cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргыз тилинин азыркы абалы
Жер-суу аталыштарынын бурмаланышы
Жалал-Абад облусундагы бир кыштактын аты "Жаз-Кечүү" эмес, "Жазы-Кечүү". Ысык-Көл аймагындагы белгилүү жер-суунун аты "Сары-Жаз" эмес, "Сары-Жазы". "Жаз" менен "жазы" сөздөрүнүн айырмасы чоң. Биринчиси, жазгы баар, көктөм мезгилин билдирсе, экинчиси кенендикти, жазылыкты билдирген сын атооч. Мындай көрүнүштөр биздин маңкурт болуп калганыбыздын дагы бир далили. Айтсаң – айыптуу күн, айтпасаң – кокуй күн.
2018-жылдын октябрынан бери орун алып келаткан бир өкүнүчтүү нерсеге назар салгылачы! Троллейбус-автобустарда кыргыз тилине кызыктай "жаңылык" киргизген жарыялар айтылат! "Аялдама" деген буга чейин колдонулуп, кулакка сиңген алгылыктуу сөздүн ордуна "аярлама" деген жасалма термин айтыла баштады. "Аярда" же "аярла" деген сөз илгертен эле "абайла", "чеберде" же "этиятта" дегенди билдирип келген. Демекчи, "аярлама" деген сөз "абайлама", "чебердеме" дегенди түшүндүрөт! Ал эми "аялда" деген сөз элибизде "токтой тур" маанисинде колдонулат. Андай болсо, аялдаманын чечмелениши - "токтой турма" болот, "аялды бирдеме кылма" эмес!. Анткени, аялдамада коомдук транспорт токтой турат, анан кайра жүрүп кетет. Демек, "остановка" кыргызча "аярлама" эмес, "аялдама" болушу туура! Ошондой эле, "аялдама" менен "аял" экөө эки башка сөз экенин айтып коелу.
Ырчы-аткаруучулардын ырдын текстин бурмалап ырдаган фактылары толтура. Бурмаланган сөздөр өздөрү туура болсо да жакшы эмеспи Мисалы, (М.Аликеев, “Мөлмөлүм”дүн текстинде, “...өлбөсө кимге керек деп...” эмес, “...өлсө кимге керек деп...” болушу керек. Айгерим Расул кызы, “18 жаш” деген ырында “...өзүң черик...” деп ырдайт, туурасы “...өзүң шерик...”.
Кыргызча термин жаратууда адегенде өз тилибиздин казынасына, анан тектеш тилдерге, андан кийин ошол терминдин эл аралык даражасына (эгер өзгөртпөй алмакчы болуп жатсак) караганыбыз туура. Өз тилибиздин корунан жаралган мыкты терминдерге мисал катары кайран Касымалы Жантөшев агабыз жараткан математикалык терминдерди айткым келет (бөлчөк, буруш бөлчөк, дурус бөлчөк ж.б.). Өздөштүрүлгөндөргө мисалдар: самоор, керебет, үстөл (орус тилинен), машине, автомобиль, комбайн, компьютер (жалпы эр аралык тилден).
"Ири мүйүздүү мал" (орусчасы - "крупный рогатый скот"), "майда мүйүздүү мал" ("орусчасы - "мелкий рогатый скот" деп калдык. Муну сөзмө-сөз которуу деп коёт. Мал менен өскөн кыргыздар булардын биринчисин -"бодо" же "кара мал", 2-син - "майда жандык" деп эле коёт.
Унутулуп кеткен сөздөрдү термин катары киргизсек. Мисалы, коолу, дагды. Булардын 1-си орусча "указ", 2-си - "опыт" болот(кара: 1-син А.Чоробаевдин "Тайлак баатыр" китебинен, 2-син - И.Арабаевдын "Эл дөөлөтү - эне тил" деген китептеги макаласынан).
Кайсы бир түшүнүктүн жалпы аталышы менен айрым аталыштарын чаташтырбай колдонсок. Мисалы, жалпы аталышыбыз "адам", чоң адамдын эркеги - "киши", ургаачысы - "аял" же "катын". "Тоок" жалпы аталышы, "мекиян" - ургаачысы, "короз" - эркеги. "Уй" жалпы аталышы, эркеги -"бука" (бычылганы "өгүз"), ургаачысы - "инек". "Төө" - жалпы аталышы, ургаачысы - "инген", эркеги -"буура" (бычылганы - "атан"). "Жылкы" - жалпы аталышы, эркеги - "айгыр" (бычылганы -"ат"), ургаачысы - "бээ". Биз бул жерде жогорку жаныбарлардын балдары эмес, чоңдору гана тууралуу кеп кылдык.
Кыргыз тили азыр мурда болуп көрбөгөндөй коргоого муктаж. Батыш серепчилери болжолдогондой, жер бетинен жок болуп кеткибиз келбесе ар кимибиз өз деңгээлибизде козголушубуз зарыл. Момун, мокок кыргыз эли барбыз, чакан болсо да өз алдынча территориясы, мамлекеттик символдорубуз бар, эгер кыргыз дөөлөтү жок болуп кетсе, анда кимди ары-бери калчап башкарарын атка минерлерибиз чоңунан кичинесине чейин акылы менен да, жүрөгү менен да, чөнтөгү менен да түшүнүшү  зарыл. Ошол эле учурда, кыргыз тилине камкордук көрүү, аны бардык тараптан өз алына ылайык коргоо - ар бир кыргыздын ыйык милдети.
Орус мамлекети 130 миллиондой адамдын эне тили болгон орус тилин коргоо маселесин колго алып олтурат, Франция парламенти француз тилин коргоо маселесин көтөрүп жатканын билебиз. А биздин башчыларыбыздын, депутаттарыбыздын кыргыз тилинин абалына чындап баш оорутушканын эч кимибиз көрө элекпиз. Мамлекеттик тил тууралуу кабыл алынган шалтурук мыйзамды бул жерде оозго алуунун деле кажаты жок.. Ошондуктан, ар бир «мен кыргызмын» деген адамды өз тилинде таза, так жана мазмундуу сүйлөй билүүгө, жана бул ишти өзүнөн жана өз үй-бүлөсүнөн баштоого чакырар элек. Бала ыйлабаса, эмчек кайда?
Салк, Гундула
Гундула Салк – европалык белгилүү кыргыз таануучу жана түрколог айым (Gundula Salk, бүлө күтө электеги тегаты - Zillmer). Германиянын Фрайбург шаарынан. Илимдин доктору (2009).
Өмүр баяны
Салк айым 1986-1996-жылдары Берлиндеги Эркин Берлин университетинде (Freie Universität Berlin) жана Германиянын ордо шаарында негизделген алгачкы университет – Гумбольт университетинде (Humboldt Universität Berlin) түркология, борбордук азия таануу жана монголистика бөлүмүндө окуп, 1996-жылы магистрдик диссертациясын эң мыкты баага жактаган.
1992-жылдан тартып чыгыш таануу (негизинен, кыргыз таануу) жаатында илимий жана илимий-жамаатттык макалаларын жарыялай баштаган, алардын айрымдары Кыргызстанда (Бишкекте) жана Кытайда (Үрүмчүдө) кыргыз тилинде жарык көргөн.
