cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жек Лондон
Саясий көз карашы
Жек Лондон жер кыдырып, эптеп жан багып жүргөн кезинде эле социалисттик адабият менен, көбүнчө Карл Маркстын эмгектери менен таанышкан. Кийин аларга кызыгуусу көбөйүп, улам терең үйрөнө берет. Натыйжада ал жумушчулардын революциялык кыймылдарына ыктап, Американын социалисттик жумушчулар партиясына мүчө болуп кирет. Жогорку идеялуу чыгармаларды автор дал ушул мезгилдерде жазган. Бирок Жек Лондон аягына чейин социалист бойдон калган эмес(кала алган эмес).Буржуазиялык индивидуалисттик идеологиядан толук бошонуу жана революциялык пролетариаттын көз карашын түп көтөрө жактоо анын колунан келе алган жок. Мына ошондуктан анын саясий көз карашы жана чыгармачылык жолу да өтө карама-каршы. Капиталисттик коомду тартынбай ашкерелеген, көркөмдүк жагы жогору деңгээлде турган реалисттик чыгармалары менен бирге,бул тармактагы коптогон жазуучулардай эле Джек Лондондун да чыгармачылыгында буржуазиялык идеология жык толгон начар жана жасалма очерк, романдары да орун алган дешет талдоочулар.
Дене тарбия системасы
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жек Лондон
Саясий көз карашы
Өлөрдөн бир нече ай мурда Лондон социалисттик партиянын катарынан чыгып кетет. «Менин социалисттик партиядан чыгып кеткенимдин себеби — ал күрөштөн баш тартты... Жумушчу табы өзүнүн күрөшү жана душман менен келишпестиги астында өзүн бошото алат го деп ойлогон элем. Бирок, Кошмо Штаттардагы бардык социалисттик кыймылдар кийинки жылдарда келишүүчүлүк жолго түшүп кетти, ошондуктан мен партиянын мүчөлүгүнөн оолак турууну туура таптым», — дейт жазуучу. Чынында эле ошол кезде Америкадагы социалисттик партия оппортунисттик жолго түшүп кеткен.
Чыгармачылыгы
1905 — 1910-жылдар — Жек Лондондун чыгармачылыгынын гүлдөп, эң жогорку деңгээлге өсүп жеткен мезгили. Бул жылдары Лондон АКШнын жумушчулар кыймылынын, 1905 — 1907-жылдардагы орус революциясынын жана М. Горькийдин чыгармачылыгынын таасири астында өзүнүн көлөм жана идея жагынан зор чыгармаларын — «Темир бут», «Мартин Иден», «Ак азуу», «Таптардын күрөшү», «Революция» жана башкаларды жазды. Бул чыгармаларда жазуучу негизинен капитализм коомунун чирип, ойрон болуп баратканын, революциянын жакындап калганын жана пролетардык революцияга карата өзүнүн көз карашын жазат. Жек Лондонго чейин Американын адабиятында, бул сыяктуу революцияга жана пролетариатты биригүүгө ачык жана чечкиндүү чакырган чыгармалар болгон эмес.
Аңгемелери
Жек Лондон 200 дон ашык aңгемелери жазып, 16 жыйнакта топтогон.
Козу откондон кийин басылган aңгемелери :
Варламов Александр Егорович
Варламов Александр Егорович [15(27).11.1801, Москва 15(27).10. 1848, Санкт-Петербург] орус композитору, ырчы (тенор), педагог, дирижёр. Санкт-Петербургдагы Аксарай ыр капелласында окуган. 1819-жылдан педагог, 1832-43-жылы Москвадагы Император театрынын жардамчысы жана капельмейстер. Чоң театрдын сахнасында анын «Султандын эрмеги же кулдарды сатуучу» (1834), «Амалкөй бала жана мыкаачы» (1837, Гурьянов менен бирге) балеттери коюлган. Драма спектаклдерине, анын ичиненУ. Шекспирдин «Гамлет» трагедиясына (1837) музыка жазган. 1833-жылы романстарынын жана ырларынын биринчи жыйнагы жарык көргөн, 183435-жылы «Эол арфасы» журналын чыгарып, ага өзүнүкүнөн тышкары М. Глинканын, А. Верстовскийдин чыгармаларын жарыялаган. Анын концерттери да ийгиликке жетишкен, 200гө жакын ыр-романстарды («Кызыл сарафан», «Таңзаардан аны ойготпо», «Сайрабачы, булбул», «Бүлбүлдөйт жалгыз желкайык» жана башка) жараткан. 1845-жылдан Санкт-Петербургда жашаган.
Минакари
=Булактар= Маданият, кол өнөрчүлүк
Чөл
Чөл – өсүмдүк өсүүгө шарты катаал аймактарда нымдын (кургакчыл чөл) же жылуулуктун жетишсиздигинен (суук чөл) пайда болгон ландшафттын тиби. Материктин ички бөлүгүндө жайгашкан континенттик чөлгө (мисалы: Гоби, Такла-Макан) жана материктердин батыш жээктеринде жайгашкан океан жээктик чөлгө (Атакама, Намиб) бөлүнөт. Субстратына жараша кумдуу, таштуу, чополуу, лёсстуу, шордуу ж.б. болуп ажыратылат. Рельефине тайпак тоолордун, дөбө дөңсөөлөрдүн, аралча тоолордун, структуралык дарыя өрөөндөрүнүн, көлдүн туюк ойдуңдарынын татаал айкалышы мүнөздүү. Климаты кескин континенттик, кургакчыл. Жаан-чачынын жылдык өлчөмү 100–200 мм жана андан да аз (бууланууга каайлана-тегереги, чети; мисалы: Ысык-көл чөлкөмү, шаар чөлкөмү ж.б. Кээде ойдуң, өрөөн, край, аймак маанисинде да айтыла берет.
Чингаль-Кикя дарыясы
Чингаль-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тэкотэдыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 38 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Фичино, Марсилио
Фичино, Марсилио (1433—1499) — италиялык гуманизмдин көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири, Кайра жаралуу доорундагы платонизмдин жолун жолдоочу.
Эмгектери тууралуу
Өзүнүн «Христиан дини жөнүндө» жана «Платондук теология жандын өлбөстүгү жөнүндө» деген чыгармаларында дин менен философиянын өз ара катышы жөнүндөгү маселени антисхоластикалык позициядан чечет.
Бүткүл жалпы дин концепциясы
Фичино авторитардык схоластикадай эле дин менен философияны жакын деп тапкан, бирок, алар тең укуктуу эже-сиңдилер деп эсептеп, «бүткүлжалпы дин» деген концепцияны көтөрүп чыгат. Динди ал элдердин руханий турмушу чагылып көрүнө турган зарыл форма катарында караган.
Бүткүл жалпы дин концепциясы — бөлөк динге жол коюунун алгачкы формаларынын бири.
Кудай тууралуу
Фичино Кудайды түпкү бир бүтүндүк катарында карап жана аны дүйнөдөн тышкары турат деп эсептеп, пантеизм позициясында турган. Анын пантеизми жаратылыш менен Кудайды толук окшоштурган натуралисттик пантеизм эмес, анын Кудайды, ал жаратылыштан тышкары турса да, жаратылышсыз жана адамсыз жашай албайт.
Фичино үчүн дүйнөлүк жан дүйнөлүк иерархиянын бардык звенолорун бириктирип, бардыгын кыймылга келтирип турат.
Фичинонун гуманчыл көз карашы анын адам жөнүндөгү окуусунда өзгөчө көрүнөт, ал адамды космостун борбордук звеносу катарында карайт. Адам дайыма өзүн өзү өркүндөтүп отуруп, Кудайга көтөрүлө алат деп эсептейт ал. Фичино адамдын эркиндикке умтулуусунун маанилүүлүгүн баса белгилеген.
Фичино Платондун духунда мамлекетти башкаруучулар философ болууга тийиш деп айткан.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Никель сульфиддери
Никель сульфиддери – күкүрт менен никель курамы ар түрдүү бирикмелер: NiS, Ni2S, NiS2, Ni3S2, Ni3S4 жана Ni6S5 жана башка пайда кылат. Жаратылышта NiS (миллерит минералы), Ni3S4 (полидимит), NiS2 (ваэсит) кездешет. Ni3S2 менен Ni6S5 никелди алуудагы эритүүдөн же кобальт өндүрүшүнөн калган сульфаттык эритмелерден алынат. Н. с. таза никель алууда, гальванотехникада, никель менен металлды жабууда, аккумулятор жасоодо, катализаторлор даярдоодо жана башка колдонулат. аралык продукт, Файнштейн негизги компоненттери. Никель моносульфиди NiS күкүрт менен NiO ысытууда же никель туздарына суутек сульфидин же аммоний сульфидин таасир кылуудан алынат. NiS үч модификацияга ээ: a-NiS -аморфтуу; b-NiS (жогорку темп-рада); g-NiS (төмөнкү темп-рада). Табигый g-NiS (миллерит) саргыч жалтырак учтуу кристаллды пайда кылат. Балкып эрүү t 7970С, пайда болуу жылуулугу DН0298-17,5 ккал/моль, сууда НСl эрибейт. Абада акырындык менен окистенет. Суутек менен калыбына келбейт. Ni2S Ni менен NiS пайда болгон катуу эритме деп эсептешет. Ал NiSO4 менен Sтин аралашмасын Н2 агымында ысытканда, же Ni2S көмүртек менен электр мешинде калыбына келтирүүдө алынат. Ni2S тыгызд. 5,52-6,05 г/см3, балкып эрүү t 645оС, сууда эрибейт. Туз к-тасы менен начар аракеттенишет, азот к-тасы менен күкүрттү бөлүп чыгаруу менен ажырайт. Ni3S4 (полидимит) - күмүш сымал жалтырак кубдук кристаллды пайда кылат. NiS2 (ваэсит) – боз жалтырак, кубдук торчо пайда кылган тыгызд. 4,45 г/см3 болгон зат. Ni3S2 Ni-S системасында катуу эритме диссоциацияланганда пайда болот. Балкып эрүү t 790оС. Акырындык менен муздатканда Ni6S5 пайда кылуу менен ажырайт. Н. с. катализатор, нитрил жана нитробирикмелерди калыбына келтирүүдө кеңири колдонулат.
Академия
Академия – жогорку байтүп жана жогорку окуу жайынан кийинки кесиптик билим берүү программаларын жүзөгө ашыруучу жогорку окуу жайы, белгилүү бир илимий жана илимий-педагогикалык тармактар үчүн жогорку адистиктеги кызматкерлерди даярдайт жана/же кайра даярдайт, кесиптик билимдерин өркүндөтөт; фундаменталдык жана колдонмо илимий изилдөөлөрдү ишке ашырат; өз тармагы боюнча жетектөөчү жана илимий усулдук борбор болуп саналат.
Мифтик каарман Академдин жана Афинанын жанындагы анын ысымына байланыштуу жердин атынан келип чыккан. Биринчи А. Платон академиясы (б.з.ч. 386-ж.) болгон. Алгачкы Академия Кыргызстанда 1954-ж. Фрунзеде (азыркы Бишкек) СССР илимдер академиясынын Кыргыз филиалынын базасында негизделген. Учурда Улуттук Илимдер Академиясы статусун алган.
Киште
Киште — кыргыз элинин эң байыркы оюндарынын бири. "Манас" эпосунда башка элдик оюндардын катарында айтылат:
Бакылдашып ордо атып,
Кишисинен кырк-элүү
Киштеге кирип калыптыр (Сагымбай Орозбаков, 2. 308). К. оюну индилердин чатуран, моңголдордун шатар жана шахмат оюндарына окшоштуктары бар. К-нин таштары «кан», «баатыр», «урук» же «урук аксакалы», «төө», «ат-аккула», «мерген» же «мергенчи» «жоокер», же «пияда» деп аталат. Таштардын аталышы жана көчүш эрежелери кыргыз элинин коомдук-экономикалык, маданий турмушу, согуштук стратегия, тактикасына байланыштуу түзүлгөн. К-нин тактасы шахматтын тактасына окшош жасалат. Оюн таштары аттарына ылайыкталып, улуттук оюм-чийим менен кооздолуп, түп жагы шахмат таштарынын түбүндөй учу шоңшогойлонуп жасалат. К. оюнунда канды шахматтагыдай рокировка кылбайт. Матты болсо аттан башка бардык оюн таштары менен коюуга болот. Мергенди болсо эки оюнчу тең оюнду башташкан убакта гана алдындагы көчүшүнөн кийинки экинчи жолго шахмат оюнунда пешканы жүргөндөй эле көчүшөт. Калган учурда көчүш сайын аттан бөлөк бардык оюн таштарын бир жолдон гана көчүү менен мергенди да бир жолго көчүшөт. К-де ат шахмат оюнундагы ат сыяктуу эле көчөт. Канга коркунуч туулса «киш» жарыяланат, башкача айтканда шахматтагыдай шах дебестен киш делет. Оюндун эрежесинде канча коркунуч туулганда эки тарапка тең бир жолу аттын жүрүшүндө качууга жол берилет. К. оюнунда «жүр» деп айтылбастан, «көч» деп айтылат.
Жеткирип берүү
Жеткирип берүү – 1) сатып алуучу уюмга алып келип берилүүчү чийки заттарды, даяр продукцияларды, жабдууларды ж. б. товарларды сатып алуунун баардык баскычтары; 2) экономикалык ишмердикти жүргүзүүчү жак тарабынан товарларды жүктөп берүү (сатуу, белек кылуу, ошондой эле субъекттин салык салынуучу товарларды өзүнүн жеке максаты үчүн сатып алуусу), жумуштарды аткаруу жана кызмат көрсөтүүсү (менчигинен ажыратпастан туруп мүлктөн пайда алууну, жерди жалдоого жана ижарага, ошондой эле кошумча ижарага берүүнү кошо алганда).
Сулайман
Сулайман — диний уламышта он сегиз миң ааламга падыша болгон легендарлуу пайгамбар. Жаратылыштагы жандуулардын бардыгы С-га багынган имиш. Библияда Соломон пайгамбар делет. "Манас" эпосунда С-дын образына эпикалык баатырлардын эрдиктерин, эр жүрөктүүлүгүн салыштыруу менен аларды өзгөчө поэтикалык формада идеалдаштырат. Мисалы, "Ошол турган Бээжинден Сулайман сурак албаган" (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 919-инв., 1640-б.), — деп легендалуу С. ала албаган Бээжинди Манастын караткандыгы айтылып, баатырдыгы даңазаланат.
Денисов Василий Фёдорович
Денисов Василий Фёдорович - (1903, РФ, Оренбург – 1969, Фрунзе ) – генетик, айыл чарба илимдеринин доктору (1957), профессор (1958). 1926-ж. Оренбург айыл чарба техникумун, 1931-ж. Ташкенттеги Орто Азия зооветеринардык институтун бүткөн. 1933-жылдан Кыргызстан мал чарба жана ветеринардык илимий-изилдөө институтунун улук илимий кызматкери, институттагы бодо мал бөлүмүнө башчы, 1955–69-ж. КАЧИнин мал түрү боюнча зоотехния кафедрасынын башчысы болуп иштеген. Мал генетикасы жана аргындаштыруу боюнча илимий эмгектери бар. Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Чечейбаева Сагыйпа
Чечейбаева Сагыйпа (1932, Нарын району -- 1985, Нарын ш.) - ырчы, актриса. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1973).
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Бел (Кадамжай району)
Бел — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Бирлик айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 871 киши.
Автордук баяндоо
Автордук баяндоо – чыгармадагы каармандын сөзүнөн башка окуянын ордун, мезгилин жана шартын сүрөттөгөн автордун речи, каармандардын мүнөзүн терең ачуу үчүн алардын кебине автордун кыстырмасы. Автордук баяндоо окуянын өнүгүшүн түшүндүрүп жүрүп отурат, көбүнчө сюжеттүү чыгармаларда, айрыкча, кара сөздө кеңири колдонулат. Мис.,” Аза көчү Эне-Бейиттин жолун кадыресе арбытып койду. Күн чоң шашке болуп, ошол жеткен ордуна жетип калгансыйт. Сары-Өзөктүн чөлү калыбын жазбай, кадимкидей ысый баштады. Бирде саатын, бирде күндү, бирде алдыда керилип жаткан жайыкты карап коюп, Бороондуу Эдигей жол жүрүш ойдогудай эле баратканын өзүнчө белгилейт. Жанагыдай эле буурасы маң-маң желип, өзү алдыда, анын соңунан прицеп тарткан прицеп келет, анын соңунан дөңгөлөктүү эксковатор “Беларусь” коңузча күжүңдөп калбай келет. Жолборс болсо тилин салаңдатып желе-жорго капталда.”
Адабият
Ж.Шериев. А.Муратов. Адабият. Терминдердин түшүндүрмө сөздүгү/ Кыргыз энциклопедиясынын башкы редакциясы. –Бишкек, 2004. –ISBN 5-89750-084-3
Кара-Кол
Кара-Кол — бул кеңири тараган Кыргызстандын ар кайсы тарабында жайгашкан жер- суулардын окшош аталышы. Алардын арасында шаардын, агын суулардын аттары кезигет. Бирдей аталыштагы мындай суулардын жалпы саны Кыргызстан боюнча-алты.
Кара-Кол, Ак-Суу району
Кара–Кол, Ак-Суу районун аймагы аркылуу аккан суу. Тескей Ала-Тоонун түндүк капталынан башталып, Ысык-Көлгө куйган суу. Узундугу 50 км, алабынын аянты 394 км2. Башталышында мөңгүлүү, ортоңку бөлүгүндө карагайлуу капчыгай, төмөнкү бөлүгүндө кенен түздүк аркылуу агат. Негизги куймасы– Кашка-Суу. Мындан тышкары алабында жалпы узундугу- 93 км келген 27 куймасы, жалпы аянты 0,99 км2 болгон 4 көл бар. Алардын эң чоңу Ала-Көл (аянты 0,84 км2). Көп жылдык орточо чыгымы 6,60 м3/сек; эң көбү 57,6 м3/сек, эң азы 0,38 м3/сек. Апрелдин аягында көбөйө баштап, июль-августта кирет, сентябрдын аягында тартылат. Сугатка кеңири пайдаланылып, айыл-кыштактарды суу менен камсыз кылат. Боюнан Каракол шаары, Челпек, Бөрүбаш, Бурмасуу ж. б. кыштактар орун алган.
Кара-Кол, Талас районуну
Каракол Талас районунун аймагы аркылуу аккан суу, Талас суусунун оң куймасы.
Узундугу 100 км, алабынын аянты- 1160 км2. Кыргыз жана Талас Ала-Тоолорунун кошулган жеринен башталат. Ири куймалары: Жарташ, Кумбел, Талдыбулак, ошондой эле ондогон майда куймалары, алабында бир нече майда көл бар. Жылдык орточо чыгымы 7,64 м3/сек; эң көбү 33,9 м3/сек, эң азы 0,95 м3/сек. Апрелдин аягында кирип, сентябрда тартыла баштайт. Сугатка пайдаланылып, бир нече каналга бөлүнөт. Жээгинен Көпүрө-Базар, Арал, Чат- Базар сыяктуу кыштактарда орун алган.
Кара-Көл, Ноокат району
Кара-Көл Ош облусунун Ноокат районундагы агын суу.
Кара-Кол, Нарын району
Кара-Кол – Ички Теңир-Тоодогу суу, Чоң Нарындын сол куймасы. Жогорку Нарын тектон өрөөнүнүн батыш жагында. Нарын районунун аймагы аркылуу агат. Узундугу 51 км, алабынын аянты 585 км2. Борколдой жана Чоң Үзөңгүкууш (Кумбел) тоолорунун аралыгында жаткан Жагалмай мөңгүсүнөн башталат. Баш жагында өрөөнү кенен (0,4–0,8 км); Келинтайгак суусуна чейин Жагалмай деп аталат. Ортоңку бөлүгү бийик кашаттуу (7 кашат), төмөнкү агымы капчыгайлуу (0,1–0,2 км). Май– июнь айларында суусу кирип, сентябрда тартылат. Ири куймалары: Ашуучакыркорум, Туюк-Чакыркорум (оң), Келинтайгак, Жайык, Бешкашат (сол).
Кара-Кол, Чыгыш Кара-Кол
Чыгыш Кара-Кол — Кочкор суусунун башаты. Узундугу 51 км, алабынын аянты 533 км2. Кыргыз Ала-Тоосунун түштүк капталынан башталып, кууш тепши сымал капчыгай жана өрөөн аркылуу агат. Ири куймалары: Корумду, Үчкуулук, Ийри-Суу. Булардан башка 30 дан ашык майда куймасы жана алабында чакан (аянты 0,01 км2) көл бар. Жылдык орточо чыгымы 4,76 м3/сек; эң көбү 63,6 м3/сек, эң азы 0,16 м3/сек. Апрелдин аягында кире баштап, сентябрда тартылат. Сугатка пайдаланылат. Сол жээгинен Дөң-Алыш, Кара-Мойнок кыштактары орун алган.
Кара-Кол, Батыш Кара-Кол
Батыш Кара-Кол – Ички Теңир-Тоодогу суу, Көкөмерендин агын суулары 192 сол куймасы. Узундугу 89 км, алабынын аянты 1230 км2. Кыргыз Ала-Тоосу менен Карагатты тоосунун кошулган жеринен башталып, анча кууш эмес өрөөн аркылуу агат. Негизги куймалары: Туюк- Аларча, Сөөк, Ашуу- Аларча, Шили-Суу, Сокулук, Чаарташ ж. б. Майда куймалары көп. Жылдык орточо чыгымы 19,7 м3/сек; эң көбү 56,9 м3/сек, эң азы 7,03 м3/сек. Май айында кирип, сентябрда тартылат. Боюнан Кожомкул атындагы кыштак орун алган.
«Кыргыз» этноними
"Кыргыз" деген соз кандай болуп чечмеленет
— түрк-монгол жана башка тилдүү элдердин ичинен жазма булактарда эң алгачкы эскерилген элдин энчилүү аты. «Кыргыз» - элдин, мамлекеттин аталышы катары кытай жыл баяндарында, байыркы түрк, уйгур, кыргыз руникалык жазма эстеликтеринде, Византия, араб-фарси, монгол жазма булактарында чагылдырылат. «Кыргыз» аты Орхон-Энесайдагы рун сымал жазма эстеликтерде - «кыргыз», «кыркыз», грек (Византия) тилинде «херкис»; монголчо - «хиргис», «хэргис», латынча - «керкис», араб жана фарси булактарында - «хырхыз», «хырхыр» формаларында чагылдырылган. Кытай жыл баяндарында этнонимдин аталышынын бир канча түрү кездешери маалым. Кыргыздар өздөрүнө таандык рун сымал жазуу эстеликтеринде «кыргыз» атын жазып калтырышкан. Этноним Энесай чөлкөмүндө бир канча ирет, Орхондогу жазууларда («кыргыз») 14 ирет эскерилет. (КТБ - Күл тегин эстелиги 4,14,20,35,36; Тоң Йокук - 20,27,28,29; Могилян 26,27; Моюн Чур-22,23). 1900-ж. таанымал түрколог Г.И.Рамстедт тарабынан Монголиянын түштүгүрөөк жагындагы Суджин- Даван (Суджа жазуусу деген ат менен белгилүү) деген аймактан табылган кыргыздар калтырган эстеликтин тарыхый, лексикалык мааниси өтө зор. Эстеликтеги маалыматтардан кыргыздарда VIII- IX кк. чейин эле этностук өзүн-өзү таануусу толук калыптанып бүткөндүгүн байкоого болот.
Арийне «кыргыз» этноними оболу, кытай жыл баяндарындагы (Хань, Суй, Тан, Юань, Сунь, Цинь династияларынын мезгилдери, б.з.ч. III к. - б.з. XVIII кк.) маалыматтарда эскерилет. Бул династиялардагы мамлекеттик тил жана иш кагаздарын алып баруу бири-биринен таптакыр айырмалангандыктан, «кыргыз» этнониминин аталышы жана жазылыш формасы да бир топ өзгөчөлүктөргө ээ. Хань династиясынын жыл баяндарында (Сыма Цянь «Ши-цзи»): «...Кийинчерээк Маодун түндүктөгү хунюй, щойщел динлин, гегунь жана синьми ээликтерин... Кытай булактарында кыргыз этноними Хань доорундагы иероглифте «gе - кип», хан тилинде gjzап-кuп деп жазылганын, андан соңку китептерде hі- gu, hе-gu, dzte-gu, gzu-gu формаларында чагылдырылат.
Кыргыз тарыхынын кызыктуу жана өтө аз изилденген мезгили б з ч. 56-49-ж. болуп эсептелет. Ушул мезгилде кыргыздар, динлин жана уцзелер менен көтөрүлүш чыгарышып, көз каранды эместигин калыбына келтиришкен. «...Чжи-Чжи (б.з.ч. 48-ж) алга жылып, усундарды талкалады. Түндүктө Уцзелерди моюн сундурду Андан сөң, ал (Чжи-Чжи шаньюй) цзегуларды (кыргыздарды) жеңип, алардан түндүктө жайгашкан динлиндерди баш ийдирди. Чжи-Чжи үч ээликти (мамлекетти) өлкөгө бириктирди. Динлиндер, уцзелер, кыргыздар түзгөн көз каранды эмес мамлекеттерди ошол доордогу кытай тарыхчысы Бань Гу «Үч падышачылык» деп бекер жерден жазган эмес. Бирок, бул баш ийдирүү узакка созулган эмес. Б.з.ч. 46-ж Чжи-Чжи шаньюй Таласта кытай аскерлери менен болгон согушта курман болот. Андан соң, «кыргыз» этноними жана кыргыздар «Вэй-люйда» («Вэй династиясынын таржымалы») биздин замандын 220-280-жж. эскерилет. Пэй Сун Чжи берген маалыматтарында: «... батыштан Иу, Янциден түндүктө, Байшян тараптарда циби, боло, чжи, де, субо, уху, хэгу (кыргыз), ниху жана башкалар жайгашкан. «Хэгу (кыргыз) этноними Суй династиясынын (581- 618-жж.) Борбордук жана Орто Азия аймактары боюнча түзүлгөн карталарында да чагылдырылат. Хэгулар жогоруда аталган элдер менен кайрадан биргеликте эскерилет. Кыргыздар «Вэй шуда» (Вэй династиясынын жыл баяндары боюнча) сяньбилерге баш ийип турушкан уруу (эл) экендиги баяндалган. 558-жылы Чыгыш Түрк каганы Бумындын көз жумгандыгына арналган аза күтүүдө кыргыздар да катышкандыгы жөнүндө маалыматтар бар. Бул маалыматтардан кыргыздардын б.з.ч. 3. б.з 6- кк. Чыгыш Теңиртоодо, азыркы Манас шаарынан, Боро-Хоро тоо кыркаларынан түндүгүрөөктө байырлашкандыктарын билүүгө болот. Кыргыздар жана «кыргыз» этноними жөнүндө кеңири маалыматтар (6-10- кк.) Орхон-Энесай рун жазуулары жана Кытайдын Тан династиясынын жыл баяндарында чагылдырылат. 6-8-кк. кыргыздар саясий жактан бир топ күчтөнүшүп, Борбордук Азияда согушта саясий үстөмдүгүн камсыз кылууга умтулушкан. 629-ж Кыргыз мамлекети Телес каганатына убактылуу көз каранды болуп калган. 632 -ж Тан императорунун атынан элчи Ван Ихун Кыргыз каганына атайын миссия менен келген. 648-ж Телестер тан империясын баш ийдиришкен соң, кыргыз каганы «Эл аксакалы, Силифа (Элтебер) Шибокюй Ачжан өзү император Тайцзундун кабыл алуусуна келген. Бул дипломатиялык алакалардын түзүлүшү, эки өлкөнүн бирин-бири мамлекет катары суверендүүлүгүн таануусу болгон. Кыргыз өлкөсү кытай документтеринде Тан мамлекетиндеги расмий тилдик өзгөчөлүктөргө байланыштуу «гян-гун» деп атала баштаган. 638-ж кытай мамлекеттик иш-кагаздарында «гегу» деп да жазылган. «Гян-гун» жана «Гегу» бир эле атты, «кыргыз» дегенди туюнткан.
758-843-жж «кыргыз» этноними тарыхый жазма булактарында «хягас» формасында жазыла баштаган. Изилдөөчүлөр Тан доорунда (618-917-жж.) жана андан соңку мезгилдердеги Ніа dzizsi, Ніа-dzia-sі, he-gе- sі, gе-gе-sі формаларында жазыларын белгилешет. Кытайда монголдордун Юань династиясы башкарган мезгилде (1280-1368- жж) кыргыздар dzi-li-dzi-si, сhі-еr-dzі-sі, сhі-lі-dzi-si «кыргыз» аты кытай иероглифтеринде формадагы иероглифтер менен белгилүү болушкан. Руникалык жазуу эстеликтеринде этноним «кыркыз» формасында берилет. Күлтегиндин эстелигинде (711-ж): «...Тибет, табгач, апар, курум, кыркыз, үч курыкан, отуз татар, кытай, татабы - мынча журт келишти, ыйлашты, сыкташты..., Күлтегин жыйырма алты жашында кыргызга карай жортуулдады...» - деп жазылган. Могилян-каганга арналып тургузулган эстеликте: «...Мен жыйырма алтыга толгонумда чик журту кыргыздар менен бирге жоо болушту...» - деген маалыматтар бар. «Кыргыз» этнониминин Орхондогу (Монголиядагы) руникалык жазуулардан көп ирет эскерилиши кыргыздардын Борбордук Азиядагы согуштук-саясий бекем абалын чагылдырган. Кыргыз маданиятынын Түштүк Сибирдин аймактарына таралышы б.з. 6-к башталат. Археологиялык маалыматтар менен кыргыздардын Энесай тарапка журт которуусунун хронологиялык алкагы дал келет. Бул тыянактар эн тамга белгилери, петроглифтер жана башка тарыхый-этнографиялык маалыматтар менен да бекемделет. Династиялык өз ара чыр-чатактардан 583-ж 1-Түрк Каганаты кулагандан соң, кыргыздар убактылуу, ары шарттуу түрдөгү көз карандылыктан арылышкан. Тагыраак айтканда, толук көз каранды эместикке ээ болушкан. Кытай жыл баяндары: «Тюкюлардан (түрктөрдөн) түндүктө жашаган Цигулар (кыргыздар) өч алуу үчүн өз мезгилин күтүп жатышат деген», - маалымат беришет. Бул мезгилди Кыргыз мамлекетинин өнүгүүсүнүн экинчи этабы катары кароо зарыл. Анткени дал ушул тарыхый окуялардан соң «кыргыз» этноними жана кыргыздар жөнүндө маалыматтар Кытайдын Тан династиясынын жыл баяндарында, араб-фарси жана башка булактарында көп эскериле баштайт.
Кытайдын «Тайпинхуаньюйцзи» («Тайпиндердин башкаруу доорундагы дуйнөнүн сүрөттөлүшү») аттуу жазуу булагында төмөндөгүдөй баалуу маалыматтар бар: Сяцзястар (кыргыздар) - түндүк- батыш багыттагы талаалардагы мамлекет. Алардын абалкы аталышы - цзейгу, башкасы - цзюйу, дагы бир аталышы цзянь - гунь деген ат менен белгилүү. «Тарыхый баяндарда» цзяньгунь деп аталса, Хань династиясынын жыл баяндарында бул эл гегунь катары белгилүү болушкан... Алардын (кыргыздардын) падышалыгында башкы аскер жетекчисин Хэси-бей, андан соңку Ацзюй- шэбей, андан кийинки башкаруучусу Ами-бей деп аталышат. Ошол үч адам (министрлер) мамлекетти чогуу башкарышат. Алардын мамлекетиндеги өкмөт кызматкерлери цзай-сян, ду-ду, цзян-цзюня, дацян (да-гань) деген кызмат даражаларын аткарышат. Чженьгуандын (Тан императору) башкаруусунун 6-жылында (632-ж.) Тан мамлекети янь-ши-вэй Ван И-Хунду аларга (кыргыздарга) элчиликке жөнөтүштү. 647-ж. саясий окуялардан соң, кыргыздар Тан империясы менен түз дипломатиялык байланыштарды түзүү максатында, 632-ж. элчиликке жооп иретинде 648-ж. белгилүү мамлекеттик ишмер, элтебер Шибокюй Ачжан Тхай-цзундун сарайына расмий иш сапары менен келген. «Император жогорку даражалуу мейманга атайын сый тамак уюштуруп, Цзян-Кундун (Кыргыз) генерал-губернатору (ду-ху) титулун ыйгарган. Жогорудагы кытай жыл башында андан соңку мезгилдердеги кыргыз-кытай алакалары жөнүндө кенен маалыматтар бар. Кыргыздар менен аскердик- саясий алакага кытайлар өздөрү кызыкдар болушканы анык.
Араб графикасындагы жазуу булактарында кыргыздар X к. орто чендеринен эскериле баштайт. Аль Истахри: Син падышалыгы көп тилдүү. Түрктөр, тогузгуздар, хырхыз, кимак, гуз жана хазлаждардын тилдерин түшүнүшпөйт. Хыргыздар (кыргыздар) тогузгуз, кимак океан (мухит) суусу жана хазлаждардын жерлеринин ортосунда жайгашкан. Тогузгуздар Тибет (Туббет), хазлаж, хырхыз жана Син падышачылыгынын ортолугунда жайгашкан. «Худуд ал-Алам» деген фарс тилдүү булакта Рас дарыясынын кимак жана хырхыздар жашаган жерлерден башталып, гуздардын жери аркылуу Хазар деңизине куят... Ааламдагы 51 мамлекет... - Хиарган, Гуз, Кимак, Чигил, Тухси, Халлух, Йагма, Тогузгуз жана Хырхыз. ...Алардын жетекчилери Хырхыз-хакан (каган)... Алардын негизги кесиби көчмөн турмуш, кой, уй жана жылкыга байланышкан. Хырхыздар көчмөндөр, жайыт издеп көчүп жүрүшөт. Боз үйлөрдө турушат, аңчылык жана балыкчылыкты да кесип кылышат. Отко сыйынышат, сөөктү өрттөп көмүшөт. Исламга чейин кыргыздар сөөктү өрттөп көмүшкөндүгү кытай булактарындагы маалыматтар менен бекемделери маалым. Халлухтарга жакын жайгашкан аймактын калкы өтө жыш жайгашкан; чыгышка жана түштүккө карай халлухтар, батышка-тухшйлер, түндүктө хырхыздардын жерлери созулуп жатат. Халлухтардын жана кыргыздардын аймагында өндүрүлгөн, иштетилген заттарды чигилдер да алып турушат. Алардын алган кирешелери арбын, боз үйлөрдө жашашат, айылдар жана шаарлар сейрек учурайт; негизги байлыгы - уй, кой, жылкы айбандары. Алардын айрымдары күнгө, жылдыздарга сыйынышат. Ал адамдар өз башкаруучусу сыяктуу эле жылуу маанай, ак көңүл, алар менен баарлашуу өтө жагымдуу. Соңку мезгилдеги иликтөөлөр карлуктар негизинен кыргыздар курамына жуурулушканын далилдөөдө. Атактуу энциклопедист-аалым Махмуд Кашгари (11-к.) да кыргыздар жөнүндө баалуу маалымттарды берет: «...Румдан күн чыгышка чейин мусулман жана башка элдерди зикир чалдым (эскерип жаздым). Румга жакын биринчи эл (уруу) беченек, андан соң кыфчак (кыпчак), огуз, йемек, башкурт, басмыл, андан соң кайлар, йабаку, андан соң татар, андан соң кыргыздар (кыркыз) жайгашышкан. Кыргыздар (кыркыздар) Чинге (Кытайга) жакын турушат. Автор андан соң: «кыркыз, кыфчак, огуз, тухси, йагма, чигил, игрек, чаруктардын тили - таза, түрк тилдери», - деп жазат. Андан ары Махмуд Кашгари кыргыздардын каада-салты жөнүндө да маанилүү маалымат жазат: «...Кыркыз (кыргыз), йабаку, кыпчак жана башкалар кишиге касам ичиргенде же аткарылчу иш үчүн убада бергенде, кылычын кынынан сууруп, ошол кишинин алдына коюп, «көк кирип, кызыл чыксын», - дешет. Эгер убада же берилген шерт бузулса, бул кылыч көк кирип, кызыл чыксын, канга бөлөнүп чыксын. Бул шерт бузулса темир сени өлтүрсүн, үч өлтүрсүн дешет. Алар (кыргыздар) темирди өтө урматтап мамиле жасашат». XI к. Кыргыздар жөнүндөгү маалыматтардын бүгүнкү тарых илими үчүн мааниси зор.
«Кыргыз» этнониминин чечмелениши - кыргыз этононимдерине илимий негиздеги чечмелөө жана алардын этимологиясын аныктоо боюнча эң алгачкы иликтөөлөр Н.А.Аристовго таандык. Илимпоздун айрым этностук аталыштарга берген илимий баасы бүгүнкү күнү да өз актуалдуулугун жогото элек. Н.А.Аристовдун изилдөөлөрүнүн бирден-бир кемчилиги болуп этнонимдердин маанисине иликтөөлөр жүргүзүүдө кыргыз тилинин жана лексикасынын, башка түрк тилдеринин системасындагы мүмкүнчүлүктөрү толук эмес пайдалангандыгында болгон. «Кыргыз» этнониминин чечмелениши жана анын баштапкы мааниси боюнча чет өлкөлүк, мурдагы советтик жана ата мекендик изилдөөчүлөрдүн бир катар кѳз караштары, тыянактары белгилүү. Мындан сырткары, этнонимдин чечмелениши боюнча элдик этимология, тагыраак айтканда, санжыранын жана башка фольклордук маалыматтарда да бар. Этнонимдин баштапкы мааниси элдик дастандарда, анын ичинде «Манас» эпосунда да чагылдырылат.
«Кыргыз» этнониминин маанисине адегенде венгр илимпоздору аныктама берүүгө аракеттенишкен. Вамбери этноним, эки сөздүн мааниси - «кыр» - талаа, тоо, «кез» - тургуну, жашоочусу» -деген пикирди айтып. Бул кѳз караш кыргыз санжыраларында «кыргез» (кыр + гез) деген элдик этимология менен үндөшүп турат. В.Мункачи болсо «кыргыз» этнонимин «кыр» + огуз («тоо» же Лигетинин маалыматы боюнча «талаа» огуздары) - «талаа огуздары» маанисин туюнтушу ыктымал деген божомол айткан. Бул кѳз караш Сейф ад-Дин Аксыкендинин «Мажму ат-таварихиндеги» (16- к.) кыргыздар «кырк гуздардан» келип чыгат деген орто кылымдык санжыралык маалымат менен үндөшкөнсүйт.
В.В.Радлов «Кыргыз» этноними сандык маанини туюнтат деген пикирин айткан. Анын айтымында «кыргыз» - «кырк»+»жүз» дегенди түшүндүрөрүн жазат. Болжолу, автор этностук аталыштын чечмеленишин кыпчак тилдүү элдерге кенен тараган жүз, миң деген этностук компоненттер менен жакын караган. Чындыгында эле, кыпчак тилдүү кѳчмѳн ѳзбек, казактар уруулук бирикмелер - жүздөргө (ѳзбек жүз, казактардагы улуу, жүз, орто жүз жана башкалар) бөлүнүшкөндүгү маалым. Шлегель «кыргыз» этнонимин «кыргу» - кызыл түс, «жүз»- кишинин өңү-түсү дегенди туюнткан деген эки сөздүн биригүүсүнөн келип чыккандыгын жазат. Бул пикир орто кылымдардагы (8-10-кк.) Кытайдын Тан династиясынын жыл баяндарындагы маалыматтар менен да дал келерин байкоого болот. Кытай жыл баяндарында «кыргыз» этнониминин «гянгун», «гегу», «сясзясы» (хягасы) формалары басымдуу учурайт. «Тан хуияодо»: биз тилмечтерден (уйгур тектүү котормочулардан) сураганыбызда (тактаганыбызда) «хя-гяс» сөзү «сары баш» (сары чачтуу), «кызыл түстүү» дегенди туюнтат деген» маалымат жазылган. Болжолу, уйгурлар кыргыздарды антропологиялык тибине карата ушундайча аташкан. «Хягас» сөзү котормочулардын айтымындагы ошол учурдагы уйгур тилиндеги qirgu = qizgu «кызгылт түстүү» дегенди туюнткан. Болжолу, уйгур тилинде «кыргы + сөзү кызыл маанисин аныктап, кытай тилине этноним дал ушул мааниде өтүп калган.
Л.Лигети өз эмгегинде Девернянын кытай тилинде «киян кун» - «кыргыз» этнонимин, ал эми «Кем» - Энесай, «Кун» - Орхон маанисин туюнтушу мүмкүн деген гипотезасы жөнүндө жазат. Бирок, Девернянын бул пикирин далилсиз көз караш катары кароого болот. Мындан сырткары, илим чөйрөлөрүндө адистер жогорудагыдай гипотезаны колдоп чыгышкан жок. Соңку мезгилдеги илимпоздор «кыргыз» этнониминин тоо, кыр, талаа адамдары, өңү «кызыл», «кызгылт» түстүү адамдар маанисинде чечмелеп жүрүшөт. К.И.Петров: «Кыргыз»- «кырыг» (же кыргы) байыркы түрк тилдеринде кызыл түсүн аныктаган сын атооч, - 3 көптүк маанини (- лар мүчөсү) туюнткан сөз жасоочу мүчө» - деп жазат. Ушул эле көз карашты түрколог Н.А.Баскаков өз изилдөөлөрүндө колдоп чыккан тыянагын айтат. Бирок, Н.А. Баскаков qurquz сөзүнүн баштапкы маанисинде qurgu - quruq - «кызыл», экинчи компоненти oguz - guz же quruq oguz — кызыл огуздар дегенди туюнткан. «Кызыл» түсү байыркы түрк доорундагы «түштүк» дегенди туюнткан. Изилдөөчүнүн пикиринде этноним бир эле учурда «түштүк огуздар» дегенди билдирет. Бул гипотеза (экинчи компоненти боюнча) 16-к. теңиртоолук кыргыздардын Хожент тоолорунда кырк гуздардан - кыргыз этноними келип чыгат деген санжыра менен дал келет. Этнонимдин тоо, талаа, кыр, кызыл, жана башка ушундай сыяктуу сөздөргө маанилеш келип чыккандыгын белгилеп пикирлер соңку мезгилдерде да жарык көрүп келет. Илим чөйрөсүндө бул маселе боюнча дагы бир багыт бар. Биздин пикирде ушул көз караш негиздүү илимий тыянак болуп калат. Доржи Банзаров, Л.Лигети С.М.Абрамзондор кырг(к) - сан, - 3 көптүк маанисин туюнткан сөз жасоочу мүчө. «Кырк + з: - лар көптүк маанини түшүндүргөн сөз жасоочу мүчө». «Кырк + тар» же «кырк уруу», «кырк уруу эл». Бул илимий негиздүү пикирди эң алгач бурят окумуштуусу Доржи Банзаров айткан. Автор -3 көптүк маанини аныктаган монгол аффикси деген тыянакка келет. Арийне, - 3 мүчөсү байыркы түрк доорунан эле белгилүү. Мисалы, кыргыз, огуз, телес, барлас, мундуз жана башкалар. Огуз= ок(з)+ уз; «ок» - байыркы кыргыз тилинде «уруу», «эл» дегенди аныктаган оq-оq «тебе», «урук» +иг; -г көптүк маанисин аныктоочу байыркы аффикс. Санга байланыштуу этностук аталыш тар байыркы кыргыз (түрк) доорунда өтө кенен тараган. Мисалы, он ок, он огуз, атуу татар, үч карлук, үч курыкан, тогуз огуз, отуз уул, үч ок, жана башкалар. Кыргыздарда кырк уулу (саруу), кырк тамга (жоокесек), отуз уул, тогуз (багыш), жети уруу (саруу), үч ок (басыз) жана башкалар урук-уруу аттары кездешет. Түрк-монгол элдеринде, анын ичинде кыргыздарда жети, тогуз, кырк сандары ыйык санды туюнтары эзелтеден белгилүү. Мындан сырткары, башкыр, казак, өзбектерде жүз, кырктар, миңдер жана башка этникалык аталыштар кенен таралган.
Кыргыз-кырк + ыз(з) = кырк, -ыз (-з) көптүк маанини түшүндүрүүчү сөз жасоочу мүчө. Кырк + з - «кырк уруу эл», «кырк уруунун биримдиги, союзу» дегенди туюнтат. Элдик оозеки чыгар- маларда «кырк уруулуу кыргыз» сөзү арбын кездешет. Ушул эле маалыматтар «Манас» дастанында да чагылдырылат. 13-18- кк. Монгол тилдүү булактарда «кыргыз» этнонимин «киргут» - кырг + ут- т (- ут) монгол тилдүү элдерде көптүк маанини түшүндүргөн сөз жасоочу мүчө. Ойрот (Жунгар) хандыгын Угечи Кашка (Гүйлүчү, Мункэ Темур) жетектеген кыргыздар (булактарда «киргуттар») 1499- 1525-жж. Ойрот (Жунгар) хандыгын негиздешкендиги маалым. Жалпысынан, Азиянын эң байыркы элдеринин бири болгон кыргыздар жөнүндө маалыматтар тарыхый жана башка булактарда өтө арбын кездешет. Негизинен, «кыргыз» этноними жөнүндө илимге сунуш этилген көз караштардан Д.Банзаров, Л.Лигети, С.М.Абрамзондун пикирлери илимий негиздүү тыянак болуп калат.
Варметр
Варметр - өзгөрмө токтун электр тизмегиндеги реактивдүү кубаттуулукту өлчөөчү прибор: кубаттуулук Q=UIsinj формуласы менен берилет, мында U чыңалуу, I электр тогунун күчү, j алардын ортосундагы фазалардын жылышуу бурчу. Негизинен өнөр жайлык жыштыктагы (50 Гц) үч фазалуу өзгөрмө ток тизмегинде колдонулат жана ваттметрдей схемада туташтырылат. Варметрдин негизин электр ченегич механизм (адатта электр-динамикалык же ферродинамикалык система) жана варметрдин көрсөтүүсүнүн sinj чоңдугуна пропорциялуулугун камсыз кылуучу электр схемасы түзөт.
Жеткирип берүү базиси (шарты)
Жеткирип берүү базиси (шарты) (гр. basis  – негиз) – товардын колдон-колго өтүшү боюнча сатуучу менен сатып алуучунун ортосундагы милдеттердин бөлүштүрүлүшүн, тийешелүү документтердин толтурулушу менен унаа чыгымдарынын төлөнүшүн, товарга карата менчик укугунун сатуучудан сатып алуучуга өтүү учурунун белгиленишин, товарды жоготуу же бүлдүрүү тобокелдигин жана ташып-жеткирүү мөөнөтүн алдынала аныктаган тышкы соода бүтүмдөрүнүн шарты.
Челеста
(итал. celesta - асмандагыдай) - клавишалуу урма музыкалык аспап. Сырткы түзүлүшү фортепьяного окшош. Добуш булагы болуп болот табакчалар же түтүкчөлөр кызмат кылат. Алар добуш күчөткүчтүн үстүнө бекитилет. Диапазону 5 октаваны түзөт.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Оберасбах
Оберасбах - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Фюрт (район)|Фюрт районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы –17,183 (2013-ж.). Аянты – 12.11 км2.
Ниобаттар
Ниобаттар – беш валенттүү ниобийге туура келүүчү ниобий кислотасынын туздары. Эң негизги Н. метаниобаттар МеNbO3, ортониобаттар Ме3NbO4 же Ме5NbO5 түрүндөгү туздар кирет. ( Ме - шелочтук металл). Ортониобаттар жана Ме5NbO5 туздары сууда эригенде гидролизге учурап, татаал аквополи Н. 4Ме2О·3Nb2О5, 7Ме2О·6Nb2O5 пайда кылышат. Щелочтуу металлдар жер металлдары ниобаттары термикалык жактан туруктуу жана жогорку температурада (1200 оС) бууланбайт. КNbO3 жана NaNbO3 400-800оС вакуумда кычкылтекти бөлүп чыгарып, ниобий “колосу“ касиетине ээ болуучу катуу фазаларды пайда кылуу менен ажырайт. 800-1200о C вакуумда эркин абалдагы щелочтуу металл бөлүнүп чыгат, ал эми толук ажыроонун негизинде NbO 2 пайда болот. Кээ бир Н. балкып эрүү темп-ралары LiNbO3 – 1164о, NaNbO3 – 1250о, KNbO3 – 1184о, R6NbO3 – 1200о, Cs5NbO5 – 1200о, Na5NbO5 – 980о. Щелочтуу металлдар бардык суусуз метаниобаттары жана башка элементтер кээ бир Н. сууда начар эрийт. Калий туздары натрий туздарына караганда бир далай жакшы эришет. Көпчүлүк металлдардын Н. сегнетоэлектрдик, ал эми кээ бир шарттарда пьезоэлектрдик касиетке ээ. Н. ниобий гидроксидин щелоч эритмелери менен иштетүүдөн алынат. Ниобий жана тантал технологиясында Н. тоо тек концентраттарын ажыратууда пайда болот. РН³13 жеткенде эритмеден Ме2О Nb2О5 = 4:3 кристаллдашат. Кээ бир металлдар Н. керамикалык буюмдар, сегнетоконденсаторлор, пьезоэлектрдик блоктоочу жана көлөмдүк конденсаторлорду даярдоодо колдонулат.
Колбиха (Гришина куймасы)
Колбиха — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Гришина дарыясынын сол жээгинен 39 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Академиялык жыл
Академиялык жыл – жогорку окуу жайларындагы сабактардын башталышынан, календардык жылдын күз айларынан кийинки жылдын жай айларына чейинки (адатта 8–10 ай) убакыт аралыгы; бул термин бир катар өлкөлөрдө колдонулуп, өлкөдөгү бардык окуу жайлары үчүн кабылданган «окуу жылына» туура келет.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Баалуулуктарды банкта сактоо
Баалуулуктарды банкта сактоо – КР жарандык мыйзамдары боюнча, сактоонун өзгөчө түрү. Банк баалуу кагаздарды, асыл металлдарды жана таштарды, башка асыл буюмдарды, анын ичинде документтерди сактоого кабыл ала алат. Баалуулуктарды банкта сактоо келишиминин түзүлгөндүгү буюм сактоочуга банк тарабынан берилүүчү аты жазылган өздүк сактоо документи менен ырасталат, аны көрсөтүү сакталып турган баалуулуктарды буюм сактоочуга берүүгө негиз болуп саналат. Баалуулуктарды банкта сактоо келишиминде кардарга банкта өзүнчө сейф (сейфтин көзүн, өзүнчө жайды) пайдаланууга берүү каралышы мүмкүн. Мындай келишим боюнча кардар баалуулуктарын сейфке өзү салат жана алат, бул үчүн ага сейфтин ачкычы, кардарды таанып-билүүгө мүмкүндүк берүүчү карточка, же кардардын сейфке жана анын ичиндегилерди алуу укугун ырастоочу башка белги же документ берилет. Банк кардарга берилген сейф турган жайга кирүүнү көзөмөлдөп турууга милдеттүү. Келишимде атайын каралбаган учурда банк, эгер келишимдин шарттары боюнча кардардын катышуусуз сейфти ачууга же жабууга мүмкүн эместигин, же болбосо ал жеткис күчтүн кесепетинен улам мүмкүн болгонун далилдей алса, сейфтин ичиндегилердин сакталбай калгандыгы үчүн жоопкерчиликтен бошотулат.
Сөз байланышы
Сөз байланышы - сүйлөмдөгү сөздөрдүн бири бири менен маанилик жана грамматикалык жактан айкашышы. Ал багыныңкы жана тең байланыш деп бөлүнөт. Багыныңкы байланыш синтетикалык (жак, сан, жөндөмө мүчөлөрү жана этиштин чакчыл формалары аркылуу) жана аналитикалык (орун тартип, интонация жана кызматчы сөздөр аркылуу) жол менен ишке ашат. Кыргыз тилинде багыныңкы байланыштын төрт түрү бар: башкаруу, таандык, ээрчишүү, ыкташуу. Башкаруу байланышында багындыруучу сөзгө карата багыныңкы сөз синтаксистик жактан шартталып, атооч, илик жөндөмөлөрүнөн башка жөндөмөлөрдө турат; таандык байланышта багындыруучу сөз таандык мүчөнү, багынычтуу сөз илик жөндөмөсүнүн мүчөсүн кабыл алат; ыкташуу байланышында багыныңкы сөздүн формасы өзгөрбөй, багындыруучу сөз менен орун тартиби, интонациясы жана мааниси боюнча синтаксистик байланышта болот; ээрчишүү байланышында багыныңкы сөз багындыруучу сөздү сан, жак, түр боюнча ээрчийт... Тең байланыш сүйлөмдүн бир өңчөй мүчөлөрүн, багынчысыз кошмо сүйлөмдө жөнөкөй сүйлөмдөрдү байланыштырат. Тең байланыштагы сүйлөмдөр же сөздөр бири биринин синтаксистик милдетин шарттай албайт.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Байгазы мөңгүсү
Байгазы мөңгүсу – Борбордук Теңир-Тоодогу татаал-өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 4,3 км, аянты 4,4 км2. Тескей Ала-Тоонун түндүк капталында, Ашуутөр суусунун (Сары-Жаз суусу алабы) төрүндө жайгашкан. Башы деңиз деңгээлинен 4380 м, этеги 3660 м. бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4050 м. Абляция облусунун аянты 2,0 км2. Мөңгүдөн Байгазы суусу башталып, Ашуутөр суусуна куят.
Денисов Геннадий Степанович
Денисов Геннадий Степанович - (10.3.1947-ж. туулган, Фрунзе ) – физик, физика-математика илимдеринин доктору (2005), профессор (2006). 1970-ж. КМУну бүтүп, КР УИАнын Физика институтунда лаборант, лаборатория башчысы (1972), кийин инженер жана улук инженер. 1976-ж. ошол эле жерде кристалл физикасы адистиги боюнча аспирантураны бүтүргөн. КАЧИде физика кафедрасынын доценти (1984–98). 1999-жылдан КР УИАнын Физика институтунда кристалл физикасы лабораториянын бөлүм башчысы жана КРСУда профессор 50дөн ашык илимий-методикалык эмгектин, 4 автордук күбөлүктүн ээси. КРдин Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2000). КР дин илимге эмгек сиңирген ишмери.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Академиялык саат (окуу сааты)
Академиялык саат (окуу сааты):
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Гринч (мультфильм)
«Гринч» (The Grinch) — АКШнын анимациялык тасмасы, Доктор Сьюздун «Рождествону Гринч кантип уурдады» чыгармасынын негизинде тартылган.
Дүйнөлүк бет ачаары: 9-ноябрь 2018, Орусияда — 13-декабрь, Кыргызстанда — 27-декабрь 2018
Бааракы (пенсия)
Бааракы (пенсия) (лат. pensio – төлөм) – мыйзамдарда каралган учурларда (жаш курагы жеткенде, майып болгондо, багуучусун жоготкондо, иштеген жылы жана мамлекетке өзгөчө эмгек сиңиргенде) мамлекет же анын субъектиси тарабынан өмүр бою акча төгүмүнүн туруктуу төлөнүүсү, социалдык жактан камсыздоонун бир таризи болуп саналат. Ал мамлекеттик жана мамлекеттик эмес Б. болуп бөлүнөт (кара:Мамлекеттик бааракы,Мамлекеттик эмес бааракы).
Чардаш
Чардаш (венгр. csardas) – венгр эл бийи. Жай, созулуңку жана ылдам аткарылган бөлүктөрдөн турат. Чардаш обонуна көбүнчө төкмөлүк табият жана синкопалык ыргак мүнөздүү.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Эдым
Эдым — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Гыркуль дарыясынын оң жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Улуттук музыкалык аспаптар
Улуттук музыкалык аспаптар
Жеткирип берүү келишими
Жеткирип берүү келишими – жеке ишкердикте колдонулуучу соода-сатык келишимдеринин өзгөчө түрү. Ж. б. к. боюнча ишкердик кылган сатуучу-товар берүүчү ишкерликке пайдалануу үчүн же жеке, үйбүлөлүк, үйдө жана башкача ушундай пайдалануу менен байланышпаган башка максат үчүн товарды шартташкан мөөнөттө же өзү чыгарган же сатып алган мөөнөттө сатып алуучуга берүүгө милдеттенет.
Стрит воркаут
Стрит воркаут (англ.Street workout ,)- бул таза абада турник,брус,швед дубалдаында же бак -дарактарга оз салмагынды колдонуу менен машыккан заманбап спорт туру болуп саналат.Стрит воркаутта “машыгуу үчүн оор нерсени эмес, денеңди колдон” деген принцип бар. Ал эми стрит воркаут менен машыккан адамды турникмен.воркаутер деп аташат. Воркаут менен шугулданган адамдарды вайбро деп да аташкан. Бул сөз бизче англис тилинен алынган “white brother” сөз айкашынан “ак байке” деп которулат. КМШнын аймагында болсо турникмэн деп атоо кеңири жайылган.
Стрит воркаут сөзү “Street workout” деген сөздөн  келип чыккан. “Sreet workout” англисчеден которгондо “көчөдө машыгуу” же“ көчө фитнеси” деген маанини билдирет.
Пайда болуу тарыхы
Стрит воркаут спорту АКШда коомдун жакыр катмары жашаган геттолордо пайда болгон. Жаралган мезгилин 2008-жылдар деп эсептешет.Воркаут алгач геттолордо пайда болгондуктан башында гетто воркаут деп аталып келген. Кыргызчага которгондо короодо же көчөдө машыгуу дегенди билдирет ал эми стрит воркаут деп аталгандыгынын себеби англис тилинде стрит бул кочо демек атайын спорт залда эмес эшиктеги ,аянтчадагы турник,брустарда машыгуу дегенди билдирет.Азыркы учурда заман агымы өзгөргөн сайын спорт да өзгөрүп, заманбап спорт түрлөрү пайда болууда. Ааламдашуу доорунда убакыттын тездик менен өтүп жатышы адамдардын залга барып спорт менен алектенүүсүнө көп учурда мүмкүнчүлүк бербей келет. Ошондуктан адам баласы учурдун талабына ылайык нерсени издейт эмеспи. Ошол изденүү менен бүгүнкү коомдо стрит воркаут аттуу жаңы спорт түрү жаралды.