cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гидрологиялык станция
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Тоо-кен өнөр жайы
Тоо-кен өнөр жайы, кен казып алуу өнөр жайы - кен байлыктарды чалгындоо, аларды казып алуу (өндүрүү) жана фабрикаларда керексиз бирикмелерден ажыратуу иштерин жүргүзүүчү өнөр жай тармактарынын жыйындысы. Бир нече тармактан турат. Алардын негизгилери: отун казып алуу (көмүр, нефть, сланец жана газ), кен таш казып алуу (темир, марганец, түстүү, баалуу жана сейрек кездешүүчү металлдар), металл эмес жана жергиликтүү курулуш материалдарын казып алуу (мрамор, гранит, асбест, чопо, гипс ж. б.), тоо-химия сырьёсун казып алуу (апатит, калий туздары, нефелин, селитра, күкүрт колчеданы, фосфат сырьёсу), с у у жана минералдуу с у у болуп бөлүнөт. Тоо-кен өнөр жай байыртадан белгилүү. Өндүрүштүк тармак катары 16-18к-да тез өөрчүгөн. Кыргызстанда да Тоо-кен өнөр жай өркүндөөдө. Республика изилденген көмүр кенинин запасы боюнча Орто Азия республиканын ичинен 1-орунда. Кыргызстанда коргошун, цинк, сымап, калай, сурьма, висмут ж. б. металл кендери бар. Бул Тоо-кен өнөр жайынын мындан ары да өнугүшүнө толук шарт түзөт. Тоо-кен өнөр жай АКШ, Улуу Британия жана Францияда жакшы өнүгүп келет.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Казаклар-Куб (Буздяк району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кершенбах (Айфель)
Калкы - 174 киши(2013-ж.). . Аянты - 6,92 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 33 219. Муниципалитеттин башчысы — Вальтер Шнайдер.
Момунбаев Темирбек
Момунбаев Темирбек (1932-ж. т., Акчий-Карасуу айылы) - айыл чарба өндүрүшүнүн ишмери.
Колдонулган адабияттар
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5
Тальмассинг
Тальмассинг (Thalmassing) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Пфальц административдик округуна карайт. Регенсбург районуна кирет.
Крик
Крик – 1) мезгил-мезгили менен соолуп калуучу дарыя же суу агымы. Кургакчыл мезгилде чачынды көлмөлөргө айланып кетет. Термин көбүнчө Австралияда, энчилүү аттарда пайдаланылат; мисалы, Куперс-Крик. 2) АКШда деңизге түзөң жээктен куйган чакан дарыялардын эстуарийи да Крик деп аталат.
Тальмассинг
Калкы - 3287 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 37,11 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 3 75 205. Муниципалитеттин башчысы — Альфонс Киндль.
Одиссей
Одиссей — Гомерге таандык болгон эки негизги байыркы грек эпосторунун бири. Бул Гомерге таандык болгон "Илиаданын" жарым-жартылай уландысы да болуп кетет. "Одиссей" азыркы Батыш мыйзамдарынын негизи жана Батыш адабиятындагы ушул күнгө чейин сакталып калган эң байыркы эмгектердин "Илиададан" кийинки экинчиси болуп саналат. Окумуштуулардын оюнча, "Одиссей" Анатолиянын жээктериндеги Иония деген жерде биздин заманга чейин 8-кылымда жазылган.
Поэма негизинен Итаканын падышасы, грек баатыры Одиссей (Рим мифтеринде Улис ысымы менен таанымал) жана анын Троянын кулашынан кийинки үйүнө сапары тууралуу баяндайт. Троя согушунан кийин Итакага жетүү Одиссейдин он жылын алат. Одиссей жок кезде аны каза болду деп ойлогон анын жубайы Пенелопа менен уулу Телемахага сөзгө келбеген ойноштордун тобу менен алектенүүгө туура келет. Алардын арасында Пенелопанын колун сураган Мнестер же Проки да болгон.
Одиссей Гомер жазган грек тилинде да ушул күнгө чейин окулуп келет жана дүйнө жүзүндөгү заманбап тилдерге да которулуп жатат. Көптөгөн окумуштуулар баштапкы поэма аэддер, балким рапсоддор тарабынан оозеки түрдө айтылып, окулганга караганда көбүрөөк тыңшалган деп ишенишет. Байыркы оозеки аткаруунун ийне-жиби жана окуянын жазууга которулушу илимпоздордун арасында көпкө созулган талаш-тартыштарга жем таштаган. "Одиссей" грек тилинин эолик, иония жана байыркы грек диалекттеринин адабий аралашма стилинде жазылып, 12,110 сапты камтыйт. Тексттин ичиндеги эң маанилүү элементтерге согушкан эркектерден тышкары окуялардын хронологиялык эмес баяндалышы, аялдар менен кулдардын окуяларынын башынан өткөргөн окуялардын тандалышы кирет. Англис жана башка көптөгөн тилдерде одиссей деген сөз эпикалык саякат деген маанини туюнтуп калган.
"Одиссейдин" Гомер тарабынан жазылбаган уландысы "Телегония" жоголуп кеткен. Аны байыркы спарталык Кинетон жазган деп айтылып келет. "Телегонияны" киреналык Евгамон Мусейден уурдап кеткен деп айтылат (киклик акындарды караңыз).
Гидрологиялык прогноз
Гидрологиялык прогноз- суусактагыч, көл же өзөндө болуучу кубулуштар жөнүндө алдын ала илимий болжол жасоо.
Гидрологиялык прогноз алдын ала айтылуучу элементтердин режим мүнөзүнө жа­раша суу жана муз прогнозу болуп болүнөт.
Суунун Гидрологиялык прогнозунда сезондогу ж-а суу ташкын кезиндеги агымдын көлөмү, суунун киришинин ж-а ташуу денгээлинин максимуму жана түрдүү убакыттагы суунун орт. чыгымы, кирген суунун максимумга жеткен убакыты болжолдонот. Муздун Гидрологиялык прогнозуна өзөн, кол, суу сактагычтын ачылуу ж-а тоңуусу, муздун калыңдыгы ж. б. маалыматтары кирет. Гидрологиялык прогноз кыска (15 суткага чейин) жана узак мезгилдүү (15 суткадан бир нече айга чейин) болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Бергкирхен
Бергкирхен (Bergkirchen) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Дахау районуна кирет.
Калкы - 7195 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 59,99 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 1 74 113. Муниципалитеттин башчысы — Зимон Ландман.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 26 шаардык районго бөлүнөт.
Вайскирхен
Вайскирхен (Weiskirchen) — Германия Федеративдик Республикасынын Саар жеринде жайгашкан муниципалитет. Мерциг-Вадерн районуна кирет.
Калкы - 6408 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 33,64 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 10 0 42 117. Муниципалитеттин башчысы — Вернер Херо.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 5 шаардык районго бөлүнөт.
Эдевехт
Эдевехт (Edewecht) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Аммерланд районуна кирет.
Калкы - 21 268 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 113,50 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 4 51 004. Муниципалитеттин башчысы — Петра Лауш.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 15 шаардык районго бөлүнөт.
Хэнникер (Нү-Гэмпшир)
Хэнникер (Нү-Гэмпшир) (Henniker) — Нү-Гэмпшир штатынын Мерримак округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4836 киши. Болжолдуу аянты - 116.1 км². FIPS коду — 33-35540.
Диксон (Кентукки)
Диксон (Кентукки) (Dixon) — Кентукки штатынын Вэбстер округуна караган АКШ шаары.
Думмерсторф
Думмерсторф (Dummerstorf) — Германия Федеративдик Республикасынын Мекленбург-Төмөнкү Померания жеринде жайгашкан муниципалитет. Бад-Доберан районуна кирет.
Диксон (Кентукки)
Калкы - 632 киши. Болжолдуу аянты - 2.6 км². FIPS коду — ?.
Думмерсторф
Калкы - 7231 киши(2013-ж.). . Аянты - 35,07 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 13 0 51 018. Муниципалитеттин башчысы — Райнхард Лүдтке.
Бланчард (Айова)
Бланчард (Айова) (Blanchard) — Айова штатынын Пейдж округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 0.6 км². FIPS коду — 19-06895.
Калкы
2010-жылы калкы 61 киши болгон.
Крик Фрэнсис Харри Комптон
Крик Фрэнсис Харри Комптон (англисче Francis Crick; 8. 6. 1916, Англия, Нортгемптон — 28. 7. 2004, АКШ, Калифорния штаты, Сан-Диего) – англиялык биофизик жана генетик, молекулалык биологияны негиздөөчүлөрдүн бири, Лондон король коомунун мүчөсү (1959). Лондон университетинин коллежин аяктаган (1937). 1947–77-жылдары Кембриж университетинин түрдүү лабораторияларында (1962жылдан молекулалык биология лабораториясынын башчысы), 1953–54-жылдары Бруклин политехникалык институтунда (Нью-Йорк) иштеген. 1977-жылдан Солк биологиялык изилдөөлөр институтунда (АКШ, Калифорния) профессор-изилдөөчү, Калифорния университетинин профессору. Негизги эмгектери нуклеин кислотасынын молекулалык түзүлүшүн изилдөөгө жана тирүү клеткадагы генетикалык маалыматтардын берилүү жолдорун чечүүгө арналган. Ж. Д. Уотсон менен бирдикте ДНКнын түзүлүшүн, анын эселенүү (репликация) схемасын аныктап, клетканын бөлүнүүсүндө тукум куума белгилердин тукумга берилүү механизмин алгач түшүндүргөн (1953). Генетика коддун келип чыгышын (1970-ж., Л. Оргел менен бирдикте) сунуштаган. 1980-жылдан нейробиология маселелеринин үстүндө иштеп, аң-сезим, көрүү жана түш көрүү механизмдерин изилдеген. К. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1962, Ж. Уотсон, М. Уилкинс менен бирге). Эмг.: Безумный поиск: личный вклад на научное открытие. М., Ижевск, 2004.
Жат кишилер
"Жат кишилер" (The Outsiders) –– Сүзан Элуиз Хинтондун тарбиялык маанидеги романы. Ал биринчи жолу 1967-жылы Viking Press тарабынан басылып чыгарылган. Хинтон романын жаза баштаганда 15 жашта болгон, бирок көпчүлүк бөлүгүн 16 жана жогорку мектепте окуп жүргөндө бүтүргөн. Китеби басылып чыкканда Хинтон 18 жашта болгон. Китеп социо-экономикалык деңгээлине карата бөлүнүп калган "гризерлер" жана "соушилер" (Социалдардын кыскартылышы) аттуу эки жаатташкан топтун окуясына окурмандарды алып барат. Окуя башкы каарман Понибой Көртис тарабынан биринчи жак менен айтылат.
Китептеги окуя Оклахоманын Талса жергесинде 1965-жылы болуп өтөт, бирок бул китепте эч качан айтылган эмес.
Хэрмон (Мэн)
Хэрмон (Мэн) (Hermon) — Мэн штатынын Пенобскот округуна караган АКШ шаары.
Жат кишилер
1983-жылы тасмага ылайыкташтырылып, көп деле белгилүү болбогон жана аз жашаган телесериал 1990-жылы пайда болгон. Сериал тасманы бүткөн жеринен уланткан. Сахнага ылайыкташтырылышы Кристофер Сергел тарабынан жазылып, 1990-жылы басылып чыгарылган.
Хэрмон (Мэн)
Калкы - 5416 киши. Болжолдуу аянты - 95.3 км². FIPS коду — 23-32510.
Эльсниг (Саксония-Анхальт)
Эльсниг (Саксония-Анхальт) (Elsnigk) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Көтен районуна кирет.
Молдодосов Өмүрбек
Колдонулган адабияттар
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5
Тарьюнко
Тарьюнко — Орусиядагы дарыя. Ненец АО, Архангельск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шойна дарыясынын сол жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — АО деңиз бассейнинин дарыяларыВоронов тумшугунан (Мезень дарыясын кошпогондо) Канин Нос тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Мезень.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каранбаш (Буздяк району, Башкыртстан)
Каранбаш — Башкыртстандын Буздяк районундагы айыл, Копей-Куб айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 60 киши. Почта индекси — 452703, ОКАТО коду — 80217822005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Иллеркирхберг
Иллеркирхберг (Illerkirchberg) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан муниципалитет. Альб-Дунай районуна кирет.
Калкы - 4778 киши(2013-ж.). . Аянты - 11,45 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 4 25 137. Мэр — Антон Бертеле.
Гидролокация
Гидролокация (гидро... жана лат. locatio — жайгаштыруу) — үн толкундарынын жардамы менен суу астындагы кыймылсыз же кыймылдуу нерсенин ордун аныктоо.
Гидролокация деңиз техникасында кемелерди туура багыттоо, суу ас­тындагы тоскоолдуктарды ж-а балыктар жүргөн жайды билүү ж. б.учурда колдонулат.
Тоо-кен казмаларын бекиткич
Тоо-кен казмаларын бекиткич - жер астындагы тоо-кен казмаларында, ошондой эле тоннель, метрополитен ж. б. жер астындагы объектилердин курулушунда тоо тектердин кулашын, көөп чыгышын токтотуучу атайын жасалма курулма.
Тоо-кен казмаларын бекиткич б-тердин конструкциясы тоокен казмасынын аянты менен туурасынан кесилиш формасына, тоо-кен басымынын мүнөзү менен чоңдугуна, шахтанын иштөө мөөнөтүнө ж. б. факторлорду эске алуу менен жасалат. Анын түрлөрү: пайдалануу мөөнөтүнө жараша - убактылуу жана туруктуу; жасалчу материалына карай - жыгач, металл, бетон же темир-бетон; тоокен казмасынын туурасынан кесилиш формасына карата - трапеция түспөлдүү, арка (туюк жана ачык), шакек, эллипс, полигоналдык; элементтерин туташтыруу ыкмасына карай - катуу, шарнирлүү, ийкемдүү жана айкалыштырылган Тоо-кен казмаларын бекиткичи. Кен казууга шахта талаасын даярдоо казмаларында (штрек, квершлаг) бекиткичтин тиби жана саны тоо тек массивинин абалына жараша аныкталат. Казманын жабуусун кармап туруу үчүн жыгач же темир бекиткичтер колдонулат. Кээде, тоо тектердин урап түшүүсүн болтурбоо максатында казманын туш тарабы бетондолот. Кен казылуучу казылманы бекитүүдө кенташ тулкусунун жана аны чектеп турган тоо тектердин локалдык абалына жараша система иштелип чыгат. Көмүр, калий кендерин камералык-столб ыкмасы менен казууда бекиткич дээрлик колдонулбайт, жабууну туруктуу кармап турууга целик (кийин ал да казылып алынат) гана жетиштүү. Татаал тоо-кен-геологиялык шартта кен чакан оюктарда казылгандыктан жыгач бекиткичтери көп санда талап кылынат. Бул учурда, бурчтары бекитилген тик бурчтуу жыгач рамадан турган туташ конструкция кабаты курулат. Пайдаланылып бүткөн көпчүлүк казмаларда толтуруу иштери жүргүзүлөт. Бургулоо көзөнөктөрүндө бекиткич түтүктөр колдонулат.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Крикен Василий Гаврилович
Крикен Василий Гаврилович (24. 12. 1918, азыркы Жалал-Абад облусу, Сузак району, Октябрь кыштагы – 10. 3. 2007, Россия Федерациясы, Новосибирск шаары) – Советтер Союзунун Баатыры (1943), улук лейтенант. Согушка чейин «Заря» колхозунда иштеген. 1942-жылдан Советтик Армияда. Улуу Ата Мекендик согушта Түштүк фронтто салгылашып, Дон жана Крым жерлерин душмандан бошотушкан. В. Крикен Украинанын Мелитополь шаары үчүн болгон кармашта (1943-ж. 17–25октябрь) бөтөнчө эрдик көрсөткөн. Ал атчандардын экинчи ротасынын жарадар болгон командиринин ордуна аскерлерди өз өрнөгү менен шыктандырып, гитлерчилердин бекемделген коргонуусун штурм менен алган. Согуштан кайтып келген соң, Таш-Көмүр шаарында, кийин Новосибирск шаарындагы «Сибсельмаш» заводунда эмгектенген. Ленин, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери менен сыйланган. [Категория:Инсандар]]
Пайрсон
Пайрсон (Pierson) — Мичиган штатынын Montcalm округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 185 киши. Болжолдуу аянты - 0.7 км². FIPS коду — 26-64020.
Армстронг (Миссури)
Армстронг (Миссури) (Armstrong) — Миссури штатынын Хауард округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 2.2 км². FIPS коду — 29-01954.
Молдалиев Тажибай
Молдалиев Тажибай (1928-ж.т., Көдүл айылы) - соода отличниги.
Колдонулган адабияттар
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5
Чазэм (Нү-Гэмпшир)
Чазэм (Нү-Гэмпшир) (Chatham) — Нү-Гэмпшир штатынын Кэрролл округуна караган АКШ шаары.
Гидрометеорология станция
Гидрометеорология станция — саз, көл, дарыя, деңиз жанa океандардын режимине, аба ырайына гидрологиялык жанa метеорол. байкоолорду жүргүзүүчү мекеме.
Чазэм (Нү-Гэмпшир)
Калкы - 337 киши. Болжолдуу аянты - 148.2 км². FIPS коду — 33-11780.
Гидрометеорология станция
Гидрометеорология станция өз максатына ылайык материктик, деңиздик, дарыялык, көлдүк жанa саздык болуп бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кесселинг
Кесселинг (Kesseling) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Арвайлер районуна кирет.
Калкы - 609 киши(2013-ж.). . Аянты - 31,17 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 31 039. Муниципалитеттин башчысы — Мариа Бершбах.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 3 шаардык районго бөлүнөт.
Экинчи Чыгыш Түрк Кагандыгы
Экинчи Чыгыш Түрк Кагандыгы — Борбордук жана Чыгыш Азиядагы Каганат, 682–744-жылдары болгон Көктүрктөрдүн Ашина кланы тарабынан негизделген. Ага чейин Чыгыш Түрк Кагандыгы жана эрте Тан Династиясынын доору болгон. Экинчи каганат Орхон дарыясынын жогорку агымындагы Өтүкен топтолгон. Анын ордуна Уйгур Кагандыгына айланган Токуз-Огуз конфедерациясы келди.
Чыгыш Түрк Каганаты кулагандан бир нече ондогон жылдар өткөндөн кийин, Ашина 679-жылы каган деп жарыяланган, бирок көп өтпөй Тан Династиясына каршы чыккан. 680-жылы ал Пей Синцзяндан жеңилген. Көп өтпөй Нишуфу өз кишилери тарабынан өлтүрүлгөн. Нишуфу өлгөндөн кийин, падышалык кландын дагы бир тукуму Ашин Фунан каган болуп, Чыгыш Түрктөр кайрадан Тан бийлигине каршы чыгышкан. Козголоңдун алгачкы этаптары Унианга бир нече жеңиштерди алып келген, бирок кийинчерээк түрктөр Пей Сянцзинден кайрадан жеңилген. Тонюкуктун айтымында, Танга каршы көтөрүлүп, каганды такка отургузуу аракети мыйзамдуу иш болгон. Адамдар Нишуфуну кулатууга жана өлтүрүүгө жана Тан Династиясына кайрадан баш ийүүгө күнөөлүү.
679–681 көтөрүлүшү адегенде ийгиликсиз болгон, бирок 682-жылы Кутлугдун Гоби чөлүнө кетишине алып келген. Алар Инь тоолоруна, Кутлукка, анын бир тууганы Бегу-Чорго жана анын жакын санаалашына орношкондон кийин, Тонюк Түрктөрдүн көпчүлүгүнүн колдоосуна ээ болуп, 682–687-жылдар аралыгында Шансидеги императордук күчтөргө каршы ийгиликтүү аскердик операцияларды жүргүзгөн. 687–691-жылдар аралыгында бул аймактарды ээлеген Токуз Огуз жана Уйгурлар талкаланып, басып алынган. Алардын башчысы дарбыз каган согушка жыгылды. Экинчи Чыгыш Түрк Каганатынын борбору Өтүкен тоолоруна, Орхон, Селенга жана Тола дарыяларына жылган.
Чайна (Мэн)
Чайна (Мэн) (China) — Мэн штатынын Кеннебек округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4106 киши. Болжолдуу аянты - 147.0 км². FIPS коду — 23-12735.
Ранштедт
Ранштедт (Rannstedt) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Веймар районуна кирет.
Калкы - 181 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 2,96 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 71 077. Муниципалитеттин башчысы — Рита Кроккер.
Тальмессинг
Тальмессинг (Thalmässing) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Ортоңку Франкония административдик округуна карайт. Рот районуна кирет.
Калкы - 5200 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 80,57 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 5 76 148. Муниципалитеттин башчысы — Георг Кюттингер.
Берглерн
Берглерн (Berglern) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Эрдинг районуна кирет.
Эдемиссен
Эдемиссен (Edemissen) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Пайне районуна кирет.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 14, 8 шаардык районго бөлүнөт.
Духеров
Духеров (Ducherow) — Германия Федеративдик Республикасынын Мекленбург-Төмөнкү Померания жеринде жайгашкан муниципалитет. Чыгыш Төмөнкү Померания районуна кирет.
Калкы - 2589 киши(2013-ж.). . Аянты - 23,57 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 13 0 59 021. Муниципалитеттин башчысы — Карстен Науман.
Доусон Спрингс (Кентукки)
Доусон Спрингс (Кентукки) (Dawson Springs) — Кентукки штатынын Хопкинс, Калдвелл округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2980 киши. Болжолдуу аянты - 10.4 км². FIPS коду — 21-20224.
Разъезда Устюба (Буздяк району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кош-Дөбө
Кош-Дөбө — Калктуу конуштардын аталышы
Меңдигулов Жолдошбек
Меңдигулов Жолдошбек (1936-ж. т., Жаңыжол айылы) - шахтер; Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, СССРдин ардактуу шахтеру (1976), Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген шахтеру (1972).
Колдонулган адабияттар
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5
Гидрометрдик айлангыч
Гидрометрдик айлангыч — суу агымынын ылдамдыгын өлчөөчү аспап. Гидрометрдик айлангычтын иштөө принциби агын сууга түшүрүлгөн калакчалуу баранын айлануу саны м-н суу агымынын ылдамдыгы ортосундагы байланышка негизделген.
Баранын айлануусун аспапка орнотулган эсептегич мехаиизми белгилейт же Электр сигнал системасы аркылуу байкоочу кабыл алат. Гидрометрдик айлангыч менен 0,03тон 10—12 м/сек га чейинки ылдамдыктагы суу агымы олчонот.
Тунгуч Гидрометрдик айлангыч 1890-ж. жасалган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Лолита
"Лолита" (Lolita) — орус-америкалык жазуучу Владимир Набоковдун 1955-жылы жарык көргөн романы. Романы өзүнүн талаштуу темасы менен белгилүү: башкы каарман жана ишенимсиз баяндамачы, орто жаштагы адабият мугалими Хамберт Хамберт оюнан 12 жаштагы Долорес Хейзди чыгара албай коёт. Ал Долорестин өгөй атасы болуп калгандан кийин аны менен жыныстык катнашка барат. Лолита — бул анын Долорес үчүн колдонгон жеке каймана аты. Романдын түп нускасы англис тилинде жазылып, биринчи 1955-жылы Olympia Press тарабынан Парижде басылып чыгарылган. Кийинчерээк чыгарманы Набоков өзү орус тилине которуп, 1967-жылы Нью-Йоркто Phaedra Publishers тарабынан басылган.
"Лолита" TIME журналынын 1923-жылдан 2005-жылга чейин чыгарылган 100 мыкты англис тилиндеги романдар тизмесине киргизилген. Ошондой эле ал "Заманбап китепкананын" 1998-жылдагы 20-кылымдын 100 мыкты романы төртүнчү катарга жайгашкан, ал эми "Дүйнөлүк китепканада" өз ордун таап, 2002-жылы чыккан тарыхтагы атактуу китептер жыйнагына кирген.
Валлерфанген
Валлерфанген (Wallerfangen) — Германия Федеративдик Республикасынын Саар жеринде жайгашкан муниципалитет. Саарлуис районуна кирет.
Калкы - 9527 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 42,17 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 10 0 44 121. Муниципалитеттин башчысы — Вольфганг Вильц.
Блоктон (Айова)
Блоктон (Айова) (Blockton) — Айова штатынын Тейлор округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 1.7 км². FIPS коду — 19-06985.
Калкы
2010-жылы калкы 192 киши болгон.
Эльстер (Эльба)
Эльстер (Эльба) (Elster (Elbe)) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Виттенберг районуна кирет.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 4 шаардык районго бөлүнөт.
Телса
Телса — Орусиядагы дарыя. Ненец АО, Архангельск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сояна дарыясынын сол жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 82 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — АО деңиз бассейнинин дарыяларыВоронов тумшугунан (Мезень дарыясын кошпогондо) Канин Нос тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Мезень.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кестен
Кестен (Kesten) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Бернкастель-Витлих районуна кирет.
Калкы - 357 киши(2013-ж.). . Аянты - 3,8 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 31 066. Муниципалитеттин башчысы — Фалентин Циммер.
Танн
Танн (Tann) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Төмөнкү Бавария административдик округуна карайт. Ротталь-Инн районуна кирет.
Аам
Аам (Aam, көптүк түрү. Amen, Aime, Ahm, Данияда жана Орусияда (Лифляндияда) — Ом) ― эски голландиялык чен бирдиги. Негизинен шарап жана спирттин көлөмүн өлчөө үчүн Голландияда, Данияда жана Орусияда колдонулунган.
Көлөмдү өлчөө заманбап бирдиктеринде:
Булактар
Аам. 86 т. (82 т. 4 кошумчалар) Аам // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона 1890-1907 Санкт-Петербург.
Чарлстаун (Нү-Гэмпшир)
Калкы - 5114 киши. Болжолдуу аянты - 98.3 км². FIPS коду — 33-11380.
Парма
Парма (Parma) — Мичиган штатынын Jackson округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 907 киши. Болжолдуу аянты - 1.5 км². FIPS коду — 26-62740.
Тоо-кен казмалары
Тоо-кен казмалары - тоо-кен иштеринин натыйжасында жер кыртышында пайда болуучу жасалма курулмалар.
Тоо-кен казмалары милдетине жараша: чалгындоочу (кен издөө жана чалгындоо үчүн) жана эксплуатациялык (кен казууда пайда болуп, өз ичинен: кен ачуу, кен казууга шахта талаасын даярдоочу жана кен казуучу казмалар); кандай тектерде казылганына карата: катмар (пайдалуу кен катмарын казууда) жана т а л a а (кенсиз тектерди казууда) Тоо-кен казмалары деп бөлүнөт. Тоо-кен казмалары жер астында (жабык) жана ачык (жер бетинде, к. Кенди ачык казуу) болот. Анча калың эмес шиленди астындагы кен ачык ыкма (траншея, канал) менен алынат. Терең жайгашкан кендерди казуу үчүн (к. Кен казуу) жер астындагы Тоо-кен казмалары (өткөөлдөр) курулат. Анын үстү жагын чектөөчү тоо тегинин бети - жабуу, ал эми астыңкысы таман деп аталат. Жер астындагы Тоо-кен казмалары мейкиндиктеги ордуна карай: вертикалдык, горизонталдык, жантайма ж. б. багыттагы деп бөлүнөт. Вертикалдык Тоо-кен казмаларына шахта өзөк казмасы, шурф, туюк өзөк казма, гезенк (кенташ тулкусунун жайгашкан багытына ылайык жогортон төмөн карай казылган тик Тоо-кен казмалары жер бетине чыгуучу оозу жок), кенташ түшүргүч (казылган кенди төмөн жайгашкан ташып кетүү горизонтуна кулатуу үчүн курулган Тоо-кен казмалары) кирет. Горизонталдык Тоо-кен казмалары - штольня, туннелъ, штрек, квершлаг, орт, просек (шахтаны желдетүү же казмаларды туташтыруу үчүн пайдалуу кен катмарында казылат). Жантайма Тоо-кен казмалары - жантык шахта өзөк казмасы, жантык шурф, бремсберг, жантык казма (казылган кенди төмөнкү горизонттон жогоркусуна көтөрүүчү курулма), сыйгаланма казма (скат - тигирээк кен катмарларын казууда кенди төмөн кулатуу үчүн даярдалган казма), ходок (адамдардын жүрүшү жана жүк ташуу үчүн курулат), печь (кендүү катмар боюнча казылып, көмүр жана жүк ташуу, шахтаны желдетүү, адамдардын жүрүшү үчүн арналат). Башка багыттагы Тоо-кен казмалары - лава (бир кыйла аралыкка - ондогон лгден жүздөгөн мте чейин кен казууда пайда болуп, бир капталын көмүрлүү массив, экинчисин уратылган же толтуруучу материал түзөт. Транспорттук же желдеткич штрекке же просекке туташат), сбойка (жакын жайгашкан 2 кен казмасын туташтыруучу Тоо-кен казмалары, мис., штрек менен просекти), камера, оюк, кенташ түшүргүч, бургулоо көзөнөгү(скважина), шпур. Ачык Тоо-кен казмаларына карьер, траншея, канава, кудук (кыртыш сууларын алууга ылайыкташтырылып, капталдары бекитилген гидротехникалык курулуш) ж. б. кирет. Тоо-кен казмаларынын туура кесилишинин формасы негизинен тоо-кен бекиткичинин түрүнө, тоо тектердин физилдөө-механикалык касиеттерине жана абалына, тоо-кен басымына жараша болот. Алсак, тик бурчтук (каптал басым жок учурда курулуп, жыгач, анкер же аралаш бекиткичтер менен бекемделет), трапеция (вертикаль жана каптал басымы бар учурда курулуп, жыгач, металл, темир-бетон бекиткичтери менен бекемделет), полигоналдык (казманын беттерин темир-бетон менен бекиткен учурда курулат), таш же бетон бекиткичтери колдонулганда своддуу, вертикалдык жана каптал басымы бар учурда аркалуу, туш тарабында басым бар учурда темир-бетон элементтери, бетон же металл бекиткичтери колдонулуп, тегерек формада курулат.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Гидропоника
Гидропоника (гидро... жанa гр. рonos — иш) — өсүмдүктү топураксыз жасалма чөйрөдө өстүруү.
Бул жол менен өстүрүүдө өсүмдүктүн тамыр сис­темасы сууда же нымдуу абада (аэропоника) өөрчүп, керектүү затты азыктандыруучу эритмеден алат. Өсүмдүктү Гидропоника методу м-н өстүрүүдө эмгек көп талап кылынбай, суу жана азык заттар азыраак сарпталат, отоо чөп болбойт.
Азыктандыруучу эритмеде азот, фосфор, калий ж. б. элементтердин туздары болот.
2017-жылга карата Канадада помидор, калемпир жана бадыраң өндүргөн жүздөгөн акр ири көлөмдөгү гидропоникалык күнөсканалар болгон.
Өнөр жайдагы технологиялык жетишкендиктерден жана көптөгөн экономикалык факторлордон улам, гидропоника боюнча дүйнөлүк рынок 2016-жылы 226,45 миллион АКШ долларынан 2023-жылга чейин 724,87 миллион АКШ долларына чейин өсөт деп болжолдонууда.
Криминология
Криминология [латынча. krimen (criminis) – кылмыш жана ...логия] – кылмыштуулуктун пайда болушун, өнүгүү мыйзам ченемин, кылмыштуулукка байланышкан процесстер жана алардын түрлөрүн, коомдук көрүнүштөрүн изилдөөчү илим. Криминология кылмыштуулукка тиешелүү болгон жалпы илимий методдор (логикалык ой жүгүртүү, анализ, синтез, индукция, дедукция, моделдештирүү, аналогия ж. б.) менен бирге анкета жүргүзүү, интервью алуу, документтер менен таанышуу, аны изилдөө, байкоо жүргүзүү ж. б. ыкмаларды колдонот.
Аргаил (Миссури)
Аргаил (Миссури) (Argyle) — Миссури штатынын Osage округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 164 киши. Болжолдуу аянты - 1.0 км². FIPS коду — 29-01828.
Тоо-кен илими
Тоо-кен илими - кен казуу ыкмаларына жана катуу пайдалуу казылмаларды байытууга, тоо-кен казылмаларын өткөөлдөөгө байланыштуу тоо тектин катмарында болуучу физилдөө кубулуштар, ошондой эле кенди казып алууну коопсуз жана үнөмдүү жүргүзүү жөнүндөгү билимдердин жыйындысы.
Чарлстон (Мэн)
Чарлстон (Мэн) (Charleston) — Мэн штатынын Пенобскот округуна караган АКШ шаары.
Тоо-кен илими
Тоо-кен илиминин предмети - катуу пайдалуу казылмалардын өнүгүшүн жана алар менен бирге өтүүчү табигый кубулуштардын өз ара байланышын кошо кароо аркылуу ал казылмаларды иштетүү процесстери. Тоо-кен илиминин максаты - тоо-кен өндүрүшунүн техникасын жана экономикасын кескин өркүндөтүү үчүн пайдалуу казылмаларды иштетүүдөгү кубулуштар менен процесстердин закон ченемин ачуу жана илимий түшүндүрүү. Азыркы Тоо-кен илиминин өнүгүшү бир нече этапка бөлүнөт. 20-жылдар өндүрүштү калыбына келтирүүгө байланышкан этап. Ага шахталарды жана рудниктерди долбоорлоонун илимий негизин түзүү жана өнүктүрүү, тоо-кен ишиндеги коопсуздуктун маселелерин изилдөөнү уюштуруу мүнөздүү. Экинчи этапта (1929-40) тоо-кен өндүрүшүн электрлештирүүнүн негизинде тоо-кен жумуштары кеңири механикалаштырылып, тоо-кен механикасы, кенди ачуу, иштетүүнүн жана механикалаштыруунун системаларын изилдөө жер астында да, жер бетинде да өнүгөт. 50-жылдары кенди иштетүүдөгү табигый кубулуштарды изилдөөдө математикалык, физилдөө, жана химиялык жетишкендиктер кеңири пайдаланылат. Моделдештирүү, ЭЭМ, так аппаратура колдонулуп изилдөө өркүндөйт. Тоо-кен илими төмөнкү бөлүмдөрдү камтыйт. Tехнол. бөлүмүнө катмар жана кенташ кендерин ачуу жана иштетүү системалары, кенди ачык иштетүү, чачыранды кенди ачык түрдө жана суу астында иштетүү системалары, тоо-кен механикасы, геомеханикалык, тоо-кен геометриясы, маркшейдердик иш, иштетүү технологиясы - гравитациялык, магниттик, электрдик, флотациялык ыкмалар таандык. Эмгектин өндүрүш шарттарын жана коопсуздугун камсыздоо бөлүмүнө шахталарда эмгектин нормалдуу шартын түзүү ыкмалары, рудниктик аэродинамиканын жана рудниктик газ, газ жана көмүрдүн капыстан атылуусун болтурбоо үчүн күрөш жүртүзүү теориялары жана ыкмалары, жер астында электрди коопсуз колдонуу, көмүрдүн, кенташтын өзүнөн-өзү күйүүсүн алдын алуу жана прогноздоо ыкмалары ж. б. кирет. Тоо-кен экономикасы жана өндүрүштү уюштуруу бөлүмү тоо-кен экономикалык география, тоо-кен экономикасы жана өндүрүштү уюштуруудан турат. Кыргызстанда Тоо-кен илими 50-жылдардан өнүгүүдө. Негизинен Тоо-кен илиминин технол. бөлүмүнүн - тоо тектерин талкалоо (Е. Г. Баранов, В. Н. Мосинец, С. Барсанаев), пайдалуу казылмаларды иштетүү системалары (В. А. Шестаков, Г. В. Секисов, Г. П. Калинин, Н. Г. Ялымов, Т. Жороев), тоо тектеринин, массивдеринин жана процесстеринин физикасы (С. Г. Авершин, И. Т. Айтматов, M. К. Терметчиков, Ш. А. Мамбетов, К. Тажибаев), бургулоо машиналары (О. Д. Алимов, A. Н. Волков, Л. Т. Дворников) өңдүү багыттары өнүгүп, кыйла ийгиликтерге жетишилди.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Чарлстон (Мэн)
Калкы - 1397 киши. Болжолдуу аянты - 104.2 км². FIPS коду — 23-12105.
Кузе (Буздяк району, Башкыртстан)
Кузе — Башкыртстандын Буздяк районундагы айыл, Кузеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 508 киши. Почта индекси — 452726, ОКАТО коду — 80217000000.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тоокеев Ормоке
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Абдылдаев Ташыбай
КМУнун экономика факультетин (1980), Кыргыз айыл чарба институтун (1990) бүтүргөн.
1980-81-ж. Ош облустук пландоо комиссиясында, 1981-83-ж. Токтогул райондук дүң-соода базарында бөлүм башчы, 1983-87-ж. райондук керек-жарак союзунда башкарманын орун басары, 1987-92-ж. райондук айыл чарба башкармалыгынын, 1992-95-ж. «Курулуш» АКБнын Токтогулдагы филиалынын башчысы, 1995-2000-ж. райондук финансы-экономикалык бөлүмүнүн башчысы, 2000-жылдан Эл депутаттарынын Токтогул райондук Кеңешинин төрагасы.
Колдонулган адабияттар
Токтогул району: Энциклопедия/ Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. колл.: О. Ибраимов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2005. 292 б., ил.ISBN 9967-14-030-5
Эдеркварт
Эдеркварт (Oederquart) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Штаде районуна кирет.
Калкы - 1138 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 37,1 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 59 035. Муниципалитеттин башчысы — Ханс-Хайнрих Янсен.
Тендер (Месна куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — АО деңиз бассейнинин дарыяларыВоронов тумшугунан (Мезень дарыясын кошпогондо) Канин Нос тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Мезень.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Анкер (чен бирдиги)
Анкер (Anker) — кээ бир өлкөлөрдө шарап, коньяк жана майды өлчө үчүн колдонулган чен бирдиги.
Ар кайсы өлкөлөрдө анкердин көлөмү ар түрдүү:
Гидронавт
Гидронавт акванавт (гидро..., лат. aqua — суу жана гр. nautes — деңизде сүзүүчү) — узак убакыт бою сыртка чыкпай суу астындагы имаратта (аппаратта) иштөөчү атайын даярдык алган адам.
Гидронавт узак убакытка айлана чөйрөдөгү басымдын аракетине каршы организмдин ыңгайлашканын пайдаланып, суу астында­гы ил. из. иштерин аткарат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Дүммер
Калкы - 1377 киши(2013-ж.). . Аянты - 31,35 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 13 0 54 027. Муниципалитеттин башчысы — Янет Рис.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 7 шаардык районго бөлүнөт.
Хакийм Нуруддин
Бир канча жылдарга Жамму жана Кашмирдин Махаражанын падышалык табыбы катары иштеген, ал диний билимдерди алуу үчүн узак сапарларды тарткан, анын ичинде Мекке менен Мединада узакка турган. Анын Куран жана Хадис сабактары Мырза Гулам Ахмаддан кийин Кадиянга зыярат үчүн келгендерди өзүнө тарта турган негизги нерсе болчу. Анын кутбалары жана башка кайрылуулары Хакаикул-Фуркаан аттуу 4 томдук тафсир катары топтолгон. Бир канча Куран аалымдары анын шакирттери болчу, мисалга, Тафсир-э-Кабийр жана Тафсир-э-Сагийр деген китептерди жазган Мырза Башируддин Махмуд Ахмад (Экинчи Халифа), ошондой эле Курани каримди англис тилине которгон алгачкы котормочулар жана Курандын мыкты тафсирчилери (чечмелөөчүлөрү) Мавлавий Мухаммад Али жана Мавлавий Шер Али. Ал Христиандар жана Ария Самааж тарабынан Ислам динине каршы билдирилген сын-пикирлерге жооп кайтаруучу катары даңкы чыккан. Мавлана Нуруддин Мырза Гулам Ахмадга байъат (ант) берген биринчи инсан болчу. Мырза Гулам Ахмад көз жумган соң Нуруддинди бир ооздон анын орун басары катары шайлашкан жана ал Ахмадия Мусулман Жамаатында анын негиздөөчүсү каза тапкандан кийин биримдикти кармашы менен бааланат.
Үй-бүлөсү
Хакийм Нуруддин жети бир тууган эркек менен эки кыздын эң кенжеси болгон жана мусулмандардын халифасы Умар ибн ал-Хаттабдын 34 санжырасынан түзүлгөн тукумунан чыккан. Мавлана Нуруддиндин ата-бабалары Мединадан көчүп, Балхка отурукташкан жана Кабул менен Газнинин өкүмдарлары болушкан. Чынгыз Хан чабуул жасаган учурда анын ата-бабалары Кабулдан көчүп, а дегенде Мултанга жакын отурукташкан, анан акыры Бхерада жайгашышкан. Анын ата-бабаларынын арасында Ислам динин үйрөткөн жана Курани каримди жатка билген бир канча муундарга жетекчилик кылуу сыймыгы менен сыймыктанганын билдирген көптөгөн олуялар бар болчу. Анын алгачкы жети мууну ушу менен өзгөчөлөнгөн. Анын ата-бабалары Курани каримди катуу сүйүп, ага терең ой жүгүртчү. Мавлана Хакийм Нуруддиндин ата-бабаларынын арасында олуялар жана жакшы даңкка ээ уламалар бар болчу. Анын ата-бабаларынын арасында мусулман дүйнөсүндө маанилүү орунга ээ болгон падышалар, суфийлер, казылар жана шейиттер дагы бар болчу. Анын уруусундагы үй-бүлө мүчөлөрү азыр дагы «падыша балдары» деп таанылышат. Бхерада (анын туулган жери) анын үй-бүлөсү башынан эле улуу даражадагы сый-урматка ээ.
Башталгыч жылдар жана окуусу
Нуруддин өз апасы Нур Бахтты өзүнүн биринчи мугалими деп санаган. Курандын сүйүүсү мага апамдын сүтү аркылуу ичирилген деп айтчу. Ал өзүнүн башталгыч окуусу үчүн жергиликтүү мектепке кирген. Анын атасы Хафиз Гулам Расул динге берилген мусулман болгон жана ата-энеси өз балдарынын окуусуна аябай басым жасашкан. Нуруддин өз атасынын билимге болгон сүйүүсүн кайрадан жандандырган, ушул акыйкатты анын расмий биографы Абдул Кадыр Савдагар Мал жазган.
Менин атам өз балдарынын окуусуна аябай кызыкчу эле. Ала оорусуна чалдыккан Мадан Чанд аттуу бир индус аалым бар болчу. Адамдар ага айылдан алыс бир жерде үй салып беришкен. Менин атам байкемди ага окууга жөнөткөн. Адамдар ага эмнеге ушунчалык келбеттүү баланын өмүрүн талкалап жатасыз деп айтышканда, ал эгерде ал Мадан Чанд сыяктуу билимдүү болуп, анан ала оорусуна чалдыгып калса, анда мен капа болбойм деп жооп берген. Силер өз балдарыңар үчүн мына ошондой ата болууңар керек. Эгер ал (менин атам) бүгүнкү күндө тирүү болсо, ал мени (окуу үчүн) Америкага жөнөтмөк.
Ал эне тили болгон Пенжаб тилинде сүйлөчү, бирок бир жоокерди урду тилинде сүйлөгөнүн уккан соң ал ушул тилди сүйүп калып, Шах Валиюллахтын китептерин окуп, аны үйрөнгөн.
Нуруддиндин байкеси Султан Ахмад окуган адам болуп, Лахор шаарында жеке басмаканасы бар болчу. Нуруддин 12 жашка толгондо, ал өзүнүн бир тууганын өзү менен чогуу Лахорго алып кетти, ал жерде ал ооруп калып, аны Саид Митханын тургуну Хакийм Гулам Дастгийр аттуу табып ийгиликтүү дарылаган. Анын мамилесинен жана даңктуулугунан таасирленип, Нуруддин медицинаны окууга кызыгып калган; ал эми аны окутуу үчүн перс тилиндеги атактуу мугалим Мунший Мухаммад Касым Кашмирий дайындалган.
Нуруддин перс тилин Лахор шаарында үйрөнгөн, ал жерде эки жыл окуган. Анын байкеси ага башталгыч араб тилин окуткан. 1957-жылы бир көчмөн китеп сатуучу Калкуттадан Бхерага келди. Ал Нуруддинди Куран котормосун үйрөнүүгө үндөгөн жана урду тилинде которулган Курани каримдин беш сүрөөсүнөн турган бир китепти ага белек кылган. Андан бир аз мөөнөттөн кийин Мумбаинин бир соодагери аны урду тилиндеги эки китеп – Курандын тафсири (чечмеси) болгон Таквиййатул-Ыйман жана Машарикул-Анваарды окууга үндөгөн.
Бир канча жылдардан кийин ал кайрадан Лахорго барып, Гумти Базардагы атактуу дарыгер (табып) Хакийм Алладинден медицинаны окуй баштаган. Бул жолу ал жерде узакка турбай, окуусун таштаган.
Андан кийин Нуруддинд жалпы мектепте окуу үчүн Равалпиндиге жөнөтүлгөн. Ал мектепке кирген убакытта 17 жашта болчу. Ал 21 жашында диплом алган. Ал мыкты окуучу болчу жана жакшы окугандыгы үчүн 21 жаш курагында Пинд Дадан Хан деген жердеги бир мектепке директор катары дайындалган. Ал биринчи жолу христиан миссионерлери менен Равалпиндиде байланышкан болушу керек. Ал Равалпиндиде турган убакытта ал жөнүндө айткан. Мен Равалпиндиде турган кезде биздин үйүбүздөн кийин Александр аттуу бир англичандын чоң үйү бар болчу. Бир жолу бирөө мени ал жерге алып барган, ал Мезанул-Хак жана Тарийкатул-Хаят аттуу эки кооз китепти мага берген. Мен аларды кунт коюп окудум. Ал кезде мен жаш бала болсом дагы, бирок Курани каримди ошондо эле катуу сүйчү элем. Ал эки китепти өтө эле төмөн-пас экенин билдим. Ал күндөрдө мен Ыйык Рух эмне экенин да билбейт элем.
Окууну улантуу жана сапарлары
Кийин 4-5 жыл Нуруддин ал доордогу даңккы чыккан мугалимдерден араб тилин үйрөнүү максатында Индия бою кеңири жол тартып, Рампур, Морадабад, Лакхнау жана Бхопалга барган. Ал Саййид Хасан Шахтан Мишкаат ал-Масабихти, Азизуллах Афганийден фикхти, Мавлавий Иршаад Хусайин Мужаддидийден Ислам философиясын, Саадуллах Урияллдан араб тилиндеги акындар поезиясын жана Мавлавий Абдул Али менен Муллан Хасандан логиканы үйрөнгөн. Нуруддин атактуу дарыгер (табып) Хакийм Али Хусайин Лакхнавийден Чыгыш элдик табыпчылыкты үйрөнүү максатында Лакхнау шаарына барган эле. Хакийм эч кимди окутпоого ант берген болчу. Биографтар мындай деп баяндашкан: ал маек курганы анын үйүнө барган жана алардын ортосунда болгон талкуу ал Хакиймге өтө терең таасирин тийгизген, акыры ал Нуруддинди өз Равалпиндидин өз шакирттигине алууга макул болгон.
Андан кийин ал Бхопалга барып, ал жерде Табыпчылык|табыпчылык кыла баштап жана ал учурда Бхопалдын Навабы менен таанышкан.
Мекке жана Медина
1865-жылы 25 жашында Мекке жана Медина шаарларына жол тарткан. Ал диний билимди алуу үчүн ал жерде бир топ жылдары жашаган. Ал атактуу Шейх Хасан Хызражий жана Мавлавий Рахматуллах Кираиналвийден хадисти үйрөнгөн. Ал (Шах Валиюллах – Мухаддис Дехлавийдин чөбөрөсү) Азирети Шах Абдул Ганийге байъат (ант) берген.
Бхерага кайтуу
Өзүнүн мекенине кайтып келе жаткан жолдо Нуруддин бир нече күн Дехлийде турган. Ал жерде Диёбанд Медресесинин негиздөөчүсү жана жетекчиси Касым Нанотвийдин сабактарына катышуу мүмкүнчүлүгүн тапкан жана андан аябай жакшы таасирленген.
1871-жылы өзүнүн туулган жери болгон Бхерага кайтып келип, бир диний мектепти ачып, ал жерде Куран менен хадисти үйрөткөн. Ал чыгыш табыпчылыгын да баштаган. Кыска убакыттын ичинде ал колунда шыпаа барлыгынан аты чыгып, Кашмирдин Махаражасы андан кабардар болуп, 1876-жылы аны сарай табыбы катары дайындаган.
Падыша үй-бүлөсүнүн табыбы
1876-жылы ал Жамму менен Кашмирдин өкүмдары Махаража Ранбир Сингге падышалык табып катары иштеген. Падышалык табып катары көптөгөн окуялары бар. Штаттагы бардык мектептер жана ооруканалар анын кол астында ачылган, кийинчерээк ал өзү башкы дарыгер кылынып коюлган. Дарыгер катары иштеп жаткан убакытта ал Ислам динине кызмат кылууга көп убакытты бөлгөн дешет жана көбүнчө Махаражанын өзү менен диний жана интелектуалдык тартышууларды өткөзчү. Ал тартышууларда ал өзүнүн тайманбастыгы жана ачыктыгы менен таанылган. Махаража жана анын уулу Ража Амар Синг Нуруддинден Куран үйрөнүшкөн деп айтылат.
Бир жолу Махаражанын өзүнүн кызматчыларына мындай деп айткандыгы айтылат: «Ар бириңер ушул жерде кандайдыр бир максат-мүдөө же менден бир аз пайда көрүүңөр үчүн отурасыңар жана мага кошоматчылык кыласыңар, бирок ал (Хакийм Нуруддин) бир дагы жеке кызыкчылыгы жок адам жана штатка анын кереги бар болгон үчүн гана бул жерде отурат. Мына ошондон улам Нуруддин эмнени айтса, аны кунт коюп угушчу, себеби анын кандайдыр бир жашыруун ою жок болгондугун билишчү». Иврит тилинин аалымы болгондуктан Сэр Саййид Ахмад Хан аны мусулманчылык көз караш жагынан Тооратты тафсир кылып (чечмелеп) жаткан уламалар командасына (тобуна) координатор кылып дайындаган. Ошол эле убакытта ал Анжуман-э-Химаят-э-Исламга дагы активдүү аралашкан.
Нуруддин 1876-жылдан бери падышалык табып болуп келген. Качан Махаража Партаб Синг бийликке келгенде, Нуруддин ар кандай саясий себептердин айынан 1892-жылы Жамму штатындагы кызматын таштап салган. Кийинчерээк 1895-жылы ага ошол орун кайрадан сунушталган, бирок ал сунушту кабыл кылган эмес.
Мырза Гулам Ахмад менен таанышуу
«Мен Кадиян деген жерге жакындап, толкунданып кеттим жана тынчсызданып титирей баштадым жана берилип дуба сурадым...». Анан Нуруддин мындай деди: «Мен Дигер намазынан кийин «Мубарак» мечитине жетип бардым. Мен анын (Гулам Ахмад) жүзүн көрөөр заматы сүйүнүп кеттим жана бүтүн өмүрүм бою издеп жүргөн туура инсан тапкандыгым үчүн өзүмдү бактылуу жана шүгүрчүлүк болуп сездим...Биринчи жолугушуудан кийин мен байъат (ант) берүү үчүн колумду сундум. Мырза (Гулам Ахмад) Сахиб алигиче Алла таала тарабынан уруксат жоктугун айтты, ошондо мен Мырза Сахибден төмөнкүдөй убаданы алдым: сиз байъат (ант) алганыңызда, а дегенде менден алыңыз... ». («Ал-Хакам» газетасы, 22-апрель, 1908-жыл)
Кадиянда турган убакыт аралыгында, Нуруддин Гулам Ахмадга жакын дос болгондугу алардын кол жазуу эмгектеринде даана байкалат, ошондой эле алардын ортосунда жогорку деңгээлде сый-урмат болгон. Анан кыска мөөнөттүн ичинде ушул алака-байланыш бир устат жана шакиртке айланып кеткен жана Нуруддин өзүн Ахмадга шакирт катары тапшырып салган. Акыры ал Кадиянга көчүп келип жана Кашмирдеги жумушун таштаган соң ал жерде үй салган. Ал көбүнчө Гулам Ахмад менен иш сапарларында чогуу жүргөн.
Бир жолу Нуруддин Мырза Гулам Ахмадга Мужаахада (Жихад) жолунда мага кандайдыр бир жумушту жүктөңүз деп айткан. Ахмад ага христиандар Ислам динине каршы койгон сын-пикирлерине жооп кылып, бир китеп жазыңыз деп айткан. Натыйжада, Нуруддин «Фаслул-Хитааб», «Мукаддима Ахлул-Китааб» аттуу эки томду жазган.
Аны бүткөн соң ал Гулам Ахмадга кайрадан ошондой суроо берген. Бул сапар Ахмад ага Аария Самаажга жооп кылып, бир китеп жазууну айткан. Нуруддин «Тасдык Бараахийн-э-Ахмадия» аттуу китепти жазган.
Хилаафат
Мырза Гулам Ахмад каза тапкан соң Нуруддин бир ооздон анын биринчи орун басары катары шайланган. Халифа катары анын жетишкендиктеринин арасында Курани каримдин англис тилиндеги канааттандыраарлык котормосуна көзөмөлдүк кылуу, 1914-жылы Англияда эң биринчи Ахмадия Миссиясын орнотуу жана ар кандай газета-журналдарды тааныштыруу. Халифа болгондон кийин ал жеке өзү Рампур жана Мансоури деген шаарларда болгон эки ийгиликтүү дебатына катышкан. Ал ар түрдүү уламалар командаларын Кадияндан Ахмадия кабарын жайылтууга, Ислам дини жөнүндө докладдарды жасоого жана Индиянын ар кайсы шаарларында диний талкууларды жүргүзүүгө жөнөткөн, бул нерсе Жамаатка зор ийгиликтерди алып келди. Ушул командаларда көбүнчө Хажа Камалуддин, Мырза Махмуд Ахмад жана Муфтий Мухаммад Садык болчу.