cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Асанов, Темиркул Ишекеевич
Темиркул Асановдун өз устаты Өмүркул Караевди эскергени
Эсимде, 1981-жылы университеттин тарых факультетинин окутуучулар жана студенттер жамааты, көрүнүктүү окумуштуулар К.И.Петров, Ө.Караев жана ал кезде жаш илимпоз А.Мокеев менен жолугушуу өткөрүп, анда кыргыз этногенези боюнча илимий талкуу уюштурушкан. Талкуу абдан кызуу жүрүп, окумуштуулар кыргыз элинин келип чыгышы тууралуу өзүлөрүнүн ойлорун айтышып, бирок бирдиктүү пикирге келе алышкан эмес. Ошондо эле, Өмүркул Караев менен К.И.Петровдун көз караштары аталган маселе боюнча карама-каршы экендигин баамдасам да, кийин алардын эмгектерин окуу менен алардын пикирлеринин кайчы экенин терең түшүндүм. Анан тагдыр буйруп студент кезде бир көргөн окумуштуу менен кийинчерээк бир канча жылдар бою чогуу иштешүүгө туура келди.
Өмүркул Караев ал кезде Тил жана адабият институтунун карамагындагы кол жазмалар жана жарыялоо бөлүмүнүн башчысы кызматында турган. Учурунда тарыхчы жана фольклор иликтөөчүлөрдөн турган бул бөлүм, мезгилдин талабына жараша түзүлүп кол жазма булактарды изилдөө, чогултуу жана жарыялоо боюнча илимий иштерди жүргүзгөн. Кийин бул бөлүм жоюлуп кетип, Өмүркул Караев жана аны менен кошо тарыхчылар тарых институтуна которулганбыз.
Өмүркул агай өзүнүн кесибине абдан берилген, күнүмдүк турмуштун башка нерселерине анча кызыга бербеген өзүнчө бир жан дүйнөсү бай адам эле. Ал болгон күч кубатын жана дараметин илимге гана арнап ар дайым китепканада же кабинетинде иштеп олтурганын көрчүбүз. Чогуу иштеген жылдардын учурунда өз алдынча гезит окуганын байкасак да кайсы бир саясый окуя, өлкөнүн ичиндеги турмуш же болбосо инсандар тууралуу өзүнүн кесиптештери, кызматкерлери менен талашып-тартышып же кандайдыр бир айың сөздөрдү эч убакта сүйлөшпөгөнүбүздү жакшы билем. Бул жагынан агайдын жан дүйнөсү таза болучу.
Бош убактыларында агайдын тели-теңтуштары кабинеттеринде шахмат ойноп, кызуу сөзгө кирип кетишээр эле. Өмүркул агай эч убакта аларга басып барчу эмес. Эгер жаш кызматкерлердин арасынан ага азгырылгандар болсо, акырын гана чакырып алып: "Балдар өз ишиңер менен алектенгиле, андан пайда жок", - деп коючу. Ошондуктан биз агайдын сөзүн туура кабыл алып ал киши менен маңдай-тескей олтуруп иштештик. Өмүркул агайдын иштөө жөндөмдүүлүгүнө баа берүү менен эгер ал өзүнө мынчалык бекем болбосо чоң илимий эмгектер жаралмак беле деп ойлойсуң. Биз агайдын ушул илимий эмгектери тууралуу да азыноолак сөз кылсак.
Өмүркул агай өзүнүн илимий эмгектери менен кыргыз тарыхын изилдөөдө терең из калтырды. 1964-жылы Москва шаарында Чыгыш таануу институтунда кандидаттык диссертациясын коргойт. 1968-жылы "Арабские и персидские источники IX-XII вв. о киргизах и Киргизии" аттуу монографиялык эмгеги жарык көрөт. Монографияда автор орто кылымдагы кыргыздар жана Кыргызстандын аймагындагы шаар-кыштактар, географиялык аталыштар, соода маршруттары жана бул аймакты байырлаган уруулар жана этностор тууралуу араб-перс булактарындагы баалуу маалыматтарды иликтеп чыккан. Ушул эмгегинде Өмүркул агай кыргыздар Теңир тоодо моңгол дооруна чейин т.а. X-XI кылымда жашап тургандыгын ырастаган маалыматтарды да келтирген. Аталган эмгеги жарык көргөндөн кийин Өмүркул агай илимий чөйрөдө кыргыздан чыккан алгачкы арабист катары таанылып калган.
Орто кылымдагы булактарды терең изилдөөнүн кезегинде пайдасы тийди. Анткени, 1960-жылдын аягы жана 1970-жылдын баш чендеринде Өмүркул агай Москвадан чыккан илимий басылмаларга макалаларын жарыялап, илимде талаш болуп келген кыргыз элинин этногенези маселеси боюнча көз караштарын билдире баштаган. Өзгөчө К.И.Петровдун жана Л.Р.Кызласовдун дарегине жана илимий көз караштарына карата жазылган сын макаласы "Совет-ская этнография", "Народы Азии и Африки" ж.б. журналдарга жарыяланып, илимий коомчулук тарабынан колдоого алынган.
Ошол учурда Кыргызстандын тарыхнаамасында Карахандар кагандыгынын мезгилин иликтөө актуалдуу маселе катары күн тартибинде турган. XIX кылымдын 30-жылдарынан баштап аталган мамлекеттин тарыхын европалык окумуштуулар изилдей башташкан. Бул мамлекетти изилдөөдө орус-советтик чыгыш таануу мектеби да олуттуу салым кошкон. Өзгөчө карахандардын тарыхын изилдөөдө чыгыш таануучу академик В.В.Бартольд чоң эмгек сиңирген. Бирок ошондой болсо да бул мамлекеттин тарыхына байланышкан көп маселелер ачыла элек болчу. Өмүркул агай өзүнө чейинки жетишкендиктерди эске алып 1970-жылдардын аягында карахандардын тарыхын изилдөөгө киришет. 1983-жылы "История Караханидского каганата (X-нач. XIII вв.)" аттуу көлөмдүү монографиясы жарык көрөт. Бир жылдан кийин аталган маселе боюнча Өзбекстан Илимдер Академиясынын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунда докторлук диссертациясын ийгиликтүү коргойт.
Карахандар кагандыгынын тарыхы жөнүндөгү эмгеги Өмүркул Караевдин илимий ишмердигиндеги өзүнчө бир бийиктик болуп калды десек туура болот. Анткени советтик чыгыш таанууда жана түркологияда буга чейин мындай монографиялык изилдөөлөр жазылган эмес. Ошондуктан бул эмгек карахандардын тарыхы боюнча кеңири булактардын негизинде мазмундуу жазылган изилдөө катары кабыл алынып, тез эле сейрек китепке айланган. Бул эмгеги Өмүркул агайды тыягы Түркиядагы, быягы Москва-Ленинград жана Орто-Азиядагы окумуштуулардын арасында карахандардын тарыхы боюнча дасыккан таанымал адис экендигин көргөзгөн.
Эмгекте карахандардын тарыхын изилдегендер, мамлекеттин аймагындагы уруулар жана элдер, аны негиздеген династиянын келип чыгыш теги, саясый тарыхы жана чарбалык-экономикалык маселелери изилденген. Баарыдан да карахандардын мамлекетин негиздеген династия боюнча изилдөөлөрдө ар кандай талаш-тартыш жүрүп келгендигине карабастан, Өмүркул Караев алардын чигил уруусунун чөйрөсүнөн чыккандыгы тууралуу илимий тыянакка келген. Бул көз караш аталган мамлекеттин тарыхын изилдөөдөгү абдан негиздүү салым болгон. Караевдин пикиринде кыргыздар дагы карахандар мамлекетинин түзүлүшүнө кыйыр салымын кошушкан жана өлкөнүн чыгыш чет жакаларын жердеп, ушул аймакта алардын эл болуп калыптануу доору башталган.
Моңгол доорундагы мамлекеттик түзүлүштөрдүн тарыхын изилдөөдө Өмүркул Караев чоң салым кошкон.
1995-жылы анын "Чагатайский улус. Государство Хайду. Моголстан" аттуу монографиясы жарык көргөн. Аталган эмгек Кыргызстандын аймагында XIII-XVI кылымдардагы болуп өткөн тарыхый процесстерди чагылдыруу менен Чыңгыз хандын империясы кулагандан кийинки мезгилдердеги мамлекеттик түзүлүштөрдүн тарыхын баяндаган. Бул мамлекеттердин түзүлүшү менен Кыргызстандын аймагында жаңы тарыхый-этникалык процесстер жүрүп түрк-моңгол урууларынын өз ара аралашуусунун натыйжасында, жаңы элдердин пайда болгондугу көрсөтүлгөн. Ушул тарыхый процесстердин өңүтүндө кыргыздардын Моголстандын тарыхый аренасына чыгышы, өз алдынчалыгын сактап калышы, мамлекеттүүлүгүнүн калыптанышы жана эл болуп түзүлүшүнүн аякташы жөнүндөгү маселелерди Өмүркул Караев абдан терең изилдеген. Монография моңгол доорундагы кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхын толук чагылдырган баалуу эмгек болуп саналат.
Өмүркул агай өз мезгилинде тарых илимин эл арасына кеңири жайылтуу аны пропагандалоо багытында көп эмгектенген. Анын илимий-популярдуу макалалары "Ала-Тоо", "Кыргызстан маданияты" сыяктуу эл кадырлаган гезит-журналдарга, "Кыргыз Улуттук Энциклопедиясына", "Манас Энциклопедиясына", облустук энциклопедияларга жана башка илимий басылмаларда жарык көргөн. Мындан тышкары анын демилгеси жана жетекчилиги менен көрүнүктүү окумуштуулар В.В.Бартольддун жана С.М.Абрамзондун кыргыз жана Кыргызстандын тарыхы боюнча тандалган чыгармалар жыйнагы эки тилде жарык көргөн. Өмүркул агай белгиленген көлөмдүү монографияларынан сырткары 150дөн ашык ар кандай мазмундагы илимий эмгектердин автору болгон.
Чыгаан окумуштуу 2003-жылы катуу ооруудан кайтыш болду. Бирок анын эмгектери жана тарбиялап кеткен шакирттери калды. Алар агайдын илимий жолун азыр да улантышууда. Өмүркул агай акыретке чейин сообу тийе тургандай эмгектерди калтырды десек болот. Анткени анын эмгектери элдин пайдасына, алардын рухий жан дүйнөсүнө кызмат кылууда.
Ал өмүр бою илим деп, болгондо да кыргыз тарыхындагы терең изилденбеген орто кылымдагы тарыхын изилдейм деп жүрүп, өз турмуш-шартына деле көңүл бурбады. Атактуу тарыхчы, илимдин доктору болгонуна карабай, эки бөлмөлүү тар (Хрущев үйү) үйдө жашап өттү. Ал мезгилдеги бийлик Өмүркул агайдын кадырына жетип жашоо-шартына кызыгып да койгон жок. Бирок, анын калтырган эмгеги келечек муун үчүн өлбөс-өчпөс болуп жаркырап жана бермекчи".
Үй-бүлөсү
Үй-бүлөлүү. Жубайы - Роза Султангазиева. Азыр ал үй кызматкери. Төрт кыздуу. Кыздарынын аттары - Карлыгач, Нуржамал, Танзилия, Акбийке.
Жаңы-Арык (Жумгал району)
Жаңы-Арык — Нарын облусунун Жумгал районундагы кыштак. Жаңы-Арык айыл округуна караштуу. Базар-Турук суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 2150 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Чаек кыш-нан 45 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 135 км. Кыштак 1928-жылы негизделген. Калкы 1347 (2007); негизинен мал чарбасы менен алектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, үй-бүлөлүк врачтар тобу иштейт.
Оттукташ уулу Санташ
Оттукташ уулу Санташ (Туулган, өлгөн жылдары белгисиз) — санташ замандаштарынын айтымында чоң уста болгон. Анын зер буюмдары Нарын, Көл тараптан учурайт. Тарых, сүрөт, этнографиялык музейлерге экспонатталган. Ал кармаган нускалардын үлгүлөрүн иниси Балташ, Шамшидин чыгармачылыкта өнүктүрүшкөн. Уста атасы Оттукташтын стилинде узанган. Анын Жети-Өгүз районунун Покровка айылындагы Ысагаалы кызы, Барскан келини Чүйтүнүн себине узанган желбирөөчүндө күмүшү темирге жалатуу, ага «сыя төгүү», ичке созулган күмүштү чыйратуу аркылуу калакчаларын шурулоо өңдүү жекече ыкмалары байкалып турат. Желбирөөчтүн өзү бир аттык баага татыйт. Ал 1974-ж. Кыргызстан мамлекеттик музейине экспонатталган. Эр кемерине күмүш алкак жалаткан. Өзү Ормонкандын чөбөрөсү болгондуктан куугунтукка да алынган. Санташтын бүгүнкү шакирти Сыдыкбек уулу Шайыптын (Тянь-Шань району, Лахол айылы) айтуусунда Санташты жоро-жолдоштору кыйнап, усталыгын даана билүү үчүн кылыч жасатышкан. Санташ жолдошторунун өтүнүчүн аткаруу үчүн аларды туш тараптан каратып коюп узанган. Бүткөндөн кийин арыктагы жыл-жып аккан кичинекей суунун үстүнө үлпүлдөк кийизди агызып, ага кылычтын мизин тосуп сууга сайып койгон. Кийиз кылычка жеткенде жара тилинип кеткен. Демек уста темирдин сырын, уузун укмуштай билген уста болгон. Эмгеги баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Электркөөкөрчөк сымалдуулар
Электркөөкөрчөк сымалдуулар (лат. Torpedinidae) — көөкөрчөк балыктардын бир тукуму.
Турпак-Коргон
Турпак-Коргон (Турпак-Коргон) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Базар-коргон районундагы айыл. Сайдыкум айыл округу составына кирет. Турпак-Коргон-- Ош областынын Базар-Коргон районундагы Сейдикум айыл советине караштуу кыштак. Фрунзе атындагы колхоздун аймагында, Базар-Коргон--Кокон-Кыштак авто жолунун боюнда. Райондун борбору Базар-Коргон кыштагынан 12км. түштүк тарапта, Жалал-Абад темир жол станциясынан 22км. Кыштак 1955-жылы негизделген. Калкы 211 (1986); негизинен тамекичиликте, пахтачылыкта эмгектенишет
Калкы
Калкы - 571 киши.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз жергеси энциклопедиясы(жер-суу аттары)
Мусаев Кожош
Мусаев Кожош - акын жана жазуучу. Тянь-Шань районунун Жерге-Тал айылдык Кеңешине караштуу Кара-Талаа айылында 1950-жылы 1-августта туулган. 1965-жылы Нарын шаарындагы № 1 Токтогул Сатылганов атындагы орто мектебин аяктап, эмгек жолун шаардагы сүт заводунда, көркөмдөө жетекчилиги кызматынан баштаган.
1969–1974-жж. Фрунзедеги политехникалык институттун Архитектура-курулуш факультетинде окуган.
1975-жылдан Ак-Талаа райондук капиталдык курулуш башкармалыгынын башкы инженери, 1976–1979-жж. Нарындагы №12, 13 техникалык лицейлерде атайын сабактар боюнча окутуучу, директордун орун басары, директор, 1981–1983-жж. Алжир Эл Республикасында техникалык лицейдин окутуучусу, 1984–1985-жж. Нарындагы облустук капиталдык курулуш башкармасында башкы экономист, шаардык Аткаруу комитетинде кызматкер, 1985-жылы Макмал алтын Кен комбинатынын курулушуна катышып, иш сапатын аныктоо өндүрүштүк бөлүмүнүн начальниги, 1985–1986-жж. Бишкек политехникалык институтунун архитектуралык курулуш факультетинин окутуучусу, 1990–1991-жж. тышкы экономикалык байланыштар комитетинде, дүйнөлүк базар конъюнктурасын изилдөө бөлүмүнүн начальниги, 1991–1999-жж. «Кыргыз-Жапан» коомунун президенти болуп иштеп келген.
«Педагогикалык билим берүү университетин», Республикалык билим коомунан «Чечендикти чеберчиликти арттыруу университетин», «Ылдамдатылган жапан тилин үйрөнүү курсун», «Ташкент университетинин араб тилинин атайын курсун» аяктап, билимин өркүндөткөн.
1992–1993-жж. № 68, № 71 мектептерде араб, жапан тилдерин окуткан.
«Араб тили» 2-3-бөлүк, «Жапан тили» китептеринин автору.
Анын ыр менен берилген «Кожоштун Кут билими» чыгармасы 36400 саптан турат.
2003-жылы «Манас сүрөт дүйнөсүндө» деген ат менен жасалган жыгач айкелдерди Кыргыз мамлекеттик тарых музейине бекер тартууланган.
Ал «Улуу кыргыз империясынын тарыхы» жана «Улуу кыргыз-кыпчак империясынын тарыхы» аттуу тарыхый китептердин жана техникалык багытта 12 илимий эмгектин автору.
1999-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук тил комиссиясынын Терминологиялык комиссиясынын архитектура жана курулуш тармагы боюнча мүчөсү болуп эмгектенип келген.
2000-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Араб тили II. – Б.: Мектеп, 1992. – 75 б.
Араб тили III. – Б.: Мектеп, 1992. – 106 б.
Жапан тили. – Б.: Мектеп, 1993. – 115 б.
Ыр дүйнөм. – Б.: Кыргызстан, 1997. – 208 б.
Кожоштун Кут билими. I том. – Б.: Кыргызстан, 2000. – 859 б.
Кожоштун Кут билими. II том. – Б.: Бийиктик, 2002. – 448 б.
Акыл берметтери. – Б.: Кыргызстан, 2002. – 172 б.
Таң шооласы. – Б.: Бийиктик, 2002. – 104 б.
Гватемала
Гватемала - (Гватемала ля-Нуэва) Гватемала Республикасынын борбору, Борбордук Америкадагы ири шаар. Калкы 1,1 млн (шаар айланасы менен 2,9 млн, 2006). Панамерика жолундагы ири жол тоому. Эл-аралык аэропорту бар. Метрополитен. Тамак-аш-татымал, текстиль, булгаары-буткийим, цемент өнөр жай ишканалары иштейт. Кафедралуу собор (1782-1815), Улуттук сарай, Плаза Майор аянты, Минерва паркы, унмверситеттер, инстититуттар, театр, филармония, улуттук опералык труппа, улуттук бий мектеби (бий балети менен), консерватория, искусство академиясы, музейлер (андан ичкери тарых жана асем өнөр, археол., этногр.) бар. 1524-ж. Сантьяго деген ат менен негизделген. Алаамат жер титирөөлөр (1917, 1918, 1976) болгон.
Орто бойлуу гиалолена
Орто бойлуу гиалолена (Hyalolaena intermedia, M. Pimenov et Kljuykov) - Монокарптуу көп жылдык өсүмдүк. Тамыры анча жоон эмес, бутактуу, жип сымал. Сабагы жалгыздан, бир нече ирет бутактанган. Тамыр моюнчасынан өскөн жалбырактары ланцеттей, узундугу 4-6 см, ланцеттей акыркы бөлүктөрү менен; сабактын ортосунан өскөндөрү ичкерээк, узун, акыркы бөлүкчөлүү, жогоркулары - учтугуй, ланцеттей жалбырак кучактуу. Чатыры 6-11 нурдуу, ороочтуу, 5-8 ланцеттей, жээги ак, күдүрөкөй жалбыракчадан турат; чатырчасы 11-18-гүлдүү, 7-10 жалбыракчадан турган ороочтуу. Мөмөсү кара-күрөң, жумуру, жумуру-узунча.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июнда гүлдөп, июнң-июлда мөмөлөйт. Жалпы жана өлкөдө таралышы. Чаткал, Фергана тоо кыркалары; Нарын дарыясынын бассейни, Бекечал суусунун өрөөнү.
Өсүү шарттары
Гипстелген акиташтуу топурактар.
Саны
Популяциялары бирин-серин кездешет.
Чектөөчү факторлор
Аныкталган эмес.
Өстүрүү
Маалыматтар жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Бешарал коругунун чегинде учурайт.
Статусу
VU. Эндем. Кыргызстанда өскөн үч түрдүн бири.
Леонтьев Василий
Леонтьев, Василий (5. 8. 1906, Мюнхен – 5. 2. 1999, Нью-Йорк) – америкалык экономист. АКШ УИАнын (1974), СССР ИАнын (1988) мүчөсү. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1973). Ленинград университетин (1925), Берлин университетин (1928) бүткөн. Экономика илимдеринин доктору (1928). 1920-жылдары дүйнөдө биринчи жолу эл чарба балансын (СССР, 1923–24-ж.) иштеп чыккан. Киль университетиндеги дүйнөлүк экономика институтунда иштеген. 1931-ж. АКШга келип, Гарвард университетинде профессор 1948-ж. өзү түзгөн «Гарварддык экономикалык изилдөө долбоорунун» жетекчиси. 1970-ж. Америка экономикалык ассоциациясынын президенти, 1975–85-ж. Нью-Йорк университетинин экономикалык анализ институтунда директор. 1970- жылдары дүйнөлүк экономикалык өсүүнү прогноздоо иштерин жетектеген. Бир нече жолу Россияга келип кеткен. 1993-ж. Петербургда «Леонтьев фонд» түзүлгөн. «Чыгым–чыгаруу» методдорунун теориялык негиздерин түзгөн. Экономикалык илимде статистикалык маалыматтарды анализдөөдө ЭЭМди алгач колдонгон. Эмгектери: Исследования структуры американской экономики. Теоретический и эмпирический анализ по схеме затраты–выпуск. М., 1958; Экономическое эссе. Теории, исследования, факты и политика. М., 1990.
Олэнхёрст (Нү-Жерси)
Олэнхёрст (Нү-Жерси) (Allenhurst) — Нү-Жерси штатынын Монмут округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 496 киши. Болжолдуу аянты - 0.7 км². FIPS коду — 34-00730.
Фоб,
Фоб, франко-борт (англ. FOB, free on board – «бортто бош» дегендин кыскартылганы) – эларалык соода аталгысы, эларалык соодада товарларды апкелүү шарттарынын бири («Инкотермс 1990» боюнча «F» тобу). «Бортто бош» деген товар жүктөө бекетинде кеменин кырынан өткөндөн тартып сатуучу өзүнүн милдеттенмесин аткарды деп эсептелерин билдирет. Ошол учурдан баштап сатып алуучу баардык чыгымдарды жана тобокелчиликти көтөрөт. ФОБ шарттары боюнча товарды экспорттоо үчүн зарыл жыйымдардан тазалоо милдети сатып алуучуга жүктөлөт. Бул аталгы товарды деңиз же ички суу унаалары менен ташууда гана колдонулат. Товар кеменин борт кырынан өткөн учурдан тартып иш жүзүндө колдонуу маанисине ээ болбосо, м.: контейнерде ташылып келген учурда ФАС аталгысын колдонуу максатка ылайыктуурак болот.
Жирков Александр Васильевич
Жирков Александр Васильевич (1935–2000) - сынчы, адабиятчы жана прозачы.
Жирков Александр Васильевич 1935-жылы 25-мартта Казак ССРинин Караганда облусунун Октябрь районуна караштуу Островское айылында туулган. 1942–1951-жж. А.В.Жирков Көк-Жаңгактагы орто мектепте, 1951–1956-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинде окуган. Университетти бүтөөрү менен «Путь к знаниям» деген гезиттин жооптуу катчысы, «Литературньй Киргизстан» журналында эмгектенет. 1963-жылы университеттин аспирантурасын бүтүрүп, 1965-жылы филология илимдеринин кандидаты болот. 1964–1966-жж. «Комсомолец Киргизии» гезитинин редакторунун орунбасары, 1966-жылдан «Литературный Киргизстан» журналынын редактору, 1984-жылдан Фрунзедеги педагогикалык орус тил жана адабият институтунда (ПИРЯЛ) адабият теориясы боюнча кафедранын доценти, 1991-жылы филология илимдеринин доктору, 1993-жылдан Бишкек гуманитардык университетинде (БГУ) орус адабиятынын теориясы боюнча кафедранын профессору болуп иштейт. А.Жирковдун биринчи ыры Көк–Жаңгак шаарында чыгуучу «Путь горняка» гезитине 1953-жылы жарыяланган. 1967-жылы «Кыргызстан» басмасынан анын адабий-сын макалаларынын жыйнагы «Поэзия жизни» деген ат менен өзүнчө китеп болуп чыгат. А.Жирков кыргыз жазуучулары Т.Сыдыкбековдун, К.Жусуповдун ж.б. чыгармаларын орус тилине которгон. 1975-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. Маданият менен адабияттагы сиңирген эмгеги үчүн А.Жирков «Ардак белгиси» ордени, В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы, Кыргыз ССР Жогорку Совети-нин Президиумунун грамотасы, Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамота-сы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
'''М.В. Фрунзенин Кыргызстан жана Туркестан жергеси менен байланыштары:''' М.В.Фрунзенин туулган күнүнүн 100 жылдыгына карата. – Ф.: «Билим» коому, 1985. – 14 б.
Орус тилинде
Русская советская сатирическая поэзия 30-х годов. – Саратов, 1965. – 20 с.
Поэзия жизни: Литературно-критичесие статьи, заметки, рецензии. – Ф.: Кыргызстан, 1967.–124 с.
Десять шагов до рубикона: Очерк юности М.В.Фрунзе. – Ф.: Мектеп, 1971. – 164 с.
Ветер с Ала-Беля: Очерки. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 96 с.
У костра, зажженного Горьким: Исследования, статьи, обзоры. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 188 с. Поэзия жизни. – Ф.: Кыргызстан,1967. – 124 с.
Крылатая молодость: о М.В.Фрунзе. – Ф.: Мектеп, 1977. – 194 с.
Время, герой, литература: Литературно-критические статьи, заметки, исследования. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 176 с.
Крылья творчества – единство и многообразие: Книга о русско-кыргызских литературных взаимоотношениях. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 208 с.
Дорогой отцов: Документально-художественные повести и очерки. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 192 с.
'''М.В. Фрунзе в его связях с Киргизией и Туркестанским краем:''' К 100-летию со дня рождения М.В. Фрунзе.– О-во «Знание», 1985. –14 с.
'''М.В. Фрунзе и художественная литература.'''– Ф.: Кыргызстан, 1985. – 24 с.
'''Золотой фонд XX в. литературная классика.'''– М.: Современный писатель, 1996.
Электркөөкөрчөктөр
Электркөөкөрчөктөр (лат. Torpedo) — электрдүү көөкөрчөк балыктардын бир уруусу.
Үт
Үт:
Жапаров, Амантур Забирдинович
Амантур Забирдинович Жапаров (10.3.1958) - кыргыздын заманбап тарыхчы-этнограф окумуштуусу, тарых илимдеринин кандидаты.
Кыскача өмүр таржымакалы
1980-85-жылдары КУУнун Тарых факультетинде окуган.
1985-88-жылдары Тоң районунда орто мектептин тарых мугалими болуп иштеген.
1988-97-жылдары Кыргыз УИАсынын Тарых институтунун кызматкери
1997-2003-жж. - Кыргыз УИАсынын коомдук тармагынын окумуштуу катчысы
2003-2005-жж. - Кыргыз УИАсынын Тарых институтунун илимий кызматкери
2005-жылдын декабрынан тартып азыркыга чейин Амантур Жапаров КРУИАнын тарых жана маданий мурас институтунун археология жана этнология бөлүмүнүн башчысы болуп иштейт.
Коомдук ишмердиги
А.Жапаров Борбордук Азияны иликтөө боюнча француз институтунун Бишкектеги координатору.
Илимий ишмердиги
Этнология, этнография, тарых жаатында бир катар илимий эмгектер жарыялаган.
2001-жылдан тартып көчмөндөрдү салыштырып иликтеген эл аралык долбоорго катышып, үч жолу Африкадагы Нигер өлкөсүнө барып, туарегдердин салт-санаасын, этнографиясын изилдеген. Буриятияда (Орусия) илимий сапарда болгон.
2003-жылы Франциянын Гренобль шаарында болуп, француз тили боюнча билимин өркүндөткөн. Париждеги илимий жыйындарга катышкан.
Эмгектеринин тизмеси
...
Адабият
...
Айчүрөк
Айчүрөк — "Манас" үчилтигинин «Семетей», «Сейтек» бөлүмдөрүнүн негизги каармандарынын бири.Семетейдин аялы, Сейтектин апасы, Манастын келини болгон. Манасчылар Айчүрөктүн түпкү тегин периге же кайыпка байланыштырат. Саякбай Каралаевдин вариантында оогандын каны Акун перинин жаңы төрөлгөн кызын талаадан таап алып тарбиялагандыгы айтылат.
Айчүрөк катышкан окуянын чордону «Семетей», «Сейтек» эпосторуна тиешелүү болсо да Акун менен Манас бел куда болушканы эпостун «Манас» бөлүмүндө эле айтылат. Эпостун кийинки бөлүмдөрүндө Айчүрөк Семетей баатырдын ысыгына күйүп, суугуна тоңгон акылдаш, сүйгөн өмүрлүк жарына жана баласы Сейтекти калкалап өстүрүп, калкына кошкон камкор энеге айланат. Айчүрөк менен Семетей буйруктуу, акыры кошула турган жубайлар экенине карабастан бири-бирин азап чегип издеп, ар кандай тоскоолдуктарды басып өтүшөт. Айчүрөк ак куу кейпинде кубулуп учуп Семетейди тапса, Акшумкарды издеген Семетей акыры А-кө кабылат. Муну менен эпоско таандык салттуу баатырдык үйлөнүү сюжетиндеги буйруктуу колуктуларды кайдан да, кандай да болбосун издеп таап алуунун көөнө ыкмасы сакталган. Айчүрөктүн түрдүү нерсеге (ак кууга, ак булага, ак балыкка, торгойго) кубулуу жөндөмдүүлүгү анын байыркы мезгилдердин мифтик-жомоктук катмары басымдуу сакталган көрүнүктүү каарман экенин көрсөтөт. Анын сыйкырчылык касиеттери «Семетейде» ачык-айкын көрүнөт. Окуянын реалдуу жүрүшүнө байланыштуу Айчүрөк жөнөкөй эле пенде катары аракеттенип, зарыл учурларда сыйкырчылыгы көмөктөшөт. Айчүрөк кубулганда кадимки Ак куу:
Айчүрөк — каргышы ката кетпеген «тилинде мөөрү, тишинде сөөлү бар» магиялык күчкө ээ каарман. Ал «Семетейде» кара ташты дубалап, аба ырайын өзгөртүп табиятты башкарса, «Сейтекте» кыргыз баатырларынын жеңиши үчүн Кыястын Тооторусунун тилин байлап, уйга жеткис чобурга айлантат. Айчүрөктүн учушун, ок түшүргүч касиетин, аярлыгын элдин кыялында жашаган дарыгерликтен, жаратылышты башкарууга болгон далалатынан ажыратып кароого мүмкүн эмес. Ушулардын бардыгы мифти жараткан байыркы коомдун алга умтулуусу, тилеги. Бирок ал мифтик образ эмес. Каныкей сыяктуу эле көп түйшүккө ылайыктала жаратылып, өзүнүн аруулугу, нукура жомоктук касиеттери менен «Семетей», «Сейтек» "Манас" эпосундарунун көркөмдүгүн, кызыктуулугун арттырып турган толук кандуу эпикалык көркөм образ.
Намыс жана сокур ишеним (тасма)
"Намыс жана сокур ишеним" (англ. Pride and Prejudice) - 2005-ж.чыккан Англо-Америкалык романтикалык драма. режиссеру Джо Райт, тасма 1813-ж. ушул эле ат менен жарыкка чыккан Джейн Остиндин романынын негизинде тартылган. Тасма Англиялык жер ээсинин беш кызынын үй бүлөө куруу,адептүүлүк жана туура эмес ойлоо көйгөлөрү менен кездешүүсү жана ал көйгөйлөр менен болгон күрөшүүлөрүн чагылдырат. Башкы Элизабет Беннеттин ролун Кира Найтли жаратса, Мэтью Макфайден анын романтикалык кызыгуусун жараткан Мистер Дарсинин ролун ойногон. Тасма Воркинг Тайтл Филмс жана Студио Канал тарабынан жарыкка чыккан, 2005-ж. 16-сентябрында Англия, ал эми 11-ноябрда АКШ кинотеарларында көрсөтүлгөн.
Айчүрөк
«Айчүрөк» (ЦУМ)
«Айчүрөк» (ЦУМ)— Айчүрөктүн ысмынан аталган Бишкек шаарындагы борбордук дүр-дүйнө дүкөн (Чүй проспекти, 155). Кыргыз ССРинин 50 жылдык мааракесине карата курулуп, 1974-ж. ачылган.
Намыс жана сокур ишеним (тасма)
Тасмада реализм, романтизм жана үй бүлөө тамалары баса белгиленген. Тасманын жаш муунга ылайыкталганы белгиленген, Джейн Остиндин романынын негизинде тартылгандыгы жарыялангына чейинки жарнамаларда 2001-ж.чыккан романтикалык тамашалуу "Бриджит Джонстун күндөлүгү" тасмасынын режиссерлоруна таандыктыгы айтылган. Намыс жана Сокур Ишеним дүйнө жүзү боюнча болжол менен 121 млн долларлык киреше тапкандыгы коммерциялык ийгилик катары эсептелген. Намыс жана Сокур Ишеним аты универсалдуу ат катары кабыл алынып, Метакритиктин баалосу боюнча 82% рейтингти багынткан. 78чи Оскар сыйлыгын тапшыруу аземинде Кира Найтли "Эң мыкты актриса" наамын жеңип алган. Остиндин изилдөөчүлөрү Райттын тасманын салттуу бөлүктөрүн "жаш муунга ылайыктуу тасма тартуу техникаларын колдонуу менен" гибрит жанрын чыгаргандыгын ачылыш кылышкан.
Ульшма (дарыя)
Ульшма — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Княжая дарыясынын оң жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Политотдел (Давлекан району, Башкыртстан)
Политотдел — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Шестаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 210 киши. Почта индекси — 453413, ОКАТО коду — 80222849005.
Миха́йловка (Мишкин району, Башкыртстан)
Миха́йловка — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Жаңы троит айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1 киши. Почта индекси — 452346, ОКАТО коду — 80243855003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Гоациндер
Гоациндер (лат. Opisthocomidae) — тоок сымалдуулар түркүмүндөгү куштардын бир тукуму.
Көк-Жар (Аламүдүн району)
Көк-Жар (Көк-Жар) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Көк-Жар айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 4 294 киши.
Фонд
Фонд – КР жарандык мыйзамдары боюнча, мүчөлүккө ээ эмес, жарандар жана/же юридикалык жактар тарабынан өз ыктыярдуу мүлктүк пайлардын негизин-де уюштурулган, социалдык, кайрымдуулук, маданий, агартуу жана башка коомдук пайдалуу максаттардагы коммерциялык эмес уюм. Анын уюштуруучулары Ф-го өткөрүп беришкен мүлкү Ф-дун менчиги болуп саналат. Уюштуруучулар өздөрү уюштурушкан Ф-дун милдеттенмелери боюнча, ал Ф. өзүнүн уюштуруучуларынын милдеттенмелери боюнча жооп бербейт. Ф. мүлктү анын уставында аныкталган максаттар үчүн пайдаланат.
Күз
Куз мезгили токчулуктун молчулуктун мезгили
Күз — жыл мезгили; жай менен кыштын өтмө кпиматтык учуру. Астрономиялык көз карашта күз — Түндүк жарым шарда күзгү күн-түн теңелүү мезгилинен (23сентябрь) кышкы күн токтоого (21-22-декабрга) чейинки жыл мезгили. Күз мезгили Түндүк жарым шарда сентябрь, октябрь, ноябрь, Түштүк жарым шарда март, апрель, май айларын камтыйт. Күз адатта, жыйым-терим иштери күчөгөн, бышыкчылык мезгили болот. Бул мезгил «казан» деп да аталат.
Фонд базары
Фонд базары – аркыл биржалар аркылуу жана биржадан сырткаркы базарындагы уюштурулган баалуу кагаздар соодасын өз ичине камтыган жалпы аталгы.
Лепешинская Ольга Владимировна
Лепешинская Ольга Владимировна (15 (28).9. 1916, Киев – 20. 12. 2008, Москва) – орус совет бийчиси, педагог, СССРдин эл артисти (1951). Москва хореография окуу жайын бүткөн. 1933– 63-ж. Чоң театрдын балет труппасынын артисти. Лепешинская - Лиза (Гертель, «Курулай сактык»), Маша, Аврора (П. Чайковский, «Щелкунчик»; «Уйкудагы сулуу»), Китри (Л. Минкус, «Дон Кихот»), Золушка (С. Прокофьев, «Золушка»), Тао Хоа (Р. Глиэр, «Кызгалдак») жана башка каармандардын партияларын аткарган. Драмалык таланты, өзгөчө темпераменти, виртуоздуу техникасы менен классикалык бийдин таасирдүүлүгүн арттырган. Лепешинская драмалык, ошондой эле комедиялык партияларды да мыкты аткарган: Жанна (Б. Асафьев, «Париж жалыны»), Мирандолина (Василенко, «Мирандолина») Сванильда (Л. Делиб, «Копелия») жана башка Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында атайын бригадалардын катарында майдандагы жоокерлерге концерт берген. 1963-жылдан окутуучу, педагог жана репетитор болуп Италия, Германия, Швеция жана башка өлкөлөрдө иштеген. Бир нече жолу Кыргызстанга гастролго келген. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1941, 1946, 1947, 1950). Үч орден жана медалдар менен сыйланган. 1991- жылдан Россия хореография ассоциациясынын президенти болуп иштеген.
Жумабаев Үсөнкул
Жумабаев Үсөнкул (1923–1976) - акын.
Үсөнкул Жумабаев 1923-жылы 5-декабрда Чүй районундагы Кара-Дөбө айылында туулган. Айылдык мектептин 9-классын бүтүрүп, 1942-жылы Чүй районундагы Кара-Дөбө колхозунда бухгалтердин жардамчысы болуп иштеген. Ошол эле жылы Советтик Армиянын катарына чакырылып, 1944-жылы Рязань артиллериялык окуу жайын бүтүрүп, кенже лейтенант наамын алган. Андан кийин взводдун командири болуп Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. 1946–1949-жж. Чүй райондук партия комитетинде инструктор, бөлүм башчы, 1949–1951-жж. Кыргызстан Борбордук партия комитетинин алдындагы эки жылдык партиялык мектепте окуп, партиялык уюмдун партиялык бюросунун катчысы болуп шайланган. 1956-жылы КПСС БКнын алдындагы партиялык жогорку мектепти сырттан окуп бүтүргөн. 1952-жылы Токмок шаардык партия комитетинин 2-катчысы, 1953-жылы Покровка райондук партия комитетинин 1-катчысы, 1955-жылы Фрунзе облустук партия комитетинин пропаганда жана агитация боюнча катчысы, 2-катчысы, 1953-жылы Кемин райондук партия комитетинин 1-катчысы болуп шайланат. 1962–1972-жж. Кыргыз ССР Министрлер Советинде Советтик органдар боюнча бөлүмдүн башчысы, 1972-жылдан өмүрүнүн аягына чейин Кыргыз ССРинин Маданият Министринин орунбасары болуп иштеп келген.
Анын алгачкы «Билим» аттуу ыры 1939-жылы «Кыргызстан пионери» гезитине басылып, ырлары республикалык гезит-журналдарга жарыялана баштаган. Ү.Жумабаев 1973-жылдан СССР Жазуучулар союзуна мүчө болгон. «Эмгек Кызыл Туу» ордени, «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн», В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы, «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңиштин отуз жылдыгы» медалдары, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамоталары менен сыйланган. Кыргыз ССРинин КП БКсына мүчө, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин VII чакырылышына депутат болуп шайланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Ырлap. – Ф.: Кыргызмамбас, 1958. – 103 б.
Өлбөс адам.– Ф,: Мектеп., 1965. – 83 б.
Атанын өкүмү.– Ф.: Кыргызстан, 1967. – 114 б.
Кыл-кыяк.– Ф.: Мектеп, 1968. – 43 б.
Махаббат күүлөрү.– Ф.: Кыргызстан, 1970. – 104 б.
Алтын казык: Ырлар.– Ф.: Мектеп, 1976. – 108 б.
Ырлар жана поэмалар.– Ф.: Кыргызстан, 1978. – 235 б.
Махаббат күүлөрү: Ырлар, поэма.– Ф.: Кыргызстан, 1983. – 128 б.
Массалык адабият
Массалык адабият – 1. Адабияттагы өзгөчө мыкты көрүнүш катары бөлүнүп чыкпаган, жалпы көчтүн карасындагы, көптүн арасындагы чыгармалар. 2. Эл арасына кеңири тараган, көркөмдүк-эстетикалык деңгээли жогору эмес, негизинен көркөм табити анчалык өнүкпөгөн окурмандарга ылайыкталган, окууга жеңил, бирок окурманды ойго салбаган чыгармалар. Азыркы кыргыз турмушуна “массалык адабият” негизинен Батыштан келип кирип, сүйүү повесть-романдары, детектив, вестерн жана башка жанрдык формаларда жашап жатат. к. Детективдүү адабият. Триллер.
Гобиоморлор
Гобиоморлор (лат. Gobiomorus) —  букачар сымалдуу балыктардын бир уруусу.
Онегиндик сап
Онегендик сар, Онегиндикукаш, же онегиндик строфа – он төрт саптан турган а-б-а-в-в-г-г-д-е-е-д-ж-ж түрүндө уйкашкан ыр же куплет. А. С. Пушкин поэзиядагы генийлигин дагы бир мертебе көрсөтүп, “Евгений Онегин” романын бүтүндөй ушул формада жазып чыккан. Мисалы:
Айдын жүзүн карап турду эле,	а
Алып учту кыздын жүрөгү. б
“Келе калем, келе бир барак, 	в
Үстөлдү кой бери, сыйдараак	в
Кечир эми, анан жатармын, 	г
Сен өзүң да барып эс алгын...”	г
Айлуу түндүн бейкут куту бар,	е
Азгырылып жаш кыз азыр да, 	д
Ойлобостон жазган катында,	д
Кат да бүтүп ыктуу чапталат,	ж
Кана, Таня, кимге арналат? ж
<p style="text-align:center">(Которгон Э. Турсунов)
Мисалдан көрүнүп тургандай, мында уйкаштыктын бир топ түрлөрү колдонулган, деги эле аны башка тилдерге которуу да өтө машакаттуу.
Колдонулган адабияттар
ソネット
“Карагул ботом”( дастан)
“Карагул ботом” элге таасирдүүлүгү, өзөктү өрттөгөн оор жоготууну элестүү сөздөр менен кошокко айландырган ыры, муун-жүндү бошоткон кайгылуу обону аркылуу ого бетер артылган. “Карагул ботомдун” эл ичинде айтылып жүргөн 5–6 варианты бар. Башка жанрларга окшоп, уламыштардын деле эпизоддон эпизодго чубап айта берүүгө ылайыктуусу (окуялары кызыктуу болсо) тескерисинче алымча-кошумча кошууга муктаж эместери болот. “Карагул ботом” булардын экинчи тибине кирет. Ошол себептүү бардык үлгүлөрүнүн көлөмү чакан. Башкача айтканда, мергенчинин жаңылып, өз уулун атып алышы, ошондо кошулган кошок чыгарманын негизги өзөгүн түзөт. Ал эми Калыктын “Карагул ботомдунда” Ашыр деген мергенчи чалдын Убагул, Эрегул, Байыргул, Дүйшөгул кенжеси Карагул деген беш уулу болгон. Эки уулу доодо, эки уулу жоодо өлүп, Карагул жалгыз калат. Калык “Карагул ботомдун” маанисин тереңдетип, көркөмдүгүн артылта өз алдынча оригиналдуу иштеп чыккан. Калыктын вариантындагы экинчи өзгөчөлүк “Карагул ботомдун” ар саптарын комуз менен айтып, аткаруу чеберчилигине баш ийдирилген. Калыкта Карагулду жоготуу жеке эле кемпир-чалдын гана эмес, эжесинин, элдин да оор жоготуусу катары берилет.
Толгоноорум бир боорум, Томуктан сынды оң колум. Томуктан колду сындырган, Тозоку какбаш оңбогун. Тоо кийикке асылып, Толгоноорумду сомдодуң. Кайберен аттың семиз деп, Кайберендин каргышы, Карагулду аттың эми издеп. Канатым сынып, кайрылып, Карагулдан айрылып. Кайдан табам мен издеп. Окуя “кайберендин каргышы, Карагулду аттың эми издеп” дегенден баштап, чиеленип өнүгүүнүн экинчи этабына өтөт. Бул жерде Карагул эжесинин кошогу аркылуу мергендин кумарына кызыгып, кайберендерди аёосуз кырган. Алды-артын ойлобогон ач көздүгүнүн бетин ачып берет. Ашынган ач көздүк эртеби кечпи, адамды бир мүшкүлгө салбай койбойт. “Эмнени кордосоң, кордугуна каласың” делет элде. Бул динде да “Дүйнөгө кызыгуу оту – өлүмдөн өчөт” деген ынанымдуу айтылат. Табият бар байлыгын тартуулап, ашынып баратсаң ушинтип жазалап да коёт. Муну, Калык:
Бул чыгарманы айтылуу комузчу А. Эшмамбетов да Калыктан үйрөнүп алып, мыкты аткарган. Ал радио фондуга жазылып калган. “Карагул ботом” – төкмө А. Айталиевдин кайгыга ширелген муңдуу обону, жогорку чеберчиликтеги аткаруучулук устаттыгы менен кыргыз түгүл тектеш элдерге чейин таанылды. Ошентип, “Карагул ботом” бар негизги турмуштан алынып, адам менен табияттын ыйык биримдигинин сыры тереңде экендигин айкындаган жана Калык, Сарыкунандан алп айтуучулардын өнөрканасынан өтүп, ого бетер муңдуу чыгармага айланган курч драмалуу, терең трагедиялуу дастан.
Колдонулган адабияттар
[[Category:Адабият]
Базар-Турук, Жумгал району
Базар-Турук (Базар-Турук) — Кыргыз Республикасынын Нарын облусун Жумгал районундагы айыл. Жаңы-Арык айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1277 киши.
Күзгү кап
Күзгү кап, текче — көчмөн турмушта негизинен күзгү салынчу буюм. Орточо күзгү каптын узундугу 100 смдей, туурасы 50 смдей болгон. Күзгү кап кийизден, таардан, калың кездемеден ар кандай чоңдукта жасалып, төрт бурчуна чачыланып өрүлгөн (согулган) боолор тагылган; бет жагы курак, оймо, сайма, бермет, шуру бастырылып, жээги тордолуп жана чачыланып кооздолгон; төмөнкү эки боосу керегенин башына, жогорку эки боосу эки уук алаканынын жогорураак жагына (туурасы кере, бийиги бош) байланган. Буга күзгүдөн башка эндик, упа, атыр, ооз комуз, шуру да салынган.
Фонддор
Фонддор (фр. fond, лат. fondus – негиздеме) – 1) ре-сурстар, корлор (м.: туракжай фонду, жер фонду, үрөн фонду); 2) ишкана пайдалануучу материалдык жана акча каражаттары, м.: негизги өндүрүштүк, жүгүртүм фонду, айлык акы фонду; 3) түзүүнүн жана пайдалануунун белгилүү тартибине ээ каражаттардын булагы (м.: уставдык фонд, кампалык фонд); 4) туруктуу киреше берүүчү баалуу кагаздар.
Ле-Пюи
Ле-Пюи, Ле-Пюи-ан-Веле – Франциядагы шаар. Жогорку Луара департаментинин административдик борбору. Калкы 23,2 миң (2010). Жолдор тоому.
Шаар 4-кылымдын аягында негизделген. Роман стилиндеги 6 кумпалуу Нотр-Дам собору (11–12-к.; маңдайы 5 ярустуу аркададан туруп, 2 түстүү таш менен, каптал порталдары (12-к.) мусулман архитектурасынын салттарында кооздолгон; оюуланган эшиктери (12-к.), коңгуроо (13-к.), дубалдарга тартылган 12–15-кылымга таандык сүрөттөр жана башкалар бар). Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Аны айланта Сен-Жан баптистерийи (11-к.), «Машикули» имараты (12-к.), Жансыз капелла (12-к.) жайгашкан. Доминикан Сент-Лоран чиркөөсү (14–15-к.), Сент-Клер монастыры (1432), Паннессак мунарасы (15-к.), «Сен-Видаль» отели (15–16-к.), епископтордун ак сарайы (16-кылымдын аягы), готикалык жана Ренессанстык турак-жайлар сакталган. Ратуша (1752), Крозатье фонтаны (1858) жана музейи (1865–68) жана башкалар бар. Шаардын экономикасынын негизин туризм бизнеси түзөт.
Манастын Мекеге барышы
Манастын Мекеге барышы — окуялардын чиеленишиндеги баскыч.
Арадан үч жыл өткөндө Манас Алтайга көчмөк болуп, элине кабар берип, кеңеш курат Чогулган элге той берип, баласын олтургузат. Барам деп койдум эле, Мекеге барууга уруксат бергиле — деп өтүнөт. Акун канга баласыз кезде бел куда болдук эле, эми мен эркек, сен кыздуу болдуң, айныбасаң кызыңды уулума бер деп көп калың берет. Манас Мекеге барса аман кайра келбейт го деп эл кайгырат. Манас элинен ыраазылык сурап, Алмамбет, Сыргак, Токотойду ээрчитип Мекеге жөнөйт. Манастар узак жол басып, укмуштуу жандарга жолугат, он тогуз күн деңизде, тогуз күн чөлдө жүрүп, акыры Мекеге жетет. Аларды Абуназир тосуп алып, Мединага алып барып, Мукамбет пайгамбардын кабырын көргөзүп, кайра элине кетүүчү жолду айтып берип жөнөтөт.
Кызыл бут бабыр
Кызыл бут бабыр (лат. Rissa brevirostris) —  үч манжалуу чардактардын бир түрү.
Оттуктаж уулу Балташ
Оттуктаж уулу Балташ (1878-1935) — зергер. Кочкор өрөөнүндө төрөлгөн. Атасы Оттукташ, агасы Санташ атактуу усталардан болгондуктан, ал жаш чагынан алардын нускоосунда узана баштаган. Замандаштары: Балташ устанын «кыял чегелөөсү күнгө чагылышып, көз тайгылтып, кубулуп турар эле», - деп айтышчу. Балташтын күмүш чегелери кыз келиндерге таандык асем буюмдарына, ат жабдыктарына жана үй эмеректери - төр ала бакан, жагдан, сандык жана башкаларга бирдей түшкөн. Ал буюмду торчолоо (тордоо) - чыйратылган күмүш зымды асем нускалоого айрыкча көңүл бөлгөн. Мында зымды түрдүү жоондукта чыйратып, зым улам ичкертилип, чыйратылган сайын чеберчилик да артыла берет. Зергердин зым тарткычтары отуз беш тешигинен (эң ичкеси 0,3 мм, эң жоону 0,6 мм) улам өткөн сайын ичкерип отурат. Ар бир тешиктен өткөн сайын зымды отко кызытып алган. Ансыз ал үзүлүп кетет. Ал эми зымды чыйратууда аны атайын түрө жана эше турган туткасы айлантууга эптүү дүкөнү болгон. Муну да зергер буюмдун түспөлүнө жана колдонушуна карата кынаптап, түрдүү «оюм чийимдеп» данакерлеген. Ал зер буюмдарын «тогуз төбөлөөгө» (асыл таш, айнек чөгөрүү) да чебер болгон. Аны зер буюмдардын бардык түрүнө колдоно билген. Эмгеги баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Жумалиев Анасбек
Жумалиев Анасбек (1947–2006) - акын.
Анасбек Жумалиев 1947-жылы Манас районунда Бала-Сару айылында туулган. 1965-жылы Киров районундагы Чоң-Курган орто мектебин, 1973-жылы КМУнун филология факультетин сырттан окуп бүтүргөн. Эмгек жолун өз айылындагы сегиз жылдык мектепте пионер уюмунун жетекчиси болуп иштөөдөн баштаган. 1968-жылдан ошол эле мектепте кыргыз тил, адабияты мугалими, 1983-жылдан окуу-тарбия иштери боюнча директордун орунбасары болуп иштеген. 1979-жылдан бери чыгармаларын жарыялап, негизинен сатиралык чыгармаларды жазган. 1987-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Жергемдин көркү: Ырлар.– Ф.: Мектеп, 1979. – 64 б.
Толкундуу курак: Ырлар жана пародиялар.– Ф.: Мектеп. 1984. – 52 б.
Туберкулёз
Туберкулёз (лат. tuberculum - бүдүрчө, дөңчө), кургак учук - кишинин, малдын көбүнчө өпкөсүндө жана лимфа түйүндөрүндө сезгенүүдөн пайда болгон майда бүдүрлөр менен мүнөздөлгөн жугуштуу оору.
Туберкулёз менен көбүнчө иммунитет өөрчүй элек кичине балдар, нерв жана эндокрин системалары туруктуу боло элек жаш өспүрүмдөр, улгайган кишилер ооруйт. ТМ аба аркылуу жукса, өпкө Туберкулёзун (кургак учук) козгойт. Мында өпкөнүн микробактерия түшкөн ткандарында сезгенүү очогу пайда болуп, некрозго айланат. Андан кийин катуу кабык менен капталат да, акырындап, кальций туздары топтолот. Анда оорулуу бат чарчайт, түнкүсүн тердейт, жөтөлөт (көбүнчө кургак жөтөл), кан түкүрөт, эти ысыйт, уйкусу, кыялы бузулат, какырыктан Туберкулёз таякчалары табылат.
Өпкө Туберкулёзун аныктоодо рентгендик диагностиканын мааниси чоң. Өпкө ооруларын өз убагында жана толук дарылабагандыктан да, өпкө Туберкулёзу пайда болот. Ошондой эле лимфа жана кан тамыр аркылуу муундарга, сөөктөргө, мээ кабыгына, бөйрөккө ж. б. органдарга таркашы ыктымал. Лимфа бездеринин Туберкулёзунда алардын көлөмү чоңоёт, ооруйт, үстүндөгү тери жукарып, кызарат. Оору күчөгөндө бездер ириңдеп жарылат да, айыккандан кийин тырык калат. Ичеги, карындын, лимфа бездеринин Туберкулёзу перитонитке алып келиши мүмкүн.
Муундардын Туберкулёзунда (мис., коксит) муундун кыймылы начарлап, басканда ооруйт. Омуртка тутумунун Туберкулёзун өз убагында дарылабаса, бүкүр болуп калышы мүмкүн. Дарылоодо Туберкулёзго каршы дарылар, кээде пневмоторакс, санаторий режими ж. б. колдонулат. Алдын алуу үчүн мамлекеттик жана коомдук деңгээлде алдын алуу чаралары өткөрүлүп, өздүк гигиенаны сактоо, үй-бүлөдө Туберкулёз менен ооругандарды өзүнчө бөлмөдө кармоо, оорулууларды өз убагында ооруканага жаткыруу зарыл. Жаңы төрөлгөн балдар БЦЖ вацинасы менен эмделет, 30 жашка чейинкилерди кайрадан эмдөө жүргүзүлөт. БЦЖ менен эмдөө элдин 80% ин оорудан сактайт. Оорулуу менен байланышта болгондорго дары менен хим. алдын алуу жүргүзүлөт.
Фондулук биржа
Фондулук биржа – бул ишмердикти депозитардык жана өзара милдеттенмелерди аныктоо боюнча (клирингдик ишмердик) ишмердиктен башка эч кандай ишмердик менен алмаштырбаган баалуу кагаздар базарындагы соода-сатыктардын уюштуруучусу. КР Ф. б. коммерциялык эмес уюм болуп саналат жана биржа мүчөлөрүнүн ортосунда гана соодаларды уюштурат. Баалуу кагаздар базарынын катышуучулары биржада анын мүчөлөрүнүн ортомчулугу менен гана аткарымдарды жүргүзүшөт.
Көк башчалуу сесели
Көк башчалуу сесели (Seseli eryngioides Korovin, (M. Pimen. et V. N. Tiкhom)) - Монокарптык көп жылдык, бүтүн өзөк тамырлуу өсүмдүк. Сабагы жалгыздан, түп жагы былтыркы жалбырактын калдыгы менен жабылган, түп жагынан баштап бутактанат. Тамыр моюнчасынан өскөн жалбырактары көп санда, канаттай тилкелүү, жалпы көрүнүшү жумурткадай; сабактан өскөн жалбырактары майдараак, кыска саптуу жалбырак кучактуу, жогорку жалбырактары сызгычтай тегиз жээктүү, же майда тишчелүү. Чатыры 50-60 гүлдүү, 15-18 ичке сызгычтай тегиз жээктүү жалбыракчадан турган ороочтуу. Чатырчалары ороочтуу, 15-17 жумуртка же ланцет сымал жалбыракчадан турат. Желекчелери ак, бир аз оюктуу. Мөмөсү капталынан бир аз басырылгандай, тескери ланцеттей.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июлда гүлдөп, август-сентябрда мөмө байлайт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Чаткал тоо кыркасы: Бозботоо тоолору, Итагар суусунун өзөнү, Аксай, Курайрык капчыгайлары.
Өсүү шарттары
Акиташтуу аскалардын жаракалары.
Саны
Популяцияларында бирин-серин кездешет.
Чектөөчү факторлор
Себептери белгисиз.
Өстүрүү
Маалыматтар жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Бешарал коругунда өсөт.