cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маяр, Элла
1916-1921-жж
1924-жылы Англиялык яхтада (Антлантика) бир нече мөөнөтүк келишим менен 17 улуттун ичинен жалгыз аял гана Элла Маяр 9-орунга илинет.1925-1934-жж Уэьсте француз тили боюнча сабак берет, о.э. Берлинде тоо фильмдеринде аял каскадер, 1929-жылы Мюрренде тартылган лыжа тебүү фильминде актриса болуп тартылгын.
1931-1932-жж
Швецариянын хокей боюнча аялдар командасынын капитаны болгон. 1926-жылы Берлинде жүргөн орус имигранттарынын бири, ага орус жаштары жана киносу туурасында жазуу кызык болоорун билдирет.
Ошондон улам кадимки Жек Лондондун жесири Чармиэн Киттредж Элла Маярды Москвага келүүгө шыктандырып, ага акчалай жардам көрсөтөт. Бул кдам кийинки тагдырына чоң таасирин тийгизет.
1932-жылы Москвадан капысынан жолуккан эки жуп үй бүлө менен Түркстан жана Теңир-Тоо кыркаларына келет. Ал өзү үчүн кыргыз казак жана өзбектердин турмушун ачат.
Саякат учурунда тынчыбаган усулмандардын көтөрүлүшүн Совет аскери кандай кандуу күч менен басканына өз көзү менен күбө болот, өзү чоң тообокелге салып эч кандай уруксаатсыз саякаттап келген.
1937-1939-жж
Жук ташуучу унааларда жана автобустарда Түркия, Индия, Иран жана Оганстан аркылуу көптөгөн саякаттарды өткөргөн.Негзи макалалары; ушул өлкөлөрдө болгон прогресстерди чагылдырууга арналган, Европа өлкөлөрүндө көптөгөн лекцияларды окуган.1939-1945-жж Экинчи дүйнөлүк согуш жылдарын Индияда өткөргөн.
1946-жылы Европага кайтып Швецариянын Альпы тоолоруна, Валь Аливиер , Шандолинде отурукташып калат, бирок аны улам-улам жаңы саякаттар белгисиз жактарга азгырып турчу.
1951-1987жж. жаңыдан чек арасын ачкан Непалга багыт алып, ал жерден "Шеопалардын өлкөсү" аттуу китебин жазган. Өмүрүнүн кийинки отуз жылында Азиянын ар кайсы өлкөлөрүнө барып маданий иш чараларды уюштурган.
1989-1997жж. Лозанын Елисей музейи анын өткөнгө сереп салган сүрөттөрүнүн бир көргөзмөсүн уюштурган. Бул көргөзмө Европанын бир нече өлкөлөрүн кыдырып чыккан.
Элла Маяр өмүрүнүн акыркы он жылдыгында жер планетасынынайлана чөйрөсүн курчаган коркунучтар көбөйгөндүгүнө тынчсызданып, аны коргоонун көп аракеттерин көргөн.Ал 1997-жылы 27-мартта Шандолинде дүйнөдөн кайткан.
Космонавт
Космонавттарды даярдоо СССРде 1960-ж-дан, АКШда 1959-ж-дан башталган. Биринчи К. Ю. А. Гагарин (1961), ал эми Айга барган 1-адам Нил Армстронг (1969-ж. АКШ).
Катынь
Катынь (Катын токою) – Смоленск областындагы 1940-жылы жылдын жазында СССР Ички иштер эл комиссариатынын (ИИЭК – НКВД) кызматкерлери тарабынан атылган, польшалык инсандар (айрыкча туткунга түшкөн поляк армиясынын офицерлерин) көмүлгөн жер. 1939-жылы августта СССР менен фашисттик Германиянын ортосунда өз ара кол салбоо жөнүндө пакт түзүлгөн. Пакт боюнча Польшанын батыш аймактары Германияга, чыгыш аймактары СССРге карамак болгон. 1939-жылы сентябрда Германия Польшага кол салып, 10 күндө караткан. Румынияга качкан Польша өкмөтү туткунга алынып, эркиндиги чектелген. 1939-жылы Кызыл Армия Украина, Беларуссиянын батыш аймактарын жана Польшанын чыгыш аймактарын караткан. Кызыл Армияга каршылык көрсөткөн поляк офицерлери, интеллигенция өкүлдөрү туткунга алынып, түрмөгө, лагерлерге камалып, 1940-жылы ИИЭК кызматкерлери тарабынан Катынь токоюнда (Беларуссия) атылган. 1943-жылы жергиликтүү элдин маалыматы боюнча атылгандардын сөөктөрүн Катынь токоюнан поляктар тапкан. Совет бийлиги 1990-жылга чейин Катынга тиешеси жок экендигин билдирип, бүт жоопкерчиликти Германияга жүктөгөн. 1990-жылы СССРдин башкы аскер прокуратурасы тарабынан Катынь жөнүндө иш козголуп, ал 2004-жылы жабылган. 183 томдон турган Катынь жөнүндөгү иштин ичинен РФ 67 томду гана Польшага берип, калган 116 том РФтин мамлекеттик сыры катары эсептелгендиктен, Польшага берилген эмес. Архив документтери боюнча Батыш Украина менен Батыш Беларуссияда жалпысынан 21 857 киши атылган, анын ичинде Катынь токоюнда 4 421, Харьковдо 3 820, Калининде 6 311 жана лагерлер менен түрмөлөрдө 7 305 киши өлгөн. Туткунга түшкөндөрдүн арасында келечектеги Польшанын президенти Войцех Ярузельский, Израилдин премьер-министри Менахем Бегин да болгон. Катынь Польша менен Россиянын мамилелерине терс таасир тийгизген. 1989-жылы Катынь мемориал комплекси орнотулган.
Бодурлук
Бодурлук иштетилген беттин рельефин түзүүчү жана айрым белгилүү бөлүктө карала турган микротегиз эместиктин жыйындысы. Ал каптал беттин (профилдин) четтөөсүнүн (орточо мааниден) орточо арифметикалык өлчөмү жана тегиз эместиктин бийиктиги менен мүнөздөлөт жана иштетилген беттин сапатын аныктайт. Бодурлук тетиктин жана машина түйүндөрүнүн иштөө касиеттерине сүрүлүшкөн беттердин жешилүүгө, дат басууга туруктуулугу, чарчоого бышыктыгы жана башкаларга таасир этүүчү буюмдун техникалык мүнөздө-мөсүяүн маанилүү көрсөткүчү. Негизги (базалык) узундугу l каптал беттин орточо сызыгы т боюнча саналат, анын сан мааниси тегиз эместиктин өлчөмүнө көз каранды жана 0,01; 0,03; 0,08; 0,25; 0,8; 2,5; 8; 25 мм сан катарынан тандалып алынат. Аны сан жагынан каптал беттин орточо арифметикалык четтөөсү R, 10 чекит боюнча каптал беттин тегиз эместигинин бийиктиги R , каптал беттин тегиз эместигинин эң чоң бийик. R, тегиз эместиктин орточо кадамын Sm, чоку боюнча тегиз эместиктин орточо кадамын S, каптал беттин салыштырмалуу таяныч узундугу tp менен бааланат. Тегиз эместикти мүнөздөөчү сан маанилери стандарт менен белгиленген. Анын мүнөздөгүчтөрүн тандоо тетиктин конструкциясына, алардын бетинин кызматтык арналышына жараша болот. Бодурлукту ченөө үчүн каптал бет өлчөө (профилометр) жана каптал бет чийүү (профилограф) колдонулат.
Лоймья (дарыя)
Лоймья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Черная дарыясынын сол жээгинен 137 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Батыш Альмеж
'''Зап. Альмеж''' — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Альмеж дарыясынын сол жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Намаз
Нама́з же Саля́т  — Исламда сөссүз түрдө күнүнө беш жолу аткарыла турган Кудайга сыйынуу ибадаты, Исламдын беш түркүгүнүн бири.
Намаз аяттарды окуу, жана Аллахты улуктоо сөздөрүн айтуудан, ошол эле убакта тийиштүү кыймыл аракеттерден турат. Намаз окулуучу беш убак күндүн ар кайсы мезгилине туш келет: таң, түш маалы, түштөн кийинки маал, кеч кирүү жана түн кирүү.
Намаз белгилүү бир рекеттердин (ракат) санынан турат.
Намаз — бул Аллах менен кулунун ортосундагы түз байланыш. Намаз окуу учурунда, мусулман Аллахка сыйынуу менен бирге, туура жол көрсөтүүсүн, күнөөлөрүнүн кечирилишин, жамандыктардан сактоосун Аллахтан суранат. Эркек адам намазды мечиттен окуусу кажет, бирок, орчундуу бир себептер менен башка жактан окууга Ислам уруксат берет. Мечиттерде жамааттык намаз мусулмандын жашоосунда чоң роль ойнойт. Анткени ал дин боюнча бир туугандары менен алака түзүүгө, алар менен достукту жана сыйды бекемдөөгө жардам берет. Эгер кайсы бир адам мечитке келбей калса, мусулмандар үйүнө барып, ал-жайын сурап, себебин билип, жардамын аяшпайт. '''Рассалык, этникалык, кландык ж.б. бөлүндүүлөр''' - Исламда эч кандай болбойт, анткени Аллахтын алдында баардык сыйынуучулар бирдей.
Намаздын түшүшү
Намаз Мухаммед пайгамбарга Мираж кечесинде асманга көтөрүлгөндө берилген. Алгач күнүнө 50 намаз болуп, акыры Аллах 5 убак намазга чейин кыскарткан. Намаз Мухаммед пайгамбарга жана үммөттөрүнө милдет катары түшүрүлгөн. Мусулман адам күнүнө 5 убак намаз окуусу милдет экенин баардык аалымдар айтышат.
Намаздын парздары
Намазда тышкы алты жана ички алты парз бар.
Тышкы парздар
1. Даараттын болуусу. Даарат албастан окулган намаз Аллахтын алдында кабыл болбойт. 2. Кийимдин, дененин, намаз окулуучу жердин таза болушу.Кийим, дене, намаз окулчу жер ар кандай нажастардан (чоң заара, кичи заара, кан, малдын заарасы, ириң, кусунду ж.б.) таза болуусу керек. 3. Аураттын жабык болушу. Аурат (уят жерлердин) жабык болушу зарыл. Эркектердин аураты - киндиктен баштап тизеге чейин (киндик менен тизе да кирет), аялдардыкы - жүзү менен колунун, бутунун (томуктан ылдый) манжаларынан башка жерлери 4. Убакыттын кириши. Ар бир намаздын өз убактылары бар. Намаздын убактысы киргенде гана беш убак намаз окулат. 5. Намаз окуучу адам кыбыланы карашы. Намаз окуй турган адам жүзүн кыбылага буруп окушу кажет. Кыргызстан үчүн кыбыла болжолдуу түрдө - күн батыш тарап. 6. Ниет. Намаз окууга калыс ниет болушу.
Ички парздар
1. Такбир тахрим - Намаздын башында "Аллооху Акбар" (Аллах улук) деп айтып кулак кагуу. 2. Кыраат - Намазда бир сүрө же 3 аят окуу. 3. Кыйам - "Фатиха сүрөсүн" жана ага кошуп бир зам сүрө окуганча тик туруу. 4. Рүкү - Эки колу менен тизесин таянып эңкейип туруу. 5. Сажда - Чекесин жана мурдун жерге тийгизүү. 6. Каада - Тизелеп, эки колун тизесинин өйдө жагына коюп олтуруу. Аталган парздардын баардыгы аткарылганда намаз окулган болуп эсептелет. Эгерде, бирөөсү гана аткарылбай калса - намаз кабыл болбойт.
Интернеттеги шилтемелер
ನಮಾಜ್ 礼拜
Ашанттар
Көз каранды эмес Гана мамлекети түзүлгөндөн кийин, 1957-ж. кабыл алынган конституция боюнча Ашанттарга аймак статуту берилген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кочкор кум-шагыл кени
Кочкор кум-шагыл кени Нарын облусунун Кочкор районунда, Кочкор кыштагынан 14 км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1845–1877 м бийиктикте. 1984-ж. чалгындалган. Кен аймагы плиоцен – төмөнкү төртүнчүлүк мезгилинде пайда болгон жумуру койташтуу конгломераттан түзүлгөн. Кум-шагыл катмарынын орточо гранулометриялык курамы: 500–70 мм – 27%, 70–5 мм – 53%, 5 ммден майдасы – 20%. Кум-шагыл кошулмасы "300" маркадагы бетонду жана асфальттык бетонду даярдоого жарамдуу. Запасы А категориясы боюнча – 874 миң м2, В – 1490 миң м2,С1 – 2274 миң м3, А+В+С1 – 4638 миң м3; 1997-жылга карата баланстагы запасы А категориясы боюнча – 712 миң м3, В – 1490 миң м3, С – 2274 миң м3 А+В+С1– 4476 миң м3.
Катыш
Катыш – бирдей өлчөмдөгү (бир тектүү) эки чоңдуктун бирин экинчисине бөлгөндөгү тийинди, башкача айтканда алардын бөлүү жолу менен салыштырылышы. Бирдей өлчөмдөгү чоңдуктардын (убакыт, аралык, аянт, көлөм, салмак жана башка) катышы алардын сан өлчөмдөрүнүн катышы менен аныкталат да, алардын өлчөө бирдиктерине көз каранды болбойт. Тийиндидеги бөлүнүүчү катыштын мурунку, бөлүүчү анын кийинки мүчөсү деп аталат. Мисалы, а:b=е болсо, анда а – катыштын мурунку, b – анын кийинки мүчөсү болот. Катыштын касиеттери тийиндинин же бөлчөктүн касиеттеринен эч айырмаланбайт, а. а. эгер а:b=е болсо, анда 1) a=bc; 2) b\frac{a}{c}; 3) ; 4) ; 5) бөлчөктүү сандардын катыштарын бүтүн сандардын катыштары менен алмаштырууга болот: :\frac{1}{5}=. Бир тектүү чоңдуктардын катары процент аркылуу туюнтулат. Мисалы, китепканадагы 20000 китептин 6000и кыргыз тилинде десек, кыргызча китептердин саны алардын жалпы санына карата кандайча катышат? 6000:20000 = 0,3, издеген катыш 0,3 же 30% болот. Эки же бир нече барабар катыштар пропорцияны түзөт.
