cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аркыт (Сары-Челек) көмүр кени
Аркыт (Сары-Челек) көмүр кени Жалал-Абад облусунун Аксы районунда, Чаткал жана Атойнок тоолорунун кошулган жеринде, Кожата суусунун эки жээгинде. Кен 1934-жылдан белгилүү. 1952-ж. геол. съемка жүргүзүлгөн. Көмүр төмөнкү юра катмарынын жогорку жагы – туманьяк свитасы менен байланышкан. Анда калыңдыгы 0,5–5,0 м болгон 20 кабат бар. Алардын ичинен 3 кабат кеңири таралган. Көмүрдүн сапаты бир аз гана сынамык аркылуу изилденген. Орточо күлдүүлүгү 7,07%тен 25,95%ке чейин, күйүү жылуулугу 30,34 МДж/кгдан 32,21 МДж/кгга чейин өзгөрөт. Начар изилденгендигинен көмүрдүн запасы эсептелбеген. 600 м тереңдикке чейинки болжолдуу ресурсу 56 млн т деп бааланган.
Зябликово (метро бекети)
Зябликово — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. 2011-жылы 2-декабрьда ачылган.
Кит биттери
Кит биттери (лат. Cyamidae) – капталынан сүзүүчү жөнөкөй түзулүштүү рак сымалдуулардын бир тукуму.
Бай (Бакайдын атасы)
Бай (Бакайдын атасы) — кейипкер, Бакайдын атасы, Жакыптын бир тууганы. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Бай-дын окуясына кеңири орун берилет (Сагымбай Орозбаков, 1. 171—192). Алоокеден кордук көргөн кыргыздар туш-тушка тарап кетет. Ошондо Ороздунун ыркы жок он уулу Байдын эки баласына бейпилдик бербегендиктен, Бай. он жети жашында бөлүнгөн иниси Жакыпты издеп чыгат. Жолдо арык казууга алы келбей жатып калган карыя Бай-ды Нескара көмдүрүп салат. Чала көмүлүп, эптеп эсине келген Бай. Нескарага Чабдар аты адамча сүйлөп: «Манасты күчүнө толо электе кармап ал», — деп айтып жатканын угуп калат. Каздырып жаткан арыгын таштап, кишилерин түп көтөрө алып, Нескара Манасты соймокко аттанып кеткенден кийин эптеп бошонуп, Нескаранын артынан жөнөгөн Бай. Жакыпка жолугуп, эки бир тууган табышат. Нескаранын ой-мүдөөсүн айтып кабар берет. Ошол боюнча алты жылга жакын Алтайда туруп калган Бай. Дагалак шаарын алуу үчүн аттанган Манастын колу менен кошо жөнөйт. Ошол учурда Ала-Тоо тараптан келген Кошой баштаган колдун ичинде Бакай болот. Эки кол жолугушканда Бай. баласы Бакайды Манаска тааныштырат. Саякбай Каралаевдин вариантында Бай. баласы Бакай бир жашка чыкканда душмандын айдоосунда жүрүп каза болот. Эпос боюнча чыгыш Түркстандагы шаар Бай-дын атынан коюлган (Саякбай Каралаев, 1. 188).
Мелкая дарыясы (Хутты-Яха куймасы)
Мелкая — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хутты-Яха дарыясынын сол жээгинен 48 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Валюта интеграциясы
Валюта интеграциясы – аймактык чөлкөмдөрдү түзүүнүн объективдүү шартталган жүрүмү (катышуучу мамлекеттердин активдүү көмөктөшүүсүндө), анын чегинде валюталар курсунун салыштырма турукташкан катышы, катышуучу өлкөлөрдүн валюталык өзара байланыштарын биргелешип жөнгө салуу жана үчүнчү өлкөгө карата бирдиктүү валюталык саясат камсыздалат.
Катетер
Катетер - табигый жолдорго, дене көңдөйүнө, лимфа менен кан тамырларга дары каражаттарын, рентген контрасттуу заттарды куюу, ошондой эле оорунун диагнозун коюу, дарылоо максатында анын ичиндеги суюктукту чыгаруу (катетерлөө) үчүн колдонулуучу түтүк сымал медициналык аспап. Катетерлөөдө асептика эрежелери сөзсүз сакталууга тийиш. Кулак ооруларын дарылоодо учу жоонойгон металл Катетер менен кулак тарсылдагын угуу түтүгү аркылуу үйлөтөт. Кардиологияда атайын жүрөк Катетер кан тамыр жолу боюнча анын көндөйүнө жиберилип, диагнозу, хирургиялык операциянын мүнөзү, көлөмү аныкталат. Урологияда атайын катетерлөөчү цистоскоп колдонулуп, анда заара чыгаруучу жолдордун ооруларын диагноздоо жана дарылоо процедуралары жүргүзүлөт. Катетерлөө көбүнчө бөйрөк чөйчөкчөсүндө, табарсыкта заара топтолуп калганда, заара жолдорунун сезгенүү ооруларын рентгендик изилдөө жана дарылоодо кеңири колдонулат. Катетер металлдан, резинадан, лак сиңирилген жибектен жасалат.
Азхар
Азхар, ал - Азхар (ар. ал-Жамп алАзхар - жаркыраган мечит) - Каирдеги ислам диний окуу жайлар комплекси; университет. 970-972-ж. фатимиддер халифи ал-Муизздин тушунда курулган. Ошол мезгилден негизинен куран таануу, хадис таануу, мусулман укугу ж. б. окутулат. 18-кылымдан университет мусулман өлкөлөрүнөн келген студенттер билим алган ири диний, маданий борборго айланып, Каир жана Мисирдин (Египет) тарыхында идеологиялык, саясий жактан маанилүү роль ойногон. 20-кылымдын башында Азхардын окуу программаларында, окуу процессинде жана ички түзүмүндө бир топ реформалар жүргүзүлгөн. 1961-ж. диний эмес факультеттер да ачылган. 21-кылымдын башында Жогорку окумуштуулар кеңеши, Ислам изилдөө академиясы жана дин таануу, мусулман укугу, адабият, административдик иштер жана соода, инженердик, айыл чарба, медицина, педагогика жана кыз-келиндер факультеттери (бардыгы -9) ачылган. Университетти ректор (Азхар шейхи) жетектейт. Азхарда 20 миңден ашуун кол жазмалардын жана китептердин бай жыйнагы топтолгон. Өз журналын («Мажаллят аз-Азхар» — «Азхар журналы»), программаларын чыгарып турат. Бүгкүл мусулман дүйнөсү үчүн дин кызматкерлерин даярдоочу ири борбор катары эсептелет.
Ак-Булак (Ак-Суу району)
Ак-Булак — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы айыл. Ак-Булуң айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1942 киши (2009-жылы).
Токтогулов, Эрменбек
Эрменбек Токтогулов (Талас районундагы Үч Эмчек айылында 1935-жылы 20-майда туулган) - драматург, режиссер, акын. 1955-жылы Ташкенттеги А.Островский атындагы көркөм-театралдык институтун бүткөн, СССР эл артисттери Игорь Ильинский жана Евгений Симоновдун жетекчилиги астында СССР Кичи Академиялык театрында эки жылдык режиссердук стажировкадан өткөн. 1955–1963-жж. Жалал-Абад жана Пржевальск драма театрларында режиссер, 1963–1971-жж. Нарын музыкалык-драма театрында режиссер жана башкы режиссер, Кыргыз радиоуктуруусунда башкы режиссер, 1983-жж. «Кыргызстан» басмасында искусство адабияты боюнча редакциясынын башчысы болуп иштеген. Кийин Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунун режиссура кафедрасынын доценти болгон. Э.Токтогуловдун «Нарындын жээгинде», «Замандаштар», «Кошуна-лар», «Ачылуу баллада», «Фрунзенин оттору», «Ай сонатасы», «Тилекмат-тын жоруктары», «Эне жүрөгү» ж.б. пьесаларды жазып, алар профессио-налдык жана элдик театрларда коюлган. Ал «Ай сонатасы», «Пьесалар» өңдүү драмалык чыгармалардан турган китептердин автору. Э.Токтогулов коомчулугубузга акын-сатирик катары да кеңири тааны-мал. Анын көп ырларына обондор жаралган. Өзүнүн көп жылдык режиссердук ишмердигинде Э.Токтогулов жети-миштен ашык оюндарды коюуга жетишкен. Ч.Айтматовдун «Бетме бет», К.Жантөшевдун «Курманбек», Т.Абдымомуновдун «Атабектин кызы», Р.Шүкүрбековдун «Менин айлым», Б.Жакиевдин «Атанын тагдыры», Н.Гогольдун «Никелешүү», В.Шекспирдин «Виндзор сойкулары», A.Островскийдин «Добул» ж.б. спектаклдери үчүн, Э. Токтогуловго өкмөт тарабынан «Кыргыз Республикасынын искусствосуна эмгек сиңирген иш-мер» деген ардактуу наам ыйгарылган. Э.Токтогулов 1983-жылдан СССР Жазуучулар союзунун, 1973-жылдан СССР Журналисттер союзунун жана Кыргыз Республикасынын Театр иш-мерлер союзунун мүчөсү.
ПЬЕСАЛАР
Ай сонатасы: Пьесалар. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 204 б.
Пьесалар. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 184 б.
Красный Кушак (Зилайыр району, Башкыртстан)
Красный Кушак — Башкыртстандын Зилайыр районундагы кыштак, Ивано-Кувалат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 26 киши. Почта индекси — 453687, ОКАТО коду — 80227000000.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
30 Январь (Үчтүн айы)
30-январь - Григорий календары боюнча 30-күнү, жылдын аягына чейин 335 (толук жылда 336) күн бар.
Майрамдар
= Окуялар =
9-жыл б.з. чейин – Римде Тынчтык алтарына (чиркөөнүн төрү) касиет киргизилген.
1648-жыл – Сексен жылдык согуш: Мюнстер жана Оснабрюк тууралуу келишимге кол коюлуп Нидерланддар жана Испания арасындага жаңжал аяктады.
1649-жыл – Ангиянын королу Чарльз I өлүм жазасына тартылган.
1661-жыл - Оливер Кромвел, Англия Шеркитештигинин лор-протектору үрп-адатуу түрдө өлүм жазасына тартылган.
1667-жыл – Полша-Литва Шериктештиги Андрусово тууралуу келишими боюнча Россия падышалыгына Киев, Смоленск жана Украинанын сол жээгин кыйды.
1703-жыл – кырк жети ронин (кожоюну жок самурай) Оиши Кураносукенин жетекчилиги алдында кожоюнун өлүмү үчүн өч алышат.
1790-жыл – биринчи куткаруучу кайык Тайн дарыясында (Англиянын түндүк-чыгышында) сыналды. 1806-жыл – Пенсилваниядагы Моррисвилл менен Нью-Жерсидеги Трентондун ортосундагы Делавэр дарыясынан үстүндө Төмөнкү Трентон көпүрөсү, ачылган.
1820-жыл - Эдвард Бренсфилд Үчилтик (Тринити) жарым аралын көрүп алып Антарктиданын ачылышын жарыялады.
1826-жыл – Англси аралын жана Уэлстин тундүк-батыш жээгин бириктирген Менай асма көпүрөсү ачылган, дүйнөдөгү биринчи заманбап асма көпүрө болуп эсептелет.
1841-жыл – Пуэрто-Рикодагы Майагүэздин үчтөн бири өрттөнгөн.
1847-жыл – Калифорниядагы Йерба Буэна Сан-Франциско деп аталып калды.
1853-жыл – 45-жаштагы Франциянын императору Наполеон –III испан графинясы Евгения Монтихо менен никелешкен.
1862-жыл – биринчи америкалык болот менен капталган аскер кемеси «Монитор» чыгарылган.
1868-жыл - Россияда Чарлз Дарвиндин табигый таңдоо жөнүндө китеби жарыяланды.
1889-жыл – Австро-Венгрия таажысынын мурасчысы, мураскор принц Рудольф Австриялык ойношу баронесса Мэри Ветсера менен Майерлингде жансыз табылышкан.
1902-жыл – биринчи англис-жапон альянска Лондондо кол коюлган.
1911-жыл – «Тэрри» (DD-25) АКШнын эсминецинден биринчи учак куткаруу аракетинде Гаванадан (Куба) 10 миля аралыгында деңизден Джеймс МасКарди куткарылат.
1911-жыл – канадалык аскер-деңиз кызматы королдук канадалык флоту болуп калды.
1913-жыл – Улуу Британиянын лорддор палатасы Ирландиялык Үй жобосу мыйзамын кабыл албады.
1915-жыл – Гавр француз портуна кол салууда Германия алгачкы жолу суу астында сүзүучү кемелерди колдонду.
1925-жыл – Түркиянын өкмөтү Стамбулдан патриарх Константин VI кетирди.
1930-жыл – атмосфераны изилдөө үчүн дүйнөдөгү экинчи радиозонд (советтик метеоролог Павел Александрович Молчанов ойлоп тапкан) учурулду.
1933-жыл – Германиянын рейхспрезиденти Гинденбург Адолф Гитлерди канцлери катары дайындалды.
1934-жыл – «Осавиахим-1» стратостаты дүйнөдө биринчи болуп 22-метрлик бийиктикке жеткен. Түшүрүлүп жатканда кыйроого учурап, экипаждын 3 мүчөсү каза болду.
1942-жыл – Экинчи дүйнөлүк согуш: жапон күчтөрү голландиялык Чыгыш Индиядагы Амбона аралына басып киришти.
1944-жыл – Экинчи дүйнөлүк согуш: АКШнын аскерлери Мажурого келишти.
1945-жыл – Экинчи дүйнөлүк согуш: Александр Иванович Маринесконун жетекчилиги алдында суу астында сүзүүчү кеменин экипажы Данциг булуңунда германиялык «Вильгельм Густлофф» жүргүнчү суперлайнерди чөктүрдү. 9400дей киши каза болду.
1945-жыл – Экинчи дүйнөлүк согуш: Кабанатуанда чабуул: 126 америкалык рейнджер жана Филипин каршылык кыймылы Кабанатуан аскер туткундарынын лагеринен 500 камалган кишини бошотушту.
1948-жыл – Индиялык пацифист жана жетекчи Мохандас Карамчанд Гандини экстремист Нутхурам Годсе өлтүрдү.
1956-жыл – Монтгомеридеги автобус бойкоттко жооп катары америкалык жарандык укуктар үчүн кыймылынын жетекчиси кенже Мартин Лютер Кингдин үйүн бомбалашты.
1959-жыл – МС Ханс Хедтофт «Титаник» кемеси айсбергге урунуп чөккөнүн айтып берди.
1960-жыл – Чадда традиционалист партиялардын биригисүүнөн Африка Улуттук партиясы түзүлдү.
1964-жыл – Айды изилдөө боюнча америкалык «Рейнжер-6» программасы башталды.
1964-жыл – кансыз аракеттин натыйжасында генерал Нгуэн Кхан генерал Түштүк Вьетнамдагы Дуонг Ван Минхтин аскер хунтасын кулатты.
1969-жыл – «Битлз» акыркы концертин Лондондо Apple Records-дун чатырында өткөргөн. Импровизацияланган концерт полиция тарабынан таркатылган.
1969 - Маккаби Тель-Авив футбол клубу АФК Чемпиондор лигасын биринчи жолу уткан.
1971-жыл – Кэрол Кинг «Tapestry» аттуу альбому чыгарган. Ал дүйнөдөгү аял соло аткаруучунун эң узак мөөнөт бою чартта турган альбом болуп калды. Дүйнө жүзү боюнча 24 миллион нускасы сатылган.
1972-жыл – Кандуу жекшемби: британиялык парашютисттер Түндүк Ирландияда 14 куралсыз жарандык укутар үчүн, интернирдөөгө каршы чыккан адамдарды өлтүрүшкөн.
1972-жыл – Пакистан Улуттар Шериктештигинен чыгып кетти.
1974-жыл – СССР менен Фиджи аралы Республикасынын ортосунда дипломатиялык мамилелер орнолду.
1975-жыл - Монитор Улуттук деңиз коругу АКШнын биринчи Улуттук деңиз коругу болуп түзүлдү.
1979-жыл - Varig 707-323C жүк ташуучу учак, Токиодон учкан соң 30 минутадан кийин Тынч Океандын үстүндө жоголду.
1982-жыл - Ричард Скрента биринчи компьютер вирусунун кодун жазып чыкты. Вирус 400 саптан туруп, Apple-дын жүктөөчү программасы кейпин кийип Elk Cloner деп аталаган.
1989-жыл – Афганистанда, Кабулдагы америкалык элчилиги жабылган.
1995-жыл – Ден соолук улуттук институтунун жумушчулары дрепаноцитардуу (орок-клеткалуу) анемиянын алдын алуучу иштин клиникалык сыноосунун ийгиликтүү деп жарыялашты.
1996-жыл – Ирландия улуттук боштондук армиясынын жетекчиси деп күмөн саналган Жино Галлахэр ишсиздик боюнча жардам алуу үчүн кезекте күтүп турган жерде өлтүрүлгөн.
1998-жыл - КМШ мучө-өлкөлөрдүн коргоо министрликтеринин өз түзүмдөр менен иш жүргүзгөн органдардын жетекчилеринин комитети уюшулган.
2000-жыл – «Аурул» аттуу румын-австралиялык компаниянын заводунан 100 миң кубометрден ашык оор металлдар Дунай дарыясына агызылган. Ошондо 100 миң тоннадан ашык өлүк балык кармалган. Кырсыкты «Экинчи Чернобыл» деп аташкан.
2000-жыл - Кот-д'Ивуардын жээгинин жанында Кения аба жолдорунун 431-учагы Атлантикалык океанга кыйрап түшкөн, 169 адам каза болгон.
2003-жыл – Белгияда бир жыныстык никелер мыйзамдаштырылган.
2007-жыл – Windows Vista иштетүүчү система сатыкка чыгарылган.
2009-жыл – Плесецк космодромунан “Циклон-3” көтөрүүчу ракетанын жардамы менен россиялык “Коронас-Фотон” космос аппараты учурулган.
= Төрөлгөндөр =
Мидиялыктар
Тарых
Аммониттер
Аммониттер – курамында аммоний нитраттары бар жарылуучу нитробирикмелер аралашмасы. А. курамы б-ча төмөнкүдөй бөлүнөт: а) аммотолдор. үчнитротолуол кошулган жарылгыч аралашма; б) аммоналдар үчнитротолуол жана майдаланган алюминий кошулган аралашмасы; в) аска таш А/ – үчнитротолуол, гексоген жана алюминий кошулган аралашмасы; г) гранулиттер – гранул түрүндөгү нитрат аммоний кошулган аралашма. А. бат нымдалат, сактаганда жабышып, катып, жарылгыч касиетин жоготот. Ошондуктан курамына Fe, Ca, Zn, бор, доломит, крахмал кошуу менен А. сууда турактуулугун күчөтөт. А. тыгызд. канчалык жогору болсо детонациялык касиети ошончолук азаят. Негизинен А. тыгызд. 1,4 г/см3 ашпаш керек. Гранулданган А. күкүм түрүндөгү А-ге караганда детонациялык жөндөмдүүлүгү төмөн. Башка жарылгыч заттарга караганда мех. таасирлерге чыдамдуу, хим. жактан туруктуу болгондуктан аны сактоо жана колдонуу анча коркунучтуу эмес. А. аскердик инженерия иштеринде, жаруу иштеринде колдонулат.
Муун (анатомия)
Курамы
Муун түзө турган сөөктүн учу гиалин кемирчеги менен капталып, анын бети өтө жылмакай болот. Муун түзө турган сөөктөрдүн учтарынын бири ойдуңча, экинчиси урчук сымал келип бири бирине айкалышып, сыртынан жаргак сымал муун чел кабыкчасы менен капталат. Кабыкчанын ичи муун көңдөйүн түзөт да, анын ичи бир аз шилекей сымал суюктук менен толгон. Ошондуктан муунда өтө татаал ар кандай кыймылдар ыкчам жана жеңил эле ишке ашырылат. Ар бир муун кабынын сыртында муун байламталары жайгашкан. Алар муунду ажыратпай кармайт.
Муун кемирчек
Муун кемирчеги сөөктүн бири бирине ашташа турган жерин үч катмардан (үстүңкү, ортоңку жана ички) каптап турат. Бул кемирчек сөөктүн ашташа турган жериндеги уңкул-чуңкулдарды тегиздеп, сөөктөрдү бири бирине урунуудан сактайт. Муунга салмак канчалык көп келсе, кемирчек ошончолук калың болот. Кемирчектин үстүңкү катмары абдан жылмакай жана ар дайым суюктук менен нымдалып турат.
Муун кабы
Муун кабы ар бир сөөктүн ашташкан жеринин чекесинен башталып, сөөктүн сырткы чел кабыгына чырмалып, жылчыксыз муун көңдөйүн түзөт. Муун кабы сырткы жана ички чел кабыкчасынан турат. Ички чел кабыкчасы муундун ичиндеги бүктөмөлөрдү түзөт да, ал бүктөмөлөрдүн арасында көп сандаган кан тамырлар жайгашкан. Ички чел кабыкчасы бөлүп чыгарган суюктук, муун кыймылдаганда муун түзүүчү сөөктөрдүн ашташкан беттеринин ортосундагы сүрүлүүнү жоготуп, жеңил кыймылдоого шарт түзөт.
Муундардын түрлөрү
Ашташкан сөөктөрдүн санына, муун беттеринин формасына жана муундагы кыймыл окторунун санына жараша муундар ар кандай түргө бөлүнөт. Эгерде ашташкан сөөктөрдүн саны экиден ашпаса — жөнөкөй (мисалы, ийин, жамбаш муундары), Муунду экиден көп сөөктөр түзсө татаал (мисалы, чыканак, тизе муундары) муун деп аталат.
Китпаштар
Китпаштар (лат. Balaenicepitidae) — кытандардын бир тукуму, ысык жерлерде жашайт, буларга китпаш (лат. Balaeniceps rex) деген түрү да кирет.
