cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жусуп Мамай
Өмүр таржымакалы тууралуу толугураак маалымат
Ошондо кара чаар киши: «Эй бала, жакшы билип ал, тээтигилерди көрдүңбү?» - дейт.
Бирөөнүн мингени кара көк ат, бирөөнүн мингени сары ат экен. Алардын белдери курчалуу экен, эң арка жагында бир ачык кызыл ат минген киши турган имиш.
Ошондо баштапкы кара чаар чоң киши Жусупка кайрылып, атчан адамдарды тааныштырат:
«Тээтиги эң алдында турган эки киши – Манас менен Бакай. Алардын аркасындагылар - Алмамбет менен Чубак. Ал эми тиги эң артында турган атчан – Сыргак болот. Мен Ырчы уул болом. Ажыбай аркада калды».
Артына кылчайып карайын дегенчекти болбой, Жусуп ойгонуп кетсе, түш экен.
Баатырлар Жусупка аян бергендигин билгенден кийин атасы Мамай айылдагыларды чакырып, бир козу союп, элдин батасын алат.
Ошондо атасы уулуна:
''«Манас деген тирүү олуя, жаш адам жакшы-жаман иштерге жолугат. Кырк жаштан өтмөйүнчө «Манас» айтпа»'', - деп акыл-насаатын айтат.
Атасынын сөзүнөн чыкпай, «Манасты» эл алдында айтпай жүргөнү менен, уктап жатканда түнү бою айтып чыккан учурлары көп болот.
Манасчынын айтымында, аны атасы молдого берип жатканда Балбай анын молдолукка үйрөнүшүнө каршы болгон. Анткени, ал зирек өсүп келе жаткан Жусуптун манасчы болушуна тымызын үмүт байлап калган эле.
Ошондуктан, Балбай Жусупту кийинчерээк молдолук окуусунан чыгарып алып, «Манастын» өзү жыйнаган варианттарын ырааты менен үйрөтө баштайт. Жусуп Балбай берген «Манастын» кол жазмаларын окуп, үйрөнүүгө жан дили менен киришет.
1932-жылы көктөм мезгили келип, ууз кымыз чыкканда, чогулган элдин өтүнүчү боюнча Жусуп өмүрүндө биринчи жолу «Манас» айтып берет. Ал эми Жусуп 16 жашка келгенде, атасы Мамай дүйнөдөн кайтат.
Эки жылдан кийин 18 жаш курагында, кайсы бир отурушта Жумакун Мамбетакун манасчынын айтып жаткан «Алмамбеттин арманын» угуп, анын токтогон жеринен Жусуп чыдай албай улап айтып кирет да, «Алмамбеттин Көкчөгө баргандыгы» аттуу окуяны кошуп айтып бүтүрөт. Мына ошондон кийин гана Жусуп калайыкка атыгып, «манасчы» деген атка конот.
1961-жылы Шинжаң Уйгур автономиялык районунун борборунда адабият көркөм өнөрчүлөр бирикмеси уюштурулуп, Жусуп Мамайдын айткан «Манас» вариантын жаздыруу үчүн атайын топ түзүлүп, жарым жыл аралыгында 110 000 сап ыр кагазга түшүрүлөт.
1964-1966-жылдар аралыгында толуктоо максаты менен Жусуп Мамайдын вариантын жазып алуу үчүн экинчи ирет илимий экспедиция жиберилет.
Бул сапар манасчыдан 196 000 сап ыр кагазга түшүрүлөт.
Манасчы үй-жайынан ажыратылып, борбордон алысыраак болгон “Ак-Булуң” деген айылга көчүрүлөт. Манасчынын оозунан жазылып алынган Манастын 8 урпагынан турган материал Бээжинге жиберилет.
Лех Валенса
Лех Валенса - (полякча: Lech Wałęsa (IPA: [ˈlɛx vaˈwɛ̃sa]); тууланн жылы: 29-сентябрь, 1943) - поляк сачсатчысы. Солидардык (поляк. Solidarność) кыймылынын негиздөөчүлөрүнүн бири.
Жусуп Мамай
Өмүр таржымакалы тууралуу толугураак маалымат
Бул каардуу жылдары Ак-Булуңда жатып тим болбостон, 1937-жылы атылып кеткен агасы Балбай учурунда айтып берген “Манастын урпактары тууралуу баянды” Жусуп Мамай өз алдынча кагазга түшүрө баштайт.
Кайрадан башталган ишти Сакен Өмүр баштап, Асанбай Матили, Мамбетасан Эрги, Оргалча Кыдырбай, Толкун Турду, Токтобүбү Ызак тарабынан ишке ашырылып, манасчынын варианты боюнча Манастын 8 урпагы кагазга түшөт, алар: Манас – 50 миң сап ыр, Семетей – 37 миң сап ыр, Сейтек – 25 миң сап ыр, Кененим – 34 миң сап ыр, Сейит – 11 миң сап ыр, Асылбача-Бекбача – 30 миң сап ыр, Сомбилек – 11 миң сап ыр, Чигитей – 12 миң сап ыр.
Кагазга түшүрүү иши 1983-жылга чейин жүргүзүлүп, аягына чыгат.
Бул мезгил аралыгында Жусуп Мамайдын 18 томдон жана 200 миң ашуун сап ырдан турган варианты толугу менен кагаз бетине жазылып алынат.
1984-жылы манасчынын варианты боюнча «Манас» бөлүгү китеп болуп араб арибинде жарык көрөт.
Мындан сырткары Жусуп Мамайдын варианты боюнча: «Курманбек», «Эр Төштүк», «Багыш», «Толтой», «Тутан», «Жаңыл Мырза», «Мамаке Шопок», «Көбөк» сыяктуу дастандар да кагазга түшүрүлүп, жарыкка чыгат. 2005-жылы Жусуп Мамайдын айтуусундагы «Манас» эпосунун толук варианты бир китеп болуп кириллица арибинде Кытайдан чыгат.
Жусуп Мамай 1990-жылы Үрүмчү шаарында өткөрүлгөн «Манас» эпосу боюнча Эл аралык илимий конференциянын катышуучусу болот.
Кыргызстанга манасчы биринчи ирет 1992-жылы манасчы Сагымбай Орозбаковдун 125 жылдык мааракесине, экинчи жолу 1995-жылы «Манас» эпосунун 1000 жылдык мааракесине ардактуу конок катары чакыртылат.
2014-жылдын май айында ага Кыргыз Республикасынын Баатыры наамы Кыргызстандын Президенти Алмазбек Атамбаев кол койгон жарлыкка ылайык ыйгарылды. Бирок наамдын ээси бул кабар тууралуу укканы менен, жогорку сыйлыкты кабыл алууга жетишкен жок.
2014-жылдын кулжа (июнь) айынын 1инде таңга маал Жусуп Мамай Кытайдагы Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусуна караштуу Ак-Чий кыштагындагы ооруканада оорунун айынан кайтыш болду.
Устаттары
Жусуп Мамайдын манасчы катары калыптанышына учурунда бир тууган агасы Балбай: Жусупакун, Ыбырайым (Ыбырайым Абдыракман уулу эмес), Чоюке, Акылбек, Тыныбек, Сагымбай, Шапак, Дыйканбай аттуу манасчылардын оозунан жазып алган варианттарынын кол жазмаларын да пайдалангандыгы талашсыз.
Ал тууралуу жыйындар
Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 30-апрелиндеги №95 «Манасчы Жусуп Мамайдын кыргыздардын тарыхый жана маданий мурасын сактоо ишине кошкон салымы жөнүндө» Жарлыгына ылайык Кыргызстан элинин тарыхый жана маданий мурастарынын «Мурас» фонду тарабынан Жусуп Мамайдын эмгектерин терең иликтөө, талдоо жана кеңири таанытуу максатында 2013-2017-жылдары илимий-практикалык жыйындар уюштурулду.
2013-жылдын 20-декабрында Бишкек шаарындагы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде Жусуп Мамайдын 95 жылдыгына арналган жумурияттык илимий-тажрыйбалык жыйын өткөрүлдү.
ТаласМУдагы эл аралык жыйын
2014-жылдын бугу (май) айынын 24үндө, ишемби күнү Талас мамлекеттик университетинин (ТаласМУ) Башкы жыйын залында “Жусуп Мамай - заманыбыздын залкар манасчысы” аттуу эл аралык илимий жыйын өткөрүлдү.
ТаласМУдагы Пленардык ачылыш отурумда төмөнкүдөй илимий баяндамалар окулду:
2014-жылдын бугу (май) айынын 25инде, жекшемби күнү, ТаласМУдагы эл аралык илимий жыйындын катышуучулары Кыргыз Улуттук “Манас Ордо” комплексине зыярат кылышты. Комплекстеги “Манастын күмбөзүндө” ата-бабаларга багышталып куран окулуп, андан соң коноктор жалпы комплекс менен таанышып чыгышты. “Манас Ордо” комплексине китеп тапшыруу аземи да болуп өттү.
Манасчылардын концерттери жана башка маданий чаралары
Кыргызстанда жана Кытайда Жусуп Мамайдын залкар салымын даңазалаган ар кыл маданий иш-чаралар өткөрүлүп келет.
Маселен, Бишкек шаарында Жусуп Мамай каза болгондон кийин 2014-жылдын кулжа (июнь) айында манасчылардын "Манастын" үзүндүлөрүн аткаруусу менен коштолгон эскерүү жыйыны болду.
2015-жылдын бирдин айынын (февралынын) 5инде Кыргыз улуттук филармониясында Жусуп Мамайга арналган иш-чара жана манасчылардын концерти өткөрүлмөкчү.
Бишкектеги китеп көргөзмөсү
2014-жылдын бугу (май) айынын 23үндө, жума күнү, Кыргыз Республикасынын улуттук китепканасында “Жусуп Мамай – заманыбыздын залкар манасчысы” аттуу китеп көргөзмөсү салтанаттуу ачылды.
Бул аземдин алкагында КЭРдин ШУАР Өкмөтүнүн Кыргызстандагы илимий мекемелерге китеп тартуулоосу жана Токтобүбү Ысак кызы менен Адыл Жуматурдунун Жусуп Мамай тууралуу китебинин Бишкектеги чыгарылышынын бет ачары өткөрүлдү.
Бул иш чарада Кыргыз Республикасынын улуттук китепканасынын директору, ф.и.д., профессор Жылдыз Бакашова, Кыргыз Республикасынын Президентинин аппаратына караштуу «Мурас» фондунун Башкармалыгынын төрагасы, “Кыргыз Тарых Коому” ЭКБсынын президенти, т.и.д., профессор Т.Чоротегин, КЭРдин ШУАР Өкмөтүнө караштуу Басма жана маалымат мекемесинин башчысынын орун басары Хуаң Шиаошин (Huang Xiaoxin), Кыргыз Эл жазуучусу, “Кыргыздар” көп томдугунун түзүүчүсү К.Жусупов, КЭРдин “Манас” эпосун изилдөө коомунун баш катчысынын орун басары, КЭРдин Коомдук илимдер академиясынын профессору, жаңы китептин авторлорунун бири Адыл Жуматурду, ж.б. чыгып сүйлөштү. Жусуп Мамайдын чөбөрөсү, жаш манасчы Тургуналы Турсуналы менен анын жердеши, студент, жаш манасчы Асанаалы Халил уулу конокторго “Манас” дастанынан үзүндү аткарып беришти.
Бул иш чарага Кыргыз Республикасынын Президентинин аппаратынын, Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим, Маданият, маалымат жана туризм министрликтеринин өкүлдөрү, Кытай Эл Республикасынан келген расмий өкүлдөр, манас таануучулар, манасчылар, окумуштуулар, Ж.Баласагын атындагы КУУдан жана КЭРден келген студенттер, бардыгы болуп 80ден ашуун киши катышты.
Ал тууралуу иликтөөлөр
Кыргызстанда Жусуп Мамайдын чыгармачылыгын жана ал айткан «Манас» эпосун изилдеп келгендер: С.Алиев, Т.Кулматов, К.Жусупов, К.Жумалиев, М.Жумалиев, К.Кырбашев, К.Артыкбаев, Р.Кыдырбаева, Ж.Орозобекова, Ч.Субакожоева, А.Турдуева, ж.б. адистер.
Ал эми Кытай жергесиндегилерди алсак: Толкун Турду, Адыл Жуматурду, Мамбеттурду Мамбетакун, Токтобүбү Ысак, Лаңйиң ж.б.
Макелек Өмүрбай Жусуп Мамайдын вариантындагы "Манас" дастанынын өзгөчөлүгүн чечмелейт
“Үйдө жатса - эл бакмак, Чаап келсе жоо алмак, Баатырлыктын белгиси. Капкайда барып, эл чапмак, Кагышып жүрүп мал тапмак, Карөзгөйлүктүн белгиси”.
Мына ушул принцип ушул Манастын ошол кездеги өзүнүн бийлигинин чоң программасы катары жүргөн экен. “Үйдө жатса - эл бакмак” деген кеп тынчтык кезинде элди өнүктүрүү, байытуу, элдин турмушун ошол “кемпирлер куйрук карабай турган, келиндер табак жалабай турган” ар бир үйдүн босогосунда май агып турган турмушка жеткирүү Манастын мурасы экен.
Андан кийин өзүнчө барып кагышып жүрүп, элди чаба турган кагылыштан ошентип мал таба турган бул карөзгөйлүк дейт. Жаман сөз менен айткан убактысында ал өтө пастык, жаман жорук деп түшүнгөн инсан. Манастын ушундай өзүнчө ою, мээси, дүйнөдө жашоонун принциптери болгон. Ошондуктан ал Манас атка конуп, ички жети канды, сырткы жети канды бириктирип, он төрт кандын башын кошуп, ошол кезде кыргызга бир тамшанып кала турган айкөл турмушту таап бергендин өзү эле жалгыз эле жоону жеңип, жоону алып коюп эле эмес мээ менен, акыл менен адамдардын башын кошуу жагы дагы Манастын идеясы, руху, өзүнүн сөздөрүнөн чыгат экен.
