cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргыздар Сибирь тарыхында
Биздин эрадан 70-жыл мурун Кытай аскерине кошулуп, Унгуйме Гулярдын бир бөлүгүн чаап, 40 миңжан, 70 миң мал алган. Мындан 10-жылдан соң Унгуйме өлүп, ордуна Сен Цизунун Гуван Ван деген баласы падыша болгон. Ошондон баштап усундун касиети кача баштаган. Бул Гуван Ванга Унгуймений, баласы. Гунь падышасынын жээни Утусуту деген каршы чыгып уруш баштаган. Ал Гуван Ванды өлтүрүп койгондо эле каршы болуп Гунменин иниси, Кытай падышасынын жээни, Юван Гүй хан көтөргөн. Мындан соң согушсуз усунду эки бөлүп, Лотусуту 60 миң алган, Юван Гуйма 40 миң үй алган. Эли эки бөлүнгөн соң кубаты кетип, баркынан ажырап, усун төмөндөй баштаган. Биздин эрадан 8-жыл муруң Чичи Чижи деген Гуньдун Чан Юй Канды менен биргелешип, усунду чаап алып, Чыгууну бузган. Кытай менен усун бир бет, Гунь менен Канлы бир бет болуп, нече жыл согушуп, биздин эранын 93-жылында Гунь жеңилип эки бөлүнүп, Чичи Чижи бул согушта өлүп кетип, Гунадун көбү Канлыга барып кошулган. 98-жылы Кытай аскери баштыгы Банчаур Гуньду кубалап барып Каспий деңизинен кайткан. Гунь кеткен соң анын орун басары тунгус насилинен Санби деген эл кытай жана башка элди каратып, 200-жылча бийлеп турган. Биздин эранын 300-жылдарынын башында Юпайжи (Жужан) Ак Гүлляр (персия Афталит дейт) көтөрүлүп, Санбини жок кылган. Жумандар 500-жылга жете бийлеп туруп, соңунда угуз түрктөрүнөн жеңилип, качып Эдил жайыктан нары өтүп кеткен. Кийин Обур аталып, орусту чаба берген. «Арвар» аталык Византияны чаба берген. Ушул Жужан (Ючежделер).
Лусавми өлгөндөн соң, кытай падышасынын кызы небересине тийбейм дегенден соң төркүнү кытайлар: тийиңиз, — деп өтүнгөндөн соң тийген.
Усундар дыйканчылык, багбанчылык менен жан сактабастан, мал менен жан сактаган. Чөп, суу издеп көчүп-конуп жүргөн. Тиричилиги гуньга окшош болгон. Өздөрү күчтүү-кайраттуу, баатыр жана кан ичер болгон. Гуньдай баатыр журт болгон. Усундар түрккө окшобогон сары сакал, көзү көк болгон. Усундардын мындай өңү сары, көзү көк болмогу эң байыркы заманда Алтай менен Оролдун арасында ари наслинен динлин деген өңү сары, көзү көк эл турган; усундар ушул динлин менен аралашып, түрк түсүнөн бурулду; кийин түрккө аралашып, түрктөшкөн. Өңү сары болгон үчүн бир далай тарыхчылар усунду түрк эмес, Ри наслинен дешет. Бир далай тарыхчылар: көбүнчө Аристов усунду түрк деген. Кээ бир тарыхта Алтай менен Тянь Шандын арасында, биздин эрадан 300-жыл мурун усун деген эл көчүп жүргөн дейт. Брокгауз жана Гранаттын энциклопедиясында эң эски элден саналган скифтердин бир уругу «исин» болгон. Балким «исин» — усун болор.
Мамбетакунов Кадырбай
Мамбетакунов Кадырбай  - кыргыз совет акыны жана драматургу.
Өмүр баяны
Кадырбай Мамбетакунов Тянь-Шань районундагы Алыш айылында 1939-жылы 15-июнда туулган. К.Мамбетакунов 1956-жылы Нарын шаарындагы Токтогул атындагы орто мектепти, 1961-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн. Эмгек жолун 1955-жылы Нарын облустук радиосунда диктор болуудан баштаган. 1961-жылы Нарын шаарындагы Токтогул атындагы мектепке кыргыз тили жана адабияты боюнча мугалимдикке жолдомо алат. 1965-жылы Нарын шаардык элге билим берүү бөлүмүнүн башчылыгына, 1967-жылы Нарын педагогикалык окуу жайынын директорлугуна дайындалган. 1971–1980-жж. Кыргызстан Компартиясынын Нарын обкомунда инструктор, саясий агартуу башчысы, үгүт-насыят бөлүмүнүн башчысынын орунбасары. 1980-жылдан Нарын облустук Муратбек Рыскулов атындагы музыкалуу драма театрында адабият бөлүмүнүн башчысы, 1984-жылдан «Кыргызстан» басмасынын көркөм адабият редакциясынын башчысы, 1986-жылдан ошол эле басманын башкы редактору болгон.
Чыгармачылыгы
Чыгармалары 1960-жылдан баштап жарыялана баштаган. Алгачкы «Шоола» аттуу ырлар жыйнагы 1971-жылы жарык көргөн. «Омар Хайямдын махабаты» (1980), «Үкөй» (1978), «Акын жана ажал» (1987), «Боз бойдок» (1989), «Соңку жомок» (1989) драмалары көрүүчүлөргө кеңири маалым. Кыргыз тилине А.Мудриктин «Жогорку класстын окуучуларын тарбиялоо жөнүндө» деген китебин, Карел-Финн элинин атактуу «Калевала» эпосун которгон. Драматургдун «Нарын козголоңу», тарыхый пьесасы, «Соңку жомок» фантастикалык драма-новелласы орус тилине которулган. 1980-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн», «Эмгек ардагери» медалдары менен сыйланган. СССР басма сөзүнүн, Кыргыз ССР эл агартуусунун отличниги. А.Осмонов атындагы республикалык адабий сыйлыктын лауреаты. Эл депутаттарынын Нарын шаардык Советинин депутаттыгына, Кыргызстан Компартиясынын Нарын шаардык жана облустук комитеттеринин мүчөлүгүнө, агартуу кызматкерлеринин профсоюзунун Нарын шаардык комитетинин төрагалыгына шайланган. Кыргызстан жазуучулар Союзунун Башкармалыгынын мүчөсү болгон.
Кыргыздар Сибирь тарыхында
Демек, биздин эрадан 210-жыл мурун Гунлярдин зор согушунда кыргыз эки бөлүнүп, бири эски жери Енесейде калып, биздин эрадан 500 жылдан соң булардан дайын жок болуп кетет; кээде кыргыз калып килкис болуп жазылат. Тарыхты кытайлар жазган аларда «р» тамгасы жоктуктан, «р» ордуна «л» тамгасын жазган. Ушул себептен кыргыз — килкис болуп жазылган.
Мамбетакунов Кадырбай
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Шоола: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1971. – 51 б. Hyp көпүрө: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 39 б. Жубар берметтер: Ырлар жана поэмалар. – Ф. Кыргызстан 1980 – 72 б. Омор Хайамдын махабаты: Драмалар. – Ф.: Кыргызстан 1986. – 280 б. Айкөл Манас – Б.: Кыргызстан, 1995. – 184 б. Арзуу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Адабият, 1989. – 215 б. Жазгүл: Тырнактай пьеса. – Ф.: Адабият, 1990. – 28 б.
