм – башатында К. Маркс жана Энгельс, андан кийин 19-кылымдын акырында жана 20-кылымда ар кайсы өлкөлөрдө алардын көп сандаган жолун жолдоочулар болгон. Марксизм капиталисттик цивилизациянын карама-каршылыктарын сын көз менен ой жүгүртүүнүн натыйжасы катары келип чыккан. Теориялык жактан ал үч негизги булактан – немистик классикалык философиядан (Гегель, Фейербах), англис классикалык саясий экономиясынан (Смит, Рикардо) жана француз утопиялык социализминен (Сен-Симон, Фурье) келип чыккан. Коомду түп тамырынан кайра өзгөртүүнү – капитализмди жоюну жана аны коммунисттик формация менен алмаштырууну максат кылып, Марксизм ушул 3 философиялык, экономикалык жана социалдык-саясий жүйөөлөргө негизделет, ушуга байланыштуу анда адатта 3 курамалык бөлүк айырмаланат: философия, саясий экономия жана социализм жөнүндө окуу (же илимий коммунизм).
Бажы оромкаты
Бажы оромкаты – бажы алымын төлөө тууралуу жарлык.
Ындэль-Кикя дарыясы
Ындэль-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Печаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 138 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жүзүкаралык
Жүзүкаралык – эларалык гуманитардык укукта каршылаштын ишенимине кирип, аны куралдуу кагылышуулардын учурунда корголуу укугуна ээлигине же эларалык укук ченемдерине ылайык ошондой укукту берүүгө милдеттүүлүгүнө ишендирүүгө багытталган аракеттер. Женева конвенциясынын 1949-жылдын 12-августундагы кошумча Протоколунун эларалык куралдуу кагылышуулардын курмандыктарын коргоого тийешелүү 37-статьясына ылайык 1977-жылдын 8-июнунан тартып Ж. менен каршылашты туткунга алууга же жарадар кылууга жана өлтүрүүгө тыюу салынат. Ж-тын мисалына төмөнкү анткорлуктар кирет: а) элдешүү желеги алдында сүйлөшүү аракетин кылымыш этүү же багынымыш болуу; б) жарадарлыгына же ооруга байланыштуу катардан чыгымыш этүү; в) жарандык адам же комбатант эмес болуу; г) БУУнун, бейтарап же жаңжалга аралашпаган башка мамлекеттердин аскердик кийим-кечесин, белгилерин жана энин пайдалануу менен өзүн корголуу укук-милдеттерине ээдей көрсөтүү. Ж-ты эларалык укукта тыюу салынбаган аскерий айла-амалдардан айырмалай билүү керек.
Кожо (Кадамжай району)
Кожо — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Абсамат Масалиев айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 027 киши.
Жүйөсүз кылмыш
Жүйөсүз кылмыш – кылмыштанууда чыныгы себеби кылмышкерлердин өздөрүнө да түшүнүксүз же алар аны айланадагылардан жашырышкан кылмышты билдирүүчү шарттуу аталгы.
Камышлы (Уфим району, Башкыртстан)
Камышлы — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Булгак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 730 киши. Почта индекси — 450501, ОКАТО коду — 80252810004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Денгене
Денгене — баасын биргеликте бычып, тең төлөп, бир нече адамдын жандыкты (жылкы, уй, топоз, кой) союп үйлөрүнө бөлүп алышы. Кара мал көбүнчө жети дөбөгө бөлүнөт.
Поперечная Гора (Карайыдель району, Башкыртстан)
Поперечная Гора — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Караяр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 21 киши. Почта индекси — 452375, ОКАТО коду — 80234836004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Геннадий Александрович Десятков
Геннадий Александрович Десятков (5-март 1947-жылдын туулган, Ташкент) – физика-математика илимдеринин доктору (1995), профессор (1996). 1972-ж. Москва энергетика институтун бүтүргөн. КР УИАнын Физика институтунда илимий кызматкер, 1993-жылдан КРСУда маалымат жана эсептөө технологиясы кафедрасынын башчысы болуп иштеген. Физика маселелерин математикалык жана компьютердик моделдештирүү жаатында адис. 120дан ашык илимий эмгектин, анын ичинде 8 монография, 7 ойлоп табуунун ээси.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Папирология
Папирология (папирус жана ...логия) – тарыхый-филологиялык илимдин атайын тармагы; палео-графиянын бир бутагы. Папирологиянын милдетине: грек, латын, кийинки (эллин, рим, Византия доору) демот, копт папирустарын, ошондой эле чопо жана тактайдагы жазууларды гана окуу, маанисин түшүндүрүү жана басып чыгаруу кирет. Иерат, алгачкы демот, байыркы еврей, арамей сыяктуу папирустарды египет таануу, семитология изилдейт. Папирология папирустарды мезгили, орду, мааниси боюнча изилдеп, классификациялайт. Алгачкы грек папирус жазмалары 1752-жылы Геркуланумда (Италия) жана 1778-жылы Египетте табылган. Файюмдагы (Египет) массалык табылгалардан (1877-1778) кийин папирология өзүнчө илим катары өнүгө баштаган. Англиялык окумуштуу Ф. Кенион Египеттен табылган Аристотелдин «Афины политиясын» 1891-жылы жарыялаган. 90-жылдары көп нускада чыгарган. Кийин бул тармакка кызыгуу артып, атайын журналдар чыга баштаган. Папирусту изилдөө жана сактоо боюнча негизги борборлор: Египет, Британии, Берлин, Париж, Флоренция музейлери, АКШдагы Колумбия жана Мичиган университеттери, Россиядагы Мамлекеттик Эрмитаж, M. Е. Салтыков -Щедрин атындагы к итепкана, Грузия ИАнын кол жазмалар интитуту ж. б.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Демографиялык секирик
Демографиялык секирик (калктын кескин көбөйүшү) - 20-к. 50-ж. дүйнөдөгү калктын санынын тез өсүшүнүн элестүү айтылышы. Бул мезгилде калктын санынын кескин өсүшү өлүм-житимдин азайышынын натыйжасында болот. Демографиялык секирик ар кайсы өлкөлөрдө тарыхый өнүгүүнүн жүрүшү, саясий, социалдык жана маданий процесстер, үрп-адаттар, салт-санаалар менен шартталган өзгөчөлүктөргө ээ болду. Азыркы убакта демографиялык секирик демографиялык турукташуу менен алмашууда. Толук турукташуу прогноздор боюнча 21-к. 20-ж. жетишилет. Окумуштуулардын эсептөөлөрү боюнча 21-к. орто ченинде жер шарында 10 млрд. жакын киши жашайт жана айрым өлкөлөр менен региондордун калкынын үлүшү кескин өзгөрөт. Азыр калктын тез өсүү темпи Африка өлкөлөрүндө, Азиянын айрым өлкөлөрүндө сакталууда. Африкада төрөлүү саны 1000 кишиге эсептегенде 46,4 кишини түзөт. (Батыш Европа өлкөлөрүндө - 14,1 киши). Азыркы демографиялык процесстердин маанилүү жагы - калктын «улгайып» баратышы. Эгер 1950-ж. 60 жаштан жогору кишилер планетанын калкынын 7,7% түзсө, 20-к. 12% ашкан.
