cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Теңир-Тоодогу кыргыздардын XVII — XVIII кк. калмак баскынчыларына каршы күрешү
'''Теңир-Тоодоошгу кыргыздардын XVII — XVIII кылымдарда калмак баскынчыларына каршы күрөшү. Кыргыз-казак согуштук ынтымак-ымаласы''' Ойрот-калмак мамлекетинин түзүлүшү. Алардын баскынчылык саясаты. XVII кылымда—XVIII кылымдын биринчи жарымында ойрот-калмак баскынчылары Кыргызстанга кайра-кайра талоончул жортуулдарды уюштуруп, кыргыз айылдарына кол салып турушкан. Адатта түрк элдери калмак деп атап, теги жагынан моңголдордун өз канаты ойротторго барып такалчу калк тарыхый булактарда, илимий эмгектерде ойроттор, калмактар деген аттарды алып жүрөт. Ойроттор жеринен Моңголиянын батыш тарабындагы кенири аймакты жердешчу. Ойрот феодал- дарынын чыгыш моцголиялык феодалдар менен узак жылдарга созулгал жециштүү согуштарынын натыйжасьгнда алардын ички биримдиги
1683-жылы кеч кузде калмак кощууй_ дары Анжиян тараптагы тоолук кыр. гыздарга кол салат. Душмандын ежер. ленген чабуулуна кыргыздар менен өзбөктөр биргелешип туруштук берищкен. Кыргызстандын туштугуне чет жерлик баскынчылар кийинки жылдары дагы (1684, 1685) жортуулдарды уюштурушат. Ошентсе да, XVII кылымдын аягына карата калмак төрөлөрү көп куч жумшаса да, кыргыз жеринде өз бийлигин орното алган жок. Тек, Талас, Анжиян ендуу чакан аймакта гана бир аз жылга (алардын таасири орногон. Ошентип, баскынчылар кыргыз¬дарды Ата Журтунан толук суруп чыга алган эмес. Кыргыз-казак согуштук ынтымак- ымаласы. XVII кылымдын 90-жылда¬рында жунгар-феодалдарынын кыргыз, казактарга кысымы убактылуу басац- дайт. Анткени, бул жылдарда Жуцгар хандыгына каршы кыргыз-казак саясий .штымагы ого бетер бекемдеп, аларга кара-калпактардын бир белугу ко- нулган. Ошондой эле Тауке хандын тушунда (1680—1718) Казак ханды- ы кыйла чыцдалат. Эшим хандын небереси, Жацгир хандын уулу Тауке ан менен кыргыз Тиеш бийдин достугу далай жыл кыргыз-казак ынты- «агына ылаажы болгон. Мындан тышкары, ез кез каранды эместигин коргоп калуу учун чы- ыштагы манчжурларга каршы куреште калмактар алсырай тушкен эле. 644-жылдан тартып Кытайды бийлеп турган манчжурлар менен Жуцгар сандыгынын ортосундагы согуштардын алгачкыларынын бири 1690-жылдан 1697-жылга чейин созулуп, таймашкан эки тарапты тец зор жогоууларга дуушар кылган. Кыргыз, казактар менен жуцгарлардын ортосундагы мамилелер Цеан-Рабдандын (1697—1727), айрыкча Галдан-Церендин (1727—1745) ту- пунда кайрадан кескин курчуп кетет.
XVII кылымдын башында манчжурлар менен согуштарда Жуцгар хан- (ыгынын алсырап баратканын баамдаган кыргыз, казактар калмактарга тарттырып ийген Жуцгарияга чектеш аймактардагы конуштарын кайтарып ипууга аракет жасашкан. Бирок 1723-жылы алар жуцгар баскынчыларынын 60 миц аскер) жацы жортуулуна дуушар болуп, жецилип калышат да, теңиртоолук кыргыздардын бир белугу 20—40-жылдарда Ферганага, сазактардын кыйласы Бухара ээлигине, Кожент, Самаркандга кире качат. Булак: Кыргызстан тарыхы китебинен алынган
Бохотница
(поляк тилинде Bochotnica, IPA [bɔxɔtˈnit͡sa]) — Польшанын түштүк-чыгышындагы Люблин воеводдугунда гминанын борбору, кыштак. Калкы – 1,500 киши (2010 жыл).
Элчилик укук
Элчилик укук – эларалык укуктун байыркы тармагы; бир мамлекеттин башка мамлекеттин аймагындагы дипломаттык өкүлчүлүктөрүнүн жана дипломаттык агенттеринин юридикалык статусун жана иштеринин принциптери менен ченемдерин камтыйт. Эларалык мамиле каадаларынын негизинде миңдеген жылдар бою жыйналган Э. у-тун ченемдик курамы азыркы мезгилде Дипломаттык карым-катнаштар жөнүндө 1961-жылкы Вена конвенциясында, Атайын миссиялар жөнүндө 1969-жылкы конвенцияда ж. б. иретке салынган жана кодификацияланган. Дипломаттардын жана дипломаттык өкүлчүлүктөрдүн укуктук абалынын маселелериэки тараптуу эларалык келишимдерди жана улуттук мыйзамдарды жөнгө салуунун да объектиси болуп саналат. «Э. у.» аталгысы кээде дипломаттык укук маанисинде колдонулат.
Сомерсэт (Нү-Жерси)
Сомерсэт (Нү-Жерси) (Somerset) — Нү-Жерси штатынын Сомерсет округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 23040 киши. Болжолдуу аянты - 13.9 км². FIPS коду — 34-68370.
Аз сандуу (генофонддук) тукум
Аз сандуу (генофонддук) тукум – генетикалык-ылгануу жагынан өзгөчөлүү жана жоголуп кетүү кооптуулугун туудурган белгилүү бир тукумдагы сейрек кездешүүчү жаныбарлар тайпасы. == Колдонулган адабияттар ==
Жазы куйрук зонозавр
Жазы куйрук зонозавр (лат. Zonosaurus laticaudatus) — кескелдириктердин бир түрү.
Эрленбах
Эрленбах (расмий аталышы Майндагы Эрленбах) ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Мильтенберг районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы –  9919  киши (2010-ж.). Аянты – 16.33 км2.
Илимдин логикасы
Илимдин логикасы – өзгөчө илим, илимий теорияны, ар кандай системаларды изилдөөдө формалдуу логиканын түшүнүктөрүн колдонот. Илимдин логикасы илимдин өнүгүүсүндөгү мыйзамченемдүүлүгүн, илимий изилдөөнүн эрежесин, ар кандай ачылыштарын изилдейт. Илимдин логикасы өзгөчө илим катары 20-кылымдындын биринчи жарымында Фрегенин,Расселдин, Витгенштейдин таасири менен калыптанган.
Тогуз-Булак (Түп району)
Калк
Калкы — 1346 киши (2009-жылы).
Копенгаген
Копенгаген (København [] / [кхёбэнха́ў’н], Hafnia) – Дания Королдугунун борбору (1443-жылдан). Эресунн булуңунун оң жээгинде, Зеландия жана Амагер аралында жайгашкан. Калкы 600,0 миң (2003; Чоң Копенгаген агломерациясында 1,5 млн; өлкөнүн калкынын 30%и). Алгач 1043-жылдан Хавн (гавань) тургун жайы катары эскерилет. 1167-ж. епископ Абсалон аны айланта сепил жана чеп курдурткан. 1170-жылдан Копенгаген аталат. 1186-жылдан 1416-ж. чейин (үзгүлтүк менен) Роскилльск епископтугунун курамында болгон. Копенгаген 1254-ж. шаар статусун алган. 1443-жылдан король резиденциясы. 20-кылымда Копенгаген ири өнөр жайлык борборго айланган. 1940-ж. апрелде немис фашисттер басып алган, бирок 1945-ж. 5-майда бошотулган. Копенгаген – Даниядагы гана эмес Скандинавия өлкөлөрүндөгү эң ири соода-өнөр-жай борбору. Машина жана станок куруу, металл иштетүү, электртехникалык, химиялык, фарфор, текстиль, тигүү өнөр-жай ишканалары иштейт. Университеттер, техникалык жогорку мектеп, ветеринария жана айыл чарба король жогорку мектеби, консерватория, инженердик, музыка, искусство академиялары, калк китепканасы, көптөгөн музейлер (сүрөт, улуттук ж. б.) театрлар, Карлсберг жаңы глиптотекасы (скульптура топтому) бар. Шаардын эски бөлүгүнө кууш ийри көчөлөр мүнөздүү. Биржа, Росенборг аңчылар, Шарлоттенборг (17-кылым), Кристиансборг (18-кылым) ак сарайлары сакталган.
Асылбаш, Сокулук району
Асылбаш (Асылбаш) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Асылбаш айыл о кругу составына кирет.
Берилиштердин коопсуздугу
Берилиштердин коопсуздугу (Data Security-Безопасность данных) берилиштерди коргоо дегенди билгизет, башкача айтканда. аларды кылдаттык менен сактоо жана жоготпой пайдалануу. Мекемелерде кээ бир берилиштер менен иштөө укугу берилген кызматкерлердин тизмеси жана компьютердик систем иштен чыгып калган учурда аракеттердин ирети аныкталат. Берилиштер жоголууга дуушар болуп же бузулуп калса, берилиштерди өз учурунда калыбына келтирүү максатында берилиштер файлдарынын көчүр¬мөсүн алуу аракеттери резерв¬дөөгө процедуруна кирет. Резерв көчүрмө¬лөр өрттөнбөгөн сейфтерде же башка имаратта сакталууга тийиш.
Маматалиев Калдарбай
Маматалиев Калдарбай 1935-жылы 14-апрелде Сузак районунун Үч-Малай айылында туулган.
Көп жылдык үзүрлүү эмгеги бааланып бир канча сыйлыктар менен сыйланган. 2003-жылы ден соолугуна байланыштуу мезгилсиз дүйнөдөн кайткан.
Андреевка (Миякин району, Башкыртстан)
Андреевка — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Жаңы карамалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 6 киши. Почта индекси — 452083, ОКАТО коду — 80244860002.
Алгоритм
Мурда “алгоритмдин” маанисин ачууда “тартип” сөзүнүн ордуна “ыраат” деген сөз көбүрөөк колдонулчу, бирок компютерлерде параллел аткарылчу иш-аракеттер арбыган сайын иш-аракеттеги ыраат эле эмес, параллелдүүлүк да чагылдырылышы үчүн “тартип” сөзү көбүрөөк колдонулуп калды.прпроор
Андреевка (Миякин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Алгоритм
"Алгоритм" сөзүнүн теги
Орус жана кирилл жазмасындагы адабиятта “алгоритм” сөзү эски убакта “алгорифм” деген түрдө колдонулган (th тыбышы т эмес, ф түрүндө берилген). Кийинчерээк ал “алгоритм” болуп өзгөргөн.
Чулпан Наилевна Хаматова
Хаматова Чулпан Наилевна (тат. Чулпан Наил кызы Хаматова, Çulpan Nail qızı Xamatova; туулган жылы жана жери 1975-жыл 1-октябрь, СССР, РСФСР, Татар АССРи, Казан) - орус кино жана театр актрисасы, Орусиянын эл артисти (2012), коомдук ишмер. Москва академиялык "Современник" театрынын алдыңкы актрисасы жана көркөм жетекчисинин орун басары. "Өмүр тартуула" (орус. "Подари жизнь") кайрымдуулук фондунун негиздөөчүлөрүнүн бири.
Алгоритм
"Алгоритм" сөзүнүн теги
«Алгоритм» термининин аныктамасы тууралуу 20-кылымдын 30-50-жылдары Түринг, Пост, Чөрч, Н.Винер, А.А.Марков жана башка аалымдар өз жоромолдорун жазышкан.
Чулпан Наилевна Хаматова
Орусиянын эл артисти (2012). Орусиянын Мамлекеттик сыйлыгынын эки жолку лауреаты (2004, 2014).
Алгоритм
"Алгоритм" сөзүнүн теги
Жогоруда айтылгандай, «алгоритм» сөзү арапча «ал-» артикли менен «Хорезмдик» (Хорезми, б.а.  خوارزمی‎) сөзүнүн жалгашуусунун натыйжасында пайда болгон «ал-Хорезми» ныспасынын орто кылымдардагы латынча берилишинен улам келип чыккан.
Чулпан Наилевна Хаматова
Өмүр таржымалы
Чулпан инженерлердин үй-бүлөсүндө туулган. Атасы - Наил Ахметович Хаматов, апасы - Марина Галимуллова Хаматова. Чулпан аты татар тилинде "таңкы жылдыз" дегенди билдирет. Улуту - татар, бирок татар тилин билбейт.
Алгоритм
"Алгоритм" сөзүнүн теги
Борбордук азиялык чыгаан математик окумуштуу Абу Абдулла Мухаммед ибн Муса ал-Хорезми тээ 825-жылы «Китаб ал-жабр ва-л-мукабала» («Кошуу жана алуу тууралуу китеп») деген илимий эмгегин жазган. Анда алгебрага таандык эрежэелер камтылгандыктан, бул китептин аталышынан («ал-жабр») кийинчерээк бүтүндөй бир математикалык илимий тармак «алгебра» деп аталып калган.
Чулпан Наилевна Хаматова
Коомдук ишмердүүлүгү
Чулпан Хаматова коомчулуктун көңүлүн онкологиялык ооруга чалдыккан балдардын көйгөйлөрүнө бурууну көздөгөн коомдук ишмердүүлүгү менен белгилүү. 2005-жылы актриса Дина Корзун менен биргеликте "Современниктин" сахнасында гематологиялык оорудан жапа чеккен балдарга жардам үчүн "Мага жашоо белек кыл" (орус. "Подари мне жизнь") деген аталыштагы кайрымдуулук концертин уюштурган. 2006-жылы Чулпан жана Дина онкологиялык жана онкогематологиялык илдеттерге чалдыккан балдарга жардам берген "Жашоо белек кыл" кайрымдуулук фондун түптөшкөн. 2009-жылдын жай айларына дейре аталган фонд 500 миллиондон ашык рубль чогултуп, бул ооруларды дарылоого жумшаган.
Алгоритм
"Алгоритм" сөзүнүн теги
Бул окумуштуу байыркы индиялыктар ачкан «нөл» деген санды мусулман цивилизациясына тааныштыртган, мусулмандардан «нөл» түшүнүгү европалыктарга өткөн. Ал-Хорезми «нөлдү» арапча «ас-сыфр», б.а. «жок», «эчтеке» деп атаган, бул сөздөн улам европалыктарда «цифра» сөзү келип чыккан.
