cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кумыктар
Кумыктар - Дагестандын аймагында жашаган түрк тилдүү калк. Айрым бөлүктөрү Чеченстан, Түндүк Осетияда жашашат. Кыпчак тилдеринин кыпчак-половец бутагында сүйлөшөт. Кумык тили буйнак, хайтак, хасавюрт диалектилерине бөлүнөт. Кумыктардын жалпы саны 300 миңден ашуун. Изилдөөчүлөрдүн пикирлеринде кумык этносу монгол чабуулуна чейинки кыпчак жана огуз урууларынын жуурулушунан соң калыптанган. Айрымдары «кумык» этнониминин келип чыгышын кимактар менен байланышта карашат. Диний ишеними боюнча мусулман-сунниттер. Кумыктардын материалдык жана руханий маданиятынан кыргыздар менен этногенетикалык жалпылыктарын байкоого болот.
Ачык-айкын конкурс
Ачык-айкын конкурс – жол-жобосу аны ачууда жана шарттарын жарыялоодо катышуучуларынын болуусун, ошондой эле конкурстун негизги жыйынтыктарын басма сөздө ачык жарыялоону талап кылган конкурс.
Молдавия
Молдавия (Țara Moldovei, түз маанисинде "Молдавия өлкөсү", Молдова же чиркөө слав. Цара Мѡлдовєй, Ἡγεμονία τῆς Μολδαβίας) — тарыхый аймак жана Борбордук жана Чыгыш Европадагы мурдагы княздык,  Чыгыш Карпат менен Днестр дарыясынын ортосундагы аймакка туура келет. Алгач көз карандысыз, кийинчерээк автономиялуу мамлекет, 14-кылымдан 1859-жылга чейин Уоллахия ( Țara Românească ) менен бириккенге чейин болгон. ) азыркы кездеги Румыния мамлекетинин негизи катары; ар кайсы убакта Молдавиянын курамына Бессарабия ( Буджак менен), Буковина жана Герца бардык аймактары кирген. Покутя аймагы да белгилүү бир мезгил ичинде анын курамына кирген.
Маунт Вернон (Огайо)
Маунт Вернон (Огайо) (Mount Vernon) — Огайо штатынын Нокс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 16990 киши. Болжолдуу аянты - 21.9 км². FIPS коду — 39-53102.
Суринама унчулу
Суринама унчулу (лат. Oryzaephilus surinamensis) — жалпак коңуздардын бир түрү.
Черный Кер
Чёрный Кер — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кер дарыясынын оң жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мадагаскар (оюн)
Бул терминдин дагы башка түшүнүгү бар: Мадагаскар (түшүнүгү). Madagascar  - тасма-оюну Action-adventure жанрында, Мадагаскар мультфильминин негизинде түзүлгөн. 2005-жылы Activision компаниясы тарабынын даярдалган.
Каармандар
Оюнда төмөнкү каарман менен ойносоңуз болот:
Кыргыз ССРинин маданиятка эмгек сиңирген кызматкери
Кыргыз ССРинин маданиятка эмгек сиңирген кызматкери - Кыргыз ССР Жогорку советинин Президиумунун 1954-жылдын 30-ноябры, 1968-жылдын 15-майындагы Указы боюнча 15 жылдан кем эмес иштеген физкультура жана спорт, маданият сарайларында, үйлөрүндө, клубдарда иштегендерге, өздүк көркөм чыгармачылыктын катышуучуларына, эл чыгармачылык үйлөрүнүн, газета-журналдардын, басмалардын, китепканалардын, кинематографиянын, окуу жайлардын ж. б. кызматкерлерине берилген. Бул наам Кыргызстан эгемендүүлүккө чыкканга чейин берилип келген. Кыргыз ССРинин маданиятка эмгек сиңирген ишмери наамы Кыргыз Республикасынын Президентинин 1991-жылдын 27-мартындагы Указы боюнча «Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери», «Кыргыз ССРинин маданиятка эмгек сиңирген кызматкери», «Кыргыз ССРинин искусствосу менен адабиятына эмгек сиңирген ишмери» деген наамдардын ордуна көп тармактуу искусство, адабият, кино, театр, басма сөз кино, жогорку музыкалык окуу жайларынын китепкана, спорт жана физкультура, музей, цирк кызматкерлерине, композиторлорго, режиссёрлорго, жазуучуларга, драматургдарга, дирижёрлорго, хормейстерлерге ж. б. көп жылдардан берки ак ниет иштери, улуттук искусствону, адабиятты, маданиятты өнүктүрүүгө өзгөчө салым кошкондуктары үчүн берилүүчү ардак наам. Кыргызстан эгемендүүлүккө ээ болгондон баштап, «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген аталышта Президенттин Указы менен бериле баштады.
Улугбек
Анын азан чакырылып коюлган аты Mухаммед Тарагай. Улугбектин атасы Шахрух Темирдин үчүнчү уулу. Демек, Улугбек Амир Темирдин  небереси. Улугбек чоң  атасынын изин  кубалап, ал  караткан өлкөлөрдү аралайт. Ал астрономия менен жаратылыш илимдерин билүүгө  далалат  кылган. Платон, Аристотель, Птоломей, ж.б. чыгыш окумуштууларынын эмгектери менен атасынын бай китепканасында жашынан эле тааныш болгон. Улугбек 1409  ж. мамлекетти башкарган. Бирок Улугбек чоң атасы Амир Темирче кыргын согуш жүргүзүүдөн баш тарткан. Элге бейпил турмуш орнотуп, экономикасын чыңдап маданиятын көтөрүп, ажайып ак сарайларды салдырып, илимди  өнүгүүсүнө чоң салым кошту. Сaмарканд, Бухарa, Гиждуан, Мерф калаалары өнүгүп өстү. Эң сонун тарыхый жайлар салынды. Алардын ичинен  эң  көрүнүктүүсү Самарканддагы Улугбектин обсерваториясы болуп эсептелет. Улугбек жанына Орто Азиянын атактуу окумуштууларын жыйнап алып, илим менен алек болгон, өкмөттү жана динди башкарууда тек гана динчил шайыктар менен молдолор эмес, накта окумуштууларды да  тартты. Арийне бул динчилерге жакпай, Улугбекдин жолунан тайды деген сөз тарайт. Динчилердин козголоңунан  кийин ал  илим  менен  иштешмек  болуп Самарканддан Мекке кетип бара  жаткан жолунда Улугбекти өз баласына өлтүртүшөт. Ал эми  атасын  өлтүргөн уулу Аб Аль Латифди бир жылга жеткирбей  динчилдер  өлтүрүп  коет.
Улугбектин эң башкы  илимий  эмгеги - “Зиджи  Гурагани”. Бул астрономдор менен географтар  үчүн  көптөгөн  окумуштуулардын  катышуусу  менен  жасаган  бүткүл  дүйнөлүк  мааниси  бар  эмгек. Ал төрт  бөлүмдөн ттурат: 1.календарь тууралуу 2.убакытты өлчөө  жөнүндө 3.планеталардын кыймылын   аныктоо 4.астрономиялык башка  маалыматтар. Улугбектин ар  бир  эмгегин  бирден  талдап  олтурбай,  мында  бир  гана анын  өлчөөсү  боюнча   бир  жылда  365 күн 6 саат 9минут  15  секунд  бар  дегендигин  келтирсек  эле  түшүнүктүү  болот. Мунун 20-к. окумуштуулар менен  толук салыштырганда Улугбектин  каталыгы  бир  минут  гана  жетпейт  экен. Улугбектин обсерваториясын  өзүнөн  кийин  динчилдер  талкалапсалган. Бирок анын  кол  астында  иштеген  окумуштуу  Али  Кушчу  китептеринин, эмгекткринин бир азын  Самарканддын жанындагы кум дөбөгө каткан. Бир азын Стамбулдан жарык  көргөзгөн. Ушундан кийин  Улугбектин  эмгектери  батыш  өлкөлөрүнүн  тилдерине  которулуп,  дүйнө  жүзүнө  тарады.
