cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ажыраш аяк
Ажыраш аяк – коңуш которуп, бир жакка көчөөрдө коңшуларын чакырып, колунда болгон тамак-ашын берип, коштошуп кетүү салты.
Ажыраш аяк берип жаткан киши алар менен кошуна турган мезгилде өөдө-төмөн болгондорду кечирүүнү, жаманды ичке сактап, жакшыны сыртка чыгарууну өтүнгөн. Ажыраш аяк берген адамды кошуналар жаңы жерге чейин көчүрүшүп, жайгаштырышып келишкен. Ажыраш аяк бербей көчүү коңшуларын сыйлабагандык, теңсинбегендик, таарынгандык, коңшу турууга татыксыз деп эсептегендик, а түгүл касташкандык болуп саналган.
Аксиома
Аксиома (гр. axioma – ылайык табылган, кабыл алынган негиз) – кээ бир математикалык теорияларды түзүүдө далилдөөсүз кабыл алынган негизги математикалык чындык.
Кольвож
Кольвож — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ожин дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Аксиома
Аксиома көп кылымдардан бери адам баласынын тажрыйбасынан, эксперименттен жана илимдин өсүшүнөн келип чыгып, далилдөөнү талап кылбаган чындык катарында каралат. Байыркы Грецияда Аксиома терминин Аристотель биринчилерден болуп пайдаланган. Математикалык логика аппаратынын өнүгүшү Аксиома түшүнүгүнүн өсүшүнө түрткү болду. Аксиоманы формалдуу караганда, кээ бир мазмундуу илимий теориянын божомолдуу гана эмес, эреже боюнча бул эсептөөнүн жыйынтыгы – калган далилденүүчү формуланын жыйынтыгы чыгарылуучу андагы жөнөкөй формулалардын бири.
Кольвож
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Абдрахман (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Абдрахман — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Первомай айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 303 киши. Почта индекси — 453164, ОКАТО коду — 80249864005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дарба
Дарба — топоним. Алтайда кыргыздар мекендеген жер (Сагымбай Орозбаков, 2. 174). Географиялык реалияда Моңголиядагы тоолуу аймак.
Этностук чөйрө
Этностук чөйрө - ар бир адамдын тиричилик аракетинин тилдик, маданий, турмуштук шарттарынын жыйындысы. Ал адамдын өзүн бир этноско окшоштуруп сезүүсүнө жана жашоо ыңгайына түздөн-түз таасир берет.
Ленинполь акиташ кени
Ленинполь акиташ кени Талас облусунун Бакай-Ата районунда, Талас шаарынан 28  км батышта, Курташ кыштагынан 1,5 км түндүк-батышта, деңиз деңгээлинен 750–1050 м бийиктикте жайгашкан. 1955-ж. "Средазгеолнеруд" трести тарабынан ачылган жана толук чалгындалган. Кен протерозой заманынын аягындагы кристаллдуу сланецтердин арасында жайгашкан. Пайдалуу акиташ тек катмарынын калыңдыгы 20 м, түштүккө карай 12–26° жантайынкы жатат. Акиташ теги майда бүртүкчөлүү, саргыч боз, кээде кызгылт темгилдүү ак түстөрдө. 1 кг акиден 2,6 л эринди чыгат; чылануу ылдамдыгы 60 сек. Биринчи сорттогу акиташ алууга жана цемент даярдоого болот. Запасы 2 млн 457 миң т. Ачык түрүндө казып алууга болот. Жол катнашы ыңгайлуу.
Ефименко Татьяна Александровна
Ефименко Татьяна Александровна (2.1.1981-ж. туулган, Бишкек) – Кыргыз Республикасынын жеңил атлетика (бийиктикке секирүү) боюнча эмгек сиңирген спорт чебери (1998). Азиянын 6 жолку (жаштар арасында – 1997, 1999; КРдин курама командасында – 2002, 2005, 2007, 2008) чемпиону. Азия оюндарынын (Пусан, 2002) жана көптөгөн эл аралык турнирлердин («Дети Азии» жана башка) жеңүүчүсү. Олимпия оюндарынын катышуучусу (Сидней, 2002; Афины, 2004; Пекин, 2008). 2003-ж. 1 м 97 см бийиктиктен секирип, Римдин супер гран-присинде байгелүү орунга татыган. «Даңк» медалы менен сыйланган (2002).
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кемин тоосу
Кемин тоосу, Таза Кемин – Иле Ала-Тоосунун Түштүк тармагы, Түндүк Теңир-Тоодо. Кемин районунун аймагында. Кичи Кемин, Тегирменти-Суу (Чоң Кеминдин оң куймасы) сууларынын аралыгында түндүк-чыгыштан Түштүк-батышты карай Чүй дарыясына чейин 36 кмге созулуп, чыгыштан батышты карай жапыздайт. Чүй дарыясынын сол жээгиндеги орогр. уландысы – Терек-Жон жана Окторкой тоолору. Эң жазы жери 10 км, Орточо бийиктиги 3100 м, эң бийик жери 3884 м. Негизинен протерозойдун башталышында пайда болгон гранит, гнейс-гранит, гранит пегматити жана калыңдыгы 4606 мге чейин жеткен гнейс, мигматит, сланец, кварцит, мрамор тектеринен түзүлгөн. Чыгышы бийик тоолуу, батышы орто бийиктеги тайпак тоо. Чыгышына альп рельефи мүнөздүү: тоо кырлары бийик, аска-зоокалуу, байыркы муздуктун издери кездешет. Тегирменти суусунун башында майда мөңгүлөр бар. Тоонун батыш бөлүгү – горст; түндүк жана түштүк капталдары тектоникалык жаракалар менен чектелген. Кыры – тайпак денудациялык түздүк. Негизги ашуулары: Кашка-Жол, Жол-Булак, Үч-Булак. Ландшафтында талаа жана шалбаалуу талаа (1600–1800 м), бадалдуу шалбаа (2500–2600 м), субальп жана альп шалбаасы (3100–3200 м), андан жогору нивалдык-гляциалдык алкактар мүнөздүү. Түндүк капталынын чыгыш бөлүгүндө жана Түштүк капталында (Тегирменти сайында) карагай токою бар. Жайыт жана чөп чабынды катары пайдаланылат.
Ачаташ, Тоо
Ачаташ, Тоо - Молдотоо тизмегине кирет. Соң-Көл өрөөнүнүн түштүк-чыгышында. Узундугу 30 км. Орточо бийиктиги 3800–3900 м, эң бийик чокусу 3980 м. Палеозойдун чополуу сланец, кварцит, акиташ жана кычкыл тоо тектеринин интрузияларынан түзүлгөн. Тоонун ортоңку бийик бөлүгү мөңгүлүү. Мөңгүлөрдөн Каратал, Аккудук, Кайыңды, Үчбулак суулары (Нарындын алабы) башталат. Ачаташ тоонун түндүк этегинде жана нымдуу батыш капталдарында (3100–3500 м бийиктикте) субальп жана альп шибери, айрым жерлеринде карагай өсөт. 3600 мден жогору кар, мөңгүлүү. түштүк бети каксоо. Жайыт.
