cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Суйпу
Суйпу — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Эсенкандын курдашы жана ал ишенген кытай аярларынын бири. Алтайдагы жаш Манасты жок кылуу үчүн жиберген көп балбан-баатырларынан ажыраганын уккан Эсенкан мурда Жарманасты Манас деп алып барган аярларына ачууланып кырганда С. да өлөт (Саякбай Каралаев, 1. 122).
Чогойно чоор
Чогойно чоор - кыргыз чоору. Узунунан бойлото кармалып ойнолот,эки башы ачык. Чогойно чоор адатта чатыр гүлдүүлөр түркүмүнө кирген өсүмдүктөрдүн сабагынан жасалат. Добуш өзгөртүүчү көзөнөктөрү жок болгондуктан, Чогойно чоор добуш катары табигый добуштардан гана турат. Чогойно чоордо элдик кыска кайрыктар аткарылат.
Кишидаш
Кишидаш жайын сурасаң
Сайса найза теше албайт.
Чапкан кылыч кесе албайт.
Жаракка адам ишенсе
Адам уулу бет албайт (Сагымбай Орозбаков, 3. 99),— деп Бокмурун Көкөтөйдүн ашына чакырат.
Баалуу металлдардын өлчөм куймалары
Баалуу металлдардын өлчөм куймалары – баалуу металлдардын салмагы 1000 г. жана куйманын лигатура салмагынын 99, 99 пайызынан кем эмесин негизги металлдын химиялык таза үлүшү түзгөн куймаларын даярдоо жана маркирлөө.
"Манас" эпосунун стили
"Манас" эпосунун стили — жекече чыгармачылыктын өсүп-өнүгүшүндөгү автордун өзүнө таандык почерктин бөтөнчөлүгүн көрсөтүүчү сөз өнөрү. Ар бир адамдын өз алдынча чыгармачылык өнөрдө турмушту образдуу жалпылаштырып, көркөм чындыкка айландырып, көркөм образ аркылуу ачып берүү өзгөчөлүгү мазмун менен форманын негизги принциптерин өз ичине камтыган усулдук багыт. "Манас" эпосунун стилдик бөтөнчөлүгү, анын эпикалык сюжетиндеги композициялык курулушу, образдардын мүнөздүк өзгөчөлүктөрү, көркөм поэтикалык каражаттары жана ыр түзүлүш маселелеринин жыйындысы.
Айтуучулар көп учурларда сүрөттөлүп жаткан окуянын сырткы элестик көрүнүшүнө көбүрөөк көңүл бурат. Бул айтылып жаткан окуянын кызыктуулугун, эпикалык предметтердин элестүүлүгүн арттыруу менен угуучунун поэтикалык сезимин козгойт. Эпостун варианттарынын сюжеттик курулушундагы жалпылык жана айырмачылыктан сырткары поэтикалык жана стилистикалык мүнөздөгү өзгөчөлүктөр жана жалпылык да бар. Ошондой эле аларда окуялардын өнүгүшү да ар кыл. Бир манасчыда айрым окуялар өзүнчө сюжеттик конструкцияга ээ эпизод катары айтылса, экинчи бир манасчыда композициялык жактан башкача курулат да, окуялар арасында сиңирилип, өзүнчө мүнөздөмө берилүү аркылуу баяндоо формасына ээ болот. Мисалы, Алмамбет, Чубак, Сайкалга байланыштуу окуялар, кыргыздардын чабылышы жана башкалар
"Манас" эпосундагы каармандарды мүнөздөөдө жана образдарды ачып берүүдөгү башкы факторлордун бири болуп композиция эсептелинет. Анткени, эпикалык баяндоо, монолог, диалог, портрет, пейзажды сүрөттөө сыяктуу композициянын компоненттери каармандардын мүнөзүн, руханий сапатын ачууга шарт түзүп, каармандардын ички монологдорунда, баатырдык күрөштөрүндө, алардын өз ара карым-катыштарында, оң каарман менен терс каармандардын ортосундагы мамилелеринде, алардын ортосундагы карама-каршылыктарда каармандардын мүнөздөрү улам терең ачылып, инсандык сапаттары айкындалат. Драмалык коллизиялар, каармандын ички дүйнөсүн ачып берүүчү монолог, диалог психологиялык аспектиде берилет. Көркөм көрүнүш катары булардын бардыгы тең турмуштук жана көркөмдүк жактан мотивделип, эпостун композициясын түзгөн эпизоддорго, образдарга, темага, идеяга жана сюжетине баш ийдирилет.
"Манас" эпосу эзелден келе жаткан салттуу стилистикалык каражаттарга бай. Каармандардын образдарын ачууда, портреттик элестерин тартууда, иш-аракеттерин, баатырдык жүрүштөрүн көрсөтүүдө, психологиялык абалдарын берүүдө эпосто салыштыруу, эпитет, метафора, гипербола, гротеск жана башкалар поэтикалык каражаттардын алган орду чоң. Мындай көркөм каражаттарды кеңири пайдалануу менен манасчы жүрүп жаткан окуядагы жалпы эпикалык орундарды жана клишелерди, баатырдын курал-жарагын, тулпарын, баатырдык жүрүшүн, жекеме-жеке карашын жана башкалар эпикалык аракеттерин ачып берет.
Булардан сырткары эпикалык ыр системасынын формалары болгон ыр саптарынын муун түзүлүштөрү, строфа, параллелизм менен ар кандай тыбыштык өзгөчөлүктөрдүн негизинде түзүлүүчү аллитерация, ассонанс, анафора да эпостук стилдин мүнөздүү белгилеринен болуп саналат. Бардык варианттарда жогоруда эскерилген көркөм компоненттердин бар экендигине ылайык эпостун ар бир варианты өзүнчө стилдик өзгөчөлүктөргө ээ.
Чоров, Маматкан Жетимишович
Чоров, Маматкан Жетимишович (1953-жылы Талас району туулган) - педагогика илиминин доктору (2003), профессордун милдетин аткаруучу (2001). Кыргыз Мамлекеттик университетинин биология факультетин (1975), Кыргыз топурак таануу институтунун алдындагы аспирантураны (1981) бүтүргөн.
Инженер ихтиопатолог, Мамлекеттик токой чарба комитетинде жаратылышты коргоону жайылтуу боюнча методист, Ысык-Көл коругунда, Кыргыз топурак таануу институтунда илимий кызматкер. И. Арабаев атн. КМПУда окутуучу, доцент, ж. б. кызматтарды аркалап келген. 50-дөн ашык илим эмгектерди жарыкка чыгарган. Алардын ичинде 3 монография, 7 окуу-методикалык колдонмолору бар.
Жараткан эмгектери үчүн бир нече жолу Министирликтин грамоталары менен сыйланган. 1996-ж. КР «Элге билим берүүсүнүн эң мыктысы» деген төш белги алган.
Геология
Геология (гео... жана ...логия) – жер жана анын кыртышынын курамы, түзүлүшү, кыймылы, өнүгүп-өрчүү тарыхы жана андагы кен байлыктардын пайда болушу, жайгашуусу жөнүндөгү илимдердин комплекси. Геология эң байыртан, тоо-тек, минерал жана кен-таштар жөнүндөгү алгачкы маалыматтар пайда болгондон эле белгилүү. Байыркы грек жана Рим илимпоздору (Пифагор, Аристотель, Плиний, Геродот, Страбон ж. б.) жер титирөө, жанар тоолордун атылуу жана дарыя нуктарынын өзгөрүү процесстерин байкашып, алардын пайда болушун түшүндүрүүгө аракет кылышкан. Бирок, Геология илим катары туңгуч ирет орто кылымда чыгыш окумуштуулары Фараби, Бируни жана Ибн Синанын эмгектеринде калыптана баштайт. Алар айрым минералдарга, асыл жана кооз таштарга, кээ бир геологиялык тулкулар менен кубулуштарга илимий мүнөздөмө беришкен.
