cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эндометрит
Оорунун өнөкөт түрүндө эти ысыбайт, ооруган жери сезилбейт. Көпчүлүк учурда энелик бези, жатын түтүгү кошо сезгенет. Жатын булчуңунун жыйрылышы начарлап, этек кир көп келет. Мындай учурда аялдын боюна болбойт. Дарылоо ооруну пайда кылган инфекцияга жана оорунун стадиясына жараша жүргүзүлөт.
Эндометриттин алдын алуу үчүн аялдар тазалыкты сактап, жатынга, жыныс органдарына суук тийгизбей, сезгенүү ооруларын өз убагында дарылоосу керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Эндокрин системасы
Эндокрин системасы (ички секреция бездери).
Функциясы
Нерв жана эндокрин системалары организмди жөнгө салуучу система болуп эсептелет. Алардын катышуусуз организмде бир да процесс жүрбөйт, эндокрин жана нерв системасы өз ара тыгыз байланышта болуп, алардын иши бузулса организмде олуттуу өзгөрүштөр болот. Эндокрин системасын ички секреция бези түзөт. Алар өздөрү иштеп чыгарган биологиялык активдүү заттарды — гормондорду бөлүп чыгаруу өткөөлдөрү болбогондуктан сыртка чыгарбай, канга жана лимфага кошот. Бул процесс ички же эндокрин секрециясы деп да аталат. Ички секреция бездеринин түзүлүшүн, функциясын, алардын бузулушун эндокринология изилдейт.
Түзүлүшү
Эндокрин системасына гипоталамус, гипофиз, эпифиз, калкан сымал жана анын жанындагы без, уйку без аралчалары, бөйрөк үстүндөгү без, энелик без, үч ача без кирет. Бул бездердин көлөмү жана формасы түрдүүчө болуп, дененин ар кайсы бөлүгүндө жайгашкан. Эндокрин системасы бөлүп чыгарган гормондор кан менен бүт денеге тарап, органдардын иштешин камсыз кылып турат (Гормондор). Жаныбарлар менен адамдардын денесинин ар кандай бөлүктөрүнүн иштешин координациялап жөнгө салууда, органдардын бири-бирине айкалышып иштешинде гормондордун ролу зор. Булчуңдардын жана бездердин дүүлүктүргүчкө болгон эң ыкчам (милли-секунданын ичинде) жооп кайтаруусу нерв системасынын таасиринин негизинде болот. Ал эми организмдеги клеткаларда жайбаракат бир нече мин., саат жана жуманын ичинде өтүүчү процесстер гормондордун таасири астында өтөт. Зат алмашуу процессиндеги өзгөрүүлөр, организмдин өсүп-өнүгүшү, көбөйүшү эндокрин системасынын таасири менен жүрүп, кандагы кант, натрий, калий, кальций жана башкалар заттардын концентрациясы жана клетка аралык суюктуктун составын өзгөртүүсү гормондор аркылуу жөнгө салынып турат. Гормондор өтө активдүү болуп, анын эң аз өлчөмү организмдин айрым органдарынын түзүлүшүнө жана иштешине чоң таасир тийгизет. Ички секреция бездери адатта эң аз өлчөмдө гормон бөлүп чыгарып, канда анын концентрациясы билинер-билинбес, заара менен тышка чыгышы андан да аз. Гормондор кан аркылуу башка органдарга таасирин тийгизсе, нейрогормондор нерв клеткаларынын аксон талчалары аркылуу тарайт, ал эми простагландиндер жыныс суюктуктарынын составында болот.
Гипофиз менен гипоталамус
Эндокрин системасында гипофиз менен гипоталамус өзгөчө орунду ээлейт.
Калкан сымал без
Калкан сымал без эки бөлүктөн туруп, орто жеринен бири-бири менен мойнокчо аркылуу туташып, алкымда, кекиртектин эки жагында жайгашкан. Бул без бөлүп чыгарган тироксин гормону организмде негизги зат алмашуу процессинин деңгээлин жогорулатат. Бездин гипо-жана гиперфункциялык жөндөмү адамды ар түрдүү ооруга дуушар кылат. Без функциясынын күчөшү Базедов оорусун (Диффузиялык ууландыруучу богок) пайда кылса, гипофункциясы (гормондун аз бөлүнүп чыгарылышы) микседема оорусуна алып келет. Бездин чоңоюп кетиши богок оорусу деп аталат. Калкан сымал бездин артында түйүн сымал, чоңдугу буурчактын данындай калкан сымал бездин жанындагы без жайгашкан. Ал төрт безден турат. Бул без бөлүп чыгарган гормон денеде кальций менен фосфор алмашууну жөнгө салат. Гормондордун жетишсиздиги булчуңдардын иретсиз, өтө тез жана титиреп жыйрылуусуна алып келет, өлүмгө дуушар кылат.
Золдор
Золдор (нем. Sol - коллоиддик эритме) – дисперстик чөйрөсү суюк, жогорку дисперстүү коллоиддик система. З. дисперстик фазасынын бөлүкчөлөрү аларды курчаган дисперстик чөйрөнүн мол-лары сольваттык катмары менен мицелланы түзөт. Алар Броун кймылына бири бирине көз карандысыз катышат жана дисперстик чөйрөнүн бардык көлөмүндө тегиз таралат. Лиозол бөлүкчөлөрөнүн өлчөмүнүн чеги 10-7-10-5см. З-дун дисперстик чөйрөсү суу болсо гидрозоль, орг. чөйрө болсо органозоль деп аталат. Органозолдор чөйрөнүн хим. курамына жараша бензозоль, алкозоль, этерозоль ж.б. деп айырмаланат. Коллоиддик-дисперстик фазаны камтыган куймалар пирозоль деп аталат. Пирозолду муздатканда дисперстик чөйрөнүн айнектешүүсү же кристаллдашуусу натыйжасында катуу З. пайда болот. Дисперстик фаза жана дисперстик чөйрө бөлүкчөлөрүнүн өз ара аракеттенүү мүнөзү б-ча дисперстик системалар лиофилдик жана лиофобдук болуп бөлүнөт. Лиофобдук, анын ичинен гидрофобдук З. термодинамикалык теңдешсиз агрегаттык жактан туруксуз, дисперсияланган бөлүкчөлөрү агрегацияга-коагуляцияга жөндөмдүү дисперстик система болушат. Ошондуктан мындай З. конц. түрдө алынбайт жана азыраак электролит кошкондо, темп-раны жогорулатканда ж.б. коагуляцияланат. Алардан айырмаланып лиофилдик З. дисперстик фазасы, дисперстик чөйрөнүн чегинде өтө аз салыштырма беттик энергияга ээ, бөлүкчөлөр чөйрө менен күчтүү сольватташкан болот. Мындай З. агрегаттык жактан туруктуу жана термодинамикалык теңдештикте болушат. Лиофилдик З. эки суюк фазанын же суюктук менен буунун аралашуусунун критикалык темп-расында пайда болгон эмульсияларды жана тумандарды өзүнө камтыган дисперстүүлүгү жогору болгон эмульсиялар кирет.
Эндокрин системасы
Энелик без жана эн без
Аялдын жана эркектин жыныс безиндеги (энелик бези жана эн бези) атайын клеткалар аялдардын жыныс гормону — эстрогендерди (фолликулин жана прогестерон) жана эркектин тестостерон гормондорун бөлүп чыгарып, аялдардын жана эркектердин жыныстык белгилеринин өсүшүн камсыз кылып турат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Александр Гельсдик
Александр (лат. Halensis, Alensis, Halesius, Alesius; 1185, Гэльс — 1245, Париж) – францискандык, августинизм менен аристотелизмди бириктирген Париж университетинин биринчи профессорлорунун бири.
Александрдын жазган «Summa universae theologiae» көлөмдүү чыгармасын 13-кылымда схоластикалык системанын жолунда негизги өзөк болуп калды. Бул чыгарма ар түрдүү авторлордун чыгармаларынын элементтерин камтыйт. Схоластиканын андан аркы өнүгүүсүндө Александрдын Аристотелге болгон кызыкчылыгы маанилүү болгон.
Теологияда ал кудайдын пайда болушун августиндик жана аристотелдик ыкма менен далилдеген. Александр Аристотелдин форма жана материя теориясын кабыл алат жана «рухий материя» түшүнүгүн киргизүү менен аны денелик эмес предметтерге колдонот.
Жактоо сыры
Жактоо сыры ― жактоочунун өзү жактап жаткан кардарлар менен жашыруун сырдашуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кыла турган кесиптик, кызматтык сырдын бир түрү. Жактоочунун жардамын сурап кайрылган тараптын маселерине байланыштуу берген кеп-кеңештери, нускалары, түшүндүрмөлөрү жактоо сырына жатат.
Жактоо сырды сактоо — жактоочунун милдети. Жактоочунун ишине ар кандай түрдө башка жактардын, анын ичинде мамлекеттик органдардын, уюмдардын кийлигишүүсүнө тыюу салынат. Жактоочулук же өкүлчүлүк милдетин аткарууга байланыштуу ага белгилүү болгон жагдайлар боюнча жактоочу күбө катары суракка алынбайт. Жарандык, административдик жана кылмыш-жаза процесстеринде жактоо сырынын негизин түзгөн маалыматтарды далил катары колдонууга болбойт.
Акро ыр
Бапестеп бодо мал баккан,
Аракетчил, кайратман.
Дайыма жеңип мелдеште,
Айранын, сүтүн жайнаткан.
Чарбанын андай адамын,
Ырысы тоо деп санаган. (Т. Самудинов)
Ырдын сап башындагы тыбыштарын тигинен окуп келсек, “Бадачы” деген сөз чыгат.
Адабият
Шериев Ж., Муратов А. Адабият .Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү. Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. Бишкек, 1994 - ISBN 5-89750-084-3
Жалкы рельстүү жол
Жалкы рельстүү жол – асма рельс (монорельс) аркылуу жүк вагончолору жана жүргүнчү вагондору жүрүүчү транспорттук система. Жалкы рельстүү жолдо кыймыл, жүк жүктөө жана түшүрүү автоматтык түрдө башкарылат. Жүк ташуучу жалкы рельстүү жолдо иштөөчү вагончонун жүк көтөрүмдүүлүгү 0,5–5 т, ылдамдыгы 2–4 км/с, ташуу аралыгы 1,5 кмге чейин. Айрым өлкөлөрдө жүргүнчүлөрдү ташуучу жалкы рельстүү жол курулуп, вагондун сыйымдуулугу 120–140 адам, ал эми ылдамдыгы 240 км/сaaтка жетет.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Мукур таркылдактар
Мукур таркылдактар (лат. Irenidae) — таранчы сымалдуу чымчыктардын бир тукуму, буларга төмөнкү түр кирет: сары чеке мукур таркылдак (лат. Irena puella).
Даттануу
Даттануу – белгилүү бир жактын укугунун жана мыйзамдуу кызыкчылыгынын бузулуп жаткандыгы тууралуу мамлекеттик же коомдук органдарга, анын кызмат адамдарына, сот органдарына кат жүзүндө кайрылуусу. Аны өтүнмөдөн айырмалай билүү керек.
Мурат Балбаков
Балбаков Мурат (1936-ж. т., Ысык-Көл району, Корумду айылы) — экономист, экономика илимдеринин доктору (1992), профессор (1989). Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген экономисти (1992).
1958-ж. К. А. Тимирязев атындагы Москва айыл чарба академиясын бүтүргөн. 1958—61-ж. Кыргызстан ИАнын экономика институтунда улук экономист, кенже илимий кызматкер. 1961—64-ж. СССР ИАнын экономика институтунун аспиранты. 1964—65-ж. Кыргызстан ИАнын экономика институтунда кенже, улук илимий кызматкер, 1966—75-ж. сектор башчысы, 1975—83-ж. бөлүм башчы. 1984—85-ж. Жайыт жана тоют институтунун директорунун илим боюнча орун басары. 1985—91-ж. Агроөнөр жай комплекси башкармасынын республикалык жогорку мектебинин ректору. 1992-ж. Агробизнес борборунун аткаруучу директору, Айыл чарба министрлигинин айыл ишкерлери менен менеджерлерин даярдоо институтунун ректору. 1992-жылдан Кыргыз Республикасынын Жогорку Аттестациялык төрагасынын орун басары. Негизги илимий эмгектери айыл чарбасынын экономикасына, ал эми кийинки учурда агрардык сектордогу рыноктук мамилелердин негиздери жана аларды ишке ашыруу маселелерине арналган. Агрардык экономикалык илимдер проблемалары боюнча 80ден ашык илимий эмгеги (анын ичинде 16 фонография жана китепче) бар. Медалдар менен сыйланган.
Санаторий
Дарылоо жана жайгашуу жери тууралуу
Ал туура тамактанууну, дарылоо физкультурасын, эс алууну жана туура дарылоону айкалыштырат. Санаторий курорттордо, климаты жагымдуу шаарга жакын жердеги зоналарда жайгаштырылат, ал эми өнөр жай ишканаларында иштегендер үчүн санаторий - профилакторийлер уюштурулат. Санаторий чоң кишилер, өспүрүмдөр жана балдар менен ата-энелер үчүн бир өңчөй жана түрдүү ооруларды дарылоочу болуп бөлүнөт. Санаторий оорулардын түрү боюнча кургак учук оорулары (жолдомо бул санаторийлерге акысыз), кан айлануу, тамак сиңирүү, дем алуу органдарынын оорулары, зат алмашуунун бузулушу жана эндокрин системасынын, буту-колдун жана нерв системасынын жана башкалар ооруларды дарылоочу болуп бөлүнөт. Санаторийге оору катуу кармаган учурда жиберилбейт. Ага дарттын ашынбаган алгачкы түрлөрү, ооруканада дарыланууну талап кылбаган жана операциядан кийинки сакайып бара жаткан оорулуулар барат.
Балдар санаторийи
Балдар санаторийи — өнөкөт оорулардын алдын алууга багытталган балдар ооруларын комплекстүү дарылоочу мекеме. Санаторийге балдар врачтын атайын көрсөтмөсү боюнча жиберилет. Анын ар кандай түрлөрү бар:
Санаторий түрлөрү
Булардан башка «Эне жана бала» санаторийи, пионер лагерлери, токой-санаторий мектеби, мектепке чейин балдар үчүн санаторий-бала бакчалар бар. Жергиликтүү балдар санаторийине 1 жаштан 14 жашка чейинки балдар, курортко 5—14 жашка чейинки балдар кабыл алынат. Ал эми буту-колу жакшы иштебеген жана шал болгон балдар 3 жаштан кабыл алынат. Балдар санаторийи жайгашкан жердин ландшафты жана климаттык жагымдуу шарттары баланын организмине оң таасир тийгизет. Санаторийде балдар таза абада болушуп, жакшы тамактануу, жетиштүү эс алуу, табигый факторлорду: минералдуу сууларды (көлгө, деңизге түшүүнү), аба жана күн ванналарын, дарылоочу баткакты кеңири пайдалануу менен дарылоо жүргүзүлөт. Ар бир баланын ден соолугунун өзгөчөлүгүнө жараша түрдүү машыгууларга жана денени чындоого көп көңүл бурулат. Санаторийде тарбиялык жана окутуу иштери да жүргүзүлөт.
Анжыянчы, урук
Анжиянчы уругу - баргы уруусунун курамындагы урук. Жердин, аймактын, шаардын атына байланыштуу аталган. Топоэтноним.
Анжиян - Фергана өрөөнүндөгү аймактын, шаардын аты. Анжиян + чы; -чы мүчөсү кыргыз тилинде “кайсыл жерден”, “кайсыл жердик” деген маанини түшүндүрөт.
Жапон киноакадемиясынын сыйлыгы
Жапон киноакадемиясынын сыйлыгы (жап.|日本アカデミー賞 Nippon Akademī-shō, анг. The Japan Academy Prize) - 1978-ж. бери Жапон киноакадемиясы тарабынан жыл сайын мыкты жапон тасмаларына ыйгарылып келе жаткан кино сыйлыктардын сериясы. Сыйлыктардын категориясы Оскар сыйлыгынын категорияларына окшош.
Пржевальский чопо кени
Пржевальский чопо кени Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Каракол шаарынан 1,5  км түштүк тарапта, деңиз деңгээлинен 1840–2142 м бийиктикте. Кенде 1966- жана 1974-ж. геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен антропоген мезгилинде пайда болгон саргыч боз түстөгү кумайлуу чопо катмарынан турат. Ал эрозиянын таасиринен бир нече тилкелерге бөлүнгөн. Пайдалуу кабаттын калыңдыгы 0,5–1 мден 15–20 мге чейин. Технологиялык жана жарым заводдук изилдөөлөрдүн негизинде кумайлуу чоподон "125" жана "150" маркадагы кирпич алынаары аныкталган. Запасы С1 категориясы боюнча 1602 миң м3, С2– 1481 миң м3.
Зооциддер
Зооциддер (гр. zоо...— жаныбарлар жана лат. caedo — өлтүрөм) — а. ч. өсүмдүктөрүнө зыян келтирүүчү омурткалуу жаныбарлар жок кылуу үчүн колдонулуучу хим. уулуу заттар. 3. зыянкечтердин түрлөрүнө жараша родентициддер, авициддер жана ихтиоциддер болуп үч топко бөлүнөт. Родентициддер кемирүүчү жаныбарларды жок кылуучу уулуу заттар. Аларга таллий сульфаты Тl2SО4, мышьяк кээ бир бирикмелери, цинк фосфиди Zn3Р2 жана башка тиешелүү. Авициддер аба жолдорунда, автомобиль жолдорунда тоскоолдук кылуучу канаттуу жаныбарларга каршы колдонулуучу уулуу заттар. Аларга фетион, мевинфос, паратион сыяктуу заттар тиешелүү. Авициддер дайыма эле канаттуу зыянкечтерди кырып жоготуш үчүн эмес аларды чочутуп, үркүтүп качырыш үчүн да колдонулат. Ихтиоциддер — айрым пайдасыз начар балыктар-ды жоготуш үчүн колдонулуучу уулуу заттар. Ихтиоцид катарында көбүнчө ротенон препараты колдонулат.
Кундуз (шаар)
Кундуз - Түндүк Ооганстандагы шаар.
Бейшембаев, Кыдыр
Бейшембаев Кыдыр (1921, Жети-Өгүз району, Ак-Дөбө айылы — 1978, Каракол ш.) — тилчи. Филология илимдеринин доктору (1974), профессор (1975). 1939-ж. Пржевальск педагогикалык окуу жайын, 1943-ж. Пржевальск мугалимдер институтун, 1947-ж. Фрунзе педагогикалык институтун бүткөн. Кыргызстан ИАнын Тил жана адабият институтунда кенже илимий кызматкер, 1947—49-ж. Кыргызмамбаста редактор, 1949—54-ж. Ош мугалимдер окуу жайында, Ош педагогикалык институтунда окутуучу. 1954—69-ж. Пржевальск педагогикалык институтунда окутуучу, улук окутуучу, кафедра башчысы. 1969-жылдан кайрадан Кыргызстан ИАнын Тил жана адабият институтунда улук илимий кызматкер. Эмгектери кыргыз адабиятынын тарыхына жана А. Токомбаевдин чыгармачылыгына арналган. 100дөн ашык илимий эмгектин автору. Медалдар менен сыйланган.
Услыбаш (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Услыбаш — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Услин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 413 киши. Почта индекси — 453163, ОКАТО коду — 80249892009.
Эски киргиз (Илишев району, Башкыртстан)
Эски киргиз — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Жаңы медведев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 478 киши. Почта индекси — 452274, ОКАТО коду — 80230856005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Пятая Речка (Иртыш куймасы)
Пятая Речка — Орусиядагы дарыя. Омск облусу, Новосибирск облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Иртыш дарыясынын оң жээгинен 1434 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Aтoмoxод
Aтoмoxод - ядролук энергетикалык түзүлмөлүү жарандык кеме же аскер корабли. Атомоходдун ядролук энергетикалык түзүлмөсү бир, эки же үч контурлуу жылуулук схема боюнча иштейт. Жылуулук менен камсыздоочу жана жумушчу нерсе катары суу, суу буусу, суюк металлдар жана органикалык заттар, газдар, көбүнчө суу-суулуу ядролук реакторлуу эки контурлуу энергетикалык түзүлмө колдонулат. Ал жөнөкөй башкарылат, чайпалууга жана дифферентке өтө туруктуу. Мындай көлөмү кичине (компакттуу) ядролук реактор өтө таза уран менен гана (235U боюнча тазартуу 2045 %) иштетилет. Жөнөкөй кемелерге салыштырмалуу суу астында жана суу үстүндө, портторго токтобой дүйнө жүзүн кыдырып чыга алат, ошондой эле муз астында да сүзөт. 1950-жылдарда суу астында жүрүүчү кемелер ядролук энергетикалык түзүлмө менен жабдылып, суу астында 1000 м тереңдикте, ылдамдыгы 80 км/ска жеткен. Дүйнөдө суу астында жүрүүчү биринчи «Наутилус» атом кемесин америкалык адмирал, инженер-электр механик Хайман Риковер долбоорлоп курган, 1954-жылы сууга түшүрүлгөн. Алгачкы жарандык Атомоход - «Ленин» атомдук муз жаргычы СССРде 1959-жылы курулган. Атомоходду пайдалануудан алып таштоо илимий-техникалык жана экономикалык татаал проблема. Аны чечүүдө кызматкерлердин, реакторду жана ядорлук күчтүк түзүлмөнүн башка жабдууларын демонтаждоо учурундагы айлана-чөйрөнүн, жараксыз түйүндөр менен механизмдерди таштандыга чыгаруудагы радиациялык коопсуздукту камсыз кылуу керек. Дүйнөдө атомоходдун саны өсүүдө. Ядролук күчтүк түзүлмөлөр музжаргычка (ледоколго), жүк жана жүк-жүргүнчү татуучу кемелерге, контейнер жана лихтер ташыгычка, буксирге, океанографиялык жана илимий-изилдөө кемелерине, суу астындагы кемеге, танкерге коюлат.
Пятая Речка (Иртыш куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эндоскопия
Эндоскопия — атайын аспаптын (эндоскоптун) жардамы менен ички органдарды изилдөө ыкмасы.
Дарылоо, диагноз коюуда кеңири колдонулат. Эндоскопиянын жардамы менен бронхторду (бронхоскопия), кызыл өңгөчтү (эзофагоскопия), карынды (гастроскопия), жоон ичегини (колоноскопия), табарсыкты (цистоскопия) жана башкалар органдарды кароого болот.
Эндоскоп
Эндоскоп жарык кылуучу жана оптикалык система менен жабдылган түтүктөн турат. Азыркы эндоскоп органдардын ички бетин даана көрүүгө мүмкүндүк берет. Ошондой эле түрдүү дарылоо процедуралар (гистологиялык текшерүү үчүн ичинен материал алуу, бөтөн нерсе же анча чоң эмес шишикти алып салуу, жараны кааруу, майда кан тамырлардан кан агууну токтотуу жана башкалар) жасалат. Бул максатта азыркы эндоскопто лазер нуру колдонулат. Байкалган өзгөрүүлөр сүрөткө жана киного тартылып алынат. Поликлиника менен ооруканаларда эндоскопиялык кабинеттер иштеп, аны адис-врач жүргүзөт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Мюнхберг
Мюнхберг ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Хоф районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 11249 (2006-ж.). Аянты – 68.78 км2.
Аллюр
Аллюр - (фр. alure, сөзмө-сөз - жүрүү), жылкы жүрүшү - жылкы жүрүшүнүн түрлөрү. Аллюр табигый (жылкынын атайын үйрөтүлбөй басышы - басык, желүү, таскак, жорголоо, секирүү) жана машыктырылган жылкынын жасалма аллюр болуп бөлүнөт. Aл жылкы туягы жерге тийгенде чыккан кайталанма добуштун темпи боюнча, ошондой эле туяктын түрдүү аралыктагы изине жараша айырмаланат. Ар бир аллюрда буттарынын кыймылы ар башка жана ар кандай темпте болот. Эң жай, табигый аллюр - басык, мында жылкы бутун ырааты менен диагональ боюнча (арышы 0,82 м, ылдамдыгы 3,5-7 км/с) таптап басат (4 темптеги аллюр). Тез, 2 темптүү аллюр - желүү деп аталат, анда жылкы бир эле убакта алдыңкы оң жана арткы сол бутун алмак-салмак таштап (арышы 2-2,5 м, ылдамдыгы 8-10 км/с), таканчыктабай желет. Жорголоо 2 темптеги аллюр, мында жылкы бир ыптасындагы эки бутун алдыга тең таштайт, желүүгө караганда арыш кичине болот. Таскак - 3 темптүү аллюр, мында диагональ боюнча алгач алдыңкы бир бутуна, андан кийин арткы бир бутуна, анан алдыңкы экинчи бутуна таянып чуркайт (арышы 5-8 м, ылдамдыгы 10-60 км/с). Секирүү аллюрунда жылкы эки арткы буттары менен түртүлүп, секирет, секирип түшкөндө адегенде алдыңкы буттарына, анан арткы эки бутуна таянып түшөт. Жылкынын бийиктикке секирүү рекорду 2,5, ал эми узундукка секирүүсү 8,3 мге чейин жетет. Жасалма аллюрга испан арышы жана испан желдирүүсү кирет. Мында жылкы алдыңкы буту менен бийик секирип, ар кандай көнүгүүлөрдү жасайт (пассаж, пиаффе, пируэт, каприоль ж. б.). Мындай аллюр ат спортунда жана цирк жанрында колдонулат.
Астрология
Астрология - асмандагы жарык чыгаруучулардын, айрыкча планеталардын жайгашуусу м-н тарыхый окуялардын, адам тагдырынын ортосунда байланыш бар деген ишеним окуу. Астрология системасы Байыркы Месопотамияда, Грекияда, Индия ж-а Кытайда өнүккөн. Орто кылымда аcтpология өзгөчө ислам өлкөлөрүндө ж-а Батыш Европада белгилүү болгон. Acтpологиялык окуулар алхимия ж-а сыйкырчылык м-н тыгыз байланышта болгон. Көптөгөн астрономдор бир эле убакта эллипистика аcтpологияны өнүктүрүшүп, астролог болушкан. Acтpологиялык алдын-ала айтууга астрологиялык ж-а метеорологиялык кубулуштар, а. и. Ай ж-а Күндүн тутулушу, планета м-н жылдыздардын чыгышы ж-а батышы, планеталардын топ жылдыздарга салыштырма ж-а бири бирине карата жайгашышы негиз болот. Ар бир мындай кубулуш жерде болуучу айрым окуяны алдынала билдирүүчү өзгөчө белги катары каралган. Азыр да кээ бир өлкөлөрдүн өнүгүүсүн, келечегин «алдын ала айтуу» үчүн астролог кызматын пайдаланышат (гороскоп түзүү). Байыртан берки эклиптиканы 12 зодиак топ жылдыздарына бөлүү аcтpологиянын негизин түзөт.
Астрология боюнча Ай, Күн, Чолпон, Үркөр, Жетиген, Учуучу жылдыз, Куйруктуу жылдыз ж.б. көптөгөн асман телолору тууралуу көркөм поэтикалуу мифтерди, уламыштарды жаратышы далил боло алат. Астрология окуусу жарык чыгаруучу асман телолорунун, айрыкча планеталардын жайгашкан абалына карап туруп, башталуучу иштин аягы эмне жыйынтык менен бүтөрүн, кишинин же бүтүндөй бир элдин келечек тагдырын алдын ала айтууга негизделген. Астрологдордун ою боюнча Күн, Юпитер, Сатурн, Марс, Чолпон, Меркурий, Ай адамдардын келечек тагдырына өз таасирлерин тийгизет, жашыруун күчкө ээ болушат деген ишеничте болушкан. Астрология астрономиядан айырмаланып өз алдынча илим жана илимий багыт эмес. Кыргыздар байыртадан асман телолорунда болуп жаткан кубулуштар жана алардын сырларына кызыгышкандыгын элдик уламыштардан, дастандардан, руникалык кыргыз жазма эстеликтеринен байкоого болот. Кыргыздар жылдыздардын жайгашышына карата көчүп-конуу, сапарга чыгууну ж.б. аныкташкан.
Дача
Дача жер участогу – эсалуу максатында убактылуу жашоо жайын же турак үй, болбосо чарбачылык курулушу менен имарат куруп алуу үчүн, ошондой эле жашылча-жемиш өстүрүү, бак тигүү үчүн жарандарга берилген, же алар тарабынан сатылып алынган жер участогу.
Жыйырма сом
20 сом — Кыргыз Республикасынын банкнот номиналы.
Изобутан
Изобутан, 2-метилпропан, триметилметан (СН3)2СН-СН3, пропан мол-сындагы ортоңку көмүртектин суутек атомунун бирин метил тобу менен орун алмаштыуудан пайда болот:
СН3
ê
СН3 - СН2 - СН3 ® СН3 - СН - СН3
И. бутан изомерин, 1867-ж. А. М. Бутлеров синтездеген, эрүү t 145,0оС; кайноо t -10,2оС; d420 0,6030. И. нефтини крекингдөө менен алынган алкандар аралашмасында кездешет жана пропан, бутан сыяктуу хим. ө. ж. үчүн баалуу сырьё болуп саналат.
Атом спектрлери
Атом спектрлери — эркин абалындагы же начар байланышкан атомдордун электр-магнит нурун бөлүп чыгаруудан же жутуудан алынуучу оптикалык спектрлер. Алар тыгыз эмес бууларда жана газдарда болот. Aтом спектрлери нурлануу жыштыгы n менен мүнөздөлүп, ар бир сызыгы атом энергиясынын е. жана ek энергия деңгээлинин ортосундагы өтүшүнө туура келет: ei –ek=hn, мында, h – Планк турактуулугу. Aтом спектрлери ачык көрүнгөн жекече касиетке ээ. Алардын көрүнүшү берилген элементтин атомунун түзүлүшү менен гана аныкталбастан, сырткы факторлору – температура, басым, электр жана магнит талаасы жана башка менен да аныкталат. Ал көзгө көрүнгөн, ультра-кызгылт-көк жана инфракызылга жакын спектр аймактарында байкалат. Аны бөлүп чыгаруу түрдүү жолдор аркылуу, башкача айтканда атомду дүүлүктүрүүдө, ал эми жутулуу туташ спектрдин нурлануусу атмосфералык газ же буу аркылуу өткөндө алынат. Aтом спектрлеринин жекече заттын сапаттык курамын аныктоо үчүн, ал эми нурландырылуучу атомдун топтолушунун, сызыктардын интенсивдүүлүгүнө көз карандылыгы заттын сандык курамын аныктоо үчүн пайдаланылат. Аны изилдөө атомдун түзүлүшү жөдөгү илимдин өнүгүшү үчүн өтө маанилүү.
Шалпаң кулак
Шалпаң кулак – камыр, эт аралаштырылып желген кыргыз тамагы. Гүлчөтай сыяктуу камыры төрт бурч формада кесилет.
Бирок шалпаң кулактын көлөмү чоңураак кесилет. Эттин шорпосуна камырды бышырып, этти керегине жараша аралаштырылып желчү чүйгүн тамак.
Санаторий – профилакторий
Санаторий – профилакторий (түнкү санаторий) — жумушчулар менен кызматчылар иштеп жүрүп ден соолугун чыңдоочу жана санаторийлик дарылануучу мекеме.
Жалпы терапиялык (жүрөк-кан тамыр, ичеги-карын оорулуулар үчүн) жана адистештирилген санаторий – профилакторий бар. Жалпы терапиялык санаторий – профилакторийлерди өнөр жай ишканаларынын, жогорку окуу жайлардын жана башкалар профсоюз уюмдары уюштурат. Ага врачтын тыянагы боюнча профсоюз комитети жолдомону бөлүштүрөт. Жолдомо акысыз же жеңилдетилип берилет.
Дарылануу
Дарылануу мөөнөтү 24 күн, комиссиянын чечими менен узартылышы мүмкүн. Санаторий – профилакторий диагностикалык аппараттары, бальнеологиялык жана физиотерапиялык жабдуулары болуп, айыктыруу дене тарбия жүргүзүлөт. Кургак учук санаторий – профилакторийде дарылануу мөөнөтү 30 күндөн кем эмес болуп, жолдомо бекер берилет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Жалкы тиштүү механизм
Жалкы тиштүү механизм – айлануу кыймылын бир тарапка гана берүүчү тиштүү механизм. Жалкы тиштүү механизм кармап туруучу түзүлүш катары (жүк көтөрүүчү машинада) же улам токтоп, мезгилдүү айлануу кыймылын жасоодо (автоматтык линиялардын берүү механизминде) колдонулат. Ал атайын формадагы тиштүү рычаг, тиштүү дөңгөлөктүн тишине такалып кала тургандай кылып жасалган. Рычаг артка түртүлүп калмайынча дөнгөлөктүн бир багытта айлануусуна мүмкүндүк берет. Жалкы тиштүү механизм негизинен кол лебедкаларда, механикалык сааттардын буроочу жана велосипеддин арткы дөңгөлөгүнүн механизмдеринде колдонулат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Эне жана баланы коргоо
Эне жана баланы коргоо — эне менен баланын ден соолугун коргоого, энелерге балдарын ден соолугу чың, күчтүү жана ар тараптан өнүккөн, акылдуу кылып тарбиялоо үчүн мүмкүндүк түзүүгө багытталган мамлекеттик, коомдук жана медициналык система. Акушердик жана гинекологиялык жардам берүүнүн алдын ала жүргүзүлүшү, мамлекеттик мүнөзү жана балдарды дарылоо, алдын ала жардам берүүсү эне жана баланы коргоонун эң негизги принциби болуп эсептелет. Ал закон менен гарантияланат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Сога-Яха дарыясы
Сога-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юредей-Яха дарыясынын оң жээгинен 153 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Беринг деңизи
Беринг деңизи - Тынч океандын түндүк бөлүгүндөгү деңиз. Батышынан Азия (Орусия), чыгышынан Түндүк Америка (АКШ), түштүгүнөн Алеут (АКШ) жана Командор (Орусия) аралдары курчап жатат. Түндүктө Беринг кысыгы аркылуу Чукот деңизи менен туташат. Аянты 2304 миң км2, орточо тереңдиги 1598 мт терең жери 4191 м). Суусунун орточо көлөмү 3683 миң км3. Түндүктөн түштүккө 1632 км, батыштан чыгышка 2608 км созулуп жатат.
Деңизге куюучу дарыялардын эң ирилери: Анадырь, Юкон, Кускоквим, Апука. Климаты түндүгүндө субарктикалык, түштүгүндө мелүүн, февралдын орточо температурасы түндүк жээктеринде -23°С, түштүгүндө 0°, -4°С, августта түндүгүндө 5°, түштүгүндө 10°С.
Кышында суунун үстүңкү бетинин температурасы түштүгүндө 2 С, калган бөлүктөрүндө - 1°Сден төмөн, жайында түндүктө 5°-6СС, түштүктө 9С-10°Сгө көтөрүлөт. Тузд. түштүгүндө 33% о, түндүгүндө 32°/оо- Беринг деңизинин түндүк бөлүгү сентябрдан тоңо баштайт, февраль - мартта муз каптайт, деңиздин түштүгүндө балыктын 240 (камбала, пантус, горбушка, кета ж. б. ), түндүгүндө 60 түрү бар. Беринг деңизинде деңиз мышыгы, кадан, түлөн, лахтак, ларга, сивуч, боз кит, горбач, кашалот ж. б. жаныбарлар бар. Беринг деңизинин трансп. мааниси чоң. Порттору: Провидения (Орусия), Ном (АКШ).
Чуңкурчак Өрөөнү
Чуңкурчак өрөөнү - Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында. Аламүдүн жана Ала-Арча капчыгайларынын аралыгындагы кооз өрөөн. Узундугу 26 км. Аянты 97 км2. Деңиз деңгээлинен 2200м бийиктикте жайгашкан. Өрөөндү курчаган тоолордун эң бийик жери 4875 м. Төрүндө жалпы аянты 12,8 км2 келген 4 мөңгү бар; эң чоңу Шопоков мөңгүсү. Өрөөндөн Чуң курчак суусу (Аламүдүн куймасы) агып өтөт. Татыркышнан 2–3км түштүк-батыш тарапта (Чуң курчактын куймасында) Көгүчкөн сугат шаркыратмасы бар. Тоо этегиндеги кургак талаадан алып шалбаасына жана нивалдык-гляциалдыкка чейинки ландшафттар таралган. Деңиз деңгээлинен 1800–2300м бийиктиктеги бийик тоолуу шалбаа өсүмдүктөрү чабынды катары пайдаланылат.
Чуңкурчактын өңгүл-дөңгүлдүү рельефиндеги олоцендегисей смогравитациялык кыймылдар түзгөн. Катуу жер титирөөлөр Чандалаш кырка тоосунда диаметри 2 кмге жеткен Көчкөн жар аска-зоокасын пайда кылган. Андан урган тоо массасы Чаткал өрөөнүн бөгөгөн. Чуңкурчактын ичи алгачкы карбондун акиташ, плиоцен — алгачкы плейстоцендин конгломерат, брекчиялары жана башка тоо тек сыныктары менен толгон. Жайыт рекреациялык жактан да пайдаланылууда. Жайкысын Ак-Көлдүн жээгинде балдарэс алуучу жай ачылат.
Коменьский, Ян Амос
Коменский, Ян Амос (чех. Jan Amos Komenský, лат. Comenius; Жалга Куран айынын 28-күнү 1592 ж., Нивница, Түштүк Моравия — Жетинин айы 15-күнү 1670 ж., Амстердам) - Чех элинин улуу ойчулу, педагог, коомдук ишмер. Бүт өмүрүн таалим тарбия көйгөйлөрүн иштеп чыгуу, ал аркылуу дүйнө элдери арасында өз ара бири-бирин жакшылап түшүнүп ырыс-ынтымакта жашоосуна багыт берүүгө арнаган Коменьский философиясы («пансофия»-бардыгын бардык нерсеге үйрөтүү) инсанды өнүктүрүүнүн комплекстүү методдору, программалары учурунда утопия катары кабылданып 20 кылымда гана татыктуу баасын алган. Ал «Дидактика» аттуу эмгегинде (1628–30, 1849-ж. жарыяланган) жалпы универсалдуу билим берүү теориясын иштеп чыкан. «Улуу дидактика» (1633–38) аттуу эмгеги узак мезгил орто билим берүүнүн теориялык базасы катары кызмат кылган.
Коменьский алгач билим берүүнүн сабак принцибине артыкчылык берүү менен физика, геометрия, география, астрономия, тарых боюнча оригиналдуу окуу китептерди даярдаган. Кийинчерээк адам дүйнө тууралуу билимдердин бир түйүнгө бириккен системасын алышы зарыл деген ишенимге келген. «Тилдердин ачык эшиги» (1631), «Сүрөттөн сезим менен кабыл алынуучу буюмдар дүйнөсү» (1681) аттуу китептерин негиздеп, тилегин ишке ашырууга далалат жасаган. Коменьский педагогикалык чыгармаларынын толук 4 томдук топтому 1654-ж. Амстердамда латын тилинде жарык көргөн.
Дүйнөлүк коомчулук Коменьский педагогика илиминин – негиздөөчүсү катары таанышат. Азыр күндөлүк педагогикалык процессте бекем орун алып, активдүү колдонулган жалпы билим берүү, класстык сабак, көрсөтмөлүү окутуу методу, эне тилде окутуунун артыкчылыгы, танапис, каникул, чейректер, мектеп тизими, мектеп имаратынын физикалык чөйрөсү, мектеп бакчасы, мектеп аянтчасы, дене тарбия, музыканын өзүнчө атайын сабак катары окутулушу жөнүндөгү ж. б. таамай так түшүнүктөр жана өрнөктүү эреже салттар эң алгач Коменьскийдин эмгектеринде аныкталган. Демек, Коменьский теориялык жана практикалык табылгалары 4 кылымга жакын мезгил өтсө да өз наркын, баасын жоготпой тескерисинче актуалдуулугу артып барат.
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Comenius
Даярдоочу
Даярдоочу – менчигинин түрүнө карабастан, керектөөчүлөргө сатуу үчүн товар чыгаруучу уюм менен жеке ишкер.
Атом-суутектүү-ширетүү
Атом-суутектүү-ширетүү - суутек менен ширетүү ыкмасы. Эки вольфрам электроддун (электр манжасынын) ортосундагы электрдик жаа жылуулуктун негизги булагы. Жаанын жогорку температурасынын (6000°Сге чейин) таасири астында суутек молекуласы (Н2) молекулалык абалдан атомдук (Н) абалга өтөт. Андан ары муздай баштаганда суутек кайрадан молекулага айланып, кошумча жылуулук бөлүү менен күйөт. Диссоциацияланган суутек металлды коргойт. Мына ошентип, дээрлик бардык металлдарды (жез жана жез кошулмаларынан башка) ширетүүдө бекем жана катуу жик салынат.
Левая (Правой куймасы)
Левая — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Оң дарыясынын сол жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Ат — адамдын канаты
Ат — адамдын канаты. Ат (жылкы) - адам баласы тарабынан колго үйрөтүлгөн эң алгачкы үй жаныбарларынын бири. Жылкы алгач ирет адам баласы тарабынан Лидияда (азыркы Түркиянын аймагы) колго үйрөтүлгөн деген илимий тыянактар бар. Ат жана анын адам баласынын турмушундагы ээлеген орду, ролу өтө кенен илононриктенген. Анын ичинде кыргыздардын дастандары, жөө жомоктору, уламыш-санжыралары жана андагы сюжеттер жылкы жаныбары менен терең байланышкан. Жолоочу жүрүп бара жатып ат үстүндө тамак ичкен, уктаган. Кыргыздын бул жаны- бар жөнүндө өтө көп айтылган маанилүү макалдары бар: айгыры ала болсо, кулуну кула болот; ат ээси менен, баш мээси менен; атка бербес кунан бар; жакшы атка бир камчы, жаман атка миң камчы; атың барда эл тааны, атаң барда жер тааны; акыр заман аттан ажыраган жерде; таяк тайга жеткирет, таба атка жеткирет; ат муратка жеткирет; ат башына күн тууса, ооздук менен суу ичет, эр башына күн тууса, өтүгү менен суу кечет; жата берсе ат арыйт, жүрө берсе жол арбыйт; аты жоктун буту жок; ат сыйлаган жөө баспас, эр сыйлаган эшикте калбас; жакшы аттын жалын сакта, жакшы эрдин кадырын сакта; атты арыганда көр, эрди карыганда көр. Кыргыздар жакшы аттын башын бийик жыгачтын башына илишкен. Бул байыркы шамандык түшүнүк менен байланышы болгон. Сынчылар кишини жана атты сынап, башка малды сынабаган. Күлүк чобур болорун кулун жана тай кезин- де сынап билген; үйдө олтуруп тыштагы аттын баскан дабышынан күлүк болорун билген. Кыргыздын белгилүү сынчылары күлүктү асылына карата 18 түргө бөлө билишкен.
Левая (Правой куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жалбырак кемиргичтер
Жалбырак кемиргичтер Листоеды (лат. Chrysomelidae) – коңуздардын бир тукуму, булардын кыйла түрү бар: чыгыш жалбырак кемиргичи, чайчөп жалбырак кемиргичи (Chrysomela emellata), капыске жалбырак кемиргичи (Phaedon armoraciae), картошка жалбырак кемиргичи, кандагач жалбырак кемиргичи (Agelastica alni), кара терек жалбырак кемиргичи (Melasoma tremulae), терек жалбырак кемиргичи (М. populi), чөп жалбырак кемиргичи, ачырга жалбырак кемиргичи (Phaedon cochleariae), аткулак жалбырак кемиргичи.
Рахманжан чопо кени
Рахманжан чопо кени Жалал-Абад облусунун Ноокен районунда, Ноокен кыштагынан 9  км батышта, деңиз деңгээлинен 960–1040 м бийиктикте. 1990–91-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагы төртүнчүлүк мезгилде пайда болгон кумайлуу чопо катмарынан түзүлгөн. Анын калыңдыгы 10 мден ашат. Чопо тыгыз, көңдөйлүү, бүртүкчөлүү, кол менен кармаганда майланышып турат. "75" маркасындагы кирпичти даярдоого жарамдуу. Запасы В категориясы боюнча 165 миң м3, С1 – 313 миң м3, В+С1 – 478 миң м3.
Жалпак-дөбө көрүстөнү
Жалпак-дөбө көрүстөнү – биздин замандын 3–4-кылымында жашаган байыркы көчмөн урууларга таандык көрүстөн. Алай өрөөнүнүн Сары-Таш кыштагынын түштүк-чыгышындагы Демей өзөнчөсүндө жайгашкан. Жарма көр түрүндөгү көрүстөндүн дөбөлөрү жөнөкөй жана таш аралашмасынан турган. Жалпак-дөбө көрүстөнүнөн оймо-чиймелүү, капталында эки арстандын башы түшүрүлгөн кооз айнек ваза, алтын беткеп, майда алтын буюмдар жана кытай тыйындары табылган. Археолог А. Абетеков изилдеген.
Даярдоочу (аткаруучу, сатуучу) тууралуу маалымат
Даярдоочу (аткаруучу, сатуучу) тууралуу маалымат – өз уюмдун аталышы жана жайгашкан жери жөнүндө даярдоочунун керектөөчүгө бере турган маалыматы. Мындан сырткары, соода уюмдары менен турмуш-тиричилик жактан тейлөө уюмдары алардын ишинин багытын жана уюмдашуу таризин, иш тартибин да көрсөтүүгө тийиш.
Мюннерштадт
Мюннерштадт ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Бад-Киссинген районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 7727 (2010-ж.). Аянты – 93.11 км2.
Беринг кысыгы
Беринг кысыгы - Түндүк Муз океанын (Чукча деңизи) Тынч океаны (Беринг деңизи аркылуу) менен туташтырып, Азия менен Түндүк Америка материктерин бөлүп турган кысык. Туурасы 35-86 км, тереңдиги 42 м. Октябрь - августта жылып жүрүүчү муздар каптап калат. Кысыктын ортосунан Диомид аралдары аркылуу Россия менен АКШнын мамлекеттик чек арасы өтөт. Кысыкты изилдеген жана биринчилерден болуп өткөн саякатчы Витус Берингдин ысымынан коюлган.
Берг, Лев Семенович
Берг, Лев Семенович (1876, Бендеры, мурунку Бессарабия — 1950, Ленинград) — географ жана биолог, СССР ИАнын академиги (1946), РСФСРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1934).
1898-ж. Москва университетин бүтүргөн. 1904-жылдан Москва, Ленинграддын илимий мекемелеринде иштеген. 1918-ж. География институтун уюштуруучулардан, бул институт 1925-ж. Ленинград университетинин географиялык факультетине айланган. Берг анда өмүурүнүн акырына чейин физикалык география кафедрасын жетектеген.
Этногеография
Этногеография – этнографиянын жана географиянын бир бөлүгү. Тиги же бул этностук бирикменин (уруктун, уруунун, элдин, улуттун) азыркы же өткөн мезгилдеги жайгашуусун, айрым өлкөлөр менен аймактардын этностук чегараларын тактоону, элдин өсүшүн жана санын изилдейт. Этнографияга этностук картография жана этностук демография кирет.
Берг, Лев Семенович
Ысык-Көлге 1903-ж. 1-жолу саякат жасаган. 1928-ж. анын жетекчилиги менен СССР ИАнын кыргыз комплексинин экспедициясы иштеген. Ысык-Көлдүн жаратылышын, климатын, гидрологиясын, өзгөчө балыктарыы изилдеген. Ал башкарган экспедиция Ысык-Көлдүн тереңдигин (эң тереңи 702 м, орточо тереңи 279 м), рельефин, термикасын, суусунун көлөмүн аныктап, 1-батиметриялык картасын түзгөн. Бергдин сунушу менен Ысык-Көлгө Севан көлүнөн жилингир балыгы алып келинген. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1951). Орден, медалдар менен сыйланган.
Этногеография
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Сан Илдэфонсо Пуэбло (Нү-Мексико)
Сан Илдэфонсо Пуэбло (Нү-Мексико) (San Ildefonso Pueblo) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 458 киши. Болжолдуу аянты - 10.8 км². FIPS коду — 35-68010.
Акмат Бердибаев
Бердибаев Акмат (1926, Ак-Суу району, Ичке-Жергез айылы — 1989, Каракол ш.) — артист. Кыргыз Республикасынын искусствого эмгек сиңирген ишмери (1979). 1944—62-ж. Ысык-Көл драма театрында, 1962—66-ж. Кыргыз академиялык драма театрында, 1966—83-ж. М. Рыскулов атындагы Нарын музыкалык драма театрында, 1983—89-ж. К. Жантөшөв атындагы Ысык-Көл драма театрында эмгектенген. Ар кыл драма образдардын ички тереңдигине актердук анализ жүргүзүп, чеберчилик менен аткара билген артист. Аткарган негизги ролдору: Карандышев (А. Н. Островский, «Сепсиз кыз»), Дөлөн хан (К. Жантөшөв, «Курманбек»), Басмачы (Ж. Садыков, «Чакмак таш»), Борколдой (3. Сооронбаева, «Эркек колукту»), Дадый (Т. Абдумомунов, «Ашырбай») жана башка.
Топурактагы жалбырак кемиргичтер
Топурактагы жалбырак кемиргичтер (лат. Eumolpinae) — коңуздардын экологиялык бир тобу.
Санитария баштыгы
Санитария баштыгы — медициналык биринчи жардам көрсөтүүгө арналган атайын иреттелип салынган дары-дармек жана таңгыч каражаттар жыйындысы.
Баштыкча брезенттен жасалып, ар кайсы дары-дармек жана таңгычтар салууга ыңгайлуу чөнтөкчөлөрү болот. Анда натрий гидрокарбонат күкүмү нашатырь спирти, йоддун спирттеги эритмеси; таңгыч каражаттардан — даки бинттер, ным тарткыч жана компресс жасоо үчүн кебез, таңгыч пакеттер, оролгон даки салфеткалар, медициналык жоолук, лейкопластырь жана башкалар болот. Ошондой эле кан токтоткуч буугуч, бычак, кайчы, блокнот жана карандаш, шприц-тюбик (бош) жана башкалар болууга тийиш.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Груздевка (Илишев району, Башкыртстан)
Груздевка — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Жаңы медведев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 214 киши. Почта индекси — 452274, ОКАТО коду — 80230856002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эски акбулат (Татышлин району, Башкыртстан)
Эски акбулат — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Акбулат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 437 киши. Почта индекси — 452844, ОКАТО коду — 80250805001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Арамза, өзөн
Арамза суусу – Суусамырдын оң куймасы. Узундугу 32 км, алабынын аянты 170 км2.
Нугу босоголуу. Алабында мөңгү (жалпы аянты 2,6 км2 бар.
Суу куралуучу аянтынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 3000 м.
Жылдык орточо чыгымы 1,7 м3/сек. Май – июнда кире баштап, октябрь – ноябрда тартылат. Өрөөнү малга жайлуу.
Чулумдар
Чулумдар (чулум) - Обь дарыясына Чулым суусу куйган аймакта (Россия Федерациясы. Краснояр аймагы) жашаган түрк тилдүү этнографиялык топ. Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктешүүсүндө хакас тилдеринин тобунда сүйлөшөт. Кошуна жашаган кезик, кюэрик урууларынын тилдерине тектеш. Этнографиялык топтун кыргыздар менен этностук жалпылыгы байкалат. Кыргыз мамлекетинин (Энесай кыргыздары) түндүк аймактарынын курамына киришкен. Чулумдар кыштымдар аттуу (көз каранды элдер, уруулар) көз каранды социалдык тобун түзүшкөн. Энесайлык Кыргыз мамлекетинин (16-18-кк.) Алтынзархы улусунун курамында болушкан. Кыргыздын дөөлөс уруусунун курамындагы чулум, мундуз уруусундагы зулум (чулум) уруулары менен байланышта кароого болот.
Рой (Елва куймасы)
Рой — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Елва дарыясынын сол жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Изолейцин
Изолейцин (2-амин-3-метилпентан к-тасы, 2-амин-3-метилвалериан к-тасы,
I.) CH3CH2CH(CH3)CH(NH2)COOH, түссүз кристаллдар мол. масс. 131,17 (физ. касиеттерин таблицадан карагыла) Мол-сынын 2- жана 3-абалындагы көмүртек атомдору асимметриялык “С” атому болгондуктан 4 оптикалык активдүү изомерлери бар. L-алло-И. даамы таттуу зат.
И-дин изомерлеринин касиеттери.
* концентрациясы: 100 г/м. И. сууда, ысык уксус к-тасында жана щелочтуу эритмелеринде эрийт, этанолдо начар эрийт, диэтил эфиринде эрибейт. 25 0С L-трео-И. үчүн (жартылыш амин к-тасы) рК 2,32 (СООН) жана 9,76 (NH2) рI 6,02; И. - алифаттык a-амин к-та. L-трео-И. адам жана жаныбарлар тамак-ашынын керектүү компоненти (алмашылбаган амин к-та). Бардык организмде белок жана пептиддер курамында кездешет. D-трео-И. калдыгы бацитрацин антибиотигинин, D-алло-И. көмүртек актиномицинин курамына кирет L-трео-И. биосинтези треонинден алынган 2-оксомай жана шарап к-таларынан түзүлөт; организмде 2-метилацетоуксус к-тасына чейин ажырайт. L-трео-И. синтездөө менен 2-бром-3-метилпентан к-тасын аминдештирип алса болот. L-трео-И. жаратылыш жана биологиялык активдүү пептиддерди синтездөөдө колдонулат.
Кушелкова
Кушелкова — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын оң жээгинен 535 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ата
Ата - 1) балалуу болгон эркектин сыймыктуу аты. Ата кыргыздарда жакындыкты, туугандыкты да түшүндүрөт. Ата балдарына карата бир нече түргө бөлүнөт: чоң ата - атасынын атасы; тай ата - энесиники; аяш ата - атасынын досу же өзүнүн досунун атасы; киндик ата - бала төрөлгөндө анын киндигин кескен аялдын күйөөсү; өгөй ата - энесинин кийинки күйөөсү; кайын ата - аялынын атасы; өкүл ата, ошондой эле өкүл апа жаңыдан никелешкенде ата-энесинин ж-а өздөрүнүн каалоосу б-ча (айрым жерлерде келинге - күйөөсүнүн туугандарынан, күйөөсүнө келиндин төркүндөрүнөн) дайындалган калыс өкүлдөр; жети ата же ата-баба - чоң атанын атасы буба, бубаныкы - баба, бабаныкы - жото, жотонуку - кубаары, аныкы - жете, жетеники - тек. Андан ары урук, уруу, улут болуп кетет. Кыргызда «жети атасын билбеген - жетесиз кул» деп айтылат ж-а жети ата өтмөйүнчө кыз алышууга тыюу салынат. 2) Жалпы эле улгайган эркекке карата урматтап кайрылуу. 3) Мифтик түшүнүк б-ча үй айбандарынын колдоочусу. Мисалы, Чолпон Ата (койдуку); Камбар Ата (жылкыныкы); Чычаң Ата (эчкиники); Ойсул Ата (төөнүкү); 4) Өнөргө, акылга байланыштуу улуу, сыймыктуу деген мааниде колдонулат. Мисалы, күү атасы Камбаркан; эл атасы - алп Манас; калк атасы - эр Бакай; сын атасы - Толубай; ыр атасы - Токтогул ж. б. 5) Ата мекен - туулуп өскөн жер, ошо эле. Ата конуш же Ата журт – ата бабасы жердеп келген жер.
Гайморит
Гайморит, Синусит — мурундун кошумча коңулдарынын сезгениши.
17-кылымда жашаган дарыгер Натаниель Гаймор бет скелетинде көңдөйдүн бар экендигин айтып, аны сүрөттөп берген. Анын наамы менен үстүңкү жаактагы боштуктар аталып калган. Аталган эки боштондук мурун көңдөйүнүн эки тарабында жайгашкан. Бул боштондуктун былжырлуу катмары сезгенгенде пайда болот. Сезгенүү ар кандай инфекциялардан, аллергиядан, жаракат алуудан пайда болушу мүмкүн. Тиш ооруларынын натыйжасында бул оору козголушу ыктымал. Үстүңкү тиштердин тамырлары гаймор көңдөйүнүн астыңкы катмарына жакын жайгашкан. Бактериялар көңдөйгө кан аркылуу жетет.
Гаймордук көңдөйдүн түзүмүнүн өзгөчөлүгүнө байланыштуу оорунун айынан ичиндеги былжыр табигый түрдө чыкпай, толо берет да ириңге айланат. Эгер ириң гаймор көңдөйүнүн бир тарабында чогулган болсо, бир тараптуу жана эки көңдөйдө тең чгулган болсо, эки тараптуу деп бөлүнөт.
Гайморит катуу жана мезгил-мезгили менен болуп эки түрдө өтөт. Биринчи учурда оору катуу кармап, жазында жана күзүндө 3-4 жумага созулат. Өнөкөткө айланган гаймориттин күчөгөн жана тынчыңды албаган убактары кездешет.
Гайморит — мурундун кошумча коңулунун — гаймор көңдөйүнүн чел кабыгынын (кээде сөөгүнүн) сезгениши. Гаймориттин өнөкөт жана катуу кармаган түрү бар.