cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шибээн
Шибээн, Шибээ — "Манас" эпосундагы этноним, Манастын душманы тарабындагы өзүнчө эл (уруу) катары айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында: "Калмактан тыргоот, шибээн бар" (Сагымбай Орозбаков, 3. 15), — деп кээде калмактын бир уруусу болуп айтылат. Саякбай Каралаевдин варианты вариантында да баскынчылык мүнөздө сүрөттөлөт.
Таш-Көпүрө жердеген,
Атагы шибээ эл экен.
Шибээнин кыйын балбаны
Чоң Ылама дээр экен,
Шибээ элдин ырымы,
Жаңы катын төрөсө
Уругун шибээ деп койгон
Күүгүмгө калса кокустан
Карышкыр талап жеп койгон (Саякбай Каралаев, 2. 18).
Үрп-адаты өзүнчө, душман эл катарында баяндалышы эпостун көпчүлүк варианттарында салттык түрдө сакталган.
16-кылымда Мулла Сайф ад-Дин ибн дулма Шах Аббас Аксыкенти жана анын уулу Нур Мухаммад ибн Мула Сайф ад-Дин Аксыкенти тарабынан жазылган "Мажму ат-таварих." жазма дарегиндеги "Манас" эпосунун версиясында Жолой калмактардын Солон-шивалардын башында туруп, Кара-Кыштактагы Манаска жана Манасияга чабуул жасаган деген маалыматтар бар. Эпостогу маалыматтар боюнча караганда шибээ деген элдин аты кара-кытай доорунда эле чагылган дешке болот. Себеби, шибей (шибээ), солон уруулары этникалык жактан каракытайлар менен бир тектеш болгондугу жана Кидан (Ляо) империясынын курамына (10-кылым) киргендиги тарыхта белгилүү. Каракытайлар менен бирге Орто Азияга келгендигн "Мажму ат-таварих" боюнча болжолдоп айтууга болот. Ошондуктан, Жолойдун аскеринин курамында шибе менен солон эскерилет. Ошондой эле солон-шибээ урууларынын айрым бөлүктөрү 18-кылымдын 2-жарымында Цин империясы тарабынан чек арага аскердик күч катары көчүрүлүп келинген. Эпостун варианттарында ал уруулардын адат-салты тууралуу так маалыматтар берилгендигине караганда кийинки келген солон-шибе уруулары жөнүндө да чагылгандыгын белгилөөгө болот. "Манас" эпосунда солон-шибээ уруулары салттык душмандардын бири катары 10-кылымдан бери сакталып отурган дешке болот.
Каржы компаниясы
Каржы компаниясы – айрым банк аткарымдарын орундатуучу кредиттик уюм. Эларалык иш-тажырыйбада К. к. чакан жана майда ишканаларга керектөө кредиттерин берүүгө, аманаттарды тартууга (эреже катары кыска мөөнөттүк), чектерди жолжоболоого адистешет, ошондой эле факторинг, камсыздандыруу, кыймылсыз мүлктү сатуу менен алектенет. Көпчүлүк уюмдар өз аталыштарында алып жүрүшсө да, КР мыйзамдарында «К. к.» түшүнүгү жок (кара:Банктык эмес кредиттик уюм).
Чиндат
Чиндат — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 6 км алыстыкта по левому берегу протока аталышы жок №1765 орун алган. Дарыянын узундугу - 126 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Таштак, Сузак району, Кызыл-Туу айыл аймагы
Таштак — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Кызыл-Туу айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 2 296 киши.
Жабык уруктуу өсүмдүктөр
Жабык уруктуу өсүмдүктөр - (Angiospermae) -уруктуу өсүмдүктөрдүн бир бөлүмү.
Уругу мөмөсүнүн ичинде калыптанат, ошон үчүн Жабык уруктуу өсүмдүктөр кээде гүлдүү өсүмдүктөр деп аталат. Жабык уруктуу өсүмдүктөрдүн өзгөчөлүктөрү: гүлү татаал, энелиги, аталыгы, нектары болот, чымын-чиркейлер аркылуу чаңдашат, уруту шамал, суу, жаныбарлар менен таралат.
Түйүлдүк баштыкча, андагы синергиддер, экинчи ядро жана антиподдор - Жабык уруктуу өсүмдүктөргө гана мүнөздүү органдар.
Жабык уруктуу өсүмдүктөрдүн уругундагы азыктандыруу тканы жылаңач уруктуулардыкындай уруктана электе эмес, уруктануунун натыйжасында пайда болот. Алардын энелик гаметофазасына түйүлдүк баштыкчасы мүнөздүү, ал бир же бир нече энелик спорадан түзүлөт, анда кош уруктануу процесси жүрөт. Натыйжада 2 зигота келип чыгат: бирөөнөн - түйүлдүк, экинчисинен аны азыктандыруу тканы (эндосперма) калыптанат.
Жабык уруктуу өсүмдүктөр өсүмдүктөр дүйнөсүндө - биринчи, органикалык. дүйнөдө 2- орунда. Анын 250 миңге жакын түрү бар. Булар ар кандай континенттик шартка ыңгайлануу жана жашоо үчүн күрөштө туруштук берүү жагынан, о. элө түзүлүшүнүн татаалдыгы жагынан Корунда турат.
Палеонтологиялык маалыматтар боюнча, Жабык уруктуу өсүмдүктөр бор мезгилинин башында пайда болуп, анын аягында өөрчүп, жер жүзүнө кеңири тарап кеткен. Миоценден упгул убакка чейин өсүмдүктөр дүйнөсүндө Жабык уруктуу өсүмдүктөр басымдуулук кылат, алар бир жана эки улуштуулөр классына бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Колдук
Колдук — Кыргызстандын Ош облусунун Алай районундагы айыл. Алай айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 735 киши (2009-жылы).
Летопись
Летопись:
Субдоминант
Субдоминант – доминант түрлөрдүн эсебинен жашоочу түрлөр. Мисалы, карагай токоюнда азыгын карагайдан таап жечү жаныбарлар, курт-кумурскалар, тыйын чычкан, токой барак куйругу ж. б. чычкан сымал кемирүүчүлөр С-тык түрлөргө кирет.
Ширетүү
Ширетүү — ыр сабынын акыркы тыбышынын же сөзүнүн кийинки сап башында кайталанышы. Ыр кубулушундагы мындай ык түрк тилдерине өзгөчө мүнөздүү. "Манас" эпосунда окуяны, окуя болгон жерди, же кайсы бир каарманды баса белгилөө, маанисин күчөтүүчү көптөгөн Ш-лөр бар: "Ашып-шашып Каныкей... Беш-Таштын башы Бек-Жайлоо, Бек-Жайлоо көздөй качты эли" (Курама вариант, 1. 279); "Опсуз күлүк Мааникер, Мааникер тулпар бар экен" (Саякбай Каралаев, 2. 27). Дээрлик бардык манасчыларда Ш. ыгы окуяга, каарманга угуучулардын ынтаасын бурдуруу, көңүлүн айтылып жаткан окуяларга, эпизодго топтоо үчүн колдонулуп, эпоско кошумча көркөмдүк берип турат.
