cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Административдик жаза
Ал жоопкерчилик чарасы болуп эсептелет да, административдик укук бузган адамды мыйзамдарды сактоо, коомдук жашоо эрежелерин урматтоо сезиминде тарбиялоо, ошондой эле укук бузуучунун өзүн жана башка адамдарды жаңы укук бузуулардан алдын алуу максатында колдонулат. Административдик укук бузуулар үчүн колдонуучу жалпы эрежелер жазаларды колдонууда (жасалган укук бузуунун мүнөзү; укук бузуучунун инсандыгы; анын күнөө даражасы; мүлктүк абалы) жоопкерчиликти жеңилдетүүчү жана оордотуучу жагдайларды эсепке алат.
Талдыбулак базальт кени
Талдыбулак базальт кени Чүй облусунун Кемин районунда, Орловка кыштагынан 10  км түштүктө, деңиз деңгээлинен 2000 м бийиктикте. 1993-ж. табылган. Продуктулуу тектер девон мезгилинин арал свитасынын экинчи кабаттар тобунун спилиттери, долеттери жана базальттарынан түзүлгөн. Технологиялык изилдөөлөрдүн негизинде кендин базальтынан өтө ичке штапелдик була алууга мүмкүн экендиги аныкталган. Болжол ресурсу 10–11 млн т.
Эски Шардак (Татышлин району, Башкыртстан)
Эски Шардак — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Кальтяев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 86 киши. Почта индекси — 452834, ОКАТО коду — 80250835004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сахара
Сахара – дүйнөдөгү эң чоң чөл. Түндүк Африканын көбүн ээлейт. Аянты болжол менен 8,6 млн км² түзөт.
Кендирбаева Жумагүл Жумаевна
Кендирбаева Жумагүл Жумаевна (23. 1. 1949-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Түп району, Талды-Суу айылы) – геология-минералогия илимдеринин доктору (2004), профессор (2006). Фрунзедеги Политехникалык институтту (1971) бүтүргөн. «Кыргызгипроводхоз» долбоорлоо институтунда инженер (1971–73), Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Сейсмология институтунда инженер, илимий кызматкер (1973–90), Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин алдындагы «Бейиш» элдик медицина борборунда жетектөөчү илимий кызматкер, бөлүм башчы, директордун илимий иштер боюнча орун басары (1991–2001), И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик университетинин доценти (1991), И. Раззаков атындагы КТУнун профессору (2006), Ж. Баласагын атындагы КУУнун профессору (2007) болуп иштеген, Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоонун, отличниги (1999). 150 илимий эмгектин, анын ичинде 2 монография, 8 патенттин автору. Илимий иштеринин негизги багыты: тоолуу аймактарда табигый шарттын өзгөрүшүнөн суу ресурстарынын тартылуу же суу каптап, топурак кыртышынын сазга айлануу проблемалары.
Билатералдуулук
Билатералдуулук - (лат.- эки жактуулук) - амбилатералдуулук, туугандыктын бир эле учурда ата жана эне тарабынан анык- талышы. Матрилатералдуулуктан патрилатералдуулукка ѳткѳн форма же патрилатералдуулук менен жанаша жүргөн туугандык мамилелердин өнүгүү варианты.
Дипломаттык чабарман
Дипломаттык чабарман – дипломаттык почтаны жеткирүү тапшырылган ырасмий адам. Дипломаттык колтийгистикке ээ.
Блокинг-генератор
Блокинг-генератор - мезгили менен кайталанып туруучу аз убакыттык импульсту пайда кыла турган, терең тескери байланышы бар бир лампалуу же бир транзистордуу генератор. Блокинг-генератордо күчтүү оң тескери байланыштын бардыгы импульстун башталып улам күчөшүндө жана басаңдашында электрондук лампадагы токтун күчүн тез көбөйтүп жана азайтып турат. Импульстун узактыгы (0, 05- 25 мксек) конденсатордун заряддалуу убакыты жана трансформаторлордун параметрлери менен, ал эми им-пульстардын аралыгындагы убакыттын узактыгы конденсатордун резистор аркылуу разряддалуу убакыты менен аныкталат. Конденсатордун сыйымдуулугун өзгөртүү менен импульстун узактыгын жөнгө салууга болот. Блокинг-генератор өзү термелме жана сырттан башка импульс термелтүүчү болуп айырмаланат. Блокинг-генератор импульстук техникада, теле көрсөтүүчү жана радиолокациялыуу түзүлүштөрдө, жыштык бөл-гүчтөрдө колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Крылья Советов
Крылья Советов — Самара метросунун Биринчи сызыксындагы станция. Станциянын курулушу жакынкы жылдарга пландалбайт.
Монашка (дарыя)
Монашка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Орташа Терсь дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алыбаев Эрнис Урбаевич
Алыбаев Эрнис Урбаевич (1955-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Мундуз кыштагы) - хирург, медицина илимдеринин доктору (2004). КММИни бүтүргөн (1978). КРнын саламаттык сактоо министирлигинин УХБунда бөлүм башчы болуп иштеген. 30дан ашык илимий эмгеги жарык көргөн.
Жаңы дүйнө
Жаңы дүйнө – Түндүк жана Түштүк Американы камтыган дүйнө бөлүгүнүн жалпы аты. 1503-ж. деңиз саякатчысы А. Веспуччи тарабынан (европалыктарга мурун дайын болгон Эски дүйнөгө карама-каршы) сунуш кылынган. Бул аталыш адегенде португалдар ачкан Түштүк Америка материгинин бир бөлүгүнө гана таандык болсо, кийинчерээк Түндүк Американы да камтыган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кичи Пинюг
Кичи Пинюг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мала дарыясынын сол жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Бакабалык
Бакабалык — (лат. Cyclopterichthys glaber syn. Aptocyclus ventricosus ) деңиз балыктарынын бир түрү.
Өзбекстан ифтихори
Өзбекстан ифтихори ( — «Өзбекстандын сыймыгы» которулду) — Өзбекстандын ардактуу наамы, Өзбекстан Республикасынын 1998-жылдын 28-августундагы мыйзамы менен белгиленген. Бул наам Өзбекстан Республикасынын Президентинин «Дүйнөлүк чемпионаттарда, Олимпиада оюндарында жана ага барабар спорттук форумдарда жеңүүчү наамына жетишкен Өзбекстан Республикасынын жарандарына жана алардын Ата Мекендин кадыр-баркын, ар-намысын жана даңкын көтөрүүгө көмөктөшкөн жетишкендиктери» менен берилет.
Административдик кармоо
Башка таасир этүүнүн чаралары түгөнгөндө, ага бөгөт коюу максатында, ошондой эле, укук бузуучунун кимдигин аныктоо жана укук бузуу жөнүндө протокол түзүү үчүн административдик укук бузуу жасаган адамды кыска убакытка (3 саатка чейин) эркинен ажыратуудан турган мажбурлоо мүнөзүндөгү административдик-процесстик аракет.
