cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айкындуулук
Айкындуулук – тигил же бул коомдук маанилүү окуялар менен кубулуштардын (аткаруу жана өкүлчүлүктүү бийлик органдарынын, соттордун, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын иштеринин, тийиштүү органдардын түзүлүшүнүн жана шайлануусунун, мыйзам долбоорлорунун талкууланышынын, талаш-тартыш маселелерди чечүүнүн, коомдук бирикмелердин иштөө тартибин ж. б.) мүмкүн болушунча айкындыгын жана алар тууралуу жарандарды кеңири кабарландырууну билдирүүчү жалпы укуктук аталгы.
Саясат таанууда
Айкындуулук советтик саясий илимде иштелип чыккан сөз эркиндиги түшүнүгү. Россиялык Айкындуулуктун тамыры Н. Карамзиндин «Россия мамлекетинин тарыхы» эмгегинде айтылат. Ал «самодержавиенин өнүгүүсү дворянинден тартып мещанинге, жөнөкөй элге чейин укуксуз болгон багытта жүрдү» деген, кийин 1859-ж. Министрлер Совети «басма сөздүгү айрым окуялар жөнүндө чуулгандуу маалыматтар мамлекет үчүн кошумча маалымат алууга мүмкүн болсо гана жарыялансын» деп чыккан. Ошол мезгилде гана Айкындуулук азыркы маанисин ала баштаган. 1905-ж. Мамлекеттик Думанын 1-сессиясына 44 делегат «Басма сөз, сөз эркиндиги жөнүндө мыйзам» проектисин сунуш кылышат, бирок ал өтпөй калган. Революциядан кийин В. И. Ленин тарабынан атайын декрет, сөз, укук, шайлоо ж. б. эркиндиктер мыйзамдашырылган. Митинг, чогулуштарда, басмада мамлекеттин иштери жөнүндө ачык талкуулоо мүмкүнчүлүгү Айкындуулуктун демократиялык өнүгүшүнө мүмкүнчүлүк берген. Бирок, көп өтпөй, административдик система Айкындуулуктун элементтерин жок кыла баштаган.Айкындуулук жөнүндө мыйзамдын проектиси 1987-ж. даярдалып, Президиумда кабыл алынган эмес. Айкындуулуктун негизги таянычы – сөз, басма сөз эркиндиги, демек – граждандардын өз оюн билдирүү, каалаган маалыматын таратуу, ал үчүн маалымат булактарынан колдонуу мүмкүнчүлүгү. Гражданиндин ички, жеке турмушуна, абийирине кийлигишүүгө болбойт. Гражданиндин суроолорго (журналист берген) жооп бербей коюуга да акысы бар. Бириккен Улуттар Уюму тарабынан кабыл алынган (1948-ж.) Адам укугунун жалпы декларациясы ар бир адамдын укугун, эркиндигин (сөз, басма сөз, көз караш) бекемдейт. Граждандык укуктарды коргоо Кыргыз Республикасынын Конституциясында атайын бөлүм менен белгиленет.
Колдонулган адабият
Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек ''Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: А. Акунов'' ''Ред. кеңеш: Б. Солтонбеков (төрага), А. Акунов, Т. Ожукеева, К. Байболов, ж.б''
Айыл башчысы
Айыл башчысы калктуу пункттун жашоочуларынын өкүлдөрү менен кеңешүүнүн жыйынтыгында дайындалат. Айыл өкмөтүнүн составына кирет жана айыл өкмөтүнүн башчысы тарабынан тапшырылган функцияларды аткарат. Эгерде айыл өкмөтүнүн аймактык составы эки-үч же андан көп айылдардан турса, анда ар бир айылдын айыл өкмөтү тарабынан дайындалган башчылары бар.
Колдонулган адабият
Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек ''Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: А. Акунов'' ''Ред. кеңеш: Б. Солтонбеков (төрага), А. Акунов, Т. Ожукеева, К. Байболов, ж.б''
Шихта
Шихта – металлургиялык, химиялык жана башка агрегаттар иштетилүүчү чийки материалдын, ал эми кээ бир учурларда (мис., домна мешинде чоюнду эритүүдө) отундар аралашмасы. Ш. агрегаттан сырткары даярдалган, бирдей аралашмалар түрүндө же айрым курамдык бөлүктөн турган порциялар же катмарлар түрүндө толтурушат.
Кесиптик кесел
Кесиптик кесел – пайда болуусунда негизинен өндүрүш чөйрөсү менен эмгек жүрүмүнүн терс факторлорунун таасирлери чечүүчү роль ойногон оору-сыркоолор.
Искусстводогу академизм
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Баатыр эне ордени
«Баатыр эне» ордени — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыгы. 1996-жылы 16-апрелде «Кыргыз Республикасынын мимлекеттик сыйлыктары» мыйзамынын негизинде түзүлгөн.
Чоң Лемва
Чоң Лемва — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лемва дарыясынын оң жээгинен 180 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Блюджакет (Оклахома)
Блюджакет (Оклахома) (Bluejacket) — Оклахома штатынын Craig округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 274 киши. Болжолдуу аянты - 1.0 км². FIPS коду — 40-06950.
Чиналиев Улукбек Кожомжарович
Чиналиев Улукбек Кожомжарович (1946-ж.т.) - саясат таануу илимдеринин доктору (2004), профессор.
Кырг.ССРнин Жогорку Кеңешинин 2 жолку чакырылышындагы депутаты, КПССтин XXVII жана XXVIII съезддеринин, КПССтин XIX партконференциясынын делегаты. «Кыргызстан и Украина: общее и особенное в развитии политических структур» (1997), «Реализация принципа разделения властей в современном Кыргызстане» (1998), «Политические партии Кыргызстана» (1999), «Становление кыргызской государственности в переходный период» (2000), «Особенности формирования гражданского общества в Кыргызской Республике» (2001), «Кыргызстан на пути к демократии: трансформация политической системы» (2004) аттуу монографиялардын автору.
Кырг.ССРнин «Ардак белгиси» ордени, медалдар жана грамоталары менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Туташтырма ткань
Туташтырма ткань түзүлүшү жана аткарган милдети боюнча эң ар түрдүү. Туташтырма ткань ныкталган, чоюлгуч жана көпшөк талчалардын арасында жайгашкан клеткалар жана клетка аралык заттардан турат.
