cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Манастын Түлкү баатыр менен согушу, Акунканга бел куда болушу
Оогандын каны Түлкү баатыр катаган менен тейиттерди камап, көп кордуктар көргөзөт. Кошой үйүндө жокто элин чаап, баласы Алкени өлтүрүп кеткенин угуп Манас шашылыш Ооганга каршы аттанат. Кетип жатып Каныкейди Көзкамандарды жакшылап тос — деп тапшырат. Ооганга жакындаганда ал элдин Көгөш аттуу аяры ат болуп кубулуп келип, Бокмурунду уурдап кетет. Кыргыздын аярлары кубулуп барып Акунканды баш кылып, Түлкүнүн алты бегин уурдап келишет. Түлкү колу менен келип согуш башталат. Бирок, туткундагы Акункандын сунушу боюнча уруш токтоп, эки эл жарашат. Түлкү кандыгын иниси Акунканга берет. Манас менен Акункан достошуп, балалуу болсок үйлөнтөлү дешип бел куда болушат. Бокмурун туткунда жатканда Түлкүнүн кызы Канышайды көрүп, экөө бирин бири жактырып калган экен. Кол кайтмак болгондо он үчтөгү Бокмурундун кыжалат болгонун байкаган Манас себебин сурап билет да, Бокмурунга жактырган кызын алып бермек болот. Жуучуга барган Бакай менен Ажыбайга Түлкү кызым жаш, азыр убадалашып коёлу, кийин келип алсын дейт. Кайтмак болуп жаткан кол токтоп, калыңга төрт миң ат айдап, куда түшүшөт. Түлкү той берет. Ала турган кыздын атын билбей, айып тартышат, ошондон кудалардан колуктунун атын суроо салты калат. Той тарап, эл жай-жайына кайтат.
Радлов жазып алган вариантта бул эпизод жок. Саякбай Каралаевдин вариантында Түлкү менен болгон согуш жок, бирок Манас менен Акункандын «Көкөтөйдүн ашы » учурунда бел куда болгондугу айтылат.
Оогандар менен болгон согуш башка манасчылардан Шапак Рысмендеевдин вариантында негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын берилет.
Буудайыктар
Буудайыктар (лат. Harpia) —  бүркүттөрдүн бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү бар:
Таажылуу Буудайык (лат. Н. harpyja)
Таажылуу буудайык - сакталып калган бүркүттөрдүн эң ирилеринин жана күчтүүлөрүнүн бири. Буудайыктын денесинин узундугу 90-110 см. Канаттарынын чалгыны 2 метрге чейин жетет. Ургаачысынын салмагы 7,5-9 кг, эркектери 4-4,8 кг. Буудайыктын аркасы (жону) каралжын боз түстүү. Башынын түсү боз, көздөрү каралжын келип чоң болот, тумшугу салыштырмалуу кичине, бирок күчтүү, төбөсүндө кара чалгын таажысы бар. Башынан ылдый тарткан көгүш-бозомтук түс, алкымына келгенде агыш тартып, андан ылдый боору жана канаттары каралжын, ичи ак, буутары кара-чаар болот. Ыкыстаганда таажысы тик туруп калат. Жаш куштардын таажысынын түсү ачыгыраак болот. Буттары шадылуу жана абдан кубаттуу болуп чоң салмакты көтөр алат. Манжаларында курч узун кара тырмактары бар.
Таралыш аймагы
Бул ири бүркүт Борбордук жана Американын тропикалык токойлорунда жана түздүктөрүндө Мексикадан Бразилияга чейинки аймакта жашашат.
Элдик фольклордо
Буудайык - кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында куштардын төрөсү, алп бүркүт катары сүрөттөлөт.
Элдик макалда "Ит төрөсү -Кумайык, куш төрөсү - Буудайык" - деп айтылат.
Семетей эпосунда
"Буудайык конду туурума, Талпына күндү чүмкөдү. Булуту жок апачык, Карартып күндү бүркөдү." (Ж.Мамай)
Молдо Кылычтын "Буудайык" дастанында кыргыз саятчы мүнүшкөр буудайык кармап таптагыны сүрөттөлөт.
Шашке
Шашке – сутканын эртең мененки күн бир аз көтөрүлүп калган маалы. Күн бийик көтөрүлүп, түшкө таяп калган маал – чоң шашке же улуу шашке деп аталат.
Гагаркалар
Гагаркалар — (лат. Alca L.) — сууда сүзүүчү куштардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: (Pinguinus impennis) — канатсыз гагарка, (Plautus alle) — кидик гагарка.
Керимбаев Качкынбай
Керимбаев Качкынбай – жазуучу. Токтогул районунун Сары-Камыш айылында 1956-жылы 9-февралда туулган. Сары-Камыш айылындагы Бирлик орто мектебин 1973-жылы аяктап, 1973-1975-жж. Базар-Коргондогу №12 кесиптик-техникалык окуу жайында кеңири профилдеги айыл чарба механиги адистигинде окуган.
Эмгек жолун 1975-1976-жж. Токтогул районунун «Толук» совхозунун 3-бөлүмүндө жумушчу болуп иштөө менен баштаган. 1977-жылы райондук камсыздандыруу инспекциясында штаттан тышкаркы агент, 1977-1980-жж. райондук керек-жарак коомунда жумушчу, 1980-1985-жж. Токтогул райондук «Учкун» редакциясынын алдындагы басма цехинде механик болуп эмгектенген.
1990-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университеттин филология факультетинин журналистика бөлүмүн сырттан окуп бүтүргөн.
1999-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Сен жөнүндө элегия: Аңгемелер. - Б.: Айат, 2006. - 76 б.
Айыл баяны: Эссе, очерктер. - Б.: Айат, 2007. - 88 б.
Уулуу өсүмдүктөрдөн уулануу
Уулуу өсүмдүктөрдөн уулануу. Уулуу өсүмдүктөр менен уулануу көбүнчө жаз, жай же күз айларында кезигет.
Себеби
Себеби тааныш эмес өсүмдүктү татымал катары колдонгондо, балдар уулуу мөмөнү жеп алып ууланышы мүмкүн. Ошондой эле өзүн өзү дарылоо үчүн кээ бир уулуу өсүмдүктү пайдалануу да катуу ууланууга алып келет. Мындай уулануунун негизги белгиси — ичеги-карын ишинин бузулушу. Ошондуктан жай, күз айларында көп кезигүүчү инфекциялуу оорудан мындай ууланууну ажыратып, дарылоо зарыл. Уулуу өсүмдүктөрдүн уулуу заты алкалоиддер, гликозиддер классынын өкүлдөрү, ошондой эле кээ бир эфир майы жана органикалык кислоталар (синиль жана козу кулак кислотасы) болуп эсептелет. Өсүмдүк уусу менен уулануунун белгилери анын кайсы органды жана системаны жабыркатканына жараша болот. Алар айрым орган же системага таасир этет. Көпчүлүк өсүмдүктөрдүн уусу нерв системасын жабыркатат. Өсүмдүк уусу борбордук нерв системасын козгойт, кээде тескерисинче анын ишин басаңдатып, шал кылат.
