cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Елена Воробей
ЖЕКЕ ЖАШООСУНАН Ленинграддагы искусство институтунда окуп жүрүп, 18 жашында болочок күйөөсү Андрей менен таанышкан. Ошол күндөн тартып эле жылдыздары келишип, жакын мамиледе боло башташат. Көп узабай баш кошуп, бирге түтүн булатууга бел байлашкан. Тилекке каршы, түгөйлөр он жыл убакыт чогуу жашашса да балалуу болушкан эмес. Врачтардын Ленага койгон диагноздору дагы сүйүнтөөрлүк эмес эле. Бул ортодо от чагылуулардын биринчи себеби болсо, экинчиси, Ленанын чыгармачылыкты улантып, биротоло Москвага кетүү сунушун Андрейдин таптакыр четке каккандыгы болгон. Экөөнүн ортосундагы түшүн­бөс­түктөрдүн жыйынтыгы ажырашууга алып келген. Атак-даңкка жетип, жылдыздар арасынан өз ордун тапкандан кийин Лена жеке жашоосунда Игорь аттуу мырзага жолугат. Жалгыздыктын дарысын тапканына сүйүнүп, андан Соня деген кыз да төрөп алган. Бирок, экөө­нүн мамилелери баш кошууга чейин жеткен эмес, себеби, Игордун башка үйбү­лөсү бар болчу. Учурда кызы Соняга колунан келишинче жакшы тарбия берүүгө аракеттенип келет. Бир ай ичинде 22 жеке концерт берүүнүн өзү үйдө эс алууга таптакыр убакыттын жок экендигинен кабар берет эмеспи. Андыктан, кээде “кызым мени тааныбай калабы” деген коркунуч да жүрөгүнүн түбүндө жүрөөрүн жашырбайт. Бош убакыт табыла калса, Соняны ээрчитип алып зоопаркта, жаныбарлар сатылуучу дүкөндө, эс алуучу паркта сейилдөөнү жактырат. Келечекте турмушка чыгып, жакшы жар, көп балдардын мээримдүү энеси болуу – эңсеген тилеги. Жакын курбуларынын курчоосунда балык уулоо, аларга өзгөчө тамактарды даярдап берүү, андан тышкары, клоундар менен таранчылардын сөлөкөттөрүн чогултуу – Елена Воробейдин жеке жашоосундагы хоббиси.
Баранджак дарыясы
Баранджак — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Белый Июс дарыясынын сол жээгинен 172 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Кабриолет
Кабриолет – 1) жеңил автомобилдин үстү ачылма болуп жумшак кендирден жасалган кузовунун аталышы. Кузовунун капталдарында эки эшиги бар «кабриолет-купе» жана 4 эшиктүү «кабриолетседан» түрүндө болот. Ушундай кузовдуу жеңил автомобилди ысык климаттуу өлкөдө пайдалануу ыңгайлуу. 2) Бир ат чегилген эки дөңгөлөктүү чүмкөлүп ачылма жеңил араба.
Бошкоев Жоомарт Тербишалиевич
Бошкоев Жоомарт Тербишалиевич (19. 11. 1949-ж. т., Талас шаары) – генерал-майор (1993). Ташкенттеги В. И. Ленин атындагы Жогорку жалпы аскердик окуу жайын (1970), Новосибирск шаарында СССР мамлекеттик коопсуздук комитетинин аскер контрчалгынынын жогорку курсун (1975), СССР мамлекеттик коопсуздук комитетинин Ташкент шаарындагы Ф. Э. Дзержинский атындагы жогорку мектебинин чыгыш тилдерин үйрөнүү боюнча атайын курсун (1981), СССР мамлекеттик коопсуздук комитетинин Москвадагы Ю. В. Андропов атындагы институтунун чалгынчылардын жетекчи жана оперативдүү курамынын квалификациясын жогорулатуу факультетин (1985) бүтүргөн. Б. 1970–74-жылдары М. В. Фрунзе атындагы 282-моторлошкон аткычтар полкунда взводдун, кийин ротанын командири, 1975–80-жылдары СССР мамлекеттик коопсуздук комитетинин Өзгөчө бөлүмүнүн Орто Азия аскер округунун 8-моторлошкон аткычтар дивизиясында оперуполномочени, улук оперуполномочени, 1981–84-ж. Афганстан Республикасынын коопсуздук органдарында кызмат өтөгөн. 1985-ж. СССР мамлекеттик коопсуздук комитетинин Өзгөчө бөлүмүнүн Орто Азия аскер округу боюнча улук оперуполномочени. 1985-86-ж. Кыргыз ССР мамлекеттик коопсуздук комитетинде улук оперуполномочен, 1986–88-жылдары Ысык-Көл областтык мамлекеттик коопсуздук комитетинин башкармалыгында бөлүмдүн начальниги, 1988–90-жылдары Кыргыз ССР мамлекеттик коопсуздук комитетинин мобилизация тобунда улук оперуполномочен, кадрлар бөлүмүндө бөлүмдүн улук оперуполномочени, 1991–92-жылдары Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу күзөт бөлүмүнүн начальниги, коопсуздук кызматынын начальниги, 1992-жылдан Кыргыз Республикасынын мамлекеттик күзөт башкармалыгынын начальниги болуп иштеген. Кызыл Жылдыз, Афганстандын Достук ордендери, Даңк жана башка медалдар менен сыйланган.
Мажму ат-таварих чыгармасындагы "Манас" эпосунун сюжети
«Мажму ат-таварих» («Тарыхтар жыйнагы») — ферганалык Сейф ад-Дин Аксыкентинин жана анын уулу Нооруз-Мухаммеддин эмгеги. Ал 16-кылымдын башталыш чендеринде жазылган. Анда ар кыл мезгилдердеги каармандар, тарыхый окуялар аралаштырылып, уламыштар менен байланыштырылып берилген. Жалпысынан бул эмгекте көптөгөн диний, фантазиялуу уламыштар менен катар 9—15-кылымда болуп өткөн тарыхый окуялар, фактылар чагылдырылган. Маселен, Манас баатырга каршы согушта, фактылар чагылдырылган калмак кол башчысы Жолойдун аскерлеринин ичинде Манжурияда жашаган солон, шивэй урууларынын болушу тарыхый фактыларды элестетет. Кытай тилиндеги эмгектердеги маалыматтар боюнча Або башчылык кылган Эне-Сай (Енисей) кыргыздарынын аскерлери 848-ж. Улуу Хинганда жашаган солон, шивэйлерге жортуул жасап, аларды жеңип кайтышкан. Бул окуя кийинчерээк «Манас» эпосунда чагылдырылып калышы ыктымал. «М. а.-т-те» кара кытайлардын Гурканы (12-к.), чагатай Дува-кан (13-к.), хорезм-шах Мухаммед (13-к.), Чыңгызкан (12 — 13-к.) анын уулу Тулуй, Алтын-Ордонун каны Токтомуш (16-к.), Моголстан мамлекетинин башкаруучусу Кысыр-Кожо (14-к.) сыяктуу жыйырмадан ашык тарыхый адамдар эскерилет. Мындан тышкары ондогон этнонимдердин аталыштары кездешет. Ошондой кылымдагы тарыхый булактардын ичинен «М. а-т-те» Манас баатыр жөнүндө маалымат биринчи жолу жазылган. Анда Манас жана анын тарапташтары калмак баскынчыларына каршы согуштары сүрөттөлгөн. Бул окуялар Тянь-Шань, Жети-Суу жана Орто Азиянын аймагында өтөт. Жыйнакта кыргыз элинин этнографиясына тиешелүү баалуу маалыматтар, анын ичинде кыргыз уруулары жөнүндө генеологиялык таблица да бар. Жыйынтыктап айтканда «М. а.-т.» кыргыз элинин тарыхын, этнографиясын жана «Манас» эпосун изилдөөдө баалуу эмгек болуп эсептелет. Бул эмгек «Тарыхтар жыйнагы» деп аталып, узак убакытты камтыган тарыхый маалыматтар баяндалганына карабастан «М. а.-т.» — өз алдынча көркөм чыгарма. Бул чыгармага тарых кабарлары менен катар санжыра, улама, уламыш, жомок-эпос жана башкалар сыяктуу материалдар булактык милдет аткарган. Ошол булактардын ичинде «Манас» эпосунун орду да кыйла орчундуу. Буга кол жазманын негизги мазмуну кыргыз элинин, айрыкча, Манас баатырдын иштеген иштерине арналышынын өзү да күбө.
Кол жазмада «Манас» эпосу жөнүндө сөз жок, Манас баатыр, анын калмактарга каршы күрөшү, бул күрөштө кимдер ага жардам бергени жана башкалар жөнүндө айтылат.
Демек, Манас көркөм чыгармада эпостун каарманы эмес, тарыхта чыныгы болгон адам катары мүнөздөлөт. Анын үстүнө Манас менен ымалалаш болгон, ага жардам берген адам аттарынын басымдуу көпчүлүгү тарыхта белгилүү адамдар. Ошондой болсо да кол жазмада «Манас» эпосунун материалдары пайдаланылган. Анткени, эпостун бүгүн илимге белгилүү бардык варианттарында туруктуу кезигүүчү Манастын атасы Жакып, жердеген жери Талас, жакын жардамчылары кырк жигити, негизги душмандарынын көрүнүктүүлөрүнүн бири калмактын каны Жолой делген маалыматтар, эпостун айрым эпизоддорунун сюжеттик нугу кол жазма менен кийинки варианттарда бири-бирине окшош мүнөздө кайталанат.
Кыргыздардын түпкү тектери, урууларга бөлүнүшү, жашап турган жерлери жана башкалар маалыматтарды эске албаганда «М. а.-т-теги» түздөн-түз Манаска жана «Манас» эпосуна тиешеси бар кабарлар булар: каркыралык кыпчактарды жаш Жакып бек башкарып турганда аларга калмактардын каны Чункча кол салып, жеңилген кыпчактар Оң кандан жардам сурашат. Анын жардамы менен Чункчаны кайра сүрүп кубалашат. Жакыптан Манас, калмак каны Чункчадан Жолой туулат. Атасы өлгөн соң анын ордун ээлеген Жолой Оң кандын өлгөнүн угуп, Жакып бектин турагы Кара-Кыштакка кол салып кыйратып чаап, Жакыпты колго түшүрүп алат. Аны туткундан каркыралык кырк жигити менен Таластан келген 12 жаштагы Манас куткарат. Жолой Манаска каршы Таласка, андан кийин Манас эли менен көчүп кеткен Чаткалга жортуул жасайт. Кырк жигити менен жоого каршы турган Манаска Токтомуштун тууганы Аңчы төрө, Токтомуш өзү жардам берет. Токтомуш «Манас» шаарын салдырат. Токтомуш менен Жолой жарашып, уруш бүтөт.
Башка элдер менен согушуп жүргөн Токтомуштун жоктугунан пайдаланып, Жолой солон-шибээлерди баштап Кара-Кыштак, Манасия шаарларына жортуул жасайт. Манас Аңги төрөнүн жардамы менен калмактарды кайра сүрөт. Жолойдун дагы бир чабуулу Токтомуштун жардамы менен токтотулат. Бул жолу да жеңилип калган Жолой Манасты уулантып өлтүрүүнү чечип, Тубай (балким Түбөй) деген чыккынчыга өз кызын алып берип, беш калмакка башчы кылып Манаска жумшайт. Ал «Туткундан качып келдим», — деп Манасты ишендирет да, ыгын келтирип уулантат. Манасты өлүмдөн ууга каршы дары берип Сейф Жалал ад-Дин аман алып калат Эки ай өткөндө Жолой Кара-Кыштакка чабуул коёт, Манаска Кара кожо, Каңбай баатыр жардамга келет. Бирок, Жолойду жеңе алышпайт. Аңги төрө жиберген анын уулу Мухаммад бек колу менен келип, чоң согушта Жолой өлөт. Согуш токтоп, Манас Кара-Кыштакка кайтат. Кол жазмадагы Манастын өзүнө тиешелүү маалыматтар ушуну менен бүтөт, анын өлүмү, тукумдары жөнүндө эч кабар айтылбайт.
«Манастын» мазмуну, окуяларынын курамы ошол тарыхый шартта бүгүнкү варианттардагынын так өзү эмес. Ошондуктан, кол жазмада баяндалган Манаска тиешелүү маалымат-кабарлардын кайсыларын автор эпостун өзүнөн же башка булактардан алганын, эмнелерди өзү кошумчалаганын так ажыратып айтуу мүмкүн эмес. Бирок, чыгарманын түрдүү учурларда кагаз бетине түшүрүлгөн тексттерине, көптөгөн варианттарындагы кабарларга таянып болжол менен «М. а.-т-тин» автору эпостон пайдаланган материалдарга кайсылар жатарын жоромолдоого болот. Алар эң алды менен кыргыздардын калмактарга, башкача айтканда Манастын Жолойго каршы күрөшү менен байланыштуу. Буга «Манастын» өткөн кылымдын орто чендеринде кагаз бетине түшүрүлгөн тексттери күбө. Айрыкча, Радлов жазып алган вариантындагы материалдар баалуу. Бул вариант боюнча Манастын душмандары катары кыргыздарга коңшулаш жашаган уруу, элдердин кандары эскерилгени менен баатырга башкы душман делип калмак каны Жолой эсептелет. Кийинки манасчылардын дээрлик бүт баарында Манаска каршы турган негизги душман Коңурбай делсе, В. В. Радловдо анын аты аталганы менен Жолой сыяктуу биринчи планда турбайт. Варианттагы кенен сүрөттөлүп берилген согуш да Манас менен Жолойдун ортосунда жүргүзүлөт, ал согушта Жолой өлөт. Бул фактылар «М. а.-т-теги» Манаска таандык маалыматтар менен Радлов жазып алган вариантындагы сюжеттик нуктун ортосунда байланыш бар, ал нук айрым өзгөрүү, толуктоолорго учураганы менен негизги өзөк кол жазма жазылган шарттан бери 19-кылымдын экинчи жарымынын баш чендерине чейин өкүм сүргөн деп айтууга негиз бар.
«Манас» эпосунун илимге белгилүү варианттарындагы окуялар, кабарлар менен «М. а.-т-те» берилген айрым маалыматтардын окшоштуктарын, жакын белгилерин системалуу окуялар түрүндө эмес башка көптөгөн жеке эпизоддордон, өзүнчө айтылган окуялардан да байкоого болот. Мисалы, эпостун Сагымбай Орозбаковдун вариантында, Саякбай Каралаевдин вариантында жана башкалар көрүнүктүү манасчылардан жазылган тексттерде кыргыздардын башында турган белгилүү кан (Сагымбай Орозбаковдун вариантында Ногой, Саякбай Каралаевдин вариантында Каракан жана башкалар) өлгөндө душмандары басып кирип мал-мүлкүн олжолоп, Ногойдун (Каракандын) балдарын туш-тушка бөлүп айдап жибергени айтылат «М. а.т-теги» «Манаска» таандык маалыматтар да негизинен ушуга эң жакын көрүнүштөрдү сүрөттөөдөн башталат: Жолой Оң кандын өлгөнүн угуп, Жакып бектин турагы Кара-Кыштакка жортуул жасап, чаап алып, Жакыпты колго түшүрөт. Жакыпты туткундан 40 жолдошу менен уулу Манас бошотот. Эки тексттин жазылыш аралыгында төрт жүздөн ашуун жыл убакыт өткөнүн эске алганда айрым деталдык айырмачылыктар болгону менен негизги нук эки окуяда тең бирдей. «М. а.-т-те» жогоркуга улай эле Жолойдун Манаска каршы аттанып, Таласты камаганы айтылат Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Коңурбай көп кол менен келип Таласты камаганы өзүнчө чоң эпизод. Биринде Жолой, экинчисинде Коңурбай делгени менен көп жоонун Таласты камап согушуусу бир негизден экени шексиз же окуялардын жалпы өнүгүш нугунда анча чоң мааниге ээ болбогон майда деталь мүнөздөгү кабарлардын катарына жатуучу Манастын урматына «Манасия» шаарынын салынышы кол жазмадагы мүнөзгө жакын эле эпосто да эскерилет. Болгон айырмасы «М. а.т-те» Манастын көзү тирүү кезинде эле шаарды ага арнап тарыхтагы белгилүү адамдардын бири Токтомуш кан салдырды десе, Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча баатырдын урматына аталган шаар экендиги гана эскерилип, ким тарабынан, качан салынганы деталдаштырылып чечмеленбейт. Эки кабардын бири менен генетикалык тектештиги бар болуу мүмкүндүгү көңүл бурууга арзырлык фактылардан.
Кол жазмадагы маалыматтардын ичинен «Манас» менен түздөн-түз тиешеси бар эпостун белгилүү болгон кийинки тексттеринин дээрлик бардыгында орчундуу мааниге ээ, туруктуу өзөк окуялардын бири катары орун алган чоң эпизод «Көзкамандардын окуясы». «М. а.т-те» да, «Манастын» варианттарында да маалыматтын өзөгүн түзгөн окуя Манас баатырды кастык ой менен өз тууганы уулантышы. Деталдык белгилери боюнча эки материалдын арасында бир катар айырмалар бар, бирок жалпы нук, негизги схема экөөндө тең бир жана бир булакка негизделгендигинде шек жок. Мисалы, Манасты уу берип өлтүрүп кел деп Жолой жумшаган Тубайдын өзү туткундагы адам, түбү кыргыз. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча кытайдын башкы каны Карыкан Манасты өлтүрүп келгиле деп жиберген Көзкаман, Көкчөкөздүн да теги кыргыз, колго түшкөн туткундагы кулдар. Жолой Тубайга өз кызын алып берип, калмактарга баш кылып, анан жиберет. Карыкан да Көзкамандарга Манастын көзүн тазалап келсеңер «алтын таажы кийгизип, алтын такка мингизип, Чоң Бээжиндин кандыгын берем», — деп убада кылат Ырас, Саякбай Каралаевдин вариантында Көзкамандарга Карыкан кызын бергени айтылбайт, бирок Манаска каршы аттанган Көзкаман, Көкчөкөз, Желтийбес, Чаңдууаяк, Орозон бешөөнүн ар биринен тогуздан уулдары бар, демек алардын аялдары калмак, бекеринен Көзкамандарды Каныкей алар калмак, калмак да тууган болмок беле деп эсептебейт. Эки материалдагы орчундуу айырмачылык — кол жазмада ууландырууну калмак Жолой, ал эми эпостун вариантында кытай каны Карыкан жибергени. Бирок, бул фактыны чоң айырма дешке да болбойт. Анткени, эпос боюнча экөө тең кыргыздардын салттуу эпикалык душмандары. Анын үстүнө «Манаста» адат катары калмак менен кытайлардын арасы так ажыратылып, чек коюлбайт, аралаш айтыла берет. Буга Көзкаман, Көкчөкөздөр жөнүндө сөз жүрүп жатканда алар манжулар, кыргыздарды чапканда кара калмактардын колуна түшүп кеткен кулдар эле дегендик да күбө. Ал эми кол жазмадагы Жолойдун Карыканга, Тубайдын Көзкаманга айланып айтылуусу эпосто адаттагы көрүнүштөрдөн. Буга Манастын теги ар башка айтылуусунун өзү да күбө. Манас баатырдын ууланышы жөнүндөгү окуянын бүтүшү да эки нускада көп жагынан бири-бирине жакын: Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Манасты жалгыз өз үйүнө чакырып келишкен Көзкамандар ага уу беришет. Баатырды өлүмдөн Акаярдын жардамы менен аны ала качкан Каныкей сактап калып, Кайыпчынын зоосундагы үңкүргө алып барып багат. Өлүм алдындагы Манасты Багдаддан атайын алдырып келген дары менен дарылап айыктырат. Кол жазма боюнча ууланган Манасты катуу дарттан Жалал ад-Дин шейх атайын издеп барып дарылап айыктырат. Эпостун варианттарындагы касиеттүү шаарлар Мекке, Мисир, Багдаддан издетип жүрүп таап келген дары менен айыктыруусу касиеттүү шейхтин өзү атайылап издеп келип айыктырууга үндөшүп турганы күмөнсүз.
«М. а.-т-теги» Манаска тиешелүү маалыматтар кара сөз түрүндө берилген. Бирок, айрым жерлерде ыр үлгүлөрү да учурайт. Буга караганда кол жазмага булак болгон эпостук чыгарма же жалаң ыр түрүндө же ыр менен кара сөз аралаш түзүлгөн болсо керек деген жоромолго негиз берет.
Кокус процесс
Кокус процесс, стохастикалык процесс, ыктымалдык процесс, убакыттын кокус функциясы — окуяга жараша болуп өткөн жана өтүү ыктымалдыгы кандай экендиги алдын ала аныкталган процесс (башкача айтканда кээ бир системанын абалынын убакыттын өтүшү менен өзгөрүшү). Кокус процесстин типтүү мисалы — Броун кыймылы, радиосигналдардын тоскоол учурда тарашы жана башкалар Кокус процессти кээ бир элементардык окуянын көптүгүндө аныкталган X(t) кокус чоңдугунун түркүмү катары кароого болот, мында t — убакыт. Ушул түркүмдөн алынган ар бир X(t) конкреттүү кокус чоңдугу процесстин t моментиндеги абалы деп аталат. Кокус процесстин 3 классы өтө маанилүү: көз карандысыз өсүндүлүү кокус процесстер классы; Марков процесстер классы; Гаусс процесстер классы. Орус математиктери А. А. Марков, А. Н. Колмогоров, А. Я. Хинчин, америкалык математиктер В. Феллер, Н. Винер, Ж. Дуб жана башкалар Кокус процесстер теориясы боюнча маанилүү натыйжаларга жетишкен.