Европада тарыхый Геологияга тиешелүү маалыматтар 1617-кылымда Леонардо да Винчинин, Ж. Фракасторонун, Н. Стенонун эмгектеринде кездешет. Жазма адабиятта «Геология» деген сөздү алгачкы жолу немец епископу Р. де Бьюри 1473-ж. Кельн шаарында чыккан «Philobiblon» («Китептерге ышкы») аттуу китебинде азыркы түшүнүктөн таптакыр башкача диний мааниде пайдаланган. «Геология» терминин алгач 1603-ж. италиялык натуралист У. Альдрованди «теология» терминине карама-каршы, табиятка байланыштырып (зоология жана ботаника), «жер илими» деген терминди колдонгон. Азыркы учурдагы түшүнүккө жакындашкан мааниде «Геология» терминин 1657-ж. норвегиялык окумуштуу М. П. Эшольт колдонгон. 17-кылымдан 18-кылымдын 1-жарымына чейин «Геология» термининин ордуна «минералогия» жана «ориктогнозия» терминдери, 18-кылымдын аяк ченинен 19-кылымдын ортосуна чейин Германияда, Россияда (1920-ж. чейин), Англияда «геогнозия» деген термин колдонулуп келген. 18-кылымдын 2-жарымынан табияттаануу илимдеринин бир тармагы катары Геология өз алдынча бөлүнө баштаган. Ушул мезгилде айрым тоо тектердин келип чыгышы жөнүндө илимий түшүнүктөр пайда болуп, геологиялык кубулуштарды байкоо жолдору иштелип чыгып, көптөгөн материалдар топтолгон. 18-кылымдын ортосунда адегенде кичирээк, кийин чоң-чоң аймактардын геологиялык карталары (литологиялык-петрографиялык) түзүлө баштайт. 18-кылымдын аягы 19-кылымдын башында тоо тек катмарларынан табылуучу ташка айланган байыркы организмдердин калдыктарын изилдөө менен жер кыртышынын салыштырмалуу жашын аныктоо мүмкүндүгү айкын болот. Ушундан баштап Геология биротоло өз алдынча илимге айланат. 19-кылымдын аягында Жердин тарыхы жана сырткы түзүлүшү жалпысынан илимий жактан далилденген. 20-кылымдын башталышында жер кыртышынын курамын, түзүлүшүн изилдөө жолдору калыптанып, Геологиянын бардык тармактарынын өнүгүшү байкалат. Геология жалпысынан бири бири менен тыгыз байланыштагы бир нече тармакка бөлүнөт.
1) Жер кыртышы менен литосферанын заттык түзүлүшүн (структурасын) изилдөөчү тармакка төмөнкүлөр кирет: минералогия жаратылышта кездешүүчү туруктуу химиялык бирикмелердин (минералдардын) курамы, касиеттери, түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрү жана закон ченемдүүлүктөрү, ошондой эле пайда болушу жана табигый шартта өзгөрүшү жөнүндөгү илим; петрография тоо-тектердин минералдык жана химиялык курамын, түзүлүшүн, физикалык касиеттин пайда болушун, өзгөрүшүн изилдөөчү илим; кристаллография минералдар жана алтын, платина, алмаз сыяктуу жаратылышта таза элемент түрүндө таралган кристаллдык заттардын сырткы формасы менен ички түзүлүшүн изилдөөчү илим; литология чөкмө тоо-тектердин жана учурдагы чөгүндүлөрдүн заттык курамы, түзүлүшү, таралуу закон ченеми, пайда болуу шарты, өзгөрүшү тууралуу илим.
2) Геологиялык поцесстер менен кубулуштарды (динамикалык Геология) изилдөөчү тармакка жер кыртышынын козголушун, анын себебинен болуучу геологиялык түзүлүштөрдү изилдөөчү илим тектоника кирет. Тектониканын бир тармагы геотектоника. Ал Жердин ири структураларын (материктер менен океандар) изилдейт, ал эми неоген-антропоген мезгилиндеги жер кыймылын изилдөөчү тармагы неотектоника деп аталат. Жанар тоолордун пайда болуу жана атылуу процесстерин, алардан чыккан магма, жанар тоо тектери ысык суулары менен газдардын курамын, жер бетине таралуу закон ченемин ж.б. кубулуштарын изилдөөнү вулканология илими жүргүзөт, ал эми сейсмология жер титирөөлөрдү жана ага байланыштуу геологиялык процесстерди изилдейт жана алардан алынган маалыматтар боюнча жер титирөөгө кооптуу аймактарды аныктайт. Структуралык Геология геологиялык тулкулардын, тоо тек катмарларынын жайгашышын, алардын бүктөлүшүн, тектоникалык жаракалар менен тилкеленишин аныктоочу илим.
3) Жердин чөкмө катмарларындагы сакталып калган калдыктардын негизинде геологиялык тарыхын жана анын ырааттуулугун, органикалык дүйнөнүн эволюциясын изилдөөчү тармак тарыхый Геология. Бул топко төмөнкүлөр кирет: стратиграфия жердин чөкмө тоо тек катмарларынын ырааттуулугун, салыштырмалуу геологиялык жашын аныктайт, палеогеография геологиялык маалыматтардын негизинде өткөн Геологиялык мезгилдердин физикалык-географиялык шарттарын изилдейт; палеонтология байыркы өсүмдүктөр менен жаныбарлардын ташка айланган калдыктары аркылуу өткөн Геологиялык мезгилдердеги тиричиликти изилдейт. Геологиянын эл чарба керектөөсүнө түздөн-түз байланыштуу тармагына (колдонмо Геология) төмөнкүлөр кирет: кен байлыктар материалдык өндүрүш чөйрөсүндө натыйжалуу пайдаланууга боло турган жер кыртышындагы минералдык заттар жөнүндөгү илим; гидрогеология жер астындагы суулар тууралуу илим; инженердик геология ар түрлүү ири курулуштар менен имараттарды тургузууга байланыштуу кыртыштын физикалык-механикалык касиеттерин аныктайт.
Геология илиминин системасында жер бетинин ири аймактарынын геологиялык картасын түзүп, аларга жалпы баа берүү максатында жүргүзүлгөн аймактык Геология менен океан-деңиз түптөрүнөн кен байлыктарды издөөгө жана изилдөөгө арналган деңиз Геологиясы да орчундуу орун ээлейт. Геология башка табият таануу илимдери менен тыгыз байланышта өнүгүп келет. Айрыкча химия жана физика илимдеринин закон ченемдерин, ыкмаларын кеңири пайдалануунун натыйжасында Геологиянын геохимия жана геофизика сыяктуу тармактары пайда болуп, ошондой эле Геология астрономия, география, геодезия, биология, тоо кен иштери менен байланышта өнүгүүдө. Азыркы убакта Геология илимине теориялык жана практикалык изилдөө жүргүзүүдө физикалык, математикалык ыкмалар жана заманбап компьютердик моделдештирүүлөр, технологиялар (географиялык маалымат системасы) кеңири пайдаланылууда. Геологиялык изилдөөлөрдү бүткүл Жер шары боюнча уюштуруп, белгилүү бир багытта жүргүзүү, Геологиянын эң негизги проблемаларын талкуулоо маселелерин 1875-ж. негизделген Эл аралык геологиялык конгресс ишке ашырат. Кыргызстандын Геологиясын илимий жактан изилдөөнү Кыргыз Улуттук Илимдер академиясынын Геология жана Сейсмология институттары, ал эми кен байлыктарын издөө жана геологиялык чалгындоо жумуштарын Кыргыз Геология жана минералдык ресурстар агенттиги жүргүзүп келет.
