cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Испания
Өнөр жайы
Өнөр жайынын маанилүү тармактарынын бири – металлургия. 2006 ж. 265 миң тонна темир кен ташы, 5 млн тонна чоюн, 18,4 млн тонна болот өндүрүлгөн. Металлургия өндүрүшүнүн ири борборлору: Барселона, Авилес, Хихон, Бильбао, Сантандер, Сагунто, Сестао, Кадис. Түстүү металлургия азыр негизинен импорттук сырьёлорго байланыштуу; сымап өндүрүү кыскарууда, дүйнөдөгү эң ири сымап кени – Альмаден; ал жайгашкан региондогу экологиялык кооптуу кырдаалга байланыштуу аны казып алууну 2011-ж. биротоло токтотуу каралууда. Ошондой эле цинк, коргошун, жез, глинозём өндүрүлөт. Машина куруу өлкөнүн экономикасынын маанилүү тармагы. Машина куруу комплексинде автомобиль өнөр жайы Испаниянын эл аралык адистешүүгө кирген бир тармагы. Чыгарган автомобилдеринин жалпы саны (2777,4 миң; анын ичинде жеңил автомашина 2078,6 миң) боюнча дүйнөдө Япония, АКШ, Кытай, Германия, Түштүк Корея жана Франциядан кийинки 7-орунда. Негизги продукциялары: оор жана жеңил жүк ташуучу автомашиналар, автобус, жеңил автомобиль, кеме, ошондой эле металл иштетүүчү түрдүү станоктор, металлургия, курулуш үчүн жана электр-техникалык өнөр жай жабдуулары, желдетүү техникасы, айыл чарба техникасы ж. б. Химия өнөр жай органикалык синтез продукциясын, синтез чайыры, пластмасса, сыр ж. б. продукцияларды чыгарат. Целлюлоза-кагаз өнөр жай продукциясынын 50%и экспорттолот. Испания целлюлозаны экспорттоо боюнча ЕСке кирген өлкөлөрдүн ичинен 4-, дүйнөдө 7-орунда турат. Эмерек өнөр жай ашкана, уктоо бөлмөлөрү жана ванна үчүн жогорку сапаттагы гарнитурларды чыгарууга адистешкен. Курулуш жана жасалга материалдар өнөр жай жергиликтүү курулуш сырьёлорун пайдаланат; мрамор, акиташ теги, жогорку сапаттуу бор, доломит, каолин казып алат. Цементти импорттоо боюнча дүйнөдө АКШдан кийинки 2-орунду ээлейт. Карапа жана фарфор фаянс өндүрүшүнүн өлкөнүн экспорттук продукциясында үлүшү зор. Текстиль өнөр жай жанa кийим тигүү өндүрүшү боюнча ЕС өлкөлөрүндө 3 орунда турат. Булгаары бут кийим өнөр жай эзелтен эле экспортко адистешкен тармак болуп саналат. Бут кийим чыгаруу боюнча (2005-ж. 126,7 млн жуп) Европада Италиядан кийинки 2-орунда. Тамак-аш жанa тамеки өнөр жайы ЕСке кирген өлкөлөрүнүн ичинен Германия, Франция, Улуу Британия жана Италиядан кийинки 5-орунду ээлейт. Тамак-аш, шарап, угуту күчтүү спирт ичимдиктерин, эт жанa сүт продукцияларын, май, мөмө-жемиш консерваларын, алкоголсуз ичимдиктерди ж. б. чыгарат. Негизги экспорттук продукциялары: зайтун майы, шарап, сүрсүтүлгөн эт, балык жана мөмө жемиш-жашылча консервалары. Шарап даярдоо боюнча Европада Италия, Франциядан кийинки 3-орунда. Испандардын чүйгүн эт азыгы – хамонду чыгаруу боюнча дүйнөгө белгилүү. Тамеки чыгаруу боюнча дүйнөдө 10 ири өлкөнүн ичинде.
Айыл чарбасы
Өлкөнүн ИДПсиндеги айыл чарба өндүрүшүнүн (токой чарбасы, анчылык, балык уулоо жана өстүрүү менен кошо) үлүшү 3,1% (2006). Испания айыл чарба продуктуларын өндүрүү боюнча Европа союзуна кирген өлкөлөрдүн ичинен Франция, Италия ж а Германиядан кийинки 4-орунда. Өлкө азык-түлүккө болгон муктаждыгын өзү камсыз кыла албагандыктан, дан, эт, сүт ж. б. азыктарды сырттан сатып алат. Үй-бүлөлүк чакан фермалар басымдуу. Жер фондусунун (33,1 млн га) 24,86 млн гасы айыл чарбага жарактуу жер, анын 65%и айдалат, 35% и шалбаа жнаа жайыт. Сугат жерлеринин аянты (4 млн га чамасында) боюнча Батыш Европада алдыңкы орунда. Италиядай эле Испанияда да цитрус өсүмдүктөрүн, жемиш, жашылча, жүзүм, зайтун, ошондой эле дан эгиндерин өстүрүүгө адистешкен. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү: буудай (айдоо аянтынын 20%и), шалы, бадам, арпа, жүгөрү, тамеки, жашылча (эгин аянтынын 60%и), картөшкө ж. б. Зайтун майын өндүрүү боюнча дүйнөдө 1-, шарап чыгаруу боюнча Италия жана Франциядан кийинки 3-орунду ээлейт. Ошондой эле апельсин (дүйнөлүк түшүмдүн 3%и), лимон (киши башына бөлүштүрүү боюнча дүйнөдө 1-орунда, 11 кг) жана лайма, мандарин, шабдалы, нектарин, өрүк, кайналы, гилас, киви, авокадо ж. б. өстүрүлөт. Жашылча өстүрүү боюнча да дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Томат, пияз, сарымсак, артишок (дүйнөдө Италиядан кийинки 2-орунда), капуста, спаржа, калемпир, бадыраң, козу карын (Европада Нидерландиядан кийинки 2орунда), баклажан ж. б. эгилет. Негизги техникалык өсүмдүктөрү: кант кызылча, күн карама, ошондой эле пахта, тамеки. 2005-ж. 5,9 бодо мал, 19,7 млн кой (Европада Улуу Британиядан кийинки 2-орунда), 2,5 млн эчки (Грециядан кийинки 2-орунда), 22,8 млн чочко (Германиядан кийинки 2-орунда), 174,3 млн үй кушу (тоок, өрдөк, каз ж. б.) болгон. Токой аянты 13,9 млн га, анын негизги массивдери өлкөнүн Түндүк жана Түндүк-батыш бөлүктөрүндө. Балык кармалат.
Тейлөө чөйрөсү
Тейлөө чөйрөсү – Испания экономикасынын башкы жана динамикалуу өнүгүп жаткан сектору; анда ИДПнин 67,2%и жаралат. Эң маанилүү секторлору: туризм жана ага байланыштуу мейманкана бизнеси жана коомдук тамактануу, ошондой эле соода, ишкердик тейлөөлөр, билим берүү, саламаттык сактоо. Рекреациялык тейлөө Испаниянын эл аралык адистешкен маанилүү тармактарынын бири. Анда ИДПнин 12%и түзүлөт. Жыл сайын 50–60 млн турист келет. Испанияга келген чет өлкөлүк туристтерин саны боюнча дүйнөдө Франциядан кийинки 2-орунду ээлейт. Туризмден түшкөн киреше (38,5 млрд евро; дүйнөдө АКШдан кийинки 2-орунда) ага кеткен чыгымдан 3 эсе көп. Испаниянын негизги туристтик зоналары Жер ортолук деңиз аймагы (Каталония, Валенсия, Андалусия), Балеар жана Канария аралы; бул аймактар Испанияга келген туристтердин 83%тен ашыгын кабыл алат.
