cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вируска каршы дарылар
Вакцинация
Вируска каршы дарылардын көпчүлүгү вирустук инфекцияларды дарыласа, вакциналар оору козгогучтарынан (патогендерден) коргонуунун биринчи сабында турат. Вакцинация адамдын иммундук системасын стимулдаштыруу үчүн аз өлчөмдө, адатта инактивацияланган же басаңдатылган антигендик материалды колдонууну (б.а. ийне сайып дарылоону) камтыйт. Буга жооп кылып иммундук система адаптацияланган иммунитеттин пайда болушу үчүн киргизилген патогенге каршы күрөшүүгө керектүү лейкоциттерди иштеп чыгат. Популяциядагы эмдөө жамааттык иммунитетинин калыптанышына жана вирустук инфекциялардын жана оорулардын кыйла төмөндөшү менен калктын ден-соолугунун кыйла жакшырышына алып келет.
Мурсы-Яха
Мурсы-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тиутей-Яха дарыясынын оң жээгинен 192 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 68 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кан-Жайлак
Кан-Жайлак —топоним. Манас баатыр Ала-Тоого жүрүш жасап, ата-бабанын туулуп өскөн жерин сырткы душмандардан бошотуп, Алтайдагы кырк үйлүү (уруу) кыргыз элин өз жерине көчүрүп келишин баяндаган окуяда айтылат. Эпосто "жер соорусу" аталган Талас өрөөнүндөгү мал чарбасына ыңгайлуу, климаты жагымдуу, табияты кооз, идеалдуу жер катарында сүрөттөлөт. Географиялык реалияда Талас өрөөнүндөгү жайлоо.
2. Кан-Жайлак —топоним. Алмамбеттин атасы Азизкандын жайлоосу. Баласыз Азизкандын жакын туугандары Алооке уулу Коңурбай, Эсенкан уулу Бөрүкөз аны басмырлап К.-Ж-ты тартып алышат. Буга арданган Азизкан карыганда кайра үйлөнүп, ал аялынан Алмамбет төрөлүп, эрезе тартканда аны Коңурбайга өч алууга жиберет (Саякбай Каралаев, 2. 101 —137). Чоң казат мезгилинде кытай чек арасындагы К.-Ж. аттуу белди Коңурбайдын укмуштуу жаныбарларынын бири Куу түлкү кайтарып, кабарчылык милдет аткарат."Манас" эпосунда чай алуучу тоонун тумшугу катары сүрөттөлөт:
Билген жанга ал тумшук
Кан-Жайлактын бели ушул
Кароолго койчу түлкүнүн
Качып кетер жери ошол (Саякбай Каралаев, 2. 126).
Андреев Николай Тимофеевич
Андреев Николай Тимофеевич [21. 11. 1905, Москва - 27. 9. 1974, Фрунзе (азыркы Бишкек)] - Советтер Союзунун Баатыры (1945), полковник. 1942-жылы «Выстрел» курсун, 1947-жылы М. В. Фрунзе атындагы Аскер академиясына караштуу Армиялык жогорку курсту бүтүргөн. 1927-жылы Советтик Армияга чакырылып, солдаттан полковникке чейин күжүрмөн жолду басып өткөн. Улуу Ата Мекендик согушта 1028-аткычтар полкунун (1-Белоруссия фронту, 47-армия, 260-аткычтар дивизиясы) командири болгон. 1945-жылы Варшаванын түндүгүндө Висладагы плацдарм үчүн салгылашта Модлин - Варшава шоссесин кесип өтүп, душмандын күчүнө чоң зыян келтирген. Бул эрдиги үчүн Советтер Союзунун Баатыры наамы ыйгарылган. Согуштан кийин Советтик Армиянын бөлүктөрүндө жана мекемелеринде жооптуу кызматтарды аткарган. 1953-58-жылы Кыргыз ССР аскер комиссары. Кыргызстан КП БКнын мүчөсү (1955-58), Кыргыз ССР Жогорку Советинин 4-шайланышынын депутаты. Ленин ордени, 3 Кызыл Туу, 2-даражадагы Ата Мекендик Согуш, 3-даражадагы Суворов, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Чангели
Чангели — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Эсенкандын шаар башчысы. Манастын колу келе жатат деп кабар укканда Эсенкан Ч-нин айтуусу боюнча Макел-Малгун дөөнү жардамга чакырат (Сагымбай Орозбаков, 4. 222 — 223).
Кайтарылуучу лизинг
Кайтарылуучу лизинг – каржылык лизингдин бир түрү, мында лизинг буюмун сатуучу (жеткирип берүүчү) бир эле учурда лизинг алуучу  катары чыгат.
Аммодилдер
Аммодилдер (лат. Ammodillus) — чычкан сымалдуу кемиргичтердин бир уруусу.
Оптикалык ок
Оптикалык ок – линзаларды же күзгүлөрдү курчаган беттердин симметриялык огун түзгөн түз сызык. Бул ок беттердин борборлору аркылуу аларга перпендикуляр болуп өтөт.
Оптикалык окко ээ болгон оптикалык беттер окко симметриялуу деп аталышат (Оптикалык күзгү, Линза). Оптикалык ситеманын oптикалык огу ага кирген бардык линзалар менен күзгүлөрдүн жалпы симметриялык огу болот.
Колдонулган адабияттар
]
Кир жуугуч машина
Кир жуугуч — кир буюмдарды механикалык жол менен жуучу машина. 19-кылымдагы алгачкы кир жуугуч түзүлмө жыгачтан жасалып, кир кол менен жуулган. Кийинчерээк электр кыймылдаткычы аркылуу айлануу кыймылына келүүчү барабандан суу ысытуучу жана сыгуучу түзүлмөдөн турган кир жуугуч пайда болгон. Биздин өлкөдө да бир канча типтеги кир жуугуч жасалган. Алардын бири азыркы кезге чейин үй тиричилигинде колдонулуп келаткан «Киргизия» машинасы. Азыркы кездеги кир жуугуч суу кирбөөчү тулкусунун ичинде жайгашкан атайын көзөнөкчөлүү барабандан турат. Барабан жай айланганда, кир жуулуп, ал эми ылдам айланган учурда кир сыгылат. Суу куюлгандан баштап ысытуу, жуу, сыгуу, кургатуу, суу төгүү иштери атайын микропроцессорлордун жардамы менен автоматтык түрдө башкарылат.
Кунама
Куна́ма (база, базен, базин, бадин) — Эритреянын түндүк-батышында (Гаш-Барка региону) жашаган эл. Саны 260 миң. Эритреянын калктын 2% түзөт.
Тил
Кунама тилинде сүйлөшөт. Ал обочолонгон тил гипотезалык Нил-сахара макро-үйбүлөсүнө шарттуу түрдө кирет.
Жазуусу — латын алфавиттин (19 кылымдын аягынан баштап) негизинде. Үндүү тамгалардын үстүнө коюлган атайын диакриттик белгилери тоналдыкты билдирет.
Кунама тили аймаса, барка, битама, илит, марда, сокодаса, таказза-сетиит, тиграй жана тика диалектерине бөлүнөт. Битама жана илит диалектери башка кунама диалектеринде сүйлөгөндөр үчүн аз түшүнүктүү. Барка диалекти баардык кунама диалектеринде сүйлөгөндөр үчүн түшүнктүү.
Кунама элдин көпчүлүгү семит (тигре, тиграи ж.б.) тилдерин да билишет.
