cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Усун мамлекети
Чарбачылыгы. Усун мамлекетинин чарбасын малчылык, дыйканчылык жана кол өнөрчүлүк тузгон. Эң негизги чарба жарым көчмөндүү мал чарбачылыгы болуп эсептелген. Жайында бийик тоолуу жайлолоордо жана кышында өрөөндөрдо короо\короо койлорду, үйүр\үйүйр жылкыларды багышкан. Негизги байлык жылкы эле. Малдын көпчүлүк бөлүгү усундардын ак сөөктөрүнө таандык  болгон. Эң байларында 4000 аргымактардын уйурлору бар эле. Аларга эң мыкты жайыттар таандык болгон, мында жакырланган туугандары жана кулдар алардын жылкыларын жана койлорун багышкан. Күнбаг сан жеткис жылкы үйүрлөрүнө ээ болгон. Ысык-Көл жана Чүй өрөөнундө археологдор тарабынан усундардын турак жайлары табылган. Азыркы Кара-Балтанын түндүгүнөн, ошондой эле Аламүдүн жана Кум-Арык айылдарынын жанындагы усундардын дыйканчылык жана кол өнөрчулук менен алектенип, жашоо -турмуш өткөргөнүнөн кабар берет.
Кытай менен союз. Б.з.ч 2- к 2-жарымынан тартып усундар менен кытайлардын ортосунда өз ара байланыш түзүлөт. Кытайлар усундар менен жакшы мамиле түзүү аркылуу эзелки душманы хунндарды талкалоо жана Орто Азиядагы Улуу Жибек жолуна көзөмөлдук кылууну максат кылган. Муну ишке ашыруу үчүн Кытай императору У-Ди падыша кыздарынын бирин күнбагка аялдыкка жөнөттү. Кытай падышасынын кызына үйлөнгөн  күнбаг б.з.ч. 107-ж Кытай менен союз тузгон. Хунндардын өкүмдары дагы усундар мамлекетине өзүнүн таасирин жоготкусу келбей дароо эле күнбагка өзүнүн кызын берген. Убакыттын өтүшү менен чет элдик хан кыздарынын урпактары такка отурушкан же ага талапкер болушкан. Алар күнбагдын династиясында *хань* жана *хунн* деп аталган өз ара атаандашкан эки туруктуу бутакты тузушкон.
'Хунндар менен болгон согуш. Б.з.ч.' 1-кылымдын башталышында усундар мамлекетинин башында күнбаг Унгуйми туруп, такка отурганда Фейван деген атка ээ болгон. Бул күнбаг династиясынын *хан* бутагына таандык болгон. Ал дагы кытайлык хан кызына үйлөнгөн. Фейван башкарып турган учурда усундардын мамлекети күч алып, анын кадыр-баркы коңшу мамлекеттер арасында өскөн. Усун күнбагынын балдары кытайлык императордун сарайында билим алышкан. Б.з.ч 1-к 70-жж усундардын күчөгөнүнөн жана кытайлар менен байланышынын өнүгүшүнөн чочулаган хунндар усун ээликтеринин чек араларынына  бир нече жолу чабуул жасашкан. Ошондо Фейван Хан империясы менен хунндарга каршы биргелешкен аскердик аракеттер жөнүндө келишим түзөт. Б.з.ч 71-жылы усундардын 50 миң аскери, 150миң кытай аскери менен бирдикте хунндарга кыйраткыч сокку урушкан.
Усун мамлекетиндеги ич-ара чатактар. Усундардын күч алышы Хань империясын катуу тынчсыздандырган. Ага атаандаш эмес, тил алчаак союздаш керек эле. Көп өтпөй кытайлык ордо усундар мамлекетинин ички иштерине кийлигише баштаган.
Б.з.ч 64-ж. күнбаг Фейван каза болгондон кийин, усундардын аксакалдар кеңеши, энеси хунн кызы болгон мураскору Нимини такка отургузушкан. Жаңы күнбаг такка отургандан кийин Куанван деген ысымга ээ болгон.
Б.з.ч. 1-к 60-жж ортосунан баштап б.з.ч 45-жылдарга чейин усун күнбагдарынын династиясынын "хун" жана "хан" бутактарынын ортосунда жогорку бийлик үчүн күрөш жүргөн. Бул күрөш мамлекеттин кыйрашына алып келген.
Тарыхий булактар менен таанышуу.
Байыркы Кытай тарыхында усундардын баяндалышы.
"Усундардын чоң гуньмосу Чигу шаарында жашайт, Чань-андан 8900ли аралыкта, 120000 түтүн, 630000 адам, аскеринин саны 188 800, жери тегиз жана чөптүү: өлкө жаан-чачындуу жана суук. Тоолорунда ийне жалбырактуу токой жана мань дарагы өсөт. Дыйканчылык кылышпайт, ал эми малы менен суулуу жана оттуу жерлерге көчуп- конуп журушөт: сырткы келбеттери хунндарга окшошуп кетет. Алардын ээликтеринде жылкы көп, байлары төрттөн беш миңге чейин жылкы кармашат. Алардын ээликтери эң кучтуулордон болуп эсептелет."
Горький
Горький — топоними.
Антипассат
Антипассат - тропосферадагы аба агымы; тропик кеңдиктеринде чыгыштан соккон пассат шамалынын үстүндө ага карама-каршы соккон батыш аба массасынын четки бөлүгү. 210 км бийиктикте болот.
Дорофеевка дарыясы (Томь-Чумыш куймасы)
Дорофеевка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь-Чумыш дарыясынын сол жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сезым-Ты-Вис
Сезым-Ты-Вис — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Силова-Яха дарыясынын оң жээгинен 104 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гарбэр (Оклахома)
Гарбэр (Оклахома) (Garber) — Оклахома штатынын Garfield округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 845 киши. Болжолдуу аянты - 1.3 км². FIPS коду — 40-28500.
Бриз
Бриз (французча brise – сыдырым жел) – деңиз, чоң көл жана айрым ири дарыя жээктеринде мезгил-мезгили менен жүрүп туруучу жергиликтүү сыдырым жел. Бриз багытын суткасына эки жолу өзгөртөт. Күндүз деңизден кургактыкка, түнкүсүн кургактыктан деңизге карай согот. Себеби күндүз кургактык деңизге караганда бат жылып, андагы жылыган абаны деңиздеги муздак аба сүрө баштайт. Түнкүсүн тескерисинче, жер бат сууп, деңиз жай муздайт. Б. жээк эки тарапка тең 10–50 км аралыкка жана бир нече жүз метр Бийиктикке чейин жетет. Ылдамдыгы 1–5 м/сек; айрым учурда андан да ылдам болот. Ошондуктан Бриз. көбүнчө жалпы атмосфералык циркуляциясы менен коштолот. Тропик алкактарында тез-тез болуп турат. Ортонку кеңдиктерде туруктуу антициклондук аба ырайы үстөмдүк кылган жерлерде байкалат.
Лаптев Харитон Прокофьевич
Лаптев Харитон Прокофьевич (1700–1763/64) – орус уюл изилдөөчүсү жана деңиз сүзүүчүсү. 1-рангдагы капитан. Д. Я. Лаптевдин аталаш тууганы. 1718-ж. гардемарин, кийинчерээк мичман болгон. Лаптев 1739-ж. Якутскдан «Якутск» кемеси менен С. И. Челюскин, Н. Чекин жана Г. Медведев менен чыгып, Лена дарыясынан Хатанга дарыясына чейинки аралыкты жана Таймыр жарым аралын ачып, изилдеген. Хатанга булуңун, Пясина жана Хатанга дарыясын картага түшүргөн. Чоң жана Кичи Бегичев аралын жана Бырранга тоосунун борбордук бөлүгүн, бир нече бухтаны (анын ичинде Нордвик), жээкке жакын жайгашкан аралдарды жана тумшуктарды ачкан. 1743-ж. Санкт-Петербургга келип, Балтика флотунда кызматын уланткан. Анын ысмынан Таймыр жарым аралындагы деңиз жээги, Челюскин жарым аралындагы тумшук, аталаш туугандар Лаптевдердин урматына Түндүк Муз океанындагы деңиз аталган.
Конспирация
Конспирация (лат. conspiratio  – бир пикирдүүлүк, келишүү, сөз бекитүү) – кандайдыр бир ишмердикте сыр сактоо, коргоо. КР мыйзамдары боюнча – КР Улуттук коопсуздук кызматынын жана башка айрым укук коргоо органдарынын, ошондой эле дегеле алардын айтылбас (качан бу зарыл болгондо) мүнөзүн талап кылуучу ыкчам-изилдеп-иликтөө ишмердиктеринин принциптеринин бири.
Кичи Улень дарыясы
Кичи Улень — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Улень дарыясынын оң жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Кубалап жетмей
Шарттар
Оюнчулардын саны 2—20 киши,
Оюн өткөрүлүүчү жер; аянтча, талаа, спорттук бөлмө, стадион.
Оюнга даярдануу
Жетекчи шайланат, калган оюнчулар эки топко бөлүнөт. Топтордун арасы 2—3 м. Оюн өткөрүлүүчү аралык, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюн жетекчисинин буйругу боюнча бир топтун оюнчулары качышат, экинчилери аларды кубалашып жетүүгө аракеттенишет. Оюн 2—5 жолу кайталанышы мүмкүн. Көп жолу кубалашып жеткен же болбосо жеткирбей качкан оюнчулардын тобу жеңишке жетишишет.
Оюндун башка түрү
Тегеренип жүгүрүп бир бирин кубалашуу.
Оюндун эрежеси
Буйруктан мурда аракеттенүүгө, аралыкты кыскартууга же узартууга болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси. Күч, ылдамдык тарбияланат. Бир нерсеге көңүл коюуга жүгүрүүнүн ыкмаларын үйрөтөт.
Куйбышев
Куйбышев — топоними.
Бримкулов Нурлан Нургазиевич
Бримкулов Нурлан Нургазиевич (1953-ж. т., Жалал-Абад областы, Токтогул шаарчасы) – терапевт, медицина илимдеринин доктору (1991), Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1996). КММИни (1976), аспирантурасын (1981) бүтүргөн. Кыргызстан кардиология ИИИде илимий кызматкер, Улуттук кардиология жана терапия борборунда бөлүм башчы, башкы врач болуп иштеген. 2000-жылдан КММАда кафедра башчысы. Ички оорулар жана бийик тоо медицинасы боюнча адис. 300дөн ашуун илимий эмгектин, анын ичинде 2 монографиянын, 3 ойлоп табуунун автору. Эмгектери: Бронхиальная астма у детей (в соавторстве). Б., 2000.
Коңурбаев Эрик Өмүрзакович
Коңурбаев Эрик Өмүрзакович (18. 10. 1934, Кыргыз ССРи, Фрунзе шаары – 15. 10. 2005, Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары) – биология илимдеринин доктору (1974). профессор (1978). Кыргыз Мамлекеттик университетин бүтүргөн (1957). Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Биология институтунда илимий кызматкер, окумуштуу секретарь (1957–66), Ош Мамлекеттик пединститутунда проректор (1966–72), Пржевальск пединститутунда кафедра башчысы, ректор (1972–87). Москвадагы жогорку билим берүү институтунда илимий кызматкер, эл аралык билим берүү коллежинде проректор (1987–97) болуп иштеген. Энтомология боюнча адис. 80ден ашык илимий эмгеги, анын ичинде 2 монографиясы бар. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган. Эмгектери: Экологическая классификация фауны симулинд горных потоков. Л., 1974; Жаратылыш сырлары. Ф., 1978.
Кувакино (Краснокам району, Башкыртстан)
Кувакино — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Николь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 241 киши. Почта индекси — 452933, ОКАТО коду — 80237820005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сафед-булан
САФЕТ-БУЛАН (Испид-Булан) – байыркы коло доорунан берки эстеликтер сакталган тарыхый-мемориалдык комплекс. Азыркы Жалал-Абад облусунун, Ала-Бука районундагы Падыша-Ата жана Чанач-Сай сууларынын куймасында жайгашкан. Орто кылымга тиешелүү кээ бир маалыматтарда Исбид–Булан түрүндө жолугат жана алардын ичинен 11-кылым, 18–19-кылымдарда курулган мавзолейлер менен моло таштагы араб жазуулары эң баалуу болуп эсептелет. Алардын кээ биринде так көрсөтүлгөн даталарды да кезиктирүүгө болот. Сафед-Буланды изилдөө 19-кылымдын 80-жылдарында башталып, моло ташка түшүрүлгөн жазууларды алгач орус окумуштуусу А.Н. Арванитаки көчүрүп алган. 1895–99-ж. Н.Н. Щербина-Крамаренко тарабынан жыйналган оозеки уламыштар боюнча жергиликтүү эл анын аталышын Орто Азияга ислам динин киргизген араб кол башчыларынын бири Шах-Жарир жана анын африкалык Булан деген күңүнө байланыштырганы көрсөтүлгөн. Анда намаз окуп жаткан учурунда Шах-Жарир жана анын 2772 жоокерин жергиликтүү тургундар кырып салып, баштарын бир бөлөк, сөөгүн бир бөлөк кылып, талаага таштап кеткенде, Булан сөөктүн ар бирин өзүнчө жууп, жерге көмгөн. Мындай маалымат Жамал Каршинин эмгегинде да кезигет. Мавзолей жана моло таштагы жазуулар боюнча изилдөөлөрдү В.В. Бартольд, А.Н. Бернштам, Е.К.Бетгер, М.М. Дьяконов, В.Н. Настич, В.И. Засыпкин, В.Д. Горячева сыяктуу окумуштуулар жүргүзгөн. ЮНЕСКОнун тизмесине киргизүү үчүн сунушталган.
Скрептер
Скрептер (англ, scrape - тырмоо) -
1) жер казгыч-транспорт машинасы. Скрептердин жумуш аткаргыч органы - чөмүчү жердин үстүңкү бетин катмарлап сыйрып, түртүп барып, айдешке тегет же тегиздейт. Скрептер тартуу күчү, жүктөө жана түшүрүү ыкмалары, чөмүчтүн параметри, кыймылга келтиргичинин түрү ж. б. белгилери боюнча бөлүнөт. Топуракты сыйрып шилее үчүн Скрептердин чөмүчү төмөн түшүрүлүп, алга жылдырылат. Курулушта, негизинен жер тегиздөө иштеринде, тоо-кен өнөр жайнда ж. б. колдонулат. СССРде чыгарылган Скрептер чөмүчүнүн көлөмү 3-25 м3.
2) Жер бетинде, жер астында жана суу түбүндө казуу, ташуу ж. б. иштеринде колдонулуучу аркандуу-скрепер установкасынын жер казгыч органы (чөмүч).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Вариация
Вариация (variatio өзгөртүү)
Коңуздар
Коңуздар, катуу канаттуулар (лат. Coleoptera) – толук кубулма курт-кумурска түркүмү.
1-жуп канаты катуу чоң канатка айланып, 2-жуп учкуч канатын, көкүрөгүнүн үстүнкү жумшак бетин жана курсагын коргоп турат. Алдынкы бөлүгү (башы, көкүрөгү) арткы бөлүгү менен кыймылдуу бириккен. Жашоо чөйрөсүнө жараша формасы жана түсү түрдүүчө. Көбүнчө ачык пигменттүү, металлдай жалтырак, демейде каралжын үңкүрдө же топуракта жашоочуларында пигменти жок, ачык сары түстө. Оозу кемирүүчү. Коңуздар айрым жыныстуу, жумуртка, кээде тирүү тууйт. Көпчүлүгүнүн өөрчүшү жумуртка, личинка, куурчакча жана имаго фазаларын өтөт. Башында сезүү, көрүү органдары жайгашкан. Көкүрөгүндө басуу, казуу же кармоо, секирүү, сүзүү кызматын аткаруучу буттары бар. Алар азыктануу мүнөзүнө жараша 3 топко бөлүнөт: фитофагдар, сапрофагдар (өсүмдүк, жаныбар калдыктарын, чириндилерин жечүлөр) жана жырткычтар. Алар азыгын түнкүсүн издейт. Душмандарынан коргонуу максатында тез жүгүрүү, секирүү, бат учуу, кыймылсыз катып калуу, жыт чыгаруу ж. б. чараларды көрөт. Тукуму үчүн кам көрүп, личинкаларынын өсүшүнө керек азыктарды чогултат. Коңуздардын көп түрдүүлүгү жердеги биоценоздо олуттуу роль ойнойт. Көп түрү кыртыш түзүлүшүн өзгөртөт, санитарлар, башка курт-кумурскалардын санын жөнгө салат жана өсүмдүктөрдү чаңдаштырат. Айрымдары талаа жана токой өсүмдүктөрүнө зыян келтирет, айыл чарба азыктарын бузат. Коңуздардын 3 түркүмчөсү, 140 тукуму, 30 миң түрү бардык кургактыкта (Антрактида, Арктиканын муз зонасы менен бийик тоолордон башка), көбүнчө тропикте кездешет. Көп түрүнүн саны азаюуда.
Антипатия
Антипатия (грекче antipatheia - жактырбоо) - адамдын кимдир бирөөнү (же бир нерсени) жактырбоо, кастык кылуу, жек көрүү менен мүнөздөлүүчү эмоциялык мамилеси. Ал адамдын тышкы турпатынын айрым белгилеринен, үнүнөн, мамилесинен жана башка байкалышы мүмкүн. Симпатия сыяктуу эле антипатия түшүнбөстүктөн же түшүнүп баамдоодон болушу ыктымал. Түшүнбөстүктөн болуучу антипатия негизинен балдардын турмуштук тажрыйбасынын жетишсиздигинен, адамдардын кылык-жоруктарын жеткиликтүү талдап биле албагандыгынан келип чыгат. Түшүнүп баамдоодон жаралуучу антипатия көз караштын, кызыкчылыктын, сезимдердин кескин түрдөгү айырмалуулугунан, жалпысынан алганда бири-бирине кас социалдык же саясий топторго таандык болгондуктан, турмушка ар түрдүү көз карашта мамиле кылуучулуктан келип чыгат. Кээде көрө албастык сезимине айланып кетиши ыктымал. Ошондуктан тарбиячылар балдарды өздөрүнүн тигил же бул эмоциялык абалынын себептерин сезе билүүгө, башка адамдар менен мамилени алардын эң негизги адамдык баркын жана кемчиликтерин туура баалоонун негизинде түзүүгө үйрөтүү керек.
Уйгур кагандыгы
Уйгур кагандыгы (744–840-ж.) – уйгурлардын Борбордук Азиядагы мамлекети. Уйгурлар (кытайча «Хуэйху», «Хойху») тууралуу маалымат алгач Кытайдын Түндүк Вэй (386–54) династиясынын тарыхында кезигип, алар хунндардан тараган эл экени белгиленет. Кийинки маалыматтар боюнча «Гаоцзюй» (gaoju) – «бийик арабачандар» деп аталып, «чилэй» (chilei – азыркы окулушу «телэ», «теле») уруулар союзуна биригишкен. Суй династиясынын (581–618) тарыхында «уху», «ухэ» деп аталып, адегенде Түрк кагандыгына (552–603), 609-жылдан Чыгыш Түрк кагандыгына баш ийишкен. Тан империясынын (618–907) императору Тай-цзун (627–49) уйгурлардын жардамы менен түрктөрдү алсыратууга жетишип, 630-ж. Чыгыш Түрк кагандыгы жоюлган. Мындан кийин кытайлыктар кайра уйгурлардын аскерин талкалап, аларды Ханхай губернаторлугуна бириктирген. 744-ж. басмылдар жана карлуктар менен союз түзгөн Гули Пэйло түрктөрдүн колун талкалаган. Ушуну менен азыркы Моңголия, Түндүк Кытай (Саян тоолорунун түштүгүнөн Гоби чөлүнө чейин) аймагын камтып, борбору Орду-Балык шаары болгон Уйгур кагандыгы түзүлгөн. 745-ж. өзүнө «гудолуцюе-пига каган» (Гудулу пигацюэ кэхан) деген наам ыйгарган Гули Пэйло уйгурлардын каганы болуп жарыяланган. Анын уулу Моюнчур (746–59) чиктерди (750), карлуктарды (751), кидандарды (754) баш ийдирген. Мындан кийин карлуктар Жети-Суу тарапка чегинүүгө аргасыз болгон. 758-ж. уйгурлар Енисейдеги кыргыздарга каршы жүрүшкө чыгып, алардын өлкөсүн басып алганы айтылат. Бирок кээ бир изилдөөчүлөр (мисалы, Г. В. Длужневская, Д. Г. Савинов) бул кабардын так эместигин, кийинки маалыматтарда андай фактылар жоктугун, мүмкүн кыргыздар номиналдуу түрдө көз каранды болуп, салык төлөө менен чектелишкенин белгилешет. 820–40-жылдары Уйгур кагандыгы менен кыргыздардын ортосунда узакка созулган согуш башталган. 840-ж. уйгурлардын аскер башчысы Гюй-лу Мохэ кыргыздар тарапка өтүп, натыйжада 100 миң кыргыз аскери уйгурлардын борбору Ордо-Балыкты басып алышы менен Уйгур кагандыгы толук кыйраган. Мындан кийин Борбордук Азияда кыргыздардын «улуу мамлекети» түзүлгөн.
Кыргызстандын темир кендери
Кыргызстандын аймагында ондогон темир кендери бар. Бирок, алар начар изилденген. Надыр темир кенинде гана бургулоо иштери жүргүзүлүп, чалгындалган. Калгандарында геологиялык изилдөөлөр жер үстүнөн жүргүзүлүп, геологиялык схема түзүү жана сынамык алуу иштери аркылуу мүнөздөмө берилген.
Темир кендери пайда болуусу жагынан негизинен чөкмө (метаморфоген-чөкмө), контакт-метасоматоз жана магматоген типтерине кирет. Ошондой эле гидротерм жолу менен пайда болгон кварц-магнетит-гематит курамындагы темир рудалуу кенчелер да белгилүү. Метаморфоген-чөкмө кендери (Жетим темир руда бассейни) Ортоңку Теңир-Тоо бүктөлүү облусундагы Жетим кырка тоосунун түштүк капталында кезигет. Алар жогорку протерозойдун арасында сланец горизонттору жана гематит, магнетит рудалары бар тиллит сымал катмарларына топтолгон. Магнетит–гематит курамындагы скарн кенчелери пайда болушу боюнча гранитоид, чанда негиз составдуу интрузиялары менен байланышкан (Надыр кени). Магматоген тибиндеги кендери Балачычкан темир кенинин титан-магнетит рудалары кирет.
Молотов
Молотов — топоними.
Галлицизм
Галлицизм - варваризмдин бир түрү. Адабий чыгармаларда (орус адабиятында) француз сөздөрүнүн колдонулушу галлицизм деп аталат. Маселен, А. С. Пушкин Евгений Онегиндин турмушун сүрөттөп, ошол мезгилге мүнөздүү болгон галлицизмди колдонгон. Буга Алыкул Осмоновдун котормосунда төмөнкү мисалды келтирүүгө болот:
Эң кийинки порум менен жасалган, Айтаар элем анын сонун сымбатын, Биздин коомдун илимпозу астынан Толук санап, түрлөрүнүн көп алтын Өтөөр элем, жакшы болмок анткенде Мен кумармын жана андай милдетке, Фрак, жилет, панталондун аттар, Билип турам алдыңарда айбым бар. Анча-мынча кошор элем туш-туштан, Башка журттун чоочун тилин курдаштар, Бирок кантем, бизден бетер ичи тар, Биздин улуу «Академик Словарь».
Дал ушул эле строфаны Эрнис Турсуновдун котормосунда окуп көрөлү: Көкөлөтүп көркөм кийгенин, Көңүлдөрдүн бүйрүн бүт ээлеп, Жазар элем нечен түрлөрүн, Билимдүүлөр коомун күбөлөп, Жакшы болмок анда бул кебим, Жазуу шексиз, менин милдетим. Пантолондор, жилет, фрактар Орусча жок бирок бул аттар. Айыптуумун анан кантейин, Ансыз деле жармач сөздөрүм, Арзытпаса сөзүн өзгөнун, Акын ыры болор анчейин, Сөз кошпосо сөздүк не чара? Сөздүк эмес, ал бир бечара.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Мек (арал)
Мек аралы - Маршал Аралдары Республикасына тиешелүү Кважалейн атолласынын бөлүгү болуп саналат. Гавайиден 3900 км аралыкта жайгашкан.
Мек, Кошмо Штаттардын "ПРО" ракеталык системаларынын текшерип көрүү талааларынын бири болуп саналат.
Курманов, Карпек Шамсединович
Карпек Шамсединович Курманов (30.06.1928 - 24.04.2020) - советтик, кыргыздын жана казактын белгилүү укук адиси, укук илимдин доктору, профессор, Кыргызстандын илимине эмгек сиңирген ишмер. Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимий Академиясынын ардактуу академиги. Кыргыздардын арасында эн биринчи жогорку укук билиминин ээси. Наркомания багытты изилдеп, жаны советтик укук мектебинин ачкан илимпоз.
Кыскача өмүр таржымакалы
Карпек Шамсединович Курманов 1928-жылы 30-июнда Кыргызстандын азыркы Нарын облусуна караштуу Жумгал районундагы Кызыл-Туу (азыркы Кош Добо) айылында саяктардын жол башчысы, чоң манап Курман Лепесовдун үй-бүлөсүндө туулган.
Атасы Шамседин Курман уулу Москвадагы Кызыл профессорлор окуу жайынан окуган, кесиби боюнча финансист, бухгалтер. Акыркы иштеген орду - Курдай районунун финансалык болумунун башчысы. 1943-ж. каза болгон.
Энеси Асел - солто уруусунан чыккан манаптын кызы болгон (тынай).
Карпек Курманов 14 жашында Казакстандагы Жамбул шаарында Темир жол техникалык окуу жайын аяктаган. Андан кийин 1943-ж. чейин Алматы темир жолунда машинисттин жардамчысы болуп иштеген.
1943-1944-жылдары Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Жумгал районунда аткару комитеттин алдында болгон мобилизациялык комиссиянын жооптуу катчысы болуп иштеген. 1944-45 -жылдары Ленинградтагы Лесгафт атынданы физкультура институтунда жана Москвадагы Бауман атындагы жогорку техникалык училищада окуган.
Экинчи курста окуп жүргөнүндө Орто Азия жана Кыргызстан боюнча белгилүү изилдөөчү-этнограф, профессор С.М.Абрамзон менен таанышып, ага жардамчы, котормочу болуп иштеп, өз билимин гана жогорулатпастан, студенттик кедей капчыгын да толуктап турган.
С.М.Абрамзон менен иштешип жүргөнүндө аны менен чогуу Кытайдын Кашкар аймагында жашаган, 1930-жылдары коллективдештирүү учурунда эл-жеринен качууга аргасыз болушкан мекендештери, алардын турмушу, каада-салттары менен таанышып, кыргыздын тарыхын да мыкты өздөштүргөн.
1949-56-жылдары Кыргыз ССР прокуратурасында бөлүм башчысы болуп иштеген.
Москвадагы аспирантурадан "бай-манап тукуму" деп чыгарылып салынган (1950-жылы).
1963-1966 жылдары КМУнун алдындагы очный аспирантураны бутургон, 1967 ж. юридика илиминин кандидаты даражасына жеткен. СССР де эн биринчи наркотизм боюнча кандидат болгон.
1967-1972 жылдары КМУнун илимий катчысы болуп иштеген.
1972-1984 жылдары ректор, академик Е.А.Букетовдун озумдук чакыруу негизинде Караганда мамлекеттик университетинде юридика факультетинде деканы, андан кийин кафедра башчысы болуп иштеген.
1984-1993 жылдары Улуттук Илимий Академиясында Философия жана Укук институтунда сектордун, жана отделдын башчысы болуп иштеген.
1993-2009 жылдары КМУнун, андан кийин Кыргыз мамлекеттик юридика академиясынын (КМЮА) кафедра башчысы.
2009-жылдан баштап КМЮА ректорунун кенешчиси жана кафедранын профессору, азыркы мезгилде консультанты.
Ленинград, Москва, Караганда, Бишкек шаарында жашаган.
Илимий-педагогдук ишмердиги
7 доктор жана 20 илимий кандидаттарды даярдаган.
Наамдары. Сыйлыктары
2019 ж. кузундо "Кыргыз элинин баатыры" деген ардактуу наамына корсотулгон, бирок бул убакыттан эрте кетти.
Илимий жактан Кыргыз Республикасынын эмгек синирген ишмери (2004);
КР "Билим беруу отличниги"; "Манас" орденинин кавалери;
«За доблестный труд в годы ВОВ в тылу»;
«Ветеран труда СССР»;
«65 лет победы в Великой Отечественной войне» КР медалы ;
«75 лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» РФ медалы;
«75 лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» КР медалы;
Профессор Р.Тургунбекова атындагы премиясынын лауреаты;
Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимий Академиясынын ардактуу академиги.
Кыргызстандын ардактуу ардагери.
2007 ж. КМЮА да К.Курманов атындагы кабинет-музеи ачылган.
2018 ж. Жумгал районунун "ардактуу жаран" нааамы берилген.
2020 ж. мэриянын токтому менен Бишкек шаарында профессор К.Курманов атындагы кочоо ачылган.
Үй-бүлөсү, жакын туугандары
Курмановдор Кыргызстандын падышалык Орусия империясынын тушундагы жана совет мезгилиндеги саясий элитасынын өкүлдөрүнөн болушкан.
Алардын ичинден эн белгилүүлөрү:
- Чоң атасы - Курман Лепесов, саяктардын чоң жол башчысы, "Алаш" партиясынын мучосу, Оренбург шаарында откон 2 Алаш партиянын съедининде делегат болуп шайланган, 1926 ж. репрессиялынган.
- Чоң кудасы - Канат Абукин, сарыбагыштардын чоң манабы, кыргыздын 1916 ж. болгон которулуштун каны.
- Агаларынын бири - Түгөлбай Сыдыкбеков, Кыргыз эл баатыры, Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу, УИА академиги, Сталиндик мамлекеттик сыйлыктын лауреаты, кыргыз адабиятынын классиги.
.- Андан кийини: Бир тууган агасы Курманов Жусуп - мурунку Нарын облустук аскер комиссариатынын башчысы, СА полковниги, Уулу Ата-Мекендик согушунун катушуучусу.
- Иниси - Лепесов Эмильбек - илимпоз, тарых илиминин кандидаты, доцент.
- Иниси - Курманов Эркин - маданияттык ишмер, СССР жана Кыргыз Республикасынын композиторлордун союзунун мучосу.
- Иниси - Курманов Султан - мурунку Улуттук Гвардиянын командири, Афганстандагы болгон соогуштун баатыры.
- Жубайы - Анипа Шүкүрбек кызы (азыркы тегаты - Курманова), юрист. Алар 1953-жылы баш кошкон.
- Алардын эки уул (Айдар, 1954, Зайнидин, 1955), бир кызы (Гүлнара, 1960), неберелери бар.
- Айдар Курманов - юридика илиминин кандидаты, профессор, Кыргыз мамлекеттик укук академиясында кафедра башчысы.
- Гульнара Курманова - М.Ломоносов атындагы ММУ кызыл диплому менен бутургон. Бишкектеги Ленин райондук сотунда судьясы болуп иштеген, азыр Алматы ш. иштейт.
- Алардын ортончу баласы Зайнидин Курманов 2000-2005, 2007-2009 жж. Жогорку Кенештин депутаты, 2009-2010-жылдары Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин төрагасы болуп иштеген, тарых илиминин доктору, профессор, КР билим беруу жактан синирген ишмер, азыркы мезгилде Дипломатиялык академиясында илимий боюнча проректору.
Грубейшор
Грубейшор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын сол жээгинен 375 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гигиена
Гигиена (байыркы грек. ὑγιεινή «соо», ὑγίεια «ден соолук») — медицинанын айлана чөйрөнүн, эмгек шартынын адамдын ден соолугуна тийгизген таасирин изилдөөчү жана калктын турмуш-тиричилик шартына ылайык илимий негизделген талаптарды иштеп чыгуучу тармагы. Калктын саламаттыгы коомдук түзүлүш менен тыгыз байланыштуу. Саламаттык сактоого багытталган чаралар калкты толугу менен камтыганда гана натыйжалуу болот.
Гигиена — адамдын такай өзгөрүп туруучу турмуш-тиричилигин камтыган татаал ар тараптуу илим. Гигиена илиминин өнүгүшүндө С. Г. Зыбелин, М. Я. Мудров, Ф. Ф. Эрисман, Г. В. Хлопиндер чоң роль ойногон. Улуу Октябрь социалисттик революциясынан кийин 1919-ж. 8-съездде кабыл алынган Компартиянын программасында советтик саламаттыкты сактоонун негизги принциптери аныкталган. Совет бийлигинин алгачкы жылдарында жүргүзүлгөн санитария-гигиеналык чаралар мамлекеттик мааниге ээ болуп, советтик гигиена илиминин калыптанышына түрткү болгон. Барабара жалпы гигиенадан коммуналык гигиена, тамактануу гигиенасы, эмгек гигиенасы, балдар жана өспүрүмдөр гигиенасы, аскер гигиенасы, радиациялык гигиена, космос гигиенасы жана башка бөлүнүп чыккан.
Коммуналык гигиена айлана чөйрөнүн факторлорунун калктын саламаттыгына жана санитариялык турмуш шарттарына тийгизген таасирин изилдейт. Изилдөөнүн негизинде калкка таза, жагымдуу шарттарды түзүү үчүн керектүү санитариялык чараларды, гигиеналык нормативдерди иштеп чыгат. Коммуналык гигиена айлана чөйрөнүн жагымсыз факторлорун изилдеп, атмосфералык абанын, суунун жана суу менен камсыз кылуунун тазалыгы, көлмөлөрдү санитариялык коргоо, калк отурукташкан жерлерди тазалоо, турак жай жана коомдук имараттарды тазалоо, калк отурукташкан жерлерди пландоо жана куруу боюнча санитариялык эрежелерди, гигиеналык негиздерди, нормативдерди иштеп чыгат.
Санитариялык эрежелердин, сунуштардын, нормативдердин аткарылышын санитария-эпидемиологиялык бекетер аркылуу СССР санитария-эпидемиологиялык кызматы көзөмөлдөйт. Курулуштар, коммуналык объектилерди куруу жана реконструкциялоо мамлекеттик санитариялык көзөмөлдүн уруксаты менен гана курулат.
Балдар жана өспүрүмдөр гигиенасы — балдар мекемелеринде, кесиптик-техникалык окуу жайларында, мектептерде эмгек жараяндарын, окуу-тарбия иштерин жөнгө салууга жардам берүүчү гигиеналык сунуштарды иштеп чыгат, балдар менен өспүрүмдөрдүн ден соолугун коргоо жана чыңдоо боюнча көйгөйлөдү изилдейт. Биздин өлкөдө балдардын жана өспүрүмдөрдүн гигиенасы окуутарбиялык жана эмгек жараяндарын гигиеналык негизде уюштурууга багытталып, айлана чөйрө факторлорунун балдар жана өспүрүмдөрдүн организмине тийгизген таасирин изилдейт. Бул тармакта иштеген медиктер балдар жана өспүрүмдөр организминин чарчоосуна жол бербөөчү иш-чараларды, өндүрүш тармактарына караштуу орто окуу жайларында окуган окуучулар үчүн окууга жана өндүрүштүк сабактары үчүн жагымдуу эрежелерди иштеп чыгуулары зарыл. Санитария-эпидемиологиялык бекеттин мектеп бөлүмдөрүндө, мектептин өзүндө иштеген врачтар балдар менен өспүрүмдөрдүн туура өсүшүнө, физкультура сабактарын туура уюштурууга көз салат. Мектепке чейинки балдар, Өспүрүм балдар, Мектеп жашындагы балдар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Антипина Алиса Борисовна
Антипина Алиса Борисовна (1938-жылы туулган) - СССР спортуна эмгек сиңирген чебер (1968). Ал 1955-жылдан баскетбол менен машыгып, 1961-жылы спорттун чебери болгон. СССР курама командасынын курамына 1962-жылы кирген. 1964-жылы Перунун Лима, 1967-жылы Чехословакиянын Прага шаарларында СССР курама командасында ойноп, дүйнөнүн чемпиону болгон. СССР спортунун эл аралык класстагы чебери (1967). СССР элдеринин беш спартакиадасына катышкан.
Коңур-Өлөң (көл)
Коңур-Өлөң (көл), Айдың-Көл – Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы көл, Коңур-Өлөң – Ала-Баш өрөөнүнүн чыгыш бөлүгүнөн орун алган. Деңиз деңгээлинен 1906 м бийикте жатат. Айланасындагы саздын кеңейишинен соолуп баратат. Аянты 0,7 км2, узундугу 2,4 км, туурасы 600–700 м. Тереңдиги 1 мге чейин. Көлгө чакан суу куюп, андан агып чыккан өзөн Ак-Терек суусуна оң тараптан куят. Балык бар. Көлдө чиринди заттардын көбөйүп баратышы (айрыкча сапропель) анын чанагынын ыкчам кичирейишине шарт түзүүдө.
Конституционализация
Конституционализация – конституциянын текстинде кандайдыр бир жоболорго конституциялык күч берүүнү бышыктоо.
Правда, Кара-Суу району
Правда (Правда) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Жаңы-Арык айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 4 868 киши.
Бримкулов Улан Нургазиевич
Бримкулов Улан Нургазиевич (2.8.1948-ж. т., Жалал-Абад областы, Токтогул шаарчасы) – информатик, техника илимдеринин доктору (1992), профессор (1995), КР УИАнын корреспондент мүчөсү (1999). Москва энергетика институтун (1972), анын аспирантурасын (1978) жана докторантурасын (1991) бүтүргөн. ФПИде ассистент (1972), окутуучу, доцент, кафедра башчысы (1991–92), Бишкектеги Менеджмент жана бизнес Эл аралык мектебинин профессор (1992–93), Жалал-Абад мамлекеттик университетинин ректору (1993–95), Билим берүү, илим жана маданият министринин 1-орун басары (1995–98), КТУнун ректору (1998–2003), КУУда декан (2003-жылдан). Экспериментти пландоо жана илимий-изилдөөлөрдү автоматташтыруу боюнча адис. 120дан ашуун илимий эмгектин, анын ичинде 4 монографиянын автору. Эмгектери: Иланирование регрессионных экспериментов при исследовании случайных полей (в соавторстве). М., 1978; Компьютер жана интернет (авторлош). Б., 2004.
Черёмушки
Черемушки (Черемушки) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ноокен районундагы айыл. Арал айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 450 киши.
Медес (дарыя)
Медес — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Терекла дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Саяк
Саяк – кыргыз уруулларынын курамындагы, анын ичинде оң канат уруулук тобуна кирген ири уруулардын бири. Саяктар өз алдынча САЯК(чоң саяк) жана ЧЕКИР САЯК деп аталган эки чоң бөлүккө бөлүнүп, санжыра маалыматтары боюнча экөө тең бир уруу катары каралса, белгилүү этнограф С.М. Абрамзон бул экөөнү эки башка уруу деп эсептеген.
Саяк уруусунун баатырлары:
Айт уулу Түлкү баатыр
Келдибек уулу Нусуп бий
Кулжыгач бий Кудайберди уулу
Скрауп реакциясы
Скрауп реакциясы - дегидраттоочу агенттер жана кычкылдандыргычтардын катышуусунда биринчилик аромат аминдер менен глицериндин реакцияга киришинен хинолинди, анын гомологдорун синтездөө.
Дегидраттоочу агент катарында концентрацияланган күкүрт же ортофосфор кислотасы, аралык продукт болгон 1,2-дигидрохинолинди кычкылдандыруу үчүн аромат нитробирикмелер колдонулат.
Реакцияны 1880-ж. австриялык химик Скраун ачкаи. Бул метод фармацевттик препараттарды жана фотосенсибилизаторлорду синтездоодо кенен колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Калюмет (Оклахома)
Калюмет (Оклахома) (Calumet) — Оклахома штатынын Canadian округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 535 киши. Болжолдуу аянты - 3.3 шақырым. FIPS коду — 40-11050.
Устукан
Устукан - малдын бышырылып, эти менен кошо меймандарга тартылуучу жиликтери жана мүчөлөрү. Кыргыздын салттуу турмушунда устукан чоң мааниге ээ болуп андан жаңылган адам айыпка жыгылган. Устукан малдын бардык этинен чыгарылган. Ал көпчүлүк учурда негизги тамактын (мисалы, бешбармактын) алдында берилет. Койдун эти 12 устуканга бөлүнөт: сан жиликтер – жамбаш, кашка жилик, жото жилик; кол жиликтер – далы, каржилик, күң жилик (ар бири экиден). Жогорудагылардан сырткары устукандын катарына койдун башы, куймулчагы жана кабыргалары кирет. Күң жилик, төш, омуртка устуканга кошулбайт. Төш кызга, омуртка балдарга берилет. Кабыргалар кара кабырга жана карчыганын кабыргасы деп айырмаланат. Кыргызда меймандарга устуканды улуулата тартуунун ирети бар: баш, жамбаш, куймулчак, жото жилик, кашка жилик, карчыганын кабыргасы, каржилик, далы кара кабырга. Эркектердин улуусуна баш, аялдардын улуу-суна жамбаш же куймулчак тартылат. Устуканды бөлүштүрүүнүн жергиликтүү өзгөчөлүктөрү да бар. Мисалы, Чүй, Ош өрөөнүндө башты аксакал кишиге берсе, Нарын, Ысыккөл өрөөндөрүндө жашы кичүү конокко берет жана башка Бодо малдын этин меймандарга бөлүштүрүүдө койдукундай устукан берүү мүмкүн болбогону м-н учанын эти, сан эттер, арка, кыртыштуу кабыргалар, жылкынын чучугу, картасы, карыны, уйдун сары жүрмөсү эң сыйлуу конокторго тартылат. Бодо малдын жилиги экиге бөлүнгөнү м-н анын жогорку бөлүгү сыйлуу деп эсептелген. Кандай гана мал болбосун сан жиликтер, сан эттер сыйлуу болгон. Тамак жеп жатканда үйдүн балдарына, кызмат кылып жүргөн келиндерге устукан берүү, үйлөрүнө ала кетүү (аялдар) жөрөлгө болуп эсептелген.
Дресвянка дарыясы (Ангурепа куймасы)
Дресвянка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Ангуреп дарыясынын сол жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
"Санпа" окуясы
"Санпа" окуясы - 2010 - жылдын 12-13-июнь күндөрү Бишкек-Ош жолунун боюнда, Сузактагы Санпа пахта иштетүүчү заводдун жанында миңге чукул адам чогулуп, жолдо өткөн унааларга куралчан кол салышты. Тополоңдо 16 адам өлтүрүлүп, эки киши дайынсыз жоголду, 9 унаа өрттөлдү. Толугураак маалыматты бул жерден кара Санпа кыргыны
Ралли
Ралли — модификацияланган же атайын курулган унаалардан турган мамлекеттик же жеке менчик жолдорунда өткөн автожарыштын бир түрү. Бул айланпа жолдор менен эмес, бир пункттан башка пунктуга айдоо менен белгилүү.
Конституционализм
Конституционализм – 1) конституцияда айкын чектелген башкаруу; башкаруунун конституциялык усулдарына жана конституцияга таянган саясий тутум; 2) конституциялык түзүлүштү орнотуунун зарылдыгын негиздөөчү саясий-укуктук теория.
Саясий платформа
Саясий платформа - партиялардын саясий практикасы негизделген жана алардын саясий программаларында такталуучу бир катар жалпы жоболор; коомдо өкүм сүргөн негиздүү коомдук-саясий агымдар.
Бүгүнкү күндө төмөнкүдөй негизги агымдарды бөлүп караса болот: консерватизм жана анын азыркы күндөгү модели — неоконсерватизм, неолиберализм; социал-демократизм; коммунизм; конфессионалдык мүнөздөгү саясий жана коомдук агымдар.
Бир катар саясий партиялар негиздеген адаттагы консерватизм согуштан кийинки жылдарда дүйнөдөгү жана коомдо болуп өткөн өзгөрүүлөрдүн натыйжасында өзүнүн көптөгөн баалуулуктарынын кризисине учураган. Либералдык рыноктук баалуулукту, принциптерди жана ой жүгүртүүнү сиңирип, ошол эле мезгилде адам жана алар тарабынан түзүлгөн саясий институттар акырына чейин жакшыртылбаган, алардын кемчиликтери жоюлбайт, бирок оңдолот деген ишенимин сактап калган неоконсерватизм келип чыккан.
Кедейлик менен теңсиздикти биротоло жоюуга мүмкүн эмес, бирок жеңилдетүүге болот, ал эми саясий институттар коомдун өнүгүүсүнүн берилген этабында дал келгендей гана жакшы деп эсептелет. Коомду кайра куруунун кезектеги этабын аяктаган, 80-жж. консервативдик революцияларды иш жүзүнө ашырган партиялардын Саясий платформалары неоконсерватизмдин жоболоруна негизделген. Неоконсерватизм платформасы өзүнө коомдук турмуштун социалдык-экономикалык чөйрөсүнө мамлекеттин кийлигишүүсүн чектөөнү жана мыйзамдуулукту жана укуктук мамлекеттин кийлигишүүсүн чектетип жана мыйзамдуулукту, укуктук тартипти сактоодо анын ролунун күчөшүн камтыйт. XX к. башында пайда болгон неолиберализм башка Саясий платформаны сунуш кылат. Анда эталитардык белгилерге көбүрөөк ээ боло баштаган этатизм коомдун социалдык-экономикалык жана саясий турмушун тескөөнүн башкы куралы болуп тандалган. Саясий платформада традициялык индивидуализм менен катар неолибералдык партиялардын практикасында коомдук, коллективисттик жана этатикалык аспектилер пайда болот. Согуштан кийинки жылдардагы жетектөөчү өлкөлөрдүн саясатында негизги идеялары ишке ашкан неолибералдык Саясий платформа 70-жж. ортосунда узак убакытка созулган кризиске учураган жана ушул өл-көлөрдүн бардыгында тескөөнүн неоконсервативдик ыкмаларына орун берген. Коомду башкаруунун эталитардык жана этатисттик концепциялары азыркы социал-демократия-нын Саясий платформасын толу к чагылдырган. Марксисттик концепцияда абсолютташтырууга жеткирилип, алар азыр оор кризисте болгон, коммунисттик Саясий платформаны пайда кылышкан. Социалисттик партиялар бийликте болгон өлкөлөрдө кандайдыр бир деңгээлде ишке ашкан учурдагы социал-демократтык платформа жалпы жыргалчылыктын мамлекетин куруу концепциясы менен тыгыз байланышкандыктан кризиске учурады, же бул партиялардын саясий практикасы менен келише албай калды. Саясий платформа саясий идеялардын жана маанайлардын базалык чагылуусу катары чыгат. Муну менен бир катар партиялардын ишмердүүлүгүнүн негизи катары конфессионалдык Саясий платформанын келип чыгышы байланышкан. Белгилүү убактарда берилген конфессиянын социалдык-саясий доктринасынын кайра жаралуусу коомдун базалык баалуулуктарынын кыйрашы менен аныкталат, же улуттук-маданий турмушунун жоголуу коркунучунда (кээ бир өлкөлөрдүн турмушунда фундаменталисттик саясий тенденциянын күчөшү) өзүн-өзү коргоонун куралы катары чыгат. Түрдүү багыттагы Саясий платформа саясий күчтөрдүн катышын жана саясий процесстин үстөмдүк кылган формаларын аныктап, ар дайым жана ар бир коомдо өкүм сүрүшөт жана атаандашышат.
Кызыл байрак, ак байрак
Шарты
Оюнчулардын саны 16—20 киши.
Оюн өткөрүлүүчү жер: аянтча, талаа.
Оюнда колдонуучу буюмдар. Желекчелер.
Оюнга даярдануу
Жетекчи шайланат, калгандары эки топко бөлүнүшүп, 25—30 м аралыкка бир катар болуп бетме-бет турушат. Катарларда биринчи болуп турган оюнчулар колдоруна бирден желекчелерди алышкандан кийин, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Жетекчинин буйругу боюнча, кезектери келгенде,  колдоруна  бирден  желекчелерди алышып, карама-каршы турган оюнчулар тобунун артынан жүгүрүп өтүп келүүгө тийиш. Оюн 2—3 жолу кайталанышы мүмкүн. Топтун акыркы оюнчусу желекчени катарда биринчи болуп турган катышуучуга, кайрадан берген топтун оюнчулары жеңишке жетишишет.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюн өткөрүлчү жер тегиз, ыңгайлуу буюмдарсыз шартта болгону жакшы. Оюнчулардын саны эки топко тең бирдей болушу керек. Желекчелердин бири ак, экинчиси кызыл болушу ылайык. Эгерде желекчелер жок болуп калган убакта алардын ордуна бет арчыларды, баш кийимдерди, камчы саптарды колдонсо болот.
Оюндун педагогикалык мааниси
Күч, ылдамдык тарбияланат, жүгүрүүнүн ыкмаларын, биримдикке, тартипти сактоого үйрөтөт.
Саясий пассивдүүлүк
Саясий пассивдүүлүк — саясий ишмердүүлуктүн бир түрү. Анын чегинде субъект (индивид же социалдык топ) өзүнүн кызыкчылыктарын ишке ашырбайт, саясий өз алдынчалуулуктан четтетилип, башка социалдык топтун көз караштарынын жана ойлорунун таасири астында болуп турат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Сезым-Юнко-Шор
Сезым-Юнко-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын сол жээгинен 181 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нарын мамлекеттик университети
Кыскача тарыхы
1996-жылы 22-майда Кыргызстандын ошол кездеги президенти Аскар Акаевдин жардыгы менен түзүлгөн. Университеттин карамагында айыл чарба техникуму, педагогикалык коллеж, адистерди кайра даярдоо борбору, интернет борбор жана лицей бар. Университетте оболу 36 кафедра түзүлгөн. Азыркы тапта алар ирилештирилип, 57 кафедра жана бир нече борбор түзүлгөн.
Туңгуч ректору - Жанат Жаманкулов болгон (181998-жылдар), андан кийин Алмазбек Акматалиев бул кызматты аркалаган (1998-2010-жылдар).
Сатыбалды Нааматовдун2010-жылдын март айынан тартып профессор Салидин Кадыркул уулу Калдыбаев ректордук кызматка келген. 2013-14- окуу жылынан бери НМУнун ректору, экономика илимдеринин доктору, профессор Омуралиева Дамира Кемеловна аракалап келет. 2009-жылы университетке кыргыздын совет доорундагы туңгуч агартуучуларынын бири Сатыбалды Нааматовдун (1905-1938) ысымы ыйгарылган (Кыргыз Республикасынын Өкмөүнүн 2009-жылдын 18-декабрындагы № 786 токтому).
ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ
Агрардык-техникалык факультет 1997-жылы 29-сентябрда Нарын мамлекеттик университетинин ректорунун №54 буйругу менен түзүлгөн. «Электроэнергетика», «Жол кыймылын уюштуруу жана коопсуздугу», «Айыл чарба продуктыларын өндүрүү жана кайра иштетүү» жана «Маалыматтарды иштетүүнүн жана башкаруунун автоматташтырылган системалары» адистиктери боюнча студенттер күндүзгү жана сырттан окуу бөлүмдөрүнө кабыл алынып окуу процесси жүргүзүлгөн. 1997-2006 ж.ж. факультеттин деканы болуп техника илимдеринин кандидаты, доцент Дюшекеев Кубанычбек Дөөткулович эмгектенген. 2006-2009 ж.ж. факультеттин деканы болуп ветеринария илимдеринин кандидаты, доцент Шерматов Сагынбек Макеленович эмгектенген.
Ал эми 2009-2012ж.ж. факультетти техника илимдеринин кандидаты, доцент Молдалиев Эгенберди Дуйшекеевич жетектеген. 2013-2014-ж.ж. факультеттин деканы педагогика илимдеринин кандидаты, доцент Чекирова Гулмира Кожобековна азыркы күнгө чейин эмгектенип жатат. Агрардык-техникалык факультетте бүгүнкү күнү эки кафедра иш алып барууда: «Агрардык-техникалык дислциплиналар» жана «Маалыматтык технологиялар» кафедралары. «Агрардык-техникалык дислциплиналар» кафедрасынын башчысы техника илмидеринин кандидаты Оторова Сайра Турсуновна. «Маалыматтык технологиялар» кафедрасынын башчысы педагогика илимдеринин кандидаты Бейшеналиева Уулкан. Бүгүнкү күндө факультетте төмөнкү багыттары боюнча окуу процесси жүргүзүлөт:
• Электроэнергетика; • Жол кыймылын уюштуруу; • Информатика жана эсептөө техникасы; • Экология жана жараталышты пайдалануу. • Экономикадагы колдонмо информатика