20-июнь
20-июнь — Григорий календары боюнча 171-күнү (толук жылда 172), жылдын аягына чейин 194 күн бар.
Миосепталар
Миосепталар (мио жана лат. saeptum - тосмо) - булчуңдардын арасындагы тосмолор. Ланцетник жана омурткалуулардын миомерлерин бөлүп туруучу тосмолор. Жерде-сууда жашоочулар менен амниоттордо (жыландан башка) М. бир гана түйүлдүк кезде (мезгилинде, стадияда) болот.
Алгоритм
"Алгоритм" сөзүнүн теги
Ал-Хорезминин «Китаб ал-жабр ва-л-мукабала» чыгармасы 12-кылымдын биринчи жарымында латынчага которулуп, Algoritmi de numero Indorum («Индиялык эсеп тууралуу алгоритмдер») деген наам менен белгилүү болгон. Демек, эмгектин так аталышы «Ал-Хорезми индиялык ондук эсептөө системасы тууралуу» делип аңдалышы керек болчу.
Ал-Хорезминин бул математикалык чыгармасы жалпы «мусулман кайра жаралуусунун» таасириндеги ири мейкиндикте кеңири таркалган.
Жусуп Баласагын жана алгебра
Азыркы Түндүк Кыргызстандагы Токмок шаарынын жанында жайгашкан тарыхый Баласагун шаарынан (анын орду – Бурана шаар чалдыбары катары маалым) чыккан окумуштуу, философ, акын жана насаатчы Жусуп Баласагын да өзүнүн 1069-70-жылы караханийлик орток түрк тилинде жазылган «Кут билим» («Кутадгу билиг») поэзиялык чыгармасында теңдеме чыгаруу зарылдыгы жана «алгебра» («ал-жабр») китеби тууралуу эскере кетет.
Сандивей
Сандивей (Сандивэй) — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын сол жээгинен 256 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 148 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чатырчан куш
Чатырчан куш (лат. Cephalopterus ornatus) — Америка чырылдак куштарынын бир түрү.
Большезингере (Ермекеев району, Башкыртстан)
Большезингере — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Төмөнкү улу-Елгин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 201 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Каш-Кы
Каш-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын оң жээгинен 72 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 114 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абдракматов Канат Ермекович
Абдракматов Канат Ермекович (28. 12.1953ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Кажы-Сай шаарчасы) геолог, геология-минерологиялык илимдеринин доктору (1996). ФПИни бүткөн (1976). Батыш Казак суу чарба долбоорлоо институтунда (Урал шаары) улук инженер (1976-79), Кыргыз ССР ИАнын Сейсмология интунда кенже, улук илимий кызматкер (1979-88), лаборатория башчысы (1988-2005-ж.). 2005-жылдан УИАда Сейсмология институтунун директору. Илимий ишинин негизги багыты плейстоценголоцен мезгилинин тектоникалык кыймылы, активдүү жаракалар жана палеосейсмологиялык бузулуштар, жер кабыгынын азыркы кыймылы. 106 илимий эмгектин (анын ичинде 2 монография) автору.
Алмамбеттин күмбөзү
Алмамбеттин күмбөзү — Батыш Кытайдын Манас шаарындагы Сөгөт мазарындагы күмбөз. Шаардын түштүк-чыгышында, кадимки мусулмандардын күмбөзүндөй ак чоподон жасалган. Ичине намаз окуй турган кобутча чыгарылып коюлган. Кашаттын алдындагы узундугу 3 км, туурасы 1 км келген тектирде чоңдугу койдой, салмагы 20—30 кг жумуру таштар жатат. Уламыш боюнча илгери Манас менен Коңурбай согушканда ушул таштарды да колдонушкан. Ошол салгылашта эки тараптан тең көп кол кырылып, алар ушул Сөгөт мазарына коюлган имиш.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Тапанча
Тапанча — жакын жерден бир кол менен кармап атууга ылайыкталган кичинекей кол курал. Тапанчанын кеңири таралган түрлөрү: бир октуу жана өзү дүрмөттөлмө.
Дап
Адабият
Манас энциклопедия. Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы.“Мурас” илимий-пропагандалык ишкер долбоору Бишкек,1995.
Городище (Грязная куймасы)
Городище — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Грязная дарыясынын сол жээгинен 18 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Масаси Кисимото
Масаси Кисимото (жап. 岸 本 斉 史 Kishimoto Masashi; 1974-жылы 8-ноябрь) - 1999-2014-жылдар арасы сериялаштырылган "Наруто" (англ. Naruto) манга серияларынын ойлоп тапканы менен белгилүү болгон жапон мангакасы. 2015-жылдын октябрь айынын маалыматтары боюнча "Наруто" мангасынын дүйнө жүзү боюнча 220 миллиондон ашкан копиялары сатылган. Сериялар эки анимеге, бир канча тасмаларга, видео оюндарга жана анимеге тиешелүү болгон бир катар медиаларга адаптацияланган. "Наруто" мангасынан тышкары, Кишимото "Акыркы: Наруто тасмасы" (англ. The Last: Naruto the Movie) жана "Боруто: Нарутонун кийинки мууну" (англ. Boruto: Naruto Next Generations) аниме жанрындагы тасмаларын өзү жетектеп бир канча аңгеме жазган.
Элчиликтин консулдук бөлүмү
Элчиликтин консулдук бөлүмү – барган мамлекеттин борборунда же анын башка жактарында, ал аймакта өзалдынча консулдук мекеме болбогон шарттарда элчиликтин алдында уюштурулган консулдук милдеттерди жүргүзүүчү бөлүм. Э. к. б-ндө иштөө үчүн элчиликтен өздөрүнүн элчиликке таандык статустарын сактап калуу менен дипломаттык жана административдик-техникалык кызматкерлер бөлүнүп берилет. Э. к. б-нүн башчысын дайындоо тууралуу анан жеке жана кызматтык маалыматтары көрсөтүлүү менен барган өлкөнүн Тышкы иштер министрилигине билдирилет. Мында адатта консулдук патентти же экзекватураны алуунун зарылдыгы болбойт (дипломаттык мамилелерди түзүү консулдук мамилелерди да түзөт). Э. к. б-н түзүү КРде колдонулуучу СССРдин 1976-жылкы Консулдук уставында каралган.
Сүйрү баштыкча
Сүйрү баштыкча - омурткалууларда ички кулактын жуптуу элементи. Эктодермадан пайда болгон угузгуч ыйлакчасы 2 бөлүккө бөлүнөт - үстүнкүсүнөн сүйрү баштыкчасы, аны менен 3 жагынан перпендикуляр кеткен үч жарты каналдары байланып теңсалмак сактагыч орган катары болот (вестибуляр аппаратты); алдыңкы бөлүгү тегерек баштыкчага айланып, анын туюк учу лагена (мисалы, балыктардын угу органы) же үлүл (жогорку айбандарда) менен бүтөт.
Кетмен
Кетмен — дыйканчылыкта кеңири колдонулуучу эмгек куралы.
Тарыхы
Кетмен байыркы доорлордо дыйканчылык менен кошо пайда болуп, адегенде таштан, андан соң колодон, кийин темирден жасалган алгачкы куралдардын бири. Кетмен колдонулган алгачкы аймактарга Байыркы Египетти, Эки Дарыя аралыгын, Мавераннахр, Инд-Ганг аймагын жана эзелки Кытайды кошууга болот.
