cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ярлыковка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Узун-агач съезди
Узун-Агач съезди  – Түркстан генерал-губернаторлугуна караштуу Верный, Пишпек, Копал жана Пржевальск уезддеринин казак, кыргыз элдеринин өкүлдөрү уюштурган саясий жыйын.
Тарыхы
Узун-Агач съезди Верныйдын (азыркы Алматы ш.) жанындагы Узун-Агач кыштагына жакын жерде 1910-жылы 21-октябрда өткөн. Съездди казак элинин саясий ишмери Барлыбек Сыртанов, Верный уездине караштуу Калы-Куту болуштугунун мурдагы болушу, прапорщик Ногойбай Дөөлөтбаков жана кыргыздын белгилүү манаптары Шабдан Жантаев, Дүр Сооронбаев ж. б. уюштурган. Съезд Жети-Суу облустук аскер администрациясы тарабынан Узун-Агачта орус аскерлеринин кокондук аскерлерди жеңишинин 50 жылдыгына арналган салтанаттуу мааракеден кийин жашыруун өткөн.
Съездде каралган негизги маселелер
Жыйынга катышкандар падыша өкмөтүнүн саясатынын казак менен кыргыздарга тийгизип жаткан кесепетин айыптап, биринчи кезекте орус дыйкандарынын бул жакка конуш оодарып келишин токтотуунун жолун караштыруу керек деген тыянакка келишкен. Негизинен, кыргыз жана казак жерлерин колониялаштырууну чектөө, Түркстанда мусулман диний башкармалыгын негиздөө, Мамлекеттик думада кыргыз жана казак башкалар менен бирдей өкүлчүлүктөрүн ачуу ж. б. талаптар коюлган. Жети-Суу облусунда орустарга конуш берүүнү токтотуу үчүн падышага өтүнүч киргизүү керек жана ал үчүн Петербургга атайын делегация жиберилсин, ага кете турган чыгым үчүн ар болуштуктардан акча жыйналсын, Бухара эмиринен көмөк суроо жана Петербургга бара турган делегациянын курамына Б. Сыртанов менен Д. Сооронбаев кирсин деген чечимди колдошкон. Ошондой эле делегацияга бардык инстанцияларга, а. и. Мамлекеттик Думага же император Николай IIнин өзүнө кирип, кыргыздарга менчик жер берүү жана Көчүрүү (Переселенческое) башкармалыгы тарабынан отурукташууга ыңгайлуу жерлерди тартып алууну токтотууну талап кылуу тапшырылган.
Иш-аракеттери
Колониялык бийликтин жолтоо кылгандыгына карабастан, Жети-Суу облусундагы болуштуктар акча жыйноо жүргөн. Ар бир болуштуктан 200 сом көлөмүндө акча чогултулуп, облус боюнча 5 000 сомго жеткен. Бийлик органдарында тилмечтик кызмат аткарып жүргөн интеллигенция өкүлдөрү (мисалы, Тымбай Серикпаев, Найзабек Тулин, Дүр Сооронбаев, Мамбетаалы Мураталин, Ибрагим Жайнаков, Эшмухаммед Абылайханов ж. б.) Узун-Агач съездинин чечимдеринин маанисин түшүндүрүүдө чоң роль ойногон. Б. Сыртанов Жети-Суу казак, кыргыздарынын талабы менен Узун-Агач съездинин чечимдерин элге жеткирүү максатында Лепси, Капал, Пржевальск, Пишпек уезддерин кыдырып чыккан соң, Пишпектен Петербургга сапар тарткан. Петербургга келгенден кийин көптөгөн тоскоолдуктарга кабылып, оору жугузуп, каза болгон. Бийлик органдарынын назарына түшүп калбаш үчүн Дүр Сооронбаев Петербургга бир аз кийин аттанууга тийиш болгон. Бирок, Дүр Сооронбаевдин Петербургга аттанганы жатканы билинип калып, ал сапарга чыга албай, Пишпекте калууга мажбур болгон.
Узун-Агач съездинин натыйжасы
Узун-Агач съездинин уюштуруучуларынын бири Н. Дөөлөтбаков көп узабай каза болгондуктан, 1911-жылы июнда Кордой жеринде ага аш берилип, келген казак, кыргыздардын өкүлдөрү кайрадан жыйын өткөрүп, колониялык бийликтин тушунда жергиликтүү элдин укугун коргоо жолдорун талкуулап, биргелешкен аракеттерди жүргүзүүгө убадалашкан. Жыйынга Пишпек уездинин Тынай болуштугунан Д. Сооромбаев, Шабдан Жантаевдин уулу Мөкүш, Верный уездинин Чымалган болуштугунан М. Измаилов, Чоң Алматы болуштугунан Б. Ачекеев, Кордой болуштугунан А. Козубеков, Чыгыш Каштек болуштугунан Ч. Кудайбергенов, Ботбай болуштугунан Ө. Танкин, Байтик болуштугунан А. Байсалов, Чүй болуштугунан А. Козубеков ж. б. катышкан. Бул жыйында Жети-Суу казак, кыргыздарынын атынан күн сайын татаалданып жаткан жер маселесин Петербургга, падышага өтүнүч билдирүүдө Б. Сыртановдун аракетинин ийгиликсиз аякташынын себептери талкууланып, мындан ары россиялык түрк-мусулман элдери менен бирге аракет кылуу керектиги караштырылган. Ошону менен бирге аларга 1909-жылы Уфа шаарында жарык көрүп, 1910-жылы экинчи ирет басылып чыккан М. Дулатовдун “Ойгон казак” (“Оян, казак”) аттуу эмгеги тартууланган. Бул чыгарма окурмандар арасына кеңири белгилүү болуп калган. Ал казак элинин гана эмес, кыргыздар арасында да жогору бааланып, Верныйдагы тилмеч И. Жайнаковдун кийлигишүүсү менен Пишпекке да жеткен. Автору болсо жерди колониячылардан сактап калуу, динди бузбоо, илим-билимге умтулууга чакырган чыгармасы үчүн камакка алынган. Узун-Агач съезди казак, кыргыз саясий элитасынын падышачылык бийликтин колониялык саясатына каршы аракеттер жана агартуу жана башка олуттуу маселелер каралган жыйын катары тарыхтагы орду зор.
Убсу-Нур
Чоң көлдөр чуңкурдугунун түндүгүндө. Аянты 3353 км2, туурасы 80 км, эң терең жери 20 м. Туздуулугу 18,5-19,7%о. Жээги жапыз, чөлдүү, камыш өскөн саздак жерлер кездешет. Ноябрдан майга чейин тонот. Негизги куймалары: Тэс, Нарийн-Гол ж. б. Көлдө балыктын 29 түрү кездешет. Ошондой эле куштардын 173 түрү уялап, сүт эмүүчүлөрдүн 41 түрү байырлайт. Жээгинен енисей кыргыздарынын, хунндардын жана моңголдордун коргондору, петроглифтер, рун жазуулары табылган. 2003-ж. Бутпкүл дүйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.
Лехтман Сарра Михайловна
Лехтман Сарра Михайловна (1923, Украина, Черкассы шаары) – медицина илимдеринин доктору (1953). Станислав медициналык институтун бүтүргөн (1948). КММИде кафедра башчысы, профессор болуп иштеген. Акушерлик жана гинекология боюнча адис. Орден жана медалдар менен сыйланган. 140тан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 монография, 11 окуу китеби жана окуу куралдары бар. Эмгектери: Токсикозы беременных (клиника-иммуннологический анализ) (в соавторстве). Ф., 1976.
