cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Найман (уруу)
Найман - ичкиликтер (Булгачылар) уруулук тобундагы эң ири уруулардын бири. Даректүү кытай жазма булактарда наймандар 8- к. Байкал көлүнөн түштүктө жашагандыктары баяндалат. Изилдөөчүлөр берген көпчүлүк маалыматтарда 9-к. орто чендерине карата наймандар Орхондон Таримге, андан Кара Иртышка чейинки аймактарда эскерилет. Айрым изилдөөчүлөр өз кезегинде наймандардын тогуз-огуз конфедерациясына киргендиктерин жазышат. 12-к. карата наймандар кубаттуу уруулук бирикмени түзө алышкан. Ушул эле кылымдын аяк чендеринде согуштук-саясий таасири бошоңдоп калган кыргыздарды наймандар жеңилүүгө учуратышкан. Бирдиктүү мамлекетүүлүктүн түзүлүшүнүн алгачкы этаптарында турган күч-кубатуу наймандар көчмөн түрк- монгол элдеринин бирикмеси катары белгилүү болгон этностук аталыш монгол-бурят тилдеринде «сегиз» санын түшүндүрөт. Арийне, бул көз карашка карама-каршы Н.А.Аристов этнонимди Катун дарыясынын куймасы болгон Найма суусунун аталышынан келип чыккандыгын билдирген пикирин жазат. 13-к. баш чендерине карата наймандар мамлекеттүүлүктүн алгачкы формасы болгон ири уруулук бирикмелерден турган. Наймандарда жазма маданияты өнүгүп, байыркы уйгур алфавитине негизденген жазуусу болгондугу маалым. Диний ишеним жагынан наймандар христиандар (несториан) болушкан. Айрым маалыматтарда моңголдор (Чыңгыз-хан) уйгур арибиндеги жазууну наймандардан кабыл алышкандыктары айтылат. 12-к. аягы 13-к. башында өз карама-каршылыктардан улам наймандардын уруулук союзу начарлап, ыдырай баштаган эле. Чыңгыз хандын аскерлеринин кысымы астында наймандар 13-к. баш чендеринде Фергана, Жети Суу жана Кашкарды көздөй чегинишкен. Бул мезгилдерде наймандарды Таян хан, андан соң Күчлүк деген хандар бийлеген. Наймандар кийинки түрк тилиндеги сүйлөгөн элдердин дээрлик басымдуу бөлүгүнүн курамына этнокомпонент катары киришти. Этнонимдин параллели казак, өзбек, каракалпак, ногой, башкыр, алтай жана монгол тилдүү буряттардын курамдарынан кезиктирүүгө болот. Учурда эң ири уруу, көп сандуу наймандар кыргыз этносунун түптөлүшүнө негизги ролду ойношкон. Тарыхый маалыматтарга караганда, наймандар кыргыздардын курамына этнокомпонент катары 11-12-кк. кеч эмес киришкен. Бул уруунун өкүлдөрү Кадамжай, Ноокат, Карасуу, Чоңалай, Баткен, Өзгөн, Сузак, Араван, Өзбекстандын Вуадил, Наманган, Анжиян, Тажикстандын Жергетал, Мургаб, Шаартуз, Нау, Пролетар жана башка аймактарын эзелтеден мекендеп келишет. Негизги уруктары: көн найман,кара найман, туума тукум, шыргоо, чандеки, куран найман, үркүнчү, босторгой, мырза найман, көкө найман, кожо найман, бөө найман, кийик найман, беш найман, өтөй найман, базар балдар жана башкалар.
Каржабай уулу Чөжө
ЧӨЖӨ Каржабай уулу, Ж ө ж ө ы р ч ы (1808, казак жерге – 1895, Сарарка) – кыргыз жана казак ырчысы.
Кыскача өмур жолу
Чөжөнүн атасы Каржабай Чүй өрөөнүндөгү солто уруусунан; Каржабай Орто Жүз султандарынын чүйлүккыргыздарга баскынчылык чабуулунда казактарга колго түшүп кеткен. Ч. ошол казак жеринде туулган. Ата-энесинен эрте ажырап, жетим калган Ч. жети жашында катуу ооруп, эки көзү көрбөй, азиз болуп калган. Эр жеткенче башынан көп кыйынчылыктарды кечирип, көп кордук көргөн.
Акындык өнөру
Жаштайынан өлөң айтып, акындык өнөрү м-н күн көргөн. Бара-бара эл ичинде домбура чертип, чечен чыгып, ырчылыкты кесип кылган. Ал казак элинин «Козу Көрпөш, Баян сулуу», «Кыз Жибек», «Кобланды баатыр», «Эр Таргын» сыяктуу эпикалык мүнөздөгү баатырдык лирикалык дастандарын (поэмаларын) домбуранын коштоосу м-н жогорку чеберчиликте айткан. Өз мезгилиндеги акындардын алды болуп, казактын он жети акыны м-н айтышып, баарын жеңген. Казак, кыргыз элиндеги айтыш өнөрүнүн албаны болгон. Анын ырлары жазуу жүзүндө сакталып калган эмес, бирок өзү ж-дө, кыргыз элинин чыгаан инсандары ж-дө ырдаган «Жалгызмын», «Байтик баатырга жолукканда» деген аз сандагы ырлары эл оозунда сакталып калган.
Ырлары
Ч-нүн казак элинин инсандарын, баатырларын даңктаган «Казактар жөнүндө», «Атамдын аты Каржабай, Жөжө өз атым» деген ырлары да элге кеңири белгилүү. Бул ырларда 18-к-дагы кыргыз-казак, калмак-казак мамилелери ж-дө тарыхый маалыматтар камтылган. Ч. акын кыргыз элин, жерин сагынып, Кунанбайдын уруксаты м-н кыргыз жерине келген. Бирок, Чүйгө, тууган-туушкандарына келип учурашып, ырдап жүргөндө, аны түшүнүп, жардам берген адам чыкпаган. Ошондуктан, Ч. казак жерине кайтып кетип, ал жактан каза болгон. Ч-нүн философиялык негиздеги терең мазмундуу ырлары 1990–2000-ж. гана кыргыз элине белгилүү боло баштады.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Ричард Брэнсон
Сэр Ричард Чарльз Николас Брэнсон (Richard Charles Nicholas Branson, 1950-жылы 18-июлда туулган) – англис бизнес магнаты, инвестору жана филантропу. Ал 400 дөн ашуун компанияларды көзөмөлдөгөн Virgin Group негиздеген.
Тарыхы
Брэнсон жаш кезинен эле ишкер болгусу келген экен. Он алты жашында ал биринчи бизнеси "Студент" деп аталган журналды ачат. 1970-жылы ал почталык эсеп жазуусун жасаган. 1972-жылы Брэнсон Virgin Records деген жазуу дүкөндөрүнүн тармагын ачкан, ал кийинчирээк Virgin Megastores деген ат менен белгилүү болгон. Брэнсон Virgin Atlantic авиакомпаниясын жасап, Music Records лейблин кеңейткенде анын Virgin маркасы 1980-жылдары тез өскөн.
2000-жылдын мартында Букингем сарайында Бренсон "ишкерчилик боюнча кызмат кылгандыгы үчүн" рыцарь болду. Ал чекене соода, музыка жана унаа (жер үстүндө, асман, деңиз жана космостук саякаттарга кызыгуусу) чөлкөмүндөгү эмгеги, укмуштуу окуяларга кызыгуусу жана гуманитардык иштери үчүн көрүнүктүү фигура болуп калды. 2002-жылы Би-би-си нин сурамжылоосунда аны 100 улуу британиялыктын катарына кошулган. 2017-жылдын мартында Forbes журналы Bransonдун таза баасын 5 миллиард долларга баалаган.
