cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Глутамин кислотасы
L-Г.к. + NH3 + АТФ глутамин + АДФ + Н3РО4
(АТФ - аденозинтрифосфат, АДФ- аденозиндифосфат). Бул реакция жаныбар жана кишинин NH3 алмашуусунда чоң роль ойнойт. Организмде g-аминмай к-тасына чейин декарбоксилдешет, ал эми трикарбон к-талары цикли аркылуу акак к-тасына айланат. L-Г. к. - орнитин жана пролин биосинтезинин алдында жүрөт, амин к-талар биосинтезинде кайра аминдештирүүдө, ошондой эле борбордук нерв системасына К+ ионун ташууга катышат. Г. к.- коддоло турган амин к-та. L-Г. к. кето-глутар к-тасынан биосинтезделет:
НАДФН жана НАДФ – тиешелүү калыбына келтирилген жана окистенген никотинамидадениндинуклеотидфосфат коферментинин формалары. Ө. ж.-да Г. к. a-кетоглутар к-тасынан микробиологиялык синтез аркылуу алынат. Г. к. мононатрий тузу эттин даамына окшош болгондуктан тамак-аш өнөр жайларда, кальций жана магний туздары психикалык жана нерв ооруларын дарылоодо колдонулат.
Атайын орто окуу жайы
Атайын орто окуу жайы - кесиптик орто билимдүү адистерди даярдоочу окуу жай. Ал Кыргызстанда КРнын «Билим берүү жөнүндө» Мыйзамынын, КРнын Президентинин указдары м-н Өкмөт токтомдорунун ж. б. укуктук актылардын негизинде иш жүргүзөт. Тогуз жылдык билими барлар 3-4 жыл, орто мектепти бүтүргөндөр 2-3 жыл окуйт. Негизги милдеттери: инсандын интеллектуалдык, маданий ж-а адеп-ахлактык жактан жетилүүсүн атайын кесиптик орто билим берүү аркылуу камсыз кылуу; коомдун атайын орто билимдүү кадрларга болгон керектөөлөрүн канааттандыруу. Окуу жайларынын төмөндөгүдөй түрлөрү бар: техникум, кесиптик орто билим берүү ж-а колледждер (базалык ж-а күчөтүлгөн деңгээлдеги программалардын негизинде кесиптик орто билимдүү адистерди даярдайт). Атайын орто окуу жайлары жалпы орто, баштапкы, кесиптик билим берүү программалары б-ча да адистикке окутат. Окуу күндүзгү, кечки, сырттан окуу ж-а экстерндик формаларда жүргүзүлөт. Окуу сабактары: лекция, семинар, практикалык сабак, лабораториялык иш, текшерүү жумуштары, консультация, өндүрүштүк практика ж-а кесипке жараша дипломдук иштерди аткаруу формасында ишке ашырылат. Бүтүрүүчүлөргө атайын кесиптик орто билим алгандыгы тууралуу адистик ыйгарылат.
Шабдандын ашы
Шабдандын ашы Аш берүү – кыргыздардын байыртадан келаткан каада-салты. Адегенде адам өлгөн убагында мал союп кара ашын, анан үчүлүгүн, жети күндөн кийин жетилигин, кырк күндөн кийин кырк ашын, жыл маалында чоң ашын берет. Ошентип илгери бай-манаптар өлгөндө мал көп союлуп,  чыгымдар көп болчу. Кедей өлсө бир мал союп кара ашын берет, ошондон калган эт менен үчүлүгүн, анан бир мал союп кыркын берип, анан жыл маалында чоң ашын берет. Аш бербей калуу балдары, туугандары үчүн уят иш катары эсептелген. Мен өмүрүмдө көп аштарды көрдүм, көргөндөздөн уктум. Өз көзүм менен көргөн чоң аш 1912-жылы  берилген кадимки Шабдан баатырдын ашы болду. Ашты күнтуу элинен чыккан Сагымбай бий башкарган (Шабдандын Мөкуш деген уулу менен медреседе бирге окушкан). Солтонун элинен 81 киши үч күлүк ат алып, агам Жантайдын башчылыгы астында октябрь айында жолго чыктык. Бир атты жетелеп алганбыз. Тул салган үйгө өкүрүп барышты, анткени Шабдан өлгөндө барып топурак салышкан эмес экен. Тул салган боз үй абдан кооздолуптур. Шабдандын чен тонун, ийининдеги чачыктуу ченин, алтын, күмүш, медалдарын тагып илип коюшуптур. Үйгө кирип куран окуп, чыгымды – жетелеп келген атты бердик. Биз төрт үйгө эки күн конок болдук. Бир бээ эки ирик союп меймандады. Боролдой деген дөбөнүн жогору жагынан Кичикеминдин оозуна чейин миң үй тиккен экен. Демек, орто эсеп менен келген конок 20 миң деп эсептөөгө болот. Конок алган тынай уруусу 10миңге чамалап барат. Ошентип, Шабдандын ашына катышкан элдин саны 30 миң десек жаңылбайбыз. Бизге союлган малды негизге алсак, миң үйгө миң жылкы, эки мин кой союлган. Алматыдан губернатордун орун басары, Пишпектин уезд начальниги, Токмоктун приставы жана 100 казак-орус менен келишип, Шабдандын 12 канат боз үйүндө конок болушту. Ат чабылган күнү башка тамашалар болуп, чабыла турган аттарды айдап кетти. 181 күлүк ат чабылыптыр. Төрт жолу эр сайышмак экен, эки эр сайышкандан кийин улуктар токтотп коюшту. Адегенде казак Макаш деген балбан менен Жумгалдык Сабыр баатыр сайышат, он бир жолу беттешип, жыгыша алган жок, Аягында экөөнү ажыратып, байгени бөлүп беришти. Ананг жмгалдык саяк уруусу менен дунгандарча сайыш болду. Эртеси чак түштө ат көрүнө баштады. Ат чапкан балдарга, ар бир урууга, бир түстө көйнөк кийгизиптир аш ээси, солто уруусунун ат чапкан балдарына ак, саякка сарбагышка, бугуга, казакка баарына ар түрдүү көйнөк кийгизген. Байге алган 25 аттын он тогузу солто уругунуку, бирөө казактыкы, калганы башка уруулардыкы болду. Биринчи аттын байгеси 5000 сом болгон. Аны күнтуу элини Чарала деген аты келип баш байгени алып кеткен. Экинчи байге 2000 сом, калганы 50 сом болду. Ал кезде аласа бересенин кою бир – бир жарым сом болгонун  байгенин канчалык экенин байкоо  кыйын эмес. Манаптардын ашы мына ушундайча берилчү. Аксакалдардын айтуусуна караганда, кыргызда Шабдандын ашынан чоң аш берилген эмес экен.
==Колдонулган адабият== Кыргыз тили Ош 2006 ==
Криптоспонгия
Криптоспонгия (лат. Cryptospongia) — былпылдак жандыктардын бир уруусу.
Өндүрүштөгү гигиена
Өндүрүштөгү гигиена — гигиенанын эмгек процесси менен өндүрүштүк чөйрө ортосундагы өз ара байланышты жана анын кишиге тийгизген таасирин изилдөөчү бөлүгү.
Жагымсыз таасирлер
Ал гигиеналык нормативдерди, жагымдуу эмгек шартын камсыз кылуучу чараларды иштеп чыгат. Күч эмгегинде адамдын дене булчуңдарына, ал эми акыл эмгегинде нерв-психикага күч келет. Өндүрүш шартындагы санитария-гигиеналык абалга өндүрүштө иштеген жумушчуну курчаган бардык факторлор: химиялык заттар, чаң, ызы-чуу, дирилдөө, электрмагниттик толкундар, иондоштуруучу нурлануу, метеорологиялык (температура, нымдуулук, абанын кыймылы), жарык, биологиялык факторлор (микроорганизмдер) жана башкалар кирет. Бул факторлордон коргонуу чаралар начар жүргүзүлсө эмгекчилердин ден соолугуна жагымсыз таасир тийгизет.
Маселеси
Өндүрүштөгү гигиенанын негизги маселеси — ушул жагымсыз таасир тийгизүүнүн алдын алуу. Биздин өлкөдө эмгек шарттарын жакшыртуу жалпы мамлекеттик мааниге ээ. Өнөр жай ишканаларын долбоорлоодогу санитариялык нормалар, өндүрүштүк жабдууларга коюлган гигиеналык талаптар жана технологиялык процесстерди уюштуруудагы санитариялык эрежелерде баяндалгандай эмгекти коргоо боюнча эреже, нормаларды сактоо, коопсуздук техникасы боюнча жаңы каражаттарды колдонуу, зыянсыз, коопсуз эмгек шарттарын түзүү ишкана жетекчилеринин милдети. Санитария-эпидемиологиялык станциянын кызматкерлери өнөр жай ишканаларын долбоорлоодо, курууда, реконструкциялоодо жана ишке киргизүүдө жаңы технологиялык жабдууларды, машина, механизмдерди, жаңы нормалардын, эрежелердин сакталышын, эмгек шарттарын текшерет; кесип ооруларынын пайда болуу себептерин изилдейт; аялдардын, өспүрүмдөрдүн эмгегин коргоого көңүл бурулат. Эмгек гигиенасын текшерүү үчүн түрдүү методдор пайдаланылат. Аларга санитария-гигиеналык жактан изилдөөлөр, физиологиялык жана статистика методу кирет. Жумушчуларга зыяндуу шарттары көп өндүрүштө дарылоо-профилактикалык максатта акысыз тамак берилет. Жумушчулар алдын ала же мезгил-мезгили менен медициналык кароодон өткөрүлөт.
Медициналык кароо
Өзгөчө мындай жерде иштеген аялдарга көп көңүл бурулуп, алардын төрөөсүнө залалын тийгизген факторлору (ууландыруучу заттар, иондоштуруучу нурлануу, вибрация) бар жерде аялдар иштөөгө болбойт. Кош бойлуу аялдар көтөргүч механизмдерде, шаардык транспортто, радиоактивдүү заттарды жана башкалар колдонгон ишканаларда иштөөгө тыюу салынат. Өнөр жайда иштеген жумушчуларды медициналык жактан тейлөөнүн артыкчылыгы, илимий негизделген гигиеналык нормативдерди, эмгектеги рационалдуу режимдерин киргизүү кесип ооруларынын азайышына, эмгек шарттарын жакшыртууга жардам берет.
Чолпон-Ата
Чолпон-Ата — Ысык-Көл облусундагы курорттук шаар. Ысык-Көл районунун административдик борбору. Ысык-Көлдүн түндүк жээгинде жайгашкан. Бишкек шаарынан 240 км, облустун борбору Каракол шаарынан 135 км. аралыкта жайгашкан. Батышынан Кара-Ой айылы, чыгышынан Бостери айылы менен чектешет. Чолпон-Ата шаары Ысык-Көлдүн жээгинде, Күӊгөй Ала-Тоо  тоо кыркасынын шлейфинде жайгашкан.
Өндүрүштөгү гигиена
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Чолпон-Ата
Чолпон-Ата шаарынын аты 1975-жылы 4- ноябрда Кыргыз ССРинин Жогорку Кеӊешинин Президиумунун №217 Указы менен облусттук маанидеги шаар статусу ыйгарылган.1993-жылы статусу райондук маанидеги шаарга алмаштырылган. 1998-жылы 23-июндан тартып Кыргыз Республикасынын Президентинин №292 Указы менен Чолпон-Ата шаары жергиликтүү өз алдынча башкарууга өткөн. Шаардын жалпы аянты 1731га-1223га ны ээлейт. Калкы көп улуттуу: кыргыздар жана орустар жалпы калктын санынын 88,2 % түзөт, мындан тышкары украиндер, татарлар, казактар, өзбектер, уйгурлар, дунгандар, тажиктер ж.б. улуттун өкүлдөрү жашайт. Калктын жыштыгы салыштырмалуу төмөн (1га=9,73адам).
Чолпон-Ата тууралуу уламыш
Азыркы Чолпон-Ата шаары турган жерде бир кедей адам жашаган экен. Ал байдын малын багып оокат кылуучу дейт. Көпкө чейин балалуу болбой, жашы улгайып бара жатканда бир кыздуу болот. Ал абдан сулуу, эстүү болуп бой тартат. Кызы чоңоюп келе жатканда, апасы дүйнөдөн көзү өтөт. Абышка менен кызы катуу кайгырат, бирок айла жок, тиричилик өтө берет, кызы Чолпон экөө тең күн өткөрүп оокат кечирет. Күндөрдүн биринде ошол тегеректеги бай адам Чолпондун сулуулугуна, акылдуулугуна суктанып, бой тартып келе жаткан кызга куда түшөт. Атасы да ага каршы болбойт. Кыязы, жетишпеген жашоодон өзү да кыйналса керек, кызым кыйналбаса деп ойлогон го. Кызы ары айтып, бери айтып, анан калса, жашы өтүп калган адамга баргысы келбегенин түшүндүрсө, атасы көшөрүп болбой коет. Ошентип, ата-баланын ортосу сууй түшөт. Күндөн-күн өтөт. Атасына түшүндүрө албаган кыз бир күнү атасы мал артынан кеткенде, тоого чыгып, көз жашын көлдөй төгүп, бул жашоодон аша кечип, тоодон боюн таштамакчы болот. Эңкейип секире берерде, ал ташка айланат да, калат. Кечинде атасы үйгө келсе кызынан дайын жок. Ана келет, мына келет менен бир топ убакыт өтөт. Айылдагылардан сураса, эртең менен тоого бет алганын айтышат. Атасы күйүгүп тоого чыкса, таш болуп катып калган Чолпон эңкейип турат. Картайганда көргөн кызынын абалын көргөн атасы сакалынан жаш агызып ыйлап турат. Же кемпири болбосо, кызынан тирүүлөй ажыраса, айласы куруган чал да секирип өлгүсү келет. Ошол учурда жалгыз кызынан ажыраган абышка да ташка айланат. Күн ачык турганда Чолпон-Ата шаарынын үстүндөгү тоонун кырында эңкейип турган кыз жана секирип келе жаткан сакалдуу адамдын элеси катып турат дейт. Байыркы заманда мына ушул жерди айылдагылар Чолпон жана атасынын элесинен Чолпон-Ата деп атаган экен.
Чолпон-Ата аска бетиндеги сүрөттөр
Чолпон-Ата шаарынын түндүгүндө жайгашкан коло доорунан орто кылымга чейинки археологиялык эстелик. Сүрөттөр чегилген таштар шаардын чет жакасынан Күнгөй Ала-Tоонун этегине чейинки аймакта кездешет. Буканын, иттин, жолборстун, камандын, жаачылардын, коёндордун, төөлөрдүн, жырткыч айбанаттардын, уруулук эн тамгалардын, тулку бою орнаменттештирилген эчкилердин, бугулардын, ошондой эле сактардын акинактын кыска кылыч куралы сүрөттөрү кездешет. Алар гранит таштардын капталдарына тартылган. Петроглифтер тууралуу эң алгачкы кабарды 19-кылымдын аягында В. В. Бартольд жана С. М. Дудин маалымдаган. Археолог Д. Ф. Винник, Г. А. Помаскина (1975), Я. А. Шер (1980) жана Кемеров университетинин аска бетиндеги сүрөттөрдү изилдөө экспедициясы (1987–88) тарабынан изилденген. 1990-жылдан немис изилдөөчүлөрү менен бирдикте сүрөттөрдү сактап калуу максатында реставрациялоо иши башталган.
Ломовая (Басандайка куймасы)
Ломовая — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Басандайка дарыясынын сол жээгинен 38 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Петропавловка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Петропавловка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Буриказган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 6 киши. Почта индекси — 453161, ОКАТО коду — 80249828002.
Даргын
Даргын (Erysimum) – өсүмдүктөрдүн кайчы гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Эки же көп жылдык чөп. Өзөк тамыр, сабагы тик, бийиктиги 25–80 см. Сүйрү, чети тилчедей кесик, жалбырагы түп жагында тегерек жайгашкан. Топ гүлү – себетче, гүлү көк же көгүш, кээде агыш. Мөмөсү цилиндр же төрт кырдуу – саадак. Уругу бир катар тизилген. Анын 100 түрү Евразия, Түндүк Африкада таралган, КМШ өлкөлөрүндө 70 түрү негизинен Кавказда, Орто Азияда өсөт. Кыргызстанда 9 түрү кургак өрөөндөрдө, талааларда, шагыл таштуу тоо беттеринде, кээде бийик тоолордун капчыгайларында кездешет. Айрым түрлөрүнүн дарылык касиети бар, медицинада колдонулат.
Агыл
Агыл — мал кармалуучу жай. Агылда көпчүлүк учурда кара мал, жылкы кармалат. Бул термин көбүнчө түштүк диалектилеринде колдонулат.
Петропавловка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тур де Франс 2009
Катышуучулар
Жарыштын уюштуруучулары катышуу үчүн 20 велокоманданы чакырышкан. 18 команданын 17си ПроТур (Fuji-Servetto командасы чакырылган эмес) калган 3 команда ПроКонтинентал статусундагылар. Ар бир командадан 9 жарышчы башташат, жалпысынан 180 спортсмен жарышка чыгышкан.
Зачеттор
Тур де Франстын жыйынтыктары.
Бирмингем
Бирмиңгем ― Улуу Британиядагы шаар (администрациялык округ), Уэст-Мидлендс метрополитен графтыгынын администрация борбору. Калкы 984 миң (2005). Өлкөдө элинин саны боюнча 2-орунда (Лондондон кийин). Тегерегиндеги «Каралар өлкөсү» деп аталган шаар менен кошо өнөржайлуу Уэст-Мидлендс конурбациясын түзөт. Өлкөдөгү оор өнөржайынын башкы борборлорунун бири. Унаа, учак куруу, электр-техника, станок куруу, металл иштетүү, түстүү металлургия, резина өнөр жайы өнүккөн. Шаарга жакын көмүр бассейни жайгашкан; үниверситет бар. Готика стилиндеги чиркөө (13-кылым), классицизм стилиндеги собор жана ратуша (18-19-кылым) сакталган. Б. з. 1-кылымында негизделген.
Ботонун Сазы
Ботонун Сазы — топоним. Эпостун варианттарында Жолойдун жашаган жери катары: «Ботонун сазын бойлогон, Күндө кумар ойногон, Кедердин уулу эр Жолой» (Валиханов жазып алган эпизод, «Ала-Тоо», № 7, 1979, 76-б.)— деп айтылат. Географиялык реалияда Б. С. — Барлык менен Майлы тоолорунун ортосундагы жердин аты.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Генетикалык инженерия
Генетикалык инженерия, ошондой эле генетикалык өзгөртүү деп да аталат - биотехнологияны пайдалануу аркылуу организмдин геномун түздөн-түз башкаруу. Бул клеткалардын генетикалык түзүлүшүн өзгөртүү, анын ичинде жакшыртылган же жаңы организмдерди өндүрүү үчүн түркүмдөрдүн ичинде жана арасында гендерди которуштуруу үчүн пайдаланылган технологиялар жыйындысы болуп саналат. Жаңы ДНК изилденген генетикалык материалды молекулярдык клондоо ыкмаларын колдонуу менен обочолонтуу жана көчүрүү аркылуу же болбосо ДНКны жасалма түрдө синтездештирүү жолу менен алынат. Куруу адатта организмге ДНКны киргизүү аркылуу жаралып, колдонулат. Ошондой эле гендер киргизилгенде жараян гендерди чыгарып салышы, же "кыйратышы" үчүн колдонулушу мүмкүн. Жаңы ДНК туш келди эле киргизилиши, же болбосо белгилүү бир геномго багытталышы ыктымал.
Генетикалык инженериянын жардамы менен өндүрүлгөн бир организм генетикалык өзгөртүлгөн (ГӨ) деп эсептелип, натыйжада зат генетикалык жактан өзгөртүлгөн организм (ГӨО) болуп калат. Биринчи ГӨОлор 1973-жылы чыгарылган бактериялар, ал эми биринчи ГӨ жаныбарлар 1974-жылы чычкандар болгон. Инсулин өндүргөн бактериялар 1982-жылы сатыкка чыгып, генетикалык өзгөртүлгөн азык-түлүктөр 1994-жылдан бери сатылып келет. Алгачкы үй жаныбары катары жасалган GloFish аттуу ГӨО АКШда 2003-жылы декабрда АКШда сатыкка чыккан.
Генетикалык инженерия ыкмалары көптөгөн тармактарда, анын ичинде изилдөөдө, айыл чарбасында, өнөр жай биотехнологиясында жана медицинада колдонулуп келет. Кир жуугуч күкүмдөрүндө жана инсулин, адамды өстүргөн гормондор сыяктуу дары-дармектерде колдонулган энзимдер азыркы күндө ГО клеткаларында, эксперименталдык ГӨ клетка саптарында өндүрүлөт. Ал эми чычкандар жана зебра балыктар сыяктуу ГӨ жаныбарлар изилдөө максаттарында колдонулат жана генетикалык өзгөртүлгөн өсүмдүктөр сатылып келет.
Дард тилдери
Дард тилдери – Афганистандын түндүк-чыгышында, Пакистан менен Индиянын чектеш аймактарына тараган тилдердин тобу. Дард тилдери инди-иран тил тобуна кирет. Ал үч топчого бөлүнөт: кашмир, шина, кохистан тил тобу (чыгыш топчо); кховар, калаша, пашаи жана башка (борбордук топчо); ашкур, прасун,  вайгали,  кати,  дамели (батыш топчо, көбүнчө  кафир тобу деп  аталат). Булардын ичинен жазуусу бары – кашмир тили.
Чоң Жетиген
Чоң жетиген (Ursa Major) – Түндүк жарым шардагы чоңдугу бонча 3 - топ жылдыз.
Байыркы гректер белгилешкен 48 топ жылдыздын бири. Аталышы мифологиядан: Зевске ашык болуп калган Каллисто аюуга айландырылган. Кыйла көрүнүктүү өзгөчөлүгү – чоң чөмүч сыяктанган фигураны түзүп турган 7 жылдыздан турган астеризмде. КМШнын аймагынан жыл бою көрүнүп турат.
Криптохитон
Криптохитон (лат. Cryptochiton) – чопкуттуу моллюскалардын бир уруусу.
Бөбөтай
Бөбөтай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Ороздунун ыркы жок он уулунун төртүнчүсү (Сагымбай Орозбаков, 1. 189 — 190).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Тау (Иглин району, Башкыртстан)
Тау — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Лемезин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 161 киши. Почта индекси — 452427, ОКАТО коду — 80228835003.
Касиев Сапаш
Эмгектери
Бакма канаттулардын эхтопаразиттери жана алар менен күрөшүү — Фр.: 1961 (Ромашева Л. Ф. менен авторлош).
Тау (Иглин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кара-Казык алтын кени
Кара-Казык алтын кени Ош облусунун Алай районунда, Көксуу суусунун сол жээгинде, Караказык суусунун Көксууга куйган жерине жакын, деңиз деңгээлинен 3350 – 4300 м бийиктикте. 1977-ж. табылган. 1977–82-ж. издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы карбон-пермь мезгилинин караказык, пермь мезгилинин алаудин жана улакол интрузиялык массивдери менен жирелген, девондун доломиттеринен, карбондун акиташ, мрамор, кумдук, сланец жана конгломерат катмарларынан түзүлгөн. Рудалануу карбон–пермь гранодиоритин курчап турган тектер менен контактасы, доломит-акиташ жана акиташ-сланецтеринин интрузиянын жанындагы формация аралык контактасы жана интрузиянын жанындагы майда жаркалар менен байланышкан. Кен магмадан кийинки процесстер менен байланышып, скарн тибине жана скарн-алтын-жез формациясына кирет. Негизги руда минералдары: нукура алтын, халькопирит, борнит, кофелин, пирит, арсенопирит ж. б. Рудадагы алтындын орточо өлчөмү 10,1 г/т, күмүштүкү–41,9 г/т, жездики – 0,88%. Руданын запасы 4297 миң т, алтындыкы 43,599 т. Күмүштүн запасы 180,105 т, жездики – 38114 т.
Адам укуктары
Адам укуктары — бул ар бир адамдын кадыр-баркын жана эркиндигин коргоону камсыз кылган эрежелер. Алар, ажыратылгыс, фундаменталдык (негизги) укуктар катары түшүнүлөт, алар "адам болгондугу үчүн гана таандык болгон" жана жашына, этникалык тегине, жашаган жерине, тилине, динине, этникалык таандыгына же башка статуска карабастан "бардык адамдарга мүнөздүү". Алар универсалдуу болуу маанисинде бардык жерде жана бардык убакта тиешелүү жана бардыгы үчүн бирдей болуу маанисинде эгалитардуу (тең укуктуу).
Фундаметалдык укуктар жеке адамдын укуктук статусунун негизин түзөт. Ар кандай мамлекеттердин жана өлкөлөрдүн позитивдүү мыйзамдарында да, ар кандай эл аралык укуктук келишимдерде да бул укуктардын конкреттүү чагылдырылышы жана көлөмү ар кандай болушу мүмкүн. Эл аралык коомдук укукта аларды бекиткен эң белгилүү документ БУУнун Адам укуктарынын жалпы декларациясы болуп саналат. ЕККУга мүчө мамлекеттерде адам укуктары, негизги эркиндиктер, демократия жана мыйзам үстөмдүгү маселелери эл аралык мүнөзгө ээ жана тиешелүү мамлекеттин ички иштерине гана тиешелүү эмес.
Байыркы элдердин универсалдык адам укуктары жөнүндөгү түшүнүгү заманбап түшүнүктөн айырмаланы келген. Адам укуктары боюнча дискурстун чыныгы баштоочусу Европалык агартуу доорунда көрүнүктүү болуп калган орто кылымдардагы табигый укук салтынын бир бөлүгү катары пайда болгон жана Америка революциясынын жана Француз революциясынын саясий дискурстарында көрүнүктүү орун алган табигый укуктар концепциясы болгон. Ушул негиздерден улам, 20-кылымдын экинчи жарымында адам укуктары боюнча заманбап аргументтер, балким, кулчулукка, кыйноого, геноцидге жана согуш кылмыштарына реакция катары, адамдын мүнөздүү алсыздыгын түшүнүү жана адилеттүү коомдун мүмкүнчүлүктөрүнүн өбөлгөлөрү катары пайда болгон. Адам укуктарынын адвокациясы 21-кылымда уланып, экономикалык жана саясий жаатта көбүрөөк эркиндикке жетишүүгө багытталган.
Адам укуктарынын эркин жана натыйжалуу жүзөгө ашырылышы – жарандык коомдун жана укуктук мамлекеттин негизги белгилеринин бири. Жалпыга таанылган бөлүнүшкө ылайык Адам укуктары жеке (эл аралык аталгы таанууда – жарандык укуктар), саясий, социалдык, экономикалык, маданий, экологиялык укуктар болуп айырмаланат.
Тарыхы
Адам өмүрүнүн ыйыктыгы ишеними дүйнөнүн көптөгөн диндеринде болгон учурда деле, азыркы адам укуктарынын негиздери  доорунда башталган. Бул мезгилде европалык илимпоздор диний этиканын кандайдыр бир светтик версиясын түзүүгө аракет кылышкан Адам укуктары түшүнүгү Батышта пайда болгон деген пикирлер эң көп кездешет; башка, андан мурунку маданияттарда адеп-ахлактык жана этикалык кодекстер болсо дагы, аларда жалпысынан адам укуктарынын түшүнүгү жок болчу. Кээ бир изилдөөчүлөр "укук" деген сөздүн өзү 15-кылымга чейин эч бир тилде кездешпейт деп ишенишет.
Антик
Көптөгөн тарыхчылар Байыркы Ирандын Ахемениддер Перс империясы биздин заманга чейинки 6-кылымда Улуу Кир убагында адам укуктарынын болуп көрбөгөндөй принциптерин орноткон деп божомолдошот. Биздин заманга чейинки 539-жылы Жаңы Вавилон империясын басып алгандан кийин, падыша 1879-жылы ачылган жана бүгүнкү күндө айрымдар тарабынан адам укуктары боюнча биринчи документ катары көргөн Кир цилиндрин чыгарган. Цилиндр айрым комментаторлор тарабынан Жылнаама хроникаларына, Некемия жана Эзра китептеринде жазылган Кирдин жарлыктары менен байланыштырылып, еврейлерге (жок дегенде айрымдарына) Вавилондук туткундан өз мекенине кайтууга уруксат бергени айтылат. Андан тышкары, анда куугунтуксуз жана мажбурлоосуз дин эркиндиги тууралуу айтылган.
Көптөгөн ойчулдар бардык эркин жарандар саясий ассамблеяда сүйлөөгө жана добуш берүүгө укуктуу болгон Байыркы Грециянын алгачкы полистеринде жаралган жарандык концепциясын белгилешет.
Европада адам укуктарынын жаралышын 1525-жылдагы мыйзамында тапса болот. Он эки берене мыйзамы түзмө-түз "артыкчылыктар берилбеши керек" дегенди билдирген "Privilegia ne irroganto" принцибин белгилеген.
Көк-Суу
Көк-Суу — тоодогу мөңгүлөрдөн, көлдөрдөн, булактардан башталган көк кашка тунук суу. Дарыя, көл, жер, айыл-кыштак аттары түрүндө да Кыргызста ндын аймагында кеңири таралган.
Адам укуктары
Алгачкы ислам халифаты
Тарыхчылар жалпысынан Мухаммед өз доорунун социалдык жамандыктары катары көргөн нерселерге каршы үгүттөгөн жана исламдык социалдык реформалар социалдык коопсуздук, үй-бүлө түзүмү, кулчулук, аялдардын жана этникалык азчылыктардын укуктары сыяктуу чөйрөлөрдө ошол кездеги араб коомунда болгон нерсени жакшыртууга багытталган деп макул болушат.
Мисалы, Бернард Льюистин айтымында, ислам «биринчиден эле аристократиялык артыкчылыкты жокко чыгарып, иерархияны четке кагып, таланттууларга карьера кылуу мүмкүнчүлүктөрүн ачкан. Мухаммедди бутпарастар арабдардын кыз ымыркайларды өлтүрүү, кедейлерди эксплуатациялоо, сүткорлук, киши өлтүрүү, жалган келишимдер жана уурулук сыяктуу иш-аракеттерин айыптаган реформатор катары көрөт. Бернард Льюис исламдын эгалитардык мүнөзү "грек-римдик жана байыркы перс дүйнөсүнүн практикасында абдан маанилүү прогрессти чагылдырган" деп эсептейт. Мухаммед ал кездеги араб жана Моисей мыйзамдарын жана үрп-адаттарын да өзүнүн кудайлык аяндарына киргизген.
Мухамеддин аялдардын укуктары жаатындагы реформалары никеге, ажырашууга жана мураска таасирин тийгизген. Оксфорддун Ислам сөздүгүндө араб аялдарынын жалпы абалынын жакшырышы кыз ымыркайларын өлтүрүүгө тыюу жана аялдардын толук инсандыгын таанууну камтыган деп айтылат. "Мурда атага төлөнүүчү калым катары эсептелген сеп аялдын жеке менчигинин бир бөлүгү катары сакталып калган нике белеги болуп калды." Ислам мыйзамдары боюнча нике мындан ары "статус" катары эмес, аялдын макулдугу милдеттүү болгон "келишим" катары каралып калган. Мурда мурасты эркек туугандарга гана чектеп келген патриархалдык коомдо аялдарга мурас укугу берилген. Кээ бир авторлор белгилегендей, «Мухаммед аялдарга үй-бүлөлүк жашоодо, никеде, билим алууда жана экономикалык иштерде алардын коомдогу абалын жакшыртууга жардам берген укуктарды жана артыкчылыктарды берген». Бирок, башка авторлор Мухаммеддин биринчи никесине, Мухаммеддин ата-энесинин никесине, ошондой эле Мекеде аял буркандарга табынуу сыяктуу башка жагдайларга таянып, исламга чейинки аялдар көбүрөөк эркиндикке ээ болгон деп ырасташат.
Орто кылымдар
Орто кылымдардагы адам укуктарынын концепциясы табигый укук салтына негизделген. Бул салтка Павел апостолунун алгачкы христиан ойчулдарынын эмгектери катуу таасир эткен.
Бул орто кылымдагы салт 1215-жылы жарык коргөн Эркиндиктердин Улуу Хартиясына, ал болсо өз учурда жалпы укуктун жана кийинчерээк адам укуктарына тиешелүү көптөгөн конституциялык документтердин өнүгүшүнө таасир эткен. Мисалы, 1689-жылдагы Англиянын укуктар жөнүндө билли, 1789-жылдагы Америка Кошмо Штаттарынын Конституциясы, жана 1789-жылдагы Америка Кошмо Штаттарынын Конституциясы жана 1791-жылдагы Америка Кошмо Штаттарынын укуктары жөнүндө Билл.
I жана II Дүйнөлүк согуштарынын ортосу
Улуттар Лигасы 1919-жылы Биринчи Дүйнөлүк Согуш аяктагандан кийин Версаль келишими боюнча сүйлөшүүлөрдө түзүлгөн. Лиганын максаттарына куралсыздануу, жамааттык коопсуздук аркылуу согушту болтурбоо, өлкөлөр ортосундагы талаш-тартыштарды сүйлөшүү, дипломатия жана глобалдык жыргалчылыкты жакшыртуу кирген. Анын Уставында бекитилген, кийинчерээк Адам Укуктарынын Жалпы Декларациясына киргизилген көптөгөн укуктарды илгерилетүү үчүн мандат болгон.
Биринчи муун (жеке жана саясий)
Биринчи муун адам укуктары негизинен эркиндикке жана саясий турмушка катышууга байланыштуу. Биринчи муундагы укуктарга башка нерселер менен катар жашоого укук, мыйзам алдында теңдик, сөз эркиндиги, дин эркиндиги, менчик укугу, адилет соттук териштирүү укугу жана шайлоо укугу кирет. Бул укуктардын айрымдары 1215-жылдагы Эркиндиктердин Улуу Хартиясынан жана 1689-жылы Англиянын Укуктар жөнүндө Биллинен келип чыккан. Биринчи муундагы адам укуктарынын толугураак тизмеси Францияда 1789-жылы Адам укуктарынын Декларациясы жана Граждандардын Актысы жана 1791-жылы АКШнын Укуктар Билли менен киргизилген.
Экинчи муун (Экономикалык, социалдык жана маданий)
Экинчи муун адам укуктары теңчиликке байланыштуу жана Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин өкмөттөр тарабынан тааныла баштаган. Алар негизи экономикалык, социалдык жана маданий мүнөзгө ээ. Алар жарандардын ар кандай мүчөлөрүнө бирдей шарттарды жана мамилени кепилдейт. Экинчи даражадагы укуктарга адилеттүү жана жагымдуу шартта иштөө укугу, тамак-аш, турак-жай жана саламаттыкты сактоо, ошондой эле социалдык камсыздоо жана жумушсуздук боюнча жөлөкпулдар кирет. Биринчи муундагы укуктар сыяктуу эле, алар да Адам укуктарынын жалпы декларациясында камтылган жана андан ары Жалпы декларациянын 22-28-беренелеринде жана Экономикалык, социалдык жана маданий укуктар боюнча эл аралык пактыда камтылган.
Үчүнчү муун (Коллективдик)
Үчүнчү муун адам укуктары – бул жарандык жана социалдык чектен чыккан укуктар. Бул түр укуктар көптөгөн эл аралык укуктун прогрессивдүү документтеринде көрсөтүлгөн, анын ичинде 1972-жылдагы Бириккен Улуттар Уюмунун Адамдын айлана-чөйрөсү боюнча конференциясынын Стокгольм декларациясында жана 1992-жылы Рио-де-Жанейронун айлана-чөйрөнү коргоо жана өнүктүрүү боюнча декларациясында.
Үчүнчү муун укуктар, укуктардын өтө кеңири спектрин камтыйт, анын ичинде:
Төртүнчү муун
Бир катар аналитиктер адам укуктарынын төртүнчү муунун пайда болуп жатканын, ал жаңы укуктарды, өзгөчө технологиялык өнүгүүгө, маалыматтык-коммуникациялык технологияларга жана кибермейкиндикке байланыштуу деп ырасташат.
Аларга мисал:
Аскердик күч
Коргоо жоопкерчилиги Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө мамлекеттердин калкты мыкаачылыктан коргоо үчүн кийлигишүү доктринасын билдирет.
Тынчтыкты сактоо туруктуу тынчтыкты жактаган шарттарды түзүүгө багытталган иш-чараларды камтыйт. Изилдөөлөр жалпысынан тынчтыкты сактоо жарандык жана согуш талаасында өлүмдөрдү азайтарын, ошондой эле согуштун кайра жаралуу коркунучун азайтарын көрсөттү.
Бириккен Улуттар Уюмунун улуттук-мамлекеттик өкмөттөр жана уюмдар тобунун ичинде, эл аралык деңгээлде тынчтык орнотуучу күчтөр жаңжалдан кийинки аймактарда тынчтык процесстерине көз салып, байкоо жүргүзүшөт жана мурдагы согушкерлерге тынчтык келишими боюнча алар кабыл алышкан милдеттенмелерди аткарууга жардам бере алышат деген жалпы түшүнүк бар.
Экономикалык аракеттер
Экономикалык санкциялар көбүнчө адам укуктарын бузган адамдардан же мамлекеттерден алынат. Санкциялар көп учурда өлкөнүн калкына экономикалык жактан зыян келтирген жамааттык жазалоо өзгөчөлүгү үчүн сынга алынат. Ошондой эле, авторитардык өкмөттөргө каршы санкциялар өкмөттүн ички позициясын бекемдетет, анткени авторитардык өкмөттөр оппозицияга караганда каражат табуу үчүн көбүрөөк механизмдерге ээ болот деп айтылат.
Калктын каржылык жактан аялуу катмарынын саны менен адам укуктарынын бузулуу коркунучу көбөйөт. Өнөр жайы өнүкпөгөн өлкөлөрдө жакыр үй-бүлөлөрдүн кыздары көбүнчө үй-бүлөгө каржылык жүк катары каралат дагы, эрте нике учурлары жана аны менен коштолгон кыздардын укуктарынын бузулушу көбөйөт.
Маалыматтык стратегиялар
Адам укуктарынын бузулушун Бириккен Улуттар Уюмунун комитеттери, улуттук институттар жана өкмөттөр жана ошондой эле, , сыяктуу көптөгөн көз карандысыз бейөкмөт уюмдар көзөмөлдөйт. Бул уюмдар адам укуктарынын бузулушу боюнча далилдерди жана документтерди чогултуп, адам укуктарын илгерилетүү үчүн кысым көрсөтөт.
Адамдарды адам укуктары концепциясына үйрөтүү адам укуктарынын бузулушун алдын алуу стратегиясы катары айтылып келет.
Юридикалык инструменттер
Төмөндө көртүлгөн эл аралык, регионалдык жана улуттук деңгээлдеги укуктук инструменттердин көптөгөн мисалдары адам укуктарын камсыз кылуучу мыйзамдарды ишке ашыруу үчүн иштелип чыккан.
Бириккен Улуттар Уюму
Бириккен Улуттар Уюму (БУУ) адам укуктары боюнча универсалдуу мыйзамдар үчүн жалпы кабыл алынган эл аралык юрисдикцияга ээ болгон жалгыз көп тараптуу өкмөттүк мекеме болуп саналат. Бардык БУУнун Бириккен Улуттар Уюмунун Коопсуздук Кеңешине жана Бириккен Улуттар Уюмунун Адам Укуктары Кеңешине консультациялык ролу бар жана БУУнун ичинде адам укуктары боюнча ар кандай келишимдерди коргоо үчүн жоопкерчиликтүү көптөгөн комитеттер бар. БУУнун адам укуктары боюнча эң жогорку органы – Адам укуктары боюнча Жогорку комиссардын аппараты.
Дарданелл
Дарданелл (түркчө Чанаккале-Богазы, байыркы гр. Геллеспонт) – Түркиядагы кысык. Европа (Балкан жарым аралы) менен Азияны (Кичи Азияны) бөлүп, Мрамор деңизин Эгей деңизи менен туташтырат. Узундугу 120,5 км, туурасы 1,3–27 км, тереңдиги фарватерде 29–153 м. Европа жак жээгинде Гелиболу, Азия тарабында Чанаккале (Түркия) порттору жайгашкан.
Адам укуктары
Адам укуктары боюнча кеңеш
2005-жылы түзүлгөн БУУнун Адам укуктары боюнча кеңеши адам укуктарынын бузулушуна байланыштуу иликтөө жүргүзүүгө ыйгарым укуктарга ээ. Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө 193 мамлекеттин 47си Бириккен Улуттар Уюмунун Баш Ассамблеясынын жашыруун добуш берүүсүндө жөнөкөй көпчүлүк менен шайланган кеңешке отурат. Мүчөлөр эң көп дегенде алты жыл кызмат кылышат жана адам укуктарын одоно бузгандыгы үчүн мүчөлүгү токтотулушу мүмкүн. Кеңеш Женевада жайгашкан жана жылына үч жолу чогулушат.
Эл аралык соттор
Эл аралык сот (ICJ) Бириккен Улуттар Уюмунун негизги сот органы болуп саналат. Ал бүткүл дүйнөлүк юрисдикцияга ээ. Аны Коопсуздук Кеңеши жетектейт. ICJ мамлекеттер ортосундагы талаш-тартыштарды чечет. ICJ жеке адамдарга карата юрисдикцияга ээ эмес.
Эл аралык кылмыш соту (ICC) 2002-жылы түзүлгөндөн кийин согуш кылмыштарын жана адамзатка каршы кылмыштарды иликтөө жана кылмыштардын күнөөкөрлөрүн жоопко тартуу үчүн жооптуу орган болуп саналат. Бириккен Улуттар Уюмунун мүчөлөрүнүн көбү Эл аралык Кылмыш сотуна кошула элек жана ICC алардын жарандарына карата юрисдикцияга ээ эмес, ал эми башкалары сотту түзгөн Рим статутуна кол коюшкан, бирок ратификациялай элек.
Эл аралык соттор мамлекеттин улуттук укуктук системасы ишти өзү карап көрө албаган учурда чара көрүү үчүн бар. Эгерде улуттук мыйзам адам укуктарын коргоого жана адам укуктары боюнча мыйзамдарды бузгандарды жазалоого жөндөмдүү болсо, анда негизги юрисдикцияга улуттук сот ээ. Эл аралык укук бардык жергиликтүү каражаттар түгөнгөндө гана күчүнө кирет.
Атайын педагогика
Атайын педагогика - кем мүчөлүү балдарды окутуу ж-а тарбиялоо жөнүндөгү илим. Балдардын физиологиялык, психологиялык өнүгүшү, айлана-чөйрө ж-а чоңдор м-н болгон мамилеси тууралуу ата мекендик ж-а чет элдик ар тараптуу изилдөөлөргө негизделет. Атайын педагогика балдардын категорияларына карай сурдопедагогика дүлөй, дудук; тифлопедагогика сокур, олигофренопедагогика кем акыл; логопедия кекеч, келегей балдарды тарбиялоо сыяктуу бөлүктөрдөн турат. Жалпы алганда педагогиканын аталган түрлөрүнүн бардыгы биригип дефектология илимин түзөт.
Византия империясы
Византия же Византия империясы же Чыгыш Рим империясы - 395-1453-ж. өкүм сүргөн мамлекет. Алгач «Ромейлер империясы» деп аталган.
Тарых
1204-ж. 4-крест жортуулунун натыйжасында Константинополь багындырылып, Византия империясы кыйраган. Византиянын кресттүүлөр басып алган жерлеринде Латын империясы (1204-61) негизделет. Кресттүүлөргө карабаган жерлерде көз каранды эмес грек мамлекеттери: Никей империясы (1204-61), Трапезунд империясы (1204-1461) жана Эпир мамлекети (1204-1337) пайда болот. Латын империясына каршы күрөшүүдө Никей империясы чоң роль ойнойт. 1261-ж. Никей императору Михаил VIII Палеолог грек калкынын колдоосуна таянып, Константинополду кайра алат да, Византия империясын калыбына келтирет. Бирок, Трапезунд жана Эпир мамлекеттери ага кошулбай, өз алдынчалыгын сактап калган. Мамлекеттин ичиндеги өз ара чыр-чатактар Византияны начарлатат да, осмон түрктөрү 14-кылымдын башынан тартып анын аймагын басып ала баштайт. 1354-ж. Галлиполи, 1362-ж. Адрианополь (Эдирне) басылып алынат. 1371-ж. Марицанын алдындагы жеңилүүдөн кийин Сербия, алардын артынан Византия да түрктөргө вассалдык көз карандылыгын тааныйт. 1402-ж. Анкаранын алдындагы түрк аскерлеринин Тимурдан жеңилиши Византия империясынын кыйрашын убактылуу токтоткон. Византиянын Батыш Европадан жардам сурап, союздаштарды издөө аракетинен майнап чыккан эмес. Анын экономикасынын төмөндөшү, карама-каршылыктардын күчөшү, Батыш Европа мамлекеттеринин ачкөздүк саясаты осмон түрктөрүнүн Византияны жеңип алышын жеңилдеткен. Эки айлык камалоодон кийин, 1453-ж. 29-майда түрк султаны Мехмед II Фатих (Баскынчы) баштаган түрк армиясы Константинополду басып алып, талап-тонойт. 15-кылымдын 60 жылдарында Византия империясы жашоосун токтотуп, анын аймагында Осмон империясы түзүлөт.
Византия живописи
Византия живописи өз идеяларын адамдын образы аркылуу билдирген. 9-12-кылымда Византия живописинин жалпы принциптери айрым көркөм мектептерде иштелип чыккан. Китеп миниатюрасында зергерлик-декоративдүү стиль үстөмдүк кылган. Миниатюраларда тарыхый адамдардын портреттери даана тартылган. 9-12-кылымдагы скульптурада рельефтүү иконалар жана декоративдүү оюулар басымдуу болгон. 13-14-к. живопистин айрыкча гүлдөгөн учуру болгон. Мисалы, Хора монастырынын мозаикасы (Константинополь, 14-к.).
Византия музыкасы
Византия музыкасы сирия (4-к.), араб (8-к.), славян ыр маданиятынын элементтерин өзүнө сиңирген. Айрыкча чиркөө ырлары өнүгүп, майрамдарда, салтанаттуу кечелерде аспаптык музыка ойноо кеңири тараган. Византиялык нота жазуунун бир нече түрү болгон: экфонетикалык (6-8-к.), штрихтик (8-12-к.), тегерек (12-14-к.). Византия музыкасы 9-кылымга чейин европалык көп өлкөлөрдүн маданиятына таасирин тийгизген. Музыкалык маданиятынын жогорулашы Афон монастырынан чыккан гимн жазуучу Иоанн Кукузелдин ишмердүүлүгү менен байланышкан. Византиянын маданиятынын андан ары жогорулашына түрк баскынчылыгы чекит койгон.
Ата Cалих
Ата Cалих (1908-1965) - түркмөн эл акыны, түркмөн совет адабиятында тамсил жанрына негиз салуучу. Кедей-дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 1941-жылдан КПССтин мүчөсү. Үч жашында эки көзү көрбөй калган. Ата Cалихтин чыгармачылыгы 1919-жылдан башталган. Чыгармаларында компартияны, Социалисттик эмгекти даңазалап, өткөндүн зыяндуу калдыктарына каршы күрөшкө чакырган. Улуу Ата Мекендик согуштун жылдарында патриотизм духундагы ("Эл бирдиги жашасын" ж. б.) ырларды жаратты.
Согуштан кийинки чыгармалары негизинен бейпил эмгекке, эл достугуна жана согуш отун тутандыруучулардын кылмыштуу иштерине каршы күрөшүүгө арналган. "Чын жүрөктөн айткан сөз" (1947) аттуу эпикалык поэманын автору.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Чөнөк (топ жылдыз)
Чөнөк (Puppis) – Түштүк жарым шардагы топ жылдыз.
1763-жылы француз астроному Н. Луи де Лакайль бул чоң топ жылдызды 3 бөлүккө: Чөнөк, Киль жана Парус деп бөлгөн. Эң жарык жылдызы Наос «кеме» деген жылдыз. КМШнын түштүк кеңдиктеринде кеч күздө жана кышында көрүнөт.
Кыргыз эли колдонгон жазуулар
Байыркы Кыргыз эли колдонгон жазуулар
Араб алфавити
Араб алфавитине чейин түрк руна жазуусун колдонуп келгенбиз. Араб алфавитин кыргыздар 11-кылымдан баштап 1928-жылга чейин колдонгон. 1928-жылы Орто Азиядагы элдердин улуттук чек арасы бөлүнүп, Кыргыз автономиялуу облусу түзүлгөн. Ушул жылдарда араб алфавитине өзгөртүүлөр киргизилип, кыргыз тилинин тыбыштык өзгөчөлүгүнө ылыйык алфавиттин курамына айрым тамгалар (э,ү) кошумчаланган, кээ бир артык баш тамгалар чыгарылган. Бирок араб алфавити кыргыз тилинин күн санап өсүшүн канаатандыра алган эмес. Кемчиликтери төмөнкүдөй: 1.	Араб алфавитинин курамында үндүү тамгалар,айрыкча ичке үндүүлөр жетишсиз болгон; 2.	Бир эле тамга сөз башында, сөз ортосунда, сөз аягында ар түрдүү жазылган; 3.	Араб алфавитинин оңдон солго карай жазылышы жазууну кыйындаткан; 4.	Алфавиттин курамында 24 тамга кыргыз тилинин тыбыштык өзгөчөлүгүнүн толук тейлей алган эмес жана башка.Пулатов Кубанычбек
Орус алфавити
Орус алфавитин 1941-жылдан бери колдонуп келе жатабыз. 1940-жылдын декабрында эмгекчилердин каалолорун толук эске алып, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Сессиясы латын алфавитинен орус графикасынын негизинде түзүлгөн жаны алфавитке өтүүнү чечти. Орус алфавитиндеги бардык тамгалар кабыл алынып, анын тамгаларынын окулушундагы жалпы эрежелери сакталган.
Колесников, Евгений Григорьевич
1953-жылы Уралдын курулуштарында, 1961-жылдан Кичи-Кемин орто мектебинде орус тили жана адабияты сабагынан мугалим, 1963-жылдан «Комсомолец Киргизии» гезитинде адабий кызматкер, «Кыргызстан» басмасында редактор, 1971-жылы «Литературный Киргизстан» журналынын проза бөлүмүнүн башчысы, 1986-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунда адабий кеңешчи болуп иштеген.
1956-жылдан чыгармалары жарыялана баштаган. 1965-жылы биринчи поэтикалык жыйнагы «Моя звезда» деген ат менен басылып чыккан. К.Баялиновдун, С.Сасыкбаевдин чыгармаларын орус тилине которуп өзүнчө китеп кылып басып чыгарган. Чыгармалары кыргыз тилинде, «Ива» повести Краковдо поляк тилинде жарык көргөн.
«Лунный всадник» аттуу китеби («Современник» басмасы, 1971-ж.) 1977-жылы республикалык Ленин комсомолу сыйлыгына татыктуу болгон.
1973-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ВЛКСМ БКнын жана Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамоталары менен сыйланган.
1992-жылдан Россияда жашап, чыгармачылыгын улантууда жана кыргыз жазуучуларынын чыгармаларын Россиянын басмаларында басып чыгарууга жардам берип келүүдө.
1997-жылдан Россиянын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
Кыргыз тилинде
Таажы: Повесттер, аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1983.–159 б.
Орус тилинде
Моя звезда: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1965. – 63 с.
Глаза в глаза: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1959. – 52 с.
Я пришел с миром: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 128 с.
Чайки: Рассказы и повесть. – Ф.: Мектеп, 1975. – 116 с.
Лунный всадник: Повесть. – М.: Современник, 1975. – 720 с.
Памятник солнцу: Стихи кыргызских поэтов. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 176 с.
Белый свет: Стихи, сонеты, поэмы, переводы. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 118 с.
Синица пила воду: Повесть. – М.: Мол. гвардия, 1980.–224 с.
Луна – цыганское солнце: Повесть. – М.: Дет. лит., 1982. – 96 с.
Исток: Стихи и поэмы. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 152 с.
Исповедь. Роман. – Ф.: Адабият, 1989. – 267 с.
Автопортрет. - М., 1995.
Дикое поле: Сборник стихов. – М., 2005.
Башка элдердин тилдеринде
Ива: Повесть. – Краков: Литературное изд-во, 1978. – 135 с. – пол.
Котормолору
Баялинов К. Лиса и сурчиха. – Ф.: Мектеп, 1974. – 22 с.
Сасыкбаев С. Люди труда: Роман, документальные повести. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 424 с.
Атайын фонддор
Атайын фонддор — мамлекеттин айкын максаттарга багытталган ж-а белгилүү иштерге жумшоону көздөгөн акча каражаты. Мындай фонддорго бюджеттен тышкары камсыздандыруу фонддорун (мисалы, пенсиялык, медициналык ж. б.) кошууга болот.
Атабаев Кайгысыз Сердарович
Атабаев Кайгысыз Сердарович (1887-1937) - советтик мамлекеттик ишмер, Орто Азияда Совет бийлигин орнотууга жана чыңдоого активдүү катышуучу.
Уурукуйрук
Уурукуйрук (лат. Crypturellus variegatus) — тинаму куштарынын түркүмүндөгү куйругу корунбогон чолок, көп чоң эмес боз илбээсин, Америкада жашайт.
Евховка
Евховка — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пичуг дарыясынын оң жээгинен 41 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Корреляция
Корреляция (лат. correlation – өз ара-катыш) – илим менен техниканын түрдүү тармагында түшүнүктөр, предметтер жана функциялардын катышын, туура келүүчүлүгүн, көз карандылыгын белгилөөдө колдонулуучу термин. Математикалык статистикада — так функциялык мүнөзгө ээ эмес чоңдуктар (б. а. кокус чоңдуктар) ортосундагы ыктымалдык (статистикалык) көз карандылык. Корреляция функциялык көз карандылыктан айырмаланып, чоңдуктардын бири экинчисине гана көз каранды болбостон, бир катар кокус себепке да көз каранды учурда каралат.
Кара-Кече минералдуу суусу
Кара-Кече минералдуу суусу – дарылык касиети бар минералдуу суу булактары. Нарын облусунун Жумгал районунда, Чаек кыштагынан 40 км түштүк тарапта, Каракече суусунун оң куймасы Катраңсайдын боюнда, деңиз деңгээлинен 3100 м бийиктикте.
1947-ж. табылып, 1960–66-ж. изилденген. Булактар карбон мезгилинин акиташ тектери менен юранын көмүрлүү чополорунун чегинде тектоникалык жаракалардан агып чыгат. К. м. с. көмүр кычкыл газдуу, тузсуз, аз минералдашкан муздак сууларга кирет. Суу тунук, жытсыз, газдуу, даамы кычкыл, температурасы 3–4°С. Булактардын дебити 0,35–0,4 л/секдан 1,0–1,5 л/секга чейин. Химиялык курамы боюнча гидрокарбонат-сульфат-кальций-магнийлүү. Эриген түрүндөгү СО2нин өлчөмү 1568 – 2335 мг/л. Жалпы минералданышы 2,6480 г/л; кургак калдыгы 1,8110 г/л. Суунун дарылык касиети Кавказдагы көмүр кычкыл газдуу нарзан сууларынан кем эмес. Сууну жергиликтүү эл ичүү менен ичеги-карын, ашказан ооруларын дарылоого медициналык кароосуз колдонушат.
Дэминг (Нү-Мексико)
Дэминг (Нү-Мексико) (Deming) — Нү-Мексико штатынын Luna округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 14116 киши. Болжолдуу аянты - 24.2 км². FIPS коду — 35-20270.
Глюкоза
D-Г. альдегиддик топко мүнөздүү бир катар реакцияларга кирип гидразон, фенилгидразон, озазондор пайда кылат. Г. манноза менен эпимер болуп эсептелет. Калыбына келтирүүдөн Г. алты атомдуу спиртти (сорбит) пайда кылат. Г. альдегид тобу бир негиздүү D-глюкон к-тасына чейин окистенет, андан ары окистенүүдөн эки негиздүү D-кант к-тасын пайда кылат. Эгерде экинчи көмүртек атомунда турган гидроксил тобу окистенсе (альдегид тобун сактоо м-н) D-глюкурон к-тасы пайда болот. D-глюкон к-тасы ферменттер (оксидаза же гидрогеназа) жардамы менен алынат. Анын эң маанилүү хим. касиети – орг. катализаторлор – микроорганизмдер иштеп чыгарган ферменттер таасири астында ачышы. D-Г.-ны пиролиздөөдөн a-глюкозан жана левоглюкозан (b-глюкозан) алынат.
Көкүлов, Калчоро
Көкүлов, Калчоро – акын. Ленин районунун (азыркы Ноокен) Сакалды айылында 1953-жылы 26-февралда туулган.
1970-жылы Токтогул районунун Үч-Терек айылындагы М.Горький атындагы орто мектепти аяктап, Нарын гидроэнергокурулуш мекемесинде иштеген. 1971–1976-ж. Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинде окуган.
Чыгармачылыгы мектепте окуп жүргөндө башталып, 1970-жылдан ырлары Токтогул райондук «Учкун» гезитине жарыялаган..
1977-жылдан Кыргыз мамлекеттик телерадиокомитетинде иштеп келет.
Алгачкы «Күзгү обон» аттуу ырлар жыйнагы 1982-жылы жарык көргөн.
1991-жылдан СССР Жазуучулар союзуна мүчө.
Кыргыз тилинде
Күзгү обон: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1982. – 25 б.
Мезгил ыргактары: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 44 б.
Аптаптуу айыл: Ырлар. – Ф.: Адабият, 1990. – 63 б.
Социализм
Социализм (латын тилинде:socialis) - бийликке жана өндүрүш учун керектелчү бардык жол-жоболорго калктын же коомдун эгемендик кылган саясий идеология. Латин тилинде социализм "коомдук" деген маанини берет. Cоциализмдин идеологиясы – көпчүлүктүн бирге аракеттенишине, коллективизмге үндөйт.
Дарлинг дарыясы
Дарлинг (жергиликтүү эл жогорку агымын – Кондомайн, ортоңкусун – Балоин, төмөнкүсүн – Бирри деп атайт) – Австралиянын түштүк-чыгышындагы дарыя, Муррейдин оң куймасы. Узундугу 2740 км, алабынын аянты 650 миң км2. Нью-Ингленд кырка тоосунун батыш капталынан башталып, чөл аркылуу агат. Орточо чыгымы 42 м3/сек. Кургакчылык жылы төмөнкү агымы соолуп калат. Сугатка пайдаланылат. Жаңы Түштүк Уэльстин губернатору – Р. Дарлингдин урматына аталган.
Жапонияда саясий ойдун өнүгүшү
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6