cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Топкий дарыясы (Чет куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Балдар санаторийи
Балдар санаторийи — оорулуу балдарды комплекстүү дарылоонун, өнөкөт оорулардын өөрчүшүн алдын алуунун маанилүү звенолорунун бири. Санаторийге баланы догдур айрым оору белгилери менен жиберет.
Балдар санаторийи балдар ооруларынын өзгөчөлүгүн эске алуу менен адистештирилет. Кызыл жүгүрүк, таяныч-кыймыл аппаратынын кургак учук, дем алуу органынын, тамак сиңирүү, бөйрөк, заара бөлүп чыгаруучу жолдордун оорулары жана зат алмашуу бузууда, психоневрологиялык, тери ооруларынын, остеомиелит, артрит (ревматизмдик) менен ооруган балдар үчүн санаторийлер бар. Адистештирилген балдар санаторийинен сырткары «Эне менен бала» санаторийи, санаторийлик пионер лагери, санаторий-токой мектеби, мектеп жашына чейинки балдардын санаторийлик балдар бакчалары болот. Жергиликтүү балдар санаторийине 1 —15, курорттогу санаторийге 5 —15 жаштагы балдар кабыл алынат. Таяныч-кыймыл аппараты бузулган балдар, анын ичинде балдардын церебралдык шалы менен ооругандар курорттук балдар санаторийине 3 жашынан кабыл алынат. Адатта балдар санаторийи жайгашкан жердеги жагымдуу ландшафт жана климат балага жакшы таасир тийгизет.
Балдар санаторийиндеги ден соолукту чыңоо жана дарылоо чарлары, абада көпкө болуу, жетиштүү эс алуу, кыймылда болуу, жакшы тамактануу, минерал сууларын ичүү, көлгө түшүү, аба жана күн ванналары, дары баткактарын жана башка колдонуудан балдар санаторийинде ар бир баланын өзгөчөлүгүн эске алып, машыгуу жана организмди чыңоого чоң көңүл бурулат. Балдар санаторийинде дарылануу мөөнөтү оорунун мүнөзүнө жараша болот. Бардык балдар санаторийинде сөзсүз балдар менен тарбия жана педагогикалык иш жүргүзүлөт, көпкө болуучу балдарды мектеп программасы боюнча окутат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Каракесек
Каракесек — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, окчу уруусунан. Алтайдан Анжыянга көчөлү деген кеңешке катышат жана Кер-Көлдөгү Орго канды көздөй жөнөгөн аскердин ичиндеги баатырлардын катарында аты аталат (Сагымбай Орозбаков, 2. 14, 68).
Травматология
Травматология — медицинанын органдар менен ткандардын кырсыкка чалдыгуусун алдын алуу жана аны дарылоо методдорун изилдөөчү тармагы.
Жарылуу таасиринин теориясы
Жарылуу таасиринин теориясы - жарылуудан пайда болгон басымды жана жарылуу толкунунун таралуу багытын изилдөөчү теория.
Травматология
20-кылымдын башында өз алдынча илим катары хирургиядан бөлүнүп чыккан. Травмадан кийин органдар менен ткандагы өзгөрүүлөрдү изилдөө, травмалык кабылдоолорду дарылоо ыкмаларын жакшыртуу жана алдын алуу азыркы травматологиянын негизги проблемалары болуп саналат.
Жарылуу таасиринин теориясы
Тынч жаткан чөйрө жарылуудан пайда болгон газдын жогорку басымы аркылуу адегенде кескин басымды кабыл алый, жогорку ылдамдыкка ээ болот. Кыймылдын ылдамдыгы чөйрөнүн бир катмарынан экинчисинө өтүп, жарылуу толкунунун таасири өөрчүйт.
Кеңейүү тармагында чөйрө тынч жаткан абалдан кескин түрдө жогорку басымдуу, тыгыз жана тепмературалуу кыймыл абалына өтөт.
Травматология
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Жарылуу таасиринин теориясы
Сокку толкуну үндүн ылдамдыгынан жогорку ылдамдыкта турат. Жарылуу толкунунун Механикалык таасирин жаратуучу негизги параметрлеринин бири - толкун түзгөн максимум басым. Толкундун таралышы менен тангенциалдуу чыңалуулардын таасири аркылуу радиалдык жаракалар пайда болот.
Афины метросу
Афины метросу – Афины шаарынын метросу. Метросу 27-февраль 1869-жылы ачылат.
Жарылуу таасиринин теориясы
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кичи жана чоң барсук чөлдөрү
Кичи жана чоң барсук чөлдөрү, Барсук чөлдөрү — Казакстандагы кумдуу чөлдөр. Арал деңизинин түндүктү карай субмеридиан багытында созулуп жатат. Чоң Барсуктун узундугу 200 кмдей, Кичи Барсуктуку 100 кмдей. Бийиктиги 100 мге чейин. Кум сапырылып учуп, дөбө, жалча, бархандарды пайда кылат. Тегиз жерлеринде ксерофиттүү бадалдар, баялыш жана эфемер өсүмдүктөрү, дөбө, жалчаларынын аралыгында жузгун, кум акациясы, кандыма ж. б. өсөт.
Дудинка
Дудинка — Россиядагы шаар (1951-жылдан). Таймыр (Долган-Ненец) автономия округунун административдик борбору. Енисей дарысынын төмөнкү агымындагы деңиз порту. Норильск шаарынын аванпорту. Темир жол бекети. Калкы 25,4 миң (2004). Балык заводу иштейт. Мекен таануу музейи бар. 1667-ж. негизделген.
Арнетт (Оклахома)
Арнетт (Оклахома) (Arnett) — Оклахома штатынын Ellis округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 524 киши. Болжолдуу аянты - 1.1 км². FIPS коду — 40-02800.
Тазтурна
Тазтурна (лат. Grus antigone, L. 1758) — турналардын бир түрү.
Басымчыл ыр түзүлүшү
Басымчыл ыр түзүлүшү - сөздөгү муундарга басымдын түшүшүнө негизделген ыр түзүлүшү. Ал басымдын түшүшүнө карай сөздүн мааниси өзгөрүп кетчү тилдерге мүнөздүү. Тоникалык ырда аллитерация, рифма көбүрөөк колдонулат да, прозага жакын келет.
Камсыздандыруу камсыздоосу
Камсыздандыруу камсыздоосу – айрым объекттер же камсыздандыруучунун баардык мүлкү камсыздандырылган мүлктү камсыздандыруудагы абсолюттук (нарктык) кошунду. К. к. түшүнүгү камсыздоочу уюмдун жүзөгө ашырган камсыздандыруу түрлөрүнүн жыйындысы боюнча жалпы милдеттенмелерин баалоо үчүн да колдонулат.
Антигониялар
Антигониялар (лат. Antigonia) — каңылтырбалыктардын бир уруусу.
Камсыздандыруу кепилдиги
Камсыздандыруу кепилдиги – кылмыш натыйжасында, материалдык жана акча байлыктарын сактоо, коргоо, кабыл алуу, таратып берүү, ташуу милдетин аткарган жумушчулардын калпыстыгынан же алабармандыгынан улам тартчу чыгашалардын ордун жабуу максатында уюмдардын өз эрки менен мүлктүк камсыздандыруусунун бир түрү.