Кадырбек Матиев
Матиев, Кадырбек - сынчы, адабиятчы. Сузак районундагы Ак-Тоок айылында 1938-жылы 20-майда туулган. 1955-жылы А.С.Пушкин атындагы Жалал-Абад педагогикалык окуу жайын, 1960-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 1962–1965-жж. Кыргыз ССРинин ИАсынын философия жана укук институтунун аспирантурасында окуган. 1965-жылы философия илимдеринин кандидаты, 1999-жылы «Рух жана руханийлик проблемасынын философиялык маңызы» темасы боюнча докторлук диссертациясын жактаган.
Эмгек жолун 1960-жылы «Кыз-Көл» орто мектебинде орус тили жана адабияты сабагынан мугалим болуп иштөө менен баштаган. 1965-жылдан Кыргыз ССР ИАсынын Философия жана укук институтунда кенже илимий кызматкер, 1970-жылы КМУнун диалектикалык материализм кафедрасында окутуучу, 1971-жылдан Б.Бейшеналиева атындагы искусство институтунун марксисттик-лениндик философия кафедрасынын доценти, 1981-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармалыгынын драматургия секциясында, «Ала-Тоо» журналында бөлүм башчы, 1984–1986-жж. көркөм котормо секциясын жетектеп, 1988-жылы УИАсынын алдындагы адабият жана көркөм-прикладдык искусство институтунда, 1993-1998-жж. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясында гуманитардык илимдер бөлүмүн жетектеп, «КТР-Обо» газетасында кабарчы болгон.
К.Матиев ыр жазууну мектепте окуп жүргөн кезинде, адабий сын ишмердүүлүгү менен 1962-жылы баштаган. Биринчи адабий сын макалалар жыйнагы «Турмуш художниктин көзү менен» деген ат менен 1970-жылы басылып чыккан. 1971-жылы орус тилиндеги монографиясы «Лирическое в искусстве как эстетическое явление» деген ат менен жарык көргөн.
К.Матиев котормо үстүндө дагы эмгектенген. Анын бир катар ырлары, илимий, адабий-көркөм макалалары «Чүй баяны», «Азия нуру» ж.б. гезиттерде жарыяланган. 1984-жылдан СССР жазуучулар Союзунун мүчөсү.
Жарык көргөн китептери
...
Кыргыз тилинде
Турмуш художниктин көзү менен. – Ф.: Кыргызстан, 1970. – 174 б.
A Whole New World
"A Whole New World" (кырг. Таптакыр башка дүйнө) - "Аладдин" мультфильминдеги сингл. Алан Менкен тарабынан жаздырылган. Сөзү Тим Райска таандык. Баш каармандар, Аладдин менен канбийке Жасмин экөө чогуу ача турган жаңы дүйнө жөнүндө ырдашат. Мультфильмдин сингли менен титрлеринде Пибо Брайнсон менен Регина Белл ырдайт, бирок, мультфильмдин өзүндө жана "Оскар" сыйлыгын тапшырууда аны Бред Кейн (Аладдин) менен Леа Салонга (Жасмин) ырдаган. 1992-жылы "A Whole New World" "Мыкты ыр" номинациясын жеңген, ошентип, Алан Менкен үчүнчү "Оскарын" алган. Мындан тышкары, 1992-жылы, "A Whole New World", "Алтын глобус" менен ал эми 1994-жылы - "Грэмми" менен сыйланган.
Ашель маданияты
Ашель маданияты - байыркы палеолиттин археол. маданияты; ашель маданиятын алмаштырган жана мунун ордуна Мустьер маданияты пайда болгон. Франциядагы Амьен шаарына жакын Сент-Ашель деген шерден табылган. Дээрлик бүткүл Африкада, Түштүк Европада жана Азияда таралган. Анын убагында таштан жасалган тешкич, балта ж. б. куралдар пайдаланылган. Ашель маданияты тушундагы адамдар алгачкы общиналык түзүлүштүн башында жашаган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Ак-Торпок
Ак-Торпок (Ак-Торпок) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Москва районундагы айыл. Ак-Суу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 276 киши.
Парапроктит
Парапроктит — көтөн чучуктун айланасындагы клетчатканын сезгениши менен мүнөздөлгөн оору.
Пайда болуу себеби
Ал көбүнчө сезгенген көтөн чучуктун былжыр челинен ириңдеткич микробдор клетчаткага киришинен пайда болот. Көбүнчө парапроктит геморрой менен жабыркаган эркек кишилерде кездешет.
Катуу кармаган парапроктит
Катуу кармаган парапроктитте клетчаткада ириң толуп, абсцесс же флегмона пайда болот. Катуу кармаган тери астындагы парапроктит анча коркунучсуз. Анда арткы тешиктин айланасы кызарып, өзгөчө заңдаганда катуу ооруйт; басып жүрүүгө тоскоолдук кылат. Парапроктиттин терең түрүндө көтөн чучуктун тушу сыздап ооруйт, анын катууланып же ириңдеп кетишин врач гана көтөн чучук аркылуу изилдеп билет. Оорулуунун жалпы абалы начарлап, эти ысыйт, тамыры тез-тез кагат, башы ооруйт, тамакка табити тартпайт. Врачка кеч кайрылууда өмүргө коркунучтуу сепсиске алып келиши мүмкүн. Ириңдеген жер 3—5 — 8-күнү көтөн чучукка же чаткаякка, же эки жакка тең жарылып, тешик пайда болот.
Өнөкөт түрү
Жарылгандан тартып парапроктит өнөкөт түрүнө айланат. Ал көп жылдар бою созулушу мүмкүн. Ириң чыккан тешик айыгып, сезгенүү күчөгөндө кайрадан ачылып турат. Тери астындагы парапроктит өзүнчө айыгышы мүмкүн, башка учурда операция жасалат. Туберкулёздук парапроктитте башынан эле сезгенүүнүн белгилери көп билинбейт, бирок ириң чыккан тешиктер көп убакыт бою айыкпайт, ал үчүн операциядан тышкары атайын туберкулёзго каршы дарылоо жүргүзүлөт.
Дарылоо
Катуу кармаган жана өнөкөт парапроктит менен ооругандар ооруканага жаткырылат. Парапроктитти алдын алууда проктит, геморрой, арткы тешиктин жарыктарын өз убактысында дарылоонун мааниси чоң. Катуу кармаган парапроктиттин өнөкөт түрүнө өтүшүн алдын алуу үчүн ириң толгон жердин өзү жарылганын күтпөй дарыгерге кайрылып операция жолу менен жардыруу зарыл.
Айман сымалдуулар
Айман сымалдуулар — Кузнечиковые чегирткелердин бир чоң тукуму, буларга накта аймандар тукуму (лат. Tettigoniidea), булардын кыйла уруусу жана түрү бар: узун бут айман (Pinegia longipes), чоң баш айман, жашыл айман (Tettigonia viridissima), жалбыраксымак айман (Tanusia corrupta), Малайя айманы (Leptoderes ornatipennis), керикайман, оранжерея айманы (Tachycines asynamorus), чекилдек айман (Tettigonia cantans), ээрчек айман (Ephippiger ephippiger), боз айман (Decticus verrucivorus), Судан айманы (Eurycorypha fallax), Уссури жашыл айманы (Tettigonia ussuriana), куйруктуу айман (Т. caudata), жашыл аймандар (уруу) (Tettigonia), боз аймандар (уруу) (Decticus), секирчээк аймандар (уруу) (Platycleis).
Жумгал району
Жумгал району - Нарын облусундагы район, борбору Чаек кыштагы.
1932-жылы уюшулган. Түндүгүнөн Чүй облусу, түштүгүнөн Тогуз-Торо (Жалал-Абад облусу), Ак-Талаа, Нарын, батышынан Токтогул (Жалал-Абад), чыгышынан Кочкор райондору менен чектешет. Чүй өрөөнүнөн Кыргыз Ала-Тоосу бөлүп турат. Аянты 5221 км2, батыштан чыгышка 100-120 кмге, түндүктөн түштүккө 70-80 кмге созулат. Калкы 40,8 миң (2009).
Район толугу менен Ички Теңир-Тоодо жайгашкан. Жери тоолуу, деңиз деңгээлинен 2000 мден жогору жатат. Түндүгүнөн Жумгал кырка тоосу, түштүгүнөн Молдо-Тоо, чыгышынан Сандык тоосу, батышынан Суусамыр кырка тоосу чектейт. Аймагынын эң бийик жери 4185 м, Миң-Куш чокусу. Молдо-Тоонун Көкөмерен капчыгайына жана Миң-Куш өрөөнүнө караган Түндүк капталдары жазы, батышы тик жана аскалуу. Райондун аймагы кең байлыктарга бай. Кара-Кече, Кабак, Миң-Куш, Көк-Мойнок, Кара-Суу күрөң көмүр, курулуш материал кендери, минералдуу суу булактары жана башка бар.
Климаты
Климаты континенттик. Кышы суук жана узак; январдын орточо температурасы -15... -16°С, жайы ысык (өрөөндө -30-32°С). Жылдык жаан-чачыны тоолорунда 250-500 мм, өрөөнүндө 350-370 мм.
Табияты
Ири суулары: Көкөмерен, Жумгал, Суусамыр, Каракол жана башка, көлдөрү: Соңкөл, Ак-Көл, Сары-Көл, Баш-Кууганды, Сандык жана башка райондун аймагында ачык куба, коңур, тоо шалбаалуу талаа субальп, тоо шалбаалуу каралжын, тоо токойлуу, тоо чымчала чым көңдүү альп топурактары таралган. Ачык куба күрөң топурак өрөөндүн таманын ээлеп, негизги жер фондусун түзөт. Өсүмдүктөрү тоолуу рельефинежанаклиматтык шарттарынын бийиктикке жараша өзгөрүшүнө байланыштуу ар түрдүү. Өрөөндүн таманында жана тоо этектеринде чөл жана жарым чөл өсүмдүктөрү таралган. Жалпысынан эфемерлер, эфемероиддер басымдуу. Алар бетеге, ак кылкан, эрмен, кой тикен, төө таман, чий, кокуй тикен, чекенди жана башка.
Өрөөндүн 2000 м бийиктикте жаткан түзөң жерлери менен тоо этектерин чөл жана жарым чөл зоналары ээлейт; мындагы боз топуракта чий, шыбак, эрмен, суу жээктеринде шалбаа өсүмдүктөрү өсөт. Өрөөндөрдү курчаган тоолордун капталдарына субальп, альп (3300 м) шалбаалары мүнөздүү; алар негизинен жайытка пайдаланылат. Кабак тоосунун тескей беттеринде карагай, бадалдуу токой, Суусамыр, Батыш Караколдун төмөнкү агымдарын бойлой тал, терек, чычырканак жана башка өсөт. Жеринин басымдуу бөлүгү таштуу, жылаңач дөңсөөлүү аймакты түзөт. Дыйканчылыкка ыңгайлуу жери деңиз деңгээлинен 1400-2300 м бийиктикте жайгашкан.
Курамы
Райондо 13 айыл аймагы жана алардын курамына кирген 30 айыл бар :
Калкы
Калкынын негизин кыргыздар түзөт; ошондой эле орус, татар, украин, өзбек, уйгур, тажик, дуңган жана башка улуттар да жашайт. Орточо жыштыгы 1 км2 жерге 8 киши. Райондо 10 айыл өкмөтү, 26 кыштак, Миң-Куш шаарчасы бар. Райондо төрөлүү коэффициенти 23,9%ды, өлүм-житим 8,8%ды түзөт.
Айыл чарбасы
Райондун чарбасы негизинен айыл чарба багытында. Дан эгиндери, тоют, картөшкө, жашылча, бир аз жер жемиш (бакча) өсүмдүктөрү өстүрүлөт.
Ушул эле жылы айыл чарбага жарактуу жери 383,6 миң га, чабынды 2653 га, жайыт 361,0 миң га болгон. Дан эгиндери (9580 га), картөшкө (112 га), жашылча (27 га) айдалган. Дыйканчылыктан 2006-жылы 7,7 миң т дан, 10,6 миң т картөшкө, 2,4 миң т жашылча, 113 т мөмө-жемиш жыйналган. Өнөр жай. ишканаларынан Миң-Куш шаарчасында «Оргтехника» АК, нан заводу, Миң-Куш көмүр кенин казган «Ак-Улак» МАК, Кара-Кече көмүр кенин казган «Ак-Жол» АК, «Шарбон» ЖАК, «Демилге+ЛДТ» ЖЧК, «Беш-Сары» ПКФ, Чаек эт комбинаты («Жумгал» АК), Айыл чарба техникаларын ремонттоочу чакан ишкана, тегирмендер, колбаса жана консерва чыгаруучу, жашылча-жемиш кургатуучу, макарон (кесме) жасоочу жана өсүмдүк майын сыгуучу цехтер, ошондой эле минералдык суу куючу «Чабыт» биргелешкен ишканасы жана башка иштейт. Алар 2006-жылы 37,1 млн сомдук (облустун 5,5%) өнөр жай продукциясын чыгарышкан.
Транспорт тармагы
Райондун аймагы аркылуу Кочкор Чаек Миң-Куш, Тунук Суусамыр Арал автомобиль жолдору өтөт. Чаек Бишкек, Чаек Нарын каттамдары иштейт. Райондун автомобиль транспорту менен 2006-жылы 106,1 миң т жүк ташылса, жүргүнчү ташуунун жүгүртүлүшү 20,4 млн жүргүнчү-километрди түзгөн. Калкка көрсөтүлгөн акы төлөнүүчү тейлөөлөрдүн көлөмү 42,1 млн сомго жеткен.
Маданияты
Райондо жалпы билим берүүчү 27 мектеп (анын ичинен 23 орто, бир негизги, 3 башталгыч) бар. Бир катар мектептерде англис тилин окутуу боюнча топтор, компьютер кабинеттери, математика жана башка сабактар боюнча лицей, гимназиялык класстар түзүлгөн. Балдардын спорт мектеби жана «Жалын» эс алуу лагери иштейт. Райондо кесиптик-техникалык окуу жайы, кесиптик лицей, музыкалык мектеп, 6 бала бакча, 11 клуб, 22 китепкана, маданият үйү жана кинотеатр бар.
