cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карама-каршылык
Карама-каршылык (формалдык логикада) – бири экинчисин жокко чыгаруучу кош пикирдин болушу (ой-жүгүртүүдө, текстте, теорияда). Карама-каршылык аны пайда кылган ой жүгүртүүнүн логикалык каталыгын же ошол ой жүгүртүүгө таяныч болгон негиздердин сыйышпастыгын көрсөтөт. Мындай жагдай Карама-каршылыкка алып келүү аркылуу төгүндөөдө жана кыйыр далилдерде көп пайдаланылат.
Археологиялык карталар
Археологиялык карталар - белгилүү бир аймактагы археологиялык эстеликтердин жана алардын тизмесин, археологиялык маданияттын жайгашкан ордун, таралышын көрсөтө турган карталар. Археологиялык карталар эстеликтердин же археологиялык маданияттын айрым түрлөрү боюнча же айрым мезгилдерди, бүтүндөй бир доорду кучагына алган хронологиялык карта болуп түзүлүшү мүмкүн. Ушундай карталардын базасында жыйынтыкталган жалпы археологиялык карталар түзүлөт. Кыргызстанда кээ бир райондор боюнча археологиялык карталарды А.И. Бернштам, А К. Кибиров, П. Н. Кожемяко, Ю. А. Заднепровский жана башка адистер түзүп чыгышкан.
Какаси Хатакэ
Какаси Хатакэ (жапон. はたけ カカシ) - Масаси Кисимото ойлоп чыккан "Наруто" (англ. Naruto) манга жана анименин каарманы. Окуяда Какаси Наруто Узумаки, Саске Учиха жана Сакура Харунодон турган 7-тобунун устаты. Башында өзүнчөлөнгөн, сабыры суз Какаси, окуянын өрчүшү менен досторуна көрсөткөн ишенимдүүлүгү окучууларына ачык айкын боло баштайт. Какасинин өткөн жашоосунда болгон нерселер ачык болуп, турмушунда бир кыздын катышуусу белгилүү болот. Какаси "Наруто" мангасына байланыштуу бир канча медиаларда пайда болгон, алардын ичине тогуз тасмадан алтоосу, баардык оригиналдуу видео анимациялары жана бир канча аидео оюндары кирет.
Кисимотонун оюу боюнча Какаси катуу талап кылуучу устат болмокчу, бирок кийинчирээк жазуучу ал ойдон баш тарткан. Анын ордуна жазуучу ага аялга таандык болгон мүнөзгө ээ кылып, кыйын жагдайларда окучууларына жардам берген устатка айланткан. Какасинин сүрөттөлүшү Кисимотого бир канча кыйынчылыктарды алып келген, каармандын жарым бети жабык болгонунан улам, анын эмоцияларын көрсөтүүгө кыйын болгон. Анименин жапон версиясында Какасинин үнүн Казухико Иноэ коштогон, ал эми англис тилиндеги версиясын Дейв Уиттенберг.
Луни Тюнз: Кайрадан аракетте
"Луни Тюнз: Кайрадан аракетте" (Looney Tunes: Back in Action) — АКШнын 2003-жылы тартылган, үй-бүлөлүк комедия жанрындагы тасмасы.
Мазмуну
Бир жолу Ди Джей Дрейк аттуу күзөтчү Уорнер Бразерс студиясында албууттанган Даффи Дакты токтото алган жок. Натыйжада, экөөнү тең айдап чыгышты. Кийин Ди Джей Дрейк анын атасы атактуу кино жылдызы Дамиан Дрейк экинин билет. Сыналгыларда белгилүү болгон шпион, Дамиан Дрейк, чынында эле дүйнөлүк шпион болгон болот. Ал "Acme Corporation" тарабынан уурдалган болот. Ди Джей Дрейк менен Даффи Дак Мона Лиза сүрөтүн табуу үчүн Лас-Вегаска барат. Алар казинодо кызды таап, бирок алар башкарылбаган Шем менен кууп жатат. Андан кийин алар Багз Банни студиялык агенти Кейт жолугуп, чөлгө алып барып. Алар эне Ди Джей жолугушат жана "Blue Monkey" жөнүндө билип жок. Анан Парижге барып, "Blue Monkey" Африка жайгашкан экенин билип. Бирок алар акматикалык колго алып, алар менен бирге Blue Monkey алып чыкты. Поезд түрткү жакында компания Ди Джей атасы бар. Биздин достор куткарып, маймыл төрагасы айландырылгандан. Багз жана окуялар ошол Жер жана Сүрөткө ачылышы үчүн Даффи кайра киного тартуу үчүн бир катар эле Багз, алар барабар өнөктөш болот деп убада берип, Сүрөткө ийгилик шаттанышсын чейин, бирок, ал айлана коштомо Порки пайда күчөтүп жатат деп аракет кылып жатат "Бул бардык адамдар экен! (That's all folks!)", деп бардык балдар даяр атып. Бардык студиясы үйүнө кайтат.
Термосфера
Термосфера – атмосферанын мезосферадан жогорку катмары: ал 80 – 90 км бийиктиктен башталат. 200 – 300 км бийиктикке чейин температура улам жогорулап, 1500о Сге жетет да, андан кийин кыйла бийиктикке чейин өзгөрбөй бир калыпта болот. 80 кмден 500 кмге чейин термосферанын тыгыздыгы I,8•10-8г/см3ден 1,8•10-15 г/см3га чейин өзгөрөт. 120 кмге жакын деңгээлде газдар тарап бөлүнө баштайт.
200 – 300 км деңгээлде кычкылтектин өтө жеңил атому көптүк кылат. 500 кмден жогорулаганда андан да жеңил суутек менен гелийдин элементтеринин аралашмасы жолугат. Термосферанын атомдору менен молекулаларынын бир бөлүгү иондошкон абалда болуп, бир нече катмарга топтолот (к. Ионосфера). Термосфера Жердин жасалма жандоочусун токтотууга тоскоолдук кылат. Мындан башка Термосферанын абалы ионосферага көбүрөөк көзкаранды.
Боз-Эмчек жана Кабасай жез жана полиметалл кени
Боз-Эмчек жана Кабасай жез жана полиметалл кени Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районунда, Каба кыштагынан түндүк тарапта, Чаткал кырка тоосунун түштүк-батыш капталында, Каба суусунун сол жээгинде, деңиз деңгээлинен 1700-2300 м бийиктикте. Кен 9-12-к-дан белгилүү. 1951-66-ж. геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагын Таш-Көмүр мезгилинде пайда болгон доломит менен акиташ теги жана эффузия тоотектери, каледондун гранит интрузиялары түзөт. Руда халькопирит, пирит, борнит, галенит, сфалерит ж. б. сульфиддерден түзүлүп, интрузия менен карбонат тектеринин кошулган жерлеринде пайда болгон скарндарда же акиташ тектериндеги жаракаларда жайгашкан. Алар негизинен гранат-волластонит жана гранат-пироксен скарндарына топтолгон. Рудалуу скарн катмарлары түндүк-чыгыштан түндүк-батышты көздөй 10 кмден ашык аралыкка созулат. Кендеги жездин орточо кондициялык өлчөмү 1,1%, коргошундуку 4% жана цинктики 4,3%, алтындыкы 1,93 г/т, күмүштүкү 13,2 г/т. Кен герцин металлогениялык доорунда пайда болгон. Руданын жалпы ресурсу 21792 миң т. Пайдалуу компоненттердин ресурсу: жездики – 243401 т, алтындыкы – 5623 кг, күмүштүкү – 38 т.