Улугбек тууралуу  Алишер  Навои: "Улугбек илимге кол  созуп,  көп  нерсени  жаратты.  Аны  айтсак,  асман  төмөн түшүп,  жылдыздар  жакын  келээр  эле. Анын  ачкан  мыйзамдары  менен  эрежелери  дүйнөнүн  акырына  чейин  ар  убакта  адамдардын  керегине  жарай  берет."
Адабият
“[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/history_short.pdf Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия]” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
1-июнь
1-июнь — Григорий календары боюнча 152-күнү (толук жылда 153), жылдын аягына чейин 213 күн бар.
Мальта
Мальта (мальт. Malta [ˈmɐltɐ], Malta [ˈmɔːltə]), расмий түрдө — Мальта Республикасы (мальт. Repubblika ta' Malta [rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐltɐ], Republic of Malta [ɹɪˈpʌb.lɪk ɔv ˈmɔːltə]) — Түштүк Европадагы арал мамлекети. Жер ортолук деңиздин борбордук бөлүгүндө, Мальта архипелагында, Сицилия аралынан 93 км, Тунистен 230 км (Африканын түндүк жээги) аралыкта жайгашкан. Аянты 316 км².
Борбору — Валлетта.
Административдик-аймактык жактан 68 аймакка (анын 54 % Мальта аралында, 14 % Гоцодо) бөлүнөт.
Акча бирдиги ― евро (2008-жылдын 1-январынан).
БУУнун (1964), Европа кеңешинин (1965), ЭВФтин (1968), ЕККУнун (1973), Эл аралык реконструкция жана өнүктүрүү банкынын (1983), Эл аралык соода уюмунун (1995), Европа биримдигинин (2004) мүчөсү.
Калкы — 519 562 (2021-жылы).
Мамлекеттик түзүлүшү
Мальта – унитардык мамлекет. Конституциясы 1964-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, 5 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Өкүлдөр палатасы). Аткаруу бийлиги президент, премьер-министр жана министрлерден турган Өкмөткө (кабинет) таандык. Мальтада көп партиялуу саясий система орун алган. Башкаруучу саясий партиялары – Мальта лейбористтик партиясы, Улуттук пар­тиясы. Мальта архипелагы 3 чоң (Мальта, Гоцо, Комино; ушул гана аралдарда эл отурукташкан) жана бир нече майда аралдардан турат. Жеринин көпчүлүк бөлүгүн плато (бийиктиги 253 м; Мальта аралында) ээлейт. Климаты жер ортолук деңиздик. Кышы жумшак жаан-чачындуу, жайы ысык, кургак. Февралдын орточо температурасы 12°С, августтуку 25°С. Жылдык жаан-чачыны 530 мм. Топурагы кызыл, күрөң. Антропогендик фактордун мааниси чоң. Табигый өсүмдүктөрү кайрадан өсүп, жапыз бадал түрүндө (маквия, европа зайтуну, мисте, сүт тикендер ж. б.) кездешет. Сүт эмүүчүлөрдүн 20дан ашык (кит сыяктуулар), уялоочу куштардын 30дан ашык (көк чыйырчык), сойлоочулардын 18 (анын ичинде кескелдириктер), жерде-сууда жашоочулардын бир (жалпак тилдүү бака) түрү мекендейт. Аралдын аймагынын 13%ин коргоого алынган (табигый резерваттар, орнитология заказниктери ж. б.) табигый жана деңиз аймактары (11 км2ин) ээлейт. Бул аймактардын көпчүлүгү жалпы европалык «Жаратылыш-2000» жана «Жакут» экологиялык түйүнүнө киргизилген. Гадира жана Ис-Сирам суу-саздуу аймактары эл аралык мааниге ээ. Калкынын негизин мальталыктар түзөт (95%), ошондой эле англичандар, австралиялыктар, италяндар да жашайт. Мамлекеттик тили – мальта жана англис тилдери. Католик динин (англикандар, методисттер, адвентисттер) тутат. Орточо жыштыгы 1 км2 жерге 1307 киши (дүйнөдө өтө жогору). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 77,4 жаш, аялдарыныкы – 82,1. Төрөлүүнүн деңгээли орточо (1000 адамга 13,22), өлүм-житим 1000ге 7,43 (жаш балдардын өлүмү төмөн, 1000ге 7,7). 100 аялга 99 эркек туура келет. Шаар калкы 95% (2010). Ири шаарлары: Биркиркара, Моста, Сан-Пауль-иль-Бахар, Корми (баары Мальта аралында).
Билим берүүсү
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү 11 жылдык орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Кесиптик билим берүүгө өзгөчө көңүл бурулат. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 92,8% (2008). Мальта университети (1592), Мальта искусство колледжи, Илим жана технология институту (2000), Туризм институту (1987) ж. б. окуу жайлары, ошондой эле Улуттук китепкана (1555) жана ар түрдүү тармакка тиешелүү (археология, тарых, медицина, искусство) музейлери бар. Мальта тилиндеги «L-Orizzont», «In Nassjon», англис тилиндеги «The Times of Malta», «ll-Gens», «lt-Torca», «ll Mument», «Kullhadd», «The Sunday Times» ж. б. гезит-журналдары чыгат. Радиоуктуруусу 1935-жылдан, телекөрсөтүүсү 1962-жылдан иштейт. Улуттук маалымат агенттиги жок.
Архитектура жана сүрөт искусствосу
11–15-кылымдын аягындагы Мальтанын орто кылымдык маданият сицилия-норман салттарынын жаңырыгын кармап турат. Жарым-жартылай роман-готика стилиндеги чептер (Валеттеги Сант-Анжело чебинин бүтүн бөлүгү), сарайлар сакталып калган, 16–18-кылымдын аягында күчтүү фортификациялык курулуштар (бастиондор, равелиндер, дозордук мунаралар; Гоцо аралындагы Викториядагы чеп, Чиркеуа портуна жакын турган кызыл мунара, 1648) салынган. Шаарлардын үзгүлтүксүз курулушу (Мдина; Валетта жана анын четки райондору) Соңку Кайра жаралуу жана барокко духундагы туташ ансамблдерди түзөт. 18-кылымдын аягында Ж. Боничи, С. Иттар архитектурага классикалык формасын киргизишкен. Мальтанын живописиндеги Ренессанс принциптери 15–16-кылымдын аягында Антонелло де Мессинанын жолун улантуучулар тарабына алынып келинген. Көркөм сүрөт жана жасалга-колдонмо искусствонун (картиналар, дубалдагы сүрөттөр, жасалга скульптура, гобелендер) өнүгүшүнө 16–17-кылымда М. П. д’Алессио (Мальта орденинин гроссмейстер сарайындагы сүрөт жана Валеттеги чиркөө алтарлары) ж. б., анын шакирттери П. Новелли, М. Минитти ж. б.) олуттуу салым кошушкан. Британ үстөмдүк доорунда (1800–1964) форттор тургузулуп (Ыйык Леонарддын, 1872, ж. б.), соңку классицизм жана неоклассицизм, неоромантика, неоготика стилиндеги имараттар курулган. Көз каранды эместик орногондон кийин улуттук көр­көм маданият ургаалдуу өнүгө баштайт. Архитектор Р. Ингланд зодчествого (курулуш стилине) жергиликтүү салттуу өзгөчөлүктөрдү киргизет. 20-кылымдын 2-жарымында «Азыркы искусствонун тобу» бирикмесинин сүрөтчүлөрү иштерин улантат. Аларга Ж. Каллейя, Ж. Прека, А. Инглойт, Э. Кремона, Э. Барфет, Ф. Портелли, А. Камиллери кошулат. Мальтада оймолоп жасаган эмеректер, алтын, күмүш жасалга буюмдары жүндөн токулган түймө-сокмо кийимдер өндүрүшү иштейт.
Дюркгейм Эмиль
Дюркгейм Эмиль - (15. 4. 1858, Эпиналь 15.11. 1917, Париж) — француз социологу, социология илимин негиздөөчүлөрдүн бири. Индивидуалдык-психологиялык жана биологиялык багытка каршы чыккан; коомду индивиддердин жыйындысы деп эсептөөгө болбой турган реалдуулук катары караган. Ошол эле учурда коомдогу аныктоочу ролду «жамааттык аң-сезимге» ыйгарган. Эмгекти бөлүштүрүүнү коомдук тилектештиктин негизи деп эсептеген жана социалдык жаңжалдарды ашынган (патологиялык) көрүнүш катары түшүндүргөн.
Жонглёр
Жонглёр - (лат. joculator – куудул, шайыр, тамашакөй) – 1) орто кылымдын башында Франциядагы кыдырма шайыр музыканттар (аларды гистрион деп да аташкан). Англиядагы менестрелдер, Германиядагы шпильмандар, Россиядагы скоморохтор да жонглёр сымал өнөрпоздор болгон. Элдин үрп-адатына, оюндарына байланыштуу чыккан бул өнөр музыкалык элемент менен поэзияны, ымдоо-жаңдоо менен акробатиканы бириктирип, профессионал деңгээлге көтөргөн; 2) циркте – бир эле убакта бир нече буюмду шамдагайлык менен ыргытып, тосуп ала турган артист.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Сеул метросу
Сеул метросу (서울지하철) – Сеул шаарынын метросу. Метросу 15-август 1974-жылы ачылат.
Жээрде унчул
Жээрде унчул (лат. Laemophloena testaceus) жалпак коңуздардын бир түрү.
Кабандар
Кабандар — топоним. Манас баатырга өзү катылган Шоорук кан анын каарына чыдабай 60 миң колу менен качып баратып эки күн, эки түн басып өткөн жол (Сагымбай Орозбаков, 2.215).
Жарым-жартылай жөндөмдүүлүк
Жарым-жартылай жөндөмдүүлүк – 14төн 18 жашка чейинки жашы жетелектердин жана 6дан 14 жашка чейинки жаш өспүрүмдөрдүн жөндөмдүүлүктөрү (кара:Жарандын аракетке жарамдуулугу).
Ахл аз-зимма
Ахл аз-зимма (зиммалар - колдоого алынгандар) - мусулман бийлигин тааныган, жан салыгын (жизия) төлөгөн жана ал үчүн мусулмандар тарабынан колдоого алынган башка диндегилер. Аларды тышкы душмандардын кол салуусунан коргоо жана өмүрүнө, мүлкүнө кол тийбестик укугу мусулмандар менен бирдей даражада сакталган. Алгач зимма аталышы Мухаммеддин араб урууларына кайрылуусунда (629-630) жана Курандын 9-сүрөөсүндө айтылган. Кийин Наджран христиандары менен түзүлгөн келишимде (632) аларга сөзсүз аткарылуучу шарттар коюлуп (жизия, ошондой эле акчалай же натуралай салык төлөө, мусулмандарга турганга жай берүү жана алардын душмандарына колдоо көрсөтпөө), ошондон кийин гана зиммаларга колдоо көрсөтүүлөрү айтылган. Мезгпл өткөн сайын бул шарттар жаңылана берген. Мисалы, 11-кылымда ал-Мавардинин тушунда Ахл аз-зиммаларга 12 шарт койгон: Куранга, Мухаммедге акаарат келтирбөө, мусулман кыздары менен никеге турууга, мусулмандарды башка динге өтүүгө үгүттөөгө, мусулмандардын душмандарына жардам көрсөтүүгө жана башкаларга тыюу салынган. Мындан тышкары алар мусулмандардан айырмаланып, белгиси бар кийим кийүүгө тийиш болгон, мусулмандардын турак-жайынан бийик үйлөрдү салууга, өздөрүнүн ыйык китептерин мусулмандар бар жерде үн чыгарып окууга жана алардын көзүнчө шарап ичүүгө, крестти, чочкону ачык жерге кармоого жана башкаларга тыюу салышкан. Бирок буга карабастан, орто кылымдарда негизинен башка диндегилерге карата мусулмандардын мамилеси негизинен дурус болгон. 19-кылымда Европа өлкөлөрү Осмон империясындагы христиандардын абалы тууралуу маселени шылтоо кылып, ички иштерге кийлигише баштагандан кийин мусулмандарда христиандарга карата кастык мамиле пайда болуп, 1860-жылы Сирия жана Ливанда кан төгүүлөргө алып келген. Бүгүнкү күндө Ахл аз-зимма түшүнүгү жоюлган жана мусулман өлкөлөрүнүн бардык жарандары жалпы мыйзамга баш ийишет.
Көйгөй
Көйгөй – адамда болгон зарыл каражаттардын (белгилүү даражадагы билим, тажрыйбалык ыкма, изденип эмгектенүүнүн тажрыйбасы) негизинде чыгаруу үчүн адам тарабынан кабыл алынган проблемалуу жагдай. Окуучунун турмуштук тажрыйбасына жана үйрөнүүчү объект жөнүндөгү анын билимине байланышпаган суроо (көйгөйлүү жагдай) ал үчүн көйгөй боло албайт. Демек, тигил же бул көйгөйлүү жагдай (суроо же маселе) көйгөйгө айланышы үчүн ал суроону чечүүгө керектүү каражаттар (белгилүү даражадагы билим, изденип эмгектенүүнүн тажрыйбасы) адамда сөзсүз болууга тийиш. Мына ушул каражаттардын негизинде гана адам айлана-чөйрөдөгү кубулуштарды жана законченемдүүлүктөрдү туюнуп-билүү процессинде келип чыгуучу көйгөйлүү жагдайды чече алат (кыйынчылыктан чыгуунун буга чейин белгисиз болгон жолун издеп таба алат). Демек, көйгөй деп – окуучунун өз алдынча изденүү активдүүлүгүнүн натыйжасында чыгарылуучу практикалык же теориялык кыйынчылыктуу суроону (маселени) түшүнөбүз. Ошентип, көйгөй – чыгарууга, үйрөнүүгө жана изилдөөгө берилген теориялык же тажрыйбалык татаал суроо (маселе же тапшырма). Бирок, көйгөй жөн эле татаал суроо эмес.
Көйгөй – бул, бир жагынан алганда, окуучунун билиминен келип чыгуучу жана ага таянуучу, экинчи жагынан алганда, окуучунун билиминин анча толук эместигин, үйрөнүлүүчү объект жөнүндөгү анын билимин толуктоо үчүн андан аркы изденүүлөрдү жүргүзүү зарыл экендигин көрсөтүүчү суроо болот.
Мына ошентип, көйгөйлүү жагдай менен көйгөй бири-биринен айырмаланат: ар кандай эле көйгөйлүү жагдайда көйгөй боло бербейт, тескерисинче, ар кандай көйгөйдө көйгөйлүү жагдай сөзсүз болот. Окутуу тажрыйбасында мугалимдин берген суроолору көп учурда өздөрүнүн мазмуну боюнча окуучуларга түшүнүктүү болуп, алар үчүн кандайдыр бир кыйынчылыкты түзөт, бирок ал суроолорго издеп жооп табуу окуучулардын колунан келбейт. Ошондуктан мындай суроолор окуучулар үчүн көйгөйлүү жагдай гана болуп көйгөйгө айланбай калат. Мисалы, физика мугалими окуучулардын алдына: «Эмне үчүн бийик тоолордо адам түтөгүп (дем алуусу начарлап) ооруйт?» – деген суроону коёт дейли. Эгерде бул суроо басым түшүнүгү жөнүндөгү тиешелүү тема өтүлө электе коюлса, анда ал суроо өзүнүн мазмуну боюнча окуучуларга түшүнүктүү болуп турганы менен алар үчүн проблемалык жагдай гана болот, бирок көйгөй боло албайт, анткени окуучуларда ал суроону чечүүгө керектүү каражаттар (билим, тажрыйба) азырынча жок, ошондуктан окуучуларга ал суроонун жообун азырынча мугалим өзү түшүндүрүп берет. Эгерде ошол эле суроо окуучуларга басым түшүнүгү жөнүндөгү тиешелүү тема өтүлгөндөн кийин берилсе, анда проблемалуу жагдайды ичине камтыган ал суроону окуучулар өздөрү чечиши мүмкүн, демек ошол эле суроо алар үчүн көйгөй болуп эсептелет.
Туюнуп-билүү маселеси (же окуу проблемасы) деп берилген шарттарда же берилген параметрлерде чыгарылуучу көйгөй түшүнөбүз. Окуучунун билгендери менен анын дагы билгиси келгендердин арасындагы карама-каршылыктан келип чыгуучу көйгөй дал ушундай маселенин мазмунун түзөт. Демек, ар кандай туюнуп-билүү маселесинде көйгөйдүү сөзсүз камтыган болот, бирок тескерисинче эмес. Көйгөй чечүүчү үчүн адам адегенде аны белгилүү параметрлердеги маселеге айландырууга тийиш
Туюнтуп билүү маселесинин эң негизги белгиси – бул белгилүү менен белгисиздин ортосундагы, башкача айтканда окуучулардын билгендери менен дагы билгиси келген фактылардын арасындагы карама-каршылык болуп эсептелет. Мына ушундай карама-каршылык окуучунун ойлоосун алга жылдырып өстүрөт. Өсүү дегенибиздин өзү карама-каршылыктардын күрөшү болуп эсептелет. Ошондуктан ойлонгон адамга карама-каршылыктын келип чыгышынын өзү – бул баарыдан мурда адат болуп калган эски аракеттер менен чечилбей турган көйгөйдүн пайда болушунун билдирет. Окуучунун билгени менен билгиси келген фактылардын арасындагы карама-каршылык аны өз алдынча чыгармачылык менен эмгектенүүгө, жетишпеген белгисиздерди издеп табууга, изденүүгө аргасыз кылат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
22-ноябрь
Жыл аягына чейин 39 күн бар
Бекет (Яя куймасы)
Бекет — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яя дарыясынын оң жээгинен 157 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вакуумметр
Вакуумметр (вакуум жана ...метр) сейректелген газ басымын (105-10-12 Па) өлчөөчү прибор. Бардык тармактагы төмөнкү басымды өлчөөчү универсалдуу вакуумметр болбойт. Вакуумметр түзүлүшү жана иштөө принциби боюнча суюктуктуу, механикалык, жылуулук, электрондук иондоштургуч, магниттүү электр разряддуу, илээшкектүү, радиометрдик болуп бөлүнөт.
Механикалык вакуумметр
Механикалык вакуумметрде газ басымын сезгич (серпилгич) элемент (сильфон, мембрана жана башка) сезет же кабыл алатынча механикалык вакуумметрдин сезгичтигин жогорулатуу үчүн серпилгич элемент экинчи өзгөрткүч (көлөмдүк, индукциялык жана башка) менен туташтырылат.
Жылуулук вакуумметр
Жылуулук вакуумметринде басым астында сейректелген газдардын жылуулук өткөргүчтүгү пайдаланылатынча Электр тогу менен ысытылган өткөргүч басым өзгөрткүчүнүн сезгич элементи болуп кызмат кылат.
Магниттүү элект разряддуу вакуумметр
Магниттүү элект разряддуу вакуумметрде басым электр жана магнит талаалары чогуу таасир эткен учурда өтө сейректелген газда пайда болуучу электр разрядынын тогу боюнча аныкталат.
Радиометрдик вакуумметр
Радиометрдик вакуумметрде сейректелген газдуу ар кандай температуралуу чөйрөгө салынган эки пластинанын түртүлүшүнө радиометрдик натыйжага негизделген. Пластиналардын түртүлүшү газ басымына пропорциялуу болот. Негизинен вакуумметр басымды башка физикалык чоңдукка (сигналга) өзгөрткүчтөн (датчиктен) жана бул сигналды өлчөп, жыйынтыгын шкала түрүндөгү эсептегич түзүлүшкө берүүчү өлчөөчү блоктон турат.
Эски өзбек тили
Эски өзбек тили, чагатай тили - Орто Азия-түрк жазма адабий тил. Ал Чагатай улусунда 15-кылымдын 2жарымы - 16-кылымда классикалык тил катары калыптанган. Эски өзбек тилин чечмелеп түшүндүрүү жана качан жаралган тил экенин аныктоо боюнча бирдиктүү пикир жок. Эски түркологиялык адабияттарда «түрк тили», «чагатай тили», кийинки мезгилде «эски өзбек тили» деген ахтар менен маалым. «Эски өзбек тили» термини Орто Азия-түрк жазма адабий тили диалектилерден айырмалуу, адабий формага эгедер тил экени жөнүндө маалымат берет. Эски өзбек тилиндеги чыгармалар учурунда түрк элдерине кеңири харап, акын-жазуучулардын чыгармачылыгына, айрыкча тилдик курулушуна күчтүү хаасир кылган.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Дюфур эффектиси
Дюфур эффектиси - температурасы бирдей болгон бир-бири менен химиялык реакцияга катышпаган 2 газды диффузиялык жол менен аралаштырганда температураларынын бирдей эмес болуу процесси; термодиффузияга тескери кубулуш. Дюфур эффектисинде газдарда температуранын айырмасы бир нече К (мисалы, суутек менен азотту аралаштырганда), ал эми суюктуктарда ~10-3К. Температура айырмасынын сакталышы концентрациялык градиентине көз каранды. 1873-жылы швейцариялык физик Л. Дюфур ачкан.
Каармандык
Каармандык "Семетей" эпосунда эстетикалык көрүнүш катары өтө маанилүү, орчундуу орунду ээлейт. Бул жагдай кыргыз элинин көп кылымдык тарыхый жолундагы “жоокерчилик заман” деп аталган урунттуу окуяларды, жалпы эле жашоо үчүн күрөшкө жык толгон турмушун чагылдыруу менен тыгыз байланышкан. К. — эстетикалык категория катары адамдар жамаатынан (социалдык топ, тап, эл) чымырканган рухий жана кара күчтү, кайраттуулукту, жан аябастыкты талап кылган коомдук мааниси бар зор иштердин аткарылышын түшүндүрөт. Турмуштук көрүнүш катары булар "Манас" эпосунда конкреттүү сүрөттөөлөргө ээ. Эпостун мазмунунда элдин бийик максатка, тилеген тилекке, эң жогорку гуманисттик идеалдарга умтулушу баатырдык жан аябастык, тайманбастык, эрдик, жалтанбастык, ноюбастык, кайраттуулук, жанын кыюу менен коштолуп келип, кеңири планда көрсөтүлөт. Нукура К., эрдик, кайраттуулук, кайра тартпастык асыресе Манаска, анын чоролоруна өтө мүнөздүү. Мындай баатырдык белгилер башкы каарман Манаска туулгандан эле ыйгарыла баштайт. Анын алгачкы К-ы калмактар Жакыпты кордоп, жылкысын тийип жаткан учурда мындай зомбулукка чыдап тура албай, аларды тике качырып кирип, башчысы Кортукту кошуп калмактардын катыгын бериши, Манастын мүнөзүндөгү К-тын калыптанышы ушул алгачкы эрдиктен башталат. Оңойго турбаган ушул К-тан соң ал атасынан кыргыз уруулары кантип талкаланып, таланып туш-туш тарапка айдалып, өсүп-өнгөн жеринен, мекенинен алыста жүрүшкөндүктөрү тууралуу угуп, намыс-арына келип, элине мурункудай эркиндикти, күнкорсуздукту алып берүүнү өз алдына максат кылып коёт.
Манастын нукура баатырдыгы, жекече эрдиги, майышпас кайраттуулугу анын Эсенкан жиберген калмак-кытай колу менен согуштарында ачык көрүнөт. Анын:
Тегерегин карабай,
Теги жанын аябай,
Кыдырата карабай,
Кылча жанын аябай,
Күрдөөлдүү башым барында
Күлүгүм кантип берейин,
Күчөгөн экен бул калмак,
Мен бир күлжүктөшүп көрөйүн (Саякбай Каралаев, 1.72),— деп турушу өз элинин чыныгы патриоту экендигин жеке керт башынын эмес, асыресе жалпы кыргыз эли үчүн, анын эркиндигин коргоого анык бел байлап чыккандыгы, ал үчүн өмүрүн да кыюуга даяр экендигин айгинелейт.
Келечекте Манастан катуу сокку жээрин билген Эсенкан аны жок кылуу үчүн нечен ирет тыңчыларын, аскерлерин жөнөтөт. Бул кырчылдашкан согуштарда Манас өзүнүн жеке эрдигин аскер ишине жетекчилигин айкын далилдейт. Манастын мүнөзүндөгү К. бөтөнчө “Чоң казат” “Кичи казат”, окуяларында даана көрүнөт. Ал теңдешсиз салгылашууда кытайлардан болгон жеңилүүнү эч калтаарыбастан, өтө кайраттуулук менен кабыл алат. Эң акыркы кармаштарда жаралуу экенине карабастан Манас чоролоруна аралаша жүрүп дем берип, алардын окко учуп набыт болгондугун терең кайгыруу менен элге угузат. Мейли согуштук кырдаалда, мейли байкерчилик турмушта болсун Манастын айкөлдүгү менен Кынын айкалышып турушу анын ыймандык бийик сапатын айгинелейт.
К. мүнөз эпосто Кошой, Алмамбет, Сыргак, Чубак, Бакай, Каныкей, Семетей, Айчүрөк, Сейтек жана башкалар көптөгөн каармандарга тийиштүү. Мисалы, мындай сапат Каныкейде анын акылмандыгында, кыраакылыгында, уздугунда гана эмес, жекече көрсөткөн баатырдык, эрдик, ноюбастык аракеттеринен да көрүнөт. Чындыгында, Манасты Манас кылган Каныкей. Анын ок өтпөс тону — Аколпок баш болгон жоо кийимдери Каныкейдин колунан чыккан, Каныкейдин берген туура кеңештери Манасты көптөгөн кыйын абалдардан куткарат. Ал керек учурда Манастан кем калбаган эрдик иштерди жасайт. Бир нече жолу Манасты өлүмдөн куткарып (мисалы, Көзкамандардан жана башкалар), кыйын кезеңде Семетейди сактап калып, тарбиялап, эрезеге жеткирүү үчүн жасаган албан иштери — накта кайраткерликтин белгиси. Семетейдин Таласка келип, атасы Манастын ишин улантуу үчүн болгон кыйын күрөшүндө да Каныкейдин ролу өтө зор. Мында Каныкей баласынын кеңешчиси, насаатчысы гана эмес, ошондой эле жоо жарагын байланып, колуна курал алып, душманга каршы чыккан жоокер катары да көрүнөт. Манастын жогунан пайдаланып, элди оңду-солду бийлеп калган Абыке, Көбөштөр Семетейдин тынчтык, ынтымак менен бийликти алышына каршы туруп, кырк чорону баш кылып кол курап, анын ордосуна кол салат. Ошондо:
Берен энең Каныкей
Алмамбеттин Сырбараң
Металл
Металлдар (гр. Mettallon — жерден казып алам) — кадимки шартта электр жана жылуулук өткөрүмдүүлүгү жогору, согуп иштетүүгө ийкемдүү «металлдык» жалтырактыкка жана башка касиеттерге ээ болгон жөнөкөй заттар. Мисалы, мындай касиеттерге ээ болушу алардын кристаллдык торчосунда кыймылдуу эркин электронунун болушуна байланыштуу. Элементтер мезгилдик системасындагы элементтердин 80% ашыгы металлдык касиетке ээ. Биринчи группанын башкы тобунун подгруппасынын М. щелочтуу М., экинчи группанын башкы подгруппасынын М. (Ве башкасы) — щелочтуу жер металлдары деп аталат. Башкы группанын М. валенттик электрондору ирээти менен S, P деңгээлчелерине, кошумча подгруппанын М. d деңгээлчелерине, ал эми  лантаноиддер менен  актиноиддердики f деңгээлчелерине жайгашат. М. химимялык касиеттери валенттик электрондун атом ядросу менен начар байланышта болушуна шартталган. Алар оң иондорду жеңил пайда кылышат. Окистенүү даражалары оң мааниге ээ. Калыңдыгы 10 -4 мм Аg, Аu жука баракчалары көгүлтүр жашыл түстө болот. М. эн майда күкүмү кара же каралжын. Айрым М. (In, Sd, Bi) бөлмө темп-расында морт, ал эми ысытканда ийилгич. Кадимки шартта типтүү М. бардыгына металлдык касиет мүнөздүү (мисалы, Си, Аg, Аu, Fе). Өтө жогорку басымда М. касиеттери кескин өзгөрөт. Куймалар касиеттери боюнча металлга өтө жакын болгондуктан металл катары каралат. М. жана анын куймалары өнөр жайда кеңири колдонулат.
Каармандык
Ала коюп колуна
Металл
Металлдар электрондорун жоготуу аркылуу катиондорду түзүүгө көбүрөөк жакын болушат. Көпчүлүк металлдар кычкылтек менен реакцияга кирип оксиддерди пайда кылат.
Каармандык
Оңго ооп бир атып,
Он эчесин сулатып.
Солго ооп бир атып,
Солтондорун кулатып,
Катындыгын билгизбей
Абыке, Көбөш иттерди
Ал ордого киргизбей
Эпсиз эрдик кылды эми (Саякбай Каралаев, “Семетей”, 1.321).
Каныкейдин бүткүл турпаты бардык жагынан К. аракеттер менен каныктырылган. Мындай ыймандык сапат тигил же бул даражада эпостогу башка аялдардын образдарында да учурайт (Сайкал, Куялы жана башкалар). Эпостогу К. тууралуу айтканда Бакайды унутууга болбойт. Ал — эпостун "Манас", “Семетей”, “Сейтек” бөлүмдөрүнүн дээрлик бардык окуяларына катышкан негизги каарман. Бакай эпосто Манастын жоокер чоролорунун бири гана эмес, эң башкысы — элдик акылман катары ага туура жол көрсөткөн, туура кеңеш берген, турмуштун жаман-жакшысына, ысык-суугунда да кыябынан жазбаган көсөм, насаатчы экендиги менен баалуу. Манастын Манас болушунда Каныкей сыяктуу эле Бакайдын да ролу чоң. Жеке турмушунда да, ички жана тышкы душмандар менен айыгышкан күрөштөрүндө да ал Манастын жаңылыштыктарын өз учурунда эскертип, туура жолго салып турат. “Каныкей алсаң оңосуң, Калкка бааша болосуң” (Саякбай Каралаев, 1.235),— деп Манастын Каныкейди алышына себепчи болгон да Бакай, Манасты чабабыз деп күүлөнүп келген алты кандын колу менен Манастын кырк чоросунун ортосунда боло турган кандуу кагылышты да Бакай токтотот. Бакайдын акылмандыгы, гумандуулугу канатташ жашаган же жеңилген элдердин мал-мүлкүн тартып алууга дайыма каршы тургандыгынан, алар менен ынтымакта жашоого умтулгандыгынан да таасын байкалат.
Ал согуштарда жекече эрдиктерди да көрсөтөт. Бирок, анын аскердик татаал иштерди акыл менен абдан таразалап, калыс чеЧе билгендиги көпчүлүк учурларда накта эрдикке тете. Маселен, Чоң казатка бараткан жолдо Чубак менен Алмамбеттин чатагын басуудагы ролу, жалпы эле баатырлардын стратегиялык жактан кетирип жаткан жаңылыштыктарын ишенимдүү далилдеп көрсөтүүсү чыныгы К. болуп саналат. Бакайдын “алты ай келер азапты” алдын ала билип, аны болтурбай коюу кудурети, үзүлгөндү улаган, чачылганды жыйнаган, ийрини түзөгөн ашкере ишкердүүлүгү — накта баатырдыктын белгиси. Ал ушуну менен гана чектелбей, жоо кийимин кийинип, курал-жарагын байланып, дайыма окуялардын кайнаган жеринде жүргөн кармаштардан кайра тартпаган жоокер десең жоокер, кысталышта айла тапкыч айлакер, ички, тышкы душмандар менен болгон чыр-чатактарын, кагылышууларын кан чыгарбай, эки жакты тең абыгер чекпегендей адилеттүү жайгаштыра алган акылман десең акылман, эртеңки күндө, келечекте эмне болорун алдын ала билген көсөм десең көсөм. Бакайдын К-ы асыресе кыргыз элинин биримдигин бекемдөө, көз каранды эместигин чыңдоо үчүн күрөшкөн Манас, Семетей, Сейтекке да чоң өбөлгө болуп бергенинен ачык көрүнөт. Бакай өзүнүн бүткүл эмүрүндө аларга ак кызмат өтөдү. Бул анын жалпы кыргыз эли үчүн жан аябай эмгектенгендиги катары бааланат.
Эпосто мейли окуяларды сүрөттөөдө, мейли образдарды сыпаттоодо болсун дайыма К. аракеттер үстөмдүк кылып турат. Мунун өзү кыргыз элинин байыртадан башынан кечирип жаткан жоокердик, баатырдык турмушу менен шартталып олтурат. Жашоо үчүн болгон күрөш жоокерчилик заман ошол мезгилде эркекти да, аялды да, жашты да, карыны да кыйынчылыктарга дайыма даяр турууга үйрөткөндүктөн, душмандан кайра тартпоо, эрдик кылуу аларга көнүмүш болуп, улам кийинки урпактарга сакталып келе берген. Эр жүрөктүүлүк, тайманбастык, Ата журт үчүн курман болууга даяр туруу, башка түшкөн ар кандай кыйынчылыктарга моюн сунбай, жеңе билүү сыяктуу сапаттар элдик рухий күчкө, ноюбас тирекке айланган.
К. көрүнүштөр, башкача айтканда жоокердик дух менен жашоо, күжүрмөн даярдыкта туруу эпосто жалаң эле согуш учурларында эмес, тынч эмгек өкүм сүргөн, кадимки турмуш-тиричилик шарданында да таасын байкалат. Маселен, Манастын Каныкейге үйлөнүшү же Көкөтөйдүн ашы сыяктуу окуяларда адамдардын мыкты сапаттары даңазаланат. Көкөтөйдүн ашындагы кеңири көрсөтүлгөн жамбы атуу, эр сайыш, балбан күрөш, ат чабыш сыяктуу улуттук оюндар курч өткөндүгү, адамдардан шамдагайлыкты, туруктуулукту, кажыбас кайратты, баатырдыкты талап кылгандыгы менен айырмаланат. Мындагы таймашуулар согуштагы эрегишүүлөрдөн, карама-каршылыктардан кем калган эмес. Мөрөй, жеңиш үчүн, намысты алдырбоо үчүн керек болсо кээде өмүрдү кыюуга чейин барган учурлар кезигет. Манас менен Коңурбайдын сайышында Манас, Кошой менен Жолойдун күрөшүндө Кошой өздөрүнүн каршылаштарын шамдагайлыгы, ыктуулугу, күчтүүлүгү менен гана эмес, намыс үчүн жан аябаган рухий тырышчаактык артыкчылыгы менен жеңишет. Манастын ордо ойногон кырк чоросунун өз ара мелдештериндеги таймашуулар кээде чыныгы сагылаштарга да окшоп кетет.
Кыргыз эли уул-кыздарын дайыма “эл четинде, жоо бетинде” болууга тарбиялап келген. Ар бир үйдө жоокердик куралдардын илинип, жоокердик аттардын токулуу даяр турушу жашоонун, турмуштун көнүмүш көрүнүшү болгон. Мына ушундай шарттардын негизинде элдин аң-сезиминен орун алган, ишенимине айланган каармандын ишмердүүлүк жөнүндөгү ой-пикирлери калыптанган. Жыйынтыктап айтканда, адамдын эң жогорку жетиктиги, кажыбас кайраттуулугу, тайманбастыгы тууралуу түшүнүк катары "Манас" эпосунда кеңири чагылдырылат. К. өзүнүн мазмуну боюнча коомдук болумушту, адамдардын социалдык багытталгандыгын аныктап турат.
Курамалар
Курамалар - өз алдынча этнографиялык топ. Бүгүнкү күндө өзбектердин курамына жуурулуу процесси жүрүп жаткан, өзүнүн антропологиялык, маданий-этностук өзгөчөлүгүн сактап калган курамалардын теги, келип чыгышы өтө татаал. Ангрен оазисин байырлаган курамалар өздөрүнүн тегин казактын улуу жана орто жүздөрүндөгү уруулар менен байланыштырышат. Азыркы аймакта 17-18-кк. көчүп келген курамалардын жайгашышы, чарбасы, жергиликтүү этностук чөйрөдөн айрым өзгөчөлүктөрү Н.А.Аристовдун эмгегинде да чагылдырылат. Фергана өрөөнүнө журт которгон курамалар кереит, жалайыр, жапалак, тору айгыр, кара чапан, чувалдак (чуулдак), алчын, уйшун, беш калың (таз), карасыйрак (карашыйрак) жана башкалар уруктардан турган. Бул уруктардын таасирдүүсү жалайырлар болушкан. Аталган курама урууларынын дээрлигин кыргыз этнонимиясында параллелдери бар. Айрым изилдөөчүлөр (А.П.Окладников жана башкалар) этнонимдин чыгыш тегин (курамачиндер) байыркы түрк дооруна байланыштырышат. Бул уруу байырлаган бол актагы жерден табылган руникалык жазуулар да буга мисал алат. Аталган байыркы уруунун урпактары «курамша - курамчи» деген ат менен Эхирит-Булагат аймагындагы буряттардын курамында сакталып калган. Изилдөөчү Т.А.Бертагаев өз изилдөөлөрүндө курамалардын тегин монгол тилдүү уруулардын чөйрөсүнө таандык жана «кура - х - хура - х» - «жыйналуу», «биригүү» маанисин аныктаарын белгилейт. Хурамша - курамча; - чин ® - ча - шан ® - ша; - чин мүчөсү монгол тилдеринде кесипти, кыймыл - аракетти аныктайт. Курама - солто, тейит урууларынын курамдарындагы урук аттары катары маалым.
Мукроналиялар
Мукроналиялар (лат. Mucronalia) — үлүлдөрдүн бин уруусу.
Кабил-Кабул
Кабил-Кабул — топоним. “Өзү келип катылган Шоорук кандын кыргыздардан жеңилиши” окуясында: “Башы Маймун калаасы, Азыр жердеп турганы — Таш-Котон, Кабил арасы” (Курама варианты, 1. 150),— деп Шоорук жердеп турган жердин бир чеги катары айтылат. Географиялык реалияда Ооганстандын борбору — Кабул.
2-июнь
2-июнь — Григорий календары боюнча 153-күнү (толук жылда 154), жылдын аягына чейин 212 күн бар.
Тат-Бикшик (Калтасин району, Башкыртстан)
Тат-Бикшик — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Жаңы кильбахтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 87  киши. Почта индекси — 452864, ОКАТО коду — 80233846008.
Курмандык
Курмандык - Кудай, дух, арбак жана башкалар ыйык нерселерге атап жандык союу, ар кандай баалуу буюмдарды, акча каражаттарды жана башка тартуулоочу байыркы диний салт.
Ашкере кооптуулук булагы
Ашкере кооптуулук булагы – өзгөчө касиеттери айлана-чөйрөсүнө зыян келтирүү ыктымалдыгынын ашкере кооптуулугун туудурган объекттер (унаа каражаттары, механизмдер, жогорку чыңалуудагы электр кубаты, атом кубаты, жарылгыч заттар, күчтүү таасир эткен уулар, курулуш иштери ж. б.). Жалпы эрежелерде каралганга караганда А. к. б. келтирген залал үчүн мыйзам кыйла катуу жарандык жоопкерчиликти белгилейт. Зыян келтирүүчүнүн күнөөсүнүн канчалык экендигине карабастан, залал ордун толук толтуруу милдети жүктөлөт.
Ахмадабад
Ахмедабад - Индиядагы шаар. Батыш Индиянын маанилүү өнөр жай жана соода борбору. Сабармати дарыясынын боюнда жайгашкан. Гужарат штатында. 1411-жылы негизделген. Калкы 3,7 млн (2005). Жолдор тоому. Текстиль өнөр жайынын (кебезден жип ийрүү жана токуу, жасалма жибек) ири борбору. Металл иштетүү, химия, булгаары, ширеңке өнөр жайы бар. Кустардык жол м-н парча, жибек токуп чыгаруу, зер жана лак буюмдарын жасоо, көркөм оймо түшүрүү өнүккөн. Гужарат университети, триумфалдуу Тин-Дарваза дарбазасы (15-кылым), Рани-Сипри мечити күмбөзү менен (1514-жылы курулуп бүткөн) сакталган.
Тарбиячы
Тарбиячы – тарбиялык таасирди ишке ашыруучу адам же коллектив (мугалимдер, окуучулар, коомчулук, үй-бүлө коллективи). Билим берүүчү (таалим-тарбиялоочу) мекемелерде тарбиялык милдеттерди аткаруучу кызмат адамы. Билим берүүчү мекемелерде ал милдетти бардык мугалимдер аткарат; ал эми V–XI класстарга тарбия иштерин уюштуруу жана шайкеш келтирүү үчүн класс жетекчилер дайындалат. Ал эми балдар үйлөрүндө, мектеп-интернаттарында, узартылган күнү бар мектептерде, аскердик мектеп, колледждерде ар бир класска же группага атайын тарбиячы кызматкеркердик кызматтык орун (штат) каралат же бекитилет. Ошондой эле мектепке чейинки мекемелерде иштеген педагогдор да тарбиячы кызматкер деп аталат. Тарбиячы кызматкерге болгон негизги талаптар эң жогорку өздүк адеп-ахлактык сапаттар, балдарга ызаат-урмат жана сүйүү менен мамиле жасоо, жаш курактарына ылайык талап кыла билүү; аткарган иштерине зарыл болгон атайын (педагогикалык социалдык жана башка) билимдерге ээ болуу, тарбиялануучуларды уюштура билүү ыгынын болушу жана алардын түрлүү иштерине кол кабыш бере билүүсү керек.
Пусан метросу
Пусан метросу – Пусан шаарынын метросу. Метросу 15-июль 1985-жылы ачылат.
Фрунзе, Михаил
ФРУНЗЕ МИХАИЛ  Васильевич
өмүр жолу
Фрунзе Михаил  Васильевич  (1885  1925)  советтик,  партиялык, мамлекеттик жана  аскер  ишмери. Пишпек шаарындагы  аскердик  фельдшердин  үй  бүлөсүндө  туулган. 1904 -ж. Верныйдагы  гимназияны  алтын медаль  менен бүтүрүп, Петербург  политехникалык институтунун  экономика факультетине  кирген. Андан  революциячыл  иши  үчүн  айдалган. 1905 ж. Ивано Вознесенскиде революциячыл кыймылды  уюштурууга  катышкан. 1907 ж. Шуяда камакка алынып,1909 1910ж.ж. эки ирет  өлүм  жазасына  өкүм  кылынган.,ал  жаза  кайра  10  жылга  чейин, кийин өмүр  бою сүргүнгө  алмаштырылган. Сүргүндөн 1915 ж. качып чыгып, Иркутск менен Читада революциячылык иш,1916ж. партиянын тапшыпмасы  боюнча Минскиде  армияда  үгүт  иштерин  жүргүзгөн.1917 ж. Февраль революциясынан кийин  Минскиде, сентябрдан  тартып  Шуяда иштеген. Граждандык согуш  жылдарында Чыгыш  фронтунун  Түштүк  тобунда, Колчактын  армиясын  талкалоодо  командалык  кылган.1919  1920ж.ж. Түркстан фронтунун  командачысы,1920 ж. сентябрдан Түштүк фронтунун  кол башчысы  болуп  дайындалган. 1921 1924ж.ж. Крым аскерлеринин  командачысы, 1925 ж. 26 январдан СССР  революциячыл    Аскер  Советинин  төрангасы, Аскер  жана  деңиз  иштери  боюнча эл  коммиссары  болуп иштеген. Кызыл Армияда  аскер  реформасын  жүргүзүүнү  жетектеген.
Жарым-жартылай конвертирленгендик (жарым-жартылай өз баасына келүү)
Жарым-жартылай конвертирленгендик (жарым-жартылай өз баасына келүү) – валютанын ортолук режимде айлануусу. Жарым-жартылай өз баасына келүү бул валютанын белгилүү гана кармоочуларына таратылат жана айрым аткарымдар аймактык мүнөзгө ээ болушу мүмкүн, б. а. өлкөлөрдүн белгилүү чөйрөсү, жекече алганда валюталык аймактын алкагы менен чектелет.
Муксун
Муксун (лат. Coregonus muksun) — лосостор майканат балыктардын бир түрү.
Чапан тейит (Канкел чапаны)
Бул жазылган нерсе оозеки чыгармачылык. Өзбекистанда жашаган этникалык кыргыздардын канында таджик,Өзбек улуттары бар.
Канкел чапаны – чапан деген сөзүнүн маанисин чечмелей кетсек бул атка жеңил, тайга чак көпчүлүктү сөзү менен, арекети менен өзүнө карата алган чечен эр жүрөк эли үчүн күрөшкөн киши маанисин берет). Чапан тейит уруусу нукура кыргыз жашаган Бахмал районунун Музбулак, Тентек кыштак, Тогон булак, Ак-моло, Күнгөй, Замын районунун Карамазар, Тамтым, Каримсай, ошондой эле Достук районунун Манас айылында, Арнасай, Ильич, Пахтакар, Зарбдар райондору Жызак шаарында жашап иштейт. Алардын саны болжол менен 10 миңден ашат. Кээ бир тарыхий малымат булактарында айтып келтиргендей ичкиликтин тейит уруусу Самарканд, Бухара областарынан тартып Арал денгиздерине чейин жашап келишкен. Бул чек улуу кыргыз каганатынын батыштагы чегарасы болуп эсептелген. Учурда Самарканд областында ”Кыргыз мазар” Сурхан даряда “Кыргыз аул” Харазым областында “Кыргыз ям”(Кыргыз арык) деген жерлер сакталып калган. Чапан тейиттен чыккан чыгаан темир уста Уста Карача бабабыз кадимки Никалай падышасынын аскерлери үчүн Бухара шаарында замбрек, тапанча жана түрдүү ок атуучу куралдарды жасап берген. Бул кызматы учун Бухара бийлиги Уста Карача бабабызга өз кол тамгасы менен алтын ширетилген бел курчоо белек кылган. Дагы бир бабабыз Уста Тобокел биринчи жолу кол жаргычакка чел койуп эл учун суу тегирмен курган. Кеңеш өкүмөт доорунда чапан тейит уруусунун өкулдөрү кеңеш өкүмөтүнүн орношуна жана айыл-чарбасына өнүктүрүүдө эл агартуу жоотуна улуу Ата мекендик согушта жеңишке ээ болууда өздөрүнүн салымын кошушкан. Өтө тереең билимге ээ болбосо да ошол мезгилде Жусупбай, Сайдазимбай, Календербай, Молдо-Каралар калхоз башкармасында кызматында иштеп эл башкарып келишкен. Ислам жолунда билим алып элге исламий жол жорук көрсөтүүдө Молдо Жакып, Молдо Данияр, Молдо Короз, Молдо Абдирайим, Молдо Тойчу, Молдо Кубат, Молдо Ташбай ажы, Молдо Сайиттер өзгөчөлөнуп келишкен. Айрыкча Бухара, Ташкент, Эгипед, Пакистанда илим алып кийинчерээк Жызак, Самарканд областарында баш имам кызматын аткарып келген Молдо Назаркасым ажынын эл ичинде таасири күчтүү болуп, жүздөгөн шакирттерди даярдаган жана жетиштүү урмат сыйга ээ болгон. Азаттык жолунда эл эркиндиги учун күрөшкөн чапан тейит өз учурунда улутчул атка конгон кол башчы (же кор башы) Кенжебай болгон.
1990-жылдары Совет өкүмөтү ыдырап ар бир мамлекеттин өзунчө эгемендүүлүкө мамлектик тил мыйзамдары кабыл алынгандан тартып чет мамлекетерде жашаган аз сандаган улут өкүлөрүнүн жашоосуна бир топ көйгөйлөрү пайда болду.
Ошондой эле Өзбекистанда жашаган этникалык кыргыздардында дарянын бир жээгин көздөй чабак уруусуна тарыхый зарылчылык туулду, ошол мезгилде эле ата мекенибизде биринчи прездентин “Ата мекенге” жарнагы жарялянды. Ошондон улам этникалык кыргыздар алрдын ичинде чапан тейитери да тарыхый ата мекенибиздин Чүй бооруна 2000-жылдан баштап көчүп келе баштады. Көч башында чапан тейитинен Ибрагим Кенжаев, Акбар Өтаев,Орипов Умот, Абдулатип Момунов, Кылыч Алмаматов, Мусурманова Майрам Жоош кызы, Молдо Саид, Молдо Алимардан, Саид Анаркулов, Бахадыр Адиев, Сапар Рахманов, Маркабай, Козумуратов Анарбай, Мирсаид Анарбаев, Жолдош Жайнаков, Бахрам Нурманов, Бегали Абдуазимов, Эгембердиев Жоро, Жаббаров Акбай, Алматов Марданкул, Ташкен балбан жана башкалар турушту. Алар Чүй боорунун Москва, Сокулук, Аламидин райондорун Бишкек шаарына жайлашты. Тарыхый ата мекенине чапан тейиттеринин кулундары азыркы мезгилде Кыргызыстан республикасынын ар тараптан өнүгүүсүнө өз салымдарын кошуп келишет. Кудайбердиев Жалал Бишкек шаарындагы №1 балдар оорууканасында бөлүм башчы, Алматов Дилшод айдоочу, Караев Акыл жеке ишкер, Толкун Нурманов, Камал Жайнаковдор “Дордой” базарында соода да, Анарбаев Дилшод ички иштер тизиминде, Анарбаев Марсел Кытай мамлекетинин Шенжен шаарында эл аралык компаниясында үзүрлүү эмгектенип келишет. Устаттар Нурманов Бахрам, Жайнаков Жолдош, Алматов Марданкул баштаган элдин жеңилин тергеп, оорун колдоп алып кызмат кылып келишет. Теги Замындын Карамазар айылында туулган чапан тейитинин замбарлуу эмгеги бетке чындыкты тайман айтуучу жана жаштарга жалпы эле элге кеп кеңеш берүүчү, керек болсо маданды жана материалды жардамды эч кимден аябаган аксакал Момунов Абдулатип жөнүндө төмөнкү сөздөрдү айтып кетпесе чындап болбос. Ал кишинин атасы Момун бабабыз кылымдын башында эле Баткендин Лейлек районунун Колесо айылына көчүп келет ушул жерде туулуп өскөн Абдулатип агабыз жаш чагынан мээнеткеч, тайманбас болуп чоңойот. 18 жашынан Сүлүктү шактасында жөнөкөй кенчи, мастер даражасына чейин көп жылдар бою иштеген. 1970-жылдары үй-бүлөсү менен ата теги туулуп өскөн Жызак областынын Ильич районуна көчүп барат ал жерде үй-бүлөлүү,бала чакалуу өчөр-бөчөр өмүр кечиришип, үзүрлүү эмгектенишет. Чарбада механик мастер башчысы жетекчи техник уста механиги болуп иштеп “50 жылда эл жаңырат 100 жылда жер жаңырат” дегенчелик Абдулатип аке үй-бүлөсү менен 2000 жылдардын башында тарыхий Ата мекенге кайрылып келип Беловод айыл жеринде жашап атат.
Түркүстан тоо тизмесинин түштүк капталын Малгүзөр тоо кыркасынын түндүк жана түштүк капталдары айтылуу бетегеси белден жайкалган арча бадам чар токойлуу Саңзар жана Замын суусунун башатында Бахмал, Замында жердеген чапан тейиттин төрт уулу болгон. Казак Биркулак Чоной Жумур
Бул жазылган нерсе оозеки чыгармачылык. Өзбекистанда жашаган этникалык кыргыздардын канында таджик,Өзбек улуттары бар. by: Akyl Karaev
Сухана
Сухана — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 306 киши.
Аэробекет жыйымы
Аэробекет жыйымы – учактардын учуп-конуусун аткарууда аэробекетти пайдалангандыгы үчүн тийиштүү мамлекеттик органдар тарабынан алына турган белгиленген акча өлчөмү.
Хасуй-Яха дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кабыке
Кабыке — кырк чоронун бири. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда гана Каратүлөө, Кабыке делип кырк чоронун катарында саналат (Сагымбай Орозбаков, 2. 420).