Каада-салт
Дагы кайталасам каада-салт, үрп-адат элдин жаштарды ыймандуу, абийирдүү, адилет, акыл-эстүү, адамгерчиликтүү, топуктуу, кең пейил, эл алдында жоопкерчиликтүү болууга чакырыгы, эли-жерин коргоого үндөө, адамдар менен алака түзүп, маданияттуу болууга, тил табыша билүүгө үйрөтүү, улуулардан бата алып, аларды сыйлоо, өз кезегинде аларды дагы жаштарга таалим берүүгө үйрөтүү, башкача айтканда элдин жаштарга жол көрсөткүчү. Кыргыз маданияты гана эл катары сактап келет. XXX Жаштыгымды балдарымдан көрө албай, Жайлоо эңсеген жатакчыдай кусамын. Карылыктын карааны улам жакындап, Калдалактап жайып келет тузагын.
Кетмен
Түзүлүшү жана жасалышы
Анын уңгусу, башы жана сабы болот. кетмендин башы үч бурч, тегерек же сүйрү формада келип, жалпак курч темирден узундугу 25-30 см, эни 20-30 см болуп учурда өндүрүштүк ыкма менен жасалат. Анын салмагы 2-3 кгдын айланасында болот.
Каада-салт
Мен ойногон оюндарды ойнобой, Теле көрүп, вело тепти балдарым. Күл чыгарып, тезек тербей талаадан, Газды бурап чай кайнатат алганым.
Кетмен
Түзүлүшү жана жасалышы
Кетмен ушул күндөрдө да жергебиздеги дыйканчылыкта кеңири колдонулуп келет.
Каада-салт
Кайталанбай каржалган бир мезгилдер, Жакшы дечи оңолгону турмуштун. Бирок салтын сактайлычы өзгөртпөй, Жүзүн ачьт бере турган кыргыздын.
Билим десе билимим бар жогорку, Көп адамдан көптү билем чынында. Айылдык бир абышканы тыңдасам, Алган билимим арзыбастай тыйынга.
элин салт-санаасы, Жатка айтып байыркы Рим тарыхын, Эң бир татаал маселени чыгарам. Каада-салтын, үрп-адатьш кыргыздын. Бирок бил бей калганыма уялам.
Оозеки драматургия
Оозеки драматургия — «Манас» эпосунун көпчүлүк бөлүгү каармандардын диалогдорунан жана монологдорунан түзүлгөн. Лирикалык чегинүүнүн, баяндоонун үлүшү азыраак Эпостун башкы түзүүчү күчү манасчынын баяны эмес, андагы каармандардын иш-аракети, алардын монолог, диалогдору болуп саналат (к. Монолог, Диалог). Себеби эпостогу диалогдордун өнүгүшү конфликтке негизделген да, окуялардын өнүгүшү да конфликт аркылуу көрсөтүлөт. Кейипкерлердин образдары да алардын иш-аракеттери аркылуу ачылат. «Манас» жалпысынан аягына чейин бир сюжеттен туруп, ал эпостун ичиндеги өз алдынча көптөгөн майда сюжеттерден түзүлөт. Ар бир сюжеттин башталышы, экспозициясы, чиелениши, окуясынын курч өнүгүшү, окуянын өнүгүп жеткен чеги жана аякташы бар. Бул окуянын аякташы экинчи окуянын башталышы болуп эсептелет. Ар бир эпизоддун сюжети драматургиянын закондоруна ылайык өнүгөт. «Манастагы» баяндоолор оозеки ремарканын милдетин аткарат. Ал түгүл оозеки стенографиянын милдети жүктөлгөн баяндоолор да бар. «Манас» пайда болгон күндөн тартып жазма негизге ээ болбой эл ичинде оозеки өнүгүп, жашап келгендиктен аны оозеки драма деп мүнөздөөгө болот.
Акматов Камбар
Акматов Камбар 1936-жылы, Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Зоотамнийлер
Зоотамнийлер (лат. Zoothamnium) — инфузориялардын бир уруусу.
Абдужабаров Абдухамит Халилович
Абдужабаров Абдухамит Халилович (1941-ж. туулган, Ош облусу, Кара-Суу району, Кара-Суу айылы) жол куруучу, техника илимдеринин доктору (1994), профессор (1996). ТашПИни (1964), Өзбек ИАнын аспирантурасын бүтүргөн (1970). Ташкен шаардык аткаруу комитетинин башкармалыгында мастер-жолчу, Өзбек ИАнын МСКИде илимий кызматкер, кафедра жана лаборатория башчысы, ФПИнин доценти, илимий бөлүмдүн начальниги болуп иштеген. 1995-жылдан КМКТАУда (КГУСТА) кафедра башчы, 50дөн ашуун илимий эмгектин автору. Алар негизинен тоолуу жердин өзгөчөлүгүн эске алуу менен транспорт курулмаларынын сейсмотуруктуулугуна арналган.
Айдап келүү
Айдап келүү – соттун, прокурордун, тергөөчүнүн чакыруусу боюнча келбей койгон (жүйөлүү себепсиз) айыпталуучу, соттолуучу, шек саналуучу, ошондой эле жабырлануучу, күбө ж. б. адамдардын ички иштер органы тарабынан мажбурлоо жолу менен алынып келинүүсү. Жогоруда аталган жактар жүйөлүү токтом боюнча аныкталган соң, аны аткаруу тийешелүү ички иштер органдарына жөнөтүлөт. А. к. түн мезгилинде жүргүзүлбөйт. Эрезеге жетелек балдар, боюнда бар аялдар, ошондой эле денсоолугуна байланыштуу келалбаган же жайгашкан ордун таштап кеталбаган бейтаптар мажбурлап алып келүүгө жатпайт. == Колдонулган адабияттар ==
Манаска байланыштуу топонимдер
Манаска байланыштуу топонимдер
Ындыстан – топоним. Кыргыздардан кыйла алыс жаткан өлкө катары эпостун бир катар эпизоддорунда эскерилет. Манасты байлап кетмекке
окуясы Ы-га караштуу же ага жакын жерлерде өтөт. Алмамбеттин келгенине арнап Манас той берген окуяда учурайт: “Күн үрүш жакка бет алсаң Ысбахан м-н Ындыстан, Кандай барсаң андай бар, Ар ке-региң камдай бар”. Геогр. реалияда
Азиянын түштүгүндөгү Индстан жарым аралы. Батышын Араб деңизи, чыгышын Бенгал булуңу чулгайт. Индстанда Индиянын көпбөлүгү, Пакистан м-н Бангладештин айрым жерлери жайгашкан.
Көкөтөйдүн ашында Ы-га да кабар жиберилип, Салай датка, Санжыбек баштаган эл келет.
Көкөтөйдүн ашына байланыштуу эпизоддо мындай аймак кеңири баяндалат. Ы. “Аягы Ысар, Көлөптө” деп эпикалык кайталоолор м-н берилген.
Анткени, кыргыздар бир кездерде ошол жерлерге чейин барган. Орто Азия окумуштуусу Махмуд Ибн Валинин “Бахр ал-асрар” аттуу
чыгармасында 1636-жылдын башында, кыштын күнү он эки миң кыргыз түтүнү Каракорум м-н Керөлөңдөн Каратегин аркылуу, Гиссардын жанына
келишти деген маалымат берилген. Тарыхый булактар б-ча кыргыздын бир бөлүгүнүн Гиссар, Кулябга жакын Каратегинде пайда болуш мезгилин
1551–1556-жылдар деп белгилесе болот. Ы. (Гиссар) Куляб (Көлөп), Балык (Балх), Каратегин ж. б. Ооган м-н Тажикстандагы жерлер
кыргыздардын ошол мезгилдерден бери жердеп турган жерлери болгон. Геогр. реалияда Орто Азия,
Памир-Алай тоо системасынын батыш бөлүгүндөгү кырка тоо, өрөөн. И. Молдобаев Ыспара, Испара – топоним. Манастын кыз Сайкал м-н беттешкенин сүрөттөгөн эпизоддо «Окчу кыргыз уругу, Ыспаранын уругу» – деп эскерилет.
Ал эми Алооке кандын Манастан коркуп качышы деген эпизоддо мындай берилген: «Атамдан калган жер экен, Намысты кыргыз санайбы, Ынтызар
болдум алууга Ыспар м-н Алайды». Геогр. реалияда Ы. – Баткен р-нуна чектеш Тажикстандагы шаар ж-а өзөн.
бошотмок болуп Алтайдан аттанып чыгып, Кошойго жолукканы келе жатып Ы-гө туш келип, суктанат: “Береке экен, бел экен, Бенде көрчү жер
экен, Жердегенде адамды Кан кылуучу жер экен. Жээк-жерге баарысы Бай кылуучу жер экен, Ортосу көпкөк көл экен, Суусунда миңдей төр экен
Жердеген адам бай болчу, Көлүндө ырыс бар экен. Боз мойнокчо, дөбөчө, Түшүп Манас жерчукуйт, Касиеттүү жер экен, Эки эли жерин оодарса
Түгөнгүс алтын бар экен.Жаныбарым Ысык-Көл Жер соорусу турбайбы! Мындай кызык жер болбос, Мындай кызык көл болбос, Будур-будур бел экен, Будурмак аттуу жер экен, Будурдан бугу куюлуп, Жаткан экен жаныбар Будурдун чөбү суюлуп, Ар коктудан жаркырап, Миңден булак куюлуп, Өйүз-бүйүз жери тар Ортосунда жайнаган Сонункөпкөк көлү бар”. Геогр. реалияда көл ж-а жер катары республиканын түн.-чыгышында жайгашкан. Күнгөй ж-а Тескей ьАла-Тоолору м-н курчалган кеңдик багыттагы кенен ойдуңдун таманын ээлеп жатат. Көлдүн азыркы аты байыркы түрк тилиндеги ысык//ызык сөзүнө байланыштырылып, ал ыйык, керемет, азиз, курман, фетиш деген маанини берет.
Эдил– топоним. Кыргызга жамаатташ айрым уруулар байыртан мекендеген жерлердин бири катары эпостун айрым эпизоддорунда эскерилет.Мисалы., “Жакып элди чогултуп, Алтайдан Анжыянга көчөлү деп айтканы” аттуу эпизоддо кеңешке катышкан Байжигит мындай дейт: «Эдил, Нура суусу бар, Эсен-аман ушу бар. Оролдун узун тоосу бар, Ошого жакын барсак деп, бир кыйла элдин оозу бар, Эдил, Жайык жери бар, Энеатабыз өскөн деп, Бир кыйла элдин кеби бар». Э. Волга д-нын мурунку түркчө аталышы. Э. же Итиль деп анын боюнда жашаган башкурт, татар, чуваш ж. б. түрк тилинде сүйлөгөн элдер азыр да айтышат.
Айдооч, конвой
Айдооч, конвой (гол. konvooi  – куралданган отряд) – кармалгандарды, соттолгондорду жана согуш туткундарын баруучу жерлерине айдап баруу үчүн камдалган куралдуу күзөт. == Колдонулган адабияттар ==
Кыргыздардын XVI—XVIII кылымдардагы маданияты
Кыргыздардын XVI—XVIII кылымдардагы маданияты - кыргыз элинин жалпы маданий тарыхынын орун баскычтарынын бири.
Башат маданий
Кыргыздар XV кылымдын аяк ченинен тартып Кыргызстандын түпкү калкына айланган. Ошондуктан мындан ары көбүнөсө кыргыздардын маданияты тууралуу сөз болот. Анын үстүнө дал ушул учурда Ала-Тоодо элет элинин калыптануу процесси жалпы жонунан аяктап калган. Мындай олуттуу окуя бир элдин бирдиктүү маданиятынын калыптанышына, өсүп-өнүгүшүнө өбөлгө түзүп, жаңы көрүнүштөргө жол ачканы анык. Бул мезгилде кыргыз элинин маданияты байыркы жана орто кылымдардагы Борбордук Азияда түптөлгөн бай маданий казына миң түркүн мурастарды өзүнө сиңирип алды. Кыргыздар жашаган Теңир-Тоо системасы жана ага чектеш өрөөнүндө Батыш, Чыгыш жана Түштүк Азиянын калктарынын маданий, соода, рухий (диний) алакаларынын көпүрөсү катары кызмат кылган. Орто кылымдарда Кыргызстанда жана канатташ аймактарда (буддизм), теңирчилик жана башка шамандык ынаным, несториандык (христиандык), ислам, ламаизм (бутпарас дининин бир агымы) сыяктуу диндерге ишенген, өз жазуусун жана дүйнөгө көз карашын жайылтууга аракеттенген ар кыл маданий аймактардын өкүлдөрү жашап, өз изин калтырышкан. Арийне, андай мурастарды сиңдирүү оңой-олтоң ишке ашкан эмес. Ар кыл тарыхый доорлор, ички жана тышкы согуштар, саясий, диний өзгөрүүлөр, жазуу маданиятындагы жаңыруулар, аргасыз журт которуулар жана башка кыйын кезеңдер маданий өнүгүүгө кедерги болуп турган.
Элдик оозеки чыгармачылык
Кыргыз элинин маданиятынын басымдуу бөлүгүн элдик оозеки чыгармачылык түзөрүн орто кылымдардан бери эле европалык чыгышпоздор баса белгилеп келишкен. Оозеки чыгармачылыктын ичинен кыргыз эли эң, бийик сереге өнүктүрө алган жанр дастанчылык болуп саналат. XVI кылымда «Мажму таварих» («Тарыхтар экыйындысы» ) аттуу Сайфеддин Ахсыкендинин чыгармасында Манас баатыр менен байланыштуу уламыш чагылдырылган. Демек, ошол кылымдагы эле «Манас» дастаны Фергана кыргыздарынын арасында кенири таркаган Дастан эл биримдигин чыңдоого, ынтымакты күчөтүүгө жана Ата Журтту сүйүүгө үндөйт. «Манас» трилогиясынын («Манас», «Семетей», «Сейтек») өзөгү кыргыз элинин көз каранды эместик үчүн кылымдар бою жүргүзгөн баатырдык күрөштөрү, эгемендүү мамлекетин түзүү, анын коопсуздугу элдин бейпил турмушун, кыйыр бүтүндүгүн жоодон коргоо идеясы түзөп, анын толук варианты 500 миң ыр сабынан турат. Өзүнүн көлөмү, мазмунун байлыгы, чагылдырылган окуялардын арбындыгы жагынан ал «Илиада» жана «Одиссея», «Махабхарата», «Шахнамэ», «Калевала» сыяктуу дүйнөгө таанымал эпостордон бир нече эсе чоңдук кылат. Ошондуктан океан сымал «Манас» дастанын кыргыздардын руханий маданиятынын туу Чокусу, дүйнөлүк маданияттын керемет кенчи деп коюшат. Бизге эпостин бОтан ашуун варианты жетти. Эң алгачкы манасчылар Манастын кырк чоросунун бири, жарчысы Ырамандын Ырчы уулу, ага ини Толубай сынчы, Токтогул ырчы (XIV кылым) болгон.