Кыргыздар Сибирь тарыхында
Жогоруда дагы, айтылды: жеринен оогон кыргыздар Алтай менен Тянь Шань тоолорунун эки арасын токтоп калганы кыргыз аталып, жеринен оодарылбаганы усун аталды. Булар башка түрк балдарын биз жерге жыйып. усун бирлиги «усунский союз» аталып турган. Кийин биздин эрадан 1000-жылдарында Ысык-Көлгө көп кыргыздар ооп келген. Гранат энциклопедиясынын № 24дө мындай деп жазган: «Эң эски заманда, биздин эрадан 202-жыл мурун (Гян Гунь) мамлекети «хагаз» аталган», — дейт.
Караев, Өмүркул
Өмүркул Караев (15.10.1930 - 18.09.2002) – кыргыздын чыгаан тарыхчысы, чыгыш таануучусу, профессор, тарых илиминин доктору.
Кыргыздар Сибирь тарыхында
Аристов мындай дейт: «Түрктүн бир уругу каң менен усун болуп, усундар биздин эрадан үч кылы мурун Жети Суудан «Сакты» (Скифти) сүргөн. Ал замандагы кыргыздын эл бийлеген уругу усун аталган. Анын тукуму биздин эранын V кылымында дагы эл бийлеп турган». Усундар беш аймакка бөлүнүп, анын эки аймагы асги жана гушу аталган. Азыр да кыргыз ичинде «асык», «күчүк» деген эл бар.
Мамбетакунов Кадырбай
КОЮЛГАН ПЬЕСАЛАРЫ
Укей (Нарын облустук М.Рыскулов атындагы музыкалуу драма театрында, 1978). Омар Хаямдын махабаты (Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында, 1980). Акын жана ажал (Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында, 1987). Боз бойдок (Нарын облустук М.Рыскулов атындагы музыкалуу драма театрында, 1989; Кыргыз мамлекеттик Б.Кыдыкеева атындагы жаш жеткинчектер театрында, 2006). Соңку жомок (Нарын облустук М.Рыскулов атындагы музыкалуу драма театрында, 1989).
Караев, Өмүркул
Кыскача өмүр жолу
Өмүркул Кара уулу (Караев) 1930-жылы 15-октябрда Кыргызстандын Чүй өрөөнүндөгү Чүй облусуна караштуу Чүй районундагы Сайлык кыштагында туулган.
1953-жылы Кыргыз мамлекеттик университетин (азыркы Кыргыз Улуттук Университетин) аяктаган.
1962-жылы Москва шаарында СССР Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун аспирантурасын аяктаган.
Өмүрүнүн акырына чейин Кыргыз Улуттук Илимдер Академиясында иштеди.
Ал улуттук академияда Тарых институтунда, Кол жазмалар жана жарыялоо бөлүмүндө ар кыл кызматтарды аркалады.
Ошону менен катар Кыргыз Улуттук Университетинин Байыркы дүйнөнүн жана орто кылымдардын кафедрасында, Азия жана Африка өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасында адистик дарстарды жана семинарларды берип келди.
Илимий мурасы
Ө.Караев кыргыз таанууда бараандуу из калтырды.
Ал заманбап кыргыз тарых илиминде алгачкы арап таануучу, булак таануучу болуп калды.
150дөн ашуун илимий эмгек (4 монография, 1 окуу китеп) жарыялады.
Ал Кыргызстанда совет бийликтери цензура киргизип, эне-сай кыргыз тарыхын иликтөөгө бөгөт койгон учурларда да бул тармакта илимий ачылыштарын жарыялай берди.
Артынан орто кылымдардын тарыхын иликтеген бир нече окуучу-шакирттерди калтырды.
Караханийлер каганаты, кара-кытай доору, Моголстан ж.б. тууралуу илимий эмгектер жазды.
Үй-бүлөсү
Өмүркул Караев жубайы Кымбат Акмолдоева экөө Динара аттуу татынакай кыздуу болгон.
Алар кызын өтө мээримдүү, мээнеткеч кылып тарбиялашты.
Ө.Караевдин күйөө баласы Шайлообек Эшпай уулу Курманалиев менен кызы Динара эки уулдуу (Медер, Эржан) жана кыздуу (Гүлайым) болушту.
Маркум Өмүркул агай өзү да неберелерин жыттап, эркелетип калды.
Кыргыздын чыгаан тарыхчысы Өмүркул Караевдин жесири Кымбат Акмолдоева апа 2018-жылдын 20-июлунда саат 18:30да оорунун айынан дүйнөдөн кайтты. Ал 2018-жылы 7-январда 83 жашка чыккан болчу. Маркум Кымбат Акмолдоева апаны акыркы сапарга узатуу жөрөлгөсү 22-июлда саат 09:30—10:00до башталды. Бул аза күтүү каадасы Бишкектин түндүк-чыгышындагы Көк-Жар айылында Эркинбек Матыев атындагы көчөдөгү №4 үйдө өткөрүлдү (бул үй – Өмүркул агайдын жана Кымбат апанын кызы Динара менен күйөө баласы Шайлообек Курманалиевдерге таандык). Маркумдун сөөгү ушул эле күнү Көк-Жар кыштагынын чыгышындагы Ала-Тоо айылына карай бараткан жол четиндеги көрүстөндө ыраматылык Өмүркул агайдын мүрзөсүнүн жанына коюлду. Бул тууралуу “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмесинен маалымдашты.
Шакирттери
Өмүркул Караевдин шакирттеринин бири - тарых илимдеринин кандидаты, Кыргыз-Түрк "Манас" университетинин доценти Муратбек Кожобеков.
Башка шакирттери - тарых илимдеринин кандидаты Темиркул Асанов менен тарых илимдеринин кандидаты Рыскул Жолдошов.
Дагы бир шакирти - тарых илимдеринин кандидаты, доцент Гүлжамал Эсеналиева.
Сыйлыктары. Наамдары
1995-жылы Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун ардактуу мүчөсү болуп шайланган.
Мамбетакунов Кадырбай
КОТОРМОЛОРУ
Мудрик А.В. Жогорку класстын окуучуларын тарбиялоо жөнүндө – Ф.: Мектеп, 1984. – 236 б.
Караев, Өмүркул
Эмгектери
Илим, 1983. — С.14—23.
Темиркул Асановдун өз устатын эскерген макаласы
Илимдин дыйканы, жаштардын устаты, чыгаан тарыхчы
1990-жылы февраль айында мен Кыргыз Илимдер Академиясынын Тил жана адабият институтунун директору Абдыганы Эркебаевдин кабыл алуусуна барып калдым. Максатым академияга кызматка кирип, келечекте илимпоз болуу эле. Абдыганы агай мени кабыл алып, кыргыз элинин оозеки тарыхый мурастарына байланышкан бир нече суроолорду узатты. Мен ал суроолорго жооп берген соң: "Сен эми тарыхчы экенсиң, бизде бир көрүнүктүү окумуштуу бар, ошонун бөлүмүндө иштейсиң", - деп арызыма кол коюп берди.
Эсимде, 1981-жылы университеттин тарых факультетинин окутуучулар жана студенттер жамааты, көрүнүктүү окумуштуулар К.И.Петров, Ө.Караев жана ал кезде жаш илимпоз А.Мокеев менен жолугушуу өткөрүп, анда кыргыз этногенези боюнча илимий талкуу уюштурушкан. Талкуу абдан кызуу жүрүп, окумуштуулар кыргыз элинин келип чыгышы тууралуу өзүлөрүнүн ойлорун айтышып, бирок бирдиктүү пикирге келе алышкан эмес. Ошондо эле, Өмүркул Караев менен К.И.Петровдун көз караштары аталган маселе боюнча карама-каршы экендигин баамдасам да, кийин алардын эмгектерин окуу менен алардын пикирлеринин кайчы экенин терең түшүндүм. Анан тагдыр буйруп студент кезде бир көргөн окумуштуу менен кийинчерээк бир канча жылдар бою чогуу иштешүүгө туура келди.