Анын айланасындагы Бакай, Акбалта, Кошой, Каныкей, Алмамбеттердин акылмандуулугу. Аларды чакырып келген ошол Манас өзү акыл берип эле калбай, кыргызга акыл чогулткан акылмандарды өзүнүн жанына тарткан чоң касиети бүгүнкү жашоо турмушубузга чейин үлгү боло турган жакшы жумуш экен деп ойлоймун.
Эми “Манасты” изилдейбиз, анын ичине киребиз дейбиз. Анын формасын, анын көлөмүн же болбосо канчалык айтып калганына мактанбай ошонун ичинде адамзатка, атап айтканда, кыргыздын өзүнүн акылы, инсандын бүткүл акылына чамгарагы, андан кийин үзөнгүсү тең келип, үзөнгүлөш басып жүргөнүн далилдей турган бир кубанычтуу иш болуп жатат.
Нооруз Үсөнаалы Жусуп Мамайдын башка манасчылардан болгон айырмачылыгы жөнүндө
"Менин пикиримде, Жусуп Мамайдын манасчылыгынын бир өзгөчөлүгү – «Манастын» кийинки урпактарын кошуп айткандыгында. Башка манасчылар «Манас», «Семетей», «Сейтекти» эле айтышат эмеспи. Экинчиси – ал өзү сөзмөр, акындыгы бар болгондугу үчүн жөндөмдүүлүгүнө жараша эпостун чөлкөмүн кеңейтип айткандыгы. Ошондой эле көркөмдүк жагынан «Манасты» башка манасчыларга салыштырмалуу бир кыйла жогору айтат".
Сыйлыктары. Наамдары. Даражалары
2014-жылдын 30-майында (бугу айынын 30унда), Кыргыз Республикасынын Президенти Алмазбек Атамбаев кол койгон Жарлыкка ылайык, улуу «Манас» эпосун жана башка эпикалык чыгармаларды сактоо ишине кошкон өзгөчө салымы, ошондой эле Кыргызстандын элинин тарыхый жана маданий мурастарын байытууга сиңирген зор эмгеги үчүн манасчы Жусуп Мамайга «Ак Шумкар» өзгөчө белгисин тапшыруу менен «Кыргыз Республикасынын Баатыры» эң жогорку артыкчылык даражасы ыйгарылды.
Кытайдын эң жогорку сыйлыктарынын бири - "Тоо Гүлү" сыйлыгына эки жолу татыган. Кыргыз Эл артисти наамын алган. Биринчи даражадагы "Манас" ордени менен сыйланган.
Эстелик. Эстутум
Кыргыз Республикасынын Баатыры, айкелчи Тургунбай Садыков Жусуп Мамайдын айкелин жасаган. Бул айкел КЭРде тургузулган.
Интернеттеги шилтемелер
http://www.prezident.kg/kg/okujalar/zharlyktar/4008_manaschyi_jusup_mamayga_ak_shumkar_ozgocho_belgisin_tapshyiruu_menen_kyirgyiz_respublikasyinyin_baatyiryi_en_jogorku_artyikchyilyik_darajasyi_yiygaryildyi/
Кыргызстан театрлары
Кыргыз театры театр таануучу, драматург, театр жана кино режиссеру, культурология кандидаты (PhD) Жаныш Кулмамбетовдун монографиясы. 2017-жылы Бишкекте, "Турар" басмасында басылып чыккан. 600 бет. Монография төрт бөлүмдөн турат:
Улуу Ата мекендик согушка чейинки жылдар
1914-жылы Рахмонберди Мадазимов жетекчилиги астында Ош шаарынын орус-тузем мектеби мугалими Балтыходжа Султанов менен бирге театралдык кружок негизделген. .
1918-жылы Рахмонберди Мадазимов жетекчилиги астында Ош уездинын башка агартуу ишмерлери жана мугалимдери менен бирге Түркстан фронти Реввоенсоветине караштуу концерт бригадасын базасында Кыргызстандын түштүгүндө биринчи жолу жергиликтүү мусулман элдерден түзүлгөн өз демилгеси менен иштөөчү театралдык кружок негизделген. Театр труппасынын биринчи көркөм жетекчиси Рахмонберди Мадазимов Кыргызстандын театралдык кыймылынын биринчи негиздөөчүсү жана уюштуруучусу болгон. 1919-жылы кружок драма труппасы болуп калыптанды. Бул труппа Кыргызстан түштүгүндө театралдык көркөм өнөрун өнүктүрүүго гана эмес жана кесиптик музыкалык көркөм өнөрун өнүктүрүүго дагы кызмат кылды. Анткени труппанын репертуаринда спектакль коюдан тышкары, көптөгөн концерттик программалар коюлду, ошондой эле спектаклдерди коштоогон элдик обондор үчүн музыкалык иштеп чыгуу жүргүзүлгөндүктан музыкант-профессионалдардын калыптанышы жолундо өзгөчө этабы болду.
1930-жылы Кыргыз мамлекеттик театры.Башкы режиссеру Аманкул Куттубаев.
1935-жылы Кыргыз мамлекеттик музыкалуу-драма театры (болочоктогу опера жана балет театрынын башталышы), Орус драм театры ачылып анын сахнасында биринчи А.Яновскийдин «Борбор» спектакли коюлган. Театрдын негиздөөчүлөрү [http://А.%20Луначарский А. Луначарский] атындагы Москва мамлекеттик театр институтунун бүтүрүчүлөрү болгон. 1936-жылы Жаш көрүүчлөр театры.Уюштурган жана жетекчиси Отунчу Отунчу Сарбагышев. 1939-жылы театрга Н.К.Крупскаянын аты берилген. Ушул эле жылы театрдын сахнасында К.Эшмамбетовдун «Сарынжи» пьесасы коюлган. 1937-жылы кыргыз драм театрынын алдында Кыргыз опера жана балет театры ачылган. Кийин ага [http://композитор%20А.%20Малдыбаев композитор А. Малдыбаевдин] аты берилген. 1937-жылы сахнада биринчи жолу музыкалык-драмалык «Алтын-Кыз» спектакли коюлган. 1938-жылы «Ажал ордуна», 1939-жылы биринчи улуттук «Айчүрөк» операсы коюлган. Аталган үч спектакль республиканын опера искусствосунун алтын фондуна киргизилип, классикага айланган. 1939-жылы Москвада өткөн кыргыз искусствосунун жана адабиятынын декадасында кыргыз театры Ленин ордени менен сыйланган. 1940-жылы биринчи жолу «Анар» улуттук балети коюлган. 1958-жылы Москвада өткөн кыргыз адабият жана искусствосунун декадасында чоң ийгиликке жетишип, 1959-жылы ага академиялык театр наамы берилген. 1941-жылы Жаш көрүүчлөр театры жоюлуп, ордуна Кыргыз мамлекеттик драма театры түзүлгөн. Башкы режиссеру Ажыгабыл Айдаркулов кийин Отунчу Сарбагышев.
1942-жылы Кыргыз мамлектетик музыкалуу-драма театры Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театры болуп өзгөргөн.
1970-жылы Кыргыз мамлекеттик драма театры "академиялык" деген статус алган.
Кыргыз жергесиндеги cоветтик агитациялык театрдын пайда болуш тарыхынан
(Жаныш Кулмамбетовдун Кыргыз театры монографиясынан үзүндү)
1917-жылдагы Октябрь төңкөрүшүнө чейинки кыргыздын жалпы эле улуттук көркөм өнөрү менен маданиятын артта калган көрүнүш катары кароо, ошого ала-тоолук жумурай журтту ишендирүү советтик доордогу коммунисттик агитация менен пропаганданын башкы максаты болчу. 1958-жылы СССРдин борбору Москвада өткөн кыргыз искусствосу менен маданиятынын он күндүгүнөн (декада) соң москвалык театр менен адабияттын адиси Дм. Брудный минтип жазып жатат: “А ведь еще совсем недавно, всего лишь несколько десятков лет назад, кочевники-киргизы не знали своего профессионального искусства, как не знали они счастья и мира”. (Дм. Брудный. Театральное искусство Киргизии. Москва, “Знание”, 1958, 4-5-беттер).
Дм. Брудныйга чейин эле, дал ушундай коендой окшош пикирди 20-кылымдын 50-жылдары кыргыз менен казактын театрларын иликтеген, орус-совет театроведи Н. Львов да айткан: “Несмотря на широкое развитие в киргизском быту элементов театральности, театра в Киргизии до Великой Октябрской социалистической революции не было ни профессионального, ни самодеятельного.
Причинами этого были, с одной стороны, экономическая отсталость киргизского народа, который вел кочевой образ жизни, с другой стороны – национально-колониальная политика царизма, задержавшая культурное развитие Киргизии. Развитию театра препятствовали темнота и забитость народа, отсутствие письменности и литературы, бесправное положение женщин, враждебность мусульманской религии ко всяким проявлениям художественного творчества. Препятствовала развитию театра и оторванность Киргизии от более зрелых художественных культур других народов, и в первую очередь от искусства русского народа. До 1917 года культурные связи Киргизии с русским народом чрезвычайно ограничены.
Тилекке каршы, Н. Львовдун эмгегиндеги саясий-идеологиялык “установка” андан кийинки кыргыздын көркөм маданиятын, тарыхын иликтеген искусствоведдердин, жалпы эле тарыхчылардын эмгектеринде тоту куштай кайталынып, бул стереотиптин улам көбөйтүлүп тираждалганын көрөбүз: “Киргизы до Октябрьской  революции не имели национального профессионального театра”  (Киргизская советская социалистическая республика. Энциклопедия. Фрунзе, 1982, 404-бет) деп советтик мезгилде чыккан абройлуу энциклопедия жумурай журтка 25000 нуска менен жар салса; “Элементы театрального действия, заключенные в древних культовых церемониях, сопровождвшихся пением, музыкой, танцами, пантомимой, в народных играх и обрядах, в земледельческих празденствах, традиции исполнения эпоса, героических и лирических поэм, песен...”  деп, дагы бир москвалык адис улуттук маданиятыбызды “элементтердин” деңгээлинде карап жатат.(''О. Кайдалова. Традиции и современность. Театральное искусство Средней Азии и Казахстана. Москва, “Искусство”, 1977, 5-бет'').
Коммунисттик идеология ийгиликтүү ишке ашырган мындай ”промывание мозгов” (“мээни тазартуу”, же “мээни түзөө”) кыргыздын улуттук көркөм интеллигенциясы тарабынан маданият жактан артта калуучулук комплексине айланып, анан ал бара-бара туруктуу синдромго өтүп кеткенин көрөбүз: “Октябрь революциясына чейин кыргыз эли театр дегенди билген эмес” (И. Төкөлдөшов. Тоо гүлдөрү. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1977, 3-бет); “Кыргыз театр искусствосу Улуу Октябрь социалисттик революциясынын тарыхый жеңишинен кийин төрөлдү. Тактап айтканда кыргыз эли улут болуп таанылып, Советтик Социалисттик Кыргыз Автономиялуу республикасы түзүлгөндөн кийин, профессионалдык улут театрынын түзүлүшүнө мүмкүн болду” (Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1977, 11-12-беттер); “Бирок анын (сөз Муратбек Рыскулов жөнүндө жүрүп жатат – Ж. К.) табигый таланты жаңы доорубузда жаралган жаңыча багыттагы өнөр жолунда, профессионалдык театр өнөрүндө бизди таң калтыра алды” (А. Жунушов. Сахна чеберлери. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1988, 4-бет); “Огромная популярность творчества сказителей-манасчи, комузистов, кыякистов, акынов-импровизаторов, массовость художественной самодеятельности, любительских театров и возроший уровень сценическей культуры вызвали необходимость в создании профессионального киргизского театра”  (''Ш. Шаршеев. Дорога в день сегодняшний. “Киргизский государственный ордена Трудового Красного Знамени академический театр драмы” китебинен. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1978, 17-бет). Ушундай эле стереотиптүү, бир жактуу ойду, өз учурунда кыргыздын алгачкы илимпоз театр иликтөөчүлөрү, Н. Львовдун түздөн-түз шакириттери (аспринаттары) Бекмурза Жумабаев менен Жанузак Молдобаев да айтышкан: “... процесс формиования профессионального искусства начался лишь после Великой Октябрьской социалистической революции. Деятели киргизского искусства, создовая свой национальный театр, использовали богатый опыт сценического искусства более развитых народов и в первую очередь опыт русского театра” (Бекмурза Джумабаев. Современный киргизский драматический театр. 1953 – 1963. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата искусствоведения. Научный руководитель – кандидат искусствоведения Н. И. Львов. Алма-Ата – Москва, 1964, 14-бет); “Киргизское профессиональное театральное искусство, вобравшее в себя лучшие черты устного народного творчества, возникло и развивалось в тесном содружестве с искусством братских народов, в первую очередь с реалистической школой русского сценического искусства” (Д. А. Молдобаев. Современный киргизский драматический театр в г. Фрунзе. 1961 – 1970. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата искусствоведения. Научный руководитель – доктор искусствоведения, профессор Н. И. Львов. Москва, 1970, 25-бет'').
Ал эми бүтүндөй бойдон республиканын коммунисттик бийлигинин, анын гуманитардык жана көркөм интеллигенциясынын официалдуу көз карашы болгон мына бул төмөндөгү академиялык аныктамага (“Академия наук Киргизской ССР, институт истории” деген “шапке” турат – Ж. К.) токтоло өтөлү: “Широко используя театральные элементы в народных играх, творчество акынов-импровизаторов, сказителей, комиков, музыкантов и певцов, опираясь на богатейший сенический опыт русского народа, на художественную самодеятелность, киргизский народ впервые в своей многовековой истории создал профессиональный театр, который положил начало другим видам национально-профессионального искусства”. (История Киргизской ССР. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1986, 480-бет).
Албетте, жогоруда алынган цитаталардан жамырап көрүнүп тургандай, бул аныктамалардын бир беткей өкүм сүрүп, биринен сала бирине өтүп, тынымсыз уланып келгенин объективдүү жагдайы эмнеге байланышканы бизге эң сонун түшүнүктүү. Биринчи кезекте саясий-идеологиялык конъюнктурага баш ийип, совет бийлигинин, коммунисттик системанын таптык коомдун (кул ээлөчүлүк, феодалдык, капиталисттик) алдындагы артыкчылыгын даңазалаганга багытталган бул көз караштар, Октябрь төңкөрүшүнөн кийин пайда болгон жаңы социалисттик коомдун   мурда болуп көрбөгөндөй “гумандуулугун”, СССРдин территориясында жашаган бүтүндөй улуттардын, калктардын майдасынан ирисине чейин (бир гана орус элинен башкасы) ар тараптуу өсүп-өнүүгүсүнө карата “аталык камкордугун” көрсөтүш үчүн жасалган,  агитациялык-пропагандалык саясатынын эң уңгулуу бөлүгү болчу.
Мунун башкы себебин 1917-жылдагы Октябрь социалисттик төңкөрүшүнөн кийин, мурдагы Орус империясынын территориясында болуп өткөн кескин саясий өзгөрүүнүн натыйжасында пайда болгон, социалисттик деп аталган жаңы коомдук-экономикалык формациянын калыптануу процессинин контекстинде кароо абзел. Эмне дегенде, жаңы саясий кырдаалды жаратышкан большевиктик жетекчилер, социалисттик коомдук-экономикалык  формацияны кандай болбосун калыптандырууга, совет бийлигин  орнотууга далбас урушуп, мурдагы Орус империясынын элдерине өздөрүнүн идеологиялык көз карашын кылычтын мизи, мылтыктын күчү менен таңуулашып, совет бийлигин орнотуунун жана чыңдоонун жаңы формаларын ишке киргизишкен. Адатта, мындай учурда үгүттөөнүн (агитация-пропаганда) ар түрдүү оптималдуу түрлөрү пайдаланылат эмеспи. Андыктан, Ала-Тоо жергесинде европалык типтеги музыкалуу-драмалык студиянын уюшулушу, кыргыз элин дүйнөлүк маданиятка кошуу кадамы гана эмес, эң биринчи кезекте саясий максатты көздөгөн: 99% кат-сабаты жоюлбаган, гезит окуй албаган, радио жетпеген, кечээки көчмөн элдин арасында совет бийлигин чыңдоо, большевиктик (коммунисттик) идеологияны жайылтуу үчүн үгүт-насыят иштерин жүргүзүүнүн жападан жалгыз формасы театр болгон. Ошондуктан, Кыргызстандагы алгачкы музыкалуу-драмалык студия, биринчи кезекте, большевиктердин Октябрь төңкөрүшүнөн кийин “Театральный Октябрь”  деген саясий-идеологиялык долбоордун, волюнтаристтик концепциянын негизинде пайда болгон “агиттеатрдын”  үлгүсүндө  түзүлүп жатат.(”...практики и теоретики театра, сплотившие под лозунгами “Театрального Октября”, сразу и без колебаний заявили о своей готовности поставить искусство на службу освобожденному народу, Советской власти”. (''История русского советского драматического театра. Москва, “Просвещение”, 1984, 41-бет); ”Агитационный театр был действенным средством революционного воспитания. Он не только подымал дух народа, но заменяя газету, разъяснал всем и каждому принципы внешней и внутренней политики Советской власти. Все, чем жила страна, находило отражение в “агитках”. (История русского советского драматического театра, 62-бет''). Ошон үчүн, кыргыз музыкалуу-драмалык студиянын алгачкы эле спектаклдери марксизм-ленинизм элдешкис ички душмандашуу катары көрсөткөн “таптык”, “антагонисттик” деп мүнөздөгөн мурдагы феодалдык коомду ашкерелөөгө багытталган . Бул саясий-идеологиялык тенденция Улуу Ата Мекендик согуш (1941 - 1945) башталып, совет мамлекетинин сырткы душманы пайда болгонго чейин токтобой уланып жатат . Кыргыз музыкалуу-драма студиясынын базасында түзүлгөн театрдын репертуарынын 80% и да, дал ошол саясий-идеологиялык позициядан иштелген.
Студияны ачууга карата кабыл алынган тарыхый документтерге токтололу. 1926-жылы, Бүткүл союздук коммунисттик (большевиктер) партиясынын (ВКП(б) – Ж. К.) Кыргыз АССРинин областтык коммунисттик партиялык комитетинин 11-октябрдагы токтому менен тоолуу аймактын элине европалык типтеги музыкалуу-драмалык студияны ачуу чечими кабыл алынган. Жакшылып баамдап көрүңүздөр, бул тарыхый чечимди идеологиялык орган – партиянын борбордук комитети кабыл алып жатат. А ошого жараша, компартиянын чечими кабыл алынган соң, ал дароо эле иш жүзүнө токтоосуз ашырылып жатат - ошол эле жылдын 2-ноябрынан тартып, Ташкенттен орус адистери чакыртылып келинип, Кыргызстандын борбору Пишпекте аталган студия өз миссиясын өтөөгө киришет.
Иш жүзүнө келгенде бул студияны ачуу саясий-идеологиялык максат менен ишке ашырылганы көмүскөдө калып, ал кездеги официалдуу бийлик дагы, кийинки совет доорунун тарыхчылары дагы  жогоруда белгилегендей “кыргыз элинин артта калуучулугун (анын ичинде маданият жактан дагы – Ж. К.) жоюу максатында ишке ашкан болчу” деген  кыязда саймедирешип,  маселени башынан эле мифтештирип ташташкан. Караңыздар: “X съезд (ВКП(б)нын – Ж. К.) определил курс партии на ликвидацию фактического неравенства отсталых народов” (История коммунистической партии Советского Союза. Москва, Издательство политической литературы. 1985, 296-бет) деп, официалдуу бийлик, саясий-иделогиялык жетекчилик аныктама берип жатат. Ушул эле ой советтик тарыхчылардын эмгектеринде “В резолюции “Об очередных задачах партии в национальном вопросе”, принятой на Х съезде, говорилось: “...задача партии состоит в том, чтобы помочь трудовым массам невеликорусских народов догнать ушедшую впередь центральную Россию, помочь им... развить у себя прессу, школу, театр, клубное дело и вообще культурно-просветительные учреждения на родном языке”, делинип кашкайып турат. (О. Кайдалова. Традиции и современность. Москва, «Искусство», 1977, 21-бет).
А иш жүзүнө келгенде, жаңыдан ачылган студия биринчи кезекте Совет бийлигинин орношуна жана чыңдалышына, коммунисттик идеологиягнын жайылтылышына, таптык коом, таптык күрөш деген түшүнүктөрдү тоолук көчмөн элдин аң-сезимине сиңирүүгө кызмат өтөш керек болчу. Анын эң негизги агитациялык-саясий функциясы ушул эле. “Рожденный революцией, агитационный театр республик Средней Азии был тесно связан с общими социальными тенденциями и художественными всего агитационно-политического театра 20-х годов”, деп жазат, Орто Азия театры боюнча көрүнүктүү театр иликтөөчү, тарыхчы О. Кайдалова. (О. Кайдалова. Традиции исовременность, 56-бет).
“Кыргызстанда мурда эч болуп көрбөгөн жаңы өнөрдү – Театр өнөрүн түзүү, реалисттик сахна искусствосунун мыкты салттарын өздөштүрүү, элди калссикалык драматургиянын үлгүлөрү менен тааныштырып, ошондой эле улуттук драматургияда реалисттик чыгармаларды жаратуу, улуттук режиссерлорду, актерлорду тарбиялоонун учуру болчу” (С. Асанбеков. Алиман Жангорозова.Фрунзе, “Кыргызстан”, 1987, 3-бет) деген сыяктуу ойлордун эмне себептен дайыма байма-бай айтылып келгени, ушул мисалдардан соң, менимче өзүнөн-өзү түшүнүктүү болот.
Эми, музыкалуу-драмалык студиянын жогорудагы агитациялык-саясий пландагы репетуарына жакшылап абай салсак О. Кайдалованын оюуна толук жооп ала алабыз.
Түзүлгөнүнөн тартып төрт ай өтүп-өтпөй эле, музыкалуу-драмалык студия марксизм-ленинизм философиясынын квинтессенциясы болгон таптык коом – эзүүчү жана эзилүүчү тап жөнүндөгү аныктамасына ылайык - “эзүүчү тапты, анын ичинен ошол таптын активдүү өкүлдөрү катары саналган молдо, кожо, имам, сопуларды ашкерелеген, анын эсебин колуна берген, эл ичинен чыккан герой” - “Молдо Насирдинди” дароо сахналаштырышкан: “1927-жылы 18-мартта Мамашариптин мечитинен бир квартал түндүк жагында турган жумушчулар клубунда Н. Н. Елениндин “Молдо Насирдин” аттуу 3 көшөгөлүү комедиясынын биринчи премьерасы болду. Анын идеялык-көркөм мазмуну – эмгекчи элди караңгылыктын туткунунда кармап жокко ишендирген, эзүүчү таптын идеясын ишке ашырган, ислам дини колдогон кожо, молдо, сопу, имамдардын жүзүкаралык бети ашкереленген (Кыргызстан мамлекеттик Эмгек Кызыл Туу ордендүү академиялык драма театры. Фрунзе, Кыргызстан, 1978, 8-бет)”. Албетте, ошол эле Көпбай Күмүшалиев күбөлөндүргөндөй, бул оюн менен студиячылар кыргыз айылдарын түрө кыдырып, карапайым калктын идеологиялык аң-сезимин калыптандыруучу агитациялык-пропагандалык оюн көрсөтүшмөк: “Студияны уюштуруунун максаты – кыргыз эл массасын кыдырып, аларга оюн көрсөтүп туруучу драма жана музыкант артист кадрларды окутуп, даярдап чыгуу жагы”.(Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты, 16-бет).
Мына, дароо эле баамга түшкөн, европалык типтеги музыкалуу-драмалык студиянын Ала-Тоого большевиктер партиясынын, совет бийлигинин чечими менен эмне себептен алынып келинишинин нукура максаты.
“Молдо Насирдинди” улай эле, музыкалуу-драмалык студия бир жылдын ичинде, дүйнөлүк классикалык драматургияны эмес, “Эски турмуш”, “Жаңы турмуш”, “Эскиден калган энчилер”, “Волисполкомдо иш күнү”, “Кайгылуу Какей” деген накта агитациялык –саясий пьесаларды биринен сала бирин сахналаштырып, анан оюндар чыгаар замат эле Ала-Тоо жергесин жөө-жалаңдап, ат арабачан кыдырып, элет элинин идеологиялык-саясий сабаттуулугун арттыруу иш-аракеттерин улантат.
Ушулардын катарында эле турган, бирок кыргыз совет адабиятчыларынын, коммунисттик кызыл тарыхчылардын амири менен “Кыргыздын тунгуч профессионал драмасы” атыгып, даңкталып жүргөн М.Токобаевдин “Кайгылуу Какей” пьесасы да, иш жүзүндө, кыргыздын жашоо-турмушун реалдуу чагылдарган чыгарма эмес, ошол эле марксизм-ленинизмдин адамзаттын тарыхын “эзүүчү” жана “эзилүүчү” деп эки тапка бөлгөн вульгардык философиясынын контекстинде иштелип, совет бийлигинин түптөлүшүнө түздөн-түз кызмат өтөгөн, кыргыздын биринчи саясий-агитациялык, идеологиялык драмасы болуп саналат: “Кайгылуу Какей” драмасында, М.Токобаев Улуу Октябрь социалисттик революциясынан мурдагы кыргыз кыз-келиндеринин чексиз эзилген эң оор турмушун көрсөтүү менен гана чектелген эмес. Анда өзүнүн граждандуулук тең укуктуулугуна ээ болбогон, кандай шартта болсо да мал катары, буюм катары сатылган, өзүнүн сүйгөнүнө өз эрки менен баралбаган шордуу кыздын кайгылуу турмушун камтуу менен бирге адамга адам ырайымсыздык кылган эң каргашалуу оор чектөөлөрдү, кемсинтүүлөрдү, бирине-бири эрксизден баш ийчү адилетсиз заңзаконду колдонгон ошол мезгилдеги феодалдык коомдун жана аны башкарып билип турган бай, манап, болуш, бийлердин чексиз үстөмдүгүн ашкерелеген”. (Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты, 22-бет).
Демек, дээрлик жетимиш жыл боюу “кыргыздын улуттук профессионал драматургиясынын туну” аталып, социалисттик реализм методунун элеттик драматургиядагы жогорку үлгүсү катары бааланып келген “Кайгылуу Какей”, мына ушундай салттуу, тарыхый чындыкка таптакыр коошпогон, бир жактуу, тенденциялуу чыгарма экенин, кыргыз эли эгемендүүлүккө жеткенден кийин гана минтип ачык айтууга мажубур болуп  жатабыз.
Ошол эле “Кайгылуу Какейдин” жолун түздөн-түз улаган, анын саясий-идеологиялык шаблонун толук кайталаган драма К.Жантөшевдин “Карачачы”. Студия уюшулгандан кийин эки жыл өтпөй кыргыз артисттери Гоголдун “Текшерүүчүсүн” коюшат. Бул факты да кыргыз-совет театрынын тарыхында, ал түгүл ушул азыркы учурда да, ал студиянын классиканы өздөштүрүүгө күчү  жетип калганынын күбөсү - демек чоң жетишкендиги болчу деген кыязда бааланып жүрөт. Иш жүзүндө, бул дагы тарых чындыгына туура келе бербейт. Болуптур, эки жылдын ичинде студиянын артисттери толгон-толгон томдорду окуп, Станиславскийдин системасын чып-чыргасын коротпой үйрөнүп - европалык, дүйнөлүк драматургияны өздөштүрүүдөгү театралдык академизмдин багытына түшүп, жалпы адамзаттык классикалык мурастарга тиши өтүп калган экен дейли. Анда эмне үчүн алар Гоголду эмес, Пушкинди же Гольдонини, болбосо Эсхил, Софокл, Еврипид, Шекспирди коюушпайт? Анткени, Гоголдун “Текшерүүчүсү” коммунисттик философиянын негиздөөчөрүнүн концепциясына аябай бап келген, большевиктердин таптык көз карашынын критерийлеринен алганда “эзүүчүлөр табынын чириген коомун, бузулган моралын” ашкере кылган чыгарма болгон.
Алгачкы этаптан соң, кыргыздын музыкалуу-драмалык студиясы, большевиктер партиясынын көсөмдөрүнүн оозунан эмне чыкса ошону илгиртпей аткарууга даяр экенин билгизип, адегенде артелдештирүүгө, андан соң жапырт колективдештирүүгө кызмат өтөөгө белсенип киришет. Анын натыйжасында, студиянын репертуарында турган “Колхоз душмандары”, “Бейит арасында” ж.б.у.с. бир тараптуу чыгармалар пайда болгон.
20-кылымдын отузунчу жылдарынын башындагы кыргыздын улуттук алгачкы музыкалуу драмасы “Ажал ордуна” да (либреттонун автору Ж.Турусбеков) тарыхта дүң болуп, чоң сыймык менен айтылып, жазылып келе жатат, жетимиш-сексен жылдан бери карай. Адатта, айрыкча совет доорунда бул музыкалуу драма кыргыздын биринчи улуттук-боштондук кыймылын таасын жана оъективдүү чагылдырган чыгарма катары аныкталып келген. Октябрь төңкөрүшүнүн көп сандаган юбилейлик мааракесине карата “Ажал ордуна” Кыргызстандын драмалык дагы, опералык дагы театрларынын сахнасында байма-бай коюлуп турган. ”Кайгылуу Какей” сыңары эле “Ажал ордуна” дагы кыргыз совет драмтургиясынын идеологиялык жактан программалуу чыгармаларынын катарына кирген. А чын-чынына келгенде, Ленин жолун ташка тамга баскан жол деп даңазалаган автордон тарыхый чындыкка коошо турган либреттону күтүү мүмкүн эмес болчу. Ошондуктан, “Ажал ордуна” музыкалуу драмасы тарыхый чындыкты коммунисттик вульгардык философиянын позициясынан фальсификациялаган, совет бийлигинин заказын аткаруудан улам жаралгандыгы, мыйзамченемдүү көрүнүш.
Чыгармадагы тарыхый чындык бурмаланган эң эле орчундуу учурларды көрсөтө кетейин.
Биринчиден, драманын конфликтти “Кайгылуу Какейдикиндегидей” эле жасалма. Ал толук бойдон мурдакы таптык чыгармалар сыңары маркстик-лениндик философиянын концепциясына так баш ийдирилип, ошондуктан эки таптын – эзүүчүлөр менен эзилүүчүлөр, башкача айтканда бай-кедейдин ортосундагы шаблондуу карама-каршылыкка негизделген. Ал шаблонго - коммунисттик идеологиянын, совет бийлигинин постулатына  ылайык, “Ажал ордунадагы” кыргыз элининин улуттук-боштондук кыймылынын жетекчиси,  албетте, кедей жигит Искендер, ал эми ички душмандары болсо, баякы эле байлар. Көрүнүп тургандай, “Ажал ордуна” музыкалуу драмасы нукура иделологиялык искусствонун улуттук үлгүсү болуп эсептелет. Экинчиден, бүткүл кыргыз элинин башына болуп көрбөгөндөй мүшкүл алып келип, жалпы улуттук катастрофага айланган Улуу Үркүндүн чыгышы “Ажал ордунада” сүрөттөлөгөндөй бир жактуу, ашкере тенденциялуу эмес. Бул улуттук трагедиянын чыгышынын объективдүү жана субъективдүү себептери, жалпы элдик кыймылдын козуткуч күчтөрү, көтөрүлүштүн башында кимдер турганы тууралуу тарых чындыгы таптакыр башка экенин, бүгүн биз эң сонун билебиз.
Демек, “Ажал ордунанын” чындыгы объективдүү тарыхый чындыкка таптакыр тишеси жок – бир партиянын идеологиясынын алкагында ишке ашкан, псевдочындык экенин бүгүн моюунга алууга туура келет.
Дүйнөнүн өнүгүшү эки гана түстө - ак менен каранын карама-каршылыгына байланышкан деген “илимий” түшүнүккө негизделип, ага ылайык коомдук татааал процесстерди жөнөкөй гана эзүүчү тап жана эзилүүчү таптын антагонизмине байлап коюудан алыс кетпеген большевиктик, коммунисттик иделогия үчүн, “Ажал ордунанын” көптөгөн жылдар боюу театр искусствосунун, адабияттын эталону катары саналып келгени  комментарийсиз эле түшүнүктүү.
“Ажал ордунадагыдай” ашынган, максималдуу бир беткейлик совет доорунун 30-жылдарындагы адабият менен театр искусствосуна, сүрөт менен музыкага толук мүнөздүү көрүнүштөрдөн.
Ошол эле совет доорунда, “Ажал ордунанын” катарына коюлуп, ооздон түшпөгөн “Алтын кыз” музыкалуу драмасы да, эң башкысы, дал ушул агитациялык, идеологиялык максатты көздөгөн. Социалисттик реализм методунун шаблону менен ишке ашкан.
Он беш жашында, улуу Бакен Кыдыкеева жаш жеткинчектер театрынын сахнасында ойноп чыккан баатыр кыз Лауренсиянын ролу да (Лопе де Веганын “Фуэнте овехунасы” (“Койлуу булак”), биринчи кезекте агитациялык-идеологиялык искусство экенин моюнга алышбыз керек . Бир айылдын элин эзип, күн көрсөтпөгөн ырайымсыз Командорго каршы куралдуу көтөрүлүштү баштап, акыры өлтүрүп тынган тайманбас кыздын образы кайсы тарыхый окуя менен үндөш экенин, кыргыз сыяктуу карапайым элди эмнеге үндөп атканын түшүнүү кыйынбы?
Чындыкты түз айта турган болсок – дегеле советтик кыргыз театрынын тарыхы – биринчи ирээтте, агитациялык, идеологиялык искусствонун таржымалы болуп саналат.
Жаныш Кулмамбетов, драматург, театровед, режиссер.
Согуштан кийинки жылдар
60-жылдардын экинчи жарымында театрдын өнүгүшүндө жаңы этап болгон. Анда академиялык театрдын негизделиши менен көптөгөн опералар жана балеттер коюла баштаган. Мисалы: «Токтогул» (1940, А.Веприк), «Элдин бактысы үчүн» (1941, В.Власов, В.Фере), «Айдар жана Айша» (1952, А.Аманбаев, С.Германов), «Жаш жүрөк» (1953, М.Абдраев), «Ак куш» (1957, С.Ряузов), «Mүнөт» (1959. М.Книппер), «Айчүрөк» (1959, В.Власов, А.Малдыбаев, В.Фере), жана ошондой эле төмөнкү опералар «Олжобай менен Кишимжан» (1965, М.Абдраев), «Алтын кыз» (1974, В.Власов, В.Фере) жана башка драма, комедиялар: «Бойдоктор» (1960, А.Аманбаев), «Аста секин колукту» (1971, Н.Давлесов), балеттер «Селкинчек» (1943, В.Власов, В.Фере), «Чолпон» (1944, М.Раухвергер), «Куйручук» (1960, К. Молдобасанов, Г.Окунёв) жана башкалар. Театрда коюлган опера жана балеттер: «Евгений Онегин», «Айдын көлдүн ак куусу»,  (П. Чайковский), «Борис Годунов» (М.Мусоргский), «Жизель» (А.Адан), «Чио-Чио-сан» (Ж.Пуччини), «Фауст» (Ш.Гуно), «Кармен» (Ж.Визе), «Аида», «Отелло» (Д.Верди), «Баядерка», «Дон Кихот» (Л.Минкус).
1976-жылы «Саманчынын жолу» спектакли үчүн композитор К.Молдобасанов, балетмейстер У.Сарбагышев, артисттер Р.Чокоева, А.Токомбаева СССРдин  мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болушкан. Андан сырткары театр дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө гостролдордо болгон. Мисалы: Болгария, Венгрия, ГДР, Монголия, АКШ, Канада, Индия, Россия, Казакстан, Өзбекстан,Куба жана башка.
КРсындагы учурдагы театрлар
{| class="wikitable sortable"
Жалпы театрлардын саны
! № !! Аттары !! Саны
1950-1989-жж. артисттери
Бердибаев Акмат, Күмушалиева Сабира, Журахон Рахмонов, Боталиев, Ашыраалы, Абдразаева, Тынаркүл, Куттубаев, Асанкул, Абдыкалыков, Акылбек,Бердибаев, Акмат, Рахмонов, Дилдорбек Уринбоевич, Жантемиров, Асанбек, Исмаилова, Урумкан, Мамбетова, Насира, Абдыкалыков, Акылбек, Үсөнбаев, Алымкул, Акмат Рысменде уулу, Райкан Шүкүрбеков, Бөлөбалаев Осмонкул, Сырымбетов Авас Күрөңкеевич, Сманалиев, Абдылдабек, Сейталиев, Токтоналы, Мамытбеков, Эсенгул, Көмөчов, Садырбай, Токтонаалы Шабданбаев, Мамбеталиев Уркаш, Молдокулова, Эсенбүбү, Турдалиев, Төлөш, ШААБАЙ АЗИЗОВ, Нурак Абдрахманов, Бектенов Касымалы, Жантемиров, Асанбек, Исмаилова, Урумкан, Мамбетова, Насира,Кускаков, Акелең, Сейдакматова, Жамал, Токтобаев, Муканбет, Уралиев, Турсуналы, Эшимбеков, Касымаалы, Далбаева, Мираида, Каниметова, Гүлайым.
Драматургдары
А • Абдугани Абдугафуров • Абдымомунов Токтоболот •	Айтматов, Чыңгыз Төрөкулович •	Ашубаев Жекшен
Б •	Байжиев Ташим Искакович •	Байтемиров Насирдин •	Балбекин Александр Романович •	Бектенов Касымалы •	Борбиев Эркин Бейшеналиевич •	Борбугулов Мухтар •	Бөкөнбаев Жоомарт
Эвгеника
Эвгеника (гр. eugenes - теги жакшы) - адамдын тукум куучулук ден соолугун жана аны жакшыртуу жолдорун изилдөөчү илим.
Кыргызстан театрлары
Драматургдары
Г •	Гавел, Вацлав •	Гапаров Мурза
Эвгеника
«Эвгеника» терминин англ, биолог Ф. Гальтон киргизген (1869). Эвгеника адамдагы тукум куугуч процесстер бардык организмдегидей эле генетиканын жалпы Закондоруна ылайык жүрөт деп эсептейт. Адамдын морфол. белгилеринин түрдүү болушу тукум куугуч касиетке, ал эми психикалык өзгөчөлүктөрү тарбия, билим, эмгек жана коллективдин таасирине байланыштуу. Туугандыгы өтө жакын адамдар никелешүү, алардын тукумунан тукум куума оорулар байкалат. Туугандык никенин зыяндыгын адам алгачкы убакта эле байкаган, андай никеге үрп-адат боюнча тыюу салынып, кийин законго айландырылган.
Эвгеника менен мед. генетика тукумга зыян касиеттерди таратпоого жана алдын алууга аракеттенет. Медицина-генетикалык консультациялар ата-энеде тукум куума оорулар (мис., гемофилия) пайда болоорун эскерткен. Эвгеникада жасалма уруктандыруу, урукту сактоо ж. б. ыкмаларды колдонуп, акылдуу, күчтүү адамдардын тукумун көбөйтүү тууралуу кез караштар да бар.
Кыргызстан театрлары
Драматургдары
Ж •	Жакиев Бексултан •	Жакшылыков Асан •	Жакыпов Мамат •	Жантөшев, Касымалы •	Жапаров Кудайберген (Сатаров Кукен)
К •	Калчабаева Бурул •	Кулмамбетов Жаныш .        Калыбекова Чинар > М •	Маликов Кубанычбек Иманалиевич •	Мамазаирова Меңди •	Мамбетакунов Кадырбай .      Калыбекова Чинар
Р •	Раев Султан Акимович
С •	Садыков Жалил •	Сактанов Көчкөн Мидинович •	Саманчин Тазабек •	Сарыгулов Садыр •	Сорокин Анатолий Михайлович •	Сырымбетов Авас Күрөңкеевич
Т •	Темирова Алтынай Эгембердиева •	Тойбаев, Мырзабек Раевич •	Токобаев, Молдогазы •	Турсунов Эрнис Нурдинович •	Турусбеков Жусуп •	Тыныстанов Касым
Ү •	Үмөталиев, Айтмамат
Э •	Эрматов, Эгемберди