Кийинки доордогу атактуу манасчылардын катарына Келдибек Балык, Тыныбек, Чоюке, Сагымбай, Саякбай жана башкалар кирет. Дастанда кыргыз элинин эзелки мезгилден тартып жаңы доорго чейинки тарыхындагы орчундуу окуялар элдик оозеки чыгарма түрүндө элестүү баяндалат Узак убакытта калыптанган (айрым окумуштуулардын (М. Ауэзов, А. Бернштам) ою боюнча дастандын башаты VII кылымга таандык бул эпос акырындап кыргыздын башка майда дастандарын да өзүнө сиңирип, макал-лакап, накыл сөз, географиялык, космографиялык, этнографиялык жана башка илимдердин мухитине айлана берген.
Берилиштердин тактыгы
Берилиштердин тактыгы (Data accuracy-Точность данных). Компьютердик систем камсыз кылган берилиштер ишенимдүү болуш үчүн адегенде маалыматтарды түзүү¬дө пайдаланылган берилиштер так (Data Accuracy) болушу керек. Берилиштердин тактыгы берилиштер булагынын аныктыгы, берилиштердин кабарланышы жана киргизилиши туура дегенди билдирет. Так берилиштер, ошондой эле өз учурунда болуш керек. Өз учурундагы берилиштер деп өзүнүн баалуулугун жана мыйзамдуулугун жогото элек берилиштерди айтабыз. Мисалы, адистин беш жыл мурдагы айлык кирешеси 1000 сомду түзсө, бүгүн бул маалымат учурдагы берилиш болбойт, себеби, өткөн беш жыл ичинде айлыгы көбөйүп же азайып калышы мүмкүн.
Кыргыздардын XVI—XVIII кылымдардагы маданияты
Элдик оозеки чыгармачылык
Борбордук Азиянын географиясы тууралуу кыргыздардын маалыматы да кеңири эле. «Манас» жана башка дастандарда Каңгай, Оркун (Орхон), Ыртыш, Алтай, Лоп (Лобнор), Кекенор, Хотан, Тибет, Карашаар, Камбыл (Кабул), Ооган (Афганстан), Памир, Бадакшан, Кожент, Самарканд, Бухара сыяктуу ар кыл челкемдер, тарыхый-географиялык түшүнүктөр көп кездешет.
Табигат кубулушун жайчылар, эсепчилер алдын ала эсептеп айтып турушкан. Албетте, алардын сөзү чын чыкканда «карды жаадырып койду», «нөшөрдү токтотуп салды» деп апыртып, аларга касиеттүү сырды, күчтү ыйгарышчу. Иш жүзүндө андайлар эмпирикалык билимдерге таянышкан.
Элдик табып, дарыгерлер дары чөптөрдүн (адырашман, мамыры, ак кодол жана башка) сырын мыкты билип, кесел адамдарды ак дары (жыландын кургатылган эти), кайберендин жана башка жапайы жаныбарлардын ар кайсы дене мүчөсү аркылуу дарылашкан. Түрдүү минералдык заттарды (мумиё) да пайдалана билишкен. Оорулууну кээде жаңы союлган кара кочкордун же тайдын терисине орошчу. Жараатка күйгүзулгөн кийизди жабышчу. Жортуулда, эр сайышта жарадар болгондорго хирургиялык жардам көрсөтүшчү. Сыныкчылар кол чыкса аны ордуна салган, тарамыш тартылганда, сөөк сынганда шакшак коюшкан. Денедеги окту тинтүү аспабы менен сууруган. Кан алуу, сулук салуу, тамыр кармоо сыяктуу табыпчылык да бар эле. Албетте, дем салуу, дуба окуу аркылуу кеселден арылтууга (мисалы, тиш ооруну) далалаттанган дарыгерлер, «жин-шайтанды» кубалоого алпурушкан бубу-бакшылар да болгон.
Зорилла
Зорилла (лат. Ictonyx striatus) — Америка күсөндөрүнүн бир түрү.
Кыргыздардын XVI—XVIII кылымдардагы маданияты
Элдик оозеки чыгармачылык
Кыргыздар аралыкты эли, сөөм, карыш, кадам, кулач, саржан, чакырым, ат чабым жана ушундай сыяктуулар менен өлчөшкөн. Жоондукту, майда, суюк жана катуу затты ченөө системасы пайдаланылган.
Диний ишенимдери. XVII—XVIII кылымдарда кыргыздар негизинен ислам динин тутуп калышкан. Ал эми Жуңгариядагы калмак- кыргыз аталган топтун дини ламаизм (бутпарастык агым) болгон. Теңир- Тоодогу кыргыздарда исламга чейинки диний ынанымдардын калдыктары да сакталган. Алар мусулманчылыкка доо кетирбей сиңген. Алсак, исламдык кудай Алла-тааланын синоними катары «Теңирге» да сыйынышчу.
Кыргыз мифтеринде (аңыздарында) Теңир — бир эле учурда ааламдын жаратуучусу жана көктүн (асмандын) кудайы болгон. Андан тышкары Жерге жана Сууга сыйынышкан. Жер Эне жөнүндөгү түшүнүктөн башка энелерди, бала-бакыраны коргогон Умай Энеге ишеним да болгон.
Кыргыздар ар кыл конуштардын, көчүүлөрдүн, ал түгүл айбанаттардын «ээси», олуя чалыш кишинин колдоочусу (жолборс, бөрү, ажыдаар кейпинде) болооруна ишенишчү. Айрым кыргыз урууларынын бугу, бөрү, багыш, илбирс (барс) жана башка айбанат менен байланыштуу тотеми болгон. Жылкынын ээси — Камбар Ата, төөнүкү — Ойсул Ата, уйдуку — Зеңги баба, койдуку — Чолпон Ата, эчкиники — Чычаң Ата, канаттуунуку — Буудайык, «ит төрөсү» — Кумайык деп эсептешкен. Эне-Сай Кыргыз кагандыгы доорундагыдай эле отко табынуу салты сакталган Арча менен аластоо, жортуулдан же алыскы сапардан кайткан кишинин башынан оттун чогун үч жолу тегеретүү жана башка ырым-жырымдар мусулмандык жөрөлгөлөрдү толуктап турган.
«Аркы дүйнө» тууралуу (эсхатологиялык) түшүнүк, кыяматтын кыл көпүрөсү, жан, арбак, кайып болуп кетүү (эч кимге көрүнбөс турмушка өлбөс болуп өтүү) сыяктуу түшүнүктөр да кеңири таралган.
Кыргыздардын теги, уруулук курамы, тектеш элдер менен карым-катнашы жана кыскача оозеки тарыхы санжырада баяндалган (арабча «Шажара» — «дарак» сөзүнөн). Санжырачылар кыргыз урууларынын тегин дарак сымал бутактатып чечмелешчу. «Жети атасын билүү — парз» деген түшүнүк болочок санжырачынын көңүлүн уялаган.
Элдик оюн-зооктор
Эркти, күчтү, эптүүлүктү, шамдагайлыкты жана чыдамкайлыкты талап кылган күч сынашуу, теңтайлашуу (спорт) оюндары уландарды жоокердик эр жүрөктүүлүккө, ыкчамдыкка үйрөтүүгө өбөлгө түзгөн. Андай оюндар жамбы атмай, эр сайыш (эреел), эр эңиш, балбан күрөш, мал, таш көтөрүп күч сынашуу, көк бөрү (улак) тартуу, кыз куумай сыяктуу оюндар болгон. «Ат — адамдын канаты» делет кыргыз накыл сөзүнде. Ат чабыш, жорго салуу, кунан чабыш, оодарыш, көк бөрү сыяктуу ат оюндары калайыктын көңүлүн өстүрүп, көп иштерге шыктандырган.
Белек Солтоноев XVII—XVIII кылымдарда даңкы таш жарган баатырлардын шумдуктуудай аргымактарын (Шарп Кула — саяк Түгөлбай казак ханы Эшимге тартуулаган буудан, Кер Кулун — Атаке баатырдын жоого минген аргымагы): жана башка гипонимдерди (жылкы аты) санап келип, бугу уруусунан чыккан Найман, Жаныбек деген сынчылар күлүктөрдү 18 түргө бөлгөнүн айтат.
Эмансипация
Эмансипация (АЗАТТАНУУ) (лат. emancipatio – көзкарандуулуктан бошоо) – жашы жете элек өспүрүмдү толук бойдон аракетке жарактуу деп жарыялоо. КР жарандык мыйзамдарына ылайык, 16 жашка толгон адам, эмгек келишими (контракты) боюнча иштеп жатса, же болбосо жеке ишкердик менен шугулданып жүрсө (ата-энесинин, асыроочуларынын же камкорчуларынын макулдугу менен), толук бойдон аракетке жарамдуу деп жарыяланышы мүмкүн. Э. көзөмөлчү жана камкорчу органдар тарабынан, ал эми ата-энесинин (асыроочулардын, камкорчулардын) макулдугу болбогон учурда, соттун чечими менен жүргүзүлөт. Ата-эне, асыроочулар, камкорчулар азаттанган адамдын милдеттенмелери боюнча жооп беришпейт.
Зораптералар
Зораптералар (лат. Zoraptera) —  тропиктик каскак жандыктардын бир түркүмү.
Кыдырбек Чодронов
Чодронов Кыдырбек (1920б Аламүдүн району, Баш-Кара-Суу айылы) — опера ырчысы (баритон). Кыргыз ССР эл артисти (1958). 1948—51-ж. Москва консерваториясынын улуттук студиясында окуган. 1938-жылдан хор артисти, 1942-жылдан А. Малдыбаев атындагы Кыргыз опера жана балет театрынын солисти. Чодронов Кыргыз опера жана балет театрында коюлган операларда ондогон ролдорду сахнага алып чыкты. «Айчүрөк» операсынан Семетейдин, Канчоронун, Түмөнбайдын, «Манас» операсынан Манастын партияларын чебер аткарууга жетишкен. 1958-ж. Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө катышкан. Чодронов Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедия, 2-том, Б,1995-ж.
21-июнь
21-июнь — Григорий календары боюнча 172-күнү (толук жылда 173), жылдын аягына чейин 193 күн бар.
Майрамдар
1981 - Францияда биринчи жолу «Дүйнөлүк музыка күнү» катары майрамдала баштады. бул күндөн киийн бүткүл дүйнөдө 21 - июнь музыка күнү катары жактырылды.
Контрактура
Контрактура (лат. contractura — тарытуу, ичкериши) — муун кыймылынын туруктуу же убактылуу азайышы. Анын бүгүлгөн (муун сунулбай калган) жана сунулган (бүгүлбөй калган) түрү болот, ошондой эле муунду айландыруу, капталга буруу кыймылдары да бузулушу мүмкүн.
Контрактуранын келип чыгышы
Өсүү кемтигине байланыштуу болгон тубаса контрактура дайыма туруктуу болот. Кийин пайда болгон туруктуу контрактура муун травмасы жана оорусунун, күйүктөн тартылып калган тырыктын, булчуң кырсыкка учуроонун кесепетинен болот. Борбордук нерв системасынын травмасы жана ооруларынан кийин (мисалы, инсульт), муунду кыймылга келтирүүчү булчуңдун функңиясы бузулганда да контрактура болот. Муунду узакка гипстеп кыймылсыз таңуу же төшөктө көпкө жаткан катуу оорулууларда кыймылсыздыктан контрактура пайда болушу ыктымал. Түрдүү себептерден пайда болгон туруктуу контрактураны өз убагында дарылабаса муун толук кыймылдабай калышы мүмкүн (анкилоз). Контрактуранын кесепетинен болгон эмгекке жарамсыздык контрактуранын түрүнө жана оордугуна, ошондой эле кайсы муунда экеыдигине байланыштуу. Тизенин сунулган контрактурасында кишинин басышы бузулат, чыканактын сунулган контрактурасында кийимин топчулай албай, кашыкты оозуна жеткизе албай калат. Бүгүлгөн тизе контрактурасында оорулуу бутуна таянып баса албай, мунжу болот; тескерисинче чыканактын бүгүлгөн контрактурасында көп жумушту аткара алат. Убактылуу контрактура негизинен ооруйт, ошондуктан муунду оорубаган абалында кармоого туура келет. Ооруганы азайган сайын муун кыймылы калыбына келе баштайт.
Дарылоо
Туруктуу контрактураны дарылоону адис-ортопед жүргүзүп, айыктыруучу гимнастика, механикалык терапия, түзөөчү гипс таңуулары, ар кандай ортопедиялык аппараттар колдонулат, кээде хирургиялык операция жасалат. Дарылоонун натыйжасы көбүнчө оорулуунун чыдамкайлыгына, догдурдун айткандарын так аткарышына жараша болот. Эне-аталар баланын кайсы бир дене бөлүгүнүн (алакан, моюн, таман жана башка) туура эмес абалда турганын байкары менен догдурга кайрылуусу керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Алмамбеттин образынын эволюциялык өнүгүшү
«Алмамбеттин образынын эволюциялык өнүгүшү» — Р. Сарыпбековдун монографиясы (Фр., 1977). Китеп эпостогу башкы каармандардын бири Алмамбеттин образынын алгач пайда болуу булактары, стадиялык өсүп-өнүгүшү жана калыптаныш маселелерине арналган. Эмгек «« Алмамбеттин окуясында» матриархаттык доордон патриархаттык доорго өтүү мезгилиндеги социалдык кагылыштын чагылдырылышы », «Алмамбеттин образындагы маданий каарманга таандык мифтик-фантастикалык элементтердин көрүнүшү», ««Манас» эпосунун тарыхый баатырдык эпос болуп кайрадан жаралуу мезгилинде Алмамбеттин образына кирген жаңы белгилер» деген үч баптан (главадан) жана кириш сөз, корутунду бөлүмдөрдөн турат. Иш түрк-моңгол жана башкалар элдердин фольклордук, лингвистикалык, тарыхый-этнографиялык материалдарынын негизинде салыштырма-тарыхый планда жазылган. Алгачкы булактарын энелик доордон аталык доорго өтүү мезгилиндеги социалдык конфликттерден башталган Алмамбеттин образы тарыхый-социалдык шарттардын алмашылышы менен тынымсыз эволюцияда болуп, башынан көптөгөн трансформацияланууну, алымча-кошумчаларды өткөрүп, байыркы мифтик-фантастикалык эпостун (баатырдык жомоктун) каарманынан классикалык формадагы тарыхый баатырдык эпостун каарманына айланышы изилдөөдө көрсөтүлгөн. Ошондой эле каармандын ысмынын этимологиясы талкууга алынат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Камбар Акматов
Камбар Акматов үзүрлүү эмгектери үчүн 1985-жылы кыргыз улутундагы алгачкы Кыргыз ССРинин «Эмгек синирген куруучу» наамынын ээси болгон. Ошондой эле Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин эки жолу, Өзбек ССРинин Жогорку Советинин, СССРдин Агропром бирикмесинин, Кыргыз ССРинин Президиумунун, Кыргыз ССРинин айыл-чарба министрлигин, Кыргыз ССРинин Госстрой бирикмесинин, Кыргыз ССРинин илим-изилдоо кенешинин Ардак Грамоталары менен сыйланган. Учурда Кыргыз Республикасынын «Өлкөбүзгө кошкон өзгөчө салымы үчүн» категориясындагы атайын персоналдык пенсионер.
Кичи Кама (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абдурашид Абдукадыров
Абдукадыров Абдурашид (1919, Жалал-Абад облусу, Сузак району, Сузак кыштагы 1978, ошол эле жерде) айыл чарба өндүрүшүн уюштуруучулардын бири, Социалистик Эмгектин Баатыры (1966). Эмгек жолун 1935-ж. «Москва» айыл чарба артелинде катардагы колхозчудан баштаган. Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. 1946-жылдан колхоздун башкы бухгалтери, 1959-жылдан Сузак районундагы «Москва» колхозунун башкармасынын төрагасы. Ал жетектеген колхоздо пахтадан көп жылдар бою жогорку түшүм алынып, чарбанын экономикасы чыңдалган. Ленин ордени менен сыйланган.
Зириклы (Миякин району, Башкыртстан)
Зириклы — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Жаңы карамалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 96 киши. Почта индекси — 452083, ОКАТО коду — 80244860003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Учкун (Сокулук району)
Учкун — Кыргызстандын Чүй облусунун Сокулук районундагы айыл. Новопавловка айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 780 киши (2009-жылы).
Айдоочунун күбөлүгү
Айдоочунун күбөлүгү – адамдын унаа каражатын башкаруу укугун бышыктоочу документ. КР аймагында айдоочунун КР эларалык келишимдеринин талаптарына жооп берген эларалык жана улуттук А. к. жарактуу. А. к-н алуу үчүн кесиптик сынактарды тапшыруу зарыл. == Колдонулган адабияттар ==
Кидэй-Кикя дарыясы
Кидэй-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Саран дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Новопавловка
Новопавловка (Новопавловка) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Новопавловка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 21 357 киши.
Кидэй-Кикя дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Билдирүүнүн коммутталган пакети
Билдирүүнүн коммутталган пакети деп кабарларды өзүнчө пакеттерге бөлүштү¬рүү методу, жибериле турган жерге пакетти оптималдуу маршрут менен жиберүү жана берилиштерди кайрадан чогултуу аталат
Жыт сездиргич баштык
Жыт сездиргич баштык - омурткалуулардын жыт сездиргич жуптуу органы. Кээ бир балыктардын ар бир таноосу тери тосмо менен 2 тешике бөлүнөт - бирөөсүнөн суу Ж. с. б кирип, ал эми экинчисинен сыртка чыгат. Ж. с. б. бетиндеги бырыштар (бүктөмөлөр) анын сездиргич эпителиясынын аянтын чоңойтот. Кош дем алуучу жана манжа канаттуу балыктардын Ж. с. б. көңдөйү менен сыртка ачылат, ал эми ички таноо же хоана ооз көңдөйү менен биригет. Кургактагы омурткалууларга Ж.с.б. өз алдынча бөлүккө же Якобсон органына ажыроосу мүнөздүү.
Кадимки тaртар тоок
Кадимки тaртар тоок (Crex crex), (Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Евразияда Пиринейден чыгышты көздөй Вилюйдүн жогорку жана орто бөлүгүндө жана түштүк-чыгыш Байкалдын Ангаранын жогорку агымынын бассейнинде Чонанын өрөөнүнө чейин. Түндүктөн Норвегиянын, Швециянын жана Финляндиянын түштүк бөлүгүнө чейин, Карелияда 62-параллелге, Онега жана Түндүк Двинага, Печоранын өрөөнүндө 63- параллелге, Урал тоо кыркаларында 61-параллелге, Батыш Сибирде жана Енисей өрөөнүндө 62- параллелге, Төмөнкү Тунгусканын бассейнинде 62-параллелге, Чона өрөөнүндө 63-параллелге чейин. Түштүктөн Жер Ортолук деңиздин түндүк жээгине, түндүк Италияга, түндүк Грецияга, Кичи Азияга, түндүк-батыш Иранга, Хорасанга чейин. Каспий деңизинен чыгышты карай түштүктөн Волганын чатына, Уралдын чатына, Мугоджар, чыгыштан 50-параллелге чейин. Иртышты бойлой ареалдын түштүк чек арасы Зайсанга чейин түшөт да, андан Жетисуунун түштүк-батышына чейин, Гиссар тоо кыркаларына чейин созулат. Ареалдын чыгыштагы түштүк чек арасы Чыгыш Тянңшанң, Түштүк Алтай, Ангаранын жогорку агымынын өрөөнү боюнча өтөт. Британ, Оркней, Гебрид аралдары. Кыргыз Республикасында уялоодо жана учуп өтүүдө Чүй өрөөнүндө, Ысыккөл ойдуңунда, Суусамырда, Нарын жана Атбашы дарыяларынын жайылмасында кездешет.
Жашаган аймактары
Жапыз жана орто тоолордун селитебдүү эмес антропогендүү жана шалбаалуу өзөндөрдү артыксынтат.
Саны
Ысыккөлдүн жээгинде (1 км2 де 2 канаттуу), талааларда (1 км2 де 3 канаттуу), токой- шалбаа-талаа тилкесиндеги шалбааларда адатта кездешүүчү түр. Учуп өтүү учурунда кадимки тартартооктун саны көбөйөт. Май айында ондогон кадимки тартартооктор Чүй өрөөнүнүн саздарында азыктанышат. Тянңшандын карагай токойлорунда бул түрдүн саны аз, кээбир гана жерлерде адатта кездешет.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Уялоочу жана учуп өтүүчү түр. Кадимки таратартоок майдын башында учуп келет да, 15-20 күндөн кийин, көпчүлүк учурда түнкүсүн үйүгүшүүсүн баштайт. Чөптүн арасында чуркап жүрүүнү артыксынтат, кээде учат. Жайдын аягына чейин жүрүшөт. Негизинен курт-кумурскалар менен азыктанышат, бирок айыл-чарба өсүмдүктөрүнүн уруктары менен да азыктанат. Адатта 8-10 жумуртка тууйт. Жөжөлөрү июндун экинчи жарымында чыгышат. Кадимки тартартооктор сентябрдын башында учуп кетишет.
Чектөөчү факторлор
Тартартоок жана анын балапандары кулаалыга жана башка жырткыч канаттууларга жем болушат. Үй жаныбарлары кадимки тартартооктун талаадагы жана шалбаадагы жумурткалары үчүн коркунуч туудурушу мүмкүн.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргыз Республикасында колдо багылбайт.