cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Склеротиниоздор
Склеротиниоздор — өсүү циклинде склероцийи бар патогендүү мите козу карындар пайда кылуучу өсүмдүк илдеттери.
Гелиоцентризм
Гелиоцентризм (грек. helios – Күн) – дүйнөнүн гелиоцентристтик системасына ылайык, өзүнүн огунун тегерегинде айланган Жер, Күндүн тегерегинде айланган планеталардын бири.
Ушундай системаны жактап айтылган пикирлер Аристарх Самосский менен Николай Кузанскийде ж. б. кездешсе да, бул теориянын чыныгы жаратуучусу болуп, аны математикалык негиздеген жана ар тараптан иштеп чыккан Коперник эсептелет. Илимдин өнүгүүсү менен Коперниктин системасы такталып, толукталган: Күн ааламдын борборунда эмес, күн системасынын борборунда турат.
Ушул системаны негиздөөдө абдан чоң роль Галилейге, Кеплерге, Ньютонго тиешелүү. Гелиоцентризм Ньютондун бүткүл дүйнөлүк тартылыш мыйзамы менен механиканын мыйзамдары планеталардын кыймылдоосунун өзгөчөлүктөрүн түшүндүргөнүнөн кийин биротоло жеңишке ээ болгон.
Лас-Пальмас шаары
Лас-Пальмас шаары – Испанияга таандык шаар. Канария арал автономия биримдигинин борбору (1982-жылдан). Атлантика океанындагы Канария аралдары тобундагы Гран-Канария аралында жайгашкан. Лас-Пальмас провинциясынын административдик борбору. Калкы 380,5 миң (2010). Ири порточо Канария архипелагындагы башка аралдар менен паром аркылуу катташат. Эл аралык аэропорту бар. Трансатлантика байланышындагы транзиттик пункт. Кеме оңдоонун эл аралык борбору.
Британ энциклопедиясы
«Британ энциклопедиясы», «Британника» дүйнөдөгү эң эски, универсалдуу энциклопедиялардын бири. Анын 3 томдуу 1басылышы 1768–71-ж. Эдинбургда, кийин Лондондо чыккан. Британ энциклопедиясынын 9- (1875–89; 25 том) жана 11- (1910–11; 29 том) басылыштары бир кыйла дурус чыккан. Акыркы 24 томдуу 14-басылышы 1929-ж. башталган. Мындагы макалалардын көпчүлүгү кеңири обзор түрүндө жазылган. 20-кылымдын башында бул энциклопедияны чыгарууда англиялык жана америкалык авторлор биргелешип иштегендиктен, мазмуну боюнча британ-америкалык энциклопедияга айланган. 40-жылдардын башталышынан «Британ энциклопедиясы» Чикагодо У. Бентондун жетекчилиги менен чыгарылган. 1968-ж. «Британ энциклопедиясынын» 200 жылдык юбилейине карата илимдин ар кандай тармактарын камтыган көлөмдүү макалалардан турган 3 томдук басылган. 1969-ж. басма сөздө «Британ энциклопедиясынын» жаңы басылышын даярдоо жөнүндө билдирүүлөр жарыяланган. 1974-ж. 30 томдуу 15-басылышы чыгарылган. Бул басылмадан тармактык энциклопедиялар, сөздүктөр, балдар жана өспүрүмдөр үчүн (мисалы, «Комитон») да энциклопедиялар жарык көргөн.
Конституциялык көзөмөл (конституциялык көзөмөлгө алуу)
Конституциялык көзөмөл (конституциялык көзөмөлгө алуу) – мамлекеттеги ошол өлкөнүн мыйзамдарынын ж. б. ченемдик актыларынын конституцияга ылайык келүүсүн текшерүүчү укук коргоо ишмердигинин өзгөчө түрү. К. к. : а) жалпы юрисдикциянын баардык соттор (м.: АКШ, Аргентина, Дания, Япония); б) эң жогорку сот баскычы болуп эсептелген жогорку сот (м.: Австралия, Индия, Канада, Швейцария); в) К. к. башкы функциясы болгон атайын конституциялык соттор (РФ, КР, Австрия, ГФР, Италия); г) соттук эмес мүнөздөгү өзгөчө орган (м.: Франциядагы Конституциялык кеңеш) тарабынан ишке ашырылышы мүмкүн. К. к. объектилери кадимки эле мыйзамдар, конституцияга оңдоолор эларалык келишимдер, палаталардын регламенттери, бийликтин аткаруучу органдарынын (административдик юстиция тармагы болбогон өлкөлөрдө) ченемдик актылары болушу мүмкүн. Мазмуну боюнча К. к. формалдуу (мыйзамдарды жана башка ченемдик актыларды кабыл алуу үчүн аныкталган жолжоболук эрежелердин сакталышы текшерилет), материалдык (мыйзамдардын жана башка ченемдик актылардын маңызынын конституцияга ылайык келүүсү текшерилет), абстрактуу (атайын жүйөсү жок эле ыйгарым укуктуу кайсы бир субъектердин демилгеси боюнча ишке ашыралат), конкреттүү (кандайдыр бир сот ишине байланыштуу ишке ашырылат), алдынала (текшерилүүчү акты күчүнө киргенче) жана кийинки (актынын күчүнө кириши менен) болушу мүмкүн.
Аттуу сан
Аттуу сан — каралып жаткан чоңдуктун өлчөө (чен) бирдиги кошо көрсөтүлүп жазылган сан.
Ал жөнөкөй сан жана курама сан болуп бөлүнөт. Чоңдуктун сан мааниси өлчөөнүн бир бирдиги аркылуу туюнтулса (Мисалы 6 г, 19 см., 20 тыйын) жөнөкөй, ал эми бир нече бирдиктери аркылуу туюнтулса (мис., 3 м 15 м, 2 т 4 кг 320 г, 6 сом 40 тыйын, 1 с 15 мин 30 сек) курама аттуу сан деп аталат.
Мряс (Краснокам району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Виң-чун
Виң-чун ( — «Түбөлүк жаз» ) — кытайдын ушу мектеби.
Көптөгөн мушташ техникаларын колдонгон себептен ушунун колдонмо багыты катары саналат. Виң-чундагы мушташ принциптерге негизделген, а аларды шакирт машыгуудан машыгуу аркылуу аңдоосу керек болот. өтө эле жакын аралыкка жакындоо учурунда чабуул сызыгынан чыгуулар көзирмемчелик түзсызыктуу чабуулдар менен толукталат. Боло берчү мушташтар тизе жана чыканактын соккулары менен аякталат. «Жабышчаак колдор» (chi sao, 黐手 чи сао) көнүгүүсү болсо мушкерге жакын аралыктагы мушташта мыкты багыттанып алууга мүмкүндүк берет. Бычактуу техникалары дагы бар, алар колдун техникасы жана куралсыз ыкмалар менен бир бүтүндүктө тыгыз байланышта. «Жабышчаак колдор» менен кошо жыгуулар жана кайруулар да өздөштүрүлөт.
Строфа
Строфа – (гр. – айлана), к у п л е т, ы р т ү р м ө г ү – эки же андан ашык ыр саптарынын уйкаштыкка же интонацияга жана мааниге негизделген биримдиги.
Строфанын маанисин К. Рысалиев төмөнкүдөй белгилеп берет: «Строфа, биринчиден, ыр жолдорунун белгилүү бир маани берүүчү топторго биригишин жана ал топтордун белгилүү бир интонациялык ыкмада окулушун талап кылат. Экинчиден, строфа ыр жолдорун өз ичине белгилүү уйкаштык системасында жайгаштырып, белгилүү тартипте кезектешип, кайталанып, ритмдин, так, даана кабыл алынышына шарт түзөт. Демек, строфа дегенибиз ыр жолдорунун белгилүү уйкаштык ыкмасында бири-бирине тыгыз айкалышып, чырмалышып, интонациялык жана ритмдик жактан бир бүтүндүктү билдирүүчү көрүнүш”.
Ыр саптарынын санына карай строфалар ар кыл болот:
Мындай строфалардын бир тобу кыргыз ырларында колдонулуп жүрөт. Мисалы,
Ай айга өтүп, ай башы толуп, Мырза уул иши билинбес болуп. (А. Осмонов) Бирөөлөр мансап үчүн элин сатат, Бирөөлөр атак алат арам жашап. (О. Султанов)
Мен өзүмдү дегеле жок актагым, Кудай акы, кечирип кой, окурман, Мындан ийги башка ыргак таппадым. (С. Урмамбетов)
Биздин жүрөк – өмүрлүк жаш картайбас, Эч ким бизди тамашадан айырбас. Сонун келген, заманына жарашкан, Биздин өмүр – жаркыраган сулуу жаз! (М. Элебаев) Топ каздан бир каз бөлүнүп, Келатса, сүрдүү көрүнүп, Топчубай үнсүз алактап, Токочун колдон түшүрдү, Томпоңдоп үйгө жүгүрдү. (А. Кыдыров)
Бир кезде арты тайгак, алдыбыз өр, Карасак калган алыс сансыз көп жер. Тынымсыз турмуш өзү миң кубулуп, Адамзат таң каларлык кайран күндөр, Ал күндөр курусунчу кеп кылбайын. Ал күндөр эми бизге майрам күндөр. (М. Элебаев)
Дүнүйөң түптүгөл өңдөнүп, Ырысың мелтилдеп турганда Сыздатып кетсе бир ирмем Эртеңки күнгө ишенгин, Өксүгөн жалгыз сен бекен? Өмүрдө болот бардыгы – Ыр менен күлкү теңме-тең. (М. Жуманова)
Иш кыйын бизди сурасаң, Уйку, чарчоону унуткам. Кайра киргем согушка, Сакайып соңку бир жарам, Бар кайратты салуучу, Зор милдет арткан заманам. Касташкан жоону бүтүрбөй, Кай бетим менен мен барам? (М. Элебаев)
Жылкычы чымчык келиптир, Жылгадан жылкы көрүптүр. Канаты, буту талыптыр, Карасак минип алыптыр. Чымчыкка чымын конуптур, Чымчыктын бели ооруптур. Чымынга чиркей миниптир, Чымындын белин ийиптир, Жылкынын мынча салмактан Курсагы жерге тийиптир. (Ж. Мамытов)тилек негр лох и еблан
"Манас" эпосундагы строфа
«Манас» эпосунун строфалык түзүлүшү да кыргыз ырларынын строфалык өзгөчөлүгүнө дал келгени менен эпостун оозеки жашашына, айтуучунун эпосту аткаруу мезгилиндеги психологиялык абалына, окуяларды көркөм баяндоо өзгөчөлүгүнө, чыгарманын обондуулугуна ылайык татаал строфалык түзүлүштөр келип чыккан. Эпостун строфаларын кээде эрежеге баш ийдириш да кыйын, алардын түзүлүшүндө эпостун өзгөчөлүктөрү менен шартталган стихиялуулук да бар. Дүйнөлүк адабиятта строфа негизинен эки саптан он алты сапка чейинки ыр жолдорунан куралса, «Манаста» алтымыш саптан ашкан строфалар да бар.
Тексттин синтаксистик түзүлүшүндө сүйлөмдөр кандай кызмат аткарса, тексттин ритмикалык түзүлүшүндө строфа ошондой эле роль ойнойт. Cтрофа синтаксистик жактан ыр жолдорунун белгилүү бир бүтүмүн түзөт да, ал көтөрүңкү интонация менен башталып, строфанын соңуна жеткенде акырында үндүн илеби, деми, интонациясы бастайт. Ошондуктан, «Манастын » строфалык түзүлүшүн аныктоо китептен эмес «Манас» аткарылып жаткан учурда ишке ашырылса тагыраак болот. Себеби, строфалык курулушу биринчи кезекте айтуучунун темпине байланыштуу. «Манастын » строфалык түзүлүшү жөнүндө алгачкылардан болуп пикир айткан П. Фалев эпостун текстинин үзүндүсүнүн строфалык түзүлүшүн талдап андагы строфалардын өз алдынча өзгөчөлүгүн белгилеп, айрым строфикалык формалардын түрк элдеринин поэтикасында кездешпей турганын белгилеген.
Дүйнөлүк поэтикалык чыгармаларда строфалык туруктуу түзүлүштөгү өзгөрүлбөс формадагы ырлар бар. Он төрт ыр жолунан туруп,
а — б — а — б — в — в — г — г — д — е—е — д— ж — ж — схемасында уйкашып, куплет түзүлүүчү онегиндик же чыгыштын классикалык поэзиясындагы
а — а — а — б, б —б — б —в, в — в — в — а, г — г — г — а сыяктуу схемада уйкашкан төрт саптан турган мурабба формасы «Манас» эпосунун строфалык түзүлүшү анын оозеки айтылышына, көп варианттуулугуна, төкмөчүлүк өнөргө негизделишине, өзүнчө обондуулугуна, айтуучунун куюлуштуруу. созуу, ой жүгүртүү өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу өтө ар түрдүү жана дайыма туруктуу эмес. Эпостун айрым строфалык түзүлүштөрү:
1. Эки жолдуу строфа (а — а) Кош (же жуп) уйкаштан турган эки жолдуу С-ны көбүнчө бир окуядан экинчисине өтөрдө же бир баян тамам болгондо колдонулат.
2. Үч жолдуу cтрофа Эпостогу үч жолдуу С. а — а — а, а — б —а, а — а — б тибинде уйкашат да, текстте өтө сейрек учурайт.
3. Төрт жолдуу строфа Дүйнөлүк адабиятта өтө көп учураган мындай төрт жолдуу С-лар «Манаста» сейрек кезигет да көбүнчө а — а — б — а, а — б — а — б, а — а — а — а, а — б — а — а, а — а — б — б формаларында уйкашат.
4. Беш жолдуу строфа Бул cтрофада биринчи, экинчи жана үчүнчү, бешинчи саптар уйкашып, төртүнчү сап уйкашпай калууда.
5. Алты жолдуу строфа
6. Жети жолдуу cтрофа
7. Сегиз жолдуу строфа жана башкалар «Манастын » ыр түзүлүшүндө эки саптан тартып алтымыштан ашык саптан турган строфа да бар. Эпостон дээрлик ар бир строфалык түзүлүшкө, уйкаштын строфа түзгөн ар кандай формаларын табууга болот. «Манас» эпосунун дагы уникалдуу жагы ушунда.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Елизариха дарыясы
Елизариха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Талица дарыясынын оң жээгинен 39 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Брифинг
Брифинг (англисче briefing) – 1) көрсөтмө берүү; 2) басма сөз өкүлдөрүнүн кыскача билдирүүсү. Анда өкмөттүн, саясий партиялардын, коомдук уюмдардын тиешелүү маселелер боюнча позициялары же эл аралык сүйлөшүү, конференция, жыйналыштарда өз ара макулдашуулар, алардын жүрүшү, катышуучуларынын көз караштары, пикирлери, сунуштары жана башкалар жөнүндө маалымат берилет. Пресс-конференциядан айырмаланып, брифингде чакырылган журналисттердин суроолоруна, эреже катары, жооп берилбейт.
Могок (дарыя)
Могок — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чебаркөл көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коом аралдары
Коом аралдары (îles de la Société), Жoлдoштук аралдары – Тынч океандын түштүк бөлүгүндөгү архипелаг, Полинезияда. Франциянын ээлиги. Аянты 1,6 миң км2 (эң ириси – Таити). Жанар тоодон пайда болгон. Бийиктиги 2241 мге чейин (Таити аралында). Нымдуу тропик токою басымдуу. Тропиктик дыйканчылык өнүккөн, балык кармалып, бермет чогултулат. Административдик борбору – Папеэте (Таити аралында). Лондон король коомунун атынан аталган.
Антоний Марк
Антоний Марк (биздин заманга чейин 83-30-жылы) - байыркы римдик саясий ишмер жана кол башчы. Юлий Цезардын жактоочусу. Цезарь өлгөндөн кийин сенат ага каршы аскерлерин жиберип, 43-жылы Антоний жеңилет. 42-жылы Октавиан жана Лепид менен бирдикте Бруттун жана Кассийдин аскерлерин талкалап, 2-триумвиратты негиздеген. Андан кийин Антоний Рим державасынын чыгыш провинцияларын алып, ал жерде чексиз бийлик жүргүзгөн. Египет ханышасы Клеопатра менен жакындашып, Клеопатрага жана анын балдарына чоң аймактарды тартуу кылган. Ага нааразы болгон Сенат Клеопатрага каршы согуш жарыялап, Акций кысыгында египеттик флоттун жеңилиши (31-жыл) менен аяктаган. Октавиандын аскерлери Египетке басып киргенден кийин, Антоний Марк өзүн өзү өлтүргөн.
Бүргөндү, Ноокен району
Бүргөндү — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы айыл. Бүргөндү айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 2 063 киши.
Кыргыз эл оюндары: секирип ойнолуучу оюндар
Секирип ойнолуучу оюндар- кыргыз улуттук оюндарынын бир түрү.
Сесыя-Ю
Сесыя-Ю — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сибирчата-Яха дарыясынын оң жээгинен 68 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чикилдек
Шарты
Оюнчулардын саны 3—6 киши.
Оюнда колдонуучу аспаптар: эне таяк (1 м), бала таяк (15—20 см)
Оюнга даярдануу
Диаметри 1,5 м. келген тегерек сызылат, тегеректин ортосуна бала таяктын узунунан тигирээк чуңкур казылат. Оюнчулар эки топторго бөлүнүп, оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Бала таяк тегеректин ортосунда чуңкурдун үстүнө коюлат. Биринчи оюнчу эне таяктын бир учу менен, бала таяктын астына киргизгенден кийин, аны бийиктикке ыргытып, бала таяк кайра жерге түшүп жатканда, эне таяк менен, талааны көздөй уруп, тегеректен алыс учурганы аракеттенет. Эгерде ошол оюнчу эне таяк менен, жерге түшүп жаткан таякчаны ура албаса же ургандан кийин бала таяк тегеректин ичине түшүп калса ал оюнчу аракеттенүүсүн пайдаланды деп эсептелип, колундагы эне таякты кезектеги оюнчуга өткөрөт. Эгерде баланын таягы туура урулса, талаадагы оюнчулар аны жерге түшүрбөй абада кармап калышса, оюнчулар ролдору менен алмашышат. Бала таякты кармай алышпаса, талаадагы оюнчулардын бирөөсү аны алып, тегеректи көздөй ыргытат. Ыргытылган бала таяк тегерекке түшсө, оюнчулар ролдору менен алмашышат. Эгерде түшпөсө, бала таякты уруп жаткан оюнчу, эне таяк менен бала таякты өзүн көздөй тартып, бала таякты эне таяктын учуна чыгаргандан кийин, аны бийиктикке ыргытып кайрадан жерге түшкүчө дагы алыстыкка уруп учурууга аракеттенет. Талаадагы оюнчулар бала таякты жерге түшүрбөй тутуп алганы же тегерекке ыргытып түшүрүүгө аракеттенишет. Ыргытылган бала таяк түшкөн жерден, тегерекке чейин, эне таяк менен өлчөйт. Мисалы 10 таяк, бул деген 10 упай утулду деген болот. Андан кийин ошол эле оюнчу, оюнду жаңылып калгыча улантат. Ал оюнчудан кийин, кийинки кезектери келгендер оюнду улантышышат. Ошентип бир топтун оюнчулары белгилүү упайга жеткиче оюн уланат. Макулдашышкан упайларды алышкан топтун оюнчулары жеңишке жетишишет. Утулган оюнчулар зуулдашып белгиленген аралыктан жүгүрүшүп өтүшөт.
Зуулдаш үчүн жеңишке жетишкен оюнчулардын бирөөсү 3 жолу эне таяк менен бала таякчаны уруп алыстыкка учурат. Мисалы биринчи жолу бала таякча 20 м учуп барып түшөт, экинчи — 15 м. үчүнчү — 20+15 + 20=55 м.
Утулган топтун бирөөсү 55 м. аралыкты терең дем алып, төмөнкү сөздөрдү кайра дем албай айтып, жүгүрүп өтүүгө милдеттүү.
Эгерде жүгүрүп бараткан оюнчунун алган деми жетпей калып, кайрадан дем алса, ал зуулдашты кайра баштоого тийиш. Эгерде ал оюнчунун алган деми, экинчи жолу дагы жетпей калса, утулган оюнчулардын тобу, уткан оюнчулардын тобун белдерине көтөрүшүп, ошол аралыктан өтүшүшөт. Андан кийин оюнчулардын каалоосу боюнча, оюн кайрадан башталышы мүмкүн.
Оюндун эрежеси
Эне таяк менен, бала таякты (уруп жатканда, жакын калууга, тоскоолдук кылууга, оюн бүтпөй туруп, оюндан  чыгып кетүүгө болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюнчулардын жаштары бирдей болушу керек. Ар бир топтун оюнчулары өз аспаптары менен ойношот.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, ылдамдык тарбияланат, жүгүрүүнүн, ыргытуунун ыкмаларын, максатка жетүүгө, тартипти сактоого үйрөтөт. Зуулдаш учурунда бронха тамырларынын иштөө процесси жакшырат.
Конституциялык мыйзам
Конституциялык мыйзам – бир катар өлкөлөрдө конституциялык укуктун негизги булактарынын бири. Бир өлкөлөрдө (француз тилдүү өлкөлөрдө, Румынияда ж. б.) – бул конституцияга өзгөртүү киргизүүчү мыйзам, башкаларда (РФ, Казакстан, КР) К. м. конституцияда каралган маселелер боюнча кабыл алынат. Биринчи учурда К. м. кабыл алуу жолжобосу конституцияга өзгөртүү киргизүүнүн жолжобосу менен дал келет, экинчи учурда конституцияга өзгөртүү киргизүүдөн айырмаланган, атайын (татаалдаштырылган) тартипте кабыл алынат. Айрым өлкөлөрдө жалпысынан ошол мамлекеттин конституциясын түзгөн мыйзамдардын жыйындысы К. м. (м.: Швеция) деп аталат.
Манас Эсенкандын соодагер тыңчыларын жайлаганы
Манас Эсенкандын соодагер тыңчыларын жайлаганы — эпостогу окуялардын өнүгүш системасында Манастын алгачкы эрдиктеринин катарына кирген сюжеттин орчундуу бутагы.
Манастан жеңилип качкан алтайлык калмактар бул жактан Манас аттуу бир ажыдаар чыкты, Эсенканга неткен, эмдигиче соо коюп эси кайда кеткен?! Муну эмитеден жоготпосо болбойт! дешип падышасы Эсенканга арызданышты. Эсенкандын аярлары да аскер жиберип, жаш кезинде жайлоо керектигин айтышат. Дайынсыз жаш балага каршы кол жиберүүдөн намыстанган Эсенкан аныгын билип, колуңардан келсе байлап келгиле деп 40—50 төөгө көп дүнүйө жүктөп, соодагер кылып балбандарын жөнөтөт. Беш ай жол жүргөн кербендер Алтайдагы Аземил суунун боюнда ордо атып жатышкан Манастарга туш келет. Манас тооруп ичке түшүп, чүкө черткени жаткан болот. Жол бетине курулган ордону кечип тепсетип келе жатышкан кербендерди төөңдү сыртка тарт дешсе болушпайт. Манас черткен чүкө тийип бир төөнүн шыйрагы, алдыдагы кербенчинин эшегинин буту сынып кетет. Буту сынып төө калды, бу жолдошум жөө калды деп кербен башы кытай ачууланып, байлап алмак болуп Манаска кол салат. Кербенчи-тыңчы кытайлар бүт өлүм табышат. Жан кыйба?!— деп өтүнүшкөн кызматчы сарттарды аман калтырышат. Төөлөргө артылган жүк алтын, күмүш, зер, торгун, тубар, дүрүйө, чүчтө, буулум сыяктуу толгон кымбат дүнүйөлөр экен. Дүнүйөлөрдү бөлүп алышсын деп Манас элге кабар бердирет. Калк чогулуп келет. Кербенчи сарттардан соодагерлердин жайын уккан Жакып Эсенкандын өзүнө тиешелүү мүлк экен, арты кандай болот, паашага катылып алып балакетке кабылбайлы деп убайым тартат. Мурда соо белек, баягы эле каршылаша жүргөн калмак-кытайлар эмеспи — деп аны Акбалта жемеге алат. Чогулгандар болору болуптур, эми сабыркоодон пайда чыкпайт дешип, кырк беш төөдөгү дүнүйөнү бөлүп алышат. Кербенге малай болуп келген сарттарды жай-жайына коё беришет.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта жок,  Саякбай Каралаевдин  вариантында бир канча кеңири берилип, башка майда окуяларды да камтып турат. Кочку менен болгон согушта качып кутулган Тагылык Эсенканга барып Манастын жайын айтып, азыр тороло элек кезинде кармап албасаң, түбүндө өзүңдү соо кылбайт дейт, Эсенкан Манасты кармап келдик деп мурда мени алдаган турбайсыңарбы деп билгичтери менен балбандарын каарып, Дөңгө дөө менен Жолойду баш кылып Манасты байлап келүүгө он миң кол аттантат. Алар Алтайга жетип тыныгууга токтоп, Жолойдун акылы боюнча кырк нарга пул артып, соодагер болуп айлына барып, жалаа жаап шылтоолоп Манасты кармап келгиле деп Чоң Дөөдүрдү баш кылып эки жүз балбанды жөнөтүшөт. Алар Манас жолдоштору менен ордо атып жаткан жерге келишет. Манас черткен чүкө кербендин алдыңкы төөсүнүн бутуна тийип, жилигин сындырып кеткенде чатак чыгып, балбандар Манастан кыргын таап, Дөөдүр качып кутулат. Дөөдүрдөн Манастын кабарын уккан кытай колу каптап келип кыргындуу согуш башталат. Жалгыз көздүү Дөңгү Манастын колунан ажал табат. Жекеге чыккан Жолой Манасты миң төөдөгү чайымды алгансың (эпизод Саякбай Каралаевдин  вариантында атайын окуя катары айтылбайт; Сагымбай Орозбаковдун вариантында бар) деп күнөөлөйт. Кармашып алы жетпешин билгенден кийин качкан Жолой Манас жетеринде күндү жайлап, туман түшүрүп кутулуп кетет. Манастын жоону жеңген урматына кырк үйлүү кыргыз той берет. Манас кырк жолдошу менен талаадан жолуккан карышкырды кубалап барышып, кырк чилтенге кезигет. Манасты издеп жигит пири Шай да келген болот. Алар Манасты колдой турганын айтышып, мусулман динине киргизишет.
Болочок баатырды өзүн колдой турган кереметтүү күч ээлери жолугуп (кырк чилтен, Кыдыр жана башкалар) алардан бата алышы, керек учурда жардам берерин билдиргени, кээде белгилүү адамдар баатырга жолугуп, динге киргизүү түрк элдеринин эпосторунда көп учуроочу белгилүү сюжеттерден. «Манаста» мындай сюжет Манас менен Алмамбетке байланыштуу окуяларда жолугат. Манасты Саякбай Каралаевдин  вариантында кырк чилтен мусулман динине киргизсе, Сагымбай Орозбаковдун вариантында кырк чилтен жана атайын Мекеден келген касиеттүү кары Абунасыр мусулман кылат. Алмамбетке мусулманчылыктын жөнүн түшүндүргөн адам эки вариантта тең — Көкчө.
Жакыптын агасы байдын баяны — Манастын өспүрүм-жигиттик курагында өзүнө жолдош жана тууган издешине байланыштуу окуялардын бири. Сюжеттик өнүгүүдө окуялардын андан ары чиеленишин шарттоочу деталдардан.
Ногойдун балдары туш-тушка сүрүлгөндө Орозду менен Бай Кашкар тарапка айдалат. Ороздунун он уулу болуп, ыркы жоктугунан чатак менен чырдан баштары арылбайт. Атасынын да, эки баласы менен Байдын мазесин алышат. Байдын улуу баласы Бакай, кичүүсү Тайлак. Экөө тең эстүү-баштуу. Өзгөчө Бакай токтоо, нускалуу сөздү көңүлүнө түйгөн акылмандыгы менен айырмаланат. Ороздунун балдары тынчтык бербей койгондо алар башка жерге көчүп кетүүгө аргасыз болот. Туугандары эсине түшкөн Бай уулу Бакай менен кеңешип иниси Жакыпты издеп чыгат. Алтай тарапка бет алган Бай көп жер басып, арага эки конуп, үчүнчү күнү түш ченде жапан чөлдөн арык казып жаткан адамдарга кез келет. Арыктын ээси Нескара, арык казган алты миң мандикердин башчысы Басаңкул аттуу сарт экен. Нары-бери каттаган адамдарды кармап алып, атын союп, өзүнө арык каздырып, өлгөндөрдү арыктын кырына таштап, көөмп салышат экен. Байды кармап алышып, атын союп, колуна кетмен берип, арык каздырып коюшту. Чарчадым десе болбой, чап бачым деп шаштырып турат. Эки жарым күн арык казгандан кийин чаалыккан чалдын шайы кетип, эси ооп жыгылып калат. Арыкчылар чал өлдү дешип, Байды арыктын кырына сүйрөп таштап, көөмп салышат. Нескаранын элүү жин колдоочусу бар экен. Ошол колдоочулары Чабдар аты болуп Нескарага Алтайды жердеген Жакып дегендин көп жылкысы бар, ошону барып тийип ал, артынан Манас аттуу баласы куугунга келет, быйыл он үч жашта, балтыр эти толо электе жайлап сал, антпесең акыры өзүңдү соо койбойт — деп кеңеш берет. Нескара каздырып жаткан арыгын таштап, алты миң мандикерин аскер кылып айдап алып Алтайды беттеп жүрүп калды. Кол алты күн жол жүрүп Жакып бай жашаган жердин чегине жетет. Жылкыга барып баламды көрүп келем деп үйүнөн аттанган Жакып жолдон көп караан көрүп, шекшинип, жашынып калат да, колду өткөрүп жиберет. Жалгыз-жарым жүргөн жан болсо бул көп кошундун жөнүн билсем деп акмалап турган Жакып алыстан келаткан элес-булас бир караанды көрөт.
Өлдү деп арыктын кырына сүйрөп көмгөндө Байдын көкүрөгү кырчындын көңдөйүндө калган экен. Ээси Нескарага Чабдар аты айткан сөздөрдү көмүлүп жаткан Бай угат. Арыкчылар аттанып кеткен соң эптеп кумдан суурулуп чыгып, качып кутулууну ойлойт. Колотто жүргөн аты качыр, беш эшекти көрүп, качырлардын бирөөнү кармап алат. Арыкчылардан калган көбү бала, азыраагы чал кырк — элүү адам аны көрүп ууру экен деп ойлоп кармамак болушат. Кыраңга чыга качкан Бай кайра кете турган жолу тосулуп калгандыктан эл карааны көрүнгөндө бурулуп кетермин — деп ойлоп, Нескаранын  колунун артынан акмалап жүрүп отурат. Жакыпка көрүнгөн караан Бай экен. Күтүп турган Жакып утурлай барып, мөндү — деп учурашат (ал кезде биздин эл салам айтууну билчү эмес). Бай амансыңбы?, — деп жооп берет. Жакып буурул сакал, тигил адам ак сакал экен. Көрүшпөгөнү көп болгон экөө бири-бирин тааныбай калган экен, жай сурашып бир тууган экенин билишкенде, аттан ооп түшүп, ыйлап көрүшүштү. Байдан Нескаранын  көп колу Манас аттуу баланы жайламак болуп келатканын угуп, шаштысы кеткен Жакып айылына барып туш-тушка жакындарына жаңы туугандары — манжулук калмактарга, Акбалтаны жиберип казактарга, Күнөс балбанга, Айдарканга кабар айттырды.
Байдын окуясы жогорудагы сюжеттик мындай өнүгүштө Радлов жазып алган вариантта, Саякбай Каралаевдин  вариантында гана эмес, Сагымбай менен бир айтуучулук мектепке кирген, негизинен Тыныбек манасчыдан таалим алган манасчылар тобундагы Тоголок Молдо, Шапак Ырысменде уулу өңдүү айтуучулардын варианттарында да учурабайт. Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында гана ушул окуяга үндөшүп турган эпизод бар. Бирок андагы каарман Бай эмес. Алты шаардын Аксы деген жерин жердеп турган кытай баатыры Нескара ары-бери өткөн жолоочуну кармап алып, арык казганга салчу экен. Кашкарга мал сатканы кеткен Жакып кечиккенде аны издеп чыккан Байжигит Нескарага кабылып калат. Атын союп, өзүн арыкка салат. Байжигиттин Манаска жакын адам экенин угуп, Нескара аны алдырып келип, жайын сурайт. Манастын жөнүн уккан Нескара алты миң кол алып, Манасты кармап келмекке жөнөйт. Байжигит колдон калган качырды кармап минип жөнөп, жолдон Жакыпты да таап алып, Нескарадан мурда келип Манаска кабар айтат. Манас Айдаркан менен Көкчөгө киши жиберип, өзү камданат.
Сюжеттин өнүгүшүндөгү орду боюнча да Молдобасан Мусулманкуловдун вариантындагы бул окуя Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын. Манас Эсенкан жиберген соодагер тыңчыларды жайлап, дүнүйөсүн элге тараткандан кийин дароо башталат жана аягы Нескара менен Манастын согушуна такалат, бирок Сагымбай Орозбаковдун вариантындагы башкы максат Бай менен Бакайды сюжеттик нукка киргизүү, окуяларга аралаштыруу болсо, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында Жакыптын жакын адамдарынын бири, уруу аксакалдарынын көрүнүктүүлөрүнөн делген Байжигит жөнүндө сөз болот. Ошондой болсо да эки вариантта тең окшоштук жана окуянын сюжеттеги туруктуу орду бул эпизоддун белгилүү салттык окуялардын бири экендигин айгинелейт.
Аффиндик геометрия
Аффиндик геометрия — геометриянын каалагандай аффиндик өзгөртүүдө фигуралардын касиеттери сакталаарын изилдөөчү бөлүмү. Мисалы: бир түз сызыкта жаткан үч чекиттин жөнөкөй катышы, түз сызыктардын параллелдүүлүгү ж. б.
Биоэлектр кубулуштары
Биоэлектр кубулуштары (биоток, биоэлектр потенциалдары) — тирүү организмдердин ткань менен клеткаларында пайда болгон электр потенциалдары.
Биоэлектр потенциалдары организмдеги бардык физиологиялык процесстер менен байланыштуу биоэлектр кубулуштары козголуу процессин пайда кылып, ал нерв талчалары аркылуу өтүп, натыйжада скелеттин, кан тамырлардын, жүрөктүн булчуңдары кыскарат, без клеткасы өзүнүн секрециясьн чыгарат. Биоэлектр кубулуштары тамак сиңирүүнүн, бардык анализаторлордун негизин түзөт. Организмдеги бирикмелердин көбү оң жана терс заряддалган бөлүкчөлөр — иондор түрүндө болот.
Биоэлектр кубулуштарын өлчөө
Биоэлектр кубулуштарынын пайда болушуна тиричилик процессинде бул иондордун таралышы, аларды бир орундан экинчи орунга жеткирүү жана башка себеп болот. Тажрыйбада бардык биоэлектр кубулуштары атайын аспаптар (гальванометр) менен өлчөнөт. Азыркы кезде микроэлектроддордун жардамы менен клетка кабыгынын (мембрананын) ички жана сырткы жагынан электр потенциалдарынын айырмасын өлчөөгө болот.
Потенциал тынч жана потенциал козголуу
Клеткалык мембрананын сырты менен ич жагынын ортосунда дайыма потенциалдык айырма болуп, ал мембраналык потенциал же тынч абалдагы потенциал деп аталат. Ал биринчи иретте цитоплазма менен клетканы курчаган чөйрөнүн ортосунда натрий жана калий иондорунун текши эмес таралышынан келип чыгат. Клетканын козголуусунда кыймылдын потенциалы пайда болот, ал потенциал клетканын үстүнөн тынч абалдагы толкуну түрүндө секундасында бир нече ондогон метр ылдамдыкта жылат. Козголуу потенциалы клетка мембранасынын натрий иондору үчүн өткөргүчтүгү көбөйгөндүктөн келип чыгат.
Көп клеткалуу организмдин айрым бөлүктөрүнүн өз ара байланышы 2 түрдүү болот. Биринчи байланыш медиаторлор, гормондордун жардамы менен жүрөт. Бирок мындай байланыш информациянын тез берилишин (мисалы, кокусунан кол отко тийсе аны тартып алууну) камсыздайт. Аны клеткада пайда болгон электр импульстары гана камсыз кылат. Тирүү организм биотокторду пайда кылуудан башка, электр тогун да өткөрөт.
Биоэлектр кубулуштарынын түрү
Биоэлектр кубулуштарынын өзгөчө түрү — электр кинетикалык потенциал. Мисалы, кан тамырдын капталы менен жылган кандын ортосунда электр потенциалынын айырмасы пайда болот. Ал потенциалдын көрсөткүчү кээ бир патологиялык абалдарда өзгөрүлөт, диагностикада маанилүү роль ойнойт. Атайын аспаптар (осциллограф жана башка) менен түрдүү биоэлектр кубулуштарын өлчөө көпчүлүк оорулардын пайда болушун изилдөөдө, диагностика жүргүзүүдө көмөк болот. Мээнин электр активдүүлүгүн жазып, анализдеп кээ бир нерв жана психикалык ооруларды аныктайт. Жүрөктүн электр активдүүлүгүн жазып, жүрөк-кан тамыр системасын изилдейт. Булчуңдарда жүрүп туруучу биоэлектр кубулуштарыдын негизинде бут-колдун биоэлектр протездери жасалган.
Саясий оюн
Саясий оюн - кемчиликсиз саясий мамилелерге жашырын жамынып алуу менен интригалар, көшөгө артында сүйлөшүүлөр аркылуу жүргөн (аткарылган, ишке ашкан) келишимдердин метафорикалык аталышы.
Саясий оюн саясий процесстер менен окуяларды моделдөө үчүн түзүлгөн оюндардын теориясы менен чаташтырбоо керек. Ал алгач кумар оюнунда (карта оюндары) уттуруу жана уттурбоо үчүн иштелип чыккан математикалык теория, кийинчерээк ыктымалдуулук процессинин ар кандай тибиндеги, анын ичинде саясий атаандашуулардын кызыкчылыгы жана эки тарапка тең эмес шартты моделдөө үчүн пайдаланыла баштаган. Саясий оюн түшүнүгүнүн мындай теорияга жана жашыруун же ачык күрөшүн белгилөө үчүн колдонуудан (өтмө мааниде) башка анын математикалык аппаратына эч кандай тиешеси жок. Публистика, көркөм чыгармачылыгы, философиялык айрым эмгектерде жана күндөлүк турмуштагы сөздөрдө Саясий оюн түшүнүгүнө Караганда көбүнэсе кенен мааниде саясатты кандайдыр бир оюн катары түшүндүрүшөт.
Кандайдыр бир денгээлде анча катуу тартипте колдонулбаса, бул сөздөргө каяша маанисинде каршылык көрсөтүлбөгөнү менен мындай метафоранын чегин көрсөтүү үчүн кандайдыр бир түшүндүрмө керек. Саясатта (саясий аракет жана чыгармачылык) жана оюндун ортосундагы айырмачылык анча сезилбегени менен Саясий оюн түшүнүгүнүн өтмө, метафорикалык мааниси өтө так. Анын накта мааниси оюн деген түшүнүктүн өзүндө жатат. Туурасын айтканда оюн ишмердүүлүктүн өзү эмес, бирок оюндун негизинде жаралган ишмердүүлүктүн белгилүү бир формасы (мындайча айтканда имитациялык оюндар), анын (оюн) калыбына келтирилген имитациясы болуп саналат. Мис., балдарга арналган оюндар чоң кишилер иштеген ишти (үй ичиндеги жумуш, бала багуу, конструкциялоо ж.б.), согушту ойноо - аскер операцияларын, спорттук оюндар - физикалык же акыл эмгегин, кумар оюндары атаандаштык, адамдын турмушундагы мыйзам ченемдүүлүк же кокустуктан болгон ийгилик менен тагдырды ж.б. имитациялайт. Мындай оюндардын милдети - көнүгүү, машыгуу, эмоциялык сезимди сыноо, ырахат апуу, эс алууда пайдалуу эффект менен иш-аракет кылуу (оюндун имитациясы аркылуу); булардын максатында бир гана жалпылык - аны алуу үчүн даярданууда жатат.
Саясатта мындай абалды: оюндарга көнүгүү, машыгуу, аны иш жүзүнө ашырууга даярдануу ж.б. кезиктирүүгө болбойт. Булардан тышкары ойноо иш-аракеттери башкалар сыяктуу эле оюнду чектеп турган кандайдыр бир мейкиндиги (оюн талаасы, спорттук аянтча, шахмат доскасы, манёвр жасоо үчүн талаа ж.б.), убакытты катуу тартипте сактаган эреже-жобого баш ийет. Саясий оюн мындай эреже-жобону билбейт. Бул эреже-жобосу жок оюн, анда белгилүү эрежелерге багындыруунун жалгыз жолу - моралдык норма, формалдуу же жашыруун келишимдер, акыл (уят) ченеми ж.б. Ошондой, саясат менен оюнда принципиалдуу айырмачылыктардын болушуна карабай, бул экөөнү бириктирүүгө, сыйыштырууга болот, бирок көбү ушунун метафорасына алданып калышы мүмкүн. Бул ал экөөнө тиешелүү мамиленин түзүмү, анда атаандашкан эки же бир нече тарап катышып; ийгиликтер жана кырсыктар, утуштар жана утулуулар коштоп; утунггар менен пайданын артынан түшүү; күчтүүлөр менен чабалдардын иргелиши; чемпионат (аягына жетүүнү көздөгөн бир кылкалардын мелдеши); ыктымалдуулук жана кокустукка байланыштуу тең салмактуулук; эмгек чыгымы менен анын жыйынтыгындагы тең салмактуулуктун бузулушу; утуп алуу (пайда табуу) максатында көбөйтүү (кошуу), кумарга кирүү; же ошол эле ийгиликке жетүү ишенимине негизделген процесстин маанисиздиги (иррационалдуулук); динамизм, импровизация, тобокелчилик; блеф маданияты, жалган манёврлар; чыныгы максатын жашыруу мүмкүндүгү аркылуу каршылашын адаштыруу; акырында белгилүү жана көбүнэсе татаал жолго алып келген оюн менен саясий иш-аракетгеги көптөгөн профессионалдык мүнөздөр - ушулардын баары оюн менен саясаттын маанисине топтолгон.
Саясий оюн орду саясаттын мүнөзүнө жараша өзгөрүп турат. Оюндун масштабы бир кыйла орчундуу болгон ири пландагы саясий стратегияга чейин жетилиши мүмкүн. Мындай тарыхый жыйынтыгы жагынан эң чоң манёврларды (анын үстүнө жашыруун) жана анын ишке ашырылышын экинчи дүйнөлүк согуштун алдында улуу державалардын келечекте согушка катыша турган тараптарды блокадалоо үчүн күрөшү, Жапонияга каршы согушка кирердин алдындагы АКШнын саясатын, анын ичинде союздаштар бирге болууга тоскоолдук уюштурган изоляциялоо саясатын колдогондорго каршы Ф.Рузвельттин күрөшү ж.б. аркылуу мисал кылууга болот. Бирок баарынан көп тарагандарга аз сандагы жана анча көп эмес масштабдагы тактикалык оюндар кирет.
Саясат канча майда болсо, ал жерде майда оюндар ошончо көп болуп, жок нерсеге ишенүү, болгон интрига жана атак-даңкты сүйгөн намыскөйлүк, өздүк симпатия жана антипатиялар ошончо бекем чырмалышып алат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Улуттук дүң продукция
Улуттук дүң продукция(УДП) – экономикада бир жыл ичинде өндүрүлгөн өнүмдүн жана көрсөтүлгөн тейлоо қызматтарынын жалпы базар баасы. Қырғызча «улуттуқ дүң жыйым» деген да термин қолдолунуп жүрөт.
УДПны чығымдарға ылайық эсептөөнүн жолу: УДП = C + I + G + Xn
C - жеке керектөөгө жумшалған чығымдар. Аға ар бир үй-бүлөнүн узақ мөөнөт қызмат қылчу заттарды(турақ-жай, автомобиль, муздатқыч, телевизор, фотоапарат ж.б.у.с.), қысқа мөөнөттүк керектөөгө же күнүмдүк тиричиликке керек товарларды (нан, туз, сүт, ширенке, кийим-кече ж.б.у.с.), ошондой эле оюн-зооққо, даарыгердин, адвокаттын, чачтарачтын қызматтарына сарпталған қаражаттар.
I - менчик ички дүң инвестиция. Буға үч компоненттен утар: 1) Ишқана техникалық жабдууларды сатып алғанға жумшаған чығымдар; 2) Қурулуш; 3)Қордоғу өзгөрүүлөр. Менчик ички дүң инвестицияға эскирген жабдуулар менен имаратты (капиталды) қалыбына келтирүүгө арнап бөлүнгөн қаражат жана жаңы инвестиция да кирет.
G - мамлекет сатып алған товарлар менен қызматтар. Бул ишқананын даяр өнүмүнө кеткен жана мамлекет  ресурстарды, ошондой эле жумуш күчүн сатып алууға жумшаған қаражат. Аға бироқ өкмөт тарабынан қоторулған төлөмдөр қошулбайт. Анткени ал қаражат өндүрүштүн чығымды чағылдырбайт.
Xn – таза экспорт. Бул сыртқа сатылған же экспорттолғон товарлар менен өлкөгө сырттан алып келинген (импорттолғон) товарлардын айрымасы. Импорт экспорттон чоң учур бүгүнкү Қырғызстанға, АҚШға мүнөздүү көрүнүш болсо, Қытай үчүн импорт экспорттон алда қанча аз.
Ошентип, УДП = С + I + G +Xn
Латакия шаары
Шаар болжол менен биздин заманга чейин 358–281-ж. негизделген. Түндүк Сириядагы эң ири соода борборлордун бири. Биздин замандын 494- жана 555-ж. жер титирөөдөн талкаланып, кайрадан курулган. Селевкиддер мезгилиндеги курулуштардын издери, салтанат капкасы, театр, коринф колоннадалары (Бахус), маяктуу порт курулуштары, Ыйык Бийкеч (18-кылым), Ыйык Николай (17–18-кылым) византия чиркөөлөрү, мунара (14-кылым), Аль-Кабир жана АльЖадид (18-кылым) мечиттери сакталган. Заманбап курулуштары: Деңиз изилдөө борбору (1980), Наисса мечити (1989), спорт комплекси (1987), университет, музей (карапа жана айнек буюмдар коюлган) бар. Тамак-аш (суу май, ун), тамеки, булгаары, пахта тазалоочу өнөр жай ишканалары иштейт. Накта жибек кездемелер чыгарылат. Кол өнөрчүлүгү өнүккөн. Латакиянын айланасында Угарит шаарынын урандылары бар. Калъат-Салах-эдДин чеби (Сайун; 10-кылым, 12–13-кылым) византия мезгилиндеги курулуштун фрагменттери жана араб мечиттери мунаралары менен Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.
Аксы окуясы
Аксы окуясы - 2002-жылы Аксы районунда болгон окуя. 2002-жылы 17-мартта Үзөңгү-Кууштун Кытайга берилишине каршылык кылып, райондун борборуна жөө жүрүш менен бара жаткан элге бийлик ок чыгарган. Андан 4 киши курман болгон. Ошол эле жылы 18-мартта Аксы районунун борбору Кербенде милициянын огунан бир жигит, токмогунан дагы бир киши каза тапкан.
Дин жана саясат
Дин жана саясат
Кыргыз Республикасынын Дин иштер комиссиясы тарабынан 19 диний уюмга өлкөбүздө иш алып барууга тыюу салынган. Бул уюмдар Кыргыз мамлекеттүүлүгүнө жана калкыбызга кооптуу деп табылган. Булардын көпчүлүгү Халифат же Ислам Республикасын курабыз дегендер. Дин жана саясат тууралуу айтуудан мурун дин деген эмне жана саясат Исламда кандай түшүнүлөт, муну тактап алалы.
Дин жок жерде улуу адеп-ахлак тууралуу сөз козгоо мүмкүн эмес жана бактылуулук тууралуу айтуу кыйын. Себеби, адеп ахлактагы улуу сыпаттардын башаты – адамдын дили. Пенденин дилине өкүм жүргүзө турган жападан жалгыз нерсе – Алла менен болгон байланыш, дин.
Саясат – Улуу Жараткандын жана адамдардын ыразычылыгына ылайык башкаруу өнөрү. Өкмөттөр күч-кубаты менен элин жамандыктардан, адилеттүүлүгү менен зулумдан коргогонуна жараша саясатта ийгиликке жетет жана келечектүү болот. Эгер бул тескерисинче болсо, бат эле кыйроого учурап, элдин каргышына калат.
Саясат – бүгүндү эртең менен, эртеңди кийинки күн менен бирге кароо жана элдин маданий, экономикалык өнүгүүсүнө жол көргөзүп жана шарт түзүп берүү сыяктуу кеңири түшүнүк.
Пайгамбарыбыз Мухаммад жана анын орун басарлары Абу Бакир, Умар, Осмон, Али, мамлекетти башкарууда, саясат жүргүзүүдө кандай үлгү калтырышкан. Бир аз көз чаптырып, азыркы биздин мамлекетибизден кандай айырмасы бар экенин көрөлү.
Республикабы же Халифатпы?
Мамлекет – жарандарынын шайлоо жана кеңеш берүү укугу бар башкаруу. Эркиндиктин энеси жана тарбиячысы сыяктуу. Ал эркиндикти сүйгөн муундарды багып чоңойтот.
Кыргыз Республикасын, Кыргыз Ислам Республикасы же халифат деп өзгөртүп койсо кыргызстандыктардын жашоосу жакшырып кетеби? Мамлекеттин атын өзгөртүү менен элдин жашоо шарты жакшырып кетпейт. Эгер мамлекеттин атын өзгөртүү менен жыргагандар болсо анда Иран же Пакистан аталыштарына “ислам” деген сөздү киргизери менен жыргап жашап калышмак.
Азыр Иранда 14 миллиондон ашык киши кедей, 18 миллиондон ашык киши сабатсыз. Ал эми Пакистанда 42 миллиондон ашык киши кедей, 85 миллиондон ашык киши сабатсыз. Бул өлкөлөрдө кылмыштуулук көп. Демек ысым өзгөртүү менен эл бакубат жашоого жетпейт. Ал эми Халифат десек эл жыргап калабы? Албетте жок, эгер жыргаса анда тарыхта мароиорорнеггрдшмлекетин “халифат” атаган элдер чилдей тарап, жок болуп кетпейт эле да.
Халифат деген эмне? Халифат деген сөздү кыргызчага которгондо “орун басар” дегенди билдирет. Халифат кайдан чыкты? Пайгамбарыбыз бул дүйнө менен кош айтышкандан кийин ордуна пайгамбарлык тарбияны эң жакшы өздөштүргөн Абу Бакир келет. Азирети Абу Бакирге “халифул расулаллах” деп кайрылышкан. Мааниси – Алланын элчисинин орун басары. Ал эми Азирети Абу Бакирден кийин Азирети Умар келген. Аны “халифул халифул расулаллах” – “Алланын элчисинин орун басарынын орун басары” деген узун болгондуктан “амирул муминин” –“момундардын амири” деп кайрылышкан. Азирети Осмонго жана Азирети Алиге да ушинтип кайрылышкан. Халифалар тактап айтканда орун басарлар деп, Пайгамбарыбыздын орун басарларына колдонулуп келет, бирок мамлекет же мамлекеттик түзүмгө эмес.
Пайгамбарыбыз жана кийинки төрт сахаба “биз Халифатпыз”, “Халифат курдук”, же “Халифатты башкарып жатабыз” дешкен эмес.
Азирети Абу Бакирге “Алланын орун басары” деп кайрылышканда ачуусу келип “Мени Алланын орун басары дебегиле, мен Алланын элчисинин орун басарымын” деген. Азирети Алини өлтүрүп бийликти тартып алган Амавилер өздөрүн “биз Алланын халифибиз” (Алланын орун басарыбыз) деп өздөрүнө ыйыктык ыйгарып алышкан.