Өмүркул Караев ал кезде Тил жана адабият институтунун карамагындагы кол жазмалар жана жарыялоо бөлүмүнүн башчысы кызматында турган. Учурунда тарыхчы жана фольклор иликтөөчүлөрдөн турган бул бөлүм, мезгилдин талабына жараша түзүлүп кол жазма булактарды изилдөө, чогултуу жана жарыялоо боюнча илимий иштерди жүргүзгөн. Кийин бул бөлүм жоюлуп кетип, Өмүркул Караев жана аны менен кошо тарыхчылар тарых институтуна которулганбыз.
Бош убактыларында агайдын тели-теңтуштары кабинеттеринде шахмат ойноп, кызуу сөзгө кирип кетишээр эле. Өмүркул агай эч убакта аларга басып барчу эмес. Эгер жаш кызматкерлердин арасынан ага азгырылгандар болсо, акырын гана чакырып алып: "Балдар өз ишиңер менен алектенгиле, андан пайда жок", - деп коючу. Ошондуктан биз агайдын сөзүн туура кабыл алып ал киши менен маңдай-тескей олтуруп иштештик. Өмүркул агайдын иштөө жөндөмдүүлүгүнө баа берүү менен эгер ал өзүнө мынчалык бекем болбосо чоң илимий эмгектер жаралмак беле деп ойлойсуң. Биз агайдын ушул илимий эмгектери тууралуу да азыноолак сөз кылсак.
Өмүркул агай өзүнүн илимий эмгектери менен кыргыз тарыхын изилдөөдө терең из калтырды. 1964-жылы Москва шаарында Чыгыш таануу институтунда кандидаттык диссертациясын коргойт. 1968-жылы "Арабские и персидские источники IX-XII вв. о киргизах и Киргизии" аттуу монографиялык эмгеги жарык көрөт. Монографияда автор орто кылымдагы кыргыздар жана Кыргызстандын аймагындагы шаар-кыштактар, географиялык аталыштар, соода маршруттары жана бул аймакты байырлаган уруулар жана этностор тууралуу араб-перс булактарындагы баалуу маалыматтарды иликтеп чыккан. Ушул эмгегинде Өмүркул агай кыргыздар Теңир тоодо моңгол дооруна чейин т.а. X-XI кылымда жашап тургандыгын ырастаган маалыматтарды да келтирген. Аталган эмгеги жарык көргөндөн кийин Өмүркул агай илимий чөйрөдө кыргыздан чыккан алгачкы арабист катары таанылып калган.
Орто кылымдагы булактарды терең изилдөөнүн кезегинде пайдасы тийди. Анткени, 1960-жылдын аягы жана 1970-жылдын баш чендеринде Өмүркул агай Москвадан чыккан илимий басылмаларга макалаларын жарыялап, илимде талаш болуп келген кыргыз элинин этногенези маселеси боюнча көз караштарын билдире баштаган. Өзгөчө К.И.Петровдун жана Л.Р.Кызласовдун дарегине жана илимий көз караштарына карата жазылган сын макаласы "Совет-ская этнография", "Народы Азии и Африки" ж.б. журналдарга жарыяланып, илимий коомчулук тарабынан колдоого алынган.
Карахандар кагандыгынын тарыхы жөнүндөгү эмгеги Өмүркул Караевдин илимий ишмердигиндеги өзүнчө бир бийиктик болуп калды десек туура болот. Анткени советтик чыгыш таанууда жана түркологияда буга чейин мындай монографиялык изилдөөлөр жазылган эмес. Ошондуктан бул эмгек карахандардын тарыхы боюнча кеңири булактардын негизинде мазмундуу жазылган изилдөө катары кабыл алынып, тез эле сейрек китепке айланган. Бул эмгеги Өмүркул агайды тыягы Түркиядагы, быягы Москва-Ленинград жана Орто-Азиядагы окумуштуулардын арасында карахандардын тарыхы боюнча дасыккан таанымал адис экендигин көргөзгөн.
Эмгекте карахандардын тарыхын изилдегендер, мамлекеттин аймагындагы уруулар жана элдер, аны негиздеген династиянын келип чыгыш теги, саясый тарыхы жана чарбалык-экономикалык маселелери изилденген. Баарыдан да карахандардын мамлекетин негиздеген династия боюнча изилдөөлөрдө ар кандай талаш-тартыш жүрүп келгендигине карабастан, Өмүркул Караев алардын чигил уруусунун чөйрөсүнөн чыккандыгы тууралуу илимий тыянакка келген. Бул көз караш аталган мамлекеттин тарыхын изилдөөдөгү абдан негиздүү салым болгон. Караевдин пикиринде кыргыздар дагы карахандар мамлекетинин түзүлүшүнө кыйыр салымын кошушкан жана өлкөнүн чыгыш чет жакаларын жердеп, ушул аймакта алардын эл болуп калыптануу доору башталган.
1990-жылдары Өмүркул агай соңку орто кылымдардагы Кыргызстандын тарыхы жана кыргыз элинин этногенези маселесинин айланасында ой жүгүртүп, жаңы илимий эмгектерди жана издилдөөлөрдү жараткан. Ошол жылдары тарых илими саясаттан четтеп, бир аз өз алдынчалыкка ээ болуу менен кыргыз тарыхынын айрым маселелерин жаңыча изилдөөгө кадам жасалган. Ушуга байланыштуу Өмүркул Караев жетектеген илимпоздордун тобу кыргыз элинин этногенези жөнүндө "Вопросы этнической истории кыргызского народа" аттуу жаңы илимий жыйнакты даярдашып, Теңир тоо жана Енисей кыргыздарынын өз ара байланыштарын чагылдырган маалыматтарды киргизишкен. Бул жыйнакка кирген макалаларында Өмүркул агай "История Киргизской ССР" деген эмгектин 1984-жылдагы басылышынын 1-томундагы этногенез боюнча жазган авторлордун пикирлерин сынга алып, аталган кыргыздардын түпкү теги бир эл экендигин жана енисейлик кыргыздар азыркы кыргыздардын уюткусун түзүүгө түздөн-түз катышкандыгын далилдеп берген. Бул эмгек кыргыз элинин теги тууралуу соңку мезгилдерде жазылган көрүнүктүү изилдөөлөрдөн болуп калды.
Моңгол доорундагы мамлекеттик түзүлүштөрдүн тарыхын изилдөөдө Өмүркул Караев чоң салым кошкон.
1995-жылы анын "Чагатайский улус. Государство Хайду. Моголстан" аттуу монографиясы жарык көргөн. Аталган эмгек Кыргызстандын аймагында XIII-XVI кылымдардагы болуп өткөн тарыхый процесстерди чагылдыруу менен Чыңгыз хандын империясы кулагандан кийинки мезгилдердеги мамлекеттик түзүлүштөрдүн тарыхын баяндаган. Бул мамлекеттердин түзүлүшү менен Кыргызстандын аймагында жаңы тарыхый-этникалык процесстер жүрүп түрк-моңгол урууларынын өз ара аралашуусунун натыйжасында, жаңы элдердин пайда болгондугу көрсөтүлгөн. Ушул тарыхый процесстердин өңүтүндө кыргыздардын Моголстандын тарыхый аренасына чыгышы, өз алдынчалыгын сактап калышы, мамлекеттүүлүгүнүн калыптанышы жана эл болуп түзүлүшүнүн аякташы жөнүндөгү маселелерди Өмүркул Караев абдан терең изилдеген. Монография моңгол доорундагы кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхын толук чагылдырган баалуу эмгек болуп саналат.