Чаралар
Кандай өсүмдүк уусу менен ууланса да, тезинен врач чакырып же жакын ооруканага жеткирүү керек. Ага чейин 1 — 2 стакан туздуу (1стаканга 1—2 чай кашык туз) суу ичирип, 5—6 жолу кустуруп, андан кийин 80—100 г кургатылган кара нан же 3—4 таблетка активдештирилген көмүр берилет. Ич алдырма каражат (күкүрт кычкыл натрий же күкүрт кычкыл магнезийдин 30—50 г 1 — 2 стакан сууга эритип) берилет. Оорулуунун тынчы кетип турса төшөккө (эгерде эсин жоготсо башын ылдый каратып) жаткырып, дем алуусу жана жүрөк иши токтоп калса жасалма д.ем алдыруу жана жүрөк массажын жасоо керек.
Алдын алуу
Өсүмдүк уусу менен катуу ууланууну алдын алуу үчүн тааныш эмес өсүмдүк же козу карынды, туура эмес сакталган же талаада кыштаган өсүмдүктөрдү (картошка, дан өсүмдүктөрү, кара күрүч, буурчак жана башкалар) тамакка колдонбоо, үйдө даярдалган өсүмдүк ачытмасын врачтын кеңешисиз ичпөө, даяр ачытманын дозасын врачтын көрсөтмөсүнөн ашырбоо керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Латын Америкасы
Латын Америкасы (испанча Amerika Latina, англ. Latin Amerika) – Түштүк жана Борбордук Америкадагы, Түндүк Американын түштүк бөлүгүндө жайгашкан мамлекеттердин жалпы аты. Аянты 20,5 млн км2. Калкы 451 млн (1998); Европадан көчүп келгендердин тукумдары, индейлер, метистер, негрлер жана мулаттар. Негизинен татаал этностук жана тарыхый процесстердин натыйжасында пайда болгон.
Латын Америкасынын аймагында 33 мамлекет жайгашкан. Алар Антигуа жана Барбуда, Аргентина, Багама Аралдары, Барбадос, Белиз, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Гаити, Гайана, Гватемала, Гондурас, Гренада, Доминика, Доминикан Республикасы, Колумбия, Коста-Рика, Куба, Мексика, Никарагуа, Панама, Парагвай, Перу, Сальвадор, Сент-Винсент жана Гренадины, Сент-Китс-Невис, Сент-Люсия, Суринам, Тринидад жана Тобаго, Уругвай, Чили, Эквадор, Ямайка мамлекеттери, ошондой эле Улуу Британия, Франция, Нидерланд, АКШнын ээликтери жайгашкан. Бул континенттеги 18 мамлекеттик расмий тили – испан тили. Бразилияда – португал, Гаитиде – француз, Суринамда – нидерланд, ал эми калган мамлекеттерде – англис тилдери. Ошондой эле 10%тен ашыгы түрдүү индей тилдерин жана диалектилерин колдонушат. Калктын көпчүлүгү латын тилинен пайда болгон роман тилинде сүйлөгөндүктөн, континенттин бул бөлүгү Латын Америкасы деп аталган. Кариб деңизине жакын өлкөлөр Кариб Америкасы деп да аталат.
Кокуйөрдөктөр
Кокуйөрдөктөр (лат. Gavia) —  сууда сүзүүчү куштардын бир түркүмү; булардын үч түрү белгилүү: ак тумшук кокуйөрдөк (лат. Gavia stellata) — кидик кокуйөрдөк, (Gavia immer) — түндүк кокуйөрдөк,  тик кулак кокуйөрдөк, (лат. G. arctica) — кара төш кокуйөрдөк.
Гагалар
Гагалар (лат. Somateria) — өрдөктөрдүн бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет; (S. spectabilis) — таранчаак гага, (S. stelleri) — кидик гага, (S. mollissima) — кадимки гага, (S. fisceri) — жаргак көз гага.
Шарпылдак
Шарпылдак – деңиз же көл толкунунун жээкке жакындагандагы кубулушу. Шарпылдак тайыздаган сайын төө өркөчтөнүп күч алат. Себеби, толкундун агымынын астынкы бөлүгү жерге тийип ылдамдыгын жоготсо, үстүнкү бөлүгүндө толкун бөлүндү болуп, ак көбүк пайда болот. Бийик кашаттуу жээктерге урунганда гана шарпылдак таркай баштайт.
Шарпылдак деңиз жээктерин жемирип, пляждарды пайда кылат.
Гаделлалар
Гаделлалар (лат. Gadella) — океан тереңинде жашоочу балыктардын бир уруусу.
Шор суу
Шор суу – көлмөлөрдөгү, көлдөрдөгү, лимандардагы жана жер астындагы өтө туздуу суулар. Ар түрдүү туздардын (мис., хлордуу натрий, хлордуу кальций, хлордуу магний) суудагы эриндисинен пайда болот.
Жаныбар уусу менен уулануу
Жаныбар уусу менен уулануу. Айрым жаныбар жана курт-кумурскалар жашоо үчүн күрөштө чөйрөгө ыңгайлануунун натыйжасында уулуу болуп калышкан (Уулуу жаныбарлар). Алар жашоо үчүн күрөштө уусун ар кандай жол менен колдонот.
Жыландын уусу
Жылан чаккан жер ачышып ооруйт, шишип чыгат, кызарат, ал шишик жайылып кетет. Өтө катуу ууланууда дене ысыйт, жүрөгү айланат жана кусат. Айрыкча балдар тырышат, жөөлүйт, жүрөк иши начарлайт. Чекир жылан, эфа чакканда бүт организм ууланат. Мында булчуң иши начарлап, тамакты жутуу жана сүйлөө кыйындайт.
Чаралар
Жылан чаккан жерди сыгып канын чыгарып, анан ууну соруп түкүрүп салуу керек. Ал жерди кесип жиберүү, буугуч менен байлоо жарабайт. Жабыркаган бут же колду кыймылдатпай иммобилизациялоонун мааниси чоң. Жакынкы оорукана же поликлиникага тез жеткирүү зарыл. Кара курт же бөйү чакканда да ушундай жардам көрсөтүлөт. Булар чаккан жер өтө катуу ооруйт, ошондуктан шок болуп калбас үчүн ооруну басаңдатуучу дары (анальгин, ацетилсалицил кислотасы), эгер ал болбосо 30% этил спиртин (арак 50—100 мл) ичүү керек.
Уулуу балык
Уулуу балыктын (жылтыр, ит мурун, осетр сымалдар) икрасын жеп ууланганда кусат, ич өтүп, ооруйт. Бул учурда карынды жууп, ич алдырма (30 г күкүрт кычкыл магнезия) каражат жана бесалол (1 — 2 таблетка) берилет.
Аары уусу
Аары көп чаккан учурда (айрыкча аны өтө сезгич кишилерде) өмүргө коркунуч туулат. Анда аары чаккан жер шишип, эт аябай ысыйт, баш катуу ооруйт, тырышуу, акыл-эсин жоготуу да мүмкүн. Биринчи жардам иретинде башына муздак басып, коюу демделген таттуу чай, 1 г аспирин берип, врач чакыруу зарыл. Аары чаккан жердеги ийнесин сөзсүз алып таштоо керек.
Белеков Кемел Абдылдаевич
Белеков Кемел Абдылдаевич - акын.
Кемел Белеков 1956-жылы 26-ноябрда Фрунзе шаарында туулган. 1974-жылы Ысык-Көл районундагы Корумду орто мектебин, 1979-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы КМУнун филология факультетин аяктаган. 1979–1985-жж. «Ленинчил жаш» гезитинде кабарчы, бөлүм башчы, 1985–1986-жж. «Ала-Тоо» журналынын редакциясында редактор, 1986–1999-жж. «Кыргызстан маданияты» гезитинде бөлүм башчы, жооптуу катчы, 1999–2001-жж. «Аргумент» гезитинин редактору, Кыргыз Республикасынын Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасынын жардамчысы, «Асаба» гезитинин редакторунун орунбасары болуп иштеген. 2003-жылдан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Басма сөз кызматында эксперт болуп иштейт. Анын биринчи ыры 1967-жылы «Ленинчил жаш» журналына жарыяланган. 1984-жылы «Турна чакырыгы» аттуу биринчи ырлар жыйнагы жарык көргөн. К.Белеков прозалык чыгармалардын, ырлардын, макалалардын автору. 1986-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. Журналисттер союзунун жана Жусуп Турусбеков атындагы адабий сыйлыктардын ээси. 1995-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Турна чакырык: Ырлар. . – Ф.: Мектеп, 1984-ж. – 26 б.
Латын жазуусу
Латын жазуусу – Рим шаарынын кичинекей бир Лациум деген аймагында жашагандардын гана жазуусу катары колдонулган. Биздин заманга чейин 753-ж. негизделген. Латын тилинин негизинде 23 тамгадан турат. Латын жазуусунун өнүгүшү жана бирдиктүү алфавиттик система катары кеңири белгилүү болуп элге тарай башташы 16-кылымда кагаздын пайда болушу жана китеп басып чыгаруунун жолго коюлушу менен шартталган. латын жазуусунун алфавити орто кылымда улуттар аралык карым-катнаштын каражаты катары Европа, Азия, Африка континенттериндеги өлкөлөргө да тараган. Көп элдердин жазуусу ушул алфавиттин негизинде жаралып, латын жазуусу ал элдердин жазуусу үчүн үлгү катары пайдаланылат. Бүгүнкү күндө дүйнөнүн 90дон ашык өлкөсүндө латын жазуусу пайдаланылат (2010). 1927–41-ж. кыргыздар да латын алфавитин колдонгон.
Белеков Кемел Абдылдаевич
Уйкусуз түндүн ырлары.. – Ф.: Адабият, 1989-ж. – 80 б.
Ырлар. – Ф.: Адабият, 1989-ж. – 80 б.
Ку-ка-ре-ку! Б.: Адабият, 1991-ж. – 20 б.
Гадикул
Гадикул (лат. Gadiculus argenteus) — треска балыктарынын бир майда түрү.
Кызыл-Туу (Ат-Башы району)
Кызыл-Туу — Кыргызстандын Нарын облусунун Ат-Башы районундагы айыл. Кара-Коюн айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1704 киши.
Кыргыз Республикасынын өнөр жайга эмгек сиңирген кызматкери
Кыргыз Республикасынын өнөр жайга эмгек сиңирген кызматкери — ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССРинин өнөр жайга эмгек сиңирген кызматкери. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1970-жылдын 30-ноябрындагы указы менен белгиленген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен ыйгарылат. Өндүрүшкө илимдин жетишкендиктерин, техниканын жана эмгектин алдынкы ыкмаларын киргизүү аркылуу өндүрүш тапшырмаларын аткарууда, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууда, продукциянын сапатын жакшыртууда жана өздүк наркын төмөндөтүүдө жогорку көрсөткүчтөргө жетишкен, адистиги боюнча кеминде 15 жыл үзүрлүү иштеген негизги адистиктеги жумушчуларга, ошондой эле жогорку же атайын билими бар инженер-техник кызматкерлерге берилет.
Улуттук гвардия
Кыргыз Республикасынын Улуттук гвардиясы (Кыргыз Республикасы Сын Улуттук Гвардиясы) — Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрүнүн Улуттук гвардиясы. 1991-жылы 3-декабрда Кыргызстандын президенти А.Акаевдин жарлыгы менен түзүлгөн. 1992-жылы 20-июлда жоокерлер биринчи ант беришти. Улуттук гвардия протоколдук жана салтанаттуу мүнөздөгү функцияларды, стратегиялык объектилерди коргоо жана коргоо, табигый кырсыктардын жана өзгөчө кырдаалдардын кесепеттерин жоюу боюнча милдеттерди аткарат.“Манас” транзиттик борбору жабылгандан кийин мурдагы америкалык авиабаза КР Улуттук гвардиясынын карамагына өткөн. Анда өзүнчө оперативдүү батальондун №708 аскер бөлүгү түзүлгөн. 2014-жылдын 12-мартында Ички аскерлер Ички иштер министрлигинин карамагынан Улуттук гвардиянын карамагына өткөн. 2018-жылы Сооронбай Жээнбеков ички иштер органдарын кайтарган. Алар Улуттук гвардиянын курамында болууну токтотушту
Алыкулов Мамажан атындагы № 11 мектеп
№ 11 Мамажан Алыкулов атындагы мектеп - Базар-Коргон районунда Абдураимов айылында жайгашкан. Революцияга чейин бул мектеп башталгыч мектеп болуп ачылган. 1920-жылы ал айылдык башталгыч мектеп деп аталган. 1928-жылы жети жылдык мектеп болгон. 1930-жылы мектеп № 2 орто мектеп деп аталган. 1976-жылы баштап №2 мектеп Энгельс атындагы № 11 орто мектеп болуп аталып калган. 1976-жылы үч кабаттуу имаратка көчүп кирди. Бул мектеп орус, өзбек тилиндеги мектеп болуп калды. № 11 мектептин окуучулары олимпиадаларга алдыңкы орундарды ээлеген. 1994-2006 жылдары мектептин мугалимдери «Жыл мугалими» конкурсуна жыл сайын ийгиликтуу катышышкан. 20 сентябрь 1999 жылы № 11 Энгельс атындагы мектеп № 11 Мамажан Алыкулов атындагы мектеп болуп аталып калган. 2007 жылы мектепте капиталдык ремонт жана жылытуу системасы грантын негизинде 550 миң сомго ремонттолгон. Азыркы учурда 65 мугалим эмгектенүүдө.
Мектептин жетекчилери: Мектептин директору Киселев Дмитрий Яковлевичтен кийин 1945 жылдан баштап Туишев Али Мухаммедзянович директор, Бреусенко Надежда Николаевна завуч болушкан. 1975-жылы Туишев А.М. пенсияга чыкты. Туишев эң авторитеттүү директор болгон. Ал жөнүндө азыркы кунгө чейин чыныгы педагог катары эскеришет. Үзүрлүү эмгеги үчүн ардак грамоталар, дипломдор менен сыйланган. Ал «Эл Агартуунун Отличниги», «Кыргыз ССР Мугалими» деген наамдарга ээ болгон. 1975-жылы мектептин директору болуп Зубарева Елена Устиновна шайланган. Директор болуп иштеп жүргөндө Елена Устиновна «Эл Агартуу Отличниги» деген наамды алган. 1985-жылы пенсияга чыккан. 1985-1987-жылдары Адышев Өмүрбек Адышевич директор болуп иштеген. 1987-1993-жылдары Оморов Нурмамат Оморович директор болуп иштеген. 1994-2006-жылдары мектептин директору болуп Абдуллаев Мамыт Абдуллаевич болуп иштеген. 2006-жылы Абдуллаев М. А. пенсияга чыкканга байланыштуу мектеп директору болуп Адышева Замира Адышевна болуп шайланган.
Бактерия менен булганган тамактан уулануу
Бактерия менен булганган тамактан уулануу. Кээ бир өтө күчтүү уу бөлүп чыгаруучу микроб менен булганган тамак-ашты колдонуу ууланууга алып келет. Бул микробго ботулинус таякчасы кирет. Ал өтө күчтүү уу бөлүп чыгарат.
Анын 10 10 г/кг дозасы өлүмгө учуратат, бүт жер шарындагы элди кырууга 200 г эле жетиштүү. Консерваланган азыктарга (эт, балык, жашылча) бул бактериянын спорасы түшүп, ал анаэробдуу чөйрөдө (кычкылтексиз) өөрчүйт. Мындай азыктарды колдонгондо уулануу белгилери жалпы эле тамак-аштан уулангандай болот (кусат, ич өтөт, ич ооруйт). Бир нече сааттан кийин начар көрүп, кулкун жана колко булчуңдар шал болуп, сүйлөй албай, жута албай калат (Ботулизм). Андан кийин башка булчуңдар, анын ичинде дем алуу булчуңу да шал болот. Ошондуктан оорулуу өлүмгө учурайт. Мындай катуу ууланууну алдын алуу үчүн үйдө консервалануучу тамак-ашты абдан жууп жана кулинариялык иштетүүдөн өткөрүү (Үй шартында консервалоо) керек. Консерваланган азыктын идиши көөп калса, аны жегенге такыр жарабайт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Долондор
Кытай Эл Респ-нын Шинжаң Автономиялуу облусунда жашаган калктын бир уруусунун аты. Бүгүнкү күндө уйгурларга жуурулушуп бараткан Д. өздөрүнүн түпкү тегин кыргыз экендигин белгилешет. Д- дун материалдык маданияты ж-а антропологиялык тиби да кыргыздарга жакын. Ч. Ч. Валиханов Чыгыш Түркстандагы Барчык ж-а Маралбашы аймактарын мекендеген Д. аттуу өзгөчө уруу ж-дө жазган. Алар өздөрүнүн тегин кыргыздар м-н жалпы экендигин белгилешерин эскерген. Д. – моңгол тилинде жети санын түшүндүрөт. Этноним жети уруу, жети уруу эл маанисин берет. Кыргызстандын аймагында бул ат м-н тоодогу ашуу, айыл-кыштактар белгилүү.
Манастын Айган менен согушу
Манастын Айган менен согушу — эпосто өзүнчө окуя катары айтылып мурдатадан келе жаткан туруктуу салттык сюжеттердин бири.
Долондор
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
шфкекефвап
Манастын Айган менен согушу
Эпизод Радлов жазып алган вариантта «Көзкамандар окуясына» тыгыз байланыштуу берилген. Көзкамандар жөнүндөгү баян Айганга каршы аттанып бараткан жолдо башталып, Манасты Көзкамандардын уулантуусу да Айгандан түшкөн олжону бөлүүдөгү чырдын натыйжасы катары айтылат. Окуя негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын, көп майда деталдары, ыр саптары бирдей айтылат (Алмамбеттин табышмагы, жар көрүшүү жана башкалар). Алтынайды Алмамбет алат.
Саякбай Каралаевдин вариантында Айган кан окуясы жок. Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.
Демократия
Демократия ( Гр. demos – эл, kratos – бийлик) – эл бийлигине негизделген саясий түзүлүштүн формасы. Демократияда эл бийликтин негизги булагы, аныктоочусу катары таанылат, мамлекеттик бийликтин негизги органдары шайланат, граждандардын тең укуктуулугу, чечимдерди кабыл алууда азчылыктын көпчүлүккө баш ийиши, азчылыктын укугунун корголушу жана башка камсыз болот. Демократиянын тарыхы байыркы батыш цивилизациясынын (өзгөчө грек жана рим) мезгилинен  башталат. Батышта демократия  түшүнүгү  Байыркы  Грециядагы  шаар-мамлекеттердин  өнүгүшү  менен коштолот. Азыркы демократиянын калыптанышына жана бекемделишине адамдын табияттан берилүүчү жашоого, эркиндикке жана жеке менчикке болгон идеялары чоң түрткү болгон. Либералдуулукка негизделген азыркы демократия төмөнкүдөй принциптерди камтыйт: адам укугу жана аны мамлекеттин укугунан жогору коюу; эркин атаандаштык жана базар мамилелериндеги эркиндик, азчылыктын үстүнөн көпчүлүктүн бийлигин конституциялык жол менен чектөө; жеке ойго ээ болуу жана аны эркин айтуу боюнча азчылыктын укугун урматтоо жана башка. Либералдар жеке адамдын кызыкчылыгын  жогору  коюну  көздөсө,  демократияда  тескерисинче  эл  бийлигин,  атуулдардын  саясий теңдигин, азчылыктын көпчүлүккө баш ийишин жогору коёт. Демократиянын ар кандай формалары жана институттары болушу мүмкүн. Бирок демократиянын талаптарына жооп берүүчү жалпы нормалары, баалуулуктары, принциптери бар. Алар биринчи кезекте адам укуктарын жогору коёт. Тең салмактуулукту кармап турган өз алдынча, бирок бири-бири менен байланыштуу болгон бийликтин 3 бутагы түзүлөт. Аларга мыйзам чыгаруучу, аткаруучу жана сот бийлиги ыйгарылат. Демократиянын негизги принциптеринин бири – ар бир атуул мыйзам алдында бирдей жооптуу жана тең укуктуу. Маалымдуулук принциби – демократиянын алмаштыргыс шарты. Азырынча демократиянын принциптерин толугу менен ишке ашырган бир да өлкө жок.
Маалыматтын булагы
Демократия - бул мыйзамдын чексиз бийлиги жана азчылыктын копчулуко баш ийиши жана азчылыктын укутарын сыйлоо деп аныкталат.
Караңыз
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Улуттук жаратылыш парктары
Улуттук жаратылыш парктары – өзгөчө экологиялык, тарыхый-маданий жана эстетикалык нарктуулукка ээ, жаратылышты коргоо, рекреациялык, агартуучулук, илимий максаттарда пайдаланууга багышталган жана жаратылышты коргоо жана рекреациялык мекемелер болуп саналган жаратылыш комплекстери. КР мыйзамдарына ылайык мамлекеттик улуттук жаратылыш парктарына төмөнкү негизги милдеттер жүктөлгөн: а) жаратылыштын эталондук жана уникалдуу жаратылыш комплекстерин жана объекттерин сактоо; б) маданий жана жаратылыш мурастарын (археологиялык, тарыхый, этнографиялык жана башка объекттерди, ошондой эле өзгөчө ажайып ландшафтарды) сактоо; экологиялык агартуу жана жаратылыш койнунда калктын эсалуусун уюштуруу.
Белеков Абдылда
Белеков Абдылда - акын, котормочу.
Абдылда Белеков 1928-жылы 1-февралда Ысык-Көл районундагы Корумду айылында туулган. 1943-жылы Темировкадагы Токтогул атындагы орто мектепти аяктагандан кийин Нарындагы кыска мөөнөттүү мугалимдер курсунун география факультетин аяктап, Ат-башыдагы Талды-Суу орто мектебинде мугалим, Терек-Суу орто мектебинде окуу бөлүмүнүн башчысы болуп иш-тейт. 1944–1945-жж. Нарын боюндагы Шоро жети жылдык мектебинде директор, 1945–1948-жж. облустук «Ысык-Көл правдасы» гезитинде атайын кабарчы болуп иштеген. «Шайлайбыз» деген биринчи ыры 1946-жылы гезитке басылган. 1948–1952-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинде окуп, филология факультетин аяктайт. 1952–1953-окуу жылында Ысык-Көлдөгү Күрмөнтү орто мектебинде тил, адабият сабактарынан мугалим болот. 1953–1957-жж. Кыргызстан окуу педагогикалык басмасында редактор, Кыргызстан Жазуучулар союзунда адабий консультант болуп кызмат аткарат. 1957–1959-жж. Москвадагы эки жылдык Жогорку адабият курсунда окуйт. «Чалкан», «Ала-Тоо» журналдарында, «Кыргызстан маданияты» жумалыгында адабий кызматкер болуп иштейт. А.Белековдун биринчи ырлар жыйнагы «Айкын жол» деген ат менен 1954-жылы жарык көрүп, аталган чыгармасы орус тилинде басылып чыккан. Орус жазуучуларынын, М.Ю.Лермонтовдун, Р.Гамзатовдун, С. Маршактын чыгармаларын кыргыз тилине которгон. А.Белеков 1947-жылдан СССР Жазуучулар союзуна мүчө.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Айкын жол: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1954. – 86 б.
