cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тырмак
Оорулары
Жегичтердин, кислоталардын, травма жана инфекциянын (бактериялар, мите козу карындар жана башкалар) таасиринен тырмак пластинкасы же анын түбүндөгү тери дөңчөлөрү ооруга чалдыгышы мүмкүн. Мында тырмактын көлөмү, формасы жана өңү өзгөрөт. Ал өтө эле чоңоюп же кичирейип, таптакыр жоголуп кетиши да мүмкүн. Тырмак өтө бузулганда куштун тырмагына окшоп калат. Ар кандай оорулардын кесепетинен да тырмактын формасы, өңү өзгөрүлүшү мүмкүн. Тырмактын мите козу карын оорулары (эпидермофития, трихофития, кандидоз, таз), өтө жугуштуу. Өнөкөт жугуштуу ооруларда (кургак учук, котон жара, лепра), дем алуу органдарынын, кан тамыр, эндокрин жана нерв системасынын кээ бир ооруларында да тырмак өзгөрүлөт. Тырмактын жалпайып же ийилип кетиши, туурасынан же узунунан кеткен чуңкурлардын пайда болушу адамдын организминде зат алмашуунун бузулушунан келип чыгышы мүмкүн. Тырмакты туура эмес алганда же өтө тар жана такасы өтө эле бийик бут кийим кийгенде тырмак ичти карай өсүп, этке матырылып, жаралантып жибериши мүмкүн (Туура эмес өскөн тырмак).
Тырмак ооруларын алдын алуу үчүн тырмакты туура күтө билүү керек, кара ошондой эле Маникюр, Педикюр.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кыргыз Ала-Тоо
Кыргыз Ала-Тоо — Түндүк Теңир-Тоодогу ири тоо кыркасы. Ысык-Көлдүн батышындагы Кызыл Омпол тоосунан Тараз шаарына (Казакстан) чейин кеңдик багытта созулуп жаткан ири жана татаал мегантиклиналь. Чүй өрөөнү Талас, Суусамыр, Кочкор өрөөндөрүнөн бөлөт. узундугу 454 км, эң жазы жери 40 км. Орточо бийиктиги 3700 м, эң бийик жери 4895 м (Аламүдүн чокусу).
Кеңири маалымат
Кыргыз Ала-Тоосунун чыгыш тарабында чокулары 4000 мден жогору.
Түштүк капталынан Төө-Ашуунун тушунда Талас Ала-Тоосу, Ысык-Ата ашуусунун тушунда Кара-Мойнок тоосу айрылат.
Суу бөлгүч кыры аскалуу, чокулары шуштугуй пирамида сымал, альп тибиндеги рельеф мүнөздүү. Капталдары асимметриялык түзүлүштө: түштүк капталдары кыска, түндүгү жазы, айрым айрыктары 30 кмге жетет. Түндүк капталынын чыгыш бөлүгүндө адырлар (же бөлтөктөр, бийиктиги 2000 мге чейин), батыш бөлүгүндө денудациялык жайык беттер бар.
Эки капталында тең капчыгай менен өрөөн көп. Ирилери: Ашмара, Чоң Кайыңды, Карабалта, Аксуу, Сокулук, Аларча, Аламүдүн, Ысыката, Кегети, Шамшы, Батыш жана Чыгыш Каракол жана башка. Кыргыз Ала-Тоосу рельефинин тиби боюнча бийик, орто бийик, жапыз тоолорго бөлүнөт. Бийик тоолорго (2500 мден жогору) байыркы мөңгүлөрдүн издери жана азыркы мөңгүлөр, цирктер, төрлөр, тепши сымал капчыгайлар, аскалуу зоолор, орто бийиктеги тоолорго (2000-3000 м) кенен капчыгайлар, кууш кырлар, жапыз тоолорго тегизделген денудациялык жондор, шиленди толгон таманы кенен өрөөндөр мүнөздүү. Чыгыш бөлүгүндө чакан тектон. ойдуңдар (Желаргы, Окторкой, Көк-Жар-Суу жана башка) кездешет. Адырлары кокту-колоттуу, жондору жайык чоң дарыя өрөөндөрү менен айрым бөлтөктөргө бөлүнүп турат.
Кыргыз Ала-Тоо — геологиялык түзүлүшү боюнча мегантиклиналь. Тектоникалык жаракалар аркылуу түндүгүндө Чүй мегасинклиналынан, түштүгүндө Талас, Суусамыр жана Кочкор синклиналдык түзүлүштөрүнөн бөлүнүп турат. Эң байыркы (кембрийге чейинки) метаморфизмделген кристаллдуу сланец, кварцит, гнейс тоо тектери Кыргыз Ала-Тоосунун фундаментин түзүп жатат. Анын үстүндө бурчтук келишпестик менен каледондун синклиналдык структуралык кабатынын жанартоо жана чөкмө тоо тектерден турган калың катмарлары орун алган. Эпикаледондун структуралык кабаты (девон-пермдин) порфирит-туф жана чөкмө, көбүнчө кызыл түстүү, континенттик жана континенттик-деңиз формацияларынан турат. Кембрийге чейинки жана төмөнкү палеозойдо пайда болгон гранитоид интрузиялары кеңири тараган; айрым жерде габброиддер кезигет. Палеозойдун аягында пайда болгон сиенит менен гранит-сиениттер кыйла кичирээк массивдерди түзөт. Палеоген-неоген чөкмөлөрү тоо этегиндеги адырлар тилкесин түзөт. Кыргыз Ала-Тоосунун чегинде узак убакыт бою коргошун рудасы казылып алынган (Борду кени), азыркы учурда карапалык сырьё (Ак-Суу кени), кооз таш (КызылОмпол сиенит кени) кендеринин өнөр жайлык мааниси бар. Алардан башка күкүрт колчеданынын (Ачыкислоташ кени), таш туздун (Желди-Суу кени) жана табигый курулуш материалдарынын кендери, ошондой эле полиметалл, жез кендери белгилүү.
Ысык-Ата менен Аламүдүн минералдуу арашан сууларынын базасында дарылоо мекемелери иштейт. Ак-Суу (Жар-Таш) минералдуу суусу ичүү үчүн өнөр жайда чыгарылат. Климаты мелүүн континенттик, бийиктик боюнча өзгөрөт. Январдын орточо температурасы -4...-5°Сден (тоо этегинде)-20...-25°Сге чейин (4000-4500 м бийикте), июлдуку 20-23°Сден(тоо этегинде) 0-5°Сге чейин (кыр бөлүгүндө).
Жылдык жаан-чачын этектеринде 300-400 мм, кырына жакын 800-1000 мм. Кыргыз Ала-Тоосунда (голоцендик) жалпы аянты 520 км2ге жеткен 582 мөңгү бар. Анын 483 (жалпы аянты 471 км2) түндүк капталында, 99 (49 км2) түштүгүндө. Көбү борбордук бөлүгүндө (Кара-Балтадан Шамшыга чейинки аралыктагы мөңгүлөрдүн жалпы аянты 300 км2ге жетет).
Ири мөңгүлөрү: Топ-Карагай (аянты 6,4 км2), Кең-Төр (10,0 км2), Голубин (9,4 км2), Туюк (8,5 км2), Чоң-Төр (6,1 км2). Кар чегинин бийиктиги 3750-4100 м. Суулары Чүй, Нарын жана Талас дарыясынын алабына таандык. Ири суулары түндүк капталында: Ысык-Ата (жылдык орточо чыгымы 7,2 м3/сек), Аламүдүн (6,3 м3/сек), Кара-Балта (5,3 м3/сек), Сокулук (5,2 м3/сек) жана башка; түштүк капталында: Каракол (чыгыш; 4,8 м3/сек), Көкөмерен, Суусамыр жана Караколдун (Таластын алабы) куймалары. Булар мөңгү жана кар сууларынан куралат. Апрель — май айларында кирип, август-сентябрда тартыла баштайт. Кыргыз Ала-Тоосунун топурак жана өсүмдүктөрү бийиктик боюнча өзгөрөт. Түндүк капталына кургакчыл талаа жана талаа (700-1000 м бийикте, ачык коңур топурактуу келип, ак шыбак, камгак, эбелек, ак кылкан жана башка өсүмдүктөр өсөт), кара коңур топурактуу талаа (1000-1600 м; бетеге, шыбак, карындыз, буудайык, караган жана башка), шалбаалуу талаа (1600-1900 м; кара топурактуу келип, бетеге, шыраалжын, буудайык, дүйүм чөп жана башка), токойлуу талаа-шалбаа (1900-2700 м; каралжын тоо-токой, тоо-шалбаа топурактуу, тескей беттеринде карагай, күнгөйүндө арча, аларга жанаша шалбаа өсүмдүктөрү, четин, кайың, тал, бадалдар — бөрү карагат, ит мурун, ак чечек жана башка), субальп (2700-3100 м), альп шалбаасы (3100-3500 м), гляциалдык-нивалдык (3500 мден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү.
Түштүк капталдарында дарак өсүмдүктөрү кездешпейт. Анда тоолуу талаа ландшафты (2300-2900 м бийикте) орун алган. Тоо этегинде таштактуу жарым чөл ландшафты (1700-2300 м) бар. Башка ландшафттык алкактар түндүк жагына окшош, бирок кургакчыл келип, алардын чектери 300-400 мге бийигирээк. Жаныбарлары: сүлөөсүн, карышкыр, элик, тоо эчки, суусар, түлкү, бүркүт, ителги, улар, кекилик, чил, куш, арс чычкан, ач күсөн жана башка Кыргыз Ала-Тоосу негизинен жайыт катары пайдаланылат. Сарала-Саз, Суусамыр жана башка белгилүү жайлоолору бар.
Тоо этектериндеги жана ички өрөөндөрүндөгү түзөң жана бир аз жантайыңкы жеринин көбү айдоого пайдаланылат. Тоонун түндүгүндөгү райондор түштүк капталдарындагы өрөөндөр жана жайлоолор менен Шамшы, ЫсыкАта, Ала-Арча, Сокулук ашуулары аркылуу байланышат. Төө-Ашуудагы тешкен тоо аркылуу Бишкек — Ош автомобиль жолу өтөт.
Өкмөттөрдүн укук улануучулугу
Өкмөттөрдүн укук улануучулугу – мамлекеттеги ички өзгөрүүлөрдөн улам укуктардын жана милдеттердин өтүүсү. Алсак, өкмөттү конституциялык эмес жол менен алмаштырганда мурдагы өкмөттүн чет мамлекеттер менен түзүлгөн келишимдерине карата анын мамилеси тууралуу маселе келип чыгат. Буга карата башка көзкараштар да бар, ага ылайык өкмөттүн алмашуусу мамлекеттердин укуктарына жана милдеттерине эч кандай таасирин тийгизбейт.
Ядролук күчтөр
Ядролук күчтөр – нуклонду (протон жана нейтрон) ядродо кармап туруучу күчтөр. Я. к. кыска аралыкта аракет этишет (~ 10-13 см). Атом ядросунун бышыктыгы курамындагы протон жана нейтрон бири биринен бөлүүгө сарпталуучу, байланыш толук энергиясы деп аталган энергия менен мүнөздөлөт. Байланыш толук энергиясы энергетикалык бирдик менен туюнтулган массанын дефектисине барабар. Көпчүлүк учурда байланыш салыштырмалуу энергиясы деген түшүнүктү, башкача айтканда ядро 1 нуклонуна дал келген байланыш орточо энергиясы колдонулат. Масштабы боюнча ядро нуклондорунун байланыш энергиясы бирикмелер химиялык байланыштар энергиясынан млн эсе көп болуп, бир нече МэВ түзөт. Ар түрдүү ядродо айрым протондор жана нейтрондор байланыш энергиясы, өзгөчө жеңил ядродо, бир канчага айырмаланышы мүмкүн. Мисалы, С12 ядросунда нейтрон байланыш энергиясы 18,7 МэВ, ал эми Ве9 үчүн ал болгону 1,6 МэВ түзөт. Протондор (Z) жана нейтрондор (N) суммасы так сан болгон ядролор туруктуу болуп көбүрөөк кездешет да, так эмес сандагы нуклондор (А) камтыган ядролор анча туруктуу болбой сейрек кездешет.
Ползунов Иван Иванович
Ползунов Иван Иванович (1728, Екатеринбург, азыркы Свердловск - 16(27). 5. 1766, Барнаул) - жылуулук техникасы боюнча орус адиси, жылуулук кыймылдаткычын ойлоп чыгаруучулардын бири, Россияда биринчи буу установкасын түзүүчү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Виртуоз
Виртуоз (италиялык virtuosо, лат. virtus күч, талант, сыймык) – өз өнөрүнүн аткаруучулук чеберчиликтерин өтө мыкты өздөштүргөн музыкант-аткаруучу (артист, сүрөтчү ж. б.). Виртуоз көбүнчө музыкалык аспаптарды кубулта ойноочуларга жана ырчылардын ччыгармачылык чеберчилигине карата айтылат. Мисалы, Токтогул, Атай, Ныязаалы, Айдараалы ж. б. комуз чертүүнүн Виртуоздору болушкан.
ВКонтакте
"ВКонтакте" (эл аралык аталышы VK) - башкы пункту Санкт-Петербургда жайгашкан Европадагы эң ири коомдук түйүн. Сайт көп тилдерде жеткиликтүү, орус тилдүү колдонуучулар арасында өзгөчө популярдуу. "ВКонтакте" колдонуучуларга кат жөнөтүү, топ, ачык баракча түзүү, окуя, сүрөт, аудио, видео, тег бөлүшүү жана браузердик оюндарды ойноо мүмкүндүгүн берет.
2006-жылы 10-октябрда ишке кирген ресурс адеп өзүнө студентерге жана Орусиянын жождордун бүтүрүүчүлөрүнө арналган коомдук түйүн деп орун белгилеген. Кийинчерээк өзүн "түйүндө байланышуунун заманбап, ылдам жана эстетикалуу жолу" деп атаган. 2017-жылдын август айындагы маалыматка ылайык, орточо суткалык аудиториясы 80 миллиондон ашат; 410 миллиондон ашык колдонуучу катталган. SimilarWebтин 2017-жылдын август айындагы маалыматтарына ылайык "ВКонтакте" популярдуулук боюнча дүйнөдө 5-орунда турат.
Кеңселери Санкт-Петербургда жана Москвада жайгашкан (2017-жылдын июнь айына чейин Киевде да болгон). 2017-жылдын февраль айында "ВКонтакте"-нин башкы аткаруучу директорлугуна (СЕО) Андрей Рогозов дайындалган.
Аталышы
Социалдык тармакка ат таңдоодо эки фактор таасир берген.
Аламүдүн суусу
Аламүдүн суусу — Кыргызстандын Аламүдүн районундагы суу, Чүй дарыясынын сол куймасы. Узундугу 78 км, алабынын аянты 317 км2.
ВКонтакте
Аталышы
2. Ат таңдап жатканда, ат элдин баардык социалдык катмарына тиешелүү болушу керек дешкен. Ал эми «контакт» сөзү бул талапка жооп берген.
Аламүдүн суусу
Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы Аламүдүн мөңгүсүнөн башталып, жогорку бөлүгү кууш капчыгай аркылуу шар агат. Чүй өрөөнүнө чыкканда нугу кеңейип, тайыздайт. Бишкек шаарын аралай түндүккө карай агат. Ага 33 майда өзөн куят. Ири куймасы — Чуңкурчак (19 км). Алабында жалпы аянты 0,8 км2 жеткен 22 майда көл, 74,2 км2 келген 53 мөңгү бар. Май айында кирип, сентябрда тартылат. Жылдык орточо чыгымы 6,36 м3/сек; байкалган эң көп чыгымы 300 м3/сек, эң азы — 0,74 м3/сек.
Аламүдүн капчыгайынан Чүй өрөөнүнө чыга бериште (Көк-Жар кыштагы тушта) суу бөлүштүргүч курулган. Боюнан Көк-Жар, Таш-Мойнок, Беш-Күңгөй, Аламүдүн кыштагы орун алган.
Сугатка кеңири пайдаланылат.
ВКонтакте
Функционалдуулугу
ВКонтактенин пайдалануучулары үчүн көптөгөн социалдык тармактарда болгон : өзүн жөнүндөгү маалымат менен профиль түзүү, контент жаратуу жана аны жайылтуу, жөндөө мүмкүнчүлүктөрүн кеңиреек пайдалануу, башка пайдалануучулар менен купуя (купуя кат аркылуу) жана ачык (өздүк дубалга билдирүүлөрдү жазуу аркылуу) баарлашуу, жаңылыктар бөлмөсүнүн жардамы менен достордун жана группалардын жаңылыктарын билип туруу мүмкүнчүлүктөрү жетиштүү.
Жаңы кат жазуу менен бирге эле, пайдалануучу жайылтылган контент астына комментарийлерди жазып калтыра алат.Коментарии жана кат жөнөтүүдө, ага сүрөт, ыр, видео жана башкаларды кошуп коё алат. ВКонтактенин интерфейсиде 50дөн ашык тил бар.
ВКонтактенин m.vk.com дарегинде жайгашкан уюлдук телефондорго да версиясы бар. Айрым уюлдук байланыш операторлорунда уюлдук телефон версиясы акысыз - 0.vk.com. Акысыз версиясында видео, ыр жана сүрөт жок.
ВКонтактенин приложениялары ар түрдүү операциондук ситемаларга (iOS,Android,Windows Phone) да ылайыкталып чыгарылган.
Төлөө системасы
Орус тилиндеги дүйнөлүк желе үчүн 2010-жылдун Чын куран айында Merchant API - электрондук төлөө системасы ачылып,төлөө системасындагы колдонуучунун счёту анын профилине байланган. Счётту толуктоо үчүн көпчүлүк колдонуучулар төлөө терминалдарын пайдаланышкан. 2001-жылдын Теке айынын 14үндө ВКонтактенин гендиректорунун орун басары Илья Перекопский: ВКонтакте төлөө системасынан баш тартарын, жаңы чыккан төлөө системасы жөнүндөгү мыйзамды аткаруу кыйынга турарын айткан.
Төлөө системасын жабуу бир нече тепкичте өткөн. Алгач администрация мен каалайм бөлумүнн жабат. Мен каалайм бөлүмүндө колдонуучу өзүнө беллек таңдаса, белекти колдонуучунун достору алып бере алган. Бирок дагы бир айдай тармактын колдонуучулары компаниянын өнөктөштөрү болгон интернет-дүкөндөрдүн товарларын сайттын акчасы менен төлөп турушкан. Андан соң сайттын төлөө системасынан бүт интернет-дүкөндөр өчүрүлөт. Компания билдиргендей төлөө системасын өчүрүү менен сайттын аз эле (1% ден аз) колдонуучуларына ыңгайсыздык жаратарын билдиришкен. Бирок төлөө системасын өчүргөн учурда деле, социалдык тармактын башка кызматтарын төлөө терминалдары жана банк картасынын жардамы менен төлөй алышкан. Ыңгайлуулук үчүн 2001-жылдын Кулжа айында ВКонтактенин администрациясы банк картасын социалдык тармактагы профилине байлап коюу мүмкүнчүлүгүн ачкан. Теке айынын 28инде администрация өзүнүн блогунда, Баш оона айынын 15инде Мен каалайм бөлүмүн жабарын жарыялашкан. Баш оона айынын 30унда сайттагы бүт интернет-дүкөндөрүн өчүрүшкөн. Колдонуучулардын счётунда калган рубльдерди ВКонтактенин акча бирдиги болгон голосторго которушкан.
Ээлери
Көп убакыттан бери компаниялырынын ээлери тууралу маалымат жок болуп келген. ЕГРЮЛга таянып, 2007-жылдын Үчтүн айынын 19унда катталган ВКонтакте компаниясынын ээлеринин тизмесин: Мирилашвили, Вячеслав Михайлович (60 %) жана ишкер атасы Мирилашвили, Михаил Михайлович (10 %), Павел Дуров (20 %)  Леваев, Лев Авнерович (10 %) Ведомости гезити жарыялашкан.
2010-жылдын күз айларында Mail.Ru Group IPOга даярдынып жатканда социалдык тармактын 24,9% бөлүгү Mail.Ru Groupка тиешелүү экендигин белгилуу болгон, жана 7,5% бөлүгүн 112,5 млн долларга сатып алууну каалары, бүт Вконтакте компаниясын 1,5 млрд долларга баалаганы белгилүү болгон. 2011-жылдын Теке айынын 14үндө Mail.Ru Group ВКонтакте компаниясынын 39,99% бөлүгүнө ээлик кыла башташкан.
2011-жылдын Баш оона айындагы JPMorganдын маалыматында ВКонтактенин акционерлери Mail.Ru Group (39,99%), ата-бала Мирилашвиллилер (40%), Павел Дуров (12%) жана Лев Левиев (8%) болушкан. Башка маалымат булактарында ата-бала Мирилашвиллилер 42%, ал эми Лев Левиев 6% бөлүгүн ээлешери көрөтүлгөн.
2011-жылдын Чын куран айынын 17синде Илья Щербович ээлик кылган United Capital Partners инвестициялык фонду Мирилашвили менен Левиевтен компаниянын 48% бөлүгүн сатып алган.
Азыков, Кулия Казакбаевич
Азыков Кулия Казакбаевич (10.8.1911, Кочкор району, Талаа-Булак айылы — 10.8.1980, Бишкек ш.) — Кыргыз ССРнин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976), Кыргыз ССРнин эмгек сиңирген агроному (1962). Экономика илимдеринин кандидаты (1960). 1932-ж. Орто Азия пахта институтун (Ташкен) бүткөн. 1933—39-ж. Кыргызстан жогорку коммунисттик айыл чарба мектебинде мугалим, 1939—45-ж. Улуу Ата Мекендик согушка катышкан, 1946—63-ж. агроном, Кыргыз ССР айыл чарба министринин орун басары, Кыргыз ССР Министрлер Советинин иш башкаруучусу, Республика айыл чарба көргөзмөсүнүн директору, Ысык-Көл облустук айыл чарба башкармасынын начальниги, 1963—80-ж. Кыргызстан дыйканчылык илимий-өндүрүш бирикмесинин директору жана генералдык директору болуп иштеген. 70тен ашуун илимий эмгектин автору. Илимий ишинин негизги багыты дыйканчылык жана мал чарба продуктуларын өстүрүү боюнча, Октябрь Революциясы, 2 Эмгек Кызыл Туу, 2 "Ардак Белгиси" ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Кызылча
Кызылча — жашылча, тоют катары колдонулуучу же кант чыгаруу максатында иштетилүүчү техникалык өсүмдүк жана ушул өсүмдүктүн кызыл, ак түстөгү тамыры, түбү.
Tooji
Тураж "Tooji" Кешткар (перс. تورج کشتکار) англис тилинде аткарылуучу «Stay» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы Норвегия өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Компаративизм
Компаративизм (латынча сomparativus – салыштырма) – салыштырма-тарыхый метод.
Кыр-Жол, Сузак району
Кыр-Жол — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Сузак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 530 киши.
Позитив (фотография)
Позитив (фотография) (лат. positivus - он) - плёнкага тартылган объектинин акара (ак-кара сүрөттө) жана түстүү жерлери (түстүү сүрөттө) дал өзүндөй болгон фотография сүрөтү. Позитив негативден атайын плёнкага басылып алынат да, химиялык эритмелер аркылуу өңүнө чыгарылат. Кинофильмде жумушчу, камсыздалуучу, текшерилүүчү жана фильм Позитивдери болуп бөлүнөт. Жумушчу Позитив тартылган негативден басылып, режиссёр колдончу кара материал алынат. Камсыздалуучу Позитивден же лаванда деп аталган Позитив көчүрмөсүнөн дубль негатив басып алынат. Текшерилүүчү Позитив фильмдин техникалык жана сүрөттүк сапаттарын аныктоо үчүн көчүрмө аркылуу басылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Аламүдүн ашуусу
Аламүдүн ашуусу - Кыргыз Ала-Тоосунда, Ашуу-Төр өрөөнүнүн төрүндө. Бийиктиги 4032 м. Түштүк тарабындагы Батыш Каракол өрөөнүнөн салыштырмалуу бийиктиги 900 м, түндүгүндөгү Аламүдүндөн - 1200 м. Жанындагы чокулардын бийиктиги 4100-4600 мге жетет. Айланасында палеозойдун түрдүү түстөгү сланец, кумдук, акиташ тектери кездешет. Ашууга баруучу жол Аламүдүндүн тепши сымал жазы өрөөнүн өрдөп, Ашуу-Төр өрөөнүнө көтөрүлөт. Андан ары аска корумдуу тик каптал менен белге чыгат. Ашуутөр жайыгында мореналык майда көлдөр (мөңгү этеги 3600 м бийиктикте) бар. Түштүк-чыгыш, түштүк бетинин рельефи жөнөкөй. Топурак, өсүмдүктөр менен текши капталган; андан чыгышты көздөй капталдаган чукул жол Түштүк Ысык-Ата өрөөнүнө түшүп, андан ары Батыш Каракол өрөөнүнө өтөт. Ашуу июндун башында ачылып, сентябрда жабылат.
Тянь-Шандын түштүк тизмеги
Тянь-Шандын түштүк тизмегинин негизги тармагы Кан-Теңир тоо тоомунун түштүк-батыш жагынан башталган Какшаал-Тоо системасы. Боз-Кырды камтып, батышты карай мамлекеттик чек ара боюнча Чатыр-Көлдүн түштүгүнө чейин 582 км ге созулган Какшаал-Тоо бүткүл Тянь-Шань тоо системасынын ири орографиялык бирдиги болуп эсептелет.
Ядролук реакторлор
Ядролук реакторлор – химиялык технологияда 233U, 235U, 239Pu оор элементтер (ядролук куйуучу заттар) ядролору бөлүнүшүнүн башкарууга боло турган чынжырдуу реакцияларын ишке ашыруучу курулуш. Биринчи Я. р. 1942-ж. Э.Ферми башкаруусу алдында АКШ курулган. Я. Р. ядролук күйүүчү зат жана нейтрондор ядролук чынжырдуу реакциялар жүрүүчү ылдамдыкка чейин басаңдатуучу заттар (адатта суу, графит, оор суу) камтыган активдүү зонадан; жылуулук таратуучунун (суу, орг. суюктук, суюк металл же газ) айланышы натыйжасында бөлүнүп чыккан жылуулук энергиясын буруп кетүүнү камсыз кылуучу контур; реакторду башкаруу системасы; жумуш коопсуздугун жана үзгүлтүксүздүгүн камсыз кылуучу бир нече функциялык системадан турат. Я. Р. тикеден-тике химиялык реакциялар жүрүшү мүмкүн. Мындай реакторлор радиациялык химиялык технологияда g-нурларынын же эндотермиялык реакциялар жүргүзүүгө керектелүүчү жылуулук булагы катары кызмат кылат. Кубаттуу Я. р. узакка созулган нейтрондук нурдануучу трансурандык элементтер алууда колдонулат.
Аламүдүн каскады
Аламүдүн каскады - Батыш Чоң Чүй каналында жайгашкан, өткөрүмдүүлүгү 60 м3/с болгон 8 суу электрстанциясы. Алар төмөнкүлөр: Кичи Аламүдүн (1929-ж. ишке киргизилген, 400 кВт), Лебединовка (1943-1945, 2600 кВт), Аламүдүн-1 (1956, 2200 кВт), Аламүдүн2 (1949, 2500 кВт), Аламүдүн-3 (1951, 2140 кВт), Аламүдүн-4 (1953, 2140 кВт), Аламүдүн-5 (1957, 6400 кВт), Аламүдүн-6 (1958, 6400 кВт). Каскаддын аныкталган жалпы кубаттуулугу - 29,78 миң кВт. Кыркадагы бардык электр чордондор бири-бири менен жана Кыргыз энергетикалык системасы менен чыңалуусу 35 кВт электр тармагы (сеть) аркылуу байланышкан.
Манас таш
Манас таш, Манастын ташы — топоним. Кыргызстандын (Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району) аймагындагы тоонун боору, алыс сырт жер. Көөлү кырка тоосунун түндүк капталындагы жантайма бет. Көөлү суусунун оң (түштүк-чыгыш) өндүрү, Борду-Төрдөн (Көөлүнүн оң куймасы) өйдө, 3400—3600 м бийиктикте жаткан чакан аймак. Уз. (батыштан чыгышты карай) 3—4 км, туурасы 1,5 — 2 км. Топографиялык картада аймак «ур. Манастын ташы» деген жазуу менен берилген. Топонимдин тарыхы, этимологиясы изилдене элек.
Тескей Ала-Тоо
Тескей Ала-Тоо - Кан-Теңир тоо тоомуна Ашуу-Төр кырка тоосу деген ат менен Сары-Жаздын эң бийик жери Семёнов чокусу (5816 м) аркылуу барып такалат. Ашуу-Төрдүн эн бийик жери 5470 м. Сары-Жаз суусунун жогорку агымында Тескей Ала-Тоонун бийиктиги кескин төмөндөп, 3300—3600 м бийиктиктеги сырттар менен теңелип, Оттук суусунун тушунда кайра кескин көтөрүлүп, батышка карай 354 км ге созулуп жатат. Эң жазы жеринде 40 км ден ашык. Түндүк капталы Ысык-Көлдүн ойдуңун чектеп, Кочкор өрөөнүнө чейин келип бүтөт. Тескей Ала-Тоосунун эң бийик жери Каракол чокусу (5216 м) Каракол суусунун төрүн чектеп турат. Эгерде Ашуу-Төр Тескей Ала-Тоонун чыгыш бөлүгү деп эсептелинсе Семёнов мөңгүсүнүн оң жагындагы 5470 м бийиктиктеги чоку анын эң бийик жери деп эсептелинет.
Леднице
Леднице (чехче - Lednice) — Чехиянын Түштүкморавия чөлкөмүндө жайгашкан Лихтенштейндин көптөгөн тарыхый имараттары бар айыл болуп саналат. 1996-жылы, жанындагы Валтице айылындагы короолору менен бирге, Дүйнөлүк мурас тизмегине Леднице-Валтице Маданий комплекси деген ысым менен кригизилген. Айыл тууралуу биринчи жазуулар 1212-жылга таандык. 2005-жылы өткөн эл каттоого таянсак Ледницеде 2328 адам жашайт.
Тескей Ала-Тоо
Тескей Ала-Тоо түзүлүшү боюнча асимметриялуу: түндүк капталы жазы келип, Ысык-Көл ойдуңуна акырындап төмөндөйт, ал эми түштүк капталы болсо кыска жана кескин төмөндөйт. Тянь-Шандын ортонку тизмегин түзгөн башка кырка тоолордон Кара-Кужур, Кичи-Нарын, Ара-Бел, Кум-Төр, Сары-Чат, Көөлү жана Сары-Жаз өрөөндөрү менен бөлүнгөн. Аталган өрөөндөрдөн түштүктө Тескей Ала-Тоосундай эле кендик боюнча таралган бир канча бийик тоо кыркалары жайгашкан. Эң чыгышында Сары-Жаз, Көөлү кырка тоолору, Ак-Шыйрак тоо түйүнү. Батышка карай биринен кийин экинчиси уланган Жетим-Бел, Жетим, Нура, Капка-Таш, Байдулу, Кара-Жорго деген кыска бирок бийик тоолор жайгашкан. Долон ашуусунан батышта жогоруда аталган тоолордун уландысы Соң-Көл-Тоо, Кызарт, Карагатты тоолору. Сон-Көлдү түштүк жагынан курчаган Молдо-Тоо, Жумгал өрөөнүн түндүк жагынан курчаган Жумгал-Тоо менен Сандык кырка тоолору. Көкө-Мерен өрөөнүнөн батышка Талас Ала-Тоосуна чейин Суусамыр кырка тоосу созулуп жатат. Кетмен-Төбө өрөөнүн Тогуз-Торо өрөөнүнөн бөлгөн Көк-Ирим-Тоо Тянь-Шань системасынын ортоңку тизмегин Фергана тоо кыркасына тутумдаштырган орографиялык объект.
Леднице
Леднице биринчилерден болуп Лихтенштейн манаптар үйүнө өткөндүктөн (XIII кылымда өткөн) анын өнүгүү келечеги бул үй бүлө менен тыгыз байланышта болот. XVII кылымда Ледницада Лихтенштейн манаптарынын жайкы резиденциясы курулат. Өргөнү архитекторлор Фишер фон Эрлах, Иоганн Бернхард, Доменико Мартинелли, жана Антон Йоханом Оспел барокко стилинде курушкан.
1846 — 1858-жылдары өргөнү архитектор Георга Вингельмюллердин көз алдында Неоготика стилинде кайрадан курушкан. Өргөнүн жанында Джозеф Хардмуттун кээ бир курулуштары бар англиялык бакча жасашкан, мисалы орто кылымдагы өргөлөрдүн жасалмалары (1801), Дые дарыясы жана жалгыз турган 60 метр бийиктиктеги мусулман стилинде курулган мунара - мечит (1797—1804).
Бурэдан-Ю
Бурэдан-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Воркута дарыясынын сол жээгинен 126 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сары-Булак (Араван району)
Сары-Булак (Сары-Булак) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Керме-Тоо айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 22 киши.
Тугузлы (Кигин району, Башкыртстан)
Тугузлы — Башкыртстандын Чишмин районундагы айыл, Арслан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 587 киши. Почта индекси — 452511, ОКАТО коду — 80236810007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Компаратор
Компаратор (латынча comparo – салыштырам) – даярдалган буюмду, берилген мүнөздөгүч менен дал келүүсүн текшерүүгө жана өлчөөгө арналган прибор. Компаратор менен номиналы боюнча бири бирине жакын эки чоңдуктун айырмасы ченелет. Ченелүүчү объектинин өлчөмдөрү даяр үлгү эталонуна түздөн түз салыштыруунун негизинде иш жүзүнө ашат. Компаратордун ченегич бөлүгү катары винт шкалалуу жана оптикалык микрометрдүү окулярдуу микроскоп, фотоэлектрдик микроскоп, интерферометр колдонулат. Компаратор менен узундуктун мм дин үлүшүнөн баштап, ондогон мге чейинки бөлүгү ченелет. Буюмдун кемчиликтерин табуу атайын оператордун жардамы менен же автоматтык түрдө ишке ашырылат. Компаратор астрономияда, метеорологияда, машина курууда, геодезияда колдонулат.
Оң Лэрухэй-Яха
'''Прав. Лэрухэй-Яха''' — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лэрухей-Яха дарыясынын оң жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өкмөттүк байланыш тармагы
Өкмөттүк байланыш тармагы – атайын байланыш тармагы, мамлекеттик жашыруун сырды камтыган маалыматты берүүнү камсыз кылуу менен, тынчтык жана согуш мезгилинде мамлекетти башкаруунун мүдөөлөрүнө кызмат кылат.
Дмитрий Пожарский
Дмитрий Михайлович Пожарский (1. 11. 1578-20(30). 4. 1642, Москва, сөөгү Суздалга коюлган) - князь, Россиянин мамлекеттик жана аскер ишмери.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Вирунга
Вирунга (парк) – Конго Демократиялык Республиканын түндүк-чыгышында, Уганда менен Руанданын чегинде жайгашкан улуттук парк. Аянты 7,9 миң км2. Жоголуп бараткан айбанаттарды коргоо максатында 1925-ж. уюшулган. Деңиз деңгээлинен 800-5000 м бийиктикте жайгашкан. Улуттук парктын аймагына саванна, нымдуу тропиктик токой мүнөздүү. Коргоого алынган айбанаттардын ичинен тоо горилласына эң ыңгайлуу шарт бар, ошол эле учурда көптөгөн башка жаныбарлардын, айрыкча пилдин, кериктин, бегемоттун, кафр чамусунун (жаныш) саны браконьерликтен туруктуу кыскарууда. Паркты, ошондой эле шимпанзе, түрдүү антилопалар, окапилер, арстандар, сөөлдүү доңуздар, кабыландар мекендейт. Суу жана саз куштары да көп. 1979-ж. Бүткүл дүйнөлүк мурастын, 1994-жылдан кооптуу кырдаалдагы объектилер тизмесине кирген.
Миңбай Аймамбетов
Аймамбетов Миңбай (1930, Кочкор району, Ак-Жар айылы — 1997, Бишкек) — биолог, медицина илимдеринин доктору (1975), профессор (1976). Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыгынын лауеаты (1984), Кыргыз Республикасынын саламаттыкты сактоосуна эмгек сиңирген кызматкер (1994).
1957—66-ж. биология кафедрасында ассистент, 1966—68-ж. улук илимий кызматкер, 1968—75-ж. доцент, профессор, 1975-жылдан биология кафедрасынын башчысы болуп иштеген. Аймамбетов негизинен органдар менен ткандардын регенерация жана трансплантация проблемаларын изилдеген. 100дөн ашуун илимий эмгектин (анын ичинде 3 монография) автору. "Ардак Белгиси" ордени жана медалдар менен сыйланган.
Инжул дарыясы
Инжул — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Черный Июс дарыясынын сол жээгинен 128 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Каратай (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Манастагы элестер
«Манастагы элестер» — «Манас» серияларынан жарык көргөн китепче (Фр., 1941). К. Маликов мектеп жашындагы балдар үчүн түзгөн. Бул китепченин өзгөчөлүгү ага топтоштурулган үзүндү материалдар өз доорунун жомокчуларын жакшы билген жана алардын варианттарындагы мурдатан салт катары айтылып келген артык үлгүлөрдү чыгармачылык менен өркүндөтө алган Тыныбек Жапый уулунун, Сагымбай Орозбак уулунун, Саякбай Карала уулунун, Тоголок Молдонун , Ыбырайым Абдыракман уулунун айткандарынан алынган. Бирок, «үзүндүлөрдү жомокчулар кандай айтса, ошондой коё бербестен бир канча жерлери адабияттык жагынан мүмкүн болушунча каралып жана иштелип чыкты» дейт түзүүчү. Текст араларынан редакторлук максат менен Манас баатыр, анын жакын жоокер адамдары, минген аты, урунган курал-жарагы жөнүндөгү мурдатан иштелип чыккан даяр, элестүү ыр саптарын, таасирдүү сүрөттөөлөрдү тандап, топтоп берген. Мисалы, Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Манастын портрети, Аккуланын сын-сыпаты, Аккелте, Айбалта, Кылыч, Күрсү, Сырнайза,  Манастын соот чапаны, жалгыз көздүү Макел дөөнүн сыпаты, Жолой, Коңурбайдын портрети, Мааникердин сын-сыпаты, Чубак баатырдын портрети жана  Манастын Ак-Сайда ууда жүргөнү сүрөттөлөт. Саякбай Каралаевдин вариантынын жана Тоголок Молдонун варианты боюнча алп Кошойдун, акылман Бакайдын, атка жеңил, тайга чак, уйкусу жок, жолго сак Сыргактын, ошондой эле Тыныбек жомокчунун айтуусунда «Семетей» бөлүмүнөн Үргөнчкө жакын жердеги жер көрүнүшүнүн кооздугу түшүнүктүү, терең маанилүү ыр саптары аркылуу тартылып, окуучуларга өтө күчтүү таасир кылат Ар бирөө бири-бирине окшобой берилген образдар жомокту окуганда көзгө тирүү адамдай көрүнөт. Жогорку идеяны көксөгөн оң каармандардын элестүү тартылган сырткы көрүнүшүнө жаш өспүрүмдөр жан тартып, ички сезимдери козголот. Тетирисинче, терс каармандардын портрети жөнүндөгү ырларды окуганда аларга наалат айткысы келип, жек көрүүчүлүк сезим пайда болот. Мектеп жашындагы балдар үчүн түзүлгөн бул китепченин таалим-тарбиялык таасири, эстетикалык күчү мына ушунда.
Тумуяс дарыясы
Тумуяс — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Уса дарыясынын сол жээгинен 83 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ачакей жумакей
Шарты
Оюндун шарты боюнча оң чүкө алынат. Чоң койдун, же аркар, текеники болушу артыкчылык, баланын кызыгуусу, “максимализмге” үндөө.
Атасы менен баласы шырдактын, килемдин үстүнө мандаш токунуп, бет маңдай отурушат. Чүкөнү ортого алчы кондуруп коюшат. Баласы: “Атсалоом алейкум” деп атын айтып атасына салам берет. Атасы: “Алейкума вас салам” деп алик алып атын айтат. Бул шарт: биринчи, мандаш токунуп отурууну үйрөтүү (йог системасы). Балтыр тарамыштары, арка моюндун, кыр арканын чыңалып түзөлүшүнө өбөлгө түзөт. Чүкөнү эңкейип алганда ритмикалык гимнастика. Экинчи, туура салам айтууну, алик алууну үйрөтөт. Үчүнчү, эң негизгиси, адам менен тик карап баарлашууну үйрөтөт.
Биринчи чүкөнү атасы оң колу менен алып “Айкүр” деп калчайт (улууну, атасын сыйлаганды үйрөтөт). Эгерде чүкө алчы турса сол колунун эки шадысын жумат, таа турса бирин жумат жана дагы калчайт. Чүкө бөк же чик түшсө оюн баласына өтөт. Ошентип оюн салаалар бир сыйра жумулуп жана кайра ачылганга чейин алмак-термек ойнолот. Бул шарт санаганды, бирден же экиден кошконду үйрөтөт. Эгерде чүкө тоңко же оңко турса ал шарттуу түрдө утушка ээ болот. Уттурганы эки колу менен көзүн басат. Утканы эки колу менен жабылган колдун сыртынан чертет жана эки колунун бир жадысын көрсөтөт, калган шадылары жумулган болот. Көрсөтүлгөндөр: эки башбармак; эки сөөмөй, эки ортоң, эки аты жок, эки чыпалак болушу мүмкүн. Көзүн жапкан жак ирмемде көрбөй утканынын бармактарын өзүнүн бармактары менен туура таап көрсөтүүсү зарыл. Табылмайынча чертүү улана берет. Табылганда утканы салам берип оюн токтойт. Оюндун ушул жери эң тарбия берүү жери. Баланын психологиялык жагдайын атасы көзөмөлдөп туруусу абзел. Керек болсо байкатпай уттуруу зарыл. Баланын баамчылдыгы, психологиялык туруктуулугу, көсөмчүлдүгү, алдын ала билүү жөндөмдүүлүгү тарбияланат, өсөт.
Жыдымай
Оюнга экиден ашык балдар катышат да, бир оюнчу бирден чүкө чыгарып өкчөшөт. Кимдики айкүр конуп, калганы таа, бөк, чик болуп калса, айкүр чыккан бала калчай баштайт. Калчаганда айкүр чыкса чикти кошуп алат. Таа чыгып калса чүкө кошот. Айкүр менен таа кошо чыкса – сасыткы, кийинки оюнчу үч жолу калчайт. Оюнчулар бардык чүкөсүн уттурганча же утуп алганча оюн жүрө берет.
Темир Сариев
Темир Аргембаевич Сариев (17-июнь 1963-жылы, Төш-Булак айылы, Сокулук району, Кыргыз ССР) — кыргыз мамлекеттик ишмери. Кыргызстан убактылуу өкмөтүнүн төрагасынын орун басары, каржы министри, «Ак-Шумкар» саясый партиясынын төрагасы. 2015-ж. 2-майынан 2016-ж. 11-апрелине чейин Кыргыз Республикасынын Премьер-министри болуп иштеген.
Биографиясы
Билими – жогорку: 1989-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетин экономист адистиги боюнча бүтүргөн. 2000-жылдан 2007-жылга чейин Жогорку Кеңештин 2 жана 3-чакырылышынын депутаты болуп шайланган.
Мамлекеттик кызматтын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси класстык чинине ээ. Үчүнчү даражадагы "Манас" ордени менен сыйланган.
Винчестер (Оклахома)
Винчестер (Оклахома) (Winchester) — Оклахома штатынын Okmulgee округуна караган АКШ шаары.
Ядролук реакциялар
Ядролук реакциялар – атом ядросу башка ядролор же элементардык бөлүкчөлөр менен аракеттешүүсү менен шартталган атомдук ядролор бири бирине айланышы. Адатта Я. р. бута зат оор ядролорун жеңил ядролор же бөлүкчөлөр шооласы менен бомбалоодо ишке ашат. Я. Р. катышкан ядролор курамы жана касиеттери өзгөрөт. а+А®в+В типтеги ядролук реакция кыскача А (а, в)В деп жазылат, мында, а – бомбалоочу ядро, А – бута ядросу, В – акыркы ядро (ядро - продукт), в – учуп чыгуучу бөлүкчө. Бомбалоочу бөлүкчөлөр энергиялары боюнча Я. р. шарттуу түрдө: төмөнкү (< 1 МэВ), орто (1-10 МэВ) жана жогорку (> 100 МэВ) энергиядагы реакциялар деп айырмаланат. Я. Р. негизги мүнөздөмөсү – анын жылуулук эффектиси. Я. Р. изилдөөнүн негизги максаты – атомдук ядролор түзүлүшүн жана касиеттерин, алардын айлануу механизмин жана ядролор теориялык моделдерин текшерүү. Оор ядролор бөлүнүү реакциялары жана жеңил ядролор синтези ядролук энергетиканын негизинде жатат. Я. р. нейтрондор, мезондор жана башка туруктуу эмес бөлөкчөлөр булагы катары колдонулат. Я. р. жардамы менен илим, техника, медицина бардык тармактарында колдонулуучу миңден ашык радиоактивдүү нуклиддер алынат.
Поддубный Иван Максимович
Поддубный Иван Максимович (26. 9(8. 10). 1871 - 8. 8. 1949- орус профессионал балбаны, атлет. РСФСР эмгек синирген артисти (1939), спорттун эмгек сиңирген мастери (1945).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Айтбаев, Кубаныч Сыдыгалиевич
Айтбаев Кубаныч Сыдыгалиевич (21.12.1949-ж. т., Нарын ш.) — Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Депутаты (1990 -95). 1972-ж. Кыргыз айыл чарба институтун, 1995-ж. Алматыдагы жогорку партиялык мектепти бүткөн. 1972—75-ж. Кыргыз мал чарба илимий изилдөө институнунун илимий кызматкери, аспиранты, 1975-ж. Кыргыз Республикасынын айыл чарба министрлигинде зоотехник, 1977 — 83-ж. Кыргызстан КП Аламүдүн райкомунда инструктор, Кыргызтан КП БКнын айыл чарба бөлүмүнүн инструктору, 1983—88-ж. Кыргызстан КП Кант райкомунун 2-катчысы 1988— 91-ж. эл депутаттарынын Жайыл райондук кеңешинин аткаруу комитетинин төрагасы, 1991—92-ж. төраганын биринчи орун басары, 1992-жылдан Панфилов районунун мамлекеттик администрациясынын башчысынын биринчи орун басары.
Donny Montell
Донатас Монтвидас (лит. Donatas Montvydas) англис тилинде аткарылуучу «Love Is Blind» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы Литва өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Дарылар
Дарылар — дары өсүмдүктөрдөн, жаныбарлардын органдарынан же минерал сырьёдон алынат.
Какшаал-Тоо системасы
Какшаал-Тоо системасы татаал орографиялык түзүлүш. Кан-Теңир тоо тоомунун түштүк-батыш бөлүгүн ээлеген Какшаал-Тоодон бир нече кырка тоолор башталат.
Дарылар
Дарыларды чыгаруу процесси
Азыркы кезде синтез жолу менен алынуучу дарылардын да саны көбөйүүдө. Дарыларды чыгаруу процесси абдан татаал жана көп убакыт талап кылат. Химиялык лабораториялардан жаңы заттар синтезделип, изилдөө үчүн фармакологиялык лабораторияга жиберилет. Фармаколог адистер дары заттарынын таасирин түрдүү жаныбарларга эксперимент коюп, алардын органдары менен ткандарына кандай таасир берерин, ошондой эле дарынын сиңирилишин, организмде жайгашуусун, андан чыгуу жолдорун толук изилдейт.
Какшаал-Тоо системасы
Эң чыгышында Эңилчек мөнгүсүн, анын сол курамы Жылдызча мөңгүсүнөн Ак-Тоо кыркасы бөлүп турат. Ал Согуш Топографтары чокусунан (6873 м) түндүк-батышты карай 15 км ге созулат жана бийиктиги 5200—6000 м ден кемибейт. Негизги тоо кыркасынын кырынан түндүктү карай Ак-Тоого жарыш дагы бир нече кыска (9—10 км) бирок бийик айрыктар Жапайы, Пролетардык Турист, Комсомол мөңгүлөрүн бөлүп, Түштүк Эңилчектин өрөөнүнө түшөт. Жылдызча мөңгүсүнүн куралуу областы Какшаал-Тоонун эң бийик жери Жеңиш чокусунун түндүк капталында. Көйкап-Башы (5620 м) чокусунан түндүктү карай созулуп жаткан айрык-кырка батышка карай бурулуп, ириде Кайыңды кырка тоосун, андан ары Эңилчек тоосун түзөт. Батышка карай Сары-Жаздын капчыгайына чейин Какшаал-Тоодон дагы Көйкап (Теректи) жана Май-Баш кырка тоолору ажырайт. Какшаал-Тоонун Согуш Топографтары чокусунан Сары-Жаздын капчыгайына чейинки бөлүгү Боз-Кыр деп да аталат. Сары-Жаз капчыгайынан батышка карай Үзөңгү-Кууштун капчыгайына чейинкй бөлүгү да бийик келип, мөңгүлөргө капталган. Эң бийик жери — Жангарттын-Башы чокусунун бийиктиги 5390 м.
Дарылар
Дарыны изилдөөдө
Изилдөөдө жаңы алынган бирикмелердин организмге тийгизүүчү терс таасирлерине, аны менен бирге уулуу касиеттерине өзгөчө көңүл бурушат. Эгерде изилдөөлөрдүн жыйынтыгы талапка ылайык болсо, бул заттар ири адистештирилген дарылоо мекемелерине клиникалык изилдөөлөргө жиберилип, анын жыйынтыгы кайрадан Фармакология комитетине келет да, анда Дарыларды медициналык практикада колдонуу жөнүндө чечим чыгарылат. Жаңы дарыны өндүрүштө чыгаруудан мурда химиктер, фармацевттер анын формаларын, чыгаруу технологиясын, сапатын текшерүү ыкмаларын иштеп чыгышат. Дарыларды изилдөөдө жана аларды практикага колдонууга сунуш кылганда алардын организмге коркунучсуздугуна өзгөчө көңүл бурулат.
Дарынын түрлөрү
Азыркы медицинада кишинин организминин бардык системасына жана түрдүү патологиялык процесстерге таасир этүүчү дарылар бар. Ошого байланыштуу алар бир нече топторго бөлүнөт.Борбордук нерв системасына таасир этүүчү дарыларга наркоз каражаттары, уктатуучу дарылар, ооруну басаңдатуучу дарылар, дененин ысышын төмөндөтүүчү дарылар, психостимуляторлор, талмага каршы дарылар, аналептик каражаттар, психофармакологиялык дарылар, сеп алдыруучу дарылар кирет.
Какшаал-Тоо системасы
Үзөңгү-Кууш менен Ак-Сай (Какшаал) капчыгайларынын арасындагы Какшаал-Тоонун бөлүгүндө бийиктиги 5982 м ге жеткен Данков чокусу жайгашкан. Бул жерде Какшаал-Тоонун ири мөңгүлөрү орун алган. Ак-Сай капчыгайынан батыштагы Какшаал-Тоонун төртүнчү бөлүгү ириде түштүккө карай созулуп, кийин кайра батышка бурулуп барып, Торугарт-Тоого уланат. Торугарт-Тоо Фергана кырка тоосуна барып тутумдашат.
Дарылар
Дарынын түрлөрү
Четки нерв системасына таасир этүүчү дарылардын кээ бири сезгич нервдердин функцияларына таасир кылат. Мисалы, жергиликтүү анестезияда колдонулуучу заттар нервдер менен нерв талчаларынын сезгичтигин басаңдатып, оору сезилбейт. Вегетатив нерв системасына таасир этүүчү заттар ар кайсы органдардын (жүрөк, бронх, ичеги-карын жана башка) иштешин өзгөртөт.
Жүрөк-кан тамыр системасына таасир этүүчү дарыларга жүрөк гликозиддери, аритмияга каршы дарылар, кан басымын төмөндөтүүчү дарылар, ошондой эле кан тамырды кеңейтүүчү дарылар кирет . Дем алуу органдарынын функциясына таасир этүүчү заттарга дем алууну ыкчамдатуучу заттар, жөтөлгө каршы дарылар, какырык чыгаруучу заттар, ошондой эле астмага каршы дарылар кирет.
Ичеги-карын жолдорунун функциясына таасир этүүчү дарыларга табитти жакшыртуучу жана басаңдатуучу каражаттар, ич алдырма дарылар өт айдама дарыларкустуруучу дары фермент препараттары кирет.
Бөйрөктүн бөлүп чыгаруучу функциясына таасир этүүчү дарыларга заара айдама дарылар кирет.
Кан жана кан пайда болуу процессинин бузулууларында кандын уюшун азайтуучу, кандын пайда болуусун ыкчамдатуучу дарылар колдонулат.
Ткандардагы зат алмашууга таасир этүүчү дарылардан гормон (к. Гормондор) жана витамин препараттары (Витаминдер ), ошондой эле йод, ,калий кальций, магний туздары белгилүү.
Микробдорго жана мителерге каршы дарыларга антисептик каражаттар, антибиотиктер, сульфаниламид дарылары, кургак учук каршы дарылар мите козу карындарга каршы дарылар микробдорго каршы дарылар безгекке каршы дарылар гельминттергв каршы препараттар кирет.
Шишиктерге каршы дарылар шишиктин клеткаларынын өсүшүн басаңдатат, дарылардын таасири анын өлчөмүнө жараша болот.
Дарыны тура пайдалануу
Ар бир дарынын дозаларынын белгилүү дарылык касиети бар. Керек учурда врач дарылардын эң жогорку дозада да берет. Бирок бул өлчөмдөн ашса дары өзүнүн уулуу таасирин тийгизиши мүмкүн. Кишинин организминин дарыларга сезгичтиги жашка жараша да өзгөрүлүп турат. Дарылар чоң кишилерге караганда балдарга аз өлчөмдө берилип, айрымдарын 2 жашка чейинки балдарга берүүгө болбойт. Улгайган (60 жаштан өткөн) кишилер кээ бир Дарыларга сезгич болот. Ошондуктан алар азыраак өлчөмдө берилет. Ар бир дарылар белгилүү мөөнөткө таасир этет. Ошондуктан аны врач сунуш кылган режимде гана ичүү керек. Эгер дарыны рецептте жазылганга жараша колдонбосо, аны менен уулануу мүмкүн.
Дарылардын натыйжасы аны кандай колдонгонго жараша болот. Мисалы, валидол же нитроглицеринди стенокардия кармаганда тилдин астына салбай, жутуп жибергенде анын таасири болбойт, себеби бул дарылар тилдин астынан тез сиңирилет. Дарыларды ичүү маалы да негизги ролду ойнойт. Дарылардын таасири организмдин абалына жараша болот. Кээ бир дарылар боор менен бөйрөк жабыркаганда организмден чыкпай уулуу таасир бериши мүмкүн. Ичкилик ичкенде дарылардын уулуу таасири күчөйт. Бала эмизген аялдар дарыны абайлап колдонушу зарыл, себеби көп дарылар сүт аркылуу теңи балага өтүшү мүмкүн. Сеп алдыруучу дарылардын шофёрлор, учкучтар жана башка иштеген учурда ичүүгө болбойт. Ошондуктан дарылар врачтын гана сунушу боюнча колдонулат. дарылары контролсуз жана туура эмес ичсе жакшы натыйжа бербейт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Компенсатор
Компенсатор (латынча compenso – ордун толтуруу, тең салмактоо) техникада – ар түрдүү факторлордун (температура, басым, абал ж. б.) курулушка, системаларга, машиналарга, приборлорго тийгизген таасиринин ордун толтуруу жана теңдөө, же болбосо ал факторлорду ченөө жана жөнгө салуу (мисалы, оптикалык Компенсатор), аныктоо үчүн колдонулуучу түзүлүш. Компенсатор кыймылсыз жа кыймылдуу болот. Кыймылсыз Компенсаторго ызгыт (прокладка), алкак, номиналдык өлчөмдөн четтөөнү жөнгө салуучу тетиктер ж. б. кирет. Кыймылсыз Компенсатор катыгандан кийин керек тетиктин абалына келет жана макеттерди, технологиялык каражаттарды даярдоодо колдонулат. Кыймылдуу Компенсатор мезгилдүү же үзгүлтүксүз иштеши мүмкүндүк Мезгилдүү Компенсатордо жөнгө салуучу буралмалар (винттер), күпчөк ж. б. тетиктер жылганда жана бурулгандагы четтөөнү жөнгө салат. Үзгүлтүксүз Компенсатордо кош шарнир (Гук шарнири), сильфон ж. б. тетиктер автоматтык түрдө жөнгө салуу үчүн пайдаланылат. Ар кандай жылуулук режиминде иштечү машиналарда (мисалы, ичинен күйүүчү кыймылдаткычта) жылуулук деформациясынын таасиринен сактайт. Туюк суюктук системасында, Компенсатор суюктуктун температурасынын өзгөрүшүндө туруктуу басымды камсыз кылат. Электр-техникада Компенсатор электр түйүндөрүндөгү чыңалууну жөнгө салат. Компенсатор колдонулушуна жараша көп түргө бөлүнөт. Компенсаторду колдонуу айлануучу валдардын ортосунда кыймыл берүү жана нормада иштешин камсыз кылуу үчүн зарыл. Компенсатордун машиналарга киргизилиши массалык өндүрүш процессин жеңилдетип, чогултуу ишинде деталдарды жеке эп келтирүүнү азайтып, өндүрүш-эксплуатациялык чыгымдарды төмөндөтөт.
Өкмөттүк кризис
Өкмөттүк кризис – өкмөттүн өзү жоопкер болгон парламенттеги көпчүлүктүн колдоосуна ээ боло албай калышы. Ө. к. адатта ишеним көрсөтпөө вотумунан башталат. Андан кийин өкмөт кызматтан чегинет жана жаңы өкмөттү түзүү иши жүрө баштайт, же болбосо өкмөттүн өтүнүчү боюнча мамлекет башчысы парламентти таркатат жана ага кезексиз шайлоо дайындайт (мында өкмөт парламенттин жаңы курамында көпчүлүктүн колдоосуна жетишүүгө ниеттенет). Ө. к. жаңы өкмөттүн ишеним вотумуна ээ болушу менен кризис аягына чыгат.
Оң Мюмдя-Хавы-Яха
'''Прав. Мюмдя-Хавы-Яха''' — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мюмдя-Хэвы-Яха дарыясынын оң жээгинен 46 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.