Баргек
«Баласынын башына, Баргектей үкү тагыптыр» («Манас»).
Зер буюму. Кыз-келиндерибиз кыргак сымал чекеге тартып кийүүчү, же олоң чачына тагына турган күмүш жасалга. Мындай нускага зергерлер күбөк, сөйкө, желбирөөчкө узангандай «себет төгүү», «зым тордоо», «сирке төгүү», «зым эшүү» өңдүү ыкмаларды колдоно алышат. Алар бири-бирине аябай үндөшүп турат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Восточное
Восточное — Кыргыз Республикасынын Чүй облусунун Чүй районундагы айыл. Искра айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 124 киши.
Ярей-Ты-Вис (Панэч-Ты-Вис куймасы)
Ярей-Ты-Вис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Панэча-Ты-Вис дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айдарали (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Айдарали — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Айдаралин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 785 киши. Почта индекси — 453190, ОКАТО коду — 80248805001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Варшавская (метро бекети)
Варшавская — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. Жылдын 26-октябрында, 2019 улам курууга жабык Чоң айлампа сызыгы. 2023-жылы 1-мартта ачылган.
Токтогулов, Аман
Аман Токтогулов (26-июль 1945 — 13-август 1992) - кыргыздын таанымал акыны, котормочусу, адабият сынчысы, журналист, публицист, коомдук ишмер.
Кыскача өмүр таржымакалы
Аман Токтогулов 1945-жылы 26-июлда Кыргызстандагы Талас облусуна караштуу Көпүрө-Базар айылында туулган.
Үй-бүлөдө төрөлгөн үч баланын ортончусу Аман кичине кезинен эле ыр-күүгө шыктуу чоңоёт. Мектепте окуп жүргөн чагында эле мектептеги ийримдерге активдүү катышып, жаңы жазган ырларын «Кыргызстан пионери» газетасына жиберип турат. Үй-бүлөдөгү үч бир тууган тең ырга шыктуу болуп, ыр жазып калганынын себеби, булардын апасынын атасы (таятасы) чоң казалчы болгон дешет.
1962-жылы КМУнун филология факультетине өтөт. Ошондон баштап республикалык газета-журналдарга ырлары жарыялана баштайт.
1967-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин ийгиликтүү аяктап, «Кыргызстан маданияты» гезитинде кабарчы, бөлүм башчы болгон.
1972–1974-жж. баш редактордун орунбасары болуп иштеген.
1972–73-жж. «Ала-Тоо» журналынын сын бөлүмүн башкарган.
А.Токтогулов 1974–1990-жж. республиканын Коопсуздук комитетинде кийин өмүрүнүн акырына чейин ВААПтын Кыргызстандагы бөлүмүн башкарып турган.
СССРдин тушунда өтө тың, тирикарак жигиттерди КГБга дароо ишке чакырып алышчу. 1974-жылы Аман да барсамбы, барбасамбы деп жүрүп, сентябрь айында КГБга өтүп кетти. Барып иштеп баштагандан үч ай өткөндөн кийин Амандын көңүлү чөгүңкү болуп калды. Ушунча жыл жазуучулар арасында шатыра-шатман, эркин сүйлөп, оюн ачык айтып да, жазып да көнгөн адамга КГБнын ичиндеги жымжырттык, суз саламдашуулар, өтө негизсиз сыпайкерчилик такыр жакпай калды.
Бара-бара КГБдагы өзү иштеген кеңседеги абалды Аман өзүнүн жүрүм-туруму, тамашакөйлүгү, сөзмөрдүгү менен өзгөрттү. Аман менен чогуу иштешкендердин эскерүүлөрүндө Аман келгенден баштап биздин тунжураган кабинеттерге күлкү-шаң, жылуулук кирди, ушинтип деле иштесек болот тура деген ойлор келди дешет.
Кыргызстанда антикоммунисттик демократиялык кыймыл башталганда, демократиялык багыттагы «Майдан» гезитин уюштуруп, анын биринчи редактору болгон. Анын редактордук ишин эркин журналист Бакытбек Орунбеков уланткан.
1992-жылы Аман Токтогулов оорунун айынан каза болгон, сөөгү Көпүрө-Базар айылында жерге берилген.
Чыгармачылыгы
1975-жылы «Поэзияга мамиле» аттуу адабий макалалар жыйнагы жарык көргөн. Акын Жеңижоктун чыгармаларын жыйноо демилгесинде, китеп кылып чыгарууда А. Токтогуловдун да эмгеги чоң.
Алгачкы ырлары республикалык басма сөздөрдө 1963-жылдан баштап жарыяланып, «Ибарат» ырлар жыйнагы 1980-жылы жарык көргөн.
Аман Токтогулов которгон Расул Гамзатовдун «Менин Дагестаным» аттуу эки китептен турган чыгармасы (1972–1973) И.Крыловдун тамсилдеринин толук жыйнагы кыргыз котормо өнөрүнүн эң мыкты үлгүлөрүнүн бири катары бааланып келет.
Ал Ч.Айтматовдун «Кыямат» романын (А.Жакыпбеков менен бирдикте), «Чыңгызхандын ак булут» повестин, «Жетинин бири» уламышын да кыргызчалап, бул эмгектери котормонун мыкты үлгүсү катары тарыхта калды.
Коомдук ишмердиги. "Майдан" гезити
Кыргызстандагы эркин журналистиканы өнүктүрүүчүлөрдүн бири.
Кыргызстанда КДКнын биринчи курултайына карата демократтардын “Майдан” эркин гезити уюшулган. Анын баш редактору болуп таланттуу акын жана журналист Аман Токтогулов дайындалган. Гезиттин биринчи саны 1991-жылы 9-февралда жарык көрүп, КДКнын биринчи курултайында таркатылган (бул курултайды 1990-жылдын 25-26-майында өткөн КДКнын уюштуруу жыйыны менен чаташтырбоо керек).
“Майдандын” биринчи санында КДКнын теңтөрагасы Казат Акматовдун “КДК эмне деген уюм”, дагы бир теңтөрагасы Топчубек Тургуналиевдин “Жаңы заман жарчысы”, экономист Бекболот Талгарбековдун “Эси оогон экономика”, КДКнын Кеңешинин мүчөсү Тынчтыкбек Чоротегиндин совет бийлиги басынткан элдердин улуттук-демократиялык конференциясы жөнүндө “Киев сабактары” деген макаласы жарыяланган.
Үй-бүлөсү. Жакындары. Дос-тамырлары
Үй-бүлөсү бар.
Кызы Элмира Токтогулова - белгилүү коомдук ишмер.
Иниси - обончу, композитор, журналист, коомдук ишмер Түгөлбай Казаков.
Эмгектери
Анын артында бай адабий мурас калды.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Поэзияга мамиле: Адабий макалалар. – Ф.: Мектеп, 1975. – 152 б.
Барал: Триптих жана поэма-пародия. – Ф.: Мектеп, 1982. – 76 б.
Таберик: Ырлар, макалалар, котормолор жана эскерүүлөр. – Б.: КЭнин башкы ред-сы, 1997. – 330 т.
КОТОРМОЛОРУ
Гамзатов Р. Менин Дагестаным: Повесть. – Ф.: Кыргызстан. 1972. – 270 с.
Гамзатов Р. Менин Дагестаным: Повесть. – Ф.: Кыргызстан. 1973. – 224 с. '''Крылов И. А.''' Тамсилдер. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 136 с.