Эпиктет
Өмүр баяны
Эпиктет (50—138-жыл ченде) — байыркы римдик философ, римдик стоицизмдин өкүлү.
Фригияда туулган (Кичи Азия). Теги боюнча кул, император Неронду кайтаргандардын биринин кулу катарында Римге алынып келинген. Кийинчерээк кулчулуктан бошонуп, эркиндикке чыгат.
Император Домицион Римден бардык философторду кууп жибергенден кийин 94-жылы Балкандагы Никополго келет да, ал жерде философиялык мектепти негиздейт. Эпиктет өзү эч нерсе жазган эмес, өзүнүн окуусун ал оозеки үгүттөгөн. Эпиктеттин ойлору анын шакирти Флавий Арриандын аларды жазып алгандыгынан улам гана сакталып калган. Арриан аларды «Эпиктеттин көрсөтмөлөрү», «Эпиктеттин субхаттары», «Эпиктеттин ой жүгүртүүлөрү» деген аталыштар менен китеп түрүндө жарыялаган.
Ошол учурда Римдин билимдүү адамдарынын арасында стоицизм мода болгон, Эпиктет кул кезегинде эле өзүнүн кожоюну менен стоик Мусоний Руфтун лекциясын угуу үчүн барып турган, бул Эпиктеттин андан кийинки бүткүл ишмердигин жана анын көз караштарын аныктаган.
Эпиктеттин жашоо турмушу ал өзү үгүттөгөн окууга толук ылайык келген: киниктерче жакырчылыкта жашаган, жыгач отургучка төшөлгөн самандын үстүнө жаткан. Анткени стоик Эпиктет үчүн моралчы катарында өз жашоо-турмушундагы жеке керт башынын үлгүсү философ үгүттөгөн теориядан маанилүүлүрөөк болгон.
Философияны этикага алып барып такаган стоицизмдеги жаңыдан пайда болгон тенденция Эпиктетте биротоло аяктап бүтөт. Ошол эле убакта ал стоицизмде кабыл алынган, философияны физикага, логикага жана этикага бөлүүнү четке какпайт, бирок этикага чечүүчү маани берет. Физика менен логика этикага кызмат кылат, мисалы, этика үйрөткөн нерсеге — калп айтууга болбойт деген насыятка кызмат кылат.
Ошондуктан, Эпиктет үчүн башкы нерсе — этиканын өзү, ал эми физика ал үчүн анчалык мааниге ээ эмес. Алсак, ал мындай дейт: «Аалам материясы атомдордон же гомеомериялардан турары, оттон же топурактан турары мен үчүн баары бир эмеспи? Жакшылык менен жамандыктын маңызын, сүйүү менен жек көрүнүүнүн, ышкылык менен жийиркенүүнүн ченемин билип жана буларды ченем катарында пайдаланып, өз жашоо-турмушуңду куруп алсаң жетиштүү болбойбу» [Эпиктеттин афоризмдери. Спб., 1891. 36-6.].
Логика
Логика жагында башкы тааным жөндөмдүүлүгү катарында Эпиктет ишенимди жана урматтоону тааныган, булар негизги жакшылыктар катарында чыгат. Физика жагында Эпиктет дүйнө дегенибиз — теңирлик касиет даарылган бирбүтүн, акыл-эстүү космостук мамлекет деп билген стоикалык тезисти коргойт.
Этика
Этика жагында Эпиктет адам кудайлардын эркине, тагдырдын буйругуна баш ийүүгө тийиш деген жобону коргойт. Буга адамды философия үйрөтүүгө ийиш. Эпиктет, бизге багыныңкы болгон жана бизге багыныңкы болбогон нерселерди айырмалап билүү керек деген жобого таянат.
«Биздин пикирлерибиз, каалоолорубуз, умтулууларыбыз, кызыгууларыбыз жана баш тартууларыбыз, бир сөз менен айтканда биздин баардык иш-аракеттерибиз өзүбүзгө багыныңкы. Биздин денебиз, биздин дүйнө-мүлкүбүз, атак-даңкыбыз, наамдарыбыз, бир сөз менен айтканда, биздин иш-аракетибиз болбогондордун баары бизге багыныңкы эмес. Бизге багыныңкы болгондордун баарысы табиятынан эле эркин, эч кандай чектөөлөрдү жана тоскоолдуктарды билбейт, ал эми бизге багыныңкы болбогондор — чабал, көз каранды, тоскоолдуктарга учурай турган жана бизден тартылып алынышы мүмкүн болгон нерселер» [Көрсөтмөлөр. 1].
Эпиктеттин оюу
Эпиктеттин оюна ылайык өзүңдөн ажыратылбай турган нерсеге таянуу керек. Ушул учурда гана «сени эч ким эч нерсеге мажбурлай албайт, эч ким сага эч кандай тоскоолдук кыла албайт, сен да эч кимди жектеп, айыптай албайсың, өзүң каалаган нерсеге кайчы келе турган иш жасабайсың, сени эч ким мазактабайт, душмандарың да болбойт, ошондуктан сага эч ким зыян келтире албайт».
Мына ушундан келип, Эпиктеттин пикири боюнча, адамдын эркиндиги пайда болот. Бирок, чындыгында Эпиктеттин эркиндиги чыдоо, каяша айтпоо эркиндиги болуп саналат. Адам өзүнүн нерселерге болгон мамилесин гана өзгөртө алат, ал эми окуяларды ал өзгөртө албайт. Нерселердин тартибине фаталдык түрдө баш ийүүнү үгүттөгөн Эпиктеттин позициясы мына ушундай.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Календардык ыр
Календардык ыр – даталуу күндөргө (майрам, юбилей, жыйналыш) карата оперативдүү чыгарылган ыр. Ушундай ырларды арбын жазган авторлорду календардык акын деп атоо салты бар. Календардык поэзия деген термин кийинки учурда колдонулуп келген менен мындай ырлар узак тарыхка ээ. Махмуд Кашкарлыктын “Түркий тилдер сөз жыйнагында” (11-к.) эле календардык ыр элементтери учурайт. Нооруз күнүндө, түшүм жыйноодо жана башка учурларда мезгил ырлары ырдалган. Кээде белгилен күндөргө карата илхамы жок эле жаралган ырларын үстөккө-босток чыгара берген акындарды да “календардык акын” деп коюшат.
Миталипов Мейман
Миталипов Мейман (1932-жылы Фрунзе району, Кыргыз-Кыштак кыштагы) пахтачы-механизатор, Сациялистик Эмгектин Баатыры (1966). 1957-жылдан КПСС мүчөсү. Эмгек жолун 1945-жылы колхоздо иштөөдөн баштаган, кийин тракторист. 1955-жылдан Халмион МТСинде бри¬гадирмеханик. 1959-жылдан 21-парт съезд атындагы колхоздо пахтачылык бригадасынын бригадири. 1956-жылы анын бригадасы 100 га аянттын ар гектарынан 30,1 цден пахта жыйнап алган, анын 68%и машина менен жыйналган. 1971-жылы Ош айыл чарба техникумун бүтүргөн. Азыр «Бүргөндү» совхозунда бригадир. Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы ордендери, медалдар менен сыйланган. 1980-84-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты.
Сыйлыктары
Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы ордендери, медалдар менен сыйланган.
Габбро
Габбро - (Италиядагы Gabbro деген жердин атынан) магма тоо теги. Ал негиздүү плагиоклаздан (лабрадор, битовнит), пироксен, кээде оливин менен амфиболдон жана кенташ минералдарынан турат. Түрлөрү норит плагиоклаз менен ромбалык пироксенден, троктолит плагиоклаз менен оливинден түзүлөт. Нагыз габбро толук кристаллданат, курамындагы түстүү жана түссүз минералдардын саны бирдей болот. Химиялык курамында SiO245-50%, темир менен магний кычкылдары 20%ке чейин. Өңү кара, кочкул жашыл, кээде чаарала. Жер катмарында шток, лакколит, дайка жана тарамдар түрүндө жатат. Плагиоклазга эң бай (85-90%) габброплагиоклазит,андан ичкери плагиоклаздары көгүш же жашыл болуп кубулуп турганы лабрадорит деп аталат. Габбро курулуш иштеринде, имараттардын ичи-сыртын кооздоодо жана эстеликтерди тургузууда керектелет. Габбро интрузияларында титандын, магнетиттин, никелдин жана башкалардын кен таштары (рудалары) кездешет. Кыргызстандын көп жерлеринде бар.
Полиэфирлер
Полиэфирлер – макромол-сы негизги тизмегинде жөнөкөй (жөнөкөй П.) же татаал (татал П.) эфирлер функциялык топтору бар полимерлер. П. көп негиздүү к-талар же алардын ангидридин көп атомдуу спирттер менен конденсацияланышынан алынат. К-талык компоненттер ичинен фтал к-тасы жана анын ангидриди, малеин ангидриди, терефтал, адипин жана себацин к-талары; спирттер арасынан глицерин, этиленгликоль, 1,2-пропиленгликоль жана пентаэритрит чоң мааниге ээ. Поликонденсация реакциясы баштапкы заттар эквимолдук санын к-талык катализатор катышуусунда ысытуу менен жүргүзүлөт. Кээ бир учурларда к-танын ордуна алардын эфирлерин колдонуу жакшы жыйынтыкты берет. Ангидриддер болсо бифункционалдуу бирикмелер сыяктуу реакцияга кирет. Мисалы, терефтал кислотасынын диметил эфири менен этиленгликолдон полиэтилентерефталат полиэфири алынат.
Полимер өнөр жайда синтездик була лавсан-(териленди) алууда колдонулат. Ал эми малеин ангидриди менен гликолдон алынган полиэфир-полималеинат:
Полималеинаттар айнек пласттарын даярдоочу эң керектүү байланыштыруучу зат болуп эсептелет. Жаңы полиэфирдик полимерлерге макромол-сы эки атомдуу фенол жана эки негиздүү к-талар калдыктарынан турган полиарилаттар кирет. Булардын ичинен поликарбонаттар ө. ж.-да мааниге ээ боло баштады.
Панфиловка (Чичка-Юла куймасы)
Панфиловка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чичка-Юл дарыясынын сол жээгинен 191 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сэлина (Огайо)
Калкы - 10303 киши. Болжолдуу аянты - 11.5 км². FIPS коду — 39-12868.
Каада-салт ырлары
Каада-салт ырлары - кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгындагы өз алдынча салттуу жанр. Негизинен үч чоң топко бөлүнөт, алар өз ара бир канча түрлөргө ажырайт.
1) Үйлөнүү үлпөтүнө, бүлөчүлүккө байланыштуу ырлар: той баштаар, токмок салуу-жар көрүштүрүү, жар-жар, көрүшүү, келиндин бетин ачуу, отко киргизүү, бешик ыры.
2) Үрпадат ырлары: нооруз, жарамазан, ырым-жырым (эм-дом), алкоо, бата-каргыш.
3) Жоктоо ырлары: керээз, угузуу, кошок, көңүл айтуу. Мындан башка жар чакыруу, саламдашуу, коштошуу сыяктуу салттык ырлардын башка да түрлөрү бар.
Каада-салт ырларынын багытына, мазмунуна карата аткарыла турган орду жана жанрдык мүмкүнчүлүгүнө ылайык көтөрө турган социалдык-турмуштук, көркөм эстетикалык жүгү болуп, салт-санаалык жөрөлгөлөр менен коштолуп аткарылат. Саламдашуу, коштошуу, жар чакыруу, каргыш, алкоо-бата (к. Алкыш) сыяктуу түрлөрү “Манаска” да кирип, эпостун жанрдык табиятына ылайык баатырдык темага баш ийдирилип, чыгарманын идеялык-мазмундук өзөгүнө сиңип кеткен. Айрыкча керээз, угузуу, көңүл айтуу сыяктуу жоктоо ырларынын эпоско киришин чыгарманын мазмундук өзөгүндө орчундуу орунду ээлеп, чыгарманын идеясын тереңдетип угуучуларга жеткирүүдө, көркөм, эстетикалык таасирин арттырууда л зор. Дегеле манасчылардын К.-с. ы-н пайдалануусу жөн жай кооздук же ар түрдүүлүк үчүн эмес, белгилүү бир чыгармачылык максатты көздөйт. Бул же тигил окуянын маңызын ачып, эмоциялуулугун арттырууга, турмуштук көрүнүштөрдү көтөрүңкү эпикалык-баатырдык маанайда баяндоодо пайдаланылат. Мындай жагдай кандайдыр бир деңгээлде салттык ырлардын жанрдык табиятынын жаңыланышын аныктайт. Саякбай Каралаевдин варианты нда Манас баатырдын Алмамбет, Сыргак, Чубак баштаган чоролорунун теңдешсиз кармашта шейит болгонун элге, алардын жесирлери Арууке, Бирмыскал, Бурулчага өкүрүп ыйлап угузуп турганы армандуу жоктоосу, жесирлердин муң-зары жана айкөлүнөн ажырап, жалгыз уулу Семетейди каякка качырып баш калкалатарын билбей жан алакетке түшүп турган Каныкейдин армандуу кошогу, эл атасы Кошойдун Манасты жоктоосу,  Алмамбет  менен Манастын армандуу керээзи жогорку көркөмдүктө, терең психологизм менен берилген. Философиялык терең мазмунга ээ Көкөтөйдүн керээзи (Сагымбай Орозбаковдун вариантында) да угуучуларды кайдыгер калтырбайт. Бирок, “Манастын” бардык эле варианттарында К.-с. ы-нын алган орду, көтөргөн жүгү бирдей эмес. Ал ар бир манасчынын талантынын күчүнө, чыгармачылык баамынын кеңдигине жараша ишке ашат. Мисалы, Радлов жазып алган вариантындагы К.-с. ы-нын стили турмуштук ырларга көбүрөөк жакын болуп, баатырдык тема ачык көрүнбөйт. Бул Манастын өлгөнүн (биринчи өлүшүн) Алмамбеттин Жакып канга угузуп турган жеринен, Манастын керээзинен көрүнөт. Тескерисинче Саякбай Каралаевдин варианты нда жоктоо ырлары күчтүү айтылып, салттык ырлардын чегинен чыгып, баатырдык эпостун табиятына баш ийдирилип, багыты, стили жаңыланган. Буга Саякбай Карала уулунда Манастын Алмамбетти жоктоосу ачык күбө. Мисалы, Алтын айдар чок белбоо
Алмамбет достум, ала жат,
Колоттогу карагат,
Кол кармашып кеткенге
Кокуй күн Алмам, ала жат сыяктуу салттуу ыр саптарын баатырдык эпостун салмагын көтөрө турган:
Алакем, кара жаак айбалта
Кайкалатпай ким аштайт?
