cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мухаммед кыргыз
Мухаммед Кыргыз Мухаммед Хейдардын сөзүнөн:Ташкент,Сайрам деген шаарларды Талкалаган.Бир күнү,Мухаммед Кыргыз Түркстанга чабуул жасайт.Абдуллах-Султан ал кезде Түркстанды Башкарып турчу.Абдуллах султан өз аскери менен Мухаммед Кыргыздын артынан барды.Мухаммед Кыргыз өз аскери менен артка бурулуп Абдуллах султан менен Чабышат,ошол башаламандыкта Мухаммед Кыргыз жеңип чыкты,Абдуллах Султан Мухаммед Кыргызга колго түштү,бирок Мухаммед Кыргыз аны бир күндөн кийин коё берет.
Маалыматтын жетишсиздигине (М. К. ж-дө кабарлар Мухаммед Хайдарда гана кезигет) байланыштуу кээ бир тарыхчылар (Б. Солтоноев, ж. б.) аны кыргыз санжырасындагы Тагай бий деп кароого умтулуп, мусулман динин кабыл алгандан кийин ал Мухаммед Кыргыз деген ысым алышы мүмкүн деп болжолдошкон. Бирок М. К-дын ислам динине өтүшүн эч бир маалымат далилдебей, Мухаммед Хайдар тескерисинче анын мусулмандарды тынымсыз чаап, аларга катуу жабыр көрсөткөнүн жазган. Ошондуктан М. К. м-н Тагай бийди бир киши деп саноо үчүн тарыхый маалыматтар жетишсиздик кылат.
Өмүркул Караев Мухаммед Кыргызды моңолдордун түпкү атасы Көкө менен салыштырып, бир адам болушу мүмкүн деп божомолдогон. Мажму ат-Таварихте лакап аты Көк-Бука [Көкө] болгон Мухаммед-бек, Анка-төрөнүн уулу деп айтылган.
Адабият
5.Мухаммед Хейдар.«Тарих-и Рашиди»(Рашидовая История»).
Кыздын түзүлүшүнө карата мамиле
Кыздын төрөлүшүнө карата мамиле Уул балага салыштырмалуу кызга карата болгон салкын мамиле биринчи кезекте анын бойго жеткенде үйүн таштап кетиши, бирөөнүн бүлөөсү болушу менен байланыштуу. Үй бүлөнүн туруктуу мүчөсү деп эсептелбегендиктен, кызга табактын түбүн жалатпаган, антсе ошол үйдүн ырыскысы кетип калат деп эркек балага тазалаткан. Ошол эле себептен, тагыраак айтканда, төркүнүнүн бүт байлыгын шыпырып алып кетпесин үчүн кызды күйөөгө узатканда. Себине шыпыргы кошуп бербеген. “Жаман катын кыш тууйт, кыш тууса да кыз тууйт” деген макал кыз баланын төрөлүшүнө карай мамилени көргөзүп турат. Жалаң кыз төрөгөн келинди ал тургай аялдар өздөрү да “ичи тар адам кыз төрөйт” деп кодулашкан. Бирок анткен менен кыргыздар кыз баланы да жакшы көрүшкөн. Кыз төрөсө “кырк жылкы” деп сүйүнчүлөп, болочокто атасы кызын күйөөгө бергенде жечү калыңды кабар кылышкан. Эркек бала эски-ускуну эле кийип чоңойсо, кызына “кыздын көзү кызылда” деп кийимдин жакшысын кийгизип, көчкөндө аттын мыктысын мингизген. Кыз баланы тепсе томаяк болуп калат деп коркутуп, анткен баланы катуу тилдеген. Кыз мейман болот деп, аны дайым сыйлуу орунга отургузган. Турмушка чыккандан кийин да, төркүлөп келгенде чачын же кир когун жууса үйгө ырыскы, дөөлөт кирет деп жорушкан. Жогоруда сөз болгон  ырым жырымдар, ишенимдер аркылуу эле кыргыздардын кызга карата жасаган чоң сый мамилесин байкаса болот
Кыш (курулуш материалы)
Кыш — минералдык материалдан бышырылып, буу менен иштетилип даярдалган бекем, сууга жана суукка туруктуу, туура (параллелепипед) формадагы эң байыркы курулуш материалы. Алгач кыш ылайга саман кошулуп, калып менен куюлуп, кургагандан кийин бышырылбай эле пайдаланылган. Бул ыкмада даярдалган кирпич азыркы мезгилге чейин пайдаланылып келүүдө. Биздин заманга чейинки 3—2-миң жылдыктарда бышырылган кирпич Египетте, Байыркы Римде колдонула баштаган. Пайдалануу түрүнө жана даярдоо ыкмасына жараша силикат кирпич жана бышырылган чопо кирпич болуп бөлүнөт. Силикат кирпич акиташ, кум, цемент кошулуп, жогорку басымда жана температурада даярдалат. Бышырылган чопо кирпич кадимки жана көркөм болуп ажыратылат. Кадимки кирпич дубал материалы катары пайдаланылат. Кирпичтин сырткы өлчөмү: 250×125×65 мм жана 250×120×88 мм. Бекемдик чеги боюнча кирпич 75, 100, 125, 150, 200, 250 жана 300 маркалуу болуп ажыратылат. Кирпич оңой эрүүчү таза чоподон жана кумдуу чоподон же кум, жыгач таарындылары, күл аралаштырылып даярдалат. Кирпичти даярдоодо чопо ташы терилип, жуурулуп, формага келтирип, кесилгенден кийин атайын меште 900—950°С температурада бышырылып, кургаткычта кургатылат. Бул процесс механикалаштырылган ири ишканада жүрөт.
Камзас дарыясы (Пызас куймасы)
Камзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Пызас дарыясынын сол жээгинен 47 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чумай
Чумай — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 339 дарыясынын сол жээгинен км алыстыкта Кия орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айыл социолоиясы
АЙЫЛДЫН АЗЫРКЫ АБАЛЫНЫН ЖАЛПЫ МҮНӨЗДӨМӨСҮ
Каныкейдин арманы
"Каныкейдин арманы" — классикалык элдик күү."Манас" эпосундагынегизги каармандардын бириКаныкейдинайланасындагы окуялардын негизинде чыгарылган. Калк кастарлап уккан улуу эпостун кызык окуяларынын негизинде жаралган татаал кайрыктардагы нечен залкар күүлөр бар (к. "Алмамбеттин арманы", "Семетей күү"). Ал эпикалык күүлөр музыкалык ойлорунун тереңдиги, көркөм каражаттарынын молдугу менен мүнөздөлөт. Көбүнчө айтым күүлөр болуп комузчу адегенде күүгө өзөк болгон окуяны жорго сөз менен чечмелей айта отуруп, күүнү анан черткен. Мына ошондой күүлөрдүн бири "К. а." чертилерде төмөнкү окуяны айтышкан. Айтылуу Манас атабыз өлгөндө, Абыке, Көбөш, Көлбай, Чыйбыт, Кочкор Манастан калган дүйнөнү камчыга ченеп бөлгөндө, Каныкейди Абыке алам деп, Ырамандын Ырчыуулун сен барып Манастын аялына: "Ат өлсө соору керек, ага өлсө жеңе керек" — жообун ала кел дейт. Ал Каныкейге барып, атчан туруп:Каныкей жеңе, кайнилериң жиберди. "Ат өлсө соору, ага өлсө жеңе керек" — экен дейт. "Арага келчү сен белең? Алуучу алты арам беле?" — деп,Каныкей оттун жанында жаткан шамшарды ала коюп уруп калат. Түнүндө кайненеси Чыйырды менен Семетейди Кайыпчынын кара үңкүргө жашырат. Эртең менен үрөң-бараңда Абыке, Көбөш келип Каныкейдин эмчегин жара чаап, "Ишенген балаң ушубу!" — деп жабылуу бешикти кылыч менен бөлө чаап кете берет. ОшондоКаныкей атасы Темиркандыкына кетмек болуп, Чыйырдыны айдалыга мингизип, Семетейди бооруна көтөрүп, Алмамбеттин сыр бараңын таянып:
Жоргонун белин аша албай,
Боздоп ыйлап баса албай,
Күйүктүн белин аша албай,
Күрмөлүп ыйлап баса албай
Балтырдан кара кан кетип,
Каныкейден ал кетип, жолго жөө чыкканын билгенБакай минерине унаа, жээрине азык камдап Чакмактын белинен Каныкейге жолугат. ОшондоКаныкей Бакайга кайрылып: — Ушул жетимди алып барып таятасы Темирканга бала кылып берейин. Атасын тарткан эр болсо, чоңойгондо элин бошотуп, "алты арамдан" кегин алар. Жаман болсо кул болуп жүрүп өлөр... дегенде,Бакай эки тулпарга Чыйырды менен Каныкейди мингизип, азыгын берип, Темирканга качырганын айтып келип, андан соң жалаң кайрыктардан турган "К. а-н" чертишкен. Эпостун обону, күүнүн чертилердеги баяндамасы муңайыңкы жүрүштөгү албан кайрыктарда түрлөнө кайталанып, күүнү уккан адамдын көз алдына Семетейди ала качып кетип бараткан Каныкейдин кайгылуу элеси тартылат.
Анемо
Анемо... (грекче anemos - шамал) - татаал сөздөрдүн «шамал» деген маанини билдирүүчү биринчи бөлүгү (мисалы, анемометр).
Сафаровка
Сафаровка (Сафаровка) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Багыш айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 256 киши.
Зеки Велиди Тоган
Ахмед Зеки Велиди Тоган (Валидов) (Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов), бозгунчулуктагы аты Ахметзеки Велиди Тоган (Ahmed Zeki Velidi Togan) – башкырлардын даанышман окумуштуусу, чыгыш таануучу, түрколог, кыргыз таануучу, башкыр таануучу, коомдук ишмер. Башкортостандын эгемендиги үчүн кыймылдын лидери. Философия доктору, профессор. Булак таануу боюнча бараандуу адис.
Кыскача өмүр баяны
Ахмед Зеки Велиди Тоган (Валидов) 1890-жылы падышалык Орусиянын Өфө (Уфа) губерниясына караштуу Астарлетамак (Стерлитамак) үйөзүндөгү Көзен деген кыштакта билимдүү кишинин (молдонун) үй-бүлөсүндө туулган.
Бул кыштак –азыркы Орусинын Башкортостан жумуриятындагы Ишембай районунун Көзен айылы болуп калды.
Бала чагынан арап, фарсы, чагатай түрк, орус тилдерин үйрөнгөн.
Оболу атасынын мектебинде, андан соң азыркы Гафури районундагы Үтек айылында мектепте таалим алат.
Казандагы жылдары
1908-жылы күзүндө ал азыркы Татарстандын ордосу Казан шаарында байырлап, мындагы “Касимия” медресесинде окуйт.
Стдент кезинде эле ал мугалим болуп иштеп, шаардын коомдук иштерине жигердүү катыша баштайт.
Ал “Касимия” медресесинде түрк тарыхы, арап жана түрк адабияты сабактарынан дарс берет.
1912-жылы анын “Түрк-татар тарыхы” китеби жарык көрөт.
Жаш окумуштуу менен Казан университетинде иштеген атактуу чыгыш таануучулар Николай Катанов, Ашмарин, Василий Богородицкий, ошондой эле Санкт-Петербург университетинде иштеген академик Василий Бартольд тыгыз кызматташтыкта болгон.
1912-жыл менен 1917-жылдын аралыгында Ахмет Зекинин отуздай илимий эмгеги жарык көрөт.
Экинчи сапарында ал Курандын түркчө котормосунун кол жазмасын (10-кылым) тапкан.
Уфадагы жылдары
Ахмед Зеки Велиди Тоган 1914-жылы Уфага (Өфө шаарына) кайтып келет.
Мында ал Османийа медресесинде иштей баштайт.
1915-жылы падышалык Орусиянын Мамлекеттик Думасынын 4-чакырыгына депутат болуп шайланып, андагы Мусулмандар фракциясынын ишине катыша баштайт.
1917-1918-жылдары – Улуттук Мажилистин депутаты.
1917-1920-жылдары ал Башкортостан калкынын улуттук боштондук кыймылын жетектеди.
Бул идеясын жүзөгө ашыруу үчүн В.Ленин башындагы болшевиктик өкмөт менен да кызматташты.
Акыры өз идеясы жүзөгө ашпаган соң, болшевиктер менен кол үзүштү. Аны камашаарында Борбордук Азияга качып кетүүгө үлгүрдү.
Фергана өрөөнүнө чейин барып, жергиликтүү калктардын эгемендиги үчүн күрөшкө салым кошту.
Бозгунга кетүү
1923-жылы февралда Ахмед Зеки Велиди Тоган СССРден чет элге биротоло чыгып кетти.
Ал башкыр элине жана андан соң Владимир Ленинге жолдогон каттарында саясаттан таптакыр баш тартканын маалымдаган.
Ахмед Зеки Велиди Тоган өмүрүнүн калган бөлүгүн толугу менен илимге багыштаган.
Ахмед Зеки Велиди Тоган Европадагы Вена, Лондон, Берлин, Бонн шаарларында дарстар окуган.
Түркиядагы жана Европадагы жылдары
Ахмед Зеки Велиди Тоган Түркияга келип, 1927-32-жылдары Стамбул шаарындагы Стамбул университетинде сабак берген.
1935-жылы Вена шаарында “Ибн Фадландын сапарнаамеси” аттуу темада доктордук диссертациясын коргогон.
1935-37-жылдары Бонн университетинин, 1938-39-жылдары Гөттинген университетинин профессору болгон.
Кайрадан Түркияда
Ахмед Зеки Велиди Тоган Экинчи дүйнөлүк согуштун босогосунда Батыш Европадан Түркияга кайтат.
Ал 1939-44, 1948-70-жылдары Стамбул шаарындагы Стамбул университетинде сабак берген.
Ал кыргыздын таанымал диссиденти, журналист Азамат Алтай менен да тааныш болгон. 1950-жылдары Азамат Алтайдын Стамбул университетине өтүшүнө көмөк көрсөткөн.
Ахмед Зеки Велиди Тоган 1970-жылы 26-июлда Түркияда дүйнөдөн өттү.
Анын сөөгү Стамбулдагы Каража-Ахмед көрүстөнүндө жерге берилген.
Бүлөсү. Урпактары
Ахмед Зеки Велиди Тогандын кызы профессор Исенбике Тоган да атасынын жолун жолдоп, чыгыш булактарын (анын ичинде фарсы, кытай булактарын) иликтеген белгилүү чыгыш таануучу, түрколог болуп саналат.
Ахмед Зеки Велидинин уулу Субидей Тоган болсо - так илимдер жаатында окумуштуу.
Чыгыш таануудагы эмгектери
“Жалпы түрк тарыхына кириш” (Стамбул, 1946), “Азыркы Түркстан жана анын жакынкы өтмүшү” (Стамбул, 1942-47), “Тарыхый изилдөөлөрдөгү методология” (Стамбул, 1950), жана башка илимий монографияларды жарыялаган.
1953-жылы Стамбул университетинде ачылган Ислам изилдөө институтун башкарган.
“Ислам энциклопедиясы” аттуу көп томдуктун эл аралык авторлорунун бири болгон.
Булак таануудагы саамалыктары.
Ахмед Зеки Велиди Тоган илим чөйрөсүнө бир нече олуттуу жазма булакты киргизген.
Маселен, 1923-жылы мартта Ирандын Мешхед шаарында Равз китепканасынан Ибн Фадландын “Сапар китебин” жана башка маанилүү булактарды тапкан.
Кыргыз таануудагы салымдары
Ахмед Зеки Велиди Тоган (Валидов) байыркы жана орто кылымдардагы кыргыз тарыхынын булактары боюнча белгилүү адис.
Ал кыргыздардын тарыхын ырааттуу караган окумуштуу болгон.
Анын пикиринде, энесайлык кыргыздардын алгачкы топтору монгол чапкындарынан алда канча мурда эле Теңир-Тоо аймагына келип байырлаган.
Башкыр чыгыштаануучусу, профессор Ахмед Зеки Велиди Тоган "Кыргыз" этноними тууралуу жоромол кылып, анын байыркы түрү «кыркыр» же «кыркер» болсо керек деп түкшүмөлдөгөн.
Сыйлыктары. Наамдары
Чыгыш тилдерин үйрөнүү жаатындагы немистик коомдун мүчөсү болуп шайланган.
Ахмед Зеки Велиди Тоган Британиянын Манчестер университетинин ардактуу доктору (1967-жыл наамын алган.
Финляндиянын финн-угор илимий коомунун мүчөсү болуп шайланган.
Ирандын агартуу министрлигинин 1-даражадагы алтын медалы менен сыйланган.
Кечиөрендеги салтанат (26.8.2010)
Башкортостан Автономиялык Республикасынын Вице-Премьери Зүхре Рахматулина Тогандын башкырлар үчүн маанисине токтолуп, түрк дүйнөсүнө таандык илимпоз болгонун баса белгиледи. Анкара шаарынын Кечиөрен районунун шаар башчысы Мустафа Ак да ачылыш сөзүндө, Ахмет Зеки Велиди Тогандын Башкыртстандын күнү, нуру болгонун белгилеп, Түркия үчүн да маанилүү салымдарды кошкон Тогандын аты коюлган бир паркты Кечиөренде ачканы үчүн абдан бактылуу болгонун айтты.
Маданият жана туризм министрлигинин кеңешчи орун басары Кемал Фахир Генч да өз сөзүндө түрк дүйнөсүнө кошкон чыгармаларынан улам маркум Тоганга ыраазылыгын билдирди. Ачылыш аземи маалында башкыр элдик музыка концерти болду.
Матросовка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Матросовка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Ефремкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 179 киши. Почта индекси — 453023, ОКАТО коду — 80235820008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Анды
Анд тоолору - Анд Кордильерасы (инктердин тилинде анта - жез, жездүү тоо) Жер шарындагы тоо системасынын эң узуну (9 миң км) жана эң бийиктеринен (Аконкагуа чокусу, 6960 м). Түштүк Американы түндүгүнөн бүт жана батышынан курчайт; Кордильеранын түштүк бөлүгү. Анд тоолору - соңку көтөрүлүүлөрдүн натыйжасында Анд (Кордильера) геосинклиналдык бүктөлүү кырчоосунун ордуна кайра пайда болгон тоо. Анд тоолору негизинен түстүү металл рудаларына (Борбордук Анд тоолору) бай, алдыңкы жана тоо алдындагы ийилген жерлерде нефть, газ (Кариб, Борбордук Анд тоолору) кендери бар. Анд тоолору негизинен меридиан багытында жарыш жаткан Чыгыш Кордильера, Борбордук Кордильера, Батыш Кордильера, Жээк Кордильера кырка тоолорунан турат. Булардын аралыктарында ички бөксө тоолор менен платолор (Пуна, Альтиплано-Боливия менен Перуда) жана ойдуңдар жайгашкан. Табигый өзгөчөлүктөрү жана орографпясы боюнча Түндүк, Борбордук жана Түштүк Анд тоолоруна бөлүнөт. Түндүк Анд тоолору Кариб Анд тоолоруна, үч негизги Кордильерадан (Чыгыш, Батыш жана Борбордук) турган Түндүк-Батыш Анд тоолоруна жана негизги эки Кордильерадан (Батыш жана Чыгыш) турган, Экватордук Анд тоолоруна бөлүнөт. Борбордук Анд тоолору (28° түштүк кеңдикке чейпн) Перу Анд тоолорун жана Борбордук Анд тоолорунун өзүн же Борбордук Анд тайпак тоосун камтыйт. Түштүк Анд тоолору Чили-Аргентина же субтропиктик Анд тоолоруна, Патагония Анд тоолоруна бөлүнөт. Анд тоолору алты климаттык алкакта (экватордук, түндүк жана түштүк субэкватордук, түштүк тропиктпк, субтропиктик жана мелүүн) жатып, чыгыш (ылымта) жана батыш (айдарым) капталдарындагы жаан-чачындын өлчөмү кескин түрдө айырмаланып (айрыкча борбордук бөлүгүндө) турат. Анд тоолору океан аралык суубөлгүч болуп эсептелет. Андан Амазонка жана анын куймалары, ошондой эле Ориноко, Парагвай, Парананын куймалары, Магдалена дарыясы, Патагониянын дарыялары башталат. Анд тоолорунда дүйнөдөгү ири көлдөрдүн ичинен эң бийик тоолуу көлү - Титикака жайгашкан. Түндүк-Батыш Анд тоолорунан Борбордук Анд тоолорунун түштүгүнө чейинки айдарым нымдуу капталдарын экватордук жана тропиктик нымдуу токой (тоо гилеясы) ээлейт. Ал үч бийиктик алкака (тьерра-кальенте, тьерра-темплада жана тьерра-фриа) бөлүнөт. Субтропиктик Анд тоолорунда дайыма жашыл кургак субтропик токою жана бадал, 38° түштүк кеңдиктен түштүктө дайыма жашыл нымдуу жана аралаш токой өсөт. Бийик платолорго - түндүгүнө экватордук тоолуу парамос шалбаасы, Перу Анд тоолоруна жана Пунанын чыгышына бийик тоолуу тропиктик кургак халка талаасы, Пунанын батышына жана 5-28° түштүк кеңдиктердин аралыгындагы Тынч океандык батыш жээкке чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү. Анд тоолору - хина дарагынын, кока, картошка жана башка баалуу өсүмдүктөрдүн мекени.
Калдыктарды жайгаштыруу объектиси
Калдыктарды жайгаштыруу объектиси – машыгуу майдандары, жыйноочтор, таштандылар, тоо-кен калдыктарын сактоочтор, калдык-куйруктар жана калдыктарды сактоо жана көмүү үчүн атайын жабдылган жайлар.
Победа
Победа — топоними.
Брежневтин сыйлык жана ардак наамдарынын тизмеси
Андан сырткары
Эл-аралык жана коомдук уюмдарынын сыйлыктары, премия медальдары ж.б.
Улуу Кыргыз Дөөлөтү
Улуу Кыргыз Дөөлөтү - 693-924-жылдарда Ички Азияда өкүм сүргөн кубаттуу көчмөн кыргыз кагандыгы.
Доорлору
693 жыл. Уйгур кагандыгы Тан империясындагы Энесай кыргыздардын жерлерин басып алган. Дал ошол убакытта Кыргыз каганаты түзүлгөн.
Тарых
Байыркы түрк элдеринин бири Экинчи Түрк кагандыгы начарлагандан кийин уйгурлар, карлуктар басмылдардын биргелешкен күчтөрү аны талкалаганда, көчмөндөрдүн жаңы талаа дөөлөтү Уйгур кагандыгына тийген эле.
VIII кылымда Борбордук Азияда үстөмдүк уйгурлардын колунда эле. Уйгурлар эзелтеден бери Борбордук Азиянын талааларында жашаган. 744—840-жж. Уйгур каганаты абдан күчтүү мамлекет болгон. Анын күчтүү мезгилинде Кытай мамлекети дагы жыл сайын салык төлөп турган.
IX кылымдын башында Уйгур кагандыгы мурдагыдан бошоңдоп калган эле. Анда ич-ара чыр-чатактар күч алып ички-саясий абал абдан начарлаган. Бул учурдан кыргыздар дароо пайдаланып, уйгурларга каршы согушуга даярдана баштаган. Кытай булактарынан төмөнкүлөрдү окууга болот. Кыргыз каганы өзүн Ажо деп жарыялап, аялын ханыша деп жарыялаган. Бул кыргыздардын тарыхындагы 820-жылы болгон. Ошол мезгилде Карлукдардын колдосуна ээ болушкан. Кыргыздар өздөрүн Уйгур кагандыгынан көз карандысыз деп жарыялап, Борбордук Азияга үстөмдүк кылууга умтула башташкан. Бул мезгилге чейин Кыргыз кагандыгы узакка созулуучу согуштарга атайын даярдыктардан өтүшкөн. Аскердик административдик системаны түзгөн. Ажо Сибирь элдерине бир нече жолу жортуул жасап, мамлекеттик чек арасын бир кыйла кеңейткен.
Кыргыз ажосу Уйгур каганына мындай деген кат жиберет «Сенин тагдырың бүттү, мен жакында сенин алтын Ордоңду аламын, анын алдына атымды байлап өзүмдүн туумду илемин. Эгерде мени менен алышкың келсе дароо келгин эгерде алыша албасаң тезинен жогол». Согуштагы жеңилүүлөр Уйгур кагандыгынын ич-ара күрөштөрүн күчөткөн. 840-жылы кар калың жаап мал кырылып, ачарчылык жана жугуштуу оруулар күчөгөн. Ушул жылы Кыргыздардын ажосу Уйгурлардын борбор шаары Ордо-Балыкка 100 миң аскерин жиберип, уйгурлардын борбор шаарын алган. Уйгур каганы салкылашта курман болгон, уйгурлардын калганы Байкалдын ары жагына Чыгыш Түркстанга качып кетишип өздөрүнүн жакшы жерлерин жана кең байлыктарын кыргыздарга калтырууга мажбур болушкан.
Энесайлык кыргыздар уйгурларды куугунтуктап отурушуп Чыгыш Түркстанга басып киришет. Кыргыздар уйгурлардын шаары Анси жана Беш-Балык шаарларын алышат. Андан ары Теңир-Тоо менен Жети-Сууга чейин жеткен. Ошентип, IX кылымдын орто ченинде Уйгур кагандыгынын ордуна «Улуу Кыргыз державасы» пайда болгон.
Улуу Кыргыз державасынын аймагы чыгышта Курыкандарга (Гулиганиге) чейин түштүктө Тибетке чейин, түштүк-батышта Жети-Сууга чейин созулуп жаткан. Радловдун пикири боюнча, кыргыздардын ханы 970-жылы гана Энесайдагы өзүнүн мурунку Ордосуна кайтып келген. 924-жылы кытайлардын Орхонго жортуулу жөнүндө баян кыргыздар 970-жылга чейин Моңголияда же анын эч болбосо бир бөлүгүндө болушу жөнүндө күмөндөнүүгө мажбурлайт.
Кытай жазма булактарына караганда, Кыргыз мамлекети дашилер (ал убакта арабдарды атагандай тажиктер), туфандар (тибеттер) жана гелолу (карлуктар) менен дайыма достук байланышта болгон. Кыргыздардын арабдар, тибеттер жана карлуктар менен достугу жөнүндө баяндан кыргыздар ал тугул державалык доорунда да Орто Азиянын батыш бөлүгүндө болуп жаткан согуштарга кийлигишпегендиги жөнүндө корутунду чыгарууга мүмкүндүк берет.
Белгилүү бир мезгилге чейин алардын душмандары уйгурлар гана болушу мүмкүн, анткени алар 860-жыл менен 873-жылдын ортосундагы мезгилинде азыркы Кытай Түркстанын Кара-Ходжа (азыркы Турфандын жанында) жана Бешбалык (кытайча Бейтин, азыркы убактагы Гучендин жанында) шаарлары менен кошо басып алган болчу.
IX кылымда жазган Гардизиден тышкары, хижранын 372-жылы, б.а. 982-же 983-жылы перс тилинде жазылган «Дүйнөнүн чектери» (Худуд ал-алам) деген автору белгисиз эмгек кызык маалыматтарды берет. Кийинчерээк бул эмгек орус илимий адабиятында адетте «Туманскийдин кол жазмасы» деген ат менен белгилүү. Бул булакка караганда, кыргыздар тугузгуздардын түндүк гана эмес, батыштагы коңшулары да болгон. Анын эсесине кыргыздар башка Жети-Суулук эки элдин – чигилдер менен тухсийлердин кошуналары катары аталган. Чигилдер Ысык-Көлдүн түндүк жээгинде, түргөштөрдүн бир бөлүгүн (түргөштөрдүн башка канаты катары жогоруда аз эли аталып кетти) түзгөн тухсийлер Чүй дарыясынын өрөөнүндө жашаган.
Кыргыздар өздөрүнүн Улуу державалык доорунда аймагын түштүк-батыш жакка кеңейткен. Муну Гардизинин жогоруда келтирилген сөзүнө караганда, тугузгуздардын аймагынан Энесайдагы Кыргыз каганынын ордосуна чейинки жол Көгмен тоолорунан же Саян тоо кыркаларынан төндүккө карай 7 күндүк жолду ээлеген. Арабдардын элестетүүсү боюнча кыргыздар ээлеген жер чыгышта океанга чейин жеткен.
Кыргыз падышасы кыргыз хаканы (каган) деп аталган. Алар жоокердиги менен айырмаланып, коңшулары менен согушуп, кастыкта бөлгөн. Алардын арабалары (же кайыктары), койлору, уйлары жана жылкылары бар, алар суу, жайыт жакшы аба ырайын жана шалбааларды издеп көчүп жүрүшөт. Алар отко сыйынып өлгөндөрүн өртөшөт, чатырларда жана кепелерде жашап мергенчилик менен кесип кылышат. Алардан чыгышты карай кыргыздардан чыккан фури деген эл бар. Алар башка кыргыздар менен аралашпайт. Алардын тилин башка кыргыздар түшүнбөйт. Кыргыз каганы жашаган шаар Кемижкет деп аталат. Кыргыздардын кагандыгында кыштак да, шаар да жок. Хакан жашаган жердегилерден башканын баары чатырларда жашайт.
Кытайлар мындан тышкары өлүк өрттөлгөндөн кийин калган сөөктөрдү бир жыл өткөндөн кийин жерге көмүшөт деп айтышат. Түрктөрдөн айырмаланып кыргыздар адам өлгөндө бетин тытпайт. Өлгөндөрдү өрттөө жөнүндө маалыматтарда Гардизи кыргыздардын пикири боюнча от эң таза нерсе жана аркандай ыпыласты жок кылат деп кошумчалайт, ошентип өлгөн адам ыпыластан жана күнөөдөн от менен тазаланган. Башка кыргыздардан айырмаланып, фури эли өздөрүнүн өлгөн адамдарын тоого алып барышып, ал чиригенче дарактарга калтырып кетишкен.
Бирден-бир кыргыз шаары же кыштагынын аты жөнүндө болсо, бул аттын Кытай транскрипциясы Иакинфтин окуганы боюнча – Мидичжы, Шоттун окуганы боюнча – Мидичжита.
X кылымдагы автор Абу Дулаф кыргыздардын турмушун бир кыйла жакшы сүрөттөйт. Бул баянда кыргыз жазмасы жөнүндө эске алынгандыгы кызык, бул жөнүндө Тан-шуда да айтылган, мында кыргыздардын «жазмасы жана тили уйгурлардыкына абдан окшош» деп белгиленген. Сөз ошол убакта уйгурлардын арасында таркай баштаган жана кийин моңголдор кабыл алган алфавит жөнүндө эмес, андан байыркы жазуулар жөнүндө болуп жатат, орхон жазууларын ачуунун аркасында аны окуу үчүн ачкыч табылган эле.
Моңголияда кыргыздардын үстөмдүгү кыска убакытка созулгандыгына карабастан, кыргыздар жөнүндө эскерүүлөр моңголдордо ушул убакка чейин сакталып калган, балким Моңголияны моңголдор ээлеп алганга чейин бул өлкөдө жашаган жана үстөмдүк кылган акыркы эл кыргыздар болгондугуна байланыштуу ушундай болушу ыктымал.
Ошол убакта атүгүл Энесайдын жогору жагында, кыргыздардын түштүк жагында моңгол тегиндеги ойрот эли жашаган, алардын тили Чыңгыз хандын моңголдорунун тилинен диалектилик жагынан гана айырмаланган. Бул жерде эки тил – түрк жана моңгол тилдери канчалык аралашып кеткендиги жөнүндө Рашид-аддиндин сөздөрүнөн көрүнүп турат, мында Энесайдын жогорку бөлүгүн түзгөн дарыялар Сексиз-мүрөн (Сегиз дарыя) деп аталат. Азыр бул жерде моңголдордун катуу таасиринде болушса да түрктөр жашап тургандыгы белгилүү.
Аскердин иш
VIII кылымдын башындагыга караганда бир кыйла көп материалдык жана адам ресурстарына ээ болгон көз каранды элдер өздөрүнүн аскерлерин кыргыз курамына кошууга милдеттүү болчу. Администрациянын жана аскер күчтөрүнүн башында Ажо турган. Ага 3 бий жана ар кыл баскычтагы чиновиктер баш ийишип 6 бөлүккө бөлүшкөн. Туруктуу аскерлерден куралган атчандар гвардиясы болгон. IX кылымда кыргыздар көз каранды уруулардын түзгөн аскер күчтөрүн эсептегенде 100 миң аскери болгон.
Термин
«Улуу Кыргыз державасы» деген түшүнүктү илимге академик В.В.Бартольд өз аныктоосу менен кыргыздардын Борбордук Азиянын кеңири аймагын камтыган империялык мезгилине карата эң алгач колдонгон. Ал Энесай кыргыздарынын тарыхын өз изилдөөлөрүнүн негизинде 1927-жылы жазган «Кыргыздар. Тарыхый очерк» деген китебинде кеңири чагылдырган.
Кара амур
Кара амур (лат. Mylopharyngodon piceus) — канылтыр балыктардын бир түрү.
Чатыраш
Чатыраш — кыргыз элинде байыртадан бери ойнолуп келе жаткан шахмат оюнунун бир түрү. Бул оюн боюнча мелдеш уюштурулуп, оюнга жаш-кары дебей катышкан. Оюн ойноого ыңгайлуу ар кандай жерде калыңдыгы 2—5 см, узундугу 30—31 см, туурасы 20—21 см келген тактанын бетине эки оюнчу 32 таш менен (бир оюнчу колунда 16 ак түстөгү, экинчисинин колунда башка түстөгү 16 ташы болот) ойнойт. Оюнду калыс башкарат. Кыргыз эли бул оюнду салтанаттуу тойлордо, бош убактыларында эс алып көңүл ачуу үчү ойной тургандыгы "Манас" эпосунда |"Манаста]] " сүрөттөлөт. Ч-ты элибиз байыркы доордон тартып азыркы күнгө чейин ойноп келе жатат. Ч-ты Манас баатырдын өзү, анын уулу Семетей, небереси Сейтек да абдан кызыгып ойношкондугу эпосто ачык айтылат. Кабылан турган эр Манас, Кан оюну чатыраш, Улуу-Камыр башында Алмамбет менен ойноп жатты дейт (Радлов жазып алган вариант. 146), "Эки жүзчө адамы, бакылдашып ордо атып, чатыраш оюн салыптыр" (Сагымбай Орозбаков, 2. 308).
Вербена
Вербена (Verbena L., 1753) - вербеналар тукумундагы бир жана көп жылдык өсүмдүк. Жалбырагы үч бурчтуу келип, карама-каршы жайгашат, бийиктиги 30100 см. 30-60 гүл ачат, кеч күзгө чейин гүлдөйт. 20дан ашык түрү бар. Американын тропик жана субтропигинде көп тараган. КМШ өлкөлөрүнүн түштүгүндө 4 түрү, Кавказда, Орто Азияда дарылык вербена өсөт. Мурда дары катары колдонулган. Дары вербенаны бадыраң туздаганда кошсо, анын даамы, жыты жакшырат. Анын гибрид формалары менен сорттору 1 жылдык кооз өсүмдүк катары эгилет. Кыргызстанда гүлзарда өстүрүлөт.
Каныкейдин Тайторуну чапканы
"Каныкейдин Тайторуну чапканы" —Саякбай Карала уулунун варианты боюнча жарык көргөн китепче (Фр., 1941). Жооптуу редактору Ө. Жакишев. Латын тамгасы менен басылган, 4466 сап ыр. Китептеги "К. Т. ч." эпизодунун сюжети Манастын өлүмүнө байланышкан кайгы сууп, көз жаш кургай электе анын арсыз бир туугандары — Абыке менен Көбөш жаш балалуу Каныкейге, кары чоң эне Чыйырдыга, баатырдын акылман кеңешчиси Бакайга кордук көрсөтө баштаган наадандык иштерин баяндаган салттык окуядан башталып, башка эл-жерде тарбияланганСеметей он экиге келгенде таятасы аны кан көтөргөн тойдо Каныкей Семетейдин келечегин билгени Тайторуну төлгө кылып чаап, Тайтору чыгып келгенге чейинки окуялар камтылган.
Кирхгоф Густав Роберт
Кирхгоф Густав Роберт (12.3. 1824, Кёнигсберг — 17. 10. 1887, Берлин) — немец физиги. Берлин Илимдер академиясынын мүчөсү (1874), Петербург Илимдер академиясынын корреспондент мүчөсү (1862). Кёнигсберг университетин бүткөн (1846). 1875-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Берлин университетинин математика-физика кафедрасынын башчысы болуп иштеген. Ал оптика, электр-динамика, механика боюнча илимий изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Кирхгоф тармакталган электр тизмегинде электр тогунун законун ачкан. Кирхгоф немец химиги Р. В. Бунзен менен бирге спектрдик анализге негиз салган. 1859-жылы жылуулук чыгаруу кубулушунун негизги закондорунун бири — Кирхгоф нурлануу законун ачкан жана физикага абсолюттук кара нерсе түшүнүгүн киргизген.
Навыл-Яха (Болотная куймасы)
Навыл-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Болотная дарыясынын сол жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мухаммед Хайдар
МУХАММЕД ХАЙДАР, Мырза Мухаммед Айдар (Хайдар) ибн Мухаммед Хусейн-Көрөгөн (Куреган, Гураган) дуглат (1499/1500, Ташкент ш.–1551, Кашмир аймагы, Индия) – саясий ишмер, тарыхчы. Көпчүлүк изилдөөлөрдө Мырза Хайдар дуглат же Хайдар-мырза катары да белгилүү болуп, өзү Айаз деген адабий псевдонимди (тахаллус) колдонгон.
Кыскача таржымакалы
Кийинки атасы Пуладчи (Полотчу; Булатжи) өз колу м-н Туглук Тимурду, дагы бир атасы Худайдад Моголстандын тагына алты хан отургузса, М. Х-дын үчүнчү атасы Сайид Али Улугбектин кол башчысын Кашкардан кууп чыгып, аны узак убакыт бою бийлеп турган.
Чоң атасы Мухаммед Хайдар мырза да бир топ жылдар Кашкарды бийлеген, бирок 1480-ж. аны жакын тууганы Абу-Бакрга тарттырып жиберип, өзү Юнус хандын кол алдына кеткен. Өз атасы Мухаммед Хусейн жашынан Султан Махмуд хан м-н чогуу тарбияланып, кийин Орто-Төбөнү башкарган ж-а шейбанилер Ташкентти алганда, Кара-Тегин, андан Кабулга качып, Бабур шахка каршы козголоңго катышууга үлгүргөн. Кийин Ферганга кайтып, ал жерден Мухаммед Шейбанинин буйругу м-н өлтүрүлгөн.
Мындай шартта 9 жаштагы М. Х-дын башына да коркунуч туулуп, атасынын нөөкөрү (Маулан Мухаммед) аны 1509-ж. Бадахшанга, андан Бабурдун алдына жеткирген. Ал жерде бир нече жыл жүрүп, жүрүштөргө катышып, эрдиктерди көрсөткөн.
1512-ж. Анжияндагы Султан Саиддин алдына келип, өмүр аягына чейин ага кызмат кылган. Абд ар-Рашид хандын тарбиячысы болгон ж-а кол башчы катары Бадахшан, Тибет ж. б. жерге жасалган жортуулдарга катышкан. Султан Саид хан өлгөндөн кийин (1533) такка отурган Абд ар-Рашид дуулаттарга катуу кысым көрсөтүп, биринчилерден М. Х-дын аталаш агасы Сайид Мухаммед мырзанын башын алдырган. Ушуга байланыштуу М. Х. аденгенде Бадахшан, андан Лахорго качып, Бабурдун уулу Камран мырзага кызмат кылган.
1539–40-ж. Агра ш-ндагы Хумаюнга (1530–1556) келип, анын жардамы м-н 1541-ж. Кашмирди каратып, 1551-ж. ушул жердеги тоолук уруулар м-н болгон уруштун биринде байкоостон өз жаачысы тарабынан каза болгон.
Чыгармачылыгы
Өз эскерүүлөрү ж. б. тарыхый эмгектерге таянып, 1541–47-ж. эки бөлүмдөн («дептер») турган фарсы тилиндеги «Тарих-и Рашиди» деген эмгегин жазган.
Иш жүзүндө бул эмгек бийликтен ажыраган М. Х-дын Рашид ханга кайрылып, түпкү аталарынан (монгол урууларынын ичиндеги түрктөшкөн дуулаттар) бери Чыңгыз хандын тукумуна адал кызмат кылып, колдоп, бир нечесин такка отургузганын, алардын бийлигин башка хандардан ж-а жерг. уруулардан коргоп келгенин эскерип отурат.
Анда автор кыргыздар катышкан көптөгөн окуяларды да баян кылган. Мындан тышкары анын «Жахан наме» деген поэмасы сакталып калган.
Жердин айлануусу
Жердин айлануусу – Жер кыймылдарынын бири.
Жердин айлануусунда күн менен түндүн алмашуусу, асман телолорунун көзгө көрүнгөн суткалык кыймылы, о. эле кээ бир жер бетинде болуп өтүүчү кубулуштар: жипке асылып коюлган жүктүн термелүү тегиздигинин бурулушу тажрыйба жүргүзүүлөрдүн негизинде байкалат.
Жердин айлануусунун натыйжасында анын бетиндеги кыймылдагы нерсеге Кориолис күчү аракет жасайт.
Жердин айлануусунан келип чыккан борбордон четтөөчү күч Жердин экватору менен уюлундагы оордук күчунүн ылдамдануусунун өзгөчөлүгүн түшүндүрөт. Жазгы күн-түн теңелүү чекитинде Жер 1 жылдыздык сутканын ичинде (23 саат 56 мин 4 сек орточо күн убактысы) өз огунда бир жолу айланарын байкоолор көрсөттү. Жердин Түндүк уюлунан карасак Жердин айлануусу батыштан чыгышты карай, б. а. саат жебесине карама- каршы багытталат. Жердин айлануусунда огу мейкиндиктеги өзгөрбөс багытын сактай албайт.
Күн, Ай жана планеталарга жүргүзүлгөн байкоолордун натыйжасы Жердин айлануусу бир калыпта болбостугун көрсөттү жана жылдыздык сутканын узактыгы өзгөрүп турары аныкталды.
Ташкындоо сурулуусунда Жердин айлануусун акырындатып, натыйжада сутка узарат. Кийинки 2,5 миң жылда ал орто эсеп менен 0,0024 сек га жетти.
Карамык
Карамык (Карамык) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Чоң-Алай районундагы айыл. Жекенди айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 409 киши.
Калдыктарды зыянсыздандыруу (калдыктардан арылуу)
Калдыктарды зыянсыздандыруу (калдыктардан арылуу) – айлана-чөйрө менен адам баласына коркунучтуу таасирин азайтуу үчүн атайлаштырылган жабдуулардын жардамы аркылуу кайра иштетүү (анын ичинде өрттөө дагы).
Алтус (Оклахома)
Алтус (Оклахома) (Altus) — Оклахома штатынын Jackson округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 19813 киши. Болжолдуу аянты - 44.1 км². FIPS коду — 40-01700.
Анемометр
Анемометр (ἄνεμος — шамал жана — өлчөм) — шамалдын жана газ агымынын ылдамдыгын өлчөөчү прибор. Бир нече түрү бар. Кармап жүрмө анемометр практикада көп пайдаланылат. Ал томпок жактары бир жакты карап турган 4 чөйчөкчөдөн турат. Чөйчөкчөлөр ок темирдин жогору жагына кайчылаштырып бекитилет; алар шамалдын таасиринен кыймылга келип, кыймыл ок темирдин төмөнкү учундагы эсептөө куралынын жебесине берилет. Айлануу санына жараша шамалдын орточо ылдамдыгы аныкталат. Желдеткич түтүктөр менен каналдарындагы аба агымынын орточо ылдамдыгын аныктоодо баралуу анемометр колдонулат.
Автоспорт
Биринчи автомобилдик мелдештер 1894-ж. Францияда Париж — Руан — Париж маршруту боюнча өткөрүлгөн. Мелдеште автомобилдердин бекемдигине, айдап жүрүү жеңилдигине, айдоочунун коопсуздук эрежелерин сактоосуна жана бензин сарптоосуна баа берилет. Россияда биринчи автомобилдик мелдеши 1898-ж. Петербургга жакын жерде болгон.
СССР убагында автомобилдик мелдеши биринчи жолу 1924-ж. Серпухов шоссесинде уюштурулуп, 1948-жылдан бери дайыма өткөрүлүп келеген. Бир катар райондо ачылган автомобилдик клубдар автоспорттун өнүгүшүнө чоң роль ойногон.
Азыркы учурда Кыргызстанда автоспорт өнүгө элек.
Жапон амуссиуму
Жапон амуссиуму (лат. Amusium japonicum) — кош капкалуу деңиз моллюскаларынын бир түрү.
Еврокөрүнүү ыр сынагы 2006
«Еврокөрүнүү ыр сынагы 2006» (грекче: Διαγωνισμός Τραγουδιού Eurovision 2006, англисче: Eurovision Song Contest 2006, французча: Concours Eurovision de la chanson 2006) - «Еврокөрүнүүнүн» 51-чи сынагы болду, ал Киевде өткөн «Еврокөрүнүү 2005» сынагынын жеңүүчү өлкөсүндө, 2006-жылдын 18-майдан 20-майга чейин Грецияда өттү. Грецияга жеңишти «My Number One» деген ыры менен  Elena Paparizou алып келген, добуштардын жыйынтыгынан соң 230 упай менен 1-орунду ээлеген.
Жеңил куймалар
Жеңил куймалар - негизи алюминий, магний, титан, бериллийлүү конструкциялык куймалар.
Негизи темир же никель куймаларга караганда, Жеңил куймалар кылымдын салыштырма бекемдиги (материалдын бекемдигинин анын тыгыздыгына катышы) бир кыйла жогору.
Мисалы, бекемдик чеги бирдей (450 Мн/м2) болгон дуралюмин болотко Караганда үч эсе жеңил, б. а. анын салыштырма бекемдиги болжол менен 3 эсе жогору.
Жеңил куймалар самолёт, ракета, кеме, транспорт машина, прибор, химиялык аппарат курууда, электротехникада, курулушта, ядролук энергетикада жана үй-тиричилик буюмдарын чыгарууда кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Трополондор
Трополондор — көмүртек жети мүчөлүү щакекчесин кармап турган ок-сикетон. Т-дун эң жөнөкөйү 2-оксици-клогептатриен-2,4,6-он-l,С7Н6О, мол. масс. 106,12, түссүз, ийне түрүндо кристаллданат; балкып эрүү t 50°, кайноо t 113°, сууда жакшы эрийт. Химиялык касиеттери 6-ча фенолдорго окшош, бирок к-талык касиети күчтүрөөк. Т. бромду таасир кылганда кош байланыш эсебинен бромду кошуп албастан, тескерисинче суутек менен алмашып моно- жана дибромтрополон пайда болот. Күкүрт к-тасы жана SО3 менен сульфирленбейт. Нитро-, нитро-зо- жана азобирикмелерин калыбына келтиргенде аминтрополон пайда болот. Фенолдорго жана анын алкил эфирлерине караганда күчтүрөөк кислоталар болгондуктан оной гидролизденет. Т. фунгицид жана микробдор көбөйүшүн токтотуучу касиетке ээ.
Драва
Драва – Европадагы дарыя, Дунайдын оң куймасы. Узундугу 749 км, алабынын аянты 40,4 миң км2. Негизинен Орто Дунай түздүгү (Словения, Хорватия) аркылуу агат, жогорку агымы Альп тоолорунан (Италия менен Австрияда) башталат. Орточо чыгымы 610 м3/сек. 105 км аралыкка кеме жүрөт, жогорку агымына ГЭС каскады курулган. Боюнда Филлах (Австрия), Марибор (Словения) жана башка шаарлар жайгашкан.
Бозбие (дарыя)
Бозбие (Бузбия) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын сол жээгинен 1591 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Калдыктарды сактоо
Калдыктарды сактоо – калдыктарды атайын жабдылган жыйноочу жайларда аларды көмүп жашыруу, зыянсыздандыруу же пайдалануу максатында алганга чейин кармап туруу.
Камзасгол дарыясы
Камзасгол — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Сынзас дарыясынын сол жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Анepоид
Анepоид (а... жана грекче neros - суу, башкача айтканда суюктуксуз аракетке келтирүү), барометранероид - атмосфералык басымын өлчөөчү прибор. Ичиндеги аба сорулуп алынган, серпилгич болуш үчүн гофрирделген жука металл кутучадан турат. Абанын басымы көтөрүлгөндө, кутуча кысылып, өзүнө бекитилген пружинаны тартат, абанын басымы төмөндөгөндө, пружинанын ийилгени тартылат да, кутучанын үстүнкү капталы көтөрүлөт. Пружинанын мындай өзгөрүшү рычаг аркылуу ага бекитилген жебеге (В) берилет. Шкала (С) боюнча жебе кыймылдап басымды көрсөтөт. Өлчөө каталыгы 1-2 гПа. Aнepоид алып жүрүүгө ыңгайлуу болгонуктан, бийиктикти өлчөөдө да колдонулат.
Оптикалык система
Оптикалык система – оптикалык сүрөттөлүштү алууда же булактан келген жарык агымын өзгөртүүдө өз ара белгилүү бир тартипте айкалыштырып тутумдалган линза, призма, пластинка, күзгү жана башка оптикалык тетиктердин биримдиги. Оптикалык система оптикалык жана оптика-электрондук приборлордун өтө зарыл бөлүгү.
Тротилэквиваленти
Тротилэквиваленти — жарылуу энергиясы белгилүү ядролук жарылууда бөлүнүп чыккан энергияга барабар болгон химиялык жарылгыч заттар (тринитротолуол) зарядынын массасы. Т. э. ядролук жана терморядролук заряддын жарылуу кубатын мүнөздөй турган бирдик.
Жеңилдик
Жеңилдик - кээ бир адамды же адамдар тобун мыйзамда белгиленген жалпы милдеттен толук же жарым- жартылай бошотуу, о. эле апарта берилүүчү артыкчылык.
Мисалы, салык төлөөдөн толук же жарым-жартылай бошотуу, боюнда бар, төрөгөн аялдарга, аскер кызматындагыларга жана алардын үй-бүлөсүнө Жеңилдик берүү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кардыкыр Тоосу
Кардыкыр Тоосу - Борбордогу Теңир-Тоодо; Какшаал кырка тоосунун түндүк тармагы. Чолоккапчыгай, Тасмачоңкапчыгай жана Чоң үзөңгүкууш сууларынын өрөөндөрүү менен чектешет. Тоо кендик багытында 25-30 чакырымга созулат. Туурасы 6-8 чакырым. Орточо бийиктиги 3500-4300 м, эң бийик жери 4582 м. Кыры аска-зоокалуу жана мөңгүлү. Капталдары терең, тик капчыгайлуу. Девондун кумдук, сланец, катмарланган кремний, акиташ теги, конгломерат тектеринен турат. Нивалдык-гляциалдык, субнивалдык суук чөл ландшафттары басымдуу; төмөнкү бөлүктөрүндө субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа зоналары да кездешет. Жайкы жайыт.
Кирхгоф эрежеси
Кирхгоф эрежеси — тармакталган электр тизмегиндеги ток күчүн, чыңалууну (же электр кыймылдаткыч күчүн) аныктоочу эреже. 1847-жылы немец физиги Г. Р. Кирхгоф төмөнкү 2 эрежени аныктаган:1) өткөргүчтөрдүн тармакталуу түйүнүнө ) чогулган токтордун алгебралык суммасы нөлгө барабар:; мында n тармактардын саны, түйүнгө агып келүүчү ток — оң, андан агып чыгуучусу — терс болот: I1+I2+I3=0. Бул эреже заряддардын сакталуу законунан келип чыгат; 2) электр тармагынан эркибизче бөлүп алынган ар кандай туюк контурдагы ток күчүнүн каршылыкка болгон көбөйтүндүсүнүн \xiкалгебралык суммасы туюк чынжырдагы электр кыймылдаткыч күчүнүн алгебралык суммасына барабар: n –— туюк контурдагы бөлүкчөлөрдүн саны. Саат жебесинин жүрүшүнө туура келген контурдун багыты оң деп эсептелет. Кирхгофтун 2-эрежеси электр тизмегине Ом законун колдонуудан алынат.
Вергилий
Публий Вергилий Марон - (б. з. ч. 15.10.70, Мантунга жакын б. з. ч. 21.9.19, Брундизий, азыркы Бриндизи) Рим акыны. Анын чыгармачылыгына Лукрецийдин философиясы, Катуллдун лирикасы чоң таасир тийгизген. Вергалий он бөлүмдөн турган алгачкы «Буколикалар» («Койчу ырлары», б. з. ч. 42-38) жыйнагында саясий толкундардан четтеп, малчылардын турмушун сүрөттөөгө аракеттенген. Ырдын 4-бөлүмүндө Рим империясын даңазаласа да, анын жеке менчикке негизделген карама-каршылыгын көрсөтүп, ага «алтын заман» (кылым) жөнүндөгү утопиялык оюн каршы койгон. Вергалий «Георгика» («Дыйканчылык тууралуу поэма», б. з. ч. 36-29) дидактикалык поэмасында бейпил турмушту кыштак адамдарынын жашоосунан көргөн. «Энеида» баатырдык эпосу (антикалык эпостун римдик параллели) рим классикалык поэзиясынын туу чокусу. «Илиада» менен «Одиссеяны» үлгү тутуп, бул поэмасында император Августтун түп атасы Энейдин жоруктары менен күрөштөрү тууралуу баяндаган. Байыркы Италиянын картинасын идеалдаштырып, аны Римдин орчундуу проблемалары менен тыгыз байланыштырат. Анда эпикурдук жана идиллиялык мотивдер саясий проблемаларга болгон кызыгуу менен айкалышып, Рим империясы даңазаланган. Вергалийдин чыгармалары классицизм доорундагы риторикалык, эпикалык поэзиянын үлгүсү болгон.
Дравид тилдери
Дравид тилдери - көбүнчө Индияда тараган. Төмөнкүдөй топторго бөлүнөт: түштүк (тамил, малаялам, кота, тода, кодагу, каннада же каннара); түштүк-батыш (тулу); Түштүк-чыгыш (те лугу); борбордук (колами, найки, паржи, гадаба); гондван (гонди, конда, куи, куви, пенго, манда); түндүк-чыгыш (курух, малто); түндүк-батыш (брагуи).
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Том жана Жерри: Кино
Том жана Жерри: Кино (Tom and Jerry: The Movie, Том жана Жерри: Фильм ) — Том жана Жерри жөнүндөгү американын толук метраждуу мультфильми. Тасманын негизинен эки оюн жаралган: биринчиси, Том жана Жерри: Кино Master System жана Game Gear боюнча чыгарылган, ал эми экинчиси, Том жана Жерри: Frantic Antics, Game Boy жана Sega Mega Drive-да жарык көргөн.
Мультфильм сатыкка чыкпай токтоп калып, кино сынчылардын терс сын-пикирлерине кабылган, негизинен классикалык кыска метраждуу тасмалардын башкы каармандары менен болгон айырмачылыгына байланыштуу: алар менен салыштырганда мультфильм кээ бир эпизоддордо караңгы болуп чыккан.
Мазмуну
Том жана Жерри көчүүгө камынышат, бирок алар жүктөрү менен унаага жетпей калышат. Кийинчерээк алардын үйү бузулат. Алар жетим кыз Робин Старлингге жолукканга чейин көпкө адашып кетишет.
Сахарная дарыясы (Тюхтет куймасы)
Сахарная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тюхтет дарыясынын оң жээгинен 44 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]