Формалдык социология
Формалдык социология – 19-кылымдын аягында 20-кылымдын башында пайда болгон социологиянын багыты. Анын өкүлдөрү эволюционисттик субстанциянын предмети – туруктуу социалдык форманын универсалдуулугу. Классикалык социологиянын өнүгүшүндө жана формалдашуусуна, Формалдык социологиянын өнүгүшүнө В. Дильтей, Г. Зиммель, Ф. Теннис, Л. Фон, Веце көп эмгектенишкен. Формалдык социология  жалпы философиялык этиканын бөлүгү.
Моделдөө
Моделдөө (француз тилинен modele – үлгү, өрнөк) – таанып-билүүнүн маанилүү бир жолун мүнөздөөчү гносеологиялык категория – метод. Кандайдыр бир объектинин мүнөздөөчү белгилерин башка бир изилдеп үйрөнүүгө мүмкүн болгон объектен таап, иликтеп үйрөнүү. Гносеологиялык планда алганда белгисизден белгилүүгө карай өтүү. Моделдөө муктаждыгы объектинин өзүн изилдеп үйрөнүү кыйын болгон, кымбатка турган, же караманча эле мүмкүн болбогон учурларда, же изилдеп үйрөнүү узак убакытты талап кылганда (моделдөө коомду, анын процесстерин өздөштүрүүдө) келип чыгат.
Моделдөө методу ар дайым таанып билүүнүн башка методдору менен катар колдонулат. Табияты ар кандай объектилердин функцияларынын окшоштугуна негизделген моделддөө методу, кибернетиканын негиздеринин бири болуп калды. Экономиканын математикалык моделдерин (ЭЭМдерди колдонуп экономикалык процесстердин башкаруу жана божомолдоо мына ушуга негизделген), татаал жана татаалдашкан моделдөө (экологиялык жана демографиялык процесстер) иштеп чыгуу чоң мааниге ээ. ЭЭМде моделдик эксперимент зарыл түрдө түздөн-түз эксперименттен өткөрүүдөн кутултуп, химиялык, биологиялык касиеттерге ээ материалдарды, техникалык системаларды түзүүгө мүмкүнчүлүк берет. Мененүн өзгөчө мейкиндиги ойду моделдөө болуп саналат.
Илимий-техникалык изилдөөдө бүтүн таанып билүүнүн бир методу моделдөө. Сезим-туюмдук жана логикалык моделдерди түзүү процессинин негизги мыйзамдарын таануу-билүү теориясынын ар кайсы (айрыкча чындык туурасында окууга байланыштуу) бөлүктөрү изилдейт. Ошентип, моделдөө таануу теориясын мындан ары өнүктүрүү жана конкреттештирүү үчүн маанилүү.
Колбенчортондор
Колбенчортондор (лат. Cobiesox ?) — деңиз өрдөкпалыктардын бир уруусу, буларга жылаңач колбенчортон (лат. C. nudus) жана башка түрлөр таандык.
Кичи юлдыба (Зилайыр району, Башкыртстан)
Кичи юлдыба — Башкыртстандын Зилайыр районундагы айыл, Юлдыбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 239 киши. Почта индекси — 453684, ОКАТО коду — 80227836003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чоң Кумбиссер
Чоң Кумбиссер — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Лоха дарыясынын сол жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Барбалдай
Барбалдай — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери. Үсөндүн (Көзкамандын) уулу экендигин Акбалта Манаска туш-тушка тарап кеткен элдин дайнын баяндаганда айтат (Саякбай Каралаев, 1. 108). Кийин Көзкамандар окуясында аты аталбайт, Көзкамандын тогуз уул делип айтылат.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Бензол
Бензол — мол. масс. 78,11; өзгөчө жыттуу, түссүз, тез учма суюктук; балкып эрүү t 5,53оС, кайноо t 80,1оС; d204 0,879, n204 1,5011; ароматтык углеводороддун эң жөнөкөй өкүлү. Бензин, эфир жана башка орг. эриткичтер менен бардык көлөмдө аралашат; майды, каучукту, гидронду, иодду, фосфорду жакшы эритет. Сууда начар эрийт. Б-ду 1825-ж. М. Фарадей кит майын пиролиздөөдө ачкан. 1833-ж. Э. Мичерлих бензой к-тасын декарбоксилдөөдөн синтездеп алган. 1865-ж. Кекуле анын түзүлүшүнүн формуласын сунуш кылган:
Б. сульфирлөө жана нитрлөө реакцияларына кирип, бензолсульфо к-таларды жана нитробензолдорду галогендөөдөн галоген Б. алкилдөөдөн алкил Б. пайда кылат. Б. жогорку темп-ранын жана окситендиргичтердин – H2CrO4 менен KMnO4 түн таасирине туруктуу. Катализатор таасиринде (V, Mo) 350-450оС малеин ангидридин пайда кылат. Катализатор (Ni, 120-200оС) таасиринде циклогексанга, суюк аммиакта щелочтуу металлдар таасиринде 1,4-циклогександиенге чейин калыбына келет. Хлор таасиринде хлорду кошуп алып, гексахлорциклогександы пайда кылат. Б. негизинен ташкөмүрдүн кокс газынан, кокс чайырынан жана катализатордун таасиринде алифаттык углеводороддорду дегидрлөөдөн, ацетилендин тримерлешүү реакциясынан алынат. Өндүрүлгөн Б. 80 % этил Б., кумолду жана циклогександы синтездөөдө; ал эми калган бөлүгү анилинди, малеин ангидридин алууда, күйүүчү майлардын о. с. жогорулатуучу компонент, эриткич жана экстрагент катарында, лак боёочу заттарды өндүрүүдө эриткич катары колдонулат. Б. физиологиялык активдүү зат, терини дүүлүктүрөт. Анын аз сандагы концентрациясы менен узак убакыт иштөөгө туура келсе, канда жана канды пайда кылуучу органдарда өзгөрүүнү пайда кылып, иштөө функциясын начарлатат. Б. мол-сынын түзүлүшү такталгандыгына карабастан, Б. түзүлүшүн так көрсөткөн бирдей формула колдонулбайт. Мис., анг. химиктер (Робинзон, Ингольд):
формуласын сунуш кылса, Полинг жана башка
Археологиялык маданият
Археологиялык маданият - бир тарыхый мезгилге таандык, жергиликтүү өзгөчөлүктөрү бар жана айрым бир аймакта топтолгон археологиялык эстеликтердин жалпылыгын аныктоо үчүн колдонулуучу түшүнүк. Археологиялык маданияттын аталышы көбүнчө эстеликтер табылган жердин аты, ошондой эле сөөк коюунун салты, карапага, курал-жарактарга түшүрүлгөн оймо-чиймелер же белгилердин бүтүндөй тобуна карата коюлат. Археологиялык маданиятты изилдөө аларды жазуу булактары аркылуу белгилүү уруулар менен салыштырууга мүмкүндүк берет. Маданияттагы окшош көрүнүштөр айрым урууларда геогрекчежана социалдык бирдей шарттарда бири бирине байланышсыз эле пайда болушу мүмкүн. Археологиялык маданият - байыркы эстеликтердин датасын аныктоого жардам берет.
