Йакуб_бек
Йакуб бек, Мухаммед Йакуббек, Жакыпбек Бадөөлөт Мирлатифбек уулу (1820, Кокон хандыгы, Пскент шаары 1877, Чыгыш Түркстан, Комул) Чыгыш Түркстандагы Жети-Шаар мамлекетинин башкаруучусу. Оозеки маалыматтарда кыргыздын кыпчак уруусуна караштуу тору айгыр уругунан экени айтылат. 1851-ж. Кокон хандыгы тарабынан Ак Мечит (азыркы Кызыл-Ордо) шаарына бек болуп дайындалган. 1852-ж. Ак-Мечитке кол салган полковник Бларамбергдин колуна катуу сокку берген. Кийин «Сары-Камыш көлүн орус өкмөтүнө сатты» деген айып менен өлүм жазасына буюрулуп, бирок Алымкул аталыктын жардамы менен Бухарага качкан (1853). Кудаяр хан тактан түшкөндө (1858), Коконго кайтып келген. Кудаяр хан экинчи жолу бийликке келгенде (1862), Йакуб бек кайрадан өлүм жазасына буюрулган. 1863-ж. Алымкул аталык ага ордо кызматынын бирин берген. 1864-ж. Чыгыш Түркстанда Цин баскынчылыгына каршы көтөрүлүш башталып, «Канкожо» деген ат менен кара тоолук кожо Рашид-ад Дин хан шайланган. Анын иниси Искак кожо кол башчы болуп, бул жактагы шаарларды кытай аскеринен бошото баштаганда, кара тоолуктарга каршы Кашкардын беги Сыдыкбек (бул дагы кыпчактын тору айгыр уругунан) жардам сурап, Кокон хандыгына кайрылган. Ушундай учурдан пайдаланып, аларды өз таасирине алууну көздөгөн Алымкул ал жакка актоолук кожо Жааңгердпн тукуму Бузурукту жпберген. 1864-ж. Бузурук кожо Йакуб бектин жана Алымкулдун тууганы Алдаштын коштоосунда 60 киши менен Кашкарга киргенде, Сыдыкбек бийликти Бузурук кожого берген. Йакуб бек баатыр-башы кызматын алып, Кашкардын айланасында жети шаарды басып алган (ошондуктан кийин тарыхта «Жети-Шаар мамлекети» деп аталат). Бузурук кожону күч менен Мекеге жиберип, өзүн Жети-Шаар мамлекетинин башчысы «Йакуббек бадавлат» («бай дөөлөт» дөөлөт ээси) деп жарыялаган (1866). 1867-ж. Йакуб бек Чыгыш Түркстандагы Кашкар, Жаркент, Котон, Аксу ж. б. шаарды биротоло баш ийдирген жана тышкы саясатында Англия менен Россиянын ортосундагы карама-каршылыкты пайдаланган. Россиядан Жети-Шаар мамлекетин расмий таанууну, өздөрүнө курал-жарак сатууну жана Түркстан, Жети-Суудан Жети-Шаарга өтүүнү каалоочуларга тоскоолдук кылбоону сураган. Бирок орус өкмөтүнүн Йакуб бек менен мамиле түзүү аракети оңунан чыккан эмес. Россияга каршы кыргыз манаптарын колдоп, Ат-Башыны өзүнүкү деп эсептеп, Кара-Кужур, Соң-Көлдү алууга ниеттенген. Сарыбагыштын манабы Адыл, бугудан Балбай баатыр, солтодон Маймыл менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, ал үч урууну орус баскынчыларына каршы көтөрүүгө чакырат, бул кеңеште Шабдан да болгон. Аны менен байланышы бар деген орус бийлиги Адыл, Балбай баатырларды кармап, Верный шаарына жөнөтүп, Маймылды Олуя-Атада атып өлтүрүшкөн. Ошол эле убакта Йакуб бек Форсайт баш таган. Англия элчилигин жылуу кабыл алып (1870), ачык эле Түркия менен Британияга ыктай баштаган. Жети-Шаардын туусу Түркиянын желеги болуп, түрк султаны Абдул-Азиздин атынан тыйын чыгарылып, түрк султаны ага эмир даражасын ыйгарган. Кашкар шаарынын атынан Мекеге сарай салдырган. 1870-ж. Йакуб бек өз ээлигин дагы кеңейтүү максатында Кулжага кол салган. Орус бийлигинен катуу запкы тартып жатышкан кыргыз, казактар аны тирек кылып, көбү Чыгыш Түркстанга качышкан. Орус бийлиги аларды кайра кайтарууну талап кылат, бирок ал аткарылган эмес. Натыйжада, 1871-ж. июль айында генерал Колпаковскпй 3 отряд аскерин Кулжага кийрип, Иле аймагын караткан жана Таранчы султандыгы жоюлган. Йакуб бек менен Россия үчүн пайдалуу соода келишими түзүлгөн (1872). 1874-ж. Англия менен келишим түзүлүп, ал Кашкардын көз карандысыздыгын жана Йакуб бектин бийлигин тааныган. Анын аскеринин басымдуу бөлүгү кыргыз, казактардан турган. 1877-ж. Комулга жакын жерде калысынан кайтыш болгон.