cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балкы тон
Балкы тон — баалуу кездемеден тигилип, кандардын, байлардын байбичелери кие турган тон. Мисалы, Чыйырды кийген тон жөнүндө «Байбиче турду балк этип, Балкы тон менен жалк этип» (Сагымбай Орозбаков, 1. 26),— деп сүрөттөлөт. Б. т. деген термин Ооганстандын Балх шаары менен байланыштуу. Бул шаарда жасалган тон өзгөчө кымбат баалуулугу, кооздугу менен айырмаланып, чыккан жеринин атынан аталган.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Боз үйдү сактоо
БОЗ ҮЙДҮ САКТОО Мурун босого-таякка таштан, дөңгөчтөн же кыштан бут кылып, үстүнө керегелерди жаткызат.
Анын үстүнө ууктарды кынаптайт. Үстүнөн канат чий, ашкана чий, эшик чий коюлат.
Эми туурдук менен үзүктүн арасына үйдүн жип-шуулары, ички жасалгалары орун алат да, үстүнө түндүк көмкөрүлөт.
Боз үйдүн жабууларын жана жабдууларын күбөдөн сактоодо кургак жайга кармап, кез-кез күнгө жаюу, желдетүү зарыл.
Азыр оролгон кийиздин араларына нафталин сээп коюп да жүрүшөт.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Беш-Терек көмүр кени
Беш-Терек көмүр кени — Ош облусунун Өзгөн районунда, Жазы суусунун сол жээгинде, Бештерек суусунун башатында, Жазы жана Кара-Кулжа сууларынын аралыгындагы кырда. Көмүр кени 1939-жылдан белгилүү. 1940–45-ж. издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен Батыш жана Чыгыш болуп эки участкага бөлүнөт. Кендин аймагындагы юра катмары чаарташ жана зындан аттуу эки свитадан турат. Чаарташ свитасында биринчи (I) деп аталган бир кабат жана көмүрдүн бир нече ичке катмарчасы, зындан свитасында экинчи (II) деп аталган бир кабат, дагы 9 майда кабатча бар. Биринчи кабаттын калыңдыгы Батыш участкасында 1,74 мден 3,50 мге чейин өзгөрүп, орточосу 2,24 мди түзөт. Чыгыш участкасында 0,43 мден 1,63 мге чейин өзгөрүп, орточосу 1,17 мди түзөт. Экинчи кабат Батыш участкасында гана кездешет, анын калыңдыгы 0,40 мден 1,80 мге чейин, орточосу 1,32 м түзөт. Сапаты жана технологиялык касиеттери боюнча кендин көмүрү кокстуу майлуу (КЖ) жана биринчи кокстуу майсыз (IKМ) маркасына кирет. Көмүрдүн орточо күлдүүлүгү 15,28–15,85% түзөт, орточо күйүү жылуулугу 35,44 МДж/кг (8466 ккал/кг). Көмүрдөн кокс алууга болот. Кайра бааланган (1990-ж.) запасы С2 категориясы боюнча 6819 миң т.
Чыныгы тыңчылар
"Чыныгы тыңчылар" (англ. Totally Spies!) - Венсан Шалвон-Демарси жана Давид Мишель ойлоп тапкан, Marathon Media Group жана Image Entertainment Corporation тарабынан чыгарылган француз-канадалык анимацияланган шпиондук күлкүлүү окуялуу телесериалы. Негизинен мультсериал анимеге окшоштурулуп, "кыздар тобу" концепти менен жаралган. Мультсериалда Беверли-Хиллзте (Калифорния, АКШ) жашап жашырын супер агенттер болуп иштеген үч өспүрүм кыздардын окуялары баяндалат.
"Чыныгы тыңчылар" АКШда биринчи жолу ABC Family каналында 2001-жылдын 3-ноябрында көрсөтүлгөн. Мультсериалдын бетачары Францияда TF1 каналында 2002-жылдын 3-апрелинде, Канадада болсо Teletoon каналында 2002-жылдын 2-сентябрында өткөн. Мультсериалдын көрсөтүлүп башталганынан алтынчы сезонунун аягына чейин 156 эпизоду экранга чыккан. Алардын ичине төртүнчү менен бешинчи сезондордун арасында чыккан бир канча атайын жана сахналык сериялары да кирет. Мультсериал жер жүзү боюнча 150дөн ашык аймактарга көрсөтүлгөн. Мультсериалга байланыштуу бир канча комикс китептердин жана видео оюндардын өндүрүш линиялары чыккан.
Сидерикалык мезгил
Сидерикалык мезгил (sideral) – планетанын Күндү толук бир айлануу мезгили.
Ал мезгил жылдыздык же сидерикалык айлануу мезгили деп аталат. Сидерикалык мезгил Айдыкына окшош синоддук кыймылдын теңдемеси бонча аныкталат. Планетанын төмөнкү (Күнгө жакын орбитада) абалдагысы: 1/S = 1/T – 1/E, жогорку (Жерден кийинки орбитада) абалдагысы: 1/S = 1/E –1/T формуласы бонча туюнтулат.
Мында Е – жылдыздык же сидерикалык жыл, S – планеталардын эки бирдей конфигурациясынын (карама-каршы туруу мезгилдеринин) ортосундагы убакыт аралыгы, бул планетанын синодикалык айлануу мезгили болот.
Сидерикалык ай
Сидерикалык ай – Айдын Жерди толук бир айланууга кеткен убакыты. Бул 27,32 суткага барабар. Сидерикалык ай жылдыздык ай деп да аталат. Айдын Жерди бир айланууга кеткен убакыты анын өз огунун айланасында бир айланганга кеткен убакытка барабар. Ошондуктан Айдын Жерге карата бир жак капталы дайыма көрүнүп турат. Алгач Ай өз огунун айланасында азыркыга караганда тез айланган деп болжолдонот. Жерге Айдын бир жак бети эмес кезеги менен бардык капталдары көрүнгөн. Массивдүү Жерге жакын Айдын катуу телосунда ташкын толкуну пайда болгон. Ал тез айланган Айга таасир тийгизип, Айда токтотмо процесс Жерге бир капталы дайыма көрүнүп турган абалга чейин уланган. Мындан Айдын аркы бети жана көрүнгөн бети деген түшүнүк келип чыккан. Кыскасы Жерден Айдын 59% бети көрүнөт.
Бензидин
Бензидин, Н2N-C6H4-C6H4-NH2 - түссүз же саргыч түстөгү кристалл, молдук масса 184,23. 60оС төмөнкү температурада суу эритмелеринде суунун 1 молекуласын кошуп алуу
Сидерикалык мезгил
Күн системасындагы планеталардын сидерикалык мезгили
Таблицага Айдын, кээ бир астероиддердин, кодоо планеталардын жана Седнанын көрсөткүчтөрү кошулган.
Бензидин
менен кристалданат, кристаллогидратынын балкып эрүү t 115-1200С; ал эми суусуз кристаллынын балкып эрүү t 127,5-128оС; кайноо t 400оС/740 мм ; эригичтиги (г/100 г): 0,04(12 %), 1,0(100оС), сууда (80оС), абс. эфирде 2,2 (15оС). Б. уксус жана суюлтулган туз к-тасында туздарды пайда кылуу менен эрийт. Мис., туз к-тасы монохлоргидратты С12Н12NНСI пайда кылат. Б. гидроазобензолго минералдык к-талар таасир этип, изомеризациялоо менен алынат. Б. диазотирлөөдөн пайда болгон бис-диазобирикмелерден азобоёктор алынат. Б. концерогендүү зат: абадагы концентрациясы 0,001 мг/лден ашпоосу зарыл.