Кемирчек
Кемирчек ткандары нык, жаркырак жана талча ткандардан турат. Жаркырак кемирчек ткандары жиликтердин ашташуучу башында жолугат. Ал эми ныкталган талча ткандар омурткалардын ортосундагы жана кээ бир муундардын арасындагы кемирчектерди түзөт. Сөөк тканы сөөк клеткасынан жана органикалык эмес заттардан туруучу клетка аралык заттардан түзүлөт. Кемирчек тканын сыртынан хондроцит клеткасы каптап турат. Кемирчек тканы учко болунот. 1. Гиалин 2. Ийилгичтуу 3. Серпилгичтуу
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Браззавиль
Браззавиль – Конго Республиканын борбор шаары. Администрациялык жактан коммунага бөлүнөт. Конго дарысынын төмөнкү агымынын оң жээгинде, Киншаса (Конго Демократиялык Республикасы) шаарынын тушунда жайгашкан порточо Калкы 1,3 млн (2006). Темир жол жана автомобиль жолу аркылуу Пуэнт-Нуар деңиз порту менен байланышат. Эл аралык аэропорту бар. Текстиль, кийим тигүү, ширеңке, тамеки, тамак-аш (май, пиво кайнатуу, балык туздоо жана кургатуу) өнөр жайы, нефть ажыратуу, кеме ремонттоо ишканалары иштейт. Жыгачка оймо салуу, кооз карапа чыгаруу өөрчүгөн. Университет, Улуттук музей бар. Борбордук бөлүгү асфальтталган кенен көчөлөрү, азыркы типте салынган имараттары жана бак-дарактуулугу менен айырмаланып, администрациялык жана финансы мекемелери, соода жана өнөр жай кварталдары дарыя жээгинде жайгашкан. 1903–50-жылдары Ортоңку Конгонун, 1910–58-жылдары Француздук Экватор Африкасынын, 1958–60-жылдары Конго Республикасынын администрациялык борбору. Экинчи дүйнөлүк согуш мезгилинде «Эркин Франция» (1942-жылдан «Күрөшчүл Франция») кыймылынын таяныч пункту. Француз аскер посту катары 1880-ж. негизделген. 1980-жылдан эл аралык туризм өнүгүүдө. Шаарга жакын ГЭС курулган.
Искендер (көл)
Искендер (көл) – Тажикстандагы көл, Гиссар кырка тоосунун түндүк капталында, 2195 м биййкте.
Аянты 3,4 км2, тереңд. 72 м ге чейин. Моренанын сууну тосуп калышынан пайда болгон. Көлгө Сарытаг, Хазормеч ж. б. суулар куюп, Искендер-Дарыя агып чыгат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Эсватини
Эсватини падышачылыгы ( мурдагы аталышы Свазиленд падышачылыгы — Umbuso weSwatini,Kingdom of Swaziland ) — Түштүк Африкадагы өлкө. Түштүгүндөнөн, Түштүк-чыгышынан, Батышынан жана Түндүгүнөн ТАР менен чектешет (чек-арасынын узундугу — 430 км), Чыгышынан — Мозамбик өлкөсү менен чектешет (чек-арасынын узундугу 105 км). Жалпы чек-арасынын узундугу — 535 км. Өлкөнүн жалпы аянты — 17 363 км² (кургак аянты — 17 200 км²).
Беллинилер
Беллинилер - Италия живописчилердин үй-бүлөсү, Венецияда Кайра жаралуу искусствосун негиздөөчүлөр. Үй-бүлөнүн башчысы Якопо Б. (1400-ж. чен, Венеция 1470 же 1471, ошол эле жерде), анын көрүнүктүү графикалык мурастары (сүрөт альбомдору, Лувр, Париж жана Британ музейлеринде; 1440-50-жылдар), байыркы эстеликтердин, күндөлүк турмуштун эпизоддору, көп жактуу диний мифологиялык сүрөттөрү сакталган. Архитектуралык сүрөттөрүнө готикалык шарттуулук мүнөздүү. Анын уулу Жентиле (1430-ж. чен, Венеция 23. 2. 1507, ошол эле жерде) атасынан окуган жана аны менен биргелешип иштеген. 1474-83-ж. Венеция республикасынын атайын живописчиси кызматында иштеген. 1479-ж. Константинополго Султан Мехмед Пнин чакыруусу менен барып, портреттерди жараткан (Мехмед II, Ул. гал., Лондон; патриарх Жустиниани, 1465, Академия гал., Венеция ж. б.). Анын тарыхый-диндик окуялар чагылдырылган көп фигуралуу композициясы («Сан-Марко аянтындагы процессия», «Сан-Лоренцо көпүрөсүндөгү керемет», «Ыйык Айкаш жыгач менен айыктыруу», 1496-1501, бардыгы Академия гал., Венеция). Кийинки иштерине «Касиеттүү Марктын Александриядагы насыяты» (Жованни Б. бүтүргөн, 1504-07, Брера гал.) кирет. Ж ов а н н и Б. (1430-1435, Венеция 29. 11. 1516, ошол эле жерде) Б. Якопонун экинчи уулу Венеция мектебинин ири чебери. Ал да атасынан окуган. Диний мифологиялык темадагы классикалык картиналары колоритинин гармониялуулугу, пейзаж сүрөттөрүнүн поэтикалуулугу м-н айырмаланат. Венеция республикасынын атайын живописчиси (1433). Жованнинин чыгармалары: «Касиеттүүлөрдүн курчоосунда тактыдагы Мадонна», «Мадонна кичине бак менен», «Мадонна ымыркайы менен» (1487, Академия гал., Венеция), Дож Л. Лоредандын портрети (1502, Улуттук гал., Лондон). «Кудайлардын тойлошу» (1514, Улуттук гал., Вашингтон) акыркы чыгармасы. Жоржоне жана Тициан анын окуучулары болгон.Н. Жылдызова.
Айыл өкмөтү
Айыл өкмөтү — өз бийлик-укуктарынын чегинде жергиликтүү коомчулуктун ишмердүүлүгүн жана жашоо-тиричиликти камсыз кылууну башкарууну ишке ашыруучу айылдык жана шаарча кеңештердин алдындагы аткаруучу-тескөөчү орган. Айыл өкмөтү өзүнүн ишмердүүлүгү боюнча айылдык же шаарча кеңешке, ал эми өткөрүп берилген мамлекеттик бийлик-укуктар боюнча жергиликтүү мамлекеттик администрациянын башчысына жоопкерчиликтүү. Айыл өкмөтүнүн башчысы жергиликтүү эл тарабынан төрт жылга шайланат. Айыл өкмөтү укук абалы жагынан мамлекеттик башкарууга тийиштүү, бирок мамлекеттик башкаруу чөйрөсүнөн тышкары функцияларды да аткара алат. Кыргызстанда 465 айыл өкмөтү бар (2006).
Кичи-Каракол
Кичи-Каракол — Кыргызстандын Ош облусунун Алай районундагы айыл. Үч-Дөбө айыл аймагына кирет.
Деңиз деңгээлинен 2355 м бийиктикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Гүлчө айылынан 62 км түштүк-батыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 130 км. Калкы негизинен мал чарбасы менен алектенет.
Орто мектеп, ФАП бар.
Калкы
Калкы ― 1304 киши (2009-жылы), 2007-жылы ― 1234 киши.
Сумрас дарыясы
Сумрас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын оң жээгинен 314 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Алаш-Тоо
Алаш-Тоо — Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк-батыш тармагы. Майлы-Суу жана Шайдан-Сай сууларынын аралыгында кеңдик багытта 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 8 км.
Орточо бийиктиги 2700— 3000 м, эң бийик жери 3574 м. Кыры аска-зоокалуу, капталдары кыска жана тик (40—50°), кокту-колоттуу.
Силур, девон жана карбон мезгилдериндеги чөкмү тек-тердин (спилит, аки таш теги, конгломерат, кумдук, андезит, порфирит жана метаморфизм делген аки таш теги, мрамор) бүктөлүүлөргө дуушарланышынан пайда болгон. Мисте-бадалдуу талаа жана шалбаалуу талаа (1800—1900 м бийиктикке чейин), шалбаалуу жаңгак токой (2400— 2900 мге чейин), чубалып, альп шалбаасы жана шалбаалуу талаасы (3000—3100 метрге чейин) андан жогору аз аянтты кар мөңгүлүү ландшафт ээлейт.
Батимастер сымалдуулар
Батимастер сымалдуулар (лат. Bathymasteridae) — деңиздин түбүндө жашоочу балыктардын тукуму, буга Дерюгиндин батимастери (лат. Bathymaster derjdini) да кирет.
Батиполиподдор (лат. Bathypolypodinae) — сегиз бут моллюскалардын (лат. спруттардын) бир тукумчасы.
Гемоглобин
Гемоглобин (байыркы грек. αἷμα — кан жана лат. globus — шар) — кандын дем алдыргыч пигменти (боёочу зат). Кычкылтек жана башка газдар менен оңой ажыроочу бирикмелерди пайда кылуучу татаал белок бирикме.
Гемоглобин кычкылтекти өпкөдөн организмдин ткандарына ташыйт жана көмүр кычкыл газды ткандардан өпкөгө ташыйт. Ал кишинин, омурткалуу жана кээ бир омурткасыз жаныбарлардын кызыл кан денечелери — эритроцитинде болуп, ага кызыл түс берет.
Гемоглобин өпкөдө кычкылтек менен биригип оксигемоглобинди түзөт. Кычкылтек менен каныккан кан ачык кызыл түстө болот (артерия каны). Оксигемоглобин капиллярлар аркылуу өткөндө гемоглобинге жана кычкылтекке ажырап кычкылтек тканга сиңет. Бул учурда кан күңүрт кызыл түскө келет (вена каны).
Кишинин канында гемоглобиндин саны туруктуу, бирок кээ бир ооруларда өзгөрүшү мүмкүн. Канда гемоглобиндин азайышы (Аз кандуулук) тамак-ашта витаминдер, минерал туздардын жетишсиздигинде, кан ооруларында, зыяндуу шишиктерде, кан көп кеткенде болот. Ошондуктан кандагы гемоглобиндин санын аныктоо диагностикалык максат үчүн медициналык практикада кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Паета-Яха (Юн-Яха куймасы)
Паёта-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юн-Яха дарыясынын оң жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Беллинсг Аузен Фаддей Фаддеевич
Беллинсг Аузен Фаддей Фаддеевич - (9 (20). 9. 1778, Эстония, Эзель (азыркы Сааремаа а.) 13(25).1.1852, (Россия), Кронштадт) орус деңиз саякатчысы, адмирал (1843). Кронштадттагы Деңиз кадет корпусунан билим алган. 1803-06-ж. Жер шарын айланган 1-орус саякатына катышкан. 1807-18-ж. Балтика жана Кара деңиз флотторундагы кемелерди, 1819-21-ж. Жер шарын айлануу үчүн уюшулган экспедицияны башкарган. Экспедиция 1819-ж. Атлантика океанынын Антарктикалык бөлүгүндөгү бир нече аралды, 1820-ж. 16(28)-январда Антарктиданы, 1821-ж. Пётр Iнин ысмынан аталган аралды, Александр Iнин ысмынан аталган өткөөлдү, Тынч океандын тропиктик бөлүгүндө бир нече аралды тапкан. 1821-ж. июль августта экспедиция 751 күндүк деңиз саякатынан Кронштадтка кайтып келген. Беллин 1828-29-ж. түрк-орус согушуна катышкан. 1839-жылдан Кронштадттын согуш губернатору болгон. Беллиндин ысмынан Тынч океандагы деңиз, Түштүк Сахалиндеги тумшук, Туамоту архипелагындагы арал ж. б. аталган. Эмгектери: Двукратные изыскания в Южном Ледовитном океане и плавание вокруг света в продолжение 1819, 20 и 21 гг., Совершенные на шлюпах «Восток» и «Мирный». 3-е изд. М., 1960.
Колумбия платосу
Колумбия платосу — Түндүк Америка Кордильерасындагы плато, АКШнын түндүк-батышында. Каскад жана Аскалуу тоолорунун аралыгында жайгашкан. Аянты 500 миң км2. Бийиктиги 700-1000 м. Плато миоцен жана плиоцендин базальты менен капталып, палеозой менен мезозойдун кристаллдык жана чөкмө тектеринен турат. Платонун үстү лёсс менен капталган, күдүрлүү жана тегиз, түндүгү Колумбия, Снейк жана башкалар дарыялардын терең (900-1500 м) каньондору (шаңшаарлар) менен тилмеленгенетикалык Антропоген мезгилинде пайда болгон кургак каньондор (ГрантКули) да бар. Дарыяларда шаркыратма жана босоголор көп, ГЭС курулган. Талаа өсүмдүктөрү ээлеген платонун басымдуу бөлүгү айдоо (буудай).
Таштак, Сузак району, Барпы айыл аймагы
Таштак — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Барпы айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 985 киши.
Эски мусино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Эски мусино — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Эски мусин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 555 киши. Почта индекси — 453005, ОКАТО коду — 80235870001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кесиптик сыр
Кесиптик сыр – айрым кесиптеги адамдарга ишенип тапшыруудан улам келип чыгып, аны сактоо зарылдыгы мыйзамдар тарабынан корголо турган сырлар тобунун жалпы аталышы. К. с-га адвокаттык сыр, дарыгердик сыр, нотариалдык сыр ж. б. кирет. Бирок, К. с-ды сактоо милдети кызмат кызыкчылыгынан келип чыга турган кызматтык сырынан айырмалай билүү керек.
Казак теңгеси
Казак теңгеси — Казакстан Республикасынын акча бирдиги. 1 теңге = 100 тыйынга (казакча "тиын") тете;
Исиркектүү ылаң
Исиркектүү ылаң - ооз, уурт, тумшук, салаа, желинде ысык пайда кылып, тез таралуучу ылаң. Уй, жылкы, чочко ылаңдайт. Кишиге да жугушу мүмкүн. Ылаңдаткычы - өзүнчө вирус. Ылаң жылуу мезгилде, август- сентябрда кеңири таралат. Ылаңдаткыч малга жукканда тишинин түбүнө, таңдайына, тилине, таноосунун тегерегине сары суулуу майда ысык чыгат да, ыйлаакчага айланат. Ылаңдаган малдын температурасы көтөрүлүп, оттобой, кепшебей калат, сааны тартылат, оозунан шилекей куюлат. Бул ылаңды шарптан айырмалоо зарыл. Аны дезинфекциялоочу эритинди, антибиотиктүү май менен дарылайт. Ылаң мал өзүнчө бөлүнүп, соосу башка жайытка которулат. Чарбага чек коюлат. Дарылоо үчүн жегич натрийдин 2%түү эритиндиси колдонулат.
Шлак
Шлак – 1) балкытып эритүү процессинде (мис., болотту эритүүдө) суюк материалдын үстүңкү бетин жаап калуучу металлургиялык балкыма (катканда таш же айнек сыяктуу зат). Мешке атайын толтурулуучу флюстар, о.э. реакциялар калкыган продуктуларынан туруп, керексиз кошундуларды жана отундун күлүн болоттон бөлүп чыгарат; 2) буу казандарында катуу отундарды күйгүзгөндө калган отундар калдыктары жана балкып эригенде бышып катып калган күлдүн бөлүкчөлөрү. Ш. шлакпортландцемент алууда пайдаланылат. Б. э. шлактан минералдык кебез, шлак пемзасын, шлак куймаларын, шлак ситаллдарын алышат. Бетон куюда жол курулушунда пайдаланылат.
Исиркектүү ылаң
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Батиптер сымалдуулар
Батиптер сымалдуулар (лат. Bathypteroidae) — кыстекебалыктардын бир тукуму, буга батиптерлер (лат. Bathypterois) уруусу ж.б. кирет.
Камышла (Сока куймасы)
Камышла — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сок дарыясынын оң жээгинен 338 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргыз-Кытай чек ара маселеси
Кыргыз-Кытай чек ара маселеси (18-к.) – Жуңгар хандыгы жоюлгандан кийин кыргыздардын мурунку чек араларын калыбына келтирүү аракетинин бири.
Туттугуу
Туттугуу (шейшеби бекүү) — зааранын токтоп (чыкпай) калышы.
Түрлөрү
Зааранын чыкпай калышы эки түргө бөлүнөт: катуу кармап, такыр заара ушата албай калуу, өнөкөткө өткөн түрү — оорулуу кыйналып жатып заара ушатат, бирок табарсыкта 200—300 мм же андан көп сийдик калып калат. Заара канчалык табарсыкка көп кармалса, ошончо табарсыктын күчү кетип, түрдүү кабылдоолор, сезгенүүлөр бөйрөккө тарайт.
Дарылоо
Дарылоо оорунун себептерине жараша, негизинен хирургиялык жол менен жүргүзүлөт. Өз учурундагы операция бөйрөктү түрдүү кабылдоодон сактап калат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кесиптик уулануу
Кесиптик уулануу – өндүрүш шартында уулуу заттардан уулануудан улам келип чыга турган кескин жана өнөкөт оорулар.
Кулматов Сатар
Кулматов Сатар (1904, азыркы Чүй облусу, Кемин району, Чоңкемин кыштагы – 1938) – Кыргызстанда Совет бийлигин орнотууга жигердүү катышкандардан. 1919-ж. Токмок, Пишпек уезддеринде комсомол ячейкаларын түзүүгө катышкан. 1921–22-ж. Ташкенде советтик-партиялык мектепте окуган. 1922–28-ж. комсомолдук кызматтарда, Кыргыз АССР БАКтын жооптуу катчысы, 1928–30-ж. Каракол округдук комитетинин катчысы. Кийинки жылдары Талас, Нарын райкомдорунун катчысы, 1937-жылдан Кыргыз ССР жеңил өнөр жай комиссары. Социал-Туран партиясынын мүчөсү жана Ж.Абдрахманов менен байланышта болгон деген жалган жалаа менен репрессияга дуушар болгон.
Шлам
Шлам – 1) жезди, цинкти жана башка металлды электролиз менен бөлүүдө пайда болуучу, көбүнчө асыл металлдан турган күкүм продукт;
2) буу казанында ылай жана катуу түрүндө калган эрибеген калдыктар;
3) пайдалуу кендерди байытууда калган таш көмүр жана руданын ылай түрүндөгү чөкмөсү;
Амбулатория
Амбулатория (лат. ambulare — жүрүү, басуу) — келген жана үйүндө жаткан сыркоолорго медициналык жардам көрсөтүп, дарылоо жана оорунун алдын алуу иштерин жүргүзүүчү мекеме. Амблаториянын поликлиникадан айырмасы негизги адистер (терапевт, хирург, педиатр, тиш догдур) гана медициналык жардам көрсөтөт. Медициналык жардамдын башка түрлөрүнө муктаж адамдарды башка дарылоо мекемелерине жиберет. Амбулаторияда аймактык-участок принцибинде, башкача айтканда жашаган жана иштеген жери боюнча медициналык жардам көрсөтүлөт. Мында дарылоо иштеринен тышкары оорунун алдын алуу жана санитария-гигиеналык чаралар жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Беллинцона шаары
Беллинцона шаары - Швейцариянын түштүгүндөгү шаар. Тичино (Тессин) кантонунун админстративдик борбору. Калкы 17 миң (2005). Леопонтин Альп тоолорунан түштүктө, Тичино дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Трансальп темиржол магистралындагы жана Цюрих Милан автомобиль жолундагы ири жол тоому. 1250-жылдар ченде негпзделген. 14-15-кылымдарда Милан герцогдугунун, 1503жылдан Швейцария Союзунун курамында болгон. Беллинцонанын тарыхый очогу болуп дөбөдө жайгашкан үч сепил [Кастель-Гранде (4-кылымда негпзделип, 13-15-к. курулган), Кастелло-дп-Монтебелло (13-15-к.; учурда тарых музейи), Кастелло-ди-Сассо-Корбарио (1479)] эсептелет. Алар Сен-Готард, Лукманир жана Сан-Бернардино ашууларына кеткен жолду тосуп турат. Сепилдер Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Булардан тышкары роман стилиндеги Ионн Креститель (12-13-к.), Ыйык Павел (14-15-к. фасадындагы жана интерьериндеги фрескалар 15-,16-к.), ренессанс стилиндеги соборлуу чиркөөлөр (15-кылымдын аягы 16-кылымдын башы), Санта-Мария-делле-Грацие базиликасы ж. б. бар. Театрлар, сүрөт галереясы, музейлер иштейт. Экономикасында тейлөө сектору басымдуу. Өнөр жайы жергиликтүү гана мааниге ээ.
Санат-насыят ырлары
Санат-насыят ырлары — кыргыз элинин оoзеки адабиятында кеңири тараган ырлардын бири санат-насыят ырлары болуп саналат. Мындай ырларда белгилүү бир каармандар, сюжет, окуялар жок, жөн гана элдин турмуш тажрыйбаларынын жыйынтыгы берилет, бул же тигил жаман-жакшы сапаттар саналып өтүлөт жана ошонун өзүнөн адамдарды оң сапаттарга үгүттөө идеясы көрүнөт. Мындай ырлар элдик акындар Тоголок Молдо, Барпы, Жеңижоктордун чыгармачылыгында кеңири учурайт. Анчалык өнүкпөгөн болсо да жазма пайда болгондон кийин профессионал акындар да санат-насыят формасындагы ырларды жазып жүрүшөт.
Афлатун, чоку
Афлатун чокусу — Чаткал кырка тоосунун эң бийик жери. Дениз декгээлинен б-чнкт. 4503 м. Афлатун суусунун баатынан орун алган. Чоку негизинен жыланач, түштүк капталында гана чакан менту жатат.
Чоң Макариха
Чоң Макариха — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын оң жээгинен 91 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 142 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кызыл-Алай
Кызыл-Алай (Кызыл-Алай) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Үч-Дөбө айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 022 киши.
Турак жай
Турак жай (үй) — адам жашоочу жай жана анын жашоосундагы эң зарыл материалдык шарттардын бири.
Үй куруу
Үй куруу адамдын курулуш ишмердигиндеги негизги жана алгачкы түрлөрүнөн болгон турак жай түрдөрү өндүргүч күчтөрдүн өнүгүү деңгээлине, социалдык мамилелерге, үй-бүлө куруу формасы менен маданий турмуштук салттарга, географиялык чөйрөгө жараша калыптанган.
Алгачкы-жамааттык түзүлүштө адамдар жөнөкөй турак жайларда (жер кепеде, чатырда, үңкүрдө жана башкалар) жашаган. Мал чарбачылыгы менен оокат кылган көчмөн элдер бодонун терисин керип жасаган чатырда жана боз үйдө, алачыкта жашаган (казак, кыргыз, түркмөн, монгол жана башка элдер). Эгерде маалымат берүү ар кызматынын менен пландоо макулдашуу үчүн өздөрүн жана зарыл болгон өзгөрүүлөрдү камтыйт кайра куруу боюнча долбоорду ишке, даярдоо зарыл.
Пландаштыруу
Үйлөрдү курууда тамак ичүүчү, балдар бөлмөсү, уктоочу бөлмө, кабинет жана көмөкчү бөлмөлөр (ашкана, ванна бөлмөсү, далис, даараткана, буюм сактоочу жай) пландаштырылат. Турак жайды долбоорлоодо жана квартираларды пландаштырууда бөлмөлөрдү желдетүүгө, күндүн тийишине ыңгайлуу жана турак бөлмөлөрдүн ашкана, ванна, даараткана жана тепкич аянтчаларынан алысыраак болушу зарыл. Өздүк гигиенаны сактоого, тамак бышырууга ыңгайлуу болуп, бейпил эс алууну камсыз кылууга тийиш.
Гигиеналык талап
Турак жайга коюлуучу негизги гигиеналык талаптардын бири — бөлмөнү таза сактоо жана желдетип туруу. Үйдөгү аба дем алуудан чыккан көмүр кычкыл газы, ным, сүйлөгөндө, жөтөлгөндө, чүчкүргөндө чачыраган шилекей тамчылары (оору пайда кылуучу микробу бар), кийим-кече менен келген чаң жана башкалар менен булганат. Ошондой эле тердин, туалеттин, кээде ным дубалдын жытынан үйдүн жыты бузулат. Турак жайдын ичинде жагымдуу аба чөйрөсүн түзүү үчүн аны желдетип, бузулган абаны таза аба менен алмаштырып туруу керек.
жарыктандыруу
Турак жайды жарыктандыруу табигый, жасалма жана аралаш болуп бөлүнөт. Табигый жарык — күн нурунан алынган күндүзгү жарык. Үйдүн жарык болушу анын терезесинин чоң же кичине болушуна, айнектин тазалыгына, пардалардын жана дубалдын түсүнө жараша болот (к. Жарык). Турак жайдын микроклиматы (температурасы, нымдуулугу, аба кыймылы) адамдын организмине чоң таасир тийгизет, ошондуктан имаратта белгилүү жылуулукту түзүү зарыл. Организм үчүн аба температурасы чоң мааниге ээ. Микроклиматтык оңтойлуу шарт түзүү үчүн аба кыймылынын ылдамдыгы кышында 0,15 м/сек, ал эми жайында 0,2— 0,3 ж/секдан ашпоосу зарыл.
Турак жайдын нымдуулугунан жагымсыз микроклиматтык шарттар түзүлөт.
Нымдын таасири
Имаратты туура эмес пайдалануудан ным жыттанып, организмге терс таасир тийгизет. Көбүнчө өпкө, кургак учук ооруларын күчөтөт. Ным жерде микроорганизмдер өөрчүйт, тамак-аш бузулат. Ошондуктан имараттарды тез-тез желдетүү жана жакшы жылытуу зарыл. Турак жайда ыңгайлуу температуралык шарт түзүү үчүн жергиликтүү (меш менен) жана борбордук система боюнча жылытат. Адамдын организмине, айрыкча нерв системасына, угуу органдарына ызы-чуулар жагымсыз таасир тийгизет. Турак жайда ызы-чууну азайтуу үчүн бир катар иш-чаралар жүргүзүлөт.
Оозгу бөлмө
Оозгу бөлмөдө адамдар сырткы кийимин жана бут кийимин сактайт, ал ички бөлмөлөрдү ызы-чуудан, сууктан коргойт. Оозгу бөлмөнүн дубалын жыгачтан кооздоп каптаса болот, каалгасын дубалдын шыбына окшош сыр менен сырдоо ылайык. Эгер туш кагаз чаптаса анда ачык боз жана саргыч туш кагаз менен чаптоо сунуш кылынат. Оозгу бөлмөгө керектүү буюмдар (кийим илгич, бут кийим койгуч шкаф, күзгү) гана коюлат. Валдардын кийим илгичин алардын бою жеткидей бийиктикте орнотуу керек.
Конок бөлмөсү
Конок бөлмөсү — квартирадагы эң чоң бөлмө. Ал көп функцияларды аткарат. Жумуштан кийин үй-бүлө чогулуп, эс алат, телевизор көрөт. Үй-бүлө анда конок күтөт. Ал бөлмө жайлуу жана ыңгайлуу болсун үчүн мебелди туура жайгаштыруу керек. Бөлмөдө эс алуу бурчун түзүү зарыл, ал терезеге жакын болуп, бөлмөдө өстүрүлүүчү гүлдөрдүн, өсүмдүктөрдүн жанында диван жана 2— 3 кресло, телевизор койгон ылайык. Көп убакта бул бөлмөдө иштөө үчүн жазуу столун коюуга туура келет, анда балдар сабак даярдаса болот. Ашкана бөлмөсү кичине болуп, тамак бышырганга эле орун болсо, анда тамак ичилүүчү столду конок бөлмөгө койсо болот.
Балдар бөлмөсү
Балдарга көбүнчө күн тийген тараптан, жарык жана жылуу бөлмө ылайыкташтырылат. Балдар бөлмөсүндө температуралык режим сакталбаса жана нымдуу болсо, ал баланын ден соолугуна жагымсыз таасир тийгизет. Ошондуктан балдар бөлмөсүндө аба туруктуу температурада сакталып, бат-бат желдетилип туруусу зарыл. Ага атайын балдар мебелин гана коюп, ашык буюм болбоого тийиш. Мектепке чейинки жана мектеп жашындагы кенже балдарга ойноо, эс алуу жана иштөө үчүн да орун калтыруу керек. Иштөө үчүн орун терезеге жакын, жарык жерге жайгаштырылат. Ал бөлмө жарык болушу үчүн терезенин айнектерин дайым жууп туруу талапка ылайык. Уктоо бөлмөсү. Уктоого ылайыкталган бөлмө тынч жерден орун алганы оң. Ал бөлмөгө күндүз иштөө үчүн терезеге жакын жерге стол коюп койсо да болот.
Ашкана
Ашкана башка бөлмөлөрдөн бөлүнүп, анын аянты 8—9 м2 ден кем болбошу керек. Ага азык-түлүк жана идиш-аяк коюучу стол, шкаф, дубалга илме шкафтар, плита, муздаткыч жана башкалар орнотулат. Аны тез-тез желдетип турат. Мебелин түрдүү схема боюнча ыңгайлуу жайгаштыруу керек. Полуна линолеум төшөгөн оң. Дубалын ачык түстөгү сыр менен сырдоо керек.
Ванна, даараткана
Үйдүн ванна, кол жуугуч менен даараткана бөлүгүн дайыма тазалыкта сактоо керек. Унитазды күнүгө атайын щётка менен тазалап, сууга түшкөн сайын ваннаны жууп туруу зарыл.
Башка өлкөлөрдө
Конок бөлмөсү же үй-бүлөлүк бөлмөсү жок үйлөрдө конок бөлмөсүн коноктор уктоочу бөлмө катары да колдонсо болот. Климатка жараша конок бөлмөлөрүндө адаттагыдай эле бөлмөнү жылытуу үчүн камин болгон. Индияда ачык түстөрдү колдонуу салтка айланган, алар көбүнчө татымалдарынын түстөрүнө окшош - куркума, карри, зире, кардамон. Мындан тышкары, оймо-чиймелер көп колдонулат: пейсли үлгүсүнүн индиялык версиясы, татаал мандала мотивдери, табигый жасалгалар. Болжол менен биздин заманга чейинки IV кылымда көркөм формалардын тили терең өзгөрүүлөргө дуушар болгон. Грек элементтери индиялык түзүүчү элементтер менен аралашкан. Васицу деп аталган жапон конок бөлмөсүндө пол татами, адамдар ыңгайлуу отура турган секциялык килемчелер менен капталган. Алар ошондой эле, адатта, мейкиндикти абдан минималдуу кылып көрсөткөн шожи, фусума жана жээкчелерден турат. Жапондук конок бөлмөсүнүн дизайн концепциялары Улуу Британия менен Жаңы Зеландиянын идеалдарына карама-каршы келген, башкача айтканда, жапон маданияты үйдүн негизги функциясын бөлмөнү эмес, адамды жылытуу катары көргөн. Бул ошондой эле жапондордун үйлөрүндө жылытуу эмес, тамак жасоо үчүн көчмө хибачи болгондугу, ал эми Улуу Британия менен Жаңы Зеландиядагылар тамак бышыруу үчүн эмес, жайды жылытуу үчүн каминдерди колдонгону менен да чагылдырылган. Жапон маданий ишеним системалары жасалгалоо минималдуу болушу керек, бирок табигый элементтерди колдонуу менен, алардын дизайн өзгөчөлүктөрүнө таасир эткен.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Сарказм
Сарказм (гр. Sarkasmos – кыйноо, көңүлүн калтыруу) – сатиралык чыгармаларда ар кыл көрүнүштөрдү же адамдарды автордун же каармандардын өтө заардуу тил менен шылдыңга алышы. Сатирик акын Мидин Алыбаев кошоматчылардын терс жактарын таамай көрсөтүү үчүн сарказмды пайдаланат:
Бирөө бар: Кошомат үчүн жанын элеп-желеп, “Чоңдун” тегерегине айланат. өзүн парвана көпөлөккө теңеп. Өз баласынын оюнчугун – “начальниктин” баласына жулуп берет. (М. Алыбаев)
"Манас" эпосундагы сарказм
Сарказм (кыйноо, чымчып алгандай жанын ачытуу, кейитүү мааниде) — куйкумдуу, ачуу сөөктөн өтүп, чучукка жеткен күйдүргү шылдың сөздөр менен адамдын ачуусуна тийүү. Сарказмда шылдың кылган нерсеге адегенде оң маани берилип, анан терс кылык-жоруктарын атайын апыртып, какшык аркылуу ашкерелегени менен айырмаланат. Мисалы, Күлчоро Айчүрөктүн кыздары менен оюн куруп, Семетейге кайрылып кабар бербей жатып алганда «Тезек терген кыз болсо Теңтуш болуп аласың, Куурай терген кыз болсо курдаш болуп аласың” — деп Семетей кан кызы Айчүрөктү жана анын жөкөрлөрүн күңдөргө теңеп күйдүргү сөз менен Күлчорого ачууланат. Айчүрөк да ага жараша жооп айтат:
Чжуан Цзы
Чжуан Цзы (б.з.ч. 369—286) — Байыркы Кытай философу, даосизмдин негиздөөчүлөрүнүн бири.
Сарказм
"Манас" эпосундагы сарказм
Эпосто Манастын  өзүнө да жан ачыткан, ачуу чучукка жеткен, сөөйтөн өткөн сөздөр менен: Бул сарказм ыкмасынын каражаты өзүнүн зарылдыгы, дүрмөттүүлүгү менен күчтүү.
Чжуан Цзы
Анын өмүрү жөнүндөгү маалыматтар өтө аз. Ал Сун падышачылыгынын мезгилинде төрөлгөндүгү гана белгилүү. «Чжуан-цзы» трактаты притча, новелла жана диалогдор формасында жазылып, Конфуцийдин жана Мо-Цзы (Мо Ди) окууларына каршы багытталган. Чжуан окуусунун негизин дао концепциясы түзөт. Дао — бул жашоонун маңызы, дүйнөлүк негизи, бардык заттар андан пайда болот да түбөлүктүү жашоонун айлампасында дайыма өзгөрүп турат. Жашоо - бул кыймылдын үзгүлтүксүз агымы. Бардык кубулуштар өзгөрүп жана өздөрүнүн карама-каршылыгына өтүп турушат: ысык муздайт, ийри түзөлөт ж.б. ушундан улам ар кандай сапатта дайыма салыштырмалуу болот.
Сарказм
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Чжуан Цзы
Чжуан адамдардын табигый теңдигин, жекече моралга ээ болуу укугун жактап, адамдардын «чоңдор» жана «жөнөкөйлөр» болуп бөлүнүшүнө, кулчулукка, бийликтин бетпактыгына каршы турган. Анын китебиндеги каармандардын арасында көптөгөн эмгекчилер, мыкты зергерлер бар. Чжуан мындай деп билдирген: Конфуций окуусунун «гумандуулук», «адилеттүүлүк», «милдет» сыяктуу этикалык принциптери адамдын чыныгы табигатына карты, «колго алтынчы манжанын кереги жок» сыяктуу эле бул принциптердин адамга эч кереги жок. Чжуанды өзгөчө кызыктырган жашоо жана өлүм проблемалары болгон. «Дененин өлүшү менен адамдын жаны жоголот» - деп чечкен Чжуан.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Батофилдер
Батофилдер (лат. Bathophilus) — кара ооздуу балыктардын бир уруусу, буларга кыска батофил (лат. В. brevis), кара батофил (лат. В. ater) да кирет.
Трипстер
Трипстер (Thysanoptera) - Исиркек буттулар - курт-кумурска түркүмү. Денесинин уз. негизинен 0,5- 2 мм, тропикте жашагандарыныкы 14 мм ге жетет. Башындагы оозу сайып соруучу типте. Буттары кыска, таманы 1-2 муунактуу, начар өскөн 2 тырмагынын ортосунда бир нерсеге жабышууга ыңгайланган исиркеги бар. Ошондон улам Исиркек буттулар деп аталган. Курсагы 11 муунактан турат. Личинкасынын канаты болбойт. Чоңдорунун чети кирпикчелүү эки жуп узун канаты болот.
Кээ бир түрүнүн жумуртка таштоочу органдары бар. Бардык Исиркек буттулар чала кубулуу жолу менен өөрчүйт. Жер шарынын бардык бөлүктөрүндө 2000дей түрү таралган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Салыштыруу
Мына ушул төрт элементтин болушу салыштыруу түзүүнүн негизги материалы болуп саналат. Кээде стилдик максатка ылайык мүчөлөр түшүп калып да айтыла берет. Мисалы, Кашың көөдөй, чачың көмүр, көзүң от, Көрбөй калсам көңүл чиркин бук болот. (А. Токтомушев)
"Манас" эпосундагы салыштыруу
Манастын образын ачып берүүдө ар кыл маанидеги С-га: ай, күн, жылдыз же эр, бек, кан же канкор, ажыдаар, арстан, кабылан жана башка эпикалык образга таандык мүнөздү берет. Муну Сагымбай Орозбак уулунун вариантынан көрүүгө болот: Баатырлардын образдары күчтүү жырткыч жаныбарларга салыштырылып, эпостук образдар көз алдыга элестүү тартылат. «Аккула менен заңкайып, Ак кайыптай маңкайып» (Сагымбай Орозбак уулу, Кол жазмалар фондусу, 584-инв., 72-б.). «Жүрөгү таш эрге окшойт, Жүнү тайкы шерге окшойт» (Сагымбай Орозбак уулу, Кол жазмалар фондусу, 579-инв., 507-б.). Манасчылар жаратылыш кубулушуна, айбанаттар дүйнөсүнө кайрылып каармандын мүнөздүк жактан болгон бөтөнчөлүгүн ачат. Стилистикалык каражаттар эпикалык каармандардын мүнөздүк өзгөчөлүгүн жана эпикалык баатырлардын психологиялык өзгөрүүсүнө ылайыктуу. Мисалы, Акбалтага берилген сүрөттөөдө: «Ак селдеси казандай, Айкырса үнү азандай, Чоң кисеси бир кучак» (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 537-инв., 597-б.). Бакай эпосто акылмандыгы, билгичтиги, айла-амалды тапкычтыгы, көсөмдүгү менен «Манастын алдында жүрсө акжолтой да, артында жүрсө сан колдой» жол башчылыгы идеалдаштырылат.
Эпостогу акылман карылардын бири Кошой баатырдын элеси төмөнкүчө салыштырылат: Же: Мындай көркөм сүрөттөө образга жандуу элес киргизет.
«Манас» эпосунда оң каармандардын карама-каршысында турган душман тарабындагы дөөлөрдүн, баатырлардын да портреттик элестерине мүнөздүү келген салыштыруу каражаттары пайдаланылган. Мисал көрсөткөндөй ар дайым эпосто душман баатырлары антипатиялык көрүнүштө айтылып, оң каармандарга карата контрасттык планда сүрөттөлөт.
Ошондой эле гротеск ыкмасы менен Коңурбайдын портретине мүнөздөмө түзүлгөн. Же
Манас менен тең тайлашып жүргөн душмандардын бири Коңурбайга берилген карикатуралык С. менен чектелбестен анын психологиялык абалын да. С. аркылуу: «Манас» эпосундагы аялдардын сырткы портреттик элестерине пайдаланылган С-лар салттык поэтикадан сырткары эпикага мүнөздүү эмес жаңы көркөм каражаттар аркылуу сүрөттөлөт. Жалаң гана сырткы форманын көркөмдүгүн эмес, ошондой эле психологиялык сезим күрөштөрүн да берүү менен эпиканын мазмунуна лиризмдин боёгун кошо алат: Жалпы эле аял затына мүнөздүү алынган сүрөттөмөнүн өзү да салттык каражаттар аркылуу этинин актыгы, тамагынын тунуктугу, келбетинин келишимдүүлүгү көркөм, таза нерселерге салыштырылып сүрөттөлөт. Эпостогу «саат салган топчудай», «колу күмүш зымындай», «зооттон чыккан чыныдай» сыяктуу жаңы лексикалык каражаттарды Сагымбай Орозбак уулу пайдалануу менен сулуулуктун көркөм эстетикалык табиятын берип жатат.
Өзүнүн сарамжалдуулугу, акылдуулугу, ишмердиги, уздугу менен эпоско катышкан башка аял заттарынан айырмаланган Каныкейдин: «Күлсө тиши жарк этип, Күлүктөй үнү шаңк этип (Сагымбай Орозбак уулу, Кол жазмалар фондусу, 581-инв., 170-б.) аялдык назиктигин, келбетин, сымбатын көрсөтүү үчүн бир штрих менен алынган көркөм сөз каражаттары образга таандык болгон мүнөздүн өзгөчөлүгүнө байланыштуу эстетикалык таасирдин күчтүүлүгүн далилдеп жатат.
Жогоруда мисалга алынган С. мейли жаратылыш кубулуштары болсун, өң-түс өзгөчөлүктөрү болсун, мейли айбанаттар дүйнөсү болсун С. эпикалык каармандардын портреттик элесин, мүнөзүн, өзгөчөлүгүн жана башкалар жактарын ачууга көркөм сөз каражаттарын оң каармандын жигердүү эрдигин, мыкты сапаттык бөтөнчөлүгүн, сулуулук касиетин көрсөтөт. Терс каармандарды адамдын турпатына же оң каармандарга карама-каршы келген мүнөздүү элестерди таап жалпы угуучунун сезимин козгоо менен ошол каарманга карата антипатия туудуруучу түстөгү боёктор аркылуу сүрөттөйт. Баатырдык эпостордо С-нун бардык түрлөрү пайдаланылат. Анда коомдун эң эски көз карашынан пайда болгон үлгүлөрүнөн тартып кийинки эле доорлордун көз карашынан пайда болгон С-ларды кездештирдик. Эпосту жараткан эл бул же тигил нерсени экинчи бир нерсеге жакындаштырганда сөзсүз өзүлөрүнө тааныш, өзүлөрүнө жакын турган предметтер, көрүнүштөр менен салыштырат. Алар баатырдык эпостордо эпостун рухуна ылайыкташтырылат, ар кандай максатта, ар кандай моменттерде колдонулат.
Булак
http://kyrgyzinfo.ru
Боулегс (Оклахома)
Боулегс (Оклахома) (Bowlegs) — Оклахома штатынын Seminole округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 371 киши. Болжолдуу аянты - 9.7 км². FIPS коду — 40-07950.
Туура эмес өскөн тырмак
Туура эмес өскөн тырмак — тырмактын бир же эки жак кырынын капталын карай өсүшү.
Бул оору көбүнчө буттун баш бармагында кездешет. Тырмакты туура эмес алганда же тар бут кийим кийгенде буттун манжалары кысылып, тырмак этти карай өсүп отуруп, терини тешип, бармактын этине кирип, аны жабыркатат. Тырмак этке батып өсө баштаганда бармак шишип, ооруйт. Айрыкча бут кийим кийип басканда оору күчөп, аксатат. Жарааттын айланасы кызарып, шиший баштайт. Ал эми инфекция киргенде ириңдеп, жарааттан ириң агат. Мындай учурда бармак бүтүндөй шишип кетет.
Дарылоо
Кээ бир оорулардын (кант оорусу же буттун кан тамырларынын оорусу) кабылдоосунан бармак карарып, чирип кетиши мүмкүн. Оору жаңыдан башталган мезгилде жылуу ванна, ар түрдүү дарыларды коюп таңуу жана башкалар дарылоо талап кылынат. Кең бут кийим кийүү зарыл. Ал эми тырмак терең кирип жара болгон кезде хирургиялык жол менен ал тырмакты өзөгү менен кошо алып таштоого туура келет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
«Манас» монументи
«Манас» монументи — архитектуралык-скульптуралык композиция. 1981-ж. Бишкек шаарынын Совет аянтында, Т. Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясынын алдына курулган. Скульптор Кыргыз эл сүрөтчүсү Т. Садыков. Ансамбль темасы боюнча өз алдынчалуу жана скульптуралык топторунун пластикалык интерпретацияланышы боюнча ар башкача, алар бири-бирин толуктап турган жана анын образдык идеясын ырааттуу ачып берген эки топтон турат. Биринчи топ шаардын борборундагы Чүй проспектисине бет маңдай жайгашкан Манастын монументи жана Каныкейдин, Бакайдын статуялары. Экинчи топ — улуу манасчылардын скульптуралык портреттери. Алар аянттын эки тарабына эки-экиден бири-бирине бет маңдай орнотулган. Ансамблдин негизги бөлүгү Манастын скульптурасы. Анда Манас бардык жоо кийимдерин кийип, тулпары Аккулада ишенимдүү отурат. Анын сол колунда калкан, оң колунда кылыч. Ал жамандыктын үстүнөн болгон жеңиштин салтанатын көрсөтүп тургансыйт, аны жаалдуу, бирок алдан тайып бараткан канаттуу мардын (жылан) көрүнүшү аркылуу элестетүүгө болот.
Монумент (анын бийиктиги, супасы менен бирге 21 м) аянттын бардык тарабынан жакшы көрүнөт. Аны тегеренип карап чыкканда көп кырдуу жана бир бүтүн көркөм образды жараткан теманын трактовкаланышындагы жаңы нюанстарды көрүүгө болот. Атта отурган Манастын элеси шарттуулугуна карабастан, образдуу, конструктивдүү чечилген. Супага скульптуралык топ оригиналдуу жана ыңгайлуу орнотулуп, ал аянт мейкиндигинде учуп бараткандай таасир берүүгө жетишилген.
Манасчылардын скульптуралык портреттери скульптордун портрет жанры жаатында көп жылдык изилденүүсүнүн жемиши, ошондой эле синтездөөгө жасаган аракети катары каралат. Эгерде Манастын, Каныкейдин жана Бакайдын образдарынын ишенимдүүлүгү доорго үндөш кийимдеринин тарыхый тактыгынан каармандардын мүнөздөрү өз ара байланыштуу ишке ашырылган болсо, ал эми портреттерде манасчылардын образдарына эпикалык маанайды берүү пластиканын өзү аркылуу, көркөм каражаттарды так тандап, ар бир деталды чегине жеткире иштөө аркылуу жетишкен. Портреттердин кызыл граниттен жасалышы алгылыктуу болгон. Анын фактурасы жана түсү формаларды трактовкалоонун мүнөзүн аныктоого, көлөмдөрдүн бири-бирине куюлушуп өтүшүнө өбөлгө түзгөн. Өз каармандарынын өтө ачык индивидуалдуулугунан качып сүрөткер чоң идеялык-көркөмдүк күчтөгү образдарды түзгөн. Аларга берилген лиризм (Тыныбек Жапый уулу) жана ички жыйнактуулук, ойдун чабыты (Найманбай Балык уулу) жана кенен эпикалуулук (Саякбай Карала уулу ) өтө кылдаттык менен көрсөтүлгөн. М. архитектуралык-скульптуралык композициясынын бардык бөлүктөрү поэзиянын бийик демине сугарылган. Архитектор аянттын параметриндеги скульптуралык формаларды жайгаштыруунун зарыл катышын таап, бирдиктүү монументтик-архитектуралык ансамблди түзүүгө жетишкен.
Иван Исаков
Исаков Иван Степанович (10(22). 8. 1894, Азерб. ССР, Ажикен айылы. - 11. 10. 1967, Москва) - Советтик Союз, флот адмиралы (1955), Советтик Союз. Баатыры (1965), СССР ИАга корр. мүчө (1958).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Арыз
Арыз (даттануу) – бюрократтык башкаруунун курамдык бөлүгү, жогорку инстанцияларга конфликттерге кийлигишүү же башка кийлигишүүлөр жөнүндө жазуу же оозеки кайрылуу. Арыз жарандарда салыштырмалуу эрксиздик сезимин пайда кылат. Арыз берүү менен жарандын жогоркулардын бийлигин тааныгандыгын, башкаруунун эффективдүүлүгүнө ишенгендигин билгизет. Негизинен, бийликтин башы тартип, чындыктын, адилеттүүлүктүн булагы катары таанылгандыктын күбөсү.
Колдонулган адабият
Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек ''Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: А. Акунов'' ''Ред. кеңеш: Б. Солтонбеков (төрага), А. Акунов, Т. Ожукеева, К. Байболов, ж.б''
Чоң-Таш көлү
Чоң-Таш көлү - Жумгал кырка тоосунун түштүк капталында жайгашкан көл. Көлмө суусунун өрөөнүндө. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 2590 м. Узундугу 800 м, эң жазы жери 380 м, аянты 0,23 км, көлөмү 3,95 млн м, эң терең жери 33 м. Көл чанагы байыркы мөңгүнүн мореналары суунун өрөөнүн бөгөп калышынан пайда болгон. Көлгө Көлмө суусу куюлат. Көл бөгөтү калың бадал менен капталган байыркы зор этек моренаны элестетет. Морена жалчасынын эни 400-500 м келип, көлдүн деңгээлине 40-50 м көтөрүлүп жатат. Бөгөттүн сол жак капталындагы жыраң аркылуу суу чыгат. Көл суусу тосмонун арасынан сарыгып агат. Акыркы жылдары көлдүн деңгээли бөксөрүүдө.
Ыш
Ыш — углеводородду чала күйгүзүүдө же ысытып ажыратууда пайда болгон кара түстөгү көмүртек продуктусу. Бөлүкчөлөр диаметрлери 0,05-0,08 А өтө майда, 90-95% көмүртек, 5-10% суутек турган зат. Тыгызд. 2 г/см3 Ыш бөлүкчөлөрү графит сыяктуу катмардан турат. Сырье катары таш көмүр чайыры, суюк отундар, табигый газдар пайдаланылат. Мисалы, метандан турган табигый газды пиролиздөөдө олефиндер, суутек жана Ы. пайда болот. Пайда болгон газ аралашмасынан Ы. суу менен жуу, чыпкалоо аркылуу бөлүп алат. 1 м3 газ 12 г ыш алынат. Ы. 90% резина өндүрүүдө активдүү бирикме катары пайдаланылат, резина материалынын бекемдигин күчөтөт. Кара лак, полиграфияда колдонулуучу кара боёк, көчүрмө кагаз, бут кийим майлоочу май алууда да колдонулат. Ыш зыяндуу түтүн түрүндө атм-аны булгайт, экологияга зыян келтирет. Ошондуктан отундарды жагууда чала күйгүзбөй, толук күйгөндөй шарт түзүү зарыл.