Жумгал элдик театры, райондук билим берүү бөлүмүнүн алдында «Таттыбүбү» ыр-бий ансамбли, «Жумгал инсандары» көркөм-этнография, тарых музейи, райондун ичинде болуп жаткан күндөлүк жаңылыктарды, экономикалык жана социалдык маданий турмушту реформа кылуу абалын элге жеткирүү максатында «Жумгал-Ата» телекөрсөтүүсү уюштурулган.
Райондун калкын 195 орундуу борбордук, 95 орундуу 2 айылдык оорукана, шаардык оорукана, 4 айылдык-врачтык амбулатория жана 10 үй-бүлөлүк врачтар тобу, 8 ФАП жана санитария-эпидемиологиялык станция, 2 дарыкана тейлейт. Аларда 75 дарыгер, 387 медициналык орто билимдүү адис эмгектенет. Райондук «Демилге» гезити кыргыз тилинде чыгат.
Боду-н де Куртен Иван Александрович
Боду-н де Куртен Иван Александрович [1 (13). 3. 1845, Польша, Разимин 3. 11. 1929, Варшава] орус-поляк тилчиси, славян, индевропа жана жалпы тил илими боюнча адис; Казан, Петербург лингвистикалык мектептеринин негиздөөчүсү. Казан (1875-83), Юрьев (азыркы Тарту, 1883-93), Краков (1893-99), Петербург (1900-18), Варшава (1918-19) университеттеринин профессору Краков ИАнын академиги (1887) жана Петербург ИАнын корреспондент мүчөсү (1897). Анын негизги эмгектери фонетикалык алмашуулар менен фонеманын теориялык түзүлүшүнө арналган. Изилдөөлөрүндө синхрония менен диахронияны ажыратуу принциби сакталып, тилдин өнүгүшүндөгү айрым мыйзамченемдер аныкталган. Ал орус жана поляк тили, түштүк славян диалектологиясы боюнча баалуу эмгектердин автору. В. И. Далдын «Азыркы улуу орус тилинин түшүндүрмө сөздүгү» аттуу эмгегин редакторлоп, аны жаңы материалдар менен толуктаган (3-бас. 1903-09; 4-бас. 1912-14), тилди «коллективдүү-индивидуалдуу маңыздагы психосоциалдык кубулуш» катары аныктаган. Дүйнөлүк тил илиминде алгачкылардан болуп тилдин элемент бирдиктери өз ара аркыл карымкатыштагы система катары түшүнүүнү теор. жактан негиздеген. Фонема жана тыбыштардын алмашууларын негиздеген теориялык жоболору аркылуу тил илимине сиңирген эмгеги зор.
Ван Фучжей
Ван Фучжей (王夫之) (7.10.1619, Хэнчжоу уезди, Хэнъян 18.2.1692, Шаньюй уезди, азыркы Чжэцзян провинциясы) — кытай материалист-философу, универсалдуу билимдүү, окумуштуу-энциклопедист. Астрономияны, математиканы, география, тарых, адабиятты изилдеген окумуштуу-илимпоз. Ван Фучжейдин философиялык көз карашынын негизинде Ци жөнүндөгү түшүнүк жатат. Ал боюнча Ци – (материалдык күч) – нерсе, зат жана алардан аалам куралган. Материалдык Ци бөлүкчөлөрүнүн биригүүсүнүн натыйжасында, дайыма өзгөрүү жана өнүгүү процессинде жаратылыштагы көп түрдүүлүк, конкреттүү нерселердин дүйнөсү жаралат. Ааламдагы дайыма жаңыланып жана өзгөрүп туруу концепциясы В. Фучжейдин социалдык философиясынын негизин түзүп, тарых да дайыма кыймылда болот деген көз карашын бышыктаган. Анын 100дөн ашуун эмгектеринен 70ке жакыны табылды жана жарык көрдү. Bан Фучжинин эмгектеринин көпчүлүк бөлүгү байыркы кытай философиясынын канондорун чечмелөөгө арналган. Bан Фучжи Чжан Цзага удаа эле «Улуу боштук» жөнүндөгү окууну өнүктүргөн. Мындагы борбордук жобо ци (дем күчү), ал дүйнө түзүлүшүнүн бардык негизинде жатат. Демдин (дем күчтүн) мүнөзүнүн уңгу-негизи (субстанция) ушунда: «ансыз эч кандай принцип да, эч кандай “Асман” да, эч кандай “жүрөк” да болбойт, жок нерселер» делет. Чжоу Дуньинин кыймылдын үстүнөн тынымдын үстөмдүгү жөнүндөгү жобосун сынга алатынча Тыным кыймылдан экенин моюндап келип, аларды универсалдуу дүйнө түзүүчү күчтөргө ээ инь менен яндын өңүтүнөн сунуштайт. «Кыймылда ян жаралат бул кыймылдын кыймылы. Тынымда инь жаралат бул тынымдын кыймылы». Ошол доордогу теор. талаш-тартышгардын омоктуусу кайсынысынын жолу улук адамдардынбы же мыйзамдардынбы деген маселеге кайрылып, Bан Фучжи аларды теңдештирип чечкен. Ал: «Асман алдында эч качан кебелбес негиздер бар, бирок эч кебелбес мыйзамдар жок», деген.
Кыргызстан алтын кендери
Кыргызстандын аймагында алтын кендери байыркы мезгилден бери белгилүү болгон. Анын алгачкы (чулу тоотектегиси) да, чачынды кендери да казып алынып келген.
Байыркы мезгилдеги казуу иштеринин издери Боз эмчек, Кичи Сандык, Куру Тегерек, Акташ, Кумбел, Куран Жайлоо сыяктуу алгачкы (чулу) кендерден жана Касан, Чаткал, Чандалаш, Кумбел, Нарын дарыяларынын жээктериндеги чачынды кендерден байкалат. Республикада 1946-60-жылдары жүргүзүлгөн орто масштабдуу геологиялык картага түшүрүү жана издөө-изилдөө иштеринин натыйжасында алтындын бир топ кен-кенчелери табылган. 1968-ж. Макмал кени ачылып, чалгындалган соң, 1975-ж. андагы алтындын запасы бекитилген. 1976–80-ж. Жерүй ири кени айкындалып, чалгындалган. 1983-89-ж. Талдыбулак-Солжээк кени чалгындалып, запасы бекитилген. 1970-жылдары издөө-изилдөө иштери Борбордук Теңир-Тоонун алыскы аймактарында жүргүзүлүп, 1978-ж. Ысык-Көлдүн Сыртындагы Акшыйрак кырка тоосунда 4000 м бийиктикте ири Кумтөр кени ачылып, чалгындоо иштеринен кийин, 1990-ж. запасы бекилип, 1995-жылдан казылып алынууда. Дыкат чалгындоо иштери 7 алгачкы (чулу) кенде (Тегерекан, Терек, Миронов, Макмал, Ашуу (Перевал), Жерүй, Кумтөр), 3 чачынды кенде (Төмөнкү Чандалаш, Курутегерек, Касан) жүргүзүлгөн. Дагы 7 алгачкы (чулу) кенде (Иштемберди, Чапчыма, Карадөбө, Боземчек, Куранжайлоо, Талдыбулак-Солжээк, Курутегерек), 4 чачынды кенде (Чыгыш Нарын, Кумбел, Курутегерек жана Узунакмат) орточо дэңгээлдеги чалгындоо иштери жасалган. Кыргыз Республикасынын аймагында алтындын 1 миңден ашуун кени жана кенчеси белгилүү. Алтын байыркы чөкмө, метаморфизм жана жанартоо тектеринде, ар кайсы мезгилдин конгломерат, сланец, мрамор жана акиташ тектеринде, ошондой эле үчүнчүлүк доорунан кийинки жаш жана азыркы борпоң тоотек катмарларында кезигет. Негизинен Түндүк жана Ортоңку Теңир-Тоодо кеңири тараган.
