cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Майкл Жордан
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Семетейдин Чынкожо, Толтойду Жеңип, Айчүрөккө үйлөнүшү
Семетейдин Чынкожо, Толтойду Жеңип, Айчүрөккө үйлөнүшү
Качкан жоосун өлтүрө сая албай күйүттө келе жаткан Күлчоронун астынан Семетей тосо чыгып, анын алгачкы эрдигине ыраазы болуп, Толтойду бүгүн жаралуу кылсаң, эртең жайлайсың, — деп сооротту.
Валенсия (Венесуэла)
Валенсия - Венесуэланын Түндүк бөлүгүндөгү шаар, Карабобо штатынын административдик борбору. Калкы 1,42 млн (2006; агломерациясы менен 1,8 млн); калкынын саны боюнча өлкөдөгү 3-шаар. Валенсия көлүнүн батыш жээгине жакын жайгашкан. Пуэрто-Кабельо (Кариб деңизи) порту жана Каракас шаары менен темир жол аркылуу байланышат. Аэропорту бар. 1555-жылы негизделип, Валенсия провинциясынын атынан аталган. Архитектура эстеликтери: собор (1813-49), көпүрө (1819-19). Университет Борбордук китепканасы менен иштейт. Иштетүүчү өнөр жайдын Каракастан кийинки 2-борбору. Венесуэланын ири индустриялуу зонасына (Каракас Маракай В.) кирет. Өлкөдөгү автомобиль куруунун башкы борбору («Даймлер-Крайслер», «Форд мотор», «Женерал моторс», «Рено» компанияларынын филиалдары). Тамак-аш, жеңил (текстиль, булгаары-буткийим), химиялык, (фармацевтика), нефть-химиялык (жасалма каучук, резина-техникалык), цемент, айнек жана целлюлоза-кагаз өнөр жайлары бар.
Адабият тектери
Адабият тектери — адабий чыгармаларды системага салуу жана топ-топко ажыратуу принциби. Көркөм адабият, эпос, лирика драма деген тектерге бөлүнөт. Бул көркөм адабияттын узакка созулган тарыхый өнүгүшүнүн натыйжасында келип чыккан. Көркөм чыгармачылыктын тектери байыркы замандан бери бири-биринен ажырабаган (синкреттүү) мүнөздө болуп, коомдук турмуштун татаалданышынан улам ич ара жиктеле баштаган. Көркөм адабияттагы мындай жиктелүүнү алгач илимий сөз (термин) менен Аристотел атаган. Адабий чыгармалар реалдуу дүйнөнү чагылдыруу ыгына жараша тектерге бөлүнөт.
Эпос турмуш көрүнүштөрүн, келки окуяларды сүрөттөө аркылуу чагылдырууга умтулат; драмада окуялар каармандын кыймыл-аракети жана өз ара сүйлөшүүсү аркылуу берилет; лирикада адамдын ички сезимдери туюнтулат; ушуга жараша лирикада — монолог, драмада — диалог, эпосто монолог-диалогдон башка окуялардын жүрүшүн баяндоолор, портреттик жана пейзаждык мүнөздөмөлөр басымдуулук кылат. Бирок адабият тектери бири-биринен окчун ажырап турган көрүнүштөр эмес, алардын бирине тиешелүүсү экинчисине оошуп өтө берет. Анын үстүнө адабий чыгармалардын тектерге бөлүнүшү дайыма шарттуу (болжолдуу) мүнөзгө ээ болот.
Колдонгон адабият
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Чалдыбар
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жатакана
Жатакана – адамдардын убактылуу жашап туруусу үчүн атайын курулган жана ага ылайык жабдылган туракжай имараты.
Чипурная Ледовица
Чипурная Ледовица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ледовица дарыясынын сол жээгинен 0,4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мускулюстар
Мускулюстар — (лат. Musculus) кош капкалуу моллюскалардын бир уруусу.
Чоң Кызым (дарыя)
Чоң Кызым — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Демьянка дарыясынын сол жээгинен 1020 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 85 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Тобыл дарыясынын куюлушунан Конда дарыясын кошпогондо Ханты-Мансийск (жогорураак) шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобылдан Обьке чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ташкоро мөңгүсү
Ташкоро мөңгүсү — Чоң Алай кырка тоосунун түндүк. капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Уз. 3,7 км, аянты 3,4 км2. Кызылсуунун сол куймасы Шибе суусунун алабында жайгашкан. Башы деңиздеңгели. 4900 м, этеги 3400 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3900 м, абляцияоблусунун аянты 1,3 км2. Мөңгүдөн Ташкороо суусу башталып, Кызылкөлгө (Шибенин сол курамы) сол тараптан куят.
Чал жыгар
Чал жыгар – үйлөнүү үлпөтүндө аткарылуучу жөрөлгө. Күйөөгө узап жаткан кыздын эжелери баланын атасынан белек доолашкан. Чал жыгар – көбүнесе кыргыздын түндүк урууларынын үрп-адатында жолуккан салт.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жаш бала
Жаш бала – КР мыйзамдарына ылайык, 14 жашка чейинки эрезеге жетелек балдар.
Логика
Логика ( – сөз, ой, кеп, акыл, мантык) – ой жүгүртүүнүн калыпы жана мыйзамдары жөнүндөгү илим. Ал үч бөлүктөн турат: диалектикалык логика, математикалык логика жана формалдуу логика.
Диалектикалык логиканы өнүктүрүүгө белгилүү салымды Кант жана Гегелдер кошушкан. Анын негизги маселеси катары заттарга диалектиканын мыйзамдарынын жасаган аракеттеринин байланышынын түшүнүктөрдө чагылдырууну изилдөө, анын негизинде ой жүгүртүүнүн өзүнүн өнүгүшүн үйрөнүү, таанып-билүүнүн жалпы мыйзамченемдери каралат.
Математикалык логика – логикада математикалык методдорду колдонуу, ошондой эле математикалык талдоолорду жана далилдөөлөрдү логикалык изилдөө жөнүндөгү билимдердин жыйындысы.
Формалдуу логика – ойдун формаларынын (ойдо талдоо, ой жыйынтыктоо, түшүнүү, далилдөө ж. б.) логикалык түзүлүшүн үйрөтүүчү илим. Формалдуу логиканын негизги максаты – корутунду билимге ээ болуу жараянында сакталуучу мыйзамдарды жана принциптерди иштеп чыгуу болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Кичи тугане (Калтасин району, Башкыртстан)
Кичи тугане — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Тюльдин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — -  киши. Почта индекси — 452868, ОКАТО коду — 80233850004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мустаңдар
Мустаңдар — Америкада жапайы болуп кеткен жылкылар.
Болот Куттубаев
Куттубаев Болот Молдошевич (1951-ж. т., Фрунзе ш.) - балет бийчиси. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1980).
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Ыйык Степанос чиркөөсү
=Ыйык Степанос чиркөөсү کلیسای استفانوس مقدس= Сент Степанос чиркөөсү же Ыйык Степанос чиркөөсү (армян тилинде: ՍուրբՍտեփանոսվան, англис тилинде: Saint Stepanos Monastery ) Иран армяндарынын экинчи орунда турган чиркөөсү, маанилүүлүгү жагынан Кара келиса чиркөөсүнөн кийинки орунда турат. Бул курулуш чыгыш азербайжан облусунда Жулфа шаарынын 18 км батыш тарабында жана Аракс дарыясынын үч километр түштүк жээгинде “кызыл ванк” (кызыл чиркөө) атту жерде орун алган. Бул чиркөө IX кылымдар чамасында курулган, бирок жер титирөөнүн натыйжасынан негиздүү бузулууга учурагандыктан Сефевиддер доорунда калыбына келтирүү иштери аткарылган. Бул тарыхый курулуш 6-март 1963-жылы 429 номуру менен улуттук иран тарыхый калдыктары тизмесине катталган. Чиркөөнүн басымдуу бөлүгү тоо койнунда, Жулфа шаарынын чек жакасында табыяттын жашыл чөптүү аймагында жана Азербайжан мамлекетинде орун алган. Бул чиркөө баардык христиан дининдегилердин жана башка кичинекей жана чоң диндердин сый урматына татыган, азыркы учурда армян апостол чиркөөсүнө таандык. Бул аймакта жылына миңдеген армяндар ар кандай диний маарекелерди жана Кудайга сыйынуу аземдерин өткөзүп турушат.
=Курулуштун аты= Сент Степанос алгачкы христиан дининдеги шейит Степандын (же армян тилиндеги Стефан) атынан алынган жана дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө жогорку аттагы чиркөөлөр көп экендиги маалым. Андан сыркары аймактын таштанды болгон себебинен Хараба чиркөөсү деп да аталып келет. Сент Степанос христиан дининдеги алгачкы шейит адам, ал 26-сентябрь 36-жылы Иерусалимде Йахуддар тарабынан таш бараңга алынган. =Тарыхы жана архитектурасы= Чиркөөнүн курулуш тарыхы тууралуу ар кандай ойлор айтылып келет. Бул чиркөөнү кээ бирлер алгачкы христиан дининдегилердин чиркөөсү дешсе, кээ бирлер Сефевиддер дооруна таандык курулуш деп эсептешет. Курулуштун архитектурасы, колдонулган материалдар жана ички жана сырткы кооздолушуна таянып бир доорго такасак анда Кара келиса чиркөөсүнүн доору Χ-ΧΙ- кылымдарына келип такалат жана архитектуралык методу Урарту, Парфян жана Римдин архитектурасына окшош. Кийинчерек ушуга окшогон Ыйык Эчмиадзин собору, Кара келиса, Ыйык крест чиркөөсү жана Сент Степанос чиркөөлөрү пайда болгондо армян архитектурасы деп аталып калынган.
Маданият, Архитектрура
Шишмарёв Владимир Федорович
Шишмарёв Владимир Федорович (13(25). 3. 1875, Петербург - 21. 11. 1957, Ленинград) - советтик филолог, СССР ИАнын академиги (1946).
Негизги эмгектери роман филологиясы боюнча: «Гильом де Машо. Лирикалык поэзия» (1-2-т., 1909, французча, Француз академиясынын Сентура сыйлыгы, 1909) ж. б.
Палеография, текстология, лингвистикалык маселелери жана музыка тарыхы менен теориясы боюнча да эмгектери бар.
1957жылы Лениндик сыйлык алган. Ленин ордени, башка 3 орден менен сыйланган.
Жаш курагы боюнча бааракы
Жаш курагы боюнча бааракы – ал жалпы негизде белгиленет: эркектерге – 63 жашка толгондо жана эмгек жылдары 25 жыл болгондо; аялдарга – 58 жашка толгондо жана эмгек жылдары 20 жыл болгондо. Ал эми жеңилдик берилген катмардагыларга кыйла төмөн курак менен эмгек жылдары каралган.
Тюпкильды (Туймазин району, Башкыртстан)
Тюпкильды — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Сайран айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 204 киши. Почта индекси — 452765, ОКАТО коду — 80251845004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Калача (Кадамжай району, Үч-Коргон айыл аймагы)
Калача — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Деңиз деңгээлинен 800 м бийикте жайгашкан. Кызыл-Кыя темир жол бекетинен 8 км. Клуб, медпункт бар. Тамактануу жайы, наабайкана иштейт.
Калкы
Калкы 1444 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенип, тоют даярдашат
Абдылас Жоробеков
Жоробеков Абдылас - (25. 5. 1951, Жалал-Абад облусу, Токтогул району, Токтогул шаарчасы – 4. 7. 2008, Бишкек) – медицина илимдеринин доктору (1998), профессор (2002). КММИни (1975), Москва шаарында СССР МИАнын А. В. Вишневский атындагы Хирургия институтунун аспирантурасын (1987), Казак Республикасынын УХБнун докторантурасын (Алматы шаары) бүтүргөн (1997). Ысык-Көл облусу ооруканасында врач-хирург, бөлүм башчы (1975–80), Фрунзе шаардыкдык № 2 клиникалык ооруканада бөлүм башчы (1980–84), КММИде ассистент (1987–91), Нарын облусу ооруканада хирургия бөлүмүнүн башчысы (1991–2002) болуп иштеген. Бишкек шаарынын башкы хирургу (2002–04). 2002–08-жылдары КММАнын факультеттик хирургия кафедрасында профессор Бүткүл дүйнөлүк хирургдар ассоциясынын жана КМШ өлкөлөрүнүн хирург-гематологдор ассоцациясынын анык мүчөсү, 120дан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 илимий жыйнагы, 4 ойлоп табуусу бар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кызыл аяк
Кызыл аяк - ичкиликтер уруулук тобуна кирген уруу. Мындан сырткары, дөөлөс, кесек, кыпчак урууларынын курамдарындагы уруктар катары маалым. Кызыл аяктар Байыркы Кыргыз урууларына кирет кок-турктордун убагында эле орто-азияда жашап келген
Миддлбург (Огайо)
Миддлбург (Огайо) (Middleburg Heights) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Тосор, ашуу
Тескей Ала-Тоодо, Тосор жана Үчемчек(Кичи Нарындынбашы)сууларынын башталышынын Бийиктиги 3893 м. Соңку рифейдин гранит-диорит, тоналит интрузия тектеринен турат. Ашуу аркылуу Ысык-Көл өрөөнүн Тоңдун сырты менен байланыштырган автомобиль жолу өтөт. Мал ашырылат. Кышында аз убакытка ашуудагы жол жабылат.
Нойштадт-ан-дер-Айш
Нойштадт-ан-дер-Айш (Neustadt an der Aisch) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан шаар. Ортоңку Франкония административдик округуна карайт. Нойштадт (Айш) — Бад-Виндсхайм районуна кирет. Калкы – 12 165  (2010-ж.). Аянты – 61,25 км2. Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 5 75 153. Мэр — Вольфганг Хабербергер.
Шаар административдик курамы боюнча 10 шаардык районго бөлүнөт.
Мути
Мути (лат. Microhierax caerulescens, L. 1758) — бөдөнөчү турумтай, шумкарлар тукумундагы бир кичинекей куш.
Хуричангда
Хуричангда — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Русская дарыясынын сол жээгинен 107 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 88 км.
Минералдык жер семирткичтер
Минералдык жер семирткичтер –  курамында айыл чарба өсүмдүктөрү үчүн азык болуучу элементтери бар минералдык туздар. Топуракта өсүмдүк өсүшү үчүн керек элементтер болушу өтө зарыл. Алар топуракка органикалык кык, чым жана башка жана М. ж. с. түрүндө берилет. М. ж. с. жөнөкөй жана комплекстүү болуп бөлүнөт. Жөнөкөй М. ж. с. курамында азык болуучу бир гана элементти алып жүрөт. Мисалы, натрий селитрасы курамында азот, ал эми калий хлоридинде калий болот. Татаал М. ж. с. – курамында 2 же андан көп азык болуучу элементи бар жер семирткичтер. Мисалы, калий селитрасында калий жана азот, нитрофоскада азот, фосфор жана калий элементтери бар. Аралаш жер семирткичтер – ар түрдүү М. ж. с. жөнөкөй, татаал жана башка аралашмасы. Практикада азот, фосфор жана калий жер семирткичтери чоң мааниге ээ. Азоттук жер семирткичтер селитралар, аммоний туздары, суюк аммиак, аммиак суусу. Фосфордук жер семирткичтерге фосфор кислотасынын кальций жана аммоний туздары мисалы, фосфоритти майдалоодон алынган фосфорит ундары кирет. Алардын курамында сууда начар эрүүчү Ca3(PO4)2 болгондуктан, алар кычкыл топурактуу кыртышта өскөн өсүмдүктөргө сиңимдүү келет. Жөнөкөй суперфосфат Ca(H2PO4)2CaSO4.2H2O менен аралашмасы – фосфориттер жана апатиттерди күкүрт к-тасы менен аралаштыруудан алынат:
Преципитат - CaHPO4·2H2O сууда аз, органикалык эриткичтерде жакшы эрүүчү зат. Фосфор кислотасын калий гидроксиди менен нейтралдаштыруудан алынат. Сөөк уну – үй жаныбарлар сөөктөрүн кайра иштетүүдөн алынуучу, курамында Ca3(PO4)2 тузу бар зат. Аммофос фосфордук жер семирткич, к. Калий жер семирткичтери.
Кумуз
Кумуз, aгaч кумуз - дагестандыктардын элдик кылдуу чертме музыкалык аспабы. Өрүктөн ж. б. жыгачтардан чабылат. Кумуздун ар кандай түрлөрү (авар, даргин, кумык ж. б.) калктарда кезигет. Алар кылынын саны, берейеси менен айырмаланат. Кумуз жаргактан жасалган плектор менен чертилет.
Биринчи кылында обон чертилсе, калган эки кылы коштойт. Азыркы кездеги өркүндөтүлгөн оркестрде ойноло турган Кумуздун үч түрү (Кумуз - прима, Кумуз - алът жана Кумуз - бас) бар. 14 беренеге бөлүнгөн. Эл аспаптар оркестринде ырларды коштойт.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Адабият теориясы
Адабият теориясы - сөз өнөрүнүн табиятын, анын жолдору менен методологиясын, адабий процессти, рухий-эстетикалык баалуулуктарын, анын структурасын жана өнүгүшүнүн жалпы мыйзамченемдүүлүктөрүн изилдей турган адабият таануу илиминин бир бөлүгү. Ал көркөм адабияттын пайда болуу жана өнүгүү мыйзам ченемдерин, өзгөчөлүгүн, социалдык табиятын жана маанисин изилдеп, адабияттын идеялык-эстетикалык тажрыйбасын теориялык жактан жалпылайт, адабий процесстин түпкүлүктүү мыйзамдарын ачат, адабияттык анализдин жана синтездин принциптерин иштеп чыгат. Адабият теориясы эң оболу адабият тарыхы менен байланыштуу өнүгөт. Ал ошондой эле эстетика, адабий сын менен да эриш-аркак байланышта болот. Адабият теориясы өзүнүн теориялык корутундуларын иштеп чыгууда бир чети эстетиканын мыйзамченемдүүлүгүнө таянса, бир чети адабият тарыхында чогултулган фактыларга таянат. Өз кезегинде адабият теориясынын негизги жоболору адабият тарыхчысы менен сынчынын ишине таасирин тийгизип, жалпы адабий процессти анализдөөнүн принциптерин аныктайт. Адабият теориясынын тарыхы байыркы доордогу (Индостан, Кытай, Байыркы Грек, Байыркы Түрк ж. б.) элдердеги сөз өнөрүнө коюлган талаптардан башталары айтылып келет. Адабият теориясынын башталышында Аристотель менен Абу Наср ал-Фараби жана башкалардын эмгектери турат. Аристотелдин «Поэзия өнөрү жөнүндө» («Поэтика») трактатынын, башка дагы байыркы доордун эстетикасы тууралуу жазган эмгектеринин мааниси чоң. Абу Наср ал-Фарабинин «Ыр өнөрүнүн эрежелери» тууралуу трактатынын да орду адабият теориясында өзгөчө. 17-18-кылымдан баштап Буало, Дидро, Лессинг, Гердер, Гёте, Шиллер, 18-кылымдын аягы -19-кылымдын башында немец философтору Кант, Фихте, Шеллинг, Гегель ж. б. адабияттаануудагы баштоочтордон болгон. Россияда М. В. Ломоносов, Д. Н. Радищев, В. Г. Белинский, Н. Г. Чернышевский, А. Н. Дорболюбов, А. Н. Герцен ж. б. адабият теориясынын өнүгүшүнө чоң салым кошушкан. Бүгүнкү замандын адабияттаануусуна көз салсак, сөз өнөрүнүн теориялык деңгээлин жогору бийиктикке көтөргөн амер. илимпоздор Р. Уэллек менен О. Уоррендин «Адабият теориясы» (1949) деген эмгеги болду. Ал түрк (1960), орус (1978) ж. б. тилдерге которулду. Орус адабияттаануу илиминде адабият теориясы боюнча Б. В. Томашевскийдин, Л. И. Тимофеевдин ж. б. эмгектери белгилүү. Адабият теориясын иликтөө ишинде Казакстандын, Кыргызстандын адабиятчыларынын өз салымдары бар. Мисалы казак илимпоздору К. Жумалиевдин «Адабият теориясы» (1969), Е. Ысмаиловдун «Адабият теориясы» (1940), 3. Кабдоловдун «Сөз өнөрү» (1982), 3. Ахметовдун «Өлөң сөздүн теориясы» (1973) ж. б., кыргыз адабиятынын теориялык маселелери боюнча Т. Саманчиндин, Б. Керимжанованын, К. Рахматуллиндин, И. Рысалиевдин, М. Борбугуловдун, К. Асаналиевдин, Р. Кыдырбаеванын, А. Садыковдун, Д. Асакееванын ж. б. эмгектери бар.
Нарын Айып
Нарын Айып (Нарынбек Айыпович Идинов) (06. XI. 1952-ж.т., Нарын обл., Жумгал району) — журналист.
1969-жылы Бишкектеги №44 орто мектепти аяктап, 5 жылдан кийин Кыргыз улуттук университетинин физика факультетин 1974-жылы кызыл диплом менен бүтүргөн. Дипломдук ишин Новосибирск алдындагы Академ шаарчасында Новосибирск мамлекеттик университетинин физика факультетинде аткарган. 1975-1976-жылдары Москвадагы Ломоносов атындагы университеттин физика факультетинде стажировкадан өтүп, Кыргыз улуттук университетинде мугалим болуп иштегенден кийин, 1977-1980-жылдары СССР Илимдер академиясында аспирантураны аяктап (Н.Намёткин атындагы Нефтехимиялык синтез институту - ИНХС), Москвада 1982-жылдан 1993-жылга чейин СССР Илимдер академиясында илимий кызматкер болуп иштеген (Жогорку температуралар институту - ИВТАН).
1980-жылы Ташкен жана 1981-жылы Минск шаарларыңда СССРдин Спорт жана дене тарбия комитети тарабынан уюштурулган мамлекеттик аттестациядан өтүп, каратэ боюнча машыктыруучу деген наам алган жана кийин Бишкек менен Москвада, илимий иштер менен кошо, спорт мектебинде машыктыруучу болуп эмгектенген.
1990-жылдын ноябрынан тартып, Нарын Айып өз каражатына Москвада «Мүрөк» аттуу көз карандысыз эки тилдүү (кыргызча-орусча) гезит чыгарып, ага эки жыл баш редакторлук кылган. 1993-жылдын башында Мюнхен шаарында жайгашкан «Эркин Европа/Азаттык» радиосуна чакырылып, интервьюдан өтүп келген жана анын аралыгында Бишкекке убактылуу келип, 1993-жылдын апрелинен октябрга чейин «Res Publiсa» эркин гезитинде баш редактордун орун басары болуп иштеген. 1993-жылдын ноябрынан тартып, Нарын Айып Мюнхенде «Эркин Европа/Азаттык» радиосунун Кыргыз кызматында иштей баштаган жана 1995-жылы (радио Мюнхенден Прагага көчкөндөн соң) ал кызматтын директорунун орун басары болгон.
2000-2002 жылдары «Эркин Европа/Азаттык» радиосунун Кыргыз кызматынын баш редактору болуп эмгектенген.
2003-2007-жылдары Прагада Нарын Айып Кыргызстандагы окуяларды камтыган «Kyrgyz Weekly» аттуу көз карандысыз жумалык электрондук бюллетенди орус жана англис тилдеринде чыгарып келген (https://kyrgyz-weekly-e.livejournal.com/ жана https://kyrgyz-weekly-r.livejournal.com/). 2007-жылдын ноябрында радиодон кетип, 2008-жылдын апрелине чейин Прага шаарында орусча чыкчу «ApбатNews» гезитине баш редакторлук кылган.
2008-2010-жылдарда Бишкекте Улуттук «Кабар» маалымат агенттигинин директору болуп иштеген, 2010-жылдан 2014-жылга чейин Бишкектеги Коомдук телерадиоберүү корпорациясынын (КТРК) «Ала-Тоо» маалымат-аналитикалык дирекциясынын директору, 2014-2015-жылдары НТС телеканалынын аналитикалык программаларынын баш редактору, 2015-жылы «Вечерний Бишкек» гезитинин саясат боюнча шеф-редактору болуп эмгектенген.«Вечерний Бишкек» гезити рейдерлик жол менен тартып алынганда, 2015-жылдын август айында андан кетип, Zanoza.kg сайтын чыгарган «ПроМедиа» коомдук фондунун үч негиздөөчүсүнүн бири болгон (калган экөө - Геннадий Кузьмин жана Дина Маслова). 2016-жылдын апрелинде «ПроМедиа» фондунун президенти болуп шайланган.
«ПроМедиа» коомдук фондуна Zanoza.kg деген аталышты пайдаланууга 2017-жылдын июлунда сот чечими менен тыюу салынганда, NarynAiypCom http://narynaiyp.com деген өз алдынча сайт негиздеген. 2018-жылдын августунан тартып Бишкектеги Бешинчи телеканалда баяндоочу жана алып баруучу болуп эмгектенет, орус жана кыргыз тилдеринде «О главном», «Кеп ошондо», «Күнөзөк», «Главные итоги» деген аталыштагы жана башка программаларды алып барат.
СССР Илимдер академиясында иштеп жүргөн кезде, Нарын Айып бир нече илимий макаласын Москвадан чыгуучу СССРдин алдыңкы илимий журналдарында жарыялаган жана бир катар эл аралык илимий конференцияларда доклад жасаган.
Кийин, Прагада иштеп жүргөндө, Чехия, Улуу Британия, Германия жана АКШда өткөн конференцияларга катышып, Кыргызстандагы абал тууралуу англисче доклад жасаган, анын Кыргызстан жөнүндөгү макалалары Чехия, Швеция, Россия жаш АКШ маалымат каражаттарында жарыяланган.
Фейсбуктагы барактары: https://www.facebook.com/idinovn жана https://www.facebook.com/narynaiyp/, Интернет-сайты: http://narynaiyp.com Колдонулган адабияттар Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Валенсия (Испания)
Валенсия - Испаниянын чыгышындагы шаар. Валенсия автономия облусунун жана провинциянын борбору. Калкы 803,4 миң (2006; шаар айланасы менен 1,7 млн); калкынын саны боюнча өлкөдөгү 3-шаар (Мадрид менен Барселонадан кийин). Жер Ортолук деңиздин Валенсия булуңунун жээгинде, Турия дарыясынын чатында жайгашкан. Ири порт (жылына 40 млн о жүк ташылат). Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту (жылына 3 млн жүргүнчү ташылат), метрополитен (1988-жылдан) бар. Биздин заманга чейинки 138-жылы римдиктер басып алып, колонияга айландырган. Ушул мезгил шаардын негизделген жылы катары эсептелет. 1238-жылы епископтук ыйгарылган. 1474-жылы алгачкы басмакана иштей баштаган. Готика стилиндеги собор, дарбазалар, «Жибек биржасы» (Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген), король көпүрөсү, сарайлар жана чиркөөлөр (көркөм декорациясы менен), карапа улуттук музейи сакталган. Университеттер, консерватория, институттар, жогорку спорт мектеби, бир нече коллеж, китепкана, музейлер, театрлар бар. Эл аралык (Х. Итурби атындагы, эки жылда бир), улуттук (Х. Рока атындагы) пианисттер конкурстары, жыл сайын мартта «Фальяс де Валенсия» майрамы өткөрүлөт. Ботаникалык бак, зоопарк иштейт. Шаардын экономикасынын негизин тамак-аш өнөр жайы (жашылча-жемиш консервалары жана шире), соода түзөт. Туризм өнүккөн (жылына 1 млн киши). Айыл чарба продуктуларын, ошондой эле кустардык жана зер буюмдарды (желпүүр жана башка) соодалоонун борбору. Текстиль өнөр жайы өнүккөн (16-кылымдан, кымбат баалуу жибек кездемелерди чыгарууга адистешкен). Шаардан 10 км Түндүк-батышта индустриялуу аймак (аянты 40 км2), көптөгөн банктардын офистери, шаарга жакын Санта-Мария монастыры (14-кылым) жайгашкан.
Жашаган жери
Жашаган жери – турак үй, ижара, кызматтык туракжай, атайын ылайыкташтырылган үйлөр (жатакана, башпаана-мейманкана, ыгын табуу фондунун үйү, багар-көрөрү жок карылардын үйү, майыптар, ардагерлер ж. б. үйлөрү), ошондой эле жарандар туруктуу же көбүнчө жалдоо (жалданма жалдоо), ижарага алуу келишимдери боюнча, же болбосо КР мыйзамдарында каралган башка негиздерде менчик ээлери катары жашап турушкан башка туракжайлар.
Муфлон
Муфлон — кулжалардын бир түрү.
Мамедага Ширалиев
Ширалиев Мамедага Ширали оглы (13. 9. 1909-ж. т., Шамахи шаары) - азербайжан тилчиси, филология илиминин доктору (1941), профессор (1943), Азербайжан РИАнын анык мүчөсү (1962; корреспондент-мүчөсү, 1949). Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси», Эл Достугу ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Мегахилидалар
Мегахилидалар (лат. Megachilidae) − уруусу Аарылар, түркүмү Жаргак канаттуулар курт-кумурскалар. Өзүнө 3100 ашык түрдү камтыйт.
Биологиясы
Карыган дарактардын бутактарында, көп жылдык өсүмдүктөрдүн сабактарында, аскалардын боорлорундагы тешикчелерде, таштарда жана кумдуу топуракта уялашат. Уя кутучаларын өсүмдүктөрдүн жалбырактары жана гүлдөрүнүн желекчелери менен шилекейлери аркылуу жабыштырышат.
Мүнөздөмө
Аарылардын көлөмүнүн чоңдугу 5-18 мм чейин жетет. Жогорку эриндери чоң дана кенен келет. Бул ууруга денесинин узундугу 39 мм жеткен дүйнөдөгү эң чоң аары - Megachile pluto да кирет.
Таралышы
Антарктидадан башка, баардык жерде таралган.
Классификациясы
70 түркүм жана 3100 ашык түрлөрдү санашууда.
Чоң Кылья (дарыя)
Чоң Кылья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын оң жээгинен 423 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Облустук билим берүү башкармасы
Облустук билим берүү башкармасы (ОБББ) — билим берүүнү башкаруунун аткаруучу-тескөөчү жана координациялоочу мамлекеттик органы катары билим берүү тармагын башкаруу органдарынын структурасына кирет. Кыргызстандын герби тартылган мамлекеттик жана официалдуу тилде жазылган мөөрү жана өз атында бланкы, банктык жана финансылык мекемелерде эсеп-кысабы бар юридикалык жак болуп эсептелет.
Областтык билим берүү башкармалыгы структурасына шаардык, райондук билим берүү бөлүмдөрү, областтык мугалимдердин билимин өркүндөтүү институту, областта жайгашкан мамлекеттик мектептер, мектепке чейинки жана мектептен тышкаркы мекемелер ж. б. кирет. ОБББ областтык мамлекеттик администрациясынын макулдугу менен Кыргыз Республиксынын Билим Министрлиги тарабынан дайындалган аким (начальник) жетектейт. Областагы билим берүү тармагынын өнүгүүсүнүн билим жана тарбия берүүнүн сапатын жакшыруу, билим берүүнүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу орчундуу маселелерин кароо үчүн ОБББ коллегиясы түзүлөт. Бишкек жана Ош шаардык билим берүү башкармасы ОБББ статусуна ээ.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Кыргыз кино музыкасы
Кыргыз кино музыкасы — Ар бир тартылган фильмдин мазмунун тереңдетүүдө, жалпы сюжетти органикалык түрдө байланыштырууда, көркөм образдарын ачууда, драмалык окуяларды эмоционалдуу айкындоодо, талаш-тартыштарды курчутууда, каармандардын рухий жандүйнөлөрүн, кулк-мүнөздөрүн ачууда музыка башкы ролду ойнойт. Кыргыздын профессионалдык кино музыкасынын төрөлүшүнө хроникалуу - документ чакан фильмдер уютку болгон. Бул фильмдерге музыка компилация жолу менен жасалгалоочу, көркөмдөөчү каражат катары пайдаланылган.
1942-ж. Фрунзеде кинохроника студиясы ачылган. Режиссёр Г. Раппапорт «Манас» эпосу боюнча «Манастын уулу Семетей» аттуу көркөм фильмди (бүтпөй калган), режиссёр М. Слуцкий толук метраждуу «Кыргызстан жөнүндө ыр» (1946), режиссёр И. Гутман «Достуктун чокусу» аттуу туңгуч түстүү документ фильмдерди тарткан. Алардын айрымдарына орустун жана чет өлкөлүк классиктердин ар кыл жанрдагы музыкалары пайдаланылган. «Кыргызфильм» киностудиясы тарткан «Бийик жерде», «Советская Киргизия», «Суусамыр өрөөнүндө», «Алар Тянь-Шанда төрөлгөн», «Ырдын терөлүшү», «Улуу эпос», «Манасчы», «Кумдагы кулпу», «Бак», «Мурао», «Нарын күндөлүгү» ж. б. документ фильмдердин музыкаларын композиторлор В. Власов, В. Фере, А. Түлөев, А. Малдыбаев, Н. Давлесов, С. Медетов, Т. Эрматов, М. Марутаев, А. Волконский, Ю. Шеин, А. жана К. Геворкяндар, Ш. Каллош, Б. Абдыраимов жазышкан. Ал эми 50-жылдардын экинчи жарымынан тартып тартылган «Салтанат», «Менин жаңылыштыгым», «Алыскы тоолордо», «Муз жүрөк жөнүндө баян», «Токтогул», «Чолпон» көркөм фильмдердин музыкасын А. Хачатурян, А. Зацепин, А. Аманбаев (А. Малдыбаев менен биргелешип), М. Раухвергер жазган. 60-жылдары тартылган «Ашуу», «Тянь-Шандык кыз», «Космонавттар көчөсү», «Жоро», «Биринчи мугалим», «Саманчы жолу», «Бакайдынжайыты», «Караш-Караш окуясы» ж. б. көркөм фильмдердин музыкасын Ю. Левитин, Н. Крюков, Р. Леденев, В. Кончаков, Е. Брусиловский, В. Овчинников, Ю. Саульский, Ю. Шелин, Т. Эрматов, Д. Тер-Татевосян жазса, 70-жылдары көрүүчүлөргө тартууланган «Буктурма», «Ысык-Көлдүн кызгалдактары», «Отко таазим», «Көчө», «Кызыл алма», «Көк серек», «Шаркыратма», «Айсулуунун талаасы», «Ак кеме», «Улан», «Каныбек» ж. б. көркөм фильмдердин музыкаларын композиторлор Ю. Шеин, М. Марутаев, Т. Эрматов, Б. Макеев, Д. Тер-Татевосян, К. Молдобасанов, А. Шнитке, Р. Вильданов. А. Кнайфель ж. б. жазышкан. 1980-ж. тартылган «Алтын кыз», «Он үчүнчү небере», «Биринчи», «Ак илбирстин тукуму», «Дилетант» ж. б. ондогон көркөм фильмдердин музыкаларын кыргыз композиторлору Т. Эрматов, М. Бегалиев, Б. Абдыраимов, С. Осмонов, орус композиторлору Ш. Каллош, Р. Вильданов, А. Георгиев, А. Журбин, В. Лебедев, И. Кантюков, В. Сумарков, В. Кисин, И. Кефалиди, О. Янченко ж. б. жазышты. Ал эми 70-жылдардын аягында 80-жылдардын башыңда «Кыргызфильм» студиясы тарткан кыргыздын «Сандардын чатагы», «Меке чал менен Kapa дөө», «Эки бөжөк», «Акын», «Сүрөт» ж. б. мультфильмдердин музыкаларын Б. Жандаров, Б. Абдыраимов, Ж. Малдыбаева, Э. Олах, М. Бегалиев жазышкан. «Кыргызтелефильм» студиясында 60-80-ж. тартылган «Ак Мөөр», «Алымкан», «Эски тегирмен», «Бурма», «Күндүү арал», «Арман» ж. б. фильмдердин музыкалары москвалык Ю. Шеин, Ш. Каллош, В. Сумарков, В. Кисин жана жергиликтүү кыргыз композиторлору Э. Жумабаев, Ж. Малдыбаева, Т. Казаков, Б. Глухов, Б. Макеев тарабынан жазылган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Жашап турууга укук берүү
Жашап турууга укук берүү – чет өлкөлүк жарандарга же жарандыгы жок адамдарга КРде туруктуу же убактылуу жашоого укук берүүчү документ.
Кызыл уул
Кызыл уул - кыргыздардын генеалогиялык маалыматтары боюнча легендарлуу Долон бийдин уулу, ичкилик (Булгачылар) урууларынын түпкү бабасы. Кызыл уул жана анын төрөлүшү, балалык чагы боюнча бир катар санжыралык маалыматтардын варианттары белгилүү. Генеалогиялык маалыматтар боюнча Кызыл уулдун тукумдары: Кыпчак, Ават, Оргу, Кесек, Жоо кесек, Найман, Бостон, Каңды, Нойгут, Тейит, Чапкылдык, Бөксө, Кыдырша, Коңурат.
Прага
Прага (Praha ) – Чех Республикасынын борбору. Полаба түздүгүндө, Влтава дарыясынын өйүз-бүйүзүндө, деңиз деңгээлинен 200–300 м бийиктикте, 5 дөңсөөдө жайгашкан. Өзүнчө административдик бирдикти түзөт. Ортонку Чех областынын административдик борбору. Климаты жумшак, мелүүн континеттик. Январдын орточо температурасы – 1,4°С, июлдуку 18,2°С. Жылдык жаан-чачыны 500 мм. Калкы 1,2 млн (2012 шаар айланасы менен 1,4 млн). Негизги маанилүү жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Өлкөнүн өнөр жай жана маданий борбору. Шаар 2002-жылы суу ташкынынан катуу жабыркаган. Машина куруу (станок жана кеме, транспорттук, электр-техникалык ), химия, текстиль, тигүү, полиграфия, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Праганын аймагына биздин заманга чейинки 4-кылымда эле эл отурукташа баштаган. Биздин заманга чейинки 5-кылымында бойлор, биздин заманга чейинки 6-кылымда славяндар келишкен. 10-кылымдан Чех мамлекетинин, 1918–92-жылдары Чехословакия Республикасынын, 1993-жылдан Чех Республикасынын борбору. 973-жылы епископтук (1344-жылдан архиепископтук) негизделген. Шаардын тарыхый чордону – Прага Град готика стилиндеги Ыйык Вита кафедралуу собору (14–20-кылым) жана король (12–18-кылым), ренессанс стилиндеги Бельведер ак сарайлары (16-кылым), барокко, готика жана модерн стилиндеги, эклектика духундагы (улуттук музей жана театр) көптөгөн курулуштар сакталган. Европанын кооз шаарларынын бири. Прагада таштан курулган 18 көпүрө бар (анын ичинде эң коозу Карл көпүрөсү). Алар шаарга өзгөчө көрк берип турат. Чыгыш Европанын жана Чехиянын жогорку билим берүүсүнүн борбору. Чех Илимдер академиясы, 8 жогорку окуу жай (анын ичинде университеттер, 17-ноябрь атындагы, Карл ж. б.), Банк иштери жана политехникалык институттары, Жогорку мектептер, китепканалар, музыка искусство академиясы, консерватория, улуттук ж. б. театрлар, улуттук галерея, музейлер бар. Праганын 5 борбордук району архитектуралык-тарыхый корук катары 1992-жылы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Эл аралык дүйнөлүк мааниси бар фестивалдар («Прага жазы», «Прага күзү» музыкалык, «Бир дүйнө» даректүү фильмдер, Бүткүл дүйнөлүк цыган искусствосу ж. б.) өткөрүлүп турат. Ботаникалык бак (тропика оранжереясы менен) жана зоопарк уюштурулган.
Хара - Балгас шаар чалдыбары
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Адабий тил
Адабий тил жазма жана оозеки түргө бөлүнөт. Жазма түрүнүн ченемдери басма сөздө: газета, журнал, китеп жана башка колдонуу менен орфографиялык, пунктуациялык эрежелер аркылуу белгиленип, оозеки сүйлөө ченемдери окуу жайларындагы лекцияларда, радио, театрда, теле көрсөтүүлөрдө жана башка сүйлөнүп, орфоэпиялык эрежелер аркылуу жөнгө салынат. Адабий тилдин калыптанышында көркөм адабияттын, асыресе көркөм сөз чеберлеринин ролу чоң. Жазма түрүнүн ченемдери, гезит, журнал, китеп жана башка басма сөздө колдонуу менен орфографиялык, пунктуациялык эрежелер аркылуу жазылат; ошондой эле анын оозеки сүйлөө эрежелери окуу жайларындагы лекцияларда, радиоберүүлөрдө, театрда, телекөрсөтүүлөрдө жана башка учурларда сүйлөнүп, орфоэпиялык эрежелер аркылуу жөнгө салынат.
Моделдер
Моделдер –химимялык технологияда системаларды изилдөө методду. М. объект масштабы же физ. жаратылышы менен айырмаланат. М. ар түрдүү маселелерди чечүүдө: жаңы процесстер изилдөө; проекттер түзүү; аппараттын схемаларын оптималдык абалга келтирүү; өндүрүш эффективдүүлүгүн жогорулатуу; өндүрүштү оптималдуу пландаштыруу; автоматташтырылган башкаруу системаларын иштеп чыгуу, ж.б. колдонулат. М. окшоштук теориясынын негизинде өтөт. Окшоштук физ. жана математикалык болушу мүмкүн. Физ. М. масштабы менен чыныгы обьектен айырмаланат. Бул М. артыкчылыгы: 1) объекти аз каражат менен изилдөө (сырьё, энергия, убакыт аз сарпталат) 2) физ.-хим. касиеттери белгисиз обьекттер изилдөөгө мүмкүнчүлүк алуу; 3) обьектин М. кошумча анализдер жүргүзүү. Физ. М. процесстерди изилдөөдөгү баштапкы кадам жана математикалык М. үчүн эксперименттик азык. Математикалык М. теңдемелер системасы аркылуу натуралдык обьекттинин абалын жазат, анализдейт жана башкарат. Берилген М. алгоритм аркылуу башкарылып, функциялык көз карандылыкты түзүүгө жардам берет. Математикалык М. детерминардык, статистикалык жана стохастикалык башкаруулар кирет. Стохастикалык М. болжолдоо принциптеринин, статистикалык-эксперименттер, детерминардуу М. математикалык жактан аныкталган көз карандылыктар негизинде түзүлөт.
Жолборс Жоробеков
Жоробеков Жолборс - (15. 10. 1948-ж.туулган, Ош облусу, Ноокат району, Жал айылы) – саясат таануучу, саясат таануу илимдеринин доктору (1997), профессор (2000). 1974-ж. КМУну бүткөн. 1967–74-ж. М. В. Фрунзе атындагы айыл чарба машиналарын куруу заводунда жумушчу, 1974–81-ж. Кыргыз ССР ИАнын Тарых институтунда кенже илимий кызматкер, СССР ИАнын Этнография институтунда стажёр, 1981–93-ж. Орус тили жана адабияты институтунда (азыркы БГУ) окутуучу, улук окутуучу, доцент, 1993–95-ж. Ош облусу мамлекеттик администрациясында аналитикалык борбордун башчысы, 1999–2002-ж. Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын төрагасы, 2002–05-ж. Юрид. академияда кафедра башчысы, 2005–06-ж. БГУнун ректору, 2006–07-ж. КРдин Дин иштери боюнча мамлекеттик агенттигинин директору, 2007-жылдан Ж. Баласагун атындагы КУУнун КР ЖКнын мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты (1995–99). 100дөн ашуун илимий эмгектин (анын ичинде 5 монография) автору.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кайкыбоз
Кайкыбоз — Бокмурундун карындашы Карлыгачтын минген аты. Валиханов жазып алган эпизоддо гана айтылат (Валиханов жазып алган эпизод, “Ала-Тоо”, 1979, № 7, 76-б.).
Валенттүү зона
Валенттүү зона - катуу нерселердин аныкталган электрондук абалынын энергиялык аймагы. Ал абсолюттук нөл температурада валенттүү электрон менен толтурулган. Валенттүү зонанын электрондору кристаллдын байланыш энергиясына, анын диэлектрдик өткөрүмдүүлүгүнө салым кошот. Кристаллдагы жарыктын жутулушун аныктайт. Жылуулук кыймылынын таасири, ошондой эле тышкы таасирден (жарык жана башка) бир аз электрондор Валенттүү зонадан өткөрүмдүүлүк зонасына же тыюу салынган зонадагы кошмо деңгээлге өтөт. Натыйжада валенттүү зонанын жогорку бөлүгүндө белгилүү санда толтурулбаган электрондук абал (көңдөй) пайда болот жана валенттүү зонанын электрондору электр өткөрүүгө катышууга мүмкүндүк алат.
Чоң Лай
Чоң Лай — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лай дарыясынын сол жээгинен 38 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Молдокеев, Алишер
МОЛДОКЕЕВ Алишер (1884, Жалал-Абад облусу, Аксы р-ну, Сыны айылы –1931, ошол эле жер) – совет бийлигин бекемдөөгө жигердүү катышкандардан ж-а алгачкы агартуучулардан. 1918–22-ж. Кызыл Армиянын катарында кызмат өтөгөн, 1923–26-ж. Кызылжар р-нунда дыйкандардан ыктыярдуу кошуун түзүп, анын командири болгон. 1928-ж. М-дин демилгеси м-н Сыны айылында Аксы аймагы б-ча алгачкы мектеп ачылган. О. эле ал эл арасында өзүнүн чечендиги, акылгөйлүгү м-н кадыр-баркка ээ болгон. Айлындагы мектепке ысмы берилип, музейи уюшулган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Нойштадт-ан-дер-Донау
Нойштадт-ан-дер-Донау - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Кельхайм (район)|Кельхайм районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы –  12 747  (2010-ж.). Аянты – 93.57 км2.
Мицелла
Мицелла (латын тилинен   а — майда бүртүк-чө) — коллоиддик системадагы дисперстик фазанын электронейтралдуу эң майда бөлүкчөсү. Ар бир М. эриткичте эрибеген ядро, адсорбциялык жана диффузиялык катмардан турат. Диффузиялык катмар заряддуу бөлүкчө- гранулага жараша болот: оң иондорду адсорбциялаган потенциал аныктоочу мицелла ядросу оң заряддуу грануланы пайда кылат. Мисалы, AgI, Ag,Вr, FеОСl жана башка Терс иондорду адсорбциялап алган ядро терс заряддуу грануланы пайда кылат Мисалы, SiO 2, АgСl, AgI.
Жаштар үчүн социалдык инфратүзүм
Жаштар үчүн социалдык инфратүзүм – жаштардын жашоо-тиричилиги үчүн зарыл болгон объекттердин (имараттардын, курулуштардын), ошондой эле ишмердиги жаш жарандардын саламаттыгына кам көрүүгө, аларды окутууга, тарбиялоого, социалдык жактан тейлөөгө, өнүктүрүп өстүрүүгө, ишке орноштурууга, коомдук керектөөлөрүн канааттандырууга багытталган уюмдардын тутуму.
Мегахилидалар (бөлүмү)
Бул терминдин дагы башка түшүнүгү бар: Мегахилидалар.
Окумуштуулар кеңеши
Окумуштуулар кеңеши – жогорку окуу жайынын ректорунун жана илим-изилдөө мекемелеринин директорунун кеңеш органы. Анын милдети окуу жана илим-изилдөө мекемелеринин маанилүү маселелерин кароо, илимий кызматкерлерди ишке алуу, конкурстарды уюштуруу жана окумуштууларга илимий наамдарды жана даражаларды ыйгаруу иштерин кароо. Окумуштуулар кеңешине окуу жайдын же мекеменин жетекчилери, жетектөөчү окумуштуулар жана коомдук уюмдардын төрагалары киришет. Окумуштуулар кеңешинин чечимдери конкурстарды өткөрүүдө окумуштуулук даражалар жана наамдарды ыйгарууда жашыруун добуш берүү менен чыгарылат, ал директордун (ректордун) бекитүүсү менен чечилбейт. Окумуштуулар кеңеши жогорку окуу жайларынын факультеттеринде да бар.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Чирюг
Чирюг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шелюг дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Косово
Косово (Republika e Kosovës, Република Косово / Republika Kosovo) — Балкан жарым аралындагы мамлекет. Түндүгүнөн жана чыгышынан Сербия, батышынан Черногория, түштүк-батышынан Албания, түштүгүнөн Түндүк Македония менен чектешет. Аянты 11 миң км2. Калкы 2 млн чамасында (2010); негизинен албандар, ошондой эле серб, черногориялыктар жашайт. Борбору – Приштина шаары.
Климаты жана Жаратылышы
Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн Косово талаасы жана Метохия ойдуңдары ээлейт. Ойдуңдар аркылуу Ак Дрин, Ибар дарыялары агып өтөт. Климаты мелүүн, континенттик (январдын орточо температурасы 0°Сдей, июлдуку 20°С; жылдык орточо жаан-чачыны 700 мм). Тоо капталдарын жазы жалбырактуу токой, шалбаа ээлейт; жайыты арбын.
Тарыхы
8–12-кылымдарда Косово аймагы Рашка мамлекетине, Биринчи Болгар падышалыгына жана Византияга, 12-кылымдын аягында сербдердин бирдиктүү мамлекетине кирген. 1346-жылдан Серб патриархатынын (резиденциясы – Печ шаары) борбору болгон. Косово талаасындагы салгылашуудан (1389) кийин Косово Сербия менен бирге түрк султандыгынын (1459-жылдан Осмон империясынын курамында) вассалына айланган. 17-кылымга чейин аймактагы калктын көп бөлүгүн сербдер түзгөн. 1683–99 -жылдары Австрия-Түркия согушунун жүрүшүндө Косово аймагын австриялык аскерлер ээлеп, сербдер массалык түрдө Косоводон чыгып кетишкен. 19-кылымдын аягында Косово албандардын улуттук кыймылынын борборуна айланган. 1878-ж. Призрен шаарында аскердик-саясий уюм – Призрен лигасы (Албан лигасы) уюшулуп, Осмон империясынын курамындагы бардык албандарды автономиялык административдик бирдик түзүүгө чакырган. Түрк бийлиги автономия жөнүндө маселени кароодон баш тарткандыктан, албан улуттук кыймылынын лидерлери алар менен болгон байланыштарын үзгөн. Призрен лигасынын куралдуу отряддары Косово аймагынын бир бөлүгүн басып алып, жергиликтүү албан администрациясынын органдарын түзгөн. 1881-ж. Косово аймагына түрк аскерлеринин кириши менен кыймыл токтотулган. 1897–1900-жылдары Косоводо албандардын кыймылы кайрадан күч алган. Балкан согуштарынын (1912–13) натыйжасында Косово Сербия менен Черногориянын, 1918-ж. Серб, хорват жана словендер (1929-жылдан Югославия) королдугунун курамына кирип, 3 административдик-аймактык бирдиктердин (Вардар, Зет жана Моравия бановиндери) ортосунда бөлүштүрүлгөн. 1941-ж. Улуу Албаниянын курамына Косовонун борбордук бөлүгү, 2-дүйнөлүк согуш убагында Косовонун көп бөлүгү Албания италия протекторатынын курамына бириккен. Италиялык аскерлердин оккупациясы мезгилинде 40 миңдей серб өлтүрүлүп, 100 миңдей серб Косовону таштап кетүүгө аргасыз болгон. 1944-жылдын аягында Косово аймагы италиялык аскерлерден бошотулуп, 1945-ж. кайрадан Югославия Федеративдик Эл Республикасынын (1963-жылдан Социалисттик Федерациялык Югославия Республикасы, СФЮР) курамына кошулган. 1945–63-жылдары АО.
Соңку тарыхы
1963–69-жылдары Сербия Республикасынын курамындагы Косово жана Метохия автономиялык крайы (1969-жылдан Косово). 1974-ж. СФЮРдун Конституциясы боюнча крайдын автономиялык статусу кеңейип, Косово СФЮРдун өзүнчө субъектисине айланып, Сербия менен бирдей укуктарга ээ болгон. 1981-ж. крайда студенттик массалык толкундоолор өтүп, Югославиянын чегинде толук укуктуу республика статусун талап кылышкан. 1989-ж. сербиялык Скупщина Сербия Конституциясына өзгөртүүлөрдү киргизип, автономиялык крайдын укуктарын чектеген. Бул чечим албандык сепаратизмдин күчөшүнө алып келип, кан төгүүлөрдөн кийин Косоводо аскердик кырдаал киргизилген. Ошол эле жылы Косоводо И. Ругова жетектеген Косово Демократиялык лигасы түзүлгөн. 1991-ж. сентябрда көз карандысыз Косово Республикасынын түзүлгөндүгү жарыяланган. 1992-ж. майда президенттик жана парламенттик шайлоолор өткөрүлүп, И. Ругова Косово президенти болуп шайланган. 1996-ж. Косоводо «Косово боштондук армиясы» (КБА) түзүлүп, ал Сербия мамлекеттик бийлигинин өкүлдөрүнө жана жергиликтүү сербиялык калкка каршы террор баштаган. 1998-ж. кырдаал курчуп, кагылышуулар куралдуу түргө өткөн. Сербиялык коопсуздук күчтөр КБАнын базаларына каршы чабуул жасап, аны Албанияны көздөй сүргөн. Югославия Союздук Республикасынын (ЮСР) жетекчилиги аймактагы тынчтык абалды калыбына келтирүү жөнүндө Ругова менен сүйлөшүүлөрдү баштаган. Бул боюнча ЮСР президенти С. Милошевич Косового Сербия курамында улуттук автономия укуктарын кеңейтүүгө даяр экендигин билдирген. 1999-ж. 24-мартта НАТО ЮСРге каршы агрессиясын баштап, Сербия аймагын бомбалаган. 1999-ж. Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук кеңешинин резолюциясы боюнча Косово аймагында туруктуулук менен тартиптүүлүктү сакташ үчүн НАТО жетектеген эл аралык күчтөр киргизилген. Косовону убактылуу Бириккен Улуттар Уюмунун Генералдык секретарынын атайын өкүлү башкарып, ал Бириккен Улуттар Уюмунун Косоводогу Миссиясын жетектеген. 2004-ж. октябрда Косоводо парламенттик шайлоо өткөрүлүп, Косово Демократиялык лигасы жеңишке жеткен. 2008-ж. 17-февралда Косово парламенти Косовонун көз карандысыздыгын жарыялаган. 2011-жылдын февралына Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө болгон 192 мамлекеттин 75и Косовонун эгемендүүлүгүн тааныган. 2010-ж. 22июлда Бириккен Улуттар Уюмунун эл аралык соту Косовонун эгемендүүлүгүнүн жарыяланышын эл аралык укукка каршы келбейт деп тааныган.
Экономикасы
Косово – негизинен агрардык өлкө, экономикалык активдүү калктын 1/2 не жакыны айыл-чарбасында эмгектенет. Дан эгиндери (жүгөрү, буудай, арпа), тамеки, жашылча-жемиш, бак-дарак өстүрүлөт; жүзүмчүлүк кеңири таралган. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Өнөр жайында коргошун-цинк кен таштарын казып алуунун жана эритүүнүн мааниси зор. Ошондой эле лигнит, хромит, магнезит казылып алынат. Химия, цемент, жыгач иштетүү, кагаз, текстиль, булгаары, тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт.
Чалчык-Булак көрүстөнү
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кузнецов Андрей Георгиевич
Кузнецов Андрей Георгиевич (1940-ж. т., Өзбекстандын Самаркан ш.) - музыка таануучу, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1995), философия илимдеринин кандидаты (2000), 1982- жылдан СССР композиторлор союзунун мүчөсү. Жети жашынан скрипкада, фортепьянодо ойной баштаган.