cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Баткен мамлекеттик университети
Педагогика факультети
Педагогикалык факультет 2008-жылы түзүлгөн. Факультет жогорку квалификациялуу математика, информатика, биология, башталгыч класстардын мугалимдерин жана экология адистерин даярдайт. Учурда факультетте 1 профессор, 4 илимдин кандидаты, 11 ага окутуучу жана 6 окутуучу аспиранттар эмгектенишет. Факультет төмөнкү адисттиктер боюнча даярдоо жүргүзөт: БАШТАЛГЫЧ КЛАССТАРДЫН МУГАЛИМИ адистиги МАТЕМАТИКА адистиги ИНФОРМАТИКА адистиги БИОЛОГИЯ адистиги ЭКОЛОГИЯ адистиги Педагогика факультетинде биология, экология адистиктеринин студенттери үчүн атайын лабораториялар, математика жана информатика адистиктеринин студенттерине жаңы үлгүдөгү компьютерлер менен жабдылган жана интернет торчосуна кошулган төрт компьютердик кааналар, студенттердин билимин тереңдетүүгө чоң шарттарды түзөт. БатМУнун 3-4-курсунда окуган эркек балдар үчүн аскердик кафедра иштейт. Анын бүтүрүүчүлөрү офицердик наамга ээ болушат. БатМУнун башкы окуу мекемеси жогоруда аталган адистиктер боюнча абитуриенттерди атайын орто жана жогорку билимине жараша 3 жана 4 жылдык мөөнөт менен кайра даярдайт.
Экономика жана укук колледжи
Колледж 2006-жылы БатМУнун алдындагы атайын кесиптик билим берүү бөлүмү болуп негизделип, 2009-жылдан баштап Экономика жана укук колледжи болуп түзүлгөн. Бул колледж мамлекеттик жана мамлекеттик эмес юридикалык жана финансылык структуралар үчүн атайын орто билимдүү адистерди даярдайт. Учурда Колледжде 300дөн ашуун студент юридикалык жана экономикалык багыт боюнча билим алууда. Колледждин окутуучулары тажрыйбалуу адистерден куралган. Алардын арасында 1 илимдин кандидаты, 10 ага окутуучу жана 5 окутуучу эмгектенип келүүдө. Экономика жана укук колледжи төмөнкү адисттиктер боюнча даярдоо жүргүзөт: УКУК ТААНУУ ЭКОНОМИКА, БУХГАЛТЕРДИК ЭСЕП (тармактар боюнча) ФИНАНСЫ (тармактар боюнча) БАНК ИШТЕРИ ЖЕР, МҮЛК МАМИЛЕЛЕРИ Колледждин студенттери экономика жана юридикалык багыттагы эң жаңы басылмадагы китептер менен камсыздалган. Китепкана жана интернет торчосуна кошулган компьютердик кааналар жогорудагы адистиктерде окуган студенттерге терең билим алууга шарттарды түзөт. Колледжде окуган студенттер шаарда жайгашкан финансылык, юридикалык структуралардан, банктардан практикадан өтүшөт. БатМУда окуган студенттерге илимий-практикалык, чыгармачылык иштерди жүргүзүүгө, өздүк көркөм чыгармачылык жана спорттук дараметин өнүктүрүүгө жана чыңдоого бул багытта эл аралык мелдештерге чейин катышууга толук мүмкүнчүлүк бар.
БатМУнун Уставына ылайык эң жакшы окуган студенттер жана ата-энесинин кароосунан ажыраган студенттер контракттык суммадан жеңилдиктерге ээ болушат.
Ушул жазылган так маанилуу кыска тушунук,Баткен мамлекеттик университетинде окуган жалпы студенттер учун заарыл кепилдик баракчасы болуп саналат!
«Азия» дүйнө бөлүгүнүн аты жөнүндө
Огуздардын атынан алар улуу мейкиндик «ОГУЗИЯ» деп аталган. Бул «Огуз үйү», «Огуз уясы», «Огуз өлкөсү» дегенди түшүндүргөн. «ОГУЗИЯ» – «Гузия», «Узия», «Озия» деп өзгөрүп, ар кайсы элде ар кандай диалектиде айтылып отуруп, акыры – «Азия» болп калган. Анткени, бул аймакка атын берген Огуз элинин өзүнүн ысымын да, башка элдер: «огуздар», «гуздар», «уздар», «аздар» деп айта беришкен.
Грек мифологиясы боюнча Асия (Азия) – титан Иапет менен Асиядан төрөлгөн балдары: Прометей, Менетей, Элиметей жана Атлант. Башка вариантта Асиянын энеси катары – Климен айтылат («Мифологический словарь». М.СЭ.1991.65-б.).
Ошентип, грек мифологиясы боюнча Азия кыздын ысымы. Жердин аты катары эч кандай кабар жок. Бирок, тарыхтын атасы болгон. Геродоттон баштап, бардык гректарыхчылары «Азия» деп жер аты катары негизинен скифтер жашаган тарапты жазышкан. Башкача айтканда, Алды¢кы Азиядан тарта түндүк-чыгышты карай созулган дүйнө бөлүгүн белгилешкен. А чынында, Александр Македонскийдин жортуулуна чейин алар чыгышта Индия, Кытай сыяктуу чо¢ өлкөлөрдүн бар экенин билишкен эмес. Кыскасы, «Европа» кыздын аты болгондой эле, байыркы гректердин түшүнүгү боюнча «Азия» да кыздын аты болгон. Анткени менен «Библейская энциклопедия» деген китепте, жер аты катары «Азия» жөнүндө маалымат айтылат: «Асия, же Азия байыркы элдерге белгисиз, төгөрөктүн төрт бурчунун бири. Бул ат адегенде составында Иония жана Еолия болгон Лидия областына гана тиешелүү болгон. Анан бул аталыш Кичи Азияга карата колдонулуп, кийин аны менен бул Чыгыш дүйнө бөлүгү аталып калды. «(М.»Терра». 1990,66-б.).
Ошентип бул китеп боюнча байыркы «Азия» деп адегенде Кичи Азияны айтышкан. Анын башкы борбору болуп, кадимки улуу даанышман Гераклиттин туулган шаары – Эфес саналган. Ал эми жергиликтүү элдер, алар келген тарапты (күн чыгышты) жана алар жайланышкан жерлерди «огуздардын өлкөсү» – «аздардын өлкөсү» – «Азия» деп аталышы шексиз.
Булак: Серия:«Окуучунун китеп текчесине»
АЛА-ТОО УЛАМЫШТАРЫ Түзгөн: Сулайман Рысбаев, Батыркулова Айгул (Тестиер жана өспүрүм курактагы мектеп окуучулары үчүн)
Кара-Тескей кум кени
'Кара-Тескей кум кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад шаарынан 10 км түндүк-чыгыш тарапта, Көгарт суусунун боюнда. 1945-ж. геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын юра мезгилинде пайда болгон чопо, алевролит, гравий тоотек катмарлары түзөт. Алардын арасында кумдун 4 кабаты бар. Кабаттар түштүк-чыгыш тарапка 30° бурч менен жатат. Алардын калындыгы 2 м, 1,5 м, 3,3 м жана 10 м. Узундугу 50 м. Кабаттардын эки чети кум чопо (калыңдыгы 1–20 м) менен жабылып калган. Кум негизинен кварцтан турат. Жуулган ак кумдун курамында: 94,62% SiO2, 10% Fе2О3, 3,25% Аl2О3 бар. Кум жогорку сапаттагы тунук айнекти алууга жарамдуу. Запасы 77 миң т. Кенде күңүрт түстөгү айнек идиштерин чыгарууда колдонулуучу саргыч боз (запасы 154 миң т) жана саргыч кызыл кумдуктун кабаттары да бар.
Декалин
Декалин, декагидронафталин, С10Н18 - кесикн жыттуу. түссүз суюктук. Мол.масс. 135,25. Д. мейкиндиктен циклдер өз ара жайгашуусу менен айырмалануучу цис- жана транс-изомерден турат. Цис-формасы 43,3оС эрип, 194,6оС кайнайт; транс-формасы - 31,5оС б.эрип, 185,5оС кайнайт. Транс-Д. бир кыйла туруктуу. Техникада Д. 60 % цис-, 40 % транс-формада болот. Д. сууда эрибейт; муздак жана ысытылган уксус к-тасында аз эрийт. Метил жана этил спирттеринде аз санда ээрийт. Д. жана анын гомологдору нефтинин курамында кездешет. Өндүрүштө Д. изомерлердин аралашмасы түрүндө нафталинди Ni, Pt MoS3 менен 100-400оС каталиткалык гидрогендөө менен алынат. Кадимки темп-рада суусуз АlCl3 катышуусунда цис-Д. транс -Д. айланат. Д. көпчүлүк орг. бирикмелер жана полимерлер үчүн жакшы эриткич. Ал күйүүчү майлар аралашмасын, лак, жасалма чайыр алууда колдонулат.
Фидель Кастро
Кастро Рус Фидель (13. 8. 1926-жылы туулган, Биран, Орьенте провинциясы — 25. 11. 2016-жылы) – Кубанын мамлекеттик, саясий жана аскер ишмери. Советтер Союзунун Баатыры (1963). Гаванада католик колледжин (1945), Гавана университетинин укук факультетин (1950) бүткөн. 50-жылдардын башында Куба элинин («Ортодокстор») партиясына өткөн. Өлкөдө генерал Фульхенсио Батистанын диктатурасы орногондон кийин (1952, март) ага каршы чакан топ түзүп, 1953-жылы 26-июлда Сантьягоде-Куба шаарындагы аскер казармасына кол салган, бирок ал аёосуз басылып, аскер трибуналынын өкүмү менен 15 жыл түрмөгө кесилген. 1955-жылы коомчулуктун кысымы боюнча мунапыс алып, Мексикага эмиграцияга кеткен жана ал жерде «26-июль кыймылы» аттуу революциялык топ түзгөн. 1956-жылы декабрда Кастро Рус, иниси – Рауль Кастро, аргентиналык Эрнесто Че Гевара жана революционерлер тобу менен Кубанын Орьенте провинциясына келип, Батистанын диктатурасына каршы партизандык күрөшкө жетекчилик кылган. 1959-жылы 1-январда Кубада революция жеңип, Батистанын бийлиги кулаган соң, Куба Республикасынын революциячыл өкмөтүнүн премьер-министри болгон (1959–77). 1965-жылдан Куба КП БКнын 1-секретары, 1977–2008-жылдары Мамлекеттик жана Министрлер Советинин төрагасы болуп иштеген. Кастро Рус 1960-жылы Кубадагы АКШ жана башка чет мамлекеттердин менчиктерин тартып алып, амертардын 850 млн доллардык ишканаларын мамлекеттештирген. СССР жана башка социалисттик мамлекеттер менен соода-экономикалык байланыштарды түзгөн. «Элдердин ортосунда тынчтыкты чыңдаганы үчүн» эл аралык Лениндик сыйлыктын лауреаты (1961). 3 Ленин, Октябрь Революциясы ордендери менен сыйланган.
Кыдыралиев, Тенти
Кыдыралиев, Тенти (1932–1973) – жазуучу. Жети-Өгүз районундагы Ак-Шыйрак айылында 1932-жылы туулган. 1950-жылы Пржевальск педагогикалык окуу жайын, 1952-жылы Пржевальск пединститутунун тил жана адабият факультетин бүтүргөн. 1952-жылы Ак-Шыйрак жети жылдык мектебине окуу бөлүмүнүн башчылыгына жиберилген. 1958-жылдан Сары-Булак сегиз жылдык мектебинде мугалим болуп иштеген. 1968-жылдан өмүрүнүн акырына чейин «Ысык-Көл правдасы», «Маяк коммунизма», «Эмгекчил» гезиттери менен кызматташкан.
1960-жылдан баштап чыгармалары басма-сөзгө жарыялана баштаган. Биринчи китеби «Көл аңгемелери» деген ат менен 1965-жылы жарык көргөн.
1969-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Көл аңгемелери. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 146 б.
Кыя жолдогу кыз: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1967. – 152 б.
Будаңчаң
Будаңчаң — Манас эпосунун кейипкери. Кытайдын Манаска каршы күрөшкөн он бир дуу-дуусунун бири, эпос боюнча Кусар көлүнүн боюндагы Токонарат шаарынын каны. Көкөтөйдүн ашындагы эр сайышка Бозкертик экөө Коңурбайды коштоп чыгат. Ат чабышта Б-дын Салкарасы Кошойдун Чоңсарысынан кийин келет. Коңурбай, Жолой баш болгон кытай, калмактар Ушаңдын тилин албай байгеге зордук кылып, чыр башташканда В. менен Ушаң талоончуларга кошулбай коюшуп, Жолойдон запкы көрүп калышат (Сагымбай Орозбаков, 3. 248, 267, 277).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Киото сыйлыгы
Киото сыйлыгы (жап. 京都賞 Kyōto-shō) - дүйнөлүк жетишкендик үчүн берилүүчү жапониялык эң жогорку даражадагы жеке сыйлык. Бул сыйлык жалгыз гана алардын өздүк тармагындагы алдыңкы өкүлдөргө гана эмес, адамзатынын жашоосуна салым кошкон өкүлдөргө да берилет. Киото сыйлыгы Нобель сыйлыгы берилбөөчү тармактарга ыйгарылуучу эң престиждүү сыйлыктардын бири деп эсептелинет. Бул сыйлык Казуо Инамуро түптөгөн Инамори уюуму тарабынан 1985-жылдан бери жыл сайын тапшырылып келет. Такамадо Канбийке уюумдун ардактуу президенти болуп саналат.
Тарыхы
...
Категориялар жана тармактар
Киото сыйлыгы төрт категориядан турат жана алардын ар бири төрт башка суб-категориядан турат. Ар бир жылы ар кайсы өлкөдөн келген лауреаттарга мүмкүнчүлүк бериш үчүн, сыйлык берилүүчү тармактар алмашып турат. Категориялар:
Өнүккөн технология жаатында Киото сыйлыгы. Анын ичинде : Электроника, Биотехнология жана Медициналык Технология, Материал таануу жана Инженерия, Информатика.
Илим тармагындагы Киото сыйлыгы. Анын ичинде : Математика, Биология, Жер жана Планеталар илими (Астрономия жана Астрофизика), Табигый-так илимдер (1988-жылы Ноам Чомски, Когнитивдүү Илимдин бешинчи категориясында биринчи лауреат болгон) бар.
Искусство жана Философия тармагында Киото сыйлыгы. Анын ичинде: Музыка, Искусство, Театр (Кино) жана Ойлонуу жана Этика.
Лауреаттар
2015-жылкы лауреаттарга үч категориядагы сыйлыктар 99 өкүл жана бир уюмга (Нобель уюму) ыйгарылган. Бул лауреаттардын арасында илимпоздор, инженерлер жана философия боюнча изилдөөчүлөр, сүрөтчүлөр, архитекторлор, скульпторлор, музыкантар жана режиссерлор сыяктуу ар тараптуу кесиптин ээлери бар. Кошмо Штаттар сыйлыкты эң көп алуучулардын катарын баштаса (42), андан соң Жапония (18), Улуу Британия (12) жана Франция (8) бар.
Касыбаев Алымбай
Касыбаев Алымбай (1894, Нарын облусу, Ак-Талаа району, Дөрбөлжүн айылы – 1955, Ош облусу, Өзгөн району) – дыйкан, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1949). Ош облусунун Өзгөн районундагы «Эркин-Тоо» колхозунун талаачылык бригадасынын звено башчысы (1939). Ал жетектеген звено 1948-жылы 20 га буудайдын ар гектарынан 28 цден түшүм жыйнап алган. Ленин ордени менен сыйланган.
Битумдуу тоотектер
Битумдуу тоотектер — курамында битуму бар ар түрдүү чөкмө тоотектер. Битумдар тоотектердин жаракаларында, көзөнөкчөлөрүндө болот; көп учурларда чополорго, кумдуктарга тегиз сиңип калат. Өңү кара күрөң жана кара. Битумдуу акиташ тектери коргошун, нефть жана газ кендери үчүн чөйрө болот. Жез, уран, молибден, ванадий сыяктуу элементтердин кендери битумдуу кумдуктар менен сланецтердин арасында кездешет. Орто Азияда битумдуу тоотектер кембрий, ордовик, девон жана карбон мезгилдеринде пайда болгон тоотек катмарларында бар.
Дебилдүүлүк
Дебилдүүлүк (лат. debilis – бошоң, алсыз) – психикалык өөрчүүнүн кедергилениши. Олигофрениянын жеңил түрү. Ой жүгүртүүсү начар болуп, оюна келгенин жасайт. Көзү көргөн нерсени гана эстеп калат. Кадимки мектепте окуй албагандыктан, көмөкчү мектепте бир аз окутууга, айрым иш ыкмаларын үйрөтүүгө болот. Анын оор, орточо, жеңил түрү болот. Психиатр дарылайт.
Шулявська
Шулявська — Киев метросунун Святошинско-Броварская сызыксындагы станция. 1963-жылы 5-ноябрьда ачылган.
Кучеметьевка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өөрчүү кемтиги
Өөрчү — түйүлдүктүн өөрчүү процессинде организм түзүлүшүндөгү пайда болгон ар кандай тубаса кемтиктер.
Башталышы жана себептери
Өөрчүү кемтиги кош бойлуулуктун 6—12 жумасында (түйүлдүктүн органдары калыптанат) бир катар жагымсыз фактор таасир эткенде өөрчүйт. Ата-эненин, айрыкча эненин аракечтиги, венера оорулары, котон жара өтө коркунучтуу фактор болуп эсептелет. Ошондой эле кош бойлуу аялдын кээ бир вирустуу оорулар (кызылча, кызамык, грипп, эндемиялык паротит, вирустуу гепатит) менен оорушу да өөрчүү кемтигине себеп болот. Болочок эненин туура эмес тамактануусу, тамеки тартуусу, ошондой эле ата-эненин кээ бир оорулары (мисалы, кант диабети), дарыны баш аламан коштонуусу өөрчүү кемтигине түрткү болушу мүмкүн.
Кемтиктер түрү
Жалгыздап жана көптөгөн кемтик дененин сыртында, ошондой эле ички органдарда да болушу мүмкүн.
Ички органдардын кемтигинен тубаса жүрөк кемтиги, тамак сиңирүү жолунун, өт жолунун ичкериши, бронх тарамышынын туура эмес калыптанышы, заара-жыныс системасынын кемтиктери, ошондой эле көп учурда дененин кандайдыр бир бөлүгү менен бириккен эгиздер туулат. Мындай майыптардын көбү өлүп калат. Бирок жамбаш тушунан бириккен сиам эгиздери картайганга чейин бирге жашаган учурлар да белгилүү. Кээ бир өөрчүү кемтиги, айрыкча, беттикин хирургиялык операция менен оңдоого болот.
Эрин, жаак жана таңдай жырыгын төрөлгөндөн кийин эле же үч айга караганда операция. жасап, тигип коёт. Жүрөк кемтигин да хирургия жолу менен айыктырат.
Алдын алуу
Өөрчүү кемтигин алдын алууда эненин ар кандай оорудан сактанышы, алкоголь ичимдиктерин ичпеши, дарыны бет алды колдонбошунун (айрыкча кош бойлуулуктун биринчи айларында) мааниси чоң. Өнөкөт оорусу (мисалы, зат алмашуу оорулары) бар аял балалуу болгусу келсе, врач менен кеңешип, кош бойлуу мезгилде анын көрсөтмөсүн так аткаруусу зарыл.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Казадаевка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Казадаевка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Казадаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 87 киши. Почта индекси — 453151, ОКАТО коду — 80249836004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Көз карандысыздык
Көз карандысыздык – 1. Логикада жана математикада айрым теориянын (же тиешелүү эсептөө системасында анын туюндурган формула) жана анын берилген сүйлөмдөрдүн жыйындысынан тануусу (формулалардын конъюнкциясы).
Көз карандысыздыкты далилдөө эрежелердин (формулалардын) эки системасынын: берилген система жана берилген эреже (формулалар) бир жагында, берилген системаны жана берилген эрежени (формулаларды) тануу экинчи жагында карама-каршылыксыздыкты (дал келишүүчүлүктү) далилдөөгө алып келет. Эгер аксиомалардын системасы дедуктивдүү болсо, андан келип чыкпаган аксиома иретинде кошулган эреже карама-каршылыкка алып келет. Сүйлөмдүн мазмунунда айтылышы жөнүндө сөз болсо, келип чыгуу интиутивдүү (логиканын мыйзамына ылайык) эсептөөлөрдө мындай мыйзамдардын иретинде ошондой эле көз каранды эмеске (баштапкыга) жана туундуга бөлүнгөн белгилүү эрежелердин корутундусу белгиленет. Жогоруда аныкталган дедуктивдүү көз карандысыздыка аналогиялуу ишемдик көз карандысыздык(Көз карандысыздык каражатты туюндурат): бул түшүнүктөрдүн жыйындысынан көз каранды эмес түшүнүк (термин) эгер ал аркылуу аныкталбаган болсо, (аныктамадан эрежелерди белгилөөдө көз карандысыздык туурасында суроо коюунун, мааниси бардыгына салыштырмалуу).
2. Саясатта элдин же өлкөнүн башка өлкөнүн же социалдык институттардын иделогиясынан, башкаруусунан, бийлигинен тыш өз алдынча саясат жүргүзүүсү.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Декан (химиялык элемент)
Декан, С10Н22 (н. декан) – каныккан углеводород, мол. масс. 142,29; түссүз суюктук, эрүү t -29,67; кайноо t 173о ; d 204 0,729; n20Д1,412 Фенол (163о, 65 %), гликоль (1610, 74 %) ж.б менен азеотроптук аралашма пайда кылат. Д. нефтиде кездешет. Бромдуу амилден Вюрц реакциясы б-ча синтездөөгө болот. Сапропелит чайырын буулантып айдоо, СО менен Н2 синтезделинип алынат. Д. көбүнчө дизель күйүүчү майына кошумча май жана хим. реактив катарында колдонулат.
Апта күндөрү
А.к. кыргыздарда төмөнкүдөй аталат: дүйшөмбү, шейшемби, шаршемби, бейшемби, жума, ишемби, жекшемби.
Дебит
Дебит (фр. debit – коротуу, чыгым) – табигый же жасалма (кудук, бургулоо көзөнөгү) булактан белгилүү бир убакыттын ичинде чыккан суюктуктун (суу, нефть жана башка) же газдын көлөмү. Дебет атайын приборлордун, куралдардын жардамы менен өлчөнүп л/сек, м3/сек, м3/саат, м3/сутка менен туюнтулат.
Радиоастрономия
Радиоастрономия (radio astronomy) – асман объектилерин алардын радионурлануулары бонча изилдей турган астрономиянын бөлүмү.
Мында асман телосу өзүнөн чыгуучу радионурлар бонча радиотелескоптордун жардамы менен изилденет. Бардык түрдөгү радионурланууну изилдөө жылдыздардагы, тумандуулуктардагы, галактикалардагы болуп өтүүчү физикалык процесстерди, асман объектилеринин түзүлүшүн, Галактикадагы жылдыз аралык газдын бөлүштүрүлүшүн изилдөөгө жана башка мүмкүндүк түзөт.
Изилдөө объектиси бонча радиоастрономия Күн радиоастрономиясы, планеталык радиоастрономия, Галактикалык радиоастрономия, метагалактикалык радиоастрономияга бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Астрономия. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек
''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов''
Атмосферадагы толкундар
Атмосферадагы толкундар- аба адамдарынын төө өркөчтөнүп таралуу процесси. Мүнөзү жана пайда болушуна жараша Атмосферадагы толкундартүрдүүчө болот.
Аба массаларынын ылдамдыктарынын айырмасы канчалык чоң, ал эми тыгыздыктарыныкы канчалык кичине болсо, Атмосферадагы толкундардын амплитудасы менен узундугу ошончолук чоң. Атмосферадагы толкундардын узундугу кээде бир канча км ге, амплитудасы жүздөгөн м ге жетет. Эки катмар бири бирине карама-каршы келген жарыш кыймылда болсо, өтө узундуктагы туура толкундар пайда болуп, алардын кыры кыймылдын багытына тик жайгашат. Эгерде ылдамдыктары аз айырмаланган эки катмардын кыймылы түрдүү багытта болсо, анда өз ара кесилүүчү толкундардын эки системасы орун алат. Ал эми байкоочу туташ булуттан жогору көтөрүлсө, анда ал булуттун үстүнкү бети деңиз толкуну сыяктуу болуп көрүнөт. Алар абанын эки катмарынын чек арасындагы туруктуу толкун деп аталат. Атмосферадагы толкундарды изилдөө аба ырайын прогноздоодо чоң роль ойнойт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Будача
Будача — топоним. Алмамбеттин атасы Соорондуктүн шаары (Сагымбай Орозбаков, 4. 216).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Болон келишими
Болон келишими - – 1999-жылдын Кулжа айынын 19 29 европа өлкөлөрүнүн билим берүү министриликтеринин ортосунда кол коюлган келишим.
Болонья шаарында түзүлгөн-дүктөн Болон келишими деп аталып калган. Ал жогорку билим берүү тармагында европалык кызматташтыкты өнүктүрүү жөнүндөгү 1998-ж. Сорбон келишиминин негизинде түзүлгөн.
Болон келишими 10 жылдын ичинде бирдиктүү европалык билим берүү системасын түзүү максатын көздөйт. Киргизилип жаткан бирдиктүү жогорку билим берүү системасы эки циклдан турат: толук эмес жогорку билим –«бакалавр» титулу, ал минимум 3 жылга созулуп, билим алууну улантууга жана эмгек рыногуна жарамдуу квалификация болуп эсептелет жана толук жогорку билим «магистр» же «доктор» титулдары.
Аверроизм
Аверроизм – орто кылымдагы философиялык багыт.
Аверроизмге араб философу Ибн Рушд (Аверроэс) негиз салган. Авероизмдин өкүлдөрү Аристотель философиясынын материалисттик багытын өнүктүрүшкөн. «Чындыктын эки жактуулугу» жөнүндөгү теорияны жакташкан. Ф. Энгельстин айтуусунда тиги дүйнөнүн бар экендигин танышкан, билимди динге, философияны теологияга каршы коюшкан. Аверроизмде аздыр-көптүр өнүккөн, «шайыр, эркин ойлоо» кийин арабдардан калган калктарга ооп, 18-кылымдын материализмин даярдаган. Аверроизм боюнча материя менен кыймылды эч ким жараткан эмес, адамдын акылы чындыкты таанып билүүгө жөндөмдүү. Аверроизм европа өлкөлөрүндө (Франция, Италия) философиянын өнүгүшүнө күчтүү таасир тийгизген.
Баштыкчан көрчычкандар
Баштыкчан көрчычкандар  (лат. Notoryctidae) — көрчычкан сымалдуу баштыкчан желиндүү айбандардын бир тукуму.
Бихар слюдалуу району
Бихар слюдалуу району - Индиянын Бихар штатында. Дүйнөдөгү ири кендердин бири. 1848-жылдан өздөштүрүлгөн. Пегматиттүү кен чыккан жер. Тарамдуу массадагы мусковиттин өлчөмү 100-150 кг/м3. Казып алуу борбору Кодарма шаары.
Расмике (Иглин району, Башкыртстан)
Расмике — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Май айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 124 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аянт
I. геометрияда - 1) геометриялык фигуралар менен беттердин сандык мүнөздөмөлөрүн бири. А. төмөнкү касиеттерге ээ: 1. терс эмес, 2. аддитивдүү, 3. жылдырууда сакталат, 4. бирдик квадраттын А-ы 1ге барабар. А-ты эсептөө байыртадан эле геометриянын негизги маселелеринин бири болгон. Байыркы грек окумуштуулары айрым фигуралардын А-тарын эсептөөнүн эрежелерин билишкен. Бул эрежелер Евклиддин "Башталыштар" аттуу жыйнагында теорема формасында берилген. Тегиздиктеги көп бурчтуктарды тик бурчтуктарга келтирүү аркылуу ченелет. Айрым А-тарды Кавальери принцибинин жардамы менен аныктоого болот. Ар кандай жалпак фигуралардын А-тары аныкталган интегралдын жардамы менен эсептелинет. (Б.Э. Канетов).
II. план боюнча курулган имараттардын аралыгында коомдук мааниси бар жашылдандырылган бош жер. Шаарларды жана кыштактарды курууда А. эки түргө бөлүнөт: башкы аянт (театр, вокзал, соода, коомдук-административдик имараттын алдында); кичи аянт (эстеликтердин, парктардын, стадиондордун, окуу жайлардын ж-а өнөржай ишканаларынын алдында). Египетте, Грецияда жана Римде форумдар үчүн, ал эми Кайра жаралуу доорунда собордук жаба табынуу үчүн курулган имараттардын алдында А-тар болгон.
Маалымат булагы: Кыргызстан. Улуттук энциклопедия. Том 1. Бишкек-2006. 661-662-бб.
Касыбеков Эркинбек Шактыбекович
Касыбеков Эркинбек Шактыбекович (1963-жылы туулган, Фрунзе) – биология илимдеринин доктору (2002). КМУну (1985), Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Биология институтунун аспирантурасын (1990) бүтүргөн. 1990-жылдан ошол эле жерде кенже, улук илимий кызматкер, Каунтерпарт консорциумунда машыктыргыч – консультант, директордун орун басары, Кыргызстан орнитология илимий коомунун төрөгасы (1993), 1998-жылдан Каунтерпарт консорциумунун директору. 40тан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 4 монографиясы бар. Эмгектери: Население наземных позвоночных Севернего Кыргызстана (в соавторстве). Б., 1991.
Ар бир тармактагы Нобель сыйлыгынын тизмеси
Бул "Нобель сыйлыгы" деп тапшырылган ар тараптуу тармактагы сыйлыктардын толук тизмеси эмес.
Мисалы, адамзаттын маданий жана илимий өнүгүүсүндөгү жетишкендиктер "Нобел сыйлыгынын" тизмесине кирген эмес. Анткени бул тармак Алфред Нобелдин мурасы болгон эмес. Андан бери Нобель уюмунун четке кагуусуна карабастан, көптөгөн ага байланышсыз "Нобел Х сыйлыгы" деген аталышта сыйлыктар ыйгарылган.
Алфред Нобелдин мурасы
Алфред Нобелдин 1895-жылкы мурасында беш гана сыйлык катталган. Алар "адамзатына эң укмуш пайда алып келген" химия, физика, адабият, тынчтык жана физиология же медицина тармактарындагы эң мыкты жетишкендиктер болгон. Түп-нуска Нобель сыйлыгына төмөнкүлөр кирет:
Саманийлер мамлекети
Саманийлер мамлекети – 875–999-жылы Орто Азияда өкүм сүргөн феодалдык мамлекет. Аны Ооганстандагы Балх шаарына жакын жердеги Саман кыштагынан чыккан Сама-Худат деген адам негиздеген. Анын атынан Саманийлер мамлекети деп аталган.
Сама-Худат өз чегарасын кеңейтип, борборун Бухара шаарына көчүргөн. Эң өрчүп, өркүндөп турган мезгили – 10-кылымдын биринчи жарымы. Анын аймагына ошол учурда Мавераннахр, Хорасан, Түндүк жана Чыгыш Иран, Хорезм, Газни, Табарстан, Систан, Журжан жана башка кошулган. Саманийлер мененде вазир, падыша, аскер начальниги, бекет жана башка башкаруунун иреттүү системасы түзүлгөн. Гүлдөгөн шаарлары: Бухара, Самаркан, Нишапур, Мерв, Герат, Балх болгон. Соода-сатык, кол өнөрчүлүк өнүккөн. Саманийлер мамлекети Хазария, Иран, Булгар, Караханийлер мамлекети, Кытай, Русь менен соода кылган. Кыргызстандын аймагындагы Караханийлер кагандыгы менен карым-катнаш жүргүзүп турган. Чоң шаарларында мектептер, окуу жайлары, медреселер болгон. Бухара шаары өзүнүн эң чоң китепканасы менен даңазаланган. А. Рудаки, А.Фараби сыяктуу окумуштуулар, маданият ишмерлери чыккан. Саманийлер мамлекетинин тили «дари» (фарсы тилинин негизинде) болгон. 10-кылым аягында бытырандылыктын натыйжасында, Караханийлер мамлекети Саманийлер мамлекетин кулаткан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Сазан уулу Багыш
Сазан уулу Багыш Сазан уулу Багыш (1878, Нарын облусу, Жумгал району, Карасуу айылы 1958, ошол эле жерде) манасчы. «Манастын» үч бөлүмүн тең айткан. Багыштын атасы Сазан сөзмөр, санжырачы, усталык кесип кылган адам болгон. «Манасты» Багыш башка манасчылардай кесип кылып эл кыдырып айткан эмес. Багыштын манасчы болуп калганына жакын тууганы Байбагыш Жакып уулунун таасири чоң. Замандаштарынын эскерүүсүндө Багыш 17-19 жашында эл алдына «Манасты» айта баштаган. Ал өзүнүн «Манас» айтып калуусун башка манасчылар сыяктуу эле түш көрүү менен байланыштырса да, чоң манасчылардан таалим алуусу негизги роль ойногон. Багыштан 1938-41, 1949-жылы «Манас» үчилтиги жазылып алынат. Жазуу ишине баласы Мухамед-Садыр жана Абдыраков Токтаалы деген адамдар катышкан. Багыштан «Манас» үчилтигинин биринчи бөлүмүнөн: «Жакыптын эгин айдап байыганы жана кан көтөрүлүшү», «Манастын төрөлүшү жана балалык чагы», «Алмамбеттин келиши», «Көкөтөйдүн ашы», «Чоң казат жана кичи казат» бөлүмдөрү жазылып алынган. Аталган эпизоддордун ичинен «Чоң казат» ырааттуу жазылып, окуялар кеңири баяндалган. Андан жазылып алынган «Манас» башка белгилүү манасчылардыкына салыштырганда көлөмү жагынан чакан, бардыгы 101580 сап ыр («Манас» эпосунан 41 000 сап, «Семетейден» 55 000 сап, «Сейтектен» 5 580 сап). Мисалга, Манастын сырнайзасын Багыш мындай сүрөттөйт:
“Сары карагай кыйдырган, Сары атанга жыйдырган. Күрөтүп кумга көмдүргөн, Сегиз ай чаап кырдырган, Сексен түрдүү сырдырган. Чарайна менен чаптаган, Сынып кетме болот деп, Пил терисин каптаган. Коло менен чырмаган, Тийген жери ырбаган. Кош кара кыл тактырган, Душманды көздөй бактырган. Колго жылуу болот деп, Кой макмал менен тыштаган”.
Өздүк детерминация
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Каратыт көмүр кени
Каратыт көмүр кени Жалал-Абад облусунун Аксы районунда, Таш-Көмүр шаарынан 20 км түндүктө, Атойнок тоосунун түштүк-батыш тармагында. 1954–55-ж. геол. съемка иштери, 1982–85-ж. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Юра катмарлары ири брахисинклиналдык бүктөлүүнү түзөт. Көмүр кабаттары юра катмарларынын төмөнкү бөлүгү Таш-Көмүр свитасында жайгашкан. Таш-Көмүр свитасында эки көмүрлүү комплекс бөлүнгөн. Өнөр жайлык маанидеги кабат "Негизги" жогорку көмүрлүү комплекс менен байланышкан. Кабат өтө татаал түзүлүштө. Запасы эсептелүүчү кабаттын калыңдыгы 0,30 мден 15,24 мге чейин өзгөрүп, орточо калыңдыгы 4,56 м түзөт. Төмөнкү көмүрлүү комплекстте өнөр жайлык мааниге ээ болбогон "Ортоңку" жана "Төмөнкү" деп аталган эки кабат бөлүнгөн. Көмүр сапаты боюнча Таш-Көмүрдүн узун жалындуу (Д) маркасына таандык. Күлдүүлүгү жогору – 40%ке чейин, орточосу 20%ти түзөт. Күйүү жылуулугу 30,0 МДж/кг (7167 ккал/кг). Жер үстүнөн ачык жол менен казып алууга жарамдуу көмүрдүн бекитилген запасы 1997-жылга карата В+С1 категориясы боюнча 28658 миң т. Көмүр казылып алынууда. Жер астынан казып алынуучу көмүрдүн запасы С1+С2 категориясы боюнча 17883 миң т.
Поколька
Поколька — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 913 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 260 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Еловиц
Еловиц — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Альмеж дарыясынын сол жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ак-Шыйрак өрөөнү
Ак-Шыйрак өрөөнү - Борбордук Теңир-Тоодогу Сарыжаз суусунун алабында. Түндүгүнөн Эшегарт, түштүгүнөн Бооралбас, Акзоо, Миңтеке, Кайчы жана Каразоо (Жаңарт) тоолору менен чектешет. Уз. 60 км, туурасы 6 км. Өрөөндүн таманынын орточо бийиктиги. 2300–2900 м. Чыгышы түзөң, батышы бийик, адырлуу, түндүгү. жана түштүк. Жагы торпу-белесчелүү. Тоо капталдары кууш өрөөн, капчыгайлуу (Кызыл-Капчыгай, Үчкошкон ж. б.). Неотектоникалык тиби — грабен-синклинорий. Неоген менен палеогендин кумдук, чопо, конгломерат тектеринен түзүлгөн. Ак-Шыйрак суусунун баш жагында карбондун роговик жана чөкмө тектериортоңку бөлүгүндө ири кристаллдуу кызгылтым түстөгү гранит тектери жер бетине,чыгып жатат. Өрөөн аркылуу Ак-Шыйрак суусу агат. Климаты континенттик. Кышы суук, январдын орточо. температурасы – 15,1°С, жайы салкын, июлдуку 11,8°С. Жылдык жаан-чачыны 200–220 мм. Чөл жана жарым чөл (2900 м –3400 мге чейин), талаа (2600–3800 м), субальп жана альп шалбаа (3000–4000 м), андан жогору гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Өрөөндө Ак-Шыйрак кыштагы, метеостанция жана башкалар бар.
Озёрное (Панфилов району)
Озерное (Озерное ) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Панфилов районундагы айыл. Чалдыбар айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 282 киши.
Атапаскалар
Атапаскалар, атабаскалар (өздөрүн дене, дине деп аташат) - Канада ж-а АКШдагы индей элдеринин тобу. Саны АКШда 422 миң (Аляскада 19 миң, Калифорния ж-а Орегондо 8 миң, апачи ж-а навахолор 395 миң адам), а. и. атапаскалар 346 миң адам; Канадада 24 миңден 45 миңге чейин (2004). Дини христиан (протестанттар, католиктер). Атапаскалар Түндүк Чыгыш Азиядан Америкага (б. з. ч. 5-4 миң жылдык) көчүп келгендердин тукумдары. Отурукташуу процессинде Түндүк атапаскалар, Тынч Океандык атапаскалар, Түштүк атапаскалары болуп, 3 топко бөлүнгөн. Түндүк атапаскага: Чыгыш атапаскалары (чипевайан, тацанотиндер же йеллоунайф, слэивдер, догриб, каучадиндер же хэйр, дэнеза же бивер), атапаска Кордильер (секандары, талтандар, цецаут, кучиндер, карриер, тутчондор, чилкотиндер ж. б.), аляскилик атапаскалар (кенайлар же танаймалар, танана, атна, коюкон, ингаликтер, колчан) кирген. Түндүк атапаскалардын салттуу маданияты субарктикалык индейлер үчүн типтүү болгон. Түндүк атапаскалар башка индейлерден резервацияларга көчүрүлбөстөн, байыртадан мекендеген аймактарда жашагандыгы м-н айырмаланган. Тынч океандык атапаскаларга: колумбиялык атапаска (квамеоква ж-а клацканайлар), калифорниялык атапаскага (хупа, чилула, вилкут, маттол, бэр-ривер, вайлактар, лассик, като ж. б.), орегондук атапаскалар (жогорку умыква, коквилл, частакоста, тутутналар, галис, апылгейт ж. б., о. эле Калифорниянын түндүгүндө жашаган толовалар) таандык. Орегондук атапаскалардын көпчүлүгү 1850-ж. Силен ж-а Гранд-Ронд резервацияларына көчүрүлгөн. Тынч Океандык б. з. 1-чи миң жылдыгынын ортосунда Түндүк Калифорнияга ж-а Түштүк Орегонго, Түштүк атапаскалар (апачилер ж-а навахолор) 1415-кылымда Субарктикадан АКШнын түш.-батышына миграцияланган. Атапаскаларлар негизинен аңчылык, жер-жемиш жыйноочулук м-н кесиптенишип, үстү тери м-н жабылган, конус тибиндеги жер үйлөрдө жашашкан. Атапаскалардын кийимдеринен шымдары бут кийим м-н бириктирилип тигилгендиги м-н өзгөчөлөнгөн. Атапаскаларда 20-к-га чейин энелик уруунун белгилери сакталган.
Пача (дарыя)
Пача — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2677/218 орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лівобережна
Лівобережна — Киев метросунун Святошинско-Броварская сызыксындагы станция. 1965-жылы 5-ноябрьда ачылган.
Бышыктоо
Бышыктоо – окуу процессинин зарыл этабы, окуучулардын алган билимдери эстеринде бекем сакталып калуусуна багытталган иш-аракеттердин жыйындысы.
Сабактагы өткөрүлгөн иш-аракеттердин басымдуу бөлүгү билимди Бышыктоого багытталат. Мисалы: жаңы теманы өтүп бүткөн соң мугалим аларды Бышыктоо иши менен алек болот. Кийинки этапта мурдагы сабакта өтүлгөн материал кайталанат, аны да Бышыктоо десе болот. Дегеле билим, билгичтик жана көндүмдөрдү калыптандыруу процесси аларды жетишээрлик Бышыктоо аркылуу жүргүзүлөт.
Бышыктоо ар кандай формада жүргүзүлөт: алган билимдерди кайра кайталап берүү (репродукция), көнүгүүлөрдү аткаруу, тренаж, изложение жазуу, үлгү боюнча өз алдынча иштерди аткаруу, суроо-жооп менен Бышыктоо, чыгармачыл Бышыктоо. ж. б.
Будурмак
Будурмак — топоним. Каныкей Чыйырды менен Семетейди алып Букарга качканда: «Будурмактын кең өзөн Бурчун салып алды эле» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 45),— деп Бакай жылкы издеп келатканда Б-ты басып өтөт.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Атмосфералык акустика
Атмосфералык акустика -атмосферада үндүн таралыш өзгөчөлүктөрүн жана атмосфераны акустикалык методдор менен изилдөөчү акустиканын бөлүгү. Аба жылуулук өткөргүчтүк жана илээшкектүүлүк касиетке ээ. Атмосферанын тыгыздыгы аз, ал эми үн жыштыгы чоң болсо, үн атмосферага көбүрөөк сиңет. Мис, жакындан чыккан мылтыктын же жарылуунун үнү алыс аралыкка угулбайт. Тескерисинче, термелүү мезгили бир нече секундадан бир нече мин га созулган төмөнкү жыштыктагы үндөр (инфраүндөр) миңдеген километрге таралат.
Үндүн таралышындагы бул өзгөчөлүктөр төмөнкү жыштыктагы үндөрдүн кубаттуу булагы болгон ядролук жарылууларды алыс аралыкта аныктоого мүмкүндүк берет. Бийиктеген сайын температурасы жана тыгыздыгы азайып, атмосфера бир тектүү болбогондуктан, үн өзүнүн таралуу багытынан кыйшаят да, үндүн рефракция кубулушу пайда болот. Таралуу багытынан кыйшайган үн толкундары Жерге кайрылып келип, акустикалык үн угулуучу жана угулбоочу зоналарды пайда кылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Суксурлар
Суксурлар (лат. Merginae) — жапайы өрдөктөрдүн бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: чоң суксур (лат. Mergus merganser), узун тумшук суксур (M. serrator), кидик суксур (M. albellus), какачтуу суксур (M. squamatus).
Радиотелескоп
Радиотелескоп – космос телолору (объектилери) чыгарган радионурланууну кабыл алуучу жана каттоочу астрономиялык түзүлүштү Радиотолкун диапазонунда асман телолорун (Күн системасындагы, Галактикадагы, Метагалактикадагы), космос объектисинен чыккан радионурланууну кабылдап жана каттап, ошондой эле айрым мүнөздөмөлөрүн, мисалы, координаталарын, мейкиндиктеги түзүлүшүн, нурлануу ургалдуулугун (интенсивдүүлүгүн), спектрин жана полярлашуусун (уюлдашуусун) изилдейт. Анын эң маанилүү бөлүктөрү – багытталгыч антенна жана радио кабылдагыч түзүлүштү радиотелескоптун антенналарына радиоастрономияда колдонулуучу кеңири диапазондогу толкун (узундугу 0,1 ммден 1000 мге чейинки) пайдаланылат. Антенналары кыймылдуу жана кыймылсыз орнотулат. Бүтүн бир система катары эки антеннасы бар радиотелескоп радиоинтерферометр деп аталат. Кыска толкундар менен иштегенде күзгүсү кыймылдуу параболалык антенна, узун толкундар менен иштегенде көптөгөн элементардык торчо пайдаланылат. Радиотелескоптун мм, см, дм жана м узундуктагы толкундарды кабыл алуучу антенналары – оптикалык рефлектордун күзгүсүнө окшош параболалык чагылдыргычтар. Параболоиддин фокусуна радио толкундарды (күзгү багыттаган) чогултуучу, кабылдагыч түзүлүш орнотулат. Кабылдагыч чогулткан энергия радиометрдин кирүүсүнө берилип, күчөтүлүп жана детектирленгенден кийинки сигнал электр өлчөгүч прибордун өзү жазгыч тасмасына катталат. Заманбап радиотелескопто аналогдук сигнал радиометрден чыгууда цифралык сигналга айланып, бир же бир нече файл түрүндө катуу дискке жазылат. 20-кылымдын 70-жылдарынын башында 300 метрлик кыймылсыз радиотелескоп жасалып, Пуэрто-Рикодогу өчкөн жанартоого орнотулган. Россияда 1976-жылы РАТАН-600 радиотелескобу жасалган. Радиотелескоп радиостанция, телекөрсөтүү, радар ж. б. нурланткыч түзүлүштөрдүн электр-магниттик каршылыгын азайтуу үчүн калк жашаган жерден алыс орнотулат.
Джэмэз Пуэбло (Нү-Мексико)
Джэмэз Пуэбло (Нү-Мексико) (Jemez Pueblo) — Нү-Мексико штатынын Sandoval округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1953 киши. Болжолдуу аянты - 5.3 км². FIPS коду — 35-35250.
Өпкө
Өпкө (латын тилинен pulmo, байыркы грек тилинен πνεύμων) — дем алуу органы.
Функциясы
Анда сырткы чөйрө менен организмдин ортосунда газ алмашуу жүрөт. Сырткы чөйрөдөн организмге кычкылтек өтүп, андан сыртка көмүр кычкыл газы бөлүнүп чыгат.
Сүрөттөмө
Өпкө — жуп орган. Алар көөдөн көңдөйүндө, жүрөктүн эки жагында жайгашат. Сырткы көрүнүшү конус сымал. Алардын негизи боор этти карап, сырткы бети кабыргаларга тийип турат. Ал эми жогорку — төбөсү, моюнду карай акыректен 2—3 см жогору чыгып турат. Өпкөнүн жүрөктү караган бетинде анын дарбазасы бар. Ага бронх менен өпкө артериясы кирет да, венасы менен лимфа тамырлары чыгат. Бронх өпкөгө мурун көңдөйү, алкым, көмөкөй жана кекиртек аркылуу келген абаны алып кирип, кайрадан өпкөдөгү абаны алып чыгат. Кишинин өпкөсүнүн орточо салмагы 800дөн 1800 гга чейин жетет. Анын көлөмү дем алуу учурунда чоңоюп, ал эми дем чыгарганда кичирейип турат. Эркектердин өпкөсүнүн көлөмү 3700 см3, аялдардыкы 3000 см3, ал эми ымыркайдыкы болгону 70см3 ге гана барабар.
Анатомия
Анатомиялык түзүлүшү боюнча оң өпкө сол. Өпкөдөн айырмаланат. Себеби оң өпкө үч, сол өпкө эки бөлүктөн турат. Ал эми жалпы көлөмү жана салмагы боюнча оң өпкө сол өпкөдөн 10%ке чоңураак келет. Өпкөнүн ар бир бөлүгү өзүнчө дагы бөлүктөргө ажырайт: оң өпкө 10 —11, ал эми сол өпкө 9 —10 бөлүктөн турат. Бул бөлүктөр өпкөнүн сигменти деп аталат. Ар бир сигменттин өзүнчө артерия, вена кан тамырлары жана бронхиолдору бар. Бул бронхиолдор акырындап дем алуучу бронхиолдорго бөлүнөт.
Ал эми ар бир дем алуучу бронхиолдор альвеола жолчолоруна ажырайт. Бул альвеола жолчолорунун керегесинде эң эле көп былжырлуу исиркектер бар. Ал исиркектер альвеола баштыкчалары деп аталып, алардын саны 300 млрдга чейин жетет. Бул дем алуучу бронхиолдор, альвеола жолчолору жана альвеола баштыкчалары сыртынан эң эле майда капиллярлар менен курчалып, дем алган абадагы кычкылтекти канга, ал эми кандагы көмүр кычкыл газын сыртка бөлүп чыгарат. Терең дем алуу учурунда өпкөнүн альвеолалары кеңеет. Ошентип, бир суткада өпкө альвеолалары аркылуу 15 миң лге чейин аба өтөт. Өпкө дем алган газды алмаштыруудан башка организмден сууну, газ абалындагы дарыларды жана алкоголду да бөлүп чыгарат. Ар бир өпкө сыртынан өтө эле жука, жылмакай чел кабык — плевра менен капталган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кара-Шоро минералдуу суусу
Кара-Шоро минералдуу суусу, Коңурдөбө минералдуу суусу Ош облусунун Өзгөн районундагы дарылыкка ичүүгө жарамдуу минералдуу муздак суу булактары. Өзгөн шаарынан 81км чыгыш тарапта, Фергана тоо тизмегинин түштүк батыш капталындагы Жазы жана Коңурдөбө сууларынын кошулган жеринде, деңиз деңгээли 2300 м бийиктикте жайгашкан.
1945-жылы табылып, 1948-54жж. сууну пайдалануу мумкунчулугун аныктоо учун геологиялык изилдөө жумуштары жүргүзүлгөн. Суу булак түрүндө тереңдиги 70-130м келген 14 бургулоо, көзөнөктөрүнөн чыгат.Булактар юра мезгилинин башталышындагы кумдук, алевролит, аргиллит, чополу, сланец, гравелит жана конгломераттан түзүлгөн тоотек катмарларынан(калыңдыгы 700 м) чыгат. Көмүр кычкыл газдуу минералдашкан (5-6 г/л) сууларга кирет. Түссүз, жытсыз, даамы кычкыл, суунун температурасы 7,6–14,5°С. Курамы боюнча Есентуки суусуна окшош. Запасы суткасына 0,197 миң м3 (1971). Суу бөйрөк, боор, ичеги-карын, кан басымы, диабет ооруларына пайдалуу.
Биэла кометасы
Биэла кометасы — асман телосу. 1826-ж. чехиялык астроном В. Биэла ачкан. Ал кометаны 1772, 1815, 1826, 1832, 1845-ж. көптөгөн окумуштуулар байкашкан. 1845-ж. кометанын өлчөмү чоңоюп, экиге бөлүнгөн. Бул эгиз комета 1852-ж. кайрадан бири бирине 2,4 млн км аралыкка жакындашып, бир ай бою көрүнүп турган да, кийин такыр жок болуп кеткен. Ал комета 1872-ж. да көрүнүүгө тийиш болчу, бирок анын ордуна ошол жылы 26-ноябрда Европада жана Түндүк Америкада метеорлор жааны байкалган. Мындан Биэла кометасы метеор агымына айланып кеткен деп болжолдоого болот.
Мамбет уулу Касымаалы
Касымаалы Мамбет уулу, Касымаалы ажы (1862, Нарын өрөөнү, Суук-Капчыгай кыштоосу – 1916, сентябрь – октябрь, азыркы Нарын шаары) – белгилүү манап, Ниязбек бийдин тукуму, Нарын өрөөнүндө алгачкылардан болуп Кара-Булуңда медресе ачып, балдарды окууга тарткан жана аны бүткөндөргө Уфадагы «Галия» медресесинен билимин улантууга жардам берген. Эсенкул болуштугун түзүүдө башкы демилгечи болуп, бир нече жолу болуштукка шайланган. Колониялык эзүүнүн күчөй баштаган мезгилинде жергиликтүү элди коргоп, падыша өкмөтүнө каршы үгүт-насыят иштерин жүргүзгөн. Үркүн башталар алдында Чүй жана Ысык-Көл өрөөнүнүн жетекчилери менен байланыш түзүп, Нарын аймагындагы көтөрүлүштү жетектеген. Көтөрүлүш жеңилгенде эл менен бирге Кытайга качкан. Бирок орус бийлигинин көтөрүлүшкө катышкандарга мунапыс берилет деген жалган убадасына ишенип, кайтып келген. 1916-жылы күзүндө аскер сотунун башчысы Бобровдун чечими, Нарын бөлүмүнүн башчысы Хохалёвдун буйругуна ылайык баласы Оруналы, көтөрүлүшкө катышкан Ч. Барманов, М. жана Б. Жетигеновдор менен бирге дарга асылган.
Санташ чалдыбары
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Диазобирикмелер
Диазобирикмелер - азот эки атому менен көмүртек бир гана атому байланышкан орг. бирикмелер. Жалпы формуласы RN2X. Ароматтык Д. Х - к-танын калдыгы же гидроксил тобу. Алифаттык Д. Х-тобу жок. Бирок бул бирикмлер реакциялары ароматтык Д. бирикмелердикине окшош болгондуктан алифаттык Д. деген ат сакталып калган. Аларга эки формула сунуш кылынган:
Алифаттык Д. туруксуз жана реакцияга өтө жөндөмдүү; ысытканда жарылуу менен ажырайт, суу, галогениддер, жана башка менен реакцияга кирип, азотту бөлүп чыгарат. Ароматтык Д. диазо топ ароматтык радикалды жана орг. эмес бирикмелер калдыктарын кармап турат.
Ar-N2-X, X - күчтүү к-талар калдыктары (Сl, HSO4, NO2). Ароматтык Д. көпчүлүгү турксуз жана реакцияга өтө жөндөмдүү болот. Катуу абалындагы Д. ысытканда же бек урганда катуу жарылуу менен, эритме түрүндө өтө акырындык менен, ошондой эле жарыктын таасири аркасында ажырайт. Д. азотту бөлүп чыгара турган жана азоту бөлүп чыгарбай турган эки түрдүү реакцияга киришет:
ArN2X+ArNH2 Ar-N=N=NH-Ar+NX.
Ароматтык Д. түрдүү орг. бирикмелерди синтездөө жана азобоекторун алуу ө. ж-нда кеңири колдонулат. Д-ди 1858-ж. П. Грисс ачкан. Д-ди алуунун бир нече ыкмалары белгилүү. Алардын ичинен ароматтык аминдерди диазотирлөөнүн практикалык мааниси жогору.
Дарниця
Дарниця — Киев метросунун Святошинско-Броварская сызыксындагы станция. 1965-жылы 5-ноябрьда ачылган.
Судува (футбол клубу)
«Судува» футбол клубу (Futbolo klubas Sūduva) — Чоң Мариямполе графтыгына (феодалдык ээлик) кирген.
Стадиону
«Судува» үй стадиону — «Судува» — 2008-жылы ачылган.
Трофейлери
<...>
Ата-Суу темир кендери
Ата-Суу темир кендери - Казакстандагы Караганды облусундагы темир-марганец, барит-полиметалл кендери жайгашкан аймак. 1956-жылдан ачык казылып алынат. Кенташта 60ка жакын майда кендер кездешет. Кен девон, карбон мезгилдеринин жанар тоо ж-а терриген-карбонаттуу тоо тектеринен турат. Жайылма синклиналынын бир канатында жайгашкан. Жалпы узундугу 140 км, туурасы 10-30 км. Чалгындалган кендин жалпы запасы 538 млн о. Курамында Fe2O3 39-51,5% ; кенташтагы Mn 15-40%. Темир-марганец кендеринин ирилери Каражал, Кытай, Жейрем, үчкатын III, Жомарт, Камыш, Кереге–Таш, Беш-Төбө, Кылыш ж-а Аккудук. Кенташтардан алынган чийки зат Казакстандын кара ж-а түстүү металлургия өнөр жайларында иштетилет.
Сураж (Иглин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы: