cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рысалиев Кулан
Рысалиев Кулан (20. 4. 1929, азыркы Талас облусу, Талас району, Кырк-Казык кыштагы – 18. 5. 1975, Фрунзе) – кыргыз совет адабиятчысы, филология илимдеринин доктору (1965), профессор (1968). Кыргыз Мамлекеттик педагогикалык институтун бүткөн (1950). 1950–54-жылдары СССР Илимдер Академиясынын аспиранты, 1954–55-жылдары Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын Тил, адабият институтунда илимий кызматкер, 1955–59-жылдары Кыргыз мамлекеттик сырттан окуу педагогикалык институтунда, 1959–70-жылдары Кыргыз Мамлекеттик Университетинде, 1970–75-жылдары Кыргыз мамлекеттик В. В. Маяковский атындагы Кыз-келиндер педагогика институтунда иштеген. Рысалиевдин поэтикалык котормо, кыргыз ыр түзүлүшүнө, адабият теориясына байланыштуу эмгектери бар. Чыг.: Кыргыз ырларынын түзүлүшү. Ф., 1969; Оригинал жана котормо. «Ала-Тоо», 1956, № 9.
Оң Иевка
Оң Иевка — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Иевка дарыясынын оң жээгинен 32 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Барпиева Ороскүл
Барпиева Ороскүл (1928, Тастопиян - 1987, Жаңы-Базар айылы) - Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты (1963-67).
1946-жылдан Чаткал районунун чарбаларында саанчы, жумушчу болуп иштеген. Эмгек Кызыл Туу ордени, медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Батирханов Наралы (Абилла) Сатыбалдиевич
Батирханов Наралы (Абилла) Сатыбалдиевич (26.1.1960-ж.т., Өзбек ССРи ) - коомдук ишмер.
Төрө-Коргон шаарындагы кесиптик-техникалык окуу жайынын бухгалтерия бөлүмүн (1978), Кыргызстан эл аралык университетин (2008) бүткөн. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн (1979-81).
Муниципиалдык кызматтын II класстагы кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин “Ардак грамотасы” менен сыйланган. Райондун “Мыкты айыл өкмөт башчысы” наамынын ээси (2008).
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Сабаттуулук
Сабаттуулук — оозеки жана жазма тилди максатка жараша пайдалана билүү; элдин маданий денгээлинин маанилүү көрсөткүчтөрүнүн бири. « Сабаттуулук » түшүнүгүнүн мааниси коомдун саясий жана экон. өнүгүшүнүн ар кайсы этаптарында маданий керектөөнүн жогорулашына жараша өзгөрүп турат. Мисалы, революциядан мурун билим берүүсү төмөнкү деңгээлде болгон Россия жана башка өлкөлөрдө окуй билген киши эле сабаттуу делсе, өнүккөн капиталисттик өлкөлөрдө окуп да, жаза да билген кишилер сабаттуу делген. Сабаттуулукка бүткүл дүйнө боюнча бирдей критерий коюу максаты менен.
Шишкебек
Шишкебек ошондой эле (Шашлык, Шиш-Кебап, Шиш кебеп) — Шишке сайылып, чокко какталып бышырылган бир нече кесим эт.
Тарыхы
Шишкебек жөнүндө 5-8-кылымдарда Орхон-Енисей жазма эстеликтеринде эскерилген. Байыртадан мергенчилер менен аңчылардын аң уулоо мезгилиндеги тамактануусунда олуттуу орунду ээлеген. Шишкебек алгач жыгач шишке сайылып, оттун, чоктун табына какталып бышырылса, кийинчерээк этке коруш кошуп, туз, калемпир, мурч сээп думбалап, темир шишке сайып бышырат. Аны бышырып жатканда бат-бат оодарып, тегеретип турат. Шишкебек даяр болгондо уксус сээп, пияз, салат кошуп берилет. Шишкебектин бир нече түрү бар. Койдун кабыргасынан жасалганы кабырга Шишкебек, бөйрөк, жүрөк, боор, куйруктан жасалганы быйпый Шишкебек, куйкаланган керчөөдөн жасалганы керчөө Шишкебек, боордон жасалганы бoор Шишкебек деп аталат. Шишкебек көбүнчө түрк (kырым татар, казак, кыргыз, өзбек ж. б.), моңгол, кавказ элдеринде даярдалат.
Жасоо ыкмасы
Ашпозчулардын айтымында, көмүргө караганда жыгач отундун табына бышкан шишкебек даамдуу келет. Шишкебек бышырууга жүзүмдүн жана сөксөөлдүн отуну ылайыктуу. Эгер мындай отун жок болсо, анда эмендин, липанын же мөмөлүү дарактардын (алманын, өрүктүн, алчанын) отундарын колдонууга болот. Ийне жалбырактуу дарактардын отундары шишкебек бышырууга сунушталбайт. Мындай отундун табына бышкан шишкебек чайыр даамданып калат.
Бышкан шишкебекти дасторконго жашылчалар, көк чөптөр жана чокко какталып бышкан жашылчалар менен берген туура.
Рейндеги Эльтвилле
Рейндеги Эльтвилле (Eltville am Rhein) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан муниципалитет. Дармштадт административдик округуна карайт. Райнгау-Таунус районуна кирет.
Калкы - 17653 киши(2013-ж.). . Аянты - 46,77 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 4 39 003. Муниципалитеттин башчысы — Патрик Кункель.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 5 шаардык районго бөлүнөт.
Эустис (Небраска)
Эустис (Небраска) (Eustis) — Небраска штатынын Frontier округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 464 киши. Болжолдуу аянты - 1.0 км². FIPS коду — 31-16165.
Патенттелген дары-дармек каражаттары
Патенттелген дары-дармек каражаттары – өндүрүү жана сатуу укугу КР патент мыйзамдары тарабынан корголуучу дары-дармек каражаттары.
Винден (Пфальц)
Винден (Пфальц) (Winden (Pfalz)) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Гермерсхайм районуна кирет.
Калкы - 1074 киши(2013-ж.). . Аянты - 3,21 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 34 034. Муниципалитеттин башчысы — Роланд Лаубах.
Шицзячжуан
Шицзячжуан, Шимэнь - Түндүк Кытайдагы шаар. Хэбэй провинциясынын адм. борбору. Калкы 2,4 млн (2010; агломерациясы менен 3,1 млн). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Ири фармацевтика, текстиль өнөр жай-нын жана сүт азыктарын дүң таратуунун борбору. Marnıma куруу (электроника приборлору, автомобиль, самолёт Ү-5, россиялык АН-2 самолётунун кытайлык версиясы), нефть ажыратуу, нефть-химиялык, химиялык (азот жер семирткичтери), тамак-аш (негизинен сүт азыктары), курулуш материал ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Маалымат технологиялары, фармацевтика жана медицина тармактарында илимий-изилдөө жана тажрыйба констриктивдик иштеп чыгуулар өнүгүүдө. Көптөгөн венчур (тобокелдүү) компаниялары иштейт.
Ольдендорф (Штаде)
Ольдендорф (Штаде) (Oldendorf (Landkreis Stade)) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Штаде районуна кирет.
Калкы - 2862 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 23,88 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 59 036. Муниципалитеттин башчысы — Георг Хельвеге.
Лексингтон (Массачусетс)
Лексингтон (Массачусетс) (Lexington) — Массачусетс штатынын Миддлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 31 394 киши. Болжолдуу аянты - 42.8 км². FIPS коду — 25-35215.
Петров мөңгүсү
Петров мөңгүсү, Кум Төр мөңгүсү – Ак-Шыйрак тоо массивиндеги эң ири татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 11,3 км, аянты 73,9 км2. Нарын дарыясынын башаты Кум-Төр суусунун төрүнөн орун алган. Башы деңиз деңгээлинен 4900 м, этеги 3730 м бийиктикте. Кар чегинин бийиктиги 4310 м. Абляциясынын аянты 29,0 км2. Толукталуу аймагы салааланган бир нече түрдөн туруп, этеги көлгө (аянты 1 км2) такалат. Мөңгүнү 1932-33-жылдары Нарын-Каниверситетеңир экспедициясы комплекстүү изилдеп, Тянь-Шань физикалык география станциясы уланткан. Мөңгү 1932–57-жылдары 400 мге тартылган. Анын этегиндеги көлдөн Кум-Төр суусу (Нарындын башаты) башталат. Мөңгү Ички-Теңир-Тоонун көп жерин картага биринчи түшүргөн орус топографы Ф. П. Петровдун ысмы менен аталган.
Сабахаттин Али
Сабахаттин Али (25. 2. 1908, Эгридере - 2. 4. 1948, Кыркларели) - түрк жазуучусу. Чыгармалары 1928-жылдан жарыялана баштаган. Ырлары элдик ырлардай жатык, аңгеме, повесть, романдары романтикалык жана сын реализминин маанайында жазылып, Түркиянын турмушунун карама-каршылыктарын кенен көрсөтөт: «Тегирмен» (1935), «Үн» (1937) аттуу реалисттик ангеме жыйнактарынын жана «Куюжактык Юсуф» (1936) повестинин автору. Сабахаттин Али - түрк адабиятында соц. реализмдин жарчысы болгон. 1945-жылдан сатиралык гезит чыгарып турган. Прогрессчил идеялары үчүн куугунтукка алынган. Түркиядан кетеринде киши колдуу болуп өлгөн. Түрк новеллачыларына жыл сайын Сабахаттин Али атындагы адабий сыйлык берилет.
Эль Джебель (Колорадо)
Эль Джебель (Колорадо) (El Jebel) — Колорадо штатынын Игл (Eagle) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3 801 киши. Болжолдуу аянты - 17.4 км². FIPS коду — 08-23795.
Гереро
Гереро (овагереро, мбанду) — эл. Негизинен Намибияда жашайт. Аз сандуу топтор Ботсванада, Анголада жана Түштүк-Африка Республикасында бар. Жалпы саны 240 миң адам.
Гереро, ошондой эле англис, африкаанс жана португал тилдеринде сүйлөшөт.
Крафтсдорф
Крафтсдорф (Kraftsdorf) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Грайц районуна кирет.
Гереро
Дин
Крафтсдорф
Калкы - 4075 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 41,21 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 76 089. Муниципалитеттин башчысы — Бернхард Бройнер.
Гереро
Көпчүлүк жергиликтүү салттуу ишенимдерди карманышат. Калгандары христиандар (протестанттар).
Чарбалык иштер
Малчылык менен алектенишет. Фермаларда жалданып иштешет. Шаарларда соода тармагында иштешет.
Тарых
Гереро уруулары азыркы мекенине 16 кылымда көчүп келишкен. 1904-1907-жылдары герман аскерлери көтөрүлүштү басуу учурунда гереро элинин 65 миңге жакын (элдин 80%тин) адамын кырып жок кылышкан. Аман калгандарды болсо концлагерге камашты.
Кошумча фактылар
Кэмбридж (Мэн)
Кэмбридж (Мэн) (Cambridge) — Мэн штатынын Сомерсет округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 492 киши. Болжолдуу аянты - 50.3 км². FIPS коду — 23-09655.
Барпиев Рыскул
Барпиев Рыскул (1942-ж.т., Коргон-Төбө айылы) - айыл чарба тармагынын көрүнүктүү ишмери, райондун ардактуу атуулу.
Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн (1962-64). 1964-72-жылдары “Чаткал” совхозунда механизатор, 1972-92-жылдары чабан болуп иштеген. II, III даражадагы “Эмгек Даңкы” ордендери, төш белгилер менен сыйланган. Чарбадагы жетишкен ийгиликтери үчүн эки жолу автомашина (москвич, УАЗ) сыйлыкка алган.
Көзөмөлчүлүк
Көзөмөлчүлүк – жетим (кароосуз) калган бала-бакыра, багар-көрөөрү жок оорулуу, карыган кишилерди багуу, таалим-тарбия берип, камкорлукка алууга арналган атайы укук. Жашы жете элек балдарды Көзөмөлчүлүккө алуу элге билим берүү бөлүмдөрүнүн бирине жүктөлүп, ага жашы жеткен, жоопкерчиликке жарамдуу адам гана дайындалат. Ал көзөмөлгө (кароого) алынган кишинин атынан документти күбөлөндүрүү, келишим түзүү, турак жай алмаштыруу, менчиктен баш тартуу сыяктуу ж. б. иш-чараларга көзөмөл жасайт. Эгер көзөмөлгө (кароого) алынган кишини (баланы) бирөө асырап алса (өз үйбүлөсүнө кайтарылып берилсе), Көзөмөлчүлүк милдет өз күчүн жоготот. Ал эми өз милдетин талаптагыдай аткарбаса, андан четтетилип, эгер милдетин өз мүдөөсү үчүн пайдаланса, анда Көзөмөлчүлүк милдет аткаруучу кылмыш жообуна тартылышы мүмкүн.
Серүүн-Дөбө тоосу
Серүүн-Дөбө тоосу ― Батыш Теңир-Тоодо. Түндүгүнөн Көгарт өрөөнү, түштүгүнөн Чангет грабен-синклиналы м-н чектешкен горст-антиклиналь.
Тоо кеңдик багытында30 кмге созулат. Туурасы 12 км. Орт. Бийикт. 2210 м, эң бийик жери 2469 м. Тоо батыштан түн.-чыгышты карай 1800 мден 2600 мге чейин бийиктеп, андан түш. ж-а түш.-чыгышты карай кайра 2000 мге чейин жапыздайт. Курчап жаткан өрөөндөрдүн таманынан 700–1300 м көтөрүңкү жатат. Түн. ж-а түш. капталдары кокту-колоттуу. Аскалуу тик капталдарына жер көчкүлөр мүнөздүү. Түш. капталында байыркы көчкүлөрдүн издери сакталган.
Түн. ж-а батыш капталдарында жер көчкү көп жүрөт. Негизинен силурдун кумдук, сланец, порфирит, акиташ теги, базальт, диабаз ж. б. Тектеринен түзүлгөн. Батыш ж-а түш.-батышында юра мезгилинин тектери жер бетине чыгып жатат. Тоодон Көгарт жана Чаңгет сууларынын куймалары башталат. Түш. Капталына шыбактуу-кылканактуу кургак талаа, буудайык-түркүн чөптүү саванна сымал талаа, суу бойлоруна ж-а 1200–2000 м бийиктикке жаңгак токою, буудайык-түркүн чөптүү шалбаалуу талаа ж-а зараң-долонолуу сейрек токой ландшафттары мүнөздүү. Көкжаңгак ш. тушта таш көмүр казып алынат. Жайыт. Тоонун чыгыш бөлүгү чабынды; түн.-батышында Жалалабад курорту орун алган.
Тилледа (Кифхойзер)
Тилледа (Кифхойзер) (Tilleda (Kyffhäuser)) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Зангерхаузен районуна кирет.
Калкы - 918 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 14,7 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 87 420. Муниципалитеттин башчысы — Манфред Теттенборн.
Мурадым (Бижбуляк району, Башкыртстан)
Мурадым — Башкыртстандын Бижбуляк районундагы айыл, Сухоречен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 242 киши. Почта индекси — 452042, ОКАТО коду — 80212843005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шифратор
Шифратор - шифр чечмелегич машина; перфокартадан маалыматты визуалдуу окууну жеңилдетүүчү жардамчы перфорадиялык машина. Шифратор перфокартадагы коддолгон тешиктер системасын чечмелеп, салыштырып санайт жана перфокартанын кандайдыр бир жолчосуна анын маанисин цифра же тамга түрүндө басат (жазат). Шифратор перфорациялык эсептегич комплектинин курамына кирет. Перфокартанын жогорку таза бетине жандырылган маалыматты бир жолу жазуу үчүн жана берилгендерди перфокарталардын арасына мамыча түрүндө мезгилдүү басуу үчүн да Шифратор колдонулат. Электр-механикалык Шифратор 1920ж-дын башынада АКШда жана Европада пайда болуп, 1980-ж-га чейин кеңири колдонулган. Андан соң, эсептегич техникада пайдаланылуучу шифрлер кенири тарала баштаган. Ошондой эле операцияларды аткарууда колдонулуучу программалык камсыздоо дагы Шифратор деп аталат.
Барпиев Ашыркул
Барпиев Ашыркул (1914, Коргон-Төбө айылы - 1972, Сумсар айылы) – 1943-15-жылдары Н.Крупская атындагы колхоздун, 1945-54-жылдары Фрунзе атындагы колхоздун (Коргон-Төбө) башкармасы болуп иштеген.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Патенттик ишеним берилген өкүл
Патенттик ишеним берилген өкүл – патенттик талаптарга ылайык, КР патенттик ишеним берүүнүн мамлекеттик каттоосунда катталган жана белгиленген тартипте аттестацияланган жана ага Кыргызпатенттин жана өнөржай менчиги менен асылдандыруу жетишкендиктеринин объекттерине коргоо укугун алуу жана жүргүзүү маселелери боюнча дагы башка уюмдардын алдында жеке жана юридикалык жактарга ишенимдүү өкүлчүлүк кылуу укугу берилген жеке жак. П. и. б. ө. иш-аракетине жеке жана юридикалык жактардын өнөржай менчиги менен асылдандыруу жетишкендиктеринин объекттерине карата укугун, эркин жана мыйзамдуу кызыкчылыгын коргоо үчүн адистик көмөк көрсөтүү боюнча аттестацияланган адистердин иш-аракети кирет.
Шифр
Шифр (фр. chiffre) - 1) жашыруун билдирүүлөр үчүн белгилердин системасы; 2) документтерди каттоодо колдонулуучу шарттуу белгилердин (цифра же тамгалардан турган ариптер) жыйындысы; 3) китепканалык Шифр - басма сөз чыгармаларынын китеп сакталуучу жайдагы ордун билдирүүчү шарттуу белги. Чыгармалардын өзүндө жана аларга таандык каталогдук карточкаларда белгиленет.
Соң-Көл тоосу
Каракече өрөөнүнөн (батышта) Долон ашуусуна (чыгышта) чейин, түндүктү көздөй ийилип, 92 кмге созулат. Эң жазы жери 9 км. Орт. бийикт. 3560 м, эң бийик жери 3856 м. Соң-Көл өрөөнүнөн 500–600 м, Жумгалдан 1400–1600 м бийик жайгашкан. Асимметриялуу түзүлүштө, түн. бети тик, түштүк 6–9°ка жантайган байыркы денудациялык түздүктүн калдыгы. Аска-зоока ж-а мөңгү жокко эсе; байыркы мөңгүлөрдүн издери бар. С. т.–герцин тектон. Бүктөлүүсүндө пайда болгон татаал структура. Кембрийдин эффузия-чөкмө, ордовиктин терриген ж-а аларды жиреп чыккан гранит-диорит, диорит тектеринен турат. Түш. Капталына субальп бетегелүү талаа (3100–3400 м), бийик тоолуу альп шалбаалуу талаа (3400– 3600 м) ж-а субнивалдык суук чөл (3600 мден жогору), түн. капталынын этегине шалбаалуу талаа, сейрек арчалуу токой (2300–2800 м), субальп, альп шалбаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.
Патенттик лицензия
Патенттик лицензия – патенттелген ойлоп табууга (башка техникалык жетишкендик) берилүүчү лицензия.
Таконайт (Миннесота)
Таконайт (Миннесота) (Taconite) — Миннесота штатынын Itasca округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 360 киши. Болжолдуу аянты - 13.6 км². FIPS коду — 27-64048.
Оң Перепуск
Оң Перепуск — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Перепуск дарыясынын оң жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вайль-им-Шёнбух
Вайль-им-Шёнбух (Weil im Schönbuch) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан Шаар. Штутгарт административдик округуна карайт. Бёблинген районуна кирет.
Калкы - 9777 киши(2013-ж.). . Аянты - 26,14 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 1 15 051. Мэр — Вольфганг Лаль.
Шаарның өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 ауылдық округке бөлінеді.
Балташев Байызбек
Балташев Байызбек (20.12.1942-ж.т., Айгыр-Жал айылы) - саламаттык сактоо тармагынын көрүнүктүү ишмери, райондун ардактуу атуулу.
Кыргыз мамлекеттик медициналык институтунун стоматология факультетин бүткөн (1967). Мактоо баракчалары менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Петрография
Петрография (грекче petros – таш жана ...графия) – тоо тектер жөнүндөгү илим; геологиянын бир бөлүгү. Too тектердин минерал. жана химиялык курамын, структурасы менен текстурасын, жайгашуу шарттарын, таралуу закон ченемин, жер кыртышы менен жер бетинде өзгөрүшүн изилдейт. Минералогия, геохимия, космохимия, вулканология, планетология, тектоника, стратиграфия жана кен байлыктар жөнүндөгү илимдер менен тыгыз байланышта. Петрография изилденүүчү тоо тектерге карай магма Петрографиясы, метаморфизм Петрографиясы, чөкмө тоо тектердин Петрографиясы же литология деп бөлүнөт. Петрографияда атайын ыкмалар колдонулат. Мисалы, өтө майда минерал агрегаттарын кристаллдык оптика ыкмасы менен изилдөө. Мында полярлашуу микроскобу ж. б. аспаптар пайдаланылат. Too тектерде өтө аз өлчөмдө кезиккен кошунду химиялык элементтер рентгенскопиялык ыкма жана спектр анализи менен аныкталат. Минералдардын химиялык курамын микроанализдегичтин жардамы менен түздөн түз тоо тектерде аныктоого болот. Петрографиялык изилдөөлөрдө физикалык, химиялык анализ жана математикалык ыкмалар (ЭЭМ) кеңири колдонулат. Петрография төмөнкү тармактарга бөлүнөт: петрохимия, петрофизика, петротектоника, физикалык-химиялык жана эксперименттик Петрография,техникалык Петрография, космостук Петрография Петротектоника тоо тектердин микротүзүлүшүн, кыймылын жана деформацияланышын изилдейт. Физикалык-химиялык Петрография термодинамиканын жалпы закондоруна ылайык тоо тектердеги минералдардын тыгыздыгын, катуулугун, электрдик, магниттик ж. б. касиеттерин жана минералдык курамын аныктайт. Эксперименттик Петрография тоо тектердин табигый процесстеринин моделдерин түзүү менен алектенет. Техникалык Петрография петрографиялык ыкмалардын жардамы менен тоо тектерди техникалык иштетүүдөн кийинки продукциядагы тектердин минералдык курамын аныктайт жана өз кезегинде табигый процесстерди чечмелөөгө көмөктөшөт. Космостук Петрография метеориттерди, импактиттерди, Ай ж. б. планеталардагы тоо тектерди изилдейт. Мындан тышкары тоо тектерди курулуш материалдары катары кеңири пайдалануунун негизинде Петрографиянын жаны багыты – курулуш таштарынын Петрографиясы негизделген. Петрографиянын маселелери түрдүү Илим изилдөө институттары тарабынан изилденет.
Ленокс (Массачусетс)
Ленокс (Массачусетс) (Lenox) — Массачусетс штатынын Беркшир округуна караган АКШ шаары.
Калкы — 5 077 киши. Болжолдуу аянты — 55.6 км². FIPS коду — 25-34970.
Патенттик пул
Патенттик пул – карамагындагы патенттерди жайгаруу менен, аны колдонуу лицензиясын жүргүзө турган өзалдынча фирманы түзүү жөнүндөгү бирнече фирмалардын өзара макулдашуусу.
Виндесхайм
Виндесхайм (Windesheim) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Бад-Кройцнах районуна кирет.
Калкы - 1799 киши(2013-ж.). . Аянты - 10,17 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 33 114. Муниципалитеттин башчысы — Клаудиа Кунце.
Петрозаводск
Петрозаводск — Россиянын түштүк-батышындагы шаар (1777-жылдан). Карел Республикасынын административдик борбору. Онега көлүндөгү порт. Калкы 263,6 миң (2012). Темир жол түйүнү. Аэропорту бар. Жыгаччылык өнөр-жайы («Сегеж» целлюлоза-кагаз комбинаты, «Питкяранта целлюлоза заводу» ААК) өнүккөн. Кара металлургия («Карель окатышы» ААК, «Вертсильск металл буюмдар заводу» ЖАК), тамак-аш (балык беленделет), электр-энергетика, машина куруу, түстүү металлургия өнөр-жай ишканалары иштейт. Россия Илимдер Академиясынын Карел филиалы, 3 Жогорку окуу жайлары (анын ичинде университет), педагогикалык академия, коллеждер, китепкана, архив, театр, филармония, консерватория, музейлер бар. Шаар 1703-ж. негизделген. Классицизм стилиндеги курулуш ансамблдери (18-кылым) сакталган.
Кириллицаны латындаштыруу
Мындай да: "Бөдөнөнү сойсо да касапчы сойсун" делинет кыргызда. Кыргыз тилине келгенде чаласабаттар башчылык кылса тантырактар тойлошот, таңгөрү.. Мен негизинен алиги Кыргызпатенттин транслитерациясына макулмун. Бирок бу шумдуктар кыргыздын үч тамгасына келгенде айнып калышыптыр да, туш келди жерге апострофту колдоно беришиптир, капырай. Эми-и, алиги Кыргызпатент шабашынан мен чыгып кеттим эле. Себеби Улан Мелисбек калыс баасын берип, аябай сонун анализдеген Эмиль Асанов мырза аерде НЕГИЗГИ кыргыз болду да..
Бүгүнкү компьютердин күчү умлауттарды ийгиликтүү колдоно берүүгө мүмкүнчүлүк бергенден кийин, эмне үчүн биз аны пайдаланбашыбыз керек экен?!
Nemis menen türk jazalgan tamgalardy biz özübüzdün tamgalarda paidalansak jarashpaiby?!
Биерде мен латын графикасы аркылуу кыргыздын тамгалары сопсонун түшө турганын айтып кетким келди.
Емейль жагынан деле кып_эле_кыргызча жазууга болот. Мисалы, *@gmail.com почтасы эң сонун кызматын аткарып берет.
Мынакей алиги [www.tamga.info/mediafiles/kyrgyztili/jobo.pdf "жобо"]сөрөйдөн алынган транслитерациялоо мисалдары: (кашаанын ичинде менин оңдоолорум)
4. Транслитерациялоо мисалдары Жогоруда көрүнүп тургандай, "Негизги латиницадагы" кыргыз сөздөрүнүн сырткы көрүнүшү биротоло ашмалтайы чыгып жатканына ким күйөт, эй?! Ушунчалык да кыргыз сөзүнүн душманы болууга бу шумдуктарга ким уруксат берди, капырай?!
Түшүндүрмө: Кыргыз тилинде "й" тамгасы өзүнчө фонеманы түзалбайт. Ал сөзсүз түрдө үндүү тыбыш менен жанаша келет. Кирилл кыргыз алфавити орустардын тикелей киришүүсү менен жана орус орфография эрежелерине ылайыкталып жасалган. Бу тууралуу Кыргыз Википедиясында жакында бир макала жарыяладым, барып окуп көрсөңөр болот. Макаланын аты: Кыргыз латын алфавитин кириллицага которуу. Орустарда "и_краткое", "й" тамгасы болгондуктан, кыргыз алфавитине күчтөп киргизилген.
Латынчада мындай өзүнчө турган фонема жок. Андыктан, • "й" тыбышын кыргыздын үндүү тамгаларынын жанына "и" тамгасын коюп эле туюндуруш керек. • Ал эми "и" тамгасынан кийин келчү "й" тыбышын апостроф менен бериш керек. • Кыргыздын түпкү тилинде таптакыр кездешпөөчү үндүү тамгалардан кийин келчү "и" тамгасын бериш үчүн, биринчи үндүү тамгадан кийин апостроф коюлат (бөлүнөт). Мисалы, A`ida (Аида), Ene`ida (Энеида);
Орустун "Цц" тамгалары катышкан сөздөрү кыргыз лексикасына күргүштөп эле кирди. Эми бу тамганы латынча бериш үчүн "ts" коштамгасын пайдаланууга таптакыр мүмкүн эмес, себеби кыргыз тилинде "тс" деген тамгалардын жанаша келиши кадимкидей көрүнүш - уңгусу "т" менен бүтүп, арсар келер чакты түзө турган сөздөрдүн баары "тс" жанаша тамгаларын камтыйт:
"айтса", "кайтса", "атса", "катса", "тутса", "утса".......
Андыктан латын_кыргыз алфавитине "Цц" тамгасын бериш үчүн сөзсүз түрдө атайын тамга киргизиш керек. Бу максатка латындын "Сс" тамгасы абдан ылайык.
Биерде биз түрктөрдүн алфавит курамын ээрчип, "Сс" тамгасын "Жж" деп берип койгондо, орустун "Цц" тамгасын камтыган кыргызчаланган сөздөрдү латын тамгасы менен туюнтуш кыйын болуп калат..
Жанызак.
Башка Түрк мемлекеттериндеги алфавиттер
Qırğızca Kirghize Lingua kirghiza
Фирс (Небраска)
Фирс (Небраска) (Firth) — Небраска штатынын Lancaster округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 564 киши. Болжолдуу аянты - 0.8 км². FIPS коду — 31-16935.
Рыскулов Кеңеш
Рыскулов Кеңеш (1930-ж. т., азыркы Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Жети-Өгүз айлы) — ветврач, ветеринария илимдеринин доктору (1994), профессор (1996). 1952-ж. К. И. Скрябин атындагы Кыргызстан айыл чарба институтунун ветеринария факультетин бүтүргөн. 1955-ж. ошол эле жерде аспирантураны бүтүргөн. 1955—57-ж. Кыргыз ССР ИАнын Президиумунун окумүштуу-катчысы болуп иштеген. 1957-жылдан Түп районундагы «Сухой хребет» совхозунда башкы ветврач. 1959-жылдан Кыргызстан мал чарба жана ветеринария илимий изилдөө институтунун микробиология лабораториясында улук илимий кызматкер, 1960-жылдан ошол эле институттун эпизоотология бөлүмүнүн башчысы, 1963—67-ж. институттун директорунун ветеринария илимдери боюнча орун басары, 1967—72-ж. койлордун ылаңын изилдөө лабораториясында улук илимий кызматкер, 1972-жылдан койлордун ылаңдарын изилдөө лабораториясынын (азыр Кыргыз Республикасынын айыл чарба продукциялар министрлигинин ветеринария боюнча илимий-өндүрүштүк бирикмеси) башчысы. Анын илимий эмгектери койлордун жугуштуу жана ветеринарияда башта изилденбеген ыландардын таркалып кетиши жана пайда болуу себептерин изилдеп жана аларга каршы дарылоо, алдын алуу, профилактика жана башкаларга арналган. 150дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинде 16 сунуш) автору. Микробиология, эпизоотология, малдын инфекциялык патологиясы боюнча адис. 230дан ашык илимий эмгектин автору. «Ардак Белгиси» ордени жана медалдар менен сыйланган. «Ардак Белгиси» ордени жана медалдар менен сыйланган. Эмг.: Диагностика, лечение злокачественного отека сычуга ягнят. Ф., 1973; Ветеринарно-профилактические мероприятия в овцеводстве (в соавторстве). Ф., 1989.
Оне
Оне (Ohne) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Бентхайм Графтыгы районуна кирет.
Калкы - 571 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 9 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 4 56 016. Муниципалитеттин башчысы — Томас Рихтер.
Оттерфинг
Оттерфинг (Otterfing) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Мисбах районуна кирет.
Калкы - 4519 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 18,40 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 1 82 127. Муниципалитеттин башчысы — Якоб Эгльзедер.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 5 шаардык районго бөлүнөт.
Жаңы Бектяш (Бижбуляк району, Башкыртстан)
Жаңы Бектяш — Башкыртстандын Бижбуляк районундагы айыл, Сухоречен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 349 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Гереро тили
Гере́ро (очигереро) — гереро элинин эне тили. Сүйлөгөндөрдүн саны 150 миң адам (1999).
Гереро банту тилдеринин бири болуп саналат. М. Гасри классификациясы боюнча R.31 индексине ээ. Бир катар аймактык диалектилерге бөлүнөт (Намибиядагы Каоколенд жана Мбандеру райондору, Ботсванадагы Махалапье).
Бриттон
Бриттон (Britton) — Мичиган штатынын Lenawee округуна караган АКШ шаары.
Гереро тили
Фонетикалык өзгөчөлүктөрү: ачык муун, кыска жана созулган үнсүздөр, үнсүз жана үндүү тиш аралык үнсүздөр (фрикатив, плозив, мурун), үндүү жана үнсүз тыбыштардын гармониясы. Басымдар квантитативтүү, байланышкан (акыркы муунда). Гереро – тоналдык тил (3 тон).
Бриттон
Калкы - 699 киши. Болжолдуу аянты - 2.3 км². FIPS коду — 26-10760.
Гереро тили
Грамматикалык түзүлүштүн аныктоочу өзгөчөлүгү — макулдашкан класстар системасынын болушу (19 класс, анын ичинен үчөөсү локативдик макулдашуу толук модели менен). Номиналдык көрсөткүчтөр-префикстер эки татаал формага ээ баштапкы үндүү /o/ менен (5-класстагы е- префиксин кошпогондо). Этиш үндүү /а/ менен аяктап, 7 туунду суффикстик формаларды (апликативдик, себепчи, пассивдүү, реципрок жана башка) түзө алат. Этиш алдыңкы муундагы үндүү тыбыштын таасири астында акыркы -а дын прогрессивдүү ассимиляцияланышы менен мүнөздөлөт. Көрсөтмө ат атоочтор жакындык жана алыстык боюнча 4 даражага ээ. Сөз тартиби «субъект + предикат + объект» болуп саналат.
Префикстердин жана суффикстердин жардамы менен сөз түзүү жана сөз жасоо кеңири чагылдырылган. Лексикасы нама, африкаанс, англис жана немис тилдеринен алынган сөздөр менен камтыйт. Гереро тили жигердүү жаңы терминология менен толукталууда.
Алгачкы жазуу тили; жазуусу 20-кылымдын башында латын алфавитинин негизинде түзүлгөн. Гереро тилиндеги биринчи жазма эмгек миссионер Готтлиб Вихе (1839-1901) тарабынан Библиянын котормосу болгон.
Көйкап мөңгүсү
Көйкап мөңгүсү – Борбордук Теңир-Тоодогу бутактанган өрөөн тибиндеги мөңгү. Какшаал кырка тоосуна Кайыңды кырка тоосу тутумдашкан жерде, Теректи өрөөнүнүн төрүндө жайгашкан. Узундугу 12,9 км. Альпинист мөңгүсүнөн жогорку бөлүгү 1,6 км, туурасы 1,0 км, Аянты 13,4 км2. Калыңдыгы 150—180 м. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5890 м, этеги 3380 м бийикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4100 м. Абляциясынын аянты 4,8 км2. Куралуу аймагы түштүгүнөн Боз-Кыр, чыгышынан Эңилчек, түндүгүнөн Кайыңды кырка тоолору менен курчалат. Фирн бассейни кенен төрдө жайгашкан. Кайкы аркылуу Комсомол мөңгүсү менен туташат. Мөңгүнүн төмөнкү бөлүгүндө жаракалар көп. Сол капталдан жүргөн кар көчкүлөр жаракаларды жаап турат. Мөңгүнү алгач 1902- жана 1903-ж. немис географы Г. Мерцбахер картага түшүргөн. Этеги шагыл таштар менен корумдалган (1,5 км2дей жери). Мөңгүдөн Теректи суусу башталат. Мөңгү тартылууда. Мезгили менен алдыга жылып кетүүчү мөңгүлөргө кирет.
Края
Края (Kraja) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Нордхаузен районуна кирет.
Калкы - 305 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 4,37 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 62 029. Муниципалитеттин башчысы — Вальтер Гольдхорн.
Ширендыб Базарын
Ширендыб Базарын (монголчо - Базарын Ширэндэв (15. 5. 1912, Монголия, Хубсугул аймагы, Бирваа-бейсе кошуну - 8. 4. 2001, УланБатор)) - монгол тарыхчысы, коомдук жана мамлекеттик ишмер, тарых илимдин доктору (1960), академик (1961). 1942-жылдан моңгол элдик ревлык партиясынын (МЭРП) мүчөсү. Иркутскдеги педагогика институтту бүтүргөн (1941). Монгол мамлекеттик университетинин ректору (1942-54), МЭРП БКнын секретары (1944-48), МЭРП БКнын саясий бюросунун мүчөсү (1953-57), МЭРдин Министрлер советинин төрагасынын 1-орун басары (1954-57), МЭР ИАнын президенти (1961-81). 1951-ж. Улуу элдик хуралдын депутаты, 1966-жылдан Улуу элдик хуралдын төрагасынын орун басары. Тынчтыктын бүткүл дүйнөлүк советинин мүчөсү, СССР ИАнын чет өлкөлүк мүчөсү (1966). Ф. Жолио-Кюри атындагы тынчтыктын алтын медалы менен сыйланган.
Балташев Абдували
Балташев Абдували, Адан Палван (01.09.1951, Айгыр-Жал айылы - 2015, ошол эле жер) - өрөөндөгү белгилүү балбан.
1968-93-жылдары Каныш-Кыя совхозунда чабан, башкы чабан болуп эмгектенген. Жашынан райондун, облустун мелдештеринде кыргыздардын улак чабыш, эр оодарыш оюндарына катышып, облустун деңгээлинде «Адан Палбан» деген ат менен таанылган.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Патенттик эскертме
Патенттик эскертме – экспорттук келишим шартындагы, ага ылайык сатуучу патенттелген таза товарды (келишим түзүлгөн учурдагы) алып келип берүүгө, ал эми сатып алуучу тийешелүү мөөнөттөн кечиктирбестен (маалымат түшкөн шарттарда) сатуучуга үчүнчү жактардын укуктары жана доолору тууралуу билдирүүсү тийиш болгон эскертме.
Петрология
Петрология (грекче petros – таш жана ...логия) тоо тектердин минералдык жана химиялык курамын, структурасын, текстурасын, жайгашуу шартын, алардын жер бетинде жана анын кыртышында пайда болуусун, өзгөртүүлөрүн изилдөөчү илим. Айрым изилдөөчүлөр тоо тектердин түзүлүшүн петрографияга, генезистик бөлүгүн Петрологияга ыйгарып жүрөт.
Сулуу тоосу
Сулуу тоосу – Пскем кырка тоосунун түш.-чыгыш тармагы. Каракорум ж-а Жартысуу (Чаткалдын оң куймалары) сууларынын аралыгында.
Түндүк-батыштан түш.-чыгышка карай 26–27 кмге созулуп жатат. Туурасы 5 км. Орт. бийикт. 2800–3300 м. Эң бийик жери 4025 м (Аюутөр чокусу). Тоонун кыры түн.- батышында тик аска-зоокалуу, жапыздаган сайын тайпак тартып кетет. Капталдары тик, жарлуу, кокту-колоттор аз. Тоо карбондун битумдуу ж-а доломиттешкен акиташ теги, кремний катмарынан, түш.-чыгышы (жапыз) палеоген-неогендин боз, бозомтук конгломерат, кумдук, алевролит, мергель тектеринен турат. Талаа ж-а шалбаалуу талаа (2200–2300 м), шалбаабадалдуу токой (2300–2900 м), субальп ж-а альп шалбаасы ж-а шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.
Эмпайр (Колорадо)
Эмпайр (Колорадо) (Empire) — Колорадо штатынын Клиар Крик округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 355 киши. Болжолдуу аянты - 0.7 км². FIPS коду — ?.
Тильбер
Калкы - 174 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 11,19 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 81 520. Муниципалитеттин башчысы — Клаус-Дитер Мюнстер.
Сабиз
Сабиз (Daucus carota subsp. sativus) - өсүмдүк чатыр гүлдүүлөр тукумун уруусу. Сабиз эки, чанда бир же көп жылдык чөп. Жалбырагы канат сымал ичке тарамдуу 60 ка жакын түрү бар. Табигый Сабиздин (эки жылдык өсүмдүк) 60 тай түрү негизинен Жер ортолук деңиз жээгинде, Африка, Австралия, Жаңы Зеландия жана Америкада, 1 түрү КМШ өлкөлөрүндө Украина, Кавказ жана Орто Азияда кездешет. Европада биздин заманга чейин 2-кылымда өстүрүлө баштаган. Эгилме сабиз - эки жылдык өсүмдүк; биринчи жылы азык тамыры менен жалбырагы, экинчи жылы гүлдүү сабак чыгып, урук байлайт. Э г и л м е сабиз кенири белгилүү. КМШ өлкөлөрүнүн бардык жеринде өстүрүлөт. Эгилме сабиз аш сабизине жана тоют сабизине бөлүнөт. Аш сабизи кызыл же саргыч, айрым түрү сары болот. Салмагы 30-200 гга чейин жетет. Курамында 88,8% суу, 1,1% азоттуу заттар, 0,2% май, 9,2% углевод, 0,7% күл, В,, В2, РР витаминдери, айрыкча каротин (25 мг %тей) жана башка арбын болот. Тамак-ашка кенири пайдаланылат. Сабиз — баалуу тоют. Тоют сабизинин азык тамыры ак же саргыч. Сабиздин сары мирзои-304, кызыл мирзои-228 сорттору эгилет. Зыянкечтери: сабиз чымыны, шалбаа теңге көпөлөгү жана башка Илдеттери: чаңгыл кебер, жалган чангыл кебер, фомоз, жалбырак темгили, сабиз кара чириги жана башкалар.
Балтагулова Сайракан
Балтагулова Сайракан (21.11.1950-ж.т., Ала-Бука айылы) - коомдук ишмер.Кыргыз мамлекеттик университетин бүткөн (1972).
Бүткүл Союздук Ленин комсомолунун жаштар союзунун Борбордук Комитетинин “Ардак грамотасы”, Кыргызстан Ленин комсомолунун жаштар союзунун Борбордук комитетинин 2 “Ардак грамотасы” менен сыйланган. Чаткал, Ала-Бука райондук, Терек-Сай шаарчалык кеңештеринин бир нече жолку депутаты.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Бразилия
Бразил (Brasil), ырасмый аты ― Бразил Федеративдик Республикасы (República Federativa do Brasil) ― Түштүк Америкадагы эң ири мамлекет. Материктин чыгыш жана борбордук бөлүгүн ээлейт.
Мамлекеттик түзүлүшү
Бразилия федерациялык мамлекет. Конституциясы 5-октябрда 1988-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы президент. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы эки палаталуу парламент (Депутаттар палатасы жана Федерация сенаты). Саясий партиялары: Бразилия Социал-демократиялык партиясы, Бразилия Демократиялык кыймыл партиясы, Эмгекчилер партиясы, Либералдык фронт партиясы.
Табияты.
Аймагынын басымдуу бөлүгүн Бразилия бөксө тоолору (Бандейра чокусу, 2890 м) ээлейт, анын чыгыш четинде кууш тилке түрүндө Атлантика бою ойдуңу, батышында Пантанал саздуу ойдуңу жатат. Түндүгүндө Амазонка ойдуңу жана Гвиана бөксө тоосунун тармактары (Неблина чокусу, 3014 м) жайгашкан. Эң түштүгүн жана түштүк-батышын Ла-Плата ойдуңунун бир бөлүгү ээлейт. Климаты Түндүк-батыштан түштүк-чыгышка карай нымдуу экватордук климаттан мезгилдүү нымдуу субтропикке чейин өзгөрөт. Январдын орточо температурасы 23–29°С, июлдуку 16–24°С. Аймагынын басымдуу бөлүгүнө ысык климат мүнөздүү. Амазонка ойдуңунун батыш бөлүгү жана Гвиана бөксө тоосунун түштүк капталы экватордук нымдуу климат. Жылына 2400–3300 мм жаан жаайт. Амазонка ойдуңунун чыгыш бөлүгү жана Бразилия тоосу менен Гвиана бөксө тоосунун капталдары субэкватордук, жылына жаан 1200–2400 мм, жээктерде 3000 ммге чейин. Түндүк-чыгыш Бразилияда жаан 1100–400 ммге чейин азаят. Бразилиянын дарыялары көп. Аймагынын 56% Амазонка дарыясынын алабына кирет. Бразилия бөксө тоосунун чыгыш бөлүгү Сан-Франсиску дарыясынын алабына, Түндүк-чыгыш бөлүгү Атлантика океанына куюучу кыска дарыялардын алабына кирет, анын ичинде Парнаиба дарыясы да бар. Парана, Уругвай, Парагвай, Амазонканын көптөгөн куймалары жана башка дарыялар бар. Суу ресурстары боюнча Бразилия дүйнөдө биринчи орунда турат. Амазонка ойдуңун жана ага жакын жайгашкан бөксө тоонун капталдарын нымдуу экватор токою, саванналуу сейрек токой жана кургакчыл бадалдар ээлейт. Кургакчыл Түндүк-чыгышына жарым чөл сейрек токою (каатинга), Бразилия бөксө тоосунун түштүк-чыгышына жана Атлантика бою ойдуңуна тропиктик нымдуу токой, Бразилия бөксө тоосунун түштүгүнө дайыма жашыл кызыл карагайлуу жана аралаш токой мүнөздүү. Темир, калай, алюминий, уран, нефть, марганец, таш көмүр, жаратылыш газы жана башка кен байлыктар казылып алынат. Жеринин кыртышы көбүнчө кызыл түстүү латерит топурагы. Өсүмдүктөрдүн 4000ден ашык түрү кездешет. Жалпы аянты 52,6 млн га болгон 363 коргоого алынган табигый аймагы бар, анын ичинде 105 улуттук парк, аянты 14,2 млн га, ирилери Жау, Пику-да-Неблина. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген Борбордук Амазонка резерват комплекси, Пантанал коргоого алынган аймагы, Игуасу Шапада-дус-Веадейрус жана Эмас, Серрада-Капивара улуттук парктары.
Калкы
Калкынын 97%тен көбү бразилиялыктар; орточо жыштыгы 1 км2 21,4 адам (2005). Алар Европадан жана Азиядан келген калктардын абориген-индейлер (тупигуарани же жана башка) жана 16–19-кылымда Африкадан алынып келинген негрлер (йоруба, банту, эве жана башка) менен аралашуусунан келип чыккан. Ошондой эле португалдар, италяндар, испандар, немис, украиндер, япондор да бар. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники 67,3, аялдарыныкы 74,9 жашаары Католик динин тутат. Калкынын 95%и деңиз жээгиндеги штаттарда жашайт. Шаар калкы 81,7% (2005). Ири шаарлары: Порту-Алегри, Белен, Манаус, Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Сальвадор, Белу-Оризонти, Ресифи, Куритиба.
Экономикасы.
Түштүк Америкадагы экономикалык потенциалы күчтүү индустриялык-агрардык өлкө. ИДПде өнөр жайдын үлүшү – 28,2%, айыл чарбаныкы – 10%, курулуш – 7,3%, электр, газ жана суу – 3,4% (2004). Ички улуттук продукциясын киши башына бөлүштүргөндө 3640 доллардан (АКШ) туура келет. Бразилия өнүккөн он өлкөнүн катарына кирет. Автомобиль, трактор, станок, ошондой эле компьютер, авиа-техника жана башка жогорку технологиялык продукцияларды чыгаруу боюнча 1-орунда. Бразилиянын аймагы 5 экономикалык районго бөлүнөт: Түштүк-Чыгыш (Минас-Жерайс, Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу, Эспириту-Санту штаттары), Түштүк (Парана, Риу-Грандиду-Сул, Санта-Катарина), Түндүк-Чыгыш (Алагоас, Баия, Мараньян, Параиба, Пернамбуку, Пиауи, Риу-Грандиду-Норти, Сеара, Сержипи), Борбордук-Батыш (Гояс, Мату-Гросу, Мату-Гросу-ду-Сул, Федерация округу) жана Түндүк (Акри, Амазонас, Амапа, Пара, Рондония, Рорайма, Токантинс). Өнөр жайы экономикасындагы башкы тармак. Өнөр жайынын 65% жакыны Сан-Паулу штатында жайгашкан. Нефть өндүрүү боюнча Латын Америкасында 3-орунда турат. Нефтинин 80% Атлантика океанынын шельфинен казылып алынат. Негизги нефть иштетүүчү жана нефть-химия өнөр жайынын борборлору Дукиди-Кашиас, СанЖозе-дус-Кампус, Бетим, Паулиния, Матарипи жана башка Газ өндүрүү боюнча 5-орунда (Латын Америкасында). Негизинен Кампус жана Сантус бассейндеринен өндүрүлөт. 2003-ж. 305,9 млрд кВт∙П∙с электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 80%и ГЭСтен алынат. Темир, марганец, түстүү металл (ниобий, бериллий, тантал), боксит, нефть, таш көмүр казылып алынат. Кара металлургия өнөр жайы толугу менен өзүнүн жогорку сапаттагы темирдин негизинде иштейт. Чоюн жана болот эритүү боюнча дүйнөдөгү алдыңкы он өлкөнүн ичине кирет. Машина куруу (анын ичинде автомобиль, авиация, кеме, айыл чарба машиналары) радиоэлектроника, нефть, химиялык, нефть-химиялык, цемент, целлюлоза-кагаз, текстиль (негизинен кебез кездеме), тамак-аш-татымал (кант, май, эт, тамеки) өнөр жайлары жана негизги товардык айыл чарба өсүмдүктөрү өнүккөн. Аймагынын 32% (2,8 млн км2) иштетилет. Кофе (дүйнөдө алдыңкы орунда, жылына 0,9 млн о өндүрөт), балкамыш (302 млн о), какао, банан, соя жана башка өстүрүлөт. Малы жайытта багылат. Бодо мал (152 млн), чочко, кой (эт, жүн багытында), жылкы асыралат. Үй куштары багылат. Деңизден жана дарыядан балык кармалат. Гевея ширеси, карнауб мому, бразилия жаңгагы чогултулат. Темир жолунун узундугу 29,4 миң км, автомобиль жолунуку 1,9 млн км, ички суу жолунун узундугу 31 миң км (1994). Деңиз соода флотунун тоннажы – 9,3млн тонна дедвейт (1994). Нефть куруунун узундугу 5,2 миң км. Сыртка транспорт жабдууларын, темир кенин жана концентраттарды, алюминий, темир, кофе, апельсин ширесин, эт (уй), кант, тамеки, текстиль буюмдарын, булгаары бут кийим чыгарат. Сырттан машина жана механикалык приборлорду, минерал, отун, химиялык өнөр жай продукцияларын, көмүр, жер семирткич, буудай, азык-түлүк алат. Айыл чарба продуктыларын экспорттоо боюнча дүйнөдө 3-орунду ээлейт. Ири деңиз порттору: Форталеза, Сальвадор, Рио-де-Жанейро, Порту-Алегри, Парамарибо, Сантус, Риу-Гранди, Паранагуа, Турбаран, Сан-Себастьян. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Европа шериктештигиндеги өлкөлөр, Аргентина, Канада.
Маданияты
Алгачкы мектептерди 16-кылымдын ортосунда иезуиттер ачкан. Алар Бразилиядан куулгандан кийин бул мектептер жабылып, граждандык мектептер ачылган. ЖОЖдордун саны өскөн. Баардык ири шаарларында улуттук китепканалары, тарыхый-этнографиялык музейлери, ботаникалык бак, зоопарк, собор бар. Конакабана, Ипанема жана Лебнон океан пляждары менен даңазаланат. Алгачкы адабий жазуулары 16–17-кылымга таандык. Фольклору үч поэтикалык салттын биримдигинен турат. 17–18-кылымда улуттук адабият пайда болгон. 18-кылымдын 2-жарымынан адабиятында романтизм үстөмдүк кылган, бир нече илимий эмгек жарыкка чыгып, көптөгөн драмалар жазылган. Улуу Октябрь революциясынын жеңиши жана Бразилия компартиясынын түзүлүшү прогрессчил адабияттын өсүшүнө чоң таасир тийгизген. Б. элинин музыкасы португал, негр, индейлердин музыкасынын негизинде пайда болгон. Элдик ыр-бийлер кеңири өнүккөн. Музыкалык академия, улуттук опера-балет театры, консерватория, улуттук музыкалык институту, симфониялык оркестри бар. Бразилияда таш скульптуралар, геометриялык оймо-чиймелери бар карапа буюмдар жана таш бетине тартылган сүрөттөр сакталып калган. 16-кылымдын башында португалдар тарабынан Бразилиянын чет жакаларына Сальвадор, Ресифи, Рио-де-Жанейро сыяктуу шаарлар курулган. Бразилиянын архитектурасы 1920-жылдан баштап тез өскөн. Сүрөт өнөрүнүн алгачкы чыгармалары 16–17-кылымда пайда болгон, улуттук реалисттик сүрөт өнөрү менен графика өнүгө баштаган. Театры 16-кылымда эле пайда болгон. Анда бразилиялык классицизмдин өкүлдөрүнүн пьесалары коюлган. 20-кылымдан баштап туруктуу драма труппалары уюштурула баштаган. 1950-жылдары Дулсиндер-Одилон, А. Гарриду, Ж. Коста жана башка көрүнүктүү актёрлордун жетекчилиги менен комедия театрынын труппасы түзүлгөн. 1960-жылдары «Театру ди арена», «Офисина», «Опиниан» театр труппалары иштеп, А. Саусун, Ж. Андради, А. Боаланын пьесалары менен бирге Шекспир, Мольер, Чехов, М. Горький жана башка авторлордун драмалык чыгармалары коюлган. Ал эми кино искусствосу 1903-ж. пайда болгон. 20-жылдары Кампинас жана Ресифиде кино өндүрүшү түзүлүп, негизинен чет өлкөлүк фильмдердин бразилиялык варианты чыгарылган. Биринчи тартылган фильмдерге көбүнчө атактуу ырчылар катышып, анда улуттук ыр, обондор пайдаланылган. Бразилияда алгачкы гезит 1809-ж. чыккан. Ал эми атайын информациялык «Аженсия Насионал» агентчилиги 1934-ж. негизделген. 1921-жылдан радиоуктуруусу, 1952-жылдан телекөрсөтүүсү башталган. Бир нече радио жана телестанциялары иштейт.
Көк-Айгыр көрүстөнү
Көк-Айгыр көрүстөнү – неолит дооруна (б. з. ч. 6–5-миң жылдык) таандык археологиялык эстелик. Чатыр-Көлдүн чыгыш тарабында, Көк-Айгыр суусунун тектиринде жайгашкан. 1963-ж. Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын Геология институтунун Нарын отряды (жетекчиси Ш. А. Кыдыров) ачып, окумуштуулар М. Б. Юнусалиев, В. А. Рановдор изилдеген. 2007-ж. кошумча археологиялык изилдөөлөр (археологдор К. Табалдиев, А. Абыканова) жүргүзүлүп, неолит дооруна чейинки мезолиттик таш куралдар жана таш чабындылары табылган. Таш куралдар көбүнчө кызгылтым оттук таш тегинен жасалган. Чогултулган коллекция Кошой-Коргон музейине жайгаштырылган. Көк-Айгыр көрүстөнү археологиялык изилдөө үчүн келечектүү эстелик болуп саналат.
Оң Пешинская Рассоха
Оң Пёшинская Рассоха — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пеша дарыясынын сол жээгинен 242 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Көйкап өрөөнү
Көйкап өрөөнү – Борбордук Теңир-Тоодо. Кайыңды жана Май-Баш тоолорунан Сары-Жаздын өрөөнүнө чейин чыгыштан батышка кеңдик боюнча 45 км аралыкка созулуп жатат. Ак-Суу районунда. Эң жазы жери 20 км, кууш жери 1ф2 км. Аянты 532 км2. Орточо бийиктиги 2930 м. Өрөөндүн таманы тепши сымал бир аз кеңейип, байыркы мөңгүлөрдүн издери сакталган эки айрыкка (түндүгүндө Теректи, түштүгүндө Май-Баш) бөлүнөт. Сары-Жаздан айрыкка чейинки бөлүгүнүн таманы 10 м, бийиктиги 30–35 м келген шаңшаар (каньон). Нуктун сол жээгинде – тектиринин үстүндө чоң, орто, чакан айдоо аңыздары бар. Теректинин тектиринде палеоген неоген тектеринен тургузулган күмбөз турат. Негизинен интрузия жана палеозойдун аягында пайда болгон чөкмө тоо тектерден түзүлгөн. Өрөөндүн аянтынын 72,4 км2ин мөңгү ээлейт. Өсүмдүктөрү жана топурагы бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт. Таманын кургак талаа (2000 мге чейин), андан жогору токой (карагат, карагай, арча ж. б.), шалбаалуу талаа (2000–2700 м бийикте), субальп (2700–2900 м), альп (2900– 3200 м) шалбаасы, гляциалдык-нивалдык (3100 мден жогору) ландшафт алкактары ээлейт. Негизинен кышкы жайыт катары пайдаланылат.