cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
HTML5
Дүйнөлүк желеде узак убакыт бою HTML 4.01, XHTML 1.0 жана XHTML 1.1 стандарттары колдонулуп келген. Веб-барактар иш жүзүндө аралаш өзгөчөлүктөр колдонулуп калыптанып кала турган. Бул өзгөчөлүктөр программалык продуктулардын өзгөчөлүктөрү, мисалы, веб-браузерлердин жана жалпы колдонулган иреттүү ыкмалардын өзгөчөлүктөрү. HTML5, HTML жана XHTML'дин синтаксистик нормаларын айкалыштыра алган бирдиктүү маркалоо тили катары түзүлгөн. Ал документтердин маркаларын кеңейтет, жакшыртат жана рационалдайт, ошондой эле, татаал веб-колдонмолор үчүн бирдиктүү API кошот.
HTML5 көптөгөн жаңы синтаксистик өзгөчөлүктөрдү ишке ашырган. Мисалы,, и элементтери, ошондой эле SVG жана математикалык формула колдонуу мүмкүнчүлүгү. Бул жаңылыктар сырткы API жана плагин колдонбостон графика жана мультимедия объектилерин түзүүнү жана башкарууну жөнөкөйлөтүү үчүн иштелип чыккан. ,, жана сыяктуу башка жаңы элементтер документтин (баракчанын) семантикалык мазмунун байытуу үчүн иштелип чыккан. Жаңы атрибуттар ошол эле максатта киргизилген, бирок бир катар элементтер менен артибуттар өчүрүлгөн. Кээ бир <a>, жана сыяктуу элементтер өзгөртүлгөн, которулган же стандартталган. API жана DOM HTML5'тин өзгөчөлүгүнүн негизги бөлүктөрү болуп калышкан. HTML5 калыптоо каталарын кайра иштетүүнүн айрым өзгөчөлүктөрүн аныктайт. Ошондуктан, бардык шайкеш браузерлер синтаксистик каталарды бирдей карашы керек.
Мазков, Евдоким Константинович
Мазков Евдоким Константинович - (1922, Казак ССРи, Актөбе облусу Мартук станциясы — 1980, Жалал-Абад шаары) — учкуч, Советтер Союзунун Баатыры (1944). 1944-жылдан КПСС мүчөсү. Орто мектепти Жалал-Абад шаарынан бүтүргөн. Жалал-Абад шаарынан Советтик Армиянын катарына чакырылган. 1941—42-жылдары Чкалов шаарындагы учкучтардын жогорку мектебинде окуган. 1943-жылдын апрелинен Түштүк-Батыш жана Закавказье-Украин фронтторунда болуп, Белгород, Донбасс, Запорожье, Кривой Рог, Никополду бошотууга катышкан. 85 согуштук учуу жасап, душ-мандын 89 автомашинасын, 7 танк, 26 замбирегин, 8 дзот, ок-дары сакталуучу 4 кампасын, 19 вагонун, 2 ротадай аскерин жок кылган. Запорожье аймагында Днепр дарыясындагы темир жол көпүрөсүн сүрөткө тартып алуу боюнча өтө татаал тапшырманы аткарган. Түндүк Балтиканы бошотууга катышкан. 1943-жылдын сентябрынан авиазвенонун командири, 1944-жылы Балтика боюндагы салгылашта оор жарадар болгондон кийин капитан наамында отставкага чыккан. Смоленск областынын Шумячь районунундагы Форпост кыштагында слесарь болуп иштеген. Кийин Жалал Абад шаарында жашаган. Эмгек Кызыл Туу ордени, медалдар менен сыйланган.
Дан
Дан - өсүмдүктөрүнүн уругу. Ал-негизги азык, мал үчүн аралаш тоют, өнөр жай сырьёсу. Дандан ун, акшак, нан, макарон жана кондитер азыктары жасалып, адамдын тамакка болгон керектөөсүн кыйла бөлүгүн канааттандырат. Дан малга жана куштарга сапаттуу тоют катары чоң роль ойнойт. Дан кабыксыз(буудай, кара буудай, жүгөрү) жана кабыктуу (арпа, сулу, таруу, күрүч, сорго жана башка) болот. Кабыкча, түйүлдүк жана эндоспермден турат. Кабыкча данды чөйрөнүн зыяндуу таасиринен - механикалык жаракадан жана ал аркылуу түйүлдүккө уулуу заттардын киришинен сактайт. Дандын эң негизги массасын эндосперм түзөт. Эндосперм крахмал менен белоктордон турат. Андан мыкты ун алынат. Эндоспермдин сырты алейрон кабыкчасы менен капталган. Дандын төмөнкү бөлүгүндө болочок тамыр, сабак өнүп чыгуучу түйүлдүк орун алган. Ал белок, май, кант, витамин жана ферменттерге бай. Буудай данынын салмагынын 4/5 бөлүгүн же 77-82%ин эндосперм, 6,808,6%ин алейрон катмары, 5,5-8,0%ин кабыкча жана 1,5-3,0%ин түйүлдүк түзөт. Сулунукунда 54-61% эндосперм, 4-6% алейрон катмары, 3-4% түйүлдүк, 2,4% кабыкча болот. Буурчак өсүмдүктөрүндө эндосперм болбойт. Андагы углеводдордун негизги бөлүгүн крахмал түзөт(эндоспермдин салмагынын 85%и). Клетчатка жана гемицеллюлоза клетканын чел кабыгынын курамына кирет. Данда мальтоза, глюкоза жана фруктоза канттары бар. Дандын түсү, жыты, кургактыгы, жаңылыгы, илдет менен зыянкечтен тазалыгы анын абалын билдирет, ал эми биологиялык, физика-химиялык, технологиялык жана керектөө касиеттери менен белгилеринин жыйындысы данды кандай максатта - үрөнгө, азык-түлүккө, тоютка жана башка пайдалануу керек экендигин көрсөтөт. Дандын жана андан жасалган азык-түлүктүн сапаты мамлекеттик стандарт боюнча бааланат. Буудай данындагы клейковинанын сапатына, санына жараша нан жана кесме азыктарынын сапаты өзгөрүлөт.
2018 футбол боюнча дүйнө чемпиондугу
Футбол боюнча дүйнө чемпионаты 2018, 2018 FIFA Дүйнө Кубогу (Чемпионат мира по футболу 2018, 2018 FIFA World Cup) — ФИФА футбол боюнча 21чи дүйнөлүк биринчилиги, финалдык бөлүмү 14 июндан 15 июлга чейин Орусияда өткөрүлөт. Орусия тарыхында биринчи жолу дүйнөлүк биринчиликти кабыл алат, андан сырткары, турнир Чыгыш Европада биринчи жолу ишке ашырылат. Ошол эле учурда мундиаль биринчи жолу Жердин эки тарабында (Европа жана Азия) өткөрүлөт. Турнирдин оюндары Орусиянын 11 шаарында жайгашкан 12 стадионунда өткөрүлөт.