Алар бир нече алтын рудалуу формацияны камтыган контакт-метасоматоз (скарн) жана гидротерм типтерине бөлүнөт. Түндүк Теңир-Тоодо скарн тибиндеги алтын рудасына Насонов кени кирет, ал терриген катмарын жиреп чыккан гранит-диорит массивинин түндүк контактысында жатат. Алтын рудасы жез сульфиддери менен тыгыз парагенезисте болуп, скарн кабатчаларында топтолгон. Ортоңку Теңир-Тоодо контакт-метасоматоз жолу менен пайда болгон алтын кендери скарн-алтын-шеелитүү (Кумбел), скарн-алтын-жез-платиналуу (Сулуутегерек), скарн-алтын-жездүү (Боземчек), скарн-алтын-колчедандуу (Карадөбө) жана алтын-волластониттүү формацияларына ажыратылат.
Түндүк Теңир-Тоонун гидротерм жолу менен пайда болгон алтын рудасы скарн тибиндегиге караганда көбүрөөк таралган. Мында алтын рудалары алтын-сульфидүү (Солтонсары, Далпыраң, Куранжайлоо) жана алтын-кварцтуу формацияларга ажыратылат. Ортоңку Теңир-Тоонун алтын рудаларынын минералдануусу алтын-мышьяктуу, алтын-полиметалдуу (Чапчыма, Зексай) формацияларда кездешет. Гидротерм кендеринде алтын таза түрүндө кезигет да сульфиддүү минералдарда, кварцта субдисперс түрүндө болот. Алтындуу руда тулкулары тарамдарды, линзаларды, рудалуу мамычаларды, штокверктерди түзөт.
Кээ бир өрөөндөрдө (Чаткал, Суусамыр ж. б.) алтын кен чачындылары бар.
Амит (Иглин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Декан бөксө тоосу
Декан бөксө тоосу, Декан (санскритче дакшина – түштүк) Индстан жарым аралынын ички бөлүгүн ээлейт; Индияда. Батыш жана Чыгыш Гат тоолору менен чектешет. Аянты 1 млн км2дей. Чыгышка карай 600–900 мден 300–500 мге чейин жапыздаган тектирлүү түздүктөр басымдуу; ал түздүктөрдөн жетим тоолор жана дөбө-дөңсөөлөр көтөрүлүп турат. Түндүк-батышына супа сымал тоолуу-тепкичтүү структуралык-денудациялык рельеф мүнөздүү. Геология жактан Декан бөксө тоосу Индия платформасынын бир бөлүгү; ал негизинен архей менен протерозойдун гнейс кристаллдык сланец, кварцит тоотектеринен түзүлүп, аларды гранит интрузиялары жиреп чыккан. Аймагынын 52 миң км2 жерин (негизинен түндүк-батышын) үбөлөндү латерит кыртышы жана калыңдыгы 1500–2000 мге жеткен, бор мезгилинин аягында жана эоценде пайда болгон базальт катмары (трапп) жаап жатат. Климаты субэкватордук, муссондук. Ноябрдан мартка чейин серүүн кургакчыл, марттан майга чейин ысык кургакчыл, майдан ноябрга чейин ысык жаанчыл климат өкүм сүрөт. Жылдык жаан-чачыны 500–700 мм, тоолордун айдарым капталдарында 2500–3000 мм (көбү жайында жаайт). Майдын (эң жылуу айы) майдын орточо темп-расы 29–32°С, январдыкы 21–24°С. Ири дарыялары: Нарбада, Маханади, Годавари, Кришна, Кавери; негизинен сугатка пайдаланылат. Айдарым капталдарда жалбырагы күбүлмө муссон токою, борбордук бөлүгүндө саванна жана сейрек токой, жаан-чачындан ыктоо калган Батыш Гат тоолорунда чөлдөшкөн саванна үстөмдүк кылат. Көп бөлүгү (аймагынын 60%) айдоо (дан эгиндери, пахта жана башка). Ири шаарлары: Бенгалуру, Пуна, Хайдарабат.
Кыргызстан күмүш кендери
Республиканын аймагында азыркы учурда бир гана нагыз күмүш кени — Күмүш так кени белгилүү, бирок алтындын, полиметаллдын, жездин ж. б. металлдардын көптөгөн кендеринде күмүш кошумча түрдө болуп, анын рудадагы өлчөмү бир нече граммдан бир нече жүз граммга чейин жетет (күмүш республикадагы дээрлик бардык алтын жана полиметалл кендеринин курамында кезигет). Комплекстүү кендердин (күмүшү кошо) мамлекеттик баланска алынгандары: Куттуусай-2, Терек, Тегерекан, Жерүй, Кумтөр, Талдыбулак-Солжээк, Кыранжайлоо, Миронов, Темиртөрбулак, Чааркудук, Арсы, Күмүш Кумтөр, Макмал, Терек, Куранжайлоо кендеринен алынат.
Түргөн Аксуу
Түргөн Аксуу – Жыргалаң суусунун сол куймасы.Узундугу 45 км. Алабынын аянты 412 км2. Тескей Ала-Тоонун чыгыш бөлүгүнүн түндүк капталдарындагы мөңгүлөрд өн башталат. Суу куралуу аянтынын деңиз деңгээлинин орточо бийиктиги 3410 м. Алабындаж алпы аянты 33 км2 болгон майда мөңгүлөр, 0,1 км2 болгон көлдөр бар. Кар, мөңгү (80%) жана жамгыр (20 %) сууларынан куралат. Жалпы узундугу 188 км болгон 81 суу куят; ириси–Көккыя (13 км). Апрелден октябрга чейин ташкындап, ноябрь–март айларында тартылат. Көп жылдык орточо чыгымы 6,50 м3/сек. Суусу мол болгон июлдагы орточо чыгымы 17 м3/сек, суусу тартыш марттыкы 2,0 м3/сек. Эң көп чыгымы 76 м3/сек, азы 0,80 м3/сек. Айрым жылдары октябрдан мартка чейин үстүн жука муз каптап калат. Сугатка пайдаланылат. Түргөн Аксуудан 4,05 м3/сек суу өткөрүүчү 9 канал чыгарылган. Өрөөндө Акбулак, Түргөн кыштагы жайгашкан.
Ашербреннер Михаил Юльевич
Ашербреннер Михаил Юльевич (1842-1926) -орус революционери. 18(70-82-ж. Николаеве шаарында кызмат өтөп, офицерлер кружогун уюштурган; ал кружок 1881-ж. "Народная воля" уюмуна кошулган. Революциячыл иши үчүн Ашербреннер 1883-ж. камалып, 1884-ж. өмүр бою камакка кесилген. 1904-ж. түрмөдөн чыккан. 1924-ж. СССР РВС А-ге "карыя кызыл аскер" деген наам берген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Матисаков, Абдиламит Мурзаевич
Матисаков, Абдиламит Мурзаевич – жазуучу. Ноокат районундагы Көк-Бел айылында 1956-жылы 15-мартта туулган. 1979-жылы КМУнун филология факультетинин журналистика бөлүмүн бүтүргөн.
1979–1986-жж. «Ленинчил жаш» гезитинде окуп берүүчү, улук корректор, кабарчы, улук кабарчы, жумушчу жана айыл жаштары бөлүмүнүн башчысы, жооптуу катчы, 1987-жылдан «Советтик Кыргызстан» гезитинде бөлүм башчы, 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Журналисттер союзунун башкармасынын биринчи орунбасары, 1992-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин аппаратында басма-сөз кызматынын бөлүм башчысы, 1993-жылдан республикалык «Советтик Кыргызстан» гезитинин башкы редактору, 1994-жылдан Мамлекеттик улуттук телерадиокорпорациясынын президенти, 1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Президенттик Администрациясынын мамлекеттик кызматынын бөлүм башчысы, 1996-жылдан «Кыргыз Туусу» гезитинин башкы редактору болуп иштеген.
Алгачкы «Тандыр» аңгемелер жыйнагы 1983-жылы жарык көргөн.
Кыргызстан Жазуучулар союзунун жана Кыргызстан Журналистер союзунун мүчөсү.
СССР Журналисттер союзунун сыйлыгынын (1988), Кыргыз Республикасынын Жаштар сыйлыгынын (1991-ж.) Кыргызстан Журналисттер союзунун сыйлыгынын жана Эл аралык «Руханият» сыйлыгынын (2001) лауреаты, Мамлекеттик «Даңк» медалынын ээси (2002). “Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер”.
Кыргыз тилинде
Тандыр: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп,1983. – 40 б.
Ак коргон: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Адабият. 1989. – 143 б.
Атамды көргөн өлбөсүн. – Б.: Бийиктик, 2004. – 465 б.
Мирмекология
Мирмекология (μύρμηξ «кумурска» жана «окуу») — кумурскаларды изилдөөчү илим.
Көпчүлүк изилденген кумурскалар
1984-2008-жж аралыгында ондогон макалалар жазылган кумурскалар, төмөндө көрсөтүлгөн:
Мыкты мирмекологдордун тизмеси
Орусия жана СССР
Европа жана АКШ
В. В. Радловдун жыйнаган материалдарыдагы кыргыз тилинин фонетикалык өзгөчөлүктөрү»
'''В. В. Радловдун жыйнаган материалдарыдагы кыргыз тилинин фонетикалык өзгөчөлүктөрү»''' — филология илимдеринин кандидаты С. Кондучалованын (Фр., 1961) эмгеги. Көлөмү 7 басма табак. Эмгек кириш сөздөн, негизги бөлүктөн, корутундудан турат. Кириш сөздө эмгектин максаты В. В. Радловдун 19-кылымдын экинчи жарымында жыйналып жана жарыкка чыгарган кыргыз тексттерине фонетикалык талдоо жүргүзүп, фактыларды азыркы түндүк кыргыз говорлору менен адабий тилдин материалдарына салыштырылып изилденгенин экендигин эскертет. Ошондой эле кыргыз тексттерин жазууда колдонулган В. В. Радловдун транскрипциясына таблица берилген. Эмгектин негизги бөлүмүндө таблицада колдонулган транскрипциялык белгилердин колдонуш ыктары жана берген маанилери жөнүндө тексттерге фонетикалык талдоо жүргүзүлгөн. Автор В. В. Радлов кыргыз тексттерин жазууда он алты тыбышты белгилей турган тамгаларды, ошондой эле он тогуз фонемадан турган түндүк кыргыз говорлорунун үнсүздөр системасын колдонгондугун айтып, аларды азыркы кыргыз тилинин фактыларына салыштырып изилдеп чыккан. Корутунду бөлүгүндө В. В. Радлов тарабынан жарыяланып бул тексттер 19-кылымдын экинчи жарымында Түндүк Кыргызстанда жашаган жергиликтүү өкүлдөрдүн тилдик өзгөчөлүктөрүн элестетүүчү эң баалуу эстелик болуп саналат деген жана башкалар жыйынтыктарга келген. Бул эмгектин аяк жагына В. В. Радлов жазып алган тексттен үзүндү транскрипциясы эч өзгөрүлбөй берилген.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Шишкобойка
Шишкобойка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 6 км алыстыкта (Лабаз куймасы) орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Bring on the Night
Bring on the Night (кырг. Түн кирсин) - британиялык рок-музыкант Стингдин биринчи концерттик альбому, 1985-жылы бир нече шоу маалында тартылып, кийинки жылы чыккан. Пластинканын аты - ушул эле аталыштагы The Police'тин Reggatta de Blanc альбомундагы ырына шилтеме. Альбомдо Стингдин дебюттук The Dream of the Blue Turtles пластинкасынан соло материалдар, анын мурдагы тобу - The Police менен жазылган нерселер жана попурри түрүндө аткарылган композициялар бар.
Жогорку кесиптик билим берүү
Жогорку кесиптик билим берүү -. 1932-, 1936- жана 1954-жылы кабыл алынган жогорку жана орто билимдүү кесип ээлерин даярдоонун сапатын жакшыртуу боюнча токтом кабыл алынгандан кийин, жогорку окуу жайларындагы айрым кемчиликтер жоюлган (профилдер кеңейтилген, жалпы теориялык даярдык жакшыртылган, предметтердин саны азайтылган, өндүрүштүк практика жакшыртылган).
Жогорку окуу жайлары эл чарбасынын бардык тармактары, мамлекеттик аппарат, маданият жана коомдук турмушта иштөө үчүн жогорку квалификациялуу кесип ээлерин даярдайт. Мектепти турмуш менен байланыштыруу жана элге билим берүү системасын өнүктүрүү законунда Жогорку кесиптик билим берүү турмушка, өндүрүшкө жакындатылган илимдин жана техниканын жетишкендиктерине ылайыктуу кесип ээлерин даярдоонун теориялык деңгээлин жогорулатуу талабы коюлган.
Билим берүүнү практика менен байланыштыруу жогорку окуу жайларынын профилине, студенттердин составына жана регионалдык жана улуттук өзгөчөлүгүнө жараша болот. Жогорку окуу жайына кабыл алууда, практикалык стажы бар абитуриенттерге жеңилдик берилген. Окуу жайларынын кечки жана сырттан окуу бөлүмдөрү ачылган. Жогорку билимдүү кесип ээлерин даярдоо химиялык технология, автоматика, эсептөө техникасы, радиоэлектроника кесиптерине бөлүнгөн. Жогорку окуу жайлары мамлекеттин экономикасына жараша үзгүлтүксүз өнүгүүдө.
Жогорку окуу жайынын мазмуну билим берүүнүн илимий техникалык деңгээлин жогорулатуу, практика менен байланыштыруу багытына карай өнүктүрүлүүдө. Жогорку окуу жайларынын учурдагы мазмунунун негизги мүнөздөмөлөрү төмөнкүлөр:
– билим берүүнүн мазмунунун ил.-техникалык жана экономикалык өнүгүүнүн приоритеттеринин келечегине туура келүү даражасы;
– мазмунду гумандаштыруу, гуманитарлаштыруу;
– предмет аралык мазмунду ирилештирүү жана илим, өндүрүш, актуалдуу коомдук практика менен ирилештирүү даражасы;
– мазмунду интелектуалдаштыруу даражасы;
– фундаменталдуулук;
– кесиптик компетенттүүлүккө калыптандыруу багыттуулугу;
– мазмундун мотивдештирүү жөңдөмдүүлүгү;
– мазмунда ар түрдүү түзүүчүлөрдүн катышы;
– экологиялык жана жаратылышты коргоого багыттуулугу.
Ашимов Байкен
Ашимов Байкен (10. 8. 1917:ж. т.) - советтик мамлекеттик ишмер.
Кочкор туз кени,
Кочкор туз кени, Чоң-Туз туз кени Нарын облусунун Кочкор районунда, Кочкор кыштагынан 24–30 км түштүк-батыш тарапта, Мыкан өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 2100–2241 м бийиктикте. Жергиликтүү эл илгертен пайдаланган. 1955–56 жана 1981–83-ж. геол. чалгындоо жүргүзүлүп, запасы эсептелген. Кен аймагын миоценде пайда болгон алевролит, чопо, мергель, гравелит, гипс, таштуз чөгүндүлөрү түзөт. Туздуу катмардын калыңдыгы 300–350 м, узундугу 2–3 км, курамы б–ча глауберит, галит жана тенардиттен түзүлүп, линза сымал 17 кабатчадан турат. Алардын калыңдыгы 0,1 – 40 м, узундугу 30 мден 300 мге чейин. Глауберит нык, майда кристаллдуу, боз, агыш боз, жашыл боз түстүү, чополуу. Галит ак түстүү, майда кристаллдуу, тунук. Жалпысынан чопонун арасындагы туз 50–70%. Гемоген чөгүндүсүнөн пайда болгон. Запасы С1 категориясы боюнча 2185 миң т, С2– 1583 миң т. 1996-жылга запасы С1 категориясы боюнча 2182 миң т, С2– 1583 миң т. 1959-жылдан жер астынан казылып, Нарын, Ысык-Көл, Чүй облустарынын чарбалары пайдаланат. Химиялык сырье катары пайдаланса да болот. Медицинада бронхиалдык астмасын дарылоого тузду казып алган жер алдындагы өткөөлдөр пайдаланылат.
Ашимов Байкен
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кара суулар (территориялык суулар)
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Куартелэс (Нү-Мексико)
Куартелэс (Нү-Мексико) (Cuartelez) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 452 киши. Болжолдуу аянты - 3.4 км². FIPS коду — 35-19110.
Гелен
Арнольд, Гелен (1904–1976) – немис философу, философиялык антропологиянын эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири. Анын «Эрктин эркиндигинин теориясы» (1932), «Мамлекет жана философия» (1935) ж. б. эмгектери Фихтенин көз караштарынын таасири астында жазылган. 1930-жана аягында Гелендин назары антропологиялык маселелерди чечүүгө багытталат да, «Адам. Анын жаратылышы жана дүйнөдөгү орду» (1940) деген трактат жазып, анын кээ бир маселелерин «Байыркы адам жана кийинки маданият» (1954) аттуу эмгегинде тактап, өнүктүрөт. Маданият жана техниканын философиясын сындаган пикирде жазылган эмгектери болуп «Техникалык доордогу рух» (1957) жана маданий-сын «Замандын көрүнүштөрү», «Учурдагы живопистин социологиясына жана эстетикасына» (1960) жыйнактары эсептелет. Гелендин жыйынтыктоочу «Мораль жана гипермораль» (1969) китебинде Гелен «плюралисттик этика» концепциясын системалуу түрдө берет. «Адам деген эмне?» деген философиялык антропологиянын негизги суроосуна Гелен теологиялык жана эволюциялык теориялардан бөлөк түшүндүрмө берүүгө умтулат. Адамды Кудай жараткан эмес, ошону менен бирге ал жандуу жаратылыштын эволюциясынын натыйжасы эмес. Адамдын өнүгүүсүн Гелен субъективдүү жана объективдүү байланыштан, жашоонун зарыл шарттарынан издеп табууга аракеттенет. Өзүн түз кармап басуу жана мораль сыяктуу факторлорду бирдиктүү системанын алкагында байланыштырган категорияларды издейт.
Акырет
Акырет (арабча ахират — тиги дүйнө, а дүйнө)— диний түшүнүк боюнча өлгөн адам баруучу башка чыныгы дүйнө, адам өлгөндөн кийин жашоочу дүйнө. Ушул маанисинде эпосто арбын учурайт. Мисалы, «Алып келсе аламын, Ажалым жетсе арамдан, Акыретке барамын!» (Сагымбай Орозбаков, 2. 21). Эпостогу көпчүлүк каармандар акыреттин бар экендигине ишенишет, кара Тиги дуйнө. Ахират — (кырг. акырет) тиги дуйнө, а дуйнө — диний түшүнүк боюнча өлгөн адам баруучу башка чыныгы дүйнө, адам өлгөндөн кийин жашоочү дуйнө. Башкача айтканда мусулмандар бул сөз менен бул дүйнөнүн аягын, акыр заманды аташат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Боёктуу өсүмдүктөр
Боёктуу өсүмдүктөр курамында боёочу заттары бар өсүмдүктөр. Мисалы, шафран, индиго, ышкын, эңилчек жана башкалар Алардын кабыгында, жалбырагында, мөмөсүндө, тамырында, гүлүндө, бүчүрүндө жана уругунда боёгуч заттар болот. Көбү кымыздыктар, талдар, чанактуулар, эндиктер, тыттар жана башка өсүмдүк урууларына кирет. Белгилүү болгон 2 миңден ашык өсүмдүк пигменттеринин 100дөн ашууну пайдаланылат. Табигый боёк заты байыртадан белгилүү болуп, 19 кылымдын 2-жарымына чейин текстиль өндүрүшүндө, тери, жүн боёодо, парфюмерия жана башкада колдонулуп келген. Химия өнөр жайынын өсүшүнө байланыштуу табигый боёктор синтездик боёктор менен алмашылды, бирок айрым табигый боёктор азыр да пайдаланылат. Кыргыз эли өсүмдүк кабыгын, тамырын жана ашын тери, жип, тон, жүн боёодо эзелтеден бери колдонуп келген.
Косяковка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Косяковка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Краснояр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 747 киши. Почта индекси — 453153, ОКАТО коду — 80249844003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Почуга дарыясы
Почуга — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 1171 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :