cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халтако-Шор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Михаил Калинин
Калинин Михаил Иванович [7 (19). 11. 1875, Тверь губерниясы, Корчев уезди, Жогорку Троица кыш. (азыркы Тверь облусу Кашинск району) —3. 6. 1946, Москва] — советтик мамлекеттик, партиялык жана орус революциясынын ишмери, Социалисттик Эмгек Баатыры (1944). 190016-жылы революциялык иши үчүн бир нече жолу камалып, сүргүнгө айдалган. (1905—07жылдагы) революциянын катышуучусу, РСДРПнин Нарва райондук, Петербург комитеттеринин, куралдуу көтөрүлүш даярдоо боюнча аскер штабынын мүчөсү. РСДРПнин 4съездинин (190б) делегаты. 1908—10-жылы Москвада партиялык иштерде. РСДРП(б) БКнин бюро мүчөсү (191213). 1917-жылы Февраль революциясына активдүү катышкан. РСДРП(б)нин Петроград комитетинин, «Правда» гезитинин редакциясынын, Жумушчу жана солдат депутаттарынын Петроград советинин мүчөсү. Октябрь ревясынан кийин (1917) Петроград шаар чарба комиссары, ББАКтын (1919—38), СССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасы (1938—46) болуп иштеген. РКП(б) БКнын мүчөсү (1919-46), ВКП(б) БКнын Саясий бюросунун мүчөсү (1926— 46). Россияда Калининград шаары, Калининград облусу жана башка, Кыргызстанда кыштактар Калининдин ысмынан аталат. Үч Ленин, эки Кызыл Туу ордендери менен сыйланган. Сөөгү Кызыл Аянтка коюлган. 1946-жылы Москвада Калининдин музейи ачылган.
Сыдык кызы Калыйча
Сыдык кызы Калыйча Өрмөкчү. 1929-ж. Кочкор районундагы Кара-Күңгөй айылында төрөлгөн. Ал уз катары 1946-жылдан тааныла баштаган. Ага Кара-Кужур өрөөнүнө чеберчиликтин нускасын жайган ка йын энеси Капсалаң келини Изаат баса отуруп узданууга багыт берип, нускалаган. Калыйча өрмөкчүлүгүндө-термечилигиңде эки «кочкор мүйүздөн», төрт «сыңар мүйүздөн» турган табакчалардын жарымын колтук көчөт кылып, аны кылдырооч, тегирич, кереге таңгыч кылууга шартташтырат. Бир табакчанын ортосунан төрт бурчтуу өзөк пайда болот. Ал эми ортолукка «чымын канат көчөтүн» «тумарча көчөтү» менен алмаштыра түшүрүп, алардын жээгине беш катар «чычкан изин» аламончок катары алып, андай термеден шалча жаратат. Мында өрмөк энине «чымын канат көчөтү» туура келет. Азыр Кара-Кужур кыштоосунда жашаган Калыйча уздан өрмөкчүлүктү Алымбүбү, Дарыка, Калыйпа, Зина, Бурул өңдүү өнөр дилгирлери үйрөнүп чыгышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Ганиха дарыясы
Ганиха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чуман дарыясынын сол жээгинен 53 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кулундинск көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Обь жана Иртыш дарыяларынын аралыктарындагы агынсыз аймак.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тажиева Сагынбүбү
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Чека (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Азиз Несин
Азиз Несин (Aziz Nesin, чын аты-жөнү Мехмет Нусрет / Mehmet Nusret Nesin; 1915-1995) — 20-кылымдагы чыгаан түрк жазуучусу, сатирик.
Кыскача өмү таржымалы
Мехмет Нусрет жаш кезинде аскердик билим алган. Көркөм өнөр академиясында окуган.
Сабахаттин Али чыгарган «Марко паша» газетасында иштеген.
Кийин Түркиядагы өкмөткө каршы макалаларды жарыялагандыгы үчүн ал газетага тыюу салынган.
Көптөгөн күлкүлүү аңгемелердин, романдардын автору, саясий ж-а социалдык сатиранын чебери.
Ал түрк турмушунун терс жактарын, партиялардын ортосундагы саясий келишпөөчүлүктү «Кайсы партия жеңет?» (1957), «Өлгөн эшек» (1958), «Азамат» (1959) аттуу чыгармаларында келекелейт.
А. Н-дин сүйгөн каармандары — майда чиновниктер, жолу болбогон интеллигенттер, жумуш таба албай сенделип жүргөн кембагалдар. А. Н. «Пил Хамди» (1956), «Казан азган» аңгемелери үчүн сатириктердин эл аралык конкурсунда «Пальма бутагы» сыйлыгын алууга эки жолу арзыган.
Мурдагы СССРде А. Н-дин «Иттин куйругу» (1958), «Тиги дүйнөдөн кат» (1960), «Сиздин саатыңыз нече болду?» (1970) китептери басылып, айрымдары кыргыз тилине которулган.
Сыйлыктары. Наамдары
Сатириктердин эл аралык конкурсунда «Пальма бутагы» сыйлыгын эки жолу алган.
Күрөөкана ставкасы
Күрөөкана ставкасы – 1) камсыз кылынган баалуу кагаздар менен коммерциялык банк кредиттери боюнча КРУБдун ырасмий ставкасы; 2) коммерциялык банк тарабынан кардарларга берилип, камсыз кылынган кредиттер боюнча ставка.
Кингсфишэр (Оклахома)
Кингсфишэр (Оклахома) (Kingfisher) — Оклахома штатынын Kingfisher округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4380 киши. Болжолдуу аянты - 10.7 км². FIPS коду — 40-39850.
Гиннестин рекорддор китеби
Гиннестин Рекорддор китебинин тарыхы 1759-жылы Ирландиянын борбору Дублин шаарында Артур Гиннес деген адам пиво чыгаруучу ишкана ачат. 1833- жылдан тартып бул ишкана Ирландиядагы ири пиво чыгаруучу жайга айланат. Ал эми 1930- жылы А. Гиннес Улуу Британиядагы эки пивзаводдун ээси болгон. “Гиннес” пивзаводунун өнүгүшүнүн себеби, Гиннес компаниясынын жетекчилиги рекламага көп көңүл бурушкан. 1951- жылы “Воксфорд” компаниясы тарабынан жергиликтүү аңчыларга арналган кечки тамакта “Гиннес” компаниясынын директору сэр Хью Бивер коноктордун бири менен Европадагы эң тез учкан куш “Золотая ржанка” деп талашат. Буга туура жоопту бир дагы справочник бере албайт. Бул талаш үч жылдан соң кайра кайталанат: “Золотая ржанкабы же шотланд кекилигиби?”. Ошондо сэр Хьюнун оюна “Гиннес” компаниясы тарабынан өзгөчөлөнгөн булак-справочник чыгарылып, ага кызыктуу жана өтө сейрек маалыматтарды киргизүү керек деген ой туулат. Ошентип, “Гиннес” соода маркасы 1955- жылы 27- августта 198 беттен турган биринчи китепти басмадан чыгарат. Ага илимий далилдер менен эксперттердин күбөлөрү менен таанылган материалдар киргизилген. Бүгүнкү күндө “Гиннестин” рекорддор китеби дүйнөнүн 40 өлкөсүндө англис тилинде жарыкка чыгат, ошондой эле 37 тилге которулат. 2000-жылы “Гиннестин рекорддор китеби” расмий түрдө “Гиннестин дүйнөлүк рекорддор китеби” деп аталган.
Эң көп балалуу ата
Эң көп балалуу болгон аталардын бири 18- кылымда жашаган россиялык Яков Кириллов болгон. Ал Веденский кыштагында жашаган карапайым дыйкан. Я. Кирилловдун биринчи аялынан 57 баласы болгон: аялы 4 жолу төрттөн эгиз төрөгөн, 7 жолу үч эгиз, 9 жолу эки эгиз, 2 жолу бирден төрөгөн. Анын эки аялынан биригип 72 баласы болуптур. Бул маалымат падышалык сарайдын иш кагаздарында сакталып калган.
Эң жаш чылым чеккич
2009- жылдын июнунда Кытайда эң жаш чылым чеккен адам катталган. Ал Лян Лян деген бала, болгону эки жарым жашта. Бул туурасында Кытайдын эл аралык радиосу билдирген. Тяньцзинь мегаполисинде жашаган наристе, бир жыл мурун тамеки чегүүнү баштаган. Анын тамеки тартышына ата-энеси себепкер болгон. Ал төрөлгөнүнөн эле грыжа болгонуна байланыштуу дарыгерлер ага операция кылууга эрте экенин билдиришкен. Бала оорудан кыйналгандыгы үчүн, атасы ага тамеки чектире баштаган. Лян Лян күнүнө бир пачка тамеки чегет. Кытайда кош бойлуу аялдардын жанында тамеки чегүүгө тыюу салынган. Кытайда ар бир мүнөттө эки адам тамекиден өлүмгө дуушар болот.
Биринчи ксерекс
Владимир Михайлович Фридкин Москва мамлекеттик университетин 1953- жылы аяктап, ушул эле жылы ксерексти ойлоп тапкан жана ксерографиянын теориясын андан ары өнүктүргөн. Ксерография – таза физикалык кубулуштарга таянган фотографиялык процесс. Бүгүнкү күндө ксерекс жок бир да мекемени элестетүүгө болбойт. Ф.М. Фридкин физика- математика илимдеринин доктору, профессор, эл аралык сыйлыктардын ээси.
Zaleilah
Zaleilah - роман тобу Mandingaнын ыры. Румыния мамлекетин Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында көрсөтүү үчүн тандалып алынган.
Октябрь (Кара-Суу району, Мады айыл аймагы)
Октябрь – Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Мады айыл аймагына кирет. Деңиз деңгээлинен 780 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Кара-Суу шаарынан 4 км Түштүк-чыгыш тарапта. Калкы - 2460 (2021-ж.), негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП бар. Соода жайлары иштейт.
Кыргызстандын АКШдагы элчилиги
Вашингтондогу Кыргызстандын Элчилиги - Кыргыз Республикасынын АКШдагы дипломатиялык өкүлчүлүгү. Ал Массачусетс проспектиси, 2360, Түндүк Батыш, Вашингтон, Колумбия округу, Элчилик Роу конушунда жайгашкан.
Элчи - Болот Отунбаев.
Лек-Воркута
Лёк-Воркута — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Воркут дарыясынын оң жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 75 км.
Каракорум
Каракорум (Хархорум) – байыркы монгол мамлекетинин борбор шаары. Орхон дарыясынын баш жагында жайгашкан. 1220-жылы Чыңгыз хан негиздеген. 1260-жылга чейин империянын борбору болгон. Моңгол хандарынын өз ара чабышынан көп жолу кыйраган. Юань династиясы кулаган (1380) соң, шаар катуу бүлүнгөн. 16-кылымда ээн калган. Кара-Корумдун жайгашкан жерин 1889-жылы Н. М. Ядринцев аныктаган. Академик В. В. Радлов жетектеген экспедиция шаардын планын алгач кагазга түшүргөн. 1948–49-жылдары СССР Илимдер академиясынын корреспондент мүчөсү С. В. Киселёв башкарган советтик-моңголдук, 2000-жылдан моңголдук-германиялык экспедиция казуу жумуштарын жүргүзгөн. Угэдэйдин ак сарайынын калдыктары жана башка сакталган.
Күрөөканага буюмдарды барымталоо
Күрөөканага буюмдарды барымталоо – кыска мөөнөттүү кредиттерди камсыз кылуу үчүн жарандардан жеке пайдаланууга эсептелген буюмдарды барымтага алуу, адистешкен, ошого улуксаты бар уюмдар – күрөөканалар тарабынан ишкердик катары жүзөгө ашырылышы мүмкүн. К. б. б. жөнүндөгү келишим күрөөкананын барымтама кагазын берүү менен түзүлөт. Барымтага коюлуучу буюмдар күрөөканага өткөрүлөт. Күрөөкана барымтага коюлган буюмдарды пайдаланууга жана каалагандай урунууга акысы жок. Белгиленген мөөнөттө күрөөканага барымтага коюлган буюмдар менен камсыз кылынган кредиттин суммасы кайтарылып берилбеген кырдаалда күрөөкана нотариустун аткаруучу кол белгисинин негизинде жеңилдик берилген ай бүткөндөн кийин ал буюмдарды барымтага коюлган мүлктөрдү сатуунун белгиленген тарибинде сатып өткөрүүгө акылуу. Ушундан кийин барымтага коюлган мүлктү сатып өткөрүүдөн түшкөн сумма аларды толук канаттандырууга жетишсиз болсо дагы күрөөкананын карыздарга карата доосу жоюлат.
Кузьминовка (Кугарчин району, Башкыртстан)
Кузьминовка — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Мрак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 78 киши. Почта индекси — 453331, ОКАТО коду — 80238850003.