Пайгамбарыбыздын учурунда Мадинада мусулмандар, жөөттөр, христиандар, мушриктер (бутпарастар), мунафыктар (эки жүздүүлөр) чогу жашашкан. Демек, биз дагы Кыргызстанда мусулмандар, христиандар жана башкалар менен чогу бир мамлекетте, бир шаарда, бир айылда ынтымакта жашашыбыз керек. Бул пайгамбарыбыздын сүннөтү.
Конституциянын ордуна баш мыйзам катары Куранды алып келсек мамлекетибиз өнүгүп өсөбү? Алгач Куран жана Конституция деген эмне түшүнүп алалы.
Куран – адамзаттын жүрөгүн, руханий дүйнөсүн, акыл-оюн, аң-сезими менен напсисин эске алган  Жаратканынан келген эскертүүлөр менен эрежелердин топтому. Адам баласынын руханий-материалдык тең салмактуу өнүгүшүнө шарт түзгөн негиздер.
Бүгүн бир миллиарддан ашык адам ээрчиген Куран Карим – Өзүнө баш ийген адамга Улуу Тарбиячысынын сыпаттары жана ысымдары менен тааныштырган теңдешсиз нуска.
Конституция (лат. constitutio – орнотуу, түзүлүш) –адамдын жана жарандын укуктарын жана эркиндиктерин жарыялаган жана кепилдеген, материалдык мааниде жазылган актылардын же салттардын жыйындысы. Ошо менен бирге коомдук түзүлүштүн негиздерин, аймактык түзүлүшүн жана башкаруу таризин, бийликтин жергиликтүү жана борбордук органдарын уюштуруунун тартибин, алардын компетенциясын жана өз ара мамилелерин, мамлекеттик символикасын жана борборун аныктайт; формалдуу мааниде жогорку юридикалык күчкө ээ мыйзам же мыйзамдардын тобу.
Куранды баш мыйзам кылуу менен мамлекет өнүгүп кетпейт. Анткени Куран биз түшүнгөн формалдуу мыйзам эмес, анын талаптары элдин жүрөгүнө жана аң-сезимине жайгашканда гана мамлекет менен эл өнүгөт.
Эгер баш мыйзамды Куран кылганда мамлекет өнүгүп, эл жыргаса анда азыр Сауд Арабия Королдугу дүйнөнүн эң өнүккөн өлкөсү, эли дүйнөнүн эң бактылуу эли болмок. Азыр Сауд султаны, үй-бүлөсү жана туугандары чириген бай. Бирок элинин 3 миллиондон ашыгы ишсиз. Калкынын 1.4 миллиондон ашыгы сабатсыз. Эгер Куран баш мыйзам болоору менен эл ыймандуу, такыба болуп кала турган болсо Сауд Аравиянын жарандары адеп-ахлактын жана Кудайдан коркуунун үлгүсү болмок.
Азирети Айша энебизге “Пайгамбарыбыздын адеп-ахлагын айтып берчи” дешкенде, Айша энебиз: “Силер Куран окубайсыңарбы? Ал тирүү Куран болчу.” деп жооп берген. Тактап айтканда Куранда эмне тыюу салынса, аны кылган эмес, Куран эмнеге үндөсө ошону кылган. Биз дагы Пайгамбарыбыз сыяктуу тирүү Куран болгонго аракет кылышыбыз керек.
Пайгамбарыбыз башкарган мамлекетин баш мыйзамы Куран беле же Конституция беле?
Пайгамбарыбыз Мухаммад Мадинага 622-жылы хижрат кылганда, Меккеден көчүп баргандардын жетекчилери, Мадинадакы Авс жана Хазраж урууларынын жетекчилери жана жөөттөрдүн эки уруусунун жетекчилери чогулуп, “Мадина Васикасы” деген келишим түзүшөт. Анда укуктарын жана милдеттерин тактап, жазып алышкан. Мисалы, жөөттөр өзүнүн динин жашоого укуктуу. Бутпарастар өздөрү билгендей жашоого укуктуу. Пайгамбарыбыз жөөттөрдү же бутпарасттарды “Куранга баш ийгиле” деп кыйнаган эмес. Эгер тышкы душмандар Мадинага кол сала турган болсо, мусулмандар, жөөттөр жана мушриктер чогу шаарды коргошот деп келишим түзүшкөн. Мындан сырткары дагы көптөгөн нерселерди камтыган бул келишим, азыркы тил менен айтканда конституция болгон.
Эң биринчи жолу конституция менен, тактап айтканда жалпы кеңешип кабыл алынган келишим менен мамлекет башкарган бул Пайгамбарыбыз Мухаммад болгон. Ошол учурда Египеттин фараону жана Римдин Цезары “мен Кудаймын” деп, Персиянын Кисрасы “менин канымда кудайдын каны айланып жүрөт” деген жалганга таянып элин эзип келишкен.
Пайгамбарыбыз Мухаммад мамлекет жетекчилигине күч менен келген эмес. “Мени Мадинанын башчысы кылгыла” деп айткан да эмес. Мадина Васикасына кол койгондор Пайгамбарыбызды “башчыбыз бол” деп шайлап алышкан.
Пайгамбарыбыз каза болгондон кийин Азирети Абу Бакирди дагы эл шайлап алган. Шайлап коюшкандан кийин гана Абу Бакирге “Сени башчыбыз кылып шайладык” деп угузушкан. Башчы кылып шайлагандан кийин бардык мусулмандар (аялдар да, эркектер да) келип мен “сени жетекчим катары кабыл алдым” деп ант беришкен. Азирети Умар, Азирети Осмон жана Азирети Алини да ушинтип шайлап алышкан.
Байкасаңыздар бийлик атадан балага өткөн эмес. Пайгамбарыбыз ордун күйөө баласы же кызына калтырган эмес, Азирети Абу Бакир да өзүнүн ордуна уулун калтырган эмес. Азирети Умар, Осмон, Али да уулдарын бийлике чыгарган эмес.
Азирети Алини өлтүрүлүп Амави султандыгы курулгандан кийин. Өздөрүн “биз Алланын халифибиз” дегендердин учурунда, жогорку жетекчи шайланбай, бийлик атадан балага өтө баштаган.
Демек күч колдонуп бийлик алуу жана аны урпактарына мурастоо Пайгамбарыбыз жана орун басарларынын жолу эмес.
Авторитардыкпы же кеңешби?
Акылдашып, кеңешүү – туура чечим чыгаруунун негизги шарты. Бир маселе тууралуу жети өлчөп бир кеспестен, башкалардын сынынан өткөрбөстөн чыгарган чечимдер көп учурда жоготуу жана жеңилүү менен аяктайт.
Пайгамбарыбыз Мухаммад, чечим кабыл аларда ар дайым истишара кеңеш кылган. Ал кеңешпестен өкүм чыгарып, буйрук берген эмес. Кеңешип, кеңештин чечимин буюрган.
Кеңешке кимдер катышчу? Кеңешке ким кааласа же ошол жерде ким болсо ошолор катышышкан. Кеңешке кээде он-он беш, кээде жүз-жүз элүү же андан да көп кишилер катышкан. Ар ким өз оюн айткан. Каралган маселе талкуудан өткөн соң чечимдер чыккан. Демек мамлекетти кеңешип башкаруу бул сүннөт.
Азыркы Парламенттик башкаруу исламдык принциптерге каршы келбейт. Ал эми авторитардык же тоталитардык башкаруу Исламдын принциптерине каршы келет, анткени Пайгамбарыбыз эч качан жалгыз гана өзүнүн пикири менен мамлекет башкарган эмес.
Демек...