Кулакка тартуу
Кулакка тартуу Совет бийлиги 20-жылдардын ичинде кулактарга чектөө саясатын жүргүзсө, 1929-ж.ылы 27-декабрынан «Кулактарды тап катары жоюу» жарыялангандан кийин Кыргызстандагы оокаттуу дыйкандарга кирген кулактарга массалык репрессия баштаган. Чындыгында, Кыргызстанда кулактардын саны өтө аз болгон. 1929-жылы салык эсеби боюнча Кыргызстандын аймагында жалпы дыйкан чарбалардын 1,8%ин түзгөн 3406 гана кулак чарбасы болгон. Жергиликтүү бийлик органдары фактыларды бурмалашып, дыйкандардын 10%ин кулакка тартышкан. Натыйжада, орто дыйкандардын көпчүлүгү, айрым учурда кедей дыйкандар да кулакка тартылган. Кулакка тартылгандардын бир бөлүгү сот жообуна тартылса, 2-бөлүгү алыскы аймактарга кубаланган. Мисалы, 1931-жылга чейин 6 миң үй-бүлө Украинага, Кавказга көчүрүлгөн. Совет бийлигинин Кулакка тартуудагы бурмаланган саясаты дыйкандардын куралдуу көтөрүлүшүнө алып келген. Мисалы, Ысык-Көл, Нарын жана Кыргызстандын түштүгүндөгү куралдуу көтөрүлүштөр Кулакка тартуу саясатын иш жүзүнө ашырууда айыл-кыштак калкынын бир бөлүгү массалык жазалоодон жабыр тарткан.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Бараташвили Николоз Мелитонович
Бараташвили Николоз Мелитонович (15(27). 12. 1817-9(21). 10. 1845) - грузга акыны. Дворяндын үй-бүлөсүндө туулган. Бараташвилинин чыгармалары (37 ыр, 1 поэма) көзү өткөндөн кийин (1852) жарык көргөн. Грузин адабиятында Шота Руставелиден кийинки классик катары калган акын.
Анын поэзиясы - грузин романтиз-минин жеткен бийиктиги. Бараташвилинин негизги темалары: грузин элинин тагдыры ("Грузиянын тагдыры" поэмасы), жеке адам менен коомдун ортосундагы конфликт ("Мтацминадагы кеч", 1836; "Кура боюнда толгонуу", 1837), акыл менен акыйкаттын салтанатына бекем ишенүү ("Мерани", 1842), түпкүлүктүү турмуш маселелери жөнүндө философиялык ой жүгүртүүлөр. Бараташвили грузин ырынын поэтикасын жаңыртып, анын философиялык тереңдигин, музыкалуулугун, пластикалуулугун арттырган, көркөм каражаттарын байыткан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Токой леммингдери
Токой леммингдери (лат. Myopus) — момолой чычкан сымалдуу кемиргичтердин бир уруусу, буларга токой лемминги (лат. M. schisticolor) кирет.
Дарбан
Дарбан — топоним. Эпос боюнча кытай калааларынын бири. Алмамбеттин Бээжинге чалгынга жөнөр алдындагы кебинде айтылат (Сагымбай Орозбаков, 4. 255).
Жусупбеков Асанбай
Акын, фольклорчу, журналист Асанбай Жусупбеков Аксы районунун Кара-Суу кыштагында 1944-жылы 24-июнда туулган.
Таш-Көмүр шаарындагы № 3 орто мектебинен орто билим алган.
1963–1967-жж. Балтика Аскер-Деңиз флотунда аскердик кызмат өтөгөн.
Эмгек жолун 1967–1968-жж. Таш-Көмүр шаарынын «Северная» шахтасында иштөө менен баштаган.
1968–1973-жж. ССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинде окуган.
1973–1974-жж. Жаңы-Жол районунун Успеновка орто мектебинде мугалим, 1974–1991-жж.
Жалал-Абад шаарындагы А.С.Пушкин атындагы педагогикалык окуу жайынын окутуучусу,
Кыргыз тили жана адабияты секциясынын төрагасы болгон.
1991-жылдын 11-апрелинде Жалал-Абад облусу жаңыдан уюшулганда,
облустук «Акыйкат жарчысы» гезитинин адабият жана каттар бөлүмүнүн башчысы,
1992–1993-жж. «Кыргыз тил» коомунун жооптуу катчысы, 1993–1997-жж. облустук маданият башкармасында фольклор жыйноочу,
1997–2001-жж. облустук Эл чыгармачылыгы борборунда жетектөөчү адис,
Жеңижок коомдук фондусунун директору болуп иштеп келет.
Ал улуу акын Жеңижоктун ырларын чогултуп, китеп кылып чыгарып, мектепке,
көчөлөргө Жеңижоктун ысымын койдуруп, Үй музейин салдырып, бейитине эстелигин койдуруп,
мааракелерин өткөрүүнүн демилгечиси.Ошондой эле «Курманбек» эпосун жазып чыккан
жана баатырдын 500 жылдык мааракесин республикалык деңгээлде өткөрүү маселесин биринчи болуп көтөргөн.
Токтогул, Жеңижок, Коргол, Барпы, Алтымыш Мундузбаев, Кади Сатиев,
Качкынбек Атышев ж.б. акындардын ырларын жыйнап, «Элдик казына» китебине кийирип,
1-томун Жалал-Абад шаарынан чыгарган. «Жеңижок», «Таирбек төкмө», «Токтосун»,
Алдын ала камакка алуу
Алдын ала камакка алуу – кылмыш-жаза процессинде тыюу салуу чарасы катары камакка алуу (камоо). Мыйзамда 3 жылдан кем эмес мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу жазасы каралган кылмыш жасаган айыпталуучуга карата көзөмөлгө алуучу прокурордун санкциясы аркылуу тергөөчүнүн, прокурордун токтому менен колдонулат. Өзгөчө учурларда бул чектөө чарасы мыйзамда 1 жылдан кем эмес мөөнөткө эркиндигинен ажыратуу жазасы каралган кылмыштар боюнча да колдонулушу мүмкүн. Эреже катары, камакта кармоо мөөнөтү сот тарабынан жаза мөөнөтүнө эсепке алынат.
Жусупбеков Асанбай
«Курманбек», «Жеңижок-2», китептерин түзгөн.
Ал 1966-жылы «1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согуштун жеңишине жыйырма жыл» медалын
жана 1987-жылы «Кыргыз ССРинин эл агартуусунун отличниги» төш белгисин,
Маданият министрлигинин «Маданияттын мыкты кызматкери» төш белгисин алган.
2005-жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын Ардак грамотасын,
2005-жылы Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Кыргыз тили
жана адабияты институтунун Ардак грамотасын алган жана 2005-жылы “Аксы районунун ардактуу атуулу”,
«Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» наамдарына ээ болгон.
1991-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 1996-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Пякаль-Кы
Пякаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 486 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 209 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Глобус
Глобус-(лат. globus – шар) – жер шарынын аянттарынын өз ара катыштары менен геометриялык окшоштугу сакталып түзүлгөн модели. Глобус – жер шарынын модели, ошондуктан жердин тышкы көрүнүшү Глобуста гана туура көрсөтүлгөн, океандардын, материктердин, мамлекеттердин жана башка географиялык объекттердин түспөлдөрү өтө так берилген. Ошондуктан окумуштуулар планетаны изилдеп үйрөнүүдө эзелтен бери глобусту пайдаланышат.