Карикатура
Карикатура - чыгармадагы терс образдардын терс жактарын атайы күчөтүп көрсөтүү максатында анын сүрөтүн кемсинтип, тескери жактарын апыртып, бузуп тарткан учурлар кездешет. Мындай сүрөттөрдү карикатура деп атайт. Карикатура кээде адабий чыгармаларда кездешет. Анда автордун каарманга карата болгон антипатиясы берилет. Маселен, Шаршендин сатиралык «Тескери сүйүү» деген чыгармасы:
Башың бир кичик казандай, Балбырайсың басалбай. Төбө чачың саксайып, Булуңга чыккан камыштай. Мурдуң бир кичик муштумдай, Мурдагансата туш кылбай. Кебетеңди байкасам, Тарпка тойгон кузгундай.
Арийне, Шаршендин сатиралык чыгармалары басма сөзгө эмес, сценада аткарууга ылайыкталган. Болгондо да бир гана Шаршендин өзүнө гана. Бул тексттерди канча артисттер «Шаршенди туурап» аткарууга аракеттенишкен. Бирок, бирөө да Шаршенге жакындаша албаган. Анткени бул текст бир гана Шаршендин синкреттик искусствосуна (сөзү да, овону да, аткаруусу да өзүнүкү) толук түрдө шайма-шай келген болчу. Карикатура сүрөт искусствосунда күчтүү өнүккөн. Айрыкча саясий темадагы карикатура Совет мезгилиндеги атактуу карикатуристтер Кукрыниксы (Куприянов, Крылов, Николай Соколов), Борис Ефимов дегендер болгон.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Ариялар
Ариялар (лат. Ariidae) — жаян балыктардын бир тукуму.
Классикалык билим (таалим) берүү
Классикалык билим (таалим) берүү — жалпы орто билим берүүнүн бир түрү. Мында латын, грек тилдерин жана антикалык адабиятты үйрөнүү негизги орунду ээлеген. Билим берүүнүн бул түрү Европада Кайра жаралуу доорунан, б. а. антикалык маданиятка кызыгуу күчөгөн мезгилден, ал эми Россияда 17-кылымдан өөрчүй баштаган. 18-кылымда Петербург Илимдер академиясына (1726), Москва университетине (1755) караштуу, 1758-жылы Казанда алгачкы гимназиялар ачылган. Мамлекеттик гимназиялар Россияда жалпы билим берүүчү орто мектеп катары 1804-жылкы Устав боюнча ачылган. Ал гимназияларда антикалык тилдер менен адабиятты үйрөнүүгө улам көп көңүл бурулган. 1864-жылкы Устав боюнча классикалык гимназиялар менен катар реалдуу гимназиялар түзүлгөн, университетке кирүүгө реалдуу гимназияларда даярдалган. 1917-жылдан кийин жоюлган. 20-кылымдын аягында Россияда классикалык гимназия класстары ачылып, латын жана грек тилдери окутулат.
Эски (Тетвелька куймасы)
Эски — Орусиядагы дарыя. Татарстан Республикасы, Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тетвелька дарыясынын оң жээгинен 5,7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Фосфор хлориддери
Фосфор хлориддери — фосфор менен хлор бирикмелери. Үч хлордуу фосфор РС13 — түссүз, абада түтөгөн, кескин жыттуу суюктук; эрүү t 93,6°С, кайноо t 76,7°С; тыгызд. 1,575 г/см3 (20°), эфир, бензол, хлороформ жана башка жакшы эрийт. Оңой гидролизденип, фосфор жана туз к-тасын пайда кылат. Фосфор орг. бирикмелерди синтездөөдө аралык продукт. Беш хлордуу фосфор РС15 — агыш жашыл кристалл; эрүү t 167°С (бекитилген түтүктө), тыгызд. 2,11 г/см3 төрт хлордуу көмүртекте, көмүртек сульфидинде эрийт, сууда гидролизденет. РС13 хлорлоодон алынат. Орг. синтезде хлордоочу реагент. Ф. х. уулуу заттар.
Ермак
Ермак Тимофеевич (т. ж. белгисиз - 6. 8. 1585) - казак орустардын атаманы, Сибирди өздөштурүү жана аны Россияга кошуу үчүн болгон жортуулдун башчысы.
1582-ж. Иртыштын боюнда Ермактын отряды Сибирь ханы Кучумдун негизги күчүн талкалап, анын борбору - Кашлыкты ээлейт.
Бирок Кучум хан күчүн топтоп, 1585-ж. 6-августтун түнүндө Ермактын отрядына капысынан кол салып, талкалайт.
Анын отрядынын калган бөлүгү чегинип кетет.
Казанкеткен
Казанкеткен (Qazanketken / Қазанкеткен, Qozonketkan / Қозонкеткан) — Өзбекстан Республикасынын Каракалпакстан автономиялуу республикасынын Кегеили районундагы шаар түрүндөгү айыл.
Ермак
Кийин Сибирь хандыгынын кыйратылышы Батыш Сибирди өздөштүрүүгө жол ачкан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Казанкеткен
Жайгашкан орду
Айыл аркылуу. Казанкеткен Эркиндарыя каналы өтөт. Райондун борбору Кегейли шаарынан 41 км алыстыкта, Нукус шаарынан 100 км (унаа жолу аркылуу).алыстыкта орун алган.
Калктуу конуш Кегеили темир жол станциясынан 62 км ( Найманкул-Чымбай линиясы боюнча ) 62 км жана Кумшунгулга ( Найманкул-Чымбай линиясы боюнча ) 60 км аралыкта жайгашкан.
Тарыхы
1979-жылдан 2004-жылга чейин ал мурдагы Бозатаус аймагынын борбору болгон (1988-1990-жж кошпогондо, ал район жок болгон ). 1992-жылдан бери шаар түрүндөгү айыл.
Билим берүү жана медицинасы
Айылда айыл чарба кесиптик колледжи, 2 жалпы билим берүүчү мектеп, 2 мектепке чейинки мекеме, балдар музыкалык жана көркөм өнөр мектеби, ооруканасы бар.
Мамонтиха
Мамонтиха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урап дарыясынын оң жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынын Томго кошулган куймасына чейинки бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ийри-Суу
Ийри-Суу
Чынар
Чынар (Platanus, L. 1753) — чынарлар тукумундагы өсүмдүк. Калың шактуу, бийик, жалбырак күбүмө дарак. Сөңгөгү чоң (бийиктиги 50 м, жоондугу 18 м). Манжадай айчыктуу, узун саптуу жалбырактары кезектешип жайгашкан. Гүлү майда, бир жыныстуу, гүл коргону 3—4 мүчөлүү, калың башча топ гүлгө чогулган. Мөмөсү — жаңгакча. 10дой түрү Түштүк Америкада жана Жер Ортолук деңизден Инди-Кытайга чейин таралган. Чынар тез өсүп, 200 жылга чейин жашайт. Кыргызстанда 2 түрү жылуу райондордо кооздук үчүн өстүрүлөт.
Каржы менчиги
Каржы менчиги – жарандык жана соода укуктарынын четжактык теориясындагы акча кагаздарын (облигацияларды, векселдерди, чектерди, ж. б.) жана документтерди өзүнө камтыган, аркыл коомдордо жана компанияларда (үлүштүк салымдар, акциялар) катышуу укугун чагылдыруучу түшүнүк.
Карламан (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Карламан — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Кармаскалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 650 киши. Почта индекси — 453011, ОКАТО коду — 80235835005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дунит
Дунит (Жаңы Зеландиядагы Дун тоосунун атынан) – ультранегиздүү магма тоотеги. Өңү кара, каралжын же ачык жашыл. Тыгыздыгы 3,28 г/см3. Дунит 85 – 100% оливинден, 3 %ке чейин хромиттен жана кенташ (руда) минералдарынан турат. Курамында магний өтө көп, кремний аз. Ал силл, жарыш жаткан линзалар жана кайчылашкан түтүкчөлөр түрүндө кезигет, кээде гана ири интрузия тулкуларын пайда кылат. Дунит менен бирге хромит, платина, никель, кобальт, темир, тальк, хризотил-асбест жана башка кездешет. Дунит отко чыдамдуу минералдарды чыгарууда кеңири колдонулат.
Киндик кесүү сүйүнчүлөө
Киндик кесүү жана сүйүнчүлөө Жарык дүйнөгө келген наристе баркырап ыйлап түшкөн. Элдик ишеним аны түйшүккө келдим деп ыйлап түштү деп түшүндүрөт. Бирок, туулганда ыйлабай түшкөн бала же чарчап каларын, же ден соолугу начар, майып болуп каларына адамдар көп күбө болушкан. Андыктан баланын ыйлап түшүшү-бул анын ден соолугунун мыктылыгынан, өмүр сүрүүгө жөндөмдүүлүгүнүн белгиси катары каралган. Жаш бала төрөлөндө муштумун бекем түйүп түшөт, аны кыргыздар адам баласынын тубаса ачкөздүгү деп түшүндүрүшкөн. Ар бир адам төрөлгөндө “Бүт дүйнө меники” деп муштумун түйүп төрөлүп, өлгөндө “бул дүйнөдөн эч нерсе албадым” деп алаканын жайып өлөт экен Бул көрүнүштүн чыныгы себебин азыр медицинадан кабары бар ар бир адам билет, бирок биз үчүн баарынан мурда жогорудагы ишенимдин философиялык мааниси баалуу. Ал адамдарга бул дүйнөдө эч ким бийлик менен байлыктын түбүнө жетпегенин эскертип турат. Баланын киндиги курч устара менен кесилип, анан курмушу күйгүзүп басышкан. Киндикти кескен аял “киндик эне” аталып, бала ага карата өмүрү өткөнчө сый-урматын көрсөткөн. Жарык дүйнөгө келган бала “Жети энем бар” деп жерге түшөт экен. Өз энеси, чоң энеси, таенеси, аяш энеси, кайненеси, өкүл энеси, киндик энеси болот. Мындай энеге кой же козу улак жетелетип, кездеме же көйнөк берип, чепкен жаап кыскасы, ар ким колунда бар жолдугун жасаган. Киндикти жана баланын тонун жашыруун, адам баспай турган жерге же очоктун четине көмүп коюшкан. Тонду төрөгөн аялдын эң жакын тууганына берип, ал бир жерге жашырып көмгөн. Эгер төрөгөн келинге жамандык келгиси келген бирөө тон көмүлгөн жерди аңдып көрүп алып, аны казып чыгып кара ташка кургатса келин кийин төрөбөй калат дешкен. Айрым бир маалыматтар боюнча, баланын тонун итке салып беришкен, бул аркылуу “жаны иттей бекем болсун” же “иттей көп балалуу болсун” деген сыяктуу ырымдар аткарылган. Маалымат булагы: Мурзакметов.А «Ырым жырымдар
Тейяр Де Шарден Пьер
Трейдин окуусу
Тейярдин окуусу дүйнө жана Адам, Аалам эволюциясы жөнүнүндөгү ортодоксалдык томисттик элестөөлөргө каршы турган. Мындай динден башкача ойлору үчүн Тейяр чиркөө бийликтери тарабынан окутуучулук жана чыгармаларын жарыялоо укугунан ажыратылган.
Чыгармачылыгын өнүгүп өшүшү
Бирок, 20-кылымдын 60-жылдарынан тартып анын чыгармалары кеңири тарап пайдаланыла баштаган. Ал адамдын келип чыгышын камсыз кылган, ааламдын эволюциялык өнүгүүсүнүн себептерин жана мазмунун ачып көрсөтүү максатын койгон. Анын ою боюнча бул процесс илимий фактылар менен диндик тажрыйбанын синтези аркылуу жүрдү. Тейяр боюнча Адам дүйнөнүн тынч же терең салмактуу борбору эмес, ал эволюциянын өзөгү жана чокусу. Материя жана Жан башынан бери ажырагыс бирге. Энергия материянын касиети, космос эволюциясына испульс (түрткү) берип турган рухий кыймылдаткыч күч. Ал эми психологиялык энергетизмди болсо, Тейяр космостук эволюциянын диндик булагын негиздөө максатына пайдаланган. Ошентип дүйнө эволюциясынан жаралган жашоо-турмуш – бул бардык жандуу организмдердин формаларынын өнүгүүсү жана татаалдануусу, ой болсо адамдын жана адамзат тарыхынын биздин заманга чейинки пайда болушу. Андан берки дүйнө эволюциясы «ноосферанын калыптануусу менен аяктайт да, эң жогорку жашоо дүйнөлүк рухий эпиценрине чыгат, бул эволюциянын жетип бүткөн натыйжасы болот. Бул пункт дүйнөнү кошо курушкан жана ошол эле учурда өзүн билүүгө болбой турган трансценденттүү Христи символдойт, космогенез-христогенез. Тейярдин бул окуусу-философиялык-тарыхтык көз караштары гуманисттик, христиандык-либералдык багыттуулугу менен бааланган. Анын ою боюнча адамзат тарых процессинде алга жылууда. Бул өлкөлөр менен элдердин өз ара байланыштарын универсалдаштыруу жолу. Мында тарыхый «катарлашкан көп жер үстү» менен чиркөө уюму – «катарлашкан көп кудайлар» өз ара бири-бири менен сиңишкен. Тейяр планетанын бардык адамдарын баш коштурууга арналган христианчылык менен гуманизм деп түшүнгөн жана алардын биримдик күчүнө ишенген. Ошондой эле учурдагы бардык балакеттен куткарып алып чыга турган планацея катарында илим менен мистиканы бириктирип кошуу жөнүндөгү идеяны көтөрүп чыккан.
Этология
Этология - жаныбарлардын жүрүм-турумун изилдөөчү илим. Популяциянын ичиндеги особдордун бири-бири менен болгон байланышы жана мейкиндиктеги жүрүм-турумдарынын жыйындысы популяциянын Э-лык структурасын түзөт. Жаныбар популяцияларынын ичиндеги особдордун бири-бири менен болгон биоталык мамилелери, алардын жашоо мүнөзүнө жараша ар түрдүү мүнөзгө ээ. Мисалы, жеке жашоо мүнөзү, «үй-бүлө» болуп жашоо мүнөзү, колониялык жашоо, топтор, үйүрлөр ж. б.
Классикалык күрөш
Классикалык күрөш — күрөштүн колдун жана дененин кыймылына негизделген ыкмаларды колдонуучу түрү. Анда белден ылдый алууга, булкуп тартууга жана чалууга болбойт. Ал 18-кылымда Францияда пайда болгон. Эл аралык федерациясы 1912-жылы түзүлгөн. Классикалык күрөш 1896-жылы олимпия оюндарынын программасына кирген. 1921-жылдан дүйнөлүк чемпионат өткөрүлөт.
Батыш Каракол өрөөнү
Батыш Каракол өрөөнү - Ички Теңир-Тоодо. Суусамыр өрөөнүнүн чыгышында, Кыргыз Ала-Тоосу менен Кара-Мойнок, Жумгал, Киндик тоолорунун аралыгында жайгашкан. Батышында Көк-Кыя кырка тоосу Ийри-Суу өрөөнүнөн бөлүп турат. Узундугу 60 км, туурасы 2-3 км. Өрөөндүн деңиз деңгээлинен бийиктикте 2100-3000 м. Суусамырга караганда алда канча кууш, капталдары тик. Чыгышты көздөй өрөөн өтө кууштап, Кара-Мойнок тоосу эки айрыкка Караколдун төрүнө жана Батыш Сөөккө бөлөт. Төмөнкү бөлүгү түштүк-батышка карай созулуп жатат. Өрөөн аркылуу Батыш Каракол суусу агып, Суусамырга куят. Климаты континенттик. Кышы суук жана узак, январдын орточо температурасы -21°С, июлдуку 1314°С. Жылдык жаан-чачыны 350-500 мм. Өрөөндүн жана Жоо жүрөктүн жапыз бөлүктөрүнө бетеге-шыбактуу кургак талаа, 2200-2700 м бийиктикке бетеге тулаңдуу, түркүн чөптүү талаа, шалбаалуу талаа, Кыргыз Ала-Тоосунун нымдуураак (500 мм ге чейин) жогорку капталдарына кылкандуу түркүн чөптүү субальп, бетеге, өлөң чөптүү, доңузсырттуу шалбаа ландшафттары мүнөздүү. Тектирлерде карабүргөн, шыбак, бетеге, буудайык ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Суу боюнда өлөң чөптүү шибер, тал-теректүү токой кезигет. Суусамыр менен батыш Каракол өрөөну кошулган жерде мурда чытырман токой болгон. Аёосуз кыюунун натыйжасында токой суюлуп кеткен; азыр тал, кайың, ыргай, ит мурун, шилби, аса-муса, чычырканак ж. б. кезигет. Жайлоо; түз жерлери айдалып эгин, тоют өсүмдүктөрү эгилет.
Ариксениялар
Ариксениялар (лат. Arixenia) — жаян балыктардын бир тукуму.
Вече
Вече - (эски славянча «вещать» сүйлөө дегенден) байыркы жана орто кылымдагы Руста жалпы маселелер талкуулана турган элдик чогулуш. Славяндардын уруу жыйындарынан келип чыккан. Байыркы орус мамлекети (к. Киев Русу) пайда болгон соң, феодал аксөөктөр вечени князь бийлигин чектөө максатында пайдаланышкан. Анда согуш жана тынчтык, посадниктерди шайлоо же алып таштоо ж. б. маселелер каралган. Вечени чакыруунун белгилүү мөөнөтү болгон эмес. Коңгуроо кагылганда, калк белгилүү аянтка жыйналган. Вече чыныгы элдик бийлик болгон эмес, иш жүзүндө бийлик феодалдарга жана шаардык аксөөктөргө таандык болгон, бирок ал көпчүлүк элге саясий турмушка белгилүү даражада таасир этүү мүмкүндүгүн түзгөн. Улуу княздар бийлигинин чыңдалышы менен, 14-кылымдын аягынан вече жоюла баштаган.
Чапкылоо
Чапкылоо - Элдик зергерчиликтин бир ыкмасы. Бул — бетине ар түркүн издерди түшүрүү аркылуу буюмду кооздоо. Металл бетине оюм-чийим түшүрүү. Муну бүгүнкү зергерлер абдан пайдаланышат. Алар жез, мис, коло, датчалбас, нейзильберь, мельхиор, калай өңдүү заттарды тандабай, бирдей даражада иштетүүлөрүнөн билинүүдө. Бул ыкма менен зергерлердин өз колунан жасап алган аспап-чапкыларынын көп түрү бар. Аны бири-биринен чатыштырбай, темир бетине даана чаба билүүсү менен буюмдарга кайталангыс кооздук берилет.
Ар бир аспабын жасоодо зергер өзүнүн жекече «кыял чабыттарын» негиз кылып алат. «Айыш чапкы» деген ошол зер буюмга «жээк» салат. Оюм-чийимдин кичине чоңуна карата «ат туяк», «тай туяк» деген чапкылар колдонулат. Учун беш кыр кылып чыгарган, кичине — чоң мыктан жасаган «жылдызча» өңдүү чапкы буюмдун түрлөрүн асемдүү кылат. «Чаар чапкы» оюм-чийимдин тегерегине көп чекит түшүрөт. «Чуңкур такта», «тоок көз» андан да майда «чымчык көз» өңдүү чапкылардын өзүлөрүнүн өз алдынча, бири-бирин кайталагыс кооздук берүүчү бөтөнчөлүктөрү бар. Зергердин «кар чапкы» дегени чилдеде кымкарлап жааган кардын кандайдыр жылдыз кейиптенип кеткенин элестетет. «Кайчы кулак», «кыял ачаке» чапкыларынын түшүргөн кооздуктары адамды суктантат.
Чеберлерде үч бурчтуулук менен ар кандай түр бере турган аспаптардан он чактайы болот. Кээде бир эле буюмга бул чапкылардын баарын жаземдебей колдонууга туура келет.
Майзас дарыясы (Том куймасы)
Майзас (Чоң Майзас) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын сол жээгинен 669 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Комментарий
Комментарий – 1) кандайдыр бир текстке берилген түшүндүрмө; 2) бир нерсенин жөнүн чечмелеп түшүндүрүү, тактоо, аныктоо иретиндеги сын пикирлер, кошумча айтылган ойлор; адабий текстти, мурастарды изилдеп, филологиялык багытта изилдеп-иликтөөнүн түрү. Комментарий чыгармалар жыйнагында, мемуардык эмгектерде, атайын илимий басылмаларда ж. б. пайдаланылат. Анда тиги же бул чыгарманын жазылыш жана басылыш тарыхынан кабар берилет, ал жөнүндө жазылган ар түркүн эмгектер (макала, рецензия, пикир ж. б.) мүнөздөлөт, лингвистикалык, текстологиялык тактоолор жүргүзүлөт. Комментарий мазмуну боюнча текстологиялык, тарыхый-адабий, биографиялык, лингвистикалык болуп бөлүнөт. Булардын ар бири өзүнө гана тиешелүү маселелерди Комментарийлейт.
Нерута-Яха (Морда-Яха куймасы)
Нерута-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Морды-Яха дарыясынын оң жээгинен 167 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 95 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Батыш Кара-Суу өрөөнү
Батыш Кара-Суу өрөөнү - Батыш Теңир-Тоодо, Ат-Ойнок кырка тоосунун түштүк-батыш капталында, Кара-Суунун аккан багыты боюнча түндүктөн түштүккө карай 65-70 км ге созулат. Өрөөн негизинен эрозия процесстеринен пайда болгон. Өрөөндүн төрү кууш (500-1000 м), терең тилмеленген, V формасында; таманынын деңиз деңгээлинен басымдуу бийиктиги 1500-1700 м. Ортоңку жана төмөнкү бөлүктөрү кенен жана жазы (6-7 км). Кара-Суунун Нарын дарыясына чыга берген жери кууш, жардуу. Жогорку бөлүгүнө шалбаалуу талаа, бийик чөптүү шалбаа жана шалбаалуу токой, ортоңку жана төмөнкү бөлүктөрүнө кургак талаа жана талаа ландшафт алкактары мүнөздүү; таманында бадалдуу токойлор кездешет. Төрү жайыт. Ортоңку бөлүгүнүн таманы айдоо, чабынды катары пайдаланылат. Өрөөндө кыштактар жайгашкан.
Чыраш
Чыраш, кулунчак (Eremurus) — лилия гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк. Көп жылдык чөп, тамыр-сабагы жоон, пияз түп сымал. Туп жалбырагы үч кырдуу тасмадай. Гүлү узун, гүл сабынын чокусунан орун алып, төмөндөн жогору карай гүлдөйт. Мөмөсү — тоголок кутуча. Азия жана Түштүк Чыгыш Европада 50; СССРде 30 түрү Орто Азия, Кавказ жана Крымда кездешет. Кыргызстанда 13 түрү (түркстан Чыраш, тянь-шань Чыраш, сары Чыраш жана башка) өрөөндөрдө өсөт. Кээ биринин тамырынан желим зат алынат. Балдуу жана кооз өсүмдүк. Жалбырагында С витамини бар.
Бонитет
Бонитет (лат. bonitas сапаттуу) жаратылыш ресурстарын баалоо жана айыл чарбага жарактуу жерлерге, топуракка, токойго, жаныбар менен өсүмдүк дүйнөсүнө жана башкаларга салыштырмалуу мүнөздөмө берүү үчүн колдонулган шарттуу көрсөткүч (балл). Адатта, ал ресурстун конкреттүү түрүн пайдалануу эсеп-кысабынын негизинде аныкталат. Эң белгилүүсү токой бонитети; ал токойдун бир участогунун табигый шартка жана адамдын токойго тийгизген таасирине байланыштуу чарбалык өндүрүмдүүлүгүнүн көрсөткүчү. Басымдуулук кылган бак-дарактын орточо бийиктиги боюнча (орточо жашы эске алынып) аныкталат. Токой бонитети (жыгачтын сапатына ылайык) беш класска (I классы өтө өндүрүмдүү; V классы эң төмөн сапаттуу) бөлүнөт. Ал эми топурак бонитети жер участогунун табигый касиеттеринин сапаттуу мүнөздөмөсү, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүнүн жалпы көрсөткүчү. А Конушбаева.
Якуп Барокас
Якуп Барокас - Түркияда чыгуучу жөөт "Шалом" күндөлүк гезитинин редактору.
Жерге-Тал (Алай району)
Жергетал (Жергетал) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Алай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 450 киши.
Клейн бети
Клейн бети, Клейн бөтөлкөсү — бир жактуу туюк бет. Клейн бети үч өлчөмдүү мейкиндикте эки жагы ачык түтүктү ийип, анын ичке учун түтүктүн каптал жагынан тешип өткөзүп жана жоон учун түтүктүн ичин көздөй, ичке учун сыртты көздөй кайрып, эки четки учтарын бири бирине чаптаганда өзүн өзү кесүүчү клейн бети алынат. Өзүн өзү кеспөөчү клейн бети 4 өлчөмдүү мейкиндикте гана болушу мүмкүн. Клейн бетинин касиеттери топологияда текшерилет. Бул бетти немец математиги Ф. Клейн (1874) изилдеген.
Каржы министрлиги (кармин)
Каржы министрлиги (кармин) – аткаруу бийлигинин өзүнүн жоопкерчилигине кирген ыйгарым укуктарынын чектеринде аткаруу-бөлүштүрүү милдеттерин ишке ашыруучу органы. КР Карминдин негизги милдеттери: а) бирдиктүү каржы саясатынын стратегиялык багыттарын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу; б) республикалык бюджеттин долбоорун түзүү жана аткаруу; в) мамлекеттик каржы иштеринин туруктуулугун жана алардын өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүшүнө, кайтарымдуу чарба жүргүзүүгө таасир этүүсүн камсыз кылуу, ошондой эле каржы рыногун өнүктүрүү чараларын ишке ашыруу; г) каржылык ресурстарды КР жана анын аймактарынын экономикалык өнүгүүсүнүн артыкчылыктуу багыттарына топтоо, максаттуу каржылоо; д) өлкөнүн экономикасына чет өлкөлүк кредиттик ресурстарды тартуу жана аларды жоюунун булактары тууралуу сунуштарды иштеп чыгуу; е) каржылык-бюджеттик пландоонун, каржылоонун жана эсеп берүүнүн усулдарын өркүндөтүү; ж) бюджеттик каражаттардын жана бюджеттен сырткаркы фонддордун ж. б. каражаттардын сарамжалдуу жана максатка ылайык пайдалануусуна каржылык көзөмөлдү ишке ашыруу.
Бирнштейн, Борис Иосифович
Бирнштейн, Борис Иосифович (1947-ж.т. Вильнюс, Литва ССРи) - «Сиабеко-Кыргызстан» мамлекеттик-жеке корпорациясынын президенти (1991-ж. 13-октябрь), Израилдин жана Канаданын жараны.
Дүйнөлүк масштабдагы машыккан аферист-бизнесмен, илимдин доктору, профессор, БУУнун алдындагы Түндүк америкалык маалымат таануу академиясынын академиги, Нью-Йорк Илимдер Академиясынын академиги, Орусия, Украина, Молдова жана Кыргызстан мамлекеттеринин президенттеринин экономика боюнча кеңешчиси, Бнай Брит-16 масондор тактысынын мүчөсү.
1972-ж. Вильнюстагы текстиль фабрикасынын директору, 1977-ж. Израилге эмиграцияланган, андан Батыш Европа өлкөлөрүнө өтүп бизнес кыла баштаган. 1982-ж. Швейцарияда «Сиабеко» (балдары Симон менен Алекстин баш тамгалары жана «Бирштейн жана компани» сөз айкалыштарынан турат) фирмасын түзүп, ишмердиги СССРден чыккан чийки заттарды сатууда ортомчулук кызмат көрсөтүү болгон.
Бирнштейн 1991-ж. А.Акаевдин чакыруусу менен Бишкекке келип Сиабеко-Кыргызстан» деген мамлекеттик-менчик корпорация түзгөн жана А.Акаевдин мамлекеттик кеңешчиси деген бийик даражага ээ болгон. 1991-ж. Кыргыз Республикасынын экономикасын реконструкциялоо жана өнүктүрүү боюнча Комитет түзүлүп, анын курамына «Сиабеко-Групп» чет өлкөлүк фирмалардын бирикмесинин кызматкерлери киргизилген. «Сиабеко-Групп» корпорациясынын далдалчылыгы менен канадалык «Камеко» корпорациясы «Кумтөр» алтын кенин иштетүү укугун алган. «Кумтөр» долбоорун ишке ашыруу укугу ачык-айкын эмес жана атаандашсыз механизмдер аркылуу уран казуу чөйрөсүнө адистешкен «Камеко корпорациясына» берилген. Алтынды казууга адистешкен башка компаниялардын (мис., Грайберг Продакшн Корп., Англо Америкэн, Ньюмонт ж.б.) көбүрөөк пайдалуу шарттардагы сунуштарынан Кыргыз Республикасынын ошондогу жогорку бийлиги баш тарткан. Кумтөрдүн Бирнштейн А.Акаев менен бирдикте түзүп жана баштап кеткен коррупциялык схемалары, анын укуктук чиеленишкен негиздери бүгүнкү күндөрү да жалаң эле өкмөттүн эмес, бүтүндөй кыргыз журтунун көйгөйү катары кала берүүдө.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Ариомма сымалдуулар
Ариомма сымалдуулар (лат. Ariommatidae) — деңиз балыктарынын бир тукуму. Буга (лат. Ariomma) — ариоммалар уруусу, (лат. A. indica) — инди ариоммасы (лат. түр) кирет.
Верстка (полиграфияда)
Верстка (полиграфияда) — 1) ар кандай көлөмдөгү текст, таблица, сүрөт материалдарынан белгилүү өлчөмгө же атайын жасалган макетке тууралап китеп, журнал жана гезит беттерин курап даярдоочу полиграфиялык процесс. Мында китептин бөлүмү, темасы, сүрөтү белгилүү тартипте жайгаштырылып, бети жана бир беттеги саптардын саны аныкталат. Верстканын жөнөкөй түрү бирдей ариптен терилген сүрөтсүз туташ текст, татаалы ар кандай ариптен турган сүрөттүү текст. Верстканын негизги милдети тексттин логикалык түзүлүшүн табуу, окууга ыңгайлуулугун, барактарды жана басып чыгарууда керектүү болгон жайгашууларды камсыз кылуу; 2) терилип, версткалангандан кийин катасын оңдоо үчүн окула турган текст барагы (корректура).
"Шокан жане "Манас""
"Шокан жане "Манас"" —'' А. Маргуландын'' казак тилинде жазылган монографиясы (Алматы, 1971). Эмгек эки бөлүктөн: "Манас" эпосу жөнүндөгү илимий иликтөөдөн жана Чокон араб графикасы менен жаздыртып алган "Көкөтөйдүн эртегиси" (жомогу) деген кол жазманын факсимилесинен турат. Биринчи бөлүктө "Манасты" жазып алуунун тарыхы мүнөздөлүп, Петербург, Казан, Омск шаарларынын архивдеринде эпоско тиешелүү материалдар (мисалы, "Коңурбай", "Карабас уулу Манас" жана башкалар) бар экендигине жана эпостун мазмунуна, сюжеттик курулушуна, баатырдык окуяларына тарыхый салыштырма багытында кеңири талданат. Көбүнчө казак элинин тарыхына, алардын уруулары менен байланыштырып карап, бир беткейликке, калпыстыкка жол берилген учурлар кезигет. Анткени, иликтөөчү эпостун кийин жазылган толук варианттары менен тааныш болбогондуктан көп учурда фактыларды чаташтырып, калпыс корутундуларды айтууга дуушар болгон.
Экинчи бөлүмдө 1965-ж. А. Маргулан тарабынан табылган 1856-ж. Ч. Валихановдун кыргыздардан жаздырып кеткен Манастын бир окуясынын ("Көкөтөйдүн эртегиси") фотокөчүрмөсү (факсимиле) жарыяланган.
Антлэрс (Оклахома)
Антлэрс (Оклахома) (Antlers) — Оклахома штатынын Pushmataha округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2552 киши. Болжолдуу аянты - 7.1 км². FIPS коду — 40-02250.
Фотохимия
Фотохимия — жарык таасири астында жүрүүчү химиялык айланышты изилдөөчү химиялык илиминин тармагы. Зат жутуп алган жарык химиялык реакцияны жүргүзө алат деген көз карашты биринчи жолу 1818-жылы Т. Гротус айткан жана Ф. биринчи мыйзамы ачылган. Бул көз караш 1842-жылы Ж. Гершел жана 1843-жылы Ж. Дрейпер тарабынан колдоого алынган. Ф. негизги мыйзамы А. Эйнштейн 1912-жылы ачкан кванттык эквивалент мыйзамы болуп саналат. Бул мыйзам боюнча ар бир жутуп алынган фотон hv бир мол-ны өзгөртүүгө алып келет. Зат бир молунун фото айланышы үчүн зарыл болгон жарык энергиясы 6,02-1023 hv барабар(Е). Ф. реакциялар өтө эле ар түрдүү. Алар сүрөткошулуу, сүрөтперегруппировка, сүрөтажыроо деп бөлүнөт. Күн нурунун ультракызгылт көк радиациясы таасири астында мол-лык кычкылтектен озон пайда болушу практикалык мааниси бар эң маанилүү Ф реакция болуп саналат:
О2 + hvz ®О2 ® О3 + О
Пайда болгон озон О3 күндүн ультракызгылт көк радиациясын 250-260 ммк аралыгында жутуп алып, түрдүү организмди радиациянын таасиринен сактап калат. Эң маанилүү Ф. реакциянын башка түрүнө фотосинтез процессинде кычкылтек бөлүнүшү жана көмүртек кош оксиди ассимиляцияланышы кирет.
Клухори ашуусу
Клухори ашуусу - Чоң Кавказдын Башкы же Суу бөлгүч кырка тоосунда. Теберда жана Кодори сууларынын жогорку агымдарынын аралыгында. Бийиктиги 2782 м. Ашуу аркылуу Аскер-Сухуми жолу өтөт. Россияны (Карачай-Черкесияны) Грузия менен байланыштырат. Ашууга жакын табияты кооз Клухори көлү жайгашкан.
Солтон-Сары өрөөнү
Солтон-Сары өрөөнү — Ички Теңир-Тоодо. Кара-Жорго жана Байдулу тоолорунун аралыгында кеңдик багытта созулуп жатат. Нарын р-нун аймагында. Уз. 24 км, орто жазылыгы 6 км. Таманы деңиз деңгели 2800–3000 м бийиктикте жатат. Курчаган тоолордун кыры өрөөндүн таманынан 500–800 м бийик жатат. Таманы тегиз жана саздуу, булактар көп; түн. бети тик, түштүгү жантайыңкы. Батышы (Терсуунун алабы) куушураак, чыгышы (Солтонсарынын алабы) кенен тартып, жапыз. Белтепши ашуусу (бийиктиги 3271 м) аркылуу Карасуу өрөөнү менен байланышат. Терсуунун чатынан Солтонсарынын Онарчага кошулганга чейинки бөлүгү 2400 м бийиктикте жатып, кууш жана тик. Таманы неоген менен антропоген мезгилдеринин конгломерат, кумдук, алевролит, мергель, кум-шагылчополоруна толгон. Тоо капталдары девон менен ордовиктин сланец, гравелит, кумдук, мергель тектеринен туруп, айрым жерлерин гранит, диорит интрузияларыжирепчыккан. Климаты континенттик, январдынортотемпературасы —18°С, июлдуку 10,2°С. Жылдыкжаан-чачыны 400 мм. Аязсыз мезгилдин узактыгы 100 күнгө жетет. Өрөөн аркылуу Солтонсары жана анын куймалары (Терсуу, Карабулуң, Сокуташ, Белтепши) агат. Таманына доңуз сырттуу шалбаа, тоо капталдарына альп талаасы (күнгөй беттерге), шалбаалуу талаа жана шалбаа (тескей беттерге), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафттары мүнөздүү. Жайкы жайыт.
Египет эскпедициясы
Египет эскпедициясы (1798- 1801)-генерал Наполеон Бонапарт баштаган франц. аскерлердин Египетке жортуулу.
Египет эскпедициясын уюштуруудагы Директория өкмөтүнүн максаты - Египетти каратып, Англиянын Индиядагы ээлеген жерине сокку уруу үчүн база түзүү. Десант аскери бар франц. эскадра 1798-ж. 19-майда Тулондон чыгып, 30-июнда Александрияга келген. 21-июлда Бонапарт мамлюктардын аскерлерин талкалап, Каирди басып алат. Августтун башында англ, адмирал Г. Нельсон Абукирде франц. флотту талкалайт, 1798-ж. сентябрда түрк султаны Селим III Францияга согуш жарыялайт.
Турция 1799-ж, январда Россия жана Улуу Британия менен келишимге кол коюп, 2-антифранц. коалицияга кирет.
Франц, бийлик Египетте катаал сурак жүргүзүп, калкты катуу эзгендиктен, басып алуучуларга каршы Каирде 1798-ж. көтөрүлүш чыгат.
Египеттеги франц. армиянын абалы Жер Ортолук деңиздеги орус эскадрасынын 1798-1800-жылдагы аракети менен начарлайт. 1801-ж. жазында англ, аскерлер келип, француздарды багынууга аргасыз кылат. Франц, армиянын калганы 1801-ж. сентябрда Египеттен биротоло чыгып кетет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Дункан, Данкан Айседора
Дункан, Данкан Айседора (27. 5. 1877, Сан-Франциско – 14. 9. 1927, Ницца) – америкалык бийчи. Модерн бийлери мектебине негиз салгандардын бири. Ал Бетховен, Глюк, Шопен, Чайковский жана башка композиторлордун бийге арналбаган музыкаларын пайдаланган. Балеттик кийимди (пачка, трико) грек туникасы менен алмаштырган; пуанта менен бийлөөдөн баш тарткан, бут кийимсиз бийлеген («жылаңайлактар бийи»). Россияга 1904-ж. келип бийлеген, кийин император театрында (1905–13), МХТда бий мектебин уюштурууга аракеттенген. Германия (1904), Франция (1912), АКШдагы (1915) мектептери аз иштеп жабылып калган. 1921-ж. 7-ноябрда Чоң театрда салтанаттуу кечеде өз тарбиялануучулары менен бийлеп чыккан (кечеге В. И. Ленин катышкан). Дункан репертуарына «Марсельеза», «Интернационал», «Варшавянка» кирген. 1922-ж. С. Есенинге турмушка чыккан (студия ачкан). 1924-ж. СССРден кеткен. Анын студиясын бакма кызы Ирма Дункан жетектеген (студия 1949-ж. чейин иштеген). Дункандын бий өнөрүнүн өнүгүшүнө таасири чоң.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жабыга (дарыя)
Жабыга (Джабыга) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кукпыкта дарыясынын сол жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Примула
Примула (Primula) — өсүмдүктөрдүн примулалар тукумундагы уруусу. Кѳп жылдык ѳсүмдүк. Сабагы жалбыраксыз, жалбырагы гул сабагынын негизжнде, розеткага топтолгон. Гүлү туура түзүлүштүү, 5 мүчөлүү, көбүнчө сары, кызгылт же кызыл. Чатырча топ гүлдүү, кээде жалгыздан. Мөмөсү — кутуча. Жер шарынын бардык бөлүгүндө, айрыкча мелүун алкакта, ошондой эле тоонун альп алкагында 500дөй түрү таралган. Кыргызстанда 11 түрү өсөт. Пирамуланын тамыры сапонин, эфир малы жана гликозиддерге бай келип, медицинада пайдаланылат. Жалбырагында витаминдер көп. Гүлү жана жалбырагы ликёрарак өстүрүлѳт   керектелет. Пирамула— балдуу өсүмдүк. Кээ бири кооздук үчүн өстүрүлөт.
Жарандык баш ийбөөчүлүк
Жарандык баш ийбөөчүлүк термини америкалык ойчул жана жазуучу Г. Торо (1817–1862) тарабынан «Граждандык баш ийбөөчүлүк» (1849) аттуу программалык эссесинде пайдаланылган. Жарандык баш ийбөөчүлүк алып жүрүү-чүлөр тарабынан акыйкатсыз жана четтетүү керек деп каралган өкүм сүргөн тартипке, айрым мыйзамдарга, бул же тигил саясий лидерлерге же бийликтер тарабынан жүргүзүлгөн расмий саясий акцияларга карата нааразычылыкты чагылдыруу менен байланышкан жеке же көпчүлүк аракеттер. Эреже катары жарандык баш ийбөөчүлүктүн жактоочуларынын аракеттери бийликтегилерге баш ийбөө жана саясий, диний же адеп-ахлактык ой-жүгүртүүлөрдөн улам мыйзамдарды аткарбоого чакыруулар менен байланышкан.
ХХ к. жарандык баш ийбөөчүлүк концепциясынын жана тажрибасынын андан аркы өнүгүүсүн англиялык колониализмге каршы күрөштүн жүрүшүндө М. К. Ганди иштеп чыккан. Ганди тарабынан иштеп чыгарылган жана анын улантуучулары тарабынан кабыл алынган баш ийбөөчүлүк саясаты өзүнө бийликтегилер менен кызматташтыкка барбоо, өкмөттүк окуу жайларын бойкоттоо, тынчтык демонстрацияларын уюшурууну камтыган.
Батышта жарандык баш ийбөөчүлүк акциялары Франциянын Алжирдеги колониалдык согушуна, Вьетнамдагы АКШнын согушуна, ЮАРдагы расалык дискриминация фактыларына каршы күрөштөрдө кеңири колдонулган.
СССРде жарандык баш ийбөөчүлүк идеялары иш жүзүндө диссиденттик кыймылдардын көптөгөн активисттери тарабынан колдонулган. Жарандык баш ийбөөчүлүктүн негизинде – күч колдонбостон каршылык көрсө-түү жатат. Формасы боюнча жарандык баш ийбөөчүлүк төмөндөгүдөй акцияларды жүзөгө ашырууну өзүнө камтыйт: ачыкка чыгуу, демонстрацияларды, нааразычылык марштарын, пикеттерди, ачкачылык жарыялоолорду уюштуруу, аскердик кызматка чакырууга макул болбоо, мыйзам чыгаруу актыларын, шайлоолорду бойкоттоо. Бул кыймыл-аракеттери менен жарандык баш ийбөөчүлүктун демилгечилери белгилеген саясий максаттарга жетүүгө алып келе турган кыймылдын массалык социалдык базасын кеңейтүү үмүттөрү менен байланышкан. Ошондуктан политологияда жарандык баш ийбөөчүлүк өзүнүн мүнөзү боюнча легалдуу оппозициянын укуктук ишмердүүлүгү менен коомдун саясий дестабилдештирилишине алып келген. Укукка каршы аракеттердин ортосундагы аралыктык абалды ээлеген саясий нааразычылыктын аракети катары каралат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Ийри-Суу заказниги
Ийри-Суу заказниги - Нарын районундагы мамлекеттик токой заказниги. Ийри-Суунун алабында. Аянты 400 га.
Табыгий шартта жакшы жана жыш өсүүгө жетишкен Тянь-Шан карагайынын ареалдарын коргоо максатында 1977-ж уюшулган.
Жарандык демилгелер
Жарандык демилгелер же атуулдук демилгелер ― жарандык өз укугун бийликтин кысымынан коргоо үчүн уюшулган локалдуу, ишмердүүлүгү боюнча чектелген, коллективдүү уюштурмасы. Үй-жай, билим, транспорт, маданият, шаардын өнүгүүсү ж.б. маселелер боюнча атайын түзүлөт. Негизинен буга киргендер тарабынан ыктыярдуу, ишеничи аркылуу иштер жүргүзүлүп, ар кандай кайдыгерликтерге жол жок. Курамы өтө ар түрдүү (көбүнчө орто катмар).
Жарандык демилгелердин коомдук саясий ролу түрдүүчө бааланат. Жарандык демилгелердин ишмердүүлүгүнүн формалары ― чогулуш, митинг, акциялар, демонстрациялар аркылуу кээде кагылышууга чейин барып, массанын көңүлүн буруу, биргелешип өз укугун коргоо, бийлик органдарына басым көрсөтүү, түрдүү компанияларды түзүү, чечимдерди кайра каратуу ж.б. Жарандык демилгелер локалдуу чыгуулар кээде чоң демократтык кыймылга өсүп чыгышы мүмкүн. Ошондуктан, жарандык демилгелер көп социалдык кыймылдардын базасы, булагы же көбүнчө аларды ишке ашыруунун, мыйзамдаштыруунун формасы болуп калат. Жарандык демилгелер кыймылы Батышта жаңы конфликти пайда кылып, саясий маданияттын жогорулулугун көрсөтөт да, коомдук өнүгүүгө альтернатива издөө жолу болуп саналат.
Булактар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Каркыралуу кыз
Каркыралуу кыз — тебетейинин, бөркүнүн төбөсүнө каркыранын канат-куйругунан тагынган бойго жеткен кыз. Кыздардын турмушка чыга электигинин белгиси. Мисалы, калмак каны Кайыпкандын кызы Карабөрктү Манас алганы жөнүндө: "Ырас, каркыралуу кыз алдым" (ЩЗ, 1. 253),— деп эскерилет.
Взвод
Взвод - бир нече бөлүкчөдөн (2-4), расчёттон же экипаждан турган аскер бөлүгү. Взвод азыркы армиялардын аскер түрлөрүнүн бардыгында бар (мотоаткычтар, аткычтар, танкалык, чалгындоо, байланыш ж. б.) жана ал өзүнөн ирирээк рота, батарея, команда ж. б. бөлүкчөлөрдүн курамына кирет. Взвод түздөн-түз батальондун (дивизиондун) жана бөлүктүн курамына да кириши мүмкүн.
Арион сымалдуулар
Арион сымалдуулар (лат. Arionidae) — жержелимдердин бир тукуму, буларга ариондор (лат. Arion) уруусу кирет.
Дунтинхе
Дунтинхе – Кытайдын чыгышындагы көл. Цзянхань түздүгүндө, Янцзы дарыясынын оң жээгинде. Аянты кышында 4–5 миң км2ден, жайында 10–12 миң км2ге чейин өзгөрүлөт, деңгээли 10–15 мге чейин көтөрүлөт. Көлгө Сянцзян, Юаньцзян, Лишуй, Цзышуй жана башка дарыялар куят, са лаалары аркылуу Янцзы д. менен туташып, анын агымын жөнгө салып турат; Янцзы ташкындаганда анын агымынын 40–60% көлгө куят (жайында). Кеме жүрөт, балык кармалат; жээгинде шалы эгилет.
Бийликтин субъектилери
Бийликтин субъектилери - катары төмөнкүлөр чыгат: мамлекет, саясий партиялар, таптар, социалдык топтор, коомдук-саясий уюмдар, индивиддер.
Бийлик мамлекеттик формада (мыйзам чыгаруучу бийлик, аткаруучу бийлик, сот бийлиги) мамлекеттик эмес уюмдардагы жана мекемелердеги бийлик ж.б. болуп бөлүнүшү мүмкүн.
Үстөмдүк кылуу, башкаларды өзүнө баш ийдирүү тигил же бул субъектин же социалдык топтун төмөнкүлөргө негизделген укугу катары каралат:
Мамлекеттик, саясий бийлик коомду бүтүндүн анын белгилүү бир бөлүктөрүн өзүнө баш ийдирүү укугун чагылдырат. Бийликтин мааниси бүтүндүк укуктары менен кызыкчылыктарынын бөлүктүн укук, кызыкчылыктарынан айырмасын көрсөтүү катары шартталат. Иш жүзүндө мамлекеттеги бийлик проблемасы, бул коомдук бүтүндүн кызыкчылыктарын жана идеологиясын алып жүрүүчү жана көрсөтүүчү катары жогорку бийлик ким тарабынан жана кандайча жүргүзүлүүгө тийиш экендигинде
Франций
Франций (латын тилинен Francium, Fr) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи; к.н. 87; ат. м. 223. 20 ашык изотобу белгилүү, бирок туруктуу изотобу жок. Туруктуураак изотобу 223Fr (Т1/2 =21,8 мин .), М.Перей 1939-ж. ачып, өз өлкөсүнүн урматына франций деп атаган: 22789Ас ® 22387Fr + 42He. Калыңдыгы 1,6 км жер үстүнкү кыртышында 24,5 г франций кездешет. Өтө туруктуу жашоо мөөнөтү аз болгондуктан, касиеттери курамында өтө аз сандагы францийи бар бирикмеден изилденет. Металл түрүндөгү Ф. балкып эрүү температурасы 20оС, кайноо температурасы 650оС; тыгызд. 2,48 г/см3 ; бирикмелеринде окистенүү даражасы+1; Ф. физ. жана химиялык касиеттери цезийге жана башка щелочтуу металлдарга окшош. Туздары сууда жакшы эрийт. Ac, Th элементтеринен экстракция жана хроматография ыкмалары менен бөлүнүп алынат. 223Fr изотобу 227Ac аныктоодо колдонулат.
Каржы тартиби
Каржы тартиби – баардык уюмдар жана кызмат адамдары үчүн каржылык ишмердикти жүзөгө ашыруунун милдеттүү тартиби.