cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жаңы-жер – улан
Жаңы-жер – улан – Ат-Башы өрөөнүнүн чыгышындагы табигый кооз жер. Жаңы-Жер жана Улан сууларынын алабын ээлейт. Түндүгүнөн Нарын, түштүгүнөн Жаңы-Жер тоолору менен чектешет. Эки суунун кошулган жери деңиз деңгээлинен 2837 м бийикте жайгашкан. Ат-Башы суусунун сол жээгиндеги шиберлүү жайык тектир Көк-Жайык деп аталат. Анын суу нугунан салыш-тырмалуу бийиктиги 30–40 м. Узундугу Көгөндү-Кыяга чейин 12 км, туурасы 1 км. Эки суу айрыгы Эки-Бала көлү аталып, ага дөбөлүү, чуңкурлуу рельеф мүнөздүү. Негизинен палеозойдун тоо тектеринен жана неогендин кызгылт түстүү чополорунан түзүлгөн суунун оң өйүзү Ойнок-Жар аталып, шиберлүү, суу бойлой өскөн карагай, арчалуу токою өзгөчө кооз ландшафтты түзөт. Жаңы-Жер тоосунун батыш капталынын рельефи татаал эмес; суу бөлгүчүндөгү байыркы түздүктөрдүн калдыгы тектирден 1000 м өйдө жатат. Бул аймактын маңдайында Нарын тоосунан түшкөн Уландын тепши сымал кенен өрөөнү өзгөчө кооз. Андан жогору (22 км), 3400 м бийиктикке байыркы мөңгүнүн рельефи мүнөздүү. Уландын сол куймасы – Байбиче суусунун өрөөнүнүн башындагы Байбиче ашуусу аркылуу Нарын өрөөнүнө өтүүгө болот. Эки суу айрыгынан төмөн (3 км), Көлтөр өрөөнүндө (деңиз деңгээлинен 3077 м бийикте) кооз бөгөт көлү жайгашкан, анын узундугу 1,5 км, туурасы 300 м келет. Жаңы-Жер өрөөнү менен жогору өрдөгөндө (21 км), ага Дүңгүрөмө суусу кошулат. Бул өрөөнгө көчкүдөн пайда болгон дөбө-чуңкурлуу рельеф мүнөздүү. Чуңкурлары саздак келет. Жаңы-Жер тоосунда бир нече ашуу бар: Улар-Таш (3875 м би­йикте), Ак-Байтал (3752 м), Кең-Суу (4025 м), Орто-Кашка-Суу (4042 м), Кашка-Суу (3970 м), Арчалы (3932 м). Ашуулар Жаңы-жер – уланды Ак-Сай өрөөнү менен байланыштырат. Климаты кескин континенттик, жайы салкын (июлдун орточо температурасы 10–15ᵒС), кышы суук (январдыкы –15... –20ᵒСдей). Тоолуу шалбаа, талаалуу субальп жана альп топурагы басым­дуу. Жаңы-Жер өрөөнүнүн тескей бетинде суу боюна чейин карагай, арча, төө куйрук, шилби, четин, тал өсөт. Бийик беттерге субальп, альп шалбаа өсүмдүктөрү, Улан өрөөнүнө сейрек жапалак арча, түркүн чөптүү жапыз өскөн шалбаа мүнөздүү. Өрөөндү Нарын, Ат-Башы райондорунун малы жайлайт. Автомобиль жолу барат.
Экисуу арасы
Экисуу арасы – тарыхый топоним. Орто кылымдардагы араб, фарсы тилдериндеги адабияттарда – Миян-Рудан; түрк тилдеринде – «Экисуу арасы» аталышын берет. Аталыш Нарын менен Карадарыя сууларынын аралыгындагы (азыркы Ноокен, Базаркоргон, Сузак, Өзгөн райондору) аймакка таандык болгон көптөгөн жер-суу, шаар, кыштактарды санап отурбай кыскартып, жалпылап гана «Экисуу арасы» деп атап коюшкан.
Башкаруучулары
Кангайты бий — 1850-1876. Мамыр Мерген уулу — 1873—1875 кыргыздардын көтөрүлүштү уюштуруучу.
Феодалдык
Эки Суу Арасында илгертен туруктуу отурукташып келген оргу, сокулук, азык, черик, кытай, жедигер, солто урууларынын бийлеринин кыргыз элин бириктирүүдө аларга жер бөлүп отурукташтырууда, наны жокко нан берип, колуна курал карматып, гуманитардык катастрофадан чыгууда ролу чоң болгон.
Чаткал өрөөнүндөгү кыргыз урууларынын жайгашуусу
Элдик санжыраларда кыргыз уруулары жалпысынан оң канат, сол канат жана ичкилик деп аталган үч ири уруулук топко ажырайт.
Мындай бөлүнүүнү байыркы мезгилдерден бери келе жаткан көчмөндөрдүн салттуу традициясына негизделген, туугандык-аймактык тектештиктерди камтыган коомдук-социалдык уюмдашуу десек болот. Кыргыз эли тарыхый даректерде белгилүү болгондой, XV кылымдын экинчи жарымынан тарта азыркы ата-мекени Кыргызстандын аймагына жайгаша баштаган. Жаңы жерлерден орун алуу көчмөндөргө мүнөздүү болгон уруулук-аймактык принциптер менен жүргөндүгү түшүнүктүү. Ошол себептен кыргыздын үч этно-саясий бирикмесине кирген уруулары ар бири өзүлөрүнүн тобу менен бири-бирине аймакташ болуп, компактуу аймактарга ээлик кылышкан.
Оң канат уруулары ичара адигине жана тагай деп аталган уруулук бирикмелерге ажырайт. Адигине муңгуш уруулук бирикмеси менен бирге “адигине-муңгуш” деп аталса, көпчүлүк мезгилде кыскача “адигине” (муңгуш) болуп айтыла берет. Тагай бирикмесине “наалы-эже” уруулар тобу кошулат, бирок жалпыланып “тагай” (наалы-эже) деп эле айтылат.Адигине бөрү, баргы, жору, сарттар, карабагыш, муңгуш жагалмай-тамга, кош-тамга урууларынан турат.
Тагайга сарыбагыш, бугу, солто, жедигер, багыш, саяк, азык, наалы-эже уруулук тобуна черик, моңолдор, коңурат, баарын уруулары кирет. Оң канат уруулары негизинен Кыргызстандын тең жарым аймагын ээлеп, анын түндүк-чыгыш бөлүгүн мекендешет. Бул чөлкөмгө Кытай мамлекетинин курамына кирген кыргыздардын басымдуу көпчүлүк аймагы кирет. Сол канаттысаруу, кушчу, кытай, басыз, муңдуз, жетиген, төбөй, чоңбагыш уруулары түзөт. Алар Кыргызстандын түндүк батыш аймагынан орун алган (чоңбагыш уруусунан башкасы).
Ичкилик уруулары тейит, бостон, жоокесек кесек, нойгут, канды, кыпчак, найман, дөөлөс, кыдырша, ават, оргудеп аталат. Ичкилик уруулары Кытайдагы Памир (Сарыкол) тоосунун түндүгүнөн тартып, батышка карай Кыргызстандагы Чоң-Алай, Таджикстандагы Бадакшан, Каратегин өрөөндөрү аркалуу Өзбекстандын Жизак аймагына чейинки территорияда жашап, алар Кыргызстандын жалаң түштүк чөлкөмдөрүнө тараган. Чаткал өрөөнүндө жогорудагы жалпы кыргыз урууларынын оң канат, сол канат жана ичкилик топторуна кирген кыргыздар жашашат. Чаткалдык кыргыздардын уруулук курамы кытай, кушчу, кыпчак, саруу, багыш, мундуз, моңол (түндүк кыргыздары моңолдор дешет), черик урууларынан турат. Алардан саруу, кытай, ьсушчу, мундуз уруулары сол канатка, багыш,моңол, черик оң канатка, кыпчак ичкиликке киришет. Чаткалдын АкТаш айылынын адамдарынын жарымынан көбүрөөгүн моңол, азыраагын кытай, мундуз, саруу урууларынын өкүлдөрү түзөт. Курулуш, Тегирмен-Сай жана ЖаңыБазар кыштактарында кытай, саруу, Айгыр-Жалда кытай, кыпчак, азыраак багыш уруулары турушат. Каныш-Кыяда кушчу, кытай, саруу, багыш жана кыпчак, Коргон-Сай, Башкы-Терек, Чакмак-Суу, Жер-Капчыгай айылдарында кытай, кыпчак, багыш уруусунун адамдары жашашат.