Сары суу
Сары суу - 1) кар суусу - кыш бою топтолгон кардын эриген суусу; мөңгү менен кошо Кыргызстандагы агын суулардын негизги булагы болуп саналат. Жаз-жай мезгилдеринде кар көп эрип, дарыяларда ташкынды пайда кылат; 2) чополуу жана лёсстуу аймактар аркылуу агып өткөн киргилт суулар да сарысуу деп аталат, мис., Кытайдагы Хуанхэ (Сарыдарыя) дарыясы; 3) сарысуу - ири, жайык, башкы дарыя деген маанини да берет; ушул мааниде топоним катары Орто Азия, Казакстанда кеңири таралган, мис., Казакстандагы Сарысуу дарыялары
Табулда (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Табулда — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Кундряк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 372 киши. Почта индекси — 453184, ОКАТО коду — 80248830003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Темиркул Үмөталиев
Акын Темиркул Үмөталиев Жаңы-Жол районунда караштуу Тоо-Жар айылында 1908-жылы туулган. 1925-жылы Темиркул Ак-Суудагы жетим балдар үйүндө тарбияланып, 1929-жылы Жалал-Абаддагы педагогикалык окуу жайын бүтүрүп, Ноокат районунда эки жыл мугалим, кызыл үйдүн башчысы жана райком комсомолдун бөлүм башчылык кызматтарын аткарган. 1928–1929-жж. техникумда окуп жүргөндө Үмөталиевдин кабарлары «Ленинчил жаш», «Кызыл Кыргызстан» гезиттерине үзбөй чыккан. 1931-жылы Фрунзеге келип, обком комсомолдун аппаратында бөлүм башчы, 1934–1935-жж. Араван МТСинде саясий бөлүмдүн начальнигинин комсомол иши боюнча жардамчысы, 1935–1937-жж. «Кыргызстан пионери» гезитинин редактору, «Ленинчил жаш» гезитинин редакторунун орунбасары, «Кызыл Кыргызстан» гезитинин бөлүм башчысы, 1937-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун аппаратында иштеген. Т.Үмөталиев Улуу Ата Мекендик согушта Калинин, Түштүк-Кавказ, Закавказье, Украина фронтторундагы, Румыния, Болгария, Югославия, Венгрия, Австрияны фашизмден бошотууга катышкан.
1946–1953-жж. «Ала-Тоо» журналында башкы редактор, 1974-жылдан китеп сүйүүчүлөр коомунун башкармасынын төрагасы болгон. Т.Үмөталиевдин ырлары 1930-жылдан тартып басма сөз беттеринде чыга баштаган. «Баатыр» аттуу поэмасы 1944-жылы жарык көргөн. Т.Үмөталиев Пушкиндин, Маяковскийдин, Тихоновдун, Янка Купаланын, Турсун-Заденин чыгармаларын кыргыз тилине которгон. Т.Үмөталиевдин чыгармалары орус, украин, өзбек, казак ж.б. элдердин тилдерине которулган. Т.Үмөталиев 1934-жылдан СССР Жазуучулар Союзуна мүчө болгон.
1982-жылы «Too гүлдөрү» аттуу китеби үчүн Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган. Ленин, «Эмгек Кызыл Туу», «Кызыл жылдыз», «Ардак белгиси» ордендери, «Кавказды коргогону үчүн», «Будапештти алганы үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн» медалдарынын ээси.
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде
'''Ырлар жыйнагы. I.''' – Ф.: Кыргызмамбас, 1935. – 52 б.
Темиркулдун ырлары. 2-жыйнак. – Ф.: Кыргызмамбас, 1936. – 26 б.
Ырлар жыйнагы: 3-китеп. – Ф.: Кыргызмамбас, 1937. – 68 б.
Гүлдөр өлкөсү: Ырлар жыйнагы. – Фрунзе – Казань, Кыргызмамбас, 1938. – 179 б.
Токтомуш мерген: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1940. – 276 б.
Эчки, кой, төө, жылкы, уй бешөөнүн талашы: Кенже балдар үчүн. – Фрунзе – Казань, Кыргызмамбас, 1940 – 11 б.
Айсулуу: Поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1941. – 77 б.
Жеңиш ырлары. – Ф.: Кыргызмамбас, 1943. – 34 б.
'''Жеңиш. – Ф.:''' Кыргызмамбас, 1946. – 187 б.
Москвага салам: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1947. – 29 б. Биздин жер: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1948. – 31 б.
Мекен күүсү. Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1949. – 113 б.
Жыргал турмуш ырлары. – Ф.: Кыргызмамбас, 1950. – 206 б.
Токтомуш мерген: Поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1951. – 22 б.
Тартуу: Балдар үчүн ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас. 1951. – 22 б.
Кубат: Гвардиянын саясий жетекчиси Кубат Жуматаев жөнүндө поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1953. – 136 б.
Эмгек гүлү: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1954. – 307 б. Ак алтын жөнүндө ыр: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956. – 260 б. Кичинекейлерге ыр: Мектеп жашындагы кенже балдар үчүн. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1956. – 366 б.
Көңүл ырлары. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 142 б. Чыгармалар жыйнагы. Үч томдук. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958.
Булгаары
Булгаары — Элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн жердиги. Көркөм буюм жасоонун, иштетүүнүн ийкемдүү түрү. Бул азыр заводдон чыгат да, жаралуучу буюм-белектин кагазга эскизин (үлгүсүн) түзүү шарттуу көрүнөт. Илгерки чеберлер терини сыйрып, жыдытып, же жүнүн алуудан баштаса, мында булгаарынын бир нече түрү болуп, булар ич ара көркөмдүктү түшүрүүгө өтө оңтойлошот. Ошого карап, чийилген эскиздеги кооздук түшүрүлөт. Натыйжада, эскиздердин негизинде булгаары бычылат. Элдик чеберлер тери бетине түрдүү кооздуктарды дароо эле чийим шибегелери менен түшүрүүгө маш болушса, булгаары буюмдун абалы, анын үлгүсү келтирилип тигилет. Ал колдонмолук эмес, көбүнчө белектик-жасалгалык мааниге ээ болот.
Темиркул Үмөталиев
Тегене: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 241 б.
Булгаары
Азыркы булгаары ашкана идиштеринин милдетин аткара албайт. Алсак, чеберлер даяр заводдон чыккан булгаарыдан чыны кап, түрдүү түспөлдө кутуча өңдүүлөрдү кармап, ал белек-бечкекке берилет. Булгаарыны иштетүү — мындан чыгарма жаратуу. Буюм жасоо. Кол менен басып, басма кылуу менен көркөмдүк түшүрүү. Демек, мында элдик ыкманын аздыр-көптүр бөтөнчөлүктөрү сакталат. Бул «басма ыкмасы» деп аталат. Мында чийим шибеге колдонулат.
Темиркул Үмөталиев
Баатыр. Поэма. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 241 б.
Ленин жарыгы. Ленин жөнүндөгү ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 383 б.
Булгаары
Чеберлердин экинчи бир узануусу — бир сызык аркылуу чийим түшүрүү. Бул түр да элдик мүнөзгө эгедер көрүнөт. «Чаптама ыкмасы» бар. Бул «басмарлап түшүрүү» деп аталат. Алдыңкы булгаары тилинип коюлуп, анын үстүнө башка булгаарыдан оюм-чийим түшүрүлөт. Демек, бастырылат.
Темиркул Үмөталиев
Тай-тай: Бөбөктөр үчүн – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1961. – 16 б.
Кутманым: Жаңы ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 207 б. Нарын. Жаңы ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1963. – 224 б. Жүрөк ырдан картайбайт. Ырлар. – Ф.: Кыргызстан 1967. – 353 б.
Булгаары
«Булгаары бетине боёк жабуу» ыкмасы азыр да көп колдонулат. Булгаарыны «кайып тигүү» ыкмасын чеберлер кол учтарынан аткарат. Ал кадимки эле «көктөө жолуна» окшойт. Мында чырашталып тигилет.