Жердин ченемдик баасы
Жердин ченемдик баасы – өзүн-өзү актоо мүмкүнчүлүгүнөн чыгып, белгилүү бир сапатка ээ болгон жерде жайгашкан жер участкасынын баасын мүнөздөй турган көрсөткүч. Ж. ч. б. натуралдык жана нарктык көрсөткүчтөрдүн тутумунун жардамы аркылуу жүргүзүлөт да мыйзамдарда белгиленген тартипте аныкталат. Ж. ч. б.: жерди пайдалануунун натыйжалуулук деңгээлин, жер салыгынын бычымын эсептөөнү, жер участокторун сатууда алардын адепки баасын, жерлерди мамлекеттик жана коомдук муктаждыктар үчүн алып коюуда келтирилген коромжулуктар менен зыяндардын ордун толтурууну белгилөө үчүн жүргүзүлөт. Ж. ч. б-сы боюнча маалыматтар жерге баа берүүчү маалыматты түзөт. Жер участкасын жеке менчикке сатууда, ипотекалык келишимдерди түзүүдө, банк кредитин жолжоболоштурууда Ж. ч. б. жер мамилелерин жөнгө салат. Жер участкасынын ченемдик баасы КР Өкмөтүнүн алдындагы кыймылсыз мүлктү каттоо боюнча мамлекеттик агенттиги тарабынан жүргүзүлөт.
Никель сульфаты
Никель сульфаты, NiSO4 – саргыч ромб кристаллдар, тыгызд. 3,652г/см3 (250С), пайда болуу жылуулугу DН0298 = 218 ккал/моль. Нымдуу абада сууну сиңирип алып, жашыл түскө өтөт. Сууда эригичтиги 21,40 (0оС); 29,99 (30оС), 23,59 (50оС); 43,42 (99оС). СН3ОН менен С2Н5ОН эригичтиги 0,01% жана 0,01% (15оС). 3,150С 31,5оС чейин суудагы эритмесинен Mg, Mn, Fe, Co, Zn, гептагидрат менен изоморфтуу никель купоросу NiSO4·7Н2О кристаллдары бөлүнөт. 31,5-53,6оС көк-жашыл түстөгү тетрагоналдуу a-NiSO4·6Н2О, ал эми 53,6 – 99оС чейин b-NiSO4·6Н2О пайда болот. Темп-ра жогорулаган сайын суу молекулалары саны азайып, стабилдүү NiSO4·Н2О пайда болуп, 280о С жогору суусун толук жоготот. Н. с. щелочтуу металлдар сульфаттары менен кош туздарды: Ме 2Ni(SO4)2· 6Н2О, Ме-К+, Rb+, Сs+, NH4+ берет. Булардын ичинен никель-аммоний сульфатын практикалык мааниси чоң. Өнөр жайда Н. с. металлды күкүрт к-тасында эритүүдөн алынат.
Жоошбекова, Айнагүл Рысбаевна
Айнагүл Рысбаевна Жоошбекова (12.04.1969-ж. Кыргызстандын Ош облусуна караштуу Кара-Суу районундагы Большевик айылында туулган) – кыргыздын заманбап этнограф айымы, тарых илимдеринин кандидаты, доцент, КТКнын мүчөсү.
Кыскача өмүр таржымакалы
Айнагүл Рысбаевна Жоошбекова 1969-жылдын 12-апрелинде Кыргызстандын Ош облусуна караштуу Кара-Суу районундагы Большевик айылында (Жоош айылдык кеңешинин борборунда) туулган. Атасы - Рысбай Жоошбеков, энеси - Үрүкан Маманова.
Айылында Токтогул атындагы орто мектепти 1986-жылы алтын медаль менен аяктаган.
1986-91-жылдары Кыргызстандын борбору Бишкек шаарындагы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетинде окуган.
1994-98-жылдары Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Этнография кафедрасында күндүзгү аспирантурада окуган.
1999-жылы этнография жаатында кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү жактаган. Илимий жетекчиси - профессор Абылабек Асанканов Асанканович.
Учурда Ишеналы Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинде Тарых институтунда Кыргызстан тарыхы жана этнология кафедрасында доцент болуп эмгектенет.
Сыйлыктары
Актуалдуу этнологиялык изилдөөсү үчүн А. Жоошбекова 2010-жылы июнда этнограф айым Какен Мамбеталиева атындагы сыйлыктын лауреаты болду (бул сыйлык биринчи жолу берилди).
Эмгектери
Кыргыздын тарыхына, этносоциологиясына, рухий мад-тына арналган 50дѳн ашык ил. эмгектин (а. и. 2 монографиянын) автору.
Программаланган окутуу
Программаланган окутуу –  билим берүүнүн мазмуну жана ошол мазмунду өздөштүрүүнүн жолу боюнча алдын-ала түзүлгөн программага ылайык ишке ашырылуучу окутуу. Мындай программада үйрөнүлүүчү билимдердин мазмуну гана эмес, ошол билимдерди түшүнүп-билүүнүн бүткүл процесси толук баяндалып кошо жазылат, башкача айтканда үйрөнүлүүчү билимге ээ болуу үчүн окуучу кандайча окуп эмгектенүүсү керек экендигинин бүткүл жолу баяндалып көрсөтүлөт.
Мугалим окуу процессин уюштуруп, анын жүрүшүнө жетекчилик да, контролдук да кылат. Ошого карабастан окутууну биз толугу менен башкарылуучу процесс дей албайбыз. Анткени башкарылуучу окутуу деп ар бир окуучунун алга жылышынын ар бир кадамы мугалим тарабынан дайыма толук контролдукка алынып турган окутууну, жумуштун ар кандай этабында ар бир окуучу материалды кандай өздөштүрүп кабыл алып жаткандыгы жөнүндөгү маалыматтарды мугалим тынымсыз билип тура турган окутууну, улам кийинки материал мурдагы материалдын кандайча өздөштүрүлгөндүгүнө жараша берилип тура турган окутууну айтабыз. Ал эми окутуунун адаттагы практикасында болсо мугалим сабактын каалаган учурунда ар бир окуучунун материалды өздөштүрүү процессин, анын акылынын өнүгүү жолун контролдукка ала албайт. Мына ушунун өзү традициялык окутуунун негизги кемчилдиги болуп эсептелет. Материалды окуучулар канчалык даражада түшүнүп кабыл алып жаткандыгы жөнүндө мугалим жалпы гана болжолдуу маалыматтарды окуучулардын оозеки же жазуу жүзүндөгү жоопторунан ала алат. Ошондуктан мугалим сабакты өтүүнүн темпин, эреже катары кандайдыр бир орточо окуучуга тууралап гана уюштурат да ар бир окуучунун өзгөчөлүгүн эсепке ала албай калат. Дал мына ушул мааниде биз мугалим окутуу процессин толук башкара албайт дейбиз. Ошондуктан ушул мааниде традициялык окутууну биз башкарылуучу процесс боло албайт деп билебиз.
Чынында эле, эгерде окутуу процессинде мугалим тигил же бул окуучунун материалды туура же туура эмес түшүнүп жатканын, же такыр эле түшүнбөй жатканын, анын кандай суроолору келип чыгып жатканын билбесе, анда ал муктаж болгон окуучуга ошол замат зарыл жардам көрсөтө албайт. Демек, окуу процесси анын башкаруусунда болбой калат. Эгерде окуучу улам мурдагы материалды жакшы өздөштүрүп түшүнбөсө, анда ал андан кийинки материалды оңой менен түшүнө албайт. Ошондуктан окутуу процессинде мугалимдин түшүндүрүп жаткан материалын түшүнбөй калуучу бир дагы окуучу болбоого тийиш, бардык окуучу улам жаңы материалды өздөштүрүп кабыл алууга толук даяр болуусу зарыл. Ошондо гана биз окуучуларга терең жана бекем билим бере алабыз, ошондо гана экинчи жылы ордунда калуучулукту жоё алабыз.
Окутууну толук башкарылуучу процесске айландыруунун ишенимдүү жолунун бири программаланган окутуу болуп эсептелет. Программаланган окутуунун кадимки окутуудан кандайча айырмалана тургандыгын ачык элестетүү үчүн окуу процессин ага катышуучулар тарабынан эки жактуу процесс катары карап көрүүгө туура келет. 1. окутат, билим берет, (мугалим),
2. окуйт, билим алат (окуучу). Булар окуу процессинин эки звеносун түзүшөт.
Бирок, ар бир класста мугалимдин карамагында 35–40 окуучу боло тургандыктан, ал ар бир окуучудан тынымсыз тескери информация алып тура албайт, окуучунун ар бир кадамы сайын аны сурап тура албайт, башкача айтканда «тескери байланыштын» каналы боюнча информация мезгил-мезгили менен гана сейрэк келип турат. Натыйжада материалдын ар бир окуучу тарабынан өздөштүрүлүшүнүн өзгөчөлүгүн мугалим даана билбей калат. Мисалы, окуучу ката кетирди дейли. Бирок, анын конкреттүү себеби эмнеде экендиги адатта белгисиз бойдон эле кала берет. Традициялык окутуунун мына ушул сыяктуу бардык терс жактары программаланган окутууда жоюлат.
Айрым учурда мугалимдер программаланган окутууну сөзсүз окутуучу машиналардын жардамы менен гана жүргүзүү мүмкүн деп ойлошот. Бул туура эмес. Чындыгында программаланган ошондой машина менен да жана машинасыз да ишке ашырылат, анын негизги мааниси машинаны колдоно же колдонбой тургандыгында эмес, эң негизгиси мында окутуу – окуучу улам мурдагы кадамдагы материалды түшүнмөйүнчө андан кийинки кадамга өтө албай тургандай болуп уюштурула тургандыгында. Ал үчүн окуу материалын логикалык тизмектештикте жайланышкан анча чоң эмес пропорцияларга («кадамдарга», «дозаларга», «кадрларга») бөлүштүрүшөт. Бул принципте түзүлгөн окуу материалын программа деп аташат.
Улам кийинки үлүштөгү билимди алуудан мурда окуучу ага чейинки өлчөмдөгү (порциядагы) материалды түшүнүп өздөштүргөндүгүн кандайдыр бир жол менен (коюлган суроого туура жооп берүү, маселе чыгаруу жана башкалар) далилдеп көрсөтүүгө тийиш. Ошентип, окуучу материалды кандай түшүнүп өздөштүрүп жаткандыгы жөнүндө мугалимге тынымсыз билдирип турат. Окуучунун жообунун сапатына (анын берген жообу туурабы же катабы, эгер ката болсо, ал кандай ката) жараша окутуунун андан аркы кадамы белгиленет: же окуучуга кийинки өлчөмдөгү материалга өтүү, же мурдагы эле өлчөмдөгү материалды кайталап окуп өздөштүрүү, же өтүлгөн материалды тиешелүү кадр боюнча кайталоо сунуш кылынат. Мындай функциялар окутуучу машинанын же атайын программаланып түзүлгөн окуу китебинин жардамы менен ишке ашырылат. Ошондуктан программаланып түзүлгөн окуу китепти кээде «окутуучу кагаз машина» деп да аташат.
Мына ошентип, окуучудан мугалимге келүүчү тескери байланыш ар бир окуучунун ишине тынымсыз контролдук кылууну камсыз кылат, демек, окуу процесси толугу менен башкарылуучу процесске айланат.
Тескери байланыш ар бир окуучунун ишин анын жеке өзгөчөлүгүнө жараша башкарууга мүмкүндүк берип, анын окуу процессине дайыма активдүү катышуусун камсыз кылат, анткени мында окуучу пассивдүү болуп жөн олтура албайт, анын пассивдүүлүгү дароо эле билинип турат. Программаланган окууда эң негизгиси ар бир окуучу анын жеке өзү үчүн оптималдуу болгон темпте, өзүнө ылайык стилде окуп эмгектенет.
Жалпысынан алганда программа ошондой мектептерде азыр колдонулуп жүргөн традициялык окутуудан бир кыйла артыкчылыкка ээ. Бирок, ошого карабастан бүткүл окутууну программалаштырып жиберүүгө болбойт.
1. Сабактын темасы боюнча окуучуларга берилүүчү окуу материалын билгичтик менен туура тандап алуу. Ар бир тема боюнча окуучулар үчүн эң кызыктуу болгон фактылар эң эле көп. Бирок, окуу материалын тандоо: биринчиден, берилген теманы андан ары тереңдетип үйрөнүүгө база түзө алгыдай негизги гана суроолорду аныктап алуу жана ошол суроолордун бекем өздөштүрүлүшүнө көбүрөөк көңүл буруу; экинчиден, илим менен техниканын азыркы өнүгүшүнүн көз карашында алганда анчалык маанилүү эмес болуп эскирип калган суроолорду чыгарып таштоо иши эң маанилүү.
2. Тандалып алынган материалды окуучулар сезимдүү түрдө толук кабыл алып үлгүргүдөй кылып рационалдуу дозаларга бөлүштүрүү. (Көңүлдүн башка эч нерсеге алагдыланбай туруктуу токтоп тура ала турган убактысынын ичинде өздөштүрүп кабылданылуучу логикалык аякталган ойду информациянын дозасы деп түшүнөбүз).
