cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чаткал району
Тарыхы
1939-жылдын 21-ноябрында Жогорку Советтин Президиумунун Указы менен Жалал-Абад округу Жалал-Абад облусу болуп түзүлгөн. 1944-жылдын 3-январында Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Президиумунун Указы менен Талас облусу уюшулгандыгына байланыштуу Чаткал району Жалал-Абад облусунун карамагынан чыгарылып, Талас облусунун карамагына кошулган. Ал эми 1944-жылы Чаткал району жоюлуп, Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районунун карамагына кошулган.
1980-жылдын 9-сентябрында Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Президиумунун Указы менен Чаткал району кайрадан уюшулуп, борбору Жаңы-Базар айылы болуп, Талас облусунун карамагына кошулган. Ал эми 1984-жылы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Президиумунун №5930-хп. 82 токтому менен Чаткал району Ош облусунун карамагына кошулган. 1990-жылдын 14-декабрындагы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин токтому менен Чаткал району Ош облусунун карамагынан чыгарылып, Жалал-Абад облусунун карамагына кошулган.
Маалымат каражаттары
Чаткал.kg - райондук мамлекеттик администрациянын расмий маалымат сайты. 2014-жылы журналист М. Эшназаровдун демилгеси жана райондун, Каныш-Кыя айыл аймагынын жетекчилигинин колдоосу менен түзүлгөн. Райондогу, айыл аймактардагы коомдук-саясий, экономикалык, маданий ж.б.маалыматтарды ыкчам чагылдырып келет. Башкы редактору Кыргызстан Журналисттер бирлигинин мүчөсү - М.Эшназаров.
Административдик-аймактык түзүлүшү
Райондо 4 айыл аймагы жана алардын курамына кирген 22 айыл бар :
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Ботокур
Ботокур — эпостук жана этнографиялык материалдар боюнча калың, эндүү кайыштан сырткы бетине оюм-чийим салынып, алтын, күмүш, ар түрдүү асыл таштар чөгөрүлүп жасалган кур. Эпосто Б-ду азем буюм катары эл башкаруучулар курчанышкандыгы айтылат:
Саймалуу калпак, сары шым,
Шалдыркан кисе, бото кур,
Чакан топтор
Чакан топтор – тарыхый жактан аныкталган коомдун алкагында топтолуучу жалпы таламдары (кызыкчылыктары), дөөлөттөрү жана жүрүм-турум нормалары бар адамдардын салыштырма туруктуу жыйындысы. Чакан топтор үй-бүлө, алгачкы өндүрүштүк ячейкалар, кошуналык жамааттар, жолдоштук компаниялар, мектеп классы ж. б. Чакан топтордун өз алдынча белгилери болуп анын мүчөлөрүнүн бири-бири менен түздөн түз байланышы эсептелет. Ар бир Чакан топтор тышкы чөйрөнүн, ошондой эле топ ичиндеги жекече мамилелердин таасири астында топтолуучу белгилүү структурага ээ болот. Формалдуу алдын ала белгиленген максаттарга, жоболорго ылайык түзүлөт. Формалдуу эмес Чакан топтор жеке симпатиялардын жана антипатиялардын таасири менен  топтолот.
Ботокур
Наалысы алтын, жез өкчө
Айдаркан уулу Эр Көкчө (Сагымбай Орозбаков, 3. 76).
Б. майданда белди коргоо үчүн да кызмат кылган. Ошондой эле бийликтин, баатырдыктын символу катары да көрсөтүлөт. Башка элдин өкүлүн кабыл алганда сөзсүз Б. белде курчалуу болуу керек. Б-ду белден чечүү же моюнга салуу жеңилгендикти билдирген: «Бото куру мсйнунда, Эки колу боорунда» (Сагымбай Орозбаков, 2. 218).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
14 Февраль (Бирдин айы)
14-Февраль - Григорий календары боюнча 45-күнү, жылдын аягына чейин 320 (толук жылда 365) күн бар.
Нигилист
Нигилист И. С. Тургеневдин «Аталар жана балдар» (1862) романынын каарманы Базаровго карата колдонулган жана ушундан кийин Россияда кеңири таралган түшүнүк. Нигилист - бул дворяндык маданияттын принциптерин жана салттарын танган, ХIХ к. 60-ж. разночиндик интеллигенциянын өкүлү. Ал мезгилде революциячыл демократияга каршы болгондор революцияны жактоочулардын бардыгын тең Нигилист деп атай башташкан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Асылбашев Мелисбек Өмүрбекович
Асылбашев Мелисбек Өмүрбекович (7. 5.1947-жылы туулган, Чүй облусу, Сокулук району, Жыламыш айылы) - бийчи, балетмейстер. КРнын эл артисти (1995). КРнын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1991). Москвада өткөн эл аралык конкурстун лауреаты (1980). 1967-жылы Ленинграддагы профессор В. Я. Ваганова атындагы Бий академиясын бүтүргөн. 1967-жылдан Кыргыз мамлекеттик академиялык опера жана балет театрында чыгармачылык жолун баштаган. Ф. Шопендин «Шопенианасынан», П. Чайковскийдин «Щелкунчигинен», «Ак куу көлүнөн», «Уйкудагы сулуудан», Б. Асафьевдин «Бахчисарай фонтанынан» классикалык жеке партияларды, айрыкча Л. Минкустун «Дон Кихотунан» Эспаданын, К. Молдобасановдун «Куйручук» аттуу балет-комедиясындагы Молдонун партияларын жогорку чеберчиликте аткарган. Ж. Бизенин бир актылуу «Кармен сюитасында», П. Чайковскийдин «Ак куу көлү» балетинин биринчи көрүнүшүндө классикалык балеттин стилин кылдат сезген хореограф катары таанылган. 1967-90-жылдары театрдагы алдыңкы бийчилерден болуу менен режиссёр-хореограф катары Э. Жумабаевдин «Жомоктон соң», «Саадак какты», С. Полуэктовдун «Биринчи мугалим» балеттерин койгон. 1983-жылдан Кыргыз улуттук филармониясынын «Акмарал» бий ансамблинин көркөм жетекчиси жана башкы балетмейстери. К. Молдобасановдун «Манастын кошуну», «Тамаша», «Жаштар бийи», лирикалык «Ак куу», «Ак тамак, Көк тамак», «Миң кыял», «Түрк элдеринин музыкасы» сыяктуу ондогон бийлерди койгон. Асылбашев жетектеген «Акмарал» бий ансамбли Монголияда, Португалияда, Пакистанда, Германияда, Индияда, Францияда, Малайзияда, АКШда жана КМШ өлкөлөрүндө гастролдо болду. Францияда өткөн эл аралык музыка ж-а бий фестивалынын алтын медалын жеңип алган. Медалдар м-н сыйланган.
Илон Маск
Илон Рив Маск /ˈiːlɒn ˈmʌsk/; 1971-жылы 28-июнь) – түштүк Африкада туулган канадалык-америкалык бизнес-магнат, инвестор, инженер жана ойлоп табуучу.
Маск SpaceX компаниянын негиздөөчүсү, башкы жана техникалык директору; Tesla Inc. компаниянын кош-негиздөөчүсү, башкы инвестору, башкы директору жана өнүмдөр архитектору; OpenAI компаниянын кош-төрагасы; Neuralink компаниянын негиздөөчүсү жана башкы директору. Мындан мурун Маск SolarCity компаниянын кош-негиздөөчүсү жана төрагасы болчу; Zip2 компаниянын кош-негиздөөчүсү жана Confinity компания менен биргелешкен соң аталышы PayPal'га өзгөрүлгөн X.com'дун негиздөөчүсү болгон. 2016-ж. декабрында 2016-жылдын декабрында Маск “Форбс” журналынын “Дүйнөнүн эң таасирдүү инсандары” тизмегинде 21-орунда жайгашкан. 2018-жылдын февраль айынында, Масктын чамалуу накта пайдасы 20,1 миллиард АКШ долларга барабар, ушуну менен ал дүйнөдөгү эң бай инсандардын тизмегинде 53-орунду ээлейт.