Юзик дарыясы
Юзик (Юзик шыңы) — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сарала дарыясынын сол жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 43 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Сыдыгаалы уулу Жунуш
Сыдыгаалы уулу Жунуш (1884-1978) — жыгаччы. Кочкордун Орток тоосунун этегиндеги кыштоодо төрөлгөн. Өспүрүм кезинен жыгаччылыктын кырмачылыгын, салттуу буюмдарды (такта, алабакан, сандык) кармаган. Кийин колхоз устаканасын уюштуруп, анда узанган. Кийин көпчүлүктүн өтүнүчү боюнча ээр чабууга өткөн. Анын чанкан ээри «Жунуштун ээри» деген атта өрөөн ичине кеңири тараган. Жумуш ээр жердигин кайыңдан тандаган. Аны кыйып келээри менен каны-сөлү кача электе ээрдин бөлүктөрүнө бөлүн чаап, көлөкө жайда кургаткан. Белгилүү өлчөмүндө ээр, алдыңкы-арткы актасын, чарасык бири бири менен кынаягтырган. Талпакты, тайдын туягын, арык торноктун этин аралаштыра кайнатып, коп желим жасап, аны менен ээр бөлүктөрүнө тарамдалган жылкынын жибек тарамышы аркылуу желимди ичирген. Ээр өтө бекем болгон. Демек, Жунуштун ээри курама ээр болуп эсептелет. Ээрди өтө жука, жеңил кылып чалкандыктан, ал сыйда болуп, токунууга ойдогудай шартташат. Айылдаштарынын айтымында, Кочкор ичинде Жунуштан өткөн ээрчи болбоптур. Ал өз өмүрүндө үч жүздөй ээр чаан, аны бодо териси менен картая, желдикти кошо жасаган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Тегирмен-Сай
Тегирмен-Сай — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айыл. Авлетим айыл аймагынын курамына кирет. Чаткал тоо кыркаларынын этегинде, деңиз деңгээлинен 1220 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кербен шаарынан 32 км түндүк-чыгыш тарапта. Шамалды-Сай темир жол бекетинен 98 км. Кыштак 1938-ж. орун алган. Калкы 1000ге чукул (2013); негизинен тамекичиликте эмгектенип, мал багат. Орто мектеп, китепкана, медпункт бар.
Номозов Махмуд
Махмуд Номозов (Mahmud Namozov, Маҳмуд Номозов) — 1960-жылы 8-майда Сурхан-Дарыя облусунун, Узун шаарында төрөлгөн. Өзбекстандын эстрада ырчысы, аткаруучу жана актёр. Ошондой эле Өзбекстандын эл артисти
Женкинсон, Антони
Женкинсон Антони (1529-1610) - англиялык саякатчы, соодагер жана элчи. 1557-72-ж. Россия мамлекеттеринде төрт жолу болгон. 1557-58-ж. Иранга жана Борбордук Азияга саякатка келген. Женкинсондун айтканына караганда, ал 1558-жылы Борбордук Азияга келгенге чейин Кытай менен Бухаранын ортосундагы жайгашкан көчмөндөр менен шаарлыктардын ортосунда үч жыл бою тынымсыз согуштар болуп турган. Женкинсон андан ары шаарлар - Ташкен (Таскент) жана Кашкар (Каскайр) деп аталгандыгы, Ташкенге каршы согушкандар казактар (кассак), ал эми Кашкарга каршы согушкандар кыргыздар (кирге) экендигин белгилеген. Бул эки эл чоң күчкө ээ экендиги, алар аталган шаарларды өзүлөрүнө баш ийдиргендиги айтылган. Женкинсондун түзгөн картасында кыргыздар 1 б-кылымдын ортосунда эле азыркы ээлеп турган аймактын көпчүлүк бөлүгүн мекендешкендиги көргөзүлгөн. Алардын айрым топтору ошол учурда Каратегинге чейин кирген.
Конава (Оклахома)
Конава (Оклахома) (Konawa) — Оклахома штатынын Seminole округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1479 киши. Болжолдуу аянты - 3.5 км². FIPS коду — 40-40200.
Ермачиха дарыясы (Кулунда куймасы)
Ермачиха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Кулунда дарыясынын сол жээгинен 365 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кулундинск көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Обь жана Иртыш дарыяларынын аралыктарындагы агынсыз аймак.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Aphrodisiac
Aphrodisiac - грек ырчысы Eleftheria Eleftheriouнун ыры. Греция мамлекетин Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында көрсөтүү үчүн тандалып алынган.
Нуклеосома
Нуклеосома (лат. nucleus - ядро, söma - дене) - хроматиндин бирдиги. Электрондук микроскопто хроматин мончокко окшош болуп көрүнөт. Ар бир мончоктун диаметри 10 нм (10-9 м). Н-нын түзүлүшүн Клуг жана анын кызматкерлери аныкташкан. Н. эукариоттордун жана прокариоттордун клеткаларында белгиленген. Н. ДНКдан жана өзгөчө белоктор - гистондордон турат. Гистондор - негизги белоктор (histone - негизги), молекулалык массасы 11 миңден 21 миң дальтонго чейин (1 дальтон = 1.661•10-24 г), Н1, Н2А, Н2В, Н3, Н4 түрлөрү белгиленген. Н-нын өзөгү 8 гистондон Н2А, Н2В, Н3, Н4 (ар бири 2 молекуладан) турат. Н-да эки тизмектүү 200 жупталган негиздерден турган ДНК гистон өзөгүнө оролот. Гистондордун оң заряды ДНКнын терс заряддалган молекуласын туруктуу абалга алып барат. Гистон Н1 нуклеосомаларды бириктирип турган линкерлик (link - байланыштыргыч) ДНКада жайгашкан. Н1 хроматиндин активдүүлүгүнүн иретке салынышында өзгөчө роль ойнойт деген божомолдоолор бар. ДНК уз. нуклеосомдук түзүлүштө 5-6 эсе кыскараак. Клеткалык гетерохроматиндин соленоид структурасы Н-лык суперспиралды пайда кылат. Ошондой суперспиралдын бир орорму 6 Н-дан тургандыктан ДНКнын уз. 40 эсе кыскарат.
Социализм, Кара-Суу району
Социализм (Социализм) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Мады айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 520 киши.
Күрөөлүк
Күрөөлүк – карызкордун өз мүлкүн барымтага койгондугу жөнүндөгү документ (кара:Ипотека). Карызкор бересесин өз маалында төлөй албай калса, кредитордун күрөөгө коюлган мүлктү сатуусуна укук берет. Ал сөзсүз түрдө нотариалдык кеңсе аркылуу түзүлөт. Эгер карыз акча көлөмү күрөөгө коюлган мүлктүн баасынан ашып кетпесе, К. – жабык; тескерисинче болсо – ачык катары эсептелет.
Липазалар
Липазалар — ферменттердин гидролазалар классына кирет, үчацилглицериддерде татаал эфирдүү байланыштарды гидролизге алып барат, алар май к-таларына жана глицеринге чейин ажырайт. Л-дын жаныбар, өсүмдүктөрдө, микроорганизмдерде бар экендиги белгиленген. Сүт эмүүчүлөрдө уйку бездин ширесинде болот, ал карын менен ичегилерде иштегенде эмульгаторлорду талап кылат.
