cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Орусия
Музыкасы
Орус музыкасынын башаты чыгыш-славян урууларынын маданиятына жана турмуш-тиричилигине барып такалат. Христиан динин кабыл алгандан кийин бир нече кылым бою бир үндүү чиркөө ыры өнүгүп, 17–18-кылымдарда көп үндүү партесттүү ырдоо жана кант, псалма таралган. 18-кылымда профессионал музыкалык искусствосунун театр, камералык жана симфониялык концерт өңдүү жаны формалары кирген. 19-кылымда орус классикалык музыкасынын негиздөөчүсү М. И. Глинка, сьюреализминин өкүлү A. С. Даргомыжскийдин чыгармачылыгы менен орус музыкасы ийгиликтүү өнүккөн. А. Г. Рубинштейн негиздеген орус музыкалык коому (1859) көптөгөн угуучулардын көңүлүн олуттуу музыкага буруп, Петербургда (1862) жана Москвада профессионал музыкалык кадрлардын өсүшүнө мүмкүнчүлүк түзгөн. Сынчы, композитор A. Н. Серов жана 60-жылдардагы композиторлордун «Кубаттуу топ» уюму музыкалык чыгармачылыкты өнүктүрүүгө өбөлгө түзгөн. 30–40-жылдарда М. И. Глинканын чыгармачылыгы классикалык орус музыкасынын гүлдөшүнө жол ачып, орус музыкалык мектеби европалык улуттук музыка мектептеринин эң алдынкыларынын катарына кошулган. Анын «Иван Сусанин» (1836), «Руслан жана Людмила» (1842) ж. б. опералары орус музыкасына жаны из салган. Анын «Камаринская» (1848), «Испан увертюралары», «Арагон хотасы» (1845) жана «Мадриддеги түн» (1851) ж. б. оркестрдик чыгармалары орустун улуттук симфонизминин негизи болуп калды. Орус жана дүйнөлүк музыкада реализмдин эң жогорку чеги – П. И. Чайковскийдин чыгармачылыгы. 19–20-кылымдарда С. Танеев, А. Глазунов, А. Лядов, В. Калинников ж. б. классикалык орус музыкасынын өнүгүшүнө өбөлгө түзүшсө, Октябрь социалисттик революциясынан кийин орус музыкасынын өнүгүшүндө жаны этап башталган. Советтик композиторлор: А. Александров, М. Блантер, А. Давиденко, И. Дунаевский, В. Захаров, Э. Колмановский, Б. Мокроусов, В. Мурадели, А. Новиков, А. Островский, А. Пахмутова, А. Петров, В. Соловьёв-Седой, С. Туликов, М. Фрадкин, Я. Френкель, Т. Хренников, А. Эшпай ж. б. жемиштүү эмгектенишкен. Камералык, вокалдык жана аспаптык музыканы өнүктүрүүдө A. Н. Александров, Н. Мясковский, С. Прокофъев, Г. Свиридов, Ю. Шапорин, В. Шебалин, Д. Шостакович ж. б. салымы зор. Симфониялык музыкага 20-кылымдын аягында Э. В. Денисов, С. А. Губайдулина, Р. К. Щедрин, A. Г. Шнитке ж. б. чыгармалары менен Россиянын музыкалык маданиятына чоң салым кошкон. 1970-жылдардан эстрадада белгилүү ырчылар А. Б. Пугачева, М. М. Магомаев, С. М. Ротару, Э. С. Пьеха, И. Д. Кобзон, В. Я. Леонтьев, Л. В. Лещенко, B. В. Толкунова ж. б. ийгиликтүү иштешти. Кийин Ф. Б. Киркоров, Л. С. Вайкуле, Д. Н. Билан ж. б. өз орду бар. «Машина времени», «Аквариум», «Кино», «Алиса», «Агата Кристи», «ДДТ» ж. б. топторунун Россиянын заманбап маданиятынын өнүгүшүнө салымы чоң.
Театры
Орус театр искусствосунун алгачкы өкүлдөрү-скоморохтор болгон. Алар эмгек процессине, ырым-жырымдарга байланыштуу келип чыккан. 16–17-кылымдардын 1-жарымы скоморохтордун өнөрүнүн гүлдөгөн мезгили. 18-кылымда алгач ышкыбоздор театры пайда болуп, биринчи орус мамлекеттик профессионал театры (1756-ж. Петербург) Ярославлдагы Ф. Г. Волков труппасынын негизинде түзүлгөн. Орус сахна мектебин калыптандырууда И. А. Дмитриевский менен М. С. Щепкин зор эмгек сиңирген. 19-кылымда орус театрында революциялык романтизмдин өкүлү П. С. Мочалов көрүнүктүү актёрлор И. И. Сосницкий, A. Е. Мартынов ж. б. эмгектенишкен. 1824-ж. Москва Кичи театры, 1832-ж. Петербургда Александрия ж. б. театрлар ачылган. 19-кылымдын ортосунда орус театры A. Н. Островскийдин чыгармалары менен байыган. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башындагы орус театрынын белгилүү өкүлдөрүнөн болуп Г. Н. Федотова, М. Н. Ермолова, актёр жана режиссёр A. Н. Ленский ж. б. саналышат. 1898-ж. Москва көркөм театры (МХАТ) түзүлүп, анда А. П. Чехов, М. Горькийдин пьесалары коюлган. 20-кылымдын башында МХАТтын негиздөөчүлөрү жана жетекчилери К. С. Станиславский менен В. И. Немирович-Данченко орус сахна искусствосуна реализм принциптерин киргизген. Октябрь революциясынан кийин совет драматургиясы өнүгүү жолуна түшкөн («Мистерия Буфф», В. В. Маяковский, 1918-ж. коюлган). Жарандык согуш жылдарында К. А. Тренёвдун «Любовь Яровая», В. С. Ивановдун «Бронепоезд 14-69», В. Билль Белоцерковскийдин «Шторм» ж. б. спектаклдери коюлган. 30-жылдары социалисттик реализм методунун бекемделишине М. Горькийдин («Егор Вулычёв жана башкалар», «Душмандар» ж. б.) чыгармачылыгы зор роль ойногон. Социализм үчүн совет элинин күрөшү советтик драматургияда кеңири чагылдырылган. Бул жылдары сахнада В. И. Лениндин образын түзүү (Н. Ф. Погодин «Мылтыкчан адам» ж. б.), классикалык чыгармаларды (У. Шекспир «Отелло», A. П. Чехов «Үч эже-сиңди») коюу чоң ийгиликтерди жараткан. Улуу Ата мекендик согуш мезгилинде театрдын эл менен терең байланышы айрыкча күч алып, фашисттик басып алуучуларга каршы совет элинин баатырдык күрөшүн баяндаган пьесалар коюлат: A. Е. Корнейчуктун «Фронт», К. М. Симоновдун «Орус адамы» ж. б. 40-жылдардын аягы – 50-жылдарда Россия театры совет элинин турмушу менен байланышкан маанилүү темалардын үстүндө иштеп, 50- 70-жылдары чыгармачылык зор ийгиликтерге жетишти (В. Вишневский, «Оптимисттик трагедия»; У. Шекспир, «Гамлет»; Н. Ф. Погодин, «Кремль куранттары»; А. П. Штейн, «Океан»; Г. К. Бокарёв «Болот эритүүчүлөр» ж. б.). 50-жылдардын аягы – 60-жылдары театрды өнүктүрүүгө Г. А. Товстоногов, Б. И. Равенских, B. Н. Плучек, О. Н. Ефремов, A. В. Эфрос сыяктуу режиссёрлор, Ю. К. Борисова, И. М. Смоктуновский, М. А. Ульянов, К. Ю. Лавров өңдүү актёрлор олуттуу салым кошушту. Россиянын көптөгөн театр труппалары Кыргызстанда болуп, көрүүчүлөргө оюндарын көрсөтүшкөн. Россия Федерациясынын театр ишмерлеринин союзу (1883) иштейт.
