cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кара кытайлар (кара кидандар)
Кара кытайлар (кара кидандар) - Түндүк Чыгыш Кытайдагы (907-1125-жж.) Ляо мамлекетин негиздеген көчмөн, жарым көчмөн калк. Кара-кытайлар тунгус-манжур тилдеринин бир диалектисинде сүйлөшкөн. Чжурчжендердин соккусу астында кулаган кара кидандардын (кара кытайлар) басымдуу бөлүгү батышты (бүгүнкү Монголия, Орто Азия) көздөй чегинишкен. Алар азыркы Монголиянын аймагында эрте орто кылымдар мезгилинен байырлаган кыргыздар тарабынан катуу каршылыкка учурашкан. Кара кытайлардын аскердик кысымынан улам, кыргыз этносу экиге бөлүнүп калган. Натыйжада, кыргыздардын азыркы Монголиядан Хакас-Минусин, Тува, Тоолуу Алтай аймактарында калган бөлүгү «Энесай кыргыздары» деген ат менен өз алдынча этностук өнүгүүгө ээ болушканы маалым. Чыгыш Түркстан, бүгүнкү Кыргызстан жана ага чектеш аймактарда жайгашкан кыргыздар өз алдынча этностук өнүгүүгө, калыптанууга багыт алган. Кара кытайлардын өздөрү түрк тилдүү этностук чөйрөгө сиңип кетишкени илимде белгилүү. Түрк тилдүү элдерде, анын ичинде кыргыздарда кара кидандар «кытаи», «кыдат» деген ат менен белгилүү болушкан. «Кара» деген компонент «көп сандуу», «абдан көп», «сансыз» маанисин туюнткан. Бул энчилүү ат кийинчерээк ханзуларга (бүгүнкү кытайлар) Жана алардын мамлекетине (Кытай) түрк тилдүү элдер тарабынан берилген ат катары калыптанып калды. Кыргыздардын курамындагы «кытай», «кара кытай», «сары кытай» этнонимдери 11-12- кк. келип кирген кара кидан (кара кытай) этнокомпоненттери кыргыз - кара кытай этностук алакаларын чагылдырат.
Шуран магнезит кени
Шуран магнезит кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Кан руднигинен 10–15  км түндүк-чыгышта, Шуран кыштагынын жанында, деңиз деңгээлинен 1100–1300 м бийиктикте. 1931- жана 1972-ж. изилденген. Талкаланган жана майдаланган серпентиниттердин арасында эни 300–500 м болгон магнезиттүү тилке 3 кмге созулуп жатат. Магнезит аморфтуу, өңү ак, уяча, тарамча, өлчөмү 0,55 см болгон желвак түрүндө кездешип, 10–12 м терендикке чейин изилденген. Тектердеги магнезиттин өлчөмү 45%ке жетет. Кен келечектүү, мурун магнезит майда карьерден казып алынып турган. Запасы С1 категориясы боюнча 40 миң т, болжол ресурсу (10 м терендикке чейин) 200 миң тны түзөт.
Килкилдек
Килкилдек – уйдун баш, шыйрагынан жасалуучу тамак. Уйдун куйкаланган даяр баш этин шылып алып, шыйрагын бузуп, муздак сууга салып, азыраак отко бүлкүлдөтүп, эзилте (сөөктөн эт ажыраганга чейин) бышырат. Быша жаздап калганда, даамына жараша коруш (тууралган сабиз, пияз, сарымсак, туз, калемпир, мурч, лавр жалбырагы, ашкөк) кошот. Бышкандан кийин үстүндөгү майын калпып алып, этти чыгарат. Сөөгүнөн шылынган куйкумду майда туурап, чыпкаланган сорпого салып, дагы бир аз кайнатат да, суутуп, кыя кесилген жумуртка кошуп, калыптарга куят.
Даярдоо ыкмасы
Шыйрак жана эт менен
Керектелүүчү азыктар:
Уйдун тили менен
Даярдоо ыкмасы: Тилди идишке салып, үстүнө 5 сантиметр көмгөндөй суу куюп отко коёсуз. Кайнап чыкканда сууну төгүп, тилди сууга дагы бир ирет жууйсуз. Эми идишке тилди салып, үстүнө суу куюп, пиязды, лавр жалбырагын салып отко коюӊуз. 2-2,5 саат кайнаганда туз менен сабизди салыӊыз. Бышканда тилди чыгарып муздатасыз. Тилдин үстүнкү катмарындагы терисин сыйрып, калганын калыӊдыгы 0,5 сантиметрден кылып туураӊыз. Эми сабизди, лимонду гүлгө окшотуп кооздоп туураӊыз. Ал эми шорпону чыпкалап, ага лимон ширесин кошосуз. Аягында тарелкаларга тилдин кесимдерин салып, ортолоруна лимон кесимин, четтерине сабизди коюп кооздоӊуз. Анан кашык менен шорподон аздан куюп, тарелкаларды муздаткычка 20-30 мүнөт коё туруӊуз. Бул кооздолгон жашылчалар ордуларынан жылып кетпей, шорпо менен кошо катып калуусу үчүн керек. Анан чыгарып, үстүлөрүнө шорподон дагы куюп, кайра муздаткычка биротоло тоӊгуча салыӊыз.
Тооктун эти менен
Даярдоо ыкмасы: Тооктун терисин сыйрып, этти мискейге салып, үстүнө сууну куюп, отко коюу кажет. Суу этти 5 сантиметр көмүп тургудай болсун. Суу кайнап чыкканда отту азайтып, 4 сааттай кайнатабыз. Бул убакта суунун жарымы соолуйт. Ошондо сарымсакты, пиязды кошуп, дагы 30 мүнөт кайната түшөсүз. Эми шорпого тузду, тоголок кара мурчту кошуп, отко дагы 20 мүнөт кармаӊыз. Анан сабизди кошуп, 10 мүнөт кайнатасыз. Бул кезде жумуртканы сууга бышырып, кабыгын аарчыйсыз. Шорподогу сабизди чыгарып, түркүн формада же жөн гана тегерекче кылып кесиӊиз. Сарымсакты тазалап, кесек туурайсыз. Эми шорпону чыпкалап алып, муздатабыз. Этти сөөктөрдөн ажыратып, майдалап туурайбыз. Идишке этти тегиз жайгаштырып, үстүн жарым тегерек кесилген жумурткалар, сабиз, петрушка, сарымсак менен кооздойбуз. Булардын үстүнө шорпону этияттап куюп, муздаткычка салабыз.
Палац спорту
Палац спорту — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыксындагы станция. 1989-жылы 31-декабрьда ачылган.
Жер үстүндөгү станция
Жер үстүндөгү станция – жердин жасалма жандоочуларынын жана космос кемесинин учуусун жерден байкап жана башкарып туруучу курулма. Эң жөнөкөй жер үстүндөгү станция – телеберүү сигналдарын кабыл алган спутник антеннасы. Бул антенна космос аппараттарын башкаруу үчүн радиосигналдарды жиберет жана кабыл алат. Алынган кабарды компьютерлер иштеп чыгат. Спутник же кеме геотуруктуу орбитада (мында спутник жер бетинин бир эле чекитинин үстүндө жайгашат) турбаган учурда, космостук аппараттар менен туруктуу байланышты камсыз кылуу үчүн бир нече жер үстүндөгү станцияны орнотуу зарыл. Россия менен Кытайда жер үстүндөгү станция катары кемелер пайдаланылат. Иштеп жаткан аппараттарды байкоо алардын радиосигналдары аркылуу ишке ашырылат. Кыймылсыз спутниктер менен космостук таштандылар оптикалык жана радиолокациялык түзүлүштөр (радар) аркылуу көзөмөлдөнөт.
