cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Генетика
Жаңы организмдин калыптануу жараянында ата-эненин тукум куума белгилеринин кайталанышы байкалат. Илимде клетканын түзүлүшүндөгү маанилүү бөлүкчөлөр бөлүнүшү, жыныс процессинин маңызы, тукум куугучтук али түшүнүксүз учурда И. Г. Менделдин өтө так тажрыйбага таянган, математикалык жана терең логикалык анализденген зор эмгеги өзүнүн доорунан алда канча озуп кетип, замандаштарына түшүнүксүз болгон жана бааланган эмес. 35 жылдан кийин гана Голландия окумуштуусу генде Фриз, немис окумуштуусу К. Корренс жана чех окумуштуусу Э. Чермах бир мезгилде жана бир-бири менен байланышпай туруп, белгилердин тукум куугучтук законун экинчи жолу ачышкан жана И. Г. Менделдин унутулуп калган эмгегин капысынан байкап калышкан. Ушундан баштап тукум куугучтук жөнүндөгү окуу өз алдынча илим катары өнүгө баштап, 1906-ж. англия биологу У. Бэтсондун сунушу боюнча «генетика» деп аталган. 1909-ж. Дания окумуштуусу У. Иоганнсен тукум куума бөлүкчөнү ген деп атоону сунуш кылган.
20-кылымдын башында тукум куугучтуктун хромосома теориясы деп аталган Т. Моргандын окуусу өсүп келе жаткан генетиканын материалисттик ири жыйынтыктарынын бири болгон. 1901-ж. Г. де Фриз мутация теориясын ачкан.
1926-ж. совет окумуштуу С. С. Четвериков табигый шартта пайда болуп жана И. Г. Менделдин мыйзам ченеми боюнча тукум кууган мутация табигый тандоонун негизги материалы болорун далилдеп, генетика менен эволюциялык окуунун өөрчүшүндө чоң салым кошкон. С. С. Четвериков популяциядагы организмдин бир нече тукумунда мутант гендердин тандалуу жана таралуу ылдамдыгын эсептеп чыгып, генетиканын маанилүү тармагы — популяциялык генетикага негиз салган.
1925-жылга чейин окумуштуулар генетика изилдөөлөрдө табигый шартта кезигүүчү мутанттарды пайдаланышкан. 20-жылдын аягы 30-жылдардын башында гана чөйрө факторунун таасиринде гендердин өзгөрөрү (мутация) экспериментте далилденген.
1925-жылы совет	окумуштуу Г. А. Надсон жана анын окуучусу Г. С. Филиппов ачыткыда, ал эми 1927-ж. америкалык окумуштуу Г. Мёллер дрозофилада рентген нурунун таасири менен тукум куума өзгөргүчтүктү (мутацияны) алышкан. Совет окумуштуулар М. Н. Мейсель, В. В. Сахаров, И. А. Рапопорт, химиялык агенттин мутацияны пайда кыларын көрсөткөн. Генетиканын өөрчүшүнө Н. И. Вавилов, Н. К. Кольцов, А. С. Серебровский, С. С. Четвериков, Н. П. Дубинин жана башка совет окумуштуулар чоң роль ойношкон.
19-кылымдын экинчи жарымында эле хромосомада белок менен нуклеин кычкылдыгы, ошондой эле хромосомада нуклеин кислотасынын бири — ДНК болору белгилүү болгон. Бирок 20-кылымдын 50-жылдарына чейин айрым биологдор гендер белок молекуласында гана болот деп эсептешкен.
Генетиканын жаңы багыты — молекулалык генетика пайда болгондон кийин гана ДНК генетика иштемди алып жүрөрү микроорганизмдерде далилденди. 1944-ж. бир бактериядан алынган ДНКны башка бактерияга жибергенде экинчисинин тукум куума касиети өзгөргөн. Бардык тирүү организмдерде ДНК жана РНКнын салыштырма туруктуу болушун, тукум куума белгилердин клеткадан клеткага, укумдан-тукумга берилишин белок эмес ДНК жана РНК камсыз кыларын аныктайт (Дезоксирибонуклеин кычкылдыгы).
1960-жылдан баштап мутациянын пайда болушу молекулалык негизде изилдене баштаган. Бирок, генет. кодду изилдөөнүн көбү микроорганизмде жүргүзүлгөн. Бактерия жана вирустар үчүн кабыл алынган гендерди жөнгө салуу негизги ойу татаал түзүлүштүү организмдерге туура келер-келбесин тактоо керек болгон.
Совет окумуштуулар А. С. Спирин жана Г. П. Георгиев (1964—1965) жаныбар клеткасынын ДНК молекуласында генетика маалыматты алып жүрүүчү РНК жана белок комплекси (информосома деп аталган) түрүндө өзгөчө формалар бар экенин экспериментте далилдешкен. Генетика киши, жаныбар жана өсүмдүктүн дене клеткасын изилдөөдө чоң ийгиликтерге жетишти.
Ар бир организмдин өөрчүү жараянындагы генетика программанын жаңы организмдин касиеттери менен белгилеринде ишке ашуусу жашоо чөйрөсүнүн таасири астында жүрөт. Генетика программа организмдин өөрчүшүндө тектик белгилерин, түрдүк өзгөчөлүгүн камсыздайт, ал эми организмдин өөрчүү мезгилинде жашоо чөйрөнүн таасири жыныс клеткасындагы генетика аппаратты бузбай, организмдин тукум куубаган жеке өзгөрүшүн пайда кылат. Эгерде мутация сырткы чөйрөнүн өтө күчтүү таасир этүүчү факторунан пайда болсо, бул өзгөрүү тукум кууйт.
Азыркы генетикада изилдөөнүн конкреттүү объектиси, маселеси жана ыкмаларына жараша бир катар бөлүмү жана багыты пайда болду. Генетиканын молекулалык генетика, биохимиялык генетика, өөрчүү генетикасы, цитогенетика, радиация генетикасы, популяция генетикасы, микроорганизм генетикасы жана башка өз алдынча илимий тармактары калыптанды. Азыркы учурда кишинин тукум куума ооруларын генет. изилдөөгө чоң көңүл бурулууда. Аны генетиканын атайын бөлүмү — медициналык генетика изилдейт.
Азыркы генетиканын жетишкендиктери айыл чарба өсүмдүктөрүнүн (буудай, кызылча, жүгөрү, кара күрүч жана башка) түшүмүн жогорулатуу, малдын жакшы тукумун алууда мааниси чоң, ошондой эле микробиологиялык өнөр жайдын (антибиотиктерди жана башка алуу) өөрчүшүнө түрткү берет. Генетиканын ийгиликтери кишинин тукум куума аппаратын чөйрөнүн терс таасиринен сактоо чараларын иштеп чыгууга, ошондой эле тукум куума начар касиеттерди дары менен оңдоого жана келечекте кишинин генет. аппаратына түздөн-түз таасир этип, «оорулуу» генди алып салууга же алмаштырууга мүмкүндүк берет.
Тукум куугучтук жана өзгөргүчтүктүн негизги түшүнүгү жана мыйзамы жөнүдө, Ген, Өзгөргүчтүк, Мутагенез, Тукум куугучтик.
Спектр
Спектр (лат. spectrum - көрүнүш, образ) физикада - физикалык чоңдуктун түрдүү маанилеринин жыйындысы.
