cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байдан
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ахемениддер
Ахемениддер - Байыркы Персия державасынын падышалар династиясы (биздин заманга чейинки 558-330). Династиянын түпкү теги биздин заманга чейинки 8-кылымдагы перс уруулар союзунун башчысы Ахеменден башталат. Ахемендин тукуму Улуу Кир II (558-530) Жакынкы жана Ортоңку Чыгыштын өлкөлөрүнүн көбүн бириктирген зор империяга негиз салган. Кийинчерээк Мидияны, Азиянын көп бөлүгүн (545539), Вавилонияны (539), Египетти (525), Фракияны, Македонияны жана Индиянын түндүк-батыш бөлүгүн (519-512) жеңип алат. Кир Пден кийин державаны Камбис II (530-522), Дарий I (522-486), Ксеркс I (486-465), Артаксеркс I (465424), Ксеркс II (424), Согдиан (424-423), Дарий II (423-404), Артаксеркс II (404-358), Артаксерко III (358-338), Арсес (338-336), Дарий III (336330) башкарган. Дарий Iнин тушунда (биздин заманга чейинки 552-486) Персия дүйнөдөгү ири күч-кубаттуу мамлекетке айланып, Жакынкы жана Ортоңку Чыгыштагы өлкөлөрдүн көпчүлүгү анын курамына кирген. Персеполь, Вавилон, Сузы жана Экбатана мамлекеттин борбору болуп турган. А-дин аскердик күчү начарлаган сайын Ахемениддер державасы кыйрай баштайт. Биздин заманга чейинки 330-жылы Александр Македонскийдин соккусу астында Ахемениддер мамлекети жоюлган.
Дудко Фёдор Иванович
Дудко Фёдор Иванович - (25. 9. 1903-жылы туулган, Сума облусу Тростянецк району, Гребениковка кыштагы) Даңк орденинин толук кавалери. Советтик Армияга Токмок шаарынан 1941-жылы ноябрда чакырылган. 2-Украин, 1-Белорус фронтторуна, Курск салгылашына катышкан. Днепрден өтүүдө, Украина, Румыния, Польшаны бошотууда, Берлинди алууда баатырларча күрөшкөн. Шпаков (Украина) кыштагы үчүн болгон салгылашта душмандын танкалык 4 чабуулунун мизин кайтарышып, бир танкасын талкалаганы үчүн 3-даражадагы Даңк ордени менен, Скампе шаарынын (Чыгыш Померания) жанында 15 фашистти жок кылганы үчүн 2-даражадагы Даңк ордени, Берлиндин жанында болгон урушта душмандын бир нече пулемётун жок кылып, бронетранспортёрун күйгүзүп жибергени үчүн 1-даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Дудко 2жана 1-даражадагы Ата Мекендик согуш ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Мустафино (Туймазин району, Башкыртстан)
Мустафино — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 71 киши. Почта индекси — 452785, ОКАТО коду — 80251840008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Шахзада бакчасы
Шахзада бакчасы же Шазде бакчасы   — Ирандын тарыхый бакчаларынын бири болуп эсептелет. Бул бакча Махан шаарынан 2 километр аралыкта, Керман шаарынын жанында жана Тигран тоо кыркаларынын этегинде жайгашкан, ал Кажар доорунун акырына таандык. Бул бакча деңиз деңгээлинен 2200 метр бийиктиктен орун алган. Бул тарыхый бакча 1974-жылы 5-ноябрда 1012 номуру менен Иран улутунун тарыхый калдыгы катары катталган жана 2011-жылы ЮНЕСКОнун дүйнөлүк мурастар уюмунун 33-жыйынында Ирандын 8 бакчасы менен бирге катталган.
Бакчанын өзгөчөлүктөрү
Бакчанын аянты болжол менен үч жарым гектарга чукул. Эки чыгыш жана батыш комплекси бар. Хан сарайлары жана ичиндеги имараттар абдан кооз, алар эки кабаттан турат. Ана кире бериши архитектуралык кооздугу менен Ирандын башка бакчаларынан айырмаланып турат. Бакчада фонтандар жана суу түтүкчөлөр да бар, алар Иран бакчаларынын ичинен эң коозу болуп саналат. Шахзада бакчасынын фонтандары ар кыл бийикте тепкич сымал жасалгаланган. Керман Шахзада бакчасынын бийиктиги 204 метр жана аянты 1222 метр, ошол себептен Иран тарыхынын эң чоң жана кооз бакчасы болуп саналат. Бакчага жай жана жаз мезгилдеринде көптөгөн адамдар эс алганы келишет. Падыша бакчасынын ыңайлуу жерде салынышынын негизги фактору Кермандын жол боюнда жана эски жибек жолунда болгондугу эсептелинет. Шахзада бакчасынын салынышы толук көрүнүшүнүн бүтүндүгүн камсыз кылат: кирип бараткан учурда, өзгөчө жогорку кабаттан бакчанын сырткы келбетин, төрт бакчаны жана тоо жээктерин толук бойдон көз кырына жайгаштырып, толук көрүнүштү чагылдырат. Мындай жагымдуу көрүнүш суунун шылдыраган агымы, фонтандардын ар биринин үстүртөн көз чаптырылышы, негизги бөлүк менен перпендикулярдуу жайгашкандыгы аныкталат, эбегейсиз, салыштыргыс ички ландшафт көз жоосун алат. Бул бакчада ар түрдүү мөмө жемиш бактары көзгө илинет жана имараттардын алдындагы кооздугу менен өзүнө тарткан көлмөлөр жана фонтандар курулган. Бакчанын суусун кичинекей Тигран дарыячасы камсыз кылат. Масуди тарыхый курулуштун ар кандай аспектеги архитектурасын жана ролун карап чыккан. =Архитектурасы= Бул бакча Ирандын тарыхый бакчаларынын үлгүсү деп айтсак болот жана жердин беш жарым гектар аянтында курулуп негизги эшиктен кире бергенде эле көз уялтчу касиетке ээ. Бакчанын ички курулуштарында негизги хан сарай башкача айтканда дайымкы жашачу имарат жана башка курулуш бөлмөлөр негизги имарат катары эсептелинет. Алр бакчанын кире беришинде жайгашып эки кабаттуу курулуштан турат. Анын жогорку кабатында жашоочу жана конок күтүүчү бөлмө жайгашкан. Бакчада негизги имараттан башка, падыша имараты жана мончо да каралган. Азыркы учурда падыша имаратынын бөлүгү ресторанга айланган.
Тарыхы
Бул бакча Мохаммад Хасан хан Сардар Ирваниан Кермандын өкүмзарынын буйругу менен өз заманында курулган жана ички курулуштары андан соң Абдул Хамид Мирза Насир Керманды он бир жыл башкарып турган кезинде курдурган. Ал өлгөн соң куруу иштери токтоп калган. Ооз эки айтымдарда өкүмзардын өлүмү жарыяналаары замат куруучулардын бардыгы ошол замат жумуштарын таштап качып жөнөшкөн, ошондуктан азыркы маалда толук курулбай калган имараттарды же дубалдарды байкоого болот.
