cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жип ийрүүчү машина
Жип ийрүүчү машина – алдын ала созулуп даярдалган буладан (бош чыйратылган жоон шоонадан) жип даярдоочу механизм. 16-кылымда ийикке бекитилген туткалуу саксон дөңгөлөгү пайда болгон. Ийрилген жип чыгырыкка түрүлгөн. Алгач саксон дөңгөлөгү кол менен, кийин суу же шамал кыймылга келген. 1760-ж. англиялык ойлоп тапкыч Р. Аркрайт жип ийрүүчү жана созуучу жабдуу жасаган. 1767-ж. англиялык инженер Ж. Харгривс көп ийиктүү, ал эми 20-кылымда анын ордуна шакектүү Жип ийрүүчү машина ойлоп тапкан. Ал ийрүүчү түйүндөн жана дайыма айланып туруучу тик ийиктен турат. Жип ийрүүчү машина үч технологиялык процессти аткарат: шоона ичкертилет, чыйратылат жана түрүүчү механизм жипти кагаз патронго же чыгырыкка түрөт. Машина үзгүлтүксүз жана мезгилдүү иштөөчү болуп бөлүнөт. Үзгүлтүксүз иштөөчү машина созуу, чыйратуу жана башка иштердин бир мезгилде аткарат. Мезгилдүү иштөөчү созуу менен чыйратууну мезгили менен түрүүгө алмаштырып иштейт. Иштелүүчү буланын түрүнө жараша кебез, зыгыр буласын, жүндү тарап жана жибек калдыктарын ийрүүчү болуп бөлүнөт. Ар бир машинада 200дөн 500гө чейин ийик орнотулат. Ийиктер тегерек, мүйүз сымал, калпак жана центрифуга түрүндө жасалат. Азыркы учурда негизги ийрүүчү түйүнү чакан центрифуга болгон пневмомех. Жип ийрүүчү машиналардын бардык түрлөрү микропроцессордук башкаруу, сырьё берүү, жиптин үзүлгөн жерин байлап жана улап коюу, ошондой эле даяр ийрилген түрмөктү алуу үчүн автоматтык система менен жабдылган. Мындай Жип ийрүүчү машинасы жасалма жип алууда да пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Гүлмайрам Момушева
Момушева Гүлмайрам (1948-ж. т., Аксуу району) - ырчы. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1976). Кыргыз Республикасынын эл артисти (2020). 1966-85-ж. Т. Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясында К. Орозов атындагы кыргыз эл аспаптар оркестринин солисти.
Ырчынын өздүк репертуарын обончулар Ү. Сыдыковдун «Күн чыгашым», «Махабат», С. Жумалиевдин «Жаңы жылды тосолу», «Толкундар», К. Эралиеванын «Ак куулар сени сагынар», Р. Абдыкадыровдун «Койчунун ыры», М. Акматовдун «Мөлтүр шаарым», Э. Мааданбековдун «Балама» ж. б. ырлары ээлеген. Ал кыргыз ырларынан башка орус, түрк, белорус ж. б. элдердин ырларын чебер аткарган. Шериктеш өлкөлөрдө жана Сирия, Дания, Түркия ж. б. чет өлкөлөрдө гастролдо болгон.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
28-апрель
28-апрель — Григорий календары боюнча 118-күнү (толук жылда 119), жылдын аягына чейин 247 күн бар.
Говсувар
Говсувар (башка аталышы Орто-Боз) — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Ак-Татыр айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 762 киши (2009-жылы).
Ималай
Ималай, Ымалай — топоним. Эпостун "Манас" баатыр өзү катылган Шоорук канды жеңип, Акылай деген кызын тартууга алганы” окуясында: “Күн чыгышы Ималай, Шолорду да жердеген Шооруктун эли бир далай” (Сагымбай Орозбаков, 2. 203),— деп Шоорук кандын эли И-ды жердегени айтылат. Географиялык реалияда Гималай — жер шарындагы эң бийик тоо системасы; Тибет тайпак тоосу (түндүгүндө) менен Инд-Ганг түздүгүнүн (түштүгүндө) аралыгында.
Нарын өрөөнү
Нарын өрөөнү - Нарын дарыясынын алабындагы өрөөндөр тизмеги; Жогорку Нарын өрөөнү, Ортоңку Нарын өрөөнү, Тогуз-Торо ойдуңу, Кетмен-Төбө өрөөндөрү кирет.
Магний бромиди
Магний бромиди, MgBr2, суудагы эригичтиги: 101,5г (20оС),125,6г (100оС). 42,7оС 0,83оС чейинки аралыкта суудагы эритмесинен дигидрат, 0,85оС жогору гексагидрат түрүндө кристаллдашат. Спиртте эрийт,уюлдуу орг. эриткичтер менен сольваттар пайда кылат. MgO же MgCO3 Br2 менен NH3 катышуусунда өз ара аракеттенишинен алынат.
Деңиз түрпүчөлөрү
Деңиз түрпүчөлөрү — былпылдактардын бир тобу.
Колго үйрөтүү
Колго үйрөтүү - жапайы айбандарды акырындык менен колго үйүр алдыруу процесси. Натыйжада, алар үй айбандары болуп чыгат. Табиятта жапайы айбандардын таралган түрлөрүнүн көптүгүнө карабастан, адам баласы өзүнүн жашоо процессинде алардын бар болгону 60ка жакын түрүн гана колго үйрөтө алган. Бакмалаштыруу мезолит жана неолит доорунда башталат. Изилдөөчүлөрдүн пикиринде, эң алгач адам баласы колго итти үйрөткөн. Андан соң чочко, андан кийин эчки, кой колго үйрөтүлгөн. Жылкынын колго үйрөтүлгөн жери азыркы Түркиянын аймагы болуп эсептелет. Маалыматтар чочконун Кытайда колго үйрөтүлгөнүн тастыктайт.
Осокорки
Осокорки — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгсындагы станциясы. 1992-жылы 30-декабрьда ачылган.
Юрга (Тобыл куймасы)
Юрга — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын оң жээгинен 289 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 127 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Иван Панфилов
Панфилов Иван Васильевич (1892, Саратов облусу, Петровск ш.–1941) – Советтер Союзунун Баатыры (1942), генерал-майор (1940).
1918-жылдан Кызыл Армияда кызмат өтөп, Граждандык согушка (1918–20) катышкан.
1923-жылы Киевдеги бириккен жогорку аскер окуу жайын бүтүргөн. 1938–41-жылы Кыргыз ССРинин аскер комиссары.
1941-жылы июлдан Улуу Ата Мекендик согушта Түндүк-Батыш, Батыш фронтторунун 316- аткычтар дивизиясынын командири. Октябрь, ноябрь айларында анын дивизиясы Москваны коргоодо эрдик көрсөткөн (к. Жыйырма сегиз баатыр панфиловчулар). Согушта курман болгон.
Момункулов Жумаалы
Момункулов Жумаалы (1937-ж. т., Талас району) - музыкант. «Кыргыз композиторлорунун фортепьянолук чыгармалары» аттуу окуу китептин автору жана түзүүчүсү. «Ч. Айтматовдун чыгармалары сахнада», «Байыркы Кыргызстан», «Балдардын музыкалык билими», «Музей жана мезгил», «Музей. Жаңы формация: салттуулук жана жаңылануу» ж. б. китептердин, ондогон макалалардын автору.
«Кыргыз Республикасынын маданият эстеликтерин колдонуу жана сактоо жөнүндө» Мыйзамдын долбоорлорун иштеп чыгууга катышкан. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамотасы, «СССР маданиятынын отличниги», «Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги» деген төш белгилер менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Багынычсыз байланыш
Багынычсыз байланыш (паратаксис, координация) - жөнөкөй сүйлөмдүн мүчөлөрүнүн ортосундагы жана татаал сүйлөмдүн тутумундагы предикативдик бирдиктердин (сүйлөмдөрдүн) ортосундагы байланыштын бир түрү. Багынычсыз байланыш грамматикалык жактан бирдей, барабар компоненттердин ортосунда түзүлөт. Мында компоненттер мааниси, грамматикалык табияты жагынан бири экинчисине багынычтуу, көзкаранды эмес, бирдей даражада байланышып турат. Багынычсыз байланыш тең байланыштагы татаал сүйлөмдү түзгөн синтаксистик бирдиктердин жана сүйлөмдүн бир өңчөй мүчөлөрүнүн ортосунда болот. Компоненттердин грамматикалык жактан бирдейлигин, көзкарандысыздыгын алардын маанилик жактан көзкарандысыздыгы менен чаташтырбоо зарыл. Маанилик (мазмундук) жактан алганда, Багынычсыз байланыштагы компонентер өзара байланышта турат. Компоненттердин ортосундагы Багынычсыз байланыш интонациянын жана байламталардын жардамы менен ишке ашат; компоненттердин орун алмашуусу алардын маанисин өзгөртпөйт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Күзүк
Килем токууда жана өрмөк согууда улам аркак өткөрүлгөн сайын үстүңкү — эркек жиптеринин ар биринин арасы менен астыңкы — ургаачы жиптерин өткөрүп, астын-үстүн кылып алмаштырып туруучу бөлүгү. Килемде эриш жип бүт бойдон жүгүртүлүп бүтүп өрмөктүн эриш жиби жүгүртүлүп жатканда күзүк өтөт. Эриш жиптердин ургаачылары күзүккө илинет да, эркек жиптери илинбейт. Өрмөкчү, килемчи адыргыны өзүн көздөй тартып кырынан тургузганда, эркек жип күзүк жиптин арасы менен өөдө чыгып, адыргыны жалпагынан ары жылдырганда ургаачы жиптин арасы менен төмөн түшүп турат. Күзүктөлгөн эриштерди көтөрүп согууга даярдоо үч бут мара болот. Эриштин эки тарап жыш жиптери бат-бат алмашып, арасына аркакты кысып алат. Килем менен өрмөктүн токулган бөлүгү жылган сайын күзүк да, күзүк көтөргүч мара да (можу, иймек) күйөөнү көздөй жылдырылат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Йоханнес Дидерик Ван дер Ваальс
Ваальс, Ван дер Ваальс (van der Waals) Йоханнес Дидерик (23.11.1937, Лейден 9.3.1923, Амстердам) нидерландиялык физик. Лейден Университетинин эркин угуучусу (1862-65). Амстердам Университетинде профессор. Илимий иштеринин басымдуу бөлүгү молекулярдык физика жана төмөнкү температурадагы физикалык кубулуштарга арналган (1873), реалдуу газ абалынын теңдемесин чыгарган (Ван дер Ваалъс теңдемеси). Бинардык эки фазалуу кошулмалар теориясын (1890) жана капиллярдуулуктун термодинамика теориясын (1894) иштеп чыккан. Электролиттик диссоциация жана гидростатика боюнча изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1910). Эмгеги: Курс термостатики. М., 1936. Ч. 1 2 (Ф. Констамм менен бирге).
Магний иодиди
Магний иодиди, MgI2 – кристаллдык зат. Сууда эригичтиги 129,8г (20оС), 187,5г (80оС). Суудагы эритмесинен 43оС төмөнкү темп-рада октагидрат, 43оС жогору гексагидрат түрүндө кристаллдашат. Уюлдуу орг. эриткичте жакшы эрийт. MgO HI менен өз ара аракеттенишүүсүнөн алынат.
Деңиз дандары
Деңиз дандары (лат. Balanidae) — рак сымалдуулардын бир тукуму.
Tremulous
Tremulous — 3D атышмай оюн.
29-апрель
29-апрель — Григорий календары боюнча 119-күнү (толук жылда 120), жылдын аягына чейин 246 күн бар.
Диен углеводороддору
Диен углеводороддору, алкадиендер бир эле молекулада эки кош байланышы бар чексиз углеводороддор. Чектүү углеводороддорго салыштырганда алардын молекуласында 4 суутек атому кем болуп, жалпы формуласы CnH2n-2. Молекулаларда кош байланыштардын жайгашышына жараша үчкө бөлүнөт. 1. Кош байланыштары катарлаш жайгашкан диен углеводороддорунда эки кош байланыш бир көмүртек атомунда жайгашат, мисалы, аллендер CH2= =C=CH2. 2. Кош байланыштар бир жөнөкөй байланыш менен кезектешип жайгашкан, мисалы, дивинил CH2=CH-CH=CH2. 3. Кош байланыштар бир нече жөнөкөй байланыштар менен ажыратылган, мисалы, пентадиен CH2=CH-CH2-CH= =CH2. Булар эки кош байланышы болгондуктан, кошулуу реакциясына кирет. Эгерде 1,3бутадиенге бромдун молекуласын таасир этсе, алар 1жана 2-көмүртек атомуна кошулбастан, 1жана 4-көмүртек атомдоруна кошулуп, 2жана 3-көмүртек атомдорунун ортосунда жаңы кош байланыш пайда болот: CH2=CH-CH=CH2+Br2^ ^CH2Br-CH=CH-CH2Br. Диен углеводороддору оңой полимерленип, ири молекулалуу бирикмелерди пайда кылат. Алар алкандарды же алкендердп каталпзатордун катышуусунда дегидрлөөдөн алынат. Өнөр жайда негизинен синтездик каучуктарды, чайырларды, полиамид булаларын, лактарды, боёкторду, дары-дармектердп жана башка алууда колдонулат.
Магний
Магний (лат. Magnesium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIА группа элементи. К.н. 12. Ат. м. 24,312. Жаратылышта М-дин туруктуу 3 изотобу белгилүү: 24Mg,(78,6%), 25Mg,(10,11%), 26Mg(11,29%). Жасалма М-дин 3 радиоактивдүү изотобу бар. 1808-ж. Деви магнезий анализдөө үчүн аны жогорку темп-рада эритип электролиздөөдөн жаңы элемент алган, аны М. деп атаган. Алынган металл таза эмес болгон. Таза М. 1829-ж. алынган. М. – ак, күмүш түстүү, өтө жеңил металл, эрүү темп-расы 6510С; кайноо темп-расы 11070С, тазалыгы 99,9 %, тыгызд. 1,739 г/см3. М. жер кыртышынын массасы б-ча 2,10 % түзүп, көптүгү жагынан элементтер арасында 6-орунда турат. М. 200 жакын минералдар курамында кездешет. Өндүрүштө М. 3 минерал: магнезит, доломит жана карналиттен алат. М. деңиз сууларында туз түрүндө кездешет. Мис., ар бир кубометр деңиз суусунда 4 кг магний болсо, жер шарындагы сууда орто эсеп менен 6×1016 т болот. М. өсүмдүктөр хлорофиллинин курамында болуп, өсүмдүк өсүшү үчүн керек татаал орг. заттар (крахмал, кант ж.б.) фотосинтездөөгө катышат. Ошондуктан М. болбосо хлорофилл, хлорофилл болбосо жашоо болбойт. Хлорофилл курамында М. саны 2 % жетет. Эгерде жер шарындагы өсүмдүк курамындагы магнийди эсептесек анын массасы 100 млрд. т болот. М. жаныбарлар бардыгында бар. Эгерде кишинин массасы 60 кг болсо анын 25 г М. болуп саналат. М. алуунун эки ыкмасы бар: Кургатылган MgCl2 же карналлитке аз өлчөмдө натрий, калий, кальций туздарын кошуп 720-7500С эритип электролиздөө (электролиттик). Экинчиси доломитти же MgO көмүр, кремний, алюминий жардамы менен калыбына келтирүү (металлотермиялык).
1) MgO + C t ® Mg + CO; 2) 2MgO + CaO + Si ® CaSiO3 + 2Mg. Алынган металл таза болбогондуктан аны 2-3 жолу вакуумда сублимациялоодо тазалыгы 99,999 % жетет. Бирикмелерде М. дайыма II валенттүү, өтө активдүү, абада тез окистенгендиктен, металлды андан ары сактоочу жука кабыкча MgО менен капталат. Бул кабыкча 3500С чейин гана туруктуу. Темп-ра 600-6500С жеткенде магний күйүп, М. оксидин (MgO), азот менен нитридин (Mg3N2) пайда кылат. М. суутек, галогендер же күкүрт, SO2, N2S менен ысытууда гидрид, галогенид жана сульфид пайда кылат. М. башка элементтер менен болгон бирикмелери да бар. М: Mg2Si, Mg2Si2, Mg3P2, Mg3As2, Mg2Sb3. Буларга к-талар эритмелери менен таасир эткенде газ түрүндөгү уулуу заттар бөлүнүп чыгат (силан, фосфин, арсин жана стибин). Концент. күкүрт к-тасында же анын азот к-тасы менен болгон аралашмасында, о. эле щелочтор эритмесинде эрибейт. Бирок аммоний же NaHCO3 суудагы эритмесинде жакшы эрип комплекстүү катиондору [Mg(NH 4)2]+2 пайда кылат. М. туздары түссүз келип, сууда эрибегендери да болот. Мис., MgF2, MgCO3, Mg3(PO4)2 ж.б. Сууда эрүүчү туздарына щелочторду таасир этүүдөн М. гидроксиди чөкмө түрүндө алынат. М. Al, Zn, Mn ж.б. куймалары жеңилдиги, бекемдиги, коррозияга туруктуулугу менен маанилүү. М. оор машина жана самолёт куруу ө. ж-да, медицинада колдонулат.
Жиптик өрөөнү
Жиптик өрөөнү – Ак-Буура суусунун алабынан орун алган кооз өрөөн. Алай кырка тоосунун тармактарынын аралыгында меридиан багытына жакын жайгашкан. Узундугу 40 кмдей, туурасы 5 кмге чейин. Орточо бийиктиги 2800 м, эң бийик жери 3900 м, жапыз жери 2100 м (Кожокелең). Өрөөндүн капталдары тик, аскалуу келип, негизинен палеозойдун акиташ теги, төмөнкү бөлүгү бор менен палеогендин кызыл түстүү конгломератынан, неогендин кум-чополуу тектеринен турат. Ой-Тал, Мазар жана башка каптал өрөөндөрдө бул тектердин калыңдыгы 100–150 мге жетип, тар каньондорду (шаңшаарларды) пайда кылат. Өрөөндүн жогорку бөлүгү корумдар, байыркы мореналар, суу чөгүндүлөрү менен капталган. Кышы суук, жайы мелүүн. Январдын орточо температурасы – 8–10°С, июлдуку 15–16°С; жылдык жаан-чачыны 300–500 мм. Негизги суулары: Жиптик, Кайыңды. Өрөөн түштүк-чыгыштан түндүк-батышка жантайыңкы болгондуктан, суулары шар агат. Бөгөттөр, шаркыратмалар көп. Негизинен арча токою, шалбаа басымдуу; түзөң бөлүгү маданий ландшафт. Өрөөндө Кожокелең кыштагы жайгашкан.
Ком
Ком - төөнүн токулгасы. Комдун көлөмү бир тутамдай жоон келген, узундугу 2 м. чамалуу узун ком жыгач болгон. Анын эки чети 15-20 см, орто жери 30-40 см. жазы, узуну болсо 120-140 см. келген калың сызма же кайыш менен бириктирилген. Алардын алдыңкы бети 2-3 кат кийиз менен ичмектелген. Төөнүн эки өркөчү комдун эки тешигинен өткөрүлүп токулган. Ком оймо-чийме, сайма жана башка менен кооздолгон. Кыргыздар кээде боз үйдүн уугун же керегесин ком жыгач катары пайдалана билишкен.
Кыргыз Республикасынын Билим Берүү Министрлиги
Кыргыз Республикасынын Билим Берүү Министрлиги - билим берүү боюнча бирдиктүү мамлекеттик саясатты жүргүзүүчү, билимдин сапатын, жарандарынын билим алууга башмыйзамдык укугун аткаруучу-тескөөчү иштемдүү мамлекеттик башкаруунун борбордук органы. Министрликтин башкы максатына улуттук жана адамзат (бүткүл дүйнөлүк) баалуулуктарынын негизинде, илим менен тажрыйбанын жетишкендиктерине таянып инсандын калыптанышына, өнүгүшүнө жана профессионалдык калыптанышына багытталган билим берүү боюнча эффективдүү аракеттеги тутумду түзүү, маданий баалуулуктарды келечек муундарга сактоо жана өнүктүрүү кирет.
- атуулдардын милдеттүү негизги билим алууга конституциялык укуктарын камсыз кылуу;
- билимдин сапатын камсыз кылуу;
- билим берүү мекемелеринин туруктуу өнүгүшүн камсыз кылуу.
Министрликтин негизги иштемдери:
- билим берүү иштеринде тескөөчү-жөндөөчү куралдарды иштеп чыгуу;
- билим берүү тармагында стандартты калыптандыруу жана өнүктүрүү; - билим берүү иштерин көзөмөлдөө.
Министрлик Кыргыз Республикасынын мамлекеттик герби тартылган, аталышы мамлекеттик жана официалдуу тилде жазылган мөөрү, банктык жана финансылык мекемелерде эсеп счету бар, юридикалык жак болуп эсептелет.
Конуш
Конуш - көчмөнчүлүктө төрт түлүк малга жайыттуу, боз үй түшүүгө оңтойлуу, мал түнөтүүгө жайлуу, отун-суусу жакын түзөңчө жер. Көчүп кеткенден кийин ээн калган конуш - журт.
Кыргыз Республикасынын Билим Берүү Министрлиги
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Позняки
Позняки — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгсындагы станциясы. 1994-жылы 28-декабрьда ачылган.
Баскак
Баскак - Чынгыз хандын каратып алган элдердеги ишенимдүү өкүлү. Аны даруга (моңголчо мөөр ээси) деп да аташкан. Басып алынган элдердин кирешесинин ондон бир бөлүгү хан казынасына жана он адамдан бирөө хан аскерине алынууга тийиш болгон. Монголдор каратып алышкан жерлерде жергиликтүү элдердин өкүлдөрүн башкаруучу кылып дайындоо менен аларды көзөмөлдөп туруу жана салык чогултуу үчүн хан чөйрөсүнөн чыккан атайын адамдар баскактар дайындалган. Баскак системасы 1252-ж. эл каттоонун жүрүшүндө киргизилген. Баскактын карамагында жазалоочу атайын аскерлери болгон. Алар кокусунан кол салуудан сактануу үчүн шаардын сыртында турушкан. Орустар алар турган жерлерди «татар слободасы» деп аташкан. Эгерде кайсы бир князь хандын буйругун аткарбай же салык төлөөдөн баш тартса, баскак өз аскерлери менен аларга каршы аттанып, жазалап турган.
Жогорку Качмаш (Калтасин району, Башкыртстан)
Жогорку Качмаш — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Төмөнкү качмашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 160  киши. Почта индекси — 452876, ОКАТО коду — 80233845004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Маалымат тактыгы
Маалымат тактыгы (Information accuracy - Точность информации). Маалыматтын тууралыгын билгизет. Так эмес маалыматка ээ болгондон көрө анын такыр болбогону жакшы. Берилиштин дагы бир мүнөздөмөсүнө анын тактыгы кирет. Так берилиштер так маалыматты камсыз кыла албайт, бирок ката берилиштерден так маалыматты иштеп чыгуу мүмкүн эмес.
Жарандык коргонуу
Жарандык коргонуу ― калкты душмандын мүмкүн боло турган кол салуусунан сактоо жана эл чарбасынын туруктуу иштешин камсыз кылуу максатында тынчтык жана согуш мезгилинде жүргүзүлүүчү жалпы мамлекеттик коргонуу чараларынын системасы. Калкты жана чарбаны коргоо чаралары Биринчи дүйнөлүк согуш (1914—1918) убагында эле башталып, Экинчи дүйнөлүк согуш (1939―1945) учурунда маанилүү роль ойногон. Куралдуу күчтөрдө ядролук куралдардын, ракеталардын пайда болушуна жана көбөйүшүнө байланыштуу 1950-жылдардан ири мамлекеттердин көпчүлүгүндө жарандык коргонуу түзүлгөн. 1972-жылдан жарандык коргонуунун эл аралык уюму уюшулуп, ага Африка, Латын Америка жана Азия өлкөлөрү кирген. Жарандык коргонууга жалпы жетекчиликти өлкөнүн өкмөтү, ал эми жержерлерде жергиликтүү өкмөт уюмдары жүргүзөт. Жарандык коргонуу тынчтык жана согуш мезгилинде пайда болгон коркунучтардан калкты коргоо жана коргонуу ыкмаларына үйрөтүү, калкты, материалдык жана маданий дөөлөттөрдү кыйроодон сактап калуу үчүн кечиктирилгис иштерди жүргүзүп, аларды коопсуз аймактарга көчүрүү, керектүү коммуналдык-техникалык кызматтардын жана коммуникациялардын туруктуу иштешин камсыз кылуучу шарттарды түзүү, азык-түлүктү, сууну сактоо жана башка милдеттерди аткарат. Жарандык коргонуу аймактык-өндүрүштүк принцип боюнча уюштурулуп, жарандык коргонуу жаатындагы иштер «Жарандык коргонуу жөнүндө» КРдын мыйзамы, жоболору жана ченемдик-укуктук актылары менен жөнгө салынат.
Магний фториди
Магний фториди, MgF2, a- MgF2 башка дагы структурасы такталбаган тетрагоналдык формадагы, b жана d түрлөрү белгилүү. Сууда начар эрийт (25оС 100 г сууда 0,013 г магний фториди эрийт). Жаратылышта селанит (a-MgF2) минералы түрүндө кездешет. Магний фториди MgSO4 же MgO суутек фторди к-тасы же MgCl2 КF же NH4F менен өз ара аракеттенишүүсүнөн алынат. Флюстар, айнек, керамика, эмаль компоненти катары жасалма слюда, асбест алууда аралашмалар компоненти жана башкалар катары колдонулат.
Мох
Колдонулган адабияттар
Лістасцябловыя імхі Mosar Bryophyta Мүктәрізділер Limuʻuta
Тюн-Амбий-Кы дарыясы
Тюн-Амбий-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Матыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Күмүш жалатуу
Зергерликтин бир ыкмасы. Бул — күмүштү иштетүүнүн жөнөкөй, бирок негизги түрү. Адегенде күмүштү жашытуу зарыл. Бул үчүн зергерлер күмүштү темир бетине чабуудан мурун аны отко кармап, улам тап менен жашытып, үлбүрчөктөй жукартат. Ансыз ал талаптагыдай чыңалбайт. Зергерлер өзүлөрү мыктылап жасап, ширетип алган албарстай өткүр балкасы аркылуу кара темирге кыйма-чийме торчо сызык түшүрөт. Ага үлбүрчөктөй чыңалган күмүштү аяр кармап келип жалатат да, балка менен акырын таптайт. Муну күлдүү чүпүрөк, же кийиз менен мизилдете сүрткөндө асыл зат өңүнө чыгат, көз уялта жалтылдап, кадимкидей даана кумүш буюм болуп калат.
Мурун ат жабдыктарынын бөлүктөрү (жүгөндү, көмөлдүрүктү, басмайылды, куюшканды, үзөңгүнү) көндү, жыгачты, мүйүздү жана башка буюмдарды шөкөттөөдө темирди торчолоп, ага күмүш жалатуу ыкмасы укмуштай өнүккөн. Кооздук түшүрүү — бул аялдар себине, ат жабдыктарына, салттуу жана азем буюмдарына темир чөгөрүү, ага күмүш жалатуу жана анын бетине көркөм оюм-чийим түшүрүү. Бул зергерчиликте «сынпостоо», «чегелөө», «шөкөттөө» деп аталат.
Адегенде кара темирден шөкөт куюунун ар кандай көркөм калыптары болот. Темирди көөрүктө эритет да, өзүнүн калыбына куят. Сууп болгондон кийин аны кайыш бетине чабат. Эми накта күмүштү зым кылып чоет. Улам майда тешикчеден өткөрүп отуруп, зымдын ичкелиги аттын туу куйругундай болгондо албарстай курч балкасы менен алиги кайыш бетине чабылган куйма темирдин бетин торчолоп, күмүш зымды ошого жаткырат да, кичинекей бетине өзүнчө оюм түшүрүлгөн күмүш зымдар жалатылат. Усталар ушундай ыкмада кыз-келиндердин азем нускаларын, салттуу эмеректерин, ашкана буюмдарын шөкөттөй алышкан.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Инди
Инди — этноним. "Манас" эпосунда Индустанды таянган, Кесектин уулу Шоорук кан тууралуу баяндалган, жана башкалар айрым эпизоддордо кезиккен эл: “Жедигер менен инди бар, Шанкай менен кыргыз бар” (Курама варианты, 1, 149), Бул саптарга караганда И. кыргыз уруулары менен катар айтылууда. Демек, И. этнониминин “Манаста” эскертилиши бекер эмес. Эпостун саптарына орто кылымдарда кыргыз менен И. элдеринин кандайдыр бир бучкактарынын кирип калышы ыктымал. Мисалы, 17-кылымда Индия аскерлеринин мизин кайтарган, балх жоокерлерине жардам бергендердин арасында кыргыздар да болгону тарыхта белгилүү. Бул туралуу “Бахр альасрар” аттуу 17-кылымда жазылган фарси тилиндеги кол жазма баяндайт.
Жирард (Огайо)
Жирард (Огайо) (Girard) — Огайо штатынын Trumbull округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 10 902 киши. Болжолдуу аянты - 17.1 км². FIPS коду — 39-30198.
Баскунчак
Баскунчак — Каспий бою ойдуңунун түндүгүндөгү тузу чөкмө, туюк көл. Астрахань облусунда, Волга дарыясынан 50 км чыгышта, Чоң Богда тоосуна жакын жайгашкан. Аянты 106 км2. Деңиз деңгээлинен 21 м төмөн жатат. Узундугу 20 км туурасы (максималдуу) 10 км. Чоң жана Кичи Богдо тоолорунун этегиндеги туздуу булактардан жана жаан-чачындан куралат. Кайнатма туз казып алынат.
Дина (физика)
Дина (физика) - (гр. dynamis күч), күчтүн СГС системасындагы бирдиги (дин, dyn). Д. массасы 1 г болгон нерсеге 1 см/с2 ылдамданууну өткөрүүчү күч. Белгилениши дин. 1 дин= 1 г • см/с2=10-5#=1,02-10' 6 кгк. Дина бирдиги 1980-жылдан тартып колдонулбайт.
Жарандык коргонуу боюнча топко киргизилген аймак
Жарандык коргонуу боюнча топко киргизилген аймак – шаар же башка калктуу конуш жайгашкан, өзүндөгү объекттери менен коргонуу жана экономикалык өзгөчө мааниге ээ, тынчтык жана согуш убактысында өзгөчө кырдаалдардын пайда болуу коркунучу абдан жогору болгон аймактар.
Инжи
Инжи — "Манас" эпосунда кымбат баалуу таштын аты: “Инжиден сайып тиш кылып Жыргатчудай иш кылып” (Сагымбай Орозбаков, 1. 178). И. кыргыз лексикасына тарыхый маданий карым-катнаштардын негизинде кытай тилинен кирген.
Багынычтуу (багыныңкы байланыштагы) татаал сүйлөм
Багынычтуу (багыныңкы байланыштагы) татаал сүйлөм - тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөрдүн бири мааниси жана грамматикалык табияты жагынан экинчисине багыныңкы абалда турган татаал сүйлөм Маани жактан басымдуулук кылып, татаал сүйлөм аркылуу берилип жаткан бүтүн ой-пикирди жыйынтыктап турган түгөй баш сүйлөм, ал эми баш сүйлөмдөгү ойдун түрдүү кырдаалын, белгилерин, мүнөзүн билдирип турган түгөйү багыныңкы сүйлөм болот.
өзгөчө түзүлүштө болот, бирок аякталган ойду билдирүү касиетине ээ боло албайт. Ошондуктан багыныңкы сүйлөм маани жактан да, грамматикалык жактан да баш сүйлөмгө көзкаранды болуп, ага карата ар кайсы синтаксистик катышта турат. Ага ылайык, багыныңкы сүйлөмдөр мезгил багыныңкы, шарттуу багыныңкы, себеп багыныңкы, сыпат багыныңкы, каршы багыныңкы, салыштырма багыныңкы, максат багыныңкы, өлчөм багыныңкы, орун багыныңкы сүйлөм болуп бөлүнөт. Багыныңкы сүйлөмдөрдүн синтаксистик милдетин аныктоонун, классификациялоонун негизги белгиси болуп баш жана багыныңкы сүйлөмдөрдүн маанилик ички катышы саналат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Институт
Институт (лат. institutum  – аныктоо, орнотуу, мекеме) – адистештирилген окуу жайлардын (орто, жогорку, квалификацияны жогорулатуу тармагы ж. б.), ошондой эле илимий-изилдөө мекемелеринин аталышы. И. КР мыйзамдары боюнча – жогорку окуу жайы же университеттин, академиянын түзүмдүк бөлүмү, ал: а) жогорку билим берүүнүн билим берүү программаларын, жогорку окуу жайынан кийинки билим берүү программаларын ишке ашырат; б) адистерди даярдоону жана кайра даярдоону, жогорку билимдүү кызматкерлердин кесиптик даярдыктарын жогорулатууну, кесиптик ишмердиктин белгилүү тармагы үчүн илимий жана илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жүргүзөт; в) адистерди даярдоонун багыттары боюнча фундаменталдык дагы, колдонмо дагы мүнөздөгү илимий изилдөө иштерин аткарат.
Деңиз коёнектери
Деңиз коёнектери — (лат. Aplysia) деңизде жашоочу үлүлдөрдүн бир уруусу, булардын өкүлү: деңиз коёнеги (лат. ''A. depilans).
Денесинин узундугу 40 смге жетет, ачык түстө. Башында 2 жуп тинтүүрүнүн арткысы коёндун кулагына окшош. Капталындагы буттары жогору сүзүүгө жардам берет. Чоңдорунун раковинасы жука пластинка түрүндө болуп, мантия менен жабышып турат. Мантия көңдөйүндө аларды бирөө тынчсыздандырганда ачык кызыл түстөгү уулуу суюктукту бөлүп чыгаруучу бездери бар. Алардын 35ке жакын түрлөрү тропик жана субтропик деңиздеринде жашайт. Өсүмдүк менен азыктанат.
Маалымат сайты
Маалымат сайты (Information site - Информационный сайт)– Интернет колдонуучуларына бул же тиги маалыматтарды сунуш кылган сайт. Чоң сайттар атайын бөлүнгөн серверлерде жайгашат. Уникалдык маалыматтарды белгилүү төлөм үчүн сунуш кылган серверлер бар. Акысыз серверлер айрым бир багыттагы маалыматтарды сунуш кылышат.
Жирардо Анни
Жирардо Анни - (25. 10. 1931-ж. туулган, Париж) – франциялык актриса. 1954-ж. Париж консерваториясын бүтүргөн. «Комеди Франсез» жана башка театрларда иштеген. 1956-жылдан кинодо. Жирардо чыгармачылыгында белгилүү ролдордун бири – «Рокко жана анын бир туугандары» (реж. Л. Висконти, 1960) фильминен Надянын ролу болгон. «Манхэттендеги үч бөлмө» (1965, Венеция ЭКФ сыйлыгы), «Сүйүүдөн каза табуу» (1971), «Отсуз түтүн чыкпайт» (1973) жана башка фильмдерде сыймыктуу жана күчтүү, чечкиндүү, өз тагдырын өзү чечкен аялдардын образын түзгөн. «Кара далы кыз» (1972, Батыш Берлин ЭКФ сыйлыгы), «Сантьягодогу жаан» (1975, Франция – БЭР), «Шектенүү» (1974, Италия) жана башка фильмдерде көрүнүктүү ролдорду ойногон. «Реванш», «Доктор Франсуаза Гайан» (1981), «Пианистка» (2001) жана башка фильмдерге тартылган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Леонидовка (Туймазин району, Башкыртстан)
Леонидовка — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Карат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 42 киши. Почта индекси — 452779, ОКАТО коду — 80251835003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кылыч байлоо
Кылыч байлоо - түймөчүлүктүн бир түрү. Муну негизинен Тоң, Ат-Башы, Нарын аймагындагылар арбын кармашат. Аны көбүнчө боз үйдүн тегиричи, сайма, жабык башынын жээгине тартат. Мында ар бири алты талдан жипти үчтөн кайчылаштырып байлайт. Анын «өрмө чачысы» бар. Мында да алты тал чыйратылган жип экиден үч сыйра өткөзүлөт да, анда текши көзчө (торчо) чыгарылат. Мунун аягына адаттагыдай «топ чачысы» түйүлүп, буга болжол менен жүз, жүз элүүгө чукул тал жип керектелет. Муну «чок» деп айтат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
30-апрель
30-апрель — Григорий календары боюнча 120-күнү (толук жылда 121), жылдын аягына чейин 245 күн бар.
Жарандык коргонуу кызматы
Жарандык коргонуу кызматы ― тынчтык мезгилде зарыл күчтөрдү жана кызматтарды даярдыкта кармоо, тынчтык жана согуш мезгилдеринде кырсыктуу кыйроодон куткаруу жана башка зарыл жумуштарды жүргүзүүдө жарандык коргонуунун жарандык уюмдарынын иш-аракетин камсыз кылуу милдеттерин аткаруучу жарандык коргонуу боюнча ишчараларды жүргүзүү милдети жүктөлгөн кызмат.
Кыче (Таяс куймасы)
Кыче — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таяс дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь бастауынан Кондома дарыясын кошпогондо, Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Баскычсыз бергич
Баскычсыз бергич, вариатор транспорт машинасында, станокто, прибордо жетеленме валдын айлануу жыштыгын бир калыпта өзгөртүүчү механизм. Анын механикасы (анын ичинде фрикциялык), электрдик жана гидравликалык түрлөрү бар. Ылдамдыкты баскычсыз жөндөө баскычтуу жөндөөгө салыштырмалуу машинанын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатат, автоматташтырууну жеңилдетет жана жүрүп баратып башкаруу мүмкүндүгүн берет. «Баскычсыз бергич» деп атоо адатта ийилчээк жана катуу чынжырлуу механика бергичке карата колдонулат. Берүү чынжырынын түрүнө жараша механика баскычсыз бергичтер суюктукка негизделген чынжырлуу (гидравликалык), ийилчээк (тасмалуу) жана катуу чынжырлуу болот.
Магний хлориди
Магний хлориди, MgCl2 – туз, эрүү t 7130С, кайноо t 1412оC. Суудагы эригичтиги (100 г сууда г м-н); 52,8г (0оС), 54,5 г(20оС), 73,0г (100оС); нымды тез тартуучу кристалл түрүндөгү зат. 100 г сууда 50,7г жана 85,5 г MgCl2, бар эритмелер кайноо t 142,5оС жана 158оС. 160оС жогору MgCl2 сууда бир аз гидролизденет. MgCl2 конц. эритмеси MgO эритет, алынган эритмеден MgCl2 mMg(OH)2XnH2О кристаллдашат, m=2-9, n=2-8. Бул бирикмелер магнезиалдык цемент курамына кирет. Магний хлориди жаратылышта бишофит MgCl2·6H2O, карналит KCl·MgCl2·6H2О минералдары түрүндө кездешет. М. х. гексагидрат жана суусуз туз түрүндө өндүрүлөт. Суусу жок М. х. Mg жана MgO өндүрүүдө, гексагидрат-магнезиалдык цемент алууда, о.эле суудагы эритмеси хладагент, антифриз, самолет учуу талаасын, темир жол рельстерин муздан сактоочу каражат жана дефолиант катары колдонулат.
Харкивська
Харкивська — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгындагы бекет. 1994-жылы 28-декабрда ачылган.
Хлорофилл
Хлорофи́лл (грек сөзүнөн - χλωρός, «жашыл» жана φύλλον, «жалбырак») — Өсүмдүктөрдөгү хлоропластарга жашыл түс берип туруучу пигмент. Хлорофиллдердин жардамы менен фотосинтез процесси иш жүзүнө ашат. Химиялык курамы боюнча хлорофиллдер — түрдүү тетрапирролдордун магний комплекси болуп саналышат.
Хлорофиллдер Е140 азык зат кошулмасы катары катталган.
Торица
Торица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пушма дарыясынын оң жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Садыков, Турганбай
Турганбай Садыков (1935-ж. Ош облусу, Баткен району, Говсурар кыштагы)– кыргыз совет скульптору, кыргыз Эл сүрөтчүсү (1978), Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмери (1972). Москвадагы жогорку сүрөт окуу жайына караштуу жогорку курсту бүткөн. 1968-жылдан Кыргызстандын сүрөтчүлөр союзунун башкармасынын председатели жана сүрөтчүлөр союзунун башкармасынын секретары. Чыгармачылыгын 1954-жылдан республикалар аралык, бүткүл союздук, эл аралык сүрөт көргөзмөлөрүнө катышуу менен баштаган. Садыков портрет, чакан скульптуралык композиция монумент-жасалга жанрларында чыгармалар жараткан. Негизгилери: «Кичинекей койчу», «Дем алуу», «Дирижер», «Айтиевдин портрети», «Акын О.Султановдун портрети», «Кылым таштары» сериясы, “Муратбек Рыскулов Лирдин ролунда” (1974). Садыковдун чыгармалары Кыргыз мамлекеттик сүрөт искусствосу музейинде, ошондой эле Третьяковдун картиналык галлереясында жана башка. КМШ өлкөлөрүнүн көркөм сүрөт музейлеринде бар. Садыковдун чон монументалдык чыгармалары Бишкекте орнотулган “Манас” комплекси (1980), “Революция каармандарына” (1978), “Жеңиш эстелиги” (3985), “Эл куту” (1995), “Эркиндик” эстелиги (2003), “Манасчы” скульптуралык композициясы АКШдагы Чикаго шаарында, “Жылкычы” скульптуралык композициясы Люксембург шаарында коюлган (1976) “Атчан Манас” композициясы Нью-Йоркто ООНдун имаратында (1995), “Манастын эстелиги” Кытай Эл Республикасында орнотулган (2001).
Модалдык гармония
Модалдык гармония - ладдык добуш катарынын принцибине таянган гармониялык түзүлүш. Модалдык гармония борбордук үндөштүктүн тоналдык уюштурулушунан өзгөчөлөнүп турат. Модалдык гармония негизинен, орто кылымдарда колдонулган ладдарга таянат. Ошондуктан Модалдык гармония добуш катарынын көлөмүнүн, автентикалык жана плагалдык болуп бөлүнүшүнүн маанисин жокко чыгарат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Яборовка (дарыя)
Яборовка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ляля дарыясынын сол жээгинен 156 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 43 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коңурат
Коңурат - кыргыздын эзелки урууларынын бири. Элдик санжыранын маалыматтарында Булгаачылар уруулук тобуна, айрым варианттарында оң канатка киришери баяндалып жүрөт. Этностук аталыш 13-к. белгилүү жана өз кезегинде азыркы Монголиянын аймагын байырлаган күч-кубаттуу, көп сандуу уруулардан болгон. Ошол учурдагы коңураттардын уруулук бирикмесине бир нече ири уруктар киргендиги маалым: инкирас, олкунут, каранут, кункулут. Монгол санжыраларында Көкө Теңирден тараары баяндалган коңураттар (монг. «хонкират») Чыңгыз хандын жана анын мураскорлорунун тушунда хан сарайда өзгөчө сый-урматтуу абалга ээ болушкан. Улуу каган жана анын уруулаш туугандарынын басымдуу бөлүгү коңурат кыздарына үйлөнүшкөн. Чыңгыз хандын энеси жана улуу байбичеси Бөртэ коңурат кыздары болушканы маалым. Арийне, орто кылымдардагы коңураттардын кайсыл тил тобунда сүйлөгөнү илимде алигиче тактала элек. Коңураттар 13-к. Чыңгыз хандын жеңип алуу жүрүштөрүндө өтө жигердүүлүк менен катышышкан. Бул уруу кийинчерээк Батый хан негиздеген Алтын ордонун мамлекеттик-саясий турмушунда да өзгөчө абалды ээлегендиги маалым. Н.А.Аристов Жучилердин мамлекеттик-башкаруу системасында, баш ийген элдерди башкарууда коңураттар өзгөчө укуктарды алууга жетишишкендигин жазат. Алтын Ордонун таасирлүү ханы Токтонун аялы да ушул уруудан чыккандыгы маалым. Дал ушул түзүлгөн тарыхый шарттарда баш ийген элдерге, урууларга жалпы коңурат эн тамгасы тарала баштоосу мүмкүн. Анткени бул пикирге Алтын Ордонун башкаруучу төбөлдөрүнүн (ак сөөктөрү), кийинчерээк мезгилдеги казак султандарынын уруулук белги катары ушул эн тамганы кабыл алышкандыктары далил боло алат. Учурда коңурат уруусунун өкүлдөрү Жетиөгүз, Карасуу жана башка аймактарды байырлап келишет.
Ак-Татыр (Баткен району)
Ак-Татыр — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Ак-Татыр айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 2525 киши (2009-жылы).
Мааткеримов, Асыранбек
Асыранбек Мааткеримов Нарын облусунун Кочкор районуна караштуу Ак-Чий айылында 1927-жылдын 5-майында жарык дуйного келген. 1945-жылы Нарын шаарындагы 10 айлык мугалимдерди даярдоо курсунун физика-математика факультетин бутуруп, эмгек жолун ошол эле жылы «Кашат» толук эмес орто мектебинде мугалим болуп иштөөдөн баштаган. 1949-жылы Нарын педагогикалык окуу жайынын физика-математика факультетин, 1970-Фрунзе шаарындагы педагогикалык институттун педагогика жана башталгыч класстардын методикасы факультетин сырттан окуп бутургон. Асыранбек Мааткеримов кийин «Ак-Чий», «Оро-Башы»,«Ворошилов» атындагы, «Кум-Дөбө», «Төлөк», «Ак-Учук» орто мектептеринде башталгыч класстарды окутуп, физикадан сабак берип иштеп, районду дээрлик бир сыйра кыдырып чыкты. Көрсө башкаларчылап «андай-мындай» деп шылтоо айтканды да билчу эмес экен, жиберген жагына аныйы жок кете берчу тура. Ал ошол эле мезгилде өз билимин жогорулатуу учун көп аракеттерди жасады. 1962-1992-жылдары «Эпкин» орто мектебинде башталгыч класстардын мугалими, ошол эле учурда тарбия иштеринин уюштуруучусу, кийин окуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп журуп, 1993-жылдан баштап республикалык денгээлдеги персоналдык пенсияга чыккан.
Педагогикалык ишмердиги
Асыранбек Мааткеримов өз ишин бөтөнчө сүйүп, ага берилип, тажабай иштегендигинин аркасында республиканын эл агартуу майданына айтарлык эмгек синирди. Анын сабакты көрсөтмө куралсыз өткөн бир да сааты болгон эмес. Жалаң өз колу менен 5 миңден ашуун көрсөтмө куралдарды жасаган. Жасаган көрсөтмө куралдары илимий-методикалык талаптпрга толук жооп бере турган. Окутууну кабинеттик системада өтүү методун республикада биринчилерден болуп «Эпкин» орто мектебинде колдонуп, башка мектептерге жайылтуу демилгесин көтөрүп чыккан. Ал мектептерде иштөө менен гана чектелбей, Кыргыз педагогикалык илим изизилдөө институтунда башталгыч класстар боюнча штаттан тышкаркы илимий корреспонденти болуп 25 жылдан ашуун мезгил бою кызмат өтөдү. Мугалимдердин билимин өркүндөтүүнүн республикалык жана Нарын облустук институттарында окутуучу-лектор, областтык элге билим беруу башкармалыгынын штаттан тышкаркы усулчусу болуп да иштеди. Ошол себептен жогорудагы институттар анын иштиктуу иши жонундо 3 методикалык брошюра, 4 бет-плакат чыгарышып, 5 ирет телекөрсөтүүлөрдү, 3 жолу радио уктурууларды уюштурушкан. Ошондой эле анын авторлугунда башталгыч класстын окуу программасына ылайыкталган 1-2-класстарда кыргыз тилин окутууга арналган түстүү ыкма менен басылган таблицасы «Мектеп» басмасынан жарык көрүп, ушул кезде да мугалимдердин кенири колдонуусунда жүрөт. Ал мезгилинде дайыма «Мугалимдер газетасынын», «Эл агартуу» журналынын штаттан тышкаркы активдуу кабарчысы да болгон. Өз тажрыйбасын гана эмес, айрым алдынкы мугалимдердин чыгармачылык менен жүргүзгөн жаңычыл демилгелерин, иштерин чагылдырган 200го жакын макалалары аталган басылмаларга үзгүлтүксүз жарыяланып келди. Кыргыз педагогика илим изизилд институтунун штаттан тышкаркы илимий корреспонденти катары окуу-тарбия иштерин жакшыртууга карата республикалык, областтык масштабдагы илимий-практикалык конференцияларда, алдынкы мугалимдердин слётторунда, педагогикалык окууларда, курстарда, семинарларда тематикалык докладдар менен нечен ирет чыгып сүйлөгөн, үлгүлүү ачык сабактарды өтүп, жаш мугалимдерди тарбиялоого көп эмгек сиңирген. 1966-жылдан тартып ардактуу эс алууга чыкканга чейин Чолпон зоналык кусталык-методикалык бирикмесинин башталгыч класстар секциясын жетектеп, секцияга катышкан 5 мектепте айына бир жолудан үлгүлүү ачык сабактарды уюштуруп, ошол эле учурда атайы даярдалган методикалык докладдарды окуп келген. Мектепте окуу бөлүмүн жетектеп турганда, ата-энелер университетин уюштуруп, анын лекторлор группасын түзүп, аларга балдарды үй-булөдө тарбиялоого, окутууга ылайыкталаган атайын докладдарды даярдатып, чейрек сайын ата-энелер кунүн өткөрүп турууга жетишкен. Мааткеримовду кесиптештери жөнөкөй, жупуну, жумшак мүнөз, боорукер, адамкерчиликтүү, туруктуу, өз кесибинин чыныгы устаты катары баалашып сыйлап, урматтап турушкан.
Коомдук ишмердиги
Мааткеримов коомдук иштерден да четте калган эмес. Партиялык саясий окууларга окутуучу-пропагандист катары көп жылдар бою эмгек отоду. Айылдагы аксакалдар Кенешинин төрагасы болуп келген. Республиканын мугалимдеринин IV, V, VI съезддеринин делегаты, жергиликтуу Кенештерге бир нече ирет депутат, эмгек ардагери болгон. Нарын областынын ардактуу атуулу наамы берилген.
Үй-бүлөсү
Жубайы Жунушова Какиш дагы өзү менен чогуу мектепте башталгыч класста мугалим болуп эмгектенип жүрдү. Экөө 9 баланы тарбиялап өстүргөн. Балдардын баардыгы жогорку билимдуу. Уул-кыздарынын көбү ата-эне кесибин улаган педагдор.
Сыйлыктары
Билим берүү майданында узак жылдар бою талыкпай эмгектенген Мааткеримов Асыранбектин мээнети учурунда жогору бааланып, бир катар өкмөттүк сыйлыктарга татыктуу болгон: Кыргыз ССР агартуу министирлигинин «Эл агартуунун отличниги» төш белгиси (1966-жыл), В.И. Лениндин 100 жылдыгында «Юбилейлик медалы» (1970-жыл), «Ардак белгиси» ордени, Кыргыз ССР Жогорку Советинен тартып партиянын Кочкор райкомунун Грамоталары, Ардак Грамоталары, баалуу сыйлыктар, дипломдор ото эле арбын. Кыргыз ССРинин мектептерине эмгек синирген мугалим (1970-жылдын 7-майы).
Асыранбек Мааткеримов атындагы "Эпкин" орто мектеби
Бүт өмүрүн балдарга билим, тарбия берүүгө арнап, 47 жыл бою жемиштүү ак адил эмгегин өтөгөн, республиканын педагогикалык коомчулугуна таанымал бул адамдын атын түбөлүккө калтыруу максатында айылдаштарынын жана мектептин педагогикалык коллективинин сунушу боюнча «Эпкин» орто мектебине 2000-жылдын 1-декабрында эл депутаттарынын Кочкор райондук Кенешинин атайын чечими менен анын ысмы берилген. Мектепте Асыранбек Мааткеримовдун музейи уюштурулуп иштеп жатат.
Жарандык курал-жарак
Жарандык курал-жарак – жарандардын өзүн-өзү коргоо, спорт, мергенчилик максатында пайдалануучу курал-жарагы. Ок атуучу Ж. к-ж. катарлаш ок атпоого жана окчонтоюна 10 октон ашык батпоого тийиш.
Microsoft Money
Өздүк каржысын башкаруу програм, ал үй компьютерин колдонуучуларга чек китепчесин жүргүзүү жана кредит кард эсебин көзөмөлдөө, ошондой эле эсеп-кысабын алып жүрүүнү жана үй чыгымдарынын киреше жана чыгашалар балансын түзүү мүмкүнчүлүгүн берет.
Жашыл түс
Жашыл түс — Өң спектринин негизги түстөрүнүн бири. Спектрдин жашыл диапазонунун толкунунун узундугу 500—565 нанометр.
Терс, капчыгайы
Терс, капчыгайы - Чаткал жана Терс тоолорунун ортосунда түштүк батыштан түндүк чыгышка 42км ге созулат. Таманынын туурасы Чаткал өрөөнүнө чыга берген жерде 2–3км, кууш жери ортоңку бөлүгүндө 300–500м. Жапыз жери 1500м, бийик жери 3100м бийиктикте жайгашкан. Капчыгай эрозиялык жана денудациялык процесстерден пайдаболуп, көп бөлүгү кууш каньон сымал. Ал аркылуу Терс (Чаткалдын сол куймасы) суусу агат. Жарым чөл жана талаа, бадал токойлуу шалбаа жана шалбаалуу талаа ландшафттары басымдуу.
Деңизчебичтер
Деңизчебичтер (лат. Caprellidae) – каптал сузгуч майда рак сымалдуулардын бир тукуму.
Вавилон туткуну
Вавилон туткуну - байыркы еврейлердин тарыхындагы биздин заманга чейинки 586-жылдан 539-жылы чейинки мезгил. Вавилон падышасы Навуходоносор II Иерусалимди ээлегенден кийин, еврейлердин бир бөлүгүн күч менен Вавилонияга көчүрүп, туткундар ар кайсы аймактарга чачыранды отурукташтырылган. Алар бат эле жергиликтүү элдердпн арасына сиңип кетишип, еврей диаспоралары негизинен соода жана кол өнөрчүлүк менен алектенишкен. Биздин заманга чейинки 539-жылы Вавилония перс падышасы Кир II тарабынан басып алынып, еврейлерге өз мекенине кайтууга уруксат берилгендигине карабастан, алардын көпчүлүгү кайтпай калган.
Аткаруунун мүмкүн эместиги
Аткаруунун мүмкүн эместиги – карыздар үчүн анын күнөөсү менен милдеттенмеде көрсөтүлгөн аракеттерди аткаруусунун мүмкүн эместиги. КР жарандык мыйзамдарына ылайык тараптардын бири да жооп бербеген кырдаалдан келип чыккан милдеттенмени карыздар аткара албаган учурда кредитор карыздардан милдеттенме боюнча аткарууну талап кылууга укуксуз. Милдеттенмени аткарган тарап аткаруунун кайтарымын талап кылууга акылуу. Кредитордун терс аракеттеринен улам карыздардын милдеттенмени аткаруусу мүмкүн болбосо, кредитор андан милдеттенме боюнча аткарылгандын кайтарымын талап кылууга укуксуз.