cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Манастын кырк чоросу менен элге кайтканы
Радлов жазып алган вариантта Манасты дарылап айыктыруу, кырк чоронун өлүп тирилиши, элге кайтуу негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын планда, бирок айырмалары да бар: Мекеден келген Канкожонун жардамы менен Манасты Каныкей өзү дарылайт. Манас Мекеге баргандан кийин тилеги кабыл болуп кырк чоро тирилет жана башкалар.
Галатеатаума
Галатеатаума (лат. Galatheathauma, syn. Thaumatichthys) — тереңде жашоочу кайырмакчан балыктардын бир түрү.
Манастын кырк чоросу менен элге кайтканы
Саякбай Каралаевдин вариантында Көзкамандар Манасты өлтүрдүк дешип Каныкейдин ордосун талап, Акаярды байлап орго салып, кытайга жөнөшөт. Кароолго чыккан Кыргыл Каныкейдин ордосунун талкаланганын көрүп, ордого келип, Акаярды бошотуп, андан болгон окуяңы угуп, бейкапар жаткан кырк чорого кабар берет. Кырк чоро Көзкамандардын артынан түшүп, алар Манасты жайладык, кыргыздардан кутулдук дешип капарсыз тыныгып жатканда үстүнөн басып, кыргын кылып кайтат. Үңкүрдө Каныкей дарылап жаткан Манас кырк бир күндө айыгып, элге кошулат.
Шапак Рысмендеевдин вариантында, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.
Кара-Булуң (Ат-Башы району)
Кара-Булуң — Кыргызстандын Нарын облусунун Ат-Башы районундагы айыл. Кара-Коюн айыл аймагына кирет. Бишкек-Торугарт автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 2240 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Ат-Башы кыштагынан 35 км батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 258 км. Кыштак 1926-жылы негизделген. Орто мектеп, китепкана, бала бакча бар.
Калкы
Калкы - 1441 киши ; негизинен мал менен алектенет.
Белгилүү инсандар
1.Миңбаев Нурмухаммед 2.Нурдөөлөт Копоев 3.Ишенов Мелис
Абий
Абий — “Манас” эпосундагы кейипкер. Манастан жеңилген Шоорук кан өзүнө караган кыпчактардын ичинде А-дин бар экенин эскерет (Курама варианты, 1. 165).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Галатея
Галатея (лат. Tanysiptera galatea) — чабакчыл чымчыктардын бир түрү.
Лафонтен де Жан
Лафонтен, Жан де - (La Fontaine) 8. 7. 1621, Шато-Тьерри – 13. 4. 1695, Париж) – француз жазуучу. 1643-жылдан ыр жаза баштаган. Ыр менен жазылган жомоктору менен аңгемелеринде (1–5-т., 1665–85) комедияларында, тамсилдеринде элдин акылмандуулугуна жана фольклорго таянган ойчул, сатирик катары көрүнөт. «Евнух» комедиясы (1654), «Адонис» (1658) поэмасы жана башка чыгармалары бар. Лафонтендин салттарын И. А. Крылов пайдаланган.
Өрмө кара, бурма кара
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Гүлдөөсү жана мөмөлөөсү июнң-августтарга туура келет. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Памир-Алай, Алай тоо кыркасы, Талдысуу жана Сопукоргон сууларынын өзөнү, Сопукоргон менен Акбосогонун ортосундагы Олңганын шалбаасында, Талдык ашуусу; Тышкы Алай тоо кыркасы, Кызылсуу дарыясынын башатында.
Өсүү шарттары
Таштуу жана шагылдуу жарларда, агын суулардын өзөндөрү ортоңку жана бийик тоо алкактарындагы тоо беттери.
Саны
Маалымат жок.
Чектөөчү факторлор
Маалымат жок.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Атайын коргоо боюнча чаралар иштелип чыккан эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн санын, биологиясын изилдеп, ал максималдуу учураган аймактарда ботаникалык заказник уюштуруу абзел.
Статусу
VU. Өтө сейрек кездешкен Памир-Алайдын эндем түрү.
Абсун
Абсун — эпос боюнча сыйкырлап кубулта турган дуба. Көбүнчө душмандын аярлары А. окуу менен ар түрлүү нерселерди кубултуп, жол тоскон, чек ара кайтарган коркунучтуу жанжаныбарга айландырып, душманынын сезин алат. Мисалы, кытайдын Бооң аяры Чүйдү бошоткону келе жаткан кыргыз колунун жолунан өзүн, 90 жолдошун ажыдаар, жолборс, илбирс, бөрү кылып кубултуп тостурат (Сагымбай Орозбаков, 2. 108— 111).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Уулуу өсүмдүктөр
Уулуу өсүмдүктөр — вегетация мезгилинде уу заттарды пайда кылып, аларды өзүнө топтоочу жана киши менен жаныбарларды ууландыруучу өсүмдүктөр.
Уулуу өсүмдүктөрдүн 10 000дей түрү бардык жерде кездешет. Уу заттар — алкалоиддер, эфир майлары, глюкозиддер, чайырлар жана башкалар өсүмдүктөрдүн ар кандай органдарында (жалбырак, сабак, тамыр, гүл, уругунда) түрдүү өлчөмдө болот. Мисалы, ак кодолдун тамыры, чытырдын көк чөбү, мендубананын уругу, оймок гүлдүн жалбырагы, ачуу бадам менен чиенин данеги, апийимдин жалбырак, сабак, кутучасы уулуу болот. Өсүмдүктүн уулуулугу анын өсүү шартына, вегетациялык өсүү мезгилине жараша болот. Көпчүлүк уулуу өсүмдүктөрдүн уулуу касиети туруктуу (уу коргошун, кене дан, ачуу бадам), аларды кургатканда, ысытканда да азайбайт. Уулуу өсүмдүктөр адамга жана жаныбардын ар кандай түрүнө ар башкача таасир берет. Мисалы, чочко жаңгак менен меңдубана адамды ууктурат, ал эми куш менен коёнго зыяны жок.
Ромашка
Ромашканын айрым түрү курт-кумурсканы ууктурат, ал эми кишиге зыянсыз. Уулуу өсүмдүктөрдүн тийгизген таасирине жараша борбордук нерв системаны жабыркатуучу (апийим, кызгалдак, сүт тикен, меңдубана, мыя), дем алуу органдарды ууландыруучу (жалган кычы), жүрөк-кан тамырга таасир этүүчү (мончок гүл, даргын, каз таңдай, сары байчечекей, уйгак, кундуз чөп), боордун иштешин начарлатуучу (люпин), дененин терисин дүүлүктүрүүчү (чалкан, сары чай чөп) түрлөрү бар. Айрым уулуу өсүмдүктөр жашылча өсүмдүктөрүнө окшош болгондуктан тамак-ашка татымал катары жаңылыш пайдалануудан адам көп уугат. Мисалы, сасык балтыркан менен аш көк өтө окшош. Ал 2 жылдык чатыр гүлдүү өсүмдүк. Анын бардык бөлүгү уулуу болот. Кураре сымал таасир этүүчү алкалоиди бар. Андан ууккан адамдын терисинин сезгичтиги жоголуп, дем алуусу начарлайт. Оор учурда деми кыстыгып өлөт.