Кабыл алуучу өлкөнү тандоо
2009 жылдын 18 мартында ФИФА 2018/2022 жылдарындагы биринчиликтерин өткөрүү боюнча  өтүнмөлөрүн алганын жарыя кылды. Өтүнмөлөрдү Австралия, Англия, Индонезия, Мексика, Орусия, АКШ, Жапония, Португалия менен Испания, Бельгия менен Нидерланд (биргелешкен өтүнмөлөр) өлкөлөрү беришкен. Корея Республикасы менен Катар 2022 жылы өтө турган Дүйнөлүк биринчиликти кабыл алуучу өлкөнү тандоосунда катыша тургандарын жарыялашты. 2010 жылынын 2 декабрында Цюрихте Дүйнөлүк биринчилигин Орусияда өткөрүүсү боюнча жарыя кылынды
Турнирдин символдору
2018 жылдын футбол боюнча Дүйнөлүк биринчилигинин расмий логотипи 2014 жылдын 28 октябрында Биринчи каналдын түз эфиринде көрсөтүлгөн. Көрсөтүүдө ФИФАнын президенти Йозеф Блаттер, Орусиянын спорт министри Виталий Мутко менен 2006 жылдын мыкты футболчусу Фабио Каннаваро катышышкан
Турнирдин расмий талисманы катары Забивака аттуу Карышкыр тандалган. Презентацияда белгилүү оюнчулар Роналдо (Бразилия) жана Звонимир Бобан болушкан. Көрсөтүү кечесинде Роналдо: «Турнирдин жарнамасында талисмандар чоң ролду аткарышат, андан сырткары алар стадиондогу көрөрмандарга кубаныч алып келишет. Забивака бир топко чейин бүт дүйнөдөгү элдин эсинде калат.» - деп айтып кеткен.
Катышуучулар
Турнирде 32 курамалар ойнойт. Командалардын чүчүкулагы 2017 жылдын 1-декабрында Москвада өткөрүлдү
Финалдык бөлүм
А тайпасы О - оюндардын саны, Ж - жеңген оюндары, Т - тең чыккан оюндар, У - утулган оюндары, Г - голдор, ± - голдордун айырмасы, У - упай
B тайпасы О - оюндардын саны, Ж - жеңген оюндары, Т - тең чыккан оюндар, У - утулган оюндары, Г - голдор, ± - голдордун айырмасы, У - упай
C тайпасы
О - оюндардын саны, Ж - жеңген оюндары, Т - тең чыккан оюндар, У - утулган оюндары, Г - голдор, ± - голдордун айырмасы, У - упай
D тайпасы О - оюндардын саны, Ж - жеңген оюндары, Т - тең чыккан оюндар, У - утулган оюндары, Г - голдор, ± - голдордун айырмасы, У - упай
E тайпасы
F тайпасы О - оюндардын саны, Ж - жеңген оюндары, Т - тең чыккан оюндар, У - утулган оюндары, Г - голдор, ± - голдордун айырмасы, У - упай
G тайпасы
Кызыктуу факттар
== Филателияда ==
Камышкороолулар
Камышкороолулар (лат. Acrocephalus) — короолу чымчыктардын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: борколдой камышкороолу (лат. A. schoenobaenus), таркылдаксымак камышкороолу (A. arundinaceus), Индистан камышкороолусу, бакчы камышкороолу, сойку камышкороолу (Locustella fluviatilis), булбулсымак камышкороолу, балгамыш короолусу.
Карагүл (Салауат району, Башкыртстан)
Карагүл — Башкыртстандын Салауат районундагы айыл, Мурсалимкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 283 киши. Почта индекси — 452485, ОКАТО коду — 80247847004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Новоясеневская (метро бекети)
Новоясеневская ( (1990-2009 — Битцевский парк)) — Москва метросунун Калужско-Рижская сызыксындагы станция. 1990-жылы 17-январьда ачылган.
Аяр
Аяр — "Манас" эпосунда бардык иш колунан келген,билбегени жок, сыйкырдуу касиети бар адам катары сүрөттөлөт:
«Актарга мылтык оңдогун
Аярың болсо жоктогун»,
же «Аяр Култаң барганы айтып кабар салганы» (Сагымбай Орозбаков, 2. 72).
Аяр эпос боюнча кыргыздарда да, алардын душмандарында да болгон. "Манастын" варианттарында Аяр деген сөз ар түрдүү мааниге ээ: коргоочу, сактоочу, сыйкыр, сыйкырчы, кандайдыр дубанын күчү менен өз каалаганын ишке ашырып алуу касиетине ээ болгон адам жана башкалар Ал "Манас" эпосуна араб-фарсы адабиятынын таасири менен кирген. Аяр араб тилинде митайым, шүмшүк, эр жүрөк, бекерчи, ууру, уюштургуч деген маанидеги түшүнүктөрдү билдирет. Мисалы, орто кылымдарда Аярлар Рудакиде, Ирандын эски тарыхый чыгармасы «Тарих-е Систанда», «Саман аяр» деген 11-кылымдарда жазылган фарсы дастанында жана башкалар чыгармаларда чагылдырылып, чындык турмуштагы эле адамдар болгон. Алар уурулук, каракчылыкты мамлекетке кызмат өтөө менен айкалыштырышкан. Ошентип, орто кылымдардагы Орто Азия аймагында тараган чыгармалар аркылуу кыргыз жомокчулары өздөрүнүн репертуарына акырындык менен киргизип отуруп, кийинчерээк "Манас" эпосунун нукура сиңип кеткен сөзү катары айтылып калган.
Литосфера
Литосферанын төмөнкү чеги астеносферанын үстүнөн өтөт. 20-кылымдын 60-ж-рына чейин жер кыртышынын синоними катары кабыл алынган.
Бондор
Бондор (фр. bon,  лат.  bonus  – жакшынакай) – 1) казыналыктар, муниципалитеттер же жеке менчик фирмалар сатып алуу жана төлөм каражаттары катары чыгаруучу кыска мөөнөттүү милдеттенмелер (ар кыл жасалма монеталардын милдетин аткарат), фондулук биржаларда жүгүртүлөт жана котировкаланат; 2) пайдалануудан чыккан, коллекция предметине айланган кагаз акчалар; 3) майдалоочу акча катары чыгарылган (убактылуу) майда кагаз-акча белгилери.
Аркак
«Эришке жараша аркагы» (Макал). Бул өрмөк согууда эриштин (эркеги үстүңкү жиптери) менен ургаачысынын (астыңкы жиптери) ортосунда каршы-терши жүрө турган жоон шоона. Аркак эриштен тез өтүп турушу үчүн ал, адатта, сүйрүлөнө түрүлөт. Өрмөктүн «адыргы» менен «кылычы» жана «үч марасы» (үч буттуу жыгачы) өрмөктү өйдө көтөргөндө, мунун күзүгүнүн бирөө өйдө чыгып, бирөө ылдый түшүп турат. Бул экөөнү айрып турган чыйратуусу келишкен «тизгин» деген жиби бар. Ал согуп жаткан жакты жазы, ичке кылбай, бир калыпта алып турат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996]
Канагурта
Канагурта (лат. Rastrelliger kanagurta) - скумбрия балыктарынын бир түрү.
Аят
Аят - Куран суроолорундөгу ырлардын аталышы.
Аят — этноним. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Көкөтөй өлөр алдындагы ага-туугандарына айткан керээзинде эскерилген жана анын ашына чакырылган эпикалык көп элдин бири: «Араптын журту чөлдө бар, Аяттын журту көлдө бар» (Сагымбай Орозбаков, 3. 14).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Кан уну
Кан уну – союлган малдын канынан жасалган продукт; майда, күрөң күкүм. Витамин-белоктуу тоют катары чочко, үй кушу, ошондой эле куну айбанаттарга кошумча берилет. Сапаты менен курамына карай биринчи жана экинчи сортко бөлүнөт. Биринчи сортунун нымдуулугу 9%, майлуулугу 3% болуп, протеин 81%тен ашпоосу керек. Экинчи сортунун нымдуулугу 11%, майлуулугу 5%, протеин 73%тен ашпайт. 1 кг Кан унунда 1,06 тоют бирдиги жа 758 г сиңимдүү протеин бар. Протеини биол. баалуулугу менен айырмаланат. Суткасына чочкого 300, торопойго 100–150 гга чейин, үй кушунун 1 кг тирүүлөй салмагына 4–5 г берилет. Протеинге бай тоют катары тукумдук эркек малдын (букага 800 г, айгырга 500 г, чочкого 200 г) рационуна кошулат. Кан уну кургак жана салкын жайда сакталат. Тоютка жараксыз Кан уну жер семирткич катары колдонулат.
Октябрьская
Октябрьская — ар түрдүү шаарларда метро участкаларынын аты.
Интериоризация
Интериоризация (лат. interior – ички) – адамдын психикасынын ички структурасын сырткы социалдык ишмердүүлүктүн формаларын өздөштүрүү аркылуу калыптандыруу. Аталган түшүнүк француз психологдору Пьер Жан, Жан Пиаж, Анри Валлон тарабынан илимге киргизилген. Аталган авторлор Интериоризация түшүнүгү аркылуу индивиддер ортосундагы мамилелердин психиканын ички структураларында чагылышын жана аң-сезимдин ички планын аныктаган аң-сезимсиздиктин калыптануусун түшүндүрүүдө пайдаланышкан. Выготскийдин пикири боюнча Интериоризация индивид тарабынан адамдык баалуулуктарды жана руханий байлыктарды өздөштүрүү аркылуу психиканын чыныгы формаларын калыптандыруу болуп саналат.
Данектүү мөмө-дарактар
Данектүү мөмө-дарактар - роза гүлдүүлөр тукумунун данек мөмөлүү өсүмдүктөрү. Буга чие, кайналы, кызыл өрүк, гилас, шабдалы, алча жана башка кирет. Мөмөсү таттуу, жалкы данектүү. Дарактардын өсүшү, түшүмдүүлүгү ар кандай, алардын ичинен  гилас  узак  мөмөлөйт. Данектүү мөмө-дарактар уруктуу өсүмдүктөргө караганда эрте гүлдөп, тез бышат. Тигилгенден 3–4 жылда эле мөмө байлап, жыл сайын мол түшүм берет. Мөмөсү бышкан кезинде желет; андан кыям, компот, шире кайнатылат, кургатылат.
Акваметрия
Акваметрия – заттарга cуунун санын аныктоо. Көпчүлүк учурда Фишер реактивин колдонуп, титриметриялык ыкма менен аныкталат. Затты 100-1050С термостатта ысытып, анын алгачкы массасынын өзгөрүшү б-ча табылат; Сууну бензол, толуол же ксилолдон бир аз кошуп, азеотроптук аралашма түрүндө кургак буулантып, бөлүнгөн суунун көлөмүн өлчөйт (Дин жана Старктын жолу). Оптикалык жана электрлик методдор да колдонулат.
Бельничная (дарыя)
Бельничная — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ликина дарыясынын сол жээгинен 65 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Дарбаза (өткөөл)
Дарбаза - чектеш тоолуу аймактарды бөлүп туруучу өткөөл(мисалы, Жуңгар дарбазасы). Жээктери бийик келген салыштырмалуу кууш кысык.(Мисалы, Кара кызыгы), кээде өткөөл капчыгайлар да дарбаза деп аталат.
Бельничная (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Бонификация
Бонификация (фр. bonification , орто кылымдагы лат.  bonifico  – жакшыртуу) – 1) сапаты келишимде каралган стандарттан, негизги кондициядан жакшы болгон товардын баасына кошумча; 2) чет жакка ташылып кетип жаткан товарлардын дүйнөлүк базардагы атаандаштыгын арттыруу максатында алардан алынган салыктарды кайтаруу; 3) карыз алуучулардын айрым катмарларына берилген, кредит боюнча үстөк пайыздын көлөмүн азайтууга мүмкүндүк түзүүчү мамлекеттик субсидия; 4) мамлекеттик зайымдарды кармоочулар тарабынан аны конверсиялоодо бир ирет берилүүчү акчалай мүчөлүк акы. == Колдонулган адабияттар ==
Бельничная (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пишпек чеби үчүн салгылашуу
ПИШПЕК ЧЕБИ ҮЧҮН САЛГЫЛАШУУ – 19-кылымдын 60-жылдарынын башында чүйлүк кыргыздардын боштондук үчүн күрөшү. Батыш Сибирдин генерал-губернатору Россия империясынын чегин кеңейтүү максатында 1859-жылы падышадан Пишпек (Бишкек) чебине кол салуу үчүн уруксат сураган. 1859-ж. 24-январда уруксат берилген, бирок аны дароо ишке ашырууга мүмкүн болгон эмес. Пишпек чебинде Кокон хандыгынын 500 аскери турган. 1860-жылы 4-сентябрда Циммерман баштаган орус кошууну 5 күндүк курчоодон кийин Пишпек чебин алган. Бирок падыша аскерлери аз болгондуктан, бат эле Кастекке кайра кетип калышкан. 1860-жылы октябрда Пишпек чеби кайрадан Кокон хан-дыгынын колуна өткөн. Декабрдын акырына чейин Пишпек чебинде турган Канаат-Шаа парваначы анын дубалын ого бетер чыңдаткан. Пишпек чебинин башкаруучусу Рахматулла датка чүйлүк кыргыздарды эзүүсүн уланткан. Анын зомбулугуна каршы Байтик Канай уулу баштаган солто уруусу 1862-жылы сентябрда Рахматулланы өлтүрүшүп, жардамга орус аскерлерин чакырышкан. 24-октябрда Пишпек чебин орус аскерлери басып алып, чепти талкалап салышкан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кыргызстандын Орусияга каратылышы
Кыргызстандын Орусияга каратылышы маселесинин советтик тарыхнаамада изилдениши
Белгилүү болгондой, 1855 -жылы бугу уруусу өз ыктыяры менен орус жарандыгын алган, бул азыркы Кыргызстандын аймагын Россияга кошуу процессинин башталышын билдирген. Бул процесс көбүнчө кыргыз урууларына каршы активдүү согуш жүргүзгөн Каканд хандыгынын кеңейиши менен байланыштуу болгон. Акыркысын кыргыз жерине келген Падышалык Россиянын армиясынан коргоо издөөгө эмне мажбурлады.
Кыргызстандын Орусияга каратылышы маселеси азыркы тарыхнаамада
Бирок, улуттук көз караштагы кыргыз тарыхчыларынын жаңы мууну бул теорияны сындай башташты, ошондой эле аны оңдоо, жаңы варианттар боюнча изилдөө жүргүзүү зарылдыгы жөнүндө жаза башташты. Т.Омирбеков менен беттешкен Т.Кененсариев, мисалы, илимпоздордун, изилдөөчүлөрдүн улуу мууну түздөн -түз өз ишине душмандык менен мамиле кылышат. Бул расмий тарыхка альтернативдүү түрдө кароо, кыргыздардын чакан уруулары кабыл алган чечимдер жөнүндө көбүрөөк маалымат алуу каалоосу менен коштолот. Айрым авторлордун чыгармаларын жазууда саясий жана коммерциялык кызыкчылыктарды жокко чыгаруу мүмкүн эмес.
1867-1918-жылдары азыркы Кыргызстандын аймагы Россия империясынын курамына кирген Түркстан генерал өкмөтүнүн курамында болгон. Түркстан узак убакыт бою империянын европалык бөлүгүнөн обочолонгон колониялык форпост бойдон калган, бирок 20-кылымдын аягына чейин темир жолдордун пайда болушу анын аймагын чектеп койгон жана көптөгөн орус иммигранттарынын пайда болушуна салым кошкон. Бул суу жана жер ресурстары үчүн күрөшкө алып келди. Кээ бир аймактарда орус үй-бүлөлөрүнүн отурукташуусу терс кабыл алынган.
Падышанын катаал көчүрүү жана салык саясаты орустардын гана эмес, кыргыздардын да улуттук жана экономикалык эзүүсүн күчөттү. Орто Азия элдеринин колонияга болгон биринчи аракети 1898-жылы Анжиян шаарындагы Фергана өрөөнүндө болгон.
8-июль 1916 -жылы Император Николай II империянын чет элдик калкын активдүү армиянын аймагында чеп жана аскердик коммуникация курууга тартуу боюнча декретке кол койгон. Ошентип 1916-жылдагы Түркстан көтөрүлүшү башталды. Көтөрүлүш ырайымсыздык менен басылган. Жети-Суудан орус конуштарын кууп чыгууга аракет кылган көптөгөн кыргыздар менен казактар ​​падыша аскерлеринен Кытайга качып кетишкен.
1-этап: Түндүк Кыргызстандын Падышалык Россияга дипломатиялык, диний, аскердик жана экономикалык таасир аркылуу кошулушу
Ошол эле учурда ошол кездеги улутчулдардын бир катар оппозиция өкүлдөрү жана колдоочулары камакка алынган. 1867 -жылы Балбай туткунга түшкөн. Уметаала Проценконун Нарын облусундагы аскердик кампаниясынан кийин багынып берген. Бул жерден, чынында, падышалык Россия Кыргызстандын түндүк аймактарында үстөмдүк орнотту.
Ар кандай булактар ​​боюнча Түндүк Кыргызстандын Россия империясына кошулушу 1963-1868 -жылдар аралыгында болгон. Бул жерлерди басып алуу учурунда эки модель колдонулган (ишенимдүү кландар менен келишимдер жана оппозициялык топторго куралдуу басым). Жыйынтыгында Кыргызстан "толук же реалдуу типтеги" колонияга айланды (Түркстандын саясий жана стратегиялык маанисине байланыштуу, жергиликтүү бийликтер аскердик жана жарандык башкарууну бириктиргенде).
Ички жана эл аралык абалдын татаалдыгы, кыргыз урууларынын ортосундагы үзгүлтүксүз согуштар, ошондой эле Каканд хандыгынын кысымы сыяктуу, кээ бир кыргыз окумуштууларын Падышалык Россияга кайрылууга мажбур кылган. Орман, Балбай, Чоң Карач, Муратаалы, Тилекмат, Үмөтаалы жана Осмон сыяктуу уруу башчылары (манапа) түштүк жана ички душмандар менен өз алдынча согуш жүргүзүүнү каалап, Падышалык Россияга баш ийүүнү каалашкан эмес. Боромбай, Качыбек, Байтик сыяктуу манаптар бейтарап бойдон калышты. Бул боюнча кыргыздар экиге бөлүнүп, коңшу мамлекеттер менен кыргыз этносунун ичинде согушкан уруулардын ортосундагы согушту улантууну каалашкан. Императордук мамлекет согуштун болушун толук четке кага алат деп болжолдонууда. Өз кезегинде, кээ бир тарыхчылардын пикири боюнча, бул манаптын бийлигин кулатышы мүмкүн, көбүнчө региондо согушуу жөндөмүнө негизделет, алардын урууларынын жайыттары үчүн жайыт, мал жана суу ресурстарын басып алуу.
2-этап: Кыргызстандын түштүк аймактарын Россия Империясынын кошуусу    Падышалык Россиянын азыркы Кыргызстандын түштүк бөлүгүн басып алышы түндүктөгү окуялардан айырмаланат. Бул аймакта феодализм үстөмдүк кылган. Натыйжада, падыша өкмөтү 1873-1876-жылдары элдик кыймыл, андан кийин жергиликтүү башкаруучуларга каршы көтөрүлүш уюштурган. Акыркысы карапайым кыргыздардан көтөрүлүшкө жана кандуу өч алууга алып келди, алар жерлерге жана башка ресурстардын көбүнө ээ болгон бай туугандарына багытталды. Натыйжада, падышалык Россия кийинки көтөрүлүштү "басуу" үчүн аскерлерин жиберүүгө аргасыз болгон, бул дагы региондогу таасирин күчөтүүгө мүмкүндүк берди. Кээ бир заманбап тарыхчылар бул иш атайылап аскерлерди тартуу максатында пландалган деп ырасташат. Бирок, бул чындык империалисттик күчтөрдүн бул иш -аракетинин себептери менен себептерине муктаж болбогондугуна байланыштуу күмөн.
Россия империясы Кыргызстандын түштүгүндө Кокон ханынын элге каршы саясатына каршы элдик көтөрүлүштү көтөргөн. Бул 1873-1876-жылдардагы элдик кыймыл деп аталат. Анын негизги лидерлери Искак Асан уулу Полот Хан, Мамыр Мерген уулу, Абдрахман Аптабачи, Момун Шамурзак уулу, Абдылдабек ж.б. 1875-жылы августта Кокон ханы Кудаяр-хан качкандан кийин падыша аскери Ферганага чабуул койгон. 1875-76-жылдардагы кандуу кармаштардын натыйжасында элдик кыймыл жеңилип, анын генералы Искак Полот хан 1876-жылдын 1-мартында дарга асылган.
1873-1876-жылдары кыймылдын токтошу жана 1876-жылдын аягына чейин алайлык кыргыздардын орус жарандыгын алышы менен Кыргызстандын түштүгү дагы Россия империясынын курамына кирген
Сыдыкова Кален Султангазиевна
Сыдыкова Кален Султангазиевна - жазуучу, журналист.
Кален Сыдыкова Жумгал районундагы Чаек айылында 1958-жылы 25-январда туулган. 1982-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика факультетин бүтүргөн. 1983–1991-жж. Кыргызстан КП БКнын алдындагы партиянын тарыхы институтунун Башкы редакциясында редактор, илимий, улук редактор, 1991–1994-жж. Кыргыз Мамлекеттик телерадио компания-сында башкы редактор, 1994–1995-жж. Эл аралык «Чар тарап» гезитинин башкы редактору, 1996–2006-жж. Кыргыз Республикасынын Президенттик администрациясында сектор башчы, Президенттин Иш башкармалыгында бөлүм башчы, Иш башкаруучунун кеңешчиси болуп иштеген. 2006-жылдан Кыргыз Республикасынын Китеп палатасынын директорунун орунбасары болуп иштейт.
Алгачкы «Бак тиктик» деген этюду 1972-жылы Жумгал райондук «Демилге» гезитине чыккан. 500дөн ашык публицистикалык-аналитикалык макалалардын автору. Анын алгачкы «Кайрылуу» аттуу китеби 1988-жылы жарык көргөн. 1988-жылдан СССР Журналисттер союзунун мүчөсү. 1991-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. Бир нече илимий китептерди кыргызчага которгон. Айрым чыгармалары түрк, өзбек, казак ж.б. тилдерге которулган. Кален жөнүндө 250дөн ашык изилдөөлөр, мака-лалар, ага арналган ырлар, окурмандардын түрдүү пикирлери бар. Журна-листтер союзунун лауреаты. Журналисттик бир нече сыйлыктын ээси. Коомдук ишмер. Дүйнөдөгү даңктуу аялдар клубунун Чиллер сыйлыгынын ээси. 1995-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы, 2001-жылы «Кыргыз Республикасына 10 жыл эстелик белгиси», 2006-жылы Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин «Маданияттын мыкты кыз-маткери», 2007-жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын «Кыргыз тили» төш бел-гилери менен сыйланган. 2005-жылы 17-августта Президенттин Жарлыгы менен «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген ардактуу наам берилген. К.Сыдыкованын чыгармачылыгы тууралуу 1994-жылы «Публицист Кален», 2006-жылы «Кален», 2008-жылы «Атажуртум ардагым» аттуу даректүү фильмдер тартылган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Кайрылуу: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1988. – 40 б.
Насыя нике: Аңгемелер. – Б.:Кыргызстан,1995. – 79 б.
Түпкүрдөгү монстр: Даректүү баян. – Б.: Кыргызстан, 1995. – 112 б.
Доор кайрыгы: Публицистикалык ой толгоолор. – Б.: Кыргызстан, 1996. – 214 б.
И.С.Болжурова: Библиография, – Б.: БГУ басмаканасы, 2001.
Эр издөө: Аңгемелер. – Б.: Бийиктик, 2002. – 131 б.
Асылдар: Адабий портрет. – Б.: Бийиктик, 2002. – 180 б.
Күч күйөө. – Б.: Бийиктик, 2003. – 147 б.
Кыргыз тарыхы: Тарых. – Б.: Бийиктик, 2003. – 800 б.
Алтын казык: Тарых. – Б.: Кыргызполиграфкомбинаты, 2003. – 207 б.
Чачылган кыргыздар: Тарыхнаама. – Б.: Бийиктик, 2005. – 847 б.
Токол: Илимий-публицистика. – Б.: Бийиктик, 2005. – 334 б.
Ата журтум ардагым: Эссе. – Б.: Бийиктик. 2008. 780 б.
ДРАМАСЫ
Бир окуя: Пьеса. Кыргыз Маданият министрлигинин райондук театрында коюлган. 1988.
Канартаранчылар
Канартаранчылар — Канар аралындагы жакшы сайроочу кооз таранчылардын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: жапайы канартаранчы, бакма канартаранчы, Европа канартаранчысы, токой канартаранчысы.
Проспект Мира
Проспект Мира — ар сызыктар Москва метросунун участкаларынын аты.
Жууку
Жууку — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Жети-Өгүз районундагы айыл. Алдашев айыл округу курамына кирет.
Форкэд Ривэ (Нү-Жерси)
Форкэд Ривэ (Нү-Жерси) (Forked River) — Нү-Жерси штатынын Оушен округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5 244 киши. Болжолдуу аянты - 26.7 км². FIPS коду — 34-24180.
Адам укуктарынын конституциялык гарантиялары
Адам укуктарынын конституциялык гарантиялары - адамдын негизги укуктарын жана эркиндиктерин коргоонун каражаты катары конституцияда белгиленген процессуалдык укуктардын жыйындысы. Буларга укуктарды жана эркиндиктерди сот аркылуу коргоо мүмкүнчүлүктөрү; мамлекеттик органдардын же алардын кызматкерлеринин мыйзамсыз аракеттеринен же аракетсиздигинен келтирилген зыянды мамлекеттин эсебинен өндүрүп алуу укуктуулугу, эгер коргоонун мамлекеттик ички каражаттары бүт колдонулса, бирок натыйжасыз болсо, адам укуктарын жана эркиндиктерин коргоо боюнча эл аралык органдарга кайрылуу мүмкүнчүлүктөрү; көз карандысыз жана бейтарап калыс сот, ошондой эле адам укуктарын коргоо Конституцияда каралган мыйзам менен белгиленген Омбудсмен - Акыйкатчы; адам укуктарын жана эркиндиктерин чектөөгө жол берген негиздерди жана чектерди белгилеген эрежелер кирет.
Интернализм
Интернализм (лат. internus – ички) – социологияда, педагогикада жана культурологияда индивид же адамдар тобу тарабынан коомдук баалуулуктарды, нормаларды, жоболорду, стереотиптерди өздөштүрүү процессин белгилөө үчүн пайдаланылган түшүнүк. Индивидге же адамдар тобунан сырткары жашаган нормалар жана эрежелер интернилизациялоонун жардамы аркасында жүрүм-турумдун ички регуляторлоруна же жөнгө салгычтарына айланышат. Интернализациялоонун механизмдери өтө татаал жана азырынча алар толук тастыктала элек. Ошондой болсо да аталган механизмдерди илимий изилдөөгө тартуу аркылуу тарбия иштерин бир кыйла оптимадалштырууга болот.
Канцлер
Канцлер (немисче Kanzler) – 1) орто кылымда Европанын феодалдык өлкөлөрүндөгү королдук канцелярия менен архивди башкаруучу жогорку кызматтагы адам; 2) падышалык Россияда мамлекеттик Канцлер – жогорку жарандык чин. 1722-жылы рангдар жөнүндөгү табель боюнча Канцлер генерал-фельдмаршалдын чинине туура келген; 3) Германияда (1871–1945) рейхсканцлер – өкмөт башчысы (1934-жылдан мамлекет башчысынын укугун да ээлеген); 4) ГФР менен Австрияда федералдык Канцлер – өкмөт башчысы; 5) Улуу Британияда казыначы Канцлер – финансы министри, лорд Канцлер – лорддор палатасынын төрагасы; 6) Швейцарияда Союз Канцлери – бийлик жана башкаруу органдарынын секретариатынын жетекчиси.
Өрмөк
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996]
Кеңеш (Ысык-Ата району)
Кеңеш, Ысык-Ата району, Октябрь – Чүй облусунун Ысык-Ата районундагы кыштак. Кочкорбаев айыл округуна караштуу. Бишкек – Балыкчы автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 736 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Кант шаарынан 10 км. Кыштак 1927-ж. негизделген. Калкы 7235 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенип, мал жана алектенет. Орто жана негизги мектеп, 2 китепкана, маданият үйү бар. Ушул кыштакта туулган Социалисттик Эмгектин Баатыры Ы. Кочкорбаевге эстелик тургузулуп, музей уюштурулган.
Лайлихан Маидова
Маидова Лайлихан — (1916-ж. т., Ош — Кыргыз ССР эл артисти (1957). 1943-жылдан КПСС мүчөсү. Эмгек жолун өздүк көркөм чыгармачылык ийириминде иштөөдөн баштаган. 1929-жылы Чллдан өзбек музыкалык драма театрында иштеген. Комедиялуу жана татаал мүнөздөгү ролдорду чеберчик менен аткарган. Ал аткарган ролдор: (X. Хамза, «Майсарынын жоруктары»), Турандот (К. Гоцци, «Туран «Өз Каныша), Любовь Яровая ("Любовь Яровая»), Адолат Игк Акрамов, «Адолат») жана башка Кыргыз (киносунун Москвада өткөн биринчи) жана кыргыз искусствосу менен адабиятынын нускалуу «Майлы-Сай оттору» газетасы чыгат. Мекендик Согуштада бириккен шаардык оорукана, электр лампа заводунда, кийим тигүү фабрикасында медпункттар, кардиология бөлүмү жана башкаларда иштейт.
Адам укуктарынын жалпыга бирдей декларациясы
Адам укуктарынын жалпыга бирдей декларациясы - 1948-ж. 10-декабрда БУУнун Башкы ассамблеясы тарабынан адам укуктарынын негизги мыйзамы катары кабыл алынган эл аралык документ. Декларациянын жоболору көп өлкөлөрдүн констптуция жана мыйзамдарына киргизилген. Ал кириш бөлүмдөн жана 30 статьядан турат. Декларациянын биринчи эки статьясында адамдын расасы, жынысы, тили, дини, улуту, саясий жана башка көз караштарына карабастан эркиндигин жана теңдигин жарыялаган. 3-21-статьяларында экономикалык, социалдык жана маданий укуктары, 28-30-статьяларында ар бир адамдын коомчулук алдындагы милдеттери тууралуу айтылат, ошондой эле Декларациядагы адам укуктарын ишке ашырууга багытталган коомдук жана эл аралык шарттар бекитилген. «Декларацияда ар бир адамдын кадыр-баркын, теңдигин, укугун таануу эркиндиктин, адилеттиктин жана бүткүл дүйнөдөгү тынчтыктын негизи болот» деп жарыяланган. Декларацпяда ар бир адам жашоого, эркиндикке, керт башына эч кимдин тийбестигине укуктуу экендиги көрсөтүлүп, алар анын башка жоболорунда да толукталган: «Эч ким кулчулукка же эрксиз абалда болбоого, бирөө тарабынан кыйноого же адамдык беделди кемсинтүүчү ырайымсыз, катаал мамилеге, жазага кириптер кылынбоого, зомбулук менен кармалбоого, куугунтукталбоого тийиш». Адамдын жеке жана үй-бүлөлүк турмушуна, турак-жайына, кат жазышуунун жашырындуулугуна эч кимдин тийүүгө укугу жок, ар бир адам ар-намысы менен беделин коргоого укуктуу жана ал адилет сот тарабынан корголууга тийиш, ошондой эле адамдын саясий, жарандык укуктары, эркиндиги жөнүндө да айтылган. Алар: ой-пикирдин эркиндиги, динге ишенүү-ишенбөө, каалаган динди тутуу, көз караштын эркиндиги жана аны эркин билдирүү, чогулуш өткөрүүгө, бирикме, союз түзүүгө, ар бир адамдын жалпыга тең, жашыруун добуш менен шайлоого, өз өлкөсүнүн башкаруу ишине катышууга, бир жактан экинчи жакка көчүп барууга жана жашоо үчүн өзүнө жер тандоого, баш калкалоого, жарандуулукка, мүлк күтүүгө укуктуу. Декларацияда көрсөтүлгөн адам укуктарынын бардыгынын негизинде тең укуктуулук принциби жатат. 10-декабрь жыл сайын адам укуктарынын күнү катары белгиле.
Аяттын-Кара-Суусу
Аяттын-Кара-Суусу — топоним. Жээгинде жекен, камыш өскөн суу. Чоң казаттагы алгачкы айкашта калмак баатырлары Ушаң, Бороончу Алмамбетке капыстан бет алганда баатыр сүрдөп, А.-К.-С-на качып кетет (Сагымбай Орозбаков, 4. 303).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Абдылдабекова Анипа Нияз кызы
Абдылдабекова Анипа Нияз кызы Уз. 1942-ж. Жумгал районунун Таш-Дөбө кыштагында төрөлгөн. 1967-ж. Каракол мамлекеттик педагогикалык институтун бүтүргөн. 1967- 69-жылдары Тогуз-Торо районуиун Арал орто мектебиңде мугалим болуп иштеген. «Кыялдын» эксперименттик өнөрканасында узданат. Анипа чий чырмайт, териге, кийизге, тукабага, ноотуга сайма түшүрүшөт. Аяк кап, секичек, чыны кап, кайчы кап, туткуч сыяктуу буюм тайымдарды ийине келтире жасап, соода сатыкка чыгарууда. Уз негизинен элдик көркөм салттарды ыйык тутат. Элдик кооз оюм-көчөттөрдү, түс-өңдөрүн көбүрөөк пайдаланууга аракеттенет. Буюмдук үлгүнүн жердигине маани берет. Узчулукту кесипчилик көркөм өнөр менен айкалыштырып, бүгүнкү табитке жакындаштырууга аракеттенет. Уз боёк тандоодо өтө билгич. Ал өтө кескин, бири биринен чаңкайып, алыстан ажырап турган түстөрдү (жашыл көк, сары-кара, кызыл-кек д. у. с.) азыраак алат. Ал эми өтмө катар, муңайым ырандарды кеңири колдонууга дилгир. Мыкты уздук сапаты - жердикти өзү жасайт. Жердикке эндейлене согулган таар, өңдөлгөн, боёлгон (ышкын түптөлгөн) тери, түрдүү түстөгү кийиз, чий кирет. Чебер аларга бир өңчөй түстө көркөм көчөттү келтирет. Ал салттуу жана шарттуу түрдө саймачылыктын нукуралыгын даңазалоодо. Анын өнөр майрамдарына катышкан «Текче» (туштук), «Аяк кап» (күзгү кап), «Чыны кап» сымал буюмдары түп тамырынан бери мураска айланып кетүүдө. Уз өсүмдүктөрдүн сабак, жалбырак, бутактарынын элесин өз туюмунда кийизге берет. Бул элибиздин мал жабдуулугунан келип чыккан туюнтмалуу символикасы. Аны узчулук дарамети менен ич ара кыйыштырууга талаптагыдай машыккан. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-конкурстары жана алган сыйлыктары 1978-ж. Бишкек шаарынын 100 жылдыгына карата «Усталардын жана уздардын республикалык кароо-конкурсу». Кыргыз республикасынын Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин Ардак грамотасы; 1987-ж. Улуу Октябрдын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-конкурсу». Сайма буюмдары үчүн Кыргыз ССР Маданият Министрлигинин Ардак грамотасы; 1987-ж. Эл чыгармачылыгынын Бүткүл союздук II фестивалына карата Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-конкурсу». Сайма туштугу үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин Биринчи даражадагы диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Лукы-Яха дарыясы
Лукы-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 45 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 126 км.
Арафура деңизи
Арафура деңизи - Инди океанындагы четки деңиз. Австралия, Жаңы Гвинея, Танимбар жана Кай (Индонезия) аралынын аралыгында. Аянты 1017 миң км2. Эң терең жери 3680 м. Чоң булуңу - Карпентария. Суусунун орточо температурасы 25°Сден 28°Сге чейин. Туздуулугу 34-35%ошондой Суткасына 2 жолу ташкындайт (ташкындын бийиктиги 2,5-2,6 м).
Лукы-Яха дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бонус
Бонус (лат. bonus  – жакшынакай) – кошумча төлөнгөн акы. Ал сыйлык, кошумча жеңилдик, двиденд ж. б. түрүндө болушу мүмкүн. Англис аталгысы «bonus» ар түркүн, м., көп жыл, жумуш убактысынан кийин иштегендиги үчүн кошумчаларды түшүндүрүүчү сөз түркүмдөрүндө да пайдаланылат.
Канна (букабугу)
Канна (букабугу) (лат. Taurotragus oryx) — ири бөкөндөрдүн бир түрү.
Потанин, Григорий Николаевич
ПОТАНИН Григорий Николаевич (1835–1920) – этнограф, саякатчы. 1870–90-жылы Зайсан көлүнө, Тарбагатай тоолоруна, Моңголияга, Тувага, Түндүк Кытайга, Тибетке экспедицияга чыккан. Жубайы А. В. Потанина менен бирге Сибирь жана Орто Азия элдеринин этногр-сы жана оозеки чыгармачылыгы боюнча баалуу материалдарды жыйнаган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Антипараллель сызыктар
Антипараллель сызыктар — бурчтун ОА жана ОВ жактары менен кесилишкенде ∠1 =∠4  жана ∠2=∠3 болгондой бурчтарды пайда кылуучу а жана b түз сызыктары. ОА менен ОВ дал келсе а жана b бир түз сызыкка карата антипараллель сызыктар деп аталат.
Интроверттүү жана эстраверттүү
Интроверттүү жана эстраверттүү (лат. intro – ички, verto – кайрылуу; extra – сырткы, verto – кайрылуу) – К. Г. Юнгдун психологиялык окуусунда түнт же ачык, пассивдүү же активдүү типтерди белгилөө үчүн колдонулган түшүнүктөр.
Түгөлбай Сыдыкбеков
Түгөлбай Сыдыкбеков (14 Бугу 1912 – 19 Теке 1997) — кыргыздын ХХ кылымдагы чыгаан жазуучусу жана коомдук ишмери, Кыргыз Эл баатыры.
Кыскача өмүр жолу
Жазуучу Түгөлбай Сыдыкбеков 1912-жылы Кыргызстандын азыркы Ысык-Көл облусуна караштуу Түп районундагы Кең-Суу айылында туулган.
Кийинчерээк өзүнүн мектепке бара элек кызы Динарага 15-апрелден 15-майга чейинки күндөрдү жазган кагаз тилкелеринин бирин суурдуртуп, ага негизденип, 14-май күнүн өзүнүн туулган күнү катары шарттуу түрдө тандап алган.
Төмөнкү Мамбетшино (Зианчурин району, Башкыртстан)
Төмөнкү Мамбетшино — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Яныбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 85 киши. Почта индекси — 453396, ОКАТО коду — 80226843006.
Түгөлбай Сыдыкбеков
Кыскача өмүр жолу
1928–1931-жж. Фрунзе шаарындагы (азыркы Бишкек шаарындагы) айыл чарба техникумунда, 1931-жылы Ашхабад шаарындагы Орто Азия зооветеринардык институтунда окуган.
Төмөнкү Мамбетшино (Зианчурин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түгөлбай Сыдыкбеков
Кыскача өмүр жолу
1931–1936-жж. «Ленинчил жаш» гезитинде бөлүм башчы, 1937–1947-жж. Кыргызстан Жазуучулар Биримдигинин башкармалыгында адабий кеңешчи, 1949–1951-жж. Кыргызмамбаста редактор болгон.
1970-80-жж. ортосунда Түгөлбай Сыдыкбеков "улутчул жазуучу" катары бейрасмий түрдө обо чогултулган, бирок анын бир кезде Сталиндик сыйлыкка ээ болгону гана аны толук куугунтуктоого жергиликтүү бийликтерге мүмкүндүк берген эмес.
Кыргыз тарыхын калыс иликтөөгө, кыргыз тилин ички сөз кампасына ылайык байытууга замандаштарын үндөгөн. Расмий бийликтерди бул жааттагы өксүктөрү үчүн тайманбастан ачык сындаган. Ошондуктан аны совет доорундагы кыргыз диссиденти катары таанышат.
Чыгармачылыгы
Жазуучу «Манас жана Алмамбет» эпикалык драмасын (1942-ж.) (К.Рахматуллин менен авторлош), «Күчтүү жүрөк», «Канжар», «Кыштак кожоюндары» аттуу пьесаларды жазган.
Т.Сыдыкбеков А.С.Пушкиндин, Н.А.Некрасовдун, Д.Бедныйдын, А.П.Чеховдун, А.Серафимовичтин, М.Шолоховдун ж. б. чыгармаларын кыргызчага которгон.
Сүрөткердин турмушунда “Көк асаба” романы өзгөчө тагдырдагы чыгарма болгон, ал Орхон-Эне-Сай доорундагы түрк элдеринин тарыхый басып өткөн жолун көркөм жалпылаштырууга алган, бул дал ошол тарыхыйлыгы менен тоталитардык доордун “кара сандыгына” кабылып, көп жыл окурмандарына жетпей жатып, заман бир аз оңолгондо гана 1989-жылы окурман колуна тийди.
Автобиографиялык жана тарыхый, өмүр баяндык мазмундагы “Жол” (1982), “Бел-белес” (1996) романдары кыргыз эли тарабынан жылуу кабыл алынды. “Мезгил сабактары”, “Табылга” (1992), “Мен миң жыл жашадым” деген китептерине анын мезгил жана адам, коом жана инсан, тарых, тил, илим-билим, улуттук мурас, маданият ж.б. темалардагы атуулдук позициясын айкындаган макалалары жана маектешүүлөрү киргизилген.
Сыйлыктары жана наамдары
1936-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз ССРинин Эл жазуучусу (1968-ж).
Т.Сыдыкбековдун «Люди наших дней» деп аталган романына 1947-жылы 3 даражадагы Сталиндик сыйлык берилип, кийин ал сыйлык СССРдин мамлекеттик сыйлыгы болуп аталып калган.
Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу, «Элдердин достугу» ордендери, СССРдин көп медалдары, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамоталары менен сыйланган.
Эгемен Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Эл Баатыры" наамын туңгуч ирет алган.
Чыгармалары
Кыргыз тилинде
Күрөш- 1-жыйнак. – Ф.: Кыргызмамбас, 1933. – 46 б.
Баатырлар- Поэма жана ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1936. – 60 б.
Кең-Суу- Роман, – Ф.: Кыргызмамбас, 1937. – 166 б.
Акын – булбул- Ырлар жыйнагы. – Ф. – Казань: Кыргызмамбас,1938. – 84 б.
Нурбеков, Кубанычбек
1951-ж. Ташкен мамлекеттик укук институтун бүткөн. 1955-жылдан СССР ИАнын Мамлекет жана укук институтунун аспиранты. 1956-73- ж. Бишкектеги Укук мектебинде жана КМУнун юридика факультетинде окутуучу, доцент жана кафедра башчысы, 1973—85-ж. Кыргызстан ИАнын философия жана укук институтунда кенже илимий кызматкер, социалисттик закондуулук жана укук сезими проблемалары секторунун жетекчиси. Нурбеков кыргыз укук таануу илимин негиздөөчүлөрдүн бири, кыргыздардан чыккан юридика илиминин туңгуч доктору. Анын илимий изилдөөлөрү кыйла көп тарамдуу. Нурбеков укук жана мораль маселелерин, укуктук проблемалардын мораль менен ажырагыс байланыштыгын изилдеген, граждандык укук менен уголовный укуктун жоболорун иштеп чыккан, укук бузуунун социалдык маңызын жана элементтерин, алардын пайда болуу себептерин жана өнүгүү өзгөчөлүгүн ачып берген. Ал Республикадагы юрист-теориячылардын алгачкыларынан болуп көз карандысыз демократиялык-укуктук мамлекет принцибине таянып, Кыргызстандын суверендүү өнүгүүсүнүн илимий-укуктук концепциясын сунуш кылган. Укук маселелери боюнча бир катар монографиялардын, окуу китептеринин автору. Нурбеков эмгектеринде улуттун өз тагдырын өзү чечүү укугу саясий гана эмес, экономикалык, социалдык-саясий, аймактык мааниге да ээ экендигин көтөрүп чыгышы учурунда олуттуу каталык катары бааланып, «Улутчул» деген жалаа жабылган (1972-жылдан баштап). Анын ысмы менен туулган айлындагы мектеп аталган.
Түгөлбай Сыдыкбеков
Чыгармалары
Ала-Тоодон жетөө- Очерк. – Ф.: Кыргызмамбас, 1939. – 71 б.
Нурбеков, Кубанычбек
Орус жана кыргыз тилдериндеги эмгектери
Возникновение Киргизской Советской национальной государственности, Фр., 1964; История государства и права Киргизской ССР (1918—1936), Фр., 1965, 1970 (окуу китеби); Эркин Республикалар Союзунда, Фр., 1980; Государственно-правовое строительство Кыргызстана, Фр., 1981.
Түгөлбай Сыдыкбеков
Чыгармалары
Түн жарчысынан кабар- Поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1939. – 50 б.
Ач көз ата- Ыр менен жазылган аңгеме. – Ф.: Кыргызмамбас, 1940. – 28 б.
Темир- Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1946. – 223 б.
Биздин замандын кишилери- Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1948. – 456 б.
Абысындар- Аңгемелер, очерктер. – Ф.: Кыргызмамбас, 1949. – 176 б.
Биздин замандын кишилери-Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 419б.
Тоо балдары- Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1953. – 380 б.
Too арасында- Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1955. – 380 б.
Too арасында- Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 531 б. Күн кызы Нурайымга күйөөлөгөн жер уулу Жанболот жөнүндө баян- – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1959. – 31 б.
Достук- Аңгемелер. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 114 б.
Темир- Роман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 296 б.
Көкөй кести- Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1963. – 252 б.
Зайыптар- Үчилтик: 1 – 2-китеп. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 784 б.
Чыгарманын төрт томдук жыйнагы- – Ф.: Кыргызстан, 1969. 1-т.: Ыр-лар, поэмалар, ачык сөз, котормолор. – 388 б.
Адамга кайрылуу- Ырлар, поэмалар, ачык сөз. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 203 б.
Күн жана анын балдары- Поэма-жомок. – Ф.: Мектеп, 1969. – 95 б.
Чыгармаларынын төрт томдук жыйнагы- – Ф.: Кыргызстан, 1970.
3-т.: Темир; Too балдары- Романдар. – 500 б.
Ала-Тоодон алтоо: Чыгармалар жыйнагы. – Ф.: Мектеп, 1976. – 174 б. Курбулар: Романдар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 570 б.
Темир: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 274 б.
Жеңишбек: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1979. – 96 б. Ашууда: Ырлар, дастандар. – Ф.: Кыргызстан. 1980. – 212 б.
Кайнар булак: Уламыштар, аңгемелер, чакан повесттер. – Ф.: Мектеп. 1980. – 480 б.
Ыманбай пейили: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 292 б.
Тообулак: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1981. – 16 б.
Жол: Автобиографиялык роман. – Ф.: Мектеп, 1982. – 524 б.
Жамгыр: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1983. – 208 б.
Улуу биримдик: Аңгемелер, уламыштар. – Ф.: Мектеп, 1984. – 108 б.
Чыгармалар жыйнагы: 1 – 2-т. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 572 б.
Биздин замандын кишилери: Роман. – Ф.: Мектеп, 1987. – 432 б.
Чаар тоок: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1987. – 28 б.
Көк асаба: Тарыхый роман. – Ф.: Адабият, 1989. – 461 б
Өмүр тамыры: Повесттер жана аңгемелер. – Ф.: Адабият, 1990. – 511 б.
Табылга: Макалалар жыйнагы. – Б.: Адабият, 1991. – 687 б.
Бел-белес: Роман-эссе. – Б.: Акыл, 1996. – 733 б.
Күлкү жана өмүр: Повесттер, аңгемелер. – Ф.: Адабият, 1988. – 623 б.
Мен миң жыл жашадым: Аян, аңгемелер, маектер, каттар /Түз. Ж.Медералиев, Б.: Акыл, 1998. – 496 б.
Орус тилинде
Темир: Роман. – М.: Сов. писатель, 1947. – 190 с.
Люди наших дней: Роман. – М: Сов. писатель, 1948. – 360 с.
Среди гор: Роман. – М.: Детгиз, 1948. – 168 с. Люди наших дней: Роман. – М.: Сов. писатель, 1949.
Утренняя заря: Сокр. пер. с кирг. романа «Люди наших дней». – М. – Л., 1948. –168 с.
Люди наших дней: Роман. – Ф.: Киргизгосиздат, 1949. – 287 с.
Люди наших дней. – М.: Госкомиздат, 1950. – 352 с.
Рассказы. – М.: Сов. писатель, 1950. – 200 с.
Люди наших дней. – М.: Сов. писатель, 1951. – 368 с.
Дети гор: Повесть. – М.: Детгиз, 1953. – 184 с.
Дети гор: Повесть. – Ф.: Киргизгосиздат, 1954. – 260 с.
Люди наших дней: Роман. – М.: Сов. писатель, 1955. – 374 с.
Среди гор: Роман: – Ф.: Киргизгосиздат, 1956. – 235 с.
Люди наших дней: Роман. – М.: Госкомиздат, 1957. – 347 с.
Среди гор: Роман. – М.: Сов. писатель, 1957. – 276 с.
Среди гор: Роман. – М.: Сов, писатель, 1958. – -517 с.