Терек-Сайда кушчу, кытай, черик, Сумсарда моңол, кытай, кушчу, черик, Шакафтарда кытай, саруу,моңол, Кызыл-Токойдо моңол, кытай жана кушчу урууларынын өкүлдөрү бар.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Үнсүздөр
Үнсүздөр - өпкөдөн чыгып келе жаткан абанын агымы ооз көңдөйүндө тоскоолдукка учурап, ал тоскоолдукту күч менен жарып же ага сүрүлүп өтүүдөн пайда болот. Үнсүз тыбыштар негизинен шыбыш аркылуу жасалат да, бири-биринен өзүнө мүнөздүү шыбышы аркылуу айырмаланат. Кыргыз тилинде 20 үнсүз бар: б, п, г, к, х, д, з, с, ж, ш, ч, м, н, ң, л, р, й, в, ф, т.
Алар артикуляциялык аспектиде төмөнкүчө классификацияланат: Сүйлөө органдарынын чыңалышынан пайда болгон тоскоолдукту аба агымы күч менен (алсыз) жарып чыгышына карата 1) каткалаң (күчтүү) үнсүздөр: п, т, с, ш, ч, к, ф, х; 2) жум-шак (алсыз) үнсүздөр: б, в, д, з, ж, г; 3) уяң (сонант) үнсүздөр: л, м, н, ң, р, й болуп бөлүнөт. Ү. каткалаң-жумшактыгы менен корреляцияны түзүшсө, уяңдар бул корреляцияга кирбейт. Уяң үнсүздөр акустикалык жактан үндүүлөргө жакын турат, бирок муун түзүү жөндөмдүүлүгүнө ээ эмес. Тоскоолдукту пайда кылган сүйлөө органдарына жана тоскоолдуктун ордуна карай эринчилдер жана тил-тишчилдер болуп бөлүнөт. Эринчилдер өзара кош эринчил (б, п, м) жана эрин-тишчил (в, ф) болуп бөлүнөт. Тилдин катышуусу менен үнсүздөр тилдин арткы, түпкү, ортоңку бөлүктөрүндө жана учунда жасалат. Уччулдар тилдин учунун астыңкы тиштин бүйлөсүнө тийишинен (с, з, т, д, н); тилдин учунун катуу таңдай менен бүйлөгө тийишинен (л, ж) жана тилдин учунун бир аз жогору көтөрүлүшүнөн (ш, р) болуп бөлүнөт. Артчылдар тилдин арткы бөлүгү жумшак таңдайга тийишүүдөн жасалса (к, г, х. ң); орточулдар тилдин ортоңку бөлүгү жогору көтөрүлүп, катуу тандайга тийишүүдөн жасалат (ч, й); ал эми түпчүлдөр жумшак таңдайдын төмөн түшүп, тилдин түбүнө тийишүүсүнөн пайда болот (кь, гь). Үнсүздөр жасалуу ыгы боюнча жарылмалар, жылчыкчылдар, дирилдемелер болуп үчкө бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Бейшеке (Кара-Буура району)
Бейшеке — Кыргызстандын Талас облусунун Кара-Буура районундагы айыл. Бейшеке айыл аймагына кирет.
Сарымсакты бөксөтоосунун этегинде, Талас каналынын боюнда, деңиз деңгээлинен 887 м бийиктикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Кызыладыр кыштагынан 16 км. Маймак (Казакстан) темиржол бекетинен 65 км. 1930-жылы отурукташкан. Калкы негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, балабакча, үй бүлөлүк дарыгерлер тобу, китепкана, соода түйүнү, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Калкы
Калкы ― 1600 киши (2009-жылы).
Ышкиййа тарикаты
Ышкиййа тарикаты – Теңир-Тоодогу сопулук агым. Исхакийа тарикатынын өкүлдөрүнө каршы күрөшкөн. Ышкиййа Тарикатын кожо Махдум-и Аззамдын (1542-ж. өлгөн) уулу кожо Мухаммед Эммин (ылакап аты – Кожо Келең) негиздеген. Аскердик таяныч күч катары ал өзүнө «ак тоолук» кыргыздарды тарткан. «Ышкиййа» (ар. «ышк» – ашыктык, ышкы) сопулук диний ишенимде ак уруп, экстазга батуу менен «кудайга» жакындагандыкты туюнткан. Ышкиййа тарикатынын талапкерлерин «ак тоолуктар» же «ак такыялуулар» деп да аташкан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Мунгат
Мунгат — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 367 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 56 км.
Дисконт
Дисконт (англ. discount , итал.  sconto  – жеңилдик) – 1) кагаздын учурдагы баасы менен аны жоюу учурундагы же номиналдык баасынын ортосундагы айырма; каржы каражатын (м.; векселди) аны жоюуга чейин номиналдык баасынан арзан баада сатып алуу; 2) валютанын форварддык баасы менен токтоосуз алып келүүдөгү баасынын ортосундагы айырма; 3) аркыл мөөнөттө алынып келинген бир эле товардын бааларынын ортосундагы айырма; 4) келишимде айтылган сапатка дал келбегендигинин натыйжасында товардын баасын төмөндөтүү; 5) валютанын ырасмий курсунун азаюусу; 6) векселди эсепке алууда банктар тарабынан алынуучу үстөк пайыз.
Мунгат
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара-Саз, өзөн
Кара-Саз өзөнү, суусу – Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Кичи Нарын суусунун оң куймасы.
Жалпы мүнөздөмө
Узундугу 45 км, алабынын аянты 425 км2. Капка-Таш тоосунун түндүк капталынан башталып, Кара-Каман жана Капка-Таш тоолорунун аралыгындагы түзөң, саздуу өрөөн аркылуу агат. Башталышында Бел-Тепши, ортоңку агымында Чардак-Суу жанаТаш-Кечүү аталат.
Ири куймалары: Корумд-Суу, Кара-Булак, Ичке-Булак, Бел-Булак. Жылдык орточо чыгымы 2,5–3,7 м3/сек. Эң көбү июль– августта, азы январь-февралда байкалат. Апрель – сентябрда кирип, октябрь – мартта тартылат.
Сиенит
Сиенит — кремний кычкылына бай магма тоо теги (Гранит). ...
Колдонулган адабияттар
...
Тохатчи (Нү-Мексико)
Тохатчи (Нү-Мексико) (Tohatchi) — Нү-Мексико штатынын McKinley округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1037 киши. Болжолдуу аянты - 16.3 км². FIPS коду — 35-78440.
Алыбекова Карачач
Алыбекова Карачач - (1895, Чүй облусу, Москва району, Төрткүл кыштагы - 1960, ошол эле жерде) малчы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1958). 1941-жылдан Москва районундагы Октябрдын 40 жылдыгы атындагы колхоздун баш чабаны болуп иштеген. Ал кой чарбасын өнүктүрүүдө мыкты ийгиликтерге жетишип, 1957-ж. ар жүз тубар койдон 111ден козу (1958-ж. 125тен козу), ар койдон 3,2 кг жүн (1958-ж. 4,3 кг) кыркып алган. Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.
