cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амантаев Тургунбай
Амантаев Тургунбай Жыгаччы жана мүйүзчү. 1914-ж. Токмок шаарында туулган. Алгачкы совет мектебинде өзбек, татар тилдеринде окуган. 1929-жылдан комсомолдук кызматкер, кийин «Кыргыз труд» колхозунда ага эсепчи болуп иштеген. Көркөм кол өнөрчүлүктү 1956-жылдан баштап кармаган. Т. Амантаев Бишкек шаарындагы өнөр жай турмуш-тиричилик комбинаттарында мүйүздөн, сөөктөн белек-бечкек үчүн буюм-тайымдарды жасоо өнөрканаларын уюштурууга жандуу катышып, өзү бул боюнча көркөм үлгүлөрдү жарата баштайт. Чебер 1958-жылдагы Кыргызстандын адабияты менен искусствосунун Москвадагы II декадасынын катышуучусу. Көп жылдары Кыргыз Республикасынын Сүрөтчүлөр союзунун алдындагы көркөм фондуда узанып, «элдик чебер» деген наам алган. Идиш-аяктарды жасоо ыкмасы Түштүк Кыргызстандын кырмачыларынан кескин айырмаланат. Табак, аяк, чөйчөк, сузгу, кашык, жанаяк ж. б. идиштери тарыхый эстелик катары мамлекеттик музейлерде сакталууда. Чебер идиштерди көбүнчө талдан жасайт. Тал тарамыш сымал келип, ийри-муйру жарылат. Аны жарылган ыгы менен жонот. Арааланганга караганда колдо жарылган талдан жасалган идиш-аяктын калыбы кийинчерээк анча өзгөрбөйт. Авдай жарылыш ийри-муйру жыгачтар кургаган соң табигый абалга келет. Уста өрүк комуз чабууда да ушул ыкманы пайдаланат. Идиштин сөлөкөтүн келтирген чакта кайнатып, заттын сары суусу менен чайырын чыгарып алат. Мындай буюм чирибейт жана бышык болот. Уста мүйүздү иштетүүдө «чакча», «тоо теке», «бүркүт», «гүл салгыч» өңдүү буюм-белектердин үлгүсүн жаратат. Алардын айрымдары чет өлкөлөргө экспонатталган. Тургунбай уста абалы мүйүздү кайнатып алат. Мында анын ичиндеги өзөгү, кемирчеги өзүнчө бөлүнүп чыгып, пластмасса сымал даана мүйүзү калат. Уч жагын канаттуулар менен айбанаттардын кейпин жасоого колдонот. Чебер мүйүздөн шакек, билерик, оймок, сөйкө, желбирөөч, чолпу, күбөк өңдүү көркөм буюмдарды жасайт. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1972-ж. СССРдин түзүлгөндүгүнүн 60 жылдыгына карата Кыргыз ССР жергиликтүү өнөр жай министрлигинин көргөзмөсү. Мүйүз, сөөк, жыгач буюмдары үчүн Ардак грамота; 1976 ж. Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин элдик көркөм кол өнөрчүлүк боюнча Бүткүл союздук практикалык конференцияга карата кароо-сынагы. Мүйүз, сөөк жана жыгач буюм-белектери үчүн министрликтин Ардак грамотасы; 1977 ж. Кыргыз ССР Сүрөтчүлөр союзунун көркөм фондусу уюштурган чебердин мүйүз, сөөк жана жыгач буюмдарынын жекече көргөзмөсү; 1979-ж. СССР Маданият министрлигинин, СССР Сүрөтчүлөр союзунун жана СССР Сүрөтчүлөр Академиясынын Бүткүл союздук көргөзмөсү. Жогорку көркөмдүктө жасаган буюм-тайымдары үчүн I даражадагы диплом. 1982 ж. СССРдин түзүлгөндүгүнүн 60 жылдыгына карата «Кыргыздын көркөм кол өнөрчүлөрүнүн республикалык кароо-сынагы». Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1982-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан КПный түзүлгөндүгүнүн 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы». Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин грамотасы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Дикция
Дикция (латын тилинен dictio - айтуу) – сүйлөө, сөздү айтуу кырааты. Актёр, ырчы, диктор, лектор, мугалим үчүн айрыкча маанилүү. Жакшы дикция (сүйлөөнүн тактыгы жана ачык тушүнүктүүлүгү) – соз маданиятынын маанилүү жактарынын бири.
Харута (Елц куймасы)
Харута — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Өлкөец дарыясынын сол жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 46 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча : 03050200112103000066008
Балтабай, Жети-Өгүз району
Балтабай (Балтабай) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Жети-Өгүз районундагы айыл. Ырдык айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 023 киши.
Кинзябулат (Зианчурин району, Башкыртстан)
Кинзябулат — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Сурен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 182 киши. Почта индекси — 453383, ОКАТО коду — 80226834003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Биржа жыйыны
Биржа жыйыны – биржа жыйынынын катышуучуларынын ортосунда түздөнтүз же далдалчылар  аркылуу  баалуу кагаздарды  же  биржалык товарды  сатуу-сатып алуу боюнча бүтүмдөр түзүлүүчү биржа мүчөлөрүнүн иш убактысы.
Кыртыштын көөп чыгуу деформациясы
Кыртыштын көөп чыгуу деформациясы — чополуу кыртыштын суу сиңе баштаганда көөп кетиши. Кыртыштын курамына, түзүлүшүнө, басымына байланыштуу. Жогорку дисперстүү, кристаллдык торчолору чоюлууга жөндөмдүү минералдарда (монтмориллонит, нонтронит), бир валенттүү иондор (Na+, Li+, K+) басымдуулук кылса көөп чыгат. Кыртыштын түспөлү өзгөрөт.
Алымкулов Абилмажин
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Дил
Дил – 1) жалаң гана адам рухуна таандык ички дүйнө, адамдын жан дүйнөсү; 2) көңүл, адамдын бир нерсеге мамилеси, баасы; 3) ички дүйнөнүн, психиканын таза, жарык жагы. Ошондуктан кыргыздар: “ак дилимден”, “дилин берип” – дейт.
Эшек жана булбул
"Эшек менен Булбул":Бул элдик мотивдердин негизинде жазылган тамсил түрүндөгү чыгарма.Окуя мындайча башталат:
Канаттуу куштар,
Төрт аяктуу жаныбарлар.
Бир күнү мажилис курду,
Булбулдун сайраганын сынап,
Эшек калыс болуп карап турду.
Чыгарманын башталышы дүйнөлүк тамсил жанрынын башталышындай калыпка салынганы эч күмөн чакырбайт.
Какадулар
Какадулар (лат. Cacatuidae) — Австралия тотуларынын бир тукумчасы, буларга төмөнкү уруулар жана түрлөр кирет: кара какадулар (уруу) (лат. Cacatua niger), сары үрпөктүү какаду (C. galerita), инка-какаду (C. leadbeateri), Молукк какадусу, кызгылтым какаду (C. roseicapilla), кара какаду (Probosciger aterrimus), ак кулак кара какаду (Calyptorhynchus baudinii); кышкуйрук кара какаду (Calyptorhynchus magnificus).
Ат кара тил болгондо
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Котормочу
Котормочу - кайсы-бир тилден башка тилге тексттерди жана башка материалдарды которуу менен алектенген кесиптин ээси. Котормочу чыгарманы көркөм которушу да мүмкүн, илимий же үстүрт которушу да ыктымал. Синхрондуу (айтылып жатканга удаалаш) которуу менен алектенген адистер да бар.
