cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Батыш Саган тоо системасы
Батыш Саган тоо системасы - (монголчо саган ак же сойон (азыркы тува) уруусунун атынан) Түштүк Сибирдеги тоо системасы, Краснояр крайы менен Тува Республикасында. Кичи Абакан дарыясынын жогорку агымынан Чыгыш Саянга ашташкан жерине (Казыр жана Уда дарыясынын башаттары тушка) чейин 600 км ге созулат. Түндүктө Минуса өрөөнүнө тик түшөт, түштүктө Тува өрөөнү менен чектешет. Батыш Саган бүктөлүү структурасы түндүк-чыгышка карай созулуп, синклиналдар менен бөлүнгөн эки антиклинорийден турат. Коледон бүктөлүүсүндө көтөрүлгөн. Кен байлыктары: темир жана жез кобальт, никель, хром, коргошун, цинк, молибден, асбест. Батыш Саган дарыя өрөөндөрү менен тилмеленген салыштырмалуу кууш жана арсак-терсек кырлуу кыркатоолор системасынан турат. Көбүнө орто бийик тоо рельефи мүнөздүү. Бийик тоо рельефине Саян кырка тоосунун суубөлгүчү, Кызыл-Тайга массиви (бийиктиги 3121 м, Батыш Сагандын эң бийик жери), ошондой эле Ергак кыркатоосу ж. б. кирет. Түштүгүндө тоо аралык өрөөндөр (Ус, Туран-Уюк) бар. Климаты кескин континенттик, кышы узак жана суук, жайы кыска жана салкын. Дарыялары Енисейдин алабына кирет; ирилери: Абакан, Кантегир, Алаш, Ус, Уюк. Кедр, көк карагай жана карагайлуу күңүрт ийне жалбырактуу тайга ландшафты басымдуу; анын жогорку чегине жакын (1500-1800 м бийиктикте) кедр жана кызыл карагайлуу сейрек токой өсөт. Кыркатоолордун түштүк капталдарын тоо-токойлуу талаа, түштүк каптал экспозицияларын талаа өсүмдүктөрү, түндүк каптал экспозицияларын кызыл карагайлуу парк токою ээлейт. Бийик тоолорго тоо тундрасы, субальп жана альп шалбаасы, корумдар мүнөздүү. Батыш Саган аркылуу Абакан Кызыл (Ус жолу) жана Абаза Ак Довурак автомобиль жолдору өтөт.
Каркыра (топоним)
Каркыра (топоним) — "Манас" эпосунунсюжеттик сызыгындагы элге кеңири белгилүү салттык туруктуу окуялардын бириКөкөтөйдүн ашыөткөрүлгөн жер. Уруу аксакалдары кеңешип отурупКошойкарыянын сунушу боюнча ашты өткөрүүгө ылайыктуу жер деп К-ны жактырышат. К. "Манастын" негизги варианттарынын бардыгында Көкөтөйдүн ашы өткөрүлгөн жер — өрөөн катарында сүрөттөлөт. Валиханов жазып алган эпизод боюнча Көкөтөйдүн ашы эпостун башка варианттарыдай азыркы Ысык-Көл өрөөнүн өн ары чыгыш тараптагы К. жайлоосунда өтпөстөн Эртыштын боюнда өткөрүлөт. Радлов жазып алган вариант боюнча "Бокмурун" деген темада баяндалган Көкөтөйдүн ашы Кулжанын тегерегинде өткөрүлөт. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Кошойдун сунушу боюнча К. жайлоосу тандалат:
Баарыңарга эп болсо,
Бабаңар айткан кеп болсо
Күн батыш жагы Ысык-Көл,
Ар тарабы бирдей тең,
Иледен ылдый айдаса
Ат чабуучу жери кең,
Ашка ылайык ушу бар,
Ар тараптан салаалап
Аккан булак суусу бар.
Кең Каркыра атагы,
Сиркедей шакел чыкпаган
Кайнатып алма, тузу бар.
Карагай, кайың, тереги,
Канчалык жагып жатсаң да
Отунга тиер кереги.
Ат чабылар жери мол
Шоңго бий
Шоңго бий — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Кырк чоронун бири Кербендин атасы. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Манас Каныкейге күйөөлөп барганда мал айдашып барган Кербендин атасы катары эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 2. 394).
Каркыра (топоним)
Ашка ылайык жер ошол (Сагымбай Орозбаков, 3. 77).
Талаа-Булак, Сузак району
Талаа-Булак (Талаа-Булак) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Кызыл-Туу айыл округу составына кирет.
Каркыра (топоним)
Саякбай Каралаевдин варианты нда:
Талаа-Булак, Сузак району
Калкы
Калкы - 1 160 киши.
Каркыра (топоним)
Артыкча башка ошо жер.
Мүдүрүлөр аңгек жок,
Суу жеген кемер жок,
Сай-сайынан шаркырап,
Миңден булак куюлган,
Үкүрчүнүн оюна,
Үч-Капкактын боюна
Кемегени казчуу жер.
Керилген өзөн Кеген-Суу,
Кең бойлоп атты чапчуу жер,
Кең тамаша салчуу жер.
Үч-Каркыра өзөнү
Аш берүүчү жер ошол (Саякбай Каралаев, 2. 10—11). К-ны Кошой карыя сунуш кылат. Географиялык реалияда азыркы Алматы облусунун түштүк-чыгышындагы Кыргызстанга чектеш аймак.
Качеван (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Качеван — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Кармаскалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 136 киши. Почта индекси — 453020, ОКАТО коду — 80235835006.
Каргыш
Каргыш — бирөөгө карата каргап айтылган сөз. "Манас" эпосунун көркөм түзүлүшүнө кирген салттык-турмуштук ырларынын катарында К-тар кеңири жолугат. Алар алкыш сыяктуу эле тилөө жана арбоо максатында колдонулат. Бирок алкышка карата каршы максатта — бирөөгө наалат, кыянаттык келтирүү үчүн сөздүн магиялык кудурети жумшалат. Эпостун көркөм курамындагы К-тарды бир нече темага бөлүп кароого болот: теңирдин жана жердин кудуретине байланышкан К., ата-бабалардын арбактары менен байланышкан К-тар. Эпостун көркөм поэтикасындагы К-тар бул темалар менен гана чектелбейт, бири-бири менен байланышкан майда темадагы К-тар да жолугат. Байыркы түрктөр, анын ичинде кыргыздар Теңирди (асман, көк), жылдыздарды ыйык тутушуп, ар кандай элдик ишенимдер пайда болгон. Ошого байланыштуу алардын бүгүнкү лексикада да "Теңир урсун!". "Төбөсү ачык көк урсун!", — деген өңдүү арбоо К-тар кеңири жолугат. Эпостун текстинде теңирдин аты менен багытталган К-тар ар кандай кырдаалдарда колдонулат. Мисалы, ыйык тутулуп, Теңирдин аты менен К. багытталат:
Качеван (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Каргыш
Төбөсү ачык көк урсун,
Көк милтенин чогу урсун,
Убадаңар чын болсо
Ушуга кандар кол көтөр...
Ат башындай ак куран
Алып келип баары да
Көкүрөгүн урушту (Сагымбай Орозбаков, 4. 16).