1995-жылы Кыргызстандагы “Манас” дастанынын миң жылдыгынын шартуу мааракесине катышып, жергиликтүү окумуштуулар менен жакындан таанышып, Бишкек, Чүй, Талас сыяктуу аймактарды кыдырган.
Анын илимий жетекчилеринин арасында айтылуу кыргыз таануучу, француз профессору Реми Дор болгон.
1995-1998-жылдары Кытайдын бир катар аймактарын кыдырып, этнографиялык-диалектологиялык жана башка иликтөөлөр жүргүзгөн, Ал Сычуан вилайетинде, Шинжаң Уйгур автоном районунда (анын ичинде кыргыздар байырлаган жайларда), Хэйлуңжан вилайетиндеги фу-йү кыргыздарынын жашаган аймактарында болгон.
Бээжиндеги теги дунган, кыргыз таануучу профессор Мухаммед Ху Чженхуа жана Үрүмчүдөгү кыргыз профессор Мамбеттурду Мамбетакун менен кызматташкан.
1997-2002-жылдары Түркиядагы Мерсин университетинин (Mersin Üniversitesi) Котормо бөлүмү жана Түрк тили жана адабияты бөлүмү менен да тыгыз чыгармачыл-педагогдук байланышта болгон.
1998-жылы Польшанын Краков (Krakow) шаарында анын Түндүк Кытайдагы фу-йү кыргыздары жана алардын тили тууралуу илимий эмгеги жарык көргөн.
1998-2000-жылдары Кыргызстанда болуп, башка темалар менен катар эле кыргыз санжырачылык өнөрүн иликтеп кайткан.
2000-2001-жылдары жубайы Паул Салктын ишине байланыштуу алардын бүлөсү Тайванда жашады. Ал учурда да Гундула кыргыз таануу боюнча иликтөөлөрүн уланткан.
2007-жылы Германиядагы Фрайбург (Freiburg) шаарындагы университеттин Чыгыш таануу бөлүмүнүн ислам таануу тармагында (Orientalisches Seminar (Islamwissenschaft) доктордук диссертациясынын темасы кабыл алынат.
Он беш жылдык жыйнаган материалынын үзүрүн көрүп, диссертациялык эмгегин бат эле бүткөрүп, 2008-жылдын сентябрында жактоо үчүн тапшырат.
2009-жылдын май айында Фрайбургдагы Алберт-Лүдвигс университетинин (Albert-Ludwigs-Universität) Чыгыш таануу бөлүмүндө Тоголок Молдо жазган санжыраны ар тараптуу идиктөөгө арналган диссертациялык эмгегин эң жогорку баа (magna cum laude) алуу менен ийгиликтүү коргоду.
“Тоголок Молдо (1860-1942) жазган санжыра” - Die Sanjïra des Togolok Moldo (1860-1942) - деп аталган бул диссертациялык эмгеги 2009-жылдын соңунда  өзүнчө илимий монография болуп жарык көрдү.
Бир нече жыл бою Лаосто Луаң Прабаң (Luang Prabang) шаарында байырлады.
Учурда Германияда илимий-педагогдук ишмердигин улантууда.
Башка макалалары:
1.) "Alaydan baštalgan jol". In: Kïrgïz Madaniyatï (22.12.1993)
2.) "Rahmankul xandïn eli". In: Kïrgïz Madaniyatï (22.12.1993).
3.) "Waz'-e penahendegan-e afgani dar turkijja". In: Nowbahar 6/94.
4.) "Goftegu'i ba do hunermand, Qutlu Akabar wa Malik". In: Nowbahar 6/94.
5.) "Kiči Pamir Elesteri". In: Kïrgïz Madaniyatï (14) 9/94.
6.) "Kïrgïzdardïn sotsialdïk kontseptsiyasï jana oozeki salttarï". - In: Manas eposu jana düynö elderinin epikalïk murasï: El aralïk simposiumdun tezisteri. Biškek 1995, 4-6.
7.) "Die Pamir-Kirghisen in der Türkei". - In: Folia Orientalia 31(1995), 117-144.
8.) "Qïrġïzdardïn oozeki saltï - sanjïrasï". - In: Til jana qotormo 1 (1996), Urumqi, 26-34.
9.) "Die türksprachigen Afghanistanflüchtlinge in der Türkei". - In: Materialia Turcica (17). 1996, 67-76.
10.) "Qïrġïzdardï qïdïrïp jürgöndö", In: Til jana qotormo 2 (1997), 37-42
11.) "Sowjetische Realitäten im kyrgyzischen Ajyl: Biographische Notizen über Čyŋgyz Törökulovič Ajtmatov", - In: Folia Orientalia 33 (1997), 120-137.
Свистун (Мусагатка куймасы)
Свистун — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мусагатка дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаз-Ооз, Кара-Суу району
Жар-Ооз — Кыргыз Республикасынын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Кашгар-Кыштак айыл округу составына кирет. Деңиз деңгээлинен 990 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору жана т. ж. бекети Кара-Суу шаарынан 30 км түштүк-чыгыш тарапта. Кыштак 1951-ж. негизделген. Калкы 2064 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенип, мал чарбасы менен алектенет. Орто мектеп, китепкана спортзал мончо заводтор бар. Үй-бүлөлүк врачтар тобу, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, мончо, тегирмен, соода түйүндөрү иштейт.Айлдын беш көчөдөн турат. Көчөлөрдүн Атары 1(Кара Суу көчөсү) 2(Мтф көчөсү) 3(Узун көчөсү) 4(Гагарин көчөсү) 5(Майский көчөсү) """"негиздеп топтоштурган" "Мухаммадумар уулу Атабек" тура эмес ката жерлери болсо жазып калтырсаныздар болот. Домашный:253658 Тел:89998616600 IMEI:256235 САЙТЫ:beka19-94@mail.ru
= Ассоциация водопользователей -"Жар-Ооз" = Данные об организации Ассоциация водопользователей -"Жар-Ооз" ИНН 00706200210193 в базе Министерства Юстиции КР на 13 февраля 2020 г. 12:03
Профиль организации
История изменений профиля
Учредители
Отправить запрос на регистрацию можно здесь. Изменения в списке учредителей
Отчисления и бюджетные доходы
Данные об отчислениях в бюджет Ассоциация водопользователей -"Жар-Ооз" доступны только для зарегистрированных и авторизованных пользователей.
Отправить запрос на регистрацию можно здесь.
Калкы
{| class="wikitable" ! colspan="4" | = Джар-Ооз, Киргизия на карте — точное время, часовой пояс =
Точное время и дата — Джар-Ооз, Карасуйский район, Ошская область, Киргизия.
{| class="wikitable" ! colspan="4" |
Джар-Ооз — ближайшие аэропорты
Калкы - 2 079 киши (2009).
Учредители
Данные о текущем составе учредителей Ассоциация водопользователей -"Жар-Ооз" и его изменениях доступны только для зарегистрированных и авторизованных пользователей.
Кеңеш Жусупов
Кеңеш Жусупов Акылбекович 1937-жылы 14-апрелде Кыргызстандын Нарын облусундагы Нарын районуна (мурдагы Тянь-Шань районуна) караштуу Он-Арча айыл өкмөтүнө кирген Эчки-Башы айылында туулган. Кыргызстандын заманбап жазуучусу жана публицисти, Кыргыз эл жазуучусу, коомдук ишмер, экинчи сот. Экинчи даражадагы "Манас" орденинин ээси (2016).
Кыскача өмүр жолу
Жазуучу Кеңеш Жусупов 1937-жылы 14-апрелде Кыргызстандын Нарын облусундагы Нарын районуна (мурдагы Тянь-Шань районун) караштуу Он-Арча айыл өкмөтүнө кирген Эчки-Башы айылында туулган.
Өз атасы - Сыдыкбек Иманаалы уулу. Энеси Турдубүбү Молдогазы кызы атасына он алты жашында эле чыгып, андан он үч бала төрөгөн.
Кеңеш алардын туну болгон.
Бирок Сыдыкбектин агасы Жусуп менен анын биринчи аялы Турумбүбү балалуу болбой жүргөндө, алар Кеңешти асырап алышкан. Мындай окуялар кыргыздарда бир туугандардын арасында кадыресе окуя болгон.
Кийинчерээк Жусуп аялы Турумбүбү менен ажырашат. Кеңешти чоң энеси Уулбала бапестеп, эрке кылып чоңойтот.
Жусуп ата Сүйүнгө үйлөнөт, андан Мукаш, Жумабек, Кубан, Турат, Мурат, Марат деген уулдуу жана Дамира деген кыздуу болот.
Бирок Жусуп ата менен Сүйүн апа Кеңешти улуу баласындай көрүп, мыкты тарбиялайт.
Жусуп Иманалиев айылдагы көрүнүктүү агартуучулардан жана жетекчи кызматкерлерден болгон.
1937-жылы Жусуп жалган жалаа менен "контр-революционер" катары айдалып, Нарын шаарында жана Бишкекте (ал кездеги Боронзодо) абактарда отурат. Тээ Архангельск шаарына чейин ар кыл абактарда отуруп, эки жылдан соң абактан бошонуп кайтат.
Кеңешти бала чагында тарбиялаган башкы киши - чоң энеси Уулбала болгон. Уулбала апа коңшу Миң-Булак айылындагы Эши деген мундуз уруусунан чыккан кишинин кызы болгон. Чоң атасы Иманаалыга турмушка чыгып, эки уул төрөп берген. Улуусу - Жусуп, кичүүсү - Сыдыкбек.
Салтка ылайык, жесир Уулбаланы кайниси Курманаалыга башын байлап коюшат.
Эки жылдан соң гана Уулбала менен Курманаалы эл-жерине балдары менен кайтып келет.
Кеңештин мектептеги жылдары
Беш жашынан Эчки-Башы айылында үйдө жүрүп кат тааныган.
Жети жашында мектепке бара баштап, үч айдан кийин 1-классты аяктап, 2-класска көчкөн.
Ал кезде атасы Жусуп мектептин деректири болчу.
Жусуптун жубайы Сүйүн да мектепте мугалим болчу.
Бала чагы согуш жылдарына туш келди.
Ал ойноп-өскөн жайлоолордун арасында Солтон-Сары, Терс-Суу, Жакшына, Тепши, Көк-Торпок сыяктуу кооз жерлер болду.
7-класста окуп жүргөндө алгачкы чыгармасы "Ленинчил жаш" гезитине чыккан (ал эки куплет ыр болчу).
Өз айылында орто мектеп 1970-жылдары гана ачылгандыктан, эчки-башылыктар орто мектепти бүтүрүү үчүн 8-класстан тартып коңшу Оттук айылына барышчу.
Эчки-башылыктар Оттуктагы интернатта жатышчу. Совет доорунун кийинки кезеңинде бул эки айыл биригип "Коммунизм" колхозу деп аталчу.
1953-жылы, Кеңеш Оттукта окуп жүргөндө, Иосиф Сталин өлгөнүн угушкан.
К.Жусупов 1954-жылы Оттук орто мектебин бүткөн.
Жетилген курак
Оболу, 1954-жылы, Бишкектеги Кыргыз улуттук университетинин юридика (укук) факультетине тапшырып, өтпөй калат.
Эки жыл «Коммунизм» колхозунда колхозчу, китепканачы, комсомолдук уюмдун катчысы болуп иштеген.
Кайра КМУга (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетине) келип, укук факультетине дагы өтпөй калып, анан 1956-жылы мыкты жат жазуу жазганынын аркасы менен КМУнун кыргыз тил жана адабият факультетине кабыл алынган.
1958-жылы бир аңгемеси "Ленинчил жашка чыгып" ошондон тартып прозалык чыгармалары мезгилдүү басма сөздө ырааттуу жарыялана баштаган.
1961-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин тил жана адабият факультетин бүткөн.
Кийинки эмгек жолу
1961–1963-жж. Нарын шаарындагы Тянь-Шань облустук гезитинде иштеди.
Нарын облусу (ал кездеги Тянь-Шань облусу) жоюлган соң, Бишкекке кайтып келди.
1964-жылы Кыргыз ССР Министрлер Советинин алдындагы «Басма сөздө мамлекеттик жашыруун сырларды сактоочу башкы башкармалыкта» (Главлитте) иштеген.
1966–1968-жж. «Кыргызстан» басмасында редактор болду.
1968–1973-жж. «Кыргызфильм» киностудиясындагы сценарий бөлүмүндө редакторлук кызматты аткарды.
1973-жылдан «Ала-Тоо» журналында иштеди.
1978-жылдан Нарын облусу боюнча Жазуучулар союзунда адабий консультант болуп иштеди.
1984-жылдан «Манас» эпосун көркөм чыгаруу секторунда иштеди.
1987-жылдан «Ала-Тоо» журналында башкы редактор болуп иштеп келет.
Чыгармачылыгы
Кеңеш Эчки-Башы айылында 7-класста окуп жүргөндө алгачкы ыры гезитке чыгат.
1958-жылы биринчи «Түш» деген аңгемеси «Ленинчил жаш» гезитине басылган.
К.Жусуповдун 1965-жылы «Жашоо кумары» деген китеби чыккан.
1975-жылы «Ыр сабындагы өмүр» аттуу китеби Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгына татыктуу болгон.
Ошондой эле Эл аралык «Түгөлбай Ата» коомунун, Асанбек Табалдиев атындагы адабий сыйлыктардын ээси.
Жазуучунун айрым аңгеме, повесттери түрк, украин, өзбек, чех, орус, казак, татар, араб, француз тилдерине которулган.
К.Жусуповдун «Лесорубы» («Карагайчылар») деген аңгеме, повесттер жыйнагы 1975-жылы Москвадан (орусча) жарык көргөн.
Жазуучу Ашым Жакыпбеков менен бирдикте «Манас» эпосун проза түрүндө жазган.
Проза түрүндө балдар үчүн жазылган «Манас» эпосунун автору.
1991–2012-жж. «Кыргыздар» аттуу 5 томдук түзгөн, аны кийинчерээк 10 томго жана 14 томдукка жеткирген.
Жаңычылдыгы. Темалары
Кеңеш Жусупов Теңир-Тоо койнундагы Он-Арча кыштагында (аны "Эчки-Башы" айылы деп да аташат) бала чагын өткөрүп жатканда, айыл турмушун астейдил үйрөнгөн. Ала-Тоодогу согуш доорундагы жана андан кийинки кыйчалыш турмушту, пост-сталиндик айылдыктардын тагдырын жаңыча баяндаган кыргыз карасөз өнөрүнүн өкүлү.
Ал жазган согуш ардагери, көзү көрбөй калган Аянкул, өмүрүн жаңы төрөлүп жаткан бала үчүн багыштаган Акылбек жана анын аты менен аталып калган кыя, тагдыр ириминен туура нук табууга умтулган карапайым карагайчылар тууралуу чыгармалар 1960-80-жылдардагы Теңир-Тоо турмушун чагылдырат.
Кеңеш Жусуповдун совет доорундагы публицисттик чыгармалары, асыресе, тээ Италиядан Жапонияга чейин кыдырган сапарын чагылдырган китептери кыргызстандыктарды алардын көзү жеткен теребелдин ары жагындагы турмушка, бейтааныш маданиятка үңүлүүгө чакырып турду.
Жазуучунун 1975-жылы жарык көргөн “Ыр сабындагы өмүр” китеби залкар акын Алыкулдун улуу сүйүүсүн, инсандык терең кайгысын, калемгердик эрдигин чагылдырган тарыхый-биографиялык жана ой-таанымдык чыгарма болуп калды. Бул китеп Кыргызстан Ленин Комсомолу сыйлыгына татыды.
1980-жылдары Кыргызстандын расмий бийлиги улуттун карт тарыхынын Эне-Сай доорун жерип турган чакта, Кеңеш Жусупов жетектеген “Ала-Тоо” ("Ала Тоо") журналы көөнө тарыхты көшөрө иликтеген басылмага айланды.
Кеңеш Жусупов өзү 1980-жылдардын этегинде тарыхчы Белек Солтонкелди уулу Солтоноевдин мурасын кайра көтөрүп чыкты. 1955-жылы тарыхчы өзү акталганына карабастан, Солтоноевдин чыгармасы советтик адабияттагы “кара тизмеде” кала берген болчу.
“Байыркынын издери” (2001) аттуу көп тарамдуу, бир чети публицистикалык, экинчи чети илимий иликтөөчүлүк усул колдонулган, үчүнчү жагынан улуу тарыхтын чоң жомокчусу катары фольклордук мурастын ширендисин жуурулткан чыгармасында Кеңеш Жусупов Кыргыз баласынын эзелтеден ХХ кылымдын башына чейинки тарыхынын урунттуу учурларын саймедирлеп жазып берет.
Жусуповдун китебинин ар сабынан жаңы муундун кыргызы өзү үчүн чоң милдетти табышы мүмкүн. Маселен, Белек Солтоноевдин чыгармалары тууралуу эскерген жеринде, Армениядагы Матенадаран кол жазма эстеликтер институту – китептер ажайыпканасы тууралуу сөз козгойт. (Караңыз: “Байыркынын издери”, 294-бет).
“Манас таануу” жаатына Кеңеш Жусупов кошкон жекече салым – “Манас” дастанынын ал өзү жазган кара сөз түрүндөгү варианты болду. Ал чыгарма түрк, казак тилдерине да жарыяланды.
Кеңеш Жусупов көп жылдык мээнет терин төгүп, кашыктап чогултуп жарыялаган, эки-үч томдуктан он томдук жана он төрт томдук басылмаларга чейин жеткирилген “Кыргыздар” жыйнагы (1990-2011) эгемен Кыргызстандын маданий турмушундагы өзгөчө бурулуш учурлардан болуп калды.
Саякаттары
Кеңеш Жусупов Жапонияга, Италияга, Эне-Сайга (Түштүк Сибир жана Алтайга) жасаган саякаттары тууралуу кызыктуу жолдептерлерин жана башка эсселерин жарыялаган.
АКШда да болуп кайткан. Ал жактан Азамат Алтайга жолуккан.
Кытайга, Индияга, Монголиядагы Кыргыз-Нор (Кыргыз-Көлү) жергесине да барган.
Заманбап кыргыз адабиятында саякатнаама жанрын негиздөөчүлөрдөн болгон.
Үй-бүлөсү
Жубайы - Айгүл Эралиева.
Уулу - Медер. Неберелери бар.
Сыйлыктары жана наамдары
К.Жусупов 1966-жылы СССР Жазуучулар союзунун мүчөлүгүнө кабыл алынган.
1990-жылы Асанбек Табалдиев атындагы сыйлыкты алган.
1991-жылы «Көркөм өнөргө (искусствого) эмгек сиңирген ишмер» деген наам алган.
1995-жылы "Түгөлбай Ата" эл аралык сыйлыгын алган.
2004-жылы Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган.
Эшеналы Арабай уулу атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университеттин профессору.
2016-жылы 30-декабрда президенттик жарлыкка ылайык Экинчи даражадагы "Манас" ордени менен сыйланды. Бул сыйлык ага Президент А.Атамбаев тарабынан 2017-жылы 5-мартта тапшырылды.
20-кылымдын башындагы ата уулдары тууралуу ою
"ХХ кылымдын башынан санай келсек, кыргыз рухий маданиятына зор салым кошкон инсандар Белек Солтоноев, Касым Тыныстанов, Жусуп Абдрахмановду биринчи ата уулдары дээр элем. Азыр бул ысымдар улуттук тарыхта белгилүү болуп калды. Алар отуз жаштын ичинде, кыркка жетпей атылып кетишти. Белек Солтоноев кыргыздын алгачкы тарыхчысы, маданият изилдөөчү (культуролог) инсаны. Өзүн өзү тарбиялап, орусча мыкты үйрөнүп, дүйнөлүк адабият, маданият, тарых китептерин окуп, билимин өстүрүп, кыргыздын атамзамандан берки тарыхын алгач жазды. Кыргыздын маданиятын, салтын, тилин ооз эки чыгармаларын изилдеп ыр, санжыра жазды. Анын миң беттен ашуун жазган этнографиялык эмгеги илимдер академиясынын архивинен уурдалып жоголду. Өзү жалган жерден элди сүйгөндүгү үчүн эл душманы болуп атылып кетти. Алма-Атадагы Казакстан Илимдер Академиясынын архивине аманат калтырган кол жазмасы акыры жазуучу Мухтар Ауэзовдун жардамы менен кызынын колуна тийип, сакталып калды. Сексенинчи жылы Белек Солтоноевдин кол жазмасын таап, “Ала-Тоо” журналына биринчи жолу жарыяладык. Ошого дейре кыргыз окумуштуулары, изилдөөчүлөрү, тарыхчылары илипоздун кол жазмасынан коркушуп, изилдешкен эмес. Мына советтик идеологиянын каргашасы.