Чиркөө
Чиркөө (грек kyriakё – кудайдын үйү) – 1. христиан динине ишенгендердин диний ырым-жырымдарды өткөрүүчү жайы; 2. бирдей диний көзкараштагы уюм же союз. Христиан дининдегилер 11-кылымда экиге: чыгышы – греко-православиелик, батышы – римдик-католиктик болуп бөлүнүшкөн. 16-кылымда Батыш европада реформациялык кыймылдардын күчөшүнүн негизинде, католик чиркөөлөрүнөн: лютеран, кальвинизм, англикан жана башка чиркөөлөр бөлүнүп чыккан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Укурчинов Алим Усманович
Укурчинов Алим Усманович (1938-ж. т., Каракол ш.) — хормейстер, педагог. Кыргыз ССРинин маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1987),Кыргыз Республикасынын Ленин комсомолу сыйл. лауреаты. 1958-ж. Кыргыз мамлекеттик М. Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайынын хор дирижёру бөлүмүндө педагогдор В.Ф. Кальтман менен С. Юсуповдун классынан, Москва мамлекеттик музыкалык-педагогика Гнесиндер атындагы окуу жайынан окуган.
Бүткүл союздук «Мелодия» үн жазуу фирмасы тарабынан У. жетектеген хордун аткаруусундагы кыргыз композиторлорунун ырлары менен хорлорунан диск-гигант табак чыгарылган. «Бала кербез» аттуу балдар хору жыйнагынын авторлорунун – түзүүчүлөрүнүн бири.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Марксизм-ленинизм
марксизм-ленинизм – Маркс менен Энгельстин философиялык, экономикалык жана социалдык-саясий көз караштарынын системасын билдирүүчү, жаңы шарттарда Ленин өнүктүргөн термин. «Марсизм-ленинизм» термининин өзү Лениндин ишмердүүлүгү менен байланышкан марксизмдин өнүгүшүнүн жаңы этабын белгилөө үчүн 20-жылдардын башталышында колдонууга киргизилген. Лениндин өзү эч качан өзгөчө, бир бүтүндөн турган теориялык-философиялык системаны түзүүгө аракеттенген эмес жана өзүн Маркс менен Энгельстин шакирти катары гана, ал эми өзүнүн теорияга кошкон салымын марсисттик окуунун бөлүгү катары гана караган.
Предикат
Предикат сөздүн предметин (субъектти) чагылдырат. 19-кылымдын аягына чейин логика илиминде ой жүгүртүүнүн субъектиси эреже катары грамматикалык ээ (подлежащее) менен тең маанилештирилсе, Предикат сын атооч формасындагы грамматикалык баяндооч катары колдонулган. Ошентип, баяндоочтун формасы атрибуттук байланыш менен чектелген, б. а. предметке (субъектке) мүнөздүү кандайдыр бир белгини чагылдырган. Математикалык логиканын өнүгүшү мындай көз карашты кайра карап чыгууга мажбур кылган.
Жаңы көз караш логикалык (же пропозиционалдуу) функция деп аталган өзгөчө түрдөгү функциянын негизинде предикат түшүнүгүн жалпылоо менен мүнөздөлөт. Мындай функциялардын маанисин айтылган сөздөр (же алардын чыныгы маанилери – «акыйкат» жана «жалгандык») түзөт. Мисалы, «Сократ адам болуп эсептелет» деп айтылган сөзгө традициалуу түшүнүмдө «S нерсеси P нерсеси болуп эсептелет» деген схемага дал келген. Эгерде S нерсеси менен P нерсесин ар кандай маанилерге ээ (S – “жеке нерселердин” чөйрөсү, ал эми P – “түшүнүктөрдүн” чөйрөсү) өзгөрмө чоңдук катары каралса, анда, айталык “адам” түшүнүгүнүн ордуна Р өзгөрмө чоңдугун колдонуп, “S адам болуп эсептелет” же “...адам болуп эсептелет” (мында чекиттер S тамгасынын ордуна колдонулду) деген сөз айтылышын алабыз.