cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күрөш
Топ аралык мелдеш тууралуу
Беттешүүнүн жүрүшүндө баарынан көп упайга ээ болгон топ жеңүүчү болуп жарыяланат. Өз ара беттешүүнүн жүрүшүндө упайлардын экиден көп эмес айырмасы менен жеңген топ бир штрафтык упай, уттурган топ 3 штрафтык упай алат.
Беттешүүнүн жыйынтыгында упай жагынан 9 жана андан көп айырма менен жеңге топ 0 штрафтык упай, ал эми беттешүүнү уттурган топ 4 штрафтык упай алат.
Жеңиш аныктоо
Топтор аралык мелдеште орундар мелдештердин бардык жүрүшүндө алынган эң аз упайлар боюнча аныкталат.
Жеңиштердин саны тең болгондо бардык таза жеңиштерге убакытты эң аз жумшаган топ алдыда деп эсептелинет. Бул эки топтордун беттешүүсүндө бир таза жеңиш болбогондо жеңип чыккан кармашууларда утуш упайын көп алган жана ыкмаларын көп өткөргөн топ жеңүүчү деп эсептелинет.
Мелдеш өткөрүлүүчү жайларды жасалгалоо
Күрөш боюнча күрөшө турган аянты 7 жана 9 метр келген күрөш үчүн атайын килемде, же таарынды төгүлгөн чуңкурларда жана кек чөпкө төшөлгөн тегерек килемдин үстүндө жүргүзүлөт.
Килем жумшак нерсе менен толтурулуп, тегиз болууга тийиш.
Чуңкурга кеминде 20 см, калыңдыкта таарынды төгүлүүгө тийиш. Таарындынын үстү кездемеден жасалган атайын жапкыч менен капталууга тийиш.
Көк чөптүү аянттын чөбү калың болуш керек.
Килемдин күрөшө турган аянтынын чеги кеңдиги кеминде 10 см. келген сызык менен даана белгиленүүгө тийиш. Чуңкурдагы жана көк чөптүү аянттагы күрөшө турган аянт 20 см. кеңдиктеги сызык менен белгиленет. Сызыктын өзү күрөшө турган аянтка кирбейт. Аянттын борбору диаметри кеминде бир метр келген тегерек сызык менен белгиленет.
Айланма системасы боюнча мелдештерди жүргүзгөн кезде түгөйлөрдү түзүү
1—2 6—3
5—4
1—3
2—4 6—5
1—4 3—5 2—6
1—6
5—2
1—5
3—2
1—3 2—0
1—0 3—2
1—2
0—3
Катышуучулардын саны башкача болгондо түгөйлөр ушундай эле система менен түзүлөт.
Утулгандарды чыгарып салуу системасы боюнча мелдештерди өткөрүүдө түгөйлөрдү түзүү
Катышуучулар так санда болгондо акыркы номер биринчи айланмада бош калат.
а)	6 же 8 жана андан көп утулуш упайларын алгандар,
б)	врачтын корутундусу боюнча мелдештен чыгып калгандар,
в)	кезектеги таразага тартууга келбегендер же өзүнүн салмактык  категориясынын  чегинен  чыгып калгандар,
г)	өзүнүн бардык беттешүүлөрүн аяктагандар,
д)	мелдештен алынгандар.
Күрөшкө аялдар да катышса болот.
Меркурий
Меркурий (кыр. Арзуу, койчуман) планетасы - Күн системасындагы планета. Күнгө эң жакын жайгашкан планета.
Меркурий - Күнгө жакын турган биринчи планета, ал Айдан бир аз гана чоң, анын орточо тыгыздыгы дээрлик Жердикиндей. Радиолокациялык байкоо жүргүзүүнүн негизинде анын өтө жай кыймылда боло тургандыгы аныкталган. Анын өз огунун айланасында айланышы 58,65 жер суткасын түзүп, Күн айланасында айланышы Т = 88 суткага барабар. Меркурий планетасынын экваторуна күн нуру түшкөн бетинин темп-расы +400°С ден жогору болуп, түнкүсүн ошол эле жердин температурасы –180°С ге чейин төмөндөйт. Анын Күн нуру тийген жеринде коргошун, калай, а тургай цинк металлы да эрип кетет. Ал планетанын бетинде көптөгөн чуңкурчалар (кратерлер) болгондуктан, сүрөтү боюнча Айдын бетинен айырмалоо өтө кыйын. Анын жандоочусу жок.
Диаметри 4878 км, массасы 3,3х1023 кгга барабар. Күндөн өтө чоң аралыгы 70 млн. км, өтө кичине аралыгы 46 млн. км, орбита тегиздигинин эклиптикага жантайышы 7°, көзгө көрүнгөн альбедосу 0,09. Жерден өтө алысташы 217 млн. км, өтө жакындашы 82 млн. км. Орточо темп-расы 700 Кге, афелийде 550 Кге барабар. Фаза бурчу 0дөн 180°ка өзгөрөт. 1965-ж. радиолокациялык байкоо аркылуу Меркурийдин өз огунун айланасында түз багыт боюнча айланары белгилүү болгон. Айлануу мезгили 58,65 сутга барабар. Меркурийдин өз огунда айлануусунун бурчтук ылдамдыгы орбиталык ылдамдыктын 3/2үн түзөт. Планета перигелийде болгон анын орбитадагы кыймылынын бурчтук ылдамдыгына дал келет.
Меркурийдин орточо тыгыздыгы – Айдын орточо тыгыздыгына караганда чоң, Жердики менен бирдей, башкача айтканда 5,45 г/см3га барабар тыгыздык. Меркурийдин тартуу күчүнүн ылдамдануусу Жердикинен 2,6 эсе кичине, башкача айтканда 372 см/секга барабар.
Меркурийдин атмосферасы
Меркурийдин атмосферасы – жокко эсе, бирок анда көмүркычкыл газынын бар экени спектр жолу менен аныкталган. Өтө сөйректелген атм-расынын курамында аргон, неон, гелий бар. Меркурийдин бетиндеги атмосфера басымы 1012атмга барабар.
Меркурийдин бети
Меркурийдин бети – сырткы көрүнүшү бонча Айдын бетине окшош. Космос станциялары тарткан сүрөттөрдөн бетинде көптөгөн кратерлер, жалдар, кырка тоолор жана өрөөндөр бар экендиги белгилүү болду. Көпчүлук кратерлеринде жарык болуп көрүнгөн борбордук тоолор бар. Бул кратерлер метеориттердин келип түшүшүнөн пайда болгон. Эң чоң Калорис кратеринин диаметри 1300 кмче. Ай менен Меркурийдин беттик катмарларынын жарыкты чагылтуу жөндөмдүүлүгү жана жылуулук өткөргүчтүгү да бирдей. Алардын бири биринен айырмасы – Меркурийде Ай деңиздерине окшогон ойдуңдар аз.
Меркурийдин жылдыз чоңдугу
Меркурий Күндөн 28°тан көп алыстабагандыктан аны Жерден байкоо кыйын. Ал кечинде жана таң алдында көрүнөт. Бул учурда планетанын фазасы 90°ка жакын болот жана байкоочуга дискасынын жарымы гана көрүнөт. Меркурийдин жаркыроосу – 0,3төн +0,6 жылдыз чоңдугуна өзгөрөт.
Меркурийдин кетенчиктөө кыймылы
Меркурийдин кетенчиктөө кыймылы – Меркурийдин Күндүн айланасында карама-каршы багыт бонча Чыгыштан Батыш батытында көрүнгөн которулуусу. Меркурий Күндөн 18 – 28° чыгышта же батышта жайгашат. Планетанын Күндөн чыгышты карай чоң бурч менен алыстоосу чыгыш чоң элонгациясы, ал эми батышты карай алыстоосу батыш чоң элонгациясы деп аталат. Чыгыш элонгация мезгилинде Меркурий батыштан Күн баткандан кийин көрүнүп, Күндөн кийин тез эле батып кетет да адегенде акырын, кийин тез кетенчиктөө кыймылы менен Күнгө жакындап анын нурунан көрүнбөй калат. Бул мезгилде планетанын Күн менен төмөнкү биригүүсү байкалып, Күн менен Жердин ортосунан өтөт.
Меркурийдин күндү айлануу мезгили
Меркурий Күндүн айланасында чоң эксцентриситет менен 0,206) эллипстик орбита бонча 0,387 а.б. аралыкта айланат. Күнгө чейинки аралыгы перигелийде 46 млн. км, афелийде 70 млн. кмге жетет. Күндүн айланасында айлануу мезгили 88 сутга барабар.
Меркурийдин магнит талаасы жана магнит сферасы
Меркурий татаал түзүлүштөгү начар магнит талаага ээ. Бул талаанын чыңалышы Жердикинен аз, Марстыкынан көп. Планета аралык магнит талаалар Меркурийдин ядросу менен өз ара аракеттенишип, анда электр тогун пайда кылышы мүмкүн. Бул токтор, о. эле ионосферада заряддардын которулушу магнит талаасын пайда кылат. Булар Күн шамалы менен өз ара аракеттенип магнит сферасын түзөт.
Калмак-кыргыздар
Калмак-кыргыздар – Кытай Эл Республикасынын Шинжаң Автономиялуу облусунда Эмель-Гол Моңгол Автономиялуу округунда жашаган этностук топ. Калмак-кыргыздардын курамын сарыбагыш, мундуз, баарын, ханзу (кытай), тува, казактар түзөрү аныкталган. Турмуш-тиричилиги, каада-салты моңголдордукуна окшош. Буддизмдин бир тарамы болгон лама динин тутунушат. Изилдөөчүлөрдүн пикири боюнча калмак-кыргыздардын тили негизинен казак, кыргыз тилинин элементтеринен куралган. Өздөрү ата-бабаларынын бул аймакка мындан 300 жыл мурда келгендигин белгилешет. Алар 17–18-кылымда калмактар (ойроттор) тарабынан сүрүлгөн түрдүү этностук топтордун аралашуусунан келип чыккан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кыпа-Опыль-Кы дарыясы
Кыпа-Опыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Опыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара коюм дүмпүлдөк
Кара коюм дүмпүлдөк - кыргыз элинин байыркы улуттук оюндарынын бири.
Оюндун эрежеси
Бул оюн эки түрдүү ойнолот. Биринчи түрү. Оюн тегиз жерде, көк майданда, мектептин спорт аянтчасында, залында, күндүз да, түнкүсүн да ойнолот. Оюнга 10 – 18 жаштагы 15 – 20 оюнчу катышат. Калыс, узундугу 4 – 5 метр аркан, тон же одеял, ар бир оюнчуга бирден жумшак эшилген жоолук камдалат. Оюнчуларды эки жаатка бөлөт. Жаат башчыларын дайындайт. Таяк, "чүчү кулак" кармашып же чүкө калчашып оюнду кайсы жаат биринчи баштары аныкталат. Оюнду баштоо укугун алган жааттын оюнчулары четте туруп турушат. Ал эми экинчи жааттын оюнчуларын калыс белгилүү жерге чогултуп олтургузат. Үстүлөрүнө тон же одеялды жаап, аркандын бир учун оюнчулардын бирөөнө, экинчи учун жаат башчысына карматат. Оюнду баштоо укугуна ээ болгон жааттын оюнчуларынын ар бирине эшилген жоолук берилет. Андан кийин алыс оюнду баштоого белги берет. Олтурган жааттын башчысы сакчы болуп, аркандын учун колунан чыгарбай оюнчуларын айлана чуркап коруйт. Сакчы айрым жерлерде “ сары айгыр ” деп да айтылат. Атаандаш жааттын оюнчулары болсо колдорундагы эшилген жоолук менен олтурган оюнчуларды акырын чаап кетүүгө аракеттенип, чабуул коюшат. Ал эми оюнчуларын коруп жүргөн сакчы ( жаат башчысы ) чабуул койгон оюнчуларды өз жаатына тийгизбей аркан жеткен жерге чейин кууп барып, алардын бирине өзүнүн бутунун учун тийгизүүгө аракеттенет. Эгерде сакчы чабуулчулардын бирине бутунун учун тийгизүүгө үлгүрсө жааттар орун алмашышат. Ошентип, оюн улантыла берет. Экинчи түрү. Кара коюм дүмпүлдөктүн бул түрү оюндун жүрүшүнөн гана айырмаланат. Калганы негизинен биринчи түрдөгүдөй эле болот. Калыс мурдагыдай эле 4 – 5 метр жип же аркан даярдайт. Жиптин бир учун олтурган оюнчулардын бири, бир учун сакчысы кармайт. Оюндун жүрүшүндө сакчы коруп турган жааттын оюнчулары чабуул койгон жааттын оюнчуларынын колу тийсе, чабуул койгон жааттын колу тийген же сакчынын буту тийген оюнчулар оюндан чыгышат. Оюндун акырында кайсы жааттын ончулары оюндан аз чыкса ошол жаат жеңет.
Адабият
Токторбаев Саты. Өспүрүмдөр оюндары.
Букат уулу, Базылхан
Базылхан Букат уулу Иргебай небереси (09.5.1932 – 16.01.2012) – монголиялык казак тегиндеги түрколог, алтаист, чыгыш таануучу илимпоз, филология илимдеринин доктору (1993), профессор (1995), эл аралык Монгол таануу биримдигинин мүчөсү (1990). Казак жана монгол тилдеринин салыштырма тарыхый иликтелишинин башатында турган тилчи. Монголия Илимдер академиясынын Биринчи даражадагы сыйлыгынын ээси (1992), Монголиянын илимге эмгеги сиңген кызматкери (2008).
Кыскача өмүр таржымакалы
Базылхан Букат уулу (казакча Базылхан Бұқатұлы) 1932-жылы 9-майда Монголиянын Баян-Өлгий аймагындагы Цэнгэл сомонунда (айылында) “Как-Көл” деген жерде туулган.
Базылхандын бабасы – Ботокан уулу Иргебай (Ботақанұлы Іргебай) абак керейдин каракас уругунун бай адамы болгон. Иргебайдан Абыш, Абылкайыр, Букат (Әбіш, Әбілқайыр, Бұқат) деген үч уул, Абытен, Абилше (Әбітән, Әбілше) деген эки кыз туулган.
Букат Иргебай уулу (1900-1983) мал багып оокат кылган киши эле. 1942-45-жж. Монголиядан Орусиянын Бийск шаарына чейин өкмөттүк товарды Кызыл Армияга көмөк катары ташыганга катышкан.
Базылхан өзү 1941-48-жж. Өлгий шаарында 7 жылдык мектепте окуган.
Андан соң 1948-51-жж. Улан-Батордогу Мугалимдерди даярдоо мектебин аяктаган.
Базылхан 1956-60-жж. Монголия улуттук университетинин филология факультетинде окуп, монгол тили жана адабияты адистигин алган.
1960-61-жж. Улан-Батордо Казак радиосунун алгачкы редактору жана диктору болуп иштеген.
1999-2009-жж. Монголиянын Баян-Элгий аймагындагы Коомдук илимдер борборунда жетекчи илимий кызматкер болуп иштеди.
Сексендин кырына келген чагында, 2012-жылдын Үчтүн айынын (январынын) 16сында Баян-Өлгий аймагындагы Өлгий шаарында дүйнөдөн кайтты.
Сыйлыктары. Наамдары
Монголия Илимдер академиясынын Биринчи даражадагы сыйлыгынын ээси (1992)
Монголиянын илимге эмгеги сиңген кызматкери (2008)
Түрколог катары ишмердиги
Элтерис, Күлтегин, Билге каган, Баян-Чор (Моюн-Чур), ж.б. эстеликтерди иликтеген, 1962-1988-жж. советтик жана башка чет элдик руна жазмаларын изилдеген илимий экспедицияларга да ырааттуу катышкан.
Үй-бүлөсү
Жубайы Бөкей Рахмат кызы (Рахметқызы Бөкей) – кесиби мугалим.
Алар беш уулду тарбиялашты (Рысбек, Нурбек, Напил, Сатбэк / Шатбек), Бек (казакча - Рысбек, Нұрбек, Нәпіл, Сәтбек, Бек).
Напил Базылхан мырза да атасынын жолун жолдоп, түрколог жана монгол таануучу илимпоз катары таанымал.
Белорусская (метро бекети, Замоскворецкая сызыгы)
Белорусская — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 1938-жылы 11-сентябрьда ачылган.
Саманчынын жолу
Саманчынын жолу – асмандын түндүк жарым шарында Эгиз, Букачар, Возничий, Кассиопея, Цефей, андан соң Бүркүт топ жылдызынан эки тармакка ажырап, анын бир тармагы түштүк жарым шарына өтүп, Калкан, Жаачы, Чаян, Центавр, Түштүк крест, Киль, Парус, Тайган, Единорог, андан кайра асмандын түндүк жарым шарына өтүп, Орион жана Эгиз топ жылдыздарына тушма-туш келген “сүттөй” ак түстөгү жазы тилке. Саманчынын жолу биздин күн системабыз жайгашкан Галактика болот. Күн Галактиканын борборунан 25000 жарык жылына барабар болгон алыстыкта жайгашкан. Саманчынын жолунун дискасынын диаметри 100 000 жарык жылына, калыңдыгы 3000 жарык жылына барабар болуп, чамалаганда 100 миллиарддан ашуун жылдыздарды ичине камтыйт.
Галилей биринчи жолу 1609-ж. өзү жасаган анча кубаттуу эмес телескобу менен Саманчынын жолуна байкоо жүргүзүп, ал сансыз көп жылдыздардан турарын айткан. Астрофизиктердин изилдөөсү боюнча Саманчынын жолу көзгө көрүнбөгөн Ааламдын заттарына чөмүлгөн.
Банк которуму
Банк которуму – 1) эсептешүүнүн бир таризи, бир банктын башкасына даректелген төлөм тапшырмасынын жардамы, ошондой эле (банктар аралык өзгөчө келишим болсо) банк чектери же жана башка төлөм документтери аркылуу ишке ашырылышы. Төлөөчү банк котормону алуучуга төлөм тапшырмасында көрсөтүлгөн сумманы өз каражатынын эсебинен төлөп берет, бирок которуучу банктан тийиштүү калыбына келтирүүнү алууга укуктуу болот; 2) бир жактын (которуучунун) банкка экинчи бир жактын (котормону алуучунун) пайдасына белгилүү бир сумманы чегерүү тапшырмасы.
Сколиоз (омуртка тутумунун кыйшайышы )
Сколиоз- (грек тилинен σκολιός — «кыйшык», лат. scoliōsis)-омуртка тутумунун түзүлүшүндөгү өзгөрүүлөр. Чоң кишинин омуртка тутумунун алдын (моюн, бел лордозу) жана артын карай (кифоз) ийилген жерлери болот. Омуртка тутумунун мындай түзүлүшү бала отуруп, туруп баса баштаганда калыптанат. Омуртка тутуму бир капталын карай (сколиоз), алдыга (лордоз), артка (кифов) кыйшаюусу мүмкүн. Омуртка тутумунун бир капталына кыйшаюусу (сколиоз) өтө көп кезигет. Мында көбүнчө омуртка тутумунун жогору жагы кыйшаят (кифосколиоз). Сколиоз сөөк өсүп жаткан мезгилде өтө байкалып, көбүнчө окуучуларда жолугат. Анын өөрчүшүнө итий, начар тамактануу, дененин начар өөрчүшү түрткү берет. Ичтеги баланын туура эмес өөрчүшүндө тубаса сколиоз пайда болот. Сколиозго кандайдыр бир оору (итий, полиомиелит, туберкулёз, плеврит, радикулит жана башкалар), травма (омуртка сынганда), келбетти туура эмес алып жүрүү, бир бут экинчисинен кыска болушу (физиологиялык сколиоз), баланын партада туура эмес отурушу, китеп кабын дайыма бир колдо көтөрүп жүрүүсү, баланы дайыма бир колунан жетелөө түрткү берет. Узак убакыт бир абалда болгон скрипкачылар, өтүкчүлөрдө кесипке байланыштуу сколиоз пайда болот.
Моюн кыйшайышы
Кыйшык моюн — моюндун бир тарабындагы булчуңдардын жана башка ткандардын тартылышынын, моюн омурткаларынын кыйшайышынын жана оорусунун натыйжасында баштын туура эмес абалда турушу. Кыйшык моюн көбүнчө тубаса — баланын жатында туура эмес өсүшүндө, кыйын төрөт убагында баланын моюн ткандарынын кокусташынын, ошондой эле күйүктөн, жарааттан, сезгенүү процесстеринен кийин болгон тырыктардын тартылып калышына байланыштуу да болот. Моюн булчуңу жабыркаган тарапка баш кыйшайып, ээк көтөрүңкү болуп карама-каршы тарапка бурулат. Мында баштын кыймылы азайып, бирок оорутпайт. Тубаса кыйшык моюн бала төрөлгөндөн кийин эле билинет; эгер дарылоо эрте башталбаса, акырындык менен моюн омурткалары, бет кыйшаят. Ошондуктан кыйшык моюн белгилери байкалар замат врачка кайрылуу керек.
Түзөтүү
Түзөтүү бала эки ай болгондо башталат; кийин башты түзөтүүнү, моюн массажын жана айыктыруу физкультурасынын ыкмаларын үйрөнүп алып, баланын энеси жасаса болот. Аны жасоодо оң жагы кыйшык болгондо оң колду ээкке, сол колду желкеге коюп, ээкти моюн булчуңу тартылып кыскарган жагын көздөй буруп, башты карама-каршы тарапты карай тартат (сол жак кыйшайганда тескерисинче жасалат).
Бийлибаев Кайнарбек Шеримкул уулу
Бийлибаев Кайнарбек Шеримкул уулу Жыгаччы. 1952-ж. Талас районундагы Арашан айылмнда төрөлгөн. Профсоюздардын жогорку мектебин бүткөн. Азыр Кемин районундагы Орловка (Талды-Булак) айылында жашайт. Устакерчиликти ээр, комуз чабуудан баштаган. Темирчи, жыгаччы, тамыр кармоочу, табып Аманбек Саадабай уулу менен агасы Зайырбектин нускаларын алган. Кайнарбек томого баш, калак баш (сүйрү баш), куш баштуу ээрлерин Анжиян ээринин үлгүсүнө салып узанат. Жергиликтүү тал-теректи кыйып, аны көң-тезектин ысыгы кете элегинде жабат. Чебердин жекече баамдоосунда мындай учурда жыгачтан жарака кетпей, дароо туюк чабууга шартташат. Инек өгүздүн, буканын терисин чылгыйлап, аны жаңгактын жалбырагын кайнатып алган кара боёкко малмалап, ээр каптайт. Атасы Шеримкул чоң дастанчы, агасы Зайырбек ырчы, комузчу, өзү обончу ж-а күү жаратуучу болушу аркылуу айыл ичинде шайырлардын үй-бүлөсү аталышат.
Сколиоз (омуртка тутумунун кыйшайышы )
Түзөтүү
Ушул абалда бир нече секунда кармап туруу керек. Мындай көнүгүүнү күнүнө 4—5 жолу (5 —10 мин.) кайталоо сунуш кылынат. Биринчи жолу врачтын көзөмөлүндө жасалат. Бул көнүгүүлөрдөн кийин баланын моюнун акырын сыйпап массаж жасап, андан кийин моюнга жылуу басуу пайдалуу. Мындай дарылоону узакка — кыйшаюу толук түзөлгөнгө чейин бир нече айлап жасоо керек.
Дарылоо мезгили
Дарылоо мезгилинде баланы уктатканда кроватка башын соо жагына оодара жаткызуу зарыл. Ушул эле максат менен баланын соо жагын киши баскан жакка каратып жаткызат, ошондой эле керебеттин ошол тарабына ар кандай түстүү оюнчуктарды илип койсо болот. Кээде аны хирургиялык жол менен дарылайт. Операциядан кийин ата-энеси врачтын көзөмөлүндө дарылоо гимнастикасын жана массажды жасоону улантат.
Бийлибаев Кайнарбек Шеримкул уулу
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Сколиоз (омуртка тутумунун кыйшайышы )
Сколиоздун стадиялары
Сколиоздун башталышында отурганда бел булчуңдары тез талыйт. Ал бир аз эс алганда эле тарайт (бул биринчи стадиясы). Экинчи стадиясында омуртка такай кыйшайып, көкүрөк клеткасынын формасы бузулат. Омуртканын кыймылы азаят. Булчуңдар жана кабырга арасы ооруйт (невралгия). Сколиоз өтө күчөгөндө ички органдардын жайгашуусу бузулуп, функциясы начарлайт. Бул кишинин эмгекке жөндөмдүүлүгүн жоготот.
Алдын алуу
Сколиозду дарылоого караганда алдын алуу жеңил. Анын биринчи белгилери байкалганда эле, балага омуртканын кыйшайган жагына аз күч келүүчү тийиштүү режим уюштурулат. Врач сунуш кылган физкультура көнүгүүлөрүн, массаж, кыймылдуу оюндарды так аткаруу керек. Тубаса сколиозду эрте байкоо, дарылоодо врачтын көрсөтмөлөрүн кылдат аткаруу жакшы натыйжа берет.
Балдар сколиозун алдын алууда түз төшөккө жатуу, партага туура отуруу, сабак даярдаган жерге жарыктын туура түшүүсү, таза абада болуу, туура тамактануу, жетиштүү уктоо, эртең менен гимнастика жасоонун мааниси чоң. Кесипке жараша болгон сколиозду алдын алууда эмгек менен эс алууну туура уюштуруу, жумуш убагында тыныгуу, спортко катышуу, жалпы организмди жана булчуңду чыңдоо негизги роль ойнойт. Бут кыска болгондо пайда болгон сколиозду алдын алуу үчүн атайын ортопедиялык бут кийим, аппарат кийип жүрүү керек.
Дарылоо
Омуртканын тутумунун кыйшайышын бул түрүн дарылоодо омуртканын формасын түзөөчү атайын гимнастикалык көнүгүүлөр врачтын же методисттин көзөмөлүндө жасалат. Андан сырткары корсет кийүү сунуш кылынат. Өтө күчөгөн сколиоздо хирургиялык операция талап кылынат.
Омуртка тутумунун артка кыйшайышы (кифоз) көкүрөк туштагы омурткада болуп, ар кандай ооруларда (туберкулёз, итий, сынык) кифоз пайда болот, ал омуртканын башка бөлүгүндө да болушу мүмкүн. Дого сымал кифоз демейде көкүрөк омурткаларында болуп (бүкүр), ал келбетти гана бузбастан дем алууну да начарлатат. Омуртка тутуму туберкулёздон жабыркаса (Спондилит), омуртканын көкүрөк тушу бүкүрөйүп чыгат. Мында омурткалар кысылып, бой кыскарат, төш алдыга чыгат. Бул өзгөрүүлөр ички органдардын функциясын бузат. Туберкулёз спондилитин өз убагында дарыласа бүкүр болбой эле айыгат. Көп учурда туберкулёзду өз убагында дарылаган менен спондилитти кеч дарылап бүкүр болуп калышат. Мындай бүкүрлүктү хирургиялык операция жасап да айыктырууга мүмкүн эмес.
Кифозду дарылоо, алдын алуу сколиоздукундай.
Омуртка тутумунун алдыга кыйшайышы (лордоз) демейде бел туштагы физиологиялык ийилген жерде өөрчүйт. Лордозго келбетти туура эмес алып жүрүү (жалпак далы), омуртканын кээ бир оорулары, курсакка майдын өтө чогулушу себеп болот. Лордоздо омурткалардын формасы бузулуп, ооруйт, кыймылы азаят. Лордозду көбүнчө ички органдардын (карын, ичеги, бөйрөк) түшүшү коштойт да, алардын иши начарлайт.
Дарылоодо анын себебин жоготуп, гимнастика жана массаж сунуш кылынат. Бандаж кийүү ички органдардын ишин жакшыртып, ич булчуңдарын чыңдоого түрткү берет. Омуртка тутумунун кыйшайышынын бардык түрүн алдын алууда сөөк, муун ооруларын убагында дарылоо, балдарды келбетти туура алып жүрүүгө үйрөтүү, күн сайын гимнастика жасоо маанилүү.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Антропология
План: 1)Киришуу 2)Антропологиянын багыттары З)Антропологиянын онугуусу 4)Колдонулган адабияттар
Антропология-(грек тилинен anthropos - адам, logos - илим) - дүйнөнүн ар кайсы жеринде тарых боюнча жана азыркы күндө жашап жаткан адамдардын(адамдардын топторунун) изилдениши. Бул илим тармагы адамдарды айырмалаган жана окшоштурган ар кандай маалыматтарды топтоп,өндүрүүгө аракет кылат. Антропологиянын төрт негизги бутагы бар.1)Физикалык 2)маданий 3)социалдык 4)археологиялык антропология.Физикалык антропология кишинин биологиялык организм катары карайт,бул багытта кишинин эволюциялык өнүгүүсүн колго алат, инсан түрүнүн илгертеден азыркы күнгө чейинки биологиялык өзгөрүүлөрүн изилдейт. Маданий,социалдык антропологдор болсо өткөн мезгилдердеги жана азыркы убактагы адамдардын маданиятын изилдөө менен алек болушат.Ал эми археологдор өткөн маданияттардан калган заттарды,буюмдарды,нерселерди, сөөк жана адамдар,адам топтору жашаган аймактарды буюмдарды изилдеп, өткөн мезгилде жашап, жазылуу маалымат калтырбаган адамдардын маданияттары тууралуу маалымат,билим чогултат. Тилчилер (лингвисттер), маданияттарды сактап, кийинки муунга өткөрүп берүү үчүн коммуникация системасы болгон тилди изилдешет. Ар бир антропология тармагы ар башка изилдөө ыкмасына ээ болсо дагы, баары биригип бир антропологиялык көз карашты түзүшөт.
Колдонгон ыкмалары жагынан биологиялык жана социалдык илимдердин катарына кирет.Бирок адамдын социалдык  өзгөчөлүгү  антропологдорду  тарыхый изилдөөлөрдүн жыйынтыктарына кайрылып, тарыхый маселелерди чечүүгө жардам кылат. А-нын тарых м-н байланышкан тармагын тарыхый А. деп аташат. Тарыхый А. айрым аймактардагы адамзаттын байыркы мезгилден азыркы  учурга  чейинки  өнүгүү  тарыхын,  байыркы  миграциялар,  расалык  типтердин калыптанышын изилдейт. Адамдын баш сөөк-төрү (краниологиялык материал) аркылуу байыркы мезгилдеги калктардын миграциясы аныкталса, ошол маалымат тарыхый жазма булактар аркылуу такталышы мүмкүн. Мисалы:байыркы түрк  доорундагы  краниологиялык  материалдар  аркылуу  Теңиртоодо  жашаган  адамдардын, Түштүк Сибирь м-н генетикалык байланышта экендиги аныкталган. Мындан тышкары, а-нын маданий а-я,этностук а-я,популяциялык а-я,экологиялык а-я,палеоантропология, физиологиялык а-я деген тармактары да бар.
Антропологиянын өнүгүүсү. Антпропологиялык тармакта чоң мааниге ээ болгон эмгектер байыркы замандарга барып такалат. Мисал катары, Грек тарыхчысы Геродоттун 2500 жыл, Афкрикалык имимпоз Ибн Халдундун 700 жыл мурда жазган инсан топторунун (жамааттарынын,коомдорунун) маданияттарын салыштырган чыгармаларын алса болот. Ошондой эле Орто Азияда Махмуд Кашгаринин эмгектери дагы антропологиялык мааниге ээ. Бирок, антропологиянын өзүнчө билим катары бөлүнүп чыгышы жана өнүгүп баштоосун салыштырмалуу түрдө жаңы болуп эсептелет. Эгерде инсан өзүн жана башка инсандарга, жана да өздөрүнүн келип чыгышына, ошондой эле башка инсандардын келип чыгышына кызыкса эмне себептен антропология системалык түрдү илимий дисциплинага айлануусу мынча көп убакытты талап кылды?
Себеби, кайсы бир деңгээлде инсандардын технологиялык жактан чектелүү болуусуна байланыштуу. Тарых боюнча узак мөөнөт ичинде инсандардын географиялык кыйыры чектелүү болгон. Узактагы инсандарды жана алардын маданиятын изилдөөгө көптөгөн күч, убакыт талап кылынып, байланыш курал жана каражаттарын өнүктүрүү менен гана мүмкүн болгон.
Антропологиянын өнүгүүсүнө салым кошкон дагы бир фактор, бул Европалыктардын, башка жерлердеги инсандар менен баардык айырмачылыктарына карабастан негизги бир "инсандык" фактысын кабыл алуу болду. Мурда болсо өз маданий негиздерине (Европалыктардын) окшобогон инсандарга "примитивдүү (артта калган/алгачкы доордогу)", "варвар" же "жапайы" деп атап, убакыт өткөн соң ар түрдүү (инсан) топторду бир түргө (жаныбар түрүнө) тиешелүү экенин кабыл алышты. Инсандардын көп түдүүлүгүнө болгон күндөн күнгө көбөйгөн кызыгуу, өзгөчө жаратылыш мыйзамдарынын илимий тил менен ачыктоого аракет болуп жаткан убакта, ыйык китептердеги салттуу түшүндүрмөлөрдүн жетишсиз экенин көрсөттү. Жыйынтыгында баардык бул жагдайлар антропологиянын төрөлүшүнө даярдык болду. Антропология Европа маданиятынын ичинен келип чыкса дагы бүгүнкү күндө ааламдык деңгээлде таркаган.
Антропологдор дүйнөнүн ар кайсы чөлкөмдөрүнөн болуп, дүйнөлүк деңгээлде, ар кандай маданияттар жөнүндө изилдөө жүргүзөт.
А
А ― 1) латын, Кирилл графикасын колдонгон элдердин, анын ичинде кыргыз элинин алфавитиндеги биринчи тамга. Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан кириллицага өткөн; 2) кыргыз адабий тилиндеги кең, жоон, ачык, кыска, созулма (А тамгасынын эки ирет жазылышы аркылуу туюнтулат) үндүү тыбышты билдирет; 3) байыркы кыргыз (түрк) жазмасында ф сөлөкөтүндө жазылган. Сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 4) чет тилдерден кирген сөздөрдүн башында кыргызча «сыз» мүчөсүндөй терс маанини туюндурат (мисалы, алогикалык логикасыз; асимметрия симметриясыз); 5) иретти туюнтууда «биринчи» деген маанини билдирет.
Авидья
Авидья (санскрит. билбестик, түшүнбөстүк). Философиялык системада "веданта" – сезим деген маанини билдирет. Логикалык түшүнүктүн пайда болушу, кээ бир үзгүлтүксүз тажрыйбалык системаларды берет. Төмөн даражадагы акылмандуулук күчтүү даражадагы акылмандуулуктун шартсыз түрдө субстанцияны тааный тургандыгына каршы турушу адамга чыныгы акыйкат берет. Авидья– "ведантага" кошулуп, нерсенин чыныгы табиятын актайт. Бул мааниде ал «билбестик» Авидья түскө киргенде жоголот.
Тай жарыш
Пайдаланылган адабият: Токторбаев С. Өспүрүмдөр оюндары.
Сяттей-Ты-Вис
Сяттей-Ты-Вис (Сяттэ-Вис) — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын сол жээгинен224 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 61 км.
Комсомол (Сокулук району)
Комсомол (Комсомол) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Фрунзе айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 980 киши.
Nautilus Pompilius
Nautilus Pompilius ( "Наутилус Помпилиус") - советтик жана орусиялык рок-топ. Свердловскто (азыркы Екатеринбург), расмий түрдө 1982-1983-жылдары, Вячаслав Бутусов менен Дмитрий Умецкой "Переезд" аттуу алгачкы альбомдун үстүндө чогуу иштей башташканда түзүлгөн. Топтун курамы 1982-жылдан бери карай бир нече жолу өзгөргөн. Топтун музыкалык стилинде да өзгөрүүлөр болуп турган.
Аталышы
Топтун расмий аталышы "Nautilus Pompilius". Nautilus Pompilius - наутилустар уруусуна тиешелүү моллюскалар түрүнүн системдик аталышы болуп саналат. Бир нече альбомдо эки сөз тең чоң латын тамгалары менен жазылган - «NAUTILUS POMPILIUS», башка бир нече альбомдо болсо, кирилл тамгалары менен жазылган - «НАУТИЛУС ПОМПИЛИУС». Топту "Наутилус", "Наус" же дагы кыскартып, "Нау" деп да аташат.
Популярдуулуктун башталышы
"Наутилустун" популярдуулугунун толуп-ташкан учуру 1988-жыл болуп эсептелет. Бул учурда топ СССРде жигердүү гастролдогон, советтик рок тууралуу финдердин "Орок жана гитара" (орус. "Серп и гитара") аттуу тасмасына тартылгандан кийин чет өлкөгө чыгып келген (жылдын аягында Финляндияга барышкан), үн-жызуучу "Мелодия" фирмасынан алгачкы "Князь тишины" пластинкасын чыгарышкан. Буга "Наутилустун" мурдагы эки альбомунда орун алган хиттери («Последнее письмо», «Взгляд с экрана», «Скованные одной цепью», «Шар цвета хаки», «Казанова») жана арасында "Я хочу быть с тобой" ыры да бар, ошол мезгилге чейин концерттерде аткарылган, бирок жаздырылбаган бир нече жаңы ыр кирген.
Таун оф Клинтон (Нү-Жерси)
Таун оф Клинтон (Нү-Жерси) (Town of Clinton) — Нү-Жерси штатынын Хантердон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2719 киши. Болжолдуу аянты - 3.7 км². FIPS коду — 34-13720.
Тур(термин)
Тур (фр. tour) -
1) айлана; айлана боюнча кыймыл (мис., бийдин Түрү - вальс бийлеп, залды бир айланып чыгуу);
4) кээ бир жарыштардын, мелдештердин этабы. Бул учурда спорт оюндарынын кандайдыр бир бөлүгү аяктайт.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Авлакоген
Авлакоген (гр. aulax бороз, жөөк, депоз туулуш, пайда болуу) платформалардагы дайыма козголуп туруучу жер кыртышынын созулуп жаткан тектоникалык тилкеси. Термин 1960-ж.
Павловка (Нуриман району, Башкыртстан)
Павловка — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Павл айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4396 киши. Почта индекси — 452432, ОКАТО коду — 80245844001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Банк кредити
Банк кредити банк тарабынан өзүнүн же тартылган акча каражаттарынын белгилүү бир үлүшүн убактылуу пайдаланууга берилиши. Материалдык баалуулуктарды курөөгө коюу менен же күрөөгө коюусуз деле, ошондой эле ссуда, векселдерди эсептөө, баалуу кагаздарды банктын сатып алуусу түрүндө берилет. Ссудалар мөөнөтү боюнча (узак мөөнөттүү жана кыска мөөнөттүү), тармактык структурасы боюнча (өнөржай, айыл чарба, транспорт ж. б. ишканаларына ссуда), максаттуу багытта (товар-материалдык баалуулуктарга, эсеп документтерине, айланма каражаттарды толтурууга) болуп бөлүнөт. Азыр кредиттин форфейтинг, факторинг ж. б. түрлөрү кеңири тараган
Маяковская (метро бекети)
Маяковская — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 1938-жылы 11-сентябрьда ачылган.
Актамсопу, урук
Актамсопу - каңды уруусунун курамындагы урук.
Этнонимдин параллели жер-суу аталышы (этнотопоним) катары Өзбекстандын Фергана облусунун Вуадил аймагында сакталып калган. Бул аймакты кыргыз уруулары (канды, жоокесек, найман) эзелтеден мекендеп келишкен.
Кызыл-Сай көрүстөнү
Кызыл-Сай көрүстөнү — коло дооруна (6-8-к.) таандык археологиялык эстелик. Талас шаарынан 10 км түштүктө жайгашкан. 30дай мүрзөдөн турат. Алардын четине тегерете чарчы түрүндө таш тизилген; айрымдарына топурак эле үйүлгөн. Казуу мезгилинде (1960) аты менен кошо коюлган маркумдун сөөгү табылган.
Материалисттик антропологизм
Материалисттик антропологизм көрүнүктүү өкүлдөрү болуп Гельвеций, Фейербах жана Чернышевский эсептелет. Антропологиялык принципти киргизүүдө жана негиздөөдө Фейербахтын эмгеги зор. «Адам» категориясы Фейербах тарабынан «идея» жана «рух» түшүнүктөрү катары алдыга жылдырылган. 19-кылымдын 2-жарымынан баштап Антропологизмдин Ницше, Дилтей, Зимель) идеалисттик варианттары өнүгө баштайт. Ал эми 20-кылымда болсо экзистенциализм, «философиялык антропология» калыптанып бүтөт. Материалисттик антропологизм ар кандай вариантта коомду түшүндүрүүдөгү идеализмди түшүндүрөт.
Пахмутова Александра Николаевна
Александра Николаевна Пахмутова - орустун таланттуу композитору. Александра Пахмутова 1929-жылы 9-ноябрда Волгоград областынын Бекетовка кыштагында туулган.
Билими
1953-жылы Москва консерваториясын В.Я.Шебалинден композиция классын, 1956-жылы аспирантураны бүткөн.
Кызматы
1968-жылдан СССР композиторлор союзунун башкармасынын секретары болуп иштеген.
Эмгектери
Ал айрыкча ыр жанрында жемиштүү эмгектенип "Гагариндин топ жылдыздары" деген Н. Добронравовдун вокалдык циклине музыка жазган. Таланттуу композитор өзүнүн чыгармачылык максатын жаштар менен байланыштырган. Анын "Опурталдуу жаштык курак жөнүндөгү ыр" деген чыгармасы жаштарды толкундаткан турмуш, жашоо, сүйүү, эмгек жөнүндөгү ой-кыялдар чагылдырылган. "Мен өзүңдү сүйгөнмүн", "Усть-Илимге кат", "Жоокердик" деген ырлары адамдын дилине кандайдыр бир шооланы пайда кылып, жакшылыкка тарбиялап, жашоого болгон кумарын арттырып, сезимиңди байытат. "Геологдо", "Назиктик", "Обон", "Машинист", "Жаш куруучулардын маршы", "Балыкчынын жылдызы" деген ырлары эмгек романтикасын даңазалайт. Александра Николаевна Пахмутова музыка дүйнөсүндөгү мээнетти сүйгөн күжүрмөн,ага зор чеберчилик кайталангыс талант шайкеш келген. Ошондуктан өзүнүн ар бир чыгармасын кынтыксыз сомдоп чеберчиликтин тогуз торкосунан өткөрөт. Ырларды адамдын көңүлүнө бир укканда эле ташка тамга баскандай уюп калат. Сибирдин каардуу катаал табийгатына моюн бербей ГЭСтердин алп курулуштарында, темир жолдорду, шаарларды жаратып жаткан жаштар менен жолугушуп алардын эмгектерин даңазалаган ой-максаттарын чагылдырган эң сонун "Тайгалак жылдыздар" деген циклин жараткан. Балеттин балдар үчүн ырлардын, фильмдердин музыкаларынын,көптөгөн ири симфониялык чыгармалардын автору.
Сыйлыктары
1966-жылы Ленин комсомолу, 1975-жылы СССРдин мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты болгон.Искусствого синирген эмгеги жогору бааланып эки орден менен сыйланган.
Чолпон
Чолпон башкача себит — Күн системасынын экинчи планетасы.
Чолпон планетасы өзүнүн чоңдугу боюнча Жерден бир аз гана кичине. М. В. Ломоносов анын атмосферасы Жердин атмосферасына салыштырганда бир кыйла тыгыз деп туура айткан.
Планетанын атмосферасынын 97%ин көмүркычкыл газы (СО2), 2%ин азот, 0,01%ин кычкылтек ж-а 0,05%ин суу буусу түзөт. Атмосферасы Марстыкына окшош. Чолпондун бетинин температурасы 500°Сге (750 К) чейин жетет. Анын атмосферасынын төмөнкү катмарында жана анын бетинде температуранын жогору болушу, «парник эффектиси» менен түшүндүрүлөт. Күн нурунун энергиясы анын төмөнкү катмарына жутулат да, кайра инфра нур түрүндө нурланып, көчөттөр тигилген парникте жылуулук кармалган сыяктуу, анын атмосферасынын тыгыз катмарында сыртка чыга албай кармалып калат. Натыйжада, планетанын бетинин жана бетине жакын жайгашкан атмосферасынын катмарында жылуулук жогорулайт. Чолпон планетасынын бетинен улам бийиктеген сайын, анын температурасы төмөндөп, стратосферасында суутек газы өкүм сүрөт.
Көптөгөн радиолокациялык байкоо жүргүзүүнүн натыйжасында планетанын радиусу 6052 км, орточо тыгыздыгы 5,24 г/см3га барабар экендиги аныкталган.
1992-ж. «Магеллан» планеталар аралык автоматтык станциялардын жардамы менен тартылып алынган сүрөттөрдө Чолпон планетасынын бети Жердики сыяктуу жанар тоолордон жана чуңкурчалардан турары белгилүү болгон. Алардын эң бийик жери 25 км, диаметри 90 кмден ашык. Ал эми чуңкурчалардын диаметри 500 кмге чейин жетет. Планетанын көптөгөн мүнөздөмөлөрү Жердикине окшош болгондуктан ал планета Жер тибиндеги планеталардын катарына кирет.
Күндөн Чолпонго чейинки орточо аралык 108 млн.км же 0,7 астрономиялык бирдикке (а.б.) барабар. Күндүн айланасында айлануу мезгили 225 сутка. Төмөнкү биригүү учурунда Жерге 40 млн. кмге чейин жакындайт. Айлануунун сидерикалык мезгили 224,7 сутка, айлануунун синодикалык мезгили 243 сутка. Орбита боюнча айлануусунун орточо ылдамдыгы 35 км/сек.
Чолпон кечинде Күн баткандан кийин же таң заарында көрүнөт. Чолпон асмандагы Күн менен Айдан кийинки эң жарык жылдыз. Диаметри – 12 100 км (Жердин диаметринин 95%и, массасы 4,9•1024 кг же Жердин массасынын 81,5%ине барабар же Күндүн массасынын 1/408400ин түзөт. Орточо тыгыздыгы – 5,2 г/см3, бетиндеги оордук күчүнүн ылдамдануусу – 8,6 м/сек2 (Жердикинен 90%и.).
Чолпон өтө татаал рельефтүү планета. Чолпондун табигый жандоочулары жок. Жасалма жандоочулары – «Венера-9» ж-а «Венера-10» (1975-ж. окт. чыгарылган советтик автоматтык станциялар), «Пионер – Венера - 1» (1978-ж., дек. чыгарылган амерерикалык космос аппараты).
Антарктида оазиси
Антарктида оазиси - Антарктиданын чет жакасындагы муз каптаган бош жерлер. Аянты ондогон км2ден жүздөгөн км2ге (Бангер оазиси, 952 км2) чейин. Айланасындагы аймактардан катаалдыгы азыраак жергиликтүү климаты, суук чөл ландшафтысы, суунун жыл бою суюк абалда болушу, көлдөрүнүн көптүгү, криоген-структуралуу топурактын жана органикалык тиричиликтин болушу менен айырмаланат. Кадимки же шельф жанындагы, тоо аралык жана тоолуу оазистерге бөлүнөт. Антарктида оазисинде уюлдук станциялардын көбү жайгашкан. Чөл оазистерине окшоштуктары боюнча (аларды айланасындагы жерлерге караганда жашоого ыңгайлуураак шарттары боюнча бириктирет) «Оазис» терминин Антарктиданын шартына ылайыктап колдонууну 1938-жылы канадалык уюл изилдөөчү А. Стефансон сунуш кылган.
Шумкарлар
Мүнүшкөрлүктө
Канаттуулардын түрүн мыкты ажырата билген мүнүшкөрлөр алгыр куштарды учуп баратканда деле тааный билишет. Ителги уругундагы канаттуулардын бардыгынын (ылаачын, жагалмай, турумтай, күйкө) канат-куйруктары учуп баратканда учтуу келип, жайыла жазылбайт. Алар көбүнчө сызып учпай, канаттарын кагып учат. Конгон ордунан көтөрүлгөнчө ыкшоо келет. Көтөрүлүп узагандан кийин башка канаттууларга жеткирбейт.
Кыргыз адабиятында
Манас жана башка кыргыз элдик эпостордо шумкар баш баатырлар салган алгыр куштары. Шумкар - эр жүрөктүүлүктүн синоними катары колдонулуп, баатырлар жоо менен салгылашканда шумкардай тийе тургандыгы айтылат.
Манастын Ак Шумкары өзүнчө каарман катары сүрөттөлөт. Ал Манас өлгөндө алтын боосун тытып айды карай учуп кетет. Кийин Семетей Таласка кайрылып келгенде Семетейдин кушу болуп калат. Айчүрөк Семетейди өзүнө үйлөндүрүү амалы катары Семетейдин Ак-Шумкарын уурдап кетет. Шумкарын издеген Семетей эки чоросу менен келип Айчүрөктү камап жатышкан Толтой менен Чынкожону жеңип Айчүрөккө үйлөнөт.