Кесип түрлөрү
Котормочу кесибин аркалагандар: синхрондук котормочу, илимий котормочу, адабий котормочу, көркөм котормочу, сөзмө-сөз котормочу.
Дүйнөдөгү заманбап котормочулук ишмердиги
Дүйнөдө котормочулук жаатында айланган капитал 33 жарым миллиард долларга жетип, 2020-жылга чейин бул сумма 42 процентке көбөйөрү күтүлүүдө. Котормочулук ишмердүүлүгү глобалдык экономикадагы кыйынчылык тартпаган, анын таасири астында калбаган жалгыз тармак, - дейт Америкадагы Lowell Mass аттуу аналитикалык фирманын эксперти Натали Келли. 2010-жылдан 2020-жылга чейин котормочулук тармагындагы өсүш 42 процентке жогорулайт. 2012-жылы тил котормолору менен алектенген компаниялардын глобалдык кирешеси 33 жарым миллиард доллар деп табылган. 2005-жылы эле бул көрсөткүч 20 миллиард долларга жете элек болчу. Дүйнөдө 26 миңден ашуун компания бул тармакта иш алып барып, 2011-жылы котормочулардын мамлекеттик органдарга төлөгөн салыгы 100 миллион доллардан ашкан.
Кыргыз котормочулар
Кыргыздын байыркы тарыхынан бери элчилери жана котормочулары болгон.
Эне-Сай Кыргыз каганатындагы элчилерди да котормочу катары кароого болот.
Совет доорунда Кыргызстандагы кыргыз элинде Алыкул Осмонов, Узакбай Абдукаимов, Салижан Жигитов, Аман Токтогулов, Ашым Жакыпбеков, Аман Саспаев, тарыхчы Өмүркул Караев, ж.б. даңазалуу котормочулар болгон.
Пост-советтик доордо Төлөгөн Козубеков, Таалайбек Абдиев, Арслан Капай уулу, Мукан Алыкулов, Тынчтыкбек Чоротегин, Акылбек Кылычев, ж.б. котормочулар белгилүү.
Дүйнөнүн башка өлкөлөрүндө да даңазалуу кыргыз котормочулары болгон жана бар. Алардын бири - маркум тарыхчы Анвар Байтур (Кытай).
Дипломдук иш
Дипломдук иш – жогорку, атайын орто окуу жайларды бүтүрүүчүлөрдүн айрым адистик боюнча аткарылган илимий-изилдөө ишинин жыйынтыгын мүнөздөгөн корутунду эмгеги. Дипломдук иштин максаты – бүтүрүүчүлөрдүн атайын теориялык билимин, практикалык иштерин иретке келтирип, жыйынтык чыгаруу же текшерүү. Дипломдук иш студенттин өз алдынча илимий иш аткарууга жөндөмдүүлүгүн көрсөтөт жана мамлекеттик атайын экзамен комиссияларынын алдында корголот.
Барнет эффектиси
Барнет эффектиси – магнит талаасы жок жерде ферромагнетикти айландырганда анын магниттелиши. Магнетикти айландырганда гироскоптук момент түзүлүп, ал атомдордун спиндик ж-а орбиталык механикалык моменттерин магнетиктин айлануу огуна карай бурууга умтулат. Атомдордун механикалык моменти алардын магниттик моменти менен байланыштуу болгондуктан, айланганда магниттик моменттин түзүүчүсү (магниттелиш) пайда болот. 1909-ж (орус тилдүү адабиятта ) же 1915 (англис тилдүү адабиятта) америкалык окумуштуу Сэмуэл Барнетт (Samuel Jackson Barnett) ачкан.
Колдонулган адабият
ISBN 9967-14-010-0
Жаңыбаева, Маруса
Жаңыбаева, Маруса (1934, азыркы Жалал-Абад облусу Тогуз-Торо району, Каргалык кыштагы 1978, ошол эле жер) - малчы, Социалисттик Эмгектик Баатыры (1960). Эмгек жолун 1950-жылы Нарын облусунун Тогуз-Торо районундагы «Кызыл-Жылдыз» колхозунда баштап, кийин чабан, 1957жылдан баш чабан болуп иштеген. Кой чарбасын өнүктүрүүдө мыкты көрсөткүчтөргө жетишип, 1957-жылдан мамлекетке 500 ириктин ар бирин 70, 1959-жылы 72, 1960-жылы 75 кг салмакта өткөргөн, ар койдон 4 кгдан жүн кыркып алган. 1962-70-жылдарда СССР Жогорку Советинин депутаты. Ленин ордени менен сыйланган.
R.E.M.
R.E.M. (айтылышы: [ар-и-эм]) – доолбасчы Билл Берри, гитарист Питер Бак, бас-гитарчы/бэк-вокалист Майк Миллз жана башкы вокалист Майкл Стайп 1980-жылы Атенсте (Жоржия) тегиздеген америкалык рок-тобу. Эң биринчи альтернативдүү рок-тобу болуп саналган R.E.M. тобу Бактын арпеджио менен аткарган гитара чалуусу, Стайптын үнү менен түшүнүксүз ыр жазуусу жана Миллзтин мелодиялуу бэк-вокалы менен белгилүү. 1981-жылы R.E.M. көз карандысыз Hib-Tone үндү жаздыруучу фирма белгиси аркылуу өздөрүнүн алгачкы "Radio Free Europe" ''' (кырг. "Эркин Европа радиосу") синглин жаздырган. Кийин, 1982-жылы, I.R.S. Records үндү жаздыруучу фирма белгиси аркылуу Chronic Town (кырг. Көнүмүш шаар) кичи-альбому жарыкка чыккан. 1983-жылы R.E.M. тобу сынчылар тарабынан бааланган Murmur (кырг. Шыбыр) аталышындагы биринчи альбомун жаздырып кийинки бир канча жыл ичинде тынымсыз үн жаздыруулары, гастролдору жана колледж радиосунун жардамы топту атакка жеткирген. Жашырын сахнада ийгиликке жеткен R.E.M. "The One I Love" (кырг. "Ашыкмын") сингли 1987-жылы көпчүлүктүн көңүлүн бурган хит болгон. 1988-жылы Warner Bros. Records менен келишимге кол коюп алар ырлары аркылуу саясий жана экологиялык маселелерди козгоп дүйнөлүк аренага чыгат.
1996-жылы R.E.M. Warner Bros. менен ошол жылдары тарыхта болуп көрбөгөн эң кымбат баалуу (80 миллион доллар) келишимге кол койгон. 1996-жылы жаздырылган New Adventures in Hi-Fi (кырг. Үн жазуунун жаңы окуялары) альбому сынчылар тарабынан жогору бааланыганына карабастан мурунку альбомдоруна салыштырмалуу финансылык жактан ийгиликсиз болгон. Кийинки жылы Билли Берри топтун курамынан чыгат, Стайп, Бак жана Миллз трио катары чыгармачыгыгын улантат. Музыкалык стилине бир нече өзгөрүүлөрдү киргизгенден кийин он жыл бою өзүнүн чыгармачылыгын улантып ар кандай критикалык жана финансылык ийгиликтерге жетип дүйнө жүзү боюнча 85 миллиондон ашык үн жазууларын сатканы менен соң ал "Дүйнө боюнча эң көп сатуулары болгон эң мыкты музыкалык артисттери" болуп эсептелген. 2007-жылы R.E.M. Рок-н-роллдун атак-даңк музейине кошулган. 2011-жылдын сентябрында достук кылып тараган, бул кабарды алар өзүнүн веб-сайты аркылуу жарыя кылышкан.
