cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Барскоон
Тарыхы
Абдусаид Гардизинин “Зайнал-ахбар” аттуу тарыхыйчыгармасында шаардын пайда болушу тууралуу уламыш жазылып калган. Уламыштадүйнө жүзүнсогуш менен ээлепкеле жаткан Зулпкайнар (Александр Македонский китептеушун-дайчааталат) б. з. ч. 329-324-жылдар аралыгында Перс мамлекетине кол салып, жеңиш менен кайтат. Бирок, Зулпкайнардын вазирлери арабдардын өтө акылдуу, көрөгөч,билимдүү, согуш жүргүзүү тактикасын мыкты билген адамдардан экенин айтышат. Ошондо, Басып алуучу каратыпалган аймактын аттуу-баштуу адамдарынын уулдарын чогултуп,туткундап, өзү менен кошо Кытай аркылуу Индияга ала кетмекчи болот. Бирок, Ысык-Көлдүн жээгиндеги Барскоон капчыгайынын оозуна келгенде, чалгынчылар ашуудан өтүү.
Альт
Альт - (нем. Alt, итал. alto, лат. altus - бийик) 1) тенор менен сопранонун ортосундагы партия (үн). Алгачкы көп үндүүлүктө (12-14-к-да) эркектердин бийик үнү (аталышы ошондон). 2) Аялдардын же балдардын коңур үнү, ошондой эле алар хордо же вокалдык ансамблде, кээде жеке аткаруучу партия. 3) Скрипка тобундагы орточо үндүү кылдуу тартма аспап. Сырткы көрүнүшү скрипкага окшош, өлчөмү чоң. Корпусунун узундугу 3848 см. 16-кылымдын башында пайда болгон. Симфониялык оркестрде ойнолот. 4) Саксгорндар тобундагы жез үйлөмө аспап. Азыркы үйлөмө оркестрде колдонулат. Бюгельгорндор (альт, же альт-горн), саксофондор (альт-саксофон), гобойлор (альт гобою же англия рожогу), кларнеттер (бассетгорн), флейталар (альт флейтасы) ж. б. тобундагы альт түрлөрү кезигет.
Бакча өсүмдүктөрү
Бакча өсүмдүктөрү - ашкабактар тукумундагы эгилме өсүмдүк тобу (дарбыз, коон, ашкабак ж. б.). Азия, Африка жана Американын тропик, субтропик өлкөлөрүнөн алынып келген. Алар төшөлүп же чырмалып өсөт. Жылуулукчул (25-30°С) өсүмдүктөр. Кыргызстанда которуштуруп айдоо жолу менен эгилет, дын жерге, кысыр адызга айдаса көп түшүм берет. Алар бышканда желет (дарбыз, коон), куурулуп, бышырылып, маринаддалып (ашкабак, кабак, патиссон), кургатылат. Цукат, бал, пюре алынат. Тоют катары (ашкабак, тоют дарбызы, коон) жаңы кезинде же саман, жүгөрү ж. б. кошуп, силостолуп берилет. Дарбыз, коон, ашкабак данынан май алынат. Зыянкечтери: бакча бити, бакча элкайдакөчөтү, шалбаа көпөлөгү, дарбызчы чымын. Илдеттери: акчирик, карачирик, фузариоз, антракноз.
Барскоон
Барскоон жана Махмуд Кашгари
XI кылымда Борбор Азиядан чыккан окумуштуу-филолог, түрколог, тарыхчы, географ, этнограф жана энциклопедист. Барскан шаарында төрөлүп, дүйнөлүк ири атак-даңкка ушул жерден башат алат Атасы Хусейин ибн Мухаммед ибн Юсуф дагы Барскан шаарынын (анда Барскан шаарына жакын жайгашкан бир катар шаарлар баш ийип турган) башчысы-эмири кызматын аркалаган. Махмуд Кашгари(Барскани) адегенде Кашгар шаарынан (ошондуктан Кашгари - кашкарлык аталып калган) кийин Бухара, Самарканд, Нишапур, Багдад шаарларында билим алган. Махмуд Кашгаринин 1072-74-жылдары жазган бир гана түрк дүйнөсү үчүн эмес, бүтүндөй дүйнө үчүн баалуу "Диван лугати-ат-түрк" деген эмгегине ("Түрк тилдеринин сөздүгү") тиркеме катары Орто Азия менен Чыгыш Түркстанга бир канча жолу жасаган саякатынын жана сурамжылап жыйнаган маалыматтарынын негизинде түзүлгөн карта берилген. Анын борбор бөлүгүн Теңир-Тоо (Тянь-Шань) ээлеп, Орто Азия жана Чыгыш Түркстан ж.б. өлкөлөр курчап турат. Теңир-Тоонун борбор бөлүгүнө Ысык-Көлдү бүтүндөй өрөөнү менен жайгаштырып, Барскан шаары ааламдын борбору катары көрсөтүлгөн. Ал картанын түзүлүшү жарым шар формасына туура келет. Орто кылымдагы чыгыш карталарынан көп элементтердин берилиши жана мазмуну жагынан айырмалуу. Маселен, анда Жер шарынын борбору Орто Азияга, тагыраак айтканда Ысык-Көлдүн Барскан шаар аралыгына туура келет. Ал учурда араб карталарында Жер шарынын борбору Мекке менен Медина жайгашкан жерлер көрсөтүлчү.
Барскоон жана "Манас" эпосу
Жакып агасы Байдан Нескара алты миң кол менен Манас аттуу баланы издеп келе жатканын угуп, Балта карыяны Жети-Суу, Ала-Тоого кабарга жөнөтөт. Балта тынымсыз алты күн жүрүп, Иле суусун кесип Барскан, Дарканда жашагандарга болгон окуяны кабарлайт (Сагымбай Орозбаков, 1. 192). Манас кан шайланганда кандыктын ээлигине кирген аймак катары айтылат.
Европа соту
Европа соту – ЕБнын жогорку аппелляциялык соту болуп саналган ЕБ негизги органдарынын бири. Ал кеңешчи катары 9 башкы прокурор (жалпы макулдук боюнча 6 жылга дайындалышкан) жардам берүүчү 15 соттон турат. Е. с. келишимдерди колдонууда жана чечмелөөдө укуктардын сакталуусуна көзөмөл кылат. Сот: мүчө-мамлекеттердин; Шериктештиктин органдары менен мүчө-мамлекеттердин; Шериктештик менен жеке адамдардын ортосундагы талаш-тартыштарды чечет. Эксперттик тыянактарды даярдайт жана алдынала чыгарылган чечимдерге (улуттук соттордун сунушу боюнча) жооп берет. Жайгашкан жери – Люксембург шаары.
Резервдөө
Резервдөө (Камдоо) (англ. backup, орус. резервирование / резервное копирование) - Маанилүү програмдар жана берилиштердин көчүрмөсүн алуу процесси, б.а. файлдардын көчүрмөлөрүн алуу резервдөө деп аталат. Резервдөө бардык берилиштер жана маанилүү програмдар үчүн дайыма аткарылып туруш керек. Флоппи диск үчүн резервдөө аткарылганда бир диск экинчи дискке көчүрүлөт. Катуу дискти резервдөөдө демейде катриж дисктери, CD же кассет тасмалары колдонулат.
Систем иштен чыгып калганда аткарылуучу иш-аракеттер тартиби маанилүү маалыматтарды жана програмдык файлдарды сактоо максатында көчүрүүнүн регулярдуу планын аныктайт. Систем иштен чыгып же файл бузулуп калса резервдик көчүрмөлөр файлдарды калыбына келтирүүдө пайдаланылат. Резервдик көчүрмөлөр демейде өрттөнбөгөн сейфтерде жана кампаларда же башка имаратта сакталат. Башка имаратта сактоо өрт сыяктуу кырсыктар берилиштердин негизги жана резерв көчүрмөлөрүнүн экөөнү тең жоготуп албоо максатында уюшулат. Резервдөө програмдык жабдыгын көчүрүү процессин текшерет жана кошумча кассеттик диск же тасма керек болгон учурда даярданууга мүмкүндүк берет.
Мандуфиялар
Мандуфиялар (лат. Ramnogaster) — айнакөз балыктардын бир уруусу.
Кеңири аймактык тармак
Кеңири аймактык тармак, глобалдуу компьютер тармагы [англисче Wide Area Networks (WAN)] географиялык аймакты (шаар же мамлекет) камтыган жана телефон кабелдерин, жердин жасалма жандоочусун ж. б. байланыш каналдарынын бирикмесин колдонгон компьютердик тармак. Кеңири аймактык талаптарды тейлөө жеке же мамлекеттик болушу мүмкүн. Берилиштердин электрондук системалары, мисалы, кеңири жеке байланыш-катыш тармагын калыптандырып алып, ишкердик компьютер кызматынын талабын камсыз кылат
Төмөнкү муундагы программалоо тили
Төмөнкү муундагы программалоо тили — Реалдык жана виртуалдык процессорду колдонгон, (мисалы, Java, Microsoft .NET) машина коддоруна жакын тил. Машиналык командаларды белгилөө үчүн адатта мнемоникалык белгилөө колдонулат. Бул, командаларды экилик системада нөль жана бир удаалаштыгы катарында эмес, маанилуу кыскартылган адам тилинде эстеп калууга мүмкүнчүлүк берет. Кээде бир мнемоникалык маани процессордун ар кандай уячалары менен бир эле ишти аткарган машиналык команданын группасына туура келет. Төмөнкү муундагы программалоо тилдери машиналык командалардан башка макроаныктоо (макростор) сыяктуу кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзүп бере алат. Директивалардын жардамы менен константаларды жана литералдык саптарды киргизүүгө, өзгөрмөлөргө алдын ала орун алып коюуга жана иштелип жаткан кодту белгиленген бир адреске жайгаштырууга мүмкүнчүлүк берип, машиналык коддун трансляция процессин башкарууга болот. Көбүнчө бул тилдер өзгөрмөлөр менен кошо конкреттүү уячалар менен иштөөгө мүмкүнчүлүк берет.
Эреже катары, процессорлордун үй-бүлөсүндөгү конкреттүү өзгөчөлүктөрдү колдонушат.Төмөнкү муундагы тилге көпкө маалым болгон мисал болуп - ассемблер тили ,же ассемблер тилинин группасын айтсак туурарак болот. Алар машиналык кодто дал келишет ,бирок кошумча функциялары (директивалар жана макростор) менен айырмаланышат.
Дагы, төмөнкү муундагы тилдерге шарттуу түрдө Microsoft.NET платформасында колдонулган CIL ди кошуп койсок болот.
Манас мөңгүсү
Манас мөңгүсү — Талас Ала-Тоосунун түн. капталындагы чуңкурчак тибиндеги ири мөңгү. Уз. 4,4 км, аянты 6,4 км2. Талас д-нын сол куймасы Үрмарал суусунун алабында жайгашкан. Башы деңиз деңгели. 3700 м, этеги 3220 м бийиктиктежатат. Кар чегинин бийикт. 3682 м, абляция облусунун аянты 3,7 км2. Мөңгүнүн этегин мореналар жаап жатат. Андан Армарал өзөнү башталып, Үрмаралдын оң курамы Табылгытыга куят.
Резиденттик бөлүк
(Re-sident part-Резидентная часть) деп иштетүү системинин компьютер иштеп жаткан учурда эсте дайыма жайгашкан програмдардын тобу аталат. Иштетүү системинин резиденттик бөлүгүнө кирген айрым буйруктар ички буйруктар деп аталат. Иштетүү системинин резиденттик эмес бөлүгү, анча тез колдонулбаган буйруктар сырткы буйруктар деп аталат.
Негла (Луза куймасы)
Негла — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 102 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Христо Ботев
Ботев Христо (6. 1. 1849-1. 6. 1876) - болгар акыны, революционер-демократы, публициста. 1863-65-ж. Одессадагы гимназияда окуп, ал жерге айдалып келген Польшадагы көтөрү-лүштүн (1863) катышуучулары менен жакындашат; орус революциялык демок-раттарынын идеялары менен таанышат; болгар улуттук-боштондук кыймылына катыша баштайт. Ботевдин акындык чыгармачылыгы ушул жылдарда башталат. Ал "Гайдуктар" поэмасы, "Элегия", "Күрөш", "Хажи Димитр" ж. б. ырлары, ондогон публицистикалык жана сыя макалалары менен таанышат. Ботев - болгар адабий сынына негиз салгандардын бири. Анын эстетиканын айрым маселелери, адабият менен искусствонун коомдук ролу жөнүндө айткандары болгар алтында реализмдин бекемделишине өбөлгө түзгөн.
Ботев Париж Коммунасын жактап, 1-Интернационалдын ишин кубаттаган, К. Маркстын эмгектери менен тааныш болгон. Түрктөрдүн эзүүсүнө каршы көтөрүлүшчүлөр отря-дын уюштуруп (1876), Бол тоосунда түрк аскерлери менен салгылашууда курман болгон. Ботев- болгар элинин улуттук баатыры.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Гаага метросу
Гаага метросу – Гаага шаарынын женил метросу. Женил метросу 2004-жылы ачылат.
Сөздүн мааниси
Элпек
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Альпы
Альп тоолору - (кельт тилинде alp - бийик тоо) - Европадагы эң бийик тоо системасы. Франция, Италия, Швейцария, Германия, Австрия, Словения, Лихтенштейн, Монако мамлекеттеринин аймагында. Жер ортолук деңизден Орто Дунай түздүгүнө чейин түндүк-батышка ийилген дого сымал созулган кырка тоо менен тоо массивдеринин татаал системасы. Узундугу 1200 кмдей (догонун ички чети боюнча 750 кмдей). Туурасы 260 кмге чейин. Боден жана Комо көлдөрүнүн аралыгында Альп тоолорун кесип өткөн өрөөн аркылуу кыйла бийигирээк Батыш Альп тоолоруна (мында тоонун эң бийик жери 4807 мге чейин жетет, Монблан чокусу) жана жапызыраак, жазы келген Чыгыш Альп тоолоруна (4049 мге чейин, Бернина чокусу) бөлүнөт. Бүктөлүү структурасы негизинен альп тектоникалык кыймылынан пайда болгон. Альп тоолорунун кыр зонасы кристаллданган (гнейс, слюдалуу сланец), метаморфизмделген (кварц-филлиттүү сланец) байыркы тоотектерден турат, мөңгүнүн аракетинен пайда болгон формалары жана азыркы мөңгүлөр (жалпы аянты 4 миң гсм2ден ашык 1200дөй мөңгү бар) мүнөздүү. Мөңгү менен түбөлүк кардын этеги 2500-3200 мге чейин түшөт. Капталдарындагы туурасынан жана узатасынан созулуп жаткан көптөгөн өрөөндөрдүн төрлөрүндө өтүүгө ыңгайлуу ашуулар бар, алар аркылуу автомобиль жана темир жолдору өтөт. Кыр зонасынан түндүк-батыш жана түштүктү карай мезозойдук акиташ тектүү жана доломитүү тоолор, андан кийинчерээк пайда болгон флиш жана молас формацияларынан турган орто бийик жана жапыз тоолуу Альп өндүрү созулуп жатат. Альп тоолору - Европанын климатын айырмалап туруучу негизги тоскоол. Андан түндүк жана батыш тарапка мелүүн климаттуу аймак, түштүк тарапка субтропиктик жер ортолук деңиз климаттуу ландшафт мүнөздүү. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү батыш жана түндүк-батыш айдарым капталдарында 1500-2000 мм, айрым жерлеринде 4000 ммге чейин. Альп тоолорунан Рейн, Рона, По, Адиже дарыясы, Дунайдын оң куймалары башталат. Мөңгүнүн аракетинен жана тектоникалык кыймылдан пайда болгон көлдөр (Боден, Женева, Комо, Лаго-Мажоре ж. б.) көп. Ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. 800 м бийиктикке чейинки аймактын климаты мелүүн, жылуу, түштүк капталдарыныкы-жер ортолук деңиздик; жемиш бактары, айдоо аянттары көп, жерортолук деңиз бадалдары жана жазы жалбырактуу токой өсөт. 800-1800 м бийиктикте климаты мелүүн жана нымдуу; эмен, бук ж. б. өскөн жазы жалбырактуу токой жогорулаган сайын ийнежалбырактуу токой менен алмашат. Мында мал жайытта багылат; төмөн жагында дыйканчылык өнүккөн. 2200-2300 м бийиктикке чейин суук субальп климаты өкүм сүрөт; кар көпкө жатат. Бадал жана өскүлөң шалбаа басымдуу, жайкы жайыт. Андан жогору түбөлүк кар чегине чейин климаты катаалдап, кыска чөптүү альп шалбаасы өсөт, жылдын көп мезгилинде кар жатат. Кыр зонасын кар, мөңгүлүү нивалдык алкак ээлейт; тоо капталдары корум таштуу. Альп тоолору - Европанын рекреациялык ресурстарга бай региону; анда эл аралык альпинизм, туризм жана тоо лыжа спорту өнүккөн.
Альп тоолорундагы маанилүү ашуулар:
Тунук-Туз туз кени
Тунук-Туз туз кени Жалал-Абад облусунун Тогуз-Торо районунда, Казарман кыштагынан 17  км чыгыш тарапта, деңиз деңгээлинен 1360–1460 м бийиктикте. 1972-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен неоген катмарынын №2 туздуу свитасы менен байланышкан. Пайдалуу катмар чопо, алевролит жана линза сымал туз кабаттарынан турат. Туздуу катмардын узундугу 1 кмге чейин созулат, калыңдыгы 34 м. Бул жерде калыңдыгы 0,1–6,5 м болгон 9 галит кабаты 50–70 мден 700 мге чейин созулуп жатат. Кабаттар 62–99% таза галиттен турат. Туз мал чарбасында пайдаланылат. Туздун 5 кабатынын эсептелген запасы В+С1 категориясы 259 миң т, С2 – 937 миң т.
Жарык өткөргүч
Жарык өткөргүч – жарыкты багыт боюнча өткөрүүчү же берүүчү жабык түзүлмө. Ал ортосунда, ички радиусу r1, cынуу көрсөткүчү n1 болгон оптикалык тунук диэлектрдик жипченин сыртына сынуу көрсөткүчү n2, радиусу r2 болгон диэлектрик менен капталган узун система түрүндө болот. Мындай системанын ички бөлүгү аркылуу жарыктын таралышы, жарыктын толук ички чагылуу кубулушуна негизделген. Бул кубулуш мурдатан эле белгилүү болгон. Бирок 1990-жылдан баштап, ийилгич жана оптикалык тунук диэлектриктерди жасоо технологиясынын пайда болушу, аталган кубулуштун колдонулушунун дүркүрөп өсүшүнө алып келген. Мындай ичке жипченин диаметри бир мкмден жүздөгөн мкмге жетиши мүмкүн. Диэлектриктердин ички диаметрин, сынуу көрсөткүчтөрдүн айырмасын (n1–n2 ) тандоо менен бир эле жипче аркылуу бир же бир нече типтеги толкундарды (модаларды) таркатууга болот. Лазер, жарык күчөткүч жана башка элементтердин пайда болушу, мындай Жарык өткөргүчтүн оптикалык байланыш системаларын түзүүдө, компьютерде, медицинада, эң чоң кубаттуу­луктагы лазер нурларын тиешелүү жерлерге жеткирүүдө жана башка максаттарда кеңири колдонулууда.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Майрамкан Абылкасымова
Абылкасымова Майрамкан (7. 11. 1936-ж. туулган, Чүй облусу, Кемин району, Кызыл-Суу айылы) акын, Кыргыз эл акыны (1980), Бүткүл союздук Ленин комсомолу сыйлыгы (1970) жана Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы (1984) лауреаты. В. В. Маяковский атындагы кыз-келиндер педагогикалык институтунун филология факультетин бүтүргөн (1958). 1962-ж. чейин Ош шаарындагы облустук «Ленин жолу» гезитинде жана Ош педагогика институтунда иштеген. «АлаТоо» журналында адабий кызматкер, «Поэзия» бөлүмүнүн башчысы (1960-91), «Аялзат» гезитинде Башкы редактор, Кыргызстан ЖСнун Ысык-Көл облусу боюнча адабий консультанты болгон. 1995-жылдан «Курманжан датка» фондунун төрагасынын кеңешчиси. Алгачкы ырлары 1952-жылдан тартып жарык көргөн. 1961-ж. «Кичинекей досторго» аттуу туңгуч ырлар жыйнагы чыккан. «Чолпон» (1962), «Эстелик сүйлөйт», «Быйыл жаздын гүлдөрү көп» (1965) жыйнактарына салттуу ыр түзүлүшүндөгү ырлар менен катар ритмикалык жаңы өлчөмдөгү, эркин ыр формасындагы чыгармалары кирген.
«Ишеним дайым жүрөктө» (1968) жыйнагындагы лирикалык ырлардын көпчүлүгү турмушка, өмүргө, сүйүүгө, адамдардын ортосундагы мамилелерге арналган. Жаратылыш, Ата Журт акындын бүткүл чыгармачылыгындагы бүтпөс тема. Жалпы эле экология проблемасы «Гүлдөр суу сурайт» аттуу жыйнагында курч коюлган. Мында жазды сагынуу, күтүү, кумарлануу сезимдерине, табияттын пейзаждык боёкторуна арналган саптар арбын. Чыгармачылыгында улуттук поэзиянын салттуу уйкаштыктагы ырларына караганда ак ыр, эркин ыр формасында жазылган ырлар басымдуу. «Тандалган чыгармалары» «Ата журт» (1973) ыр жыйнагы чыккан. Анын ырлары орус, украин, казак, монгол, немец, поляк, француз тилдерине которулган. «Атаке Баатыр» драмасы Кыргыз мамлекеттик академия драма театрында коюлган (2004). Абылкасымова кыргыз поэзиясына кошкон чоң салымы үчүн «Ардак Белгиси» (1986), III даражадагы «Манас» ордендери менен сыйланган (2005).
Арли Арбуду
Өмү жолу
Советтик Кыргызстандагы дунган жазуучусу Арли  Арсазович Арбуду  1917-жылы  Кыргыз ССРинин  азыркы Москва районундагы Александровка  селосунда туулган. 1933-жылы А. Арбуду Александровкадагы  башталлгыч  мектепти бүтүрүп, Фрунзедеги педтехникумдун  дунган  бөлүмүнүн төмөнкү  группасына өтөт. Алматыда дунган педагогикалык окуу жайы  ачылгандан кийин  ошол окуу  жайына которулат. Аны бүтүргөндөн  кийин Казак ССРинин  Жамбыл   областындагы  Көктерек районундагы  Киров  атындагы  мектепте мугалим, окуу бөлүмүнүн  башчысы болуп иштейт. 1940-жылы Кызыл Армияга чакырылып, Ленинград  шаарында кызмат өтөйт, Ата Мекендик  согуштагы  900 күндүк  блокаданын  кыйынчылыгын башынан өткөрөт. 1945-жылы аскер кызматынан демоблизацияланып,  мугалимдик  кызматын аткара баштайт. 1946-жылы сентиябрь айында Алма-тыдагы чет  тилдер  институтуна окууга өтөт. Аны 1950-жылы бүтүргөндөн кийин  Кыргыз ССРинин   Пржевальск  районундагы  Мичурин атындагы орто мектепте мугалим,  окуу бөлүмүнүн башчысы  болуп иштейт. 1952-жылдан 1956-жылга чейин Кант  районундагы Милянфан орто мектебинде  иштейт. 1956-1967-жылдарда Кыргызмамбаста  дунган адабияты  боюнча  редакторлук кызмат  аткарат. 1967-жылдан бери дунган тилинде чыга турган “Шыйуэди Чи” газетасынын  маданият бөлүмүн башкарып келе  жатат. Адабияттагы  ишмердигин  А. Арбуду 1955-жылдарда  баштаган. А. Арбуду 1962-жылдан бери СССР журналисттер Союзунун, 1967-жылдан СССР жазуучулар  Союзунун мүчөсү.