Математикалык түрдө алганда мындай кыймыл жыштыгы со болгон f(t) гармоникалык эмес мезгилдүү функция түрүндө жазылат. Бул функцияны бир нече гармоникалык функциялар түрүндөгү Спектрлерге ажыратууга болот.
Бонапартизм
Бонапартизм 1) тарыхый жактан таптардын ортосунда «жылмалоочу», саясий-согуштук диктатуранын формасы; 2) ХIХ к. аягында жашоосун токтоткон Бонапарттардын династиясына багытталган саясий агым. Анын негизги белгилери: 1)мамлекеттин үстүнөн көзөмөл; 2) армияга таянат; 3) социалдык-таптык маселелерди тез жана жылма чечүү жөнүндө демагогдук аракет, билдирүү. Бонапартизм термини ХVIII–ХIХ к. башында саясий структураларды түшүндүрүү үчүн колдонулат. О. Бисмарк жана П. Столыпиндин ишмердиктерине Бонапартизм мүнөздүү болгон. Бонапартизм ошондой эле Сталиндин саясатына да тиешелүү – ал өз саясий душмандары Л. Д. Троцкий, М. М. Тухачевский, Т. К. Жуковду «Бонапартизм». үчүн айыптоо маневрин колдончу. Бонапартизмге окшош көп кырдаалдар ХХ к. экинчи жарымында Латын Америкасында көп байкалат. Мисалы, Пиночеттин режимин – необонапартизм деп коюшат. Мында Бонапартизм  үчүн сөзсүз экинчи императордук бийлик керек эмес, бирок армияга таянуу эң негизги болуп кала берет. Саясий психологиялык планда Бонапартизм  лидерликтин стили катары төмөндөгүдөй каралат: биринчиден, провокация, күчкө сыйынуу, манипуляция; экинчи жактан, мобилдүүлүк, таасир көрсөтүү каражатын тандоодо өтө айлакерлик. Саясий «оюндун» негизги эрежелери: а) «тартипке чакыруу» максатында штампты пайдалануу; б) бийликти кармап калуу үчүн саясий ураандарды тез арада өзгөртүү; в) «тапсыз», «партиясыз» деген түшүнүктөрдү кеңири колдонуу. К. Маркстын «Луи Бонапарттын он сегизинчи брюмери» эмгегинде классикалык мүнөздөмө берилет: Бонапартизм – бул бир социалдык күчкө таянуу, башка бир күчтү активдүү пайдалануу, үчүнчү бирөөнү тукуруп (армия) андан кийин бардыгын басуу». Бир гана кызыкчылык – бийлик сакталып калышы үчүн курмандыкка бардыгы чалынат. Н. Р. Бакунин тескерисинче, Бонапартизмге башкача мүнөздөмө берет. Ал: боюнча Бонапартизм  эч кандай социалдык, саясий, экономикалык» өнүгүү менен байланышта эмес, жөн гана француз коомундагы таптардын ортосундагы терең пикир келишпестиктерден пайдаланган каракчылардын бандасы жана анын колунда эң күчтүү каражат – коррупция бар деген. Коррупция дегенди Бакунин – индивиддин коомдук пайдага жана биримдикке өз жеке кызыкчылыгы үчүн кайдыгер карашын түшүндүрөт. Ушул Бонапартизм үчүн түрдүү социалдык атмосферасы бар улуттук аймактарда негиз түзүлүп, жаңы варианттардын пайда болушуна алып келди.
Спектр
Оптикалык Спектр - электр-магнит толкундарынын инфракызыл, көзгө көрүнгөн жана ультракызгылт көк диапазондорунда нур чыгаруу Спектри. Бул Спектрлер нур чыгаруу, жутулуу, чачыроо жана чачылуу Спектрлери болуп айырмаланат. Ядро физикасында Спектр түшүнүгү массанын, импульстун, энергиянын, ылдамдыктын Спектри деген мааниде колдонулат.
Бонапартизм
Колдонулган адабият
Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек ''Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: А. Акунов'' ''Ред. кеңеш: Б. Солтонбеков (төрага), А. Акунов, Т. Ожукеева, К. Байболов, ж.б''
Спектр
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Карлук
Карлук - Кытай, араб жана перс булактары батыш-түрк империясы кулагандан кийинки түрк урууларынын топтору жөнүндө кыйла так элести түзүүгө бизге мүмкүнчүлүк берет. Империяны негиздеген уруулар түрк деген аталыштан сырткары, батыш-түрктөрдү он муунга бөлгөн кытайлык кабарга карабастан, чыгыштагы сыяктуу эле, батышта да огуздар же токуз-огуздар (тагы 'тогуз огуздар') деп аталышкан. Чыгыш Түркстандын эң чет бөлүгүндө мамлекет түптөгөн шато (мааниси 'талаанын') түрктөрүн кытайлар батыш-түрк мамлекетинен чыгарышат, арабдарда болсо бул түрктөр тугузгуздар башкача айтканда токуз- огуздар деген ат менен белгилүү. Огуздардын башка бир бутагы батышка кетип калган жана борбору Сыр-Дарыянын төмөнкү агымында болгон мамлекет негиздешкен. Огуздардын уламышында алардын Жети-Сууда болгондугу тууралуу эстелик сакталып калган, ал боюнча Яфеттин уулу мифтик Түрк Ысык-Көлдүн жээктерин жердеген.
Жети-Сууда эки муунга— тохсийлер жана азийлерге (бул аталыштын окулушу ынанымсыз; орхон жазууларында эскерилген аз элдери менен азийлер окшош болушу мүмкүн) бөлүнүшкөн түргөштөр гана калган; VIII кылымдын экинчи жарымында Жети-Суудагы үстөмдүк карлук элине өткөн, бул учурда алардын негизги массасы Алтайдан кетишкен (карлуктардын алдыңкы бутагы жүз жылдыктын башында эле Аму-Дарыянын жээктерине жеткен). 766-ж. карлуктар Суябды ээлешкен жана борборун ушул жерге көчүрүшкөн; алардын падышасы джабгу титулун алып жүргөн, ал орхон жазууларында көп кездешкен ябгу титулу менен бир экендиги талашсыз. Ошентип, түрк империясы кулагандан кийин да Жети-Суу түрк элдеринин колунда калган жана арабдар да, кытайлар да басып алышкан эмес. Кытайлардын Батыш Түркстандын иштерине кийлигишүүсү 751-ж. араб кол башчысы Зияд б. Салихтен жеңилгенден кийин токтогон. Арабдар VIII кылымдын аягында карлуктарды Ферганадан сүрүп чыгуу менен чектелген; түндүк-чыгышта мусулман баскынчылары, биздин билишибизче, эч качан Таластан ары барышкан эмес.
