cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Светлана Түкбулатова
1975-ж. М. Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик мызкалык-хореогр. окуу жайын бүтүрүп, А. Малдыбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик акад. опера жана балет театрында иштеген. 1977-ж. Ленинграддагы (азыркы Санкт-Петербург) А. Л. Ваганова атындагы акад. хореогр. окуу жайында, 2001-ж. Б. Бейшеналиева атындагы КМИИде окуган. 1978-2004-ж. А. Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук акад. опера жана балет театрында: Mama (П. И. Чайковский, «Щелкунчик»), Эгино (А. Хачатурян, «Спартак»), Кадича(В. Власов, «Асел»), Мария (Б. Аеафьев, «Бахчысарай фонтаны»), Китри (Минкус, «Дон Кихот») ж. б. балеттердеги 50гө жакын башкы партияларды аткарган. «Блюз стилиндеги рапсодия», «Квартет», «Эски хореография кечеси», «Коштошуу симфониясындагы роза», «Бүт бардыгын мен cara айтып бергим келет» ж. б. концерттик программаларга да катышкан. «Пластикалык катар», «Күзгү дебют» аттуу телефильмдерге жана «Акыркы пейзаж» аттуу телеспектаклге тартылган. Москва, Ленинград, Сочи, Сибирь, Алтай, Тува, Киев, Ташкент, Алматы, Астанада өткөн эл аралык концерттерге катышкан. Кыргызстандын Япония, Индия, Кытайда өткөн маданият күндөрүндө бийлеген. Театрда иштөө менен бирге педагогдук кесипте да эмгектенүүдө. Кыргызстандын көркөм гимнастика боюнча командасынын чеберлерине хореография боюнча сабак берген. Шакирттери: С. Тлебалдинова, В. Терёхина, Н. Габитова, Ж. Татубаева, В. Самсонова Кыргызстандын чемпиондору. Ал амер. Алексис Вёди Кэти Тибуд Жексондун балет мектебинде окуган. Калинград шаарында «Арабески» балет искусствосу мектебинде эмгектенет. 1999-ж. Астанада өткөн илим, маданият ишмерлеринин жолугушуусунда «Астана» медалы менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Койчуева Жүзүмкан
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Сары канат
Сары канат (лат. Cottocomephorus grewingki) — Байкалдагы букачарбалыктардын бир түрү.
Семёновка (Ысык-Көл району)
Семенов (Семёновка) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Семенов айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 676 киши.
Медетов Жакып (Фуйтко)
Медетов Жакып (Фуйтко) - жазуучу.
Кыргыз тилинде
Мурат улама: Легендалар, аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1976. – 238 б.
Зоболо: Повесть, аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 200 б.
Күрөш: Повесттер, аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 198 б.
Сый: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 216 б.
Жер ысмы: Дастан жана повесттер. – Ф.: Адабият,1989. – 304 б.
Кежир-Алп: Айып-дастан, повесттер, аңгемелер. – Б.: Адабият, 1991 – 478 б.
Чакпаган жылаан: Жомок. – Б.: Адабият,1991.– 16 б.
Таянган тоом – абийирим. – Б.: 200 б.
Гүл өнгөн баскан изинен. – Б.: Учкун, – 308 б.
КОТОРМОЛОРУ
Жеймс Жойс
Жеймс Огастин Алоишес Жойс (англ. James Augustine Aloysius Joyce; 1882-жыл 2-февраль — 1941-жыл 13-январь) — ирландиялык роман, кыска аңгеме жазуучу жана акын болгон. Ал заманбап авангардга салым кошкон, 20-кылымдын эң таасирдүү жана маанилүү жазуучуларынын бири деп эсептелет.
Жойс "Улисс" (англ. Ulysses, 1922) чыгармасы менен таанымал болгон. Анда Гомердин "Одиссеясындагы" эпизоддор бир нече адабий стилдер менен эриш-аркак жүрөт, балким бул аң сезимдин эң көрүнүктүү агымы болушу ыктымал. Башка белгилүү чыгармаларына "Дублиндиктер" (англ. Dubliners, 1914) кыскача аңгемелер жыйнагы, "Сүрөтчүнүн жаш кезиндеги портрети" (англ. A Portrait of the Artist as a Young Man, 1916) жана "Финнеганды эскерүү" (англ. Finnegans Wake, 1939) романдары кирет. Анын башка китептери үч поэзиялык чыгарманы, бир пьесаны, кез-кезде жазып жүргөн журналистикалык материалдарын жана жарык көргөн каттарды камтыйт.
Жойс Дублиндин Ратгар жергесиндеги Брайтон аянты 41 дарегинде төмөн көздөй кеткен жакта орто чарбалуу үй-бүлөдө жарык дүйнөгө келген. Бул апасы төрөлгөн Теренур жергесинен жарым мил алыстыкта жайгашкан. Мыкты студент болгон Жойс христиан бир туугандар иштеткен О'Коннелл мектебине барган. Андан кийин атасынын аракечтигине жана күтүлбөгөн каржы маселелерине карабастан Клонгоус, Белведер иезуит мектептеринде өзгөчөлөнгөн. Ал Дублин университет коллежине тапшырган.
1904-жылы 20 жаштарында Жойс өнөктөшү (кийинчерээк жубайы) Нора Барнакл менен Европа континентине биротоло эмграциялап кеткен. Алар Триестеде, Парижде жана Цюрихте жашашкан. Өмүрүнүн көбүн чет өлкөдө өткөрсө да Жойстун ойдон чыгарылган ааламы Дублинге негизделип, ошол кезде ошол жердеги жакын үй-бүлө мүчөлөрү, душмандары жана достору сыяктуу каармандар менен толукталган. Атап айтканда "Улисс" дал эле ошол шаардын көчөлөрүндөгү жана сейил бактарындагы окуяларды чагылдырат. "Улисс" жарыкка чыккандан кийин көп өтпөй Жойс бул жагдай боюнча "Өзүм үчүн мен ар дайым Дублин жөнүндө жазам, анткени мен Дублиндин жүрөгүнө бара алган болсом, анда мен дүйнөдөгү бардык шаарлардын жүрөгүнө бара алам. Мында ааламдагы бардык нерсе камтылган" деген.