Киносу
Россияда биринчи хроникалык фильм 1896-ж. тартылган. 1908-ж. менчик кино ишканалар көркөм кино тасмаларды чыгара баштаган. Орус искусствосунун реалисттик салтын режиссёр Я. А. Протезанов, В. Р. Гардин, О. И. Преображенская ж. б. өнүктүргөн. Октябрь революциясынан кийин кинематография советтик маданияттын маанилүү тармактарынын бири болуп калды. 20-жылдары С. М. Эйзенштейндин «Броненосец Потёмкин», В. И. Пудовкиндин «Эне» көркөм фильмдери коюлуп, оператордук искусствосундагы советтик мектепке Э. К. Тиссэ, А. Д. Головня ж. б. негиз салышты. 1934-ж. Г. Н. жана С. Д. Васильевдердин белгилүү «Чапаев» фильми экранга чыкты. Октябрь революциясы жана жарандык согушка арналган фильмдер («Ленин Октябрда»), «Ленин 1918- жылы», режиссёр М. И. Ромм; «Мылтыкчан киши», режиссёр С. И. Юткевич; «Биз Кронштадтанбыз», режиссёр Е. Л. Дзигал) тартылган. Кинокомедия («Шайыр балдар», режиссёр Г. В. Александров; «Трактористтер», режиссёр Пырьев ж. б.); тарыхый жана таржымал фильм жанрлары да («Александр Невский», режиссёр С. М. Эйзенштейн; «Пётр I», режиссёр В. М. Петров ж. б.) жаралды. Согуштан кийин алдынкы совет адамдары, коммунизм үчүн күрөш, орус маданиятынын көрүнүктүү ишмерлери жөнүндө («Жаш гвардия», режиссёр С. Герасимов; «Айылдык мугалим», режиссёр М. С. Донской; «Мусоргский», режиссёр Рошаль ж. б.) фильмдер тартууланган. 50-жылдарда кең форматтуу фильмдер тартыла баштады. «Чоң үй-бүлө» (1954, режиссёр И. Е. Хейфиц), «Коммунист» (1959, режиссёр Ю. Я. Ройзман), «Адам тагдыры», (режиссёр С. Бондарчук), «Бошотуу» (1970-71, режиссёр Ю. Озеров) сыяктуу түрдүү жанрдагы фильмдер тартылды. 1970–80-жылдары «XX кылымдын каракчылары» (1980, режиссёр Б. В. Дуров), «Москва көз жашка ишенбейт» (1980, режиссёр В. Меньшов), «Уландар» (1983, режиссёр Д. К. Асанова) 1990-жылда «Сен менде жалгызсың» (1993, режиссёр Д. X. Астрахан), «Ширли-мырли» (1995, режиссёр В. Меньшов), «Улуттук мергенчиликтин өзгөчөлүгү» (1995, режиссёр A. В. Рогожкин), «Ууру» (1997, режиссёр П. Г. Чухрай), «Брат» (1997, режиссёр A. О. Балабанов) ж. б. фильмдер тартыла баштаган. 20-кылымдын аягы – 21-кылымдын башында телевизиондук фильмдер жана сериалдар массалык түрдө чыгарыла баштады. Балдар үчүн «Лунтик жана анын достору» (2005), «Смешарики» (2008), «Маша жана Аюу» (2009) ж. б. мультфильмдер тартылды. «Күндөн алсыроо» (1994, Канныдагы ЭКФтин Чоң сыйлыгы 1994; «Оскар» сыйлыгы 1995), «Сибирь чач тарачы» (1998, РФтин мамлекеттик сыйлыгы, 1999 - экөөнүн тен режиссёр Н. Михалков), «Күкүк» (2002, режиссёр A. В. Рогожкин), «Арал» (2006, режиссёр «Остров»), ж. б. фильмдер чыкты. Москва кинофестивалы (1935-жылдан, Москвада), «Кинотавр» (1989-жылдан, Сочиде), «Киношок» (1992-жылдан, Анапада), «Адамга арноо кат» ЭКФи (1989-жылдан, Санкт-Петербургда), «Айнек» ЭКФи (2007-жылдан, Ивановодо) ж. б. кинофестивалдар өткөрүлүп турат. Кыргыз кино искусствосунун калыптанышына Москва, Ленинград (азыркы Санкт-Петербург) режиссёрлору менен операторлору чоң салым кошту. Кыргыздын «Салтанат», «Биринчи мугалим», «Мен Тян-Шан», «Эрте келген турналар» фильмдери орус кино ишмерлеринин көмөгү менен тартылган.
Массалык-маалымат каражаттары
«Известия», «Крестьянка», «Взгляд», «Утро», «Жизнь», «Труд», «Огонёк», «Совершенно секретно», «Собеседник», «Комсомольская правда», «Литературная газета», «Советская культура», «Экспресс», «Вечерняя Москва», «Итоги», «Здоровье», «Семья», «Деловой Петербург», «Курская правда», «Новое Омское слово», «Вечерний Новосибирск», «Газета Дона» ж. б. гезит-журналдары чыгат. Радио уктуруу 1920-жылдан, телекөрсөтүү 1930- жылдан, Басма сөз агенттиги 1934-жылдан иштейт.
Менидиялар
Менидиялар (лат. Menidia) — атерина сымалдуу балыктардын бир уруусу.
Стоматолог
Стоматолог — жаак беттин, тиш, ооз көңдөйүнүн ооруларын жана жабыркоолорун диагноздоо, дарылоо жана алдын алуу боюнча атайын даярдыктан өткөн адис-дарыгер.
Врач-стоматолог
Бул эксперттик жалпы дарылоо жүзөгө ашырат. Ал алгачкы кабыл алууну жүргүзөт, зарыл болсо пациенттерди рентгенге жөнөтөт, аларды протездөөгө даярдайт, белгилүү бир ооруларды дарылайт. Бул Союзник аты келип чыгышы.кичирейтүүчү Алистер.
Агартуучу акиташ
Агартуучу акиташ  - Кальций гипохлоритинен Сa(CIO)2 кальций хлоридинен CaCI2, өчүрүлгөн акиташ Ca(OН)2 кристаллдашкан суудан турган, хлор жыттанган, ак түстөгү татаал комплекс. Анын көлөмдүк массасы 500 кг/м3га жакын. Товардык агартуучу акиташ курамы 1,5 Ca(CIO)2•1,5СaСI2•3Ca(OH)2•nH2O турат. Ал 28 % 30 % чейин активдүү хлордуу (акиташ м-н туз кислотасынын ортосундагы аракеттенүүдөн пайда болгон хлор). 10 % жакын сууну камтыйт. Агартуучу акиташты газ түрүндөгү хлор м-н өчүрүлгөн акиташтан алууга болот. Узак убакыт сактоодо агартуучу акиташ акырындык м-н ажырайт. Бир жылда ал 10 % активдүү хлорду курамынан бөлүп чыгарат. Ажыроо процесси абада көмүр кычкыл газын ж-а сууну сиңирүү м-н ылдамыраак жүрөт. Орг. бирикмелер катышуусунда, кээ бир металлдар (Fe, Ni, Ca) катализатордук таасиринен, ысытууда агартуучу акиташ тез ажырайт. Агартуучу акиташ күчтүү окистендиргич. Турактуу агартуучу акиташтын курамында 2 % суу болот. Ал курамынан 7-8 % активдүү хлорду 8 жылда бөлүп чыгарат. Ал жогорку температурада кайнап, өчүрүлгөн акиташты хлорлоо м-н алынат. Ал медицинада антисептик катары бөлмөлөрдү, идиш аяктарды дезинфекциялоодо, сууну хлорлоодо, таштандыларды зыянсыздандырууда, ченемдүү өлчөмдө целлюлоза ж-а кездемелерди агартууда, химиялык хлорлоо реацияларында колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш С. Адылов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6
Айгыр жыгар
Айгыр жыгар бул үйлөнү үлпөтүндө аткарылуучу жөрөлгө, салт. Кызды күйөөгө узатууда анын синдилери келинчегин алып узап бара жаткан күйө баланын, - жездесинин жолун тороп, кетирбей убара кылышкан. Күйө бала аларга ар кандай кыз балдарга тиешелуу майда-бараттарды, белектерди берип кутулган. Акча беруу туура эмес деп эсептелген. Бул салт кыргыз көркөм адабиятында да чагылдырылгын учурлар кездешет. Айгыр жыгар кыргыздардын тундук урууларынын үйлөнүү үлпөтүндө орун алган. Кийинчерээк бул жоролго замандын өзгөрушү менен колдонулуудан калып келатат.