Бейсик программалоо тили
Бейсик программалоо тили - эсептөө маселелерин чыгаруу алгоритмдерин баяндоого арналган жогорку деңгээлдеги тил. Анын алгачкы версияларынын жөнөкөйлөтүлгөн конструкциялары жана алдынала түзүлгөн математика функциялары болгондуктан, үйрөнчүк-программалоочу оңой өздөштүрөт. 1963-ж. Дартмунд коллежинин студенттери иштеп чыгышып, алгач программалоону үйрөтүү үчүн колдонулган. Бейсик программалоо тили жөнөкөй, ал алгачкы микроЭЭМде колдонууга ыңгайлуу, жеке ЭЭМде программалоонун негизги тили. Программага кирбеген студенттер өзүлөрүнүн көйгөйлөрүн чечүү үчүн компьютердик программаларды өз алдынча түзө турган курал катары түзүлгөн. Ал ар кандай диалекттер түрүндө, биринчи кезекте үйдөгү компьютерлердин тили катары кеңири жайылды. Бүгүнкү күнгө чейин, ал олуттуу өзгөрүүлөргө дуушар болуп, алгачкы варианттарга мүнөздүү жөнөкөйлүктөн бир кыйла алыстап, примитивизм менен чектешип, кадимки мүмкүнчүлүктөргө ээ кадимки жогорку деңгээлдеги тилге айланды. Колдонмо программаларын иштеп чыгуу үчүн көзкарандысыз тил катары колдонулат, негизинен ар кандай версиядагы Windows операциялык тутумунун астында иштейт. Ошондой эле, ар кандай максатта колдонмо программалык камсыздоо тутумдарынын орнотулган тили жана программалануучу калькуляторлордун тили катары кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4 Авторский вариант статьи Андрея Колесова. Статья была опубликована c незначительной литературной правкой в журнале «Наука и жизнь» № 10/2000, с. 18—20.
Виртуалдык
Виртуалдык (лат. virtus – мүмкүн болушу, мүмкүн болгон) – азырынча биз кабыл албаган, бизге белгисиз, бирок белгилүү бир шарттарда пайда болуусу мүмкүн болгон объект.
Колдонулган адабияттар
Virtueel Virtuálny Sanal مجازی
Е
Кыргыз кирил алиппесининдеги тамга. Бул тамга аркылуу эки тыбыш берилет: 1. Сөз ортосунда жазылса "э" тыбышын 2. Сөз башында жана чет тилдерден кирген сөздөрдө "й" жана "э" тыбыштарынын белгилейт.
Сахарозаводская (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Сахарозаводская — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Прибель айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 76 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кара-Жыгач (Алай району)
Кара-Жыгач (Кара-Жыгач) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Кабылан-Көл айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 777 киши.
Бейшеке
Кыргызстандагы айылдар:
Бошкоев Жусуп Бейшекадырович
Бошкоев Жусуп Бейшекадырович (1962-ж. т. Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Орто-Өрүктү айылы) медицина илимдеринин доктору (1999), профессор (2002). КММИни (1980), анын аспирантурасын (1991) бүтүргөн. КММИде ассистент, доцент, Балдар клиникалык ооруканасында врач, 2000-жылдан кафедра башчысы. Анестезиология жана реанимация боюнча адис.
Багаар
Багаар — Лирикалык комедия жанрында 2018-жылы тартылган, кыргыз көркөм тасмасы. Тасманын бет ачаары Бишкек шаарында 5-апрелде болуп өткөн.
Меке
Меке – (араб. مكة Макка, مكة المكرّمة Макка ал-Муккаррама) — Сауд Арабиясынын батыш бөлүгүндө, Кызыл деңизден 100 км дей алыстыкта жайгашкан шаар. Мусулмандардын сыйынуучу борбор жери (караңыз; Ажылык). Мусулман эместерге Мекеге кирүүгө тыюу салынган.
Мекеде Аль-Харам мечити жана Кааба жайгашкан.
Беть-Ю
Беть-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кожим дарыясынын оң жээгинен 75 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хромдук аралашма
Хромдук аралашма — хромпик деген ат менен (хроматтар менен хром ангидридинин өтө күчтүү окистендиргич касиеттери) лабораторияда айнек идиштерди тазалоодо колдонулат. Мындай аралашманы даярдоо үчүн конц. күкүрт к-тасын жана калий же натрий бихромат (К,Сr2О, же N2Сr,О7) эритмеси пайдаланылат. Бул аралашмага орг. суюктуктарды тийгизбөө керек, себеби алар ошол замат өрт коркунучун туудурат. Мындай эритмеден СrO3 буулангандыктан, өтө жакшы бекитилген айнек идиштерде сактоо керек. Иштөө убагында улам суунун буулары, суу кошулуудан эритмеде суунун үлүшү көбөйүп, бара-бара өтө коркунучтуу болбой калат жана суу көбөйүп кетсе, жогоруда айтылган касиеттери сакталбай калат.
Келишимдин маанилүү шарты
Келишимдин маанилүү шарты – КР жарандык укугу боюнча шарттар: мыйзамдарда маанилүү же бул түрдөгү келишимдер үчүн зарыл деп аталган келишим мазмуну жөнүндөгү шарттар, ошондой эле бир тараптын билдирүүсү боюнча макулдашууга жетишүү мүмкүн болгон баардык шарттар.
Няралдей-Яха
Няралдей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сянгур-Яхадарыясынын оң жээгинен 44 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Java
Java - Sun Microsystems (кийин Oracle компаниясы сатып алган) компаниясы иштеп чыккан катуу типтештирилген объектке багытталган программалоо тили. Java колдонмолору адатта атайын байт-кодко которулат. Ошондуктан, алар виртуалдык Java-машинанын жардамы менен бардык компүтердик архитектураларда иштей алышат. Расмий чыгарылышы 1995-жылы 23-майда болгон.
Тилдин негизги өзгөчөлүктөрү
Java программалар Java байт-кодуна которулат. Бул иш байттык кодду иштетип, нускамаларды жабдууга чечмелөөчү катары өткөргөн программада - Java виртуалдык машинасында (VJM) аткарылат.
Программаны иштетүүнүн мындай ыкмасынын артыкчылыгы байт-коддун операциондук системден жана жабдуудан толук көз карандысыздыгы болуп саналат. Мындайда Java-колдонмолорду туура келген виртуалдык машине бар бардык түзмөктөрдө иштетүүгө болот. Java технологиясынын дагы бир маанилүү өзгөчөлүгү коопсуздук системи болуп саналат. Мында программаны иштетүү толугу менен виртуалдык машинанын көзөмөлү астында жүрөт. Белгиленген ыйгарым укуктардын чегинен чыккан бардык иш аракеттер (мисалы, маалыматтарга уруксатсыз жетүү же башка компьютерге кошулуу аркети) тезинен токтотууга себеп болот.
Концепцияда камтылган ойлор жана Java виртуалдык машинасынын чөйрөсүнүн түрдүүчө ишке ашырылышы көптөгөн ышкыбоздорго виртуалдык машинада иштеген программаларды жасоо үчүн колдонууга мүмкүн болгон тилдердин санын көбөйтүүгө дем берген. Бул идеялар Microsoft'тун .NET аянтчасынын негизин түзгөн CLI жалпы тилдик инфраструктурасынын өзгөчөлөнүүсүндө да көрүнгөн.
JavaScript чынында динамикалуу тили болуп саналат. Туура Синтаксис болсо, сен бар эмес, жазып, эмне, сен узактыгы ката болсо, сиз каалаган сиз негизинен жаза аласыз, анткени сейрек, ушул сыяктуу нерселерди тандыраарлык операторун колдонуу керек.