Атомобиль жолу
Атомобиль жолунун жалпы узундугу 666,3 миң км, анын 12 миң кми жогорку ылдамдыкта жүрүүчү, көп тилкелүү автотрассалар (Европада Германия, Франциядан кийинки 3-орунда). Негизги автотрассалары Мадридден Ла-Корунья, Ирун, ЛаХункер, Валенсия, Севилья, Бадахос тарапка тарайт. Башка маанилүү автотрассалары: өлкөнүн түндүгүндө кеңдик багытта созулган Кантабрия жолу – Ирун – Овьедо – Ла-Корунья –Туй; Жер Ортолук деңиз жолу – Ла-Хункер – Малага; меридиандык жол – Хихон – Саламанка – Касерес – Кадис жана Миранда-де-Эбро – Витория – Сарагоса – Валенсия. Португалия менен байланыштырган Севилья – Лисабон, Ла-Корунья – Лисабон жолдору иштейт. Темир жолунун узундугу 14,94 миң км, анын 1052 кми жогорку ылдамдыктагы жол. Жогорку ылдамдыктагы ири темир жол магистралдары арбын. Испанияда 157 аэропорт иштейт, анын 47си эл аралык аэропортчо Эл аралык ири аэропорттору Мадрид, Барселона, Пальма, Малага, Лас-Пальмас, Аликанте шаарында. Деңиз транспорту сырткы соода жүктөрүнүн негизги бөлүгүн ташыйт. Испания желеги менен 167 деңиз соода кемеси (ар бири 1000 регистрдик брутто тоннадан ашык) жүрөт. Ички суу жолунун узундугу 1000 кмдей, газ куурунуку 7,2 миң км, нефть куурунуку 730 км, нефть продукт куурунуку 3,5 км (2006). Метрополитен Мадрид, Барселона, Бильбао, Валенсия, Пальма, Севилья шаарында иштейт.
Маданияты
Испанияда 6–16 жаштагы балдарды окутуу милдеттүү жана акысыз. Окуучулардын көпчүлүгү менчик мектептерден билим алышат. Өлкөдө 40тан ашык университет бар, анын ичинде эң ирилери Мадрид (1508-ж.) жана Барселона (1450), Саламанка (13-к.) ж. б. университеттери. Студенттердин 96%и мамлекеттик ЖОЖдордо билим алышат. Эң ири китепканасы Мадриддеги Улуттук китепкана. Испанияда күнүнө 3,3 млн нускада 120 гезит жарык көрүп турат. Анын ичинде айрыкча белгилүүлөрү: «Паис», «АВС», «Вангуардия», «Диарио 16», «Мундо» ж. б. Испанияда 90го чукул музей бар. 1818-ж. негизделген Мадриддеги Прадо музейинде 19-кылымдын орто ченине чейинки мезгилге таандык Испан живописинин бай коллекциясы бар.
1–5-кылымда Испандардын философиялык окуусу рим философиясынын бир бөлүгүн түзгөн. Испания вестготтордун мамлекети болуп турганда (5–8-кылымдар), философия теологияга көз каранды болгон. Арабдардын бийлиги тушунда (8–12-кылымдар) арабдардын философиясы кең кулач жайып, антикалык философиялык ойдун Испан маданиятына өтүшүнө чоң роль ойногон. 10-кылымда еврей философиясынын да очогуна айланган. 19-кылымдын 2-жарымында немис ойчулу К. Краузенин философиясы, неокантчылык, неогегелчилик, позитивизм, 19-кылымдын аягынан маркстык философия жайылган. 2-кылымдын аягынан анализдик философия өнүгүүдө.
Адабияты
Испания адабияты испан тилинде жана баск, каталан сыяктуу майда элдердин тилинде өнүгүүдө. Ал о. кылымда фольклордун, антикалык жана араб маданиятынын таасиринде калыптанса, реконкиста мезгилинде элдик лирика менен баатырдык эпос («Менин Сидим жөнүндө ыр», 1140-ж. ченде жазылган), о. кылымда клерикалдык-рыцардык адабият негизги орунду ээлеп, роман жазуу өнүккөн. Кайра жаралуу доорунда (15-кылымдын аягы 16-кылымдын башы) Ф. де Рохастын «Селестина» роман-драмасы театрдын калыптанышына себеп болсо, М. Де Сервантестин «Дон Кихот» романы дүйнөлүк адабияттын алтын казынасына кирип, ири чыгарма катары таанылган. 16-кылымда Лопе Ф. де Вега Кариьо, Лопе де Руэда ж. б. чыгармаларында ренессанстык драма калыптанган. 17-кылымда барокко адабияты, 18-кылымда классикалык жана реалисттик багыт, 19-кылымда натурализм идеялары өнүккөн. 20-кылымда акын жана драматург Гарсия Лорканын чыгармачылыгы көрүнүктүү орун ээлейт. Өлкөдө 1939-ж. республикалык бийлик жеңилгенден кийин, Испан адабиятынын кедери кетип, көп адабиятчылар чет өлкөгө кетүүгө аргасыз болгон. 50–60-жылдарда Пио Бароха (1872–1956), 1956-ж. Нобель сыйлыгынын лауреаты болгон. Хуан Рамон Хименес (1881–1958), 1977-ж. ушул эле жогорку сыйлыкка татыган Висенте Алейксандре (1898–1984), 1980–2000-жылдарда К. Рохас, Х. Фернандес Сантос, М. Делибес, Х. Хименес Лосано ж. б-дын чыгармалары белгилүү.
Археологиялык эстеликтер
Испания аймагында аскага оюп түшүрүлгөн байыркы эстеликтер палеолит дооруна таандык. Испанияда ошондой эле Рим баскынчылары менен вестготтор тушундагы архитектура, зер өнөр чыгармалары сакталган. Арабдардын маданияты Испан архитектурасына чоң таасирин тийгизип, бир топ ажайып архитектуралык имараттар курулган, алсак, Кордова шаарындагы мечит (8-кылым), Гранададагы Альгамбра сарайы (13–15-кылымдар) ж. б. Реконкиста учурунда архитектура жана көркөм сүрөт өнөрү өз алдынча калыптана баштаган. 14–15-кылымдарда Испания готикасынан мавритан архитектурасынын таасири көбүрөөк байкалат. 16-кылымда итал. искусствонун таасири астында маньеризм мектеби калыптанып, скульптор Алонсо Берругете (1490–1561), живописчилер Луис де Моралес (1510–86), Эль Греко (1541–1614) ж. б. анын көрүнүктүү өкүлдөрүнөн болгон. Көркөм сүрөт өнөрү 17-кылымда жогору өнүгүп, Хусепе де Рибера (1591–1652), Бартоломе Эстебан Мурильо (1618–1682), Франсиско Сурбаран (1598–1664), Дьего де Сильва Веласкес сыяктуу белгилүү сүрөтчүлөрдүн чыгармалары жаралган. 18–19-кылымдагы Испания искусствосунун өрүш алышы Ф. Гойянын чыгармачылыгы менен байланыштуу. 20-кылымдын биринчи жарымында Испан искусствосунун салттары кайрадан жанданат. Бул мезгилде дүйнөлүк искусствого «модерн генийи» деп аташкан арх. Антонио Гауди, жиповисте сюрреализмдин көрүнүктүү өкүлү Сальвадор Дали (1904–89), кубист Хуан Грис (1887–1927), абстракционист Хуан Миро (1893–1983) жана Пабло Пикассо жаңы багыттар менен киришкен.
Музыкасы
Испания музыкалык маданиятынын гүлдөп өскөн учуру 16-кылымга таандык. Бул мезгилде Кристобаль де Моралес (1500–53), Томас Луис де Виктория (15481611), ошондой эле Антонио де Кабесон (1510–66) сыяктуу композиторлор клавесин жана орган үчүн музыка жаратышкан. 19-кылымда улуттук музыканын жаралуусуна Испан композитордук мектебин негиздеген Фелипе Педрель (1841–1922) зор салым кошкон. 20-кылымдын башында Энрике Гранадос (1867–1916), Исаак Альбенис (1860–1909), Мануэль де Фалья (1876–1946) ж. б. композиторлор Испан музыкасын Европага тааныткан чыгармаларды жаратышкан. Дүйнөгө таанымал Пласидо Доминго, Хосе Каррерас жана Монтсеррат Кабалье сыяктуу опера ырчылары тарбияланып чыгышкан.
Бий өнөрү
Испания эллинизм доорунда эле бий өнөрү менен белгилүү болгон. Байыркы Римде Кадис бийчилери атак алган. Исреска, сарсуэла (17-кылымдан), тонадиль (18-кылымдын 2-жарымынан) ж. б. бийлер кеңири таралган. 18-кылымда болеро, 19-кылымда танго бийлери пайда болгон. Алардын ар бири өзүнүн гана музыкалык аспаптары [гитара, мандолина, кастаньета, тамбурин, флейта, чоор (свирель) ж. б.] менен коштолгон. 1978-ж. Мадридде Испания улуттук балети, 1979-ж. Классикалык балет негизделген; Мадриддеги опера театрында белгилүү балет труипасы, ошондой эле бий коллективдери иштейт. Испанияда театр өнөрү да өнүккөн. Орто кылымдарда диний жана калк театрлары айкалыш өнүккөн, 16-кылымдан профессионал труппалар жана калк театрлары (корраль) ачылган. Агартуу доорунда Испан маданияты француздардын таасиринде болгон. Испанияда азыр көптөгөн драма, ошондой эле опера театрлары иштейт.
Киносу
Испанияда биринчи көркөм фильм («Ферманын мактанчаактары паркта», режиссёр Ф. Хелеберт) 1905-ж. коюлган. Эң белгилүү Испан кинорежиссёрлорунун бири Луис Бюнюэль (1900–1983). 1928-ж. Сальвадор Дали менен бирге сюрреалисттик «Андалусия ити» аттуу фильм тарткан. Ал жарандык согуштан кийин Испанияны таштап кетүүгө аргасыз болуп, Мехикодо жашап, «Талкалоочу периште» (1962), «Күндүзгү сулуу «(1967) ж. б. бир нече кинофильм жараткан. Франколук режимдин тушунда чет элге да таанымал болгон Карлос Саура, Педро Альмодовар жана Фернандо Труэва сыяктуу кинорежиссёрлор чыккан.
20-кылымдын аягы – 21-кылымдын баш ченинде демократиянын шарапаты кино жанрына да тийген. Бул мезгилде улуттук кинодо классикалык чыгармаларды тартуу менен катар (Л. Г. Берланга, Х. А. Бардем ж. б.) жаңы жанрдагы, алсак, психологиялык, эротикалык кинолор да (Гутьеррес Арагон, Х. Медем, А. Аменабар ж. б.) жаралган. Ф. Рей, Ф. Рабаль, А. Бандерас, В. А. Абреиль, П. Крус, К. Бардем ж. б. киноактёрлору белгилүү.
Автордук келишим
Автордук келишим – автордун мүлктүк, ээлик укугун өткөрүп берүү боюнча түзүлгөн жарандык укук келишими. Укугун толугу менен өткөрүп берген автордук келишим менен укугун жарым-жартылай өткөрүп берген автордук келишимдин айырмасы бар: биринчисинде – чыгарманы келишимде каралган чекте, белгилүү бир жолжоболордун негизинде укук берилген жак гана пайдалана алат жана ага башка жактардын пайдалануусуна тыюу салууга мүмкүндүк берет (анын ичинде автор да бар); экинчисинде – чыгарманы пайдаланууга автордун дагы, анын мураскеринин дагы, ал жарым-жартылай укук берген жактын дагы, ушундай эле укук берилген башка жактардын дагы пайдаланууга акысы бар. Ошондой эле, чыгарманы тигил же бул чекте пайдаланууга улуксат берүү тууралуу автор жана/же анын мураскерлери тарабынан түзүлгөн келишимдер дагы автордук келишимге жатат. Автордук келишим даярдалып бүткөн чыгармага, же автор жазуу милдетин алган чыгармага карата да (автордун тапшырык келишими) түзүлүшү мүмкүн.
Бриллиант
Бриллиант (brillant которулушу «жалтырак») — Катуу алмаздын тунук түрүнөн жасалган баалуу зер буюм. Ал табигый жалтырак түсү жана белгилүү бир түрдө өгөөлөнүп-жылмакайланган геометриялык формасы менен айырмаланат. Бриллиант жарык нурду эки жолу “сындыруу” сапатына ээ, башкача айтканда, ага түшкөн нурду өзүнүн ичинде эки жолу толук чагылдыра алат.
Тарыхы
Эң байыркы алмаздар Канаданын түштүк-батышында табылган. Окумуштуулардын айтуусунда, бул таштар 3,5 миллиард жыл мурун пайда болгон. Алгачкы бриллиантты 1454-жылы франциялык зергер Луи де Беркем иштеп чыккан. Луи де Беркем Франциядагы Бургундия шаарчасынын герцогу Шер Карлдын жеке зергери болгон. Качан герцог баалуу ташты көргөндө, өзүнүн бардык жоо кийимдерине ошол таштарды жабыштырып чыгууну буюрган. Анын айтканы боюнча, душмандар жалтырак таштан көздөрү уялып, туруштук бере албай калышмак. Мындай өзгөчө коргонуу канчалык деңгээлде пайдалуу экени белгисиз. Бирок, Шер Карлдын ыкмасын башка жоо башчылар да колдоно башташканы чын.
Бриллианттын калыбы
Бриллиант кооз көрүнүш үчүн аны түрдүү калыпка салып өгөөлөйт. Бриллианттын эң жазы жери – бели, үстүнкү жагы - аянтчасы, асты – павильону деп аталат. Эгерде бриллианттын аянтчасында 33, павильонунда 24 кыр бар болсо, бул классикалык же стандарттык калыптагы бриллиант болуп эсептелет жана «КР-57» деп белгиленет. Кырларынын сапаты боюнча бриллианттар “A”, “B”, “C”, “D” болуп төрт топко бөлүнөт. Эң көп таркаган бриллиант калыптары: алмурут, маркиз, жүрөк, ханбийке, жакут, багет, тамчы.
Мүнөздөмөсү
Тзалыгы — Табигый бриллиантта түрдүү чийиндер, дөмпөкчөлөр жана ичине толуп калган аба массасы болот. Америкалык ченемдер боюнча бриллианттын тазалык деңгээли үч белги менен белгиленет: эң таза – FL, таза – IF, толук таза эмес – I.
Өңү' — Бриллианттар табияттан тунук, саргылт, күңүрт, бозала түстө болот. Ак, тунук бриллианттар жаратылышта сейрек кездешкени үчүн баалуураак.
Баасы Бриллиант ташынын баасы дүйнөлүк стандартта 4 “С” боюнча аныкталат: Carat weight – салмагы, Color – түсү, Clarity – тунуктугу, Cut – калыбы. Бардык жагынан мыкты бриллиантка гана эң кымбат баа берилет. Салмагы чоң, бирок, өңү начар же туура эмес өгөөлөнгөн таштар кичинекей болсо да кемтиксиз таштарга караганда алда канча арзан. Башкача айтканда, 5 караттык бриллиант менен 2 караттык бриллианттын баасы тең болушу толук ыктымал. Учурда эң кымбат табигый бриллиантты 20 миң доллардан кем эмес акчага, эң арзанын 200 долларга сатып алуу мүмкүн.
Автордук көзөмөлгө алуу
Автордук көзөмөлгө алуу – курулуш башталгандан тартып пайдаланууга берилгенге чейин анын инженердик-техникалык чечилиши менен техникалык-экономикалык көрсөткүчтөрүнүн долбоордо каралган чечилиши менен көрсөткүчтөрүнө дал келүүсүнө автордун көзөмөл жүргүзүүсү.
Каратунка (дарыя)
Каратунка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын оң жээгинен 231 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Байыркы Өзгөн-улут байлыгы
Байыркы Өзгөн-улут байлыгы - Өзгөн Фергана өрөөнүндө караханиддер доорунун тушунда бүтүндөй Азия чөлкөмүнө өзүнүн базарлары менен белгилүү болгон шаарлардан болгон. Өзгөн шаары VIII-IX кылымдарда эле чеп менен корголуп, XII кылымдарда караханиддер династиясынын борбор шаарына айланган эң байыркы шаарлардан. Бул шаар убагында Фергананын чоң соода борбору болуп эсептелгендиктен ага Улуу Жибек жолунан өткөн соодагерлердин баары токтошуп, базарларында соода кылып өтүшүп турушчу экен. Өзгөн ошол убактарда маданий жагынан да өнүккөн. Мунун далили катары шаардын аймагындагы караханиддер дооруна таандык архитектуралык тарыхый 4 эстеликти айтсак болот. XI кылымдарда тургузулган мунара жана 3 күмбөз тарыхта караханиддердин басып өткөн тарыхый жолунун жана шаар маданиятынын кандайча өнүккөнүн далилдеп берүүчү эстеликтер экендиги аныкталган. Себеби, бул эстеликтер бир эле мезгилде курулуп калган эмес. Мисалы, алардын ичинен эң байыркы эстелик деп Орто күмбөз табылган. (Үч күмбөз бири-бирине жанаша жайланышына карап жергиликтүү калк тарабынан болжолдуу түрдө Орто, Түштүк, жана Түндүк күмбөз деп аталып калышкан.) Ал XI кылымда ошол эле аймакта жашаган султандын буйругу менен курулуп, ага караханиддер династиясын негиздеген Наср ибн Алинин сөөгү жашырылган деп жүрүшөт. Бул эстелик ошол кылымдын маданиятын, искусствосун таасын чагылдырган эстелик деп эсептелинет. Анын курулушу жана кооздолушу өзгөчө. Имараттын ичин кооздоо үчүн пайдаланылган биздин тил менен айтканда алебастырдын түсүнүн актыгы жана анын ушул күнгө чейин өңүнөн кете электиги бүгүнкү күндүн архитекторлорун таң калдырып келет. Орто Азия аймагында караханиддер дооруна тиешелүү эстеликтерден айырмаланып, бул күмбөздүн эки кире бериши болгон.
Орто күмбөзгө катарлаш эле түндүк күмбөз жайгашкан. Бирок, бул тарыхый эстелик Орто күмбөздөн 1 кылымга жашыраак. Анын ичинде башкача айтканда кире беришинде жазылып калтырылган жазуулар боюнча илимпоздор эстеликтин 1152-жылы Кара-хакан башчысы Хусейин ибн Хасан курдургандыгын аныкташкан. Тарыхый маалыматтарга таянсак бул имаратта ошол кезде аймакты башкарып турган Султан - Санжар - Мазинин агаларынын бири Султан - Илчи - Мазынин сөөгү жашырылган. Ал эми уламыштарда бул күмбөздө жергиликтүү элди каардуу ажыдаардан сактап калган Клыч - Бурхан -хандын жана анын ата- энесинин сөөгү жашырылган экен. Биринчи күмбөзгө караганда бул имараттын ичинин кооздолушу бир топ чеберчилик менен аткарылгандыгын искусство таануучулар жана архитекторлор айтып жүрүшөт. Кирпичтеринин да өзгөчө кооздолгондугун, жылмакайлатылгандыгын жана аларды бири- бирине ширетүү ыкмасы да орто күмбөздөн бир топ айырмаланат. Ошол себептен да тарыхчы, илимпоздор бул эстеликтердин караханиддер доорунун искусствосунун кандайча өнүккөнүн далилдеп берчү эстеликтер дешет.
Каратунка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Байыркы Өзгөн-улут байлыгы
35 жыл өткөндөн кийин ушул эле эстеликтерге катарлаш түштүк күмбөзү курулган. Ченемдери жагынан күмбөз жанындагы имараттардан кичинерээк. Ал бир топ кийинчерээк курулса да кимге арналып курулганы жана анда кимдин сөөгү жашырылганы али күнчө белгисиз. Бирок, искусство чеберлери түштүк күмбөз курулуп жатканда бул аймакта керамика искусствосунун өнүгүп жаткан мезгил экендигин аныкташкан. Курулуш ыкмасы, оюу-чийүүлөрдүн, кирпичтердин сайкалданышы жана монументалдык коллиграфиянын (жазууларынын) бул имараттын курулушунда өтө чеберчилик менен жасалгандыгы көрүнүп турат. Бул тарыхый эстеликтер Өзгөн шаарынын эле эмес бүтүндөй Орто Азия чөлкөмүндө курулуштун кандай өнүккөнүн, имараттарды кооздоо ыкмаларын даана көрсөткөн архитектуралык энциклопедия деп табылган.
Ошол убактарда бүгүнкү күндөгү дүйнөлүк туризмде эң байыркы, кооз шаарлардын катарына кирип, туристтердин сүймөнчүлүгүнө айланган Бухара менен Самарканддан архитекторлор келишип, так ушул төрт имараттын курулушун байкап көрүп кетишчү экен. Тарыхый эстликтердин төртүнчүсү Өзгөн шаарынын айтылуу мунарасы. Ал XII кылымга таандык курулуш. Мурун мунаранын бийиктиги 44 метр болгон экен. Тилекке каршы ал биздин күндөргө чейин өзүнүн биринчи бийиктигин сактап кала алган эмес. Илимпоздордун айтымына караганда мунаранын бийиктигин жоготушу Анжиян жер титирөөсүнүн кесепетинен болгон. Анын азыркы бийиктиги 27 метрге жетет. Мунаранын жанындагы күмбөздөр белгилүү бир адамдардын сөөгүн коюу үчүн атайын курулган болсо Өзгөн мунарасы эки максат менен курулган экен. Биринчиси шаарга келе жаткан чоочундарды байкоо, экинчиси исламдын шарияттарын аткаруу максатында. Мисалы, мунарага чыгып бийиктиктен азан айтуу жана намаз окуу. Мунаранын ичи бүтүндөй бышырылган кирпичтер менен курулган. Сырттан караганда мунаранын ичи боштой сыяктанат. Бирок, имараттын ичи толо кирпич. Болгону мунаранын чокусуна чыгуу үчүн гана тепкич жана кичинекей терезелер бар. Архитекторлордун айтымында мындай курулуш ыкмасы ошол мезгилдин табылгасы болгон. Кирпичтердин жана имараттын кандайдыр бир жол менен желденип, чирип кетпей сакталып турушу караханиддер доорундагы искусство чеберлеринин ойлоп тапкычтыгына байланыштуу болгон дешет адистер. Тарыхый эстеликтердин бир доордо курулганына карабастан алардын төртөөнүн курулуш ыкмалары бири - бирине такыр окшошпойт. Улуу муундуна айтымында күмбөздөрдүн жанында, мурун XV кылымга таандык мечит болгон экен. Ал 1937- жылы большевиктер тарабынан талкаланып кеткен. Ошол мечит турган жерде илгери караханиддердин душмандан коргонгондо, элди жер астынан башка жакка чыгарып кетүүчү узун коридорлору болгон делет. Бирок, азыр алардын кайсы жерден башталып кайсы жерден бүтөөрү табыла элек. Илимпоздор шаар астында мындай зындандардын, коридорлордун болушу турган иш дешет. Себеби, бул шаар караханиддер династиясынын борбор калаасы болгон. Караханиддер шаарды чеп менен бекемдөө менен бирге анын түбүнөн шаардан чыгып кетүү үчүн жашыруун коридорлорду курушкан. Бул ошол кезде бүтүндөй чоң шаарларда пайдаланылган согушка каршы тактикалардын бири болгон. Демек, Өзгөн шаары бардык жагынан алып караганда дүйнөнүн булуң-бурчунан туристтер агылып келчү аймакка айланганга толук шарты бар. Тарыхый эстеликтерди сүйүүчүлөр үчүн бул күмбөздөр табылгыс кенч.