Масктын айтканы боюнча, SolarCity, Tesla жана SpaceX'тин максаттары анын дүйнөнү жана адамзатын өзгөртүү көрүүсүнө негизделет. Анын максаттарына глобалдык климаттын жылуулануусун туруктуу кубат өндүрүү жана керектөө аркылуу азайтуу жана "адамзаттын жок болуп кетүү тобокелдигинен "Марс планетасында кишилердин колониясын түзүп, көп планеталык жашоону жаратуу" аркылуу куткаруу да кирет.
Гидротермалык процесстер
Гидротермалык процесстер орг. эмес затты гидротермалык синтездөө, башкача айтканда монокристаллды өстүрүү. Процесс оксиддер силикаттар, сульфиддер жана башка заттардын 500 0С, 10-80 МПа басымда сууда, суу эритмелеринде эрүүсүнө негизделген. Каныккан эритмеден кристаллдык фаза бөлүнүп, толук тазалануу мүмкүнчүлүгү түзүлөт. Г. п. менен SiO2, силикаттар (СаSiO3, NaN2SiO14), Ge2O3, германаттар, фосфаттар (KNaP4O12, P5O14), сульфиддер (HgS, ZnS, PbS) алынган. Монокристалл алууда автоклав алды жагына майда кристаллдык эмес шихталар, ал эми үстү жагына кристалл өсө турган ачыткычты коюушат. Автоклав алды жагын көбүрөөк жылытып, конвекциянын негизинде жогорку концентрациядагы эритмени үстүнө берүүгө шарт түзсө, ал бара-бара каныккан эритмеге айланып кристаллдар пайда кылат. Эриткич катары NaOH, NH4F, H3PO4 суудагы эритмелери колдонулат. Берилген процесс оптикалык жактан таза 50 кг чейинки монокристаллды алууга мүмкүнчүлүк берет.
Илон Маск
Маск өзүнүн негизги бизнес максаттарына менен катар жогорку ылдамдыкта жүргөн Hyperloop транспорт каражат системин ойлоп тапкан жана "Масктын реактивдүү электр учагы" катары таанымал болгон үн ылдамдыгынан ашкан реактивдүү VTOL учагын сунуш кылган.
Ошондой эле Маск 2017-жылы The Boring Company концептин сунуш кылган.
Краспедакуста
Краспедакуста (лат. Craspedacusta) — агын сууда жашоочу медузалардын бир уруусу.
Кувейт
Кувейт же Кувейт мамлекети (Даулят аль-Кувейт) – Батыш Азиядагы өлкө. Араб жарым аралынын түндүк-чыгышында жана Перс булуңундагы аралдарда (Бубиян, Маскан, Варба ж. б.) жайгашкан. Түндүгүнөн жана батышынан Ирак, түштүгүнөн Сауд Арабиясы менен чектешип, чыгышынан Перс булуңу менен чулганат (жээк сызыгынын узундугу 499 км).
Негизги маалымат
Аянты 17,8 миң км2. Калкы 2906,7 миң (2008). Борбору – Эль-Кувейт. Расмий тили – араб тили. Акча бирдиги – кувейт динары. Административдик-аймактык жактан 6 губернаторлукка бөлүнөт.
Кувейт – Бириккен Улуттар Уюмунун (1963), ЭВФтин (1962), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1962), ОПЕКтин (1960), Араб өлкөлөрү лигасынын (1961), Ислам конференция уюмунун (1969), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Перс булуңу араб өлкөлөрүнүн кызматташтык советинин (1981) мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Кувейт – унитардык мамлекет. Кувейттин Конституциясы 1962-ж. 11-ноябрда кабыл алынган. Башкаруу формасы — конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – эмир. Мыйзам чыгаруу бийлиги эмир менен Улуттук чогулушка, аткаруу бийлиги эмир менен Министрлер кеңешине таандык. Кувейт ас-Сабах тукумунун «мурасчыл эмираты». Мыйзам чыгаруучу органы – бир палаталуу парламент (Улуттук чогулуш), 50 депутаттан, ошондой эле өкмөттүн 15 мүчөсүнөн турат, бийлик мөөнөтү 4 жыл. Эмир мураскор канзааданы, ошондой эле премьер-министрди жана анын көрсөтмөсү менен министрлерди дайындайт же кызматтан алат. Өкмөттү салт боюнча мураскор канзаада жетектеген, 2003-жылдан мураскор канзаада менен премьер-министрдин кызматтары бөлүнгөн. Кувейтте саясий партияларга тыюу салынган.
Табияты
Перс булуңунун жээги негизинен түзөң, Кувейт булуңу гана кургактыкка 40 кмге кирип турат. Кувейт булуңунда калк отурукташкан жалгыз арал – Файлака жайгашкан. Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн чөлдүү түздүк ээлейт (бийиктиги 290 мге чейин, өлкөнүн эң бийик жери). Түндүгүндө таштуу чөлдөр үстөмдүк кылат, алар кургак терең нуктар – вадилер (Эль-Батин ж. б.) менен тилмеленген; борбордук жана түштүк бөлүктөрүн дюна рельефтүү кумдуу чөлдөр ээлейт. Кувейттин аймагы тектоникалык жактан кембрийге чейинки Араб платформасынын түндүк-чыгыш чет-жакасында, Басра-Кувейт ойдуңунда жайгашкан. Негизги минералдык байлыгы – нефть, анын запасы боюнча дүйнөдө 7-орунду ээлейт (2008). Кувейттин бүт аймагы жана акваториясы Перс булуңу нефть-газ бассейнине кирет. Ири кендери – Чоң Бурган, Эр-Раудатайн, Сабрия ж. б. Ошондой эле табигый газ, цемент сырьёлору (акиташ тектери), сал туз кендери бар. Тропиктик чөл климаты өкүм сүрөт. Жылдык жаан-чачыны 75–150 мм, көбүнчө кышында нөшөр түрүндө Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008) жаайт. Айрым жылдары 25 мм гана түшөт. Жылдын басымдуу бөлүгүндө ысык аптап кармалат (июлдун орточо температурасы 36–37ОС абсолюттук максимуму 52ОС); эң жагымдуу мезгил – кыш (декабрь – январдын орточо температурасы 12–14ОС). Чаңда түнкү температура 0ОСге чейин төмөндөйт. Майдан ноябрга чейин чейин кургак түндүк-батыш шамалдары (шимал) согуп, чаң жана кум бороондору менен коштолот. Кувейтте суу өтө тартыш, туруктуу аккан агын суусу жана көлү жок. Жер астындагы суулуу горизонттор бар, алар өлкөнүн түндүк бөлүгүндө тузсуз, түштүгүндө түрдүү деңгээлде минералдашкан. Суу менен камсыз болуунун негизги булагы – тузсуздандырылган деңиз суусу (жылына 231 млн м3 суу тузсуздандырылат). Кувейт тузсуздандыруучу курулмаларынын кубаттуулугу боюнча дүйнөдө алдынкы орунда. Түндүгүндө шагыл-таштуу, борбордукжана түштүк бөлүктөрүндө кумдуу чөл басымдуу; айрым боз топурактуу жерлеринде сейрек чөп жана бадал өсүмдүктөрү кездешет. Өлкөнүн Ирак менен чыр-чатагынан кийин айлана-чөйрөнү жана табигый чөл ландшафтты калыбына келтирүү жана коргоого алынган жаңы аймактарды уюштуруу боюнча иш-чаралар көрүлүүдө. Аларга стационардык Эс-Сулайбия илимий резерваты, Эз-Заур тумшугу улуттук паркы, 3 деңиз паркы ж. б. кирет.