Өмүркул агай өз мезгилинде тарых илимин эл арасына кеңири жайылтуу аны пропагандалоо багытында көп эмгектенген. Анын илимий-популярдуу макалалары "Ала-Тоо", "Кыргызстан маданияты" сыяктуу эл кадырлаган гезит-журналдарга, "Кыргыз Улуттук Энциклопедиясына", "Манас Энциклопедиясына", облустук энциклопедияларга жана башка илимий басылмаларда жарык көргөн. Мындан тышкары анын демилгеси жана жетекчилиги менен көрүнүктүү окумуштуулар В.В.Бартольддун жана С.М.Абрамзондун кыргыз жана Кыргызстандын тарыхы боюнча тандалган чыгармалар жыйнагы эки тилде жарык көргөн. Өмүркул агай белгиленген көлөмдүү монографияларынан сырткары 150дөн ашык ар кандай мазмундагы илимий эмгектердин автору болгон.
Чыгаан окумуштуу 2003-жылы катуу ооруудан кайтыш болду. Бирок анын эмгектери жана тарбиялап кеткен шакирттери калды. Алар агайдын илимий жолун азыр да улантышууда. Өмүркул агай акыретке чейин сообу тийе тургандай эмгектерди калтырды десек болот. Анткени анын эмгектери элдин пайдасына, алардын рухий жан дүйнөсүнө кызмат кылууда.
Ал өмүр бою илим деп, болгондо да кыргыз тарыхындагы терең изилденбеген орто кылымдагы тарыхын изилдейм деп жүрүп, өз турмуш-шартына деле көңүл бурбады. Атактуу тарыхчы, илимдин доктору болгонуна карабай, эки бөлмөлүү тар (Хрущев үйү) үйдө жашап өттү. Ал мезгилдеги бийлик Өмүркул агайдын кадырына жетип жашоо-шартына кызыгып да койгон жок. Бирок, анын калтырган эмгеги келечек муун үчүн өлбөс-өчпөс болуп жаркырап жана бермекчи.
Темиркул АСАНОВ, тарых илиминин кандидаты, ага илимий кызматкер (Бишкек).
'''ТАГДЫР ЧЕЧКЕН КЕЗДЕШҮҮ'''
1992-жылы болчу. Жаңыдан жогорку окуу жайына өтүп, улуттук университтин тарых факультетинде  биринчи курста окуп жүргөм. Бир күнү биздин аудиторияга жапалдаш  бойлуу агай келип, «Мындан ары мен силерге «Түрк элдеринин тарыхы» сабагынан дарс окуйм, фамилиям Караев», - деп өзүн тааныштырды. Ошол биринчи дарсында эле агай мага өзгөчө күчтүү таасир калтырды. Дарс аяктаган соң агайга барып, предмет боюнча кошумча материалды кайдан табарымды сурадым. Ал менин кайдан экениме, шаардан же айылдан келгениме кызыкты. Айылдык экенимди айтсам, сабак качан бүтөрүн сурады. Анын дарсы ушул күндөгү акыркы сабак экенин билдиргенимде, агай мени өзү иштеген Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясына, 109-кабинетке ээрчитип барып, өзүнүн кол жазмаларын берип, окуп келүүнү тапшырды. Бул карапайым адам окумуштуу экенин, тарых илимдеринин доктору экенин ошол жерден билдим. Анын жөнөкөйлүгү, бой көтөрбөгөндүгү мени абдан таң калтырды.
Ө.Караев бизге окуткан «Түрк элдеринин тарыхы» предмети бүткүчө, андан кийин окуумду аяктагыча  агай менен байма-бай байланышып, ал иштеген илимдер академиясына тез-тез барып турдум. Ал жерден агайымдын шакирттери, тарых илимдеринин кандидаттары Темиркул Асанов, Рыскул Жолдошевдер менен тааныштым. Окуума кандай материал керек болсо агайга барчумун. Ал эч качан эринбестен, кур шылтоо айтпастан илимдер академиясынын китепканасынан мага зарыл материалдарды таап берер эле.
Жогорку окуу жайын бүтөөр мезгил келип, курсташтарымдын ар бири дипломдук иш жазуу үчүн темаларын тактап баштаганда, мен Өмүркул Караевге барып, кайсы темада изилдөө жүргүзсөм болору туурасында кеңеш берүүсүн өтүндүм. Ал мага караханилер каганатынын тарыхы боюнча жетимиш бет маалыматты берип, «Ушуну окуп келсең, анан сүйлөшөбүз», - деди. Ал жактан чыгып университетке келе жатсам, бизди окуткан И.Н. Грандин агай жолугуп, «Ты что, Эсеналиева, Караева изучаешь?», - деп сурап калды. «А что, нельзя?», - десем, «Молодец, тебе легче будет писать, жаль, что Джамгырчинова нет», - деп айтканынан ойлонуп, мен дагы Өмүркул агайдын изилдөөчүлүк ишмердүүлүгү жөнүндө дипломдук иш жазгым келди. Себеби менин агайым дагы  Б.Д Джамгерчинов агайдай илимдин доктору, көрүнүктүү педагог болгон да. Агайга барып айтсам күлүп: «Отурчу, ошондой болмок беле, сага жетекчиң макул болбойт го?» деди. Мен «Кантип болбосун, башка инсандар жөнүндө деле жазып жатпайбы?» десем, «Биринчи жетекчиңди макул кылдыр», - деди. Көпкө ойлонуп, жетекчим Абдрахманов Төлөбек Абыловичке барып, «Өмүркул Караевдин өмүр жолун, ишмердигин жазсам болобу?» деп сурадым. Агай болсо «Эмнеге болбосун, азамат, жакшы чоң иш баштаган жаткан турбайсыңбы. Багытың инсан таануу турбайбы. Кафедрага барып, мени айтып арыз жазып, темаңды бекиттирип кой», - деди.
Кыргыздар Сибирь тарыхында
1882-жылында Фергана тарыхын жазган Мидендров мындай дейт: «Биздин эрадан 100-жылдар мурун Котон (Кытайда) шаарынын тегерегинде усун турган. Жужандар Фергананы алганда, анын колунан усундар Фергананы тартып алган. Биздин II кылымдан мурун Ферганада усун аттары жакшылыгынан «асман» аттары аталган. Дайсин Етучинин айтууна караганда эң эски заманда Котон тоосунун тегерегинде «булу» деген кыргыз болуп, кытай менен байланышып турган. Бул кыргыздар биздин эранын IV кылымында Тянь Шань тоосуна келген Григорьев Кытайдын Синчи Жан (Күн чыгыш Туркистан) жөнүндө мындай деген:
Караев, Өмүркул
Темиркул Асановдун өз устатын эскерген макаласы
Ал мага мурда ачылбаган сандыктай сезилчү, бара-бара агайдын кулк-мүнөзүн биле баштадым. Анын эч убакта бирөөнү жаман көрүп же нааразы болгонун көрбөдүм. Качан барсаң бошобой жатса да сени менен китепканадан деле, кабинетинен деле сүйлөшүп узатып коёр эле. Ар түрдүү суроолорду берип жадатчумун. Эгер өзүнө жакпаган суроо болсо унчукпай койчу, жакканына жооп берер эле. Ушул ыргакта аракеттенип жатып, дипломдук иш жазылып бүттү. Коргоо ийгиликтүү болду. Агайым менен ал кубанычымды да бөлүштүм. Ошондо агайым акырын күлүп, «Азаматсың» деген эле. Агайым ушунчалык кубанып турса дагы сыртына чыгарбастан жылмайып койчу. Окуумду бүтүп, илимдер академиясынын тарых институтуна аспирантурага тапшырдым. Анда жетекчим Өмүркул агай өзү болду.
2001-жылы турмуш-шартка байланыштуу Нарынга көчүп кетип, агайым менен байланыша албай калдым. 2002-жылы агайдын жумушуна барсам, кесиптештери үйүндө экендигин айтышты. Үйүнө телефон чалсам, агайым адашпасын дедиби, «Илимдер академиясынан түз отуруп келсең, мен сени «Манас» кинотеатрынан тосуп алам» деди, аны менен акыркы жолугушуум ошол болду. Мени менен көпкө чейин сүйлөшүп, үй-бүлөм тууралуу сурап отурду. Ошондо  уулумдун сүрөттөрүн көрсөттүм. Уулум өзүмө окшош экенин айтты. Андан көп узабай агайдын дүйнөдөн кайтканын уктум. Илимдеги залкар инсан дүйнө салды. Менин эсимде «Баатырдын атын алыстан ук, жанына барсаң бир киши» деп элибиз айткандай, анын жөнөкөйлүгү, эч качан шашпаганы, ачууланбаганы, сырдуу гана жылмайганы түбөлүккө калды.
Кыргыздар Сибирь тарыхында
«Хан падышанын заманында кытайлар канчалык аскер баштыкты аскери менен гунь жана кыргыз-казакка каршы жиберген. Биздин эрадан эки кылыш мурун Котондон Лупнурга жете ари наслинен ак жүздүү, кой көздүү усун турган. Биздин эрадан 49—70 жылдар арасында падышалык кылган Кытай падышасы Суанды деген киши усун ханынын кичи баласы Ван Нан Ю (Варрируга) чоң жардам көрсөткөн. Ал Кытай падышасына барганда падышасынын вазирлеон Варниру аркалуу усун, менен жакындашып, түн жагындагы душманы гуньга каршы турмакка Варниоуга элчи кошуп, Котонго узаткан. Жолдо келе жатканда Варнирунун жеңил шайкелеңдиги билинип, хандыкка ылайык эмес экен деп билген. Варнирунун кичи иниси Варнируну кытай элчисине кошуп өлтүрүп, башка мамлекеттер менен, Кытай менен дос болгон.
Караев, Өмүркул
Темиркул Асановдун өз устатын эскерген макаласы
«Илимдин баба дыйканы болчу» деп Тынчтыкбек Чоротегин атагандай, агайымдын кыргыз элинин тарыхын изилдеген улуу окумуштуу экендигин, кесиптештери агайдын эмгегин ушунчалык баалап, сыйларын мен өзүмдүн «Кыргыздардын жана Кыргызстандын орто кылымдардагы тарыхын изилдөөдө Өмүркул Караевдин кошкон салымы» аттуу кандидаттык диссертациямды коргоп жатканда билдим. Агайымдын кесиптештери, замандаштары ал тууралуу жакшы пикирлерин айтышып, «Калтырып салган жоксуңбу, изилдөөлөрүн толук камтыдыңбы?» деп сурап жатышты. Мага агай жөнүндө, анын соңку изилдөөлөрү жөнүндө маалымат чогултууда, жазууда көп жардам берген шакирттеринин бири Асанов Темиркул Ишекеевич болду. Бул инсанга терең ыраазычылыгымды билдирем.
Кандай гана адам болбосун, өз өмүр жолунда тагдырын чечер, басар жолун аныктаар инсанга же окуяга сөзсүз учурайт. Менин өмүрүмдөгү ушундай тагдыр чечер кездешүү студенттик жылдарымда тарыхчы-окумуштуу Өмүркул Караевге жолуктурганым болду. Эгер бул жаркын инсан бизге дарс окубаса, өзү айткан тарыхый маалыматтар менен мага окшогон жаштарды кызыктырып, аң-сезимин бийлеп албаса, анда менин илим жолуна түшөөрүм күмөндүү эле. Балким мен жалпы билим берүүчү орто мектепте тарых мугалими болуп өмүр кечирмекмин, мугалимдик тагдыр күтмөкмүн. Азыр мен Ө.Караевге кездешүүм кийинки тагдырымды, турмуштагы басаар жолумду узак мезгилге аныктап койду деп эсептейм.
Кыргыздар Сибирь тарыхында
Биздин эрадан 436-жылында кытайлар усунга элчи жиберип, усундар тартуу менен кытайга элчи жиберип турган. Мындан соң тарыхта усун көрүнбөйт. Казак ичинде усун деген урук калган. Чулижников (24бет. — 1924-ж. 24окт.) кыргызды, усунду түрк деген. Мусулман тарыхчылары: «кыргыз — кыргес, кыругуз» деген сөздүн кыскартылганы, кыргыз дейт. Менин билүүмчө «40-жүз» «кырк угуз», «кырк кыз» жана «кырк усун» деп кыскартылганы кыргыз болмогу мүмкүн.
Караев, Өмүркул
Темиркул Асановдун өз устатын эскерген макаласы
''Эсеналиева Гүлжамал'
С.Нааматов  НМУнун доценти, тарых  илимдеринин кандидаты.
Кыргыздар Сибирь тарыхында
Кыргыз өзү кырк кыздан таралганбыз дейт. Кырк кыздан таралды деген сөз тарыхта бар. Өзбектин эски динчил, алдамчы молдолоору — аналак-муналак кырк кыздан кыргыз таралыптыр деп акылга сыйбай турган икаяларды айтат.
Чуркоо
Чуркоо — жеңил атлетикалык көнүгүүлөрдүн бир түрү.
Кыргыздар Сибирь тарыхында
Радловдун айтууна караганда кыргыз өзү кырк кыздан таралдык дейт экен. Буга бир далил — ушул могол элинин Юан урук падышалыгынын тарыхында кыргыз демек, «кырк усун, кыр усун, Кытайдан кырк кыз алып, ошолордон таралган кырк кыз — «кырк өсө» деген сөздөн кыргыз аталып кетти дейт.
Чуркоо
Байыркы Грецияда кеңири белгилүү болгон. Биздин күндөргө чейин жеткен таштагы жазууда мындай деген: «Күчтүү болгуң келсе — чурка, сулуу болгуң келсе — чурка, акылдуу болгуң келсе — чурка». Ар кандай шартта — үйдө, стадиондо, токойдо чуркаса болот. Үйдө Чуркоо үчүн полго килемче салып, терезени чоң ачып коюу керек. Тизени өйдө көтөрүп, терең дем алып, бир орунда 3— 6 мин. Чуркоо муундарды, байламталарды чыңдайт, көчөдө чуркаганга мүмкүнчүлүк берет. Көнүмүш басыкты ылдамдатканда өзүнөн-өзү Чуркоого өтөт. Чуркаганда колду чыканактан бүгүп, алга, артка кыймыл жасап, тизени өтө жогору көтөрбөй, жерге буттун учун, анан таманды коюу керек. Жашына жана жынысына карабастан каалаган убакытта жеке же топтошуп чуркаса болот. Ал үчүн жабдык же атайын спорт курулмасы керектелбейт. Кан тамырдын согуусу боюнча ар ким өз абалын текшере алат. Чуркоону баштоо алдында врачка кеңешүү зарыл. Спорттук костюм жана жылуу байпак менен бутка чак же бир номерге чоң тапочка (кеда) кийип Чуркоо сунуш кылынат. Чуркоочу жер (токой арасы, ээн жер, парк, сквер, тынч көчө) ыңтайлуу болгону жакшы. Шашылбай көбүрөөк басып, чуркоого өтүп жана тескерисинче да айкалыштырган дурус. Канча аралычка жана кандай мөөнөткө Чуркоо керек экендигин так айтууга болбойт. Ал ошол адамдын жаш өзгөчөлүгүнө, ден соолугуна жараша болот. Демейде жумасына 3—5 жолу чуркоо сунуш кылынат. Мөөнөтү 15— 20 мин. Чуркоо иштиктүү, дени сак болууга көмөктөшөт.
Кыргыздар Сибирь тарыхында
Кыргыздын мурунку феодалдары бабаларыбыздан калган адет деп кырк жигит жыйган. Маселен, Кокон заманында солто кыргызынын феодалы Канай, сарбагыш кыргызынан Бектен менен Шабдан, бугу кыргызынан Балбай. Кырк жигит атагы болгон менен Шабдандын жигити он-он бештен өтпөгөн, эски заманда Манастын кырк чоросу болгон.
Лигетинин сөзүндө биздин эранын VIII кылымында могол уйгурдун тарыхында кыргыз болгон. Ушуга жете кытай тарыхчыларынын берген кабарынан жаздым. Эми башка элдин тарыхынан кабар берейин: урум падышачылыгынын тарыхында (История Византийской империи) биздин эранын 568-жылында Рум падышасы экинчи Юстун түрк каны Дизавулга (Таласта турган) Зив Марх деген элчисин жибергенде Дизавул Рум падышасына кыргыз наслинен бир күң жиберген.
Араб тарыхчыларынын кабары: Мараати Ликайнот деген тарыхта — хиркис түрктүн эн эски уукасынан деген. Истахри хавхали жана башкалары хиркис деген. Биздин II кылымда болгон Махмуд Кашкары Тянь Шань тоолорунун чөлкөмүндө кыргыз бар деген. Персия тарихчиси Тардизи — кыргыз — кыргыз деп жазган. Ушул Иран тарыхчысы Гардизи биздин кылымдын 1050—1051-жылдарында Газнаевит султаны жаздырган «Зейнал ахбар» деген тарыхында мындай жазат: «Кыргыздын насили орус (славян) хандарынын тукуму, Когман тоосунун нары чети күндүк жерде кыргыз турат. Кээ кыргыз уйга, кээ кыргыз шамалга, кээси кирпиге, кээси сагызганга, кээси көркөм жыгачка табынат. Кыргызда кашнун деген бар. Алар келердеги окуядан кабар берет. Түсү ак, чачы кызыл, бою узун» дейт.
Тогузугудан кыргызга баруучу жол: Чинанжикенттен Казанга, андан Лукбекке, андан Кемизартка, андан бир же эки ай көйкөлгөн чөптү басып, дагы беш күн талаа менен жүрүп, Кемизден Мамбеклуга тоо басып, эки күндүк жол, андан токойго түшөт. Андан ары далаа башталат, Мамбеклуга жете аң уулашуу өтө ылайык. Бул бийик тоо. Мында сүлөөсүн менен ак тыйын көп. Мамбеклудан соң Көгмөнгө барат, жолдо малга жайыт, аң жана суусу көп, ошондой жол менен төрт күн жүрүп Көгмөнгө барат. Көчмөн эң чоң тоо, бул тууралу Орхон жазууларында көп учурайт. Бул тоонун жолу тар, жыгачы көп, ал тоодон кыргыздын борборуна жети күндүк жол. Бул талаа менен жүрүп, чөбү өтө мол, булагы көп жана жыгачтан кармап шибе кылып койгон, ошон үчүн жоо өтө албайт. Кыргыздын турагына жете жолдун баары бак сыяктуу. Кыргызда бул жер жана макталуу. Бул жерге үч жол барат. Ошолор менен гана жүрүшкө болот. Мындан башка жери тоо болуп, анын арасында токой черди шибелеп тоскон. Бул айтылган үч жолдун бири күн жүрүштө Тогуз угузга кетет. Экинчиси, күн батышка Кыпчаки (Гымакка) жана Карлукка кетет. Үчүнчүсү, талаа менен үч ай куру деген көп элге жеткенче жүрөт. Буга дагы экинчи жол кетип, сол жакка жүрүп, эки айлык жол, бирок бул соңгусу өтө кымбат, дайым токой. бийик каптал жана тар жылгалар менен жүрүү керек. Жолду ката чоң суу, дайым жааң, ким бул жол менен жүрсө, жакшылап тийиштүү камын жеши керек жана киймин чыңаш керек. Жердин баары суу, Жерге нерсе коюу мүмкүн эмес. Ушул саздак жерден өткөнчө аттын куйругун кармап жүрүш керек. Бул сазда эч кимге катышпаган жапайы эл бар. Булар башка элдин тилин билбейт жана анын тилин киши билбейт. Алардын тилин эч ким билбейт. Булар эң жапайы адам. Бар нерсесин аркасына салып көтөрүп жүрөт. Алардын бар мүлкү аңдын териси, эгерде буларды ошол саздан алып чыгарсаң, алар колго түшкөн балыктай туйлап, бултулдайт. Кийимдери аңдын терисинен, жаасы жыгачтан, тамагы аңдын эти, алардын дини ушул: эч убакта башка кишинин кийими менен мүлкүнө тийбейт. Бирөө менен согушаарда катын-баласын ала барып согушат. Душманын жеңген болсо, алардын мүлкүнө катышпастан, бир нерсе албастан өрттөп жиберет. Жалгыз темир жабдыгын алат. Катыкы менен кошуларда төрт аяктап туруп кошулат. Малын малга, жаки аң, жыгачы көп жер берет. Алардан кээ  бири   кыргыздын колуна   түшсө, тамгын ичпейт. Эгерде бир дос  кишисинин   көңүлүн калтырса, андан качып жоголот. Өлгөнүн тоого алып барып, чиригенче жыгачка асып коёт. Кыргыз жеринен жыпар, жүн, тери, куту алып келет. Куту деген бир түрлүү айбандын мүйүзү. Кыргыздар үндүгө окшоп өлүгүн өрттөп жиберет. «От биринчи таза, нени болсо да, таза кылат. Ушул себептен өлгөндү күнөөдөн таза кылат деп билет». Кыргыздын арасында Фагинун дегени бар, ар жылында бир белгилүү күндө келип, комузчу, кыякчы жана ошондойлорду бүт жыйып алып той кылат. Комузчу, кыякчы башкалары оюнга келишкенде Фагинундун эси ооп калат. Мындан соң эмне болбосун ушул жылдагы тарчылык, .кенендик, жаан, кургакчылык, кооптуулук, тынчтык жоо болорун бүткүл айтып берет. Көбүнчө Фагинунун айтканы келет.
Бул замандагы кыргыздын бакшы бүбүсү ойногондо комузчу же кыякчы ойномоюн, бакшы-бүбүнүн жини түшпөйт, демек келеркиден кабар сөө бере албайт. Биздин кылымдан — эрадан — үч кылым мурун кыргыз өзүнчө зор мамлекет болгондугун, аны гунь калкы падышалыгынан ажыратып, бытыраткандыгын, кийин гунларды кыргыз менен кытай бирлешип, биздин эранын 93-жылында жеңгендигин жогоруда көрдүк Эми гунлардын ким экендигин жана анын саясы жагын бир аз көрсөтөйүн. Гунлардын биздин эрадан үч кылым мурунку ал-авалы тарыхтарда бир далай маалим. андан мурунку ал-жайынан тарыхтардан учурата албайсың.
Биздин эрадан үч кылым мурунку (кыргызды жеңилген доору — убагы) гунлардин баштыгы Модахан (кытай — Чан Юй, түрк —- Угузхан) дейт. Бүтүн түрк элин күн чыгышта зор мухит (Великий или Тихий океан) деңизинен тартып, күн батышта Эдил жайыкка (Волга), Уралга жете бүткүл баарын өз кол алдына караткан. Түн жак Кытай, Иран, Армян, Шам, Египет. Индустанга чейин алган. Модахан бүткүл элин 24 өлкөгө бөлүп, элин он, жүз, миң, он миң, жүз миңге айырып, баштык коюп, иретке салган. Эл жыйып, калк арасындагы адет, расимди күчөтүп, жалпы элге жараша мийзам кураган. Модахан биздин эрадан 174 жыл мурун өлгөн. Биздин эранын 48-жылында Гунь мамлекети — «түн жак» жана «күн жак» деп эки мамлекетке бөлүнгөн. Тянь Шань тоосунун тегерегиндеги гунлар жана күн жак мамлекети Кытайдын саясатына кирген. Бир бөлүгү Алтай тоосуна качып корголоп калган.
Биздин эранын 93-жылында Кытай менен кыргыз-дан жеңилген гунлар Орол тоо, Волгадан (Эдилден) өтүп, Дон дарыясындагы «Аландарды» каратып, Дондун күн батышындагы гунларга чабуул коюп, анын 110 жаштагы карыган падышасы Арманарихти өлтүргөн. Остгуттердин бир бөлүгү гунларга баш ийип, бир бөлүгү качып Вестгут, Остугуттарга кошулду. Вестгуттар болсо, Рум мамлекетине барып сыйынды (Остгот; Вестгот деп азыркы Германияны айткан). Жаврова эли биринчиден, Гуньдан үркүп качып, экинчиден, өздөрү бирин-бири кысып, жалпы баарысына коркутуу түшүп калтыраган. Гунлар Рум мамлекетине чабуул кылды. Элин үркүттү. Тарыхта бул доорду «Элдин зор которулушу» (Великая переселение народов) дейт. Гунлардын Ругил деген ханы биздин эранын 433-жылдарында өлүп, анын ордуна Атылла деген хан болуп, мамлекетинин чеги күн чыгышта Волга (Эдил), күн батышта Рейн (Германия, Франция ара-сындагы суу), түн жагы Балтика деңизи, түн жагы Македония болуп, эки ортодогу элге  ээлик кылып турган Дунай дарыясынын боюндагы бүткүл шаарды каратып, кээсин талкалап, кээсин өзүнө бой сундурду Атылла Дания жана Венгрия жерлеринде чатырда турду. Гунларга орустун түпкү бабалары славяндар табы болуп турду.
Мамбеталиев Жээнбек
Мамбеталиев Жээнбек (1938–2001) - акын, жазуучу.
Жээнбай Мамбеталиев Тянь-Шань районундагы Оттук айылында 1938-жылы 18-декабрда туулган. 1956-жылы Оттук орто мектебин, 1963-жылы Кыргыз медицина институтун бүтүргөн. Эмгек жолун 1969-жылы врач болуп иштөө менен баштап, республиканын ар кайсы медициналык дарылоо уюмдарында эмгектенген. 1969-жылдан «Ден-соолук» журналынын жооптуу катчысы болгон. Чыгармачылык жолу 1962-жылдан башталган. «Кышкы убак» аттуу биринчи ыры «Жаш Ленинчи» журналына басылып чыккан. Биринчи китеби болуп аңгемелер жана повести камтылган «Мен сүйгөн сулуу булутум» аттуу китеби эсептелет. Ж.Мамбеталиев «Карагайчынын уулу», «Гүлдүү арал», «Жылдар чынжыры» аттуу публицистикалык жыйнактардын, ошондой эле 1981-жылы жарык көргөн «Өмүрдүн узактыгы өзүбүздөн» аттуу публицистикалык жыйнактын автору. Ал В.Маяковскийдин, Р.Рождественскийдин, К.Кулиевдин, Р.Рзанын, Е.Евтушенконун чыгармаларын которгон. 1983-жылдан СССР Жазуучулар союзунун, 1976-жылдан СССР журналисттер Союзунун мүчөсү. СССРдин саламаттыкты сактоо отличниги, Кыргыз ССРинин Саламаттыкты сактоо министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Мен сүйгөн сулуу булутум: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1968, – 127 б.
Карагайчынын уулу: Аңгемелер жана повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 124 б.
Сезимдеги тактар: -Ф., 1978. - 123б.
Мендеги өчпөс сүйүүлөр: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1980. – 72 б.
Карел Абдыкулов
Абдыкулов Карел (1940-ж. т., Кант району, Жер-Казар айылы) — кинорежиссёр, кинооператор. Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1990).
Кыргыз Республикасынын эл артисти(2006).
Москвадагы кинематографисттер институтун бүткөн (1970). 1958-жылдан «Кыргызфильм киностудиясында иштейт. «Буктурма» (режиссёру: Г. Базаров), «Ак куулар конгон айдын көл» (Ю. Борецкий) фильмдерине операторлук кылган. Чыгармачылыгы көбүнчө документ (ЗОдан ашык) фильмдерге арналган. Негизгилери: «Тушоо кесмей», «Жорго», «Кошгошуу», «Мессорош биздин жолдош», «Отто Барч» жана башка.
Курбака түспөлдүүлөр
Курбака түспөлдүүлөр (лат. Batrachoidiformes) — суу түбүндө жашоочу балыктардын бир түркүмү, буларга курбака сымалдуулар тукуму (лат. Batrachoididae), анын төмөнкү түрлөрү кирет: бакабалык (Opsanus tau), Америка бакабалыгы (O. tau).
Акылбек Абдыкалыков
АБДЫКАЛЫКОВ Акылбек (1948-жылы туулган, Сокулук району, Шалта айылы) — артист, режиссёр.
Өмүр таржымалы
1972-жылы А. В. Луначарский атындагы Москва мамлекеттик театр өнөрү институтун бүтүргөн. 1972 — 1979-жылдары Ош Кыргыз драма театрында актёр, 1979 — 1981-жылдары Кыргызстан радио уктуруу жана телекөрсөтүү комитетинде режиссёр болуп иштеген. 1981 — 1983-жылдары Кыргыз мамлекеттик академиялык театрында актёр, 1983 — 1987-жылдары К.Жантөшев атындагы Ысык-Көл драма театрында актёр, 1987 — 1990-жылдары ошол эле театрда режиссёр жана актёр, 1990 — 1992-жылдары ал театрдын директору жана режиссёру, ал эми 1992-жылдан театрдын директору кызматы менен катар көркөм жетекчи да болуп иштейт. А. Абдыкалыков чыгармачылыгы, жарандык темпераменттүүлүгү, ролду ача билгендиги менен айырмаланат.
Аткарган көрүнүктүү ролдору
Шамшы (А. Дыйканбаев, «Мүрөктүн суусу»), Адылбек Жайнаков (Т. Абдумомунов, «Эч кимге айтпа»), Сараң рыцарь
(А. С. Пушкин, «Сараң рыцарь»), Момун (Ч. Айтматов, «Ак кеме»), Профессор (М. Гапаров, «Кадыр түн»). Лука
(Максим Горький «Түпкүрдө»), Сэр Тоби (Уильям Шекспир, «Он экинчи түн»), Шаар башчысы (Н. Гоголь, «Текшерүүчү»), Искендер (М. Гапаров, «Күнөстүү арал»), Матех (А. Несин, «Жүрү бери»), Пах-Пах-Дев (Г.Нахуцришвили, «Чинчрака»), Профессор (Ж. Садыков, «Өлүп тирилгендер»).
Кинофильмдерде аткарган ролдору
Алибек («Мен — Тянь-Шань), Осмон («Кайчылаш жолдор», О. Айтымбетов).
Трумен Капоте
Трумен Гарсия Капоте (англ. Truman Garcia Capote; туулганда Трумен Стрекфус Персонс, 1924-жыл 30-сентябрь — 1984-жыл 25-август) — америкалык жазуучу, сценарист, драматург жана актер болгон. Анын көптөгөн кыскача аңгемелери, романдары, пьесалары жана нон-фикшн чыгармалары адабий классика деп таанылган. Алардын арасында "Тиффаниникиндеги эртең мененки тамак" (англ. Breakfast at Tiffany's, 1958) новелласы жана "нон-фикшн роман" деп атоого болгон чыныгы криминалдык роман "Суук кандуулук" (англ. In Cold Blood, 1966) бар. Капотенин романдарынан, аңгемелеринен жана пьесаларынан жок эле дегенде 20 тасма жана телесериал тартылган.
Акылбек Абдыкалыков
Kойгон спектаклдер
«Жан биргем Электра» (Л. Дюрка), «Мен сүйгөн обон» (Б. Калчабаева), «Темир корук» (М. Гапаров), «Элеттик анекдоттор» (А. Вампилов), «Сынган мазар» (3. Сооронбаева), «Түнкү шоола» (Л. Разумовская). Бүткүл союздук жаштар чыгармачылыгынын лауреаты. Кыргыз Республикасынын эл артисти. Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти, 1978.
Трумен Капоте
Капоте ата-энесинин ажырашуусунан, апасынын узак убакытка жок болушунан жана бир нече жер которуулардан жаш кезинде кыйынчылык тарткан. Ал 8 жашында жазуучулук өнөрүн байкап калып (Дик Каветт берүүсү, 1980-жыл 21-август), бала чагынын калган убактысын жазуу жөндөмүн өрчүтүү менен өткөргөн. Капоте кесиптик эмгек жолун кыскача аңгемелерди жазуу менен баштаган. "Мириам" (англ. Miriam, 1945) деп аталган аңгемелердин бири Random House басмаканасынын ээси Беннетт Серфтин назарын буруп, натыйжада "Башка үндөр, башка бөлмөлөр" (англ. Other Voices, Other Rooms, 1948) романын жазууга келишим түзүү менен аяктаган. Капоте Канзаста чарба менен алектенген үй-бүлөнүн өлүмү туурасында жазган "Суук кандуулук" аттуу журналисттик эмгеги менен атактуулукка жеткен. Капоте өмүр бою дос болуп калган жана "Куудул чымчыкты өлтүрүү" (англ. To Kill a Mockingbird, 1960) чыгармасынын автору Харпер Линин жардамы менен китепти төрт жылда жазган.
Аю (Туй куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Трумен Капоте
Элдик маданиятта бир көз ирмемге ээ болгон "Суук кандуулук" Капотенин адабий сересинин туу чокусу болуп калган. 1970-жылдары ал ток-шоулордо пайда болуу менен атактуулугун кармап калган.
Аю (Туй куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Куль-Кункас (Миякин району, Башкыртстан)
Куль-Кункас — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Каран айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 267 киши. Почта индекси — 452080, ОКАТО коду — 80244829004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Көбөнова Жийдегүл
Көбөнова Жийдегүл Оймочу. 1929-ж. Чүй районундагы Алга айылында төрөлгөн. Бишкектеги педагогика окуу жайын бүтүргөн. 1982-жылга чейин Чүй районундагы Он-Бир-Жылга орто мектебинде мугалим болуп эмгектенген. Анын оймочулугу «Жийдегүл оюму» деген атта тараган. Анын «мандалак оюму» көбүнчө шырдактын чекесине түшөт. Оюм жоогазын гүлүн элестетет. Ал жекече чыгармачыл кудуретине байланыштуу табияттын көрүнүштөрүн өз буюм-тайымына чагылдырууга чебер. Муну кийиз оюмдары аркылуу берүүгө дилгирленет. Анын «шак оюму» да мына ушундай шартта пайда болот. Мында бак-дарактардын мөмө-жемиштүү бутактары, шактары, сабактары символдошот. Айрыкча, алма шактарын элестетет да, анын натуралай сүрөтүн түшүрбөй, көркөм оюмдун табиятына шайкеш келтирет. Саймачылыкты баштоодо өсүмдүктөрдүн, жан-жаныбарлардын сүрөттөрүн, кейиптерин дал өзүндөй басмалоо табити тартса, ал кийин сайма көчөттөрүн түшүрүүдө өзүнчө түр ойлоп табууга куштарланат. Анын «Кымкар көчөтү» мына ушундай шартта пайда болгон. Жаңы жаап келе жаткан, төтөн, кыш чилдесинде кымкарлап турган учурду элестетип берүүгө уз дымактанат. Жийдегүлдүн колунан тамган аянттуу туш кийизиндеги ушундай көркөм көчөттөрдү «түр оюм» катары кийизчиликке колдонсо да жарашат. Уз оймочулугунда да, саймачылыгында да борбордук көчөттү жалпы алат. Башка уздардай эле жашыл түстү арбын пайдаланат. Оюм көчөттөрдү тукулураак алып, өзүнчө стилдештирүүгө дарамети зор. Чебердин кармаган шырдактары чакан. Аяк кап, күзгү кап, текче, туштук, куржун сымал буюм тайымдары күндөлүк турмушка колдонууга өтө шартташат. Сүрөтү жана эмгектери түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1978-ж. Фрунзе шаарынын 100 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Туш кийиз, шырдагы үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык I кароо-сынагы». Туш кийизи үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук II фестивалы. Шырдагы үчүн ЭЧЖРКнүн диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кайсар (айыл)
Кайсар (Кайсар) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Суусамыр айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 229 киши.
Узун шыйрактуулар
Узун шыйрактуулар (лат. Ciconiiformes) - канаттуулар түркүмү. Филогенездик жактан биргазандарга жакын. Орточо жана ири канаттуулар. Моюну жана буттары узун; арткы манжасы бутуна өтө төмөн (ылдый) карай жайгашкан, ошондуктан басып жүргөндө таяныч болот жана саз өсүмдүктөрүнүн бутактарын жана сабактарын кучактайт, басышын жеңилдетет. Чычаң бези өөрчүгөн. 7 тукумдан, У-дын азыркы 6 тукуму, 118 түрү бар. Арктика жана Антарктидадан башка жерде кеңири таралган. Моногамдар. Колониялдуу, сейрек бириндеп уялайт. Тропикте жана субтропикте өтө ар түрдүү. Жумурткасын эркеги жана ургаачысы алмак-салмак басат. Балапандары «ак күп» болуп чыгат. Жандыктар менен азыктанат. 12 түрү жана 3 түрчөсү Жаратылышты коргоо боюнча Эл аралык бирикменин жана (ак кунас жана кара кунас) Кыргызстандын Кызыл китебине 2 түрү катталган.
Бырыш кирүү
Бырыш кирүү — организмдин картая баштагандыгынын белгиси. Картаюу процессинде териде көп өзгөрүүлөр болот.
Бырыш кирүүнүн себептери
Бул өзгөрүүлөр кан жана лимфа айлануу процессинин бузулушуна жараша болуп, бырыш баарыдан мурда бет, моюн, кол чеңгелинин терисинде пайда болот. Сырткы чөйрөнүн факторлорунун (күн нуру, муздак шамал жана кургак жел) жагымсыз таасиринен дененин ачык жериндеги териде кийим жаап турган териге караганда бырыш мурдараак кирет. Бирок, бырыш дайыма эле картаюунун белгиси боло бербейт. Ар кандай адаттар (дайыма чекени тырыштыруу, көздү жүлжүйтүү, эринди бүйрүү, ээкти кысуу жана башка) эрте бырыш түшүүгө түрткү берет.