Экспрессивдүүлүк
Экспрессивдүүлүк (лат. expressio - билдирүү, айтылыш, сүйлөм) - пикир алышууда сүйлөөчүнүн мазмунга же угуучуга болгон мамилесин билдирүүсүн камсыз кылуучу тилдик бирдиктердин семантика- стилистикалык белгилеринин жыйындысы. Тилдин экспрессивдик каражаттарынын актуалдашуусу, алардын айкашуусу, өзара аракеттенүүсү тилдик бирдиктердин Экспрессивдүүлүккө ээ болуусун шарттайт. Пикир алышууда тилдин экспрессивдик каражаттары менен бирдикте сөздүн экспрессивдүүлүгүн арттыруучу көптөгөн паралингвистикалык каражаттар (үндүн тембри жана бийиктиги, кептин темпи, мимика, жест) колдонулат. Экспрессивдүүлүк тилдик бирдиктин бир өзгөчөлүгү катары эмоционалдык баалоо категориясы жана жалпы эле адамдын эмоциясынын чагылдырылышы менен тыгыз байланышта келет. Тилдик система аркылуу түптөлгөн экспрессивдик каражаттар, троптор жана кептик формалар, ошондой эле ыр түзүүчү ыкмалар генетикалык жактан кептеги эмоционалдык түс берүүчү (аффективдүү) сөздү жасалгалоо өзгөчөлүгүнөн келип чыккан. Экспрессивдүүлүк менен эмоционалдуулук категорияларына окшоштук мүнөздүү. Конкреттүү тилдердеги экспрессивдүү каражаттарды изилдөө, адаттагыдай эле, фонетиканын, грамматиканын, лексиканын жана стилистиканын тийиштүү бөлүмдөрүндө жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Казакстан
Казакстан Республикасы (, Республика Казахстан) – Борбордук Азия менен Чыгыш Европада жайгашкан мамлекет.
Дүйнө мамлекеттер арасында аянты боюнча 9-орунду ээлейт (2 млн 724,9 мин км²). Жайгашканы: батыштагы Эдил дарыянын дельтасынын чыгыш жагынан чыгыштагы Алтай тоолоруна чейин, түндүктөгү Батыш-Сибирь өрөөнүнөн өлкөнүн түштүгүндөгү Таң-Шаң тоо системасына чейин.
Түндүк жана Батыш тараптан Орусия, Чыгыштан Кытай менен, Түштүктөн Кыргызстан, Өзбекстан, Түркмөнстан малекеттери менен чектешет.
Административдик-аймактык түзүлүш боюнча 17 облуска жана 3 республикалык маанидеги шаарга бөлүнөт. Экономика-географиялык жактан Борбордук, Батыш, Чыгыш, Түндүк, Түштүк региондоруна бөлүнөт.
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2022):
Казакстан 1991-жылдан КМТТТга, Бириккен Улуттар Уюмуна (1992), Европа коопсуздук жана кызматташтык уюмуна (1992), ЭВФке (1992), Ислам конференциясы уюмуна (1995), ШКУга (2001) мүчө.
Мамлекеттик түзүлүшү
Казакстан унитардык мамлекет. Казакстандын Конституциясы 1995-ж. 30-августта референдумда кабыл алынган. Башкаруу формасы президенттик республика. Мамлекет башчысы бүткүл эл тарабынан 5 (2007-жылга чейин 7) жылдык мөөнөткө шайланган президент (бул биринчи президентке тийиштүү эмес). Мыйзам чыгаруучу жогорку органы Мажилис жана Сенат (эки палаталуу парламент; Мажилисте 5, Сенатта 6 жылдык мөөнөткө шайланып, 107 депутаттан турат). Аткаруу бийлигинин жогорку органы премьер-министр жетектеген өкмөт. Премьер-министр межилистин макулдугу менен президент тарабынан дайындалат. Казакстанда көп партиялуу система орун алган. Ири партиялары: Улуттук-демократиялыкпартия «Нур Отан», Коомдук социал-демократиялык партия, Казакстан демократиялык партиясы «Ак-Жол», Казакстан социал-демократиялык партиясы «Ауыл», Казакстан коммунисттик элдик партиясы.
Табияты
Казакстандын аймагында көтөрүңкү түздүктөр жана сары-аркалар (бийиктиги 500-600 м) басымдуу; алар өлкөнүн аймагынын 50%га жакынын, ойдуңдуу түздүктөр (100-250 м) 30%ин, тоолор (1000-4000 м) 20%тейин ээлейт. Бийиктик амплитудасы -132 мден (Маңкыштактагы Карагие ойдуңу) 6995 мге чейин. Өлкөнүн батыш бөлүгүн кум жана шор массивдүү Каспий бою ойдуңу ээлейт. Анын чыгышында эрозиялык Мугожар жапыз тоосу (бийиктиги 657 мге чейин, Чоң Боктыбай чокусу) көтөрүлөт. Казакстандын түштүк-батыш четинде Маңкыштак ж. а. жана чөлдүү Үстүрт платосу жайгашкан. Андан чыгыштагы Туран ойдуңунда Арал бою, кум массивдүү Кара-Кум жана Кызыл-Кум чөлдөрү орун алган. Түндүктөн Казакстандын аймагына Батыш Сибирь түздүгүнүн түштүк чет жакасы (бийиктиги 100-150 м) кирип турат. Аны түштүк-батыштан Торгой платосу улап кетет. Өлкөнүн борбордук бөлүгүн ээлеген Казак СарыАркасында бийиктиги 1565 мге жеткен (Аксоран чокусу) калдык жапыз тоолор орун алган. Казак Сары-Аркасы түштүктө чөлдүү Бетпак-Талаа платосуна (деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги300350 м) өтөт. Өлкөнүн чыгыш, түштүк-чыгыш бөлүктөрүндө тоолуу рельеф басымдуулук кылат; мында негизинен Алтайдын түштүк бөлүгүнүн, Тарбагатайдын, Саурдун, Жети-Суу Ала-Тоосунун, Түндүк жана Батыш Теңир-Тоонун орто бийик жана бийик кырка тоолору ички жана тоо аралык ойдуңдары менен кезектешип жатат. Өзгөчө геоморфол. объектилерге Үстүрт платосунун тик кашаттары (жарлары) чинкалар; Алматыдан 200 км түндүк-чыгыштагы Чарын (Шарын) дарыясынын шаңшаары (каньону); өлкөнүн түндүгүндөгү Боровой курортуна жакын жайгашкан Көкчө-Тоо аскалары жана көлдөрү ж. б. кирет.
Казакстандын аймагы негизинен Урал-Охота кыймылдуу алкагында жайгашкан, анын бүктөлүү структурасынын айрым жерлери жаш платформанын жабындысы менен капталган. Борбордук Казакстан бүктөлүү облусу негизинен Казак Сары-Аркасына дал келип, догоо сымал 2 бүктөлүү системасына бөлүнөт: каледондук Түндүк Казакстан (түндүгүндө) жана герциндик Жуңгар-Балкаш (түштүгүндө). Бул бүктөлүү облусунун чегинде архей-протерозой массивдери Көкчө-Тоо, Арганат, Түндүк жана Түштүк Улуу-Тоо, Ак-Тоо-Моюн-Тоо, Макбал жайгашкан. Кңдын түндүгүнө Түштүк Уралдын герциндик структурасы кирип турат. Өлкөнүн батышын анын эң чуңкур бөлүгүн Орус платформасынын Каспий бою синеклизасы ээлейт. Түштүк-батышына Жер ортолук деңиздик кыймылдуу алкагынын Түштүк Туран плитасы кирет. Кен байлыктарга бай: кара жана түстүү металлдар, уран, алтын, нефть (запасы боюнча дүйнөдө 7-орунда), газ (13-орунда), агрардык-техникалык, химиялыкжана индустриялык сырьёлор.
Эң ири шаарлары
Калкынын саны 2014-жылдын 1-июлуна карата берилген.
Бул датага карата Казакстанда 100 миң адамдан ашык 22 шаар катталган, бул шаарларда өлкөнүн 43% жашайт.
