cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Математикалык лингвистика
Математикалык лингвистика - табигый жана жасалма (математикалык символ, химиялык формула, морзе коду сыяктуулар) тилди изилдөөнүн так методдорун иштеп чыгуучу колдонмо математикалык илим. Математикалык лингвистика тил илиминдеги ички зарылчылыктан 20-кылымдын 50-жылдары пайда болгон. Анын андан ары өнүгүшүнө негизинен «автоматтык которуу» проблемасы ыңгайлуу шарт түздү. Математикалык лингвистика тил илиминин бир бөлүгү боло албаса да, аны менен тыгыз карым-катнашта өөрчүйт. Ал алгебранын, автомат жана алгоритм теориясынын методдорун арбын колдонот. Математикалык лингвистикада тилдик процесс «маани» - «текст» модели боюнча туюнтулат. Бул процесстин алгачкы этабында «маанилик» элементтер синтаксистик байланышка дуушар келет; кийинки этапта сүйлөм элементтеринен «текст» жаралат. Мындай системанын иштөө процессин сүрөттөп көрсөтүүчү математикалык аппарат абдан татаал жана көп кырдуу. Математикалык лингвистика негизинен үч бөлүктөн турат: морфологиялык-синтаксистик түзүлүш теориясы, формалдык грамматика жана тилдин модели. Тилдин морфологиялык-синтаксистик түзүлүшүн изилдөөдө графтар теориясы менен логикалык дарак түрүндө сүрөттөө ыгы колдонулат. Математикалык лингвистиканын эң орчундуу бөлүгүн формалдык грамматика түзөт. Ал америкалык окумуштуу Н. Хомский тарабынан негизделген. Ошого байланыштуу бул грамматика көбүнчө «Хомский грамматикасы» же «түзүүчүл» грамматика деп аталат. Формалдык грамматика ич ара дагы үч топко бөлүнөт: түзүүчүл грамматика (НС - грамматика), контекстсиз жана автоматтык грамматика. Формалдык грамматика сөз же сүйлөм логикалык дарак түрүндө берилет. Математикалык лингвистиканын формалдык грамматика бөлүгү жасалма тилдерди (көбүнчө электрондук эсеп машинанын программалык тилин) оптималдоодо да кеңири колдонулат. Тилдин анализдик моделинин теориясында анча татаал болбогон математикалык аппарат (математикалык логика, алгебра) пайдаланылат. Анын негизги маселесине лингвистикалык категорияларды (сөз түркүмдөр, фонема ж. б.) жөнгө салуу кирет.
Зыяндуу программа
Зыяндуу программа (англ. Malware, malicious software деген сөздөрдөн куралган) — кас же жабышып алган программалык камсыздоонун ар кандай түрүнө колдонулган жалпы термин. Аларга компүтер вирустары, курттар, Троя аттары, опузалаган программалар, тыңчы программалар, жарнак программалар, коркуткан программалар жана башка зыяндуу программалар кирет. Ал кандайдыр бир ишке киргизүүчү код, текст, активдүү мазмун жана башка программалык камсыздоо формасында болушу мүмкүн. Зыяндуу программа карасанатайлыгы менен аныкталат. Ал компүтер колдонуучунун талаптарына каршы туруп алат. Мындайларга айрым жетишсиздигинен улам атайылабай зыян келтирип алган программалык камсыздоолор кирбейт.
Эгерде алар компүтер колдонуучулардын кызыкчылыгына каршы жашыруун иш-аракет жасаса, компаниялар тарабынан расмий түрдө берилген программалар зыяндуу деп эсептелиши мүмкүн. Мисалы, Sony rootkit'ти алсак; анда Троя аты Sony компаниясы тарабынан сатылган CD'лерге чапталып, кардарлардын компүтерлерине акырын орнотулуп, мыйзамсыз көчүрүү аракеттерин алдын алып турган. Ошондой эле ал колдонуучулардын угуу адаттарын билдирип, өзү байкабай эле аярлуу жагдайларды жаратып, тиешеси жок зыяндуу программалар тарабынан кор пайдаланылган.
Антивирус жана файрвол сыяктуу программалык камсыздоолор зыяндуу деп аныкталган иш-аракеттерден коргоо жана кол салуулардан калыбына келтирүү үчүн колдонулат.
Турапов Керимберди Ырысалиевич
Турапов Керимберди Ырсалиевич (10-ноябрь1959-жылы, СССР, Кыргыз ССР, Кызыл-Суу айылы) — ырчы, Кыргыз Республикасынын эл артисти.
Өмүр баяны
Дүйнөлүк ысымдагы композиторлор Ж. Вердинин «Травиатасынан» Альфредонун, П. Чайковскийдин «Евгений Онегининен» Ленскийдин, Ж. Вердинин «Риголеттосунан» Герцогдун, А. Малдыбаев, В.Власов, В. Ференин «Айчүрөк», «Манас» операларындагы башкы ролдорду да аткарат. Ал кыргыз, орус композиторлорунун ырларын, романстарын чебер аткарат. Концерттерде атактуу ырчылар А. Соловьяненко, А. Днишев,М. Ташматов ж.б. менен бирге ырдаган. КМШ өлкөлөрүнүн, Исландия, Корея, Германия, Монголия, Франция, Бельгиянын, Түркия, Кытай, Пакистан, Индия ж.б. чет өлкөлөрдүн концерттик залдарында ырдап, бейтааныш угуучуларга аткаруучулук чеберчилиги менен таанылат.
Турапов обон да чыгарат. «Туулган жерди сагындым», «Махабат вальсы» ж.б. обондору бар.
Алыш (Кадамжай району)
Алыш — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Абсамат Масалиев айыл аймагына кирет.
Тумыр
Тумыр, тюмыр – марийлердин мембранофондор түркүмүндөгү музыкалык аспабы. Эки жагына жаргак тартылган цилиндр түрүндө. Тумыр диаметри300--380 мм., тулкусунун бийиктиги 400-700 мм. Тумыр добушу эки таякча менен ургулоодон алынат. Илгери Тумыр жоокердик аспап болсо, азыр башка аспаптар тобу менен элдик оюн-зооктордогу ыр, бийди коштоодо колдонулат
Бажы ташуучусу
Бажы ташуучусу – КР мыйзамдарына ылайык түзүлүп, юридикалык жак укугу бар жана бажы ташуучусу катары ишмердүүлүктү жүргүзүүгө бажы органдарынан лицензия алган ишкана. Бажы ташуучусу бажы көзөмөлүндө турган товарларды бажы коштоосуз жана бажы төлөмдөрүн (товарларды, унаа каражаттарын күрөөгө коюу, үчүнчү жактын кепилдиги, керектүү сумманы депозитке чегерүү) камсыз кылуусуз эле ташууга акысы бар.
Тумыр
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Стуколкино (Уфим району, Башкыртстан)
Стуколкино — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Булгак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 459 киши. Почта индекси — 450501, ОКАТО коду — 80252810012.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Материализм жана эмпириокритицизм
Материализм жана эмпириокритицизм – реакциялык философиянын бири жөнүндөгү сын макалалар – философия боюнча Лениндин негизги эмгеги: «Материализм жана эмпириокритицизм» китебинде эмпириокритицизмдин субьективдүү-идеалисттик философиясына толук сын берилет, диалектикалык жана тарыхый материализмдин бардык философиялык маселелери боюнча анын толук карама-каршылыгы ачылат. Ленин марксизмди махизм менен «толуктоону жана өнүктүрүүнү» каалаган орус махисттери иш жүзүндө субьективдүү идеализмдин жана агностицизмдин реакциячыл идеяларын кайталагандыктарын гана көрсөтөт. Китепте буржуазиялык философиянын өнүгүшүндөгү идеялык башаттар жана эмпириокритицизмдин орду көрсөтүлгөн.
Колдонулган адабияттар
Көк-Кыя кырка тоосу
Көк-Кыя кыркы тоосу — Ак-Сай өрөөнүнүн түштүгүндө. Какшаал тоо тизмегине кирет. Узундугу 20–25 км. Басымдуу бийиктиги 4200–4400 м, эң бийик жери 4843 м.
Кырына байыркы тайпак жерлер мүнөздүү. Түштүк бети өтө тик (65–70°), батыш бөлүгү бийик (4200–4500 м), зор капчыгайлар кесип өтөт (Көк-Кыя каньону). Түзүлүшү боюнча горстантиклиналь. Байыркы муз каптоонун издери байкалат. Палеозойдун гранит, сланец, кумдук, акиташ тектеринен турат. Түштүк-чыгышында мөңгүлөр бар. Бийик тоолуу субальп талаасы (3500–3800 м), альп талаасы жана шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү (3800–4300м), тоо бетинде негизинен шыбак, доңуз сырты, бетеге өсөт. Кышкы жайыт.
Юрюзань (Карайыдель району, Башкыртстан)
Юрюзань — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Караяр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 28 киши. Почта индекси — 452374, ОКАТО коду — 80234836006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Артилова-Яха
Артилова-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ваттметр
Ваттметр (ватт жана ...метр) электр тизмегиндеги кубаттуулукту өлчөөчү прибор. Ваттметр электрдинамикалык, ферродинамикалык, индукциялык, термоэлектрдик жана термостатикалык болуп айырмаланат. Так өлчөө үчүн ваттметрдин удаалаш тизмегинин каршылыгы аз, параллель тизмегинин каршылыгы көп, ал эми өзгөрмө токту өлчөөдө параллель тизмектин каршылыгы активдүү гана болушу зарыл. Ваттметрдин негизги бөлүгүн электр өлчөгүч механизм түзөт. Өлчөө чегин кеңейтүү максатында турактуу токто шунт жана кошумча каршылыктар, өзгөрмө токто ток менен чыңалууну өлчөгүч трансформаторлор колдонулат.
Бабур-Наама
«БАБУР-НААМА» – султан Бабурдун өмүр баянын жана 1493–1529-жылдары Орто Азия, Ооганстан, Түндүк Индиядагы тарыхый окуяларды камтыган Бабурдун эмгеги. Ал эмгекте Кыргызстандын саясий тарыхына жана тарыхый географиясына байланыштуу маанилүү маалыматтар кездешет. Ошондой эле Түштүк Кыргызстандын тоолуу аймагын мекендеген чогорок уруусу тууралуу да айтылган. Кол жазма толук бойдон сакталган эмес. 1857-жылы жана 1905-жылы жарыкка чыккан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 « Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети»
Желе
Желе — жөргөмүштөн бөлүнүп чыгарылган жабышкак суюктуктан пайда болгон жипчелер аркылуу тордолгон тор.
Дин майрамдары же диний майрамдар
Дин майрамдары же диний майрамдар — Кудайлардын, пайгамбарлардын, белгилүү диний окуялардын урматына өткөрүлүүчү атайын майрамдар. Диний майрамдар дүйнөлүк диндер болуп эсептелген буддизмде, христиан дининде, исламда, бир элдин дини болгон иудаизмде ж.б. календарлык майрамдар катары кеңири белгиленет. Кыргыздарда диний майрамдар исламга чейинки шаман дининен эле белгилүү (жаңы жыл же жаз майрамы, Көкө Теңирге сыйынуу, арбактарга түлөө өткөрүү, эскерүү ж.б.) болгон. Диний түшүнүк боюнча бул күндөрдө иштөөгө болбойт. Диний майрамдар алгачкы коомдук түзүлүштүн убагында аңчылыкка, жыйноочулукка, дыйканчылыкка, малчылыкка, кол өнөрчүлүккө ж.б. байланыштуу пайда болгон. Диндин алгачкы этабында дин майрамдарында магиялык ырымдар, салттар башка орунду ээлеген, анткени байыркы адамдар аларды «табияттан тышкары күчкө» таасир кыла алат, ал «күч» болсо калкка жакшы түшүмдү, олжолуу аңчылыкты камсыз кыла алат деп үмүттөнүшкөн. Суверендүү, демократиялык Кыргызстанда диндик майрамдарга жаңы мазмунда мамиле жасалып, жалпы өлкө деңгээлинде майрамдалып жатканына күбөбүз. Мисалы, Орозо айт, Курман айт, Иса пайгамбардын туулган күнү (Рождество Христово) ж.б.
Родинг
Родинг - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Кам (район)|Кам районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 11437 (2013-ж.). Аянты – 113.80 км2.
[[Категория:Бавария шаарлары
Түштүк дарыясы (Ватылька куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жүк ташып жеткирүү келишими
Жүк ташып жеткирүү келишими – ташып жеткирүү келишимдеринин бир түрү, ал боюнча ташуучу өзүнө жүк жөнөтүүчү ишенип берген жүктү тийешелүү жерине жеткирип, аны жүктү алууга ыйгарым укуктуу адамга (алуучуга), а жүк жөнөтүүчү жүктү ташып жеткиргендиги үчүн белгиленген каражатты төлөөгө милдеттенген келишим. Ж. т. к-н түзүү коштом кагазын (коносаментти же тийешелүү унаа уставында же кодексте каралган башка жүк документин) толтуруу жана жүк жөнөтүүчүгө берүү менен бышыкталат. Жүк ташуучу менен жүк ээси (үзгүлтүксүз жүк ташуу зарыл болгондо) жүк ташууну уюштуруунун узак мөөнөттүү келишимин түзө алышат.
Эркин програмдык камсыздоонун лицензиясы
Эркин програмдык камсыздоонун лицензиясы — програмдык камсыздоону алуучуга аны өзгөртүү жана кайра бөлүштүрүү боюнча кеңири укуктарды кепилдеген билдирме. Бул иш-аракеттерге адатта автордук укук мыйзамдары тарабынан тыюу салынган, бирок програмдык камсыздоонун бир бөлүгүнүн укук ээси болгондор (көбүнчөсү автор), бул чектөөлөрдү програмдык камсыздоонун лицензиясынын коштоосу менен жокко чыгара алышат. Автордук укук ээси тарабынан айтылгандай, мындай лицензияны колдонгон программалык камсыздоо эркин программа (же эркин жана ачык булак программалык камсыздоо) болуп саналат. Эркин программалык камсыздоонун лицензиялары программанын булак кодунда жана бинардык объекттин код формасында пайдаланылат. Анткени эки форма тең автордук укук мыйзамдары тарабынан таанылат.
Тумакова Айзада Маметисаевна
Тумакова Айзада Маметисаевна (1976-ж. т., Фрунзе ш.) - балет бийчиси.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Бажы төлөмдөрү
Бажы төлөмдөрү – товарлар менен унаа каражаттары бажы чек-арасы аркылуу кирип-чыкканда, ошондой эле КР бажы мыйзамдарында каралган башка учурларда КР бажы органдары тарабынан алынуучу төлөмдөрдүн баардык түрү. Б. т-нө төмөнкүлөр кирет: бажы төлөмдөрү, бажы жыйымдары менен төлөмдөрү, лицензия берүү жыйымы ж. б. КР бажы органдары тарабынан алынуучу төлөмдөр.
Хадуд ал-Аалам мин ал-Машрык ила-л-Магриб
«ХУДУД АЛ-ААЛАМ МИН АЛ-МАШРЫК ИЛА-Л-МАГРИБ», «Ааламдын чыгыштан батышка чейинки аймактары» («Дүйнө чектери») – 982-жылы ченде белгисиз автор тарабынан фарсы тилинде жазылган тарыхый-географиялык чыгарма. Академик В. Бартольддун пикири боюнча: «Орто Азия жана Чыгыш Азиянын тарыхы боюнча өтө көп баалуу даректерди, маалыматтарды биздин күнгө чейин жеткирген, мусулмандардын география, адабияты жөнүндөгү бирден бир чоң чыгарма болуп саналат». Чыгарманын кол жазмасын чыгыштаануучу окумуштуу В. Минорский Бухара шарынан таап, орус тилине которгон. Бул чыгарма кыргыздардын орто кылымдагы тарыхы боюнча өтө баалуу булак болуп саналат.
Кыргыздар кимак уруулары менен коңшулаш жашайт, алардын ортосун Кандауртагы бөлүп турат деп көрсөтөт. Ал Иртыш дарыясынын батыш жагындагы Алтай тоолору болсо керек. Айрым шаарлар жөнүндө да маалымат берилген. Кашкар шаары түштүк жагы Тибет, чыгыштан кыргыздар менен Чин мамлекетинин аралыгында жайланышкандыгын белгилейт. Кыргыздардын аймагы деп эсептелген Чүй, Талас өрөөндөрү, Ысык-Көл ойдуңу, Фергана жөнүндө да баалуу маалыматтар берилген. Теңир-Тоодо түркий жана согду тилинде сүйлөгөн калктар, ошондой эле Мавераннахр жана Хорасандан келгендер бар экендиги эскерилип, Фергана өрөөнү Түркстандын «дарбазасы» болуп, түркий тилде сүйлөгөн элдердин аймагы болуп саналат. Ош, Өзгөн шаарлары жөнүндө, көрктүү, таза шаарлар, миңдеген калкы бар, алар аскер ишин мыкты билишет деп жазат. Орус, англис, тажик тилдерине которулган.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Айнулар
Айнулар (アイヌ/ainu, аину, которулушу.: «Адам», «Чыныгы адам») — Калык, Жапониянын аралдарында отурукташкан байыркы эл, Алар учурунда Сахалинде, Куриль аралдарында, Камчаткада жана Жапониянын Рюкю аралынан Хоккайдого чейин отурукташкандыгын археологиялык казуулар жана топонимикалык маалыматтардан улам билгиленип келет. Учурда бул эл негизинен Жапонияда гана калган. Калктын расмий саны 25 000, (башка маалыматтар боюнча 20 000 ), Расмий эмес статистика боюнча 200 000 чейин. 2010-жылкы эл каттоонун жыйынтыгы боюнча, Орусияда 109 айну, анын ичинен 94 айну Камчатка крайында катталган.
Тарыхы
Тарыхчылардын айтымында, айнулар Жапон аралдарына болжол менен неолит (жаңы таш) доорунда барышкан. Бул элдин түпкү теги жана Жапон аралдарына кайдан баргандыгы тууралуу азырынча так маалымат жок.
Калкы жана тили
Айну эли эң көп жайгашкан Акан айылында 200 гана айну бар. Алардын дээрлик баары жапондор менен аралашып кеткен. Таза кандуу айнулар өтө сейрек. Жапондордун катаал мамилесинен улам мындан 50-70 жыл мурда өз улутун ачык айткандан коркушкан, ошол себептүү Айну эли эне тилин да унутта калтырышкан. Учурда сакталып калган адабияттардан, эне тилин кайрадан үйрөнүшүүдө. Айну тилинде «хапо» деген сөз "апа" дегенди билдирет.
Маданиятты
Айнулар жаратылыш менен гармонияда жашаган, тоо-таш, сууну, жан-жаныбарларды ыйык көргөн эл. Машю көлү тунуктугу боюнча дүйнөдө алдыңкы орундарда турат. Сууну сыйлап, бул көлгө түшүшпөйт. Токойдо дарактардын кулап жаткандарын көрсө «Жашоосу бүттү» дешип, аларга тийбейт, өздөрү чирип жерге сиңип жок болушат. Ал эми үкү канаттуусу элдин символу катары эсептелет. Айылга кире бериште, үйдө, дүкөндөрдө, бардык жерде жыгачтан жасалган үкүлөрдү көрүүгө болот.
Негизги музыкалык аспабы – жыгач ооз комуз. Анын 20га жакын түрү бар. Темир ооз комузда да ойношот. Кимоно кийишет. Бир чапандын баасы болжол менен 3 миң доллар турат. Баары эле өнөрлүү. Ырдап, бийлеп, ооз комуз ойношот.
Детергенттер
Детергенттер – тазалоочу заттардын аралашмасы. Анын курамындагы кирди жакшы кетирген негизги элемент – тензид. Детергенттерге, ошондой эле сууну жумшартып, тензиддин таасирин күчөтүүчү, агартуучу заттар, ферменттер жана башка кирет. Аларды тиричиликте кеңири (идиш-аяктарды, кездемелерди, автомобилдерди жана башка жууганда) колдонгондуктан, детергенттер таштанды сууларга кошулат. Айыл чарбада пестициддерди эмульгациялоо үчүн пайдаланылгандыктан, топурак кыртышына жана жер асты сууларга топтоло баштайт. Ал эми өнөр жайлуу шаарларда детергенттерди колдонуудан агынды куурлар самын көбүгүнө толо баштайт. Ошондой эле детергенттер жер астындагы сууларга да кошулуп кеткен учурлар болгон. Детергенттер балыктар, рак сымалдар жана моллюскалар үчүн да коркунуч туудурат. Айрым детергенттер бузгуч касиеттерге ээ болуп, адамдын ден соолугуна терс таасирин тийгизет. Детергенттер өндүрүштө көп чыгарылып, тиричиликте кеңири пайдаланылат. Тиричиликтеги, айрыкча балдар арасындагы көп кырсыктарга тазалоочу заттар себеп болот. Айрым өлкөлөрдө детергенттер жана тазалоочу заттар жөнүндө атайын мыйзамдар кабыл алынып, экологиялык жана тиричиликтеги коопсуздук камсыз кылынат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Диний
Диний ырлар — эл арасындагы диний мазмундагы ырлар, элдик оозеки чыгармачылыктын бир түрү. Диний ырлардын сюжети негизинен диний китептердин булактарынан алынган.
Көбөш
Кызыталак жетим кул
Сенин, атаң Манас кандан не калган,
Кула чолок бээ калган,
Курттаган жалгыз төө калган,
Жырык кара уй калган,
Жыртык кара үй калган.
Киргени кара алачык,
Атаңдын күнү өтүүчү,
Ар кайсы менен сабашып.
Томаяк кылып сен атаң,
Торпокко жүктү арттырган,
Тозокту минтип тарттырган.
Сенин атаң Манас келесоо
Аккуланы минүүчү,
Догурунуп жүрүүчү.
Атаң минип жүргөн Аккула,
Биздин жылкы болуучу, Догурунуп ал Манас
Марр Николай Яковлевич
Марр Николай Яковлевич (1865-1934) - лингвист, СССР ИАнын академиги (1912). Петербург университетин бүткөн (1890). Армян-грузин филологиясын изилдөө жагынан чоң салым кошкон. Кавказ тилдеринин (картвел, абхаз ж. б.) тарыхын, археологиясын, этнографиясын да ийгиликтүү изилдеген. Бирок картвел тилдеринин салыштырма грамматикасын изилдөөдө айрым жаңылыштыктар кетирген. «Салттуу» же «инди-европалык» тил илими эскирип, марксизмге коошпой калды деп жарыялап, «яфет теориясы», «тил жөнүндөгү жаңы окуу» деген лингвистикалык жаңы теориялар чыгарган. Маррдын бул теориялары да тил фактыларын объективдүү изилдөөгө ылайык келген эмес. Ошондой болсо да, Марр тил илими үчүн тил жана коом. тил жана ойлоо сыяктуу маселелерди иштеп чыгуу келечектүү иш экенин туура белгилеген. Марр чыгыш изилдөөчүлөрдүн бир нече муунун даярдаган, СССР элдеринин тилин изилдөөдө, жазмасыздарына жазма түзүүдө зор эмгек сиңирген. Ленин ордени менен сыйланган.
Трубадур
Трубадур (франц. trobar - табуу, ыр чыгаруу) - Франциянын Провансаль аймагында 11-14-кылымдарда жашаган акындар, ырчылар. Алардын чыгармачылыгы ошол замандын өзгөчөлүгүн, рыцарлар эрдигин, алардын сүйүүсүн, табият кооздугун, эрке айымдар сулуулугун чагылдырган ырлардан турган. Чыгармачылык ыкмасы боюнча (өзүлөрү ыр жазышкан, обон чыгарышкан жана аңы өзүлөрү аткарышкан) Трубадур кыргыз акын-ырчыларына жакын. Ал жакындык заманбап (феодалдык доор) типологиялык окшоштуктар экендиги талашсыз.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Baтто Жан Антуан
Baтто Жан Антуан (10.10.1684, Франция, Валансьен 18.7.1721, Парижге жакын Ножан сюр-Мари) француз сүрөтчүсү, живописчи, график. Королдук көркөм сүрөт академиясынын мүчөсү (1717). Анын чыгармачылыгынын өркүндөшүнө, көз карашынын калыптанышына П. П. Рубенстин чыгармаларынын таасири тийген. 1717-жылы «Киферу аралына зыярат» (Париж, Лувр) аттуу чоң сүрөтү үчүн академик наамын алган. «Суур кармаган Савояр» (1716, Ленинград, Эрмитаж), «Жоокердик өргүү» (Москва, Мамлекеттик көркөм сүрөт искво музейи) жана башка туңгуч чыгармалары Ваттону көрүүчүлөргө таанымал кылган. Көрүнүктүү эмгектери: «Э. Ф. Жерсендин дүкөнчөсүнө илинген такта» (1720, Мамлекеттик музейлер, Берлин), «Кыштактагы үйлөнүү тою», «Махабат майрамы» жана башка.
Норуз суусу
Норуз суусу, Норус – Чүйдүн сол куймасы. Узундугу 34 км (Чоң Чүй каналына кошулганга чейин), алабынын аянты 196 км², деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2700 м, эң бийик жери 4522 м. Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы кууш  колоттон Чолоктөр деген ат менен башталат. Ортоңку бөлүгүндө Кум-Бел аталып жазыраак өрөөн менен агат. Төмөнкү бөлүгү Норуз аталып, кууш босого аркылуу Чүй өрөөнүнө чыгат. Жылдык орточо чыгымы 1,20 м3/сек; эң көбү май – июнда, эң азы февралда байкалат. Сугатка кеңири пайдалангандыктан Чүйгө жетпейт. Боюнда Жерказар, Төмөнкү Норус, Кайырма жана башка кыштактар жайгашкан.
Чжан Цань
Чжан Цань (туулган жылы белгисиз – 112-жыл) – кытай саякатчысы, элчиси. Кытайга биринчилерден болуп Теңир-Тоо жана Памир жөнүндө маалыматтарды алып келген. Б. з. ч. 138-жылы Чжан Цань батышка саякат жасап, Усун мамлекетинин ордосу Чигучэнде жана Дабан мамлекетинде болгон. Каңгүй мамлекетинде юэчжилерди иликтеп, Ооганстандын түндүгүнөн Кушан империясынын ордосун тапкан. Б. з. ч. 127-жылы Чжан Цань өз мекенине кайтып барган. Чжан Цань тарабынан ачылган батыш өлкөлөрү жаңы доордогу Батыш жана Чыгыш өлкөлөрүнүн ортосундагы соода сатык, эл аралык саясий кызматташтыктын негизин түзгөн.
Өсүмдүктөр материалдары гидролизи
Өсүмдүктөр материалдары гидролизи — катализаторлордун катышуусунда өсүмдүк тканындагы полисахариддер суу менен өз ара кошулуу процесси. Өсүмдүк ткандарында 75% чейин сууда эрибеген полисахариддер (целлюлоза, гемицеллюлоза) болот. Дан эгиндерин майдалап туруп суу буусун синиртип, пайда болгон суюк илээшкек камырга угутту кошууда, угуттун амилоза ферменти таасири аркылуу полисахарид-крахмал гидролиз-дешип, мальтозага айланат:
n n
(С6Н|0O5)n+ - Н2O - (C12H22O11).
2 2
С12Н22О11+Н2О ® 2С6Р12О6
Аны ачытуудан этил спирти
С6H12О6 ® 2С6Н5ОН+2СО2
пайда болот. Бир т буудай же жүгө-рүдөн 320 л таза этил спирти алынат. Ал эми 1 т картошка же кант кызылчасы гидролизденгенде, 85л спирт өндүрүлөт. Майдаланган жыгач таарындысына 0,3-0,5% күкүрт кислотасын кошкондо цел-люлоза жана гемилцеллкшоза гидролизденип, кантка (глюкоза) айланат.
(С6H10О5)n+nH2O ® n С6H12О6
Алынган кант ачытууга жиберилет. Ачытуу мезгилинде биохим. процесс жүрүп, этил спирти пайда болот:
С6H12О6 ® 2C2H5OH+2CO2
Бир т. жыгачтан 150-180 л этил спиртин, 4-7 кг фурфуролду жана башка заттар алууга болот. Ушундай эле ыкма менен а. ч. өсүм-дүкттөр калдыгын, кагаз өндүрүүчү заводдор калдыгына гидролиздешти-рүүдөн этил спирти жана башка заттар пайда болот.
Талас
Талас — "Манас" эпосундагы топоним. "Манас" эпосундагы эпикалык борбор, Манас баатырдын ордосу, кыргыздардын Ата Мекени катары берилет.
"Манас" эпосунда кандайдыр кыйын абалда болсун, элдин үмүт-тилеги, ой-пикири эргүү менен даңазаланган өзгөчө ажайып кооз жер кыргыздардын өлкөсү — Т-ты сөзсүз түрдө киндик каны тамган жер деп айтылат.
Ошондуктан, Алтайда туулган Манас элин баштап Т-ка келет, атасы Манас, жери Т. экенин билери менен Семетей Букардан кайтат, ошондой эле Кыястын колунда өскөн Сейтек Т. жөнүндө укканда "Кетем Талас жериме, Баргым келет бадырек Калың кыргыз элиме" (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 956инв.) деген бүтүмгө келет. "Манас" эпосунда кыргыз урууларын баш коштуруп, бириктирүү, тышкы душмандарга каршы туруу идеясы, мекенди урматтап даңазалоо акырындан өнүгүп олтуруп, географиялык ат, конкреттүү географиялык территория — Т. калыптанат.
Т-тын табиятынын кооздугу, жаратылышынын сулуулугу Алтайга куулуп-сүрүлгөн кыргыз эли Манастын жетекчилиги менен өз мекенине кайтып келгенде мындайча сүрөттөлөт:
"Жылгындуу Кең-Кол, Кең-Талас, Жаткан экен жайкалып, Жердеген адам тунбайбы, Жер соорусу турбайбы. Өлкө түзүн караса Токою бар, талы бар, Ал токойдун ичинде Жан бүткөндүн баары бар... Жылгындуу Кең-Кол, Кең-Талас Жери сонун ар кандай, Өзөнчөдөн бөлүнүп Аккан тунук булагы, Ай жаныбар Кең-Талас"
Бейиштен артык сыягы (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 537-инв., 465—467-б.). Т. байыртадан кыргыздар отурукташкан, эң кооз жер, ал душмандар тарабынан бир нече жолу чабуулга дуушар болуп келген.
Орус окумуштуусу П. Н. Берков өз убагында Т. жеринин сулуулугун эпос кандай көркөмдөп сүрөттөгөнү жөнүндө минтип жазат: "Манаста" бир тууган өлкөнү сүрөттөп берүү, кыргыздын мекенин даңазалоо дүйнөдөгү эң улуу адабияттардын үлгүсү менен катар турууга татыктуу".
Эпостогу Т. дүйнөнү таанып-кабылдоодогу эстетикалык эң кооз өлкө катары сүрөттөлөт. Географиялык реалияда Т.— Кыргызстандын түндүк-батышындагы дарыя, чоң өрөөн, шаар.
Жүктү деңизде ташып жеткирүү жөнүндө келишим
Жүктү деңизде ташып жеткирүү жөнүндө келишим – ташып жеткирүүчү  же  кире ээси  өзүнө жөнөтүүчү тарабынан тапшырылган жүктү барар жерине чейин жеткирүүгө жана жүктү кабылдоого ыйгарым укуктуу адамга (алуучуга) тапшырууга, ал эми жөнөтүүчү же кире ээси жүк ташып жеткиргени үчүн белгиленген акчаны  (киреакы)  төлөп берүүгө милдеттенген келишим.
Бага, титул
Бага, баг – байыркы Кыргыз мамлекетиндеги админстративдик-аймактык башкаруу бирдиги; аскердик-админстративдик титул; каган тарабынан дайындалган аймактын башкаруучусу.Кыргыз мамлекеттик 9-кылымдын орто ченинде админстративдик-аймактык алты бирдикке бөлүнгөн; аларга азыркы Хакас-Минусин ойдуңу, Краснояр крайынын түштүгү, Тува, Тоолуу Алтайдын бир бөлүгү, Моңголия жана ага чектеш аймактар кирген.Тувадагы Өөк Тарлактан табылган байыркы кыргыздарга таандык эстеликте: «...атым Эл Туган Тутук бен (мен). Теңири элимке элчиси эртим. Алты баг будунгка [элге] эр [тим] » – деген саптар жазылган. 840-жылы кийин азыркы Туванын аймагы Кыргыз кагандыгынын курамына кирген.
Колдонулган адабияттар
« Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети»
Кутатка (Итатка куймасы)
Кутатка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Итатка дарыясынын сол жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дислокалдуулук
Дислокалдуулук - жубайлардын айрым (ар бири өз тобунда), бөлүнүп жашоосу. Айрым окумуштуулардын пикиринде дислокалдуулук никелешкендердин жайгашуусунун өзгөчө формасы. Башка илим адамдарынын ойлору боюнча ал матрилокалдуулуктан патрилокалдуулукка өтөр мезгилде пайда болот жана Азиянын, Океяниянын, Африканын ж.б. бир катар элдерине кеңири тараган. Дислокалдуулуктун калдык формалары катары төмөнкүлөрдү эсептешет: көп элдерде эркектердин өз алдынча үйлөрүндө жашоосу; күйөөнүн өзүнчө, аял менен балдардын өзүнчө үйү болушу; никелешкенден кийинки мезгилде жубайлардын айрым жашоосу ж.б.
2010
2010 (эки миң онунчу) жыл — толук эмес жыл, Григорий календары боюнча жума күнү башталат. Бул биздин замандын 2010, 3-миңжылдыктын 10, XXI кылымдын 10-жылы.
Жыл адамы
Time журналынын версиясы боюнча жыл адамы — Марк Цукерберг, АКШ — Facebook социалдык желесинин негиздөөчүсү.
Булак код
Булак код — компүтер нускамаларынын кандайдыр бир жыйындысы. Ал адам окуй ала турган программалоо тилинде жазылган комментарийлер менен болушу ыктымал, адатта кадимки эле текст сыяктуу болот. Программанын булак коду компүтердик програмчылардын жумушуна көмөк көрсөтүш үчүн атайын жасалган. Програмчылар компүтер тарабынан аткарылган иш-аракеттерди көбүнчө коддун булагын жазуу менен аныкташат. Булак код болсо адатта ассемблер же компилятор тарабынан компүтер тарабынан түшүнүктүү болгон бинардык машина кодуна трансформацияланат. Машина коду кийинчерээк ишке киргизиш үчүн сакталышы мүмкүн. Же болбосо булак коду интерпретацияланып, анан дароо эле ишке ашырылышы мүмкүн.
Көпчүлүк колдонмолордун программалык камсыздоосу ишке ашыруучу файлдарды гана камтыган түрдө бөлүштүрүлөт. Эгерде булак коду камтылган болсо, ал колдонуучу, программист же системалык администратор үчүн пайдалуу болуп, алардын ар бири проргамманы изилдөө же өзгөртүүнү каалашы мүмкүн.
Ватт-саат
Ватт-саат - (Вт [3) жумуштун жана энергиянын системадан тышкаркы бирдиги. Турактуу 1 Вт кубаттуулук менен 1 сда аткарылган жумушка барабар.
Детонация
Детонация (лат. detonо – күрүлдөө) – жарылгыч заттардан кубат бөлүнүп чыгып, ал бир катмардан экинчисине толкун түрүндө үндөн тез таралуучу химиялык процесс. Химиялык реакцияда согуу толкуну пайда болот. Күйүүчү газдардын жана кошундулардын күйүү тездиги, температурасы, күйүүдөн пайда болгон газ түрүндөгү заттардын басымы улам жогорулай берет. Күйүүнү андан ары да улантканда процесс жарылууга өтөт. Процесс жүрүп жаткан учурда күйүү чөйрөсүнүн көлөмү өзгөрбөсө, көлөмдөгү басым өтө тез жогорулап, күйүү процессинин өзү детонацияга айланат. Эгер жарылуу сыяктуу күйүү процессинин басымы 500–1500 кг/см2 болсо, детонация убагында басым 100 000 кг/см2 жана андан да жогору болушу ыктымал. Жөнөкөй күйүү, жарылуу сыяктуу күйүү жана детонациялык өзгөрүүлөр кычкылдануу принцибинин натыйжасында пайда болот. Басым, процесстин жүрүү жана кеңейүү тездиги, андагы тыгыздык жана башка параметрлер детонация үчүн зор роль ойнойт. Детонация учурунда пайда болгон басымга жаратылыштагы белгилүү заттардын эч бири туруштук бере албайт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Тромбон
Тромбон (итал. tromba - түтүк) - жез үйлөмө музыкалык аспап. Түтүгү өтө узун, ооз жагы кенен. Латын алфавитиндеги У тамгасы сымал түтүгүнүн бир бөлүгү жылып турат. Анын жардамы менен түрдүү добуш алууга болот. Тромбон симфониялык, үйлөмө жана эстрадалык оркестрлерде колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Мадэйра (Огайо)
Мадэйра (Огайо) (Madeira) — Огайо штатынын Hamilton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8923 киши. Болжолдуу аянты - 8.7 км². FIPS коду — 39-46312.
Маңыз жана кубулуш (философия)
Маңыз жана кубулуш (Сущность и явление) – Дүйнөдөгү процесстердин жана объектердин бардык зарыл жактарын чагылдырган философиялык категориялар. Маңыз – бул өз жашоосунун бардык көп түрдүүлүктөрү жана карама-каршылыктарынын биримдиги аркылуу кубулушчу нерсенин ички мазмуну; а кубулуш болсо нерсенин тигил же бул жагынан көзгө чалдыгышы, анын жашашынын сырткы кейпи (формасы). Ой жүгүртүүдө маңыз жана кубулуш категориясы нерседе болгон көп түрдүү формалардан анын ички мазмунуна жана биримдигине – түшүнүүгө өтүүнү туюндурат. Нерсенин маңызына жетүү – илимдин негизги милдети. Антикалык философияда мисалы: – нерсени түшүнүүнүн «башаты» анын жаралышын (генезисин) билүүнүн булагы. Демокриттин окуусу боюнча, нерсенин маңызы ал нерсенин өзү менен ажырагыс жана аны түзгөн бөлүкчөлөрдөн (атомдордон) эркин турат. Платондун окуусу боюнча, мис: («идея, ой») дене-сезүү жашоосуна баш ийбейт, ал жогорку сезимдеги, материалдык мүнөзгө ээ эмес, түбөлүктүү жвна чексиз. Аристотелдин окуусу боюнча, М. («нерселердин формасы») жекече турган нерселерден сырткары, өзүнчө жашабайт. Кант маңыздын объективдүүлүгүн таануу менен катар («нерсе өзүндө», «вещи в себе»), Маңызды адам таанып – биле албайт деген. Гегел метафизикалык көз карашты жеңип, маңыз көрүнөт, кубулуш маңыздын көрүнүшү дейт. Ошондой эле Гегелдин диалектикалык идеализми Кубулушту «абсолюттук ойдун (идея)» сезилип билинген айкын көрүнүшү деп түшүндүргөн. Неопозитивизм сезип-билүүгө болгон кубулушту гана таанып, маңыздын объективдүүлүгүн танат, аны таза ойдон жаралган нерсе катары карайт. Экзистенциализмде Маңыз категориясын жашоо түшүнүгү сүрүп чыгып, кубулуш субъективдүү маанайда түшүндүрүлөт.
Бажы тосоту
Бажы тосоту – КР бажыкана бөлүгү; белгилүү бир жайда же аймакта толук бажы жол-жоболоштуруусу менен бажы көзөмөлүн жүргүзөт. Бажыдан айырмаланып, ал юридикалык жак укуктарына ээ эмес. Башкача айтканда, Б. т. бажыкана түзүмүнүн белгилери бар жана ал тосот баш ийген бажыкананын юрисдикциясында турган топ. Адатта, Б. т-нун иши облустун 1–2 районунда, унаа каражат байланыштарынын объекттеринде (аэробекетте, темиржол бекетинде) жүргүзүлөт. Эреже катары, Б. т. мамлекеттик чек-араны бойлото ар бир өтмөк жайга коюлат. Эң ири өнөр жай ишканасында да түзүлүшү мүмкүн. Б. т. көбүнесе жүктөрдү карап чыгуу жана аны жол-жоболоштуруу иштери менен шугулданат.
Барак Обама
Барак Хусейн Обама II (англ. Barack Hussein Obama II; 1961-жылдын 4-августунда төрөлгөн) - америкалык саясатчы, 2009-жылдан 2017-жылга чейин Кошмо Штаттардын 44-президенти. Ал президент катары кызмат кылган биринчи афроамерикалык болуп саналат. Алгач ал АКШнын сенатында Иллинойсту 2005-2008 жылдары көргөзгөн, андан мурда Иллинойс штатынынын сенатында ал 1997-жылдан 2004-жылга чейин болгон.
Обама 1961-жылы Гонолулуда, Гавайиде туулган, андан эки жыл мурун эле территория 50-штат болуп АКШ на кошулган эле. Гавайиден чоңойгон Обама, балалык кезинин бир жылын Вашингтон штатында жана төрт жылын Индонезияда өткөргөн. 1983-жылы Колумбиялык университетти бүтүргөндөн кийин ал Чикагодогу жамааттарды уюштуруучу болуп иштейт. 1988-жылы Обама Гарвард юридикалык мектебине тапшырып, анда Harvard Law Review журналынын эң биринчи кара терилүү президенти болуп калган. Окуусун бүтүргөндөн кийин ал адвокат жана жарандык укуктар боюнча профессор болуп, 1992-жылдан 2004-жылга чейин Чикаго университетинин юридикалык мектебинде конститутуциялык укуктан сабак берет. Обама 1997-жылдан 2004-жылга чейин Иллинойс штатынын Сенатында 13-округдун өкүлү болуп турган, андан кийин АКШ нын Сенатына шайланган. Обама 2004-жылы март айында күтүүсүз жеңиши менен улуттун көңүлүнө арзыйт, июль айында Демократиялык улуттук конвенцияда сүйлөгөн сөзү жакшы кабыл алынат жана Сенатка ноябрдык шайлоолордо көчкү түшкөндөй эле кирип келген. 2008-жылы Обама шайлоо кампаниясынын башталышына бир жыл болгондо жана Хиллари Клинтонго каршы кылдат биринчи кампания жабылгандан кийин президенттик постко талапкер катары көрсөтүлөт. Ал республикачыл Жон Маккейндин үстүнөн жеңишке жетишип, 2009-жылдын 20-январында инаугурациясы өттү. Тогуз айдан кийин Обама 2009-жылдын тынчтыктын Нобель сыйлыгынын лауреаты болду.
Обама өзүнүн постун 2017-жылдын январында 60% колдогон рейтинг менен таштап кетти. Азыркы учурда ал Вашингтондо, Колумбия округунда жашап жатат. Анын президенттик китепканасы Чикагодо курулат.
Өмүр баяны
...
Жеке жашоосу
...
«Лугат»
«Лугат» - манжур, монгол, тибет, кытай, уйгур тилдеринин үч томдук салыштырма сөздүгү. Ал Пекинде 1957жылы улуттар басмасында эски нускадан сүрөткө тартуу аркылуу чыгарылган. 18 миң сөз камтыйт. «Лугаттын» нускасында бет ачар болбогондуктан анын качан жазылганы, авторлору кимдер экени белгисиз. Мазмунуна караганда «Лугат» 1771-жылы чыккан «Толук манжурча лугаттын» негизинде түзүлгөн. «Лугаттагы» атамалар манжур, монгол, тибет, кытай, уйгур тилдеринде берилген. Тибетче сөздөр манжур жазуусу менен эки түрдүү транскрипцияланган, уйгурча сөздөрдүн да ар кандай окулары көрсөтүлгөн. «Лугат» - тилчилерге, өзгөчө түркологдорго керектүү материалдарга бай казына.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Булан-Төр мөңгүсү
Булан-Төр мөңгүсү – Борбордук Теңир-Тоодогу татаал-өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 7,4 км, туурасы 700–1500 м, аянты 9,3 км2. Кайыңды кырка тоосунун түштүк капталында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 5240 м, этеги 3000 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4100 м. Абляция облусунун аянты 3,1 км2. Негизги кырка тоо менен анын түштүк тармагынын ортосундагы кеңири төрдөн башталып, батышка карай багытталган. Мөңгүдөн аты окшош суу агып чыгып, Көйкапка оң жактан куят.
Жүктү таксировкалоо
Жүктү таксировкалоо – тарифтерге ылайык төлөмдөр менен жүк ташуу үчүн кошумча жыйымдарды эсептеп чыгуу. Ал төмөнкүлөрдөн турат: тарифтик аралыкты аныктоодон; бул жөнөтүмгө колдонулуучу тарифти табуудан; жүк тартуу акысы менен кошумча жыйымдарды эсептеп чыгуудан.
Таш-Коргон (Кадамжай району)
Таш-Коргон — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Абсамат Масалиев айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 2 738 киши.
Окутуунун техникалык каражаттары
Окутуунун техникалык каражаттары – окуу процессинде пайдаланылуучу ар түрдүү жарык бергич техникалык (светотехнические) жана дабыш бергич (звуковые) колдонмолор жана аппаратура. Буларды азыр аудиовизуалдык, башкача айтканда угузгуч-көрсөткүч (слухо-зрительные) колдонмолор дешет. Окутуунун техникалык каражаттарын жарык бергич техникалык же экрандык, дабыш бергич техникалык жана программаланган окутуу каражаттары сыяктуу түрлөрү бар. Экрандык Окутуу техникалык каражаттарына окуу кино-диафильмдерин, диапозитивдерди, телеберүүлөрдү кошууга болот. Окуу кино-диафильмдери мурда мектептерди тейлөөчү атайын фильмотекаларда топтоло турган. Азыр көп мектептер өз фильмотекаларын түзүшкөн.
Мектептин окуу-тарбия процессинде радиотехникалык каражаттар дагы пайдаланылат. Окуучулардын билимдерин байытуучу жана тереңдетүүчү, кызыгууларын арттыруучу радиоберүүлөр уюштурулат. Радиоберүүлөрдү угуу эреже катары сабактан тышкаркы убактарда жүргүзүлөт. Мектептер үчүн телеберүүлөр дагы көбүнчө класстан тышкаркы иштерде пайдаланылат. Мындай телеберүүлөр мектептик курсту тереңдетип үйрөнүү максатын көздөйт, алардын ичинде илим, техниканын жана маданияттын актуалдуу проблемалары б-ча лекциялар, кесип тууралуу берүүлөр, сырттан окугандар үчүн лекциялар, кирүү экзамендерине даярдоочу жана чет тил үйрөнүү үчүн берүүлөр жана ушул сыяктуу болот. Азыркы учурда мектептерде программаланган окутуунун элементтери да пайдаланылып жатат. Буга окуучулардын өз алдынча, машыктыруу жана текшерүү иштерин жүргүзүүчү атайын карточкалар же бланктар, басма негиздүү дептерлер жана ушул сыяктуу кирет. Демейде Окутуунун техникалык каражаттары мектепте кабинеттерде жайгаштырылат. Кээ бир мектептерде өзүнчө Окутуунун техникалык каражаттары кабинети борборлоштуруп түзүлүшү мүмкүн, бирокк бул учурда тейлене турган сабактардын саны азаят жана Окутуунун техникалык каражаттарын методикалык мүмкүн-чүлүгү төмөндөйт. Бардык дабыш бергич жана экрандык окуу колдонмолоруна бирдиктүү талап коюлат: алардын мазмуну мектеп программасына туура келиши жана окуу информациясынын баяндалыш формасы бул колдонмолордун табиятына ылайык келиши зарыл.
Атайын изилдөөлөр көрсөткөндөй, Окутуунун техникалык каражаттарын окуу-тарбия процессинде кеңири жана дайыма колдонулушу окутуунун көрсөтмөлүүлүгүн күчөтөт, өздөштүрүү кыйын болгон материалды жеткиликтүү кылат, окутуу темпин тездетет, окуучуларга каралып жаткан кубулуш же объект тууралуу так маалымат берет, окутуунун активдүү методдорун колдонууга шарт түзөт. Окутуунун техникалык каражаттары дайыма колдонуу мугалимди окуу материалын баяндоо методикасын өзгөртүүгө, материалды баяндоо жана бышыктоонун ортосунда убакытты башкача бөлүштүрүүгө мажбурлайт. Окуучулар Окутуунун техникалык каражаттары колдонуу менен билимди өз алдынча, активдүү ала башташат. Үй тапшырмаларын аткарууда радио-телеберүүлөрдүн, грамм-магнитзапистердин, компьютердин мүмкүнчүлүктөрү көбүрөөк колдонулат.
Көйүш
Көйүш — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери. Кыргыз балбаны, аяр. Манас менен болгон согушта Орго кан Атан аттуу балбанын жекеге жөнөтөт. Бүжүрөгөн жаман чал кейпинде кубулуп алган К. аяр Атандын жолунан тосуп, аны майдан талаасына жеткирбей өлтүрөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 80—84).
Окутуунун техникалык каражаттары
Окуу-тарбия иштеринин уюштуруу формалары өзгөрүлөт. Класс-сабак системасы окуу иштерин уюштуруунун бирден-бир формасы болуудан калат, жаңы формалар жана методдор көп колдонула баштайт. Окуу телеберүүлөрү, кинофильмдер, дабыш бергич запистер чоң аудиторияларда параллель класстардын бириккен группаларына демонстрацияланышы мүмкүн. Окутуунун техникалык каражаттары стабилдүү окуу китептериндеги материалды тандоого жана жайгаштырууга таасир көрсөтөт. Айрым предметтердеги (география, ботаника, жаратылыш таануу, биология) баяндама материал кыскартылып, тиешелүү информацияны окуучулар кинофильмдерден жана телеберүүлөрдөн алышы мүмкүн. Албетте, бул иш окуу китептерин ар түрдүү окуу колдонмолорунун комплектилери менен тыкан байланыштыруунун талап кылат. Учур педагогикалык илимдердин алдына көп проблемаларды (жаңы каражатты түзүүнүн принциптерин аныктоо;
Аларды колдонуу областтарын жана натыйжалуулугун тактоо; Окутуунун техникалык каражаттары сабактын ар түрдүү формаларында колдонуунун методикасын иштеп чыгуу;
Махаяна
Махаяна – буддизмдин жаңы багыты. Ал Буддадан башталган салттуу багыттан – хинаянадан («кичи дөңгөлөк») айырмаланып махаяна («чоң дөңгөлөк») аталышын алган. Материалдык жана психикалык дхарманы реалдуу деп эсептешкен хинеянисттик философторго каршы болуп, махаянисттик философтор дхарманын реалдуу эместигин, бүткүл дүйнөнүн реалдуу эместигин далилдешет. Дхарманын реалдуу эместиги же шуньяте (боштук) жөнүндө окуу Нагартджуна тарабынан логикалык жактан негизделген (2-к.).
Окутуунун техникалык каражаттары
Окутуунун техникалык каражаттары окуу кабинеттеринде колдонуунун формаларын аныктоо жана ушул сыяктуу) койду. Окуу-тарбия процессинде Окутуунун техникалык каражаттары колдонуу методикасы жагынан мугалимдерди даярдоо педагогикалык жогорку окуу жайларда жана мугалимдерди өркүндөтүү курстарында жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Кирзя (Карайыдель району, Башкыртстан)
Кирзя — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Кирзин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 491 киши. Почта индекси — 452377, ОКАТО коду — 80234840001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Уршак (Уфим району, Башкыртстан)
Уршак — Башкыртстандын Уфим районундагы кыштак, Булгак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 0 киши. Почта индекси — 450056, ОКАТО коду — 80401923008.
Окуу дискуссиясы
Окуу дискуссиясы –  билим-тарбия процессинде окуучулар менен иштөөнүн бир формасы, логикалык-аналитикалык ой жүгүртүүнү өстүрүүнүн таасирдүү ыкмасы. Билим берүүнү, окутуу процессин гумандаштыруунун, демократиялаштыруунун шарттарында, инсанга багыттап окутуу (личностно-ориентированное обучение) моделинин ишке киргизилип жатышынын кырдаалында окуу дискуссиясы өзгөчө актуалдуулукка ээ болот. Бүгүнкү окутуунун жаңы модели боюнча окуучу - бул баарыдан мурда билим берүү процессинин субъектиси.
Уршак (Уфим району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Окуу дискуссиясы
Демек, окуу-тарбия процессинде окуучунун өзүнүн индивидуалдуу ишмердигине чоң маани берилет. Бул жерде башкы нерсе – окуучунун субъективдүү активдүүлүгү, илим-билимге ич жактан кумардануусу, чындыкты өз акылы менен ачышы, өзүнүн ишенимин өз аракет-мээнети менен түзүшү, окуу материалын өзүнүн күчү менен талкуулап түшүнүшү, окуу милдеттерин чечүүдө өз күч-кубатын ич жактан мобилизациялашы. Ушундай ички активдүүлүктү, окуучунун аналитикалык-логикалык жөндөмдүүлүгүн өстүрүүдө Окутуу дискуссиясы, талаш-тартыш, диспут, диалог, «мээ чабуулу» («мозговой штурм») жана башкалар формаларда чоң роль ойнойт. Механикалык түрдө жаттоо, ой жүгүртүү катышпаган эске сактоо – бул окуучунун башындагы өлүү жүк. Бирөөдөн жасалма түрдө үйрөнгөн нерсе, тескерисинче, адамга тушоо болот. «Киши акылы кишен менен тушоо, өз акылың өзүң менен тамыр» деп элдик педагогика туура аныктаган. Өз акыл-эси, сезим-туюму менен издеп тапкан нерсе гана окуучунун чындыгы боло алат.
Бул үчүн сабакты окуу дискуссиясы формасында, б. а., окутууну окуучу маселеге, карама-каршылыкка, акыл-ой түйшүгүнө кабылгандай, түрдүү пикирлер, түшүнүктөр, позициялар кагылыша тургандай, түрдүү далилдер салыштырыла тургандай, баланын иликтөө-издөөчүлүк ишмердигине стимул түзүлө тургандай кылып уюштуруу керек. Окутуу дискуссиясы чындыкты даяр түрүндө эмес, окуучунун өз ой жүгүртүүлөрүнүн жана ой толгоолорунун, окуу материалына чыгармачылык менен мамиле жасоонун жардамы менен табууга мүмкүнчүлүк түзөт. Окуу дискуссиясын ар тарабынан терең ойлонуп уюштуруу маанилүү жана окутууну уюштуруунун бул түрүндө мугалимдин алдын ала чечимдерди таңуулабаган кылдат, чебер жетекчилиги чоң роль ойнойт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Градация (адабият)
Градация (латын созунон — акырын, аста-секин)—көркөм чыгармачылыктагы окуянын, ой-сезимдин акырындап жогорулоосун көрсөткөн стилистикалык ыкма. Бул ыкма боюнча окуянын өнүгүшү улам ыкчамдайт, же тескерисинче улам бошоңдойт.
Бажы транзити (ички)
Бажы транзити (ички) – КР бажы мыйзамдары боюнча бажы мыйзамдары сакталган шарттарда бажы көзөмөлүндө турган товарлар КР бажы аймагы боюнча бажы алымдарын, салыктарды төлөбөстөн жана товарларга карата тарифтик эмес жөнгө салууга жатпаган чараларды колдонуусуз ташылып кирилүүчү бажы жол-жобосу.
Ваучер
Ваучер (англисче voucher тилкат) жазуу жүзүндөгү күбөлүк, кепилдик, гарантия же сунуштама. Мамлекет кирешелүүлүгүнө, өтумдуулугунө гарантия бере албагандыктан, Ваучерди баалуу кагаз деп эсептөөгө болбойт. Ал карыз катары (Мисалы, облигация, вексель, казыналык милдеттенме) саналбайт, киреше талап кылуу укугун (акция сыяктуу) бербейт. Ошентсе да ваучер менчиктештирүү процессинде төлөм каражатынын милдетин аткаруу менен акча бирдиги катары пайдаланылган. Ваучер Кыргызстанда КР Президентинин 1992-жылдын 10-январындагы «Кыргыз Республикасында мамлекеттик жана коммуналдык мүлктү сатып алууга арналган атайын төлөм каражаттарын киргизүү тууралуу» указы менен киргизилген.
Ляпунов Борис Михайлович
Ляпунов Борис Михайлович (1862-1943) - орус славист илимпозу, СССР ИАнын академиги (1923).
Негизги эмгектери: «1-Новгород жыл баянынын синоддук тизмесинин тили жөнүндө изилдөө» (1-чыг., 1899). «Байыркы славян тилинин жөндөлүш формалары» (1905) ж. б.  Ляпунов - Полына ИАнын академиги (1930), Болгар (1932), Чех ИАларынын (1934) мүчө-корреспонденти.