Блаквэлл (Оклахома)
Блаквэлл (Оклахома) (Blackwell) — Оклахома штатынын Kay округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7668 киши. Болжолдуу аянты - 14.1 км². FIPS коду — 40-06600.
Балантидий коли
Балантидий коли (Balantidium coli) — кишинин ичегисиндеги мите инфузория.
Ольжерас дарыясы
Ольжерас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери КАР/ОБЬ/2677/651/5 орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эл аралык мамилелердин Ялта-Подстдамдык системасы
Эл аралык мамилелердин Ялта-Подстдамдык системасы - Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин келип чыккан дүйнөлүк тартип системасы.
Бул системанын башатын дүйнөлүк конфликте таасир этүү чөйрөсүн тааныган, жеңишке жетишкен улуу державалардын ортосундагы Ялталык (1945) жана Потсдамдык (1945) конференцияларда кабыл алынган келишим түзгөн.
Эл аралык мамилелердин Ялта-Подстдамдык системасынын негизги мүнөздүү белгилери - эки улуу державалардын аскердик-саясий жана экономикалык артыкчылыгын шарттаган биполярдуулук (СССР жана АКШ), дүйнөлүк тартиптин жацы полюстарын көп ирет талкалоочу массалык кыйратуучу куралдардын колдо болуусу; конфронтациядагы улуу державалардын тегерегинде орун алган аскердик-саясий блоктордун жайгашышы.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Гельминтоздор
Гельминтоздор (helminthosis, жекелик сан; ἕλμινς же ἕλμινθος — курт, мите + -osis) — кишинин, жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн мите курттар — гельминттер (глисттер) пайда кылуучу оорусу.
Гельминтоздор козгогучтардын түрүнө жараша төмөнкү топторго бөлүнөт:
Java-колдонмолор
Java-колдонмолор — Java тилинде жазылган программа. Java-апплеттен айырмасы өздөрүнүн терезесинде аткарылат жана компьютердин системдик файлдарына толук жетүүгө жөндөмдүү. Java-колдонмолорду аткартуу үчүн компьютер өзүнүн автономдуу Java-интерпреторү менен жабдылышы керек.
Гельминтоздор
Кишиде трематодоздордон — описторхоз; цестодоздордон — дифиллоботриоз; гименолепидоз, тениидоздор, эхинококкоз; нематодоздордон — аскаридоз, анкилостомидоздор, трихинеллёз, трихоцефалёз, чүчөк көп кезигет. Ар кандай түрдөгү гельминттер айрым орган жана ткандарды жабыркатат.
Гельминттердин түрүнө жана санына, жабыркаткан жерине (мисалы: ичегинин былжыр челине), организмдин жалпы абалына жана башка жараша оорунун белгилери ар түрдүү болот.
Боордо болсо — өңү саргайып, ак шишик басат. Өпкөдө болсо жөтөлөт. Жумушка жарамдуулугу төмөндөйт, балдарда психикалык өөрчүүсү начарлайт, өсүүсү жана жыныстык жетилүүсү жай жүрөт, унутчаак болот жана башка дарылоодо организмден митени чыгарып гана тим болбостон, заң менен түшкөн глистти жана алардын жумурткасын башка организмге жукпасын үчүн дегельминттөө жүргүзүлөт.
Тбилиси
Тбилиси (1936-ж. чейин Тифлис) – Грузин Республикасынын борбору (1921-жылдан), Тбилиси ойдуңунда, Кура дарыясынын боюнда жайгашкан. Климаты субтропиктик. Жайы ысык жана узак, кышы жумшак. Январдын орточо температурасы 1°С, июлдуку 25°Ска жакын. Жылдык жаан-чачыны 400-600 мм. Калкы 1,14 млн (2010). Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Машина куруу (станок, электровоз, приборлор, айыл-чарба машиналары ж. б.), жеңил, тамак-аш, жыгаччылык, химиялык өнөр-жай ишканалары иштейт. Грузин ИАсы, ЖОЖдор (анын ичинде университет, консерватория), театрлар (анын ичинде опера жана балет, A. С. Грибоедов атындагы орус, Ш. Руставели атындагы, К. А. Маржанишвили атындагы драма), 20дан ашык музейлер (анын ичинде С. Жанаиша, искусство, сүрөт галереясы, адабият ж. б.), китепканалар (анын ичинде азиздер үчүн) ж. б. бар. Нарикала цитаделинин калдыктары (4-кылым; 16–17-кылымдар), Анчисхати (6- жана 17-кылым), Метехи (1278–89) чиркөөлөрү, Сиони кафедралуу собору (6–7-кылымдар), Ростом хандын мончосу (17-кылым) сакталган. Тбилисинин түштүк-чыгыш бөлүгүндө балнеол. курорт иштейт. Туризм өнүккөн.
Турдаков, Фёдор Алексеевич
Турдаков Фёдор Алексеевич (1899, Мордва АССРи — 1968, Бишкек) — зоолог, биология илимдеринин доктору (1948), профессор (1950), Кыргызстан ИАнын корреспондент мүчөсү (1964). Кыргыз педагогикалык институтунда (1951-жылдан КМУ) зоология кафедрасын жетектеген.
СССР ИАнын кыргыз филиалында (1954-жылдан Кыргыз ССР ИАсы) ихтиология жана гидробиология лабораториясын түзүүнүн демилгечиси. Өмүрүнүн акырына чейин ал лабораторияны жетектеген.
Турдаков 80ге жакын илимий эмгектин автору; алар жаныбарлардын систематикасына, эмбриологиясына, экологиясына, зоогеографияга, көбүнчө Кыргызстандын балыктарынын түрдүү составын аныктоого арналган. Ысык-Көлдө балык чарба промыселин реконструкциялоо, ошондой эле көлмө балыкчылыгын уюштуруу боюнча изилдөө иштерин жүргүзгөн.
Кабошчулар
Кабошчулар - 1413-жылдагы Париждеги элдик көтөрүлүштүн катышуучулары. Кабошчулар көтөрүлүштүн жетекчилеринин бири (Кабош деген ат менен таанылган) Симон Лекутельенин атынан аталган. Көтөрүлүштүн чыгышына Жүз жылдык согуштун (1337-1453) мезгилиндеги салыктын көбөйүшү жана кем акыл король Карл VI убагында феодалдар ортосундагы жаатташып бийлик талашуу себеп болгон. Кабошчулар кыймылында кол өнөрчүлөр менен шаардык кедейлер негизги роль ойногон.
Кабошчулар кыймылынан пайдаланган шаардын мүлктүү катмарлары өкмөттөн мамлекеттик аппаратты тартипке келтирүүчү орто заар админ.-финансылык реформанын кабыл алынышына жетишкен. Бул реформа 1413-ж. 26-27-майда парламент тарабынан Кабош ордонансы деп аталган. Ал төмөнкү катмарлардын кызыкчылыгын көздөбөгөндүктөн, көтөрүлүш улана берген. Эл массасынан корккон феодалдар өз ара ынтымакка келишип, көтөрүлүштү 1413-ж. августта аёосуз баскан, сентябрдын башында Кабош ордонансы жоюлган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Кокус чоңдук
Кокус чоңдук — ыктымалдык теориясындагы негизги түшүнүктөрдүн бири; ыктымалдыгы сыноонун кокусунан чыккан натыйжасына жараша ар кандай мааниге ээ чоңдук. Мисалы, чүкөнүн алчы түшүүсүндөгү упай саны — ар бири 1/6 ыктымалдыктагы Кокус чоңдуктун мааниси 1, 2, 3, 4, 5, 6. Ал үзгүлтүктүү жана үзгүлтүксүз болуп айырмаланат. Үзгүлтүктүү Кокус чоңдуктун маанилери белгилүү бир ыктымалдык менен кабылданат. Үзгүлтүксүз Кокус чоңдук өз ыктымалдык тыгыздыгы менен мүнөздөлөт. Эгер Кокус чоңдук ар кандай маанинин чектүү же чексиз удаалаштыгына ээ болсо, анда анын ыктымалдык бөлүштүрүлүүсү (бөлүштүрүү закону) чектүү жана чексиз болуп, дискреттүү Кокус чоңдук деп аталат. Кокус чоңдуктун ыктымалдык бөлүштүрүүсүнүн жалпы касиеттери сандык мүнөздөмө менен берилет, башкача айтканда математикалык күтүү жана анын дисперсиясы менен мүнөздөлөт. Кокус чоңдук түшүнүгүн жана анын математикалык күтүүсүн орус математиги П. Л. Чебышев (1867) биринчи баалаган. Кийин бул теорияны А. Н. Колмогоров (1933) өнүктүргөн жана жалпылаган. Кокус чоңдук математикалык анализде, сандар теориясында жана башкалар тармактарда кеңири пайдаланылат.
Бейшеналиев Алымкадыр Савирдинович
Бейшеналиев Алымкадыр Савирдинович (1960-ж. т., Чүй облусу, Кемин району, Алмалы кыштагы) хирург, медицина илимдеринин доктору (2000). КММИни бүтүргөн (1983), КММАда ассистент, доцент. 120дан ашуун илимий эмгектин, анын ичинде 5 монография жана 1 ойлоп табуунун автору. Эмгеги: Несостоятельность культи двенадцатиперстной кишки и швов желудочно-кишечного аностомоза. Бейшеналиев, 1998.
Келтирилген зыянды оңдоо милдети
Келтирилген зыянды оңдоо милдети – биринчи ирет чоң эмес же орто оорлуктагы кылмыш үчүн айыпталып жаткан жашы жетелек өспүрүмгө карата белгиленүүсү мүмкүн болгон мажбурлап тарбиялык таасир этүү чараларынын бири. Анын мүлктүк абалын жана тийиштүү эмгек жөндөмдүүлүктөрүн эсепке алуу менен жүктөлөт.
Миграция
Миграция (лат. migro – өтүп жатам, көчүп жатам) – ар кандай себептер менен жеке адамдардын бир мамлекеттен башка мамлекеттерге, ошондой эле мамлекеттин аймагынын чектеринде жашоо ордун туруктуу же убактылуу алмаштыруу максатында орун которуштуруулары.
Чепкен
Бул — сырт кийим. Башкы кийит. Анын жердигин уздар таардан да, кездемеден да тандашат. Суп чепкен төөнүн жүнүнөн чарык жиптей ичке ийрип, аны оңго-солго чыйратып, өрмөк аркылуу таңдайлаштырып, эндүү согуп, муну бычып, жалаңкат ичтеп тигилген. Аны «төө чепкен» деп да атайт. Кийим мала күрөң тартып, ачык маанайды берет да, ошончолук бышык болот. Койдун жүнүнөн, кебезден ичкерээк ийрип, жалаң бир өңдө же эки-үч өңдө күзүктөп, аркак салуу аркылуу согулуп да чепкен тигилет. Чепкен чапандан көөлгүй кенен тигилет да, ичтелип, ага жүн менен кебез калыңыраак салынат. Буга бүчүлүк менен топчу кадалат. Азыр чепкен-чапан, чапан-чепкен аралаш мааниде колдонулууда.
Мал чарбачылыгын арка тутуп, көчүп-конуп, жашоо-тиричиликтерин өткөргөн кыргыз элинде жалаң жүндөн жасалган чепкен наркка өткөн. Тепме чепкенди «таар чепкен» деп айтат. Тепме чепкенди — өрмөктө кезек согулган таарды кайнатып, кадимки кийиздей киргизип, тепкилеп, басып сыйдалта жасаган. Пиясы чепкен жеңил да, сыйда да болот. Кездемелердин жердигине карата — бөз чепкен, нооту чепкен, чий-баркут чепкен, баркут чепкен, кымкап чепкен, парча чепкен, трайке чепкен деп айтылат. Булар тигилишине карата басма чепкен, шырыма чепкен, жалаңкат өңдүүлөргө бөлүнөт. Азыр өнөр жай ишканаларында элге эң керектүү буюмдардын жана кийимдердин катарында чепкен менен чапан тигилүүдө. Анда бул эки сырт кийимдин айырмалары анча баамдалбайт. Булардын негизги жердиги кездемеден болот. Чапанга караганда чепкенди жалаңкат эле ичтелген тукаба, баркут, чий-баркут чепкендерге көркөм сайма көчөттөрү түшүрүлүүдө.
Аялдар үчүн тигилген чепкендин жердиги адими кездемелерден тандалат. Анын жакасына, өңүрүнө жана этек-жеңдерине баалуу аң терилери бастырылат. Мында үй ичинде, эс алуу жайларында дөөлөт катарында жүрүүгө шартташкан. Мунун жердиги кара, жашыл, көк, кызыл тас баркуттан жана чий баркуттан тандалып, анын өңүнө карата көркөм көчөттөрү түшүрүлүүдө. Кара баркутта кызыл кочкул кандайдыр басмырттыкты пайда кылат. Элдик «ит куйрук оюмун» чийип, сайма көчөттүн геометриялык жактан татаал айкалыштарын берүүгө да болот. Анда чийимди жоонойтпой, бирдей ичкеликте алып, уздар кыялданта берет.
Бейшенкулов Медет Таштанович
Бейшенкулов Медет Таштанович - (1962-ж. т., Фрунзе) кардиолог, медицина илиминин доктору (2002), КРдин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (2002). КММИни (1988) жана Кыргызстан кардиология илимий-изилдөө институтунун аспирантурасын (1992) бүтүргөн. Ошол институтта клиникалык ординатор, реаниматолог врач, илимий кызматкер болуп иштеген. 1998-жылдан УКТБда бөлүм башчы. Эмгектери.: Диагностика и лечение не-Q-волнового инфаркта миокарда и его осложнений.
Чепкен
Чепкендин — чапандын жакасына өзүнүн энине карата көчөттү ичкерээк берүү кооз сыяктанат. Өңүрүнө, этегине жана жеңинин учуна түшкөн көркөм саймалар бирдей көрүнөт. Кийимдин эки каптал этегиндеги берилген көчөттөр буюмдагы жалпы кооздукту өзүнө оодарып, төгөрөктөлө шарттуу имерилет.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Хромдуу ачыкташтар
Хромдуу ачыкташтар — хром сульфаты менен калий же аммоний сульфатынан пайда болгон кош туздар. Хром-аммоний ачыкташтары NH4Cr(SO4)2.12Н,О майда кристаллдар түрүндө алынат. Хром калий ачыкташтары КСr(SО4)2.12Н2О муздак эритмелерден кочкулсыя түстөгү октаэдрлик кристаллдар түрүндө бөлүнөт. Тыгызд. 1,83 г/см3, балкып эрүү t 89oС, эригичтиги 18,3% (20o), ачык абада акырындык менен суусун жоготот, көпкө чейин турса, тең суусун жоготуп, 350'С чейин ысытса, толук суусун жоготуп, суусуз туз пайда болот. Хром-калий ачыкташтарынын Сr(Н2О),3+ менен шартталган баштапкы түсү 70оС жогору жашыл түскө өтөт. Көпкө турса эритмеде сыя түстүү жана жашыл формалар ортосунда теңдештик пайда болот. Күкүрт кислотасын кошуу жашыл формасы-нын сыя формасына өтүүсүн жеңилдетет. КСr(SО4)2.12Н2О алуу үчүн калий сульфаты менен хром сульфатын эквиваленттик өлчөмдө алып, эритмеден кристаллдаштыруу жетишет. X. а. т. темир менен аммоний ачыкташтарына изоморфтуу болушат. Хром-калий ачыкташтарын тери ашатууда, текстиль ө. ж-нда жана кинопленкаларды чыгарууда колдонушат.
Чий
Чий — элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн түбөлүктүү жердиги, чырмакчылыкты жүзөгө ашырууда негизги материалы. Чий өсүмдүгүнүн бышкан маалы августтун экинчи жарымына туура келет. Өтө ката элек чийдин түбүн жумшак кезинде ыгы менен жулуп, мээлүүн кургатат. Чийди түбүнөн кетмендеп казып алууга да болот. Согуу жана чырмактоо алдында абалы боолап коюлган мунун кабыгы аарчылат. Нымдуу жайда жаткан чий чирип кетиши ыктымал.
Күнөстүү Кыргызстанда чий өтө көп өскөн. Мурдагы Кыргыз ССР сүрөтчүлөр Союзунун көркөм фондусу, Кыргыз ССР театрлар Коому жана Кыргыз ССР жергиликтүү өнөр жай Министрлигинин, Бишкектеги «Кыял» менен Оштогу «Мурас» бирикмелери аркылуу жүзөгө ашырылып турулган өкмөттүк маанилүү тапшырмалар үчүн накта чийдин жердиги республикабыздын Тоң, Ысык-Көл, Ак-Талаа, Тогуз-Торо, Ат-Башы, Жумгал, Тянь-Шань, Түн, Алай-Куу, Чоң-Алай сыяктуу аймактарынан арбын даярдалган. Кенес Анархайда да бул мыкты өсөт.
Бирок, айдоо аянтынын кеңейишине, жердин эрозиясына байланыштуу чийдин өсүшү улам убакыт өткөн сайын суюлуп баратат. Албетте, бул чийди даярдоону бир кыйла оордотот. Чийсиз элдик чыгармачылык нукуралыгына жетише албайт. Ошондуктан, элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн бул түрүн бүгүнкү күндүн талабына ылайык кенен өркүндөтүү үчүн жер ыңгайына карата айрым аянттарга атайын чийди белгилүү өлчөмдө өстүрүүбүз максатка ылайыкташат.
Кокцидиоз
Кокцидиоз, эймериоз — мал жана куштун мите (инвазиялуу) ылаңы; кээде киши да ооруйт. Кокцидия митеси козгойт. Кокцидиоз менен уй, кой, тоок, чочко, куну айбанат жана ит, балык, коён ылаңдайт. Кокцидиоз менен көбүнчө төл жазында, жайында өз алдынча тоюттанууга өтүү маалында ылаңдап, өзгөчө бөжөк, жөжө көп чыгашага учурайт. Ылаң Кокцидиоздун козгогучу менен булганган жем, чөп, суу, төшөлгө, топурак, шайман аркылуу жугат. Кокцидия боор, бөйрөк, ичегинин эпителий клеткаларында мителейт. Жашыруун мезгили 3 күндөн 2 жумага чейин. Ылаңдаган малдын шайы кетип, жем, чөп жебейт, ичи көөп, арыктайт, булчуңдары тырышып, шал болот. Алдын алуу чаралары: айлана-чөйрөдө мителерди (ооцисттерди) жок кылуу, ылаңдуу малды бөлүп дарылоо, төлдү бөлүп багуу, жайытты улам алмаштырып туруу, ветеринардык-санитардык эрежелерди туура сактоо. Дарылоодо статиль, декокс, койден жана башкалар пайдалуу.
Эр сайыш
Эр сайыш — жооокерчилик замандан бери аш-тойлордо ойнолуучу оюн-шоок, баатырлардын жекеме-жеке ат үстүндөгү эрөөлү. Аскердик демократия мезгилинде согуш маселеси негизги орундардын бирин ээлеп, ар кандай пикир келишпеген маселелердин көбү куралдын күчү менен гана чечилген. Натыйжада, аскердик дене тарбия берүү жоокерчилик коомунун негизги талабы болгон.
Баатырлардын Э. с-ы согуш мезгилинде гана эмес, атайын эрежеси иштелип чыгып аскердик оюн катары да аш-тойлордо өткөрүлгөн. "Манас" эпосунда :
Күлүктөн тандап минишип,
Күрөөкө тондон кийишип,
Күчү менен тийишип,
Айтканына көнүшсүн
Ажалдуусу өлүшсүн,
Найза колго алышсын,
Арага сайыш салышсын (Сагымбай Орозбаков, 3. 229, 290), — деп эпосто сүрөттөлгөндөй аш-тойлордун шаан-шөкөттөрүнүн бири болгон. Э. с-тын жүрүшүн Көкөтөйдүн ашындагы Манас менен Коңурбайдын сайышынан көрүүгө болот.
Тукум куума оорулар
Тукум куума оорулар — тукум куума информацияны сактоо, берүү жана ишке ашыруу бузулганда пайда болгон оорулар.
Изилдөөлөр
Бул боюнча активдүү изилдөөлөр 20-кылымдан башталып, алар генетиканын жетишкендиктерине байланыштуу. Тукум куума ооруларды алдын алууда жана дарылоодо тукум куугуч белгилердин берилүү закон ченемин билүү зарыл. 19-кылымдын аягы жана 20-кылымдын башында эле тукум куугуч касиеттердин берилиши клетка ядросундагы хромосомаларга байланыштуу экендиги аныкталган. Хромосоманын химиялык негизги компоненти — дезоксирибонуклеин кислотасы (ДНК). Анын түзүлүшүн жана касиеттерин изилдөө, генетикалык информациянын жазылышынын жана берилишинин закон ченемин түшүнүүгө мүмкүндүк берди. ДНК — клеткадагы тукум куугучтуктун материалдык негизи. Хромосоманын организмдин кандайдыр бир белгисин же бир нече белгилерин мүнөздөөчү бөлүгү ген деп аталат. Организмдеги бардык гендердин жыйындысы — генотип, бардык белгилердин жыйындысы фенотип деп аталат. Жетилген жыныс клеткалары дененин башка клеткаларынан айырмаланат, хромосомалардын жыйындысынын жарымынан — ар бир жуптан бирден жана бир жыныс хромосомалардан X же У турат. Уруктануу мезгилинде жыныс клеткалары кошулуп, хромосомалардын саны эки эселенет. Бул механизм ата-энесинен генетикалык информацияны кийинки муундарга берүүнү камсыз кылат. Тукум куума оорулар генетикалык коддун тукум куума өзгөргүчтүгү — мутациянын натыйжаларында пайда болот (Өзгөргүчтүк, Мутация).
Мутация
Мутация тышкы факторлордун (иондоштуруучу радиация, кээ бир биологиялык активдүү химиялык заттар жана башкалар), ошондой эле организмдин же клетканын ички шарттарынын таасиринен келип чыгат. Ген мутациясында ферменттердин синтезделиши да бузулат.
Ферменттердин жоктугу же активдүүлүгүнүн төмөндөшү зат алмашуунун тукум куума оорусун (энзимопатия) пайда кылат. Тукум куума зат алмашуунун бузулушу кээ бирде билинбей бала кезде эле башталат. Бирок кээ бир Тукум куума оорулар бала чоңойгон кезде же чоң кишилерде биринчи жолу байкалат. Алар изилдөөдө клиника - генеалогиялык ыкма, ошондой эле түрдүү белгилердин укумдан-тукумга берилиш закон ченемин билүүдө эгиздерди изилдөө жолдору колдонулат. Эгиздер бир же эки жумуртка клеткасынан пайда болушу мүмкүн. Бир жумуртка клеткасынан өөрчүгөн эгиздердин генотиби, сырткы көрүнүшү (фенотиби), жынысы, канынын тобу да бирдей болот. Эки жумуртка клеткасынан өөрчүгөн эгиздердин генотиптери башка болуп, окшош болушпайт, жынысы да ар башка болушу мүмкүн. Тукум куума оорулар хромосомалык оорулар, тукум куума зат алмашуу оорулар, иммунитеттин, эндокрин системасынын тукум куума бузулушу жана башкалар болуп бөлүнөт.
Хромосомалык оорулар
Хромосомалык ооруларда хромосомалардын саны жана структурасы өзгөрөт. Хромосомалардын нормадан чыгышы өзүнөн өзү бойдон түшүүгө, өлүү төрөлүүгө дуушар кылат. Бул оорулар жыныс хромосомаларынын жана жыныстык эмес хромосомалардын (аутосомалардын) өзгөрүшүнүн натыйжасында пайда болот. Жыныс хромосомалардын аномалиясында жаңы төрөлгөн баланын моюн, чыканак бүктөөлөрүндө ашыкча тери болуп, терең бырыштарды пайда кылат. Бара-бара баланын бою өспөй калгандыгы билинет. Жыныстык жетилүү мезгилинде экинчилик жыныс белгилери басаңдайт, кыздарда этек кир келбейт. Ал эми аутосомалардын өзгөрүшүнөн Даун оорусу пайда болушу мүмкүн. Мында оорулуунун кебетеси башкача болот: баш сөөгүнүн формасы туура эмес болуп, көз жылчыктары кыйшык жайгашат, кулак калканы кичине, манжалары кыска жана ийри, булчуңдары бошоң, алаканда туурасынан кеткен бырыштары болот. Көпчүлүк ооруларда жүрөктүн тубаса кемтиги, ички секреция бездеринин функциясынын бузулушу, акыл-эсинин жетилбегендиги байкалат.
Зат алмашуу тукум куума оорулары
Зат алмашуу тукум куума ооруларына аминокислоталардын, углеводдордун, майлардын жана минерал алмашуунун бузулушу кирет. Майлардын алмашуусунун тукум куума бузулушунан көздүн көрүүсү улам начарлап, кем акылдык башка нерв оорулары менен коштолот. Бир үй-бүлөдө ата-энеси соо болуп, бир туугандарда кездешет. Ал эми углеводдордун алмашуусунун бузулушунан галактоземия пайда болот. Анда галактозанын (сүт канты) глюкозага айлануусу бузулуп, натыйжада галактоза жана анын алмашуусунан чыккан продуктулар клеткаларда топтолуп, боор, борбордук нерв системасына жана башка органдарга зыян келтирет. Мында бала төрөлгөндөн тартып ичи өтүп, кусат, сарык, катаракта пайда болот, акыл-эси, денесинин өсүүсү кечеңдейт. Углеводдордун алмашуусунун тукум куума бузулушуна кант диабети жана башка оорулар да кирет.
Өт пигменти
Өт пигменти билирубиндин алмашуусунун бузулушу менен мүнөздөлгөн тукум куума оорулар да бар (к. Ымыркайдын гемолиз оорусу). Иммунитеттин тукум куума бузулушу. Иммунология жана медициналык генетиканын жетишкендиктери иммуногенетиканын өөрчүшүнө алып келди. Иммундук реакциялардын генетикасын изилдөө көп убакытка созулган өнөкөт оорулардын себептерин табууга түрткү берди. Мисалы, организмдин иммундук коргонууну камсыз кылуучу өзгөчө белоктун (иммуноглобулиндин) тукум куума кемтиги организмдин инфекцияга туруктуулугун төмөндөтүп, сепсиске, түрдүү органдардын жана системалардын өнөкөт ооруларына алып келет. Бала соо төрөлүп, 3—4 ай болгондо инфекцияга өтө сезгичтиги байкалат. Көбүнчө өпкөсү, ортоңку кулагы, ичеги-карыны жабыркайт.
Эндокрин системасынын бузулушу
Эндокрин системасынын бузулушу менен мүнөздөлгөн тукум куума оорулар. Гормондордун синтезделиши ферменттердин жардамы менен жүрөт (Эндокрин системасы). Эгерде тигил же бул ферменттин тукум куума жетишсиздиги болсо, организмдин нормалдуу иштешине керектүү гормондордун бөлүнүп чыгышы бузулуп, ар кандай ооруларга алып келет. Мисалы, бөйрөк үстүндөгү бездер организмге абдан маанилүү гормондорду (гидрокортизон, альдестерон, жыныс гормондорду) бөлүп чыгарат. Бөйрөк үстүндөгү бездердин тукум куума ооруларында бала эмчек эмбей, кусат, салмагы азаят.
Бөйрөк оорулары
Кээ бир бөйрөк ооруларынын пайда болушунда тукум куума факторлор негизги роль ойнойт. Бөйрөктүн тукум куума оорулар нефрит, пиелонефритке окшош болуп, диагноз кыйынчылык менен коюлат. Ал невропатия деп аталат. Анда генеалогияны үй-бүлөлүк анамнез, генетикалык анализ жүргүзүү абдан маанилүү. Тукум куума нефропатияга бөйрөктүн өзгөрүүлөрү менен бирге башка орган менен системалардын өөрчүшүнүн кемтиги (дүлөйлүк, кем акыл, скелеттин өзгөрүшү жана башкалар) мүнөздүү.
Ошондой эле бул топтогу тукум куума ооруларга итийге окшош оорулар (мисалы, фосфат-диабет) кирет. Алар заара менен аминокислота, фосфор, канттын ашык чыгышы, цистин, глициндин алмашуусунун бузулушу жана башкалар менен байланыштуу. Негизинен — диетотерапия, анда оорулуу көтөрө албас продуктулар тамактануудан чыгарылат да, атайын тамак-аш продуктулары даярдалат. Азыркы кезде тукум куума оорулардын көпчүлүгүн илимий жактан текшерилген чараларды колдонуп, алдын алса болот. Ошондуктан үй-бүлө кура турган жаштардын, эгерде алардын тукумунда тукум куума оорулар болгон болсо, бала күтүүнүн зарылчылыгын чечүүдө медициналык-генетикалык консультацияга кайрылуу керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кичи Майгашта (дарыя)
Кичи Майгашта — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Кизил дарыясынын оң жээгинен 165 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).