Боливия
Экономикасы
Экономикасынын негизин тоокен өнөржайы түзөт. Ички дүң продукциясынын көлөмү 22,3 млрд доллар (2004; АКШ), аны киши башына бөлүштүргөндө 2600 доллардан туура келет. ИДПдагы өнөржайдын үлүшү 33,2%, айыл чарбаныкы 15%, тейлөө чөйрөсүнүкү 51,8% (2004). Сурьма (2,3 миң о, дүйнөдө 1-орунда), калай (13,2 миң о, дүйнөдө 5-, Латын Америкасында 2-орунда), күмүш (460 о, 10-орунда), вольфрам (474 о), висмут, Түштүк Америкадагы казылып алынган алтындын 10%. Жаратылыш газы (4,1 млрд м3, 2004), нефть (2,16 млн о) казылып алынат. 2004-ж. 3,9 млрд кВт\с\ электр энергиясы өндүрүлгөн. Ири өнөржай борбору Ла-Пас шаары Анда тамак-аш, текстиль тигүү, булгаары-буткийим, целлюлоза-кагаз, полиграфия, курулуш материалдар өнөржай ишканалары иштейт. Боливиянын аймагынын көпчүлүк бөлүгү айыл чарбанын өнүгүшүнө араксыз. Айыл чарбага жарактуу жери 26,6%, анын ичинде 24,4% жайыт, 2% айдоо аянты. Aйыл чарба продуктусунун 3/4 бөлүгүн жашылча өстүрүү берет. Негизги өсүмдүктөрү: соя (1,04 млн о, 2002), балкамыш (4,3 млн о), кофе (25 миң о), жүгөрү (725 миң о), шалы (248 миң о), күнкарама (194 миң о), пахта, жемиштер (негизинен цитрус өсүмдүктөрү, банан). Гевея ширеси, хинна дарагынын кабыгы чогултулат. Антиплано платосунун айдөш капталдарында тектир дыйканчылыгы (жүгөрү, арпа, буудай, таруу, буурчак, картөшкө) өнүккөн. Бодо мал (2000, млн) 6,4; кой 7,8; чочко 1,2; бийик тоолуу райондорунда лама, альпака, кой асыралат. Ошондой эле айыл чарбасында наркотик өсүмдүктөрүн өстүрүү (Чыгыш Кордильеранын этегинде) маанилүү орунду ээлейт. Анын аянты 24 400 га (дүйнөдө 3-орунда). Өлкөнүн экономикасынын 50% наркобизнеске көз каранды. Темиржолунун узундугу 3519 км (2004), автомобилдики 53,8 миң км (анын ичинде 13 миң кми асфальтталган). Ички суу жолунун узундугу 10 миң км (Орьенте дарыясы). Титикака көлүндө үзгүлтүксүз кеме жүрөт [Гуаки жана Пуно (Перу) портторунун ортосунда]. Газ куурунун узундугу 4,86 миң км, нефтиники 2,5 миң км, азык-түлүк ташылчу куурдуку 1,6 миң км (2004). Боливияда 16 аэропорт, 3 улуттук, 11 чет өлкөлүк авиа компания иштейт. Сыртка жаратылыш газын, соя жана анын продуктуларын, түстүү металлдарды (калай, сурьма, вольфрам, висмут), цинк, коргошун, жез концентраттарын, алтын, иштетилбеген жыгач чыгарат. Сырттан машина жана анын жабдууларын, чийки зат жана полуфабрикат, химиялык товарларды, нефть, азык-түлүк алат. Негизги соода шериктештери: Бразилия (экспорт, импорт), АКШ (экспорт, импорт), Венесуэла, Аргентина, Перу (экспорт, импорт) жана Чили. Боливияда алгачкы мектептери 16-кылымда пайда болгон. 1825-ж. республика орногондон кийин ак сөөктөр мектеби пайда болгон. 1874-ж. милдетүү башталгыч билим жөнүндө мыйзам чыгарылган. 1955-ж. билим берүү жөнүндөгү реформага ылайык 7-14 жашка чейинки балдарды милдетүү түрдө окутуу киргизилген. Китепкана, музей, опера-балет театрлары өнүгө баштаган. 18-кылымга чейин айрым тарыхый чыгармалар гана пайда болгон. Өлкө көзкарандылыктан кутулгандан кийин гана (1826) Боливия адабияты европалык романтизмдин таасири астында өсүү жолуна түшкөн. Р. X. Бустаманте, Н. Галиндо, Н. Агирре, X. X. Мора жана башка ошол кездеги көрүнүктүү акын-жазуучулары болгон. Чыгармаларында индейлердин оор турмушу, эркиндикке болгон күрөшү, жана башка социалдык маселелери сүрөттөлгөн. Р. Хаймес Фрейре, Ф. Тамайо, Г. Рейнольдстун ырлары башкалардан музыкалуулугу менен айырмаланган. 20-кылымда проза жанры индихенизм багытында өнүккөн. Буга А. Аргедас, X. Мендос, А. Сеспедес, X. Лардын чыгармалары мисал боло алат. 19-кылымдан баштап сүрөт өнөрү, живопись, графика, архитектура өнүгө баштаган. Европалык стилдеги мекеме-ишканалардын, турак-жайлардын саны көбөйгөн. Таш жана кыштан (саман кошулган) курулган индейлердин «кинча» тибиндеги (каркас сыяктуу) храм, чиркөөлөрү сакталып калган. Сан-Франсиско (архитектура X. Агустин, Ф. Чаваррия), Сан-Лоренсо (фасад,1728-44), Ла-Компанья (фасад, 1700-07) чиркөөлөрү бар. Ошол мезгилдеги мастерлер бир эле убакта архитектуралык жана скульптуралык милдетти аткарышкан. Кийин архитектура классицизм багытында өнүккөн. Потосидеги собор (1809-36, архитектура М. де Санауха), Ла-Пасдагы Өкмөт үйү (1853, 1883-ж. кайра курулган, архитектура Н. дель Прадо) ири имараттарынын бири болгон. Чукисака, Потоси, Кольяо деп аталган үч Сүрөт борбору бар. Боливия Битти, Д. де Оканья, Д. Киспе, Д. Нуньеса, Ф. Мартинеса, X. Пасторелло, X. Франсискус сыяктуу жана башка таланттуу сүрөтчүлөр живопись жанрына көбүрөөк көңүл бурушкан. 1940-50-жылдары архитектура интернационал стилине өтө баштаган, кийин 1960-70-жылдары типтүү проектиге негизделген. Музыка өнөрүндө негизинен креоль жана индей салтын сактаган. Перу, Эквадор, Аргентинанын Түндүк-Батыш тарабындагы элдердин музыкасына жакын. Театрлаштырылган оюнзоок фестивалдары көбүрөөк өткөрүлөт. «Диарио», «Пренса», «Расон», «Мундо», «Периодико опиньон» сыяктуу күн сайын чыгуучу көлөмдүү гезиттери, «Радио насьонал де Боливиа» радиостанциясы жана телекөрсөтүүсү (1970), өкмөттүк информациялык агентчиликтери бар.