Март_окуясы_(2005)
Март окуясы (2005) – советтик система кыйрагандан кийинки 15 жыл ичинде Кыргызстанда түзүлгөн оор социалдык-экономикалык кырдаалдан улам коррупциялашып кеткен бийликтин жүргүзгөн саясатына каршы багытталган жалпы элдик кыймыл. Март окуясынын чыгышынын негизги себептери: бардык бийлик бутактарынын (аткаруу, мыйзам чыгаруу жана сот бийлигинин) негизги рычагдары акырындап жеке бир адамдын (президенттин) колуна топтолушу; өлкөнүн экономика, финансы жана жер-суу ресурстарына үй-бүлөлүк монополиянын орношу; экс-президенттин үй-бүлөсү менен анын дос-тамырларынын кызыкчылыгы мамлекеттин кызыкчылыгынан жогору коюлушу; чет элдик кредиттер менен мамлекеттик финансы каражаттарын президенттин үй-бүлөсү менен жогорку бийлик өкүлдөрүнүн жеке кызыкчылыктары үчүн пайдаланылышы; Кыргыз мамлекетинин коңшу өлкөлөр менен чек ара маселеси эл аралык деңгээлде такталбастан, коңшу өлкөлөргө бериле башташы; оппозициячыл маанайдагы массалык маалымат каражаттары (телекөрсөтүү, радио уктуруу, гезит ж. б.) катуу көзөмөлгө алынып, куугунтукталышы; саясатта жалганчылык менен алдамчылык күндөлүк нормага айланышы; жеке үй-бүлөлүк башкаруу бийлигин күчөтүү үчүн Кыргыз Республикасынын Конституциясын өзгөртүү боюнча активдүү аракеттердин башталышы ж. б. Өлкөдө түзүлгөн ушундай жагдайда калктын жашоо деңгээли кескин начарлап, жумушсуздардын саны 2003–04-жылдардагы расмий маалымат боюнча 200 миңден ашкан (иш жүзүндө мындан 3–4 эсе жогору). Коомдо социалдык жиктелүү күчөп, айрымдары эбегейсиз байыса (калктын 5–10%и), калгандары өтө эле жакырданып (калктын 30–40%и) кеткен. Энергетика тармагындагы жоготуулар 3–4 млрд сомго жетип, өлкөнүн жаратылыш байлыктары (сурьма, алтын, суу ж. б.) уурдалган, ички жана сырткы товардык карым-катнаш, соода жүгүртүү бүтүндөй көмүскө фирма менен компаниялардын колуна топтолуп, пайданын 20–30%и гана мамлекеттик бюджетке түшүп турган. Март окуясынын башталышына айрыкча 2005-жылы 27-февралдагы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине шайлоо учурундагы одоно мыйзам бузуулар, көрүнүктүү коомдук жана мамлекеттик ишмерлердин кандидатураларынын эч негизсиз четтетилиши калк ичинде катуу нааразылык жаратып, элдик толкундоолордун күчөшүнө түрткү берген. Өлкөнүн бардык облустарында, шаарларында митингдер өтүп, 2005-жылы 24-мартта Бишкекте митингчилер Ак үйдү басып алган. Президент А. Акаев өлкөнү таштай качып, премьер-министр Н. Танаев өз арызы менен кызматтан кеткен, жаңы шайланган Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңештин депутаттары мандаттарын өткөрүп берген. 24-марттан 25-мартка караган түнү Бишкекте баш аламандык башталып, борбордук көчөлөрдөгү көптөгөн супермаркет, дүкөн ж. б. мекемелер таланып-тонолгон. А. Акаевдин 15 жылдык бийлиги аяктап, үй-бүлөсү, жакын чөйрөсү менен өлкөдөн чыгып кеткен соң, өлкөдөгү бийлик К. С. Бакиевдин колуна өткөн. Бирок, жаңы бийлик да элдин талаптарын ишке ашырган ишеничи биротоло кетип, кыжырданган калың масса режимди кулатып, президентти жанжөкөрлөрү менен өлкөдөн кууп чыккан күн кыргыз элинин тарыхында кандуу «апрель окуясы» аталып калды. Апрель окуясы (2010) – Бакиевдин кандуу режимине каршы көтөрүлгөн элдик көтөрүлүш; мында криминалдашып кеткен бакиевчилердин огунан ондогон кыргыздын эр-азаматтарынын өмүрү кыйылып (87 адам окко учкан), миңден ашык адам оор жаракат алган. Окуянын жүрүшүндө Ак үй ж. б. өкмөт мекемелери, супермаркеттер, дүкөндөр жана бакиевчилердин үй жайлары талкаланып, таланып-тонолгон. Жыйынтыгында бийлик оппозициянын колуна өтүп, өлкөдө демократиялык өнүгүүгө жол ачылган. Жаңы конституция кабыл алынып, парламенттик башкаруу системасы киргизилген.