cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тыныбек Жапиев
"Манас" айтып калышы
Башка манасчылардай эле Тыныбек да өзүнүн “Манас” айтып калышынын  түш көрү кереметине  байланыштырат. 18 жашында Каракол шаарына баражаткан жолдо Бир-Кулак деген жерде эки-үч түн жатакчылардын үйүнө түшөт. Ырдап берип, жатакчылардын көңүлүн ачып олтурган Тыныбек  түн ортосу ченде эшиктеги аттын жанына  жатып уктап калат. Түшүндө “Бир-Кулактын күн батыш жагы  көлдүн кашатындагы  дөбөлөрдө түрү  башкача көрүнгөн, чоң-чоң ат минген, кылыч, мылтык,  найза менен куралданган,  эң бир сүрдүү, айбаттуу көп адамдардын  арасында болуп калганын көрүп, өзүнөн-өзү крокуп калтырап турат. Ал турган адамдардын ичинен түлкүдөй сур  ат минген төөнүн жүнүнөн  боз тар  чепкен кийген, көзүнөн от чыккан, маңдайы жазы, мурду кырдач,  жаңыдан чыгып келе жаткан жээрде муруту бар, эрди жука, орто бойлуу сары  чийкил  жигит Күлчоро: Ой, Тыныбек, бир басып мындай кел, - деп жанына чакырып, турган, элдин баарын таныштырайын,  жакшылап байкап, таанып  ал,- деп алдындагы катарлаш  элди карап, Манас, Бакай, Алмамбет, Чубак, Сыргак баш болгон  баатырларды колун сунуп, бир-бирден көрсөтүп,  ыр менен сүрөттөп таныштырат.Бүткөн  бою балкып  карап турган Тыныбекке Көлдүн  күңгөй жагын көрсөтүп: Эл Тыныбектен “Манасты” кантип  үйрөндүңүз  деп сураганда, ал: “Көп адамдар менен аңгемелешүү, үйрөнүү арасында  билдим жана толуктап айттым”,- деп жооп берген. Сенден үйрөнүп жүргөн кишилер барбы деген  суроолор болгондо, менден сурап,  үйрөнүп, жазып алып жүргөндөр бар. Алар  – Сагынбай, Калыгул, Тоголок Молдо, Байбагыш, Дөңүзбай жана  башка деп жооп берчүү экен. Тыныбек өз тукумунан  өзүнүн жолун  улантуучу манасчы  калса экен деген тилекте болгон. Ал өлөр алдында Сооронбай менен жэээни Байбатышты ырдатып көрүп: “балам Сооронбай, сен көп арбытып айта албайт экенсиң,  Байбагыш  болсо  дурус жомокчу  болуп калган экен”- деп ыраазы  болот.
Эпизоддордун кагазга түшүрүлүшү
Улуу манасчыдан революцияга  чейин үчилтик эпостун   айрым эпизоддору жазылган. Тилекке каршы  алар толук эмес үзүндү түрүндө  кагаз бетине түшүрүлгөн. Бул жөнүндө манасчы өзү  мынтип эскерген: “1898-жылы Нарын  участовою “Манас”, “Семетейди”  жазып бергин деп буйрук кылган. Аны жаздырып алуудагы максаты кандай экенин ачык билбегендиктен, “ Семетейден”  айрым үзүндүлөрдү  гана жазы, толук бергеним жок”. Ал кол жазмалардын  тагдыры не болгону  ачык белгилүү эмес. Бирок, кийин анын айтуусунда  өзүнчө китеп болуп. Ал китеп "Семетейден бир бөлүм. Тыныбек жомокчунуку” деген ат менен 1925-жылы  Москва СССР  элдеринин  борбордук басмасынан  жарык көргөн. Аны басмага дайардаган  Э.Арабаев болгон. 184 беттен  турган жөнөкөй  боз мукабалуу  бул китеп  кара кыргыз  илим комиссиясы тарабынан арап графикасы  менен басылып чыккан. 1994-жылы  ал китеп  Р. Сарыбеков  тарабынан  азыркы кыргыз алфавитине транслитерацияланып кайрадан  жарык көргөн.
Төкмөлүк өнөрү
Тыныбектин төкмөлүк  өнөрү да  күчтүү өнүккөнүн  өлөр алдында  өзү айтып жүргөн “Манас”  менен  коштошкон төмөнкү ыры буга күбө: Ырдасам элим кубанган, ''Даңкымды элге чыгарган. Ырыскы болуп мен үчүн, '' Дөөлөткө сыйлык улаган, Казаңдаган калың журт ''КАнуучу беле кумардан. Баатырдын атын укканда, '' ''Бардык эл сүйүп чакырган. Тарых сөзүн угууга '' Даалайлар киши чаптырган, Таштабай айттым сөзүмдү ''Өзүм-өзүң тапшырган. Тагдырга жакын болгон бейим, '' ''Танып барам акылдан. Кыргызга нускам калбады '' Кыраан Манас баатырдан, Арманым ушул калайык Ардактуу эрди таштабай Айтса экен элим артымдан. Тыныбек каза болгон күнү ай  туулган. Улуу манасчынын талантын жогору баалап,  ыйык туткан эл  бул кубулушту  анын өлүмү менен  байланыштырып,  табияттын да  аза күтүүсү  катары аңыз  сөз кылышкан. Тыныбек “Манасты”  көпкө айтпай   калган учурларында буулугуп кетчү экен. Ал эми аны аткарган  учурда,  өзү эпикалык  каармаандардын  арасында жүргөндөй болуп,  түрдүү окуяларды  элестеп  кетем дечүү  экен. Бул анын чыгармачылык  шыктанышынын  канчалык күчтүүлүгүн, поэтикалык  дүйнөсүнүн  кеңирилгинен кабар берет.
Пайдаланылган адабияттар
1.	Мусаев С.Эпос  “Манас”, Ф.,1979.83-бет. 2.	Кол жазмалар фондусу.Инв. № 222.122-бет. 3.	Кол жазмалар фондусу.Инв. №1057. 511-бет. 4.	Кол жазмалар фондусу. Инв. № 1093. 2-бет. 5.	Ушул жана кийинки текстен үзүндүлөрү Кол жазмалар  фондусунан  № 222-инвертарынан алынды. 6.     Кыргыз адабият тарыхы Бишкек,том-2 2004-жыл.
Интернеттеги шилтемелер
Тыныбек Жапый уулу
Смэтс Ян Христиан
Смэтс, Ян Христиан (1870–1950) – түштүк африкалык философ. Философ – идеалист, саясий ишмер, Британиялык фельдмаршал. 1919–24-ж. жана 1939–1948-ж. премьер-министр. Улуттар лигасынын уставынын авторлорунун бири. Саясий чыгармаларында расисттик реакциячыл теорияларды пропагандалаган. Дарвинизм менен талаш-тартышта философиялык холизм концепциясын иштеп чыгып, ошого байланыштуу эволюциялык процесстин негизинде материалистик жана таанып билүүгө мүмкүн болбогон «бүтүндүктөр» жатат деген. Анда адамдардын жогорку моралдык баалуулук булактарын караган. Смэтс концепциясы Бергсондун, Моргандын жана Александрдин «Эволюциялык чыгармачыл» теориясына жакын.