Дин
Мусульмандар (сүннөттөр) жана христиандар (протестанттар) бар. Байыркы салттуу ишенимдердин да избасарлары бар.
Чарбалык иштер
Кунама эли Гаш-Барка регионундагы Гаш-Сетит түшүмдүү түздүгүндө турат. Негизи айдоо чарбасы (сорго, таруу, буудай, арпа, буурчак өсүмдүктөр, пахта) өнүккөн.
Ошондой эле мал жана төө кармашат.
Коом
Байыркы кунама көчмөн уруулары азыркы мекенине түштүк-батыш тараптан келишкен. Кунамага чейин башка этникалык топтор турчу, бирок алар кетүүгө мажбур болушту. Орто кылымдарда кунама элинин өз мамлекеттүүлүгү болгон.
Салттуу коомдук уюм гендердик структура менен мүнөздөлөт. Коомдо матриархаттын элементтери сакталууда. Аялдар маанилүү рол ойношот. Социалдык чөйрөдө, эгер баланын энеси кунама улутунан болсо, анда ал бала кунама коомунун толук кандуу мүчөсү болуп эсептелет. Энеси жактан туугандар гана тууган катары болуп таанылат.
Белгилүү матриархалдык кландары: алака, лакка, серма, кара, натака.
Материалдык маданияты тиграи жана тигре элдеринин маданиятына жакын. Лингвистика жактан нара тили менен байланыштар бар.
Черемшанка (Кызылган куймасы)
Черемшанка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 8 дарыясынын сол жээгинен км алыстыкта Кызылган орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Кайтарым вексели
Кайтарым вексели – нааразылык көрсөтүлгөн вексель боюнча кээри кеткенин билдирүүчү адамдын, ошол акыркысы боюнча милдеткерлердин бирине койгон которум вексели.
Эне-Сай кыргыз кагандыгы
Эне-Сай кыргыз кагандыгы . (VII-VIII)
Борбордук Азиядагы саясий жагдай кескин өзгөрүп турган кезде кыргыздарга Барсбек Ажо башчылык кылган. Ал эми Орхон түрктөрүн (Монголияда) Тан империясынын эзүүсүнө каршы көтөрүлүшкө баштап чыккан. Алар талаада кытай аскерлерин жана алардын союздаштарын бир нече жеңилүүлөргө учуратышкан. Эски Ашина династиясынын мүчөсү Кутлуг башчылык кылган түрктөр Экинчи Түрк кагандыгын түзүшөт. Кыргыздар, башка талаа элдери сыяктуу эле, үстүртөн болгон кытай бийлигинин ордуна аларга үстөмдүк кыла турган күчтүү мамлекеттин болушун каалашкан эмес. Алар Баз кагандын тогуз огуздары, курыкандар, кытайлар, татарлар менен биргелешип Тан империясынын союздаштары болуп чыгышкан. 688-ж. чыгыш түрктөр Баз кагандын коалициясын талкалашып, толук бойдон талаанын ээси болуп калышты. Кыргыздар бул салгылашууга катышкан эмес, ошондуктан өздөрүнүн аскерлерин сактап калышат. Барсбек ажо Түрк кагандыгынын түндүк чек араларындагы түрктөргө каршы күчтөргө башчылык кылып калды. 688-ж. кийин көп убакыт өтпөй Барсбек кыргыздардын күчүн баамдап, маанилуү саясий актыны жасады. Ал Ынанчу Алп Билге деген такты наамын кагандык титулу менен кошо кабыл алды. Мына ошентип, кыргыздардын каганы Борбордук Азияда үстөмдүк кылууга ачыктан-ачык доо коюп, Түрк кагандыгына чакырык таштаган болучу.
Түрктөрдүн каганы Капаган (693-716-жж.) кыргыздардын коркунучун жоюуну чечет. Түрктөрдүн Энесайге карай Билге башчылык кылган биринчи жортуулу ийгиликсиз аяктайг. Аскерлер кыргыздардын чек арасына жеткен кезде токтотулган. Натыйжада каршылашкандар тынчтык келишимин түзүшкөн. Анын шартына ылайык Капаган Барсбекти каган деп таанып, ага өз жээнин аялдыкка берген. Калыбы, кыргыздар Түрк кагандыгы менен ниеттеш болууга сөз берген окшойт. Бул келишим Барсбек каган Ынанчы Алп Билгенин абалын закондоштурду жана бекемдеди, бирок анын алысты көздөгөн доолорун чечкен жок. VIII к. башында күчөгөн Барсбек түрктөргө каршы акгивдүү тышкы саясатты жүргүзгөн. 707-709-жж. ал ошол кезде түрктөр менен согушуп жаткан Кытайга эки элчиликти жиберген. Түрктөргө каршы союзду уюштуруу боюнча Барсбектин дипломатиялык демилгеси Түргөш кагандыгына да тараган. Чүй өрөөнүндөгү түргөштөргө Эзгене башчылык кылган элчилик жиберилет. Кыскасы, кыргыздардын каганынын дипломатиялык аракеттери ийгиликтүү болгон. 709-ж. карата ал түрктөргө каршы кубаттуу коалицияны түзө алган. Ага Таң империясы жана Түргөш кагандыгы кирген. Түрк кагандыгынын саясий жана ири аскер ишмерлеринин бири Тон-йокук Борбордук Азияда түзүлгөн саясий жагдайга мындайча баа берген экен. "Табгач (кытайлык) каганы биздин душманыбыз эле. Он ок (түргөштөрдүн) каганы биздин душманыбыз. Бирок биздин баарынан чоң душманыбыз кыргыздардын күчтүү каганы болгон".
Түрктөр күтүп отурбай союздаштарга биринчи болуп кол салып, аларды жалгыздап талкалоону чечишти. Жогоруда келтирилген тексттен талаа гегемону учүн баарынан чон коркунучтуу душман алыскы кытайлар жана түргөштөр эмес, кыргыздар болгондуктан биринчи чабуулду ошолордон баштаган. 709-ж. түрктөрдүн кошууну Энесайдин баш жагынан кечип өтүп, кыргыздарга союздаш чик жана аз урууларын талкалап, Туваны ээлешкен да, аны кыргыздарга чабуул коюу үчүн плацдармага айландырышкан.
Кыргыздар Тувадан Эне-Сайга капчыгай аркылуу кеткен башкы жолду бийик кыр менен тосуп коюшкан (анын калдыктары ушул убакка чейин сакталып калган). Мындан эч кандай армия өгө алмак эмес. Барсбек Саяндагы башкы маанилүү ашууларды да ээлеп, толук коопсуздукту камсыз кылдым деп ойлоп, союздаштарынын жардамын күтүл калган. Бирок түргөштөр да, кытайлар да кыргыздарды колдоп чыгышкан жок. Алар Барсбек жөнүндө ойлошпой, өз чектерин коргоо менен гана чектелишкен. Айласы түгөнгөн Барсбек күчтүү Түрк кагандыгы менен беттешүүдө жападан жалгыз калып, саясий багытын өзгөртүүнү чечет. 710-ж. күзүнөн кечиктирбей ал Тань империясына жана түргөштөрдүн мамлекетине, Тибетке элчиликтерди жиберет. Кыргыздардын күчтүү болшар уруусунан чыккан Эрен Улуг элчиликке башчылык кылган. Тажрыйбалуу дилломат кыргыздардын чет өлкөлөргө жиберилген төрт элчилигине катышкан. Ал бул үчүн Барсбек тарабынан өзгөчө белгиленген. Албетте, кыргыз каганы Эрен-Улугдун элчилиги жөнүндө Кыгайды кабардар кылган эмес, бирок ал тууралуу маалыматтар көчмөндөрдүл арасында атайылап эле кенири таркатылган. Калыбы, бул түрктөрдү коркутуу үчүн эмес көбүнчө Кытайдын жана түргөштөрдүн согуш аракеттерин активдештирүү үчун жасалган болуу керек, Бирок кеч болул калган эле. Эрен-Улуг белгисиз себептер менен бөтөн жерде өлгөн. Тибет Барсбекке союздаш болул калган жок. Кытайлар менен түргөштөр жортуулга чыгышлады, түрктөр болсо аракеттерин ыкчамдатты.
