cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Орхон-Энесай таш жазуулары
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Сарыкөл
Сарыкөл - Ички Теңир-Тоодогу көл. Нарындын алабында жаман эчкинин Тарагайга куйган жерине жакын жайгашкан. Аянты 45км, деңиз деңгээлинин бийиктиги 3477м. Көлдөн суу агып чыкпайт, бирок жер алдынан сарыгуу жолу менен андан суу кетип турат. Байыркы муз каптоодон калган морена чуңкурунда пайда болгон. Деңгээли жайында көтөрүлүп, кышында төмөндөп турат.
Хух-хото метросу
Хух-хото метросу (, Хөх хотын метро) – Хух-хото шаарынын метросу. Метросу 29-декабрь 2019-жылы ачылат.
Саясий активдүүлүк
Саясий активдүүлүк - коомдук активдүүлүүгүн формаларынын бири, өзүнө саясаттын субъектисинин абалын өзгөртүүгө багытталган саясий жүрүм-турумду камтыйт. Саясий активдүүлүк аң-сезимдүү жана стихиялуу болуп бөлүнөт. Саясий активдүүлүк саясатка катышкан индивидге, массаларга таандык. Мазмуну боюнча Саясий активдүүлүк төмөнкүдөй болот: конструктивдүү жана деструктивдүү; саясий жашоонун инновациялык демократиялык формаларын түзүүгө алып келүүчү прогрессивдүү болот, уюмдарда жана институттарда социалдык топторго, айрым жарандарга коомдо туруктуулукту сактоого мүмкүнчүлүк берүүчү, социумдун өнүгүшүн кармап турган консервативдүү аракеттер катары түшүндүрүлөт. Эгерде прогрессивдүү саясий активдүүлүк коомду бириктирип, анын чыныгы кызыкчылыктарын, индивиддердин эркиндикке умтулуусун, социалдык-саясий мурастарды сактоонун, карама-каршылыктарды гумандуу чечүүсүн объективдүү зарылчылыктарын чагылдырса, реакциячыл активдүүлүк социалдык байланыштарды начарлатат, саясий турмуш үчүн коркунучтуу формаларда (улутчулдук, сепаратизм, экстремизм) чыгат. Саясий активдүүлүк коомдук жашоонун бардык чөйрөлөрүн (технол., экономикалык, социалдык, саясий, руханий) өзгөртүүгө же сактап өнүктүрүүгө, социалдык топторго таасир тийгизүүгө багытталган. Саясий активдүүлүккө социалдык кризистердин убагында өзгөчө күч алган саясий пассивдүүлүк каршы турат. Саясий пассивдүүлүк баалуулуктарга, идеалдарга, бийлик структур аларынын ишмердүүлүгүндөгү стратегиялык жана тактикалык багыттарга калктын канааттанбаган шарттарында күчөйт.
Парк Победы (метро бекети)
Парк Победы — Москва метросунун Арбатско-Покровская жана Калининско-Солнцевская сызык сындагы станция. 2003-жылы 6-майда ачылган.
Саясий активдүүлүк
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Дипломатиялык класстар
Дипломатиялык класстар — мамлекеттердин чет өлкөлөрдө иштеп жатышкан дипломатиялык өкүлчүлүктөрүнүн башчыларына берилүүчү наамдар. Дипломатиялык мамилелер жөнүндөгү Вена конвенциясында (1961) дипломатиялык өкүлчүлүк башчылары үчүн дипломатиялык класстарды ыйгаруу белгиленген. 1) Атайын жана Толук ыйгарым укуктуу Элчи, Нунций (Ватикан элчиси); 2) Атайын жана Толук ыйгарым укуктуу Өкүл-дипломат, Интернунций; 3) Ишке ишенимдүү Өкүл. Дипломатиялык класстардын укуктук абалдары бирдей. Мамлекеттин дипломатиялык өкүлчүлүктүн башчылыгына элчи дайындалат; өкүл-дипломат жана ишке ишенимдүү өкүлдөр айрым гана учурларда дайындалышы мүмкүн. КРде төмөнкүдөй дипломатиялык класстар белгиленген: КРдин Атайын жана Толук ыйгарым укуктуу Элчиси; КРдин Атайын жана Толук ыйгарым укуктуу Өкүл-дипломаты; КР дин ишке ишенимдүү өкүлү.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Фельбург
Фельбург - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Жогорку Пфальцтагы Ноймаркт (район)|Жогорку Пфальцтагы Ноймаркт районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 5194 (2013-ж.). Аянты – 175.65 км2.
Импорттук жөнгө салуу
Импорттук жөнгө салуу – улуттук экономиканын кызыкчылыгы үчүн өлкөгө товарларды алып келүүнү жана кызмат көрсөтүүлөрдү тартипке салууга багытталган тарифтик жана тарифтик эмес мүнөздөгү чаралардын комплекси.
Орозбеков
Калкы
Калкы - 13000 киши.
Чоргочу
Чоргочу (Чоргочу) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Токтогул районундагы айыл. Ничке-Сай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 356 киши.
Ректификация
Ректификация – кайноо темп-расынын айырмалуулугуна негизделип суюктуктар бөлүү процесси. Суюк жана буу абалындагы фазалар бири-бири менен бир нече ирет аракетке келип, аспаптын ар бир бөлүктөрүндө таза суюктуктар алынат. Буу фазасы төмөнкү темп-рада, ал эми суюк фаза жогорку температурада кайноочу компоненттер менен байыйт. Аппараттын үстүнкү жагында негизинен төмөнкү темп-ра да кайноочу компонент чогулуп, ал буу түрүндө дефлегматорго берилет. Дефлегматордо буу суюктукка айланып, анын бир бөлүгү кайрадан аппаратты азыктандырууга флегма катары берилет, калган бөлүгү таза фракциялар катары жыйналат. Р. процесси атмосфералык, ашыкча басымда жана вакуумда өткөрүлүшү мүмкүн. Колонкалар-насадкалуу, тарелкалуу жана пленкалуу болуп бөлүнөт.
Тоокара
Тоокара — Карачтын тулпары. Валиханов жазып алган эпизод боюнча "Көкөтөйдүн ашында" "Тоо кара минген эр Карач, Тоо кара күлүк аты бар. Албан күлүк мал эле" (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7), — деп сүрөттөлөт.
Ривэсайд (Огайо)
Ривэсайд (Огайо) (Riverside) — Огайо штатынын Montgomery округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 23201 киши. Болжолдуу аянты - 20.5 км². FIPS коду — 39-67468.
Ак-Сай, Талас району
Ак-Сай, Талас району, Жеңиш, Жаңы-Арык - Талас облусунун Талас районундагы кыштак. Чоң-Алыш айыл өкмөтүнө караштуу. «Манас» дыйкан чарбасынын аймагында. Талды-Булак-Тараз автомобиль жолунун боюнда. Райондун борбору Көгой кыштагынан 24 км. Маймак темир жол бекетинен 134 км. Деңиз деңгээлинен 1488 м бийиктикте жайгашкан. 1926-ж. негизделген. Калкы 3582 (2002); негизинен мал чарбасында жана дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, кесиптик-техникалык окуу жайы, медпункт, клуб, китепкана бар. Кыштакта Социалистик Эмгектин Баатыры Б. Көкөбаев туулган.
Бурц (Уфим району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Импорттук карантиндик улуксат
Импорттук карантиндик улуксат – өсүмдүктөрдүн карантини боюнча мамлекеттик кызмат аныктаган шарттарда карантиндеги материалдарды өлкөгө ташып кирүүгө, ошондой эле ташып өтүүгө улуксат берүүчү документ.
Газ өткөрүмдүүлүк
Газ өткөрүмдүүлүк — басым өзгөргөндө катуу заттын газ өткөрүү касиети. Катуу заттын түзүлүшүнө жана басымдын өзгөрүшүнө жараша ал диффузиялык агым, молекулярдыкэффузия жана ламинардык агым болуп бөлүнөт. Диффузиялык агым көңдөйсүз катуу заттын газ өндүрүмдүүлүк мүмкүндүгүн аныктайт. Диаметри газ молекуласынын эркин жүрүү жолунун узундугунан кпчпне көңдөйчө аркылуу газдын өтүшү молекулярдыкэффузия болот. Газдын эркпн жүрүү жолунун узундугунан катуу заттын көңдөйчө диаметричоң учурда ламинардык агымы байкалат.
Резерфордий
Резерфордий (лат. Rutherfordium, Rf) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IVВ группа элементи. К.н. 104. Бул элемент синтезделиши 7-мезгил элементтеринин атомунун электрондук катмарынын түзүлүшү ж-дөгү маалыматтар тууралыгын далилдөөдө өтө маанилүү болгон. Гафний аналогу катары ал гафнийге, ошондой эле цирконийге жана титанга химимялык касиети боюнча окшош болуп, лантаноиддер касиеттеринен айырмаланып турушу тийиш. Бул № 104 элементти сейрек жер металлдан жана актиноиддик элементтен бөлүп алууну жеңилдетип жана ошону менен бирге бөлүп алуунун жаңы технологиясын түзүүнү талап кылган. Р. 253Rf - 262Rf массалык сандарга ээ болгон 10 изотобу белгилүү, алардын ичинен эң узак жашаганы 261Rf (Т1/2 =1,1 мин). 1970-ж. АКШда Р.Сильва жана анын эмгектештери 261Rf (17 атом белгиленген) a-гидроксиизобутират – иондору менен комплекстик анион түрүндө суудагы эритмесинде ошол эле шарттагы (окистенүү даражасы +2, +3) актиноиддер касиеттеринен абдан айырмалангандыгын көрсөтүшкөн. 257Rf (Т1/2 =4,5 сек), 259Rf (Т1/2 =5 сек) изотопторунун a -активдүүлүгү 1-жолу АКШ А.Гиорсо жана анын кесиптештери тарабынан 1969-70-ж. изилденген. Бул элемент химимялык касиеттерин изилдөөдөгү алгачкы тажрыйбалар ЯИБИ И.Звара жана анын эмгектештери тарабынан 1966-ж. (Дубна шаары) жүргүзүлөт. Актиноиддер (окистенүү даражасы +3) жана Р. хлоридин хроматографиялык ыкма менен изилдөөдө алардын касиеттеринин ортосунда чоң айырмачылык, ал эми Р. менен гафний хлориддеринин ортосунда окшоштуктар бар экендиги табылган. 1-жолу Р. (изотоп 260Rf) плутоний 242Pu изотобун неон 22Ne ылдамдатылган иондору менен нурлантуудан ЯИБИ (Дубна ш., СССР) Г. Н. Флеров жана анын кесиптештери 1964-ж. синтездешкен:
242Pu + 22Ne ® 260Rf + 4n
Алар 1-жолу 259 Rf изотобун (1966-ж.) химимялык ыкма менен аныкташкан. 257Rf жана 259Rf изотоптору А.Гиорсо тарабынан (Беркли ш., АКШ) 1969-жж. кюрий 246Cm, 248Cm жана калифорний 249Cf изотопторун 18О, 12С жана 13С иондору менен бомбалоодон алынган. ИЮПАП жана ИЮПАК жумушчу тобунун бүтүмү боюнча элементти Р. деп атоо 1997-ж. кабыл алынды. Р. массалык санда алынбаган, ошондуктан анын касиеттерин жеке атомду пайдалануу менен изилдешкен. Р синтездөө учурунда аны плутоний ажыроо продуктуларынан бөлүп алуу менен, жаңы элементтер алуу ыкмалары дагы бир кылдат иштелип чыккан метод менен толукталды. IV жана III группа элементтерин бөлүп алуу үчүн 250оС хлордоо ыкмасы тандалып алынды. Бул шартта гафний жана анын аналогдору хлориддери газ абалына өтөт, ал эми III группа элементинин хлориддери катуу абалда калат. Бул тажрыйбаларда:
242Pu + 22Ne ® 259Rf + 5n
Реакциясы натыйжасында алынган 259Rf изотобу 300-3500С 150кПа басымда бутанын тегерегинде тынымсыз агып турган азот менен кармалып калат. Азот агымы менен аз сандагы хлордоочу реагенттер киргизишкенде актиноиддер хлориддери газ өтүп жаткан жолдун беттерине чөгүп калат да, учма Р. хлориди, гафний, цирконий хлориддери сыяктуу хроматографиялык колонка аркылуу өтүп, бөлүнүшөт. Р. бирикмелери жок жана колдонулушу белгисиз.
Газ өндүрүү
Газ өндүрүү жасалма газды алуу жанатабигый газды жер астынан чыгаруу процесси. Күйүүчү жасалма газнегизиненчексиз углеводороддон турат да, катуу жана суюк отундарды жылуулук аркылуу ажыратуунун натыйжасында алынат. Аларга катуу отунду кокска айландыруудагы кокс газы, отунду газдаштыруудан алынган генератор газы, нефтини же нефть продуктуларын иштетүүдөн алынуучу нефть газы, чоюнду эритүүдө пайда болуучу домна газы кирет. Жер астында катуу отунду газдаштыруу аркылуу да жасалма газды алууга болот. Табигый газ күйүүчү жылуулугу 7800 ккал/м3 болгон өтө үнөмдүү отун катары жылуулук электр станцияларында, кара жана түстүү металлургпяда, хпмпя, цемент, айнек жана курулуш өнөржайларында жана турмуш тиричиликтекеңири пайдаланылат. Газды өндүрүп алуу ар түрдүү механизмдер жана аппараттар менен жабдылган газ промыселине жүктөлөт. Өнөржайлык деңгээлде өндүрүлүүчү газ таза газ, газ-нефть жана газ-конденсат аралашмасы түрүндө алынат. Газды өнөржайлык өндүрүү үч этапта жүргүзүлөт. Биринчи этапта тажрыйбалык-өнөржайлык пайдалануу иши жүргүзүлүп, анда газ табылган жердпн мүнөздөмөлөрү (катмардын каспетп, газдын запасы, көзөнөк өндүрүмдүүлүгү) такталат.Экинчи этап үч мезгплден турат: 1) бургулоо көзөнөкчөлөрү тешилип, алар атайы жабдуулар менен жабдылып, газды алууну ылдамдатуу иштери жүргүзүлүп, жалпы запастын 10-20% сордуруп алынат; 2) бара-бара газдын запасынын 55-60% алынат; 3) газды алуу азая баштап, бардык запастын 90%ке чейинкиси сордурулат.
Чоодан
Манасчы Чоодан 1835-жылы туулган. Түштүктөн чыккан Шаймардан, Матисак Акбай уулу, Бөрүбай Султан уулу, Мурат Көлбай уулу, Калбек Жумагул уулу өңдүү манасчылардын бир тобунун устаты. Манасчылыктын түштүк мектебин түптөөчүлөрдүн бири. Тилекке каршы, анын өз оозунан “Манас” эпосу жазылып алынбаган. Айтылуу Балык манасчы менен ар дайым карым-катышта болуп, бири-бири менен тажрыйба алмашып турчу дешет. Кудаяр хандын манасчысы болгон деген аңыз да айтылат.
Өмүр баяны
Өз учурунда Чоодан Кудаяр кандын манасчысы болгондугу жөнүндө эл оозунда аңыз айтылып жүрөт. Чоодан өз убагында эпос жазылып алынган эмес, андыктан биз анын жомок айтуучулук салтын, анын жолун уланткан шакирттеринин айтуулары аркылуу билебиз. Белгилүү манасчылар Шаймардан, Матисак Акбай уулу, Калбек Жумагул уулу, Бөрүбай Султан уулу, Мурат Көлбай уулу жана башкалар Чоодан манасчыдан таалим-тарбия алган. Түштүк тобундагы белгилүү жомок айтуучулардын дээрлиги анын таасирин башынан өткөрүшкөн. Чооданлын салттын дагы бир белгилей турган өзгөчөлүгү, Балык жомокчунун чыгармачылык салты менен карым-катышта болгонунда. Анткени, Балык Таласта турганда Чоодан жашап турган Кыргызстандын түштүгүнө такай барып турганы белгилүү, эки залкар манасчынын айтуучулук чеберчилик өнөрү бири-бирине таасир эткен деп божомолдоого болот.
Кургак Речка (Чичка-Юла куймасы)
Кургак Речка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чичка-Юл дарыясынын оң жээгинен 250 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Киевская (метро бекети, Арбатско-Покровская сызыгы)
Киевская — Москва метросунун Арбатско-Покровская сызыксындагы станция. 1953-жылы 5-апрельда ачылган.
Дипломатиялык корпус
Дипломатиялык корпус – кеңири мааниде, белгилүү бир мамлекетке аккредиттелген дипломатиялык өкүлчүлүктөрдүн бүткүл персоналы (үй-бүлөлөрү менен кошо); тар мааниде – дипломатиялык өкүлчүлүктөрдүн башчыларын гана камтыйт. Дипломатиялык корпуска дуайен – классы боюнча жогору турган, ошол мамлекетте узак убакыт иштеген дипломат башчылык кылат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Тоорак
Тоорак, Тоорактуу — "Манас" эпосундагы топоним. Кытайлар менен болгон экинчи жолку урушта Манас менен Жолойдун диалогунда эскерилет:
Кең Алтайда Тоорагы,
Тоорактуунун жоргодо,
Он экиге толгондо,
Тозокту чогуу бир салдым.
Кечилдин кесип кекесин
Миң төөдө чайың бир алдым (Саякбай Каралаев, 1. 156).
Атрофия
Атрофия (лат. atrophia байыркы грек тилинен ἀτροφία — тамактын жоктугу, ачка болуу) - кишинин айрым организмдеринин же ткандарынын көлөмүнүн кичирейиши (жукарышы) жана алардын функциясынын бузулушу же биротоло токтошу. Ар кандай себептерден болот. Ал организмде ассимиляцияга караганда диссимиляция процессинин басымдуу болушунан келип чыгат.
Атрофиянын физиологиялык, патологиялык, жалпы жана жергиликтүү түрү болот.
Физиологиялык атрофия
Физиологиялык атрофия жаш улгайганда болуучу организмдеги өзгөрүүлөргө байланыштуу; улгайган сайын баш мээ менен ички органдардын, жыныс бездеринин, сөөктөрдүн кичирейиши, теринин жукарышы жана башка кирет.
Жалпы атрофия
Патология жалпы атрофия организм жетишсиз тамактанганда, узакка созулган оор жугуштуу ооруларда же ууланууда, борбордук нерв системасы менен ички бездердин иштешинин бузулушунда жана башка байкалат. Органдарга же ткандарга кандын такай жетишсиз барышы, полиомиелит (шал) оорусу, буту-колдун узакка кыймылсыз абалда болушу жана башка жергиликтүү атрофияга алып келет. Кандайдыр бир органдын атрофиясы анын функциясынын бузулушу менен байланыштуу (бөйрөктүн атрофиясында ал заара бөлүп чыгарбайт, көрүү нервинин атрофиясында сокур болуп калат жана башка).
Патологиялык атрофия
Патологиялык атрофиянын себептерин ачып, өз убагында дарыласа жабыркаган органдар жана ткандар мурунку калыбына келиши ыктымал. Өтүшүп кетсе дарылоо натыйжасыз.
Импорттук квота
Импорттук квота – 1) өлкөгө белгилүү товарларды ташып келүүнү чектөөнүн тарифтик эмес сандык (нарктык же натуралай) ыкмасы; 2) продукциялардын аркыл түрлөрү боюнча импорттун жалпы улуттук чарба жүргүзүүгө, ошондой эле өндүрүштүн айрым тармактары үчүн маанилүүлүгүн мүнөздөөчү экономикалык көрсөткүч.
Эски Акбуляк (Карайыдель району, Башкыртстан)
Эски Акбуляк — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Эски акбуляк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 560 киши. Почта индекси — 452369, ОКАТО коду — 80234872001.
Тайбэй метросу
Тайбэй метросу – Тайбэй шаарынын метросу. Метросу 28-март 1996-жылы ачылат.
Ак-Сай мөңгүлөрү
Ак-Сай мөңгүлөрү — Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк тармагы-Аюу-Төрдүн батыш капталындагы жанаша жаткан 2 мөңгү (Чыгыш жана Батыш). Ала-Арча суусунун алабынан орун алган. Өрөөн тибиндеги мөңгүлөргө кирет. Чыгыш Ак-Сай мөңгүсүнүн узундугу 6,2 км, аянты 4,1 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4870 м, этеги 3220 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4120 м. Батыш Ак-Сай мөңгүсүнүн узундугу 6,4 км, аянты 4,4 км2. Деңиз деңгээлинен эң бийик жаткан жери 4840 м, этеги 3220 м. Кар чегинин бийиктиги 4120 м. Мөңгүлөр акырындап чегинүүдө. Этек мореналары даана байкалат. Алардан Ак-Сай суусу башталып, Ала-Арчага оң тараптан куят.
Юго-Восточная (метро бекети)
Юго-Восточная — Москва метросунун Некрасовская сызык сындагы станция. 2020-жылы 27-мартта ачылган.
Саясат философиясы
Саясат философиясы - философия илиминин курамдык бөлүгү, саясат дүйнөсүн онгол. таанып-билүү (болмушту философиялык түшүнүү), саясаттын жалпы, объективдүү табигый-тарыхый закон ченемдүүлүктөрүн жана багыттык, акыл-эстик, логикалык, теориялык өнүгүү процесстерин, практикалык иштерин изилдеп үйрөнүүчү илим. саясат философиясы -саясий ишмердүүлүктүн фундаменталдык негиздерин, методол. базистерин, принциптерин түзөт, булардан учурда аткарылып жаткан жана алдыда аткарыла турган саясий программалар, пландар, методдор, каражаттар келип чыгат. Саясий ишмер үчүн кандай саясий долбоорлор чыныгы, кайсынысы жалган, кайсынысы кандай өнүгөт, кайсы идеялар иш жүзүнө ашат, кайсынысы иллюзия бойдон кала тургандыгын аныктап алуу маанилүү. саясат - илим да, искусство да. Илим катары ал чындыкты объективдүү анализдөөдөн чыкпай, теорияга айланган корутундуларга жана жоболорго таянат, зарылчылыктын жана кокустуктун, зарылчылыктын жана эркиндиктин диалектикасын эсепке алуусу маанилүү. саясат «мүмкүнчүлүгүн искусствосу», бирок саясатчы саясий жана социалдык мамилелерди жогорку деңгээлге жеткирүү, учурдагы чектелген мүмкүнчүлүктөрдү бузуу үчүн акыл-эстүү тобокелге баруу жөндөмдүүлүгүнө жана шыкка ээ болууга тийиш. М. Вебер саясат катуу тактайды чын дилинен, ошол эле убакта аны так өлчөө менен бургулоого окшош деп салыштырат. Саясатта илимий негизделген саясий курсту иштеп чыгуу жана максатка жетүүнүн реалдуу стратегиясын аныктоо саясат философиясынын башкы милдети болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Фельден
Фельден - Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Вунзидель районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 1802 (2013-ж.). Аянты – 21.32 км2.
«Роман-газета»
«Роман-газета» - көркөм адабияттын, көбүнчө роман менен говесттердин массалык мезгилдүү басылмасы. В. И. Лениндин айтуусу боюнча М. Горькийдин демилгеси менен 1927-жылы июлда негизделген. Мурда айына бир чыкчу, 1957-жылдан бир айда эки чыгат. «Роман-газета» советтик жана чет элдик авторлордун мыкты чыгармаларын кеңири жайылтуу үчүн кызмат кылган.
Полуэктов Сергей Александрович
Полуэктов Сергей Александрович (1953-ж. т., Фрунзе ш.) - пианист, композитор, дирижёр. Музыканттын үй-бүлөсүнөн. 1968-ж. Москва мамлекеттик П. И. Чайковский атындагы консерваториясынын алдывдагы окуу жайынын композиция классында окуган. Бирок, Полуэктов пианист болгусу келип 1970-ж.Ленинград мамлекеттик Н. А. Римский-Корсаков атындагы консерваториясына өтөт. 1973-ж. бүтөрү менен Фрунзеге келип, Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунда, Кыргыз мамлекеттик М.Абдраев атындагы опера жана балет театрында концертмейстер болуп иштейт.
1976-ж. Саратов мамлекеттик Л. В. Собинов атындагы консерваториясынын фортепьяно факультетин сырттан окуйт. 1979-ж. Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунун композиция кафедрасына которулуп.
1983-ж.бүтүрүп Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында концертмейстер, дирижёр катары эмгектенет. У. Мусаевдин «Томирис», Т. Хренниковдун«Сүйүү артынан сүйүү», Перголезинин «Кызматчы-айым» аттуу спектаклдерин коюуга катышкан. Дирижёр-коюучу катарында «Испаниянын келбети» аттуу балетти тартуулайт.
Жазуучу Ч. Айтматовдун повести боюнча жазган «Биринчи мугалим» симфониялык поэмасы фортепьяно менен оркестр үчүн жазган рапсодиясы Свердлов мамлекеттик A. В. Луначарский атындагы опера жана балет театрында аткарылат. «Созвездие» операсын К. Симонов менен Н. Нгувонун сөзүнө сопрано, хор жана симфониялык оркестр үчүн симфонияны, «Нарын каскады»симфониялык сүрөттөмөнү, М. Баетовдун «Даанышманынын» темасына симфониялык оркестр үчүн фантазияны, «Менин Кыргызстаным» теле-фильмине музыка жазган. Темаларынын жаңылыгы, жаңы ыкмаларды,жаны кайрыктарды, ыргактарды колдоно билүүдөгү чеберчилиги, чыгармаларынын көп түстүүлүгү менен айырмаланат.
Жорж Клуни
Жорж Тимоти Клуни (англ. George Timothy Clooney; 1961-жылы 6-май) – америкалык актер, режиссер, активист жана филантроп. Клуни тасмаларда аткарган ролдору үчүн үч "Алтын глобус " сыйлыгына татыган жана "Оскар" сыйлыгына актер ("Сириана" (англ. Syriana, 2006)) жана кош-продюсер ("Арго" (англ. Argo, 2012)) катары татыган.
Клуни эң алгачкы телевизиондук ролун 1978-жылы аткарган, кийин, 1994-1999-жылдар арасы "Тез жардам" (англ. ER) медициналык драмада доктор Дуг Росстун ролун аткарып дүйнөлүк атактуулукка жеткен, бул ролу үчүн актер прайм-тайм "Эмми" сыйлыгынын эки номинациясына татыган. "Тез жардам" телесериалында тартылып жүргөн кезинде Клуни ар кандай тасмаларга тартылууга чакырылган, алардын ичинде: "Бетмен менен Робин" (англ. Batman & Robin, 1997) жана "Көрүнүп турган мейкинден тышкары" (англ. Out of Sight, 1998), ошондо актер режиссер Стивен Содерберг менен биринчи жолу иштешип, таанышуусу көпкө созулган кызматташтыкка айланган. 1999-жылы актер көпчүлүккө жаккан, Фарс булуңунда орун алган согуш жөнүндөгү "Үч король" (англ. Three Kings) тасмада башкы роль аткарган.
2001-жылы Клунини кеңири белгилүү кылган, финансылык жактан ийгиликтүү болгон "Оушэндин 11 досу" (англ. Ocean's Eleven) күлкүлүү окуялуу тасманын башкы ролунда тартылган. Кийинки жылы Клуни "Кооптуу мүдөөлөрдүн сыртка чыгышы" (англ. Confessions of a Dangerous Mind) аталышындагы алгачкы режиссердук ишин чыгарган, ошондой кийин Клуни "Бейпил түн жана ийгилик" (англ. Good Night, and Good Luck, 2005), "Бийликке алып барган жол" (англ. The Ides of March, 2011) жана "Эстеликтердин артынан түшкөндөр" (англ. The Monuments Men, 2014) тасмалардын режиссердук ишин аткарган.
Клуни жакынкы чыгыш триллери "Сириана" (англ. Syriana, 2005) тасмада аткарган ролу үчүн "Оскар" сыйлыгынын "Экинчи пландагы эң мыкты актер" номинациясына татыган, ошондон кийин актер "Майкл Клейтон" (англ. Michael Clayton, 2007), "Акылы асманда" (англ. Up in the Air, 2009) жана "Тукум" (англ. The Descendants, 2011) тасмадагы ролдору үчүн "Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты актер" номинациясынын талапкери болгон. 2013-жылы Клуни "Арго" (англ. Argo) тасмасы үчүн "Оскар" сыйлыктын "Эң мыкты тасма" номинациясына ээ болгон. Клуни "Оскар" сыйлыктын алты ар башка номинацияларына талапкерлиги коюлган жалгыз адамы болгон.
2009-жылы Клуни Time журналынын жылдык Time 100 тизмесине "Дүйнөдөгү эң таасирдүү инсан" катары кирген.Ошондой эле Клуни саясий жана экономикалык ишмердүүлүгү менен таанымал жана 2008-жылдын 31-январынан бери БУУнун Тынчтык корпусунун атайын өкүлү болуп келет. Клунинин гуманитардык ишине Дарфур жаңжалынын чечүү маселесин табуу, 2010-жылы Гаитиде жер титирөөдөн жапа чеккендердин фондуна каражат топтоо, армяндардын геноцид маселеси, цунами-2004, 9/11 курмандары жана эл аралык каатчылыкка кабардар болууга чакырган "Кум менен кайгы" (англ. Sand and Sorrow) тасма тартуусу кирет. Ошондой эле Клуни эл аралык мамилелер кеңешинин мүчөсү.
Ервэй-Се-Яха
Ервэй-Сё-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тиутей-Яха дарыясынын оң жээгинен 51 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 33 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Стахановская (метро бекети)
Стахановская — Москва метросунун Некрасовская сызык сындагы станция. 2020-жылы 27-мартта ачылган.
Рокки Ривэ (Огайо)
Рокки Ривэ (Огайо) (Rocky River) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 20213 киши. Болжолдуу аянты - 14.6 км². FIPS коду — 39-68056.
Запольский, Виктор Михайлович
Запольский Виктор Михайлович Түркмөн Республикасынын Ашхабад шаарында 1946-жылы 6-ноябрда туулган. 1966-жылы В.И.Ленин атындагы Москва мамлекеттик педагогикалык институтун аяктап, мектепте мугалим болуп иштеген. 1972-жылы журналисттик кесипке өтүп, «Комсомолец Киргизии» гезитинин башкы редактору, «Вечерний Фрунзе» гезитинин башкы редактору, 1991-жылдан «Дело №...» гезитинин башкы редактору болуп иштеп келе жатат. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин легендарлуу парламентинин депутаты болгон. 1975-жылы жана 1978-жылы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Грамотасы менен сыйланган. Анын «День запоздалых визитов», «Подарок» повесттери жана «Портрет», «Качели» аңгемелери «Литературный Киргизстан» журналына жарыяланган. 1988-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Компьютер
Компьютер (computer) — бул эсептөөлөрдү жүргүзүүчү машина, жана бир алгоритм (компьютердик програм) менен маалыматты кабыл алуу, сактоо, иштетүү, чыгарууну аткарат. Компьютерлер жаңы чыгып баштаганда, ал жалаң гана эсептөөнү аткарат деген пикирден улам ЭЭМ (электрондук эсептөө машинаси) деп аталып калган. Бирок азыркы күндө ЭЭМдин кызматы - башкаруу болуп эсептелет.
Негизги принциптер
Алдында турган маселелерди компьютер кайсы бир механикалык кыймылдын, электрондордун, фотондордун, кванттык бөлүкчөлөрдүн агым кыймылынан же жакшы изилденген башка физикалык кубулуштартардын жардамы менен аткарат. Бизге эң белгилүү бул - электрондук персоналдык компьютер.
Компьютердин архитектурасы чечип жаткан маселени түздөн түз, изилденип жаткан физикалык кубулуштарды чагылдырып (математикалык аныктама менен), моделдештируу мүмкүнчүлүгү бар. Ошентип, электрондук агымдар дамба жана суу сактагычтарды моделдештиргенде суунун агымы катары колдонулган. Мындай жол менен 1960-жылдарда аналогдук электрондук компьютерлер иштеген, бирок бүгүнкү күндө андай ЭЭМдер абдан сейрек кезигет.
Кезектеги компьютердердин көбүндө чечип жаткан маселени математикалык тил менен жазышат, мында бүт маалымат экилик эсептөө системасында жазылат, бул бүт эсептөөлөр логика алгебрасын гана колдонууга алып келет. Бүткүл математиканы логика алгебрасынын операцияларына алып келегенге мүмкүндүк бар, ошондуктан компьютер абдан зор маселелерди чече алат.
Эсептелген маалымат ар кандай киргизүү-чыгаруу аппараттардын жардамы менен берилет: лампалык индикаторлор, мониторлор, принтерлер.
Жаңы колдонуучулар жана өзгөчө балдар компүтер - жөн эле машина экенин, ал өзүнчө "ойлоно", "түшүнө" албаганын кыйынчылык менен кабыл алат. Компьютер программа менен берилген белги, сызык, түстөрдү маалымат чыгаруу жабдыгы аркылуу механикалык түрдө чыгарат. Адамдын мээси өзү экрандагы белгилерди (образдары, санариптерди, сөздөрдү) кабыл алып, аларга маани берет.
Газ прибору
Газ прибору — турак жайларды жана коомдук имараттарды жылытууда, тамак-аш бышыруу, суу ысытуу жана жасалма желдетүүдө пайдаланылуучу түзүлүш. Газ приборугаз күйгөндө бөлүнүп чыккан жылуулук энергиясы менен иштейт. Ал газ келүүчү түтүктөн, газ күйгүчтөн, жылуулук алмаштыргычтан жана күйүүнүн калдыктарын сыртка чыгаруучу түзүлүштөн турат. Газ прибору үйтиричиликте (ашкана газ плиталары, суу ысыткычтар жана үй муздаткычтары), жылытуучу түзүлүштөр (газ менен жылыткыч приборлор), ишканаларда жана коомдук ашканаларда (ресторан плиталары, тамак бышырылуучу казандар, суу ысыткычтар) колдонулуучу болуп бөлүнөт. Атмосфералык типтеги газ күйгүч кеңири колдонулат. Мындай газ приборунда газ 500 сым. мам. мм басымда соплодон чыгып, күйүү үчүн керектүү абаны (40—60%) атмосферадан соруп алып, аралашат. Аба аралашкан газ күйгөндө көк жашыл жалын чыгат. Жалын сары болсо, көмүр кычкылы көбөйүп, адамга зыян келтирет. Андай учурда белгилүү өлчөмдө ачылып-жабылуучу клапандын (же бураманын) жардамы менен газ күйгүчтөгү абаны көбөйтүү зарыл.
«Аксак кемпир бапалак» оюну
«Аксак кемпир бапалак» оюну - жаштар оюну. Ойнолуучу жердин чеги белгиленип, «Аксак кемпир бапалак» дайындалат. Ал эки колун бириктирип, отко күйүп калган сыяктанып, алаканын үйлөп, оюнчуларга келип: - Мен дарыядан кантип өтсөм болот? - деп сурайт. Алар: «Дарыядан кааласаңыз сүзүп же кечип өтүңүз» - дешет. Ал оюнчуларга дагы жакыныраак келип, алаканын үйлөй берет. Оюнчулардын бири: «Караңгыда от үйлөгөн ким, эмне издеп жүрөсүң?» - десе, «Мен аксак кемпир бапалакмын, менин баламды көрдүңөрбү?» - деп суроо берет. Оюнчулар - «Балаң дарыя жакта жүрөт» деп айтып, туш тарапка качышат. « Аксак кемпир бапалак » ачууланып, аларды кармап алуу үчүн кубалайт. Белгиленген чектен аша чуркап чыгып кеткен, ошондой эле кармалып калган оюнчу ырдап, бийлеп, табышмактын жандырмагын табууга тийиш.
Бактериология
Бактериология — микробиологиянын бактерияларды изилдөөчү бөлүмү. Жалпы бактериология бактериялардын классификациясын, түзүлүшүн жана химиялык составын, ар кандай азык чөйрөдө бактериялардын өсүшүн жана мындагы азык субстраттын өзгөрүшүн, айлана-чөйрө факторлорунун бактерияларга тийгизген таасирин изилдейт. Медициналык бактериология кишиде оору козгоочу (патогендүү) бактериялардын касиетин, аларды бөлүп таануу методун, диагностика, иммунитет маселелерин изилдейт. Жаныбарлардын жугуштуу ооруларын изилдөөчү ветеринариялык бактериология, ошондой эле санитариялык, айыл чарба жана өнөр жай бактериологиясы бар.
Полиаккорд
Полиаккорд (грек.poly - көп жана итал. accordo - үндөштүк) - көптүрдөгү үндөштүктөр. Полиаккордду адатта экиге бөлүп кароого, эки бөлөк үндөштүктөрдүн кошулмасы деп атоого мүмкүн болгон үндөштүктөрдөн турат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Жаңарттын-Башы мөңгүлөрү
Жаңарттын-Башы мөңгүлөрү – Борбордук Теңир-Тоодогу өрөөн тибиндеги эки мөңгү (Батыш жана Чыгыш Ж. м.). Какшаал кырка тоосунун түндүк капталында, Ак-Шыйрак суусунун алабында жайгашкан.
Чыгыш Жаңарт мөңгүсү жатат. Узундугу 8,2 км, аянты 10,9 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4940 м, этеги 3630 м бийиктикте жатат. Бул мөңгү негизги өрөөнгө карата асылма мөңгү болот (200–250 м бийик жатат). Калыңдыгы этегинде 70 м. Капталдардагы мореналардын калыңдыгы 30–40 мге жетет. 1943–62-ж. 190 м тартылган. Мөңгүлөрдөн агып чыккан суулар Жаңартка оң жактан куят.
Жыргалаң курорту
Жыргалан курорту Балыкчы – Каракол трассасынын жээгинде Жыргалан дарыясынын боюнан орун алган.
Жыргалан курорту – климаттык, бальнеологиялык, баткактык, орто бийиктеги (дениз денгелинен 1640 м )толу санатория. Климаты континенталдуу. Жылдын орточо температурасы курортун аймагында +60С бир аз жогору болот, ал эми кыш (декабрь, январь, февраль) айларында абанын температурасы орто эсеп менен -50С тегерегинен ашбайт. Жай айлары мелуун жылуу, июль айынын орточо температурасы +180С тузот. Курортун территориясында жылына орто эсеп менен 400 мм жаан-чачын жаайт, озгочо жылдын апрель-октябрь айларында, ал эми кыш мезгилдеринде ным жерге аз (87 мм чейин )тушот. Жылдын орточо нымдуулугу 64 % тузот. Жергиликтуу климатын озгочолугу болуп, коп кунду жана жагымдуу кургакчылык эсептелет.
Курортто негизги дарылоочу фактор болуп минералдык суу эсептелет. Ал сууну жергиликтуу элдер илгертен бери колдонуп келишкен. 1960 жылы бургулоо ишинин негизинен терендиги 1450-1621 м жерден термалдуу (42-450С), щелочтуу (р Н-8,0), хлоридтик – сульфаттык натрийлуу, маламинерализациялуу суу, дебити 8,5 л/сек чыгат. Бул суу башка  щелочтук термалдуу Кульдур турундогу суулардай эле составында фтор заты камтылат, ал 5,4 мг/л чейин жетет. Минералдык суда ар турлу микроэлеменнтер (йод, бром, бор, молибден, жез, коргошун, ж.б.), андан башка органикалык заттар табылган. Жыргалан курортунун минералдык суусу онсуз, тунук жана жытсыз, химиялык составы жагынан Аксуу курортунун минералдык суусуна жана Грузиянын Абастумани тоо-курортуна тузбол. Жыргалан курортунун минералдык суусунда эриген газдар аз, негизинен 99,5% азоту тузот.
Жыргалан курорту 1960 жылы бургулоо аркылуу чыгарылган минералдык суунун базасында ачылган. 1964 жылы булл жерде тургузулган имараттардын негизинде 130 орундук колхоздор аралык курорт уюштурулган. 1971 жылы ал курорт Кыргыз республикасынын курортторду жетектоочу Советине откорулуп берилген. Азыркы мезгилде 160 орундуу бир кабат имараттарда 2-4 кишиликтуу болмолор бар. Курортто клуб, библиотека, 160 орунду столовой иштейт. Спорттук аянтчада ар турлу конугуулор откорулот. Дарылоо базасы болуп поликлиника, суубаткак дарылоочу жайы, физиотерапия болмосу, клиникалык лаборатория, массаж, дарылоо физкультура болмолору ж.б. ийгиликтуу иштоодо.
Курортто булчун- кыймыл аппараттардын, четки нерв системанын жана гинекологиялык ооруларын дарылоого негизделген. Жыргалан курортунда дарылоонун эффективдуулугу ото зор, ал 96 % чейин жетет.
Дипломатиялык өкүлчүлүк
Дипломатиялык өкүлчүлүк – мамлекеттин чет өлкөлөр менен катнашуу мекемеси. Туруктуу расмий байланыш жүргүзүү үчүн мамлекеттердин өз ара макулдашуусунун чегинде дипломатиялык өкүлчүлүк түзүлөт жана ал өкүлчүлүк мамлекеттердин ортосунда дипл. мамилелер түзүлгөндөн кийин жиберилет. Дипломатиялык өкүлчүлүк экономикалык, маданий байланыш, саясий маселелер, басма сөз, аскердик атташе, консулдук иштер сыяктуу бөлүмдөрдөн турат. Анын курамы: а) дипломаттар (элчи, атташе, катчылар жана кеңешчилер); б) администратор, в) техникалык кызматкерлер болуп бөлүнөт. Дипломатиялык өкүлчүлүктүн башкы милдети: өз өлкөсүнүн жана анын жарандарынын кызыкчылыгын эл аралык укуктун чегинде коргоо; өзү иштеп турган өлкөнүн өкмөтү менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү; ал өлкөнүн саясий турмушу жана анда болуп жаткан окуялар тууралуу мыйзамдуу жол менен өз өкмөтүн кабардар кылып туруу; өз өлкөсүнүн тышкы соодасынын жөнгө салынышы боюнча кам көрүү жана анын кызыкчылыгын коргоо. Дипломатиялык өкүлчүлүктүн негизги иш-вазийпасына консулдук ишти да кошууга болот. Дипломатиялык өкүлчүлүктү аны аккредиттеген өлкө кайра чакыртып алганда, өлкөлөр ортосунда дипломатиялык байланыш үзүлсө, же алардын ортосунда согуш башталганда ал өз ишин токтотот. Мындай учурларда дипломатиялык өкүлчүлүк жайгашкан имарат, архивдик жана башка материалдар сакталууга жана корголууга тийиш. Аккредиттеген мамлекет өзүнүн дипломатиялык өкүлчүлүгүн, анын мүлкүн, дипломатиялык архивин кайсы бир үчүнчү мамлекеттин өкүлчүлүгүнө ишенип берет.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Реэкстракция
Реэкстракция – органикалык  фазага өткөн затты кайрадан суу чөйрөcүнө өткөрүү.
Импорттук лицензия
Импорттук лицензия — компетенттүү орган тарабынан (импортко тийиштүү аракеттеги эрежелерге ылайык) берилүүчү, ал берилген кишиге белгилүү мезгил ичинде анда айтылган шарттарда, көрсөтүлгөн товарларды чектелген (чектелбеген) санда ташып кирүүгө укук берүүчү документ.
Өзбекстандык кыргыздар
Өзбекстандык кыргыздар – Борбордук Азиянын Өзбекстан жумуриятында байырлаган түрк тилдүү калктардын бири.
Кыскача таржымакалы
Өзбекстандын бир катар чөлкөмдөрүндө жашаган кыргыздар аталган аймактардын түптүү, автохтондуу калкы болуп саналат. Бул чөлкөмдөрдү байырлаган кыргыз уруулары кыргыздын оң, сол, ичкилик урууларынын курамдарына кирет.
Тагыраак айтканда, Өзбекстандын азыркы Анжияндык кыргыздар, Ферганалык кыргыздар, Наманган кыргыздары, Бухара, Самаркан, Сырдарыя, Навойи, Жыззак кыргыздары, Ташкент чөлкөмдөрү, Каракалпакстан аймактары кыргыз урууларынын эзелтеден көчүп-конуп жүргөн ареалы жана чарбалык-экономикалык, соода жүргүзүүдөгү зор мааниси бар, кыргыздардын согуштук-саясий таасири күчтүү аймактардан болгондугу тарыхый жазма булактарда, илимий адабияттарда чагылдырылып келет.
Кыргыз уруулары аталган аймактардын этностук чөйрөсүнө өз таасирин тийгизишкен.
XXI к. башталышында кошуна өлкөнүн аймагында расмий Ташкенттин статистикалык соңку жарыялаган маалыматтарына караганда 370 миңден ашуун кыргыздар жашары маалымдалган («Вечерний Бишкек» гезити, 25.02.2003).
Кыргыздар негизинен Өзбекстандын Анжиян, Фергана, Наманган, Жиззак, Сырдарыя, Самаркан, Кашкадарыя, Ташкент облустары, Каракалпакстан ж.б. региондордон орун алышып, ал жерлердин рельефин эзелтеден өздөштүрүшүп, байырлап калышкан.
Биротоло отурукташууга жана жарым отурукташууга өтүү процесси XIX к. орто чендеринен факт жүзүндө күчөй баштаган.
Бул тарыхый-этностук процесске кыргыздар жашаган бүгүнкү Афганистан, Кытай (Чыгыш Түркстан, Батыш Кытай), азыркы Кыргызстандын жана ага чектешкен аймактарды (Фергана өрөөнү) Улуу Британия, Цин Кытайы, Россия империясынын өз ара зордук-зомбулук менен бөлүп алуунун натыйжасы болгон.
Натыйжада, жүз миңдеген кыргыздар отурукташууга, жарым отурукташуу абалына өтүүгө аргасыз болушкан. Бул бүтүм жалпы кыргыз этносунун өнүгүүсүнө терс таасирин тийгизген болучу.
Мурдагы Совет доорундагы, андан соңку Өзбек көз каранды эмес республикасындагы жүргүзүлгөн ар бир «эл каттоолордо» кыргыздардын саны мурдагы расмий жарыя кылынган документтердеги маалыматтарга салыштырмалуу улам азайтылып көрсөтүлгөндүгү маалым.
Расмий Ташкенттин акыркы маалыматтарында бул өлкөдөгү кыргыздардын саны Өзбекстандагы жалпы калктын 4% азыраагын (учурда өлкөнүн жалпы калкы 25 миллиондон ашуун адам) түзгөн.
XIX к. экинчи жарымындагы айрым жазма булактарга, эл каттоолордун маалыматтарына таянсак, анда кыргыздар бул аймактардагы негизги, басымдуу көпчүлүктү түзгөн.
Маселен, XIX к. аягындагы тарыхый-документалдык (даректүү) булактарда кыргыздар Фергана өрөөнүнүн калкынын эң негизги, басымдуу бөлүгү экендиги чагылдырылган. Ош уездинде кыргыздар жалпы жашаган калктын 98,85%, Маргалан уездинде 29,66%, Наманган уездинде - 25,73%, Анжиянда - 39,66%, Кокондо - 6,05% (136,66) түзүшкөн (Губаева 1991,74).
Жалпысынан алганда, кыргыздардын Фергана өрөөнүндөгү саны 495 595 адамды түзүп, бара-бара кыргыздардын салыштырмалуу саны расмий ж.б. маалыматтарда кыскартыла баштаган (Койчиев 2001, 12).
Мындан сырткары, кыргыз этносунун бул аймактардагы санынын кыскарышы табигый, социалдык-экономикалык шарттардын, жайыттардын кыскарышы, кыргыздардын бир бөлүгүнүн отурукташууга өтүүсү, ХХ к. 30-40 жж. коммунисттердин элди жапырт коллективдештирүүсү, кошуна жашаган сарт (фарси-тажик), түрк, каракалпак сыяктуу калктар менен жуурулуушусу ж.б. процесстер негизги ролду ээлеген.
Өзбекстандын Кыргызстанга чектеш Фергана өрөөнүндөгү Анжиян областына караштуу Коргонтөбө, Жалалкудук, Кожоабад, Булакбашы, Айым, Мархамат ж.б. райондорунун административдик аймактарында кыргыздар эзелтеден компактуу, чогуу жашап келишет.
Фергана өрөөнүнүн Өзбекстан тарабында, тагыраак айтканда жогоруда аты аталган чөлкөмдөрдө жашаган кыргыздар бүгүнкү Кыргызстан менен этностук-маданий, чарбалык-экономикалык, тууган-туушкандык жактан карым-катнаштары кеңири болгондуктан толук этностук өзгөчөлүктөрүн сактап келишүүдө.
Ал эми Ташкент, Сырдарыя областтарындагы кыргыздардын басымдуу бөлүгү казактарга чектеш, аралаш жашашкандыктан, көпчүлүгү казак мектептеринен билим алгандан улам, ал жердеги кыргыздарга казактардын руханий дүйнөсү, каада-салты өз таасирин тийгизген. Чаткал тоолоруна чектеш жашаган кыргыздар өз каада-салттарын таза бойдон сактап кала беришкен.
Үчүнчү топко Жиззак областынын тоолуу райондорунда жашаган кыргыздар кирет.
Бакмал, Замин, Достук райондорунда жашаган кыргыздар, өзгөчө тоолуу аймактарда жашагандары тилин, каада-салттарын сактап келишет. Жаштардын басымдуу бөлүгү кыргыз мектептеринде билим алышат.
Айрым маалыматтарда бул чөлкөмдө чектеш жашаган казак, өзбек, кыргыз каада-салттары аралашкан абалда өнүгүүдө («Вечерний Бишкек», 25-февраль, 2003).
Өзбек Республикасынын Фергана облусунун аймактарын (Вуадил ж.б.райондор) негизинен кыргыздын ичкилик (Булгачы) урууларынын өкүлдөрү байырлап келишет. Аларга төмөнкү уруулар кирери такталган: жоокесек, кесек, найман, нойгут, кыдырша, кыпчак, бостон, канды ж.б. Наманган областынын айрым аймактарын саруу, кушчу, моңолдор, саяк, сарттар, багыш, мундуз, кыпчак ж.б. уруулардын өкүлдөрү компактуу түрдө байырлашат. Аталган уруулардын өкүлдөрүнүн бир бөлүгү Кытайдын Шинжаң Автономиялуу округунда жашап келишет.
Кыпчактар кыргыздын башка уруулары сыяктуу эле Чыгыш Түркстандан (XVII-XVIII кк), Фергана өрөөнүнүн (XVIII-XIX кк) саясий турмушуна өтө жигердүүлүк менен катышып келишкен (Сапаралиев 1999, 32-38).
Фергана өрөөнү жана ага жамаатташ жерлерди, жайыттарды кыргыз уруулары өзгөчө XV-XVI кк. өзгөчө тездик менен өздөштүрө башташкан. Бул аймактын ыңгайлуу табигый шарты, кенен жайыттары, отурукташкан, жарым көчмөн башка элдер менен соода-сатык алакалары үчүн кыргыздар Жетисуу, Аулиеата, Талас, Кашкар, Алай, Каратегин, Кашкадарыя ж.б. жерлерден көчүп келүүсү ХХ к. биринчи чейрегине чейин уланган. Мындан сырткары, Россия империясынын Цинь Кытайы менен чек ара маселелерин тактоосу кыргыздардын Чыгыш Түркстандан ж.б. жерлерден Фергана ж.б. аймактарга жылдык салттуу көчүүсүнө терс таасирин тийгизген.
Тагыраак айтканда, XIX к. экинчи жарымынан көп кылымдык жер которуштурган көчүү багытына бөгөт коюлган эле. Көпчүлүк ыңгайлуу жерлер пахта, ж.б. айыл-чарба талааларына айлантылган, сууга, жайытка ыңгайлуу жерлер Россия империясынын түпкүрүнөн көчүрүлгөн орус, украин ж.б. келгин дыйкандарга таратылып берүүсү да жайыттардын, кыштоолордун кыскарышына алып келген; бул процесс да кыргыздардын бир бөлүгүнүн отурукташуусуна шарт түзгөн.
1902-ж. «Фергана областынын жылбаяны» берген маалыматтарга таянсак бул өрөөндөгү 300 000 кыргыздардын 200 000 отурукташууга өтүп, жер иштетип, дыйканчылык менен кесиптене башташкан.
Бул мезгилде кыргыздар саны боюнча Фергана областында сарттардан кийинки орунда турган (Губаева 1991, 76). «Сарт» - санскрит (байыркы индиялыктардын диний-ритуалдык тилдеринин бири) тилинде «соодагер» маанисин туюнтуп, көчмөн түрк элдери тарабынан отурукташкан, жер иштетишкен иран (фарси-тажик) тектүү, кийинчерээк түрктөшкөн калкка берилген энчилүү ат экендиги илимде эбак далилденген.
Албетте, жогоруда айтылып өткөндөй, бул процесс Кыргызстандын Россиянын карамагына каратылышы, зордоп баш ийдирүүсү, Цинь империясы менен Чыгыш Түркстан боюнча өткөн чек аралардын такталышы менен байланышкан. Ч.Ч.Валиханов Фергана аймагында XIX к. көчүп-конуп жүргөн кыргыздардын материалдык жана руханий маданиятына отурукташкан калктын тийгизген таасирин белгилеп, акыркылардын тили жагатай (чагатай) тилине жакындап калгандыгын белгилеген. Изилдөөчү бул кыргыздардын кадыресе жер иштетип, дыйканчылык кылгандыгын жазат.
Түркстан крайынын эсепке алган (ревизиялык) материалдарда Кокон уездиндеги Нойгут-Кыпчак волостундагы кыргыздар, сарттардын тилин (түрк-иран тили) өздөштүрүп, кыргыз адатынын ордуна диний шариятты кабыл алышкандыгы жана каада-салтта отурукташкан калк менен бирдей болуп калгандыгы билгиленген.
Арийне, мындай факт-материалдар отурукташкан жана көчмөн элдердин чарбалык-экономикалык, маданий чек аралары өткөн жерлерде арбын кездешери байкалат.
Ал эми, кыргыздардын тажик (иран) тилдүү сарттар менен кошуна жашоосу, биринчилердин (кыргыздардын) тилине жана каада-салтына тажиктердин тийгизген таасирин белгилеген.
Исфара жана Канибадам волосторунда отурукташууга өткөн кыргыздар ошол чөлкөмдөгү көп сандуу сарт-тажиктердин курамына жуурулушуп кеткен. Ошондой болсо дагы кыргыздардын башка элдерге жуурулуп кетүү процесси массалык мүнөзгө ээ болгон эмес.
Мисалы, Анжиян областынын курамына кирип калган Ханабад, Жалалкудук, Коргонтөбө, Булакбашы, Мөнөк ж.б. волосторунун жашаган калкынын дээрлигин кыргыздар түзгөн. Анжиян уездиндеги отурукташкан айылдардын жалпы саны 201 кыштак болсо, улуттук өзгөчөлүгүнө жараша алар төмөндөгүдөй абалда болгон: кыргыздар -138 айылды, өзбек жана сарттар – 38 айылды, орустар - 12, тажик - 1, түрк - 4, кашкарлык (уйгурлар) - 4, аралаш жашагандар – 4 айылды түзүшкөн (Койчиев 2001, 45).
Демек аймактагы калктын улуттук өзгөчөлүгүн эске албаган административдик-аймактык бирдиктерге бөлүү иши (1924-1927 жж. жүргөн) өз учурунда СССРдин курамына кирген Кыргызстан жана Өзбекстандын ортосундагы өтө таатал этнотерриториялык талаш-тартыштарды пайда кылган. Албетте, бул багытта атайын иш алып барган комиссиялар бир топ татаал маселелерди чечүүгө аракеттенгендигин белгилөө зарыл.
Бирок, келтирилген архивдик ж.б. материалдардан улуттук-аймактык чек ара тактоолорунун жана анын жыйынтыктарынын кийинки Өзбек Республикасынын пайдасына чечилгендигин көрүүгө болот. Жыйынтыгында, татаал этнотерриториялык талаш-тартыштардын натыйжасында, Фергана өрөөнүнүн 50 өзбек, 14 сарт айылдары Кыргызстанга, 100гө жакын кыргыз, 28 кыпчак, 17 түрк, ондогон каракалпак, курама ж.б. айылдары Өзбекстандын административдик башкаруу аймагына өтүп кеткен (Койчиев 2001, 79).
Мисалы, бүгүнкү күнгө карата Фергана өрөөнүнүн Өзбекстан тарабында калган кыргыздар жашаган айрым айылдарда гана улуттук мектептер, маданий борборлор сакталып келет.
Акыркы он беш жылдыктагы коңшу өлкөнүн бул олуттуу улуттук маселеге толук көңүл бөлбөгөндүгү же андан таптакыр баш тарткандыгы ушул маселени ого бетер татаалдатып койду. Этнограф, профессор Олжобай Каратаев жазгандай, эгерде уруулук отурукташууга көңүл бурсак, Фергана өрөөнүнүн Өзбекстан тарабындагы аймактарында негизинен кыпчак (Коргонтөбө, Айым, Жалалкудук, Ханабад ж.б. райондор), чоңбагыш, нойгуттар (Кокон району), жоокесектер (Вуадил району), мундуз уруусу (Айым, Жалалкудук райондору), кара багыш, чоң багыш уруулары (Ханабад), найман (Ханабад, Жалалкудук, Вуадил, Мархамат ж.б.), кыдырша (Ханабад), саруу, моңолдор (Чуст, Касансай), тейит (Ханабад, Жалалкудук ж.б.), бостон (Мархамат ж.б.) ж.б. кыргыз урууларынын өкүлдөрү байырлап келишет.