Жың
Жың (кыт.) — чен бирдиги. Бир Ж. 560 гектарга барабар. Эпостун кийин жазылган негизги варианттарында айтылат: “Кырк жың алтын бул алып, Алты атанга жамбы алып, Амбалды тосуп камданып” (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 1790-инв., 244-б.).
Жер үстүндөгү станция
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Мозазаврлар
Мозазаврлар (лат. Mosasauridae) — байыркы сойлоктордун бир тукуму.
Киловатт
Киловатт (кВт, kW) – кубаттуулуктун Бирдиктердин эл аралык системасындагы бирдиги. Ал ваттка эселүү бирдик: 1 кВт=1000 Вт=1010 эрг/сек=101,97 кгк м/сек=1,36 а. к.=859,84 ккал/с.
Каран-Елга (Туймазин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ассортимент (түркүм)
Ассортимент (түркүм) (фр. assortiment ) – айрым көрсөткүчтөрү (белгилери) боюнча айырмалануучу товарлар менен продукциялардын аркыл түрлөрүнүн тизмеги. А. топтук жана жекелик болуп бөлүнөт. Топтук түркүмгө өндүрүштүк-техникалык багыттагы продукциялар менен эл керектөөчү товарлардын ар кандай түрлөрүнүн тизмеги кирет. Жекелик түркүмгө маркасы, тармагы, артикулу, үлгүсү, эни, чени, түсү, сүрөтү ж. б. белгилери боюнча айырмаланган бир түрдүү товарлар менен продукциялардын курамы кирет.
Ойсул-Ата, энциклопедия
Ойсул-Ата
Ойсул-Ата (ар. Вайс ал-Карани) – төөнүн пири, колдоочу ээси. Орто Азия элдеринин, ошондой эле кыргыздардын фольклорунда кездешкен диний же мифологиялык түшүнүк. «Манас» эпосунда ушул мааниде чагылдырылган. Мисалы, СКВ боюнча Акбалтага өркөчүндөгү куржунуда бала салынган Ойсул-Ата жолугат: Мунарык болуп бурчтанган Булуңгур болуп учтанган, Чоң талаанын бетинен Медияндын чөлүнөн Акбалтанын алдынан Ойсул-Ата куу каймал Акбалтанын төл малы Каршы чыга калганы. (СК, 1.22)
Феодализм түшүнүгү
Феодализм түшүнүгү 18-кылымда Француз революциясынын (1789–94) алдында жаралып, «Эски тартип» (чексиз монархия, дворяндардын бийлиги) дегенди түшүндүргөн. Марксизм окуусунда феодализм капитализмдин жаралуусун шарттоочу кул ээлөөчүлүк доордон кийинки формация катары каралат. Азыркы мезгилдеги тарых илими феодализмди, айрым белгилери дүйнөнүн башка региондорунан кездешсе да, Батыш жана Борбордук Европада гана орто кылым доорунда өкүм сүргөн социалдык система катары анализдейт.
Феодализмдин негизин коомдогу вассалдар менен сеньёрлор, дыйкандар менен ири жер ээлери ортосундагы мамилелер аныктайт. Феодализмге рыцардык аскер уюму жана мыйзам тарабынан бекемделген уруулук юридикалык теңсиздик мүнөздүү. Феодализмдин идеологиялык-ыймандык негизин орто кылымдын маданиятын аныктап турган христианчылык түзгөн. Кыргыздар феодализмдин өнүккөн классикалык формасын басып өткөн эмес. Кыргыздарда патриархалдык-феодалдык, патриархалдык-уруучулук коом өкүм сүргөн.
Ампер-саат
Ампер-саат – электр санынын СИ системасынан тышкаркы бирдиги. Ал ток күчү 1 амперметр-саат болуп, өткөргүчтүн туурасынан кесилиш аянты аркылуу 1 сааттын ичинде өтүүчү электр зарядынын санына барабар. Ампер-саат эл аралык системада A4h, орусчасы АЧч, кыргызча АЧс деп белгиленет. Ампер-саат менен көпчүлүк учурда аккумулятордун электр заряды туюнтулат.
Чишья (дарыя)
Чишья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 516 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 46 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаман жагына буруунун мүмкүнсүздүгү
Жаман жагына буруунун мүмкүнсүздүгү – кылмыш-жаза ишинде экинчи баскычтагы сотко кассациялык арыз берген соттолуучунун абалын бузулган өкүмгө салыштырмалуу оорлотууга мыйзамда аныкталгандай тыюу салуу.
29 Март (Жалган куран)
29-март — Григорий календары боюнча 88-күнү (толук жылда 89), жылдын аягына чейин 277 күн бар.
Смердова
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жыранты
Жыранты — топоним. Манас баштаган кыргыздар Алтайдан Ала-Тоого көчкөндө “Жыранты менен Аңырты, Жык толтуруп жайнатып, Жылдырып жылкы айдатып” (Сагымбай Орозбаков, 2. 158) басып өткөн жерлердин бири.
Чаңгет (суу)
Чаңгет – Сузак районундагы суу, Көгарт суусунун сол куймасы. Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталынан башталат. Узундугу 75 км, алабынын аянты 381 км2. Суу куралуу аянтынын орточо бийиктиги 1640 м. Башы Орказган, ортоңку бөлүгү Ийри-Суу аталат. Негизинен кар (60 %), жаан-чачын (30%) жана булак сууларынан куралат. Чаңгеттин 10 куймасы бар; ирилери: Чоң Таш, Ийрисуу жана башкалар. Жазында кирип, жайында тартылат. Режими боюнча алтай тибиндеги дарыялар тобуна кирет. Ташкындарда көп байкалат. Көп жылдык орточо чыгымы Чаңгет кыштак тушта 2,3 м3/сек; эң көп чыгымы апрелде (15,8 м3/сек), эң азы сентябрда (0,9 м3/сек) байкалат. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Чаңгет, Барпы кыштактары жайгашкан.
Педагогикалык көргөзмө
Педагогикалык көргөзмө – алдыңкы педагогикалык тажрыйбаны жайылтуунун формасы. Педагогикалык көргөзмө – билим берүү тармагында жана педагогика ишиндеги жетишкендиктер көрсөтүлөт; окутуунун жана тарбиялоонун натыйжалуу методдору, новатор педагогдордун жана алдыңкы мектептердин иштеринин системасы пропагандаланып, көргөзмө куралдардын, окуу-лабораториялык жабдуулардын жаңы үлгүлөрү, программалар, окуу методикалык адабияттар жана башккалар демонстрацияланат.
Педагогикалык көргөзмө төмөндөгүдөй бөлүнөт:
1. Деңгээлине жараша (мектепте, райондо, областа, республикада);
2. Узактыгына жараша (туруктуу, убактылуу жана көчмө).
