cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дунаевский Исаак Осипович
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Батырканов Жээнбек Мамбетович
Батырканов Жээнбек Мамбетович - (5. 2. 1939ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Үч-Кайнар айылы) экономист, экономика илимдеринин доктору (1991), профессор (1992). КРдин эмгек сиңирген экономисти (2000). КМУну бүтүргөн (1964). 1957-59-ж. Ак-Суу районунун Кызыл-Туу колхозунда тракторчу-комбайнёр, 1964-67-ж. Ак-Талаа районунда колхоздун башкы экономисти, 1967-68-ж. ошол эле райондун айыл чарба башкармасынын пландоо-эсеп бөлүмүнүн башчысы, 1969-76-ж. Кыргыз ССР Айыл чарба министрлигинде бөлүм башчы, 1976-77-ж. Кыргыз айыл чарба институтунда доцент, 1978-жылдан кафедра башчысы, бир эле учурда 197884-ж. экономика факультетинин деканы, 1984-92-ж. институтта проректор, 1992-95-ж. КРдин Айыл чарба министрлигинде бөлүм башчы, КАУда доцент, кафедра башчысы, декан, проректор, 1995жылдан КРСУда, 1998-жылдан КГУСТАда кафедра башчысы. Чарба экономикасы жана менежмент боюнча адис. Айыл чарба өндүрүшүнүн натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча 60тан ашуун илимий иштери (анын ичинде 2 монография) жарык көргөн. Медалдар менен сыйланган. Эмгектери: Проблемы повышения эффективности управления сельским хозяйством на этапе перестройки экономических отношений на селе. Новосибирск, 1991; Основы предпринимательства. Батырканов, 1997.
Ветеринария
Ветеринария, ветеринария медицинасы (лат. veterinarius мал дарылоочу) жаныбар ылаңдарын изилдөөчү, ага каршы күрөшүү чараларын, адамды зооноздордон сактоо ыкмаларын иштеп чыгуучу, малдан ветеринардык-санитардык талаптарга жооп берген сапаттуу продукт алууга багытталган илимдер системасы. Ветеринария биологиялык илимдер циклине кирип, медицина, физика, химия ж. б. илимдердин жетишкендиктерин пайдаланат. Ветеринария шарттуу түрдө үч топко бөлүнөт: 1) ветеринария-биологиялык дисциплиналар (анатомия, гистология, патологиялык физиология, фармакология, ветеринардык микробиология, ветеринардык вирусология ж. б.); соо жана ылаңдаган жаныбарлардын дене түзүлүшүн, физиологиясын, дары-дармектердин таасирин ж. б. изилдейт; 2) клиникалык дисциплиналар (эпизоотология жана жугуштуу ылаңдар, паразитология жана инвазиялык ылаңдар, ички жугушсуз ылаңдар, ветеринардык хирургия, акушерлик, гинекология ж. б.), ал жаныбарлардын ар түрдүү ылаңдарын изилдейт, аларга диагноз коюунун жолдорун тактайт, алдыналуу жана жок кылуу ыкмаларын табат; 3) ветеринардык-санитардык топ (ветеринардык-санитария, зоогигиена, ветеринардык-экспертиза ж. б.) айлана-чөйрөнүн жаныбарларга тийгизген таасирин, малдын кунардуулугун жогорулатуу жана алардан алынган продуктулардын сапатын көтөрүүнүн жолдорун изилдейт. Мал ылаңдарын дарылоо жөнүндөгү маалыматтар б. з. ч. 4-кылымга таандык (Египет, Индия), кийин Грекияга, Римге, Араб мамлекеттерине таралган. Ветеринария медицина менен тыгыз байланышта болуп, тез өнүккөн, 18-кылымдын экинчи жарымында ветеринария мектептери Францияда, Германияда, Австрияда ачылган. 19-кылымдын башында ветеринария жөнүндө алгачкы гезит-журналдар жарык көрө баштаган. Ветеринариянын өнүгүшүнө Л. Пастер, Р. Кох, П. Эрлих, И. И. Мечников жана алардын окуучуларынын кошкон салымы чоң. Кыргыз эли байыртадан эле мал ылаңдары менен күрөшүп келишкен. Мисалы, сакоо менен ылаңдаган жылкынын ириң тепкен лимфа бездерин учтуу, курч бычак менен жарып, прпңпн соо кулундун эрпнпне сүйкөшкөн. Алар жеңплпрээк ооруп, сакоого каршы туруктуулук (пммунптет) пайда болгон. Койдун караксагын көк ташты күйгүзүп дарылаган же куйрук майды ысытып жара болгон жерге басышкан. Шарпка чалдыккан уйдун оозун кайнатма туздун эрптмесп менен чайкашкан. Желе куртка дуушар болгон жылкыны бекем таңып, прпңдеген жерпн жарып, үстүн кызарта ысытылган жалпак темир калакча менен кайрып дарылашкан. Бирок жугуштуу ылаңдар менен күрөшүү кыйын болгон, жугуштуу карөпкө менен ылаңдаган эчкплердп отору менен союп жок кылып, башка алыскы жайыттарга көчө качышкан. Малчылар итти кутурмадан сактоо үчүн каңылжаарынын үстүн туурасынан кызарта ысытылган темир менен кайрышкан.
1891-ж. падышалык Россияга караган Түркстанда бодонун көккөйнөк (чума) ылаңынын эпизоотиясы болуп, орус өкмөтү ветеринардык адистерди (анын ичинде ветеринардык врач С. Н. Осокин) Кыргызстанга да жөнөткөн. Ошол эле жылы Чүй өрөөнүндөгү Чалдовар айылында биринчи ветеринардык пункт ачылып, ага Россиядан келген ветеринардык врач В. И. Захаров жетекчилик кылган. Кыргызстанда ветеринария кызмат негизинен Октябрь революциясынан кийин калыптанган. 1917-жылдан 1970-80-жылдарга чейин мамлекеттик ветеринардык мекемелердин саны кескин көбөйгөн (1917-14; 1970-588; 1980-531) жана аларда эмгектенген ветеринардык врачтардын саны да бир кыйла өскөн (1917 5; 1970 877; 1980 872). Кыргызстанда ветеринариянын өнүгүшүнө 1933-ж. түзүлгөн Зооветеринардык институтунда ветеринардык факультеттин ачылышы чоң түрткү болгон. 1950-жылдарда айыл чарба малынын эпизоотиялык ылаңдары күч алгандыктан, Кыргыз өкмөтү 1956-ж. эпизоотияга каршы натыйжалуу күрөшүү үчүн өзгөчө ветеринардык отрядды түзгөн. Ошол эле жылы өтө жугуштуу, улуттук экономикага чоң зыян алып келүүчү ылаңдар менен күрөшүү максатында Ички иштер министрлиги атайын карантиндик милиция бөлүмүн уюштурган. Кыргызстанда ветеринариянын өз алдынча өнүгүшү эгемендүүлүккө жеткенден кийин башталып, 1992-ж. Эл аралык эпизоотиялык бюрого мүчө болуп катталды. 1992-ж. 6-мартта КРде биринчи «Ветеринария боюнча мыйзам» кабыл алынып, ал толукталып, кайрадан иштетилип чыгып, КР Жогорку Кеңеши тарабынан 2005-ж. 12-апрелде кабыл алынган. Республикада мамлекеттик ветеринариялык, башкармалык түзүлүп, ага Республикалык ветеринардык лабораториялык, Агрардык илим жана консулътациялык кызмат борборунун Ветеринардык илимий-изилдөө контролдук институту (ветеринардык дары-дармектерди сертификаттоо жана стандарттоо боюнча контролдук лаборатория), эпизоотияга каршы республикалык экспедиция, ветеринардык чек аралык көзөмөл пункттары, чек ара жана карантиндик кызматтын башкы башкармалыгы баш иет. Ылаңдардын алдыналуу жана дарылоо үчүн ар түрдүү дарыдармектер, ылаңга каршы күрөшүүнүн жаңы ыкмалары Кыргызстандын шартына ылайык кайрадан ишгелип чыккан. Кээ бир окумуштуулардын эмгеги жогору бааланып, СССР жана КРдин мамлекеттик сыйлыктарына татыктуу болушкан (A. А. Волкова, Р. С. Полковникова, Ц. Ц. Хандуев, Э. Д. Иманов, Н. Е. Шкодин, В. М. Серов ж. б.).
Тромб
Тромб (байыркы грек тилинен θρόμβος — тоголок, уюп катып калган) — кан тамырда жана жүрөктө уюп калган кан.
Түзүлүшү
Тромб фибринден, кан пластинкасынан, эритроциттен, лейкоциттен турат. Тромбдун түсү анын составындагы элементтердин санына жараша болот. Мисалы, тромбдо эритроцит басымдуулук кылса өңү кызыл (кызыл тромб), ал эми фибринден, кан пластинкасынан жана лейкоциттен турса агыш боз (ак тромб), кээде аралаш тромб да болушу мүмкүн.
Пайда болушу
Тромбдун пайда болушуна кандын уюшунун, кан жүрүүнүн өзгөрүшү, кан тамырдын ички бетинин атеросклероздук өзгөрүшү жана травманын кесепети себеп болот. Тромб венада, ошондой эле артерияда, жүрөк ооруларында жүрөк көңдөйүндө пайда болот. Көбүнчө өтө жай пайда болуп, кандын жүрүүсүнө тоскоолдук кылат. Тромб веналардын варикоздук кеңейишинде, облитерациялоочу эндартериитте, атеросклероздо, кан ооруларында жана башкалар байкалат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кандалеп (Ангурепа куймасы)
Кандалеп — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ангуреп дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынын Томго кошулган куймасына чейинки бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Апоцефалустар
Апоцефалустар (лат. Apocephalus) — бүкүр чымындардын бир уруусу.
Клавир
Клавир (Кlaviеr)
1) европалык клавишалуу музыкалык аспаптардын (клавикорд, клавесин, фортепьяно, орган жана алардын түрлөрү) жалпы аты;
Улакол
Улакол - Семиз-Бел өрөөнүндө. Ички Тянь-Шанда, Тоң жана Кочкор районунун аймагында. Тескей Ала-Тоонун түндүк тарабында - Тегерек Кырго-Жунай, Кара-Күнгөй, Боке тоолору менен курчалган. Кеңдик багытында 34 кмге созулуп жатат; туурасы 4 км. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 2100-2700 м. Өрөндү курчаган тоолордун анын таманынан салыштырмалуу бийиктиги 600-1200 м. Таманы чыгыштан батыщка карай бийиктейт (орточо бийиктиги 2400 м). Төртүнчүлүк мезгилдин кой таш, чопо, кум шагылдары менен толгон. Курчаган тоо капталдары төмөн палеозойдун гранит, гранит-диорит, диорит интирузия тектеринен турат. Өрөөн аркылуу Борке, Туура-Суу, Улакол суулары агып өтөт. Климаты кургак кескин континеттик. Январдын орточо температурасы -5С, уюлдуку 18С. Жылдык жаан чачыны 200 мм. Негизинен чөл жарым чөл жана кургак талаа ланшафты; талаа ланшафтары өрөөндүк түштүк капталында кездешет. Жайыт.
Үзүк боо
Демек, мунун экинчи сыңарын чыгарууда жогорудагы жупташтыруу тартиби дал өзүндөй кайталанат. Ал эми «чагырмак» көчөтүнүн «төңөлүгүн» чыгаруу үчүн адегенде көк жиптен экөөнү, анан кызыл жиптен экөөнү, кызыл- дан төртөөнү терет. Анан дагы «калкытмасы» дегенине экинчи жагында бул ыкма дал өзүндөй кайталанат. «Тумарча көчөтү» бир нече элементтерден турганы менен мында ачыктык жана тактык бар. Тумарчалардын эки учуна «ийректер» түшөт. Четки төрт бурчтуктун ичинде «кызыл кресттин» белгиси болот. Бул териге «тумарча ийрек» деген атта тараган. Уздар «сүлөөсүн тырмакты» «такта көчөт» дейт. Бул ЭЕ формасын элестетет да, өрмөктүн четтик көчөтүнө кирет.
Беш кештеде болсо «чууртма көчөтү» көп колдонулат. Ал «өрмөчүлүктүн саймасы» болуп эсептелет. Көчөт өзү айтып тургандай мунун көркөмдүктү түзүүчү элементтери өтө жөнөкөй, өрмөк үстүндө чалуу жеңил. Мында көчөт элементтери биринин артынан бири ээрчип кете берет. Башы «кош мүйүз» болуп көрүнөт. «Кекилик каш көчөтүн» жаратууда тал жиптерге чалуунун татаал аракеттери байкалып турат. «Төр кеште көчөтүн» «панжара» деп атайт. Ал кадимки тор чачык сымал анын өзүнчө көзчөлөрү болот. Алар берки көчөт араларына кирип кетет. Ал эми «кекилик кашта» таракча бар. «Чаян көчөтү» да көп колдонулат. Ал жети элементтен куралып, кадимки «чаянды» элестетет. Бул элементтердин аралары торчолонуп берилип, анда «ийрек көчөттүн» элементтери да түшөт. Мындай бөтөнчөлөнгөн касиеттер Аксы, Алай-Куу, Чаткал тараптарда жашаган элдердин жараткан көркөм буюмдарында көп жолугат. Мында үлгүнүн жердиги актан тандалышы тийиш.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Шакурша
Шакурша — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, калмак баатыры. Курама вариант боюнча "Араниктеги согуш" окуясында:
Жаалданып Шакурша
Жалаң темир кийинип
Лайлама колдо деп,
Лаанатка сыйынып,
Майданга кирип алыптыр (Саякбай Каралаев, 1. 119), — деп айтылат.
Орто-Азия, Сузак району
Орто-Азия (Орто-Азия) — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Сузак районунундагы айыл. Кызыл-Туу айыл округу курамына кирет. Орто Азия, кыштак - Кыргызстандын Жалал-Абат облусундагы Сузак районуна караштуу айыл. Совет доорунда бул айыл Карл Маркс атындагы колхоздун карамагындагы Кызыл-Туу айылдык кеңеши болгон.
Кыскача таржымакалы
Азыркы тапта Орто Азия айылы катары белгилүү кыштак Борбордук Азиядагы эң байыркы доорлордо кишилер байырлаган Фергана аймагынын түндүк-батыш өңүрүн түзөт.
Айылдын чет жакаларында орто кылымдардагы шаар чалдыбарларынын орду болгон, алар дың жерди өздүштүрүү маалында айдоо жерине айланган.
19-кылымда бул жерде Ак-Баш кыштагы жайгашкан.
Айылда негизинен кыргыздын басыз жана кушчу уруусунун өкүлдөрү байырлаган, кийинчерээк мундуз, черик, ж.б. уруулардын өкүлдөрү кошулган.
Кийинчерээк бул колхоз Карл Маркс атындагы колхозго бириккен.
Эгемендик учурунда колхоз жоюлуп, кыштак кайрадан Орто Азия айылы болуп аталып калды.
Калкы
Калкы - 2 545 киши.
Айылдан чыккан инсандар
Орто Азия айылынан агартуучулар Болотбек Жээнбеков, Абдыразак Мааткалыков, ССР Жогорку Кеңешинин депутаты Суранбаев, түрколог жана этнограф, профессор Олжобай Каратаев ж.б. инсандар чыккан.
Бекмурза Батыркулов
Батыркулов Бекмурза - (6. 4. 1930-ж. туулган, Жалал-Абад облусу, Токтогул району, Кара жыгач айылы) педагог, КРдин эл мугалими (2003). Жалал-абаддагы мугалимдерди даярдоо курсун, КМУнун кыргыз филологиясы факультетин бүтүргөн. 1965-жылдан Токтогул районунун мектептеринде иштеген. Батыркулов көп жылдык педагогдук эмгегинде эксперименттерди үзгүлтүксүз жүргүзүүгө, окуучулардын практикалык машыгууларын өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл бурган. Сабактын салттуу формасын чыглык менен өркүндөтүп, анын стандарттуу эмес формаларын практикага киргизген. «Сабак сахна», «Сабак жомок» деп аталган сабактарда драмалык жана эпостук чыгармаларды пайдалануу менен окутуунун ыңгайлуу жолдорун жүзөгө ашырууда өзүнүн илимий-методикалык жаңыча жолун тапкан. Учурда бул ыкма улуттук педагогиканын теоретика жактан толукталышында, окутуунун методдорунун өркүндөөсүндө жалпынын үлүшүнө айланган.
Уу коргошун
Уу коргошун (Aconitum, L. 1753) — өсүмдүктөрдүн байчечекейлер тукумунун уруусу.
Көп жылдык чөп. Тамыры жоон, түймөк сымал, жалбырагы татаал, манжадай тилик, гүлү сары, көк, кызгылт көк, кээде ак, чачыдай топ гүлгө чогулган. Уу коргошундун Тундүк жарым шарда 300, Кыргызстанда 9 түрү (ак кодол, бурма кара, кара барпы, кулунчак ж. б.) кезигет. Ал — уулуу өсүмдүктердүн эң күчтүүлөрүнөн. Уу зат айрыкча тамырында көп. Анда онго жакын алкалоид бар, негизгиси — аконитин.
Уу коргошун байыртан дары катары белгилүү. Тамырын кайнатып, сүт кошуп, ысык ичишкен.
Ганди, Мохандас Карамчанд
Ганди, Мохандас Карамчанд (1869-1948) – Индиядагы улуттук боштондук кыймылдын лидери, идеологу.
Гандинин окуусу (гандизм) улуттук боштондук күрөштүн программасы болгон. Негизги принциптери: адамдардын ортосундагы мамилелердин чыныгы формасы - сүйүү, бул жашоонун негизги мыйзамы тынчтык жол менен, күч колдонбой күрөшкө кеңири көпчүлүк элди тартуу аркылуу максатка жетүү. Ганди күч колдонууну катуу сынга алып, күч колдонбогон коом жөнүндө концепциясын иштеп чыккан, саясатта жаңы ыкманы - жарандык баш ийбөөнү колдонууга чакырган. Ганди мамлекетти зордук-зомбулуктун биримдигинин формасы деп эсептейт. Бирок адамзаттын азыркы доорунда мамлекет зарыл экендигин танган эмес. Гандинин ою боюнча күч колдонбогон мамлекет кичинекей, өзүн-өзү башкаруучу жана камсыз кылуучу, айылдык коммуналар сыяктуу болуп, анда моралдык жана социалдык мажбурлоо бар, чечимдерди көпчүлүк кабыл алат. Бирок жеке адам же азчылык да өзүлөрүнүн аң-сезимине туура келбеген аракеттерди жасабай, жарандык баш ийбөө жолу менен саясатка карты ачык күрөшө алат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Ветеринария кызматы
Ветеринария кызматы - ветеринария тармагына тиешелүү болгон практикалык иш уюштуруу жана жүргүзүү үчүн түзүлгөн вет. чаралар. Ветеринария кызматынын негизги милдеттери: өлкөдөгү жаныбарлардын арасында жугуштуу оорулардын пайда болушуна жана таркалышына бөгөт коюу, малдын ылаңдарын алдыналуу, дарылоо жана элди санит., экологиялык жактан, жугуштуу агенттерден таза мал чарба жана өсүмдүк азык-түлүктөрү менен камсыз кылуу. Кыргызстанда алгачкы ветеринария кызматы 1924-ж. түзүлгөн жана анын жетекчиси ветврач-революционер С. М. Воскресенский болгон. Андан соң ветеринария кызматынын тармагы кенейтиле баштаган жана жаңы ветеринардык дарылоо, алдын алуу пункттары ар бир аймакта ачылган. Ветеринардык кызмат көрсөтүү илимий негизде жүргүзүлө баштаган. 1940-жылдары Кыргызстанда атайын илимий мекеме Кыргыз илимий-изилдөө ветеринардык тажрыйба станциясы уюшгурулган. Ветеринария кызматынын түзүлүшү, анын милдеттери жана иш жүргүзүү принциптери атайын кабыл алынган «Ветеринария жөнүндөгү закондо» каралган. Азыркы мезгилде Кыргыз Республикасында ветеринария кызматы мамлекеттик, ведомстволук, жекече болуп бөлүнөт. Ал Айыл, суу чарба жана кайра иштетүү министрлигинин алдындагы Мамлекеттик ветеринардык департаментке баш иет. Ветеринария кызматын тармагын облусу, шаардык, райондук, айылдык ветеринардык бөлүмдөр (мекемелер), ветеринардык лабораториялар, ветеринардык-санитардык жана ветеринардык чек аралык карантиндик пунктар түзөт.
Кара уста
Кара уста —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Аккелтени жасаган уста.Бакай Манаска Аккелтени тартуу кылганда "Дөөтү досу Кара уста" (Саякбай Каралаев, 1. 189) жасаганын айтат.
Үртүк
Бул — ат жабуунун адими түрү. Бул — аш-тойлордо байгеге чабылуучу белгилүү жорголорду, кулүктөрдү жана каркыралуу көч баштаган кыз-келиндердин мингендерин кол жеткиздей кооздоо. Үртүктүк жип көбүнчө ичке ийрилет. Ал терме, беш кеште, кажары түрүндө да согулат. Кымбат жердиктен (нооту, абайыдан да) тандалат. «Абайылап жасалган, кыз-келиндин үртүгү» — деп айтылат. Аттын моюнун, көкүрөгүн ороп, капталын жана соорусун жаап, ичи жука кийиз аркылуу ичтелип, чети учкул кыялы аркылуу укмуштай саймаланат да, жээктери төкмө чачыланат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Тромбоз
Тромбоз (жаңы латын тилинен thrоmbōsis — ороо, байыркы грек тилинен θρόμβος — уюп катып калган ) — тромб пайда болуу процесси.
Флюс
Флюс – шлакты пайда кылуу үчүн жана анын курамын жөнгө салуу максатында башкача айтканда кендеги бош тектер же металлдар калыбына келүү продуктуларын байланыштыруу үчүн шихтага кошулуучу минералдык материалдар. Химиялык курамы боюнча негиздик (акиташ ташы), кычкыл (кремнезем) жана нейтралдуу (глинезем) деп бөлүнөт.
Карач
Карач — кейипкер, Чамбыл-Белди жердеген эки эрдин бири, к.Жанаалы, Карач.
Жалындуу фотометрия
Жалындуу фотометрия - атом спектрдик анализдин бир түрү.
Аныкталуучу элементтердин спектрин алуу үчүн жарык булагы болуп жалын, ал эми алынган спектрлерди тизмелөөдө ар түрдү фотоэлементтер колдонулгандыктан техникада Жалындуу фотометрия деп аталып калган.
Жалынды алыш үчүн ар кандай күйүүчү газдар жана алардын аралашмасы колдонулат (мис., метан, дициан, ацетилен ж. б.).
Жалындуу фотометрияда жалындын тепмературасы 4000°Кден ашпагандыктан, спектрлери жецил алынуучу элементтер (Li, Na, К ж. б.) анализделет.
Аппендикуляриялар
Аппендикуляриялар (лат. Appendicularia) — жандыктардын классынын аты.
Домбаровка (дарыя)
Домбаровка (Домбар-Бутак) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Камсак дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сарыбагыш
Сарыбагыш — оң канатка кирген ири кыргыз уруулардын бири.
Уруктар
Жети Урук: Абыла, Чагалдак, Чечей, Молой, Өсүк (Өзүк), Кара Курсак, Чертике.
Жантай: Жантай, Аюуке, Ак Чабуу, Кубат, Белек, Мендике, Таш Токум, Илеке, Кусеке, Бай Жантай, Беш Калмакы, Калмакы.
Манап: Жарбаң, Эшим, Чоң Чарык, Тоголок (Томолок), Тынай, Сокур, Ая, Жоо Базар, Кубат, Чомой, Алма Күчүк, Ыйбак, Жумаш, Таштанбек, Абылай, Сартай, Жанкиши, Байшүкүр, Алты уулдун тукуму, Ысмайыл, Бакытай, Абадан, Дебике, Балкыбек, Саадабай, Кудаяр, Мурзабек, Надирбек, Бусурман, Нияз, Бай, Ак Кулак, Шоорук, Кара Сарт, Абдраман, Куттуксейит, Базаркул, Намаз, Кубат, Борукчу, Айтбай, Керим, Жети Кул, Кожомшүкүр, Чала Манап, Боогачы, Ак Көз, Назар, Черикчи, Абаилда, Кырк ууру, Бек Бото, Жаман Кара, Жаныбек, Борколдой, Кара Менде, Мамаке, Казактар, Беш Күрөң, Токтоку, Эсенгул, Ниязбек, Кожобек, Рыскулбек, Бердикожо, Бердибек, Субан, Ормон, Ажы, Шатен, Ыстам, Түлкү.
Этимология
Багыш деген этноним «баг-» («боо») деген байыркы түрк сөздөн келип чыккан. Багыш - бириктирилген, боолаган дегенди билдирет. «Байлоо», «багындыруу» деген кыргызча сөздөр «баг-»тан.
Кыргызстанда кездешпеген жаныбарды «тотем» кылып — кыргыздар багышка сыйынган деп, биринчи Аристов божомолдогон. Багыш деген жаныбар Енисейдин тайгасында жашаган үчүн, бул уруу Енисейден көчүп келген деген пикирлер таянаксыз сунушталган.
Санжыра
Сарыбагыш уруусунун келип чыгышы тууралуу эл арасында айтылган санжыра уламыштар көптөн кезигет. Тургунбек Алыбековдун калтырып кеткен маалыматы боюнча :"Чыңгызхан Алтайдагы найман хандыгын талкалаганда, ал жерге, мурда, араптар [кара кытайлар] Түркстанды басып алганда кылымдарда сүрүлүп барган кыргыздар кайра Теңир Тоого келген. Ошондо кыргыздарды Жанкороз баштап келет. Андан Чамас туулат. Жанкороз менен Чамастын убагында Чыңгызхан Түркстанды каратып бүтүп, балдарына үлүш бөлгөндө, кыргыздар, Чагатайдын үлүшүнө туура келет. Чагатай кыргыздарды эки багышка бөлүп, башына Чамасты бий шайлайт. Чамастан – Ак уул, Куу уул туулат дейт. Ак уулду биринчи багышка бий кылып, Оң багыш дейт. Куу уулду экинчи багышка бий шайлап, Сол багыш дейт. Сары багыш, чоң багыш, кара багыш болуп ажырап кетет."Этнограф С.М. Абрамзон кыргыз элинин өзөгүн түзгөн байыркы уруулардын бири катары карап, кийинки учурдагы өзгөчө ордун кошо белгилеген. Анын пикиринде «кыргыз элинин оң канатын түзгөн уруулардын ичинен сарыбагыш уруусу көрүнүктүү орун ээлеп, ага уруунун көп сандуу болушу эмес, ал уруу башчыларынын башка урууларга тийгизген саясий таасири жана бул уруунун этногенетикалык процессте ойногон ролу менен аныкталып келген».
Санжыра уламыштарында кыргыздардын түпкү атасы Долон бийдин заманындагы кыргыздар чоңбагыш, сарыбагыш же үч багыш деген уруулардан турганы айтылып, анда багыш аталган уруулардын генетикалык биримдиги жана алар байыркы уруулар болгон деген пикирди тастыктайт.
Түзүлүшү
Санжыра боюнча Тагай бийдин Кылжыр (сарыбагыш) деген уулунан Орозбакты, Дөөлөс (Дөөлөсбакты) деген эки бала болуп, Орозбактыдан бугу уруусу тарайт. Дөөлөс бийдин тукуму сарыбагыш аталып, Токо, Жантай, Манап жана Элчибек (Таздар) деген төрт уулунун тукуму бул уруунун төрт бутагын түзсө, асыранды баласынан чертике (чертки) уругу тараган. Чертике «карамоюн», «сарыкалпак», «сазай», Токонун тукуму жалпы «жети урук» аталып, ич ара «абыла», «сабыр», «чагалдак», «өзүк», «молой», «чечей», «каракурсак» деген уруктарга бөлүнөт.
Жантайдан жалгыз Сары болуп, андан Бөрүчек, андан Атабай, Аюуке, Күзөкө, Илеке деген төрт уул. Атабайдан Кубат, Белек, Акчабуу, Мендеке, Таштокум; Аюукеден «аюуке» бутактары тарап, Күзөкөдөн Калматай, Акий. Калматай балдары «бай жантай» деп аталып калган. Акийден Эшиге, Досон, Ниязбек, Дайырбек, Тыныбек, Оболбек – алты уул. Тыныбек менен Дайырбектин балдары кыргыз-калмак согуштарында колго түшүп кетип, көп мезгилден кийин кайтып келип, ушул себептен Дайырбектин Ыбыке, Инжим, Жакам, Сенкитай, Мадыкан деген беш уулу «беш калмакы», Тыныбектен Ажыгул, анын Итике деген жалгыз баласынын тукуму жөн эле «калмакы» деген лакап ат менен аталып калган. «токтоку» деген урук «жантайларга» тыштан кошулган урук деп эсептелет. Бөрүчектин тондуу уулу Илекени, андан Алымсейит, андан Аккозу, Үлүмжү, Рай, Асан, Солто. Жантай уругу сарыбагыштардын ичинен ириси болуп саналат.
Дөөлөстүн үчүнчү баласы Элчибектен Атамат, Жунус, Алыбек. Булардын тукуму «таздар» деп аталат. Атаматтан Беке, Чапча, Сарыкалпак. Бекеден «эшмурат уулу», Чапчадан «кипан», «эшмат», «өмүр», «косом» уруулары; Сарыкалпак – «сарыкалпак» деп аталат. Жунустан Такабай, Түгөл. Такабайдан тукум жок, Түгөлдүн балдары «карабөкө», «ырайымбек», «дайырбек», «шайбек» деп бөлүнөт Алыбектен Жолчоро, анын тукуму «моюнчу» деген атакта калган.
География
Булардан тышкары Сарыбагыштын ичинде бир катар киринди уруктар турат. XVIII кылымдын 2-жарымынан Сарыбагыш урууларына батышы Ысык-Ата суусу – чыгышы Ысык-Көлдүн Күрмөнтү суусуна чейин, түндүк тарабынан азыркы Казакстанга караган Челек, Кеген, Үч-Алматы сууларынан – түштүктө Нарын дарыясына чейинки жерлер кирген. 1882-ж. орус өкмөтү менен Кытай мамлекети түзгөн Петербург келишимине ылайык Ысык-Көлдөгү «эсенкул эли», Кочкор, Нарын тарапка көчүрүлгөн. Азыркы убакта да Сарыбагыштар Чүй облусунун Чүй, Кемин жана Нарын облусунун Кочкор, Нарын, Ат-Башы, Ак-Талаа районндорунда турат. Мындан тышкары Чүй облусундагы Кант, Ак-Суу, Панфилов районунун кээ бир айылы, Ысык-Көл облусунун Сары-Камыш, Чоң-Сары-Ой, Көк-Мойнок айылы, Таластын Козучак, Калба, Бала-Саруу айылы жана Кетмен-Төбөнүн айрым айылдарынан кездешет.
Шам
Шам — үйдүн ичин, караңгы жайларды жарык кылуу үчүн колдонулган тиричилик буюму. "Манас" эпосунда Ш-дын күдөлүк турмушта гана эмес, диндик жөрөлгөлөрдү аткарууда да пайдаланылганы эскерилет. Багыш Сазановдун вариантында Семетейди Букардан Таласка алгач жөнөткөн Каныкей — Ш. жагып шерт кылат: "Балам келгиче уктабай тиктейм, Өчүп калсаң сага шерт, Уктап калсам мага шерт".
Батырханов Шайхслан Килибаевич
Батырханов Шайхслан Килибаевич - (1950-ж. туулган, Чүй облусу, Аламүдүн району, Озёрный кыштагы) педиатр, медицина илимдеринин доктору (1993), профессор (1999). КММИни, РМИАнын педиатрия ИИИнин докторантурасын (1992) бүтүргөн. Кыргыз акушерлик жана педиатрия ИИИнде илимий кызматкер, 1997-жылдан КММАда профессор Педиатрия, аллергология, пульмонология боюнча адис. Эмгектери: Обструктивные бронхиты у детей горных регионов внутреннего Тянь-Шаня. М., 1992; Актуальные вопросы пульмонологии, аллергии. Батырханов, 2000.
Чайыр гул
Чайыр гул (Silene, L. 1753) — чеге гүлдуулѳр тукумундагы өсумдүк. Бир же кѳп жылдык чөп, чанда чала бадал. Бийиктиги 15—100 см ге жетет. Жалбы рагы жазы, учтуу, кыска же узун саптуу   жаа, сызык сымал. Сабагы бутактуу, жылаңач же түктүү, гүлү жалгыздан кээде шыпыргыдай же машактай топ гүлгө чогулган. Гүл желекчелери ак, күрөң, жашыл түстө. Мөмөсү — кутуча. Көпчүлүгү отоо чөп, айрымдары кооз. Түндүк жарым шардын мелуун жана түндүк областтарында 400, СССРде 180 түрү кездешет. Кыргызстанда Чыйыр гүлдүн 22 түрү кеңири таралган.
Жалпы астрономия
Жалпы астрономия - астрономиялык изилдөөнүн элементтери менен теориянын методикалык изилденишин, матем. негизделиштин жыйынтыктарын системалуу түрдө баяндаган илимий тармак.
Жалпы астрономияда сфералык, практикалык жана теориялык астрономия, астрофизика, жылдыз астрономиясы сыяктуу бөлүмдөрүндөгү иштердин натыйжалары пайдаланылат
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Тарыхый материализм
Тарыхый материализм – марксизмдин социалдык-философиялык теориясы. 20-кылымдын ортосунан тартып К. Маркс, Ф. Энгельс, К. Каутский, Г. В. Плеханов, В. И. Ленин, А. Лабриола, А. Грамши жана башка тарабынан иштелип чыккан. Тарыхый материализм коом жана анын тарыхы тууралуу бүтүндөй бир окуунун синоними болуп саналат: анткени анда коом тууралуу философиялык билимдердин дээрлик бардык компоненттери камтылган.
Тарыхый материализмдин негизги идеясы материалдык өндүрүштүн коомдун өнүүгү  өзүшүндө аныктоочу ролу тууралуу мыйзамында чагылдырылган. Анын негизги мазмунун адамзат тарыхын жалпы жана маңыздуу чагылдырган коомдук-экономикалык формациялардын концепциясы түзөт. Тарыхый материализмдин теориясында төмөнкүдөй үч өңүттү айырмалоого болот:
1) коомдун өнүгүшү табигый-тарыхый процесс болуп саналат, башкача айтканда объективдүү мыйзамдар боюнча жүрөт;
2) тарых адамдардын ишмердүүлүгүнүн натыйжасы болуп саналат жана тарыхтын субъективдүү факторлору болуп саналган эл массалары менен инсандардын тарыхый ролунан, таптык күрөштөн, революциялардан, партиялардын жана башка коомдук уюмдардын ишмердигинен көрүнөт;
3) коомдук прогресстин корутундусу болуп ченем, адамдын инсан катары өнүгүүсүнүн толук кандуулугу саналат. Тарыхый материализмдин өнүгүшү (бул термин 1890-жылы гана пайда болгон, ага чейин аны тарыхты материалисттик түшүнүү деп аташкан) анын негиздөөчүлөрү тарабынан начар жана өтө начар изилденген проблемалардын багыты боюнча жүргөн.
Сөз саясий-укуктук, руханий-идеологиялык факторлордун, социалдык психологиянын, ошондой эле адам, анын маңызы, коомдон алган орду, анын эркиндиги, тагдыры, инсан катары калыптануусунун мыйзам ченемдүүлүктөрү тууралуу окуулардын коомго тийгизген активдүү тескери таасири тууралуу болуп жатат. Бүгүнкү күндө тарыхый материализм социалдык философиянын негизги багыттарынын бири. Ушундай сапатта ал неомарксизм, илимий-техникалык детерминизм, социалдык позитивизм жана диний социософия менен катар жашоо укугуна ээ.
Клаймакс кени
Клаймакс кени — АКШдагы эң ири молибден кени. Колорадо штатынан Клаймакс шаарына жакын тоолордон орун алган. Кендин айланасында кембрийге чейинки биотит-кварц-талаа шпатынан турган сланецтер менен гнейстер, палеозой заманындагы чөкмө тектер кездешет. Кен сланец менен гнейсти жиреп өткөн риолит-порфир штогунун үстүнкү бөлүгүндө жайгашкан. Штокверк түрүндөгү кен таш зоналарынан турат. Алардын калыңдыгы 100—300 м келип, формасы тегерек болуп көрүнөт. Тереңдиги 800 мге жетет. Кен таштагы молибдендин орт. өлчөмү 0,26%, вольфрамдыкы 0,03%. Кен таш негизинен молибденит, пирит, вольфрамит, гюбренит, ошондой эле касситерит, галенит, сфалерит, топаз, флюорит, монацит минералдарынан турат. Молибдендин жалпы запасы 940 миң тонна. Кен миоцен доорундагы гранитоиддүү магмадан бөлүнүп чыккан риолит-порфир интрузиясы менен тыгыз байланышкан. Гидротерм процессинен пайда болгон. Кен 1928-жылдан ишке киргизилип, молибден өндүрүлүп алына баштаган. 1948-жылдан молибденден тышкары вольфрам, калай, пирит, монацит өндүрүлгөн.
Бишкек баатыр
Бишкек баатыр, 1700-жылдын баш оона айынын 10-күнүндө Аксы өрөөнүндө Тоскоол-Ата жайлоосунда (Сары-Челек) туулган. Ата-теги тарабынан барып Тилеке баатырга (1554-1620) барып кошулат.
Бишкек баатыр
Bishkek baatyr (чагатай тилинде) Кыргыз армиясынын кол башчысы, Эл башы (1738-1745) Хан Бишкек (кара кыргыздардын ханы) (1745-1746) Эл башы, кыргыз армиясынын кол башчысы (1746-1757-58) Мурдагы башчы так эмес Кийинки башчы так эмес Туулганы: 1700 Өлгонү: 1757-58 Уруусу: Саруу Атасы: Эр Көбөк баатыр Апасы: Ботокөз Аялдары: Бибинур, Аймончок, Гүлжамал Балдары: Атакиши, Алишүкүр, Аскербий, Кыдыр, Карлыгач, Балбийке, Шахмырза. Неберелери: Устаүмөт, Идрис, Тайлак баатыр (жээн небереси), Алпаслан, Тоомырза, Айтек, Деңиз, Акбарс, Каган, Исхак, Гүлчечек, Таңсулуу, Майсара, Шакира, Акгүл, Тезай, Миңгүл.
Ойрот бийлигинин орношу (1399-1635)
Ойроттор же батыш монголдор XVII-XVIII кылымдарда өзгөчө зор империя түзүшүп, Орус Падышачылыгынын жардамы менен далай чачыранды өлкөлөрдү, эң эле күчтүү эсептелген көчмөн элдерди талкалап, ошондой эле отурукташкан элдердин мамлекеттерин басып алышып, 80-жылдан 130-жылга дейре бийлигин жүргүзө алышкан.
Кийинчерек, 1630-жылдары ойроттор, Биринчи орус падышасы Михаил Фёдорович Романовдун (1596-1645) сунушу жана колдоосу менен Орус Падышачылыгына баш ийбеген бир топ элди, тагыраак айтканда, түндүк кыргыз элин (бүгүнкү күндө алар башкыр, татар, алтай, тувин, хакас, телеут, якут (саха)), батыш кыргыздардын (кумык, шор, ногой, балкар, кара чай, азер) жана түштүк кыргыздардын – кыргыз, казак, кара калпак, өзбек, түркмөн элдерин дал мына ушул Дербен-Ойротторго тапшырма берип, ок-дары, мылтык жана замбиректер менен камсыз кылып багындырып, баш ийдирүүгө, ал тургай кырдырууга буйрук кылат. Орустун Экинчи Падышасы Алексей Михайлович Романов, Фёдор III Алексеевич (Пётр I нин улуу агасы), Улуу Пётр I, Елизаветта Петровна сыяктуу падышалары жана ханышасы Дербен-Ойротторго аскар-тоо, таяныч-жөлөк болуп беришип, Россиянын территориясын сөз жеткис кеңейтүүгө мүмкүнчүлүгүн алышат.
Дербен-Ойроттор үч үлкөн мамлекет түзүшөт: Эдил дарыясынын тегерегинде (Волга дарыясы), Хазар (Каспий) деңизине жакын Калмак хандыгы; Тибетти коргоп жана басып алган Хошут хандыгы жана Орто Азияны Кашкарга чейин багындырган Жунгар хандыгы. Кыргыздан чыккан алп баатырлар: Эр Эшим (кыргыз-казак, өзбекти башкарган баатыр), Курманбек баатыр, Бишкек баатыр (Эркөбөк уулу Бишкек), Бердике баатыр, Жайыл баатыр, Эр Садыр, Эр Солтоной, Даулет баатыр, Итим баатыр, Атаке баатыр, Түктүү баатыр жана казактардан – Кабанбай баатыр, Бөгөнбай баатыр, Аблай Хан, Раимбек баатыр, Есет баатыр, Өтөгөн баатыр сыяктуу эр азаматтар кыргыз – жунгар согуштарына активдүү катышып, ойрот баскынчыларын жеңүүгө өз салымдарын кошушкан.
Кыргыз-казак жана өзбек элдерине жунгар баскынчылары кол салып, 120 жыл бийлик кылышкан. Мындайча айтканда, Эрдени-Батур (1635-1653) Хунтайчиден баштап, эң акыркы Жунгар ханы Амурсанга (1755-1757) чейин.
Өмүр баяны
Белгилүү кол башчы Бишкек баатыр 1700-жылы туулуп, 1757-1758-жылдардын аралыгында жашап өткөн. Ал Аксы өрөөнүндө Тоскоол-Ата жайлоосунда (Сары-Челек) баш оона айынын онунчу күнүндө, саруу уруусуна тиешелүү Эркөбөк баатырдын Ботокөз аялынан туулган.
Ата теги
Бишкек баатырдын жотосу (5-чи атасы) – Тилеке баатыр – Кыргыздын саруу уруусунан чыккан баатыр, Аксы, Анжиян, Фергана, Чыгыш Түркстан, Бухара, Ташкент өрөөндөрүндөгү согуштарга активдүү катышкан. Кытай, Фарс, Шейбанилер (Бухар хандыгы) Искендер хан (1512-1583), Абдулла хан (1534-1598), Пирмухаммед хан (1550-1599) сыяктуу хандардын аскерлери жана моңгол жана могол элдерине каршы согушкан кыргыз аскерлеринин кол башчысы (1550-1610-ж.ж.) болгон.
Кубаары (4-чү атасы) – Көнөк баатыр ойротторго, Хива ханы (Хорезм мамлекети) Араб Мухаммед хандын аскерлери жана кытайлар менен согуштарга катышкан (Нурхаци падышанын (1559-1626) тушунда). Ал эми Сафевид мамлекетинин өкүлдөрү менен кээде тил табышса, башка учурларда, өзгөчө жер талашуу маселесине келгенде каршы чыгып, бул суфийлер негиздеген өлкөнүн аскерлери менен согушуп да турган. Көнөк баатырдын эң эле чоң эрдиги – бул анын ойрот баскынчыларына кыргыз жерлерин алдырбай коргоп келгендигинде. Анын ийгиликтүү согуштары, Анжиян-Аксы, Талас, Ош, Өзгөн, Кетмен-Төбө, Ысык-Көл, Чүй, Жети-Суу (азыркы Казакстан), Жети шаар (Кичи Бухар же Чыгыш Түркстан) өрөөндөрүндө өткөн.
Көнөк баатыр
Көнөк баатыр – Кыргыз тарыхында жана санжырасында көрүнүктүү инсан. Кээ бир тарыхый булактарда аны Көнөк хан деп да эсептешет. Өз атасы Тилеке баатырды, кээ учурларда Жамаке деп да атап келишкени белгилүү. Бул анын ылакап аты. Башка версияларда Алтайда туулган атасы Саруу (Сары), бир топ жыл балалуу боло албай көкө Теңирден тилек кылып жүрүп, кырк жашка чыкканда балалуу болуп Тилеке деп атаган экен. Көнөктүн үч аялы болгон. Биринчи кыпчак уруусундагы аялынан төрт уул, үч кызы болгон:
Ортончу аялы, казактын Шыгай ханынын кызы Адеми. Андан бир уул, эки кыздуу болот. Уулунун атын Эшим деп коет. Эр Эшим же Эшим хан Орто Азияны толугу менен, андан сырткары Шибер (Сибирь) кыргыздары турган жерлерге чейин бийлигин жүргүзүп, үлкөн согуштарда, тагыраак айтканда, ойротторго, Бухар хандыгына, Кытайга, фарстарга жана Кашкар аскерлерине каршы күрөш жүргүзүп турган тарыхый инсан.
Ветеринария-санитариялык көзөмөл
Ветеринария-санитариялык көзөмөл — мал чарбачысында, жаныбардан алынган прокдуцияны жана сырьёну кайра иштетүүчү өнөр жайда, аларды ташууда, сатууда, жаныбарларды жана алардан алынган продукцияны экспорттоодо жана импорттоодо вет.-санитардык норма жана эрежелердин сакталуусун байкоочу орган. Ошондой эле ошол продукциялардын санит. сапатына да жооп берет. Ветеринария-санитариялык көзөмөлүнүн ветеринардык адистери өзүнө караштуу объектилерди такай көзөмөлгө алат. Анын натыйжасында тиешелүү эрежелерге таянып норманын чегинен чыккан продукциялардын абалын жана сапатын аныктайт. Бул көзөмөлгө эт ж. б. тамак-аш продуктуларын изилдөө ветеринардык закон талап кылгандай ар бир жаныбардан алынган продукцияны текшерүү, тамак-ашка колдонууга мүмкүн болбогон жана адамга зыяндуу продукцияларды жана сырьёну конфискациялоо, жок кылуу, утилдөө жана зыянсыздандыруу иш-чараларын уюштуруу кирет. Мал чарбасында ветеринария-санитариялык көзөмөлдөөнүн негизги ролу курулуш каражаттарын же өндүрүш объектилерин колдонбоо жөнүндө тыянак берүү; жагымсыз тоют жана сууну колдонууга тыюу салуу; мал ташуу жана мамлекеттик чек арадан чыгаруу же чыгарбоо боюнча чечим кабыл алуу, тиешелүү ылаңдарга шектүү деп эсептелген зонадан мал продукциясын жана сырьёну ташуу жана колдонуу иш-чараларын иштеп чыгуу жана көзөмөлдөө. Бул көзөмөлдү атайын ветеринардык-санитардык ишканалардын ветеринар адистери жүргүзөт. Ветеринария-санитариялык көзөмөл ветеринардык-санитардык эрежелерди бузган тарапты административдик жоопко тартуу укугуна ээ. Ветеринария-санитариялык көзөмөл санитардык эпидемологиялык кызмат менен бирдикте иш жүргүзөт.
Бишкек баатыр
Көнөк баатыр
Кенже аялы, кытайдын Нурхачы (Нурхаци (1559-1626) Манжур империясынын негиздөөчүсү) хандын кызы эле. Нурхачы хандын 16 аялы, 16 уулу жана 8 кызы болгон. Көнөк баатыр кандайча Нурхачы хандын кызын ала келгендиги тууралуу маалымат жок, бирок, Кытайдан олжого түшүрүп келгендиги тарыхый факт. Мына ушул, Кытай аялынан көргөн баласынын оң жактагы кулагынын астында, дагы бир кулакча болгондугуна байланыштуу, уулунун атын Кошкулак деп атаган. Кошкулактан тараган урпактарын “кытай” деп чакырып, элдин арасында саруунун ичинен ушинтип дагы бир уруу пайда болот. Экинчи версиясында, саруунун “Күркүрөө” уруусу да, дал ошол Кошкулактан таркагандар. Ал эми, “кытай” уруусунун далилдүүрөөк дагы бир версиясы – бул Кошкулак баатыр, Эр Эшим агасынын буйругу менен Кытайга чабуул жасап, бир нече жыл Кытайдын территориясында жашап калып кетип, кайра кыргыз жергесине кайтып келишкенде (кээ бир аскерлер кытай, манжур кыздарына үйлөнүп, балдары менен келишкен) аларга “кытай” деген ылакап ат айтылып жүрүп, саруу уруусундагы аскерлердин үй-бүлөсү “кытай” аталып кеткен экен.
Бишкек баатырдын бабасы – Кыркуул баатыр
Кыркуулдун кушчу уруусундагы келинчегинен Кулчуке менен Кулсейит деген эки уулу болгон. Кичүү аялы черик уруусунан Аксулуу. Бул аялынан Жапасур жана Коло аттуу эки уулу жана Гүлзар деген кызы болгон.
Кыркуул баатырдын эки баласы тең өтө билимдүү (чагатай, фарс, араб тилинде окуй алышкан) жана өзгөчө күчтүү жоокерлер болушуп, кийинчерээк Анжиян-Аксы өрөөнүндөгү мыкты аскер башы жана кыргыз армиясынын кол башчыларынан болушат. Ал эми, Гүлзар кызы эсеп-чотко жөндөмдүү болуп Кыркуулдун казынасын көзөмөлдөп, Бухарга, Чыгыш Түркстанга соода-сатык маселесинде активдүү роль ойноп, соодагерлердин тобун түзгөн экен. Жети суу кыргыздарын (азыркы Казакстандын территориясынан баштап Алма-Ата, Жамбул, Чымкент, Балхаш көлү, Талды-Коргон, Жезказган) жана кыргыздын Нарын, Чүй, Ысык-Көл, Талас, ошондой эле Кашкарга чейинки территория) жунгарлар (ойроттун сол канаты) чаап, басып алып, Анжиян-Аксы тарапка сүрөт. Ал эми, бул тараптарда кыргыздар толук багынбай, каршылык көрсөтүшүп, ал тургай душмандарын чегинтип да турушкан.
Жапасур баатыр, бир тууган иниси Коло баатыр экөө жунгар баскынчылары менен кармашып, Фергана өрөөнүнө жакын жолотушкан эмес. Улуу Тоо тараптан, Каракеңгир Алаша хан жунгар баскынчылары менен согушуп, жер которуп, фергана өрөөнүнө аскерлери жана  каракайым элдери менен келишет. Анжиян кыргыздары жакшы тосуп алышып, үйлөрүнө чейин батырышып колдорунан келген жардамдарын аяшпайт. Үч күн өткөн соң, Алаша хан Жапасурга тууганчылык кылып, жакшы коноктоп, үй жетпегенине үй тиктирип элин батырганына ыраазычылык билдирип, бирок жунгарга каршы согушка чыкканда ким башчылык кылаарын сурайт. Талаш-тартыш башталып, көпкө бир чечимге келе алышпайт. Ошондо бир акылман карыя, эки баатырды күч сынашканга чакырат. Күрөш же эр оодарышка макул болушпайт. Эки баатыр тең “бир казанда эки кочкордун башы кайнабаарын” түшүнүшкөн соң эр сайышка түшмөй болушат. Баатырлар ээн талаага чыгышат. Экөө кармашка даярданышып бир топ убакытка дейре сүйлөшүп туруп калышат. Элдин чыдамы кетет, качан эрөөлгө чыгышат дешип. Алыстан карап турушкан аскерлер, кол башчыларынын элдешип кайра келишеби деп да ойлошот. Жай айынын жакшынакай мезгили эле. Түш ооп, тоолордун көлөкөсү жакындаганда эки баатыр эр сайышка түшүшөт. Алаша хан 37 жаш куракта болсо, Жапасур баатыр 35 жашта. Ат чаптырышып, эки тараптан бири-бирине найза сайып, бир топ убакка чейин бирин экинчиси жыга албайт. Акыры, Жапасур баатыр Алаша ханды найза менен сайып, аттан оодара жыгат. Элди күттүрүп, көпкө сүйлөшүп, сырдашып, бири-бирин жакын көрүп калган баатырлар аргасыз эр өөлгө чыгышкан эле. Жапасур баатыр терең урматтоо менен мамиле кылып Алаша агасын оо дүйнөгө узатуу аземин өткөрүп, күмбөз тургузат. Алаша өлгөн жер ошол күндөн тартып Алаша (бүгүнкү күндө Ноокен району) деп аталып калат. Ал эми, Алаша менен чогуу келген 20 миң аскери Жапасурдун 40 миң аскерине кошулуп, 60 миң аскерди түзүп, жунгар-ойротторго чабуул жасап, Базар-Коргон, Арстанбапты толугу менен бошотушат.
1699-жылдын жаз айынын башында кыргыз-жунгар согушунда Жапасурду бир нече жаачылар аткылап, курман болот. Кыргыз армиясынын кол башчылыгына Коло баатыр келет. Коло баатырды элдер Качак баатыр деп аташат. Анткени, согушта душманын алдап-азгырып, качып жөнөп, тузакка түшүрүп, кырып салчу экен. Качак баатыр да, бир топ эрдиктерди жасап, кылычтан алган жараттары кыйнап, кол башчылыкты түмөн башы, агасынын тун уулу Көлөкө баатырга тапшырат. Ал, жунгар аскерлери менен кармашта бирде жеңишке ээ болсо, бирде жеңилет. Акыры, Өзгөн өрөөнүн бошотуудага чоң согушта курман болот. Кыргыз армиясынын башына Эр Көбөк баатыр иниси келип, тынымсыз согушуулар эки тараптын тең аскерлеринин шайын кетирет. Жунгар Хунтайчиси Цеван-Рабдандын аскрелери күч топтоп, кайра-кайра кол сала беришет.
Көлөкө өтүп, колуктусунун төркүндөрү келишип, кызын балдары менен кошо алып кетмей болушканда, Качак баатыр “Көлөкө өлсө Көбөк бар” деп агасынын аялын инисине алып берип коёт. Эр Көбөктүн өзүнүн аялынан эки уулу болгон – Таттыбай, Сүттүбай деген. Ал эми Көлөкө баатырдын Малике, Машоу аттуу эки эркек баласы бар эле. Жеңеси Ботокөз багыш уруусунун кызы. Жыл өтпөй Ботокөз кош кат болуп, жайдын ысык күндөрүндө Тоскоол Ата (Сары-Челек) жайлоосунда атайын тигилген 12 канат боз үйдө эс алып жүрөт.
Эр Көбөк, Алай өрөөнүнөн жунгарларды сүрүп чыга баштайт. Чыйырчык ашуусуна келгенде, жунгардын бир мергенчиси Эр Көбөк баатырды орус мылтыгы менен атып салат. Кыргыздар жеңишке ээ болушканы менен, Эр Көбөк баатыр жана анын эки миңдей аскерлери курман болушат.
Эк Көбөктүн биринчи аялы Күнай, Ботокөздү карап, эмчи-домчу энелерди жанында алып жүргөн эле. Ботокөз ай-күнүнө жетип, уулдуу болушат. Эртеси Эр Көбөктүн өлүмү тууралуу кабар келет.
Качак баатыр агасы Жапасурдун небересин өзү көзөмөлдөп карап жүргөн болот. Тейит уруусунан анын бир олуя календер кеңешчиси бар эле. Насип календер Бухарада окуп, сопучулук илими менен кошо жылдызчы жана дарыгерчилик да өнөрү болчу. Жаңы туулган балага жылдызга карап, жүз жылдай кыргыз жерин баскан жунгар-ойротторду ойрон кылып, кыргыз калаасынан сүрүп чыгара турган чыныгы кол башчы боло турганын айтып, Качак баатырга түшүндүрөт. Дал ошол Насип календер Эр Көбөк баатырдын өлүмүн угуп, кийинки күнү балага ат коюп берет: “Чынар сынса – чырпык бар” деп “Бутак” болсун деп бата кылат.
Качак баатырдын тун уулу Мачак баатыр, бир нече жыл жунгарларга каршы согушуп, эң башкысы Анжиян-Аксы өрөөнүнүн душманга алдыртпай коргоп турат. Жунгар баскынчылары бир аз эле тыныгуу болоору менен дароо кол салып бардык амалдарын колдонуп, Фергана өрөөнүн толук басканга аракет кылат. Бирок, Качак баатырдын кеп-кеңеши, акыл-насааттары менен Мачак баатыр кыргыз аскерлерин мыкты даярдап, чеп курдуруп, күчүнүн жетишинче көп колдуу жунгар-ойротторуна каршылык көрсөтүп, чек арадан өткөрбөй, он жылдай туруштук берет.
Ал эми, Бутаны чоң атасынын иниси Качак баатыр Насип календерге тапшырып, ошол мезгилде илимдин-билимдин мекени болгон Бухарага сопулардын медресесине жөнөтөт.
Бута бала чагатай, фарс, араб тилинде кеңири сүйлөгөндү, жазганды жана китеп окуганды натыйжалуу үйрөнөт. Китепке болгон сүйүүсү, анын өмүрүнүн аягына чейин уланат. Ал тургай, согуш учурунда да бир нече күнгө тыныгуу боло түшкөндө дароо китептерин барактап кирчү дешет. Кийинчерээк, ал Найдан аттуу атасы жунгар, энеси кыргыз (анын атасын жунгар хунтайчиси Галден Церен өлтүргөн болот, ал эми Найдан 7 жашынан баштап тайата-тайэнесинин колунда, кыргыздардын арасында чоңоёт) тыңчысынан ойрот тилин да үйрөнүп алган экен. 1719-жылдын жазында Ооган шахы Мир Махмуд, Кандагар шаарында ноорузга карата ар тарапка чабарман чаптырып, кабарчыларга кабар айттырып чоң салтанат майрамда, найза сайыш, эр эңиш, жаа тартмай оюндарына, байгеге жүз жылкы, жүз төө, миң кой, бир сандык алтын дилде  ошол кезде колго тушкон Фарстын шахы Хусейиндин кызы, он алты жаштагы көркөмү көздү талдырган, көйкөлө басып албырган Нилуфар ханбийкени  ким жеңишке жетсе алып кетсин деп, баш байгеге саят.
Кашкардан Фархад баатыр, түркмөндѳн Бектурду баатыры, көчмөн ѳзбектин Кудурет баатыры, татардын Акбаатыры, түрктөрдүн Тезер баатыры, фарстардын аскер башчысы Ахримен баатыр, жунгарлардын Жаңгар баатыр бардыгы өздөрүнүн аскер колдору менен келип түшөт. Бута баатыр да жан жолдошу Даулет баатыр жана тандалган мыкты жигиттери менен келет.
Бул майрамда баш байгени Бута баатыр жеңип алып, Аксы жергесине кайтып кетет. Ошол тушта бир жактан калмактардын кысымы күчөсө, экинчи жагынан ичтен ынтымак ыдырап турганда, кыргыздын аксакал билермандары Суусамырга курултай өткөргөнү чогулушат. Курултайды саруунун Акбото бийи уюштурат. Максаты, ынтымака биримдике келип, жунгарларга каршы биргеликте согушуп жерди душмандан бошотуу. Ал жыйынга эрдиги, кайратуулугу менен таанылып калган Бута да чакырылат.
Жумгалга жөнөп жатып, атасынын биринчи аялынан төрөлгөн Малике деген агасынын үйүнө жигиттери менен кымыз ичкени түшѳт. Үй ээси же өзү ооз тиймейинче эч кимге даам таттырбаган ырымчыл Канымбүбү жеңесине: «Саамалдан куюуңуз» дегенде, кымызды куйган идишке баш бармагын малып, бармагын жалап жибергенде, Бута баатыр, мен алыска жөнөп жатсам кайра келерим же келбесим белгисиз болсо. Ушул саамалын да биринчи татырбаганы эмнеси – деп, торпоктун терисине ышталган чоң саабаны керегеден жулуп алып, атына өңөрө жөнөп кетет. Чаначтагы кымыз түгөнгөндө, андагы союлдай болгон бишкекти канжыгасына байланып алат.
Кыргыз-жунгар согушу абдан күчөп жаткан мезгили эле. Бута баатыр өзүнүн жүз аскери менен жунгарларды ар бир чабуулда аскердик топторун талкалап, багындырып жатты. Жоону жеңип келгенде элдер Бутанын атын билишпей: жунгарды ким жеңип келди? –деп сурашканда, - “жанагы Бишкек өңөргөн баатыр”, “Аксыдан келген бишкекчен баатыр душманды багындырды”, “Бишкек баатыр жоону жеңди” деп отурушуп, Бута баатыр эл оозунда Бишкек баатыр деп аталып кетет.
Бишкек баатыр, зор эрдиктерди көрсөтүп отуруп, миң башы, түмөн башы (он миң башы), кийинчерээк бүтүндөй кыргыз армиясынын кол башчысы, Эл башы, 1745-жылдан 1746-жылга дейре кара кыргыз элдеринин ханы болгон.