cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бубнов Андрей Сергеевич
Бубнов Андрей Сергеевич (23. 3(4. 4). 1883-12. 1. 1940) -советтик ыамл. жана партиялык ишмер, тарыхчы-публициулук 1903-жылдан Компартиянын мүчөсү. Москвадагы айыл чарба институтунда окуган жана революциячыл иши үчүн институттан чыгарылган. РСДРПнин 4-(1906) жана 5-(1907) съезддеринин катышуучусу. 1907-жылдан РСДРПнин Москва комитетинин мүчөсү. 1909-17-ж. Новгород, Петербург, Сормово, Самара ж. б. шаарларда партиялык иш жүргүзгөн. Бир нече жолу камалган. 1917-жылдагы Февр. революциясынан кийин РСДРП (б) Москва обл. бюросунун мүчөсү. РСДРП(б)нин 7-(Ап-рель) конф-ясынын делегаты. Партиянын 6-съездинде РСДРП (б) БКнын мүчөсү.
1917-ж. октябрда БКнын заседаниесинде Саясий бюрого мүчө, Советтердин 2-съездинен кийин ББАКтын мүчөсү болуп шайланган. 1917-жылдын октябрынан Петроград Аскер революциячыл комитетинин мүчөсү. 1918-ж. ал "солчул коммунисттерге", 1920-21-ж. "демократиялык централизм тобуна", 1923-ж. троцкисттик оппозицияга кошулган, кийинчерээк бул топтон жана оппозициядан баш тарткан. 1924-29-ж. Жумушчу-дыйкан Кызыл Армиясынын Саясий башкармасынын начальниги, СССР революциячыл согуш советинин мүчөсү, ВКП (б) БКнын Уюштуруу бюросунун мүчөсү.
1925-ж. РКП (б) БКнын секретары. 1929-37-ж. РСФСРдин эл агартуу комиссары. РКП (б) нин 8-, 11- жана 12-съезддеринде БКнын мүчөлүгүнө кандидат, анын 13-17-съезддеринде БКнын мүчөсү. ББАКтын жана СССР БАКтын мүчөсү. Ленин ордени, Кызыл Туу ордени менен сыйланган. Бубнов - "Россияда коммунисттик партиянын өнүгүшүнүн негизги учурлары", "РКП тарыхынын негизги маселелери" деген эмгектердин автору.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Пилюжок
Пилюжок — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичменьга дарыясынын сол жээгинен 148 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кишемиш
Кишемиш суусу, Баткен району — Түркстан кырка тоосунан башталган суу, Исфаранын оң курамы. Баткен районунда. Узундугу 36 км, суу чогултуучу аймагы 524 км2. Түркстан кырка тоосунун чыгыш учундагы мөңгүлөрдөн башталат. Мөңгү, кар сууларынан куралат. Май—октябрь айларында суусу кирет. Көп жылдык орточо чыгымы 3,19 м3/сек.
Меламфай сымалдуулар
Меламфай сымалдуулар (лат. Melamphaidae) — океан иримдеринде жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга кыйла түр кирет: жылма баш меламфай (лат. Melamphaes laeviceps), тикенектүү меламфай (М. spinifer), майда түрпүлүү меламфай (Scopeloberyx microlepis), Хаббс меламфайы (М. hubbsi).
Болот Минжылкыев
Миңжылкыев Болот Абдуллаевич
Б.А.Миңжылкыев 1940-ж. 24-апрелде Фрунзе   шаарында  туулган. 1997-ж. 16-августа Бишкек шаарында  каза  тапкан. Опера ырчысы.КРнын СССРдин  эл  артисти. 1961-ж. Кыргыз мамлекеттик Ленин ордендүү  академиялык  опера жана  балет  театрынын студиясында  окуган. КРнын эл  артисти  С. Юсуповдон,С.Х. Чеховдон  сабак  алган. 1962-ж. КРнын маданият  министрлигинин  жолдомосу  менен  Өзбек республикасынын  Ташкент мамлекеттик  консерваториясынын  вокалдык  бөлүмүнө  кабыл  алынган. Орто Азия  республика  калааларынын  жана  Казакстан  музыкант  аткаруучуларынын  биринчи  конкурсунун  лауреаты  болгон. Италиянын Милан  театрында  стажеровкасын  жогорулатуу  үчүн болгон. Анда  көптөгөн  белгилүү  опера  ырчылары  менен  кошо  “Ла Скланын” чоң  сахнасында Дж .Вердинин  “Дон  Карлос”  аттуу  операсынан  италянча Король  Филлипптин партиясын  аткарган. Ошондой эле “Борис  Гадунов”  операсынан  Борис  Гадуновдун  партиясын  аткарган. 1973-ж. Софияда өткөн  вокалисттердин эл  аралык  конкурсунда   алтын  медалга  жана лауреат  наамын  алган. Тулузиада гранд  при  сыйлыгына  татыктуу  болгон. 1992-1997-ж.ж. Санкт Петербургдагы Марин  опера  жана  балет  театрында  иштейт Атактуу  коллектив  менен  дүйнөнүн көп  шаарларында ;Италия, Франция,  Болгария, Польша, ГДР, Японияда,  [ [Кытайда  ] ]  гостролдо   болгон. Советтик комсомол  ырларын  активдүү  жайылткандыгы  үчүн 1976-ж. Бүткүл Союздук Ленин  Комсомол  сыйлыгы  тапшырылган. СССР Жогорку советинде жана КЫргыз ССР Жогорку  советине  депутат  болуп  шайланган. Казакстандын эл  аралык “Алтын  копүрө”  сыйлыгынын  лауреаты. 1998-ж. [[Марин] ] жана  улуттук  опера  театрында  музейи  ачылган. Анын  ысымы Бишкектин  бир  көчөсүнө  берилген.
Прокл
Ишмердиги
Прокл (412—485) — философ, антик неоплатонизминин өнүгүшү Прокл менен аяктайт. Ал неоплатониктердин Афина мектебинин башчысы болгон.
Болот Минжылкыев
Миңжылкыев Болот Абдуллаевич
categor:персоналия
Прокл
Ишмердиги
Чоң адабий мурас калтырган, бул чыгармаларында Платондун диалогдоруна жана Эвклиддин «Негиздерине» берилген комментарийлер орчундуу орунду ээлейт. Проклдун чыгармалары тарыхый- философиялык бай маалыматтарды камтып турат.
«Жалпыга түшүнүктүү диний окуу» деген чыгармасында Прокл неоплатонизмдин жана анын бүткүл системасынын өзүнчө бир энциклопедиялык баяндамасын берет.
Прокл Ямвлихтин предметтин жана бүткүл дүйнөнүн триадалык түзүлүшү жөнүндөгү концепциясын андан ары өнүктүрөт. Дүйнөдөгү бардык бар болуп жашап турган нерселердин түзүлүшүнүн триадалык принцибин Прокл бардык тармактарда — философия, мифология, мантика чөйрөсүндө ырааттуулук менен жүргүзөт.
Проклдун триадасы
Проклдун триадасы — үч учурдан турат: 1) өзүндө кармалып туруу; 2) өзүнөн чыгуу, башкача айткандаөзүнүн чектеринен эманацияга өтүү, мында жекеликтен жалпыга өтүү процесси жүрөт; 3) кайрадан өзүнө кайтып келүү, жалпылыктан жекеликке кайра өтүү.
Өзүнүн триадасына таянып, Прокл неоплатонизмдин негизги категорияларын — Бүтүндүктү, Акылды, Жанды карап чыгат. Бүтүндүктү Прокл Ямвлихтей эле сөзсүз таанылып-билинбей турган Бүтүндүккө жана көптүктү камтып турган Бүтүндүккө бөлөт. Акыл да Проклда үч баскычка бөлүнөт: бар болуп турган Акыл, башкача айткандаөзү менен өзү болуп турган, интеллигибелдик Акыл; ойлоочу Акыл, башкача айткандаАкылдын өзү, интеллектуалдуу Акыл; кайрадан биринчи абалына кайтып келүүчү интеллигибелдик-интеллектуалдык Акыл.
Жан да Проклда триадалык бөлүнүүгө дуушар болот, ал теңирлик, демондук жана адамдык деп бөлүнөт. Проклдун бул бардык триадалары өз кезегинде андан ары триадаларга бөлүнө берет.
Эманация принциби
Көп нерседе Прокл Ямвлихти кайталайт, бирок айрым өзгөчөлүктөрү да жок эмес. Прокл үчүн материя триаданын эманациясы катарында көрүнөт, ал чектүүлөр менен чексиздердин аралашмасынан пайда болот. Ал жамандыктын көрүнүшү катарында чыкпайт. Жамандык дегенибиз изги маңыздардын өз ара мамилелери аркылуу пайда боло турган конфликттерден келип чыгат. Прокл обьектилердин өнүгүшүн түшүндүргөндө эманация принцибин, башкача айткандабир бүтүндүктөн бардык көп түрдүүлүктүн тарашын жана андан ары көп түрдүүлүктүн бир бүтүндүккө кайрадан жыйылып келиш принцибин ырааттуулук менен жүргүзөт.
Триада концепциясы
Проклдун көзү өткөндөн кийин платондук Академия аз гана жашаган. 529-жылы император Юстиниан атайын декрет менен грек философиясын окутууну тыйып, Афинадагы платондук Академияны жаап салат. Академиянын акыркы жети окутуучусу Персияга ооп кетишет. Бир нече жылдан кийин аларга ата-мекенине кайтып келүүгө уруксат берилет, бирок алар сабак берүүгө жана өз көз караштарын жайылтууга укуктуу болушкан эмес. Антик философиясынын ордуна христианчылык келет.
Бугер-Ламберт-бер мыйзамы
Бугер-Ламберт-бер мыйзамы - сиңирүүчү чөйрөдө монохроматикалык (бир түстөгү) нурдун таралышын жана анын акырындык менен начарланышын аныктоочу мыйзам. Бул мыйзамдын негизинде чөйрөдөн өткөн нур экспонент боюнча начарлайт. Законду 1729-ж. франц. илимпоз Н. Бугер ачып, 1760-ж. немис илимпозу Г. Ламберт толук изилдеген. Немис илимпозу А. Бер (1852) ал мыйзамдын концентрациядан көз карандылыгын аныктаган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Паронимдер
Паронимдер - айтылышы боюнча жакын, маанилери ар башка же айрым учурда маанилик жакындыгы бар сөздөр паронимдер деп аталат. Паронимдердин негизги белгилери - паронимдеш сөздөрдө басымдын бирдей муунга түшүшү, бирдей лексика-грамматикалык катарды түзгөндүгү, бир сөз түркүмүнө тиешелүү болушу: пакт - факт, сулуу - сулу, тан - таң ж.б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Хожагар оникс кени
Хожагар оникс кени Баткен облусунун Баткен районунда, Чарку кыштагынан 5  км аралыкта, деңиз деңгээлинен 1600 м бийиктикте. 1984-ж. «Средазкварцсамоцветы» экспедициясы издөө-баалоо иштерин жүргүзгөн. Кен төмөнкү карбондун акиташ катмарына туура келет. Мрамор оникси үңкүрдүн капталында жука (70 смге чейин) кабыкты жана ар түрдүү формадагы сталактит, сталагмит, сталангнаттарды түзөт. Оникс жука жана ири кристаллдуу, тегерек жана түз жол-жол. Өңү бал сымал саргычтан күрөң жана күрөң-кызылга чейин. Оникс жеңил кесилет жана сайкалданат. Мрамор оникси кооз буюмдарды жасоого жарамдуу. Кендин баланстагы запасы С2 категориясы боюнча 150,2 т.
Шабиет
Шабиет, көк байтал – улуттук оюндун бир түрү. Муну өспүрүм балдар түз, чөбү кыска, жумшагыраак жерлерге жаатташып ойношот. Киши канчалык көп болсо, оюн ошончолук кызык өтөт. Чогулгандар оюнду тутум боюнча башташат. Кененирээк жерге тегерек чийилет. Кезекти жеңип алган тарап чийиндин сыртында болот да, жеңилгендер ичинде эки колу менен жер таянып, тизеси менен чөк түшүп, чийиндин сыртындагыларга каршы коргонушат. Оюндун эрежеси боюнча чийиндин сыртындагылар ичкилерди опузалап камап, шаштысын кетирип, өздөрүн тептирбестен көбүүрөөк чаап, жазалоого аракет кылышат. Бирок бел кырчоодон өйдө жагына муштоого, чабууга, ал эми алкактын ичиндегилерге ордунан турууга, арт жагына шилтеп тебүүгө, же тизеден жогору тебүүгө болбойт. Атаандаштын кол күчүн азайтып, алсыздандыруу максатында сырткы чабуулчулар ичтегилерди бирден, экиден үстүнөн секирип бөлүп кетет. Бөлүнгөн оюнчулар өз өнөктөрү жеңишке жетмейинче ойноо укугунан ажыратылат. Сырттагылар ичкилерди качырып кирип, чабууга аракеттенген учурда кокус бутуна тептирип койсо, анда оюн кезеги алмашып, ичтегилер сыртка чыгат. Көбүрөөк жазаланган тарап уттурган болуп эсептелет. Шабиет жаштарды шамдагайлыкка, эпчилдикке машыктырат.
Кош электрдик катмар
Кош электрдик катмар – фазалар тийишкен чегинде (электрод-электролит) карама-каршы иондор бөлүштүрүлүшү натыйжасында электроддук потенциалдын пайда болушу менен коштолгон катмар. К. э. к-дын пайда болушу электроддун иреттөөчү кулон күчүнүн жана электролиттеги иондун кыймылынын жыйынтыгы. К. э. к. иондун концентрациясы (С1) электролит көлөмүндөгү иондун концентрациясы (Co) менен төмөнкүдөй байланышат:. Анын түзүлүшү бири оң, экинчиси терс заряддалган катмардан турган жана бир капталы – катуу, экинчиси – суюк конденсатор сыяктуу. К. э. к. Гельмгольц – катмары жана диффузиялык – катмардан турат. Иондор заряды, электролит конц. жогорулаганда жана темп-ра төмөндөгөндө К. э. к-дын калындыгы төмөндөйт. К. э. к. потенциалынын айырмасы (ja) тыгыз катмар (j) жана диффузиялык катмардын (y) потенциалынын суммасына ja = j+y барабар жана суюк катмар кырына чейин экспоненциалдуу төмөндөйт. К. э. к. сыйымдулугу (C) потенциалдар айырмасына (ja) жана заряд тыгыздыгына (q) көз каранды:.
Жер-сууга багыштап кудайы
Жер-сууга багыштап кудайы (түлөө) өткөрүү — кыргызда байыртадан келе жаткан, жаратылыштын кубулуштарына арналып, атайын өткөрүлгөн элдик салт. Жер-суунун (суу, мазар жана башка) атына майда жандыкты (кой, эчки жана башка) курмандыкка чалып өткөрүлгөн диний ырым-жырым. Бул диний салт тотемизмге байланыштуу келип чыккан жана адамзаттын алгачкы сыйынуу формаларынын бири болгон. Кыргызда жаз келип чөп чыга баштаганда ар бир айыл өзүнчө карысынан жашына чейин суу башына же мазарга, мүрзөгө жакын жерге чогулушуп, мал-жандын аман болушун, жер көгөрүп чөп чыксын дешип тилек кылышып, ала барган мал жандыгын жер-сууга арнап союшкан. Жут жүрсө, мал-жандан чыгаша кетсе, жаратылыштын кырсыктары болсо да жер-суу таюу (кудайы өткөрүү) ырымын жасашкан.