Тарыхы
Белгилүү глобустар
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Кемин-Челек тоо тоому
Кемин-Челек тоо тоому – Иле Ала-Тоосу менен Күнгөй Ала-Тоонун ашташкан жеринде. Кыргызстан менен Казакстандын чегинде. Дээрлик кеңдик багытында созулуп жаткан кырка тоолорду Талгар тоо массивинин батышынан түштүк-чыгышты көздөй кеткен кыска (13 кмге жакын) жана бийик (Конституция чокусу, 4580 м) тоо туташтырып турат. Кемин-Челек тоо тоому – Түндүк Теңир-Тоонун эң бийик (Талгар чокусу, 4973 м) жери жана ири мөңгүлүү аймагы. Негизинен протерозой менен палеозойдун кристаллдык тектеринен түзүлгөн. Неоген-антропогенде өтө күчтүү тектоникалык көтөрүлүүнүн натыйжасында калыптанган. Көтөрүлүү процесси азыр да уланууда. Бийик тоолуу альп рельефи мүнөздүү. Түрдүү формадагы бийик тоо чокуларынан, капталдары тик кырлардан, байыркы мөңгүлөрдүн аракетинен пайда болгон тепши сымал өрөөндөрдөн, туюк төрлөрдөн жана башка турат. Капталдарында үбөлөнүү жана гравитациялык процесстер өтө катуу болгон. Эң ири муз каптоо мезгилинде Чоң Кемин жана Челек өрөөндөрүнүн башында зор мөңгүлөр (узундугу 30 кмге жеткен) жаткан. Азыркы ири мөңгүлөрү: Корженевский (узундугу 12 км), Богатырь (8 км), Жаңырык (7,8 км, Челек тарабында), Ак-Суу (6 км), Талгар (3,5 км, Чоң Кемин тарабында). Субальп, альп шалбаасы жана гляциалдыкнивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайкы жайыт.
Эски надыр (Илишев району, Башкыртстан)
Эски надыр — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Базитамак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 89 киши. Почта индекси — 452272, ОКАТО коду — 80230812007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тыныбек Жапы уулу
Өмүр жолу
Ысык-Көлдүн тескейиндеги Кайнар деген жерде туулган. Бугу уруусунун Тынымсейитинен. Атасы Жапый аргымактарды таптаган саяпкер адам балгон. Тили тантыгыраак болгон экен, атасынын. Апасы Бопуй. Он төрт жашында, Тянь-Шандан эжесиникине, көлгө бараткан жолдо, Тосордун тушундагы мазарга түнөп калганда, кадимкидей даарып, көзүнө айкөл Манастын өзү көрүнүп, ошондон тартып жолду карата тынбай "Манас" айтып жүрүп олтурган. Ошондон тартып "Манас" айтып калган. Уламадан калган кептерге караганда Тыныбек манасчы "Манастын" Чоң Казат бөлүгүнүн жаратуучусу жана аны алты ай айтса талбаган улуу жомокчу. Тыныбектин үнү ушунчалык күчтүү анан тунук болгон экен Туюктан туруп "Манас" айтканда Оттук айылынын оозуна чейин угулчу дешет. Тыныбек манасчы катары өтө кубаттуу гипнотизердук кудуретке ээ болгон манасчы. Күбө замандаштарынын айтууларына караганда жайдын саратанында кыламык кар жаадырып, ал кардын үстүндө алп Манас баш болгон баатырлардын тулпарларынын чарадай-чарадай болгон издери түшүп калчу экен. Тыныбек манасчылыгы менен Тянь-Шанда ушунчалык кадыр-баркка жеткен, аны отуз жашында бий кылып шайлашкан. Кадимки "Манас" жыйноочу В.Радлов 1898-жылы Тыныбектин айтуусунда дастандын "Семетей" бөлүгүнүн айрым үзүндүлөрү жазылып алган деп айтылат. Тыныбектин "Семетейи Казань шаарында жарык көргөн. Улуу манасчы Тыныбек 1902-жылы Нарындагы Байдулу жайлоосунун Туюк төрүндө каза болгон. Ал "Манастын" баардык бөлүмдөрүн толугу менен эң жогорку көркөмдүктө айта билген.
Тыныбектин "Манас" айтуучулук мектеби
Анын "Манасты" айтуудагы өзгөчөлүгү айтуучулук чеберчилигинин абдан жогору болгондугунда. Тыныбек ХIХ кылымдагы манасчылардын көпчүлүгүнө таасир берүү менен бул өнөрдүн өзүнчө мектебин түзүүчүлөрдүн бири болуп эсептелет. Мисалы, Тыныбек өзү окуучуларым деп эсептеген Тоголок Молдо, Калыгулдан Молдобасан Мусулманкул уулу, Байбагыштан Багыш Сазан уулу, Дөңүзбайдан Мамбет Чокмор уулу таалим алышкан. Демек, кийин белгилүү манасчы, семетейчи болуп чыга келишкен Молдобасан, Багыш, Мамбеттер да өз устаттары аркылуу кыйыр түрдө Тыныбектен таасир алышкан. Колдо бар материалдарды салыштыра келгенде аталган манасчылардын варианттары да көп жагынан бири-бирине жакындык кылып, өзүнчө мектепти түзүшөт да, «анын негиздөөчүсү же эң эле бери болгондо» аны толуктап, өркүндөтүп өзүнөн кийинкилерге өткөрүп берген «эң көрүнүктүү өкүлү» деп Тыныбек Жапый уулун атоого мүмкүнчүлүк берет (С. Мусаев. Эпос «Манас», Фр. 1979, 83-б.). "Манас" эпосунун бүгүнкү көркөм бийиктикке жетишишине анын да кошкон салымы зор болгон. Ал өзгөчө "Семетей" бөлүмүн зор эргүү менен айткандыгын эскерүүлөр далилдеп турат. Анын айтуусундагы "Семетейдин" бөлүмүнөн үзүндү кийин 1925-жылы араб алфавитинде Москва шаарынан басылып чыккан. Тыныбектин аты манасчылык өнөрдүн тарыхында сыймык менен айтылат. Анын айтуусундагы эпизоддор Экинчи дүйнөлүк согуш убагында Сатар Алмамбетов тарабынан Германияда жарыяланган.
Тыныбек туурасындагы драма
Тыныбек манасчы туурасында драматург Жаныш Кулмамбетов 1992-жылы "Кагылайын, Манасым!" ("Тыныбек") аттуу драма жазып, Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында режиссер Искендер Рыскулов койгон. Бул драма менен оюнду койгон чыгармачылык топ мезгилдин образын метафоралык маанайда таасын чагылдырышкан.
Колдонулган адабият
С. Мусаев. Эпос «Манас», Фрунзе. 1979, 83-б. "Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4 Жаныш Кулмамбетов. "Манас" -кыргыз элинин эпикалык театры. Ала-Тоо журналы. Бишкек, 1995, 216-бет. Алтынай Тажыбаева. Борбордук Азиянын эпикалык театры: калыптанышы жана өнүгүшү. Бишкек, "Бийиктик", 2009. - ISBN 978-9967-13-540-6.
Шилтеме
U.A.Asanov, A.Z.Jumanazarova, T.Chorotegin. Kyrgyzskaia nauka v litsah: Kratkiy istoricheskiy I bio- bibliograficheskiy svod / Otv. Red. U.A.Asanov. – Bishkek: Tsentr gosyazyka I entsiklopedii. 2002. – 544 pages, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)
Ефрейтор
Ефрейтор (нем. Geаreiеer – бошотулган) – бөлүмдүн командири жок мезгилде анын милдетин аткаруучу алдыңкы жоокерге берилүүчү аскер наамы. Ефрейтор наамы 17-кылымдын башында Германияда пайда болгон. Орус армиясына Пётр Iнин аскердик уставы боюнча 1716-ж. киргизилген. Советтик Армияда ефрейтордук наам 1940-жылдын ноябрынан аскердик жана саясий даярдыгы мыкты катардагы жоокерлерге бериле баштаган. Бул наам КРдин куралдуу күчтөрүндө да бар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Луговой баткак кени
Луговой баткак кени –  Чүй өрөөнүндө дарылык касиети бар баткак жаткан жер. Аламүдүн районунда, Луговой кыштагынын түндүк-чыгышында. 1964-ж. табылган. Кен Чүй дарыясынын жайылмасындагы 2-тектирчеде жайгашып, байыркы көл чөкмөлөрүнөн пайда болгон илээшкек-чымкөңдүү баткактан турат. Баткак катмарынын түзүлүшү өтө татаал: үстүнкү кыртышы (20 см) кара күрөң түстөгү чириндиге айланган чымкөң (0,55–1,3 м); күрөң түстөгү жука чымкөң тилкелери бар ийилгич, илээшкек тунма (0,3–1,5 м); арасында 20 смге чейинки илээшкек тунма баткагы кездешкен кара күрөң чымкөң (1,5 м); чымкөң түрүндөгү илээшкек тунма (0,4–1 м) баткак. Орточо калыңдыгы 2,9 ''м. ''Баткак өтө нымдуу (82%), өсүмдүктөрдүн чириндиге айланышы 96%. Күкүрттүү суутек 0,037–0,16%. Баткактын суюк ылайы гидрокарбонат-кальцийлүү, минералдануусу 1,9–3,8 ''г/л. Запасы 611,1 миң т.''
Сегунда
Сегу́нда Дивизио́н (Segunda División) — Испаниянын экинчи деңгеелдеги футболдук лигасы, эки испандык профессионал футбол лигаларынын кичүүсү. Турнир 1929-жылдан баштап өткөрүлүп келет.
Бекбай Алыкулов
Алыкулов, Бекбай – жазуучу. Жайыл районунун Сары-Булак айылында 1937-жылдын 15-сентябрында туулган. 1955-жылы Сары-Булак орто мектебин бүтүргөндөн кийин үч жыл Ленин атындагы колхоздо чабан болуп иштеген. 1963-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетин бүтүргөн.
Сегунда
Тарыхы
1929-жылы Испания профессионалдык футбол лигасы катары (Liga de Fútbol Profesional, LFP) түзүлгөн. Азыркы убакта турнирге 22 клуб катышат.
Бекбай Алыкулов
Эмгек жолун Кыргыз Республикасынын «Билим» коомунда методист болуп иштөөдөн баштаган. Андан соң 1965–1967-жж. Кыргызстан керек-жарак союзунда китеп-соодалоо бөлүмүнүн товар боюнча улук адиси, 1967–1983-жж. «Советтик Кыргызстан» гезитинде атайын кабарчы, «Кыргызстан» басмасынын көркөм котормо бөлүмүнүн башчысы, 1988-жылы «Кыргызфильм» киностудиясында улук редактор, «Кыргызкабар» агенттигинде редактор, 1990-жылы «Кыргызстан» басмасынын көркөм котормо бөлүмүндө улук редактор, Чүй облустук «Чүй баяны» гезитинин маданият бөлүмүнүн башчысы, республикалык «Кыргыз Туусу» гезитинин маданият бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген.
Сегунда
Тарыхы
2006-жылдан баштап 2008-жылдын июнуна чейин лига Liga BBVA деп аталган. 2008-жылдын июнунан кийин аталышы Liga Adelante деп алмаштырылган.
Оюндагы система
Турнирде 22 клуб ат салышат. Сезон аягында биринчи үч орунду алган клубдар Примерага өтүшөт, акыркы төрт орунду ээлегендер Сегунда Bга четтетилишет.
Бекбай Алыкулов
Алгачкы «Фонарь» деген аңгемеси 1957-жылы «Жаш ленинчи» журналына жарыяланган. Ошондон баштап аңгеме-очерктери мезгилдүү басма сөз беттеринде жарыялана баштаган.
Алдын ала келишим
Алдын ала келишим – КР жарандык мыйзамдары боюнча тараптары мүлктү өткөрүп берүү, жумуштарды аткаруу жана кызмат көрсөтүү (негизги келишим) жөнүндө алдын ала келишимде каралган шарттарда келишим түзүүгө милдеттенишкен макулдашуу. Алдын ала келишимдер негизги келишим үчүн белгиленген таризде түзүлөт, эгер ал белгиленбеген болсо – жазуу жүзүндө түзүлөт. Алдын ала келишимдин таризи жөнүндө эрежелерди сактабоо анын жараксыздыгына алып келет. Алдын ала келишим негизги келишимдин предметин белгилөөгө мүмкүнчүлүк берүүчү шарттарды, ошондой эле башка маанилүү шарттарды камтууга тийиш. Алдын ала келишимде тараптардын негизги келишимди түзүүгө милдеттенген мөөнөтү көрсөтүлөт, эгер ал аныкталбаса, негизги келишим алдын ала келишимге кол коюлган учурдан тартып бир жылдын ичинде түзүлүүсү керек. Эгер ал белгиленген мөөнөт бүткөнчө негизги келишим түзүлбөсө жана тараптардын бири экинчи тарапка муну сунуш кылбаса алдын ала келишим де каралган милдеттенмелер токтотулат.
Борбордук түздүк
Борбордук түздүк Түндүк Америкада (АКШ менен Канадада), Миссисипинин алабында; чыгышынан Аппалачи, батышынан Улуу түздүктөр, түндүгүнөн Лаврентий дөңсөөсү, түшгүгүнөн Мексика бою ойдуңу менен чектешет. Васымдуу бийиктиги 150-500 м. Түндүк Америка платформасынын түштүк бөлүгү, анын кристаллдык фундаменти палеозойдун сланецтери жана акиташтектери менен капталган. Ташкөмүр кени бар. 40° түндүк к-тен түндүктү карай антропогендеги муз каптоонун издери байкалат. Лаврентий дөңсөөсү менен болгон чегинде мөңгү-тектондук кыймылдын таасиринен пайда болгон көлдөр (Улуу көлдөр, Виннипег, Виннипегосис, Манитоба жана башкалар) жайгашкан. Климаты мелүүн, континенттик, түштүк четинде субтропиктик. Жылдык жаан-чачыны 400-1200 мм. Аймагынын 3/4бөлүгү айдоо, шалбаа, жайыт катары пайдаланылат. Вагбанчылык өнүккөн. Жазы жалбырактуу жана аралаш токойдун калдыктары бар. АКШ менен Канаданын маанилүү айыл чарба (дан, мал чарбалары) району.
