cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Катаган
ЖАНКУШЧУДАН ТАРАГАН -ЧАЛИКЕ УРУУСУНУН САНЖЫРАСЫ
Бийлик башында келген канышадан өрүш алган тукум б.а. ча хандардан уланган канзаадалар тургандыгы байкалат. Бул бийлик бутагынан уланган Темиркандын тажик жеринде орноткон бийлиги да кирген деп айтууга негиз бар. Манас эпосунда Жакып албетте Чыйырдынын талабы менен, өзүнүн тегинен, Темиркан кызы Каникейди Манаска алып берген. Эпосто Каникей айтат- Темир кандын кызымын, Каныкей долу өзүмүн- Долу сөзү бул Туулга  тукуму, аны бийлеген чалике тукуму болуп  такталат. Каныкей кыргыз кызы деп мурда бир айткан элем. Убагында Чыйырды да Чаян кандыктан келген каныша болгон, ошол эле кандыкка тиешеси бар журттан келген Каныкей болгон.
Бөгү кагаан өз бийлигин Таластан жүргүзгөн экен. Андан кагаандык бийлик Шегуй кагаанга өткөн. Шегуй дегени “Он Ок” бийлиги болгон. Шегуйдун бийлиги кулагандан кийин, Или дайрасы тарапта жашаган түргөштөр, Чүй, Таласка көчүп келишкен. Түрк аттуу каганатты түптөшкөн. Ошол учурда Инди жеринде  Чалуке династиясы өсүп чыккан. Династияны негиздеген Улуу Бек Арстан наамын алып жүргөн  - Булакешим болгон. Ал династия, үч падышалыктан туруп, 600 жылдай убакыт ичинде  74 падыша  өткөн. 5 – 11 кылымдар аралыгында ортонку Инди жеринде  өздөрүнүн өлкөсүн курушкан.
Ошол Эштектен Чаа, андан Талкан, Бөлөкбай, Жоочалыш, Тата уруулары бөлүнүп чыккан. Азыркы күндө алар Чүй боорунда жашашат. Баштапкы чагында Чаян тукумунан Сол Чаа бийлиги калыптанган. Мамыр, Барсакелбес чөлдөрүнүн түштүк жагындагы, б.а. сол тарабындагы Керейиттерди Чаян кандыгына кошуп  күчтүү империя  курган. Императорду Фу Си деп аташкан, б.а. Сол Чаа деген түшүнүктү берген. Мамыр, Барсакелбес чөлдөрүнүн түштүк жагындагы, сол тарабындагы тоолорду мекендеген уруулардын жалпы аталышы Сол тоолуктар болуп, андан уланган бир бутак - Солто уруусу, бүгүнкү күнгө чейин, Кыргыз элинин курамында жашап келет. Алп Солду тарыхта Фу Си деп коюшкан. Бул даражаны алып жүргөн адам, чаяндар - ажыдаарды ыйык тутканы айтылып калган. Кийин бул табынуу бир аз өзгөрүп, жылаанды ыйык көрүүгө алып келген. Бул тукумдун дагы бир өзгөчөлүгү тамырында жүгүрүп жаткан канынын түсү ачык кызыл түстө болгон. Ар кандай уу заттар реакция болууга алып келген. Анын ичинде алкоголь ичимдиктери канга терс таазир берип кан кабыл алган эмес.
Жез идиштен тамак ичүү менен адамдын денесинде өзгөрүүлөр болгон. Жезди адамдын өмүрүн узартуучу зат катары кароого болот. Болжолу кандын кызыл бөлүкчөлөрүнүн жашоосу  узарып,  ошондон улам адам өмүрү узарган окшойт.
Өз мезгилинде Чаян падышалыгынан Ала Тоого бир канча жолу каныша келген. Жаңы падышалык түптөөгө чоң аракеттер көрүлө баштаган. Бүгүнкү күнгө чейин окумуштуулар атап келген Усунь деген элдин өзүнүн так аты,  Онсуу эли болгон. Онсуу элинин башкаруучусу, кыздын калыңы деп 1000 жылкы айдап Гянь канына  барат. Ал убакта Жан Суулук кушчуларды Гянь деп койчу экен. Көрсө жан деген сөздөн гянь деген сөз чыгат тура. Ошондон улам Гян гюнь деген сөз “Жан облусу” болуп окулат. Ошол эле Гянь сөзү да өзгөрүп Цяньга айланган учур да болуптур. Н.Я. Бичурин 1-том 24-бет. Каныша келген учурда чаяндан келди деп эстеп калыптырбыз. Тарых Кан-Ча-айым апабызды Си-гюнь деп жазды. Си дегени Ча, Ча элинен келген каныша деген маанини билдирип турган. Ошол кезде Ча - Чаян мамлекетинин үстүнөн башкарган тукумдун өкүлдөрүнүн бири болгон Жансуулук Кушчулардын кол башчысы Гян - дунун кызын, Он Суу элине жөнөткөн экен. Канышанын өзү менен кошо ала келген 500 бала, 500 кызы, өзүнүн туугандары болгон. Ошондон улам Чалике уруусунун түпкү теги Жан кушчуга чыгат. Кийин Онсуу эли Усьун атыгып кеткен. Ошондо Кан-Ча-айым апабыз барган Онсуу элинин башчысы, боз үйдө жашап, эт, сүт менен тамактанчу экен. Гуньмо өзү жашы өтүп калган адам болуптур. Тарыхта Канчайым апабыздын жазган ыры сакталып калган.
Орусчадан которгондо мындай экен:
Мени туугандарым, Алыс жакка беришти. Усьундардын падышасы келишти, Бөлөк эл, тегерек үй, кийиз менен жабылган, Эт жеп, сүт ичкен адам экен карыган, Ата – журтту ойлосом, Жүрөк сыздайт, кайра кантип кетемин, Жапайы казга мен айланып, Тууган жерге жетемин.
Апабыздын келиши менен, Он Суу элине бак келген. Чоң бийлик келген. Мурда ал элде, андай бийлик деңгээли болбогон. Апабыздан, аны менен кошо келген, беш жүз бала, беш жүз кыздан Чалике тукуму калды. Роман сөзү менин байкоомдо, Манас эпосундагы Ырамандын тукумдарынан болушу да мүмкүн. Ыр Оми - Өмүр дайрасынан келген ырчы экени байкалат. Мына ушулардын баарынын башталышында турган Кан - Ча - айым апабыз болгон. Кан – Ча - айым Апабыз “Кызыл өзөн” деген жерде өзүнө атайын ордо курдуруп, жанында карманган, Чаян кандыктан келген 500 бала, 500 кызы менен өзүнчө турчу экен. Бул жердин болжолу Ысыккөлдүн алдында калган байыркы Чигу шаары болгон. Башкаруучу Гуньмо үч айда бир келип, көрүшкөнгө акысы болуптур. Башкаруучу жашынын өтүп калганына байланыштуу, Кан-Ча-айым апабызга, өзүнүн оордуна - небересине баш коштурууну айтат экен. Көп кеңешип жатып макул болушуптур. Ошол учурда башкаруучу каза болуп калып, башчынын небереси Лйегя-оми бийликке келип, каныша ошого турмушка чыгыптыр. Менин болжолумда Лйегя – дегени Илелик (Н.Я. Бичурин 2-том 315-бет.) б.а. Или жеринен деген маанини түшүндүрсө, оми - дегени, илгеритен эле өмүр деген  сөз болуп, Амур дайрасын  билдирип турган. Ошол Или дайрасын Иля деп аталганы Н.Я. Бичурин 3-китеп 179 - бетте жазылат. Өмүр деген сөздүн кыскарган түрү оми болсо, анда орустардын Илья Муромец  деген баатырынын атына  окшош болгону көрүнүп турат. Усунь элинин биринчи Гуньмиси ушул адам болгон. Алар Канчайым апабызды Василиса деп атап алышкан экен. Бул сөздү талдап көргөнүбүздө “Ва” – “ван” деген маанини билдирип турган. Андан ары “си” дегени “ча” деп окулса “ли” дегени “сак”  деген маанини тушундуруп турганы ачык. Кыргыз тилинде Улуу хан Чали канышасы  экени тастыкталат. Көп өтпөй апабыз каза болуп калган экен. Андан соң Чаяндар Онсуу элине,  Чу элинин улуу ханынын  небере кызын канышалыкка жиберген. Андан башчы бир  балалуу болгон. Башчы каза болоордо, бийликти атасынын инисинин баласына өткөрүп кеткен экен.