Мукаш Балтабаев
Балтабаев Мукаш Руставлетович (1921- ж. т., Кочкор району, Кочкор айылы — 23.3.2020) — педагог, педагогикалык илимдеринин доктору (1974), профессор (1977), Кыргызстан УИА (1993), Россия педагогикалык ИАнын (1968) корреспондент мүчөсү, КРдин эмгек сиңирген мугалими (1981). Кыргыз мамлекеттик педагогика институттун (1952), Кыргыз педагогика илим-изилдоо институтунун аспирантурасын (1965) бүтүргөн. 1939-ж. Фрунзе педагогикалык жумушчу факультетин бүткөн. 1940—47-ж. Советтик армиянын катарында болгон, 1941—42-ж. Севастополду баатырдык коргоого катышкан. 1948—51-ж. Тбилиси мамлекеттик педагогикалык институтунда сырттан окуп, Грузиянын Гардабан районунун Ново-Ульяновск сегиз жылдык мектебинде мугалим болуп иштеген. 1951-ж. Кыргызстанга келип, Кыргызстан мамлекеттик педагогикалык институтту 1952-ж. сырттан окуп бүткөн. 1951—53-ж. Фрунзе облусундагы Чүй орто мектебинде мугалим, директор, 1953—55-ж. Кыргызстан КП БКнын инструктору, 1955—64-ж. Кыргыз ССР эл агартуу министрлигинде жогорку окуу жайлар бөлүмүнүн, мектептер башкармасынын начальниги, Фрунзе облустук эл агартуу бөлүмүнүн башчысы. 1965— 66-ж. Кыргыз кыз-келиндер педагогикалык институтунун проректору, 1966—75-ж. КМУнун педагогикалык кафедрасынын башчысы, 1975—80-ж. проректору, 1981—84-ж. Кыргызстан педагогикалык илимий изилдөө институтунун директору, 1984—90-ж. Орус тили жана адабияты институтунда кафедра башчысы, профессор. 1990-жылдан Бишкек шаарындагы бир катар жогорку окуу жайларында профессор-консультациячы болуп иштейт. Балтабаев педагогикалык иши менен катар изилдөөлөрдү жүргүздү. Анын илимий эмгектери жалпы орто билим берүүнүн илимий педагогикалык проблемаларына арналган. Балтабаев 100дөн ашык илимий эмгектин [анын ичинде "Кыргыз ССРинде « жалпы орто билим берүүнүн өнүгүүсү” (1978), "Кыргыз ССРинде элге билим 60 жыл ичинде" (1983) жана башка моногрaфиялардын автору. Ал "Кыргыз ССРинде педагогикалык ойдун антологиясы” (1988) атту ири эмгекти тузүп чыгарууну жетектеген,"Педагогиканын негизи" (1996) окуу китебин илимий редакциялаган. Кыргызстандын эмгек сиңирген мугалими (1981). 1-даражадагы Мекендик согуш", "Ардак Белгиси ордендери жана медалдар менен сыйланган. Педагогиканын теориясы жана тарыхы боюнча адис. Педагогдук иши менен катар жалпы орто билим берүүнүн илим-педогог маселелерине арналган изилдөөлөрдү жүргүзгөн. 120дан ашык илим эмгектери бар. 1-даражадагы Ата Мекендик согуш жана «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган. Эмгеги: Развитие всеобщего среднего образования в Киргизской ССР. Ф., 1978; Кыргызстанда элге билим берүү иши 60 жылда. Ф., 1983; Антология педагогической мысли Киргизской ССР (авторлош). М., 1988.
Меланелла сымалдуулар
Меланелла сымалдуулар (лат. Melanellidae) — деңиз үлүлдөрүнүн бир тукуму, буларга кыйла түр жана уруу кирет: меланеллалар (уруу) (лат. Melanella); коңулчу меланелла (M. troglodytes).
Серебряный (дарыя)
Серебряный — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Жогорку Терсь дарыясынын сол жээгинен 82 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Фритаун
Фритаун Африкадагы бир шаар, жана Сиерра Леоненин борбор шаары.
Ташполот Балтабаев
Балтабаев Ташполот - (1945-ж. туулган, Баткен облусу, Баткен району, Актурпак айылы) кардиолог, медицина илимдеринин доктору (1989), профессор (1994), КРдин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлык лауреаты. КММИни бүтүргөн (1974), Кардиология ИИИде илимий кызматкер, илимий бөлүмдүн башчысы, 1999жылдан Кардиология жана терапия УБнун директорунун орунбасары. КРдин эмгек сиңирген врачы. 150 илим эмгектин, анын ичинде монографиянын автору. Эмгектери: Способ купирования отёка лёгких и диагностика скрытой сердечной недостаточности с шомощью отрицательного давления на нижние конечности. Ф., 1987; Сердечная недостаточность при остром инфаркте миокарда. Ф., 1988; Роль диастолического резерва сердечной недостаточности у больных инфарктом миокарда. Б., 2001.
Топры-Мачий-Кикя дарыясы
Топры-Мачий-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Ширта дарыясынын оң жээгинен 18 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Керкира
Б. з. ч. 4-кылымда негизделген. 19-кылымдын неоклассикалык архитектура комплекстери жана айырмаланат. Шаардын борбордук бөлүгүндөгү орто кылымдын курулуштары Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Шаар ландшафтынын эки доминантасына Эски (Пале-Фьорио) жана Жаңы (Нео-Фьорио) венециялык чептер кызмат кылат. Эски чепте (1550—59; учурда музей) Ыйык Георгий чиркөөсү ж. б. жайгашса, жаңысында туризм өнүгүп, Грекиянын Аскер-деңиз флоту жайгашкан. Керкиранын башкы аянтында Ыйык Михаил жана Георгий ак сарайлары (1819–24), муз. павильон, монумент, чиркөөлөр, Агиа-Керкира базиликасынын урандылары ж. б. бар. Шаардын экономикасынын негизин турист бизнеси түзөт. Тамак-аш (сүт, эт, майсыр; кинкандан ликёр даярдалат), текстиль өнөр-жай ишканалары жана самын кайнатуучу завод иштейт. Деңизден балык кармалат. Иония унти (1824, Иония академиясы; 1985-жылдан азыркыдай аталат), музейлер (анын ичинде археологиялык, карапа, банкнот ж. б.), искусство галереясы, театрлар бар. Фестивалдар жана жыл сайын карнавалдар (17-кылымдан) өткөрүлүп турат. Аквапарк курулган. Шаардан түштүктө Артемида дорий (б. з. ч. 6-кылымдын башы) жана Гера храмдарынын урандылары (б. з. ч. 4-кылым) ж. б. сакталган. Керкирадан батышта маанилүү курорт борбору Палеокастрица жайгашкан.
Жетиген (жылдыз)
Жетиген (жылдыз) — эки жылдыздар тобу: бири — Чоң Ж., экинчиси — Кичи Ж. Бул эки жылдыздар тобунун уюткусу кичи Ж-ге таандык болгон Алтын казык жылдызына байланышкан. Кыргыз элинин уламышында Алтын казыкка Ак боз ат, Көк боз ат байланып турат. Ал эки жылдыз Алтын казыкка аябай жакын жайгашкан. Аларды уурдап кетсек деп жети каракчы түн бою айланып жүрөт, бирок түн сайын чечип аларыңда таң атып кетип, Ак боз ат менен Көк боз атты уурдай албай калышат экен. Уламыштагы жети каракчы демейдеги Чоң Ж-ге туура келет. Ж. деген сөздүн өзү жети кан деген эки сөздүн биригишинен пайда болгон. Алтай элинин оозеки чыгармачылыгында кыргызча каракчыга байланыштуу айтылган легенда жети канга (канга) ыйгарылып алигиче айтылат. Болжолу ошондой кылымдарда түрктөр Ак боз ат менен Көк боз атты алганы жүргөн жети кишинин каганы (каан, кан, хан) деп түшүнгөн. Эпосто Ж. географиялык багыттарды туюндуруучу терминдердин бири. Түн. тарап деген маанини билдирет. Көкөтөйдүн керээзинде:
Какандын шаарын каралап,
Каз моюл журтун аралап,
Жетиген жакка барбасын.
Жетимурук журту бар,
Желмогуздай ушулар (Сагымбай Орозбаков, 3. 12).
Жетигендин тарабы
Жери Кенжут карады,
Күн чыгышы Ималай
Шолорду да жердеген
Шооруктун эли бир далай (Сагымбай Орозбаков, 2. 203).
Кеп жыгач
Кете, нөкөрү, көкжеке, кепич, өтүк, маасы жана башка бут кийимдерин ултарууда кеп катары колдонулуучу үлгү. Чеберлер аны арчадан, кара жыгачтан, кайыңдан бут түспөлүндө жасашат. Ал кийүүчү буттун көлөмүнө жараша ар кандай өлчөмдө жонулат. Азыр өтүк, маасыдан башкаларды ултаруу аракеттери калып баратат, элдик форма катары бут кийимдердин түркүмүн көбөйтүү үчүн жогорудагыдай үлгүлөрдү кайрадан жаныртып кармоо чеберлердин асыл милдети болуп саналат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Шабдан шаар чалдыбары
Шабдан шаар чалдыбары – 11–13-кылымга таандык шаар калдыгы. Чоңкемин өрөөнүндөгү Шабдан айылынын батыш жагында жайгашкан. Тик бурч формада, жактарынын узундугу 490х860 м. Сакталып калган дубалдардын бийиктиги 2–5 м, жазылыгы 18–20 м. Дубалдары мунаралар менен бекемделген. Дубалдын сыртын бойлой жазылыгы – 8 м, тереңдиги 2 м аң казылган. Археологиялык казууда 11–13-кылымга мүнөздүү кооздолгон айнектен жасалган идиш-аяктардын сыныктары, чийки жана бышырылган кыштар табылган. Шаар чалдыбары П. Н. Кожемяко тарабынан изилденген.
Бугу тамыр
Бугу тамыр (Rhaponticum carthamoides) - өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы рапонтикум уруусунун түрү. Бийикт. 0, 5-2 м көп жылдык чөп. Тамыры жана тамыр сабагы ичке, өзгөчө жыты бар. Сабагы сейрек бутактуу. Жалбырактары жөнөкөй, сабагына кезектешип жайгашкан. Топ гүлү - корзинка. Түтүкчө гүлдөрү кызгылт көк, 2 жыныстуу. Мөмөсү - урукча. Бугу тамыр СССРдин Саян, Алтай, Жунгар Ала-Тоосунда гана кездешет. Субальпы жана альпылык шалбааларда өсөт. Бугу тамырдын тамырынан жана тамыр сабагынан жасалган "Саяны" деген маңыз медицинада кеңири колдонулат.
Ал - өнөкөт аракечтикко каршы, организмдин жалпы ишке жарамдуулугун жогорулатууда, акыл жана кол эмгектен чарчаганда пайдаланылуучу дары. Бугу тамырдын дарылык касиети анын составындагы аскорбин, каротин ж. б. заттардын болушуна байланыштуу. Дарылык максатта Бугу тамыр колдо өстүрүлөт.
Абразивдүү материалдар
Абразивдүү материалдар  (абразивдер) – металл үстүңкү бетин, минералдар, тоо-тектер, айнек ж.б. механикалык иштетүү үчүн колдонулуучу майда күкүм (бүртүкчө) түрүндөгү катуу зат. Абразивдүү материалдардын эң негизги мүнөздөмөсү – абразивдик бүртүкчө (күкүм) формасынын түрдүүлүгү. Абразивдик бүртүкчө өлчөмү ж-а анын бирдейлиги Абразивдүү материалдардардын абразивдик жөндөмдүүлүгүн аныктайт. Абразивдүү материалдар табигый (алмаз, корунд, чарыкташ, гранит, талаа шпаты, пемза) ж-а жасалма (электрокорунд, карборунд, бор карбиди, жасалма алмаз, монокорунд) болуп бөлүнөт. Алар катуулугу, бекемдиги, кыруу, жышуу иштерине чыдамдуулугу, бөлүкчөлөрүнүн формасы, өлчөмү ж-а саны м-н мүнөздөлөт. Абразивдүү материалдардардын катуулугу анын бетине алмаз пирамидасынын калтырган изинин саны м-н аныкталат. Жасалма абразивдүү материалдар колдонулган аспаптар миздери жука келип, катмарлап кырып жонууга мүмкүндүк берет. Алардын өтө катуулугунун негизинде кыруу-жонуу иштери ылдамдап, эмгек өндүрүмдүүлүгү жогорулайт. Абразивдүү материалдар [[паста, күкүм ж-а суспензия же картондорунун бетине байланыштыруучу зат аркылуу бекитилген материалдар түрдө болот.
Колдонулган адабияттар
Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш С. Адылов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Абдерлик Протагор
Протагор Абдерлик (Х.Т.ч. 480—410-ж.ченде) — Байыркы Грецияда философияда өзүнчө багыт катарында эсептелген софистиканы негиздегендердин бири.
«Софист» деген сөз алгач байыркы грекче турмуштун ар кыл тармагында кадыр-баркка ээ болгон «акылманды» билдирген. Андан кийин жаш адамдарды ар түрдүү коомдук ишмердүүлүктөргө даярдашып, жашоо үчүн эмгек акы табышкан акы төлөнүүчү окутуучуларды софисттер деп атай башташат. Алар окуучуларын чечендикке жана ар түрдүү билимдерге үйрөтүшкөн. Бара-бара «Софист» деген сөз биздин билимдерибиздин салыштырмалуулугу жөнүндөгү принципти аша чапкандыкка чейин жеткирген, философия мугалимдерине карата колдонула баштайт. Бул мугалимдер чечендик искусствосуна үйрөтүү менен, ар түрдүү жоболорду, ал жоболордун акыйкат же акыйкат эместигине карабастан, далилдөөнүн жана ага ынандыруунун ар кыл ыктары жөнүндө сабак беришкен. Алар үчүн мүнөздүү болгон жалпы нерсе дээрлик бүткүл түшүнүктөрдүн, нормалардын, баалардын салыштырмалуулугу жөнүндөгү жобо болуп саналат.
Протагор Афинада жашап, көп саякаттаган. «Кудайлар» жөнүндөгү китеби үчүн күнөөлүү деп айыпталып, Афинадан куулуп жиберилет.
Кубулуштарды кабылдоо, Протагорго ылайык, бардыгы конкреттүү адамга байланыштуу болот: «Мен эмнени кандай кабылдасам, ал мен үчүн ошол көрүнүшүндө туура, сага кандай түрдө кабылданса, сага ошондой түрүндө туура» [Протагор жөнүндө Платон ушундайча жазат].
Протагордун бул релятивизми динге да таратылат: «Кудайлар жөнүндө мен алардын бар экендигин да, алардын жок экендигин да билбеймин, алардын кебете-кепширин да билбеймин, анткени аны билүүнүн жолунда көп тоскоолдуктар бар: предметтин көзгө көрүнбөгөндүгү да, адам өмүрүнүн кыскалыгы да буга себеп».
Кара-Буура ашуусу
Кара-Буура ашуусу — Талас Ала-Тоосунда, Кара-Буура (Таластын сол куймасы) жана Каракысмак (Чаткалдын оң куймасы) сууларынын башынан орун алган. Бийиктиги 3305 м. Тоо кырларынын ашуудан салыштырмалуу бийиктиги 500— 600 м.
Түндүгү чополуу тик бет; түштүгү куюлма шагыл, кумдуу. Ашуу үстүнкү протерозойдун филлит, кумдук, алевролит тектеринен туруп, мойногу чополуу жана корумдуу келет. Ал аркылуу өткөн автоунаа жолу Талас жана Чаткал өрөөндөрүн байланыштырат. Жол июнь айында ачылып, сентябрь — октябрь айларында кайра жабылат.
Мелания сымалдуулар
Мелания сымалдуулар (лат. Melaniidae) — өзөндөрдө жашоочу үлүлдөрдүн бир тукуму, буларга меланиялар уруусу (лат. Melania) кирет.
Жер төлө
Жер төлө — тереңдетип казылып салынган жер там. Анын тереңдиги киши бою, төрт бурчтуу же тегерек формада казылып, кырына эки катар чым тизилген, ага туура жоон жыгач устун коюлуп, эки тарабына туурасынан шырык салынган; үстүнө чырпык, куурай ташталып, андан соң топурак менен бастырылган. Жарык кириш үчүн, коломтодон жагылган оттун түтүнү чыгып кетүүсү үчүн жер төлөнүн үстүңкү жагынан тешик калтырышкан. Оозун боз үйдүн эшиги менен жаап, ал болбосо жөн эле эски кийиздер менен далдалап коюшкан. Жер төлөөдө кишилер кыштын чилде убагында гана жашашкан.
The Beatles
The Beatles («Битлз»; өз алдынча ансамбльдин мүчөлөрүн «битлдар» деп коюшат) — Ливерпулдан британдык рок тобу, 1960 жылы негизделген: Джон Леннон (ритм-гитара, соло-гитара, клавишныйлар, перкуссиялар, бас-гитара, эриң гармоника, вокал), Пол Маккартни (бас-гитара, клавишныйлар, урмалар, гитара, вокал), Ринго Старр (урмалар, перкуссиялар, клавишныйлар, вокал), Стюарт Сатклифф (бас-гитара, вокал) жана Джимми Никол (урмалар). Партиянын айрым чыгармаларында баштап жүргөн гитараны атайын чакырылган Эрик Клэптон аткарчы, клавишныйларды – Билли Престон.
1950 жылы америкалык рок-н-роллдун классиктерин туурагандан баштап, The Beatles өзүнчө бир стилына жана үн чыгуусуна келди. The Beatles рок-музыкага зор таасирин тийгизген жана адистердин айтымында XX кылымдын чыгармачылык жагынан да, коммерциялык жагынан да эң ийгиликтүү топ деп саналат. Далай белгилүү рок-музыканттар Beatles ырларынан аркылуу ушундай болгонду таанышат. Бул топту дүйнө 1963 жылы «Please Please Me/Ask Me Why» аттуу синглдин чыкканынан баштап тааныды жана өзүнүн чыгармачылыгы менен глобалдык битломания деген көрүнүштү жаратты. Төртөөнүн пластинкалары АКШда белгилүү болуп, алардын чарттарынын биринчи орундарды ээлеген британдык биринчи топ болду. Алардан баштап британдык топторду жана «ливерпулдук» (Merseybeat) үн чыгууну дүйнө тааныган. Топтун музыканттарына жана Джордж Мартинге (алардын продюссерине жана үн режиссёруна) үн жазуу жагынан иштетүүлөр таандык; ар кандай стилдерди айкаштыруу, симфониялык жана психоделиялык музыканы да; андан тышкары видеоклиптерди тартуу.
The Beatles көпчүлүк чыгармалары Джон Леннондун жана Пол Маккартнинин авторлоштугу менен жаратылган. Rolling Stone 500 тизмесинде биринчи орунда Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band аттуу альбом (жана дагы төрт альбом биринчи он орундарда) жайгашкан. The Beatles альбому АКШда 12 жолу платиналуу болгон. Аталган топ Грэмминин жети сыйлыгына ээ болгон. Beatles музыкасына тартылган «Let It Be» аттуу тасма Оскардын эки сыйлыгына ээ болгон. Төртөө теңине өлкөгө сиңирген эмгеги үчүн MBE ордендер ыйгарылган. Rolling Stone журналдын версиясы боюнча The Beatles бүткүл замандын 50 эң чоң аткаруучулардын тизмесинде биринчи орунду ээлейт.
Бирге иштөөнү 1970 жылы токтотушту, бирок 1967 жылдан баштап Пол жана Джон шоу-бизнессте өзүнчө долбоорлорду алып барчу. Бөлүнүүдөн кийин музыканттардын ар бири өз алдынча карьераны башташты. 1980 жылы өз үйүнүн жанында Джон Леннон өлтүрүлгөн, 2001 жылы болсо Джордж Харрисон рактан каза болгон. Пол Маккартни жана Ринго Старр дагы эле чыгармачылык жана музыка жазуу менен алек.
Өбөлгөлөр
1950 жылдардын ортосунда рок-н-ролл дүйнөлүк белгилүүлүккө ээ болуп турган кези. Биринчи АКШда: Литтл Ричард, Джин Винсент, Эдди Кокран америкалык жаштардын акылын багындырып алышкан. 1954 жылы Билл Хейли жана анын Comets тобу Rock Around the Clock жазышты, бир жылдан кийин, көбүнчө «Blackboard Jungle» аттуу тасма аркылуу жаңы ритмдер Англиянын жээгине чейин жетти.
Капкан оюну
Капкан. 1).Кыргыз элинин байыркы оюндарынын бири. Аңчылык турмушун чагылдырат. Оюн тегиз жерде ойнолот. Оюнга 5 – 8 жаштагы 20 -25 оюнчу жаш өзгөчөлүктөрүнө жараша топтолушуп катышат. Калыс оюнчуларды тепетең эки топко бөлөт. Биринин сыртынан бирин айлана кылып тизип, эки айлана түзөт. Алар кол кармашып бир багытта, сырткы айланадагылар аларга карама - каршы багытта тегеренип басышат. Калыс белги бергенде оюнчулар токтошот. Ички айлананын оюнчулары кол кармашкан боюнча колдорун көтөрүп эшик түзүшөт. Сырткы айланадагылар эшиктен ичкери кирип, кайра тез тышка чыгуулары керек. Калыс күтүүсүздөн эле “ колуңарды түшүргүлө ” – деп буйрук берет. Эшик түзүп тургандар колдорун түшүргөндө  эшиктен кирип ичкериде калгандар  “ капканга ”  түшүп калышат. Алар ички айланада калгандар менен кол кармашып  турушат. Оюн мурунку тартипте улантылат. Сырткы айланада оюнчулар аз калса, алар ички айлана болуп тизилишет. Оюн кайрадан башталат. Оюн ушинтип улантыла берет. 2). Оюн тегиз жерде, мектептин спорт залында ойнолот. Оюнга 13 жашка чейинки 30 – 35 оюнчу катышат. Ончулар экиден катар турушат. Оюнга музыкачы да катышат. Калыс төрт оюнчуну эки – экиден кол кармаштырып тургузат. Аларды “ капкан ” деп атайт. Андан кийин оюнду баштоого белги бергенде оюнчулар капканды аралап жөнөшөт. Капкан болгон оюнчулар алардын жолун тосуп, капканга түшүрүүго аракет кылышат. Капканга түшкөн эки обнчу музыка басылгандан кийин капкандан чыгып, өздөрү капкан болушат.  Музыкачы калыстын “ оюнду баштадык! ” -  деген буйругун угар замат музыка ойной баштайт да, капкандын бардыгына оюнчулар түшүп бүтүшү менен музыканы токтотот. Калган оюнчулар орундарына келип турушат. Калыс кайра “ оюнду баштадык !” – деп буйрук берет. Ошентип, оюн улантыла берет. Оюнчулар капканды аралап өтүү менен бирге “ капканга ” түшпөөгө аракет кылышат. Оюндун акырында капканга түшпөй  калган эки оюнчу оюнда жеңген болуп эсептелет. Маалымат булагы:  Токторбаев  С. “ Өспүрүмдөр оюндары
Меланон сымалдуулар
Меланон сымалдуулар (лат. Melanonidae) — океан иримдеринде жашоочу майда кара балыктардын бир тукуму, буларга меланондор уруусу (лат. Melanonus) кирет.
Парадигматика (лингвистика)
Парадигматика (лингвистика) – Парадигматика терминин азыркы лингвистика илиминдеги айрым изилдөөлөрдө эки мааниде колдонуу да учурайт:
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Бересклетовского Хозяйства (Туймазин району, Башкыртстан)
Бересклетовского Хозяйства — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Жогорку бишиндин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 20 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Бичвуд (Огайо)
Бичвуд (Огайо) (Beachwood) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Бересклетовского Хозяйства (Туймазин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ак-Дөбө (Бакай-Ата району)
Ак-Дөбө — Кыргызстандын Талас облусунун Бакай-Ата районундагы айыл. Ак-Дөбө айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 4298 киши (2009-жылы).
Чаарат сурьма кени
Чаарат сурьма кени Жалал-Абад облусунун Чаткал районунда, Сандалаш кырка тоосунун ортосунда, деңиз деңгээлинен 2000–3000  м бийиктикте. 1980–87-ж. издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен төмөнкү палеозойдун терриген тоотектерин кесип өткөн жана түндүк-батыш тарапка созулган тик жаракалардын талкаланган тилкелери менен байланышкан. Руда минералдары (антимонит, пирит, нукура алтын, арсенопирит, түссүз руда, сфалерит, халькопирит ж. б.) чачынды жана тарамча түрүндө березиттешкен жана кварцташкан тектерде кездешет. Калыңдыгы 1,0–4,0 м болгон рудалуу тарамдардын 750–3000 мге чейин созулуп жатышы жана жантайышы боюнча 100–200 м тереңдикке чейин бар экендигине байкоо жүргүзүлгөн. Сурьманын орточо өлчөмү 1,6%, алтындыкы – 3,0 г/т. Руданын болжол ресурсу 5802 миң т, сурьманыкы – 93190 т, алтындыкы – 7,7 т.
Бал тарткыч
Бал тарткыч - бал тартуучу курал. Аны чехословакиялык бал челекчи конструктор Груш 1865-ж. ойлоп чыгарган. Анын бир нече түрү бар. Бал тарткыч кашектүү, айланган барабандуу челектен жана кыймылга келтиргичтен турат. Бал челектин уячаларынын оозу ачык балдуу рамкалары кашекке орнотулат. Барабан айланганда челектин бооруна бал чачырап, түбүнө жыйылат да, чоргодон тышка агат. Демейде челегинин бийикт. 820 мм, диаметри 600 мм, идишине 30 л бал батат. Азыр электр менен кыймылга келтирилүүчү бал татркыч бар.
Чымбай тургун жайы
Чымбай тургун жайы – Өзгөн шаарынын түштүк-чыгыш тарабында жайгашкан коло дооруна таандык турак жайлардын калдыгы. Жалпы аянты 500 м2. Турак-жайлардын сыртынан бекемделген чептин белгилери жок. Маданий катмардын калыңдыгы 1 мге чейин. Байыркы очоктун, 16 чарбалык маанидеги чуңкурлардын орду, чопо идиштеринин калдыктары жана таштан жасалган куралдар (бычак, чокмор) табылган. Чопо идиштер көлөмдөрү жагынан Чуст жана Дальверзин эстеликтеринде кездешкен идиштерден айырмаланбайт. 1959-жылы Ю.А.Заднепровский тарабынан ачылган.
Баа масштабы
Баа масштабы 1) өлкөдө кабыл алынган акча бирдиги жана анын ортомчу бөлүгү үчүн алтындын же күмүштүн саны; 2) техникалык функция; нарктын акча бирдигиндеги туюнтмасы.
Көбүктөр
Көбүктөр – дисперстик фазасы газ, дисперстик чөйрөсү суюктук же катуу заттан турган дисперстүү система. К. мүнөздөөдө көбүк мамычасынын ажырап кетүү убактысы, пайда болуучу көлөмдүн жогорку чеги мааниге ээ. К. пайда кылуу жана алуу үчүн төмөнкү процесстер колдонулат:
1. Идиштеги суюктукка газ (аба) чачтыруу, бүрктүрүү же идиштеги суюктукту катуу чайкоо, аралаштыруу. К. көбөйүшү суюктук аркылуу өтүп жаткан газ ылдамдыгына жараша болот. Газ ылдамдыгы жогорулаган сайын К. запасы көбөйүп, ылдамдык 0,3-1 м/сек жеткенде суюктук-газ негизинен К. системасы болуп калат.
2. Суюктук кайнаганда бөлүнүп чыккан газ же буунун жалпы дисперстик фазаны түзүшү туруктуу жана туруксуз болуп бөлүнөт. Туруктуу К. стабилизатор жана атайын көбүрткүч заттар жардамы менен алынат. Көбүрткүчтөр сырткы бети активдүү заттар болушат ( мис., самындар).
Абсорбция
Абсорбция  – суюктуктар газ аралашмасынан газды же бууну бүткүл көлөмү м-н сиңирип алышы. Сиңирүүчү суюктук (зат) абсорбент деп аталат. Суюктук газды сиңирип алса, эритме пайда болот. Сиңирүүнүн тескери процесси десорбция деп аталат. Десорбция процесси эритмелерден газдарды бөлүп алууда ж-а абсорбентти мурунку таза суюктук абалына келтирүүдө колдонулат. Ар бир абсорбент (мис., суу, метанол, суюк азот, этаноламин, кислоталар ж-а щелочтор суудагы эритмелери) белгилүү гана заттарды сиңире алат. Ошондуктан Абсорбция газ аралашмаларын бөлүүдө ж-а тазалоодо (мис., синтезделген газды көмүр кычкыл газынан тазалоо) же даяр продукт алууда (мис., НNO3 ж-а H2SO4 суу м-н NO2 ж-а SO3 сиңирип алышы) процесси пайдаланылат.
Баальбек
Баальбек — Ливандын түндүк-чыгышындагы шаар. Калкы 30,9 миң киши (2005). Антиливан кырка тоолорунун этегинде, деңиз деңгээлинен 1117 м бийиктикте жайгашкан. Алгач биздин заманга чейинки 14-кылымда эскерилет. Баал кудайына (Финикия, Палестина, Сирия, кийин Египет, Грекияга жана башка тараган түшүмдүүлүктүн, суунун, согуштун кудайы) тайынуу борбору катары белгилүү. Птоломейдин тушунда шаар күн кудайы Гелиостун атынан Гелиполь, 16-кылымдан Юлий Август Феликс Гелиополитан Колониясы деп аталган. 1898-1905-ж. О. Пухштейн жетектеген немец экспедициясы археологиялык казууларды жүргүзгөн. Театр, ипподром, храмдардын комплексинин калдыктары табылган, андан ичкери өзгөчө Вакх храмы жакшы сакталган. Ошондой эле Венера, Юпитер жана башка храмдары бар. 637-ж. Баальбтк арабдар тарабынан басылып алынган. 13-кылымда ал аймак чепке айландырылып, чыгыш тарабына мечит жана мунара салынган. 1956-жылдан ал шаарда Эл аралык музыка-театрдык фестиваль өткөрүлүп турат. Баальбтктуризм борборлорунун бири. Шаар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесинде.
Абсорбция
Колдонулган адабияттар
Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш С. Адылов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Качкынбай Артыкбаев
Өмүр жолу
Качкынбай Артыкбаев 1934-жылы азыркы Чүй облусу Москва районундагы Карл Маркс атындагы колхоздун Кепер-Арык кыштагында  колхозчунун үй-бүлөсүндө туулган. Буденный орто мектебин бүтүргөндөн кийин Артыкбаев 1951-жылдан 1956-жылга чейин Кыргыз Мамлекеттик университетинин филология факультетинде окуп, ошол эле жылы республикалык  "Ленинчил жаш" газетасына  ишке орношкон. 1958-жылга чейин “Ленинчил жаш  ” газетасынын пропаганда  жана агитация бөлүмүнүн башчысы, редколлегия  мүчөсү болуп иштейт. 1959-жылдан 1961-жылга чейин “Ала-Тоо” журналынын сын бөлүмүндө Кыргызстан Мамилекеттик басмасында көркөм адабият бөлүмүнүн башчысы болуп 1967-жылга чейин кызмат өтөйт. Кыргыз Мамилекеттик университетинин аспирантурасында сырттан окуп, 1966-жылы филология илимдеринин кандидаты деген окумуштуулук даражага ээ болот. 1967-жылдан бери СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз Мамилекеттик университетинде иштейт. 1955-жылы "Советтик Кыргызстан" (Азыркы  "Ала-Тоо") журналына жарыяланган  “Москвич жөнүндө диялок” деген биринчи ырынан тартып  анын  ырлары, поэмалары республикалык  газета-журналдарга,   альманхтарга  үзбөй чыга баштайт. Биринчи китеби 1964-жылы “Байчечекей” деген ат менен  жарык көргөн. К. Артыкбаев адабий сын, адабият тануу ишине устудент кезинен тартып эле кызыга  баштайт. 1956-жылы анын “Жаш акындардын чыгармаларындагы  А.Осмоновдун таасири жөнүндө”  деген көлөмдүү макаласы  "Ленинчил жаш" газетасына жарыяланган. Ошондон бери ал кыргыз адабий сыны менен адабият таануусунун  өнүгүшү үчүн белсемдүү киришип, активдүү жана жемиштүү эмгектенип кележатат. Кыргыз адабиятынын ар түртүү проблемаларына  байланыштуу жазылган "Чалгын",  "Изденүүлөр жана табылгалар",  "Ар түрдүү  издер", "Сын сапары", "Чыгармалар жана ойлор" аттуу китептери, изилдөөлөрү К. Артыкбаевдин республикага  белгилүү сынчы, адабиятчы катары таанытты. К. Артыкбаев көркөм очерктерди, фильетондорду,  публицистикалык макалаларды жазууга да катышып келе жатат. К.Артыкбаев көркөм котормо ишине да киришип, Александр Прокофьевдин, Расул Гамзатовдун, Мирсайд Миршкардын, Х IХ кылымдагы Азербайжан акын мырза Шафинин, ХI кылымдагы акын Юсуп Баласагыновдун лирикаларын, поэмаларын, белорус жазучусу Алесь Пальчевскийдин аӊгемелерин которду. К.Атыкбаев 1958-жылдан КПССтин.1962-жылдан СССР жазучулар Союзунун.1958-жылдан СССР журналистер Союзунун мүчөсү.
Китептери
Чалгын. Адабий сын макалалар. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1962, 275 бет. Байчечекей. Ырлар жэана поэмалар. Фрунзе, Кыргызмамбас, 1964, 158 бет. Баатырлар сымбаты. Очерктер. (А. Табалдиев менен бирге) Фрунзе “Мектеп”  басмасы, 1965, 140 бет. Изденүүлөр жана табылгалар. (Аалы Токомбаевдин акындык устаттыгы жөнүндө) Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1966, 308 бет. Тоолор менен сырдашуу. . Ырлар жана поэмалар. Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1968, 140 бет. Ар түрдүү издер. Адабий сын макалалар. Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1968, 160 бет. Сын сапары. Адабий сын макалалар. Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1970, 256 бет. Чыгармалар жана ойлор. Адабий сын макалалар. Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1974, 246 бет. Жаркын өмүр. Ырлар жана поэмалар. Фрунзе, “Мектеп” басмасы, 1975. Орус тилинде. Аалы Токонбаевдин акындык чеберчилигинин маселелери жана анын ыр менен жазылган  “таң алдында” романы. филология илимдердин кандидаты деген окумуштуулук даражаны алуу үчүн жазылган диссертциянын афторефараты. Фрунзе, 1966, 23 бет. Менин күнүм. Ырлар. Китепте жүрөк ачкычы. . Фрунзе, “Кыргызстан” басмасы, 1965, 18-48-беттер. Жолдор жана тагдырлар. . Ырлар жана поэмалар. Фрунзе, “Мектеп” басмасы, 1972, 80 бет.
Которгон китептери
Гамзатов Р. Менин чоң атам. Фрунзе, Кыргызокуупедмамбас, 1960, 16 бет.
Чыгармачылыгы жөнүндөгү макалалар
Кыргыз тилинде. Стамов А. “Байчечекей”-алгачкы гүл.-“Ленинчил жаш”, 1964, 28-августь. Карымшаков С. Сын-чыгарма. “Ленинчил жаш”, 1965, 21-ноябрь. Абдумомунов Т. Азыркы кездеги кыргыз адабият сынынын абалы жана милдеттери жөнүндө.- “Ала-Тоо”,1966, № 2, 5-9-беттер. Закиров С. Салмактуу эмгек.- “Советтик Кыргызия”, 1967, 25-январь. Абдулдаев З. Орток адабий мурас маселеси тууралуу.- “Кыргызстан маданияты”,1967, 10-февраль. Таштемиров Ж. “Орток” мурас жөнүндө ойлор.- “Кыргызстан маданияты”,1967, 28-апрель. Караев Ө. Тарыхый кабарлар менен таанышканда. “Кыргызстан маданияты”,1967, 10-марть. Белекова З. Махмуд Кашхари кыргыздар жөнүндө. “Кыргызстан маданияты”,1967, 28-апрель. Назаралиев Т. Талаштын предметин тагыраак билели.“Кыргызстан маданияты”,1967, 12-май. Редакциядан.- “Кыргызстан маданияты”,1967, 23-июнь. Султаналиев Ж. Ойго бай саптар.- “Ленинчил жаш”, 1968, 2-сентиябрь. Бейшенбаев К. Пайдалуу эмгек.- “Советтик Кыргызстан”, 1969, 27-августь. Абдраев А. “Тоолор менен сырдашуу”,- “Кыргызстан маданияты”,1969, 1-январь. Алыкулов Б. “Ар түрдүү издер”.- “Ленинчил жаш”, 1969, 14-июнь. Насиридинов Т. “Ар түрдүү издер”, “Кыргызстан маданияты”,1969, 17-сентиябрь. Асаналиенв Ү. Белсемдүү сапар.- “Советтик Кыргызия”, 1971, 17-январь. Тургунбаев С. Сындын сабаттуулугу жагдайында.- “Кыргызстан маданияты”,1971, 22-декабрь. Карымшаков С. Адабий сын жана адабий  процесс жөнүндөө.- “Кыргызстан маданияты”,1972, 11-май. Үмөталиев Ш. Маселенин мотодологиялык жактары.-“Ала-Тоо”, 1974, № 1, 141-160-беттер. Кудайбергенов К. Алгачкы реалисттик тажрыйбалар кандайча жаралды?- “Ала-Тоо”, 1974, № 2, 147-160-беттер. Сыдыков А. Реализимге тарыхый конкреттүү мамиле болсун.- “Ала-Тоо”,  1974, № 3, 145-157-беттер. Иманалиев К.-“Чыгармалар жана ойлор” жөнүндө айрым пикирлер.- “Ленинчил жаш”, 1974, 8-август. Орус тилинде. Бобулов К. Сын ордуна жеме. Реплитка. –“Правда”, 1964, 14-сентиябрь. Колесников Е. Ар түрдүү жетөө.-“Комсомолец Киргизин”, 1966,26-июль. Адабий сында принципалдуу негиз болсун.(Кыргыз ССР жазуучулар Союзунун пленумунун жыйнтыгына карата )-“Советская Киргизия”, 1966, 23-январь. Кульчицкий В. Татаал жолдо. –“Комсомолец Киргизин”, 1972, 19-май. Ялымов Н.,Укаев К. Адабий көркөм сындын күжүрмөндүүлүгү, принципалдуулугу үчүн. (Кыргызстандын жазуучулар Союзунун башкармасынын пленумунан.)- “Советская Киргизия”, 1972, 26-апрель. Аскаров Т. “Кыймылдуу эстетиканын ” камылгалары.-“Литературная газета”, 1973, 7-февраль.
Кыргыз филологиясы факультети
Кадыркул Даутов – филол. илим. канд., профессор, Кыргыз эл жазуучусу 1961-ж. Токмоктогу Маданий-агартуу окуу жайын окуган. КМУнун Кыргыз филологиясы факультетин бүтүргөн. 1970-1973-жж. СССР ИА М.Горький атындагы ИМЛИде окуп,  филология илимдеринин кандидаты деген наамга ээ болгон. 2007-жылдан Жусуп Баласагын атындагы КУУнун профессорунун милдетин аткаруучу болуп эмгектенип жатат. 17 монография жана китептери, 190 адабий, эстетикалык илимий макалалары бар. Бүткүл союздук Лениндик коммунисттик жаштар союзунун жана Кыргызстан лениндик коммунисттик жаштар союзунун БКсынын Ардак грамотасы, Жогорку Президиумунун Ардак грамотасы. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Президенттин алдындагы мамлекеттик тил комиссиясынын медалы менен сыйланган. 2016-жылы Кыргыз эл жазуучусу деген ардактуу наам берилген. Илимий эмгектери 1. Ырдын өмүрү: Адабий-сын макалалар жыйнагы. –Ф.: Кыргызстан, 1977. -112 б. 2. Жаңы чектерге: Изилдөөлөр жана адабий-сын макалалар жыйнагы. –Ф.: Кыргызстан, 1980.-216 б. 3. Сөз өнөрүнүн эстетикасы: Макалалар жыйнагы. –Ф.: Кыргызстан, 1984. -191 б. 4. Таланттар жана тагдырлар: Изилдөөлөр жана адабий-сын макалалар. –Ф.: Адабият,1988. -224 б. 5. Тереңдиктер жана бийиктиктер: Изилдөөлөр жана сын-макалалар. –Ф.: Адабият, 1991. -272 б. 6. Адабий сын кантип жаралган?: Монография. –Б.: 2001. -247 б. 7. Албан кырдуу алп акындын дүйнөсү: Монография. –Б.: Басма тамга, 2002. -400 б. 8. Мезгил сыны жана Мен: Тандалмалар. –Б.: Бийиктик, 2004. -525 б. 9. Түркүн дүйнө элестеринен. Адабий-сын макалалар. –Б.: Бийиктик, 2005. -333 б. 10.Издегеним тубаса акын,тунук поэзия.Изилдөөлөр жана сын-макалалар.–Б.:Бийиктик,2008.-476 б. 11.Элдик сынчыл ойлордон эстетикага. Монография. I том. Б. «Улуу тоолор» -Б.: 2015. -607 б. 12.Доорлор чындыгы көркөм адабиятта. Изилдөөлөр жана сын-макалалар. -Б. «Улуу тоолор» -Б.: 2016. -496 б. 13.	Сынчынын сынын ким баалайт? Б. «Улуу тоолор» -Б.: 2016. -200 б.
Шаршеев Ниязбек Токомбаевич – Филология илимдеринин кандидаты. Н.Т. Шаршеев 1942-жылы 21-январда Нарын облусунун  Кочкор районундагы Кум-Дөбө айылында туулган. 1958-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетине окууга кирип, аны 1963-жылы ийгиликтүү аяктаган. 1969-жылы илимий диссертациясын ийгиликтүү коргоп, филологиялык илимдердин кандидаты деген наамга ээ болгон. 1963-жылдан 1966-жылга чейин Кыргыз Илимдер академиясынын аспиранты, 1966-жылдан 1970-жылга чейин Кыргыз Илимдер академиясынын кенже илимий жана улук илимий кызматкери, 1970-жылдан тарта азыркы учурга чейин Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде эмгектенип келе жатат. Бир катар илимий-методикалык изилдөөлөрдүн автору, Орус мектептери үчүн 1-2-класстардын окуу китептерин жана усулдук окуу куралдарын жазып жарыкка чыгарган. Көптөгөн публицистикалык макалалары республиканын басма беттеринен жарык көргөн. Агартуу майданындагы сиңирген эмгеги үчүн Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин  Ардак Грамотасы, Президенттин алдындагы  Улуттук тили комиссиясынын Ардак Грамотасы, КУУнун Ардак Грамоталары, «Эл агартуунун отличниги», «Элге билим берүүнүн отличниги» «Эмгектин ардагери» деген сыйлыктар менен сыйланган.
Султаналиев Ишенбек Шаршекеевич - филология илимдеринин кандидаты, доцент. Ишенбек Султаналиев 1950-жылы Нарын областынын Ат-Башы районундагы Кара-Коюн айлында туулган. 1974-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы КМУнун Кыргыз филологиясы жана журналистикасы факультетин бүтүргөн. 1989-жылдан бүгүнкү күнгө чейин Ж.Баласагын атындагы КУУнун кыргыз тил илими кафедрасында окутуучу, ага окутуучу, доцент болуп эмгектенип келе жатат. 1997-жылы «Мидин Алыбаевдин поэзиясы жана стили» аттуу темада кандидаттык диссертациясын жактап, филология илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган. Илимий-изилдөө багыты - кыргыз тилинин тарыхы, кыргыз жазуусунун тарыхы, морфология, орфография, көркөм чыгарманын тили. Алган сыйлыктары: Эл агартуунун отличниги, Ж.Баласагын атындагы КУУнун, КР Билим берүү жана илим министрлигинин «Ардак громатасы» менен сыйланган. Жарыяланган илимий эмгектер: 1. М.Алыбаевдин поэзиясы. Монография. Кант полиграф. комбинаты.–Б.: 1997-ж. (13 б.т.) 2. Азыркы кыргыз тилинин морфологиясы боюнча практикалык сабактардын окуу-методикалык колдонмосу. –Б.: 2009. -3, (12б.т.) 3. Курстук иш. Илимий-методикалык көрсөтмө. –Б.: 2011-ж. 4. М.Кашгари «Дивану лугат-ат түрк». –Б., 2013. 5. Мидин Алыбаев. Эскерүүлөр. –Б., 2014.