Темиркул Үмөталиев
Кызыл жар. Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 145 б.
Булгаары
Булгаары карамган чеберлер — жарым-жартылай зергер. Булгаары бетине күмүш, назильберь, мельхиор, датчалбас, жез, мис, коло сыяктуу түстүү металлдарды чабуу чеберчиликтери азыр жанданууда.
Темиркул Үмөталиев
Торгой таңшык. Тандалган ырлар, поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 119 б.
Булгаары
Буюм бетин «тогуз төбөлөө» (айнек, асыл, таш, пластмасса чөгөрүү) сыяктуу салттуу нускаларды кармай баштоо — узануунун кан жолун нарктуу тутуу.
Темиркул Үмөталиев
Чыгармаларынын эки томдук жыйнагы. – Ф.: Кыргызстан, 1971.
Булгаары
Булгаарыга көркөмдүк түшүрүүдө анын бетин жылтыратуу зор мааниге ээ болот. Аны үчүн чеберлер момду (аары балынын чөбөгүсү) пайдаланышат. Ал суу өткөрбөйт. Теринин касиетин узакка сактайт. Мына ушул менен таза теринин бетин сүртөт.
Темиркул Үмөталиев
1-т. – 395 б.
Нимкытый-Кы
Нимкытый-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пюль-Кы дарыясынын сол жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 107 км.
Темиркул Үмөталиев
2-т. –398 б.
Нимкытый-Кы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Темиркул Үмөталиев
Жүрөк үндөйт: Жаңы ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 184 б.
Нимкытый-Кы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Темиркул Үмөталиев
Айсулуу. Поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 19 б.
Булгаары
Чеберлер аппликация ыкмаларында колдонушат. Мунун да үлгүсү кагазга түшүрүлөт. Аппликация — курандылоо, кол өнөрчүлүктө бул — «курак». Мында түрдүү түстөгү терилер кесилет да, ирээти менен чапталып чыгат. Бул — булгаарынын өөн-бучкактарын кайра иштетүүнүн сыйда жолу. Өнөр жай өндүрүшүнөн чыккан калдыктарды кайра иштетүү жөнүндөгү программалык негизги багыттарындагы көргөзмөлөрүнө ылайыкташтырып, буюм жасоо жагына айкалыштыруу — бүгүнкү кол өнөрчүлөрдүн милдети. Чеберлер бул жөнөкөй ыкма менен «китеп тышын», «куттуктоо папкасын», «кыздардын кол баштыктарын», «кур» өңдүүлөрдү арбыныраак жасоодо. Булгаары чеберлеринин негизги аспап-куралдарына чийим шибеге, шибеге кирет.
Бычак
Бычак — бир жак кыры миздүү, кармоого эпиндүү, металлдан, мүйүздөн, сөөктөн, жыгачтан жумуру сабы бар бирдемелерди кесүүчү аспап-курал. Бычактын сабына чеберлер «сыя төгүү», «чапкылоо» сыяктуу зергерчиликтин түрдүү ыкмалары менен элдик көркөм оюм-чийимдерди түшүрүшөт. Асыл таш, айнек аркылуу «тогуз төбөлөйт». Бычакты пайдалануу да адамдардын жаш өзгөчөлүгүнө карата болот. Сабына ар кандай акак таштарды, айнекти чөгөрүлүп жасалган «бычактар» күлгүн жигиттерге таандык болот. Мунун чоңун «шамшар» деп аташат. Мүйүз сап, жыгач сап, металл сап бычактарды улгайгандар атайын кын жасатып, жанда алып жүрүшчү. Депкир сабына күмүш жалатып, ага оюм-чийим түшүрүшкөн.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Булгаары
Булгаарыга — «наар» түшүрүүдө чеберлер «мүйүз», «бармак бооч», «кыял» оюмдарын негиз тутушат, булгаарынын табияты кабыл алгандай оюмду майда үзүл-кесилсиз берүүбүз керек. Мында оюмдан оюм жаралып, чөптүн сабактарын, гүлдөрдүн бутактарын жана таажыларын, бак-дарактардын жалбырактарын символдоштурууга болот. Албетте, булгаарыга түшкөн кооздукту башка жердиктер кайталай албайт. Төтөн, күрөн, сары булгаарыга өң сиңирүү — чеберчилик. Чеберлер жердиктин негизги касиеттерин таанып билет.
Булгаары боеонун бөтөнчөлүктөрүн алар билишет. Азыркы боектордун жугушуна, теринин сырткы бетин тазалоого өзүнчө майы болот. Демек, булгаарыга шавельовой кислотасы пайдаланылат. Булгаары күйүп кетпеске өз өлчөмүн билип турушат. Боелгон теринин үстүнөн жылтыратыш үчүн мом сүртүлөт. Ал боекту актайт, суу жугузбайт.
Темиркул Үмөталиев
Алпкаракуш: Жомок. – Ф.: Мектеп, 1978. – 22 б.
Жеңиш маршы: Тандалган ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 463 б.
Too гүлдөрү: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 228 б.
Балтыркан: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1982. – 32 б.
Too гүлдөрү: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 103 б.
Ыр түнөгү: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 235 б.
Күч бирдикте: Жомок. Сила в единстве: Сказка. – Ф.: Мектеп, 1985. – 16 б. – текст: кырг., орус.
Жолборс жүрөк жигит: Аңгеме. – Ф.: Мектеп, 1986. – 24 б.
1-т. Ырлар жана поэмалар. – 1989. –287 б.
2-т. Ырлар жана поэмалар. – 1989. – 303 б.
Орус тилинде
Дорожная песня: Стихи и поэмы. – М.: Сов. писатель 1958. – 116 с.
Белое золото: Стихи и поэмы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 195 с.
Три легенды. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1958. – 67 с.
Арчалы, суу
Арчалы, суу - Ички Теңир-Тоодогу суу, Кичи Нарын суусунун сол куймасы. Нарын районунун аймагында. Узундугу 47 км, алабынын аянты 376 км2. Жетим кырка тоосунун түндүк капталындагы аты окшош мөңгүдөн агып чыгып, кууш капчыгай аркылуу шар агат. 15 тен ашык куймасы бар. Ирилери: Төлөк, Күрмөнтү, Кызылкиндик, Шор-Төр, Эгиз-Төр, Кара-Төр (сол), Борду, Туюк Кызыл-Суу, Өрттөнгөн-Төр, Тоюн (оң). Алабында жалпы аянты 57,2 км2 келген 56 мөңгү бар. Жылдык орточо чыгымы 4,1 м3/сек, май-июнда кирип, сентябрда тартыла баштайт.
Темиркул Үмөталиев
Весенние струны: Стихотворения и поэмы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1961. – 312 с.
Здесь начало: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1969. – 116 с.
Киргизские певцы: Стихи и поэмы. – М.: Худож. лит., 1972. – 159 с.
Жизнь зимы: Стихи. – М.: Сов. писатель, 1975. – 70 с.
Птица великан: Сказка. – Ф.: Мектеп, 1979. – 21 с.
Преображение: Лирика и поэмы разных лет. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 272 с.
Башка элдердин тилдеринде
Стихи: Сборник. – Киев: Днипро, 1986. – 149 с. – укр.
КОТОРМОЛОРУ
Шиваза Я. Чыныдагы жазуу. Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1948. – 119 б.
'''Маяковский В. В.''' Владимир Ильич Ленин. Поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1953. – 99 б.
Абулкасым Лахути. Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1954. – 185 б. (К.Маликов менен бирге).