Виртуалдуу аныктык
Виртуалдуу аныктык (virtual reality (VR)-виртуальная реальность). Мультимедианын башка колдонмолоруна виртуалдуу аныктык кошулат, анда компьютер жасалма чөйрө түзөт жана интерактивдүү режимде айлана-чөйрөнү изилдеп, аны өзгөр¬тө алат. VR програмдык жабдыгынын эң жөнөкөй түрү жердин, ландшафт же имарат сыяктуулардын көлөмдүк көрүнүштөрүн чыгарып берет. Бул програмдык жабдыкты архитекторлор сунуш кылган конструкциясын көрсө¬түүдө колдонушат. VR програмдык жабдыктарынын кийинки түрлөрү жасалма чөйрөдө тажрыйба аткаруу үчүн атайын баш кийим, костюм жана колкап кийип алат. Баш кийим жасалма чөйрөнү көздүн алдына алып келип көрсөтөт. Костюм жана колкап виртуалдуу айлана-чөйрөдө буюмдарды кармоого жана тандоого мүмкүндүк берет. Эксперттердин айтуусуна караганда, келечекте костюм жытты да сездирүү менен контакты туюндуртат жана виртуалдуу дүйнөнү сездиртет. VR көлөмдүү электрондук оюндарды сунуш кылат. Мындай оюндарда атайын видео издегичтер машинеде генерацияланган айлана-чөйрөнү көрүүнү уюштурат. Электрондук оюн ландшафтын ичинде аткарылат, машине оюнунда датчиктер кыймылды жазып турат жана тиешелүү түрдө алдыга жүргөндө ландшафты өзгөртөт. Компаниялар VR ди коммерциялуу колдонуштар үчүн колдоно башташты. Мисалы, офистик эмеректер менен соода кылган компанияларда виртуалдык көргөзмө залдары болот. Анда коюлган эмеректерди кардарлар карап, керек болсо аларды жылдыруу менен бөлмөдөгү жайгашуусун көрө алат. Автомобиль жана учак куруучулар жаңы моделдерин текшерүү үчүн виртуалдуу прототиптерди колдонушат жана алар долбоорлоо убактысын кыскартышат. Ошондой эле компьютердин VR колдонмолору кызматкерлерди окутууда колдонулат. Тармактык VR үч өлчөм¬дүү сүрөттөлүштөрдү көрсө¬түүдө колдонулат, аларды интерактивдүү режимде иликтөөгө жана манипуляциялоого болот. Көпчүлүк тармакка негизделген VR колдонмолору VRML ди (виртуалдуу аныктыкты моделдөөчү тил) пайдаланып иштелип чыгат. VRML эмеректүү бөлмө сыяктуу үч өлчөмдүү сүрөттөлүштөрдү иштеп чыгууга мүмкүндүк берет. Чычканды кыймылдатуу менен VR бөлмөнүн ичинде басып жүрүүгө болот. Көп учурда VR оюндарда колдонулат, ошондой эле анын көп сандагы практикалык колдонмолору бар. Архитекторлор имарат жана бөлмөлөр¬дүн VR моделдерин түзүп, аларды клиенттерине курулуш аяктаганда имарат же бөлмө кандай көрүнө турганын көрсөтө алат.
Брудный Арон
Брудный Арон – жазуучу. Фрунзе шаарында 1932-жылы 13-январда туулган.
1948-жылы №6 орто мектепти аяктап, 1949–1951-жж. Ленинградда окуп, бирок 1948-1953-жж. Фрунзе шаарынан Кыргыз мамлекеттик медицина институтунан жана 1951-1954-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетинен билим алган.
1988-жылы Улуттук илимдер академиясынын мүчө-корреспонденти, 2002-жылы Россия Табигый илимдер академиясынын чет өлкөлүк мүчөсү, ошондой эле 2000-жылы Калифорния Билим берүү академиясынын мүчөсү жана 1997-жылы педагогикалык жана социалдык илимдердин академиясынын мүчөсү болуп шайланган.
Алгачкы көркөм чыгармасы ХХ кылымдын 40-жылдарына таандык, бирок кеч басыла баштаган. Бир катар новеллалардын, киносценарийлердин (алардын бири боюнча Швейцарияда “Зеркало Теней” фильми тартылган) жана пьесалардын (“Спиритический сеанс” Москвада коюлган) автору. «Невидаль», «П., которого нет живых», «Китаянка», «Больной», «А по утру она вновь улыбалась…» ж.б. чыгармалары «Апокриф» журналына, «Чабыт» альманахына ж.б. басылмаларга жарыяланган.
Орус тилинде
Наука понимать: Научно-литературная монография. - Б.: Фонд-Сорос, 1989. - 480 с.
Пространство возможностей: Научно-литературная монография. - Б.: Фонд-Сорос, 2001. - 505 с.
Персонетика: Научно-литературная монография. - М.: Лабиринт, 2003. - 183 с.
Дүңкана Кочуке уулу
Дүңкана Кочуке уулу (1886-1981) - атактуу манасчы.
Омүр баян
Дүңкана Кочуке уулу Нарын областындагы Эчки-Башы айылында 1886-жылы туулган. 1981-жылы 95 жаш курагында кайтыш болгон. 1. Устаты Улуу манасчы Тыныбектен таалим алган. Дүңкана: Тыныбекчи жакшы билчүмүн, анын "Семетейин" көп уккам. Экөөбүз тең Тынымсейиттин торгой уруусунан болобуз",- деп эскерчи экен. 2. Түш көрүү. Дүңкана минтип айтчу экен: "Жети жашар кезимде түшүмө Семетей, Күлчоро, Канчоролор киришти, бизди элге айткын дешти, үч жыл айтпай жүрдүм. Кыйнап, түшүмдө Семетей келип найза менен сайып кеткенден кийин айта баштадым". 3. Жазып алынышы. Дүңканадан 1965-67-жылдардын аралыгында "Манас" жазылып алынган. Анда "Семетей" толук, ал эми эпостун биринчи бөлүмүнөн "Манастын балалык чагы", "Чоң казат" бар. 4. Өзгөчөлүктөрү. Дүңкананын нускасында кыргыздарды Алооке менен бирге Жезбилек чаап алат. Манас эр жетип, кыргыздарды Ала-Тоого көчүрүп келгенде, нойгуттардын Акбалтасы Жакыпка мал тартуулап келип, уулу Чубактын Манас менен дос кылат. Анан Манас менен Чубак Алоокени чабат. Алооке кан Бээжинге качат. Коңурбай бурутту чаап кул кылам деп күүлөнсө, Алооке: "Бээжинге Манас казаттап келбей койбойт, кыйын болсоң ошондо беттешип көрөсүң"- деп баласын тыйып коет. Кийинчерээк Төштүк Жоодарыга той берип, ага алты кан келет да, алар Манасты чаап алалы деп кеңешишет. Ошентип, Манаска каршы аттанышат. Бирок айкөл ачуусу келип, аларды кырып кое турган болгондо, Бакай менен Алмамбет ортого түшүп токтотот Кандар Манастан коркконунан "Бээжинге казат кылалы" деп суранышат. Манас макул болот. Андан ары чалгын, Алманбет менен Чубактын чатагы болот. Ошондон кийин гана Алманбеттин таржымалы айтылат. Алманбеттин апасы Айканыш (окуу китебиндеги Алтынай) бирде аял, бирде ак жылан боло алган сыйкырдуу пенде. Андан ары "Чоң казат" окуясында Манастын минген Аймаңбозу баспай, баатырлар Тал Чокуга корголошот. Кытай колу аларды курчап калат. Орукка барган Сыргак Бакайдын акылы боюнча кыргыз колун "жүргүлө олжо бөлүп алабыз" дейт. Ошентип, кыргыздар чабуулга өтөт. Дагы бир көңүл бурчу нерсе-Чубактын эрдиги. Ал Нескара, Шуйкучуларды колго түшүрүп келгенден кийин, кытай колу багынып берет. Алмамбет, Чубак, Бакай үч шаарга кан болот. Дүңкананын "Семетейи" Семетейдин Кең-Колдон Айчүрөккө жөнөгөнү менен башталат. Калганы башка варианттар менен окшош. "Көкөтөйдүн ашы деген окуя Толтойдун сөзүндө айтылат. Андан ары Күлчоро: "Толтой менен Чыңкожону жеген колубуздун кызуусу тарай электе Коңурбайдан кун кууп келели"- деп Бакай менен Семетейди көндүрөт. Ошентип кундун алынышы менен эпос аяктайт.
Колдонулган адабият
"Манас сабагы" Бектур Исаков, Бишкек 1994
Дындовский Таз
Дындовский Таз — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1245 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 106 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сары сүзгүчтүүлөр
Сары сүзгүчтүүлөр (лат. Plagiognathops) —  каңылтыр балыктардын бир уруусу, буларга майда түрпүлүү сары сүзгүч (лат. P. microlepis) кирет.
Жаңы николаевка (Миякин району, Башкыртстан)
Жаңы николаевка — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Качеган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 19 киши. Почта индекси — 452091, ОКАТО коду — 80244830004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түйүн аты
Түйүн аты (англ. DNS name, мында DNS - тармактагы түзүлүштүн аты, ал DNS серверинде камтылган.
Бул жерде DNS - кызмат катары DNS (Domain Name System) берилиштер базасынын бөлүгү жөнүндөгү маалыматты камтыйт, DNS талаптарына жооп берет жана аларды чечет. Бул кызматтарды аткарган компьютер DNS - сервер деп да аталат. Түйүн аты тармакта компьютерди издөө үчүн колдонулат. Компьютерди издөө мүмкүн болуш үчүн берилген ат Hosts файлына кошулуш керек же ал DNS серверине белгилүү болуш керек. Windows иштетүү системасы менен иштеген көпчүлүк компьютерлер үчүн бул ат компьютер атына дал келет.
Бух-ам-Форст
Бух-ам-Форст - Германиянын Бавария Жериндеги район. Лихтенфельс районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 572 киши 2012-ж.).
Түйүн аты
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Эл аралык гуманитардык укук
Эл аралык гуманитардык укук — согушуп жаткан мамлекеттердин өз ара мамилелерин, ошондой эле бир жагынан — алардын ортосундагы, экинчи жагынан — алар менен бейтарап өлкөлөрдүн өз ара мамилелерин жөнгө салуучу, эл аралык конвенциялык жана согуш жүргүзүүнүн кадимки ченемдеринин (согуш мыйзамдары жана салттары) жыйындысы; алардын максаты ― согуштук каражаттарды жана усулдарды гумандаштыруу. Эл аралык гуманитардык укуктун ченемдери айрым алганда, согуш туткундарын, жарандык калктын жана согуштун башка курмандыктарын коргойт.
Жылан
Жыландар (лат. Serpentes) — хордалуулар тибиндеги сойлоочулар. Денеси узун, буттары жок, мезгили менен түлөп туруучу мүйүздөнгөн кабырчык менен капталган. Ачаланган ичке, узун тили сезүү милдетин аткарат. Жыландар чөптүн, бадалдардын арасында, таштын астында, жердин жаракасында, бакта жана башка жерлерде жашайт. Бардык түрү сууда жакшы сүзөт, жаныбарлар менен азыктанат. Ири жыландар омурткалуулар (балык, бака, куштар, майда сүт эмүүчүлөр), майдалары курт-кумурскалар, моллюскалар жана башка менен азыктанат. Табылгасын уусу менен (уулуу Ж.), кысып же башы менен уруп өлтүрөт. Уулуу Жыландардын үстүңкү жаагында башка тиштеринен чоңураак 2 уулуу тиши бар. Уу чыгаруучу каналга уулуу безден уу агып келет. Жыландар тынч турганда уулуу тиши үстүңкү жаагынын алдына кайрылып турат. Чакканда тишин алдыга чыгарып, күч менен табылгасына матырат. Уулуу жыландар уусуз жыландардан сырттан караганда тишинен башка айырмаланбайт. Кадимки шартта Жыландын тишин ачып кароо мүмкүн болбогондуктан Жыланды көргөндө чочутпоо, ага тийбей өзү сойлоп кетүүгө мүмкүндүк берүү керек. Алар кишиден коркот, өзүн коргоо үчүн чагып алат.
Дүйнөдө белгилүү 2500дөй түрдүн 200дөн ашык түрү уулуу. Талаа кара чаар жыланы Кавказ, Казакстан жана Орто Азиянын талаа зонасында; кавказ кара чаар жыланы Түндүк Кавказ жана Закавказьеде, гюрза Кавказдын чыгыш бөлүгүндө жана Орто Азиянын түштүгүндө; кумдак эфа Орто Азиянын чөл жана жарым чөлдөрүндө, чырылдактар тукумундагы калкан тумшуктар Казакстан, Орто Азия, Сибирдин түштүгү жана Ыраакы Чыгышта кезигет. Кавказ, Орто Азияда кезигүүчү муунткуч жыландар Азия, Африкада жана Америкада жашоочу узундугу 10 метрге жеткен анаконда, питон жыландар булардан айырмаланып, узундугу 1 м.ден ашпайт.ВОТ ТАК УЧИТЕ УРОКИ
Кермакунов Бекбо
Кермакунов Бекбо Жыгаччы уста. 1945-ж. Тоң районундагы Бөкөнбаев айлында туулган. Орто билимдүү. Тоң районундагы Ленин атындагы колхоздо колхозчу, склад башчысы болуп иштеген. Устачылыкты 13 жашынан баштаган. Мамбет, Зарына, Базарбай өңдүү усталардын нускасын алган. Ээр чабат, бешик, ашкана шкафы ж. б. үй буюмдарын жасайт. Боз үйдүн жыгачын (кереге, уук, босого-таяк, каалга), сандык, үкөк, жүк такта, бишкек, ниша, чарпая, челек, сузгу ж. б. кармайт. Комуз да чабат, бедиз жонот. Жыгач бетине күйгүзүү, оюу ыкмалары менен түрлөнтүп оюм-чийим түшүрөт.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Таранчы сымалдар
Таранчы сымалдар (лат. Passeriformes, L. 1758) – куштардын чоң түркүмү. Сырткы түзүлүшү, жашоо шарттары жана азыктануусу, (азыгын табуу жолу боюнча) бир топ айырмаланышат. Көбүнчө майда жана орточо чоңдуктагы канаттуулар. Көпчүлүгүнүн эркеги ургаачысынан чоңураак болот. Түсү боюнча жыныс диморфизми ачык байкалат. Даракта, бадалда тиричилигин өткөрүүгө ыңгайланган. Кайсы бири жер үстүнө же болбосо аска-зоодо жашоого экинчи ирет өткөн деген божомол бар. Кээ бирлери азыгын суудан табат. 5 миңден ашык түрлөрү, 4 түркүмчөсү бар: мүйүз тумшуктар, тирандар, жөнөкөй жана сайроочу Т. кеңири таралган космополиттер (Антарктидада жана кээ бир океандык аралдарда гана жок). Тропик токойлордо өзгөчө өтө көп санда болушат. КМШда 300гө жакын түрү уялайт. Кадимки сайроочу чымчыктардын эң эле негизги тукумдары: чабалекейлер (Hirundinidae), чымынчылар (Murcicapidae), борбаштар (Laniidae), кузгун-каргалар (Corvidae) – кузгун, карга, сагызган, үрпөк таандар, кызыл тумшук, көк моюн таан, чөкө таан жана башка, кашка чымчыктар (Laniidae), жылкычы чымчыктар (Motacilidae), торгойлор (alandida). Бардыгы моногамдар. Жумурткасын ургаачысы жана эркеги басып чыгарышат жана балапандарын багышат.
Т-га чебердик, кылдаттык менен курган уялар мүнөздүү, бул жагынан кээ бир түрлөр өзгөчө (мисалы, куркулдайлар, турумтайлар, өрмөкчүлдөр жана башка) уясын курган жерлер ар түрдүү. Көп түрү уясын жерге, башкалары ийинде, таштын үстүнө жана аска жаракаларында уялашат, көбү дарак бутагына жана көңдөйүнө, имараттарга (мисалы, чабалекейлер) уялашат.
Т-дын жумурткалары анча чоң эмес, дайыма ала-була, кызыл-тазыл, бирок кээ бир көңдөйлөргө уялаган түрлөрдүн жумурткасы бир түстө болот. Көбү 4–6, ал эми кашка чымчыктардын кээ бир түрлөрү - 15–16га чейин жумуртка тууйт. Көпчүлүк түрлөрү бир жылда эки жолу тууйт. Чанда бир жерге үч жолу уялайт.
Т. адатта бардык жумурткаларын туугандан кийин баса баштайт. Көбүнүн жумуртка басуу узактыгы 11–14 күн, бирок кузгун 19–20 күн басат. Балапандары тез чоңоёт. Жерге уялаган түрлөрдүн балапандары 10–11 күндөн кийин уясын таштайт. Ал эми көңдөйдө жана ийинде уялоочулардын балапандары кечирээк учуп чыгат.
Т. ар түрдүү азыктанат. Айрымдары (карга-кузгун, чаар карга, таан, сагызган жана башка) тандабай азыктанышат, башкалары өсүмдүк менен азыктанат да, балапандарына гана курт-кумурскаларды берет. Көпчүлүгү курт-кумурска жечүлөр, ошондуктан – пайдалуу канаттуулар. Көпчүлүгү отурукташкан, көбү келгин куштар болуп саналат.
ЖКЭСтин Кызыл китебине (84 түрү жана 66 түрлөрү), Кыргызстандын Кызыл Китебине 1 түрү – узун куйрук чымынчы – катталган.
Сары жыландар
Сары жыландар (лат. Ophisaurus) —  буггары жок, жылан сымалдуу кескелдириктердин бир уруусу, сары жылан (лат. O. apodus) деген түрү белгилүү.
Түймөк бактериялары
Түймөк бактериялары (Rhizobium) - азот топтоочу бактериялар уруусу.
Көпчүлүк чанактуу өсүмдүктөрдүн тамырында симбиоздо жашап, түймөкчөлөрдү пайда кылат. Түймөк бактериялары түймөкчөлөрдүн ичинде мол. азотту ассимиляциялап, аны өсүмдүк оңой сиңирүүчү бирикмелерге айлантат, ал өз кезегинде бактерияларды азык зат менен камсыз кылат. Демейде жаш Түймөк бактериялары таякча сымал формада, кыймылдуу, чоңдугу 0,5-0,9 1,2-3,0 мкм, грамм-терс, спора пайда кылбайт. Аэробдор жана факультативдүү анаэробдор. Түймөк бактериялары түймөктөрдө N2 ургаалдуу байланыштыруучу бактероциддерди пайда кылып, формасын өзгөртөт. Чанактуулар жок жерде Түймөк бактериялары спорофиттер сыяктуу топуракта жашай берет. Түймөк бактерияларынын автивдүү штаммдары (микроорганизмдердин таза культурасы) бактериялык жер семирткич алууда колдонулат.
Кыртовка (дарыя)
Кыртовка — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Туй дарыясынын сол жээгинен 261 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 78 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эларалык дарыялар
Эларалык дарыялар – 2 же андан көп мамлекеттердин аймактары аркылуу агып өткөн жана пайдалануусу эларалык укук мамилелеринин маселеси болгон дарыялар (өзөн суулар). Э. д-дын ар бир бөлүгү ал өзү чектеринде агып өткөн мамлекеттердин эгемендүүлүгү алдында болот. Э. д-дын ичинен бир канча мамлекеттердин аймактарын бөлүп турган жана адатта эларалык кеме жүрүүсү үчүн ачык эмес чегара дарыяларын бөлүү кабыл алынган.
Ысар
"Манас" эпосундагы "Ысар" аныктамасы
Ысар, Гиссар, Хасар, Хисар — топоним. Түрк, араб, иран, Орто Азия өлкөлөрүндө түздүктөрдөгү чеп, сепил; шаарды айланта курулган чеп сымал коргон деген маанини билдирет. Алтайдан көчүп келген кыргыздардын бир тобу Алайдан өтүп Ы. тоосун таянып туруп калышат (Сагымбай Орозбаков, 2. 200). Көкөтөйдүн ашында Ы-га да кабар жиберилип, Салай датка, Санжыбек баштаган эл келет (Сагымбай Орозбаков, 3. 42, 54, 70). Көкөтөйдүн ашына байланыштуу эпизоддо мындай деп айтылат:
Чүчөк (энтеробиоз)
Чүчөк (энтеробиоз) — кишинин гельминтоз оорусу.
Пайда болушу
Чүчөктү мите курту пайда кылат. Ал уз. 1 смдей жумуру ак курт, кишинин жоон ичегисинде жашайт. Ургаачысы көбүнчө түнкүсүн оорулуу уктап жатканда жоон ичегиден сыртка сойлоп чыгып, көтөн чучуктун айланасындагы теринин бырыштарына жумуртка (200дөн ашык) таштайт. Ал жумурткалардан 5—6 сааттан кийин кадимки Чүчөк курттар пайда болот.
Оорунун пайда болуш Негизги себеби
Чүчөк менен көбүнчө балдар жана тазалыкты сактабаган чоң кишилер жабыркашат. Оорунун эң биринчи белгиси — арткы тешиктин кычышуусу. Курт жоон ичегиден сыртка сойлоп чыгып келе жатканда көтөн чучуктун айланасы абдан кычышкандыктан уктап жаткан бала ошол жерин тырмай берет. Кычышкан жерди тырмаганда колго, тырмак астында жабышкан жумурткалар төшөнчү-орунга, ич кийимге, оюнчуктарга, тамак-ашка, идиш-аяктарга жана башкалар буюмдарга жугуп, аларды булгайт. Булганган кол, буюмдар аркылуу мите личинкалары тегеректеги соо кишилердин оозу-мурдуна кирип, Чүчөк жугат. Мындай убакта Чүчөк улам-улам кайра жугушу мүмкүн. Оору узакка созулуп, өнөкөт түргө айланып, баланын көтөнү дайыма кычышып, улам тырмоого туура келет. Тырмаган жерге инфекция кирип ириңдейт, кызарат, шишийт, жарага айланып, абдан ачышып, сыздап ооруп турат. Чүчөк болгон баланы өз убагында дарылабаса анын уйкусу качып, тынчсызданат, ыйлаак болот, түнкүсүн төшөккө сийип коёт. Тамакка табити тартпай, башы ооруйт, көңүлү айныйт, кыжырланып, эч нерсени сүйбөйт, уктап жатканда тишин кычыратат. Чүчөк курт ичегинин ички былжыр кабыгына сайылып жашагандыктан ичке кан тамырлар канап, майда жарага айланат. Жоон ичегинин ичин каптаган мындай жаралар анын жалпы сезгенүүсүнө алып келет, оорулуунун сезгичтиги жогорулап, аллергия пайда болот. Ошондуктан Чүчөк болгон чоң кишилердин уялып, дарыгерлерге кайрылбай жашырганы туура эмес, себеби оору өнөкөт түргө айланып көпкө жапа чектиргенден тышкары, алар үй-бүлөсүнө, балдарына, жакындарына бул гельминтоздун булагы болуп калышат. Узакка созулган өнөкөт Чүчөкттө киши бара-бара арыктап, унутчаак болуп, тез чарчайт, акыры анемия, невроз жана башкалар нерв-психикалык ооруларга дуушар болот. Эгерде оорулуу дарыгерге эрте кайрылса Чүчөк тез айыгат. Чүчөктүн узакка созулуусу кишинин улам-улам өзүнө өзү митени кайра жугузуп алуудан болот.
Алдын алуу
Чүчөктүн алдын алуу, ага каршы күрөшүү үчүн гельминттин жугуусуна жол бербөө, оору айрыкча балдардын арасында көп тарагандыктан, аларды кичинекейинен тазалыкты сактоого үйрөтүү керек. Баланы уктаардын алдында жана уктап тургандан кийин колдорун, көтөнүн жылуу суу менен самындап жуу, таза ич кийим кийгизип, өзүнчө бөлөк төшөккө жаткызуу керек. Баланын тырмагын дайыма алып, анын асты таза болуусуна көз салуу зарыл.
Ар бир үй-бүлөнүн мүчөлөрүнүн өзүнчө сүлгүсү, идиш-аягы, шейшептери, ич кийимдери жана башкалар буюмдары аралашпай бөлөк-бөлөк болууга тийиш. Аларды дайыма кайнатып, ич кийимди үтүктөп, оюнчуктарды күндө таза жууп туруу сунуш кылынат. Үйдүн ичин, терезелерди, катуу буюмдарды нымдуу чүпүрөк менен сүртүп турган талапка ылайык. Ч-түн алгачкы белгиси — кычыша баштаганда тезинен врачка кайрылуу керек. Бул ооруну врачка кеңешпей туруп, көрүнгөн дары-дармекти бет алды колдонуп айыктырууга мүмкүн эмес.
Жаңыбаева Ширинкан (Майкан Кызы)
Жаңыбаева Ширинкан (Майкан Кызы) (1960-1980) – акын. Токтогул районунун Кара-Жыгач (Кызыл-Жазы) айылында 1960-жылы туулган.
1977-жылы айылындагы Кызыл-Жазы орто мектебин аяктап, Фрунзедеги В.В.Маяковский атындагы кыз-келиндер педагогикалык институтуна тапшырып, библиотека-библиография бөлүмүндө окуган.
1980-жылы анын «Жазгы жамгыр» аттуу ырлар жыйнагы Кыргызстан жазуучулар Союзунун жаштар секциясында талкууланып, «Мектеп» басмасына жарыкка чыгаруу үчүн тапшырылып, 1981-жылдын планына киргизилген.
1980-жылы ал сарык оорусунан Кант шаарындагы ооруканада каза тапкан.
2009-жылы «Агым» гезитине акын Зайырбек Ажыматовдун «Буюккан тагдыр» аттуу эскерүү макаласы менен Ш.Жаңыбаеванын бир топ ырлары жарык көргөн.
Ытык
Ытык - Чыгыш Алайдагы жер-суусунун аты. Терек кырка тоосундагы бийик кырдуу чоку, тоо (4767м) жана андан башталган суу (Кок суунун сол куймасы Карабелдин бир тармагы) Ытык деп аталат. Девондун акиташ теги, кумдук, филлит, серициттүү жана хлотиттүү сланец тоо тектеринен турат. Көбүнчө аска таштуу жылаңач ландшафтмүнөздүү. Адабиятта, карталарда Итик, Ытык түрүндө жазылып жүрөт. Туурасы – Ытык, Байыркы түрк тилинде ibug, азыркы сибирдин түрк элдеринде ыдык (тува), ызых (жакут, саха), ыйык (кыргыз)-ыйык ,керемет, азиз деген маанини берет.
Саддл Брук (Нү-Жерси)
Саддл Брук (Нү-Жерси) (Saddle Brook) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13659 киши. Болжолдуу аянты - 7.1 км². FIPS коду — 34-65340.
Перл Бак
Пөрл Сайденстрикер Бак (англ. Pearl Sydenstricker Buck; 1892-жыл 26-июнь — 1973-жыл 6-март) — америкалык жазуучу болгон. Миссионерлердин кызы катары Бак өмүрүнүн көпчүлүк бөлүгүн 1934-жылга чейин Кытайдын Чжэнцзян жергесинде өткөргөн. Анын "Жагымдуу жашоо" (англ. The Good Earth) романы 1931-жылы АКШда бестселлер көркөм чыгарма болгон жана 1932-жылы "Пулитцер" сыйлыгын утуп алган. 1938-жылы ал "Кытайдагы дыйкандардын жашоосун бай жана аябай эпикалык кылып баяндаганы үчүн" адабият боюнча Нобел сыйлыгына татыктуу болгон. Ал адабият боюнча "Нобел" сыйлыгын алган алгачкы америкалык аял болуп калган.
1935-жылы Кошмо Штаттарга кайтып баргандан кийин ал үзүрлүү жазууну улантып, аялдардын жана азчылыктын укуктары үчүн күрөшкөн чыгаан ишмер болуп калган. Ошондой эле ал Азия маданияты тууралуу кенен жазып, азиялыктардын жана аралаш расадагылардын атынан кылган аракеттери үчүн таанымал болгон.
Воя (Ликина куймасы)
Воя — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ликина дарыясынын оң жээгинен 45 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дүйнөгө болгон көз караш
Дүйнөгө болгон көз караш – дүйнө жөнүндө жана андагы адамдардын орду жөнүндө, адамдын аны курчап турган чындыкка жана өзүнө болгон мамилеси жөнүндө көз караштардын системасы, ошондой эле ушул көз караштар менен шартталган адамдардын негизги турмуштук ээлеген орду жана көрсөтмөлөрү, алардын ишенимдери, идеалдары, таанып билүү жана иш-аракет принциптери, дүйнөлүк багыттары.
Дүйнөгө болгон көз караш – адамдын чындыкка болгон теориялык жана тажрыйбалык мамилелерин бирдикте карап дүйнөнү тажрыйбалык өздөштүрүү ыкмасы. Дүйнөгө болгон көз карашта маданият категорияларынын системасы – адамзат дүйнөсүнүн жалпыланган модели туюнтулат.
Философия – Дүйнөгө болгон көз карашты теориялык өнүктүрүүнүн формасы. Дүйнөгө болгон көз караштын субъектиси катары жалпысынан коомдо таптар, социалдык топ жана жеке адам реалдуу чыгат.
Философиялык Дүйнөгө болгон көз карашта дүйнөнү рухий жана тажрыйбалык өздөштүрүүнүн көнүгүүлөрү теориялык жактан жалпыланат. Жаратылыш жана коом жөнүндө илимдердин жетишкендиктерине таянуу менен философия дүйнөнүн жаңы категориялык моделин түзөт.
Исаков, Абдрасул Абдыманапович
Абдрасул Абдыманапович Исаков (Abdrasul Isakov; 1983-ж. туулган), кыргыздын заманбап тарыхчысы, тарых илимдеринин кандидаты, тарыхчы-библиограф, котормочу. Кыргыздардын орто кылымдардагы тарыхы, бүгүнкү кыргыз-түрк мамилелери боюнча адис.
Кыскача өмүр таржымакалы
А.А.Исаков 1983-ж. Кыргызстандагы Жалал Абад шаарында туулган. А.А.Исаков 1990-ж. № 89 В. А. Сухомлинский атындагы орто мектепке кирип, 2000-ж. аяктаган. Ошол эле жылы ал Кыргыз-Түрк Манас университетинин тарых бөлүмүнө кирди. Ал КТМУда окуган жылдары Баткен облусунда жүргүзүлгөн археологиялык экспедицияга, Гази университетинде стажировкага ж.б. иш чараларга катышты. Университетти беш жылда ийгиликтүү аяктап, 2005-ж. Түркияга магистратурага тапшырды. Ал Түркиянын Бурса шаарында эки жыл магистратурада окуду. Магистрдик диссертацияны ийгиликтүү коргогон соң, Анкара университетинде докторантурада окуган. Ал 2014-жылы “Кыргыз-монгол мамилелери (IX–XV кк.)” –– “Kırgız-Moğol İlişkileri (IX.-XV. Yüzyıllar)” аттуу доктордук (кандидаттык) диссертациясын коргогон. 2017-жылы бул диссертацияга негизденген монография түрк тилинде (“Түрк Тарых Куруму” тарабынан) жарык көрдү.
2009-жылы Монголияда “Жаш монголоведдердин жайкы курсуна” катышкан.
2014-2016-жылы “Манас” эпосунун академиялык вариантын (С. Орозбаков варианты) түрк тилине которуу долбоорунда котормочу болуп иштеди. “Манас” эпосун түрк тилине которгондугу үчүн Кыргыз ϴкмөтүнүн алкыш баракчасына татыган.
2017-2018-жылдары Анкара университетинде пост-доктордук эмгегин даярдады.
Соңку илимий жана коомдук ишмердиги
Ал Анкарадагы кыргыз диаспорасынын иш-чараларына жигердүү катышып келүүдө.
Ал кыргыз жана түрк тилдеринде 6 китеп чыгарган. Эл аралык журналдарда кыргыз, түрк, монгол жана казак тилдеринде 30дан ашуун макаласы жарыяланган. Түркиядагы илимий, популярдык журналдарда редактор болуп иштеген. Кыргыз, казак, өзбек, татар тилдеринен түрк тилине жана түрк тилинен кыргыз тилине макала, китептер которгон.
Кыргызстан, Түркия, Орусия, Түштүк Корея жана Монголия сыяктуу мамлекеттерде өткөрүлгөн 30дан ашуун эл аралык илимий жыйындарда жана бей өкмөт уюмдардын чакыруусу боюнча ар кыл жерлерде (изилдөө борбору, коомдук уюмдар ж.б.) кыргыз, түрк, орус тилдеринде доклад окуган. Түркиянын расмий кабар агенттиги “Анадолу”, “Крым кабар агенттиги” сыяктуу кабар агенттиктеринде, ар кыл изилдөө борборлорунун сайттарында тышкы саясат боюнча ондогон анализдери жарыяланган. Исаков кыргыздардын башка калктар менен мамилелери, Анатолиядагы кыргыз издери, кыргыз-түрк мамилелери, тарыхнаама темаларын да иликтеп келет.
Үй-бүлөсү
Үйлөнгөн. Өмүрлүк жубайы - жаш илимпоз Гүлдана Мурзакулова.
Котормолор:
Şyu, Şi Miyan, “Aytmatov’un Eserlerindeki Kadın Tipi”, Kardeş Kalemler Dergisi, c. IV, Sayı: 37, Ankara: Ocak 2010, s. 60- 63.
Шайыр
Шайыр (ар.– акын, ырчы) – ырчы, акын. Чыгышта, айрым түрк элдеринде жазма жана оозеки поэзия жаратуучулардын баары ушундайча аталган. Бул термин ушул маанисинде көбүнчө түштүктүк кыргыздарда колдонулат.
Мисалы:
Шайыры болбой эл болбойт,
Шагылы болбой жер болбойт.
Бөлөкбай, урук
Бөлөкбай (Каракчы).
Солто бийдин уулу Чаа бийдин уулу болгон. Талкан менен Тата биртуугандары. Бөлөкбай тукумдары азыркы күндө жыйрыма алты аталыкка таралып: Байсейит, Эсиркемиш, Алдаяр, Чоң үкү, Майда үкү, Ногой (Аксак бөрү), Кутумбет, Жору (чулу), Жалайыр, Чүмкөлөй, Бүтөш, Жерказар, Дайырбек, Сарман, Кара таман, Кожокелди, Борочор, Жетикашка, Төлөн, Тубар, Багыш, Жагыш, Баястан, Чыңгыш, Айта, Төкөлдөш болуп, Чуй боорунда Токмоктон баштап Бишкекте, жана анын түндүгү, кун чыгыш жана түштүгүндө жайгашкан.
Тарыхы
Илгерки заманда Каракчынын тукумдары Талканга кошулбай өзүнчө бөлүнүп туруп калганда, Талкан тукуму Каракчыны “бөлөкбайлар” деп аташкан. Ошондон бара-бара Бөлөкбайга айланып кеткен деп айтылат. Бөлөкбайлар көбүнчө Чуй, Талас, Жетисуу, Или жана Ташкент тегерегиндеги саясий тарыхий процесстерге активдүү катышып, Бишкек шаары жаралгандан баштап азыркы күнгө чейин анын өнүгүүсуүнө өз салымын кошуп, алдынкы ролун ойноп турушакан. Өз учурунда, солто элин Каракчынын тукумдары Кебек бий Чынгыш бий, Калпак, Адучу, Жаманкара, Болот, Корчу деген урпактары бийлеп турган. Ал тургай, Орто Азиядагы орус-казактарынын оозеки чыгармачылыгында ыр түрүндө «булекбаев род богатый» деп, анын баатырлыгы, жигиттиги аталган.
Фермент препараттары
Фермент препараттары — дарылоо максатында колдонулуучу ферменттери бар атайын даярдалган дарылар.
Карын зили, пепсин, панкреатин жана башкалар тамак сиңирүү органдарынын ооруларында пайдаланылат. Бронхит, бронхоэктаз ооруларында секретти жана суюктукту чыгаруу, ошондой эле остеомиелит, гайморит, тромбофлебит жана башкалар ооруларды дарылоо үчүн трипсин менен инголяция жасайт жана булчуңга куят, ошондой эле күйүккө, ириңдүү жараларга сыйпаса болот. Тромбоэмболий, тромбофлебит, миокарддын инфарктын дарылоодо фибринолизин колдонулат жана башкалар.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Сары куйруктар
Сары куйруктар (лат. Seriola) —  ставрида балыктарынын бир уруусу, булардын өкүлдөрү катары Куба сары куйругу (лат. Ocyurus chrysurus), беш нурдуу сары куйрук (Seriola quinqueradiata) жана башкалар белгилүү.
Түзөтүүчү диод
Түзөтүүчү диод - бир тарапка (жарым өткөргүч) гана ток өткөрүүчү эки электроддуу прибор.
Түзөтүүчү диодго 500 А токко эсептелген (түз багытта) жана 1 кВко чейинки тескери чыңалуудагы аба жана суу менен муздатылган кремний жана германий диоддору; ток тыгыздыгы 1000 А/м2 жана тескери чыңалуусу 60 Вко чейин болгон селен вентилдери кирет. Ал электр жана радиотех. түзүлүштөрдө өзгөрүлмө токту (чыңалууну) туруктуу токко өзгөртүү үчүн, токту түзөтүү, электр чынжырларын кошуу жана ажыратуу, электр сигналдарын өзгөртүп жана кошуп берүү үчүн колдонулат.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Кaрa кунaс
Kaрa кунaс (Ciconia nigra, Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Бирин-серин. Локалдык популяциясы Түштүк Африкада. Пириней жарым аралынын батыш бөлүгү. Элңба өрөөнүнөн Австрия, Словения, Хорватия, Албаниядан чыгышты карай Алданга чейин; Амурдун, Приморңенин капшыты. Түндүккө карай Ленинград, Вологда жана Киров областтарына чейин, Урал өзөнү, Урал кыркаларынын аймактары жана Батыш Сибирден 61- параллелге чейин, Енисей өзөнүнөн Тунгус Подкаменный өрөөнүнө чейин, Волга өзөнү. Түштүк тарапта Албания, Болгария, Кичи Азия, Түндүк Иран жана Афганистанга чейин, Тянңшанң, Алай системасынын түштүк беттери, Гоби Алтайы, Кентей, андан кийин ареалдын чеги түштүккө карай кетип, батыштагы Цинхайга чейин, андан кийин Ганңсудан түндүк Хубейге чейин. Кыргыз Республикасында уялоо учурунда Ысыккөлдө, Борбордук, Ички жана Батыш Тянңшанда, Памир-Алайда кездешет.
Жашаган аймактары
Бийик тоолуу жана токойлуу алкактагы обочолонгон суу-саздуу жайларда болушу мүнөздүү, ошондой эле жарларга жана зоолорго жакын болушат.
Саны
Маалымат өтө аз. Айрым маалыматтар боюнча КРсында 25 жупка чейин каракунастар жашаганы белгилүү. 1996-жылы август-сентябрң айларында Киров суусактагычынын аймагында 20 особго чейин кунастардын жолукканы байкалган. Чыгыш Ысыккөлдүн орто бийик тоолорунун саздуу шалбааларында сейрек кездешет, болгону 1км2 0,3 особң.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Африкада, Түндүк Индияда, Пакистанда, Непалда кыштайт, келгин куш. Ошондой эле түштүк Кытайда, Тайванда, Түндүк Лаосто жана Вңетнамда кыштайт. Апрелң-март айларында учуп келет. Уялары бак-дарактан турган материалдан салынган. Кыргызстанда июнда уяда темир канат же учууга даяр балапандар табылган. Уяда 2-5 балапан, алар июлдун аягында канат кагып калышат. Сентябрң айына чейин чоңдору менен жаштары уялаган жерлерине жакын болушат, алардын учуп кетиши октябрң-ноябрда.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Европанын зоопарктарында ийгиликтүү көбөйүшү боюнча мисалдар бар. Кыргызстанда колдо багылбайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген. 1948 жылдан баштап анчылыкка тыюу салынгын.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Кунастардын уялоочу жерлерин жана ага жакын жайларды чарбачылыкка пайдалануудан чыгарып, анын ордуна чакан заказниктерди түзүү. Ал жерлерди айыл өкмөтүнүн коргоочу жер фондусуна киргизүү. Эгерде мындай жерлер менчикке кирсе, анда жер ээлери менен зарылчылык жөнүндө маек жүргүзүп аларга кирешенин алңтернативдүү башка жолдорун сунуш кылуу зарыл.Бүткүл уялоочу жерлерин картага түшүрүү, көбөйүшүнүн биологиясын, кышташын жана спутник антеннасынын жардамы менен көчүү жолдорун изилдөө. Уялоочу, учуп өтүүчү жана кыштоочу жерлеринде каракунасты сактоо боюнча регион аралык стратегияны иштеп чыгуу.
Статусу
VI категория, Near Threatened, NT: R. КР-сынын фаунасындагы уруунун эки түрүнүн бирөө. Монотиптүү түр.
Мартин Лютер
Мартин Лютер (10. 11. 1483, Германия, Манофельд графтыгы, Айслебен – 18. 2. 1546, ошол эле жер) – Германиядагы Реформациянын ишмери, немис протестантизмин (лютерандык) негиздөөчү. Эрфурт университетин бүтүрүп (1505), эркин искусство магистри наамын алган. Виттенберг университетинде философия жана дин таануу докторлугуна жеткен (1512). Католик чиркөөсүн жана анын догмаларын реформалоо зарыл экенине көзү жетип, 1517-ж. 31-октябрда 95 тезис менен индульгенцияга каршы чыгып, Германияда реформацияны баштаган. Лютер христиандарга Библия жетиштүү, ошондуктан Кудайга сыйынуу жана башка ырым-жырымдарды жасоо артык баш деп далилдеген. Лютер чехиялык реформатор Ян Густун окуусун туура деп тапкандыктан, 1520-ж. Рим папасы аны еретик деп жарыялаган. Бирок Лютер папанын чечимине баш ийбей, Виттенберг университетинде студенттердин көзүнчө папанын грамотасын өрттөп жиберген. 1521-ж. Лютерге каршы король Карл V Вормдо анын мындай көз карашы үчүн өлүм жазасына буюрган. Бирок Саксониянын курфюрсту Фридрих Лютерди өзүнүн Вартбург замогуна жашырып калган. Т. Мюнцердин жаңы (элдик) талдоосун көргөн Лютер мурдагы радикалдык позициясынан тайып, элди бийликке баш ийдирүүгө чакырган. Лютердин жолун жолдоочулар лютерандар, ал эми анын окуусу лютерандык деп аталып, алар негизинен Германия, Австрия жана түндүк Европа мамлекеттеринде тараган. Анын окуусун улантуучулар Кыргызстанда да кезигет. Немис тарыхында Лютер маданият ишмери, агартуу, тил, музыка жана башка жагынан реформатор катары да белгилүү. Ал Библияны немис тилине которуп (1522–42), жалпы немис адабий тилинин нормасын түзгөн.
Виртуалдык эс же виртуалдык эсти башкаруу
Виртуалдык эс же виртуалдык эсти башкаруу (Virtual memory -Виртуальная память) деп эсти бөлүш-түрүүнүн дагы бир жолу аталат. Виртуалдык эс тез эстин көлөмүн чоңойтот, себеби, иштетүү системи дисктин белгилүү өлчөмдөгү бөлүгүн колдоно алат. Виртуалдык эс көп маселелүү иштетүү системдеринде бир учурда тез эсти колдонуучу програмдар санын максималдаштыруу үчүн колдонулат. Виртуалдык эс болбосо иштетүү систем аткарылып жаткан програмды толугу менен тез эске жүктөп коймок. Иштетүү системи учурда, аткарылып жаткан програмдын үлүшүн гана виртуалдык эске жүктөй алат. Иштетүү системдеринин виртуалдык эсти башкаруу жолу барактоо деп атат. Белгилүү сандагы байттар барак деп аталат жана барактоо учурунда дисктен эске зарыл болгон учурда берилиштер же програмдын көрсөтмө¬лөрү барактарга бириктирилип, жиберилип турат. Барак өлчөмү 512ден 4 000 байтка чейин аныкталат, барактын так өлчөмүн иштетүү системи аныктайт. Эгерде кошумча барак талап кылынса, анда иштетүү системи кошумча орун даярдайт, ал үчүн бир же бир нече баракты эстен дискке кайтарат. Иштетүү системи биринчи кезекте демейде акыркы пайдаланган баракты кайтарат.
Калинин
Калинин — топоними.
Казаклар (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Казаклар — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Учпилин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 239 киши. Почта индекси — 452305, ОКАТО коду — 80224847004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эйлантан шаар чалдыбары
Эйлатан шаар чалдыбары - биздин заманга чейин 7-4 кылымдарга таандык шаардын калдыгы. Нарын менен Карадарыянын ортосунда жайгашкан. Эйлатан шаар чалдыбарынын атынан биздин заманга чейин 7-4 кылымдарга таандык. Археологиялык маданият ”Эйлатан маданияты” деп аталат. Өзгөчөлөнгөн керамика комплекси табылган. Андагы карапа идиштери керамикадан жасалып, кызыл боек менен боелгон. Эйлатан маданиятына мүнөздүү эстеликтер Фергана өрөөнүнүн бардык жерлеринде кездешет. Көрүстөндөрдөн чопо идиштер, билерик, шуру, мончок, шакек, төөнөгүч, бычак, скиф тибиндеги жаа огунун колодон жасалган учтары табылган.
Оң Фома-Ю
Оң Фома-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Фома-Ю дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Кызыл-Ой (Жайыл району)
Кызыл-Ой (Кызыл-Ой) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Суусамыр айыл округу курамына кирет.
Оң Фома-Ю
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кызыл-Ой (Жайыл району)
Калкы
Калкы - 822 киши.
Сары жаак
Сары жаак (лат. Elopichthys bambusa) — каңылтыр балыктардын бир түрү.
Каркыра сымалдар
Каркыра сымалдар (лат. Gruiformes) – канаттуулар түркүмү. Байыркы гетероиндик топ. Түркүмгө 8 түркүмчө кирет. К. буту жана моюну узун ири канаттуулар. Алардын эң эле чоңунун салмагы 15 кг, КМШда фаунасында эң эле кичинеси 2–3 кгга жетет.
К. куш жүнү катуу жана тыгыз, нык келет. Шыйрагынын ылдый жагында жүнү жок. Канаттары кыска жана жазы, куйругу кыска. Тумшугу узун жана күчтүү. Буттары анча узун эмес беш манжалуу.
К-дын эркеги менен ургаачысы абдан окшош, кээде ургаачысы эркегинен бир топ чоң болот. К. дүйнөнүн бардык өлкөлөрүндө кеңири таралган (түндүктөн жана түштүктөн башка жерде). Алар негизинен түз талаада жана саздарда байыралышкан.
К-дын азыгы негизинин өсүмдүк, бирок кээ бир түрлөрү жандыктар менен азыктанышат.
КМШда К-дын 7 түрү: каркыра, турна (боз каркыра), стерж, Канада каркырасы (Grus canadensis), япония (G. japonensis), даурия (G. vipio) жана кара (G. monacha) каркыралары кездешет. 1–2 чанда 3 жумуртка тууйт. Жумурткасын көбүнчө ургаачысы басып чыгарат. Каркыралар жөжө чыгаруучу куштар. ЖКЭСнун Кызыл китебине 5 түрү киргизилген.
Керимканова Гүлайым
Керимканова Гүлайым Шырдакчы. 1955-ж. Таласта төрөлгөн. Орто билимдүү. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Таластагы филиалын уюштуруучулардын бири. Ал сары шырдак жасоого назар таштайт. Уз сары менен караны беттейт да, ачык сарыны чечүүчү түс кылып чыгарат. Гүлайым борбордук оюмду жалпы алат да, эки табакчанын ичинен «карга тырмак оюму» «кочкор мүйүз оюмунун» башынан чыгып, араларына колтук оюму жагалмай канаттанып, бычак учу аркылуу жээк оюму менен тутумдашканда оюм ичке келип, төрт бурчунда үзүл кесил чыкпайт. Ал шырдактарын чакан жасайт да, кийизди кылчык жүндөн уютат. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы; 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Ардак грамотасы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Эл аралык деңиз укугу
Эл аралык деңиз укугу ― мамлекеттердин, эл аралык уюмдардын деңиздерди, океандарды жана алардын байлыктарын, айрым учурларда ― деңиз аймактарынын үстүндөгү аба мейкиндиктерин (м.: кысыктарды, ачык деңизди ж.б.) пайдаланууга байланыштуу ишмердиктеринен келип чыккан өзара мамилелерин жөнгө салуучу укуктук принциптердин жана ченемдердин жыйындысы. Эл аралык укуктун маанилүү тармактарынын бири. Ачык деңизде кемелердин эркин жүрүүсү жана алардын үстүндө эркин учуу, аймактык деңиздер аркылуу чет элдик кемелердин тынч өтүү укугу, эл аралык кысыктар аркылуу кемелердин транзиттик өтүүгө жана алардын үстүнөн учуучу аппараттардын учуп өтүүгө укуктары Эл аралык деңиз укугунун өзгөчө ченемдери жана принциптери болуп саналат. Эл аралык деңиз укугунун башкы булагы ― БУУнун 1982-жылы кабыл алынып, 1994-жылы октябрда күчүнө кирген деңиз укуктары боюнча конвенциясы.
Детрит
Детрит (лат. detritus – жышылган) – суунун калың катмарында калкып же суунун түбүнө чөккөн майда орг. бөлүкчөлөр (заттар, козу карындардын, өсүмдүктөр жана жаныбар калдыктары). Д. орг. заттардын айланышында маанилүү роль ойнойт жана көпчүлүк суу түбүндө жашоочу жаныбарларга азык. Кээде суунун калың катмарында калкып жүрүүчү орг. жана орг. эмес заттар Д. деп аталат.
Тамчы (айыл)
Тамчы (Тамчы) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Тамчы айыл округу составына кирет.