Шарк Ривэ Хиллс (Нү-Жерси)
Шарк Ривэ Хиллс (Нү-Жерси) (Shark River Hills) — Нү-Жерси штатынын Монмут округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3697 киши. Болжолдуу аянты - 2.4 км². FIPS коду — 34-66840.
Байкуштар
Байкуштар — (лат. Caprimulgi ?) сутактар; чырылдап чардап түнкүсүн учуп, жан баккан куштардын бир түркүмү, булардын кыйла тукуму, уруусу, түрү бар: дөөбайкуштар (тукум) (лат. Nyctibiidae), кадимки байкуштар (Caprimulgidae), сутактар (тукум), желбиректүү байкуш (Semeiophorus vexillaris), Индистан байкушу (Caprimulgus indicus), боз дообайкуш (Nyctibius griseus), кидик байкуш (Chordeilis minor), кадимки байкуш (Caprimulgus europaeus), сутак, кызыл жемсоо байкуш, чээнчи байкуш (Phalaenoptilus mettallii), чээнчи сутак.
Терек мезолит, өнөркана
Терек мезолит, өнөркана – мезолит дооруна (б. з. ч. 8–7-миң жылдык) таандык археологиялык эстелик. Нарын облусунун Атбашы районунун Аксай жана Терек сууларынын кошулган жериндеги жалчанын түштүк капталында жайгашкан. 75х40 м аянтта орто жана чоң таштын чамындылары, жалпак таштар, 10 таштын чордону, миздүү таш кыргыч, таштан жасалган көзөгүч куралдары табылган. 1968-ж. Кыргыз археологиялык экспедициясынын таш доорун изилдөө боюнча отряды (жетекчиси В.А.Ранов ) тарабынан ачылган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Гу Хара
Гу Ха Ра (구하라; 3-январь 1991 — 24-ноябрь 2019, известная мононимно как Хара) — южнокорейская певица и актриса. Являлась бывшей участницей гёрл-группы Kara (2008—2016). Помимо деятельности в группе, Хара также снималась в телесериалах, её дебютом считается дорама «Городской охотник» (2011). Хара дебютировала в качестве сольной исполнительницы в июле 2015 года с мини-альбомом Alohara (Can You Feel It?).
Парник эффектиси
Парник эффектиси (greenhouse effect) – инфракызыл нурланууну жутуунун натыйжасында Жердин жана башка планеталардын атмосферасынын ысышы; ал Күндүн нурунун негизги бөлүгүн (оптикалык диапазонун) Жер бетине көбүрөөк өткөргөндүктөн жана инфракызыл жылуулук нурланууну атмосфера көп жуткандыктан пайда болот.
Айыл чарба азык-түлүгүн сактоо жана кайра иштетүү
Айыл чарба азык-түлүгүн сактоо жана кайра иштетүү - айыл чарба продуктулары - дан азыктары (буудай, арпа, күрүч, буурчак, күнкарама ж.б.), картөшкө, жер-жемиштер, жашылча, мал чарбасынан алынуучу эт, сүт кайра иштетилип, ар кандай сапаттагы тамак-аш түрлөрүн алуу. Чийки заттар (сырье) заводдо, цехте, фирмада кайра иштетилет. Эттен консерва, колбаса, чучук ж. б., сүттөн айран, кымыз, сарымай, быштак, жашылча-жемиштерден шире, кыям, ар кандай ичимдиктер ж. б. жасалат. Азык-түлүктү сактоонун шарттуу эрежелерп болот. Дан азыктары атайын дан сактоочу кампада, элеватордо сакталат. Кампа дан төгүлгөнгө чейин тазаланып, ичи жана андагы курал жабдыктар аэрозоль же газ менен дезинфекцияланат. Дан азыктары кампага түшкөнгө чейин жакшы кургатылып, ар кандай кошулмалардан тазаланып, температурасы 10°Сден ашпоосу зарыл, төмөнкү температурада дан азыктарынын дем алуусу, микроорганизмдердин өөрчүшү төмөндөйт. Үрөндүк арпа, буудай капта сакталат. Төмөнкү температура картөшкө, жашылчаны сактоочу жайларда сактоо мөөнөтүн узартууга шарт түзөт. Эт, сүт тез бузулуучу азык болгондуктан сакталуу мөөнөтү чектелүү, ошондуктан сөзсүз муздаткычта сакталышы керек.
Ленин (Чүй району)
Калкы
Калкы - 487 киши.
Кара күрүч
Кара күрүч, гречиха (Faqopytum Gaerin) – кара күрүчтөр тукумундагы бир же эки жылдык чөп өсүмдүгү. Жапайы жана эгилме түрү бар. Өзөк тамырлуу, тамыры топуракка 1 м тереңдикке сүңгүйт. Көп кырдуу, ичи көңдөй, сабагы тик өсөт, көп бутактуу, бийиктиги 0,5–1,5 м. Жалбырагы үч бурчтуу, жүрөк сымал. Мөмөсү – кутуча дан. Даны күрөң, боз, кара түстө. 1000 даана данынын салмагы 20–30 г. Даны катуу кабыктуу. Кара күрүч кыска мөөнөттө өнүп, өсүүчү өсүмдүк. Өрчүү мезгили 60–90 күн. Үрөнү 5–6 см тереңдикке себилет. Ал баалуу акшак берет, анын даамы жагымдуу, сиңимдүүлүгү боюнча алдыңкы орунда. Данында 13–15%и белок, 2,0– 2,5%и кант, 2,0–3,0%и май; 2,2–2,5% күл заттары, адамга өтө пайдалуу микроэлементтер (темир, кальций, фосфор, жез, цинк, иод), органикалык кислоталар, В1, В2, Рр витаминдери жана башка бар. Кара күрүч гүлдөгөн учурда ар бир га жерден 100–120 кг бал топтоого болот. Кара күрүчтүн ондогон сорттору чыгарылган, анын ичинде Большевик-4, Шатиловский4, Калининская, Богатырь белгилүү. Кыргызстанда Богатырь сорту жакшы түшүм берет.
Сүрүп чыгаруу
Сүрүп чыгаруу – психоанализдин негизги түшүнүктөрүнүн бири; «Мен» үчүн ылайыксыз импульстарды жана каалоо сезимдерин эс-акыл чөйрөсүнөн эс-акылдан тышкаркы аймакка Сүрүп чыгаруу активдүү унутуудан турган психиканын коргонуу механизми.
Сүрүп чыгаруу ага таандык умтулуу, каалоо энергиясын сактап калат; кайрадан эс акылга кайрылып келүүгө умтулуп, ал башка сүрүлүп чыккан нерсе менен ассоциацияланып, психологиялык комплекстерди түзүшү мүмкүн. Сүрүлүп чыккандын толук жоголуп кетүүсү кээ бир толук сублимация учурлардында болушу ыктымал.
Чоң Княжая
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Балкыя
Балкыя — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Каныкейдин нөкөрү.
Мавритания кибир коңузу
Мавритания кибир коңузу (лат. Tenebroides mauritanicus) — коңузу түрү.