Пайдаланылган булактар
Кыргыз тарыхы. Энциклопедия. Бишкек - 2003.
Бэллбрук (Огайо)
Бэллбрук (Огайо) (Bellbrook) — Огайо штатынын Greene округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6943 киши. Болжолдуу аянты - 8.1 км². FIPS коду — 39-05102.
Балтика деңизи
Балтика деңизи - (байыркы славянча Варяг деңизи) Атлантика океанындагы материкке кирип жаткан деңиз, Түндүк жана Ортоңку Европанын жээктеринде. Россия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Германия, Дания, Швеция жана Финляндия өлкөлөрдүн жээктерин чулгап жатат. Аянты 419 миң км2. Дания кысыктары аркылуу Түндүк деңиз менен туташат. Көлөмү 21,5 миң км3. Материктик тайыздыкта жайгашкан, басымдуу терендиги 40100 м, эң терең жери 470 м. Түндүк жээги аскалуу, негизинен шхер жана фьорд тибинде, түштүгү жана түштук-чыгышы ойдуңдуу, кумдуу, лагуна тибинде. Жээги булуң-буйткалуу, эң терең булуңдары: Ботния, Финн, Рига, Курш, Щецин, Гдань. Аралдары: Аланд, Моонзунд, Борнхольм, Готланд, Эланд, Рюген. Балтика деңизине Нева, Даугава (Батыш Двина), Неман, Висла, Одра ж. б. дарыялар куят. Орточо температурасы кышында 1-3°С, жээгинде 0°Сден төмөн, жайында 18-20°С. Туздуулугу батышында 11%о, борбор бөлүгүндө 6-8%о. Булуңдарында жана жээктеринде муз 16-45 күндөн (Дания кысыктары) 210 күнгө чейин (Түндүк Ботния булуңу) жатат. Шамалдын жана өзгөрүлмөлүү аба басымынын таасиринен деңиз деңгээлинен 1,5-3 м ге көтөрүлүп, булуңдарда суу ташкындайт (мисалы, Нева колтугунда). Суткасына эки жана бир жолу ташкындайт (0,04 м ден 0,1 м ге чейин). Балык (негизинен килька, салака, балтика трескасы) кармалат. Волга Балтика суу жолу аркылуу Волга, Ак деңиз Балтика каналы аркылуу Ак деңиз менен туташат. Киль каналы (Германия) аркылуу Түндүк деңиз менен туташат. Антропогендик таасирден экология абалы начарлап кеткен. Негизги порттору: Санкт-Петербург, Таллин, Рига, Лиепая, Калининград, Клайпеда, Гданьск, Гдыня, Щецин, Росток, Любек, Киль, Копенгаген, Мальмё, Стокгольм, Лулео, Турку, Хельсинки, Котка. Жээгинде Сопот, Юрмала, Лиепая, Колобжег, Устка, Херингсдорф ж. б. белгилүү курорттор жайгашкаи.
Тяньцзинь метросу
Тяньцзинь метросу – Тяньцзинь шаарынын метросу. Метросу 28-декабрь 1984-жылы ачылат.
Бурама сай
Бурама сай (резьба) - жумуру нерсеге атайын салынган, айландырганда узунунан жылдыруучу сайча түрүндөгү беттер. Ички жана сырткы цилиндрлик, конустук беттерге салынат. Багыты боюнча оң жана сол бурама сайларга бөлүнүшөт.
Менилеллалар
Менилеллалар (лат. Mesnilella) — инфузориялардын бир уруусу.
Уварыш (дарыя)
Уварыш — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Коктюль дарыясынын оң жээгинен 8,6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жабык административдик аймактык түзүлүш
Жабык административдик аймактык түзүлүш – чектеринде массалык кыргындоо куралдарын жана башка радиоактивдүү материалдарды иштетүү, даярдоо, сактоо жана керектен чыгаруу боюнча өнөр жай ишканалары, өзүнө жарандардын жашоосу үчүн атайын шарттарды камтыган, мамлекеттик сырды сактоо жана коопсуз иштөөсү үчүн өзгөчө тартипке зарыл болгон аскердик жана башка объекттер жайгашкан, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органы бар административдик-аймактык бирдик.
Бешик ырлары
Бешик ырлары - дүйнөнүн көпчүлүк элдеринде кездешчү, анын ичинде кыргыз оозеки поэзиясындагы лирикалык жанр. Бешик ыры баланы уктатуу, сооротуу, алаксытуу, тарбиялоо максатында айтылат. Ошону менен бирге анда наристенин бакты-таалайлуу, элдин кызматына жараган жакшы адам болушу жөнүндөгү ой-тилек, максат да билдирилет. Ошондой эле бөбөктүн келечегине жакшылык каалоону билдиргендиги, ага акыл- насаат  айткандыгы менен да  айырмаланат. Бешик ырлары коом турмушуна ылайык социалдык мотивге ээ болот. Мис. Алдей бөпөм, ыйлаба, Менин жаным кыйнаба. Атаң тойго кетиптир, Ак кесе толо эт келет. Энең тойго кетиптир, Эмчеги толо сүт келет. Алдей бөпөм, ыйлаба, Эжекеңди кыйнаба. Кырма табак кылдырба, Кыруусу менен койдурба. Куру кыйнап эженди, Кокуйлатып ыйлаба.
Бешик ыры (элдик ыр)
Уктай койчу бөбөгүм,
Ак бешикке бөлөйүн.
Уктаганча жөлөгүм,
Мээримимди төгөйүн.
Алдей, алдей ак балам,
Умай энеӊ кайтарсын,
Душманыңды майтарсын.
Мээрим менен таң атсын.
Букеттөө
Букеттөө - өсүмдүктү суюлтууда колдонулуучу агротехникалык ыкма. Букеттөө культиватор менен жүргүзүлөт. Мында культиватор айдоонун туурасынан өткөндө, кескичи өсүмдүктүн бир тобун кыркып, өсүмдүктү белгилүү санда калтырат. Андан кийин малаланат, айрым учурда кол менен суюлтулат. Ар букетте (өсүмдүктүн түрүнө жараша) 8ге чейин өсүмдүк калат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бешик ырлары
Ак бешикке жат балам.
Арка жөлөөр жан балам.
Кунан койдун куйругу,
Атаң барса айылга,
Куржун толо эт келет.
Энең барса айылга,
Эмчек толо сүт келет.
Кунан койду сой балам,
Норкино (Калтасин району, Башкыртстан)
Норкино — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Калегин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 121  киши. Почта индекси — 452872, ОКАТО коду — 80233815005.
Бешик ырлары
Куйругуна той балам.
Норкино (Калтасин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Желдеткич
Желдеткич -  вентилятор (лат. ventiеator – сапыргыч, ventilo – сапыруу, булгалоо, үйлөө) – абанын же башка газдын агымын түзүү үчүн 15 кПага чейин ашыкча басымды пайда кылуучу түзүлүш. Ал имарат жана рудниктерди желдетүүдө, мешке абаны үйлөп жана алардан түтүндү чыгарып кетүүдө, материалды кургатууда, машина тетиктерин жана механизмдерин муздатууда, чубурма жана була материалдарын, аба же өткөргүч түтүктөр аркылуу аэроаралашманы ташууда жана ушундай сыяктуу колдонулат. Желдеткич кубаттуулугу боюнча үй-тиричилиги үчүн жана өнөр жайлык, ал эми түзүлүшү боюнча борбордон четтөөчү жана октук болуп бөлүнөт.