Мугалим сабакта окуу материалын, адатта, бүткүл тема (же параграф) боюнча баяндап түшүндүрөт. Бирок, окуучулар мугалимдин айткандарын түрдүүчө түшүнүшөт да, түрдүүчө кабыл алышат. Мисалы, кээ бир окуучу мугалимдин айтып жаткан оюн узакка чейин ээрчий албайт, бир нерсеге алаксыйт, түшүндүрүлүп жаткан ойдун логикалык байланыштуулугун жоготуп жиберет да, эң акырында өтүлүп жаткан материалды түшүнбөй калат. Башка бирөөлөрү болсо, мурдакы материалды жетишээрлик даражада өздөштүрбөгөндүктөн азыркы айтылып жаткан ойду ээрчий албайт да, сабакта өтүлүп жаткандар ал үчүн кызыксыз болуп сезилет. Натыйжада окуучунун билиминде оңой менен ордуна келгисиз кемчилик пайда болот. Ошондуктан окуу материалын өлчөмдөргө бөлүштүрүү жана анын окуучулар тарабынан туура кабыл алынып жаткандыгына токтоосуз ишенүү программаланган окутуунун негизи болуп эсептелет. Адегенде биринчи өлчөм берилет, экинчи өлчөм болсо ошол биринчи өлчөмдү окуучу даана түшүнгөндүгүнө мугалим толук ишенгенден кийин гана берилет, экинчи өлчөмдү окуучу толук кабыл алгандыгына ишенген соң үчүнчү доза жана ушул сыяктуу улам кийинки дозалар берилет. Материалды өтө эле майда өлчөмдөргө бөлүштүрүү түшүндүрүүнүн тизмектештигинин бузулушуна алып келет, жана ошондуктан татаал материалды өтүүдө ал колдонулбайт. Тескерисинче, материалды ирети өлчөмдөргө бөлүштүрүү аларды окуучулардын кабылдоосун кыйындатат жана алардын билимине контролдук кылууну татаалдаштырат, материалдардын туура кабыл алынып жатышы жөнүндөгү ырастоонун (тескери байланыштын) келип турушун кечиктирет. Ошондуктан материалдарды дозаларга туура бөлүштүрүү начар окугандарга талаптын күчтүү болуп калышы же жөндөмдүү окуучуларга талаптын жеңил болуп калышы сыяктуу кемчиликтерди болтурбоого мүмкүндүк берет.
3. Окуучулар көбүнчө жакын арада суралуучу суроолорго гана даярдануу менен чектелишет да материалды системалуу түрдө өздөштүрүү боюнча максималдуу эмгектенишпейт. Мугалим материалды түшүндүрүп жатканда кээ бир окуучу аны китептен окуп аламын деген ой менен мугалимдин бир дагы сөзүн укпастан жалдырап олтура берет. Же өтүлгөн материалды бышыктоодо мугалим эки-үч, же көп болгондо үч-төрт окуучуга тиешелүү суроолорду берет, калган окуучулар болсо бул убакытта өзүлөрүн бардык иштен бошонгондой сезишет. Ошондуктан бардык окуучуну окуу процессине активдүү катыштырып, ар бир окуучунун көңүлүн бүткүл сабак бою жаңы материалга топтоо эң зарыл методикалык ыкма болуп эсептелет.
Прогрммаланган окутуу ошондой эле мугалимге дал ушул маселени чечүүгө мүмкүндүк берет: окутуунун бардык этабында (үй тапшырмасын текшерүүдө, жаңы материалды өтүүгө база түзүү максатында окуучуларды ага даярдоодо, жаңы материалды өтүп жатканда, аны бышыктоодо, жаңы материал боюнча окуучуларды өз алдынча иштетүүдө, мурда өтүлгөн материалдардын негизги суроолорун кайталоодо) бардык окуучунун билимин такай контролдоп турууга мүмкүндүк берет.
4. Окуу процессинде окуучунун ишинин, анын ар бир аракетинин тууралыгын эч токтоосуз ырастап туруу.
Сөз маданияты
Сөз маданияты - бул адабий тилдин нормаларына сүйлөшүүнүн (речтин) ылайык келүү даражасы, тил илиминин бир тармагы; адабий тилди нормага салуу көйгөйлөрүн (проблемаларын), сүйлөшүүнү, кепти (речти) туура колдонуунун конкреттүү нормаларын жана өлчөмдөрүн (критерийлерин) изилдейт. Сөз маданиятынын лингвистикада өзүнче тармак катары өнүгүшү орус тил илиминин советтик доордогу өнүгүшү менен байланыштуу. И. А. Бодуэн де Куртенэнин тилдик процесстерди аң-сезимдүү түрдө жөнгө салуу тууралуу идеясы анын окуучулары Л. В. Щерба, Л. П. Якубинский, Е. Д. Поливанов, Г. О. Винокур, В. В. Виноградов жана башкалардын эмгектеринде иштелип чыккан. 1952жылы СССР ИАнын Тил илими институнда сөз маданияты сектору түзүлгөн. Сөз маданияты маселелери башка өлкөлөрдө да иштелүүдө; европалык бир катар өлкөлөрдө сөз маданиятынын маселелерин жарыялоочу атайын журналдар чыгат.
Программаланган окутуу
Коюлган суроолорго окуучулардын берген жоопторунун тууралыгын ырастоону бир аз эле убакыт кечиктирүү окутуунун сапатын кескин түрдө төмөндөтүп жиберет. Ал гана эмес, эгерде окуучунун ишинин тууралыгын ырастоо жок болсо, анда ал туура эмес фактыларды, туура эмес аракеттерди туура сыяктуу эсептеп калышы да мүмкүн. Бул учурда анын мындай катасын жоюу эң кыйын болот. Окуучунун оозеки жообунун, же анын маселе чыгаруудагы аракетинин тууралыгын мугалим өзүнүн жүзүн жылмайтуу, башын ийкөө, же кээде айрым фраза аркылуу токтоосуз кубаттап ырастап турганы жакшы. Окуучунун ишинин тууралыгын бул сыяктуу ырастап туруу анын күчүнө ишенимин арттырат.
Сөз маданияты
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Программаланган окутуу
5. Окуу процессинин бардык этабында түз жана тескери байланышты ишке ашыруу. Окутууну белгилүү суммадагы билимдердин, билгичтиктердин, көндүмдөрдүн жана чыгармачылык менен өз алдынча изденип эмгектенүүнүн ыкмаларын окуучулар тарабынан өздөштүрүлүшүн башкаруунун процесси деп эсептөөгө болот. Ал эми ар бир башкарылуучу процессти автоматташтыруу мүмкүн, демек, окутууну автоматтык башкарылуучу процесс деңгээлине келтирүүгө болот.
Автоматтык башкарууда дайыма башкаруучу жана башкарылуучу объектинин же анын айрым элементтеринин иш абалы жөнүндөгү маалымат башкаруучу объектиге келип түшөт. Бул маалымат башкаруучу объектиде талданып чыгып, ошонун негизинде башкаруунун буйругу иштелип чыгат да, ал түз байланыштын каналы боюнча башкарылуучу объектиге берилет. Дал ушул сыяктуу башкарылуучу окуу процессинде түз байланыш деп мугалимден окуучуга келүүчү информацияны (материалды түшүндүрүү, консультациялар, оңдоолор, тактоолор жана ушул сыяктуу), ал эми тескери байланыш деп болсо оозеки суроолордо, үй тапшырмаларын текшерүүдө, контролдук иштерди өткөрүүдө окуучудан мугалимге келип туруучу окуу материалынын өздөштүрүлүшүнүн сапаты, анын тереңдиги жана бекемдиги жөнүндөгү бардык маалыматтарды түшүнөбүз.
6. Окуу процессинде ар бир окуучунун өзүнүн мүмкүнчүлүгүнө карата ага жекече тапшырма берип, өзүнчө эмгектентүү.
Жакшы окуган окуучу начар окуучуга салыштырганда ар кандай сабактын материалын болжол менен үч эсе тез өздөштүрө тургандыгы педагогикалык тажрыйбадан жана көп сандаган изилдөөлөрдөн айкын болду. Ошондуктан түшүндүрүүнүн темпин жакшы окуган окуучуларга жараша ориентациялоодо начар окуган окуучулар материалды кабыл алууга үлгүрбөй калышат, тескерисинче, түшүндүрүүнүн темпин начар окуган окуучуларга ылайыктап жай жүргүзсөк, анда алдыңкы окуучуларды каныктыра эмгектенте албай калабыз, алардын өсүүсүн жасалма түрдө зордуктап токтоткон болобуз. Демек, окутууда ар бир окуучуну анын дал өзүнө туура келүүчү темпте эмгектентүү эң зор мааниге ээ.
Структуралык жана логикалык схемада, белгилүү логикалык тизмектештикте бири-бири менен жана башкалар предметтердин тиешелүү бөлүмдөрү менен байланышта болгудай дозаларга бөлүштүрүлгөн бөлүмдөрдүн, темалардын, параграфтардын (же информациянын элементтеринин) системалаштырылган тизмеси берилет. Мындан тышкары материалды үйрөнүүнүн эң эффективдүү методдору, сырттан контролдоонун жана өзүн өзү контролдоонун ар түрдүү формалары көрсөтүлөт.
Структуралык жана логикалык схеманы түзүүдө ушул предмет боюнча окуучунун логикалык ойлоосунун өсүшүнө жана анын керектүү практикалык көндүмдөргө ээ болуусуна түрткү боло албай турган, же улам кийин өтүлүүчү материалды өздөштүрүү үчүн анча мааниге ээ болбогон информациялар, ошондой эле кайталанылуучу малыматтар чыгарылып ташталат. Структуралык жана логикалык схеманын негизинде сабактарга бөлүштүрүлгөн план түзүлөт да, анда ар түрдүү окуу материалынын жана сабакта колдонулуучу методикалык ыкмалардын эң эле рационалдуу ирээттүүлүгү көрсөтүлөт. Планды окуучулар өздөрүнүн сабак убагында алган билимин практикага колдонууну аларга тиешелүү дозадагы информация берилер замат эч токтоосуз жүргүзө башташкандай кылып түзүү керек. Эгерде практикалык көнүгүү иштери кечиктириле турган болсо, анда берилген дозадагы илимий информациянын өздөштүрүлүшү анча чың болбой калат. Структуралык жана логикалык схеманын жардамы аркасында мугалим окуучуларга сабак убагында өтүлүүчү материалдын эң керектүү, түйүндөрүн гана толук терең түшүндүрүп, окуучуларга мурдатан же башка предметтер боюнча тааныш болгон суроолорго, ошондой эле окуучулар өздөрү окуп түшүнүп алыша турган маселелерге токтолуп олтурбоо мүмкүнчүлүгүнө ээ болот.
8. Окутуунун эффективдүүлүгүн камсыз кылуу максатында оптималдуу алгоритмдерди түзүү жана аны окутуу процессинде колдонуу.
Айылдык жаштардын кечки мектеби
Айылдык жаштардын кечки мектеби - өндүрүштөн кол үздүрбөй сегиз жылдык жана орто билим берүүчү окуу жайы. 1944-ж. 15-июнда «Айылдык жаштардын кечки мектептерин уюштуруу жөнүндө» токтом кабыл алынган. 1958-ж. тартып алар жумушчу жаштар мектеби сыяктуу эле жалпы билим берүүчү кечки /сменалык/  орто мектептер деп атала баштаган. Бул мектептерде окуучулардын каалоосу боюнча профессионалдык адистигин жогорулатуучу сабактар жана кыскартылган мөөнөт менен сегиз, он жылдык мектептин көлөмүндө жалпы билим берүүчү класстар уюштурулган. Окуу жылынын башталышы айыл чарба жумушуна байланыштуу ар кайсы райондо ар түрдүү болушу мүмкүн. Кыргыз Республикасында 1973-жылы айылдык жаштардын кечки мектебиде /сменалык/  6,9 миңге жакын улан-кыз окуган.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Варистор
Варистор [англисче vari (able) өзгөрмө жана (resi) stor резистор] - чоңдугу берилген чыңалууга көз каранды болгон өзгөрмө R каршылыкты ченөөчү прибор. Аны даярдоо үчүн күкүм түрүндөгү кремний карбидин байланыштыруучу суюктуктар: чопо, суюк айнек, лак жана башка же ылайлар менен пресстеп, калыпка куюп, 1700°С температурада бышырат. Анын бетине металл капталып, ага зым каңдалат. Чыңалуу өскөндө каршылык азайып, бүртүкчөлөрдүн ортосундагы контакттардын каршылыктарын төмөндөтөт. Варистор төмөнкү жыштыктуу ток менен чыңалууну бир калыпта кармап туруу жана жөнгө салуу үчүн колдонулат.
Баалуу металлдын куну
Баалуу металлдын куну – куюндунун кунун аныктай турган мамлекеттик үлгү. Жасалган буюмдун өзөгүн түзчү баалуу металлдын салмактык бирдиги куюндудагы бирдиктин миңден бир бөлүгү аркылуу өлчөнөт.
Тюменяк (Туймазин району, Башкыртстан)
Тюменяк — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Тюменяк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1046 киши. Почта индекси — 452772, ОКАТО коду — 80251870001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жетекчи көрсөтмө
Жетекчи көрсөтмө (лат. diregere  – түзөтүү) – буюртма, тескеме, жогорку жетектөөчү органдын көрсөтмөсү.
Кишимжан
Кишимжан — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери, Ысмайылдын кызы. Ысмайыл багып алган балтыр бешик Семетейди көтөрүп чоңойтот. Семетей он экиге келип, Сарытаздан ата-тегин угуп, аны жашырган Каныкейге тарынып жатканда келип, жалынып-жалбарып тургуза албай коёт (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 135).
Чиркөө музыкасы
Чиркөө музыкасы – христиан чиркөөсүндөгү музыка. 17-кылымга чейин чиркөө музыка өнөрүнүн негизги борбору болгон. Чиркөө музыкасында бүгүнкү күндө да өз маанисин жогото элек терең мазмундуу, таасирдүү чыгармалар жаралган жанрлар калыптанган. Адистик музыка өнөрүнүн негизи, анын теориясы, тарыхы, нотага түшүрүү ыкмасы, окутуу, тарбия берүү усулдары Чиркөө музыкасында калыптанган.
1054-жылы чыгыш жана батыш христиан чиркөөлөрүнүн бөлүнүшүнө байланыштуу Чиркөө музыкасы негизги эки түргө бөлүнгөн.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Академик
Академик - Кыргыз УИАсынын ж.б. чет өлкөлөрдүн тармактык академияларынын анык мүчөсү. Ал академиянын жалпы чогулушунда шайланат. Кыргыз УИАсында академик, ардактуу академик, чет өлкөлөрдүн илимдер академияларынын ардактуу мүчөсү деген академиктик наамдар бар.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Akateemikko
Тоолуу-Карабак Республикасы
Тоолуу-Карабак Республикасы (Արցախի Հանրապետություն) Азербайжандын бир бөлүгү катары эл аралык таанылган Түштүк Кавказдагы жикчил мамлекет. Арцах мурунку Тоолуу Карабах Автономиялуу областынын көпчүлүк бөлүгүн, ошондой эле батыш тарапта Армения менен түштүктү Иран менен чектешкен аймактарды көзөмөлдөйт. Анын борбору − Степанакерт. 1991 жылдын 2 сентябрьда, Тоолуу-Карабак Автоном Облусунун аянтында Жаңы мамлекет болуп жарыяланды.
Абсолюттук көбү Христиандар.
Таануугандар — Апхазия, Түштүк Осетия, Приднестров Молдова Республикасы.
Клэйтон (Огайо)
Клэйтон (Огайо) (Clayton) — Огайо штатынын Montgomery округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13209 киши. Болжолдуу аянты - 48.1 км². FIPS коду — 39-15644.
Ацидофиттер
Ацидофиттер (латынча actolus - кычкыл жана өсүмдүк) - кычкыл топурактарда жана кычкыл сууларда (рН=6,7ден төмөн) өсүүчү өсүмдүктөр. Ацидофиттер төмөнкүлөргө бөлүнөт: 1) өзгөчө А. (рН= =3,0-4,5) сфагнум, плаундар жана башка ; 2) мелүүн А. (рН=4,5-6,0) (ширеси ачуу же уулу сары гүлдөр ж ана башка). 3) начар ацидофиттер (рН=6,0-6,7). Алардын өтө кычкылданууну талап кылганы сфагнум (рН=3 - 4).
Шорма
Шорма — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын сол жээгинен 109 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 38 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сөздүн курамы
Сөздүн курамы ― сөздүн ички түзүлүшү жагынан айрым бөлүктөргө (морфемаларга) ажыроочу бөлүктөрү. Сөздөр уңгу же мүчө жалганган түрүндө болот. Составына карай жөнөкөй жана татаал сөздө болуп бөлүнөт. Жөнөкөй сөздөр уңгу жана туунду (уңгу+мүчө) түрүндө болот. Татаал сөздөр кош сөздөр (мис., кызыл-тазыл, ага-ини), кошмок сөздөр (мис., өнөр жай, таш көмүр, бака жалбырак), бириккен сөздөр (мис., бүгүн<бу+күн, бияк<бу+жак), кыскарган сөздөр (мис., КМШ, БУУ, КР, совхоз, шаарком) деп төрт топко ажырайт.
Булактар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Сулайка
Сулайка — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап, жар тандоодо аты отуз жетинчи келген Абыш тагдырына буюрган С-га үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 419, 427).
Сулайка — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Акбалтанын аялы. Чыйырды Манасты төрөгөндө жардамдашып жүргөн аялдардын бири (Сагымбай Орозбаков, 1. 62 — 63).
Жеткиликтүүлүккө укук
Жеткиликтүүлүккө укук – автордун моралдык укуктарынын бири; көркөм сүрөт өнөр чыгармасынын жаратуучусунун, м.: картинадан анын менчик ээсинен автордук көчүрмө жасаганга мүмкүндүк берүүнү талап кылуу укугу. Ж. у. бир эле учурда чыгарманын автордук укук объектиси жана анын менчик ээси автору эмес болгон учурда материалдык баалуулук катары ажырагандыгынан улам келип чыгат. Автор ага картинаны алып келүүнү эмес, ага жеткиликтүү болууну талап кылууга укуктуу.
Кошой-Коргон
Кошой-Коргон - байыркы Атбаш шаарынын калдыгы. Ал Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Ат-Башы районундагы Кара-Коюн дарыясынын сол жээгинде Кара-Суу кыштагынын четинде орун алган.
Кыскача таржымакалы
Кошой-Коргон Ат-Башы өрөөнүнүн борборунан орун алган. Жер шартына жараша стратегиялык ыктуу жайгашып, байыркы учурда ушул жер менен өткөн соода жолун жана бүткүл өрөөндү тескеп турган.
Шаар 245-250 м келген төрт бурчтук форманы ээлеп жатат. Сакталып калган дубалдарынын бийиктиги 4-8 м.
Алардын периметри боюнча 60 сепил байкалып турат: түндүгүндө – 19, түштүгүндө – 13, чыгышында – 17 жана батыш жагында – 11. Дубалдары, ошондой эле сепилдери чоң-чоң топурак блоктордон жана узун кыштан салынган. Дубалдын түп жагынан калыңдыгы 7-9 м, улам жогору жагы ичкерип, 8 метрге жеткен жердеги калыңдыгы 3-4 м болот. Дубалдарынын жана сепилдердин айрым жерлеринде кийинки ремонт иштеринин издери жана жоон жыгачтардын калдыктары сакталып калган.
Алар курулуш материалдары катары пайдаланылса керек. Коргонуу курулуштарынын монументалдуулугу согуш коркунучу болгон кезде шаардын элин ишенимдүү калкалап турган. Шаардын бардык тарабында 12 м алыстыкта дубалдары курган кездиги топурак алгандан кийин калган чуңкурлар жатат. Коргондун ар бир тарабында да бирден, төрт эшиги болгон. Алгачкы учурда шаарга кире турган бир ган эшик болгон деп болжоого болот.
Кийинчерээк анын калган дубалдарынан да эшиктер ачылган. А.Н. Бернштам чыгыш жана батышжагындагы дарбазалар 1375-ж. Амир Темирдин шаарга келген учурунда пайда болгон деп эсептейт. Анын пикири боюнча ошол эле мезгилде шаар чыгыш жана туштук жагынан бир катар аянтты алган кошумча дубал менен бекемделген. Тилекке каршы, айыл чарба жумуштарына байланыштуу бул дубалдар биздин күндөрдө бүт бойдон бузулган.
Шаарды казып көргөн кезде курулуштардын калдыктары табылды, алардын дубалдары кыш менен салынган, таманына топурак жана жалпак таштар төшөлгөн. Уйдун ичинде очоктун издери сакталган. Бир бөлмөнун керегесинин шыбагында көк, кызыл, ак жана сары боёк менен жүргүзүлгөн оймо-чийменин издери бар. Бөлмөлөрүнон ар кандай материалдар: жаргылчак, чоподон, таштан, сөөктөн жасалган ийиктер, алардын айрымдарына оюу салып коюлгандары да табылган. Темир буюмдардан болсо: жаанын учтары, бычактын сыныктары сакталып калган. Куруларга же жүгөнгө кадап жасаган жалпак коло буюмдары да чоң мааниге ээ. Мындай кооздоолор 6-10 кк. Түрк тилиндеги көчмөн урууларда кеңири тараган. Колодон жасалган чоң шакек айрыкча кызыгууну туудурат. Анткени анын жогорку бетине бири-бирин карап турган эки өрдөктүн сурөтү салынган. Мындай табылга Кыргызстандын аймагынан биринчи жолу кезигип отурат.
Жек Лондон
Жон Гриффит "Жек" Лондон (Jack London; туулганда берилген аты: Жон Гриффит Чейни; 1876-жыл 12-январь — 1916-жыл 22-ноябрь) — америкалык жазуучу, журналист жана коомдук ишмер болгон. Ошол учурда өнүгүп жаткан коммерциялык журналдардагы көркөм чыгармалар дүйнөсүнө чыйыр салган Лондон фантастикалык, анын ичинде илимий фантастикалык чыгармалары менен эле дүйнөлүк атак-даңкка жетип, ири киреше тапкан.
Анын атактуу чыгармаларынын айрымдары "Жапайылардын чакырыгы" (англ. The Call of the Wild) жана "Ак тиш" (англ. White Fang) болуп саналат. Эки чыгармасы тең Клондайк аламан алтын учурундагы окуяларды чагылдырган. Ошондой эле ал "От жагуу" (англ. To Build a Fire), "Түндүктүн Одиссейи" (англ. An Odyssey of the North) жана "Жашоону сүйүү" (англ. Love of Life) аңгемелерин жазган. Андан тышкары Лондон "Парлея бермети" (англ. The Pearls of Parlay) жана "Бутпарастар" (англ. The Heathen) сыяктуу аңгемелеринде Тынч океандын түштүгү жөнүндө жана "Деңиз карышкырында" (англ. The Sea Wolf) Сан Франциско булуңу тууралуу жазаган.
Лондон Сан Францискодогу "Топтошкондор" аттуу радикалдуу адабий топтун мүчөсү болуп, эмгекчилердин биримдигин, социализмди жана жумушчулардын укугун берилип коргогон. Лондон ушул темаларды камтыган бир нече күчтүү эмгектерди жараткан. Алардын арасында "Темир согончок" (англ. The Iron Heel) дистопиялык романы жана "Туңгуюк адамдар" (англ. The People of the Abyss) менен "Класстардын согушу" (англ. The War of the Classes) аттуу нон-фикшн репортаждары бар.
Өмүр таржымалы
Американын прогрессивдүү жазуучусу Жек Лондон Калифорния штатынын чоң порттуу шаары Сан-Францискодо, жарды фермердин үй-бүлөсүндө туулган. Жазуучунун балалык чагы учтан-түпкө кысымчылыкта жана жакырчылыкта, кыскасын айтканда, кыйынчылык шартта өткөн. Жазуучулук даражага жеткенге чейин ал ар түрдүү кесипти башынан өткөргөн. Ал 11 жашында көчө кыдырып газета сатты, андан соң балык уулады, консерва заводунда, кендир ийрүүчү фабрикада жана кир жуучу жайда жумушчу болуп иштеди, матрос болуп Япония менен Арктиканын жээктерине чейин сүзүп барды жана репортёрлук кызматты аткарды, жумушсуз калгандыгы үчүн түрмөгө да түштү.
Лондондун уй-булосу жумушчу тобуна киргенине карабастан, эмгектеринде озу басым кылганчалык кембагал болбошу мумкун дешет. Ал туулган үй, 1906 жылкы Сан-Франсиско зилзаласында күйүп кеткен. Лондон эч кимдин жардамысыз сабатсыздыгын өзү жойгон.
Үй-бүлөсү
Жек Лондондун апасы Флора Велмен музыка мугалими болчу. Атасы Виллиам Чейни болсо астролог эле.
Балалыгы
Ал 9 жаш курагында Оуиданын коломдуу романы Сигнаны(Signa) таап алып,окуп чыгат. Адабиятта жолдуу болушун ал так ушул китептен деп белгилейт. 1886-жылы ал Оакланд Коомдук Китепканасына барып, ал жерде иштеген Ина Кулбрит деген айымдын сүрөөсү м-н коп китеп окуй баштаган.
Коп жылдар бою селсаяк болуп ж-а денизде саякат кылып жургондон кийин Оакландга кайтып келип, Оакланд орто мектебин аяктаган. Ошол эле мектепте чыккан The Aegis журналына бир канча эмгегин жарыялаган. Денизде саякаттап жургондо башынан откоргон окуялардан турган Жапон жээгиндеги тайфун деген очерки биринчи жолу басылып чыгып, конкурста сыйлыкка ээ болот. Мына ушул окуя аны адабий чыгармачылык жөнүндө олуттуу ойлонтот. Бирок, дасыган жазуучулук наамга жетиш үчүн ал көп кыйынчылыктарга дуушар болуп, көптү өз көзү менен көрдү.
Лондон экзаменге копко даярданып 1896-жылдын жайында Беркелейдеги Калифорния Университетине жазылат. Финансылык жактан мумкунчулугу жетпей 1897-жылы университетти таштап салат. Ошентип ал кайра кайсы бир университеттин босогун экинчи жолу аттаган эмес. Беркелейде жургондо студенттик журналдарга жазып жазбагандыгы жонундо маалымат жок.
Алгачкы ийгилиги
1896-жылы Аляскадагы Клондайкадан алтын табылып, миң сандагандар дүнүйө-мүлк издеп, ошол жакка чубурушту. Алардын ичинде Жек Лондон да бар болчу. Бирок, бир жылдан кийин ал сыркоолоп, кур кол кайра үйүнө кайтты. Анткени менен бул «саякат» келечек жазуучуга бир топ пайдалуу материалдарды берди. Жек Лондон алтындын зээри азгыргандардын кулк-мүнөзүн, ал жерде жашаган элдердин үрп-адаттарын, арктикалык каардуу жаратылышты, адамдардын аны менен болгон күрөшүн баяндаган бир топ чыгармаларды жазган. Аларда «америкалык жазуучу Жек Лондон, буржуазиялык дүйнөдөгү алтынга аябай берилген, алтын дегенде ааламдын аркы четине чейин боортоктоп жылып барууга даяр турган кишилердин мүнөздөрүн ачык-айкын сүрөттөп көрсөткөн.
Дене тарбия системасы
Дене тарбия системасы – тарбиялоонун жалпы системасынын адамдын ден соолугун чыңдоого жана дененин өсүшүнө арналган бөлүгү. Ал дене тарбиянын идеологиялык, илимий-методикалык негиздерин, ошондой эле дене тарбия иштерин жүргүзүүчү жана көзөмөлдөөчү уюмдардын, ишканалардын негизин түзөт. Ар бир экономикалык формацияда экономикалык түзүлүшкө жана коомдогу башкаруучу таптын идеологиясын чагылдырган дене тарбия системалары түзүлгөн. Спарта дене тарбия системасы биздин заманга чейин. 8 – 9 кылымда Спартада (Байыркы Грекия) тарбиялоонун жана окутуунун мамлекеттик системасы болуп эсептелет. Анын максаты кул ээлөөчүлүк түзүлүшкө берилген күчтүү, туруктуу, эр жүрөк, кайраттуу, аскерди даярдоо болгон. Совет өкмөтүнүн алгачкы жылдарында «Спартак» дене тарбия системасы пайда болгон. Бул системанын авторлору Д. А. Крадман, В. Н. Песков жана М. Г. Собецкий чет өлкө системасын колдонуу керек, башкача айтканда спорттун бир түрү менен көп машыгууга болбойт деп үгүттөшкөн. Советтик дене тарбия системасы СССРде Октябрь революциясынан кийин түзүлүп, эмгекчилерди физикалык жактан өсүп-өнүктүрүүгө, дени сак жаш муундарды тарбиялоого чоң көңүл бурган. Окумуштуу А. А. Зикмунддун жетекчилиги астында «Советтик дене тарбия системасы» деген дене тарбия боюнча илимий адистерден турган топ түзүлүп, турмуш жана эмгек гигиенасы, табият күчтөрүн колдонуу, эмгек кыймылдары, дене тарбиялык көнүгүүлөр боюнча иш жүргүзүлгөн. Советтик педагог П. Ф. Лесгафттын дене тарбия системасы көрүнүктүү орунду ээлейт. Ал «Мектеп жашындагы балдар үчүн дене тарбия боюнча жетектөө» деген китебиндеги оюндарды баланы турмушка даярдай турган көнүгүүлөр менен түшүндүргөн. Оюндар балдардын күчүнө ылайыктуу, туура, акырындык менен өз учурунда татаалданып, эрежеси бузул бастан туура аткарылышы зарыл жана оюнду балдар өз дөрү уюштуруп, башкарганда гана натыйжалуу болорун белгилеген. Кыргызстанда советтик дене тарбия системасынын негиздери сакталып жана өнүгүп келет.
Жек Лондон
Алгачкы ийгилиги
1899-жылдан баштап анын Түндүк жөнүндөгү аңгемелери биринен-сала бири жарыкка чыга баштады. Ал негизинен Түндүк жана Океания аралдары жөнүндө бардыгы болуп 152 аңгеме жазган. Мына ушундан кийин Жек Лондондун жазуучу катары атагы чыга баштаган. Бул чыгармаларда жазуучу күчтүү, кысымчылыкка чыдамкай, кажардуу адамдарды сүрөттөгөн.