Балкыя
Манас баатыр Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо аты он төртүнчү келген Шаабек тагдырына буюрган Балкыяга үйлөнөт.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Бензил спирти
Бензил спирти (фенилкарбинол), С6Н5СН2ОН – мол. масс. 108,14, түссүз суюктук; кайноо t 205,8оС; этанолдо жана башка орг. эриткичтерде SO2 жана аммиак эритмелеринде эрийт. Б. с. бензилхлорид же бензилацетат щелочь эритмесинде гидролиздөө жана толуолду окистендирүүдөн алынат. Б. с. жана анын татаал эфирлери бальзамда көп, эфир майларында кездешет, мис., бензилацетат – гиацинт майы, жасмин, гарденин негизги бөлүгүн, бензилбензоат – перу бальзамы, бензилциннамат – бензой чайыры жана перу бальзамдары негизги компонентин түзөт. Б. с. жана анын эфирлери (бензилбензоат) парфюмерияда жана самын жасоодо, жагымдуу жыт берүү үчүн бензилацетат, бензилсалицилат тамак-аш эссенциясын даярдоодо, лак эриткич жана косметикалык зат катары колдонулат.
Кара кыз
Кара кыз (Lappulla Moench) – өсүмдүктөрдүн эндиктер тукумунун уруусу. Бир, эки же көп жылдык бозомтук түктүү чөп. Жалбырагы сызгычтай (ланцеттей). Гүлү майда, ачык көгүш, беш мүчөлүү. Топ гүлү – бурулча. Мөмөсү төрт бөлүктүү жаңгакча, илмек тикендүү, ошондуктан малдын жүнүнө уйгактай жабышат. Түштүк Америка менен Африкада, ошондой эле Австралия жана Түндүк жарым шардын мелүүн алкактарында 50гө жакын түрү кездешет. Кыргызстанда 15 түрү тоо этегинде, арык боюнда, аңызда, дың жерде өсөт. Кара кыз уруусунун көп түрү – отоо чөп.
Мурад Ражабов
Мурад Ражабов (Murod Rajabov, 1949—2023) — советтик жана өзбекстандык актёр, режиссёр. Өзбекстандын эл артисти
Өмүр баяны
Актёр узакка созулган оорудан улам 2023-жылы апрелде 73 жашында көз жумган.
Неналь-Веярмоль-Кы дарыясы
Неналь-Веярмоль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Веярмолькы дарыясынын сол жээгинен 79 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Юлдыба (Зилайыр району, Башкыртстан)
Юлдыба — Башкыртстандын Зилайыр районундагы айыл, Юлдыбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1730 киши. Почта индекси — 453684, ОКАТО коду — 80227836001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Айыл чарба жерлерин кайра бөлүштүрүү фонду
Айыл чарба жерлерин кайра бөлүштүрүү фонду - мамлекеттик менчик жерлерден түзүлгөн, айыл чарбасына жарактуу жер участкалары. Фонддун жерлери мамлекеттин менчигинде гана болот. Фонддон пайдалануучуларга эреже катары, жер 5 жылдан ашпаган мөөнөткө гана берилет. Фонддун жерлерин башкаруу жана тескөө мамлекеттик атайын орган менен макулдашуу боюнча айылдык, шаар кеңештердин аткаруу органдары тарабынан жүргүзүлөт. Фонддун жерлери сатылбайт, жер участкаларынан КРнын жарандарынын менчигине берүү өзгөчө учурларда гана жергиликтүү кеңештердин сунушу боюнча Өкмөт бекиткен чечимдин негизинде жүзөгө ашырылат.
Босого таяк
БОСОГО-ТАЯК ''«Кайыңдан түндүк ийдирген,
Нарын (топоним)
Нарын — (топоним)
Босого таяк
Каалга, таяк босого,
Канча түрдөп чийдирген»
(«Манас»). ''
Бул — боз үйдүн жыгачынын бир бөлүгү. Үйдүн эшигинин жана каалгасынын жыгач кашеги. Ал уук-кереге менен түндүктүн тең салмакта тигилишин аныктайт. Үйдүн босого-таягынын узун болжолдо 1,4 метр, туурасы 1,0 метр, жазылыгы 25 см. келип, ал «таяк-босогого», «баш босогого», «каалга» болуп, үч бөлүктөн турат. Бири-бирине ашталат да, кереге саканактары менен сызма же эшме жип аркылуу бекитилет. Баш босогонун үстүнөн үч-төрт эшик уугу орун алат. Босого-таяктын жазылыгы 10—12 см. калыңдыгы 3 см. бийиктиги жана кенендиги боз үйдүн көлөмүнө карата аныкталат. Эшик менен босого-таякка ич ара үндөшкөндөй «табак», «кыял» оюмдарын арбын түшүргөн чеберлер бар. Ага жыгаччылыкка таандык оюк ыкмасы пайдаланылат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Архангельск
Архангельск — Орусыядагы шаар. Архангел облусунун административдик борбору. Түндүк Двина дарыясынын Двина булуңуна куя бериште, Ак деңизден 50 км жайгашкан. Калкы 357,7 миң (2005). Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар.
Тарых
1584-жылы курулган. Алгач Новоголмогоры аталган. 1556-жылдан Орусыянын курамында. 1613-жылдан азыркыча аталат. Петербург негизделгенге чейин (1703) Россиядагы жалгыз деңиз, 17-18-кылымда ири соода порту болгон. 1708-жылдан Архангельск губерниясынын борбору. Архангельcк көптөгөн уюл экспедицияларынын башталгыч пункту (В. Я. Чичагов, Ф. П. Литке, А. М. Спбиряков, Г. Я. Седов экспедицияга жөнөшкөн). Архангельcкте алгачкы таш үйлөр (1647), таш конок сарайы (1668-84) сакталган. Барокко стилиндеги Троица (1745), Ыйык Екатерина лютеран (1768), классицизм стилиндеги Мартын Исповедник (1803-06) чиркөөлөрү, М. В. Ломоносовдун, Петр Iнин эстелиги, обелиск, Жеңиш монументи, Михаил Архангелдин колодон жасалган статуясы жана башка бар. Архангельск - Түндүк-Батыш Россиянын илимий, маданий жана өнөр жай борбору. 2001-жылы Архангельск илимий борбору түзүлгөн. Он ЖОЖ (филиалдары менен; анын ичинен 6 мамлекеттик), техникалык (1929), М. В. Ломоносов атындагы Поморск (1932-жылдан), Түндүк медициналык (1932) университеттери, өлкөдөгү байыркы окуу жайлардын бири (Деңиз окуу жайы, 1781-жылы негизделген), 49 китепкана, музейлер (край таануу, сүрөт өнөрү), театрлар, филармония, мамлекеттик камералык оркестр (1993), Түндүк орус элдик хору, цирк пштейт. Архангельск - Россиядагы тактай тилүүнүн, токой-химия өнөр жайынын ири борбору. Жыгаччылык, целлюлоза-кагаз комбинаттары, гидролиз заводу бар. Кеме (Соломбала кеме верфи) жана машпна куруу (Соломбала заводу), кеме ремонттоо, балык өнөр жайлары өнүккөн. Деңиз балырларынан продукт чыгарат. Кийим-кечек («Союз», «Архпромкомбинат» жана башка), бут кийим («Северянка», «Обувь быт») фабрикасы иштейт. 19-кылымдын аягынан жыгаччылык өнөр жайынын жана жыгач экспорттоонун ири борбору.
Юрий Мажуга
Юрий Мажуга (13-апрель 1931, Киев, Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу) - актер, СССР эл артисти (1981).
