cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йемен
Маданияты
Йеменде билим берүү системасы өлкө көз карандысыздыкка жетишкенден кийин өнүгө баштаган. Билим берүү жөнүндөгү мыйзам 1992-ж. кабыл алынган. Балдар менен кыздар бөлөк окушат. Окуу 6дан 15 жашка чейин милдеттүү жана акысыз. Кесипчилик-техникалык билим берүү 2 жылдык кесиптик борборлордо жүргүзүлөт. Жогорку билимди 15 ЖОЖ, анын ичинде 5 мамлекеттик университет берет. 15 жаштан жогорку курактагы калктын 54,1%и сабаттуу (2004). Илимий изилдөө университеттерде жүргүзүлөт. Китепканалар, Улуттук музей, этнография, фольклор ж. б. музейлер иштейт. Йеменде 120дан ашык мезгилдүү басылма чыгат. Гезиттери араб («Ас-Саура», «Аль-Жумхурия» ж. б.); англис («Йемен таймс», «Йемен обсервер») тилдеринде чыгат. Радио уктуруу Түштүк Йеменде 1940-ж, Түндүк Йеменде 1946-жылдан иштейт. Телекөрсөтүү 1964-жылдан иштейт.
Адабияты
Адабияты 20-кылымга чейин орто кылымдагы араб адабиятынын нугунда өнүккөн. Жаңы адабияттын жаралышы 1940-ж. Аденде арабча «Фатат аль-Джазира» гезитинин чыгышына байланыштуу.
Археологиялык эстеликтери
Катабан падышалыгынын борбору Тимнанын (б. з. ч. 9-1-к.) таш чыңдоолору, дубалдарында жазуулары бар имараттардын калдыктары бар урандылары сакталган. Хадрамаутта б. з. ч. 54-кылымдагы коргонуу үчүн таш дубал шаарлардын урандылары (Шабва) табылган, аскадагы күмбөздөрү менен көлмөлөр да сакталган. Падыша сарайларынан храм калдыктары сакталган. Йемен жергесинде б. з. ч. 5-кылымдан б. з. 1-кылымында топурак, таштан салынган шаар имараттарынын калдыктары (төрт чарчы пландагы мунара, храм, турак үйлөр ж. б.) жолугат. Б. з. ч. 1-кылымда жасалган эллиндик мүнөздөгү статуялар, дубалга түшүрүлгөн коло рельефтер учурайт, ошондой эле коло, алтын асем буюмдар, жөнөкөй оймо-чийме менен кооздолгон чопо идиштер да табылган. Кээ бир шаарлары байыркы келбетин сактап, орто кылымдагы архитектураны элестетет. Йеменде мунаралуу үйлөр басымдуулук кылат. Азыркы кезде Йеменде өнөр жай ишканалары жана сугат тармактары жана жаңы шаарлар курулууда.
Музыкасы
Йемен элдеринин байыртадан келаткан салттуу музыкалык маданияты коңшу араб өлкөлөрүнүн маданияты менен жалпылыктарга ээ болгон өлкөнүн борбордук райондорунда сакталып калган. Музыкасынын айрым түрлөрүнүн өнүгүшүнө африка маданиятынын таасири тийген. Популярдуу жанры «Сана музыкасы». Лирикалык жана саясий ырлардын лахжи стили алгач Аденде жаралып, 1980-жылдардан Йемен өлкөсүнө кеңири тараган. 20-кылымдын ортосунда көрүнүктүү өкүлдөрү ырчы-аткаруучулар: Мухаммад Жума хан Салих, Абдаллах аль Антари, Ахмад Фадль аль Лахжи. 20-кылымдын аягында маданият ишмери, фольклорчу, этнограф Жамиль Ганим «Тахт Йамани» аттуу Йемендеги биринчи эл аспаптар ансамблин, Музыка интун (1973), Йемен Куралдуу күчтөрүнүн Кыл аспаптар оркестрин негиздеген. Музыка институтунун базасында элдик бийлердин мамл. ансамбли (1974) түзүлгөн. Йемен музыкасын өнүктүрүүгө М. Атраш, А. бен Гоудаль, А. Касем ж. б. композиторлор салым кошушкан. 1970-жылдардан батыш тибиндеги поп-музыка кеңири жайылган.
Манастын чымы, энциклопедия
Манастын чымы
Текес суусундагы арал. Уламыш боюнча тоо этегине суу чыгарып, эгин эгүү үчүн Манас Текестин боюнан кетмен менен чым чаап сууну бөгөй баштаганда жоо келип, Манас жоого каршы аттанып кеткен. Суу бөгөлгөн чымды эки жагынан айланып отуруп, аралчаны пайда кылып калган имиш. Азыр бул аралда жыландардын уюгу бар. Текес суусундагы арал турган туштан жергиликтүү кыргыздар алтын чайкашат.
Шилтемелер
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995
Шерине
Шерине - бир канча үй-бүлөнүн мүчөлөрүнүн, же теңтуш достордун алдын-ала макулдашуусу боюнча кезектешип желе турган тамак. Илгери шерине уруулаштардын жыйынында (көбүнчө жайлоого чыкканда) желген. Андай учурда козу союлуп, атайын уюштурулган сый тамак берилген.
Шерине - кыргыздардын байыртадан келе жаткан ата салты.
Зинин реакциясы
Зинин реакциясы - нитробирикмелерди H2S, (NH4)2S же щелочтуу металлдардын сульфиддери менен калыбына келтирип, ароматтык аминдерди алуу жолу. 1842-ж. орус химиги Н. Н. Зинин ачкан. Процесс нитробирикмелерди калыбына келтиргичтер менен ысытуунун натыйжасында жүрөт. Сульфиддерди негизинен антрахинон катарындагы аминдерди алууда же дижана полинитробирикмелерди калыбына келтирүүдө колдонулат. 1-жолу ароматтык анилинди өнөр жайда синтездөөдө, ошондой эле 2-нафтиламинди, м-аминобензой кислотасын жана м-фенилендиаминди алууда колдонулган.
Регина (Нү-Мексико)
Регина (Нү-Мексико) (Regina) — Нү-Мексико штатынын Sandoval округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 99 киши. Болжолдуу аянты - 18.9 км². FIPS коду — 35-62340.
Адашуу
Адашуу – жарандык укукта колдонулуучу аталгы; бүтүмгө катышкан жактын бүтүм тууралуу туура эмес түшүнүк алгандыгын билдирет. Адашкан адамдын эрки бүтүм үчүн өтө маанилүү болгон жагдайларды туура эмес түшүнүүнүн таасири астында калыптанат. Ал эрк жетишсиздигинен улам түзүлгөн бүтүм катары каралып, Адашуунун айынан аракеттенген тараптын доосу боюнча, андай бүтүмдөр жараксыз деп табылат. Адашуу бүтүм катышуучулары менен гана байланыштуу болбостон, күтүлбөгөн жагдайлардан улам да чыгышы мүмкүн.
Чуртан (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Чуртан — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Услин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 510 киши. Почта индекси — 453163, ОКАТО коду — 80249892010.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Форт (программалоо тили)
C (Си)тилине окшош,колдонмолорду башкаруучу түзүлүштөрдө колдонулат.
Дарылап айыктыруунун орточо наркы
Дарылап айыктыруунун орточо наркы – мамлекеттик бюджеттен бөлүнүүчү, милдеттүү медициналык камсыздандыруудан берилүүчү, калктын кошумча төлөөсүнөн түшүүчү каражаттардын өлчөмдөрүн чагылдыруучу арбир дарылап айыктырган оорулууга кетүүчү акчалай каражаттардын эсептелген орточо көрсөткүчү.