Калкы
Кувейттин калкынын басымдуу бөлүгүн (71,2%ин) арабдар түзөт: 57,8%и кувейттиктер (анын 10%и бедуиндер), 3,8%и ирактыктар, 3,6% леванттыктар, 2,2%и египеттиктер, 1,9%и палестиналыктар, 0,9%и йемендиктер, 0,5%и оман арабдары, 0,5%и сириялыктар. Күрддөр 10,6%, перстер 4,6, армяндар 0,9%, түштүк азиялыктар 8%, филиппиндиктер 3,4%. Ошондой эле ассириялыктар, америкалыктар, француздар, кытайлар да жашайт. Мамлекеттик дини – сүннөт ислам дини. Кувейттин калкы 1961–2008-жылдары 9 эсе өскөн; анын себеби – төрөлүүнүн көптүгү (1000 адамга 21,9 бала), өлүм-житим 2,4 адам, сырттан жумушчу күчү көп келет (сырткы миграциянын сальдосу 1000 тургунга 16,4 адам; 2008). Калктын курактык структурасында эмгекке жарамдуулар (15–64 жаштагылар) басымдуу – 70,6%, 15 жашка чейинки балдар 26,5%, 65 жаштан ашкандар 2,9%. Калктын өмүрүнүн күтүлгөн орточо узактыгы 77,6 жыл (эркектердики 76,4, аялдардыкы 78,7 жыл). 100 аялга 153 эркек туура келет. Орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 163,3 адам туура келет (2008). Өлкөнүн чыгышында жыш (1 км2 жерге орто эсеп менен 6,4 адам) отурукташкан. Шаар калкы 96%тей. Ири шаарлары (2008): Жалиб-эш-Шуюх (калкы 177,9 миң), Сабах-эс-Салим (141,7 миң), Эс-Салимия (134,5 миң), Эль-Курайн (131,1 миң).
Мария Кюри
Сыйлыктары
Нобель сыйлыгынын эки жолку лауреаты - 1903-ж. физика жана 1911-ж. химия боюнча.
Кувейт
Калкы
Экономикалык активдүү калкы 2,1 млн (анын 80%и чет өлкөлүк жумушчулар).
Мария Кюри
Эмгеги
Күйөөсү Пъер менен бирдикте радий (лат. radium - нурлуу) жана полоний (лат. polonium - польский - туулган жеринин наамынан) элементтерин ачкан. Ал Парижде жана Варшавада Кюри институттарынын негиздөөчүсү.
Кувейт
Тарыхы
Файлака аралынан табылган шаар калдыктары, грек храмдарынын жана устаканаларынын эски урандылары ж. б. Кувейттин азыркы аймагы б. з. ч. 3 миң жылдыктан Дильмун мамлекетинин курамына киргендигин айгинелейт. Б. з. ч. 2-миң жылдыктын 2-жарымында Кувейт Вавилонияга, 8-кылымдын ортосунда Жаңы Ассирия державасына, 626-ж. кайрадан Вавилонияга баш ийген. Б. з. ч. 539-ж. Перс, б. з. ч. 4-кылымдын аягынан Селевкиддер, кийин араб мамлекети Харакенанын курамына кирген. Б. з. 7-кылымынан Халифат бийлигине караган. Кувейт аймагын 1258-ж. моңгол аскерлери, 15-кылымдын аягына чейин жергиликтүү араб урууларынын шейхтери башкарган. 16-кылымда Кувейт аймагы Осмон империясынын, 17-кылымдын 2-жарымында Бану Халид эмиратынын курамына кирген. 1756-ж. шейх Сабах ибн Жабер ас-Сабах (1752–62) Кувейт аймагында жашаган бардык урууларды бириктирип, Кувейт эмиратын түзгөн (1937-ж. чейин Кувейт башкаруучулары шейх деп аталган). Сабахтар династиясы Кувейтти Индия менен Батыштын ортосундагы соода борборуна айлантып, өлкөнүн абалын жакшырткан.
Мария Кюри
Өмүр баяны
Польшанын борбору Варшава шаарында төрөлгөн, кичинесинен энесинен жана эжесинен ажырап калган. Бирок, кайгыга чөмүлүп калбастан, абдан тырышып билимин жогорулаткан. Ал убакта аялдар билим алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болбогондуктан, тарбиячы - губернантка болуп иштеп, 24 жашында туугандарынын жардамы менен Сорбоннага, Парижге келип, химия менен физиканы үйрөнө баштаган. Мээнетинин акыбети кайтып, бул университеттин тарыхында алгачкы айым - окутуучу болууга жетишкен. Болочок жолдошу Пъер менен ушул жерде таанышкан.
Өмүрүнүн аягы
Склодовская-Кюри 1934-жылы радиоактивдүү изопоттор менен иштөөдө коргонбогондуктан, лейкемия оорусуна чалдыгып, ошондон каза тапкан. Талисман катары радийдин ампуласын төшүнө илип жүрүүсү да таасирин тийгизбей койгон эмес.
Кувейт
Чарбасы
Экономикасынын негизин нефть өнөр-жай түзөт. 21-кылымдын башталышынан нефть өндүрүү жана ажыратуу Ички дүң продукция (ИДП) наркынын 50%ке жакынын, түшкөн валютанын 90%тен ашыгын, мамлекеттик бюжет кирешесинин 95%ин камсыз кылат. Нефтини экспорттоодон түшкөн каражат экономиканы жаңылоого, саламаттыкты сактоону, билим берүүнү ж. б. өнүктүрүүгө жумшалат. Мамлекеттик 2 резервдик фонд түзүлгөн: Келечектеги муундар фонду (жылдык чегерүү нефтиден түшкөн кирешенин 10%ин түзөт) жана Жалпы резервдик фонд; резервдик фонддордун жалпы наркы 209 млрд долларга бааланат. Кувейт – ири эл аралык донор, 1961-жылдан Кувейт араб өлкөлөрү экономикалык өнүгүү фондусу аркылуу араб өлкөлөрүнө (Египет, Сирия, Иордания ж. б.) экономикалык жардам берет. Өлкөнүн экономикалык саясатынын артыкчылыктуу багыттары – экономиканы диверсификациялоо, нефть секторуна жана мамлекеттик субсидияга күнкорлугун басаңдатуу (2000-жылдардын ортосунан мамлекеттик сектордун экономикадагы жетектөөчү ролу сакталууда), чет өлкөлүк инвестицияны тартуу, мамлекеттик мүлктү менчиктештирүү программасын (нефть секторунан башкасын) ишке ашыруу. 2005-жылдан коммуналык сектордун ишканалары, порттор, май куюучу станциялар, телекоммуникация ишканалары менчиктештириле баштаган.
ИДПнин көлөмү 149,1 млрд доллар, аны киши башына бөлштүргөндө 57,4 миң доллардан туура келет (2008). ИДПнин реалдуу өсүүсү 8,5% (2008). Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,916 (2007; дүйнөдөгү 182 өлкөнүн ичинен 31-орунда). ИДПнин структурасында өнөр-жайынын үлүшү 52,4%, тейлөө чөйрөсүнүкү 47,3%, а. чарбаныкы 0,3%, чет өлкөлүк инвестиция 19,7%. Өлкөнүн нефтисинин аныкталган запасы дүйнөлүк нефтинин 9%тен ашыгын түзөт. 2007-ж. суткасына 2,6 млн баррель нефть өндүрүлгөн. Өндүрүлгөн нефтинин 90%тен ашыгы экспорттолот. Иштетилип жаткан негизги кендери өлкөнүн түндүгүндө (Эр-Раудатайн жана Сабрия кендери), батышында (Минакиш, Умм-Гудайр), түштүк-чыгышында (Чоң Бурган кендер тобу), мурдагы Бейтарап зонанын чегинде (Эль-Бахра), ошондой эле Перс булуңунун шельфинде жайгашкан. Табигый газ негизинен башка кендер менен кошо (2006-ж. 12,5 млрд м3) өндүрүлүп, толугу менен өлкө ичинде пайдаланылат. Энергетикасы өзүнүн углеводород сырьёсун пайдаланат. 44,75 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлүп, 39,5 млрд кВт.сы пайдаланылат (2006). Ири ЖЭСтери Эль-Кувейт, Эль-Ахмади, Эль-Фухайхил шаарында. Нефть ажыратуучу 3 ири заводу (жалпы кубаттуулугу суткасына 900 миң баррель нефть) иштейт; алар ЭльАхмади, Мина-Абд-Аллах, Мина-Шуайб шаарларында. Эш-Шуайбда ири нефть-химия комплекси иштейт. Металл иштетүүчү жана металлургия, тиричилик техникасын чыгаруучу, нефть жабдууларын ремонттоочу, кеме куруучу, курулуш материалдарын чыгаруучу ишканалары бар. Деңиз суусун тузсуздандыруучу 5 ишкана иштейт.