Тюрим
Тюрим — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Белый Июс дарыясынын оң жээгинен 88 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым бастауынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Татаал уйкаш
Татаал уйкаш – уйкаштыкты түзгөн сөздөр же сөз айкаштары жөнөкөй уйкаштан айырмаланып эки же андан ашык уңгудан турат да, ал өз ара экиге – кош кабаттуу татаал уйкаш жана редифтүү татаал уйкаш деп бөлүнөт. Мисалы, Боздосун мендей ата-энең, Бозортчу касың мен белем Болбосун, иши илгери, Ботосун сатып мал жеген. (Элдик ыр) Жаркыраган кашка баш, Жаралгандан ашка маш. (Элдик табышмак) Мындагы уйкаштыкты түзгөн сөздөр (мен белем – мал жеген) эки сөздөн турса, редифтүү татаал уйкашта уйкаштыктан кийин редиф келет. Мисалы,
Кызыл оңбос болсочу Кыз бурулбас болсочу. Көгөргөнү чын болсо, Гүлдөр соолбос болсочу. (Токтогул)
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Мундуз (Сузак району, Кызыл-Туу айыл аймагы)
Мундуз — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Кызыл-Туу айыл аймагына кирет.
Фазалык анализ
Фазалык анализ – анализденүүчү зат курамындагы ар бир фазалык компонентти аныктоо методу. Мында изилденүүчү зат кандай мол. түрдө болору аныкталат. Ф.а. химиялык, физ.-хим. жана физ. метод менен жүргүзүлөт. Тоотектери курамындагы фазалык компонентти химиялык метод менен бири-биринен бөлүп анализдөөдө селективдүү эриткичтер колдонулат. Алар кээ бир фазалык компонентти 90-100 % чейин эритсе, калгандары 5-10 % эле эрийт. Куймалар анализинде компонентти аноддук эритуу менен бири-биринен бөлүп аныктайт. Фазалык бөлүп анализдөөдө алардын тыгыздыгына жана магниттик касиеттерине негизделген методу колдонот.
Фаза
Фаза, системанын башка бөлүкчөлөрүнүн беттик аянты аркылуу бөлунгөн гомогендик бөлүгү катары аныкталат. Ушуну менен бирге Ф. курамы, физ. абалы бир тектүү деп болжошот. Ф. көпчълък убакта бири биринен беттик аянты аркылуу бөлүнгөн заттар же эритмелер пайда болгон өзънчө комплекстерге – макроскопиялык гомогендик бөлүктөргө бөлүнөт. Ошондуктан Ф. мындай комплекстер жыйындысы катары караса да болот, алардын термодинамикалык касиеттери абалдын параметрине бирдей көз каранды, башкача айтканда Ф. бирдей эле теңдемеси аркылуу белгиленет. Ф. теңдемеси тууралуу түшүнүк Ф. жекече жана жалпы теңдемелерин киргизүү менен кеңейтилет. Термодинамикалык касиеттер менен туруктуу абалдагы аймактары үчүн Ф. абалдык параметринин ортосундагы байланышты түзгөн теңдеме Фазанын жалпы теңдемеси деп аталат. Ф. жалпы теңдемеси стабилдүү жана метастабилдүү абал камтыйт. Ф. жалпы теңдемеси катары ар кайсы фундаменталдык теңдемени алса болот. Термодинамикалык касиеттер менен фазанын абалдык параметринин (берилген Ф. экинчи фаза менен чогуу жашоо шартында) ортосундагы байланышты түзгөн теңдеме Ф. жекече теңдемеси деп аталат. Ф. жекече теңдемелери башка Ф. менен каралып жаткан Ф. гетерогендик теңдештик шартын эске алуу менен жалпы теңдемеден келип чыгат. Ф. жекече теңдемеси тууралуу түшүнүк Гибсс Ф. эрежесин чыгаруунун негизин түзөт. Ф. эки түрдүү абалы-туруктуулук критерийлерин канааттандырган ар кандай шарттагы Ф. абалы жана башка Ф. менен чогуу жүргөн Ф. абалы болгондуктан, Ф. төмөнкү аныктама берилет: а)Ф. бардык мумкүн болгон шартта жүргөн, термодинамикалык касиеттери бир жалпы теңдеме менен туюнтулган өзгөчө абал. б)Бир же бир нече Ф. менен чогуу жүргөн шарттагы Ф. - гетерогендик системанын гомогендик бөлүгү. Бул бөлүк беттик аянт менен чектелип,термодинамикалык касиеттери бир жекече теңдеме менен белгиленген өзүнчө заттан (же эритме) турат. Чогуу жүргөн Ф. көбүнчө бир катар өзгөчө комплекстен тургандыктан, Ф. төмөнкү аныктамасы да пайдалуу болуп саналат: Башка Ф. менен чогуу жүргөн Ф. - термодинамикалык касиеттери ошол эле бир жекече теңдеме менен аныкталган комплекстер жыйындысы аталат.
Жарылгыч заттын дүрмөтү
Жарылгыч заттын дүрмөтү - массасы менен формасы алдын ала эсептелип дүрмөткө коюлган жана жаргыч менен жабдылган жарылгыч зат.
Жардыруу иштеринин максатына карай Жарылгыч заттын дүрмөтү түрдүү салмакта жана формада болот. Алардын ичинен тонтолгон (сфера, куб түрүндөгү) жана сүйрү (цилиндр, жалпак түрүндөгү) дүрмөттөр көбүрөөк колдонулат. Тоо-кен өнөр жайында тектерди талкалоо үчүн атайын шпур же скважина бургуланып, алардын ичине сүйрү дүрмөттөр гана коюлат.
Жардыруу иштерин жүргүзүүдөгү эң негизги максаттардын бири керектүү дүрмөттүн салмагын аныктоо болуп эсептелет
Козгол дарыясы
Козгол — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чоң Шора дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Греховка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Басырылуу
Басырылуу, тапталуу - 1) металл иштетүүдө сомдомонун бийиктигин кичирейтип, бир эле учурда анын туурасын чоңойтуу үчүн басым астында пресс жана барскан менен иштетүү процесси; 2) шахта мешинде металлургия мешинде эрүү бир калыпта эмес өткөндө (негизинен домна мешинде) шихта текзаттын (материалдын) жар сымал төмөн кулашы; 3) топурактын басырлуусу оордук күчү чоңойгон сайын негиз бетинин (жерпайынын) тик багытта жылышуусу (кыймылга келүүсү). Адатта басырылуу убакыт боюнча бир калыпта болбойт. Пайдалануу шартына, курулуучу курулманын конструкциялык өзгөчөлүгүнө карата басырылуу мүмкүн болгон чектик маанисинен ашпашы керек.