Күйүүчү сланецтер
Күйүүчү сланецтер — массасы 60—70% күйүүчү органикалык заттардан турган чөкмө тектер. Өңүтүсү бозомук күрөң, саргыч күрөң. Курамында бир аз кальцит, доломит, гидрослюда, монтмориллонит, каолинит, талаа шпаты, кварц, пирит жана башка минералдар кездешет. Органикалык заттарга кээ бир өсүмдүктөрдүн жана жөнөкөй балырлардын биогеохимиялык жол менен пайда болгон калдыктары кирет. Тез тутанып, быкшып күйөт. Кургак кызытып, газ, бензин, керосин, парафин, майлоочу май, кокс алынат. Эл чарбасында отун, химиялык сырьё катары колдонулат. Жылуулук берүү энергиясы 3500—4000 ккал/кгга жетет. Лагунада, көл менен деңиз түптөрүндө пайда болот. Курамына жараша чополуу, карбонаттуу, кремнийлүү түрлөрдөн турат. Кембрийден тартып, неоген мезгилине чейинки чөкмө тектердин арасында өзүнчө кабатты түзөт. Негизинен платформалуу аймактарда жолугат. Ири кендери Балтика деңизинин жээктеринен, Беларуссия, Украина, Волга бою, Өзбекстан, Якутия, Швеция, Шотландия, АКШ, Канада, Австралия, Кытай жана башка жерлерден орун алган.
Башы хордолуулар
Башы хордолуулар (лат. Cephalochordata) —  айбанаттын бир тиби.
Чыңалуу релаксациясы
Механикада деформацияланган катуу нерседе убакыттын өтүшү менен өзгөрбөгөн деформацияда чыңалуунун өзүнөн өзү азайышы.
Мисалы, тартылган зымдын өзгөрбөгөн узундугунда созуу күчү убакыттын өтүшү менен азаят. Температуранын көтөрүлүшү менен Чыңалуу релаксациясынын ылдамдыгы көбөйөт.
Рефанды (Мишкин району, Башкыртстан)
Рефанды — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Жаңы троит айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 277 киши. Почта индекси — 452348, ОКАТО коду — 80243855004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Коңурбайдын бузукулугу
Коңурбайдын бузукулугу — «Кичи чабуулдун» («Кичи казат») башталышына себеп болгон окуя.
Семетейдин туулганына арналып берилген тойдо шылтоо таап чыр чыгарып, кыргыздарды чаап алалы деп Коңурбай элине кеңеш курат. Аны угуп калган Алмамбет Бакайга айтат, Алы жетмек беле, чыр чыкпасын, унчукпа деп Бакай Алмамбетти тыйып коёт. Коңурбай чаап алам деп опуза айтканын уккан Манас аттанмак болуп элине буйрук бергенде, үйүңө келген мейманыңа кол салганың туура болбойт деп аны Кошой тыят. Кытайлар Коңурбайдын чогоол сөздөрү жана арам ой аракети үчүн кечирим сурашып, кыздан тартуу тарталы, чыр чыкпасын деп суранышат. Төштүктүн сунушу боюнча тартууга Алмамбет жактырган Эсенкандын кызы Мыскалды сурашат. Кытайларды ыраазы кылыш үчүн кыздын калыңына көп дүнүйө, мал беришет. Той тынч тарап, эки элдин арасы тынчыйт.
Радлов жазып алган вариантта мындай окуя жок. Саякбай Каралаевдин вариантында Чет-Бээжинге Манас кан болгондон кийин Коңурбай Түп-Бээжиндеги Карыканга качып барат. Карыкан Манастын Бээжинге алты ай кан болору даңзага эчак жазылганын, кыргыздын баатырынын ажалы айбалтадан экенин айтып, атайы айбалта жасатат. Айбалтаны алып, ыгын таап Манасты жайлаш үчүн Коңурбай Чет-Бээжинге жашырын кайтат.
Кытайлардын жеңилип, Манастын Чет-Бээжинге кан болгонун сүйүнчүлөп барган Шуутудан угуп Каныкей: тез кайт, кытайда турсаң баатырдын баарын алдырасың, өзүң да соо болбойсуң! — деп кат жазып, Шуутуну кайра жөнөтөт. Ал Бээжинге жете берерде аңдып жүргөн Коңурбайга кабылып, чоң сууну минип келаткан Тайбуурул менен аттатып өткөндө Каныкейдин каты сууга түшүп калат.
Шуутунун тез келсин деди — деген сөзүнө Манас анча маани бербейт. Жети кандын элин чогултуп, кайтууга уруксат берет. Кайткан эл менен кошо Бакай да Бурулча менен Бирмыскалды Таласка көчүрүп кетет. Кошой, Төштүк баш болуп казатка келген кошундун көбү кайтат. Мусулман болумуш болуп алдап Манаска ашпозчу болуп жүргөн Шуйкучу деген кытай Манастын жаткан-турганын, эмне кылганын бүт катка салып жүрүп, кыргыздардын башкы баатырын эртең менен ич кийимчен, чепкенин желбегей жамынып, даарат алып, мунарга чыгып асан чакырган учурда гана өлтүрүүгө боло турганын Коңурбайга билдирет. Коңурбай аңдып жүрүп жоо кийимсиз, бейкапар асан чакырууга камданып жаткан Манасты аркасынан келип атайы жасалган айбалта менен шилиге чабат. Манастын эси ооп жыгылат. Ошол күнү кароолдо туруп көзү илинип кеткен Ажыбай ойгонуп, качып бара жаткан Коңурбайды кууп жетип, найза сайып жарадар кылат. Ууга сугарылган балтанын уусу денесине тарап, жарасы кабылдап, катуу ооруган Манасты Алмамбет өзү дарылап, денедеги ууну тараттырып, кадимкидей айыктырып, жанына нече миң кол кошуп, Таласка барып, балаңды көр — деп аттантат. Бир нече күн жол жүрүп Бээжинден узагандан кийин Манас башына балта тийгенде коркуп качып кетти деген сөзгө калбайын деп намыс кылып, жанындагыларга токтоого буйрук берет. Таштан тегерете чеп кармап, туш-тушка кароол коюп, ошол жерге жатып калышат.
Белгилүү манасчылардын варианттарындагы «Кичи казаттын» башталыш окуялары бири-биринен да, ошондой эле Сагымбай Орозбаковдун варианты менен Саякбай Каралаевдин  вариантынан айырмаланып айтылат. Шапак Рысмендеевдин вариантында «Чоң казат » кыргыздардын жеңиши менен бүткөндөн кийин элди жер-жерине таратып жиберип, кырк чоросу менен кырк күн туруу үчүн кытайда калган Манаска Коңурбай келип, элиңе кайтар болжолуң болду, аттанып чыгып тамаша кылып келели дейт. Манас макул болуп, жоо кийимин кийбей, бейкапар Коңурбай менен бастырып кетет. Жаман белгилери кармап, чочулаган Бакай Ажыбайды Манастын артынан чаптырат. Коңурбай аңдып туруп байкатпай Манасты катып келген айбалтасы менен башка чабат. Ошондо келип калган Ажыбай кылыч алып Коңурбайды качырат, бирок, кылычы мүчүп Коңурбайга эмес, Алгаранын соорусуна тиет. Алгара очорулуп, жөө калган Коңурбайдын башын алууга умтулган Ажыбайдын жолун Коңурбайдын аңдып турган жигиттери тосуп калат. Жарадар Манастан чочулаган Ажыбай кайра тартып, Аккуланы чылбырдан алып качып чыгып, Бакайдын чатырына келет.
Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында: Манас элине кайтып кеткенден бир топ убакыттан кийин Коңурбай өч алмак болуп эсепсиз көп кол менен аттанып чыгып, уйгурларга кез келип, аларды чабат. Кабар алган Манас кол курап келип, катуу согуш болот. Ал согушта Нескараны Алмамбет, Бороончуну Төштүк өлтүрөт. Кытайларды шаарына камап жатып жеңип, Манас Бээжинге дагы алты ай кан болуп турат. Манас менен кошо келген кол туш-тушка тарап, кытайдан аял алып, ар бири өз бетинче кетет. Кетер убакыт болуп, тарап кеткендерди чогулта албай Манас өлдү деп жарыялашат. Эл чогулуп, кетүүгө камына башташат. Кытайдын Дуңша аттуу акылман кары адамы Коңурбайга: өзүн өзү өлдү деп Манастын башынан сыймыгы учту, аны эми жеңесиң — дейт. Коңурбай аңдып келип, эртең менен даарат алып жаткан Манасты кара кушка айбалта менен чаап жарадар кылат.
Багыш Сазановдун вариантында кытайларды жеңип, олжо менен жержерине тараганда бир жылдан кийин кайра келип Бээжиндеги Эсенканды чаап алмак болгон убада боюнча Манас колун жыйып Бээжинге аттанат. Буга чейин Кыргылдын ушагына ишенген Манаска Чубактын элине кетип калышы, аны уккан Коңурбайдын кыргыздарды чаап алганы аттанганы, Манас Чубак менен жарашканы кеткенде кытайлардын Таласты камашы, Манас келип кытайларды кууп чыгышы өңдүү Саякбай Каралаевдин  вариантындагы өзүнчө чоң окуя катары айтылган эпизодго жакын мүнөздөгү окуялар айтылат. Тосо чыккан Коңурбайдын колу менен катуу согуш болуп, кытайлар чебине бекинишет, чепти камап согушуп жатканда Аккулага ок тийип, Ырчыуул Таластан Тайбуурулду алып келет. Согушту койсун, кайтсын деген Каныкейдин катына болбой, Манас согушту улантат. Капарсыз келе жаткан Манастын артынан келип Коңурбай айбалта менен башка чаап жарадар кылат.
ТМВда мусулман болдум деп алдап, кантип эбин келтирсем деп кекенип жүргөн Коңурбай Эсенкандын алдында кеңеш куруп, Манастан кек алыш үчүн аны конокко чакырып, аз адам менен келсе жайламак болот. Конок болуп кет — деген кат алып атайын кабарчы келгенде Бакай менен Алмамбет баш болушуп кырк чоронун көбү барбайлы дешет. Чакырганга барбайт деген эмне? — деп Кыргыл Манасты көкүтөт. Амал менен чакырышы мүмкүн, көп кол алып, камданып баралы деген Алмамбеттин сөзүнө болбой, Манас азыраак эле адам менен аттанат. Барба, жаман түш көрдүм деген Каныкейдин сөзүнө да көнбөйт. Коңурбай Манасты урмат менен тосуп, конок кылабыз деп шылтоолоп жанындагы адамдарды бөлүп-бөлүп кетишет да, беш күн конок болгон соң Манастын үстүнө кирип, атайын жасалган айбалта менен чабат. Манас кагып жибергенде балта даана тийбей, бир жак каракушка тиет. Манас балтаны колунан жулуп алганда Коңурбай качып чыгат.
Коңурбайдын атайын жасалган айбалта менен чаап Манасты жарадар кылышы бардык манасчыларда айтылганы менен окуянын өнүгүшү ар башка берилген.
Бартольд, Василий Владимирович
Василий Владимирович Бартольд (немисче Wilhelm Barthold; 1869-1930) - Орусиянын чыгаан чыгыш таануучу окумуштуусу, академик, тарыхчы, булак таануучу, чыгыш булактарынын котормочусу, Орусияда жана Советтер Биримдигинде чыгыш таануу илимин өркүндөткөн адис, түрколог, кыргыз таануучу.
Кыргыз элинин ар түрдүү тарыхый этаптардагы социалдык тагдырына, рухий маданияты менен каада-салтына олуттуу көңүл буруп,тарых үчүн баалуу изилдөөлөрдү, эмгектерди жазып калтырган.
Кыскача өмүр таржымакалы
В.В.Бартольддун атасы биржа маклери болгон.
Ошол эле 1887-ж. Санкт-Петербург университетинин араб-перс-түрк-татар тарамы боюнча чыгыш тилдер факультетине кирет.
Студент жылдары В. В. Бартольд араб, перс, түрк тилдерин терең үйрөнгөн, бирок аны Жакынкы жана Ортоңку чыгыш өлкөлөрүнүн орто кылым тарыхы баарынан көп кызыктырган.
Университетте В. В. Бартольд түрколог П.М.Мелиоранский (1868—1906) жана жашы, кызмат абалы боюнча канчалык айырмачылык болсо да, мүмкүн болушунча түрколог академик В.В.Радлов (1837—1918) менен жакындашкан.
Айым-мүнсөк
Айым-мүнсөк — топоним. Каныкей Көкөтөйдүн ашында Кошой кийип балбанга түшчү кандагай шымды даярдаш үчүн Абыке баштаган 60 мергенди атайы жиберип териси өтө бекем тоо текени аттырып алган жер.
Бартольд, Василий Владимирович
Кыскача өмүр таржымакалы
Университетте эле В. В. Бартольд илим-изилдөө иштерине аралашкан. 1889-ж. В. В. Бартольд факультетте «Орто Азиядагы христиан дини жөнүндө» деген чыгармасы үчүн күмүш медалга татыган.
Айым-мүнсөк
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Бартольд, Василий Владимирович
Кыскача өмүр таржымакалы
1891-ж. Петербург университетинин чыгыш тилдери факулътетин бүтүрүп, ошол жерде илимий жана окутуучулук кызматта иштейт. В. В. Бартольд В. Р. Розендин берген кеңеши боюнча квалификациясын жогорулатыш үчүн 1891—1892-жылдарда өз эсебинен чет өлкөлөрдү кыдырат: Финляндияда, Германияда, Швейцарияда, Түндүк Италияда, Австрияда, Венгрияда жана Краковдо болот. Мекенине кайтып келгенде В. В. Бартольд «Чыгыш тарыхы кафедрасы боюнча профессор наамын алууга даярдоо үчүн» С.-Петербург университетине калтырылган (1892-ж.).