Мусулмандардын куралдуу күчтөрүнүн ийгиликтерине караганда, соода жүргүзүүлөрдүн натыйжасында мусулман маданиятынын тынчтык жолу менен таралышы түрктөрдүн тагдырына алда канча зор таасир тийгизген. Мавераннахрдын калкы ар дайым соодага шыктуулугу менен айырмаланышкан жана Ислам пайда болгонго чейин эле Орто Азиянын ар кайсы жерлеринде соода колонияларын негиздешкен; согдулардын колониялары ал гана эмес Чыгыш Түркстандын эң алыс жактарында, токуз-огуздардын аймагында болгон. Жети-Сууда согдулар белгилүү роль ойногондугу X кылымдагы персиялык географтын сөзү боюнча Кастек ашуусунун түндүгүндө жайгашкан Беклиг, же (башкача окулушу) Беклилигкыштагы согд тилинде Семекнааталышын алып жүргөндүгүнөн көрүнүп турат. Көпөстөрдүн артынан адатта Мавераннахрда таралган ар түрдүү диндердин жайылтуучулары жөнөшкөн, алардын арасында несториан багытындагы христиандар да болгон. Мусулман жазмакерлеринин далилдерине караганда Түркстандын көпчүлүк шаарларында христиан чиркөөлөрү болгон; Жети-Суудагы көчмөн элдердин бири, атап айтканда Ысык-Көлдүн жанында жашашкан жикилдер жөнүндө алардын арасында христиандар да болгондугу айтышат.
Мусулман авторлору Батыш Азиядан Кытайга Жети-Суу аркылуу өткөн соода жолдорун кеңири сүрөттөшөт жана бул жолдогу бир нече шаарды эскеришет, бирок аталыштардын көпчүлүк бөлүгүнүн окулушу ынанымсыз. Пишпектин жанында, болжолу Аламүдүн кыштагынын ордунда, Жуль шаары (балким түрк сөзү чуль —'талаа') болгон; мында Тараздан (Галас, Олуя-Ата) чыккан жол Ахсикеттен чыккан жол (б.а. Наманган уездинен чыгып, Каракол ашуусу аркылуу) менен кошулат. Чүй өрөөнүндөгү ири соода шаары Невакет же Невикет болгон, андагы жол эки бутакка алсыраган; бири Жел-Арык капчыгайы аркылуу Ысык-Көлдүн жээктерине, экинчиси түндүккө—Суябга кеткен. Жуль менен Невакеттин ортосундагы аралык 15 фарсах, б. а. 90 верстага жакын болгон; андыктан Невакетти Чүйдүн сол жээги менен өткөн жолдон Кара-Булакка жол ажыраган жерге жайгаштырууга болот. Бул жердин бардыгы карлуктарга таандык болгон; Ысык-Көлдүн жээктеринин көп бөлүгү карлуктардан бөлүнүп кеткен жикил элинин ээлигин түзгөн. Невакет менен капчыгайдын аралыгында карлуктардын лабан муунуна таандык дагы чоңураак соода кыштагы Керминкет (башкача окулушунда—Кумберкет) болгон; башкаруучусу кутегин-лабан титулун алып жүргөн. Капчыгай бул мезгилде эле Жуль аталган; тарыхчы Гардизи бул сөздүн мааниси 'тар' дегенди билдирет деп эскерет. Капчыгайдан 12 фарсах түштүк тарапта Яр шаары жайгашкан, ал 3000 аскер чыгарууга жөндөмдүү болгон; мында тексин титулун алып жүргөн жикил башкаруучусунун борбору болгон; көрсөтүлгөн аралык боюнча шаар Ысык-Көлдүн жээгинде, атап айтканда түштүк жээгинде болушу керек, анткени көл жолдун сол тарабында калган. Ярдан 5 фарсах жерде Тоң шаары, кейпи ушул аталыштагы суунун өрөөнүндө бөлгөн, азыр да көптөгөн урандылар көрүнүп турат. Тоңдон үч күндүк жолдо Барскан турган; бул эки шаардын аралыгында жикилдердин гана чатырлары кездешет. Шаардын аталышы, кьизы, Барскоон суусунун аталышында сакталып калган. Географ Кудаманын сөздөрү боюнча шаар бир топ—төрт чоң жана беш кичине кыштактан турган. Башкаруучу танак титулун, башка маалымат боюнча тебин-барсхан титулун алып жүргөн; шаар 6000 аскер чыгара алган. X кылымдагы персиялык географтын сөздөрү боюнча барскандык манак карлуктардан чыккан, бирок жашоочулар кийин токуз-огуздарга өтүп кеткен. Шаар Чыгыш жана БатышТүркстандын аралыгындагы соода жүргүзүү борбору катары олуттуу мааниге ээ болгон; түрктөрдүн санжыра, уламыштарында Түрктүн балдарынын бири Барскан деген атты алып жүрөт.
Ферганадан Барсканга түз жол да алып барган, атап айтканда ӨзгөндөнЯсы (Жазы) ашуусу аркылуу, Арпа өрөөнү менен Кара-Коюн, Ат-Башы жана Нарын дарыяларынын өрөөндөрү аркылуу өткөн. Кара-Коюн суусунун Ат- Башыга куйган жерине жакын дөбөдө Атбаш (азыр Кошой-Коргон урандылары) шаары турган, ал Ферганадан, Барскандан жана тибет ээликтеринен (Чыгыш Түркстанда) бирдей аралыкта (6 күндүк жол) болгон; тибет ээликтерине жол болжолу Торугарт ашуусу аркылуу өткөн. Атбаш менен Барскандын ортосунда бир да кыштак болгон эмес. Жети-Суунун түштүк бөлүгүн, аларга Кашкар да таандык болгон, ягма (токуз-огуздардын алдыңкы бутагы) эли ээлеп турган; карлуктар менен ягмалардын ортосундагы чек ара деп Нарын эсептелген.
Акырында Невакеттен Суяб аркылуу айланма жол да Барскан менен кошулган. Суяб Чүйдүн түндүк жагында, Невакеттен 3 фарсах аралыктагы тоолордун этегиндеги түргөштөрдүн жеринде, кыязы, азыркы Кара-Булак айылынын ордунда болгон. Башкаруучусу түрк хандарынын бирөөсүнүн бир тууганы болгон, бирок ялан-шах, б.а. «баатырлардын падышасы» деген арий титулун алып жүргөн; шаар 20 000 жоокер чыгара алган. Суябдан кеткен жолдо, Невакеттен 1 фарсах аралыкта 8 000 жоокер чыгара алган Пенлсикет шаары да болгон; Суябдын жанында ар биринин өзгөчө башкаруучусу бар үч кыштак да болгон. Ашуу (Кастек) өткөн тоолор түрктөрдө ыйык деп эсептелген; алардын ишеними боюнча бул кудай токтоочу жер болгон. Ашуунун түндүк тарабында Беклиг же Беклилиг шаары болгон, анын башкаруучусу бир маалымат боюнча Бадан-Сангу титулун, башкасы боюнча түрктөрдүн Йинал-тегин титулун алып жүргөн; анын 3 000 жоокери болгон; андан сырткары шаар 7000 жоокер чыгара алган. Кербендер Суябдан Барсканга чейинки жолду 15 күндө, а түрк почтасы—үч күндө өткөн. Болжолу, Кастек, Верный аркылуу Иле Ала-Тоосунун түндүк кырын бойлой Кызыл-Кыя ашуусу (Сан-Таш дөңсөөсүндөгү) аркылуу Караколго кеткен жол айтылса керек; арабдар көрсөткөн күндөр Токмоктон Караколго чейин Ысык-Көлдүн түндүк жээгин бойлоп барган аралык үчүн өтө эле көп. Бирок Ысык-Көлдүн түндүк жээгиндеги жикилдердин ээлигинде, карлуктардын ээлиги менен чек арада чоң соода шаары Сикуль жайгашкан, болжолу, биз төмөндө көргөндөй, Тимурдун тушунда эле бар болгон Ысык-Көл шаары менен бир эле болсо керек.
