cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тихий дарыясы (Чангыль-Кы куймасы)
Тихий — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чангыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 25 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жоржи Амаду
Амаду Жоржи - (10. 8. 1912, Пиранги - 6. 8. 2001, Сальвадор шаары) - бразилиялык жазуучу, коомдук жана саясий ишмер. Бразилия жумушчу кыймылынын активдүү катышуучусу. Рио-де-Жанейродо юридикалык факультетте окуган. 1961-жылдан Бразилия академиясына мүчө. «Какао» (1933), «Тер» (1934) романдарында кедей-дыйкандардын аңсезиминин ойгонушун чагылдырат. «Учу-кыйырсыз жерлер» (1943), «Сан Жоржи дос Ильеус» (1944) аттуу роман-экилтигинде, «Кызыл үрөндөр» (1946), «Азаттык подпольеси» (1952), «Түн күзөтчүлөрү» (1964) ж. б. повесттери менен аңгемелеринде революциячыл маанайды, эмгекчилердин турмушун, күрөшүн, образдарын реализм позициясынан чагылдырган. «Тентиген кыздын кайта келиши» (1977) аттуу романы бар. Анын чыгармалары дээрлик бардыгы орус тилине которулган. Эл аралык Лениндик сыйлыгынын лауреаты (1951).
Сандык сигнал
(Digital signal- Цифровой сигнал). Компьютер жабдуулары сандык сигналдарды иштетүүгө багытталып жасалган, мында айрым электр импульстары биттерди көрсөтөт, алар чогулуп байтты түзүшөт.
Балгарт өрөөнү
Балгарт өрөөнү - Ички Теңир-Тоодо. Жетимбел, Жетим, Үч-Эмчек тоолору менен курчалган. Карасаз, Буркан жана Арчалы сууларынын төмөнкү агымында жайгашкан. Узундугу 82 км, эң жазы жери 7 км. Өрөөндүн деңиз деңгээл бийиктиги 2700-3400 м. Чыгышы тектирлүү; түштүгүндө шиленди жана бийик кашаттар менен Арчалы суусунун шиленди конустары, түндүгүндө мөңгү таштарынан пайда болгон дөңсөөлөр жатат. Борбор бөлүгү түзөң. Өрөөн гранит, кумдук, сланец тоо тектеринен түзүлгөн. Алардын үстүндө чополуу жана плейстоцендин шиленди катмарлары жатат. Түзүлүшү боюнча грабен-синклиналь.
Климаты континенттик. Кышы суук, январдын орточо температурасы -13...-14°С, жайы салкын, июлдуку 8-9°С. Жылдык жаан-чачыны 300-400 мм. Каракаман, Буркан тоолору мөңгүлүү. Жылуусуу, Арчалы, Жылаңач, Каракаман, Балгарт, Карасаз жана Буркан суулары кошулуп, Кичи Нарынды түзөт. Балгарт өрөөнүндө саз көп кездешет; жер астындагы сууларга бай.
Кыртышы кумдак боз топурактуу. Шалбаа жана талаа өсүмдүктөрү басымдуу. Жайыты топоним балык жана арт (ашуу) сөздөрүнөн түзүлгөн; «балыктуу суу ашуусу» маанисин туюндурат.
Маскиноңдор
Маскиноңдор (лат. Esox masquinongy) — Түндүк Американын чортон балыктарынын бир түру.
Пигменттүү тактар
Пигменттүү тактар териде тубаса, ошондой эле организмдеги ар кандай бузулуулардын же сырткы чөйрөнүн таасиринен (күйүктөн, үшүк алуудан) пайда болот.
Ар кандай Пигменттүү тактар бөйрөк үстүндөгү бездердин оорусунда (коло оорусу), организмде никотин кислотасынын, В тобундагы витаминдердин жетишсиздигинен да (пеллагра) келип чыгат.
Пигменттик бузулууларда чекеге, мурунга, ууртка, моюнга түшкөн саргыч күрөң тактардын пайда болуусу ички секреция бездеринин бузулушуна, боор, ичеги-карын ооруларына, аз кандуулукка, мите ооруларына, жетишсиз тамактанууга жана башкаларга байланыштуу.
Көп учурда кош бойлуу аялдарда пайда болуп, төрөгөндөн кийин да кетпей калат. Тамак-ашта А витамининин жетишсиздиги чыканак менен тизеде үстү какачтанып туруучу кургак саргыч күрөң тактар пайда болушуна себеп болушу мүмкүн. Айрым адамдардын териси ультракызгылт-көк нурга абдан сезгич келгендиктен, жазгы көн нурларынан пигменттүү так — сепкил түшөт. Сырткы чөйрөнүн таасиринен болгон Пигменттүү тактар бара-бара жоголуп кетүүсү мүмкүн.
Пигменттүү тактарды дарылоо косметологиялык мекемелерде жүргүзүлөт.
үй шартында тактын өңүн өчүрүү үчүн териге айран, эки — үч күн туруп калган кефир же суутектин өтө кычкылынын 3%түү эритмесин, жайында бадыраңдын, карагаттын ширесин сүртсө болот. Пигменттүү тактарды агартуу үчүн атайын бет майлар (к. Косметикалык каражаттар, Терини күтүү) пайдаланылат.
үй шартында агартуучу каражаттарды өзүңүздөр даярдап алсаңыздар болот. Ал үчүн бир аш кашыктан лимондун маңызы менен тамак-аш уксусуна 2 чай кашык суу кошуп аралаштырат. Мындай аралашма менен бетти күн сайын сүртүү керек. Эгер тери кургак болсо, аралашмага 1 чай кашык өсүмдүк майын кошуп коюу сунуш кылынат, Терини лимон, бадыраң, кефир, айран менен сүртүп, андан соң жуунуп же лосьон менен тазалап туруп упа сыйпоо керек.
Мамлекеттик казына векселдери
Мамлекеттик казына векселдери (МКВ) - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн кыска мөөнөттүү (жүгүртүү мөөнөтү 3, 6, 12 ай) дисконттук мамлекеттик баалуу кагаздары.
1 МКВнын номиналы - 100 сом. МКВ эсептерге жазууменен документтерде чагылдыруусуз чыгарылат. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги МКВнын эмитенти болуп саналат. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы - МКВларды чыгарууну тейлөө боюнча башкы агент. МКВларды жайгаштыруу жума сайын Улуттук банк тарабынан өткөрүлгөн аукциондор аркылуу ишке ашырылат. Тике катышуучулар (Улуттук банк менен келишим түзүшкөн биринчилик диллерлерине жана финансы-кредиттик мекемелерине ж.б.) аукциондорго катышуу укугуна ээ. Улуттук банк тарабынан белгиленген талаптарга жооп берген жана МКВнын экинчилик рыногунда алардын ликвиддүүлүгүн колдоочу коммерциялык банктар - Кыргыз Республикасынын резиденттери биринчилик диллерлери болуп саналышат. Учурда 16 биринчилик дилерлери каттоодон өткөн. Финансы-кредиттик мекемелер болуп, мамлекеттик казына векселдери рыногунда операцияларды жүзөгө ашырууга Улуттук банк менен келишим түзүшкөн коммерциялык банктар жана институционалдык инвесторлор (инвестициялык жана пенсиялык фонддор, камсыздандыруу компаниялары жана финансылык мекемелер) саналат.
Юридикалык жактар сыяктуу эле, жеке адамдар да Кыргыз Республикасынын МКВсынын ээлери боло алышат. Чет өлкөлүк инвесторлордун МКВ рыногуна кирүүсүнө чек коюлбайт. Инвесторлордун МКВларды сатып алуусу аукциондо (аларды биринчи жолу жайгаштырууда) же болбосо экинчилик рынокто Биринчилик дилерлер аркылуу гана жүзөгө ашырылат.
МКВнын экинчилик рыногундагы бүтүмдөр Улуттук банктын Биринчилик дилерлерге жана анын кардарларына өздөрүнүн жумуш орундарынан эле МКВларды сатып алуу /сатуу боюнча операцияларды жүргүзүүлөрүнө мүмкүнчүлүк берген, электрондук соодалык системасы аркылуу жүзөгө ашырылат. Борбордук депозитарийдин функциясын Улуттук банк аткарат. Биринчилик диллерлер инвесторлор боюнча, баалуу кагаздардын менчик укугун сактоо жана эсепке алуу боюнча функцияларды аткаруучу субдепозитарий катары иш алып барат.
Маалымат булагы
Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкынын сайтынан
Алмашуу бюролору
Алмашуу бюро - накталай чет өлкө акча бирдиктирин алмашуу операцияларын жүргүзүү укугуна лицензия алышкан айырбаштоо мекемеси.
Кангүл (Калтасин району, Башкыртстан)
Кангүл — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Амзибашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 21  киши. Почта индекси — 452871, ОКАТО коду — 80233803002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Лион метросу
Лион метросу – Лион шаарынын метросу. Метросу 2-май 1978-жылы ачылат.
Пиелография
Пиелография — бөйрөк чөйчөкчөлөрүнө жана ойдуңчаларына рентгенконтрастуу затты жиберип, рентгендик изилдөө ыкмасы. Мында бөйрөк жана заара жолундагы түрдүү ооруларды (сезгенүү, шишик оорусу, таштын болушу) аныктоого болот (к. Рентгендиагностика, Рентгенография).
Шулган (Татышлин району, Башкыртстан)
Шулган — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Шулган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 979 киши. Почта индекси — 452843, ОКАТО коду — 80250860001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Хуэрфано (Нү-Мексико)
Хуэрфано (Нү-Мексико) (Huerfano) — Нү-Мексико штатынын San Juan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 104 киши. Болжолдуу аянты - 69.5 км². FIPS коду — 35-33762.
Жасалма булгаары
Жасалма булгаары – ар түрдүү кийим, галантерея жана техникалык буюмдарды жасоодо табигый булгаарынын ордуна колдонулуучу полимер материал. Жасалма булгаарынын төмөнкүдөй түрлөрү чыгарылат: жумшак, бут кийим резиналары, галантерея жана бут кийим картону. Бут кийим резиналары негизинен бутадиен-стирол каучугунан алынып, бут кийимдин такасын, таманын жана башка жасоодо колдонулат. Бут кийим жана галантерея картону булалуу материалдан алынат. Негизги сырьё катары целлюлоза, кебез булалар, табигый булгаарынын майдаланган калдыктары пайдаланылат. Жумшак Жана башка кездеме, согулган материал, кагаз, түрдүү булаларды резина желими же латекс, поливинилхлорид пастасы, полиамид жана башка плёнка пайда кылуучу заттар менен иштетүүдөн алынат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Таш-Кудук
Таш-Кудук — Кыргызстандын Талас облусунун Бакай-Ата районундагы айыл. Акназаров айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1182 киши (2009-жылы).
Желдейбоз
Желдейбоз — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Көз-камандардын бири. Кыргыздар чабылганда сүрүлүп кетип калмак болуп калган. Түбү кыргыз. Манастын аталаш туугандарынан. Манасты өлтүрүп келгиле деп Эсенкан атайын тапшырма менен жибергенде Ж. да тогуз уулу менен келген. Манаска алдап уу беришкенден кийин, Акаярды орго салып, Манастын ордосун талап алып, кытайга кайра качып баратышкан Көзкамандар Амбал тоону этектеп өргүп жатышканда кароолдо турган Ж. Бакай баштаган Манастын кырк чоросу аркасынан кууп жеткенин Көзкаманга кабарлайт. "Көзкамандар окуясынын" башында Чаңдуу аяк деген ат менен айтылып, Манаска уу беришкенден баштап Ж. делет ( Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 189 — 210; Курама варианты, 1. 267—292). Сагымбай Орозбаковдун вариантында Көзкамандардын ичинде мындай ысымдагысы жок.
Саясат таануучу
Бул термин "саясат" жана "таануу" деген эки сөздөн куралган.
Муунак буттуу
Муунак буттуулар (лат. Arthropoda) - денеси сегменттуу, эки капталысимметриялуу, сыртынан нык хитинден турган каптоо менен капталган муунак буттары бар жандыктар.
Саясат таануучу
Кыргызстанда саясат таануу илими пост-советтик доордо гана ар тараптуу өнүгө баштаган.
Муунак буттуу
муунак буттулар тиби озуно биллатериалдык уч катмарлуу жаныбарларды камтыйт. Муноздуу белгилери гетерониялуу сегменттуулукко ээ.
Саясат таануучу
Совет доорунда бул илим коммунисттик идеологиянын толук көзөмөлү алдында болгон.
Кыргызстандагы белдүү саясат таануучулардын арасында профессор Аалыбек Акунов, профессор Кусейин Исаев жана башка аалымдар бар.
Ношва
Ношва — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ула дарыясынын оң жээгинен 51 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 41 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Депозит
Депозит — бул кайтарып берүү шартында бир жак экинчи жактан алган акчанын суммасы (ал толугу менен же жарым-жартылайбы же суммадан ашыгыраак кайтарылабы, андан көз карандысыз).
Кыргыз Республикасынын Улуттук (Борбордук) банкынын тиешелүү лицензиясына ээ болбогон жактар депозиттерди кабыл алууга жана өз аталышында "депозит" деген терминди колдонууга укуксуз.
Банк болуп саналбаган жак депозит болуп эсептелбеген акча каражаттарын төмөндөгү учурларда гана эгерде бул каражаттар:
1) иш-аракети ссуда берүү болуп саналган банктардан же болбосо башка жактардан кабыл алынган болсо;
2) адам тарабынан экинчи адамдан карыз шартында алынган болсо;
3) чет өлкөлүк же эл аралык финансы уюмдарынан алынган болсо;
4) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык камсыздандыруу компаниялары же социалдык (пенсиялык) фонддор тарабынан алынган болсо;
5) баалуу кагаздар менен жүргүзүлүүчү операцияларды жөнгө салуу жөнүндөгү мыйзамдарга ылайык баалуу кагаздарды чыгаруу аркылуу алынган болсо;
Санкциясыз (уруксатсыз) кирүү
(Unauthorized access- Несанкционированный доступ) деп компьютерди уруксатсыз пайдаланууну, б.а. компьютерди пайдалануу чегин бузууну түшүнөбүз. Ком-пьютердик системге мыйзамсыз кирүүгө аракеттенген инсандарды ”хакер” (hacker) деп аташат. Санкциясыз пайдалануу компьютердик системге же компьютердеги берилиштерге тыюу салынган же уруксатсыз аракеттерди аткаруу дегенди билгизет. Санкциясыз пайдалануу компьютерди колдонгон кызматкер тарабынан деле аткарылышы мүмкүн, ал өзүнүн жеке берилиштерин сактоо же банк сыяктуу системдерге же-түү менен алынган берилиштерди санкциясыз жиберүү.
Түндүк Каракчы-Кум нефть–газ кени
Түндүк Каракчы-Кум нефть–газ кени Баткен облусунун Лейлек районунда, Арка кыштагынан 10  км чыгыш тарапта, Белисынык кырка тоосунун түндүк этегинде. 1977-ж. табылган. Кен аймагында бор жана палеоген-неоген мезгилдеринин чөкмө тектери кеңири таралган. Алар тектоникалык бүктөлүүлөргө дуушарланып, антиклиналдык түзүлүштү пайда кылат. Газ менен нефть антиклиналдык түзүлүштүн оң жана сол капталдарындагы бор менен палеогендин кумдук, чопо, алевролит тектеринде топтолгон. Газ 3711–3727 м тереңдикте жаткан бор мезгилинин жана 3641–3650 м тереңдиктеги палеогендин кумдук катмарынан табылган. Нефть палеогендин 3882–3888 м тереңдиктеги катмарынан чыгат. Газдын суткалык чыгымы 49–160 миң м3, нефтиники 110 м3. Газдын курамында 81,06–3,88% метан; 0,7–30,9% этан; пропан жана жогорку сапаттагы газдар 0,59–0,68%; нефтиде көмүр кычкыл газы 0,13–0,95%, азот жана сейрек кездешүүчү газдар 1,04–8,34%. 1997-жылга карата калган нефтинин запасы В – 178 миң т, эркин газ жана газ шапкасынын бириккен запасы В категориясы боюнча 1856 млн м3. 1996-ж. кенден 0,2 миң т конденсат жана 10,33 млн м3 газ алынган.
Депозит
6) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык лицензиянын негизинде адистештирилген компаниялар тарабынан кардарлардын атынан баалуу кагаздарга инвестициялоого багытталган ишти жүзөгө ашыруу максатында кабыл алынган болсо;
Малабо
Малабо (1973-жылга чейин Санта-Исабель) – Экватордук Гвинея Республикасынын борбору, шаар. Масиас-Нгема-Бийого (мурда Фернандо-По) аралында, Санта-Исабель жанар тоосунун этегинде жайгашкан. Калкы 179,3 миң (2010). Эл аралык аэропорту бар. Биафра булуңундагы (Гвинея булуңунун бир бөлүгү) порт (сыртка какао, кофе жана жемиш чыгарат). Өлкөдөгү калк эң жыш жайгашкан шаар. Малабо англичандар тарабынан 1827-жылы Порт-Кларнес тургун жайы катары негизделген. 1843–1968-жылдары Испаниялык Гвинеянын административдик, 1968-жылдын 12-октябрынан Экватордук Гвинея Республикасынын борбору. Токой тилүү, жыгаччылык, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Пальма майы сыгылат. Самын кайнатылат. Экватордук Гвинеядагы негизги маданий борбор. Окуу борборлору (бул жерден жогорку билим алса болот) иштейт. Жыл сайын маданий фестивалдар (элдик ыр-бий) өткөрүлүп турат.
Депозит
7) контракт боюнча сатууда, ижарага берүүдө же мүлктү берүүнүн жана кызмат көрсөтүүлөрдүн башкача жолдорун ишке ашырууда алдын-ала төлөнгөн же жарым-жартылай төлөнгөн төлөм катары киргизилсе жана ал ошол мүлк же кызмат көрсөтүү иш жүзүндө сатылбаган, ижарага берилбеген же болбосо кызмат көрсөтүлбөгөн учурда гана кайтарылууга тийиш болсо;
8) контракттын аткарылышына ылайык гарантия же күрөө катары же болбосо кандайдыр бир мүлктү сатууну же кайтарып берүүнү камсыздоо үчүн киргизиле турган болсо;
9) бир эле негизги компаниянын (түпкү) туунду компаниялары болуп саналган бир акционердик коом тарабынан экинчисине төлөнө турган болсо же алардын бири экинчисинин туунду компаниясы болуп саналса;
10) биргелешип иштөө жөнүндөгү макулдашуунун негизинде бир жак тарабынан экинчи жактан кабыл алына турган болсо гана топтой алат.
(Кыргыз Республикасынын 2003-жылдын 26-мартындагы N 63 Мыйзамынын
редакциясына ылайык)
Шилтеме:
1. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы.
Бөрү карагаттар
Бөрү карагаттар (Berberidaceae) - өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классынын айрым желек челүүлөр классчасындагы тукуму. Көп жылдык чөп же бадал. Жалбырактары жөнөкөй же татаал, кезектешип орун алган же тамырлаш. Көпчүлүк учурда жан жалбыракчалары өөрчүп жетилбеген же тикенге айланып кеткен. Топ гүлү - чачы, кээде бирден болот. Мөмөсү - жемиш же кутуча. Айрым өкүлдөрүндө берберин алкалоиди бар. Жер бетинин мелүүн алкагынан 650 түрү кездешет. Алар дары, жемиш берчү жана кооз өсүмдүк болуп саналат. Бул тукумдун Ыраакы Чыгышта, Кавказда, Орто Азияда 7 уруусунун 29 түрү, Кыргызстанда анын З Уруусунун 10 түрү өсөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жасалма жибек
Жасалма жибек – химиялык жол менен алынган була. Химиялык булалар жасалма (айнек, вискоза, ацетат буласы) жана синтездик (капрон, лавсан жана башка) болуп айырмаланат. Алгачкы целлюлозадан жасалган буланы англиялык химик Кросс 1892-ж. алган. Ал вискозалуу жана ацетаттуу болуп бөлүнөт. Экөө тең табигый целлюлозадан, негизинен жыгачтан же пахта тыбытынан өндүрүлөт. Синтездик була сыяктуу эле жасалма жибек ар кандай жоондукта, кыска же штапелдүү була, ошондой эле узун кездеме жиби түрүндө даярдалат. Жаңы синтездик булалар пайда болсо дагы, жасалма жибек азыркы убакытка чейин текстиль өнөр жайында колдонулууда.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Балгын
Балгын, тамарикс (Tamarix) жылгындар уруусундагы бадал, чала бадал, майда дарак. Сабагы кыска, катуу түк менен капталган. Жалбырагы кабырчык (түрпү) сымал, майда, үстү туз чыгаруучу бездер менен капталган. Гүлү ак, кызгылт, майда, эки жыныстуу, топгүлү ичке машакка чогулуп, сеңселген чачыны пайда кылат. Желекчелеринин саны 4-5, күлгүн кызыл. Кайчылаш чаңдашат. Кутуча мөмөсүнүн узуну 1,8 мм, 3-5 кырдуу пирамидадай, учу 3 бөлүктүү, көп уруктуу. Уругу майда. Калемчелеп көбөйтүүгө болот. Кооз, туздуу жерге чыдамдуу өсүмдүк, талааны коргоодо, токой аянтын кеңейтүүдө пайдаланылат. Көп жылдык. Балдуу, ашаткыч касиетке да ээ.
Качмай топ
Шарты
Оюнчулардын саны 8—10 киши.
Оюн аянтчада, стадиондо, талаада өткөрүлөт.
Оюнда колдонуучу аспаптар. Таяк, топ.
Оюнга даярдануу
Оюнга жетекчи шайланат, 40х80 м. келген аянтчада тандалат, аянтчанын эки узун жагына мара белгиленет. Оюнчулар эки жаатка бөлүнүп, өздөрүнүн башчылар тандашат. Макулдашуу боюнча бир топ тараптын оюнчулары, топту урчу сыныкка бир биринин артынан бир катар болуп турушат. Экинчи тараптын обончулары талаадан кеңири орун алышып турушкандан кийин, алардын бирөөсү, топту ыргытып берүүгө биринчи тараптын оюнчулары турган сызыкка келет.
Оюндун баяны
Сызыкта турган оюнчулар кезектери келгенде, бирден ыргытылып берилген топту таяк же кол менен уруп алыс жана бийик учурушуп төмөнкү марага жүгүрүшүп барып кайра келүүгө аракеттенишет. Марага барып келген оюнчу, ордого келип топту дагы уруш үчүн өз кезегин күтөт. Эгерде ал оюнчуга тоскоолдук пайда болсо, төмөнкү марада күтүп турса болот.
Оюндун эрежеси
Талаада марада, марага бараткан оюнчуга ыргытылган топ туура тийсе эсептелинет, жерге же башка буюмдарга (нерселерге) тийип, кайра ыргып оюнчуга тийсе эсептелбейт. Эгерде ыргытылган топ начар урулуп калса, ал оюнчу марадан марага жүгүрбөстөн, шаарга жакын жерде сызылган кичинекей тегеректе туруп, кийинки оюнчунун жакшылап урушун күтсө болот. Ошондуктан төмөнкү марага бирден бир канча токпу начар урган оюнчулар жүгүрүп барып келсе болот. Топту ыргытып берип турган оюнчуга, талаада жүгүрүп бараткан оюнчуларды топ менен уруп алса болот. Оюнчуларга топ сызыктын сыртында болгондо марадан марага жүгүрүп өтүүгө уруксат берилет.
Оюнчулардын талаадан сырткары топту уруп чыгарууга болбойт. Андай болсо оюнчулар ордулары менен алмашышат.
Педагогикалык мааниси
Оюнда ылдамдыкка, шамдагайлыкка тарбияланат, жүгүрүүнүн, ыргытуунун ыкмаларын, бирдикке, уюштуруучулукка үйрөтөт.
Синтаксистик конструкция
Синтаксистик конструкция — сөздөрдүн (сөз формаларынын) синтаксистик бирдик катары каралган тизмеги; бүткөн ойду билдирген айтым. Синтаксистик конструкция синтаксистеги кеңири түшүнүктөрдүн бири, ал түрдүү мүнөздөгү синтаксистик түзүлүштөрдү камтыйт: Синтаксистик конструкция түшүнүгү абстракттуу тилдик моделге карата да, ошол модель боюнча уюшулган тилдик конкреттүү бирдикке карата да колдонулат. Буга ылайык, Синтаксистик конструкция предикативдик жана предикативдик эмес, минималдуу жана татаалдашкан түрдөгү, эркин жана эркин эмес (фразеологиялык), активдүү жана пассивдүү түрдө болушу мүмкүн. " Синтаксистик конструкция " термини сөз айкашынан жана сүйлөмдөн кичине бирдиктерге карата колдонулбайт, мис., сөз айкашы болбогон синтагмалар, өзүнчө сүйлөмдү түзө албаган сөз формалары.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
К. Акыев
“Эл адабияты” сериясы – КРУИАнын Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борборунун илимдин кызматкерлери тарабынан, филология илимдеринин доктору профессор А. А. Акматалиевдин жалпы редакциясы астында даярдалган. Бүгүнкү күндө 30 тому жарыкка чыкты. КРУИАсынын кол жазмалар фондундагы фольклордук материалдарды жарыялоо, пропагандалоо максатын көздөгөн “Эл адабияты сериясынын 40 томдугу” жалпы коомчулукта жана фольклористика илиминде татыктуу орун таап жатат. Сериянын
1-тому “Кожожаш” (1996) – архаикалык эпос. Томго С. Конокбаевдин, А. Үсөнбаевдин, Т. Жээнтаевдин варианттары кирген.
2-том – “Эр Төштүк” (1996) – кыргыз элинин оозеки эпикалык чыгармаларынын ичинен жаралыш доору жагынан эң алгачкыларынын бири. Томго С. Каралаевдин варианты жарыяланган.
Ордо
Ордо – 1) түрк тилдүү элдерде орто кылымдардагы уруу төбөлүнүн, кол башчысынын, бектин жана кагандын (хандын) байтактысы, борбору. Ордо көчмө (убактылуу) же туруктуу түрдө болгон. Көчмө ордо боз үйдөн же аба ырайынын шартына жараша алтын саймалуу ак чатырдан турган, коштун ортосундагы ыңгайлуу же бийик (көрүнөө) жерге тигилген. Мындай ордо аскер жүрүштөрүндө же бир жерден экинчи жерге журт которууда ыңгайлуу болгон. Туруктуу ордо согуштук-саясий жактан маанилүү шаарларда орун алган. «Ордо» сөзү «борбор» маанисин туюнтат (мисалы, Ордо Балык – «Борбор шаар», «Алтын ордо» – «Алтын борбор» ж. б.); 2) Орто Азиядагы байыркы шаарлардын аталышы. Балыкооздун санжырасында кыргыздардын Сыр-Дарыянын жээгине он эки капкалуу Ордо шаарын («Ороздун ордосу») кургандыгы, ошондой эле Ал-Макдиси боюнча Талас, Чүй сууларына жакын аймакта он эки дарбазалуу ордо (Урду) шаары жайгашкандыгы, Махмуд Кашгариде Баласагуни шаарынын тегерегинде ордо (Орду) шаары болгондугу эскерилет.
К. Акыев
3-том – “Жоодарбешим” (1997) – дастаны Эр Төштүк жөнүндөгү эпикалык баяндын уландысы. Эпосто адам баласынын табигый кара күчтөрдүн үстүнөн болгон акыл күчүнүн үстөмдүгү сүрөттөлгөн. Томго О. Урманбетов, А. Асан, К. Суранчиевдин варианттары кирген.
4-том – “Жаныш, Байыш” (1998) – кыргыз элинин өз азаттыгын, эгемендүүлүгүн коргоп, кылым карыта калмак, кытай төбөлдөрүнө каршы согушуп келген баатырдык күрөшүн, калктын тарткан азап-тозогун, ый-муңун, оор жортуулдарын көркөм баяндап, калк сезимине жеткирген, баатырдык тарыхый эпос. Томдон М. Мусулманкулов, Ж. Жанаев, К. Акиев, С. Дыйканбаевдин варианттары орун алган. 5-том – “Сейитбек”, “Курманбек” (1998). 16–17-кылымдардын аралыгында жашап, калмак төбөлдөрү менен күрөшүп өткөн реалдуу тарыхый-уламыштык, аңыз-аңгемелик окуядан эпостук деңгээлге өсүп жеткен, эл оозеки чыгармачылыгынын классикалык үлгүсү. “Сейитбек” эпосунда ата-журтту калмак баскынчыларынан коргоо идеясы чагылдырылган. Сейитбек – Курманбектин баласы. “Курманбек” боюнча М. Мусулманкуловдун, К. Акиевдин, С. Дыйканбаевдин варианттары, “Сейитбектен” О. Урманбетовдун, Н. Адиевдин варианттары кирген.
7-том – “Багыш”, “Мендирман” (1998). “Багыш” эпосу Кытайдагы Кызылсуулук белгилүү манасчы Жусуп Мамайдын айтуусундагы көркөмдүү эпикалык баян. “Манас Багыш кандын айланасында түзүлгөн. “Мендирман” – эпосунда калмактардын баскынчылыгына каршы күрөш жана туугандар арасындагы көрө албастык мамилелери туурасында баяндалат. Томго Ш. Рысмендиев менен Койдунун варианты жарыяланган.
8-том – “Толтой” (1999) – Кытайдагы Кызылсуулук кыргыздардын арасында айтылган эпикалык дастан. “Семетей” эпосундагы Толтой баатырдын өмүрү жана баатырдык жүрүштөрү туурасында – Ж. Мамайдын варианты.
9-том – “Кедейкан”, “Олжобай менен Кишимжан” (1997). “Кедейкан” эпосу социалдык-турмуштук эпос. Уруучулук түзүлүш мезгилиндеги кыргыз элинин башынан өткөргөн турмушунун көркөм туундусу. Токтогул менен Калыктын варианты кирген “Олжобай менен Кишимжан” – лиро-романтикалык эпос. Эки жаштын ортосундагы мамиле жалпы элдик көз карашта талкууланып, трагедиялык ситуация көркөм сүрөттөлгөн. Томдон А. Үсөнбаев, С. Сакетаевдин варианты орун алган.
10-том – “Макал-лакаптар” (2001) – эл өзү жаратып, атадан балага, укумдан тукумга таратып, жаш муундардын акыл-эсин өстүрүүдө, көркөм эстетикалык табитин калыптандырууда ролу зор.
11-том – “Муңдук, Зарлык”, “Кыз Дарыйка”, “Нарикбай” (2002) – поэмалары түрк элдеринде орток айтылган чыгармалар. Бул үч поэма тең кыргыздар арасында кеңири тараган. “Муңдук, Зарлык” – көөнө архаикалык жомоктун негизинде жаралган турмуштук поэма. “Кыз Дарыйка” – чыгыш сюжетинен түзүлгөн баатырдык поэма. “Нарикбай” тарыхый негизи бар баатырдык поэма. “Муңдук, Зарлык” Б. Алыкулов менен К. Салибаевдин варианты, “Кыз Дарыйка” К. Орозов менен К. Алимкановдун варианты, “Нарикбайдан” С. Чойбековдун варианты кирген.
12-том – “Шырдакбек”, “Эр Табылды” (2002). “Шырдакбек” поэмасы 13–14 кылымдардын аралыгында жашап, калмак төбөлдөрү менен кандуу кармашууларды башынан өткөргөн Шырдакбек аттуу тарыхый инсандын айланасында түзүлгөн көркөм чыгарма. “Эр Табылды” эпосу – кыргыз калкы басып өткөн катаал күндөрдүн жандуу тарыхы. “Шырдакбек” – К. Акиев, Т. Молдонун варианты. “Эр Табылды” – А. Тыныбеков менен Ы. Дыйканбаевдин варианттары.
13-том – “Бостон” – баатырдык-мифологиялык эпос. Өз элинин тынчтыгын, биримдигин көздөгөн элдик баатырдын иш аракети чагылдырылган. А. Токтогуловдун варианты.
15-том – “Жолойкан”, “Тайлак”, “Балбай”, “Осмон” (2002). Кыргыз, казак окуясы. Бугу, Сарбагыш урушу. Китепке кыргыз элинин көз карандысыздыгы үчүн күрөшкөн тарыхый инсандардын баатырдыгын, эрдигин чагылдырган элдик мурастар жана айрым тарыхый окуялар жөнүндөгү баяндар кирген. “Жолойкан” – В. В. Радлов жазып алып, жарыяланган материал боюнча берилген. “Тайлак баатыр” – А. Чоробаев менен Ы. Абдырахмановдуку, “Балбай” – К. Мифтаков, Б. Айтбаев, “Осмон баатыр” – Т. Молдо, “Кыргыз казак окуясы” – Ы. Абдрахманов, “Бугу, сарбагыш урушу” – Алдаш Жээнике уулунун айтуусу боюнча жарыяланган.
16-том – “Эр Солтоной” (2002) – кыргыздардын калмак баскынчыларына каршы күрөшүн баяндаган баатырдык дастан. С. Абдрахмановдун варианты.
17-том – “Эшимкул менен Зуура”, “Күлбаарам менен Асан”, “Нуркан”, “Жантай” (2002). Баласыздык, сүйүү, достук сыяктуу турмуштук көрүнүштөрдү баяндаган турмуштук социалдык поэмалар. “Эшимкул менен Зуура” – Ж. Ноорузбаевдин, “Күлбаарам менен Асан” – М. Мусулманкуловдун, “Нуркан” – Курман Базар уулунун, “Жантай” – Досу Ташматовдун варианттары.
18-том – “Алп Тобок”, “Шабдан казалы”, “Жети эрдин өлүмү” (2002) – тарыхый адамдар туурасындагы баяндар. “Алп Тобокту” А. Сыдыков, А. Чоробаев, Шабдан казалын – Ж. Чагатаев, “Жети эрдин өлүмүн” – А. Чоробаев айткан.
19-том – “Тарыхый ырлар”, “Кошоктор” (2002). Китепке Кол жазмалар фондунда сакталып турган тарыхый ырлар, тарыхый адамдарга арналган кошоктор, элдик кошоктор, тарыхый окуялар кирген. 20-том – “Балдар фольклору” (1998). Кыргыз эли муундан-муунга айтылып келген көөнөрбөс көркөм сөз өнөрү аркылуу балдарга таалим-тарбия берип, илим-билимин, дүйнө-таануусун өстүргөн.
21-том – “Кошоктор”. Кошок кыргыз эл чыгармачылыгында эң кеңири тараган жанр. Алардын үлгүлүү деп эсептелген варианттары жарыяланган. 22-том – “Арман ырлары”, “Ак Мөөр” (2003). Арман ырлары бай поэтикалык багытка ээ, өзгөчө жанрдык касиет-сапаты бар жанр. “Ак Мөөр” поэмасы элдик поэмалардын классикалык үлгүсү болуп калды. Поэманын жети варианты жарык көргөн.
23-том – “Байтик баатыр”, “Жаманкара баатыр” (2003). А. Смайыл уулунун айтуусундагы бул дастандар тарыхый инсандардын өмүр жолу, ишмердиги туурасында баяндаган.
24-том – “Санат, насыят жана эмгек ырлары” (2003). Жыйнакка оозеки казынабыздагы санат, насыят жана эмгек ырларынын элге кеңири белгилүү үлгүлөрү кирген.
25-том – “Гүлгаакы”, “Кыз Сайкал” (2003) дастандарында кыргыздын баатыр, каныша кыздарынын өз элинин биримдиги, эркиндиги, көз карансыздыгы үчүн болгон күрөшү баяндалат. О. Урманбетовдун варианттары.
26-том – “Болот”, “Асан менен Жамал” (2003). Бул дастандарда кыргыз эли башынан кечирген турмуш, коомдук-социалдык абал чагылдырылган. “Болот” – Т. Ошбаевдин айтуусунда “Асан менен Жамал” – А. Тыныбековдуку.
27-том – “Карач дөө”, “Эр Эшим”. Поэмаларда элди тышкы жана ички жоолордон коргогон эр жүрөк баатырлардын эрдиктери жана эл башынан кечирген тарыхый окуялары кеңири сүрөттөлгөн. “Карач дөө” – К. Акиевдин варианты. “Эр Эшим” – Т. Молдонуку.
28-том – “Көкүл”, “Кара-Көкүл баяны” (2003). “Карач-Көкүл” жана “Көкүл” мифтик-фантастикалык маанайдагы чыгармалар. Эл арасында жомок, поэма, дастан түрүндө айтылып келген. “Көкүл” – Ы. Бээрман уулунун, “Карач-Көкүл баяны” – Д. Ташматовдун айтуусундагы варианттар. 29-том – “Каада-салттар”, “Ак баталар” (2003). Кыргыз элинин маданиятын, философиянын көз караштары, улуттук өзгөчөлүктөрү, каада-салттар жана баталар камтылган.
30-том – “Сүйүү ырлары”. Сүйүү ырларынын үлгүлүү варианттары тандалып киргизилген. 40-томдукка кирген айрым материалдар мурда да ар кайсы мезгилдерде кыскартуулар менен жарык көргөн. Бул жолу ил. багытта, оригиналда кандай болсо, ошол сөздөрдүн, илимий комментарийлердин коштоосунда чыгып жатат. Варианттуулукка ээ болгон чыгармалардын бардык варианттарынан камтылып, илимий комментарийлер менен коштолуп жарык көрүшү фольклористика илимий изилдөөнүн иштеринде даяр факты материал. Колдонулган адабиятт
Жасалма минералдар
Жасалма минералдар – лабораториялык же техникалык процесстердин натыйжасында алынган кошунду заттар. Физикалык касиеттери боюнча алар көп учурда табигый минералдардан кем калышпайт. Жасалма минералды өндүрүүнүн лабораториялык жолдору КР УИАнын окумуштуулары тарабынан да өздөштүрүлгөн.
Майбалык сымалдуулар
Майбалык сымалдуулар (лат. Pholidae) — жээкке жакын жашоочу балыктардын бир тукуму, булардын кыйла түрлөрү жана уруулары бар: узун курсак майбалык (Pholis dolichogaster), кадимки майбалык (Ph. gunnellus), таргыл майбалык (Ph. laseiatus), татынакай майбалык (Ph. pictus), кооз майбалык, башы какач майбалык (Enedrias nebulosus), майбалыктар (уруу) (Pholis) жана башкалар.
Кыргыз билим берүү академиясы
Кыргыз билим берүү академиясы (КББА), 2003-ж. Кулжа айынын 9-күнү Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн токтому менен түзүлгөн, Кыргыз Республикасынын билим жана маданият министрлигине баш ийет.
Жасалма минералдар
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кыргыз билим берүү академиясы
КББАнын негизги максаттары жана маселелери болуп төмөнкүлөр эсептелет:
Кыргыз билим берүү академиясынын түзүмүнө төмөнкүлөр кирет: - Билим берүү борбору. - Жогорку жана үзгүлтүксүз билим берүү көйгөйлөрүн борбору. - Жаңычылдык-маалыматтык технологиялар борбору. - Педагогикалык кадрлардын дасыгын (квалификациясын) жогорулатуу, даярдоо жана кайра даярдоо борбору.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Сары барактарга шилтемелерди жайгаштыруу
(Yellow pages refe-rences- Ссылки на желтые страницы). «Сары барактар» китебинде бизнес мекеменин тиби, дареги, анын логотиби, Интернет барагына шилтеме, бир нече рубрик жана мекеменин ишкердигинин кыскача баяндалышы берилет.
Желдеңбай
Желдеңбай — "Манас" эпосунун кейипкери. Манаска келип кыргыз менен туруп калган калмак. Манасты баласындай көргөн Ж. "алты арам" Манастын бүлөсүн чапканда: "Калаабыз Манас барында, Көр Көбөш качан жан элең" — деп Көбөшкө каршы сөз айтат. Желдеңбайга жинденген Көбөш аны карматып алып, мойнунан байлап сүйрөтүп өлтүрөт (Курама варианты, "Семетей", 14).
Лилль метросу
Лилль метросу – Лилль шаарынын метросу. Метросу 25-апрель 1983-жылы ачылат.
Титовская Отва (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жумагулов, Сексеналы
Жумагулов Сексеналы (1911, Тар-Суу айылы, Кемин району) — мамлекеттик ишмер.
1929—33-ж. Ташкендеги Орто Азия жумушчу факультетинде окуган. Андан соң «Тар-Суу» (Кемин району) колхозунда эсепчи, Чоң-Кемин орто мектебинде мугалим, окуу бөлүмунун башчысы, Кичи-Кемин мектебинде директор. 1937—40-ж. Кемин райондук элге билим берүү бөлүмунун башчысы. 1940-жылдан партиялык кызматта. Кыргызстан КПнын Кемин райкомунун уюштуруу нускоо бөлүмүнүн башчысы, 1940—44-ж. Кыргызстан КПнын уюштуруу-нускоо бөлүмүнүн инструктору, бөлүм башчынын орун басары. 1944-жылдан Тянь-Шань обкомунда кадрлар боюнча катчы, 1948-жылдан 2-катчы. 1949—52-ж. КПСС БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектепте окуган. 1952-жылдан Кыргызстан КПнын Ысык-Көл обкомунун катчысы, Ысык-Көл облустук эл депутаттар кеңешинин аткаруу комитетинин төрагасы. 1959-жылдан Кыргызстан КПнын Ысык-Көл райкомунун 1-катчысы. 1961-жылдан Кыргыз керек-жарак союзунун башкармасынын төрагасы. 1962-жылдан Кыргызстан КП БКнын партиялык органдар бөлүмүнүн инспектору. 1968—72-ж. Кыргызстан КП БКнын алдындагы курста бөлүм башчы. 1955—63-ж. Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин депутаты. Ленин, 2 Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Брабансон
Брабансон - жылкынын жүкчүл породасы ("бельгия басынтуу аты" деген ат менен белгилүү). Ал жергиликтүү жылкынын тукумун жакшыртуу жолу менен 18-кылымда Бельгияда чыгарылган. Брабансондун башы чоң, мукур моюн, буту кыска, кайкы бел, соорусу жайык, жоош. Өңү карагер, тору, жээрде, буурул, кээде кула болот. Бийиктиги 160-167 см, тулкусунун уз. 174-176, көкүрөк курчай 200-215 см. Брабансон тез жетилип, кунан чагынан жумушка чегилет. Жем-чөптү ылгап жейт. Брабансон Бельгия, Нидерланддар, Италия, АКШ ж. б. өлкөлөрдө асыралат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Элмо каунтри (Нү-Мексико)
Элмо каунтри (Нү-Мексико) (Elmo country) — Нү-Мексико штатынын Taos округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 86 киши. Болжолдуу аянты - 1.2 км². FIPS коду — 35-56810.
Свопинг, своп файл
Свопинг (Swapping, swap file) — деп тез эс катары колдонууда бөлүштүрүл-гөн дисктин бөлүгү аталат.
Кеплер мыйзамдары
Кеплер мыйзамдары ― планеталардын кыймылынын үч мыйзамы. Аларды Иоганн Кеплер ачкан.
Биринчи мыйзам ― бардык планета эллипс боюнча кыймылдайт, анын бир фокусунда Күн жайгашкан.
Экинчи мыйзам ― ар бир планета Күндүн борбору аркылуу өтүүчү тегиздикте кыймылдайт, бирок планетанын радиус-вектору сызган орбита секторунун аянты убакытка пропорциялаш өзгөрөт. Демек, планета Күнгө канчалык жакын болсо, ылдамдыгы ошончо чоң.
Үчүнчү мыйзам ― планеталардын Күндү айлануу убакыттарынын квадраттары алардын күнгө чейинки орточо аралыктарынын кубдарындай катышат.
Мастиготевтистер
Мастиготевтистер (лат. Mastigoteuthis) – мүрөккептердин бир уруусу.
Гарибаш (Татышлин району, Башкыртстан)
Гарибаш — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Шулган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 523 киши. Почта индекси — 452843, ОКАТО коду — 80250860002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Иоганн Кеплер
Кеплер Иоганн (немецче Johannes Kepler; 27. 12. 1571, Ыйык Рим империясы, Вейль-дер-Штадт шаары – 15. 11. 1630, Ыйык Рим империясы, Регенсбург шаары) – немец астроному жана математиги. Жаңы мезгилдин астрономиясын жаратуучулардын бири. Протестант мектебин бүткөндөн кийин, Тюбинген академиясынын диний семинариясын (1589), академияны (1591–93) бүтүргөн. Грац шаарындагы (Австрия) гимназияда математика мугалими болуп иштеген. 1596-ж. «Аалам сырлары» деген биринчи эмгегин жазган. Н. Коперниктин ишин улантуучу катары, чиркөө кызматкерлеринин куугунтугу аны Грац шаарынан кетүүгө аргасыз кылган. И. Кеплер 1600-ж. Прагада атактуу астроном Т. Браге жана иштеген, ал өлгөндөн кийин (1601) анын көп жылдык өтө так байкоолорунун материалдарын алган. Ал Прагада «Виттелого толуктоо» (1604), «Диоптрика» (1611), «Жаңы астрономия» (1609) деген эмгектерин жарыялаган. И. Кеплер планеталардын кыймыл законун ачкан. Анын биринчи эки закону «Жаңы астрономияда», 3-закону «Дүйнөнүн гармониясы» (1619) деген эмгегинде жазылган. Ал түзгөн «Рудольф таблицасы» жана ар кандай учур үчүн планетанын абалы аныкталган. Бул таблицанын негизинде эсептелген эфемериддер Чолпон, Күн диски боюнча өтө турганын (1631) алдын ала айтууга мүмкүндүк берген.
Кеплер трагедиялуу тагдырга туш болгон. Протестант болгондуктан католик чиркөөсүнүн куугунтугунда болуп, үй-бүлөлүк турмушу да орунда болбогондон улам жакырчылыкта жашаган. Энеси сыйкырчы деп күнөөлөнүп, үч жолу өрттөлөрдө куткарып калган. Европадыгы он үч жылдык согушта полководец Валленштейндин жалданма астрологу катарында Европаны кыдырып чыккан. Рим империясынын биринчи астроному катары иштеген эмгек акысын убагында бербей коюшкан. 1630-жылы 15-ноябрда Регенсберг шаарында каза болот. Мүрзөсү каерде калганы да белгисиз болуп калган. Ал дүйнөнүн гармониясын астрология менен далилдөөгө аракеттенген. Тарыхта Кеплер-астролог өлгөн менен, Кеплер - астроном илимде жашап калды.
Порывайка
Порывайка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын оң жээгинен 339 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Түндүк–Фергана Таш-Көмүр бассейни
Түндүк–Фергана Таш-Көмүр бассейни Фергана тоо тизмегинин этегинде жана Чаткал кырка тоосунда юра катмарынын созулуп жаткан көмүрлүү аймак. Таш-Көмүрлүү бассейн туурасы 10 кмге жакын тилкени түзүп, Майлысудан (Сарыбээ) Аркытка чейин, узундугу 75 км созулуп жатат. Бассейнде Таш-Көмүр (Нарын), Майлысу (Сарыбээ), Каратыт, Тегене, Хожата, Пагата, Аркыт (Сары-Челек) кендери белгилүү.
Кипп аппараты
Кипп аппараты - ылдыйкы бөлүгү кенен резервуар (1), анын үстүндө газды чыгаруучу шар түрүндө кеңейтилген тубус, эң үстүңкү бөлүгү ылдыйкы бөлүгүнө (2), айнек моюнчасы (4) аркылуу бириктирилген айнек идиш. Катуу заттарга суюктукту таасир этүү менен газдарды алуу үчүн колдонулат. Аны голландиялык окумуштуу П.Кипп ойлоп чыгарган. Газды алуу үчүн колдонулуучу кату зат газ чыгаруучу түтүгү бар ортоңку идишке салынат. Үстүңкүсүнө суюктук куюлат. Суюктук төмөнкү идишке, андан ортоңкусуна келип, катуу зат менен реакцияга кирип, газды бөлүп чыгарат. Эгер газ чыгуучу түтүк чоргосун жаап койсо, газ суюктукту ортоңку идиштен сүрүп чыгып, реакция токтойт. Катуу зат өлчөмү 1см3 терегинде болуш керек.
Кетондор
Кетондор — углеводороддун эки радикалы, менен байланышкан карбонил
Радикал жаратылышына жараша алифаттык. алициклдүү, ароматтык жана гетероциклдүү болуп бөлүнөт. Алифаттык К. төмөнкү өкүлдөрү жагымдуу жыттуу, түссүз суюктуктар. Суу менен жакшы аралашат. К. мол. массасы жогорулашы менен сууда эригичтүүлүгү төмөндөйт. Ири мол-луу өкүлдөрү катуу заттар. Бардык өкүлдөрү орг. эриткич-терде жакшы эришет жана өздөрү да эриткичтер. К. негизинен экинчилик спирттерди катализатор таасири астында дегидрирлөө же окистендирүү
Н3С-СН(ОН)-СН3 ® СН3-СО-СН3+Н2
СН3-СНОН-СН3 +[О] ®
®СН3-СО-СН3+Н2О
(RСОО)2Са ® R2СО + СаСО3
ж б. ыкмалар менен алынат. К. хим. активдүүлүгү альдегидди начар. Алардын реакцияга жөндөмдүүлүгү мол-да карбонил тобунун болушу менен түшүндүрүлөт. Карбонил тобу кошуп алуу жана кычкылтек атомунун башка атомго орун алмашуу реакциясына кирет. Мис., НСN кошуп алуудан оксинитрилдер пайда болот.
ОН
|
RСОR` + НСN ® R-С-СN
R’
Ушул сыяктуу эле натрий бисульфити NаНSО3, хлороформ СНС13 жана башка менен оңой кошулат. К. өз ара кошулуу реакциясына (Альдольдук конденсация), суутекти кошуп алуу реакциясына да активдүү киришет.
RCOR`+H2 ® R2CHOH
Карбонилдик кычкылтек орун алма-шуу реакциясы да кошуп алуу реакциясы аркылуу ишке ашат. Мис.:
Аминдер, гидразиндер ж.б. менен болгон орун алмашуу реакциясы К. бөлүп алганда, аларды мүнөздөөдө чоң мааниге ээ. Себеби пайда болгон оксимдер, гидразондөр жана башка гидролиздөөдөн кетонду оңой бөлүп алууга мүмкүн болгон кристаллдык заттар. Карбонил тобуна жанаша жаткан көмүртектеги суутек атому галогендерге оңой орун алмашат жана иондошуу реакциясына жөндөмдүү:
RСН2СОR’®R-СН-СОR’
X
К. техникада эриткич, орг. заттарды синтез-дөөдө баштапкы зат катары кеңири колдонулат.
Ад.: Нейланд О. Я. Органнкалык химия. М., 1990.; Адылов С. А. Органикалык химия. Бишкек, 1991.
Товатыль-Кы дарыясы (Лимп-Питыль-Кы куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жунусов, Масхуд
Жунусов Масхуд (1919-ж. т., Каракол ш.) — философ, философия илимдеринин доктору (1956), профессор (1957).
1940-ж. КМПИнин биология факультетин бүтүрүп, аспирантурада окуган. 1941—43-ж. Улуу Ата Мекендик согушка катышкан.
СССР ИАнын Кыргыз филиалынын Тил, адабият жана тарых институтунун улук илимий кызматкери, 1949-ж. сектор башчысы, 1951—63-ж. КМПИнин, кийин КМУнун философия кафедрасынын башчысы, 1963— 65-ж. СССР ИАнын Философия институтунун улук илимий кызматкери, топтун жетекчиси, сектор башчысы, 1965—74-ж. Социология институтунун улук илимий кызматкери, 1989-жылдан ошол эле жерде консультант (Москва).
Жунусов — мурун артта калган элдердин капитализмди аттап социализмге өтүшүнүн жана СССРде улут маселесинин тарыхый тажрыйбасын изилдеген адистерден.Ушул маселелерге байланыштуу жүздөн ашык илимий эмгек жазган. Алардын айрымдары кыргыз элинин социализм тушундагы тарыхый тагдырына арналган. Эмгек Кызыл Туу, Эл Достугу ордендери жана медалдар (чет өлкөлөрдөн алгандары да бар) менен сыйланган.
Токтосун Ахматов
Ахматов Токтосун Керимбаевич - Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын корреспондент - мүчөсү, филология илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери.
Кыскача өмүр жолу
Ахматов Токтосун Керимбаевич Ысык-Көл облусунун Ысык-Көл районундагы Тору-Айгыр айылында 1929-жылы дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган.
Согуш жылдарында мектепте окуу менен катар колхоздо арабакеч, эсепчи болуп иштеген. 7-классты бүткөндөн кийин Прежевальск азыркы Каракол) шаарындагы М. Горький атындагы педагогикалык окуу жайына кирип, аны 1947-жылы бүтүрөт.
Кыргыз Республикасынын Эл агартуу министирлигинин жолдомосу менен Талас облусунун Бакай-Ата (мурдагы Ленинполь) районундагы Чалдывар орто мектебинде химия жана биологиядан сабак берип, райондун элге билим берүү бөлүмүндө мектептер боюнча инспектору болуп иштейт. 1950-1954-жылдары Кыргыз мамлекеттик университетинин Филология факультетинде окуп жүргөн учурда К.К. Юдахин, Б.М. Юнусалиев өңдүү белгилүү түркологдордон билим алып, ар кандай илимий конференцияларга активдүү катышып, илимге болгон кызыгуусу арта баштаган. 1954-жылы КМУну артыкчылык диплому менен бүтүрүп, «Мугалимдер газетасында» партиялык, профсоюздук жана комсомолдук турмуш бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. Ошол эле жылы Кыргыз улуттук университетинин аспирантурасында окуп, «Кыргыз тилинин Талас говору» деген темада кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргойт (1959). Т.К.Ахматов - илим менен окутуучулукту жемиштүү айкаштыра билген окумуштуу, педагог. Ал Кыргыз улуттук университетинин Кыргыз тил илими кафедрасында ассистент (1957), улуу окутуучу (1958-1960), доцент (1960-1965), профессор (1971) болуп иштеп, 14 жыл кафедрага башчылык кылат (1973-1986). 32 жыл аталган университетте эмгектенип, студенттерге тарбия – таалим берет.
Профессор Т.К.Ахматов – кыргыз тил илиминдеги ири окумуштуу. Кыргыз тилинин тыбыштык түзүлүшүн, тыбыштардын жасалышына катышкан тыбыштык органдардын физиологиясын, тыбыштардын физикалык касиетин, лингвистикалык өзгөчөлүгүнүн атайын аппараттардын жардамы менен изилдөө аркылуу сыпаттоону кыргыз тил илимине биринчиден болуп киргизген. Натыйжада, эксперименталдык ыкманын негизинде алынган материалды сыпаттап, кыргыз тилиндеги бардык тыбыштар физиологиялык, физикалык жана лингвистикалык жактан мүнөздөлгөн.
Коомдук ишмердиги
Профессор Т.К. Ахматов коомдук иштерге да активдүү катышкан. Ал жогорку билим берүү министирлигинин кыргыз тилин жана адабияты илимий методикалык кеңешинин, ошол эле министирликтин басма иштеринин илимий-методикалык кеңешинин, Кыргыз ССРинин «Билим» коомунун тил, адабият жана искусство боюнча илимий кеңешинин төрагасы болгон. Кыргыз Республикаснын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча Улутту комиссиясынын мүчөсү жана терминологиялык комиссиясынын төрагасы; Республиканын ар түрдү мекемелерине, окуу жайларына, ишканаларына «улуттук» деген наам ыйгаруу комиссиясынын, жергиликтүү административдик өзгөртүүлөр комиссиясынын мүчөсү болгон.
Илимий жана педагогикалык ишмердиги
1950-1954-жылдары Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин студенти.
1954-1957-жылдардын аралыгында. Кыргыз мамлекеттик университетинин Кыргыз тил кафедрасынын аспиранты.
1957-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин Кыргыз тил кафедрасында ассистент.
1958-жылы КМУнун улуу окутуучусу.
1959-жылы «Кыргыз тилинин Талас говору» деген темада кандидаттык диссертациясын коргогон.
1960-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин Кыргыз тил кафедрасынын доценти.
1967-жылы Фонетика маселеси боюнча 1967-ж. VIII Бүткүл дүйнөлүк Прага конгрессине катышкан.
1969-жылы «Азыркы кыргыз адабий тилинин тыбыштык түзүлүшү» деген темада докторлук диссертациясын коргогон. 1970-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин Кыргыз тил кафедрасынын профессору.
1972-1992-ж. Кыргыз филологиясы (кыргыз тили, кыргыз адабияты) боюнча Кыргыз мамлекеттик университетинин алдындагы Адистештирилген кеңештин төрагасы, Кыргыз Республикасынын Улуттук аттестация комиссиясынын эксперттик мүчөсү.
1973-1986-ж. КМУнун Кыргыз тили кафедрасынын башчысы.
1990-ж. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Тил илими институнун Кеп маданияты секторунун башчысы.