Верхоянa кырка тоосу
Верхояна кырка тоосу - Сибирдин түндүк-чыгышындагы тоо системасы. Якутиянын аймагында. Ленанын дельтасынан Томпо дарыясына (Алдан дарыясынын куймасы) чейин 1200 кмге созулат. Бийик тоолуу альп (Орулган) жана жайпаңдалган орто бийик тоо (Хараулах, Кулар) рельефтүү көптөгөн тоо массивдери менен кырка тоолордон турат. Бийиктиги 2389 мге чейин. Эрозияга дуушарланган, жалпак чокулуу (байыркы тайпаң жондор) орто бийик тоолуу рельеф басымдуу. Кар, мөңгүлөрү бар альп тибиндеги бийик тоо рельефи (цирктер, төрлөр, карлингдер, тепши сымал өрөөндөр) меридиан багытындагы Орулган кырка тоосунда (бийиктиги 2283 м), ошондой эле Сетте-Дабан, Сунтар-Хаята тоолорунда кездешет. Мезозой бүктөлүү структурасына кпрет. Алтын, калай кендери бар. Алевролит, кумдук, сланец, акиташтектеринен түзүлгөн. Бардык жеринде көп жылдык тоң кыртышы жатат. Түндүк капталдарынын этек бөлүктөрүндө кызыл карагайлуу сейрек токой 800-1200 м бийиктикте ольха бадалдуу жана жапалак кедрлүү токой менен алмашат; бийик беттерине таштак жерлер, эңилчек жана бадалчалуу тоо тундрасы, бийик тоолорунун кыр бөлүктөрүнө арктикалык чөл мүнөздүү. Дарыя өрөөндөрүндө зор тарндар кездешет. Түштүк капталдарынын этек бөлүктөрүндө талаалашкан шалбаа таралган. Усть-Лена коругу уюшулган.
Камсыздандыруу көзөмөлгө алуусу
Камсыздандыруу көзөмөлгө алуусу – камсыздандыруу мекемелеринин иш-аракетине мамлекеттик органдар тарабынан жүзөгө ашырылган көзөмөлгө алуу.
Жаңы Петровка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Жаңы Петровка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Камышлин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 30 киши. Почта индекси — 453024, ОКАТО коду — 80235825009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жаш-Тилек (Чоң-Алай району)
Жаш-Тилек — Кыргызстандын Ош облусунун Чоң-Алай районундагы айыл. Чоң-Алай айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 828 киши (2009-жылы).
Кичи жер тундрасы
Кичи жер тундрасы — Печора дарыясынын төмөнкү агымы менен Индига дарыясынын аралыгындагы аймак, Россиянын Ненец улут округунда. Рельефи түзөң, Баренц деңизин бойлой 60—80 м бийиктиктеги тектирчелер, борбордук бөлүгүндө майда дөбө-дөңсөөлүү морена түздүктөрү, айрым жерлеринде бийиктиги 140—180 мге жеткен дөңсөөлөр жана жалчалар бар; негизгиси Ненец жалчасы, бийиктиги 140 мге чейин. Сулла, Сойма жана Индига дарыяларынын алаптары өтө саздуу. Антропогендик деңиз жана континенттик чөкмөлөрдөн түзүлгөн. Көлү көп, ирилери — Урдюж, Индига ж. б. Климаты катаал, кышы узак, январдын орточо температурасы —16... —17°C, жайы кыска, салкын, июлдуку 8°C (түндүктө), 12°C (түштүктө). Жылдык жаан-чачыны 300—350 мм. Бадалдуу жана эңилчектүү тундра басымдуу. Негизги чарбасы — бугу багуу, балык кармоо, аңчылык кылуу.
Кара кийүү
Кара кийүү — аза күтүү салты. Күйөөсү же башка тууганы каза болгон аял кара түстөгү кийим кийип, чачын жайып, башына кара жоолук салынып жүрүшү аза күтүү белгисин билдирет. К. к. көбүн эсе күйөөсү өлгөндөргө карата айтылат. Элдик оозеки чыгармаларга, этнографиялык эски материалдарга караганда илгери кара кийген, өлгөн эринин кебетесин элестеткен сөлөкөт (тул) жасап, ага анын чапанын жаап, баш кийимин үстүнө коюп, көшөгө тартып, аза күтүп ыйлаган."Манас" эпосундада кара кийген, каралуу же кара жамынган, тул калган, кара элечек болгон деген сөздөр К. к. менен бирдей маанини билдирет: "Айкөлгө тулду тарттырып, КызСайкал келип түштү дейт, Асемин журттан арттырып, Кара кийип, кан жутуп, Кабыланга аза күттү дейт" (Курама варианты, 1. 303). "Ошондо кайран катынКаныкей, Кандуу бети жыртылуу, Кара чачы жайылуу Калдайган кара башында" (Курама варианты, 1. 307), к. Тул.
Кегейли
Кегейли (Kegayli/Кегайли, Kegeyli/Кегейли) — Каракалпакстан Республикасынын Кегейли районундагы Шаарча (1978-жылдан). Райондун борбору. Эң жакын темир жол станциясы - Нукус (41)  км). Калкы - 13,0 миң киши (2000). Жылвонёп каналы шаар аркылуу агат. Кегейли айыл өкмөтүнүн имараты, 2 банк, маданият сарайы, борбордук оорукана, административдик кеңселер, 2 фермердик базар, "Парахат" жеке ишканасы, тейлөө үйү, унаа заводу жана башкалар бар. Шаарда 4 орто мектеп, кесиптик жана орто лицей, 2 маданий жана эс алуу паркы, "Дустлик" гузары жана "Туйамойин" суу сактагычы бар.
Дeдинов Олимпий Аврамович
Дeдинов Олимпий Аврамович (30. 7. 1896 – 7. 12. 1955) – окулист, медицина илимдеринин доктору (1941), профессор (1949). Кыргыз ССР ИАнын корреспондент мүчөсү (1954), Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1945). Томск университетинин медицина факультетин бүтүргөн (1920), Урал шаарындагы 4-амбулаторияга (1920–25), Алматыдагы (1931) жана Фрунзедеги (1938– 41) көз оорулар клиникасында бөлүм башчы болгон. 1941-жылдан өмүрүнүн акырына чейин КММИнин көз оорулар кафедрасын башкарган. Дединов – 84 илимий эмгектин автору. Негизги эмгектери Кыргызстанда трахоманы жоготуу, көздүн тунук кабыгынын ириңдүү жарасын дарылоо жана андан сактануу чараларына арналган. СССР Жогорку Советинин (3-шайл.) депутаты. Үч Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Узчулук
Көбүнчө кыз-келиндерибиздин жумшак нерселерди кармоодогу көркөм чеберчилиги. Аларга: оймокчулук, саймачылык, түймөчүлүк, чырмачылык, бычмачылык-тикмечилик, эшмечилик, токуучулук, өрмөкчүлүк өңдүүлөр кирет. Көркөмдүк адамдын бир гана тышкы келбетине же кийимге, таарга, териге кездемеге эле эмес, буюмга да, үй жасалгаларына да тиешелүү касиет. Натыйжада, ар бир адам көркөмдүктү түрдүүчө кабыл алып, ирээттүү жашоого дилгирленет. Элибиздин үрп-адатын, салт-санаасын чагылдырган не бир сонун кооздуктарды жаратууда эзелтен чеберлерибиз карек отун чачыратып келген.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Уолт Уитмен
Уолт Уитмен - Америкалык белгилүү акын. У. Уитмен 1819-жылы 31-майда Уэст Хиллз (Батыш дөңсөөдө) Нью-Йорк штатында фермердин үй-бүлөсүндө туулган.Башталгыч билимди Бруклин жана Лонг-Айленде алган.
Иштеген кызматы
II жашынан баштап эле ар кыл кесиптерде - кат-кагаз ташуучу, басмаканада арип терүүчү, жыгач уста, мугалим, 1838-жылы журналист, 1846-жылы демократиялык партиянын органы болгон. «Бруклин дейли игл» газетасынын редактору болуп иштеген.
