cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мырза Али Тагай
МЫРЗА АЛИ ТАГАЙ (т. ж. белгисиз–1546-ж-дан кийин) – Моголстандагы саясий ишмерлеринин бири, эмир, Султан Саид хандын (1514–33), 1533-ж. кийин Абд ар-Рашид хандын (1509/10–60) жакын кеңешчиси. Хижранын 928-ж. (1521/22) Султан Саид хан аны Моголстандын улусбеги кылып дайындаган. М. А. Т. ж-дө маалымат жалгыз Мухаммед Хайдардын эмгегинде (к. Тарих-и Рашиди) жолугат. Бул эмгекте автор аны дуулат (дуглат, доглат) уруусунан экенин белгилесе да, кайра дуулаттардын Рашид хан тарабынан куугунтукталышы ж-а автордун аталаш агасы Саид Мухаммед мырзанын башы алынышына себепчи катары көрсөтүп, «куйту», «шайтанга да кызмат кылууга даяр» адам катары мүнөздөгөн. Бирок М. А. Т-дын дуулаттарга каршы болушунун анык себеби чечилбейт, б. а. автор аны өзүнүн ата-тегине таандык дуулаттарга кошкон эмес. Иш жүзүндө М. А. Т. дуулаттар м-н ар дайым каршылашып, кыргыздардын таламын коргогон жалгыз эмир катары сүрөттөлөт. Мис., 1521/22-ж. Султан Саид хан кыргыздарды биротоло багындырууну көздөп, аларга өз уулу Рашид же иниси Султан Халилдин уулу Баба бекти хан шайлоо тууралуу кеңеш кылганда, М. А. Т. Баба бектин хан болушун, б. а. кыргыздардын бөлүнүп кетишин көмүскө түрдө колдогон. Саид Мухаммед мырза болсо Рашид тарапта болуп, эгер Баба бек хан шайланса, араң турган кыргыздар ошол замат өз алдынча бөлүнүп кетерин далилдеп бергенде гана Султан Саид хан анын сунушуна макул болгон. Султан Саид хан о. эле жылы аны Моголстандын улусбеги кылып, ага 13 жашар Рашид ханды табыштаган ж-а Мухаммед Кыргызды кыргыздарга эмирликке дайындаган. Султан Саид хан өлгөндөн кийин, М. А. Т. Абд ар-Рашид хандын эң жакын кеңешчисине айланган, бирок тактын тегерегиндеги адамдарды куугунтуктоо башталганда Каратегинге качкан. Кыргыз санжырасында Тагай бий (ген. уламыштар б-ча Долон бийдин небереси) ак үйлүү болуп, Эреше (Рашид) хандын колунда жүрүп келгени айтылса, В.В. Бартольд жеке түрүндөгү «доголан» көптүк түрдө «доголатка» өтүшүп кетерин эскертет.
Калдыктарды сактоо жайы жана тоо урандылары менен иш жүргүзүү
Калдыктарды сактоо жайы жана тоо урандылары менен иш жүргүзүү – калдыктарды ташууга, сактоого жана көмүүгө байланыштуу иш-аракеттердин баардык түрлөрү.
Сооронбек Чойбеков
Төкмө акын Сооронбек Чойбеков 1908-жылы азыркы Киров районуна караштуу Чимкент айылында туулган. Ата- энеси ар кайсы байларга жалданып иштеп өлбөстүн оокатын кылган жарды адамдар болгон. Жаштайында жетим калып, турмуштун көп оорчулуктарын башынан өткөрөт. Ал күндөрү жөнүндө акын бир ырында мындайча баяндайт: Туулуп эсейгенден бери карай, Башымдан эчен турмуш өттү далай. Жашымдан ата- энесиз жетим калып, Кой багып, уй кайтарып, болдум малай. Үстүмдө жыртык чапан, жыртык чокой, Жашоодо мындан артык жыргал жоктой. Кышкысын бороон согуп, кар жааса да, Жаш экем, жүрө берген сезип койбой. Октябрь революциясына чейинки акындын турмушу мына ушундай жакырчылакта өтөт. Оор турмуштун түйшүктөрү менен алпурушуп жүргөн мезгилде, акындын өз сөзү менен айтканда: Акыйкатсыз ак падыша түшкөн имиш, Бир адам кедейлерге бүткөн имиш. Бай-манаптын бардыгын бүт курутуп, Калгандарды алдыртан издер имиш. Куу чарыктар чоң болуп чыгар имиш, Кедейден болуш-старчын турат имиш. Кези келип байларга азап берип Малды талап, камписке кылат имиш. деген кабар бат эле айылга желдей тарап кетет. Көп узабай Ленин үнү шаңк этип Октябрь таңы жарк этип, Эрк алып кыргыз кубанды, Эзилген кайгы дат кетип. Бүткүл эмгекчилер  менен бирге Сооронбек да байдын таягынан кутулуп эркиндик, теңдик  алат. Совет бийлигинин кыргыз жергесинде орношу менен Сооронбек өз айылындагы жаштар сыяктуу социалисттик курулуштун активдүү куруучуларынын бирине айланат. 1920-жылдары Ленин комсомолунун катарына өтөт, комсомол комитетинин ячейкасы болуп да иштейт. 1930- жылы башталгыч мектепти бүтүрүп, көп узабай  өз айылындагы жаңы уюшулган  I I I интернационал атындагы колхозго башкармалыкка  дайындалат. Андан кийин алты айлык мугалимдерди даярдоо курсун бүтүп,  1938- жылы Фрунзе шаарындагы педагогикалык окуу жайына кирип,  бүтөөр жылы  өз замандаштары менен фашисттик баскынчыларга каршы  колуна курал алып, согушка жөнөп кетет. Согушта душман менен айыгышкан күрөштө оор жарадар болот да,  бир колунан ажырап,  1944- жылы туулган айылына келет. 1947- жылга чейин өз жеринде колхоздун председатели болуп иштейт. 1947- жылы Чаткалдагы дол бөлүмүнүн начальнигине дайындалат. Андан кийин көп жылы өз колхозунда бригадир,  кой ферма өңдүү кызматтарды аткарат. 1968- жылдан бери Ата Мекендик согуштун инвалиди, эмгек каарманы катары персоналдык пенсионер болгон. С.Чойбековдун ырчылык шыгы эрте билинет. Ал он жашынан баштап эле айыл ичинен уккан ырларын ырдай баштайт. Акындын ырчылык шыгынын ойгонушуна “Табышмак, жомок көп айтып, кез- кезде таңды атырган “ атасы да бир себепчи болот. Ал эми анын кадимки ырчы аталып, эл оозуна алынышына Октябрдын берген эркиндик таңы чоң себепкер болот. Сооронбектин ырчылык өмүрү да Октябрдын жеңиши, кыргыз жергесинде совет бийлигинин орногон жылдары башталган. Сооронбайдын өзүнүн эскерүүсү боюнча, ал Токтогулга 14 жашында азыркы Киров району, Фрунзе колхозундагы Шербек деген кишиникинде биринчи жолуккан экен. Ал “Өмүрдүн өткөндөгү убагынан”, “ Карыя чабандын сөзү”, “Сагынгандан”, “Коммунизм нурун чачты жаркырап”, “Жанышбекке”, “Күкүнгө”, “Разаканга арнап” өңдүү чыгармаларды жараткан. КОЛДОНУЛГАН АДАБИЯТТАР: Акындар чыгармачылыгынын тарыхынын очерктери. Фрунзе 1988
Анжиян (кыштак)
Анжиян (кыштак) - Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Кызыл-Кыштак айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Кара-Суу шаарынан 23 км түштүк-батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 4 км. Деңиз деңгээлинен 940 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 3760 (2002); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана, кафе, чайкана, оорукана жана башка бар.