Адистердин айтымында байыркы Өзгөндүн тарыхый эстеликтери учурда кыйроо коркунучуна көбүрөөк кабылышууда. Буга биринчилерден болуп экологиялык-антропогендик шарттар таасир этүүдө. Мисалы, Анжиян жер титирөөсүнөн кийин мунараны кайра тургузуу каралган экен бирок, жергиликтүү калк анын бышырылган кирпичтерин ташып кетишип натыйжада мунара бир топ метрге кыскарып кеткен. Азыркы убакта албетте андай жоруктарга жол берилбейт. Анткени эстеликтердин тарыхый маанисин эл жакшы билип калышкан. Бирок, архитектуралык комплекс шаардын ортосунда жайгашкан. Ал эми жыл өткөн сайын калктын санынын көбөйүшүнөн абанын ашыкча газдалуусу байкалууда. Архитекторлордун айтуусу боюнча бул фактор да комплекстин акырындык менен кыйроосуна шарт түзүшү мүмкүн. Андан сырткары экологиянын, аба алмашуу процессинин өзгөрүшү да эстеликке терс таасирин тийгизбей койбойт. Ошондуктан, өзүнүн оригиналдуулугу менен Бухара менен Самарканддын тарыхый комплекстеринен кем калбаган эстеликтерибизди учурда кыйроодон сактап калуунун айласын издөөгө учур келип жетти сыяктанат.
Айбан тиштүүлөр
Айбан тиштүүлөр (лат. Theriodontia) — байыркы айбан сымалдуулардын бир түркүмү.
Ивлин Во
Артур Ивлин Сент-Жон Во (англ. Arthur Evelyn St. John Waugh; 1903-жыл 28-октябрь — 1966-жыл 10-апрель) — англиялык роман, өмүр баян жана саякат китептерин жазуучу болгон. Ошондой эле ал үзүрлүү эмгектенген журналист жана китеп сынчысы болгон. Анын атактуу эмгектерине биринчи жарык көргөн "Түшүү жана уроо" (англ. Decline and Fall, 1928), "Алакандагы топурак" (англ. A Handful of Dust, 1934) аттуу сатиралык чыгармалары, "Брайдсхедге кайтуу" (англ. Brideshead Revisited, 1945) романы жана Экинчи дүйнөлүк согуш туурасындагы "Сый-урмат кылычы" (англ. Sword of Honour, 1952-1961) үчилтиги кирет. Во 20-кылымдагы англис тилинде жазган улуу проза зергерлеринин бири катары таанылат.
Басмакана ээсинин уулу болгон Во Лансиң коллежинде, андан кийин Оксфорддун Хэртфорд коллежинде билим алып, толук кандуу жазуучу болуп кеткенге чейин аз убакыт аралыгында мектеп мугалими болуп эмгектенген. Ал жаш кезинде көптөгөн мода чөйрөсүндөгү жана ак сөөк досторду таап, дачалык үй коомчулугу боюнча табитин иштеп чыккан. 1930-жылдары ал көп жерлерди кыдырган. Көбүнесе гезит кабарчысы болуп иштеп, 1935-жылы Италия басып алган убакта Абиссиниядан репортаждарды чыгарып турган. Ал Экинчи дүйнөлүк согуш (1939-1945) бүткүчө Британиянын куралдуу күчтөрүнүн катарында кызмат өтөгөн; биринчи Падышалык деңиз аскерлеринин катарында, андан кийин Падышалык атчан кайгуул кызматында жүргөн. Ал, негизинен, күлкүлүү таасир калтырыш үчүн өз тажрыйбаларынан жана өзүнүн көркөм чыгармаларында кездешкен адамдардын кеңири катмарын пайдаланып жазган көрөгөч жазуучу болгон. Во өзүнөн-өзү ушунчалык алыстай алгандыктан ал 1950-жылдардын башындагы өзүнүн акыл-эсинин начарлашын көркөмдөп жаза алган.
Биринчи никеси ийгиликсиз болуп калгандан кийин Во 1930-жылы католик динин кабыл алган. Анын салттык мамилеси чиркөөнү реформалоо боюнча бардык аракеттерге катуу каршы туруусуна алып барган. Экинчи Ватикан кеңеши тарабынан сунушталган өзгөрүүлөр (1962-1965), өзгөчө диний үгүттөөнү күнүмдүк тилге которуу демилгеси анын сезиминде дүрбөлөң салган. Диний салттуулугуна урулган бул сокку, согуштан кийинки өлкө жыргалчылыгы маданиятын жактырбашы жана ден соолугунун начарлашы өмүрүнүн акыркы жылдарын карартканы менен бирок ал жазуусун уланта берген. Коомчулук алдында Во кайдыгерликтин беткабын кийип, бирок ал өзүнүн досу деп эсептелген адамдар үчүн көп жакшылык кылууга жөндөмдүү болгон. 1966-жылы көзү өткөндөн кийин ал өз чыгармаларынын тасма жана киносериалдар версиялары, мисалы, "Брайдсхедге кайтуу" (1981) телесериалы аркылуу жаңы окурмандарды таба алган.
Зат
Зат – материянын физикалык талаадан (поле) айырмаланып, тынч абалдагы, массага ээ болгон түрү. Заттын тынч абалдагы массасы нөлгө барабар болгон элементардык бөлүкчөлөрдөн (негизинен электрон, протон, нейтрон) турат. «Материя» – философиялык, ал эми Зат физика жана химиялык мааниде колдонулат. Жөнөкөй зат бир эле химиялык элементтин атомдорунан, татаал заттар эки же андан көп элементтин атомдорунан түзүлөт. 17–18-кылымдарда илимде атомдук багыт пайда болгондо зат дегенди материя менен бирдей касиетке ээ болгон «материал» жана андан жаратылыштагы бардык нерселер келип чыккан деп түшүнүшкөн. Заттын 4 түрдүү абалы белгилүү: газ, суюктук, катуу нерсе, плазма. Материяны заты менен окшоштуруп материя жоголду деген теориялардын негизи идеализмге барып такалат.
Автордук презумпция
Автордук презумпция – автордук укукта башка далил болбогонуна байланыштуу ошол сапатта чыгарманын түп нускасында же нускасында көрсөтүлгөн адамдын автор болуп эсептелген ченем. ==Колдонулган адабияттар==
Кеннет Грэм
Кеннет Грэм (англ. Kenneth Grahame; 1859-жыл 8-март — 1932-жыл 6-июль) — шотландиялык жазуучу болгон. Ал "Мажрум тал арасындагы шамал" (англ. The Wind in the Willows, 1908) аттуу балдар адабиятындагы классикалык чыгармалардын биринин автору катары таанымал. Ошондой эле, ал "Тартынчаак ажыдаар" (англ. The Reluctant Dragon) чыгармасын жазган; аталган эки китеп тең кийинчерээк Disney компаниясынын тасмаларына ылайыкташтырылган. Алар: "Икабод менен Тоад мырзанын укмуштуу окуялары" (англ. The Adventures of Ichabod) жана "Тартынчаак ажыдаар" (англ. The Reluctant Dragon).
Эл аралык укуктун артыкчылык берүү жана түз аракет принциби
Эл аралык укуктун артыкчылык берүү жана түз аракет принциби ― бир катар мамлекеттердин конституциялык укугундагы жалпы кабыл алынып келген эл аралык укуктар улуттук укук тутумунун курамы кире тургандыгын билдире турган принцип. КР Конституциясы: «КР катышуучусу болуп саналып, мыйзам тарабынан белгиленген тартипте күчүнө кирген эл аралык келишимдер менен макулдашуулар, ошондой эле жалпы кабыл алынган принциптер менен эл аралык укук ченемдери КР мыйзамдарынын ажырагыс бөлүгү болуп саналат» – деп белгилейт.
Тушоо кесүү, тушоо той
Тушоо кесүү, тушоо кыркуу, тушоо той – батыраак бассын деген ниет менен там-туң баскан баланын бутуна байланган жипти кесүү ырымы. Баланын тушоосун кесүү үчүн баланын ата-энеси айылдагы элди бала-бакырасы менен чакырып, той өткөрөт.
Турнир
Турнир (нем. turnier) - катышуучулардын саны экиден көп болгон өздүк жана командалык мелдештерди өткөрүү формасы.
Тушоо кесүү, тушоо той
Чогулган элдин алдында айылдын ардактуу карыясы тушоосу кесиле турган баланын буттарын ала жип менен тушайт да, чогулган балдарды 40–50мдей аралыктан чуркатып жарыштырат. Биринчи келген балага биринчи, калгандарына кийинки байге берилет. Биринчи келген бала тушоону (байланган жипти) кайчы, бычак же маки менен кесет. Тушоо кесүү жаңы баскан же бечел балага арналып өткөрүлгөн.
Турнир
Негизги системасы айланма (ар бири бардыгы менен бир же көп жолу беттешет) жана олимпиялык же кубоктук (утулгандар кийинки турга катышпайт) түрүндө болот. Турнирдин олимпиялык, чемпионаттык кубоктук жана чакыруу иретинде өткөрүлүүчү жсшдоштук түрлөрү бар. Өткөрүлүүчү Турнирдин маанисине, катышуучулардын санына жана өткөрүү убактысына карата алардын түрлөрү белгиленет. Мис., КРде бокс боюнча Д. Шопоковдун, грекрим күрөшү боюнча И. В. Панфиловдун, эркин күрөш боюнча Каба уулу Кожомкулдун, улуттук күрөш боюнча С. Садыковдун эл аралык Турнири жана волейбол боюнча И. К. Ахунбаевдин, С. Чокморовдун республикалык маанидеги Турнирлери өткөрүлүп турат.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Аба жолу
Аба жолу - аба трассасы географиялык белгилүү жайлардын ортосунда самолёттор үчүн абада белгиленген атайын тилке. Аба жолу өткөн жерлерде самолёттор учуп-коно турган аэропорттор болот да, алар учуу коопсуздугун камсыз кылуучу аспаптар менен жабдылат. Анда учуу аэродромдогу радиотехникалык каражаттардын жардамы менен ишке ашырылат. Аба жолу жергиликтүү жана эл аралык болуп бөлүнөт. Жергиликтүү аба жолунда ири райондорду, шаарларды республиканын жана облустун борборлоруна катыштыруу уюштурулат. Кыргызстандын биринчи Ташкент-Пишпек-Алматы аба жолу 1924-ж. 3-майда ачылган. 1930-ж. Фергана-Анжиян аркылуу Фрунзе-Ош, 1933-ж. 7-ноябрда Фрунзе-Пржевальск, 1935-жылдан түз учуучу Фрунзе-Ош каттамы түзүлгөн. 1975-ж. Кыргыз жарандык авиация башкармасы тейлеген аба жолу Кыргызстандын көпчүлүк жерин жана союздун 19 шаарын байланыштырып, анын жалпы узундугу 60 миң кмге жеткен. Азыр (2005) КР боюнча аба трассасынын жалпы узундугу 3533 км.
Баетов (Ысык-Көл району)
Баетов (Баетов) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Чоң-Сары-Ой айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 859 киши.
Знаменка (Ермекеев району, Башкыртстан)
Знаменка — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Восьмомарт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 59 киши. Почта индекси — 452188, ОКАТО коду — 80225804002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Айбан сыяктуулар
Айбан сыяктуулар (лат. Theromorpha, syn. Synapsida) — желиндүү айбандардын байыркы тектеринин бир классчасы.
Шлейден, Маттиас
Маттиас Якоб Шлейден нем. Matthias Jakob Schleiden; 5-чын куран 1804, Гамбург — 23-кулжа 1881, Франкфурт-на-Майне) — немец биологу (ботаник) жана коомдук ишмер.
Кыскача өмүр жолу
1827-жылы Гейдельберг университетин бүтүргөн.
1839—1862 жж. — биология илимдеринин профессору (Йена университети), 1850-жылдан баштап университеттин ботаникалык багынын мүдүрү болуп эмгектенген.
1863—1864 жж. — антропологиянын профессору (Дерп университети).
1842—1843 жж. «Илимий ботаниканын негиздери» эмгегинде Шлейден, индуктивдүү методду колдонуп, замандаштарынын натурфилософиялык жана кыска систематикалык көз караштарына баа берген. Ботаника илиминин реформатору болуп эсептелет.
Шлейдендин негизги эмгектери — эмбриология жана өсүмдүктөрдүн анатомиясы.
Шлейдендин эмгектери клеткалык теориянын түзүлүшүнө көп жардам болгон.
Шлейден көптөгөн белгилүү илимий эмгектердин автору болуп саналат.
Ручей Болбаншор
Ручей Болбаншор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - БАР/ПЕЧОРА/754/21/294 орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Отунчиев Элүүбай
ОТУНЧИЕВ ЭЛҮҮБАЙ
Жазуучу Элүүбай Отунчиев Киров районуна караштуу Чимкент айылында 1939-жылы 15-ноябрда туулган. Э.Отунчиев 1956-жылы орто мектепти бүтүрүп колхоздо иштеген. 1963-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика факультетин аяктап, 1963–1965-жж. Аламүдүн, Киров райондорундагы райондук комсомол комитеттеринин аппараттарында иштейт. 1965-жылдан Киров райондук «Октябрь таңы» аттуу гезитте адабий кызматкер, редактордун орунбасары, 1977–1979-жж. Москвада СССР Жазуучулар союзунун алдындагы Адабий Жогорку курстан окуган. Э.Отунчиев 1954-жылдан райондук гезитке кабар жаза баштайт. 1959-жылдан баштап аңгеме жазууга өтөт. «Баткан күн чыгат» деген биринчи повести 1969-жылы өзүнчө китеп болуп чыккан. Э.Отунчиевдин чыгармалары орус тилинде да чыккан. Ал У.Фолкнердин аңгемелерин кыргызчага которгон. 1975-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Баткан күн чыгат: Повесть. - Ф.: Мектеп, 1969. - 87 б. Сергек өмүрлөр. - Ф.: Кыргызстан, 1970. - 118 б.
Турнепс
Турнепс (Brassica rapa rapifera), тоют чамгыры өсүмдүктөрдүн кайчылаш гүлдүүлөр тукумундагы эки жылдык чөп.
Отунчиев Элүүбай
Бир тоголок дан. -Ф.: Мектеп, 1972.- 96б.
Сисайд Хэйтс (Нү-Жерси)
Сисайд Хэйтс (Нү-Жерси) (Seaside Heights) — Нү-Жерси штатынын Оушен округуна караган АКШ шаары.
Турнепс
Эгилген жылы жалбырак жана жоон азык-тамыры, кийинки жылы түбүнөн сабак, гүл өсүп, урук байлайт. Азык-тамыры - цилиндр, сүйрү, тоголок, өңү ак, көгүш, сары. Турнепс Германия, Дания ж. б. өлкөлөрдө, КМШ өлкөлөрүндө кара топураксыз аймактарда малга тоют катары өстүрүлөт. Азык - тамыры малга берилип, жалбырагы силостолот. Курамында кургак зат, протеин ж. б. бар. Зыянкечтери: кайчылаш гүлдүүлөр бүргөсү, капуста бити ж. б., илдети - кила ж. б.
Отунчиев Элүүбай
Алтын казык. - Ф.: Кыргызстан, 1975.- 188 б.
Сисайд Хэйтс (Нү-Жерси)
Калкы - 2887 киши. Болжолдуу аянты - 2.0 км². FIPS коду — 34-66450.
Турнепс
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Аба жылыткыч
Аба жылыткыч - жылуулук алмаштыргыч аппарат. Ал аркылуу өткөн аба жылытылат. Жылуулук өткөргүч түтүк аркылуу батареяга берилип ысыйт, анан аба жылытылат. Абаны жылытуу жана айдоо үчүн ысык түтүн, суу буусу, ысык суу же электр энергиясы пайдаланылат. Казан жана газтурбиналуу (газбаралуу) орнотмодо, меш агрегатында, кургатуу жана ысытуу техникаларында кеңири колдонулат. Иштөө аракетине жараша Аба жылыткычтар үзгүлтүксүз (рекуперативдүү) жана мезгилдүү (регенеративдүү) жылуулук бергич болуп бөлүнөт.
Жаңы алексеевка (Миякин району, Башкыртстан)
Жаңы алексеевка — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Миякибашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 7 киши. Почта индекси — 452095, ОКАТО коду — 80244845003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Боз жалпак ойдуңу
Боз жалпак ойдуңу — Борбордук Тянь-Шанда. Түндүгүнөн Боз-Жалпак тоосу, түштүгүнөн Какшаал тоо тизмеги менен курчалган. Уздугу 21 км, туурасы 4 км. Бийиктиги 3300—3800 м. Боз-Жалпак тоосунун түш. капталындагы тектон. жараканын төмөн чөгүшүнөн пайда болгон.
Өрөөнгө б. муз каптоодон пайда болгон дөңсөөлүү рельеф мүнөздүү. Боз-Жалпак суусун бойлой тик кашаттуу тектирлер жатат. Жогорку олигоңен менен миоңен- дин кызыл түстүү чопосу, кум, шагыл, гипс, миробилит жана антропогенде пайда болгон тектерден түзүлгөн. Ойдуң аркылуу Боз-Жалпак суусу агат. Шыбактуу доңуз сырт, доңуз сырт жана шыбактуу бетеге өсүмдүктөрү басымдуу. Алыскы жайыт.
Каменистая дарыясы (Чангыль-Кы куймасы)
Каменистая — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чангыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Луи де Берниер
Луи де Берниер (англ. Louis de Bernières; 1954-жылдын 8-декабрында туулган) — "Капитан Кореллинин мандолинасы" (англ. Captain Corelli's Mandolin) аттуу төртүнчү романы менен белгилүү болгон британиялык жазуучу. 1993-жыл де Берниер Granta журналынын жарнамасынын бир бөлүгү катары чыккан "20 мыкты жаш британиялык жазуучунун" бири катары тандалып алынган. "Капитан Кореллинин мандолинасы" кийинки жылы басылып чыгарылып, Жазуучулар шериктештиги сыйлыгынын "Мыкты китеп" наамын утуп алган. Ошондой эле бул чыгарма 1994-жылы Sunday Express гезитинин жыл китеби кыска тизмесине кирген. Ал 11ден ашуун тилге которулуп, эл аралык бестселлерге айланган.
2008-жылдын 16-июлунда де Берниерге Лестердеги Де Монтфорт университетинин ардактуу доктор наамы ыйгарылган. Аталган окуу жай Лестер политехникалык институту болуп турган кезинде де Берниер ал жерде билим алган.
Ивановка кени
Ивановка кени. - Чүй өрөөнүнүн Ысык-Ата районундагы курулуш куму чыгуучу жер. Ивановка кыштагынан 8км түштүк тарапта, Ысыката суусунун боюнда. Кен бири-биринен көп алыс эмес аралыкта жайгашкан 3 участкадан турат. Кен аймагын антропоген мезгилинде пайда болгон кум-шагылдуу аллювий чөкмө тектери түзөт. Кумдун өңү боз, саргыч боз. Курамында кварц 70%, талаа шпаты23%, слюда 0,5% ке чейин. Ивановка 1 жана Ивановка 2 участкаларындагы кумду ”100” маркасындагы силикаткирпичине, Ивановка 3участкасынын кумун бетонго жана курулуш шыбактарына пайдаланууга болот. Жалпы запасы 68 557,5 миң м. Кен карьер түрүндө казылып, Ивановкадагы жана Бишкектеги кирпич заводдоруна жиберилет.
Орлова үңкүрү
ОРЛОВА ҮҢКҮРҮ – неолит дооруна (б. з. ч. 6–5-миң жылдык ) таандык археологиялык эстелик. Ош шаарынын Сулайман тоосунда жайгашкан. 1944-жылы үңкүрдөн таштан жасалган эмгек куралдарынын калдыгы кездешкен. 1958-жылы казуу иштери жүргүзүлгөн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кулак
Кулак — уктуруучу жана тең салмактуулукту сактоочу орган. Ал үч бөлүмдөн: сырткы, ортоңку жана ички кулактан турат.
Сырткы кулак
Сырткы кулак калканынан жана сырткы угуу өткөөлүнөн турат. Угуу өткөөлү тереңдеп чыкый сөөгүнө кирет. Анын узундугу 2,5 см-келип, кемирчек жана сөөк бөлүгүнөн турат. Сырткы угуу түтүгүнүн ички бети тери менен капталган. Ал териде майда түктөр жана кулку бөлүп чыгаруучу бездер бар. Сырткы угуу өткөөлүнүн түбүндө чың керилип турган жаргагы — тарсылдак жайгашкан. Ал сырткы кулакты ортоңку кулактан бөлүп турат. Кулак калканы жумшак жана жука кемирчектен турат да, сыртынан тери менен капталган. Ал түзүлүшү боюнча бир топ жылга кырчадан, ойдуңча жана дөңчөлөрдөн турат. Кулак калканы абадагы үн толкундарын тосуп алып, сырткы угуу өткөөлүн карай жиберет. Үн толкундары угуу өткөөлүнүн түбүндөгү керилип турган тарсылдак жаргакка барып урунуп, аны дирилдетип кыймылга келтирет.
Ошентип, үн толкундары канчалык бийик болсо, тарсылдак жаргак ошончолук бачым дирилдейт.
Ортоңку кулак
Ортоңку кулак тарсылдактын арт жагында болот. Ал тарсылдак көңдөйүнөн жана бири-бири менен муундар аркылуу байланышкан үч кичине сөөктөн турат. Тарсылдак көңдөйүнүн ички көлөмү 1 см3 келип, былжырлуу кабык менен капталган. Тарсылдак көңдөйү өзүнүн алдыңкы керегесиндеги ичке түтүк (евстахий түтүгү) аркылуу кулкун менен туташат. Ошондуктан ушул ичке түтүк аркылуу кулкундан тарсылдак көңдөйүнө дайыма аба кирип, анын ичиндеги басымды сырткы басым менен теңдештирип турат. Кишинин тамагы ооруганда ушул эле ичке түтүк аркылуу жугуштуу микробдор тарсылдак көңдөйүнө өтүп, ортоңку кулакты оорутат, ал турсун ириңдетип да жиберет.
Тарсылдак жаргактын арт жагындагы тарсылдак көңдөйүнүн ичинде уктургуч сөөкчөлөр — балкача, дөшүчө жана үзөңгүчө жайгашкан. Балкача тарсылдак менен жалгашкан, ал эми үзөңгүчө болсо сүйрү көзөнөктү кымтып туруучу чоюлма жаргакка келип такалат. Ал эми ал сүйрү көзөнөктүн ары жагында ички кулак орун алат. Тарсылдак жаргактын дирилдөөлөрү балкача, дөшүчө жана үзөңгүчө аркылуу сүйрү көзөнөктүн жаргагына өтөт. Ушул уктургуч сөөктөрдүн таасиринде үн толкундарынын агымы азаят, бирок күчү көбөйөт.
Ички кулак
Ички кулактын түзүлүшү эң татаал. Ал баш сөөктүн ичине кирип турган чыкый сөөгүнүн тереңинен орун алган. Ички кулак көңдөйлөр менен ийри-буйру түтүктөрдүн кошундусунан турат. Алар сыртынан сөөк, ал эми ичинен жаргактуу лабиринт аркылуу ажырайт. Бул эки лабиринттин ичи лимфа суюктугу менен толгон. Ички кулак өзүнүн аткарган милдетине жараша эки бөлүктөн турат. Анын уктуруучу бөлүгү эки жарым эсе оролуп, кадимки эле үлүлдү элестетет. Анда кишинин тең салмактуулугун сактоочу вестибуль аппараты жайгашкан. Ал далисчеден жана үч жарым түтүкчөдөн турат.
Эларалык укуктун императивдик ченеми
Эларалык укуктун императивдик ченеми (лат. jus cogens ) – 1969-жылкы эларалык келишимдердин укугу жөнүндөгү Вена конвенциясынын 53-статьясына ылайык, «жалпысынан кыйшайууга жол берилбеген жана мамлекеттердин эларалык шериктештиги тарабынан кабыл алына жана тааныла турган кийинки эларалык укуктун ушундай эле мүнөздөгү жалпы ченеми аркылуу гана өзгөртүлүүчү» ченем. Э. у. и. ч. кодификацияланган эмес, бирок баардык эларалык-укуктук ченемдердин башкы белгиси болуп саналган эларалык укуктун баардык негизги принциптерин алып жүрөт.
Кулак
Ички кулак
Үн уктургуч сөөктөрдүн толкуну ички жана ортоңку кулакты бөлүп, сүйрү көзөнөктү жаап турган жаргакка урунат. Ал эми бул жаргактын толкуну акыры ички кулакты толтуруп турган лимфа суюктугуна өтөт. Ал суюктук кыймылдап, толкуй баштайт. Толкуган суюктук үлүлдүн ичинде жайгашкан кабыл алуучу рецепторлорду дүүлүктүрөт.
Үлүлдүн ички түтүгүн узата бойлоп жаргак тосмо өтөт. Ал тосмо түтүктү эки кабатка бөлөт. Тосмонун бир бөлүгү кадимки кыл сыяктуу керилген ар кандай узундуктагы ички талчалардан турат. Алардын саны болжол менен 24 миңге жетет. Эң узун талчалар үлүлдүн чокусунда болот. Үлүлдүн түбүн карай ылдыйлаган сайын талчалар улам кыскара берет. Талчаларга толкунду кабыл алуучу (сездиргич) клеткалар — уктургуч рецепторлор таянат. Үлүлдү толтуруп турган суюктуктун толкушу кабыл алуучу клеткаларды дүүлүктүрөт. Бул дүүлүгүүлөрдүн таасири астында кабыл алуучу рецепторлордо туюнуулар пайда болот. Андан ары ал туюнуулар уктургуч нерв аркылуу мээдеги угуу борборуна жетет (Угуу макаласын).
Угуунун бузулуусу
Кулактын ар кандай бөлүгүнүн сезгенүүлөрү убактылуу же такыр укпай калууга алып келет. Мурундун жана мурун-алкымдын ооруларында евстахий түтүгү сезгенип, натыйжада тарсылдак көңдөйүнө абанын кирүүсү кыйындайт да, үндүн өтүшү бузулат. Евстахий түтүгүнүн узакка сезгенүүсүнөн ортоңку кулакта жабышуу жана тырык пайда болуп, каңырыш угууга алып келет. Ошондуктан мурун-алкымдын сезгенүүсүндө же өнөкөт мурун бүтүүдө сөзсүз догдурга көрүнүү зарыл. Бул бала кезде өзгөчө мааниге ээ. Балдардын угуусун көбүнчө аденоиддер начарлатат. Кээде баштын урунуусунан, баш сөөгүнүн жабыркоосунан, мээ кабыгынын сезгенүүсүнөн (менингит) же мээ кан тамырларынын склерозунан угуу бузулат.
Угуу өткөөлүнүн бузулуусунда, мисалы, кулку толуп, такыр бүтөп каңырыштанышы мүмкүн, бирок кулкуну тазалагандан кийин угуу калыбына келет. Кулактын ичине кокусунан бөтөн заттар — курт-кумурска кирип кетет же кулакты тазалаган кебездин үзүндүсү жана башка калып калышы мүмкүн ( Бөтөн нерсе).
Дүлөй болуп калуу көбүнчө ортоңку кулактын сезгенүүсүнөн (Отит) угуу нервдери жапа чеккенде болот. Кулактын өнөкөт ооруларында (ириңдүү жана ириңсиз) угууну сактоо же жакшыртуу үчүн узакка дарылоо талап кылынат. Жугуштуу ооруларда ортоңку кулак эле эмес, ички кулак, угуу нервдери же угуу борбору жапа чегиши мүмкүн. Бул бала кичине кезинде, айрыкча тили чыга электе же жаңыдан сүйлөй баштаганда (угуу бузулса тили кеч чыгат) опурталдуу. Башты уруп алганда (айрыкча балдар) мээ жеңил чайкалса деле кээде дүлөй болуп калышы мүмкүн. Ошондуктан өз убагында жана туура дарылануу зарыл.
Караманча дүлөйлүктү (же дүлөйдудуктукту) дарылоо кыйын. Дарылоого карабай дүлөй же каңырыш уккан балдарды дүлөйлөр же дүлөй-дудуктар үчүн атайын балдар мекемелерине жайгаштыруу керек. Капысынан дүлөй болгондо атайын уктуруу көнүгүүлөрүн жасоо жардам берет.
Кесипке байланыштуу укпай калуу адатта өндүрүштүк ызы-чуунун жана термелүүлөрдүн (дирилдөө) таасиринен пайда болот. Муну алдын алууда технологиялык процесстеги ызы-чуу менен термелүүлөрдү азайтуучу чаралар айрыкча мааниге ээ. Кулагынын угуусу төмөндөп бараткан киши андан ары күчөп кетпес үчүн ызы-чуусуз ишке өтүүсү талап кылынат. Дарылоо жардам бербей кулак таптакыр укпай калса угузуучу аппараттар колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Февраль
Февраль (Февраль, Februārius mēnsis «тазаланчу ай», Februa «тазалануу майрамы») — Григориан жылнаамасы боюнча экинчи ай болуп саналат. Байыркы римдиктер боюнча - он экинчи катарда турат, анткени Цезардын реформасынан улам жыл башы жалган куран айынан башталчу.
Бызовка (дарыя)
Бызовка — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/1162/1567 орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жылаажынчылар
Жылаажынчылар (лат. Procnias) — Америка чымчыктарынын]] бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: сакалдуу жылаажынчы (лат. P. averano), жалгыз мурут жылаажынчы (P. alba), уч мурут жылаажынчы (P. tricarinculata).