Бешик ырлары
Тердик токуур жан балам.
Өздөштүрүү
Өздөштүрүү - тилдик байланыштардын жыйынтыгында бир тилдин элементтеринин башка тилге өтүшү, сиңиши (сөз, морфема, синтаксистик түзүлүш ж.б.). Өздөштүрүү өздөштүрүүчү тилдин системасына ылайыкташат жана алардын кабыл алынышы кадыресе боло берүүчү көрүнүш. Мындай сөздөрдүн башка тилдик теги бул тилдүү элдерге байкалбайт жана этимологиялык анализдөөнүн жардамы менен гана аныкталат. Мис., орус тилине кирген эски түрк сөздөрү (тюркизмы); "башмак", "ватага", "казак", "карандаш" "очаг" орустукундай эле сезилет. Толук өздөштүрүлгөн сөздөр чет сөздөрү деп аталуучу башка тилдерден кирген сөздөрдөн айырмаланат. Чет сөздөрү тыбыштык, орфографиялык, грамматикалык жана семантикалык жактан өздөрүнүн четтик тегинин издерин сактайт. Чет сөздөрү, эң башкы-сы, билимдин өзгөчө тармактарына же өндүрүшкө байланыштуу кирет. Кээде алар бөтөн элдерге же өлкөлөргө таандык түшүнүктөрдү (этнографизмдер, регионализмдер, экзотизмдер) билдиришет. Тилдердин өзара таасиринин узакка созулган тарыхы, алардын арала-шуусу көптөгөн тилдердин лексикасында өздөштүрүү маанилүү орунду ээлерин көрсөтөт. Элдердин маданий жана экономикалык байланышынын негизинде тил-дердин өзара таасиринин күчөшү тектеш жана тектеш эмес тилдерде интернационалдык сөздөрдүн өзгөчө фондунун түзүлүшүнө алып келет. Европа тилдеринде интернационалдык сөздөрдүн негизги фондун грек, латын тилдеринен өздөштүрүлгөн сөздөр ээлешет, Жакынкы жана Ортоңку Чыгышта – араб жана перс тилдеринен, Ыраакы Чыгышта кытай тилдеринен. Интернационалдык сөздөр, айрыкча, илимдин жана техниканын ар кайсы тармактарындагы атайын терминологиянын катарына сиңишет. Өздөштүрүүнүн жолдору оозеки, китептик, жазуу түрүндө болот. Сөздөр жазуу түрүнө караганда, оозеки кабыл алынышында өзүнүн сырткы кейпинде көп өзгөрүүлөргө дуушар болот. Эгерде сөз жаңы нерселер же түшүнүктөр менен бир мезгилде башка элдердин тилине кирсе, анда кабыл алынган бул сөздүн мааниси өзгөрүүгө дуушар болбойт. Бирок тилде бар сөзгө синоним катары жаңы сөздөр кирген учурда, бул эки синоним сөздөрдүн ортосунда маанилер чектелет жана жылышуулардын келип чыгыш семантикасы байкалат.
Бешик ырлары
Сал, сал, сал билек
Өздөштүрүү
Өздөштүрүүгө жакын сөздөр калькага (структуралык өздөштүрүү) ык-ташат, анда өздөштүрүлүүчү структура төл сөздөргө жана төл сөздөрдүн сырткы көрүнүшүнө окшошот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Бешик ырлары
Сары майга мал билек.
Коён кошту кош билек,
Кошкон майга мал билек.
Желдеткич
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Согровая
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бешик ырлары
Энекеңди кыйнабай,
Уктап калчы жан балам,
Уктай койчу ак балам.
Куюк-Тамак (Туймазин району, Башкыртстан)
Куюк-Тамак — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Жогорку бишиндин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 57 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бүдүрлүк
Бүдүрлүк (шероховатость) - нерсенин бетинин таптаза (идеалдык) деп эсептелген, шарттуу орто сызыгынан өйдө-төмөн чыгып кетишинин даражасы. Нерсенин бетинин жылмалык даражасын көрсөтөт. Металл тетиктер үчүн стандарт тарабынан беттин тазалыгынын 14 классы каралган.
Бабажы-Катын күмбөзү
Бабажы-Катын күмбөзү - орто кылымга (10-11-к.) таандык археологиялык эстелик. салынган салынган Казак Республикасынын Жамбыл облусунун Тараз (мурдагы Жамбыл) шаарынан 18 км аралыкта Айшабүбү күмбөзүнүн жанында жайгашкан. Бул көөнө эстеликти алгач 1897-ж. В. А. Каллаур, кийин 1938-ж. А. Н. Бернштам, 1953-ж. Т. К. Басенов изилдеген. Сырткы көрүнүшү төрт чарчы келип, бышкан кыштан тургузулган. Эстеликтин көлөмү 6,8х6,8 м, бийиктиги 5 м; маңдай жагы менен эки капталы шооласын чачкан күн сымал оймо-чиймелер менен бышкан кыштан кооздолуп жасалгаланган. Күмбөздүн төбөсү 8 кырлуу тегерек болуп, ичине кире турган эшиги байыркы көчмөндөр салты боюнча чыгыш жагында. Ага жанаша төбөсү 16 кырлуу келген күмбөз курулган. Мындай күмбөздөр Казакстандагы Көк-Кесене, Жүбанана сыяктуу көөнө эстеликтерден кездешет. Бири-бирине жанаша салынган кош күмбөз эстеликтин узак сакталышына себеп болгон. Күмбөздүн курулушу ошол кездеги курулуш өнөрүнүн өтө жогору даражада болгондугун көрсөтөт. Имараттагы чакан көлөмдөгү археологиялык деталдар кылдаттык менен пайдаланылган. Бабажы-Катын күмбөзү сырткы көрүнүшүнүн жөнөкөйлүгү, курулушунун бекемдиги менен өзгөчөлөнөт.
Убукеев Мелис
Таланттуу кинорежиссер, манастаануучу, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Кыргыз эл артисти - Убукеев Мелис Айткулиевич 1935 жылы 17 апрелде Фрунзе (Бишкек) шаарында төрөлгөн, 1996 жылы 27 июлда дүйнө салган.
М. Убукеевдин "Тайгак кечүү"тасмасы, кыргыз кинорежисеру тарткан, туңгуч толук метраждуу көркөм тасма болуп эсептелет.
М. Убукеев "Манас" эпосуна терең кызыгып толук кандуу көркөм тасмага бел байлагандыгы менен белгилүү. Бир нече жылдар бою Кыргыз Улуттук Илимдер академиясы менен кызматташып улуу эпос боюнча материал чогулткан. Бирок көркөм тасманы тартууга жетишпей дүйнө салган. "Манас" дүйнөсүнүн ачкычы катары манасчылардын чыгармачылыгына кайрылып  1962-ж. үч бөлүктөн турган "Саякбай Каралаев" аттуу атайын тасмасында, ошондой эле 1988-ж. жарык көргөн "Улуу манасчы" аттуу жети бөлүктөн турган толук метраждуу тасмасында уланткан.
Мелис Убукеев Таттыбүбүнү алгач байкап, атайын айылына барып, аны актердук билим алып, чыгармачылык жолуна түшүүгө ынандырган. Кийин Т. Турсунбаева "Ак-Мөөр" тасмасында Ак-Мөөрдүн ролун ойногон.
Эмгек жолу
1961 ж. Кыргыз Мамлекеттик Университетинин тарых факултетин бүтүргөн.
1965 ж. ВГИКти (Бүткүл Союздук Кино Институту) Сергей Герасимовдун өнөрканасын бүтүргөн.