Сыйлыктары
А. Арбуду “Эрдик үчүн”, “Ленинградды коргогондугу үчүн”, “Ленинграддын 250 жылдыгы ” медалдары менен сыйланган.
Китептери
Дунган тилинде. Кыз кыялы. Повесть, Фурунзе, Кыргызмамбас, 1ё958. 92 бет. Аял дүрөгү. Повесть, Фрунзе, Кыргызмамбас, 1960, 164 бет. Дунган мектептеринин 1-кыласстары үчүн алипе.Фурунзе, Кыргызокуупедмамбас, 1959. 170 бет. Дунган мектептеринин 6-кыласстарынын окуу хрестоматиясы. Фрунзе, Кыргызмамбас,1962.148 бет. Боордоштор. Повесть, Фурунзе, Кыргызмамбас,1962, 148 бет. Ак ниет. Аңгемелер жыйнагы. Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1965, 159 бет. Ма уруусунан жаш жигит. Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1971, 128 бет.
Которгон китептери
Дунган тилинде. Горький М. Макар Чуда. Аңгеме, Фурунзе, Кыргызмамбас,1957, 28 бет. Куприн И. Олеся. Аңгеме, Фурунзе, Кыргызмамбас,1958, 90 бет. Кононов А. Ленин жөнүндө аңгемелер. Фурунзе, Кыргызмамбас,1958, 52 бет. Сыдыкбеков Т. Ала-Тоодон алтоо. Повесть, Фурунзе, Кыргызмамбас,1958, 90 бет. Кононов А. Чапаев жөнүндө аңгемелер. Фурунзе, Кыргызмамбас,1960, 58 бет. Беретенников Н. Володя Ульянов. Фурунзе, Кыргызмамбас,1960, 60 бет. Айтматов Ч. Жамийла. Повесть, Фурунзе, Кыргызмамбас,1962, 51 бет.
Мантбулдар
Мантбулдар (лат. Mesembriomys) — келестердин бир уруусу, буларга Гулд мантбулу (лат. M. gouldii) кирет.
Арли Арбуду
Өмүр жолу,чыгармачылыгы жөнүндөгү макалалар
Орус тилинде. Самаганов Ж. Советтик Кыргызстан жазуучулары. Био-библиографиялык справочник, Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1969, 103-105-беттер.
Колдонулган адабият
Ж.Самаганов. "Советтик Кыргызстан жазуучулары" Фрунзе 1976-ж.
Алмурут
Алмурут дарагынын бийикт. 4-20 мге чейин жетет. Гүлү ак же мала кызыл. Мөмөсү сүйрү же тоголок, ширелүү, жашыл, кызгылт, сары түстө, салм. 800 гга чейин жетет. Жалбырагы сүйрү, тамыры туз, жерге терең кирет. Кыям, компот, повидло жасалат. Мөмөсүндө 80% суу, 10,4% турдуу кант, 0,3% к-та, 0,03% боёк заттар 2,6% клетчатка, 0,4% азот ж-а А, Б, С витаминдери бар. Алмурут дарагы жылуу, ачык жерде жакшы өсүп, кургакчылыкка, суукка анча бышымсыз. Алмуруттун бир түп дарагынан 1 т дай түшүм алынат. Көчөтүнөн өстүрүлөт.
Кыргызстанда алмуруттун 8 сорту: токой мөлмөлү, клапп сонуну, Вильяме ж. б. өстүрүлөт. Зыянкечтери: Алмурут кенеси, Алмурут канталасы, Алмурут мөмө жегичи; илдеттери: Алмурут котуру, чаңгыл кебер, цитроспороз.
Европа укугу
Европа укугу – укуктун аркыл тармактарына тийешелүү эларалык жана улуттук укук эрежелеринин ургалдуу өнүгүп бараткан көп тарамдуу комплекси. Е. у. кеңири маанисинде иш жүзүндө Европадагы баардык эларалык уюмдардын ишмердүүлүгүн уюштурууну, баардык эконоимкалык, социалдык, саясий, илимий жана маданий мамилелерди укуктук жактан теске салуу катары түшүнүлөт. Бул мааниде Е. у. бүтүндөй эларалык укуктун ажырагыс бөлүгү болгон аймактык укук болуп саналат. Е. у. тар мааниде бул – белгилүү өлчөмдө бүткүл ЕБнын укуктук теске салуусу менен толукталган – Европа Шериктештигинин укугу. Мындай укук көпчүлүк жагынан эларалык укуктан четтеген, ЕБнын конфедеративдик табиятына ылайыкташкан өзгөчө укук кубулушу болуп саналат. Өз кезегинде ЕБнын укук актылары эки категорияга бөлүнөт: эларалык укук актылары (баштапкы укук): уюмдаштыруучу келишимдер, ал келишимдерди текшерүүчү келишим-макулдашуулар жана протоколдор; экинчи катардагы укуктар (ЕБнын негизги институттары жана башка органдары тарабынан кабылданган укук актылары). Ошондой эле Е. у-нун негиздерин, анын тарыхын, ички мыйзам ченемдүүлүктөрүн, өнүгүү өзгөчөлүктөрү окуп-үйрөнүүчү окуу сабагы жана илим болуп саналат.
Альтамира үңкүрү
Альтамира үңкүрү - жогорку палеолит дооруна (б. з. ч. 17-14-миң жылдык) таандык үңкүр. Испаниянын түндүгүндөгү Сантандер шаарына жакын жерде жайгашкан. 1876-79-ж. испан археологу Марселико Санс де Саутуолой ачкан жана изилдеген. Үңкүрдүн боорунда боёк менен тартылган жана ташка чегилген бизондун, аттын ж. б. айбанаттардын сүрөттөрү, ошондой эле таш куралдары табылган. Үңкүрдөгү тартылган сүрөттөрдө айбанаттардын түзүлүшү, кыймыл-аракеттери чебер келтирилип, алгачкы коомдук мадттан маалымат берет. Альтамира - бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесинине киргизилген археологиялык эстеликтердин бири.
Колдонулган адабияттар
‎
Хашимов, Уткир
= Шилтемелер =
Кайнар (Кара-Буура району)
Кайнар — Кыргызстандын Талас облусунун Кара-Буура районундагы айыл. Көк-Сай айыл аймагына кирет.
Деңиз деңгээлинен 1190 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кызыл-Адыр кыштагынан 65 км батыш тарапта. Маймак темир жол бекетинен 35 км. Кыштак 1929-ж. негизделген. Калкы 1364 (2007); негизинен мал менен алектенип, дыйкан чарбаларында эмгектенет. Негизги мектеп, китепкана, соода түйүндөрү, тегирмен иштейт.
Калкы
Калкы ― 1394 киши (2009-жылы).
Киншаса
Киншаса— Конго Демократиялык Республикасынын борбору, шаар. Конго (Заир) дарыясынын сол жээгинде жайгашкан. Калкы 9,2 млн (2008; өлкөдөгү эң ири шаар). Ири жолдор тоому. Дарыя порту. Матади деңиз порту менен автомобиль, темир жол Браззавиль (Конго Республикасы) менен паром аркылуу байланышат. Эл аралык аэропорту бар. Шаардын экономикасынын негизин тейлөө чөйрөсү акырындык менен ээлөөдө. Киншасада өлкөнүн ири банктарынын офистери, чет өлкөлүк банктардын өкүлчүлүктөрү жайгашкан. Машина, кеме куруу жана ремонттоо, металл иштетүү, жыгаччылык, химиялык (пластмасса, шина, самын), металл иштетүү, тамак-аш (ун, май), булгаары—бут кийим, жеңил, курулуш материалдар өнөр жай ишканалары иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүгү (бет кеп, жыгач жана карапа буюмдары, пальма рафиясынан согулган буюмдарды даярдоо) өнүккөн.
Шаар 1881-жылы африкалык изилдөөчү Г. Стэнли тарабынан негизделген. 1926-жылдан 1960-жылга чейин Леопольдвиль аталган. 1966-жылдан азыркыдай аталат. 1971—97-жылдары Заирдин, 1997-жылдан Конго Демократиялык Республикасынын борбору. Улуттук университет (эң ири китепканасы, ядро изилдөө борбору жана тарыхый-этнографиялык музейи менен), илимий институттар (анын ичинде география, тропик медицинасы, геология кызматы), көркөм искусство улуттук академиясы, музей, театр, ошондой эле бир нече мамлекеттик эмес жогорку окуу жайлар (анын ичинде Америка, протестант ж. б.) бар. Зоопарк уюштурулган. Эл аралык театр фестивалдары жана күндөрү өткөрүлүп турат.
Каба уулу Кожомкул
Каба уулу Кожомкул (1888—1955) — кыргыз, казак элине атагы чыккан балбан. 47 жашында салмагы 165 кг, боюу 2 м 36 см, манжаларынын узундугу 25 см, баш бармагынын диаметри 4 см болгон. 52өлчөмдөгү өтүк кийген. Күчкө толуп турган убагында салмагы 400 кг чамалуу өгүздү жаракадан сууруп чыккан. Элге “Кожомкулдун ташы” деген ат менен белгилүү таштын салмагы 635 кг, аны Суусамыр өрөөнүндөгү Арамза төрүнөн 100 метрдей аралыкка көтөрүп барып, жерге күч менен уруп киргизген. Төө-Ашуудан атын өзү көтөрүп өткөнү, лом темирди ийип, ат таканы колу менен кысып сындырганы эл ичинде аңыз катары айтылат. Кыргыз Республикасынын күрөш федерациясы 1962ж. эркин күрөш боюнча Каба уулу Кожомкул атындагы байге белгилеген. Ал мелдеш жыл сайын өткөрүлөт. 1 чемпиону — күрөш боюнча СССР спортунун 1 чебери, самбо күрөшү боюнча 1 чемпион болгон, спорттун эл аралык класстагы чебери, эл аралык категориядагы машыктыргыч Бараканов Кары.
Өмүр баяны
Каба уулу Кожомкул 1888-жылы Суусамырдагы Кең-Суу кыштоосунда жарык дүйнөгө келген. Бою – 236 сантиметр, салмагы – 164 килограмм болгон. Бут кийиминин өлчөмү – 52, колунун баш бармагынын калыңдыгы 4 сантиметр, алаканынын узундугу 26 сантиметр болгон. Аркалаган кызматтары – Суусамыр кедейлер комитетинин төрагасы (1921-1929), 1930-жылы Кара-Балта райондук жер бөлүмүнүн башчысы (1930), Суусамыр, Кайырма, Көкөмерен айылдык кеңешинин аткаруу комитеттеринде төрагалык кызматтарда иштеген. 1948-жылы персоналдык пенсияга чыгып, өмүрүнүн аягына чейин “Победа” колхозунда жылкы фермасынын башчысы болуп иштеген. 1955-жылы 15-октябрда көз жумган.
АККАН АРЫКТАН СУУ АГАТ Кожомкулдун атасы Каба саяк уруусунан чыккан балбан болгон. Эл оозунда Кабанын Жоо-Жүрөк жайлоосунда арыктын боюндагы салмагы 1 тонна 274 килограммдык ташты тээп жылдырган эрдиги айтылып келет. Ал мал чарбачылыгынан тышкары эр сайыш, күрөш, эңишке түшүп оокат кылчу. Кожомкулдун энеси Алмадай да өз мезгилинин эр сайышка түшүп жүргөн аялдарынан болгон. Ал жаш кезинен атасына кой кайтарышып тим болбостон, балбандык өнөрдү да үйрөнүүгө жетишкен. Тагдырдын башка салганы ушул болуп, иниси Мокотай экөө эрте жетим калат. Натыйжада күнүмдүк оокат үчүн байларга жалданып, кой кайтарып, чөбүн чаап оокат кылууга туура келет. 15-16 жашынан баштап айылда аны күч жагынан бир да теңтушу жеңе албай, балбан атала баштайт. Суусамырда балбан катары таанылышына төмөнкү окуя себеп болот. Балбай деген бай той берип калат. Найза сайышка атагы далайга кеткен Аксакал аттуу балбан чыгат. Ал адатта найзаны ээрдин кашына такай кармап, көздү жумбай тик качырып кирчү. Кожомкул болсо бетме-бет чыгат да, Аксакал жакындап келгенде шадылуу колдору менен өз найзасын алга сунуп, каршылашын атынан кулата сайган.
ЭЧ КАЧАН УНУТУЛБАЙТ! “Тоодо туулуп, тоо коюнунда өсүптүр, Ашуулардан ат көтөрүп өтүптүр. Бирок Кожокең бүт дүйнөлүк спортко, Бир да жолу катышпастан кетиптир...»- деп акын Байдылда Сарногоев жазгандай, Каба уулу Кожомкул өз доорунда дүйнөнү кыдырып, эл аралык мелдештерге катышып, кыргыз элин даңазалай алган эмес. Бүткүл Орто Азиянын балбандарын күрөшүп жеңген Кожомкулдун өзү: “Бир жолу эңиштен, бир жолу оодарыштан жеңилгем”,- деп айтчу экен. Кожомкулдун басып өткөн жолу, балбан күрөшүндөгү жеңиштери элибиздин эсинде эч качан унутулбай, дайыма сыймыктануу менен айтылып жүрө берет деп ишенебиз.
Кожомкулдун чөбөрөсү ОРОЗАЛЫ КОЖОМКУЛОВ: “ЧОҢ АТАБЫЗДЫН 3 АРМАНЫ БОЛГОН”
– Орозалы, сага биринчи суроом: Жети атаңды айтып берчи... – Мен сегизин билем: Жапар, Муктар, Кожомкул, Каба, Кошке, Эсиркеп, Сопол, Жаныш. – Ошондо сен Кожомкулдун чөбөрөсү болот турбайсыңбы? – Ооба. Кожомкул чоң атабыздын 4 уулу жана 1 кызы болгон. Алардын ичинен Алымбек менен Турумбек деген уулдары бала кезинде оорунун айынан каза болуп калышкан. Кожомкулдун тукумун Муктар жана Амантай деген уулдары улашкан. Муктар менин чоң атам. – Өзүң эмне менен алектенесиң? – Үй-бүлөбүз менен Бишкектин Ак-Ордо конушунда турабыз. Жашым 16да. Учурда №4-кесиптик орто окуу жайында куруучулук багытында билим алып жатам. Окуудан тышкары эмгек резервинде эркин күрөш менен машыгам. – Даңазалуу чоң атаң тууралуу эстеликтер кайда сакталган? – Мен бир нерсеге намыстанып жүрөм. Бишкектеги Мамлекеттик тарых музейинде Кожомкулдун айкели да, портрети да жок. Ушул боюнча Маданият министрлигине барып, Султан Раевдин кабылдоосунда болгом. «Бул маселени карап жатабыз» дешти. Азыр Кожомкул атам тууралуу мурастар Суусамырдагы музейинде гана бар. Көпчүлүк Кожомкулду таш көтөргөн же ат көтөргөн балбан катары билишет. Чынында, ал коомдук ишмер катары да белгилүү. Көп жылдар бою мамлекеттик кызматтарды аркалаган. – Кожомкул жөнүндө бири-бирине кайчы маалыматтар жок эмес. Булардан кабарың болсо керек? – Ооба. Мунун баары айрым авторлордун анын урпактары менен түздөн-түз байланышпагандыгында деп билем. Ошондуктан бир катар китеп жана гезиттерде бурмаланган маалыматтар чыгып жүрөт. Аларды окуп алып, кимибизден сурагандыгын өзүбүз биле албайбыз. – Сен чоң атаңдын кандай эрдиктерин билесиң? – Эми аларды айтсам, кагаз түтпөйт. 100 жылдык мааракесинде болгон окуяны айтып берейин. 1989-жылы Кожомкулдун 100 жылдык мааракесинде 100 боз үй тигилип, бардык советтик өлкөлөрдөн балбандар келишкен дешет. Ошондо жазуучубуз Чыңгыз Айтматов балбандарга: “Таймашуудан мурда ташты эч ким көрө электе түнкүсүн көтөрүп көргүлө”,- деп кайрылган экен. Ал киши Кожомкулдун эрдигин эч ким кайталай албасын билип, тигилерди шылдыңдаптыр. Ошол эле учурда балбаныбыз менен сыймыктанган. – Урпактарынын арасында Кожомкулду көзү тирүүсүндө көргөндөр бар да... – Небереси Такин эжекебиз бар. Анан дагы айылында саналуу адамдар калган. – Кожомкулдун арманы болгонбу?
– Кожомкул чоң атабыздын 3 арманы болуптур. Биринчиси – казак балбаны Чолоктун колун айыкпас кылып сындырганы. Аны менен эңишип жатып колун ээрге такап, сындырып салган экен. Натыйжада казактар арданып, чоң атамды сабашмакчы болушат. Ошондо балбан Чолоктун өзү: “Баатырга тийбегиле, аны мен баары бир жеңе албайм. Ал куугунтукка эмес, мактоого татыктуу” дептир. Ошентип, эңишке түшкөн эки балбан ажырагыс достордон болуп калышкан экен. Экинчи арманы болсо – өзүнөн кийин балбан тукум калбаганы. Анын Алымбек жана Турумбек деген уулдары оорунун айынан бир күндө каза болуп калышкан. Кожомкулдун ошол балдарынан үмүтү чоң болгон дешет. Алар 5-6 жашында торпокту көтөрүп ойношчу экен. Алардын мезгилсиз каза табуусуна көз тийип калгандыгы себеп болуптур. Ал эми кийинки балдары Муктар менен Амантай алптыгы менен айырмаланбаган катардагы эле балдардан болуп чоңоюшкан. Ошондуктан Кожомкул «мүмкүн мен баатыр кызга үйлөнсөм, балдарымдын баары ата-бабаларымдын жолун жолдомок» деп айтып калчу дешет. Анткени тукумунда Жаныштан баштап баары балбан болушкан. Ушул жетинчи муунга келгенде, бул өнөр үзүлүп калып жатпайбы. Ал эми 3-арманы болсо ошончолук баатыр болсо да, эл аралык мелдештерге катышып, тарыхта чемпион спортчу катары атын калтыра албаганы болуптур. – Алдыга койгон кандай максаттарың бар? – Башкы максатыбыз – тарых музейине айкелин тургузуу. Анан дагы Кожомкулдун өмүр таржымалын так баяндаган китеп жарыкка чыкса жакшы болмок. Ошондой эле чоң атамдын 125 жылдыгын эл аралык деңгээлде белгилөө. Анын эрдиктерин дүйнөгө тааныта турган иш-чаралар жасалса. Булар, албетте, аттуу-баштуу инсандарыбыздын колдоосунан көз каранды экенин билем. Жана бул максаттарга жетерибизге ишенем! – Орозалы, маегиңе рахмат. Сен да кыргыздын керегине жараган намыстуу мырзалардан бол !
Першуткина
Першуткина — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Орташа Терсь дарыясынын оң жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Эльмира Иманалиева
Өмүр баяны
Иманалиева Эльмира Сансызбаевна Бишкек шаарында, 1965 жылы 22 октябрынды туулган. Билими Жогорку. 1983-1988ж.ж. Ломоносов атындагы МГУнун философия факультетин бүтүргөн. Адистиги: саясат таануу мугалими. Үй-бүлөлүк абалы: Жалгыз бой, эки баланын энеси.
Кесипкөй иши
2010-2011ж.ж. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты. КР Убактылуу Өкмөтүнүн Аппаратынын Билим берүү, маданият жана спорт бөлүмүнүн башчысы. 2008-2010ж.ж. Бишкек шаарынын социалдык маселелер боюнча вице-мэри. 2005-2008ж.ж. Бишкек шаарынын мэриясынын билим берүү башкармалыгынын начальниги КРнын билим берүү министринин орун басары. 2005ж. Бишкек шаарынын мэриясынын Ленин раймамадминисрациясынын башчысынын орун басары. 2003-2005ж.ж. Бишкек шаарынын мэриясынын Биринчи май райадминистрациясынын башчысынын орун басары. 2001-2003ж.ж. Бишкек шаарынын Биринчи май райондук билим берүү борборунун директору болуп иштеген. 1999-2001ж.ж. КРӨнүн алдындагы монополияга каршы саясат боюнча мамкомиссиянын бөлүм башчысы. 1997-1999ж.ж. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенеши Эл өкүлдөр жыйынынын Социалдык маселелер боюнча комитетинин эксперти. 1993-1999ж.ж. Бишкек шаарынын Биринчи май райондук билим берүү бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. 1990-1993ж.ж. КМУУнун аспиранты. 1988-1990ж.ж. КМУУнун окутуучусу. Башка квалификациялык маалыматтары: Билген тилдери: Англисче – сүйлөө деңгээлинде. КРнын Билим берүү министрлигинин, КР ӨКМнын, КР Өкмөтүнөн алдындагы монополияга каршы саясат боюнча мамлекеттик агенттиктин ардак грамоталары, “Манас”1000” медалы, “Бишкек шаарына сиңирген эмгеги үчүн” ордени.
Академиялык ишмердүүлүгү
“Борбордук Азия өлкөлөрүнө саясий, маданий билим берүү жана тарбиялоо” (2006-ж., Өзбекстан Ташкент) конференциясына баяндамачы. Билим берүү бөлүгүндө миң жылдыктардын максаттары боюнча Борбордук Азия жана Казакстан өлкөлөрүнүн жыйналышына баяндамачы. Саясий-маданий, билим берүү маселелери боюнча семинар (ЕӨКУ, Голландия, Гаага, 2007-ж., июль). Гендердик маселелер боюнча эл аралык конференция (КЭР, Пекин, 2007-ж., ноябрь). “Жалпы билим берүүчү мектептердин окуучуларынын арасында ВИЧ/СПИД алдын алуу проблемасы” темасы боюнча эл аралык конференцияга баяндамачы (РФ, Москва ш. 2006-ж., июнь). Жибек Жолу шаарларынын мэрлеринин эл аралык конференциясына баяндамачы (Түштүк Корея, Пьянтек ш., 2009-ж., май). АӨБ финансылаган долбоорлорду ишке ашыруу боюнча Азия Өнүктүрүү Банкы уюштурган эл аралык семинар (Филиппин, Манила ш., 2007-ж., сентябрь).
Карбон кислоталары
Карбон кислоталары – мол-сында карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер. Мол-дагы карбоксил топтору санына жараша алар бир, эки, үч жана көп негиздүү, ал эми ал топтор менен байланышып турган радикалдар түзүлүшүнө жараша ациклдүү, ароматтык, гетероциклдүү, каныккан жана каныкпаган болуп бөлүнөт. Алардын аттары тривиалдык, рационалдык жана илимий номенклатуралар б-ча аталат. Практикада тривиалдык номенклатура көбүрөөк колдонулат. Мис., кумурска, алма, валериан, лимон к-тасы ж.б. Ал эми IUPAС номенклатурасы б-ча алардын аттары углеводород аттарынан алынып, аягына «к-тасы» деген сөз кошулат. Мис., этан, бутан к-тасы ж.б. Рационалдык номенклатура б-ча карбон к-таларынын аттары уксус к-тасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикалдары менен орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мис., СН3-СН2-СООН – метилуксус к-тасы, СН3-(СН2)2-СООН – этилуксус к-тасы, С6Н5-СН2-СООН – фенил уксус к-тасы ж.б.
К. к. начар к-талар. Суудагы эритмеси минералдык к-таларга салыштырмалуу начар диссоциацияланышат. К. к. суюк же катуу заттар. Мол-лык массалары анча чоң эмес ациклдүү К. к. төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт, мол. массасы чоң болгон өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет. К.к. хим. жактан активдүү бирикмелер. Алар негиздер менен туздарды:
RCOOH+NaOH®H2O+R-COONa;
спирттер менен татаал эфирлерди
R-COOH+R¢OH D R-COOR¢+H2O
фосфор галогениди, тионил хлорди жана сульфирил менен хлорангидриди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу заттар таасиринде ангидрид (RCO)2O пайда кылат. Щелочтор катышуусунда ысытууда декарбоксилдөө реакциясы жүрөт:
-он
R-COOН ®  CO2+R-H
t
Ароматтык К. К. C6H5-COOH карбоксил тобу экинчи тектеги багыттоочу болгондуктан өзүнөн кийинки орун алмашуучу электрофилдик топту ядронун м-абалына багыттайт. К. к. жаратылышта (айрыкча алифаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган, Алар өсүмдүктөр мөмөлөрүнүн, май, кан курамында кездешет. Синтездик ыкма менен к-талар нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводород, спирт, альдегидди окистендирүүдөн алынат. К.к. бирикмелери эл чарбасында чоң мааниге ээ. Мис., кумурска жана уксус к-талары кездеме боёодо ; уксус к-тасы жана ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми мол. массасы чоң К. к. самын, сыр, лак өндүрүүдө ; адипин жана терефтал к-талары синтездик була алууда колдонулат.
Резиденттик программа
(Resident program, resident routine- Резиденткая программа). Резинденттик програм аткарылбаса деле тез эсте жүк-төлүп турган програм, бул башка колдонмо аткарылып жаткан учурда аны аткартуу үчүн тез чакырууга мүмкүндүк берет.
Боткин оорусу
Боткин оорусу, жугуштуу сарык - вирус микробунун таасиринен пайда болуучу жугуштуу боор оорусу. 1888-ж. С П. Боткин бул оорунун жугуштуу экенин айткан. Боткин оорусу - көп таралган оорулардын бири. Бул ооруга бардык жаштагы адамдар, көбүнчө балдар чалдыгат. Оорунун пайда болушуна тазалыктын жоктугу, өздүк гигиенаны сактабоо жана элдин жыштыгы себеп болот. Боткин оорусун жугузчу булак - оорулуу адам. Анын бөлүп чыгарган микробдору айлана-чөйрөнү (суу, тамак-аш, буюмдар, кол) булгайт. Вирустар соо адамдын организмине негизинен тамак-аш, теринин сыйрылган жери аркылуу түздөн-түз канга жана начар зыянсыздандырылган шприц менен ийне сайганда, айрыкча Боткин оорусу менен ооруган донорлордон алынган канды же плазманы куйганда жана аба аркылуу жугушу мүмкүн. Оорунун инкубациялык мезгили 3-4 жума, кээде 11 айга чейин созулат. Оору кишинин тамак ичкиси келбей, алы кетет, заарасы саргарат, кээде ичи ооруйт, чыйрыгып, эти ысыйт. Кары кишилердин муундары сыздайт. Оору күчөп турган мезгилде көздүн агы, териси саргарып, боор жана көк боор чоңоёт. Ооруган адам ооруканада бир айга жакын дарыланат. Диетаны сактап, витаминдүү, углевод, белок заттарга бай тамак-аш жеп, суусунду (жемиш ширеси, глюкоза, бал кошулган суу) көп ичүү талапка ылайык. Куурулган жана туздуу тамак, ичкилик ичүүгө болбойт. Оору катуулаганда, венага глюкозанын эритмесин, кан, плазма куюу зарыл. Өттүн сезгениши байкалган учурда гана антибиотиктер берилет. Ооруп айыккан адам 6 айга чейин диспансердин байкоодо жүрөт. Боткин оорусунун алдын алууда ооруп калган кишини эрте ооруканага алып, балдар коллективин 50 күнгө чейин карантинге жабуу, турак жайда дезинфекция жүргүзүү, ич кийим, сүлгү, шейшепти, идиш-аяктарды кайнатуу, медицина аспаптарды жана шприцтерди көпкө стерилдөө керек.
Бал аары
Бал аары - (Apis mellifera, L. 1758), бакма аарыжаргак канаттуулар түркүмүнө кирүүчү аарынын уюк-уюк болуп жашоочу түрү. Дүйнө жүзүндө түштүк кеңдиктен түндүккө чейин кеңири тараган. Аары уруусуна Бал аарынын 3 түрү (ири, кидик жана индия) кирет. Алар Түштук Индия, Шри-Ланка жана Түштук Азия аборигендери болуп эсептелет. Аары бакма түрүндө Индияда, Кытайда, Японияда, Ыраакы Чыгышта асырала баштаган. Алар эне аары (ургаачысы), эркеги «жатып ичер» жана жумушчу (өрчүп жетилбеген ургаачы) болуп бөлүнөт. Ар уюкта бирден эне аары, эркеги (200гө чейин) жана 40-60 миң (кышында10-15 миң) жумушчулары болот. Эне аарынын денеси 20-25 мм, жыныс органы жакшы өөрчүгөн. Ал тукумдоо кызматын гана аткарат. Эне аары 5 жылдай жашайт, 3 жаштан кийин жумуртка таштоосу азаят, ошондуктан балчелекчи уюкту (балчелекти) жаш эне аары менен толуктап турат. Бал жыйноо, уюкту таза сактоо, тоюттандырууну жумушчусу аткарат. Бал аары түрдүү гүл ширесин чогултуп, аны жемсөөсүндө балга айландырат да, уюктагы мом чөнөктөргө жыйнайт. Аары Кыргызстанда эгилме жана жапайы өсүмдүктүн 200дөй түрүнөн (негизинен эспарцет, беде, акация, тал, каражыгач, өрүк, караөрүк, алма, алмурут, күнкарама, пахта, четин ж. б.) бал ширесин чогултат. Кыргызстандын шартында ар уюктан сезондо 30-50 кг бал, 1 кг мом жана жаш уюк бөлүп алынат. Ал эми ар бир уюк кыш бою азык үчүн 20-25 кг бал керектейт. Чүй өрөөнү менен Ош областында жазда балчелектер бак ичине жайгаштырылып, кийин эспарцет жана пахта талааларына жакын өрөөнгө же жайытка коюлат. Кыргызстанда 73312 балчелек бар (2005). Республиканын шартында тоочул кавказ аарысын көбөйтүү ылайыктуу. Аарынын илдеттери: нозематоз, аспертллез ж. б. Бал аарыдан балдан тышкары мом, прополис, аары уусу, аары сүтү алынат. Ош, Талас жана Ысыккөл облусунда Бал аарычылыгы жакшы өнүккөн.
Сөздүк (лингвистика)
Сөздүк (лингвистика) – Сөздүк лингвистикада лексикография деп аталат. Лексикография эки мааниге ээ, биринчиден, Сөздүк түзүүнүн теориялык жоболору, илимий-теориялык изилдөөлөрү болсо, экинчиден, тилдик материалдарды камтыган Сөздүктүн жалпы жыйындысы. Сөздүкдүн негизги тибине алфавит тартибинде жайланышкан бир тилдүү түшүндүрмө сөздүк жатат. Сөздүктө сөз маанилери, маанилеринин колдонулушу, сөздүн грамматикалык жана фонетикалык өзгөчөлүгү белгиленет. Сөздүк элдин тилинин белгилүү бир этабына ылайыкталып түзүлөт да, анын өнүгүшүнүн тарыхый шартын чагылдырат жана ошол ар бир этапты берүүдө тилдин тарыхый-этимологиялык шартын эсепке алат, анткени тил коом менен бирдикте өнүгүү, өзгөрүү абалында кыймылда болот. Сөздүктүн жазылуу ыкмасы боюнча сөздүн ар кандай аспектилерин жана катышын чагылдыруучу этимологиялык, сөз жасоо, морфемалык, грамматикалык, орфографиялык, орфоэпиялык, синонимдик, антонимдик, омонимдик, фразеологиялык, паронимдик, жыштык, кери (тетири) ж.б., сөздүн колдонулуу доору боюнча тарыхый Сөздүк, тилдин саны боюнча котормо Сөздүкдүн тиби болот. Ар бир тилдин лексикографиясында түшүнүктөрдү талдап берүү үчүн өзгөчө метатил пайда болот. Мындай метатил формулаларынан тышкары, макалаларды түшүндүрүү, белгилер, кыскартуулардын түрлөрү, шарттуу белгилер (фразеологизмдерди берүү үчүн ромб), ар кандай шрифттер, таблицалар, графикалык иллюстрациялар колдонулат. Ар кандай Сөздүк камтыган концепциясына, тибине, көлөмүнө жараша мүнөздөлөт. Анын аспектилерине карата сөздөр тандалып, түшүндүрмөлөрү ишке ашат. Тиешелүү элдин тилдик өзгөчөлүгүнө, лексикографиялык каадасына, Сөздүктүн тибине, максатына лексикографтын көзкарашына жараша түзүлөт. Максатына карата Сөздүк энциклопедиялык жана лингвистикалык болуп бөлүнөт. Энциклопедиялык Сөздүк илимий-реферативдик мүнөздө болот, тармагына жараша иллюстрациялык материалдары катары схемалар, сүрөттөр, карталар, ар кандай фотоматериалдар ж.б. колдонулат. Лингвистикалык Сөздүк тибине сөздөрдүн табиятына жараша түшүндүрмө (семантикалык мүнөздөгү), котормо ж.б. кирет. Сөздүтө сөздөрдүн жайланышы анын формасына жараша болот. Сөздүктө полисемия менен омонимиянын белгилениши да маанилүү. Полисемиялык маанилердин жайланышы иерархиялык же кеңири тараган мааниден азыраак колдонулушуна карай жайланышы мүмкүн. Сөздүктүн белгилери (карапайым, оозеки, өтмө., арх., тар., эск., поэт. ж.б.) сөздөрдүн колдонулуш чөйрөсүнө, стилдик өзгөчөлүгүнө карата аныкталат. Тилдик мисалдар сөздүктө тигил же бул сөздүн бар экендигин, маанилеринин бир колдонуудан экинчи мааниге өтүүсүн, жеке жана контексттеги маанилерин тактап, таанып-билүүгө көмөк берет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Балаган
Балаган - 1) көчмө театр. Орто кылымдарда Балаган көчүп жүргөн артисттердин сахнасы катары пайдаланылган. Балаган деп мурда чатыр аталган, анын кичинекей сахнасында чакан пьесалар ойнолгон, ошондой эле жонглёрлор менен дарчылар да чыккан; 2) көңүл көтөрө турган оюн-зоок, комедиянын бир түрү. Көбүнчө циркте маскарапоздор ойнойт, мюзик-холлдо, кинодо да пайдаланылат. Азыркы мезгилде Балаган пантомима жанрында жана кээде кинофильмдерде кездешет.
Эски кызыл-Яр (Татышлин району, Башкыртстан)
Эски кызыл-Яр — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Төмөнкү балтачев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 195 киши. Почта индекси — 452836, ОКАТО коду — 80250850000.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жарык полярлануусу
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Скворчиха (Ишимбай району, Башкыртстан)
Скворчиха — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Скворчихин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 492 киши. Почта индекси — 453226, ОКАТО коду — 80231870001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мантикоралар
Мантикоралар (лат. Manticora) — кулук коңуздардын бир уруусу.
Европа шериктештиги
Европа шериктештиги – сыртынан өзалдынча көрүнгөнү менен, иш жүзүндө өзара тыкыс байланыштагы аймактык экономикалык уюмдардан турган 3 бирикме: 1951-жылы түзүлгөн Европалык ташкөмүр жана болот бирикмеси (ЕТББ), Европалык атом кубаты боюнча шериктештик (ЕВРАТОМ) жана 1957-жылы түзүлгөн Европа экономикалык шериктештиги (ЕЭШ). Ушул тапта Е. ш. тутумунда дагын да башка көптөгөн европалык биргелешүү институттары турат. Жалпы коргоонуу жана валюта-каржы тутуму кирген саясий бирликти түзүү жөнүндөгү 1992-жылдагы Маастрихт макулдашуусуна (1993-жылы күчүнө кирген) байланыштуу, Е.ш. ЕБ деп атала баштады.
Ботоя
Мис, "Токтогулдун ботою", "Муратаалынын ботою" ж. б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Альтерация (музыкада)
Альтерация (музыкада) - (лат. alteratio өзгөртөм) негизги добуш катарына кирген үн баскычтарынын аталышын өзгөртпөстөн алардын бийиктигин жогорулатуу же төмөндөтүү. Альтерация белгилери: # (диез) жарым тонго жогорулатуу, b (бемоль) жарым тонго төмөндөтүү, X (дубль-диез) бир тонго жогорулатуу, bb (дубль-бемоль) бир тонго төмөндөтүүнү билдирет. Бул белгилерди жоюу үчүн бекар колдонулат.
Чамисал (Нү-Мексико)
Чамисал (Нү-Мексико) (Chamisal) — Нү-Мексико штатынын Taos округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 301 киши. Болжолдуу аянты - 4.3 км². FIPS коду — 35-14110.
РЕИНЖИНЕРИНГ
(Reengi-neering- Перепроектирова-ние). Програмдын иштөө алго-ритмин баштапкы тексти боюн-ча калыбына келтирүү схеми. CASE-каражат жардамы ме-нен моделдөөдө кеңири колдо-нулат, мында програмдык сис-тем жана берилиштер базасын масштабтоо камсыз кылынат.
Кеңкол суусу
Кеңкол суусу – Талас дарыясынын оң куймасы. Талас районунун аймагында. Узундугу 35 км. Алабынын аянты 406 км2, орточо бийикт. 2540 м. Кыргыз АлаТоосунун батышындагы Башкы-Суу ашуусунан башталып, негизги кырка тоо жана ага жарыш жаткан түштүк тармагы – Кара-Жылга тоосунун ортосу жана агат. Кара-Жылга тоосу жак өндүрү тик. Өрөөнү тепши сымал. Ири куймалары: Ботом-Чал, Жошо, Чокой, Терек, Чачыкей, Коргон-Таш. Көп жылдык орточо чыгымы 2,39 м3/сек, эң көбү 4,14 м3/сек, эң азы 0,77 м3/сек. Суу май – июнь айларында кирип, августта тартыла баштайт. Жаан-чачындан гана куралган суу. Талас өрөөнүнө чыккандан кийин 4 сугат каналына бөлүнөт. Боюнда Таш-Арык, Орто-Арык, АкЖар кыш. жана Манастын күмбөзү жайгашкан.
Осло метросу
Осло метросу – Осло шаарынын метросу. Метросу 22-май 1966-жылы ачылат.