Контексттеги алты кандын К-ы ислам дининин элементтери менен айкалышкан. Мында алты кан Теңирге жана Жерге жалынып, Манасты багындырып бериш үчүн өздөрүнүн арбоолорун тилеп, убадаларын байланыштырышкан К-ында элдик ишенимдеги диндик элементтер колдонулуп К-ты бекемдөө үчүн "Ыйык куранды көкүрөгүнө коюшат". Бул учурда ислам ишеними К-ты баштапкы көөнөлүк түрүн жаап, чүмбөттөп калган. Эпосто көрүнгөндөй элдик көз караштын байыркы жана кийинки катмарлары бири-бири менен сиңишип, Теңир менен Жердин культтук мааниси эпостун бардык варианттарындагы салттык К-тар да кеңири колдонулуп, культтук Теңир, Жерге багытталып айтылган К. эпостогу эң бир каардуу, ырайымсыз, коркунучтуу К. катарында эсептелген. Эпостогу К-тардын башка түрлөрүнө ата-бабалардын арбактарынын аты менен багытталган К. жатат. Элдик ишенимде жаны өлбөйт, ал качан адам өлгөндө анын денесинен чыгып, күнөөсүнө жараша Теңирден же Жерден орун алат. Кыргыздар көпчүлүк учурда өздөрүнүн душмандарына, жамандык тилеген, кырсыктарды көп жасаган адамдарды "арбак урсун!" деген ата-бабалардын арбактары менен байланышкан К-ты колдонуп келишкен. Мындай мазмундагы К-тардын "Манастын арбагы урсун!" деген өңдүү түрлөрү кыргыз эпосунда кеңири жолугат. Ушул эле К-тын саал өзгөргөн түрү "Манастын тузу урсун!" делип да жолугат. Атасы Манас өлгөндөн кийин кырк чоросу кас болуп чыккан аракеттерин башынан өткөргөнСеметей аларды "Манастын тузу уруп кетсин!", "иттерди арбакка койдум!" — деп каргайт. К-тын мындай түрү Манас баатыр өлгөндөн кийин ар кандай шылтоо менен кыргыздардын саясий бирдигин бөлүп-жарган ички душмандарга карата колдонулган. Ата-бабалардын арбактары, алардын аты менен К. айтуу адам баласынын дүйнө таануу турмушунда өтө жаман К-тар катары саналат. Ошондуктан кытай каны Эсенкан коркунуч туудурган Алмамбетти "Арбак урган качкын!" деп каргашынан К-тын жогорку түрү көрүнүп турат. К-тын мындай касиетке ээ болушун Алты кандын Манас баатырга каршы чыкканда Манастын "Арбак урган кандар ай!" деп каргашынан көрүнөт. Эпостун көркөм курамындагы К-тардын арасында Жер менен байланышкан мүрзө-көр деген К-тар да бар. Бул К-тар кыргыздардын турмуш-тиричилигине мусулман салттарынын ургаалдуу кирген дооруна таандык. Мусулман элдеринде карасанатай адамды "Сазайыңды көр берсин!" деп көргө байланыштырып каргашкан. Эпосто Көкчө Алмамбетти Акеркеч менен көңүлү жакын деп күнөөлөгөндө, ак жеринен көө жабылган Алмамбет Көкчөнүн өзүн каргайт: "Адам болбой жит Көкчө Кара жер сорсун нээтиңди, Сенин карарткан кудай бетиңди" (Сагымбай Орозбаков, 2. 260). Семетейге каршы чыккан Канчорого Кыяс Манастын эли менен ынтымакка келүүнү сунуш кылганда, арам ою оңунан чыкпаган Канчоро Кыясты жана Жедигер элин каргап жиберет: "Бек болбой кара жерге кир, Жети кара көргө кир!" (Саякбай Каралаев,"Семетей", 308). Көрүнүп тургандай адамдардын ишениминде кара жер, көр тозок менен кыйноо болуп эсептелинген. К-тын ушул түрүнө "Кара жер сорсун нээтиңди" деген типтеги К-тар кирип, мында адамдын жаман ою бар экендиги белгиленет.
Эпосто адамдар жашап турган бул дүйнө исламдын таасири менен "азаптуу дүйнө, өлчөөсүз дүйнө, куруп калсын дүйнө, алакчы дүйнө" болуп кайталанат. Негизинен дүйнө менен байланышкан К-тар, каармандын башына кыйынчылык түшкөндө айтылат. "Чоң казатта" Аккуласы окко учкан Манас баатыр:
Арманга ичи жык болуп,
Арстаның бармакты жара чайнады.
Алача моюн ак шамшар
Азиза Абдирасулова
Абдирасулова Азиза Папановна – укук коргоочу, “Кылым шамы” коомдук фондунун жетекчиси, “1000 PeaceWomen” Нобель сыйлыгынын номинанты, “Даңк” медалынын ээси.
Каргыш
Ала коюп кайран шер,
Азиза Абдирасулова
Азиза Абдирасулова Ош облусунун Ленин районундагы Беш бадам айылында 1958-жылы 10-мартта көп балалуу үй-бүлөдө төрөлгөн (алты баланын төртүнчүсү).
Каргыш
Аккуланы чалганы
Азиза Абдирасулова
Билими жана кесиптик ишмердүүлүгү:
Азиза Папановна 1975-1978-жылдары Майлуу-Сайдагы Электромеханикалык техникумдун электромеханика факультетинде окуган. Окууну аяктагандан кийин эле Майлуу-Суу шаарындагы электр лампа заводунда монтаждоочу, технолог, улук технолог болуп иштеген. 1984-жылы жолдошу жана үч баласы менен Сибирге көчүп кетишкен. Ал жактан Томск инженердик институтунда экинчи билимин алган. Ошол эле маалда 1984-жылдан 1990-жылга чейин Азиза Томск облусунун Киреевск айылындагы “Полюста” нормалоочу, мастер, күзөт башчысы болуп иштеген.
Каргыш
Өлчөөсүз дүйнө оңбой кал... (Саякбай Каралаев, 2. 206),— деп арман кылат. Эпостун контекстиндеги К-тын арасынан "Кара оозуңа кан толсун!" деп айтылган түрү да жолугат. К-тын бул түрү жоокерчилик турмушта, салгылашуу-чабышуулардын таасири астында пайда болушу мүмкүн. Байыркы кыргыздарда жаа, найза, кылыч, канжар жана башкалар кеңири тараган курал-жарактардан болгон. Мындай куралдардан жарадар болгон жоокер кансырап жатып өлгөн. Мына ушундай өлүмдүн коркунучтуу түрүн өзүнүн душманына каалашып багытташкан. Бул К. эпосто ар кандай шарттарда, согуштук окуяларда жана бейкуттукта сюжеттин өнүгүшүнө жараша ыза болгон каарман өзүнүн эмоциясын билдирген учурда колдонулат. Мисалы, Жолойго дит багып күрөшүүгө эч ким чыкпаганда, Кошой мындай К-ты колдонот:
Азиза Абдирасулова
Билими жана кесиптик ишмердүүлүгү:
Азиза Абдирасулова СССР тараардын алдында үй-бүлөсү менен Кыргызстанга кайтып келген. Өз шаарында инженер кесиби менен иштей турган жер болбогондуктан, ылгап отурбастан бардык иштерди жасаган, жада калса базарда “Chupa Chups” сагыздарын сатчу. 1996-жылдын аягында Азиза Абдирасулова Бишкекке көчүп келген. Ал убакта күйөөсү экөө 5 балалуу болушкан. Борбордо ишкерлик менен алектене баштаган (базарда таттуудан баштап кийим-кечеге чейин сатчу), тигүүчү, нан бышыруучу болуп иштеп, манты жасап сатып, айтор, колунан келген иштин баарын жасаган.
Каргыш
Кара оозуңа кан толгур,
Азиза Абдирасулова
Билими жана кесиптик ишмердүүлүгү:
Азиза Абдирасулованын укук коргоо ишмердүүлүгүнө  жолу 1998-жылы башталган: ал актуалдуу социалдык темадагы макалаларды жазчу, бул макалалар “Res Publica” гезитинде жарыяланып турган.
Каргыш
Кайрылгысыз күн болгур!
Азиза Абдирасулова
Укук коргоо ишмердиги
2000-жылы ал өзүнүн жарандык позициясын жигердүү түрдө көрсөтө баштаган: Кыргызстандын коомчулугу Жогорку Кеңешке шайлоонун жыйынтыгын бурмалоого каршылыгын көрсөтүп чыкканда “Res Publica” гезитинин кабарчысы катары тынч акцияларга катышкан. Бул үчүн ал административдик жоопкерчиликке тартылган. Сот отурумунун жүрүшү коомчулуктун назарын бурган.
Каргыш
Куру оозуңа кум толгур
Азиза Абдирасулова
Укук коргоо ишмердиги
2002-жылы Кыргызстандын түштүгүндөгү Аксы районунда болгон каргашалуу окуяда  Азиза Абдирасулова аксылыктардын таламын талашкан укук коргоочулардын катарында болгон.
Каргыш
Кубангысыз күн болгур (Сагымбай Орозбаков, 3. 197).
Азиза Абдирасулова
Укук коргоо ишмердиги
2003-жылы Азиза Абдирасулова укук коргоо боюнча окуудан өтүп, ошол маалда өзүнүн укук коргоо уюмун түзүүнү чечип, аны “Кылым шамы” деп атаган.
Каргыш
Эпостун контекстиндеги бир топ К-тар элдин салт-санаасы, турмуш-тиричилиги менен байланыштуу. Манас баатыр өлгөндөн кийин анын тууганы Көбөш левират салтынын укугу боюнча Каныкейди Абыкеге алып берүүнү сунуш кылат. Бирок Абыке Манастын арбагын сыйлап Каныкейге үйлөнүүдөн баш тартат, анда иниси Көбөш мындайча К. айтып, тилденет: "Салпаяк акмак деп айтат, Садага кеткин катындан". "Садага кеткин" деген К. өзүнүн чыгыш теги боюнча шамандык ритуалдык атрибуциясынан.
Азиза Абдирасулова
Укук коргоо ишмердиги
Азиза Абдирасулова 2000-2009-жылдары адилет соттук териштирүүгө, 2003-2010-жылдары жарандардын тынч чогулуу эркиндигине болгон укуктарынын сакталышына, 2006-2010-жылдары адамдардын кыйноодон эркин болуу укуктарынын сакталышына мониторинг жүргүзгөн. Улуттук демократиялык институттун, “Фридом Хауздун”, ФМТнын, “Интерньюстун”, ЕККУнун, ЕККУ/ДИАУБдун, FIDH, Евробиримдиктин, БУУнун, БУУӨПтүн ж.б. көптөгөн окуу семинарларына катышкан.
Ранбир Капур
Ранбир Капур (रणबीर कपूर, Ranbir Kapoor; 1982-жылы 28-сентябрда Индиянын Бомбей шаарында төрөлгөн) — индиялык актёр. Мумбай шаарында Риши Капур жана Ниту Сингх актёрлордун үй-бүлөсүндө жарыкка келген. Карьерасын Санжай Лила Бхансали деген режиссёрдун ассистенти болуудан баштаган. Кийинчирээк, 2007 жылы "Saawariya (Сүйүктүү)" деген тасмага биринчи жолу тартылган, ал ролу үчүн Filmfare сынагынын "Эң Мыкты Дебютчусу" деген наамын алган. Капур "Wake Up Sid (Ойгон, Сид)", "Ajab Prem Ki Ghazab Kahani (Өзгөчө Премдин ажайып сүйүү баяны)" жана "Rocket Singh: Salesman of the Year (Рокет Сингх: Жылдын сатуучусу" тасмаларында рол жараткан.
Азиза Абдирасулова
Кылым шамы
“Кылым шамы” – коомдук фонд, ал коммерциялык эмес, укук коргоочу уюм болуп саналат. Анын максаты – “адам укуктарын жана эркиндиктерин илгерилетүү жана коргоо аркылуу демократиялык, укуктук мамлекеттин өнүгүшүнө көмөк көрсөтүү”. Өз ишмердүүлүгүнүн алкагында уюм юридикалык маселелер боюнча акысыз консультацияларды берет, мамлекеттик органдардын чечимдери жаатында талдоо, мониторинг, изилдөөлөрдү жүргүзөт, адам укуктарын коргоого, бул багыттагы ченемдик укуктук актылардын долбоорлорун даярдоого катышат. Анын өкүлдөрү түрмөлөрдү кыдырып, кыйноо боюнча мониторинг жүргүзүшөт.
Ранбир Капур
2011 жылы Капур "Rockstar (Рок жылдызы)" тасмасында аткарган ролу үчүн Filmfare журналынын "Эң Мыкты Эркек Аткаруучусу" наамын алган.
Каргыш
Күндөлүк тиричиликке К-тын "апаңды ал, энеңди ал!" деген тибинин да таасири өто күчтүү болгон. Кыргыз бул К-ты ар намысына тийген учурда колдонуп, адамды жаман сөз менен тилдеген учурда колдонгон. "Семетейде" Айчүрөктү зордук менен алмак болуп келген Чынкожо Күлчородон жеңилип ичи күйгөндө Толтойго мындай деп К. айтат:"Айчүрөк албай апаңды ал, Эрке кыз албай энеңди ал!". Эл арасында уруулук түзүлүштөгү анимисттик көз караштагы К-тар да өтө коркунучтуу эсептелген. "Жети атаңдын боорун же!" деген өңдүү К. да К-тардын коркунучтуу, өтө жаман тибине кирген. Ата-бабалардын рухтары кыргыз элинин аң-сезиминде өзгөчө тутулуп, жети атанын К-ы кырсык алып келе турган К. делинген. "Манас" эпосунун сюжетинде К. Айдарга билдирген мамилесинде Манастын оозунан чыгып, Аккуланы чоң байгеге чапкан мезгилинде, намысына келген баатыр бул К-ты колдонот:
Ранбир Капур
Жеке жашоосу
Ранбин Капур 2008 жылы "Абайлагыла, кыздар" ("Bachna Ae Haseeno") тасмасында тартылуу учурунда Дипика Падукон менен романтикалык мамилелерин баштаган. Индиянын медиасы тарабынан өтө көп көңүл бургулган бул мамиле кийинки жылы аяктаган.
Азиза Абдирасулова
Сыйлыктары жана кесиптик таанылуусу:
“1000 PeaceWomen” Нобель сыйлыгынын номинанты.
Каргыш
Байге жебей майың же
Медериңдин канын же
Азиза Абдирасулова
Сыйлыктары жана кесиптик таанылуусу:
2008-жылы Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысынын “Акыйкат” медалы менен сыйланган
Каргыш
Жеткен байге доорун же
Азиза Абдирасулова
Сыйлыктары жана кесиптик таанылуусу:
Демократияны өнүктүрүүгө жана адам укуктарын коргоого кошкон салымы үчүн “Даңк” медалы менен сыйланган.
Каргыш
Жети атаңдын боорун же! (Курама варианты, "Манас", 2. 124).
Эпосто аялдын же аксакалдын К-нын таасирдүүлүгү белгиленет. Каныкейдин таңдайында мөөрү бар, тамагында сөөлү бар деп белгиленип, ал кимдир бирөөнү каргаса, К-ы дароо ишке ашат, ошондуктан анын К-нын кырк жигити эле эмес, Манас баатыр өзү да сактанган. "Семетейде" Айчүрөктүн Семетейдин орой сөзүнө, жасаган мамилесине нааразы болуп айткан К-ы бар. Анын К-ынан коркконКаныкей Айчүрөктү каргышың ката кетпеген "Эби келсеАйчүрөк Каргышыңды кайтып ал!", — деп суранат.Каныкей Айчүрөктүн оозунан чыгып кеткен К. орундаларынан коркот,Каныкей өзүнүн жашы, даражасы улуулугуна карабастан Айчүрөктүн айткан К-ын кайтарып алуусун өтүнөт. Карылардын акылман сөзү, турмуштук тажрыйбалары кыргыздарда алардын сөзүнө сак мамиле кылуусун туудурган. Карынын сөзүнө кулак салбаса, ал сыйлабаган катары эсептелинген. Ошондуктан эпосто кары адамдын К-ы жамандык жаратууга кудуреттүү катары саналат.
Нерута-Яха (Неромо-Яха куймасы)
Нерута-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Неромо-Яха дарыясынын сол жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аскалы, Алай району
Аскалы — Кыргыз Республикасынын Ош облусунун Алай районундагы айыл. Алай айыл округунун курамына кирет.
Калкы
Калкы - 600 киши.
3-Шарловка дарыясы
3-Шарловка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 5 дарыясынын оң жээгинен км алыстыкта Шарловка орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Каржы укугу
Каржы укугу – укуктун бир тармагы, мамлекеттик жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын акча фонддорунун (каржы ресурстарынын) түзүлүшүнүн, бөлүштүрүүнүн жана пайдалануунун жүрүшүндө пайда болгон коомдук мамилелерди теске салуучу, алардын милдеттерин ишке ашыруучу зарыл юридикалык ченемдердин жыйындысы. Тийешелүү илим жана окуу курстары да К. у. деп аталат.
Ключевский Василий Осипович
Ключевский Василий Осипович [16(28).1.1841, Пенза губерниясы, Воскресенский кыштагы — 12(25).5.1911, Москва] — орус тарыхчысы. Тарых илимдер доктору (1882), профессор (1882). Петербург ИАнын корреспондент мүчөсү (1889), академик (1900), ардактуу академик (1908). Москва университетин бүткөн (1865). Падышалык жеке бийликти, анын өкүлдөрүн сынга алганы менен буржуазиялык-помещиктик түзүлүшкө каршы чыккан эмес. 19-кдын аягынан монархияны колдой баштаган. 1860-жылдардан орус элинин тарыхын, чарбасын, тиричилигин изилдеген. 1880-жылдары коомдун тарыхындагы социалдык жана экономикалык факторлорду талдап, орустун буржуазиялык тарыхнаамасына жаңылык киргизген. Социалдык-экономикалык формациялардын ырааттуулук менен алмашуу мыйзамын танып, доорлорго бөлүүдө орустун Чыгыш Европа түздүгүн колониялоо этаптарын негизги өбөлгө катары туткан. Эмгектери: Сочинения: В 9 т. М., 1987-1990; Афоризмы и мысли об истории. М., 2007.
Телезно Бернардино
Телезно, Бернардино (Bernardino Telesio, 1509–1588) – Кайра жаралуу доорундагы италиялык натура философ. Ал өзүнүн «нерселердин жаратылышынын алардын өздөрүнүн ылайыгы боюнча башталышы» деген негизги чыгармасында философиялык көз караштарын баяндаган. Телесно схоластикалык аристотелизмге каршы болуп, жаратылышты өзүнүн мыйзамынын негизинде тажрыйба менен изилдеп үйрөнүү максатында Академия негиздеген. Ал боюнча материя пассивдүү, ынтасыз; жылуулук менен сууктук-баштапкы кыймыл булактары. Телесно сенсуализмди жана аңдап – билүү тажрыйбасын негиз кылып алат. Адам тукумдукк «жандан» башка да Кудайлык жана өлбөстүк жанга ээ болгон жаратылыш реалы. Адамдын ыйманды жашоо-турмушу төмөнкүдөй жаратылыштык негиздерди камтып турат: өзүн сактаган жакшылыкты, бузуучу жамандыкты. Бул реалдуу дүйнөнү жаратып, түзүүчү жана башкаруучу-кудай, ал жаратылыштын да, адамдын да чыгармачылык активдүүлүгүн аныктайт. Телеснонун сенсуалдык-тажрыйбалык методология түзүүгө болгон аракети бир кыйла бааланган.
Урнас
Урнас — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Бенжерепдарыясынын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Виадек
Виадек - (лат. via жол жана duco алып барам) терең аң болуп кеткен жолдун кесилишине, кокту-колотко, капчыгайларда салынган узун көпүрө сымал курулма. Виадек негизинен материалды үнөмдөө үчүн же топуракты бийик кылып төгүү техникалык жактан пайдасыз болгондо колдонулат. Алгачкы виадек байыркы Римде пайдаланылган. 19-кылымда кыштан жана таштан курула баштаган.
Улуттук коопсуздук органдары
Улуттук коопсуздук органдары - бул органдар мамлекетибиздин коопсуздугун чет өлкөлөрдүн чалгындоочуларынан, ошондой эле өлкөнүң ичиндеги мамлекетибиздин негизине зыянын тийгизе турган кылмыштардан сакташат. Улуттук коопсуздук органдарынын иши өтө жооптуу, аларга коюлган милдет ыйык деп айтса болот, ошондуктан ал органдарда өтө тандалган, билимдүү, өлкөсүн сүйгөн адистер иштешет.
Египет кризистери
Египет кризистери (1831-33; 1839-41) - өз алдынча сурак жүргүзүү, өз терр-ясын Осмон империясынын эсебинен кеңейтүү максатында Египет пашасы Мухаммед Алинин түрк султанына карты күрөшүнөн улам дайда болгон.
Орус аскерлери 1833-ж. жазында егилеттиктердин жапырыгын токтоткон. Бирок Улуу Британия менен Франция Осмон империясында Россиянын позициясы күчөп кетет деп чочулап, түрк султанын Мухаммед Али менен келишим (Кюта- хий келишими) түзүүгө макулдатышкан. Кютахий келишимине эки тарап тең ыраазы болгон эмес, ошол себептеи түрк аскерлери Египетти басып кирген. Бул Экинчи Египет кризисин чыгарган. Түрктөр алгачкы салгылашта эле талкаланган.
Европ. державалар султанды колдогон. 1840-ж. Улуу Британия, Австрия жана Турция аскерлери Египет аскерлерип катуу кыйратып, Сириядан суруд чыккан. Султандып 1841-ж. 13- февралдагы жана 1-июндагы Указы боюнча Мухаммед Али Египет менен Чыгыш Суданды гана башкарууга акылуу болуп, бардык башка ээлигинен ажыраган; Египет армиясы 18 миң адамга азайган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Ариофантустар
Ариофантустар (лат. Ariophantidae) — тропиктик үлүлдөрдүн бир тукуму. Мунун айрым уруулары Орто Азия тоолорунда да болот.
Батыш Сибирь мунай-газ аймагы
Батыш Сибирь мунай-газ аймагы ― Орусиядагы мунай менен газдын ири кендери жайгашкан зор аймак. Ал Батыш Сибирь түздүгүндө, негизинен Тюмень, Обь, Новосибирск, Томь облусунун аймактарында. Аянты 3,5 млн км2ге жетет. Мунай менен газ кендери юра жана бор мезгилдеринин кумдуу, алевролит тоотек катмарларында пайда болгон. Мында 40тан ашык продуктулуу горизонт табылган. Алардын калыңдыгы 1-45 м келип, 2-3 миң м тереңдикте жатат. Түштүгүндө палеозой тектери да кенге бай. Аймактагы кендер жогорку дебиттүүлүгү менен айырмаланат (мунайдыкы 200 о/сут, газдыкы 5 млн м3/суткага чейин). Мунайдын тыгыздыгы 880 кг/м3, курамында күкүрт аз (1,1%), бензин фракциясы көп (40-60%), парафин 0,5% ке чейин жетет. Газы жогорку сапаттуу, курамында метан 90-98%, оор углеводород 1-4% , азот 3-6%, көмүртектин кош оксиди 0,1-2%. Жылына 31,4 млн о нефть, 9,4 млрд м3 (1970) газ алынат. Негизги кендери: Самотлор, Усть-Балык, Правда, Мамонт, Батыш Сургут, Уренгой, Ямбург ж. б.
Фреондор
Фреондор — муздаткыч машиналарда муздатуучу реагент катары колдонулуучу курамында фтору бар, хлорлуу каныккан углеводород. Практикада метан, этандын хлор жана фтор менен болгон бирикмелери көп колдонулат: фреон-12 СС12F2 ; фреон-14 СF 4 ; фреон-22 СНС1F 2 ; фреон-113 СС1F 2-СС12F(С2С13F3); фреон-114 СС1F2-СС1F2(С2С12F2); фреон-124а СС1F2-СНF2 ; фреон-142 С 2Н3С1F2 ; фреон-143 С 2Н3F3. Ф. аталышын шарттуу үч цифра менен белгилейт. Оң жактагы биринчи цифра бирикменин ичиндеги фтор атомунун санын, экинчи (ортодогу) цифра — суутек атомунун санынан бир бирдикке чон, үчүнчү цифра — көмүртек атомунун санынан бирге аз. Башка муздатуучу реагенттерге салыштырганда Ф. химиялык инерттүүлүгү, күйүп кетпөөчүлүгү, жарылбоосу, уусуз, зыянсыз, металлдарды дат бастырбай турган касиеттери менен айырмаланат. Ф. өтө эле кичине тешикчелер, көзөнөкчөлөр бекем тыгыздалган жерлерден өтүп кетүүгө жөндөмдүү, ошондуктан аны колдонууда аппараттар тешиктеринин арасын жана үстүн жылчыксыз каптап коюу керек.
Оозантууга байланышкан ишенимдер
Оозантууга байланышкан ишенимдер Жаңы туулган баланы эмне менен оозандырса, анын өмүр жолу келечеги ошого жараша болот деген ишенимден улам ага байланыштуу ырым жырымдар пайда болгон. Наристени негизинен, май менен оозантышкан мал чарбачылыгы менен кесиптенген эл үчүн май эң мыкты азык болуп саналган. “Жебесе да май жакшы” деген макал бекеринен чыккан эмес. Майсыз тамактын ширеси да, сиңимдүүлүгү да болбойт эмеспи. Бир жакшы кабар угузган, же айткан кишини: “Оозуңа май!” деп алкаган. “Кулагыма майдай жакты” деген сөз да бар. Бөбөктү бөрүнүн шилекейи менен оозантуу ырымы да бар, анын максаты -баланын жаны бекем, дени сак, баатыр болуп чоңоюшу. Бул ишенимди тотемизм менен байланыштырууга болот, анткени бөрү –кыргыздар кадырлап келген жаныбарлардын бири. Кыргыздарда бөрү уруусу да бар. Борү бир эле кыргыздардын эмес, жалпы түрк, моңгол элдеринин тотеми болуп саналат. Жарык дүйнөгө келген чүрпөсүнүн дени сак, өмүрү узун болушун ата эне кандай кааласа, ошончолук деёгээлде анын билимдүү, өнөрдүү болушун да эңсеген. Бөбөктү сагызгандын тили менен оозантуу шарты ошол максаттан келип чыккан. Мындай учурда бала бардык жан-жаныбарлардын тилин билип чоңоет деп ишенишкен. ''Маалымат булагы, Мурзакметов. А. «Ырым жырымдар»''
Каркыт
Каркыт, Аркыт (моңг. саба) — көөкөр сыяктанып төөнүн терисинен жасалып, ооз жагы күмүш же дат баспаган металл менен кырбууланган, ичине суюктук куюлуучу идиш. Көчмөн эл кымыз, айрандан тартылган арак жана башкалар суюктук куюш үчүн пайдаланышкан. Эпостун көпчүлүк варианттарында эскерилет. Кырк чОро жоого аттанарда же үлпөт курушканда:
Кымыз ичип кызышып
Сөөк терин сызышып
Каркыттан арак куюшуп
Арак, шарап мисалдаш
Албан түрлүү сонун аш
Адам татса болгон мас,
Ак боз бээни сойдуруп
Нарын тартып койдуруп — деп айтылат.
Санжыра
Санжыра- араптардын "чажара" сөзүнөн алынган. Бизче которгондо "дарак" дегенди түшүндүрөт. Эл, уруу, урук, тууралуу ооз эки баян. Адыгине(бий) улуусу, Тагай андан кичүүсү. Саруу элдин каруусу, Мундуз элдин мүдүрү. Саяктан чыгат саяпкер, Басыз болот камчысы. Жетиген элдин желеги, Черик кыргыз чебери. Ичкилик элге кереги, Бугу болот бууданы. Тагайдан чыгат тулпары, Солтодон чыгат сопулар. Тейиттен келет кокуйлар, Кайыптар кыргыз кадыры. Дөөлөстөн чыгат, дөө-шаасы, Кытай элдин кырааны, Моңолдор болот сырттаны. Азык келсе аш келет Аңдатпай туруп тап берет Найман нагыз кыргыздар, Көрүнбөгөн жылдыздар.
Сары кычы
Сары кычы. Латынча аталышы - (Barbarea) — кайчылаш гүлдүүлөр тукумундагы эки же кѳп жылдык өсүмдүк. Гүлү сары, уругу кыгакта. 20ча түрү Түндүк жарым шарда белгилүү. Көп таралганы — кадимки кычы жана дого сымал кычы. Талаада, огороддо, бакчада, шалбаада, жол боюнда жана суу жээгинде отоо чөп катары өсөт. Уругу коркунучтуу. Сары кычынын жаш жалбырагы салат үчүн пайдаланылат. Гүлү балдуу өсүмдүк. Айрым түрү Батыш Европада салат үчүн атайы эгилет.
Колдонуу
Горчица данынан кычы майы өндүрүлөт.
Горчица уругу жашылчаларды, козу карындарды, балыктарды консервалоодо, жашылча тамактарын, эт шорполорун, фарштарды даярдоодо колдонулат.
Горчица порошогу фармацевтикада кычы идиштерин жасоо үчүн колдонулат.
Фридель-крафтс реакциясы
Фридель-крафтс реакциясы — ароматтык ядрону алюминий хлоридинин катышуусунда галогеналкилдер жана галогенацилдер менен алкилдөө жана ацилдөө реакциялары. Ядрону алкилдөө жана ацилдөө реакииялары электрофилдик орун алмашуу механизми менен жүрөт. Алкилдөө реакциясы: R¢ = А1k; R ¢  = Н, На1, ОН, ОR;
Ароматтык ядро менен түздөн-түз байланышкан электрон акцептордук орун алмашкан атомдор топтору ядронун электрофилдүү, орун алмашуу жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт. Ацилдөө реакциясы:
НААМЕ
НААМЕ - (араб с., кат, түпкү мааниси “арноо каты” дегенге жакын ) - эпистолярдык форманын бир түрү, бирөөгө жөнөтүү үчүн атайы арналып жазылат. Бул форма көбүнчө тажик- фарсы, өзбек жана башка түрк элдерине тиешелүү. Дүйнөлүк адабий прогресске өз салымдарын кошкон Хорезми, Амири, Фирдоуси, Бабурдун чыгармалары нааме формасында жазылган. Нааме бүтүн чыгарма болушу да мүмкүн, бир чыгарманын үзүндүсү болушу да мүмкүн.
Вибрафон
Вибрафон - (лат. vibro термелем) урма музыкалык аспап, металлофондун бир түрү. 20-кылымдын башында ойлоп табылган. Фортепьянонун клавишалары сыяктуу эки катар жайгашкан ар түрдүү узундуктагы металл пластинкалардан турат. Аткаруучу учу кебез же резина таякчалар менен пластинкаларды ургулап ойнойт. Вибрафондон жумшак, термелген өзгөчө добуш чыгат. Ал оркестрде, кээде жеке да ойнолот.
Топу бекитмей
Пайдаланылган адабият:
Токторбаев Саты Өспүрүмдөр өюндары.
Каржы уюму
Каржы уюму – тийиштүү лицензиянын негизинде банк аткарымдарын жана бүтүмдөрүн ишке ашыруучу, болбосо баалуу кагаздар базарында кызмат көрсөтүүчү, каржылык мүнөздөгү камсыздандыруу боюнча жана башка кызматтарды көрсөтүүчү юридикалык жак, ошондой эле мамлекеттик эмес бааракы фонду, аны башкаруучу компания, пайлык инвестициялык фондду башкаруучу компания, кредиттик керек-жарак бирлиги жана башка каржылык рынокто кызмат көрсөтүүчү жана аткарымдарды жана бүтүмдөрдү ишке ашыруучу уюм.
Дуплекс-автотипия
Дуплекс-автотипия (лат. dupleх – кош кабат жана aetоs – өзүм, tepos – из, форма) полиграфияда – бир түстүү фотосүрөттөлүштү эки боёктуу кылып көрсөтүү: боёктун бири түстүү (күрөң, көгүлтүр, жашыл жана башка); экинчиси (контурдук) – кара же боз. Дуплекс-автотипия бир боёк тууга караганда ажайып көрүнгөн сүрөттөлүштү берет. Мында түп нускадан эки негатив даярдалат: бири өтө контрасттуу, экинчиси – жумшак. Бирөөсү негативдин нормалдуу абалында, ал эми экинчиси 30–45°ка бурулганда сүрөткө тартылат. Контрасттуу негативдин чиймеси кара боёк, ал эми экинчиси түстүү боёк (негизинен көгүлтүр, жашыл, саргыч) менен басылат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ключи жанар тоосу
Ключи жанар тоосу — Евразиядагы жана Россиядагы эң бийик аракеттеги жанартоо; Камчатканын чыгыш бөлүгүндө. Бийиктиги 4750 м. Андезит-базальт лаваласынан түзүлгөн. Дайыма түтөп туруучу кратерлүү негизги конустун этегинде 84 конус жана кратер бар. Кыры кар, мөңгүлүү; капталдарында фумарол менен сольфатара процесстери жүрөт. 270 жыл ичинде 50дөн ашык катуу атылуулар болгон; эң акыркы жолу 2007-ж. атылган. «Камчатка жанар тоолорунун курамында» Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине (1996) кирген.
Жарандык милдет
Жарандык милдет же атуулдук милдет ― конституция, укук актылар тарабынан бекитилген укуктук милдеттерди конкреттүү өлкөнүн жараны сөзсүз түрдө аткаруусу. Жарандык милдети алуу, ажыроо, эл аралык макулдашуу, мыйзам аркылуу жүргүзүлөт. Жарандык милдетин өнүгүшү бир нече тапка бөлүнөт.
Мисалы: Байыркы Кытайда баш ийүүчүлүк абалы аталган, байыркы Грецияда Сократ – жарандык милдет бардык эркин жарандар үчүн ак иш деген. Кайра жаралуу доорунда жарандык милдет инсандын мамлекетке, коомго болгон эркин мамилесин түшүндүргөн. Мында милдет – көбүнчө ишенимге таянган. Франция революциясынын тушунда 1789–1794-ж. жарандык милдет жарандын улуттук, элдин алдындагы милдети катары белгиленген. Адам укугунун декларациясында жарандык милдет ар бир адам өз укугун, эркиндигин ишке ашырууда. Коомдук насаат, тартипти камсыз кылуу максатында, башкалардын укук, эркиндигине шек келтирбей тургандай болуусу керек деп айтылат. Ар бир адам өзү кирген жамааттын алдында милдеттүү. Социалдык абал, ата-теги ж.б. ушул сыяктуу – көп мезгилге чейин Совет өлкөсүнүн жарандаын башка өлкөлөрдөн айырмалап кароого алып келген эле.
Булактар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Кичи Киня дарыясы
Кичи Киня — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери КАР/ОБЬ/2677/580/38 орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Ардмор (Оклахома)
Ардмор (Оклахома) (Ardmore) — Оклахома штатынын Carter округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 24283 киши. Болжолдуу аянты - 129.5 км². FIPS коду — 40-02600.
Карлыгач
Карлыгач —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Бокмурундун карындашы. Валиханов жазып алган эпизоддоБокмурунжайма Көкүл жаш Айдарды эл чакырууга жиберип жатып кааласаң карындашым К-тын Кайынбоз атын минип бар дейт (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 76-б.). К. — адатта түрк тилдеринде сүйлөгөн элдердин эпосторунда башкы баатырдын карындашы катары кезигүүчү салттык кейипкер. "Манас" эпосунун башка варианттарында К. Манастын карындашы, к. Карлыгач.
Евклид «негиздери»
Евклид «негиздери» -  элементардык математика боюнча Евклид жазган ил. чыгарма.
Евклид «негиздери» 13 китептен турат.
1-китебинде 3 бурчтуктардын, тик бурчтуктардын, параллелограммлардын негизги касиеттери каралып, аянттары салыштырылат да, аягында Пифагор теоремасы берилет.
2-китепте геом., алгебра жана аны менен болгон амалдар,
3-китепте тегеректин касиеттери, жанымалар, хордалар,
Асылбек Өзүбеков
Асылбек Өзүбеков — Советтик жана Кыргызстандык актёр, обончу-композитор, ырчы, журналист ошондой эле театр жана кино артисти. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти. Кыргыз Республикасынын эл артисти (2021).
Евклид «негиздери»
4-китепте туура кеп бурчтуктар, 5-китепте чоңдуктардын катыштарынын жалпы теориясы сыяктуу маселелер каралган, ал эми 13-китепте 2 шардын көлөмдөрүнүн катыштары иликтенет. 10- жана 13-китебинин көп бөлүгүн грек математиги Теэтет (б. з. ч. 4-к.) жазган.
Асылбек Өзүбеков
Өмүр баяны
Асылбек Өзүбеков 1958-жылы Кыргызстандын Ысык-Көл облусуна караштуу Тору-Айгыр айылында туулган.
Евклид «негиздери»
Кийин башка грек матема- тиктери жазган 14- жана 15~китептер да Евклидге ыйгарылган.
Асылбек Өзүбеков
Өмүр баяны
1971-1974-жылдары мектепти Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарынан окуган. Орто мектепти 1975-жылы туулуп-өскөн айылы Тору-Айгырдын аяктаган. Ошол эле жылы Ташкенттеги А.Н.Островский атындагы театр жана сүрөт нөрү институтунун "Драма жана кино актеру" факультетинин кыргыз студиясына өтөт. Институтту 1979-жылы аяктап, чогуу окуган улан-кыздар менен Кыргызстанга кайтып келет. 1979-жылдан 1989-жылга чейин Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында (КМАДТ)актер болуп эмгектенген. 1989-жылдан тартып Кыргыз эл артисти Жамал Сейдакматова жетектеген "Тунгуч" жеке менчик театрында иштей баштайт. Бул коллективде ал 2007-жылга чейин иштеген. "Тунгуч" театрында эмгектенип жүргөн учурда эле "Азаттык" радиосунун Кыргызстандагы бөлүмүндө да кызматкер болуп иштеп "Таң шоокуму" берүүсүн алып барган. 2008-жылдан тартып Кыргыз улуттук телерадиокорпорациясында "Күлкүлятор" автордук көрсөтүүсүн негиздеп, көгүлтүр экрандан телевизиондук миниатюралардын сериалын кыргыз көрүүчүлөрүнө тартуулаган.
Евклид «негиздери»
Евклид «негиздери» белгилүү бир схема боюнча: адегенде анык- тамалар, постулаттар, аксиомалар, анан теоремалар, алардын далилдөөлөрү берилген. Азыркы матем. көз караш боюнча алганда Евклид «негиздеги» аксиомалар жана постулаттар системасынын негизинде геометрияны дедукциялуу түзүүдө жетишпеген жактары да учурайт.
Асылбек Өзүбеков
Чыгармачылыгы
Асылбек Өзүбеков КМАДТка өткөн алгачкы эле мезгилинен тартып дароо башкы ролдорду ойной баштаган. Режиссер Мелис Шаршенбаев койгон "Мен күндү көрүп турам" (авт. Н.Думбадзе) спектаклинде өспүрүм бала Нодардын образын жаратып, театр коомчулугунун оозуна алынат. Андан соң, 1980-жылы режиссер Бообек Ибраевдин "Күттүргөн жаз да келээр" (авт. Б.Жакиев) спектаклинде Тилектин образын жаратып, театрдагы алгачкы ийгилиги бекеринен эмес экенин бышыктайт. Бул спектаклдердин соңунан эле А.Өзүбеков "Тагдырдын өгөй балдары" (авт.Б.Өмүралиев)спектаклинде Витиянын образын жаратат. Ушулардан соң ал "Саадак какты" (авт.Б.Жакиев)спектаклинде Камбаркандын образын жаратып, КМАДТтын алдыңкы таланттуу актерлорунун сабына кошулат.
Евклид «негиздери»
Евклид «негиздеги» коп теоремалар жана геом. фактылар Евклидге чейин эле белгилүү болгон.
Асылбек Өзүбеков
Чыгармачылыгы
Ошол эле 80-жылдардын ичинде М.Гапаровдун "Биздин үйдүн Карлсону" драмасынын негизинде режиссер М.Шаршенбаев койгон спектаклге обон чыгарып, музыкалык жасалгасын иштеп чыгып, А.Өзүбеков окуучулук, андан соң студенттик мезгилден бери көкүрөгүн уялаган обончулук жана ырчылык жөндөмүн коомчулукка айгине кылат. Ошондон тартып ал артисттик кесиби менен кошо обончулук жана ырчылык өнөрүн да өөрчүтө баштайт. 1988-жылы А.Өзүбеков режиссер И.Рыскулов Ч.Айтматовдун романынын негизинде сахналаштырган "Кылым карытаар күн" спектаклине атайы ыр жазат, "Таппай жүрөм" деген. Ал ыр "Зарипанын ыры" деп аталган, оюнда. Ушундан соң А.Өзүбеков кыргыз элине популярдуу обончу жана ырчы катары таанылды. 1989-жылы КМАДТтан бөлүнүп чыккан артисттердин тобу менен "Тунгуч" театры ачылган соң, А.Өзүбеков бул сахналык коллективдин эң көрүнүктүү чыгармачыл фигурасына айланат. Айрыкча, аткарган ролдору, чыгарган обондору жана ырлары менен бир катар, сахна өнөктөштөрү менен бирдикте эстен кеткис комедиялык миниатюралардын галереясын жараткан. А.Өзүбеков кыргыз журтчулугуна аттын кашкасындай таанылган таланттуу театр артисти, популярдуу обончу, ырчы катары гана белгилүү болбостон, улуттук кинонун чебери экени менен да белгилүү.
Евклид «негиздери»
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Аркалар
Аркалар — тарак тиштүү моллюскалардын бир чоң тукумунун (лат. Arcidae) жана уруусунун (лат. Area ?) аты; булардын төмөндөгүдөй түрлөрү белгилүү: (лат. Anadara broughtonii) — дырдыйган арка; (лат. A. zebra) — таргыл арка.
Дeплекс-процесс металлургияда
Дeплекс-процесс металлургияда – удаалаш эки агрегатта болот эритүү процесси. Дeплекс-процесс биринчи жолу 19-кылымдын экинчи жарымында колдонула баштап, ар кандай агрегаттардын мүмкүнчүлүктөрүн натыйжалуу пайдаланууга шарт түзгөн. Мисалы, дeплекс-процесс электр мешинин өндүрүмдүүлүгүн жогорулатат (башкача айтканда сапаттуу болот өндүрүүнү көбөйтөт), ошондой эле электр кубатынын жумшалышын салыштырмалуу азайтат. Бул электр мешинен эриген шихтаны алып чыгуу жана металлдын бир бөлүгүн чакмактоо аркылуу жетишилет.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Каржылык вексель
Каржылык вексель – 1) бир банк мекемесинин экинчисине акча алуу үчүн берген вексели. 2) кредит (насыя) же карыз алуудан келип чыккан карызды кредитордун пайдасына жазуу үчүн карыз алуучу берген жөнөкөй вексель  ; 3) кредитор карыз алуучуга өзүнүн кредиторунун пайдасына ыйгарган  которум вексели.
Жаман-Акжар (дарыя)
Жаман-Акжар (Джаман-Акжар) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Суундук дарыясынын сол жээгинен 55 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Зилина
Зилина-кыргыз жаштарынын жаңы оюндарынын бири.Оюн тегиз жерде,мектептин спорт аянтчасында,залында ойнолот.Оюнга 6-10 жаштагы 20-25 оюнчу катышат.Оюнчулар кол кармашып, тегерете турушат. <<Зилина, зилина, ар кыл оюну жаштардын, бир деймин, эки деймин үч деймин, төрт деймин, тынчтык үчүн деймин!>>- деп бардык оюнчулар көздөрүн жумуп туруп калышат. Ким күлүп жиберсе,ошол ырдап же бийлеп берет. Ошентип, оюн улантыла берет.
Пайдаланылган адабият:
Токторбаев Саты  Өспүрүмдөр оюндары.
Төмөнкү Санди-Яха
ТөмөнкүСанди-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Морды-Яха дарыясынын оң жээгинен 179 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Фруктоза
Фруктоза, мөмө-жемиш канты, кант; левулоза — даамы таттуу, моносахарид, С6Н12О6, М. С.- 180, 16, 2-кегогексозанын төрт изомеринин бири. Ф. жаратылышта Д-формасында (левулоза, жемиш канты, Д-арабингексоза) кеңири таралган. Көпчүлүк мөмө-жемиштер, өзгөчө алма, помидор, аары балында (50% ) кездешет. Олиго- жана полисахариддер курамына кирет. Ф. мөмө-жемиштер, сахарозаны жана полисахариддер гидролиздөөдөн, ошондой эле глюкозага щелочь таасир кылуудан алынат. Ф. резорцин жана туз к-тасы менен ысытканда кызыл (Селиванов реакция-сы), мочевина кошкондо көк, барбитур жана тиобарбитур кислоталары менен сары-кы-зыл түстөрдү пайда кылат. Ушул түстүү реакциялар Ф. аныктоодо колдонулат. Ф. эң баалуу тамак-аш, организмге жак-шы сиңет, таттуулугу сахарозадан 1,5 эсе, глюкозадан 3 эсе ашат. Тамак-аш ө. ж-нда, медицинада дары-дармектерди алууда кенири колдонулат.
Шоорук
Шоорук — "Манас" эпосунун каарманы, Оогандын каны, Акылайдын атасы, Манастын кайын атасы. "Манас" эпосунун негизги варианттарында Оогандын каны Ш. Манас менен согушуп жеңилип, кызы Акылайды тартууга бериши өзүнчө эпизод катары баяндалат. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Ш. к. Маймун (Маймене) калаасында жашаган калча-тажик деген тоолук тажиктердин, башкача айтканда бадакшандык элдин падышасы. Манастан кем калбаган колбашчы, баатыр катары сүрөттөлөт. Анын эрдиги даңазаланат, баатырдык сапаты урматталат. Менменсинген Ш. к. жаңы көчүп келген Манастын элин чаап алууга, колун топтоп аттанып чыгат. Ш. к-дын Манаска каршы чыгуусуна негизги себеп: " Алтайга батпай тентип келген Манас жеримди тарытып жиберди" деген куру намыс. Урушта жеңилип, өзү колго түшөт. Ш. к. Акылайды Манаска тартуулайт. Саякбай Каралаевдин варианты варианты боюнча Ш. к. атактуу кандардан. Бакай Манаска кеңеш берип Ш-ту чаап алууга аттанып чыгышат. Бакай баш болгон аскер Ш. к-дын шаарын чабат. Бакайдын тапшыруусу менен Ажыбай менен Ш. к-га элчиликке барганда ал багынганын билдирип кызы Акылайды тартууга берет.
Жусуп Мамай
Жусуп Мамай (Жүсүп Мамай; Jusup Mamay), Жусуп Мамай уулу (1916 же 1918 - 01.06.2014) - кытайлык кыргыздардын 20-кылымдын экинчи жарымы - 21-кылымдын башындагы чыгаан манасчысы, дастанчы, коомдук ишмер. Кыргыз Республикасынын Баатыры (2014).
Кыскача өмүр баяны
1918-жылы Чыгыш Түркстандагы (азыркы Кытай Эл Республикасынын Шинжаң-Уйгур автоном районундагы) Ак-Чий ооданынын Меркеч айылында Ат-Жайлоо конушунда туулган. Жаңы маалыматтарга караганда, Жусуп Мамай 1916-жылы жарык дүйнөгө келгендиги такталууда (Булак: Адыл Жуматурду менен Токтобүбү Ысак кызынын 2014-жылы Бишкекте жарык көргөн китеби).
Жети жашынан кат тааныган.
Анын агасы Балбай Мамай уулу "Манас" эпосуна кызыгып, аны чогултуп кагазга түшүрүп жүргөн.
Жусуп Мамай "Манас" эпосунун сегиз урпагына чейин айтат. Анын айтымында, бул эпос 500 миң сап ырды түзөт.
"Манас" дастанын Жусуп Мамай айткан варианты КЭРде араб тамгасы менен басмадан чыккан. Мындан тышкары "Төштүк", "Мамаке Шопок", "Көбөөн", "Толтой", "Ажыбек Баатыр" сыяктуу чакан дастандары да басмадан чыгартылган.
Кыргызстанга бир нече ирет келген.
1989-жылы кулжа (июнь) айынын 3үндө Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын уюштуруу жыйынына жазуучу Түгөлбай Сыдыкбек уулу экөө сый конок катары катышкан.
1995-жылы Кыргызстандагы "Манас" дастанынын шарттуу миң жылдык мааракесине катышкан.
Кыргызстандык бедизчи Тургунбай Садыков анын айкелин жасаган.
Өмүр таржымакалы тууралуу толугураак маалымат
Кыргыз Республикасынын Баатыры, Кыргызстандын эл артисти, биринчи даражадагы «Манас» орденинин ээси Жусуп Мамай Кытай Эл Республикасынын азыркы Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусуна караштуу Ак-Чий ооданындагы Кара-Булак айылынын Ат-Жайлоо конушунда 1918-жылы 4-майда (башка жаңы маалымат боюнча 1916-жылы) туулган. Ал Какшаалдагы чериктердин Кызыл тукум уруусунан.
Жусуптун атасы Мамай бардар, оокаты тың адамдардын бири болгон. Мамай аксакал Мекеге барып, Ажы да болуп келген.
Жусуп Мамай кичинекейинен эле зирек, зээндүү болуп чоңойгон. Атасы Мамай аны алты жашында эле айылдагы Ыстам Кожо аттуу молдонун колуна кат үйрөтүүгө берет. Жусуп бат эле кат таанып, китеп окууга жетишкен.
Анын агасы Балбай Мамай уулу ошол мезгилде Кытайдагы кыргыздардын арасында «Манас» эпосун жыйноо, дастандын ар кандай варианттарын топтоо иштери менен алектенген саналуу гана манас таануучулардын бири болгон.
Жусуп Мамай эпосту Балбай Мамайдын топтогон материалдары боюнча үйрөнгөн:
- ''Балбай агам экөөбүз бир ата, бир энеденбиз. Мен ал 21ге чыкканда туулган экенмин. Балбай агам 6-7 жашында молдого окуп, кат тааныган. Ал «Манасты» андан- мындан сурап, дастанды үйрөнүп, жазып, топтоп жүргөн. 1916-жылдагы үркүн мезгилинде бул жакка Кыргызстандан Саякбай, Сагымбайлар да келген. Ошол арада Кытайга келген «Манасты» билемин деген киши канча болсо, эрикпей ошолордун баарынын артынан жүрүп, кара сөз менен болсо да жазып алган. Бул жактагы чоң манасчылардын айтуусунда да жазган. Мен ошол агамдын жазгандары боюнча «Манасты» үйрөнгөнмүн'', - деп Жусуп Мамай тарыхчы Азиза Турдуевага айтканы бар.
Ал куйма кулак, зээндүү, тунук көкүрөк болуп чоңоёт.
Башка манасчылардай эле Жусуп Мамай да «Манас» айтып калышына аян берүү себеп болгондугун да белгилейт.
Жусуп Мамайдын айтымында, эң алгачкы ирет ал он жашында Ырамандын Ырчы уулунан аян алат. Түшүндө жайдак буурул атка тердик салып минген кара чаар, оозу өтө эле чоң киши алдында пайда болот.
Жусуп атчан кишинин жанына барып, анын атынын суулугунан кармайт.