Купала Янна. Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1954. – 84 б.
'''Маяковский В. В.''' Жакшы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1955. – 110 б.
'''Тихонов Н. С.''' Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956 – 104 б.
Турсун-Заде Мирза. Индиялык баллада. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 29 б.
Кыргызстан Түрквизион ыр сынагында
Кыргызстан — Түрквизион ыр сынагына 2013-жылдан бери катышып келет.Сынакка мамлекеттин атынан алгачыкы жолу Чоро катышкан.Ал эми Кыргызстанга биринчи жеңишти Жийдеш Идирисова 2015-жылы ,Turkvizyon 2015 сынагында алып келген.
Катышуусу
{{legend|gold|Жеңиш}} {{legend|silver|Экинчи орун}} {{legend|#cc9966|Үчүнчү орун}} {{legend|#FE8080|Акыркы орун}}
Карама-каршылыктардын биримдигинин жана күрөшүнүн мыйзамы
Карама-каршылыктардын биримдигинин жана күрөшүнүн мыйзамы ― диалектиканын универсалдуу үч мыйзамынын бири. Бул закон өнүгүүнүн булагын, себептерин ачып көрсөтөт Карама-каршылыктардын биримдигинин жана күрөшүнүн мыйзамы өзүнүн өнүгүшүндө объективдүү дүйнөнүн нерселери менен кубулуштарындагы байкалбаган, маанисиз багыттар (жактар), тенденциялар маанилүү айырмачылыктарга, а түгүл карама-каршылыктарга чейин өсүп чыгып, алар ич ара бири-бири менен карама-каршылыкта, күрөштө болот да, ошол нерсенин же кубулуштун өнүгүшүнүн ички булагы болуп калат. Ар бир нерсе өзүнө өзүнөн башканы да камтыйт. Ар кандай объектинин ички карама-каршылыгы – бир эле нерседе бир эле убакта карама-каршылыктар бири-бирине өтүп, сиңип жана бири-бирин танып турганында. Карама-каршылык, башкача айтканда активдүү аракет, кагылышуу, карама-каршылыктардын күрөшү болгондуктан гана өнүгүү боло алат. Күрөшүп жаткан карама-каршылыктар бири-бири менен биримдикте болушат, анткени алар бир нерсеге же кубулушка таандык. Мындай биримдик алкагындагы карама-каршылыктардын күрөшү өнүгүүнүн булагын түзөт. Бул мыйзам методологиялык гана эмес практикалык мүнөзгө да ээ. Ал өнүгүүнүн гана эмес, коомдук болмуштун (бытие) чегиндеги адамдардын ортосундагы каршылыктын булагын да көрсөтүп берүүгө жөндөмдүү. Демек, мыйзам боюнча бардык нерсе карама-каршылык менен ички каршылыктын негизинде кыймылга келип, өнүгүп турат. Мисалы, терс заряд менен оң заряддын өз ара тартылуусунан электр тогу пайда болот; бай – кедей, аял – эркек, жаш – кары, жакшылык–жамандык сыяктуу карама-каршылыктар болгон үчүн гана коом өнүгүп-өзгөрүп турат.
Архи
Архи... (грекче archi - улуу, башкы, башчылык) 1) татаал сөздүн чиркөөлүк жогорку наамды бплдирүүчү биринчи бөлүгү (мисалы, архиепископ, архиерей); 2) бир нерсенин эн жогорку даражасы.
Бухара облусу
Бухара облусу, (Buxoro viloyati) —облус Өзбекистандын түштүк- батыш тарабынан орун алган, жеринин көпчүлүк бөлүгүн Кызылкум чөлү ээлейт.Түркмөнстан, Наваий облусу жана Кашкадарыя облусу, ошондой эле Каракалпакстан автоном республикасы менен чектешет. Өлкө аянтынын 8,8, калкынын 5,8 пайызын түзөт. Айрым жерлерде жер асты сууларынын кыртышка жакындыгы, жаан-чачындын аздыгы, чөлдө кумдун которулушу сыяктуу терс кубулуштар жер фондунан пайдаланууда артыкбаш эмгек жана каражат талап кылат. Аныкталган табигый газдын запастары бир нече триллион кубометрди тузет. Мунайзат, курулуш материалдары, туз жана башка пайдалуу байлыктар табылган.
Тарыхы
Бухара облусу 1938-жылдын 15 январь күнү негизделген.
Административдик бөлүнүшү
Бухара облусу 11 туманга (район) бөлүнөт (кашанын ичинде — туман борбору жана картадагы номери):
Облустун эң чоң шаары жана административдик борбору — Бухара шаары, (264 мыңге чукул эл жашайт).
Облустун курамында 10 шаар, 3 шаар тибиндеги кыштак, 107 киштактары бар.
Шрюсбюри (Нү-Жерси)
Шрюсбюри (Нү-Жерси) (Shrewsbury) — Нү-Жерси штатынын Монмут округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3809 киши. Болжолдуу аянты - 5.8 км². FIPS коду — 34-67350.
Барбар
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Аршакиддер (Аршакундар)
Аршакиддер (Аршакундар) - армян падышаларынын династиясы (62-428). Бул династия Парфян падышалыгындагы Аршакиддер династиясы менен тектеш болгон. Армяндардын Аршакиддер династиясын Тиридат I (62-80) негиздеген. Улуу Тиридат Шнүн (287-332) мезгилинде христиан дини мамлекеттик динге айланган (болжол менен 301-ж.). Аршакиддер феодалдык бытырандылыкка каршы жана Армениянын көз каранды эместиги үчүн күрөшкөн, бирок андан жыйынтык чыккан эмес. Улуу Армения өлкөсүн Иран менен Рим империясы бөлүп алып (387), Аршакиддер алардын вассалына айланган. Аршакиддер династиясы 487-ж. кулаган.
Кошой (айыл)
Калкы
Калкы - 1 865 киши.
Колибрилер
Колибрилер — (лат. Trochilidae) эң майда чымчыктардын бир тукуму, Түштүк Америкада жашайт, булардын төмөнкүдөй түрлөрү белгилүү: бериште колибри (лат. Heliomaster furcifer), дөө колибри (Patagona gigas), узун куйрук колибри (Phaethornis superciliosus), кызыл колибри (Ph. ruber), жебетумшук колибри (Ensifera ensifera), чачылуу куйрук колибри (Loddigesia mirabilis), манардай колибри (Chrysclampis mosquitos), манартамак колибри (Archilochus colubris), сапфо-колибри (Sappho sparganura), ачакей колибри, топаз түстүү колибри (Topaza pella), чоң куйрук колиибри (Eupetomena macroura).