Түрк колбашчылары жан аябаган кадамды жасоону, Саян кырка тоолорундагы кыргыздар коргоп турган жолдорду айланып өтүп, кышкы ызгаарга карабай кыйын жол менен өтүүнү чечишти. Бул жортуулга түрктөрдун келечектеги каганы Билге жана анын баатыр бир тууганы Күлтегин катышкан, бирок ага иш жүзүндө кары жана тажрыйбалуу Тон-йокук башчылык кылган. Ал жергиликтүү элден чыккынчыны издеп табат. Жол көрсөткүч өзүнүн шоруна түрктөрдүн аскерлерин бийик тоолордогу жашыруун жалгыз аяк жол менен Миң-Өзөн ойдуңуна алып барууга макул болгон. Албетте кыш күрөөдө Саян тоосу аркылуу өтүү чоң эрдикти талап кылган. Түрктөрдүн ойлогону ордунан чыкты. 710-711-жж. кышында алардын аскерлери кыргыздарды күтүлбөгөн жерден каптап киришти. Биринчи салгылашуу түн ичинде болду. Тон-йокукка арналган жазууда жортуулдун кыйынчылыгын мындайча сүрөттөлөт: "Биз кыргыздарга уйкуда жатканда кол салдык... жолду найзалар менен салдык" деп белгилеген байыркы түрктөрдүн руна сымал жазуусу бар эстелигинде. Кыргыздардын негизги күчтөрү талкаланган болучу. Барсбек аман калган колун Суңга токоюна (азыркы Тувада) топтоп, өжөрлүк менен каршылык көрсөттү. Айыгышкан катуу салгылашуу бир жумага созулду. Мында Күлтегин үстөмдүк кылды. Кыргыздар толук кыйратылды. Барсбек бетме-бет салгылашууда курман болду. Анын сөөгүн кыргыздардын байыркы салты боюнча сый менен коюуга да мүмкүн болбоду. Мунун өзү Алтын-Көлдөгү эпитафияда белгиленген болучу. Уруулаштары баатыр кагандын урматына адам боюнан бийик чоң жалпак ташты орнотушту, кыргыздар анын курман болушуна байланыштуу азасын кыргыз жазуусу менен билдиришкен. Суңганын алдындагы салгылашууда кыргыздардын жеңилиши, калыбы анын мамлекетин эң олуттуу кесепеттерге алып келген окшойт. Анкени, ошондон кийинки кырк жылдан ашуун убакыттын ичинде кыргыздар Борбордук Азиядагы согуш аракеттерине катышкан эмес. Мамлекеттин башына кыргыздардан аким коюлганына карабастан, ал Түрк кагандыгы кулаганга чейин иш жүзүндө ага көз каранды болуп турган.
Андреев Юрий Николаевич
Андреев Юрий Николаевич (7. 8. 1933-жылы туулган) - геолог, Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1972). Ростов мамлекеттик университетинин геология факультетин бүтүргөн (1957). Кыргыз геология башкармасынын Түштүк Кыргызстандын геологиялык экспедициясында геолог (1957-73), башкы геолог (1973-76) болуп иштеген. Кыргызстандагы сымаптын ири кенин чалгындоо жумуштарына активдүү катышкан.
Анадарко (Оклахома)
Анадарко (Оклахома) (Anadarko) — Оклахома штатынын Caddo округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6 645 киши. Болжолдуу аянты - 18.6 км². FIPS коду — 40-02050.
Канжар кол
Канжар кол — жоокерлердин куралсыз мушташа билген тобу. "Манас" эпосундагы кытай аскерлеринин бул түрү жаш кезинен атайын машыктырылат, машыгуусун адегенде эң жөнөкөй дене тарбия (гимнастика) жасоодон баштап, бара-бара дем алуунун ар кандай ыкмаларынын жардамы менен бүт ой-дилин, энергиясын, күчүн жана бардык салмагын денесинин белгилүү бир бөлүгүнө (бут, кол, чыканак, тизе, чеке, жамбаш, ич, манжалардын учу жана башкалар) топтой алууга үйрөнүшөт; ылайды, дубалга кадалган кийизди, тактайды ургулап-тепкилөө жана туура дем алуу, ой-дил мүмкүнчүлүгүнүн ачылбай жаткан ички жигерин пайдаланууга багыттап машыгуунун натыйжасында жоокердин буту-кол, чыканак, тизе, чеке, ич, манжалардын учтары жана дененин башка бөлүктөрү уруш маалында таштай катуу же өзгөчө ийкемдүү абалга келет. Абдан машыгып, дасыккан жоокерди сайган найза, чапкан кылыч сынып калган учурлар болот. Мындай жоокерлер арстан, жолборстун акырегин оңой эле сындыра тээп, буура, бука, айгырдын курсагын колунун учу менен жыра сая алышкан. Эпостун "Манас" бөлүгүндө К. к-дор калмак, кытайлардын баскынчы жортуулдарына катышкан аскерлердин (жоокерлердин) тобу сүрөттөлөт: "Темир аркан торчону Каптап уруш салды эми. Тегиз канжар колчону Тегиз кирип урушту" (Саякбай Каралаев, 1.89).
Кожо Акмат Ясауи
Кожо Акмат Яссауи — (? – 1166 ж.) түрк элдеринин байыркы маданиятынын тарыхында айрыкча орду бар улуу акын жана философ.
Өз аты Акмат, ысымынын алдындагы «кожо» мусулман динин таратуу кызматына берилген атоосу, ал эми «Яссауи» акындын кайсы жерден чыккандыгын көрсөтөт.
Айрым шилтемелер
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/kpa1/4bap/section6.html#title15 Кулкожо Ахмед Иассауи. «Насыяттар жыйнагы». Кыргыз поэзиясынын антологиясы. 1 том.]
Кара-Булак (Лейлек району)
Кара-Булак — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Тогуз-Булак айыл аймагына кирет.
Исфана – Ош унаа жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1595 м бийикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Раззаков шаарынан 12 км чыгыш тарапта. Пролетарск темир жол бекетинен (Тажикстан) 63 км.
Калк
Калкынын саны 1997 киши (2007-жылкы маалымат боюнча); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет.
Инфратүзүм
Орто мектеп, китепкана жана башка бар.
Чанту
Чанту, Чантуу (кытайча чань — ороо жана тоу — баш) — селдечендер, чалмачандар, мусулмандар дегенди түшүндүргөн сөз. Манжу-кытайлар жергиликтүү мусулман элдерин — уйгур, казак, кыргыздарды жалпысынан ушундай аташкан. "Манас" эпосунда көбүнчө кыргыз деген сөздүн синоними катары айтылат. Мисалы, Манас төрөлгөндө бул акыры Чоң Бээжинге ок атар деп падышасы Эсенканга ою терең аярлары көзүн тазалоого буйрук сурап барышат. Ошондо Эсенкан: "Чантуудан катын туубайбы, Чантуудан катын тууду деп, Мен чаң салсам кудай урбайбы" (Сагымбай Орозбаков, 1. 156), — деп тыйып коёт.
Жер ортолук деңиз геосинклиналдык бүктөлүү алкагы
Жер ортолук деңиз геосинклиналдык бүктөлүү алкагы - Жер шарындагы материктердин негизги структуралык элементтеринин бири.
Тынч океан, Арктика, Атлантика, Урал-Монгол геосинклиналдык бүктөлүү алкактары менен тыгыз байланышып, жер бетинде бирдиктүү системаны түзөт.
Атлантика океанынын жээгинен Индонезияга чейин бүт Евразия аркылуу созулуп, платформаларды түндүк жана түштүк топторго болот.
Ал Батыш Европа менен Тун. Африканын герцин бүктөлүү аймагын (областын), Скиф жана Түштүк Туран плиталарыныи палеозойлук негизин, Түндүк Памир, Куньлун, Инди- Кытай жана Малакка ж. а-нын палеозой менен мезозойлук аймактарын, Альп - Гималай жана Индонезия кайнозойлук геосинклиналь аймактарын, Жер Ортолук деңиз менен Кара деңиздин терең чуңкурдуктарын, Каспий деңизинин бөлүгүн, Сулу, Сулавеси, Банда ж. б. деңиздердин чуңкурдуктарын кучагына алат.
Мезозой мезгилинде ал байыркы Индия, Африка, Орус, Сибирь, Кытай платформалары менен курчалып турган ири деңиз бассейни болгон. Кийин альп ороген циклиндеги тектоникалык кыймылдардын натыйжасында алкактынкеп- чулук бөлүгү бүктөлүү тоо системасына айланган.
Калган бөлүктөрү азыркы учурда геосинклиналдык өнүгүүнүн акыркы стадиясында, анткени бул жерде жанар тоолордун атылышы жана тоо пайда болуу процесстери менен байланыштуу жер титирөөлөр дайыма болуп турат.
Оптикалык призмалар
Оптикалык призмалар – Оптикалык нурлануунун жыштык интервалдарына ылайыкталып тунук материалдардан жасалган призмалар.
Оптикалык призмалар максатына ылайык спектрдик (же дисперсиялык), чагылдыруучу жана поляризациялык призмалар болуп бөлүнүшөт.
Жеромский Стефан
Жеромский Стефан (14. 10. 1864- 20. 11. 1925) -поляк жазуучусу.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Венера
Венера — Чолпон (Венера) планетасын жана космос мейкиндигин изилдөөгө арналган планета аралык автоматтык станциялардын (ПААС) жалпы аты; алардын иштеп чыгуу жана учуруу программасы.
«Венера-1» ПААС 1961-ж. 12-февралда учурулган. Массасы 643,5 кг. 1961-жылдын 19-20-майында Чолпондон 100 миң км аралыкта учуп өтүп, Күндүн жандоочусунун орбитасына өткөн. «Венера-2» 1965-ж. 12-ноябрда, ал эми «Венера-3» 1965-ж. 16-ноябрда учурулуп, 1-мартта СССРдин Мамлекеттик Гербинин сүрөтү бар вымпелди Чолпонго жеткирген.
Кийинки учурулган «Венера-4», «Венера-5», «Венера-6» ПААСтары Чолпондун атмосферасынын параметрлерин ченеп, Жерге маанилүү маалыматтарды берген. «Венера-7» 1970-ж. 15-декабрда, ал эми «Венера-8» 1972-ж. 22-июлда Чолпонго акырын конууну ишке ашырышкан. 1975-жылдын 8 жана 14-июнунда учурулган «Венера-9» жана «Венера-10» ПААСтары ошол жылдын 22-октябрында Чолпон планетасына жетишкен. Бул эки ПААСтын түшүрүлүүчү аппараттары Чолпон планетасына жетерден эки сутка мурда станциялардан бөлүнүп, бири-биринен 2200 км аралыкка кондурулган. «Венера-9» жана «Венера-10» автоматтык станциялары тарыхта биринчи болуп Чолпон планетасынын жасалма жандоочулары болуп калышты.
1961-83-ж. «Вентранын» 16 ПААСЫ учурулган. Аппараттарга орнотулган илимий приборлордун жардамы менен Чолпон планетасынын атмосферасынын физикалык-химиялык параметрлери, оптикалык мүнөздөмөлөрү өлчөндү жана булут катмарларынын структурасы, планета бетинин жарыктанышы, ал аппараттар конгон жердин топурагынын физикалык касиеттери изилденди.
Аммокриптер
Аммокриптер (лат. Ammocrypta) — сом түспөлдүү балыктардын бир уруусу.
Кайтарым киреакы
Кайтарым киреакы – жүк ташуучуга байланышы жок себептерден улам, жүктү ташып жеткирилген бекетте калтырууга мүмкүн болбогон учурларда, жүктү кайра ташып келүү үчүн жүк ээси тарабынан төлөнө турган киреакы.
Канкуу
Канкуу —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Кашкардын беги, калмак. Мурун Манасты таап келүүгө жиберилген кырк төөдөгү мал-пулу менен ың-жыңсыз жоголгон кишилеринин дайнын иликтөөгө, Манасты издетүүгө тогуз жүз аскер менен Нуукерди жөөнөтүп жатып Эсенкан: "Кашкардын беги Канкууга" да барып сураштыр дейт (Сагымбай Орозбаков, 1. 269). Бул антропонимдин төркүнү моңгол тилинде азыркы мезгилге чейин колдонулуп келген Ганхүү антропоними менен өзөктөш жана ган(г) (болот) жана хүү (бала, уул, уул бала) деген эки сөздүн айкалышынан түзүлгөн.
Бело-Колдаксай (дарыя)
Бело-Колдаксай — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Айдарлысай дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Оркон-Энесай жазмалары
Оркон-Энесай жазмалары — Оркон жана Энесай дайраларынын бойлорунда табылган байыркы түрк жазуусу менен жазылган жазмалар.Анын ичинде Билге Каган, Күлтегин, Тонукук деген белгилүү адамдарга арналган жазуулар.
Кириллица
Кириллица, Кирилл алфавити — байыркы славян эки алиппесинин бири (глаголица менен бирге). 9-кылымдын аягы, ошондой эле 10-кылымдын башында пайда болгон.
Кириллица деген ат славян алиппесин алгач түзгөн агартуучу Кириллдин ысмынан коюлган. Байыркы кириллицада грек жазмасынан алынган 24 тамга болгон. Кийин ага славян тилдеринин грек тилинде жок тыбыштарын туюнтуу үчүн 13 тамга кошулган. Кириллицанын келип чыгышы жөнүндө так маалымат жок. 11—12-кылымдарга чейин кириллица менен глаголица бирдей колдонулуп, бара-бара глаголица колдонулбай калган.
Бул алфавитти түзүү болгар ага-ини Кирилл менен Мефодийдин диний-саясий-агартуучулук ишмердигине байланыштуу болгон. Алар грек алфавитинин негизинде алиппе түзүшүп, дин китептерин славян тилине которушкан. Адегенде кириллица түштүк (болгар, серб, македон) жана чыгыш славяндарга (орус, беларусь, украин) тараган. Россияда 1708-жылы бул алфавит реформаланып, орус алфавитинин негизин түзгөн. 1941-жылы кыргыз алфавити кириллицанын негизинде түзүлүп, ага үч тамга (ө, ү, ң) кошулган.