Эскерүүлөр. Эстутум
Учурда Кыргызстандын Талас облусунун борбору Талас шаарындагы облустук китепкана 1993-жылдан тартып Аман Токтогуловдун ысымын алып жүрөт.
Аман Токтогулов менен Түгөлбай Казаковдун эжеси Мөөркан Кыштакбекова мындайча эскерет:
«''Биз бир үйдө төрт бала болуп чоңойдук. Мен, Эсен, Аман, Түгөлбай болуп. Мен алар менен бир эне, бир атадан төрөлбөсөм да, бир тууган болдук. Минтип айтып аткан себебим, кичинекейимде мени тапкан ата-энем Кыштакбек менен Назбүбү апам каза болуп калып, бир тууган эжем Бермет менен жездем Токтогул багып алышыптыр. Ошентип, эжемди апа, жездемди ата деп чоңойдум.
Багып алган Бермет апам мени сиңдисиндей, жездем Токтогул балдызындай көрбөй, өз баласындай кылып тумшуктууга илдирбей, канаттууга чокутпай багып чоңойтушту. Бермет апам атама 15 жашында турмушка чыккан экен. Ал кезде кыздарды жаш эле күйөөгө берип салышчу эмес беле.
Менден кийин 6 жылдан соң биринчи балалуу болушту. Кыз эле, бирок ал бир тууганымдын өмүрү кыска экен, чарчап калды. Андан кийин удаа-удаа үч эркек төрөлдү.
Алардын улуусу Эсен айыл-чарбасында эмгек кылып баар тапса, Аман менен Түгөл биздин үй-бүлөнүн гана эмес, бүтүндөй кыргыз элинин сыймыгы болуп, кыргыздын билим, маданиятына эмгектери сиңген кадыр-барктуу инсан болушту. Атам мени жалгыз кызым деп абдан жакшы көрчү. Атамдын атын Аман иним алыска угузса, Түгөлбай чоң атабыздын ысымын таанытты.''».
Аммофос
Аммофос H3PO4 менен аммиак нейтралдашуу реакциясынан алынуучу жогорку концентрациялуу, сууда жакшы эрүүчү фосфор – азоттук жер семирткич. Курамы 9-12 % N, 35,5- 50 % P2O5 турат. Негизги компоненттери NH4H2PO4 менен (NH4 )2 HPO4 аралашмасы жана сууда эригичтиги начарыраак аммоний фосфаты, MgNH4.PO4 жана Ca HPO4. А. кыртыштын бардык курамына ылайык келген, айыл чарба өсүдүктөрүнүн бардык түрүнө зарыл, эффективдүүлүгү жогору универсалдык жер семирткич. Курамында фосфору бар белгилүү жер семирткичтер ичинен физ.–механикалык касиеттери б-ча артыкчылыкка ээ болгондуктан, кургак туктарды алуунун негизги компоненти болуп эсептелет.
Баатырдык үйлөнүү
Баатырдык үйлөнүү — эпикалык башкы каармандын өзүнө ылайыктуу жарды издеп таап, ар кандай шарттарды аткарып, сыноолордон өтүп ага үйлөнүшү. Фольклорчу окумуштуулар алгачкы жамаат коомунун бузулуу мезгилинде эпикалык чыгарманын борбордук темалары «баатырдык үйлөнүү» жана «укмуштар менен күрөшүү» жөнүндө болорун белгилешет. Анткени, Б. ү. алгачкы эпостордун негизги темаларынын бири катарында адамзат коомунун белгилүү тарыхый доору менен шартталат. Эпикалык башкы каармандын үйлөнүшү жөнүндөгү салттык эпизод же мотив — ар кандай окуялардын өнүгүшүнүн бардык этаптарына, баскычтарына тиешелүү болот да, ар башка доорлордогу бүлө жана нике мамилелеринин мүнөзүнө жараша чагылдырылып жана өзгөрүп-өнүгүп турат. Адамзат коомунун ар бир доорунун өзүнүн эң башкы карама-каршылыгы болот. Элдик баатырдык эпостор ушул доорлордун негизги карама-каршылыктарынын натыйжасында пайда болот жана салттык көрүнүшкө айланып, өзүнүн өнүгүшүнүн ар түрдүү этаптарын башынан өткөрөт.
Мурунку уруулук жамааттын өндүрүш каражаттары бара-бара айрым бүлөлөргө таандык болуп жеке менчик негизги ролду ойной баштайт. Мындай өндүрүш каражаттарына болгон жаңы мамилелер эски түзүлүштүн түп-тамырынан бери бузулушуна алып келет. Ошентип, жаңыдан курула баштаган түзүлүш менен эски түзүлүштүн ортосунда зор карама-каршылык пайда болот. Бул кырдаал моногамиялык (бир нике келип чыккан жана аялдар күйөөсүнүн жамаатында турушу керек болгон) бүлөнүн түзүлүшү менен шартталышкан. Моногамиялык бүлө алгачкы жамааттык түзүлүштүн этикалык нормаларын, социалдык эрежелерин бузуп, прогрессивдүү умтулуш катарында аренага чыгат. Мына ушул моногамиялык бүлө үчүн күрөшүү жана аны идеализациялоо коомдун эң башкы идеологиялык маселелеринин бири болуп калат. Бул тарыхый кырдаал алгачкы эпостордогу Б. ү. жөнүндөгү сюжеттердин пайда болушуна зарыл шарт түзөт. Уруулук патриархалдык коомдун шартында үйлөнүү экзогамиялык (алгачкы коом мезгилинде; кийинчерээк да, жакын туугандардын же бир жерде чогуу жашаган жамаат мүчөлөрүнүн ортосундагы никеге тыюу салган салт. Кыргыз элинде кан жагынан болгон жакындык үйлөнүүгө тыюу салган. Жети атадан өтүп кеткенден кийин гана ошол уруудан аял алууга мүмкүндүк берген. Мындай эреже казактарда да болгон. Территориялык жайгашуу уруу группаларына байланыштуу болгондуктан, колуктуну дайым алыс жактан алышкан. Демек, бул түрк-моңгол урууларынын көпчүлүгүндө туруктуу салтка айланган) мүнөздө болгон. Башка элден же уруудан аял алуу максатында баруу үчүн баатыр бир топ тоскоолдуктардан, кыйынчылыктардан өтүүгө тийиш болгон. Мындай шарт ар кандай өнөрдү билүүнү, адамдын күчүн, кайратын талап кылган. Бул доордо матриархаттык мамилелердин ролу өз укугун анча жогото элек болгондуктан үйлөнүү конфликти өтө татаал болуп, күчтүү ситуациялык абалды түзгөн. Уруулук-патриархалдык коом бир нече кылымдарды кучагына алып, өзүнүн өнүгүшүндө тарыхый этаптарга бөлүнөт. Ошондуктан үйлөнүү жөнүндөгү баатырдык эпостордун тематикасы да өз учурунда өзгөрүп, ар түрдүү варианттагы салттык сюжеттердин, эпикалык образдардын системасын пайда кылган.