Бардык түрк элдеринин ичинен, албетте, карлуктар мусулман маданиятынын таасирине көбүрөөк кабылышы керек эле. Халиф Махдинин (775—785) тушунда эле карлук жабгу исламды кабыл алса керек деген маалымат ишенимсиз; бирок X кылымда жок дегенде эле Таластын чыгыш жагындагы бир нече шаарда чоң мечиттер болгон. Маданияттын таасири карлуктардын жашоо-турмушунан да көрүнүп турган, алардын арасында көчмөндөр менен аңчылардан сырткары жер иштетүүчүлөр да болгон. Бирок карлуктар башка түрк элдеринин, өзгөчө токуз-огуздардын кол салууларына көп кабылган, алар X кылымда бардык түрктөрдүн ичинде эң кубаттуусу деп эсептелинген; токуз-огуздардын көпчүлүгү ханы менен бирге манихей дининде болгон, бирок алардын арасында христиандар, буддисттер жана мусулмандар да болушкан. X кылымда токуз-огуздардын колунда башта карлуктарга таандык Барскан шаары тургандыгын көргөнбүз; андан сырткары Пенчул (окулушу күмөн) шаары, же азыркы Ак-Суу жөнүндө шаар карлуктардын карамагында болгондугу, бирок башкаруучусу токуз-огуздарга көз карандылыкта тургандыгы айтылат; кийин аны кыргыздар ээлеп алган. Ал мезгилде кыргыздар Енисейдин башталышында жашашкан, кытай маалыматтары боюнча ал жакка VIII кылымда эле ар бир үч жылда Кучадан жибек жүктөлгөн араб кербендери жөнөтүлүп турган. Соода алакасы кыргыздарды арабдар, карлуктар жана тибеттиктер менен жакындаштырган; балким, кыргыздар анда токуз-огуздарга каршы күрөштө карлуктардын союздашы катары чыгышкан жана өзүлөрүнүн азыркы мекени болгон Жети-Суунун бөлүгүн ээлешкен. Эмнеси болсо да кыргыздардын негизги массасы Жети-Сууга кыйла кеч көчүп келген. Эгерде кыргыздар Жети-Сууда Караханилер доорунда эле жашашса, анда алар сөзсүз түрдө исламды X же XI кылымда эле кабыл алышмак; бирок, биз кийинчерээк көргөнүбүздөй, алар XVI кылымда эле динсиздер деп эсептелишкен.
Акырында, карлуктардын ээликтеринин борбору Чүй өрөөнү да алардын душмандарынын колуна өткөн. 940-ж. айланасында кандайдыр бир «динсиз түрктөр» XI жана XII кылымдарда чоң роль ойногон Баласагун шаарын ээлешкен; X кылымдагы географтардан ал жөнүндө Макдиси гана жазып, аны «чоң, эли көп жана бай шаар» деп атаган. Башка жерде мен Баласагун Чүй өрөөнүндө тургандыгын далилдөөгө аракеттенгем; бизде анын жайгашкан жери тууралуу так маалыматтар жок. Бул мезгилде Чүй өрөөнүн ээлеген эл болжолдуу түрдө, ошол X кылымда эле Орто Азиянын батыш бөлүгүн бүт өз бийлигинин астына баш коштурган Караханилер сулалесинен чыккандарга окшошуп кетет. Биз эми ошол сулаленин тарыхына өтөбүз.
Карим Шониёзов тарихчи. Имомали Рахмон эльбашы.
Булактар:
[http://bizdin.kg/elib/kitepter/html/taryh/bartold_tandalma/section5.html#title7 Бартольд В. В. Жети-Суу тарыхынан]
Сабри-Яха (Ярей-Ю куймасы)
Сабри-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ярей-Ю дарыясынын сол жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вишневский Всеволод Витальевич
Вишневский Всеволод Витальевич [8(21).12. 1900, Россия империясы, Санкт-Петербург шаары – 28. 2. 1951, СССР, Москва шаары] – орус жазуучусу. В. В. Вишневский биринчи дүйнөлүк согушка, 1917-ж. октябрда Петрограддагы көтөрүлүшкө катышкан. Граждандык согушта (1918-20) жүрүп, Балтика жана Кара деңиз флотторунда командир жана саясий кызматкер болгон. 1939-ж. ак финдер менен болгон согушка, 1941-44-жылдары Ленинградды коргоого катышкан. 1944-51-жылдары В. В. Вишневский «Знамя» журналынын редактору болуп иштеген. Чыгармачылык иши 1920-жылдарда башталган. «Деңиз аңгемелеринин жыйнагы» (1924), «Биринчи атчандар армиясы» (1929) аттуу эпикалык драмасы, «Акыркы чечүүчү» (1931), «Батыштагы салгылашуу» (1933), «Оптимисттик трагедия» (1933), «Унутулгус 1919-жыл» (1949). СССР мамлекеттик сыйлыгынын, 1950) пьесалары бар. В. В. Вишневскийдин «Оптимисттик трагедиясы» боюнча жазылган опера Кыргызстанда да коюлган. Эки Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.
Арифметикалык квадрат тамыр
Арифметикалык квадрат тамыр. a санынын арифметикалык квадрат тамыры деп, квадраты ага барабар болгон терс эмес сан аталат. Белгилениши Мис.,=2,  = 1,1.
Мамлекеттик аппарат
Мамлекеттик аппарат – конституциялык укук илиминдеги мамлекет милдеттерин иш жүзүндө жүзөгө ашыруучу органдар тутуму. Тар маанисинен алганда, мамлекеттик башкарууну жүргүзө турган аткаруу (административдик) бийлик органдарынын жыйындысы.
Кугутык (дарыя)
Кугутык (Аралча) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Камсак дарыясынын сол жээгинен 66 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гүлкан
Гүлкан (алтей) нымдуу шалбааларда, бадалдын арасында, суу жээктеринде өсөт. Аны атайы совхоздордо өстүрөт (Украина, Кубань). Дары катары тамыр-сабагы менен тамыры колдонулат. Ал жазында же күзүндө чогултулат. Андан алынган дары дем алуу жолдору сезгенгенде жана какырык чыгаруучу зат катары колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Лайн
Лайн, Борбордук Полинезия Спорадалары – Тынч океандын экватордук бөлүгүндөгү архипелаг, атоллдор тобу. Полинезияда. Кирибати мамлекетинин курамында. Эң чоң атоллдору: Рождество (Кристмас), Табуагран, Тераина. Аянты 500 км2дей (анын 359 км2ин Рождество аралы ээлейт). Кокос пальмасы токойлору мүнөздүү.
Нургазиева, Калия
Нургазиева Калия (1917, Балыкчы ш. — 1995, Кочкор району, Кочкор айылы) — Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген экономисти (1984). 1937-жылдан Ат-Башы районунда мугалим, 1942—44-ж. Ат-Башы райондук статистика бөлүмүндө кызматкер, 1944— 45-ж. облстаттын башкармасынын орун басары, 1945—47-ж. Кочкор райондук статбашкармасынын жетекчиси, 1947— 52-ж. Кочкор райондук Аялдар кеңешинин төрайымы, 1952—86-ж. Кочкор райондук мамлекеттик камсыздандыруу бөлүмүнүн башчысы. СССР финансы кызматынын отличниги (1957). Орден, медалдар менен сыйланган.
Коммерциялык сыр
Коммерциялык сыр – жарандык укук объектеринин бири. Маалымат үчүнчү жактарга белгисиздигинен улам анык же дараметтүү коммерциялык баага ээ болсо, аны эркин билүү (мыйзамдуу негизде) мүмкүн болбосо жана маалыматтын ээси анын жашыруундугун сактоо чараларын көрсө К. с-ды түзөт. К. с-ды ачыкка чыгаруу анын ээсинин кызыкчылыгына зыян келтириши мүмкүн. К. с-ды түзүүчү маалыматтар ишкердик субъектинин менчиги болуп саналат же болбосо мыйзамга ылайык ал белгилеген чектерде анын ээлигинде, колдонуусунда, пайдалануусунда болот.
Букара
Букара [арабча. Фукара – факир (бакыр, жарды, кедей) деген сөздүн көптүк санда айтылышы] – Октябрь революциясына чейин Орто Азия жана Казакстан элдеринде бир нече мааниде колдонулуп келген сөз. Асыресе кыргызда ал мындай түшүнүктөрдү туюндурган: 1) бир мамлекетке же уруулук бирикмеге, ошондой эле бийлик ээсине (бекке, болушка, бай-манапка, ханга, падышага) караштуу калктын, уруу-уруктун, адамдардын жана жеке кишинин жалпы жонунан аталышы. Бул маанидеги «букара» орусча «подданный» дегенге кээде, «вассал» дегенге жакын турган; 2) патриархалдык-феодалдык кыргыз коомунда бир чоң уруунун арасына кошулуп, ошол урууга (уруу башчысына) саясий-экономикалык жактан багынычтуу абалдагы бөтөн уруктун же уруу бутагынын өкүлдөрүн да букара деп айтышкан; 3) кара күчү менен күн көргөн карапайым кишилерди, айрыкча кедей-кембагалдар менен жарды-жалчыларды букара. же кара букара деп аташкан. Бирок 19-кылымдын 2жарымы 20-кылымдын башында кыргыз коомунда патриархалдык-феодалдык мамилелердин ыдырашына, таптык жиктелүүнүн тереңдешине байланыштуу «букара» дегендин мааниси бир кыйла кеңейип, өзүнчө социалдык институтту туюндурган терминге айлана баштаган. Ушул маанидеги букара социалдык катмар, башкача айтканда материалдык байлыктарды өндүргөн, бирок саясий жана экономикалык жактан бай-манаптарга көз каранды абалда турган көпчүлүк эмгекчи эл. Демек, кыргыз элинин революцияга чейинки коомдук аң-сезиминде «букара» деген сөз аркылуу коомдо карапайым калктын өзүнчө социалдык катмар катары айырмаланышы белгиленген; 4) Октябрь революциясынан кийин «Б.» сөзү белгилүү даражада саясий маани алып, жалпы эле кедей-кембагалдарга карата айтылган. Совет бийлигинин алгачкы жылдарында «букара.» деген пролетариат маанисинде да пайдаланылган. Азыр ал тарыхый сөз болуп калды.
Биргелешпеген барабарсыздыктар системасы
Биргелешпеген барабарсыздыктар системасы — жалпы чыгарылышка ээ болбогон система. Мисалы: системасы бирдиктүү эмес, анткени биринчиси х<2/3, ал эми экинчиси х>5 болгондо аткарылат. Биргелешпеген барабарсыздыктар системасы бири бирине карама-каршы система болуп эсептелет.
Карасартов, Абдылда
Карасартов, Абдылда (1935, Жети-Өгүз р-ну, Барскон кыштагы –1994, ошол эле жер) – тоо өткөөлчүсү, СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976). Камень (1958–1961) ж-а Волков (1962–63) геол. экспедицияларынын өткөөлчүсү. 1963–86-ж. Кыргыз ССР Геол. башкармалыгынын Үчкошкон, Сарыжаз экспедицияларында өткөөлчү, өткөөлчүлөр бригадири. Кыргызстанда табылган калай кендерин геол. чалгындоо жумуштарына активдүү катышкан. Ленин ордени ж-а медалдар менен сыйланган.
Стратегия жана тактика
Стратегия саясаттын субъекттери алдына койгон ири масштабдагы маселелер менен иш алып барат. Анда максаттар жана ага жетишүү үчүн негизги каражаттар союздаштар менен оппозицияны камтыган саясий күчтөрдүн болжолдуу орун алышы калыптанат, кыймылдын жакынкы арадагы жана бүтүүчү чектери белгиленет. Стратегия тарыхый жагдайдын, массалык аң-сезимдин реалдуу абалынын орноп жаткан социалдык-саясий кырдаалдардын шартында стратегиялык ыкмалары жана жолдорунун жыйындысы. Ал бүткүл кыймыл үчүн эмес, көбүнчө анын айрым мезгилдери, айкын маселелерди чечүү үчүн иштеп чыгарылат. Стратегия жана тактикага ылайык келген ишмердүүлүктүн субъекттеринин саясатын белгилүү көрсөтмөлөрдө, багыттарда, түздөн-түз саясий, экономикалык, социалдык практикада «материалдаштырат».
Анда белгилүү социалдык күчтөрдүн кызыкчылыктары чагылдырылат. Тарыхый процесстин объективдүү мыйзамдарына таянып, коомдун прогрессивдүү катмарларынын кызыкчылыктарын чагылдырат. Стратегия жана тактика илим жана искусствонун деңгээлине чейин жогорулайт. Бул тарыхый процесстин объективдүү мыйзамдарын канчалык толугураак чагылдырган сайын, саясий Стратегия жана тактиканын коомдук өнүгүүгө активдүү таасири ошончолук жогорулайт.
Кыргыз Республикасынын азыркы мезгилдеги саясий Стратегия жана тактикасы төмөнкүлөрдү өзүнө камтыйт: башкарууга кеңири коомдук катмарды, биринчи кезекте, эмгекчилерди тартуу жолу менен бийликти иреттүү түрдө демократташтыруу, саясий партиялардын жана кыймылдардын ортосундагы консенсус, жалаң эле көпчүлүктөн эмес, азчылыктын да кызыкчылыктарын эске алган, өз ара ыңгайлуу чечимдерди табуу, конфликттерди чечүүдө «күч» колдонуу методдорун колдонууга жол бербөө, өлкөнүн өнүгүү келечегин аныктоодо чет өлкөлүк таасирлерге жана орой кийлигишүүлөргө жол бербөө, улуттук биримдикти көздүн карегиндей сактоо ж.б.
Илимий негизделген саясий Стратегия жана тактиканын болушу төмөнкүлөргө жол бербейт: массанын аң-сезимин бурмалоо жана алдоо; алардын кызыкчылыктарын көзгө илбөө; жүргүзүлгөн аракеттердин тобокелчилиги жана опурталдуулугу; саясий акциялардын шашылыш жана текшерилбей жүргүзүлүшү; оппозиция менен күрөшүүдө цивилизациялык эмес каражаттарды колдонуу, улуттук маанидеги чечимдерди кабыл алууда олуттуу каталарды кетирүү ж.б. Эгер буларга жол берилсе, анда улут жана мамлекет бөлүнүп-жарылууга учураары шексиз.