Аралаш жер семирткич
Аралаш жер семирткич - эки же андан көп сиңимдүү заты бар кошулма. Курамындагы негизги азык заттардын өз ара катышы (N: P2O5: K2O) ар түрдүү жер семирткич өсүмдүк жана топурактын түрүнө жараша ар башка болот. Чымдуу күл топурак, токой боз топурагы жана кара топурактуу жерде картошка, дан өсүмдүктөрү жана кант кызылчасына 1 : 1,5 : 1; жайында азот менен кошумча азыктандырылуучу жашылча жана сплос өсүмдүктөрүнө, ошондой эле күздүк жана жаздык эгпн, картошка, зыгырга 1:1,5:1,5; калийлүү топуракта өскөн көп өсүмдүктөргө 1:1:0; калий жетиштүү топурактагы пахтага айдоо мезгилинде жана себүү алдында, ошондой эле дан, жашылча жана техникалык өсүмдүктөрдү себүү алдында1,5:2,5:0 жана 1:4:0; түрдүү өлчөмдөгү фосфат жана калпйлүү топурактардын өсүмдүктөрү, кызылча, картошкага 1: 1: 1,5; чым көңдүү топурактагы чанактуу өсүмдүктөр үчүн, ошондой эле күздүк, жаздык эгин, жашылчага 0:1:1 жана 0:1:1,5 катышта чачылат. Аралаш жер семирткичти микроэлемент, гербицид кошуп даярдоого болот. Аралаш жер семирткич чубурма келип, чоңдугу бирдей болууга тпйпш. Аны даярдоодо жер семирткич аралаштыруу эрежесин сактоо зарыл.
Жаратылыш
Жер
Жер - азыркы убакыттагы жашоо бар жалгыз планета, жана анын табият өзгөчөлүктөрү көп илимдердин изилдөө темасы. Күндөн тартып эсептегенде Күн системасындагы үчүнчү планета жана жер группасындагы планеталардын арасынан диаметри, тыгыздыгы жана массасы боюнча эң чоң планета. Жердин негизги климаттык өзгөчөлүктөрүнөн анын эки чоң уюлдук аймагы, эки салыштырмалуу мелүүн жана бир кең экватор-тропикалык аймактырынын бардыгы менен шартталган.
Планетада атмосфералык жаан чачындын көлөмү жайгашкан жерине байланыштуу жана бир калыпта эмес,бир миллиметрден тартып жылына бир нече жаан чачын гана жүргөн жерлер бар. Жер бетинин 71 % океан суулары ээлейт. Калган бөлүктөрү кургакконтиненттерден жана аралдардан турат, ошондой болсо да кургактыкты ээлеген элдин басымдуу бөлүгү түндүк жарым шаарда жайгашкан.
Жердин эволюциясы геологиялык жана биологиялык процесстердин өнүгүүсү менен шартталат. Планентанын үстү бир нече тынымсыз кыймылда болуп турган литосфералык плиталар менен бөлүнгөн, алар өз учурунда периодикалык мезгилдердеконтиненнттерди  ажыратып жана  бириктирип турат. Жердин ички бөлүгү мантиянын эритилген калың  катмарынан  жана темир өзөктөн,  гененендирлөөчү магниттик талаадан турат.
Азыркы атмосферанын курамы баштапкы калыбындагы ар кандай жашоо калыптарынын тиричилик аракетинен улам бир топ өзгөрүүлөргө дуушар болуп, экологиялык тең салмакты сактоо менен, жана үстүндөгү жашоо шарттарын турукташтарып турушкан. Бирок климаттын бир кыйла кеңдик жана географиялык факторлорунун өзгөрүлгөнүнө карабай,орточо глобалдык климат муз доорлорунун арасы убакытында бир топ эле туруктуу,орточо глобалдык температуранын  1-2 градус  өзгөрүүсү экологиялык тең салмактуулукка жана Жердин географиясына бир кыйла залакасын тийгизген
Геология
Геология - жер кыртышы жана Жердин андан терең жаткан катмарлары жөнүндөгү илимдердин комплекси. Ууз мааниде, жер кыртышынын курамы, түзүлүшү, кыймылы, өнүгүп-өрчүү тарыхы жана андагы кен байлыктардын пайда болушу, жайгашышы жөнүндөгү илим. Геологиялык изилдөөлөр негизинен тоо тектерге, минералдарга, кендерге, геологиялык кубулуштарга жер бетинен түздөн-түз байкоо жүргүзүү ыкмалары аркылуу ишке ашат. Белгилүү аймактын геологиялык жактан изилдениши андагы көрүнөө жаткан тоо тектерди аныктоо, салыштыруу, алардын үлгүлөрүн алып, лабораториялык изилдөөлөрдү жүргүзүүдөн башталат.
Тарыхы
Илимпоздордун ою боюнча Жер 4,54 млрд жыл мурун чаңдуу газ булутунан, Күн жана башка планеталар менен бирге жаралган.Ай болсо 20 млн жыл кийинчерээк Жердин массалуу зат менен кагылуушуусу аркылуу пайда болгон. Жердин эриген сырткы катмары убакыттын өтүшү менен муздап отуруп катуу кабыкка айланып - кыртыш түзүлгөн. Газдардын бөлүнүп чыгуусу жана жанар тоолордун күжүрмөндүгү алгачкы атмосферанын пайда болушуна өбөлгө түзүшкөн. Суу буусунун конденсациясы(көбүнчөсү кометанын музу аркылуу пайда болушкан) океан жана башка суу ресурстарынын пайда болушуна шарт түзгөн. Андан кийин эсептелгендей, жогорку энергетикалык химия аркылуу өзүн-өзү жараткан молекула 4 млрд жыл мурун пайда боло баштаган.
Жерди үстү жүз жылдар аралыгында улам-улам алмашып турган, маал-маалы менен супер континентке биригип, анан кайра бөлөк континентерге бөлүнүп турган. Болжол менен 750 млн жыл мурун эң байыркы,бизге белгилүү болгон Родиния суперконтиненти бөлүнө баштаган. Бирок бир кыйла убакыттан кийин континенттер кайра биригишип Паннотияны түзүшкөн, ал кийинчерээк 540 млн жыл мурун кайра бөлүнгөн. Андан кийин акыркы Пангея суперконтиненти, 180 млн жыл мурун бөлүнгөн.
Божомолдогондой, Неопротерозия доорунда Жер масштабдуу өлчөмдө муздай болуп тоңуп калган, өз учурунда муздар эквадорго чейин жетишкен. Бул гипотеза «Жер-кар» аттуу ысым алган жана аябагандай кызыкчылыкты туудурат, анткени бул убакыт 530-540 млн жыл мурун Кембрий жарылуусуна туш келген жана ошондон кийин көпклеткалуу жашоо формалары тарай баштаган.
Кембрий жарылуусунан кийин беш даана массалык кырылуу(тукум курут) болгон. Акыркы массалык кырылуу 65 млн жыл мурун, болжолдуу эсепте Жер менен Метеорит кагышканда орун алып, динозаврлардын жана башка көлөмдүү рептилиялардын кырылышына себеп болгон. Кийинки 65 млн жыл, көп түрдүү сүт менен тамактундыруучулар келип чыгуу маалы болгон
Бир нече миллион жылдар мурун Африкадагы адам сымал маймылдар түз баскан абалга жетишишкен. Кийинки адамдын жаралуусу, айыл чарбаны жана цивилизацияны өнүктүрүү Жерде, башка мурдакы жашоо калыптарынан бат өсүп өнүккөнгө таасир эткен, жана ал жаратылышка жана глобалдуу климатка да тиешелүү болгон.
Голоцен кырылуусу аталган, азыркы убакыттагы заманбап доор массалык кырылуунун бир бөлүгү катары каралат. Ал болсо кырылуулардын эң баты болуп саналып жүрөт. Кээ бир илимпоздор, мисалы: Гарвард Университетинен Э.О.Уилсон, биосферанын адам менен талкаланышы жакынкы 100 жыл арылыгында жандардын жарымы жок болуп кетет дешет. Азыркы мезгилдин кырылуу масштабы изилденип, талкууланып жана биологдор тарабынан эсептелинип жатат
Атмосфера, климат жана аба-ырайы
Негизги макала: Жердин атмосферасы планетардык экосистеманы колдоодо негизги фактор болуп эсептелинет. Жерди кучап турган газдардын ичке катмары, планетанын тартылуу күчү менен кармалып турат. Атмосферанын кургак абасы 78% азот, 21% кычкылтек, 1% аргон, көмүр кычкылынан жана башка анча чоң эмес кошулмалардан турат. Жана дагы аба туруксуз сандагы суу буусун камтыйт. Атмосфердик басым бийиктикке көтөрүлгөн сайын төмөндөй баштайт жана 19-20 км бийиктиктен кийин Атмосфералык басымдын биркыйла төмөндөшүнөн улам, суу жана адамдын ткандар аралык суюктугу кайнап байштайт. Ошондуктан адамдын физиологиялык көз карашы боюнча "космос" 15-19 км бийиктиктен кийин эле башталат. Жердин Атмосферасы 12 ден баштап 50 км (тропикалык кеңдиктерде 25-30км, мелүүн жерлерде 20-25, уюлдарда - 15-20) кийин айтылуу O3 молекуларынан турган озон катмары башталат. Ал кооптуу ультрафиолеттик нурланууну өзүнө камтып сиңирип, жердин    үстүндөгү баардык тирүү жандыктарга зыян келтирүүчү нурлануудан сактап абдан Жердин жашоо процесстеринде маанилүү орунду ойнойт. Жана дагы Атмосфера түн убагында да жылуулукту сактап, температуранын бат муздап кетишине жол бербей турат.
Планетардык климат - аба ырайынын көп мезгилдеги тенденциялуу чеги. Планетанын климатына ар кандай факторлор таасир этет, алардын эсебине океан агымдары, үстүңкү альбедо, сиңиргич газдар, күндүн жарыктыгынан жана планетанын орбитасынын өзгөрүлүштөрү кирет. Окумуштуулардын корутундусуна ылайык, Жердин климатында көптөгөн кескин өзгөрүүлөр болуп турган, алардын арасында муз доору дагы бар.
Аймактык климат бир катар факторлорго жана биринчи кезекте кеңдикке көз каранды. Кеңдиктердин диапазону жогорудагыдай климатикалык шарттар аркылуу аймактын климатын жаратат. Мындай аймактык климаттардын бир нечеси бар, алар экваториалдык климаттан башталып,  түштүк жана түндүк уюлдук аймактык уюлдар менен аяктайт. Климатка жер огунун орбитанын сызыгына карата эңкейишинен улам пайда болгон жыл мезгилдери да өз таасирлерин тийнзишет. Эңкейиштен улам Жайында жана кышында планетанын бир бөлүгү күн энергиясын, башка бөлүктөргө салыштырмалуу абдан көп алат. Бул кырдаал жердин орбитада айланышы аркылуу өзгөрүлүп турат. Кандай гана убакыт болбосун түндүк жана түштүк жарым шаарарынын жыл мезгилдери карама каршы абалда турушат.
Жердин аба ырайынын кубулуштары көбүн эсе артыкча атмосферанын төмөнкү бөлүгүндө (тропосферада)болуп турат жана жылуулукту бөлүштүрүү боюнча конвективдүү система кызматын аткарат. Океан агымдары климат жаратууда эң маанилүү факторлордун бири болуп саналат. Өзгөчө суу астындагы чоң термохалиндик циркуляциялар жылуулук энергиясын экватордук аймактардан баштап уюлдук аймактарга чейин бөлүштүрүп турушат. Бул агымдар кышытын жана жайдын температууралык айырмасын мелүүн зоналарда жумшартканга жардам берет. Андан сырткары, жылуулук энергиясынын океан агымдары аркылуу бөлүшүүсү жана атмосфера жок болсо, тропикаларда ысык аябай басымдуу ал эми уюлдук аймактарда өтө суук болмок.
Аба-ырайын жакшы же болбосо терс жактары болот.Торнадо, Ураган, циклондор сыяктуу   экстремалдык аба-ырайын шарттары, аябай көп энергия бөлүштүрүп жана бара жаткан жолунда катуу кырайуулардын себептери болушу мүмкүн. үстүңкү өсүмдүктөр мезгилдин өзгөрүлүштөрүнө көз каранды болуп калган, жана аба ырайындагы бир нече жылга созулган кескин өзгөрүүлөр өсүмдүктөргө да, жана өсүмдүктөр менен тамактанган жаныбарларга да аябагандай таасир тийгизиши мүмкүн.
Аба-ырайы хаотикалык система болуп саналат, айлана чөйрөдөгү кичинекей жеңил өзгөрүүлөрдөн ал бат эле өзгөрүлүшү мүмкүн, ошондуктан азыркы убакытта аба-ыйрайынын болжолу бир нече күн менен эле чектелип атат. Азыркы убакытта дүйнө боюнча эки процесс жүрүп жатат. ортоңку температура көтөрүлүп жана аймактык климаттар кыйла өзгөрүүлөргө дуушар болууда.
Жердеги суу
Суу - химиялык зат, суутек жана кычкылтектен турат жана баардык белгилүү болгон жашшоо калыптарынын жашоо тиричилигине керектүү зат. Жөнөкөй түшүнүктө суу термини суяк абалда же катуу абалга байланыштырылат, бирок ал зат катуу(муз) абалда да болот жана газсыяктуу - суу буусу. Суу Жер шарынын 71 % ээлейт жана көбүн эсе океандарда жана башка көлөмдүү суу көлмөлөрүндө жайгашкан. Булардан да сырткары болжол менен суунун 1,6 % жердин астында жайгашкан, суу ташыгыч горизонттордо жана болжол менен 0,001 % абада, буу жана булут кейпинде(суунун катуу жана суюк бөлүчөлөрү аркылуу жаралган), жана ошондой эле атмосфералык жаан чачындарда. Океандар суунун үстүңкү бөлүгүнүн 97 % түзөт, мөңгүлөр жана уюлдук топулар болжол менен 2,4 %, дарыялар, көлдөр жана жасалма көлдөр, калган 0,6 % түзөт. Мындан сырткары, Жердеги сууну аябай көп эмес сандагы көлөмү биологиялык организмдерде жана адамзаттын чыгарган өндүрүштөрүндө жайгашкан.
Океандар
Океан өзүнө Жердин туздуу суусунун массалуу көлөмүн камтыйт, жана ошондой эле гидросферанын негизги түзүлүш бирдиги болуп саналат. Жердин суу мейкиндиги бир нече өзүнчө океендарга бөлүнгөнүнө карабай, алар баардыгы биригип бир глобалдуу, бири-бири менен байланган туздуу суунун массасын түзөт жана көбүн эсе учурларда Дүйнөлүк океан же глобалдуу океан деп айтылып жүрөт. Болжол менен Жер үстүнүн 71% (361 млн км² аянты менен) Дүйнөлүк океан менен камтылган. Дүйнөлүк океандын көп бөлүктөгө аянтынын тереңдиги 3000 м түзөт, а ортоңку туздуулугу болжол менен миңге 35 бөлүктөн(ppt), ошондо 3,5 % түзөт.
Океандын негизги чектери континеттер, ар кандай архипелагдар жана башка критерийлер менен берилген. Жерде төмөнкү океандарды бөлүшөт(Көлөмүнө жараша азайтылып берилген): Тынч океан, Атлантикалык океан, Индиялык океан жана Түндүк муз океан. Дүйнөлүк океандын бөлүктөрү, кургактык менен курчалган сулар, же суу астынан көтөрөлүп чыгып калган рельефтер менен курчалган болсо деңиз, булуң, кичи булуң деп аташат. Жерде адагы туздуу көлмөлөр бар, алар кичирээк көлөмдө жана Дүйнөлүк океан менен байланышы жок. Эки ачык айкын мисал бул - Арал деңизи жана Чоң Туздуу көлү.
Көлдөр
Көл - гидросферанын компоненти, табигий же жасалма жол менен жасалган көлмө, көл табагынын чегинде толгон сууда жана белгилүү бир жолдор менен океан же деңиз менен байланышпайт. Жерде көлмө деп, эгерде ал Дүйнөлүк океандын бир бөлүгү болбосо, ошондой эле ал көлөмдүү жана терең, жасалма көлчөгө салыштырмалуу, жана ошондой эле ал дарыялардын суулары менен толуп турса демек ал көлмө деп аталат. Жалгыз белгилүү болгон, Жер шарынан сырткары көлдөр сырткы булактар менен толуп турган бул Сатурндун эң чоң жандоочусу Титан болуп саналат. Титандын үстүндө окумуштуулар аркылуу табылган этан көлдөрү, жакынкы болжол менен метан менен аралашылган. Азыркы убакытта Титандын көлдөрүнүн так толукталып турган маалымат жок, бирок анын үстү бир топ дарыялардын өзөнү менен кесилип турганы белгилүү. Жердеги жасалма көлдөр, эреже боюнча тоолуу аймактарда жайгашкан, рифтик зоналарда, жана мурдакы же жакынкы муз тоңуу аралыгындагылар. Башка көлдөр агызбас аймактарда же ири дарыялардын жанында жайгашышкан. Муз доору убагынан калган, хаотикалык дренаж структурасынын айынан жер шарынын кээ бир аймактарында көлдөр аябагандай көп санда жайгашышкан. Баардык көлдөр геологиялык масштабдын убакытындагы өзгөрүүлөрдөн жааралган, анткени алар урандылар аркылуу жай толуп  же аларга толгон бассейндерден төгүлүп турушат.
Жасалма көлмөлөр
Жасалма көлмө - бир жерге, табигый же жазалма жолу менен жаралган, бир жерде токтогон суу топтому, көлдөрдүн көлөмүнө салыштырмалуу аябай кичинекей келет. Жасалма көлдөр деп ар кандай жазалма көлчүктөр айтылат: Суу бактары, эстетикалык коздоого арналган, Балык көлчүктөрү, балыктардын коммерциялык багытта багуу жана жылуулук энергияны сактаганга арналган Суу көлчүктөрү. Жасалма көлдөр жана көлдөр өзөн суулардан агуу ылдамдыгы менен айырмаланышат.
Дарыялар
Дарыя - жаратылыштын суу агымы, өзү салган жасалган тереңдикте, тынымсыз өзөндө жана үстүңкү жана жерастындагы агымдын бассейни аркылуу толуп жана агып турат. Адатынча дарыя океанга, көлгө, деңизге же башка дарыяга куят, бирок башка кырдаалдарда ал кумга же сазга куюп байып жоголуп кетиши мүмкүн, жана ошондой эле башка суу булагына жетпей бүтүндөй кургап калышы да мүмкүн. Арыкча, эки өзөндү же эки көлдү кошкон суунун айрыгы, булак булардын баары кичи дарыя деп эсептелинет. Дарыядагы суулар адатта жаан-чачындар аркылуу үстүңкү агымдан, табигый мөңгүнүн жана муздун үстүңкү катмарынын эришинен, жана ошондой эле жер астындагы суулар жан булактар аркылуу толуп турат.
Өзөн суулары
Өзөн - кичирээк суу агымы, адатынча туурасы бир нече ондой сантиметрден бир нече метрге чейин. Өзөндөр суу каналынын айланышына, тереңдик дренажына, жана балыктардын жапайы шартта миграциясына маанилүү ролду ойнойт. Сууларга жакын болгон биологиялык аймактар жээк зоналары деп аталат. Голоцендик кырылуунун азыркы абалын эсепке алуу менен, өзөндөр чачыранды бөлүнгөн жашоо аймактарын бириктирүүдө, демек биологиялык көп түркүмдүүлүктү сактоодо зор маанилүү ролду ойнойт. Өзөндөрдүн жана суу жолдорун үстүңкү гидрология изилдейт жана экологиялык географияынын башкы элементи болуп саналат.
Экосисистемасы
Экосистема - тирүү жандыктардын(биоценоз) жааматынан турган биологиялык система, аларды жашоо шарты (биотоп), жана ошондой эле, байланыш системалары жана заттарды жана бири бири менен кубат алмашуусу. Экосистема ар кандай абиотопикалык жана биотопикалык бири бири менен байланышылган түзүлүш бирдиктерден турат. Экосистеманын түзүлүшү жана курамы курчап турган айлана чөйрөнүн бири бири менен байланышылган системасы аркылуу ар кандай факторлор менен чечилет, жана ал факторлордун өзгөрүүсү менен экосистема да динамикалык өзгөрүүлөргө дуушар болот. Топурак, атмосфера, күн нуру, суу жана тирүү организмдер экосистеманын эң маанилүү бирдиктери болуп саналат.
Экосистема түшүнүгүнүн борбордук концепциясынын идеясы болуп, баардык тирүү организмдер өздөрүнүн жашоо аймагында болгон башка түзүлүштөр менен өз ара мамилерде турат деген көз караш саналат. Экологинын негиздөөчүсү Юджин Одум айткан: "Баардык организмдерди өзүнө камтыган(жаамат) кайсы болбосун элемент, өзүнүн аймагында жана башка физикалык аймак менен байланышып турса, жана энергия агымы так саналган трофикалык структурага алып келсе, биологиялык аркандайлыкка жана материалдык циклге(материалдарды тирүү жана тирүү эмес организмдер арасындагы алмашуу) системанын чегинде болсо анда ал экосистема". Экосистеманын чегинде түрлөр азыктануу айлампасында байланышылган жана алар бири биринен көз каранды, жана ошондой эле алар өз ара жана айлана чөйрө менен кубатты, материяны алмашып турушат.
Жапайы чөлкөм
Эреже катары, жапайы аймак деп, адамзаттын иш аракети аркылуу кескин өзгөрүүлөргө дуушар болбогон аймак аталат. WILD Foundation мындайчы так,даана түшүндүрмө берет: "Биздин планетадагы калган, көп тийилбеген жапайы жаратылыш аймактар, - бул акыркы чыныгы жапайы жерлер, алар адамдардын колунда эмес жана жолдор, түтүктөр жана башка өндүрүш инфраструктурасы салынган эмес" Жапайы жерлер коруктарда, менчиктиктер, ранчо, сактоолордо, корукчаларда, улуттук парктарда жана жада калса шаарлардын дарыя жээктеринде, жар жана башка адам колу тийбеген жерлер болушу мүмкүн. Жаратылыштын жапайы бурчтары жана кайтарылуучу парктар кээбир жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн түрлөрүнө, экологиялык изилдөөлөргө, жашоо аймакты сактоого жана адамдын эс алышына аябагандай керек. Кээ бир жазуучулардын айтуусунда, жапайы жерлер адамдын жан дүйнөсүнө жана потенциалдык чыгармачылыгана керек,а кээ бир экологдор жапайы жерлерди биосферанын маанилүү өзүн өзү кармаган бөлүгү катары эсептешет. Жапайы жерлер тарыхый генетикалык чектерди сакташы мүмкүн жана жапайы флора жана фаунанын жашоо шарттын таруулайт, аны болсо зоопарктарда, дендрарияда жана лабораторияда жазаганга өтө оор,
Жашоо
Азыркы убакытта жашоо жөнүндө кабыл алынган бир көз караш жок, бирок илимпоздор жашоонун биологиялык чагылышы уюшуу, метаболизм, өнүгүү, өзгөрүү жөндөмдөрү, дүүлүктүрүүчүлөргө болгон реакциясы жана тукум жаратуу менен мүнөздөлө тургандыгы менен баары макул болушат. Жашоо организмдин абалына мүнөздөмөсү деп айтса болот.
Жер жандыктарга мүнөздүү болгон мүнөздөмөлөр(өсүмдүктөр, жаныбарлар козу карындар, жөнөкөйлөр, архейлер жана бактериялар) төмөнкүлөр: алар кычкылтек-суу негиздүү,татаал уюшулган метаболизми бар, өнүгүүгө жөндөмдүү, дүүлүктүрүүчүлөргө реакциясы бар клеткалардан турушат.
Ушундай көрсөткүчтөргө ээ нерсе, адатта жашоо катары саналат. Бирок жашоонун баардык эле аныктамаларында ушул көрсөткүчтөрдүн толугу менен болушу талап кылынбайт.
Жердин тирүү организмдер менен камтылышы биосфера деп аталат. Биосфера жерди, үстүңкү породаны, сууну, абаны жана атмосфераны камтыйт, бул аралыкта жашоо бар, жана ошол эле убакытта өзгөртөт же биотикалык прцесстерди трансформациялайт. Геофизиологияынын кең көз карашында, биосфера - бул глобалдуу экологиялык система, бул система баардык тирүү жандыктарды жана алардын байланыштарын анын ичинде: литосферанын(породалары), гидросфера(суу) жана атмосфера(аба) элементтери менен бологон өз ара байланыштарын бириктирип турат. Азыркы убакытта Жер жүзүндө ар кыл чөйрөдө 75 млрд тонна биомасса(жашоо) бар. Жердин 90% жалпы биомассасын жаныбарлардын жашоосуна түздөн түз тийгизген өсүдүктөр ээлейт. Азыркы убакытта илимге белгилүү болгон 2 миллиондон ашык өсүмдүктөр жана жаныбарлар бар , иш жүзүндө алардын саны нече миллиондон 50 миллионго чейин жетет. . Түрлөрдүн саны дайыма жаңылардын пайда болушу жана башкалардын жоголушу менен өзгөрүлүп турат. Азыркы убакытта жалпы түрлөрдүн саны тез азайып жатат.
Эволюция
Өсүмдүкөр жашоосунун жөнөкөй калыптарындаФотосинтездин пайда болушу планетада татаал жашоонун өнүгүшүнө шарт түзүп берди. Фотосинтездин реакциясы менен пайда болгон кычкылтек атмосферада толо берген, ал болсо озон катмарын пайда кылган. Майда клеткалардын өтө чоң курамдарга биригиши, эукариоттер деп аталган башка татаал клеткалардын өнүгүшүнө шарт түзүп берди алып келди. Колониядагы клеткалар адистешип, чыныгы көп клеткалуу организмдер пайда болду. Ультрафиолеттик нурланууну өзүнө сиңирип алуучу Озон катмары Жердеги жашоонун таралышына шар түзүп берген.
Микроорганизмдер
Жерде эң биринчи пайда болгон жандыктар бул - микроорганизмдер болгон, жана болжол менен миллиард жыл мурун көп клеткалуу микроорганизмдер пайда болгонго чейин Жердеги жалгыз жашоо калыбы болуп турушкан. Микроорганизмдер бул - бул бир клеткалуу микроскопикалык көлөмдөгү, бактерия, козу карын, архей жана протисттерди камтыган организмдер. Бул жашоо формаларын Жердин суу бар жеринде жана тэктердин ичинен тапса болот. Алардын көбөйүшү бат жана интенсивдүү болот. Тез ылдамдыкта мутация жана гендин тикеден тике өтүү жөндөмдүүлүк айкалышы аларды жакшы ыңгайлашкан, алар кандай гана жаңы шартта болбосун,керек болсо, космос мейкиндигинде да жашап кете алган жөндөмдүү болушат. Алар планетардык экосистеманын кыйла көп бөлүгүн түзүшөт, биро кээ бир микроорганизмдер патогендик болушат жана башка организмдердин ден-соолугуна коркунуч туудурушу мүмкүн.
Өсүмдүктөр жана жаныбарлар
Тээ байыртадан эле адамдар тирүү организмдерди жаныбарларга жана өсүмдүктөргө бөлүшкөн. Аристотель өзүнүнү "Жаныбарлар тарыхы" эмгегинде жаныбарларды класстарга бөлгөн, анын шакирти Теофраст болсо өзүнчө "Өсүмдүктөрдүн тарыхы" аттуу эмгегин жазган.[56]Кийинчерээк, XVIII кылымда Карл Линней жаратылыш дүйнөсүн үч "падышачылыкка" бөлгөн: минералдар, өсүмдүктөр (лат. Regnum Vegetabile) жана жаныбарлар (Regnum Animale), ага төрт деңгээл колдонгон:класстар, түркүмдөр, уруу жана түрлөргө. 1969 жылы Роберт Хардинг классифакция системасын беш деңгээл менен тартуулаган, ал азыр абдан популярдуу болуп колдонулуп жүрөт. Ал организмдердин ар кандай тамактанышына карап негиз салган - Өсүмдүктөр падышачылыгын өкүлдөрү көп клеткалуу афтотрофтор, жаныбарлар - көпклеткалуу - гетеротрофтор, козу карындар - көпклеткалуу сапротифтер. Протисттер жана Бактериялардын падышачылыгы өзүнө бирклеткалуу жана жөнөкөй организмдерди камтыйт.Баардык беш падышачылык астыңкы эукариоттор жана прокариоттор падышачылыктарына бөдүнгөн, бул организмдердин клеткаларында өзөктүн бардыгына же жоктугуна алар көз каранды.
Исскусство жаратылышта
Исскустодогу жаратылыш темасы романтика доорунда аяабагандай көп чагылдырылган. Исскустводо жаратылыш көбүн эсе адамдын мүнөздөрүнө, умтулууларына, эркине окшош. Жаратылыш башында эссиз, инстинктивдүү башталыш, адамдын рухуна каршы турган болуп берилет. Жаратылыш булак болуп, дүйнөнүн биринчи калыбы, тазалык болуп тракталат. Цивилизациядан чарчаган адам жаратылыштан тынчтык издейт. XX кылымда жаратылыш алааматтар аркылуу адамдан өч алып атат деген тема башталган.Жаратылыштын көптүрдүүлүгү, кубулуштары, курамы анын акыл-эстүү жана адамдын устаты болгонго жөндөмдүү экенин көрсөтүп турат.
Жаратылыш антропоморфизациясын исскуство аймагынан илимий жана окуу текстерине туура эмес түшүрүү жаратылышка мистицизм элементерин кошуп, анын түшүндүрмөлөрүн жаратылыштын эрки жана эси деп туура эмес маалыматтар кетип калат
Жаратылыш жана жыл мезгилдери
Жаратылыш, башка органикалык чөйрө катары дайыма өнүгүүдө жана кыймылда болуп турат. Жаратылыштын эң башкы өзгөчөлүгү - бул анын цикликалыгы, улам-улам алмашып туруучу мезгилдер, ойгонуп аткан процесстер жайлагандырды алмаштырат, а өсүү фазасы жана түш өнүгүү фазасы жана процесстердин жайланылышы. Жыл ичинде алмашып туруучу мезгилдерди жыл мезгилдери деп атайт - булар жаз, жай, күз жан кыш. Жаратылыштын мезгил алмашуусу, мезгилдердин физикалык кубулуш мезгили гана болбостон, поэт, прозачы, сүрөтчү жана музыканттарды да шыктандырат. Жыл мезгилдерине канча деген ырлар чыгарылбады, адамзатты жыл мезгилдерине суктанып эмненин баарын кылбады, ырдады, сүрөт тартты.
Шилтемелер
Прырода Geme इयऱ्कै (सन् २००३या संकिपा)
Анянтоип (дарыя)
Анянтоип — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ананъя дарыясынын оң жээгинен 41 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Медицина-санитардык бөлүк
Медицина-санитариялык бөлүк — ири өнөр жай ишканаларында уюшулган дарылоо жана алдын алуу мекемелер комплекси. Ал жумушчуларды, кызматчыларды тейлейт. Медицина-санитариялык бөлүктүн ирилерине: стационар, поликлиника (амбулатория), саламаттык сактоо пункттары, профилакторий, бала бакчасы жана башкалар кирет. Медицина-санитариялык бөлүк ишканада иштегендерге квалификациялуу дарылоо, алдын алуу жардамын көрсөтөт, чарбалык жана профсоюз уюмдары менен бирдикте жумушчулардын эмгек жана жашоо тиричилигинин санитария-гигиеналык шартын жакшыртууга багытталган бирдиктүү комплекстүү чаралардын планын иштеп чыгат, эпидемияга каршы чараларды жүргүзөт. Поликлиникада врачтар өздөрүнө бекитилген цехтеги жумушчуларга медициналык жардам көрсөтөт, цехте санитариялык-агартуу ишин жүргүзөт, ооруларды эрте табуу үчүн жумушчулар арасында мезгили менен медициналык кароо уюштурат, өнөкөт оору менен ооругандарды диспансерлейт, санаторий-курорттук дарыланууга муктаж болгондорду белгилеп, жумушчулардын оорукчандыгын, өндүрүштүн өзгөчөлүгүн жана эмгектин санитария-гигиеналык шартын изилдеп, оорукчандыкты азайтуу жана эмгек шартын жакшыртуу боюнча тийиштүү чараларды иштеп чыгат.
Какамицли
Какамицли (лат. Bassariscus astutus) – жанат сымалдуу желиндүү айбандардын бир түрү, Америкада жашайт.
Агөлөң жарым аралы
Агөлөң жарым аралы - Балыкчы булуңунун түштүк-батыш жээгинде. Агөлөң кыштагынан (Тоң району) 6,3 км түндүк-чыгыш тарапта. Көлгө карай 2 км кирип жатат, туурасы 3 км. Мурда арал болуп (аянты 66480 м2), жээктен 130 м аралыкта турган (1956-ж.), кийин кургактыкка кошулуп, жарым аралды түзгөн. Жарым аралдын аянты 1957-жылдан 1982-ж. чейин 0,6749 км2ге, 1981-84-ж. 0,0046 км2ге чоңойгон. Суу астындагы бөлүгүндө 3-5 м тереңдикке чейин кум жалчалары жатат. Кум-шагылдуу жээк жалчалары, сайроондор ж. б. мүнөздүү.
Трэнтон (Нү-Жерси)
Трэнтон (Нү-Жерси) (Trenton) — Нү-Жерси штатынын Мерсер округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 84 913 киши. Болжолдуу аянты - 21.1 км². FIPS коду — 34-74000.
Мегатой
Мегатой — Кыргыз көркөм тасмасы, режиссёру Сүйүн Откеев.
Мазмуну
Тасмада үйлөнүп жаткан эки жигиттин бирөөсү достору менен адашып, той болуп жаткан башка үйгө барып калышат. Кызыктын баары дасторкондогу тамак-аштар желип, көрүндүккө делген акчанын баары түгөнгөндө башталат. Тойго чыныгы күйөө бала достору менен келгенде үлпөт көйнөкчөн кыз кайсы жигитти тандаарын билбей туруп калат...
Биржа комитети (кеңеши)
Биржа комитети (кеңеши) – биржаны башкаруу (АКШда – Башкаруучулар кеңеши, Улуу Британияда – Биржа кеңеши) органы. Биржа мүчөлөрүнүн жалпы чогулушунда белгилүү мөөнөткө шайланат. Негизги аткаруучу иштери: а) аткарым жүргүзүү эрежелерин жана биржага мүчөлөрдү кабыл алууну иретке салуучу уставдын аткарылышына көзөмөлдүк кылуу; б) баалуу кагаздарга  жол берүүгө жана  биржа бюллетенин  чыгарууга байкоо жүргүзүү; в)  далдалчыларды  дайындоо; г) биржа мүчөлөрүнүн, ошондой эле алар менен алардын кардарларынын ортосундагы пикир келишпестиктерди талдоо, чечүү; д) башка уюмдар (анын ичинде мамлекеттик дагы) жана басмасөз менен байланышуу.
Сол Сугульда-Чор дарыясы
Cол Сугульда-Чор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сугульда-Чор дарыясынын сол жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыртыштын суу режими
Кыртыштын суу режими — топурак кыртышынын нымдуулугу, суу сиңириши, суунун кыртыштагы кыймыл-аракети, чыгымдалышы, өсүмдүктөргө сиңиши. Мында топурак кыртышынын пайда болушу жана түшүм берүү жөндөмдүүлүгү негизги факторлордон болуп саналат. Нымдуулук атмосфералык жаан-чачынга, кыртыш суусунун тереңдигине, аз-көбүнө, тоо тектеринин механикалык курамына байланыштуу. Кыртыш канчалык борпоң жана майда көзөнөкчөлүү болсо, ошончолук ным көп болот. Чополуу кыртышта ным капилляр көзөнөкчөлөрү аркылуу өтө жай кыймыл-аракетке келип, 4 м бийиктикке көтөрүлөт. Борпоң кыртышта ным бийик көтөрүлбөй, кыртышка тез тарап кетет. Суу кыртыштын курамында суюк, буу, муз, ным түрүндө жолугат. Жабышкак, бош, эркин абалда болот. Бош суу оордук күчүнүн таасири астында кыймыл-аракетке келет, агат, сиңет. Топурак кыртышындагы нымдын сакталышы айдап себүүгө, сугарууга, структурасын өзгөртүүгө, кыртыштын курамына, түзүлүшүнө, физикалык касиеттерине, климаттык шартка, аба ырайына, өсүмдүктөрдүн түрлөрүнө байланыштуу болот.
Медициналык пункт
Медициналык пункт — ооруларды дарылоо-алдын алуу иштерин жүргүзүүчү мекеме; ал аскер бөлүктөрүндө, пионер лагерлеринде, студенттик курулуш отряддарында, метрополитен станцияларында, вокзалдарда жана башкалар уюштурулат. Айрым шарттарда (оорукана, поликлиника алыс болсо) анча көп эмес жумушчуларды тейлөө үчүн фельдшердик же дарыгерлик саламаттыкты сактоо пункттары, колхозчулар үчүн фельдшер-акушердик пункттар да түзүлөт.
Green Day
Green Day – 1986-жылы башкы вокалист жана гитарчы Билли Жо Армстронг менен бас-гитарчы Майк Дернт негиздеген америкалык панк-рок тобу. 1990-жылы Kerplunk (1991) студиялык альбомунун жаздыруусунан мурун белгилүү доолбасчы Жон Киффмейердин ордуна келген доолбасчы Тре Кул менен кошо Green Day трио-тобу болуп келген. 1999-жылдан бери топтун турагенти катары иштеп келген гитарчы Жейсон Уайт 2012-2016-жылдар арасы топтун толук кандуу мүчөсү катары иштеген.
Green Day оболтон Берклидеги (Калифорния) 924 Gilman Street панк-клубунда негизделген панк чөйрөгө тиешеси бар бир топ. Топтун алгачкы үн жазуулары көз карандысыз Lookout! Records фирма белгиси аркылуу чыккан. 1994-жылы Dookie (Reprise Records жаздырган) аталышындагы негизги альбому ийгиликке жетип акырында АКШга 10 миллиондон ашык альбому жиберилип Green Day тобу Sublime, Bad Religion, The Offspring жана Rancid калифорниялык панк-топтор сыяктуу панк-рок жанрынын кеңири жайылуусуна өбөлгө түзгөн.
Green Day дүйнө жүзү бою 85 милиондон ашык үн жазууларын саткан. Алар беш "Грэмми" сыйлыгына ээ болгон: Dookie - "Эң мыкты альтернативдүү альбому"; American Idiot ''' (кырг. Америкалык аңкоо) - "Эң мыкты рок альбому"; "Boulevard of Broken Dreams" (кырг. "Талкаланган кыялдардын бульвары") - "Жылдын эң мыкты үн жазуусу"; экинчи "Эң мыкты рок альбому" - 21st Century Breakdown (кырг. 21-кылымдын кулоосу); "Эң мыкты музыкалык-шоу альбому" - American Idiot: The Original Broadway Cast Recording (кырг. Америкалык аңкоо: чыныгы Бродвей жазылышы). 2010-жылы American Idiot альбомунун сахналык адаптациясы Бродвейде көрсөтүлгөн. Бул мюзикл "Тони" сыйлыгынын "Эң мыкты мюзикл", "Эң мыкты сахналык кооздому" жана "Эң мыкты жарык кооздому" үч номинацияларына талапкерлиги коюлуп, биринчисинен тышкары калган эки номинациянын жеңүүчүсү болгон. Ошондой эле 2010-жылы Green Day тобу VH1 каналынын "100 эң мыкты артист" тизмесинде 91-орунда жайгашкан. 2015-жылдын 18-апрелинде Green Day 2015-жылдын добуш берүүсүндө ылайык табылып Рок-н-роллдун атак-даңк музейине кошулган.
Кыргызстан тоолору
Кыргызстан тоолору — Тоолор жер шарында мындан миллиондогон жылдар мурун пайда болгон. Азыр да тоо пайда болуу процесстери улантылып, жер титирөөлөр, жанар тоо атылуулары болуп турат. Жер жүзүндө эң бийик тоолор бар, мисалы, Гималаи, Памир, Анд, Кавказ тоолору. Алардын ак кар, көк муз кетпеген бийик чокулары булуттардан да бийик көтөрүлүп турат. Too дарыялары бууракандап шар агат. Урал сыяктуу жапыз тоолордун капталдары жантайыңкы келип, айрым жерлеринде чокуларына чейин чытырман токой өсөт. Дарыялары өрөөндөр аркылуу жай агат. Жер шарындагы эң бийик тоо - Гималай. Анда дүйнөдөгү эң бийик чоку - Жомолунгма (Эверест) жайгашкан.
Анын бийиктиги деңиз деңгээлинен 8848 метр. Ар кайсы өлкөлөрдүн чыгаан альпинисттери бул бийик чокуга чыгууга нечен жолу аракеттенишкен, бирок ызгаар суук, кардуу бороон аларды кайра кайтууга аргасыз кылды. Бийик тоодо аба өтө суюк болгондуктан адам тез күйүгүп, ар бир кадам өтө кыйынчылык менен шилтенет. Ошондуктан чокуга чыгуучулар көбүнчө ичине кычкылтек толтурулган баллонду пайдаланышат. Чокуга чыгууда түпсүз терең жаракалар, жалама муз жана башка тоскоолдуктар көп кездешет
Калилова Сапарбу
Калилова Сапарбу - 1947-жылы 13-январда Ош облусунун Карасуу районунда туулган. 1969-жылы Фрунзедеги политехникалык институтунун «Эт жана эт продуктуларынын өндүрүштөгү технологиясы» адистигин бүтүргөн. 1990-жылы Москвадагы Плеханов атындагы эл чарба институтундагы менеджерлерди даярдоо борборунда окуган. Шериктештик мамлекеттеринин менеджерлер Союзунун мүчөсү болгон. Эмгектик ишмердүүлүгү 1969-жылы Жалал-Абад шаарындагы эт комбинатында экономист болуп иштөөдон башталган. Андан соң бухгалтер, колбаса цехинин башчысы, башкы технолог болуп иштеген. 1977-жылы аталган эт комбинатынын башкы инженердик кызматына көтөрүлгөн. 1986—1992-жылы Жалал-Абад облусундагы Майлуусуу, Ташкөмур, Көкжанак эт комбинаттары менен Казарман, Караван, Алабука, Токтогул союу пункттарынын башын бириктирген бирикменин директору болгон. Ал эт комбинаттарынын ишинин өркүндөшүнө чон салым кошкон. Ошол жылдары өндүрүшкө керектүү көп жайлар курулган. 1992-жылдан 2000-жылга чейин «Мөлмөл» мейманкана комплексинде директор болуп иштеди. 1995—2000-жылдарда коомдук башталышта облустук аялдар конгрессинин төрайымы болуп иштеп жүрдү. «Келечек» акционердик коомдор бирикмесине караштуу мурдагы эт комбинатынын базасына кайрадан уюштурулган «Азык» акционердик коомунда аткаруучу директор болуп эмгектенди.
Умарбек Алымбеков
Алымбеков Умарбек Жыгаччы. 1966-ж. Кочкор районундагы Чолпон айылында төрөлгөн. Бишкектеги № 19 элдик көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайын бүткөн. «Кыял» Бирикмесинин Ысык-Көл шаарындагы филиалында узанат. 1991-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Умарбек ашкана кырма идиштеринен сырткары үй ичиндеги буюм-тайымдарын, сандык, ала бакан, тогуз коргоол өңдүүлөрдү кармайт. Анын жүк (төө) сандыгынын үлгүсүндө салттуулукту сактоо менен автордук чыгармачылык бар. Жыгачты, фанераны көлөкө жайда табы менен кургатат да, жердикке карата анын көлөмүн аныктайт. Кир көтөрүмдүү болушка жыгачты кара күрөң боёкко алат. Устанын чеберчилиги сандыктын мандайкы бетине урган шөкөттөрүнөн баамдалат. Мында ал жука ак калайдын тазасын тандайт. Ara түшкөн кооздук «мүйүз оюмдарынын» түрлөрүн элестетип, бир көркөм көчөт менен экинчи көркөм көчөт жумуруланат. Чабылган датчалбас ак калайдын борбордук бөлүгү менен жээк бөлүгү жиксиз уланат. Жыгаччынын жараткан жаңычыл үлгүлөрү көркөм кеңештен ийгиликтүү өтүп, өнөркананын чебер аткаруучулары көп нускалоодо. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Сандыгы үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин, Кыргыз ССР Маданият министрлигинин Ардак грамоталары; 1991 ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Жыгач буюмдары коюлган.