Калила_жана_Димна
Чыгарманын изилдениш тарыхы
“Калила жана Димна” тарыхта эң көп окулган, которулган жана башка адабияттарда көп колдонулган алдыңкы чыгармалардын арасында. Негизги темасы адеп-ахлак жана саясат. Өзгөчө падышалар менен ак сөөк катмардын ортосундагы мамилелер, маектер, көпчүлүктүн алдындагы кадыр-барк, ага татыктуу болуунун негизги тепкичтери жана негиздери, ошондой эле калктын бийлик менен болгон байланышы, саясаттагы ар кандай көрүнүштөр, ишбилгилик, кыянат, тузак жана азгырыктар сыяктуу маселелер камтылган. Чыгарманын негизи индустарга таандык “Панчатантра” аттуу эмгекке барып такалат. Ошондуктан “Калила жана Димнадан” кеп козгоордон мурда чыгарманын түпкү булагына көңүл бөлө кетели. Бул китеп тууралуу Сильвестр де Саси, Генри Зотенберг, Иоганн Хертель, Теодор Бенфи, Теодор Нёльдеке, Карл Броккельман, Кэйт Фальконер, Уиллиам Райт, Мардини, Людвиг Косгартен сыяктуу Чыгыш таануучулар изилдөөлөрдү жүргүзүшкөн. Чыгыш дүйнөсүнөн Махмуд Таймур, Абдулла Махмуд Исмаил, Мухаммед Сабри, Таха Хусаин, Абдулвахаб Аззам, Мухаммед Күрд Али сыяктуулар да алардан кем калышкан эмес. Чыгарма б.з.ч. III—IV кылымдарда эле пайда болуп, фольклордук жактан андан да мурунку булактарга таянат. “Панчатантранын” сакталып калган эң алгачкы санскрит тилиндеги жазмасы болсо XI кылымга таандык. Эмгектин түзүүчүсү, жаралыш тарыхы азыркыга чейин толук чечиле элек табышмак бойдон калууда. Ошондуктан, салттуу түрдө чыгарманын жаралышын Байдаба аттуу акылманга таяп жүрүшөт. Буга ылайык Индия падышасы Дабшалимдин өтүнүчү менен Байдаба тарабынан ушул үлгү-насаат баяндары топтолгон китеп түзүлгөн. “Панчатантра” кыска ырлар, ошондой эле ич ара кыска баяндамаларды камтыган беш негизги бөлүмдөн турат. Каармандар адам баласынын табиятын, коомун символикалуу түрдө чагылдырган жаныбарлардан тандалып алынган. Окуялар Каратака жана Даманака деген эки чөө тарабынан баяндалат. Беш бөлүм ушундайча аталыштарга ээ: • «Достуктун жоголушу» (22 окуя) • «Достошуу» (7 окуя) • «Карга менен Үкулөрдүн салгылашы жөнүндө баян» (17 окуя) • «Жетишкендиктерден кол жуу» (12 окуя) • «Кайдыгерлик мамиле» (15 окуя) «Панчатантра» элди башкарган кыйын чыкмаларга багытталып, насаат, жакшылыкка чакыруу талкууларынан турат. Кээ бир маалыматтарга таянсак, Македондук Искендер өз жерине кеткенден кийин бийликке келген Дабшалим элди аёосуз эзип, көрбөгөн көргүлүктү көрсөттү. Буга бери жакта бели кайышып ары жакта жүрөгү кайышкан акылман Байдаба кылдай болсо да катасынын чекесин жеткирейин деп китеп жазат. Падышага катуу тийбесин, буга каары келип кыжыры кайнап кол алдындагы калкты дагы да эзбесин үчүн каармандарын жалаң жаныбарлардан тандады. Т. Бенфиге таандык чыгарманын санскрит тилинен оодарган котормосунун кириш сөзүндө, Европа жана ошондой эле бүтүндөй дүйнө адабиятындагы жаныбарлардын каарман катарында берилиши Индиядан өткөн деп айтылат. Эң алгачкы кененирээк изилдөө Гертел тарабынан жасалган. Чыгарманын эң эски топтому алгач киришүү бөлүгүнөн туруп беш бөлүмдөн түзүлгөн. Барзавайх чыгарманы толук которуп, ага кээ бир Индия жомокторун да кошумчалаган. Кошумчалардын алгачкы үч бөлүмү кийинчерээк “Махабхаратадан” алынганы аныкталган. Андан кийинки эки бөлүмү Панчатантранын жаңы топтому Хитопадеса аттуу чыгармада да болгон. Мындай аныктамалар топтомдун Калила Жана Димна катары түзүлүшүнө чейин бир канча электен өтүп, кошумча өзгөрүүлөргө дуушар болгондугун көрсөтүп турат.