Айыл чарбага жарактуу жери чектелүү. Кувейт кризисинин учурунда (1990–91) айыл-чарба жеринин кыйла бөлүгү өрттөн жана нефть каптоодон өтө жапа чеккен. Азык-түлүктүн 80%тен ашыгын сырттан сатып алат. 21-кылымдын башында өлкөнүн жеринин 1%ке жакын аянты иштетилген; анын Эбөлүгү жаңы технологияны пайдаланып сугарылат. Негизинен жашылча жана курма пальмасы өстүрүлөт. Балык уулоо жана деңиз продуктуларын (негизинен креветка) кармоо өнүккөн. Экономикалык жактан активдүү өнүккөн сектору, башкы тармактары – мамлекеттик башкармалуу, банк-финансы иштери, чет элдик туризм, соода. Банк сектору Кувейт Борбордук банкынан (1969-ж. негизделген), 7 коммерциялык банктан (анын ичинде Кувейт Улуттук банкы, 1952-ж. негизделген, Перс булуңу аймагындагы алгачкы улуттук банк) жана ислам банкынан турат. Камсыздандыруу бизнесинде 37 коммерциялык банк иштейт; өлкөдөгү эң ири Кувейт фонд биржасы Перс булуңу өлкөлөрүндөгү Сауд фонд биржасынан кийинки 2-орунда. Чет өлкөлүк туризмден түшкөн киреше жылына 6 млрддан ашык АКШ долларын түзөт.
Автомобиль жолунун жалпы узундугу 5749 км. Кувейт автомобиль жолдору аркылуу Ирак (Басра) жана Сауд Арабиясы (Эр-Рияд, Даммам) менен байланышат. Деңиз соода флотунда 38 деңиз кемеси бар, анын 22си – нефть танкери. Башка өлкөлөрдүн (анын ичинде Сауд Арабиясы, Катар, Бахрейндин) желеги менен 34 Кувейт соода кемеси сүзүп жүрөт. Негизги деңиз порттору: Мина-эль-Ахмади (өлкөнүн экспорттук негизги порту), Эш-Шуайба, Эш-Шувайх, Мина-Абд-Аллах, Эль-Кувейт. 7 аэропорту бар; эл аралык аэропорту Эль-Кувейт шаарында. Магистралдык куур транспортунун узундугу 866 км, анын 540 кми нефть кууру, 269 кми газ кууру 57 кми нефть продукту трубасы (2007). Сырткы соода товар жүгүртүүсүнүн көлөмү 84,3 млрд доллар (2007); анын 63,7 млрд доллары экспортко, 20,6 млрд доллары импортко туура келет. Негизги экспорттук товарлары: нефть жана нефт продуктулары, ошондой эле аз өлчөмдө химия өнөр-жай продукциялары (негизинен семирткичтер). Экспорттук соода шериктери: Япония, Түштүк Корея, Кытай, Сингапур, АКШ, Нидерланд. Азык түлүк, өнөр-жай жана транспорт жабдуулары, автомобиль, курулуш материалдары, кийим ж. б. АКШ, Япония, Германия, Кытай, Сауд Арабиясы, Италия, Улуу Британия, Индия, Түштүк Кореядан сатып алат. ==Маданияты== Билим берүүсү 4 жаштан 6 жашка чейин мектепке чейинки, милдеттүү 8 жылдык окутуу (4 жылдык башталгыч, 4 жылдык толук эмес орто мектеп) жана 4 жылдык толук орто билим берүүнү камтыйт. Толук эмес орто билимдин базасында атайын коллеждер иштейт. Эркек балдар жана кыздар бөлөк окутулат. Окутуу – акысыз (бала бакчадан Жогоку окуу жайларына чейин). 15 жаштан жогорку калктын сабаттуулугу 93,3%ти түзөт (2007). Жогорку билим берүүнү Кувейт университети (1966) жана мамлекеттик эмес Жогоку окуу жайлары (Кувейт-Маастрихт бизнес мектеби, 2003; Америка университети, 2004; ж. б.) ишке ашырат. Кувейт Улуттук китепканасы (1936) иштейт. Улуттук (1957), илимий педагогикалык (1972), ислам искусствосу (1983), Т. Ражаб атындагы (1980) ж. б. музейлери бар. Күн сайын чыгуучу 7 гезиттин бешөө («Аль-Анба», 1976; «Ал-Кабас», 1972; «Аль-Ватан», 1976 ж. б.) араб тилинде, экөө англис тилинде («The Arab Times», 1963; «The Kuwait Times», 1961) чыгат. Жума сайын «Ар-Раид» (1969), «Аль-Хадаф» (1961) ж. б. гезиттер жарык көрөт. Айына 105, жумасына 110 журнал чыгарылат. Радиоуктуруусу 1951-жылдан, телекөрсөтүүсү 1957жылдан иштейт.
Адабияты
Кувейт элинин адабияты – жалпы араб мадтынын бир бөлүгү. Абдель Жалил ат-Табата – Кувейт адабиятынын баштоочусу жана агартуучу деп эсептелет. Анын классикалык араб адабиятынын негизинде жазылган ырлар жыйнагы 1882-ж. Индияда басылган. 1911-ж. уюшулган аль-Мубаракия мектеби мадтты кайра түзүүнү баштаган. Анын айрым бүтүрүүчүлөрү көрүнүктүү адабий ишмерлер жана агартуучулар болушкан: Абд аль-Азиз ар-Рашид («Кувейттин тарыхы», 1926), Халида ибн-Мухаммад аль-Фараджи («Мунира», 1929) ж. б. 1940-жылдары Халид Халяф («Тагдырдын кылдаттыгы», «Суу менен асман аралыгында» новеллалары, экөө тең 1947), Фахда ад-Дувейрлер («Болумуш», 1948, ж. б. аңгемелери) прозада ийгиликке жетишти. Улуу муундагы жазуучулардан Мухаммад аль-Фаиз («Моряктын эскерүүсү», 1961; «Бирюза шакек», 1984), Ахмад аль-Удван («Тамчы», 1996), Кувейттин гимнинин автору акын жана драматург Фаик Абдель Жалил («Абу Зейд – баатыр из кубар», 1974 ж. б.) белгилүү. 1960-жылдардын аягында Кувейт адабиятында прозага жаңы муундун өкүлдөрү Сулейман аш-Шат, Сулейман аль-Хулайф, Исмаил Фахд Исмаил, жазуучу-фантаст Абдель-ваххаб ас-Саид келишти, поэзия өнүгүүдө (Суад Мухаммад ас-Сабах ж. б.). Жазуучулар прозада жаратылышты жана бедуиндердин жашоосун мактоону заманбап араб коомундагы социалдык маселелерди талдоону, элдин жашоо мүнөзүндөгү өзгөрүүлөрдү тема кылып алышты.