Борончиев Ысмайыл
Ысмайыл Борончиев 1910-жылы Чүй районуна караштуу Алчалуу колхозунда жарык дуйноого келген. Ы.Борончиев 1929-жылы биринчилерден болуп колхозго кирет. Ошол мезгилде анын ырлары кеңири тарап, 1936-жылы Кыргыз мамлекеттик филармониясына алынып, «Биринчи беш жылдык» деген ыры басма сөздө жарыяланат. Ысмайылдын курч айтыш ырлары кесиптеш курбусу, төкмө ырчы Токтоналы Шабданбаев менен бирге эл арасында ырдап жүргөн кезинде жаралган. 1949-жылы акындын «Ырлар жыйнагы» аттуу эскерүү китеби, 1973-жылы орус тилинде «Красный ток» китеби чыккан. 1958-жылы «Кыргыз Эл артисти» деген наам алган. СССР маданиятынын отличниги. Советтик Кыргызстандын искусствосу менен адабиятын өнүктүрүүдө сиңирген эмгеги үчүн Ы.Борончиев «Эмгек Кызыл Туу» ордени, «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалдары жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамотасы менен сыйланган. Фрунзе шаардык Эл депутаттарынын V–VII чакырылышына депутат болуп шайланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Уулуу өсүмдүктөр
Меңдуба
Меңдубананын уругу өтө уулуу. Ал Кыргызстанда да көп тараган. Уругу апийимдин уругуна окшош болуп, мындан балдар көп ууланат. Анын уругунан ууланганда адамдын оозу кургап, өңү кызарып, көзүнүн кареги чоңоюп, эстен танат, жөөлүп, дем алуу борбору шал болуп, катуу уукса адам өлүмгө дуушар болот. Чочко жаңгактан ууланганда да жогоркудай белгилер байкалат. Орто Азия, ошондой эле Тянь-Шандын тоолуу жерлеринде уу коргошун (каракол уу коргошуну) өтө коркунучтуу. Анын гүлү киргилт көгүш келип, жалбырагы тарамдуу болот. Анын бардык бөлүгү, айрыкча тамыры уулуу. Тамырында аконитин алколоиди бар. Уу коргошундан ууккан адам кусат, көкүрөк ачышып ооруйт, эрин, тил, кол, буту эч нерсе сезбей, башы айланып, көзү көрбөй, укпай калат, эстен танып, өмүргө коркунуч туулат.
Козу карын
Айрым учурда козу карындан да ууланат. Кыргызстанда уулуу козу карындар көп. Адам уулуу козу карынды жегенден 10 саат өткөндөн кийин ичи ооруп, өтөт, кусат, алы кетип, эстен танат. Мындай уугуу айрыкча балдарда оор өтөт. Кээде уулуу эмес деп эсептелген өсүмдүктөрдөн да уулануу мүмкүн. Мисалы, ачуу бадам, өрүк, чие, моюлдун данегинде синиль кислотасы болот. Мите козу карынга чалдыккан кара буудайдын данынан да уугат. Күндө ачык калып көгөргөн картошкада соланин гликоалколоиди болуп, аны жеген кишинин ичи өтөт, жүрөгү тез кагып, демигет.
Борончиев Ысмайыл
Шамбет.– Ф.: Кыргызмамбас, 1940. – 46 б.
Ырлар жыйнагы. –Ф.: Кыргызмамбас, 1949. – 53 б.
Уулуу өсүмдүктөр
Чөптөр жана тамеки
Кээде врачсыз өзүн өзү дарылоо, белгисиз чөптү кайнатып ичүү, дарыларды көп пайдалануудан уулануу мүмкүн. Тамекиде иштеген жумушчулар өнөкөт баш оорулуу болуп, табит начарлайт. Айрым өсүмдүктөрдүн мөмөсү кооз болуп, мисалы, шилби, четиндин, ыргайдын мөмөсү желчүдөй сезилет, бирок катуу ууландырып, ич өткөзөт. Ит мурундун мөмөсүңүн ичиндеги данеги түктүү болуп, карынды дүүлүктүрөт. Андыктан алардын кайнатылган ширеси пайдаланылат. Өсүмдүктөрдөн чыккан жыттар адамды ууктурат. Мисалы, шакар, ала бата, эрмен, кара шыбак, шимүүр, сасык көбүргөн, жапайы сарымсактын жыты башты айландырат. Айрым учурда зыянсыз өсүмдүктөр (кара кыяк, түбү бош, кызыл от, буудайык, шыраалжын, эрмен, кычы, ала бата, жүгөрү) гүлдөгөндө чаңча (аллергендүү зат) бөлүп чыгарып, аллергиялык реакциясы күчтүү кишилер астма, поллиноз, бөрү жатыш, ала, ич өткөк жана башкалар менен оорушат (Аллергия).
Борончиев Ысмайыл
Кызыл кырман. – Ф.: Кыргызмамбас, 1953. – 48 б.
Уулуу өсүмдүктөр
Биринчи жардам
Уулуу өсүмдүктөрдөн ууланууда алгач биринчи жардам көрсөтүү зарыл. Анткени ууланууда организмдин негизги функциялары (дем алуу, жүрөк-кан тамыр системасынын иштеши, кан айлануу) бузулушу мүмкүн. Уулуу өсүмдүктөрдү жеп уукканда алгач ичеги-карынды жууш керек. Ууланган кишиге туз же марганцовканын 0,1%түү эритмеси кошулган сууну ичирип, кустуруу зарыл. Уулануунун белгилери билинбей, бирок кайсы уулуу өсүмдүктөр организмге киргени белгилүү болсо, ал ууну сиңирбес үчүн активдүү көмүр же 1 — 3 жумуртканын агын 0,5 л сүт же сууга чалып ичирип, жарым сааттан кийин кустуруп, ич алдырма дары берүү зарыл. Эгер дем алуу начарласа жасалма дем алдыруу, тамырдын кагышы басаңдаса кофе, чай берип, врач келгенче жаткыруу керек. Эгер уулуу өсүмдүктөрдүн уусу териге таасир этсе, ал жерди бир нече ирет самын менен жууп, марганцовканын 2%түү эритмеси менен сүртүү сунуш кылынат. Андан кийин дарылоону врач жүргүзөт. Уулуу өсүмдүктөрдөн ууланууиун алдын алуу үчүн калкты өздөрү жашаган чөйрөдө өсүүчү уулуу өсүмдүктөр менен тааныштыруу, балдарды уулуу жана уусуз өсүмдүктү айрып билүүгө үйрөтүү талап кылынат, кара Уулануу.