Армен Саркисян
Армен Саркисян (Արմեն Վարդանի Սարգսյան; 23-июнда 1953-жылы туулган) — армениялык мамлекеттик ишмер, Армениянын президенти (2018-жылдан тарта), Армениянн өкмөт башчысы (1996-1997).
Альпирсбах
Альпирсбах (Alpirsbach) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Фройденштадт районуна карайт. Карлсруэ административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6310 (2013-ж.). Аянты – 64,55 км². .
Лек-Елец
Лёк-Елец — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Өлкөец дарыясынын оң жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 64 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Султанова Жамал
Султанова Жамал Оймочу. 1928-ж. Ат-Башы районундагы Дыйкан айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Колхоздо эмгектенет. Энеси Бүбүбатманын (анын кармаган буюмдары да айыл аралаган), атасы Султандын (жыгаччы аталган) нускаларын алган. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Жамал үлгү жаратып, ал көркөм нускаларды айыл ичине таратат. Жамалдын накта чарбачылыкты, тоолуктардын турмуш-тиричиликтерин элестеткен табакча-табакча, майда да, ири да, бири-бири менен жиксиз тутумдашкан оюм-көчөттөрү бар. Анда «жагалмай канат оюмунун» ичинен алты «куш оюму» жаралып, анын «колтук оюмунда» «жагалмай канат оюмунун» ичинен «карга тырмак оюму» ачык көрүнүп туруусу уздун кийиз үлгүлөрүндө ачык билинет. Анын буюмдарын айырмалай турган жагдай «кыял оюму» үстөмдүк кылат. Ирээттүү оюм-чийимдерди алмаштыруу-кыйыштыруусу узчулугунда өзүнчө изденүүсүнө жол ачкан. Сүрөтү түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Кийиз буюмдары менен
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Султаналиева Калдыке
Султаналиева Калдыке Уз. 1933-ж. Нарын районундагы Жалгыз-Терек айылында төрөлгөн. Педагодук кесипте эмгектенген. Колдонмолук жана жасалгалык мааниге ээ болгон чебердин боз үйүнүн жабык башынан четтик оюму «бычак учунан», «ит куйрук оюмунан», «бадам оюмунан» турат. Тиш-тиш болуп, «мүйүз оюмунан», «жарым кыял оюмунан», «кочкор мүйүз оюмунан» айкалышкан орголук оюму «аламычтанып» кетет. Ал кызыл-жашыпдан болуп, жасалганын бир беткей келүүсү жагымдуу көрүнүш. Аяын ак этегинин (жабык баштын «ала мончогу») ак-кызылдан берялиши терме тегирич менен жабык башты шарттуулукта бири-биринен бөлүп турат. Мындай көрүнүш эшик чийдеги чырмакчылыкка (анда «мүйүз оюмунун», «бадам оюмунун» жупташуулары бар) үндөшүп, жалпысынан чымчык чаарланбай, бир беткей, «жашыл үйгө» чаап турушу уздук татымды билдирет. Калдыке үйүндө үйрөнчүктөрдүн жолун улоодо. Кыздары Венера - өрмөкчү, Роза - чырмакчы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Товар-Сай
Товар-Сай (Товар-Сай) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Аксы районундагы айыл. Авлетим айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 806 киши.
Халуре-Яха
Халуре-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хасуй-Нгыня-Се дарыясынын оң жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргыз малекетинин герби тууралуу
Символикада бүркүттүн сүрөтүнүн берилиши коомдук жана тарыхый изилдөөлөрдө.
Шергазиев Алмазбек Жакшылыкович – Кыргыз   билим берүү академиясынын педагогикалык кадрлардын кесиптик чеберчилигин жогорулатуу, даярдоо жана кайра даярдоо борборунун директорунун орун басары
Кыргыз Республикасынын Гербиндеги негизги сүрөттөрдүн бири тоо бүркүтү, Манас менен Семетейдин Акшумкарынын сүрөтү түшүрүлгөн. Символикада бүркүт жогорку бийликти, зордукту жана бийлик кылууну түшүндүргөн. Ошондой эле бүркүт күчтүн, ылдамдыктын, туруктуулуктун жана баатырдыктын, таза жеңиштин, эргүүнүң жана руханий жактан көтөрүлүүнүң да символу. Мифологияда бүркүт күндүн, чагылгандын жана бийик асмандын кудайынын эң ишенимдүү коштоочусу. Байыркы гректик кудай Зевстин да, римдик Юпитердин да ыйык кушу бүркүт болгон.
Кречет, Falco rusticolus – шумкар. Бул жаратылышта өтө сейрек кездешүүчү куштардын бири. Бүркүттөрдүн тобуна кирип, жоголуп кетүү коркунучунда болгондугу үчүн Эл аралык Кызыл китепке, Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген. Кыргыздын мүнүшкөрлөрү тарабынан алгыр куштар ак-куш, кара куш деп экиге бөлүнөт. Ак-куштарга: шумкар, туйгун, тунжур, тынар ж.б. кирсе, кара куштарга- бүркүт, ителги, ылачын, турумтай кирген.1
Шумкар ителгиден таралып, алар сырткы көрүнүштөрүнө карай ак шумкар, кара шумкар, кызыл чаар шумкар, күйкө шумкар деп бөлүнүшкөн. Ал эми карапайым ителгилер да алгырлар болуп, алар кумпай, кара бүлөө деп аталган. Шумкар жөнүндө кыргыздардын элдик оозеки чыгармачылыгында көп дастан, уламыштар бар.
Эски сөздө ителги (шумкар) тегирмендин ташын сындыра теептир дейт. Дагы бир уламышта Дөөтү уста менен ителги мелдеше кетиптир. Дөөтү устага ителги мен тегирмендин ташын иштеп турганда сындыра тебем дейт. Мелдеште ителги тегирмендин ташын сындыра тээп кайра көтөрүлө бергенде, Дөөтү уста сынган ташты кайра эч жигин билгизбей жамап койчу экен. Ошондон ушуга тањ калып ыйлай берип ителгинин көзү кара болуп калган дешет2. Чындыгында кыраан шумкарлар бүркүттү жыга тээп, эч убакта азга ыраазы болбойт. Өлтүрө тээп, жүзү болсо да кырып салат. Шумкар абдан суук, бийик тоонун башына тууйт. Бийик зоого туугандыктан баласын алуу өтө кыйынга турат. Ак шумкарды анын ичинде шумкарды таптоо иши, ийиктирүү да өтө сылыктыкты, сыпайычылыкты, кылдаттыкты талап кылган.
Элдик түшүнүктөрдө иттин пири Кумайык «Балта жутар» куштан туулат имиш. Көк жорунун жумурткасынан чыккан кызыл эт балдары 7 күнгө чейин, дагы бир вариантында 3 күнгө чейин кыңшылап күчүк болот, аны жакшылап бакса андан жакшы тайган же Кумайык болот, андан кечиксе ал көк жоруга (Балта жутарга) айланып куш болуп учуп кетет деген уламыш бар. Бирок Кумайык кыргыз элинин түшүнүгүндө «ит төрөсү» иттердин урук-тукумун калкалоочу ээси катарында эсептелет. Кумайыктын элеси баардык жерде адамга жакын. Адамдарды жырткычтардан коргоого колкабыш кылат. Мисалы, Көйкаптан желмогуз жер бетине чыга турган болсо, аралыгы жети күндүк жерден билип Кумайык үрүп чыккан. Кадыресе желмогузга тиш салган. Желмогуз Кумайык турган үйгө бетала алган эмес. Манастын Кумайыгын да «киши барбас Медияндын чөлүнөн» Манас таап «күнөө кылбаган зайып багат» деп угуп Каныкейге берет. Каныкей «күндүзүндө тынч албай, оозу менен сүт берип, колу менен эт берип», кырк кез ордун түбүндө жан кишиге көргөзбөй жети жылы багат. Бул жерде Кумайык деген сөз да төмөндө биз сөз кыла турган «Хумай» деген сөз менен үндөшүп турат. Себеби Кумайык деген сөз эки мааниден туруп, анын биринчи мааниси «Хумай», экинчи мааниси «Умай» деген сөздөн турат. Түрк элдеринде тараган легендалар боюнча «Кумайык» бардык учурда ал иттен кушка айланган укмуштуу жандык же бир эле учурда ит да, куш да болгон аргын жаныбар. Бул жаныбар ушул эле ат менен Кавказдын айрым элдеринде да кезигет. Экинчиден бул «Умай» деген түрк элдеринде тараган аял, балдарды колдоочу, тукум улоочулуктун, коломтонун кудайы катары белгилүү.
Азыркы мезгилде өзгөчө баалуу кењири тараган археологиялык материалдардын бири болуп таштарга, аскаларга же болбосо үњкүрлөрдөгү чегип тартылган айбанаттардын сүрөттөрү болуп эсептелет. Мындай сүрөттөр байыркы диний жерлерде, уруулук ыйык деп эсептелген жайларда же майрамдык ырым-жырымдар жүргүзүлгөн жерлерде түшүрүлгөн. Ушундай сүрөттөрдүн бири бүркүттөрдүн сүрөтү. А.П.Окладников түрк-монгол элдериин көпчүлүк элдик оозеки чыгармачылыгындагы бүркүтттүн образы жөнүндө: бакты –таалайдын жана молчулуктун кепилдиги катары мал менен кесип кылган коомдун эњ жогорку колдоочусу катары ыйык асмандын ээси болуп саналат дейт. Археологиялык маалыматтар да бүркүттөрдүн сүрөттөрү коло доорунда пайда болгонун ырасташат. Элдик салт боюнча да эњ орчундуу учурларда да чыр-чатакты басуу, согуш мезгилинде тынчтыкты калыбына келтирүү максатында куш тартуу кылуу салты кошо жүргөн. Сибирь кыргыздары да Чынгыз ханга багынганын билдирип ага шумкар тартуу кылганы тарыхта белгилүү.
Сибирдин түрк тилдүү элдериндеги ырым-жырымдарда, адамдардын кээ бир жаныбар же канаттуулар менен бир туугандыгы жөнүндө маалыматтар сакталып калган. Сибирдин түрк тилдүү элдеринин диний ишенимдери боюнча негизги тотемдер болуп бүркүт, ак-куу жана карга эсептелген.3
Ал эми окумуштуулар А.П.Окладниковдун оюу боюнча бүркүттөрдүн сүрөттөрүнүн чагылдырылышынын Сибирдин бурят, якут элдеринин мисалында мындай деп түшүндүрүшкөн. Алтай элдеринде бүркүт жогорку жаратуучу Ульгене кудайы, якут элдеринде болсо- бүркүт күндүн жана оттун ээси. Ошондой эле ал жаратылышты жаратуучу. Ал кудайга баласы жок аялдар бала берүү өтүнүчү менен кайрылышкан. Ошондуктан аны якуттар жаратуучу деп да аташкан. Ал жаратуучу жана шамандардын баштоочусу.4 Бүркүттүн күндүн символу болуп калышын кыргыздардын ою боюнча, балким, бүркүттүн башка канаттуулардан айырмаланып өтө бийик жерде жашоосу, бийик көтөрүлүүсү, күнгө чейин жетет деп ишенүүсү, ошондой эле канаттуулардын бул падыша кушунун күндүн нуруна көз ирмебей тик карашы да маанилүү рол ойногон болушу керек. Манастын андан кийин Семетейдин укумуштуу ањчылык кушу Акшумкар эпостун ар кандай вариантарында ар кандай берилген. Бирде Арпанын же Арканын Кара тоосунан Алмамбет кармап алып, Каныкейге берип бактырса, бир варианттарада Кошой кармап, Манаска «дөөлөт, бийлик кушу» катары берет. Акшумкар менен Кумайыктын образын тарыхта кыргыздар куш салып, тайган агытып ањчылык менен кесип кылган мезгил менен байланыштырышат. Манастын биринчи бөлүмүндө алардын ањчылыкка пайдаланганы жөнүндө айтылбай, иш жүзүндө колдоочу, сөөлөөт үчүн алынып жүргөн колдоочу мифтик жаныбар милдетин аткарат. Акшумкар менен Кумайык бири бирине жакын иш аткарышат. Семетей Таласка келгенде да, Акшумкар айланып учуп, Семетейдин башына конот. Энеси Каныкей эгерде башыңа Акшумкар конбосо кайра Букарга кайтып кел, анда ишиң оңолбойт деп катуу тапшырма берет. Бирок Манасты колдогон бул жаныбарлар да Семетейди колдошуп, тегеректешип, ага атасыныкындай сүр, айбат беришет, Акшумкар айланып учуп Семетейдин башына конот. Ошондой эле Акшумкар бийлик символу катары Манас тууларда ата-энесинин түшүнө да кирет, Семетей кайып болоордо учуп кетет. Акшумкар эпосто мындайча сүрөттөлөт:
Бул сөз бурят тилинде – бүркүт, шумкар, ителги жана крести түшүндүрүшкөн. Монгол тилинде – крест, жагалмай.7 Уйгур тилинде – жагалбай- «кобчик» - ителги.8
Ал эми кыргыз элинин бугу уруусунун тамгасы- жагалмай тамга деп аталып ал эми учуп бараткан куштун сүрөтү деп түшүндүрүлөт. С.М.Абрамзондун изилдөөсүнө ылайык байыркы кыргыз уруусу цзе-гунун уруулук тамгасы да азыркы кыргыз уруусунун тамгасы жагалмайга абдан окшоштугунда.9
Ошол эле мезгилде загал – бурят – монгол тилдеринде жапайы бугу-марал деген сөздү түшүндүрөт. Же болбосо – канаттуу- бугу. Академик Мардын пикири боюнча загал сөзү адегенде- загал-бугу, андан кийин загал-атка колдонулган.11
Ушундай эле канаттуу, космостук бугу, образы, бугу-күн деген пикирди азыркы көрүнүктүү окумуштуулар А.Н.Мартынов, В.В.Бобров да белгилешкен.12
Бугу Саян-алтай, түрк урууларынын тотеми катары болбостон, ошол эле мезгидде байыркы индоиран, скиф-саян урууларынын да тотеми болуп саналган.13
Жыйынтыктап айтканда бүркүттөрдүн өтө бийик жерде боло турганын, байыркы тарыхый булактар боюнча да «кыргыз» этнонимин окумуштуулар тарабынан кырда жүргөн, бийик жерде жүргөн элдер катары караганда да, жогорудагы баяндалган уламыш, ырым-жырымдардан кандайдыр бир деңгээлде кыргыз элинин турмушунда мааниге ээ болгондугу жана бүркүттөр менен байланышы бар экендигин далилдейт.
Пайдаланылган адабияттар
1 Мукаш Кыдырбай. Кыраандар тобу. Кыргыздар. (Кытайдагы кыргыздардын санжырасы, тарыхы, мурасы жана салты) деген китепте. 4 китеп. «Кыргызстан-Сорос» фонду. Бишкек 1987 ж. 585, 586-593 –беттер.
Солтоноев Белек. Кызыл-кыргыз тарыхы. 2- китеп. Мамлекеттик «Учкун» концерни. Бишкек-1993. 140, 189-197- беттер.
Акматалиев Амантур, Кыргыз мүнүшкөрлүгү, Бишкек-1999, 24-26-беттер. Рыскулов Сардарбек, Кара шумкар, Фрунзе-1990.
Бектенов Зыяш., Эне тилден гүлдесте., Фрунзе «Адабият», 1990, 21-бет.
2 А.Алексеев. Ранние формы религии тюркоязычных народов Сибири.АН СССР. Сибирское отделение. Якутский филиал. Институт языка, литературы и истории. Издательство «Наука». Новосибсирск 1987. 115-бет
3 Окладников А.П. Образ птицы в искусстве бронзового века Забайкалья и его анологии в народном искусстве бурят.1954.№1 стр-150-160. Д,С.Дугаров. Исторические корни белого шаманства на материалах обрядового фольклора бурят. АН СССР. Сибирское отделение. М.»Наука» 1991, 17-бет. 4 Манас энциклопедиясы, том1, Бишкек, 1995, 67-бет.
5 Кузев Р,Г, Происхождение башкирского народа. М,.1977., стр 428-429, 189.
6 Монгольско-русский словарь. М.1952.,
7 Уйгурско- русский словарь. М..1968.
8 Абрамзон С.М. Киргызы и их этногенетические и историко-культурные связи.Л., 1971., 32-33-беттер.
9 Д.С.Дугаров. Исторические корни белого шаманства на материалах обрядового фольклора бурят. АН СССР. Сибирское отделение. Бурятский национальный центр. М.»Наука» 1991., 61-84-беттер
10 Марр Н,Я, Средства передвижения, орудий самозашиты и производства в доистории.Л.,1926
11 Мартынов А.Н., Бобров В.В. Образ космического оленя в искусстве тагарской культуры бронзовой и железный век Сибири. Новосибирск., 1974., Вып.4: Древяя Сибирь 73- бет.
12 Абаев В.И. Осетинский язык и фольклор. М.,Л., 1949. Баялиева Т.Д. Доисламские верования и их пережитки у киргизов. Фрунзе,  1972. Вайнштейн К.И. Проблема происхождения оленоводства в Евразии.1. Саянский очаг одамашивания оленя// СЭ. 1970.№6
13 Пухов И.В. Якутский героический эпос олонхо. М.1962. стр 64,71. Потапов А.П. Умай-божество древних тюрков в свете этнографических данных. // ТС.1972.М.,1973. Стр 15.
14 Шырдакбек. Эр табылды., Ы.Дыйканбай уулунун айтуусунда., Бишкек, 2002. 390-392-беттер
15 Эр Төштүк, Жыйнаган Ыйманбай Шамен уулунуку, автору белгисиз, Бишкек, 1996, 414-416-беттер.
16 Потапов М.П. Умай – божество древних тюрков в свете этнографических данных // ТС. 1972. М., 1973. 276-277-беттер.
17 Абрамзон СМ. Киргизы и их этногенетические и историки-культурные связи. Л., 1971. Стр 278.
18 Зуев Ю.А. Древне тюркские генелогические предания как источник по ранней истории тюрков. Автореферат. Канд. Дисс. Алма-Ата 1967. стр14
Курт-Елга (Кугарчин району, Башкыртстан)
Курт-Елга — Башкыртстандын Кугарчин районундагы кыштак, Мрак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 34 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чембулатка (дарыя)
Чембулатка — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сургут дарыясынын оң жээгинен 72 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сок дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Курорт аймагы (жергеси)
Курорт аймагы (жергеси) – курорттор жыш жайгашып, бирдиктүү жалпы санитардык (тоо-санитардык) коргоого алынган аймак.
Жайыл баатыр
Жайыл баатыр (1692-1779, Чүй өрөөнү) — солто уруусунун баатыры. Талкан бийдин небереси. Атасы Коңурбай-ата дүйнөдөн кайткандан кийин атасынын бир тууганы Кошой бийдин тарбиясында калган.
Кошой бий өлүп, кыргыздар Кетмен-Төбөдөн Чүйгө көчүп келгенде жалпы солто уруусун Кебек бий, солто ичиндеги талкан уругун жана башка менен Момокон бийлеген (1755–56). Кыргыз-казак чабыштарына (1764–65-, 1769-, 1773-, 1779-жылдар) катышып, баатыр атанган. Жайыл баатырдын уулдары Үсөн, Теке, Итике жана Момокон баатыр менен бирге Абылай хан башында турган казактардын акыркы чабуулунда (1779–80) Корготу суусунун жээгинде казактарга колго түшкөн. Момокон менен Итикени казактын Жоогач баатыры ортого түшүп, сурап калган. Калган уулдарына кошулуп, Жайыл баатыр өлүм жазасына буйрулган. Кыргыздар көп жабыр тарткан бул кыргын Жайыл баатырдын өлүмүнө байланыштуу болгондуктан, кийин тарыхта Жайыл кыргыны деп аталып калган. Учурда Чүй облусунун Жайыл районуна Жайыл баатырдын ысымы ыйгарылып, эстелиги орнотулган.
Колдонулган адабияттар
- “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кэмерон (Оклахома)
Кэмерон (Оклахома) (Cameron) — Оклахома штатынын Le Flore округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 312 киши. Болжолдуу аянты - 0.7 км². FIPS коду — 40-11300.
Курорт салыгы
Курорт салыгы – КРдеги жергиликтүү бийликтин өкүлчүлүк органдары тарабынан белгилене турган жергиликтүү салыктардын бир түрү. Курорт жергесине келген жеке жактар К. с-нын төлөөчү болуп саналат. Курорт жерлеринин тизмеси КР Өкмөтү тарабынан аныкталат.
Жумагулов Апас Жумагулович
Жумагулов Апас Жумагулович (1934-жылы, Арашан айылы) — мамлекеттик жана коомдук ишмер.
1986-91-ж. Кыргыз Респ-нын Министрлер Советинин төрагасы, 1993-98-ж. Премьер-министри. 1999-ж. геол.-минералогия ил-нин доктору. 1992-ж. Кыргызстан инженерлик академиясынын академиги. Москвадагы И. М. Губкин атн. мунай-химия ж-а газ өнөр жайы ин-тун (1958), КПСС БКга караштуу Коомдук ИАны бүтүргөн. СССР ИАнын комплекстүү Түштүк геол. экспедициясынын лаборанты, Ош облусундагы «Кыргыз мунай» башкармасынын башкы геологу, башкы инженери (1958-73). 1973-85-ж. партиялык ишмери - Кыргызстан КП БКнын өнөр жай, транспорт бөлүмүнүн башчысы, КП БКнын катчысы, Ысык-Көл обкомунун 1-катчысы. 1991- 92-ж. Чүй облустук эл депутаттар кеңешинин төрагасы, 1992-жылдан Чүй облустук мамл. админ-нын башчысы, 1986-91-ж. СССР Жогорку Советинин депутаты. 1999-жылдан Кыргызстандын Германиядагы элчиси. Кыргыз Респ-нын Токтогул атн. мамл. сыйлыгынын лауреаты (1978). Манас, Ак-Шумкар,Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.Кыргыз Республикасынын Баатыры (2022).
Рахманкул хан
Рахманкул хан, Рахманкул Жапаркул уулу (түркчө. Haci Rahman Kul Kutlu; август, 1913 - 06-август, 1990) – Кичи Памирдеги ооганстандык кыргыздардын ханы (1949-1978).
Теги жана балалык чагы
Рахманкул Жапаркул уулу Тажикстандын Мургаб аймагында (башка маалымат боюнча - Түштүк Кыргызстандагы Чоң Алай жергесинде) 1913-жылы баш оона (август) айында  туулган. Анын атасы Жапаркул бир кезде Кокон ханы Кудаярдын миңбашысы болгон. Кыргыздын тейит уруусунан. Рахманкулдун атасы Жапаркул миңбашы мындан бир кылым мурда совет бийлигине каршы күрөшкөндөрдүн бири болгон. Ошондуктан ал "басмачы" катары караланып, совет бийлигинин куугунтугуна кабылгандан кийин, Памир тоолорунун Ооганстандагы бөлүгүнө көчүп кетүүгө аргасыз болгон эле. Жапаркул совет доорунда Ооганстанга көчө качкандыгы айтылат.
Бийликте турган биринчи жылдары
Жапаркулдун тун уулу Рахманкул эр жеткенде көпчүлүктүн көзүнө көрүнүп, татыктуу талапкер катары таанылгандыктан, 1938 же 1942-жылы оогандык кыргыздар аны өздөрүнө хан кылып жарыялап алышкан. Рахманкул хандын тушунда бир жагынан ал жөнүндө атайын бурмаланган маалыматтар, жалган жалаалар кыргызстандыктарга жайылтылып турса, экинчи жагынан чегарадагы советтик аскерлер тарабынан хандын өзүнө кол салуулар болуп турган. Ошондуктан, ал 1948-жылы Кытайга качууга мажбур болгон. Ал хандыктан баш тартып, Кытай Памири тарапка өткөн.
Кытайдагы кыйын кез (1948-50)
Рахманкул хан Кытайга барып, бирок 2 жылдан кийин ал жактан да кайра кайтып келүүгө мажбур болгон. Кытайда коммунисттик режим орногондо, ал 1950-жылы жайында Ооган Памири тарапка кайра өтө качкан. Оболу ал Пакистанга улагалаш Миң-Теке деген жерде кытайлык чек арачыларды конокко чакырып алып, өзүлөрүн өлтүрүп, курал-жарагын олжолоп, Кичи Памирге өтүп кеткен.
Экинчи жолу хан болушу. Ооганстан менен болгон мамиле
1950-жылы Рахманкул кайрадан хан шайланганда, ал өз ээлигинин коопсуздугу үчүн Ооганстандын бийлигин таанууга, автономдуулук алууга чечим чыгарган. Ооган падышасы Захир шах аны урмат-сый менен тосуп алып, Өкмөт үйүнүн мейманканасында 3 ай коноктогон. 1965-жылы Ооган өкмөтү аны алтын медаль менен сыйлап, "Ак-Зоо" деген бийик тоого Рахманкулдун ысымын беришкен.
1964-жылы Рахманкул хан Ооганстандын парламенти - Лойа Жырганын ардактуу мүчөсү болуп калган. Ал шахтын Ооган Памириндеги акими да болгон.
Пакистанга көчүү
Пакистандагы жашоонун татаалдыгы, жугуштуу оорулардын көбөйүшү, саясий кысымдар аны ээрчиген кыргыздардын бир далайын кырган. Гилгит өрөөнүнүн ысык ж-а нымдуу абасы, жут, жугуштуу оорулар жана качкын турмуштагы абал бозгун кыргыздардын көпчүлүк бөлүгүн кыйнаган.
Натайжада, Рахманкул хан АКШнын элчилигине жана Түркия өкмөтүнө жардам сурап кайрылууга мажбур болгон. Маалыматтарга караганда, Рахманкул хан кыргыздарды АКШнын Аляска аймагына көчүрүү тууралуу да сүйлөшүү жүргүзгөн. Ал эми Кыргызстанда ошол тушта советтик идеалогия үстөмдүк кылгандыктан, мекенге кайтууга эч мүмкүн эмес эле.
Липопротеиддер
Липопротеиддер - белок менен липиддердин комплекси. Биомембрананын негизин түзөт; эркин формада кан плазмасында, лимфада кездешет. Боордо жана жоон ичегилердин капталында синтезделет. Липиддердин аламашуусунда жана хиломикрон формасында ташууда зор роль ойнойт. Хиломикрондор сыртынан белок, фосфолипиддер, эркин холестерин менен капталган, ортосунда үчацилглицериддер, холестериндин эфирлери бар, диаметри 0.1-0.5 мкм; белоктор - 2 %, липиддер - 98 % түзөт. Л-дин белокторунун курамында структуралык, катализдик жана башка белоктор бар.
Рахманкул хан
Түркияга көчүү
1982-жылы август айында Түркия мамлекети Рахманкул хандын Пакистандагы элин 3 учак менен көчүрүп кетип, Ван деген көлдүн жээгиндеги аймакка жайгаштырган. Рахманкул хан 293 түтүн (1138 адам) кыргыздары м-н аба жолу аркылуу Түркияга (Ван көлүнүн боюна) көчкөн. Ал жакка барганда, кыргыздар жылуу кабыл алынган жана алардын урпактары бүгүнкү күнгө чейин Түркиядагы жашоосун улантышууда. Ал эми аны менен учпай калган айрым кыргыз түтүндөрү Пакистанда калган же Ооган Памирине кайтып келген.
Өлүмү жана керээзи
Рахманкул хан 1991-жылы 78 жашында дүйнөдөн өтүп, акыркы катында өз элине мындай деп керээз калтырган: "Алланы, пайгамбарыбызды, динибизди, мусулманчылыгыбызды унутпагыла. Аллахтан тилеп, бирдиктен, иттипакчылыктан (ынтымактан) айрылбагыла. Аллахга аманат".
Түркиядан "Кутлу" деген фамилия алган Рахманкул хан уулдарына Кыргызстан менен байланышты үзбөөнү насаат кылгандыктан, анын кенже уулу кыргызстандык кызга үйлөнгөн.
Тарыхый баа
Кыргызстанда Советтер Биримдиги кулаган соң гана Рахманкул хандын ишмердүүлүгүнө оң баа бериле баштаган. Ага чейин француз түркологу жана кыргыз таануучусу Реми Дор сыяктуу азганактай адистер гана Рахманкулдун билимдүү, акылдуу саясатчы болгонун белгилешкен. Анын Ван аймагындагы урпактары кийинчерээк пост-советтик Кыргызстанга байма-бай каттап калышты.
Жеке мүлкү
Өзүнүн 70 миңден ашык кою, 2миңден ашык топозу, 300дөй төө, жылкылары (уулдарыныкын эсептебегенде) болгон. Чоң-чоң жайыттарды ээлеп, соода карым-катнаштарын да өзү көзөмөлдөп турган.
Рахманкул хан тууралуу чет элдик басылмаларда
Кытайдан Рахманкул хан менен таанышкан америкалык журналисттер 1950-жылы ханды издеп, Памирге келишкен жана кыргыздар тууралуу изилдөөлөрүн, Рахманкул хан тууралуу жакшы пикирлерин 1955-жылы журнал кылып Вашингтондон чыгарышкан. Ошондон кийин ага жолугуу үчүн келген чет өлкөлүк журналисттер, илимпоздор көбөйүп, 1965-68-жылдары немистер, 1972-жылы англичандар, франциялык профессор Р. Дор, 1974-жылы америкалык өзбек Н.Шахрани өздөрүнүн оогандык кыргыздар тууралуу изилдөөлөрүн жарыялашкан.
Агартуучулук аракеттери жана педагогикалык ишмердиги
Изилдөөлөргө караганда, Рахманкул хан башкаруучу гана болбостон, эл үчүн мугалим болгон, боз үйлүү мектеп-интернат уюштурган жана өзү да эне тилинен тышкары фарсы, пушту, урду, англис тилдерин жакшы билген. Ал жаштарга куран сабагын, адеп, география, сүрөт, табият таануу, математика жана тарых сабактарын үйрөткөн.
Air Bishkek
«Эйр Бишкек» авиакомпаниясы (Air Bishkek, Авиакомпания «Эйр Бишкек») — Кыргызстандын авиакомпаниясы, штаб-батири Бишкекте жайгашкан. Авиакомпания Евробиримдиктин өлкөлөрүнө учууга тыюу салынган авиакомпаниялардын «кара тизмесине» кирет.
«Air Bishkek» — Эл аралык жарандык авиация уюмунун (ИКАО) мүчөсү.
Тарыхы
Компаниянын тарыхы 7-февраль 2007-жылдан башталат. Авиакомпания ишмердүүлүгүнүн биринчи жылдарында, өз учактарын жергиликтүү авиакомпанияларга лизингге берип турган. 14-сентябрь 2009-жылы Бишкек — Ош — Бишкек каттамы ачылган.
Мурда авиакомпания «Kyrgyz Airways» деп аталчу, бирок 2011-жылы өз аталышын өзгөртүүгө аргасыз болгон, анткени Кыргызстанда кирил жазмасында «Кыргыз Эйрвэйс» аттуу окшош аталыштагы компания болгон.
Бонустук программасы
Жүргүнчүлөр рейстерде учуп упай топтоп, кийин аны авиакомпаниянын кызматтарына алмаштыра ала турган, авиакомпаниянын «Белек Бонус» программасы иштейт.
Борттук басмасы
Толук түстүү «Sky Bishkek» журналы басылат.
Курултай
Курултай – жалпы кызыкчылыгы бар маселелерди талкуулоо максатында жергиликтүү жамааттардын өкүлдөрүнүн жыйыны.
Air Bishkek
Учуу багыттары
Авиакомпания Бишкек жана Оштон Москва, Новосибирск, Красноярск, Иркутск, Стамбул, Санкт-Петербург, Үрүмчү, Сургут, Белгород, Екатеринбург шаарларына жүргүнчүлөрдү ташыйт.
Лек-Нерцета
Лёк-Нерцета — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын оң жээгинен 73 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 157 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Крутишка дарыясы (Черемшанка куймасы)
Крутишка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Черемшанка дарыясынын сол жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кулундинск көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Обь жана Иртыш дарыяларынын аралыктарындагы агынсыз аймак.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тээке, Кара-Суу району
Тээке (Тээке) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Мады айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 733 киши.
Яковлевка дарыясы (Урюпа куймасы)
Яковлевка — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урюп дарыясынын сол жээгинен 156 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.