Б. з. ч. 3 миң жылдыктан б. з. 17-кылымна чейин маданият очогу Файлака аралы болгон. Архитектурасында байыркы грек жана ахеменид элементтери айкалышкан эллин мезгилиндеги чептердин урандылары б. з. ч. миң жылдыктын ортосуна таандык байыркы курулмалар болуп саналат. Эль-Кусурдагы археологиялык казууда галереялары мененжана крест сыяктуу пландагы сыйынуу жайы бар эрте христиан чиркөөсүнүн урандылары (б. з. 5-кылымнын аягы – 6-кылымнын башы) ачылган. Эл-Куранияда 16–17-кылымдардагы чептин калдыгы табылган. 18–19-кылымдарда курулган шаар үйлөрүнүн эң эскилери – адатта ылайдан согулган, көбүнчө бир кабаттуу, бир нече ички короосу бар типтүү үйлөр (эс алуу жана эркектердин баарлашуу бөлмөлөрүнүн терезелери үйдүн көчөнү караган фасадында). Турак үйлөрдүн жасалгаларында түрк, иран, индия элдеринин архитектурасынын таасирлери байкалат. Файлак аралында салттуу турак жай кварталы сакталган. Кувейттеги биздин күнгө чейин сакталып келген эң эски мечиттер – Аль-Хамис (1772–73) жана Абд аль-Раззак (1797; экөө тең – Эль-Кувейтте). Эль-Жахрда (1895) Кызыл сепил сакталган. 1950-ж. экономиканын жогорулашы жаңы курулуштардын пайда болуусуна түрткү берди. Кувейтте чет элдик архитекторлор иштей баштайт. Эль-Кувейт үчүн модернизм стилинде функциялык зоналарга бөлүнгөн генералдык план сериясы (1952, «Monprio, Spensly and Macfarlen» бюросу; 1968, «C. Buchanan and Partners» ж. б.) иштелип чыккан. Ислам архитектурасы менен модернизм стили айкалышкан бараандуу курулуштар салынууда: аль-Сейф өкмөт дворецинин жаңы имаратында (1960–64) мусулман зодчийлигинин басымдуулугу байкалса, Эль-Кувейт муниципалитетинин имараты (1962, архитектор Салам Абдель Баки) заманбап батыш архитектурасынын негизинде курулган. 1970-жылдары бул тенденциялардын баары постмодернизмге биригет: мисалы, өкмөт имараттар комплекси жана аль-Сейф дворецинин жаңы канаты (1973–83, арх. Р. Пиетиля), Улуттук чогулуш имараты (1973–85, Й. Утзон), масштабдуу мамлекеттик мечит (1976–84, архитектор М. Макия) ж. б. Неомодернизм белгилери «Нефть секторунун» бийик имаратынан көрүнөт (1996–2005, архитектор А. Эриксон). Кувейтте профессионалдык сүрөт искусствосу 20-кылымдын ортосунан башталат. Алгачкы Кувейт сүрөтчүлөрүнүн бири – М. аль-Доссари реалисттик чыгармаларды жараткан. Ушул эле нукта 20-кылымда башка да живописчилер эмгектенишкен. Сюрреализмдин таасири скульптор С. Мухаммаддын чыгармачылыгында (20-кылымдын аягы — 21-кылымдын башы); экспрессионизм живописчи С. Аль Айюбинин чыгармачылыгында байкалат. Элдик кол өнөрчүлүк өнүгүүдө.
Ой эркиндиги
Ой эркиндиги (англ. Freedom of Thought) – жарандардын тигил же бул динди тутуусу же тутпоосу; диний көз караш, ишенимдерин коргоо, үгүттөө же динге ишенбөө, атеисттик ой-пикирин ачык айта алуу эркиндиги.
Бир катар эл аралык укук жоболоруна ылайык – (Бүткүл дүйнөлүк адам укугу декларациясы (ст. 18); Жарандык жана саясий укуктар жөнүндөгү эл аралык пакт (ст. 18), БУУнун уставына ылайык (ст. 55, 56) ар бир адам эркин ой жүгүртүүгө, каалаган динин тутууга укуктуу. Эл аралык укукта коомдук тартипке, анын коопсуздугуна, ден соолукка, башка адамдардын эркиндигине каршы келе турган диний иш-аракеттерге тыюу салынган. Мамлекет менен диндин өз ара мамилеси «Динге ишенүү эркиндиги жана диний уюмдар жөнүндө» мыйзамы аркылуу жөнгө салынат. Бул мыйзам жарандардын динге карата болгон мамилесин, ишенимин жана ага ылайык, тоскоолдуксуз каалаган динин тутууну, диний ырым-жырымдарды өткөрүүнү, ошондой эле кайсы динге ишенгендигине (же ишенбегендигине) карабастан, алардын укук жана кызыкчылыктарын коргоону, социалдык адилеттүүлүктү; диний уюмдардын иш-аракетине байланышкан карым-катыштарды жөнгө салат жана коргойт.
Теңир-Тоо
Теңир-Тоо, Ала-Тоо, Тянь-Шань – Орто жана Борбордук Азиядагы тоо системасы. 40° менен 45° түндүк кеңдиктердин, 67° менен 95° чыгыш узундуктардын аралыгынан орун алган. Теңир-Тоонун батыш жагы негизинен Кыргыз Республикасынын, түндүк жана батыш кыркалары Казакстандын, түш.-батыш четтери Өзбек, Тажик Республикасынын, чыгышы Кытайдын аймактарында. Чыгыштан батышка 2450 кмге созулат (КМШнын аймагында 1200 км). Түндүктө Теңир-Тоо Борохоро кырка тоосу аркылуу Жунгар Ала-Тоосу, түштүктө Ысар–Алай тоо системасынын Алай кырка тоосу менен туташат. Теңир-Тоонун батыш бөлүгүнүн түндүк жана түштүк чегаралары болуп адатта Иле жана Фергана өрөөндөрү эсептелет. Чыгыш Тенир-Тоо түндүгүнөн Жунгар, түштүгүнөн Кашкар (Тарим) чуңкурдуктары менен чектелет.
Теңир-Тоо көбүнчө кеңдик же ага жакын багытта созулган тоо тизмектерден турат; борбордук бөлүгүндө гана меридиан багытында жайгашкан тоо (Меридиан кырка тоосу) бар. Бул кырка тоо Батыш (Кыргызстандын аймагында) Теңир-Тоо менен Чыгыш (Кытайда) Теңир-Тоонун табигый чегарасы болуп саналат. Теңир-Тоонун бул бөлүгү Борбордук Теңир-Тоо деп аталып, мында бийик чокулар жайгашкан: Жеңиш чокусу (7439 м), Кантоо (6995 м).
Теңир-Тоо төмөнкү орографиялык облустарга бөлүнөт: Түндүк Теңир-Тоо Кетмен кырка тоосу (бир бөлүгү Кытайда), Иле-Ала-Тоосу, Күнгөй Ала-Тоо, Кыргыз Ала-Тоосунан турат; Батыш Теңир-Тоо Талас Ала-Тоосун, түштүк-батышында ага тутумдаш жаткан Чаткал, Пскем, Угам кырка тоолорун, о. эле Каратоону ичине камтыйт. Фергана өрөөнүн курчаган тоо кыркалар, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталы кошо, кээде Түштүк-Батыш Теңир-Тоо деп да аталат; Кыргыз Ала-Тоосунун жана Ысык-Көл өрөөнүнүн түштүгүндөгү Ички Теңир-Тоо түштүк-батышынан Фергана тоо тизмеги, түштүгүнөн Какшаал тоо тизмеги, чыгышынан Ички Теңир-Тоо Борбордук Теңир-Тоодон бөлүп турган Акшыйрак массиви менен торолгон. Түндүк жана Батыш Теңир-Тоонун тоо кыркалары чыгыштан батышка карай акырындык менен 4500–5000 мден 3500–4000 мге (Каратоодо 2176 мге) чейин жапыздайт; капталдары асимметриялык түзүлүштө: Иле, Чүй, Талас өрөөндөрүнө караган түндүк капталдары узунураак, капчыгайлар менен өтө тилмеленген, салыштырма бийиктиктери 4000 мге чейин жана андан да бийик. Ички Теңир-Тоонун ири кырка тоолору: Тескей Ала-Тоо, Борколдой, Ат-Башы кырка тоолору (4500–5000 мге чейин), Какшаал тоо тизмеги (Данков чокусу 6982 м).
Чыгыш Теңир-Тоодо кеңдик багытында созулган өрөөндөр жана чуңкурдуктар менен бөлүнгөн кырка тоолордун 2 тилкеси даана байкалат. Негизги кырка тоолордун бийикт. 4000–5000 м; түндүк тилкенин тоо кыркалары – Борохоро, Иренхабырга, Богодоула, Карлыктоо 95° чыгыш узундукка чейин созулат. Түштүк тилкеси кыскараак (90° чыгыш узундукка чейин гана); негизги кырка тоолору – Халыктау, Сарминула, Куруктаг. Чыгыш Теңир-Тоонун этектеринде Турпан (тереңдиги деңиз деңгээлинен төмөн, 154 м төмөн жайгашкан). Хами чуңкурдуктары орун алган түштүк тилкесинин аймагында Баграш көлү жаткан тоо арасындагы ойдуң бар.
Теңир-Тоонун геологиялык түзүлүшү
Азыркы учурдагы көз караш боюнча Теңир-Тоонун геологиялык түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрүнүн бири — даана көрүнүп турган субкеңдик багыттагы тектоникалык зоналуулуктун болушу. Ал каледон жана герцин геосинклиналь түзүлүштөрүнүн түндүктөн түштүккө карай закон ченемдүүлүктө мейкиндик жайгашуусу менен мүнөздөлөт. Мында Улутоо — Түндүк Теңир-Тоо (Тяншань) жана Түштүк Теңир-Тоо бүктөлүү системаларына ажыратылат. Кыргызстандын аймагында болгону алардын чыгыш бөлүгү — Түндүк Теңир-Тоо бүктөлүү облусу орун алган. Түштүк Теңир-Тоо бүктөлүү системасы Ортоңку Теңир-Тоо, Чаткал–Курама жана Фергана–Какшаал бүктөлүү облустарын бириктирет.
Геологиялык түзүлүштүн башкы өзгөчөлүктөрүнүн бири — жер кыртышынын үстүнкү бөлүгүнүн ири тектоникалык элементтеринин бирдей эмес мүнөздө болгон аймак жана тик багыт боюнча бир өңчөй эместиги. Дагы бир маанилүү өзгөчөлүгү — аймакта генезиси, созулуп жатышы, морфологиясы, масштабы, геологиялык жашы жана жайгашуу тереңдиги боюнча ар түрдүү тектоникалык жаракалардын көптүгү. Сызыктуу жана дого сымал ийри, тик жаракалар, ошондой эле үстүнө жылышуулар жана региондук тилмеленүү системалары көбүрөөк таралган.
Тектоникалык жаракалардын ушундай системасы менен Кыргызстандын аймагындагы Теңир-Тоо ар кандай өлчөмдөгү блокторго (геосекторлор, геоблоктор ж. б.) бөлүнгөн. Ушул жаракалар боюнча көп кайталанган тик жана түз сызыктуу (горизонталь) кыймылдар болгон. Ири жаракалардын көбү — терең тектоникалык жаракалар; буга жанартоо аппараттарынын, мафиттердин жана ультрамафиттердин аларга топтолушу далил болот.
Кыргызстандын аймагындагы Теңир-Тоонун дагы бир өзгөчөлүгү — ар кандай формада жүрүп, даана көрүнүп турган жаракалар структураларынын болушу. Геологиялык-геофизикалык материалдар жана космостон тартылган сүрөттөрдү дешифрлөөлөрдүн маалыматтары алардын байыркы доордо эле башталып, узак убакыт бою мезгил-мезгили менен өнүккөнүн тастыктайт.
Түндүк Теңир-Тоо
Туруктуу ички геосинклиналь блокторунан түзүлгөн жана аларды масштабы, жайгашуу тереңдиги жана геологиялык жашы боюнча айырмаланган бүктөлүү зоналарга бөлүп турган көп циклдүү бүктөлүү система болуп эсептелет. Блоктор болсо геосинклиналдык процесстерге ургалдуу дуушарланган геосинклиналга чейинки фундаменттин калдыктары (реликтери). Байыркы (рифейге чейинки) платформанын деструкцияланышынын натыйжасында алар Түндүк Теңир-Тоонун геологиялык тарыхында ортоңку массив же туруктуу геоантиклиналдык көтөрүлүү катары чыккан.
Бүктөлүү зоналарынын калыптануусу протерозойдун эң акырындагы геосинклиналдык ийилүүлөр менен байланышкан. Анткени бул учурда субкеңдик багытындагы түз сызыктуу зоналар тоотектердин топтолушу зоналардын бири биринен ажыроосу менен алмашылган. Бул ажыроонун жаралышы, мүмкүн, чегинде ургалдуу жанартоолордун атылышы жүрүп турган рифтер менен байланыштуу болгон. Байкал бүктөлүү доорунда кысылуунун натыйжасында ажыроо зоналары жабылып, чөкмө жанартоо тек катмарларынын топтолушу жана интрузиялардын жиреп чыгышы жүргөн. Каледон этабы алгачкы кембрийде эле башталган. Чөкмөлөрдүн алгачкы палеозойдогу топтолуу алаптарын, көтөрүлүү жана суу жеп оюлуу облустарынын жайгашуу сөлөкөтү жалпысынан мурдагы байкал этабынан бери сакталып калган. Эвгосинклиналдык ийилүү жогоруда айтылган жер кыртышынын чоюлуусунун натыйжасында пайда болгон ажыроолордун начарлаган зоналарын ээлеп калган. Аларда жанартоо тектеринин жана граувактардын калың катмарлары түзүлүп, алар эрте инверсиялык этапта — ордовиктин башталышында бүктөлүүлөргө дуушар болгон. Миогеосинкликаль зоналары эрте инверсиялык кыймылдан кийин ийилүүгө дуушарланган блоктордун четки бөлүктөрүндө жайгашкан.
Соңку ордовикте аяктаган каледондук этап жалпы инверсия жана гранитоиддердин батолит тулкуларынын таралышы менен коштолгон. Орогенез болсо ажыраган структуралардын чегинде континенттик типтеги кыртыштын пайда болушу менен кысылуунун жалпы доорунда жүргөн.
Календондук бүктөлүү зоналарынын ичинен жара кесилиштин мүнөздөрү жана магматизмдин жүрүшү боюнча Чоң Кемин, Киндикташ, Жыргалаң, Борбордук Кыргыз, Суусамыр –Долон жана Карабалта зоналары, алардан башка Макбал жана Аспара геоантиклиналь зоналары, Моюнкум – Нарат ортоңку массиви жана Талас четки массиви ажыратылат. Бүктөлүү зоналарынын ичинен Карабалта зонасы гана миогеосинклиналь, калгандарынын бардыгы – эвгеосинклиналь тибиндеги катмарлар менен мүнөздөлөт.
Ортоңку палеозойдо девон жанартоо алкагын жана кызыл түстөгү терриген мульдаларынын пайда болушуна алып келген чоюлуу кыймылы басымдуулук кылган.
Түндүк Теңир-Тоо жер кыртышынын анча калың эместигин (45–50 км), «гранит» катмары «базальт» катмарына салыштырганда басымдуу кылышы жана гранитоиддердин эң эле көп (аянттын 50 % чамасында) таралышы менен айырмаланат. Негизинен каледон интрузиялары басымдуу, ошондой эле протерозой жана герциндин магма тоотектери да көп учурайт.
Ортоңку Теңир-Тоо
Ортоңку Теңир-Тоо каледон жана герциндеги кыймылдарга ургалдуу дуушарланган байыркы платформанын блогу болуп эсептелет. Каледондун Түндүк Теңир-Тоо жана герциндин Түштүк Теңир-Тоонун бүктөлүү системаларынын ортосунда жайгашкандыктан блок бул системаларда жүргөн геосинклиналдык жана орогендик процесстерге ыраттуу дуушарланган.
Чоюлуу этаптары менен начар дифференцияланган басаңдоочу кыймылдар жана Ортоңку Теңир-Тоонун чегинде адегенде каледондун, андан кийин герциндин структуралык кабаттарынын субгеосинклиналдык (парагеосинклиналдык) катмарларынын пайда болушу байланышкан. Жалпы кысылуу басымдуулук кылган доорлор менен орогендик процесстер байланышкан. Ортоңку Теңир-Тоодо каледон ороген кыймылдары өтө начар болуп, алар негизинен кандайдыр бир олуттуу магматизм болбой эле аймактын жалпы көтөрүлүүсүнөн байкалган. Герцин орогенези Ортоңку Теңир-Тоо үчүн аяктоочу болуу менен өтө ургалдуу жүргөн, жанар тоо жана терриген молластарынын кеңири өнүгүшү жана гранитоид интрузияларынын пайда болушу менен бүткөн. Убакыт боюнча Түштүк Теңир-Тоонун герцин геосинклиналындагы бүктөлүү жана орогенез, анын чегинде континенттик типтеги жер кыртышынын калыптануу процесстери менен байланышкан. Ортоңку-соңку карбон жана пермь мезгилдериндеги орогендик кыймылдар менен монцонит-гранодиорит (соңкөл жана сандалаш-чаткал комплекстери), гранодиорит (теректи жана кызылсай комплекстери) жана лейкогранит (чаарташ жана арашан комплекстери) курамындагы интрузиялардын таралышы байланышкан.
Ортоңку Теңир-Тоонун чегинде Көөлү – Сарыжаз геоантиклиналь зонасы (бул зона каледон этабында эле туруктуу көтөрүлүү облусу катары калыптанган) жана Жетим, Көкирим жана Нарын бүктөлүү зоналары ажыратылат. Биринчи эки зона жашы боюнча каледондук, ал эми Нарын зонасы герциндик болуп эсептелет. Ортоңку Теңир-Тоо Түндүк Теңир-Тоодон жер кыртышынын бир кыйла калыңданышы (50–55 км) жана каледон интрузияларынын жоктугу менен айырмаланат.
Касан-сай
Касан-сай — Чаткал кырка тоосунун түштүк-чыгыш капталынан башталган суу. Ала-бука районун аймагында. Узундугу 75 км, алабынын аянты 17 80 км2.
Жогорку агымында Чаткалды сай аталып, өрөөнү кууш. Касан-сай кыштагынын четинде түштүктү карай агып, Нарын дариясына жетпей сугатка бөлүнүп кетет. Өрөөнүндө Ортотокой суусу курулган (1947). Ортоңку жана төмөнкү агымы адырлуу ойдуң менен агып, Төрөкоргон кыштагынан арысалааларга жана каналдарга бөлүнөт.
Ири куймалары: Терек, Өрүктү жана Ала-бука. Төмөнкү агымында Кукумбай, Чуст, Ак-сай ж.б. каналдар курулган. Жылдык ортчо чыгымы 11,7 м3/сек, эң көбү июнда(53,1 м3/сек), эң азы мартта (2,16 м3/сек) байкалат. Апрелде кирип, октябрда тартылат. Жээгинде Касан-сай, Төрөкоргон, Каттаган, Кукумбай кыштагы жайгашкан.
Билим берүүнүн сапаты
Билим берүүнүн сапаты – билим берүү процесси кандай болууга тийиш жана ал кандай максат үчүн кызмат кылуусу керек деген коомдо орун алган түшүнүктөргө билим берүү процессинин, анын натыйжаларынын ылайык келүүсүнүн чен-өлчөмүн туюндуруучу интегралдык мүнөздөмө.
Билим берүүнүн сапаты азыркы учурда анын социалдык эффективдүүлүгүн шарттоочу төмөнкү факторлор: ишмердиктин бул же тигил чөйрө-сүндөгү руханий маданияттын жана тажрыйбанын мыкты жетишкендиктерин камтыган мазмун; педагог кызматкерлердин жогорку кесиптик чеберчилиги; жаңы педагогикалык технологиялар жана аларга ылайык келүүчү материалдык-техникалык жабдуулар; калктын билим алууга болгон муктаждыгынын толуктугу аркылуу аныкталат.
Жаңы федоров (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Жаңы федоров — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Ашкадар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 355 киши. Почта индекси — 453142, ОКАТО коду — 80249816001.
Адал алуучу
Адал алуучу – ажыратып берүүгө акысы жок башка бирөөдөн, аны билбей, же аны билүүсү мүмкүн болбой туруп, бекерге эмес мүлк алган адам. адал алуучу ал мүлктү ээси же ал тарабынан ээлик кылууга берилген адам жоготуп ийген шартта, же андан же мындан уурдалып кеткенде, болбосо алардын эркинен тышкары ээликтеринен чыгып кеткенде кайра талап кылынышы мүмкүн. Акча, ошондой эле көрсөтүүчүнүн баалуу кагаздары адал алуучудан кайра талап кылынышы мүмкүн эмес. Эгер мүлк аларды берүүгө акысы жок адамдан бекер алынган болсо, менчик ээси баардык шарттарда кайра талап кылууга акылуу.
13 Февраль (Бирдин айы)
13-Февраль - Григорий календары боюнча 44-күнү, жылдын аягына чейин 321 (толук жылда 365) күн бар.
Эл аралык космос бекети
Эл аралык космос бекети, кыск. ЭКБ (англ. International Space Station, кыск. ISS) - көп максаттуу космос изилдөө комплекси катары колдонулган орбиталдык башкарылуучу бекет. ЭКБ - төмөнкү 14 өлкө катышкан биргелешкен долбоор: АКШ, Орусия, Жапония, Канада жана ЕБ космос агенттигине кирген Белгия, Германия, Дания, Испания, Италия, Голландия, Норвегия, Франция, Швейцария, Швеция. Башында катышуучулардын курамында Бразилия жана Улуу Британия да болгон.
Ноу-хау
Ноу-хау (Know-how - кандай экенин билем) - белгилүү бир буюмду даярдоо, өндүрүү процессин, технологиясын ж. б. кайрадан түзүү үчүн зарыл болгон техникалык билимдерди, шыктарды, коммерциялык ж. б. маалыматтарды белгилөө. Ноу-хау термини документтер менен алмашууну, кызматкерлерди окутууну, адистерди катыштырууну көздөгөн эл аралык макулдашууларда, келишимдерде колдонулат.
Эл аралык космос бекети
ЭКБ Королевдогу Космос учууларын башкаруу борборунан - Орусия сегменти, Хүстондогу Линдон Жонс атындагы Учууларды башкаруу борборунан - АКШ сегмети менен башкарылат. Европанын "Колумбус" жана Япониянын "Кибо" лабораториялык модулдарын Европа космос агенттиги (Германия, Оберпфаффенхофен) менен Жапониянын аэрокосмос изилдөөлөрү агенттиги көзөмөлдөйт. (Жапония, Цукуба ш. ) Борборлор ортосунда тынымсыз маалымат алмашуу жүрүп турат.
Ельцовка (Сосновка куймасы)
Ельцовка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосновка дарыясынын оң жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Красный Яр (Иглин району, Башкыртстан)
Красный Яр — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Красновосход айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 88 киши. Почта индекси — 452408, ОКАТО коду — 80228830007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Вадо (Нү-Мексико)
Вадо (Нү-Мексико) (Vado) — Нү-Мексико штатынын Don Ana округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3003 киши. Болжолдуу аянты - 7.7 км². FIPS коду — 35-81590.
Асыл тукум китеби
Асыл тукум китеби — тукумдун жылдык белгилерине туура келген мал катталуучу документ; асыл тукум ишин уюштуруудагы мамлекеттик маанилүү иш чара. Китеп айрым чарбаларда ар кайсы мал тукуму боюнча иштеген селекционерлердин ишин чагылдырат. Анда уй, кой, жылкы, эчки жана башкалардын таза тукумдагысы катталат. Ар бир тукум үчүн өзүнчө китеп болуп, элита жана 1-класстын талабына (мал бонитировкалоо нускамасы боюнча) туура келген асыл тукум мал катталат. Анда ошол мал (төл) алынган асыл тукум мал чарбасы жазылып, малга катар номер жана марка берилет.
Гидрохинон
Гидрохинон, n-диоксибензол – мол. масс. 110,11, ачык боз түстүү кристалл; 169-171оС балкып эрип, 285-287оС кайнайт; тыгызд. 1,358. Бензолдо, муздак сууда начар, ысык сууда, спиртте, эфирде жакшы эрийт. Г. суудагы эритмеси абада окистенип, күрөң, кочкул түскө өзгөрөт: окистенүүдө алгач хингидронго анан п-хинонго айланат. Г. күчтүү калыбына келтиргич. Г. биринчи жолу 1844-ж. Вёлер хинондон алган; техникада п-фенолсульфок-таны (же п-хлорфенолду) щелочтор менен (катализатор - жез туздары же КI) балкып эритүү ж. б. ыкмалар менен алынат. Г. сүрөт ишинде, орг. боёктор синтездөө, аналитикалык химияда калыбына келтиргич катарында кеңири колдонулат.
Биргелешкен ишкана
Биргелешкен ишкана - катышуучу өлкөлөрдүн менчиктеринин негизинде түзүлгөн жана өз ишмердигин биргелешип башкаруу, чарбалык эсеп жана пайданы катышуучулар ортосундагы келишимге ылайык бөлүштүрүү жолу менен жүзөгө ашыруучу ишкана. Биргелешкен ишкана атамекендик жана чет өлкөлүк өнөктөштөрдүн капиталын салуунун негизинде түзүлөт жана чарба ишмердигин биргелешип жүргүзөт. Биргелешкен ишкана жаңы продукция өндүрүшүн, пайдалуу кенбайлыктарын өздөштүрүү жана башка максатта түзүлөт. Биргелешкен ишкана өлкөнүн экономикасына чет өлкөлүк капиталды тартууга, пайдаланылбай жаткан ресурстарды тез өздөштүрүүгө, керек продукцияны чыгарууну көбөйтүүгө жана анын натыйжалуулугун жогорулатууга, алдыңкы техниканы жана технологияны үйрөнүүгө мүмкүнчүлүк берет. Катталгандан кийин биргелешкен ишкана юридикалык жактын укугуна ээ болот. Биргелешкен ишкананы башкаруу үчүн башкарма, дирекция жана текшерүү комиссиясы түзүлөт. Биргелешкен ишкана уюштуруу документтеринде каралган учурда жана тартипте, ошондой эле анын ишмердиги максаттарына жана милдеттерине жооп бербесе жоюлушу мүмкүн.
Гамбург
Гамбург ― Германия Федеративдик Республикасындагы шаар. Өзалдынча административдик-аймактык бирдикти Гамбург жерин түзөт. Эльба дарыясынын боюнда, Түндүк деңизинен 100 км аралыкта жайгашкан. Калкы 1,7 млн (2006); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Берлинден кийинки 2-шаар. Жолдор тоому. Өлкөнүн башкы деңиз жана дарыя порту. Эл-аралык аэропорту бар. Эльба-Траве каналы аркылуу Балтика деңизиндеги Любек порту менен байланышат. Ири өнөр жай, соода, финансы жана маданий очок. Кеме жана авиакуруу, электр-техникалык, нефть ажыратуу, Химиялык, жеңил, тамак-аш-татымал, түстүү металлургия, кино өнөр-жайы, метрополитен, университет, ядро изилдөө институту, мамлекеттик опера театры иштейт. Гамбургдагы суу астындагы тоннел аркылуу Стокгольм Лиссабон автострадасы өтөт. Альтон (Түндүк Германиянын маданияты жана тарыхы), этнографиялык, Кунстхалле, искусство жана кол өнөрчүлүк музейлери, скульптор жана жазуучу Эрнст Барлахтын үйү бар. 9-кылымдарда Улуу Карл тарабынан чеп катары негизделген. Орто кылымда ганзалардын башкы шаары болгон. 1510 жылдан эркин империя, 1815-1933-ж. эркин шаар. Кыштан салынган готика стилиндеги Ыйык Пётр (11-к.), Ыйык Екатерина (14-15-к.), Ыйык Иаков (14-к.) чиркөөлөрү сакталган. Г. 17-кылымдардан музундугу маданияттын ири борбору. 1975-жылдан «Балет күндөрү», 1985-жылдан кыска метраждуу фильмдердин фестивалдары болуп турат. 1974-, 2006-ж. футбол боюнча дүйнөнүн чемпионаты өткөрүлгөн. Гамбург жашыл шаар (шаардын аймагынын 40%тен ашыгын бакча, парк, аянттар, токой ээлейт). «Плантен унд блумен» паркы (рекреация объектиси) шаардын Түндүк бөлүгүндө жайгашкан. Көпүрөлөрдүн саны боюнча (2200дөн ашык) дүйнөдөгү шаарлардын ичинен алдыңкы орунду ээлейт. Балык базары (порттун аймагында), Хагенбек зоопаркы (1907) иштейт. Немистин улуу композиторлору И. Брамс жана Я. Мендельсон ушул шаарда төрөлгөн.
Краспедосомалар
Краспедосомалар (лат. Craspedosoma) — көп аяктуу жандыктардын бир уруусу.
Адам укугунун ажырагыстыгы
Адам укугунун ажырагыстыгы – демократиялык өлкөлөрдөгү конституциялык түзүлүштүн жана адамдын конституциялык-укуктук статусунун байтүп принциптеринин бири. Ал адамдын укугу ага төрөлгөндө эле таандык болорун жана табигый мүнөзгө ээ экенин, мамлекет ага кепил болорун жана аны ишке ашырууну жөнгө саларын билдирет.
Бирдей бөлүштүрүү мыйзамы
Бирдей бөлүштүрүү мыйзамы ― статистикалык физиканын теоремасы. Термодинамикалык теңсалмактуулук абалындагы статистикалык система үчүн ар бир которулуу жана айлануу эркин даражасына, кинетикалык энергия, ал эми ар бир термелүү эркин даражасына энергия туура келет. Ал жакындатылган теорема, ал квант эффектиси орчундуу учурда (термелүү эркин даражасында) бузулат. Бирдей бөлүштүрүү мыйзамы жогорку температурадагы көп атомдуу газдардын жана катуу нерселердин жылуулук сыйымдуулуктарынын чектүү маанилерин оңой баалоого мүмкүндүк берет.
12 Февраль (Бирдин айы)
12-Февраль - Григорий календары боюнча 43-күнү, жылдын аягына чейин 322 (толук жылда 365) күн бар.
Союз (космос кемеси)
"Союз" - көп орундуу, башкарылуучу совет жана орус космос кемелеринин серияcынын аты. Кемени иштеп чыгуу совет ай программасы үчүн С.П. Королевдун жетекчилиги астында 1962-жылы 1-Өзгөчө конструктордук бюродо башталган. Кемедеги заманбап өзгөрүүлөр орбитага үч адамдан турган экипаж жеткирүүгө мүмкүнчүлүк берет. Кемени иштеп чыккан жана өндүргөн - "Энергия" РККсы.
Бул сериянын кемелери 130дан ашык учуу аткарып, космостуу өздөштүрүү боюнча совет жана орус башкарылуучу программаларынын негизги бөлүгү болуп калышкан. 2011-жылы Спейс шаттл программасы жыйынтыкталгандан кийин бул кемелер Эл аралык космос бекетине экипаж жеткирүүчү жалгыз каражат болуп калды.
Жоржия
Жоржия - Америка Кошмо Штаттарынын бири.
Пиль-Кы дарыясы
Пиль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тэкодель-Кы дарыясынын оң жээгинен 112 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Гидроциклондор
Гидроциклондор борборго умтулуучу күч негизинде суспензияны ар түрдүү фракцияларга бөлүү, тундуруу, суюк фазаны газдан арылтуучу жана бөлүүчү аппараттар. Бөлүнө турган суюктуктар тангенциалдык абалда берүүдө борборго умтулуучу күч негизинде белгилүү талаа пайда болот. Тыгызд. чоң, башкача айтканда концентрациясы көп заттар конустук цилиндр каптал бетине тартылат, ал эми ядродогу суюктук (газдар) акырындап катуу бөлүкчөдөн арылып, аппарат үстүнкү жагынан, катуу заттар алдынан чыгарылат. Диаметри 10-2000 мм, өндүрүмдүүлүгү 0,05-4000 м3/с Г. кендерди байытууда, иштетүүдө кеңири колдонулат.