"Багыш" эпосу
“Багыш” – баатырдык эпос. Багыш баатыр жөнүндө «Манас» эпосунда айтылат. «Жедигердин эр Багыш», «Жедигердин Багышы» же болбосо «Эр Багыштын Суртелки» деген саптар менен катар эле
«Букардын тыяк бетинде, Жетиөзөн деген жер бар. Жетөзөндө жердеген, Жедигер деген эли бар. Ал жедигер ичинде Багыш деген каны бар”» деген саптар Саякбайдын айтуусунда эскерилет. Багыш жөнүндөгү көлөмдүү эпикалык баян жалаң гана кызылсуулук кыргыздардын арасында кеңири тарабастан, алатоолук кыргыздардын да сүйүктүү чыгармасына айланган. Манасчы Жусуп Мамай «Манас» эпосунун сегиз муунунан сырткары кытайлык кыргыздар арасында тараган «Багыш», «Толтой», «Тутан», «Мамаке Шопок», «Көбөн баатыр», «Тилекматтын баяны» сыяктуу алатоолук кыргыздарга белгисиз эпикалык чыгармаларды жаратуу менен бирге, «Курманбек», «Эр Төштүк», «Жаңыл Мырза», «Кыз Сайкал» сыяктуу эпостордун да варианттарын элге тартуулаган. «Багыш» баатырдык эпосу бир нече окуяны ичине камтыйт. Ал атасынан бийликти колуна алгандан баштап, калмак, тажик, манжу, түркмөн, чечен, каракалпак, маңгул, тейит, маңгыт, бараң, кызылбаш элдеринен чыккан Бака, Королдой, Көңтөй, Болот, Байтур, Челекбаш, кырк каракчы сыяктуулар менен кандуу кармашта өз намысын бербестен жеңишке ээ болот. Багыштын атасы Бай жедигер элин баатырдык көрсөтүп сактап турбастан, байлыгына таянып, алымын өз убагында берүү менен журттун тынччылыгын бузбай жашоо камын көргөн. Эпостун сюжетиндеги окуялардын өөрчүү процессинде жана анын негизги фабуласында Багыштын эрдиги жедигер элин баскынчы душмандарга кор кылбастан сактап калууга багытталган. Мына ушунун далили катары Багыш Көңтөйдөн запкы жеп качканда өз күчүн топтоп, кийинки жылы кол салууну максат кылып коёт да, кыргыз хандары менен баатырларына кайрылууну туура табат. Ал бул максатын иш жүзүнө ашыруу үчүн өзүнүн оң колу, бардык иштерди тайманбастан аткарып келген Байтекени Атбашыдагы Кошой дөөгө, Көкжайыктагы Текечиге, Самаркандын сыртындагы Жамгырчы менен Шыгайга, Бозбелдеги Көкөтөйгө барып сырдашкын деп жөнөтөт. Атбашыга келгенде Кошой дөөнүн акылы менен Байтеке кыргыз хандарына барбастан, кайрылып элине келет. Кошойдун кеңеши менен Багыш келген жоого сокку берип турат. Башка эпикалык чыгармалар сыяктуу эле «Багыш» эпосунун сюжети ар кыл темадагы эпикалык окуялар циклдеринен куралган. Сюжетти бириктирип жана болуп жаткан окуянын карым-катыштарын өөрчүтүп, өнүктүрүп турган эпикалык окуялар башкы каармандын тегерегине топтоштурулган. Тынчтык, көзкаранды эместик сыяктуу элдик идея иш жүзүнө ашырылган. Эпос манасчы Жусуп Мамайдын айтуусунда 1991-жылы Үрүмчү шарында араб арибинде басылган жана Кыргнда 30 томдук «Эл адабияты» сериясында жарык көргөн.
Уулуу өсүмдүктөр
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Борончиев Ысмайыл
Айтыштар. – (Т.Шабданбаев менен бирге) – Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 132 б.
Менин сөзүм: Өспүрүм балдар үчүн. – Ф.: Мектеп, 1965. – 108 б.
Ырчынын өмүрү. – Ф.: Мектеп, 1969. – 131 б.
Кызыл кырман: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 112 б.
Бакыт булагы: Ырлар жана дастан. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 148 б.
Мекеним: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1973. – 264 б.
Орус тилинде
Красный ток: Стихи и поэмы. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 112 с.
Галеихт
Галеихт (лат. Galeichthys) — жаянбалыктардын бир түрү.
Кубатова Сүйүнбүбү
Кубатова Сүйүнбүбү – акын. Жумгал районунун Фрунзе айылынын Миң-Теке кыштоосунда 1956-жылы 16-январда туулган. 1973-жылы Жумгал районундагы Көк-Ой орто мектебин, 1980-жылы В.В.Маяковский атындагы Кыргыз мамлекеттик кыз-келиндер педагогикалык институтунун филология факультетинин китепкана бөлүмүн бүтүргөн.
Эмгек жолун Кыргызполиграфкомбинатында мукаба жасоочу болуп иштөө менен баштаган. 1981-жылдан өз кесиби боюнча Н.Г.Чернышевский атындагы республикалык китепканада 15 жылдан ашуун эмгектенип, «Манас» эпосу кыргыз элинин улуу мурасы», «Кыргызстандын архитектуралык эстеликтери: Кылымдардын түпкүрүндө», «Кыргызстандыктар Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде», «Чыңгыз Айтматов» сыяктуу бир нече Адабияттардын аннотацияланган көрсөткүчтөрүн түзүп чыккан.
Чыгармачылыгы мектепте окуп жүргөн кезинен башталып, ырларды жаза баштаган.
Анын 20га жакын ырларына музыка жазылып, «Сапардагы ыр», «Жалгызымсың», «Ардагыңдан бөлүнбө», «Бар бол балам», «Тай күлүк», «Сен экөөбүз» ж.б. ырлары Кыргыз радиосунун Алтын казынасына жазылып алынган жана «Кербез», «Бала кербез», «Милдет, эрдик, ар-намыс» ырлар жыйнактарына жана республикалык гезит-журналдарда жарыяланган.
“Ар-Намыс” партиясы уюштурган патриоттук ырлардын фестивалынын лауреаты.
Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик интеллектуалдык менчик кызматы тарабынан чыгарылган «Интеллект, чыгармачылык жана турмуш» аттуу коомдук-популярдуу, көркөм адабий-массалык журналына ар түрдүү темадагы бир нече макалалары жарык көргөн.
Учурда Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик интеллектуалдык менчик кызматында котормочулук кызматында эмгектенип келет.
Аталган мекеменин Мамлекеттик тил комиссиясынын мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Кыргызстандыктар Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде: Адабияттардын аннотацияланган көрсөткүчү. – Ф.: Кыргыз Республикасынын В.И.Ленин атындагы мамлекеттик китепканасы. – 1985. – 20 б.
«Манас» эпосу – кыргыз элинин улуу мурасы: Адабияттардын аннотацияланган көрсөткүчү. – Ф.: Кыргыз Республикасынын В.И.Ленин атындагы мамлекеттик китепканасы. – 1986. – 20 б.
Сапардагы ыр: Ырлар. – Б.: Басма-Тамга, 2008. – 110 б.
Бөкөшов Жамгырбек
Бөкөшов Жамгырбек (1954-ж. т., Жалал-Абад обл., Токтогул району, Үч-Терек айылы) – философия илимдеринин доктору (1992), профессор (1993). КМУнун филология факультетин (1977), юриспруденция магистратурасын (1999) бүтүргөн. 1977–78-жылдары Кыргыз Энциклопедиясынын башкы редакциясында илимий редактор, 1981–92-жылдары КМУда окутуучу, улук окутуучу, социологиялык изилдөө жетекчиси, доцент, проректор, 1992–95-жылдары Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтунун проректору, КРдин Жогорку Кеңешинин мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты (1995–2000). 2000–05-жылдары Жалал-Абад мамлекеттик университетинин ректору. 2005-жылдан Чүй университетинин 1-проректору, Социалдык-саясий технологиялар институтунун директору. 100дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 2 монографиянын автору. «Даңк» медалы менен сыйланган. Эмгектери: Таанып-билүүнүн табышмактары. Ф., 1988; Истоки и горизонты познания. Жалал-Абад, 2001; Философия жана адабият. Жалал-Абад, 2002.
Чет-Булак
Чет-Булак (Чет-Булак) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Тогуз-Торо районундагы айыл. Каргалык айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 003 киши.
Аляска
Аля́ска (Alaska, алеут тилинден которгондо — «Чоң балык жери», «Балык мекени» (ала’сх’а)[1]) — АКШ-нын эң чоң штаты, Түндүк Американын түндүк-батыш тарабында жайгашкан. Аляска жарымаралды, Алеут аралдарды, Александр архипелагты өзүнө камтыйт.
География
Штат, түндүк Американын түндүк-батыш тарабында жайгашкан, Беринг агымдыгы менен Чукот жарымаралындан (Россия) бөлүнгөн, чыгышта Канада менен бир чегараны бөлүшөт, батышта Россия менен чегарасы бар. Чоң бөлүгү материкте, жана көптөгөн аралдары бар. Алардын ичинде: Александр арал тобу, Алеут аралдары, Прибылов аралдары, Кадьяк аралы, Ыйык Лаврентий аралы. Тынч жана Түндүк Муз океандарына чыгышы бар. Тынч океан жээги менен Алясканын тоолору жайгашкан; ички Аляска бийиктешкен 600 метрден 1200 метрге чейин ,талаалары бар  ; Түндүк-Батышта пастик океанга отүп кетет. Түндүктө Бурукс тоолорунан кийин Арктика пастиги жайгашкан.
Мак-Кинли чокусу (6194 м) — Түндүк Американын эң бийик жери. Жака-белинде Денали улуттук паркы бар.
Аляска вулкандары менен белгилүү.
1912 жылы "Новарупта" вулканынын жарылмасы менен, "Он миң үй" талаасы пайда болгон. Түндүк Аляска тундраларга бай. Түштүктө тундра, ормонго өтүп кетет. Штат тизмесине Беринг агымдыгындагы Кичи Диомид аралы(Крузенштерн аралы) кирет, 4 км узактыгында Россиянын Чоң Диомид аралы (Ратманов аралы) жайгашкан.
Тынч океан жээгинде аба жумшактыгы орточо; башка бөлүктөрүндө,арктикалык жана субарктикалык климат, кыштар иттей суук.
Шаарлары
Анкоридж - Алясканын эң чоң шаары 100 000-ден ашык адам жашайт. Фэрбенкс, Джуно (борбор шаары), Колледж, Василла - шаарларынын адам саны 100 000-ге чейин. Кичүү шаарлар 10 000 адамга чейин - Кетчикан, Ситка, Кенай, Кадьяк, Палмер Бетел, Барроу, Уналашка, Валдез, Солдотна, Хомер, Ном, Питерсберг, Коцебу, Сьюард, Диллинхэм, Кордова, Хейнс Норт-Поул, Эстер, Делта-Джанкшен, Гленналлен.
Лаффер сызыгы
Лаффер сызыгы – кирешеге салык ставкасы менен салык төлөмдөрүнүн өз ара катнашын чагылдырган сызык. Лаффер сызыгы салыктын өлкөнүн кирешесин максимумуна жеткирген оптималдуу деңгээлин сүрөттөйт. Бул деңгээлден жогору салык алуу өлкөнүн кирешесин азайтат. Анткени Лаффер сызыгынан жогорку салыктар өндүрүүчүлөргө продукция өндүрүүнү пайдасыз кылып, өндүрүштү токтоттурат. Мындан салык базасы жана суммасы аргасыз кескин түшөт.
Көк галетта
Көк галетта (лат. Haletta semifasciata) —  Австралия балыктарынын бир түрү.
Кудаяров Абдужалил
Кудаяров Абдужалил – акын. 1956-жылы 4-февралда Тажикстандагы Шороп шаарында туулган.
1974-жылы Баткен районуна караштуу Орто-Боз айылындагы Ю.А.Гагарин атындагы орто мектебин бүтүргөн.
1975–1977-жж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөп, 1977–1979-жж. А.Малдыбаев атындагы академиялык опера жана балет театрынын эки жылдык студиясында вокал өнөрү боюнча билим алган.
1979–1984-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунда иштеген.
1986-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин аяктап, Баткен райондук «Кызыл Туу» гезитинде бөлүм башчы, Баткен районунун Көк-Таш айылындагы орто мектепте кыргыз тили жана адабияты сабагынын мугалими болгон.
Анын адабиятка болгон шыгы мектеп партасынан башталып, ырлары мектептин дубал гезитине, «Энекем» аттуу ыры райондук «Кызыл Туу» гезитине жарыяланган.
1980-жылдары Кыргызстан Жазуучулар союзунун алдындагы Алыкул Осмонов атындагы «Дүбүрт» адабий ийриминин активдүү мүчөсү болгон.
1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Жамгыр жана сен: Ырлар. – Б.: Кыргызстан, 1996. – 77 б.
Махабат жазы: Ырлар. – Б.: Көкө Теңир, 1998. – 92 б.
Аба (кайрылуу)
Аба - кыргызда кичүүлөрдүн жашы улуу эркектерди ызаттап аташы же чакырышы. Кыргызстандын кээ бир аймактарында "аба" сөзү менен жаш чагынан кичүүлөр аталаш туугандарын же жатындаш агаларын айтышат. Кыргыздардын түз урпактары болгон хакастарда "аба" - ата (сагайларда), "абаа" - качин-хакас, кызыл-хакастарда "улуу ага", "атанын жана чоң атанын иниси", "күйөөсүнүн агасы" маанисинде, эвфемизм түрүндө тотемдик жаныбар болгон аюуга карата да айтылат.
Улуттук тең укуктуулук
Улуттук тең укуктуулук – конституциялык принцип: бир мамлекеттин баардык жарандарынын алардын улутуна карабастан тең укуктуулугун; ошондой эле улутуна карабастан адамдардын тең укуктуулугун; конкреттүү мамлекетте улуттук жалпылыктардын тең укуктуулугун билдирет.
Улуттук тасма
Улуттук тасма – төмөнкү талаптарга жана шарттарга жооп берген тасма : эгер тасманын продюсеру – белгиленген тартипте КР аймагында катталган КР жараны же юридикалык жагы болсо; эгер тасманын авторлору – КР жарандары болсо; эгер тасманын тартуучу тобунун курамына (режиссер-коюучулары, оператор-коюучулары, операторлору, сүрөтчү-коюучулары, кийим-кече боюнча сүрөтчүлөрү, кураштыруучулары, башкы каармандарды ойноочу аткаруучу-актерлору) 30 пайыздан ашуун КР жарандыгына ээ эмес адамдар кирсе; эгер тасма мамлекеттик же КР башка элдеринин тилинде тартылса; эгер тасманы өндүрүү, нускалоо, прокаттоо жана көрсөтүү боюнча иштердин жалпы көлөмүнүн 50 пайыздан кем эмеси белгиленген тартипте КР аймагында катталган кинематография уюмдары тарабынан ишке ашырылса. У. т. катары ошондой эле КР тийиштүү эларалык келишим шарттарын сактаган учурларда чет өлкөлүк кинематография уюмдары менен биргелешип тартылган тасмалар да каралышы мүмкүн.
Галикрипттер
Галикрипттер (лат. Halicryptus) —  деңиздерде жашоочу курттардын бир уруусу.
Абыл
Абыл — "Манас" эпосундагы кейипкер, Атемирдин уулу, Санирабиганын агасы. Жакып Атемир менен кудалашып келгенде Манаска болочок кайындарынын жөн жайын билдиргенде атын айтат (Сагымбай Орозбаков, 2. 384).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Улуттук энергетика тутуму
Улуттук энергетика тутуму – диспетчердик кызмат тарабынан борборлоштурулган ыкчам башкаруу жана иш тартибинин жалпылыгы менен байланышкан электростанциялардын, гидроэлектростанциялардын, электр (анын ичинде улуттук электр тармагы) жана жылуулук тармактарынын аракеттеги комплекси.
Перу
Перу же Перу Республикасы (República del Perú) —Түштүк Американын батышындагы мамлекет. Түндүк-батышынан Эквадор, түндүк-чыгышынан Колумбия, чыгышынан Бразилия, түштүк-чыгышынан Боливия, түштүгүнөн Чили менен чектешет. Батышы менен түштүк-батышын Тынч океан чулгайт.
Негизги маалымат
Аянты (жээк аралдары менен) 1285,2 миң км2. Калкы 30,3 млн (2012). Борбору – Лима шаары Административдик-аймактык жактан борбордук провинция (Ла-Метрополитан) жана 25 регионго бөлүнөт. Акча бирдиги – жаңы соль.
Таанылуусу
Бириккен Улуттар Уюмунун (1945), Америка өлкөлөрү уюмунун (1948), Эл аралык валюта фондунун (1945), Эл аралык өнүгүү ассоциациясынын (1961), Эл аралык финансы корпорациясынын (1956), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1945) ж. б. мүчөсү. Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)
Мамлекеттик түзүлүшү
Перу унитардык мамлекет. Конституциясы 1993-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы, ошондой эле жогорку башкы командачысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлиги бир палаталуу парламентке (Улуттук конгресс) таандык. Аткаруу бийлигин президент жана өкмөт (Министрлер кеңеши) ишке ашырат. Перуда көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Перу – улуттук партиясы, Улуттук биримдик, Борбордук фронт ж. б.
Табияты
Табигый шарттарынын өзгөчөлүгүнө жараша Перунун аймагы жазылыгы 80-180 км болгон батыш жээк тилкеге – Костага (өлкөнүн аймагынын 12% ин түзөт), борбордук тоолуу районго – Сьеррага (эң бийик жери 6768 м аймагынын 27% и) жана чыгышындагы нымдуу токойлуу тоо этектери менен түздүктөргө – Сельвага (аймактын 61% и) бөлүнөт. Костанын түндүк бөлүгүн Сечура чөлү ээлейт. Батышында, Тынч океандын жээгин бойлой чөлдүү түздүк жайгашкан. Борборун Анд тоо системасы, чыгышын Амазонка ойдуңу жана тоо этегиндеги түздүк ээлейт. Батыш Кордильерада (бийиктиги 6 миң м ден жогору) жанар тоолор көп кездешет. Алар: аракеттеги – Солиман (6117 м), Мисти (5821 м) ж. б.; өчкөндөрү – Уаскаран (6768 м), Коропуна (6425 м), Аусангате (6384 м) ж. б. Too аралык Альтиплано ойдуңу, бийик тоолуу Титикака көлү (Перуга көлдүн батыш бөлүгү таандык) менен өзгөчөлөнөт. Костанын түндүк бөлүгүндө майда дарыялар көп. Ири дарыялары: Амазонка, Мараньон (Амазонканын негизги куймасы), Укаяли. Климаты субэкватордук, тропиктик; жылдык жаан-чачыны 700-1000 мм. Айлык орточо темпра 15-20°С (Коста аймагында жана Анд тоолорунун батыш капталында). Костанын жана Анд тоолорунун батыш капталдарынын топурактары күрсүз. Тоолуу облустун түндүгүндө жана чыгышында тоо-шалбаа, түштүк-чыгышында жарым чөл топурактары мүнөздүү. Өсүмдүктөрүнөн бадалдар, кактус (Анд тоолорунун батыш капталында), түштүк-чыгышында жарым чөл, Анд тоолорунун чыгыш капталында жана Амазонка ойдуңунда дайыма жашыл токой өсөт. Улуттук парктары: Манту, Серрос-де-Амонате ж. б.
Калкы
Калкынын негизин индейлер (45%), метистер (37%), европалыктар (15%) түзөт, ошондой эле башка улуттардын өкүлдөрү да жашайт. Негизинен христиан (католиктер 81,3%, евангелисттер 12,5% ж. б.) жана салт болуп калган жергиликтүү динди тутат. Расмий тили - испан жана кечуа тилдери, ошондой эле аймар ж. б. жергиликтүү диалекте сүйлөгөндөр да бар. Орточо жыштыгы 1 км2ге 23 киши. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 кишиге 24,88; өлүм-житим төмөн, 1000ге 6,84; жаш балдардын өлүмү өтө жогору, 1000ге 52,1). Калктын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 69, аялдарыныкы – 73. Шаар калкы 71% (2008). Ири шаарлары; Лима, Трухильо, Ape-Kuna, Чиклайо ж. б.
==Тарыхы Перу аймагын индейлер б. з. ч. 10 миң жыл мурда мекендеген. Б. з. 12-кылымында инктердин Тауантинсуйу (1438) мамлекети түзүлүп, ири империяга айланган. 16-кылымдын башында Ф. Писарро ж. б. баштаган конкистадорлор индейлердин катуу каршылыктарына карабастан Перуну каратып, Перу вице-королдугун түзгөн (1544). Катаал эзүүгө дуушар болгон жергиликтүү эл көз каранды эмеетиги үчүн испан колониячыларына каршы күрөшкөн. 1821-ж. Перу көз каранды эмес мамлекет болуп жарыяланган. 1855-ж. кулчулук жоюлган. 19-кылымдын ортосунда америкалык жана англ. капитал кире баштаган. Тынч океан согуштарынын (1864–65- жана 1879–83-жылдары) мезгилинде Перу селитрага бай жерлеринен ажырап, зайым берип турган Улуу Британияга экономикалык жактан көз каранды болгон. 1918–19-жылдары Перуда тоо-кен, жеңил өнөр-жай жана порт жумушчуларынын иш таштоолору чыгып, өкмөт аскерлери менен куралдуу кагылышка жеткен. 1927-ж. X. К. Мариатеги жетектеген солчул күчтөрдүн кыймылы күчөп, 1928-ж. Перукомпартиясы (1930-ж. чейин Социалисттик партия) түзүлгөн. Өлкөдө жалпы эмгекчилер конфедерациясы уюшулган, бирок 1968-ж. чейин АКШ капиталынын коштондусунда калган. 1968-ж. Перуда аскер төңкөрүшү болуп, башында X. В. Альфарада турган солчул офицерлер бийликке келип, өлкөдө кеңири социалдык экономикалык реформа жүргүзүү аракеттери ишке ашкан эмес. 1980-2000-жылдары Перуда бир нече жолу аскер төңкөрүштөрү болгон.
Экономикасы
Перу – агрардык-индустриялуу өлкө. Экономикасынын негизин тоо-кен жана кайра иштетүү өнөр-жайы түзөт. Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 269,14 млрд долларды (АКШ, 2010) түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 9,1 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 67, өнөр-жайыныкы 25, айыл-чарбаныкы 8. Жез, күмүш, алтын, нефть, цинк, таш көмүр ж. б. казып алынат. 2009-ж. 31,8 млрд кВт-с электр энергиясы өндүрүлгөн. Тоо-кен өнөр-жайы өнүккөн. Түстүү металлургия (жез, коргошун, цинк, күмүш ж. б.), тамак-аш, жыгаччылык, женил өнөр-жай ишканалары иштейт. Негизги айыл-чарба өсүмдүктөрү – пахта, бал камыш, кофе, какао. Негизги азыгы – картөшкө, жүгөрү, күрүч, тропик өсүмдүктөрү ж. б. Кой, бодо мал, чочко, лама, альпак асыралат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун узундугу (миң км менен) 137,3 (2007), темир жолунуку 1,906 (2010). Сыртка жез, алтын, цинк, чийки нефть, кофе, картөшкө ж. б. чыгарылат. Сырттан нефть продуктуларын, пластмасса, автомобиль, кагаз, машина жабдууларын ж. б. алат. Негизги соода шериктери: АКШ, Япония, Германия, Бразилия, Кытай, Аргентина ж. б.
Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, башталгыч, орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Окутуу испан тилинде жүргүзүлөт. 15 жаштан жогорку калктын еабаттуулугу 77% ти түзөт (2012). Трухильо улуттук (1821), Рикардо Пальма (1969), Сан-Маркос (1551), Сесара Вальехо (1991) университеттери, ошондой эле ири китепканалары, музейлери, илимий мекемелери бар. Испан тилинде «Экспрессо», «Охо», «Пренса» ж. б. гезит-журналдар чыгат. Радиоуктуруу 1969-жылдан, телекөрсөтүү 1970-жылдан иштейт.
Перунун адабияты көбүнчө испан тилинде өнүккөн. Кечуа жана аймара элдеринин фольклорунун үлгүлөрү бар. Кечуа тилиндеги «Ольянтай» (1853-ж. жарык көргөн) элдик драмасы, Гарсиласо де ла Бегининин «Инктердин королдук түшүндүрмөсү» сыяктуу адабий мурастары сакталган. 19-кылымда испан колониячыларына каршы патриоттук тема өкүм сүрүп (М. Мельгар, X. X. де Маррива, Р. Пальма), 19-кылымдын аягынан реалисттик чыгармалар жарала баштаган (К. Матто де Турнердин «Уясыз чымчыктар» романы ж. б.). 20-кылымда Г. Праданын коомдук түзүлүштү сындаган («Эркин ырлар», «Перу балладалары», «Күрөш сааты») ыр жыйнактары чыгып, Г. Кальдерон, Ф. Ромеро, Р. Арсиньега, С. Алергия («Чон да, бөтөн да чөйрөдө»), М. Аргедастар («Терең суулар», «Бардык расалардын каны») сын реализмин өнүктүргөн.
Музыкасы пентатоникага негизделген, диний (хальи), тарыхый (таки), элегия мүнөздө (уанка) жана лирикалык (арави) ырлар, бийлер (уайно, кашуа, каруйо) өнүккөн. Эл аспаптары: урма (уанкар, тинья – барабандары), үйлөмө – Пан флейтасы (сику же антара), узунча флейта (кена, пинкольо, тарка, аната), гитара ж. б. Республикасынын музыкалык борбору - Лима. Анда Улуттук консерватория, Муниципалдык театр, Улуттук симфониялык оркестр жана хор бар.
Галикттер
Галикттер (лат. Halictus) — аарылардын бир уруусу.
Кулиев Сабыралы
Кулиев Сабыралы – акын. Кара-Суу районунун Кыргыз-Чек айылында 1938-жылы 5-майда туулган. 1956-жылы Мады айылында орто мектепти аяктап, М.В.Фрунзе атындагы колхоздо комсомол комитетинин катчысы болуп иштеген.
1958-жылы «Ленин жолу» облустук гезитине адабий кызматкер болуп которулган. 1964–1968-жж. Жогорку партиялык мектепте окуп, кайрадан «Ленин жолу» гезитинин жооптуу катчысы, 1970-жылдан Ош облустук телерадиокомитетинде башкы редактордун орун басары, башкы редактор, 1974–1977-жж. «Советтик Кыргызстан» гезитинде кабарчы, 1977–1991-жж. Кыргыз телерадиокомитетинин Ош облустук кабарчылык пунктун жетектеген.
1956-жылы анын «Жаз жөнүндө» деген биринчи ыры Ош облустук «Ленин жолу» гезитине жарыяланган. Ырлары облустук жана республикалык гезиттерде жана журналдарда басылып турган.
1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Ош жөнүндө ода: Ыр, поэмалар. – Ош, 1999. – 44 б.
Тагдыр: Иргелген ырлар. – Ош, 2000. – 62 б.
Улуттук юрисдикция
Улуттук юрисдикция – 1) ошол эле мамлекеттин юрисдикциясы дегенди билдирет (эларалык юрисдикция дегенден айырмаланып); 2) мамлекеттин юрисдикциясынын бир түрү (аймактык юрисдикциядан айырмаланып).
Ажы
Ажы - Мусулмандар сыйынган ислам динине байланыштуу келип чыккан наам. Сауди Аравиясындагы мусулмандар үчүн ыйык эсептелген Меккеге барып, Кудайга сыйынып, зыярат кылып кайткан же Мекке жолунда каза тапкан мусулмандардын ардактуу наамы жана ушундай наамы бар адамга карата айтылат.
Абыке
Абыке — Жакыптын кичи аялынан төрөлгөн алты уулунун бири. Эпостун биринчи, экинчи бөлүмдөрүнүн бардык варианттарында катышат. А. иниси Көбөш менен бирдикте Манаска каршы иш жүргүзөт. Айрым учурда Көбөшкө караганда ак көңүл, абийирдүү адам катары көрсөтүлгөнү менен басымдуу учурда Көбөштүн жетегинен чыкпаган жетелеме адам. «Чоң Казатка» аттанарда Манас баатыр калың элге жар чакыртып, жортуулду каалабагандарга үйлөрүндө калууга эрк берет. Ошондо А. менен Көбөш да барбай коюшат: Дөбөгө чыгып дардактап, Эми Манас өлдү деп, Эгем бизге берди деп, Барса келбес Бээжинден Манас кайдан келсин деп, Дөбөгө чыгып дардактап, Элди көздөп бакырып, Абыке, Көбөш эки арам Көбөштөп ураан чакырып, Кутуруп булар калыптыр (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 540- инв., 1641-б.). А. эч качан Манас баштаган жортуулдарга катышпайт. Тескерисинче, ал Манастын жоктугунан пайдаланып оорукта калган элдин ыркын кетирип, баш-аламандыкты күчөтүүгө аракет жасайт. Анын Көбөш сыяктуу эле өзүмчүл, мансапкорлук мүнөзү бара-бара эпостун «Семетей» бөлүмүндө айрыкча айкын ачылат. Манас өлгөндөн кийин анын аялы менен баласын куугунтуктап, кандыкты, дүйнө-мүлкүн ээлөөгө умтулушунда феодалдык-патриархалдык уруулук түзүлүштүн өзгөчө мүнөзү, талап-түшүнүгү жатат. Уруулук түзүлүштүн салты боюнча Семетейге өтө күйүмдүү жакын агасы катары эсептелген А. Семетей эр жетип Таласка, элине келгенде ак пейил, жарык маанай менен тосуп алып, анын жылкыларын багып жүргөндүгүн айтып, өзүндөгү Манастын курал-жарагын чыр-чатаксыз кайтарып бергендиги Саякбай Каралаевдин варианты, ТМВ, Мамбет Чокморовдун вариантында айтылат. Бирок, А-нин Көбөшкө кошулуп, кайтадан Семетейге жамандык ойлоп уруш баштаганынан анын мүнөзүндөгү ээрчиме жасакердиги, эки жүздүүлүгү, жойпулугу көрүнөт. Саякбай Каралаевдин вариантында Семетейден өлөт, ал эми Багыш Сазановдун варианты боюнча А. энеси Бакдөөлөт менен бирге Мекеге көчүрүп жиберилет.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Григорий Нисский
Нисский Григорий (335–394) – чиркөөлүк жазуучу, грек патристикасынын көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири.
Чиркөө ишмерлери менен ойчулдарынын каппадокийлик ийриминин катышуучусу. Жаш кезинде философия жана риториканы окуп үйрөнгөн, кийин монастырга кеткен. Анын философиялык көз карашы Платондун таасири астында калыптанган. Григорий Нисскийдин антропологиясы зор оригиналдуулугу менен айырмаланган; ал индивиддин идеясы эмес, адамзаттын идеясынан чыгат деп белгилеген.
Гиперемия
Гиперемия (грек. Ὑπερ — «сыртынан» жана грек. αἷμα — «кан») — кандын ткань менен органга көп келиши. Артериялык жана кан тамырлык гиперемия болуп айырмаланат.
Артериялык (активдүү) гиперемия кан тамырды кеңейтүүчү нервдин тонусу күчөгөндө же кан тамырды ичкертүүчү нервдин тонусу начарлаганда артерия канынын көп келишинен болот. Кан тамырлардын физиологиялык дүүлүктүргүчтөрдү өтө сезгичтиги, ар кандай дүүлүк түргүчтөр (токсиндер, жогорку температура, ткандын ажыроо продуктулары жана башка), ошондой эле психогендик факторлор (уялуу, ачуулануу жана башка) себеп болот. Гиперемия болгон жердин артериясы кеңейип, ал жер ысып, кызарып чыгат (мисалы: беттеги гиперемия). Ткандарда алмашуу процесси күчөйт. Артериялык гиперемияда кан тамырлардын патол. өзгөрүүсүнөн кан куюлат. Дарылоо максатында горчичник жана оңко коюу менен жасалма артериялык гиперемияны пайда кылса болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Лахор
Лахор – Пакистандын түндүк-чыгышындагы шаар. Пенжаб провинциясынын административдик борбору. Рави дарыясынын жээгинде жайгашкан. Калкы 7,1 млн (2010; калкынын саны боюнча өлкөдөгү Карачиден кийинки 2-шаар). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Шаарда Пакистандагы ири компаниялардын (банк, фонд биржасы) штаб-квартиралары жайгашкан. Текстиль (кебез-кездеме, жүн, кийим-кечек), тамак-аш, химия (кездеме боёктору даярдалат), резина-техника, металл иштетүү жана машина куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк (алтын, күмүштөн зер буюмдарды жасоо, сайма саюу, оймочийме түшүрүү) өнүккөн. Университеттер (анын ичинде аялдар, техника жана технология жана башка), китепканалар, театрлар, музейлер бар. Биздин замандын башында пайда болгон. 1799–1849-ж. сикхтердин мамлекетинин борбору болгон. Шаардын тарыхый борборунда калың дубалдар менен курчалган Кызыл форт (16-к.), бермет чөгөрүлүп кооздолгон мунаралуу мечит менен ак сарай комплекси (17-к.) жана Шалимар багы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Бул фортко улай 13 дарбазалуу Эски шаар жайгашкан. Анда 16–17-кылымга таандык мечиттер (Нивин, Шах-Бегум, ВазирХан), мавзолейлер (философ Абу-ль-Хасандын, Муса Ахангардын жана башка) сакталган. Лахор – Пакистандын илимий жана маданий ири борбору. Университеттер, ИИИлер, жогорку мектептер, коллеждер, китепканалар, музейлер (анын ичинде курал-жарак) бар. Кино индустриясынын ири борбору. Бүткүл дүйнөлүк жана эл аралык фестивалдар (куурчак жана башка) өткөрүлүп турат.
Давлетов, Имаммусейин Кожомбердиевич
Давлетов Имаммусейин Кожомбердиевич (1932, Москва району, Чоң-Арык айылы — 1983, Бишкек) — геолог, геология-минералогия илимдеринин доктору. 1954-жылы Москва түстүү металлдар жана алтын институтун бүтүргөн. 1955-жылы Кыргызстан ИАнын Геология интитутунун кенже жана 1962-жылы улуу илимий кызматкери, сектор, лаборатория башчысы (1968—73). Давлетов 70ден ашык илимий эмгектин автору. Эмгектеринде коргошун, цинк, жез, вольфрам, молибден, алтын менен күмүштүн минералогиясын жана алардын кеңдеринин магма тоо тектери менен байланшын изилдеген. Давлетовдун жетекчилигинде аталган металлдарга прогноздук баа берүү менен бирге Түндүк жана Ортоңку Теңир-Тоонун металло-гениялык картасы түзүлгөн.
Авуз
Авуз (арабча хавуз — жасалма тосмо, бассейн)— топоним. Манаска колукту издеп Букарга барган Жакып «Авуздун жогор жагынан» (Сагымбай Орозбаков, 2. 367) Атемир кандын кыздарын көрүп калып, баласына Санирабиганы жактырып, жуучу түшкөнү айтылат.
Абыш (Кошабыш)
Абыш (Кошабыш) — кырк чоронун бири. Манас Анжыянды басып алган кытай каны Алоокени багындырганда анын өз уулу Бооке менен агасы Коңгуроолунун уулу А-ты ак үйлүү катары тартууга алат. А-тын «э дегенде эл эсебин алган» укмуштуу өнөрү болот (Сагымбай Орозбаков, 2. 197). А. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо аты отуз жетинчи болуп келип, суксур моюн Сулайкага үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 427).
Улуу мамлекеттер
Улуу мамлекеттер – өзүнүн аскердик-саясий мүмкүнчүлүктөрүнө жараша эларалык жана эларалык- укуктук мамилелер тутумуна чечүүчү таасир берүүчү мамлекеттер. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин БУУнун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу мүчөлөрү: РФ (1991-жылдын 21-декабрына чейин – СССР), АКШ, Улуу Британия, Франция жана Кытай шарттуу түрдө У. м. болуп эсептелет. У. м-дин заманбап статусу мамлекеттердин эгемендүү теңчилдик принцибине карама-каршы келбейт, алардын эларалык турмуштагы анык саясий-укуктук маанисин чагылдырып турат. БУУнун Уставында бекитилген У. м-дин өзгөчө абалы алардын тынчтыкты жана жалпы коопсуздукту сактоодогу башкы жоопкерчиликтерин баса белгилеп турат. Ушул жооп-керчиликтерине байланыштуу У. м-дин бул өлкөлөрдүн БУУнун Коопсуздук Кеңешиндеги бир добуштуулук принцибинде бышыкталган өзгөчө укуктары бар.
Түлөберди манасчы
Андан башка Түлөберди Таластан чыккан манасчы Назар Эмил уулу баш болгон бир топ жаштарды манасчылыкка үйрөтүп, аларга устаттык кылган экен. Ал жөнүндө өзү: “Менин көп чүкөм бар. Алардын ичинен туранаагы, тапаны, аты алыска кетери бирөө гана. Ал – Назар. Мындай манасчы жаралабы, жаралбайбы, ким билет. Анын айтканын уккан сайын делебем козголуп, канат байлап учкум келет. Ийине келтирип, Назар айтсын “Манасты!” – дечү экен.
Түркстан фумариоласы
Биологиялык өзгөчөлүгү
Жетишеерлик изилденбеген. Май – июндун аягында гүлдөп, июлң – августта мөмөлөйт , жарымына жакын уругу бышпайт; вегетативдик көбөйүүсү жок.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Шахимардан жана Исфайрамсай сууларынын бассейни, суу аралыктырындагы тоо этектери (Арпалык тоолору, Лянгар, Янгисай жана Аушир капчыгайлары, Курбанкөл көлүнүн тегереги) жана Алай тоо кыркасынын батыш бөлүгүнүн түндүк капталы (Кыргызстан жана Өзбекстандын анклавы) ; Тажикстанда бар экендиги жаңылыштуу.
Өсүү шарттары
Капысынан тик ылдый аска-зоолордун жаракаларын, салаңдаган акиташ аскаларын, көпчүлүк учурларда түндүк-чыгыш бетин, аз санда аскалардын алдында деңиз деңгээлинен 1050–1500 м бийиктиктерден учуратса болот.
Саны
Оптималдуу өсүү шарттарында түрдүн жыштыгы аянты 10х10 м келген обочолонгон тоо беттеринде 15 даана кездешээрине карабастан, жалпы саны өтө аз.
Чектөөчү факторлор
Стенойкия, түрдүн конкуренттүүлүгүнүн төмөн деңгээли. Аз сандагы жана чектелген мейкиндикти ээлеген популяциялары кандайдыр бир тоокен иштетүү иштеринин, жол куруунун жана башкалардын кесепетинен биотоптор деградация болгон учурда жеңил эле жок болуп кетиши мүмкүн.
Өстүрүү
Өстүрүлгөн эмес. Фармацевтикалык касиеттери изилденбеген.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Иштелип чыкпаган. Түр СССРдин, Өзбекстандын жана Кыргызстандын кызыл китептерине киргизилген, бирок бир дагы коруктардын территориясында түр учураган аймактар кирген эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Үзгүлтүксүз негативдик факторлордун интенсивдүүлүгүнө жана түрдүн санына текшерүү жасап, жаңы популяцияларын издеп, Ботаника багына (жаратылыштан алынган уругунан) интродукциялоо жана жакын жердеги коргоого алынган территориялардан (Чыраншаш, Абширсай) маданий өстүрүү зарыл.
Статусу
Категориясы EN B1ab(iii,iv). Кыскарып кетүү коркунучунда турган монотиптик тукумдун өкүлү болгон өтө сейрек кездешкен түр.
Брюс Ли
Ли Чжэньфань (англ. Lee Jun-fan, кытай тилинде: 李振藩; 1940-жылы 27-ноябрь – 1973-жылы 20-июль), профессионалдык чөйрөдө Брюс Ли (англ. Bruce Lee) катары таанымал болгон Гонконг жана Американын таймаш искусствосунун чебери, актер, философ, режиссер, Жит-кун-до таймаш искусствонун негиздөөчүсү. Ли кытай операсынын жылдызы Ли Хойчэньдин уулу. Спорт баяндоочулар, сынчылар, ММК өкүлдөрү жана башка таймаш искусствосунун чеберлери Лини таймаш искусствонун эч бир заманда болуп көрбөгөн эң таасирдүү адамы жана 20-кылымдын популярдуу маданиятынын жылдызы болуп саналганын билдиришкен. Ли америкалык тасмаларда тартылган азиаттардын зоболосун көтөргөнү менен белгилүү.
Ли 1940-жылы 27-ноябрда Чайна-таунда (Сан-Франциско) гонконгтук үй-бүлөдө туулган, бойго жеткенге чейин үй-бүлөсү менен Каулунда (Гонконг) өсүп чоңойгон. Актерду киноиндустрия менен атасы тааныштырган, ошентип Ли бала кезинде эле бир канча тасмаларда тартылган. Ли 18 жашында билим алуу үчүн АКШга барат, ошентип ал Сиэтлдеги Вашингтон университетине окууга кирет, ошол жылдары Ли таймаш искусство боюнча сабактарды бере баштайт. Линин Гонконгто жана Голливудта тарткан тасмалары гонконгтук салттуу таймаш искусствону популярдуулуктун жаңы деңгээлине көтөргөн, ошону менен 1970-жылдары батыштын кытай таймаш искуствосуна кызыкчылыгы пайда болгон. Линин тасмаларынын багыты жана жалпы атмосферасы АКШ, Гонконг жана башка өлкөлөрдүн таймаш искусство жөнүндө тартылган тасмалардын тартуу ыкмасыны өзгөртүүгө таасир берген.
Ли тартылган беш толук метраждуу тасмалар: Ло Вэйдин "Күчтүү босс" (англ. The Big Boss, 1971) жана "Заар муштуму" (англ. Fist of Fury, 1972); Ли режиссеру жана сценаристи болгон Golden Harvest компаниянын "Ажыдаардын жолу" (англ. Way of the Dragon, 1972) тасмасы; Golden Harvest жана Warner Brothers компаниялардын "Ажыдаардын чыгышы" (англ. Enter the Dragon, 1973) жана "Ажалдын оюну" (англ. The Game of Death, 1978), эки тасманын режиссеру Роберт Клаус болгон. Ли бүткүл дүйнө жүзүнө таанымал болгон беделдүү инсан болгон, ошондой эле ал патриоттуулугу үчүн кытай элинин жылдызы болуп саналат.Виң-чун таймаш искусствосунда машыгып, кийинчирээк өзүнүн жеке таймаш искусствосунун философиясынын негизинде ар башка булактардан ар түрдүү ыкмаларды бириктирип Жит-кун-до (Токтото турган муштумун жолу) аталышындагы таймаш исксствосун негиздеген. Ли АКШ жана Гонконг жарандуулуктарына ээ болгон. Ли 1973-жылдын 20-июлунда, 32 жашында Коулун Тонгто каза тапкан.
Өмүр баяны
1940 жылы Жетинин айынын 27 АКШ-тын Калифорния штатындагы Сан-Франциско шаарында жарык дүйнөгө келген. Кытайда Ли Сяолин, Ли Дженфан исимдери менен да танымал. Бала кезинен фильмдерге тартыла баштаган.
Ийгиликтери
Кино мансабында 36 фильмге түшкөн. Батышка Чыгыш жекпе-жегин таныткан. Анын өмүрү менен чыгармачылыгы жайлы 30-га тарта фильм түшүрүлгөн. ХХ кылымдын экинчи жарымында Европа өлкөлөрү менен АКШ-та чыгыш жекпе-жегиниң жылдызы катары кеңири таанылган. Кунг-фу жана тайжичуан өнөрүн меңгерген. Андан башка бокс менен жана дзюдо менен машыккан. «Джит Кун-до» деген аталыштагы кунг-фунун өзүнүн стилин жасап чыгарган. 1971 жылы үй-бүлөсү менен Гонконгго көчүп келет. 1973 жылы Кулжа айынын 20 Гонконгдо 32 жашында көз жумду.
Гүлнара Айтпаева
Айтпаева Гүлнара (8. 5. 1961 -ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Каракол шаары) - адабиятчы, филология илимдеринин доктору (1995). Воронеж мамлекеттик университеттин (1983), ММУнун аспирантурасын (1987), КМУнун докторантурасын (1995) бүткөн. Пржевальск педагогикалык институтунда окутуучу, улук окутуучу, Ысык-Көл мамлекеттик университетинде доцент, КМУУда окутуучу, 1999жылдан Борбордук Азиядагы америкалык университетиндеги «Кыргыз этнологиясы» программасын жетектөө менен катар академиялык иштер боюнча университеттин вице-президенти болуп иштеген. 40тан ашуун илимий эмгектин, анын ичинде 1 монографиянын автору.
Эмгекетри: Религиозные мотивы в кыргызском романе (60-80 гг.) Б., 1996; Үркүн: смысл трагедии 1916 года в контексте большого времени. Б., 1999.
Кош-Булак, Тогуз-Торо району
Кош-Булак (Кош-Булак) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Тогуз-Торо районундагы айыл. Тогуз-Торо айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 491 киши.
Үлүшпайда упайы
Үлүшпайда упайы – баалуу кагаздын аны көрсөткөндө жылдын жыйынтыгы боюнча анда белгиленген үлүшпайда төлөнүп берилүүчү купону (кыркма талон).
Үлүшпайда
Үлүшпайда – 1) акционердик коомдун салыктарды төлөгөндөн кийин жөнөкөй акциялар (добуш берүү укугуна ээ) боюнча акционерлерге акчалай, акциялай, буюмдай же башка баалуу кагаздар менен төлөп берүүчү таза кирешесинин бир бөлүгү. Ү. көлөмү киреше көлөмүнө жана артыкчылыктуу акциялар (добуш берүү укугу жок) боюнча акционерлердин чогулушунун чечимине байланыштуу болот. Ү. аныкталган көлөмгө ээ; 2) кооперативдин таза кирешесинин кооператив мүчөлүрүнө үлүштөрү боюнча төлөнүп берилүүчү бөлүгү.