1972 ж. "Казахтелефильм" киностудиясынын режиссеру.
1974 ж. "Кыргызтелефильм" киностудиясынын режиссеру.
Ал тууралуу
Эскерүү иретинде тартылган даректүү тасмалар (авторлору Леонид Дядюченко жана Саида Садыкова):
Колдонулган адабияттар
Кинопоиск
"Чайка" баткак кени
"Чайка" баткак кени Ысык-Көл районунда, Балыкчы шаарынан 70  км чыгышта, Ысык-Көлдүн булуңунда жайгашкан. 1958-ж. табылган. Кендин үстү калыңдыгы 0,5 м болгон күрөң түстөгү, асты калыңдыгы 2 мге чейинки каралжын түстөгү, күкүрттүү суутек жыттанган илээшкек ылайдан турат. Баткактын салыштырмалуу салмагы 1,6–1,8 г/см3; нымдуулугу 28%, кум менен булганышы 1%ке чейин, рН 7,7–8,1%. Минералдануусу 11–17 г/л; баткакта хлорид, сульфид жана натрий басымдуу. Запасы 4120 м3. Баткакты Ысык-Көл курорт зонасындагы дарылоо мекемелери пайдаланат.
Дунгандар көтөрүлүшү
Дунгандар көтөрүлүшү – 1862–77-ж. Цин империясынын курамындагы дунган калкынын азаттык күрөшү. 19-к-дын 1-жарымында ислам динин карманган дунгандар Цин бийлиги тарабынан катуу эзилүүгө дуушар болгон. Алар кытай тилинде сүйлөп, кытай кийимдерин кийинип жүрүшкөнү менен, өздөрүн чыныгы мусулман деп (ичимдик ичпей, тамеки, апийим чекпей) эсептеген. Өзүлөрүн «турген» деп аташса, кытайлыклар аларды «хой-хой» (мусулмандар) деп чакырып, күчкө салып эркектеринин чачын өрдүртүп, аялдарынын буттарын таңып басууга жана кыздарын жалаң кытайларга берүүгө  мажбурлашкан. Ошондуктан, бул көтөрүлүш мүнөзү жагынан феодалдык эзүүгө каршы чыкканы менен, башталардан мурун эле «мусулмандар» жана «каапырлар» болуп бөлүнгөндүктөн, улут жана дин ажырымы өзгөчө роль ойногон. Дунгандар көтөрүлүшү 1862-ж. Шаньси провинциясындагы Синган шаарында башталып, ага дунгандардын бир көпөсү манжурлар колдуу болуп өлтүшү шылтоо болгон. Дунгандарды уйгурлар, ал эми мусулман эмес манжурларды калмактар (дөрбөт, тыргоот), сибо, солондор) колдоп, ислам дининдеги кожолор менен имамдар бардык эркектерди жашына карабай «каапырларга» каршы «газават» жарыялоого чакырган. Туулуп-өскөн үйлөрүн, айыл-кыштак, шаарды калтырардан мурун душмандын колуна кетпесин деген дунгандар үй-бүлөсүн (балдарын ж-а аялдарын) өз колу менен өлтүрүп кетүүгө мажбур болушкан. 1864-ж. жай айында Үрүмчү шаарында жайгашкан аскер гарнизону талкаланып, август айында Синьцзян автономиялуу округунун борбору болгон Кулжа шаарындагы дунгандар көтөрүлгөн. Цин бийлиги жардам сурап, бир нече жолу Орус империясына кайрылган, бирок орус бийлиги бул көтөрүлүштүн Орто Азияга ооп кетүүсүнөн кооптонуп, оң жооп берген эмес. Үрүмчүлүк дунгандарды Сахан-жан, Кожо-тиду, Мапалар, Иле дунгандарын Ажы-акун башкарган. Күрөш күчөп, 1866-жылдын башында Борбордук Тянь-Шандын түштүк-чыгышындагы Карашарга чейинки Баяндай, Манас, Гучан ж. б. шаарларды камтыган чакан дунган мамлекети түзүлгөн. Ал мамлекеттин башына Лотай деген дунган шайланган, бирок кашкарлык кожолор көтөрүлүп, көп узабай Кашкар шаары борбор болгон Жетишаар (башында Алтышаар деп аталган) мамлекети түзүлгөн. Анын башында адегенде Бузурук кожо, анан Йакуб бек [Жакыпбек Байдөөлөт (Бадаулет)] туруп, 1870-ж. анын аскери Үрүмчүгө чабуул жасаган. Өзүнүн коопсуздугун шылтоологон Орус империясы да 1871-жылы аскерин Илеге киргизген. Мындай абалдан пайдаланган цин аскери 1873-жылы Ганьсу провинциясындагы көтөрүлүштү басып, 1876-жылы жай-күз айларында Гучан, Фукан, Үрүмчү, Манас шаарын алышы менен дунгандар жеңилүүгө учураган. Цин империясынын аймагында жашаган кыргыздар менен казактар дунгандарга колдоо көрсөтүшкөн.
Жабык акционердик коом
Жабык акционердик коом – акциялары анын катышуучуларынын, же алдынала аныкталган жактардын ортосунда гана жайгаштырылган акционердик коом. Ж. а. к. өзү чыгарган акцияларга ачык жазылуу жүргүзүүгө, же башкача ыкмада аларды жактардын чексиз чөйрөсүнө сатып алууга сунуш кылууга укугу жок. Ж. а. к. коомдун башка акциячылары сатып жаткан акцияларды сатып алууда артыкчылыктуу укукка ээ.
Булавин Кондратий Афанасьевич
Булавин Кондратий Афанасьевич (1660-ж. чамасы - 1708) - Россиядагы антифеодалдык көтөрүлүштүн (1707- 09) башчысы. Дондук казак-орус, станица атаманынын уулу. Крым та-тарларына каршы жортуулдарга катышып, атамандык кылган. Кийин Бахмуттагы туз кенинде да атаман болгон. 1707-ж. көтөрүлүш баштаган (к. Булавин көтөрулушу (1707-09)). Булавинди Черкасскиде старшиналар өлтүргөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бабакулов Манасбек
Бабакулов Манасбек - (1950-жыл, Өзбекстан, Наманган облусу, Кызылрават айылы) ветеринария илимдер доктору (2005). КАЧИни (1976), Москвадагы К. И. Скрябин атындагы ветеринария академиясынын аспирантурасын (1977-82) бүтүргөн. Малды асылдандыруу станциясынын (1980-85), Жалал-Aбад зооветеринария техникумунун директору (1985-93) болуп иштеген. 1993-жылдан ЖАМУнун окуу инспекциялык башкармалыгын жетектейт. Паразитология боюнча адистик 40тан ашык илимий эмгектин жана окуу китептердин автору. Эмгектери кой чарбасындагы мите курт ылаңдарына арналган.