Манас көчөсү (Алма-Ата)
Манас көчөсү. (мурдагы Чапаев) — Алма-Ата шаарындагы көчө. Алмалинском жана Бостандыкском райондорунда Нурмаков жана Исаев күчөлөрүнүн ортосунда жайгашкан. Ошондой эле түндүгүнөн Ауззова жана түштүгүнөн Байзакова көчөлөрү менен биригет. Карасай баатыр көчөсүнөн башталып (мур. Виноградова) жана ￼Тимирязева көчөсүнөн аяктат : Шевченко проспектси, Мынбаева, Сатпаева, Жандосовары Бухар-жыра бульвары (Ботаника бульвары) Габдуллина көчөлөрү менен кесилишет көчө Абай проспектсинен изТимирязева көчөсүнө чейин бир тараптуу жол болуп эсептелетваК кыймгаыл уруксат берилген жа Тимирязева көчөсүнөн башталат үБубуаймак мурда у эки тараптуболгонуу)Көчөнүн Узузундугу болжол менен 2100 м (2,1 км).
Кызыл-Суу (Кемин району)
Кызыл-Суу (Кызыл-Суу) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Кемин районундагы айыл. Алмалуу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 430 киши.
Васильевка чымкөң кени
Васильевка чымкөң кени Чүй облусунун Сокулук районунда, Бишкек шаарынан 30 км түндүк тарапта, Васильевка кыштагынан 2 км аралыкта, деңиз деңгээлинен 600 м бийиктикте. Чымкөң катмары өсүмдүктөрдүн өсүүсү менен басылып калган мурунку көлмө менен байланышкан. Чымкөң катмарынын аянты 23,4 га, орточо калыңдыгы 1,07 м. Чымкөңдүн түсү мала күрөңдөн, кочкул күрөңгө чейин өзгөрөт. Чымкөң чириген начар жана орто, азот менен фосфорго кедей, акиташка бай. Күйгөндө 1538–3551 каллория жылуулук берет. Чымкөңдү акиташтуу жер семирткич катары колдонууга болот. Запасы С1 категориясы боюнча 250,4 миң м3.
Чоң Пеженга (Юга куймасы)
Чоң Пеженга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын сол жээгинен 458 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 49 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Конволюталар
Конволюталар (лат. Convoluta) — турбеллярия тибиндеги жандыктардын бир уруусу.
Резв (Иглин району, Башкыртстан)
Резв — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Акбердин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 18 киши. Почта индекси — 452413, ОКАТО коду — 80228803005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Нюналькы дарыясы
Нюналькы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 264 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тогоол
Тогоол - Үркөр менен Айдын бири-бирине маңдайлашкан маалы; маңдай-тескей абалы. Кыргыздар ушул учурдан баштап ай эсебин алышкан. Ай менен Үркөр ар бир айда (Ай эсеби боюнча) бир жолу тогошот. Жылдыз айынын узактыгы 27,32 суткага, ал эми синода айыныкы, б. а. жаңырган айлардын аралыгындагы убакыт 29,53 суткага барабар. Ошого байланыштуу Ай менен Күндүн тогошуусу ар бир (ай эсеби боюнча) айда түрдүү күндөргө туура келет, башкача айтканда мурдагыдан 2,21 сутка эрте кездешет. Мис., өткөн айда 9-күнү тогошсо, кийинки айда 7-күнү кездешет. Ошого байланыштуу кыргыздар тогуз тогоол, жети тогоол, беш тогоол д.у.с. деп бөлүшкөн. Ошол эле убакытта, кыргыздар, тогоол сөзсүз так сандагы күндөргө туура келээрин да аныкташкан
Архонт
Архонт (грекче archon - башкаруучу, бийлөөчү) — байыркы грек полистериндеги жогорку бийлик кызматын ээлеген адам. Айрым уламыштар боюнча биздин заманга чейинки 11-кылымда Афиныда падышалык бийлик жоюлуп, анын ордуна падышалык кодриддер уруусунан чыккан өкүлдөр өмүр бою архонт болуп дайындалышкан. Биздин заманга чейинки 8-кылымдан анын мөөнөтү 10 жыл, ал эми 7-кылымдан 1 жыл менен чектелген. 1-архонт эпоним (аткаруу бийлигинин башчысы), 2- архонт басилей, 3- архонт полемарх (аскер башчысы) деп аталган. Биздин заманга чейинки 7-кылымдын ортосунда дагы 6 архонттук кызмат киргизилип (сот бийлигин жүргүзгөн фесмофеттер), мамлекетти 9 адамдан турган архонттор коллегиясы башкарып калган. Биздин заманга чейинки 5-кылымдан архонттор коллегиясы маанисин жоготкон.
Карапачылык
Карапачылык, кумарачылык – чопону бышырып, түрдүү буюмдарды (идиш-аяк, оюн чук, сувенир, чырак, кирпич, черепица жана башка) жасап чыгаруу. Карапачылык от сыяктуу улуу ойлоп табуулар менен бир катарда турат жана адамзаттын жапайылыктан варварчылыкка өтүшүнүн жышааны болгон. Орто кылымда дүйнөдөгү отурукташкан элдин көпчүлүгү карапачылыкты өздөштүргөн. Алгач карапачылыктын жөнөкөй ыкмалары колдонулса, кийин төмөндөгүдөй технологиялык ыкмалар пайдаланылган: 1) даярдоо иши; 2) жасоо иши. 3) бекемдөө иши. Карапа үчүн кумара очогу жана кумара чарыгы колдонулат. Кумара очогу – кумара буюмдарын бышыруучу меш. Ал байыркы Чыгыш өлкөлөрүндө Биздин заманга чейинки 3-миң жылдыкта пайда болгон. Кумара чарыгы – идиш жана башка карапа буюмдарын формалоо үчүн айлануу инерциясын пайдаланып, буюмдун формасын жакшыртуу, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууга мүмкүндүк берген жөнөкөй станок. Көркөм карапачылыктын өнүгүшүндө карапа жасоочу чопо жана анын аралашмасын, калыбын түшүрүү, бышыруу, ийлөө жана буюмдун бетин кооздоо ыкмаларын табуу зор роль ойноду. Кытайдын чыдамдуу чыны буюмдары Европа менен Азиянын көп өлкөлөрүндө көркөм карапчылыктын өнүгүшүнө кыйла таасир тийгизди. Анын негизинде Самарканд менен Бухарада чынылап капталган имараттар пайда болгон (10–15-кылым). Кыргызстанда көркөм карапачылык кийинчерээк өнүгө баштады. Карапачылык чеберлери жердикке Кара-Кеченин ак, Өзгөн, Ивановканын кызыл, Таластын сары жана Кажы-Сайдын көгүш топурактарын пайдаланат. Карапачы алгач жасалуучу буюмдун үлгүсүн кагазга түшүрөт. Топуракты торко электен өткөрүп, эки-үч күн чылап, ачытат. Аябай эзилген соң, аны калыпка куят. Суусу соругуп, нымдалып, топурак ийине келет. Анан кол менен жууруп, ийлеп, көркөм калыпка түшүрөт. Калып топурактын нымын соруп, акырын көмкөрсө, өзүнөн-өзү аңтарылып түшөт. Кургатып, 800°ка чейинки ысык отко бышырат. Суугандан кийин аны боёп, кайра 1000– 1200° температурада ысытып жалтыратат. Мындан ар түрдүү вазалар, идиштер (челек, табак, көөкөр, аяк, кесе, чай чыны) дубалга илинүүчү кооздук буюмдар, кыз-келиндердин жасалгалары, бедиздер жана башка жаралат. Учурда Ж. Ташиев, Э. Шаршеев, К. Кулуев, Э. Кылычбеков жана башка карапачы-чеберлер мурдатан колдонулуп келген көркөм карапачылыкты андан ары өркүндөтүшүп, жаңы мазмундагы эмгектерди жаратышууда. Белгилүү карапачылыктын чебери Ж. Ташиевдин «Саймалуу-Таш», «Таш табак», «Умай эне», «Тогуз-Коргоол» жана башка эмгектери эл аралык (Япония, Улуу Британия, Германия, АКШ, Канада, Жаңы Зеландия, КМШ жана башка), бүткүл союздук, республикалык көргөзмөлөргө коюлуп, чет элдиктердин кызыгуусун туудурууда.
