Клавдия_Ивановна_Антипина
Аялдардын кийими. Кыргыз кочмондорундо аялдардын сулуулугу жана кийими оздорунун туугандарын сыйлоодо корунот. Эгерде кыргыз аялдарынын кийми кооз, татаал жана таланттуу саймаланган болсо, булл анын жогорку абалы жана уй-булонун материалдык абалынын жакшылыгын айгинелейт. Жайыттан жайытка жыл бою малын айдап кочуп журуу менен аялдар эн жакши кийимдерди кийишкен жана жаш келин озунун эн кооз баш кийимин кийген, анны менен жаны уй-булосу сыймыктанган. Жалпысынан кыргыз аялдарынын салттуу кийими эркектердикинен ото айырмаланган эмес. Ал туника тусполдуу койнок жана дамбалдан, жилеттен жана бору ачык кемсел, курдан жана отуктон турган. Бирок ушуга карабастан кыргыз аялдары сулуулугу чачынын орулушу жана кумуш, маржан асыл таштар менен кооздолгон жана жасалгаланган элечектери менен озгочо айырмаланган. Туника сымал койнокту кундуз да, тункусун да кийишкен. Ал эркектердин койногуно абдан окшош болгон. Негизинен ал кызыл ашыкка жеткен узундугу жана моюндан он тарабынан топчулангандыгы менен айырмаланган. Дагы бир озгочулук – аялдардын кийими коп учурда саймалынып кооздолгон. Келиндер кызыл туникадан (момонун тусу) кийишкен, ал эми улгайган аялдардын копчулугу ак материядан же кыйла кунурт тустогу кездемеден койнок кийишкен. Туниканын жакасы колго орулгон боо менен байланган. Туштукто кыздар оспурумдор сыяктуу эле ийнинде горизонтал тилиги бар туника кийишкен. Кыргызстандын тундугундо аялдардын туникасы моюндун жана тиликтин айланасында жайгашкан кокетканын кооз кошумча тилкеси менен жасалгаланган. Эреже катары, туниканын булл болугу алды жагынан саймаланып кооздолгон. Туштукто ушул кошумча болук болгон эмес жана койнок кездеме боюнча туздон-туз моюндун жана жаканын айланасында кенейтилип тигилген. Сайма койноктун буткул алдынкы болугун жаап чон жана татаал болгон. Ошондой болсо да кеп учурда сайма тиликтин жана жаканын айланасындагы кездеме тилкесин гана жапкан. 19 кылымдын акырында Орусиянын таасири менен топчуга топчулануучу койноктор пайда бол баштаган. 20 кылымда аялдар салттуу туниканын стилин эске салган кыйла кыска койнок кие башташкан. Булл юбкалуу койнок болгон, юбкага кашат салынган. Узун койнок-туниканын алдынан аялдар эркектердикине окшош узун жана бели кен, боо менен байлануучу чалбар кийишкен. Чалбарды денеге кийген. Аялдардын булл чалбары ыштан деп аталган, азыр тустуу кездемеден тигилет. Туштукто чалбардын багалеги тасма менен кооздолот. Коп учурда озбекткрди жана тажиктерди туурап булл тасма майда кооз оймо-чиймеленип токулат же саймаланат. Жайында жана кузундо аялдар кышкы сырт кийидерин кыйла женил – чапан менен алмаштырышат, ал эркектердикинен бир аз эле айырмаланат. Чапан мурда айтылгандай узун жени бар. Чапанды пахтадан же фабрикалык жарымы жибек тустуу тилкелуу кездемеден койдун жунун салып, шырып тигишкен. Туштукто озбекткрдин жана тажиктердин таасири менен Бухарадан алынган эн сонун тустуу жибек же ал тугул озбекткр менен Орусиянын парчасы пайдаланылган. Кемзир, камзур же кемсел – тизеге жеткен кыска сырт кийим, чыканакка чейин жени бар, анны койноктун устунон кийишкен. Анын тик жакасы, жан чонтоктору болгон жана каралжын тустогу кездемеден тигилген. Анны олконун тундугундо Таласта, Чаткалда, Чуй ороонундо жана айрым учурда Ысыкколдун айланасындагы аймактарда гана кийишкен. Бешмат орус стилинин таасири менен айырмаланган, дененин олчому боюнча заманбап бычылыштагы, бирок кыймылга жолтоо болбогудай тигилген сырт кийим болгон. Ал тизеге жеткен, чыканакка чейин жени жана тик жакасы болгон. Булл сырт кийим ачык тустогу тустуу кездемеден, коп учурда баркыттан тигилген.. Бешметти ошондой эле Тала районунда, Чуй ороонундо жана олконун борбордук болугундо кийишкен.. Майрамдарда бай уй-булодон чыккан аялдар булл сырт кийимдин устунонбулгаары кемер кур курчанышкан, ал кумуштон жасалган кооздуктар менен кооздолгон. 1920-жылдары женсиз узун жилет – келтече пайда болгон. Булл жилет мурдагы оор сырт кийимге караганда кыйла ынгайлуу болгон. Кобунчо ал каралжын когуш тусто, он жагынан кымтыланма болгон жана седептопчуга же кумуш тогоого топчуланган. Сырт кийимдин жакет жана жилет деген башка турлорун кыргыз аялдары кийинчерээк оздоштурушкон, алар эркектердикине абдан эле окшош болгон. Эреже катары сырт кийим мех менен жээктелген. Тундукто боз уйдон чыгаарда сырт кийимди топчулоо созсуз эмес болгон. Бирок туштукто аялдар ар дайым сырт кийимди бел кур же колго жасалган кур менен, ал тугул ичинен белдемчи кийип алса да дайыма курчанып журуугл тийиш болгон. Кыргыз аялдары буткул жашоосунда кийимин жана чачын салттуу турдо статусунун озгорушуно жараша алмаштырышкан: кичинекей кыз кезинен баштап, андан кийин секелек, келин, эне жана акырында жетилген аял куракка чейин. Салттуу турдо 6-7 жашка чейин кыздар эркек балдардай эле чачын кырдырып койгон. Андан улуураак кыздар чачтарын остурушко жана андан кийин анны ар бир тарабына учтон алтыга чейинки орум менен оруп коюшкан. Орулгон чачын учу маржан жана седеп топчулар менен кооздолгон. Кээде орулгон чач далысынан аркалыктын – оймо-чиймелуу кооздуктун жардамы менен бириктирилген. Булл озгочо Тенир-Тоодо жана Ысыккол кылаасында кенири тараган. Куйоого чыккандан кийин чачын эки чон орумо оруп аркасына таштап койгон. Булл орумдор сайма менен кооздолгон чач кап менен жабылган. Кыргыздардын этностук аялдар кийими жонундо айтууда баш кийимдердин коп турдуулугуно конул бурбай коюга болбойт. Уйлонуу улпоту учун озунун эн мыкты кийимдеринен башка бойго жеткен кыз шокуло деп аталуучу атайын абдан татаал баш кийим кийген, анны ал куйоого чыккандан кийин бир жыл же биринчи баласы торолгонго чейин сактаган. Булл баш кийим муундан муунга мурас катары откон.. Ал татаал сайма, маржан жана иштетилген кумуш менен кооздолгон. Атасынын уйунон кетип жана куйоосунун уй-булосуно келип жаткан кыз учун булл учур абдан салтанаттуу жана тан-тамашага карк болгон. Кыргыздар бийик шокуло кийгенди 19 кылымдын акырында гана ташташкан. Кыргызстандын тундугундо озунун ата-энесин таштап куйоо баланын ата-энесинин уйуно келуудо колукту озунун жузун гана ак шейшеп менен жаап алган. Ал эми туштукто болсо (озбектердин жана тажиктердин таасиринде болушу мумкун) жаш колукту саймаланган жибек тик бурчтуу кездеменин алдына толук боюнча жабылган, ал баш кийиминин кыргагынан кокурогуно чейин жеткен (озбектердин ичинде бул жабу – чачван жылкынын жалынан орулуп жасалган). 19 кылымда ушундай кыз узатуу улпотунун учурунда казак кыздар жана кыргыз кыздар кимечек деп аталган баш чумбот кийишкен, ал узун булгаарыдан даярдалган, баш кийимди жапкан жана сыртынан тоостун канаты менен кооздолгон. Баш чумботко бекитилген жука кездеме анын жузун жана моюнун толук жапкан. Куйоого чыккандан же биринчи баласын торогондон кийин бир жыл откондо келин озунун чачык саймаланган чач кап менен жапкан, ал кара баркыттан даярдалып, узун жана тар болгон жана кумуш пластинакалар, седеп топчулар, чачыл же чок менен кооздолгон. Ошонтип эротикалык таасир беруучу чачтар сырт коздон комускологон. Келиндердин баш кийими чачты жаап, узун элечек менен оролгон топудан турат, анын келип чыгышы тээ байыркы мезгилге таардык. Ал томон жагында озгоруучу сайма мене кооздолгон жана оймо-чиймеленген. Элечек маржан илмектер жана кумуш чегелер менен да кооздолгон. Адата элечектерди 5 метр кездемеден жасашкан, бирок копчулугу 15тен ашык же ал тугул 30 метр кездемени колдонушкан, булл болсо алардын олчомун чонойткон. Бышык токулган жана истанбоул деп аталган ичке ак кездеме кыйла кенири тараган материал болуп кызмат кылган. Тундукто ак элечек жонокой тустуу кеп такыянын же баш каптын айланасына абдан ичке кат-кат оромо турундо оролгон. Ак кездеме менен ээкти, моюнду жана ийиндин болугун бир нече айлантып орошкон. Бул коломдуу ак элечек аялдардын сырткы турун кобунчо сурдуу корсоткон жана тундук кыргыздарга туштук кыргыздардыкына караганда азыраак кооздолгон.