Дисконттуу облигация
Дисконттуу облигация – адатта экинчи базарда өз наркынан төмөн сатылуучу облигация.
Бакабаш
Бакабаш — (лат. Raniceps raninus) налим сымалдуу балыктардын бир түрү.
Бака
Бакалар — куйруксуз амфибиялардын бир ири тобу, буларга кыйла түркүм, түркүмчө, тукум, уруу жана түр кирет: Амур бакасы, Антил бакасы, бананчыл бака (Megolixalus baevis), саз бакасы (Rana terrestris), бодур бака (R. rugosa), өгүз-бака (R. catesbeiana), өкүрчөөк бака, Африканын калакпут бакасы (Hylambates maculatus), калакпут соокпаш бака (Rhacophorus otilophus), калакпут тордомо бака (R. reticulatus), Ява калакпут бакасы (R. reinwardti), жапон калакпут бакасы (R. beurgeri), түктүү бака (Astylosternus robustus), Голиафбака (Rana goliath), дообака, гоферге ынак бака (R. capito), Ыраакы Чыгыш бакасы (R. semiplicata), тегерек тил бака (Discoglossus pictus), шадылуу бака (Arthroleptis stenodactylus), Кавказ бакасы (Rana camerani), Индистан таргыл бакасы (R. tigrina), мукур аяк бака (R. curtipes), кызыл кулак бака (R. erythreaea), кайчытамга бака (Rhacophorus cruciger), чаңыргыч бака (Rana clamitans), темгилдүү бака (R. pipiens), токой бакасы (R. sylvatica), Ява учкур бакасы, Кичи Азия бакасы (R. macrocnemis), Гвинея чаар бакасы (Hemisus marmoratus), Натали бакасы (Phrynobatrachus natalensis), Нил бакасы (Rana mascareniensis), көл бакасы (R. ridibunda), жээкчил бака (R. limnocharis), көлчүк бакасы (R. esculenta), шамдагай бака (R. dalmatina), конгонун беш тушкундуу бакасы (Hyperolius quinquevittatus), ала бака (Rana pretiosa), мүйүздүү бака (Ceratobatrachus quentheri), Сибирь бакасы (Rana cruenta), шибер бакасы (R. temporaria), укмуштуу бака (Pseudis paradoxa), кооз бака (Kaloula pulchra), куйруктуу бака (Ascaphus truei), Цусима бакасы, кара-ала бака (Rana nigromaculata), туулгабаш бака (Calyptocephalus gayi), текөөрдүү бака (Xenopus mulleri), текөөрдүү жылма бака (X. laevis), тилсиз бакалар, бакалардын бир түркүмү, күрөң бакалар (топ), өкүрчөөк бакалар (уруу), калакпут бакалар (тукум) (Rhacophoridae), л. Дискоязычные (Discoglossidae) — тегерек тилдүү бакалар (тукум), жашыл бакалар (топ), келтекбаш бакалар (тукум) (Brachycephalidae), учкур бакалар (уруу) (Phacophorus), жалпак бакалар (уруу) (Eleutherodactylus), накта бакалар (тукум) (Ranidae), мүйүздүү бакалар (уруу) (Ceratobatrachus), торопойбакалар (уруу) (Hemisus), тар ооздуу бакалар (уруу) (Brevicipitidae), тилдүү бакалар, бакалардын бир түркүмү.
Айрым түрү көп өлкөлөрдө тамак катары пайдаланылат. Кыргызстанда 3 түрү кездешет. Лабор. изилдөөлөрдө пайдаланылат.
Таржылга көмүр кени
Таржылга көмүр кени Ош облусунун Өзгөн районунда, Жазы (Яссы) суусунун оң жээгинде, Өзгөн ойдуңунун четинде, Кенче 1935-жылдан белгилүү. Көмүр зындан свитасынын минтур катмарчасы менен байланышкан. Бардыгы 4 кабат аныкталган, алардын ичинен бир кабат кээ бир жерлеринде жумушчу калыңдыкка ээ. Анын калыңдыгы 0,14–0,40 мден 1,80–2,19 мге чейин, тереңдеген сайын жукарып жок болот. Күлдүүлүгү 22,93–27,65%, күйүү жылуулугу 29,70 МДж/кг. 100 м терендикке чейин жакындатылган болжол ресурсу 261 миң т.
Янги-Ауыл (Ишимбай району, Башкыртстан)
Янги-Ауыл — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Ишеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 140 киши. Почта индекси — 453236, ОКАТО коду — 80231835006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Корчак, Януш
Корчак, Януш (чыныгы аты – Генрих Гольдшмит(польш. Henryk Goldszmit); Т Варшава да 1878-жылы 22-июльда туулган— 1942-жылы 2-августта Треблинкада каза болгон) - польшалык педагог, балдар жазуучусу, догдур, публицист жана коомдук ишмер. Балалыктын оригиналдуу концепциясын жана баланын аң-сезимин калыптандыруу, жетилдирүүнүн жолдорун иштеп чыккан. Анын «Баланы кандайча сүйүү керек» аттуу китеби дээрлик дүйнөнүн бардык тилдерине которулган.
Корчак таалим-тарбиянын башкы озуйпасы, максаты – конкреттүү ар бир баланын ички дараметин жана жөндөм-шыгын эркин, түгөл, гармониялуу өнүктүрүү, инсанды аруулуктун, асылдыктын жана эркиндиктин идеалында жетилдирүү. Таалим-тарбия процессинде инсан ички өз алдынчалык жана жеке кадыр бедел сыяктуу туюм-сезимдер туура, бекем калыптанышы абзел.
Ысык-Көлдүк кыргыздардын Кокон хандыгына каршы көтөрүлүшү
Кокон хан
Корчак, Януш
Корчак балдар үйлөрүн жетектеген, атайын педагогика институтунда сабак берген, ошондой эле жашы жете элек кылмышкерлер боюнча соттордо калыс болгон. Гитлердик оккупация мезгилинде «Балдар үйүндөгү 200 жакын окуучу жана бир катар педагогдор менен бирдикте Требликка концлагеринин газ камерасында өлтүрүлгөн.
Ысык-Көлдүк кыргыздардын Кокон хандыгына каршы көтөрүлүшү
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Корчак, Януш
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Кене дан
Кене дан – сүт тикендер тукумундагы көп жылдык өсүмдүк уруусу. Бир түрү – кадимки Кене дан (R. communis L.) бар. Ал бир нече түрчөгө бөлүнөт. анын ичинде көп эгилгендери: перс, сангвинеус, Занзибар жана кытай Кене даны (уругунан май алынат). Африкада Кене дан бадал же дарак (бийиктиги 10 мдей) түрүндө өсөт. КМШ өлкөлөрүндө негизинен перс, сангвинеус Кене даны жана гибрид сорттору эгилет. Өзөк тамырлуу өсүмдүк; сабагы (бийиктиги 1–2 м, айрымдары 4 мге чейин) түз, бутактанып өсөт. Негизги сөңгөгүндө 5–20 чоң жалбырак өсүп чыгат. Топ гүлү манжа сымал. Кайчылаш чаңдашат. Мөмөсү үч уялуу (ар уяда бирден урук болот), тоголок же сүйрү чанак (топ гүлүндө 15–300 чанак болот); 1000 уругунун салм. 200–500 г. Кене данда рицин белогу, рицинин алкалоиди бар; адам жана мал үчүн уулуу. Жылуу (уругу 10ШСде өне кастор майы (60%) алынып, медицинада ж. б. пайдаланылат. Кене дандын күнжарасы мыкты жер семирткич болот. Сабак буласынан кап, жип жасалат. Кене дан зыянкечтери: зым сымак курттар, күздүкчү үкүчө ж. б.; илдеттери — боз чирик ж. б.