Бүткүл дүйнөлүк каттоо
Бул бакча Ирандын тогуз тарыхый бакчаларынын бири жана 2011-жылы ЮНЕСКОнун дүйнөлүк мурастар тизмесине катталып, бакча жөнүндө маалымат ЮНЕСКО тарабынан 35 тилге которулуп ЮНЕСКОнун туристик картасынын тизмесине киргизилген. Бул бакча 2011-жылы 21-июлда ЮНЕСКОнун тизмесине катталган. Бирок, тилекке каршы 2013-жылы кышында ЮНЕСКО официалдуу түрдө аталган бакчаны бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмегинен чыгарып салууну эскертүүсүн жиберген анткени  ЮНЕСКОдо катталган ар бир маданий, туристтик жана тарыхый имараттар жеке колдонууга өтпөөсү зарылдыгы жана андагы баардык иш аракеттер, оңдоолор ЮНЕСКОнун уруксааты менен жүргүзүлүшү бекемделген жана ЮНЕСКОнун уруксаатысыз аткарылган иш аракеттер мыйзамды бузуу болуп саналган.
Сарыташ мөңгүсү
Сарыташ мөңгүсү — Түркстан Алай тоо системасындагы Матча тоо тоомунун түндүк чыгыш капталындагы өрөөнтибиндеги мөңгү. Сох суусунун сол курамы Актеректин алабында. Уз. 4,0 км, аян-ты 4,1 км2. Башы деңиз деңгели. 4500 м, этеги 2800 м бийиктикте жатат. Кар чегининбийикт. 4200 м, абляция облусунун аянты 2,8 км2. Мөңгүдөн башталган Сарыташ суусу Матча суусуна (Актеректин солкуймасы) оң жактан куят.
Куйрук-боор
Куйрук-боор - койдун (козунун) бышкан куйругу менен боорунан жука кесилип, туздуу сорпого (чыкка) чыланып даярдалган чүйгүн тамак. Куйрук-боор тамак тартылар алдында берилет.
Ачык күрөөгө коюу
Ачык күрөөгө коюу – күрөөгө коюлган мүлктүн баасына караганда карыз өлчөмүнүн жогорулоосу мүмкүн болгон күрөөгө коюу.
Мохокус
Мохокус (лат. Mochokus) — чачыламурут жаяндардын бир уруусу.
Дуплекс-процесс (металлургияда)
Дуплекс-процесс (металлургияда) - удаалаш эки агрегатта болот эритүү процесси. Дуплекс-процесс биринчи жолу 19-кылымдын экинчи жарымында колдонула баштап, ар кандай агрегаттардын мүмкүнчүлүктөрүн натыйжалуу пайдаланууга шарт түзгөн. Мисалы, дуплекс-процесс электр мешинин өндүрүмдүүлүгүн жогорулатат (башкача айтканда сапаттуу болот өндүрүүнү көбөйтөт), ошондой эле электр кубатынын жумшалышын салыштырмалуу азайтат. Бул электр мешинен эриген шихтаны алып чыгуу жана металлдын бир бөлүгүн чакмактоо аркылуу жетишилет.
Сатыбалды Наматов
Наматов Сатыбалды – (1905–1938) алгачкы 20–30-жылдардагы агартуучулардын бири, туңгуч методист, калайык-калктын сабатсыздыгын жоюу ишине активдүү эмгек сиңирген. Кыргыз тилин жана адабиятын окутуунун методикасына алгач чыйыр салган. Сабатсыз аялдар үчүн Алиппе (Ф., 1929), Сабатсыздык жоюлсун (1929), чала сабаттуулар үчүн окуу куралы (1930), Сабаттуу колхозчу (1932), Башталгыч мектептер үчүн кыргыз тилинин метод көрсөткүчү (1935) деген сыяктуу өз мезгили үчүн зарыл эмгектерди жазып ишке киргизген.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Черемушка (Луза куймасы)
Черёмушка — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 543 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хакас-кыргыздар
Хакас-кыргыздар. Хакастардын курамындагы «хыргыс» сөөктөрү (уруктары) эң көрүнүктүү, тектүү уруу катары маалым. Эгерде, хакастарда жалпысынан 1200 фамилия белгилүү болсо, «хыргыс» сөөгү алардын 5%ин түзгөн. 17–18-кылымдарда Хакас-Минуса ойдуңунун калкы негизинен социалдык эки чоң топко бөлүнгөн: кашка сөөктөр (ак сөөк уруу, эл) катмарына кыргыздар, кара сөөк (боз сөөктөр, тексиз уруулар) катмарына кыргыздарга салык төлөгөн көзкаранды уруулар, этностук топтор – кыштымдар кирген.
Нили дарыясынын өрөөнүндө «хыргыс» сөөгүнүн колдоочусу катары эсептелген «Иней тас» деген чулу таштар болгон. Бул уруктун өкүлдөрү жыл сайын, июнь айында бул жерге түлөө өткөрүшүп, сыйынышчу. Уламыштар «Иней тасты» кыргыздардын ташка айланып калган түпкү энеси катары баяндайт. «Хыр хыс» – ак буурул чачы бар кызды аныктайт. «Хыргыс» этноними хакас-тардын ири урууларынын кездешет.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Жол төшөгүч
Жол төшөгүч – жаңы темир жол куруу, оңдоо, рельс-шпалдуу решеткаларды орнотуучу жана транспорттоочу машиналардын жана жабдуулардын комплектиси. Жол төшөгүч 20-кылымдын 30-жылдарында колдонула баштаган, темир жол жана каз таман менен жүрөт. Рельс менен жүргөн жол төшөгүч жол орнотуучу крандан, темир жол платформасынан, бир же бир нече мотордуу платформадан турат. Жол орнотуучу крандын өндүрүмдүүлүгү 1200 м/с, жүк көтөрүмдүүлүгү 4,5–21 т, бир звенону коюу убактысы 1–2 мин. Жаңы жолдорду курууда каз тамандуу трактордук жол төшөгүчтөр колдонулат. Анын асты жагы тракторго, арт жагы порталга таянат. Чет мамлекеттерде рельс менен жүргөн бир нече жеңил порталдык крандардан турган жол төшөгүч пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Вакуум
Вакуум (латынча vacuum боштук) - басымы атмосфералык басымынан өтө төмөн газ абалы. Бул түшүнүк негизинен белгилүү көлөм ичиндеги газга, кээде бош мейкиндиктеги, Мисалы, космостогу газга карата колдонулатынча вакуумдун деңгээли көлөмдүн ичинде калган газ басымын өлчөө менен аныкталатынча вакуумдун физикалык мүнөздөмөсү болуп газ молекулаларынын эркин кыймылынын узундугу нын ар бир процесске же приборго мүнөздүү өлчөм dга (вакуум түтүгүнүн диаметри, электрвакуум приборунун электроддорунун ортосундагы аралык жана башка) болгон катышы менен физикалык мүнөздөлөт.  убакыт бирдигинде молекуланын орточо ылдамдыгынын (v) кагылышуу санына (z) болгон катышына барабар, ал молекуланын радиусу r жана көлөм бирдигиндеги молекулалардын саны п саны аркылуу туюнтулат: 1 =0,056/r2n. 1/d катышынын чоңдугуна жараша төмөнкү (1/d<<1), ортоңку (1/d~1) жана жогорку (1d>>1) вакуумга айырмаланат. Төмөнкү вакуумда газдардын касиети молекулалардын өз ара энергия алмашып, тез-тез кагылышуусу менен шартталатынча Ошондуктан мындай газдардын агымы илээшкектик касиетке ээ болуп, ал эми жылуулук өткөргүчү, ички сүрүлүүсү, диффузиясы алардын градиентинин жай өзгөрүшү же турактуулугу менен мүнөздөлөт. Жогорку вакуумдагы газдардын касиети алардын молекулаларынын камеранын капталына же башка катуу нерселерге урунушу менен шарталат, ал эми молекулалар өзара чанда гана урунушуп, анча мааниге ээ болбойт. Ортонку вакуумдагы газдын касиети төмөнкү жана жогорку вакуумдагы газдын касиеттеринин орточосу болот. Вакуум электр приборлорун (радиолампаларды, кинескопторду, рентген түтүгүн, фотоэлементтерди жана башка ) жасоодо колдонулат.
Ачык чартер
Ачык чартер – жүктүн түрү менен жеткирүү жери белгиленбеген чартер. Адатта, ал күтүлгөн жүктүн тоннажын корго топтоо максатында түзүлөт.
Жарнама салыгы
Жарнама салыгы – КР жергиликтүү салыктардын бири; бийликтин жергиликтүү өкүлчүлүктүү органы тарабынан белгиленген ченемде болот. Аргандай менчик түрүнө карабастан, ишканалар менен уюмдар, юридикалык резидент жактар менен юридикалык резидент эмес жактар, анын бөлүмдөрү, филиалдары, өкүлчүлүктөрү жана жарнама жайгашкан жерлердеги дагы да башка өзалдынча бөлүктөрү, жарнама кызматын көрсөткөн жеке резидент жактар менен жеке резидент эмес жактар Ж. с. н төлөөчүлөр болуп саналат. Жумуш менен кызмат наркы салык салуунун объектиси болуп саналат. Жарнаманы даярдоо жана таркатуу боюнча кошумча нарк салыгы, чарбачылык ыкма менен жасалган жумуштар ага кирбейт.
Этиштин чактары
Этиштин чактары - кыймыл-аракеттин сүйлөп жаткан мезгилге карата болгон мамилесин билдирген грамматикалык категория. Кыргыз тилинде анын үч чагы бар: өткөн чак, келер чак, учур чак. 1. Өткөн чак кыймыл аракеттин өтүп кеткендигин көрсөтөт. Аны -ды, -ган, ыптыр, -чу мүчөлөрү уюштурат. 2. Келер чак кыймыл аракеттин кийин, келечекте болорун билдирет. Формалары; -а, -й, -ар. 3. Учур чак кыймыл-аракеттин сүйлөп жаткан учурда болуп жаткандыгын билдирет (жаап жатат, сатылып жатат, жазып олтурат). Ар бир чак формаларынын маанилик өзгөчөлүгүнө жараша өз ара дагы 2-Зтөн топко бөлүнөт. Бирок этиштин чактары дүйнөдөгү тилдердин баарында бирдей эмес. Кээ бир тилдердин атайын келер чак формасы такыр эле жок, кээ бири кыймыл-аракет убактысын туюнтуунун өзгөчө системасына эгедер. Маселен, байыркы орус тилиндеги плюсквамперфект (предпрошедший) же азыркы немец тилиндеги болжол келер чак (предварительное будущее) формалары. Бир катар тилдерде этиштин чактарын эле эмес, түрүн туюнтчу формалар да иштелип чыккан..
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Чагатай улусу
Чагатай улусу же Чагатай хандыгы (1224–1348) – мурас бөлүштүрүүдө (1224) Чыңгыз хандын уулу Чагатайга жана анын урпактарына тийген Борбор Азиядагы аймак. Ал аймакка Мавераннахр, Жетисуу, Кашкар кирген. Ясы жол-жоболоруна ылайык Чагатайга 8 миң аскер бөлүнүп, Улуг-Иф (Чоң үй) менен Алмалыктын батышындагы Куяш улус борбору болуп жарыяланган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Метакрил кислотасы
Метакрил кислотасы (a-метилакрил к-тасы) СН2 =С(СН 3)-СООН – мол. масс. 86,09; кескин жыттуу, түссүз суюктук, кайноо t 160,50С d420 1,01153; nD20 1,4314; Сууда, эфирде, спиртте эрийт. Бөлмө темп-расында оңой полимерленет полиметакрил кислотасын пайда кылат М. к. натрий амальгамасы менен изомай к-тасына чейин калыбына келет; иоддуу суутек менен b-иодизомай кислотасын берет; бромду кошуп алып a, b- дибромизомай кислотасын пайда кылат М. к. туундулары да полимердешүү реакциясына оңой кирет. Мисалы,
Ө. ж-да М. к. жана анын эфирлерин өнөр жайда ацетондон өндүрүлөт. Мисалы:
О. эле хлороформ менен ацетон конденсациясынан алынган заттын щелочь м-н
Чоң Ивель (дарыя)
Чоң Ивель — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ликина дарыясынын оң жээгинен 1,1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 59 км.
Метакрил кислотасы
темпертуранын тассиринде аракеттенүүсүнөн М. К. чыгышы алда-канча көп болот:
Чоң Ивель (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Метакрил кислотасы
KOH
СН3СОСН3+НССl3——® (CH3)2C(CCl2)2OH
Чоң Ивель (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Метакрил кислотасы
М. к. жана анын туундулары техникалык маанилүү полимерлерди жана сополимерлерди, органикалык айнек, каучуктар, ион алмаштыргыч чайырлар, метакрилаттар өндүрүүдө кеңири колдонулат.
Мадагаскар (арал)
Бул терминдин дагы башка түшүнүгү бар: Мадагаскар (түшүнүгү). Мадагаска́р (туземн. Nosin Dambo — камандар аралы) — Африканын чыгыш жээгиндеги Инди океанында жайгашкан, аянты боюнча дүйнө жүзүндө төртүнчү орунда турат. Климаты тропикалык, ал эми түштүгүн субтропикалык алкакка киргизишет.
Аралдын узундугу — болжол менен 1600 км, туурасы — 600 км жогору, жалпы аянты — 587 040 км². Аралда Мадагаскар мамлекети жайгашкан (борбору Антананариву).
Аралдын эң бийик чокусу болуп, өчкөн вулкан Марумукутру (2876 м) эсептелинет. Бийиктиги 2600 м болгон беш тоо чынжыры көптөгөн минералдарга жана темирлерге бай келет: алтын, жез, темир; жээкте жайгашкан жайык түздүктөр саздарга өтө бай. Мадагаскар Африкадан анча алыс эмес жайгашса да, анын жаныбарлар жана өсүмдүктөр дүйнөсү абдан уникалдуу — дүйнөлүк жаныбарлар жана өсүмдүктөр дүйнөсүнүн 5 % түзөт, анын ичинен 80 % Мадагаскарда гана кездешет. Алардын эң белгилүүлөрү болуп лемурлар эсептеленишет. Көпчүлүк түрлөр — эндемиктер. Ошондуктан Мадагаскарды «кичинекей континент» деп аташат.
Түндүк Македония
Македония, Түндүк Македония Республикасы (макед. Република Македонија [rɛˈpublika makɛˈdɔnija]) – Европадагы мамлекет, Балкан жарым аралында. Батышынан Албания, түндүгүнөн Сербия, чыгышынан Болгария, түштүгүнөн Греция менен чектешет. Аянты 25,7 миң км2. Калкы 2,1 млн (2011).