Каражыгач аскасы
Каражыгач аскасы - Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы табият эстелиги. Карасуунун сол жээгинде, Жаңыжол кыштагынын четинде. Узундугу 1кмдей, бийиктиги 50мдей. Палеоген менен неоген дин кызыл түстүү кумдук тоо тектеринин үбөлөндүүсүнөн пайда болгон урчук, мамы, аскалардан турат. Алар кароол мунаралары бар чептин чалдыбарын элестетет.
Неопифагореизм
Неопифагореизм – б. з. ч. 1 к. – б. з. 3 к. байыркы грек философиясындагы ортоңку платонизм менен тыгыз байланышкан багыт.
Александр Полигистордун пифагордук окууну баяндоосу боюнча (Диоген Лаэртий УШ 24–33) жана Секст Эмпириктин («Физиктерге каршы» (орус. Против физиков) 11 248–284) ортоңку платонизмден айрмаланып, түпкү башталышты акыл (нус) эмес, монада – диада деп эсептешти. Евдор монада – диададан жогору Модерат (б. з. ч. 1 к.) бирдиктүүнү жайгаштырды, анын концепциясынын баяндалышынан неоплатониктер болмуштуулуктан сырт башталыш деп түшүнгөн.
Модераттын экинчи бирдиктүүсү – бул идея-парадигмалар, жан – биринчи экөөнө тиешелүү үчүнчү бирдиктүү. Модераттын бул Платондун 2- «Каты» менен күчөтүлгөндөй концепциясы «Пармениддин» идеясы менен космогониялык миф «Тимейдин» кошулушунун натыйжасында келип чыккан. Нихомахтын (2-к. 2-жарымы) биринчи кудай (монада) диаданы тууган демиург катары, жана акыл – болмушту жана бардык нерселерди таануу принциби берилет. Нумений «атасы» (биринчи кудай акыл) менен «жаратуучунун» (экинчи кудайдын) айырмасын – Платондун «Тимейиндеги» бирдиктүү демургдун эки эпитетин тапкан. Сөз Плотиндин устаты (окутуучусу) Аммонийдеги кудуреттүү акылгөй экстазда жетүүчү кудуреттүү жашагыч бирдиктүү ж-дө болуп жатат. Неоплатонизм пифагореизмдин бүт комплексин (математика, аскетика, катартика, мугалимдин «ыйык» статусу, мектептин негиздөөчүсү, тандалма «ыйык» тексттердин тегерегинде түшүндүрмө) неопифагореизм аркылуу өздөштүргөнүнө карабай неопифагореизм бара-бара философиялык ойдун өз алдынча агымы болуусун токтотот.
Шарловка (Кемчуга куймасы)
Шарловка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 332 дарыясынын сол жээгинен км алыстыкта Кемчуг (Чоң Кемчуг) орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Сары-Булак (Сузак району, Багыш айыл аймагы)
Сары-Булак — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Багыш айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 398 киши.
Калпак баатыр
Калпак баатыр, Стамбек уулу (туулган жери белгисиз, болжол менен 1805 – 1847, Мазарлуу Кара-Суу, азыркы Кант шаарына жакын жер) – казактар менен согушта (Кенесарынын чапкыны) эрдик көрсөткөн баатырлардын бири. Казактар таң ата келип, капысынан Калпактын айылын курчап калганда, чөгөрүлгөн төөлөргө жашынып, аларды аткылап, айылга жолотпой турган. Инилери Мамбет, Түлөкабылдар менен казактардын чабуулун үч жолу кайрып, куйган огу түгөнгөндө, кыз-келиндердин шуру-мончокторун салып аткылаган. Бетине жабышып калган шуру экенин билип калган казактар күн чыга жапырт ат коюп, айылга кирип келген. Бул согушта 18 жаштагы Мамбет менен Калпак баатырдын 28 бүлөсү, жакын тууганы Субанбек кошо өлгөн. Түлөкабыл казакты аралай чаап кутулуп чыккан. 19 жеринен ок жеп, жарадар болгон Калпак баатырды казактар кылычтап өлтүрүп, сөөгүн төөнүн үстүнө жайып кетишкен. Оозеки фольклордо Калпак баатырдын эрдиги жөнүндө көптөгөн аңгеме айтылып калган.
Верден келишими (843)
Верден келишими (843) - Улуу Карлдын неберелеринин ортосунда анын империясын бөлүштүрүү жөнүндө түзүлгөн. Верден келишими боюнча император титулун алган Лотарга Италия, Рейн менен Ронанын боюндагы жер (Лотарингия) тийген; Кашка баш Карлга Рейндин батышындагы жерлер Батыш Франк королдугу, Людовик Немецкийге Рейндин чыгыш жагындагы жерлер Чыгыш Франк королдугу тийген. Келишим боюнча Франк мамлекетин бөлүү калыптанып жаткан француз, италян жана немис элдеринин чек араларына шайкеш келген да, 3 ири мамлекеттин (Франция, Германия, Италия) түзүлүшүнө алып келген.
Кара-Тейит
Кара-Тейит (Кара-Тейит) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Чоң-Алай районундагы айыл. Жекенди айыл округу составына кирет.
Мурсяк (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Мурсяк — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Ефремкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 67 киши. Почта индекси — 453023, ОКАТО коду — 80235820009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Оптикалык сүрөттөлүш
Оптикалык сүрөттөлүш – оптикалык системанын объект нурланткан же чагылткан жарык нуруна таасир этишинен алынуучу объектинин сүрөтү. Оптикалык сүрөттөлүш объектинин сөлөкөтүн жана айрым бөлүктөрүн белгилүү өлчөмдө бузуп көрсөтөт. Нерсени көрүүдө, нерседен көзгө маалымат ташыган жарык нурлары көз аркылуу сынып өтүп, оптикалык сүрөттөлүштү көздүн торчосуна проекциялайт. Объектинин туура сүрөттөлүшүн алыш үчүн, анын ар бир чекитинин сүрөттөлүш тегиздигиндеги чекиттик проекциясына жетишүү зарыл. Оптикалык сүрөттөлүш чыныгы жана жалган болуп бөлүнөт. Чыныгы оптикалык сүрөттөлүш чогултуучу нурлардын кесилишинде пайда болот, ал кесилиш тегиздигиндеги экранда байкалат. Экинчи учурда оптикалык системадан чыккан нурлар чачырап, бири биринен алыстайт. Эгерде аларды геометриялык карама-каршы багытка улап элестетсек, алар бир чекитте кесилишип, жалган оптикалык сүрөттөлүштү пайда кылат. Бул жалган сүрөттөлүштү экранга же фотоплёнкага түшүрүү мүмкүн эмес. Бирок, көз аны чыныгы сүрөттөлүшкө өзгөртүп түзөт. Жалпак күзгүлөр жалган сүрөттөлүштү берет.