Калкы
Калкынын басымдуу бөлүгүн (70,4%) казактар түзөт (2021-жылкы эл каттоо боюнча). Орус (16,4%), өзбек (3,21), украин (1,42) улуттары негизинен өлкөнүн түндүк жана чыгыш бөлүктөрүндө жашайт. Калгандарын уйгур (1,47), татар (1,10%), корей, азербайжан, түрк, дунган, күрд, башкырт, ж. б. улуттар түзөт.
Калкынын жылдык орточо табигый өсүү темпи жогору: 2005-ж. 1000 тургунга 8,0 адам, 1999-ж. 4,6 адам туура келген. Төрөлүү 1000 тургунга 18,4 бала, өлүмжитим 1000 тургунга 10,4 адам туура келет (2005). 15 жашка чейинки балдар калктын 26,2%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар 63,4%ин, карыгандар 10,4%ин түзөт. Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 65,9 жыл (эркектердики 60,3, аялдардыкы 71,8 жыл). Калктын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 5,6 адам туура келет (2006; Евразиядагы эң төмөнкү көрсөткүч). Калк өлкөнүн түштүк, түндүкжана чыгыш облусунда жыш, батыш жана түштүк-батыш облусунда салыштырмалуу сейрек отурукташкан. Динге ишенгендери негизинен мусулман-сунниттер. Шаар калкы 43, 1% (2014). Ири шаарлары: Алма-Ата (калкы 1 522 596 миң), Астана (835,153 миң)), Чымкент (858,1 миң), Караганды (486,9 миң), Тараз (354, 6 миң), Павлодар (331, 4 миң), Усть-Каменогорск (314, 5 миң), Семипалатинск (Семей; 312, 7 миң), Ак-Төбө (382, 9 миң), Костанай (223, 8), Уральск (229, 3 миң).
Чарбасы
Казакстан өтмө экономикалык деңгээлдеги өлкөлөрдүн тобуна кирген, чарба жүргүзүүдө рыноктук мамиленин негизинде өнүккөн өлкө. Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 143,4 млрд доллар (2006); аны киши башына бөлүштүргөндө 9,4 доллардан туура келет. Экономикалык өнүгүүсүнүн негизги кыймылдаткыч күчү отун-энергетикалык жана минералдык сырьё ресурстары, ири өнөр-жай потенциалы жана агрардык өндүрүшү. Нефть казып алуудан жана аны экспорттоодон түшкөн киреше бюджеттин негизги булагы болуп саналат. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 54,2%, өнөр жайныкы 31,4% , курулуштуку 7,7%, айыл, токой жана балык чарбаларыныкы 6,7%. Мамлекеттик сектордогу ишканалардын ИДПдеги үлүшү 20%.
Өнөр жайы
Машина куруу өнөр-жай ички рынокко ылайыкташкан. Алардын көбү чет өлкөлүк ишканалар менен шериктеш иштейт. Машина куруунун башкы тармактарынын бири нефть-газ өнөр-жай үчүн жабдууларды жана куур транспортун чыгарууга ылайыкташкан. Заводдору: «Казнефтегазмаш» (Петропавловск), арматура (Усть-Каменогорск), металл-прокат (Атырау), айнек-була, «Каскор Машзавод» (Ак-Тоо), насос-компрессор трубасы (Жаңы-Өзөн), нефть-газ жабдуулары (Уральск, Алматы, Ак-Төбө), оор машиналарын куруу (Семипалатинск, Алматы). «Азия-Авто» заводу (Усть-Каменогорск) «ВАЗ», «Skoda», «Chevrolet» жеңил автомобилдерин чогултат; Семипалатинск автомобиль жыйноочу заводу кореялык «Daewoo» жана россиялык «ПАЗ» автобустарын чыгарат. Астана жана Алматы шаарында вагон ремонттоочу жана жыйноочу заводдору иштейт; локомотив куруучу завод курулууда (2008). «Беларусь» тракторун жыйноочу (Павлодарда), дизелдик кыймылдаткыч жана айыл чарба машиналарын чыгаруучу, эгин жыйнагыч «Енисей» комбайнын чогултуучу заводдор (Костанай) иштейт. Электр-техникалык жана электрондук өнөр-жай телевизор, кир жуугуч машина, конденсатор, аккумулятор батереясын, трансформатор, прибор куруу заводдору рентген аппаратура (Ак-Төбө), көзөмөлдөп-ченөөчү приборлор (Көкчө-Тоо) чыгарат. Курулуш техникалары (кран, грейфер; Павлодар), подшипник (Ак-Моло облусу) даярдайт. Химия өнөр жайынан Тараз шаарындагы ири «Казфосфат» заводу Кара-Тоо, Чилисай фосфорит кендерин пайдаланып, фосфор жер семирткичин чыгарат. 2007-ж. 4,6 млн т цемент даярдалган. Жеңил өнөр-жай продукциясы 1991-2005-ж. 15 эсеге кыскарган; кездеме чыгаруу (2005-ж. 35,5 млн м3) 1980-жылдарга салыштырмалуу 8 эсе, бут кийим 28 эсе азайган. Түштүк Казакстан облусунда пахта тазалоочу заводдор иштейт. Ийрилген жип жана кездеме чыгаруучу башкы компаниялар: «Нимэкс» (негизги ишканасы Усть-Каменогорск текстиль фабрикасы), «Resmi» (Алматы кебез кездеме комбинаты). Семипалатинск, Петропавловск, Тараз, Рудный шаарында тери жана жүн иштетилет. Кийим тигүүчү жана булгаары (Алматы), бут кийим чыгаруучу (Костанай ж. б.) ишканалар иштейт.
Айыл чарбасы
Айыл чарба өндүрүшү Казакстандын азык-түлүккө болгон муктаждыгынын 80% ин камсыз кылат. Айыл чарбага жарактуу жеринин аянты 222,6 млн га, анын11,4 млн гасы же өлкөнүн аянтынын 42%тен ашыгы пайдаланылат (2007). Айдоо жеринин аянты 24 млн га (1991-ж. 35,3 млн га болгон), чөп чабындысы 5 млн га, табигый тоют өсүмдүктүү аймагы 86 млн га чамасында (2007). Сугат жеринин аянты 2,6 млн га (2006). Жерди пайдалануу структурасында а. ч. ишканалары (мурдагы колхоз, совхоздор) басымдуу, алардын үлүшүнө айыл-чарбасында пайдаланылган жердин 1/3инен ашыгы, дыйкан (фермер) чарбаларына 1/2и туура келет. Элдин жеке менчик көмөкчү чарбаларындагы жердин аянты салыштырмалуу туруктуу, 0,3%тен азыраак же 308 миң га (2007). Агрардык продукциянын 1/2и жеке менчик көмөкчү чарбаларда өндүрүлөт. Эгин өстүрүүчүлүктүн башкы тармагы дан чарбасы (айдоо аянты 18,0 млн га). 2007-ж. 20,1 млн т дан жыйналган, аны киши башына бөлүштүргөндө 1300 кг дан ашык туура келет. Дан эгиндеринин басымдуу бөлүгү өлкөнүн түндүк бөлүгүндө (Акмоло, Костанай, Түндүк Казакстан облусунда). Негизги дан эгини жаздык буудай. Бардык жеринде арпа, өлкөнүн түштүк бөлүгүндө күздүк буудай жана жүгөрү, чыгышында сулу, кара буудай, түндүгүндө жана чыгышында кара күрүч өстүрүлөт. Кызыл-Ордо, Алматы облусунда күрүч эгилет. Казакстан дан экспорттоо боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт; жыл сайын түшүмдүн 1/2и (дан жана анын продукциялары) чет өлкөлөргө (1/2и КМШ, калганы Европа, Азия өлкөлөрүнө) жөнөтүлөт. Техникалык өсүмдүктөрдөн пахта (Түштүк Казакстан облусунда; 2007-ж. 455 миң т жыйналган), кант кызылча (Алматы, Жамбыл облусунда; 400 миң т), күн карама (Чыгыш Казакстан ж. б. облустарда; 280 миң т), ошондой эле рапс, соя, картөшкө, жашылча, бакча, мөмө-жемиш бактары, тоют өсүмдүктөрү өстүрүлөт. 2007-ж. 5,9 млн кара мал, 1,4 млн чочко, 16,2 млн кой-эчки, 1,3 млн жылкы, 145 миң төө (негизинен жарым чөлдүү аймактарда) асыралат. Алтай тоолорунун этектеринде марал чарбасы, аарычылык, түштүгүндө жибекчилик өнүккөн.
Транспорт жолдору
Темир жолунун жалпы узундугу 13,7 миң км, анын 3,7 миң кмден ашыгы электрлештирилген (2006). Меридиан багытындагы негизги темир жолдору: Оренбург – Ташкен, Петропавловск – Караганды – Чу, Семипалатинск – Алматы; субкеңдик багытында созулган магистралдары: Транссибирь (Петропавловск аркылуу), Ортоңку Сибирь (Челябинск – Костанай – Көкчө-Тоо – Карасук), Түштүк Сибирь (Карталы – Астана м Кулунду – Барнаул), Түштүк Казакстан (Алматы – Чу – Луговой – Тараз – Чымкент – Арыс). Достук – Алашанькоу (Кытай). Кытайды Закавказье өлкөлөрү жана Түркия менен (Каспийде паром аркылуу) байланыштырган Трансказакстан темир жол магистралы курулууда (2008). Автомобиль жолунун узундугу 90,0 миң км (2004); анын жыштыгы: 1000 км2жерге 33 км жол туура келет. Труба транспортунун мааниси өсүүдө. Магистралдык трубалардын жалпы узундугу 23,1 миң км (2006); анын ичинде газ трубалары 11,0 миң км, нефть трубалары 10,3 миң км, продукт трубалары 1,1 миң км, газ конденсатын ташуучу трубалар 658 км. Нефтини Каспий деңизи аркылуу ташуу үчүн атайын кеме флоту түзүлгөн. Ак-Тоо – Баку (Азербайжан), Ак-Тоо – Оля (Россия) паромдук байланышы бар. Иртыш, Урал, Сыр-Дарыя аркылуу кеме каттайт. Башкы дарыя порттору: Усть-Каменогорск, Павлодар, Семипалатинск. Казакстанда жалпы 67 аэропорт бар. Негизги эл аралык аэропорттору Алматы, Астана, Ак-Тоо, Ак-Төбө шаарында жайгашкан. Байкоңур шаарына жакын самолёттун бардык түрүн кабыл алууга ыңгайлуу «Юбилейный» аэропорту жайгашкан (Байкоңур космодромун тейлейт).
Экспорт жана импорт
Сырткы соодасынын көлөмү 62,9 млрд доллар (2006), анын ичиндеэкспорту 38,8 млрд доллар, импорту 24,1 млрд доллар. Экспорт наркынын 70%тен ашыгы нефтиге, кара металл прокатына, жезге, темир куймаларына жана дан эгинине (60%и нефтиге) туура келет. Казакстан товарларын (экспорт наркы % менен) негизинен Германияга (12,4), Россияга (11,6), Кытайга (11,0), Италияга (10,5), Францияга (7,5), Румынияга (5,0) сатат. Маанилүү импорттук товарлары: машина куруу өнөр-жайынын продукциялары (машина жана жабдуулар, автомобиль, тиричилик техникасы ж. б.), болот трубалары, химикаттар, жаратылыш газы ж. б. Казакстан бул товарларды негизинен Россиядан (36,4%), Кытайдан (19,3%), Германиядан (7,4%) сатып алат.
Сканер деген эмне
Сканер жөнүндө жалпы түшүнүк 1856-жылы флоренциялык аббат Жованни Казелли алыска сүрөт жиберүүчү прибор ойлоп тапкан. Бул прибор кийинчерээк пантелеграф деп аталган. Жиберилүүчү сүрөт барабанга ток өткөрүүчү сыя менен түшүрүлүп, ийне менен окулган. 1902-жылы Артур Корн аттуу немис физиги кийинчерээк телефакс деп аталып калган фотоэлектрлик сканерлөө технологиясына патент алган. Жиберилүүчү сүрөт тунук айланма барабанга бекитилген. Барабандын огун бойлой жылган лампанын жарыгы түп нускадан өтүп, барабандын огун бойлой жайгашкан призма жана объектив аркылуу фотокабылдагычка жеткен Бул технология барабан сканерлерде дагы эле колдонулат. Азыркы учурда жарым өткөргүчтөрдүн өнүгүшү менен фотокадылдагыч мыктыланды, сканерлөөнүн планшеттик ыкмасы ойлоп табылды, бирок, сүрөттү санариптөөнүн баштапкы принциби өзгөрүүсүз.калды. Сканер-жалпак алып жүрүүчүдө (көбүнчө кагазда) жайгашкан сүрөттү окуп, аны санариптик форматка айландырууга же андагы маалыматты алыска жөнөтүүгө ыңгайланыштырылган түзмөк. Сканер компьютерге сүрөт киргизүү үчүн колдонулат. Бул сүрөттордү дароо графикалык редактордо иштетүүгө мүмкүн. Сканерлер жалпак сүрөттөрдү санарип камераларга караганда жакшыраак киргизишет. АСТ (аналогдук санарип түрлөнткүч) менен сканерлөө учурунда ЭЭМ үчүн объекттин образы болгон сүрөттүн санарип сүрөттөлүшү түзүлөт. Бул киргизүү-чыгаруу системинин жардамы менен ЭЭМге берилет. Азыркы убакта сүрөттөлүштөрдү, тексттерди, сүрөттөрдү сканерлөө түзүлүштөрү кеңири таралган. «Сканерлөө» деген термин англис тилинин to scan деген сөзүнөн алынган, «кечке тигилип кароо» деген маанини билдирет. Сүрөттөлүштөрдү компьютерде кайрадан иштетүү же монитордун экранына чыгаруу үчүн цифралык формага өзгөртүлөт. Сканер сүрөттөлүштөрдү таанып, автоматтык түрдө анын электрондук көчүрмөсүн түзөт көчүрмөнү компьютердин эсинде сактоого болот. Сканердин айырмалоочу белгилери: Сканерлердин маанилүү мүнөздөмөлөрүнө сканерлөө ылдамдыгы жан сканерленүүчү документтин максималдуу өлчөмү да кирет. Азыркы убакта LPT портторуна туташтырылган сканерлер жай иштейт. Ал эми USB портторуна туташтырылган сканерлердин иштөө ылдамдыктары жогору болот.
Тимбэрон (Нү-Мексико)
Тимбэрон (Нү-Мексико) (Timberon) — Нү-Мексико штатынын Otero округуна караган АКШ шаары.
Кайталанбас жана кайталанма реакциялар
Кайталанбас жана кайталанма реакциялар- бардык хим. реакциялар кайталанбас жана кайталанма деп эки топко бөлүнөт. Кайталанбас реакциялар реакцияга кирүүчү заттар бирөөнү толугу менен сарп кылганга чейин, б.а. аягына чейин жүрүп, чөкмө, газ же начар диссоциациялануучу заттар пайда кылат. Кайталанма реакциялар аягына чейин жүрбөйт, себеби реакция учурунда реакцияга кирүүчү заттар толугу менен сарпталбайт. Натыйжада реакция карама-каршы багытта жүрөт.N2 +3H2 → 2NH3 Реакциянын багыты реакциялашкан заттар концентрациясына көз каранды. Системада пайда болгон заттар концентрациясы, баштапкы заттар концентрациясынан аз болсо, реакция продуктунун пайда болуу багытында жүрөт. Ал эми концентрация көп болсо, ал кайра ажырап, баштапкы затты пайда кылат. . Кайталанма реакциялар теңдемелеринде барабардык белгиси эки багытты көрсөткөн стрелка менен алмаштырылат. Реакциянын эки багытынын ылдамдыгы бирдей болсо хим. теңдештик абал түзүлөт.
Кендир куурай
Кендир куурай (Abutilon Adans) – өсүмдүктөрдүн гүлкайырлар тукумундагы чөп же бадал уруусу. 100дөй түрү негизинен тропик же субтропикте таралган, анын ичинде теофраст (A. theophrasti Medic) жана авиценна (A. avicennae Gartn.) Кендир куурайы көп кездешет. Авиценна Кендир куурайы – бир жылдык була өсүмдүк. Жапайы жана эгилме түрлөрү бар. Теофраст Кендир куурайынын сабагы түз (бийиктиги 3–4 м) жумуру, кыска, майда тикен жана капталган, өзөк тамырлуу (тамыры жерге 1 мге кирет). Жалбырагы кезектешип жайгашат. Гүлү сары, саргыч кызыл, чоң, бирден же чачы сымал топ гүлү жалбырак колтугуна чыгат. Уругу майда; 1000 уругунун салм. 14–18 г. Вегетация мезгили 100–150 күндүк Күрдүү жерде жакшы өсөт. Була алуу үчүн өстүрүлөт. Сабагында 25% була болот. Буласынан мүшөк, аркан, жип жасалат. Уругунан 16–20% май алынып, самын, олифа, сыр даярдоодо пайдаланылат. Зыянкечтери: сабак жегич көпөлөк. Илдеттери: фузариоз, боз чирик.
Жайсаң Ырчы
Жайсаң Ырчы —  манасчы. Жайсаң ырчынын тарыхта болгондугу жөнүндө маалыматтар жок. 14—18-к. Жайсаң деген ат Юань сулалесинин (1260—1368) мезгилиндеги кытайдын "Цзайсян" деген титулуна байланыштуу пайда болгон ысым. Бул титулдук термин кийинчерээк 14—15-кылымдан тартып ойроттор менен моңголдордун арасына кеңири таралып, алардын феодалдык ак сөөктөрүнө да колдонула баштаган. Ал эми кыргыздарга ойрот-моңголдор аркылуу кийин кирип, энчилүү ысым катары колдонулуп калган. Сагымбай Орозбак уулунун вариантында Ж. ы. Манас менен Кайыпдаңдын урушунан кийинки окуяда эскерилет. Манас Кайыпдаңды согушта жеңип анын кызы Карабөрктү алганда тигилген боз үйдүн жасалгасын:
Салтанатын көргөндө,
Жайсаңчы ырчы дегени
Жарым күнү ырдаган (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 572-инв., 554-б.) калмак ырчысы катары айтылат. Советтик белгилүү эпос изилдөөчүлөр М. Ауэзов, К. Рахматуллин жана башкалар эмгектеринде "Манасты" жараткан, айтып, эл арасында сактап келген биринчи манасчы  ким болгондугу жөнүндө айрым маалыматтар берилет. Манастаануу илиминде биринчи манасчы  ким болгон деген суроону койгон жана бул маселе боюнча өзүнүн жоромолун айткан окумуштуу М. Ауэзов болгон. Ал Сагымбай Орозбак уулунун вариантында "Жалаң үйдүн порумун Жарым күнү ырдаган" Жайсаң ырчы деген адам кезигерин эскерип "Манастын" алгачкы ырларын ушул акын түзүшү мүмкүн деген.
Уят
Уят - психологиялык көйгөй. Жаратылыштын түшүндүргөнүнө карабай адамда уят психологиялык көйгөй болуп эсептелет. Ар кандай жагдайда пайда болуучу психикалык элементтер арылуу түшүндүргөн уяттын түрлөрүн өзүнө камтыйт. Ушундан уят күчөйт. Натурлисттер окшош эле окуялуу көрүнүштөр карама-каршылыктуу жана кулак түргүч далилдерге алып келет деп белгилешкен. Мисалы бала чагыңда психология көрсөтмө берет, кантип жан дүйнөгө уят сезими калыптанат жана уят эмне экени жөнүндө түшүнөт.
Блохин Николай Николаевич
Блохин Николай Николаевич (21. 4(4. 5). 1912-ж. т. ) - советтик хирург-онколог, СССР медицина ИАнын президенти (1960-68) жана акад. (1960). 1948-жылдан КПССтин мүчөсү. Блохин Горький медицина институтун (1934) бүтүргөн, ошол институттун профессор (1947). СССР медицина ИАнын Экс-перименттик жана клиникалык онкология институтуна (1952) директор. Анын онкология, аскердин талаа хирургиясы, пластикалык жана калыбына келтирүүчү хирургия, травматология, медицина илиминин уюштуруу иштери жөнүндө көп эмгектери бар. Ал карын, көтөн чучук ж. б. мүчөлөрдүн рак оорусунда жасалуучу пластикалык одерациянын өзгөчө ыкмасын ачкан. Блохиндин "Тери пластикасы" деген монографиясы (1955) СССР медицина ИАнын Н. Н. Бурденко атындагы сыйлыгына арзыган. Блохин рак оорусуна каршы эл аралык союздун президенти (1966), Польша ИАга мүчө, Нью-Йорк ИАга анык мүчө. СССР Жогорку Советинин (7- 8-шайл. ) депутаты.
Эки Ленин ордени, Кызыл Жылдыз ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Ромадановка (Ишимбай району, Башкыртстан)
Ромадановка — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Верхотор айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 132 киши. Почта индекси — 453228, ОКАТО коду — 80231825003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ыкташуу
Ыкташуу - сүйлөм тутумунда сөздөрдүн багыныңкы байланышуу жолдорунун бири, синтаксистик байланыштын бир түрү.
Сөздөрдүн өз ара байланышы багыныңкы түгөй багындыруучу түгөйгө семантикалык жактан баш ийип, эч кандай грамматикалык категорияны талап кылбастан, түз орун тартиби аркылуу маанилик катышы боюнча байланышат: кызыл жоолук, арпа жарма, келишимдүү адам, Жогорку Кеңеш, Убактылуу өкмөт ж.б.у.с. Ыкташуу аныктооч менен аныкталгычтын, кээде ээ менен баяндоочтун ортосундагы катыш катары да аныкталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015 .-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Самарская
Самарская — Самара метросунун ишке ашпаган 11-станциясы.
Учурдагы долбоорго ылайык, вокзал тепкичтер менен фойеге туташтырылат.
Директор
Мүдүр (директор) (лат. director  – багыттоо) – мамлекеттик органдын же окуу жайынын жетекчиси. Акционердик укукта: а) директорлор кеңешинин (байкоочу кеңештин) мүчөсү; б) коомду жеке башкарууну аткаруучу орган (ишеним катсыз коомдун атынан аракеттенет, анын ичинде, анын кызыкчылыктарын коргойт, келишимдерди ишке ашырат, штаттарды бекитет, буйруктарды чыгарат жана коомдун баардык кызматчылары үчүн аткарылууга милдеттүү көрсөтмөлөрдү берет).
Өкмөт башчысы
Өкмөт башчысы – бийликтин жогорку аткаруучу органынын жетекчиси. Башкаруунун парламенттик формасындагы өлкөлөрдө Өкмөт бшчысы мамлекет башчысынын кызматына дайындалат. Эреже катары же парламенттик шайлоолордо жеңишке жетишкен саясий партиянын лидери, же өкмөттүк коалицияны түзгөн партиялардын лидерлеринин бирөө Өкмөт башчысы боло алат. Формалдуу түрдө премьер-министр жана ал жетектеген өкмөт парламенттин алдында саясий жоопкерчиликке ээ. Бүгүнкү күндөгү мамлекеттердеги Өкмөт башчысы кеңири укуктарга ээ: ал министрлерди дайындайт, түшүрөт, алмаштырат, өкмөттүн ишин жетектейт.
Сурка (дарыя)
Сурка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Линтовка дарыясынын сол жээгинен 53 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Административдик комиссиялар
Кыргыз Республикасындагы райондук, шаардык мамлекеттик администрациялардын алдында түзүлүүчү, мыйзамда башка органдардын, же кызмат адамдарынын компетенциясына киргизилгендерден сырткаркы административдик укук бузуулар жөнүндөгү иштерди кароочу атайын акылдаштар алкагынан турган орган.
Миң-Куш суусу
Миң-Куш суусу — Жумгал районундагы суу, Көкөмерен суусунун сол куймасы. Узундугу 47 км, алабынын аянты 728 км2. Молдо-Тоонун түндүк капталынан башталып, нугу кууш; ортоңку жана төмөнкү агымында өрөөнү кеңеет. Негизинен булак (42%), мөңгү (28%), кар (25,4%) суула рынан куралат. Ири куймалары: Чамынды (узундугу 29 км), Туюксуу (13 км), Чоң-Таш (12 км). Жылдык орточо чыгымы 1,12 м3/сек, эң көп чыгымы июнь – июлда, азы январь – февралда байкалат. Апрелде кирип, сентябрда тартыла баштайт. Алабында таш көмүр кени бар. Жээгинде Миң-Куш шаарчасы, Сары-Булак кыштагы жайгашкан.
Алыбаева Клара Нурдиновна
Алыбаева Клара Нурдиновна (1950-ж. туулган, Фрунзе ) - сотмедэксперт, медицина илимдеринин доктору (1996), профессор (1998). КММИни (1975), СССР Саламаттык сактоо министирлигинин сотмедицина ИИИунун аспирантурасын бүтүргөн (1987, Москва). РКОдо ординатор, сотмедэксперт, бөлүм башчы, КММИде ассистент, улук илимий кызматкер, профессор, Республикалык сотмедэкспертиза бюросунун башчысы болуп иштеген. 2000-жылдан Чүй университетинин проректору. Эмгектери: Динамика концентрации аминокислот в органах трупов в позднем посмертном периоде. М., 1995. Аминокислоты-маркеры в судебной медицины. Б., 1997; Биохимические критерии диагностики давности наступления смерти. Б., 1997.
Абужа
Абужа — Нигерия Республикасынын борбор шаары (1991-жылдан). Өлкөнүн борбордук бөлүгүндө, Жос платосунда жайгашкан. Жолдор тоому. Эларалык аэропорт. Өлкөнүн мурдагы борбору Лагос шаарын Абужага которуу 1976-ж. кабыл алынган. Борбордук банк, радио үйү, мечит, университет (1918), Нигерия жол-курулуш институту, тамак-аш өнөржайлары бар. 1828-ж. курулган чептүү лагердин ордунда пайда болгон.
Кайталанбас электроддук процесстер
Кайталанбас электроддук процесстер — заттын электроддо айлануу ылдамдыгы, электрохим. реакциядагы зарядды түз бир багыттуу которуу ыддамдыгы менен аныкталганда гана ишке ашуучу процесстер. К. э. п. чыңалуунун өтө жогорку жана ылдамдык константасынын төмөнкү мааниси менен мүнөздөлөт; канчалык k-нын мааниси төмөн, n жогору болсо, К. э. п. ошончолук кайталанбас болот. Практикада К. э. п. k-нын жана заттын электродго, массанын которулуу ылдамдыгынын маанилеринин катыштарына көз каранды. Эгер k>>v болсо, n = 0 болот да, процесс кайталанма болот. k<<v болгондо процесс кайталанбас болот. k~v болгондо n-нын мааниси кичине жана электроддук процесстер квазикайталанма эмес болот. К. э. п. системанын энтропиясы электрод аркылуу өтүлгөн токтун күчүнө жараша чоңоёт. k менен v нын катышы сырткы шарттан мис., эритмени аралаштыруу интенсивдүүлүгүнө көз каранды, ошондуктан К. э. п. деген түшүнүк шарттуу болуп саналат.
Тамга баткак кени
Тамга баткак кени Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районунда, Тамга кыштагынан 8  км түндүк-батыш тарапта, Ысык-Көлдүн Акчий булуңунда. 1963-ж. табылган. Дары баткак 1–2 м тереңдиктеги көл түбүндө жана көлдүн жээгин бойлой жатат. Көл түбүндөгү дары баткак жука балыр кабатчанын астында. Калыңдыгы 0,1–0,2 ''м. ''Күкүрттүү суутек жыттанат. Кара жана каралжын түстөгү илээшкек ылайдан турат. Баткактын кара түсү курамындагы күкүрттүү темирдин арбындыгына (100 гда 340–350 мг) байланыштуу. Күкүрттүү суутек 100 г баткакта 120 мг, органикалык заттар 1,67%ке чейин, рН 8,5. Жээктеги дары баткак кумайлуу чопонун 0,4 м астында жайгашкан. Калыңдыгы 0,5 м, каралжын, боз түстө, курамында органикалык заттар аз (0,47%), 100 г баткакта күкүрттүү суутек 2–16 мг, рН-7,7–8,2. Кендин геол. чалгындалган аянты 3000 м2, запасы 40,9 миң ''т. ''Баткак «Тамга» санаторийинде жана Жетиөгүз районунун дарылоо мекемелеринде пайдаланылат.
Кендо
Кендо (剣道) – кылыччан же машыгуу боюнча япон таймаш өнөрү. Ал байыртадан эле, Токугава династиясынын мезгилинде (1603–1867) япон аскерлеринин даярдыгынын негизи болгон. Ошол учурда бүгүнкү күндөгү машыгуунун негизги түрлөрү (бамбук кылыч «шинай» жана жыгач «боккен»), ошондой эле коргонуу жабдыктары пайда болгон. Мейджинин (1868–1912) доорунда Японияда коомдон касталык бөлүнүү жоюлуп, кылыч алып жүрүүгө жана Кендо жана машыгууга тыюу салынган. 1895-ж. жалпы япон таймаш күрөштөрүнүн федерациясы, 1952-ж. Кендонун япон федерациясы түзүлүп, бул спорт түрү кайрадан жандана баштаган. Спорттук таймашта кылыч ышкыбозу серпилгич бамбуктан жасалган кылыч (таякты) кармап, башын, төшүн жана колун коргоочу атайын жабдыктарды колдонот. Каршылашынын денесине таамай тийгизген ыкмаларды аткаргандыгы үчүн упай топтойт. Учурда Кендо белгилүү спорт түрү гана болбостон, япон мектептеринде дене тарбия сабагынын өзөгүн түзөт.
Блюминг
Блюминг, блуминг - массасы 12 т жана андан да ашык келген жоон болот уютмасын кысып, сомдоп блюмга (туурасынан кесилишинин бир жагы 140 мм ден ашык келген квадрат формасындагы 4 кырдуу устун) айландыруучу кубаттуу жана жогорку өндүрүмдүү прокат станы. Бессемердик болот куймаларын кысып сомдоого арналган 1-үч валдуу трио-станын А. Холлей (АКШ) 1871-ж. колдонгон. СССРде Блюминг 1931-жылдан бери даярдалып, советтик биринчи Блюминг 1933-ж. Макеевка металлургия заводунда орнотулган. Блюминг сомдоочу Балдардын диаметрине карата мүнөздөлүп, анын бир клет-түү (2 валдуу реверсивдүү дуо-стан жана 3 валдуу реверсивсиз триостан), коштолгон (дуо-клеттен экөө удаалаш орнотулган) түрлөрү пайдаланылат. Бир Блюмингдин составына жумушчу клеть, электр кыймылдаткычтар, сомдоочу валды кыймылга келтирүүчү механизмдер кирет.
Металлургия заводунда Блюминг болот эритүүчү жана заготовканы сомдоочу цехтердин ортосундагы звено катары эсептелет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Директорлор кеңеши (байкоочулар кеңеши)
Директорлор кеңеши (байкоочулар кеңеши) – акционердик коомдун жалпы ишмердигине жалпы жетекчиликти ишке ашыруучу жамааттык орган; мыйзам тарабынан акционерлердин жалпы жыйынынын компетенциясына берилген өзгөчө маселелерден башка баардык иштерди чечет.
Театральная (метро бекети, Самара)
Театральная — Самара метросунун Биринчи сызыксындагы станция. Станциянын курулушу белгисиз мөөнөткө жылдырылды.
Учурдагы долбоорго ылайык, вокзал тепкичтер менен фойеге туташтырылат.
Самара метросунун биринчи сызыкын терминалы. Станциянын артында айланма учтар курулат.
Административдик көзөмөлгө алуу
Абактан бошотулган адамдын жүрүм-турумун көзөмөлдөө аркылуу ага карата белгиленген укуктук чектөөлөрдү колдонуу менен, зарыл болгон тарбиялык таасир этүүдөн турган мажбурлоо чарасы.
Эйлатан шаар чалдыбары
Эйлатан шаар чалдыбары – биздин заманга чейин 7–4-кылымга таандык шаардын калдыгы. Нарын менен Кара-Дарыянын ортосунда жайгашкан. Эйлатан шаар чалдыбарынын атынан биздин заманга чейин 7–4-кылымга таандык археологиялык маданият «Эйлатан маданияты» деп аталат. Өзгөчөлөнгөн керамика комплекси табылган. Андагы карапа идиштери керамикадан жасалып, кызыл боёк менен боёлгон. Эйлатан маданиятына мүнөздүү эстеликтер Фергана өрөөнүнүн бардык жерлеринде кездешет. Көрүстөндөрдө чопо идиштер, билерик, шуру, мончок, шакек, төөнөгүч, бычак, скиф тибиндеги жаа огунун колодон жасалган учтары табылган.
Билерик, билерзик
Билерик, билерзик — кыргыз кыз-келиндери, байбичелери билегине салына турган күмүштөн, алтындан же башка кымбат металлдан жасалган, байыртадан келе жаткан өзгөчө кооздук буюм. Зергерлер билерикке акак таш, мончок чөгөрүп, кооздоп жасашкан. Билериктин жумуру жана жалпак түрлөрү болот. Билерикти байбичелер каада-салттын негизинде өз кыздарына, неберелерине таберик катары, белек катары тартуулашкан.
Сэнг-Кикя дарыясы
Сэнг-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыпа-Корыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Фанга (Татышлин району, Башкыртстан)
Фанга — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Кальтяев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 2 киши. Почта индекси — 452834, ОКАТО коду — 80250835005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кичи Рип
Кичи Рип — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Рип дарыясынын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Директорлук
Директорлук – уюмдун директор башында турган жетектөөчү органы. Коллегиялык (башкарма, дирекция) же жеке башкаруучулук (директор, башкы директор) болуусу мүмкүн. Уставдын негизинде аракеттенет. Д-нын милдетине уюмдун башка башкаруу органдарына гана тийешелүү милдеттерден бөлөк жетекчилик кылуунун баардык маселелери кирет.
Билдир
Билдир - бугу уруусунун курамындагы урук. Этностук аталыштын параллелдери хакастардан «пилтир», фуюй кыргыздарынын курамынан «былтырды» формаларында кездешери аныкталган. Кыргыздар, хакас жана фуюй кыргыздарынын (Кытай Эл Республикасы) тегинин жакындыгын аталган этнонимдер далилдеп турат. Хакастардын тарыхый фольклору бельтирлерди (хак. пил- тир) 1703-жылы Жунгарияга күч менен көчүрүлгөн кыргыз-хоорайлардын ата журтуна (Минусин ойдуңу) кайрылып келгендердин урпактары катары баяндайт. Учурда, хакас-сагайлардын курамына сиңип кеткен «пилтирлер» калмак (моңгол) тилинде «аралаш», «бир өңчөй эмес», «жуурулушкан» деген маанилерди туюнтат. Убакыттын өтүшү менен «пилтир» деген термин этностук аталыш (экзоэтноним) катары калыптанган. Азыркы учурда тувалар хакастарды «белдир» деп аташары маалым. Ал эми «белтир» хакас жана алтайлыктарда дарыянын, суулардын, коктулардын биригип кощулган жерлерин да аныктаары белгилүү. Арийне, «белтир» эне- сай кыргыздарынын уруулук энчилүү аты катары 1703-ж. чейин эле белгилүү болушу мүмкүн. Анткен себеби, бул маселеде кыргыздын бугу уруусундагы «билдир» уругунун энчилүү аты далил боло алары шексиз. Фуюй уездиндеги кыргыздар (чигдир, былтыр- дыр, табхын, кэргэс, табындар, сындырдыр) 18-к. орто чендеринде Жуңгар хандыгы Цинь империясы тарабынан талкалангандан соң, Манжурияга көчүрүлүп кеткен кыргыздардын урпактары болуп саналышат. Кыргызтаануудагы бул орчундуу, ары татаал маселе өз изилдөөчүлөрүн күтүп жатат.
Кендүү Алтай
Кендүү Алтай – Алтай тоолорунун полиметалл кендүү түштүк-батыш бөлүгү. Узундугу 400 кмден ашык. Кендүү Алтайга Уба, Колывань, Калба кырка тоолору жана Тигирецкий, Иванов, Холзун Ульба тоолорунун тармактары кирет. Орто бийик тоо (бийиктиги 2776 мге чейин), батышына жапыз тоо рельефи мүнөздүү. Кен таш тулкусу текши жайгашкан жана чачыранды кендерден турат. Кен 2 тилкеге бөлүнөт: жез, коргошун, цинк кен таштары (Орлов, Золототушинский, Николаев, Белоусовка, Берёзовка ж. б. кендер) жана коргошун-цинк кен таштары (Рубцовский, Степной, Таловский, Средняя, Заречье, Гусляков, Лениногорск, Тушинский, Зыряновский ж. б.). Кендүү Алтайды көбүнчө Чыгыш Казакстан облусунун аймагына кошот.
Жаңы жыл жалгоо
Жаңы жыл жалгоо – кыргыздын байыркы календары боюнча эски жыл бүтүп, жаңы жыл келди деген күнү аткарылуучу салттык ырым-жырымдар. Анда «эски жыл ажырады, жаңы жыл жалгады» деп айтылат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Алыбаков Аскарбек Алыбакович
Алыбаков Аскарбек Алыбакович (1933, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Сүттүү-Булак айылы - 1993, Бишкек ) - физик, физика-математика илимдеринин доктору (1985), профессор (1986). КР УИАнын корреспондент мүчөсү (1989). КРнын илим жана техника тармагы боюнча мам. сыйл. лауреаты (2000). 1953-ж. КМУну, 1956-ж. ошол эле жерде аспирантураны бүтүргөн. КРнын УИАнын физика институтунда илимий кызматкер, лаборатория башчысы болуп иштеген. Кристаллдардын физикасы боюнча адис. 200дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 20 автордук күбөлүктүн ээси. Эмгектери: Выращивание ионных кристаллов с малой плотностью дислокаций (в соавторстве). Кристаллография. Ф., 1964, т. 9, в. 6; Спектропическое исследование кристаллов NaF, активированных таллием (в соавторстве). Оптика и спектроскопия. Ф., 1989, т. 66.
Серб Республикасы
Серб Республикасы (Republika Srpska, Република Српска / Republika Srpska, Republika Srpska) — Босния жана Герцеговина курамындагы энтитет (федерация). Таанылбаган мамлекет, жана сербтилдүү аймак.
Блюминг-Слябинг
Блюминг-Слябинг - оор металл уютмаларын жалпак кылып сомдоп, жука тунуке даярдоочу же туурасынан кесилиши тегерек, квадрат формасындагы профилдүү штанга, устун, рельс жасала турган заготовкаларга (блюмдарга) айландырып, сомдоочу универсал прокат станы. Блюминг-Слябинг сорттуу прокат жана тунуке жасоочу заводдо колдонулат. Блюминг-Слябингдин механизмдеринин жайланышы негизинен блюмингге окшош, бирок Балдарынын жумушчу участокторунун узундугу менен жогорку валдын көтөрүлүү бийиктиги бир кыйла чоң келет. Заготовканы 90°ка оодаруучу аппараттар Блюминг-Слябингдин 2 жагында жайланышкан. Слябдарды кесүүчү кайчынын кесүү күчү блюмингдеги кайчыга салыштырганда бир кыйла жогору болуп, 30 Мн го (3000 тк) жетет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жайчы
Жайчы — жайташтын магиялык күчү менен аба ырайын өзгөртүп жиберүү кудуретине ээ киши. "Манас" эпосунда көбүнчө аярлар жайчылык өнөргө ээ. Түрк-моңгол элдеринин оозеки чыгармаларында күндү жайлоо жөнүндө көп айтылат. Мындай сюжеттик мотив "Манас" эпосунан да орун алган. Жайчылык башкы оң каармандардын ичинен Алмамбетке гана мүнөздүү. Алмамбет бала кезинде Аберген деген көлдөгү укмуштуу ажыдаардан жайчылыктын, аярлыктын окуусун окугандыгы эпосто кеңири баяндалат. Ал Ж-лыгы менен агыны катуу суудан өзү тараптагы жоокерлерди аман өткөрүп, душманды суукка үшүтүп, жеңишке жетишкен учурлары болот. Анын жайчылыгы чоң казатта айрыкча элестүү сүрөттөлөт:
Каптап кытай келгенде,
Караандуу жоону көргөндө,
Күндүзү бүркөк, түнү ачык,
Ала канчык шыбыргак,
Ошондо бөксөнүн башы мөндүрлөп,
Жаканын баары жамгырлап,
Асмандан булут сабалап,
Көктөн булут күркүрөп,
Жер жүзүнө камалып,
Тик каптаган кытай журт
Күн көрөргө зар болуп,
Согуш кылган чоң майдан
Жай убакта кыш болуп,
Жабылган кытай, көп манжу
Ошондо кыңшылаган кыз болуп ( Саякбай Каралаев, 2. 194).
Душман бир жагынан суукка тоңсо, экинчи жагынанМанас баатыр баштаган кыргыз жоокерлеринин катуу чабуулунан кырылат. Эпосто жайчынынын чагылдырылышы табияттын ар кандай кубулуштарынын ички сырларын үйрөнүүгө, аны адамдын эркине баш ийдирүүгө болгон ой-мүдөө болуп эсептелет.
Тамчы мунай кени
Тамчы нефть кени – Баткен облусунун Лейлек районунда. Сүлүктү т. ж. бекетинен 11,5 км түндүк-чыгышта, Түркстан кырка тоосунун түндүк этегинде. Жалал-Абад нефть чалгындоо экспедициясынын издөө жана бургулоо иштерин жүргүзүүсү менен 1981-ж. ачылган. Кен аймагында негизинен палеоген менен неогендин боз, бозомук жашыл, ачык күрөң түстөрдөгү кумдук, алевролит, чопо, акиташ теги, мергель жана неогендин бозомук күрөң, коңур күрөң түстөгү гравелит, чополуу кумдук, алевролит, кумайлуу чопо катмарлары кеңири таралган. Алар бүктөлүүгө дуушарланып, антиклиналдык түзүлүштү пайда кылган. Антиклиналдын узундугу 6 км, туурасы 1 кмге жакын. Нефть палеогендин кумдук жана чополуу алевролит тектеринде кезигет. Нефтилүү катмарлар 2100–2200 м тереңдикте жатат. Бургулоо көзөнөгүндөгү нефтинин суткалык чыгымы 0,2 м3. Нефтинин тыгыздыгы 0,876 г/см3, күкүрттүүлүгү 0,26%. Курамындагы акциз чайыры 28–36%, селикогелий чайыры 10,3–15,6%, парафин 7,0%, кокс 4,5 –,8%. 1997-жылга карата иштеп-чыгаруу запасынын калдыгы В+С1 – 485 миң т. 1996-ж. кенден 0,4 миң т нефть өндүрүлгөн.
Жайык
Жайык (Орол, Урал) — топоним. Эпос боюнча түрк уруулары мекендеген жерлердин бири: "Эдил, Жайык жери бар, Эне-атабыз өскөн деп, Бир кыйла элдин кеби бар" (Сагымбай Орозбаков, 2. 16),— деп айтылат. Түштүк Урал жана Каспий бою ойдуңундагы дарыя. Эдил (Волга), Ж. (Урал) дарыялары түркчө мурдагы аталышы менен "Манас" эпосунда гана эмес, казак-кыргыздардын оозеки чыгармаларында алар качандыр бир кездерде мекендеп келген жерлер катары көп эскерилет. Бул Чыңгызкандын тукумдары негиздеген Алтын-Ордонун талкаланып, анын курамындагы айрым уруулардын кийин казак-кыргыздардын арасына келип сиңип кетиши менен байланыштуу.
Географиялык реалияда Урал 1775-ж. чейин Жайык деп аталган. Түштүк Урал жана Каспий бою ойдуңундагы дарыя.
Административдик мамлекеттик кызмат оруну
Кыргыз Республикасында мамлекеттик бийликтинмыйзам чыгаруу, аткаруу жана соттук бутактарынын мамлекеттик органдарынын аппаратындагы, ошондой эле КР Президентинин Администрациясындагы КР Конституциясы жана башка ченемдик укуктук актылары менен белгиленген мамлекеттик органдын милдеттерин жана иш милдеттерин жүзөгө ашыруу боюнча ал үчүн ыйгарым укуктар жана жоопкерчиликтердин көлөмү белгиленген кызмат оруну.