Бенжамин Франклин
Франклин Бенжамин (1706–1790) – америкалык ойчул, илимпоз, экономист, публицист жана саясий ишмер. Эгемендиктин декларациясы жана АКШ конституциясынын түзүүчүлөрүнүн бирден бир өкүлү. Саясий көз караштары боюнча Франклин Демократ. Учурдагы коомдук түзүлүштү реформалар аркылуу өркүндөтүү керек деген пикирди айткан. Өзүнүн чыгармаларында Франклин Кул элөөчүлүктү жана кул сатуучулукту кескин түрдө сындап, негрлердин жана индецтердин укугун коргогон. Франклин философиялык көз караштары Локк, Шефтсбери, У. Коллинз, Пристли сыяктуу философтордун чыгармачылыгы таасири астында калыптанган. Кыймылды материянын имманенттик касиети катары караган. Табиятта көз карандысыз мыйзамченемдүүлүктөр бар деген пикирге кошулган.
Юрий Николаевич Афанасьев
Өмүр баяны
Москва мамлекеттик университетинин тарых факультетин бүтүргөн (1957). Институттан кийин Красноярск ГЭСинде комсомол катчысы болуп иштөө үчүн Дивногорскко кеткен (жумушу - жаштарды тиричиликке жана жумушка орноштуруу, окуусун жана эс алуусун уюштуруу болгон). Бул жерде тогуз жылын өткөргөн.
Конгериялар
Конгериялар — (лат. Congeria) кош капкалуу моллюскалардын бир уруусу.
Юрий Николаевич Афанасьев
Өмүр баяны
1971-жылы КПСС БКнын алдындагы Коомдук илимдер академиясынын аспирантурасын аяктаган. Эки жолу (1971, 1976-жылдары) Париж университетине (Сорбонна) такшалмага барган.
1972-1981-жж. ВЛКСМ БКнын алдындагы Жогорку комсомол мектебинин жалпы тарых кафедрасынын доценти, окуу иштери боюнча проректору болгон. 1983-жылы "Коммунист" журналынын тарых бөлүмүнүн редактору болуп дайындалып, журналдын редколлегиясына мүчө болгон.
СССР ИАнын Жалпы тарых институтунун чет өлкөлөрдүн тарыхы жана маданияты секторунун башчысы, улук илимий кызматкери болуп иштеген; "Коммунист" журналынын редколлегиясынын мүчөсү, тарых бөлүмүнүн редактору болуп иштеген.
Тарых илимдеринин доктору, Орусия табигый илимдер академиясынын академиги, профессор.
2015-жылы 14-сентябрь күнү Москвада 82 жашында көз жумган. Коштошуу зыйнаты 17-сентябрда Сахаров борборунда болуп өткөн. Мытищидеги (Москва облусу) Осташков көрүстөнүнө коюлган.
Саясий ишмердиги
1980-жылдардын аягында тарых илиминин абалын сындаган бир катар макалаларынан кийин интеллигенциянын арасында таанымал боло баштаган. КПССнын XIX конференциясынын делегаты (1988). 1989-жылы Москва облусундагы Ногин аймактык № 36 округунан СССРдин эл депутаты болуп шайланган. Аймактар аралык депутаттар тобунун мүчөсү болгон.
1990-жылы КПССдан чыккан (1954-жылдан бери мүчө болгон). Ошол убакыттан тарта "Жарандык аракет" кыймылынын мүчөсү болгон. "Демократиялуу Орусия" кыймылынын уюштуруучуларынын бири жана теңтөрагасы болгон. 1991-жылкы "Демократия конгрессинин" катышуучусу. "Көз карандысыз жаран демилгеси" тобунун демилгечиси жана лидери. (Марина Салье, Леонид Баткин, Юрий Буртин жана Бэла Денисенко менен бирге).
1991-жылы кеткен депутаттын ордуна шайлоодо Москванын № 41 аймактык округунан РСФСРдын эл депуттыгына шайланган.
1993-жылы элдик депутат ыйгарым укуктарын тапшырып, саясаттан кеткенин жарыялаган.
Ю.Н. Афанасьевди “кайра куруунун прорабдарынын” бири деп аташат (бирок өзү М.С. Горбачевдун иш аракеттеринин активдүү жактоочусу болбогонун, өкмөттүн багытына макул эместигин билдиргенин ырастаган). “Тил алчаак агрессивдүү көпчүлүк” сөз айкашынын автору. Афанасьев муну СССРдин 1989-жылкы I Съездинин депутаттарына карата айткан. Кийин бул сөз кеңири жайылып, клишеге айланган.
Илимий ишмердиги
Илимий кызыгуулары: тарых илиминин тарыхы, франсуз тарых-наамасы, “Анналдар” Мектеби, Орусия тарыхы, илим тарыхынын теориялык жана усулдук негиздери, саясат таануу, билим берүү философиясы (жаңы билим берүү системдери жана билим берүү технологиялары).
Чет өлкөдөгү илимий командировкаларында Фернан Бродел, Жак ле Гофф, Жож Дүби сыяктуу көптөгөн франсуз тарыхчы-медиевисттери жана культурологдору менен жеке жана кесиптик мамилелерди түзүп, бул мамилелерди көп жылдар бою уланткан. Бул окумуштуулардын көз караштарын Орусияда жайылткан, эмгектерин басып чыгарууга көмөк көрсөткөн.
Кара-Саадак көрүстөнү
Кара-Саадак көрүстөнү – 1–5-кылымга таандык дөбө-мүрзөлөр. Куршап суусунун Кара-Дарыяга куйган жерине жакын жайгашып, 60тай мүрзөдөн турат. Диаметри 5–20 м, бийиктиги 0,5–1,5 м. Маркумдардын сөөгү казанактуу жайга коюлган. Булардын ичинен 12 мүрзө изилденип, ар кандай түрдөгү жана чоңдуктагы карапа идиштер, темир бычактар, азем буюмдар жана башка табылган.
Солсберийский, Иоанн
Солсберийский,Иоанн(1115–1180) – эрте схоластиканын өкүлү. 1176-жылдан тартып Шартр шаарынын епископу. Өзүнүн «De dogmata philosophorum» аттуу дидактикалык поэмасы аркылуу орто кылымдагы алгачкы философиянын тарыхчысы катары даңкталган. Ошондой эле орто кылымдардагы мамлекет тууралуу алгачкы системалуу окууну («Polisraticus”) жана байкоо жүргүзүү менен экспериментке негизделген илимдин теориясын («Metalogieus”) түзгөн.
Асбест
Асбест (гр. asbestos - өчпөс, талкаланбас) - силикаттар классындагы серпентин жана амфибол топторуна кирүүчү ичке, ийилчээк тал-тал булалардан турган минералдардын жалпы аты. Серпентин тобундагы минерал хризотил - асбест деп аталат. Химиялык формуласы Mg6[Si4O11] (OH)3. Өңү жашыл сымак боз, жибектей жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 2-2,5. Буласы ийилчээк, эң бышык, отко чыдамдуу, узундугу 1-2 ммден 50 ммге чейин. Кендери гидротермдик эриндилердин магнийге бай ультранегиздүү тоотектерге тийгизген таасиринен пайда болот. Ири кендери Уралда (Сысерт), Казакстанда (Жетикара), Тувада (Акдовурак) ж. б. жерлерде табылган. Амфибол - асбест амфибол тобуна кирет. Буласы өтө ичке, узундугу 5 смге жетет. Кендери метаморфизмделген тоотектер орун алган жерлерде жолугат. Асбест кислоталарга, жегичтерге туруктуу, отко чыдамдуу, жылуулукту өткөрбөөчү буюмдарды жасоодо, пластмасса менен асбест цементин ж.б. даярдоодо жана химия өнөр жайында кеңири колдонулат. Кыргызстанда бир нече асбест кендери бар: Үкөк (Нарын облусу), Кан, Шуран (Ош облусу), Каркыра (Жалал-Абат облусу).
Nintendo
Nintendo Co., Ltd. — Башкы штабы Киото шаарында жайгашкан Жапониянын эл аралык электроника жана видео оюн компаниясы. Базар капитализациясы боюнча дүйнөдөгү эң ири видео оюн компанияларынын бири болгон Nintendo Mario, The Legend of Zelda жана Pokémon сыяктуу эң белгилүү жана бестселлер видео оюн франшизаларын жараткан.
Тарыхы
1889-жылы 23-сентябрда Фусажиро Ямаути тарабынан негизделген уюм алгач колдо жасалган ханафуда оюн карталарын өндүрүп чыгарган. 1963-жылга чейин компания такси кызматтары жана сүйүү мейманканалары сыяктуу бир нече нишалык ишкердик менен алектенип көргөн. 1960-жылдары оюнчуктардын пайдасына мурунку ишканаларды таштаган Nintendo 1970-жылдары видео оюн компаниясы болуп өнүккөн. Натыйжада эң таасирдүү өнөр жайы жана 85 млрд долларлык базар баасы менен Жапониянын үч кымбат компаниясынын бири болуп калган. 1992-жылдан тартып 2016-жылга чейин Nintendo дагы Бейсбол башкы лигасынын Сиэтл Маринерсинин ири үлүшүнө ээлик кылган.
Бораттар
Бораттар – бор к-таларынын туздары: щелочтуу металлдар МВО2, М2В4О7 жана МВ5О8 туздарын; эки валенттүү металлдар МВ2О4, М2В6О11, МВ4О7, жана МВ6О10, ал эми үч валенттүү металлдар МВО3 туздарын пайда кылат. Щелочтуу металлдар жана аммоний Б. сууда эрийт, калган Б. сууда эрибейт, бирок үч атомдуу спирт-глицеринде эрийт. Көпчүлүк орг. эмес Б. жаратылышта кездешет. Бор к-тасынын оксид, карбонат, гидроксид менен аракеттенишинен ж.б ыкмалар менен алынат. Мис.:
2NaOH+4H3BO3 =Na 2B4O7+7H2O
Айнек, глазурь, эмаль, карапа, пигменттерди алууда; антисептик, фунгицид катарында; лаб-яда буфердик система даярдоодо колдонулат. Орг. Б. - орто бор к-тасы эфирлери – (RO)3B. R-алкил же арил. Алифаттык Б. - жеңил учуучу суюктук, жашыл жалын менен күйөт. Суу менен гидролиз реакациясына кирип, В(ОН)3 жана ROH пайда кылат. Хлор менен ВСI3, СОСI2 жана HCI аралашмасын берет. Спирттер, фенолдор, диолдор В(ОН)3, В2О3, В(SR)3 BHal3 (BF3 башка) таасир этүүдөн алынат. Антиоксидант, катализатор, майлоочу майларга кошумча зат катары, борорг. бирикмелерди синтездөөдө колдонулат.
Тоңголок
Тоңголок - 1) жер бетинде жаан же туман тамчыларынын 0°Сден кыйла төмөнкү температурада тоңушунан пайда болгон тыгыз муз катмары. Кара тоңголок, каткалаң деп да аталат. Тоңгон муздун калыңдыгы бир нече смге жетет. Тоңголок учурунда бутактар сынып, зым үзүлүп, айдоо зыянга учурайт. 2) Жер бетинде ала шалбырт болуп турган мезгилде түнкүсүн болгон сууктан эрип турган ылай, баткактын убактылуу тоңушу (кара тоңголок).
Бапаев, Халил
Бапаев, Халил (1930-1999) - сынчы, адабиятчы. 1930-жылдын 27-июлунда Кара-Суу районундагы Алим-Төбө айылында туулган. 1945-жылы ошол айылда жети жылдык мектепти, 1948-жылы Ош шаарындагы педагогикалык окуу жайын, 1953-жылы КМУнун филология факультетин, 1962-жылы КМУнун аспирантурасын бүтүргөн. Филология илимдеринин кандидаты (1963-ж.).
Эмгек жолун 1953-жылы Ош шаарындагы Ж.Бөкөнбаев атындагы педагогикалык окуу жайында мугалим болуп иштөө менен баштаган. 1954-жылдан Алай районундагы И.М.Свердлов атындагы орто мектептин директору, 1962-жылдан КМУнун кыргыз адабияты кафедрасында улук окутуучу, 1966-1980-жж. КРнын ИАсынын Тил жана адабият институтунда улук илимий кызматкер, 1982–1985-жж. «Кыргызстан маданияты» гезитинде кабарчы болгон.
1960-жылдан чыгармалары жарыялана баштаган. Х.Бапаев бир катар монографиялардын, адабий-сын макалалар жыйнактарынын, адабий эмгектердин жана кыргыз совет адабиятындагы сатира жанрын өнүктүрүүгө тиешелүү изилдөөлөрдүн автору болуп эсептелет.
1982-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Кыргыз сатирасы. - Ф.: Мектеп, 1967. - 88 б.
Кыргыз сатирасынын табияты. - Ф.: Кыргызстан, 1971. - 144 б.
Тамсил сыры. - Ф.: Мектеп, 1974. - 122 б.
Кыргыз-казак, кыргыз-өзбек адабий байланыштары. - Ф.: Илим, 1975. - 159 б.
Кыргыз сатирасынын айрым маселелери: Адабий-сын макалалар. - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 132 б.
Тынчтык үчүн күрөш жана анын кыргыз совет адабиятында чагылдырылышы. - Ф.: Кыргызстан, 1985. - 12 б.
Чыйрак бала: Повесть жана аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1988. - 112 б.
Көңүл дабасы. - Б.: Адабият, 1992. - 160 б.
Тамсил сыры. - Ф.: Мектеп, 1994. - 122 б.
Кыз баланы терметкендеги алдей ыры
Кыз баланы терметкенде: , Алдей-алдей бөбөгүм,,                                      Каныкей сенин туп энен. , Айчүрөк сенин чон энен! , 	Алдей-алдей бөбөгүм, , Алдей-алдей бөбөгүм! , Айкөл баатыр   Манаска, , Атайлап арнап ак өлпөк, , Ок өтпөс тиккен Каныкей! , 	                  Каныкейдей ууз болгун, , Эллин суйгон кыз болгун. , 	                  Азыркы кезде бөбөктөр көбүнчө бала бакчада болушат. Бөбөктөргө коомдук тарбияны көбунчө бешик үйдө, бакчада иштешкен  педагогдор гана беришет. Ошондуктан,  ушул мекемеде иштешкен  педагогдор  бөбөктөрдү  бакчада тарбиялоодо    ошондой эле энелер  балдарын уйдо багууда  жана бала багууга жардамдашышкан  тестиер балдар ,   кыздар  элдик педагогиканын  жакшы сапаттарын  пайдаланышса болот. Жана дагы ар убак бөбөктөргө алдей ырын айтканды эч качан унутпашыбыз керек.