Ушундай эле жалган жалаага К. Тыныстанов, Ж. Абдырахмановдор кабылган. Экөөнүн аракетинен “Манас” эпосу басмадан жарыяланган, илимий изилдөөгө жол ачылган, дүйнө элдеринин тилдерине которула баштаган. Кыргыз тарыхын, рухий маданиятын жазууга, изилдөөгө В.В.Бартольд сыяктуу дүйнөлүк окумуштуулар, музыка изилдөөчүлөрү, сүрөтчүлөр Кыргызстанга чакырылган. 1916 – жыл жөнүндө изилдөөлөр, чындыктар жазылган.Булар эч убакта өзүлөрү жөнүндө, дүр -дүйнө, мансап туурасында ойлонгон эмес. Улуттун келечегин гана ойлонушкан, элибиздин маданияты, рухий дүйнөсү өссө экен деп Жараткандан зар тилешкен, өмүрүнө, жыргалына кайыл болушкан. Коомду алдыга жылдырып, турмушун оңдоп, элдин көзүн ачышкан, эмгегин калтырышкан. Мына ушулар ата уулдары (патриоттор)".
"Кет Бука" күүсү тууралуу К.Жусуповдун жазганы:
"Мобу комуздун күүсү XIII кылымда чыккан. Күүнү кыргыздар "Кет, Бука" деп атаган. Бука деген кыргыздарды эзген монголдордун ханы болуптур. Кыргыздар ага оор салык төлөгөн. Монголдор шаарларды кара жерге теңеген, эркек аттууну аскан, аялдарына кара кийгизген. Эл азаптуу, кордукта күн кечирди. Монголдорго акарат кылган кыргыздардын башы кеткен. Күч колдо жокто эл кантип баскынчылар менен күрөшүш керек эле. Ок менен, күч менен кыргыздар душманга теңеше албайт эле. Ошондо эл комуз менен күрөшкө чыкты. Монголдорго каршы күү чыгарды. Чыгарылган күү монголдордун аскериндеги мыкаачы жол башчысын арбаган күү, элибиздин жат душманга болгон каргышы, жек көрүүсү, күрөшү эле. Элдик күү момундай окуяны айтат. Бука хандын баласы аңчылыкка чыгат. Ал ойдогу-тоодогу көзгө илинген жерден кийикти калтырбай кырып салат. Акыры ачкөз, таш боор неме кайберенден мерт болгон. Эми каардуу ханга суук кабарды батынып, жандан кечкен кандай пенде угуза алмак?! Угузган адамдын башы кетери маалым эле. Акыры ким болсо да салт боюнча угузуу керек да. Эми бул ажалга ким барат деп, элдин шамы өчүп турганда, айылдын аксакалы азиз комузчуну чыгыптыр. Карыя суук кабарды кантип угузду дебейсизби? Ошондо карыя комузун алып эл жыйынында, хан алдында отуруп күү чертет. Сиз дагы комуз күүсүн бирпаска угуп туруңузчу, мейманым. …Бейпил жашоого магдыраган талаага бүлүк түштү. Кара ниет киши сулуулукту, тирүүлүктү башкаларга ыраа көргүсү жок. Ал өзүнүн күчүнө дөөгүрсүйт. Көзү эч нерсеге тойбойт, баарын сором, тыптыйпыл кылам деп оолугат. Акыры кара ниет ойлогондой болбоду. Тирүүлүк менен сулуулук кара ниет адамдын өзүн мерт кылды… Элдин муң-зарын капар албаган мерез, зулум хан ушу саам комуз күүсүнө түшүнгөн экен. Күү менен элдин кайгысын, муң-зарын айткан. Комуз аркылуу баласынын өлүмүн угузган, элдин каргышын айткан комузчуну хан кечирбеди. Ал ого бетер жинденди. Хан эң оболу комузга, андан соң комузчунун кулагына эритип туруп коргошун куйдурган. Ошону менен комуздун сайраганы жоголмок беле?! Комуздун күүсүн кандай хан акими токтото алат дейсиз! Запкы чегип, дүлөй болгон азиз комузчу жетелетип айылдан-айыл кыдырып, белден-бел ашып, жер безип, күү тагдырын улам неберелерине чертип берип жүргөн. Комузчунун армандуу күүлөрү чагылган үнүндөй ой-тоого тараган эле. Ошондо дүлөй комузчу комуз черткенде асмандан учкан куш комузга келип кончу дешет. Соолуган гүл тирилген дешет. Дүлөйдүн коргошун куюлган комузу ого бетер күүгө келип, дагы эле эл ичинде колдон колго өтүп жүрөт дешет".
Жарык көргөн чыгармалары
Кеңеш Жусупов эне тилинде (кыргызча) жазат.
Анын бир катар чыгармалары дүйнөнүн ар кыл (орус, украин, казак, түрк, француз, чех, арап, татар ж.б.) тилдерине которулган.
Андан тышкары, Жусупов түзүп, жарыялаган кыргыз тарыхына, этнографиясына, маданиятына жана жалпы эле ой мурасына арналган кыргыз жана орус тилдериндеги баалуу жыйнактар пост-советтик Кыргызстандын орто мектептеринде жана жогорку окуу жайларында хрестоматия милдетин аткарып келет.
Замандаштары. Достору
Кеңештин мыкты устаттары - Түгөлбай Сыдыкбек уулу менен Чыңгыз Айтматов, журналист Капар Алиев болгон.
Түгөлбай Сыдыкбеков тууралуу Кеңеш мындай деп жазганы бар:
"Устатыбыз чындыкты жалтанбай бетке айткан киши эле. Борбордогу шовинисттик саясатты, (коммунисттик) партиянын кемчилигин жана жергиликтүү өкмөт жетекчилерин катуу сынга алды. Кыргыз жазуучуларынан мындай эрдикке эч ким баралбады". ("Кыргыз туусу", 2002-жыл).
Ал эми анын мыкты досторунун арасында Салижан Жигитов, Мурза Гапаров, Кубатбек Жусубалиев, Ашым Жакыпбеков, Саадабай Сырдыбаев, Өскөн Даникеев, Дайырбек Казакбаев, ж.б. аталат.
Цитата
Цитата (лат.— күбөгө тартуу) — өз пикирин түшүндүрүү жана бекемдөө үчүн башка бир автордун чыгармасынан өтө чакан үзүндү же бирөөнүн кыска сөзүн пайдалануу. Цитатаны өз орду менен ыктуу пайдалануу адамдын интеллектуалдуу деңгээлинин канчалык даражада экендигин аныктайт. Мисалы, адабиятчы С. Жигитов Ч. Айтматовдун ишмердүүлүгү жөнүндө жазып келе жатып, советтик көрүнүктүү акын А. Твардовскийдин: «Өз өмүрүн баяндап жазуу адамга ошол өмүрдү сүргөндөн оңой түшпөйт» деген сөзүн цитата катары пайдаланат.
Салык
Салык — юридикалык жана жеке жактардан бюджетке жана бюджеттик эмес фондуларга алынуучу милдетгүү түрдөгү төлөмдөрдүн тутуму.
Алардын өлчөмү жана мөөнөтү мыйзам чегинде аныкталат. Бул мамлекетке салык төлөөчүлөрдөн жыйналган (түшкөн) акча катыштарын туюнтат.
Салыктар төмөндөгүдөй негизги эки функцияны аткарат: биринчиси, салык салуунун максатына байланыштуу ишканалар жана жарандар (ошонун ичинде чет элдиктер) менен өз ара карым-катнаштарын жонго салып туруучу экономикалык рычагы, экинчиси, бюджеттин киреше бөлүгүн калыптандыруучу жана толуктоочу негизги булагы.
Салыктар ич ара төмөндөгүдөй ажырайт: түз Салыктар -булар кирешеге жана мүлккө (мис., кыймылсыз мүлккө салык, жер салыгы, табигат ресурстарын пайдалангандыгына салык, пайдага салык ж.б.) салынат; кыйыр Салыктар - бул жасалган жумуштар, тейлөөлөр үчүн сатып алуучулар төлөөчү үстөк түрүндө товарлардын баасына кошулган салык (акциздер, кошумчаланган наркка салык, күйүүчү отунга салык), ошондой эле айыл чарба продуктуларын өндүрүүчүлөргө көмөк көрсөтүү үчүн мамлекеттин бюджеттик эмес фондуга жана ведомстволук турак-жай фондусун кармап туруу боюнча чыгымдарды каржылоо үчүн бюджеттик эмес фондуга чегерүү.
Салыктартардын жана чегерүүлөрдүн өзгөчө тобун төлөмдөр түзөт да, аларды алуунун объектиси катары эмгек акы фондусу саналат (чукул салык, мектепке чейинки балдар мекемелерин кармап турууга чегерүү, калкты социалдык жактан коргоо фондусуна жана жумуш орундарьт менен камсыз кылуу фондусуна чегерүүлөр). Салыктартардын, чегерүүлөрдүн жана жыйымдардын (салык формасына ээ болгондордун) баарысы уч топко бөлүнөт: продукцияларды сатуудан (жумуштар, тейлөөлөр) түшкөн акчанын эсебинен төлөнүүчү төлөмдөр; продукциянын өздүк наркына кошулуучу төлөмдөр (жумуштар, тейлөөлөр) жана баланстык пайдалардан төлөнүүчү төлөмдөр (кыймылсыз мүлккө салык, товар айланымынан түшкөн пайдага салык, кирешелерге салык).
Иш-аракеттеги салык тутуму али тиешелүү туруктуулукка жете элек. Андыктан анын функцияларын жонго сапуу жана ургаалдаштыруу багытында бир катар өркүндөтүүнү талап кылуучу иштер али арбын.
Булактар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Учкун
Кыргызстандагы айылдар:
Коомдук кыймыл
Коомдук кыймыл – катышуучулары колдоо менен, социалдык, саясий жана коомдук пайдалуу максатты көздөгөн, мүчөлүгү жок жалпы коомдук бирикме. К. к-дын жогорку жетекчи органы – курултай (жыйын) же жалпы чогулуш.Курултай алдында отчет берүүчү шайланма акылдаштык органы (акылдаштар алкагы) анын туруктуу иштей турган жетекчи органы болуп саналат.
Голтрай (Оклахома)
Голтрай (Оклахома) (Goltry) — Оклахома штатынын Alfalfa округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 268 киши. Болжолдуу аянты - 0.9 км². FIPS коду — 40-29900.
Вольтметр
Вольтметр – электр тизмегиндеги чыңалууну жана электр кыймылдаткыч күчүн өлчөөчү прибор. Ал электр тизмегине же электр энергиясынын булагына жарыш туташтырылат. Вольтметр электрмагниттик, магнит-электрдик, электр-динамикалык болуп бөлүнөт. Электр-магниттик Вольтметр электр станциясында жана өнөр-жай ишканаларында турактуу прибор катары колдонулат. Магнит-электрдик Вольтметр абдан сезгич жана так келип, турактуу ток тизмектеринде гана пайдаланылат. Түзөткүч, төмөнкү жыштыктагы, термоэлектр жана электрон Вольтметрлер жогорку жышгыктагы чыңалууларды өлчөйт. Төмөнкү чыңалууну өлчөөдө Вольтметр менен өлчөгүч күчөткүч айкалыш туташтырылат. Ал эми жогорку чыңалууну өлчөө үчүн Вольтметрге кошумча каршылыкты же чыңалууну ченегич трансформатор кошулат. Жогорку жана өтө жогорку жыштыктагы өзгөрмө токту өлчөө үчүн электр өлчөөчү механизмден мурда өзгөрмө токту өлчөө үчүн токту турактуу токко айландыргыч туташтырылат. Цифралык Вольтметр кеңири пайдаланылууда.
Кенжекул, Кара-Суу району
Кенжекул — Кыргыз Республикасынын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Кашгар-Кыштак айыл аймагына кирет. Райондун борб. Кара-Суу ш-нан 15 км туш.-батыш тарапта, Кашкар-Кыштак т. ж. станңиясынан 2,5 км. Калкы 1321 (1987).
Коомдук тартип
Коомдук тартип – мамлекеттик, коомдук уюмдардын бейпил ишмердигин жана менчиктин баардык түрлөрүн коргоо, жарандардын колтийбестигин камсыз кылуу, алардын укуктарын жана эркиндиктерин сактоо максаттарында укук ченемдери жана чаралары аркылуу теске салынуучу коомдук мамилелер.
Вольфрамит
Вольфрамит – вольфраматтар тобундагы минерал. Химиялык формуласы (Mn, Fe)[WO4]. Кошундулары:Zn, Mg, Nb ж. б. Изоморфтук түрлөрү гюбнерит MnWO4, ферберит FeWO, оноклин сингониясында кристаллданат. Өңү кара күрөң, кызгылт, кара, алмаз сымал жаркырайт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 4,5-5,5, тыгыздыгы 7100-7600 кг/м3. Салыштырма салмагы 7,5. Жаратылышта касситерит, молибденит, арсенопирит, топаз, висмутин, берилл, мусковит ж. б. минералдар менен бирге кварц тарамдарында жана грейзендерде кездешет. Вольфрамит волъфрамдын негизги кен-ташы (рудасы).
Частушка
Частушка — орус фольклорунда кеңири тараган, лирикалык түргө кирүүчү төрт саптан турган ырлар. Частушкалар үч түрдүү (а—б—в—б; а—а—б—б; а—б—а—б) уйкаштыктан куралып, күнүмдүк турмуштагы окуяларды камтыйт. Алардын тематикалык чеги кеңири болуп, эмоциялуу келет, атайын обон менен ырдалат. Частушкалар лирикалык, публицистикалык, юмористтик духта болот, параллелизм кеңири колдонулат. Орус элинин частушкаларына окшош чыгармалар ошолордун обону менен азыркы күндө өздүк-көркөм чыгармачылык кружокторунда аткарылып, кыргыз тилинде да жазылып, ырдалып жүрөт.
Төмөнкү Татья (Краснокам району, Башкыртстан)
Төмөнкү Татья — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Шушнур айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 293 киши. Почта индекси — 452943, ОКАТО коду — 80237865002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Лариха дарыясы
Лариха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мостовая дарыясынын сол жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Райков Табылгасы
Өмүр баяны
Райков Табылгасы, Тан императорунун кыргыз каганына коштошуу белеги – 19-кылымдын 2-жарымында Хакасиядан табылган кытай иероглифтери менен жазылган мрамор тактайлары. Бул тактайлар 866-ж. Ин-ву Чен-мин хан деген кытай титулун алып жүргөн кыргыз каганына арналып жазылган. Кытай императорунун кутучаларга салып жөнөткөн аза күтүү «ай-сэ» жазмалары кыргыз каганына карата болгон кадыр-баркты, сый урматты чагылдырган. Айрым маалыматтарда бул тактайчалар Саян мраморунан жасалганы айтылат. Болжолу, маркум болгон Кыргыз каганына азат күтүүгө, көңүл айтууга келген Тан династиясынын (Кытай) элчилигинин курамында ташка тамга салуучу усталар келген. 860–873-ж. кыргыздардын элчилиги Тан императорунун кабылдоосунда үч ирет болушкан. Ушул мезгилден тартып кыргыздардын тышкы саясаттагы аракети Чыгыш Түркстанга ээлик кылууга бурулган. Айрым бөлүктөрү япон окумуштуусу Табылгасы Мацумото тарабынан окулуп чыккан. «Ай-сэ» деп аталган ушул сыяктуу иероглиф тексттери Кытайдын Тан жана Сун династияларынын императорлорунун жана алардын үйбүлө мүчөлөрүнүн мүрзөлөрүнө коюлган.
Колдонулган адабият
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Медет Садыркулов
Садыркулов Медет Чоканович (1953-ж. 13-декабрь — 2009-ж. 13-март) — көрүнүктүү мамлекеттик жана коомдук ишмер, саясат таануу илимдеринин кандидаты (1999), Орусия Федерациясынын жергиликтүү өз алдынча башкаруу Академиясынын корр.-мүчөсү, КР-дын атайын жана ыйгарымдуу элчиси.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Сингалдар
Сингалдар - улут, Шри-Ланка республикасынын негизги калкы.
Сингалдар талаа-түздө жашагандар жана тоолуктар болуп 2 топко бөлүнөт. Тоолуктардын турмушунда кээ бир эзелки өзгөчөлүктөр сакталган.
Сингалдардын көбү дыйканчылык, жээкте жашагандары балыкчылык менен кесип кылышат.
Пролактин гормону
Пролактин гормону – белок, молекулалык салмагы 25000. Пролактин прогестерон (жумурткалыктын сары денечелери) гормонунун секрециясын тездетет. Пролактин организмге энелик инстикти өрчүтүү үчүн керек. Пролактин гормонунун курамында өтө көп санда лейцин, пролейцин, аспарагин, гмотамин, серин жана метоинин амин к-талары бар. Бул гормон сүт эмүүчү жаныбарлардын лактация, процессин жакшыртат.
Альянц Арена
48.21878°N, 11.62475°W
«Альянц Арена» (Allianz Arena) — Мюнхендин түндүгүндөгү футболдук стадион.
Тарыхы
2005-жылы курулган Allianz Arena стадиону, Байерн каршылаштарын жаткан айтылуу согуш болуп калды. Arena клубунун улуу тарыхы көрсөтүп турат жана анын ишенимдүү күйөрмандары жыйынтыктары 75000 мекени.
Изъяю (Косью куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Синатроп
Синатроп (сонку лат. Sina - Кытай жана гр. anthropos - адам) - эн байыркы казылма адамдардын өкүлү.
Синатроптун сөөктөрү 20-кылымдын 20-жылдары Кытайдагы Чжоукоудянь т. ж. станциясынын жанындагы Коцетанг үңкүрүнөн (Пекинден 45 км түштүк-батышта) 60 тан ашык адамдын баш сөөгү, жаактын, тиштердин жана сөөктөрдүн калдыктары, ошондой эле жөнөкөй таш куралдар табылган.
Синатроп питекантропко окшош, бирок баш сөөгү чоң (1040 см3), мандайы бийик жана дөң. Синатроп 400 мин жыл мурда жашаган, оттон пайдаланган.
Рябиновка дарыясы (Балахтон куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Коомдук түзүлүш (түзүм)
Коомдук түзүлүш (түзүм) – конституциялык укук теориясында коомдук мамилелердин, б. а. өндүрүштүн белгилүү деңгээли, өнүмдөрдү бөлүштүрүүнүн жана алмашуунун, жашоонун аркыл чөйрөлөрүндө адамдардын өзара аракеттенүүлөрүнүн салттары жана коомдук аң-сезимдин мүнөздүү өзгөчөлүктөрү менен шартталуучу коомдун уюмдашуусунун белгилүү бир тарыхый тутуму. Мамлекет жана мыйзамдар менен корголот.
Бычак атмай
Шарты
Оюн талаада өткөрүлөт.
Оюнда бычактар, бута колдонулат.
Чечен сөздөр
Чечен сөздөр — толугу менен фольклордун талабына жооп берүүчү кырдаалга ылайык айтылгандыгы, курчтугу, таамайлыгы, маанисинин тереңдиги менен айырмалануучу, чечен деп аталуучу атайын адамдар тарабынан оозеки айтылган сөздөр. Кыргыз элинде Көкөтай, Тилекмат, Акматалы сыяктуу чечендер белгилүү. Жейрен чечен сыяктуу адамдар уламышка айланып кеткен. Чечен сөздөр көбүнчө табышмак, суроо-жооп иретинде айтылат, бир чеченди экинчи чечен жеңүү максаты коюлат. Макалдатып, уйкаштырып, мисалдатып, жорго сөзгө салып сүйлөө чечендер искусствосунун негизги бөтөнчөлүгү. Мисалы, «Үч арсыз, беш кайып — булар эмнелер?» — деп бир чечен суроо таштаса, анда экинчи чечен минтип чечмелеп берген экен: «Үч арсыз: уйку — арсыз, күлкү — арсыз, тамак — арсыз; беш кайып: насип - кайып, нике — кайып, ажал— кайып, кырсык—кайып, дидар - кайып», Албетте, мында экинчи чечен жеңип чыгат.
Бычак атмай
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден бычактарын белгиленген жерден бутаны көздөй ыргытат. Оюн оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат. Бутага бычакты так ыргыткан оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюнга окшош түрү
Шиш атмай.
Оюндун эрежеси
Кезектеги оюнчуга жакын турууга, талаада жүрүүгө, бутага оюн убагында барууга, бычакты бутадан башка жакка ыргытууга бир бирине тоскоолдук кылууга, бир убакытта, ашык оюнчуга, бычак ыргытууга болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч тарбияланат, кол менен кыймылдарды так аткарууга, тартипти сактоого үйрөтөт.
Кыргыз Республикасынын Кызыл китеби
Кыргыз Республикасынын Кызыл китебинин экинчи чыгарылышы биринчисинен 20 жылдан кийин чыгып отурат. 2005 ж. кайрадан такталган жаңы тизмеге сейрек жана жоголуп кетүү коркунучунун алдында турган козу карындардын 4 түрү, өсүмдүктөрдүн 83 түрү, жөргөмүштүн 1 түрү, курт-кумурскалардын 17 түрү, балыктардын 7 түрү, жерде-сууда жашоочулардын 2 түрү, сойлоп жүрүучүлөрдүн 8 түрү, канаттуулардын 57 түрү, сүт эмүүчүлөрдүн 23 түрүнүн макалалары берилди. Басылма, биринчи иретте, Кыргызстандын жаратылышынын сакталуусуна жооптуу мамлекеттик мекемелердин кызматчыларына, ошондой эле, экологдорго жана биологиялык ресурстарды колдонуучуларга арналган. Редакциялык кеңеш:
Тажик-Махалла, Кара-Суу району
Тажик-Махалла (Тажик-Махалла) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Кашгар-Кыштак айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 542 киши.
Вольфрам кен-таштары
Вольфрам кен-таштары – курамында казып жана бөлүп алууга арзырлык өлчөмдө вольфрам металлы бар минералдардын жаратылыштагы чогундусу. Негизги минералдары вольфрамит (курамында WO3 74-76%) жана шеелит (WO3 80%). Эндоген кендери көбүнчө гранит интрузиялары менен байланыштуу болуп, постмагмалык, пневматолит же гидротерм процесстеринин натыйжасында пайда болот. Алар төмөндөгүдөй негизги типтерге бөлүнөт: вольфрамиттин майда бүртүкчөлөрү, кээде штокверкти түзүүчү ичке кварц-вольфрамит тарамчалары бар альбиттешкен, грейзендешкен жана кварцташкан граниттин же гранит-порфирлердин штоктору; вольфрамит, сейрек учурда шеелит, касситерит, берилл, арсенопирит, висмутит, молибденит, пирит ж. б. сульфиддери бар кварц-талаа шпаты, кварц-топаз, кварц-флюорит жана кварц тарамдары; кварц-шеелиттүү тарамдар, сульфиддер менен минералдашкан зоналар жана штокверктер; курамында ферберит, антимонит, киноварь, барит бар кварц-алтын-шеелиттүү жана кварцантимонит-шеелиттүү тоотектер; молдибденит, халькопирит, галенит жана сфалерит бар гранит- пироксен-скаполит курамындагы шеелиттүү скарндар. Вольфрамдын ири кендери скарн жана штокверктерде, эң байы тарамдарда кездешет. Эндоген кендеринин бузулуп талкаланышынан вольфрамит жана шеелит минералдарына бай делювий жана аллювий кенчачындылары пайда болот. Вольфрам кен-таштарынын ири кендери КМШ өлкөлөрүндө (Забайкалье, Орто Азия, Казакстан, Приморье ж. б.), КЭР, Түштүк Корея, АКШ, Австралия, Португалия, Перу, Таиланд, Бирма ж. б. жерлерде бар.
Кызыл-Кыргызстан, Ноокен району
Кызыл-Кыргызстан (Кызыл-Кыргызстан) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ноокен районундагы айыл. Сакалды айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 429 киши.
Жыл
Жыл - Жердин Күндү бир жолу толук айланып чыккан мезгилине кеткен убакыт (365 сутка 6 саат). Календарь жылы жөнөкөй жыл үчүн 365 сутка жана узак жыл үчүн 366 суткага созулат. Жылдын узактыгын аныктоо байыртан эле илимий маселелерден болуп, астрологиялык кубулуштардын кайталанышына байкоо жүргүзүү иш жүзүндө маанилүү болгон. Жылдын тагыраак мааниси байыркы Кытай менен Египетте белгилүү эле. Биздин заманга чейин 2кылымда Гиппарх жыл «3651/4-1/300 күнгө» барабардыгын аныктаган. Бул сан жылдын азыркы маанисинен 61/2 минга гана айырмаланат. Жер Күндүн айланасында татаал кыймылда болгондугуна жараша жыл төмөнкүчө бөлүнөт: 1) жылдыздык (сидерикалык) жыл Күндөн жылдыздарга салыштырмалуу асман сферасы боюнча бир Жылдык айлануу жолун камтыган убакыт өлчөмү (365, 2564 Күн суткасы); 2) тропиктик жыл Күндүн жазгы күн теңелүү чекитинен баштап, кайра бир толук айланууга кеткен мезгилди камтыган убакыт өлчөмү (365, 2422); 3) аномалистикалык жыл Күндөн перигелий чекити боюнча бир толук айланууга кеткен мезгилди камтыган убакыт өлчөмү (365, 2596); ажыдаар Жылы Күндүн тийиштүү убакыт өлчөмү өткөндөн кийин Ай орбитасынын түйүнүнө кайткан мезгилди камтыган жыл (346, 62); Юлий Жылы мурдакы стилдеги календарь жылы (365, 25); Григорий жылы азыркы мезгилдеги жыл эсеби (365, 2425); ай жыл 12 Ай айларына тете келген календарь жылы (354, 367).
Чыгармачылык өнөркана
Чыгармачылык өнөркана — чыгармачыл адамдын чыгарма жазуу, иштөө методдору, ой жүгүртүү, турмушту эстетикалык кабылдоо боюнча өзүнө таандык сырлары, чыгармачылыктын жалпы закондоруна карата мамилеси. Ч. Айтматовдун чыгармачылык өнөрканасын изилдөө менен, биз, ал студент кезинде эле айрым чыгармаларды (Т. Сыдыкбековдун «Тоо арасында», В. Катаевдин «Полктун уулу») көтөрүп жүргөнүн, «Саманчынын жолу» повестин бир нече варианттарда жазганын жана башка билебиз. Жазуучунун чыгармачылык өнөрканасын, лабораториясын билүү адабият таануунун негизги маселелеринен болуу менен, жазуучуну түшүнүүдө чоң мааниге ээ.
Коомдук туракжай фонду
Коомдук туракжай фонду – КР мыйзамдары боюнча коомдук бирикмелердин менчигинде турган фонд.
Сейтынбет (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Армен Жигарханян
Армен Борисович Жигарханян (Արմեն Բորիսի Ջիգարխանյան, 3-октябрь 1935, Эривань, АССР — 14-ноябрь 2020, Москва, Орусия) — армениялык, орусиялык жана советтик актер. Армен Жигарханян 1935-жылы 3-октябрда Ереванда Борис Акимович менен Елена Васильевна Жигарханяндын үй-бүлөсүндө туулган. Тифлис армяндарынын байыркы үй-бүлөсүнөн тараган. Баласы бир айлык болгондо атасы үй-бүлөсүн таштап кеткен. Биринчи жолу ал чоң атасы болуп калганда, чоң энесине Жаңы Жылда барганда, бирок алар дээрлик баарлашпай калышты; өлөр алдында, ансыз деле катуу ооруп жаткан Борис Акимович уулун сагынып, андан кечирим сурагысы келгенин айткан. Армен бала менен жылуу мамиледе болгон өгөй атасынын колунда тарбияланган.
Сэрто-Се
Сэрто-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Байдарата губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.