Эзра Миллер
Э́зра Мэ́ттью Ми́ллер (Ezra Matthew Miller, 30-сентябрь, 1992, Уайкофф, Нью-Джерси, АКШ) — америкалык актёр жана музыкант.
Балалыгы
Эзра Миллер немис улутундагы бийчи Марта Миллердин жана Hyperion Books басмаканасынын вице-президенти еврей улутундагы Роберт Миллердин үй-бүлөсүндө туулган. Анын Сайя жана Кейтлин аттуу эки эжеси бар. Сүйлөө дефектин токтотуу үчүн ырдоо менен алектенип баштаган. Метрополитен-опера театрынын оюндарына, алты жашында Филип Гласстын «Ак Карга» аттуу заманбап операсынын премьерасына катышкан. Хадсон аймагында «The Hudson School» жеке мектебинде окуган
Карьерасы
Эзра Миллер кинодо жана телевидениеде 2006-жылдан тарта тартылып келет. Анын телевидениедеги иштеринин арасында «Californication», «Мыйзам жана тартип: Атайын корпус» и «Урматтуу доктор» аттуу сериалдардагы негизги эмес ролдор бар. Көп убакыт аралыгында чоң экранда «Бүтүрүүчүлөр», «Сити-Айленд», «Гонзону унутпа», «Ар бир күн», «Туугандар», «Кевинге эмне болду» и «Жоош болгон жакшы» сыяктуу көз каранды эмес тасмаларга тартылып жүргөн.
2016-жылда тарта «Фантастикалык жаныбарлар» тасмаларынын сериясында Криденс Бэрбоундун жана DC киноааламында Барри Аллендин ролдорун аткарып келет.
Кинодон тышкары Миллер музыка менен алектенет — ал «Sons of an Illustrious Father» тобунда барабанчы жана вокалист.
Жеке жашоосу
Эзра өзүн квир катары эсептейт, демек өзүн айкын бир жыныска жана сексуалдык багытталууга кошпойт.
Жалейка
Жалейка - брелка – орустардын чымылдактуу үйлөмө музыкалык аспабы. Беларустарга да тараган. 3–7 көзөнөгү бар‚ жыгачтан жасалат. Анын бир жагына уйдун мүйүзүнөн жасалган түтүкчө кийгизилет. Жалпы узундугу 140–200 мм. Жалейка элдик ыр-бийди коштойт‚ башка аспаптар менен бирге ансамблде‚ оркестрде ойнолот.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Восток (Илишев району, Башкыртстан)
Восток — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Кужбахтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 29 киши. Почта индекси — 452273, ОКАТО коду — 80230852002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жумгалбек Аманбаев
Аманбаев Жумгалбек (1945-ж. т., г Жумгал району, Чаек айылы - 2005, Каракол) — партиялык жана мамлекеттик ишмер. Биология илимдеринин кандидаты (1970).
1966-ж. К. И. Скрябин атындагы Кыргызстан айыл чарба институтун бүткөн. Эмгек жолун 1966-ж. Тянь-Шань мал чарба тажрыйба чарбасында зоотехник болуп баштаган. 1967—70-ж. Кыргызстан мал чарба жана ветеринария илимий изилдөө институтунун аспиранты. 1970-ж. Ошол эле институтта улук илимий кызматкер. 1971—73-ж. Ош облустук мамлекеттик асыл тукум станциясында директор. 1973—74-ж. Кыргызстан КПнын Ош облустук комитетинин айыл чарба бөлүм башчысынын орун басары, бөлүм башчы. 1978-ж. Алай райондук партия комитетинде биринчи катчы. 1981-жылдан Ош облустук партия комитетинде катчы, 1985—88-ж. Кыргызстан КП БКнын катчысы. 1988-91-ж. Ысык-Көл облустук партия комитетинин биринчи катчысы. 1991-ж. Кыргызстан КП БКнын биринчи катчысы. 1991- жылдын октябрынан Кыргызстан агроөнөр жай экономикасынын илимий изилдөө институтунун директорунун орун басары, ушул эле жылдын декабрында институт жоюлгандан кийин Кыргыз Агробизнес борборунун кенешчиси. 1993-ж. декабрынан Кыргыз Республикасынын Вице-премьер-министри. Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.
Арал (Манас району)
Райондун административдик борбору ― Покровка кыштагынан 16 км, Жамбыл темир жол бекетинен 86 км. Деңиз деңгээлинен 1118 м бийиктикте жайгашкан. 1928-жылы отурукташкан. Калкы негизинен мал чарбасында жана дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, өспүрүмдөрдүн спорт мектеби, белгилүү Кыргыз эл акыны Алымкул Үсөнбаевдин фольклордук-этногрекчемузейи, китепкана, маданият үйү, автоматташтырылган телефон станциясы, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, мончо, кыш заводу, айылга жакын гранит кенинин карьери бар.
Калкы
Калкы ― 1665 киши (2009-жылы), 2005-жылы ― 1415 киши.
Антропоним
Антропоним - (ἄνθρωπος — адам жана  — ысым же ат) - энчилүү адам аттары, ысымдар, фамилиялар, атасынын аттары, ылакап аттар, псевдонимдер, патронимдер, андронимдер, гинеконимдер кирет. Соңку мезгилдерде кыргыз адам аттары, алардын лексика-семантикалык маанилери жана башка грамматикалык түзүлүшү боюнча бир катар илимий эмгектер жарык көрүп келүүдө.
Адабият
О. Каратаев; С. Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Б.,"Бийиктик" - 2005-жыл.
Шейит
Шейит - (Араб тили) Ислам дини үчүн күрөштө курман болгон жана киши колдуу болуп өлгөн адам. Ислам дини үчүн жан-таслим болгон адам бейишке чыгат деп айтылат.
Эннеадалар
Эннеадалар – Плотиндин чыгармалар жыйнагы, анын окуучусу Порфирий тарабынан жыйналып, жарыкка чыгарылган. «Эннеадалар» 3 томго бөлүнгөн. Биринчисинде адам, космос, тагдыр жана өндүрүштөр каралат. Экинчи томдо жан жана акыл (нус) туурасында баян кылынат. Үчүнчүсүндө биримдик, жалпыга бирдейлик проблемалары каралган.
Колдонулган адабияттар
Plotin
Дарылоо-денсоолукту чыңдоочу жерлер
Дарылоо-денсоолукту чыңдоочу жерлер – жаратылыштык дарылоо ресурстарына ээ жана ооруларды алдыналууну жана дарылоону уюштурууга, ошондой эле калктын эс алуусу үчүн жарактуу, өзгөчө коргоодогу жаратылыш объекттери.
Алыйлар, урук
Алыйлар - дөөлөс уруусунун курамындагыы урук. Лакап этноним.
Этникалык аталыш кыргыздын ичкиликтер диалектисинде “жогоркулар”, “төрөлөр”, “урматтуулар” деген маанини берет.
Аллонж
Аллонж - (Aлонж) (allonge - уланды) векселге жабыштырылуучу кепилдик жазуу аваль коюлуучу кошумча барак. Аллонж соода бүтүмдөрүндө көп колдон өтөт, ошондуктан вескелдин артында бардык индоссанттардын аттарын жазууга орун калбай калышы мүмкүн. Бул учурда векселге бир тилке кагаз жабыштырылып, ал аллонж деп аталат. Учурда веселдик жүгүртүү муктаждыгы азайгандыктан аллонж көп колдонулбайт.