Түрк-моңгол элдеринин баатырдык эпосторунун баш каармандарынын бүлөлүү болуу үчүн күрөшү түрдүү салттык сюжеттерден түзүлгөн. Бул салттык сюжеттерден элдин байыркы доордогу бүлөлүк мамилелери, турмуштук салттары менен түздөн-түз шартталышкан Б. ү-нүн бир нече түрү болгондугун «Манас» изилдөөчү Э. Абдылдаев төмөнкүчө белгилейт: Жомоктук-мифологиялык мүнөздөгү үйлөнүү. Мында эпикалык баатырлар ар кандай мифологиялык жандыктардын (Теңери-каан, Ай-каан, Күн-каан, Жылан-бий жана башкалар) кыздарына үйлөнөт. Байыркы элдин турмушунда болгон үйлөнүү каада-салтынын чагылышы. Мында эпикалык баатырлар кыз менен жекеме-жеке кармашып жана ар кандай мөрөйдү жеңип (баатырдын кыз же кыздын атасы койгон түрдүү тапшырмаларды аткарышы, тоскоолдуктардан өтүшү, негизинен мындай сыноолорго бир нече талапкерлер катышып, ошондо баатырдын жеңип чыгышы) үйлөнүшү, же болочок колуктунун өз каалоосу боюнча баатырды тандап, жактырып турмуш куруусу.
Элдердин кийинки доорлордогу коомдук турмушундагы үйлөнүү каада-салтынын чагылышы. Мында эпикалык баатырлар куда түшүү жолу менен калың берип же зордуктап тартып алуу менен үйлөнгөн. Баатырдык үйлөнүү темасындагы эпостун байыркы түрлөрүнүн белгилүүлөрүнүн бири катары эпикалык баатырлар алп кыздар менен жекеме-жеке кармашып жеңишке ээ болгондон кийин гана ага үйлөнүшү жөнүндөгү салттык сюжет эсептелет. Бул түрдөгү салттык сюжеттер түрк-моңгол элдеринин эпикалык чыгармаларында ар түрдүү версияларда кеңири учурайт. Мисалы, хакастар менен якуттардын бир катар алптык эпосторунда, алтайдын «Ай-Маныс», шордун «Оглак», буряттардын «Аламжи Мерген», казактардын «Таласпай Мерген», огуздардын «Коркут атанын китеби», башкырлардын «Алпамша жана Барсын-Хылуу» жана башкалар элдик эпостордо сакталган.
Б. ү. салтынын эртеги доорго таандык стадиялык өнүгүшү алтайлыктардын эпосторунан ачык-айкын көрүнөт. Б. ү. салтынын алгачкы стадиясына тиешелүү болгон эпикалык сюжет «Кан-Бүдей» эпосунан жолугат. Кан-Бүдөй Теңери-каандын кызы Темене-Коону алыш үчүн асманга жөнөйт. Жылан-бий, Узун-Калап, Кыска-Калап («калап» — ырайымсыз, таш боор) Теңери-каанды коркутуп кызына кудалашып койгон болот. Теңери-каан: «Ушул үчөөнү жоготсоң Темене-Коо сеники болот» дейт. Кан-Бүдөй нечен жылы кармашып бул мифологиялык жандыктарды өлтүрүп, Теңери-каанга келет. Теңери-каан Кан-Бүдейге дагы бир нече кыйын шарт коёт. Үч аюуну, Үч көк буканы, Кер балыкты жана башкалар жандыктарды кармап, алып келгин деген тапшырма берет. Кан-Бүдей бул мифологиялык жандыктарды нечен кыйынчылыктар менен кармап келип берип Темене-Коого үйлөнөт (Алтай баатырлар. Горно-Алтайск, 1-т., 1958, 24—31-б.). Б. ү-нүн бул тибинде эпикалык аракеттер негизинен жомоктук мифологиялык фондо мотивировкаланат. Эпикалык сюжеттердин курулушу көбүнчө фантастикалык ой жүгүртүүлөрдүн продуктусу катарында көрүнөт. Эпикалык баатырлардын жана алар үйлөнчү колуктунун кайсы элден же кайсы уруудан экендиги жөнүндө эч кандай түшүнүк сезилбейт. Бар болгону бүлө куруу жөнүндөгү түшүнүктү гана учуратабыз. Алтайлыктардын бул типтеги эпосторунун кейипкерлери да мифологиялык кейипкерлер болуп эсептелет. Мисалы, Күн-каан, Ай-каан, Теңери-каан, Эрлик-бий жана эпикалык баатырдын үйлөнүшүнө тоскоолдук кылуучу мифологиялык жандыктар: Жылан-бий, Кер-Балык, Көк-Бука жана башкалар.
Б. ү. салтынын кийинки этабында окуя жомоктук мүнөздө болуп, айрым мифологиялык кейипкерлер катышкандыгына карабастан доордун тарыхый чындыктарынын көп үлүштөрү поэтикалык жактан реалдуу сүрөттөлөт. Бул типтеги Б. ү. салтында башкы кейипкер негизинен мифологиялык кейипкер эмес, кандайдыр бир шарттуу элдердин өкүлдөрү менен кандары болот. Чынында жар издөө, аны кыйынчылык менен табуу, көп тоскоолдуктар, кыйын тапшырмаларды аткаруу аркылуу гана аны алуу эпикалык салттардын ичинен жөө жомоктук мотивдердин эң эскилеринен. Укмуштуу көп окуялар, адам таң каларлык сыйкырдуу эпизоддордун көпчүлүк башаты да колукту издөө, аял алуудан башталат. Ал бирде алты баштуу ажыдаарды жеңсе, бирде алоолонгон отту кечип өтүп, укмуштуудай тоону ашып колуктусун тапкан же жер алдына түшүп кызды алууга жөндөмдүүлүгүн далилдеген ар түрдүү тапшырмаларды аткарган. Б. ү. салтынын мына ушундай тибине кыргыздын баатырдык эпосторунун ичинен жалгыз «Эр Төштүктөгү» Төштүк баатырдын жер алдына түшүп Көк-дөөнүн кызы Күлайымга үйлөнүшү кирет.
Эпикалык баатырларга турмушка чыгуучу кыздар белгилүү эрежелер боюнча өздөрүнүн тандоосу же каалоосу менен барышат. Кыздын түбөлүк жарды «эркин» тандашы этнографиялык жана тарыхый материалдарга караганда энелик доорго таандык экени айтылат. Төштүк жер алдына түшкөндөн кийин кубулуп таз кейпин кийип, Көк-дөөнүн уюн кайтарат. Ушул учурда кандын бойго жеткен үч кызы өзүлөрүнө ылайыктуу күйөө тандашат. Кичүү кызы Күлайым Төштүктү тандап жактырат. Ага үйлөнгөндөн кийин баатыр кайын атасынын татаал тапшырмаларынан, сыноолорунан өтөт. Бир катар мифологиялык душмандарды жеңет. Үйлөнүүнүн ар кандай тиби сүрөттөлгөн эпостордо кандай гана мелдештин түрү болбосун негизинен баатырлар үйлөнгөнгө чейин аткарышат. «Төштүк» эпосунда бул мотив башкача берилет. Кызга үйлөнгөнгө чейин эмес, үйлөнгөндөн кийин гана Төштүк каардуу кайын атасынын татаал тапшырмаларын аткара баштайт. Баатырдын үйлөнүшү дагы эң эски мотивдер менен коштолгон. Кандын алдына Төштүк таз кейпинде барат. Таз кейпин кийүү (түрк-моңгол элдеринин фольклорунда көп учуроочу образ. Көбүнчө эпикалык баатырлар башка элге же душмандарына барганда таз болуп кубулуп алат) эртеги адамдардын кубулуу ишеними менен байланышкан байыркы мотивдердин бири. Кыргыз эпосторунда бул өңдүү мотив жокко эсе. Жомоктордун эң эски үлгүлөрүндө гана бир аз кезигет. Мындай кубулуу хакас, алтай, якут, моңгол жомокторунда да, баатырдык эпосторунда да жыш учурайт.
...Алтай баатыры Козын-Эркеш Каратыкандын Байым-Сур деген кызын алуу үчүн жоо кийимин кийип, курал-жарагын алып жөнөйт. Кан кызынын колуна бир аяк кымыз, кунан койдун куйругун берип, элди чубатууга салат. Байым-Сур эч кимди урбай, элдин артында келе жаткан тазтаракайды (тазды) урат. Ачуусу келген кан элди кайрадан чубатат. Кызы кайра эле баягы тазды урат. Мындан кийин Козын-Эркеш кайын атасынын бир катар татаал тапшырмаларын аткарып кызына үйлөнөт (Алтай баатырлар. Горно-Алтайск, 1959, 2-т., 113—150-б.). «Төштүк» эпосу боюнча Көкдөө бойго жеткен кыздарын күйөөгө бермек болуп, күйөө тандоону кыздардын эркине коёт. Колдоруна алма берет, кимди кааласа алма менен уруп, ошого чыгышмак (алма менен уруу эпостогу кийинки кошумча болуу керек). Анткени бул мотив элдин оозеки чыгармаларында негизинен кымыз, эт айтылат. Алма менен уруу иран, араб жомокторунда күчтүү. Мисалы, «Шах-Намэде» ушул мотив учурайт. Көкдөө кол алдындагы элдин баарын жыйнатып, чубатууга салат. Биринчи кызы бектин уулу Бекбачаны, экинчи кызы кандын уулу Канбачаны уруп, ошолорго турмушка чыгат. Үчүнчү кызы Күлайым эч кимди карабай коёт. Кайра-кайра чубатат, бирөөнү да алма менен урбайт. Акырында унутулуп калган уйчу тазды (Төштүктү) алып келишет. Кыз «тазды» уруп, ага тиет. Кыздын каалоосу боюнча элди чубатмага салып, алма ыргытып күйөө тандоо өзбектердин баатырдык «Рустем кан» поэмасында да кезигет (В. М. Жирмунский, X. Т. Зарифов. Узбекский народный героический эпос, М„ 1948, 158-б.).
«Кожожаш» эпосунда да эркин күйөө тандоо идеясы айтылат. Бирок, мында мотив башкачараак талкууланат. Каракожонун кызы Зулайка Кожожаш мергенди жактырып баш кошот. Зулайканын Кожожаштын жаман кийимине карабай, адамдык сапатына карап мамиле кылууга жасаган аракети, «чарыкчанга тийди деп, чапаны жокту сүйдү деп», — кээде бир акылы тайкы мырзалардын ушагы, таптык жиктелүү ачык көрүнүп, социалдык карама-каршылык тереңдеп турган учурду көрсөтөт. Кандын кызы Зулайканын көп адамдын ичинен карапайым мергенди жактырышы, ага чын берилген татыктуу жар болушу аркылуу элдин адамгерчилик, карапайымдык жөнүндөгү түшүнүктөрүнүн элеси берилген. Эпостун өзүндө да Күлайым менен Зулайканын эркин жар тандоо үлгүлөрүнөн бардык адам бирдей, аял менен эркек тең деген демократтык көз караштын жыйынтыгы чыгарылган.
Ал эми «Манас», «Курманбек», «Жаныш, Байыш» жана башкалар баатырдык эпостордо бүлө куруунун байыркы сюжетинин элементтери сакталган. Сагымбай Орозбак уулунун вариантында Шооруктун кызы Акылай Манаска өзү каалап барат. Башка кыздар да чоролорду тандап жактырышат. Мисалы,
Болсун Манас эрим деп,
Кыздардан чыгып бөлүнүп,
Сунала басып суйкайып,
Суу чыбыктай буралып,
Султан эрге бет алып,
Манастын барды кашына,
Кыз да болсо Акылай
Конду дөөлөт башына.
Теңин тапты, теңи деп,
Келди мунун эби деп,
Алиги турган отуз кыз
Кыргыздын кенже баатырдык эпосторунда башка уруудан аял ала турган баатыр алп кыз менен жекеме-жеке кармашып жеңип же кайын атасынын татаал тапшырмаларын аткарып үйлөнүүдөн башка да, болочокку кайын атасы менен жекеге чыгып, аны жеңип, кызына үйлөнүшү жөнүндөгү мотив сакталган. Ушул эң эски мотив «Курманбек» эпосунда коомдук талапка байланыштуу талкууланат. «Мени сайып ким жыкса, Канышайды берем деп Каалап жүргөн шарты бар» чоң баатыр Бакбуркан: ким Үргөнчтүн суусун кечип өтүп, мени жеңип, өзүнүн баатырдыгын, балбандыгын, эл коргоого жарамдуулугун көрсөтсө, кызымды ошого берем деп жар чакыртат; анын максаты өзү карыганда элге коргон боло турган баатырды даярдоо, табуу. Атасынын бул максатын туура түшүнгөн Канышай каршылык кылбайт жана сынга толгон Курманбек баатырга турмушка чыгат. Мындан байыркы симпатиялык байланыш, башкача айтканда күн мурунтан тагдырына жазылган жар жөнүндөгү мотивдин жаңырыгын көрүүгө болот.
Курманбекке чейин чамынып аккан Үргөнчтү эпикалык баатырлар — Семетей менен Күлчоро гана кечкен. Анда да Ооган каны Акундун кызы Айчүрөктү алуу үчүн барган кыргыз баатырлары эрдигине салышып аркы өйүзгө сүзүп өтүшкөн. Семетейдин да, Курманбектин да Ооган канынын кыздарына үйлөнүшү биздин оюбузча улуу эпостун кенже эпоско тийгизген таасиринен болушу ыктымал. Бирок, эки эпос бул мотивди эки башка талкуулайт. «Семетей» эпосунда матриархаттын элементтери кезигет. Ал аялдардын күйөө тандашынан байкалат. Айчүрөктүн баатырларды сынашында матриархаттын элементтери сакталган. Ошондой болсо да Чынкожо, Толтой Айчүрөктү алабыз деп көп кол менен келип, шаарын курчап алганы көпчүлүк варианттарда салттык түрдө айтылат. Айчүрөк 40 күн күтүүгө убадалашып, аккуу кебин кийип, Таласка келип, шумкарды амал менен алып кеткенде, аны издеп барган Семетей өзүнө ылайык өмүрлүк жары Айчүрөктү Чынкожо, Толтой менен салгылашып жатып, күч менен алганы белгилүү. «Курманбекте» болсо баатыр мурда эч качан көрбөгөн кыздын кабарын угуп, кайын атасынын шартын аткарып үйлөнөт.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Валюта кассасы
Валюта кассасы – өлкөнүн чет өлкөлүк валютадагы түшүүлөрүнүн жана төлөмдөрүнүн жыйындысы. Эсептерде жана салымдарда накталай акчадан жана каражаттан турат.
Кататония
Кататония - кыймыл-аракеттин начарлашы менен болгон психиканын бузулушу. Оорунун эки түрү бар: оорулуунун түрдүү Кататониялык майыптык менен коштолгон ишкердиктин токтотулушу (ступор) жана максатсыз баш аламан Кататониялык козголгучтук (туталануу). Көбүнчө шизофренияда кездешет. Кататония жин оорусунун негизги белгиси, ал кан тамырлардын жана баш мээнин органикалык бузулушунан болот. Биринчи түрүндө оорулуу акырындап суз тартып, шалаакы боло баштайт, араң басат, бара-бара таптакыр баспай калат, аз сүйлөйт, акыры дудук сыяктуу сүйлөөдөн баш тартат (мутизм). Тамак ичпейт, кийим кийүүдөн качат, ордунан жылдырууга каршылык көрсөтөт (негативизм). Экинчи түрүндө оорулуунун тынчы кетет, бети-башын кыйшаңдатат, кийимин тытып, жылаңачтанат, ары-бери секирет, түкүрүнөт жана башка Көп сүйлөйт, ырдайт, бирок тили билинбейт. Оорунун эки түрү улам алмашып кайталанышы же бир калыпта көпкө создугушу мүмкүн.
Бата
Бата (арабча фатиха — тилек, башталыш)—1) курандын биринчи сүрөөсүнүн (главасынын, бөлүмүнүн) аты; 2) дүйнөдөн кайткан адамга куран окуу, үйүнө барып көңүл айтуу. «Манаста» Бата түрдүү окуяларга, көрүнүштөргө, өлүмгө, сөөк коюуга, эскерүүгө байланыштуу кеңири айтылат. Мисалы, өлүктү коюуга, эскерүүгө, башкача айтканда Көкөтөйдүн ашы, Кичи казатта окко учкан элдик баатырлардын жана Манастын өлүмүнө байланыштуу эскерүүлөрдө Б. берилет; 3) ошондой эле тилек, каалоо, алкоо иретиндеги жана болочокто боло турган окуяны, ишти алдын ала билдирүү иретинде да айтылат. Эпосто эскерилген Б-лардын эң негизгиси баатыр баланын кереметтүү бойго бүтүү мотивинин эволюциялык өнүгүүсүндөгү элементтердин бири Б-нын магиялык күчүнө ишенүү түшүнүгү менен байланышкан. «Манас» эпосунун көпчүлүк варианттарындагы туруктуу мотив — Кошойдун Батасы менен Семетейдин бойго бүтүүсү. Каныкей узакка балалуу болбой жүрөт. Балалуу болуш үчүн атайын аракеттер жасайт: «Бабам Кошой кийсе деп, Бала үчүн жүрөм ынтызар. Батасы мага тийсе — деп», (Сагымбай Орозбаков, 3. 209), «Батасы журтту байыткан» Кошойдун Б-сын алуу үчүн ага атайы арнап 12 жыл шым жасайт, анын Батасынын алгандан кийин боюна бүтүп, Семетей төрөлөт. Эпосто Кошой карыянын тилеги, максаты тике баяндалат: Катылышкан душманын Өгөөлөсүн темирдей. Акыры туулса эркек уул Аты болсун Семетей (Сагымбай Орозбаков, 3. 214),— деп үчилтиктин экинчи бөлүгүнүн баш каарманын Б-дан бойго бүтүргөн уруулук тотем же уруунун башчысы касиеттүү карыя гана болбостон, ага ат койгон да калк карысы Кошой болот. «Манас» эпосундагы Кошойдун Б-сы Манаска, анын жеңиштерине, уулу Семетейге арналган. Бул Кошойдун Манас баатырга бекем берилгендигин айгинелейт. Чынында эле Кошой өмүрүнүн аягына чейин, башка кандардай болуп Манастын бийлигинен баш тартпаганы, ак ниет кызмат кылганы эпосто баса белгиленет. Түрк-моңгол эпосторунда Кошойдун тибиндеги каармандар көп кезигет. Мисалы, көпчүлүк түрк элдеринин оозеки чыгармаларында белгилүү кейипкер Коркут атанын образы көп жагынан Кошойдун образына типтеш. Ал образ түпкүлүгүндө тотемдик атага барып такалары атайы изилдөөлөрдө белгиленген.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Карынды тазалоо
Карынды тазалоо - карындан тамак-аштын калдыктарын же уу заттарды чыгаруу. Карынды врач же фельдшер атайын карын түтүгү менен тазалайт. Өмүр үчүн коркунучтуу ууланууда врач келгиче Карынды тазалоонун эң жөнөкөй түрүн жасоого болот: оорулууга 5-6 стакан суу ичирип, анан кичине тилдин түбүн сөөмөй менен басып кустуруу керек. Бул процедураны бир нече ирет кайталоого болот. Карынды тазалап бүткөндөн кийин оорулууну төшөккө жаткырып, жылуулап жаап, 1-2 ууртам чай ичирүү керек.
Мутация
Мутация — бул менин тушунугум боюнча тукум куума информацияны алып жүрүүчү ДНКнын молекулаларындагы өзгөрүүлөр (Нуклеин кислоталары). Ал өзгөрүүлөр кокусунан табигый же жасалма жол менен (физикалык же химиялык факторлордун таасиринен) пайда болот. Мутация пайда болуу жөндөмдүүлүгү тиричиликтин бардык формаларында (вирустар, микроорганизмдер, татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр, жаныбарлар, адам) болуучу универсалдуу касиет. Жыныс клеткаларындагы мутация укумдан-тукумга берилет.
Жасалма мутация
Жасалма мутация клетканын генетикалык аппаратына кээ бир физикалык же химиялык факторлордун — мутагендердин (иондоштуруучу нурлануу, ультра кызгылт көк нур, химиялык бирикмелер, айрым вирустар, дарылар) таасиринен пайда болот. Мутагендер ДНКнын молекулалары менен өз ара катышып, алардын түзүлүшүн бузат. Эң алгач жасалма мутация рентген нурларынын таасиринен пайда болгон. Клеткага кирүүгө жөндөмдүү нурлар ДНКнын молекулаларын иондоштуруп гендерди өзгөртүшү мүмкүн. Радиациялык мутагендерден башка көптөгөн химиялык мутагендер белгилүү. Бактериялардын, курт-кумурскалардын, сүт эмүүчүлөрдүн вирустары мутагендик таасирге ээ.
Мутациянын бөлүнүшү
Мутация гендик, хромосомалык, геномдук деп үч түргө бөлүнөт.
Гендик мутация
ДНКнын түзүлүшүнө кийлигишип айрым гендерди бузса, алар гендик мутация деп аталат.
Хромосомалык мутация
Хромосомалык мутация хромосомалар бир же бир нече жерден үзүлгөндөн кийин пайда болот.
Геномдук мутация
Клеткаларда клетка бөлүнүүсүн (митозду) камсыз кылуучу структуралар бузулганда эки эселенген хромосомалар же алардын жыйнагы эселенгенден кийин, ошол эле клеткада кала берет. Мындай мутация геномдук деп аталат.
Алдын алуу
Кишинин организминин клеткалары тиричиликтин кадимки шартында (табигый мутация) жана радиациялык, химиялык мутагендердин таасири менен мутацияга учурайт. Орто эсеп менен 1 млн төрөлгөндөрдүн бирөөнүн белгилүү генинде табигый мутация пайда болуп тукум куума оорулардын бирине айланат. Эгерде атмосферада кишинин тукум куугучтугуна зыяндуу болгон заттар көбөйсө, мурдагыдай эле ядролук жарылуу жүргүзүлсө жана калк айлана-чөйрөнүн булгануусуна каршы чараларды колдонбосо улам жаңы мутация пайда боло берет.
Түрлөрү
Генет. материалдагы өзгөрүүлөрдүн мүнөзүнө жараша чекиттик мутация инсерциялар, хромосомалык абберациялар же хромосомалардын кайрадан түзүлүүшү жана хромосомалардын санынын өзгөрүшүн камтыган мутацияларга бөлүнөт.