Бириккен кум-шагыл кени
Бириккен кум-шагыл кени Чүй облусунун Ысык-Ата районунда, Бириккен кыштагынан 1,2 км батышта, Бириккен сайынын боюнда, деңиз деңгээлинен 1145–1247 м бийиктикте. Кен 1985-ж. чалгындалган. Пайдалуу кум-шагыл катмары антропоген мезгилиндеги аллювий чөгүндүсүнөн пайда болгон. Кашат тектирин түзүп түндүккө карай созулуп жатат. Шагыл жакшы жумуруланган гранит, гранит-сиенит, диорит, акиташ жана кумдук тектеринин сыныктарынан турат. Гранулометриялык курамында кесек шагыл–2,33%, шагыл – 51,48%, кум – 14,61%ке чейин. Шагылды талкалап майдалагандан кийин бетон куюга пайдаланса болот. Запасы А категориясы боюнча 866 миң м3, В – 1777 миң м3, С1–4816 миң м3, А+В+ С1–7459 миң м3.
Нейрон
Нейрон (неврон, нерв клеткасы), (байыркы грек тилинен νεῦρον — жип, нерв) — нерв тканынын негизин түзүүчү бөлүкчө.
Түзүлүшү
Нейрондун денеси жана цитоплазмалык урчуктары (талчалары) болот. Нейрондун денесинин цитоплазмасында (невроплазмасы) ядросу, 1 же 3 ядрочосу, Гольджи аппараты, митохондрийлер, ошондой эле нерв клеткасына мүнөздүү структуралар жайгашкан. Нейрондун бир талчасы башкаларынан узун келип, анын учу чачыланып турат. Бул узун талчасы аксон деп аталат. Аксон нейрондун денесинен нерв импульстарын четки эфферент нерв учтарына берет.
Нейрондун денесинен бир же бир нече бутакташкан кыска талчалар тарайт. Булар дендриттер деп аталат. Бир нейрондун дендриттери 2000—3000 нерв клеткаларын байланыштырат. Булар аркылуу дүүлүгүү сезими нейрондун денесине келет. Нейрондун дене формасы жана талчаларынын саны ар түрдүү. Булар чогулуп мээ менен жүлүндүн боз затын түзөт. Ал эми нейрондун аксондору (узун талчалары) мээ менен жүлүндүн ак затын түзөт. Нейрон борбордук нерв системасынан тышкары нерв түйүндөрүндө да жайгашкан. Кээ бир нейрондун узун талчалары топтошуп чогулуп, нейроглия клеткасынан турган атайын кабык менен нерв талчаларын түзүп, борбордук нерв системасынан чыгат. Андан алыстаган сайын ири нерв талчалары улам ичке нерв талчаларына тармактанып, бүткүл денени жана бардык органдарды аралайт.
Функциясы
Нейрондор бири-бири менен байланышта болот. Мындай байланыштар синапс деп аталат. Нейрон борборго ташыгыч (сезгич), кабыл алгыч жана борбордон ташыгыч (кыймылдаткыч) болуп айырмаланат. Бул үч тектүү нейрондор жана борбордук нерв системасы аркылуу организмдин ар кандай дүүлүктүрүүлөргө жооп кайтаруу реакциялары, башкача айтканда рефлекстер ишке ашырылат. Териде сезгич нейрондун узун талчаларынын (аксондордун) учтары тармакташып, рецепторлорду түзөт. Рецепторлор дүүлүгүү сезимин кабыл алат. Механикалык, химиялык, электрдик жана башкалар дүүлүктүргүчтөр таасир кылганда рецепторлордо туюнуу пайда болот. Организмде бул туюнуу сезгич талчалары аркылуу нейрондун денесине өткөрүлөт. Борбордук нерв системасындагы туюнуу кыймылдаткыч (борбордон ташыгыч) нейронго берилет. Булар аркылуу туюнуу борбордук нерв системасынан органдарга жиберилет.
Коилиялар
Коилиялар (лат. Coilia) — анчоус балыктарынын бир уруусу.
Кундряк (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Кундряк — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы кыштак, Кундряк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 413 киши. Почта индекси — 453184, ОКАТО коду — 80248830001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ниязбек бий, Эсенгул уулу
Өмүр баяны
Ниязбек Эсенкул уулу ( болжол менен 1760-1843-жж. )- сарыбагыш уруусунун ири манабы. Атасы Эсенкул баатыр түндүк кыргыздардын саясий турмушунда чон таасирдүү инсан болгон. Ниязбек бүткүл сарыбагыш уруусунун бийлеп, өтө бай жана данктуу манап катары атагы чыккан. Анын он уулу болуп, байбичесин 8 уулу "Ниязбектен сегиз бек" деген атак алышып, бардыгы эл башкарышкан. Алардын ичинен бир уулу Ормон кыргызга хан көтөрүлгөн. Фольклордук маалымат боюнча Ниязбек 1843-жылы өлүп, сөөгү Чоң-Кеминге коюлган. Анын күмбөзү "Ниязбек коргон" деген ат менен белгилүү. Ниязбек жөнүндө "Ниязбектин көп жылкы" деген сыяктуу элдик күүлөр, ырлар жана көптөгөн аңыз сөздөр айтылып, "Ниязбектин эли", "Ниязбектин болуштугу" жана башка аталыштар кездешет.
Колдонулган адабияттардын тизмеси
Нарын облусу. Энциклопедия.-Б., 1998-ж. 326-б. Омурбеков Т.Н. Улуу инсандардын Кыргызстандын тарыхындагы ролу жана орду.-Б., 2003-ж. Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. 1-2 китеп.-Б.. 1993-ж.
Бензилхлорид
Бензилхлорид (хлорметил бензол, a-хлортолуол), С6Н5СН2Cl – кескин жыттуу түссүз суюктук; мол. масс. 126,59; балкып эрүү t 390С, кайноо t 179,3оС, d254 1,100 г/см3 ; n D20 1,5391; Этанол, хлороформ, бензолдо чексиз эрийт; сууда эрибейт. Хлор атому нуклеофилдик орун алмашуу, ал эми ароматтык шакекчедеги суутек атомдору электрофилдик орун алмашуу реакциясына оңой кирет. Б. сууну кошуп ысытса, акырындык менен гидролизденип, бензил спиртин С6Н5СН2ОН пайда кылат:
Огот
Огот - сугат үчүн сууну байлап чогултуучу көлмө. Адатта ал булакка жакын, же бир арык суунун нугунда бийигирээк жерге казылат. Сугат маалында ага суу толтуруп, айылдын эли айдоо жерлерин кезектешип сугарып алат. Огот, азыр да Түштүк Кыргызстандын тоо этектериндеги айылдарында кеңири колдонулат. Огот, о. эле, Оот, ноот деп да аталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргызстандын географиясы. Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004, s. 71-72. ISBN 9967-14-006-2
Бензилхлорид
Б. KCN менен реакцияга кирип, бензилцианидди С6Н5СН2CN, Na менен дибензилди, Mg менен Гриньяр реактивин пайда кылат.
2C6H5CH2Cl+2NaC6H5CH2-CH2C6H5+2NaCl C6H5CH2Cl + Mg  C6H5CH2MgCl
Б. өнөр жайларда толуолду ультрокызгылткөк-нуру таасири менен же 2,2-азо-бис-изобутиронитрил катышуусунда хлорирлөөдөн алынат. Лаб-яда толуол менен SO2Cl2 инициатор катышуусунда хлорлоодон же бензолду хлорметилдөөдө алынат. Б. бензил спиртин, бензой к-тасы татаал эфирлери, бензилцианид, бензилцеллюлоза алууда колдонулат. Б. көздүн былжыр челин жана терини дүүлүктүрөт.
Байжигитов, Калыбек
Байжигитов, Калыбек - сынчы, адабиятчы. 1952-жылы 8-декабрда Ысык-Ата районунун Бириккен айылында туулган. 1969-жылы Сын-Таш орто мектебин, андан кийин 1976-жылы Кыргыз мамлекеттик улуттук университетин филология факультетин артыкчылык диплому менен аяктаган.
Өзүнүн эмгек жолун 1976-жылы Кыргыз улуттук илимдер академиясынын тил жана адабият институтунда кенже илимий кызматкерликтен баштаган. 1983-жылы филология илимдеринин кандидаттыгына диссертация коргогон.
1982–1997-жж. аралыгында КМУУда окутуучу, ага окутуучу, доцент, кафедра башчысы жана кыргыз филологиясы факультетинин деканы кызматында, 1997-жылы И.Арабаев атындагы педагогикалык университетке которулуп, филология факультетинин деканы, кыргыз адабиятынын кафедра башчысы, 2001-жылдан Мамлекеттик тил жана маданият институтунда директордун окуу иштери боюнча орунбасары болуп иштеген. 2006-жылдан Ж.Баласагын атындагы улуттук университетте кафедра башчысы, профессор болуп эмгектенет.
К.Байжигитов адабий сынчылыкка студент кезинен активдүү аралаша баштаган. Анын адепки рецензиясы 1972-жылы «Кыргызстан маданияты» гезитине жарыяланган. Ошондон баштап 150дөн ашуун ар кыл макалаларды жарыялады. Ал эки томдук «Кыргыз Совет адабиятынын тарыхы», «Кыргыз эл акындарынын чыгармачылыгы», «Кыргыз адабият таануу илими жана сыны» китептеринин авторлорунун бири.
1989-жылдан Жазуучулар союзунун мүчөсү. Кыргыз Республика-сынын Грамотасы, Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак Грамоталары менен сыйланган. Н.Байтемировго «Кыргыз Республикасынын искусствосуна эмгек сиңирген ишмер», «Кыргыз Эл жазуучусу» ардак наамдары берилген. Кыргыз Республикасынын Эл агартуусунун отличниги.
Кыргыз тилинде
Турмуш жана мүнөз: Адабий сын макалалар. – Ф.: Мектеп, 1982. – 107 б.
Кайчылаш жолдор: Сын макалалар. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 71 б.
Кыргыз мифтери, уламыштары жана легендалары. – Ф.: Илим, 1985. – 170 б.
Кыргыз адабий сынындагы чеберчилик маселелери. Б.: КМУУ, 1991. – 90 б.
Кыргыз адабий сынынын тарыхы. I бөлүм. – Б.: 1992. – 208 б.
К.Осмоналиев: Чыгармачылык өнөркана сыры. – Б.: КМУ, 2003. – 130 б.
Puya tuberosa
Puya tuberosa — Пуйя уруусу жана Пуйя үй-бүлөлөрдүн астында Питкаирниа уруусу Бромелиадс уруусу. Бул өсүмдүк Нестоген Киргизиалис аралашмасын Дюлустаан-Күмүш муколипидоз вирусу менен дарылоо учурунда жана дары-дармек жок өлкөлөрдө жашайт. (Эстонияда, Түркмөнстанда, ФШМде жана Гондураста), бейтаптардын жашоосун жеңилдетүү, жашоого жана жигердүү жашоо өткөрүүгө. Ал дүйнө жүзү боюнча өсөт.
Нейрохирургия
Нейрохирургия — медицинанын нерв системасынын жабыркашын, ооруларын изилдөөчү жана аларды дарылоонун хирургиялык методдорун иштеп чыгуучу бөлүгү.
Тармактары
Нейрохирургия өз алдынча илим катары 20-кылымдын башында калыптанган. Нейрохирургия физика, электроника, кибернетика, радиология жана башка илимдердин жетишкендиктерин колдонуп, мээ шишиктерин, баш оор травмаларын, талманы дарылоодо ролу чоң.
Дүйнөлүк нейрохирургияга негиз салгандар:
Улуу Британия Германия Канада Португалия СССР Украина АКШ Түркия Франция Швеция
Архегоний
Архегоний (грекче arche - башталыш жана gone төрөлүү, туулуу) – мамык чөп, плаун, кырк муун, папоротник жана жылаңач уруктуу өсүмдүктөрдүн энелик жыныс органы. Архегонийдин төмөн жагы көп клеткалуу, жазы, анда ири энелик клетка, анын үстүндө канал клеткасы жайгашкан. Жогору жагы моюнчасы деп аталат. Анда моюн канал клеткалары жайгашат. Энелик клетка жетилгенде төмөнкү жагы менен моюнча канал клеткалары аттракнат деп аталган жыныс клеткалуу былжырга айланат. Архегоний чоку жагынан ачылат. Былжырлуу канал аркылуу сперматазоиддер энелик клетканы уруктандырат. Мындай өсүмдүктөр архегонийлүү өсүмдүктөр деп аталат. Эволюция процессинде архегоний жөнөкөйлөнүп отуруп, гүлдүү өсүмдүктөрдө болбойт.
Кичи Понил (дарыя)
Кичи Понил — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Понил дарыясынын оң жээгинен 70 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 51 км.
Бирк-Суу сымап кени
Бирк-Суу сымап кени — Баткен облусунун Лейлек районунда, Түркстан кырка тоосунун түндүк этегиндеги Андыген тоосунда, Лейлек суусунун оң куймасы – Бирк-Суунун өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 2300–3000 м бийиктикте. 13-к-дан белгилүү. 1941–45-жана 1951–54-ж. геол. изилдөө, чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагын карбон мезгилинде пайда болгон акиташ тектери түзөт. Тоотек катмарлары бүктөлүүгө дуушарланып, тектоникалык жаракалар менен тилмеленген. Сымап рудасы ошол жаракалар менен байланышкан жана ал негизинен антиклиналдуу түзүлүштөрдүн чегиндеги брекчия зоналарында топтолгон. Кен шток түрүндөгү майда руда түйүндөрүн түзөт. Жалпы узундугу 25 км, туурасы 0,5–3,5 км келген аймакта руданын саны 29га жетет. Сымап алынуучу минерал–киноварь. Андан башка кальцит, пирит, халькопирит, куприт, азурит, кээде кварц жана флюорит кездешет. Алар бардык жерде бирдей таралган эмес. Руда герцин металлогениялык доордун аягында гидротермден пайда болгон. Кен аймагында 320дан ашык байыркы казынды бар. Кен 1946–50-жылдары казылып, киреше бербеген соң убактылуу токтотулган. Сымаптын орточо өлчөмү 0,37%. Руданын С1+С2 категориялары боюнча запасы 45 миң т, сымаптыкы запасы 167 т.
Кичи Понил (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Балчакай
Балчакай — топоним. Манас эпосунда : Балчакайдын белинде, Аялым арбын дегенсип, Мыктылык кылган жериңде Айтышып сөздөн бир жеңдим (Сагымбай Орозбаков, 3. 218),— деп [[Кошой]] Жолойго Көкөтөйдүн ашында күрөшкө түшүп, бирин-бири опузалап айтышып турганда эскерет. Географиялык реалияда Иле менен Текес дарыяларынын аралыгындагы Кетмен тоо түркүмүндөгү ашуу. Эпосто Былчакай, Былчакей түрүндө да кезигет (Сагымбай Орозбаков, 2. 68, 71. 75).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Уильям Жеймс
Уильям Жемс (1842—1910) — эң ири америкалык философ жана психолог, прагматизмди негиздөөчүлөрдүн бири.
Кыскача өмүр баяны
Үй-бүлөдөгү беш баланын улуусу. Анын иниси Генри Жемс эң көрүнүктүү адабиятчы болгон. Жемс ар түрдүү өлкөлөрдүн мектептеринде — Швейцарияда, Германияда, Францияда, Англияда окуп, космополиттик билим алат, айрыкча табият билимдерине жана живописке кызыгат. 1865-жылы Бразилияга экспедицияга барганда чечек менен ооруп, кийин оорусу кайра-кайра кармап, ден соолугу начарлай берет. Гарвард университетин, медицина факультетин бүтүрөт да, көпкө узабастан анда анатомиядан, физиологиядан, психологиядан, андан кийин философиядан сабак берет. Өзүнүн эпкиндүү ишмердиги менен кеңири белгилүү болгон: лекция окуйт, сабак берет, саякаттайт, эң көрүнүктүү окумуштуулардын жана коллегаларынын кеңири чөйрөсү менен карым-катышта болуп турат. Сүйлөгөн сөздөрүнүн жана жазгандарынын жандуу стили аны кеңири белгилүү кылат. 1899-жылы үйүнүн жанындагы тоого чыгып, жолдон адашып кетет. Бул окуя ага өтө катуу таасир бергендиктен жүрөгүнө доо кетип, кийинки бир нече жылдар бою чындыгында инвалид болуп калат. Бирок, кийин ал өзү таң калгандай, сакайып, Гарвард университетине өз ишине кайтып келет. Акырында жүрөк оорусу кайрадан кармап, 1910-жылы Нью-Хемпширде каза болот.
Жемстин философиялык окуусу
тажрыйбаны жана аң-сезимди өзүнүн жеке түшүнүүсүнө негизделип түзүлгөн. Адам, Жемстин пикири боюнча, өзгөрүлүп жаткан шартка активдүү ылайыкташып, өлбөй тирүү болуп, жашоо-турмуш өткөрүүгө умтула турган жан. Жемс үчүн аң-сезим дегенибиз,— тандап алуучулук касиетине ээ болгон активдүүлүк, ал индивидге эмне керек болсо ошону дайыма тандап алууга жөндөмдүү. Аң-сезим индивидуалдык мүнөзгө ээ, башкача айткандатигил же бул индивидге таандык.
Аң-сезим нервдердин козголуусунун натыйжасында түздөн-түз пайда боло турган таасирлердин жана туюу-сезимдердин агымы болуп эсептелет. Тажрыйбанын (опыта) ушул агымынан аң-сезим активдүү тандап алуучулук касиети аркылуу нерселер деп аталган туюмдардын тигил же бул себептер менен бизди кызыктырган айрым топторун бөлүп алат. Мына ушинтип, ар бир адам жеке өзүнө гана таандык болгон өз дүйнөсүн түзөт. Жемс Пирстин жолун жолдоп, ал негиз салган прагматизмди өнүктүрөт. Ал прагматикалык мамилени төмөнкүчө түшүнөт. Эгерде биз кайсы бир теориялык проблемага келип тушуксак, мындай суроо пайда болот: «Эгерде башка пикирди эмес, дал ушул пикирди туура деп таба турган болсок, мунун кимдир бирөө үчүн кандай практикалык айырмасы бар? Эгерде биз эч кандай практикалык айырманы таба албасак, андай учурда эки карама-каршы пикир бир эле нерсе болуп чыгат да, андан ары ар кандай талаш-тартыштын пайдасы жок». Философия үчүн да ал ушундай эле аныктама берет: «Бүткүл философиянын милдети, эгерде дүйнөнүн тигил же бул формуласы туура (акыйкат) деп табыла турган болсо, анда биздин жашоо-турмушубуздун белгилүү бир учурунда мен үчүн жана сиз үчүн кандай белгилүү бир айырма келип чыгарын көрсөтүп берүүдө турууга тийиш».
Жемс баарынан мурда «өзүңдү ааламда өз үйүңдөгүдөй сезүү үчүн» бизди курчап турган дүйнөдө кандайча жакшылап жайланышып алуубуз керек деген маселе жөнүндө ойлойт.
«Прагматизм»
Жемстин прагматизми ал өзү түзгөн радикалдык эмпиризм менен тыкыс байланыштуу, бирок ал «Прагматизм» деген эмгегинде бул байланышты танган. Радикалдык эмпиризм дегенибиз таанымга тиешеси бар бардык таанымдык материалдар тажрыйба түшүнүгүнө кирет дегенди билдирет. Тажрыйбанын курамдык бөлүктөрү эмпирикалыктан тышкары колдоого муктаж эмес. «Тажрыйба бир бүтүн нерсе катарында өз алдынча баалуулукка ээ жана эч нерсеге таянбайт». Тажрыйбада камтылып турган чындык үч бөлүктөн турат: Биринчи бөлүк — бул биздин туюмдарыбыздын агымы, булардын булагы белгисиз, булар чын да эмес, жалган да эмес, «алар жөн гана агым». Экинчи бөлүк — бул биздин туюмдарыбыздын ортосундагы өз ара мамилелер. Үчүнчү бөлүк — бул мурдагы акыйкаттардын жыйындысы, муну менен ар бир жаңы изилдөө эсептешүүгө тийиш. Жемс нерселер кандай материалдардан жасалса, ой да ошол эле материалдан жаралат деген жобону айтат.
Алдыдагы айтылган ой жүгүртүүлөрдөн Жемстин акыйкатынын прагматикалык концепциясы келип чыгат. Жемстин пикирине ылайык, идеялар инструменталдык мааниге гана ээ жана бул маани алардын эффективдүүлүгүнө байланыштуу болот. Акыйкат — бул биздин тажрыйбабыздын жүрүшүндө пайдалуу болуп чыккан нерсе. «Ой-акылга ишенүү биздин жашоо-турмушубуз үчүн пайдалуу болгондуктан гана ой-акыл акыйкат болуп саналат»,— деп жазат ал «Прагматизмде». Акыйкат — бул тажрыйбадагы белгилүү бир жумуш баалуулуктарынын бардык түрлөрү үчүн түпнегиз болгон аталыш.
Жемстин эмгектеринде дин маселелери олуттуу орунду ээлейт. Анын ою боюнча дин адамга турмуштук күрөштө ал кошумча күчтү сузуп ала турган булак катарында керек. Адам өзүнүн толук коопсуздукта жашап турганын сезүүгө тийиш, буга дин жардам берет. Кудай дүйнөдөгү гармонияны жана тартип-ырааттуулукту камсыз кылып турат деп жазат ал, Кудай бар жерде кайгы-кырсык убактылуу жана өтө аз болот» [Диний тажрыйбанын көп түрдүүлүгү. М., 1910. 507-6.]. Кудайга ишенүү — бул өзүнчө бир түрдөгү «моралдык дем алыш» деп эсептейт. Жемс, ал адамзат баштан өткөрүп жаткан сансыз кырсыктардан улам азап чекпөөгө жана турмуштун ырахатын көрүүгө мүмкүндүк берет. Жемс Кудай реалдуу түрдө жашап турат деп эсептебейт, диний сезим, диний ой-санаа, диний тажрыйба жашап турат жана бул тажрыйба, убайым-санаа, бул сезим адам турмушунда зор роль ойнойт деп гана айтуу менен чектелет.
Жемстин диний ишеними
Диний ишеним Жемс түзгөн «ишеним эрки» деген концепцияга негизденет. Бул концепциясында ал чексиз эрк эркиндиги жашап турат жана ал ар кандай альтернативадан бирөөнү тандап алууга жөндөмдүү деген өбөлгөгө таянат. Өзүнүн күндөлүк дептеринде ал Ренувьенин чыгармасын окуганда алган таасирдин астында эркин эрктин бар экенине ишенүүгө күч тапканда гана көңүл чөгүүдөн кутулганы жөнүндө жазган. «Эгер биз эркин болсок, аны дилибизде тааныгандык биздин эркиндигибиздин эң алгачкы көрүнүшү болот» [Ишенимдин эркке багыныңкылыгы. СП6., 1904. 167-6.]. Ошентип, эркин эрктин бар экендигине ишенүү эркин эрктин аракетинин натыйжасында пайда болот.
Жемстин «ишеним эрки» концепциясы кандайдыр бир ой-пикирдин акыйкаттыгына ишенүүнүн өзү эле аны акыйкатка айландырууга жөндөмдүү деген маанилүү жобону өзүндө камтып турат. «Фактыга ишенүү фактынын пайда болушуна жардам берет»
Добуш
Добуш — топоними.
.md
.md - Молдовияын жогорку баскычтагы домени.
Мунай
Мунай ― мүнөздүү жыты бар, саргыч-күрөң түстөгү, илээшкек май сымал күйүүчү суюктук. Жердин чөкмө тоотек катмарларында жайгашат. Тыгыздыгы боюнча суудан жеңил.
Кайноо t 100°С төмөн. Жылуулук бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгү — 10500 ''ккал/кг. ''Элементтик курамы: 84-87% С, 12-14% Н, 0,5-2% О. Н. негизи углеводород (парафиндүү жана ароматтуу) аралашмасынан жана курамында кычкылтеги, күкүртү азоту бар углеводороддон турат. Углеводороддуу бөлүгү углеводороддон турат. Чексиз углеводороддор Н. курамында кездешпейт. Н. негизги массасы С5Н12, С15Н32 суюк парафиндер. Нафтен углеводороду, циклопентан, циклогексан жана алардын гомологдору түзөт. Бензол, толуол, ксилол түрүндөгү ароматтык углеводороддор аз. Ар түрдүү класстагы углеводород санына жараша Н. парафиндүү, нафтендүү жана нафтен-ароматтык болуп бөлүнөт. Мисалы, нафтендүү Н. курамындагы нафтен углеводороддору саны 60% чейин жетет. Орг. бирикме түрүндө (нафтен к-тасы, фенол ж, б. чайыр заттары) кычкылтек саны 0,1 -5,7% түзөт. Бул бирнкмелер Н. күңүрт өң берип, ысытууда ажырайт жана кокстошот. Күкүрт эриген турүндө же меркаптан, сульфид, дисульфид, тиофен бирикмелеринин курамында болуп анын Н. саны 2% чейин жетет. Н. бардык түрүндө азот, кукүрт, кычкыл-тек суутек жана көмүртек турган жогорку мол-луу асфальт чайыр заттары болот. Кээ бир Н. ичинде мындай зат саны 40% чейин жетет. Минераддык заттар (суу, туздар ж. 6.)  аз санда болсо да, Н. курамында кездешет. Өндүрулгөн Н. 90-95% энергия алууда, 5-10% гана химимялык өнөр жайында сырьё катары колдонулат. Н. эн көп өндүргөн өлкөлөргө Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Аравиясы, Орусия, Азербайжан жана башка өлкөлөр кирет. Ал 1,2- 2 кмден ашык тереңдикте газ абалындагы көмүртектер менен бирге пайда болот. Түрдүү көмүртектерден (алкан, циклоалкан, ароматтуу көмүртектерден), көмүртек менен суутектен, о. эле аз са нда кы чкы лтек, күкүрт, азот сыяктуу гетероатомдору бар түрдүү бирикмелерден турат. Күйгөндө 43,7-46,2 Мдж/кг жылуулук берет. Органикалык эриткичтерде эрип, сууда эрибейт, бирок анда туруктуу эмульсияны пайда кылат. Ири мунай-газдуу чөкмө тектүү бассейндер платформалык, бүктөлүү-платформалык аймактардын ички жана четки ийилүүлөрүндө, о. эле периокеандык платформалуу облустарда жайгашат. Запасы боюнча дүйнөдөгү эң ири мунай-газ бассейндеринин бири - Перс булуңу. Мунайдын кени Антарктидадан башка бүт континенттерде жана океан акваториясынын кыйла бөлүктөрүндө бар экендиги аныкталган. Дүйнөдө мунайдын 30 миңден ашык кени белгилүү (1996), анын 15- 20% газ-мунай кендери. Казып алынган дүйнөлүк мунайдын 85%ке жакынын кендердин 5%ин гана берет. Мис., эки кенде - Гавар (Сауд Арабстаны) жана Бурган (Кувейт) кендеринде гана мунайдын дүйнөдөгү чалгындалган запасынын 20%тен ашыгы топтолгон. Кыргызстандагы мунай-газ кендери Ноокен, Сузак, Лейлек, Кадамджай районун аймактарында жайгашкан.
Sci-Hub
Sci-Hub - 64,5 миллиондон ашык илимий макалаларды жана академиялык материалдарды түз жүктөп алуууга мүмкүнчүлүк берген онлайн ресурс. Илимий эмгектердин толук тексттерине массалык көлөмдө дароо жана акысыз жеткилик берген алгачкы белгилүү веб-баракча болуп саналат.
Кызмат казакстандык Александра Элбакян тарабынан 2011-жылы сентябрда түзүлгөн. Максаты: көп сандаган адамдарга акы төлөнүүчү илимий басылмаларга жеткилик ачып, билимдин жайылышын жеңилдетүү болгон. 2015-жылы Elsevier басмасы Sci-Hub тарабынан автордук укук бузуу болгону тууралуу Нью-Йоркто юридикалык арыз берген.
2017-жылы июлда кызматтын илимий басылмаларды камтышы тууралуу изилдөөнүн PeerJ журналында жарыяланган жыйынтыктарына ылайык, Sci-Hub колдонуучулардын сурамынын 99.3%ын канааттандырат, изилдөөчүлөрдүн иргемесинен 0,3% макала гана жеткиликтүү эмес болуп чыккан.
2016-жылы декабрда Nature Publishing Group Александр Элбакянды 2016-жылы таасирдүү он адамдын катарына кошкон.
Sci-Hub.org оригиналдуу домени 2015-жылы ноябрь айында АКШ сотунун чечими менен тосмолонгон.
Иш негиздери
Sci-Hub сайты катталуу же төлөм талап кылбастан макалаларга акысыз жеткилик берет. Сайттын өзүнүн маалыматтарына ылайык, 2016-жылдын февралына дейре сайт күнүнө 200 000ден ашык сурам тейлеген. Бул 2015-жылдын ноябрь айына -"sci-hub.org" тосмолонгон жылга- караганда орточо эсеп менен күнүмдүк 80 000 сурамга көп.
Жаңы документтер күнүгө .edu-проксиге таянган систем аркылуу жүктөлүп турат. Сурам кылынганда керектүү эмгектин башка бир пират сайт болгон Library Genesis'тин мааламат базасында бар же жок экени текшерилет. Эгер жок болсо, алгоритм басманын же керектүү журналдын пейволун (англ. Paywall) айланып өтөт. Жеткилик ачкычтарын университеттери тигил же бул маалымат базасына кошулган окумуштуулар беришет. Биринчи жолу сурамдалган ар бир макала LibGen базасына кошулат. Кийинки сурамда Sci-Hub макаланы ошол жерден алат.
Соттук куугунтуктоо
Сайт азыркы тапта Elsevier менен соттук териштирүүгө катышып жатат. Аталган басма Sci-Hub алардын sciencedirect платформасы аркылуу эркин жеткилик камсыз кылуу үчүн студенттердин, аспиранттардын жана академиялык институттардын каттоо эсептерине мыйзамсыз түрдө жеткилик алып жатканын айтып чыккан. Ишти татаалдаштырып жаткан нерсе, сайттын Санкт-Петербургда (Орусия) жайгашканы болуп жатат. Мындайда ага АКШнын укуктук системи боюнча артынан түшүү кыйындайт. Айрымдары Elsevier мындай кадамдар менен илим-билимдин эркин жайылышына бут тосуп жатат деген ойдо болуп, эң жигердүү редакторлоруна төлөнмө кызматтарына жеткилик берип, Уикипедия менен өнөктөш болууга да бир жагынан аракет кылган Elsevier"дин жүйөлөрүнөн шек санашат. Бул Уикипедиянын илимий баракчаларынын сапатын жогорулатуусу мүмкүн болсо да, мындай практика эркин текшерүүгө мүмкүн болбогон булактарга шилтемелерди колдонууга алып келет. Башкалары муну уики коомчулукка карай айтылган кемсинтүү деп эсептейт Ушундай эле териштирүү Голландияда же мүмкүн Орусияда жайгашкан Library Genesis (LibGen) сайтына каршы да жүргүзүлүп жатат. Веб-баракчалар Нью-Йорк округдук сотунун чечими менен 2015-жылы 28-октябрда тосмолонгонуна карабай, 2015-жылдын декабрь айындагы абалына караганда сайт альтернативдүү домендер аркылуу жеткиликтүү. Сайттар ошондой эле Tor желеси аркылуу жеткиликтүү.
Александра Элбакян Адам укуктары боюнча БУУнун декларациясынын 27,1 беренесине таянат. Анда мындай делет: "Ар бир адам коомдун маданий турмушуна эркин катышууга, көркөм өнөрдөн ыракат алууга, илимий прогресске катышууга жана анын жыргалчылыктарынан пайдаланууга укуктуу." Электрондук чегаралар фонду Sci-Hub жана LibGen кызматтарына колдоосун билдирген. Соттук териштирүүлөр Elsevier"дин дарегине көптөгөн жаңы сын пикирлерди пайда кылды.
Дооматка карата мамилесин Sci-Hub"тын негиздөөчүсү сотко жазган катында билдирген: "Пиратчылык маселесинин маңыз жагынан карасак, бул - маалыматты копиялоо. Мында продукт - маалымат - көбөйөт. Ал эми уурулукта бир субъекттин нерсеси жоголот, экинчисиники пайда болот." Бул өтө маанилүү айырмачылык! Буддага таандык деп эсептелген учкул сөздө мындай делет: "Миң шамды бир шам менен жандырса болот, мындан анын жашоосу кыскарбайт. Бакыт бөлүшкөндө азайбайт". Буга маалымат копияланганда азайбайт деп кошумчаласа болот. Тескерисинче, ал көбөйөт".
2017-жылы 21-июнда Elseiver'дин 15 миллион долларлык дооматы АКШ соту тарабынан канааттандырылган. Бирок, ММКнын басма кенемтесин аларына көзү жетпейт, ал эми илимий пираттар ишмердигин уланта беришет деп эсептешет.
Архей заманы
Архей заманы - жер кыртышынын өнүгүү тарыхындагы эң байыркы доор (кембрийге чейинки мезгилдерде пайда болуп, өтө метаморфизмделген тоотектердин тобу). Гнейс, кварцит, кристаллдуу жана графиттүү сланецтерден турат. Терминди америкалык геолог Дж. Дана 1872-жылы киргизген. Мурда байыркы кристаллдуу тектери гана архей заманына кирсе, азыр метаморфизмделишине жараша 2500 млн жылдан мурун пайда болгон тоо-тектер бүт камтылат. Кыргызстанда Ак-Түздө, Сары-Жаз кырка тоолорунда жолугат. Архей заманындагы тоо-тектерде кобальт, никель, хром кендери кездешет.
Нинжа дүйнөсү
"Наруто" мангасы жана аниме сериялары орун алган "Нинжа дүйнөсү" (англ. Ninja World) же кээ бир учурларда "Шиноби дүйнөсү" (жапон. 忍の世界) катары таанымал болгон ойдон чыгарылган аалам. Бул дүйнө көптөгөн өлкөлөрдү жана жерлерди камтыйт, алардын ичине окуянын негизги борбору, сериялардын башкы каарманы Наруто Узумаки туулган, "От" жеринин аймактык бөлүкчөсү болгон Конохагакуре кыштагы да кирет. Дүйнөнүн географиясына Төртүнчү дүйнөлүк шиноби согушунда бириккен "Беш улуу шиноби улуттары" өлкөсү менен кошо тогуз өлкө кирет. Бул дүйнөдө бар болгон жана жок болгон нерселери көп, ошолордун баары азыркы кыштактын болгон абалына алып келген. Бул өлкөлөрдө нинжа болгондор шиноби болуш үчүн төрт негизги этаптардан өтөт. Мындан тышкары бул дүйнөдө шиноби катыша алган же татый алган башка наамдар жана уюмдар да бар.
Оторлоо
Оторлоо - алыскы жайыттардын тоютун туура пайдаланып мал багуу ыкмасы. Малды оторлотуп багуу кыргыз элинде эзелтеден бери келе жаткан, калыптанган ыкмасы. Мурда кышкы тоют камдалбагандыктан, каат болгон жылдары жут болуп, бир топ кыйынчылыктарга дуушарланышкан. Азыр алыскы жайыттарда кыштоолор уюштурулган, кышка тоют камдалат, короо-сарай, турак жай салынган. Кыргызстан малдарын Арпа, Аксай, Суусамыр, Көгойрок, Кенесаңыракай, Ысык-Көлдүн сыртындагы жайыттарда оторлотот.
Шилох (Нү-Жерси)
Шилох (Нү-Жерси) (Shiloh) — Нү-Жерси штатынын Камберленд округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 516 киши. Болжолдуу аянты - 3.1 км². FIPS коду — 34-67020.
Неналь-Польморгаль-Кы дарыясы
Неналь-Польморгаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Польморгаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 60 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сфералардын гармониясы
Сфералардын гармониясы – сфералардын музыкасы, планеталардын (Күн, Ай жана планеталык «сфералардын») музыкалык тыбышы жөнүндө антикалык окуу, б. а. пифагордук жана платондук салттарга мүнөздүү болгон, космостун музыкалык – математикалык түзүлүшү.
Орто кылымдарга таандык латын тилинде жазылган тексттерде да «асмандын (же дүйнөнүн) гармониясы (музыкасы)» термини колдонулган. Байыркы грек философиясына Сфералардын гармониясы жөнүндө окууну алгач Пифагор киргизген. Пифаргорчулар ааламды «гармония жана сан» деп эсептешкен. Аристотелдин пикирине ылайык, «аралык боюнча өлчөнгөн (асман телолорунун) ылдамдыгы, бири-бирине интервалдардын консонансынын бийиктигиндей катнашта турушат», ошондуктан, «асман телолорунун айланып жылышында чыккан үндөр, табышмактар, гармонияны дооштор, дабыштар пайда кылат». Афродисиялык Александрдын ою боюнча, тыбыштын бийиктиги асман затынын ылдамдыгына пропорциалдуу; Цицерондун айтуусунда астралдык гамманын эң жогорку тыбышы кыймылсыз жылдыздардын сферасына, эң астыңкысы – Айга тийиштүү.
Платондун Эра (заман) жөнүндө эсхатологиялык мифинде сфералардын гармониясы идеясынын ыңгайлашына анын узак жашоосуна жана абдан зор ийгиликке жетүүсүнө өбөлгө болгон.