Эмгеги
1841-жылы «Франклин Ивенс же ачуу мас» деген романын жазган.Ал америкалык адабиятчылардын эң алгачкыларынан болуп жөнөкөй эл жөнүндө, расага, улуттук эзүүгө, кулчулукка каршы ырдап, элдердин достугун даназалаган.1855-жылы өзүнүн биринчи «Чөп бүрлөрү» деген ырлар жыйнагын өз колу менен терип, биринчи жолу китепти 800 нуска менен басмадан чыгарган, басылышында 12 ыр, экинчисинде 32, ал эми үчүнчүсүндө 100 дөн ашык ыр кирген. «Адамдар бириккиле! Табийгат, Жер жана Аалам адамзатка киндиктешсиңер» Мыктылар да жок, жамандар да жок - эч кандай иерархия болбосун» - дейт чыгармасынын негизги идеясы. Ушул ырлар жыйнагы аны дүйнөгө белгилүү кылды. Америкалыктардын турмушунун көп кырын көркөм сөз менен ачык сүрөттөп баяндаган.Акындын «Чөптөрдүн бүрлөрү» деген чыгармасын биринчилерден болуп гермаииялык Ф. Фрейлиграт, чех тилине С. Чех жака Я. Врхлицкий, италия тилине П. Полятти, орус тилине К. И. Чуковский которгон. 1955-жылы Уитмендин бул китепткн 100 жылдыгын белгилешкен. Бул чыгармасына удаалаш эле «Президентти он сегизинчи жолу шайлоо» деген памфлетти жазган.
Өмүрүнүн акыркы мезгили
«Мен ырдаймын күчкө толуп умтулган, Кайнарланган делебелүү жашоону. Эркиндикке жаркын ишке жаралган, Жаңы доордук жаңы адамын ырдаймын» - деген ыр саптарын угуза окуган. Аны өлгөндөн кийин гана америкалык улуу акыны - гений катарында эсептешип, Нью-Йоркко эстелигин тургузушкан.Акындын поэзиясынын саясий актуалдуулугу, күчтүү эмоциалдуулугу, көркөмдүк каражаты, тилинин жатыктыгы элдин кенчине айланып, ысымы америкалык жака дүйнөлүк маданияттын даңктуу үлгүсү болуп калды.
Нго-Яха (Яторемб-Яха куймасы)
Нго-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яторемб-Яха дарыясынын сол жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Батарея
Батарея - (фр. batterie, hattre уруу, согуу) иш-аракети пайдалуу болсун үчүн бир түрдүү приборлордун, аппараттардын, түзүлмөлөрдүн бир системага бириктирилген түрү. Буга керек электр чыңалуусун же ток күчүн алуу үчүн удаалаш же жарыш туташтырылган электр аккумуляторлор батареясы; таш көмүрдү кургак буулантуучу бир нече мештер кокс батареясы; буулануучу муздаткыч агент же муздатуучу суюктук агуучу кырлуу же жылмакай түтүктөн турган муздаткыч батареясы; ток алуу үчүн жарыш же удаалаш туташтырылган электр аккумуляторлор батареясы кирет. Электр-техникада токтун химиялык булактарын, термоэлементтерди же фотоэлементтерди конструкциялоо жана электрдик жактан бир батарея кылып туташтырып, айрым элемент бере албай турган чыңалууну, ток күчүн, сыйымдуулукту, кубаттуулукту алууга болот.
Бөкөндөр
Бөкөндөр, бөкөн сымалдуулар — чөлдө, боздондо жашоочу улук мүйүздүү кийиктердин тукумуна кирүүчү туяктуу айбандардын бир систематикалык тобу, булардын кыйла систематикалык категориясы бар: жейрен (лат. Neotragus pygmaeus) — кидик бөкөн, (лат. Pelea capreolus) — эликбөкөн, Түштүк Африка бөкөндөрунүн бир түрү; (Nesotragus batesi) — майда бөкөн, (Hippotragus equinus) — жылкысымак бөкөн (Oryx dammah) — кылычмүйүз бөкөн, (Hippotragus niger) — кара бөкөн, (Tetracerus quadricornis) — төрт мүйүздүү бөкөн, (Tragelaphinae) — бурама мүйүз бөкөндөр (түркүмчө), (Neotraginae) — кидик бөкөндөр (тукумча), (Alcelaphinae) — бодосымак бөкөндөр (тукумча); (Tragelaphus) — токой бөкөндөрү (уруу), (лат. Nesotragus) — бөкөнчөлөр (уруу), (Hippotraginae) — кылычмүйүз бөкөндөр (тукумча).
Гарри Поттер жана Философ Ташы (тасма)
Warner Bros. студиясы 1999-жылы £ 1 миллионго китеп боюнча кино тартуу укуктарын сатып алган. Тасма тартуу 2000-жылы Улуу Британияда башталган, режиссер ордуна Крис Коламбус келген - аны менен режиссерлукка ат салышкан Стивен Спилберг жана Роб Рейнер болчу. Роулиң фильмге катышкан бүт актерлор Британия же Ирландиялык болушун талап кылып, кино Ливзден фильм студиясында жана Улуу Британиянын тарыхый жерлеринде тартылган.
Фильм 2001-жылдын 16-ноябрында Улуу Британия жана Кошмо Штаттар кинотеатрларында жарык көрдү. Тасма эң позитивдүү сынчылык кабыл алууга татып, дүйнө жүзү боюнча 970 миллион доллардан ашык киреше тапкан жана мыкты оригиналдуу музыка, мыкты постановка жана мыкты костюм үчүн Оскар сыйлыгына жана башка көптөгөн сыйлыктарга көрсөтүлгөн. Бул тасманын артынан 2002-жылы франшизанын экинчи бөлүгү болгон "Гарри Поттер жана сырлар бөлмөсү" киносу чыккан, ал эмесе "Гарри Поттер жана Өлүм жемиштери: 2-бөлүк" аталыштагы акыркы тасма 2011-жылы франшизанын он жылдык маарекесинде жарык көрдү. "Философ ташы" дүйнөдөгү эң көп киреше тапкан фильмдердин тизмесинде 34-орунда турат; ал эмесе Гарри Поттер кинолорунан бул көрсөткүчтү бир гана "Гарри Поттер жана Өлүм жемиштери: 2-бөлүк" жакшырта алган.
Сюжет
Гарри Поттер жалгыз калган туугандары болгон Дурсли үй-бүлөсүндө жашап, алардан көп азап көрүп, Англиянын Суррей графствосунда жайгашкан Литтл Уиңиң шаарында жашаган жөнөкөй көрүнгөн бала. Гарри 1991-жылы үй-бүлөлүк сапарлардын биринде кокустан кырсыкка себеп болуп, андан соң күтүлбөгөн жерде үкүлөр жеткирген бир нече кат алгандан кийин Рубеус Хагрид аттуу сыйкырчы менен жолугуп, өзүнүн бүткүл сыйкырчылар дүйнөсүн коркутуп-үркүтүп жүргөн, миңдеген кишинин жанын кыйган (алардын арасында Гарринин ата-энеси Жеймс жана Лили Поттер да бар болчу) кудуретине теңи жок каар сыйкырчы Лорд Волдеморттун кол салуусунан тирүү калган жалгыз адам катары белгилүү болгонун билет. Хагрид Гарриге анын Хогвартс Көз байлоочулук жана Сыйкырчылык мектебине кабыл алынганын кабарлайт. Ийри көчөсү деп аталган жашыруун Лондон көчөсүндөгү сыйкыр дүкөндөрүнөн мектепке камынгандан соң Гарри Кингз Кросс Вокзалынын атайын сыйкырчылар үчүн 9¾ платформасынан Хогвартска бара турган поездке отурат.
Поездде баратып, Гарри таза-кандуу, чоң бирок кедей сыйкырчылар үй-бүлөсүнүн баласы Рон Уизли жана жөнөкөй, сыйкырчы болбогон үй-бүлөдө туулуп-өскөн Гермиона Грейнжер менен таанышат. Мектепке жеткенден кийин Гарри жана аны менен кошо поездде келген башка биринчи класстын окуучулары төрт факультетке бөлүштүрүлөт: Гриффиндор, Хаффлпафф, Рэйвенклоу жана Слизерин. Слизерин факультетинен көп кара сыйкырчылар чыкканын угуп калган Гарри Бөлүштүрүүчү Калпактан Слизеринден башка факультетке жөнөтүүсүн суранат. Калпак суранычынына макул болуп, Гарри, Рон жана Гермиона менен бирге Гриффиндор факультетинин окуучусу болуп калат. Рондун улуу агалары да Гриффиндордо окуган эле: тамашакөй эгиздер Фред жана Жорж, Хогвартс мыкты окуучуларынын бири Перси, Румынияда ажыдаарларды изилдеген Чарли жана Гринготтс банкында иштеген Билл.
Гарри Хогвартста сыйкырчылык үйрөнүп баштайт жана өзүнүн ата-энеси жөнүндө көбүрөөк билип калат. Ал атасынын жолун жолдоп, Гриффиндор факультетинин квиддич (сыйкырчылардын шыпыргы минип алып ойноочу спорт түрү) боюнча курамасына издөөчү катары тандалып алынат. Бир түнү Гарри, Рон жана Гермиона мектептин жабык кабаттарынын биринде Хагриддин Мамык (англ. Fluffy) аттуу чоң үч баштуу итине учурап калышат. Кийин аныкталгандай, Мамык колдонуучусуна түбөлүк жашоого күч берген Философ ташын коргоп келет. Гарри болсо эритмелер сабагы боюнча мугалими болгон заардуу Северус Снейп Волдемортко денесин кайтарып алууга жардам берүү үчүн ташты уурдаганы турат деп шектенет.
Мамык музыка уккан соң уктап калуу адатын Хагридден кокусунан билип алып, үч дос ташты Снейптен мурун таап алууну мерчемдеп башташат. Алар ташты кайтарып турган бир катар сыноолордон өтүшөт, мисалы: Ибилистин тору деп аталган уу өсүмдүгүн аралап өтүү, канаты бар ачкычтарды кубалап, керек болгонун таап алуу жана адам бою менен тең болгон шахмат фигураларды катаал оюнда жеңүү.
Гарри бардык тузактардан өтүп алгандан кийин таш уурдоону аракеттенип жаткан киши Снейп эмес, Кара сыйкырдан коргонуу мугалими профессор Квиррел болгонун, ал эмесе Северус Снейп, тескеринче, Гаррини коргоп келгени анык болот. Квиррел селдесин алып, Волдеморт анын башынын арткы бетинде жашап жүргөнүн көрсөтөт. Волдеморт Гарриге анын ата-энесин оо дүйнөдөн кайтарып берүүгө күчү жетээрин айтып, Философ ташын (мектеп директору болгон кудуреттүү сыйкырчы Албус Дамблдор ойлоп тапкан шумдук бир жол менен таш Гарринин чөнтөгүндө жаткан болот) өзүнө берүүгө ынандырууга аракет кылган, бирок Гарри ага макул болбой коет. Квиррел баланы өлтүрүп, ташты алууга умтулат, бирок ал Гарриге кол салганда күлгө айланып, өлуп калат. Күлдөн бошоп чыккан Волдеморттун руху кетип баратып, Гаррини атайын сүзүп өтөт. Гарри ээсин жоготуп, жерге жыгылып калат.
Ролдорду аткаргандар
Роулинг актерлор бардыгы британ же ирландиялык болуусун талап кылган. Кастинг-директор болуп дайындалган Сүзи Фиггис башкы ролдорго актер издеп жатканда Коламбус жана Роулиң менен бирге тандоолорду өткөргөн. Башкы үч каармандардын ролуна ачык кастинг жарыяланса да, бир гана түп-теги британиялык балдар тандалган. Алдын-ала кастингден өткөндөр кийинки этапта үч бөлүктөн турган тандоого катышышкан, алар: "Гарри Поттер" китебинен текст окуу, окуучулардын Хогвартска келүү жерин сахнада көрсөтүү жана режиссер Крис Коламбустун алдында сценарийден бир нече барак окуу. Кээ бир учурларда сценарий катары Коламбус 1985-жылы тарткан "Жаш Шерлок Холмс" тасмасынын сценарийин колдонулган. 2000-жылдын 11-июлунда Фиггис тандоого келген миңдеген балдардан бирөөсү да Коламбуска жакпаганына даттанып, долбоордон өз каалосу боюнча кеткен. 2000-жылдын 8-сентябрындагы буга чейин кино дүйнөсүндө анча таанылбаган Дэниэл Рэдклифф, биринчи жолу киного тартыла турган Руперт Гринт жана Эмма Уотсон Гарри, Рон жана Гермиона ролдоруна тандалганы белгилүү болду. Рик Майял чыгармада окуучулардын кыжырын келтирүүнү сүйгөн полтергейст Пивздин ролуна тандалган эле. Майял сценарийдеги сөздөрүн камерага тартылбай, үнүн гана жаздырган,, бирок ал катышкан учурлар тасмага кирбей калган.
Башталгыч кези
1997-жылы продюсер Дэвид Хейман көрөрмандардын купулуна толчудай тасмага негиз болуп берген балдар китебин издей баштаган. Алгач Хейман көңүлүн Диана Уинн Джонстун "Биринчи кабаттагы киши жегич"  аттуу чыгармасына бурган, бирок ал пландар ишке ашпай калган. Муну көргөн "Хейдэй Филмс" студиясынын кызматкерлери "Гарри Поттер жана Философ Ташын" сунуштап, Дэвиддин жардамчысы да бул сунушту абдан жактырган. Хейман бул долбоор менен "Уорнер Бразерс" студиясына кайрылган соң, 1999-жылы китеп автору Жоан Роулиң Гарри Поттер жөнүндөгү биринчи төрт китебин экранизациялоо укуктарын "Уорнер Бразерске" бир миллион фунт-стерлингге (1,982,900 АКШ доллары) саткан. Роулиң койгон талап боюнча башкы ролдорго жалаң гана Британия актерлору тандалган, бирок кээде автордун өз уруксаты менен чет өлкөлүк актерлор да чакырылган - мисалы, Хогвартс директору Альбус Дамблдордун ролун ирландиялык Ричард Харрис чагылдырган, ал эми "Гарри Поттер жана Жалын чөйчөгү" китебинде француз жана Чыгыш Европалык персонаждар бар болгонунан улам аталган аймактардан актерлор да катышкан. Жоан Роулиң китептерге коммерциялык укуктарын сатууга алгач көңүлсүз көз карашта болчу - жазуучунун айтымында, китептеги "окуялардын кийинки жетилиши боюнча аларга [студияга] көзөмөл берүүнү" каалабаган, анткени Уорнер Бразерс китеп персонаждарына укуктарды сатып алса, алардын негизинде башка жазуучуга жаңы китептерди жаздырууга укугу бар эле.
Алгач Стивен Спилберг менен тасманы тартуу боюнча сүйлөшүүлөр болгон, бирок ал өзү бул долбоордон баш тарткан. Айрым маалыматтар боюнча, Спилберг экранизация анимациялык фильм болуусун жана тасма сюжети биринчи китеп менен гана чектелбестен, кийинки китептердеги айрым элементтерин кошууну каалаган. Америкалык актер Хейли Жоел Осмент Гарри Поттерге өз үнүн бермекчү. Спилберг өз сунушун түшүндүрүп жатып, башталгыч долбоор оңой болгонун айткан - атактуу режиссердун сөзү менен берсек, "аңга чыкпай, үйдөгү өрдөктөрдү аткандай болосуң. Жөн эле барып, бош дарбазага гол сайгандай. Сиздерден бир миллиард доллар алып, каалаганымдай коротсом болот экен. Кызыктыруучу эч нерсеси жок болуп атат". Роулиң режиссерлорду тандоодо эч кандай ролу жок экенин мындай ырастайт: "Эгер кимдир бирөө мени аны [Спилбергди] кетирди же кетире ала турган укук же мүмкүнчүлүгү бар болчу деп ойлосо, ал кишинин Катыра Кат жазган Калеми бар окшойт". Хеймандын сөзү боюнча, Спилберг долбоордон баш тартып, "Жасалма Интеллект" тасмасын тартууга өткөн.
Сценарий жазууга Стив Клоузв тандалды. Анын айтымында, китепти сценарийге ыңгайлаштыруу "татаал" болгон, анткени биринчи китеп кийинки эки китепке салыштырганда бир нече кыйынчылыктарды жараткан. Клоувз "Уорнер Бразерс" ыңгайлаштырууга жөнөткөн китептердин кыскача мазмунун "дээрлик эч качан окубаганын" моюнуна алып, а бирок "Гарри Поттерге"  башкача мамиле жасаганын айткан. Ал атайын "Философ ташы" китебин сатып алып, аны окуган соң бир заматта эле күйөрманы болуп калган. Клоувз "Уорнер Бразерс" менен сүйлөшүүлөрдө фильм британиялык болуусун жана китептеги каармандарын чынындай көрсөтүүсүнө басым кылыш керек деген. Роулиң менен алгачкы жолгуушусунда Клоувз китеп автору аны "баласындай көргөн китебин таптакыр бузуп салат" деген ойдо болбосун деп аябай сүрдөнгөн. Роулиң болсо алгач "ушу Стив Клоувзду жек көрүүгө даяр" болушун мойнуна алган жана биринчи жолугуусун мындай эскерет: "Мен аны биринчи жолу көргөндө, ал: "Менин сүйүктүү каарманым ким экенин айтайынбы?" - деп баштады."Бул киши азыр Рон дейт. Ушул азыр Рон дейт го", - деп ойлогом. А бирок ал: "Мага Гермиона жагат", - деди.Турган жеримен эле эзилип-эрип калдым да, бул адамга жылуу сезим пайда болду". Роулиң чыгармачыл көзөмөл аткарууну талап кылып, буга Коламбус каршы эмес болчу.
Алгач Warner Bros. тасманы 2001-жылдын 4-июлунда чыгарабыз деп пландаган болчу, мындан улам кээ бир режиссерлор тартуулар жана фильм үстүндө иштөөгө убакыт аз берилди деп долбоордон баш тартууга аргасыз болгон. Кийин ушул эле убакыттын тардыгынан улам, тасма премьерасы 2001-жылдын 16-ноябрына жылдырылды.
Тартуулар
Британия киночөйрөсүнүн эки өкүлү Гарри Поттер тасмалары Британияда тартылсын деген сураныч менен кайрылып, киного тартыла турган жерлерди издеп табуу, Ливзден киностудиясын колдонуу жана балдар эмгеги тууралуу британиялык мыйзамдарына ылайыкташтыруу үчүн тартуулар процессине (иш убактын азайтууда жана актер балдар үчүн мектеп уюштурууда) жардам берүүнү сунуштаган. Warner Bros. бул сунушту дароо эле кабыл алган. Тартуулар 2000-жылы сентябрда Ливзден киностудиясында башталып, 23-март 2001-жылы аяктаган, ал эмесе кошумча жумуштар ошол эле жылдын июль айында бүттү. Негизги кадрлар 2000-жылдын 2-октябрында Түндүк Йоркширдеги Гоэтлэнд темир жол бекетинде тартылды. Кентербери собору жана Шотландиядагы Инверайлорт сепили Хогвартс мектеби үчүн локациялар катары каралган; а бирок Кентербери тасманын "бутпарастык" темасын жактырбай, "Уорнер Бразерстин" сунушун четке какты. Акыры Алник Сарайы жана Глостер собору Хогвартс локациялары болуп тандалды, ошондой эле кээ бир көрүнүштөр Хэрроу мектебинде тартылган. Кээ бир Хогвартс көрүнүштөрү эки жума ичинде Дарем соборунда тартып алынды; алар мектеп коридорлору жана айрым класстар болду. Хогвартс ооруканасы Оксфорд университетинин Дивинити Скул имаратында, ал эми Хогвартс китепканасы Бодли китепканасынын герцог Хамфри атындагы окуу залында тартылган. Прайвет көчөсү болсо Беркширдеги Брэкнел шаарынын Пикет Пост районунда тасмага алынган. Тартуулар пландагыдай боюнча бир күндө эмес, эки күнгө узарып калгандан улам аталган райондун жашоочуларына берилген кенемте эки эсеге көбөйтүлгөн. Мындан кийинки фильмдерде Прайвет көчөсүндөгү окуялар Ливзден киностудиясында атайын курулган аянтчада тартылган, анткени ал натурада тартылган съемкалардан бир топ арзан келген. Лондондо жайгашкан Австралия үйү сыйкырчылардын Гринготтс банкы болуп тандалды, ал эми Хогвартс сыйлыктар бөлмөсү Оксфорд университетинин Крайст-Чөрч коллежинде тартылды. Лондон зоопаркы Гарри кокусунан Дадлини жылан менен коркуткан көрүнүшүндө, ошондой эле Кингс Кросс темир жол бекети китепте баяндалгандай тартылган.
Тасманын Америкадагы аталышы башкача болгондуктан, "философ ташы" деген сөздөр колдонулган бардык эпизоддорду кайрадан тартууга ырас келген, актерлордун "философ" дегендин ордуна "сыйкырчынын" деп айтып жаткандары кошумча тартылган. Актер балдар бир күндө төрт саат тартууларда иштеп, үч саат мектепте болчу. Алар макияж кызматкерлери жасаган жасалма тырык жана жараларды абдан жактырып калышкан. Рэдлифф өз көз түсү Гарриден айырмаланып, көк болгондуктан, негизи жашыл түстөгү көз линзаларды тагыныш керек эле, бирок ал линзалар баланын көздөрүн аябай дүүлүктүрчү. Роулиң менен кеңешкенден соң, ал Гарринин көзү көк болуусуна макулдугун берген.
Дизайн жана атайын эффекттер
Жудианна Маковски тасмадагы костюмдарды жараткан. Алгач ал китептин АКШ басылмасындагы тартылган сүрөттөргө окшоштуруп Квиддич формасын жасоону пландаган, бирок кийин ал дизайн шалаакы көрүнгөнүн байкап, бул идеядан баш тарткан. Анын ордуна Квиддич оюнчуларына "мектеп окуучулары стилдеги свитер, XIX-кылымдын фехтование шымдарын жана колдору үчүн коргоо элементтерин" кийгизген. Декорациялар боюнча дизайнер Стюарт Крэйг фильмде тартылган аянтчаларды (мисалы, Хогвартстын Чоң залы) Ливзден студиясында куруп жатканда, англис соборлорунун дизайн жана архитектурасынан таасирленген. Продюсерлер алгач Крэйгден Ийри көчөнү чындап эле бар эски көчөдө тартууну суранышкан, бирок Крэйг тасма үчүн Түдор, Георг королдору жана Королева Анна доорунун архитектуралык мисалдарынан турган атайын комплекс куруу чечимин кабыл алган.
Коламбус башында бардык сыйкырдуу айбандарды жана Хагриддин Мамык аттуу итин аниматроника жана компүтердик анимация аркылуу жаратууну пландаган. Бир нече фильмдерде (мисалы, "Жылдыздар Согушу: Жашырын коркунуч", "Бешинчи Элемент") иштеген Ник Дадманга тасмага керек болгон макет жана протездерди жасоо тапшырылса, "Жим Хенсондун макулуктар устаканасына" аталган макеттерди компүтерде жандандыруу иши берилген. Жон Коппингердин айтымында, сыйкырдуу айбандардын дизайны көп түзөлүүлөрдү көргөн. Тасмада бир нече компаниялар аткарган 600дөн ашык атайын эффекттер тартылган. "Industrial Light & Magic" (ILM) студиясы Квиррелдин желкесиндеги Лорд Волдеморттун жүзүн жараткан, "Rhythm & Hues" студиясы Норбертти (Хагрид багып алган ажыдаар баласы) жандандырган, ал эмесе "Sony Pictures Imageworks" Квиддич сценаларын тарткан.
Музыка
Фильм саундтрегин жазууга Жон Уильямс чакырылган. Уильямс музыка үстүндө Лос Анжелес жана Тэңлвуддагы үйлөрүндө иштеп, 2001-жылдын август айында чыгармаларын Лондондо жаздырган. Негизги музыкалык чыгармалардын бири "Хедвигдин темасы" деп аталат; Уильямс аны "баары жактыргандан улам" тасманын башкы музыкасы катары тандап алган.
Китеп жана тасма айырмачылыктары
Коламбус Роулиң менен бат-баттан кеңешип, кинодогу майда-чүйдө бөлүктөрүн текшертип жана макулдаштырып турду. Клоувз фильм китеп сөзүнө "абдан туура" болгонун айткан. Ал тасмага кошкон диалогдорду Роулиң өзү бекиткен. Жоан Роулиң ошол заматта жазып жаткан "Гарри Поттер жана Феникс Ордени" китебине дал келишпеген саптар сценарийде бар экен деп, Клоувз ал саптарды жок кылууга мажбур болгон.
Кээ бир персонаждар тасмага кирбей калган, алардын арасында Сыйкырчылык тарыхы боюнча мугалими арбак профессор Биннс жана полтергейст Пивз. Китептин биринчи бөлүгүндө баяндоо Вернон жана Петуния Дурслинин атынан болуп, анда чагылдырган окуялар Гарринин келүүсүнөн бир күн мурун башталып, жөнөкөй адамдар сыйкырчылыкка кандай мамиле кылганын баяндайт. Кинодо булар көрсөтүлбөйт, фильм профессор Дамблдор, профессор МакГонагалл жана Хагрид Гаррини Дурслилердин босогосуна таштап кетиши менен башталат (бирок Макгонагалл Дурсли үй-бүлөсүн күнү бою аңдып отурганын Дамблдорго айтат). Гарри миссис Фиггтин кароосунда калган жагымсыз учурлары да киного кирген эмес, ал эмесе зоопарктагы окуянын каарманы болгон жылан китепте бразилиялык удав фильмде бирмалык питонго алмаштырылган. Айрым чыр-чатактар - мисалы, Гарри жана Драконун мадам Малкин кийим дүкөнүндөгү жолугуушуусу жана түн ортодогу дуэль - тартылган эмес. Николас Фламелдин ролу да чоң өзгөрүүлөрдөн өткөн. Кинодо Дамблдор Норбертти алып кеткени айтылат; ал эмесе китепте аны Гарри менен Гермиона Чарли Уизлинин досторуна өткөрүп беришкен. Жоан Роулиңдин айтымында, "ал [оңой эле] өзгөртүлүшчүдөй китеп бөлүгү катары сезилген". Ошондой эле, Тыюу салынган Токойдогу жазанын себеби өзгөргөн: китепте түнкү уйку убагында Астрономия мунарасында жүргөн Гарри менен Гермиона Филчке учурап, ошол эле убакытта Невилл жана Малфой коридордо профессор МакГонагаллга кармалып, жазаланган. Тасмада жазанын себеби Гарри, Гермиона, Рон түн бир убак Хагриддин үйүнө барганын Малфой аңдып көргөнү болгон (Малфой өзу да түнкүсүн уктабастан тентип жүргөнүнө жазаланган). Кентавр Флоренц китепте жалы агыш ала түстө деп сүрөттөлгөнү менен кинодо каралжын түстүү болгон. Квиддич талаасы адаттагыдай стадион эмес, көрүүчүлөр отурган мунара жана трибуналар менен курчалган ачык талаа болуп тартылган
Маркетинг
Биринчи тизер-плакат 2000-жылдын декабрында чыккан. Биринчи тизер-трейлер 2001-жылы 2-мартта спутник телеканалдарында алгач көрсөтүлуп, кинотеатрларда Спот аттуу агент тасмасы менен бирге чыккан. Фильм саундтреги 2001-жылы 30 октябрда CD түрдө жарык көргөн. 2001-жылы 15-ноябрда Electronic Arts тасма боюнча иштелген видео оюнду айрым консолдор үчүн чыгарган. 2003-жылы GameCube, PlayStation 2, жана Xbox үчүн жасалган дагы бир оюн жарык көргөн. "Mattel" тасма каармандары боюнча оюнчук өндүрүү укугун утуп, алар бир гана Уорнер Бразерс дүкөндөрүндө сатылуусу макулдашылган. "Hasbro" ишканасы да бул франшиза аркылуу момпосуй сыяктуу кээ бир кондитердик азыктарды чыгарган. Фильмдин жарнак кампаниясынын алкагында Warner Bros. Coca-Cola менен $150 млн турган келишим түзгөн, Lego кинодогу имараттар жана окуяларды чагылдырган лего топтомдорун, ошондой эле Lego Creator видео оюнун чыгарган.
Медиа форматтары
Warner Bros. тасманы Улуу Британияда E3 UK компания аркылуу 2002-жылы 11-февралда VHS видеокассеталарында жана ошол эле жылы 11-майда DVD дисктерде, ал эми АКШда 28-май 2002-жылы чыгарган. Фильмдин атайын нускасы кайрадан VHS жана DVD форматтарында 2004-жылы 7-майда жарык көргөн. Кийинчерээк Blu-ray жана DVD түрүндөгү толук чыгарылыш АКШ да гана сатылган. Ал чыгарылыш тасмага кирбей калган сценалар кошулган фильмдин узун версиясы, съемка аянтчасынан кошумча видеолор диски, Рэдклифф, Гринт жана Уотсондун сыноого тартылган видеолор, "Гарри Поттер дүйнөсүн жаратуу, 1-бөлүк: Сыйкырчылык башталды" аттуу кинону тартууга кандай даярдыктар болгонун чагылдырган атайын кичи-фильм жана 48-бет сүрөттөр китепчесинен турат.
Кассалык топтомдор
Тасманын дүйнөлүк премьерасы 2001-жылы 4-ноябрда Лондондогу Лестер аянтында өтүп, фильм көрсөтүлгөн кинотеатрды Хогвартска окшоштуруп кооздошкон. Кинонун кассалык топтомдору абдан жакшы болду. Кошмо Штаттарда ачылыш күнү $ 32,3 млн топтоп, биринчи күндүн кирешеси боюнча биринчи орунда турган "Жылдыздар Согушу: Жашыруун Коркунуч" фильминен ашып, жаңы рекорд койгон. Көрсөтүүлөрдүн экинчи күнү тасманын топтомдору $ 33,5 млнге жетип, мурдагы рекордду жаңылатты. Жалпы эсеп менен алганда, биринчи дем алыш күндөр кирешеси рекорддук $ 90,3 млн түзгөн - бул рекорд мындан мурун "Жоголгон дүйнө: Юр доору" тасмасына таандык болчу. "Философ ташы" бул рекордду кийинки жылдын май айына чейин кармап турду - "Жөргөмүш адам" тасмасынын премьералык дем алыш күндөр топтому $ 114,8 млн түзгөн. Тасма үч жума бою дем алыш күндөр кирешеси боюнча биринчи орунду ээлеп турду. Бул кино беш күндүк (шаршемби-жекшемби) Ыраазычылык күнүнө карата дем алыштагы топтомдору $ 82,4 млнге жетип, бул рекордду он эки жыл бою кармап келген - кийин бул көрсөткүчтөн "Ачкачылык оюндары: Өрттү кармоо" жана "Аяз кучагы"  тасмалары ашкан, алар $ 110,1 млн жана $ 94 млндук киреше көргөн. Дүйнөнүн башка бурчтарында да окшош көрүнүштөр болду. Улуу Британияда "Гарри Поттер жана Философ ташы" болуп көрбөгөндөй ийгиликке ээ болуп, премьера күндөрүндөгү киреше боюнча рекорддорду багындырган - алдын-ала көрсөтүүлөр менен £ 16,3 млн, аларды санга албасак £ 9,8 млн топтогон. Фильм бир эле Британияда £ 66,1 млндук киреше алып, бул көрсөткүч боюнча "Титаник" тен кийинки экинчи орунда турган, кийинирээк ушул жетишкендикти "Мамма Мия!" киносуна алдырып жиберген.
Жалпысынан кинонун дүйнөлүк кирешеси $ 974,8 млн түздү, алардын $ 317,6 млн АКШдан жана $ 657.2 млн башка өлкөлөрдөн түшүп, бул жетишкендиги боюнча ошол маалда тарыхтагы эң кирешелүү тасмалардын тизмесинде экинчи орунда жана 2002-жылдын эң чоң топтом көргөн кино катары катталган. 2018-жылдын башына "Философ ташы" кармаган рекорддор төмөнкүдөй: 2001-жылдын эң кирешелүү тасмасы (инфляцияны эске албаганда), 2000-жылдардын эң кирешелүү тасмалардын бешинчиси, XXI кылымдын эң кирешелүү тасмалардын 31-си, III миң жылдыктын эң кирешелүү тасмалардын 31-си, кинонун тарыхындагы эң кирешелүү тасмалардан 34-орунда жана Гарри Поттер тууралуу тасмалардын кирешеси боюнча 2-орунда турат - биринчилик "Гарри Поттер жана Өлүм жемиштери, 2-бөлүк " фильмине таандык, ал дүйнө бою 1 миллиард доллардан ашык топтогон. Box Office Mojo сайтынын болжомолу менен, АКШ кинотеатрлары "Философ ташы" тасмасына 55,9 миллион белет саткан.
Сынчылар пикири
"Гарри Поттер жана Философ Ташы" сынчылар тарабынан оң кабыл алынган. Rotten Tomatoes сын баалар сайтында бул тасма 194 сынчыдан 80% колдоого ээ, орточо баасы 7,1 упай (10 упайлык шкала менен). Rotten Tomatoes'теги жалпы пикир боюнча, "Гарри Поттер жана Философ Ташы" тасмасы китептен тайбай, анда баяндалган окуяларды керектүү жерлеринде кыскартып, абдан кызыктуу  чоң экранга ылайык сыйкырларга толо тасма" .  Metacritic сын баалар сайтында бул фильм 36 сынчыдан алынган баалары боюнча 100 упайдан 64 упайга ээ болгон. CinemaScore сайтында көрүүчүлөр тасмага А баасын берген (А+ эң жогорку баа, F эң төмөн баа).
Роджер Эберт "Философ Ташын" "классика" деп атап, төрт жылдыздан төрт баасын берип, квиддич сценаларындагы атайын эффекттерди өзгөчө мактаган. "The Telegraph" жана "Empire"  да мактоолорго кошулган - "Empire" сынчысы Алан Моррисон тасманын түзүмүн өзгөчө жактырган. IGN.com сайтынын редактору Брайан Линдер да жалпысынан тасмага жакшы баа берсе да, "...эң мыкты дей албайм, бирок кино мага жакты - мен сүйгөн китептерге жакшы кошумча болуптур" деген. "Palo Alto Online" сынчысы Жанна Ауфмут фильм "эң чоң скептик көрүүчүлөрдү да өзүнө тартып талат" дегени менен, тасманын аяктоочу жарым саатын каттуу сынга алган. USA Today сынчысы Клаудия Пуйг кинодогу дизайн жана Хагриддин ролун ойногон Робби Колтрейндин аткаруусун мактаса да, Жон Уильямстын музыкасын жактырбай жана "китеп окурмандары тасмада көрсөтүлгөн сыйкырлар мындан да көп болушун тилеп калат экен" деп, "Философ ташына" төрт жылдыз ичинен үч жылдык ыйгарган. Декорациялар, дизайн, монтаж, атайын эффекттер жана башкы ролдорду аткарган актерлорду жактырып мактаган "Hollywood Reporter" сынчысы Кирк Ханикатт да Жон Уильямстын музыкасын "таптакыр өчпөй калган музыкалык кутучанын зыңылдап-такылдатып жадаткан обонундай" деп каттуу сынга алган. Тодд МакКарти Variety журналында тасманы атактуу "Шамал алып кеткендер"  киносуна салыштырып, оң баа берген: "Сценарий китептен тайбай жазылган, актерлор жакшы тандалган, декорациялар, кийимдер, грим жана атайын эффекттер - бардыгы бири-бирине дал келип, натыйжасы абдан жакшы чыккан". "New York Post" сынчысы Жонатан Форман фильм китеп сөзүнө "абдан туура" жана "тасма узун болгонуна карабастан, көрүүчүнү кызыктырып, көңүлүн кармаган" кино экендигин белгилеп кеткен.