cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бебезов Бахадыр Хакимович
Бебезов Бахадыр Хакимович - (18. 12. 1968-ж. туулган, Казак ССРи, Жамбыл облусу, Жамбыл району, Жалпак-Төбө айылы) медицина доктору (2002), профессор (2007). КММИни бүтүргөн (1994). Ошол эле жерде ординатураны (1996), Москва шаарында аспирантураны (1999) жана докторантураны (2002) бүтүргөн. КРСУда доцент (2002-03), 2003-жылдан госпиталдык хирургия кафедрасынын профессору КРдин саламаттык сактоосунун отличниги (2004). Хирургия боюнча адис. Европа онкологдор мектебинин, КМШ өлкөлөрүяүн Эл аралык хирурггепатологдор ассоциациясынын мүчөсү. 48 илимий эмгектин, анын ичинде 1 монографиянын, 10 илимий-методикалык куралдын, 3 ойлоп табуунун автору. КММИни бүтүргөн (1965). РКОдо бөлүмбашчы. КММИде ассистент, доцент, 1996-жылдын УММАда, 2003-жылдан КРСУда кафедра башчысы. КРдин эмгек сиңирген врачы. И. К. Ахунбаев атнындагы сыйлыктын лауреаты. Данакер ордени,«Даңк» медалы менен сыйланган. 298 илимий эмгеги, анын ичинде 8 монографиясы бар. Эмгектери: Диагностика и лечение рака лёгкого (в соавторстве). Ф., 1990; Избранные вопросы гнойной хирургии (в соавторстве). Б., 1999; Узловые образования щитовидной железы (в соавторстве). Б., 2000; Острый паропроктит (в соавторстве). Б., 2000.
Абдраева Айгүл Төлөковна
Абдраева Айгүл Төлөковна (1964) - тилчи, филология илимдеринин кандидаты. И. Арабаеватындагы филологиялык билим берүүнүн практикалык курсу кафедрасынын проф. м.а.
Кыскача өмүр таржымакалы
1964-жылы Ысык-Көл областынын Түп районун акараштуу Күрмөнтү айылында туулган. Улуту – кыргыз.
1971-1981-жж. Күрмөнтү айылынын  Ж. Мукамбаев атындагы орто мектебин аяктаган.
1981-1986-жж. В. Маяковский атындагы Кыргыз кыз-келиндер институтунун чет тилдер факультетине тапшырып, аны ийгиликтүү аяктаган.
1986-1995-жж. Түп районунун Кайкин атындагы орто мектебинде англис тили мугалими болуп иштеген.
1995-1996-жж. Чүй университетинин англис тили мугалими.
1997-2000-жж. И. Арабаеватындагы КМПУнун чет тилдерди окутуунун технологиясы кафедрасында окутуучу.
1999-2004-жж. И.Арабаев атындагы университеттин аспирантурасында окуган.
2000-2003-жж. Дүйнөлүк тилдер факультетинин  деканын орун басары, англис филологиясы кафедрасынын кафедра башчысы.
2003-2016-жж. И. Арабаеватындагы КМУнун, чет тилдер кафедрасынын кафедра башчысы. 2000-2004-жж. И. Арабаев атындагы КМУнун, аспирантура бөлүмүндө окуган.
Үй-бүлөлүү, эки балалуу (уул, кыз).
Кайырмак салуу
Кайырмак салуу - балык кармоо ыкмасы. Мунун ар кандай ыкмасы (калкыма, спиннинг, чөгөрмө кайырмак ж. б.) колдонулат. Кайырмакка ар кыл курт-кумурска, чымын-чиркей, тирүү балык, ошондой эле нан, камыр, буурчак, балыр ж. б. балыкка «жем» катары сайылат. Балыкчылар мамлекеттик органдар бекиткен эрежени сактоо менен көл, деңиз, көлмө, дарыя ж. б-дан (коруктан сырткары) Кайырмак салуу менен балык кармоого укуктуу.
Жыйырма гривна
Жыйырма гривна — Украинанын акча бирдиги.
Афредодер сымалдуулар
Афредодер сымалдуулар (лат. Aphredoderidae) — өзөндөрдө, көлдө жашоочу балыктардын бир тукуму, Саян афредодери (лат. Aphredoderus sayanus) кирет.
Витамин C
Витамин С, аскорбин кислотасы - L-гулон кислотасынын туундусу. Цинга, аз кандуулукка каршы, таасир берет. Аскорбин кислотасы организмдеги биологиялык кычкылдануу процессине катышат. Ошондой эле бөйрөк үстүндөгү бездин гормондорун синтездөөдө, углевод алмашууда, нуклеин к-таларын синтездөөдө өтө керек. В. С калемпир, карагат, кызылгат, кулпунай, апельсин, лимон, капуста, картофель, итмурун, сүт ж. б. көп. Бул витаминдин гиповитаминозунда цинга оорусу (бүйлөнүн сезгениши), аз кандуулук байкалат.
Жыламыш (көрүстөн)
Жыламыш көрүстөнү б.з.ч. 3-кылым – б.з. 5-кылымында усун урууларынан калган мүрзөлөр. Сокулук районундагы Жыламыш суусунун батыш тарабындагы тектирде жайгашкан. Жыламыш көрүстөнү бир канча мүрзөлөрдөн туруп, көбү айыл- чарба иштеринин жүрүшүндө талкаланган. Мүрзө дөбөлөрү таш жана топурак үйүндүсүнөн туруп, түндүктөн түштүктү карай тизмектешип жайгашкан. Мүрзөлөрдүн бийиктиги 0,10–1,15 см, диаметрлери 5–16 м. Маркумдардын сөөктөрү тик бурчтуу казылган чуңкурга, жарма көрлөргө коюлган. Сөөктөр чалкасынан жаткырылып, башы түндүк-батышка каратылган. Антропологиялык жагынан баш сөөктөр европеоид жана монголоид аралашма расасында болушкан. Карапа идиштер, кездеме калдыгы, темирден жасалган канжар, бычак, сөөктөн жасалган жаа бастырмалары, алтындан жасалган курдун тогосу жана маркумга багышталып союлган малдын сөөктөрү табылган.
Витамин C
Жаралардын айыгышы, инфекциялар жана кургак учук
1982-жылы изилдөөчүлөр С витаминин көп колдонгон адамдардын жарааттары, жаралары жана көгөргөн жерлери тез айыгат деген бүтүмгө келишкен. Бул С витамининин организмде коллагендин иштелип чыгышына өбөлгө түзгөндүгүнө байланыштуу болушу мүмкүн. С витамини антиоксидант катары ткандарды калыбына келтирүүгө, сезгенүүдөн жана кычкылдануудан келип чыккан зыянды азайтууга жардам берет. С витамини жетиштүү деңгээлде болгон адамдар С витамини жетишсиз адамдарга караганда инфекцияларга жакшы туруштук бере алышат. Ошондой эле С витамини курч респиратордук инфекциялардын алдын алууга, айрыкча жетишсиз тамактанган адамдарга жана стрессте жүргөндөргө жардам берет.
Жыламыш (көрүстөн)
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Витамин C
Жаралардын айыгышы, инфекциялар жана кургак учук
Изилдөөчүлөр С витамини дарыга туруктуу келген кургак учук бактерияларын жок кыларын да аныкташкан. 2013-жылы жарыяланган изилдөөдө кургак учукка каршы дары-дармектерге С витамини кошулса, терапиянын таасирин тездетет деген божомолдор айтылган.
С витамини жана рак оорусунун терапиясы
С витамини рактын кайсы түрүнө таасир этиши мүмкүн экендигин жана С витамини менен кандай башка натыйжалуу дарылоо ыкмаларын колдонсо болорун, ошондой эле бул ыкманын узак мөөнөттүү кесепеттерин түшүнүү үчүн дагы кошумча изилдөөлөр талап кылынат. Ракты дарылоодо колдонууда С витамининин таасири тууралуу айрым окумуштуулардын ортосунда талаш пикирлер бар. Бирок 2013-жылы изилдөөчүлөр жогорку өлчөмдөгү С витамини рак оорусу менен ооругандарга жардам бериши мүмкүн экендигин далилдешкен.
Ал эми 2015-жылдагы изилдөө анын эффективдүүлүгүн тастыктаган. Улуттук онкология институту жогорку өлчөмдөгү С витаминин колдонгон бир нече изилдөөлөр тууралуу билдирет. Жалпысынан, клиникалык изилдөөлөр С витамининин жогорку дозалары тамырга берилген учурларда, терс таасирлери өтө аз болгондугун көрсөткөн. Бирок тамыр аркылуу берилген С витамини бөйрөк оорулары, G6PD жетишсиздиги же гемохроматоз менен ооругандарга олуттуу терс таасир тийгизиши мүмкүн. Айрым дарыгерлер бул ыкманы колдоп, аны дарылоодо пайдаланып жатышат.
Азык-түлүк жана дары-дармектин сапатына санитардык көзөмөл жүргүзүү башкармалыгы (FDA) рак оорусу менен ооругандарга, анын ичинде химиотерапия жана нур терапиясын алып жаткан бейтаптарга С витаминин тамыр аркылуу берүүнү жактыра элек жана ал дарылоо ыкмасы катары таанылган эмес.
Башка артыкчылыктары
С витамининин башка төмөнкүдөй артыкчылыктары бар:
С витамининин жетишсиздигинен жабыркашы ыктымал топтогулар
Төмөнкү топтор башкаларга караганда С витаминин жетиштүү албай калуу тобокелдигине туш болушат.
Тамеки чеккендер жана пассивдүү "тамеки чеккендер"
Изилдөөлөр тамеки чекпегендерге караганда тамеки чеккендердин канынын плазмасында жана лейкоциттеринде С витамининин деңгээли төмөн экендигин, бул жарым-жартылай кычкылдануу стрессинин жогорулашына байланыштуу боло тургандыгын көрсөткөн. Ушул себептен улам тамеки чекпегендерге караганда тамеки чеккендерге күнүнө 35 мг С витамини көбүрөөк талап кылынат.  Пассивдүү тамеки чегүүнүн таасири дагы С витамининин деңгээлин төмөндөтөт.
Концентрацияланган же кайнатылган сүт менен азыктанган ымыркайлар
Өнүккөн өлкөлөрдөгү көпчүлүк ымыркайлар С витаминин жетиштүү өлчөмдө камсыз кылган эмчек сүтү жана / же балдардын аралашма азыгы менен тамактанат. Көптөгөн себептерден улам, ымыркайларды концентрацияланган же кайнатылган сүт менен тамактандыруу сунушталбайт. Бул практика С витамининин жетишсиздигин шартташы мүмкүн, анткени уйдун сүтүндө С витамини өтө аз болгондуктан, аны ысытканда, курамындагы витамин жоготулушу мүмкүн.
Тамак түрлөрүн чектеген адамдар
Жашылча-жемиштер С витамининин эң жакшы булагы болуп саналат, мындан тышкары башка көптөгөн тамак-аштарда да ал азыраак өлчөмдө кездешет. Демек, ар түркүн тамактануу аркылуу көпчүлүк адамдар күнүмдүк керектөөнү камсыз кылып, жок дегенде цинганын алдын алуу үчүн С витаминин жетиштүү деңгээлде пайдаланып турушу шарт. Тамак-аш кабыл алууну чектеген адамдар, анын ичинде айрым улгайгандар, жакырлар, алкоголдук ичимдиктерди же баңги заттарды көп колдонгондор, “чектен тыш” диета кармаган адамдар, айрым учурда балдар дагы С витамини менен жетиштүү деңгээлде камсыздалбашы мүмкүн.
Мальабсорбция жана айрым өнөкөт оорулары бар адамдар
Айрым медициналык шарттар С витамининин сиңишин төмөндөтүшү жана / же организмге зарыл көлөмүн көбөйтүшү мүмкүн. Ичеги-карындын оор мальабсорциясы же кахексиядан жабыркагандар, ошондой эле рак оорусуна чалдыккандардын айрымдары С витамининин жетишсиздигинен улам тобокел категориясында турат. Өнөкөт гемодиализ кызматын пайдаланган, бөйрөк жетишсиздигинин акыркы стадиясындагы бейтаптарда дагы С витамини жетишсиз концентрацияланышы мүмкүн.
С витамининин булактары
Курамында С витамини бар азыктар:
Курамында С витамини көп башка азыктар – ​​цитрус жемиштери, кара карагат, брокколи, брюссель капустасы, картөшкө жана помидор.
С витамининин ашыкча керектелиши
С витамининин уулантуу мүмкүнчүлүгү аз жана аны көп көлөмдө ичкенде олуттуу терс таасирлерге алып келбейт. Көбүнчө диарея, жүрөк айлануу, ичтин түйүлүшү жана башка ичеги-карын оорулары пайда болоорун белгилешет. С витамининин кошулмаларын колдонууну токтотсоңуз, аталган белгилер жоголот.
Аскорбат жана С витамининин метаболиттери
Аскорбат жана С витамининин метаболиттери – бул 1980-жылдары алынган кальций аскорбатынын патенттелген курамы. Анын курамында анча көп эмес сандагы кальцийдин треонат, ксилонат жана ликсонат сыяктуу С витамининин метаболиттери, ошондой эле дегидроаскорбин кычкылы бар. Өндүрүүчүлөр ал абсорцияны жакшыртууга жардам берет жана кадимки аскорбин кычкылына салыштырганда кандагы С витамининин деңгээлин жогорулатат деп ырастоодо.
Биофлавоноиддери бар С витамини
С витамини биофлавоноиддер деген аталыш менен белгилүү антиоксиданттар менен да айкалышат. Бул формуланы жактоочуларды биофлавоноиддери бар С витамининин жакшы сиңиши мүмкүн экендиги кызыктырат. 1988-жылы жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн биринде биофлавоноиддери бар С витамини кадимки аскорбин кислотасынын курамына салыштырганда 35 пайызга жакшы сиңери аныкталган. Аскорбин кислотасынан улам ашказан оорусунун белгилери күчөшү мүмкүн болгон бейтаптар үчүн бул эң жакшы вариант.
Липосомалдык С витамини
Липосомалдык С витамини био жеткиликтүүлүктү же сиңирүү касиетин жакшыртуучу дары. Окумуштуулар липосомалдык С витаминин сиңимдүүлүктү жогорулатуу максатында иштеп чыгышкан. Анда аскорбин кислотасы молекуласынын тамак сиңирүү жолу аркылуу оңой өтүшүнө жардам берген майды эритүүчү каптама бар. Маалыматтар көрсөтүп тургандай, аскорбин кислотасы сыяктуу С витамини жогору болгон капсула түрүндө эмес дарыларга караганда, капсула түрүндөгү липосомалардагы С витаминин ичүү кандагы С витамининин көбүрөөк концентрацияланышына алып келет.
Гастроэнтероколит
Гастроэнтероколит - (гастрит...жана гр. enteron ичеги, kolon жоон ичеги) карын, ичке жана жоон ичегини бир мезгилде жабыркаткан сезгенүү оорусу. Ал кээ бир бактериялар жана вирустар, уу металлдар, щелочтор, спирт, дары-дармек менен ууланганда, дары жана тамактан болгон аллергияда көбүнчө катуу кармайт. Көп учурда бактерия жуккандан болот. Гастроэнтроколитке карын зилинин кычкылынын аз болуусу, витамин жетишсиздик, кара жумуш, алкоголь ичимдигин көп ичүү түрткү берет. Оору капысынан башталып, оорулуу кусат, ичи ооруйт жана өтөт, башы ооруйт, денеси ысыйт, алы кетип, кээде эстен танат. Жүрөк-кантамыр системасында бузулуулар болот. Аны убагында жакшы дарылабаса өнөкөт түрүнө өтөт. Ал демейде кандайдыр бир органды карынды (гастрит), ичке ичегини (энтерит) же жоон ичегини (колит) жабыркатат. Жеңил учурунда 5-7 күндө жакшы болуп кетет. Дарылоо ичеги-карын жолдорундагы сезгенүү процессине, инфекция жана ууланууга каршы жүргүзүлөт. Диетаны сактоо аз-аздан 5-6 жолу тамактануу, сүрсүгөн, туздалган, куурулган тамакты, кара нан, ынак сүт жана башка жегенге жана ичкенге болбойт. Белоктуу диета эт сорпосу, майдаланган эт, быштак, үч күн турган кефир, айран, майсыз сыр, кайнап бышкан балык эти, сууга бышкан ботко, кургатылган же каткан ак нан, лимон менен чай, компот берүү сунуш кылынат. Алдыналууда тамак-аштан уулануудан сактануу жана жеке гигиена эрежелерин сактоо, катуу кармаган гастроэнтроколитти жакшы дарылоо зарыл.
Калай рудалары
Калай рудалары - составында экономикалык жактан казып алууга арзырлык өлчөмдө калай металлы бар минерал заттардын жаратылыштагы чогундусу. Табиятта калайдын 18 минералы белгилүү, бирок анын экос касситерит жана станнин гана өнөр жайлык маанидеги концентрациясын пайда кылат. Алар рудада кристалл же кристаллсыз эле ныкталган түрдө болот.
Калай рудаларынын кендери алгачкы (коренные) жана кен чачындысы (россыпь) болуп 2 топко бөлүнөт.
Алгачкы кендер пайда болуу шартына жараша пегматит, скарн, альбитит, грейзен, гидротерм кендерине ажыратылат. Калай рудаларынын өнөр жайлык кендери боюнча көптөгөн жиктелиши (классификациясы) бар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Эл массасы жана инсан
Эл массасы жана инсан алардын тарыхтагы ролу социалдык философиянын маанилүү проблемасы. Марксистик философияга чейин жана азыркы замандагы коомдун ойлому Эл массасы жана инсан жөнүндөгү маселе идеалисттик позициядан чечилип келген. Алардагы негизги идея – тарыхтын башкы кыймылдаткыч күчү төмөнкүлөрдүн бирөөсүнө дегенге токтойт: абсолюттук «Мен» (М. Штенер), «улуу инсан» (Т. Карлейль), «адамдан башка кудурет» (Ф. Нище), «чыгармачыл элита» (В. Парето, Г. Моска), «технократтык же башкаруучу элита» (Дж. Бөрнхем Г. Лассуэлл), «күрүнүктүү инсандар» (лидерчиликтин азыркы теориясы). Бул проблема боюнча маанилүү ойлор Гегелдин иштеринде француздук реставрациялоочу учурдун тарыхчылары О. Тьерри, Ф. Гизо, Ф. Минье тарабынан айтылган.
Эл – социалдык революциянын активдүү күчү, материалдык байлыктын жаратуучусу жана түзүүчүсү. Тилди жана рухий маданиятты түзүүдө эл массасынын ролу андан кем эмес. «Эл» жана «эл массасы» түшүнүктөрүнүн мазмуну тарыхты материалисттик түшүнүүнүн калыптанышы менен жөнгө салынып жана өнүгө баштады. Бул проблеманын философиялык аспектиси гана эмес, революциячыл бул концепциянын жаңы багыты анын гуманисттик маңызы жөнүндө чагылдырылды.
Жаш гегелчилердин массаны чындык менен прогресске каршы койгон «сынчыл сыны» менен талашка чыгып, К. Маркс менен Ф. Энгельс масса өзүнүн жетилүү даражасына жараша тарыхты түзөөрүн белгилешкен. Марксизм жана ленинизм «эл массасына» кирген социалдык катмарлар, топтор жана таптар тарыхый өнүгүүнүн тигил же бул учурунда коомдун социалдык экономикалык түзүлүшүн өзгөртүү үчүн күрөштө эмгекчил масса менен бир катарда туруп, социалдык прогресстин активдүү катышуучулары болушат. Марксизмдин классиктери тарыхтагы эл массасынын ролунун өсүү мыйзамын, ага ылайык тарыхый кыймылдын өсүшүнүн негиздүүлүгүн аныкташкан.
Эл массанын ролу тарыхый өнүгүүдө канчалык болсо «улуу инсандардын», же «чыгармачыл элитанын» ролун да танууга болбойт. Инсандын ишмердиги белгилүү бир тарыхый жагдайда таптардын же саясий партиялардын күрөшүнө байланышат. Коомдогу ар түрдүү таптар, топтор, партиялар өз кезегинде жетекчилерин көтөрүшөт, эл массасынын кандай жетекчи тандаганынан анын ишмердиги көрүнөт. Ошол эле мезгилде саясий жетекчинин иш билгилиги окуяны түшүнүү, күчтөрдү багыттай билүү, кыймылдын реалдуу максаты менен милдетин кою билүүсү, анын ишке ашыруусу процесстин жүрүшүнө олуттуу таасир этет. Албетте эң көрүнүктүү инсан да тарыхый окуяны болтурбай кою албайт, же өзү каалагандай жасай албайт. Мындай позицияны көздөгөн жетекчи кандай позициядан турбасын жеңилүүгө дуушар болот. (мисалы, Саддам Хусейн). Таптар, топтор, партиялар жогорку маданияттуу, кеңири интеллектуалдуу, саясий жетектөөгө жөндөмдүү, массанын кыймылын үндөй алган лидерлеринин өсүшүнө шарт түзүү керек. Андай ишмерлер эл массасынын ишмердиги менен инсандын ишмердигин карама-каршы койбойт.
Жетекчинин ишмердигинин ийгилиги эл массасынын стихиялуу кыймылын канчалык жетектеп кете алаарынан, башкалардан канчалык эрте жол таба билгенине, кыймылдын «материалдык элементтери» стихиялуу келип такалган теориялык саясий, тактикалык жана уюштуруучулук маселелерди чече билгенине, массанын кыймылын стихиялуулуктан аң-сезимдүүлүккө көтөрө билгенине жараша болот.
Инсандын жетектөөчү ролуна ашкере баа берүү жеке адам каалаган иероглифин жазуучу «актай барак» деп караган идеалисттик түшүнүк табияты боюнча демократия менен айкалышпайт. Жамааттык пикирди жана илимий жетекчиликти четке каккан субъективизм волюнтаристтик кадамдарды жасоого башкача айтканда жеке адамдын культуна негиз болот. Тарыхта жеке адамга сыйынучулуктун акы бети жакшылыкка алып келбесинин (И. Сталин, С. Хуссейн) мисалдары көп.
Азыркы замандын адабияттарында инсандын ролун мүнөздөөдө тарыхта эки түшүнүк «тарыхый инсан» жана «улуу инсан» түшүнүгү колдонулат. «Тарыхый инсан» түшүнүгү тарыхый ири окуяларда өз орду бар инсандарга карата колдонулат. Алардын ролу тарыхый окуялардагы тарыхтын бир үзүмүндөгү иш-аракети менен бааланат. Андай баа бир маанилүү болушу (ишмердиги жек көрүндү бааланган фашисттик типтеги ишмерлер Гитлер, Муссолини, Салазар, Франко, Финочет), же бир маанилүү эмес, саясий жетекчинин ишмердиги жарым жартылай анын ал убактыда жетиле электигине, же жетекчинин индивидуалдуу сапаттарын эске алып оң жана терс жактары кошо бааланат.
Мындай баа инсандын ишмердигинин бардык жагдайларынын конреттүү тарыхый анализин талап кылат. «Көрүнүктүү инсан» түшүнүгү түп тамыры прогрессивдүү социалдык, экономикалык жана саясий өзгөртүп түзүү доорун даңазаланган саясий жетекчинин ишмердигин мүнөздөйт. Улуу адам көбүнчө бузуучу эмес баштоочу болот. Анткени ал башкалардан илгери көрө билет. Ал коомдун буга чейинки акыл-эстүү өнүгүшү алдыга койгон илимий маселени чечет; буга чейинки коомдук мамилелердин өнүгүшүнөн келип чыккан коомдун жаңы муктаждыктарын көрсөтөт, өзү бул муктаждыктарды канааттандыруу демилгесин баштайт.
Авторитардык-тоталитардык система – тарыхый өнүгүүдөгү адам эркиндигине салынган тушоо экенин чыгармаларында көрсөткөн, этностун өнүгүшүндө тилдин ролун көрө билген, кыргыз мектептерди көбөйтүү зарылдыгын белгилеп, Кайра куруу доорунда бул демилгени активдүү колдоп баштаган Чыңгыз Айтматов – көрүнүктүү инсандын үлгүсү. Улуу “Адам – өз учурунун улуу коомдук муктаждыктарын канаатандыруучу өзгөчөлүгү болгону менен улуу делет” – деп белгилейт. Айрым инсандардын тарыхта ролу канча чоң болсо да анын улуулугу эл масссасынын чыгармачылыгы менен жүргүзүлгөн тарыхый өзгөртүп түзүүлөрдүн жемишинин улуулугунда. Улуу инсан – улуу доордун гана жемиши. Чечилүүчү маселе канчалык чоң жана татаал болсо, аны чечүүдө жеке инсандын күч аракети жетишсиз болуп, аны чечүү ири масштабда бирдиктин уюмду, партияны жана башка талап кылат.
Квалификацияланган кылмыш
Квалификацияланган кылмыш – өтө оор кесепеттерге алып келген жоопкерчилик жагдайына байланыштуу жасалуу менен, кыйла катуу жазага тартылуучу кылмыш.
Бегабат кыштагы
Бегабат, Бешбанги - Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы кыштак. Сайпидин Атабеков айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Сузак кыштагынан 16 км түштүк-чыгыш тарапта. Жалал-Абад темиржол бекетинен 12 км. Деңиз деңгээлинен 720 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 7850 (2002); негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасында эмгектенет. Эки орто мектеп, балабакча, оорукана, бейтапкана, дарыкана, маданият үйү, китепкана, соода комплекси, турмуш-тирпчилик комбинатынын бөлүмдөрү жана комплекстүү кабыл алуу пункту бар.
Аюу-Тапан
Аюу-Тапан (Аюу-Тапан) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Жошолу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 207 киши.
Боташев Азрет-Алий Ильясович
Боташев Азрет-Алий Ильясович (3.3.1937, Карачай-Черкес автономиялык облусу, Кичи Карачай району, Учкекен айылы – 13.8.1995, Бишкек) – физика-математика илимдеринин доктору (1984), Кыргыз ССР Илимдер академиясынын корреспондент мүчөсү (1989). Кыргыз улуттук университетин (1960), ушул эле университетте аспирантураны бүтүргөн (1963). КР Улуттук илимдер академиясынын Физика-математика институтунда илимий кызматкер, лаборатория башчысы, илимий иштер боюнча директордун орунбасары болуп иштеген. Дифференциалдык теңдемелер боюнча адис. 80 илимий эмгеги, анын ичинде 3 монографиясы жарык көргөн. Эмгектери: Конечные методы в теории многомерного ветвления. Ф., 1976; Периодические решения интегро-дифференциальных уравнений Вольтера. Б., 1994.
Африка жолборспалыгы
Африка жолборспалыгы (лат. Hydrocynus goliath) — жолборсбалыктардын бир түрү.
Сары-Булак (Сузак району, Курманбек айыл аймагы)
Сары-Булак — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Курманбек айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 319 киши.
Боинтон (Оклахома)
Боинтон (Оклахома) (Boynton) — Оклахома штатынын Muskogee округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 274 киши. Болжолдуу аянты - 1.1 км². FIPS коду — 40-08150.
Койсары бий
Койсары бий (туулган жылы белгисиз — 1670-жылдан кийин өлгөн) — чоң багыш уруусунун бийи.
Солтонун Чаа деген баласына Моголстан ханы Абдуллага (Абдаллах) (1638-69/70) байланыштуу эскерилет. Ал Ошту каратып келатып, Беш-Буйнак деген жерден Койсары бий, Кара-Кучук бий, Йол-Болду бий, Уч-Куртка бий, Афат, Шады жана башкалар жетектеген кыргыздардан жеңилүүгө учураган. Кийин Абдулла хан кайрадан кыргыздарга каршы аттанып, Нарын дарыясынын жээгинде жашаган кыргыздарды чаап кеткенде, Койсары бий, Йол-Болду бий жана башкалар артынан барып, Ак-Сайда хандын колуна сокку бергенетикалык Койсары бий жөнүндө маалымат анын Кашкар шаарына аким болушу, бирок, хандыкка Исмаил келгенде аны түшүрүп, ордуна Койсары бийдин уулу Күчүктү дайындашы менен аяктайт. Көп узабай Сузук, Касым жана башкалар бектер козголоң уюштуруп, Койсары бийге кошуп 25 кишинин башы алынган.
Орловка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Орловка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Подлуб айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 365 киши. Почта индекси — 453002, ОКАТО коду — 80235850004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Назас дарыясы
Назас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Уса дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Канчылаш модуляция
Канчылаш модуляция - ионосферада радио толкун таралганда байкалуучу кубулуштардын бири. Канчылаш модуляция учурунда абдан кубаттуу радио толкундун күчтүү электр талаасы ионосферанын электрондорунун кыймыл ылдамдыгын өзү модуляцияланган жыштыкка өзгөртүү (дүүлүктүрүү) менен ионосферанын ошол дүүлүккөн аймак аркылуу өтүп жаткан башка радио толкундарын амплитудалык модуляцияланууга дуушар кылат.
Бул кубулуш Люксембург- Горький эффекти деп да аталат.
Назас дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Канчылаш модуляция
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Квалификациялык баскыч
Квалификациялык баскыч (лат. qualis  – сапаты боюнча кандай жана  fucio  – жасайм) – жумушчулардын адистик даражасын аныктай турган көрсөткүч. Ал иштин татаалдыгын, жооптуулугун, шартын эске алуу менен, тарифтик-адистик маалымдаманын негизинде белгиленет (кара:Тарифтик разряд).
Америка мамлекеттер уюму
Америка мамлекеттер уюму (ОАГ, OAS) (Organization de los estados americanos, англ. Organization of American states, фр. Organisation des Etatsamericains, порт. Organizasao dos Estados Americanos) - 1948-ж. 30-апрелде Панамерикалык союздун базасында Боготадагы (Колумбия) 9-Америка аралык конференцияда түзүлгөн эл аралык уюм.
Штаб-квартирасы Вашингтондо жайгашкан.
Иштөө тили - испан, англ., фран. жана Португалия тилдери. Жогорку органы - Генералдык ассамблея, Туруктуу кеңеш, тышкы иштер министрлеринин Консультативдик жыйыны, Башкы катчылык. Уюм андагы мүчө-өлкөлөрүнүн ортосундагы тынчтыкка жетишүү максатында түзүлгөн. Уставдын 1-беренесинде каралгандай: тынчтыкты жана адилеттүүлүктү колдоо, тилектештикке түрткү берүү, кызматташтыкты бекемдөө жана өзүнүн эгемендигин, территориялык бүтүндүгүн жана көз карандысыздыгын коргоо. Бүгүнкү күндө АМУ Түндүк жана Түштүк Американын бардык 35 көз карандысыз мамлекетин бириктирет жана жарым шардагы негизги саясий, юридикалык жана социалдык күч болуп саналат. Уюм өзүнүн максаттарынын эффективдүү ишке ашышы үчүн 4 багытты колдонот: демократия, адам укугу, коопсуздук жана өнүгүү. Мүчө-өлкөлөрү - Антигуа жана Барбуда, Аргентина, Багам аралдары, Барбадос, Белиз, Боливия, Бразилия], Венесуэла, Гаити, Гайана, Гватемала, Гондурас, Гренада, Доминика, Доминикана Республикасы, Канада, Колумбия, Коста-Рика, Куба, Мексика, Никарагуа,Панама, Парагвай, Перу, Сальвадор, Сент-Вин-сент жана Гренадина, Сент-Китс жана Невис, Сент-Люсия, [[АКШ, Суринам, Тринидад жана Тобаго, Уругвай, Чили, Эквадор, Ямайка.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Бегония
Бегония - (Веgonia, L.) бегониялар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Жоон тамырлуу, көп жылдык чөп өсүмдүгү, кээси бадал же лиана сымал. Сабагы түз, төшөлүп же жармашып өсөт. Жалбырагы жөнөкөй, кезектешип жайгашкан. Айрым түрүнүн жалбырагы темгилдүү. Гүлү бир жыныстуу, мөмөсү кутуча, уругу абдан майда. 900дөй түрү белгилүү. Көбүнчө тропик жана субтропикте (Австралиядан башка) өсөт. КМШ өлкөлөрүндө гүлү жана жалбырагы кооз түрлөрү рекс, чаар бегониялар ж. б. оранжереяда, үйдө, гүлзарларда, Кыргызстанда Креднер, Марта, Бисмарк сорттору өстүрүлөт. Сабак, жалбырак калемчелери жана уругунан көбөйтүлөт.
Маамытбек
Маамытбек — «Манас» эпосунун мифтик кейипкер, кытайдын жалгыз көздүү дөөсү. Алтайда Манастан жеңилип, Бээжинге качкан Жолой, Нескара баш болгон кытай-калмак баатырлары Эсенканга Манастын эрдигин айтып барышат. Эсенкан менен Карыкан кеңешип, Манас акыры Бээжинге казат кылат деп, мерчемдүү жерге кароолчу коюп, Коңурбайды Чет-Бээжинге кечилге кан көтөрүп, Маңгубада туулган «Каканчындын балбаны Маамытбек сокур» менен тыргооттун каны Канышайга жол тостуруп, Бээжиндин жолун бекемдейт (Саякбай Каралаев, 1. 164—166). М. дөө Чоң казатта өлөт.
Кой-Сары шаар калдыгы
Кой-Сары шаар калдыгы — 6-15-кылымга таандык археологиялык эстелик. Ысык-Көл өрөөнүндөгү Кой-Сары айылынын түштүгүндөгү тектирчеде жайгашкан. Шаар түндүк тарабынан Ысык-Көл менен чектешип, түштүгүнөн коргонуу жалдары менен бекемделген. Алгач 1869-ж. изилденген. Казуу убагында бир топ курулуш (бышкан кыштан да жасалган) калдыктары, суу өткөрүүчү чопо түтүктөр, карапа идиштер, металл, таш, айнек буюмдар алынган. 1926-ж. шаар аймагынан байыркы түрк жана араб тамгалары жазылган таш да табылган.
Риторика
Риторика (гр.— чечен, сөзгө уста) — байыркы Грецияда сүйлөө маданияты, жалпы эле чечендик искусствонун жол жоболору жөнүндөгү илим.
Нядей-Шор
Нядей-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Дарка-Рузь-Шор дарыясынын оң жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Дың жер
Дың жер – табигый өсүмдүктөр өсүп, мурда айдалбаган аймак. Дың жердин негизги өзгөчөлүгү өсүмдүк калдыктарынан пайда болгон чиринди көп; топурак катмарларында өсүмдүктүн азыктануусуна зарыл гумус, азот жана башка элементтер арбын; топурак нык; топурактын үстүнкү катмарында микроорганизм тез өөрчүбөйт. Дың жерге эгилген өсүмдүктү отоо чөп анча баспайт. Дың жердин негизги типтери: 1) талаа дың жери, ал кара жана коңур топурактуу аймактардан орун алган. Мындай жерлер Казакстанда, Алтай крайында, Кавказда бар. 2) Түштүк талаа жана жарым чөл Дың жери; Борбордук жана Түштүк Казакстан, Орто Азия республикалары, Азербайжан жана Армениянын айрым райондорунда кездешет. 3) Жайылма дың жери; дарыянын суу жайпап кеткен жеринде орун алган. 4) Саздак, чым көңдүү дың жер; РФтин Европа тилкеси, Сибирь жана Ы. Чыгыш аймактарында, Белорусия, Грузия, Украинада бар. Майда бадал өсүп, кээде жайыт үчүн пайдаланылган жерлер да дың жерге кирет. Чарбанын муктаждыгына жараша өздөштүрүлөт.
Пантотен кычкылы
Пантотен кислотасы (В5 витамини) зат алмашуу процессинде маанилүү роль ойнойт. Нерв системасына жана бөйрөк үстүндөгү без менен калкан безинин ишине таасир этет. Дени соо кишинин күнүмдүк керектөөсү 10 мгдай. Табиятта өтө кеңири тараган. Түрдүү өсүмдүктөр жана жаныбар клеткасында болгондуктан аты грекче «пантоген» — «бардык жерде болуучу» деген сөздөн алынган. Пантотен кычкылынын жетишсиздиги кадимки шартта кезикпейт. Бул витамин сууда эрүүчү витаминдерге кирет. А жана В витаминдеринин жетишсиздк себеби ичке ичеги ооруларында,ошондой эле узак убакыт бою антибиотиктерди, сульфаниламиддерди колдонгондон да болот. Гиповитаминоздун алгачкы белгилери
Ошондой эле пантотендик жетишсиздикте организмдин жугуштуу ооруларга каршылыгын жоготот жана тез-тез курч оорулар пайда болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аманбаев, Бактыбек Абдилашимович
Аманбаев, Бактыбек Абдилашимович - (1969-ж.т.) - 2013-ж. октябрь айында КРнын Акыйкатчысы.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Элүү гривна
Элүү гривна — Украинанын акча бирдиги.
Алмонд Габриэл
Алмонд Габриэл (1911) – америкалык саясат таануучу. Саясатты изилдөөдө функционалдык методду колдонгон. Структуралык функционализмдин негизги түшүнүктөрдү Алмонд «Политика развивающихся регионов», 1968-ж. (Коулман менен бирге) эмгегинде иштеп чыккан. Алмонд саясий системаны коомдогу бирине-бири көз каранды эмес топтордын биригип аракет кылуу системасы деп эсептейт. Алмонддун ою боюнча бардык системалар эки фазалык функцияны өткөрөт: а) функция – аракетке келтирүү, б) функция – жыйынтыктоо, тыянактоо, корутундулоо. Биринчи – аракетке келтирүү – төрт функцияны ишке ашырат: 1) коомдо саясий социализацияны өткөрөт; 2) коомдогу кызыкчылыктардын артикуляциясы 3) коомдогу кызыкчылыктардын агрегациясы; 4) саясий бириктирүү, байланыш, саясий коммуникация. Экинчи – жыйынтыктоо, корутунду чыгаруу – үч функцияны өткөрөт: 1) коомдогу жаңы тартиптин нормаларын иштеп чыгуу; 2) нормаларды колдонуу; 3) нормаларды сактоону көзөмөлгө алуу. Биринчи функцияны мамлекеттик бийликке кирбеген органдар аткарат: басым көрсөтүү топтор, саясий партиялар, көз каранды эмес басма сөз органдары. Экинчи функцияны мамлекеттик органдар аткарат. Алмонд биринчи функцияны аракетке келтирүүгө анализ жасайт да, саясий социализация менен саясий бириктирүү коомдогу саясий сферанын эффективдүүлүгүн аныктайт деген жыйынтыкка келет. Анын ою боюнча саясий маданият элдин фундаменталдуу түшүнүктөрүн камтыйт, коомдо негизги байлык болуп эсептелет. Алмонддун структуралык функционализм методун колдонуу саясий системаларды салыштырып изилдөөдө төмөнкүдөй корутундуга алып келет: Саясий системалар, биринчиден, коомдогу структуралардын функцияларынын өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. Экинчиден, коомдогу структуралардын ар биринин ар түрдүү функцияларды аткаруу жөндөмдүүлүгү менен айырмаланат.
Китептин маалыматтары: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы. – Б.: 2004, ISBN 9967-14-011-9
Бадья-Йоль
Бадья-Йоль (Бадьяёль) — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Харута дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кво варранто
Кво варранто (лат. quo warranto  ) – англо-америка өлкөлөрүнүн укук тутумундагы соттук буйрук, ал административдик органдын тигил же бул аракетинин мыйзамдуулугун текшерүү менен байланышкан. Конституциялык мааниси бар адам укуктарын жана эркиндиктерин соттук коргоонун процесстик каражаттарынын бири.
Ахатина сымалдуулар
Ахатина сымалдуулар (лат. Achatinidae) — тирүү туучу үлүлдөрдүн бир тукуму.
Исаклинка (дарыя)
Исаклинка — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сок дарыясынын оң жээгинен 219 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Иммун глобулиндери
Иммун глобулиндери — активдүү антителосу бар глобулалуу белоктор.
Исаклинка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Иммун глобулиндери
Омурткалуу жаныбарлардын жана кишинин кан сары суусунда, ошондой эле уузда, шилекейде, жаш суюктугунда, тамак сиңирүү жолунун бездери бөлүп чыгарган секретте болот. Бардык Иммун глобулиндери кандайдыр бир антигендин антителосу болуп эсептелет. Алардын 5 түрү (м, 6г, А, е, д) бар. Организмдеги антигенге каршы эң алгач молекулалык салмагы чоң «м» И. г. пайда болот. Андан кийин «О» Иммун глобулиндери синтезделет. Бул Иммун глобулиндери бактерияларды жана алардын уусун зыянсыздандырат. Ичеги былжыр челинде, шилекейде жана башка суюктукта «А» И. г. өтө көп чогулуп, чөйрөдөн организмге микроорганизмдин киришине тоскоолдук кылат. Алар иммунитет пайда кылууга катышат. Иммун глобиндерин лимфа клеткалары синтездейт. Бул клеткалар жабыркаганда кан менен заарада миеломдуу иммун глобиндери көбөйөт. Гамма-глобулиндин составына кирип, дарылоо максатында колдонулат. иммунитет — тирүү организмдин зыяндуу агенттерге туруштук берүү жөндөмдүүлүгү; организмдин бардык процессине катышуучу коргонуу реакциясы. Организмге антигендүү заттар — бактериялар, вирустар, алардын уулары, мите курттар киргенде организмдеги өзгөрүлгөн клеткалар (мисалы, рак) жана организмге ткандар же органдар хирургиялык жол менен жамалганда аларга каршы заттарды — антителолорду пайда кылат. Алар антигендер менен өз ара аракеттенишип, бири-бири менен байланышып, антиген — антитело бирикмесин түзөт. Мунун натыйжасында антигендер организмге болгон зыяндуулугун жоготот. Антителонун бир бөлүгү кандын суюк бөлүгүндө иштелип чыгат (гумордук Иммун). Мындан тышкары микробдор организмге киргенде аларга каршы заттар клеткаларда пайда болот (клеткалык Иммун). Кийин пайда болгон Иммун организмге антигендердин таасир этишинен келип чыгат. Анын активдүү жана пассивдүү түрү бар. Кийин пайда болгон активдүү И. жугуштуу оору менен ооруп айыккандан кийин же организмге вакцинаны киргизгенден (эмдөө) кийин пайда болот. Мисалы, адам кызылча, кептөөр, көк жөтөл, суу чечек жана башка оорулар менен ооругандан кийин, организм бул оорулардын козгогучтарына каршы өмүр бою туруктуу же узакка сакталган антитело иштеп чыгат. Мунун натыйжасында бул оорулардын айрымдары менен экинчи оорушпайт же сейрек оорушат, ооруса да жеңил өтөт. Себеби денедеги ошол оорунун козгогучуна каршы заттар козгогуч экинчи жолу денеге жукканда аны дароо эле жугушсуздандырат. Организм ар бир оорунун козгогучуна гана дароо каршы тура турган атайын заттарды бөлүп чыгарат. Айрым оорулардан кийин И. кыска мөөнөткө гана пайда болот. Мисалы, дизентерия жана башка оорулар менен кишилер өмүрүндө бир нече жолу оорушу мүмкүн.
Кишинин организми кээ бир жаныбарлардын, канаттуулардын, малдын ылаңын пайда кылуучу микробдорго туруктуу болушат. Мисалы, кишилер дээрлик малдын чумасы менен оорубайт. Ошондой эле адамдарда кездешүүчү кептөөр, котон жара, көк жөтөл, кызылча жана башка оорулар жаныбарларда кезикпейт. Адамдардын жана жаныбарлардын организминин мындай айрым оорулардын козгогучун кабыл албоочулук жөндөмдүүлүгү тубаса И-тин болушу менен түшүндүрүлөт.
Тубаса Иммунитет туруктуу болуп, укумдан тукумга берилет. Организмдин жугуштуу оорулардын козгогучтарына каршы күрөшүүдө табигый И-тен башка кээ бир денедеги коргонуу заттардын мааниси чоң. Мисалы, теринин, былжыр челдин микробдорду өткөзбөй коргоосу, териден бөлүнүп чыккан суюктук (секрет), карын зилиндеги заттар микроорганизмдерге терс таасирин тийгизип, алардын денеге кирүүсүнө жана өсүшүнө тоскоол болот. Ошондой эле кандагы жана денедеги бөлүнүп чыккан суюктуктар (шилекей, көздүн жашы жана башка), фермент заттары микробдорго каршы терс таасир этет. Андан тышкары вирустар, микроорганизмдер бөлүп чыгарган уу заттар, ажыроо продуктулары организмден тер, какырык, заара жана заң менен бөлүнүп чыгарылат. Вирустук жугуштуу оорулардан коргонууда организмдин вирустарга каршы атайын белок — интерферонду иштеп чыгышы, кан сары суусу, лимфа, ткань суюктугундагы белоктордун (комплемент) жана фагоциттик клеткалардын ролу да чоң. Комплемент организмдердин суюктуктарында такай болот. Комплемент антитело менен бирдикте фагоциттөөчү клеткаларга жугуштуу оорулардын козгогучтарын бузууда жардам берет. Фагоциттердин ролун алгач орустун улуу окумуштуусу И. И. Мечников 1883-ж. ачкан (к.Фагоцитоз). Иммунитет бул тубаса факторлору организмдин жугуштуу ооруларга табигый туруктуулугун камсыз кылат. Ал туруктуулук дене күйгөндө, катуу үшүгөндө, кан көп кеткенде, жарадар болгондо жана башка төмөндөп, адам түрдүү жугуштуу жана сезгенүү оорулары менен көп ооруйт.
Организмдин түрдүү оорулардан коргонууга багытталган реакциясын лимфа системасы ишке ашырат. Бул системага сөөктүн чучугу, тимус (ачакей без, көк боор, лимфа бездери жана башка) кирет. Инфекцияга же вакцинанын киришине жооп катары активдүү Иммунитет пайда болууда лимфоциттер негизги ролду ойнойт. Алардан чыккан плазма клеткалары антитело иштеп чыгарат. Лимфа системасына кирген айрым органдар ар кандай кызматты аткарып, борбордук жана четки болуп бөлүнөт.
Кой таштар
Кой таштар — жылмаланган, жумуру таштар (тоо тек бөлүкчөлөрү). Узун-туурасы 10 смден 1-2 мге жетет. Суу агызып, муз шилеп, үстүнкү беттери сүрүлөт, жылмаланат, жумуру, сүйрү, жалпак, тоголок түспөлгө өтөт. Айрымдарынын чоңдугу 10 мге жетет. Алар төө таштар деп аталат. Аллювий жана мөңгү чөгүндүлөрүндө кездешет. Курулушка пайдаланылат.
Химиялык элемент
Химиялык элемент(жалгам) — ядро заряды жана электрондук катмарлары бирдей атомдор тобу. Жаратылышта кездешкен жөнөкөй жана татаал заттар бардыгы X. э. турат. X. Э. физ. жана химиялык касиеттеринин өзгөрүшүндөгү закон ченемдүүлүүктөр, Д. И. Менделеев түзгөн элементтер мезгилдик системасында алган орду менен аныкталат. Көпчүлүк X. э. атом ядросунун заряды (ат. н.) жана электрондук катмарлары бирдей, бирок атом массалары ар түрдүү болгон бир нече изотоптон турат. Изотоптор атомунун ядросунда протондор саны бирдей, ал эми нейрондор саны ар түрдүү. Көпчүлүк элементтер ат. масс. бүтүн санга барабар болбогондугу жараталышта жөнөкөй жана татаал заттар ар түрдүү изотоптор аралашмасынан тургандыгы менен түшүндүрүлөт. X. э. жаратылышта таралышы геохимия менен космохим жана X. э. пайда болушунун теориялары менен түшүндүрүлөт. X. э. химиялык процесстер учурунда өзгөрбөйт, мында мол-ны түзгөн атомдор валенттик электрондору гана өзгөрүп кайрадан түзүлүп, жаңы бирикмелер пай-да болот. Химиялык элементтер атомдору ядролук реакцияларда гана башка элемент атомуна айланат. Космосто X. э. таралуусу алардын жалпы касиеттерине жараша болот. Космосто суутек менен гелий жерге караганда өтө көп таралган, себеби алар өтө жеңил. Негизинен X. э. космосто таралышы алардын масс. өсүшү менен азайып отурат, темир тобунун элементтери, нейтрондору сыйкырдуу санга (50-82-126) барабар жана протон-нейтронунун саны жуп-жуп болгон элементтер (С, О, Ne, Mg, Si, S, Са) көп таралган, ал эми ат. масс. так сан болгон элементтер азыраак таралган. Жерде X. э. таралышы жер шарында жүргөн геохим-лык процессгерге жараша болгон. Азыркы мезгилде жаратылышта кездешкен X. э. бардыгы ачылып, элементтер мезгилдик системасында тие-шелүү ордун алган, ал түгүл урандан кийин жайгашкан жаратылышта кездешпеген дагы 20 жакын элемент жасалма ыкма менен синтездеп алынып, алар да элементтер мезгилдик системасында өздөрүнө тиешелүү орундарын ээледи.
Ахатиналар
Ахатиналар (лат. Achatina) — ахатина сымалдуу үлүлдөрдүн бир уруусу.
Кайталанма өндүрүш
Кайталанма өндүрүш - (воспроизводство) - үзгүлтүксүз уланып, кайталанып, жаңырып туруучу өндүрүш процесси. Материалдык байлыкты, жумушчу күчүн, өндүрүш мамилелерин кайта-кайта өндүрүүнү камтыйт. Кайталанма өндүрүш түрдүү тарыхый шартка жараша ар кандай болот. Өндүрүш процесси өзгөрүлбөй кайталанса, жөнөкөй Кайталанма өндүрүш, улам арбытылып кайталанса, кеңири Кайталанма өндүрүш деп аталат. Жөнөкөй Кайталанма өндүрүш капитализмге чейинки коомдорго таандык.Капитализм учурунда материалдык байлыктар гана эмес, капитал менен кошумча нарк да кайра-кайра өндүрүлүп турат. Кошумча нарк алуу жана пайда табуу далбасасы, конкуренция капиталисттерди өндүрүш процессии бир калыпта гана өөрчүтө бербей, улам кеңейтип өөрчүтүүгө аргасыз кылат. Капит. коомдо жумушчу күчү да кайра өндүрүлүп отурат, б. а. жалаң кызмат акысы (айлыгы) менен гана жан баккан жалданма жумушчулар күнүмдүк оокаттын айынан кара күчүн капиталистке кайра-кайра сатууга мажбур болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Ботбаев Ильяс Махмудович
Ботбаев Ильяс Махмудович (1931, Жалал-Абад облусу, Токтогул району, Кара-Суу кыштагы) – айыл чарба илимдеринин доктору (1985), профессор (1990), Россия айыл чарба академиясынын корреспондент мүчөсү (1991), КР УИАнын корреспондент мүчөсү (1993), академиги (1997). СССР Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1991), КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1995). 1953-ж. К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүп, Токтогул райондук айыл чарба бөлүмүндө башкы зоотехник, ошол эле жылы Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Зоология жана паразитология институтунда илимий кызматкер. 1978-жылдан Кыргызстан мал чарба илимий-өндүрүш бирикмесинин генералдык директору. 1986–88-жылдары Кыргыз ССР мамлекеттик агрардык өнөр жай комитетинде илим жана алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктерин өндүрүшкө киргизүү жана пропагандалоо башкармасынын башчысы. 1988-жылдан Кыргыз мал чарба илимий-изилдөө институтунда бөлүм башчы, директордун орунбасары, башкы илимий кызматкер. Алай коюнун жана Кыргыз уяң жүндүү коюнун ондон ашык заводдук линиясынын жана 300дөн ашуун илимий эмгектин автору. Анын жетекчилиги менен Ысык-Көл мериносу, кыргыз эчкисинин жаңы породалары чыгарылган. Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган. Эмгектери: Алайская порода овец и её селекция. Ф., 1992. Выведение уникальной алайской породы полугрубошерстных овец. Б., 1998.
Кворум
Кворум (лат. quorum  ) – мыйзамдуу деп эсептеле турган жана чечим кабыл ала турган жыйын мүчөлөрүнүн эң төмөнкү саны. Ал кандайдыр бир сан менен же жалпы мүчөлөрүнө карата пайыздык катыш аркылуу белгиленет. Айрым учурларда өтө маанилүү маселелерди кароо үчүн К. көрсөткүчү жогорулатылат.
Кайталанбас процесстер
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Фоли кычкылы
Фоли кычкылы (лат. folium - жалбырак), В9 витамини — аминокислоталардын алмашуусуна жана синтезине, ошондой эле нуклеин кычкылдарынын синтезине катышат, кемиктин кан пайда кылуусун күчөтөт, В12 витамининин сиңишин жакшыртат. Күнүмдүк керектөө чоң кишилерде 0,4 мг, балдарда 0,5—0,4 мг, кош бойлууларда 0,8 мг, эмчек эмизген аялдарда 0,6 мг. Фоли кислотасынын жетишсиздигинен өтө оор аз кандуулук (анемия) өөрчүйт, карын иши (карын зилинде туз кислотасы жоголот, ич катат, өтөт), сезгичтик бузулат. Негизинен жашыл жалбырактуу жашылчаларда (латынча фолиум — жалбырак дегенден), ошондой эле помидор, алма, картошка, боор, бөйрөк, ачыткыда болот. Бул витаминге салат, шпинат, петрушканын жалбырагы, капуста бай. Аны көпчүлүк өсүмдүк, бактерия жана козу карындар синтездейт. Кишинин ичеги микроорганизми жетишээрлик синтезденгенден бул витамин жетишсиздиги болбойт. Тамакты бышыруудан бузулуп, анын 70—90%и жоголот. Бул витамин сууда эрүүчү витаминдерге кирет.
Якты-Куль (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Якты-Куль — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Подлуб айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 98 киши. Почта индекси — 453002, ОКАТО коду — 80235850005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кой текей
Кой текей (Scorzonera, L. 1753) — өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумунун уруусу. Көп жылдык, чанда эки жылдык чөп жана бадал. Жалбырагы жөнөкөй, кезектешип жайгашат. Жер жүзүндө 170тей түрү, Кыргызстанда 18 түрү бар. Кээ бир түрүнүн жер астындагы бөлүгү желет. Айрымдары балдуу, кээ биринин тамырында каучук (тоо сагыз) болот.
Дьяконов Евгений Евгеньевич
Дьяконов Евгений Евгеньевич (1941-ж. туулган, Россия Федерациясы, Горький облусу, Ветлуга шаары) – айыл чарба илимдеринин доктору (1999), профессор (2001). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни (1964), Кыргызстан мал чарба ИИИнин аспирантурасын бүтүргөн. Ат-Башы асыл тукум куш өстүрүү чарбасында зоотехник, Кыргыз ССР Айыл чарба министрлигинде зоотехник, Кыргызстан мал чарба ИИИде илимий кызматкер, Республикалык селекция асыл тукум куш өстүрүү чарбасында директор, 1976-жылдан Кыргызстан мал чарба ИИИде бөлүм башчы. Үй куштарын өстүрүү, көбөйтүү, генетикасы боюнча адис. Ал 100дөй илимий эмгектин, анын ичинде 7 монографиянын, 1 ойлоп табуунун автору. Тооктун кыргыз породасын чыгарган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Эмил
Эмил — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, кыргыз баатыры. Айчүрөктү олжологону келген Кыястын колу менен урушта курман болот (Саякбай Каралаев, "Семетей", 1. 334).
Эмил — "Манас" эпосундагы топоним. Эпостун айрым эпизоддорунда кыргыздар мекендеген жер. Көкөтөйдүн керээзинде Э. суусу аркылуу Бээжинди көздөй жол менен кеткени айтылат (Сагымбай Орозбаков, 3. 22). Географиялык реалияда Борбордук Жунгариядагы суу жана анын боюндагы шаар.
Жаңы-Турмуш (Алай району)
Жаңы-Турмуш Туура-Шилби (Жаңы-Турмуш) — Ош облусунун Алай районундагы кыштак. Жошолу айыл округуна караштуу. Жошолу суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1800 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыштагынан 13 км. Ош темир жол бекетинен 97 км. Кыштак 1939-жылы негизделген. Калкы 1 179 (2009); мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана, ФАП бар.
Калкы - 1 179 киши.
Квота
Квота (англисче quota – үлүш, бөлүк) – 1) улуттук же эл аралык бирикмелердин катышуучуларынын ар бири үчүн тиешелүү макулдашуулардын чегинде белгиленүүчү өндүрүшкө, соодага катышуу үлүшү; 2) эл аралык экономикалык же валюта финансылык уюмдун уставдык фондуна же капиталына өлкөнүн төгүмү; 3) салык бирдигине алынуучу салык чени.