Жалбыраксакалдар
Жалбыраксакалдар  (лат. Chilonycteridae) – Америкадагы жарганаттардын бир тукуму, буларга бучук жалбыраксакапдар (уруу) (лат. Mormoops blainvilli) кирет.
Бирөөнүн этегин кармоо
Бирөөнүн этегин кармоо – бул каймана мааниде айтылуучу сөз. Тактап айтканда, бирөөлөрдүн аркасы менен күн көрүп, колдоого эгедер адам. Анысы жылмышса, ал да жүдөйт. Кызматынан, мансабынан кетет. Өзүнчө багыт-чабыт алып кете албайт. Бирөөнүн этегин кармоосу – ага пара берүүсү, анысы тигинисин канатына калкалап, ар дайым сактап, мактап жүрүүсү.
Адабият
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү”  Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3
Ташкен (абамайдан)
Ислам Каримов атындагы «Ташкен» эларалык аба майданы (Islom Karimov nomidagi «Toshkent» xalqaro aeroporti / Ислом Каримов номидаги «Тошкент» халқаро аэропорти; Islam Karimov Tashkent International Airport), жана дагы Ташке́н-Түштүк (Toshkent-Janubiy / Тошкент-Жанубий; Tashkent Southern) деген бейырасмый аты бар — Ташкен шаарында жайгашкан Өзбекстандын эң ири аба майданы. «Uzbekistan Airways» («Узбекистон хаво йуллари») улуттук абакомпаниясынын башкы түйүндүү аба майданы (хаб) катары колдонулат. Ташкен шаарынын ички чегинде, борбордон түштүк-чыгыш тараптты карай 5 чакырым алыстыкта, Сергели районунда жайгашкан. Өзбекстандын жана Орто Азиянын алгачкы аба майдандарынын бири.
2017-жылдын январ айында аба майданга Өзбекстандын биринчи президенти Ислам Каримовдун урматына анын аты ыйгарылган.
Мандевиль, Бернард де
Мандевиль Бернард (Bernard (de) Mandeville, 1670—1733) — англиялык философ, ата-теги боюнча француз. Голландиядагы Лейден университетин бүтүрүп, врачтын дипломун алат. 1700-жылдан тартып Англияда, Лондондо жашап, врач болуп иштеп, нерв оорулары боюнча адистешет. Ал туталанма (истерикалык) жана ипоходриялык оорулар боюнча эмгек жазат. Мандевиль өзүнүн «Аарылар жөнүндө тамсил» деген жападан жалгыз чыгармасы аркылуу атагы чыккан.
Бул эмгектин негизин ыр менен жазылган памфлет түзөт, ал 1705- жылы «Күңкүлдөгөн бал челек, же ак ниет болуп калган алдамчы» деген аталыш менен жарыяланат. Андан кийин поэма буга берилген комментарий тиркелип жана Мандевилдин «Моралдык такыбаачылыктын жаратылышы жөнүндө изилдөө», «Коомдун жаратылышы жөнүндө изилдөө» деген чыгармалары кошулуп, кайра басылып чыгат. Мандевилдин чыгармасы Англияда кеңири белгилүү болуп, «Аарылар жөнүндө тамсил, же Жеке адамдардын кемчилиги — коом үчүн жыргалчылык» деген аталыш менен көп жолу кайра басылып чыгат.
Коом
Өзүнүн тамсилинде Мандевиль өзүндө байлык менен жакырчылыкты, бекерчилик менен ысырапкорчулукту жана оор эмгекти бириктирип турган коомду көрсөтөт. Бул үчүн ал аллегорияны пайдаланып, бардыгы сатылып жана сатып алына турган бал челектеги жашоо-турмушту сүрөттөйт. Адамзатка белгилүү болгон бүт кемчиликтер ошол бал челекте үстөмдүк кылып турат. Бирок дал ошол кемчиликтер бал челектин гүлдөп-өсүп турушуна мүмкүндүк берет, «жеке адамдардын кемчиликтери» коомдук жыргалчылыктын булагы болуп турат.
Бирок ажайып күндөрдүн биринде эле бул бал челектин бардык аарылары ак ниеттүү болуп калышат да, кемчиликтердин ордуна изги сапаттар пайда болот. Булардын баары бал челекте түп-тамырынан берки өзгөрүүгө алып келет: бал челектен байлык качып, курут болот. Ошентип «Тамсилдин» моралы — кемчиликтер коомдун жашап турушунун зарыл шарты деген жыйынтыкка алып келет.
Мандевиль кеңири сүрөттөп жазган «кемчиликтерди жактоо» чындыгында ошол кезде үстөмдүк кылып турган моралды ашкерелөөгө, англиялык буржуалардын эки жүздүүлүгү жана сопусунуучулугу алардын чыныгы бейнесин — байлыкка жана пайдага умтулгандыктарын көрсөтүүгө багытталган болучу. Мандевиль сатираны өзүнө замандаш Англиянын коомдук мамилелеринин системасына карата жазган.
«Поэтикалык тамсилге жазган «Комментарийлеринде» Мандевиль кемчиликтердин бийлиги жана коом үчүн алардын зарылдыгы жөнүндөгү өзүнүн башкы оюн андан ары өнүктүрөт. Ал, адамдын жаратылышына мүнөздүү болгон эгоисттик мүдөөлөр адамды коомдук жанга айландырган деп эсептейт. «Адамды эн чоң жана эң гүлдөгөн коомдо жашоого ылайыкташтыра турган эң зарыл сапаттар,— деп жазат ал,— анын өтө арам ойлуу жана жийиркеничтүү сапаттары болуп саналат» [Аарылар жөнүндө тамсил. М., 1974. 45-6.].
Мандевиль жаман жүрүм-турумдарды коомдун турмушунан ажырагыстыгын, анын өнүгүшү үчүн андай сапаттардын зарылдыгын баса белгилеп көрсөтөт. Ал коомдун өнүгүшүндө жамандыктардын зарыл жана маанилүү ролу жөнүндө корутунду чыгарат: «Биз бул дүйнөдө моралдык жагындагыбы, ошондой эле дене-бой жаатындагыбы жаманчылык деп эсептегендер бизди социалдык жанга айландырган улуу принцип болуп саналат,— бүт бардык адистиктердин жана ишмердиктердин бекем негизи, жандандыргыч күчү жана таянычы болуп саналат, биз бардык искусстволор менен илимдердин чыныгы булагын дал ушундан издешибиз керек, ал эми жаманчылык качан жок болуп жашабай калган болсо, анда коом таптакыр кыйрап калбаса да кулоого тушугат» [Аарылар жөнүндө. 329-6.].
Ошол эле убакта Мандевиль жаманчылыктарды дегеле жактабайт, ал бар болгону коомдук өнүгүүнүн тенденциясын гана ачып көрсөтөт. Ал мындай деп жазат: «Мен жаманчылыкты жактоодон дегеле алысмын», «эгерде мамлекеттен адеп-ахлак жагындагы күнөө-ыпластыктарды толук жок кылып айдап салуу мүмкүн болсо, анда бул мамлекет үчүн зор бакыт болор эле, бирок мен бул мүмкүн эмес го деп коркомун» [Аарылар жөнүндө тамсил. 109-6.].
Шефтсбериге карама-каршы «моралдык сезим», Мандевилдин пикири боюнча, тубаса мүнөзгө ээ, ал коомдук турмуштун продуктусу. Мыйзам чыгаруучулар менен акылмандар моралды адамдар өзүлөрүнүн максат-умтулуштарын тизгиндеп, аларды социалдык керектөөлөр менен айкалыштыра алсын үчүн, адамдарды уят, ар-намыс, жакшылык, жаманчылык сыяктуу ар түрдүү нравалык түшүнүктөрдү аңдап-билүүгө үйрөтсүн үчүн ойлоп табышкан. Мисалы, такыбаачылык башка адамдардын жыргалчылыкка умтулуусу менен байланыштуу болгондордун баарын жана жеке өзүнүн нысабын тыюуну билдирет. Адам коомдун кызыкчылыгын этибарга албай, өз керт башынын майда мүдөөлөрүн канааттандыруу үчүн иштегендин баарын жамандык деп аташкан. Мыйзам чыгаруучулар, Мандевилдин ою боюнча, ушулардын бардыгынан чоң пайда табышкан, анткени моралдын жардамы менен «өтө көп сандагы адамдарды зор жеңилдик жана коркунучсуз» [Аарылар жөнүндө тамсил. 69-6.] башкара алышкан.
Мандевилдин концепциясы көптөгөн туура нерселерди камтып турат. Ал адамдардын жүрүм-турумунун тереңдеги психологиялык себептерин жана коомдун өнүгүшүндө адамдардын моралдык сапаттарынын ролун ачып көрсөтөт. Мандевилдин идеялары алгач өтө кызуу талаш-тартыштарды туудурса да, кийинки философтордун эмгектеринде андан ары өнүктүрүлөт. Жаманчылыктын тарыхтагы ролу жөнүндөгү идеяны андан ары Гегель иштеп чыккан.
Бериллий рудалары
Бериллий рудалары - техника менен экономиканын өнүгүшүнүн учурдагы деңгээлине ылайык, составында казып алууга жарамдуу өлчөмдө бериллий металлы бар тоо тектер же минералдардын чогундусу. Бериллий металлы рудада, көбүнчө минералдар түрүндө, кээде тоо тектердин составында изоморфтук аралашма катарында болот. Бериллий рудаларын түзүүчү бериллийдин негизги минералдары: берилл (составында ВеО 10-12%), фенакит (42-45 %), бертрандит (40-42 %), гельбертрандит (32-35%), хризоберилл (10-20%), гельвин жана гент-гельвин (10-12%). Бериллий рудаларынын кендери гранит жана субщЕлочтуу гранитоид интрузиялары менен байланышып, негизинен постмагмалык процесстерден пайда болот. Алар бериллийлүү гранит пегматиттер (0, 05-0, 09% ВеО), гельвиндүү жана хризобериллдүү скарндар (0, 1-0, 15%), бериллийлүү грейзендер менен кварц тарамдары (0, 1-0, 15%) ж. б. сыяктуу өнөр жайлык маанидеги бир нече типке бөлүнөт. Кендери СССРде (Орто Азия, Казакстан ж. б. ), чет өлкөлөрдө АКШда, Колумбияда, Бразилияда, Түштүк Африка Республикасында ж. б. жерлерде бар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Атом аралык аракеттешүү
Атом аралык аракеттешүү - эркин абалдагы, ошондой эле бир же ар түрдүү молекулалардын, кристаллдардын жана башкалардын заттардын курамына кирүүчү атомдордун бири-бири менен өз ара байланыштары. Алар коваленттик, иондук, металлдык, жана ван-дер-ваальстык аракеттешүү болуп бөлүнөт. Биринчи үч типтеги аракеттешүү молекулаларда, атомдук жана иондук, металлдык кристаллдарда химиялык байланыштын пайда болушуна себепкер; ван-дер-ваальстык аракеттешүү молекула аралык өз ара аракетти шарттайт. Коваленттик, иондук, металлдык аракеттешүүнүн энергиясы ~102 кДж/молъ, суутектик аракеттешүүнүкү ~10-50 кДж/молъ жана ван-дерваальстык аракеттешүүнүкү -0,1-1 кДж/молъ. Жогоруда аталган күчтөр атомдор же молекулалар аралык тартылууну шарттайт. Мындан тышкары атомдор белгилүү аралыкка жакындаганда алардын ортосунда түртүлүү күчү пайда болуп Паули принциби менен түшүндүрүлөт. Тартылуу жана түртүлүү күчүнүн тең салмактуу абалы туруктуу молекулалар же кристаллдардын системасын пайда кылат.
Покровка чопо кени
Покровка чопо кени Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районунда Кызыл-Суу кыштагынан 15  км түндүк-батыш тарапта, Ысык-Көлдүн Кара-Булуңунда, деңиз деңгээлинен 1620 м бийиктикте. Кенди 1956-ж. "Средазгеолнеруд" трести, 1958-ж. Кыргыз ССР Геология башкармасы геол. чалгындоо ишин жүргүзгөн. Кен аймагында антропоген мезгилинде пайда болгон чөкмө тоотек катмарлары жатат. Катмарлардын түзүлүшүнө төмөнкү тоотектер катышат (үстүнөн астын карай): 1) күрөң түстүү ныкталган кум-чопо, калыңдыгы 1,2 – 4,0 м; 2) кургак, абдан нык, агыш боз чопо, калыңдыгы 1,0–4,0 м; 3) күрөң кызыл, көгүш боз ж. б. түстөгү чополордун катталышы. Алардын арасында кумдун линзалары кезигет. Кендеги боз чопо пайдалуу катмар. Чопо ийилчээктиги боюнча 2–класска кирип, "150" маркасындагы курулуш кирпичин жана черепица даярдоого жарамдуу. Кирпич 1050°Сден жогорку температурада гана бышырылууга тийиш. Чопонун баланстык запасы А категориясы боюнча 412 миң м3, В –18 миң м3, С17–1730 миң м3, А+В+С – 2760 миң м3, С2– 3449 миң м3. 1996-жылга карата калган запасы: А – 77 миң м3, В – 618 миң м3, С1 – 1730 миң м3, А+В+С – 2425 миң м3, С2 – 3449 миң м3, Кендин базасында жергиликтүү маанидеги кирпич заводу иштейт.
Арык 2
Арык 2. Бул термин кыргыз тилинде «аруу», «таза» маанисин да туюнтат. Хакас тилинде бул термин эки маанини туюнтары маалым: 1. Дарыянын ортолугунда пайда болгон арал; 2. Аралда өскөн өсүмдүк, бак-дарактар; Экинчи мааниси: 1. Тунук; 2. Ыйык. Монгол тилинде (монг. ариг) «таза», «тунук», «жакшы» дегенди аныктайт. Кыргыздар менен этностук жакындыгы аныкталган сары югурларда «арык» сөзү «таза» деген мааниден башка, «кытайлардын бийлигин тааныган түрк тилдүү мусулмандар» дегенди түшүндүрөт. Кыргыздын бугу уруусунун курамында арык тукуму деген ири уруктар тобу белгилүү. 18-к. арыктар өз алдынча урук болгондугу, кийинчерээк бугулардын курамына киришкендигин окумуштуулар өз иликтөөлөрүндө белгилеп жүрүшөт.
Атомдук байланыш
Атомдук байланыш - электрондун жупташуусунан пайда болгон химиялык байланыш.
Атом
Атом (кыпын, зара)  (химияда) - химиялык элементтин касиеттерин сактоочу эң майда бөлүкчө. Ар бир химиялык элементке өзүнө гана тиешелүү атом туура келет, ошондой эле өзүн түзгөн бөлүкчөлөрдүн (протон, нейтрон, электрон) саны жана атомдук массасы менен айырмаланат. Атом эркин (газда) жана байланышкан абалда болот. Атомдор өз ара түздөн-түз же молекуланын курамындагы атом менен байланышып, суюк же катуу заттарды пайда кылат. Атомдун физикалык жана химиялык касиеттери анын түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрү менен аныкталат. Атом оң электр заряддуу оор ядродон жана анын айланасындагы жеңил бөлүкчөлөр терс электр заряддуу кабыкчаны түзүүчү электрондордон турат. Атомдун өлчөмү анын электрон кабыкчасынын өлчөмү менен аныкталат жана ядрого караганда атом кыйла чоңдук кылат (Атомдун сызыктуу өлчөмү 10-8 см, ядронуку 1012 - 1013см). Электрон катмарынын так белгиленген чеги болбойт жана атомдун өлчөмү аздыр-көптүр аны аныктоо ыкмасына жараша болот. Ядронун заряды атомдун негизги мүнөздөмөсү - ал белгилүү элементке тиешелүү болот жана абсолюттук мааниси боюнча электрондун зарядына барабар. Атом электр заряды нейтралдуу система: +eZ заряддуу (+е заряддуу Z протону бар) ядро жалпы заряды eZ болгон Z электронду кармап турат, башкача айтканда атомдогу жалпы заряддардын суммасы нөлгө барабар. Бир же бир нече электронун жоготкон атом оң ион, электронду өзүнө кошуп алган атом терс ионго айланып, нейтралдуу жана анын иону химиялык элементтин символу менен белгиленет. Бирдей сандагы электрону бар атомдор же башка элементтердин иондору изоэлектрондуу катарды түзөт (мисалы, суутек сымал катар H, He+, Li2+...). Атом ядро зарядынын элементардык зарядына эселүүлүгү ядронун түзүлүшү менен түшүндүрүлөт. Анын курамы +е зарядга, ошондой эле нейтралдуу бөлүкчө нейтронго ээ. Ядронун өлчөмү өтө кичине жана массасы өтө чоң болгондуктан, тегерегинде айланып жүргөн N электрондордун системасы катары каралат. Мындай системанын толук ички энергиясы бардык электрондордун кинетикалык энергиясы менен электрондордун ядрого тартылуу жана бири биринен түртүлүү энергиясынын суммасына барабар. Эң жөнөкөй учурда суутек атомунда -е заряддуу бир электрон +е заряддуу ядрону айланып жүрөт. Сырткы электрондордун саны атомдун магниттик касиеттерин аныктайт. Жуп сандуу электрону бар атомдун магниттик моменти нөлгө барабар. Так сандуу электрону бар атомдун магниттик моменти нөлгө барабар эмес жана парамагниттүү болот (Парамагнетизм.). Магниттик моменттери нөлгө барабар эмес атомдорго сырткы магнит талаасы таасир кылат. Бардык атомдор диамагнетизм касиетине ээ: ал сырткы магнит талаасынын таасиринен атомдо кошумча магниттик моменттин пайда болушуна байланыштуу. Атом иондошкондо, башкача айтканда андан электрон бөлүнгөндө сырткы электрон кабыкчасы менен аныкталуучу бардык касиети өзгөрөт: электр талаасында поляризациялануу жөндөмдүүлүгү азаят, энергия деңгээлдеринин ортосундагы аралык жана алардын бири бирине өтүү жыштыгы чоңоёт жана башка. Байланышкан абалдагы атомдун касиети эркин атомдун касиетинен айырмаланат.
Левая (Кичуга куймасы)
Левая — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичуг дарыясынын оң жээгинен 82 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сит-Чоры-Кы дарыясы (Худосей куймасы)
Сит-Чоры-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын сол жээгинен 358 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Aтом куралы
Aтом куралы — атом ядросунун ички энергиясын пайдалануунун негизинде кыйраткыч күчтөргө ээ болгон курал.
Жалиев Баатыр
Жалиев Баатыр - (15.12. 1935-ж. туулган, Ош облусу, Кара-Суу району, Кашкар-Кыштак кыштагы) – живописчи, график, КРдин эл сүрөтчүсү (1993). Фрунзе көркөм сүрөт окуу жайын бүтүргөн (1964). 1968-жылдан СССР сүрөтчүлөр союзунун мүчөсү. 1977–82-ж. Кыргыз сүрөтчүлөр союзунун Ош облусу бөлүмүнүн төрагасы болуп иштеген. Өнөр жай жана айыл чарба темасына арналган «Өнөр жайлуу Ош» (1966), «Ош курулуп жатат» (1972), «Хайдаркан комбинаты» (1974) аттуу чыгармаларды жараткан. Жанрлуу-портреттүү «Тогуз коргоол» (1974) эмгеги Жалиевдин чыгармачылык чоң жетишкендиги болуп эсептелет. Ал республикалык, бүткүл союздук жана эл аралык көргөзмөлөрдүн катышуучусу. Жалиевдин чыгармалары Г. Айтиев атындагы Кыргыз улуттук көркөм сүрөт искусство музейинде жана КМШ өлкөлөрүнүн музейлеринде сакталуу. Медалдар менен сыйланган.
Дарылоо-түзөтүү мекемелери
Дарылоо-түзөтүү мекемелери – түзөтүү мекемелеринин бир түрү. Д. т. м-нде эркиндигинен ажыратылган өнөкөт аракеч оорулар жана баңгилер, ошондой эле акыл-эстери кирди-чыкты психикалык оорулар жаза мөөнөттөрүн өтөшөт.
Жалиев Баатыр
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Аллохтон
Аллохтон (гр. allos - башка, бөтөн, chthon жер) - 1) башка жактан оошуп келген материалдардан пайда болгон тоотектер жана кендер. Мисалы, өсүмдүк калдыктары суу менен агып барып, башка жерге топтолуусунан ташкөмүрдүн пайда болушу. 2) Aллохтон структурасы (аллохтон) тектон. кыймылдардын таасиринен алгачкы ордунан жылып келип, автохтон структураларын жаап калган бүктөлүүлөрдүн бөлүктөрү.
Пыхталь (дарыя)
Пыхталь — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Алька дарыясынын оң жээгинен 8,5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шаманизм
Шаманизм (эвенк тилинде шаман «ээликкен», «өзүн жоготкон адам») - ритуалдык экстаз абалындагы шамандын арбактар менен сүйлөшүүлөрүнө, анын арбактардын жардамы менен көз ачыктык кылышына, оорулардын даба алышына ж.б. негизделген диндин алгачкы формасы. Шаманизм диндин башка формалары менен батыша бериши мүмкүн, анын элементтери кийишси көптөгөн диндерде сакталып калган.
Сабырдуулук
«Сабырдуулук» түшүнүгү диний согуштар дооруна байланышкан. Баштапкы мааниси боюнча ал католиктер менен протестанттар келишүүгө аргасыз болгон компромиссти билдирет. Кийинчерээк макулдашуу эрежеси катары сабырдуулук Агартуу доорунун либералчыл аң сезимине сиңет. XVII-XVIII кылымдардагы атактуу окумуштуулар Гоббс, Локк, Вольтер, Руссо айыгышкан диний касташууларга жана диний сабырсыздыкка каршы турушкан. Агартуучулар жалпыга бирдей баалуулук, диндер жана элдер ортосундагы ынтымак шарты катары сабырдуулук идеясын коомдук аң сезимге бара-бара жайылтууга өбөлгө түзгөн.
XVIII-XIX кылымдар аралыгында Францияда Беневентский князы Талейран Перигор жашаган. Ал ар башка (революциялык да, Наполеондун да, король Людовик XVIIнин тушундагы да) өкмөттөрдө тышкы иштер министри бойдон калгандыгы менен белгилүү. Ал түркүн тармактарда өнөрүн көрсөтө алган таланттуу адам болгон, бирок анын эң башкы өзгөчөлүгү айланадагылардын маанайын эске алып, урмат-сый менен мамиле жасай билгендиги, бардык адамдардын кызыкчылыгын алда канча аз кодулаган жол издегендиги эле. Ошол эле учурда Талейран өз принциптеринен да тайбай, кырдаалга жеңдирбестен, ишти жөнгө салуу ыгын таба билген. Ушул адамдын атынан «толеранттык» түшүнүгү келип чыккан. 1789-жылы Францияда Адамдын жана жарандын укуктарынын декларациясы кабыл алынган. Ал адам укуктары жөнүндө азыркы декларациялардын, анын ичинде 1948-жылдагы Адам укуктарынын жалпы декларациясынын башаты болуп калды, анда элдер жана мамлекеттер ортосундагы мамиленин тынчтык, демократия, зомбулукка жол бербөөчүлүк принциптери жар салынган.9
Сабырдуулуктун (толеранттыктын) чечмелениши
«Толеранттык» сөзүн «сабырдуулук» деп которуу эң туура болот. Бул – теги, маданияты, көз карашы жана адамдык башка сапаттары боюнча айырмаланган кишилерди түшүнүү, сыйлай билүү жөндөмү. Балдарды сабырдуулукка тарбиялоо менен биз өлкөбүздүн жана бүткүл дүйнөнүн алда канча бейпил жана үзүрлүү келечегин камсыз кылабыз. Дүйнөдөгү каршылашуулардын негизги себеби – адамдардын тышкы көрүнүшүндөгү, тилиндеги, көз карашындагы ж. у. с. айырмачылыктар.
Азыркы кезде толеранттык таануу, кабыл алуу, түшүнүү сыяктуу түшүнүктөрдүн алкагында карала баштады. Таануу – бул бөлөкчө баалуулуктарды тутунган, ойлому менен жүрүм-туруму да башкача бирөөнү дал ошол бирөөдөй көрө билүү. Кабыл алуу – бул ушундай айырмачылыктарга оң мамиле жасоо. Түшүнүү – бул башка бирөөнү ичкериден көрө билүү, анын жан дүйнөсүнө бир эле учурда эки көз караштан: өзүнүн жана анын өңүтүнөн карай билүү.
1996-жылы БУУнун Башкы Ассамблеясы ага мүчө мамлекеттерге жыл сайын 16-ноябрды Сабырдуулукка арналган эл аралык күн катары белгилөөнү сунуштады, бул күнгө карата окуу жайларга, жалпы эле коомчулукка багытталган тийиштүү иш чаралар өткөрүлөт.
Сылыктык – адамдарды сыйлоо жүрүм-турумдун күндөлүк ченеми жана айланадагылар менен баарлашуунун демейки ыкмасы болуп калган, кишинин жүрүм-турумун мүнөздөгөн адептик сапаты. Сылыктыктын сырткы белгиси тийиштүү коомдо кабыл алынган сыпаалык эрежелерин сактоодон көрүнөт.
Ак көңүлдүк – жалпы жана жекече максаттарга жетишүүдө көмөктөшүүгө даяр турган инсандын башка инсанга чын ыкластуу мамилеси (http://www.catholic.uz).
Мамилечилдик – адамдар ортосундагы байланыш, анын жүрүшүндө маалымат алмашууга, өз ара иштешүүгө, кам көрүүгө, түшүнүшүүгө негизделген психологиялык байланыш келип чыгат. Мамилечилдиктин өзгөчө белгиси – башка бирөөнүн иши кандай жүрүп жатканына кызыгып жана ага жардам берүүгө даяр туруу.
Агрессиянын жоктугу – төмөнкүдөй 2 багытта каралышы мүмкүн: 1) Максатка карай кечикпестен, коркуусуз жана шектенүүсүз барбоо. 2) Психологиялык көз караштан алганда – кас мамиледе болбоо (б.а. инсандын касиети же мүнөзү, ал башка адамдарга жана курчап турган чөйрөгө жагымсыз маанай жаратуудан, кол салуудан, зыян келтирүүдөн сактануу тенденциясын баса белгилейт ) (http://www.r-gorod.ru ).
Чыдамкайлык – оппонент тарабынан психологиялык кысымына жеңдирбей, тынч абалын сактай билүүгө адамдын кудурети. Бул сапат уга билүүдөн, адамга кысым жасаганга шашпоодон жана, эң оболу, ачууга алдырбай, ар кандай кырдаалда токтоо боло билүүдөн көрүнөт.
Стереотиптүү жүрүм-турумдан эркин болуу – жаман ойдон алыс болуу, сүйлөшүп оппонентке «социалдык жарлык» такпай (улутуна, жерине, кесибине ж.б. карай жамандабай), сергек мамиле жасай билүү. Бул абдан кыйын жана маанилүү көндүм, анткени стереотип өз ара түшүнүшүүгө тоскоолдук кылат: мындайда биз адамдын өз көз карашын эмес, анын күн мурунтан жаман ойдо болгонун билебиз.
Сүйлөшүүгө дилгирлик – бир тараптын экинчи тарап менен баарлашууга ачык-айкын кызыккандыгы. Сүйлөшүү адамдар ортосунда маалымат алмашуу ыгы, демек, сүйлөшүү ар кандай түшүнбөөчүлүктү жоюу ыкмасы жана чыр-чатакты чечүү ыкмасы боло алат. (http://www.existradi.ru).
Манас Үңкүр
Манас үңкүр
Топоним, Кыргызстандын (Жалал-Абад об., Ленин району) аймагындагы үңкүр. Фергана кырка тоосунун түштүк батыш капталында. Буд чоң таш үңкүргө 50 адам батат. Элдик уламыштарга караганда, катуу жаан, бороон-чапкындарда Манас Аккуласын ушул үңкүргө корголоткон имищ.
Коргонуу
Коргонуу — душмандын артыкчылык кылган күчүнүн чабуулун майтаруу, аны жоготууларга учуратуу, өзүнүн ээлеген позициясын сактап калуу жана чечкиндүү чабуулга өтүүгө шарт түзүү максатында колдонулуучу согуш аракеттеринин бир түрү. Коргонуу чабуул коюуга мүмкүн болбогон же максатка ылайык келбеген учурларда колдонулат. Убакыт утууга, бир багыттагы күчтөрдү жана каражаттарды үнөмдөөгө, аны менен башка багыттарда жана участкаларда чабуул коюуга шарт түзүүгө мүмкүндүк берилет. Аскер бөлүкчөлөрү менен бөлүктөрүнүн алдына коюлган милдеттерге жана алардын күчүнө жараша Коргонуунун стратегиялык, оперативдүү же тактикалык мааниси болот. Кургактагы аскер бөлүкчөлөрүнүн жана бөлүктөрүнүн Коргонуусу туруктуу жа активдүү, ядролук жана танкага каршы согушка, жапырт кыргын куралдарына, авиациянын соккусуна, артиллериянын атууларына туруштук берүүгө жөндөмдүү болууга тийиш. Бөлүкчөлөрдүн жана бөлүктөрдүн Коргонууга өтүүсү душман менен түздүн-түз кагылышуунун же кагылышпоонун шартында өтүшү мүмкүндүк Азыркы Коргонуунун инженердик жабдуулары Коргонуудагы бөлүкчөлөрдү, анын турган жерин жапырт кыргын куралдарынан, артиллерия ж. б. соккусунан жашырууга тийиш.
Кызыл капчыгай
Кызыл, Капчыгай — Борбор Теңир-Тоодо. Кайыңды кырка тоосунун түштүк-батыш капталы аркылуу аккан Көйкап суусунун алабында. Узундугу 6 км, таманы кууш (2–3 м), деңиз деңгээлинен 1900–2800 м бийиктикте жатат. Капчыгай башталышында  [Кайыңды]] кырка тоосун эки тармакка бөлүп, бирөө түндүк  батышка карай  4539  мден 3400 мге чейин жапыздап, байыркы түздүккө өтөт; экинчиси  Карарча  аталып ,  түндүктү  карай 4381 мден 3608 мге чейин жапыздайт. Төрү кенен (10 км). Андан төмөн таманы кууш, рельефи татаал. Капталдары жалама зоо. Девондун кызыл  түстүү  акиташ теги, кум, сланец , диабаз, порфирит; ортоңку палеозойдун серпентинит, перидотит ж. б. тектеринен туруп, тектон. жаракалар менен тилмеленген. Капчыгай аркылуу аккан суунун узундугу 12 км. Өсүмдүктөргө жарды. Капчыгай аркылуу Көйкап өрөөнүнө ат менен өтчү эң татаал жол бар. Башка жол жок болгондуктан Көйкап өрөөнүнө барчу адамдар ошол гана жол менен барышат.
Базар
Базар - соода кылуучу жай. Базар байыркы түрк (кыргыз) сөзү. Өз ара тилдик, чарбалык-экономикалык алакалашуулардан орус жана башка тилдерге өткөн. Базар жана соода көчмөн жана отурукташкан элдер үчүн эки тараптуу пайдалуу болгон. Эки тарап тең зарыл нерселерди сатып же башма-баш алмаштыра алышкан. "Товар" сөзү да байыркы түрк тилинде колдонулган. 11-кылымда энциклопедист Махмуд Кашкари: "Таwar- бул сатуучу үчүн атайын бөлүнгөн мал" деген түшүндүрмө берген. Чыгыштагы шаарлар соода борборлору катары өсүп чыгышкан. Базарда чарбалык керектөөлөр гана канааттандырылбай, кошуна өлкөлөрдүн, элдердеги экономикалык абал, саясий кырдаал, мамлекеттин ичиндеги чарбалык жана саясий абал жана башка маалыматтар талкууланып турган. Базардагы баага карата түшүмдүн, малдын, кол өнөрчүлүк буюмдарынын өздүк наркы бааланган. Эмгек рыногунун маанилүү бөлүгүн анализдөө.
"Пристань" арашан суусу
"Пристань" арашан суусу  – Ысык-Көл облусунун, Жети-Өгүз районундагы дарылык касиети бар минералдуу ысык суу булагы. Каракол шаарынан 8 км түндүктө, "Пристань" шаарчасынын аймагында жайгашкан. 1990-ж. чалгындалып, запасы бекитилген. Терм-минералдык суу неоген мезгилинин Ысык-Көл свитасынын кумдук-чопо кабаттуу калыңдыгы менен байланышкан. Иоддошкон минералдуу ысык суу бургулоо көзөнөгүнүн 1950–2450 м тереңдигинен чыгат. Суунун минералдуулугу 14 г/л ден 32 г/л, жылуулугу чыгышына жараша 26°Сден 56°Сге чейин өзгөрөт. Химиялык курамы боюнча суу хлориддүү, натрий-кальцийлүү. Сууну нерв, муун, сөөк, гинекологиялык ооруларды дарылоого колдонсо болот. Запасы А категориясы боюнча суткасына 100 м3.
Любовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Любовка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Услин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 113 киши. Почта индекси — 453163, ОКАТО коду — 80249892011.
Беринг Витус Ионассен
Беринг Витус Ионассен (1681-8. 12. 1741) - деңиз саякатчысы, орус флотунун офицери, капитан-командор. Даниялык. 1703-ж. орус флотуна кызматка чакырылган. 1724-жылга чейин Балтика жана Азов флотторунда кызмат кылган. 1725-ж. Азия жана Американын аралыгында мойнок же кысык бар экенин далилдөө максатында уюшулган 1-Камчатка экспедициясынын башчылыгына дайындалган. Экспедиция Камчатка жана Чукотканы жээктей сүзүп, кысыктан өтөт да (кийин Беринг ысымы менен аталган), бирок тумандан жер көрүнбөгөндүктөн, кысыктын бар же жок экенин аныктай алган эмес.
1733-ж. Беринг 2-Камчатка экспедициясьш башкарып, Камчаткадан Түндүк Америка жэрине жеткен (1741-ж. 17-июль). Алеут аралдарынын кээ бирлерин ачкан. Кайта келе жатып кыштаган аралда (кийин анын ысымы менен аталган) каза болгон. Берингдин аты менен Тынч океанындагы деңиз, Түштүк Аляскадагы мөңгү ж. б. аталган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кужбахты (Илишев району, Башкыртстан)
Кужбахты — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Кужбахтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 384 киши. Почта индекси — 452273, ОКАТО коду — 80230852004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Үсөнгазы Асаналиев
Асаналиев Үсөнгазы [1934-ж. т, Жети-Өгүз району, Шалбаа (азыркы Тилекмат) айылы] — геолог, геология-минералогия илимдеринин доктору (1971), профессор(1979), Кыргыз Республикасынын УИАнын академиги (1993; мүчө, 1979), Кыргыз Республикасынын Инженердик академиясынын академиги (1992), Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1991).
Өмүр таржымалы
1957-ж. ФПИни бүткөн. 1958—74-ж. Кыргыз ССР геология башкармасынын геология чалгындоо партиясында геолог, Кыргыз ССР ИАнын геология институтунда аспирант, кенже, улук илимий кызматкер, лаборатория башчысы. 1974—93-ж. ФПИде (1993-жылдан Кыргыз техникалык университетте) илимий иштер боюнча проректор, 1993-жылдан Кыргыз тоо-кен-металлургия институтунун ректору. Асаналиев түстүү, сейрек жана баалуу металлдардын жер кыртышында чекме жол менен пайда болгон кендерин изилдөөчү илимий багыттын өкүлү. Анын илимий изилдөөлөрү негизинен эки багытта жүргүзүлгөн. Биринчиси — Теңир-Тоодогу коргошун, цинк, жез, вольфрам, күмүш, алтын, пирит, барит, флюорит кендеринин геологиясын изилдөөгө, экинчиси — түстүү, сейрек жана баалуу металлдардын, ошондой эле колчедан, барит, флюорит жана целестиндин стратиформ (чекме) кендеринин жер кыртышында пайда болуу жана жайгашуусунун жалпы закон ченемин аныктоого арналган. Ал стратиформ кендеринин издөө критерийлери менен алдын ала айтуу методикасын иштеп чыгып, түстүү, сейрек жанаб аалуу металлдардын стратиформ кендеринин пайда болушуна негизделген жалпы классификациясын алгач сунуш кылган.
Сыйлыктары
1986-ж. Асаналиевге жана башка илимпоздорго «Түстүү металлдардын стратиформ кендери жана генезиси» аттуу илимий эмгектердин цикли үчүн СССР Мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган. Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1995). Асаналиев 150 илимий эмгектин (анын ичинде 5 монография), 3 окуу китебинин (кен геологиясы боюнча) автору. Анын редакциясы менен 20 илимий эмгектин жыйнагы жарыяланган. СССРдин кендерин чалгындоонун отличниги (1984), Кыргыз Республикасынын эл агартуу отличниги (1984).
Анабаарын, урук
Ана баарын - баарын уруусунун курамындагы уруктун аталышы.
Этноним тууралуу
Этнонимдин биринчи компоненти “ана” монгол тилинде “болжолу тең, бирдей, барабар” маанисин берет .Баарун\\баарунгар “батыш” же “оң канат”, оң колдогу (канаттагы) аскерлер маанисин аныктары белгилүү. Баарын кыргыз тилинде “ителги менен ылаачындын аргындашынан чыккан алгыр куш” маанисин берет (КТТС, 109). Этнонимдин баштапкы мааниси тотемдик түшүнүктөн келип чыгышы толук мүмкүн.
Тарыхы
Баарындар - орто кылымдардагы монгол тилдүү уруу, кийинчерээк Моголстандын түрк тилдүү урууларынын курамынан эскерилет. Аталган этнокомпонент кыргыздардын курамына ХIV-ХV кк. кирүүсү мүмкүн.
Мюльдорф-ам-Инн
Мюльдорф-ам-Инн ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Мюльдорф районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 17685 (2006-ж.). Аянты – 29.42 км2.
Мары шаары
Мары шаары - Түркмөнстандын Мары вилайетинин ордо шаары.
Кыскача тарыхы
Мары (Mary) шаарынын мурдагы тарыхый аталыштары - Мерв жана Маргиана болгон.
2009-жылы шаар калкы 123 000 тургундан турган (1989-жылы 92 миң киши жашаган).
Мары шаары байыртадан эле Улуу Жибек Жолунун таманында жайгашкан. 1884-жылы шаарды падышалык Орусия каратып алган. Ошол жылы орустар шаарда өздөрүнүн бекемделген жайын тургузган.
Дарылоочу дарыгер (доктур)
Дарылоочу дарыгер (доктур) – саламаттык сактоо уюмдарында дарыланып жаткан жана көзөмөлдө турган пациентке медициналык жардам көрсөтүүчү дарыгер. Мыйзамда белгиленген тартипте аттестациядан жана каттоодон өткөн дарыгер Д. д. боло алат. Д. д. пациенттин же саламаттыкты сактоо уюмунун (анын бөлүмүнүн) жетекчисинин тандоосу боюнча дайындалат. Пациент Д. д-ди алмаштыруу тууралуу талап кылган учурда саламаттык сактоо уюмунун жетекчиси башка дарыгер тандоого көмөктөшүүгө тийиш. Д. д. саламаттык сактоо уюмунун тийиштүү кызмат адамы менен макулдашуу боюнча, эгер ал пациенттин өмүрүнө жана айланасындагылардын өмүрүнө коркунуч келтирбесе, пациент саламаттык сактоо уюмунун ички тартибин же көрсөтмөсүн сактабаган учурларда, пациентти кароодон жана дарылоодон баш тарта алат. Пациенттин туугандары өзүнүн мүнөзү боюнча Д. д-дин кесиптик милдеттеринин чөйрөсүнө кирген маселелерге негизсиз кийлигишүүгө укуктары жок.
Мары шаары
Кыскача тарыхы
1918-жылы августта Мары шаарынын жанында Кызыл аскерлер менен пенжабдык жоокерлерден турган британдык кошуун салгылашкан.
1968-жылы шаардан батышыраак 20 чакырымдай жерден газ кени табылган.
Чарбасы
Мары шаары Түркмөнстандагы чоңдугу боюнча төртүнчү ири шаар.
Анда газ жана пахта иштеп чыгуу, ж.б. ишканалар жайгашкан.
Маданияты
Шаарда байыркы Мерв шаар чалдыбары бар.
Шаардын башкы футбол клубу "Мерв Мары" деп аталат.
Адабият тизмеси
пер. и введ. А. Храковского // Труды сектора Востоковедения АН КазССР. 1959. – Алма-Ата, 1959. - Т. 1.
Нылды
Калкы
Калкы ― 687 киши (2009-жылы).
Жалбыраксымактар
Жалбыраксымактар (лат. Phylliidae) – шишдене жандыктардын бир тукуму, буларга листовидка Цейлон жалбыраксымагы (лат. Phyllium crurifolium) кирет.
Жалил Муса Мустафович
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кучуманда
Кучуманда — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тайдон дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аллювий
Аллювий - (лат. alluviеs - агынды, шиленди, сайроон), аллювий чөкмөлөрү - агып келип суу-дарыя нуктарына, сайларга топтолгон кесек, борпоң чөкмөлөр. Терминди 1823-ж. англиялык окумуштуу У. Бакленд сунуштаган. Аллювий көлөмү, курамы, сорттолушу жагынан ар түрдүү тоотектердин жумуруланган кесек сыныктарынан, кум менен чопонун аралашмаларынан турат. Сынык бөлүкчөлөрдүн кесектиги боюнча жумуру таштуу, шагыл таштуу, кумдуу, чополуу, чымкөңдүү жана кум топурактуу; жайгашкан орундарына жараша нуктук, жайпама, кургап калган байыркы өзөн аллювий болуп бөлүнөт. Aйрым нук аллювийде алтын, платина, калай жана башкалардындын кен чачындылары (россыпь) жолугат. Аллювий менен кум-шагыл курулуш материалдары да байланыштуу.
Пржевальский гранит-диорит кени
Пржевальский гранит-диорит кени  Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Пржевальск шаарынан 15 км түштүк-чыгыш тарапта, Ак-Суу жана Арашан сууларынын аралыгында. 1975–79-ж. геол. изилдөө жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагында палеозойдун интрузия тоотектери жатат. Пайдалуу тоотек даана профирлүү гранит-диориттен турат. Ал ортоклаз минералынын узун, кооз, ачык боз кристаллдарынан түзүлгөн. Блоктуулугу 30–35 %. Кондициялык блок чыгуучу аянт 70х100 м. Таштан майда кооз асем буюмдарды жасоого болот.
Рио Коммюнитис (Нү-Мексико)
Калкы - 4213 киши. Болжолдуу аянты - 15.9 км². FIPS коду — 35-63145.
Эндометрит
Эндометрит — жатындын ички былжыр челинин (эндометрийдин) сезгениши.
Эндометрит аборт жана төрөт учурунда жатынга инфекциянын кириши, ошондой эле жугуштуу оорулардын (мисалы, сүзөк, кургак учук) кабылдашынан пайда болот. Козгогуч кирген жер сезгенип, эндометрий гана эмес жатындын булчуң катмары да жабыркайт. Эндометрит катуу кармашы жана өнөкөт түрүндө өтүшү мүмкүн. Оору катуу кармаган учурда оорулуунун алы кетип, температура көтөрүлөт, ичтин төмөн жагы ооруйт, жатындан кан аралаш суюктук бөлүнөт.