cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Узаков Ибрагим
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Далилдүүлүк
Далилдүүлүк – ой чабыттатуу; максаты Далилдүүлүктүн тезиси деп аталган, – тигил же бул корутундунун чындыгын (же жалгандыгын) негиздөө.
Далилдүүлүккө таянып, андан логикалык тезис чыгарган ой жүгүртүүлөр Далилдүүлүктүн аргументтери (негиздери) деп аталат. Аргументтер чындык үчүн кабыл алынгандыктан, алар тезиске таянбоолору керек. Андай болгон учурларда далилдөөчү айлампа деп аталган каталык кетирилет. Тезистин чындыгын аныктаган Далилдүүлүк жөн гана Далилдүүлүк деп аталып, ал эми тезистин жалгандыгын тактаган Далилдүүлүк – төгүндөө деп аталат.
Далилдүүлүк түздөн түз боло алат, б. а. корутунду чыгаруулардын максаты болуп, алардын тутумдары аргументтердин же алардан чыгарылуучу жоболордун маңызы болуп чыгат же кошумча далилдөөлөрдүн жардамы менен далилденет. Акыркысы төмөнкүдөй жол аркылуу жүзөгө ашырылат: кошумча далилдердин жардамы менен айрым бир жоболор такталат, андан кийин бул жоболордун Далилдүүлүгү өзгөчө эрежелердин жардамы менен алгачкы тезисти далилдөөгө кайрадан колдонулат (кошумча далилдөөлөрсүз). Далилдөөдө же тезистин алмашып калышы менен же туура эмес аргументтерди колдонуу менен же далилдөөнүн туура эмес ыкмасы менен каталык кетип калышы мүмкүн. Катачылык кетирген далилдөө туура эмес болуп чыгат. Тезистин чындыгын тактык менен ырастабастан, айрым бир божомол менен ырастоочу далилдин да болушу мүмкүн.
Колдонулган адабияттар
Důkaz Bevis Pruvo Prueba Todistus Proba Bizonyítás (egyértelműsítő lap) Pembuktian Prova Pierādījums Bevis Prova (desambiguação) Dovadă Dokaz Dôkaz Dokaz
Ленд-лиз
Ленд-лиз (англ. lend карыз берүү – жана – lease ижарага берүү) – экинчи дүйнөлүк согуш убагында АКШнын жардам иретинде союздаштарына (антигитлердик) курал-жарак, ок-дары, стратегиялык сырьё, техника, азык-түлүк жана башкаларды карызга же ижарага берүү системасы. Ленд-лиз системасын түзүүнү АКШ президенти Ф. Д. Рузвельт сунуштап, Ленд-лиз жөнүндө мыйзамды АКШнын конгресси 1941-ж. 11-мартта кабыл алган. Алгач жардам берүү мөөнөтү 1943-жылдын 30-июнуна чейин бекитилип, согуштун узарышына байланыштуу 1946-жылдын 30-июнуна чейин жыл сайын кошумчаланып турган. 1945-ж. 21-августта АКШ өкмөтү ленд-лиз боюнча жардам берүүнү токтотуу жөнүндө билдирген (ошол эле мезгилде гоминьдандык Кытайга жардам берүү дагы беш жылга узартылган). 1941-жылдын 11-мартынан – 1945-жылдын аягына чейин ленд-лиз боюнча АКШнын чыгымы 50,1 млрд (2008-жылга карата 610 млрд) долларга жеткен. Ленд-лиз боюнча АКШнын берген жардамы негизинен Улуу Британияда 31,4, Францияда 3,2, Кытайда 1,6, СССРде 11,3 (2008-жылга карата 138 млрд) млрд долларды түзгөн. Өз кезегинде АКШ союздаш мамлекеттерден 7,8 млрд доллар суммасындагы ар кандай товарларды алган. Согуш убагында ленд-лиз боюнча жардам берүүнүн натыйжасында АКШнын өндүрүшү кеңейип, өкмөттүк тапшырмаларды аткаруунун эсебинен монополиялар байыган. Согуш бүткөндөн кийин АКШ ленд-лиз системасын пайдаланган жана аны менен байланышкан маселелерди жөнгө салуунун эсебинен көптөгөн Европа жана Азия мамлекеттерине экономикалык жана саясий таасирин тийгизген. Америкалык расмий билдирүүлөр боюнча 1945-жылдын сентябрь айында СССРге АКШдан 14450 самолёт, 7000 танк, 427 миң автомобиль, 8218 зениттик курал, 131600 пулемёт; Улуу Британиядан 3384 самолёт жана танк; Канададан 1188 танк жөнөтүлгөн. Ленд-лиз боюнча СССР АКШдан куралдан сырткары транспорт каражаттарын жана азык-түлүк жана башка алган. 1947-, 1960- жана 1970-жылдары ленд-лиз боюнча эсептешүү жөнүндө СССР менен АКШнын ортосунда сүйлөшүүлөр жүргүзүлүп, СССР АКШдан алган мүлктөрдүн (мисалы, деңиз кемелерин) жарымын кайтарып берген, бирок эки тарап тең компенсациянын көлөмү жөнүндө маселе боюнча бир чечимге келе алышкан эмес. АКШ башка өлкөлөргө (мис., Улуу Британия) салыштырмалуу СССРден көбүрөөк суммада – 1,3 млрд доллар сураган. Ошондой эле амер. өкмөт СССР менен АКШнын ортосунда соода жана экономикалык мамилелерди жөнгө салуу жөнүндө маселелерди чечүүдөн баш тарткан. 1990-жылдары эки мамлекеттин ортосунда сүйлөшүүлөр жүрүп, СССРдин Ленд-лиз боюнча карызы 2030-ж. чейин төлөнмөк болуп, жалпы сумма 674 млн долларды түзгөн. 1992-жылдан СССРдин карызы РФке жүктөлгөн.
Аламүдүн
Аламүдүн — Кыргызстандын Чүй облусунун Аламүдүн районундагы айыл. Аламүдүн айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 11 773 киши (2009-жылы).
Чубактын чыры
Чубактын чыры — сюжеттеги жаңы багыт, татаалдануу түйүнү. Эпостогу өзгөчө кеңири тараган жана салттык окуялардын бири.
Алмамбет менен Сыргак чалгынга аттанып кеткенден кийин кырк чоро эки бөлүнүп, бир жагына Ажыбай, экинчи жагына Кыргыл баш болуп, байгесине төрт байтал сайып ордо атууга киришет. Ордодон чыр чыгып, Бозуулдун сөзүнө териккен Ырчыуул кошунда жаткан Чубакка барып сен экөөбүздү Бозуул кордоду, сен Алмамбеттен кемсиң, ал колго кан болду, чалгынды да ал чалганы кетти, кеп-кеңешке кирбей бул жерде калдың деп чагым салат. Алакөөдөн, оолукма кыял Чубак Алмамбет кулду соём! — деп күүлөнүп аттанып, нойгуттарды баштап, чалгынга кеткендердин артынан жөнөп калды. Кароол карап туш-тушту байкап дөңдө олтурган Бакай аламандап жөнөп калгандарды көрүп, кол бузулганын билип, шашылыш келип Манаска кабар айтты. Манас ат минбесем жок, Аккуланы Чубакка тартуу тартып, колду токтот, аба! — деп Бакайдын өзүн жумшады. Ат жетелеп алдынан чыккан Бакайды, көргөн Чубак андан өтүнө албай токтоп калды. Артынан ээрчиген колун кылычтын сырты менен сабап кайра кубалап, Бакай Чубакка «бөлүнсөң бөрү жейт, жарылсаң ууру алат, Алмамбет билсең сен үчүн кызмат кылып жүрөт» — деп акылын айтты. Бакайдын жүйөөлүү сөздөрүнө муюп, жоошуп калган Чубак келип калган Манасты көрүп эрээркеп, кайра оолугуп, ага таарынычын айтты. Арманың эле чалгын чалуу болсо жүрү! — деп Манас Чубакты ээрчитип, аны Алмамбет менен Сыргакка кошуп берип келмек болуп жөнөп, чалгынчылардын артынан жете келишти. Чубак атаандашып чыр чыгарганын туйган Алмамбет баргандар сөз айта электе эле таарыныч кылып, өзүнүн элинен азган арманын айтты. Алмамбет канчалык ачуу сөздөр айтса да Чубак ага сөз кайырбады.
Күнөөсүн мойнуна алган Чубакка Алмамбет ичинен ыраазы болуп, Манаска таарынычын айтты эле, ал терикмек турмак кайра каткырып күлүп, кытайга алып барам деп жердин түбүнө алып келген окшойсуң, кечээ кечинде элим эсиме түшүп эшикке чыгып карасам жетигенди желкеден, үркөрдү кутпа жактан көрдүм. Кайда келип калгамын деп элимден үмүт үздүм. Бээжиниң бөлөкчө жер экен го. Анын жайын айтчы? — деп өтүндү. Кытайдын жайын айтып болуп, Алмамбет тарынычы жазылбай, чалгынды Чубак чалсын, мен кайра кетем — деп ордунан турду эле, Чубак аттант пай кармай көр! — деп астыртан Манаска шыбырады. Манас кармаган Алмамбет ыйбаа кылып токтоп калды. Алмамбеттин атың начар, кайра кет дегенине болбой Манас оолугуп, мен да силер менен кошо барып кытайды көрүп келем деп чалгынчылар менен аттанды. Эки күн жол жүрүп, Саястын кара сеңирине чыгып, дүрбү салып кытайдын жерин көрүштү. Алмамбет үч баатырга кытайдын эли-жери жөнүндө баяндап, киндик каны тамган жерин көрүп көзүнө жаш алды. Андан Бээжинди бет алган жолдо Алмамбет Манаска кытайлардын арасында Макел деген дөөсү бар, ошондон кооптоном, башкаларын ала жүргөм деп сыр айтты. Керегетиге кечинде жетип, өргүп калышты.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта жок. Валиханов жазып алган эпизоддо да айтылбайт, бирок Тал-Чокуда туруп туш тарапка байкоо жүргүзгөнү эскерилет.
Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Алмамбет менен Сыргак чалгынга кеткенден кийин Алмамбет чалгын чалды, сен тең болбой оорукта калдың деген Кыргылдын көкүткөнүнөн арданган Чубак Алмамбетти жайламак болуп анын артынан жөнөйт. Алмамбетти кууп жетип, жүйө сөзгө карабай, тилдеп кирет. Экөө кылыч кезешип калган маалда Чубактын кабарын Бакайдан угуп артынан шаша жеткен Манас экөөнү арачалайт. Өчөгүшүп калган немелер бой бербей бири-бирине жулунушканда Манас экөөнө таарынат. Экөө жарашып, Манастын алдына түшүшөт. Баатырлар Тал-Чокуга чыгып, Манас дүрбү менен Таласты карап, Абыке, Көбөш чатак чыгарганын, аны Каныкей басканын көрөт. Манас Каныкейдин Ороздунун он уулунан куткарып калганын, Көзкамандар уулантып өлтүрөрдө аман алып калганын эскерет. Дүрбү менен кытай жерин, элин көрүп таң калган Манас Алмамбеттен кытайдын жайын сурайт. Алмамбет түшүндүрөт. Мурда бир нече жолу сурасам жолун билбеймин деп карганып койдуң эле, эми баарын айтасың деп Манас таарыныч кылат. Алмамбет өз жомогун — тарыхын айтат. Кытайдын жолун билем десең элди казатка аттантып азапка салар, айтпа деп касам алган Каныкейдин суроосу боюнча мурда айтпаган элем деп сөзүн бүтүрүп, Алмамбет кытайдан качып келе жатканда ушул Тал-Чокуга токтоп, кие чыккан атасынын жарым кандык чен тонун катып кеткен жерин көрсөтөт. Чубак менен Манас ошол жерде калып, Алмамбет менен Сыргак андан нары жөнөшөт.
Башка манасчылардын варианттары да айрым айырмачылыктары менен негизги эки варианттын нугунда эле айтылат. Молдобасан Мусулманкуловдун варианты,Багыш Сазановдун варианты, ТМВда Алмамбеттин тарыхы ушул Тал-Чокуда айтылып, айрым деталдык белгилерди эсепке кошпогондо салттык нукта баяндалат.
Гипертензия, гипертония
Гипертензия, гипертония — биология менен медицинада кан тамырлардагы суюктуктун (кан, лимфалар) басымынын жогорулашын, ошондой эле булчуңдун күчөп чыңалуусун билдирүү үчүн колдонулуучу терминдер. «Гипертензия» деп кан (же лимфалар) басымынын жогорулашын, ал эми «гипертонияны» булчуңдун абалын мүнөздөө үчүн колдонуу туура.
Артериялык гипертензия гипертония оорусунда кан басымынын жогорулашынан (биринчилик), гипертония оорусунан эмес башка оорунун белгиси (симптомдук артериялык гипертензия) катары пайда болот. Айрым оорулар (мисалы: бөйрөктүн сезгениши, бөйрөк кан тамырларынын жабыркашы, ички секреция бездеринин функциясынын бузулушу) көп учурда билинбей өтүп, артериялыкгипертензиянын байкалышы ал оорулардын алгачкы белгилеринен болуп эсептелет. Артерия басымы 160/95мм сымап мамененан жогору болгондо артериялык Гипертензия деп эсептелет. Артериялык гипертензиянын 80—85%и гипертония оорусуна, калган 15—20%и симптомдук (экинчилик) гипертензияга жатат.
Экинчилик гипертензия бөйрөктүн тубаса жана кийин пайда болгон оорусунан, бөйрөк артериясынын, жүрөк тамырларынын жабыркашынан, эндокрин жана борбордук нерв системасынын ооруларынан (мээ шишиги, травмасы, кан куюлуу жана башка) болот.
Артериялык гипертензия жогорку басым өтө жогору болсо — систолалык, төмөнкү басымы бир аз жогору, нормада же бир аз төмөн болсо диастолалык деп аталат. Мындай артериялык гипертензияга адатта токтоосуз дарылоо чарасын көрүүнүн зарылдыгы жок. Көп учурда гипертензия диастолалык мүнөздө болот; бул калыбы үзбөй дарылоону талап кылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ленинград блокадасы
Ленинград блокадасы – Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында немис аскерлери шаарды жок кылуу максатында Ленинград шаарын (к. Санкт-Петербург) курчоого алышы. Ленинград салгылашында (1941–44) германиялык аскерлер оор жоготууга учураганына карабастан, 1941-ж. 8-сентябрда Шлиссельбургду басып алып, Ленинградды кургактыктан бөлүп салууга жетишкен. 872 күнгө созулган Ленинград блокадасы башталып, блокада учурунда шаарга 150 миңдей снаряд, 107 миңден ашуун күйүүчү жана фугастык авиабомба түшкөн, шаарды аткылоодон, бомбалоодон жана ачкачылыктан 642 миңден ашуун (кээ бир маалыматтар боюнча 840 миң) адам өлгөн. Шаар жетекчилери, Ленинград фронту жана Балтика флотунун командачылары Ленинградды душмандардан коргоо чараларын (негизги ишчаралардын бири – «сталин» линиясы) көргөн. Шаар аймагына 4,1 миңден ашуун дот жана дзот курулуп, көчөлөргө баррикадалар орнотулган. Курчоодо калган ленинграддыктарга бүткүл совет эли жардам берген. 1941-ж. 12-сентябрдан 1942-жылдын октябрына чейин Ладога көлү (22-ноябрдан тоңгон Ладога көлүнө автомобиль жолу салынып, «Өмүр жолу» деп аталган) жана аба флоту аркылуу шаарга керектүү кийим-кече, азык-түлүк жеткирилип, шаардан айрым завод-фабрика жабдуулары эвакуацияланган. 1944-ж. 27-январда Ленинград шаары курчоодон бошотулуп, 3 млн шаар калкынан 560 миң киши гана шаарда калган. Фашисттик баскынчыларга каршы салгылашта көрсөткөн эрдиги үчүн шаар Ленин ордени менен сыйланып (1945-ж. 26-январь), Ленинградды коргоодо курман болгондордун урматына Пискарёв жана Серафимов мемориалдык ансамблдери тургузулган.
Мамбеталиев Жээнбай
Мамбеталиев Жээнбай - жазуучу, акын, журналист. Нарын районунун Оттук айылында 1938-жылы 18-декабрда туулган. 1963-жылы Кыргыз мамлекеттик медицина институтун бүтүргөн.
Р.Рождественский, Р.Рза, Е.Евтушенко ж.б. чыгармаларын кыргыз тилине которгон.
СССР саламаттык сактоо отличниги. Кыргыз ССРинин Саламаттык сактоо министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
1976-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 1983-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Мен сүйгөн сулуу булутум: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1968, – 127 б.
Карагайчынын уулу: Аңгемелер жана повесть. – Ф.: Кыргызстан,1975. – 124 б.
Сезимдеги тактар: Повесть. – Ф.: 1978. – 123 б.
Мендеги өчпөс сүйүүлөр: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1980. – 72 б.
Өмүрдүн узактыгы өзүбүздөн: Публицистика. – 1981.
Гүлдүү арал: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1984.–73 б.
Уулуу заттарды таануу (токсикология)
Уулуу заттарды таануу (токсикология) (гр. toxikоn – уу жана lуgos – сөз, окуу) – уулуу заттар, алардын келип чыгуусу, химиялык курамы жана касиеттери, тирүү жанга тийгизген таасири, аныктоо ыкмалары, уулануу менен күрөшүү жана аларды алдыналуу жөнүндө илим. У. з. т. сот медицинасынын жана криминалчылык техниканын бөлүгү катары биологиялык материалдагы (өлүктүн бөлүктөрүнөн, ашказандын ичиндегилерден, дене суюктуктарынын), заттардан же жыйындылардан уулуу затарды табуу менен алектенет, канда алкоголдун болушун аныктайт же баңги ууларын окшоштурат.
Уртатау (Давлекан району, Башкыртстан)
Уртатау — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Сергиополь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 65 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Гидролагдар
Гидролагдар (лат. Hydrolagus) — балыктардын бир уруусу, булардын Америка гидролагы (лат. Н. colliei) белгилүү.
Уурдап айдап кетүү
Уурдап айдап кетүү – автоунаа же дагы башка унаа каражатын уурдоо максаты жок, укукка каршы ээлеп алуу.
Түгөл-Сай
Түгөл-Сай — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Түгөл-Сай айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1522 киши.
Аманбаев Акмат
Аманбаев Акмат (1920, Нарын облусу, Тянь-Шань району, Карабулак айылы - 1964, Фрунзе) - композитор, Кыргыз ССРинин иск-вого эмг. сиң. ишмери (1963).
1935-38-ж. Москвадагы Ишголитов-Иванов атн. муз. техникумда окуган. 1939-ж. Кыргыз искусствосунун Москвада ѳткѳн 1-декадасында оркестрдин дирижёру ка-тары катышкан. 1940-ж. Москвадагы П. И. Чайков-ский атн. консерватория-нын улуттук студиясынын композиция бѳлүмүнѳ кир-ген. 1945-ж. Күрѳңкѳев атн. муз. окуу жайынын, 1946-51-ж. Кыргыз филармониясынын директору бо-луп иштеген. А. ар түрдүү жанрдагы чыгарма-лары: К. Жантѳшевдин «Ким кантти» (1943, А. Малдыбаев, М. Абдраев, А. Түлѳев м-н бирге); «Айдар жана Айша» опералары (1952, С. Л. Гер-манов м-н бирге); «Жаштар маршы», «Партия жѳнүндѳ ода», «Эмне үчүн», «Фрунзем» ырла-ры, «Үч бѳлүмдүү квартети», «Скрипка үчүн үч бѳлүмдүү сюитасы», хорлору бар. 1-4-класстар үчүн жалпыга билим берүүчү мектептердин «Ыр-доо» аттуу окуу китебинин (Н. Давлесов м-н бирге) ж. б. автору. «Ардак Белгиси» ордени ж-а медаль м-н сыйланган.
Колдонулган адабият
Алагушов Б. Кыргыз композиторлору. Ф., 1964; Виноградов В. Кыргыз ССРинин музыкалык мада-нияты. Ф., 1958.
Гипертиреоз
Гипертиреоз (гиперден жана лат. (glandula) thyreoidea — калкан без (кекиртектеги)) — калкан сымал бездин күчөп иштеши. Ал диффузиялык ууландыруучу богоктун белгилеринин бири. Ар кандай физиологиялык абалда (кош бойлуу, жыныстык жетилүү, климакс убагында), ошондой эле ар кандай оорулардан (кургак учук, кызыл жүгүрүк ж.б.), психикалык күч келүүдөн пайда болушу мүмкүн.
Гипертиреоздун белгилери: кан тамыр тез кагып, тер басат, кол калтырайт, арыктайт, бат чарчайт, зат алмашуу бузулат. Диффузиялык ууландыруучу богокту дарылагандай дарылайт. Гипертиреоз башка оорулардын белгиси болсо, ошол ооруну дарылоо керек.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ленинград - Кыргызстан достук байланыштары
Ленинград - Кыргызстан достук байланыштары – Ленинград шаары менен Кыргызстандын өзгөчө карым-катышы. 1932-ж. 17-ноябрда Ленинград шаардык советинин президиуму Кыргыз АССРинин кайрылуусуна жооп иретинде Кыргызстанды шефке алуу жөнүндө токтом кабыл алган. 1933-ж. 23-февралда Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында Ленсовет жана Кыргыз АССР Борбордук аткаруу комитетинин (БАК) өкүлдөрү шефке алуу жөнүндөгү келишимге кол коюшкан. Ленинград шаардык совети Кыргызстанга экономикалык жана маданий жактан жардам көрсөтүү боюнча милдеттенмелерди кабыл алган. Кыргызстандын эмгекчилери ленинграддыктарга азык-түлүк жагынан жардамдашуу, Кыргызстандын эс алуу жайларынан дарыланууга орун берүү жана башка иш-чараларга милдеттенишкен. 1933-ж. Кыргызстандын эмгекчилери менен Кызыл Туулуу Балтика аскер-деңиз флотунун моряктарынын ортосунда достук байланыш түзүлүп, кыргызстандыктар «Октябрь Революциясы» линкорун шефке алышкан. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде курчоодо калган Ленинградга кыргызстандыктар азык-түлүк, кийим-кече, акчалай каражат жиберип турган. Согуштан кийин ленинграддыктар Кыргызстанды айыл чарба машиналары, жер семирткичтер менен камсыз кылып, энергетикалык, техникалык, полиграфиялык жабдууларды берип турган. Ошондой эле телефон жана телеграф тармактарын кеңейтүүгө жардамдашкан.
Гидромедузалар
Гидромедузалар (лат. Hydromedusa) —  ташпакалардын бир уруусу, буларга Аргентина гидромедузасы (лат. Н. tectifera), Бразилия гидромедузасы (Н. maximiliani) кирет.
Макел дөө
Макел дөө — бөлүмдүн сюжетиндеги өзүнчө бутак, окуялардын өнүгүшүнүн татаалданышындагы түйүндөрдүн бири.
Эртеси тогуз жолдун тоому Көтөлөктүн Сары-Белге барып тил кармап, кабар угуу үчүн Чубакты ээрчитип аттанган Алмамбет айткан жерине жетип, атын Чубакка таштап, өзү жөө белге чыгып, боюн жашырып кырдан караса жол байланып, адам каттабай калыптыр. Жоо туюнуп калганын Алмамбет түшүндү.
Аккулжа менен Куу өрдөктөн кабар алган Эсенкан акылчылары менен улуктарын жыйып, Манас Бээжинге көп кол алып келатыптыр, эмне кылабыз деп кеңешип, Маңгүбаны жердеген сазаншаң элинин улугу жанда жок чоң дөө Макелди чакыртат. Жалгыз көздүү Макел дөө Коңурбайды баш кылып кытай чоңдорун бүт коркутуп, чантууну жалгыз эле кыйратам деп жөнөп, Алмамбет жаткан белди бет алат. Жолун тосуп калган таш сеңирди колундагы күрсүсү менен талкалап өтүп, Алмамбет менен Чубакка жакындап калат. Белестен жол карап жаткан Алмамбет каршы алдынан бир тоо жылып келе жатканын көрүп, кытайлардын жыла турган тоосу бар беле деп таң калып, дүрбү салып караса жалгыз көздүү дөө экен. Алмамбет келе жаткан тоо Макел экенин билип, антаңдап шашып Чубакка жетип дөөнүн кабарын айтып, алыбыз жетпейт, бөөдө өлүм болбой Манаска барып айталы дейт. Чубактын өлсөк да качпай кармашып өлөлү дегенине ыраазы болгон Алмамбет Макел дөө менен кармашууга бел байлайт. Белге чыгып, дөөнү мээлеп жалгыз көзгө атып сокур кылып, экөөлөп эптеп өлтүрүп, башын кесип, дөөнүн минген керигинин бир жагына таш теңдеп бир жагына дөөнүн башын артып алып, Манас менен Сыргакка барышты. Өлчөөсүз чоң башты көргөн Сыргактын чындап эси чыгып, кытайдын баары ушундай болсо кантебиз деп шаштысы кетти. Алмамбет ага Макелдин жөнүн айтып, дүйнөдө ушул гана адам экенин түшүндүрүп, көңүлүн тындырды.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта жок,  Саякбай Каралаевдин  вариантында да айтылбайт. Башка манасчылардан Шапак Рысмендеевдин вариантында, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында,Багыш Сазановдун вариантында, ТМВда негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат. Саякбай Каралаевдин вариантында Манас менен Чубакты Тал-Чокуда калтырып, андан нары жөнөгөн Алмамбет менен Сыргак кароолчу түлкүнү, кулжаны өлтүрүп, кырк кечил менен Малгун дөөнү жайлайт. Аял дөө Канышайдын ордосуна суу көтөргүч болуп кубулуп барган Алмамбет уу берип аскерлерин бүт кырып, качып жөнөгөн Канышайды да өлтүрүшөт.
Нью Хановэр Тауншип (Нү-Жерси)
Нью Хановэр Тауншип (Нү-Жерси) (New Hanover Township) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9479 киши. Болжолдуу аянты - 58.0 км². FIPS коду — 34-51510.
Гидропсихелер
Гидропсихелер (лат. Hydropsychidae) —  түк канаттуу каскактардын бир тукуму.
Боз кемпир
Боз кемпир (Styphnolobium korolkowii (Kochne) Jakovl), (Sophora griffithii Stoks ssp. korolkowii Kochne) - Жаш бутактары күмүштөй ак, көп жылдык бутактары боз кабыктуу бадал. Жалбырактары жупсуз канаттай, үстү жагы жашыл, асты ак түктүү, күмүштөй, жумуру жалбырактуу. Гүлдөрү сары, чачы топ гүлгө чогулган. Чанактары төрт кырдуу, алар ичке тегиз эмес канатчалуу.
Өсүү шарттары
Жапыз тоолордогу таштактуу, аскалуу, эшилме, шагыл жерлер.
Саны
Саны эсепке алынган эмес.
Чектөөчү факторлор
Түрдүн өсүмдүктөрүнүн көпчүлүгү Бишкек-Ош жолун, Күрпсай суу сактагычын курууда, Разансай кыштагын уюштурууда, Эчкилүүтоо кыркасынын батыш жагына авто жолун салуудан жок болуп кеткен.
Өстүрүү
КР УИАнын Ботаникалык багында уругун эккенде жаш көчөттөрү тез эле куурап калат. Топурак менен кошо көчүрүлгөн көчөттөрдөн бирөө өсүп жетилип, гүлдөө мезгилине жетип, мөмө байлаган. Калкаласа кыштайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Атайын коргоо чаралары иштелип чыккан эмес. Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде (1985) катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Сакталып калган өсүмдүктөрүн тийиштүү токой чарбалары көзөмөлгө алыш керек. Эң ири популяциясы кездешкен Разансайда боз кемпирге ботаникалык заказник уюштуруу зарыл.
Статусу
CR. Кыргызстандагы кездешкен тукумдан жалгыз түр.
Жамансартова Дүйшөбүбү
Жамансартова Дүйшөбүбү - акын, журналист.
Дүйшөбүбү Жамансартова 1939-жылы 14-августта Чүй областынын Кант районунун Жер-Казар айылында туулган. 1958-жылы «Кыргызфильм» киностудиясынын алдындагы режиссердук курста окуган. 1965-жылы КМУнун филология факультетинин журналистика бөлүмүн бүтүргөн. Эмгек жолун 1958-жылы «Октябрдын 40 жылдыгы» тигүү фабрикасында иштөө менен баштап, 1965–1986-жж. «Кыргызстан пионери» гезитинин редакциясында адабий кызматкер, кабарчы, адабият жана искусство бөлүмүнүн башчысы болуп эмгектенип, 1996-жылы пенсияга чыккан. 2001-жылдан Кыргызпатент тарабынан жыл сайын чыгарылуучу «Саамалык» аттуу жаш акындардын адабий альманахынын адабий кеңешчиси, бүгүнкү күндө УТРКда радио боюнча кызматкер. Д.Жамансартова мектепте окуп жүргөн кезинде эле ыр жаза баштаган. Биринчи ырлар жыйнагы «Кыздар» деген ат менен 1969-жылы чыккан. Ал 1984-жылы «Соттолуучу иш» пьесасын жазып аны Кемин элдик театры койгон. Акындын 50дөн ашык ырларына композиторлор жана обончулар музыка жазышкан. 1995-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери» деген наам ыйгарылган. 1970-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 1984-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. 1983-жылы Кыргыз Республикасынын Элге билим берүү министрлигинин Ардак грамотасы, «Эмгек ветераны» медалы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Кыздар: Ырлар.– Ф.: Мектеп, 1969. – 28 б.
Күндүн желеси: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 56 б.
Тамызгы: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1980. – 44 б.
Too ыры: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 108 б.
Өрүлүк: Ырлар. – Б.: Адабият, 1991. – 120 б.
Айдай: Ырлар.-Б.:Шам, 1996. -220 б.
Жылдыздуу сапар: Ырлар. – Б.: 2001.
Орус тилинде
История одного двора: Мемуары о деятелях культуры Кыргызской Республики. – Б.: Ростра, 2001. – 100 с.
ПЬЕСАЛАРЫ
Соттолуучу иш. – Кемин элдик театры.
Жылкычынын желеси. – Жумгал элдик театры.
Өмүрканова Айымбүбү
Өмүрканова Айымбүбү Уз. 1934-ж. Ат-Башы районундагы Ак-Талаа айылында төрөлгөн. Өмүрдөшү, ат жабдыктарынын чебери Ишен Макеев экөө чарбада эмгектенишет. Ал кыз кезинен тартып кийиз буюмдарын, сайма өнөрүн үзбөй кармайт. Өз колу менен ондогон сеп даярдаган. Айымбүбү барыдан мурда шырдак жасоонун, ага көркөм оюм-чийимди сарысаптап, түрдүү түс менен айкалыштыруунун чебери. Мурда жалпы оюмдагы төр шырдактарды салттуу нукта кармап келсе, азыр аны менен катар түр, бир түрдүү шырдактарды бири-бирине кооштурбай, узга гана таандык маанай берүүчү үлгүлөрдү арбын жаратууда. Алсак, негизги оюм элементине ал «мүйүз оюмун» көңүлдүн борборуна, көңүлдүн чордонуна коёт. Ошондо төрт «мүйүз оюму» түр шырдакка жалпы оюм катары берилет. «Мүйүз оюмдун» үстүнөн да, астынан да «карга тырмак оюму» түшкөндө ичинен көбүнчө «кочкор мүйүз оюму» пайда болот. Уз «токол мүйүз оюмун» арбын колдонот. Айымбүбүнүн узчулугунда Ат-Башы, Нарын элинде арбын жасала турган аянттуу шырдактардын талалтагыдай оюм-чийим ыргактары жолугат. Мында уз «жээк оюм» менен ортолук оюмдун ортосундагы аламычты үзүл-кесилсиз, өзүнчө бычак учу чыгарбай туташ оюп, чеберчилигин көрсөтөт. Мында милте гана алардын араларын ачык бөлүп турат. Уздун кийиз буюмдарында «куш оюму», «жагалмай канат оюму» көбүнчө «жээк оюмунун» милдетин аткарат. Ал «жарым кыял оюмун» арбын алат. Бул бир гана өзүнө таандыктай сезилет. Көркөм үлгүлөргө түстөрдү колдонууда кызыл, көк өңдү ортолук оюмга шарттуу жупташтырат. Сары түстү кызыл менен жашыл өңдүн ортосун ачууда гана керектейт. Уз кыздарын өз өнөрүнө үндөгөн. Кызы Роза баш кийим бычып-тигет, курак курайт. Турганы сайма буюмдарын кармайт.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Айдаркулов Кадыркул
Айдаркулов Кадыркул (1946, Жаңы-Жол району, Кызыл-Жар айылы) — тарыхчы, «Манас» изилдөөчү. 1969-жылдан КПСС мүчөсү. Кыргыз Мамлекеттик Университетин тарых факультетин артыкчылык диплому менен бүтүргөн (1973). 1974-ж-дан Кыргыз ССР Илимдер академиясынын тарых институтунда илимий кызматкер. А-дун «Манас» эпосун изилдөөдө негизинен «Семетей» бөлүгүнө кайрылып, көптөгөн илимий-популярдуу макалаларды жана «Кылымдар жаңырыгы» (1991) аттуу китебин жазган.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Дао
Дао (кытай. жол, сапар) – кытай философиясынын өзөктүү түшүнүктөрүнүн бири.
Графикалык жактан дао «шоу» – «баш» жана «цзоу» – «сапар тартуу» сыяктуу эки элементтен турган иероглифтин жардамы аркасында сүрөттөлөт. Бул түшүнүктүн алгачкы мифологиялык мааниси «адамдар жүрүүгө тийиш болгон жол» дегенди туюндурган. Чындыгында эле Космос, Жаратылыш жана Адам үчүн жалпы болуп эсептелген Улуу Жолду издөө байыркы кытай философиясы үчүн маанилүү компонент болуп саналган.
Бирок, «Дао» түшүнүгүнүн мазмуну акырындык менен бир катар өзгөрүүлөргө дуушар болгон да, жаратылыштын, дүйнөнүн жана адам жашоосунун жалпы жоболорун аныктаган мыйзамын туюнта баштаган. Маңызы боюнча карама-каршылыктардын биримдиги менен күрөшүнүн мыйзамына тең маанилеш.
Бучудардын түйүлүшү
Булчуңдардын түйүлүшү — булчуңдардын капысынан эрксиз жыйрылышы. Нерв системасынын ооруларында (талма, селейме, невроздор), ууланганда, зат алмашуу жана ички секреция бездеринин иши бузулганда болот. Себептерине жараша капысынан кармайт же мезгили менен кайталанып турат. Кээ бир оорулууларды чочутканда (капысынан катуу үн чыкканда; ийне менен сайганда), терең дем алганда, өтө ысык бөлмөдө, ичкиликти көп ичкенде булчуңдар түйүлөт. Ал бир аз убакытка созулат, көбүнчө катуу ооруйт. Дени соо киши көп басканда, ошондой эле сууда сүзгөндө көбүнчө балтыр булчуңдары түйүлөт.
Басып жүргөндө булчуң түйүлсө, бир кол менен буттун кетменин кыймылдатып, ошол мезгилде экинчи кол менен балтыр булчуңду өйдө-ылдый сылоо керек. Отурганда же жатканда булчуң түйүлсө, тез ошол буттун таманын жерге текши тийгизип туруу оң.
Булчуңу көп түйүлгөн кишиге алыска сүзүүгө болбойт. Жалпы булчуңдар түйүлгөн приступта (мисалы, талма) киши эстен танып жыгылып калышы мүмкүн. Бул убакта тезинен догдур чакыруу зарыл. Догдур келгенче оорулуу бир жерин кокустатып албасын үчүн кармап туруу, башына жумшак нерсе төшөп жана тилин чайнап албасын үчүн оозуна кашыкты чүпүрөккө ороп тиштин ортосуна коюу сунуш кылынат. Булчуңдардын түйүлүшү — демейде оорунун белгиси, андыктан догдурга кайрылып, себебин табуу жана дарылоо керек.
Узакбаев Камчыбек Аскарбекович
Узакбаев Камчыбек Аскарбекович (6. 1. 1957-ж. т., азыркы Талас обл., Талас району, Шумкар-Уя айылы) - медицина илимдин доктору (2002), проф. (2010). КММИни бүтүргөн (1979).
Кыргызстан туберкулёз ИИИде врач-хирург, илимий жана улук илимий кызматкер (1979-87), Бишкек шаардык № 3 балдар клиникалык ооруканада башкы врачтын орун басары (1987-90); Респ. балдар клиникалык ооруканасынын башкы врачы (1990-2004). Улуттук педиатрия жана балдар хирургиясы борборунун директору (2004-2008); 2008-жылдан КРдин саламаттык сактоо министрлигинин Эне жана баланы коргоо улуттук борборунун директору болуп иштейт. КРдин эмгек сиңирген врачы (2008). КРдин балдар хирургдар ассоциациясынын президенти. КМШ өлкөлөрүнүн педиатрлар федерациясынын вицепрезиденти; түрк тилдүү мамлекеттердин педиатрларынын ассодиациясынын вице-президенти. Балдар хирургиясы боюнча адис. 32ден ашык илимий эмгеги, алардын ичинен 1 монография, 5 ойлоп табуусу жарык көргөн.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Аманалиев Жусупбек
Аманалиев Жусупбек (1932-ж. т., Нарын обл., Жумгал р-ну)
1994 ж. профессор.
1953 ж. КРнын эмгек сиңирген мугалими.
1953 ж. Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факултетин бүтүргѳн.
1953-63-ж. Жумгал районундагы Чаек орто мектебинде мугалим, директор, Ат-башы районундагы балдар үйүнүн директору, партиянын Тянь-Шань обкомунун үгүт-насыят бѳлүм башчысынын орунбасары.
1963-89-ж. КРнын элге билим берүү министрлигинин мектептер башкармасында иштеген,
1989-жылдан орус тили жана адабияты институтунда декан, Бишкек гуманитардык университетинде проректор. ЮОдѳн ашык илимий эмгектин автору. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган.
Томша (Белый Лух куймасы)
Томша — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Белый Лух дарыясынын оң жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алмамбет менен Сыргактын Бээжинге киргени
Алмамбет менен Сыргактын Бээжинге киргени — окуянын өнүгүшүндөгү кезектеги баскыч, жаңы түйүн.
Төрт баатыр аттанып, бир кезде Алмамбет өзү сыйкыр менен жоонун жолун тосоттогон жерлерден өтүп, шаарга жакын жерге Манас менен Чубакты калтырып, Алмамбет менен Сыргак калаага бет алышат. Экөө Туңша шаарына жакындаганда жоо келатканын билип калган Эсенкан улуктарын чогултуп, кеңеш куруп жатканда үч жүз элүү жашаган Көөдөң Манаска алыңар жетпейт, тартуу тартып багынып бергиле дейт. Чабала аттуу балбаны Манасты жеңип келе коймок болуп жөнөп, Алмамбет менен Сыргактан өлүм болот. Алмамбет жортуулга дайым ала жүрүүчү чебадаңды чечип андан мурда кытайдан кеткендеги кийимдерин кийип, Сыргакка Чабаланын кийимин кийгизип, эми үнүңдү чыгарып сүйлөбө деп эскертет, каш карайган маалда кытайлардын колуна кезигип, чантуулардын Макел өлтүргөндөн калганы качып кетиптир, алдын тосуп барсын деген буйрук келди — деп аларды алдап Кентундун жолуна салат да, шаардын сепилине жетип, дарбаза алдындагы кайтаруучуларды да кытайча сүйлөп Кентунга жөнөтүп жиберип, капкачы балбандарды кыйратып ичке кирип, дарбазаны ачык таштап, Туңшага бет алышат. Туңшаны Алмамбеттин аркы атасы салдырган шаар экен, шаарга кирип, туулуп-өскөн жерин көргөндө такаты турбай боюна, өз колу менен тиккен чынарды кучактап, көз жашын токтото албай, Алмамбет күйүтүн айтып, арман кылды. Кайрат кылып эс жыйып баатырлар шаардан чыгат, кытайдан кетердеги согушта Алмамбет колунан түшүрүп жиберген канжаны таап алышып, Каспаңдын кара тоосуна карап бет алышат.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта жок, Шапак Рысмендеевдин варианты,Молдобасан Мусулманкуловдун варианты,Багыш Сазановдун варианты, ТМВда эпизоддун сюжети негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын.
Фаридуновка (Давлекан району, Башкыртстан)
Фаридуновка — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Сергиополь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 127 киши. Почта индекси — 453405, ОКАТО коду — 80222843006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Көк жал сымалдуулар
Көк жал сымалдуулар (лат. Hyaenidae) —  жырткыч айбандардын бир тукуму, буларга кыйла түр жана эки уруу кирет: күрөң көк жал (лат. Hyaena brunea), таргыл көк жал (Н. hyaena), темгилдүү көк жал (Crocuta crocuta), көк жалдар (уруу) (Hyaena), таргыл көк жалдар (уруу) (Crocuta).
Эпкин (Жумгал району)
Эпкин — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Түгөл-Сай айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 508 киши.
Привольное
Привольное (Привольное) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Васильевка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 90 киши.
Жамгырчиев Жума
Жамгырчиев Жума -  [1906, Ысык-Көл өрөөнү, Тоң болушу (азыркы Тоң району, Көк-Сай айылы) – 1944] – акын. 1916-жылкы Үркүндө эл менен бирге Кытайга барып, Ниязмаш деген уйгур байында эки жыл малай болуп жан баккан. 1918-ж. Ысык-Көлгө кайтып келген. 1919-ж. айыл ликбезинде, 1922–25-ж. Ташкенде САКУда окуган. 1929-ж. Кыргыз педтехникумун бүтүргөн. 1929–35-ж. Кыргыз АССРинин Эл агартуу комиссариатында иштеген. Жалал-Абад педтехникумунун директору, 1935-жылдан Ош облусундагы советтик-партиялык мектепте, Өзбекстандын Анжиян шаарындагы кыргыз-уйгур мектебинде, 1939–41-ж. Оштогу эки жылдык мугалимдер институтунда, 1941–42-ж. Тоң районундагы орто мектепте мугалим болгон. Жамгырчиев техникумда окуп жүргөндө эле ыр жазган. 1931-ж. «Ырлар жыйнагы» аттуу алгачкы китеби жарыкка чыккан. Ан­да акындын 1939-ж. чейин жазган ырлары топтолгон. «Таңкы жарык» (1959), «Ырлар» (1975) аттуу ыр жыйнактары акындын көзү өткөндөн кийин жарык көргөн. Ырларынын тематикасы – чындык, аялдар азаттыгы, карапайым элдердин эркиндиги, жаштардын билимге умтулуусу. 1944-ж. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгон.
Робин Бэйн
Робин Бэйн (Robin Bain; 12.2.1980) — америкалык актриса, фотомодель, жазуучу жана режиссёр.
Ишмердүүлүгү
2002-жылы октябрь айында Робин, Playboy.com сайтында кибер-бийкеч катары чыккан. Ал эми 2008-жылы «Плейбойдун» «башталгыч жылдызы» катары таанылган.
Режиссёр катары, ал клип тартып баштаган, көбүнчө In This Moment металкор-тайпасына жана The Clark Family Experience кантри-тайпасынын клиптеринин режиссёру.
Ал эми 2003-жылы сценарий жазып, Paper Doll деген аталыштагы кыскаметраждуу тасма жараткан. Бул тасма SMMASH Film Festival кинофестивалында: «Мыкты кыскаметраждуу тасма», «Мыкты режиссёр» жана «Мыкты айымдын ролу» номенацияларын жеңип алган.
Жеке жашоосу
Робин Бэйн АКШ Улуттук аткычтар ассоциациясынын өкүлү. Робин Лос-Анджелесте жашайт, Калифорния.
Даршана
Даршана түшүнүгү (санскриптче दर्शन ”дарш” – көрүнүш, көз караш) көрүү, алгач дүйнөнү көз аркылуу (андан соң акыл, интуиция аркылуу) кабыл алуу идеясы менен байланышкан. Ошондуктан индиялык философиялык адабиятта бул термин “көрүү жөндүмдүүлүгү”, “тажрыйба”, “түшүнүү”, “доктрина”, “диний-философиялык система” деген маанилерде колдонулат.
Даршана Байыркы Индиядагы протофилософия ( алгачкы) болуп эсептелген.
Гиларалар
Гиларалар (лат. Hilara) — бийчи чымындардын бир уруусу.
Айдың-көл
Айдың-көл — топоним. "Манас" эпосунда учураган Айдың-Көл аттуу чакан көлдөр негизинен Алтай аймагына туура келет. Суусу тунук, айланасы кооз, мал-жанга ыңгайлуу болгондуктан, көл жээги айыл-апага толуп, той-тамашага батып, «ар-кайсынысы өз ураанын чакырчу». Манас кан көтөрүүлгөндө Жакыптын айлы Айдың-Көлдүн жээгине конуп той өткөргөн. (Сагымбай Орозбаков, 1. 232, 261).
Алыбаев Курманбек Сармонович
Алыбаев Курманбек Сарманович (1952-жылы Жалал-Абад дубанында, Аксы району, Кызылтуу айылы) - физика-математика илимдерин доктору (2002). ОМПИни (1974), КМУнун аспирантурасын бүтүргѳн (1980). ОМПИде окутуучу, орто мектепте мугалим, мүдүрдүн орунбасары, мүдүрү, декан, ректордун милдетин аткаруучу, ЖАМУ-да сырттан окуу бѳлүмү боюнча проректор (2000), ОшТУда проректор (2002-2005) болуп эмгектенген. 2005-жылдан ЖАМУда окуу иштери боюнча проректор. Дифференциалдык теңдемелер боюнча адис. 27ден ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 монографиясы жарык кѳргѳн.
Уурулук
Уурулук – <SPAN style=""FONT-SIZE: 11pt; FONT-FAMILY: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-ansi-language: RU; mso-fareast-language: RU; mso-bidi-language: AR-SA"">айыптуунун жеке өз кызыкчылыгынын максаттарында өзүнүн же башкалардын пайдасы үчүн, мүлктүн ээсине же менчик ээсине зыян келтирүү менен, башка бирөөнүн мүлкүн акысыз, укукка каршы ээлеп алуусу. КР кылмыш-жаза мыйзамдары У-тун төмөнкүдөй түрлөрүн айырмалайт: <I><A href=""Уурдоо"">Уурдоо</A></I> (жашыруун У.), <I style=""mso-bidi-font-style: normal""><A href=""малуурдоо"">малуурдоо</A></I> (бирөөнүн малын жашыруун У.), <I style=""mso-bidi-font-style: normal""><A href=""тоноо"">тоноо</A></I> (өмүр жана саламаттык үчүн коркунуч келтирбестен, күч колдонуп же колдонбой ачык У.), <I style=""mso-bidi-font-style: normal""><A href=""каракчылык"">каракчылык</A></I> (мүлккө ээлик кылуу максатында, өмүр жана саламаттык үчүн коркунучтуу күч колдонуу менен, же ошондой коркунуч алдында кол салуу), <A href=""кесепчилик (алдамчылык)"">кесепчилик (алдамчылык)</A>, <I style=""mso-bidi-font-style: normal""><A href=""опузалап алуу"">опузалап алуу</A> </I>.</SPAN>
Ужунгпанданг
Тынч океандын Сулавеси а-ндагы Макасар булуңундагы порт.
Калкы 1,5 млн (2013; шаар айланасы менен 1,8 млн). Эл аралык аэропорту бар. Кеме жүрөт. Тамак-аш (кокос майы, балык беленделет ж. б.), текстиль, жыгаччылык, кеме куруу ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Салттуу кол өнөрчүлүк өнүккөн. ЖОЖ, китепкана, музей, парк, театрлар бар. 16-19-кылымдагы арх. эстеликтер ж. б. сакталган. 1607-жылдан шаар. Туризмдин борбору. «Пинаси» кайыктары менен белгилүү.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Үчилтик айып
Үчилтик айып – келтирилген зыяндын үч эселенген өлчөмүндө, сот тарабынан салынуучу акчалай же натуралай өндүрүп алуу. Ү. а-тын эки бөлүгү материалдык жана моралдык зыяндын ордун толтуруу үчүн жабырлануучунун пайдасына, үчүнчү бөлүгү – мамлекеттин пайдасына өндүрүлөт. Бул жаза атайылап кылмыш жасагандыгы үчүн биринчи жолу соттолуп жаткан адамдарга карата колдонулат.
Мексика
Мексика – БУУнун (1945-жылдан), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1945), Америка өлкөлөрү уюмунун (1948), Латын Америка интеграция ассоциациясынын (1980), Рио тобунун (1989), Азия-Тынч океан экономикалык кызматташтыгынын (1993), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.
Административдик-аймактык бөлүнүшү (2009)
Мамлекеттик түзүлүшү
Мексика – федерациялык мамлекет. Конституциясы 1917-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруучу бийликтин жогорку органы – эки палаталуу Генералдык конгресс (депутаттар палатасы жана сенат). Аткаруу бийлигин президент башында турган федералдык администрация ишке ашырат. Мексикада көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги саясий партиялары: Институттук-революциялык партия (ИРП), Улуттук кыймыл партиясы, Демократиялык революция партиясы, Экологиялык жашылдар партиясы ж. б.
Табияты
Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн Мексика тайпак тоосу (бийиктиги 1000–2000 м) ээлеп, аны айланта Чыгыш Сьерра-Мадре, Батыш Сьерра-Мадре, туурасынан Жанар тоо Сьеррасы (аракеттеги Орисаба жанартоосу, бийиктиги 5610 м; Попокатепетль, 5465) курчайт. Түштүк-батышында Калифорния жарым аралы, түштүгүндө Чьяпас жана түштүк Сьерра-Мадре тоо массивдери, түштүк-чыгышында ойдуңдуу Юкатан жарым аралы жатат. Климаты деңиз деңгээлинен бийиктигине жараша деңиз жээктеринде нымдуу тропиктиктен, түндүгүндө субтропиктик, тоолорунда мелүүн. Январдын орточо температурасы түндүгүндө жана түндүк-батышында 10°С, түштүгүндө 25°С, июлдуку тайпак тоолорунда 15°С, Калифорния булуңунун жээгинде 30°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны100ммден 3000 ммге чейин. Ири дарыясы – Рио-Браво-дельНорте (же Рио-Гранде, АКШ менен болгон чек арасы аркылуу агат). Эң чоң көлү – Чапала. Түндүк-батышына боз жана чөл, тоолуу аймактарына күрөң тоо топурагы мүнөздүү. Мексиканын ысык жана нымдуу бөлүгүндө дайыма жашыл тропик токою, Түндүк жана түштүгүндөгү тоолорунда аралаш жана ийне жалбырактуу токой, кургакчыл аймактарында жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү өсөт. Мексика биологиялык деңгээли жана ландшафтынын ар түрдүүлүгү боюнча дүйнөдө алдынкы орунду ээлейт. Фаунасынын курамында 500дөн ашык сүт эмүүчүлөр (анын ичинде 31%и эндемик, 18%и жоголуп кетүү алдында), 1100дөн ашык канаттуулар (11; 5), 800гө чукул сойлоочулар (48; 12), 350дөн ашык жерде-сууда жашоочулар (45; 58) кездешет. Жаныбарлардын сейрек кездешүүчү түрлөрүн (деңиз таш бакасы, ача мүйүз антилопа, барибала) сактап жана көзөмөлгө алуу боюнча мамлекеттик долбоорлор иштейт. Мексиканын деңиз экосистемасы да ар түрдүүлүгү [шуру (коралл, 60–80 түрү) рифтери, жээк лагуналары, мангр саздары жана өсүмдүктөрү] менен өзгөчөлөнөт. Мексикада 170ге жакын коргоого алынган табигый аймак (өлкөнүн аянтынын 12%и, анын 18,7 млн гасы кургактыкта, 4,5 млну деңизде) бар. Көптөгөн улуттук парктар (67) уюштурулган. Сиан-Каан биосфера резерваты (Юкатан ж. аралынын чыгыш жээги), Марипоса-Монарка (Жанартоо Сьеррасында сейрек кездешүүчү данаида монарх көпөлөгү кыштайт), Калифорния булуңу (дүйнөдөгү кит сыяктуулардын жана 900дөн ашык балыктын түрү кездешет) жана Эль-Вискаино резерваты (деңиз сүт эмүүчүлөрү жана таш бака) Бүткүл дүйнөлүк мурастын, коргоого алынган 36 табигый аймагы ЮНЕСКОнун тизмесине киргизилген; 17си (аянты 1,9 млн га) эл аралык маанидеги Рамсар конвенциясынын чегинде коргоого алынган. 5Өлкөнүн аймагынын ¼ бөлүгүнөн ашыгын агроландшафт ээлейт. Суу эрозиясынын натыйжасында топурагы деградацияга учуроодо. Экологиянын негизги көйгөйлөрүнүн бири токойлорунун кыйылып жок болушу, абанын булганышы болуп эсептелет.
Калкы
Калкынын негизин мексикалыктар түзөт. Ошондой эле индейлер (юто-ацтек жана отомангдар, майя, тотонак менен тепеуалар, михесоке, тарасктар, хока элдери, англис тилдүү кикапу ж. б.), Америкалыктар, испандар да жашайт. Расмий тили – испан тили (нахуатль, майя, отоби жергиликтүү тил катары кеңири колдонулат). Католик динин тутат. Орточо жыштыгы 1 км2ге 57 киши. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 72,9 жаш, аялдарыныкы – 77,6. Төрөлүүнүн деңгээли орточо (1000 кишиге 17,5), өлүм-житим төмөн (1000 кишиге 5,0, жаш балдардыкы 1000ге 13,7). Шаар калкы 77,8%. Ири шаарлары: Мехико, Экатепек, Гвадалахара, Пуэбла, Хуарез.
Экономикасы
Мексика – Латын Америкасындагы Бразилиядан кийинки өнүгүп келе жаткан, экономикалык потенциалы жогору 2-өлкө. Капиталдын эң маанилүү бөлүгү Америкада жашаган мексикалык иммигранттардын акча которуусунан түшөт. ИДПнин көлөмү 1 трлн 567 млрд доллар (2010, АКШ); аны киши башына бөлүштүргөндө 13,9 миң доллардан туура келет. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 63,3, өнөр жайыныкы30,3, айыл чарбаныкы 3,5. Мексиканын экономикасында нефть-газ өнөр жай башкы ролду ойнойт. Нефть (157 млн тонна, 2009; Венесуэладан кийинки 2-орунда), газ (56 млрд м3; Латын Америкасында 1-орунда), кара металлургия (3-), көмүр, темир (11,7 млн тонна, 2007; 3-орунда), жез, коргошун, цинк, сурьма, висмут, кадмий, молибден, ошондой эле алтын, күмүш казылып алынат. 2008-жылы 231,4 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Өнөр жайынын негизги тармагы – машина куруу (анын ичинде америкалык. «General Motors», «Chrysles», «Ford Motor», германиялык «Volkswagen», япониялык «Nissan» автомобилдерин чогултуу өзгөчөлөнөт; тетиктер, агрегаттар комплектенет;), ошондой эле электртехникалык (тиричилик приборлору), электроника (телевизор, компьютер, уюк телефону ж. б.), кара жана түстүү металлургия, нефть ажыратуу, химиялык, нефть-химиялык (жасалма каучук, химиялык була ж. б.), жыгаччылык, фармацевтика (негизинен антибиотиктер ж. б.), жеңил (жогорку сапаттагы жинсы кездемелери, тигилүү кийимдер, бут кийим), тамак-аш (сүт, кант, жашылча-жемиш консервалары, балык жана деңиз) өнөр жай ишканалары иштейт. Сыртка пиво жана текила, кофе, жемиштер (авокадо, папайя, манго, цитрус өсүмдүктөрү), жашылча (томат) чыгарылат. Агр. секторунда жашылчачылык өнүккөн. Негизги азыгы – жүгөрү (аны чогултуу боюнча дүйнөдө 3орунда). Дан эгиндери, шалы, пахта, бал камыш, агава-хенекен, жер жаңгак, ананас, цитрус, тропиктик жана субтропиктик өсүмдүктөр өстүрүлөт. Мал чарбачылыгы анча жакшы өнүккөн эмес. Бал өндүрүү боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт (2009-жылы 53 миң тонна өндүрүлгөн; негизинен Европа өлкөлөрүнө чыгарылат). Балыкчылык (жылына 1,77 млн тонна) өнүккөн. Автомобиль жолунун узундугу (миң км менен) 360,4 (анын 127,4 асфальтталган, 2008), темир жолунуку 26,7 (2005), куур транспортунуку 39,2 (анын ичинде нефтиники 8,9, газдыкы 16,7; 2006). Тынч океандын жээгиндеги ири порттору: Мансанильо, Ласаро-Карденас, Исла-Седрос, Салина-Крус, Атлантика океанындагылары – Кайо-Аркас, Коацакоалькос, Веракрус. Кайра иштетүүчү өнөр жайынын продукциялары (80%ке жакын), нефть (көлөмү боюнча Венесуэладан кийин 2-орунда), айыл чарба продуктулары, минералдык сырьё экспорттолот. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Кытай. Туризм [анын ичинде альпинизм, үңкүр (спелео) туризми] өнүккөн.
Маданияты
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү 9 жылдык, кесиптик-техникалык жана жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 92,8%ти түзөт (2008). Мичоакан университети (1540), Автономия университети (1587), Нуево-Леон штатындагы Автономия университети (1933), Улуттук политехникалык институту (1936), Улуттук педагогика университети (1936) ж. б. жогорку окуу жайлары бар. Мехико шаарындагы Улуттук тарых жана антропология музейи (1939), Мичоакан (Морелия, 1886), Юкатан (Мерида, 1920), Пуэбла (1931), НуэвоЛеон (Монтеррей, 1956) ж. б. бир нече штаттарында музейлер иштейт. Массалык маалымат каражаттары. «El Uniwersal», La Jornada, «Excelsior», «Uno mas uno», «La Prensa», «Reforma» ж. б. ири коомдук-саясий гезиттери чыгат. Радиоуктуруусу 1955-жылдан, телекөрсөтүүсү 1972-жылдан, ошондой эле «Informaciones Mexicanas (1960), «Noticias Mexicanas (1968) улуттук маалымат агенттиктери иштейт.