Борбору – Скопье шаары. Акимчилик-аймактык жактан 84 коомдука бөлүнөт (2004-жылдан). Акча бирдиги – динар. Түндүк Македония – БУУнун (1993), ЭВФтин (1993), Эл аралык реконструкция жана өнүктүрүү банкынын (1993), Европа коопсуздук жана кызматташтык уюмунун (1995), Европа кеңешинин (1995), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (2003) мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Македония – унитардык мамлекет. Конституциясы 1991-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – аралаш республика. Мамлекет башчысы – президент, 5 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Чогулуш). Аткаруу бийлигин өкмөт ишке ашырат. Македонияда көп партиялуу саясий система орун алган. Башкаруучу саясий партиялары: Македония улуттук биримдик демократиялык партиясы – Македония революциялык уюму, Македония социал-демократиялык союзу, Интеграция үчүн демократиялык союз.
Табияты
Жери тоолуу; анда негизинен орто бийиктиктеги келки тоо массивдери (өлкөнүн аймагынын 2/3 бөлүгүн ээлейт) көптөгөн тоо аралык тектоникалык ойдуңдар менен айкалышып жатат. Эң бийик тоо массивдери өлкөнүн түндүк жана борбордук бөлүктөрүндө жайгашкан: Кораба (бийиктиги 2764 мге чейин, өлкөнүн эң бийик чокусу), Шар-Планина (2748 м, Титов-Врх чокусу), Баба-Планина (2600 м, Пелистер чокусу), Якупица (2540 м, Солунска-Глава чокусу) ж. б. Чыгышындагы тоолордун айрымдарынын бийиктиги гана 2000 мден ашат. Тоо аралык ички ири ойдуңдары: Пелагония (аянты 4000 км2; түштүк бөлүгүндө), Скопье (1840 км2), Полог, Овче-Поле, Славиште (түндүк бөлүгүндө). Темир кен таштары, хром, марганец, никель, кобальт, коргошун, цинк, жез, сурьма, курамында алтын, күмүш кездешкен полиметалл кен таштары, курулуш материалдары ж. б. кендери бар.
Климаты
Климаты мелүүн, жер ортолук климатка өтмө. Ойдуңдарында кышы мелүүн серүүн жана жаан­чыл, жайы ысык, кургакчыл. Январдын орточо температурасы 0,7–1°С, июлдуку 21–23°С; жылдык орточо температурасы 12,5–14,5°С. Жылдык орточо жаан-чачыны тоо аралык ойдуңдарда (Скопье) 450 ммден өлкөнүн батышындагы тоолордо 1200 ммге чейин. Жапыз тоолордо абанын жылдык орточо температурасы 6,2°Сге, орто бийик тоолордо 4,7°Сге чейин төмөндөйт. Өлкөнүн аймагы негизинен Эгей жана Адриа деңиздеринин алаптарына кирет. Дарыя агымынын 80%тен ашыгы өлкөдөгү эң ири дарыя – Вардардын (Македониянын чегинде узундугу 300 кмдей) жана анын ири куймаларынын алаптарында пайда болот. Башка ири дарыялары: Кара Дрин (батышында), Струмешница (түштүк-чыгышында). Ири калдык көл­дөр да кездешет: Охрид (Мененын чегиндеги аянты 230 км2), Преспа (176,8 км2), Дойран (27,1 км2). Ирригациялык жана коммуналык-тиричиликте пайдалануу максатында жалпы көлөмү 1 млн м3ден ашкан 20 суу сактагыч курулган, алар – Шпилье (Кара Дрин дарыясында), Тиквеш (Црна) ж. б. Топурак-өсүмдүктөрү тоолордо бийиктик алкактуулук боюнча таралган. Жапыз тоолордогу байтерек, хмелеграб, каштан, ак чечек аралаш өскөн эмен токою 1000–1100 м бийикте бук токою менен алмашат. 1700–1800 м бийиктен жогору ийне жалбырактуу европа карагайы, көк карагай токою, айрым жерлеринде эндемик румелия кызыл карагайы өскөн реликт токой сакталган. Токойдун чегинен жогору тоо кызыл карагайынан, арча токоюнан турган ийри-буйру өскөн субальп токою, аскалар менен айкалышкан альп шалбаасы мүнөздүү. Ойдуңдары негизинен айдалган, жапыз тоо токойлору айрым жерлеринде талаалашкан шалбаа жана бадалдар, кызыл карагай көчөттөрү менен алмашкан. Македония токойлуулугу 40%ти түзөт (2010). Македонияда коргоого алынган 74 табият аймагы бар, аларга Пелистер (1848-жылы уюшулган), Маврово, Галичина улуттук парктары, табият резерваттары, табият эстеликтери ж. б. кирет.
Калкы
Македониялыктар элинин 64,2%ин, албандар 25,2%ин түзөт; Ошондой эле түрк, цыган, серб, бошняк, хорват ж. б. улуттар да жашайт. 20-кылымдын 2-жарымында калк 75%ке өскөн (1948–2002-жылы македониялыктардын өсүүсү 64,4%ке, ушул эле мезгилде төрөлүүнүн жана миграциялык агымдын көптүгүнөн албандар 15,8%ке, цыгандар 176%ке жеткен). Калк Вардар дарыясынын өрөөнүндө, Пелагония түздүгүндө, ошондой эле тоо аралык айрым өрөөндөрдө жыш отурукташкан. Расмий тили – македон тили, улуттук азчылык жашаган жерлерде алардын тили пайдаланылат. Македониянын калкынын 70%тейи христиандар (анын 68%тейи православныйлар, 1%тейи католиктер жана униаттар), 30%ке жакыны мусулмандар. Калктын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 81 киши (2010). Шаар калкы 59%. Скопье борбордук агломерациясынын калкы 593,0 (2009; өлкөнүн калкынын 29%и); ири шаарлары: Куманова, Битола, Тетово, Прилеп, Велец, Охрид, Гостивар, Штип.
Театры
1901-жылы Болгариянын Плевен шаарында македониялык драматург В. Чернодринский «Камкордук жана сооротуу» деген биринчи македониялык театралдык труппа түзгөн. Анын репертуарында негизинен патриоттук пьесалар (анын ичинде Чернодринскийдин «Македондук кандуу үйлөнүү тою»), ошондой эле турмуштук сценкалар болгон. 1913-жылы Скопьеде такай иштеген биринчи труппа – Король Александр I атындагы Улуттук театр пайда болгон. 1920–30-жылдарда македониялык профессионалдык театр түзүлүшүнө орус эмигранттары чоң салым кошушкан. Фашисттик оккупацияга каршы күрөштүн жылдарында (1941–45) партизандык отряддардын алдында театр. бригадалар жана агитколлективдер аракетте болушкан. Югославия бошотулгандан кийин Скопьедеги Улуттук театр Македония улуттук театры болуп атын өзгөрткөн. Анын репертуарында улуттук классиктердин (Чернодринский, Илёско, Крле) пьесалары, учурдагы македониялык авторлордун чыгармалары (К. Чашуле, Т. Арсовский, Г. Стефановский, Й. Плевнеш, Д. Дуковский), азыркы чет өлкөлүк драматургиялар (С. Беккет, Э. Ионеско, С. Кейн) кирген. 1960-жылдардын ортосунан Скопьеде «Эл театры» улуттук азчылыкты көрсөткөн театр ачылат. 1990–2000-жылдары Прилеп, Штип, Куманово шаарында жаңы театрлар ачылган. 1945-жылы Скопьеде театралдык академия иштейт.
30-май
30-май — Григорий календары боюнча 150-күнү (толук жылда 151), жылдын аягына чейин 215 күн бар.
Кара чиркейлер
Кара чиркейлер (лат. Simuliidae) — майда бүкүр чиркейлердин бир уруусу, булардын кыйла түрлөрү бар: Колумбия кара чиркейи (лат. Simulium columbaczence), жөргөлөк кара чиркей (S. repens), Тундра кара чиркейи (Schoenbaueria pusilla), ак каптал кара чиркей (Odagmia ornata), Холодковский кара чиркейи (Gnus cholodkovskii), кадимки кара чиркей, жазы сан кара чиркей (Eusimulium latipes).
Дюйм
Дюйм - (голл. duim, сөзмө-сөз баш бармак) 1) англиялык чен системасындагы узундуктун үлүштүк бирдиги. 1 Д.=1/12 фут =0,0254 м. 2) Орустарда метр кабыл алынганга чейин колдонулган узундук бирдиги. 1 Д. =1/12 фут =10 сызык = 2,54 см.
Жарнама таратуучу
Жарнама таратуучу – КР мыйзамдары боюнча мүлкүн берүү жана/же пайдалануу жолу менен, анын ичинде радиоуктуруулардын, телекөрсөтүүлөрдүн техникалык каражаттарын, ошондой эле байланыш каналдарын, обо убактысын жана башка ыкмалар аркылуу жарнаманы жайгаштырууну жана/же таратууну ишке ашыруучу жеке адамдар жана юридикалык жактар.
Марина Ласточкина
Ласточкина Марина Леонидовна (1964-ж. т., Украина) - бийчи. Кыргыз Республикасынын эмгек синирген артисти (1992). Кыргыз Республикасынын эл артисти 1974-ж. Фрунзедеги Ч. Базарбаев атындагы хореографиялык окуу жайын бүткөндөн кийин (1982) Кыргыз улуттук А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрында иштөөгө жиберилет.
Башкы партиялары: Одетта-Одилия («Ак куу көлү»), Жизель («Жизель»), Никия («Баядерка»), Китри («Дон-Кихот»), Зарема («Бахчисарай фонтаны»), Эгина («Слартак»), 7 вальс («Шопениана») ж. б.
Булардан башка да «Пахита», «Миң бир түн», «Болеро» ж. б. балеттерге да катышат. КМШ өлкөлөрүндө, Кытайда гастролдо болгон.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Маунт Хилси (Огайо)
Маунт Хилси (Огайо) (Mount Healthy) — Огайо штатынын Hamilton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7149 киши. Болжолдуу аянты - 3.7 км². FIPS коду — 39-52752.
Торугарт, ашуу
Торугарт ашуусу — Торугарт кырка тоосунун чыгыш жагындагы Котурташ чокусунун (4199 м) түштүк чыгыш этегинде, деңиз деңгелинен 3752 м бийиктикте жатат. Чатыр-Көлдүн дең гээлинен 22 мге көтөрүңкү. Белиненкарбон мезгилинин кремнийлүү сланецтеги жана юранын конгломераты, кумдук, ташкөмүр чыгып жатат. Ашуудан башталган автоунаа жолу  Котурташ тоосун айланып өтүп, Нарын шаарына келет. Ашуудан ары жол Кытайга кетет.
Кулмырза менен Аксаткын
«Кулмырза менен Аксаткын» - кыргыз элинде кеңири таралган лирикалык дастан. Дастандын учурда сегиз варианты бар экендиги белгилүү. Дастанда бузукулардын жолтоосунан баш кошо албай калган ашык жарлардын аруу сүйүү сезими, акыр аягындагы алардын кейиштүү тагдырлары жөнүндө баяндалат. Дастан көлөм жагынан чакан, кошок формасында. Эл оозунда Кулмырза менен Аксаткын тарыхта чыныгы болгон адамдар катары айтылат. Ноокат аймагында (Чечмесай) комуздун коштоосу астында да айтылары маалым. Чыныгы сүйүү туурасындагы бул баян феодалдык коомдун мезгилинде, уруулук түзүлүштү, элдик салтты курал катары, мыйзам катары пайдаланган («Эл укса эмне дейт», «бирөө көрсө эмне дейт», деп элдин, коомдун пикири менен эсептешип, жеке адамдын тагдыры эске алынбаган заманда) оор шартта жаралып, ошол мезгилдеги акыйкатсыз көрүнүштөрдүн бир үзүмү сыяктуу элдин эсинде калган
Сүйөк, суу
Сүйөк (Сөөк) суусу — Кочкор өрөөнүнүн батышынан чыгышына чейин созулуп жаткан дарыя. Суусамыр өрөөнүндө жайгашкан бирдей аталыштагы суудан айырмалаш үчүн аны чыгыш Сөөк суусу деп коюшат. Узундугу км.
Никея кредосу
Никея-Константинополь кредосу (англисчесинен которулушу)
Мен бир Кудайга ишенем. Ал - Кудуреттүү Ата, aсман-жердин жана бардык көрүнгөн-көрүнбөгөн нерселердин жаратуучусу. Жана да Эгедер Иса Машиахка ишенем. Ал - Кудай Уулу, кылымдардан мурда Атадан туулган бир гана Уул. Жарыктан Жарык, Чыныгы Кудайдан Чыныгы Кудай, туулган, жаратылган эмес, Ата менен табияты бир. Бардык нерселер Ал аркылуу жаратылган. Ал адамдар үчүн жана биздин куткарылуубуз үчүн Асмандан түшүп, Ыйык Рухтан жана Кыз Мариядан адам кейпин кийген жана пенде болгон. Жана да Понтий Пилаттын алдында Ал биз үчүн чырымга кадалган, азап тарткан, көргө коюлган. Жана да Жазмалардын негизинде Ал үчүнчү күнү кайра тирилген, Асманга көтөрүлүп кеткен жана Атанын оң кол тарабында олтурат. Жана да Ал атак-даңк менен келип, тирүүлөрдү жана өлгөндөрдү соттоо үчүн кайра келет. Анын Падышачылыгын аягы жок. Жана да Ыйык Рухка ишенем. Ал - Эгедер, Өмүр Берүүчү. Ал Атадан. Ал Ата жана Уул менен бирге табынууга жана даңкталууга тийиш. Ал пайгамбарлар аркылуу сүйлөгөн. Жана да Бир, Ыйык, Бүткүл дүйнөлүк жана Апостолдук Жамаатка ишенем. Мен күнөөлөрдүн кечирилиши үчүн бир чөмүлүүнү тааныйм. Мен өлүктөрдүн тирилишин жана дүйнөнүн өмүрүн күтөм.
Никей кредосу (381-жыл)
Биз бир Кудайга ишенебиз. Ал баарынан Кудуретүү Ата, асман-жердин жана бардык көрүнгөн-көрүнбөгөн нерселердин Жаратуучусу. Жана да Эгедер Иса Машиахка ишенебиз. Ал атамзамандан мурда Атадан жалгыз туулган Кудай Уулу, Жарыктан Жарык, Кудайдан Кудай, туулган, жаратылган эмес, Ата менен табиятташ. Ал бардык нерселерди жараткан. Ал биз үчүн жана куткарылуубуз үчүн асмандан келип, Кыз Мариядан Ыйык Рух аркылуу адам кейпин алган. Ыйык Жазмалар боюнча, Ал Понтий Пилаттын алдында биз үчүн чырымга керилип, азап тартып, көргө коюлуп, үчүнчү күндө кайра тирилип, асманга көтөрүлүп кеткен жана азыр Атанын оң жагында олтурат. Тирүүлөрдү жана өлгөндөрдү соттоо үчүн Ал ошол жактан шаң-салтанат менен кайра келгенде Анын падышачылыгынын аягы болбойт. Жана да Ыйык Рухка ишенебиз. Ал Эгедер жана Өмүр берүүчү, жана да Атадан чыгып туруучу. Ал Ата жана Уул менен бирдей табынууга жана даңкталууга татыктуу. Ал пайгамбарлар аркылуу сүйлөгөн. Жана да бир, ыйык, баарыбызга жалпы жана апостолдук Жамаатка ишенебиз. Биз күнөөлөрдү таштоо үчүн бир чөмүлүүгө ишенебиз. Биз өлүктөрдүн тирилишин жана дүйнөгө өмүр Берүүчүнүн келишин күтөбүз. Амин.
Никей кредосу (325-жыл)
Биз бир Кудайга ишенебиз. Ал баарынан Кудуретүү Ата, бардык көрүнгөн жана көрүнбөгөн нерселердин Жаратуучусу. Жана да Эгедер Иса Машаякка ишенебиз. Ал Атадан жалгыз туулган, Жарыктан Жарык, Кудайдан Кудай, туулган, жаратылган эмес, Ата менен табиятташ. Ал [асмандагы жана жердеги] бардык нерселерди жараткан. Ал биз үчүн - адамдар үчүн, жана да биздин куткарылуубуз үчүн түшүп келип, пенденин кейпин кийген. Ал азап тартып, үчүнчү күндө кайра тирилип, асманга көтөрүлүп кеткен. Тирүүлөрдү жана өлгөндөрдү соттоо үчүн Ал ошол жактан келет. Жана да Ыйык Рухка ишенебиз.
[Ал эми: "Ал жок убак болгон!" жана "Жаратылганына чейин Ал болгон эмес!" жана "Ал жок нерседен жаратылган!" же "Анын табияты же заты башка!" же "Кудай Уулу жаратылган!" же "өзгөрүүчү" же "алмашылуучу" дегендерди ыйык жалпы жана апостолдук Жамаат айыптайт.]
June 10, 2020. Translated by Askar Mambetaliev
Мармар сымалдуулар
Мармар сымалдуулар (лат. Scorpenichthyidae) — океан жээктеринде жашоочу балыктардын бир тукуму, булардын өкүлү: мраморсымак (лат. Scorpaenichthys marmoratus).
Лавабо
Лавабо, рават, рабоб - кытайлыктардын (синьцзяндыктардын) чертме кылдуу элдик музыкалык аспабы. Өзбекстанга жана Орто Азия, Индия өлкөлөрүнө да тараган. Лавабо Жыгачтан чабылат, чарасы чөйчөк түспөлүндө келип, жаргак менен капталат. Моюну 21-23 ладдарга, беренелерге бөлүнгөн. Жалпы уз. 950-1000 мт. 5 кылдуу, тарамыштан жасалат. Жеке, ансамблде эл аспаптар оркестринде ырларды ж. б. чыгармаларды коштойт.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Жарнаманын керектөөчүлөрү
Жарнаманын керектөөчүлөрү – жеткирүүнүн натыйжасында аларга кандайдыр бир таасири тийүүчү жарнама жеткирилүүсү мүмкүн болгон же жеткирилген жеке жана юридикалык жактар.
Барзас (дарыя)
Барзас — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2542/339/268 орун алган. Дарыянын узундугу - 110 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Этиштин түрү
Этиштин түрү - кыймыл-аракеттин болуп өтүшүн жалпылап туюнтуучу грамматикалык категория. Көп тилге мүнөздүү. Бирок составы жана туюнтуу формалары ар кайсы уядагы тилдерде ар башка. Славян тилдеринде, асыресе орус тилинде анын эки түрү бар: бүткөн түр (совершенный), бүтпөгөн түр (несовершенный).
Байыркы грек тилинде этиштин аорист (орус тилиндеги бүткөн түргө жакын), презент (бүтпөгөн түргө жакын) жана перфект (кыймыл-аракеттин натыйжасын туюнтат) деген үч түрү болгону белгилүү. Англис тилинде бу грамматикалык категория узак түр (continuous) жана белгисиз түр (indefinite) деп экиге бөлүнөт. Узагы кыймыл аракет убакытын конкреттүү учурунда ишке ашып жатканын, белгисизи жалпы эле кыймылды кабарлайт.
Бир катар тилдерде, анын ичинде кыргыз тилинде этиштин түр категориясы так ажыратыла элек.
Сосновка (Калтасин району, Башкыртстан)
Сосновка — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Жаңы кильбахтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4  киши. Почта индекси — 452870, ОКАТО коду — 80233846007.
Этиштин түрү
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Сосновка (Калтасин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ачык чечмелөө
Ачык чечмелөө – ченемдикти чечмелөөнүн бир түрү (аутентикалык менен бир катар); мыйзамдык мүнөзгө ээ болот жана ал тапшырылган же улуксат берилген субъекттер тарабынан ишке ашырылат. Алсак, КР Жогорку Cоту мыйзам чыгаруучу орган болуп эсептелбесе да, ченемдик актыларды, а. и. мыйзамдарды (КР Жогорку сотунун Пленумунун түшүндүрмөлөрдү кабыл алуу укугу) чечмелөө укугуна ээ.
Харвута-Яха дарыясы (Шенябе-Яха куймасы)
Харвута-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шенябе-Яха дарыясынын сол жээгинен 92 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мригала
Мригала (лат. Cirrhinus mrigala) — каңылтыр балыктардын бир түрү.
31-май
31-май — Григорий календары боюнча 151-күнү (толук жылда 152), жылдын аягына чейин 214 күн бар.
Вакуум насосу
Вакуум насосу - көлөмдүү туюк идиште вакуумду пайда кылуу үчүн андагы газ менен бууну сордуруп чыгарууга ылайыкталган түзүлүш. Вакуум насосунун таасир этүү принцибине жараша механикалык, агымдуу, сорбциялык, иондук, криогендик болуп бөлүнөт. Механикалык насос 1 к/м2ден (10-2 сымап мамычасында мм) 10-8 н/м2ге (10-10 сымап мамычасында мм) чейинки вакуумду алуу үчүн колдонулат. Агымдуу насосто суюктук же буу агымы сордурулуучу көлөмдөгү газдын молекулаларын кошо агызып кетет. Сорбциялык насосто кээ бир заттардын (Мисалы, Т i, Мо, Zr жана башка) газды сиңирип алуу жөндөмдүүлүгү пайдаланылат. Иондук насостор газды күчтүү электр разряды менен иондоштурууга жана иондошкон молекулаларды электр талаасы менен жок кылууга негизделген. Конденсациялык насостун иштөө аракети төмөнкү температурага чейин муздатылган беттеги газды өзүнө сиңирип ала тургандай болуп жасалган.
Камбарабад
Калкы
Калкы - 891 киши.
Пхеньян метросу
Пхеньян метросу – Пхеньян шаарынын метросу. Метросу 9-сентябрь 1973-жылы ачылат.
Ахилл
Ахилл, Ахиллес — грек мифологиясындагы Троя согушунун башкы каарманы, Троя шаарын багындырууга барган грек баатыры. Ахилл тууралуу мифтердин биринде, анын энеси — деңиз кудайы Фетида уулун өлбөс кылуу үчүн, жер астындагы Стикс суусуна түшүрөт. Согончогунан кармап сууга салгандыктан, касиеттүү сууга тийбей калган согончогу анын денесинин талылуу жерине айланат. Ахилл Троя согушунда баатырларча кармашып, эч ким жеңе албай, акырында Паристин аткан жебесин Аполлон анын дал согончогуна багыттап, ошондон курман болот. Ушундан улам «ахиллестин согончогу», башкача айтканда, «талылуу жер» деген түшүнүк келпп чыккан. Анын образы «Илиада» поэмасында кеңири чагылдырылып, Ахилл культу Элида, Спарта, Түндүк Кара деңиз боюнда кеңири тараган.
Жаңы суккул (Туймазин району, Башкыртстан)
Жаңы суккул — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 13 киши. Почта индекси — 452785, ОКАТО коду — 80251840009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кумурачылык
Кумурачылык - гончардык өнөр. Кургатылган ылайды бышырып, түрдүү идиш, оюнчук, чырак, кирпич, черепица жана башкалар жасап чыгаруучу. Кумурачылык адамзат коомунда алгачкы неолит доорунда эле пайда болуп, адамга ысык тамак-аш бышырууга мүмкүндүк берип, жашоосун бир топ жеңилдеткен. Кумурачылык от сыяктуу эле адамзат коомундагы улуу ойлоп табуулар менен бир катарда турат. Кумурачылар ар бир элде ар кандай мезгилде, бирок бардык жерде жамаатчылык коом таптык коомго жол бошоткон мезгилде (алгач ирет тарыхта Байыркы Шумерде б.з.ч. 4- миң жылдыкта) пайда болгон. Кумура буюмдардын түрү жана формалары элдердин тиричилик маданият өзгөчөлүгүн чагылдырган. Буюмдарды ар кандай сүрөт, оймо-чийме менен кооздоо, жалтыратуу, чынылоо - элдик өнөрдүн маанилүү түрү. Карапа жасоо үчүн кумура очогу жана кумура чаркы колдонулат. Кумура очогу - кумура буюмдарын бышыруучу меш. Ал байыркы Чыгыш өлкөлөрүнө б.з.ч. 3-мин жылдыкта эле пайда болгон. Бир, эки же үч ярустуу ачык же жабык типтеги очоктор белгилүү. Кумура чаркы - идиштер жана башкалар карапа буюмдарын формалоо үчүн айлануу инерциясын пайдаланып, буюмдун формасын жакшыртуу, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатууга мүмкүндүк берген жөнөкөй станок. Б.з. 5-13-кк. Энесай кыргыз каганатында да кумурачылык өнөрү, кол өнөрчүлүгү жогорку деңгээлде өнүккөн. Бул илимий адабияттарда атактуу «кыргыз вазалары» деген ат менен белгилүү. Бул кумуралар азыркы Хакасиянын аймагындагы Уйбат, Аскиз жана башкалар жерлердеги эстеликтерди археологиялык казуулардан соң табылган. Өтө сапаттуу жасалган кыргыз кумуралары жана аны жасоонун технологиясын соңку жүргүзүлгөн иликтөөлөр калыбына келтирет.
Кабак
Кабак – ашкабактар уруусундагы бир жылдык жашылча өсүмдүгү. Кадимки жана катуу кабыктуу ашкабактын тез бышуучу түрү. Өркүнү түз, бир аз бутактанат.Гүлү айрым жыныстуу, сары түстө. Мөмөсү көбүнчө сүйрү, бир аз ийилген. Кабак суукка байымсыз, күрдүү, нымдуу жерде жакшы өсүп, көп түшүм берет. Кабак тез жетилип, өнүп чыккандан кийин 40-50 күндө жегенге жарайт. Мөмөсүндө 2,55% кант, 0,55% белок, 0,13% май бар. Толук быша элек мөмөсү консерваланат, ошондой эле малга (уй, чочкого) берилет. Гектарынан 200-300 цден түшүм алынат. Кабактын райондоштурулган сорттору: Грек 110 (Орто Азияда), Грибов 37 (Россия Федеациясы, Украина, Беларуссия), Сотэ 38 (Молдавия, Тажикстан) ж. б. Кабактын уругу топурактагы температура 12-15°Сге жеткенде себилет, көчөттөрү 20-25 күндө отургузулат. Кыргызстанда негизинен Грек 110 сорту эгилет.
Металл эместер
Металл эместер — Элементтер мезгилдик системасынын  кичине жана чоң мезгилдеринин аяк жагында жайгаштырылган көп учурда электронду кошуп алууга жөндөмдүү химимялык элементтер.
М. э. тышкы электрондук катмарындагы электрон саны алар жайгашкан группанын номерине туура келет. М. э. туруктуу абалга келиш үчүн жетишпеген электронду кабыл алат, б. а. окистендиргичтик касиетке ээ. Окистендиргичтик касиети инертүү газга жакындаган сайын күчөйт. Ал эми группада окистендиргичтик касиети төмөндөн жогору карай өсөт. Терс электрлүүлүгү боюн ча жалпы эле металл эместерди окистенүү жөндөмдүүлүгүнүн өсүшүнө карата төмөнкүдөй жайгаштырса болот:
M. э. металлдар менен кошулуп иондук байланыштагы бирикмелерди: мисалы, NаСl, СаО, К 2S жана башка; өз ара аракеттенгенде коваленттик байланыштагы бирикмелерди пайда кылат: мисалы, Н2О, НСl, NН3, СО2, СН4 жана башка М. э. калыбына келтиргичтик касиетке да ээ.
О, Сl, N. I, S, С, Р, Н, В, Вi
М. э. суутек менен ар кандай бирикмелерди: НР, НСl, НВr, НI, Н2S, Н2Sе, Н2Те, СН4, NH3 ; кычкылтек менен к-талык окисддер СО 2, SО2, SО3, N2О5, Р205 берет жана башка Нормалдуу шартта: Н2, F2, Сl2, О2, N2 газ, Br2 оор суюктук, калгандары катуу зат. Эң терс электрдүү М. э.  галогендер. М. э. жана металлдары кескин айырмалоого болбойт. Себеби  элементтер мезгилдик системасында  металлдык касиет, металл эместик касиетке акырындык менен өтөт. к.  Амфотердүүлүк.
Ачык эсеп
Ачык эсеп – сатып алуучунун атына ачылган дебет эсепке карыз өлчөмүн киргизүү менен, сатуучу өз товарын жөнөтүп жибере турган жана анын дареги боюнча товар тескөөчү документтерин салып жибере турган кредиттик-эсеп мамилелеринин бир таризи. Келишимде каралган мөөнөт аралыгында же товар топтомун жөнөткөндөн кийинки белгилүү бир мөөнөт ичинде сатып алуучу карыздарынан бөлүк-бөлүгү боюнча жоюп турат.
Хакастар
Хакастар (өз аталышы – хакастар, хоорай, тадарлар; мурдагы аталышы – минусинск татарлары, абакандык (энесайлык татарлар) ― Орусиянын түрк элдери, көбүнчө Түштүк Сибирдин Хакас-Минусин ойдуңунун сол жээгинде жайгашкан. Түрк тилдеринде сүйлөгөн эл, шаманизм жана христиан динин тутушат. Соңку эл каттоолордо Хакастардын жалпы саны 80 миңден ашып, республикасынын калкынын 11%ин гана түзүшкөн. Хакастардын этностук курамы XVIII–XIX-кылымдарда енисейлик кыргыздар менен байыркы түрк, самодий жана кет урууларынын аралашуусунун негизинде калыптанган.
Субэтникалык топтор
Качиндер (хааш, хаас) — орус булактарында биринчи жолу 1608-жылдан хан Түлкү башкарган жерге кызмат адамдары кеткенден бери эскерилет;
Койбалдар (хойбал) — түрк тилдүү топтордон тышкары, кээ бир маалыматтар боюнча, алар урал тилдер үй-бүлө тилдеринин самодий тобунун түштүк кичи тобуна кирген камасин тилинин диалектисинде сүйлөгөн топторду камтыган;
Сагайлар (сағай) — алгачкы жолу Рашид ад-Диндин моңгол басып алуулары жөнүндөгү кабарында айтылган; Орус документтеринде биринчи жолу 1620-жылы айтылган, алар «ясак төлөбөй, ясактарды сабашкан эмес» деп көрсөтүлгөн. Сагайлардын курамында билтирлер (пилтір) этнографиялык топ катары белгилүү, бүрүстөр ((пӱрӱс) мурда айырмаланган.
17–18-кылымдардагы жазма документтерде хакастардын жери «Кыргыз жери» же «Хонгарай» деп аталган. Элдик оозеки чыгармачылыкта «хоорай» же «хыргыс-хоорай» деген аталыштар көп кезигет. 1703-жылы Хакасияда жашаган кыргыздардын негизги бөлүгү Жуңгарияга көчүрүлгөндөн кийин «хыргыс», «кыргыс» аты жазма булактарда сейрек учурай баштайт. Орустар хакастарды минусалык, абакандык татарлар деп аташкан, бул аталыш аларга убактысынча туруктуу болуп, өздөрүн «тадар» кылып алышкан.
«Хакас» термини 1917-жылы 20–30-июлда Чарков айылында өткөн хакас элинин 2-курултайында кабыл алынган. Түзүлгөн комиссиянын курамы «тадар» деген аттан баш тартуу менен жергиликтүү калк енисей кыргыздарынын түз урпактары экендигин эске алышып, Тан дооруна тиешелүү кытай жылнаамаларындагы «хягас» деген аталышка токтолот.
Совет бийлиги тушунда хакастар өзүнчө мамлекеттик түзүлүшкө ээ болду. Хакасиянын аймагында енисей кыргыздарына таандык археологиялык эстеликтер арбын. Хакастар менен кыргыздардын материалдык, руханий маданиятында көптөгөн этногр. окшоштуктар байкалат.
Жомолунгма
Жомолунгма (ཇོ་མོ་གླང་མ) - [Эверест, Сагарматха (Непалдагы аты)] – Жер шарындагы эң бийик тоо массиви, чоку; Гималайда, Непал менен Кытайдын чегинде. Бийиктиги 8848 м (1954-ж. расмий аныкталган). Негизинен кембрийге чейинки гнейс, гранит, 7000 м бийиктиктен жогору мезозойдо пайда болгон кристаллдык акиташ жана сланец тектеринен түзүлгөн. Турпаты пирамида сымал, түштүк капталы салыштырмалуу тик. Тоо массивинин туш тарабынан 600гө жакын мөңгү түшөт, алардын эң ирилери: Батыш жана Чыгыш Ронгбук, Кьетрак, Кхумбу. Жомолунгманын түштүк капталындагы ири мөңгүлөрдүн этеги 5200–5400 мге, түштүк капталындагылары – 4500–4700 м бийиктиктерге чейин түшөт. Түштүк капталына жана пирамиданын кырларына кар жана фирн токтобогондуктан, алар жылаңач.
1865-ж. чокуга Индиядагы британиялык топографиялык кызматтын жетекчиси – Ж. Эвересттин ысмы ыйгарылган. 1953-ж. 29-майда Жомолунгмага Ж. Хант башкарган англиялык экспедициянын мүчөлөрү – альпинисттер Тенсинг (непалдык шерп) менен Э. Хиллари чыккан. Италиялык альпинист – Р. Месснер дүйнөдө 1-болуп чокуга жалгыз жеткен (20. 8. 1980). 1953–2006-ж. Жомолунгмага бардыгы болуп 3200дөн ашык альпинист чыккан (анын 200дөн ашыгы курман болгон). 1982-ж. майда советтик 11 альпинист (экспедициянын жетекчиси Е. И. Тамм) Жомолунгманын чыгууга мүмкүн эмес деп эсептелген түштүк-батыш капталы менен туу чокуга жеткен.
Жарылуу
Жарылуу – Ж. учурунда пайда болдубу, же ага дейре газ болгонбу, ага карабастан газдын кеңейүү касиетине негизденген кубаттын күтүүсүз бошонуусу. Кылмыш-жаза укугунда Ж. – кылмыштын абдан коркунучтуу, өзгөчө террорчулукка мүнөздүү ыкмасы.
Сарыкулаков Кожомурат
Кожомурат Сарыкулаков (1892-1918)  Совет  бийлигин  орнотуу  жана чыңдоо  үчүн  күрөшкө  катышуучу.
Пишпек уездиндеги Узун-Кыр болуштугунда (азыркы Кант району) туулган. 1911 ж. - Верныйдагы (азыркы Алматы шаары) гимназияны күмүш медаль менен бүтүргөн. 1911-1913ж.ж. - Киевдеги Ыйык Владимир университетинин медицина бөлүмүн аяктаган. 1914-1917 ж.ж. - Казань университетинин укук бөлүмүндө окуган. 1917 ж. - Февраль революциясынан кийин Пишпекке келип революциячыл иштерге катышкан. 1917 ж. - 9-сентябрда “Букара” союзунун төрөгалыгына шайланган.
Эсперанто
Эсперанто - эң кеңири таралган жасалма тил; эл аралык байланыштын көмөкчү каражаты. 1887-жылы варшавалык врач А. Заменгоф тарабынан түзүлүп, ошонун псевдоними (эсперанто - үмүткөр) менен аталып калган. Структурасы жөнөкөй. Сөз уңгусу катары европалык тилдердин (латын, байыркы грек, француз, англис жана бир аз санда орус) уңгуларын пайдаланат.
Жаңы сөз ошол уңгулардын негизинде суффикс жана префикстер аркылуу жасалат. 1905-жылдан жыл сайын эсперантисттердин эл аралык конгресси өткөрүлөт. Эсперантонун эң ири уюму - Жалпы эсперантолук ассоциация. Эсперанточо ондогон журнал, жыйнак чыгат; aгa A. С. Пушкиндин «Евгений Онегин», У* Шекспирдин «Гамлет». И. В. Гётенин «Фауст» ж. б. чыгармалар которулган.
Чоң Калья (дарыя)
Чоң Калья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нерпъя дарыясынын сол жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :