cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Подтекст
Подтекст – сөз менен айтылбаган, бирок мааниси сүйлөмдөн улам белгилүү болуп турган ой.
Быгат (дарыя)
Быгат — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мисс дарыясынын оң жээгинен 42 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ботва
Ботва – азыктамырлуу, түймөктамырлуу жашылча тоют жана техникалык өсүмдүктөрдүн жер үстүндөгү бөлүгү (көбүнчө жалбырактары) тоют катары силос түрүндө пайдаланылат. Мисалы, кызылча, сабиз, картошка жана башкалар.
Б-а мал өстүрүүдө жана сүттүү саан уйларды багууда тоют катары силос түрүндө колдонулат.
Чарала сойлок
Чарала сойлок (Spalerosophis diadema (Schlegel, 1837) ssp. Schiraziana), (Jan, 1865):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Бул түр Түндүк-Батыш Африкадан тартып Түндүк Индияга чейин таралган. S.d. schiraziana ареалы Иран, Түндүк жана Батыш Афганистан, Орто Азия жана Түштүк Казакстанды камтыйт. Ареалы Түндүк-Чыгышта Амурдарыя жана Чыгыш Кызылкум, ал эми Сырдарыя боюнча Фергана өрөөнүнө чейин жетет. Кыргызстанда Пулгон кыштактын айланасында, Ош шаарына жакын (түрдүн ареалынын эң чыгыштагы точкасы) жана Кочкор Ата жана Сузак айылдардын ортосундагы жолдордо табылганы белгилүү.
Жашаган аймактары
Деңиз деңгээлинен 1500м бийиктикке чейин бадалду жана чөптүү өсүмдүктөрү сейрек келген кумдуу, чополуу жана таштуу жарым чөл жана чөлдөрдөгү участкалар; суулардын жээктериндеги такыр жарлар жана кумчул чычкандардын колониясы. Кыргызстанда тоо этектеринде зооналарга жакын чополуу дөңдөрдө кездешкени белгилүү.
Саны
Отро Азияда Копетдаг, Мургаб суусунун жайылмасы жана Пяндж суусунун төмөн жагынан башка калган жерлеринде саны төмөн; Фергана өрөөнүндө өтө аз. Кыргызстанда болгону 3 жолу табылганы белгилүү: 1884 жылы Ош шаарына жакын, 1988 жылы Пулгон кыштагынын айланасы жана 2005 ж. май айында Кочкората жана Сузак айылдардын ортосундагы жолдо.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кыргызстанда изилденген эмес. Жылуулукту сүйүүчү түр, чээндеги мөөнөтү 100 суткага жакын созулат (Түркменияда марттын башында бүтөт). Жыныстануушусу июнда, июлң-августа 3 – 14 жумуртка тууйт, инкубациясы 2 - 3 ай созулат. Күндүз активдүү. Сойлоп жүрүүчүлөр (геккөндөр, агамалар, кескектер, ок – жылан) жана сүт эмүүчүлөр (Кызыл куйрук кумчул, афган момолойю) менен азыктанышат. Денесин чалып табылгасын муунтуп өлтүрөт. Ийиндерге жана таштардын арасындагы коңулдарга, жарлардын тешиктерине кирип жатышат. Кишини көргөндө коркунучтуу ышылдап, оозун дээрлик 180° чейин ачууга жөнөмдүлүгүн көрсөтөт.
Чектөөчү факторлор
Жашаган жерлеринин өзгөрүлүшү жана тынчсыздандыруу фактору, түр ареалынын түндүк – чыгыш чегинде географиялык жана климаттык экстремалдык шарттардын таасир этиши.
Көбөйтүү (колдо багуу)
S.d.schiraziana – террариум сүйүүчүлөрдүн популярлык обңектиси, көбөйтүү салыштырмалуу жеңил, колдо кармоонун жакшы шарттарында жылына эки жолу тууйт – ноябрда. Кыргызстанда колдо кармап багуусу жөнүндө маалыматтар жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргызстанда Фергана өрөөнүндө жана шериктеш өлкөлөрдө атайын коргоого алынган эмес. Өзгөчө коргоодогу жаратылыш территорияларында белгилүү табылган жерлеринин бирөө да жана табыла турган жерлери көрсөтүлгөн эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Популяцияларын издеп табуусун улантуу, кийинчерээк жагымдуу жерлерге көбөйүшү үчүн колдо багып көбөйтүүнү уюштуруу, жыланды кармоого тыюу салуу.
Статусу
CR C 2 b категория. Түштүктүн батыш – палеарктикалык түрдүн белгилүү 4 түрчөсүнөн бирөөсү; Кыргызстанда түрдүн ареалынын чегинде 1 - 3 обочолонгон өтө аз сандагы ( такыр жоголуп кетиши мүмкүн) популяциялары белгилүү, алардын жашаган жерлери антропогендик таасир астындагы зонада.
Патрис Лумумба
Лумумба Патрис Эмери (2. 7. 1925, Касан провинциясы, Оналуа – 17. 1. 1961, Катанга провинциясы) – конголук саясий жана коомдук ишмер. Конго Республикасынын улуттук баатыры (1966). Лумумба акын катары да белгилүү. Католик миссионерлер мектебин, Антверпен университетинин юридикалык факультетин бүткөн. 1950-жылдан саясатка катыша баштаган. Көз карандысыздык үчүн күрөшкөн Конго улуттук кыймылы партиясынын негиздөөчүсү жана жетекчиси (1958). Бельгиялык Конгого көз карандысыздык берүүнү чечкен Брюсселдеги (1960, янв.– февр.) «Тегерек стол» конференциясына катышкан. 1960-ж. июндан Конго Демократиялык Республиканын 1-премьер-министри болуп иштеген. Нечен ирет куугунтукка алынган. 1960-ж. сентябрда Конго кризисинин жүрүшүндө камакка алынып, Катангада (азыркы Шааба) мыкаачылык менен өлтүрүлгөн. 2002-ж. акталып, өкмөт Лумумбанын өлтүрүлгөндүгүнө байланыштуу анын үй-бүлөсүнөн жана конго элинен расмий түрдө кечирим сураган. 1961–92-ж. Москвадагы Эл достугу университети Лумумбанын ысымы менен аталган.
Биографиясы
1925-жылы 2 июлда Конголук коомдук жана саясий ишмер Патрис Эмери Лумумба Конгодо (Африкадагы өлкө) төрөлгөн. Ал Конго Демократиялык Республикасынын Биринчи премьер-министри, Улуттук баатыр, акын, Африка элдеринин боштондук күрөшүнүн символу болгон. Боштондук үчүн болгон аракеттеринин кесепетинде камакка алынган. Түрмөдө жатып саясатка мыйзам жолу менен аралашууну ойлойт да, бошонгондон кийин “Конгонун улуттук кыймылы” аттуу партиясын негиздейт. Шайлоодо партия жеңишке жетишип, ал Конгонун биринчи премьер-министри болуп дайындалган. 1960-жылы 7-июлда П.Лумумба СССР менен дипломатиялык мамиле курууга жетишет. Эки өлкөнүн ортосундагы достук мамилени бекемдөө үчүн Москвада анын атын жаңы ачылган Эл аралык достук университетине жана көптөгөн шаар көчөлөрүнө ыйгарууга чечим чыгарылат. 1960-жылы өлкөсүндөгү баш аламандыкка жол бергендиги үчүн Лумумба жумушунан бошотулуп, үй камагына алынган. Андан бир жыл өтпөй, 1961-жылы 17-январда каза тапкан.
Шайдуллаева Топчугүл
Шайдуллаева Топчугүл Жолдошевна - жазуучу, публицист, илимпоз.
Баткен районунун Кара-Булак айылында 1960-жылы 24-январда туулган. 1977-жылы Кара-Булак орто мектебин, 1982-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика бөлүмүн бүтүргөн.
Эмгек жолун ошол эле университеттин социологиялык лабораториясынын кызматкери болуп иштөөдөн баштаган.
1985–1989-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин алдындагы аспирантурада окуган.
1990–1992-жж. Кыргыз мамлекеттик кыз-келиндер педагогикалык институтунда окутуучу болуп эмгектенген.
1992-жылы социология илимдеринин кандидаты.
1992–1993-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин философия кафедрасынын окутуучусу
1993–2003-жж. Бишкек гуманитардык университетинин социология кафедрасынын доценти, кафедра башчысы.
2003–2004-жж. Кыргыз Республикасынын Омбудсменинин (Акыйкатчысынын) аппаратында маалыматтык-басма бөлүмүнүн башчысы.
2004-жылдын октябрь айынан “Агропресс” республикалык айыл чарба басылмасынын башкы редактору, “Агроиздательство” коомдук фондунун директору.
2000-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
2007-жылдан Борбор Азия ПЕН-клубунун вице-президенти.
Сыйлыктары
2000-ж. “Акыркы раис” аңгемеси Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан уюштурулган “Элет тагдыры – эл тагдыры” сынагынын байгесине татыган.
2000-ж. – “Жан шерик” аңгемелер жыйнагына Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун “2000-жылдын эң мыкты китеби” диплому ыйгарылган.
2006-ж. Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
2018-ж. – Кыргыз Республикасынын Маданиятына эмгек сиңирген ишмери.
2017-ж. – Түрксой уюмунун “Баласагын”медалы менен да сыйланган.
2021-ж. – Улуттук "Алтын калем" сыйлыгынын ээси.
2022-ж. – “Балакана” китеби "2022-жылдын Мыкты китеби" дипломун алган.
“Кайдасыңар кадырлуу агайлар!?”, “Жакырчылык жана гендер маселеси”, “Шелекке барып, челекке түшкөн кыргыздар” ж.б. макалалары эл аралык уюмдардын сынактарынын байгелерине татыган.
Кыргыз тилинде
Айрым аңгемелери орус, англис, казак, азербайжан, фин тилдерине которулуп, жарык көргөн.
Помолесъшор
Помолесъшор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хоседа-Ю дарыясынын оң жээгинен 119 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кудайбергенов Булан
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Экологиялык экспертиза
Экологиялык экспертиза – төмөнкү максаттагы экспертиза: чарбачылык ж. б. иш-аракеттердин белгиленген экологиялык талаптарга жооп бере тургандыгын аныктоо; объектинин иштөөсүнө жол бериле тургандыгын аныктоо. КРде Э. э. мамлекеттик Э. э. менен коомдук Э. э. ишке ашырылат.
Фёдоровка (Жайыл району)
Фёдоровка — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Сары-Коо айыл округу курамына кирет.
Дого омурткалуулар
Дого омурткалуулар (лат. Apsidospondyli) — амфибиялардын бир классы.
Латвия
Латвия (Latvija), расмий аталышы — Латвия Республикасы (Latvijas Republika) – Чыгыш Европадагы мамлекет. Түндүгүнөн Эстония, чыгышынан Россия, түштүк-чыгышынан Беларуссия, түштүгүнөн Литва менен чектешет. Балтика деңизи жана анын Рига булуңу менен чулганат. Аянты 64,6 миң км2. Калкы 2,26 млн (2009). Борбору – Рига. Расмий тили – латыш тили. Акча бирдиги – евро. Төрт тарыхый облусту (регионду) камтыйт: Видземе (мурдагы Ливониянын түштүк бөлүгү, Лифляндия), Земгале (Земгалия, Семигалия), Курземе (Курляндия, Курония), Латгале (Латгалия). Административдик-аймактык жактан 109 крайга жана республикага баш ийген 9 шаарга бөлүнөт (2007-жылдын 1-июлунан). Латвия – БУУнун (1991), Европа коопсуздугу жана кызматташтыгы уюмунун (1991), ЭВФтин (1992), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1992), Балтика өлкөлөрүнүн кеңешинин (1992), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1999), Европа Советинин (2004), НАТОнун (2004) мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Латвия – унитардык мамлекет. Конституциясы 1922-ж. 15-февралда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, аны парламент 4 жылга шайлайт. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (сейм). Пропорциялык система (партиялык тизме) менен 4 жылга шайланып, 100 депутаттан турат. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген министрлер кабинети ишке ашырат. Латвияда көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги саясий партиялары: Элдик партия, «Жаңы мезгил», «Латвиялык жол», «Мекенге жана эркиндикке», «Адам укуктары жана бирдиктүү Латвия үчүн» жана башка.
Калкы
Өлкөдө латыштар 59,3% (1989-жылкы эл каттоо боюнча 52,5%), орустар 27,8% (34,0%), беларустар 3,6%, украиндер 2,5%, поляктар 2,4%, литвалыктар 1,3%, еврейлер 0,4%. Төрөлүүнүн азайышынан (2008-ж. 1000 адамга 10,6 бала; 1991-ж. 1000 адамга 13,0 бала) жана өлүм-житимдин бир аз өсүүсүнөн (2008-ж. 13,7, 1991-ж. 13,1 адам) калктын табигый өсүүсү бир аз басаңдады. 1960–90-жылдары СССРдин башка республикаларынан келгендер Латвиянын калкынын жылдык өсүүсүнүн жарымына жакынын түзгөн (миграция сальдосу 1960-ж. 1000 тургунга 9,2 адам, 1985-ж. 4,7 адам). 1990–2000-ж. иммигранттардын ичинен АКШ, Канада, Австралия, Швециядан келген этностук латыштар басымдуулук кылган. Өмүрдүн орточо узактыгы эркектердики 66,7, аялдардыкы 77,4 жаш. Калктын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 35,0 адам туура келет. Шаар калкы 68% (2009). Ири шаарлары: Рига, Даугавпилс, Лиепая, Елгава, Юрмала, Вентспилс, Резекне, Валмиера, Екабпилс. Өлкөнүн экономикасында калктын 1,12 млну эмгектенет (2009), анын 63%тен ашыгы тейлөө чөйрөсүнө, 29%ке жакыны өнөр жай менен курулушка, 8%и айыл чарбасына туура келет. Латвиянын калкынын 22,7%и католиктер, 20,3%и протестанттар, 16%тен ашыгы православныйлар.
Тарыхы
1929–33-ж. дүйнөлүк экономикалык кризистин шарттарында Латвияда ички саясий абал курчуган. Өнөр жай өнүгүшү токтоп, жумушсуздардын саны өскөн. 1934-ж. премьер-министр К. Ульманис аскер бөлүктөрүнө таянып, мамлекеттик төңкөрүш жасаган (1936-ж. ал президенттик орунду ээлеген), өлкөгө аскердик абал киргизилген (1938-ж. чейин сакталган). К. Ульманис конституцияны жоюп, бардык саясий партияларга тыюу салып, спорттук жана маданий коомдорду, жумушчу жана профсоюз уюмдарын талкалаган. Улуттук мектептерди жаап, латгалдарды толугу менен ассимиляциялоо курсу жүргүзүлгөн. Бийликтин саясаты элдин нааразычылыгын күчөткөн. 1939-ж. ЛКП менен Латвия Социалистик жумушчу-дыйкан партиясы Бирдиктүү элдик фронтко биригип, К. Ульманисттин авторитардык режимине каршы күрөшкөн. 1930-жылдары Латвия менен СССР, Литва, Эстония жана башка мамлекеттердин ортосунда достук жана кызматташтык жөнүндөгү келишимине кол коюлган. 1940-ж. 21-июлда СССРдин күчү менен К. Ульманистин өкмөтү отставкага кеткен. 1940-ж. 21- июлда элдик сейм Латвияда совет бийлигин калыбына келтирүү жөнүндө чечим кабыл алып, Латвия Социалистик Советтик Республика (ЛССР) деп жарыяланган. 1940-ж. 5-августта ЛССР СССРдин курамына кирген. Улуу Ата Мекендик согуш (1941–45) убагында 1941-ж. германиялык аскерлер Латвияга кол салып, 1-июлда Риганы, 8-июлда бардык аймагын басып алган. Оккупациялык бийлик 1941-ж. 18– 19-августта Латвиянын бардык мамлекеттик ишканаларын жана жерлерин германиялык мамлекеттин менчиги деп эсептеп, немис тилин мамлекеттик тил деп жарыялаган. Латыштардын айрымдары Совет бийлигине каршы чыгып, германиялык күчтөргө кошулса, экинчилери фашисттик күчтөргө каршы партизандык топторду уюштурган. 1945-ж. Латвия германиялык баскынчылардан толук бошотулган. Согуш Латвиянын экономикасына терс таасирин тийгизип, демографиялык абалын начарлаткан. Согуштан кийин советтик элдердин жардамы менен Латвиянын экономикасы калыбына келтирилген. 1950–80-жылдарда Латвия ири экономикалык ийгиликтерге жетишкен. 1970-жылдары латыштар менен орустардын ортосунда улутчулдук карама-каршылыктар пайда болуп, 1987-ж. оппозициянын нааразычылык акциялары башталган. ММКда сталиндик репрессиялар сындалып, латыштардын депортацияланышы жана башка маселелер ачык айтыла баштаган. 1988-ж. 10-июлда Ригада Латвия улуттук көз карандысыздыгы үчүн кыймыл (лидери Э. Берклав) негизделген, анын максаты 1918-жылдагы Латвия Республикасынын үлгүсүн калыбына келтирүү болгон. 1988-ж. 9-октябрда Латвиянын эгемендүүлүгүн жана латыш элинин руханий кайра жаралуусун калыптандыруу үчүн Латвия элдик фронту (төрагасы Д. Иванс, уюмдун 90%ин латыштар түзгөн) түзүлгөн. 1989-ж. Мамлекеттик эгемендүүлүк жөнүндө декларация кабыл алынып, латыш тилине мамлекеттик тил статусу берилген. 1990-ж. 15-февралда мамлекеттик символдору – желек, герб жана гимни кабыл алынган. 1991-ж. 21-августта Латвиянын көз карандысыздыгы жарыяланып, аны РСФСР, ЕСке мүчө болгон өлкөлөр, СССР тааныган. 1991- жылдан ЕККУга, БУУга мүчө. 1993-ж. улуттук валюта – лат киргизилген.
Билим берүүсү
«Билим берүү жөнүндө» (1998), «Илимий ишмердик жөнүндө» (2012) жана башка мыйзамдар аркылуу жөнгө салынат. Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбиялоону, башталгыч, орто, кесиптик жана жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 99,8%ти түзөт (2008). Ири ЖОЖдору Рига шаарында жайгашкан. 472 илимий мекеме, 864 китепкана, 127 музей иштейт (2008).
Массалык-маалымат каражаттары
«Latvijas vestnesis», «Diena», «Rigas Вalss», «Latvijas Avise» жана башка гезиттери латыш тилинде, «Телеграф», «Вести сегодня», «Деловые вести», «Наука и жизнь», «Вести» жана башка гезиттери орус тилинде чыгат. Радиоуктуруу 1925-жылдан, телекөрсөтүү 1954-жылдан иштейт, 4 мамлекеттик, 20 мамлекеттик эмес радиостанция, мамлекеттик эки телеканал (LTV-1, LTV-7) жана бир нече менчик телеканалдар, ошондой эле «LETA» улуттук маалымат агенттиги бар.
Архитектура жана сүрөт искусствосу
Биздин заманга чейин 1-миң жылдыкта Латвия аймагында бекемделген конуштар (пилскалндар) балт жана финн-угор топторуна байланыштуу кооздуктардын түрлөрү пайда болгон. 12-кылымдын аягы – 13-кылымдын башында жыгачтан православие чиркөөлөрү курулган. 14-кылымда европалык роман стилиндеги коргонуу жана чиркөө имараттары басымдуулук кылган. Орто кылымда көркөм сүрөт искусствосу Батыш Европа искусствосу менен тыгыз өз ара байланышта таш, жыгач скульптура өнүккөн. Латвия шаар архитектурасы поляк жана нидерланд зодчийлигинин таасиринде өнүксө, 17-кылымдын аягында Польша менен Түндүк Европадан барокконун формалары таралган. Прибалтиканын Россияга кошулушу менен Латвия архитектурасынын таасири күчөгөн (Б. Ф. Растрелли). 18- кылымда курулуш өнөрүнө рококо стилинин элементтери кире баштаган. 18-кылымдын 2-жарымында Латвияда классицизм калыптана баштаган. Совет бийлиги орноп, фашисттик баскынчылар куулгандан кийин шаар, кыштактар пландуу түрдө курула баштаган. 1940-жылга чейин эклектикалык кооздоо өнөрү күчөгөн. 1955-жылдан типтүү долбоор боюнча темир-бетон жана кыш имараттар советтик неоклассицизм стилинде (Ригадагы Л. ИАнын бийик имараты, арх. О. Тилманс) курула баштаган. 1970–80-жылдарда Ригадагы конгресс үйү (1982, арх. Ю. Гертманис, В. Кадырков), Вентспилстеги «Юрас варты» (1977, арх. В. Вавулс, О. Домбровскис) маданият үйү курулган. Латвия архитекторлорунун долбоорлору менен Москвада коомдук имараттар (метрополитендин «Рижская» станциясы, 1958, арх. В. Апситис жана башка) жана турак үйлөр салынган. 13–19-кылымда Латвияда көркөм сүрөт искусствосу негизинен Батыш Европанын искусствосу менен эриш-аркак өнүккөн. 13-кылымдан адегенде роман, анан готика искусствосунун нугунда таш скульптуралар пайда болгон. Готикадан бароккого өткөн кезде жасалган рельефтерде маньеризм өкүм сүргөн. 1900–10-ж. графика өнүккөн. Жасалга өнөрүнө негиз салган Я. Куга, Ю. Мадерниек эмгектенишкен. Латыш сүрөтчүлөрүнүн көбү Ригадагы сүрөт академиясынан таалим алган. Совет доорунда реалисттик салты улантылган, 1920–30-жылдарда живописте, лирикалык-романтикалык дүйнө таанымга көңүл бурулуп, пейзаж (В. Пурвитис), натюрморт (Л. Свемпс), жанрдык сүрөт (Я. Лиепиньш) портрет (Я. Тимбергс) тартуу өнүккөн. Согуштан кийинки турмуш К. Мнесниек, Я. Розенталс. Ырчы М. Вигнере-Гринбергдин портрети. 1916. Латвия улуттук көркөм сүрөт музейи. Рига. Г. Элиас, А. Скриде, А. Эгле, П. Упитис, Г. Вилкс жана башка сүрөтчүлөрдүн чыгармаларында чагылдырган. Бир нече скульптуралык монументтер жаралган (Саласпилстеги мемориалдык ансамбль, 1961–67), скульптуралык портрет өнүккөн (Л. Давыдова-Медене, М. Ланге). 20-кылымдын аягындагы искусство жанрынын ар түрдүүлүгү менен мүнөздөлөт: абстракттык живопись (Э. Илтнерс, О. Аболс), гиперреализм (Я. Осис, Л. Пурмале, А. Станкевиц), сюрреализм (М. Табака), акционизм (И. Блумбергс) багыттарында чыгармалар пайда болгон. 20-кылымдын аягы – 21-кылымдын башында Иецавадагы костёл (1997–2007), Даугавпилстеги Ыйык Александр Невский чакан чиркөөсү (1999–2002), Саласпилстеги Ыйык Георгий чиркөөсү (2008-ж. курула башталган) жана башка имараттар курулган.
Музыкасы
Латыштардын элдик музыкасынын негизги жанрлары – эмгек, мезгилдин салтсанаа, лирика, юмор, бий, ырлар. Элдик музыкалык аспаптары: кокле (сыбызгы сымал), дига, скрипка, стабуле, тауре, ажаргс (үйлөмө); тридексникс эглите (урма) жана башка 16-кылымдын аягында чиркөө ырлары биринчи ирет нотага түшүрүлгөн. 18- кылымда Ригада орган музыкасы кыйла өнүккөн. 1760-ж. Рига музыкалык коому уюшулуп, ал симфониялык концерттер берген. 1782-ж. туруктуу опера труппасы бар шаардык немис театры ачылган (анда 1837–39-ж. Р. Вагнер дирижёрлук кылган). 19-кылымдын 2-жарымында хор музыкасы кеңири тараган. Улуттук композиторлор мектеби хор жана орган музыкасынын негизинде түзүлгөн. Я. Витолс, А. Юрьянс, Э. Вигнерс жана башка алгачкы латыш композиторлору болушкан. 20-кылымдын башында музыкалык маданияттын өнүгүшүнө А. Калниньш, Э. Мелнгайлис, Э. Дарзиньш кыйла таасир тийгизген. Латвиянын музыкалык турмушундагы маанилүү окуя 1917–19-ж. латыш аткычтарынын оркестрлеринин түзүлүшү болгон. 1920-ж. биринчи улуттук опера (А. Калниньш, «Банюта») коюлган. Латвия консерваториясы (1919) латыш улуттук музыкасынын өнүгүшү үчүн зор мааниге ээ болгон. 1940–41-ж. Латвия опера жана балет театры, 1941-ж. мамлекеттик филармония уюшулган. Музыкалык чыгармалар, изилдөөлөр «Латыш музыкасы» жыйнагына (1958-жылдан) жарыяланып турат. Латвия симфониялык музыкасына симфониячы композитор Я. Иванов зор салым кошкон. Опера жанрында көптөгөн чыгармалар жаралган: М. Зариньш, «Жаңы жээкке» (1955), «Жашыл тегирмен» (1958); А. Скулте, «Каныша кыз Гундега» (1971); И. Калниньш, «Ифигения Авлидада» (1982); Я. Лусенс, «Чымчык операсы» (2000) жана башка.
Театры
Латвия алгачкы театр 18-кылымдын 2-жарымында пайда болуп, 19-кылымда немис жана орус театр өнөрүнүн таасиринде өнүккөн. 1930-ж. Ригада жана башка шаарларда театрлар, Мамлекеттик Куурчак театры (1944) ачылган. 1960-жылдары жаңы муундагы режиссёрлор (А. Яунушанс, А. Я. Шапиро жана башка), 1990-жылдары постмодернизмге таянган режиссёрлор (Ж. Ж. Жилинжер, Г. Шмите) жана башка чыккан. 1995-жылдан Рига жана Даугавпилсте эл аралык «Ноmо Novus», 1998-жылдан «Homo Alibi» фестивалдары өткөрүлөт (2 жылда бир жолу).
Балети
Биринчи балеттик труппа 1782-ж. пайда болгон. Артисттер менен балетмейстерлер чет өлкөдөн чакырылып турган. Улуттук балеттин келип чыгышы 1912-ж. Ригада ачылган «Латыш операсы» театры менен байланыштуу. 1919-ж. анын базасында опера жана балет театры түзүлгөн. Балет труппасын В. Комисарс жетектеген. 1935-ж. биринчи латыш балети Я. Мединьштин «Сүйүүнүн жеңиши» коюлган. 1932- жылдан театрда балет мектеби (1948-жылдан Рига хореография окуу жайы) иштеген. Е. Чанги койгон спектаклдер Латвия хореографиясынын алтын фондусунан орун алган. Балет искусствосуна салым кошкон өнөрпоздор: хореографтар – И. Строде, А. Лембергс; артисттер – В. Вильциня, И. Гинтере, И. Каруле, И. Думпе, В. Янсонс жана башка.
Киносу
Латвия киносу 1910-ж. башталган. Адеп хроникалык, документ кинофильмдер тартылып, Лиепая шаары жөнүндөгү репортажды оператор Э. К. Тиссе тарткан (1913). Эң алгачкы тартылган көркөм фильми «Чындык кайда?» (1913). 1939-ж. В. Лацистин романы боюнча тартылган «Балыкчынын уулу» фильми кино чеберлеринин ири табылгасы болгон. 1940-ж. Ригада көркөм жана документ фильмдер киностудиялары уюшулуп, 1948-ж. Рига киностудиясына бириккен. «Каугур көтөрүлүшү» деген биринчи советтик латыш фильми тартылган (1941). 1970–80- жылдарда көптөгөн олуттуу фильмдер пайда болгон: «Оюн», 1981, «Дан куурай талаасы», 1984 – А. Криевс; «Менин үй-бүлөм», 1982 – П. Криловс жана башка Стрейчтин «Театр» жана Бренчтин «Дөбөлөрдөгү узак жол» («Долгая дорога в дюнах», 1980–81, СССРдин мамлекеттик сыйлыгы 1983), «Закым» (1983) жана башка фильмдери СССРде өзгөчө белгилүү болгон. 1990-ж. кино өндүрүшүн кескин кыскарса да, Стрейчтин «Адам баласы» (1991) жана «Тагдыр тегирмени» (1997); Фрейманистин «Уя» (1995) фильмдери тартылган. 2000- жылдардагы эң жакшы кинофильмдери: В. Кайриштин «Жолдо кетип баратып» (2001), У. Цельманын «Алакандагы патрон» (2002), Ю. Пошкустун «Монотондуулук» (2007). Латвиянын кино искусствосунун өнүгүшүнө реж. – П. Н. Арманд, У. Браун, А. Фреманис, Л. Лейманис, И. В. Масс, К. Пиесис; актёрлор – В. Артмане, Я. Грантинь, В. Зандбергс, Х. Лиепинь, Э. Павулс, Д. Ритенберг, Г. Цилинский жана башка чоң салым кошушкан.
Абдыкалыков Ыбырайым
Абдырахманов Ыбырайым (1888-1967) - белгилүү кыргыз жомокчусу, санжырачы, педагог, фольклорист.
Ысык-көлдүн Жети-Өгүз тарабындагы Талды-Булак деген жерде оокаттуу үй-бүлөдө туулган. 1905-жылы Караколдо татар мектебин бүтүрүп, мугалим болуп иштеген. Совет бийлигинин жылдарында Алматы, Фрунзеде мугалимдер институтун бүтүргөн. 1935-1960-жылдары Кыргызстандагы тил, адабийатты изилдөө багытындагы илимий мекемелерде кызматкер болуп иштеген. Абдырахманов бүт өмүрүн кыргыз элинин оозеки чыгармаларын чогултууга арнап, С. Каралаевден “Манас”, “Cеметей” “Сейтектин” көп бөлүгүн, 1922-1926-жылдары Сагынбайдан “Манас”эпосун (400 басма табак көлөмүндө),”Эр төштүк” жомогун жазып алган, фондуга өткөргөн. Ал өзү да      “Манас” “Семетей”, “Сейтек” эпосун жакшы айткан. ”Манас” трилогиясынын Абдырахманов түзгөн варианты идеялык жактан таза келип, көркөмдүк жактан жетилген. Абдырахманов көп сандаган фольклордук жана тарыхый-этнографиялык материалдарды жыйноодо көп эмгек сиңирген. Абдырахманов кыргыздын “Жаныл Мырза” дастанын да айткан. Эл арасында айтылган уламыштарды, тарыхый уламыштарды, асыресе “Казак кайын саап, кыргыздардын Ысарга киргени” деген тарыхый уламышты көлөмдүү санат ырга айландырган. “Манастын” кайсы кылымдарда болгону тууралуу” (1941) деген макаласында эпостун доорунун мүнөзү жөнүндөгү көптөн берки байкоолорун топтогон. “Манас” эпосун жарыкка чыгарууга да активдүү катышкан. 1948-жылы СССР жазуучулар Союзунун мүчөлүгүнө өткөн. Абдырахманов бир нече медалдар менен сыйланган.
Идиосинкразия
Идиосинкразия — организмдин клиникалык белгилери боюнча аллергияга окшош реакциясы; кээ бир тамак-ашка жана дарыга тукум куума өтө сезгич кишилерде болот.
Идиосинкразия кан басымы төмөндөйт, кан тамырлар жабыркап, териге жана былжыр челге кан куюлат, кандын кызыл жана ак бүртүкчөлөрү бузулат, ичеги-карын жолунун жана организмдин башка системаларынын иши начарлайт. Мындай бузулуу айрым ферменттердин жетишсиздигинен болот. Алдын алууда организмге жакпаган тамак-аш менен дарыдан сактануу керек.
Нарыстау (Миякин району, Башкыртстан)
Нарыстау — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Ильчигул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 379 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Касым-Жоомарт Токоев
Касым-Жоомарт Кемел уулу Токоев (Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев, 17-май 1953, Алма-Ата, Казак ССР) — советтик жана казакстандык мамлекеттик ишмер жана дипломат, Казакстан Республикасынын президенти.
Бад-Вёрисхофен
Бад-Вёрисхофен (ˈvøːʁɪsˌhoːfə̆n) ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар, курорт. Төмөнкү Альгой районуна карайт. Швабия административдик округуна тиешелүү. Калкы – 14 105 киши (2010-ж.). Аянты – 57.80 км2
Цезура
Цезура (лат. – жаруу, кесүү) – ыр жолдорундагы сөздөрдү ажыратуу, паузанын бир түбү. Кичине Цезурада ыр саптарындагы сөздөр бири-биринен ажыратылып турса, чоң Цезурада ыр жолу таптакыр экиге бөлүнөт. Мисалы,
Кайда жүрбөйт // эр жигиттин жаш башы,
Кимге керек // ата-эненин көз жашы.
Анатолий Луначарский
Луначарский Анатолий Васильевич (11(23). 11. 1875, Полтава – 26. 12. 1933, Франция, Ментона) – орус жазуучусу, сынчы, советтик мамлекеттик жана партиялык ишмер, СССР ИАнын академиги (1930). Большевиктик «Вперёд»,«Пролетарий» гезиттеринин редакциясына мүчө. В. И. Лениндин жетекчилиги астында активдүү партиялык иш жүргүзгөн. 1908–10-ж. кудай түзүүчүлүктү үгүттөгөн. Октябрь революциясынын катышуучусу (Петроград). 1917- жылдан агартуу эл комиссары. 1929-жылдан СССР БАКтын алдындагы окумуштуулар комитетинин председатели, 1933-ж. Испанияда ыйгарым укуктуу өкүл. Советтик билим берүү системасын уюштуруучулардан. В. И. Лениндин адабият жөнүндөгү осуяттарын системалаштырган («Ленин жана адабият таануу», 1932) жана советтик искусствонун жаңы методун негиздеген. Луначарский – «Королдук чач тарач» (1906), «Фауст жана шаар» (1918), «Оливер Кромвель» (1920), «Мунапыс болгон Дон Кихот» (1922) жана башка пьесалардын, ошондой эле адабий-сын китептердин автору. Чыгармаларына философиялык ойдун курчтугу, тарыхый жалпылоо мүнөздүү.
Цезура
Эгер “кел” деп, // Ата Мекен чакырса,
“Аманбыдан” // “кош” деп айткан сөз жакшы!
<p style="text-align:right">(А. Осмонов)
Дукерлер
Дукерлер (лат. Cephalophinae) —  улук мүйүздүү бөкөнсымак кийиктердин бир тукумчасы, булардын кыйла түрү жана уруусу бар: ак боор дукер (лат. Cephalophus leucogaster), Гарвей дукери (C. harveyi), көгүш дукер (C. monticola), сары жон дукер (C. sylvicultor), алача дукер (C. zebra), кызыл дукер (C. natalensis), кадимки дукер (Sylvicapra grimmia), жээрде каптал дукер (C. rufilatus), Танзания дукери (C. spadix), жабуулуу дукер (C. jentinki), кара чеке дукер (C. nigrifrons), кара жон дукер (C. dorsalis), кара дукер (C. niger), бадалчыл дукерлер (уруу) (Sylvicapra), үрпөк дукерлер (уруу) (Cephalophus).
Формация
Формация (лат. formasiu – түзүлүш), Өсүмдүк формациясы - башкы катмарларындагы доминанттары кээде контаминанттары жана кай бир башка белгилери боюнча окшош ассоциациялардын жыйындысы. Мисалы, Тянь-Шань карагайынан турган карагай токойлору, бетегелүү бозоңдор, каракыяактуу шалбаалар, өлөңдүү саздар жана башка Ф. экология белгилердин жакындыгы жагынан өсүмдүктүүлүк типтерине биригишет. Мисалы, шыбактуу чөлдөр, дарактуу токойлор, бадалдар жана башка у. с.
Ярусу боюнча бир гана өсүмдүктүн түрү үстөмдүк кылган ассоциациялардын жыйындысы. Мисалы, топтолушкан аксокто (Dactylis glomerata) же кой чайыры (Ferula ovina) кээ бир ассоциацияларда башка түрлөргө караганда дайыма үстөмдүк кылат.
Воргэ-Чатыль-Кы дарыясы
Воргэ-Чатыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чатыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 47 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 92 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лeпа
Лeпа – өтө майда нерселерди 2–50 эсе чоңойтуп көрсөтүүчү томпок айнек. Ал жарык нурун чогултуучу фокус аралыгы кыска, тунук линзадан же линзалар системасынан турат. Каралуучу нерсе линзанын фокус аралыгынан алыс эмес жерде жайгаштырылат. Бул учурда биз нерсенин чоңойтулган жана жалган сүрөттөлүшүн көрөбүз. Лeпа чоңойтуусу Г фокус аралыгы f менен төмөнкүчө байланышкан: Г = 250/f, мында D =250 мм жакшы көрүү аралыгы деп аталат.
Экономика чөйрөсүндөгү кылмыштар
Экономика чөйрөсүндөгү кылмыштар – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында кол салуу объектиси бир – мамлекеттик, муниципалдык түзүлүштөрдүн жана юридикалык жактардын, жарандардын экономикалык укуктары, мүлктүк жана өндүрүштүк мамилелери болгон кылмыштардын негизги түрлөрүнүн бири. Жеке менчикке (уурулук, алдамчылык, тоноо ж. б.) каршы кылмыш, экономикалык ишмердик чөйрөсүндө (жалган ишкердик, мыйзамсыз банк ишмердиги) коммерциялык жана башка уюмдардагы кызматтардын кызыкчылыгына каршы кылмыштар (коммерциялык сатып алуу ж. б.) Э. ч. к-дын түрлөрү болуп саналат.
Инозит витамини
Инозит витамини — Инозит организмде боорду май басып кетүүдөн сактайт.
Гипофиз
Гипофиз - ( – өсүндү, урчук) – омурткалуу жаныбар жана адамдын гормондорду жөнгө салуучу ички секреция бези. Ал баш сөөктүн түрк ээрчеси сымал чуңкурунан орун алган. Организмдин түрүнө, анын жашына жана физиологиялык абалына жараша гипофиз түрдүү салмакта, көлөмдө жана формада болот. Гипофиз алдыңкы (бездүү), ортоңку (аралык) жана арткы (нервдүү) бөлүктөргө бөлүнөт. Алдынкы бөлүгүнүн функциясы өтө татаал. Организмдин өсүү, көбөйүү, негизги зат алмашуу процесстери анын нормалдуу функциясына байланыштуу. Гипофиздин экстрактынан 7 гормон бөлүнүп алынган. Өсүү гормону тканда болуп жаткан биохимиялык процесске түздөн-түз таасирин тийгизет. Анын арбын бөлүнүшү бойдун ашкере өсүшүнө (гигантизм), ал эми аз иштелип чыгышы өспөй калууга (бекенеликке) алып келет. Калгандары башка бездердин гормондору аркылуу таасир этет. Ал гормондорго адренокортикотроп, тиреотроп, гонодотроп ж. б. кирет. Гипофиздин гормондорунун химиялык түзүлүшү аныкталган, көбү синтезделип алынган. Алар эндокрин ж. б. ооруларда колдонулат. Гипофиздин секрециясынын бузулушу ар кандай ооруларга чалдыктырат. Анын функциясы сырткы чөйрөнүн шартына байланыштуу. Гипофиздин эндокриндик функциясын өзгөчө нейрогумор затын иштеп чыгуучу гипоталамус башкарат.
Дулиддер
Дулиддер (лат. Dulidae) —  сайрачу чымчыктардын бир тукуму.
Идиотия
Идиотия — олигофрениянын (кем акылдыктын) оор түрү.
Оорулуу сөзгө түшүнбөйт, сүйлөй албайт, айрым тыбыштарды айтат, кыймыл-аракети максатсыз, баш аламан, айлана-чөйрөгө таптакыр көңүл бурбайт. Кээде эч себепсиз күлөт же ыйлайт. Сырткы кебетеси маңыроо болот, дене-бою кадимкидей эле өсөт. Ордуна көпкө тура албайт, көп баспайт, теңселип араң басат. Тамакты тандабай ичет. Идиотиянын айрымдары чыр келишет, кыйкырып ачуулана берет, өзүн тытмалайт, бирөөгө кол салуусу да мүмкүн, түшүнүксүз сүйлөшөт. Кээ бир кем акылдар тескерисинче таптакыр унчукпайт, көбүнчө уктап, шалаакы болушат. Өздөрү кийине, кээси өзү тамак иче албайт. Аларды бир нерсеге көндүрүүгө же үйрөтүүгө мүмкүн эмес. Идиотинын жеңил түрү менен ооругандар басып жүрүшөт, өз боюна карашат, айрым сөздөрдү айтат, кээ бир буюмдарды тааныйт, айткан сөзгө түшүнөт. Алар башка бирөөнүн жардамына дайыма муктаж, оорулууну кароосуз калтырууга болбойт.
Өсүмдүк коомдоштугу
Өсүмдүк коомдоштугу, өсүмдүктөрдүн тобу же коомдоштугу – белгилүү аймакта бири-бири менен абиостук жана биостук шарттары менен өз ара татаал мааниде болгон бардык автотрофтуу жана гетертрофтуу өсүмдүктөрдүн жыйындысы.
Ө. к. бири биринен түрлөрдүн курамы, структуралык түзүлүшү, өсүү шарты менен айырмаланат. Мисалы, уй беде шалбаада, ак кылкан талаада жана башка өсөт. к. Фитоценоз.
Чет-Байсоорун
Чет-Байсоорун (Чет-Байсоорун) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Ананьев айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 330 киши.
Умар ибну Хаттаб
Умар ибну Хаттаб (Абу́ Хафс ’Умар ибну ал-Хатта́б ал-’Адавий ал-Курайши) (араб. عمر ابن الخطاب‎‎; أبو حفص عمر بن الخطاب العدوي القرشي‎‎; 585, Мекке — 3-ноябрь 644, Мадина) – Мухаммед пайгамбардын  жакын досу жана сахабасы, чыгаан коомдук жана саясий ишмер, экинчи Адил халиф. Болжол менен 585-жылы Меккеде төрөлгөн. Атасы Хаттаб ибну Нуфайл болгон, энеси - Хантама.
Исламга чейин
Анын Исламды кабыл алганга чейинки жашоосу тууралуу кабарлар аз. Белгилүү болгону, ал башында малчы болгон, кийин соода менен алекетенген. Акырындап Меккедеги таасирлүү адамдардан боло баштаган. Аны уруулар аралык ар кайсы чатактарды чечүү үчүн көп чакырып турушкан.
Умар катаал мүнөздүү болгон жана башында мусулмандарга карата болгон мамиледе келишпес позицияны ээлеген. Иш ушуга чейин барган, ал Мухаммед пайгамбарды элди ата-бабасынын бутпарастык ишенимдеринен баш тартуусуна чакыргандыгы үчүн өлтүрүүнү чечкен. Бирок, ага бара жаткан жеринен ал Нуайм ибну Абдулланы жолуктуруп, андан өзүнүн карындашы менен күйөбаласы да Исламды кабыл алгандыгы тууралуу кабар угат. Муну укканда Умар ого бетер каарданып, үйүнө жөнөгөн. Андан карындашы менен күйөбаласынын Куран окуп жатышкандыгын байкайт. Ачуусу менен күйөбаласын уруп баштайт, алтургай карындашына да колу тийет, бирок анан кайра жумшарып, Курандын аяттарына кызыгы туулат. Китептин кагаздарындагы маани-мазмун менен таанышкандан соң, ал ынаным көрсөтүп, Исламды кабыл алган. Ошондон кийин Умар Мухаммед пайгамбарга, мусулмандар чогулуп олтурган Аркамдын үйүнө жөнөдү жана алардын алдында ишенимине күбөлүк келтирди. Бул окуя Мухаммеддин пайгамбарлык ишмердигинин башталышынан алты жыл өткөндө болгон.
Алгачкы мусулмандардын катарында
Умар чечкиндүү, өжөр жана тайманбас адам болгон. Исламды кабыл алары менен ал өзүнүн диндештери менен, бутпарастардын каршылыгына карабастан, күч менен Каабага өтөт, анан андан мусулмандар алгач ирет жамаат менен намаз окушкан. Ал ишенимин жашыруудан баш тарткан. Умардын Исламды кабыл кылышы, жана анын Исламдын позицияларын Меккеде орнотуу ишиндеги чечкиндүүлүгү мусулмандардын көңүл-көөнүнө абдан жаккан. Өзү болсо, ушундан тарта пайгамбардын  жанында болуп, анын коопсуздугуна кам көрө баштаган.
Умар Меккедеги мусулмандарга карата болгон катаал куугунтуктардын учурунда да өзүнүн тайманбастыгы жана кайраттуулугу менен айырмаланган. Качан Мухаммед пайгамбар мусулмандарды Мадинага көчүүгө буюрганда, көбүнчөсү шаардан жашыруун көчүп чыгышкан эле. Бирок Умар мында да жашырынуудан баш тартып, душмандарынын эч бирисинен коркпостон, хижраны (көчүүнү) элдин көзүнчө жасаган.
Мадинадагы жашоо
Мухаммед пайгамбардын жашоосунун мадиналык мезгили бою Умар  жаш мусулман мамлекетинин бардык маанилүү иштерине катышкан. Ал Бадрдагы, Ухуддагы, Хандактагы, Хайбардагы жана башка салгылаштарга катышып, тобокелдиктин жана баатырдыктын укмуштуу үлгүлөрүн көрсөткөн. Мунун натыйжасында ал мусулман мамлекетинин эмгеги сиңген лидерлеринин бири болуп чыккан.
Мухаммед пайгамбардын өлүмүнөн кийин Умар  Халифаттын кийинки тарыхында чоң роль ойногон. Анын чечкиндүүлүгүнүн аркасынан Бану Саиддин сакифиндеги чогулушта Абубакр халиф болуп шайланган. Анын башкаруу мезгилинде Умар анын башкы жардамчысы болгон. Өлүмү алдында Абубакр Халифатты Умарга  тапшырган. Ошентип, 13/634-жылы Умар экинчи Адил халиф болгон. Бардык мусулмандар аны бир ооздон колдоп кетишкен.
Умар — экинчи халиф
Халиф болуу менен Умар Мухаммед пайгамбар  менен биринчи халиф Абубакрдын  иштеринин улантуучусу болгон. Сейрек кездешүүчү сапаттары, таланты, мамлекетти жөндүү башкара билүүсү Халифаттын улуу ийгиликтерине алып келген, Халифаттын аскерлери Византия жана Иран сыяктуу айбаттуу атаандаштарды талкалай алышкан. Халифаттын аскерлери Йармукта, Кадиссияда, Нехавендде укмуштуу жеңиштерге жетишкен. Халифаттын бийлиги Жакынкы Чыгышка, Иранга, Мисирге жана алтургай Түндүк Африканын айрым бөлүктөрүнө чейин жеткен. Бул жеңиштер аркылуу бүт бул региондордун калктары Ислам менен жана мусулмандар менен таанышышкан. Убакыт өтүп, бул элдердин көбүнчөсү Исламды кабыл алышкан. Исламды жайылтууда жана аны дүйнөлүк динге айлантууда Умар артыкча роль ойноду.
Өлүм
Чынында эле улуу болгон бул адамдын өмүрү чыккынчылыктын (заговор) натыйжасында үзүлгөн, аны болсо, Умардын жасаган Ирандын Халифаттын армиясынан толук талкаланып калышындай чечкиндүү саясаты үчүн өч алуу максатында персиялык кул Фируз (Абу Лулу) 23/644-жылы Зулхижа айында ишке ашырган. Фируз багымдат намазында имамдыкта турган халифке капысынан кол салып, ага бычак менен алты оор жаракат келтирген.
Оор жараланган Умар өлүмдү эркекче кабыл алган, бирок мунун алдында ал Мухаммед пайгамбардын  алты таанымал сахабасынан: Усман ибну Аффан, Али ибну Абуталиб, Талха ибну Убайдулла, Зубайр ибну ал-Аввам, Абд ар-Рахман ибну Ауф жана Саад ибну Абуваккастардан  турган Кеңешмени уюштурууга буйрук берүүгө жетишкен эле. Аларга үч күндүн ичинде бир ынтымакка келишип, өздөрүнүн арасынан бирөөсүн жаңы халиф кылып тандоолору буюурулат. Натыйжада, үчүнчү Адил халиф Усман ибну Аффан болгон.
Такарлик (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Такарлик — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Такарлик айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 286 киши. Почта индекси — 452308, ОКАТО коду — 80224843007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ванья (дарыя)
Ванья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Оус дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Роббинсвилл Тауншип (Нү-Жерси)
Роббинсвилл Тауншип (Нү-Жерси) (Robbinsville Township) — Нү-Жерси штатынын Мёрсер округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13642 киши. Болжолдуу аянты - 53.1 км². FIPS коду — 34-77210.
Кубатова Айша
Кубатова Айша Уз. 1924-ж. Талас районундагы Калба айылында төрөлгөн. Чоң энеси Айымдын, кайын энесинин нускасын алган. Колхоздо катчы, кызыл үйчү, сатуучу, колхозчу болуп иштеген. Айшанын жаш кези Улуу Ата мекендик согушка туштугуп, узчулугу мүмкүнчүлүгүнө жараша кийиз уютуп чокой жасоодон, майдандагы жоокерлерге жылуу кийим камдоодон башталган. Чебердин оймочулугу «Айшанын шахмат оюму» деген атта жергеге таанылган. Ал бир эле шырдакка бир нече оюмдардын табакчаларын берип, түр шырдак кылууга дилгир. Тактап айтканда, төрт «үй» төрт оюмдан турат. Анда «жүрөкчө оюм» ичтен төрт «кочкор мүйүз оюму» болуп билинет. Төрт «кочкор мүйүз оюмунун» башында «карга тырмак оюму» чыгып, кайрадан төрт «кочкор мүйүз оюму» пайда болот. «Кочкор мүйүз оюмунун» башына «карга тырмак оюму» шарттуу чыгат да, андан «ачкыч оюму» пайда болот. Ошол эле шырдакта «куш оюмдун» алды «карга тырмак оюмунан» келет да, ал «көөкөрчө оюму» (тумарча) «кочкор мүйүз оюмунун» башына «карга тырмак оюму» келет. Ошондо ар бир үй өзүнчө «аламычтанат». Уз көбүнчө кызыл-жашыл, жашыл-кара түстөрдү пайдаланып, буюмду жашыл өң чечип тургандай туюлат. Айша кийиз үлгүлөрүнүн четине (жээк оюму) көбүнчө «сыңар кыял оюмун» пайдаланат. Уз - кийиз уютуунун чыгаан чебери. Ал кийизди «Айна» күкүм самыны менен жууп, кайра аябай бышырып, кайра басып, буюмдун тазалыгы үчүн бөтөнчө кам көрөт. Келини Батышайым Сүйүнбекова, кызы Жыпар Добулбекова уздун өнөрүн улантуучулар. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Шырдак буюмдары үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Биринчи даражадагы диплому; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Шырдагы үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Дихотомиялык бөлүү
Дихотомиялык бөлүү (грек. dihotomia – экиге бөлүү) – түшүнүктүн аймагын эки бөлүккө бири экинчисин төгүндөгүдөй, ал эми биригишкен абалында түшүнүктүн аймагын камтыгандай бөлүштүрүү.
Эң жөнөкөй бул операция классификациялоонун баштапкы стадиясында колдонулат. Дихотомиялык бөлүүнүн артыкчылыгы анын жөнөкөйлүгү менен жеткиликтүүлүгүндө, анткени, бөлүштүрүү белгинин бардыгы же жоктугунун негизинде жүргүзүлөт. Маселен, токойлордун тобун өз ара эки топко, мисалы: жалбырактуу жана ийне жалбырактуу деп, ал эми жазы жалбыраксыз токойлорду – ийне жалбырактуу жана ийне эмес жалбырактуу токойлор деп, ж. б. бөлүштүрүүгө болот. Дихотомиялык бөлүүнүн жетишсиздиги карама – каршылыктуу белгилери менен аныкталчу топтор даана аныкталбай, ал эми ыраттуу бөлүштүрүү учурунда андай белгилерди табуу улам кыйындай бергендигинде.
Дихотомиялык бөлүү азыркы учурда компьютерлерди конструкциялоодо кеңири колдонулууда.
Экономикалык аймак
Экономикалык аймак – деңиз укугу боюнча 1982-жылдагы БУУ конвециясы күчүнө киргенге чейин улуттук мыйзам чыгарууда колдонулуп келген аталгы. Ал өзгөчө укуктук тартип орнотулган аймактык деңизден сырткары жаткан ачык деңиз аймагын белгилөө үчүн колдонулат жана анык Э. а. Конвенциясынын V бөлүгүнө ылайык аталып келет.
Тоо эчкимаарагы
Тоо эчкимаарагы — чулдуктардын бир түрү.
Ийри-Суу (Жайыл району)
Калкы
Калкы - 681 киши.
Догма
Догма (грекче dogma — пикир, чечим, окуу) — айныбас чындык катары эсептелген, оңдоп-түзөшкө муктаж эмес, ар дайым туура көрүнгөн, жагдай-шартка карап өзгөрбөс көз караш, түшүнүк. Догманын жактоочулары аны конкреттүү реалдуулукка, орду-шартына жана мезгилине көз каранды эмес туруктуу нерсе катары түшүндүрүшөт.
Алай көтөрүлүшү
Алай көтөрүлүшү
Ош көтөрүлүшү 1845. Алымбек Датка
1845 жылы Алайлык кыргыздар Кокон хандыгына каршы көтөрүлүүгө чыккан, бир нече убакытта ал Ошко да тараган. Ал көтөрүлүүдө Алымбек датка да катышкан. Ошто Алымкулдун досторунда көп шпион болгон, жана Мусулманкулдун колдоочулары да болгон. Мусулманкул аларга кат жөнөтөт: «''Душманды өлтүргүлө. Өлтүрө албасаңар, алайлык карышкырды кармоого бүт мүмкүнчүлүктөрдү кылгыла''» — деп жазган. Экинчи кат Алымбекти колдогондорго, Саидбекке, Полот ханга жөнөтүлгөн: «''Алайлык Алымбек бүт баарын алайын дейт, ал силерди басынтат, чокою менен башыңарды эзет. Ойлоп туруп, асынткыла''» деген. Алымбекке болсо үчүнчү катта минтип жазган «''Акем менин, киши бир колдуу болсо, ал жигит эмес. Биз экөөбүз мамлекеттин эки күчтүү колубуз, бирөөбүз жок болсо, экөөбүз тең жок болобуз''» деген.
1845 жылы, Мусулманкул Ошко жөнөйт, кыпчак-кыргыз согушунан, кыргыз аскерлеринин жарымы каза табылат, кармалган кыргыз аскерлери Коконго жөнөтүлүшөт. Кийин ал Кур-Оглу (кыпчак) менен достошууга барат, себеби Кур-Оглу дагы кыргыздар менен согушкан.
Коконго шаршеби күнү жетишет, базар күнү болгон, кармалган Кыргыз аскерлерин эми жеткизишкен, борбордо эл чогулган. Бул жерде алдын ала даярдалган жарчылар Мурад хандын такка отурганын жарыялашкан. Шераалы «мени шейиттин суусундугун ичүүгө мажбурлады». Төңкөрүшкө Алайдан келген кыргыздардын да, туткундардын алып келген отрядынын да салымы бар болсо керек. Бул окуяларда алайлык кыргыздардын көсөмү Алымбек биринчи жолу чоң саясий аренага чыкты деп божомолдоого болот.
Жунай Мавлянов
Мавлянов Жунай (23. 10. 1923, азыркы Жалал-Абад областы, Аксы району, Кош-Төбө айылы – 25. 11. 2003, Бишкек) – кыргыз совет жазуучусу, акын, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими (1973), Кыргыз эл жазуучусу (1994). Жалал-Абад педагогикалык окуу жайын (1942), мугалимдер институтун (1950), КМУну бүткөн (1952).
Алай көтөрүлүшү
Ош көтөрүлүшү 1845. Алымбек Датка
Мурат-бек менен, кыргыздардын чоң аскер-чогулуусу келген (150-200 киши) алар Мурат-бектин күзөтү болгон. Бирок Мурат-бек такта 11 гана күн отурган.
Мусулманкул аскер чогултуп кичине жаштагы Шераалынын баласын Эркин-айым кыргыз аялынан Худаярды хан кылат. Мурат-хандын колдоочудары качат, бир гана кыргыз аскер-чогулуусу (150-200 аскер) калып, аяңкыга чейин согушат. Бирок Мадкерим кыпчактарга Кокондун эшигин ачып, аларды киргизет. Кыргыздардын жарымы каза болот, Мурат-хан ошол жерден кесилген.
Орусия империясы Ташкентти алгандан кийин, Кокон хандыгы бир гана Пергана өрөөнүн кармаган жана көзөмөлдөгөн. Кокон менен Алай өтө көп согушкандыктан, аягында Кокон хандыгы Алайлык кыргыздардын эгемендүүлүгүн тааныган, жана кол салуусун токтоткон. Алайда «патриархиялык мамлекет, бирок башында аял-ажо турган» — Исламга өтө сейрек жагдай!
Бирок, Худаяр хан, алайлык кыргыздарды өзүнүн кулдарындай сезген, ошол убакытта Курманжан датка ага каршы чыккан, жана уткан. Курманжанды биринчи Бухара хандыгынын эмири Музаффар жана кийинчирээк өзү Худаяр хан Алайдын ханышасы деп тааныган.
Жунай Мавлянов
Котормолору
Мунгонов Б. Кара шамал: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1977. – 147 б. Сухомлинский В.А. Балама кат: – Ф.: Мектеп, 1981. – 80 б.
Алай көтөрүлүшү
Ош көтөрүлүшү 1845. Алымбек Датка
Курманжан-Датка эң даанышман аял-башкаруучу катары өтө тездик менен атак-даңкка ээ болуп, тоолуу кыргыздардын уруулук талаштарын ийгиликтүү чечип, Кокон хандыгынан көз карандысыз саясат жүргүзгөн. Бул укмуштуу аял Улуу Жибек Жолунун маанисин эң сонун түшүнүп, үрп-адат сыяктуу бир нерсе уюштурган: адегенде элин коркутуу үчүн кербенге жөнөтүп, андан кийин соодагерлер ага өкүмдар катары жардам жана коргоо үчүн кайрылганда, Курманжан коопсуз өтүүчү саякатчылардын баасын атады. Ага уулдары – Абдулла-бек, Мамыт-бек, Камчы-бек жана Асан-бек, ошондой эле жээни Мирза-Паяс жардам беришкен. Алардын ар бири Алайдагы кыргыздардын көчмөн конуштарынын бир бөлүгүн көзөмөлдөп турган.