Саякат
Саякат - белгилүү бир аймакка илимий, жалпы таанышуу, спорттук ж. б. максатта уюшулган сапар, жүрүш. Илимий саякат (экспедиция) табиятты же анын айрым компоненттерин (жер түпкүрүн, өсүмдүк жана жаныбар дүйнөсүн ж. б.), маданият жана искусство эстеликтерин, элдик чыгармачылыкты ж. б. изилдөө максатында уюштурулат. Ушуга байланыштуу саякат төмөнкүлөргө бөлүнөт: геол., ботан., зоол., археол., этнографиялык ж. б. Окуучулар жана студенттер үчүн табият, айрым райондун маданий турмушу менен тааныштыруу үчүн саякаттар (экскурсия) уюштурулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Борду полиметалл кени
Борду полиметалл кени Чүй облусунун Кемин районунда, Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк-чыгышында, деңиз деңгээлинен 1850–2300 м бийиктикте. 1949–53-ж. чалгындалган. Кендин геол. түзүлүшүнө протерозойдун мигматиттери, гнейстери, кристаллдык сланецтер, амфиболиттер, гнейс түрүндөгү граниттер жана порфир түрүндөгү граниттер катышат. Негизги руда кармап турган структура Борду жаракалар тилкеси болуп эсептелет. Негизги рудалануу узундугу 800–1000 м болгон Батыш жана Борбордук руда мамычалары менен байланышкан. Руданын тиби – сульфиддүү. Рудалануу-чачынды, тарам-чачынды түрүндө. Негизги минералдары: пирит, галенит, сфалерит, марматит, ошондой эле күмүш, алтын, борнит, миллерит кездешет. Коргошундун рудадагы өлчөмү 1,6–2,62%, цинктики – 0,9%, алтындыкы – 0,74 г/т, күмүштүкү – 26,0 г/т, кадмийдики – 0,004%, индийдики –0,0001%. Руданын жалпы запасы 11863,55 миң т, коргошундуку 265 миң т, алтындыкы – 7323 кг, күмүштүкү – 241,8 т, индийдики – 10,7 т, кадмийдики – 363,2 т, цинктики – 86,8 миң т. Индий, кадмий, цинк рудадан алынган эмес. Кендин ачык казып алынуучу запасы иштетилип бүткөн.
Маврикий
Маврикий (Mauritius, Maurice), Маврикий Республикасы (Republic of Mauritius; République de Maurice) – Инди океанынын батыш бөлүгүндөгү мамлекет; Африканын түштүк-чыгышында. Маврикий, Родригес (Маскарен аралынын бир бөлүгү), Агалега, Каргадос-Карахос (же Сент-Брандон) ж. б. чакан аралдарда жайгашкан. Аянты 2,04 миң км2. Калкы 1,3 млн (2011). Борбору – Порт-Луи. Административдик жактан 9 округга (Маврикий аралында), автономия аймагына (Родригес а.) жана баш ийген 2 аймакка (Агалега жана Каргадос-Карахос) бөлүнөт. Акча бирдиги – маврикий рупийи.
Административдик-аймактык бөлүнүшү (2010): Маврикий – БУУга (1968), Ынтымакташтыкка (1968), ЭВФке (1968), Эл аралык реконструкция жана өнүктүрүү банкына (1868), Африка союзуна (2002-жылга чейин Африка Биримдиги уюму; 1958), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна (1995) мүчө.
Мамлекеттик түзүлүшү
Маврикий – унитардык мамлекет. Конституциясы 1968-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, 5 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Улуттук Ассамблея). Аткаруу бийлигин өкмөт – Министрлер кабинети ишке ашырат. Маврикийде көп партиялуу саясий система орун алган. Башкаруучу саясий партиялары: Лейборист партиясы, Маврикийлик Дювалдар партиясы, Маврикий республикалык кыймылы, Маврикий социалисттик кыймылы, Маврикий аскердик кыймылы, Маврикий социал-демократиялык кыймылы, Улуттук союз, Родригес элдеринин уюму.
Табияты
Маврикий жайгашкан аралдар суу астындагы Маскарен кырка тоосунун чоку бөлүгү болуп саналат; жанар тоодон пайда болгон. Аралдардын жээктери барууга кыйынчылык туудурган коралл (шуру) рифтери менен курчалган. Эң ири Маврикий аралынын басымдуу бөлүгүн бийиктиги 200–600 м келген базальттуу плато ээлейт; түштүк-батышында өлкөнүн эң бийик жери Питон-де-ла-Птит-Ривьерайонуар чокусу (бийиктиги 828 м) жайгашкан. Плато ар тараптан аккумуляциялык жээк түздүктөрү менен курчалып жатат. Родригес аралынын рельефинде дөбө-дөңсөөлүү түздүктөр басымдуу (бийиктиги 396 мге чейин). Тропиктик деңиз климаты үстөмдүк кылат. Жайкы сезон декабрдан майга чейин созулат, эң жылуу февраль айынын орточо температурасы 26°С кээде 32°С ден жогору). Кышкы эң суук айы – августтун температурасы ички аймактарында 14°Сден жээктеринде 20°Сге чейин. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү жээк түздүктөрүндө 1500–2500 ммден Борбордук платодо 3500–5000 ммге чейин. Январь – март айларындагы катуу шамал (тайфун) – нөшөрлөгөн жамгырды жана алаа­мат ташкынды пайда кылат. Өлкөнүн аймагынын 70%ке жакын аянтын базальт лавасынын үбөлөнүүсүнөн түзүлгөн күрдүү кызыл латерит топурактары ээлейт. Маврикий аралынын 1/3 бөлүгүн токой (тоолордун чыгыш капталдарында – дайыма жашыл, батыш капталдарында – кургакчыл тропиктик) ээлейт. Флорасында татаал түзүлүштөгү өсүмдүктөрдүн 750 түрү бар, анын көбү эндемиктер (кофе дарагы, бөтөлкө жана желпүүр пальмасы, орхидея, лиана, папоротниктер), 87 түрү жоголуу алдында турат. Маврикий фаунага да бай, эндемиктери да арбын. Коргоого алынган 15 аймак өлкөнүн аянтынын 3,4%ин ээлейт. Анын негизин Маккаби-Бель-Омбр биосфера резерваты жана Блек-Ривер (Блек-Ривер-Жорж) капчыгайы улуттук паркы түзөт. Экологиялык проблемалары: бал камыш плантацияларын отоо чөптөн сактоо үчүн гербидциддерди жана минералдык жер семирткичтерди көп пайдалануудан айыл чарбага жарактуу жерлеринин булганышы; чай, бал камыш жана ийне жалбырактуу токойлордун аянтын кеңейтүү үчүн табигый токойду кыюу сырттан алынып келинген өсүмдүктөр жергиликтүү флораны сүрүп чыгышынан биологиялык ар түрдүүлүктүн кескин төмөндөшү ж. б.
Калкы
Маврикийдин басымдуу бөлүгү (43,4%и, 2000-жылкы эл каттоо боюнча) Түштүк Азиядан келгендер (индимаврикийлер), анын ичинде бихарлыктар 30,6%, креол-маврикийлер 38,6%, ошондой эле кытайлар 1,9%. 2000-жылы калктын табигый өсүүсүнүн жылдык орточо темпи 0,8% (2010-жылы 0,5%) болгон. Расмий тил – англис жана француз (парламентте англис тилиндей эле пайдаланылат) тилдери. Маврикий, креол тилдери да кеңири таралган. Маврикийдин калкынын 40%и индуисттер, 32,2%и христиандар (анын ичинде 23,6%и католиктер), мусулмандар 16,6% (негизинен сүннөттөр) ж. б. Орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 628 киши (2010). Калкынын жашынын орточо узактыгы 72,1 жаш (эркектериники – 60,5, аялдарыныкы – 76,7 жаш). Төрөлүү (1000 адамга 12,0 бала; 2010) өлүм-житимден (1000 адамдан 7,0) 1,7 эсе жогору. Шаар калкы 42% (2010). Ири шаарлары: Порт-Луи, Бо-Бассен – Роз-Хилл, Вакоа – Финикс, Кюрпип, Катр-Бори.
Тарыхы
Маврикий аралы 8–10-кылымдарда араб саякатчыларына белгилүү болгон. 1528-жылы Д. Родригес аралдын координатын аныктаган соң, арал анын атынан аталган. 1598-жылы аралды нидерланддар ээлеп, Маврикий деген наам беришсе, 1715-жылы Франция басып алып, Иль-де-Франс деп атаган. 1810-жылы Маврикий аралын англистер басып алган. Англия менен болгон согушта Франция жеңилип, 1814-жылы Париж тынчтык келишими боюнча арал Улуу Британиянын ээлигине өткөн. 1820-жылдардын аягында айыл чарба иштери үчүн Индия жана Кытайдан Маврикий аралына жумушчулар алынып келген. Натыйжада тамеки, чай жана кант өндүрүшү тез өскөн. 1869-жылы Суэц каналы ачылган соң, Маврикий аралы Европадан Индияга жана Түштүк-Чыгыш Азияга кетчү жолдогу маанилүү токтоочу жайга айланган.
1-дүйнөлүк согуш аяктагандан кийин Маврикийде улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 1936-жылы 1-саясий партия – Лейборист партиясы (ЛП), 1938-жылы профсоюз уюмдары пайда болгон. 1957-жылы Маврикийдин Мыйзам чыгаруучу кеңешинин укугу кеңейтилип, 1958-жылы жалпы шайлоо укугу киргизилген. 1964-жылы Маврикийдин 1-конституциясы кабыл алынып, С. Рамгулам жетектеген өкмөт түзүлгөн. 1965-жылы Лондондогу конституциялык конференцияда Маврикийдин көз карандысыздыгы жөнүндө чечим кабыл алынып, 1968-жылы 12-мартта Британия кызматташтыгынын чегинде көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланган. 1970-жылдан Маврикий Индия океанындагы алгачкы эркин экономикалык зона. 1980-жылга чейин Маврикийдеги бийликти ЛП (1969–73), 1976–81-жылдары Маврикий социал-демократиялык партиясы (МСДП) менен коалицияга кирген консерваторлор башкарган. 1983-жылы башкаруучу коалиция тараган соң, А. Жагнот жетектеген «Аскердик социалдык кыймылы» партиясынан куралган жаңы өкмөт түзүлгөн. 1992-жылы Мыйзам чыгаруу ассамблеясы өлкөнүн Конституциясына түзөтүүлөрдү киргизип, президент (В. Рингаду, Лейборист партиясынан) башында турган Маврикий Республикасы жарыяланган. 2003-жылы президенттикке А. Жагнот шайланган.
Экономикасы
Экономикасынын негизин чет элдик туризм түзөт. 1970-жылга чейин кант өндүрүү жана аны экспорттоо Маврикийдин экономикасынын негизги булагы болгон. 1970-жылдардан баштап мамлекеттик экономикалык саясат – кайрадан иштеп чыгаруучу тармактарды түзүүгө жана тейлөө секторун (анын ичинде чет элдик туризмди) өнүктүрүүгө багытталган. Өлкөнүн экономикасынын тез өнүгүшүнө Порт-Луи деңиз портуна жакын эркин экономикалык аймактын (зонанын) түзүлүшү зор түрткү берген. 21-кылымдын башында 250гө жакын ар кандай (өнөр жай, транспорт ж. б.) ишкана, ошондой эле чет өлкөлүк банктардын филиалдары жана финансы уюмдары иштеген. ИДПнин көлөмү 17,5 млрд доллар (АКШ, 2010), аны киши башына бөлүштүргөндө 13,5 миң доллардан туура келет. ИДПнин реалдуу өсүшү 3,6% (2010). Жашоо деңгээли боюнча дүйнөдө 169 өлкөнүн ичинен 72-орунда. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 69,1%, өнөр жай жана курулуштуку 26,6, айыл чарбасыныкы 4,3. Маврикийде минералдык сырьёлордун жана углеводороддун запасы жок. 2009-жылы 2,58 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Төрт ЖЭС (жалпы кубаттуулугу 284 МВт), 8 ЖЭБ (39 МВт) жана 8 ГЭС (53 МВт) иштейт. Өнөр жайынын башкы тармактары – текстиль жана кант өндүрүшү (продукциясы негизинен экспортко багытталган). Текстиль жана тигүү өнөр жай негизинен импорттук сырьё менен иштейт; ишканалары дээрлик Порт-Луи портунда, бардык заводдору Маврикий аралында жайгашкан. 2009-жылы 467 миң тонна кант өндүрүлгөн. Кант өндүрүшүнүн калдыктары отун катары пайдаланылат. Канттын 90%ке жакыны экспорттолот (негизинен Европа союзуна кирген өлкө­лөргө). Аз санда электрондук приборлор, металл буюмдары, тиричилик химия товарлары ж. б. чыгарылат.
Айыл чарбага жарактуу жери 110 миң га чамасында. Негизги айыл чарба өсүмдүгү – бал камыш (жылына 5 млн тонна даярдалат) өлкөнүн бардык жеринде өстүрүлөт. Ошондой эле жашылча, чай (экспорт үчүн да), мөмө-жемиш, тамеки айдалат. Гүл өстүрүүчүлүк өнүккөн. Эчки, бодо мал, чочко, кой асыралат. Калктын этке жана сүткө болгон муктаждыгынын 80–95%и импорт аркылуу канааттандырылат. Маврикий балыкка жана деңиз продуктуларына бай; 2009-жылы 9 миң тонна балык кармалган. Тейлөө чөйрөсүнүн негизги тармагы – чет өлкөлүк туризм, анын өнүгүүсүнө өлкөнүн табигый-климаттык шарты түрткү болгон. 2009-жылы Маврикийге 871,4 миң турист (негизинен Франциядан, Улуу Британиядан, Европанын башка өлкөлөрүнөн, ошондой эле Реюньон аралынан, ТАРдан, Индиядан) келген. Туристтик бизнестен түшкөн киреше 1,75 млрдга жакын долларды түзгөн. Автомобиль жолунун узундугу 2 миң кмден ашык (2009). Негизги деңиз порту – Порт-Луи үч кемеден турган деңиз-соода флоту бар. Эл аралык Рамгулам аэропорту Маврикий аралынын түштүк-чыгыш бөлүгүндө жайгашкан.
Товардык экспорттун наркы 2,04 млрд доллар, импорттуку 3,94 млрд (2010). Экспортко (Улуу Британия, Франция, АКШ, Мадагаскар, Италияга) кийим, кездеме, ошондой эле кант, балык жана деңиз продуктуларын чыгарат. Сырттан өнөр жай жабдууларын, нефть продуктуларын, автомобиль, азык-түлүк алат. Негизги импорттоочулары: Индия, Кытай, Франция, ТАР.
Маданияты.
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбиялоону, башталгыч, орто, кесиптик-техникалык жана жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 87,4%ти түзөт (2008). Ири жогорку окуу жайлары, Улуттук архиви (1815) Бо-Бассенде, шаардык китепкана (1851) Порт-Луиде жайгашкан. Порт-Луи музейи (1880), Тарых музейи (1950), ошондой эле бир нече ири илимий мекемелери бар. Англис жана француз тилинде «L мExpress», «Week-End», «Mauritus Times», «Le Mauricien» жана кытай тилиндеги «China Times», «Chinese Daily News» ж. б. гезит-журналдары чыгарылат. Радиоуктуруусу 1944-жылдан, телекөрсөтүүсү 1965-жылдан иштейт.
Борду хризолит кени
Борду хризолит кени Чүй облусунун Кемин районунда, Кемин шаарчасынан 12 км түштүк-чыгышта жайгашкан. Оливиндүү базальт тоотегинин курамында ачык жашыл түстөгү оливиндин (хризолиттин) порфир сымал кристаллдары бар эки участок белгиленген. Кристаллдардын туура кесилишиндеги өлчөмү 2–3 см түзөт. Хризолит зергерчиликте колдонулушу мүмкүн.
Скептицизм
Скептицизм (гр. skeptikos – кароочу, иликтөөчү) – объективдүү дүйнөнү таанып билүү мүмкүнчүлүгүнө шек саноо менен караган философиялык багыт. Бир нерсени ишке ашыруу, мүмкүнчүлүгүнө ишенбей, сын көз менен кароо.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Коллетестер
Коллетестер (лат. Colletes) — жөнөкөй аарылардын бир уруусу.
Берилий галогениддери
Берилий галогениддери, бериллий менен галогендер бирикмелери: ВеСI2, ВеВr2, ВеI2, ВеF2 сууда жакшы эриген, бир нече полиморфтук модификациясы бар, катуу ак зат. Щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары фториддери менен кош туздарды – фтороберриллаттарды пайда кылат. Алар балкып эригенде электр тогун жакшы өткөрүшөт. Бериллий фториди металл түрүндөгү бериллий алуу үчүн колдонулат. Бериллий хлориди ВеCI2 сууну жеңил сиңирип, гидролизденүүчү бирикме: ВеCI2·4H2O жана ВеCI2·2H2O кристаллогидраттын пайда кылат. Бериллий алууда, орг. синтезде катализатор катарында пайдаланылат. Берилий бромиди ВеBr2 жана иодиди ВеI2 500оС эриген, касситтери б-ча ВеCI2ге жакын заттар. Б.г. башка бирикмелериндей эле өтө уулуу.
Арык казгыч
Арык казгыч - суу агуучу арык, чуңкур ж. б. казуучу машина. Ал жумушчу шаймандарына карата аракеттүү (ротор же фреза менен), аракетсиз (соко же оодаргыч менен) жана айкалышкан (оодаргыч жана ротору, роторшнек-көп сузгучу бар) болуп бөлүнөт. Фреза же ротор тракторго же атайын шассиге, соко жана оодаргыч тракторго чиркелет же илинет.
Бериллий оксиди
Бериллий оксиди, ВеО - ак кристаллдык күкүм. Гексагоналдык кристаллдык торчого ээ; а=2,69 А, с=4,37 А, тыгызд. 3,025 г/см3, 2530оС эрип, 4120оС кайнайт. Пайда болуу жылуулугу DН0298  = 598, 3 кДж/моль. Сууда эрибейт, к-талар жана щелочтор менен туздарды пайда кылат. Суутек агымында ысытканда калыбына келбейт. Б.о. бериллий гидроксидин же туздарын ажыратуудан алынат. Ал отко чыдамдуу тигелдер, карапаларды даярдоо үчүн, ядролук реакторлордо, орг. синтезде катализатор катары колдонулат.
Кара-Март суусу
Кара-Март суусу – Көгарттын оң куймасы. Сузак районунун аймагында. Узундугу 25 км, алабынын аянты 176 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 1500 м. Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталындагы бөксө тоодон Жошо деген ат менен башталып, кууш кокту аркылуу батышка карай, ортоңку агымында жазыраак Кара-Март өрөөнүнө чыгып, түштүктү карай агат. Оң куймасы – Ак-Тооктун чатынан кууш босого аркылуу өтүп, Көгартка куят. Негизги куймасы – Ак-Тоок (узундугу 20 км; баш жагы Каду деп аталат). Жылдык орточо чыгымы 0,91 м2/сек, эң көбү апрель–майда, эң азы февралда байкалат. Негизинен кар, жаан-чачын жана булак сууларынан куралат. Өрөөндүн айрым жеринде жаңгак токою кездешет. Сугатка пайдаланылат. Алабында Кыз-Көл, Кара-Март, Ак-Талаа, Кутурган, Ак-Тоок жана башка кыштагы жайгашкан.
Ubuntu
Ubuntu ([ʊbʊntuː]; зулу тилинен алынган, "адамзат" деген мааниге келет; "Убунту") — Debian GNU / Linux-ка негизделген операциялык система. Негизги иштеп чыгуучусу жана демөөрчүсү Canonical компаниясы болуп саналат. Долбоор азыр эркин коомчулук тарабынан колдоого алынып, өнүктүрүлүп жатат.
Жалпы маалыматтар
Canonical-дын белгилешинче, Ubuntu'ну болжол менен 20 миллион киши колдонот. Ubuntu веб-серверлер үчүн Linux'тун дистрибутивдеринин эң популярдууларынын арасында 1-орунда турат. DistroWatch.com сайтына баш баккан колдонуучуларынын саны боюнча (2016-жылдын апрель айында) 3-орунда турат.
Адатта дистрибутивдин жаңы версиялары жарым жыл сайын чыгып, 9 ай бою коопсуздук жаңылануулары менен колдоого алынып турат (13.04 версиясынан тарта, буга чейин колдоо бир жарым жыл созула турган).
Эки жылда бир чыккан LTS версиялары мейли сервердик мейли десктоп варианттары болсун 5 жыл колдоого алынат. (12,04 LTS версиясына чейин десктоп LTS версияларды колдооо мөөнөтү 3 жыл боло турган) Ubuntu бүлөсүнүн башка LTS дистрибутивдерин толук колдоо 3 жылды, системанын негизин (ядро, Xorg жана башка компоненттерин) колдоо болсо, 5 жылды түзөт.
Өзгөчөлүктөрү
Ubuntu ыңгайлуу жана жөнөкөй колдонулган система болууга багытталган. Анда sudo утилитасы кеңири колдонулат. Бул утилита колдонуучуга потенциалдык кооптуу суперколдонуучу сессиясын ишке киргизбестен администратордук иштерди аткарууга мүмкүндүк берет.
Караматов Озодбек
Караматов Озодбек (29. 3. 1964-жылы туулган, Ош облусу, Сузак району, Сузак айылы) – экономика илимдеринин доктору (2005). Ташкент айыл чарбасын ирригациялоо жана механикалаштыруу инженерлер институтун бүткөндөн (1987) кийин инженердик геодезия кафедрасында ассистент, 1990–92-жылдары Акмоло (азыркы Астана) айыл чарба институтунун аспирантурасында окуп, кандидаттык диссертациясын жактаган. 1993–94-жылдары. кайрадан Ташкент инженерлер институтунда, 1994–96-жылдары Прогнозстатмамкомунда, 1996–97-жылдары «Банксугурта» камсыздандыруу компаниясында, 1997–98-жылдары «Марс-МН» АКда иштеген. 1999-жылы Эл достугу университетине ректор болуп шайланган. 2005–07-жылдары ушул университеттин экономика, менеджмент жана бизнес кафедрасында доцент, 2007–09-жылы проректор, 2009-жылдан ректор. 2 монографиянын, 30дан ашуун илимий эмгектин автору. Эмгектери: Рынок земли: реалии и перспективы. Б., 2005; Функционирование и регулирование рынка земли в Кыргызстане. Б., 2008.
Жимми Уэйлс
Жимми Уэйлс (Jimmy Donal Wales, ошондой эле "Жимбо" - деген ат менен да белгилүү (Jimbo); 1966-жылы 7-августа АКШ-нын Хантсвилл, Алабама штатында туулган) — америкалык интернет-ишкер, вики концепциясынын идеологу, Википедиянын негиздөөчүсү, Викимедиа фондунун төрагасы (2003—2006). Азыркы учурда (2011-жылдын жайынан) — Викимедиа фондунун ардактуу төрагасы; Wikia, Inc. компаниясынын мүдүрү.