Жентри
Жентри (англ, gentry - атактуу, тектуү) -
1) 16-17-кылымда Англиядагы титулсуз орто жана майда дворяндар.
Геронтократия
Геронтократия (лат. geron – кары, kratos – бийлик) – бийлик аксакалдарда болгон башкаруу принциби; алгачкы коомдо, анан таптык коомдо коомдук түзүлүштүн структурасын негиздөө үчүн этнографияга киргизилген түшүнүк.
Жентри
Алар Англияда капиталисттик мамилелердин дүркүрөп өсүшүнө ыкташып, кыштактарда капитализмдин өнүгүшү үчүн маанилүү роль ойногон. Ошол учурдагы агрардык төңкөрүштүн шартында Жентрилер жерлерди кашаалап тосуп алуу жана чиркөө дүнүйөсүн сатуу эсебинен жер менчигин көбөйтүшүп, жерди капит. фермерлерге арендага берип турушкан.
Навыл-Яха (Осовей-Яха куймасы)
Навыл-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Осовей-Яха дарыясынын сол жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Жентри
16-кылымда экономикасы өнүккөн Жентрилердин арасынан саясий ипгмерлер, абсолютизмге каршы парламенттик лидерлер чыккан. Кийинчерээк (17- 18нк.) Жентрилер азая баштап, байлары шаардык буржуазияга кошулуп, көбү баштагыдай эле майда дворяндар бойдон калышкан.
Навыл-Яха (Осовей-Яха куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Жентри
2) Феодалдык Кытайда шэньшилер катмарынын европалык илилимй адабиятта белгилениши.
Навыл-Яха (Осовей-Яха куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Геронтократия
Сталин, Мао Цзе-дун, Бегин, Тито, Брандт, Рейган сыяктуу фигураларды изилдөөлөр көрсөткөндөй, жаш курак өзгөчөлүктөрү саясий системаларда лидерликке жетишүүдө кээде жолтоо, кээде абдан керек болот. Мында саясий лидер өз милдетине кеч шайланат, аларга ордун башка бирөөнү берүүгө учур келсе деле көбүнчө бийликте кала беришет. Жетектөөнүн бекемделип калган принциптерине таянып, Геронтократия оор мезгилде туура чечим кабыл алып, кырдаалга туруштук берүүсү мүмкүн. Бирок чындыгында «аксакалдардын» бийлиги жетишерлик импульска ээ эмес, анын негизги күчү анахроникалык консерватизмде. Бирок, традицияга таянган коомдо деле, мисалы, католиктик Рим чиркөөсүндө кардиналдын эң жогорку жашы чектелет.
Чачыкейдин чаты
Чачыкейдин чаты — таштын бетиндеги аялдын изи. Кеңколдун куймасы, Очойдон түштүгүрөөк, туура суунун кечмелигинде салмагы эки-үч тдай сыйда кызгылтым, үстү жалпак таш жатат. Таштын бетин эчен кылымдан бери суу жалмап, суу киргенде таштардын жанчкандарына карабастан жаңыдан тоборсуган ак чопого жылаңайлак адамдын таманы жүлгөлөрүнө чейин даана түшкөндөй аялдын изи сакталып калган.
Жерде-сууда жашоочу
Амфибиялар (лат. Amphibia) — жерде —сууда жашоочу айбандардын бир классы, булардын үч түркүмү бар: (лат. Apoda) — бутсуз амфибиялар, (лат. Anura) — куйруксуз амфибиялар, (лат. Urodela) — куйруктуу амфибиялар.
Жентри
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Женева протоколу
Женева протоколу - согушта тумчуктургуч, ууландыргыч сыяктуу газдарды жана бактериологиялык каражаттарды колдонууга тыюу салуу жөнүндөгү (1925) документ.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Канымжан
Канымжан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Айчүрөктүн нөкөрү. Үргөнчтүн боюнда Семетейдин келерин күтүп жатышканда Акылай көргөн кереметтүү түштү К. жоруп, Семетейдин келе тургандыгын айтат (Саякбай Каралаев,"Семетей", 2. 47—48).
2. Канымжан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Меңдибайдын энеси. Жакып мал четинде жүрүп, баласы жогуна кайгырып, айлына келгенде минген аты Туучунакты байлабай бош коё берип, үйүнө кирип кетет. Бош калган ат талаага качып жөнөгөндө Меңдибай кармап келмек болуп артынан кууп барып, токойдон Манас баш болгон кырк чоронун руханине жолугуп, алар менен ойноп кечиккенде К. баламды таап бер деп Жакыпка доо коёт. Чыйырдыны төрөтүүгө катышып, Канышбек экөө үйүнө келаткан Жакыпты утурлап чыгып, сүйүнчүлөшөт (Сагымбай Орозбаков, 1. 51, 56, 77, 88).
Калдыктарды транс чек аралык ташып жеткирүү
Калдыктарды трансчегаралык ташып жеткирүү – башка мамлекеттин юрисдикциясында турган чөлкөмдөн жана/же КР юрисдикциясында турган чөлкөм аркылуу калдыктарды ташып жеткирүү.
Калдыкты жайгаштыруу
Калдыкты жайгаштыруу – калдыктарды сактоого жана көмүүгө байланыштуу баардык аракеттер.
Туз кеберлери
Туз кеберлери – жылуулук берүүчү жана алмашуучу аппараттар бетинде пайда болгон катуу катмарлар. Химиялык курамы: карбонаттык (кальций жана магний карбонаттары CaCO3, MgCO3), сульфаттык (CaSO4) жана силикаттык (кальций, магний, темир, алюминий силикаты) болот. Т. к. курамында негизинен натрий (65-70 %), магний (20-25 %), кээде калий (15-20 %) жана кальций сульфаттары болот. Т. к. аппаратта жылуулук өткөрүүнү начарлатат, кыш менен шыбактын бири бирине жабышчактык күчүн азайтып, структурасын бузат. Т. к. жоюу же азайтуу үчүн мүмкүн болушунча сульфат туздары аз болгон чопо, суу, көмүр жана газдар пайдалануу, кышты мүмкүн болушунча жогорку темп-рада (1000-1050оС) бышыруу, кыш жасалуучу ылайга кадимки арык кумун (5,5 % чейин) кошуу керек.