Торий
Торий (латын тилинен Thorium, Th) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 90, ат. м. 232. Т. массалык сандары 213Th - 236Th болгон 24 изотобу белгилүү, алардын ичинен туруктуусу 232Th. Т. жер кыртышында таралышы 8×10-4 %ке барабар. Т. 1815-ж. щвед химиги Йенса Якоба Берцелиус ачкан. Ал негизинен монацит (Ce, Th)PO4, торит ThSiO4, торианит (Th,U)O2 (77 %ThO2) минералдары курамында болот. Т. - күмүш түстүү, балкып эрүү температурасы 1750оС; кайноо температурасы 4200оС; бирикмелеринде +2, +3 жана +4 окистенүү даражаларын көрсөтүүчү металл. Т. абада окистенип, жука оксиддик кабык менен капталат: Th + O2 = ThO2 Т. суутек менен реакцияга кирип, гидрид пайда кылат:
Т. азот, көмүртек, күкүрт, суутек сульфиди, галогендер менен жогорулатылган темп-рада аракеттенет. Суюлтулган HF, HNO3, H2SO4 жана конц. НCl, H3PO4 кислоталары менен жай реакцияга кирет. Т. ядролук энергетикада, куймалары отко чыдамдуу жана бышык болгондуктан реактивдүү самолеттор, ракеталар тетиктерин жасоодо жана электр приборлорунда, ошондой эле орг. заттар синтездөөдө катализатор катары колдонулат.
Балдар оорулары
Балдар оорулары — көбүнчө же жалаң гана балдарда кездешүүчү оорулардын тобу. Балдар ооруларына балдардын алгачкы жашындагы жана жугуштуу оорулар, карын, дем алуу органдарынын жана зат алмашуу бузулгандагы оорулары кирет. Бала ошондой баланын өсүү өзгөчөлүктөрүнө жана жашына, ооруга каршылык көрсөтүүсүнө (иммунитетине) байланыштуу болот.
Боюнда бар аялдын ар түрдүү ооруларга чалдыгышы, туура эмес эс алышы, тамактануусу баланын түйүлдүк кезиндеги өсүп жетилишине терс таасирин тийгизет. Ара төрөлгөн жана төрөттөн жабыркаган балдар өзгөчө багууну талап кылат. Аларда төрөттөн кийинки жабырлануулар, нерв системасынын оорулары кездешет. Ымыркай бала айлана-чөйрөнүн өзгөчө жаңы шарттарына көнө баштаган кезде өтө этият болуу керек. Ушул мезгилде ымыркай эмчектеги балдарда мээде кан жүгүрүүнүн бузулушу, мээге кан куюлуу, шал оорусу, асфикция, кемтик оорулары, гидроцефалия, микроцефалия, микрофталмия, жаш балдардын флегмонасы, гемолиз оорусу, мелана оорусу жана башка оорулар кезигет. Эмчектеги балдардын ичеги-карындан бөлүнүп чыгуучу ферменттердин жетишсиздигинен жана тамактануу режиминин бузулушунан ич өткөк (диспепсия), таза аба жана күндүн нурунун жетишсиздигинен итий пайда болот. Наристе балдар (1—3 жаш) жугуштуу оорулар (скарлатина, кептөөр, кызамык, көк жөтөл, суу чечек, дизентерия, шал оорусу, полиомиелит, сарык жана башка) менен көбүрөөк ооруйт.
Мектепке чейинки балдарда (3—7 жаш) жугуштуу оорулар (полиомиелит, туберкулёз) көп жолугат, бирок алар жеңил түрдө өтөт. Мектеп жашындагы балдар ревматизм менен көбүрөөк ооруйт. Өспүрүмдөр нерв, жүрөк-кан тамыр системаларынын жана ички бездеринин функциясынын туруксуздугуна байланыштуу алардын ишинин бузулушу кездешет. Оорунун алдын алуу биринчи күндөн эле төрөт үйүндө төрөлгөндөн башталат. Жугуштуу ооруларды болтурбоо үчүн эмдөө жүргүзүлөт. Эмдөө менен бирге балдардын денесин чыңдоо Чоң мааниге ээ. Кээ бир жугуштуу оорулар (полиомиелит, кептөөр жана башка) дээрлик кездешпейт же өтө аз жолугат. Айрым оорулар жылдан жылга азаюуда.
Чаныш
Чаныш — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, калмак аяры. Ч. Араниктеги согуш окуясында:
Чаныш күнөм аярды
Аныктап арбак уруптур
Урбаганда неткени,
Апсун окуп дем салып
Арыстан боло кеткени (Курама вариант, 1. 128), — деп сыйкыр-дубанын күчү менен кубулуп алган учуру эскерилет.
Моголстан
Моголстан (‎чагатайча مغولستان Moğūlistān) — 14-кылымда Чагатай улусунун чыгышында негизделген мусулман түрк-моңгол мамлекет. Ээлеген аймактары — Теңир-Тоо, Жеты-Суу, Чыгыш Түркстан жана Памир-Алай. Кыргыз элинин калыптанышынын акыркы кездери (этаптары) Моголстанда өткөн.
Тарыхы
Чыңгыз-хандан калган эрежеси боюнча хандар анын тукумунан гана шайланып, жер-жерлердеги улусбеги, эмир ж. б. аларга кызмат кылууга тийиш болгондуктан, бийликке жетүү үчүн алар хандын тукумунан бирөөнү пайдаланышкан. Ошондуктан бул мамлекеттин түптөлүшүнө күчтүү эмирлер (дуулат наамындагы) чоң роль ойногон, б. а. Моголстандын тарыхы Уртубунун небереси Пулатчы Туглук Темирди (Чыңгыз-хандын тукуму) Ак-Суу шаарына (Чыгыш Түркстан) алып келип, такка отургузушунан (1347) башталат. Ал эми анын уулу Кудайдад өз колу менен 6 ханды Моголстандын тагына отургузса, эмир Сейит Али Улугбектин наместигинен Кашкарды бошотуп, биротоло хандын ишенимине кирген. Туглук Темир (1347–62) бийлигин бекемдөө үчүн ислам динин киргизип, бир катар админстративдик, экономикалык, саясий реформаларды жүргүзгөн. Башкы калаасы (1347–80) Алмалык болуп, 1361-жылы Мавераннахр толук могол ханынын кол алдында калган. Ошентип, азыркы Кыргызстан жана Казакстандын түш.-чыгышын кучагына алган, б. а. чыгышынан Баркөл, Эмил жана Иртыш; түндүгүнөн Көкчө-Теңиз (Балхаш), Бум-Лиш жана Каратал; батышынан Түркстан, Ташкент; түштүгүнөн Фергана, Кашкар, Чалыш, Турпан менен чектешип, атчан адам үчүн баш-аягы жети-сегиз айлык жол болгон Моголстан мамлекети түзүлгөн.