Педагогикалык көргөзмө Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлиги, билим берүү бөлүмдөрү, агартуу кызматкерлеринин профсоюздук комитеттери, билим жана тарбия берүүчү мекемелер тарабынан уюштурулат. Педагогикалык көргөзмө уюштурганга чейин алдыңкы педагогикалык тажрыйбаларды үйрөнүү менен экспозиция үчүн материалдар жыйналат. Көргөзмөгө ар түрдүү документалдык материалдар, методикалык колдонмолор, методикалык адабияттар жана башка материалдар коюлат. Ошондуктан экспозиция үчүн конкреттүү жана көргөзмөлүү материалдарды тандоо керек. Материалдардын ар түрдүүлүгү анын ишенимдүүлүгүн көрсөтөт. Педагогикалык көргөзмө экспонаттарга жана документтерге кыскача текст түрүндө түшүндүрмө берилет.
Бүгүнкү күндө эл аралык Педагогикалык көргөзмө уюштурулуп, анда ар түрдүү өлкөлөрдө элге билим берүү маселесинин өнүгүшү, окутуунун жана тарбиялоонун проблемаларын чагылдырган экспонаттар демонстрацияланат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Чарбак (Баткен району)
Чарбак — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Кыштут айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 372 киши.
Гранвю Хэйтс (Огайо)
Гранвю Хэйтс (Огайо) (Grandview Heights) — Огайо штатынын Franklin округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6695 киши. Болжолдуу аянты - 3.6 км². FIPS коду — 39-31304.
Жумшаруу
Жумшаруу - бир сөз ичинде же эки сөздүн аралыгында каткалаң тыбыштардын үндүүлөрдүн таасири менен жумшарып айтылышы. Кыргыз тилиндеги Жумшаруу, негизинен, каткалаң к, п тыбыштарына байланыштуу. Жумшаруу, т.а., к, п тыбыштарынын жумшарып айтылышы бир нече түрдүү болот. 1.  К, П тыбыштары менен аяктаган сөздөргө үндүү тыбыш менен башталган мүчө уланганда ал тыбыштар жумшарып айтылат, жазууда да ошол түрүндө жазылат. Мис: кап+ы – кабы, кап+ың – кабың, ээк+ым – ээгим, ак+ар – агар, тик+уу – тигүү, сеп+уу – себүү, жээк+ы – жээги, жап+уу – жабуу, азап+ым – азабым, тарак+ым – тарагым, кабак+ың – кабагың ж.б. 2. Эки сөздүн аралыгында, т.а., жанаша айтылган сөздөрдүн мурдагысы К,П тыбыштары менен аяктап, ага удаа келген сөз үндүү тыбыш менен башталса же мурдагы сөз үндүү менен аяктап, кийинки сөз ошол эле каткалаң тыбыштар менен башталса к,п тыбыштар жумшарып, г,б болуп айтылат. Мис: агала (ак ала), агуй (ак уй), боегалдык (боек алдык), кебук (кеп ук), алагарга (ала карга), малагөк (мала көк), берегой (бере кой), ботогөз (бото көз) ж.б.
Асыл таш
Асыл таш – иштетилген жана/же иштетилбеген табигый алмаз, алоо, лаал, сапфир, александрит, бермет жана алтынташ. А. т. илимий аспаптарды, жабдууларды, жабдыктарды, техникалык багыттагы буюмдарды, ошондой эле турмуш-тиричилик буюмдары менен зергерчилик жасалгаларын жасоодо колдонулушу мүмкүн. А. жекече өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен, анын бирдиктүү чен-өлчөмү карат (1 карат = 200 мг) болуп саналат.
Жумшаруу
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Берчтамандар
Берчтамандар (лат. Tylopoda) — чортамандар; желиндүү айбандардын, тоо жана ламапарын кучагына алган бир тукуму.
Кара чоро
Кара чоро - геноним. Элдик санжыранын маалыматтарында азык, черик, чекир саяк, саяк, багыш уруулары Кара чородон тарашары чагылдырылат. Геноним байыркы мезгилдерден белгилүү жана алгач Таластагы ташка чегерилген кыргыз руникалык жазма эстеликтеринде (5-10-кк.) «Кара чур» формасында (болжолу, антропоним) эскерилет. Талас руникалык жазууларында баяндалган «Отуз оглан» (отуз уул), «Кара чур» (Кара Чоро), «Агулт» (Ак уул) энчилүү аттары, «ынал» титул-термини кыргыздарда гана учурайт. Кара Чоро 16-к. жашап өткөн Сайф ад- Дин Аксикендинин «Маджму ат Таварихинде» Тагай бийдин алты уулунун бири катары баяндалган. Изилдөөчүлөр «кара» термини түрк тилдүү элдерде (урууларда) «эл», «масса», «көпчүлүк», ал эми «чур», (чоро) - титул, энчилүү уруу атын туюнтарын белгилешет. Чоро - байыркы түрк тилдеринде төмөнкү маанилерди туюнткан: 1. Кожоюн, башкаруучу, ээлик кылуучу; 2. Союз, биримдик, бир жамаат. Демек, жогорудагы маалыматтар генонимдин так маанисин ачып көрсөтөт. «Манас» дастанында «Кырк чоро - Манастын баатырдык кошуну, нөөкөрү, эң жакын кеңешчилери, жан жолдоштору, кол башчылар, ар башка уруулардын тандалган мыктылары, кылданган баатырларынан куралган көйкашкалардын тобу» деген аныктама берилет. «Кара чоро» геноними кыргыздарда Энесай доорунан эле белгилүү болгон. Шорлордун курамында азыркы учурда «кара чор» аттуу урук сакталып келери аныкталган. Бул шорлордун курамындагы байыркы кыргыз этнокомпоненти болуусу толук мүмкүн.
Иттифак
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Ыңырчак глауконит кени
Ыңырчак глауконит кени Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Сумсар кыштагынан 15  км түндүк тарапта, деңиз деңгээлинен 1500 м бийиктикте. Палеоген катмарынын арасында калыңдыгы 3–10 м болгон кызгылт-жашыл, жашыл-мала кызыл түстөгү глаукониттүү кумдуктун кабаты кездешет. Глаукониттин бүртүкчөлөрүнүн чоңдугу 0,2–1,5 мм жана алардын кумдуктун чополуу цементиндеги өлчөмү 10%тен 70%ке чейин өзгөрөрт. Глауконитти агрохимиялык сырьё катары колдонсо болот. Болжол ресурсу 90 миң м3.
Шурчак
Шурчак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Промышленная дарыясынын сол жээгинен 51 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шахмат
Шахмат - эки оюнчу арасында ойнолгон логикалык оюн жана спорт түрү. Ар бир оюнчу 16 фигурадан баштайт: 8ден пешка, 2ден ат, 2ден пил, 2ден ладья, 1ден ферзь жана 1ден король.
Нимцовичтин коргонуусу
Нимцовичтин коргонуусу жарым-жартылай жабылган башталыштарды билдирет жана 1.d4 Kf6 2.c4 e6 3.Kc3 Bb4 кыймылынан кийин бортто пайда болот. Бул башталыш автордун дебют стратегиясы жөнүндөгү ой-пикирлерин толугу менен чагылдырат, анда борбордун ломбардын басып алууга альтернатива катары фигуралык басым көрсөтүлөт.
Шахмат тарыхы
Тарыхы 1 500 миң жылдан кем эмес шахмат оюну, болжол менен байыркы Индияда же Персияда пайда болгон.
Жазуулар
ස්තම්භනය
Жаначуу
Жаначуу – физиологиялык аффект (делөөрү) деген эле сөз; өз аракетинин кесепетин түшүнүү жана ага көзөмөлдүк кылуу мүмкүнчүлүгүн кескин төмөндөтө турган абал. Кылмыш-жаза укугунда ашкере Ж-га алып келген жабырлануучунун аргандай аракети күнөлөнүүчү тарап үчүн күнөө жоопкерчилигин жеңилдетүүчү же жумшартуучу жагдай катары каралат.
Кловська
Кловська (,, 1993-жылдын 2-февральда чейин — Мечникова) — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыксындагы станция. 1989-жылы 31-декабрьда ачылган.
Жер уюлдарынын кыймылы
Жер уюлдарынын кыймылы – Жер бети боюнча географиялык уюлдардын жылышы. Ал кыймыл Жердин түзүлүшүнүн ар түрдүүлүгүнө, ошондой эле метеорологиялык кубулуштардын (атмосфералык массалардын, океан суусунун, литосферанын серпилгичтик жана илээшкектик касиеттеринин таасиринин жана башка) мезгилдүүлүгүнөн пайда болгон Жердин айлануу огунун абалынын өзгөрүүсүнө байланыштуу. Жер уюлдарынын кыймылын Жердин айлануусунун касиети катары божомолдоону алгач 1687-ж. Исаак Ньютон белгилеген. Бул кубулуштун матем. теориясын Леонард Эйлер (1790) өнүктүрүп, жүз жылдан кийин жер бетиндеги пункттардын (орундардын) чыныгы өзгөрүшү, жер уюлдарынын кыймылын үйрөнүү мүмкүндүгү далилденген. Жер уюлдарынын кыймылын билүүнүн астрономияда, геодезияда мааниси чоң, анткени жер бетиндеги чекиттин координаталары жана жердеги нерселердин азимуттары үзгүлтүксүз өзгөрүп турат. Булар астрологиялык жана геодезиялык өлчөөлөрдүн натыйжасына таасирин тийгизет.
Ок, энцилопедия,
Ок
Ок (моңг. Кымыздан тартылган күчтүү арак, сприт) – элдик медицинада колдонулган дарынын бир түрү. Эпосто жарадар адамдарга жуткуруп, кайра кустуруу аркылуу ичке толгон кандан тазалангандыгы айтылат.
Колдонулган адабият
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995
Килограмм
Килограмм (кг, kg) – массанын Эл аралык бирдиктер системасындагы негизги бирдиги. Белгилениши – кг. Килограмм чен жана салмактын Эл аралык бюросунда сакталуучу (Париждин жанындагы Севр шаары) Эл аралык үлгүнүн массасына барабар. Килограммдын үлгүсү платина (90%) жана иридий (10%) куймасынан жасалган, цилиндр формасындагы тараза ташы (бийиктиги жана диаметри 39 мм). Килограммдын үлүштүк бирдиги грамм (г), 1 кг= 1000 г. Эталон – көчүрмөлөрдүн үлгүгө салыштыруудагы ката 2·10–9дан ашпайт.
Никосия
Никосия, Лефкосия – Кипр Республикасынын борбору. Кипр аралынын чок ортосунда, Месаория түздүгүндө жайгашып, түштүк-батышынан Троодос тоосу жана түндүгүнөн Кирения кырка тоосу менен курчалып турат. Климаты субтропиктик, жер ортолук деңиздик. Эң салкын айы январдын орточо температурасы 10...15˚С, июлдуку 10˚С. Жылдык жаан-чачыны 500–1000 мм. Калкы 272,0 миң (2010). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар.
Никосия болжол менен Биздин заманга чейинки 7-кылымда негизделген. 16-кылымдан Осмон империясынын курамында болгон. 1960-жылдын 16-августунан көз каранды эмес Кипрдин борбору. Тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, музейлер (тарыхый жана архив, улуттук искусство), лапидарий (таштан буюм жасоо) бар. Готика стилиндеги Ыйык София собору (13–14-кылым; учурда Селим мечити), Кудай эне жана августиндер чиркөөлөрү (экөө тең болжол менен 1330-жыл чен), рынок ансамбли, готика стилиндеги базилика (14–16-кылымда кеңейтилген), «Фамагуста дарбазасы» (16-кылым), Ыйык Ионн собору (1665-жылы кайрадан курулган, дубалга тартылган сүрөттөр цикли, 1730-жыл чен), архиепископтор ак сарайы (1950–59) сакталган. Туризм өнүккөн.
Жыргалаң (топоним)
Жыргалаң (топоним) — топоним. Орго канды жеңгенден кийин Манастын колу өргүгөн жердеги өзөн (Сагымбай Орозбаков, 2. 92). Географиялык реалияда Ысык-Көл кылаасындагы азыркы Жыргалаң суусу.
Айдаркен (Хайдаркен), заказник
Айдаркен (Хайдаркен) заказниги– Баткен облусунун Кадамжай районундагы ботаникалык корук аймак. Айдаркен ашуусуна жакын. Аянты 30 га. Мала кызыл жоогазын өскөн аймакты коргоо максатында 1975-ж. уюшулган.
Моиналар
Моиналар (лат. Moina) — жөнөкөй түзүлүштогү рак сымалдуулардын бир уруусу.
Баранский Николай Николаевич
Баранский Николай Николаевич - (15. 7.1881, Томск 29. 11. 1963, Москва) экономик географ, коомдук ишмер. СССР ИАнын корреспондент мүчөсү (1939), Москва университетинин профессору (1929), РСФСРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1943), Социалистик Эмгектин Баатыры (1962). Москва коммерциялык институтун бүтүргөн (1914). Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде (1941-43) Алматыда жашап, Казакстан педогогикалык институтунда эмгектенген. Ошол жылдары СССР ИАнын Казакстандагы филиалында География секторун башкарган. Москва мамлекеттик университетинде экономика география кафедрасын жана география факультетин уюштурган. СССРдин экономика географиясы боюнча окуу китептерди жазган. 1935-жылдан 16 жолу басылып чыккан 8-класс үчүн окуу китеби 1952-ж. СССР Мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болгон. Экономика география жана экономика картографиянын теориясы менен методологиясы, шаардын географиясы жөнүндөгү эмгектердин автору. Үч Ленин ордени ж. б. орден, медалдар менен сыйланган. Курил атындагы жанар тоолордун бирине Баранскийдин ысмы коюлган. Эмгектери: Экономическая география. Экономическая картография. 2-изд. М., 1960; Методика преподавания экономической географии. М., 1960; Научные принципы географии. Избр. труды. М., 1980; Огановлвнив советской-экономической географии. Избр. труды. М., 1980; Моя жизнь в экономической географии. М., 2001.
Фетисов, Алексей Михайлович
1879–81-жылдары Бишкекте Кара жыгач багын негиздеген. 1889–94-жылдары Бишкектеги айыл чарба мектебин башкарып, кыргыз жаштарын жемиш багын, тамеки жана башка өсүмдүктөрдү өстүрүүгө үйрөткөн. 1870–91-жылдары Теңир-Тоонун географиясын, өсүмдүктөрүн, археологиясын изилдеген. 1893-жылы метрология станциясын уюштурган. Орто кылымдарга таандык Кара-Балта, Бишкек, Шамшы, Жоонарыктагы археологиялык эстеликтерди изилдеген.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Жанбашына ченем
Жанбашына ченем – калктын курактык жана жыныстык курамын, аймактын географиялык жана экономикалык өзгөчөлүктөрүн эске алуучу түзөтүү коэффициенттери менен такталган алгачкы жана атайын медициналык-санитардык жардамды бир тейленүүчүгө же бекитилген тургунга алгандагы каржылоонун орточо эсептелген көрсөткүчү.
Көөрүк
Көөрүк - усталардын көмүрдү үйлөтө турган аспабы. Көмүргө көөрүк жан киргизет. Кыргыздар урунган көөрүк «кол көөрүк» же «ала көөрүк» деп аталган. Бул эки туюк териден, ача жыгачтан, түтүк темирден турган. Кош багалектүү көөрүктүн сырты түктүү да, жаргактуу да келген. Буга эчкинин, койдун, кийиктин, музоонун жана кулундун терисин колдонушкан. Көөрүктүн жерге тийип турган эки жагында кармай турган казыкчасы болот. Мунун колго алуучу тарабында «жуушанча» жыгачы бар. Анда баш бармакка илүүчү, төрт салаага кирүүчү кайыштары бар. Ал ачылып-жумулуп турат. Жел ууртатууда көөрүктү алма-телме көтөрүш керек. Көөрүк жыйырылып, жел чыкпай калбашка анын алаасын керип туруучу казыкча орнотулат. Көөрүктүн учундагы бирөөнүн жоондугу билектей кош жыгач адегенде темир бурама аркылуу чебер тешилген. Ошол көңдөйүнүн кенендиги баланын билеги баткандай эки тешик бир жайдан чыгат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Караимдер
Караимдер - өздөрүн карайлар, караиттер деп аташкан түрк тилдүү этнос. Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктешүүсүндө кыпчак тобунун кыпчак-половец бутагында сүйлөшөт. Тилдери карачай, балкар, кумук, крым татар тилдерине жакын. Еврей монотеисттик иудаизм дининин өзгөчө багытын тутунушат. Караимдердин этностук пайдубалын иудаизм дининдеги түрк тилдүү хазарлар, негизгиси кыпчактар түзүшкөн. Айрым адабияттарда диний ишенимди Крым жарым аралында кабыл алышкандыгы жазылып жүрөт. «Караим» байыркы еврей тилинде (иврит) «Библиянын мыйзамдарын гана окуп билгендер» деген мааниде которулат.
Караимдердин жалпы саны 15 миңдей. Анын ичинде Крым, Литва, Польшада 3 миңдей, Израилде 12 миң караим жашашат. Караимдердин бир бөлүгү 14-к. Литва князы Гедиминас тарабынан Крымдан Тракайга көчүрүлгөн. Жер иштетүүчүлүк, мал чарбачылык, кол өнөрчүлүк, соода менен кесиптенишет.
Асыл тыйындан арылтуу
Асыл тыйындан арылтуу – асыл металлдардын (күмүш менен алтын) акча милдетинен ажырашы. Күмүш ХIХ кылымдын, алтын ХХ кылымдын орто ченинде акча катары колдонуудан чыккан. А. т. а-нун Эл-аралык-укуктук бекемделүүсү ЭВФнын уставында каралган. 1978-жылдын 1-апрелинен тарта алтындын ырасмий баасы менен ал аркылуу эсеп-кысап жүргүзүү бул уюмдун мүчөлөрү тарабынан токтотулган.
Чумара (Калтасин району, Башкыртстан)
Чумара — Башкыртстандын Калтасин районундагы кыштак, Кельтеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 160  киши. Почта индекси — 452867, ОКАТО коду — 80233830005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
30-март
30-март — Григорий календары боюнча 89-күнү (толук жылда 90), жылдын аягына чейин 276 күн бар.
Жөнөкөй сөз
Жөнөкөй сөз - тутумунда негизги морфемадан бирөө гана болгон сөз. Ал морфемалык составы (курамы) жагынан төмөнкүдөй өзгөчөлүктөрдүн биринде болот: а) бир гана эркин уңгудан турат: киши, эл, бак, эки, кара, көк, биз, сен, жаз, тур, тез, күз, күн, ай д.у.с. б) бир эркин уңгу жана бир же бир нече көмөкчү морфемалардан түзүлөт: бак+чы, ой+луу, бий+чи+лер, иш+те+ген+ дик+тен, милдет+тен+дир+ил+ ген+дик+тен д.у.с. Ж.С. башка сөздөн жасалгандыгына же жасалбагандыгына карата тубаса сөз (же уңгу сөз) жана туунду сөз болуп бөлүнөт. Тутумундагы негизи тубаса уңгу болгон сөз тубаса сөз деп аталат. Мис., окуу, кач, кыял, китеп ж.б. Эгерде Жөнөкөй сөздүн тутумунда бир негиз жана ага сөз жасоочу мүчө уланып турган сөз болсо, ал туунду сөз деп аталат. Мис., окуу, качкын, кыялкеч, китепкана ж.б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Атом (философия)
Атом (кыпын, зара) (грек. atomos – бөлүнбөс) – Левкипп тарабынан киргизилген байыркы грек философиясындагы түшүнүк, ал бардык нерселерди түзүүчү эң кичине, майда, андан ары бөлүнбөгөн болмуштун бирдигин туюнткан.
Жер чукуурлар
Жер чукуурлар (Soricidae) – курт-кумурска жечүлөр түркүмүнүн тукуму. Чычканга окшош, жүнү баркыттай, буту кыска, башы чоң, тумшугу узун, тиштеринин учу күрөң. Дүйнө фаунасындагы сүт эмүүчүлөрдүн эң кичине өкүлдөрү (кидик ак тиш жана эң кичине күрөң тиш) кирет. Дене узундугу 3,5–18 см. Куйругу 1–12 см. Денесинин капталында жана чатында жыты бар суюктук бөлүп чыгаруучу без жайгашкан. Жер чукуурлардын жер жүзүндө 25, КМШ өлкөлөрүндө 5 уруусу, Кыргызстанда 3 уруусунун 4 түрү бар. Суткасына өзүнүн салмагынан 2–2,5 эсе көп зыяндуу курт-кумурска жана алардын личинкасы менен азыктангандыктан, жер чукуурлар токой жана айыл чарбага чоң пайда келтирет.
Атом (философия)
Левкипптин окуусун улантуучулардын (Демокрит, Эпикур) пикири боюнча, Атомдор материянын, ал гана тургай жандын составдык бөлүкчөлөрү катары түбөлүктүү, дайыма кыймылда, өз ара аракеттенишүүлөрдө болушат, ушул байланыштар, тынымсыз аракеттенишүүлөр аркылуу нерселер түзүлөт; Атомдор формалары, чоңдуктары, катарлары, абалдары жана оордуктары жагынан айырмаланышат. Демокриттин атомисттик окуусу эпикурчулардын мектеби тарабынан улантылып, кийинчерээк Жаңы Мезгилдеги илимдин өнүгүшүндө пайдаланылган. Мисалы: Бойль, айрыкча Дальтон тарабынан Атом түшүнүгүнүн химияга киргизилиши жемиштүү болгон.
Азыркы учурда Атом физиканын изилдөө предмети болуп калды. Мурда, атам бөлүнбөс деп далилденип келсе, кийин илимде анын татаал структурасы жана бөлүкчөлөргө бөлүнүшү белгилүү болгон.
Тараса Шевченка
Тараса Шевченка — Киев метросунун Оболонско-Теремковская сызыксындагы станция. 1980-жылы 19-декабрьда ачылган.
Амплуа
Амплуа (фр. emploi – колдонуу, роль) – актёрдун мүнөзүнө жакын, сырткы келбетине, жөндөмүнө туура келүүчү роль. Трагик, компк, жана башка амплуалар болот.
Ырдык чымкөң кени
Ырдык чымкөң кени  Ысык-Көл облусунун Түп районунда, Кара-Суу суусунун төмөнкү агымында, Каракол шаарынан 6 км түндүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1670 м бийиктикте. Чымкөң саз катмары менен байланышкан. Кен орточо калыңдыгы 0,73 м, жалпы аянты 18,73 га болгон үч чым көң катмарчасынан турат. Чымкөңдүн өңү күрөң жана кара-күрөң, чириндилүүгү 15–20%. Күйгөндөгү жылуулугу 2107–3814 км. Чым көң кык жана акиташ менен аралаштырганда жер семирткич катары колдонууга болот. Чымкөңдүн запасы С1 категориясы боюнча 131 миң т.
Жырынта
Жырынта (моңг. жирн, жирен — алтымыш) — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, калмактын малчы чалы. Козу издеп жүрүп талаада козу кайтарып жүргөн Манас баш болгон кыргыз балдарга жолугат. Манас анын от тутантып алганга оттугун сураса балдарды киши ордуна көрбөй, оройлук кылып тилдеп оттугун бербей коёт. Ачуусу келген Манас Ж-ны атынан оодарып, оттугун кисеси менен кошо тартып алат (Саякбай Каралаев, 1. 66).
Абакиров Мамыт
Абакиров Мамыт
Кыскача өмүр жолу
Абакиров Мамыт (1912-жылы азыркы Совет районунун, Чалма кыштагында туулган.)-малчы, Соцмчлдык Эмгектин Баатыры (1948). 1942-жылдан [КПСС]]мүчөсү болжигердү иштеген. Улууу Ата Мекендин согушка катышкан. 1931-жылдан Совет районундагы “Ленинчил жаш”  колхозунун  колхозчусу болуп анан, 1934-41-жылдары дыйканчылык биригадасында бригадир болуп иштеген, 1945-64-жылдары жылкы фермасынын  башчысы  болуп иштеген. Коомдук малды көбөйтүүдө жана аны кунардуулугун  арттырууда мыкты  ийгиликтерге жетишкен. Ал башкарган ферма  1937-жылы 90 бээден 90 кулун алып, аман асыраган.
Сыйлыктары
Ленин ордени, Кызыл Жылдыз, 3-даражадагы Даңк, 2-даражадагы Ата Мекендиксогуш ордени, медалдар, Кыргыз ССР Жогорку советинин Ардак грамоталары менен сыйланган.
Бараталиев Керим
Бараталиев Керим - (1937-ж. туулган, Сузак району, Кайтпас айылы) математика илиминин кандидаты (1964), профессор (1998); КРдин Илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (2006). 1961-ж. КМУнун физика-математика факультетин бүтүргөн. 1964жылдан КМУнун матемематика анализ кафедрасынын окутуучусу, доценти, профессору, 1992-жылдан ал кафедранын башчысы. Бир нече илим эмгектин (анын ичинде 1 монография) жана ЖОЖдор үчүн окуу китептеринин автору. Эл агартуу отличниги (1985). Илимий иштери негизинен үчүнчү түрдөгү интергалдык тендеменин жалпы теориясын түзүүгө арналган. Эмгектери: Некоторые методы решения некорректных задач математической физики. Б., 1991; К теории интегральных уравнений третьего рода. Б., 2004; Математикалык анализ. I-Q бөлүк. Б., 2000-2002.
Жаңжал теориясы
Жаңжал теориясы – кылмыштаануда коомдогу таламдары жана баалуулуктары кайчы келген өзгөчөлүү топтору бар кылмыштуулукту түшүндүрүүчү теория.
Алай (футбол клубу)
«Ала́й» футбол клубу  — Ош шаарынын атынан Кыргыз Премьер-Лигасында катышып келе жаткан профессионал футбол клубу. 1960-жылы «Ош» аталышында түзүлүп, 1965-жылдан тарта «Шахтер» деген аталышта чеберлер арасында биринчиликте катышып баштайт. 1967-жылы Ахматбек Суюмбаевдин демилгеси менен «Алай» деп өзгөртүлөт.
1991-жылдан тарта Эгемендүү Кыргызстандын футбол боюнча биринчиликке катышып келет. "Алай" клубу учурда Кыргызстандын эӊ эски жана тарыхы бай клубу катары белгилүү, учурда өлкөнүн 4 жолку (2013, 2015, 2016 и 2017) чемпиону, 2 жолку Кубоктун (2013, 2020) жана 2 жолку Суперкубоктун (2017 и 2018) ээси болуп эсептелинет
Нур (Туймазин району, Башкыртстан)
Нур — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Кандрин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 43 киши. Почта индекси — 452765, ОКАТО коду — 80251827009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Федоров, Михаил Николаевич
Фёдоров Михаил Николаевич (1937-жылы туулган, Өзбекстан, Ташкен шаары) – тарых илимдеринин доктору (1990), профессор (1992). 1952-жылы Ташкен мамлекеттик университетин бүтүргөн. Өзбек ССР ИАнын Тарых жана археологиялык институтунда илимий кызматкер, КМУда окутуучу, доцент, профессор, кафедра башчысы. Илимий эмгектери негизинен Орто Азиянын тарыхын, археологиясын, нумизматикасын изилдөөгө арналган. 100дөн ашык илимий эмгектери, тарыхый повесттери жарык көргөн. Медалдар менен сыйланган.
Зарапшан
Зарапшан — топоним. Эпостун айрым эпизоддорунда тажик эли менен болгон мамилелерге байланыштуу айтылат. Географиялык реалияда 3арапшан— Тажикстан менен Өзбекстандын аймагынан агып өтүүчү дарыя.
Мамбетимин уулу Казыбек
Мамбетимин уулу Казыбек (1901-1936) ― жыйырманчы кылымдын алгачкы үчилтигиндеги кыргыздын чыгаан акыны. Сталинизмдин курмандыгы болгон.
Өмүр баяны
Казыбек Мамбетимин уулу 1901-жылы (кайсыл  шай экени белгисиз) Кыргызстандын азыркы Нарын облусуна караштуу Ат-Башы районунда караштуу Келтебек(азыркы Казыбек айылына жакын) деген бөксө жайлоодо жарык дүйнөгө келиптир.
Атасы Мамбетимин (бир кабарда азан чакырып койгон аты Кучүк) чынжырдуу манап болбосо да, ошол аймакка аты дайын бардар адам болуптур.
Бир жагынан ал киши диний сабаты бар, исламдын парзын бийик кастарлап өтүптүр. Мына ушундай атанын баласы болгон соң Казыбек эс тарткандан баштап арабча кат таанып, сабаты диний багытта ачылыптыр.
Алаңгыча, совет бийлигинин бай, манаптарды кулакка тартмай саясаты дүрт этип от алып, анын жалыны Мамбетиминди да каптайт, мунун айынан Казыбек да "кулактын баласы аталып, ата-энеси менен кырк төрт манапка кошулуп, алыскы Орунбоор калаасына айдалыптыр.
Ошондо Казыбек:
Миң тогуз жүз жыйырма
Тогузунчу жылында,
Бай манап деп айдалып,
Буйрук менен кез болдук,
Бул өңдөнгөн кыйынга.
Кармаган, тапкан буюмдан
Калбады бирөө ырымга.
Деп каңырыгы түтөп, тагдыры тайкы жолго түшкөнүнө катуу өкүнгөн экен.
Кандай шарт себептер менен экени белгисиз, Казыбек 1931-жылы Орунбоор камагынан бошонуп, Ат-Башыга кайтып келиптир.
Ат-Башыга келсе аердеги түптүү манап Абдылда Жаанбай уулу Кытайга өтүп кетүүгө элди көндүрүп, камылгасы бышып калыптыр. Казыбек да Абдылданын сөзүнө кирип, көчкөн элге кошулуп Кытайга качып өтүп кетет.
Аякта үч жылча жүрүп, 1934-жылы тууган жерге кайрылып өтмөкчү болгондо Каракол сыртындагы чек арачылардын колуна түшүп калат да, суракка алынат.
Бул 1935-жылдын июнь айы экен. Ошентип, Казыбектин иши бүттү, деп турганда атуу өкүмү чыгарылгандан туура эки ай өткөн соң СССР Жогорку Сотунун Аскер коллегиясы мурдакы өкүмдү бузуп, (мунун себептери да белгисиз)он жыл түрмөгө кесиптир.
Бирок ал арыз тиешелүү кишиге жетип, “бошотулсун” деген жооп келгиче кайран Казыбек оо дүйнөгө өтүп кетиптир.
Атаганат, "баш аягы тополоң боло калган дүнүйө. Бирден өтүп бирөөгө, кала келген дүнүйө деп ырчы өзү айткандай, бу жарыкчылыктын жалгандыгы ушунда белем...Айтмакчы, Казыбектин өлүмү тууралуу эл арасында эки ача пикир айтылат.
Анын бири Казыбектин казалдарын далай жыл эл оозунан жыйнап, кагазга эрикпей түшүрүп келген Болотбек Исабековго таандык.
Ал кишинин айтымында Казыбек 1943-жылы түрмөдөн аман-эсен бошоп келатып, Өзгөндүн Мырза-Акесине келгенде каза табат имиш.
Ал эми убагында Казыбек менен камакта чогуу отурган, азыр Нарын (мурдагы Тянь Шань) районундагы Кызыл-Жылдыз айылында жашаган эмгек ветераны Макеев Төлөмүш Казыбек бошонуп келип, Мырза-Акеде көз жумганын караманча төгүнгө чыгарып, мындай деди:
Баса, Казыбек каза болгондон кийин комузу өзүнүн айылдашы, камакка чогуу айдалып келген кишинин колунда калган.
"Көп өтпөй бизди бөлүп, башка жакка айдап кетти. Андан кийинкисинен кабарым жок", - дейт Т.Макеев.
Казыбек бир атадан эжеси Калдык экөө эле экен. Өзү эки эркек, бир кыз көрүптүр. Бирок эки эркеги эртелеп көз жумуп, кызы Таажыгул 1937- жылы Кашкарда каза болуптур.
Ошентип, тагдырдын ырайымсыз мыйзамы Казыбекти тукум жагынан да аябай өксүтүптүр.
Айрым архивдик даректерде сакталып калган жана эл ичинде эскерип айтылган учкай маалыматтар боюнча Казыбектин өмүр таржымалы мына ушундай.
Жанжаныбар
Жанжаныбар – белгилүү бир географиялык мейкиндикте жашаган жаныбарлардын тарыхый жактан калыптанган жыйындысы.
Жер-суу реформасы
Жер-суу реформасы – Орто Азия жана Казакстанда падышалык Россия тарабынан күч менен мамлекеттин менчигине алынган жерлерди жергиликтүү элге кайтарып берүү үчүн Совет өкмөтү жүзөгө ашырган социалдык-экономикалык чаралар.
Пролетариат диктатурасы орногондон кийин В. И. Ленин башында турган коммунисттер биринчи кезекте агрардык маселени чечүүгө аракет жасашкан. Россиянын калкынын негизин түзгөн дыйкандардын басымдуу көпчүлүгүнүн талабына ылайык жерди мамлекеттештирүү тактап айтканда аны мамлекеттин карамагына алуу саясаты жүргүзүлгөн. Совет бийлигинин Жер жөнүндөгү декрети кабыл альнып, ага ылайык бардык жерлер мамлекеттин менчиги делип жарыяланган.
Бул декрет боюнча Совет бийлигинин агрардык саясатынын төмөндөгүдөй негизги багыттары:
·        жерге болгон жеке менчикти жоюу, ири жер ээлеринин жерлерин конфискациялоо;
·        "жер аны иштеткендердики” деген эреже боюнча жерди чарбаларга тендеп бөлүп берүү;
·        чарбаларды жерге жайгаштыруу;
·        натуралай жана акчалай төлөнүүчү салыктарды, аренда акыларын, жана дыйкандардын кредиттик мекемелерге болгон бардык карыздарын жоюу;
·        дыйкандарга өз чарбасын түзүү үчүн материалдык-техникалык, акчалай жардам берүү;
·        айыл чарбасын тейлөө үчүн кооперативдердин жөнөкөй түрлөрүн уюштуруу ж. б. аныкталган.
Агрардык саясаттын бул багыттары Россиянын чет жакаларында жергиликтүү өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен жүзөгө ашырыла баштаган. Совет бийлигинин алгачкы күндөрүндө але Кыргызстаяда агрардык мамилелер түп-тамырынан бери өзгөрө баштаган. Кедей жана орто дыйкандар натуралай жана акчалай төлөнүүчү салыктардан бошотулган. Алардын кредиттик уюмдарга, сүткор-банкирлерге болгон карыздары жоюлган.
20-жж. башындагы жер-суу реформасы жер- р еф ор м ал ар ы суу маселеси боюнча орус жана кыргыз дый- кандарынын ортосундагы колониялык мезгил- ден калган тенсиздикти жоюуга багытталган. Ал үчүн орус дыйкандарынан аш ыкча жерлерди алуу, мал өтүүчү жерлерге жана суунун башына жайгаш ып алган орус кыш тактарын жана хуторлорун жоюу керек болгон. Мындан тыш кары жергиликтүү байлардын жерлери алынып, бошогон жерлер кедей дыйкандарга берилмек. Көчмөн калкка жайыттан тыш кары айдоо жерлери да бөлүнүп, аларга мамлекет тарабынан акчалай жардам, айыл чарба шаймандарын, үрөн ж. б. берүү милдети турган.
Совет бийлиги дыйкандарга ирригадия тармагын калыбына келтирүү үчүн өзгөчө жардам берген. 1918-ж. 17-майда В. И. Лениндин демилгеси менен «Түркстанда сугат иштерин уюштуруу боюнча» Декрет кабыл алынып ал боюнча Чүй сугат тармагында 94 миң га жерди өздөштүрүү белгиленген. Түркстанда сугат тармагын өздөштүрүүгө мамлекеттик казнадан 50 млн сом бөлүнүп, анын 3 млн сому Пишпек уездиндеги Чүй суусунун өрөөнүн өздөштүрүүгө чегерилген. Чүй сугат тармагындагы бардык курулуштар, жабдыктар, техникалар мамлекеттик менчикке өткөн. 1920-ж. ноябрдан баштап партиянын тапшырмасы менен реформаны жүргүзүү үчүн тажрыйбалуу коммунисттер айыл жер- лерине түшүндүрүү иштерин жүргүзүү үчүн жөнөтүлгөн. Ж ер жана сугат иштери боюнча адистерди даярдоочу курстар ачылган. Ж ер-суу реформасын жүргүзүү айыгыш кан тап күрөшүнүн формасында өткөн. Байлар менен кулактар бул реформа аркы- луу Совет бийлиги кыргыз айыл-кыштактарын 1916-жылдагы- дай талкалайт экен же орус кыш тактарын жоюп, аларды Кыр- гызстандан кубалайт экен деген сөздөрдү таркатышкан. Жерги- ликтүү улутчулдар болсо бардык орустарды колониячылар деп айыптап, аларды Россияга көчүрүүнү, ал эми шовинисттик маа- найдагы орус дыйкандары мурун алган жерлерибизди бербей- биз, мурдагыдай боюнча калсын деген талаптарды коюшкан. Реформаны ишке ашыруу үчүн Кыргызстанда үч адамдан турган «үчтүктөр» органы ж ана 285 болуштук ж ана айылдык жер боюнча комиссиялар түзүлүп, аларга бардык коомдук уюм- дардын өкүлдөрү кирген. Алар жерлердин, айыл чарба шайман- дарынын, үрөндүн ж. б. эсебин алып кедей дыйкандарга жер бөлүштүрүүдө зор иштерди аткарыш кан
1921-ж. январда өткөн Түркстан АССРинин казак жана кыргыз кедейлеринин крайлык 1-съезди келгин дыйкандар ээлеп алган кыргыздардын жерлерин кайтарып бермейинче кыргыз элинин абалын оңдоого болбой тургандыгын баса белгилейт. 1921-ж. 4-февралда Жети-Суу областтык революциячыл комитети бул максатты ишке ашыруу үчүн жер-суу реформасын жүргүзүү жөнүндө буйрукка кол койгон. 1922-ж. жазгы талаа жумуш тарына чейин реформанын биринчи этабы аяктаган. 1921-22-ж ж. жүргүзүлгөн реформанын натыйжасында, өз алдынча уюшулган, мал айдап өтүүчү жолдорго, арыктардын башына жайгашкан кыштактар жоюлган. Кулактарга, байларга тиешелүү жерлер, келгин дыйкандар ашыкча ээлеп алган жерлер тартылып алынган. Бардыгы болуп 197 миң тешеден ашуун жер бошотулуп, ал жерлерде 6 миңге жакын дыйкан чарбалары уюштурулган. Реформанын жүрүшүндө саясий жетишкендиктер менен катар экономикалык ийгиликтер да камсыз болгон. Биринчиден, мында Совет бийлигинин Жер жөнүндөгү декретинин принциптери жүзөгө ашырылган, экинчиден, дыйкандарга жер берүү алардын коллективдүү чарбаларга биригишин тездеткен. Үчүнчүдөн, реформа жер маселесин кандайдыр бир деңгээлде чечип, жерди негизги өндүргүч күч - дыйкандар менен бириктирген. Натыйжада айыл чарбасынын өндүргүч күчтөрүнүн өнүгүшү үчүн ыңгайлуу шарттар түзүлгөн. Бирок реформанын жүрүшүндө одоно катачылыктар да ке- тирилди. Реформа шашылыш жүргүзүлгөндүктөн, жердин эсеби толук такталган эмес. Мындан тышкары жерсиз, жери аз дыйкандардын эсеби да такталбаган. Өз бет алдынча түзүлгөн орус кыштактары толугу менен жоюлуп, алардын ордуна кыргыз айылдары жайгаштырылган учурлар көп болгон. Бул учурда айрым дыйкандардын кызыкчылыктары эске алынган эмес. Бир катар орто чарбалар бай жана кулак чарбасы катары жою- луп кеткен
Жер-суу реформасынын биринчи этабы 1921-1922-жж. жүргүзүлгөн. Реформа мурун падышалык-помещиктик колония күчтүү орногон Жети-Суу областынын Верный, Бишкек, Каракол уезддерин; Сыр-Дарыя областынын Олуя-Ата (Талас өрөөнү), Чымкент, Ташкент уезддерин; Фергана областынын Жалал-Абад жана Мархамат райондорун камтыган.
1922-жж. жер-суу реформасынын жана социалисттик жерге жайгаштыруу саясатынын натыйжасьшда кыргыз жана орус дыйкандарынын жерлеринин өлчөмү тенделген. Жерге жайгашкан кыргыз дыйкандарынын саны өскөн. Натыйжада айдоо жерлер көбөйүп, жерди иштетүү жакшырган. Бул ишти жүзөгө ашырууда Адымкул Жумагулов башында турган Пишпек уездик жер комитети менен реформа жургузүу боюнча өзгөчө комиссия зор иштерди аткарган.
1923-ж. жазынан жер-суу реформанын экинчи этабы башталып, Жети-Суу областынын калкын жапырт жерге жайгаштыруу иши жүргүзулгөн. 1923-192б-жж. реформа толук социалисттик мүнөздө болуп, дыйкандарды жерди жеке пайдалануудан коллективдүү пайдаланууга өткөрүү максатын көздөгөн. Жерди иштетүүнүн социалисттик формасына өтүү үчүн Кыргызстанда адегенде көчмөн жана жарым көчмөн чарбаларды отурукташтыруу керек эле. Совет өкмөтүнүн чечими боюнча ар бир дыйкан жерди жекече же биргелешип иштетүүнүн формаларын тандап алууга, жалданма жумуш күчүн пайдаланууга укуктуу болгон. Отурукташууга өткөн дыйкандарга он жылдык мөөнөт менен айыл чарба шаймандары, унаа, үрөн бөлүштүрүлүп, мындан тышкары үй, короо-жай курулушу үчүн материалдар бекер берилген. Отурукташкан дыйкандар мамлекеттик жана жергиликтүү салыктан беш жылга бошотулган. Аларга агротехникалык ж. б. жардам көрсөтүү каралган.