Осмонов Малик
Осмонов Малик — мүйүз уста. 1957-ж. Бишкек шаарында төрөлгөн. Бишкектеги №19 кесипчилик-техникалык, сүрөтчүлөр окуу жайынын жасалгалоо бөлүмүн бүтүргөн. 1977-90-жылдары «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде чебер-сүрөтчү болуп иштеген. Азыр монументтик скулштура Бирикмесинин директору. Малик мүйүз, сөөк буюмдарын жаңы шартка байланыштырып кармоонун бөтөнчөлүктөрүн туйган чебер. Анын даяр буюм белек-бечкектери ларек, дүкөндөргө түшүп, жайма базарларга чыгып, чет өлкөлөргө дейре экспонатталууда. Анын чеберчилигиндеги мүйүз буюмдарына кыз седептери кирет. Ал эми айбанаттардын, өсүмдүктөрдүн көзгө көрүнгөн жана башка сөлөкөттөрдүн фазасын кармоо бүгүн белек бечкектик эле мааниге ээ болууда. Аларга: сөйкө желбирөөч, төөнөгүч, тарак, чолпу, билерик, шакек, оймок өңдүүлөр кирет. Булардын бардыгы биригип бир бүтүмдү түзүп, кыз келиндердин мүйүз жасалгасы деп аталат. Мындан сырткары чебер ат жабдыктарынын бөлүктөрүнө да мүйүз менен сөөктүн түрлөрүн талаптагыдай ширете алат. Чебердин кармаган буюм-белектеринде өзүнчө чыгармачылык изденүү, үлгүнүн бүгүнкү күзгө ылайык түспөлүн таба билүү бөтөнчөлүктөрү сезилет. Мында өнөрдү кармоодо барынан мурда элдик салттуулукту сактоо касиети бар. Ал буюмдун мүйүзүн тандап, ар бир мүйүздүн кандай буюмга ылайыкташкан ыңгайын баамдагандан кийин, аны электр араасы менен кесип мүйүздү сүрүүчү дүкөнүнө түшүрөт. Андан кийин буюмга өзүнчө калып-аспабы менен оюм-чийим ыроолойт. Анан тегерек кийизге бышкан кирпичти чыла кылып, буюмду ага сүрүп жалтыратат. Мүйүзчүнүн мындай көркөм буюмдары Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин көркөм советинен ийгиликтүү өтүп, өнөр жайлык негизде көп нускада чыгарылууда. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1986 ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Мүйүз жана сөөк буюмдары үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин I даражадагы диплому; 1989-ж. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин 20 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Мүйүз жана сөөк буюмдары үчүн «Кыял» Бирикмесинин I даражадагы диплому.
Бартольд, Василий Владимирович
Кыскача өмүр таржымакалы
1893-ж. ал магистр илимий даражасына сыноодон өткөн.
Осмонов Малик
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Бартольд, Василий Владимирович
Кыскача өмүр таржымакалы
1896-ж. приват-доцент наамын алып, Санкт-Петербург университетинде дарс окууга киришет.
1897—1901-жылдары В. В. Бартольд Санкт-Петербург университетинин алдындагы минц-кабинеттин сактоочусу да болгон.
ХIХ кылымдын токсонунчу жылдары В. В. Бартольд өзүнүн негизги «Түркстан моңголдор чабуулу доорунда» деген эң маанилүү эмгегин жараткан.
Бул эмгекти 1900-ж. күзүндө ал чыгыш тилдери факультетине магистр илимий даражасын алуу үчүн диссертация катары берген.
Диссертация жактагандан кийин В. В. Бартольд университет тарабынан жогорку даражага — Чыгыш тарыхынын докторуна татыктуу болгон.
1901-жылдан Бартольд—Санкт-Петербург университетинин экстраординардык, ал эми 1906-жылдан ординардык профессору, 1906—1910-жылдарда ал чыгыш тилдер факультетинин катчысы болгон.
1910-ж. аны Орусия Илимдер Академиясынын мүчө-корреспонденттигине, ал эми 1913-ж. (12-октябрда) академиктикке шайлашкан.
1905—1912-жылдары Орус археология коомунун Чыгыш бөлүмүнүн катчысы, 1908—1912-жылдарда «Орус археология коомунун Чыгыш бөлүмү жазмаларынын» (ЗВОРАО) редактору болгон.
В. В. Бартольд Орус география коому менен да кызматташкан.
И. П. Минаевдин котормосунда коом басып чыгарган Марко Полонун «Саякатынын» редактору болгон.
1912-ж. ал ислам таануу боюнча «Ислам дүйнөсү» илимий журналын түзүү демилгечилеринин бири жана редактору болуп калат. Биринчи том чыккандан кийин В. В. Бартольд ички иштер министри Макаровдун журналды нагыз илимий, объективдүү органдан падышачылыктын улуттук-колониялык саясатынын жарчысына айландыруу талабын кескин четке каккан, ошондуктан редакторлоодон бошотулган.
В. В. Бартольд илимий максаттары менен кол жазма сакталуучу жайларда иштөө үчүн же археологиялык иштерди жүргүзүү үчүн далай жолу Борбордук Азияга келген; алсак, В. В. Бартольд 1893—1894-жылдары Санкт-Петербург университети менен Илимдер академиясынан, 1902-ж. Санкт-Петербург университетинен Орто Азияга, 1904-ж. , ошондой эле 1916-ж. Орус комитетинен Орто жана Чыгыш Азияны үйрөнүү үчүн Самарканда казууларды жүргүзүү максатында Орто Азияга барган.
В. В. Бартольд 1900- жана 1908-жылдары Кавказда (Ани) да илимий командировкаларда болгон.
В. В. Бартольд чет өлкөлөргө дамамат каттаган: 1895-ж. (Париж, Лондон, Оксфорд, Голландия), 1898-ж. (Германия), 1905-ж. (Германия, Австрия, Тироль, Швейцария), 1906-ж. (Австрия, Сербия, Болгария, Түркия, Египет), 1908—1909-жылдары (Италияда Неаполго чейин, Будапешт), 1909-ж. (Финляндия), 1911-ж. (Ирландия, Түндүк Америка, Германия, Франция), 1912-жылы (Вена, Тюбинген, Гамбург, Любек), 1913-ж. (Швеция менен Норвегия), 1914-ж. (Швеция, Дания, Англия, Гибралтар, Тулон, Италия, Греция, Болгария, Румыния).
В. В. Бартольд ишке аябагандай жөндөмдүүлүгү менен айырмаланган. Окутуу иштери менен алектенип, илимий коомдор, журналдар менен кызматташса да, ал "негизги ишим илим-изилдөө" деп эсептеген.
Бартольд Иран, Закавказье өлкөлөрүнүн, араб өлкөлөрүнүн, түрк элдеринин, моңголдордун тарыхын аркалап, ислам таануу жагында иштеген, бирок ал Орто Азия тарыхы жаатында баарынан көп иштерди аткарган.
Улуу Октябрь социалисттик революциясынан кийин В. В. Бартольддун илимий-коомдук жана илимий-уюштуруучулук ишмердиги өтө кеңири кулач жайган.
Ал Илимдер академиясынын чыгыш таануучулар Коллегиясынын туруктуу төрагасы болгон. Ташкенде Орто Азия мамлекеттик университетин уюштуруу боюнча даярдык иштерине катышкан бүткүл чыгыш таануучуларды (1918-жылдан баштап) бириктирген В. В. Радлов атындагы ийримдин жетекчиси, андан кийин Түркология кабинетинин жетекчиси (1928—1930-жылдары), материалдык маданият тарыхынын Мамлекеттик Академиясынын (ГАИМК) тең төрагасы, «Иран» илимий журналынын жана Илимдер Академиясынын башка басылыштарынын редактору болгон.
1920-жылдарда В.В.Бартольд кайрадан түзүлгөн Ленинград чыгыш тилдер институтуңда жана Ленинграддын башка жогорку окуу жайларында окутуучулук ишмердигин да уланткан.
В. В. Бартольд 1920,1927—1928-жылдары Орто Азияга илимий кыдырууларды жасаган.
Октябрь социалисттик революциясынан кийин В. В. Бартольд изилдөө иштерин мурдагыдай эле ыкчам жүргүзгөн.
Негизги илимий эмгектеринен тышкары В. В. Бартольд бир катар илимий-популярдуу эмгектерин: «Ислам», «Мусулман маданияты» (экөө тең— 1918), «Түркстан тарыхы» (1922), «Түркстандын маданий турмушунун тарыхы» (1927), ошондой эле ал кезде дээрлик иштелбеген тажиктердин (1925), кыргыздардын (1927) , түркмөндөрдүн (1929) тарыхы боюнча очерктерди жарыялаган. Бул эмгектер ушул элдердин тарыхын изилдөөдөгү жаңы этаптын ачылышы болгон.
1882—1930-жылдардын аралыгында бардыгы болуп В.В.Бартольддун 400дөн ашуун илимий иштери басмадан чыккан.
Бир нече эмгектери анын көзү өткөндөн кийин жарыяланды. Анын эмгектеринин көпчүлүгү чет тилдерге (асыресе түрк, перс, араб) которулган жана чет өлкөлөрдө басылып чыккан.
В. В. Бартольддун өмүрүнүн соңку жылдары анын сүйүктүү жубайы Мария Алексеевнанын 1928-ж. майда күтүүсүз дүйнөдөн кайтышы менен кайгылуу болгон.
В. В. Бартольддун жеке турмушу аны менен ажырагыс байланышкан (алардын балдары болгон эмес).
Ал жубайынан ажырагандан кийин көп жашабады.
В. В. Бартольд 1930-ж. 19-августта 61 жашка караган курагында Ленинградга жакын санаторийде (бөйрөк оорусунан) дүйнөдөн кайтты. Ал Ленинграддагы Смоленск көрүстөнүндө аялы менен бир мүрзөгө коюлган.
Франко баасы
Франко баасы – тапшырык ээсине өнүмдү жеткирүү боюнча алдынала каралган ташып жеткирүү чыгымдарын калыбына келтирүүнүн тартибин эсепке алуу менен аныкталган дүң баа.
Жунусов Камчы
Жунусов Камчы (1915-1988) - акын.
Камчы Жунусов 1915-жылы 10-августта Ноокат районундагы Беш-Бадам айылында туулган. 1930-жылдан тартып балдар үйүндө тарбияланып, 1937-жылы Оштогу айыл чарба техникумунун 2-курсун, анан республикалык партиялык мектепти жана аскердик саясий окуу жайын бүтүрөт. К.Жунусов райондук гезиттин редактору, республикалык «Ленинчил жаш» гезитинин бөлүм башчысы, жооптуу катчысы жана комсомолдун Жаңы-Ноокат райкомунун биринчи катчысы, Кыргызстан ЛКЖС Ош обкомунун кадрлар боюнча катчысы, «Кыргызстан» басмасында редактор, 1974-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун адабиятты жайылтуу бюросунун башчысы болуп иштейт. К.Жунусовдун чыгармачылык иши негизинен 1945-жылдан башталып, ырлары, аңгемелери республикалык гезит-журналдарга үзүлбөй басылып турат. «Менин жерим» аттуу тунгуч жыйнагы 1950-жылы жарыкка чыгат. К.Жунусов Н.Тихоновдун «Сами» поэмасын, Иордания акындарынын ырлар жыйнагын, Муса Жалил жана Тукайдын ырларын кыргызчалаган. 1947-жылдан СССР Жазуучулар союзунун, 1958-жылдан СССР Журналисттер союзунун мүчөсү. Көп жылдык эмгеги үчүн «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» жана «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалдарына, Татар АССРинин Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасына, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун жана Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамоталарына татыктуу болгон. ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Менин жерим. – Ф.: Кыргызмамбас, 1950. – 90 б.
Намыс. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 87 б.
Жыпар: Повесть. – Ф.: Кыргызмамбас, 1957. – 115 б.
Ак-Буура: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 140 б.
Тагдыр. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 247 б.
Meн: Аңгемелер. – Ф: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 48 б.
Гүлнар. Ф.: Кыргызмамбас, 1963. – 155 б.
Адам жолу түгөнбөйт. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 219 б.
Сырдуу булак. – Ф.: Кыргызстан, 1969.
Алоолонгон жылдар. – Ф.: Мектеп, 1973.
Жийде бурак. – Ф.: Кыргызстан, 1975.
Менин доорум: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 40 б.
Мен айылда болдум: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1988. – 56 б.
Орус тилинде
Гроздь винограда: Стихи. – М.: Сов. писатель, 1959. – 72 с.
Сердце любовью дышит: Стихи и поэмы. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 80 с.
Сен берген гүл. – Казань: Татарстан, 1960. – 54 б. – татар.
Ала-Тоо таңы. – Якутск, 1966. – 47 б. – якут.
КОТОРМОЛОРУ
Муса Жалил. Тандалган чыгармалары. – Ф.: Кыргызмамбас, 1957. – 320 б. (Т.Шамшиев менен бирге.)
Иорданиянын акындары. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 25 б.
Габдулла Тукай.Тандалган чыгармалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 192 б.
«Күкүк менен Зейнеп»
«Күкүк менен Зейнеп» — кыргызда кеңири тараган уламыш. Анын негизги темасы — сүйүү, идеясы — калк кадырлаган каада-салтты сактоо. Баш каармандары — сүйүшкөн эки жаш. Алар элдик нарк-насил эрежесине сыйбаган жорук-жосуну үчүн калк каргышына калган. Ушундан улам бири Күкүк (жигит), экинчиси Зейнеп (кыз) деген кушка айланып кетип, бирин бири көрүшө албай, зарланып, алыстан гана чакырышып калган. «Күкүк менен зейнеп» жөнүндө дагы бир башка уламышта окумуштуу, сыйкырчы Так Сулайман Эрдеше хандын Мазмун аттуу кызын сүйүп калганы баяндалат. Эрдеше ага кызын бербейт. Ошондо Сулайман Күкүк деген кушту жиберип, Мазмунду чакырткан. Кийин алар кудайдын каарына калып, Күкүк жана Зейнеп деген куш болуп кеткен. Элдик чыгармаларда алардын образы аркылуу ашык жарлардын тагдыры («Ашык болуп мен жүрөм, Күкүк менен Зейнептей») чагылдырылат.
Хартия
Хартия (гр. chartes – кагаз, сыйбарак) – 1) орто кылымдагы (м.: 1215-жылдагы Эркиндиктин улуу Х-сы) жана кийинки учурдагы (м.: Улуу Британиядагы 1838-жылкы Элдик Х.) саясий мүнүздүгү жарыя-укуктук документ; 2) эларалык укуктагы кадимки жарнактын түгөй түшүнүгү – жалпы принциптер менен максатты гана тариздеп, адатта милдеттүү күчкү ээ болбогон эларалык акты ( м.: 1985-жылдын 15-октябрында Европа Бирлиги тарабынан кабыл алынган Жергиликтүү өзалдынча башкаруунун европалык Х-сы).
Олдос Хаксли
Олдос, Леонард Хаксли (/ ɔːldəs hʌksli /; англ. Aldous Leonard Huxley; 1894 - жылы 26-июлда туулуп - 1963 - жылы 22-ноябрда каза болгон) - Англиялык жазуучу, прозаик, философ жана Хаксли үй бүлөөсүнүн көрүнүктүү өкүлү. Ал англис адабиятына олуттуу басым жасалган, Оксфорд Университетинин Баллойл Колледжин аяктаган.
Болжол менен элүү китептин автору, атактуу болгон күңүрт келечектин орношу тууралу "Эр жүрөк жаңы дүйнө", көркөм адабиятка кирбеген психологиялык жабыркоого дуушар кылуучу наркотикалык таблеткаларды колдонуу тууралу айтылган "Кабыл алуу эшиги" жана башка көптөгөн эсселери атактуулукка жеткизген. Иш сапарынын башында Оксфорд поэзиясы аттуу журналдын редактору жана аңгемелерди, поэияларды басп чыгарган. Иш сапарынын эрте жана кийинки убагында, саякаттоо тууралуу тасма аңгемеси жана субтитрлардычыгарган. Жашоосунун экинчи жарымы АКШда, 1937-жылы -өлүмүнө чейин Лос Анжелесте жашашат 1962-ж көзү өткөнгө бир жыл калганда Роял коомдук көркөм адабиятынын компаниону деп табылган.
Хаксли гуманист, пасифист жана сатириг болгон. Кийинчээрек парапсихология жана философиялык мистисизм, кээ бир тармактардагы универсализм сыктуу ички сезимдер менен кзыккан. Дүйнө салгандан кийин Хаксли өз учурунун эң залкар интеллектуалдардын бири катары табылган. Ар бир жылы Көркөм адабият тармагындагы Нобель сыйлына ат салышкан, ошентип жалпысана жети жолу катары менен ат салышкан.
Жайдак көздөр
Жайдак көздөр (лат. Ablepharus) —  кескелдириктердин бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: Азия жайдак көзү (лат. A. pannonicus), Алай жайдак көзү (A. alaicus), кара кескелдирик, Буто жайдак көзү (A. boutonii), Индистан жайдак көзү (A. graianus), ала жайдак көз (A. bivittatus), чөлдүн жайдак көзү (A. deserti), Чернов жайдак көзү (A. chernovi).
Химиялаштыруу жана өсүмдүктөрдү коргоо
Химиялаштыруу жана өсүмдүктөрдү коргоо – жер кыртышын асылдандыруу, айылчарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу, зыянкечтерден, оорулардан, отоолордон улам түшүмдүн азайуусуна бөгөт коюуга багытталып, химия каражаттарын колдонуу жана өсүмдүктөрдү коргоо боюнча мамлекеттик, коомдук, чарбачылык жана атайын ишчаралардын топтому.
Черенков эсептегичи
Черняков–Вавилов нурлануусунун негизинде иштеген, заряддалган бөлүкчөлөрдү каттоочу детектор.
Черенков эсептегичи заряддалган бөлүкчөлөрдүн ылдамдаткычтарында жүргүзүлгөн тажрыйбаларда кеңири колдонулат.
Черенков эсептегичи бири бирине жакын ылдамдык менен тараган эки бөлүкчөнү бөлүп, каттоого жөндөмдүү.
Холоповка (дарыя)
Холоповка — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Понга дарыясынын оң жээгинен 52 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Медитативдик лирика
Медитативдик лирика, медитативдүү лирика (лат. тереңдетилген жана максатка багытталган ой жүгүртүү) – турмуштун бул же тигил маселелери боюнча акындын ой жүгүртүүсүн билдирген, ой жүгүртүү формасында жазылган лирикалык жанр. Ал көбүнчө философиялык поэзия менен айкалышат. Мындай лириканы сентименталисттер менен романтиктер көп колдонушкан. Кээде кургак ой жүгүрткөн, маңызсыз ырларды да какшыктап ушул термин менен атап коёт. Медитативдик лирика кыргыз поэзиясында 60-жылдардан кийин бир кыйла жакшы өнүккөн. Мисалы:
Адамдар төрөлөт түндөрдө, Адамдар көбөйөт түндөрдө, Адамдар сүйүшөт түндөрдө,
Адамдар өлүшөт түндөрдө,
Тарасовка (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Тарасовка — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Ангасяк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 57 киши. Почта индекси — 452303, ОКАТО коду — 80224804004.
Медитативдик лирика
Түн – чоң сыр,
Тарасовка (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Медитативдик лирика
Түн – дүлөй турмуш,
өз балдарын жутуп
жана тынымсыз
кайра ордуна
төрөп жаткан Мезгилдей.
“Карач дөө”(дастан)
“Карач дөө” – дастан. “Карач дөө” – жөө жомоктун нугунда 1939-ж. К. Акиев тарабынан ырга айландырылган дастан. Аны акын өзү да эскерет. Көлөмдүү, 4700 ыр жолдон турат. Чыгарманын негизинде “Болот” сыяктуу жөө жомоктун жаткандыгы мазмун жагынан салыштырууда ачык көрүнөт. Жомок боюнча байдын кенжеси “балапан жүнү түшө элек, балтыр эти толо электигинен” пайдаланып, Кара дөө, Көк дөө, Кызыл дөө атасынын кара шаарын талкалап, калың малын айдап кетет. Болот эрезеге жетип, жоо артынан барып, үч дөөнү өлтүрүп, аялдарын алып, туткундагыларды бошотуп элине кайтат.
Дастанда да Кадаң баатырдын үч уулу болуп, анын Ак дөө, Кара дөө, Көк дөөлөр менен жоолашып тургандыгы баяндалат. Кадаңдын уулу Кара Мергенден ашкере алп Карачтын туула тургандыгын үч дөөнүн энеси желмогуз кемпир алдын-ала билет. Ушул мезгилде дөөлөр Кадаңдын элин басып, мал-жанын талоонго түшүрөт. Карач алптын күчкө толуп, элдин өткөндөгү өчүн, кеткендеги кегин кууп, аларды өлтүрүп, олжолонгон кыз-келиндерди, туткундалып кулдукка кеткен эр-азаматтарды, таланган мал-мүлктү кайтарып элине кайтат. “Карач дөөдөгү” жомоктун изи ушул.
К. Акиев жогоркудай жөө жомоктук мазмунду ырга түшүрүп, эпикалык чыгарма жаратууда качанкы бир мезгилде өткөн баатырлыкты жана белгисиздикти элдик баатырдын дөө, желмогуз кемпир менен болгон күрөшүн баяндаган кыялданууну кадимки реалдуулукка, эпикалык тарыхыйлуулукка жакындатат.
Чыгарманын эпикалык доору катарында калмак төбөлдөрүнүн кыргыздарды басып кирген мезгили саналат. Кара дөө, Ак дөө, Көк дөө, желмогуз кемпир сыяктуу жөө жомоктун каарман-персонаждары аталганы менен кадимки эле эпикалык душмандын (монгол, калмак) жүгүн көтөрөт. Анткени, тарыхый жагдайдын өзгөрүшү менен Калыктын көркөм-эстетикалык сезимин кайсы бир учурдагы, кайсы бир жердеги жомоктук каармандын мифологиялык терс күчтөргө (дөө-шаа, жез кемпир жөнүндө) ашкере апыртмалуу күрөшү толук канааттандыра бербейт. Угуучулар айтуучудан конкреттүүлүктү, реалдуу тарыхый доордун ырдалышын талап кыла баштайт. Ушундай жагдайда жомокто, же уламышта каармандын экинчи өмүрү башталат.
Табиятынан сезимтал, эпикалык чыгармаларды жаратып айтуунун ири устаты К. Акиев жомоктук оң каармандын баатырдык күрөшүн эпикалык доордун кызыкчылыгына баш ийдирип, ошонун духунда дастандык чыгарма түзүү аракетинде көп күч жумшайт. Жалпысынан чыгарма жөө жомоктон эпоско өтүү стадиясында турат. Чыгыш доору, мазмундук, композициялык, көркөмдүк жагынан толук калыптанган деп эсептөө кыйын. Анткени, “Карач дөөдө” бир жагынан жөө жомоктун окуясынын изи жатат. Экинчиден, чыгармада конкреттүү тарыхый доордун окуялары, адам аттары жана реалдуу топономика камтылат. Натыйжада, байыркы баатырдык жөө жомоктордогудай шарттуулукка караганда анда эпикалык тарыхыйлуулук басымдуулук кылат. Ички маңызы, идеялык багыты боюнча жомоктун окуясы жана ашкере алп Карачтын баатырдык кыймыл-аракети конкреттүү тарыхый же кыргыздардын калмак төбөлдөрүнүн баскынчылык жортуулуна каршы көз каранды эместигин коргоп, күрөшүп турган мезгилине байланыштуу сүрөттөлөт. Чыгарманын башталышында кыргыздардын Нарын-Көл, Кенимпол, Үч Каркыра, Улан, Ысык-Көлдү жердеп, ойрот-калмактар менен коңшу жашап, алар менен өз ара кагылышып тургандыгы баяндалат. Кийин Карачтын жогорку үч дөө менен согушкандыгы жөнүндө сөз болот. Натыйжада “Карач дөө” үч баштуу желмогуз кемпир, алп дөө сыяктуу мифологиялык кейипкердин жана апыртмалуу окуялардын чагылышкандыгына карабастан, 17–18-кылымдын аралыгындагы тарыхый жана топономикалык реалдуулуктун изи жатат.
Карачтын образын түзүүдө, бир жагынан кереметтүү-апыртмалуу мүнөздөмөлөр (аны ат көтөрө албай коюшу, кырк сабадагы кымызды көңтөрө ичиши, төрөлгөндө эле калмак менен маңгулдун дүрбөлөңгө түшүшү, үч баштуу желмогуз кемпирдин эки башын катып алып, “балтыр эти ката электе, балапан жүнү түшө электе” тумчуктуруп өлтүрүп келиш үчүн кыргыздарды кыдырышы жөнүндө) колдонулса, экинчиден, реалдуу мүнөздөмө, баяндамалар, сүрөттөө, ой жүгүр-түүлөр орун алган. Каарман, персонаждарга берилген кереметтүү-апыртмалуу мүнөз-дөмөлөр алардын кулк-мүнөзүнөн, сөз сүйлөө орун алган реалдуу жагдайлар менен жуурулуша албай, кандайдыр бир ажырымдыкты туудуруп турат. Натыйжада, чыгарманын стили бир нукка түшүп, толук калыптанган эмес. Бул дастандын кийин гана түзүлүп, эл арасында айтылгандыгын, акындын экинчи кайрылбагандыгы менен түшүндүрүлөт. Бирок, чыгарманын идеялык мотиви көксөп келген ой-мүдөөсүн чагылыштырып, калктын көркөм-эстетикалык табитин канагаттандырып турат.
Ачык бакалоордуулар
Ачык бакалоордуулар (лат. Nudibranchia) — үлүлдөрдүн бир түркүмчөсү.
Ченөө каражаттары
Ченөө үчүн арналган жана нормага келтирилген метрологиялык мүнөздөмөлөрү бар техникалык каражаттар.
Гололепталар
Гололепталар (лат. Hololepta) — майда коңуздардын бир уруусу.
Күлбөсхан шаар калдыгы
Күлбөсхан шаар калдыгы — 10-кылымга таандык археологиялык эстелик. Чаткал өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндө, Чаткал суусунун сол өйүзүндө жайгашкан. Жалпы түзүлүшү трапеция үлгүсүндө. Цитадель, шахристан жа рабаттан турат. Цитадель жана шахристаны мунаралуу калың дубалдар мн курчалган. Дубалы бышырылбаган кыштан тургузулган. Күлбөсхан шаар калдыгын казууда турак жай, чарба калдыктары, чопо идиштер, жаргылчак, тыйын, күл, малдын сөөктөрү жана башка буюмдар табылган. Айрым изилдөөчүлөр аны орто кылымдагы Ардыланкет менен байланыштырат. 1950-ж. археолог А. Кибиров казып изилдеген.
Холдинг компаниясы (холдинг
Холдинг компаниясы (холдинг ) – анын уюштуруу-укуктук түрүнө карабастан, активдеринин курамына башка ишканалардын көзөмөлдүк пакеттери кирген уюмдар. Мында «көзөмөлдүк пакет» катары ишкананын катышуучуларынын жалпы чогулушунда жана башкаруу органдарында белгилүү бир чечим кабыл алуу (четке кагуу) укугун эчкандай шартсыз камсыз кылуучу ишкананын капиталына катышуунун баардык түрлөрү түшүнүлөт. Х. к. жана ага караштуу ишканалар ачык акционердик коомдор түрүндө түзүлөт. Х. к. башка компанияга караштуу ишкана болушу мүмкүн.
Бараң
1. Бараң — оозунан октолуучу мылтыктын жалпы аты, милтелүү мылтыкты да, пистон менен атылуучу мылтыкты да бараң деп атай беришет. Мисалы: Көк бараңды октоду, Көк милтени чоктоду. Ак Бараң - Манастын мылтыгы.
2. Бараң — оозунан дүрмөттөлгөн, найы узун сайлуу, шыйрактуу мылтык, усталардын колунан чыккан кыргыз мылтыгы. Шыйрак коюлуп, сай чыгарылат. Мунун илгери «алма баш», «көк жал», «тыргоот», «ак бараң», «чаар бараң», «алты сай», «кара келте» өңдүү түрлөрү болгон. Бараң ар кандай формада, узун-кыска жасалышына карата мына ушундайча айтылат.
Мылтык үчүн темирдин орточо жашыгы керектелет. Бирок, бараңдын түтүгүнүн (стволу) учуна төрт элидей ак курч темирден улап ширеткен. Дары тээп, окту чыгарып баратканда ошол ак курч темирге жеткенде музга тайгандай ок ого бетер катуу тебе чыгат. Атылган ок алыс учушу үчүн, ошентип, мылтыктын учун тарттыра жасайт. Бараңдын түтүк темиринин ичине оңдон-солго карай эки-үч айлантып, сай салат. Бул буралып, октун окторулуп алыс кетээрине шарт түзөт. Демек, адегенде темирди карышкарыш кертип, текши кетип, аларды жалпак чозуп алат. Мунун калың-жукасы бирдей келет. Катуу темирди төрт эли жумуру жасап, анын ийилбеши үчүн сугарып алат. Темирдин узун-кыскасына карай жалпак чозгон темирди шакекче кылып кызартып, ошол төрт эли темирге орнотот. Темирдин узун-кыскасына карай төрт эли темирден 8—9—Юго чейин жасап алат. Буларды көрүккө салып, бири-бирине улай кынтыксыз ширетет.
Табылгыдан, ыргайдан мылтыктын ичине кенен баткыдай сүмбө жасалат. Тигил кум сүргүнү ушунун быдырлуу башына ороп, анын ичине кум сүргү тартат. Мылтыктын ичине сүрүлүп-чийилип баткыдай үч кыр өгөө калыбында курч темирден сай салгыч жасап, мунун кырын анча-мынча тектир кылат. Тектирдин башын оңго-солго бир тарапты көздөй бурап коет. Эми он чакты кыска темир сүмбөдөй калтекче жасап, аны түтүкчөнүн ичине жеңил балка аркылуу бири-бирине куудуруп-шишкектетип уруп отурат. Түтүктүн башына чыкканда анын ичине кадимкидей сай түшүп калат. Анан эки ачакей темирден тепме сүмбөнүн (бүлөө ташты торко элекке элеп, желимге ичирип алуу) башына ороп, түтүктүн ичин бүлөгөндө ал жылтылдай түшөт. Ал жеңил жана бышык болгондуктан кызыл табылгыдан тандалат. «Келтенин огу кетпеген, Бараңдын огу батпаган» («Сейтек») — деп айтылат.
Цензор
Цензор (лат. censor ) – цензураны (көзөмөлдү) ишке ашыруучу киши.
Майда мөмөлүү дорема
Майда мөмөлүү дорема (Dorema microcarpum, Korov) - Бийиктиги 1-1,5 м ге чейин жеткен, өзөк тамырлуу, монокарптуу, жалгыз сабактуу көп жылдык чөп өсүмдүк. Тамыр моюнчасындагы жалбырактарынын жалпы көрүнүшү жазы үч бурчтуктай, узундугу 15-30 см, үч, төрт ирет үчүлүк тилкелүү, жумуртка сымал же созулуңку- ланцеттей. Сабактагы жалбырактары өтө кичине. Чатырчалары кыска, узундугу 3-10 мм келген түксүз саптуу, ороочтору жок же өтө майда 2-3 жалбыракчалуу. Желекчелери сары. Мөмөлүгү түксүз, чөйчөкчө сымал, четине кеңейген мамычалуу. Мөмөсү түксүз, узундугу 4-7 мм, туурасы 3-4 мм, көрүнүшү жумуру же созулуңку, капталынан өтө жапырылган, ичке канат сымал кырдуу.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, июнң-июлда мөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Чаткал, Фергана жана Алай тоо кыркаларынын Фергана өрөөнүнө караган беттери.
Саны
Өтө аз санда, жалгыз түптөн учурайт. Түр жоголуу коркунучунун алдында турат.
Чектөөчү факторлор
Антропогендик таасирлер.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Маалымат жок.
Шамал алып кеткендер (тасма)
"Шамал алып кеткендер" (Gone with the Wind, Унесённые ветром) - Маргарет Митчелдин 1936-ж. чыккан романынын (Шамал алып кеткендер) негизинде 1939-ж. тартылган америкалык эпикалык тарыхый романс тасма. Дэвид О. Селзник тарабынан өндүрүлгөн, режиссеру Виктор Флемиң. Тасмада АКШдагы Жарандык согуштан кийинки Калыбына келүү учуру, тактап айтканда АКШнын Түштүгүндөгү окуяны баяндайт. Бул окуя Жоржия плантацияларынын ээсинин кызы, эрки күчтүү, Рэтт Батлерге турмушка чыккан, Мелани Хэмилтон аттуу бөлөсүнө үйлөнгөн Эшли Вилкс менен жылуу, романтикалуу маамиле курган Скарлет О'Хара тууралуу баяндалат. Башкы ролдорду Вивьен Ли (Скарлет), Кларк Гейбл (Рэтт), Лесли Ховард (Эшли) жана Оливия де Хэвиленд (Мелани) жаратышкан.
Майда мөмөлүү дорема
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Санын тактап, атайлап өстүрүү зарыл.
Шамал алып кеткендер (тасма)
"Шамал алып кеткендер" тарыхый ревизионизм менен кулчулукту даңктагандыгы үчүн сынга алынган, бирок афро-америкалыктарды киноматографияда башка нукта көрсөткөндүгү үчүн ишеним көрсөтүлгөн. 20-кылымда тасма маал маалы менен көрсөтүлүп келгендиктен популярдуу маданиятта өз ордун тапкан. Тасма баардык мезгилдердин мыкты тасмасы деп табылып, 1998-ж. Америка Кино Институтунун 100 мыкты тасмаларынын ичинен 10-орунду ээлеген. 1989-ж. АКШнын Конгресс Китепканасы тарабынан Улуттук тасма реестрине тандалып алынган.
Майда мөмөлүү дорема
Статусу
V U. Сейрек кездешкен эндем түр.
Ак албарс
Ак албарс — Манастын кылычы. «Ак албарс кылыч, ак келте, Жоо жарагы сегиз мүлк» (Жаңыбай Кожековдун варианты, Кол жазмалар фондусу, 846-инв.), к. Албарс.
Эр жүрөк (тасма)
"Эр жүрөк" (Braveheart, Храброе сердце) - 1995-ж. Мел Гибсондун режиссерлугу жана башкы каарманды аткаруусунда чыккан эпикалык согуш тасмасы. Мэл Гибсон 13-кылымдагы Англиянын королу Эдвард I каршы чыгып, Шотландиянын Көз Карандысыздыгы үчүн Биринчи Согушта шотланддарды баштаган Улийам Уоллестин ролун жараткан. Сценарий Сокур Гарринин "Уоллес" эпикалык поэмасынан шыктанып жаралган.
Тасма 68-"Оскар" сыйлыгында он номинацияда көрсөтүлгөн жана бешөөсүн утуп алган: "Мыкты тасма", "Мыкты режиссер", "Мыкты оператор", "Мыкты кубултуу" жана "Мыкты коюлган үн".
Ченөө бирдейлиги
Ченөө жыйынтыктары мыйзамдуу чоңдуктун бирдиги менен туюнтулуп жана ал ченөөлөрдөгү ката жиберүү белгилүү чектен чыкпай турганын көрсөткөн ченөө абалы.
Вивьен Ли
Ли Вивьен (Leigh, өз аты-жөнү – Вивиан Мери Хартли, Hartleу), (5. 11. 1913, Дарджилинг, Индия – 8. 7. 1967, Лондон) – англиялык актриса. 1934-жылдан фильмдерге тартылган. Ли «Англиянын үстүндөгү от», «Касиеттүү Мартиндин көчөсү», «Оксфорддогу янкилер» фильмдеринде каармандын татаал психологиялык мүнөздөгү образдарын, ички сезимдерин зор чеберчиликте ачып бере алган. «Шамалга айдалгандар» (1939, реж. В. Флеминг, АКШ, «Оскар» сыйлыгы) фильминде Скарлетт О’ Харанын ролун ар тараптуу жеткилең ойногон жана фильм Лиге зор атак-даңк алып келген. 1940-жылдары кайталангыс ролдорду жараткан: Майра (1940,«Ватерлоо көпүрөсү», АКШ), Эмма (1941, «Леди Гамильтон»), Клеопатра (1946, «Цезарь жана Клеопатра»), Анна («Анна Каренина», 1948, реж. Ж. Дювивье) жана башка 1950–60-жылдары «Стоун айымдын Римдеги жазы», «Акылсыздардын кайыгы» фильмдерине тартылган.
Лёсс
Лёсс (нем. lёss – катуу эмес, борпоң) – ачык сары түстөгү алеврит; катмарланбаган карбонаттуу тоо тек. Курамында 0,01–0,05 мм бүртүкчөлөр басымдуулук кылат. 0,005 ммден кичине топурак бүртүкчөлөрү кварц, талаа шпаты, азыраак санда слюда, роговая обманкадан турат. Күкүмдөрү ар кандай чополуу минералдардан (гидрослюда, каолинит, монтмориллонит) түзүлгөн. Акиташ тегинде конкрецияларды пайда кылат. Европа, Азия, Түндүк жана Түштүк Америка материктериндеги мелүүн алкактык талааларда, жарым чөлдүү аймактарда кездешет. Калыңдыгы бир нече мден 50–100 мге чейин жетет. Пайда болушу жөнүндө бирдиктүү теория жок. В. А. Обручев эолдук, Л. С. Берг кыртыштык жана комплекстүү (кургактыкта эолдук, делювийлик, кыртыш-элювийлик) процесстерден келип чыккан деп далилдейт. Лёсс кирпич, цемент даярдоодо, дамба, плотина курууда колдонулат.
Жыга
Жыга: 1) шөкүлө;
2) хандык белги — таажы сайылуучу тебетей;
3) баш кийимге кооздук үчүн тагылган куштун куйрук, же канат жүндөрү;
4) эң жогорку даражаны көргөзө турган кооз жана сымбаттуу жасалган атайын белги (Жез жыгадай эр Көкчө).
"Манас" эпосунда Жыга кандык даражаны көрсөтө турган белгиси бар баш кийим маанисинде колдонулат: “Кан таажысы ушу деп Кан Манастын башына Жыгалуу бөрктү кийгизди” (Сагымбай Орозбаков, 1. 290).