Ал эми үчүнчү келишинде, Чаяндардан (Цян) Алтайга келген каныша - Манастын энеси Чыйырды болгон. Н.Я. Бичурин 1-том 240-бет. Ошол себептүү Манас эпосунун 48-вариантында, Чыйырды апабыздын аты Чаакан деп берилип келет. Б.а. Чаа кандыктан келген каныша болгон. Ошол тушта, Чоң Ала Тоодо- Сак деген эл жашаган. Айрым бөлөк элдер аларды Ли деп коюшкан. Ошентип, Чаа хандыгынан келген биринчи, экинчи каныша, Сак элине келип кошулуп, жаңы курула баштаган өлкөнүн аты “Чали” болуп, ал сөзгө түпкү тектери болгон, Жан Суулук Кушчу падышасынын тукуму эске алынып, Жан деген сөз уланган. Ча Ли Ян деген сөз келип чыккан. Манас эпосунда: “Ушу турган  Бейжинге,  Чалиярдын чамасы келбеген” – деген  ыр саптары кездешет. Ошол эле учурда Чаа деген сөз айрым элдерде Си, Ци деген маанини  туюнтуп, жаңы ордо куруп жаткан Чалиян өлкөсүн - Силиян деп атагандар да болгон. Ала Тоодо Цигу деген эл жашаганы окумуштууларга белгилүү. Ча сөзүнүн Си, Ци деген түшүндүрмөсү бар экендиги тууралуу ойду, өзүмдүн изилдөөлөрүмө таянып айттым. Cи хан дегени Ча хан болуп окулат. Ошол эле сөздүн Цянь хан экени Н.Я. Бичурин 1-том 25-бетте айтылат. Мына ушул сөздөрдүн түшүнүгү белгилүү  болгондон кийин, илимде чоң алга жылуу болоорун, алдын ала айтып койууну эп  көрдүм. Орустар Миндуулаттан бөлүнүп кеткенде, өздөрүн Силиян чөлкөмүнөн келдик деп айтышкандыктан, Славян атка конуп кетишкен. Орус элинин түпкү тектери  Сей элинен болоорун  өзүмдүн “Тарыхка чейинки Русь” деген китебимде жазган болчумун. Манас эпосундагы Масейил эли.
Или дайрасынын баш жагынан, ага келип кошулган дайранын аты, ал мезгилде “Каркыра Суусу”- деп аталчу. Тарыхка Хурь-хара-усьусь дайрасы деп кирген. Н.Я. Бичурин 3-китеп 61-бет. Ал жерде жашаган элди кытайлар Шуан-хэ деп аташчу экен. Адегенде Гйешуанна, андан Гуйшуан, андан өзгөрүп Шуанхе болуптур. Котормосу Кушчу экен. Бир бөлүгү Венгр болуп кеткен экен. Хурь-хара-усусьтан хара деген сөз түшүп калып, Хурусь  болуп кыскарып, андан  Русь деген сөз жаралган. Орус окумуштуулары Русь деген  сөздү Русло деген  сөздөн чыгарышат. Каркыра Суусу деген, сөздөн Русь сөзү чыгаарын билишкен эмес. Жакындап барышкан - бирок так эмес. Мына ушул суунун боюнда, ал мезгилде жашаган эл - орустар болгон. Төрөбек Оторбаев, “Тарыхка чейинки Русь”  китеби  305-319 бет. Бишкек. 04. 03. 2015-жыл. Ошол тушта Чоң Ала Тоодо жашаган Сактардын, Каңгылардын ж.б. элдердин үстүнө, мурда Жан Суудан бөлүнүп кеткен кушчулар, байыркы Талаш (Чжанйе) чөлкөмүндө көп кылым жашап, анан Өгүз хандын тушунда, ага баш ийген “Батыш акылман хан” тарабынан, байкоосуз жерден чабылып, жер которуп, Cыр дайранын түндүк жагына, Тажик жерлерине, Алатоого, Или дайрасынын аймагына чейин  тарап, б.з.ч. 174-ж. түпкү ата мекенине көчүп келиптир. Он Суу эли менен жамааташ жашап, б.з. 6- кылымына чейин бирге  турду. 630-650 жылдарда болуп өткөн согуштан кийин, Миңдуулатты жуңгардагы уйгурлар басып алган экен. Кытайлар аларды Юйебань деп койчу экен. Алар Илиде турганда Юйебан, Йе-Йе аты менен аталганы тарыхка түшкөн. Юйебань убагында мамлекет түрүндө болуп, “Бан үйү” деген маанини берип турган. Бань деген сөз, көз каранды (вассал) мамлекет дегенди билдирген. Н.Я. Бичурин 2-том 68-бет. 1-том 355-бет. Андан соң, ал өлкөнү Туулга үйү  каратып алган. Кийин Туулга үйү да чыгыш - батыш болуп экиге бөлүнүп кеткен болот. Падышалык адегенде кушчулардын колунда болуп, кийин Чаян кандыктан келген канышадан тараган тукумга өтө баштаган экен. Ал жерди орустар Чубань, деп атап келсе, кыргыздар ал үйдүн ээсин - Чубак дешти. Манас эпосунда - “Банды уулунан канча жан, урушуп өлдүк Манастан” – делет.
Орустардын Йева энеси, Йе-Йе жеринен чыккан деген ойду  изилдеп таап, китебиме да жаздым. Бул жерде жашаган Цян б.а. Чаян журту байыркы Талашта, б.а. Байыркы Чжанйеде жашаганы тарыхка түшкөн. Менин жеке пикиримде Йева, Усуньдардын падышасы Кара Дайралык Күнбайга,  Чайан кандыгынан аялдыкка келген  Канчаайым – Малика (Чалике) болгон деп айтууга негиз бар. Ирандыктар падыша дегенди “малик” деп коюшат экен. Алар падышалыктын аталышына  кара дариялык орустардын аталышын баш сөз катары айтышканы  байкалат. Мохе сөзүнөн мо алынып, ага сак деген сөз - ли уланып, “молике” деп айтышкан көрүнөт. Ал эми падышалыкты куруп жаткан, канышанын жааты аз санда болгонуна карабай, падышалыктын аталышын Ча элинин аты менен баштап айтканы дааналанат. Ошондон улам Малике деген сөздүн оордуна, Чалике деген хандык пайда боло баштаганы көрүнөт.
Адегенде, кыргын согуш Хан-ча-айымды талашуудан келип чыгыптыр. “Чоң үй ээси билги – Чаян кандыгынан келген канышанын, “Чоң үйгө” ылайыктуу экенин айтып, канышаны алып койуу аракетин баштаган. Ошондо каныша Канчаайым апабыз, атасына чоо жайды айтып, түшүндүргөндөн кийин, Чаян кандыктан  көп аскер келип, байыркы Талашта, анын айлана тегерегинде олтурган  кушчуларды ж.б. урууларды чаап, батышка сүргөн. Усундардын башкаруучусу батыш жагынан кол менен каршы аттаныптыр. Ошондо кушчулар Или дайрасынын түндүк жактарына, Ала Тоо чөлкөмүнө, Дахьяга сүрүлүп  келишкен экен.
Он Суу элине Цилими (Чалими) бийликке келген. Ал көтөрүлүшчүлөрдүн колунан каза болгондо, анын оордун тартып алган эмеге, алтын мөөрдүн оордуна жез мөөр берилген экен. Көп өтпөй эле кушчуларды чапканда катышкан “Он суу элинин” велможасы өзү чабылып, Или дайрасы,  Жетисуу, Чу чөлкөмүнө  сүрүлүп келген. Алар келгенге чейин эле Или, Жети суу аймагын, батыштан – чыгышка, андан  мурда, Юлий Цезарьдын убагында  Рур  бассейнинен  чыгышка  жер ооду болгон  Рюриктер - жердеп калган болчу. Чыгыш бөлүктү түзгөн: Ди, Динлин, Пуллей, И, Мохе-чернореченские, Гуси, Уге, Синло, Мо, Сушень, Лимо, Гуньми, Мин (Миң), Дили,  Чернагорцы, Белогорцы, Лобдуктар,  Ичжы,  Цзюйми,  Йеди,  Идань,  Балты, Чуван, Прусы ж.б. тайпалардын курамында орус тектүүлөр басымдуулук кылган. Тайпалар Рюриктерге кошулуп, орус тектүү элдердин күчү арта баштаганы байкалат. Албетте айрым тайпалар сак уруулары менен аралаш  жашаган. Эгерде ошол аймакта  жашаган:  кушчулар, түргөштөр, карлуктар, кыпчактар, жүйүттөр, бугулар, булгаарылар, чаяндар, рюриктер, кесек, найман, тейит, сабир, уар сыяктуу тайпаларды,  көптөгөн майда  урууларды эсепке алганда, түзүлгөн “Он суу  каганаты б.а. Усунь каганаты зор күч менен  тарыхый мейкиндикке чыккандыгы көрүнөт. Адегенде алар түзгөн падышалык Чалияр (Силиян) болсо, кийин Дулу, Нушиби болуп бөлүндү болду. Дулу тарабындагы орус тектүү элдер, Силиян сөзүн өздөрүнө алып калышкан. Ошондон Славян атанып кетишкен. Туулга үйү жалпысынан  Дулу деп аталган болчу. Мына ушунча элдердин биригишине биринчи из салган, Чаян элинен  келген  каныша апабыз  Кан-чали-айым –Ван-силиса  болгон экен. Тарыхта апабыздын аты Си-гюн деп берилген. Си дегени баягы эле Ча, ал эми гюн –дегени облус деген маанини билдирет. Кийин “Он Суу” элине каныша болгондо, Йе сөзүнө ван деген сөз уланып, өзүнчө бир даражаны билдирип туруптур. Даражасы жагынан падышадан кийинки орунда болгон б.а. Кушчу падышалыгынан кийинки орунда болгону билинет. Ошентип Йеван деген сөздөн- Йева аты келип чыккан экен. Орустар Йе-Йеден б.а. Байыркы Талаш болгон жерден келген каныша - деп айтканы көрүнүп турат. Башында байыркы Талашта (Таласта) турган “Он суу” элинин  башчысынын аялы болуп, кийин эли чабылганда  Или,  Жетисуу аймагына келгенде -  Йе ден келген каныша дешип, анын аты Йеван болгону байкалат. Н.Я. Бичурин 2-том 322-бет. Бул аталыш орустар тарабынан болгону билинет. Канышанын, мурда Чаян элинен келгени унутулуп калган экен. Ошондой эле шартка Иван деген сөздүн келип чыгышын айтууга болот. Бул сөз И  элинин улуу ханы деген маанини берет. Или дайрасынын аты эки сөздөн турган: И жана Ли. И - мамлекеттин аты, орустардын өлкөсүнүн аты. Ли – Сактар болгон. Бир учурда ушул аймактын элинин атынан чыккан, Илья  баатыр болгон. Или дайрасы чек ара  болуп, түндүк жагында орус, карлук, түргөш, кушчу, кыпчак, жүйүт ж.б. элдер болсо, түштүк жагына Чу-Талас - Тяньшань чөлкөмү туура келген. Бул жердеги тоолорду, ал мезгилде “Небесные горы”- дешсе, Падышалыкты” Небесные  царства”- дешкен. Онсуу элинин айрымдары, өлгөн адамдарды: “царства ему небесное”- деп узатышчу  экен. Эки тарабында тең орус тайпалары болгон экен.
Ошентип, батыш аймакта көптөгөн элдер чогулуп, чоң хандык пайда болгон. Ошондон улам, кийин Катта хан (Катаган) деген  эл аты келип чыккан. Санжыра бул элди Кара Теңеш, кытайлар “Чоң үй ээси билги” - деп атады. Тарыхта “Большой Юечжы” деп аталып, ошол аталышты кытайлар өзгөрткөн эмес. Башында Кара кушчу, Чон кушчу атын алып жүргөн элдин аты озгоруп кеткен. Биз “Чоң үй ээси-Билги”-деп айтуунун оордуна, Катта хан б.а. Катаган деп айтып калдык. Бул ой биринчи айтылып олтурат. Ошол күндөн баштап, мурда Чалихи падышалыгы түптөлүп жаткан болсо, катагандардын күч алышы  менен падышалыктын аталышына, хандык деген сөз уланып айтыла баштаган. Мурда падышалыктын атына кошулуп айтылган Хи, Ян, Ми деген сөздөр, Хэу деген сөз менен алмаштырылган. Ошентип: Чалуке, Чалияр, Силиян, Цилихи, Чалиян, Цилимий деген сөздөр Чалике деген сөздүн өзгөргөн түрүнө кирет. Бул өзгөрүүлөр Манас атабыздын тушунан баштап ишке ашырыла баштаган эле. Ке тыбышынын Кыргыз атуулдарынын атына уланып айтылуусун - Манас өзү Жолойго айтып - кийриген экен. Н.Я. Бичурин. Байыркы заманда Орто Азияда жашаган элдердин тарых жыйнагы. 1-том 102-бет. Ошондон улам, Чалике, Асанбек-Асаке, Үсөнбек-Үсеке болуп айтылып калган экен. Ке деген сөз Хэу деген сөздөн кыскарып, хан деген  маанини билдирип турган. Бул тууралуу айтканыма көп болду, бирок окумуштуулар ишене бербеди окшойт. 1992 - жылы Манастын тарыхый инсан экендиги тууралуу “Манас Ата тарыхы”- китебимде  да көп жаңылыктарды айткан элем. Ошол кездеги окумуштууларыбыз бир сыйра дүрбөлөң болушуп, анан  ой  өзүнүкү  болбогон  соң,  тынч алып  калышкан  болчу.
Кийин Чаа Тоо, Зашаң Көл, Кызыл Ой, Чаян деген жерлерде жашаган, Чаян эли да, кушчудан тараган журт болгон. Алгачкы белгилүү болгон учуру, Жансуу деген чөлкөмдө жашаганы үчүн - “Жанккушчу”- деп коюшкан. Ала-Тоодо, Сак деген эл жашап турган. Канышанын тегерегине, аны менен бирге келген 500 бала 500 кыздан тараган падыша тукуму болгон - чаликелер, Бугу, Рюрик, Кыпчак, Карлук, Кушчу, Мохе, Булгаары, Түргөш, (Фуфоло) – жүйүттөр кирген. Жүйүттөр Иртыш дайраларынын бойлоруна көчүп келгенде, ага жергиликтүү Миңдуулаттын  башчылары:  “Хэу- лэу-Фуле”- кыргызчага которгондо “Теги бөлөк б.а. теги Чаян кандыктан болбогон, Иле жергесиндеги - Бөрү  ханы. Ал эми Вей династиясынын тилинде Улуу теңир уулу -деп кюшчу  экен. Бүгүнкү күндө эврейлер өздөрүн Ашкуз, Ашканез деген  тектен тараганбыз дешет. Бирок ал тек эмнени билдирээрин - биле беришпейт окшойт. Жүйүттөр эврейлердин ата бабаларынан болушкан. Ал мезгилде Жүйүт, Фуфоло – атында жүргөнүн өзүмдүн изилдөөлөрүмө таянып жаздым. Фуфоло деген сөз, Сол бөрү деген түшүнүктөгү сөз болуп чыгат да, түбү  кыргызга тектеш тайпа экени билинет. Мурда мындай көз караш  болбогон. Менин 2015 жылы чыккан  китебимде, Эврей элинин түпкү теги жөнүндө  кенен  сөз  козголот. Көлөмдүү очерк китебимден  орун алды.
Хориф - Кутуустун урпактары, Манас эпосундагы Алооке хандын урпактары, б.а. “Чыгыштын кароол ханынын” тукумдарынан  болушкан. Алгачкы король тукумдарынын урпактарынан болгон. Булардын кароль деген сөзү, Хунндардын “Чыгыш менен батыштын кароол кандарынын” атынан келип чыгат - деп чечмеледим. Жогоруда айтылган ой толгоолор азырынча менин жеке оюм, кийин бул айтылган ойлор  туура болуп чыгаарына мен ишенемин.
Учурунда Чаян элинен канышаны ээрчип келип кошулуп, бийлик башында болгон  Чалике тукуму, Миндуулаттын башкаруучу төбөлдөрүнөн болушканы белгилүү болот. Түпкү журту Жан Суулук Кушчу  экендигин башта айткан элек.
Дуулат тайпасынын башчысы Шехуну, Ябгу хи- хэу деп атап коюшкан, кытай “Йеху”деп атап алыптыр. Ошол Туулга үйүн Кытай тарыхчылары “Тугю”, “Тукюе” деп атаган дейт. Бул аталыштар баштапкы чагында Түрк, Түрк үйү деген мааниде болгон. Айрым тарыхчылар алыстагы эл деп, болжоп, которуп койгондору да болгон. Тугю, Тукюе деген сөздөрдүн эң алгачкы мааниси Туулга, Туулга үйү деген маанини түшүндүргөнүн өзүмдүн 2015 - жылы чыгарган китебимдеги изилдөөлөрүмө таянып айттым. Түрк деген сөздүн түп мааниси - Туулга болуп чыгат, мындан мурда мындай чечмелөө болгон эмес. Ушул элдердин тарыхын кытайчадан которуп жазып чыккан Н.Я. Бичурин да, эмне себептен бирде Тугю болсо, бирде Тукюе болгонуна түшүнө бербегенин өз эмгектеринде айткан болчу. Түрк деген сөздөн Тугю чыгат деп болжогон болчу. Чындыгында Тугю сөзү Туулга деген сөздөн чыгат. Ал эми Тукюе дегени Туулга үйү деген манини билдирет. Или дайрасынын түндүк жагындагы жер чөлкөмүнүн түзүлүшү туулгага окшош болгону үчүн - Туулга аты келип чыккан экен. Ойду андан ары улаганда, Түркия деген сөздүн чечмелениши Туулга экендиги эми белгилүү болот. Ал эми орустар батышка бөлүнүп кеткенде, барган жеринде “Биз туулганы таштап келдик” - дегени тарыхта калып калган. Батышка оогон Рюриктен тараган тайпа Новгороддун түндүк батышынан орун алган экен. Бул тарыхый шарт Рюриктин сегизинчи урпагы болгон, Ярослав Мудрыйдын тушунда болгон. Америкадагы Славян тукумдары, Ярослав Мудрыйга арнап чиркөө салышып, анын ичине жолум үйдөй болгон чоң туулга жазашып, анын бет маңдайына Ярослав Мудрыйдын сүрөтүн тагып коюшкан. Орустар ушул күнгө чейин эмне себептен Туулганы таштап келген эл экендигин - билбей келишет. Ошол тушта түндүк жакта качкынга айланган элди “Варяг” деп коюшкан. Бул сөздү Миңдуулатта жашаган элдин орток тили болгон Кыргыз тилине которгондо “Жапайы топоздор” болуп чыгат. Ошондой эле Волга дайрасынын аты да Вол деген сөздөн  чыгып, “Өгүз” деген маанини берет. 862 – жылдардан тарта бирдиктүү Русь мамлекети түзүлө баштаган. Бул жерде улуу ачылыштар бизди күтүп турганы талашсыз. Ушул менин айткан оюмду жерге таштабай изилдөөнү уланта турган адамдар табылаарына мен ишенемин.
Ортодон бир топ убакыт өткөндө, бул куралган өлкө экиге бөлүнүп кеткен болот. Түндүк тарабы туулга б.а. “дуулат” тайпасы болуп, түштүк жагы “он ок” б.а. “жайыл” тайпасы болуп кайра түзүлөт. Ар тарабында бештен уруу болот. Адегенде, журтту Кан ча айым канышанын ага туугандарынан чыккан, “сол үйүнүн улуу  жолбашчысы” Чалими падыша б.а. Чалике убактылуу башкарган болот. Ми деген сөздүн чыгып калышынын себеби, каныша Он суу (Усунь) велможасына турмушка чыкканын эске алганда, ми деген сөз, Миң тукумуна тиешелүү, орустун бир тайпасынын аты экендигин байкоого болот. Ал тайпанын башчысы, Или дайрасынын оң куймасы болгон, “Чилка” суусунун боюнда олтурчу экен. Балибай - туулга падыша  өлгөндө, анын аялы ордодогу  туугандары  болуп, бөлөктөргө айтпай анын баласын - Чабол Чалихини  туулга падыша кылып көтөрүп жиберишет. Салт боюнча падишах  кайтыш болсо, такка иниси олтуруш керек болчу. Ошондон улам чатак чыгып,  эл бөлүнүп кетти. Жайылдан Миндуулат бирото эле бөлүнүп чыкты. Санжырада Жайылдан тараган Миңдуулат болуп айтылганы ушул себептүү болот. Ушул эки тууган эл 630 -  650 жылдар аралыгында,  20 жыл бою согушуп, жер ээн калган экен. Ошондо, Дөлөнкан күчтөн тайып, алсырап турган кыпчак, кесек, найман, тейит, карлык,  кушчу, аба-ар, саруу, фуфоло, сабир, уар  сыяктуу Миндуулатка тиешелүү урууларды  тыйпыл  чапкан. Тарыхта, Дөлөн кандын аты - Тули хан деп  жазылыптыр. Бул жаңы көз караштарды өзүмдүн изилдөөлөрүмө таянып айттым. Курманбектин өткөнүнө 500 жыл болду деп той берип таштады элек, эми кандай болоорун  билүү кыйын. Бул учур Курманбектин заманы болгон экен. Элдин бир бөлүгү болгон - Аккан достун эли, Никола баштаган орус тектүү элдер – батышка Булгаары тайпасынын жерлерине, Новгород тарапка  ооп кетти. Миң тукуму түштүк тарапка, Астархан тарапка  ооп, Хазар мамлекетин түптөөгө киришти. Жаңы түптөлүп жаткан Булгаары тайпасы,  ушул баш аламандыктан  пайдаланып,  миңдуулаттан бөлүнүп кетти. Түндүк жакка Дуулаттын улуу колбашчысы - солдун уулу Чабол Чаликени ээрчиген  кушчулардын уруулар бирикмеси  -  Cеленга, Энисейге чегинип кетишти. Ал жерде: Ча көл, Чаган суусу, Каратал, Каракушчу, Чаулуту, Эдер, Эгин, Буксуй (Суук Суу), Улактай көл  деген жерлерде, эчен кылымдап  күн  кечиришти. Тарыхка алар Алтай, Энисей кыргыздары катары жазылган. Кыргыздардын 6-8 к. аралыгындагы жашаган учуру, тарыхка  “Чаа таш” маданияты -  деп түшкөн. Алар мурда “хилер” атанып жүрүшкон, Жайыл тайпасы тарабынан кушчулардын башчысы Түтүк өлтүрүлгөндө, кушчулар Жайылдан бөлүнүп, Кучженхи атына көчүп алышкан экен. Кийин Хилер атына көчүп алышы б.з. 662-жылдары болгон экен. Бул учур Енисейдеги кушчулардын кайрадан Жайыл тайпасына кошулганын  билдирип турган. Хи деген сөз Ала Тоолук падышаларга б.а. Жайыл тайпасына тиешелүү  падыша деген сөз экен.
Ошол учурда Алатоодон Японияга Химико аттуу каныша  турмушка чыккан. Японияда Кансай деген жерде Сематай аттуу шаар болгон. Так айтканда Сйе-матай, бул сөздөн йе сөзү бар. Байыркы Талаштын аты – Чжан - йе. Өмүр (Амур-Оми) дайрасынын (Бей) түндүк тарабынан келген  Дөөлөстөрдөн чыккан Агабийлер (Абейгими)  бийлик кылган. Кийин алар Жапан элинде бийлик жүргүзүшкөн. Болуп өткөн так талашуу согуштары Миңдуулатты телчиктирбей, кулоосуна шарт түзгөн. Адегенде, Шегуй тактан кулатылган соң, Миңдуулаттан бөлүнүп чыккан Түргөштөр, Чоң Кемин суусунун боюндагы  Суябды борбор кылып, Чүй, Таласка көчүп келишкен экен. Мына ушул жерден баштап, Туркия элинин тарыхы башталат деп айта аламын. Андан кийин 751-жылдагы чоң согушта,  түргөш тарабы жеңилип калган соң - алар,  Синцзянга ооп кетишти. Түргөштөрдүн тогуз уруусунун андан кийинки баскан жолун тактоо талапка ылайык келет. Ушул жерден Түрк элинин алгачкы тарыхы башталат деп айтууга негиз бар. Көчүп барган түргөштөрдү жергиликтүү эл Тюкиши деп атап алган экен. Бошоп калган жерге, Тарбагатайдан мурда көчө албай калып калган 200 миң адамдан уланган, Халлук эли көчүп келишкен экен.
Чалике уруусу кушчулар менен бирге Энисейдин бир куймасы болгон, Селенга дайрасынын  бойлоруна жер которуп,  10 - кылымдан баштап, 17 - кылымдын 80-жылдарына чейин,  Энисей менен  Үчтурпандын аралыгында орун алган жерлерде, көчүп-конуп  жүрүшүп, күн кечиришкен  экен.
Калмактар менен башталган чатак уланды. Эми Какшаал да жер болуп бербеси ачык болгондо, Дуулат тайпасынын кушчулары, Абайылда, Берик, элди Анжианга, андан соң  Таласка  көчүрүп келип жайгаштырганын -  Усейн ажы айтат. Талас чөлкөмүнө көчүп келгендердин  бир бөлүгү, ушул күндө  Кара- Арча деген жерде жашап жатышат. Ыссык Көлгө баргандары да болду. Элдин басымдуу бөлүгү Талас өрөөнүнө 1680-жылдары  көчүп келди. Ортодон бир топ убакыт өткөндө, чачылган кушчулар, ар кандай ат менен кайрадан чогулган экен. Көк кушчу, кара кушчу, лалым кушчу, сары кушчу, таз кушчу ж.б. аттарга конушуп, элге кошула баштаган. Кушчу уруусунун генеалогиясын аңдап, карап көргөнүбүздө, эң байыркы катмарды - Өгүз журтунан бөлүнүп чыккан, Жансуулук кушчулар аты менен белгилүү болгон -  Жан кушчу уруусу болуп чыгат. Эми санжырадан түбөлүктүү өзүнө тешелүү оордун ээлейт. Андан кийин Көк кушчу –Көкөноорго барган кушчулардын конгон аты, Кара кушчу - Суйчжефу, Ганчжефу, Ляньчжеуфу  ж.б. облустарда болуп келгендиги тууралуу маалыматтар көп. Анын бири Н.Я. Бичурин. 3-Китеп 16-бетте айтылат, “Элдин зору кушчу” - атына конгон Каракушчулардын аты. Анын ичинен Ганчжеу фу - Байыркы Талаш. Сары Көлдүк кушчулар б.а. Шаранорго барган кушчулар ал жерде 18 кылым жашап, кийин элдин көчкөнүнөн- калган журттардын башын бириктирип, хандык кылып турган Шараноод тайпасы  болгон. Андан кийин ал чөлкөмдө калып калган кушчулар, калмак атына көчүп кеткен. Лаалым кушчу – кушчулардын айрым урууларынын Илеге барган кездеги аты. Андан кийин чыкканы Кутчу - Ысык Көлгө барган кушчулардын аты. Андан кийин жакынкы мезгилдерде аты жаралгандарга:  Таз кушчу,  Дондор  кушчу, Аман кушчу, Айрым  кушчу, Чөл  кушчу, Дашказан кушчу, Тынай  кушчу, Али  кушчу, Ашагы  кушчу, Сарт  кушчу  ж.б. кирет.
Кутчу атынын пайда болушу тууралуу, өзүмдүн жеке оюмду айткым келет. Кытайдын төрт облусун  кыдырып келген кушчулар, кийин Чоң Ала Тоого келгенде, тоо арасынан  “кут” издөөнү билишкен. Менин жеке көз карашым боюнча алганда, “кут” деп маралдын мүйүзүн айтышкан. Маралдын мүйүзүнө кан толгон мезгилде, мүйүздү түшүрүүгө марал абдан аракет кылат. Мүйүзүн ташка сүрүп олтуруп түшүрөт. Мүйүздү таап алгандар чоң олжого ээ болгон. Ошол мүйүздү эл “кут” деп койчу экен. Кытайдан келген соодагерлер бир кило мүйүзгө, бир кило алтын берип кетишчү экен. Кут тапкан үйгө кут кирген, байлык кирген. Бирок тынчтык, бейкуттук кеткен. Кыргыз журту кут тапкандан, бейкуттукту жогору койгон эл болгон. Куттун сыры мына ушундай. Ошондон улам, Ыссык Көлдөгү кушчулар, Кутчу атына  көчүп кетишкен. Бүгүнкү күндө мүйүздөн  пантокрин деген дары  жазалат.
Ортодон көп убакыт өтпөй, кыргыз жерлерине калмактардын чабуул  койуусу күч алган. Элди чаап кетмей, жылкы тийип кетмей - деген жагдайлар  күндөлүк  болуучу окуяларга айланган экен. Согуштар башталып, 1690 – жылдардан баштап эл түштүккө кете баштаган. Элдин артка, өз мекенине  кайтышы, Кубат бий өлгөндөн кийин  болгон. 1756-1780 жылдарга туура келген. Таласка, өз ата мекенине кайтып келген кушчу уруулары Каракушчу, Көккушчу, Тазкушчу, Чалике, Чилжуут, Сакалды, Чейне, Оңочор, Кагазды ж.б.
Кушчунун Чалике уруусунан чыккан  Сокку ур бий, Үчтурпан жакта жашап турганда, Куртка бий менен койлору короолош, өздөрү ынтымак  курушкан экен. Бул эки тайпанын түпкү теги бир, ар мезгилде сөөк жаныртып, кыз алып,  кыз берип  - куда-сөөк болуп келишкен. Моголдордун Махмуд султаны менен Сокку уруучу бий  куда болгон. Махмуд султан, Султан Бабырдын атасы Омор Шейхтин улуу агасы болгон. Сокку ур бийдин кызы Махмуд султанга турмушка чыккан. Махмуд султандын Нойгут эли койгон аты Кылыч кан болгон. Ортодо моңолдун Махмуд султаны  менен Ахмед хандын ортосунда так талашуу болгондо,  Сокку ур бий,  кушчу менен чаадан  7 миң аскер курап, Ахмед хан олтурган Жаркентти 20 күн курчоого алып турганда, Кашкарлыктар кетип калышып, Сокку ур бийдин аскери артка кайтышкан экен. Аны эл Сокку - улук деп аташчу экен. Кийинки жылы болгон чабуул ийгиликтүү болгон. Кылыч канды-Махмудду ууландырып өлтүрүшкөндө, элинен кеткен Султан Бабыр  Индияга барып, ал элге  падишах болгон. Кылыч кандын уулдары Дайыр менен Көкөнү жана кызын - Сокку ур бий өз колуна алып, эки баланы качырып жиберген. Балдар Ак Дөбө деген жерге келишкени тарыхта айтылат. Тарыхта Дайыр (Тахир) таарынып казактын  Жалайыр уруусуна туруп калганы  баяндалат. Ошол мезгилде Казак элине биринчи хан болгон Тахир болгон. Тарыхка ой жүгүртүп көргөндө, ошол Кушчунун Чалике уруусунан болгон Сокку ур бийдин кудасы, нойгуттардын  султаны -  Махмуддун бир тууган иниси Омор шейхтин уулу Султан Бабыр, Алтын бешиктин урпагы экени белгилуу. Бийлик өңүтүнөн карап көргөндө, Султан Бабырдын теги могол султандарына чыгаары байкалат. Бийлик нугун андан ары сургондо Акуулга чыгып, Ак уулдун теги Миндуулатка чыгып, Текти андан ары  сургондо Сокку уруучу бийлерден чыккан Индиянын  падишахы болгон  Тагайга  чыгат. Андан ары барганда ал тек Чаян кандыгынан келген  канышадан башталаары тастыкталат. Элдик нуктан карап көргөнүбүздө, Могол ооматын негиздеген Аксак Темир барлас  уруусунан болгон. Барлас деген сөздү иликтеп көргөнүбүздө, ал эки сөздөн турат. Бөрү жана ас, б.а. бөрү менен ит тайпасы экени тастыкталат. Илгээри бөрүит дебей Бурут деп айтышкан экен. Бурут тайпасы  бул Манастын теги, Кыргыз элине тиешелуу тайпа. Ошол себептүү аксак Темирдин түпкү теги Кыргыз элинен болот. Кыргыздын байыркы Сак бутагына тиешелүү экендиги дааналанат.
Андан көп өтпөй Сокку ур бий Таластагы кушчулардын  уруусуна тиешелүү Калба жайлоосундагы Итагар суусунун боюндагы, чоң атасынын конушуна келген. Ушул мезгилге чейин окумуштууларга, илимпоздорго, санжырачыларга белгисиз болгон бир нерсени айта кетейин: Ал “Сокур бийдин” аты тууралуу. Ушул күнгө чейин белгилүү болгондой Сокур бий десе, көзү сокур болгон адамды элестетебиз. Чындыгында андай болбогон. Кушчу уруусунда Сокку ур бий деген наамдын пайда болуу тарыхы, алыскы тереңге кетет. Илгерки заманда, Манастын көзү өткөндөн кийин, Ала Тоолук Кыргыз эли, анын ичинде кушчулар, элди бириктирүүчү деңгээлге өсүп жеткен. Армян жазууларында кушчулар- Кушан деп жазылганга байланыштуу, тарыхта кушчу аты жоголуп, кушан аты калды. Кушчулардын башында, Канишке деген падыша  турганы тарыхка жазылган. Канишке деген сөз, менин чечмелөөм боюнча, Кылыч падыша болгон. Илгерки заманда курал болгон кылычты – “каничме” деп атагандар болгон экен. Үчтурпандагы Нойгут уруусунан чыккан  Кылыч падыша Чадолунун б.а. Миңдуулат бөлүнгөндөгү беш чаа биригип түзгүн Чалике  падышалыгынын биринен  уланган Чадолу  б.а. Ча - Туулга падышасы башында болгон Бугу,  Жанкушчу, Каракушчу, Жоош, Мунгуш,  Басыз,  Мундуз, Саруу, үч уруу Карлык, Нойгут, Саяк, Тейит, Кесек, Найман ж.б. урууларынан турган аскери каңгыларды чаап, Оогон жерине жеткенде, өзү ал жерде калып,  кол башчысы Тагайга  (Тарыхта Цилихи иначе Чалике, “Сокку уруучу бий” наамын берип, Индияны чабууга жөнөткөн. Н.Я. Бичурин 2-том 228 бет. Ал ашуулардан ашып өтүп, ортоңку Индияны каратып, калган төрт Индияны өзүнө кошуп, бирдиктүү мамлекет куруп, өзү ошол элге падишах болгон. Ортоңку  Индиянын  ээсин  Цилихи б.а. Чалихи (Чалике) деп аташкан. Ордо курган жери  Ча-Абанын – Калаасы деп аталчу. Тагай түстүү айнектен жасалган тактыда олтурчу экен. Үчтурпандагы  Сокку уруучу бийлердин  санжырадан орун алуусу ушул себептүү болот. Кийин  Үчтурпан аймагында  сокку уруучу бийлерден тараган  бир  урпак  өздөрүнүн тегин  Сокку-улуктан таратып алышкан экен.  Бул тууралуу  Осмонаалы Сыдык уулунун  Уфа шаарында чыккан китебиндеги санжырадан кездештирүүгө болот.  “Сокку  урчу бий” наамы, ошол учурдан баштап, Үчтурпандагы  кушчунун Чалике уруусунан  чыккан бийлерге берилип келген. Уруунун өзүнө гана тиешелүү, уруулук даража болгону, илимге эми белгилүү болот. Кубат бийдин ата тегиндеги Сокку ур бийлер ушул тектен келип чыгат.
Ошондой эле он ок тукумунан чыккан кагаандын атасы Бөгү, Таласта турганда, ал өзүнө “Чаа бий” наамын кабыл алган. Саруудан аял алган экен. Тарыхта “ша” деп жазылган учурлары кездешет. Чаа элинин атынын бөлөк элдер тарабынан өзгөртүлүп айтылышы болуп эсептелет. Ошол мезгилде жаңы көз жарып жаткан Хазар өлкөсүнүн башчылары, “ша” атын “шад” деп өзгөртүп алышкан. Ошол учурдан баштап, ал сөз кыргызда  чаа аты менен жашап келет.
Таласка келген Чалике тукумунан Томон, андан Токтоболот, андан Дорбо- Күмүш чокмор, андан тараган Эгембердинин Сокку ур бий деген наамы  болгон. Андан Калча, Назарбек туулган. Калча бийдин Кубатбек деген уулу болгон. Назарбектин Тумак, Беки, Шакар деген үч уулу болгон. Тумактан Куржун, Тагаймат, Жоош. Куржундан Чулдук (Бото), Чулдуктан Жыргалбай, Жангил, Малдыбай деген үч уулу болгон. Ушул үч атадан тарагандар кутчунун чалике уруусунан, түп атасы  Томондон тараган тукумга кирет. Ыссыккөлдүн Бөкөнбай айылында 400 түтүн эл болуп олтурушат. Ал жерде Чоко, Токтокүчүктөн тараган чаликелер да бар.
Шакардан Айтбай, Ырысбай, Үмөтбай деген үч уулу болгон. Айтбайдан төрт бала Токтор, Токтоназар, Таабалды, Акылбек - ал  эми Айтбайдын багып алган баласынын аты Жээнбек болгон. Токтордон Эркинбек, Жаныбек, Кожобек, Байбек, Чойбек, Шайбек болгон. Эркинбектен Бокбай, Төлө, Көкүм. Чойбектен Асылбек, Жумабек. Шайбектен Ташмат.
Токтоназардан Керимбек, Кубатбек, Козуке, Бает, Акбаш, Байсалбек, Медетбек. Кубатбектен Садык андан Айылчы. Медетбектен, Жолдош, Төрөкул.
Таабалдыдан Белек, Оторбай, Кедейбай, Кудайберген. Оторбайдан Турсунбай, Жумабек. Турсунбайдан Садырбек. Жумабек Чатбазар  район болуп турганда, сельпонун председатели болуп иштептир. Кийин согуш аяктаганда аман эсен элге кайтып келип, Оторбайдын бир тууган карындашы Калыйпанын үйүндө бир ай  жүрүп калат. Ошондо апам Сыябү менен  табышып, Шейшендин үйү деген  узатасынан салынган, үстүнө күл төгүлгөн чакан тамда  жашап турушуптур. Ал там көчөдөгү жалгыз чатырчасы бар  там болчу. Көп өтпөй эле Чоңтокойдун аягындагы “откосго”  жакын жерден там сатып алып көчүп кетиптир. “Откос” дегени “ат хозяйствосу” деген сөз экен. Көрсө ал жерде райондо иштеген милициялардын аттары багылчу экен.
Жумабектин уулдары: Сагынбек, Төрөбек, Кубанычбек, Кадырбек, Болотбек.
Акылбектен Итике, Кенжебек, Иманаалы, Нусубаалы, Абыке, Шамке, Жанаалы, Муратаалы, Кедейбай.
Айтбайдын асыранды уулу Жээнбектен Үрүстөм, Тыныстам. Үрүстөмдөн Кудайберген, Назараалы, Ниязаалы, Танабай. Тыныстамдан Алыбай, Жумалы, Сыдык, Жаманкул. Жумалыдан Асанкул андан Иманбек.
Үмөтбайдан Ормон, Субан. Ормондон Орозаалы, Жумаш, Кенжегул. Жумаштан Калык. Субандан Балкыбек, Багышбек. Балкыбектен Молдобай, Молдобек, Жөкөн. Молдобайдан Мырзабек, Базарбек. Молдобектен Калман, Акматбек. Жөкөндөн Жусупбек. Ырысбайдан Солтобай, Меңдибай. Солтобайдан Айкынбай, Теңизбай, Аргын. Аргындан Бейшебай, Аманкул, Сулайман. Шакардан тарагандар  Таласта 350  түтүн эл жашайт. Түпкү атасы Томон.
Учурунда Кубат бий Таласка байма-бай каттап, Бердике баатыр менен болгон окуялар санжырада калган. Бүргөнүн атасы Итим бий менен достук мамилеси болгон. Хан Бүргөнүн кызы Акшербет, Кубат бийдин уулу Агышайбекке турмушка чыккан. Ажыбек датка Кубатбектин күйөө баласы болгон. Агышайбектин бир аялынан тараган урпак, 300 түтүн, Акмоло деген жерде жашашат деп угабыз. Алар өзүлөрү кушчунун Чалике уруусунан болоорун  билишеби жокпу, белгисиз. Таластын Кара Арчадеген жеринде, Абайылдадан, Агышайдан, Бериктен тараган, чаликелер бар. Бериктен тарагандар өздөрүн Бериктин тукуму деп атабастан Күнчөй атанып жүрүшкөндөрү да бар. Бул уруу учурунда Күнгес суусунан жогору күнчөлүк өйдө жерде жашаган уруу экен. Ошондон Күнчөй аталыптыр. Абайылда менен Берик көчүрүп келген  журт азыркы күндө Кара Арча деген жерде  үч уруу болуп  олтурушат. Алар өзүлөрүнүн чыккан уруусунун чалике  экендигин  билишет.
Айтбайдын 400 жылкысын кайрып келүү үчүн барган Тагайматтын  каза болуп калганы уламышта айтылып калган. Кубат бийдин тууганы, калмактардан жылкыны кайрып келе жатканда, каза болгондо, сөөгүн алып келүүгө Сазан баатырды жибергени санжырада айтылат. Ошол мезгилде Саруу уруусунан Сазан деген баатыр чыгып, Тянь Шандын сыртындагы Тарагай деген жерде 10 жигити менен  конуп-түнөп  калат. Максаты жылкы тийип келүү экен. Күн кеч кирип, көз байланганда алыстан жагылган оттун жарыгын көрүшүп, өңүп барып карашса, от боюнда алп мүчөлүү адам эт жеп отурат. Сазан жигиттерине: “Тиги отургандын жигиттерин  матап, колун байлап, мага алып келгиле, мен бул башчысын байлап алайын”-дейт. От жанында олтурган адамдын арт жагынан келип, учунда коргошун уютулган камчысы менен жон талаштыра салып калат. Олтурган адам “Ах” –деп, колун бир сермеп, Сазанды өзүнө тартып, алдына баланы жыккандай басып жатып, “Ой кудай урган, сен кимсиң?”-дейт. Сазан аты-жөнүн айткандан кийин “Ой кудай урган, сен белең?! Мен ат тээп жибердиби деп чоочуса, көрсө сен тамаша кылып жаткан турбайсыңбы, чоочутайын дегенсиң го? Жок сынап көрөйүн дегем. Сазан: “Өзүң ким болосуң?”-Мен Кушчунун Чалике уруусунан болом, Кубатбек баатыр деген мен болом. Түпкү атам Томон, андан Токтоболот дегендер өткөн кушчудан. Мен ошолордун урпагымын. Тынч сөз угуп олтурган Сазан, эки колун шак коюп, “кокуй тиги менин жигиттерим, сенин жигиттериңди матап койду го дейм, кокуй”-деп тура чуркап, жетип барышса, Кубатбек баатырдын жигиттери, камырабай эт жеп жаткан болот. “Ой менин жигиттерим кайда”?-дейт Сазан тынчы кетип. Анда бир жигит “тигинде эс алып жатышат”… Сазан барып караса, кийимдери жыртылуу, бети-башы канга боёлгон, жигиттеринин колу-буту таңылуу экен. Ошондо, Кубатбек жигиттерди бошотуп, бир жылкы союп, тамак тартып, ынтымакташкан болот. Тамак үстүндө шашпай олтуруп, кечээ жакында калмактар Кубатбектин тууганы болгон Айтбайдын 400 жылкысын тийип кеткенин, артынан куба барган туугандары жылкыны таап, артка кайтканда, калмак сезип калып, ортодо чабыш болгонун - Кубатбек айтып олтурду. Ошондо, Жоош Тагаймат деген туугандары каза болгонун, Жооштун сөөгү сууга кетип, Тагайматты калмактар жээкке алып чыгып өлтүрүшүп, сөөгүн кара-кузгунга жем болсун деп, талаага таштап койгонун укканын айтат. Ошол калмактарга бирге барсак кандай болот? Эсил тууганым Тагайматтын сөөгү талаада калса, башыбыздан бак учат го?! Ошондо, Сазан баатыр “Сөөктү алып келгенге мен өзүм жалгыз барам. Бул ишти мен аткарып келейин -уруксат бер!”-дейт. Кубатбек: “Жылкыны кайрып бер, сөөктү бер”- деп, калмакка элчилерди жибергенин, алар сөзгө келмек турсун элчилерди бүт мууздап салганын айтып, кейип олтурду. “Болуптур, кызматың дайыма эсте болот-иним. Бу калмактын салтында, өлгөн адамдарды итке талатып, этин жедирмей”-деген жаман адаты бар, өлүктү ит жебей койсо –узун сабак  сөз кылып, “булардын өлүгүн ит да жебейт”-дешкеничи. Анан Тагайматтын кунун куубасак болбойтко… Сазан баатырдын каары бетине айланып, жеке аттанаарын айтканда: “Тору күрөңдү алдына тарткыла”- деген Кубатбектин буйругу угулду.
Ортодон бир топ убакыт өткөндө,  сөөктү таап, алып келген Сазанга “Бали жигит, азамат экенсиң, жеңилдигиң болбосо, күчүң мендей болгондо, жигиттин шери болмок экенсиң”-деген экен. Сөөктү Топчу баштагы жайга койгон экен. Ошол күндөн баштап Кубатбек менен Сазан жакын достордон болушуп, далай иштерди акылдашып кылган дейт.
Мына ушул уламыштардан көрүнүп тургандай, Кубат бий Талас жергеси менен тыгыз карым-катнашта турганы билинет. Ал учурда элди бийлеп турган бийлердин, хандардын аялдары көп болгон. Эгембердинин, Калчанын аялдарынан канча уулдуу болгондугу бизге белгисиз болуп калган. Кубат бийдин толук санжырасы  Жизак, Мургап, Ангрен тарапка, чөлгө  ооп кеткен тукумдун колунда болуусу мүмкүн. Бизге белгилүү болгону, Эгембердинин Калча, Назарбек деген уулдары болгон. Назарбек чоң атабыз олбурлуу келип, Кубат бийдин ордосундагы кадырлуу адамдардын бири  болгон. Кубат бийдин аскери үчүн курал жазоо иштерин колго алган экен. Туу түбүндө турчусу болгон - деген уламыш биздин күнгө чейин жетти. Ошол мезгилден бери эл арасында сакталып калган уламыш кеп бар. Анда: “Намысың кетсе Назарбекке бар, кубатың  кетсе  Кубатбекке бар” деп айтылып калган. Кубат бий цинге каршы күрөшкө аттанып кеткенден кийин, эки жылча белгисиз болгондо, ордодогу Кубат бийдин жакын адамдары ана келет, мына келет деп жашырып коюшкан. Качан иштин аныгы билингенде, Эрдене бий, адегенде эле Назарбекке уу бердирип өлтүргөн экен. Ошол эле учурда Кубат бийдин уулу Агышайбек өлтүрүлгөн болчу. Ордодогу Кубат бийдин туугандары түгөл качып Жизак, Мургаб, Ангрен тарапка, чөл жакка  жер которуп кеткенин улуу муун айтып келген. Ошондон бери кабар болбоду.
Назарбектин Тумак, Беки, Шакар деген уулдары болгон. Тумак чоң атабыз, Кубат бийдин тушунда, Ангрен деген жерде бий болгон экен. Ал жер Чаткалдан батышка ашкан ашуунун этегинен ары жаткан чоң өзөн экен.
Калчадан Кубатбек бий. Анын бир наамы “падышах’’ экени белгилүү. ‘’Падышах’’ наамы Чалике уруусуна тиешелүү уруулук даража болгон. Анын себебине токтолсок, жогоруда белгилеп өткөндөй, Кушчу уруусунан чыккан Чаликеге, Ооган жеринде, Кылыч падыша тарабынан Индияга казатка аттанаарда, ага “сокку уруучу бий” наамы ыйгарылган экен. Кийин ал ортонку Индияны каратып, андан соң - калган төрт Инди падышаларын өзүнө кошуп, бирдиктүү Индияны түзүп, өзү  падишах болгон. Ал өз тегинин Жан Суулук Кушчулардан болоорун билген. Ордодогу падишахтын тарых, таржымалын жазуучуларга, Чалике уруусунун түпкү тегин сүрүп, тактап жазуусун тапшырган, алар өз кызматтарын  тыкан, жана так аткарып турушкан. Чаликенин, теги Жан кушчу,  Сокку уруучу бийлердин тукуму жана индинин падишахтарынын тукуму болуп бекип калган экен. Усейн ажынын айтуусу боюнча: “Усуньдар байыркы шахтардын урпагы, шахтар байыркы түрк урууларынын бири”-  экендигин айтат. Ошол бир уруунун аты Чалике. Чайан кандыгынан канышаны ээрчип келген  500 бала, 500 кыздын усуньдарга келип, ордо куруп калуусунан улам,  чон бийликтин тизгини Чалике уруусунун колуна тийген. Канышанын аты Малике - Чалике болгонун араб-иран  тарыхый маалыматтарынан  билдик. Арабдар ошол тушта усундарга келген канышанын аты Малике экендигин жазып калтырышкан. Келген каныша Чалике династиясын  жаратуучу катары,  чалике канышасы аталганы табигый көрүнүш. Ошол эле чаа кандыгынан кыргызга келген каныша Чаакан энебиз экенин эстейличи. Бир аты Чыйырды болгон да. Андан кийин көп убакыт өткөндө, Миндуулатка падышах болгон Чалими Юй Дафу болгон. Чечмелеп көргөндө, “Юй” – деген сөз “үй”, “Да”-деген сөз “улуу кол башчы”, “Фу” – “сол” деген түшүнүктү жаратат экен. Миндуулаттын падышасы алып  жүргөн  наамдын теги  да,  Индияны караткан  Чаликеден уланаары  байкалат. Адегенде Сокку уруучу бий, андан кийин Улуу колбашчы, андан кийин Индиянын падишахы болгон  Тагайдын  теги Жан кушчунун Чалике уруусунан болгон. Ошондой эле 5 кылымдарда Инди жеринде түзүлгөн 3  падышалыкты, Чалуке деп аташканы, империя түзүшкөнү тарыхта сакталып калган. Ошол кезде чийилген карта сакталып турат. Кубатбек да, өз учурунда, падишах наамын өзүнө тандап алган. Ал мезгилде хан, эмир, велможа,  чоң бий, падыша,  датка, шад, кагаан ж.б. бийлик абалдарын озуно ыйгарган эмес Падишах деген, Индиянын падышалары алып жүрүүчү даража  болгон. Кубат бийдин тегине көз салганда мындай. Кубат бийдин атасы Калча бий, анын атасы Эгемберди - “сокку ур бий”, анын атасы Дорбо - “күмүш  чокмор” анын атасы Токтоболот (Токтоболгу) анын атасы Томон, анын теги  Чалике уруусу, Курманбектин заманына утурлаш, жин жана ди  бийлигинин атынан Инди сөзүнүн пайда болушу жана ошол элге бийлик орноткон Чалуке падышалыгы, андан ары  барганда Миңдуулат Чабол Чалике падыша, андан ары жакта Чаян кандыктан келген каныша/ Ванчали-Ван  Цян- Си гюн/- деп аталган Канча айым апабыз  тузгон Чалияр б.а. Силиян тайпасынан чыккан падышалар, андан ары Алп Солдун башкы башкаруучусу, андан ары барганда  Катаганга, андан ары Чаянга, Чаа ханга /Си ханга/, андан ары Кушчу уруулар бирикмесине, андан ары барганда  байыркы 40  Огуз журтуна чыгат.
Илгээри Чалике уруусунун мыктылары Балачычкан, Калба жайлоосунун баш жагындагы Итагар суусунун боюнда, жайлачу экен. Ал жайлоодон түштүккө кетүү үчүн  бир  төтө жол  болуптур. Эки атчан катар жүрө алчу эмес дешет. Ошол төтө жолго жакын Төбөй Төр деген жерде, Төбөй уруусунун  байлары кыштоочу  экен. Ал жол менен Калба жайлоосунан Бешташка өтүп, андан ары  көлдөн ашууду ашып, түштүккө кетүүгө мүмкүн болгон. Ошол тушта, калмактарга каршы согушту баштоо максатында, Калча атабызды Таластын, Чүйдүн  бийлери  биригип хан көтөрүүгө аракеттенишет. Абалдын оор экендигин түшүнгөн  Калча,  элди сактап калуу максатында,  түштүккө кетүү керектигин айткан экен. Калмактарды жактаган бийлер  Калба жайлоосун  тартып алган соң, Аксы тарапка эли менен көчүп  кетээр алдында, Калча  элине кайрылып: “Бириң да калба, бириң да калба, бириң да калба”- деп үч жолу айткан дешет. Ошондон баштап ал  жайлоо, Калба атыгып кеткен. Калбанын этек жагындагы түзөңдө, ал мезгилде жаңы өсүп келе жаткан кайың, тал  теректер богон экен. Бир жолку калмактар менен болгон салгылашта, эр өлүгү тал - дарактын арасында калып, ошол жер токой болгончо эч ким басып барбаптыр. Калча чоң атабыз элин көчүрүп Анжиан, Алайга кеткен экен. Алайдын Кичи Арча деген жеринде, Кубатбек төрөлгөнү санжырада айтылып калган. Убагында ал Фергана өрөөнүндөгү Кушчу, Мундуз, Муңкуш урууларынын башчысы болгон. Атасы Калча кайтыш болгон 1743-жылы Кубатты, Сол урууларынын курултайында бий шайлашат. Анжиан кыргыздарынын башчысы болуп калат. Сүйлөгөн сөзү орундуу, кайраты күч, чечкиндүү Кубат бий, Кокон ордосу, Букар эмири менен теңтайлашып, тең ата болуп, бардык маселелердин калыс чечилишине жетишкен. Чүй, Талас, Нарын, Ыссык-Көлдөн ооп барган эл, Кубат бийдин сүйөнөөр тоосу болгон. Кубат бийдин өмүр баяны тууралуу маалыматтар элге кеңири белгилүү болгондуктан, санжырага киргизилген жок.
Кашкар, Жаркентте жашаган кыргыздар, калмактардын эзүүсүнө чыдабай жардам  сурап кайрылганда, Кубат бий Ферганадан кол курап барып, Калмактардын  40 миң аскерин талкалаган. Ошол эле жылы Кытай аскерлери калмактарды сүрүп, Алайга кирип келгенде, Кубат бий Алайды коргоп калган. Уруштарда жеңишке жеткени үчүн, ал Кашкарга бий шайланган. Көзү тирүү кезинде, бийик мунара орноткон экен. Кашкар эли Кубат бийдин эмгегин жогору баалап, “Падышах” наамын ыйгарган. Шах деген наам Шеху б.а. Ябгу титулуна тең келген. “Ше” - деген сөз кытай тилинен которгондо “он” деген түшүнүктү берип турган. Ал эми “ху” дегени “түрк” деген маанини түшүндүргөн. Ошондон улам, “шах” деген сөз “он түрк уруусунун башчысы” деген маанини билдирип турчу экен. Андан мурда “баатыр бий” деген наамы болгон.
Анжиандын Пахтаабад районундагы Миян айылынын тургуну Мамрасул Максым уулунун колунда Кубат бийдин мөөрү, туусу ушул күнгө чейин сакталгандыгы тууралуу аңыз кеп бар.