Кыргыз_адабиятынын_башаты
Кыргыз адабиятынын башаты. Байыркы мезгилде кыргыздардын байыркы түрк руна (Орхон-Енисей) жазуусунун кыргыз вариантында жазылган адабияты болгону кеңири белгилүү эместир. Сөз Минусин ойдуңунда, Тува Республикасында, Абакан, Уйбат, Юса жана башка дарыялардын бойлорунда табылган кыргыз ак сөөктөрүнүн бейиттериндеги көп сандаган эстелик жазуулар жөнүндө болуп жатат. Бул эстеликтеги жазуулардын котормосун биринчи жолу В. Радлов басып чыгарган, кийинки басылмалар С. Маловго таандык. «Вестник древней истории» басылмасында жарыяланган С.Киселевдин котормосу анчалык жеткилең чыккан эмес. Бул эстелик жазууларды басып чыгаргандарда жана Чыгыш тарыхчыларынын эң ириси акад. В. В. Бартольддо бул эскерилген тексттердин кыргыздарга таандык экени жөнүндө күмөн болгон эмес. Башка бир окумуштуулар бул маселе боюнча башка көз карашты тутушат. Алсак, профессор К.Юдахин бул эстелик жазуулар жөнүндө мындай деп жазат: «Эгерде тарыхтын болжолдуу маалыматтарына негизденсек жана енисейлик белгилүү жазууларды кыргыздардыкы деп кабыл алсак, анда кыргыз жазуусунун алгачкы эстеликтерин болжол менен биздин замандын VII кылымына таандык кылууга болор эле. Бирок бул эстелик жазууларды азыркы кыргыз тили менен жакындаштыруу үчүн лингвистикалык маалыматтар жок». Бул көз карашты И.Батманов да тутунат, ал байыркы енисейлик эстелик жазуулардын кыргыздардын тили менен байланышы жөнүндө маселе «али биротоло толук чечиле элек» деп билдирет. Енисейлик эстелик жазуулардын кыргыздарга таандык экендигинен лингвисттердин күмөнү бир жагынан туура Чындыгында да, байыркы кыргыз эстелик жазуулары азыркы кыргыз тилинен айырмаланат. Бирок мында кеп эстелик жазуулардын тили — түрк ак сөөктөрүнүн адабий тили болгондугунда турат, бул адабий тил Моңголияда түрк кагандыгында иштелип чыгып, ошол маалда түндүктүн гана эмес, Енисейдин кыргыздарынын, ошондой эле, батышта Жети-Суудагы түрк урууларынын арасында да кеңири тараган. Атап айтканда, Кыргызстанда Талас өрөөнүндө, Беш- Таш өзөнүнө жакын жердеги бейиттерде ошол эле байыркы түрк адабий тилиндеги эстелик жазуулар табылган. Ал гана эмес, Нелди өзөнүндө (Талас өрөөнү) табылган кербен башынын жол көрсөткүч таякчасындагы байыркы түрк руна жазуусунан биз чыгыш түрк вариантынын ошол эле адабий тилин жолуктуруп отурабыз, жергиликтүү диалектилерден айырмаланып, бул адабий тилдин мүнөздүү өзгөчөлүгү — биринчи «ж» нын ордуна «я» жана «й» тамгалары колдонулгандыгында, мындан башка да бир катар фонетикалык өзгөчөлүктөрү бар. VI—VIII кылымдардагы, башкача айтканда биз эскерген Таластагы эстелик жазуулар таандык болгон мезгилдеги батыш түрктөрүнүн, алардын ичинде кыргыздардын да тили, биз атайын эмгегибизде көрсөткөндөй, сөз «ж» менен башталган тил болгон, ал эми адабий тилде биз чыгыш түрктөрүнүн диалектисин байкайбыз. Мына ушулардын бардыгы адабий тилдин фонетикалык өзгөчөлүгү енисейлик эстеликтер кыргыздарга таандык деген жобого каршы далил боло албайт. Адабий тил көп учурда элдик говорлор менен диалектилерди чагылдырбай турганы жакшы белгилүү. Ошондуктан, енисейлик жазууда текст жазылган адабий тил менен кыргыз тилинин байланышын тануу жарабайт. Акырында келип, Енисей эстелик жазуулары кыргыз тилинин түпкү теги болгон эмес деп так кесе айтуу үчүн биз али кыргыз тилинин тарыхын начар билебиз. Атап айтканда, азыркы кыргыз тилинде (кыргыз тилинин вокализми) сөздүн акыркы үнсүз тыбышынын түшүп калышы, жакут тилиндегиге окшоп, азыркы кыргыз тилинин байыркы тил экендигинин жана анын енисейлик эстеликтердин жазуусунан өсүп чыгышы мүмкүн экендигинин далили боло алат. Жакут тили жаатында С. Малов тарабынан көрсөтүлгөн. Тарыхый далилдер жана Енисей эстеликтериндеги жазуулардын өзүнүн мазмуну да алар байыркы кыргыздарга таандык болгонун жетишерлик ишенимдүү ырастап турат. Башка сөз менен айтканда, енисейлик эстелик жазуулардын тексттеринин авторлору кыргыздар болгон жана ал жазуулар ташка сабаттуу чекмечилер тарабынан түшүрүлгөн деп айтса болот. Бул тексттер баяндалган адабий тилге байланыштырбай, Минусин аймагындагы байыркы кыргыздардын эстелик жазууларын байыркы кыргыз адабияты катарында кароо керек. Бейиттеги кыска эстелик жазууларды байыркы адабияттын үлгүсү катарында кароого болобу? — деген суроо туулушу мүмкүн. Биздин көз карашыбызча болот жана ошондой деп каралууга тийиш. Чындыгында да, биз төмөндө буга токтолобуз, Енисейлик эстелик жазуулар өзүндө белгилүү бир баянды камтып турат жана алар көп учурда көркөм формага ээ, аларда образдуулук, салыштыруулар, метафоралар бар, алардын көпчүлүгү уйкаштыктардан турат. Ошентип, иш жүзүндө да, формалдуу түрдө да бизге аларды адабий үлгүлөргө таандык кылууга укук бере турган белгилер бар. Мына ушулардын бардыгы түйүлдүк түрүндө болуп, бейит үстүндөгү эпитафиянын бир түрдүү структурасы менен маталып турат, ошондой болсо да биз мындан адабий чыгармачылыктын түйүлдүгүн көрүп турабыз. Айрым бир үлгүлөрдүн негизинде биз сунуш кылган жобону ырастоого аракеттенип көрөлү. Сыртынан кыргыз эстелик жазуусу бир түрдүү көрүнөт. Ал эки бөлүктөн турат. Биринчисинде маркум тирүүсүндө ээ болгон, бирок «толук убайын көрө албай кеткен» («бюкмадым») байлык, жыргалчылык жөнүндө айтылат. Экинчисинде, ал байлыгынан, туугандарынан «айрылганы» («адырылдым») башкача айтканда өлгөнү, маркумдун социалдык чөйрөсү жөнүндө айтылат.