Тааныла, билине элек нерселер
Тааныла, билине элек нерселер (нем. Ding an sich; англ. thing-in-itself; фр. chose en soi; лат. cosa in se; орус. Вещь в себе) но́умен (грек. νούμενον «жетимдүү» νοέω «жетишем») – 17–18-кылымдарда, объективдүү нерселер биздин аң-сезимибизге баш ийбей жашаса да, ал абсолюттук түрдө таанылып-билинбейт дегенди билдирген философиялык термин, аны жактагандардын ири өкүлү немис философу И. Кант. Канттын идеалисттик тааным теориясы, анын «Таза акыл-эсти сындоо» (1781), «Тажрыйбалык акыл эсти сындоо» (1788), «Ой мүмкүнчүлүгүн сындоо» (1790) эмгектеринде берилген. Канттын ою боюча тааныла билине элек нерселер (орус. «вещи в себе») биздин сезүү органдарыбызга дүүлүктүрүп, белгилүү бир сезимди пайда кылат (бул жерде ал материалист), бирок ал, ошол объективдүү жашаган нерселерди таанып-билүүгө такыр болбойт (бул жерде Кант идеалист жана агностик) деп белгилеген.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Tingen i sig selv Ding an sich An sich An sich Ding an sich Rzecz sama w sobie Coisa em si Вещь в себе Tinget i sig Vật tự thể
Глухая (Куро-Искитима куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тулпарташ эстеликтери
Тулпарташ эстеликтери - Соңкөл өрөөнүнүн Көкбулак жергесинде жайгашкан археологиялык эстеликтер тобу. Диаметри 1,2 мге жеткен 8 бейиттен турган эрте темир дооруна таандык көрүстөндөр, байыркы түрк дооруна таандык балбал таштар, аска бетиндеги сүрөттөр (1960-ж. археолог Я. А. Шер тапкан), мезолит, неолит доорлоруна мүнөздүү таш куралдары табылган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Эгоизм
Эгоизм (лат. едо – мен) – өзүн жакшы көрүү; өзүнүн жеке Мени (керт башы), өзүнүн пайдасы жана утушу, башкалардыкына караганда өз кызыкчылыгын жогору коюшу жөнүндөгү ой-пикир менен аныкталуучу жүрүм-турум. Эгоизм баарыдан-мурда, адамдын өзүн-өзү сактоого болгон табигый сезиминин, инстинкдинин туундусу болуп эсептелет; этикалык көз караштан алганда Эгоизмдин зарылдыгы өмүрдүн баалуулугу менен шартталат. Ал адамдын өзүнө берилген асылдыктарды аңдап-түшүнүүсү жана жүзөгө ашыруусу, мүмкүнчүлүктөрүн жана жөндөмүн болушунча жогорку деңгээлде өнүктүрүп-өстүрүүдөгү моралдык парзын аткаруу үчүн керек. Айрым учурлардагы жеке кызыкчылыктардын коомдук же башка инсандардын кызыкчылыгынан жогору коюучулук – Эгоизмди этикалык көз караштан алып караганда жол берилгис нерсеге айлантат.
Накта леммингдер
Накта леммингдер (лат. Lemmus) — момолой чычкан сымалдуу кемиргичтердин бир уруусу, буларга Норвегия лемминги (лат. L. lemmus), Сибирь лемминги (L. sibiricus) кирет.
Онеп (дарыя)
Онеп — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Анеп дарыясынын сол жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 68 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Tencent
Tencent Holdings Limited (кыт. 腾讯控股有限公司; пинйин: Téngxùn Kònggǔ Yǒuxiàn Gōngsī; сөзмө-сөз: "учкан маалымат"; SEHK: 700) -- Кытай инвестициялык компаниясы. Анын туунду компаниялары медианы, көңүл ачууну, төлөө системдерин, смартфондорду, интернет мобилдик телефон кызматтарын камсыз кылып, Кытайда онлайн жарнамалык кызматтарды иштетет. Анын штаб квартирасы Шэнчжэндеги Наншан аймагында жайгашкан.
Алдын ала ойлонулган кудуретсиздик
Алдын ала ойлонулган кудуретсиздик – КР кылмыш-жаза мыйзамдары боюнча экономикалык ишмердик чөйрөсүндөгү жетекчи же коммерциялык уюмдун менчик ээси тарабынан атайылап төлөө жөндөмсүздүгүн түзүү же көбөйтүү жолу менен жасалган, ошондой эле жеке ишкер тарабынан өздүк кызыкчылыктар үчүн же башка кишилердин кызыкчылыктары үчүн ири зыян келтирген же болбосо башка оор жыйынтыктарга алып келген кылмыш.
Борбордук франция массиви
Борбордук франция массиви — Франциянын борбордук жана түштүк бөлүктөрүндөгү тоолор. Базальт платосунан жана бөксөтоолордон байыркы өчкөн жанартоо конустары көтөрүлүп турат. Эң бийик жери 1886 м ге чейин (Мон-Дор тобундагы Пюи-де-Санси чокусу). Түштүгүн Кос карст платосу, түштүк-чыгышын Севен тоолору ээлейт. Жазы жана ийне жалбырактуу токой, 1400 м ден жогору шалбаа, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Минералдуу суу булактары, курорттору (Виши жана башкалар) бар.
Накайбито (Нү-Мексико)
Накайбито (Нү-Мексико) (Nakaibito) — Нү-Мексико штатынын McKinley округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 455 киши. Болжолдуу аянты - 17.8 км². FIPS коду — 35-50860.
Кызыл-Туу (Талас району)
Калкы
Калкы ― 3035 киши (2009-жылы).
Ачыкташ, Тоо
Ачыкташ, Тоо – Чоң Алай кырка тоосунун түндүк тармагы. Ачыкташ жана Туюксуу сууларынын (Кызылсуунун сол куймалары) аралыгында дого сымал түштүктөн түндүккө 21 кмге созулуп жатат. Туурасы 6 км. Орточо бийиктиги 4500–4700 м, эң бийик жери 5920 м. Тоонун кыры жана Чоң Алай кырка тоосуна тутумдашкан жери мөңгүлүү.
Түндүктү карай жапыздайт. Капталдары кыска, терең капчыгайлуу. Пермь жана триас мезгилдеринин конгломерат, кумдук, гравелит, туф, чополуу сланец тектеринен турат. Кар-мөңгүлүү жана тоо субнивалдык ландшафты басымдуу; альп шалбаасы менен талаа өсүмдүктөрү да кездешет. Жайыт.
Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн зыянкечтери
Курт-кумурскалардан - түз канаттуулар, трипсилер, тең канаттуулар, канталалар, кош канаттуулар же чымындар, катуу канаттуулар же коңуздар, жаргак канаттуулар же көпөлөктөр кирет. Өсүмдүк биттеринин эң зыяндуулары: гозо бити, алма кызыл бити, филлоксера, дан биттери. Көпчүлүк биттер өсүмдүктү зыянга гана учуратпастан, өсүмдүктүн вирус илдетин да пайда кылат. Алма жана алмурут бүргөлөрү, цикадалар түркүмчөсүнүн көбү пахта, дан өсүмдүктөрү, картөшкөгө ж.б. өтө зыяндуу. Ак канаттуулар жылытылмадагы (теплица) өсүмдүктөрдүн өтө коркунучтуу зыянкечи. Кокциддер түркүмчөсүнүн өтө зыянкечтери калифорния калканчалуусу, комсток курту, алма үтүр сымал калканчалуусу, жүзүм кеберлүү курту. Гозо жана беде аянтына беде канталасы көп зыян келтирет. Кош канаттуулар же чымындардан чегиртке сымалдар, кара чегиртке, күздүк үкүчө, гессе чымыны, мөмөчүл шиштумшук, капуста үкүчөсү ж. б., катуу канаттуулар же коңуздардан шиштумшуктуулар (кызылчанын, беденин), беденин жалбыракчы шиштумшугу өтө зыяндуу. Коңуздардан, айрыкча кампа зыянкечтери, эбелек муруттуулар тукумунан саратан коңузу, чарабаш коңуз көп таралган. Тырсылдак коңуздардын личинкасы, сасык коңуздар өсүмдүк уругу менен тамырына зыян келтирет. Картөшкөчү колорадо коңузу - карантиндик зыянкеч. Кокцинеллиддер тукумундагы коңуздар (эл кайда көчөт) негизинен пайдалуу; көбүнчө өсүмдүк бити менен коксиддерди жок кылат. Жаргак канаттуулар же көпөлөктөр түркүмүндөгү зыянкечтер да көп. Алардын көбү мөмө-жемишке, айыл чарба, токой өсүмдүктөрүнө (карадрина, гозо үкүчөсү, күздүкчү үкүчө, буудай үкүчөсү, капуста үкүчөсү, жалбырак жегичтер ж. б.) зыяндуу. Зыянкечтердин ар бир түрү белгилүү аймакта жашайт. Зыянкечтерге каршы күрөшүүдө алардын таралуусун, санын эсепке алуу, зыянкечтигин, илдеттерди алдын ала маалыматтоо зарыл. Өсүмдүк зыянкечи менен илдетине каршы күрөшүүдө биологиялык, механикалык жана физикалык ыкмалар, өсүмдүк коргоонун химиялык ыкмасы колдонулат.
Этностук өзүн-өзү аңдоо
Этностук өзүн-өзү аңдоо - өзүн белгилүү бир этноско ыйгаруу сезими, башкалар менен салыштырууда окшош жана айырмачылыгын аңдоо, чыныгы этностук байланыштардын адамдардын аң сезиминде чагылышы жана энчилүү атынан же этноним аркылуу белгилүү болуп саналган этностук жалпылыктын маанилүү белгиси, башкача айтканда, адамдын өзүн өз эли менен руханий жактан окшоштуруусу. Ал адамдардын өз этносун аныктоосунун көрүнүшү болуп саналат. Анда борбордук орунду жалпы санжырага, тарыхый окуяларга бирге катышууга, «эне тил», «ата журт» ж. б. байланышка таянган тегинин жана тарыхый тагдырынын бир экендиги жөнүндөгү түшүнүктөр ээлейт. Өзүн бир этноско ыйгаруу өз этностук тобу менен өзүн-өзүнө окшоштуруу өзгөчө бир сезимдерди жаратат: өз этносунун тагдырына тиешеси бар экендигин сезүү, тарыхый этностук журтун (ата журтун), өз элин, анын башка элдерден этностук айырмачылыктарын, маданиятын ж.б. сүйүү, сыйлоо сезими. Ушуга окшогон сезимдердин комплексинин жана толгонуулардын негизинде өз элинин суверенитети, эркиндиги, гүлдөп-өнүгүшү үчүн даяр турган аракетчил ыңгай жана психикалык абал жаралат. Этнологияда кош этностук сезимге ээ болгон феномен белгилүү. Мындай көрүнүш ар түрдүү этностор жашаган өлкөлөр үчүн мүнөздүү. Мисалы, АКШ калкы, еврей тектүү америкалык, орус тектүү америкалык ж.б. деген аталыштар ошондон пайда болгон.
Кулан-Корук шаар чалдыбары
Куланкорук шаар чалдыбары – 10–12-кылымдарга таандык шаардын калдыгы. Кыргыз Ала-Тоосунун этегинде, Талас шаарынын түндүгүндө жайгашкан. Шаар чалдыбарынын орто чениндеги чоң дөбө чептин калдыгы болсо керек. Куланкорук шаар чалдыбары орто кылымга таандык Текабкет шаары болушу мүмкүн. Шаардын калкы суу менен шаар аймагынан чыккан булактан чопо куурлар аркылуу камсыз кылынып турган.
Барбгос Анри
Барбгос Анри (17. 5. 1873-30. 8. 1935) - француз жазуучусу, коомдук ишмер. 1923-жылдан Франция компартиясынын мүчөсү. Чыгармалары 1890-жылдан жарыялана баштаган. 1916-ж. фронтто жүрүп, айтылуу "От" романын жазган. Барбгостун согуш апаатына каршы жазылган "От" жана "Айкындык" (1919) романдарын В. И. Ленин жогору баалаган. Улуу Октябрь социалисттик революциясынын жеңиши Барбгостун өмүрү жана чыгармачылыгына зор таасирин тийгизген. Советтик Союзуна бир нече жолу келип, ага арнап социализмди куруп жаткан жаңы мамлекеттик жөнүндө көптөгөн очерктер жазган. Барбгос импер. согушка каршы Бүткүл дүйн, конгресске (Амстердам, 1932), согушка жана фашизмге каршы күрөшүүчүлөрдүн Бүткүл дүйнөлүк комитетине (1933) башчылык кылган. Маданиятты коргоо боюнча жазуучулардын эл аралык конгрессинин ишине жана аны даярдоого активдүү катышкан (Париж, 1935).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Коль-Вож
Коль-Вож — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Поруб дарыясынын сол жээгинен 68 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Томас Уильям Айзек
Томас Уильям Айзек (1863–1947) – америкалык социолог, социологиядагы психологизмдин өкүлү. Томастын теориясынын негизин – социалдык ахвал түшүнүгү жана бири-бири менен байланышкан 3 элемент түзөт: объективдүү шарт (социалдык ченемдер жана баалуулуктар); индивид менен топтордун багыттары; негизги өкүл менен ахвалды түшүндүрүү.
Ф. Занеский менен жазган китебинде “Польшалык дыйкан Европада жана Америкада” (1918) деген китебинде экинчи элементке кеңири көңүл бурулат. Индивиддин ахвалга болгон түшүнүгү топтук баалуулуктарына дал келбей калышы, келишпестикти(жаңж алды) жана коомдогу көптөгөн ооруларды туудурат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Лемонемалар
Лемонемалар (лат. Laemonema) — треска сымалдуу балыктардын бир уруусу.
Баргузин коругу
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кемирүүчү
Кемирүүчүлөр (лат. Rodentia) – сүт эмүүчү жаныбарлар түркүмү. Дене узундугу 5–130 смге, салмагы 5 кгдан 60 кгга жетет. Алдыңкы буттары 5 же 4 манжалуу, арткысы 3–4–5 манжалуу. Ортоңку 2 жуп кашка тиши курч, чоң, дайыма өсүп турат. Катуу өсүмдүктү майдалайт. Кылкыйма тиштери жок. Кемирүүчүлөр бардык табигый аймактарда таралган. КМШ өлкөлөрүнүн фаунасындагы сүт эмүүчүлөрдүн жарымынан көбүн түзүп, ар түрдүү жана көп санда мелүүн жана субтропиктик алкактардын, айрыкча кургакчыл аймактардын түзүлүшү ийин казууга, сүзүүгө, кош буттап жүрүүгө (кош аяктар), жармашууга жана учууга (учкуч тыйын чычкан) ыңгайланган, кемирүүчүлөр – тукумчул жаныбарлар. Тиричилигин жер үстүндө (жарганаттар, келестер жана башка), жер астында (буроо баш, сокур момолойлор жана башка), сууда (куну, ондатра жана башка), даракта (тыйын чычкан, барак куйрук чычкан жана башка) жана жерде өткөрөт. Алардын ийин казуусу кыртыш пайда кылууга чоң таасир тийгизип, өсүмдүктүн түшүмүн жогорулатат. Азыркы жашаган кемирүүчүлөр 3 түркүмчөгө: тыйын чычкан сымалдар (куну, келестер жана башка), чүткөр сымалдар (дарак чүткөрү, доңуз чычкан, суу доңузчасы жана башка) жана чычкан сымалдар (барак куйрук чычкан, кош аяк, аламандар жана башка) бөлүнөт. Көп түрү талаа жана токойлуу талаада жашайт. Көпчүлүгү өсүмдүк, курт-кумурска, айрымдары балык менен, кээ бири ылгабай азыктанат.
Жер жүзүндө 2000дей түрү бар. КМШ өлкөлөрүндө 14–15 тукуму, 150гө жакын түрү, Кыргызстанда 31 түрү кездешет. Көпчүлүк кемирүүчүлөр адам үчүн коркунучтуу оорулардын козгогучун алып жүрүшөт. Кээ биринин териси өтө баалуу (куну, тыйын чычкан, ондатра жана башка).
JD.com
JD.com (кыт. 京东商城; пинйин: Jīngdōng Shāngchéng) — ошондой эле Jingdong жана мурун 360buy деп аталып келген, башкы штабы Бээжинде жайгашкан Кытайдын электрондук соода компаниясы. Ал транзакциянын көлөмү жана кирешеси жагынан Кытайдагы эң ири эки B2C (бизнестен-кардарга) онлайн чекене сатуучулардын бири, Fortune Global 500дүн мүчөсү жана Alibaba иштеткен Tmall'дун негизги атаандашы. 2017-жылдын мартына карата, анда учурда 236.5 млн жигердүү кардардын эсептери бар.
Кемирчектүү балыктар
Кемирчектүү балыктар (Chondrichthyes) – омурткалуу жаныбарлар классы. Скелети кемирчектүү. Дене узундугу 6 смден 20 мге чейин жетет, түрпү менен капталган. 4–7 бакалоор жылчыгы бар, сүзгүч ыйлаакчасы жок. Заара-жыныс жана арткы тешиги курсак сүзгүчтүн түбүндө жайгашкан. Урук чачып көбөйөт, кээси тирүү тууйт. 2 классчага (эбелек бакалоордуулар жана туяк баштуу балыктар) бөлүнөт. Азыр 140тай уруусу жана 630дай түрү деңизде, бир нече түрү тузсуз сууда жашайт.
Тулуп
Тулуп – чаарчык, улак, музоо ж.б. мал терисинен жасалган баштык. Туюк сыйрылган тери (жүнү алынып же алынбай) ашатылып, ийленип, аңтарылып тигилген. Тулуп азык салуу жана балдар чүкө салчу баштык ордуна колдонулган. Көчмөн турмуштагы оңтойлуу идиш.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Майлы-Сай минералдуу суусу
Майлы-Сай минералдуу суусу Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы дарылык касиети бар жылуу суу булактары. Жалал-Абад шаарынан 50 км түндүк-батыш тарапта, Фергана тоо тизмегинин этегинде. Деңиз деңгээлинен 2200 м бийиктикте. Суу элге илгертен белгилүү. Алгачкы бургулоо жумуштары 1901-ж. жүргүзүлгөн. Минералдуу суу палеоген мезгилинин ар кандай калыңдыктагы (91-348 м) кумдук, конгломерат кабаттарында (Майлы-Сай антиклиналынын борбордук бөлүгү) жайгашып, тектоникалык жаракалар аркылуу жер бетине булак түрүндө агып чыгат. Бургулоо көзөнөктөрүнөн чыккан суунун дебити 2-3,5 л/сек. Химиялык курамы боюнча көбүнчө хлорайонатрийлүү, гидрокарбонат-натрийлүү. Суунун температурасы 19 – 22°С, жалпы минералданышы 3,1 – 20,8 ''г/л. ''Булактын суусу түссүз, күкүртүү суутек жыттанат. Курамында H2S – 3,0 – 24,7 мг/л, көмүртек – 4,2 мг/л, азот – 3,5 мг/л, фенол – 10 мг/л. Кыргызстанда бирден бир күкүрттүү суутек-көмүртектүү суу. Тери жана муун ооруларын киринүү жолу менен дарылоого жарамдуу. Азырынча жергиликтүү эл гана медициналык кароосуз пайдаланат.
Этностук аймак
Этностук аймак ― этностун (элдин, улуттун) калыптанган аймагы, ошол калктын негизги бөлүгү жашаган жер. Көпчүлүк учурда этнос менен этностук аймак дал келбей калган учурлар кездешет. Кыргыздардын этнос катары калыптануусунун аймактарына бүгүнкү Кыргызстандын жана ага чектешкен аймактар, Чыгыш Түркстан, Батыш Кытай, Батыш Монголия, Саян-Алтай аймактары кирет.
Татар Менеуз (Илишев району, Башкыртстан)
Татар Менеуз — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Базитамак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 161 киши. Почта индекси — 452272, ОКАТО коду — 80230812008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жаңы абдрахман (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Жаңы абдрахман — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Первомай айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 22 киши. Почта индекси — 453164, ОКАТО коду — 80249864006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аликанте метросу
Аликанте метросу – Аликанте шаарынын метросу. Метросу 13-март 1999-жылы ачылат.
Этностук тарых
Этностук тарых - этностун тарыхый басып өткөн жолу, калыптанган этностук топтордо этногенез процессинин уланышы жана өнүгүшү. Өз тарыхында этностор башка этностор менен өз ара мамиледе болот, алардын арасында ассимиляция, интеграция, консолидация процесстери, ошондой эле ички өнүгүү (урбанизация, миграция ж. б.) процестери жүрөт.
Севилья (футболдук клуб)
Севилья ― Испания лигасында ойноочу футболдук клуб.
Бор-ван лёвен теоремасы
Бор-ван лёвен теоремасы классикалык статистикалык физиканын туруктуу сырткы магнит талаасындагы электрондор системасынын магниттелиши статистикалык теңсалмактуулук шартта нөлгө барабар экендигин аныктаган теорема. Вул теореманы 1911-ж. Н. Бор далилдеген, 1919-ж. голландиялык физик И. ван Лёвен жалпылаган. Теорема заряддалган бөлүкчөлөрдүн классикалык статистикалык механикасы ферромагнетизмди, парамагнетизмди жана диамагнетизмди түшүндүрө албайт. Заттардын магнетизми аларды түзгөн бөлүкчөлөрдүн кванттык касиеттери менен шартталган.
Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн илдеттери
Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн илдеттери - илдет пайда кылуучу себептердин (илдет козгогучтар, айлана-чөйрөнүн ыңгайсыз шарты ж.б.) таасиринен өсүмдүк функциясынын (фотосинтез, дем алуу ж. б.) жана организм (клетка жана ткань) түзүлүшүнүн бузулушу. Өсүмдүк илдети жугуштуу жана жугушсуз деп 2 топко бөлүнөт. Жугуштуу илдетти фитопатогендик организмдер, козу карын, бактерия, вирус, нематода, гүл мителери пайда кылат. Илдет козгогуч илдеттүү өсүмдүктөн таза (илдетсиз) өсүмдүккө жаныбар, шамал, суу ж. б. аркылуу жугат. Жугушсуз, физиологиялык илдеттерди сырткы чөйрөнүн ыңгайсыз шарттары (минералдык азыктануу режиминин бузулушу, температуранын кескин өзгөрүшү, нымдын ашыкча же тартыш болушу ж. б.) пайда кылат. Илдет өсүмдүктүн тигил же бул органынын айрым чектелүү гана жерин, ал эми кээ бири өсүмдүктү бүтүндөй жабыркатып, өнөкөт же циклдүү өтөт. Илдеттин пайда болушу, күчөшү, таралышы илдет козгогучту өсүмдүктүн кабыл алышына жана шартка жараша болот. Өсүмдүктүн айрым жериндеги илдет (жергиликтүү илдет), ошол өсүмдүктүн коргонуу реакциясынын туруктуулугуна байланыштуу. Диффузиялык (жалпы) илдет өсүмдүктүн коргонуу реакциясы жакшы туруштук бере албаган учурда өөрчүйт, мындай илдеттерге вирустуу мозаика, чирик ж.б. кирет. Өсүмдүктү илдеттен сактоодо алдынала көрүлгөн иш чаралар, өсүмдүк карантини чечүүчү мааниге ээ болуп, илдеттин пайда болуу, өрчүү жана таралуу коркунучунан сактайт же кыйла даражада токтотот, мисалы, үрөндү химиялык жол менен ууландыруу, өсүмдүккө химикат чачуу ж. б. иштер жалбырак, мөмө-жемиштерди илдеттен гана эмес, илдетти таза өсүмдүккө жуктурбоону алдын алат. Агротехникалык, химиялык ж. б. коргоо каражаттарын колдонуу түшүмдүн илдеттен коромжуга учурашын азайтат. Өсүмдүктүн илдетке туруктуу сортторун эгүү да жакшы натыйжа берет.
Ё
Ё– кирилл графикасын колдонгон элдердин, анын ичинде кыргыз алфавитиндеги жетинчи тамга; Орхон-Енисей, араб, латын графикасында жок. 1797-ж. Н. М. Карамзин киргизген. Көбүнчө сөз ортосунда колдонулат.
Нарын
Нарын — Кыргызстандагы шаар. Нарын облусунун жана Нарын районунун административдик борбору.
Калкы — 38 800 адам (2017-жылы). Шаардын жалпы аянты — 40,5 км².
Тарых
Нарын шаарынын аймагы - тээ байыркы таш доорунан бери эле адамзат жашаган жер. Мында Ала-Тоо археологиялык эстелик жайларында байыркы кишилердин калтырган таш куралдары табылган.
19-кылымда бул аймакта Kокондук чеп курулган.
1868-жылы орусиялык аскерлер Түндүк Кыргызстанды басып алганда, Нарында да атайын аскердик бекемделген жайды негиздешкен. Акырындап ал жай ири кыштакка жана шаарчага айлана берген.
География
Шаар Сыр-Дарыя дарыясына башат болгон Нарын дарыясынын жээгинде жайгашкан. Климаты - континенталдык.
Социалдык-экономикалык абал
Шаарда айыл чарба өнүмдөрүн кайра иштеп чыгуу менен байланышкан бир катар чакан ишканалар (эт комбинаты, сүт комбинаты), электр тармагын тейлөө мекемелери бар.
Көтөрүңкү сезим
Көтөрүңкү сезим (орус. Возвышенное) – демейдегиден айырмаланып, кандайдыр бир окуя, кылган иши же идея жөнүндө, алардын маанисинин чоңдугу менен тереңдигин билдирген жана көтөрүңкү сезимди туюндурган эстетикалык түшүнүк.
Мисалы: спорттук таймашууда улуттук желек көтөрүлүп, Гимндин аткарылышы ушундай сезимди пайда кылат.
Нарын
Социалдык-экономикалык абал
Нарын шаарындагы «Жамал» торт кондитердик ишканасы 2003-жылы ачылып, иш үч киши менен башталган. Учурда бул ишканада 15 адам иштеп жатат. Жабдыктар Корея жана Орусиядан алынып келинип, таттуу азыктардын 35 түрү европалык жана мурдагы кеңештик технология менен жасалат.
Көтөрүңкү сезим
Көтөрүңкү сезим жөнүндөгү түшүнүк антикалык доордо эле пайда болуп, классизм мезгилинде ары өнүгөт. Маркстик эстетика көтөрүңкү сезимди сулуулук түшүнүгү менен каршы койбой, тескерисинче аларды патриоттук сезим, эл массасынын чыгармачыл ишкердиги менен тыгыз байланышта караган.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Нарын
Транспорт
Нарын шаарынын негизги унаа каражаты - автомобиль транспорту. Шаарда автобус, троллейбус жана таксилер жүрүп турат.
Шаардын чыгышында 5 чакырымдай алыстыкта Нарын аба майданы жайгашкан.
Нарын мамлекеттик университет
Шаарда Нарын мамлекеттик университети, Кыргыз Мамлекеттик Юридикалык академиясынын колледжи, Борбордук Азия Университети жана башка да бир катар окуу жайлар, мектептер жайгашкан.
Нарын областтык музыкалык драма театры өлкөдөгү даңазалуу театр чордондорунун бири.
Нарын шаарында таалим алган атактуу кишилер
Нарын шаарында мурдагы өлкө башчылары Аскар Акаев, Роза Отунбаева, эл акыны Эсенгул Ибраев, академик Үсөн Асанов, ж.б. таалим алышкан. Жумамүдүн Шералиев, Муратбек Рыскулбековдор Нарын шаарында жашап, эмгектенишкен
Таанып-билүү теориясы
Таанып-билүү теориясы, же болбосо гносеология – таанып билүү ишмердигинин процессинде субъект менен объекттин карым-катнаштарын окутуучу философиянын бөлүгү. Таанып-билүү теориясы адамдын дүйнөгө болгон таанып-билүүчүлүк мамилесинин маңызын изилдейт. Философиянын тарыхында таанып-билүү маселеси белгилүү ролду ойногон.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Аксослизм
Аксослизм, өлчөмсүз – диндик-идеалдык көз караш. Анын негизинде жалаң гана көзгө көрүнө турган дүйнө, нерселер, жаратылыш кирет.
Кемитүү
Кемитүү – кошууга карама-каршы амал. Кемитүүнүн негизинде бир тектүү эки чоңдук боюнча ошол тектеги үчүнчү чоңдук аныкталат. Кемитүү – белгиси менен белгиленет. Чыныгы сандардын көптүгүндө кемитүү а – b=d, мында а, b – чыныгы сандар, а – кемүүчү, b – кемитүүчү, d – айырма. Эгер а > b болсо, d – оң сан, а< b болсо, d – терс сан болот. Комплекстүү сандардын көптүгүндө (а+bi) – (c+di)= (a–c)+(b–d)i. Кемитүү векторлорго, тензорлорго да колдонулат.
Даркан (Дархан)
Даркан (Дархан) — топоним,  эпос боюнча кыргыз урууларынын биринин мекени экени гана белгилүү (Сагымбай Орозбаков, 1. 192; 4. 63, 130). Географиялык реалияда МЭРдин түндүгүндөгү шаар. Кыргызстандын көл кылаасындагы аты уйкаш кыштакка дал келет.