Тянь-Шандын жүрөгү: Ырлар жана поэмалар. Ф.: Кыргызмамбас, 1955. – 92 б.
Кожомкул: Поэма жана ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1957. – 106 б.
Чолпонбай. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 75 б.
Эки жар:''' Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1961. – 148 б.
Учкуч койчу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1961. – 148 б.
Ак козу. Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1964. – 16 б.
Бытбылдык. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1964. – 15 б.
Миллион жүрөк: Ырлар жана поэмалар. Ф.: Кыргызстан, 1964. – 70 б.
Эки жүрөк: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 71 б.
Ак куу: Поэма жана ырлар. . – Ф.: Мектеп, 1970. – 103 б.
Чабан Ташбай: Поэма. – Ф.: Мектеп, 1974. – 80 б.
Кожомкул. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 200 б.
Кожомкул: Дастан. . – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 176 б.
Бүркүт шаңшыйт: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 204 б.
Өчпөс от: Ырлар жана балладалар. – Ф.: Мектеп, 1982. – 68 б.
Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 123 б.
Кыргыз прометейи: Поэма. – Б. 2004. – 70 б.
Орус тилинде
Ясный путь: Стихи и поэмы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 119 б.
КОТОРМОЛОРУ
Лермонтов М.Ю. Бородино. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1956. – 16 б.
Гамзатов Р. Бийик жылдыздар. – Ф.: Кыргызстан, 1965.– 252 б.
Маршак С.Я. Белгисиз жоокер жөнүндө аңгеме. – Ф.: Мектеп, 1981. – 16 б. ‏‎
Кимсанов Куштарбек
Кимсанов Куштарбек - акын жана жазуучу. Кара-Суу районунун Топ-Терек айылында 1977-жылы 15-июнда туулган.
2000-жылы Ош гуманитардык педагогикалык институтунун педагогика факультетин, 2003-жылы Ош мамлекеттик университетинин филология факультетин, 2006-жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Башкаруу Академиясынын «Мамлекеттик башкаруу» адистигин, «Магистр» академиялык даражасын аяктаган.
2000-жылга чейин Ош жогорку колледжинде лаборант, 2000–2003-жж. Ош шаарындагы №18-гимназия мектебинде башталгыч класстар жана кыргыз тили, адабияты мугалими, директордун тарбиялык иштер боюнча орун басары, 2001–2003-жж. Республикалык «Жаңы муун» гезитинде кабарчы, 2002–2004-жж. «Ош жаңырыгы» гезитинде кабарчы, ошол эле мезгилде Ош облустук мугалимдердин билимин өркүндөтүү институтунда лектор, Педагогикалык-маалыматтык «Кеменгер» гезитинин башкы редактору, 2005–2006-жж. Ош облусунун мамлекеттик администрациясынын Мамлекеттик тилди өнүктүрүү фондунун башкы адиси, 2007–2009-жж. Ош шаардык билим берүү башкармалыгында начальниктин орун басары жана Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун Ош облустук бөлүмүнүн башчысы болуп эмгектенген.
2007-жылы Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тил комиссиясынын «Кыргыз тили» төш белгиси менен сыйланып, 2007-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Жаштар сыйлыгынын дипломанты болгон.
1999-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 2002-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Белек: Ырлар. – Ош, 1999. – 36 б.
Тунук сезимдер: Ырлар, аңгемелер. - Ош, 2001. – 70 б.
Жандуу сабак: Методикалык колдонмо/Башталгыч жана кыргыз тили адабияты мугалимдери үчүн. – Ош, 2001. – 112 б.
Сыйкырдуу шакек: Жомоктор. – Ош, 2001. - 52 б.
Көрөңгө: Акыл казынасы, даанышман ойлор. – Ош, 2003. – 104 б.
Жүрөктөгү булак: Ырлар, новеллалар. – Б., 2004. – 160 б.
Сүйүүгө таазим: Акро ырлар / Махабат дастандары, даанышман ойлор. – Б., 2005. – 120 б.
Адамдардын көңүлү оорубасын: Ырлар, аңгемелер. – Ош, 2005. – 164 б.
Ата-энени кадырлайлы каректей: Ырлар, аңгемелер. – Ош, 2006 – 160 б.
Чейрек кылым: Ырлар, аңгемелер. – Ош, 2007. – 220 б.
Жүрөктөгү жарака – 1: Ырлар, аңгемелер. – Ош, 2008. – 220 б.
Арактын азабы: Ырлар, аңгемелер, ойлор. – Ош, 2008. 116 б.
Монофондор: – Ош, 2008. – 70 б.
Адеп, ыйман ырлары. – Ош, 2008. – 96 б.
Башка тилдерде
Манин дуням. – Ош, 2007. – 104 б. өзбек тилинде.
Кыргыз Республикасынын президентине караштуу башкаруу академиясы
Кыргыз Республикасынын президентине караштуу башкаруу академиясы — жогорку окуу жайы. 1992-жылы Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен мамлекеттик кызматка адистерди даярдоону жана кайра даярдоону камсыз кылуу максатында Бишкек Эл аралык менеджмент жана бизнес мектеби ачылып, кийин 1997-жылы Кыргыз Республикасынын Президентинин Указы менен Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Башкаруу академиясы болуп кайра түзүлгөн. Мамлекеттик бийлик органдарын окуу-методикалык, илимий жана маалымат-аналитикалык жактан камсыздандыруу, ошондой эле башкаруу жана экономикалык, мамлекеттик адис кызматкерлеринин квалификациясын жогорулатуу, даярдоо жана кайра даярдоо функциясы ыйгарылган. Академияда мамлекеттик жана муниципалдык башкаруу институту, Бишкек эл аралык менежмент жана бизнес мектеби, ошондой эле А. Токтоналиев атындагы Бишкек финансы-экономикалык окуу жайы иштейт. Академия 20 жылдан бери универсалдуу билим берүүчү окуу жай катары өнүккөн. Кадрларды даярдоодогу окуу-методикалык иштери бөлүштүрүлүп, 130дан ашык адис профессор окутуучулар, белгилүү окумуштуулар эмгектенишет жана учурда 2150дөн ашык студент билим алат. Магистратура (күндүзгү, кечки жана сырттан окуу бөлүмдөрү), бакалавр (күндүзгү бөлүмү) программалары иштейт. Башкаруу академиясы Борбордук Азия аймагындагы Бизнес мектебинин ассоциациясынын, Борбордук Азиядагы жогорку окуу жайлардын ресурстук тармагынын мүчөсү. Уюштуруучусу жана ректору — М. Ашыркулов.
Кожогулов Атахан
Кожогулов Атахан – акын. Кочкор районунун Чолпон айылында 1971-жылы 23-мартта туулган. 1987-жылы Чолпон орто мектебин, 1992-жылы Кыргыз мамлекеттик университеттин тарых факультетин аяктаган.
1991-жылдан баштап мезгилдүү басма сөзгө ырлары, эссе, новеллары жарыяланып келет. Алгачкы китеби 1998-жылы “Көз мончок” деген ат менен жарык көргөн.
Ал Б.Пастернактын, А.Ахматованын, Ю.Кузнецовдун кытай, япон акындарынын айрым чыгармаларын кыргызчага которгон.
1994-жылы жаш акындардын сынагынын жеңүүчүсү аталып, Табылды Муканов атындагы сыйлыктын лауреаты болгон жана жазуучулар союзуна мүчөлүккө кабыл алынган.
Кыргыз тилинде
Көз мончок: Ырлар. – Б.: Аят басмасы, 1998. – 41 б.
Чач агарткан чакырым: Ырлар. – Б.: Бийиктик, 2008. – 152 б.
Улуттук коопсуздук
Улуттук коопсуздук – мамлекеттин жана коомдун, инсандын жашоо кызыкчылыктарынын ички жана тышкы коркунучтардан корголуусунун кепилденген абалы. Улуттук коопсуздуктун негизги объекттерине: инсан – анын укуктары жана эркиндиктери; коом – анын материалдык жана руханий нарктуулуктары; мамлекет – анын конституциялык түзүлүшү, эгемендүүлүгү жана аймактык бүтүндүгү кирет.
Латын империясы
Латын империясы – кресттүүлөрдүн мамлекети (1204–61). 4-крест жортуулунун катышуучулары Византия аймагын басып алып негиздеген. Ага Балкан жарым арал, Кичи Азиянын түндүк-батышы, Фессалоника королдугу, Ахей княздыгы, Афины герцогдугу, Эгей жана Ионика деңиздеринин аралдары кирип, борбору Константинополь шаары болгон. Бул жерлерди кресттүүлөрдүн башчылары, катардагы рыцарлар жана башка бөлүп алышкан. Латын империясынын 1/4бөлүгүн император ээлеген. Мамлекеттик түзүлүшү феодалдык монархия болгон. Императордун бийлиги венециялык сеньорлор кеңеши менен чектелген. Латын империясында византиялык салык системасы сакталып калган. Саясий түзүлүшү «Романия ассиздери» менен бекитилген. Башкаруу системасы феодалдык иерархия принцибинде түзүлгөн жана византиялык (грек) ак сөөктөргө өзгөчө укук берилип, менчиктин түрү сакталган. Грек дыйкандары жерге бекитилип, жаңы салык түрү – баналитет киргизилген. Соода жана өнөр жайга венециялыктар үстөмдүк кылып, грек кол өнөрчүлүгү төмөндөгөн. Латын империясында грек жана латын маданияты бири бирине жуурулуша албай, латын феодалдары менен жергиликтүү калктын ортосунда карама-каршылыктар пайда болгон. Латын феодалдарынын ортосундагы ички карама-каршылыктар, жергиликтүү калктын кресттүүлөргө кастыгы, гректердин саясий-экономикалык жана диний жактан укуксуздугу, византиялык салык системасынын оор түрү Латын империясынын абалын начарлаткан. 1225–36-ж. болгар жана никей аскерлеринен талкаланган Латын империясы Кичи Азия жана Балкандагы ээликтеринен ажыраган. 1261-ж. 25- июлда Никей империясынын Константинополду алышы менен Латын империясы кулаган.4
Козубаев Тилек
Козубаев Тилек - акын жана жазуучу. Кетмен-Төбө өрөөнүнүн Жетиген айылында 1974-жылдын 24-мартында туулган.
Ал санжыра, роман жана поэзия, прозалык чыгармалардын үстүндө иштеп келет. Бир топ чыгармалары мезгилдүү басма сөз беттеринде, Кыргыз Республикасынын Жазуучулар Союзунун «Топ жылдыз» жамааттык жыйнагында жана «Саамалык-2», «Жетиген» жыйнактарында жарык көрүп келүүдө.
2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Бабалар мурасы: Повесть. – Б: Мамлекеттик интеллектуалдык мүлк фонду, 2010. – 68 б.
Жүрөгүм Кыргызстан: Аңгемелер жана повесть. – Б: Мурас, 2010.
Гипервитаминоз
Д гипервитаминозу катуу кармаганда баланын кылык-жоругу өзгөрүлөт: тынчсызданат, чырланат, андан кийин кыймылы азайып, шалдырай баштайт. Териси кубарат,тамакка табити тартпайт. Боору чоңоёт, ичи катат, чанда өтөт. Бала суюктукту көп ичип, тез-тез заара кылат. Оору күчөгөндө кусат, өсүү кечеңдейт, арыктайт. Өтө оор түрүндө дем алуу кыйындайт, тамыр жай жана начар кагат, булчуңу түйүлөт. Д гипервитаминоздун өнөкөт түрүндө бул өзгөрүүлөр акырындап пайда болуп, витамин кабыл ала баштагандан бир айдан кийин билине баштайт. Кээ бир балдарда артерия басымы жогорулайт. А гипервитаминозу катуу кармаганда бала чырланып, тынчы кетет, чанда шалдырап, уйку басат, кыймылы азаят, денеси ысыйт. Дем алуу кыйындайт, териде кызыл тактар пайда болот.
Өнөкөт түрү акырындык менен өөрчүйт жана демейде витаминди кабыл алгандан 1—12 айдан кийин билинет. Мында бала чырланып, начар уктайт, тамакка табити тартпайт. Териси кургап, түлөйт, кычышат, чач ичкерип кургап, кырчылып түшөт. Бүйлөнүн былжыр чели жана эрин жарылып, канайт. Дарылоону врач жүргүзөт. Гипервитаминоздун белгилери байкалса витаминди берүүнү токтотуп, витамини көп тамакты бербөө керек.
Алдын алууда балдарга витаминди врачтын көрсөтмөсү боюнча (суюк витаминди атайын тамчылаткыч менен тамчылатып) берүү сунуш кылынат. Врач менен кеңешпей туруп эч бир витамин каражатын жана витамини көп азыкты балага берүү болбойт. Витаминдерди бала жетпеген жерде сактоо талапка ылайык.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Шагыл
Шагыл – өлчөмү 1–10 смге чейин болгон түрдүү тоотек сыныктарынан топтолгон борпоң чөкмө тоотеги. Агын суунун, толкун шарпылдагынын таасиринен тоотек сыныктарынын сүйрү же тоголок формада жумуруланып, жылмаланган майда (өлчөмү 10 ммден 100 ммге чейин) таштар – сайташтар (галька) деп аталат. Ал эми сынган ордунда калган же шиленип, бирок жылмаланбаган кырдуу тоотек сыныктары каптал шагылы же шагылташ (щебень) деп аталат. Көлөмү боюнча майда (1–2,5 см), орто (2,6–5 см), ири (5–10 см) шагыл болуп бөлүнөт.
Шагылдын тоо боорундагы, этегиндеги эң көп жана чоң таштарын чогулган жери корум деп аталат. Шагыл баалуу курулуш материалына кирет.
Чаар жылан сымалдуулар
Чаар жылан сымалдуулар (лат. Viperidae) — уулуу жыландардын бир тукуму, буларга кыйла уруулар жана түрлөр кирет: уулуу жыландардын бир тукуму, буларга кыйла уруулар жана түрлөр кирет: Ибн-Синанын чаар жыланы (Cerastes vipera), аспис чаар жыланы (Vipera aspis), Бирманын чаар жыланы (Azemiops feae) —, кызыл-чаар жылан (Bitis gabonica), даракчыл жашыл-чаар жылан (Atheris chloroechis), даракчыл мүйүздүү чаар жылан (A. ceratophorus), даракчыл күдүрөк чаар жылан (A. squamiger), бакабаш жашыл-чаар жылан (Causus resimus), ромба темгилдүү бакабаш чаар жылан (C. rhombeatus), Кавказдын кызылчаар жыланы (Vipera kaznakowi), кидик чаар жылан (Bitis peringuegi), Кениянын чаар жыланы (Vipera hindii), бучук чаар жылан (Vipera latasti), тумшуктуу чаар жылан (V. ammodytes), керик чаар жылан (Bitis nasicornis), Ньясанын чаар жыланы (Vipera superciliaris), кадимки кара-чаар жылан (V. berus), Палестина чаар жыланы (Pseudoecerastes fieldi), Персия чаар жыланы (P. persicus), тикирекей каш чаар жылан (Bitis cornuta), мүйүздүү чаар жылан (Ceraster ceraster), Рассельдин чаар жыланы, Синаянын чаар жыланы (Atractaspis eugaddensis), талаш чаар жылан (Eristicophis macmahoni), боздон чаар жыланы (Vipera ursini), куйруктуу чаар жылан (Bitis caudalis), кынжынаар чаар жылан (Vipera russeli), чырылдак чаар жылан (Bitis arietane), Африканын чаар жыландары (уруу) (Bitis), бакабаш чаар жыландар (уруу) (Causus), ийинчи чаар жыландар (уруу) (Atractaspis), жалган мүйүздүү жыландар (уруу) (Pseudoecerastes), кадимки чаар жыландар (уруу) (Vipera), мүйүздүү чаар жыландар (уруу) (Cerastes).
Калпаков Байсерке
Калпаков Байсерке (1882, Тоң району – 1941, Урал) – драматург, акын. 1910–1911-ж.
медреседен окуп, кат таанып, андан кийин өзү медресеге мугалим болот. “Талап” аттуу адабий ийримдин мүчөсү деген чүмбөттүн алдында контрреволюциялык иштерди жүргүзгөн деген саясий күнөө коюлган. Кол жазмалары сакталган эмес.
Мезгилдүү басма сөз беттерине жарыяланган ырлары макалалары, фельетондору бар. “21чи корбийа”, “Биздин журт” (“Көмөк” газетасы, 1919), ”Май майрамы”, “Акмат жана башка Байгана” (Эркин Тоо, 1926, 20-янв., №7), “Кайгы күн – 21-январь”, Эркин Тоо, 1926, 25-янв., №9, 3-бет), “Сагынам” (Эркин Тоо, 1926, 1-февральда, №12, 3-бет), “8-март” деген жети гана ыры бар. Булардын үчөө (“Акмат жана башка Байгана”, “Сагынам”, “Май майрамы”) 1927-ж. Москвадан чыккан кыргыз акындарынын ыр жыйнагы “Кызыл гүл” деген китепке кирген. 20-жылдагы акын-жазуучулар сыяктуу эле негизинен окууга, жаңыча жашоого үндөө, чакырык, жаңы заманды даңазалоо, эскини сындоо повесундагы чыгармаларды жараткан. Калпаковдун адабияттагы жашыруун аты “Шоокум”. Сатираларын “Чанчуур” деген ат менен жарыялап турган. Эл арасында “Байсерке чечен” деген аты кеңири белгилүү. Калпаков 1918-жылдан баштап “Тилчи”, “Көмөк”, “Кембагалдар авазы”, “Эркин-Тоо” сыяктуу газеталарда журналист болгон. Жыйынтыктап айтканда, Калпаков 20-жылдардагы акын-жазуучулар сыяктуу эле көп кырдуу кесипти аркалап, адабият майданында ар түрдүү жанрдын үстүндө иштеген. 1957-ж. 31-июлда Калпаков күнөөсүнүн жоктугуна байланыштуу акталган.
Улуттук коопсуздук коркунучу
Улуттук коопсуздук коркунучу – инсандын, коомдун жана мамлекеттин жашоолорунун абдан маанилүү кызыкчылыктарына коркунуч келтирүүчү жагдайлардын жана шарттардын жыйындысы. Улуттук коопсуздук объекттерине карата мүмкүн болуучу жана айкын коркунуч келтирүүлөр ички жана тышкы коопсуздукту камсыз кылуу боюнча иштердин мазмунун аныктайт.
Латыш тили
Латыш тили – латыштардын тили. Негизинен Латыш Республикасында жашаган элдер сүйлөйт. Индевропа тилдеринин балтика тобуна кирет. Латыш тили – ортонку латыш, ливон, жогорку латыш деп 3 диалектиге бөлүнөт. Адабий тили ортонку латыш диалектисинин негизинде калыптанган. Латыш тилинин негизги өзгөчөлүктөрү: басым сөздүн биринчи муунуна түшөт; жак жана жөндөмө системасы ар түрдүү; дифтонгдору жоюлган, сөз мүчөлөрүндөгү созулмалар кыскарып калган. Жазмасы 16-кылымдан латын алфавитинде.
Бавария (футбол клубу)
«Бавария Мюнхен» уутбол клубу(нем. FC Bayern München) — Мюнхен шаарынын профессионалдык футбол клубу. 1900 жылы негизделген, Бундеслигада ойнойт. Германиянын чемпиондугун 30 жолу жеңген.
Кыргыз Республикасынын Сүрөтчүлөр союзу
Кыргыз Республикасынын Сүрөтчүлөр союзу — республикадагы сүрөтчүлөрдү (живописчилерди, скульпторлорду, графиктерди), жасалга-колдонмо өнөрүнүн чеберлерин жана искусство таануучуларды бириктирген коомдук чыгармачыл уюм. 1933-жылы уюштурулган. 1934-жылы жетекчи органы шайланган. Союз сүрөтчүлөрдүн чеберчилиги менен талант кудуретин өстүрүүгө, чыгармачылык изденүүлөрүнө көмөктөшүп, жаштардын чыгармачылык жактан калыптануусуна кам көрөт. Сүрөтчүлөрдүн идеялык-тарбиялык, кесиптик жана теор. деңгээлин көтөрүү боюнча иш жүргүзөт: чыгармачыл талкуу, командировка, түрдүү сүрөт көргөзмөлөрүн, конференция ж. б. уюштурат, мыкты сүрөт үлгүлөрүн элге жайылтууга көмөктөшөт. Союздун карамагына Кыргыз Республикасынын сүрөт фонду менен сүрөтчүлөрдүн Ош областтык бөлүмү кирет. Союздун төрагалары: С. Чуйков (1933—37), А. Евдаков (1937— 40), Г. Айтиев (1940—52, 1954—68), А. Михалёв (1952—54), Т. Садыков (1968—83), Ж. Үмөтов (1988), С. Чокморов (1988—92), С. Айтиев (1992— 96), Ж. Кадралиев (1996), Ж. Молдакматов (1996—98), Т. Курманов (1998-жылдан).
Кашкар бөрү карагаты
Кашкар бөрү карагаты (Berberis kaschgarica, Rupr. 1869) - Бийиктиги 0,5 см ден 1 м ге чейин жеткен, жыш бутактанган, муун аралыктары кыска бадал. Бутактары күрөң сымал, тикенектүү үч бөлүктүү, узундугу 15 мм, жалбырактарынан ашып турат. Жалбырактары майда, узундугу 15 мм, туурасы 6 мм, кыска жалбырак саптуу, сүйрү жумуртка сымал, терилүү, бүтүн кырдуу же капталында жылгыз учтуу тишчелүү. Гүлдөрү жалгыздан же 2-3 даанадан жалбырак колтугунда жайгашкан. Чөйчөкчө жалбыракчалары учсуз, жумуртка сымал. Желекчесинин учу кесилген-оюкчалуу, аталыгынан эки эсе узун. Мөмөсү - жазы жумуру, жемиши кара, узундугу 8 мм ге чейин.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, августта мөмөлөйт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Тибет, Кашкар (Батыш Кытай), Чыгыш Памир (Тажикстан), Борбордук Тянңшанң (Кыргызстан, Сарыжаз дарыясынын бассейни).
Өсүү шарттары
Таштуу адырлар, эски мореналар, сырттар. Деңиз деңгээлинен 4300 м ге чейинки бийиктиктерде учурайт.
Саны
Аз санда, жалгыздап кездешет.
Чектөөчү факторлор
Түрдүн популяциялары кездешкен аймактарды чарбачылыкка өздөштүрүү.
Өстүрүү
Атайлап өстүрүү боюнча маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде катталган (1985).
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн санын, биологиясын изилдеп, ал кеңири таралган жерлерде ботаникалык заказник уюштуруу керек.
Статусу
VU. Сейрек кездешүүчү түр.
Кидик кашка чымчык
Кидик кашка чымчык (лат. Parus minor) — кашка чымчыктардын бир түрү.
Кыргыз Республикасынын тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкери
Кыргыз Республикасынын тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкери — ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССРинин тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкери. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1965-жылдын 27-августундагы жана 1970-жылдын 30-ноябрындагы указы менен белгиленген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен ыйгарылат. Республиканынын мамлекеттик жана кооперативдик соода, коомдук тамактануу ишканаларынын жана даярдоо, жабдуу уюмдарында, ИИИлеринде жана лабораторияларында, окуу жайы, соода жана керек-жарак кооперациясы ж. б. уюмдарда кеминде 15 жыл үзүрлүү эмгектенген жогорку жана атайын билимдүү кызматкерлерге берилет.
Макмал
Макмал (Макмал) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Тогуз-Торо районундагы айыл. Каргалык айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 31 киши.
Шаарча
Кыргызстанда 2003-жылы 29 шаарча болгон.
Гайела
Гайела (лат. Gayella eumenoides) — Чилидеги сары аарылардын бир түрү.
Кошоев Ахунбай
Кошоев Ахунбай – акын. Талас районунун Көпүрө-Базар айылында 1950-жылы 14-сентябрда туулган. 1968-жылы Токтогул Сатылганов атындагы орто мектебин аяктаган.
1968–1972-жж. Ош педагогикалык институтунун студенти болгон. 1973–1974-жж. Советтик Армиянын катарында болуу менен Дүйшөбү шаарындагы офицерлерди даярдоо курсун бүткөн.
1976–1990-жж. Ички иштер башкармалыгынын карамагында эмгектенген. Жогорку юридикалык-укук таануучулук билими бар. 1990–1993-жж. Бишкек Гуманитардык университетинде эл аралык байланыш башкармалыгынын башчысы, проректор кызматтарында эмгектенген. 1993-жылдан жеке бизнесте болуп, 1997-жылдан Кыргыз-Орус биргелешкен ишканасынын уюштуруучуларынын бири. «Озкент» Жоопкерчилиги чектелген коомунун башкы директору жана Кыргызстан – Монголия Достук коомун жетектейт.
1976-жылы алгачкы ырлары «Ленинчил жаш» гезитине жарыяланган, кийин «Советтик Кыргызстан», «Кыргызстан маданияты» гезиттеринде жана «Ала-Too» журналында ыр топтомдору, «Алас», «Апта», «Кыргыз руху», «Ачык саясат», «Кылмыш жана жаза», «Преступление и наказание» гезиттеринде кыргыз-орус тилдеринде макалалары жарык көрүп келет.
1986-жылы Алматыдагы «Жазушы» басмасынан «Кыргыз акындарынын өлеңдери” жыйнагында анын ырлары жарык көргөн.
2006-жылы Кыргыз – Монгол эл аралык экономикалык жана достук мамилелерине кошкон салымы үчүн Монгол Республикасынын президентинин жарлыгы менен «Чынгызхан» жана «Улуу монгол империясынын түзүлүшүнүн 800 жылдыгы» медалдары менен сыйланган.
2000-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Талаа жана лабиринт: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1983. – 42 б.
Санаагөй: Ырлар. – Б.: Мектеп, 1986. – 50 б.
Талаа жана лабиринт: Ырлар жана поэмалар. – Б.: Асель, 2008. – 88 б.
Талаа жана лабиринт:: Ырлар жана поэмалар / толукталып, кошумчаланып басылышы. – Б.: “Салам” басма үйү, 2010. – 600 б.
Бишкек Ишкер Клубу
Клубдун миссиялары
Бишкек Ишкер Клубу 34 тармак бизнес-ассоциациясын бириктирген Бизнес-Ассоциацилардын Улуттук Альянсын (БАУА) тузулушунун демилгечиси жана анын активдуу мучосу болуп эсептелет. 2007-2008 жж. Бишкек Ишкер Клубу БАУА секретариатынын башында болду. Азыркы учурда БИК БАУАнын учурку секретариатына Альянстын ишмердигин координациялоо маселесинде колдоо корсотуп турат.
БИК проектилердин арасында: ишке алуучулар жана студенттер арасындагы байланышуусун тартипке салуу (стажировка жана жетектоо программалары), ММК ишчилеринин экономикалык сабатын которуу жана бизнес, ММК, бийлик жана эл ортосунда болгон маалымат алмашуу ачык аянтын тузуу (Экономикалык Пресс Клубу жана «Летучка»), бизнес-ассоциациялардын уюмдаштыруу, каражат жана эдвокаси-потенциалын катыртуусуна жардам беруу.
Торт жылдан бери БИК жаштар менен иштоого коп конул бурат, жаш лидерлердин потенциалын онуктуруу учун болгон проектилерди ишке ашырат. Булар жаштарды ишмердикке уйротуу, бизнес-лагерлерди, треннингтерди жана уникалдык бир эле жолу жароочу чараладры откоруу. БИКТин ушул иштеринин жыйынтыгында оз алдынча турдуу социалдык проектилерди ишке ашырган, ыктыярчылыкты жана ишмердик менен алектенуусун алдыга чыгарган BBC Youth жаштар канаты пайда болду (www.youth.bdk.kg).
БИК аткаруучу дирекциясы жана мучолору ар турдуу кенештерге жана иш топторго катышуу аркалуу мамлекет-менчик шериктештигин колдойт. Клуб Кыргыз Республикасынын туризм, транспорт жана салык салуу тармагында мыйзам чыгаруу изилдоолордо активдуу турдо катышкан. 2010 ж апрель окуяларынан кийин БИК жаракат алган ишмерлер учун туз байланышын тузуу демилгесин сунуштаган, бул зыян коломун аныктоо Комиссиясын тузуусуно биринчи кадам болгон. БИК аткаруучу директору Улук Кыдырбаев Коммисия тор агасынын орун басары болуп турган.