Саясаттын ачыктыгы, маалымдуулугу, калк менен кеңешүү жана анын алдында отчёт берүү эң зарыл. Ошондо гана масса демократтык кайра курууларды колдоп, жигердүү жана чечкиндүү аракеттерге барат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Лайнер
Лайнер (англ. liner, line – сызык) – белгиленген каттам боюнча үзгүлтүксүз каттап туруучу тез жүрмө ири кемелердин (адатта жүргүнчү кеменин) аты. Мындай лайнер жогорку деңгээлдеги жабдуулар менен жабдылып, азыркы кемелердин эң ириси болуп эсептелет. Аба лайнери – ылдам учуучу көп орундуу самолёт.
Арифметикалык орто сан
Арифметикалык орто сан — бир нече сандын суммасын алардын санына бөлүүдөн алынган сан.
ax a2,.... an сандарынын арифметикалык орто саны. Мис., 1, 2, 3, 4 сандарынын орто саны 2,5. 1821-жылы Коши арифметикалык орто сан геометриялык орто сандан чоң же барабар экендигин далилдеген.
Колдонулган адабият
Media aritmetica
Кононов Андрей Николаевич
Кононов Андрей Николаевич [14(27). 10. 1906, Россия империясы, Санкт-Петербург шаары – 30. 10. 1986, СССР, Ленинград шаары) – түрколог жана тарыхчы, филология илимдеринин доктору (1948), Ленинград университетинин профессору (1950), СССР Илимдер академиясынын академиги (1974), Түрк лингвистикалык коомунун (1950), Венгрия чыгыш таануучуларынын илимий коомунун (1970), Венгрия Илимдер академиясынын (1973), Польша чыгыш таануучуларынын (1974), Королдук Азия Коомунун (1974, Лондон) ардактуу мүчөсү, Хельсинкидеги финн-угор таануу коомунун корреспондент мүчөсү (1974). Ленинград чыгыш таануу институтун бүтүргөн (1930). Ленинград университетинин түрк филологиясы кафедрасынын башчысы (1949–72), деканы (1953–54), СССР Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун Ленинград бөлүмүнүн башчысы (1961–63), кийинки жылдары Советтик түркологдор ктинин төрагасы болуп иштеген. Негизги илимий эмгектери түркология маселелерине арналган: «Азыркы түрк адабий тилинин грамматикасы» (1956), «Азыркы өзбек адабий тилинин грамматикасы» (1948, 1960) ж. б. Ленин, эки жолу Эмгек Кызыл Туу, Элдердин достугу жана «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.
Колба дарыясы
Колба — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Малое көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Спектакль
Спектакль (лат. spectaculum - көрүнүш) - режиссёр-коюучунун жетекчилиги менен театр коллективи (актёрлор, сүрөтчү-жасалгалоочулар, композиторлор ж. б.) түзгөн сахна өнөр чыгармасы.
К. Театр, Режиссёр өнөрү, Театр декорация өнөрү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Анкepат
Aнкepат (австриялык минералог М. Анкердин ысмынан), күрөң шпат - доломит тобундагы татаал карбонат минералы. Химиялык формуласы Ca(Fe2+,Mg, Mn2+)[CO3]2. Тригон сингониясында кристаллданат. Өңү ак, боз, кызгылт күрөң. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 3,5-4, тыгыздыгы 2930-3100 кг/м3. С. салмагы 2,9-3. Жаратылышта негизинен гидротермдик полиметалл жана кычкыл карбонаттуу темир кенташтарынын метасоматоз тибиндеги кендеринде болот.
Кононов Виктор Сергеевич
Кононов Виктор Сергеевич (1922-жылы туулган, РСФСР, Орёл облусу) – медицина илимдеринин доктору (1970), профессор (1972). Кыргыз Мамлекеттик Медицина институтун бүтүргөн (1950). Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген врачы (1984) жана илимге эмгек сиңирген ишмери (1995). 1997-жылдан Кыргыз Мамлекеттик Медицина академиясында профессор болуп иштеген. Балдар хирургиясы, травматология жана ортопедия боюнча адис. 350дөн ашык илимий эмгек, анын ичинде 3 монография, 9 ойлоп табуусу бар. Кызыл Жылдыз ордени, «Даңк» медалы менен сыйланган. Эмгектери: Гематогенный остеомиелит у детей. М., 1974.
Портал:Ислам/Билим/Макалалар
{| width="100%"
Ислам дининин негиздери
• Ыйман • • Исламдын негиздери •
Куран
• Сүрөө • Аят • Тафсир ул-Куран • Фатиха сүрөөсү • Ал-Ихлас сүрөөсү • Ясин сүрөөсү • Меккелик аяттар • Мадиналык аяттар • Муфассал • Масани • Осмон нускасы •
• Куран-и Керим кереметтери • Алланын ысымдары •
Жубайлары
Хадича бинту Хувайлид • Сауда бинту Замга • Айша бинту Абу Бакр • Хафса бинту Умар • Зайнаб бинту Хузайма • Хинд бинту Абу Умайя • Зайнаб бинту Жахш • Жувайрия бинту ул-Харис • Райхана бинту Зайд • Сафия бинту Хувай • Рамла бинту Абу Суфйан • Мария ул-Кибтия
Уулдары
• Ал-Касим • Ибрахим • Абдуллах •
Кыздары
Зайнаб • Рукайя • Фатима
Сахабалар
• Сахабалар • Бейиш менен сүйүнчүлөнгөн он сахаба • Абу Бакр ус-Сыддык • Умар ибн ул-Хаттаб • Усман ибну Аффан • Али ибну Абу Талиб • Зайд ибну Сабит • Муаз ибну Жабал •  Мусгаб ибну Умайр •  Хамза ибну Абдулмутталиб • Абдуррахман ибну Ауф • Талха ибну Убайдуллах • Саад ибну Абу Ваккас • Абу Убайда ибну ул-Жаррах • Аз-Зубайр ибну ул-Аввам • Саид ибну Зайд
Ахл ус-Сунна мазхабдары
Абу Ханифа • Ахмад ибну Ханбал • Малик ибну Анас • Мухаммед ибну Идрис уш-Шафии • Дауд ибну Али • Ал-Аузаги • Лайс ибну Саад
Шиийлик мазхабдар
Жафар ус-Садык • Зайд ибну Али
Мухаддистер
• Хадис • Хадис илими
Мухаммед ул-Бухари • Абу Дауд • Муслим ибну ул-Хажаж • Ибну Хиббан • Ибну Хузайма • Ан-Насаи • Имам ут-Тирмизи • Ибну Мажах • Ат-Табарани • Ан-Навави • Ибну Хажар ул-Аскалани • Ал-Байхаки • Аз-Захаби • Мухаммед Насруддин ул-Албани • Мукбил ибну Хади • Ал-Хаким ун-Найсабури • Ан-Навави •
Хадис жыйнактары
• Алты китеп •
Сахих ул-Бухари • Сахих Муслим
Сунан Абу Дауд • Жамии ут-Тирмизи • Сунан ун-Насаи • Сунан Ибну Мажах
Вомлесъю
Вомлесъю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хоседа-Ю дарыясынын оң жээгинен 63 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 51 км.
Портал:Ислам/Билим/Макалалар
Фикх
• Фикх негиздери •
Вомлесъю
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Портал:Ислам/Билим/Макалалар
Фикх
Ханафи мазхабы • Малики мазхабы • Шафийи мазхабы • Ханбали мазхабы • Мазхаб Харам • Халал • Шарият • Ислам қаржы жүйесі
Исламдагы касиеттүү жерлер
Мекке • Ал-Харам мечити • Кааба • Мадина • Пайгамбар мечити • Иерусалим • Ал-Акса мечити
Ислам тарыхы
Ислам тарыхы • Худайбия келишими • Хижра • Халифат • Хашимийлер • Умайилер • Аббасийлер • Бармакийлер • Исламдын алтын доору • Фатимийлер • Тулунийлер • Буийлер • Осмон империясы • Мамлүктөр • Айюбийлер • Сефевийлер • Селжукийлер • Кордова халифалыгы • Мурабитун халифалыгы • Муаххидун халифалыгы • Саудийлер
Исламга чейинки араптар
Исламга чейинки араптардын тарыхы
Коммерциялык товарлар
Коммерциялык товарлар – бажы укугунда тышкы соода-сатык жүгүртүмүндө соода-сатык максатында экспорттолуучу, импорттолуучу, транзит менен ташылуучу товарлар. К. т-дын кыймылы тышкы соодалык берүүлөр төлөнүүчү валюталардын кыймылын шарттайт.
Портал:Ислам/Билим/Макалалар
Ислам агымдары
Ахл ус-Сунна
Салафия • Ашари мазхабы • Матуриди мазхабы • Сопулук
Шиийлер
Алевилер • Алауилер • Ал-Исна Ашария • Друздар • Зайдилик
Ибадия Башка агымдар
Мутазилийлер • Муржия • Жахмия • Куранчылар • Жабрия • Хизб ут-тахрир • Таблиги Жамаат
Исламдагы салгылашуулар
Бадр салгылашы • Ухуд • Хайбар • Мута салгылашы • Сыффин салгылашы • Кербала салгылашы • Хандак салгылашы • Меккенин алынышы
Мусулман айлары
• Мусулман жылсанагы • Рамазан • Шаабан • Ражаб • Шаувал • Мухаррам • Рабии ул-аувал • Рабии ус-сани • Зул-Хижа • Зул-Каада • Жумада ус-сани • Жумада ул-аувал • Сафар
Кыргызстан мусулмандары
Кыргызстан Мусулмандар Дин Башкармалыгы •
Ислам маданияты жана көркөм өнөрчүлүгү
Ислам маданияты
Ислам көркөм өнөрчүлүгү • Ислам өнөрчүлүгү музейи • Индиядагы эрте ислам өнөрчүлүгү • Улуу моголдордун тушундагы ислам өнөрчүлүгү • Килем • Перс миниатюрасы
Исламдагы кийим адеби
Хиджаб • Жалебия • Жилбаб • Бурка • Никаб • Икал • Куфия • Сонгкок • Шалбар камис • Сауб • Абайя • Такия • Феска • Боубоу
Ислам архитектурасы
Мечит • Диний имараттар • Ислам архитектурасы • Мунара • Минбар • Марокко стили • Айуан • Караханий архитектурасы
Ислам философиясы
Ислам философиясы Ал-Ашари • Ал-Матуриди • Ибну Рушд • Ибну Араби • Ал-Фараби • Абу Хамид ул-Газали • Ибну Халдун • Аш-Шахрастани • Абул-Баракат ул-Багдади • Аз-Замахшари
Тафсир
Ибну Касир тафсири • Ат-Табари тафсри • Ал-Куртуби тафсири • Жалалайн тафсири • Ал-Кашшаф
Мусулман аалымдары
Абдуллах ибну ул-Мубарак • Ал-Хараки • Ибну ул-Асир • Ибну Хишам • Ал-Қуртуби • Ибну Таймийа • Ибну ул-Каийм ул-Жаузия • Ибну Касир • Ат-Табари • Ан-Навави • Ибну Хажар ул-Аскалани • Ибну Ражаб • Ибну Баз • Ибну Хазм • Абдуррахман ус-Саади • Мухаммед ибну Абдулваххаб • Салих ул-Фаузан • Имам ул-Барбахари • Имам ут-Тахауи • Ибну Кудама • Жалалуддин ус-Суюти • Мухаммед ул-Усаймин
Арап тили жана арап тилинин аалымдары
Арап тили Арап тилинин аалымдары Тажуид • Сарф • Наху • Арап каллиграфиясы • Балага
Абул-Асуад уд-Дуали • Сибавайхи • Ал-Кисаи • Ибну Жиний • Жарир • Фараздак • Ибну Хишам ул-Ансари • Ибну Ажуррум • Ибну Малик • Ибну Акил
Ислам илими жана технологиясы
Исламдын алтын доору • Исламдын илимге кошкон салымы
Арабия жарымаралы
Сауд Арабиясы • Иордания • Йемен • Оман • БАЭ • Катар • Бахрейн
Перс булуңу
Иран • Ирак • Кувейт
Түндүк Африка
Мисир • Тунис • Ливия • Алжир • Мағрибия • Мавритания • Нигер • Чад • Джибути • Батыш Сахара • Судан
Орто Азия
Казакстан • Өзбекстан • Кыргызстан • Тажикстан • Түркмөнстан
Жакынкы Чыгыш
Сирия • Палестина • Түркия • Ливан
Түштүк жана Түштүк-чыгыш Азия
Пакистан • Индонезия • Малайзия • Бангладеш
Мусулман уюмдары
Европанын Ислам кеңеши • Ислам дүйнөсү лигасы • Ислам конгреси • Ислам Конференциясы Уюму
Саясат
Ислам саясаты • Исламизм • Жихадизм
Исламий бийлик түзүлүштөр
Халифа • Шейх • Эшен • Ислам дининдеги диний лауазымдар менен атактар • Молдо • Имам • Муфтий • Аятолла • Султан • Вали • Вазир
Исламизм
Жихад • Ал-Каида • Осама бен Ладен • Диний экстремизм • Талибан козголоңу • Хезболла
Ислам адабияты
|}
Абдрахман уулу Кабай
Кабай Абдракман (Абдрахман) уулу (1914-1937-жж) - агартуучу, жыйноочу. 1914-жылы Чон-Кеминде туулган.
1920-жылдары Арстанбек Бойлош уулунун чыгармаларын жыйноого киришкен. Адистердин баамында Арстанбектин ырларын өз атасы Абдыракмандан, ошондой эле айтылуу күүчү Муратаалы Күрөңкөй уулунан угуп чонойгон.
Кийин кат-сабаты жоюлганда аларды кагазга түшүргөн. Кыргызстандын түштүгүнө мугалимдик кылууга которулуп, ошол жакта жүргөнүндө жазыксыз жерден репрессияланган.
Кабай Абдракман уулу куугунтукка кабылганда, Кеминде калган ата-энеси кол жазмаларын кийизге ороп, короосунун четине көөмп коюшкан. Арстанбектин ырлары камтылган кол жазмалар Совет бийлиги кулаган соң гана, 1992-жылы жер айдоо убагында кокусунан табылган.
Арифметикалык орточо
Арифметикалык орточо. Бул термин арифметикалык орто сан, арифметикалык орто чоңдук деп да аталат.
Автотипия
Автотипия (авто жана гр. typos — из түшүрүү) — кош түстүү нускаларды (фото жана түстүү сүрөттөрдү) бийиктиктен басуу ыкмасы менен фотографиялап көчүрүүнүн полиграфиялык жолу. Автотипияда сүрөттү көп сандаган майда чекиттерге бөлүү талап кылынып, бул үчүн растр колдонулат.
Растр — бетине жарык түшүрүлгөн кара сызыктар тик бурчтук боюнча жайгаштырылып, бири бирине чапталган кош айнек. Басылуучу кагаздын сапатына жана басуу ылдамдыгына жараша 1 сантиметрдеги сызыктын жыштыгы ар түрдүү (24 төн 80 ге чейин) болгон растр пайдаланылат. Мында 1 см2 аянтка 576—6400 чекит түшөт. Нусканы көчүрүүдө растр фотоаппараттын камерасындагы жарык сезгич пластинкадан бир аз алыстыкта жайгаштырылат. Нускага тийген жарык андан чагылып, объектив менен растр аркылуу өткөндө, көп сандаган нурларга бөлүнүп, пластинканын бетинө көп чекит болуп түшөт. Мында сүрөттүн күңүрт жериндеги чекиттердин диаметри кичинекей, агыш жериндеги чекиттердики чоң болгон негатив алынат. Аны жарык сезгич катмардуу цинк пластинкасына түшүргөндө, растрлуу позитив сүрөтү пайда болот. Цинк пластинкасындагы сүрөттү азот кислотасы менен бир нече жолу иштеткенде, чекиттин арасындагы металл аймактар оюлуп түшүп, чекиттер томпоюп чыгып калат да, бийиктиктен басуу формасы алынат.
Боромбай уулу Нурдин
Нурдин Молдо, Боромбай уулу Нурдин (1S86, Ак-Талаа району, Ак-Чий деген жер — 1919, ошол эле жер) — акын. Саяк уруусунун өйдөчекти уругунан. Кат билген билимдүү, тубаса ырчылык ышкысы бар, өзгөчө дин жөнүндө көп ырдаган күчтүү акындардан болгон. Айрым маалыматтарга караганда көп эл чогулган жыйындарда, өнчөй жаштар, келин-кыздар катышкан аш-тойлордо төгүп ырдап, ал түгүл көпчүлүк алдында айтыштарга да түшкөн. Ырларын комуздун коштоосунда жеке өзүнө мүнөздүү обон менен нөшөрлөтө куюлуштуруп төккөн. Анын чыгармалары кийин обончу Калмураттын ырдоосунда элге жайылган. "Беш-Кол көпүрөсү", "Нуркожо", "Айтылуу", "Өлүм алдында" аттуу ырлары айыл арасында ооздон оозго көчүп ырдалган. "'Молдо Нурдин" аталып диний көз караштагы ырларды көп жаратканына байланыштуу Совет доорунда ага тыюу салынып, чыгармалары толук жыйналбай калган.
Анчереп дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Автотипия
Колдонулган адабияттар
Halftone
Кассин, Николай Григорьевич
Кассин, Николай Григорьевич (1885, Россия, Киров облусу, Гнусино кыштагы –1949, Алматы) – илимпоз, геология-минералогия ил. доктору, (1937), Казакстан ИАнын академиги (1946). Казакстан мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1946). Санкт-Петербург тоокен ин-тун бүткөн (1913). Негизги эмгектери Казакстандын геол. түзүлүшүн ж-а кен байлыгын изилдөөгө арналган. Казакстандын геол. картасын алгачкы түзүүчүлөрдүн бири. Ал 1914-15-ж. Ысык-Көл ойдуңуна экспедиция менен келип, геол., гидрогеол. ж-а гидрогеографиялык бай материал чогулткан. Натыйжада азыркы мезгилге чейин өзүнүн актуалдуулугун жогото элек капиталдык эмгек жарык көргөн. Бул эмгегинде, ошондой эле кийинки чыгыш Казакстандык геологиясына арналган эмгектеринде Күнгөй Ала-Тоонун чыгыш бөлүгүнүн геологиясына тийиштүү көптөгөн маанилүү маалыматтарды берген.
Париж (Кигин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Спаржа
Спаржа (Asparagus) - лилия гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу.
Көп жылдык, коюу бутактуу чеп, жарым бадал же лиана. Гүлү майда, мөмөсү - жемиш. Дүйнөдө 300 түрү белгилүү.
Анын жапайы түрү Батыш Европада, Жер Ортолук деңиз жээгинде, Балканда, Кавказда, Батыш Сибирде; эгилмеси Индия, Япония, Кытай, Алжир, Египетте өсөт.
Жаш Спаржада 2% белок, 2,4% углевод жана витаминдер
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Газри (Оклахома)
Газри (Оклахома) (Guthrie) — Оклахома штатынын Logan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9925 киши. Болжолдуу аянты - 49.8 км². FIPS коду — 40-31700.
Лакло Пьер Амбруаз Франсуа де Шодерло
Лакло Пьер Амбруаз Франсуа де Шодерло (18. 10. 1741, Амьен – 5. 9. 1803, Таранто) – франциялык жазуучу. «Аялдар жөнүндө жана аларды тарбиялоо» трактатынын автору. «Коркунучтуу байланыштар» (1–4-т., 1782) аттуу кат түрүндөгү психологиялык романында буржуазиялык революция болор алдындагы ак сөөктөр коомунун бузулушун көрсөтөт.
ВКП(б) БКнын Оpтo Азия бюросу
ВКП(б) БКнын Оpтo Азия бюросу [1925жылга чейин РКП(б) БКнын Орто Азия Бюросу] – 1922-ж. апрелде РКП(б) БКнын Түркстан бюросунун ордуна түзүлгөн жетекчи орган. Анын бөлүмдөрү жана партиялык уюмдарга жетекчилик кылуучу аткаруу комиссиялары болгон. ВКП(б) БК бюро мүчөлөрүнүн санын белгилеген жана бекиткен. ВКП(б) БКнын Оpтo Азия бюросунун биринчи төрагасы С. И. Гусев, андан кийин 1922-24-жылдары Я. Э. Рудзутак болгон. 1924-ж. ал кызмат ВКП(б) БКнын Оpтo Азия бюросунун биринчи секретары деп аталып, анда И. А. Зеленский (1924-31) жана К. Я. Бауман (1931-34) иштеген. 1924-ж. Бюро секретарларынын саны көбөйгөн. Орто Азия республикаларындагы партиялык-советтик уюмдарынын жетекчилери (Ф. Хожаев, А. Осмонбеков, К. Атабаев, Т. Рыскулов, Р. Исламов ж. б.) ал Бюрого мүчө болушкан. ВКП(б) БКнын Орто Азия бюросу жергиликтүү калктан партиялык, мамлекеттик, чарба кадрларын даярдоодо зор милдет аткарган; Орто Азияда Совет бийлигин орнотууга жана чыңдоодо, чет өлкөлүк интервенттерди жана ички революцияга каршы кыймылды басууда жетекчилик кылган. 1924-25-жылдары Орто Азия элдеринин улуттук-мамлекеттик бөлүнүшү, республикалардын жана республикалык компартиялардын түзүлүшү, 1924-29-жылдары жер-суу реформаларын жүргүзүү, эл чарбасын өнүктүрүү, аялдар азаттыгына байланыштуу маселелерди чечүүгө байланыштуу иштер, ошондой эле индустриялаштыруу, коллективдештирүү жана маданий революция Бюронун жетекчилиги менен аткарылган. 1936-жылдан Орто Азия жана Казакстанда өз алдынча Коммунисттик партиялары жана алардын борбордук комитеттери иштей баштагына байланыштуу Орто Азия бюросунун зарылдыгы болбой калган. 1939-ж. Бюро ВКП(б) БКнын чечими боюнча жоюлган.