Каран түн түшкөн Бээжиндин
Кадимки жолун ким баштайт? өңдүү ыр жолдору менен бекемдеши чыгармадагы баатырдык идеяны тереңдетет.
Армандуу ыргакта айтылган Кошойдун Манасты жоктоосу да баатырдык теманы тереңдетип, көркүнө чыгарат. Кошой Манастан мурун өлбөй, айкөлдүн артында калганына, башчысыз калган кыргыздын тагдырына жаны кейип, аңгырап ыйлап, муңдуу жоктойт: Манасым, кара жаак айбалта
Алакандай журтумду,
Муну капа кылбай ким баштайт?
Долоно саптуу айбалта
Толгондурбай ким аштайт?
Атняш (Карайыдель району, Башкыртстан)
Атняш — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Жаңы бердяш айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 597 киши. Почта индекси — 452388, ОКАТО коду — 80234852010.
Каада-салт ырлары
Тозок келсе кытайдан
Атняш (Карайыдель району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Каада-салт ырлары
Береги толкуп жаткан журтумду
Тополоң кылбай ким баштайт (Саякбай Каралаев, 2.246). Каныкейдин кошогу да кадимки салттуу поэзиянын нугунда айтылат: “Кара чачы жайылып, кандуу бети жыртылып”, кара кийип кайгыга баткан кан баатырдын жесири асылынан айрылгандагы армандуу күйүтүн кошокто чагылыштырат. Саякбай Каныкейдин күйүтүн төрт сап ырда эле апыртуу ыкмасы менен таасын тартат. Айкөлүнөн ажыраган Каныкей “тарак тийбес кара чачынан” жулуп ыргытканда “тал-тал токой бүтөт”, көз жашынан “дайра болуп кара суу агат”. Бирок, кантсе да кошокто аялдын жеке кайгысына караганда баатырдын артындагы туягы жаш, башчысыз калган кыргыз калкынын тагдыры, келечеги жөнүндөгү ой, ата журт темасы алдыңкы катарга чыгат:
А дүйнө кеткен сен болдуң,
Азапты тарткан мен болдум.
Сурап ичсе тойбогон,
Сугалагын койбогон,
Тополоң кылбай ким баштайт? (Саякбай Каралаев, 2.249).
Эпосто өз орду жана чыгармачылык чеберчилик менен колдонулган жоктоо ырлары окуянын кульминациялык чегин, башкача айтканда жалпы кыргыз журтчулугунун башына күн түшүп тургандыгын угуучулардын сезимине жеткирүүдө зор роль ойнойт. Эпосто берендерден ажырап, казаттан кайгылуу кайткан Манаска Каныкейдин көңүл айтуусу кадимки каада-салт ырынын нугунда, салтында түзүлгөн. Мазмуну, формасы жагынан элдик көңүл айтуу ырына жакын. Саякбай Каралаевдин варианты нда окко учкан чоролорунун сөөгүн жерге тапшырып, алапайын таппай жер жаңыртып, өкүрүп турган Манаска Каныкей нускалуу сөз таштайт. “Телегейи тең да өтүп, ааламды гана бузган шер да өтүп” дүйнөгө түркүк болгон адамдын жоктугун, Чубак, Сыргак, Алмамбет  айта берсе түгөнбөс асыл эрлерден экендигин баяндай келип:
Эчен бир дөбө жер өткөн,
Баатыр ай, ал эмес атабыз Адам тең өткөн.
Өткөнгө өксөгөн менен айла жок,
Назым Хикмет
Назым Хикмет Ран (Nâzım Hikmet; 15.1.1902 - 03.6.1963) - Түрк коммунист поэзиясына негиз салган жазуучу, акын, коомдук ишмер, XX кылымдын ири өкүлү.
Каада-салт ырлары
Кеткендерге кейиген менен пайда жок (Саякбай Каралаев, 2.225),— деп, баатырдын көңүлүн жубатат.
Назым Хикмет
Өмүр таржымакалы
Н. Хикмет 15 жашында согуш-деңиз окуу жайында окууга кирип, бирок революциялык кыймылга катышты деп, окуусунан чыгарылган. Жаш кезинен эле зулумдук менен теңсиздикти, карапайым элди эзип кордогон төбөлдөрдү жек көргөн.
Каада-салт ырлары
“Манаста” алкыш-бата, каргыш, ант берүү сыяктуу байыркы каада-салттык ишенимдерге байланыштуу түзүлгөн афоризмдик курулмалардын поэтикалык формалары кеңири орун алып, эпостун табиятына ылайык көбүнесе баатырдык мүнөз алып, алардын жанрдык мүмкүнчүлүгү бир топ кеңейген. Мисалы,
Кабылан болгун, шер болгун,
Назым Хикмет
Өмүр таржымакалы
Анын ырлары 1917-жылдан баштап жарыялана баштаган. 1921-жылы Москвага келип Чыгыш эмгекчилеринин коммунисттик университетинен (КУТВ) билим алган.
Тинте
Тинте, ак тинте — бычактын бир түрү. "Манас" эпосунда канжар, шамшардын аталышы. Эпостун варианттарында Манас күйөөлөп барганда Каныкей Т. менен Манасты билекке сайгандыгы жөнүндө айтылат. Радлов жазып алган вариантта бул окуя күйөө менен кыздын биринчи төшөктө жатканда тирешүүсү аркылуу берилет. Манастын кайын жеңелери Каныкейдин төшөгүнө жаткызганда Каныкей Манастын  улуксатсыз келгенине теригет: "Темиркандын жылкычы, койчу кулдарынын аты Манас болчу.
Назым Хикмет
Өмүр таржымакалы
1949-жылы Парижде “Назым Хикметти сактап калуу” комитети түзүлүп, акынды бошотуу жөнүндө үндөө кабыл алышат, ага бүткүл дүйнөдөгү акын-жазуучулар, сүрөтчүлөр, журналисттер катышкан.
Тинте
"Тарт колуңду төшөгүмдөн" — деп, Каныкей абалак саптуу ак Т. менен Манасты колго саят. Ачуусу келген Манас кырк чоросун чакыртып, Темиркандын шаарын чабууга, жылкысын тийүүгө буйрук берет. Манастан кордук көрөрүн сезген Каныкей кырк кызды ээрчитип, кырк боз үй тиктирип, кыркына кырк кыз алып берем, өзүмдү Манаска тартуу кылам деп чоролордун алдынан тосуп чыгат. Өтө намыстанып калган Манас кырк кызды талап, Каныкейди кордомок болот. Каныкейдин Манастын алдынан чыгып: "Кара бетти көп сүйлөсө тилин кес" — деп, кечирим сураганы гана Манастын  ачуусун басат, Акыры Манас Каныкейди, Алмамбет Темиркандын агасы Айыпкандын кызын, кырк чоро кырк кызды алат. Т. менен Каныкейдин Манасты колго сайгандыгы жөнүндөгү салттык мотив түштүктүк айтуучуларынын версиясында да айтылат. "Семетей" эпосунда да Каныкейдин Кыргылчалды Т. менен сайгандыгы эскерилет.
Каада-салт ырлары
Казына мүлкүң тең болсун,
Назым Хикмет
Өмүр таржымакалы
1950-жылы эл аралык Н. Хикметти коргоо кыймылынын кысымынан улам оорулуу акындын ачкачылык жарыялаган нааразылыгынын натыйжасында Түркия өкмөтү ага азаттык берген.
