Мухаммад_ибн_Закария_Рази
=Мухаммад ибн Закария Рази زاکاریا رازی = Абу Бакр Мухаммад ибн Закария ар-Рази перс элинин даанышман-энциклопедисти, врач, алхимик жана философ, Тегеранга жакын жайгашкан Рей шаарында, болжол менен 865-жылдары жарык дүйнөгө келген. Ал Персияда ар тармакта б.а. философия, метафизика, поэзия жана алхимия тармактары боюнча билим алган. Ал жаш кезинен эле темрилерди иштетип чыгаруу жана “эликсир” табуу сыяктуу тажрыйбалар менен алек болгон. 30 жашында Багдад шаарына барып, медицинаны үйрөнгөн. Ал көп өтпөй эле чебер даарыгер болуп чыга келген жана Рейдеги андан соң Багдаддагыбейтапканаларды башкарган. Закария Рази медицина, философия жана байыркы антикалык илимдерди жакшы билген жана философия, этика, теология, логика, медицина, астрономия, физика жана алхимия илимдери боюнча 184 эмгеги калган жана алардын 61 гана бизге жеткен. Х-ХII кылымдарда анын көптөгөн эмгектери Европада латын тилине которулган. Закария Разинин төрөлүшү жана дүйнөдөн кайтышы жөнүндө эң маанилүү документ Абурейхан Бируни жазган “Закария Разинин кол жазмалаларынын тизмеси” аттуу китеби болуп саналат. Бу китепте Закария Разинин төрөлгөн күнү ислам жылнамасы менен 251 жылы Шаабан айында (865-жылы Сентябрь айында) жана дүйнөдөн кайтышы 313 жылдын Шаабан айында (925-жылдын 31 октябрь айында) деп катталган. Бул китепте негизинен Закария Разинин төрөлүп, дүйнөдөн кайткан күндөрү гана айтылбастан анын өмүрүнүн узундугу да ислам жылнамасы менен 62 жаш 5 күн, ал эми иран жылнамасы менен 60 жаш 2 ай жана 1 күн деп так айтылган. =Философия= Закария Рази философиялык концепциянын негиздеринде, гностицизмдин ар түрдүүлүгүн кээ бир уйкалыштарын окууда беш түбөлүктүү башталыш жатат: “жаратуучу”, “жан”, “материя”, “убакыт”, “мейкиндик”; “жаратуучу” тарабынан жаралып, “акыл” жанды”үрөп, “мейкиндикке” чалдыккан боштондукка умтулат; буга жол катары – философия илимин изилдөө болуп саналат. Закария Разинин атомизми – Демокриттин атомизмине жакындашат. Ал абсолюттук мейкиндикке, абсолюттук убакытка жана дүйнөнүн көптүгүнө ишенген. Анын ою боюнча баардык буюмдар бөлүнбөс элементтерден (атомдордон) турат жана алардын ортосунда бош мейкиндик бар. Бул элементтер түбөлүктүү, өзгөртүүсүз жана атомдордон турган жана лардын ортосундагы мейкиндиктерден турган кандайдыр бир чени, өлчөмдөрү бар. Төрт баштапкы атомдордун ортосундагы бош мейкиндиктин чоңдугун, алардын табигый кыймылы аныктайт. Ошентип от менен аба өйдө карай жылган маалда, суу менен жер ылдый карай жылат. Закария Разинин этикасы аскетизмге каршы болгон жана ал Сократты үлгү катары эсептеп, коомдук активдүү жашоого үндөгөн. Закария Рази өз мезгилиндеги диндердин баарына сын айткан: акыйкаттык – бироо, дин – көп, андыктан бардык диндер калп деген ойдо болгон. Закария Разинин ою боюнча акыйкаттыктын булагы болуп Ыйык Жазуу эмес, даанышмандардын жана философтордун китептери болуш керек.анын антиклерикалык ой-жүгуртүүсү Х-ХI кылымдардагы мусулман ойчулдарынын, өзгөчө Аль-Фарабинин кыжырын кайнаткан. =Алхимия жана атрохимия= Закария Разинин алхимиялык жазууларынын ичинен “Сырлар китеби” жана “Сырлардын сыр китеби” белгилүү. Ал грек философторун жанан александриялык алхимиктердин чыгармаларын жакшы билгендиги айкын. Ал VIII жана IX кылымдардагы араб авторлорунун чыгармаларын окуган. Закария Рази алхимиянын максаты – бул металлдын “негизинен” келип чыккан, “эликсирдин” жардамы менен металлдарды трансмутациялоо деп эсептейт. Андан тышкары алхимия жөнөкөй (кварц жана айнектен) баалуу, асыл таштарды алууну изилдеши керек. Закария Рази Жабирдин жолдоп, металлдан турган негизги элементтери (негиздери) деп сымап жана күкүрттү эсептеген, бирок ага дагы үчүнчү негиз “тузду” кошкон. Кийинчерээк бул металлдын составы жөнүндөгү түшүнүк европалык алхимия адабиятында кеңири тараган. Закария Рази өзүнүн чыгармаларында ар туркүн химиялык аппараттарды жана приборлорду, химиялык операцияларды жазган. “Сырлар китебинде” алхимия боюнча материалдардын барын талдап чыгып, үч негизги бөлүккө бөлгөн. Закария Рази химия илиминин тарыхында биринчи жолу ал билген заттардын барын айырмалоочу белгилерине карап класстарга, түркүмдөргө, разряддарга бөлүүгө аракет кылган жана аларды үч чоң топко бөлгөн: Закария Рази минералдуу заттарды 6 бөлүкко бөлгөн =Өсүүчү заттар= Закария Рази өсүүчү заттарды сейрек кездештиргендиктен алардын аттарын атаган эмес. Ханыбар заттардан чач, баш сөөк, мээ, өт, кан, сүт, сийдик, жумуртка жана мүйүздү келтирген. Закария Рази аппарат жана приборлордун арасынан колбаларды, кубокторду, айнек идиштерди, чөйчөк, мискей, күйгүч, чырак, меш, шпатель, ковша, кайчы, балка, чопо жана суу мончолору, жүндөн жана чүпүрөктөн жасалган фильтрлер, түтүк жана башкаларды ойлоп тапкан. =Медицина= Закария Разинин медицина тармагындагы негизги эмгеги болуп “Аль-хави” (Медицина боюнча барын камтыган китеби) жана 10 томдон турган “Мансурга арналган медицина китеби” атту эмгектери араб тилинде чыккан. Аталган китептер кийинчерээк араб тилине которулуп, бир нече жылдар бою дарыгерлер колдонгон китеп болгон. ал бейтапканаларды салуу эрежелерин, аларга ылайыктуу жер тандоо насыятын түзүп, дарыгерлердин специализацияларынын мааниси (“Бир дарыгер бардык ооруларды даарылай албайт”) жана медициналык жардам жана дарыгери жок калкка өзүнө өзү жардам көрсөтүү (даарыгери жоктор үчүн медицина”) сыяктуу эмгектерди жараткан. =Математика жана астрономия= Закария Рази “Убакыт жана мейкиндик китебинде” жазылган математикалык атомизмдик окуунун жактоочусу болгон. Ал “чет жактан чарчылардын кыясызыктарынын ченелбестиги жана анын геометрияга тиешеси жок фактысы жөнүндө трактат” жазган. “Жердин шар формалуу таияты, жылдыздар жана космостор жалпысынан” аттуу трактаттары да белгилүү. =Эмгектери= Закария Разинин эмгектери жөнүндө “Деххода сөздүгүндө” төмөндөгүдөй айтылган: Ибн ан-Надим “Алфехрест” (мазмун) деген китебинде Закария Разинин эмгектеринин санын 167 деп, ал эми Абурейхан Бируни “Кол жазмалар” китебинде анын астрономия жана математика тармагында 7 китеп, философия же медицина боюнча түшүндүрмөлөр же кыскартуулар боюнча 17 китеп, философия илими боюнча 6 китеп, 14 диний, алхимия боюнча 22 китеп, каапырлар жонүндө 2 китеп, ар түркүн техника боюнча 10 китеп, жалпысынан 184 китеп десе, Ибн Абу Усайбиа 238 китеп Закария Разиге таандык деп эсептеген. Ал эми Тегеран университетинин устаты Махмуд Нажам Абади “Абу Бакр Мухаммад Закария Рази жөнүндө жазуучулар жана эмгектер” деген китебинде мындай деп жазылган: 1339-жылы Тегеран университетинин басмаканасы тарабынан жарыка чыккан китепте Ибн ан-Надим, Абурейхан Бируни, Ибн аль Кифти жана Ибн абу Усайбиа китептерине салыштырма иштери жүрүп жалпысынан 271 китеп, макала жана баяндама жазган. =Ички ооруларды даарылоо= Закария Рази химиялык дарыларды ден соолука зыян деп билген, ал бейтаптардын оорусун мүмкүн болушунча тамак-аш менен же болбосо жөнөкөй даарылар же кошулмалар менен жеңсе болооруна тастыктаган. Ал: “Өзүнүн оорулуусун тамак-аш менен даарылаган ар бир табып жеңишке жетип, бактылуу боло алат” деген. Ал өзү ойлоп тапкан даарылардын көбүн алгач айбанаттарга текшерип, алардын натыйжасы менен таасирин жазып алып, андан соң бейтаптарды даарылаган. =Хирургия= Закария Рази дарыгер катары да атагы чыккандыктан кээ бир тарыхчылар аны “хирург” деп билишет. Анын эмгектерин изилдөө иштерин жүргүзүп абдан тажрыйбалуу иш билги хирург болгонуна күбө болобуз. Анын “Бөйрөк жана табарсыктагы таштар” жөнүндө жазган китеби бөйрөк жана табарсыктагы таштарды даарылоо жолу менен эле эмес хирургия жолу менен да айыктырса болоорун тастыктап, китебинде ташты алууда операцияга колдонуучу каражаттардын аттарын да жазган. Закария Рази манжалардын кургак учугу жөнүндө айткан медицина илиминдеги эң алгачкы доктур (табып) болгон. =Туура тамактануу= Закария Рази ден соолук чыңдап, ооруну даарылоодо туура тамактануунун ролу канчалык маанилүү экенин айткан эң биринчи адам болгон. Ал тамак-аш тууралуу “Тамактануунун пайдасы жана кемчиликтери” аттуу китебин толугу менен  туура тамактанууга арнап, буудайдын жана башка дандардын  касиетин, суу жана ичимдиктердин жана шарап спирт ичимдиктеринин зыяны менен пайдасын, жаңы жана кургатылган балыктын жада калса табиттин жыл мезгилине жараша болоорун, тамак сиңирүү, спорттук көнүгүүлөрдү кантип жасап, тамактын кошулмаларын жана тамака уулануу жөнүндө кенен жазган. =Эстеликтер= 2009-жылдын июнь айында Иран Ислам Республикасынын өкмөтү имараттын илимий өнүгүүсү, тынчтыктын белгиси катары Ахаменид менен Исламдын архитектуралык стили айкалышкан төрт капкасы бар эстеликти Бириккен улуутар уюмуна тартуулаган.ал эстелик уюмдун кире беришиндеги негизги бөлмөнүн оң жагында жайгашкан. Бул эстеликте Ирандын төрт белгилүү философтору Омар Хаям, Абурейхан Бируни, Закария Рази жана Ибн Синанын айкелдери да орун алган. Ал эми Альборз обласындагы Закария Рази атындагы институт жана Керманшах шаарындагы университет Закария Разинин атынан коюлган. Андан тышкары иран жылнамасы менен шахривар айынын 5 Закария Разинин туулган күнүн “Фармацевтика” күнү деп Иран өкмөтү тарабынан бекитилген. =Закария Рази жөнүндө эмгектер= =Фарсы тилинде= =Араб тилинде= =Европа тилдеринде= =Шилтемелер= =Булактар=