Кыргыз уруулары да Моголстанга караган аймактын ичинде калып, бирок көз каранды болбоо үчүн хандарга каршы тынымсыз күрөш жүргүзүп тургандыктан, Мухаммед Хайдар аларды «Моголстан токоюнун арстандары» деп атаган. Туглук Темирдин уулу Илияс Кожонун тушунда (1362—1380) Моголстан ыдыроого туш келип, Жети-Суу аймагына Камар ад-Дин ээлик кылса, Иледен Тарбагатайга чейинки жерлер Анка-төрөнүн колуна өткөн. 1368-ж. Илияс-Кожонун Турпанды басып алышы менен ал жердеги бурканчылыкты туткан уйгурлардын үстөмдүгү (Турпан Ыйыккуттугу) жоюлуп, Турпан шаары борбор болуп калган (1380–1419). 14-кылымдын 70–80-ж. Аксак Темир бир нече жолу Моголстанга жортуул жасап, натыйжада Кызыр Кожо (1380–99) Аксак Темирге баш ийүүгө аргасыз болгон.
Мухаммед хандын тушунда (1408–16) Моголстан кайрадан күчкө кирип, Чүй, Талас өрөөнүн кайрып алышкан. 15-кылымдын биринчи жарымында чыгыштан төрт ойрот биримдиги (чоро, тыргоот, баргы, кыргыз) тынымсыз кол сала баштап, Увайс-хан (1418–28) борборун кайра Алмалыкка көчүргөн. Ал өлгөндөн кийин Моголстандын саясий абалы начарлаган жана майда аймактарга бөлүнүп, ээлеген аянты да өзгөрүүгө учурай баштаган. Мис., Мухаммед Хайдар боюнча бир учурда Султан Акмат-хан Ташкент, Сайрамды таштап, Моголстанга кетсе, экинчи бир жолу Кашкар, Жаңы Гысарды калтырып, кайра эле Моголстанга келген же ушул мезгилде Ташкент, Сайрам жана Кашкар, Жаңы Гысар Моголстандан сыртта калган. 16-кылымдын башында Мухамед Хайдар Моголстанга чыгышы Куча, батышы Кожент, түндүгү Чарын-Челек (Иле дарыянын оң жээги), түштүгү Тарым суусунун аралыгындагы жерлерди киргизип, негизги шаарлары катары Кашкар, Жаркент (Яркенд), Ак-Суу, Котон (Хотан), Ат-Башы, Аксыкентти (Аксы) көрсөткөн. Увайс-хандан кийин кыргыз уруулары күч алып, могол хандары алар менен эсептешүүгө аргасыз болушкан. Эсен-Бука хан (1433–62) Чүй суусунун аягындагы Козу-Башы деген жерди өзбек Абулкайыр-хандан ооп келген өзбек-казак султандары Жаныбек менен Керейге берген.
Мухаммед Хайдар боюнча хижранын 916-ж-нан (1510/11) баштап кыргыздар аябай күч алгандыктан, Моголстанга (Теңир Тоого) бир да могол ханы жолобой калган жана алардан Түркстан, Сайрам, Шаш (Ташкент) шаарынын чет жакасындагы өзбек-казактарда катуу жабыр тартышкан. Муну шылтоологон Султан Сейит-хан (1514–33) хижранын 928-ж. (1521/22) «жайыты кең, тоюту мол» Моголстанды басып алууга кирише баштаган. Ал үчүн Мырза Али Тагай улусбеги, Мухаммед-кыргызды эмир кылып дайындап, жаш экенине карабай, уулу Абд ар-Рашидди кыргыздарды каратуу үчүн Кочкорго жөнөткөн. Мухаммед-кыргыз ага кыргыздардын бир бөлүгүн баш ийдирген, калган бөлүгү казак Дайыр-ханды колдоп кеткендиктен, Абд ар-Рашид кийинки жылы Ат-Башыга, андан Кашкарга кайтып кеткен. Ушул учурдан баштап (бир нече жолу катуу сокку жегенине карабай) кыргыздар Кашкар тараптагы могол хандарына көз каранды болуудан биротоло арылган.
Султан Сейит-хан 1514 жылы Жаркент менен Кашкар тарапта өз алдынча Мамлакат-и Могулийе аттуу мамлекет түзөт, бирок 1516 жылы Турпанда бийлеген Мансур-хан (Самансур-хан) агасын башкы хан катары тааныйт. Турпан аймагын эле ээлеп калган Моголстан, 1570 жылдары Мансур-хандын уулу Шаа-хан өлгөндөн кийин, кыйрап Кашкар тараптагы Мамлакат-и Могулийенин хандарынын үстөмдүгүнө кирет.
1678-жылы Мамлакат-и Могулийени Аппак-Кожонун чыккынчылыгынан кийин жуңгарлар басып алып, 1704-жылы Мухаммед Мумин хандын көтөрүлүшүнө байланыштуу биротоло жоюлган.
Венерн көлү
Венерн көлү - Батыш Европадагы ири көл. Швециянын түштүгүндө. Аянты 5,5 миң км2, тереңдиги 100 м. Чанагы мөңгүнүн аракетинен жана тектоникалык кыймылдан пайда болгон. Жээги көбүнчө жапыз, булуң-буйткалуу, аралдары көп. Көлгө 30дан ашык суу куят эң ириси Кларэльвен), Гёта-Эльв дарыясы агып чыгып, Каттегат кысыгына куят. В. Стокгольм Гётеборг ички суу жолунун бир бөлүгү. Жээгинде Карльстад, Мариестад, Венерсборг шаары жайгашкан.
Кан талоон
Кан талоон — артында эрезеге жеткен туягы жок кан өлгөндө анын малы-башын талап кетүү салты. Бул байыркы замандагы салт"Манас" эпосундада эскерилет: "Кайран көзүм жумулса, Кан талоонун кылдырбай, Кайтарып алчу неме ошол" (Курама варианты, 2. 293).Манас баатырөлгөндө анын мүлкү К. т-го түшкөн. Ошондон уламКаныкей Семетейди төркүнүнө алып качып кеткен да, агасы Ысмайылга бала кылып берип аман чоңойтот.
Жер кыртышынын механикасы
Жер кыртышынын механикасы - жер кыртышынын деформациялангандагы чыңалуусун изилдөөчү илим.
Изилдөөлөр теория жана эксперимент түрүндө жүргүзүлөт. Жер кыртышы менен да инженердик геологиянын, гидрогеологиянын, серпилгич жана ийилчээк нерселердин теориясы менен мыйзамдары колдонулат.
Дарыкана
Дарыкана ― дары-дармек, таңгыч материал, оорулууну багуу үчүн керектүү буюм жана башка медициналык товарларды даярдоочу, сактоочу жана берүүчү мекеме. Дарыкана байыркы доордон баштап пайда болгон. Орусияда биринчи Дарыкана 1581-ж. ачылган. Дарыкана кызматкерлеринин милдетине дарылардын жарамдуулук мөөнөтүнө көз салуу, капысынан ооруп калган же кырсыкка учурагандарга врач келгенге чейин тез медициналык жардам көрсөтүү (бул максатта дары бекер берилет) кирет. Айыл жерлерде дарыкана кызматкерлери жапайы өскөн дары өсүмдүктөрдү чогултууну уюштурат. Дарыканаларда жогорку жана орто фармацевттик билими бар кишилер иштейт.
Дмитриевка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Дмитриевка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Ефремкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 216 киши. Почта индекси — 453023, ОКАТО коду — 80235820006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сюрприз Үңкүрү
Сюрприз үңкүрү — Ош облусунун Ноокат районунун аймагында. Жалгызарча тоосунун батышындагы Данги каньонунда, Аравансай суусунун дээңгелинен 70м бициктикте жайгашкан. Карбон мезгилинин акиташ тегинде пайда болгон. 1976-жылы А.Я Жуканин тапкан. Үңкүрдүн жалпы узундугу 500 мдей, бийиктиги 5м. Кальциттин кристаллдары өтө көп, айрымдарынын туурасынан кесилиши 15 смге жетет. Терм сууларынын чөкмө тектерди жемиришинен пайда болгон. Минералог, кристаллограф, спелеологдор үчүн өтө кызыктуу үңкүр.
Мэлово-Яха (Сядор-Яха куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аммоноидеялар
Аммоноидеялар (лат. Ammonoidea) — байыркы өлгөн жандыктардын бир тобу.
Дөңсөө
Дөңсөө – жер бетинин айланасындагы аймакка салыштырмалуу көтөрүңкү жаткан бөлүгү. Ал ойдуң жерге салыштырмалуу аныкталып, жер шарттуу түрдө деңиз деңгээлинен 200 мден жогору жайгашкан жерлер кирет. Мисалы, Орто Орус, Валдай дөңсөөлөрү.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Оркон
Оркон (Орхон, монголчосу- Орхон гол) -Монголстандагы дарыя, Каңгай тоолорунан башат алат жана 1124 чакырым аралыкка созулат.
Геосаясат
Геосаясат (грек тилинде гео... жана саясат) – чоң масштаб менен алганда, дүйнө мейкинин ээликтөөгө же көзөмөлгө алууга багытталган стратегиялык саясаттардын жалпы теориясы, б. а. Асман менен Жер мейкиндерине үстөмдүк кылуу аракеттери дээрлик мыйзамдаштырылган дүйнөлүк саясат концепияларынын системасы. Геосаясаттын негизги жоболору 19-кылымдын аягы 20-кылымдын башында Ф. Ратцель (Германия), А. Мэхэн (АКШ), X. Маккиндер (Англия), Р. Челлен (Швеция) тарабынан иштелип чыккан. Адегенде бул концепцияны ар кандай мамлекеттик түзүлүштөр ортосундагы күрөш катары сүрөттөшкөн. Мамлекеттер да өз ара тынымсыз атаандашуу, б. а. «жашоо үчүн күрөшүү» аркылуу гана Жер бетинен өзүнө жагымдуу, өз тиричилигине ылайык жагдайларда күн көрүшөт деп чечмеленген (Р. Челлен). Ал эми 20-кылымда суурулуп чыккан: герман улуттарынын «жашоо мейкинин» түзүү концепциясы, бүткүл Азияны каратуу менен «гүлдөп-өнүгүүнүн чөйрөсүн куруу» деген япондук доктрина сыяктуу геосаясий идеологиялар практикасы (2-дүйнөлүк согуш) Геосаясаттын «дүйнөлүк баланс» мүмкүнчүлүктөрүнө көңүл буруу зарылдыгын актуалдаштырды. Дүйнөдө глобалдык рыноктун түзүлүшү менен континенттик мамлекеттердин интеграцияланышы жөнүндөгү идея өсүп чыкты. СССРдин Чыгыш Европалык өлкөлөр менен блок түзүүсү, андан кийин Кытай менен кызматташуусу америкалыктарды коммунизм таасирин бууп токтотуу саясатын колдонууга түрттү. Жер жүзүндө капиталисттик коммунисттик (батыш чыгыш) сыяктуу эки уюлдуу дүйнө түзүлдү. Андагы өз ара тирешүүлөр: Берлин кризиси (1949), Грекиядагы коммунисттик кыймылдын кыйратылышы (кара полковниктер), Кореядагы, Вьетнамдагы согуштар, Индия-Пакистан жаңжалы, баш-аягы жок Палестина-Израиль согуштук кармаштары, АКШнын Ирактагы кандуу согуш саясаты, Иран менен Түндүк Кореянын ядролук «муш көрсөтүүсү» ушулардын баарын Геосаясаттын мерчемдери катары кароого же түшүндүрүүгө болот. Батыш окумуштууларынын арасында «континентчилдер» жана «океанчылдар» деп аталган эки мектепти белгилей кетүү зарыл. «Континентчилдер» (негиздөөчүсү X. Маккиндер) дүйнөнү Геосаясаттын таасирине тартуунун атайын үч «континети» бар экенин көрсөтөт: «Heartland» («Жер жүрөгү»), «Rimland» («жээктеги жер» же Евразия жээги), «World Island» («Дүйнө аралдары»). «Айталык, кимде ким Чыгыш Европаны башкарса, ал «Жердин жүрөгүнө» ээгедер болот. Демек, кимде ким «Жердин жүрөгүн» башкарса, ал «Дүйнөлүк аралга» баш-көз болот. Кимде ким «Дүйнөлүк аралга» ээ болсо, ал бүткүл дүйнөгө ээлик кылат» деп корутундулаган X. Маккиндер. «Океанчылдар» мектебинин версиясында Альфред Мэхэн дүйнөлүк үстөмдүктүн географиялык ачкычы «Жер жүрөгү» эмес, «Деңиз Күчү» («Sea Power») эсептелет дейт. СССРде ж. б. өлкөлөрдүн марксисттери тарабынан Геосаясат жалган илим катары четке кагылып келген. Геосаясий түшүүмдөргө ар кыл өлкөлөрдүн тышкы саясатынын жалпы багытында (алардын улуттук кызыкчылыгын аныктоодо, шериктерди тандоодо, аскердик бирикмелерди түзүүдө, экономикалык интеграцияларда ж. б.) да, конкреттүү саясий чечимдерди кабыл алууда да маанилүү роль таандык.
Кайтарым талап
Кайтарым талап – өз аракети аркылуу аткаруунун мындай юридикалык зарылчылыгына түрткөн үчүнчү жакка карата милдеттенмени аткаруучунун талабы. К. т. регресстүү деп да аталат, аны билдирген жак – регрессант (регредиент), ал эми К. т. билдирилген жак – регрессат.
Кирилл-Мефодий коому
Кирилл-Мефодий коому — Россия империясындагы жашыруун саясий уюм. 1845-жылы Киевде түзүлгөн. Мүчөлөрү: В. М. Белозерский, Н. И. Гулаг, Н. И. Костомаров, П. А. Кулиш, Н. И. Савич, Т. Г. Шевченко ж. б. Коомдун максаты — борбору Киевде жайгашкан славяндык демократиялык республикаларды (штаттарды) түзүү болгон. Коом жарандык тең укуктуулукту, жалпы шайлоо укугун сунуштаган. Айрым мүчөлөрү (Т. Г. Шевченко, Н. И. Гулак, А. Навроцкий) күрөштүн революциячыл ыкмаларын колдонсо да, жалпысынан коом либералдык-реформачыл позицияда турган. Кирилл-Мефодий коомунун мүчөлөрү 1847-жылы камалып, ар кандай жазага тартылган.
Камзас дарыясы (Балыксу куймасы)
Камзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Балыксу дарыясынын сол жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дөңгөлөк
Дөңгөлөк – окто айлануучу тегерек диск же чабактуу алкак. Дөңгөлөк окту тегеренип эркин же ага бекитилип, ок менен кошо айланат да, айлануу кыймылын берет же айлануу кыймылын башка кыймылга өзгөртөт, ал эми транспорт каражатында болсо кыймылдын каршылыгын азайтат. Алгачкы дөңгөлөк жаргылчакта (кол тегирменде) дан майдалоо үчүн колдонулуп, эки тегерек тегирмен ташынан турган. Алгачкы дөңгөлөк жыгач кесиндилеринен же үч пластинадан жасалган. Чабактуу дөңгөлөк алгач биздин заманга чейин. 2-миң жылдыкта бири-биринен алыс аралыкта жайгашкан Скандинавия, Кытай жана Месопотамия аймактарында жасалган. Байыркы арабаларда дөңгөлөк окто айланган же окко бекем бекитилип, аны менен чогуу айланган. Орто кылымда Европада дөңгөлөк күпчөктөн жана дубдан жасалган чабактардан турган. Анын бышыктыгын жогорулатып, жешилишин азайтуу үчүн темир алкак кийгизилген, ал кийин транспорт машиналарында шина менен алмашылган. Алгачкы чабактуу жеңил дөңгөлөк 1808-ж. жасалып, чабактар алкак менен күпчөктүн ортосуна радиус боюнча жайгашкан, бирок кийинчерээк кайчылаш жайгаштырылган тангенциалдык чабактар сунуш кылынган. Бул анын бышыктыгын жогорулаткан. Буу локомотивдеринде ширетилген темир дөңгөлөк колдонулган. Автомобилде азыркы учурда штампталган болот же куюлган алюминий дисктүү дөңгөлөк пайдаланылат. Туташ резинадан жасалган шина 1890-ж. пневматикалык менен алмаштырылган. Азыр дөңгөлөк көпчүлүк машинада айлануу тездигин жана кыймыл багытын өзгөртүү, горизонталь октон тик окко (же тескерисинче) кыймыл берүү (тасмалуу жана башка кыймыл бергичте) үчүн колдонулат. Катаал кыш менен климаттык аймактар, айдоочуларды кышкы шиналарды, жол боюнча коопсуздук запасынын жооптуу жакындап үйрөткөн. Моделдер жана кышкы шиналарды даярдоочулар, алардын артыкчылыктар да, кемчиликтер да бар. Кээ бир шиналар кургатылат жана терең кар жана муз үстүндөгү менен күрөшүүгө бир нече жөнөкөй жана ишенимдүү сезебиз.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Репная дарыясы (Кемчуга куймасы)
Репная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 145 дарыясынын сол жээгинен км алыстыкта Кемчуг орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Ай-Көл
Ай-Көл — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Тогуз-Булак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 943 киши.
Андрей Рублёв
Андрей Рублёв (1370-жыл чен - 1430-жыл чен, Москва, Андроников монастыры) - байыркы орус живописчиси, Москва живопись мектебин негиздөөчү. Андрей Рублёвдун көз карашынын калыптанышына 14-кылымдын 2-жарымы - 15-кылымдын башындагы Москва Русунун улуттук моралы, рухий байлыгы чоң таасир тийгизген. Анын орто кылымдык иконография алкагындагы чыгармалары [«Апостол Павел», «Архангел Михаил» (экөө тең 14-15-кылым, Третьяков галереясы) жана башка] адамдын сулуулук дүйнөсүнө ынтызарлыгы менен адеп-ахлагынын күчүн көргөзгөн. Андрей Рублёвдун чыгармалары тарыхый маалыматтарга караганда аз сакталган:Владимирдеги Успен соборунда жана Троица соборундагы Троице-Сергий лаврасында Андрей Рублёв өзүнүн атактуу шедеври «Үч периште» (Третьяков галереясы) иконасын жараткан (1412- же 1427-жыл чен). «Үч периштенин» стили 15-кылымдын 2-жарымындагы византиялык живописке окшош; жыгач чиркөөдөгү болжол менен 1410-жылы «Үч периштенин» башкача иконасы болгон (азыркы убакта Сергий Посад музейинде сакталып турат). Тегерек композициясы периштелердин ортосундагы өз ара таттуулук көгүш, күрөң, саргыч, кызгылт түстөрдүн байланышы менен толукталган. Андрей Рублёвдун чыгармалары маалыматтар боюнча толугу менен бизге жеткен жок. Болжол менен анын окуучуларына, артелдин мүчөлөрүнө: Даниил менен Андрей Рублёвго таандык болгон. Москва Кремлиндеги (1405) Благовещен соборунда фрескалар кайра курулган убакта (1416) жоголгон, 1547-жылы өрттөнүп кеткен. Андрей Рублёв көпчүлүк чыгармаларын шериктери менен бирдикте иштеген, ошондуктан анын чыгармаларын коллективдүү ансамблден бөлүп кароо проблемасы бар. Владимирдеги Успен соборунда сакталган фрескалардан айрыкча Андрей Рублёв менен Даниилдин иштери өзгөчө айырмаланып турат. Мында «Коркунучтуу сот» аттуу эң чоң композициясынан калган калдыктар бар. «Коркунучтуу сот» композициясын эки чебер живописчи: нефтин борб. сводунун батыш бөлүгүн Андрей Рублёв, ал эми түштүк нефтегисин Даниил жазган деп болжолдошот. Андрей Рублёвдун искусствосу 15-кылымдагы орустун живопись мектебин өркүндөткөн. 1947-жылы Андронников монастырында Андрей Рублёв атындагы Байыркы орус искусствосунун музейи ачылган. Андрей Рублёвду эскерүү 6(19) июлда; Радонеж касиеттүүлөрү соборунда 4(17) июлда өткөрүлүп турат.
Ибр Ал Хакиф Ал Хамадахи
Ибр Ал Хакиф Ал Хамадахи – араб тилинде жазган Ортоңку Чыгыш географы. Хамадан шаарында туулган. Анын «Китаб ал-будан» («Өлкөлөрдүн китеби») географ, эмгеги 290-жылдары (902-903) жазылган. Бул эмгектин эки кыскартылган көчүрмөсү белгилүү. Бирин чыгышты изилдөөчү де Гуе өткөн кылымда жарыялаган, экинчиси Мешхед шаарындагы мечиттин китепканасынан 20-к-дын башында табылган. Кыргызстан аймактары ж-дө маалыматтар да берилген. Борбор Азиядагы калктар, алардын ээлеген аймактары, саясий түзүлүшүн, шаарларын, чарбасын толук чагылдырган. Ошондой эле түрк урууларынын аттары, анын ичинде кыргыздар тууралуу кабар кездешет.
Чичка-Юс (Чулым куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Киринди сөз
Киринди сөз — айтылуучу ойдун түрдүү кырдаалын билдирген сөздөр же сөз тизмектери. Сен экөөбүз, эң оболу, окуу жөнүндө сүйлөшөлү (М. Элебаев).
Жер катмарындагы электр токтору
Жер катмарындагы электр токтору, теллурис токтору - Жер жана аны курчап жаткан атмосферадагы физикалык-химиялык процесстердин натыйжасында жер кыртышынын жогорку катмарында пайда болчу жана убакыт менен мейкиндик боюнча өзгөрүүчү табигый электр токтору.
Алар убакыт боюнча өтө кескин өзгөрүп турушу, бир мезгилде чоң аянтка таралышы жана потенциал градиенттик чоңдук өлчөмүнүн өтө аздыгы менен мүнөздөлөт. Алардын пайда болуу себептери жана жердин канчалык тереңдигине чейин таралышы так аныктала элек, бирок өзгөрүлүшү магнитосфера менен ионосферадагы татаал электр магниттик индукция процесстерине байланыштуу экендиги далилденди.