Альф
Альф − Америка комедия телекөрсөтүүсүнүн 1986-жылкы чыгарылышы. Alien Productions телекомпаниясынын өндүрүшү. Америка Кошмо Штаттарда сериялар 1986 жылдан 1990 жылга чейин төрт мезгилге созулган. 80 өлкөдө көрсөтүлгөн.
Административдик өндүрүш
Бир тектүү башкаруу иштерин кароонун жана чечүүнүн тартибин белгилөөчү административдик-процесстик ченемдердин жыйындысы. Административдик укук илиминде өндүрүштөр өз ара төмөндөгүдөй болуп бөлүнөт: сунуштар, жарандардын билдирүүлөрү жана арыздары боюнча; сыйлоо иштери боюнча; тартип бузуу иштери боюнча; административдик укук бузуу иштери боюнча.
Жогорку кудаш (Татышлин району, Башкыртстан)
Жогорку кудаш — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Кудашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 749 киши. Почта индекси — 452841, ОКАТО коду — 80250840001.
Блюхер Василий Константинович
Блюхер Василий Константинович (19. 11. 1890-9. И. 1938) - советтик аскердик жана парт, ишмер. Советтик Союз. Маршалы (1935).
Жогорку кудаш (Татышлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Пакеттерди туташтыруу
(Рacket switching- Коммутация пакетов). Компьютер тармагында ың-гайлуу маршрут бойлоп жай-гашкан булак жана кабыл алуучу арасында тармакта кабарларды жеткирүү техно-ложиси, мында пакеттер станциялар аркылуу ретранс-ланат. Берилиштер жөнөтүү алдында чакан пакеттерге бөлүнөт, ал эми кабыл алганда пакеттерди чогултуу процесси ишке ашырылып калыбына келтирилет. Пакеттердин мар-шруттары жана убактысы кээде айырмаланат, бирок пакетти кабыл алган тарап пакеттерди керектүү улаа-лаштыгында жыйнай алат.
Блюхер Василий Константинович
Партиянын 17-съездинде (1934) ВКП (б) БКнын мүчөлүгүнө кандидаттыкка шайланган. 1921-24-ж. ББАКтын, 1930-38-ж. СССР БАКтын мүчөсү, СССР Жогорку Советинин (1-шайл. ) депутаты. В. биринчи болуп Кызыл Туу жана Кызыл Жылдыз ордендерин алган, кийин Ленин ордени ж. б. ордендер менен сыйланган.
Калай
Калай (лат. Stanium, Sn) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IVА группа элементи; к.н. 50; ат. м. 118,69. Жаратылышта К. 10 изотоптун аралашмасынан турат. Литосферанын (м. б-ча) 8×10-3% түзөт. К. – күмүш сыяктуу ак, жумшак, жалтырак, ийилгич металл; балкып эрүү темп-расы 231,9о ; кайноо темп-расы 2687 о. Хим. бирикмелеринде II жана IV валенттүү. Кадимки шартта К. хим. таасирлерге туруктуу. Абада жай окистенет жана металл үстүндө пайда болгон жука оксиддик кабыкча (SnO2) андан ары окистенүүдөн сактайт. Фтор, хлор менен кошулуп SnF4, SnCl2 болгон бирикмелерди пайда кылат. Күкүрт менен ысытканда сульфиддер – SnS жана SnS2 алынат. К. магний менен куймасын к-танын таасири менен ажыратканда К. гидриди SnH4 – уулуу газ алынат. Азот, аммиак менен кошулбайт. К. нитриди кыйыр ыкма менен алынат. Көмүртек, кремний менен реакцияга кирбейт. Көпчүлүк металлдар менен куймаларды берет. К. менен жез куймасы коло байыртадан бери эле белгилүү. Суюлтулган к-та жана щелочто жай эрийт. Концентрацияланган щелочто эриткенде К. - H2SnO2 жана К. - H3SnO3 к-тасынын туздары – станиттер жана станаттар пайда болот. II валенттүү К. туздарынын Sn2+ көпчүлүгү түссүз, сууда жакшы эриген заттар. К. негизинен К. рудаларынан алынат. Мис., касситтери (SnO2) көмүртек же көмүртек (II) оксиди менен калыбына келтирүүдөн алат:
SnO2 + 2C = Sn + 2CO же SnO2 + 2CO = Sn + 2CO2
Блюхер Василий Константинович
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Калай
Алынган К-дын 40 % тамак-аш ө. ж-да, подшипниктерди, типографиялык куймаларды алуу, буюмдарды каңдоодо, боёк чыгарууда, сүрөт ө. ж-да колдонулат. К. менен алтын жана күмүш куймасы тиш салуу техникасында пайдаланылат.
Алымбаев Эркин Шакирович
Алымбаев Эркин Шакирович - (1962-ж. туулган, Жалал-Абад облусу, Жалал-Абад шаары) - педиатр, медицина илимдеринин доктору (2001). КММИни (1985), СССР МИАнын педиатрия ИИИнин аспирантурасын (1990, Москва ш.) бүтүргөн. КММИде ординатор, 1990-жылдан КММАнын факультеттик педиатрия кафедрасында ассистент. Эмгектери: Гастродуоденальная патология у детей (в соавторстве). Б., 2000.
Дискрециялык бийлик
Дискрециялык бийлик (фр. discretionnaire  – жеке ыктыярга көзкаранды) – органга же кызмат адамына мыйзам алкагында өзү ойлогондой аракеттенүү укугунун берилиши (м.; парламентардык республикада мамлекет башчысы демейки шарттарда премьер-министрдин же тийешелүү министрдин кароосусуз (контрасигнатура) ченемдик актыларды чыгара албайт, өзгөчө кырдаалдарда гана чыгара алат). Д. б. административдик органдар жана соттор тарабынан өзгөчө көп ишке ашырылат, ал иш жүзүндө колтийбестик, айыпсыздык презумпциясы деген сыяктуу демократиялык принциптерден баштартууну билдирет.
Аддис-Абеба
Аддис-Абеба Африкадагы бир шаар, жана Эфиопиянын борбор шаары.
Кенаф
Кенаф (латынча Hibiscus cannabinus L.) – өсүмдүктөрдүн гүлкайырлар тукумундагы бир жылдык чөп. Өзөк тамырлуу, жерге 1,5–2 м кирип, тарамдалып өсөт; сабагы (бийиктиги 5–6 мдей) түз, бутактанат. Жалбырагы ири тарамдуу, жалбырак сабы узун. Гүлү чоң; ак, күрөң түстүү, мөмөсү беш уялуу, түктүү кутуча (ар кутучада 15–20 урук болот); 1000 уругунун салмагы 20–28 г. Кенаф күнөс, нымдуу, кара топурактуу жерде жакшы өсөт. Кытай, Индия, АКШда эгилет. Вегетация мезгили 125–145 күндүк Кенафтын кургак сабагында 16–21% була бар, андан таар, брезент, аркан, жип ж. б. жасалат. Уругунда 18–20% май (булгаары, самын, боёк жасоодо пайдаланылат) болот. Бакалынан кагаз жана курулуш тактасы даярдалат. Күнжарасы тоют, жер семирткич катары пайдаланылат. Илдеттери – боз чирик ж. б.; зыянкечтери: үкүчөлөр, кызылча канталасы ж. б.
Жакут
Жакут — кымбат баалуу асыл таш, яхонт. Жашыл саффир менен кызыл рубиндин кымбат баалуу түрлөрүнүн жалпы аты. Кээде гранит жана асыл шпинель сыяктуу кызыл түстөгү асыл таштар Ж. деп аталган. Эпостон Ж-тун байыртадан эле асем буюмдарга, жасалгаларга, кооздуктарга колдонулганы, нур чачыратып, жарык чыгаруучу каражат катары пайдаланылганы көрүнөт. Мисалы, Алмамбет  Бээжиндеги өзүнүн алтын тагын Сыргакка төмөнкүчө сүрөттөйт: "Бу туш менен тиги туш Жакут таштан жабылуу" ( Саякбай Каралаев,  2. 136), "Жакут менен көөкардан Босогого салдырган" ( Саякбай Каралаев,  2. 136). Алмамбеттин атасы Азизкандын сейилдикке кийүүчү жарым кандык чен тонунун жасалгасы төмөнкүчө баяндалат: "Жакут ташты жардырган Көкүрөккө тонунун Асыл таштан салдырган" ( Саякбай Каралаев, 2. 139). Ж-тун баалуулугу төмөнкү саптардан да көрүнөт: "Жакут, көөхар, лагыл таш, Жандар өлүп калган соң Аны эмине кылабыз!" (Сагымбай Орозбаков, 4. 349). Жарык болуп турсун үчүн Каныкей Манастын сөөгү коюлган жайга да Ж-ту колдонот: "Жакут таштан жардырдым, Алтымыш уруу жерине Жакут, көөхар аралаш Чырак гана кылып салдырдым" (Сагымбай Орозбаков, "Семетей", 1. 154).
Кичи Шарженьга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ташкороо калай кени
Ташкороо калай кени  Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда. Эңилчек кыштагынын түштүк-чыгыш тарабында, Кайыңды өрөөнүндө. 1963-жылдан белгилүү. Кен аймагын силурдун аягында пайда болгон сланец, акиташ тектери жана аларды жиреп чыккан граниттер түзөт. Чөкмө тектер метаморфизмделип, өзгөрүүлөргө дуушарланып мраморго, роговикке айланган. Руда тулкулары интрузиянын эндоконтактыларындагы роговик, мрамор, акиташ тектеринде жатат. Касситерит жана вольфрамиттүү кварц-турмалин, кварц-сульфид тарамдарынан түзүлгөн руда зоналарынын туурасы 1 кмге, узундугу ондогон кмге жетет. Зонадагы руда тарамдарынын калыңдыгы бир нече смден 3 мге, айрым жерлерде 6 мге чейин.
Көк-Суу мөңгүсү
Көк-Суу мөңгүсү — Ички Теңир тоодогу Сары-Белес тоосунун түндүк капталындагы «балык жон» тибиндеги мөңгү. Уз. 3,6 км, аянты 3,6 км2. Көк-Кыя суусунун оң куймасы Аксайуурунун алабын-да жайгашкан.
Сурпия (дарыя)
Сурпия — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 468 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Уңгу (лингвистика)
Уңгу (лингвистика) – сөздүн лексикалык маанисин туюнтуп, тыбыштык түзүлүш менен маанилик түзүлүштүн ажырагыс биримдигин түзүп, сөз тутумунда андан аркы майда бөлүктөргө бөлүнбөй, морфологиялык деривацияга учурабай турган өзөк морфема, б.а. сөз формасынын же лексеманын мүчөлөр менен өзгөрбөй турган баштапкы формасы. Тилдин тарыхый өнүгүшү Уңгунун табиятына белгилүү даражада таасирин тийгизет. Ошондуктан Уңгу түшүнүгүнүн табиятын аныктоо, структуралык жактан жиктөө, тарыхый жактан иликтөө бир топ оорчулукту жаратат. Тилдин бүгүнкү өнүгүш абалында Уңгу түрүндө турган морфема, тилдик өнүгүүнүн мурунку абалында Уңгу болбой туунду сөз болуп калган фактылар тилде өтө арбын. Тилде уңгу сөзгө караганда туунду сөз өтө көп. Бул Уңгунун тилдин сөз өзгөртүү, сөз жасоо системасы менен тикеден-тике карым-катышта экендигин көрсөтөт. Уңгу сөз тутумундагы эң кичине маанилик бирдик болгон морфемалардын бири катары лексикалык маани туюнтуу менен калган лексикалык маани туюнткан да, андай маани туюнтпаган да морфемалардан өзгөчөлөнөт. Мис., оку-уу-чу-лук-тун. Мында оку –негизги өзөк морфема катары уңгуга дал келет. Калгандары – уу-чу-лук-тун баары көмөкчү морфема катары Уңгуга улануу аркылуу этиш Уңгудан кыймыл атооч туунду сөз жасап, лексикалык маани уюштурду. -чу көмөкчү морфемасы кыймыл атоочтон зат атооч жасап, лексикалык маани уюштурду. Калган эки кошумча морфемалар -лук, -тун лексикалык жаңы сөз жасабастан, сөз өзгөртүү системасына мүнөздүү грамматикалык маани уюштурушту. Демек, Уңгу бир эле сөздүн бир нечелеген формаларын жасоого негиз болуу менен, сөз жасоо, сөз өзгөртүү системасындагы өзөк категория катары лексиканын баюу, толукталуу мүмкүнчүлүгүн арттырат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Бобров Всеволод Михайлович
Бобров Всеволод Михайлович (1. 12. 1922-ж. т. ) - советтик спортсмен (футболчу, хоккейчи), спортко эмгеги сиңирген мастер (1948), СССРдин эмгеги сиңирген тренери (1967), Советтик Армиянын офицери. 1953-жылдан КПССтин мүчөсү. СССРдин 1945-46-ж. топ менен ойнолуучу хоккей, 1946-48-ж. футбол, 1948-49, 1950-52, 1955-57-ж. шайба менен ойнолуучу хоккей боюнча дүйнөнүн (1954, 1961), Европанын (1954-56), Кышкы Олимпиада оюндарынын (1956, шайба менен ойнолуучу хоккей) бир нече жолку чемпиону. Шайба менен хоккей ойноо боюнча дүйнөлүк чемпионатта (1954) мыкты чабуулчу катары бааланган.
Бобров Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Административдик соттор
Бир катар чет мамлекеттерде (ГФР, Франция, Финляндия, Швеция) жалпы соттордун катарындагы соттордун (жалпы жана адистешкен компетенциялуу) өзгөчө түрү. Административдик соттоо иштерин жүргүзөт. Административдик соттор ишин уюштуруунун ички принциптери жана тармагы, эреже катары, кадимки соттордукундай эле. Кыргыз Республикасында Административдик соттор жок.
Жаман-Дабаан
Жаман-Дабаан — топоним. Кыргыздар Алтайдан көчүп келатып калмак кандыктарынан Ала-Тоону бошотконунда: Жаман-Дабаан, Кара-Тоо, Мунун баары мурда жоо" (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 646-б.),— деп Ж.-Д-да мурдатан эле жоо жатканы айтылат. Географиялык реалияда Ж.-Д. Кыргызстанда Ак-Талаа районунундагы жер, ашуу, суу.
Тереза эне
Тере́за эне (толук ысмы – Калькутталык Тереза эне, чыныгы ысмы — Агнес Гонджа Бояджиу, алб. Agnes Gonxha Bojaxhiu) — католикалык кечил, кедейлерге жана бейтаптарга кызмат кылган «Sisters of Missionaries of Love» аттуу аялдык монахтык конгрегациянын негиздөөчүсү. Тынчтык Нобел сыйлыгынын лауреаты. 1997 жылы АКШнын эң жогорку сыйлыгы – Конгресстин Алтын медалы ыйгарылган.
Өмүр-баяны
Агнес Гонджа Бояджиу 1910 жылы 26 августта македондук Скопье шаарында албандардын үй-бүлөсүндө туулган.
Он сегиз жашында ал «Ирландык Лоретодон сестралар» аттуу монахтык орденге кирген. 1931 жылы Агнес Гонджа Бояджиу чачын кыркып, монах болуп, Лизьеден Терезанын (ал өзүнүн кайрымдуулугу жана ырайымдуулугу менен белгилүү болчу) урматына жаңы Тереза ысмын алган.
Тез арадан кийин орден аны Калькуттага жөнөттү, ошол жерде ал 20 жыл боюу ыйык Мариянын айымдардын мектебинде сабак берчү. 1946 жылынын 10 сентябрында ал ордендин жетекчилигинен кедейлерге жана үйү-жайы жок адамдарга жардам бергенге уруксат алды. 1948 жылы болсо ал ушул жерде «Sisters of Missionaries of Love» аттуу монахтык коомдун конгрегацияны ачты. Бул уюм кишинин динине, улутуна карабастан кедейлерге жана катуу ооруп жаткан адамдарга мектептерди, ооруканаларды, убактылуу турак жайларды салчу.
1965 жылдан баштап Тереза эне негиздеген монахтык конгрегациянын ишкердиги Индиянын чегинен чыгып, азыркы учурда анын 111 дүйнөнүн өлкөлөрүндө 400 бөлүмү жана 120 өлкөдө 700 кайрымдуулук үйлөрү бар.
1973 жылы Тереза эне динде прогресс үчүн Темплтон сыйлыктын алгачкы лауреаты болгон.
1979 жылы Тереза энеге тынчтык Нобел сыйлыгы «Азап чеккен адамга жардам берүү ишкердиги үчүн» ыйгарылган.
1997 жылы 87 жашында дүнүйөдөн кайткан. 2003 жылы октябрь айында Католикалык Чиркөө аны беатификация (олуя катарына киргизүү) кылган.
Диний жашоосу
Бир күнү Тереза эне Христоско ишеничи жана адамга мамилеси жөнүндө мындай сөздөрдү айтты: "Биз Христосту көрүп албагандыктан, ага өзүбүздүн сүйүүбүздү билдире албайбыз, бирок жакындарыбызды дайыма көрө алабыз, ошондуктан кандай Христоско мамиле кылган болсок, ошончо аларга кылышыбыз керек."
Жеке түрүндө Тереза эне элүү жыл боюу, өлүмүнө чейин, өзүнүн диний ишеничтерине шек болуп, кээ бир убакытта “Кудайдын болгонун такыр сезбечи”, “жүрөктө дагы, евхаристияда дагы” деп анын постулатору Брайан Колодейчук (англ. Brian Kolodiejchuk) баяндаган. Тереза эне өзүнүн ишеничи жогунан азап тартчу: "Кайда менин ишеничим? Терең ичимде дагы... ээндиктен жана караңгылыктан башка эч нерсе жок... Эгер Кудай бар болсо – суранам, кечир мени. Мен ойлорумду асманга багыттаганда, ал жерде ээндик экендей сезилип, дал ошол ойлор курч бычак сымал кайтып, менин жанымды жарадар кылат... Кандай сыздатчуу ушул белгисиз оору – ишеничим жок. Эмне үчүн мен күрөшөм? Эгер Кудай жок болсо, жан дагы боло албайт. Эгер жан болбосо, анда, Иисус, сен дагы жалгансың."
Ден соолуктун начарланышы жана өлүмү
1996 жылы апрел айында Тереза эне жыгылып акырегин сындырып алат. Ошол эле жылдын август айында ал безгекке чалдыгат, андан тышкары жүрөктүн сол карынчасынын жетишпестигинин азабын тартат. Ал жүрөгүнө операция болуп, бирок ошондо эле анын ден соолугун начарланышы анык болгон. Тереза эне ооруп калганда, өзүнүн бейтапканаларынын ордуна Калифорниядагы заманбап жабдуулар менен камсызлдалган ооруканада дарыланганды чечет. Тереза эне алгачкы жолу жүрөк оорусу менен ооруканага жатканда, Калькуттанын архиепископу Генри Себастьян Д’Сауза попко экзорцизм ырым-жырымдарын кылууну буюрган, анткени ал Тереза эне шайтан коркунучун астында болгонун божомолдогон.
1997 жылынын 13 мартта Тереза эне ырайымдуулук Ордендин жетекчилигинен баш тартты. 1997 жылы 5 сентябрда Тереза эне бул дүнүйөдөн кайткан.
Сыйлыктары
ж.б.
Эстелик
{|align="left" |-valign="bottom" |
Сэрый-Кикя дарыясы (Вели-Сурун-Еган куймасы)
Сэрый-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вели-Сурун-Еган дарыясынын сол жээгинен 9 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пакет файлы
Пакеттик файл же Буйрук файлы (Batch file - Пакетный (командный) файл) - буйрук интерпретатору аткаруу үчүн MS-DOS, OS/2 жана Windows иштетүү системдериндеги буйруктардын удаалаштыгын камтыган текстик файл. Пакеттик файл жүргүзүлгөн соң интерпретатор (Адатта, COMMAND.COM же CMD.EXE) анын саптарын катары менен окуй баштайт жана аларды жазылган тартибинде, ирети менен аткарат. Буйрук файлдардын аттарынын кеңейтилиши .com, .cmd же .bat болот. Пакеттик файлдарды ошондой эле буйрук файлдары деп атап коюшат.
Алымбаева Дамира Бейшекеевна
Алымбаева Дамира Бейшекеевна - (1953-ж. туулган, Нарын облусу Нарын шаары) - медицина илимдеринин доктору (1997), профессор (1998). КММИни (1977), СССР МИАнын эксперименттик медицина ИИИнин аспирантурасын бүтүргөн (1984), КММИде клиникалык ординатор, жугуштуу оорулардын профилактикасы жана экологиясы КИИИнин лаборатория башчысы, жетектөөчү илимий кызматкер, кафедрада ассистент. 1998-жылдан КММАнын жана КРСУнун профессор Жугуштуу оорулар боюнча адис. Илимий иштери хирург. гематологияда вирустун жугушуна арналган.
Көркөмдүккө тарбиялоо
Көркөмдүккө тарбиялоо – окуучуларды көркөмдүккө тарбиялоодо адабият, музыка, театр, кино, көркөм өнөрүнүн түрдүү тармактары эстетикалык тарбия берүүнүн маанилүү каражаттарынан болуп эсептелет. Көркөмдүккө тарбиялоо окуучулардын дүйнөнү таанып билүүдөгү моралдык ишенимин бекемдөөдө тийгизген таасири чоң.
Көркөм тарбиялоо үй-бүлөдө, балдар бакчасында, мектепте адабият, музыка, көркөм өнөр предметтерин окутууда, ошондой эле мектептен сырткаркы атайын өспүрүмдөрдүн атайын борборлорунда, клубдарында жүргүзүлөт. Жогоруда аталган сабактар үчүн түзүлгөн программаларда белгилүү өнөр инсандарынын чыгармалары жана чыгармачылык жолдору менен тааныштыруу иштери каралган. Союздун учурунда мектептерде драм, хореография, ыр-бий, ыр-хор көркөм өнөрүнүн түрдүү тармактары боюнча ийримдер кеңири ачылып, атайын билим берүү министрлиги тарабына каржыланып балдардын жаш өзгөчөлүктөрүн, мүмкүнчүлүктөрүн эске алып атайын бирдиктүү программалар түзүлүп билим берүү бирдиктүү системасы аркылуу ишке ашырылган, балдардын шыгы жөндөмүнө жараша исскуствонун түрдүү тармактары боюнча тереңдетилген илимдерди алышкан. Таланттуу тандалып алынган балдар кийин ошол багыттагы окуу жайларда окууларын улантып кетүүсүнө ынгайлуу шарттар түзүлгөн. Мындай мектептен тышкаркы окуу борборлорунун арасында ар дайым кароо тандам, фестивалдар, театрлаштырылган спектаклдер, концерттер өткөрүлүп, жаш таланттарга тиешелүү сын-пикирлер айтылып, чыгармачылык ийгиликтерин баалап туруу керек.
Окуучулардын искусство тармагындагы билим, шыгын өстүрүп үгүттөө иштерине адабий-музыкалык уктурууларды, кино фильмдерди көрүү, көркөм иллюстрацияларды көрсөтүү менен ангемелешүү, диспуттарды өткөрүү, көргөзмөлөрдү уюштуруу, белгилүү чыгармачыл адамдар менен тез-тез чыгармачылык кечелерди өткөрүп туруунун мааниси зор.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Бакачыл чымын
Бакачыл чымын — (лат. Lucilia bufonivora) тарпка, этке конуучу жашыл чымындардын бир түрү.
Калий галогениддери
Калий галогениддери — калий менен галогендер бирикмелери: КВг,Кl,КF,КСl.
Франклин Рузвельт
Франклин Рузвельт 1882-жылы 30-январда бардар γй-бγлѳдѳ туулган. Атасы Жеймс Рузвельт, энеси Сара Делано. Бала чагы Гайд-паркта ѳткѳн, Нью-Йорк штатына караштуу Олбани шаарында. Ата-энеси Европага барган сайын Франклинди жанына алып дайым алып жγрγшчγ. Ошону менен бирге аны чет тилдерин, тарыхты, искуствону жакшы окутуш γчγн γйгѳ мугалимдерди чакырып окутушчу. 14-жашка чейин γйдѳн немец, француз тилдерин , тарыхты , искуствону мугалимдер менен окуп, ѳз алдынча дагы кѳп китептерди окуган. Маркаларды коллекция кылууга жана денизге саякат кылууга кызыккан, яхтада сγзγγнγ жактырган. 1896-жылы ата-энеси Франклинди Бостонго жакын Гротондогу аристократтардын жеке мектебине берген. Ал бараары менен 3-класска отурган. Мектептин программасына : латын, грек, француз,немец тилдери жана тарых кирген.Франклин кѳптѳгѳн моралдык принциптерди ѳздѳштγргѳн. Алсак ачууга алдырбоо, билим ,эмгек, жана чындык менен жγрγгѳѳ γйрѳнгѳн. 1900-1903-жылдары Гарвард университетинин студенти. Ал англис жана француз адабиятын, латын тилин, тарых, оратордук искусство, укук, экономика ж.б. курстарды тандап алган.Окуу мезгилинде студенттердин газетасы менен активдγγ иштешкен жана анын башкы редактору болгон. « Буларга жардам берγγ» фондунун мγчѳсγ. 1903 –жылы Гарвард университетинин бакалавр дипломун алып, кийинки жылы Колумбия университетинин юридика мектебине тапшырган.
Υй-бγлѳсγ.
1905-жылы Элеонорага (Франклиндин 5- муундагы таежеси,1901-1909-жылдардагы АКШнын президенти Теодор Рузвельтин жээни) γйлѳнгѳн. Франклин тууганына жеке симпатиясы болгон жана ак γйгѳ келип аны менен кенешип турган. Кийин ѳзγнγн саясий тагдыры демократиялык партия менен болсо дагы Теодор менен достук мамилесин γзгѳн эмес.Рузвельттин γй-бγлѳсγ 7 адамдан турган, аялы, кызы жана 4 уулу болгон.Алар Франклин менен башына тγшкѳн сыноосун, кайгы-капасын, жыргалчылыгын тен бѳлγшкѳн.Э.Рузвельт АКШнын тарыхында презденттин аялы гана эмес, чыгармачыл адам катары дагы белгилγγ. Анын жанындагылардын айтымында, Элеонора кγйѳѳсγнγн «кѳзγ жана кулагы» болуп шайлоо компанияларына катышкан, демократиялык партиянын бγтγндγгγн бекемдѳѳгѳ жардам берген, Америкада жана чет ѳлкѳлѳрдѳ ѳз макалалары, китептери менен конференцияларда чыгып сѳз сγйлѳгѳн,аялдар кыймылдарын ѳнγктγрγγгѳ ѳз салымын кошкон. Ф.Рузвельт 1907-жылы юридикалык мектепти аяктаган, мамлекеттик экзаменди тапшырбагандыгы γчγн диплом албай калган.
Ишмердик жолу
Адабияттар: Новейшая история.-М.,1990год
Кыргыз Республикасынын Сот бийлиги
Кыргыз Республикасынын Сот бийлигинин түзүлүшү:
Экисуу арасы жүрүшү
Экисуу арасы жүрүшү – 1873–76-жылдардагы элдик кыймылды орус колонизаторлору тарабынан басуу мезгилиндеги эң кыргындуу жүрүштөрдүн бири. Нарын менен Карадарыя аралыгындагы Экисуу арасы деп аталган чөлкөмдө болуп өткөн. Жүрүштүн негизги максаты – «тынчы жок көчмөндөрдү кыштоолордо олтурганда тыптыйпыл талкалоо» болуучу. Кышкүрөөдө аткөлүк арып турган чакта көчмөндөр кыштоолорун, мал-мүлкүн таштап, тоолорго качып кетүүсү мүмкүн эмес эле. М. Д. Скобелевдин планы боюнча экспедиция 1875-жылдын 25-декабрынан 1876-жылдын 3-январына чейин аталган чөлкөмдөгү айыл-кыштактарды тыптыйпыл кылып олтуруп, Өзгөнгө чыгууга жана андан кийин Анжиян шаарын талкалоого тийиш болучу. Жүрүшкө катышкан орус аскерлеринин саны 2821 кишини түзгөн. Аёосуз кырып-жоюу, өрттөө жана талап-тоноо менен коштолгон бул жүрүш ашынган ырайымсыздыгы менен белгилүү. Экспедициянын катышуучусу Н. Куропаткин бул жүрүштү күндөлүгүндө мындай деп эскерет: «…биздин алдыбызда жолуккан айыл-кыштактардын баары өрттөлүүгө буйрук берилип, артыбыздан буралган түтүн гана калып олтурду. М. Д. Скобелев артын карап, жалпы көрүнүшкө ыраазы болуп жатты. …жем-чөп алабыз деген шылтоо менен солдаттар колго тийген нерсенин баарын – төшөк-төрдү, килемдерди, алакийиздерди, малды, аттарды, китептерди, жарактуу шаймандарды алып жатышты… Бир кенже офицер жана жоон топ солдат аялдарды зордуктап, балдарын мууздап жаткан жеринен кармалды…». М. Д. Скобелев өзүнүн кылган зулумдук иштери жөнүндө басма сөзгө жарыялабоону суранып, Марьин аттуу журналистке жазган катында: «…менин принцибим мындай: Азиядагы бейкутчулук ал жерде кырылган элдин кесилген башынын санына түздөн-түз байланыштуу. Сокку канчалык катуу болсо, душман ошончолук тынч болот…», – деп жазган. Мындай фактылар Түркстандын тургундарына карата жасалган пландуу геноциддик саясатты айгинелейт.
Тамчы-Булак
Тамчы-Булак — Кыргызстандын Талас облусунун Кара-Буура районундагы айыл. Бакыян айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 441 киши (2009-жылы).
Дисмисл
Дисмисл (англ. dismissal  – кетирүү) – дипломаттык укукта дипломатты жеке адам деп жарыялоо. Д-дин юридикалык кесепети – тийешелүү адамга жүргөн мамлекетинин юрисдикциясы кадимки чет өлкөлүк жарандардын деңгээлиндей эле таралат. Көбүнесе Д-дин өзү эмес, аны колдонуу коркутуусу (адатта, персона нон грата деп жарыяланган дипломат жүйөлүү себептерсиз жүргөн мамлекетинде болуусун уланта берген учурларда) колдонулат.
Кенжаев Идирисбек Гуламович
Кенжаев Идирисбек Гуламович (5. 11. 1953-жылы туулган, Өзбекстан, Анжиян облусу, Коргон-Төбө району, Токтогул айылы) – техника илимдеринин доктору (2006), профессор (2007), Кыргыз Республикасынын Инженердик академиясынын академиги (2010), элге билим берүүнүн отличниги (1999). Фрунзе Политехникалык институтун (1983), Өзбекстан Илимдер академиясынын Күн физикасы физика-техникалык Илим Изилдөө институтун аспирантурасын (1991) бүтүргөн. ФПИнин Оштогу филиалында окутуучу (1983–88), Ош технологиялык колледжинде улук окутуучу, доцент (1991–96), Ош Техникалык университетинде декандын орун басары (1996–98), декан (1998–2000), проректор (2000–02), Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер Академиясынын Түштүк бөлүмүндө лаборатория башчысы (2002–03), Ош Мамлекеттик Университетинде кафедра башчысы (2003–07), декан (2007–10), 2010-жылдан проректор. Энергиянын жаңыланган түрү жана автомобиль транспорту тармагы боюнча адис. 70тен ашык илимий эмгектин, анын ичинде бир монография жана 4 патенттин ээси. Эмгектери: Энергоустановки на базе двигателя Стирлинга. Б., 2006.
Калий
Калий (лат. Kalium), 19 K[Ar]4s 139,102 – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи. Щелочтуу металлдар тобуна кирет; к.н. 19; ат. м. 39,102. Жаратылышта К. 3 изотоптон турат: 39К (93,08%), 40К (0,0119%) жана 41К (6,76%). К. изотопторунун бири 40К нур бөлүп чыгарганда атомунун 88% 40Са, 12 % 40Ar пайда болот. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү 42К (Т1/2 =12,52 жыл); ал индикатор катары химияда, биол. жана мед-да кеңири колдонулат. К. 1807-ж. Г.Деви КОН электролиздөө менен алган:
4KOH = 4K+ +4OH-
4K+ + 4e- ® 4K катоддо:
4OH-- 4e- ® O2 + 2H2O аноддо:
К. – күмүш түстүү, жумшак ак металл; эрүү темп-расы 63оС, к. темп-расы 776оС; электр тогун жакшы өткөрөт. К. жаратылышта жер кыртышынын (м. б-ча) 2,6 % түзөт. Негизги минералдары – сильвинит – nNaCl×nKCl; карналлит – KCl×MgCl2×6H2O; каинит – KCl×MgSO4×3H2O. К. өтө активдүү элемент. Абада тез окистенет, ошондуктан керосин же бензинде сакталат. К. дайыма I валенттүү. Кычкылтек менен оксид жана пероксид - K2O, K2O2 пайда кылат. Суу менен КОН, суутекти өзүнө сиңирип КН берет. Галогендер жана к-талар менен активдүү аракеттенип туздарды: (KF, KCl, KBr, KI, K2CO3, K2SO4) ж.б. пайда кылат. К. күкүрт, көмүртек менен ысытканда сульфидди – K2S, карбидди – KC8, KC16, K2C2 жана КНС2 берет. К. жардамы менен оксидди (B2О3, Al2O3 жана SiO2) калыбына келтирүүгө болот. К. спирттер менен орг. бирикмелери болгон алкоголяттар, ацетилен, этилен менен карбиддер пайда кылат. К. алуу орун алмашуу реакциясына негизделген:
KCl + Na ® K + NaCl;
6KCl + 2 Al + 4CaO ® 6K + 3CaCl2 + +CaO + Al2O3;
К2СО3 + 2С ® 2К + 3СО
Бул реакциялар вакуумда жана жогорку темп-рада жүргүзүлөт. Негизги бирикмелеринен KCl, K2SO4 – жер семирткич, K2S, KMnO4 – мед-да жана ветеринарияда, KBr сүрөт ишинде, KF – металлургияда, K2CO3 самын жана айнек жасоодо, К2Р2О7 жана К5Р3О10 кир кетирүүчү каражаттарды алууда, KClO3 ширенке жасоодо, K2SiF6 – лантаноиддерди алууда, K4 [Fe(CN) 6]×3H2O – кездеме боёдоо жана сүрөт ишинде KCN алтын, күмүш алууда, K2Cr2O7 – тери хромдоодо колдонулат.
Калий бромиди
Калий бромиди, КВг — түссүз кристалл, эрүү t 730°С, 100 г сууда 0°С 54,0 г эрийт. Суюк аммиакта, метил спиртинде эрийт. Вг2, КОН аммиактагы эритмесине таасир этүү менен же FеВг3 менен К2СО3 орун алмашуу реакциясынан алынат. Медцинада, сүрөт ишинде колдонулат.
Чытты, ашуу
Чытты ашуусу - Батыш Теңир-Тоодо, Фергана тоо тизмегинде, Чытты (Жазынын оң куймасы) жана Бычан (Ала-Буканын башы) сууларынын башталышынан орун алган. Бийиктиги 3572 м. Ашуу конгломерат, гравелит, кумдук, аргиллит тектеринен турат. Мойногу түзөң, капталдары анчалык тик эмес. Ашуу июнда ачылып, сентябрдын аягында жабылат. Бел аркылуу Фергана жана Арпа өрөөндөрүн байланыштырган автомобиль жолу курулат деген долбоор бар (2003). Мал чарбасында мааниси чоң.
Ысык-Көлдөгү Кокон чептерин талкалоо аракеттери
Ысык-Көлдөгү Кокон чептерин талкалоо аракеттери 19-кылымдын 40-жылдарында кыргыздардын Кокон хандыгына каршы көзкаранды эместик үчүн кыймылы күчөп, Кыргызстандын түндүк-түштүгүндөгү кеңири аймакты камтыган. Буга 1842-жылы ордодогу козголоң жана Мадалы хандын өлүмү оңтойлуу шарт түзгөн. Анткени козголоң чыгарган феодалдык топтордун чыр-чатагы, бийлик талашкан ичара күрөштөрү хандыкты начарлаткан, Ордодогу окуяларга алагды болгон кокондук төрөлөр кыргыз элинин боштондук кыймылын тез арада басып коё алмак эмес жана ага кудурети жеткен эмес. Айрым аймактарда бул жылдары кыргыздар кокондук чептерди кыйратууга аракет жасашкан. Бөтөнчө Ысык-Көлдүк кыргыздардын кыймылы баскынчыларды кыйла кыйынчылыктарга, зор жоготууларга дуушар кылды. Көл кылаасындагы көтөрүлүш 1842-жылы башталып, ага көпчүлүк айылдардын калкы катышкан. Элдик кыймылды токтотуп коюуга чептерде жетиштүү сандагы сарбаздар жок эле. Каракол, Барскоон жана Коңурөлөң чептеринде 40–60тан гана сарбазы бар чакан кошуундар турган. Сарбаздар соода кербендерин кайтарчу жана зекет жыйноодо зекетчиге көмөк көрсөтүшчү. Алар кыргыздардын кысымына туруштук бере алышкан жок. 1843-жылы Ормон хан башкарган кыргыздар кокондук кошуундарды, зекетчилерди Ысык-Көл өрөөнүнөн кууп чыгып, алардын чептерин талкалашкан. Натыйжада, Ысык-Көл ойдуңунда Кокон хандыгынын үстөмдүгү жоюлуп, кыргыздар хан бийлигинен убактылуу кутулган.
Үчүнчүлүктү четке кагуу принциби
Үчүнчүлүктү четке кагуу принциби – формалдуу логиканын бири бирине карама-каршы эки пикир берилсе, алардын бирөө гана туура, үчүнчү чындык жок (А деген А же А эмес, үчүнчү жол жок) деген маанилүү мыйзамы. Аристотель тарабынан анын «Метафизика» деп аталган чыгармасында сунуш кылынган. “Tertium non datur” деген латынча аталыш менен кеңири белгилүү. Математикалык логикада үчүнчүлүктү четке кагуу принциби формула түрүндө.