Каада-салт ырлары
же
Ок өтпөгөн тондуу бол,
Назым Хикмет
Өмүр таржымакалы
1951-жылы экинчи Мекени болуп калган Москвага келип жашап калат. Дүйнөнүн жарымын кыдырып, тынчтык үчүн күрөшүп, өзүнүн эң мыкты ыр-поэма, аңгеме-роман, пьесаларын өз эне тилинде түркчө жазган.
Каада-салт ырлары
Ок жетпеген аттуу бол.
Назым Хикмет
Өмүр таржымакалы
Бул улуу адам 1963-жылы СССРдин борбору Москва шаарында дүйнөдөн кайткан.
Адабият жана саясат
Орустун белгилүү коммунист акыны В. В. Маяковский менен болгон чыгармачылык байланышы акындын адабиятка болгон кызыгуусун арттырган. Өзүнүн өмүрүн биротоло адабиятка арнап, бир нече ыр жыйнактарды, драмаларды, публицистикалык жана илимий сын-макалаларды жазган.
Каада-салт ырлары
Жолуң кыдыр шар болсун,
Жолдошуң кызыр эр болсун,
Назым Хикмет
Адабият жана саясат
Акындын туңгуч ырлар жыйнагы 1928-жылы Баку шаарынан чыккан.
Каада-салт ырлары
Телегейи тең болсун,
Теминишкен душманың
Назым Хикмет
Адабият жана саясат
Назым акын бойдон төрөлүп, жалаң гана поэзия үчүн жаралган новатор акын болгон. “835 сап ыр”, “Варан-3”, “Үнү бүткөн шаар”, “Түндө келген телеграмма”, “Портреттер” сыяктуу ыр жыйнактары, “Бенержи эмнеге өз жанын кыйды?”, “Таранта Бабуга кат” аттуу поэмалары жарык көргөн. “Баш сөөк”, “Өлүк үйү”, “Унутулган адам”, “Кызык киши” деген драмалык чыгармаларын жазган.
Каада-салт ырлары
Теги кырылып, кем болсун жана башкалар.
Харбин метросу
Харбин метросу – Харбин шаарынын метросу. Метросу 26-сентябрь 2013-жылы ачылат.
Назым Хикмет
Адабият жана саясат
Чыгармаларында империализмди айыптап, капиталисттик дүйнөнүн тескери жосундарын акындык кудурети менен ашкерелеген. Өз мекени Түркияда куугунтукка алынып, чыгармаларын басууга, жарыялоого тыюу салышкан.
Элди күрөшкө үндөгөн чыгармалары үчүн көп жолу аны түрмөгө камашып, 1938-жылы 28 жылга кесилген. Өмүрүнүн көп жылдарын саясий куугунтук менен 17 жылын түрмөдө өткөргөн. Түрмөдө отурганда мыкты чыгармаларды жаратып, мүмкүнчүлүк болуп калса эле ырларын сыртка жөнөтүп турган. Жер жүзүндөгү элдердин бактысы үчүн жана бекем тынчтыкты орнотууда идеологиялык күрөштүн алдыңкы чегинде болуп, күчтүү дем менен жазылган ырлары аркылуу күрөшкөн патриоттун мизин эч нерсе майтара албады.
“Адамдар панорамасы” деген поэтикалык баяны анын ысымын бүт дүйнөгө белгилүү кылган. “Түрмөдөн каттар” циклин, “Махабат уламышы”, “Жусуп сулуу” пьесаларын жазган. Аны коммунист болуп революция жолуна түшкөнү үчүн эмес, улуу акын, зор инсан болгону үчүн, тар, улуттук элдердин алкагына батпагандыгы акынды көзүнүн тирүүсүндө эле бир катар улутташтары жамандашкан.
"Мен тууралуу гезиттерге чыгып жаткан макалаларды окуп, эч капаланганым жок. Адам катары мен өз эл-жеримди жакшы көрөрүмдү билем. 20,50 жылдан кийин түрк эли ушакчылардын атын таптакыр унутуп коёт, бирок түрк улуту барда, менин түрк тилим жер үстүндө жаңырып турганда, мен ошол тилде, ошол эл жөнүндө эң чынчыл ырларды жазган адам катары жашап кала берем”, – деп түрмөдөн жубайына кат жазган.
Бүткүл дүйнөлүк тынчтыкты сактоонун эл аралык советинин бюросуна жана Президиумуна мүчө болгон. Тынчтыктын эл аралык сыйлыгынын лауреаты деген наам ыйгарылган.
Белгилүү акын К. Симонов: “Ал прозаик катары таланттуу, драматург катары эң эле жакшы, акын катары улуу адам болгон”,– деп баа берген. Чыгармалары көзү тирүүсүндө 40тан ашык элдердин тилине которулган. Өз доорунун атактуу, сүйүктүү акынына айланган.
Түрк элинин улуу инсанынын көзү өтсө да, өзү айткандай анын өлбөс-өчпөс чыгармалары түбөлүк жашай берет.
Каада-салт ырлары
Кан Кошойдун Каныкейге берген батасында айтылыш формасында, структурасында салттуулук толук сакталгандыгына карабастан, айрыкча Саякбай Каралаевдин варианты нда батанын багыты, мазмуну бир топ кеңейип, көркөмдүгү арткан:
Бу Семетей эр болсун,
Кара кулак шер болсун,
Эңкейиштен эр сайсын,
Эченди катар бир сайсын!
Атасындай шер болсун!
Белеске күйгөн от болсун!
Бет алган душман жок болсун (Саякбай Каралаев, 2. 46).
“Манас” эпосунда саламдашуу, коштошуу сыяктуу К.-с. ы. негизинен чыгарманын мазмундук өзөгүнө сиңип, каармандардын өз ара пикир алмашуу, сүйлөшүү каражатына айланып, стили да ошого ылайыкташып кеткен. Айрым учурда салттык саламдашуу ырлары эпостун каармандарынын кулк-мүнөзүнө, пикир алмашуунун багытына ылайык поэтикалык мүнөз алып, байыркы формасын сактап калган.
Уругуң ким, айлың ким?
Тукумуң ким, дайның ким?
Балам, туура чыккан айлың ким?
Fortune (журнал)
Fortune - көп улуттуу бизнес журналы. Ал Time Inc компаниясына тиешелүү болуп чыгарылат, штаб-квартирасы Нью-Йорк шаарында жайгашкан. Басылма 1930-жылы Генри Лүс тарабынан негизделген. Журнал Forbes жана Bloomberg Businessweek (Блумберг Бизнес жумалыгы) менен атаандашат жана алардан узун, терең тематикалык макалалары менен айырмаланып турат. Журнал үзгүлтүксүз түрдө рангдардын тизмесин жарыялап турат, алардын ичинен эң белгилүүсү Fortune 500 эсептелет, ал 1955-жылдан баштап алган кирешесине жараша жыл сайын ишканалардын рейтингин жарыялап келет.
Каада-салт ырлары
Балам, киндигиң кескен жериң ким?
Балам өнүп өскөн элиң ким? (Саякбай Каралаев, “Семетей”, 1.226).
Жар чакыруу — салттык ырдын калк арасына кеңири тараган түрлөрүнүн бири. Манасчылардын көпчүлүгүнүн репертуарынан орун алып, Көкөтөйдүн ашында чабыла турган тулпарлар, аштагы оюн-зооктун сыпатталышы, жеңүүчүлөргө берилүүчү байгелер жөнүндө кабарлоо өзүнчө бир социалдык, таанытуучуэтнографиялык жана эстетикалык мааниси бар көркөм дүйнөнү түзөт (к. Жар чакыруу).
Эпостун идеялык-мазмундук, поэтикалык системасында К.-с. ы-нын ээлеген орду, көтөргөн жүгү ачык көрүнүп турат.
Шпардорф
Шпардорф - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Эрланген-Хёхштадт (район)|Эрланген-Хёхштадт районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 1924 (2013-ж.). Аянты – 3.22 км2.
Лесной (Уфим району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Көөнө катмар
Көөнө катмар — «Манас» эпосундагы көөнө мотивдердин, сюжеттердин, образдардын жана көркөм туюнтуу каражаттарынын системасынан түзүлөт. «Манас» жанрдык — стадиялык жагынан негизинен тарыхый-баатырдык эпоско жатса да, анын айрым эстеликтери, айрыкча, түштүктөн жазылып алынган варианттар сюжеттик курамы, образдары, көркөм сөз каражаттары жана алардын тарыхый-филологиялык өзгөчөлүгү боюнча толук бойдон көөнө-баатырдык эпостордун катарында турат. К. к. дегенде, эпикалык чыгармачылыктын тарыхый баатырдык жана андан кийинки этаптарына таандык чыгармалардын поэтикалык түзүлүшүнөн орун тапкан, анын мазмунунда тарыхый баатырдык теманы көркөм чагылдыруу үчүн кызмат кылган көөнө, мифологиялык (тотемдик, шамандык жана башкалар) мотивдер, эпизоддор, сюжеттер, образдар жана көркөм сөз каражаттарынын тутумун түшүнөбүз.
Көөнө көрүнүштөр биринчи иретте «Манастын» сюжетинен жана образдар системасынан ачык көрүнөт. Кыз Сайкалды багынтып, акыреттик жар кылышы, Мадыкан, Макел дөө, Ороңгу жана башка каармандар, итаалы эли жөнүндөгү сюжеттер эпостун К. к-ын түзөт. Аты аталып бирок образдары ачылбаган адамноо, жетимурук, жаян жана башкалар мифологиялык жандыктар, баатырдык жомоктордо белгилүү болгон алп каракуш, тулпар, чеп кайтарган түлкү, өрдөк, аркар сыяктуу образдар да «Манастын» көөнө образдарды жана сюжеттерди кеңири камтыгандыгын көрсөтөт. «Манастын» төрөлүшү, үйлөнүшү тууралуу эпизоддор да көөнө белгилерге бай. Манас, Алмамбет, Кошой, Жолой жана башкалар каармандардын келбетин сүрөттөөдө да көөнө элементтер жыш колдонулат.
«Манастын» көркөм сөз каражаттары да бир катар көөнө белгилерди камтыйт. Гипербола, салыштыруу, метафора, эпитет өңдүү негизги көркөм сүрөттөө каражаттарынын көпчүлүгү келип чыгышы боюнча элдин мифологиялык түшүнүктөрү менен тамырлаш (мисалы, канкор, айкөл, тоодой жана башкалар).
Көөнө белгилер «Манастын» ыр түзүлүш системасында да сакталгандыгын көрөбүз. Ар бир сап 7 — 8 муундан туруп, аллитерация, ассонанс, референдердин жыш колдонушу буга далил. Ошентип, «Манастын» поэтикалык курулушу көөнө элементтерге бай, алар өзүнчө бир катмарды түзүп турат.
Вороп-Шор
Вороп-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сибирчата-Яха дарыясынын оң жээгинен 132 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча : 15010000112103000091247
Симфония
Симфония (грек. symphonia -үндөштүк, добуштардын кооздук айкалышуусу) - 18-кылымдын орто кеминде калыптанган оркестр музыкасынын негизги жанры. Байыркы Грецияда пайда болгон симфония термини Батыш Европада симфония жанры пайда болгонго чейин ар түрдүү мүнөздөгү, түзүлүштөгү вокалдык, аспаптык, полифониялык чыгармаларды түшүндүргөн. Симфония жанрынын башаты - опералык увертюра, сюита, триосоната. Симфония веналык композиторлор мектебинин өкүлдөрү И.Гайдн, В. А. Моцарт жана Л. Бетховендин чыгармаларында классикалык мүнөзгө ээ болгон. Азыр Симфониянын көбүнчө төрт бөлүмдөн турган үлгүсү калыптанган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Чарльз Диккенс
Чарльз Диккенс (7. 2. 1812, Улуу Британия, Лендпорт – 9. 6. 1870, Гейдсхилл) – англиялык жазуучу. Туңгуч чыгармасы – «Боздун очерктери» (1836). 1837-ж. Д. «Пиквик клубунун жазмалары» аттуу роман жазган. Адегенде реалисттик сатира жазууга аракеттенсе, ки йин сынчыл реализм жолуна өткөн. «Оливер Твисттин укмуштуу окуялары» (1838) аттуу романында кедей-кембагалдын, жумушсуздардын ачкадан өлүшүн баяндаган. Бирок роман «кайрымдуу» капиталисттердин жеңиши менен аяктаган. «Николас Никльбинин өмүрү жана жоруктары» (1830) романында мектеп окуучуларын тарбиялоонун зулумчул ыкмаларын ашкерелеген. «Мартин Чезлвит» (1844) романында Түштүк Америкада залимдердин негрлерди кул кылышын, бурж. коомчулукту сынга алган. «Домби жана уулу» (1848), «Дэвид Копперфилд» (1850) романдары менен Д. реалисттик чыг-лыктын айдың жолуна түшкөн. Улуу Британияда чартисттер кыймылы басылгандан кийин 1848-жылдан авантюралык романдан социалдык проблемалуу роман жазууга өткөн. Мисалы, «Муздак үй» (1853) романында окуя көп жылдык сот ишинин тегерегинде өтөт. Чыгармаларында («Кыйын кезеңдер», 1854, «Кичинекей Доррит» (1857) эзилген эл таламын талашкан. Улуу француз революциясына арналган «Эки шаар жөнүндө баян» (1859) романы Диккенстин чыгармачылыгында көрүнүктүү орун ээлеген. Диккенстин акыркы романдары: «Чоң үмүттөр» (1861), «Бардыгыбыздын досубуз» (1865), «Эдвин Друддун сыры» (1870) деген чыгармалары курч окуялуу жанрга жакын. «Дэвид Копперфилд» (1850) романы өмүр баяндык белгилерге ээ.
Көөнө мотив
Көөнө мотив — дүйнөлүк эпостордо кеңири колдонулуучу, тарыхый тамырлары боюнча байыркы мифтик түшүнүктөргө негизделген, баатырдык тематиканын ачылышы үчүн кызмат кылган, көөнө образдардын (к. Көөнө образ) чыгармада сакталып калышын камсыз кылып турган эпикалык мотив (к. Көөнө катмар, Мотив).
Появис, Андрюс
Андрюс Появис (Andrius Pojavis, 1983-жылы 25-ноябрьда, Литванын Юрбаркас шаарында төрөлгөн ) — жаш поп-рок аткаруучу, Еврокөрүнүү 2013 ыр сынагындагы Литванын өкүлү.
Симфонизм
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Sumitomo Mitsui Financial Group
Sumitomo Mitsui Financial Group, Inc. (SMFG; жап. 株式会社三井住友フィナンシャルグループ Кабушики каиша мицуи сумитомо finansharu gurūpu) – Жапондук банктык Холдинги/ финансылык кызмат көрсөтүүчү компания, Сумитомо Мицуи негиздеген банк корпорациясы, ал Жапониядагы рыноктук баасы боюнча экинчи чоң банк болуп саналат (2009-жылдын ноябры боюнча).
Ал суммасы 1,8 трлн долларга жакын активдерге ээ жана дүйнөдөгү эң ири финансылык институттардын бирине кирет.
Жан Габен
Габен, Жан - (өз аты-жөнү Жан Алекси Монкорже) (17. 5. 1904, Мериэль -15. 11. 1976, Нёйисюр-Сен) француз кино актёру. 1923-жылдан эстрада бийчиси, оперетта ырчысы, киного 1931-жылдан тартылган. Фильмдерде жөнөкөй жумушчулардын, коомдон куугунтук жегендердин, жайдары мүнөз, кайраттуу каармандардын ролдорун аткарган, ошондой эле турмушка акылмандык, сабырдуулук менен караган, тажрыйбалуу, жөнөкөй адамдардын образдарын түзгөн. Белгилүү ролдору: машинист Раймон («Менин дүйнөм түн», 1951), банкир Ноэль Шудлер («Бул дүйнөнүн даркандары», 1958), жумушчу Неве («Прери көчөсү», 1959), фермер Огюст («Героин», 1970). «Париж аркылуу» (1956), «Архимед селсаяк» (1959), «Мышык» (1971), «Доминичинин иши» (1973) фильмдерде Габен актёрдук чеберилигин көрсөткөн. Франциянын улуттук сыйлыктарына, эл-аралык кинофестивалдардын байгелерине татыган.
Музыка (телеканал)
Музыка — 2012-жылдын 1-октябрынан тарта иштеп келе жаткан Кыргызстандын эң негизги музыкалык телеканалы. Кыргызстандагы коомдук телеканал КТРКнын көзмөлүндөгү телеканалдардын бири. Берүүлөрүн Кыргызстандык жана чет элдик ырчылардын ырлары менен толуктайт.
Музыка телеканалы бул музыкалык каналдар арасынан санарипке кирген жалгыз телеканал болгондуктан Кыргызстандын ар-бир жашоочусуна жеткиликтүү телеканал. Бул жагдай аркылуу, телеканалдын аудиториясы Кыргызстандын 98% көрүүчүлөрүн камтыйт. Ошондой эле МУЗЫКА спутник жана кабелдик түйүндөр аркылуу да жеткиликтүү.
Касыйда
Касыйда (ар.— максат, ниет) — Азия элдеринде, айрыкча араб жана перси поэзиясында кеңири тараган көркөм чыгарманын бир түрү. Ода сыяктуу салтанаттуу, мактоо мүнөзүндөгү поэзиялык чыгарма болуп, ал айрыкча орто кылымда аябай өнүгөт, аны көбунчө ырчылар хандарды, аскер башчыларды мактоо, мартабасын көтөрүү максатында чыгарышкан. Ошондой эле прогрессивдүү акындарда философиялык, пейзаждык темадагы касыйдалар жазылган. Касыйда кыргыз поэзиясына ислам дини жана коңшу түрк элдеринин адабияты аркылуу кирген.
Абдыхан Чукубаев
1949-ж. Орто Азия мамлекеттик университетин бүткөн.
1942-жылдан Улуу Ата Мекендик согушка катышкан.
1943–45-ж. Фархад ГЭСинин курулушунда жумушчу.
1949-жылдан Кыргыз мамлекеттик педогогикалык институнда (1951-жылдан КМУ) окутуучу, доцент, декан, кафедра башчысы, проф.
Кыргызстандын 19-к-дын аягы –20-к-дын башындагы маданиятынын ж-а коомдук ой-пикирлеринин тарыхы, жаштарды интернационалдык ж-а патриоттук тарбиялоо маселелери б-ча бир нече эмгектин автору.
Негритюд
Негритюд - (фр. negre - негр) - негроиддик элдердин этностук жана маданий-тарыхый жалпылыгын көкөлөтүүгө негизделген этномаданий улутчулдук концепциясы. 1930-ж. колониалдык эзүүгө жана расалык дискриминацияга каршы нааразылык жана Африка маданиятынын өзүнчөлүгүн, баалуулугун ордуна коюу формасы катары пайда болгон. Негритюд доктринасын француз колонияларындагы улутчулдук маанайдагы Антил жана Африка интеллигенттеринин өкүлдөрү - Э. Сезар (Мартинка), Л.С. Сенгор (Сенегал) Л. Далас (Франция Гвианасы) түзгөн. Анын негизин кара расаны эмансипациялоо, африкалык өзгөчөлүктөгү маданиятты реаблитациялоо идеялары практикасынын мүнөздүү белгилерине ээ болду Негритюд «Бийлик - караларга» деген «бирдиктүү» саясий кыймылдын туусу астында расалык жалган көз караштарга, улутчулдукка, жана «түстүү элдердин» өнүгүүсүнүн «өзүнчө» жолдору жөнүндөгү концепцияларга негизденген түрдүү «революция теорияларын» негиздөөгө кызмат кылган. Тропикалык Африка өлкөлөрүндө Сенгордун «африкалык социализм» концепциясы бир кыйла кеңири белгилүү болгон. Ага африкалык маданияттын салттуу баалуулуктарына азыркы батыштык «өнүгүү идеалдарын» ылайыкташтыруу модели мүнөздүү.
Неолокалдуулук
Неолокалдуулук - (гр.-лат. жаңы, жергиликтүү) үйлөнгөн жубайлардын экөөнүн тең туугандарынан бөлүнүп өзүнчө жашоосу.
Бак (Кадамжай району)
Бак — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Майдан айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 572 киши.
Прицак, Омелян
Омелян Иосифович Прицак (укр. Омелян Йосипович Пріцак, Omeljan Pritsak; 07.4.1919 - 29.5.2006) - чыгаан украин чыгыш таануучусу, профессор. Ал түрколог, славист, кашгари таануучу болгон.
Кыскача өмүр таржымакалы
Тернополдо гимназияны бүтүргөн соң, Львов шаарындагы университетке тапшырат. Анда Украина тарыхы жана чыгыш таануу адистиктери боюнча таалим ала баштайт. Анын алгачкы устаты – профессор Иван Крипьякевич болгон.
1940-жылы Прицак мырза Киевге келип, академик Агатангел Крымскийдин аспиранты болуп калат.
Экинчи дүйнөлүк согуш маалында ал оор жаракат алып, туткунга түшөт.
Берлин шаарында эрксизден остарбайтер болуп иштеп жүрүп, тааныш чыгыш таануучулар аркылуу илимге кайтып келет.
Немис арабисти Рихард Гартмандын сунушуна ылайык ал Берлин университетине кабыл алынат.
Бул университеттен соң ал Гөттинген университетинде таалим алып, диссертация коргойт да, ушул университетте окутуучу болуп иштеп калат.
1957-жылдан соң Гамбург университетинде профессор кызматын аркалайт.
Ошол жылдары ал Кембриж, Краков, Варшава, Гарвард университеттерине келип-кетип дарс окуп турган.
Анын негизги илимий ишмердиги Германияда жана АКШда жашаган жылдарга туура келет.
Советтер Биримдиги кулаган соң, аны Украина Илимдер Академиясынын Чыгыш таануу институтунун директору кызматына чакырышкан. Прицак бир нече жыл бул кызматты аркалаган.
Саламаттыгына байланыштуу кайра АКШга кайткан.
Профессор О.Прицак 2006-жылы 29-майда АКШнын Массачусетс штатындагы Бостон шаарында дүйнөдөн кайткан.
Кашгари таануудагы салымы
Омелян Прицак айтылуу энциклопедиячы окумуштуу Махмуд ибн Мухаммед ал-Кашгари Барскани жана анын өмүр таржымакалы тууралуу бир катар олуттуу макалаларды жазган.
Ал Махмуд Кашгаринин 1029-1038-жылдардын аралыгында азыркы Кыргызстандагы Ысык-Көлдүн боюндагы Барскан шаарында туулгандыгы тууралуу жоромолду сунуштаган.
Наамдары. Сыйлыктары
Пост-советтик Украинада академик катары сый-урматка ээ болгон.
Прицак АКШнын Илм жана өнөр улуттук академиясынын мүчөсү, Латвия, Түркия, Финляндия академияларынын мүчөсү болгон.
Ал көптөгөн университеттердин ардактуу доктору, Кыргыз Тарых Коомунун ардактуу мүчөсү (1995) болгон.
Аккароз
Аккароз, акарапидоз - аарынын кене пайда кылуучу ылаңы. Acarapis Woodi Rennie кенеси пайда кылат. Ургаачы кене аарынын кекиртегине жумуртка таштап, 3-4 күндөн кийин андан личинка, 7-8 күндөн кийин чоң кене пайда болуп, кекиртеги бүтөлүп, дем алуусу бузулат. Ылаң биринен экинчисине жугат. Ал көбүнчө жаз, жай айларында пайда болот. Ылаңдуу аарынын канаты жайылып уча албайт. Алар өзүнчө бөлүнүп, карантин коюлат. Фольбек, эфирсульфонат, тедиондун аэрозоль түрүндөгү түтүяү, ошондой эле тез буулануучу уулуу суюктук (нитробензол, метилсалицилат, этилсалицилат) менен дарыланат.
Ак карагай
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Батыш Тянңшанң: Атойнок, Узунакмат жана Чаткал тоо кыркаларынын тизмеги, аз аймактарда Талас тоосунун Бешташ дарыясынын капчыгайында жана Суусамыр Алатоосунун Кызылкөл, Чычкан капчыгайларынын чыгыш тарабында кездешет.
Өсүү шарттары
Деңиз деңгээлинен 1300-2800 м ге чейинки бийиктиктердеги түнт, ийне жалбырактуу токойлор алкагы. Негизинен түндүк, түндүк-чыгыш беттерде Тянңшанң карагайы менен чогуу, ошондой эле жаңгак жана түнт ийне жалбырактуу токойлордун төмөнкү чегинде жана суу өрөөндөрүндөгү бадал, дарактар менен аралаш өсөт. Ак карагай токойлорунун өсүп- өнүүгө өтө ылайыктуу деп ортонку тоо алкактарынын 2000 ден 2500 м ге чейинки бийиктиктер эсептелет.
Саны
Кыргыз Республикасында ак карагай токойлору 3,7 миң га аянтта сакталып калган. Кийинки 10 жылдын ичинде отургузулган дарактар 0,5 миң гектарга көбөйгөн. Бирок жалаң ак карагайлар кездешкен аянттар сейрек учурайт.
Чектөөчү факторлор
Өткөн мезгилдерде ченемсиз кыйуулар. Токойлордун өрттөлүшү, мал жаюу, козукарын дарттары - ценангиялык рак оорусу.
Өстүрүү
Көптөгөн ботаникалык бактарда өстүрүлөт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Министирлер Советинин токтомунун негизинде 1975-жылдан бери республиканын аймагында корукка алынган. СССРдин Кызыл китебине (1984), Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген. Бул түр Сарычелек биосфералык коругунда коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр кеңири таралган аймактарда ботаникалык заказниктерди уюштуруу зарыл.
Дикроцелиоз
Дикроцелиоз (Dicrocoeliosis) – малдын боорун жана өт жолдорун жабыркатуучу ылаң. Трематод классындагы мите курттар козгойт. Койдо көп кездешип, бир кыйла экономикалык зыянга учуратат. Узундугу 5–15 мм, туурасы 1–2,5 мм. Жыныстык жактан өсүп жетилген мите боордун өт жолуна миңдеген жумуртка таштайт. Алар өт жолдору аркылуу ичегиге өтүп, заңы менен сыртка бөлүнөт. Сыртта үлүл менен кумурска денесинде ылаң козгоого жөндөмдүү метацеркарий стадиясына чейин жетилет. Булганган жем-чөп аркылуу малдын ичегисине түшүп, ал аркылуу өт жолдоруна жетип, 40–76 күндө жыныстык жактан жетилет. Ылаң уларып өтөт, мал тез арыктап, кунардуулугун жоготот, акыры өлүмгө дуушар болот. Денесинде мите көп болсо, тамак сиңирүүсү бузулат, чычкактайт. Ылаңдуу малды митеден арылтуу үчүн гексахлорпараксилол, гетол, гетолин, политрем, фенбендазол (панакур), тиабендазол, фасковерм (клозантел), фазинекс, камбендазол дарылары колдонулат. Алдын алууда малды гельминтсиздөө (ноябрь, декабрда) керек.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Полоний
Полоний (лат. Polonium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIА группа радиоактивдүү элемент; к. н. 84; ат. м. 210. Жаратылышта кездешкен 23 изотопторунан туруктуусу 210Po болгон сейрек кездешүүчү элемент. П. 1898-ж. М. Складовская-Кюри жана П. Кюри ачкан жана М. Складовская-Кюринин мекени Польша урматына полоний деп атаган. Жер кыртышынын (м. б-ча) 2×10-15 % түзөт. П. уран кендеринен алынат. П. жасалма ыкма менен висмутту нейтрондор менен бомбалап, ядролук реакция жардамында алышат. П. – жумшак, күмүштөй ак металл, тыгызд. 9 г/см3 ; балкып эрүү температурасы 254 0С; кайн. температурасы 1162оС; бирикмелеринде -2, +2, +4, +6 окистенүү даражасын көрсөтөт. Абада окистенет, суудагы эритмелеринде гидролизге учурайт. Суутек менен жеңил бууланучу гидриддерди пайда кылат. Сульфаттары, тетрагалогениди синтезделип алынган. 210Po (Т1/2 =138 күн) изотобу нейтрон булактарында пайдаланылат. П. жылуулук бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгү космикалык аппараттар системасында атомдук жылыткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берди. 210Po изотобунан башка изотоптору колдонулбайт. П. бирикмелери уулуу келет. П. өтө аз санда тамекиде жана анын түтүнүндө болот.
Спондилоартрит
Спондилоартрит — омурткалар арасындагы муундардын өнөкөт сезгенүүсү. Адатта бел, моюн омурткаларынын муундары жабыркайт. Анын кыймылдатпоочу жана деформациялоочу түрү бар.
Кыймылдатпоочу спондилоартрит
Кыймылдатпоочу спондилоартритте омурткалар арасындагы диска жана омуртка денесинин өзгөрүшүнөн омуртка муундары кыймылсыз болуп калат. Көбүнчө 20— 40 жаштагы эркектерде кездешет. Оорунун пайда болуу себеби белгисиз. Адегенде оору башталганда омуртка муундары, анын тегерегиндеги тарамыш булчуңдары сезгенип, өзгөрөт. Оору бирде күчөп, бирде басаңдап көпкө созулат. Мында омурткалардын кыймылы улам начарлайт, көкүрөк, моюн омурткаларынын формасы өзгөрөт. Омуртка тутумундагы муундардан тышкары жамбаш, тизе, ийин муундары да жабыркайт.