Мали
Тарыхы
Малинин азыркы аймагына адамдар палеолит доорунан эле мекендеген. Малилердин ата-бабалары аңчылык, балыкчылык жана мал чарбачылык менен кесиптенишкен. Биздин заманга чейинки 3-миң жылдыкта алгачкы кыштактар пайда болгон. Биздин замандын 3-кылымынан Мали аймагы Батыш Африкадагы Гана, 13-кылымдан Мали, 15-кылымдан Сонгай империяларынын курамына кирген. 14-кылымдын аягында Масина, 17-кылымдын 2-жарымында Сегу жана Каарта мамлекеттери түзүлгөн. 19-кылымдын ортосунда Хаж Омар башында турган тукулёрлор бул мамлекеттерди басып алган. 19-кылымдын аягында француздар тукулёрлор армиясын талкалап, Батыш Судандын ички райондорун караткан. 1891-жылы Франция басып алган райондорунан Франция Суданы колониясын негиздеген. 1895-жылы Франция Суданы Франция Батыш Африкасынын (ФБА) курамына кошулган. Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939–45) кийин Франция Суданында Африканын демократиялык биригүү секциясы – Судан союзу партиясы түзүлгөн жана ал өлкөдөгү улуттук-боштондук кыймылды башкарып, жетекчи саясий күчкө айланган. 1957-жылы Франция Суданы автономияга, 1958-жылы Франция ынтымагындагы Судан автономия республикалык статусун алган. 1959-жылы Судан автономия республикасы жана Сенегал Мали Федерациясына биригип, 1960-жылы көз каранды эмес деп жарыяланган. Мали Республикасы деген ат менен өз алдынча жана көз карандысыз мамлекет деп жарыяланып, Франция ынтымагынан чыккан жана өлкөнүн конституциясын кабыл алган. Мали Республикасы 1960-жылы 28-сентябрда БУУга мүчө болуп, тышкы мамилесинде «позитивдүү бейтараптык» саясатын жүргүзө баштаган. Өлкөнүн көз карандысыздыгын ар тараптан чыңдоо боюнча реформалардын кеңири программасын белгилеп, аны жүзөгө ашыруу үчүн Мали Кейта баш болгон саясий жана мамлекеттик ишмерлер Революцияны коргоонун улуттук комитетин түзүп, бүт бийликти колуна алып, өлкөнүн экономикалык абалын оңдоо жана коррупцияга каршы күрөшүү боюнча бир катар чаралар көргөн. Бирок 1968-жылы 19-ноябрда Малиде аскер төңкөрүшү болуп, Улуттук-боштондук аскер комитети (УБАК) түзүлүп, бийликке келген УБАКтын жетекчилери өлкөнүн ички жана тышкы саясатынын негизги принциптери өзгөрбөстүгүн, кийин башкаруунун конституциялык формасына өтөрүн жарыялаган. 1976-жылы сентябрда Мали элинин демократиялык союз (МЭДС) партиясы түзүлгөн. МЭДС тынчтыкта жанаша жашоо жана кызматташуу, согуш блокторуна кошулбоо, көз карандысыздыгы үчүн күрөшкөн элдерди колдоо, эл аралык тынчтык жана коопсуздук үчүн күрөшүү саясатын жүргүзүүгө аракеттенген. 1980–90-жылдары Малинин ички саясий абалы курчуган. 1990-жылы Малинин түндүгүндө өлкөнүн саясий турмушунан четте калган көчмөндөрдүн талаптары орундалып, саясий укуктарга ээ болгон. 1991-жылы өлкөнүн президенти М. Траоре камакка алынып, 1992-жылы президенттикке А. У. Конаре шайланган. 1990-жылдын 2-жарымында Малинин айыл чарба жогорулап, пахта өндүрүү боюнча Африкада 2-орунга чыккан. 2002-жылы президенттик шайлоодо А. Т. Туре бийликке келген. Анын саясий багыты – заманбап агро өнөр жай өндүрүшүн түзүү, коррупцияга каршы күрөшүү, мектеп жана ооруканаларды кеңейтүү ж. б. Мали – агрардык өлкө. Дүйнөдө өнүгүүсү эң төмөн мамлекеттердин бири. Чет өлкөлүк финансынын жардамы менен өнүгүп келүүдө. ИДПнин көлөмү 17,0 млрд доллар (АКШ, 2010), аны киши башына бөлүштүргөндө 1,2 миң доллардан туура келет. Андагы айыл чарбанын үлүшү 46,1%, тейлөө чөйрөсүнүкү 33,8, өнөр жай менен курулуштуку 20,1. Алтын (Африкада 3-, дүйнөдө 12-орунда), алмаз, фосфорит казылып алынат. 2007-жылы 515 млн кВт.с электр энергиясы, анын 1/2и ГЭСте өндүрүлгөн. Өнөр жайынын негизин айыл чарба азыктарын кайрадан иштетүү түзөт. Тамак-аш (пахтадан жана жер жаңгактан май сыгылат, кант ж. б.), текстиль, химиялык, электр-техникалык, металл иштетүү, цемент өнөр жай иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүгү өнүккөн. Негизги экспорттоочу айыл чарба өсүмдүгү – пахта. Негизги азыгы – таруу, ак жүгөрү (сорго), жүгөрү. Батат, картошка, маниок, жашылча, бакча өсүмдүктөрү, май берүүчү жаңгак жыгачы (карите) өстүрүлөт. Мали Батыш Африкада малдын саны жана калктын этти керектөөсү боюнча 1-орунда турат. Кой, эчки, бодо мал, төө жана эшек асыралат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун уз. 18,7 миң км (анын ичинде 3,4ү асфальтталган; 2004), темир жолунуку 593 км (2008). Мали аркылуу Транссахара, Транссахел магистралдары өтөт. Нигер дарыясында кеме жүрөт. Башкы порту – Куликоро. Бамако жана Гао шаарында эл аралык аэропорттор бар. Сыртка алтын, пахта, жер жангак, тирүү мал чыгарат. Негизги соода шериктештери: Кытай, Европа союзунун мүчөлөрү, Сенегал, Кот-д’Ивуар, Таиланд.