cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жыга
Жыгалуу мөөр
Мөөрдүк белгини билдирген учурлар да кездешет. Жыгалуу мөөр ар бир кандыкка энчилүү мөөр. Жети кан куралып Манаска каршы келгенде, алардын Бээжинге казаттап барууга макулдугун алып, кат жаздырып, ар биринин мөөрүн бастырганы эпосто: “Жыйып алып кандардын Жыгалуу мөөрүн бастырды” (Сагымбай Орозбаков, 4. 59).— деп айтылат.
Жыгалуу бөрк
Жыгалуу бөрк (иранча “жыга” — куштун таажысы; аялдардын баш кийимине сайыла турган топ үкү, канат) — асыл таш менен асемдеген үкүсү бар тебетей, баш кийим; кандын таажысы. “Манас” эпосунда: “Кан таажысы ушу деп Кан Манастын башына Жыгалуу бөрктү кийгизди” (Сагымбай Орозбаков, 1. 290),— деп айтылат.
Үп
Үп – Аба ырайынын шамал жүрбөгөн, жел сокпогон аптап ысык, думукма маалы. Адатта абанын температурасы 20–30 С градустан жогору, салыштырма нымдуулугу 45–75%ке жетет.
Голомянка сымалдуулар
Голомянка сымалдуулар (лат. Comephoridae) — Байкал көлүндө жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга төмөнкү түрлөр кирет: голомянкалар уруусу (лат. Comephorus), ири голомянка (C. baikalensis), кидик голомянка (С. dybowski).
Ак (эпитет)
Ак (эпитет)  — көркөм сөз каражаты, эпитет. А. эпитетинин өзүнчө өнүгүшү, эволюциясы бар. Коомдук өнүгүштүн алгачкы этаптарында адамдар жаратылыштын көп түрдүү кубулуш, көрүнүш касиеттерин адам сыяктуу эле жандуу нерсе катарында түшүнүшүп, алар эки түрдүү элес, таасир калтырган. Айрым кубулуш, көрүнүштөрдү адамдарга жакшылык, ийгилик алып келүүчү сыйкырдуу күч, рух, жышаан катары кабыл алышса, айрым башка көрүнүштөрдү, кубулуштарды, тескерисинче, адамдарга зыян, жаманчылык алып келет деп түшүнүшкөн. Жаратылыштын кубулуш, көрүнүштөрүн экиге ажыратуунун негизинде «ак» (ырайымдуу, пайдалуу, жагымдуу) жана «кара» (ырайымсыз, кырсыктуу, зыяндуу) деген түшүнүктөр келип чыккан. Демек «ак» деген түшүнүк адегенде зат, буюмдардын, кубулуш, көрүнүштөрдүн өңү-түсүн сыпаттоо менен гана эмес, адамдарга кандайдыр бир түрдө ырайым кылуучу, колдоочу, пайда келтирүүчү фетиштик мазмундагы кереметтүү рухтарга, сыйкырдуу күчтөргө байланыштуу болгон. Алтайлыктардын баатырдык эпосоторунда «ак» деген эпитет ырайымдуулук мааниде колдонулган: ак мал, ак чөп, ак жер, ак тоо, ак артыш (ак арча), ак мылтык, ак үлдү (ак кылыч), ак жыра (ак найза), ак бөрү, ак бичик (ак китеп) жана башкалар Кыргыз элинде теңир жалга, кудай жалга деген синонимдик туюнтмалар менен катар ак жалга деп да айтылат. Демек А. деген сөз «теңир», «кудай» сыяктуу сөздөрдүн синоними болуп ырайымдуу рухту билдирип турат. Ак санатай, ак жолтой, ак көңүл, ак ниеттүү, айкөл сыяктуу сөз айкаштарында А. өң-түсү эмес, адамдын эң жогорку оң сапаттарын мүнөздөйт. «Манас» эпосунда Манас баатырга таандык болгон буюм, курал-жарактар, аттар, айбанаттар жана башкалар «ак» деген туруктуу эпитет аркылуу аталат. Алсак: Аккула, ак өргөө, аколпок, аккелте, акболот, ак ордо, акалбарс, ак шумкар, ак каңкы, ак тинте, ак инген (куу инген), ак кисе жана башкалар. «Манас» эпосундагы Манаска таандык болгон зат, буюм-терим, курал-жарак, кийим - кечектердин А. деген эпитет менен тутумдашып айтылышы коомдун алгачкы өнүгүш этаптарында пайда болгон фетиштик, магиялык түшүнүктөр менен тыгыз байланыштуулугун көрсөтөт. Кийинки доорлордо пайда болгон кыргыз элинин эпикалык чыгармаларынын поэтикалык каражаттарында А. деген эпитет жыш эле учурайт, бирок алардын көпчүлүгү буюм-терим, заттардын өңү-түсүн гана туюндуруучу көркөм каражаттардын милдетин аткарат.
Оюн ырлары
Оюн ырлары – жаштар же балдар тарабынан ойнолуп жаткан оюндун темпи, ритми коллективдүү түрдө аткарылуучу ырлар.
“Ак терек, көк терек”, “Хан-вазир”, “Кур таштамай”, “Түлкү менен каздар” сыяктуу оюндар ыр м-н кошо аткарылат. Мисалы, “Селкинчек” ыры жаштардын оюн-зоок кечелеринде тебилген селкинчектин күүсү менен кошо ырдалган.
Келиндердин селкинчек
Кере тебет эркинчек
Жаш балдардын селкинчек
Жандап тебет эркинчек.
Андай теппей мындай деп.
Селкинчегим селкилдейт.
Беш көкүл чачым желпилдейт.
Короодогу селкинчек,
Козголуп тептик эркинчек,
Асан Ормушев
Асан Сулайманович Ормушев (1951) – кыргыздын заманбап тарыхчыларынын бири, тарых илимдеринин доктору,профессору.Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмери. Эл аралык Кувейт университетинин ректорунун кеңешчиси.
Оюн ырлары
Айылга куруп селкинчек,
Асан Ормушев
Кыскача өмүр таржымакалы
Асан Сулайманович Ормушев 1951-жылдын 3-сентябрында Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ысык-Көл районуна караштуу Тору-Айгыр кыштагында туулган.
Оюн ырлары
Ашыра курдук эркинчек,
Асан Ормушев
Кыскача өмүр таржымакалы
Асандын чоң атасы Ормуш өз доорунда мекеге барган ажы болгон.
Оюн ырлары
Белеске куруп селкинчек,
Асан Ормушев
Кыскача өмүр таржымакалы
Асандын атасы Сулайман колунан көөр төгүлгөн уста болгон, апасы Жумабүбү экөө тең карапайым, турмуш тиричиликтерине тың, эл ичинде кадыр-барктуу адамдар эле.
Оюн ырлары
Андай теппей, мындай теп!
<p style="text-align:center">(Элдик ыр)
Асан Ормушев
Кыскача өмүр таржымакалы
Ал орто мектепте окуп жүргөндө «Манас», «Семетей», «Сейтек» эпостору айылдык дүкөндөрдө сатыла баштаган. Ошол жылдары Сулайман Ормушев «Манастын» үч томдугун сатып алып, дайыма эл алдында Асанга окутчу эле.
1969-жылы ал кездеги СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз Мамлекеттик Университетинин тарых факультетине тапшырат.
Студент кезден берки досу Аскар Беделбаев мырза Асан Ормушевдин жаш чагын мындайча эскерет:
“Окууга өткөн күндөн тарта экөөбүз тең үйдө, ал атасынын бир тууганы, академик Сатар Ильясовичтикинде, мен жакын туугандарыбыздыкында жашап калдык. Бул да биздин достуктун бекемделишине өбөлгө болду. Көбүнесе сабактан же китепканадан кийин бири-бирибиздин үйлөрүбузгө көп баргандыктан эки тарап тең бизди өз балдарындай кабыл ала, ишеним көрсөтүшчү. Айрыкча, Сатар Ильясовичтин нускалуу китептери биздин мамилени бекемдеп, тарыхка болгон ынтызарлыгыбызды арттыра, келечекте илим жолуна түшүүбүзгө себепкер болду. Асакем жаратылышынан тынчы жок, жаны тыным албаган эмгекчил жана изденич инсан. Республикабыздагы коомдук-саясий иштерге гана аралашпастан, алыскы чет өл­көлөрдүн – Түркия, Иран, Сауд Аравиясы, Египет, Кувейт мамлекеттеринин Кыргызстандагы өкүлдө­рү менен тыгыз байланышта иштеп келет”, -  дейт А.Беделбаев.
Асан Ормушев 1974-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз Мамлекеттик Университетинин тарых факультетин ийгиликтүү аяктаган.
1974-жылы илимий ишке киришип, кенже илимий кызматкер болуп Улуттук илимдер академиясында иштей баштаган.
Кыргызстандын жумушчу табынын тарыхы жаатында илимий изилдөөсүн жүргүзүп, 1983-жылы 9-мартта «Кыргызстандагы жумушчулардын өнүгүүсү» деген темада кандидаттык диссертацияны коргогон.
1994-жылдын башында Кыргыз Республикасынын Премьер-министри Апас Жумагуловдун буйругу менен «Манас» эпосунун 1000 жылдыгын өткөрүү боюнча атайын дирекция уюштурулуп, Таластагы театралдашкан оюн-зоокту уюштуруунун директору болуп Асан Сулайманович Ормушев, директордун орун басарлыгына Аскар Беделбаев дайындалган.
«Төрөкул Айтматов» аттуу илимий-документалдуу фильмдин сценарийи үчүн 1994-жылы 26-январда Ч.Айтматов атындагы Эл аралык коомдук академиянын академиктигине шайланган. Төрөкул Айтматов жөнүндө бир нече илимий макалаларды жазган. Чыңгыз Айтматов уюштурган «Диалог Евразия» платформасы аркылуу Ч.Айтматовдун чыгармаларына арналган бир нече конференцияларды өткөргөн.
1995-жылдын сентябрынан 1997-жылдын сентябрына чейин Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратында идеология бөлүмүн жетектеген. 1997-жылдын август айынан 2000-жылдын январь айына чейин Ататүрк фондунун Генералдык директорлук милдетти аткарган.
1999-жылы ал Бишкек шаарында эл аралык Кыргыз-Кувейт университетин негиздейт, 2000-жылдын 1-февралынан тартып анын туңгуч жана бирден-бир ректору болот.
Университеттин Коомдук фондунун 2004-жылы 7 ноябрдагы чечими менен бул университетке Махмуда Кашгари-Барсканинин ысымы ыйгарылган.
Ушул тапта окуу жай Махмуд Кашгари Барскани атындагы Чыгыш университети катары кеңири таанымал. Анын алгачкы ректору – профессор Асан Ормушев.
2011-жылдын июнь айынан 2018-жылынын июль айына чейин Кувейт университетинин ректордун кеңешчиси болуп эмгектенген. 2018-жылдын август айынан баштап 2021-жылга чейин Эл аралык Кувейт универститенин ректорлук кызматын аткарган. 2021-жылдын сентябрь айынан баштап Эл аралык Кувейт универститенин ректордун кеңешчиси болуп иштеп жатат.
Саясий ишмердиги
1980-жылдардын аягында ыраматылык СССРдин камчысы күч болуп турган маалда Кыргызстанда да жаштар ойгонуп, кыргыз тили, мекен ыйыктыгы, мамлекеттин көз каранды эместиги жөнүндө кеп боло баштаганда Асан Ормушев көч башында жүрдү.
Ал кыргыз тагдырын ойлогон “Асаба” Улуттук кайра жаралуу саясий партиясын түзгөндөрдүн бири, бир катар жылдар бою партиянын лидери болду.
КДКнын белдүү өкүлү, Башкармалыгынын мүчөсү болду.
Ал Республиканын коомдук саясий иштерине дайыма катышат.
Кыргыз Республикасынын Президентинин 1992-жылдагы жардыгы менен кыргыздардын Бүткүл дүйнөлүк 1-курултайын өткөрүүгө катышкан.
Үй-бүлөсү
Үй-бүлөсү бар. Жубайы – Асипа.
Алардын төрт баласы, сегиз небереси бар.
Илимий жана ректордук иши
Асан Ормушев 200гө жакын илимий макалалардын, анын ичинен 20дан ашык брошюралардын, окуу китептердин автору катары жумурай журтчулукка таанымал тарыхчы, илимпоз.
2010-жылы октябрь айында Кыргызстандагы Махмуд Кашгари-Барскани атындагы Чыгыш университетине Англиянын Оксфорд шаарынын мэриясынын атайын чечими менен Европа менен Чыгыш мамлекеттеринин ортосундагы экономикалык, маданий байланыштарды чыңдоодогу жетишкендиктери  жана жаштарга эл аралык деңгээлдеги билим, тарбия берүүдөгү артыкчылыгы үчүн ыйгарылган «Алтын Пальмира» эл аралык жогорку наамына жетиштин өзү эле Асан Ормушевдун жетекчилиги менен аталган окуу жай зор иштерди бүтүргөндүгүн кабарлайт.
2012-жылдын 11-февралында “Кыргызстан Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмесинин уюштуруу жыйынына катышты.
Илимий жыйындарга катышуусу
Бишкек, Алма-Ата, Астана, Тараз, Чымкент, Талды-Коргон, Ташкент, Душанбе, Стамбул, Анкара, Анталия, Сивас, Деңизли-Памуккала, Тевриз, Тегеран, Мешкет, Түндүк Кипр-Левкоша, Баку, Кутаиси, Москва, Казань, Нью-Йорк, Монтана, Каир, Эль-Кувейт, Дубай, Мекка, Медина, Амман, сыяктуу шаарларда өткөн эл аралык илимий конференцияларга, жыйындарга, симпозиумдарга катышкан.
Наамдары. Сыйлыктары
Эл аралык Айтматов академиясынын академиги (1994).
Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган (2011-жылдын ноябры).
Ысык-Көл облусунун, Ысык-Кол районун ардактуу атуулу медалы менен сыйланган (2008).
Кыргыз Республикасынын жаштар иштери боюнча министирлигин ардак грамотасы менен сыйланган (2011).
Бүткүл союздук жаш илимпоздордун коомдук илимдер боюнча өткөрүлгөн конкурсунун лауреаты.
"Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер" деген ардактуу наам ыйгарылган. (2018).
"Бишкек" шаардык кенешинин ардак грамотасы менен сыйланган (2015).
Кыргыз Республикасынын маданият министирлигин "Маданияттын мыкты кызматкери" төш белгиси менен сыйлангансыйланган (2007).
Эмгектеринин тизмеси
Кыргыз элинин 20-кылымдагы жана көөнө тарыхына, ислам тарыхына, ислам цивилизациясына байланыштуу илимий макалалардын жана бир нече монографиянын автору.
Анын калеминен 200дөй илимий жана публицистикалык эмгектер, анын ичинде: «Нарын каскадынын оттору» (1981), «Рост культурно-технического уровня рабочих-строителей Киргизстана» (1982), «Улуттук жумушчулардын тарыхынан» (1992), «Алыскы сапарда» (1992), «История кыргызов и Кыргызстана» (1996, жогорку окуу жайлардын студенттерине арналган окуу китебин жазууга катышкан), «Ислам цивилизациясы» (2003), «Себат – билим берүү уясы» (2007), «Аль-Харамга зыярат» (2009), «Себат – колыбель знаний» (2010), «21-кылымдын жаңы муундары» (2011), «Кыргыз-Кувейт мамилеси» (2011) аттуу илимий-монографиялар, окуу китептери жана илимий-публицистикалык жыйнактар жаралган.
Кара-Суу (Кочкор району)
Кара-Суу (Үч-Булак, Алкым, Кара-Ой) ― Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Ак-Кыя айыл аймагына кирет. Бишкек-Торугарт унаа жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1855 м бийиктикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Кочкор кыштагынан 7 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол станциясынан 65 км. Кыштак 1938-жылы негизделген. Орто мектеп, китепкана, бала бакча, клуб, ФАП бар. Улуу Ата-Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Калкы
Калкы - 3511 киши; негизинен мал менен алектенет.
Лебединовка
Лебединовка — Кыргыз Республикасынын Чүй облусунун Аламүдүн районундагы кыштак. Лебединовка айыл аймагынын акимий борбору.СОАТО коду — 41708 203 831 01 0. Бишкек–Балыкчы автоунаа жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 760 м бийиктикте жайгашкан. Бишкек шаарына батышынан туташат. Кыштактын түндүгүнөн Чоң Чүй каналы өтөт. Кыштак 1891-ж. негизделген. Калкы 20 709 (2009); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Эки орто мектеп, китепкана, бала бакча, маданият үйү, клуб бар. Учук оорулар диспансери, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, Аламүдүн тери өндүрүш бирикмеси, соода түйүндөрү, тамактануу жайлары иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Кыштакта Социалистик Эмгектин Баатырлары А. Я. Семёнистова жана А. Т. Бочкарёва туулган.
Калкы
Калкы - 20 709 киши.
Цессионарий (цессионер)
Цессионарий (цессионер) – укук, менчик ж. б. у. с. өткөрүлүп берилген киши (кара:Цессия). Камсыздандырууда – кайра камсыздандыруучу, кайра камсыздандырууда белгилүү тобокелчиликке барган кам-сыздандыруу (кайра камсыздандыруу).
Жорж Оруэлл
Эрик Артур Блейр (англ. Eric Arthur Blair; 1903-жылы 25-июнда туулуп - 1950-жылы 21-январда каза болгон) - Жорж Оруэлл деген ылакап ат менен белгилүү англиялык роман жана эссе жазуучу, журналист жана сынчы болгон. Анын чыгармалары ачык проза, коомдук адилетсиздиктин маалым болушу, тоталитаризмге каршылык жана демократиялуу социализмдин колдоо тууралуу.
Оруэллл адабий сындоо, поэзия, фантастикалуу чыгарма, полемикалык журнализм тууралуу жазган. Ал аллегориялык "Жаныбарлар фермасы" (англ. Animal Farm, 1945) аттуу аңгеме жана "1984" (англ. Nineteen Eighty-Four, 1949) аттуу антиутопиялык романы менен белгилүү. Анын Англиянын түндүгүндө орто класстын жашоосун баштан өткөргөн "Виган Пирге карай жол" (англ. The Road to Wigan Pier, 1937) жана Испаниядагы жарандык согушту көргөндөн кийин жазган "Каталонияга урматтоо" (англ. Homage to Catalonia, 1938) романдары жана саясат, адабият, тил жана маданият тууралуу эсселери жакшы сын-пикирлерге ээ болгон. 2008-жылы "Таймс" журналы аны "1945-жылдан берки британиялык эң улуу 50 жазуучунун " тизмесинде экинчи катарда көрсөткөн.
Оруэллдин чыгармалары популярдуу жана сасий маданиятка таасирин тийгизүүнү уланта бермекчи. Ошондой эле тоталитардык жана авторитардык коомдук адат деген маанини берген -"Оруэллиан" термини жана аны менен биргеликте ал, кансыз согуш (cold war), ага (Big Brother), полициянын ою (Thought Police), 101 бөлмө (Room 101), эс тутум жылчыгы (memory hole), "жаңы тил" саясий пропагандалоо тили (newspeak), эки жолу ойлонуу (doublethink), жана карама-каршы түшүнүү (thoughtcrime) сыяктуу жаңы неологизмдерди тилге кошкон.
Жунушев Каныбек
Каныбек Жунушев 1941-жылы 11-ноябрда Кочкор районундагы Кош-Дөбө айылында туулган. 1963-жылы К.И.Скрябин атындагы Кыргыз мамлекеттик айыл чарба институтунун агрономдук факультетин бүтүргөн. 1963-жылы Нарын облусунун Тянь-Шань районундагы Жданов атындагы колхозго башкы агроном болуп иштөө үчүн жиберилген. 1965-жылдан «Киргизгипрозем» долбоорлоо институтунда кыртыш таануу инженери болуп иштеген, 1977-жылдан Кыргыз кыртыш таануу ИИИсинде улук илимий кызматкер, 1984-жылдан «Арашан» чыгармачылык үйүнүн директору, 1986-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун Нарын облусу боюнча кеңешчиси болуп иштеген.
Ырлары 1960-жылдан баштап жарыялана баштаган. Биринчи ырлар жыйнагы «Боёкчу» деген ат менен 1964-жылы басылып, 1974-жылы «Одноместный самолёт» деген поэтикалык жыйнагы орус тилинде жарык көргөн. Акындын айрым ырлары коңшу республикалардын тилдерине жана чет тилдерге которулган. К. Жунушев К.Чуковскийдин, Я.Акимдин, С.Михалковдун чыгармаларын кыргыз тилине которгон. 1979-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. Балдар үчүн жазылган чыгармалары Тоголок Молдо сыйлыгына татыктуу болгон. Кыргыз Республикасынын Эл агартуусунун отличниги. Бул күндө акындын чыгармалары башталгыч класстардын окуу китептери-не киргизилип окутулуп жатат.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Боёкчу: Ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас. 1964. – 19 б.
Кызылчанын баласы.– Ф.: Мектеп. 1967. – 22 б.
Бадыраң кантип үшүгөн: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1968. – 15 б.
Жашыл көпүрө: Ырлар.– Ф.: Мектеп, 1972. – 47 б.
Жылдыздуу асман: Ырлар.– Ф.: Мектеп, 1975. – 16 б.
Байчечекей: Ырлар, жомоктор.– Ф.: Мектеп, 1979. – 68 б.
Зымырык: Ырлар жана жомоктор.– Ф.: Мектеп, 1983. – 74 б. Айдың көл: Ырлар жана поэма.– Ф.: Мектеп, 1987. – 119 б.
Бир орундуу самолет: Ырлар.– Б.: ЖЧК «Кутаалам», 2007. – 24 б.
Чөндөлөй: Ырлар. – Б.: ЖЧК «Кутаалам», 2007. – 12 б.
Бака, бака, балчак: Ырлар.– Б.: Контет, 2007. – 12 б.
Жашынмак: Ырлар.– Б.: «ЮНИСЕФ», 2007.
Орус тилинде
Одноместный самолет: Стихи.– Ф.: Мектеп. 1976. – 14 с.
Укозяш (Мишкин району, Башкыртстан)
Укозяш — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Жаңы троит айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 176 киши. Почта индекси — 452346, ОКАТО коду — 80243855005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чачыроо көрсөткүчү
Параллель жарык агымын түзүүчү нурлануу агымынын чөйрөдөн 10 (ондук Чачыроо көрсөткүчү) же е (натуралдык Чачыроо көрсөткүчү) эсе чачыраган аралыгына тескери чоңдук.
Вилюйка (Косца куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Обь Васюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясы дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Оушэн Порт (Нү-Жерси)
Оушэн Порт (Нү-Жерси) (Oceanport) — Нү-Жерси штатынын Монмут округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5832 киши. Болжолдуу аянты - 10.0 км². FIPS коду — 34-54570.
Ли Владимир Владимирович
Ли Владимир Владимирович (1920, Орусия, Приморье крайы, Хасан району, Адиминск айылы – 1983, Бишкек) – зоотехник, биология илимдеринин доктору (1965), профессор (1965). Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген зоотехниги (1976), Кыргыз ССРинин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1980). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1949). 1966-жылдан Кыргызстан мал чарба жана ветеринария ИИИде бөлүм башчысы, 1967- жылдан директордун орун басары. 1976-жылдан Кыргызстан мал чарба илимий-өндүрүш бирикмесинин генералдык директорунун орун басары болуп иштеген. Малдын жана канаттуулардын тамак сиңирүүсү жана аларды тоюттандыруунун физиологиясы, кыргыз уяң жүндүү коюнун айрым өзгөчөлүктөрүн изилдеген. 250дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде 3 монографиясы бар. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган. Эмгектери: Производство баранины и шерсти на промышленной основе. Ф., 1979.
Черемоховец (дарыя)
Черемоховец — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Княжая дарыясынын сол жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Цессия
Цессия (лат. cessio ) – 1) бир тарап (цедент) экинчи тараптын (цессионарийдин) алдында белгиленген мөөнөттө ага тийиштүү болгон талапкылуучулук укугун үчүнчү тарапка – карыздарга (цессионерге) берилген талаптын жарамсыздыгына жоопкерчиликтүүлүк шарты менен өткөрүп (кыйган) берген келишим. Эгер ал мыйзамга же келишимге карама-каршы келбесе, ошондой эле берилип жаткан талап түздөнтүз кредит берүүчүнүн кертбашы менен байланышпаган болсо гана талапты кыюу мүмкүн; 2) эларалык укукта бир мамлекеттин аймагын экинчи тарапка алардын өзара макулдашуулары боюнча өткөрүлүп берилиши.
Күлтегин (канзада)
Күлтегин (канзада) — (684-27. 2. 731), Чыгыш (экинчи) Түрк кагандыгынын ( 552-745) канзандасы. Ильтериш (Ильтерес) кагандын уулу. Борбордук Азиядагы түрктөрдүн гегемониясын орнотууга салым кошкондордун бири. Күлтегин кеңешчиси Тонйукук, бир тууганы Билге менен бирге табгачтар (700), Кытай (705 же 706), Енисей кыргыздары (710), Согдулар (711), карлуктар (711), аздар (715) менен согушуп, 716-ж. Билгени (к. Билге каган) такка отургузган. Күлтегин Чыгыш Түрк кагандыгынын баатыры деп эсептелет.
Такыр жондор
Такыр жондор (лат. Pteronotus) — жарганаттардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: ири такыр жон (лат. P. suapurensis), кидик такыр жон (P. davyi).
Кыпчак жазма эстеликтери
Кыпчак жазма эстеликтери — орто кылымдардагы түрк тилдүү урууларга таандык жазма эстеликтер. Кыпчак тили ждө толук маалыматтар 1234-ж. италиялык жана немис монахтары түзгөн 2994 сөздөн турган «Кодекс Куманикус» аттуу латын-фарсы-кыпчак сөздүгүндө чагылдырылган. Сөздүктө христиан дубалары жана 50 табышмак берилген, ал 1880-ж. Будапештте Геза Кун тарабынан басылып чыккан. 15-17-кдагы Каменец-Подольскиде армян алфавитиндеги хроникалар жана соттук актылар кыпчак тилинде жазылган. Алардын ичинен 1492-1537-жылдарды камтыган Венеция хроникасы белгилүү. Бул хрониканы 189б-ж. тарыхчы Г. Алишан басып чыгарган.
Туба
Туба (лат. tuba - түтүк) - үйлөмө музыкалык аспаптар ичиндеги добушу эң төмөн аспап. Ал мундштуктуу, жезден жасалган аспаптар түрүнө кирет.
Туба 1835-жылы Германияда жасалган. Симф. оркестрде Р. Вагнер тарабынан биринчи жолу колдонулган.
Жугуштуу оорулар
Жугуштуу оорулар 1.Оору козгогуч микроорганизмдер (вирус, бактерия, мите козу карындар) пайда кылып, соо кишиге оорулуудан жана бактерия алып жүрүүчүлөрдөн жугуучу оорулар; 2. Жугуштуу оорулардын пайда болуу себептерин, өнүгүү механизмин, белгилерин изилдөөчү жана аларды диагноздоо, дарылоо, алдын алуу ыкмаларын иштеп чыгуучу медициналык дисциплина. Ал бактериология, вирусология, иммунология, эпидемиология жана башка менен тыгыз байланыштуу. Түрдүү микроорганизмдердин оору пайда кылуу жөндөмдүүлүгү анын вируленттүүлүгүнө, чыгарган уусунун күчүнө, организмге кирген өлчөмүнө жараша болот. Кишинин Жугуштуу ооруларга туруктуулугу жашына, чымырлыгына, тамактануусуна, жашоо шартына жана башка байланыштуу. Жугуштуу ооорунун жугушуна, өтүшүнө микроорганизмдин туруктуулугу, кан жоготуу, түрдүү түйшүк, кош бойлуулук жана башка фактор зор мааниге ээ. Чарчоо, витамин, белок жетишсиздиги, туура эмес тамактануу, түрдүү операция, тамак-аштан, дары-дармектен, химиялык заттардан уулануу жана башка организмдин инфекцияга туруктуулугун төмөндөтүп, ооруга шарт түзөт. Мисалы, Жугуштуу оорулар ошондой жаш балдарда (иммунитетсиз кезде) жана улгайган адамдарда кезигет. Оору козгогуч айлана-чөйрөдө түрдүү жолдор менен тарайт. Мисалы, ичеги-карын жугуштуу оорулары (ич келте, дизентерия жана башка) суу, тамак-аш, идиш-аяк жана башка буюмдар;
Кээде организмге 2—3 түрлүү козгогуч жугушу мүмкүн. Мындай убакта ара лашкан инфекция пайда болот же мурунку оорунун үстүнө экинчиси, үчүнчүсү кошулат. Мисалы, кызылчанын үстүнө грипп жукса же түрдүү кокктор кошулса (стафилококк, пневмококк) биринчи оорунун кабылдоосуна алып келет. Айрым учурда туура эмес дарылоодо, антибиотиктин куюу интервалын чаташтырганда организмдеги козгогуч акырындык менен дарыга көнүп, туруктуу боло баштайт. Мындай козгогуч оорунун агымын узартат. Жугуштуу оорулар ошондой жуккандан тартып инфекциялык процесс аяктаганга чейин инкубациялык (жашыруун), белги берүүчү мезгил, белги күчөгөн, кайтуу жана айыгуу мезгилдеринен өтөт. Жугуштуу оорулар көбүнчө капысынан катуу башталат.
Адам чыйрыгып, калтырайт, денеси ысып, баш катуу ооруйт. Алсызданып, дене бою салмактанат, көңүлү айнып, кусат. Оорунун башталышында аны аныктоо кыйын. Кээде оорулуунун денеси анча ысыбайт. Оору кийинки, башкача айтканда күчөгөн мезгилине өткөндө ошол дартка мүнөздүү белгилердин баары ачык көрүнүп, оорунун анык диагнозу аныкталат. Ал эми оорунун аяктоо мезгилине өткөндө белгилери акырындап жоголуп, оорулуунун абалы жакшырат. Андан кийин оорунун айыгуу мезгили башталат. Айыга баштаганда дарттын негизги белгилери жоголот: температура акырындап 1—3 күндүн ичинде же кескин түрдө 1 — 2 саатта төмөндөйт, кадимки абалга келет. Жалпы абалы оңолуп, көңүлү ачыла баштайт.
Дем алуу жолдорунун Жугуштуу ооруларында (грипп, көк жөтөл, паротит, кызылча жана башка) козгогуч дем алуу органдарынын былжыр челинде жайгашып, ал жерде көбөйүп, аны сезгендирип ооруну чакырат. Оорунун козгогучу оорулуу же бактерия алып жүрүүчү сүйлөгөндө, чүчкүргөндө, жөтөлгөндө шилекейдин, какырыктын чачырандылары менен сыртка бөлүнүп абаны булгайт. Кан инфекциясында (баш келте, кайталанма келте, безгек, чума жана башка), тиешелүү ташыгычтар (чиркей, бит, кене жана башка) чакканда козгогуч канга, лимфага өтүп ооруну козгойт. Адамдын кан айлануу системасы туюк болгондуктан организмдеги козгогуч кан соргуч ташыгычтар аркылуу гана таралат. Ошондуктан бул группадагы ооруларды трансмиссивдүү инфекциялар деп атайт.
Тери Жугуштуу ооруларында козгогуч оорулуу менен тыгыз байланышта болгондо теридеги жаралардан, көздүн, ооздун, жыныс органдарынын былжыр чели| нен жугат (мисалы, күйдүргү, кутурма, шарп, трахома, таз, чакалай жана башка). Негизинен жугуштуу ооруларды атайын жугуштуу оорулардын ооруканасында дарылайт. Айрым учурда врачтын сунушу боюнча үйдө дарыланат. Кээде оорунун себептери ошондой өз убагында ачылбай (табылбай) өтүшүп кетсе, ооруканага кеч жеткирилсе, диагнозу туура эмес же кечигип коюлса, оорулуу тамактануу режимин бузса, туура дарыланбаса жана башка түрдүү кабылдослорго дуушар кылуусу мүмкүн. Оорулууну үйдө кароо үчүн атайын эпидемиол. шарт түзүү керек. Оорулууну жакшылап туура багуу, жеткиликтүү тамактануу, врачтын сунушун так аткаруу оорунун тез сакайышына жардам берет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ли Софус Мариус
Ли Софус Мариус (17. 12. 1842, Норфьордейд – 18. 2. 1899, Кристиания (азыркы Осло)) – норвег математиги. Петербург ИАнын (1896) чет элдик мүчөсү, 1872-жылдан Кристиания, 1896– 98-ж. Лейпциг университеттеринде профессор. Үзгүлтүксүз группалардын классикалык теориясын түзгөн. Анын алгачкы эмгектери таза геометриялык маселелерге арналган (1871–72). 1872-ж. Ли дифференциалдык теңдемелер теориясына өлчөмдүү геометрия түшүнүгүн жана анын ыкмаларын киргизген. Ли дифференциалдык теңдемелер теориясы, алгебра, геометрия негиздери, топология жана теориялык физиканын андан ары өнүгүшүнө зор таасир тийгизген. Ли (немис математиги Ф. Клейн менен бирге) геометриялык теорияны группалык өзгөртүүлөрдүн негизинде кайрадан иштеп чыккан (1849–1925).
Чачыроо коэффициенти
Чачыроо коэффициенти — Берилген тело чачыраткан нурлануу агымынын ага түшкөн нурлануу агымына болгон катышын мүнөздөгөн оптикадагы өлчөмсүз чоңдук.
Боромбай Меңмурат уулу
Боромбай Меңмурат уулу (туулган жылы белгисиз- 1858-ж.) бугу уруусунун чоңманаптары-нын бири. 1843-ж. Жууку суусунун боюндагы Кы-зыл-Үңкүр деген жерге чеп курдуруп, аны ордо кыл-ган. 1844-ж. ал бугу уруусунун атынан Батыш Си-бирдеги орус падышалыгынын бийликтерине бу-каралыкка кабыл алуу етүнүчү менен элчи жи-берген. 1848-ж. дагы бир ирет орус бийликтерине кайрылган. 1853-ж. Боромбай орустун полковник чинин алган. Анын элчилери 1854-ж. сентябрда Ом-скиге келип, 1855-ж. 17-январда бул шаардан Рос-сиянын букаралыгына өтүү жөнүндө ант беришкен. 1855-ж. бугу менен сарыбагыш уруулары чабыш-кан кезде Текести жердеп калган. Бугу уруусун сактап калуу үчүн Кытайдан жардам сураган, бирок көмөк ала алган эмес. Ошондон кийин кайрадан орус бийликтерине өтүнүч менен кайрылган. 1856-ж. Боромбайдын жайлоодогу айылында Ч. Валиханов болуп, анын сүрөтүн тарткан.
Контраст
Контраст буюм-заттарды, жаратылыш кубулуштарын, адамдардын мүнөзүн бири-бирине кескин карама-каршы коюп сүрөттөө. Пейзаждык кубулуштарды жүрүп жаткан окуяга карама-каршы коюп, контрасттык планда сүрөттөө каармандын психологиясын терең ачууга шарт түзөт.
Контрасттык сүрөттөө кыргыз поэзиясынын мүнөздүү белгилеринен. Айрым акындардын чыгармаларында контраст ырдын ар бир сабында кездешиши мүмкүн:
Мен акынмын кээде кедей, кээде бай, Ичкен ашым кээде кесме, кээде чай, Кай бир күнү конок толуп үйүмө, Казанымда кайнап турат жалаң май. Кай бир күнү капа кылам өзүңдү, Жаш балаңа сүттүк акча табалбай. (Б. Сарногоев).
Бул келтирилген строфа туташ контрасттык түшүнүктөрдүн негизинде түзүлүп, акындын турмуштук позициясын даана көрсөтүп турат. Кээ бир чыгармаларда контраст бүтүндөй образдык системаны, бүтүндөй текстти аралап өтөт. Мындай учурларда контрасттык түрүн аныктоо үчүн бүтүндөй текстти талдоого туура келет.
Б. Сарногоевдин “Аялдардын ачуусу” деген ыры ушундай ыкма менен жазылган:
Муз кылат кайнап турган арашанды, Кыш кылат жайкы чилде саратанды. Бээжайы безеленип тил тийгизсең, Таанытат атаң тургай таятаңд... Жылытсаң жылуу сөзгө аздан-аздан, Кабагы жарк дей түшөт кайра баштан. Ачуусу жаап бүткөн кара нөшөр, Ал эми аял өзү тунук асман.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Асян (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Цивилдик укук
Цивилдик укук (лат. jus civile, рим. cevitas – шаар, саясий жалпылык, эл, мамлекет деген сөздөн) – Рим укугунан башка эчбир укук тутумунда жок бөлүгү. Буга биринчи кодификациялык актынын – Он эки таблицанын Мыйзамдары (б. з. ч. V кылымдын ортосу), элдик жыйындардын кийинки токтомдору, ошондой эле римдик юристтердин мыйзамдарга баяндамалары кирген. Цивилдик укук – бул жарандардын укугу деп болжонгон. Жыйнтыгында бул аталгы «цивилистика» аталгысынын негизине алынган, анын милдети бир кыйла тар, ал мүлктүк мамилелерди теске салуучу ченемдердин тармагы катары жарандык укукту түшүндүрүп калды. Байыркы Римдин Ц. у-у – бул мыйзам чыгаруу жана аны пайдалануу тажырыйбасы деген заманбап аталыштарда колдонулуучу жазма укук.
Кыргызстан климатынын бийиктик алкактары жана региондор боюнча өзгөчөлүктөрү
Кыргызстан климатынын бийиктик алкактары жана региондор боюнча өзгөчөлүктөрү — Кыргызстандын жеринин бетинин түзүлүшүнүн татаалдыгына, тоо капталдарынын күнөстүүлүгүнүн ар башкалыгына жана нымдуу абанын жолуна карата, абалына жараша климаттын ар түрдүү мүнөздүүлүгү түзүлөт. Бийиктик боюнча төрт климаттык алкак бөлүнөт.
Тоо этегиндеги түздүктөрдүн жана жапыз өрөөндөрдүн климаты жайкысын ысык аптаптуу (июлдун орточо температурасы +28°С ге чейин), кышында анча суук эмес, мелүүн, жаан-чачын жетишсиз. Бул климаттык алкак, өзгөчө Фергана өрөөнүндө субтропикалык климаттын белгилерине ээ. 900—1200 м бийиктикте да жайкы температура 20—25°С ден кем эмес, кышкы температура (январь) -4°С ден -7°С ге чейиң төмөндөйт. Эң ысык күндөрдө температура 44° С ге чейин көтөрүлөт, эң суук күндөрдө абанын температурасы -40° С ге чейин төмөндөйт. Бул алкакта 0° С ден жогорку температуранын жылдык суммасы 3600—4900° ка жетет. Бул алкак сугат суусу менен жетиштүү камсыз болсо, айыл-чарбасы үчүн эң ынгайлуу.
Бөксө тоолордун климаттык алкагы 900—1200м ден 2000—2200 м бийиктикке чейин нукура мелүүн климаттык мүнөздө. Жайкысын жетишээрлик ысык болбойт, кышкысын өтө суук эмес, туруктуу кар катмарынын астында. Жайкы температура 18°—19° С (июль), кышкы январдын температурасы -7 -8°С. Декабрдан февралга чейин айлык орточо температура терс мааниде (-3 -5°С).
1000—1500 м бийиктикте жети айдан ашык суук болбойт, 0°С ден жогорку температуралардын жылдык суммасы 3500— 4000°. Мындай деңгээлдеги температура ным жетиштүү болсо, жылуу климатка ылайыкташкан көптөгөн айыл чарба өсүмдүктөрү үчүн жакшы шартты түзөт. Алкактын жогорку чегинде 6 айга жакын суук болбойт жана оң температуралардын суммасы 2700— 3800°. Бул шарттар нукура мелүүн климатка туура келет. Бийик тоолордун климаттык алкагы 2000— 2200 м ден 3000—3500 м ге чейинки бийиктикке туура келет. Бул алкактын жайы салкын, кышы суук, көпчүлүк жерине калың кар катмары мүнөздүү. Июлдун орточо айлык температурасы 11—16°С, январдыкы -8 -10° С. Кыш узак (ноябрь— март) жана карлуу. Бул алкактын жогорку чегинде суук болбогон айлардын саны 3—4 айга кыскарат. 0°С ден жогорку температуранын суммасы 600—2800°. Бул алкак негизинен жайыт катары пайдаланылат.
Нивалдык климаттык алкак 3500 м ден жогору бийик тоолордун кырларын жана капчыгайлардын төрлөрүндөгү мөңгү-муздуктар таралган жайларды камтыйт. Жайы салкын, кышы ызгаардуу суук, кардын катмары жогорку чегинде жыл бою кетпейт. Июлдун температурасы 4—7°С ден ашпайт, январдыкы -19 -22°С ге чейин суук. Кыргызстандын климаты бийиктик боюнча гана алкактарга бөлүнбөстөн мейкиндик боюнча да айырмаланат. Климатологдордун маалыматтары боюнча Кыргызстан төрт климаттык регионго бөлүнөт: Түндүк Кыргызстан, Ысык-Көл ойдуңу, Ички Тянь-Шань жана Түштүк Кыргызстан. Райондоштурууда негизги көрсөткүчү болуп жаан-чачындын жылдык режими алынган. Ал белгилүү даражада атмосфералык циркуляциянын шарттарын чагылдырат.
Түндүк Кыргызстандын кыштын күнкү синоптикалык процесстеринин мүнөздүү белгиси — муздак аба массасынын батыштан, түндүк-батыштан жана түндүктөн кирип келиши. Бул аба массасы көп учурда шамалдын күчөшүн, булуттуулукту жана жаан-чачынды алып келет. Жаз мезгили аба ырайынын туруксуздугу менен айырмаланат. Муздак аба, жылуу аба алмак-салмак кирип, бирде суук, бирде жылуу аба ырайын алып келет. Жаан-чачын көбүрөөк байкалат. Жайдын башында да түндүк-батыштан жана батыштан нымдуу аба массасы кирип турат. Жаан-чачындар нөшөрлөгөн жамгыр түрүндө жаайт. Жайдын экинчи жарымы кургакчыл. Фронттук активдүүлүк байкалат. Күз мезгилинин синоптикалык процесстери да туруксуз аба ырайын алып келет. Бул мезгилдеги муздак абанын батыштан жылып кириши, кээде карга айланган жаан-чачынды пайда кылат. Жаан-чачындын жыл ичиндеги максимуму жаз айларында жана жайдын биринчи жарымында байкалат. Ысык-Көл ойдуңунун синоптикалык процесстери өзгөчө орунду ээлейт. Орографиялык туюктугуна байланыштуу ойдундун тышкы жактар менен аба алмашуусу кыйынчылык менен жүрөт. Аба массалары Ысык-Көл ойдунуна Кыргыз Ала-Тоосу менен Күнгөй Ала-Тоосунун ашуулары жана Сан-Таш ашуусу аркылуу кирет. Тоо ашкан аба массасы ойдуңга төмөндөп түшкөндө адиобатикалык жылынуу процесси жүрүп, экинчи жагынан аба массасы жайылып кетип салыштырмалуу нымдуулук азаят. Натыйжада жаан-чачын алып келүүчү булуттар бул жерде өтө эле сейрек пайда болот. Көл үстү менен чыгышка жылган аба массасынын салыштырмалуу нымдуулугу акырындан арта баштап, Ысык-Көлдүн чыгыш жагында жаан-чачындын саны көбөйөт. Жаан-чачындын жыл ичиндеги максимуму жаз айларынын аягында, жай айларынын башында байкалат.
Ички Тянь-Шанды курчаган бийик кырка тоолор жана бул климаттык райондун жеринин бетинин көтөрүңкүлүгү атмосфералык циркуляцияга көп өзгөчөлүктөрдү киргизет. Курчаган кырка тоолордун тышкы капталдарына жаан-чачындын негизги бөлүгү калып, аба массалары ички өрөөндөргө нымы азыраак болуп келет. Кыш мезгилинде конденсация деңгээли төмөн болгондуктан нымдуу аба массаларынын ички өрөөндөргө кириши кыйын болуп калат. Ошондуктан ички Тянь-Шандын өрөөндөрүндө кар аз же жок. Аба ырайында антициклондук режим басымдуу келип, көп убакта ачык аяздуу күндөр үстөмдүк кылат. Кышкы жаан-чачындын саны жылдык жаан-чачындын санынын 11,5% ин түзөт. Жылдын жылуу мезгилинде абал кескин өзгөрүп, аба ырайы туруксуз жаан-чачындуу боло баштайт. Конвективдүү аба агымынын күчөшүнөн булуттуулук көбөйүп, жаан-чачындар да арта баштайт. Жалдысынан Ички Тянь-Шань жаан-чачыны жетишсизирээк мелүүн климаттуу район. Жаан-чачындын көбөйгөн мезгили жаз айларынын аягы жана жай айларына туура келет.
Түштүк Кыргызстанда түндүктөн жана түндүк-батыштан келген муздак аба массасынын таасири аз, айрым учурларда аба ырайына алардын тийгизген таасири дээрлик жокко эсе. Бул климатка негизинен батыштан соккон нымдуу жана муздак абанын таасири күчтүү. Ошонун негизинде жаан-чачындуу мөөнөт жылдын муздак мезгилине туура келет. Бул жерде жылдын жылуу мезгили кургакчыл жана ысык аптаптуу, б. а. Жер Ортолук деңизинин жээгине мүнөздүү климаттын белгилери бар. Жердин бети бийиктеген сайын жаан-чачын түшчү мезгил жаз айларын карай жылат. Жаз мезгилинде фронттук процесстердин кайталанышы артат жана жаан-чачын көбөйөт. Фергана орөөнүнүн түндүк жана түндүк-батыш тарабына батыштан гана кирген аба массаларына жол ачык. Ошондуктан Түштүк Кыргызстандын бул тарабынын климаты батыш жана түштүк-батыш жактан кирген аба массаларынын таасири астында калыптанат. Кыш мезгилиндеги жаан-чачындар түштүк циклондору менен батыштан соккон муздак аба массаларына байланышкан.
Жылдын жылуу мезгилиндеги аба ырайын термикалык депрессиянын түндүк чети менен байланышкан батыштан жана түндүк-батыштан басып кирген муздак аба массалары калыптантат. Ал муздак аба массалары басып кирген мезгилге негизги жаан-чачындын жааган мезгили туура келет (жаздын аягы жайдын башталышы). Жалпысынан региондо жаан-чачындын саны бүткүл Кыргызстандын аймагы боюнча көп. Бул жердеги тоо капталдарынын кээ биринде жаан-чачындын жылдык саны 1000 мм ден ашат. Туюк өрөөндөрдө жана тоо капталдарынын чыгышка караган бөлүгүндө жаан-чачын 300 мм ден ашпайт жана ным жетишсиз.
Фергана өрөөнүнүн түштүк тарабын ээлеген тоо кыркаларынын этегинен кырына чейинки аймактардын климатында да таасын байкалган эки мезгил бар. Азия антициклонунун түштүк-батышы өкүм сүргөн кыш айларындагы муздак абанын басып кириши жана жылуу мезгилдеги түштүк-батыштын циклондору Фергананын бул жагына да мүнөздүү. Жаан-чачындын негизги бөлүгү жазгы батыштан кирген аба массасы менен байланышкан. Жаан-чачындын жылдык саны тоо этектеринде жана ички өрөөндөрдө 250 мм ден 500 мм ге чейин өзгөрөт. Бул жакта да жаан-чачындын саны батыштан чыгышка карай көбөйөт, бирок Фергананын түндүк жагына караганда жалпы саны азыраак (600 мм ге чейин).
Мелетинский, Елиазар Моисеевич
Мелетинский Елиазар Моисеевич (1918, Харьков) – орус адабиятчысы, фольклорчу. Москвадагы философия, адабият жана тарых институтун бүтүргөн (1940). «Происхождение героического эпоса. Ранние формы и архаические памятники» деген темада докторлук диссертация коргогон. Дүйнө элдеринин баатырдык эпосторун изилдеген. Эмгектеринде түрк элдеринин эпостору, анын ичинде «Манас» да кеңири талдоого алынган. Мелетинский «Манаста» чагылдырылган окуялардын тарыхый негизин кыргыздар менен кара кытайлардын (кидандардын) ортосундагы кагылышуу түзөт деген бүтүмдү советтик фольклористикада алгач ирет айткандардын бири. «Манастын» жанрдык стадиалдык өзгөчөлүгү, түрк-моңгол эпикалык чыгармалыгындагы тарыхый орду «Киргизский эпос о Манасе» (История всемирной литературы, т. 3., М-Н, 1985) аттуу эмгегинде да каралган.
Цивилист
Цивилист – жарандык укук боюнча адис.
Күл топурак
Күл топурак — күлгө айлануу процессинин натыйжасында пайда болуучу топурак тиби. күл топуракта темир, марганец жуулуп, кремнезём калдыктары көбөйгөндүктөн горизонттун кызгылт күрөң же саргыч күрөң түсүнүн ачык боз же агыш күл сымал түстө, азык заттар, кычкылдуулугу төмөн болот. Токою кыйылган күл топурактуу жер жакшыртылып, айыл чарбага пайдаланылат.
Стефени Мейер
Стефени Мейер (англ. Stephenie Meyer ; née Morgan; /ˈmaɪ.ər/; 1973-жылы 24-декабрда туулган) - америкалык өспүрүмдөргө арналган фантастикалуу чыгармаларды жазуучу жана продюсер. Ал "Күүгүм" (англ. Twilight) аттуу вампирлер туураллуу романтикалуу чыгарма жазгандыгы менен кеңири таанымал. "Күүгүм" романдары дүйнө жүзү боюнча жакшы кабыл алынып, 100 миллиондон ашуун көчүрмөдө сатылган жана 37 тилге которулган. Мейер Америкада 2008 жана 2009-жылдардын бестселлер автору аталган. Ал 2008-жылы 29 миллион китеп, ал эми 2009-жылы 26.5 миллион китеп саткан. "Күүгүм" 2008-жылы АКШдагы китеп дүкөндөрүндөгү эң көп сатылган китеп болгон.
Мейер Таймс журналынын "2008-жылдын эң таасирдүү 100 адамы" тизмесинде 49-орунду ээлеген. Ошондой эле Форбс жылдыздар тизмесинде "2009-жылдын эң күчтүү 100 адамы" тизмесинде 26 орунду болгон. Анын жылдык кирешеси 50 миллион доллардан ашкан. 2010-жылы Форбс журналында ал "жыл сайын 40 миллион доллар тапкан күчтүү жылдыз" тизмесинде 59-орунду ээлеген.
Көкбазин
Көкбазин (Gentiana, L. 1753) – көкбазиндер тукумундагы өсүмдүк уруусу. Бир, көп жылдык чөп, айрымдары чала бадал. Сабагы түз, тик өйдө өсөт, түксүз. Жалбырагы сапсыз, сабакка тушташ жайгашкан, жээги тегиз, сүйрү же ланцеттей, уз. 5-10 мм. Гүлү 4-5 мүчөлүү, желекчелери биригип өсүп, түтүкчөнү түзөт, түсү көк кээде сары. Дүйнө жүзүндө 400гө жакын түрү жер шарынын бардык областтарында, негизинен түндүк жарымында кездешет. Кыргызстанда 17 түрү бөксө тоодон эң бийик тоолордогу ным жетиштүү жерлердеги бийик жана жапыс чөптүү шалбааларда, боздөңдөрдө, өзөндө, токойдун арасында жана сазда өсөт. Айрымдарынын (сары жана оливье к.б.) дарылык касиети бар. Кээ бир түрлөрү арак-шарап ишканасында да пайдаланылат. Бийик сабактуу түрлөрү гүлзарда кооздукка өстүрүлөт.
Ак-Талаа (Кочкор району)
Ак-Талаа — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Кара-Суу айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1028 киши (2009-жылы).
Голотирлер
Голотирлер (лат. Holothyridae) — кенелердин бир чоң тукуму.
Туран
Туран – байыртадан айтылып келген уламыштар боюнча Ирандын түндүгүндө жайгашкан өлкө. Уламыштарда Туран жашоочулары ирандыктар менен жоолашып келишкен. Түрк башкаруучуларынын ак сарайында кызмат кылган тарыхчылар Туранды байыркы түрктөргө таандык кылышкан. Туран деп Караханийлерге баш ийген аймакты (Ж. Карши, Ж. Баласагунинин эмгектеринде) да түшүнүшкөн. Махмуд ибн Валинин эмгектеринде азыркы Теңир-Тоо аймагы Туран деп аталат. Мусулман авторлорунун айтуусу боюнча бул жерди түрктөр жердеген.
Эренак, бек
Эренак (орусча Ярнак) - 1660-87-ж. Сибирь кыргыздарынын беги, өкүмдары.
Кыскача өмүр таржымакалы
Эренак - Түштүк Сибирдеги Алтысар беги Ишей-Мергендин уулу, Номчи-бектин небереси. Улуу агасы Айкан Юрукту орустар аманат туткун катары кармап, ал Москвада билим алып, Иван деген ат менен чокундурулган. Ал Красноярскиге келип бир тууганы Эренак бекке каршы бир нече аскердик жүрүш жасаган.
Эренак бектин Чакун, Харгин, Шам аттуу уулдары болгон. Эренак бек өтө каардуу, өжөр инсан, таланттуу дипломат болгон.
Өзгөчө чыккынчыларды катуу кыйноого алып, дарактарга кере байлап, кыйноого жана башка жазаларга буйрук берген.
Эренак бек бытыранды болгон кыргыз улустарын жана кыштым аймактарын «Кыргыз өлкөсү», «Кыргыз жери» этносаясий бирикмесине айланткан. Ал 20 жылдан ашуун Красноярск, Кузнецк, Томск, Енисей жана башка орус кыштактарына коркунуч туудурган.
Эренак бек кыргыздардын экономикалык кубаттуулугун камсыз кылып турган кыштымдардын жерлерин өзгөчө коргогон. Ал тышкы саясатында бир катар учурларда Россияга каршы болуп, бирок дипломатиялык арга үчүн Жунгариянын колдоосуна ыктаган. Өзгөчө, ургаалдуу түрдө отурукташып жаткан орус кыштактарына өтө ылдам, жеңил куралдангам кыргыз атчандары тарабынан тез-тез сокку уруп турган.
Сенге-Тайша менен Эренак бектин 1667-ж. Красноярскиге (Кызыл-Жарга) жасаган чабуулу учурунда казак-орустардын 375 кишиден турган аскер бөлүгү оор жоготууга учураган (39 адам өлгөн, 203 адам жарадар болуп, 49у туткунга алынган).
Эренак бек Түштүк Сибирдеги орус чындоолорунун курулушу менен өтө зор коркунуч туудурайын түшүнүп, орус бийликтерине: «Эгерде Абаканга чындоо курсаңар, анда биз өз жерибизди акыркы балабызга чейин коргоого даярбыз» - деген билдирүү жасаган.
1675-ж. Красноярдык казак-орустар Кыргыз жеринин так ортосунда Абакан дарыясынын куймасындагы Тагар аралына чындоо салышат. Эренак бек бул курулушту курчоого алып, өрттөп жиберет. Кийин Ачин жана Кан чындоолорун талкалап, Орусиянын тууларын, замбиректерин колго түшүрүп алган.
17-кылымдын 2-жарымында Цинь империясы монгол хандыктарын баш ийдирип, аларды жунгарларга (калмактарга) каршы тукурган.
1687-ж. монголдор менен согушта жуңгар ханы Галдан Бошокту-хан Сибирдеги Кыргыз өлкөсүнөн толуктоолор алуу үчүн аскер чакырат.
Эренак бек 600дөн ашуун адамдан турган кошууну менен Алтайдагы Чулушман дарыясынын жогорку агымына жакындап келгенде, монголдор буктурма коюп тосуп алышып, беттешүү учурунда Эренак бек жана анын 300дон ашуун жоокери, Алтыр улусунан 150 адам курман болот.
Маевка (Аламүдүн району)
Маевка (Маевка) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Маевка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 10 475 киши.
Цивилистика
Цивилистика (лат. civilis – жарандык) – жарандык укук илиминин аталышы.
Палеография
Палеография (грек сөзүнөн – байыркы жазуу) – жазуунун келип чыгышын, өнүгүшүн жана графиканын тарыхый өсүш жолун изилдеген тарыхый-филология багыттарындагы илим. Бул илимдин жардамы менен байыркы руна сымал жазуусу (Орхон-Энесай) жазуулары чечмеленген.
Колдонулган дабияттар.
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004.
Кудалашуу
Таптыңбы акылдууну - шашып дароо, Үйлөнүп ал, табылгыс бакыт ошо. Жусуп Баласагын
Кулдугуң кудайга! - дешкен кыздын ата-энеси.
Жуучу эки тараптын куда болуп, келечекте бири-бири менен жылуу мамиледе болуулары үчүн аракет кылган.
Жуучу үч жолу барган, үчүнчү барышында эгер каалашпаса, сый-сыпат менен узатып коюшкан. Эгер мамилелери мурдагыдан жумшарып калса, макул болгондуктун белгиси болуп, калган сөз дасторкон үстүндө бышып жетилген. Үйлөнүү үлпөтү качан, кайда болору чечилген. Жуучуга чепкен жабылган. Ошондой болсо да алыстан кыз издөө, башка улутка үйлөнүү салты мурда эле болгон. Мисалы, Жакыптын уулу Манаска аял алып берүү үчүн кыз издеп, тажик элинин кызы Санирабиганы (Каныкей энебизди) табышы. Демек, байыркы ата-бабаларыбыз мурдатан эле генофондду жакшыртууну, эки элди жакындаштырууну да эстеринен чыгарышпаптыр десек жаңылышпайбыз.