Колдонгон адабияттар:
Токторбаев Саты:Оспурумдор оюндары.
Кичи Харпия (дарыя)
Кичи Харпия — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 462 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Москва тарых жана архив институту
Башаты
Архив таануу институту ал учурдун чыгаан тарыхчысы М. Н. Покровскийдин өтүнүчү менен СССРдин БАК жана ЭККнын "ССР Союзунун Борбордук архив башкармалыгынын алдында Архив таануу институтун ачуу жана РСФСРдин Борбордук архив башкармалыгынын алдындагы Архив таануу кабинетин ССР Союзунун Архив башкармалыгынын карамагына өткөрүү" жөнүндөгү токтомунун негизинде 1930-жылы 30-сентябрда негизделген.
Москва жана Петербург археологиялык институттарынын колдоосу менен түзүлгөн. Сабактар СССРдин Борбордук архив башкармалыгынын имаратындагы дарсканаларда 1931-жылы 1-апрелде башталган (25 Октябрь к. 15-үй). Архив таануу институтунун директорлугуна 1931-жылдын 18-январында Р.К. Лицит дайындалган. Институттун аты 1932-жылы Тарых жана архив институту деп өзгөртүлгөн.
РГГУнун курамында
МГИАИге иштегени келген МГУнун Николай Ерошкин жана Сигурд Шмидт сыяктуу бүтүрүүчүлөрү савет тарых илимине олуттуу таасир тийгизген илимий мектептерди негиздешкен. Профессуранын негизги уюткусу РГГУ түзүлүп, тарых жана архив институту анын курамына кошулганда да сабак берүүнү уланткан. 1992-1996-жж. институтту профессор, тарых илимдеринин доктору, институттун бүтүрүүчүсү Евгений Старостин жетектеген.
Амир Темир
Амир Темир, Тимур, Темир Көрөгөн, Тамерлан, Аксак Темир Көрөгөн [11.3.1336, Кеш (азыркы Шахрисябз) шаары (башка маалыматта Кешке жакын Кожо-Илгар айылы) – 18.2.1405, Отрар] – орто азиялык белгилүү мамлекеттик ишмер жана аскер башчысы, эмир. Теги түрктөшүп кеткен моңголдордун барлас уругунан; 1370–1405-ж. өзү негиздеген мамлекеттин эмири. Шахрисабз шаарына жакын Кожоилгар кыштагында туулган. 1369–1389-ж. Мавераннахрдан Моголстанга (Теңир-Тоого) жортуул жасаган. Ооганстандын бир бөлүгүн басып алган. 1391 жана 1395-ж. Алтын Ордонун ханы Токтомушту талкалаган. 1393-ж. Багдадды жана Экидарыя аралыгын (Месопотамияны), 1398–99-ж. Индиянын түндүк бөлүгүн, 1401-ж. Сириянын да бир кыйла бөлүгүн ээлеген. Байтактысы Самаркан шаарында болгон. Кытайга жортуулга баратып, 1405-ж. 18-февралда Отрар шаарында каза болгон.
1360-ж. Мавераннахрды Тоглук Тимур караткандан кийин, 1361-жылдан ага кызмат кылып, Кашка-Дарыя вилайетин башкарган. Көп өтпөй Самарканддын эмири Хусейн менен союз түзүп, Тоглук Тимур жана анын уулу Суйунбек Кожого каршы Моголстанда узак убакыт бою күрөш жүргүзгөн. 1366-ж. Хусейн менен бирге Самарканддагы көтөрүлүштү басышкан, бирок 1370-ж. кайра өзүн туткунга түшүрүп, башын алдырган. Ошол эле жылы эмир титулун алган жана аялы Чыңгызхандын тукумунан болгондуктан, Мавераннахрга «Көрөгөн» (моңгол тилинде «күрүгэн» же «хүргэн» – «күйөө бала», б. а. «хандын күйөө баласы») деген ат менен бийлик жүргүзгөн. Сейстандагы (Иран) салгылашууда он бутунан жарат алгандан кийин «Аксак Тимур» аталган. 1371-, 1375-, 1377–79-жылдары моголдордун эмири Камар ад-Динге каршы бир нече жолу жүрүшкө чыгып, Ысык-Көл, Иле өзөнүнө чейин жеткен. 1388-ж. Хорезм аймагын толук каратып, борбору Үргөнчтү талкалаган. 1380–90-жылдары Иран, Кавказга жүрүш жасап, бүлгүнгө учураткан. Токтомуш ханга каршы үч жолу (1389-, 1391-, 1394–95) аттанып, Алтын Ордону талап-тоногон жана анын борбору Сарай-Беркени кыйраткан. 1398-ж. Индияга жүрүш жасап, Дели шаарын басып алган. 1402-ж. Анкаранын алдынан түрктөр менен салгылашууда түрк султаны Баязед Iни туткундаган. Бул учурда Мавераннахр, Хорезм, Хорасан, Түштүк Кавказ, Иран жана Пенжабды кучагына алган ири мамлекет түзүлгөн.Кытайга жүрүшкө чыгууга камылга көрүп жатканда каза болуп, сөөгү Самаркандга коюлган.
Беткеп
Беткеп, маска көргө коюлган адамдын бет жапкычы. Ал чоподон, гипстен, алтындан жасалган. 1958-ж. Чүй өрөөнүндөгү Шамшы көрүстөнүнөн (4-5-кылымга таандык) жука тактайдан жасалган, төрт бурчу жез зым менен бекитилген табытта башы батышты каратылып, чалкасынан жаткырылган аялдын сөөгү табылган. Анын бети алтындан жасалып, көзүнө акак чөгөрүлгөн каңылтыр беткеп менен жабылган. Кийин буга окшогон беткептер Алайдагы Жалпак дөбөдөн, Кетмен төбө өрөөнүнөн табылган. Кара деңиз, Волга боюнан, Енисейден, Казакстандан жана Орто Азиянын башка аймактарынан кездешиши алардын ортосунда (4-5-кылымда) тарыхый-маданий байланыштын болгондугун айгинелейт.
Love is...
Love is… — комикс, Жаңы Зеландиялык сүрөтчү Ким Касали тарабынан ойлонуп табылган каармандар.
Уметба (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Уметба — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Сарайсин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 121 киши. Почта индекси — 453185, ОКАТО коду — 80248835006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Карасаева Алтынай Хусеиновна
Карасаева Алтынай Хусеиновна (1939-жылы туулган, Москва облусу, Кунцева району, Одинцов айылы) – медицина илимдеринин доктору (1985), профессор (1993). КмМИни (1963), ошол эле жерде аспирантураны бүтүргөн (1966). 1966-жылдан КММИде ассистент, доцент болуп иштеген. 1976-жылдан Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Бийик тоо физиологиясы жана эксперименттик патология Илим изилдөө институтунда лаборатория башчы, КММИде кафедра башчысы (1985–2000), 2000-жылдан КРСУда профессор Нормалдуу жана патологиялык физиология боюнча адис. 100дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде бир нече монографиясы бар. Эмгектери: Механизм регуляции сократимости гладкомышечных клеток сосудов легких при гипоксии. Ф., 1986.
Бориддер
Бориддер – бор менен металлдар бирикмеси. Мезгилдик системасы I-IV группа металлдары (Zn башка) Б. белгилүү. Мол-сына ар түрдүү хим. байланыштар мүнөздүү. Атомдор ортосундагы байланыштар Б. жогорку темп-рага чыдамдуулукту берет. Б. төмөнкү өкүлдөрү мис., Ве, Mg Б-и сууда ажырайт, калгандары сууда жана орг. эриткичтерге эрибейт, көпчүлүгү к-тада кыйнчылык менен ажырайт. Металл оксиддерин бор менен боратты көмүртек менен калыбына келтирүүдөн, борду көмүртек менен же бор карбиди менен аракеттенишүүсүнөн алынат. Булардын ар түрдүү металлдар менен бирикмеси техникада кеңири колдонулат. Мис., цирконий, титан, хром Б-и реактивдүү кыймылдаткычтар тетиктерин жасоодо колдонулат.
Бишкек-Ош автомобиль жолу
Бишкек-Ош автомобиль жолу — Кыргызстандын тундугу менен туштугун байланыштырат. Жол курулушу 1941-жылы башталган. 1941-жылы августка чейин Бишкек-Сосновка жана Кара-Суу-Ош болуктору курулган. Токтогул ГЭСи курулушунун башталышы менен жолду реконструкциялоо зарылчылыгы келип чыкты. Анткени бул жол аркылуу ГЭС курулушуна керек болгон техникаларды, жабдууларды ташып келууго ынгайсыз болгон. 1956-жылы август айында СССРдин Министрлер Советинин "Фрунзе-Суусамыр-Ош жолунун курулушу жонундогу" №518-чечими чыккан. Бул иш Бишкектеги №16 жол курулуш башкармасына тапшырылган. Сосновка айылында, Токтогул шаарчасында, Таш-Комур шаарында курулуш башкармалары тузулгон. Кара-Колдун аймагында ото татаал тоолуу участкаларында жол курулушу 1962-ж. 17-апрелинде башталып, 1964-ж. аяктаган. 1965-жылы уз.678 км болгон Бишкек-Ош автомобиль жолу толугу менен курулуп пайдаланууга берилген. 1995-жылы "Бишкек-Ош" автомобиль жолун ребилитациялоо долбоору тузулгон. Жолду реабилитациялоонун болжолдуу наркы 240 млн долларын тузгон. Бул долбоор 3 этапта (фаза) ишке ашырылган. 1997-жылдан Ирандын "Кейсон" компаниясы, "Суусамыр-Интер" кыргыз-турк биргелешкен ишканасы иштеген. Курулуш иштери учун Жапон Эл аралык кызматташтык банкы, Азия онугуу банкы кредит болгон. Жапон банкы берген кредиттин колому 27,98 млн АКШ долларын, Азия онугуу банкыныкы 50 млн АКШ долларын тузгон. Долбоордун 1-фазасы боюнча курулуш иштерин козомолдоого консультациялык кызматты Даниянын "Карл Бро Интернешнл" компаниясы жургузгон. Учурда жол курулуш иштеринде 3,5 минден ашуун адам эмгектенуудо.
Аркада оюну
Аркада оюну (англ. arcade game же coin-op) — көбүнесе ресторан, бар жана оюн-зоок аркадаларына орнотулган тыйын менен иштеген көңүл ачуучу машина. Көпчүлүк аркада оюндары видео оюндар, топ ыргытуу машиналары, электро-механикалык оюндар, сатып алуу оюндары же менчандайзерлер болуп саналат. Так мөөнөтү талаштуу болгону менен аркада видео оюндарыны алтын доору адатта 1970-жылдардын соңунда башталып, 1980-жылдардын ортосуна чейинки убакытты камтыган мезгил деп айтылат. 1990-жылдардын башындагы кыскача кайра жанданууну эске албаганда, аркада өнөр жайы Батыш жарым шарында бара-бара таасирин жоготуп койгон. Анткени атаандаштык жараткан Playstation жана Xbox сыяктуу үйгө негизделген видео оюн консолдорунун графикасы менен оюн тактикасы өнүгүп, ал эми баасы төмөндөп кеткен.
Тоңдурма
Тоңдурма - жайында-күзүндө айдап, кышында тоңдурулган жер. Келээрки жылы жаздык эгин айдоо үчүн пайдаланылат. Мында ным, айыл чарба өсүмдүгүнө сиңимдүү азык-зат көп топтолуп, отоо чөп, өсүмдүк зыянкечтери, өсүмдүктөрдүн илдет козгогучтары жоголот. Эрте жазда айдоо жумуштарын жеңилдетет. Тоңдурма айдалганда, айрыкча кургакчыл аймактарда эгиндин түшүмү жогорулайт. Коңтормо деп да аталат.
Конгер сымалдуулар
Конгер сымалдуулар (лат. Congridae) — деңиздеги куртбалыктардын бир тукуму, буларга конгерлер уруусу (лат. Conger) да кирет.
Эгг Харбор Тауншип (Нү-Жерси)
Калкы - 43323 киши. Болжолдуу аянты - 194.1 км². FIPS коду — 34-20290.
Эдита Хербусь
Эдита Хербусь (Edyta Herbuś) – поляк чыгаан бийчиси жана актрисасы.
Кыскача өмүр таржымакалы
Эдита Хербусь 1981-жылы 26-февралда Польшанын Келце шаарында төрөлгөн. Ошол эле шаарда бий мектебин аяктаган. 2008-жылы Еврокөрүнүү бий сынагын жеңген. 2003-жылдан учурга чейин актриса болуп иштейт. Лодзь шаарында белгилүү педагог Бернард Хиллер (Bernard Hiller) менен таанышып, Хербусь Лондондо жана Римде Хиллердин мастерклассында окуган.
Мамади Байымбетов
Байымбетов белгилүү педагогдор В. А. Сухомлинский, Г. Н. Волков жана жаңычыл-педагогдор Шаталов, Амонашвили, Крачковский, Ильиндер менен пикир алмашып, билим берүү системасындагы өз көз караштарын сунуш кылган. Балдары Мамадыев Бактыбек Мамадыевич, Байымбетова Айнур Мамадыевна, Байымбетов Жакыпбек Мамадыевич
Эмгектери
Байымбетов кыргыз тили жана адабиятын окутуу, элдик педагогиканын методдору, улуттук менталитетке байланыштуу 40тан ашык окуу макалаларын жарыялаган. Байымбетов «Ыйман сабагынын программасы» (1992), «Мактанба» (1994), «Каада-салт жобосу» (1996), «Тил сабагында өз алдынча ой жүгүртүү» (1998), «Окуучу ойлоно билсин» (1998), «Тил сабагындагы ыр сабагы» (1998), «Манас эпосу – тарбиянын кенчи» (1999) китептеринин автору.
Урунда (Иглин району, Башкыртстан)
Урунда — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Акбердин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 310 киши. Почта индекси — 452413, ОКАТО коду — 80228803006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Доза (медицина)
Доза — организмге жиберилүүчү заттын же дарынын белгилүү так өлчөмү. Доза оорулуунун жашына, организмдин жеке өзгөчөлүгүнө, оорунун мүнөзүнө жана өтүшүнө жараша болот. Дарылоо коопсуздугун камсыз кылуу үчүн уулуу жана күчтүү дарыларга СССРдин мамлекеттик фармакопеясында бир жолку доза (бир эле жолу берилүүчү) жана суткалык доза белгиленген. Дозаларды врачтын көрсөтмөсүсүз көбөйтүүгө болбойт, ал ууланууга алып келет. Дары г жана г бөлүктөрү (деци—, санти —, милли —, микрограмм) менен өлчөнөт. Суюк дарылар мл, ошондой эле чай же аш кашык, тамчы менен берилет.
Антибиотиктер жана кээ бир витаминдердин дозалары эл аралык бирдиктер менен белгиленет. Жаш балдар чоң кишилерге караганда дарыларды сезгич келет. Аларга тиешелүү жогорку Дозалар фармакопеяда берилген. 60 жаштан өткөндөргө да дарынын өлчөмү азыраак.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Асбест кенташтары
Асбест кенташтары - асбесттин өлчөмү, буласынын узундугу технологиялык иштетүүгө мүмкүндүк берген жана экономикалык жактан казып алууга арзырлык табигый чогундусу. Минералдык курамы боюнча - хризотил-асбесттүү (жаратылышта көп таралып, кеңири пайдаланылганы) жана амфибол-асбесттүү (крокидолиттүү, амозиттүү, антофиллиттүү, режикиттүү, родуситтүү ж. б.) кенташтарга (рудаларга) бөлүнөт. Кендин сапаты минералдык курамынан сырткары отко, кислотага жана жегичтерге туруктуулугу ж. б. касиеттерин аныктаган, асбест буласынын узундугу жана бышыктыгы, проценттик өлчөмү боюнча да бааланат. Россия өндүрүштөрүндө буланын минималдык узундугу 0,5 ммди, чет өлкөлөрдө - 0,25 ммди түзөт. Кенташта орто булалуу жана кыска булалуу сорттору үстөмдүк кылат. Узун булалуу (текстилдик) сортторунун үлүшү кыйла төмөн. Бышыктык касиети боюнча - нормалдуу (чоюлуу бышыктыгы 300 кг/мм2 чейин), жарым-жартылай морт (300-220 кг/мм2) жана морт (220-110 кг/мм2) асбест болуп бөлүнөт. Запасынын өлчөмү боюнча: ири - 5 млн одан (хризотил-асбест) жана 500 миң одан ашык (амфибол-асбест), орт. - 5-0,5 млн о (хризотил-асбест) ж-а 500-50 миң о (амфиболасбест), чакан - 0,5 млн о (хризотил-асбест) жана 50 миң одан аз (амфибол-асбест) кендерге ажыратылат. Асбест буласынын дүйнөлүк чалгындалган запасы 223,4 млн о (21-кылымдын башталышы), анын ичинен хризотил кенташтарында топтолгону 220,5 млн о, калганы - амфибол тектеринде. Хризотил-асбестин ири запасы - Россияда (Баженов кени, Уралдагы Киембай, Забайкальедеги Молодежный), Канадада (Асбестос - 5 млн одан ашык; Кинг-Бивер - 3,2 млн т ж. б.), Казакстанда (Жетигара кени ж.б.), Кытайда, ТАРда бар. Асбест кенташынын дүйнөлүк өндүрүмдүүлүгү (21-кылымдын башталышында) 2,5 млн о була (96% хризотил-асбест).
Тимурийлер мамлекети
Тимурийлер мамлекети 1370–1507-ж. Мавераннахр, Хорезм, Хоросанды камтыган дөөлөт. Аксак Темир Көрөгөн негиздеген. 1407–47-ж. Тимурийлер менен Тимурдун уулу Шахрух (1377–1447) бийлеп турган. Анын бай тактысы Герат шаарында болгон. Шахрухтун уулу Улугбекти Самаркандын башкаруучусу кылып дайындалган. Иш жүзүндө Самаркан Шахрухка көзкарандысыз өз алдынча мамлекет болгон. 1447-ж. Шахрух өлгөндөн кийин Улугбек бүт өлкөнү башкарып калган. 1469–1506-ж. өлкөнү Султан-Хусейин бийлеп турган мезгилде Гераттын маданияты абдан өнүккөн. Султан-Хусейндин 1507-ж. уулдары Бади-аз-Заман жана Музаффар-Хусейндин тушунда өлкөнү Шейбани хан жетектеген көчмөн өзбектер каратып алган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Нюней-Кикя дарыясы
Нюней-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 867 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чоробаев Жоомарт Абдыкалыкович
(1945–1986)
Акын Жоомарт Чоробаев Ак-Талаа районунун Чоң-Арык айылында 1945-жылы 1-мартта туулган. 1963-жылы Нарын шаарында Токтогул Сатылганов атындагы орто мектепти, 1968-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. Эмгек жолун 1968-жылы «Кыргызстан маданияты» гаезитинде кабарчы болуп иштөө менен баштаган. 1970-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Нарын облустук телеберүү жана радиоуктуруу комитетинде эмгектенген. Чыгармаларын 1960-жылдан баштап жарыялай баштаган. Биринчи поэтикалык жыйнагы «Тоодогу өмүрлөр» деген ат менен 1972-жылы басылып чыккан. 1982-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Тоодогу өмүрлөр: Ырлар.– Ф.: Мектеп, 1972. – 32 б.
Кайда көчөт булуттар: Ырлар.– Ф.: Мектеп, 1980. – 16 б.
Жашыл поезд: Ырлар жана поэма.– Ф.: Кыргызстан, 1983. – 72 б.
Жарадар жүрөк: Ырлар жана поэмалар.– Б., 2000. – 240 б. Мончок: Ырлар. – Ф.: Адабият, 1990.– 16 б.
Курбанов Серго Мамадалиевич
Курбанов Серго-Шахзада Мамадалиевич, 1964 жылы 22 апрелде Кыргыз Республикасынын Ош шаарында туулган.
1986 жылы Ташкент Мамлекеттик Университетинде «Чыгыш-таануу-тарыхчы арабист» адистиги боюнча билим алган.
Бакалавр
Бакалавр - (лат. baccalaureus) – базалык жогорку билимдин академиялык даражасы. Бакалавр даражасын алгандар магистратурага тапшырууга же кесиптик ишмердүүлүккө киришүүгө укуктуу.
Курбанов Серго Мамадалиевич
1999 жылы ЖАК "Кривоград метолургиялык компаниясынын" башкы мүдурдүн комерциялык бөлүмунун орун басары болуп дайындалган.
Бакалавр
Бакалавриат - – илимий багытта бакалаврларды даярдоо программасы боюнча базалык жогорку билимге ээ болуунун негизги бөлүгү. Толук эмес жогорку билими барлар үчүн окуу мөөнөтү 2 жыл. Бул программаны өздөштүргөн адам бакалавр даражасын алат жана жалпысынан төмөндөгүдөй иштерди аткарууга даярдалат: конкреттүү кесиптик билим берүү программасы менен аныкталган ишмердикти аткаруу; мамл. билим берүү стандартында каралган деңгээлде изилдөө иши менен байланышкан маселелерди өз алдынча чечүү; тийиштүү багыт боюнча окуусун магистратурада улантуу.
Курбанов Серго Мамадалиевич
2006 жылдын июль айынан баштап ООО «УГМК-Холдинг» коомунун азыркы учурдагы башкы мүдүрүнүн орун басары.
Жеке жашоосу
Атасы - Курбанов, Мамадали Курбанович (1905-1976), Үч-Коргон кыштагы, Ош уезди, Түркстан - Кыргызстандын, Өзбекстандын Тажикстандын зор мамлекеттик, саясый жана коомдук ишмери, Тажикстан Премьер-министри (1937-1946), 1 жана 2 чакырылыштагы ССРС Жогорку Совети депутаты. Энеси - Рахимахон Тожибоевна Султонова (1928-2006) улуту тажик, Ош шаары. Балдары: Алишер - (Москва Экономика жогорку мектебин бүтүргөн), "Ice-FX" Директорлор Кеңешинын төрагасы.
Авиация
Авиация ...
Чоробаев, Абдыкалык
Абдыкалык Чоробаев (1896-1979) - кыргыз элинин атактуу акыны, дастанчысы, фолклор таануучуусу
Кыскача өмүр таржымакалы
Акын Абдыкалык Чоробаев Ички Теңир-Тоо аймагында, азыркы тапта Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу  Ак-Талаа районундагы Куртка деген жерде 1896-жылы туулган. Ал кезде Ак-Талаа жергеси падышалык Орусиянын отордук (колониялык) аймагы болчу. 1914-жылы Анжиян шаарындагы диндик медресеге окууга жиберилген. Кыргыз тилинен башка да арап, чагатай түрк тилдерин мыкты билген.
1917-жылы Октябрь революциясын Тогуз-Тородо тосуп, Курткага келип иштейт, 1920-жылга чейин дыйканчылык менен алектенген. 1920-жылы Ташкендеги мугалимдердин алты айлык даярдоо курсун бүтүп келип, 1925-жылга чейин башталгыч мектептерде мугалим болгон.
1925–1939-жж. райондук, айылдык советтик аппараттарда иштеген.
1940–1942-жж. айтылуу жазгыч акын Тоголок Молдонун адабий жардамчысы болуп дайындалган. Негизи, аны менен 3 жылдай чогуу иштеген.
Чыгармачыл жолу
1940-жылдан баштап, республикалык, райондук гезит, журналдарга ырлары чыга баштаган. Ошол жылы СССР Жазуучулар союзуна мүчөлүккө алынат. 1956-жылы «Жаңыл Мырза» деген китеби жарык көргөн.
1958-жылы балдар үчүн «Мышык баяны» деген китепчеси декадага арналып, Кыргызокуупедмамбастан жарыкка чыккан.
Сыйлыктары. Наамдары
Ага 1976-жылы «Кыргыз ССР көркөм өнөрүнө (искусствосуна) эмгек сиңирген ишмери» деген наам берилген.
«1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалынын ээси.
Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин Президиумунун Ардак грамотасы менен сыйланган.
Чыгармалары
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз элинин даңазалуу акыны, дастанчысы, фолклор таануучусу Абдыкалык Чоробаевдин (1896-1979) "Тандалган чыгармалары" жарык көрдү (Чоробаев А. Тандалган чыгармалар. Жаңыл мырза. Тайлак баатыр / Түзгөн НарынМУнун профессору, филол. ил. канд. Нарынкүл Абдыкалыковна Чоробаева. - Бишкек: MaxPrint, 2016. - 388 бет. - ISBN 978-9967-04-736-5.). Бул китепте кыргыз фольклорунда арбын учураган эски сөздөрдүн мааниси чечмеленип берилген. Мисалы, "баяндос" - көрпөчө; "бута" - баалуу чычкан териси; "дарра" - кум шыкаган камчы; "зит" - кекти ичке сактоо; "зоолу" - камалган кишинин мойнуна тагылчу чынжыр; "кыбачы" - көзөмөлчү; "лаббас" - кийим (бул арапча "либас" сөзүнөн); "мунажат" - тилек; "наштар" - тамырдан кан алчу жарак; "сардар" - аскер бөлүгүнүн башчысы; "наал" - өтүк такасы; "сарпай" - кийит; "үпчүн" - ат жабуу; "улапа" - сыйлык; "үртүк" - ат жабуунун эң коозу; "чүрпө" - дары чыгып турчу көзөнөк; "Шибээ" - Чүйдүн башынан аягына кеткен чоң жолдун аталышы; "эрам" - касиеттүү көйнөк, кепин (салыштырыңыз: "ихрам" - ажылык маалында кийилчү өзгөчө кийим; арап сөзү); ж.б.
Кыргыз тилинде
Жаңыл Мырза: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1957. – 221 б.
Мышык баяны: Легенда. Тестиер балдар үчүн. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1958. – 22 б.
Тайлак баатыр: Казал. – Ф.: Кыргызмамбас, 1959. – 115 б.
Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1964. – 86 б.
Жети баатырдын өлүмү: Поэма. Мектеп жашындагы балдар үчүн. – Ф.: Мектеп, 1966. – 43 б.
Жаңыл Мырза: Поэма.- Ф.: Кыргызмамбас, 1966. – 216 б.
Тандалган чыгармалар: Ырлар, легендалар.– Ф.: Кыргызстан 1976. – 164 б.
Токсон суроо: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 104 б.
Борий
Борий (Bohrium, Bh) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIIВ группа элементи; к. н. 107, ат. м. - 262; туруктуу изотоптору жок. Хим. касиеттери б-ча рений аналогу болуп саналат. Көбүрөөк туруктуу болгон окистенүү даражасы +7. 261Bh жана 262Bh массалык сандарга ээ болгон эки изотобу белгилүү. Физиканын түзүүчүлөрүнүн бири, Нобель сыйлыгынын лауреаты, Дан. окумуштуусу Нильс Хендрик Давид Бор (1885-1962-ж.) урматына аталган. Б. 209Bi 54Сr ядролору менен өтө тез (дээрлик «сыйкырдуу» - 125 нейтрону) бомбалоодон 261Bh изотобу алынган. Синтезделип алынган 261Bh - туруксуз Эч жерде колдонулбайт. Хим. бирикмелери алынган эмес.
2015 Кыргызстан футбол кубогу
2015 Кыргызстан футбол кубогу — Кыргызстандын башкы кубоктук футбол мелдешинин 24-жолу өткөрүлүшү. Турнирдин финалында "Абдыш-Ата" жана "Наше пиво" (экөө тең Кант шаарынан) ойношкон.
Катышуучу командалар
Восточный кумшагыл кени
Восточный кумшагыл кени Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Эңилчек кыштагынан 8 км түндүк-чыгышта, деңиз деңгээлинен 2530–2600 м бийиктикте. 1978-ж. Сарыжаз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен Эңилчек суусунун биринчи тектиринде жайгашып, антропоген мезгилинде пайда болгон жумуру таш-шагыл-кум материалдарынан түзүлгөн аллювий чөкмө тектеринен турат. Изилденген катмардын калыңдыгы 3,5 мден 9,0 мге чейин өзгөрөт. Кум-шагыл “300” маркадагы бетон даярдоого жарамдуу. 1997-жылга карата баланстагы запасы А категориясы боюнча –257 миң м3, В–227 миң м3, С1–981 миң м3.
Кара-Сай суусу, Жети-Өгүз району
Кара-Сай суусу – Чоң Нарындын сол куймасы. Жети-Өгүз районунун аймагы менен агат. Узундугу 61 км, алабынын аянты 845 км2. Ак-Шыйрак тоо тоомунун Түндүк-батыш капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, түштүк-батышты, түштүктү, андан кийин батышты карай агат. Башталышында капчыгай аркылуу өтүп, тоодон чыкканда нугу кумдуу келип, саздуу өрөөн менен агат да, салааларга бөлүнүп, Чоң Нарынга сол жактан куят. Ири куймалары: оңу – Ачык-Таш-Төр, Кундай, Кырк-Коо-Суу, солу – Эгиз-Төр, Сары-Төр, Туюк-Чакыр-Корум. Жылдык орточо чыгымы 13,9 м3/сек. Апрелде кире баштап, сентябрь–октябрда тартылат. Эң көп чыгымы июль–августта, азы январь–февралда байкалат.
Мозамбик
Мозамбик, Мозамбик Республикасы – Африканын түштүк-чыгышындагы мамлекет. Түндүгүнөн Танзания, түштүк-батышынан ТАР жана Свазиленд, батышынан Малави, Замбия жана Зимбабве менен чектешет, чыгышын Инди океаны чулгап жатат.
Мамлекеттик түзүлүшү
Мозамбик – республика. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент. Мозамбикте көп партиялуу саясий система орун алган. Башкаруучу саясий партиялары: Фрелимо партиясы, Мозамбик улуттук каршылык көрсөтүү партиясы ж. б. (интернеттен такталат).