Чачыкей
Чачыкей — "Манас" эпосунун каарманы, Семетейдин аялы. Шаатемирдин кызы. Айчүрөккө карама-каршы турган образ. Чачыкейдин образы эпоско Айчүрөктүн элесин тереңдетүү, адамдык асыл сапаттарын терс жактары менен карама-каршы коюу аркылуу дааналап ачып, Семетей үчүн тагдырына буюрган колуктусу Айчүрөктүн ролун белгилөө үчүн киргизилген. Ч. башкы баатырга ылайык жар эмес, эпостук салт боюнча баатырдын аялына коюлуучу талаптарга жооп бере албайт. "Манас" эпосунда Семетей Айчүрөккө үйлөнгөнгө чейин анын жоо кийимин тигип, сарамжалын көрүү милдети аялы Ч-ге эмес, энеси Каныкейге жүктөлөт. Ч. эпосто өзү катышкан окуялардын өнүгүшүндө жана чиеленишине ачык из калтырат. Жүрүш-турушу, мамилеси менен угуучулардын жек көрүү сезимин пайда кылат. Чачыкейдин Семетейди издеп келген Айчүрөктү кордошу биринчиден анын адамгерчилиги жогун көргөзсө, экинчиден көп аял алуу салтына байланыштуу келип чыккан күнүчүлүктүн көрүнүшү. Ч-дин образы аркылуу эпосто колунан иш келбеген чоркок, эл тагдырына кош көңүл караган пассивдүү, оюн-күлкүдөн башканы ойлобогон жалкоо, өз кызыкчылыгы үчүн оңой эле чыккынчы болуп чыга келген аялдын элеси берилген. Чачыкейдин максатташы, жардамчысы, таянычы, тилектеши, сырдашы бар. Ал — бийлик, байлык үчүн бардыгын сатууга даяр турган мансапкор Канчоро. Ч. Канчоронун чыккынчыга айланышында активдүү роль ойнойт. "Манас" эпосунда Канчоронун кастыгын тездеткен, анын активдүүлүгүнө дем берген Ч. болду деп түшүндүрөт. Башкы баатырдын тууганы же жакын адамынын чыккынчы аялдын тили менен ага каршы чыгышы, баатырды экөөлөп алдап, мерт таптыруу эпостордо кеңири белгилүү. Бул мотивдин классикалык үлгүлөрү байыркы грек эпосторунда берилет (мисалы, грек баатыры Агамемнондун тагдыры). Ч. жүрүш-турушу, кылык-жоругу, иш-аракети таптык коомдогу канышанын элесине жакын сүрөттөлөт. Көбүнчө "эрке катын" деген туруктуу эпитет менен айтылат. Ошого ылайык Ч. эң алды менен жагымсыз начар сапаттары аркылуу көрүнөт (Акшумкардын дарегин сурап келген үч байбичени тилдеп үйүнөн кууп чыкканы), чыккынчылыгы ошол терс сапаттарынын өнүгүшүнүн натыйжасы, анын образындагы тескериликтин жогорку чеги.
Өз алдынча разряд
Бул кубулуш электрон менен иондордун жетишерлик санында жана жогорку даражадагы чыңалууда пайда болот.
Чачыкей
Ч. "Семетейден " "Сейтек" эпосуна өткөн терс образ. Ал Канчорону азгырып Семетейди өлүмгө кыюудан да кайра тартпайт. Эпостогу окуялардын улам өнүгүшү менен Ч-дин мүнөзүндөгү терс сапаттар улам тереңдей баштайт. Анын чыккынчылыгы "Сейтекте" мыйзам ченемдүү финал менен аяктайт. Эл Ч-ге өлүм жазасын ыйгарат. Бул адилет элдин калыс өкүмү. Эки эпостун (Семетей", "Сейтек") сюжеттик мазмунундагы ар кыл окуялардын өсүш процесси менен даярдалган корутунду.
Кисловодск
Кисловодск — Россиядагы шаар (1830-жылдан). Ставрополь крайынын түштүк-батышында, Чоң Кавказдын түндүк этегинде, Ольховка жана Берёзовка дарыясынын өрөөнүндө, деңиз деңгээлинен 817—1062 м бийиктикте жайгашкан. Кавказ минералдуу суулар тобунун курамындагы эң ири бальнеологиялык климаттык курорттордун бири. Бир нече санаторий иштейт. Калкы 129,2 миң (2008). Темир жол станциясы. Автомобиль жолу аркылуу Минеральные Воды шаары менен байланышат. 1803-жылы Кисловодск чеби катары негизделген. 19—20-кылымдын курулуштарынан Кисловодск чеби (1803, 1965-жылдан музей), Ребровдун үйү (1829-жылы A. С. Пушкин келген; 1837-жылы М. Ю. Лермонтов жашаган), живописчи Н. A. Ярошенконун чарбагы(1959-жылдан музей-чарбак; анда орус графиkасы менен живописинин топтому коюлгвн), неготика стилиндеги Нарзан галереясы, павильондор (20-кылымдын башы), дачалар ж. б. сакталган. Тамак-аш – татымал, жеңил эмерек, өнөр жай ишканалары, “Нарзан” минералдуу суусун бөтөлкөгө куюучу завод иштейт. Гуманитардык-техникалык, экономика жана укук институттары (1992), университет (филиал), көргөзмө залы, куурчак театры, цирк бар. Шаарда ага жакын жерде көптөгөн табигый эстеликтер кездешет.
Өз алдынча эмес разряд
Өз алдынча эмес разряд – электр тогунун сырткы ионизатордун таасири аркылуу пайда болуу кубулушу.
Бостыбай (дарыя)
Бостыбай — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Жангызагаш дарыясынын сол жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Драйзер Теодор
Драйзер Теодор (27. 8. 1871, Терре-Хот, Индиана штаты – 28. 12. 1945, Голливуд ) – америкалык жазуучу. АКШ адабиятындагы сын реализминин өкүлү. 1889–90-ж. Индиана штатындагы Блумингтон университетинде окуган. Адабий ишмердиги 1892-жылдан башталган. 1897-жылдан аңгеме, очерктери басылган. «Карындашым Керри» (1900), «Женни Герхард» (1911), «Финансист» (1912), «Титан» (1914), «Гений» (1915) аттуу белгилүү романдардын автору. «Ур, добулбас!» (1920) аттуу китебинде Россияга каршы баскынчылыкты айыптаган. «Америка трагедиясы» (1925) романы менен Драйзер реалисттик чеберчиликтин жогорку баскычына көтөрүлгөн. Совет өкмөтүнүн чакыруусу боюнча 1927-ж. СССРге келип, өз көргөндөрү жөнүндө «Драйзер Россияга көңүл бурат» (1928) деген китебин жазган. СССРди кыдырып чыккандан кийин жазган «Эрнита» повестинде америкалык адабиятта биринчи жолу коммунисттин образын түзгөн. Экинчи дүйнөлүк согушта фашизмге каршы күрөшкөн, совет элинин баатырдык күрөшүн колдоп, гитлерчилерди айыптаган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Атока (Оклахома)
Атока (Оклахома) (Atoka) — Оклахома штатынын Atoka округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3052 киши. Болжолдуу аянты - 22.0 км². FIPS коду — 40-03300.
Канас дарыясы (Оргон куймасы)
Канас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Ортон дарыясынын сол жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Женгелдиктер
Женгелдиктер (фарсча женгель- токой) - 1912-ж. империалисттерге каршы Гилянда (Иран) чыккан партизандык кыймылдын катышуучулары.
Токойдо жашырынган Женгелдиктер отряддарына дыйкандар, батрак курддар, шаар-кыштактын майда буржуазиями кирген. Анын уюштуруучулары Кучек-хан, Хешмет Талегани, Ахмед Кесмаи ж. б. болгон.
Женгелдиктердин башында 1-дүйнөлүк согуш жылдарында панисламчыл бурж.-улутчул «Ислам биримдиги» уюму турган.
1920-21-ж. Гилянда улуттук-бошт. кыймылы жогорулаган кезде Женгелдиктер Иран коммунисттери менен бирге чыккан. Револяцялык окуялардын өөрчүшүнөн жана компартиянын таасири өскөндөн чочулаган Женгелдиктердин жетекчилери 1921-ж. 5-жюнда контр-революциялык төңкөрүш жасаган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Анжыян (шаар)
Анжыян (Andijon/Андижон) - Өзбекстандагы шаар, Анжыян облусунун административдик, маданий жана экономикалык борбору.
Дүйнөдөгү эң байыркы шаарлардын бири болгон Анжыянга 2500 жылдан ашкан. Шаардын айрым жерлеринен биздин замандын 7-8-кылымдарына таандык археологиялык буюмдар табылган. д.
Баргана өрөөнүнүн чыгышында жайгашкан. Калкы 362,6 миң (2003). Темир жол түйүнү. Аэропорт бар. 9-кылымдан Андукан деген ат менен белгилүү болуп, Саманид, Караханид, Монгол Тимурид, Бухара жана Кокон хандыктарынын курамына, 1876-жылы Орус империясынын курамына кирген. 1898-жылы Анжыян көтөрүлүшүнүн башкы борбору болгон. Өзбекстандагы маанилүү өнөр жай борбору. Машина куруу (электротехника, ирригация жабдуулары), жеңил (кебез-кездеме, бут кийим, трикотаж, тигүү), тамак-аш-татымал өнөр жайы; гидролиз жана 2 пахта заводу бар. Төрт ЖОЖ, тарыхый-крайтаануу музейи, медресе, Жами минарети (19-кылымдын аягы), музыкалык-драма (1919), «Лола» куурчак жана Жаштар театры иштейт.
Валентина Терешкова
Кыскача өмүр таржымакалы
Валентина Терешкова 1937-жылы 6-мартта Орусиянын Ярослав облусуна караштуу Большое Масленниково кыштагында келгин белорустун үй-бүлөсүндө туулган.
Атасы Владимир Аксёнович Могилев облусунун Белиныч районуна караштуу Выйлово кыштагынан болот. Ал совет-финн согушунда курман болгон. Бала чагында Валентина белорусча сүйлөгөн.
1959-жылдан Ярославлда парашют спорту менен алектенет. Ошол эле учурда текстил ишканасында жумушчу болуп иштейт.
1955-60-жылдары Ярославл жеңил өнөр жай техникумунда сырттан окуйт.
1962-жылы 12-мартта космонавттыкка талапкер болуп катталат.
1963-жылы 16-июнда Терешкова "Восток-6" кемеси менен космоско аттанып, анын учуу мөөнөтү үч күн-түнгө созулду.
Ошол эле күндөрү космосто Валерий Федорович Ьыковский "Восток-5" кемеси менен космостук орбитада учуп жүрдү.
Терешкованын шартуу ысымы "Чайка" ("Акчардак") болгон. Ал 48 жолу Жерди айланып чыккан.
Терешкованы жерге түшүргөн жабдык (аппарат) Орусиянын Алтай аймагындагы Баев районуна аман-эсен конгон.
Үй-бүлөсү
Оболу Валентина Терешкова космонавт Андриян Николаев менен баш кошкон (1963-жылдын 3-ноябры).
Андан соң В.Терешкова медицина кызматынын генерал-майору Юлий Георгиевич Шапошников (1931—1999)менен баш кошкон.
Неберелери — Алексей Игоревич Майоров (1996) жана Андрей Андреевич Родионов (2004).
Коомдук активдүүлүк
2011-жылы Ярославль облустук тизмеси боюнча "Бирдиктүү Орусия" партиясынан Орусиянын Мамлекеттик Думасына депутат болуп шайланган. Терешкова Елена Мизулина, Ирина Яровая жана Андрей Скоч  менен бирге христиандык баалуулуктарды коргоо боюнча фракциялар аралык депутаттык топтун мүчөсү; бул кызматта ал Орусиянын Конституциясына өзгөртүүлөрдү киргизүүнү колдоду, ага ылайык, "Православие Россиянын улуттук жана маданий өзгөчөлүгүнүн негизи болуп саналат". 2011-жылдын 21-декабрынан тартып Мамлекеттик Думанын Федералдык түзүлүш жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу боюнча комитетинин төрагасынын орун басары.
Эмгегинин бааланышы
Терешковага "ХХ кылымдагы чыгаан аял" наамы берилген.
Терешкованын ысымы менен:
Токсикология
Токсикология (грекче τοξικος — уу жана λογος — илим, τοξικολογία — уулар жөнүндө илим) — медицинанын уулуу заттардын физикалык жана химиялык касиетин, алардын тирүү организмге тийгизген таасирин жана анын натыйжасында пайда болгон патологиялык процесстерди (Уулануу) дарылоо жана алдын алуу методдорун изилдөөчү тармагы.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Шибээ (айыл)
Шибээ (Шибээ) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Чоң-Алай районундагы айыл. Жекенди айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 929 киши.
Амфиболиддер
Амфиболиддер (лат. Amphibolidae) — деңиз үлүлдөрүнүн бир тукуму.
Каңгай
Каңгай —топоним. 1) Моңголиянын батышындагы тоолуу аймак. Негизги варианттарда калмактардын өлкөсү катары эскерилет; 2)этноним. Эпостун бардык варианттарындагы негизги окуяларда катышып, кыргыздын эпикалык душманы катары берилет; 3) кээде кытай мамлекети катары да айтылып, анын башында Ороңгу аттуу аял кан тургандыгы сүрөттөлөт.
Юра (Кия куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Калыгул чечен
Калыгул чечен, Алыбек уулу (1806, Чүй өрөөнү, азыркы Токмок шаарынын жаны – 1899, ошол эле жер) –  чечендик-калыстыгы менен аты чыккан кыргыздын белгилүү элчиси. Санжыра боюнча сарыбагыш Тынайдын улуу баласы Сатыбалды. Андан Кубат. Кубаттан Алыбек. Андан Калыгул. Россия империясына каратылганга чейин уруулар аралык чыр-чатак, адам өлгөн же жер талашкан сыяктуу доолорду чечүүгө катышып, эл оозуна алынган. Өзгөчө Кенесары хандын 1-чабуулунан кийин (1846) кыргыздардын атынан казактарга элчиликке барып, жалтанбай, так-таасын сөз айтып келгендиги тууралуу аңгемелер көп айтылат. Мисалы, Кенесары үйүлгөн кылычтарды көргөзүп, ушуну менен кыргыздарды чаап алууга даярданып жатканын эскертсе, ал такалбай; «өткөн чабуулда мунуңар үйдө калды беле?» деп суроо берген. Хан жооп таба албай; «оозуңду жап!» десе, кыргыздар элчисин эт жеп, кымыз ичип эмес, керектүү сөздү айтып келүүгө жибере турганын баса белгилеген. Кенесары сөзгө жыгылып, кыргыздар менен убактылуу ынтымакта турууга убада берген жана мурунку чабуулда олжого кеткен Таштанбектин (Атакенин уулу) болот кылычын кайра бердирген. Экинчи жортуул (1847-ж. 17–25-апрель) учурунда Кенесары колго түшүп, өлтүрүлгөндүгүнө байланыштуу сыйлык берүү үчүн ошол эле жылдын июль айында Батыш Сибирь генерал-губернатору князь Горчаков Ормон хан, Жантай, Жангарач манаптарды Омск шаарына чакырткан. Бирок алар баш тартып, Ормон хан өз атынан Ормон уулу Үмөтаалыны, Жантай Калыгулду, Жаңгарач тууганы Жалаңтөштү жиберген. Алар Омскге Кенесарынын башын алып барып, анын кандай өлтүрүлгөндүгүн айтып беришкен. Туура көрсөтмө бергендиги жана Кенесары хандын чабуулунда көрсөткөн эрдиги үчүн Калыгул георгий тасмасындагы күмүш медаль менен сыйланган. Орус империясынын кол алдына өткөндөн кийин алардын өкмөтү койгон жергиликтүү акимчиликтин кыргыз элине көрсөткөн зордук-зомбулгун токтотууну сурап, бир нече жолу Алматыга (Верный) барып келгендиги жөнүндө да маалыматтар айтылат. Кенесарынын өлүмү тууралуу Калыгулдан өзү сурап, укканын белгилүү манасчы Балыкооз эскерет. Ал эми тарыхчы Б. Солтоноев ага жолугуп, кыргыздардын Кенесарынын баскынчылык жортуулдарына каршы күрөшү тууралуу даректүү маалыматтарды жазып калган.
Надоко-Неиз-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кислота
Кислоталар — металл менен оңой алмашуучу суутеги бар жана сууда эригенде Н+ ионун пайда кылуучу химиялык бирикмелер. Кислоталар кычкылтектүү, (H2SO4, H2CO3, HNO3 ж. б). жана кычкылтексиз (HCl, H2S, HCN ж. б.) болуп айырмаланат. Кычкылтектүү кислоталар кээ бир кислоталык оксиддердин суу менен кошулушунан, кычкылтексиз кислоталар айрым элементтердин суутек менен кошулушунан пайда болот. Кислоталардын молекуласындагы суутек атомунун саны алардын негиздүүлүгүн аныктайт, мисалы, HCl, HNO3 — бир негиздүү, H2S, H2SO4 — эки негиздүү, H3PO4 — үч негиздүү кислоталар.
Өз ара индукция
Өз ара индукция – эки же андан көп электр тизмектеринин өз ара магниттик байланышын пайда кылуучу кубулуш. Контурдун биринде ток өзгөргөндө, экинчисинде магнит талаасынын өзгөрүшүнүн натыйжасында индукциянын ЭКК пайда болот. Трансформатордун иштөө принциби ушул кубулушка негизделген.
Каңгар-Тоо
Каңгар-Тоо —топоним. Эпос боюнча Чын калаага (Чоң-Бээжинге) жакын жайгашкан тоо, Алоокенин мекени. Эпостун башка бөлүмдөрүндө Манастан жеңилип качкан Алоокеге Каңгайга барып жердеп турат. Буга караганда, географиялык реалияда К.-Т. Хангай тоосунун түштүгү Баян-Хонгор аймагы жөнүндө айтылган деп болжоого болот.
Чаян
Чаян (кейипкер) — "Манас" эпосунун кейипкери, Жакыптын кайын атасы, калмак байы. Бөйөндүн уулу. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча жорго сөз түрүндө берилген кириш бөлүгүндө манасчынын баяндоосу аркылуу Манастын ата-бабалары саналган санжыра боюнча кытай мамлекети Ногойдун балдарын (Орозду, Үсөн, Бай, Жакып) бөлүп кеткен. Ч. эпосто Алтай жериндеги манжурия калкынын белгилүү байы, Жакып малай жүрүп алган Бакдөөлөттүн (Жакыптын экинчи аялы) атасы катары айтылат (Сагымбай Орозбаков, 1. 15; 2. 14).
Чаянкан
"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Манастын экинчи түп атасы: "Түп атасы Бөйөн кан, Бөйөнкандан Чаянкан, Чаянкандан Ногойкан" (Саякбай Каралаев, 1. 27). Хакас мифологиясында Ч. башкы кудай-жаратуучу. Дүйнөлүк эпикалык чыгармалардын көбүндө башкы оң каармандын теги кудайга байланыштуу болушу салттык мотивдерден. Демек, ала-тоолук кыргыздар мусулман динин кабыл алганга чейин Эне-Сайлык кыргыздардай (хакастардай) эле Ч-ды башкы кудай — жаратуучу катары эсептеп, эпикалык салтка ылайык аны өздөрүнүн эпосунун башкы каарманынын түп атасы кылып сүрөттөшкөн болуу керек.
Канышай
К-дын буйругу менен кармамакчы болуп жабылганда күйүп турган чыракты Алмамбет ыргыта тээп Канжаркол, Музкиндик баштаган ууланган, мас балбандарын караңгыда бүт кырып салат. Каарданган К. ордону бир колу менен уратып тышка чыгып, байлануу күлүгүн минип Бээжинди карай чабат. Артынан кууп жетип К-ды өлтүрүшкөндөн кийин Алмамбет жанындагы Сыргакка: "Көңүлдө эми арман жок, Сыргак, Топон суу тийбес Бээжиндин Тосоту эми калган жок Сыргак", — дейт (Саякбай Каралаев, 2. 136).
2. Канышай —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Ооган каны Түлкүнүн кызы, Бокмурундун жубайы. Оогандар тейит менен катаганды чаап алып, Кошойдун баласы Аликени өлтүрүп кеткенде эл Манастан жардам сурайт. Согушта оогандар жеңилип, Түлкүнүн иниси Акун колго түшүп калат. Акундун өтүнүчү боюнча эки эл жарашып, Акун Ооганга кан болот. Ошондо Бокмурун Канышайды жактырып калып, Манас куда түшөт. Бокмурун К-ды алганы кеткенде атасы Көкөтөй дүйнөдөн өтүп, баласы аялы менен өлүктүн үстүнөн чыгат. К. кайнатасына кайгырып ыйлап, ошондон "келиндин аягынан, койчунун таягынан" деген ылакап айтылып калган делет эпосто (Сагымбай Орозбаков, 2. 439; 3. 9— 10, 19, 20, 27, 28).
Жемиш чөптөр
Жемиш чөптөр - желе турган жапайы чөптөр.
Амфилиналар
Амфилиналар (лат. Amphilina) — тасма курттар классындагы митекурттардын бир уруусу, балыкка мителик кылат.
Жемиш чөптөр
Мисалы, алгы, шам өрүк, татырандын түбүнөн тамак жасашса, текей, козу кулак, чырыч, согон, көбүргөндү тамакка кошушкан, куурул да, чийки да жешкен.
Кемирчек, кымыздык, балтыркан, бээ эмчек, чукуру, ышкын, ак көкө, жоогазын, чымылдык, сарымсак, жөргөмуш сыяктуу Жемиш чөптөрдүдун сабагы же тубу жашылча сыңары жалаң чийки желген. Ушулар сыяктуу кеп татымал чөптөр тамакка коруш болсо, айрымдарынын кайнатмасы, кургак сабагы, жалбырагы, тамыры дары-дармек катары найдаланылган.
Тоонуп Жемиш чөптөрү аш болумдуу, витаминдуу, жыттуу келип, организмге пайдалуу заттарга өтө бай болгондуктан, өз учурунда жашылчаны алмаштырган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Тоң минералдуу суусу
Тоң минералдуу суусу — Кереге-таш жылуу суусу - Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы дарылык касиети бар радондуу арашан булак Бөкөнбаев кыштагынан 28 км түштүк тарапта, Тескей Ала-Тоонун түштүк капталындагы Жылуусуу өрөөнүндө, деңиз деңгээли 3040 м бийиктикте жайгашкан. Жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1915-ж. геологиялык маалымат берилген. Суу палеозойдун башталышында пайда болгон порфилүү граниттердин арасындагы тектон жаракалардан грифон түрүндө атырылып чыгат. Суу тузсуз, даамсыз, күкүрттүү суутек жыттанат. Составы боюнча сульфат-хлорид-натрий-кальцийлүү. Суунун жалпы минералданышы 900-1200 мг/л. Суу муун,нерв,тери жана гинекология ооруларын киринүү жолу мене дарылоого жарамдуу.
Тулий
Тулий (латын тилинен Thulium, Tm) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 69, ат. м. 168,934. Т. массалык сандары 152Tm - 176Tm болгон 25 изотобу белгилүү, алардын ичинен жаратылышта массалык саны 169Tm болгон бир гана изотобу табылган. Т. жер кыртышында таралышы 8×10-5 % барабар. 1879-ж. швед химиги жана спектроскописти Пер-Теодор Клеве тарабынан Т. оксид (Tm2О3) түрүндө алынган. Т. монацит кумунун курамында кездешет. Т. - күмүштөй ак; балкып эрүү температурасы 1545оС; кайноо температурасы 1727оС; бирикмелеринде +3 окистенүү даражасын көрсөтүүчү металл. Окистенүү-калыбына келүү потенциалы -2,38 барабар. Т. бирикмелери жарым өткөргүч болуп саналат, о. эле, лазердик техника үчүн колдонулуучу материалдарга кошумча зат катары пайдаланылат. Т. 170Tm изотобу дефектоскопияда (мис., металлдар ширетилген жерлерин текшерүү үчүн) колдонулат. Ошондой эле рентгенодиагностикада кеңири колдонулат.
Идеологиялык бюрократия
Идеологиялык бюрократия - идеялык-теориялык ой-жүгүртүүнүн бюрократиялык ой-жүгүртүүдөн көз карандылыгын даңазалай турган идеолог-функционерлердин катмары.
Идеологиялык бюрократияга ишеним жоопкерчиликтен жогору болуп кете турган саясий ой жүгүртүүнүн өзгөчө тиби мүнөздүү. Ой жүгүртүүнүн баштапкы категориясы практикалык ишмердиктин багыты болуп эсептелет. Анын негизине социалдык өнүгүүнүн идеалдары конструкциялашат. Алар чындыктын «жакшыларынын» түзүлүш жана «жамандарынын» кемиш жолу аркылуу түзүлөт. Бирок чындыктын мындай тараптарга бөлүнүшү илимий изилдөөлөрдүн нормаларына ылайык эмес, тигил же бул идеологдун коньюнктуралык саясий артыкчылыктарынан чыгып жүзөгө ашат. Акыр-аягындагы баалоо критерийи зомбулук болот, анткени чындыкты бардык анын татаалдыктарында, карама-каршылыктарында таанууга кызматтык роль таандык. Мамлекеттик кызматкерлер адатта социалдык илимди жүрүп жаткан бийликти актоонун керектөөлөрүнө баш ийдирүүгө аракеттенишет. Идеологдор өз дараметтерине жараша бул заказды аткарышат жана идеология менен илимдин ортосундагы айырмачылыкты жоюуга аракеттенишет. Идеал конструкциялашкандан кийин саясий стратегиялар, программалар жана ага жетишүүнүн тактикасы келтирилет. Бардык бул процедуралар идеологдун айкын саясий шарттарынын жана моралдык-саясий артыкчылыктарынын күчтүү таасири алдында болот. Жыйынтыгында социалдык өнүгүүнүн чыныгы тенденциялары дагы, айкын тарыхый кырдаалдын бөтөнчөлүгү дагы адекваттуу чагылдырылбайт. Адамдардын чыныгы кызыкчылыктары жана тарыхый тенденциялар ыктыярдуу конструкциялар менен алмашылат. Ошондуктан чындык ишенбөөчүлүк жана сактануучулук менен кабылданат. Идеологдун бул салаты классикалык бюрократ менен жакындашат. Адамдар, топтор, таптар жана бүтүндөй коом идеологдун жана мамлекеттик чиновниктин ишмердигинин пассивдүү объектилери катары каралат. Коп учурда бул илимий жана саясий функционерлер «кара адамдарга» чыныгы тартиптин, мээримдүүлүктүн жана адилеттүүлүктүн жолуна чыгууга жардам берүү максатындагы соопчулукка шыктанышат.
Идеолог менен бюрократ өздөрүн чындыктын жеткен жери катары бекемдөөгө аракет кылышат. Адамдардан социалдык кайра өзгөрүүлөрдүн сунушталган программалары менен макул болуусу гана талап кылынат. Бардык макул эместик сунушталган жолдун тууралыгына күмөн салууга мажбурлабайт. Анын ордуна адамдарга тарыхтын «жетиле элек» курулуш материалы катары мамиле кылууга түртөт. Чиновник сыяктуу эле идеолог дагы адамдарда өз алдынчалыктын ой жүгүртүүсү менен иш-аракетин жайылткандын ордуна ар дайым оз туусунун алдында кантип жолун жолдоочуларды көп чогултсам болот деген ойго тынчсызданышат. Саясий партиялардын программалары менен уставдары бул өз алдынча эместикти саясий жүрүм-турум эрежесине айлантышат. Эгерде чындык саясат менен идеологиянын пассивдүү объектиси катары гана каралса, ал каалаган теориянын чындыгынын критерийлик ролун жоготот. Ага конструкциялашкан идеалдар менен стратегияларга макул болуу укугу берилет. Ошентип, практиканын идеалдык-максат көздөөчүлүк тарабы бүтүндөй практиканын өзү менен дал келет, мындан улам же практика болбой калат, же чиновник менен идеологдун, ошондой эле саясий конъюнктуранын таанып-билүүчүлүк-саясий көрсөтмөлөрүнө ылайык жөнөкөйлөшөт.
Адамдар башынан эле жана дайыма ойлоп табуучуларга жана эпигондорго, айдоочуларга жана баш ийүүчүлөргө, интеллигенцияга жана элге бөлүнүп келет. Чиновниктердин ишмердиги сыяктуу Идеологиялык бюрократиянын ишмердиги көп жагынан саясий демилгени жана адамдардын саясий чыгармачылыгын шал кылат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Кедей-Арык, Сузак району
Кедей-Арык (Кедей-Арык) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Багыш айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 351 киши.
Никифоровка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Никифоровка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Ефремкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 6 киши. Почта индекси — 453023, ОКАТО коду — 80235820010.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Илимий саясат
Илимий саясат - саясий өнүгүүнүн узак процесси жана бардык илимий, философиялык баскычтарга негизделип, акыркы жүз жылдыкта тигил же бул түрүндө иш жүзүнө ашып, тарыхта өтө маанилүү роль ойногон коомдук өнүгүү жана кайра түзүүнүн көп сандуу илимий, философиялык долбоорлоруна: жарандык коом, укуктук мамлекет, бийликтин бөлүштүрүлүшү, согушка каршы багытталган саясий өзгөрүүлөр, адам укугун коргоо идеялары, демократия ж.б. сыяктуу долбоорлорго таянуу менен XX к. бери ишке аша баштаган саясий концепция.
Мунун негизинде адамзаттын бул жетишүүлөрү саясатты мындан ары дагы «илимдештирет» деп үмүттөндүрөт, бирок муну менен кошо бул процесстин принципиалдык маселелерин да көз жаздымда калтырууга болбойт. Саясий билимдин функцияларын иш жүзүнө ашыруу, демек, анын изилдениши жана коомдук милдетин чечмелөө аркылуу илим менен саясатты бири-бирине абдан тыкыс жакындаштыруу аркылуу философтордун бийлигин курууга ниеттенген байыркы Платон баштап, аттары анча унутула элек кечээги саясатчылар да умтулуп, кылымдар бою саясий жактан артыкча такшалган акылмандар дагы эңсеп келген аталышы чуулгандуу «илимий саясаттын» жогорку чегине жетүүгө мүмкүн болмок. Байыркы доор же азыркы учур болсун билим (чыныгы илимдин өзүн албаганда) жана саясат ар дайым өз ара аракеттенип келген жана бөлүнгөн эмес: билим бул - бийликтин өзү сыяктуу саясаттын өзү - билим, бийлик дагы бул - билим болгон. Кол башчынын жанында ар дайым кечил, король же президенти жанында окумуштуулар же акылман кеңешчилер жүрсө, бийликти бөлүштүрүү менен аткаруу бийлигинин практикалык билими жана сот бийлигине профессионалдуу көзөмөл жүргүзө турган компетенттүү мыйзам чыгаруучуларды жөн жерден бириктирген эмес. Саясат менен илим мамилесиндеги прогресс саясий ордолордун айланасына акыл тапкыч борборлорду жана партиянын, өкмөттүн, мамлекеттик мекемелердин адистештирилген кеңешмесин баш коштурду. Азыркы учурдагы мамлекетти башкарууда жана эл аралык мамиледеги саясий милдеттердин оорлошу саясат менен илим союзуна ар дайым жогорулаган талаптарды коюп, жоопкерчилигин арттырат. Ошону менен бирге практика менен теория сыяктуу эле илим менен саясатта дагы чоң айырмачылыктар бар. Болгону бул экөө өз ара жакындыгы, түшүнүп билүүсү аркылуу аракеттениши керек жана аракеттенет. Алардын мамилеси бир бүтүндүн эки жартысындай шайкеш, бирдей эмес: илим саясаттын эмне экенин түшүндүрөт, ага жардам берет, кийлигишет, бирок илимди саясат деп айтууга болбойт.
Мындан тышкары кайсы бир окумуштуунун саясатка кийлигишүү чарасы функционалдуу түрдө гана эмес, канчалык чектелүү болсун, анын авторитетине жана илимдин коомдогу абалына (бул абдан маанилүү) жана илим сунуштаган нерселерге саясатчынын көз карашы жана өздүк деңгээлине карай саясатты илим катары түшүнүүгө болот, бирок бул түшүнүк чексиз жана эч кандай талашсыз эмес. Саясатчы болсо оз тарабынан заказ берүүчү катары илимий изилдөөлөрдү аныктабаганы менен анын тыянагына макул болуу-болбоосу өз эрки.
Окумуштуу-теоретик катары саясатчы боло албайт, ал эми саясатчы катары ал илим менен байланышуудан ажырайт. Тарых барактарындагы бул эки функцияны бириктирүүгө жасалган кээ бир аракеттер трагедиялуу болбосо дагы өтө кайгылуу жыйынтыктарга алып келген. Албетте, көрүнүктүү саясий окумуштуу жана саясий ишмерлердин бири болгон Ленин практикалык маселелерди чечүүдө саясатты илимден бийик койгон - ошондуктан Октябрь революциясынан кийин башталган саясий багыттардын тынымсыз алмашуусу жана ошол багытты тандоодо (өнүгүүгө жетише элек доор жана даяр эмес өлкөдө социализмди куруу ж.б.) маселени «иш үстүндө» чечүү боюнча ж.б. сыяктуу көптөгөн тарыхый жаңылыштыктар кетирилген. Ошол эле учурда ал үчүн стратегиялык жаңылыштыктарын айтып чыккан каршылаштарынын нааразылыктарын төгүнгө чыгаруу опоңой болгон: иш жүзүндө алар саясий абалга саясий ой жүгүртө алышкан эмес.
Ленин жок дегенде эле теория менен саясаттын карама-каршылыктарын түшүнө билген. Илимий билим менен саясатты гармониялуу түрдө толук бириктирүү оюн ишке ашырууга тоскоолдук кыла турган саясатка байланыштуу принципиалдуу, объективдүү себептер бир эле эмес, алар толтура. Чыныгы дүйнөгө түшүнүү, ошондой эле салыштырмалуу жана анык образдуу долбоор жаратуу үчүн практика менен теориянын айырмачылыктары сыяктуу эле саясат жана билим мамилеси өзгөчө касиет аркылуу аныкталып жана чектелип турат. Бул мамиле саясий процессисинин салыштырмалуу мүнөзүнө, анын белгисиздигине жана диний ишеним, миф, иллюзия, эрктүү же эрксиз өзүн-өзү алдоо, көндүм болуу, искусство, кумар, оюн сыяктуу саясаттын өзгөчө касиетине байланыштуу (бардык башка ишмердүүлүктөр сыяктуу эле) практика жүзүнө келгенде чектеле баштайт.
Рационалдык жана иррационалдык мындай чектөөлөр кандай гана аракеттер болбосун саясат менен билимди бириктирүүгө жол бербейт: алар өз алдынча жол, каражат, милдет жана функция аркылуу ишке ашат.
Саясат дагы, билим даты кандайдыр бир чындыкка жеткирет: бирок ал жалгыз эмес: саясий кыймыл, күрөш, мүнөзү, берилгендик, учурдагы чындык жана чындыкты бириктирүү принциби, система жана тармакты салыштыруу сыяктуу бир эле саясий жагдайдагы ар түрдүү чындык болуп калат.