cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арабаев, Чолпонкул Исаевич
Кыскача өмүр таржымакалы
2003-2005-ж. Кыргыз мамл. юрид. акаде-миясынын ректору кызматында иштеген.
Ал - конституция, жарандык, үй-бүлѳлүк, жер ж-а агрардык укук, о. эле ил.-популярдык эмгектер-дин, а. и. 4 монография, 10 окуу ж-а окуу-усул-дук колдонмонун автору.
Юстициянын 3-класс-тагы мамл. кеңешчиси.
Эмгектери
Кредитные правоотношения в сельском хо-зяйстве. Б., 1994;
Гражданский кодекс - осново-полагающий закон рынка. Б., 1995;
Гражданско-правовой договор кредитования. Б., 2005. 89, т. 66. ения смерти. Б., 1997
Гирардинустар
Гирардинустар (лат. Girardinus) — аквариумда багылуучу балыктардын бир уруусу.
Виноградное (Аламүдүн району)
Виноградное (Виноградное) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Васильевка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 3 249 киши.
Төмөнкү Варзенка (дарыя)
Төмөнкү Варзенка — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Унжа дарыясынын оң жээгинен 275 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Уюмдашкан топ жасаган кылмыш
Уюмдашкан топ жасаган кылмыш – КР кылмыш-жаза мыйзамдары боюнча бир же бирнече кылмыш иштерин жасоо үчүн алдынала уюшуп алган 2 же андан көп адамдардан турган, туруктуу уюмдашкан топ тарабынан жасалган кылмыш.
Төмөнкү Варзенка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Черкассы (Давлекан району, Башкыртстан)
Черкассы — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Сокол айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1 киши. Почта индекси — 453401, ОКАТО коду — 80222844004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Оксфорд Тауншип (Нү-Жерси)
Оксфорд Тауншип (Нү-Жерси) (Oxford Township) — Нү-Жерси штатынын Уоррен округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2514 киши. Болжолдуу аянты - 15.6 км². FIPS коду — 34-55530.
«Кыргызтамекиси»
«Кыргызтамекиси» — мамлекеттик акционердик корпорация (1996). Корпорациянын негизги милдети тамеки тармагынын ишканаларынын ишмердигин координациялоого багытталган. Республикада анын «Кызыл-Кыя тамекиси», «Аюп-Булак», «Ош-Дюбек» ж. б. филиалдары бар.
Кызыл-Жылдыз (Жумгал району)
Калкы
Калкы - 1667 киши.
Кыргыз тайганы
Кыргыз тайганы — аңчылыкта пайдаланылуучу ит тукуму. Тайган Борбордук Азиядагы жергиликтүү иттердин эң байыркы тукуму, жытчыл, жойчул, көрөгөч жана күлүк келет. Кыргызстандын аймагында тайгандарды байыртадан эле кармап келишкен. Кыргыздардын ата-бабалары сүрөттөгөндөй ыргыз тайганы кызыл көздүү, куйругунун учу чагарак, өңү куу, сур, көк ж. б. Ошондой эле кылыч сындуу, оңой бүгүлгөн куйруктуу тайгандар (таз тайган) да бар. Дөбөтүнүн бийиктиги 60—70 см, канчыгы 55—65 см. Кыргыз тайганы аркар, тоо эчки, элик, карышкыр, түлкү, коён ж. б. аңга агытылган. Элдик аңыз кептерде аюуга, жолборско кол салган тайгандардын болгондугу тууралуу маалыматтар айтылат. Б. Солтоноев «Кызыл кыргыз тарыхы» эмгегинде 1840—50-жылдары бугу кыргызы Балбай Эшкожо уулунун Актаман аттуу тайганы жолборс алганын жазса, окумуштуу, профессор А. Алдашев: «Кыргыз тайганынын өтө келишимдүү, баш сөөгү бекем, тикирейген кыска кулагы, узун шыйрактары, кең көкүрөгү, ичине тартылып турган курсагы, орто узундуктагы сыртына карай ийрилип турган куйругу, кыска тыбыт жүнү менен өзгөчөлөнүшү аталган тукумдун ойноктугунун жана күлүктүгүнүн белгиси»,— дейт. Кыргыз тайганы үрүү адатынын жоктугу, көзүнүн кызарып турушу, тайманбастыгы, жалгыз аңчылыкка чыгышы менен айырмаланат. 20-кылымда тийиштүү көңүл бөлүнбөгөндүк кыргыз тайганынын тукумунун азайышына шарт түзгөн. Кинолог Р. Д. Айталиев Байтик айлында өз демилгеси менен тайганды кайра жаратуу борборун түзүп, таза кандуу кыргыз тайганын калыбына келтирүү жана көбөйтүү иштерин жүргүзүүдө. Р. Айталиев.
Колдонулган адабияттар
Категория:Сүт эмүүчүлөр тайган
Мөмөсү түктүү тыйынчанак
Мөмөсү түктүү тыйынчанак (Hedysarum chaitocarpum, Regel et Schmalh) - Сабагы түксүз, жан жалбырактары биригип өскөн, бийиктиги 60 см ге чейин жеткен көп жылдык чөп өсүмдүк. Жалбыракчалары 3-8 жуп, сүйрү же эллипстей, узундугу 45 мм ге, туурасы 22 мм ге чейин жетет. Топ гүлү жыш чачыктай, ар тараптуу жайгашкан 20-30 гүлдөн турат. Чөйчөкчөсү желекчесинен бир топ кыска, желекчесинин узундугу 22 мм ге жетет, күлгүн-кызыл, чанагы 3-5 бөлүктөн турат. Мөмөсүнүн сырты туурасынан майда кырдуу, алар ичке катуу түктүү. Кээде мөмөсүндө түктөрү жетилбегендери кездешет.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнда гүлдөп, июлң-августта мөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Чаткал, Узунакмат, Фергана жана Алай тоо кыркалары (Ачы, Гава токой чарбалары, Сарычелек коругу, Карашоро суусунун бассейни, Арсланбап шаркыратмасынын жаны).
Өсүү шарттары
Жаңгак жана башка жазы жалбырактуу токойлордун, бадалдардын арасы, бийик чөптүү жана субалңпы алкагына чейинки шалбаалар.
Саны
Чанда жалгыздан, кээде топтошуп учурайт. Мурунку убактарда кеңири таралган.
Чектөөчү факторлор
Токойлорго жалпысынан антропогендик таасирлердин кесепети, чөп чабуу.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Атайын коргоо чаралары иштелип чыккан эмес. Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Санын тактап, ареалын аныктап, түр кеңири кездешкен жерлерде ботаникалык заказник уюштуруу. Атайлап өстүрүү боюнча иштерди жүргүзүү зарыл.
Статусу
EN. Жаңгак-мөмө токойлорунда кездешкен эндем, реликт түр.
Көл-Кечүүдөгү кармаш
Көл-Кечүүдөгү кармаш — сюжеттин татаалданышындагы өзүнчө бутак.
Кытайдын колун тосуп урушуп жүргөн Манас Коңурбайды көрүп, көздөгөнүм табылды деп кубанып, атына камчы салып качырып калды. Коңурбай да Манасты беттеп, найза сунуп, экөө кез келгенде Манастан төшкө найза жеген Коңурбай аттан кулап түштү. Кайра тартып анын башын кесүүгө кылыч суурган Манаска Бороончу кол салып, Коңурбайды таштап Бороончуну да ыргыта сайды.
Бороончунун башын кесүүгө буямасын келтирбей калың жоо туш-туштан каптап, ураан салып тегеректеп кеткенде жамгырдай, мөндүрдөй жааган октун астында эсепсиз душмандын арасында жалгыз калган Манас сестенип, бет алдын сүзө качырып, жарып өтүп, бөлүнүп чыга берди. Манас Иткечпестин Кара-Суудагы Көл-Кечүүгө киргенде артынан көп жоо жете келип, жабылып кол салып, бучкактап алга жылдырбай алек кылды. Манасты акмалап келген Алмамбет менен Чубак калың жоого бой уруп, согушуп, Манас суудан өтүп кеткенче улам каптаганынын алдын тосуп, токтотуп турушту. Манас тиги жээкке аман чыкканын көргөн Алмамбет менен Чубак сууга киргенде кармап калмакчы болгон душман өмөлүп каптап сууга кошо кирди. Муну көргөн Манас эки баатырды куткарам деген ой менен сууга кайра кирди, аны көрүп Алмамбет катыгүн төрө кайра тарт! — деп кыйкырды. Ага болбой жоого аралашкан Манас Көл-Кечүүнү кан кылып, жоонун көбүн кырып, Алмамбет менен Чубакты ажыратып чыкты. Мурда тердеп, катуу кыйналып калган Айбанбоз муздак сууга кайра киргенде эти жашып, ичи көөп, шайы кетип, суунун шарына туруштук бере албай агып жөнөдү. Аны байкаган Коңурбай артынан акмалап барып, суунун кууш жеринен тосуп, жакын келгенде бет маңдайынын эки көздүн ортосун далдап найза шилтеди. Көз айырбай карап турган Манас бет маңдай келген найзаны шап түпөктөн кармап токтотуп калды. Найзанын учу Манастын колунда, сабы Коңурбайда, ал нары түртсө Манас аты менен калкып нары кетет, бери тартса жээкке жакындайт. Манастын сууга акканын көргөн Алмамбет берки өйүзгө кайра өтүп, Коңурбайды качырып кол салды. Анын жакындап кирип келгенин көргөн Коңурбай найзасын таштай качып, колуна кирди. Эки найза өңөрүп, бул кыргыз кырылганбы?! — деп Манас суунун жээгине жаңы чыкканда кошундун алды келип, согушка аралашты. Аккуланы жетелеп келип Бакай Манаска тартты.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта да,  Саякбай Каралаевдин  вариантында да жок. Башка белгилүү манасчылардан Шапак Рысмендеевдин вариантында гана Манастын сууда агып, Коңурбайдын найзасын кармап калганы кыска баяндалат. «Чоң казаттын» окуясы катары аталбаганы менен эпостун Валиханов жазып алган эпизоддун текстинде жылкыны кууп келген Коңурбайдын чоң суунун кечмелигинде Манас менен кезиккени, экөө кезек беришип беттешип, ошол беттешүүдө Коңурбайдын Манастан өлгөнү кыска баяндалат.
Уюмдун мүлкү
Уюмдун мүлкү – уюмдун аргандай мүлкү, анын мүлктүк жана мүлктүк эмес укуктары, анын ишкердиктеги жана башка ишмердиктеги кирешеси, ошондой эле анын ишмердиги жөнүндө коммерциялык маалымат.
Удегейлер
Удегейлер (өздөрүн удээ, удэхэ, удихэ дешет) - РФтеги эл. Хабаровск, Приморск, Камчатка крайларында, Сахалин, Еврей автономиялык облусунда жана Украинада да жашашат.
Жалпы саны 1700 киши (2002). Удэгей жана орус тилдеринде сүйлөшөт. Дини - анимизм, шаманизм. Удегейлер табияттын кубулуштарына жана айбанаттарга сыйынышкан. Удегейлердин түндүк тобунун этногенезине палеоазиаттык айрым элементтер, түштүк тобуна байыркы корейлер, бохайлар, түрктөр, тунгустар, манжурлар катышкан. Удегейлер анюй, хунгар, хор, самаргин, бикин, терней ж. б. субэтностук топко бөлүнөт. Удегейлер жөнүндө алгачкы жолу Кытай тарыхый булактарында (Цзинь империясынын тарыхы»,1345) эскерилген.
Гирелла сымалдуулар
Гирелла сымалдуулар (лат. Girellidae) — балыктардын бир тукуму.
Арабаев Эркин Ишеналиевич
Кыскача өмүр таржымакалы
Эркин Ишеналиевич Арабаев Кыргызстандын Жалал-Абат облусундагы Жалал-Абад шаарында 1924-жылдын 10-августунда төрөлгөн.
1943-46-ж. комсо-молдун Акталаа райкомунун секретары, эмгек-чилер депутаттарынын Кочкор райаткомунун жооптуу кызматкери,
1952-ж. К. И. Тимирязев атн. Москва айыл чарба академиясын, ошол эле жерден аспирантураны бүтүрүп (1955), кийин анда окутуучу болуп иштеген.
1959-62-ж. Кыр-гыз ССР ИАсынын экономика ин-тунда дирек¬тордун орун басары,
1962-79-ж. К. И. Скрябин атындагы Айыл чарба институттун ректору,
1984-жылдан кафедра башчысы, экономика б-ча КИИИнде директорунун орун басары, ЖОЖдордо окутуучу болуп иштеген.
Сыйлык, наамдары
Кыргыз ССР Жогор-ку Советинин үч жолку депутаты (1967-80). Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Велгиси» ордендерж ж-а медалдар м-н сыйланган
Гиринохейл сымалдуулар
Гиринохейл сымалдуулар (лат. Gyrinocheilidae) —  Чыгыш Азиядагы тоо өзөндөрүндө жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга гиринохейлдер уруусу (лат. Gyrinocheilus) кирет.
Жапаров Кудайберген (Сатаров Кукен)
Жапаров Кудайберген (Сатаров Кукен) - жазуучу, драматург.
Кудайбергеи Жапаров 1933-жылы 14-июнда Сокулук районундагы Саз айылында туулган. 1957-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин ийгиликтүү аяктайт. 1953-жылы «Жаш ленинчи» журналында «Жардам» аттуу биринчи аңгемеси жарык көрөт. Андан соң аңгемелери «Ленинчил жаш», «Кыргызстан пионери» газеталарына жарыяланат. К.Жапаров «Ала-Тоо» журналында, 1959–1962-жж. Кыргызокуупедмамбаста, Кыргыз ССР Министрлер Советинин алдындагы радио уктуруу жана телекөрсөтүү боюнча комитетинде редактор, 1962-жылы кайрадан «Ала-Тоо» журналында адабий кызматкер, проза бөлүмүнүн редактору, 1978-жылы «Кыргызстан маданияты» гезитинде кабарчы, адабият бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген.
Жазуучунун повесть жана аңгемелерден топтолгон «Абыш» деген биринчи жыйнагы 1959-жылы жарык көрөт. 1978-жылы «Кыргызстан» басмасынан «В горы пришла весна» деген китеби орус тилинде чыккан. Айрым чыгармалары казак, өзбек, татар, башкыр, украин, азербайжан, уй-гур тилдерине которулган. К.Жапаровдун «Намыскөйлөр» аттуу комедиясы 1971-жылы М.Рыскулов атындагы Нарын музыкалуу драма театрында, 1993-жылы К.Жантөшев атындагы Ысык-Көл драма театрында, Казакстанда коюлган. Драматургдун «Кыздардын өчү» деген комедиясы, «Өксүк жандар», «Сүйгөнгө сүйкөн» деген драмалары бар. Кыргызфильмде 1991-жылы анын «Зулумдуктун акыры» деген сценарийи боюнча мультфильм тартылган. К.Жапаров Театр ишмерлер союзунун, 1963-жылдан бери Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Абыш: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1959. – 88 б.
Эрдик: Аңгемелер.– Ф.: Кыргызокуупедмамбас, I960. – 76 б.
Агроном кыз: Повесть, аңгемелер, очерктер, мыскылдар.– Ф.: Кыргызмамбас, 1962.
'Аталар: Повесттер, аңгемелер.– Ф.: Кыргызстан, 1965. – 172 б
Талаа: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1968. – 136 б.
Председатель: Повесть, аңгемелер жана азилдер. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 215 б.
Анын экинчи төрөлүшү: Повесть, аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1974. – 146 б.
Ач көз байдын өлүмү: Жомок. – Ф.: Мектеп, 1982. – 15 б.
Түркүн тагдырлар: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 312 б.
Талаа: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1987. – 300 б.
Орус тилинде В горы пришла весна: Повести и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 136 с.
Кыргыз театр ишмерлеринин союзу
Кыргыз театр ишмерлеринин союзу — театр искусствосун өнүктүрүүгө көмөктөшүүчү театр ишмерлеринин республикалык чыгармачыл уюму. 1961-жылы Кыргыз ССР театр коому катары уюшулган, 1986-жылдан азыркы аталышта. Башкы милдети: театр чыгармаларынын көркөмдүкмазмундук деңгээлин, анын ишмерлеринин көркөм чеберчилигин жогорулатууга, турмуш менен байланышын чыңдоого жана элди патриотизм, интернационализм маанайында тарбиялоого көмөктөшөт. Союздун президиуму 15 мүчөдөн турат. Коомдун төрагалары М. Рыскулов (1961—75), Т. Абдумомунов (1975—86), Союздун төрагасы Ч. Базарбаев (1986—96), Т. Жолдошбеков (1996—2005), М. Шаршенбаев (2005-жылдан).
Абдуллах Гүл
Абдуллах Гүл (Abdullah Gül) ― 1950-жылы 29-октябрда Кайсериде (Түркия) туулган. Түркия Республикасынын 11чи элбашысы. 2007-жылы 28-августта Туркия элинин президенти болуп шайланган, ага чейин премьер-министрлик кызматты аралап келген. Билими: Стамбул жана Эксетер Университетин бүтүргөн.
Гирканогобиус
Гирканогобиус (лат. Hyrcanogobius) —  Каспи деңизинде жашоочу букачар балыктардын бир түрү.
Жөтөл
Жөтөл —  дем алуу органдарынын (коко, кекиртек, бронх, өпкө) ооруларынын негизги белгиеи. жөтөл дем алуу жолунун былжыр челин еезгенүү процессинин продуктулары (мисалы, какырык) же бөтөн нерсе дүүлүктүргөндө пайда болот. Кээде Жөтөл дем алуу жолу дүүлүкпөй эле сүйрү мээдеги жөтөл борбору козголуп, рефлекстик пайда болот. Мындай жөтөл корккондо, уялганда жана башка байкалат. Жөтөл кургак (какырыксыз) жана какырыктуу болуп бөлүнөт.
Жөтөлдө терең дем алып, бронх же бүт дем алуу булчуңдар чыңалат; үн жылчыгы жабылып, көөдөндүн ички басымы жогорулайт. Үн жылчыгы кайра ачыла баштаганда аба күч менен сыртка чыгат да, өзү менен кошо өпкөдөн какырык же бөтөн нерселерди ала чыгат. Бул дем алуу жолун тазалайт жана жагымдуу таасир этет. Бирок узакка созулган бат-бат жөтөл организмге зыяндуу. Кээде өтө узакка жана катуу жөтөлгөндө көкүрөк ооруп, дем кыстыгат, оорулуунун алы кетип, уйкусу качат, өпкөгө аба толот (Өпкө эмфиземасы). Фарингитте кулкун ачышып, кычышып, оорулууну кыйнаган кургак жөтөл болот. Коконун (ларингитте) же кекиртектин (трахеит) катарында күркүлдөп, тынбай жөтөлөт, үн байламталары сезгенгенде кырылдаган жөтөл көк жөтөлдө приступ сымал жөтөл болот. Жөтөлдө суткада бөлүнгөн какырыктын өлчөмү ар кандай болуп, кээде бир нече стаканга жетиши мүмкүн (мисалы, бронхоэктазда). Аны дарылоону врач гана жүргүзөт. Жөтөлдү жоготуу же жеңилдетүү үчүн негизги ооруну (бронхит, өпкөнүн сезгениши жана башка) дарылоо керек. Какырыктуу жөтөлдө какырык начар бөлүнсө какырык чыгаруучу заттар сунуш кылынат; көкүрөктүн жогору жагына горчичник коюу, ар кандай минерал суу (жарым стакан сүт, жарым стакан суу), бал (бир стакан сүткө 1 чай кашык бал) кошулган ысык сүт берүү, бутка ысык ванна, көкүрөккө компресс жасоо, оңко коюу кургак жөтөлдү жеңилдетет жана оорусун басаңдатат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Уюшкан топ
Уюшкан топ – кылмыш-жаза укугунда бир же бирнече кылмыштарды жасоо үчүн алдынала уюшкан адамдардын тобу. У. т-ту түзгөн, же болбосо аны жетектеген адам КР кылмыш-жазык мыйзамдарында каралган учурларда, аны уюштургандыгы жана жетектегендиги үчүн, ошондой эле У. т. жасаган баардык кылмыштар үчүн, эгер анын оюнда камтылган болсо, кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылууга жатат. У. т-тун башка катышуучулары КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган учурларда ага катышкандыгы үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигин тартышат. КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралбаган учурларда У. т. түзүү, ал жасоо үчүн түзүлгөн, даярдалган кылмыштар үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигине кириптер кылат.
Кашкар жуп жалбыракчаны
Кашкар жуп жалбыракчаны (Zygophyllum kaschgaricum, Boriss.) - Имерилген жыш тикенектүү, бутактуу, көгүлтүр-боз жана тилкелүү кабыктуу, жыгачы сары бадал. Жан жалбырактары өтө кичине жана жаргактуу. Жалбырактары сызгычтай, эттүү, учсуз жуп жалбырактуу, узундугу 6-10 мм болгон жалбырак сабында тушташ жалбырактар жайгашкан. Гүлдөрү 1-2ден жалбырак колтугунда, кыска ( 6-10 мм узундуктагы) гүл сабында жайгашкан. Кутучасы жумуру, тегинен учтугуй, учу томпок, ичке тор сымал тарамышчалуу. Уругу 1-2ден, саргыч, сырткы бети бүдүрлүү.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнң-июлда гүлдөп, августта мөмөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт. Жалпы жана өлкөдө таралышы. Кашкар, Борбордук Тянңшанң (Сарыжаз).
Өсүү шарттары
Таштак чөлдөрдө, сазга айланып бара жаткан тоо этектериндеги топурактар.
Саны
Өтө аз санда учурагандыктан, таптакыр жоголуп кетүүсү мүмкүн.
Чектөөчү факторлор
Өтө сейрек кездешкендиктен, жерлерди иштетүүнүн натыйжасында жоголуп кетиши мүмкүн түр.
Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин (1975) жана Кыргыз ССРинин Кызыл китептерине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Ареалын, сан өлчөмүн тактап, түр кеңири кездешкен аймактарда ботаникалык заказник уюштуруу керек.
Статусу
V U. Сейрек кездешкен, аз изилденген эндем түр.
Мейманалиев Тыныбек
Мейманалиев Тыныбек – жазуучу. Манас районунун Покровка айылында 1961-жылы 27-ноябрда туулган.
Эмгек жолун 1979-жылы Тоң районунун Пионерлер үйүнүн «Жаш техник» секциясынын жетекчиси болуп иштөө менен баштаган.
1984-жылы Ош облусунун Чоң-Алай районундагы Кызыл-Эшме айылында мугалим, 1985-1986-жж. Советтик Армияда кызмат өтөп, 1986-1988-жж. Бишкек гуманитардык университетинде орус тилин жана адабиятын окутуу усулдук кафедрасында мугалим, 1988-жылы Талас облусунун Манас райондук билим берүү бөлүмүндө инспектор, методист, Кызыл-Жылдыз орто мектебинде директор, 1992-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн алдындагы Жаштардын иштери боюнча комитеттин жетектөөчү адиси, 1995-2001-жж. «Туран» ЖЧКсынын генералдык директору, 2001-2005-жж. «Бийиктик» басмасында редактор, 2006-жылы «Жайсэл» компаниясын жетектеген.
Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин «Айылдык билим берүү» долбоорунун алкагында Дүйнөлүк банктын каржылоосу менен кыргыз мектептеринин 7-классы үчүн «Русская литература» окуу китебин (73 676 экз.) жана мугалимдер үчүн Усулдук колдонмону (7 680 экз.) иштеп чыккан.
2008-жылдан Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин Окуу китептерин чыгаруу бөлүмүндө жетектөөчү адис, Республикалык Илимий-усулдук кеңештин жооптуу катчысы болуп эмгектенүүдө.
Мелис Абакировдун «Каражолтой» повестин, Сардалбек Боталиевдин «Жүрөктөгү так» жыйнагын, Жыпар Исабаеванын «Махабат мазары», Жумадин Кадыровдун «Бүбү Мариям» баяны ж.б. чыгармаларын орус тилине которгон.
«Потомок императора» романы Эл аралык «Русская премия» (Россия, Москва) 2009-жылдагы сынагынын «Ири проза» номинациясына жөнөтүлгөн.
2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Табылгы (Жумгал району)
Табылгы — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Кабак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 142 киши (2009-жылы).
Кадырбек Камчыбек уулу
Кадырбек Камчыбек уулу (1882, Ош уезди, Алай-Гүлчө болушу, Дүйшаалы айылы 1937, өлгөн жери белгисиз) – Түштүк Кыргызстанда Совет бийлигин орнотууга катышкандардын бири. Орус падышачылыгы тарабынан өлүм жазасына тартылган Камчыбектин (Курманжан датканын уулу) баласы. 1918-20-жылдары Кашкар-Кыштак айыл кеңешинин төрагасы. 1921-23-жылдары Гүлчө ыктыярдуу милиция кошуунунун командири болуп, Абдухалык паңсат, Юлдаш палван сыяктуу корбашылар менен күрөш жүргүзгөн. Басыз уруусунун мурдагы төбөлү Жаныбек казы менен тынчтык келишимин түзүүгө жана Мойдун корбашыны колго түшүрүүгө катышкан (1922-ж. июль). 1923-ж. июлда Нурмат миңбашы, Токто паңсат сыяктуу басмачылардын тобун талкалаган соң, Кадырбек жетектеген кошуун таркатылган. 1927-ж. апрелде Алайда кайрадан баш көтөргөн Жаныбек казынын басмачыларын талкалоого катышкан. Каармандыгы үчүн Кызыл Жылдыз ордени менен сыйланган.
Уюштуруу келишими
Уюштуруу келишими – юридикалык жактын уюштуруу документтеринин бири. Анда уюштуруучулар юридикалык жакты түзүүгө милдеттенет, аны түзүү боюнча бирдиктүү иш-аракеттердин тартиби, ага өз мүлкүн өткөрүп берүү жана анын ишине катышуу шарттары аныкталат. Келишим аркылуу ошондой эле анын катышуучуларынын ортосунда кирешелер менен чыгымдарды бөлүштүрүү, юридикалык жактын ишин башкаруу, уюштуруучулардын (катышуучулардын) анын курамынан чыгуу шарттары менен тартиби да аныкталат.
Айламор
Айламор (орусча Илья Муромец) — каарман. Сагымбай Орозбаковдун вариантында гана кездешүүчү «Түндүккө чабуул» аттуу окуяда Манас менен кармашкан эпостук баатырлардын бири. Айламор орус элинин баатырдык эпосторунун (былиналарынын) Киев циклине кирген варианттарында айтылуучу каарман Илья Муромецтин ысымынын манасчы тарабынан кыргызчаланып айтылышы. А. — кыргыз элинин эпикалык чыгармачылыгындагы орус эпосторунан өздөштүрүлгөн образдардын эң ириси. Аталган эпизоддордо Манас түндүктө жашоочу элдерге чабуул жасап, аларды багындырат. Орус баатыры Айламор менен сайышка түшүп, анан кылычташууга өтөт. Акырында Айламордун Дөңкара аттуу аты аны ала качып жөнөйт. Ошентип, Айламор жеңилип, орустар Манаска 300 сулуу кыз тартуу берет да «Атабыз Жаяпис бир» деп элдешип кайтат.
Уяң укук
Уяң укук – эларалык алакадагы сунуш киргизүү ченемин билдирүүчү аталгы. Бул аталгынын пайда болушу БУУнун Башкы Ассамблеясы тарабынан БУУ Уставына ылайык, сунуш катары мүнөзгө гана ээ болуп (БУУнун ички уюштуруу маселелери менен каржы-казына маселелерине байланыштуу резолюциялардан сырткары), эларалык укук ченемдерине жатпай турган көптөгөн резолюциялардын кабыл алынышы менен тыгыз байланыштуу.
Гирокотилиддер
Гирокотилиддер (лат. Gyrocotyloidea) —  мите курттардын бир классы.
Жапиев Жылкычы
Жапиев Жылкычы (1943-) - жазуучу, акын.
Кыскача өмүр таржымалы
Жылкычы Жапиев 1943-жылы 10-майда Жайыл ооданынын Сары-Булак айылында туулган. 1976-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин сырттан окуган. Эмгек жолун 1960-жылы Эриктүү сегиз жылдык мектепте мугалим болуудан баштаган. 1963–1966 жылдары Кеңештик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1967-жылы Калинин маданият оодандык бөлүмүндө автоклубдун башчысы. 1971–1981 жылдары «Кыргызстан» басмасында кенже редактор, редактор, улук редактор, редакция башчысы, башкы редакторлук кызматта, 1982-жылдан «Ала-Тоо» журналынын бөлүм башчысы, 1992-жылдан «Учкун» АКысынын редактору болуп эмгектенген. Чыгармалары 1970-жылдан мезгилдүү басма сөздөргө басыла баштаган. Алгачкы «Сагыныч» аттуу ырлар жыйнагы 1971-жылы жарык көргөн. Ж.Жапиев А.Гриндин жомокторун, вьетнам элдик жомокторун ж.б. которгон. 1984-жылдан Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде
Алманбеттин (Айтымбеттин) оозу
Алманбеттин (Айтымбеттин) оозу — Кочкор районунундагы Ниязбек уулу Ормонкан атындагы (мурдагы Фрунзе дыйкан чарба бирикменин түштүк тарабындагы Үкөк жана Чуңкур-Төр жайлоолоруна жакын бийик өрдөй кеткен чоң кокту. Улуу манасчы Сагымбай Орозбак уулунун бейити мына ушул коктунун кире беришинде.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Төмөнкү Ичежа (дарыя)
Төмөнкү Ичежа — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Унжа дарыясынын оң жээгинен 267 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айкөл Манас
«Айкөл Манас» — ыр менен жазылган эки бөлүмдүү эпикалык драма-трагедия. «Манас» эпосунун сюжетинин негизинде белгилүү драматург Ж. Садыков жазган. Драма 1990-ж. Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында коюлган. Спектаклди режиссёр Б. Ибраев сахнага алып чыккан, жасалгалаган сүрөтчүлөр М. Сыдыкбаев, М. Искаков, музыкалаштырган композитор К. Молдобасанов.
«Айкөл Манас». Спектаклден бир көрүнүш (1990)
«Айкөл Манас» драмасынын негизги өзөгүн Манас эпосундагы Көкөтөйдүн ашы менен Чоң казат окуялары түзөт. Биринчи бөлүм Көкөтөйдүн ашы, андагы шаан-шөкөттөр жана салттык мелдештер (Кошой менен Жолойдун күрөшү), кытай-калмактар байгеге байланыштуу чыгарган чатак, Нескара менен Коңурбайдын кол курап келип кыргыздарды чаап алабыз деп кетиши менен аяктайт. Экинчи бөлүм Манас кыргыз уруу кандарын өзүнүн айланасына баш коштуруу аракети менен башталат. Алты кан Манаска биригип, калгандары ынабай коюшат. Драманын бул бөлүгү негизинен согуш окуяларын сүрөттөөгө арналат. Чоң казат башталып, Капканын кара тоосундагы согуш Манастын жеңиши менен аякталат. Бирок, Коңурбай амал менен Манасты жарадар кылат. Манастын белгилүү чоролору Алмамбет, Чубак, Сыргак, Серек окко учат. Жаралуу болуп Таласка келген Манастын дүйнөдөн кайтышы менен экинчи бөлүм бүтөт. Драмадагы баатырдык, патриоттуулукка байланышкан негизги идея менен бирге адамкерчиликти жогору баалап, акылмандыкты даңазалаган, чебер уз, сарамжалдуулукту үлгү катары көрсөтүп, калыстыкты, карапайымдыкты мактаган жана башкалар элдик идеал түшүнүктөр кеңири баяндалат. Драманын башкы каарманы — Манас. Анын ролун артист К. Досумбаев, А. Жолдошев аткарган. Досумбаев түзгөн Манас — чексиз баатыр, жөн билги уюштуруучу, калыс, акылман жетекчи. Ошон үчүн ал элден чыккан эрлерди айланасына топтоп, душмандарына каршы күрөшөт, жоосун жеңип, мекенин баскынчылардан коргойт. Бул зор маанилүү, адилет күрөштө Манас жалгыз эмес, анын күчү элден чыккан жакын жардамчыларында, жалпы элге таянгандыгында. Спектаклде акылман, калыс кары Бакай (С. Жумадылов, К. Табалдиев), алп Кошой (А. Осмонов), Чыйырды (К. Дулатова. Н. Исмаилова), акылман, чебер уз Каныкей (М. Далбаева, Ш. Алсеитова, А. Сыдыгалиева), Арууке (С. Мырзагалиева), билими, өнөрү менен таанылган Алмамбет (И. Эшимбеков), карандай күчтүн ээси Чубак (Ч. Думанаев), жаш баатыр, эпчил Сыргак (Э. Бекболиев), Серек (Ү. Мурадилов), Айдар (М. Алышбаев), Кыргылчал (А. Мураталиев, А. Усупбеков), Тазбаймат (Р. Жунусов), Коңурбай (Т. Бердалиев), Нескара (М. Асанбаев), Жолой (А. Жолдошев) жана башкалар көптөгөн каармандар бар. Драмадагы согуштук сценалардагы чабыштарды Кара-Калпак АССРинин эмгек сиңирген артисти, Ташкендеги А. Островский атындагы Театр жана сүрөт институтунун доценти А. Исмаилов койгон.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Чуюнчи (Давлекан району, Башкыртстан)
Чуюнчи — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Чуюнчин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 420 киши. Почта индекси — 453423, ОКАТО коду — 80222846001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Гроздь
Гроздь (Гроздь) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Гроздь айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 880 киши.
Гису сымалдуулар
Гису сымалдуулар, сөөктүү балыктардын бир тукуму, буларга гису (лат. Pterothrissus) —  гисулар, гису уруусу жана төмөнкү түрлөр: Африка гисусу (лат. Р. belloci), жапон гисусу (Р. gissu) кирет.
Аккредитив
Аккредитив (Akkreditiv, Аccreditivus – ишеним берүүчү) - келишим боюнча кардардын контрагентинин пайдасына анын тапшыруусу боюнча берилүүчү банктын шарттуу акчалай милдеттенмеси болуп саналат, ал боюнча аккредитив ачкан банк (эмитент-банк) берүүчүгө төлөмдөрдү жүргүзөт, же аккредитивде каралган документтерди тапшырган жана аккредитивдин башка шарттары аткарылган учурда андай төлөмдөрдү жүргүзүүгө башка банкка ыйгарым укук берет.
Аккредитивдин түрлөрү
Артка чакырылбас аккредитив – каражатты алуучунун макулдугусуз алынып ташталуусу мүмкүн болбогон аккредитив. Аккредитивди аткаруучу банк эмитент-банктын өтүнүчү боюнча артка чакырылбас аккредитивди бышыктоосу мүмкүн (ырасталган аккредитив ). Мындай ырастоо аткаруучу банктын Артка чакырылбас аккредитив шарттарына ылайык төлөмдөрдү эмитент-банктын милдеттенмесине кошумча милдеттенме алат дегенди билдирет. Артка чакырылбас аккредитивдин шартына ылайык, ал аткаруучу банктар тарабынан бекемделсе, анын макулдугусуз өзгөртүлүүсү же жокко чыгарылуусу мүмкүн эмес.
Артка чакырылбас ырасталбаган аккредитив – сатуучунун банкы аны аккредитивдин ачылганы тууралуу гана кабарландырып, бирок аны төлөөнү кепилдебеген аккредитив. Мындай учурда милдеттенмелердин аткарылышы боюнча сатып алуучунун банкы гана жоопкерчиликтүү болот.
Артка чакырылбас ырасталган аккредитив – сатып алуучу өз банкына сатуучунун банкы аркылуу аккредитивди ырастоону тапшырган аккредитив. Б. а. сатуучунун банкы төлөөнүн шарттарынын аткарылышын кепилдейт.
Артка чакырлуучу аккредитив – каражатты алуучуну алдынала эскертүүсүз эле эмитент-банк тарабынан өзгөртүлүшү же бузулушу мүмкүн болгон аккредитив. Аккредитив кайра чакырып алуу каражаттарды алуучунун алдында эмитент-банкты эч кандай милдеттенмеге кириптер кылбайт. Аткаруучу банк эгер алар ишке ашырыла баштаганда артка чакырлуучу аккредитив өзгөргөнү, же кайра чакырылганы тууралуу кабарландырылбаса, артка чакырлуучу аккредитив боюнча төлөмдөрдү, же башка аткарымдарды ишке ашырууга милдеттүү. Эгер анын текстинде түздөнтүз башка жагдай белгиленбесе, кайра чакырылган болуп саналат.
Гипертрофия
Чыныгы гипертрофия ошол органдын функциясынын күчөшүнөн, ошондой эле нерв же эндокрин системасынын жөнгө салуучу таасиринин бузулушунан болот. Жумушчу гипертрофия же физиологиялык гипертрофия дени соо, күч эмгеги менен иштегендерде, спортсмендерде (мисалы: атлеттердин булчуңунун гипертрофиясы), ошондой эле кандайдыр бир органдын бөлүгү жабыркаганда (мисалы: жүрөк кемтигинде) же жуп органдын бирөө бузулганда (мисалы: бөйрөктүн гипертрофиясы) болот. Жумушчу гипертрофиянын бардыгында бузулган функция толукталып (компенсацияланып) турат. Нейро-эндокриндик бузулуудан болгон гипертрофияга акромегалия, гинекомастия кирет, бул учурда ошол орган же ткандын функциясы бузулат.
Жалган гипертрофия ткань аралык заттын, көбүнчө май тканынын өтө көбөйүшүндө, өсүшүндө, паренхиманын атрофиясында болуп, демейде бул органдын функциясы бузулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аккредитивди жабуу
Аккредитивди жабуу – аккредитив боюнча акчаларды берүүнү токтотуу тууралуу жазуу. Аккредитив аткаруучу банкта: аккредитивдин мөөнөтү бүткөндө; эгер аккредитивдин шарттарында андай баш тартуу мүмкүнчүлүгү каралса, каражаттарды алуучунун анын аракет мөөнөтү бүткөнгө чейин аккредитивди пайдалануудан баштарткан арызы боюнча; эгер аккредитивдин шарттары боюнча андай чакырып алуу мүмкүн болсо, төлөөчүнүн аккредитивди толук же жарым-жартылай чакырып алуу талабы боюнча жабылат. Аккредитивдин жабылганы тууралуу аткаруучу банк эмитент-банкты кабарландыруусу тийиш. Депондолгон аккредитивдин пайдаланылбай калган каражаттары аккредитивдин жабылышы менен бир убакта эмитент-банкка кайтарылуусу керек. Эмитент-банк кайтарылган каражаттарды төлөөчүнүн каражаттар депондолгон эсебине кайтарууга милдеттүү.
Кадыров, Зайдулла
Кадыров Зайдулла (1886-?) - Түштүк Кыргызстанда Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөштун катышуучусу. Екатеринославск (азыркы Днепропетровск) губерниясындагы Юзовка деген жердеги жергиликтүү социал-демократиялык уюмду, 1905-1907-ж. Бакудагы революциячыл кыймылды, 1912-1917-ж. Сүлүктүдөгү иш таштоолорду уюштурууга катышкан. 1917-ж. Сүлүктүдөгү кенчилердин арасында Социал-демократиялык топту түзүүнүн демилгечилеринен жана Сүлүктүдөгү жумушчулар советинин төрагасы болгон. 1920-ж. мамлекеттештирилген Сүлүктү кен башкармасында жана башка партиялык советтик жетекчи кызматтарда иштеген.
Уяткаруу чечими
Уяткаруу чечими – парламенттик өлкөлөрдө парламенттин өкмөттүн ишмердигине көзөмөл кылуусунун тариздеринин бири – депутаттардын конституцияда (парламенттин регламентинде) аныкталган санынан чыккан У. ч. көрсөтүлгөн жүйөлөр боюнча өкмөттүн отставкага кетүүсүн талап кылуу сунушу. Чечим кийин добушка коюлуу менен талкууланат. Парламенттин эң күчтүү көзөмөлдөнүүчү ыйгарым укугу. Адатта У. ч. – ошол эле депутаттар үчүн белгилүү мөөнөткө чейин ушундай чечимди киргизүүгө тыюу салуу, У. ч. көпчүлүгүнүн кол коюусун талап кылуу ж. б. шарттары менен катар макулдашылат, эскертилет. КР парламенти КР Өкмөтүнө ишеним көрсөтпөөсүн ишеним көргөзбөө жөнүндөгү токтомду кабыл алуу жолу менен билдирет. Ал КР ЖК депутаттарынын жалпы санынын көпчүлүгү тарабынан козголот жана КР ЖК депутаттарынын 2/3 көбүнүн добушу менен кабыл алынат. КР ЖК КР Өкмөтүнө ишеним көрсөтпөө маселесин: сессиянын жүрүшүндө бир жолудан ашык; КР Өкмөтүнүн иштеринин Программасын жактыргандан кийин 1 жыл бою; Президенттик кезектеги шайлоолорго 6 ай калганда карай албайт.
Өмүрзакова Мөөркан
Өмүрзакова Мөөркан Оймочу. 1940-ж. Ат-Башы районундагы АчаКайынды айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Апасы Бүбүштүн уздук таасирин алган. Айылдашы Жаңылкан экөө өнөктөш узданат. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун Башкармасынын мүчөсү. Ал өзүнүн чеберчилигинде негиз туткан бир табакчадагы «жагалмай канат оюмунун» үстүнөн «ачкыч оюму» берилгенде ичинен «мүйүз оюму» пайда болуп, ар бирин араа тиш (бычак учунун тиш-тиш көрүнүшү, муну уздар кийинчерээк жаратууда) бөлүп, ап ак-карадан берилүүдө. Мөөркандын «капкан оюмунун» туундусунда төрт бурчунан төрт «карга тырмак оюму» чыгат да, анын ичинен өз ара тирелишкен «жагалмай канат оюму» жаралып, алардын «колтук оюмдары» «жагалмай канат оюмунун» «жээк оюму» үчүн асты-үстүнөн «карга тырмак оюму» шайкештенет. Түр шырдактарынын башкача жасалышында «куш оюмду»негиз тутуп, асты-үстүнөн «карга тырмак оюму» менен бир табакчаны жаратат. Уз кийиз буюмдарында «гүл оюмун» көбүрөөк алат да, стилдештирип буюм-тайым кармайт. Төрт «гүл оюмунун» ортосунан төрт «ача оюм» чыкса, оюм өзөгү байчечекей болуп көрүнөт. Ал түстөрдү тандоого байланышат. Көбүнчө кызылды сыя көк менен алат. Анда милтеси жашыл, кызыл-жашыл болсо милтесин сарыдан жүргүзөт. Мөөркан - түр шырдак жасоонун чыгаан чебери. Анысы көбүнчө керегеге тартууга шартташат. Уз ала кийизди кара кылчык жүндөн катуу уютуп, бетине көркөм оюм түшүрөт. Буюмдун ортолугунун эки башына «куш оюмдун» алдынан «мүйүз оюму» аркылуу «жүрөкчө оюму» жаралып, эки табакчадан чакан үлгү жаралат. Ала кийиздери живописттик көрүнүшкө эгедер. Кыздары Дамира, Замира, келини Гүлжан анын ишенимдүү шакирттери. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Шырдагы үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1987 ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук II фестивалы». Шырдагы үчүн лауреаттык диплом; 1989-ж. Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук III фестивалына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмө кароо сынагы». Кийиз үлгүлөрү үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин I даражадагы диплому (ошол эле учурда чий бугомуна өзүнчө III даражадагы диплом ыйгарылган).
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Гистиобранхтар
Гистиобранхтар (лат. Histiobranchus) — куртбалыктардын бир уруусу.
Кыргызтелеком
«Кыргызтелеком» ААК — эл жана шаар аралык электр байланышын (телефон аркылуу) уюштурган Кыргызстандагы ири телекоммуникация компаниясы. Анын негизги максаты республиканынын ар бир кардарынын бүткүл дүйнө менен баарлашуусун түзүү. Анда 77,84% мамлекеттин, 12,51% социалдык фонддун жана 9,65% жеке-юридикалык жактын үлүшү бар. Кызматтары: жергиликтүү, шаар жана эл аралык телефон байланышын түзүү; телеграф байланышы, радио жана теле берүү, радиофикация; автоматтык телефон байланышынын кошумча кызматтарын кардарларга көрсөтүү; маалымат кызматтары; маалыматты жеткизүү жана интернет (интернет почтасы); интеллектуалдык түйүн байланышынын кызматтарын көрсөтүү ж. б. Ага Бишкек шаардык телефон байланышы; Чүй, Ысык-Көл, Нарын, Талас, Ош, Жалал-Абад, Баткен областтык филиалдар; республикалык радиорелейдик магистралдар өндүрүшү (теле жана радио берүүлөр үчүн); балдарга билим берүү жана тарбиялоо борбору кирет. Учурда компания телекоммуникациялык байланыштарды жаңылоо долбоорлорунун үстүндө иш жүргүзүүдө (цифралык, спутник техникалык колдонуу аркылуу жүргүзүлгөн байланыш ж. б.).
Ай мүйүз
Ай мүйүз — жакшы тилек үчүн аталып союлган бодо мал. Эпостун негизги варианттарындагы айрым окуяларында сыйынуу, табынуу жана жакшы тилек тилөө ырым-жырымдарына байланыштуу эскерилет. Манас төрөлгөндө А. м-гө ак өгүз чалышат (Сагымбай Орозбаков, 1. 73).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Жаңы троицкое (Мишкин району, Башкыртстан)
Жаңы троицкое — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Жаңы троит айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 456 киши. Почта индекси — 452349, ОКАТО коду — 80243855001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сары-Булуң (Жумгал району)
Сары-Булуң — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Кабак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 293 киши.
Гистиотевтистер
Гистиотевтистер (лат. Histioteuthis) —  тереңде жашоочу мүрөккептердин (кальмарлардын) бир уруусу.
Өмүрзак кызы Зарыл
Өмүрзак кызы Зарыл (1924-1987) Ат жабдьктарынын чебери. Кемин районундагы Жылтыр айылында төрөлгөн. Бүтпөгөн орто билимдүү. Кыйла жылдары мурапчылык кылган. Татаал өрүмдөр: «жылан боор өрүмүн», «терме өрүмүн», «суйсал өрүмүн», «музоо тиш өрүмүн» жүзөгө ашырган. Ал өрүмдөргө канча тал тасма (көк) керектегендиги учурунда жазылбай, иликтенбей калган. Ал мыкты кайыкчы да аталган. Өмүрдөшү зергер Мажит менен өнөктөшүп узанган. Узчулукту, оймочулук менен саймачылыкты да кесип туткан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Калкожо (Халкожо)
Калкожо Халкожо (туулган жылы белгисиз -1920) - Фергана өрөөнүн Түштүктө жана Түштүк Кыргызстанда Совет бийлигине каршы курөшкөн корбашчы. 1918-жылдардын жайынан Ош жана Кокон уезддеринде аракет кылган. Ушул жылы сентябрдан Жалал-Абад атырабында Мадамин бек, кийинчерээк (1919-ж.күзүндө) кулак Монстров, мурдагы генерал Муханов сыяктуу контрреволюциячылар «Дыйкандар армиясы» менен бирдикте Советтерге каршы курөшкөн. Түштүк Кыргызстандын бир кыйла бөлүгү алардын колуна кеткен. 1920-ж. январь-февралда Калкожонун негизги күчүн Түркстан фронтунун бөлүктөрү талкалаган. Калкожо дагы кол курап, кайра күрөшүүгө аракеттенген. Калкожо корбашы 1920-ж. күзүндө кызыл аскерлердин колунан өлгөн. Көчкү басып өлгөн. Калп эле жаза бербеш керек.
Чоң согуш («Манас» эпосу)
Чоң согуш («Манас» эпосу) — «Чоң казат » бөлүмүндөгү кульминациялык чекит, күрөштүн чечүүчү учуру.
Кырк чоро баш болгон калың кошун аламандап ат коюп, аткычылдар жаа чоюп, мылтыктын үнү тарсылдап, доол согуп карсылдап, албарс кылыч жаркылдап, саадактын огу шартылдап согушка киришти. Аккулага минип, жоо жарагы толук колуна тийген Манастын кадимки баатырдык шаңы келип, душманга сүрү артып, аралап жоого киргенде оң көзүнөн ок чыгып, сол көзүнөн чок чыгып, астына каршы келгендин алыскысын найзалап, жакыныраагын Ачалбарс менен кайсалап кыйратып кирди. Эки кошуун беттешип, кандуу чоң согуш болду. Айыгышкан согушта азууларын аркайтып, ат жыгылып сулады, муруттарын сербейтип, эр жыгылып кулады. Туу түбүндө турушуп, туубуз качпай турат деп кубат кылып урушушту. Кыргын ичинде Коңурбайды көргөн Манас аны беттеди. Коңур такаат кылбай, калаасын көздөй качып берди. Көшөрө кууган Манас узатпай жетип, артынан найза салды. Ээрден көчүгү кыйшайып эми аттан түшө турган болгондо шаардын сепилине жетип, жашынан машыктырып көндүм болгон Алгара чептен секирип өтүп Коңурбай кутулуп кетти. Өкүнгөн Манас кайра тартты. Туусу жыгылып, бел байлаган баатыры качып, кытай колунун өлгөнүнөн калганы шаарын көздөй качты. Көбү колго түшүп, азы капкасына кирип кутулду.
Жылкы тийгенде артынан куугун келип, согуш болуп, ал согушта Жолойдун жана анын эки баласынын өлүшү Радлов жазып алган вариантта эскерилет.
Белгилүү манасчылардын варианттарынын ичинен эки кол беттешкен чечүүчү согуш Шапак Рысмендеевдин варианты менен Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылса, ТМВда окуянын нугу бир болгону менен бир катар орчундуу өзгөчөлүктөрү бар.
Ошондой элеБагыш Сазановдун вариантында өзүнө таандык өзгөчөлүктөргө ээ. Саякбай Каралаевдин вариантында: Тал-Чокудагы Манаска Ажыбай Аккуланы жеткирет. Аккулага минген Манас кырк чорону баштап, он эки кандын колу да согушка кирди. Көп жоонун орто жерин Манас оюп, тегерегин кырк чоро союп, бир капталын Бакай сүрүп, солон жагын Төштүк беттеп, калың кошун ат коюп киргенде туруштук бере албай кытайлар качып калышты. Коңурбай жардам сурап Түп Бээжинге кабар берип, көк букачан Мадыкан дөө баштаган эсепсиз көп кол келип, согуш кайра күч алды. Жалгыз мүйүздүү көк букасын! минген Мадыкан дөө согушка кирип эле Музбурчак менен Кошойду катары менен ыргыта сайды. Колго түшүп, байлоодо калган Кошой менен Музбурчакты Сыргак бошотуп чыкты. Манас баш болгон кыргыз баатырлары көптөп жатып Мадыканды араң жеңип, башын кесишет.
Качкан кытайларды артынан сүрүп баратып, алдынан жолуккан Коңурбайды көрүп Манас бет алды эле, ал беттешпестен качып жөнөдү. Көшөрө кууп баратып Манас шаардын эми дарбазасынан Коңурбайдын артынан кирип кетерде Алмамбет жетип, чылбырдан алып токтотуп калды. Нааразы болгон Манаска Алмамбет Коңурбай шаарга киргизиш үчүн амалданып качканын түшүндүрдү.
Тувалар
Тувалар, т ы в а (өздөрүн сойоттор, сойондор, урянхайлыктар деп аташат) - Россиядагы эл, Туванын жергииктүү калкы.
Тили
Тува, орус жана түштүк райондору моңгол тилдеринде сүйлөшөт.
Дини
Динге ишенгендери негизинен буддисттер-ламаисттер, ошондой эле шамандар.
Курамы
Тувалар батыш жана чыгыш же тувинститутожиндерге (тувиндиктердин 5%ин түзөт) бөлүнөт. Моңголия аймагында жашаган Тувалар бир нече этностук топтон турат: урянхайлыктар мончак, алтайлык жана хубсугулдук урянхайлыктар, ошондой эле цаатандар.
Тарыхы
Тувалар - Борбордук Азиядагы түрк тилдүү уруулардын байыркы тукумдары. Тувалардын ата-бабалары б. з. 1-миң жылдыгынын ортосунда азыркы Тува аймагына отурукташып, кет, самодий тилдүү жана инди европалык уруулар менен аралашкан. 6-кылымда Тувалар Түрк, 8-кылымда Уйгур кагандыктарына, 18-кылымдын аягында манжурлардын Цин династиясына (ушул мезгилде тува этносунун калыптануу процесси аяктаган), 1914-ж. Россия бийлигине баш ийген. 1921-ж. Тувалардын Танну-Тува Эл Республикасы жарыяланып, 1926-ж. Тувин Эл Республикасы деп аталган. 1944-ж. республика автономиялык облус катары РФга караган, 1961-ж. Тувин АССРи, 1991-ж. Тува Реcпубликасы, 1993-жылдан Тыва Республикасы болуп түзүлгөн.
Тувалар боз үйлөрдө жашашып, аңчылык, мал чарбачылык (топоз, төө, ат ж. б.), дыйканчылык (таруу, арпа ж. б.), бугу өстүрүүчүлүк, ошондой эле кол өнөрчүлүк менен кесиптенишкен. Тамак-ашы негизинен эт, дан, сүт азыктары.
Узунакмат жүзүмү
Узунакмат жүзүмү (Vitis usunachmatica, Vass) - Узундугу 25–30 м ге жеткен лиана. Жалбырактары негизинен тегерек сымал, 3– 5 айчыктуу же бөлүктүү, түксүз же асты жагы түктүү. Гүлдөрү эки жыныстуу, чачы топ гүлгө чогулган. Мөмөсү 5–10 мм диаметрде, кара-кызгылт-көк, мала кызыл, жашыл-мала-кызыл, жашыл, ширелүү эттүү, таттуу же кычкылтым-таттуу, кээде жеңил тиш кууручу даамдуу. Уругу тескери алмурут сымал.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Табигый шарттарда май айында гүлдөп, августтун аягы – сентябрда мөмөсү бышып жетилет. Уругу аркылуу көбөйөт. Чыбыгы менен табигый шартта көбөйүүсү байкалган эмес. Чыбыгы тамыр байлайт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Узунакмат тоо кыркасында өсөт. Чаактоо, Фергана жана Чаткал тоо кыркаларында чектелген аянттарда учурайт.
Өсүү шарттары
Тоо кыркалардын, капчыгайлардын сайларында, ойдуң жерлеринде өсөт.
Саны
Чектелген, аз санда.
Чектөөчү факторлор
Территорияларды интенсивдүү өздөштүрүүдөн жана мөмөлөрүн чексиз үзүп чогултуудан жабыркайт.
Өстүрүү
1956-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Ботаникалык багында өстүрүлүп келет. Вегетациясы апрелдин аягы, майдын башында башталат. Май айынын орто ченинде гүлдөп, мөмөлөрү сентябрда бышат. Кээбир экземплярлары көмүүсүз (жабуусуз) эле кыштайт. Ташкөмүр шаарында, Каракөл кыштагында менчик чакан аянттарда өстүрүлөт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде катталган (1985). Разансай капчыгайында ботаникалык заказник уюштурулган, анда өскөн Узунакмат жүзүмү менен кошо башка сейрек учуроочу түрлөр коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Разансай капчыгайында түрдүн азыркы кездеги популяциясынын абалын аныктоо зарыл.
Статусу
VU. Батыш Тянңшандын эндем түрү.