Түшүндүрмөлөр
Сокол (Силистра облысы)
«Сейтек» — «Манас» трилогиясынын корутунду бөлүгү»
«Сейтек» — «Манас» трилогиясынын корутунду бөлүгү» — А. Жайнакованын монографиясы (Фр., 1984). Эмгек Манасчы Саякбай Карала уулунун вариантынын негизинде «Сейтек» эпосунун «Манас» үчилтигинде алган орду, мааниси, темасы, идеясы, образдардын түзүлүшү, салттык менен жекече айтуучулуктун карым-катышы өңдүү эпос изилдөө тарыхындагы маанилүү маселелерге арналган. Кириш сөздө «Сейтек» эпосунун жазылыш, басылыш жана изилдениш тарыхына экскурстан кийин түздөн-түз «Сейтектин» өзүнө байланышкан маселелер иликтенет. «Сейтек» «Семетейдин» түздөн-түз уландысы болуп туруп, бир нече вариантка ээ, өтө кеңири тараган эпикалык чыгарма катары анын белгилүү варианттарына жалпы мүнөздөмө берилет. «Сейтектин» «Манас» үчилтигиндеги орду жана маанисин талдап, автор төмөнкүдөй жыйынтыктарды жасайт: «Сейтек» эпосу деле — «Манас», «Семетей» сыяктуу байыркы кыргыздардын нечен кылымдар бою башынан кечирген тарыхый-социалдык турмушун чагылдырып, жалпы үчилтикти үчилтик абалына жеткирип турган көлөмдүү чыгарма. Бул эпос «Манастын» идеялык-көркөмдүк курамына зарылчылыгына жараша жаңылык киргизип, керектүү учурда толуктап, тереңдетип акыры аягына чыгарган. Ошону менен бирге эле «Сейтек» эпосу «Семетейдин» логикалык уландысы, аны толуктап турган корутунду эле чыгарма эмес, өзүнчө белгилүү салттык сюжетке ээ, көп варианттуу чыгарма экендиги эмгекте ишенимдүү көрсөтүлгөн.''
Банк пластикалык карточкасы
Банк пластикалык карточкасы – банк тарабынан берилип, кардарлар дүкөндөн акчасыз соода кылганда же накта акча алганда салыштырып көрө турган документ. Б. п. к-нын өзөгүндө ишке катышы бар негизги тараптардын ортосундагы келишимдик мамиле тутуму турат: бир тарапта – банк, дүкөн, тейлөө ишканалары, экинчи тарапта – банк кардарлары (карточка ээси). Кредиттик жана дебеттик карточкалар колдонуу мүнөзү боюнча бири-биринен айырмаланат. Биринчиси банкта кредиттик жол ачууга байланыштуу болгондуктан, товар сатып алууда жана кассалык насыя акча алууда кредитти колдонууга мүмкүнчүлүк берет. Ал эми экинчиси банк автоматтарынан накта акча алууга же товар сатып алууда электрондук терминал аркылуу эсеп-кысап жүргүзүүгө арналган. Жумшалган акчалар карточка ээсинин банктагы эсебинен чыгаша кылынып турат. Төлөм карточкасы өзүнчө бөлүнүп турат, анткени кредитти узартуу укугу токтотулгандан кийин, колдонуудан улам пайда болгон карыздардын жалпы өлчөмү белгилүү бир мөөнөттүн ичинде жоюлууга тийиш. == Колдонулган адабияттар ==
Ак-Сай (Тоң району, Болот Мамбетов айыл аймагы)
Ак-Сай — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы айыл. Болот Мамбетов айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1910 киши (2009-жылы).
Кино (топ)
"Кино" ― 1980-жылдардагы эң популярдуу советтик рок-топтордун бири. Дээрлик бардык текст жана музыканын автору алмаштырылгыс түрдө Виктор Цой болгон. Анын өлүмүнөн кийин тогуз жыл ичинде жалпы жонунан студиялык альбомдор жүздөн ашык ыр, бир нече жыйнак жана концерттик жазмалар, ошондой эле көп сандаган расмий эмес бутлегдер чыгарган топ таркаган.
Топ - стилистикасы жагынан орус рокунун көпчүлүк салттык элементтеринен алыстаган. Атап айтканда, көп ирет кадыресе урма түзүлүштөрдүн ордуна дабышта кээде "дискотека" же "поп музыка" маанайын жараткан драммашинелер менен жасалган, програмдалуучу түрдүү эффекттер колдонулган. Чыгармачылыктын эрте баскычтарында ырлардын тематикасы өспүрүм турмушун жана сүйүү себептүү драмалык ой-толгоолорун чагылдырат. Мунун аркасы менен музыканттар "жаңы романтиктер" деген атакка татышкан. Кечирээк мезгилдеги тексттерде болсо, каармандык менен нааразылык дүйнө сезимдин трагедиялуулугу менен айкалышкан.
"Кинонун" атагы жылдан-жылга артып, башында музыканттар "батир отуруштарында" гана ойноп, расмий дагы, көмүскө дагы прессанын сынына кабылып келишсе, он жылдыктын аягында алардын пластинкалары миллиондогон тираждар менен тараган; алардын концерттерине стадион толо сүйүүчүлөр чогулуп турган. Топ Виктор Цойдун кайгылуу өлүмүнөн кийин күчөгөн "киномания" кубулушун пайда кылган. Музыканттын азыр да бар иш орду - постсоветтик өлкөлөрдөгү күйөрмандарынын зыярат жайына айланган. Кривоарбат тар көчөсүндө (Москва) "Цой дубалы" (орус. стена Цоя) пайда болуп, күйөрмандар аны ырлардан цитаталар жана топтун чыгармачылыгына сүйүү билдирген сөздөр менен толтурушкан. "Кино" элдик маданиятта жыш чагылып, алар калтырган мурас серепчи жана музыка таануучулар тарабынан жогорку бааланып келет.
Сопос (дарыя)
Сопос — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - №1250 аталышы жок дарыя орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Банк провизиясы
Банк провизиясы – айрым өлкөлөрдө мамлекеттик зайымды жайгаштырууга катышкандыгы үчүн банктарга төлөнүүчү комиссиялык сыйакы. Ортомчу-комиссиячы болуу менен, банк зайымдын жалпы өлчөмүнүн белгилүү бир пайызы үчүн кызмат көрсөтөт.
Сопос (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бердибай уулу Ыктымал
Бердибай уулу Ыктымал (1930-1968) Зергер. Кочкор районундагы Үч-Булак айылында төрөлгөн. 4 жашында кызамык менен ооруп, кулагы укпай, дудук болуп калат. Энеси үйдөн тамга таанытып, эсеп-кысапты үйрөтөт. Кылтак салып, уучулук кылат. Чолпондук Кашкар Нарынбай уулунан зергерчиликти үйрөнгөн. Тетик бала кыз-келиндердин зер жасалгаларына узанууда текенин мүйүзүнөн куйма жатак жаратат. Ал күмүш нускаларын жаш өзгөчөлүктөрүнө карай кармайт. Байбичелерге карта шакекти көп жасаган. Өрүмдүн (жылан боор, торгой көз, музоо тиш, каз тандай, беш кашка, жети кашка) алты түрүн билген. Өзү жасап алган алаа көөрүгү, күмүш зым тарткычы буюмга өзүнчө сын берүүчү көркөм калыптары болгон. Анын ийген темир комузун чоң энеси Канышай каккан. Устачылыгында карышкыр капкан кармоосу жогору бааланган. ДМ 30-35 см келген тиштүү капкандын жаагына кара чала болоттон тандап, отко коюп, такадай ийлөө жана сугарууну жекече устачылык күчү менен жасап, чаптырганда өйдө (10-15 см) секирип турган. Аны жырткычтарга керме капкан кылып салган. Ыктымал кармалуучу нускалардын жердигине карата чычырканактын, арчанын, талдын, карабактын көмүрүн үйлөткөн.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Ибра (Зианчурин району, Башкыртстан)
Ибра — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Байдавлет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 540 киши. Почта индекси — 453387, ОКАТО коду — 80226807003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы: