cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дамбылда
Дамбылда — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, уруу аксакалдарынын бири (Сагымбай Орозбаков, 1. 41, 44, 47, 48, 56, 59, 86, 127, 161). Өзбек элинин өкүлү (Сагымбай Орозбаков, 2. 68, 94, 149) катары көп жолугат.
Балта тумшук
Балта тумшук (Coccothraustes coccothraustes) - таранчы сымалдар түркүмүнүн мукурлар тукумундагы канаттуу. Денесинин уз. 18-23 см. Тумшугу жумуру жана күчтүү. Алкымы, көздөрү менен тумшугунун айланасы кара. Евразия материгинин түштүк жарымындагы токойлуу жерлерде жашайт. Кыргызстандын түштүгүндөгү жаңгак токойлордо, ошондой эле Алай - Түркстан тоолорунун арчалуу беттеринде уялайт, анча-мынчасы кыштай калат. Күрөң чаар көгүш келген 4-5 жумуртка тууйт. Балта тумшук шилби, карагат, алча сыяктуу бадалдардын жана бактардын мөмөлөрүн, уруктарын жейт.
Константино-Александровка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Константино-Александровка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Первомай айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 9 киши. Почта индекси — 453164, ОКАТО коду — 80249864003.
Раменское
Раменское — Орусиянын Москва облусунун шаары. Ал Москва шаарынан түштүк-чыгыш тарапта 45 км алыстыкта ​​жайгашкан. Жакынкы шаар — Раменское жети чакырым алыстыкта ​​жайгашкан авиациялык инженердик борбору менен белгилүү болгон Жуковский.
Кыркол кум-шагыл кени
Кыркол кум-шагыл кени - Ош облусунун Ноокат районунда, Кызыл-Кыя шаарынан 20 км чыгышта, деңиз деңгээлинен 1640 м бийикте. 1985-жылы изилденген. Пайдалуу катмар байыркы төртүнчүлүк мезгилинде пайда болгон кум-шагыл кошулмасынан турат. Калыңдыгы 3 мден 60 мге чейин, туурасы 200—1300 м. Кум-шагыл кошулмасынын ичинде 12,3% койташ, 58,8% шагыл, 28,9% кум бар. Кум-шагыл бетон, асфальт бетонун даярдоого, курулуш иштерине жарамдуу. Запасы В категориясы боюнча 2028 миң м3, С — 1994 миң м3.
Этноэтика
Этноэтика - этиканын бир этноско же түрдүү этносторго кирген кишилердин ортосундагы жеке мамилелердин салттуу эрежелерин изилдөөчү багыттарынын бири. Этноэтиканын предметин турмуштун бардык чөйрөлөрүндөгү, үй-бүлөдөгү, коомдук жайлардагы, майрам, салтанаттар мезгилиндеги жана башка түрдүү турмуштук кырдаалдардагы адамдардын салттык-ритуалдык нормаларынын жана жүрүм-турум эрежелеринин майда-чүйдөсүнө чейин камтыган система болуп саналган этноэтикет түзөт.
Жарыш видео оюну
Жарыш видео оюн жанры - биринчи адам же үчүнчү адамдын көз карашы менен ойнолгон видео оюн жанры. Анда оюнчу жер, суу, аба же космостук транспорт каражаттарынын ар кандай түрү менен жарыш сынагына катышат. Алар чыныгы дүйнөгү жарыш лигаларынан тартып толугу менен ойдон чыгарылган чөйрөдөгү таймаштарга негизделиши ыктымал. Жалпысынан алганда, алар өтө катаал шарттар менен жөнөкөй аркада жарыш оюндарынын ортосундагы спектрде бөлүштүрүлүшү мүмкүн. Жарыш оюндарды спорттук оюндар категориясына киргизгенге болот.
Пюрма-Ного дарыясы
Пюрма-Ного — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Толька дарыясынын сол жээгинен 89 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Даңгир
Даңгир — топоним. Кара кытайлар тарабынан жеринен сүрүлгөн Үсөндүн (Көзкамандын) айылы турган аймак (Сагымбай Орозбаков, 1. 118).
Жогорку Терсь
Жогорку Терсь — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын оң жээгинен 519 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 95 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Адамкалый Байбатыров
Адамкалый Байбатыров (1895, Чүй облусу, Кант р-ну, Атбашы айылы – 1953, Бишкек) – белгилүү кыргыз өнөрпозу, тунгуч куурчак оюнчусу, темир комузчу, имитатор (тууроочу). Кыргыз Респ-нын эмгек сиңирген артисти (1941). 1937-ж. Кыргыз филармониясынын солисти. Октябрь революциясына чейин эле (1912) эл арасына куурчак оюнун көрсөтө баштаган. Чүй, Ысык-Көл, Нарын өрөөндөрүндө «Куурчак катын Курунтай», «Теке сүзгөн келин», «Жарын тапты» сыяктуу кыска куурчак спектаклдерин көрсөткөн (1921–25). А. темир комузда «Күйгөн», «Күңөтай», «Кыздарай» аттуу обондорду, «Тагылдыр тоо», «Турумтай», «Булбул», «Карача-Торгой», «Көк музоо», «Чоор күүсү», «Арман күү» деген күүлөрдү  аткарган. А. тунгуч темир комузчулардын ансамблин түзгөн (1938).
Ата-энелик укуктар жана милдеттер
Ата-энелик укуктар жана милдеттер - ата-энелердин балдарын эресеге жеткиче тарбиялап, чоңойтуудагы укуктары ж-а милдеттери. Алар КРнын Конституциясында ж-а үй-бүлө кодексинде көрсөтүлгөн. Ата-энелик укуктар баланын төрөлүшүн жарандык абалдын актыларын каттоо органдарында күбөлөндүрүлгөн документтерге негизделет. Ата-эне өз ара никеде тургандыгына же ажырашкандыгына карабастан, балдарына карата бирдей укукка ээ болуп, бирдей милдетти аткарат. Алар тарбиялоого байланышкан маселелерди өз ара макулдашып чечет, ата-эненин ортосунда чыккан талаштар өздөрүнүн катышуусу м-н атайын органдарда чечилет. Ата-эне ажырашканда бала алардын кимисинде калышын өздөрүнчө чече албаса, бул маселени баланын мүдөөсүн көздөө м-н сот чечет. Бөлөк жашаган ата же эне баланы тарбиялоого катышууга милдеттүү, ошондой эле бала м-н жолугуп турууга укуктуу. Ата-эне балдарын мектепке берүүгө милдеттүү. Мыйзамда ата-эненин укуктарын коргоо жагы да каралган: эресеге жете элек балдарды мыйзамга же соттун чечимине карабастан, бербей кармап турган адамдан аны берүүнү талап кылууга укуктуу. Ата-эне эресеге жете элек, ошондой эле эресеге жеткен, бирок эмгекке жараксыз балдары үчүн кам көрүүгө мплдеттүү (к. Алимент). Балдарын тарбиялоо б-ча өз милдеттерин аткарбай койгон ата-энеге (же алардын бирине) ата-энелпк укуктардан ажыратуу чарасы колдонулушу мүмкүн, бирок бул аларды балдар үчүн кам көрүү милдетинен бошотпойт. Ата-эне ата-энелик укуктарын калыбына келтирүүнү талап кылууга акылуу, бул маселе баланын кызыкчылыгын көздөө м-н сот тартибинде чечилет.
Өпкөлүүлөр
Өпкөлүүлөр (лат. Pulmonata) — үлүлдөрдүн бир түркүмү.
Акжуаз
Акжуаз (Кырг: акжуаз) Фергана өрөөнүндө күрүчтү сырткы кабыгынан ажыратуу үчүн колдонулат. Түзүлүшү тарабынан тегирменди элестеткени менен функсиасы кыйла айырмаланып турат. Азыркы учурда өзгөн күрүчүн актоодо кеңири колдонулууда.
Кембрий мезгили
Кембрийдин башталышында жер бетинин көпчүлүк бөлүгүн деңиз суусу каптап, фаунага бай чөкмөлөр (акиташ) калың катмарга айланган. Кызыл түстү терригендүү акиташтар, туздар орун алган. Мезгилдин орто ченинде жана аягында суу тартылып, лагуна чөкмөлөрү пайда болгон. Мурдагы тектоникалык түзүлүштөр (байыркы платформалар, байкал бүктөлүү циклинен келип чыккан геосинклиналдуу аймактар) мезгилдин ортосунда өзгөрүүгө дуушар болгон. Геосинклиналдуу аймактардан чөкмө тектер, эффузивдер, интрузиялар, платформалардан анчалык чоң эмес диабаздар орун алган. Мезгилдин башталышында скелеттүү организмдер: археоциаттар, гастроподдор, радиолярийлер, былпылдыктар, брахиоподдор, хиолиттер, кийинчерээк трилобиттер, остракодалар, пелециподдор бардык жерге тараган. Мезгилдин аягында трилобиттер, балырлар басымдуулук кылган. Кембрийдеги тоо тектер дүйнө жүзүнүн бардык бөлүгүндө (Урал, Кавказ, Казакстан, Орто Азия жана башка) кеңири тараган. Фосфорит (Казакстан, Моңголия, Кытай), туз (Сибирь платформасы, Индия), нефть (Иркут облусу Балтика бою), коргошун (Түндүк Африка), марганец (Кузнецк Ала-Тоосу), ванадий (Кыргызстан, Казакстан) кендери кездешет.
Ажыратуу (компоненттерге)
Ажыратуу - эрүү температураларынын айырмасына карата куймаларды (мисалы, жездүү коргошунду) компоненттерге ажыратуучу металлургиялык процесс. Ал түбү жантайыңкы чагылдыруучу меште акырындап жай ысытуу менен иштетилет.
Үй видео оюн консолу
Үй видео оюн консолу, же жөн эле үй консолу - аркадалардан же башка коммерциялык институттардан айырмаланып, үйдөгү оюнчулар үчүн колдонулган видео оюн түзмөгү. Үй консолдору видео оюн консолдорунун бир түрү. Ал адамдар каалаган жеринде, каалаган убакта өзү менен кошо алып жүргөн кичинекейирээк жана портативдик чөнтөк оюн консолдорунан, аны менен катар микроконсолдордон, арналган консолдордон айырмаланат.
Даңгүлү
Даңгүлү — топоним. "Манас" эпосу боюнча калмак каны Кемин шаанын шаары. Кемин шааны Манас багындырганда Үрбү анын ордун ээлейт.
Кичи тазе (Илишев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Борбордук Африка
Борбордук Африка негизинен Конго ойдуңун жана аны курчаган бөксөтоолорду камтыган табигый аймак. Батышынан Атлантика океаны жана Гвинея булуңу менен чулганат. Анда Камерун, Экватордук Гвинея, Борбордук Африка Республикасы, Габон, Конго Республикасы, Конго Демократиялык Республикасы, Ангола, Замбия, Сан-Томе жана Принсипи мамлекетинин бүт аймагы же айрым бөлүктөрү жайгашкан. Тоолордун бийикт. түндүгү менен батышында 500-1000 м, түштүгү менен чыгышында 1000-1500 м ден ашык. Климаты 3° түндүк. менен 2-3° түштүк. аралыгында экватордук, нымдуу. Жылдык жаан-чачыны 1500 мм ден ашык (Камерундун батыш капталында 10 000 мм ден ашык), түндүккө жана түштүккө карай субэкватордук; жайында нымдуу (жылдык жаан-чачыны 1000 мм ден аз), Атлантика океанынын жээгинин Лопес тумшугунан түштүккө карай тропиктик (жаан-чачыны 200-300 мм). Негизинен Конгонун (Заир) алабына кирген жыш жана суусу мол дарыя тармактары бар. Экваторго жакын дайыма жашыл экватор токою, андан түндүккө жана түштүккө карай жалбырагы күбүлмө (кургакчыл мезгилде), дайыма жашыл токой, бийик чөптүү саванна өсүмдүктөрү өсөт.
Алмазбеков, Какен
Алмазбеков, Какен (1934–1991) - акын, дастанчы. Сокулук районунун Шалта айылында 1934-жылы 13-июлда туулган. 1948-жылы айылдагы жети жылдык мектепти бүткөндөн кийин борборубуздагы № 5 мектепте окуп, көз оорусуна байланыштуу кийин окуусун уланта албай калган. 1951-жылы куурчак театрында иштеп, «Сүрөттүн сыры» пьесасын жазган.
К.Алмазбековдун ырлары мектепте окуп жүргөн кезинде «Кыргызстан пионери», «Ленинчил жаш» гезиттерине жарыяланып, гезиттердин активдүү кабарчыларынан болгон.
К.Алмазбековдун «Он үч жашар баланын арманы», «Айдай кыз», «Жаштарга», «Айсарынын баяны», «Кызыл Туу кыргыз кыздары», «Арманым», «Эненин арманы», «Кыргыз көчү» сыяктуу 200дөн ашуун ырлары Кыргыз радиосунун алтын фондусуна жазылып алынган.
Кудайбергенов Ташмуканбет
Кудайбергенов Ташмуканбет [1896, Бишкек уезди, Лебединовка болушу, Жедигер айылы (азыркы Кант району) – 1957, ошол эле жер] – советтик, партиялык кызматкер. Бишкектеги орус-жергиликтүү жана айыл чарба мектебинде окуган. 1916-жылкы көтөрүлүшкө катышкан. 1917-жылы «Букара» союзун уюштуруучулардын бири. 1917–18-жылдары солчул эсерлердин партиясында турган. 1918-жылы май – декабрда Бишкекте «Шура-и-Ислам» шаардык комитетинин катчысы болгон. 1918–21-жылдары Кызыл Армияда катардагы жоокер, Бишкек комиссариатында улут иштери боюнча бөлүмдүн жана РКП(б)нын мусулман бюросунун уюштуруу бөлүмүнүн башчысы, Түрк-фронттун революциячыл трибуналынын мүчөсү катарында Жетисуу тобунда иштеген, Бишкек 1-атчандар полкунда эскадрондун командиринин жардамчысы. 1921-жылы РКП(б)нин 10-съездине делегат болуп, Кронштадт козголоңун басууга катышып, Кызыл Туу орденин алган. 1921-жылы Нарын уезддик ревкомунун, «Кошчу» союзунун Бишкек уезддик комитетинин төрагасы. 1921– 22-жылдары Жети-сууда жер-суу реформасын жүргүзүүгө катышкан. 1922–23-жылдары Бишкек уезддик-шааркомунун жооптуу катчысы болуп иштеген. 1921–22-жылдары жаатташкан күрөшкө катышкандыгы үчүн партиянын катарынан чыгарылып, кайта Түркстан КП БКда партиялуулугу калыбына келтирилген. 1923–24-жылдары Кара-Кол, Нарын уезддик аткаруу комитетинде иштеген. 1924-жылы июлдан Фергана облаткомунда, 1925-жылдан Бишкек кылмыш издөө бөлүмүнүн башчысы, ошондой эле Кыргыз облустук сотунун төрагасынын орун басары. 1925-жылы Орто Азия бюросуна жана РКП(б) БКнын адресине жазылган «отуздун» арызы аттуу белгилүү каттын авторлорунан болгон. 1927-жылы Кыргыз АССР Борбордук аткомунун 1-сессиясында республиканын юстиция эл комиссары жана прокурору болуп шайланган. 1930-жылы «кызмат абалынан кыянат пайдаланды» деген айып менен 5 жылга эркинен ажыратылган. 1931-жылы 25-июлда саламаттыгына байланыштуу поселенияга Ташкенге жиберилген. Ал 1931–37-жылдары Өзбекстанда иштеген. 1937-жылы «Советке каршы ишмердиги» үчүн 10 жылга кесилген. 1947-жылы август айында бошонуп, 1948-жылы ноябрда кайрадан (үчүн-чү жолу) камакка алынган. 1949-жылы Красноярск крайына айдалган. Андан 1954-жылы бошотулган.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Енисей
Енисей (эвенкиче Иоанеси, сөзмө сөз – чоң суу, дарыя маанисинде) – Азиядагы суусу мол эң ири дарыялардын бири. Россиянын Краснояр крайында, жогорку агымы Тувада. Негизинен Батыш жана Чыгыш Сибирди бөлүп, түндүктү карай агат да, Кара (Карск) деңизинин Енисей булуңуна куят. Чоң Енисей (Бий-Хем) менен Кичи Енисейдин (Ка-Хем) кошулушунан түзүлөт. Узундугу 3487 км (Кичи Енисейдин башталышынан 4102 км, Чоң Енисейдин башталышынан 4092 км), алабынын аянты 2580 миң км2. Тува ойдуңу аркылуу аккан бөлүгүндө Жогорку Енисей (Улуг-Хем) деп аталат. Батыш жана Чыгыш Саяндан өткөндөн кийин Батыш Сибирь түздүгү менен Орто Сибирь бөксө тоосунун чек арасы боюнча агат. Енисей токол тоо­сунун тармактарында Казачье жана Осина босоголорун пайда кылат. Төмөнкү агымында салааларга бөлүнүп, нугунун жазылыгы 15–20 кмге жетет, тереңдиги 15 мден кем эмес. Енисей негизинен кардын эриген суусунан (83 %) куралат; куралышындагы жамгыр суусунун үлүшү 8%, жер астындагы суунуку 9%. Негизги куймалары: Туба, Кан, Ангара, Таштуу Тунгуска, Төмөнкү Тунгуска, Курейка, Хантайка (оң куймалары); Хемчик, Абакан, Турухан, Кичи жана Чоң Хета, Танама (сол куймалары) жана башка Суусунун көп жылдык орточо чыгымы Игарка шаары тушта 18 500 м3/сек, эң көбү 132 000 м3/сек, эң азы 5210 м3/сек. Агымынын жылдык орточо көлөмү 584 км3, Енисей булуңуна куярда 625 км3. Енисейдин көп бөлүгүндө жазында суусу кирип, жайында ташкындайт; жогорку агымында жаз, жай мезгилдеринде кирет. Жайкы межень август – октябрга, кышкысы ноябрь – апрелге туура келет. Октябрь – ноябрдан майдын аягы – июндун башына чейин муз каптап жатат. Дарыя суусунун режимин теске салууда Енисейде жана анын куймаларында курулган Саян-Шушь, Краснояр (Енисейдин өзүндө), Иркут, Братск, Усть-Илим (Ангарада), Хантай, Курейка сыяктуу ГЭСтердин, суу сактагычтардын мааниси зор. Саяногорск шаарынан баштап кеме туруктуу каттайт. Кемелерди төмөнкү бьефтен Краснояр суу сактагычына өткөрүү жана андан кайра жөнөтүү үчүн кеме көтөргүч курулган. Деңиз кемелери Игаркага чейин бара алат. Енисейдин жээгинде Шушь Токою улуттук паркы, Саян-Шушь, Столбы коруктары бар. Боюндагы ири шаарлары, порттору: Кызыл, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка. Енисейдин жогорку агымында – Минуса ойдуңунда кыргыздар жашагандыгы алгач биздин заманга чейин 3–1-кылымдагы Кытай булактарында эскерилет.
Балык Ооз
Балык (Балык Ооз), (Балыкооз) Бекмурат Кумар уулу (1793(99), Кетментөбө, Коңурөгүз кыштагы - 1873(87),Чүй өрөөнү, Арчалы айылы) - манасчы, ырчы.
Өз аты Бекмурат. Балык - эл тарабынан коюлган ылакап аты.
Атасы Кумар сарыбагыш уруусунун ичинен чоңарык деген уруктан чыккан. Кумар туугандары менен Чүй өөрөнүнөн Таласка көчүп кетишет. Бекмурат Таласта төрөлөт. Атасынан эрте ажыраган Бекмурат күндөлүк оокат үчүн жергиликтүү байларга жалданып күн көрөт. Бекмурат эл жомокторун, ырларды жана «Манасты» 13-14 жашынан баштап айыл арасында айта баштаган. 20 жашка чыкканда кадимкидей жамактап чоң топко ырдап чыккан.
Ал да салт боюнча «Манас» айтып калуусун түш көрүүгө байланыштырган. Бекмурат жаш кезинде Намангенге мал айдап баратканда жаанда калат. Жаандан коргологон Бекмурат Манастын күмбөзүнө баш калкалап, чарчаган неме уктап кетип, түш көрөт. Бекмуратка түшүндө Манас баатыр кырк чоросу менен келип, өздөрү жөнүндө айтып жүрүүгө, ал түгүл Намангенге чейин минип барууга атайын ага «тору кунан арнап берет». Манас берген мингичти Бекмурат мал айдап кетип бараткан жолунда Кабак деген жерден таап алат. Бекмурат кийин «Манасты» айтып калган себебинин эң негиздүүсү катары ошол күмбөзгө түнөгөнөн себеп кылып, көп эскерип жүргөн.
Б-тын «Манасты» кимден үйрөнгөндүгүн далилдөөчү так материал жок. Б. «Манасты» өзүнөн мурункулардан укканын жокко чыгарууга болбойт. Ага түрдүү жерден жыйналган «Манастын» варианттарынын ортосундагы жалпылык Б-тын вариантында да бардыгы далил болуп турат. Экинчиден, жазгыч акын, манасчы бир чети эл оозеки чыгармасын эң сонун билген Тоголок Молдонун маалыматына караганда Б. «Манасты» Ноорустан уккан сыяктуу.
Биринчи жолу Б. «Манасты» Наманген шаарынын Кушбегинин астында айтат. Ал «Манасты» ушунчалык берилип айтканын жогору баалаган Кушбеги баалуу сыйлыктар менен сыйлап, таластык манаптарга жакшылап көз салып, урматтагыла деп кат жазып берет. Ошондон тартып ал урмат-сыйга бөлөнүп, эл астында «Манасты» айтып жүрөт. Б-тын манасчылык даңкы элге кеңири жайыла баштаганда, солтонун белгилүү манабы Байтиктин чакыруусу менен Чүйгө көчүп келет. Б. 75 жаш курагына келгенде Байтик дүйнөдөн кайтат. Улгайып калган Б. Кочкорго туугандарына көчүп барып, үч жылга жашап калат. Б. Кочкордо турганда он жаштагы Шапак Рысменде уулу менен кездешет. Балыктын улуу мурасын, айтуу чеберчилигин үйрөнө баштайт. 75 жаш курагында да Б-тын бетине бырыш түшпөгөн, кыпкызыл болуп, үнү жаш кезиндегидей шаңкылдап бийик чыга тургандыгын Шапак эскерет. Үч жылдан кийин ал Кочкордон кайра Чүй өрөөнүнө көчүп келет да 80 жаш курагында кайтыш болот. Анын сөөгү Байтиктин жанына, Бозбөлтөктүн этегине коюлат.
Б-тын чыгармачылыгы үч түрдүү багытта өнүккөндүгү байкалат. Б-тын биринчи негизги кесиби - «Манас» айтуу болгон. Экинчи орунда жамактап ырдоо, ырчылык кесиби турган. Ал эми аксакалдар менен отурганда же тар чөйрөдө санжыра айткан. «А дегенде үч чай кайнам айтсам, кийин үч айга чейин айтсам түгөнбөдүбү» деп чыгармачылыгы күчөп, атагы алыска кеткен мезгилди айткан экен. Б. «Манас» айтканда аккан суудай шар кетип күнү-түнү айта берчү, - деген эл сөзү чың сезилет.
Ал эми Б-тын өзүнүн сөзүнө караганда «Манас» эпосу эки бөлүмдөн турган: биринчи бөлүмүнүдө «Манастан» мурдагы кыргыз тарыхы, ал бөлүм «Оторкан» аталат, экинчи бөлүмү - Манастын окуялары. «Манас» бөлүмүндө катагандын кан Кошой, Бокмурун кан, Коеш кан, Жүгөрү кан, Үрпү кан, Музбурчак, Жамгырчы, Айдаркан, Көкчөкан, Буудайыккан ж.б. баяндалган.
Анын айткан «Манасындагы» байыркы замандан бери келе жаткан салттык өзөк окуяларды сактап, жолун жолдоп, чыгармачылык үлгүсүн уланткан шакирттери Шапак Рысменде уулу менен Сагымбай Орозбак уулу болгон. Уулу Найманбай да атасынан манасчылык кесипти үйрөнүп, эл арасына манасчы катары таанылган Найманбайдын айтуусунда Б-тын варианты боюнча айрым эпизоддордон үзүндү биздин күнгө жеткендигин айтууга болот. Мисалы, «Таласты мактоо», «Манастын кээ бир кийимдери», «Манастын күмбөзү» ж.б. Б-тын вариантына таандык үзүндүлөрдү Каюм Мифтаков Сулайман Рыскулбек уулунун аткаруусунда жазып алган.
Пайдаланылган адабияттар:
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2 2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. - Том 1-6.
Гартман, Эдуард
Гардман Эдуард (1842–1906) – немец философу, иррационализм ж-а волюнтаризм агымынын өкүлү.
Гартман Гегель м-н Шопенгауэрдин философияларын бириктирип, аны бир динамикалык метафизикага айландырып, Шеллингдин философиясынын алынган «акылдан тышкары» (бессознательное) түшүнүгүн киргизип, ошондой эле Лейбництин индивидуалдуулуктар жөнүндө окуусун ж-а учурдагы табият илиминдеги реализмди колдонуп өзүнүн системасын түзгөн. Г. спекулятивдик-индуктивдик методдун жардамы аркасында аң-сезимдин ичинен аң-сезимден тышкары жаткан (аң-сезимдин трансценденттик тарабы) акылдан тышкары нерсени аныктаганга умтулган. Адамдарда ушул акылдан тышкаркы нерсе рух дүйнөсүн түзөт. Дүйнөлүк процесстин өнүгүүсүндө акыл-эс канчалык жогору көтөрүлсө, ал ошончолук төмөнкү абалды түшүнөт: бардык каалоо, эңсөө, бактысыздыкты, азап чегүүнү алып келет, ошондуктан бакыт каалоодон баш тартуу гана абалдардын эң жакшысына – оңойлукка, бакыттын бирден бир түрү ж-а ордун баскан нерсеге алып келет. Оңойлукка жетүү үчүн адамзат үстөмдүк кылган үч иллюзиядан: жашоо-тиричиликтеги бакыттан, тиги дүйнөдөгү бакыттан, коомду оңдоо ж-а өркүндөтүүнүн аркасында жетишкен бакыттан кутулушу керек. Г. иудей ж-а христиан диндерине каршы чыккан.
Мар Алиев
Алиев, Мар Кулубекович - акын, жазуучу, журналист, врач. Кочкор районундагы Теңдик колхозунда 1932-жылы 14-июлда туулган.
1950-жылдан Кочкор райондук эл сотунда, райондук китепканада иштеген. 1958-жылы Кыргыз мамлекеттик медициналык институтунун дарылоо факультетин бүтүрүп, врач-эпидемиолог катары Нарын шаарындагы Тянь-Шань облустук санэпидстанциясына жөнөтүлгөн. 1960-жылы врач-бактериолог болуп Кочкор райондук ооруканасына которулган. Ошол эле жылы ал «Ден-соолук» медициналык журналына жооптуу катчы болгон, 1970-жылы «Ден-соолук» журналынын башкы редактору болуп дайындалган.
1952-жылы «Кыргызстан пионери» гезитине М.Алиевдин алгачкы ыры жарыяланган. «Айнектеги жазуу» аттуу биринчи аңгемелер жыйнагы 1963-жылы басылып, «Дени сактын көңүлү куунак» ж.б. илимий популярдуу китепчелери, кеңештери өзүнчө китеп болуп чыккан.
М.Алиев Н.Амосовдун, «Жүрөк жана ойлор», Федор Угловдун «Далайдын ичиндеги бир дабагер», С.Ахундовдун, корея жазуучусу Ким Ден Шенин чыгармаларын кыргыз тилине которгон.
«Жез таңдай», «Курманбектин уулу Сейитбек», «Көсөл чечен Көкөтөй», «Бала баатыр», «Хан Манас менен Каныкей», «Акыл Карачач» пьесаларынын автору.
1962-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 1983-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин, Кыргыз ССР ЛКЖС БКнын, Кыргыз ССРинин Саламаттык сактоо министрлигинин грамоталары менен сыйланган. 1995-жылдан персоналдык пенсионер.
Кыргыз тилинде
Айнектеги жазуу: Аңгемелер. - Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1963. - 80 б.
Өлүм жеңилди: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1965. - 76 б.
Менин атым - коммунист: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Мектеп, 1967. - 60 б.
Турмуш жолу: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1967. - 50 б.
Күлкү болгон түлкү: Ырлар. - Ф.: Мектеп, 1974. - 14 б.
Кыял чабыты: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Мектеп, 1977. - 107 б.
Ишеним: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1982. - 120 б.
Тамгалардан түзүлгөн табышмак: Ырлар кенже балдар үчүн. - Б.: Адабият, 1990. - 20 б.
Котормолору
Амосов И. Жүрөк жана ойлор: Повесть. - Ф.: Кыргызстан, 1978. - 352 с.
Борбордук банк
Борбордук банк (англ. Central bank) банк системасынын акча рыногунун теңдештигин камсыз кылуучу башкы звеносу; өкмөттүн карыздык жана кредиттик операцияларындагы ортомчу. Борбордук банк өлкөнүн акча массасын, валюта курсун башкарууда жана валюта резервин сактоодо башкы ролду ойнойт. Көп өлкөлөрдө Борбордук банк акча эмиссиясынын бардык укугуна ээ. Негизги милдеттери: 1) акча жүгүртүүнүн туруктуулугун камсыз кылуу; 2) кредит, акча жүгүртүү, эсеп жана валюталык мамиле жаатында мамлекеттик саясатты жүргүзүү. Борбордук банк төмөнкү иштерди аткарат: 1) акча эмиссиясын жана алардын жүгүртүлүшүн уюштурууну камсыз кылат; 2) башка кредиттик мекемелерде касса резервдерин топтойт жана сактайт; 3) коммерциялык банктарды кредиттөөнү камсыз кылат жана алардын ишмердигин контролдойт.
Даңгыл
Даңгыл — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Орго кан жеңилгенден кийин Акунбешимден Чүйдү бошотуу үчүн барууга курган кеңешке маңгул элинин баатыры Д. дагы катышканы айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 95).
Ледалар
Ледалар (лат. Nuculanidae, Ledidae) — тарак тиштүү моллюскалардын бир тукуму, буларга төмөнкү уруу жана түрлөр кирет: кадимки леда (лат. Nuculana pernula), ледалар (уруу) (Nuculana, Leda).
Ат-Ойнок тоо кыркасы
Ат-Ойнок тоо кыркасы — Батыш Теңир-Тоодо. Кара-Суу (оң), Кара-Кулжа сууларынын (Узун-Акматтын оң куймасы) жана Нарындын төмөнкү куймаларынын (Ит-Сай, Аксай-Башы, Токтобек-Сай, Томатерек жана башкалар) ортосунда. Талас Ала-Тоосу менен Чаткал кырка тоосу тутумдашкан жерден түштүк-чыгышка карай (Нарын дарыясына чейин) 70 кмге ийилип жатат; туурасы 16 км, Орточо бийиктиги 3300 м,  эң бийик жери 3896 м. Тоонун суу бөлгүчү тик, аскалуу, ортоңку бийик бөлүгүндө байыркы  мөңгүнүн калдыктары  – тепши сымал өрөөндөр, төрлөр, мореналар кездешет. Түндүк капталы кыска, терең тилмеленген тар капчыгайлуу келип, Кара-Кулжа суусуна тик түшөт. Түштүк жана түштүк-чыгыш капталдары жазыраак, капчыгайлуу, тарамдашкан жарлуу тоо тармактарын түзүп, Кара-Сууга (оң) жана Нарын дарыясына акырындап эңкейиштейт.
Азооспермия
Азооспермия (а... жана гр. zoon - тирүү жандык, sperma - эркек уругу) - эркектин жыныс суюктугунда урук клеткасынын (сперматозоиддердин) жоктугу. Азооспермия жыныс бездери, урук түтүктөрү начар өөрчүгөндө же түрдүү ооруга (көтөн жара, астынан сезгенүү, жыныс безинин шишиги, кант оорусу, уулануу ж. б.) чалдыкканда пайда болот. Жыныс суюктугун микроскоп менен изилдеп текшергенде аныкталып, оорунун себептерине жараша дарылоо жүргүзүлөт. Азооспермия эркектин тукумсуздугунун себебинин бири.
Кеме
Кеме, кобуч – 1) сууда, суу астында сүзө ала турган жана жүк, жүргүнчү ташууга, түрдүү жумуштарды (атайын техникалык, илимий, балык уулоо, ошондой эле аскер иштерин) аткарууга арналган транспорт. 16–17-кылымдарда түз парустуу жана үч же төрт мачталуу кайыктарды «Кеме» деп аташкан. Алгачкы суу транспорту катары болжол менен 60 миң жыл мурда байыркы австралиялыктар каноэ жана плот деп аталган түрүн колдонушкан. 19-кылымдын ортосуна чейин негизинен калактуу жана парустуу кемелер кеңири колдонулуп келген жана алар пароход менен моторлуу (дизелдик) кемелерге алмаштырылган. Сүзүү мүнөзү боюнча өзү жүрүүчү (теплоход, пароход, электроход, атомоход) жана өзү жүрбөөчү (чиркелүүчү, парустуу, калактуу), сууга салыштырмалуу абалы боюнча суу үстүндөгү жана суу астындагы кеме, ошондой эле жарандык жана аскердик болуп бөлүнөт. Жарандык кемелер транспорт, кесиптик, атайын кызмат аткаруучу, техникалык максатка арналган жана спорттук (катер, яхта, байдарка жана башка) болуп айырмаланат. Транспорт кемелери жүргүнчүлөрдү жана ар кандай жүктөрдү ташыйт. Кесипчилик кеме балык жана кит уулоочу болуп бөлүнөт. Атайын кызмат аткаруучу кемелерге муз жаргыч, сүйрөгүч, куткаргыч, өрт өчүргүч, сүзүп жүрүүчү кран кирет. техникалык максаттагы кемелер суу жолун тереңдетүү, курулуш материалдарын (кум, шагыл) даярдоо жумуштарын аткарат. Эң чоң кемелер – танкерлер (узундугу 350 мден ашуун, жүк көтөрүмдүүлүгү 500 миң тоннадан оор, 1981); 2) чоң самолёт, дирижабль (аба кемелери), космоско учуучу түрдүү конструкциядагы аппарат.
Этноэкономика
Этноэкономика - дүйнө элдеринин жаратылыш чөйрөсүнүн, материалдык жана жарым-жартылай рухий маданиятынын, социалдык уюмунун жана башка бөтөнчөлүктөрү менен байланышкан салттуу чарбалык ишмердигинин өзгөчүлүктөрүн изилдөөчү илим. Этнологиялык адабиятта бул термин көбүнчө өткөн доордун өндүрүш процессинин өзгөчөлүктөрүнө жана айыл жамаатынын экономикасына байланыштуу колдонулат. Акыркы он жылдыктарда этноэкономика өнүгүп келаткан өлкөлөрдүн салттык экономикасын, социалдык уюмунун алардын экономикасынын өнүгүшүнө таасир берип жаткан факторлорду табуу максатында изилдеп жатат. Көпчүлүк өлкөлөрдө этностук топтор эмгектин кесиптик бөлүнүшүндө маанилүү роль ойноп жаткандыктан экономикасынын этно маданий өзгөчөлүктөрүн изилдөө бүгүнкү дүйнөлүк экономика үчүн өтө актуалдуу болуп саналат. Көптөгөн мисалдар көрсөтүп тургандай, тигил же бул өлкөнүн өнөр жайлык өндүрүшүн уюштурууда жергиликтүү калктын этномаданий өзгөчөлүктөрүн жана салттуу эмгек жактарын эске алуу ишканалар менен фирмалардын ишине оң таасирин берет.
Кокон көтөрүлүштөрү
Кокон көтөрүлүштөрү — 19-кылымдын 2-жарымында кыргыздардын Кокон хандыгына каршы күрөшү. Россиянын вассалына айланган (1868) Кокон хандыгы карамагындагы элден (Фергана өрөөнү, Памир-Алай аймагы) алык-салык алууну көбөйткөндүктөн, элдик көтөрүлүш башталган.
Көтөрүлүүлөр
Алгач 1871-ж. эрте жазда Сох өрөөнүндө жашаган кыргыздар Кудаяр ханга каршы көтөрүлүшкө чыгышкан. Атабек башында турган 2 миң сарбаз көтөрүлүшчүлөрдү чегинтип, 12 кыргызды колго түшүрүп, дарга асышкан. Эзүүнүн күчөшүнөн улам Кокон хандыгынын кол алдында жашаган калк айласыз орустарга караган башка уезддерге көчө башташкан (мисалы, 1873-ж. Олуя-Ата уездине 800дөн ашык түтүн көчкөн), бирок орус бийлиги аларды кайра кайрып бергенетикалык Кокон көтөрүлүштөрүнүн биринчи этабы (1873-74) Кокон хандыгынын эзүүсүнө каршы чыкса, орус аскеринин ага жардам беришине байланыштуу экинчи этабында (1875-76) ал хандык менен кошо орус бийлигине каршы багытталган. Көтөрүлүшкө кыргыздардан башка өзбек, тажик, казак жана башкалар элдер да катышкан. Кыргыздардын ичкилик уруусунан чыккан Искак Асан уулу Кокон көтөрүлүштөрүнүн белгилүү жетекчилеринин бири болгон [кыскасы Искактын көтөрүлүшү (1873-75)]. Анжияндык кыргыздарды Мамыр Мерген уулу, чаткалдыктарды Момун Шамырзак уулу жетектегенетикалык Көтөрүлүштүн кысымынан адегенде Кудаяр хан, андан кийин такка отурган Насирдин качып барып, Түркстан генерал-губернаторлугунун кол алдына баш калкалоого аргасыз болгон. Көтөрүлүшчүлөр Коконду ээлеп алгандан кийин Кокон хандарынын өтүнүчүн канааттандырган падыша өкмөтү анын аймагына орус аскерин киргизүүгө уруксат берген. Ага карабастан, көтөрүлүш улана берген. 1875-ж. декабрдын аяк ченинде мыкты куралданган орус аскерлери Наманган шаарын, 1876-ж. январь айында Анжиян, Асаке, Үч-Коргон шаарын көтөрүлүшчүлөрдөн бошоткон. Ага туруштук бере албаган кыргыздар 1876-ж. Алай тоолоруна чегинген 1876-ж. 8-февралда генералдар Г. А. Скобелев жана М. Д. Колпаковский Коконго кирген. 19-февралда Кокон хандыгынын Россия империясынын курамына киргени тууралуу расмий буйрук жарыяланган. Скобелев жана Витгейнштейн жүргүзгөн Алай экспедициясынын жыйынтыгында Абдылдабек жетектеген акыркы көтөрүлүшчүлөр 1876-ж. жай айларында Афганстанга өтүп, натыйжада Кокон көтөрүлүштөрү күчүн жоготкон (к. Кыргызстандын Россияга каратылышы).
Талас району
Административдик-аймактык түзүлүшү
Райондо 13 айыл аймагы жана алардын курамына кирген 28 айыл бар :
Alibaba.com
Alibaba.com -- Alibaba'нын негизги компаниясы, чакан бизнестер үчүн дүйнөдөгү эң ири бизнестен-бизнеске соода кылган аянтча. Чыгыш Кытайдын Ханчжоу жергесинде негизделген Alibaba.com сайты үч негизги кызматты көрсөтөт. Компаниянын англис тилиндеги Alibaba.com порталы 240тан ашуун өлкөдөн жана аймактардан келген импорттор менен экспорттордун ортосундагы сооданы жөнгө салат. 1688.com кытай порталы Кытайдын ичиндеги бизнестен-бизнеске соодасы үчүн иштелип чыккан. Мындан тышкары, Alibaba.com AliExpress.com вебсайтына ээлик кылат. Анда аз санда сатып алуучуларга товарларды дүң баанын наркы менен сатып алууга мүмкүнчүлүк түзүлгөн.
Балтушис Юозас
Балтушис Юозас (өз аты -Альбертас Юозенас; 1909-ж. т. ) - литва совет жазуучусу, коомдук ишмер. 1944-жылдан КПССтин мүчөсү. Чыгармачылык иши 1932-жылдан башталат. Ал -"Жакшы башталган жума" (1940), "Ак беде" (1943), "Аталар жана агалар жолу менен" (1967) ж. б. аңгемелер жыйнактарында совет бийлигине чейинки литва жериндеги тап күрөшүп көрсөткөн. "Короздор кыйкырат" (1947) пьесасынын автору. "Текке кеткен жылдар" романы (1957- 69) литва адабиятындагы көрүнүктүү табылга болду. Балтушис Литва ССР Жогорку Советинин 2-5-шайл. депутаты.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Социология
Социология (латын тилинен societas- коом жана logos- илим, билим) - коом бир бүтүн система катары жана айрым коомдук институттар, процесстер, топтор, инсан менен коом мамилелери, адамдардын массалык жүрүш-турушунун закон ченемдүүлүгү жөнүндөгү илим.
Социологияга киришүү
Социология деген эмне?
Социология адам коому жана адамдардын ортосундагы өз ара мамилелер тууралуу системалар жана объективдуу илим болуп саналат. Социология предмети дүйнөну жана коомду бирдикте-айрым адамдар, адамдардын тобу жана мекемелер жараткан баалуулуктарды жана көз караштарды, ошондой эле аларды озгортуучу кучторду кеңири кароого мүмкүндук берет.
Коомду жана адамдардын ортосундагы өз ара мамилелерди изилдөөнүн көп сандаган жолдору бар. Социология менен таанышууну бул илимде колдонулуучу ыкма-социология предметин изилдөөнун озгочо методикаларын кароодон кийин баштаган туура.
Социологиялык ыкма
Коомду жана адамдардын ортосундагы өз ара мамилелерди изилдөөчү өзүнүн ыкмаларында социология илимий мүнөздөгү методдорду колдонууга аракеттенет. Бул социологдор интуицияга, ишенимдерге же уккандарга таянбай дегенди билдирет. Алдын ала коро билген окумуштуу изилдөөчүлөр адамзаттын бүткүл тарыхында адамдардын бири-бири жана аларды курчап турган коом менен өз ара мамилелерин жазып келишкен. Шекспирдин пьесаларында Вольтердин эссесинде, Дикенстин романдарында мына ушулардын баарында адамзаттын өз ара карым-катнаштарында жана коомдук системаларга даанышмандык менен талдоо жүргүзүлгөн. «Озун озуно сак бол, бирок кошунанды ууру тутпа», «Өзүңдөн чыккан жат жаман» деген элдик макалалардын коомдук мааниси өтө терең. Ошондой болсо да, социологдор мындай көз караштарга макул болбосо жана анча ишенбесе да ал көрүнүшторду түшүндүрүү жана далилдөө үчүн аларды негиз кылып алууга мажбур болушат. Ал эми алар адам коомунун тиричилигин изилдөө жолу менен алынган илимий маалыматтарга таянышат.
Социологдор мүмкүн болгон бардык учурларда биология жана физика ондонгон табигый илимдер колдонуучу изилдөө ыкмаларын пайдаланышат. Алар көбүнчө илимий ыкмаларды пайдалануу менен изилдөө жургузушот, башкача айтканда текшерүүгө мүмкүн болгон гипотезаларды жаратат жана ал гипотезаны кабыл алуу же четке кагуу кандай натыйжалардын негизинде болорун алдын ала билишет. Башка окумуштуулардай эле, социологдор объективдуу мүнөздөгү эмоциялардын, же кандайдыр бир артыкчылыктардын эсебинен бурмаланбаган корутундуларды жасоого натыйжаларга ээ болууга аракеттенишет. Илимий методдордун жардамы менен мына ушундайча изилдөөнун натыйжасында социология адабият, дин жана философия сыяктуу илимий негиздеги эмес гуманитардык тармактардан айырмаланып турат. Социолгоиянын акыркы максаты коомдук көрүнүшторду түшүндүрүүчу жана айрым учурларда алдын ала айтуучу так илимий билимди жаратуу болуп саналат.
Ал эми адамдарды изилдөөдо толук объективдуу болуу өтө кыйын жана социологияда илимий методдорду колдонуу көп проблемаларга коз каранды. Адам таштан, жылдыздан же газдын молекуласынан айырмаланып, сезимге, ой жугуртууго ээ болгон жана жеке кызыкчылыктары бар өтө татаал тируу организм болуп саналат. Оздору изилдей турган предметтер сыяктуу эле, социологдор, моралдык касиетке ээ болгон татаал тируу организм экендиги тууралуу факт, изилденуучүлөрго жана ал методдор үчүн пайдалануучуларга белгилуу бир кескин чек коёт. Мисалга алсак социологдор балдарды суйуусуно же оорчуп осушуно тыюу сала албайт. Ошондой эле, адамдардын согуш мезгилиндеги мамилелерин байкоо жана алардын согушта чыдоо жондомдуулугун изилдөө максатында алар согуш баштай албайт жана согуштун мындай шарттарын түзө албайт.
Адам табигый илимдер изилдей турган объекттерден өтө айырмалангандыктан көп социологдор бул илимдерде колдонулуучу методдорду өзгөртүшөт жана толукташат. Социологдор, социологиялык чындыкка ээ болуу кыйла даражада изилдөөчунун жеке билимине байланыштуу деп эсептешет. Мындай позицияны немец социологу Макс Вебер пропогандалаган, ал адамдын жүрүм-турумун түшүнүүнун эн жакшы жолу-изилденуучу объекттин аң сезиминде болуп жаткандарды түздөн-түз симпатиялык түшүнүү деп болжолдогон.
Көп социологдор адамзат тажрыйбасын толук түшүнүү үчүн табигый илимдерде колдонулучу методдор жетишсиз деп эсептешет. Социология жаатында жургузулуучу көп иштерди гуманитардык илимдер, озгочо философия менен окшоштугу бар. Изилдөө ыкмаларынын мындай айкалышуусу, так жана гуманитардык илимдердин байланышы социологияны азыркы учурдагыдай кызыктуу жана озуно конул бурдура тургандай илимдин тармагына айландырды.
Социология: Айкындуулук жөнүндөгү илимби?
Чындыгында ар бир адам тигил же бул даражада жалпы дүйнөнун жана адамзаттын жаратылышын түшүндүрүүчу озуно жаккан теориясы бар социологияга кызыккан изилдөөчу болуп саналат. Ал эми тескерисинче, табигый илимдер изилдей турган предметтер адамдарга жургузулуучу адаттагы тажрыйбалардын чегинен чыгып кеткен учурлар көп кездешет. Табигый илимдер изилдөөчү маселелердин жооптору көп учурларда адаттагы адамдар түшүнүүгө кыйын тилде жана символдордо баяндалат жана жазылат. Мына ошондуктан баарыбызга социология предмети өтө жакшы тааныш болгондуктан, социологиялык материалдар менен иштөөдө өтө кылдат болуу зарыл. Туура ой жүгүртүүлөрдөн келип чыккан жыйынтыктар жана аларды далилдөөчу аргументтер ката болуп калышы мүмкүн, чындыгында көбүнчө ошондой да болуп чыгат.
Көнүгүү:
Адамдын өзүн-өзү өлтүрүү жагдайларын карап королу. Өзүн өзү өлтүрүү жана анын себептери тууралуу томондо келтирилгендердин кайсынысы туура экендигин жуйолуу ой жугуртуу менен жооп бергиле.
Социологиянын негиздоочүлөрдун бири Эмиль Дюркгейм (1858-1917) алгачкылардан болуп системалык изилдөөлорду жургузгон жана коом жогорку онуккон денгээлге жетишкен учурда өзүн өзү өлтүрүү учурлары кескин кобойуп кеткендиги тууралуу маалыматтарды топтогон. Анын «Өзүн өзү өлтүрүү» деген китеби социология жаатындагы алгачкы илимий изилдөөлордон болуп калды. Мына ушундан кийинки илимий изилдөөлөрдүн маанилуу тармагы болуп калган өзүн өзү өлтүрүү проблемаларын изилдөө Дюркгеймдин эмгегиндеги маалыматтардай эле танкалаарлык натыйжаларды беруудо таблицаны кара.
Өзүн өзү өлтүрүү проблемалары бюнча жогорку далилдөөлордон биз эмнелерди биле алабыз? Туура ой жугуртуунун жана а ларды далилдөөчу аргументтердин натыйжасында алынган маалыматтар ката болуп калышы мүмкүн жана негизинен көбүнчө туура эмес болуп чыгат. Биздин коомго жана адамдардын өз ара мамилелерине тийиштуу суроолордун туура жоопторун өтө дыккаттык менен объективдуу изилдөөлөрдүн натыйжасында алууга болот.
Социологиянын негизги абалы
Өзүн өзү өлтүрүү кокусунан, эч себепсиз эле, өтө ачуулангандыктан бoло бербейт. Өзүнө кол салуу жагдайы адамдардын белгилуу бир тобуна, жашаган жерлерине жана мезгилге өтө байланыштуу боло тургандыгын өзүн өзү өлтүрүүлордун саны көрсөттү. Ар бир социалдык категорияларагы өзун өзү өлүмгө кыюу учурларынын белгилуу бир санын «алдын ала айтууга болот». Кайсы бир категорияларда ким өзүн өзү өлтүрө тургандыгын эч ким алдын ала айта албайт, ал эми кайсы категорияда өзүн өзү өлтүрүү өтө көп өлтүрө тургандыгын алдын ала так айтууга болот. Мисалы алсак, негрлерге караганда ак түстөгү адамдардын ичинде, аялдарга караганда эркектердн арасында уйлонгондорго караганда уйлонбогондордун арасында жана кедей жашагандарга салыштырганда жакшы жашагандардын ичинде өзүн өзү өлтүрүү көптөгөн жылдардан бери осуудо. Жогорудагы айтылып кеткен «социалдык жагдайды» өзүн өзү өлтүрүүлөрдүн негизинде кандай жыйынтык чыгарууга болот? Албетте өзүн өзү өлтүрүү-бул жашоодон кескен жеке адамдын өзүнүн гана жасаган иши деп ойлойсун. Тилекке каршы, адам көбүнчө белгилүү бир соиалдык кырдаалдардын таасиринен мындай чечимге келет. Ал эми бул факт өзүн өлтүрүү жеке адамдын өзүнүн гана эмес, коомдун таасиринен, б.а.адамдын жүрүм-туруму анын социалдык чойро көп таасир эткендигинен боло тургандыгын көрсөтөт. Өзүн өзү өлтүрүүнүн мындай социалдык жагдайларынын негизинде адамдын жүрүм-туруму анын социалдык айлана чөйрөлөрүнүн, үй-бүлөнүн, общинанын, этникалык топтордун, уюмдардын жана тарыжый доорлордун натыйжсында калыптанат деген жыйынтыкка келүүгө болот. Мына ушундай жыйынтык адамдын жүрүм-турумунун бардык түрлөрү үчүн социологиядагы негизги жобо болуп саналат, б.а.адамдын жүрүм-туруму коом жана социалдык кырдаалдар тарабынан калыптанат.
«Эмне үчүн деген?» социологиялык суроо
Ар бир илимдин озуно берилген эн негизги суроосу «эмне үчүн?» болуп саналат. Жонокой суроодой болуп көрүнгөнү менен «эмне үчүн?» деген суроо кыйла жалпылоочу жана көп нерсени ичине камтыган, ошондой эле көптөгөн суроолордон жаралган суроо: Белгилуу бир жагдай кандайча пайда болду? Кандай өзгөчө кырдаалдарда? Кандай процесстердин таасири жана кайсы механизмдердин катышы менен? Башкача соз менен айтканда кайсы көрүнүштөр экендигин жана күчүндо сакталып калышын толук же бир аз денгээлде кандайча түшүндүрүүго болот? Бардык бул суроолор «эмне үчүн?» деген кыйла жалпы суроого жооп берүүгө жардам берет. Ал бизди эмне үчүн адам өзүн өзү өлтүрүүгө барат деген суроо социология кандай жооп бере тургандыгы кызыктырат. Бул суроонун жообун толук түшүнүү дегендик коомдук илимдердин арасынан социологиянын ээлеген ролун жана билимди өнүктүрүү жаатында бул илимдин потенциалдуу мүмкүнчүлүктөрүн түшүнүү дегендик. «Эмне үчүн?» деген социологиялык суроону талкуулоодон мурун эмне үчүн өзүн-өзү өлтүрүрүшөт деген суроого башка илимдин тармактарынан алынганүч жоопту карап көрөбүз.
Адамдын биологиялык факторлорун, биографиясын жана жеке инсандык өзгөчөлүтөрүн билуу өзүн өзү өлтүрүүнун себебин туура тушундурушу мүмкүн. Биологдор, жеке иш алып баруучу детективдер жана психологдор мына ушул багытта билим алышат. Ал эми социологдор кандай негизде иштешет? Социологдор болсо өзүн өзү өлтүрүүну биологиялык факторлор, биографиялык фактылар же жеке инсандык касиеттери менен байланышта карабастан, коомго байланышта карайт. Болгон ар бир озун олтурууну социолог социалдык жагдайлардын жана кырдаалдардын негизинде тушундурушот.
Бирок социология жалпысынан алганда негизинен конкреттуу индивидиуумдун өзүн өзү эмне үчүн өлтүргөндүгүнө (кылмыш иш жасадыбы же жумушсуз калдыбы) конул бурбай тургандыгын кошумчалап айта кетуу маанилуу. Социология адамдын өз жанынан кечүүгө жасаган аракетине эмес, ошол кырсык болгон жердеги социалдык чөйрөгө же шарттарга негизинен көңүл бурат.
100 миң калктын ичинен өзүн өзү өлтүргөндөрдүн саны, жынысына жана жашына карата бөлүнгөн.
Социологдор өзүн өзү өлтүрүүну көбүнчө адамдын жалгыз өзүнүн гана иши эмес, «социалдык факт» же социалдык көрүнүш катары карайт. Социолог эмне үчүн айрым адамдар өзүн өзү өлтүргөнүн эмес, эмне үчүн өзүн өзү өлтүрүү бир чойрого караганда башка бир чойродо көп же аз экенин аныктоого умтулушат. Алар томонкудой суроолорго жооп издешет: эмне үчүн шаарларга караганда айыл жерлеринде (батыш олколоруно карата алганда) өзүн өзү өлтүрүүнун пайызы томон же италиялыктарга салыштырганда австралиялыктар эмне үчүн өзүн өзү өлтүрушот? (Жогорку таблицаны кара) Мисалга алсак, айыл жерлери жана Италия үчүн кандай муноздомолор окшош болуп саналат жана ал окшош муноздомолор кандай даражада өзүн өзү өлтүрүүгө байланыштуу? Бул суроолордун жооптору ал көрүнүшторго толук түшүнүк бере албайт жана айрым бир жеке учурлардагы озун олтуруулорду алдын ала айтууга кээде гана мүмкүн берет, бирок ал жооптор өзүн өзү өлтүрүү жөнүндөгү кеңири маалыматтын булагы гана болуп саналбастан, адамдын социалдык жашоосунун фундаменталдуу мунозу тууралуу да түшүнүк берет.
Ал эми социология жалгыз кишини изилдебестен коомго гана көп конул бурат деп айтуу да туура эмес. Адамдын журуум-турумун толук изилдөө социологиянын негизги милдети болбосо да, «коом» деп аталган абстрактуу түшүнүкту адамдар тузорун жакшы билишет; ал эми коом жеке адамдардын бири бири менен өз ара карым катнаштарынын натыйжасында тузулот. Мына ушундайча тузулгон коом жана өзүнүн ар бир мучосуно өзүнүн таасири (жогоруда келтирилген өзүн өзү өлтүрүүнун мисалынын учурундагыдай) социологдордун көпчүлүгү үчүн негизги кызыгууну туудурат, ошондой эле көп социологдорду коомдогу адамдардын ортосундагы өз ара карым-катнаш процесстери озунчо да кызыктырат. Адамдардын өз ара мамилелеринин натыйжасында коом кандайча тузулот жана кун сайын кандайча озгорулуп турат?.. Социологиянын негизинен коомду жана коомдогу адамдардын өз ара ммилелерин кароочу болуму кийинки главада берилет.
Социологиялык түшүнүк
«Коом» же «коомдо жашаган адам» сыяктуу абстарктуу түшүнүкторду пайдаланып, социолог жогоруда айтылган өзүн өзү өлтүрүүнун социалдык мунозун кандайча тушундуро алат? Эмне үчүн өзүн өзү өлтүрүү Ньюйоркко караганда Миссисипинин айрым райондорунда кыйла томон жана Австрияга караганда Италияда өтө аз? Бул суроолорго толук социолгиялык жооп алуу үчүн көп убакыт талап кылынат, ал эми социологияга тийиштуу изилдөөлөрдүн мунозун кыскача талкуулоо социологиялык ой жугуртуунун табиятын жакшы түшүнүүгө мүмкүндук берет.
Озун олтуруунун пайызы томон болгон эм топторунда, общиналарда жана коомдордо эмне үчүн алардын мучолору өз жанынан кечууго аз барат? Бул социологиялык топтор башкаларга караганда кыйла биримдиктуу, чогуу же «тыгыз байланышта» экендиги алынган социологиялык жооптордон корунуп турат. Бул топтордогу айрым адамдар алдына чон максат, умут коюп жашагандар; алар белгилуу бир статуска ээ; алар озун озу алып журушу кыйла ачык корунот; алар оздорун жеке мүмкүнчулукторунун чегинен тышкары жогорку денгээлдеги инсан же социалдык топтор оздорнун айрым мучолорун көп контролдошот жана жеке журуш-турушуна өтө катуу тышкы тыюууларды салышат.
Бул социалдык муноздомолор бүткүл дүйнө жузундогу туруктуу, каада-салттуу жана динди катуу туткан топтордо, общиналарда жана коомдордо өтө кеңири таралган. Мына ушундай гана топтордо өзүн өзү өлтүргөндөрдүн пайызы өтө томон. Жеке адам менен адамдын топторунун ортосундагы байланыш ушунчалык өтө күчтүү болгондуктан, ал топ адамдын омурун кыюуга жол бербейт, ал тургай ал жонундо ойлоого да мүмкүндук бербейт. Бул жерде адамдын омуру же адамдын өзүнүн гана кызыкчылыгы менен олчонбостон, жалпы адамдардын ой-максаттарына тыгыз байланышта болот.
Тескерисинче, өзүн өзү өлтүргөндөрдүн эн чон пайызы озумчулдук негизги орунду ээлеген топтордо, байланышы начар топтордо, кызыкчылыктары шектенуулорду туудурган топтордо, эркиндикке ээ болгон жеке адам өзүнүн жашоосунун каалагандай жургузгон жана социалдык болунуу байкалган жерлерде кездешет. Социалдык жактан озунчо жашаган адамдардын жашоосу көбүнчө адамдардын топторунун күчтүү ой-максаттарынын ордуна жеке кызыкчылыкка баш иет. Эгерде адамдардын тобунун күчтүү ой-максаттары жок болсо, мындай жеке кызыкчылыктар адам өз жашоосунда күчтүү эркке ээ болуш үчүн көбүнчө жетишсиз болуп саналат. Мына ошентип, жогоркулардан тышкары, өзүн өзү өлтүрүү жеке башынын эркиндиги үчүн озун курмандыкка чалышы деп айтсак да болот. Социолог жогоруда айтылгандарга эч кандай моралдык баа бербейт; өзүн өзү өлтүрүүлордун пайызы томон же жеке эркиндиги жогорку даражада болгондуктан, бир коом башка коомга караганда жакшы деген болжолдоолорду келтируу социологиянын милдетине кирбейт, мындай моралдык же саясый ой-толгоолор коомдук илимдердин чегинен тышкары иштер. Ал эми социология мындай ой-толгоолордун негизин тузуучу баалуу так маалыматтарды бере алат.