Жол башчылык
Жол башчылык — алгачкы коомдун бузулушу тереңдеген мезгилдеги социалдык-экономикалык уюмдун, ириде бийликти уюштуруунун формасы. Экономикалык жактан артыкбаш азык-түлүктүн пайда болушу, анын бир бөлүгүн уруу башчыларынын ээлеп алып, бир бөлүгүн коомдун муктаждыгына жумшашы менен мүнөздөлөт. Социалдык жактан алганда уруу төбөлдөрү бөлүнүп чыгат, алар коомдун ресурстарын көзөмөлдөйт, коомдук жумуштарды уюштурат, согушта кол башчылык кылышат жана диний жөрөлгөлөрдү өткөрүүнү башкарат; общинанын катардагы мүчөлөрүн, согуш туткундарын, экономикалык жактан чабал община мүчөлөрүн көзөмөлгө алат. Бийликтин уюштурулушу үчүн типтүү нерсе - көпчүлүк учурда башкаруучу урукка тиешелүү болгон мурасталуучу жол башчылардын институтка айланган бийлиги жана эки- төрт баскычтуу иерархия. Жол башчылыкта үстөмдүк төбөлдөрдүн ар кайсы топторуна: эски урук-уруу төбөлдөрүнө, алар көп учурда аскердик жана дин кызматчынын функциясын да аткарышат; жигиттер менен курчалган жаңы аскердик жол башчыларга, кээде мурдагы төбөлдөрдү артка сүргөн дин кызматчыларга таандык болушу мүмкүн. Көпчүлүк учурда жол башчылыкка жетишүү үчүн аталган төбөлдүк топтордун айыгышкан күрөшү мүнөздүү- жол башчылык сакралдык (жол башчыларга сыйынуу) (полинезиялыктар, Тропикалык Африканын көпчүлүк уруулары) да, сакралдык эмес да (Түндүк Американын түндүк-батыш жээгинин индейлери) болушу мүмкүн. Жол башчылыкта көп учурда бийлик аскердик мүнөздө болот (бир катар банту элдеринде, Афразиянын нымдуу зоналарындагы малчыларда).
Маданият жагынан алганда, жол башчылык маданияттын элдик жана элита маданияты болуп бөлүнүшүнүн алгачкы этабын көрсөтөт. Этностук жактан алганда, жол башчылык уруулар биримдиги менен дал келиши мүмкүн жана ал эрте этносоциалдык организмдердин, баарынан мурда, уруулар союздарынын консолидациясына көмөктөшүшү мүмкүн. Жол башчылык эрте мамлекетке өсүп чыгышы да мүмкүн.
Мене сымалдуулар
Мене сымалдуулар (лат. Menidae) — океандардын тропик алкагында жашоочу, кууш капталдуу балыктардын бир тукуму, буларга менелер уруусу (лат. Mene maculata) кирет.
Көңүл
Көңүл - назар, адамдын психикалык ишмердүүлүгүнүн кандайдыр бир нерсеге ыкыластуулук (ой топтогондук) менен багытталышы болуп саналат. Көп сандаган тышкы жана ички маалыматардын ичинен өзүнүн иш максатына ылайык келе тургандарын ажыратып алуу мүмкүнчүлүгүн адамга көңүл гана бере алат. Ошондуктан мектептин милдети окуучуну белгилүү көлөмдөгү билимдер менен камсыз кылуу гана эмес аны ойлонуу, эсте сактап калуу, көңүл буруу, назар салуу сыяктуу бардык психикалык иштемдерди жана процесстерди максималдуу пайдалана билүүгө көнүктүрүүгө тийиш. Бирок окуучулар көңүлдү (көңүл коюуну) билгичтик менен пайдалануу аларга кандай таанып билүүчүлүк мүмкүнчүлүктөрдү берерин билишпейт. Ырас, ар бир бала үйүндө да, мектепте да «көңүл бургун» деген сөздү такай угат. Ошондой болсо да алар анын мааниси эмнеде экенин анча баамдашпайт. Ал гана эмес кээ бир окуучу өзүнүн окуу ишмердүүлүгүнүн натыйжалуулугу, материалды түшүнүп билиши, тапшырмаларды катасыз аткаруусу анын көңүлүнө байланыштуу экенин ойлоп да койбойт.
Албетте, мектепте окуучу өз эркинче эмнени кааласа ошону иштеп эмгектене албайт, ал окуу планында жана программаларында көрсөтүлгөндөргө ылайык гана тапшырмаларды аткарып эмгектенет. Окуу ишмердүүлүгүн мындайча уюштуруу сөзсүз окуучунун көңүлүнө (көңүлдүү болуусуна) жогорулатылган талаптарды коёт. Ошондуктан көп учурда окуучулар, айрыкча башталгыч класстарда окушкан балдар, иштөө процессинде көңүлдү кантип топтоо керек экендиги боюнча мугалимдин жардам көрсөтүүсүнө муктаж болушат. Тилекке каршы, көп учурда мугалимдердин өздөрүнүн да көңүл жөнүндөгү түшүнүктөрү өтө эле интуитивдик гана мүнөздө экендиги белгилүү. Башка психикалык процесстерге салыштырганда көңүл, анын мазмуну бир кыйла татаал. Анын татаалдыгы ал өздүк мазмунга ээ болбостон ар дайым: кабылдоо, ойлонуу, эстөө (эс) сыяктуу психикалык башка процесстердин көрүнүштөрү катарында жашайт. Мына ушул айтылган процесстерден айырмалуу көңүлдүн ишмердиктеги өздүк натыйжасы жок.
Мисалы: кабылдоо (кабыл алуу) процессинин натыйжасы бул заттын кандайдыр бир түрүн эстөө (эстеп калуу) процессинин натыйжасы – бул заттын, кубулуштун эсте сакталып калынышы, ойлоо процессинин натыйжасы – бул маселенин, көйгөйүн чечилиши боло турган болсо, анда көңүл жөнүндө анын ишмердүүлүгүнүн конкреттүү натыйжасын көрсөтүү мүмкүн эмес, ал жок. Ал жардамчы жумушчу катары психикалык башка процесстердин эффективдүү болуп өтүүсүнө таасир этип тейлейт. К. Д. Ушинский айткандай көңүл – бул биздин ички дүйнөбүзгө, биздин аң сезимибизге тышкы дүйнөдөн түздөн-түз өтүп кирүүчүлөрдүн бардыгы үчүн бирден-бир эшик болуп эсептелет.
Көңүлдүн бар же жок экенин билүүгө жардам берүүчү бир катар белгилер бар, алар адамдын жүрүм-турумунан көрүнөт.
Мисалы: окуучунун жыйнактуу болуп чымырканган абалы, анын оюнун бир жерге жыйнакталып топтолушунун өңүнөн байкалышы, сүйлөп жаткан адамга (мугалимге, классташына), тактайга, демонстрациялык көрсөтмө куралдарга кадалып карашы – мына ушулардын бардыгы окуучуларда көңүлдүн (көңүлдүүлүктүн) бар экендигин эң сонун ырастап көрсөтөт.
Тескерисинче, эгерде окуучу партасында эч ким менен сүйлөшпөй, кыймылдабай тынч отурганы менен анын позасы (абалы) бошоңку болуп туруктуу көз карашы жок, зериккендиги өңүнөн көрүнүп турса, анда мугалим мындай окуучусунун сабакка көңүл бурбай отургандыгын оңой эле байкап биле алат. Бирок жогорку класстын кээ бир окуучулары сабакка көңүл бурумуш болуп отурушканы менен чындыгында алардын көңүлү, ойлогон ою сабактан тышкары окуялар жөнүндө экендигин алар сыртынан билгизишпей тургандыгын мугалим эске алуусу зарыл.
Мындан тышкары, окуучуларда көңүлдүүлүктүн бар же жок болгондугун кыйыр түрдө ырастай турган да бир катар белгилерди көрсөтүүгө болот.
Мисалы: окуу тапшырмасын тез жана туура аткаруу окуучунун көңүлдүүлүгүн ырастайт, анткени тапшырмага ынтызар болуп назар салуу сөзсүз анын натыйжалуу аткарылышына таасир этет.
Окуучунун сабакка канчалык көңүл коюп катышкандыгын мугалим көп учурда анын аткарган ишинен аныктап биле алат.
Мисалы: эгерде класстык иште же үйгө берилген тапшырманы аткарууда эч негизсиз одоно каталыктар (сүйлөмдү, сөздү жазууда таштап кетүү, тамгалардын, сөздөрдүн, сандардын, сандардын орундарын алмаштырып жазуу ж. б.) кетирилсе, анда, албетте, окуучу тапшырманы аткаруу процессинде көңүл койгон эмес деп ишенимдүүлүк менен айтууга болот. Тескерисинче, тапшырманы өтө тыкандык менен, так, сапаттуу аткарылышы, жаңы материалдын сезимталдуу жакшы өздөштүрүлүшү адатта күчтүү көңүлдүүлүктү ырастайт. Мына ошентип, иштин ийгилигин, анын натыйжалуулугун жана сапатын, аны аткаруу процессиндеги көңүлдүүлүктүн болушун аныктоочу кыйыр белгилердин бири катарында кароого болот. Окуучу чындап көңүл койгон кезде аткарылуучу иш анын аң сезиминин борборунда болот да, натыйжада жумуштун сапаты жана натыйжалуулугу жогорулайт. Аң сезимдин мындай жумушчу абалы окуучунун жүрүм-турумунун жыйнактуулугунан жана орунга топтолгондугунан көрүнөт.
Айлана-чөйрөнүн кокусунан болгон өзгөрүүсү эрктүү көңүлдү пайда кылуучу фактор боло албайт. Эрктүү көңүлдү пайда кылуучу фактор – бул ишмердүүлүктүн (эмгектенүүнүн) максаты болуп эсептелет. Ишмердүүлүктүн (иштин) максатына жетишүү үчүн көңүлдүн бир орунга жыйынтыктуу топтоо – бул сезимдүү жана эрктүү аракеттин натыйжасы болуп эсептелет. Дал мына ушул учурда гана эң эрктүү көңүл жөнүндө сөз кыла алабыз. Эрктүү көңүл ишмердүүлүктө гана болот, ал ишти аткаруунун динамикасын жөнгө салып турат.
Мисалы: жаңы нуктаны түшүндүрүүгө даярданып жаткан мугалим өзүнүн ишмердүүлүгүнүн эң акыркы натыйжасы жөнүндө ойлонуп, ага жетишүү үчүн зарыл болгон иш аракеттердин программасын түзүүдө туруктуу көңүлдүүлүк менен эмгектенет.
Көп адистер өздөрүнүн иш маселелерин чечүүдө конкреттүү жагдайыны кайсы белгилери боюнча, кандай ыкмалардын жардамы менен анализдөө керек экенин жакшы билишет. Бирок, мындай иштердин эффективдүүлүгү изденүүдө жана аракеттерди пландоодо көңүл канчалык даражада интенсивдүү катышкандыгына жараша болот. Ал тургай эң компетенттүү профессионалдар да эгерде алардын көңүл толугу менен ишти пландаштырууга жана изденүүгө багытталбаган болсо, анда жагдайыны анализдөөгө керектүү кандайдыр эң маанилүү элементти таштап кетиши мүмкүн. Иштин божомолун түзүүдө да көңүл чоң роль ойнойт.
Мисалы: жаңы нуктаны түшүндүрүүгө даярданып жаткан тажрыйбалуу мугалим, эреже катары, материалдын кайсы фрагменттери окуучулардын кабылдоосу үчүн кыйынчылыктуу болоорун алдын-ала көрөт да түшүндүрүү процессинде дал ошол фрагменттерге жакындаганда ал тескери байланышты, класстын жооп берүүчүлүк реакциясын изденүүгө өзүнүн көңүлүн активдештирет.
Материалды окуучулар түшүнүп билишкенине ишенгенден кийин гана мугалим өзүнүн көңүлүн бир аз бошоңдотот. Эгерде материалды окуучулар билишпей калса, анда мугалимдин да жана окуучулардын да К. топтоолору кайрадан кайталанат. Демек, иштин жүрүшүн прогноздоодогу К. мугалимдин ишмердүүлүгүндө бөтөнчө роль ойнойт, анткени ал окутуу ишин, окуу материалынын спецификасын жана окуучулардын жаш өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен пландаштырууга жардам берет. Мугалим сабакты аябай даярданып пландаштырып, анда мүмкүн катары боло турган бардык кыйынчылыктарды жана татаалдыктарды алдын ала билүүгө аракеттениши мүмкүн. Ошондой болсо да ал окуучулардын демилгеси боюнча келип чыгуучу ар кандай күтүлбөгөн жагдайлардан толук арыла албайт. Мындай жагдайларда негизги күч көңүлгө келип такалат, анткени, көңүлдү өз убагында кечиктирбестен активдештирүү менен гана туура чечимге келүүнү абдан ыңгайлууштуруга болот.
Ишке кызыгып берилүүдө эрктүү көңүлдүн өзгөчө түрүнө – эрктүүдөн кийинки көңүлгө өсүп өнүгөт. Эрктүүдөн кийинки көңүлдүн айырмачылыктуу бөтөнчөлүгү – мында адам өзүнүн иштеп жаткан ишине толугу менен жутулуп кызыгып берилет. Мында иштин мазмунуна тике байланышпагандардын бардыгы адамдын сезиминен жоюлат. Биринчи ирээтте көңүлдү сактап кармап турууга ниеттелген сезимдүү эрктүү аракет жоголот. Жумушту аткаруу үчүн мобилизацияланган эрк экинчи планга кетет да анын иштемин ишке кызыгуучулук аткарып калат. Жумушка кызыгып берилген адам (мейли бала болсун), эреже катары, алаксытуучу тышкы башка таасирлерге жооп кайтарбайт. Албетте, эң күчтүү тышкы дүүлүктүргүч таасир гана адамды мындай абалдан чыгаруусу мүмкүн. Мындай учурда албетте, эрксиз көңүлдү пайда кылуучу рефлектордук принцип таасир этет. Бирок эрктүү көңүлдүн бузулуусуна алып келүүчү айлана-чөйрөнүн дайыма болуп туруучу көнүмүш өзгөрүүлөрү эрктүүдөн кийинки К-гө таасир эте албайт.
Көңүлдүн бардык түрлөрү инсандык терең мааниге ээ. Адамдын муктаждыктары жана мотивдери, турмуштук баалуулуктары жана идеалдары анын көңүлүнүн динамикасын багыттап жөнгө салып турат. Ошондой болсо да көңүл инсандын башка касиеттерин калыптандырууга таасир этүүчү таяныч касиет болуп эсептелет. Инсандык касиеттердин бири катары көңүл адамдын көңүлдүүлүк деп аталуучу мүнөздүү белгисинен көрүнөт.
Көңүлдүүлүк – бул инсандын турмуштук багытталышы, анын баа берүүчүлүк (баа бере алуучулук) багытары менен аныкталуучу татаал түзүлүш. Мындай ориентациялар күндөлүк турмушта, иште, үйүндө ж. б. жайларда адам эмнеге канчалык даражада кандай көңүл буруу керек экендигин буйрук кылат.
Окуу ишиндеги окуучунун көңүл-дүүлүгүн кандайча көрүп-билүүгө болот? Баарыдан мурда анын окуу процессине, окуу материалынын мазмунуна туруктуу көңүл буруусунан көрүүгө болот. Окуучунун көңүлдүүлүгү анын окуу ишмердүүлүгүнүн бүткүл стили менен аныкталат.
Көңүлдүүлүк инсандык мүнөз катары эки түрдүү калыпда байкалат. Алардын бири айлана-чөйрөдөгү абалга такай назар салуусуна, жагдайлардын болоор болбос майда өзгөрүүлөрүн дароо байкай билүүсүнө, өзүнүн жумушун ишмердүүлүктүн максаттарына ылайык уюштуруусуна байланыштуу. Бул касиет эмгектин кээ бир түрлөрүндө адамдын адистик жарамдуулугун аныктоодо чечүүчү роль ойнойт.
Көңүлдүүлүктүн экинчи калыпы адамдардын бири бири менен катнашуусунан, алардын өз ара мамилелешүүсүнөн көрүнөт. Көңүлдүүлүктүн мындай түрү адептүүлүк (нравалык) мазмунга ээ, анткени мындай көңүлдүүлүк башка адамдардын психикалык абалын байкап түшүнө билүүнү туюнтат. Көңүлдүүлүктүн гумандуулук идеалы адамдан боорукердикти, камкордукту, башка кишинин көңүл-жагдайларынын өзгөрүшүн байкай билүүчүлүктү, жардам берүүнү каалоочулукту талап кылат.
Камкор, боорукер педагог укмуштарды жасай алат, анын окуучуларга, алардын ички абалын, ички дүйнөсүнө көңүлдүүлүгү айрым окуучулардын жүрүш-туруштун нормаларынан чыгып кетүүлөрүнүн себептерин билүүгө жана аларды талаптагыдай оңдоп жолго салууга мүмкүндүк берет. Ал эми окуучулардын башкаларга көңүлдүүлүгү болсо аларда жолдоштук жардамдашуунун, жамааттык таяныч болуусун сезүүчүлүктүн келип чыгышына шарт түзөт.
Көңүлдүн төмөнкүдөй касиеттери бар. Жыйналып топтолуучулук – бир эле затка, ишмердүүлүктүн бир эле объектисине ой токтотуп ыкылас коюучулук. Кээде окуучу маселе чыгарууда өзүнүн айланасында эмне болуп жаткандыгын көрбөй жана укпай калганча абдан берилип иштейт. Затка же ишке мындай тереңдеп берилүүчүлүктүн абалы адамдын көңүллүнүн топтолуп жыйнактуу багытталгандыгын көрсөтөт. Дал мына ушундай жогорку даражада топтолгон көңүлдүүлүктө заттардан жана кубулуштардан көп нерселерди таанып-билүүгө болот, сезимдин демейдегидей абалында заттардан жана кубулуштардан анчалык маалыматтарды адам байкай албайт.
Туруктуулук – белгилүү бир эле ишмердүүлүктүн чегинде бир затка же элестелинүүчү объектиге узак убакыт бою ой токтотуп ыклас коюучулук. Көңүлдүн туруктуулугу ийгиликтүү окууда жана үзүрлүү эмгектенип иштөөдө эң чоң роль ойнойт. Өзгөчө адамды иштеп жаткан иштен алаксытып кетүүчү ар түрлүү дүүлүктүргүчтөр таасир эткен учурларда көңүлдүн туруктуу болуп сакталышы өтө зарыл. Көңүлдүн туруксуздугу, жыйнаксыздыгы адамдын элегейлүүлүгүнөн, унутчаактыгынан көрүнөт.
Байкабастык, элегейлүүлүк, унутчаактык – баланын окуучулук турмушунун эң оор түйшүгү, ишинин такай оңунан чыкпай калуусунун, ата-энелер менен мугалимдердин кыжырланууларынын, эң акырында анын жаман окуусунун олуттуу себеби. Ошондуктан элегей окуучунун жүрүш-турушун анализдөөдө мугалим анын унутчаактыгынын чыныгы себеби эмнеде: көңүлүнүн начарлыгындабы же анын тартипсиздигиндеби, аны даана билүүгө тийиш. Биринчи учурда көңүлдүн касиеттерин машыктырууга туура келет, экинчи учурда болсо окуучунун жоопкерчилик сезимин, тартиптүүлүгүн жогорулатуу максатында анын личностуна атайын тарбиялык таасир берүү керек.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
(Ушинский К. Д. Избр. пед. соч. М., 1954, т. II.с. 562)
Жабык бажы кампасы
Жабык бажы кампасы – кампа кызматынан пайдалануу укугу белгилүү гана кишилерге берилген, товарлар бажылык кампалоонун эрежелерин тутуу менен сакталган бажы кампаларынын түрү.
Желим живописи
Желим живописи – негизинен театр жасалгалары үчүн колдонулуучу живопистин техникалык түрү. Желим живописинде кургак боёктор анча кымбат эмес желимдин (көбүнчө жыгач желими же майлоочу) суюк эритиндисине эритилет, иш бор кыртышында жүргүзүлөт. Желим живописи көпкө чыдабайт, себеби арзан желим абадан нымдуулукту сиңирип алуу менен тез чирип кетет. «Желим живописи» термини кеңири мааниде – живопистик чапташтыргыч заттардагы бардык түрлөрдү гуашь, акварелди өзүнө камтыйт жана желим живописин түшүндүрөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Меризиялар
Меризиялар (лат. Moerisia) — медузалардын бир уруусу, буларга Паллас меризиясы (лат. Moerisia pallasi) кирет.
Көмүртек (II) оксиди
Көмүртек (II) оксиди, (ис газы) СО – түссүз, жытсыз газ. Этанол, бензол чөйрөсүндө эрийт, сууда начар эрийт. Кадимки шарттарда к-лар жана щелочтор менен реакцияга кирбейт. Жогорку темп-рада Cl2, S менен кээ бир металлдар, щелочтор менен реакцияга кирет. Жогорку калориялуу отун (генератор газы, күйүүчү газ), калыбына келтиргич катарында колдонулат. Суутек менен болгон аралашмасы метил спиртин ж.б. орг. бирикмелер, металлдар карбонилин алууда сырье болуп пайдаланылат. К.о. өтө уулуу зат, кан гемоглобини менен биригет. Анын абадагы концентрациясы 0,03 мг/л ашпоого тийиш.
Бэллфонтэйн (Огайо)
Бэллфонтэйн (Огайо) (Bellefontaine) — Огайо штатынын Logan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13069 киши. Болжолдуу аянты - 22.7 км². FIPS коду — 39-05130.
Жолдош сурамай
Жолдош сурамай — жаштар оюну. Жаштар тобу бир кыз, бир уландан уй мүйүз тартып олтурушат. Оюн башчысы адегенде олтургандар менен болуучу оюндун шартын (10-15 сап ыр 3-5 жаңылмач жана башка) макулдашат да, улан-кыздарга: «Кимге жолдош керек?» - деп кайрылат. Алар мага дешип кол көтөрүшөт. Оюн башчысы олтургандардын бирөөнө: «Сага ким керек?» - дегенде каалаганын кыз же жигиттин жубу жолдошумду алаар болсоң ырдагын же баланча шап бергин дегендей шарт коет. Жолдош сураган кыз же жигит шартты аткарса, каалаган кишисин жанына отургузуп алат. Суралган жигиттин же кыздын жанындагысы бербейм десе, жолдош сураганы ага шарт коет. Эгер талап кылынган шарт аткарылса, жанындагы жолдошун эч кимге бербей алып калат. Бул оюн жаштарды ырдай билүүгө, так сүйлөөгө, баамчыл болууга тарбиялап, ар кимисинин өзү каалаган курбусу менен таанышуусуна шарт түзгөн.
Үлүк
Үлүк (гайка) - ортосу бурама көзөнөктүү жалпак темир. Адатта сырты алты кырдуу, ичине бурама сай кесилген алкак түрүндөгү тетик. Бурама сай менен бириктирүүдө колдонулат.
Шанхай метросу
Шанхай метросу – Шанхай шаарынын метросу. Метросу 28-май 1993-жылы ачылат.
Чыгым
Чыгым– ар кандай кырсыктын кесепеттерине жумшалчу мүлктүк зыян. Кыргыздардын салттуу турмушунда чыгымды урук, уруу чогулуп көтөрүшкөн. Мис., бир үй-бүлөдөн сөөк чыкса, аны коюу жалпы уруктун милдети болуп, ага кеткен чыгымды чогуу көтөрүшкөн. Чыгымдын курамына ортого мал чыгаруу, конок күтүү, минип келген унааларына жем-чөп дайындоо, оюн-зоокторду, байгелерди уюштуруу жана башка кирген. Мүлктүк теңсиздик жана социалдык катмарларга бөлүнүү күч алып турган мезгилде чыгымды чогуу көтөрүү кедей бүлөлөрдүн жашоо-тиричилигин оордоткон. Айрым учурда чыгым тууган-урук ичиндеги таарыныч, уруш-жаңжалга алып келген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
6-июнь
6-июнь — Григорий календары боюнча 157-күнү (толук жылда 158), жылдын аягына чейин 208 күн бар.
Полдневный Пертюг
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :