cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алооке
Алооке — Манас эпосунун каарманы, кытайдын башкы кандарынын бири, Коңурбайдын атасы А. эпостун «Манас» бөлүмүндө гана жолугат. Саякбай Каралаевдин вариантында А. менен Молтонун кыргыздарды чаап алуусун баяндаган окуяда А-нин баскынчылык ролу баса көрсөтүлгөн. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча бул окуя өзүнчө эпизод катары айтылбайт, бирок кыргыздардын чабылышы, А-нин кан болуп бийлик жүргүзүп турушу жөнүндө кабар берилет. А. бардык манасчыларда баскынчы терс каарман катары мүнөздөлөт. Бирок анын образы эпостун жалпы окуяларын эске алганда эпизоддук гана мүнөзгө ээ. А-нин элди чаап алып, баш көтөргөндөрүн туш-тушка айдашы эпосто төмөнкүдөй сүрөттөлөт: Каракандын сегиз уул, Улуусу Бай, Үсөндүр, Үсөндүн колун байлады, Орхон көздөй айдады. Байдын колун байлады, Төмөн желпиниш көздөй айдады. Улаккан колун байлады, Эренди көздөй айдады. Баштыгы Балта, Жакыпты Алтай көздөй айдады. Азганактай кыргыздан Алышаар алдуу калбады (Саякбай Каралаев, «Манас», Кол жазмалар фондусу, 536-инв., 59-б.). Кара кытайлардын кыргыздарды чаап алып, катуу эзип, кордук көрсөтүшүн баяндаган окуяда А-ге тең келип, каршы чыккан оң типтеги баатыр болбогондуктан, анын образы да конкреттештирилбестен шарттын талабына ылайык баскынчы экендиги ачылуу менен гана чектелет. Ошондо кытай А. «Ордону бузуп, бул кылып, Катындардын баарысын Кара элечек тул кылып, Кайраттуунун баарысын Такыр айдап кул кылып» (Саякбай Каралаев, 1. 30),— кыргыздарга зордук-зомбулук жүргүзөт. Эпостун негизги варианттарынын кийинки окуяларында, мисалы, Саякбай Каралаевдин варианты нда «Манас кытайга качкан Алоокени жеңип кан көтөрүлгөнү» деген окуясында А. өлтүрүлсө, Сагымбай Орозбаковдун вариантында Кошабыш менен Боокени Манаска ак үйлүү берип качып кутулат жана кийинки эпизоддордо анын ысымы баскынчы душман кол башчыларынын катарында эскерилип жүрүп отурат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Ичке тумшуктуу төөчулдук
Чектөөчү факторлор
Мыйзамсыз атуу, азыктанууга ылайыктуу жерлерди кургатуу.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргыз Республикасында колдо багылбайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Республикада атайын коргоочу чаралар жок. I U CNдин Кызыл китебинин I I I категориясына Critically Endangered, CE киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Учуп өтүү убактысында эс алуу жана азыктанууга жарактуу жерлерди коргоо, ичкетумшуктуу чулдуктун жашоосуна ылайыктуу жерлерди кургап кетүүдөн сактоо максатында суу ресурстары боюнча иш алып жүрүүнү иреттөө керек. Жергиликтүү жашоочулардын арасында түшүндүрүү иш-аракеттерин жүргүзүү зарыл, ичкетумшуктуу чулдук байкалган учурлардын бардыгы Кыргызстандын илимий мекемелерине же тийиштүү өкмөттүк эмес уюмдарга баяндалышы керек.
Статусу
III категория. Critically Endangered, CR, C2a(ii); D. Кыргыз Республикасынын фаунасында уруунун 3 өкүлүнүн бири. Монотиптүү түр.
Жаңы солчулдар
Жаңы солчулдар – 20-кылымдын 50–70-жылдарындагы батыш өлкөлөрүндөгү (Франция, АКШ, ФРГ, ГФР) негизинен интеллигенция менен студенттердин арасында пайда болгон ар кыл солчул радикалдык идеялык агымдар менен саясий кыймылдардын жыйындысы.
Жаңы солчулдар концепцияларынын негизине Г. Маркузенин, анархизмдин жана троцкизмдин идеялары коюлган. Жаңы солчулардардын ультрасолчул топтору улуттук азчылыктар жана люмпендерге таянуу менен террордун жардамы аркасында батыш коомундагы карама-каршылыктарды «күчөтүүгө», «уктап жаткан массаларды» ойготууга жана көңтөрүшчүлүк жагдайды түзүүгө умтулушкан.
Орку кула бээ
Орку кула бээ — «Манас» эпосундагы Ороңгунун жоого минген аты жана байгеге чапкан күлүгү. Көкөтөйдүн ашындагы ат чабышта байгеге чабылып, алтымышынчы болуп келген (Сагымбай Орозбаков, 3. 268). Саякбай Каралаевдин варианты боюнча «Оргу-шаргы Кула бээ» (Саякбай Каралаев, 2. 55) Көкөтөйдүн ашында Көкбөрүнүн Куу-Казыгынан кийин марага келет. Валиханов жазып алган эпизоддо «Орку кула бээси бар, Ороңгу катын ээси бар» (Валиханов жазып алган эпизод, «Ала-Тоо», 1979, № 7, 77-б.), — деп Ороңгунун аты экендиги айтылат, к. Кула бээ.
Грунин Варгол (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жайнаков, Аманбек Жайнакович
Аманбек Жайнакович Жайнаков (07.10.1941 жылы Талас обл.) – кыргыздын белгилүү физик окумуштуусу, физика-математика илимдеринин доктору, Кыргыз Республикасынын Эл Мугалими, профессор, академик, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын президиумунун кенешчиси, Кыргыз Республикасына эмгек синирген ишмер, Кыргыз Республикасынын илим жана техника тармагындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, Кыргыз Республикасынын илим жана билим беруусунун корунуктуу уюштуруучусу, математикалык жана теориялык физика, механика, математикалык моделдештируу жана компьютердик технологиялар тармагындагы ири окумуштуу.
Кыскача өмүр таржымакалы
Аманбек Жайнак уулу Жайнаков 1941-жылы 7-октябрда Кыргызстандын Талас облусуна караштуу Талас районундагы Кырк-Казык кыштагында туулган.
1963-жылы Бишкектеги Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин физика-математика факультетин артыкчылык менен аяктаган.
1969-жылы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин аспирантурасын аяктаган.
1970-жылы кандидаттык диссертациясын, 1984-жылы – доктордук диссертациясын жактаган.
1963-жылы Кыргыз улуттук университетинде окутуучу болуп иштей баштайт.
КУУнун теориялык физика кафедрасынын аспирантурасын аяктаган соң, 1976-жылга чейин аталган кафедрада окутуучу, ага окутуучусу, доценти, кафедра башчысы болуп иштейт.
1976-жылы анын жетекчилиги менен Кыргызстанда Жумурияттык ЖОЖдор аралык эсептөө борбору ачылган. Бул борбор кийинчерээк Маалымат таануу жана маалымат технологиясы институту болуп калган. Борбор жана институт Кыргызстанда билим берүү жана илим тармактарын компютердештирүүгө пайдубал кызматын аркалады.
1976-2003-жылдары аталган институттун директору болуп ырааттуу иштеп келди.
2000-жылдан бери – Улуттук илимдер академиясына академик.
2003-жылы январда Билим берүү министрлигинин алдындагы Билим берүү академиясынын президенти болуп дайындалды.
2003-жылы февралда Кыргыз Улуттук Илимдер академиясынын вице-президенттигине анын физикатехникалык,математикалык жана тоо-геологиялык илимдер юолумунун бюросунун торагасына шайланды.
2003-жылдан ушул мезгилге чейин Улуттук илимдер академиясынын академиги Ж.Жээнбаев атындагы Физика-техникалык проблемалар жана материал таануу институтундагы "Электрдик жаанын плазмасынын прикладдык динамикасы" деген илимий изилдоочулук иштердин долбоорунун жетекчиси болуп саналат.
2008-жылдын мартынан Физика-техникалык проблемалар жана материал таануу институтунун башкы илимий кызматкери.
2010-жылы 1-мартынан азыркы мезгилге чейин Улуттук илимдер академиясынын Президиумунун кенешчиси.
2011-жылдын февралынан Физика-техникалык проблемалар жана материал таануу институтунун теориялык физика лабораториясынын башчысы.
2011-жылы 13-июлда Ү.Асаналиев атындагы тоо-металлургия институтунун маалыматтык технологиялар жана математикалык моделдештирүү кафедрасынын башчысы, профессор, академик Аманбек Жайнаковду 24 мамлекеттен келген окумуштуулар дүйнөнүн Түрк тилдүү өлкөлөрүнүн математиктер коомунун вице-президенти кылып шайлашты.
Үй-бүлөсү
Жубайы - Мира Раимкановна Медетбекова. Ал – Эшеналы Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университетинин профессору. Төрт баласы бар.
Илимий ишмердиги
350дөн ашуун ар кыл илимий эмгектердин автору. 11 чакты монография, 10 окуу китебин жана окуу куралын, колдонмолорду жарыялаган.Көптөгөн эмгектери Германия, Италия, Япония, Югославия, Англия, Туштук Корея, Россия, Казакстан сыяктуу чет өлкөлөрдө жарык көргөн.
1976-жылы анын жетекчилиги менен Кыргызстанда Жумурияттык ЖОЖдор аралык эсептөө борбору негизделген.
1984-жылы өзү түзүп-калыптаган Эсептөө борборуна жетекчилик кылып туруп, СССР Илимдер академиясынын Новосибирск шаарындагы Сибирь бөлүмүнүн жылуулук физикасы институтунда “Ачык мүнөздөгү өзгөчө так электр жааларындагы термогазодинамикалык жүрүмдөрдүн моделдери” деген темадагы докторлук диссертациясын ийгиликтүү коргоду.
Кыргызстандын Жогорку аттестациялык комиссиясынын (мурдагы Улуттук аттестациялык комиссиянын) физика-математика илимдери жаатындагы адистик кеңешинин төрагасы.
Корголгон 5 доктордук жана 15 кандидаттык диссертациянын илимий жетекчиси.
Кыргызстандагы ЭЭМ жана А. Жайнаков
Эски жана жаңы ар качан атаандаш, атүгүл каршылаш да жүрөт. Кээде сөөк-канга сиңип бүткөн эски көнүмүш жаңы нерсеге оңой менен орун бошото койбойт. Андайда алдыга жылууну аныктап жана шарттоочу адамдык психологиянын өзгөрүшүнө да өзгөчө роль таандык экени бештен белгилүү.
ЖОЖдорго электрондук эсептөө машиналарынын келишин бардыгы эле түшүнүү менен кабыл алышкан жок. Гуманитардык багыттагыларды коёлу, өмүр бою математикалык анализ, теориялык физика, механика жана геометриядан сабак беришкени менен ЭЭМ жөнүндө түшүнүгү да жок мугалимдерди “пультка отуруп үйрөнгүлө” деп үгүттөө психологиялык жактан бир топ эле кыйынчылыкка турду.
Андыктан жаңылыкка негизинен жаштар тартылды. Жаштар колдоду, жаштар кызыкты. Университет, политехникалык, медицина, айыл чарба ж.б. институттардын ынтызар окутуучу-адистери менен студенттерин өз каалоолоруна жараша атайын класстарда окутуу өтө жигердүү темп менен күч алды. Машиналардын жанында уйку, тамакты да унутуп, атүгүл ошол жерди “экинчи турагы” санаган кылым техникасынын достору көбөйдү.
Арадан жылдар өттү. “Караңгыдан көз тапкандай” сүйүнткөн ЭЭМ “миң мээлүү” – миллиондогон белгини жана эсепти унутпай эсинде сактаган артыкчылыгы менен көпчүлүк окуу жайлардан биротоло орун-очок алды. Кыргыз ээмчилеринин тажрыйбасын үйрөнүү үчүн башка союздук республикалардан да көптөгөн окумуштуулар, адистер, аспиранттар келе башташты. Эсептөө борборунда ЭЭМде иштөө үчүн кадимкидей узун кезек түзүлөт.
А.Жайнаковдун өз баасы:
– ''Ишибиздин билим берүү тарыхына жазылган чоң өзгөчөлүгү – ал убакта мындай кеңири популярдуулукка ээ болгон ЖОЖдор аралык Эсептөө борборун түзүү сыяктуу тажрыйба Орто Азия жана Казакстан республикаларын коелу, Москвага жакын жайгашкан башка союздук республикалардын эч бирөөндө да жок болчу. Демек, биз, кыргыздар, бул жагынан алганда, ЭЭМде иштөөнү үйрөтүү боюнча алгачкы демилгечилерден – көч баштоочулардан болгондугубуз чындык. Бюджеттен каражат бөлдүрүү аркылуу университетке, политехникалык институтка 2-3төн ЭЭМ койдурууга жетиштик. Кыска аралыкта эле жогорку окуу жайларындагы такай иштеген ээмчилердин саны 150-160 кишиге чейин көбөйдү. Мугалимдерди атайын курстардан өткөрүп чыктык. Ар бири кеминде 200 чарчы метрди ээлеген ЕС-1022, ЕС-1033, ЕС-1045, ЕС-1046 деген үлгүдөгү эсептөө машиналары бизге көп жылдар дурус эле кызмат кылып берди''.
Аманбек Жайнаков азыркы ар бир кыргызстандык үзүр-кызматын пайдаланып жаткан улуттук компьютер мектебин түзүүгө ушинтип негиз салды.
Сыйлыктары. Наамдары
1992-жылы Аманбек Жайнаков илимий чыгармачыл жамааттын курамында технологиялык процесстердеги агымдуу плазматронду иштеп чыгуу, изилдөө жана колдонуу табылгасы үчүн Кыргыз Республикасынын илим жана техника тармагы боюнча мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болгон.
Академик A. Жайнаков илимий – педогогикалык ишмердүүлү, квалификациялуу адистерди даярдоодогу жана ата мекендик илимди өнүктүрүүдөгү кошкон зор  салымы үчүн:
Казакстан менен  Кыргызстандын жогорку окуу жайларынын ортосундагыбайланышты бекемдөөгө кошкон салымы менен "Аль-Фараби атындагы Казак улуттук Университети 80 жыл" юбилейлик медалы менен сыйланган Ардактуу илимий наамдары:
Искендерова, Шарапат Абыловна
Шарапат Абыловна Искендерова – кыргыздын заманбап филолог жана педагог айымы.
Кыскача өмүр таржымакалы
1995-жылы И.Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университетинин кыргыз филологиясы факультетин аяктаган. 1996-1999-жылдары КУИАсынын аспирантура бөлүмүндө окуган.
2005-жылы "Молдо Кылычтын чыгармачылыгы жана иликтөө тарыхы" деген темада кыргыз адабияты боюнча кандидаттык диссертациясын коргогон жана ушул 2005-жылдан баштап И.Арабаев атындагы КМУда эмгектенет.
Сыйлыктары: И.Арабаев атындагы КМУнун ардак грамотасы менен бир нече жолу, Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын ардак грамотасы менен, Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин ардак грамотасы менен жана "Билим берүүнүн мыктысы" төш белгиси менен сыйланган.
Ушул тапта, Ишеналы Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин Чыгыш таануу жана эл аралык мамилелер факультетинин журналистика кафедрасын жетектеп, доценттик кызматта эмгектенип келет.
Кыргыз (мыкты), орус (мыкты), англис (баарлашуу деңгээлинде) тилдерин билет.
Жазгыч акындар тууралуу эмгегинен
Жазгыч акындардын табиятындагы мүнөздүү көрүнүш - чыгармаларындагы реалдуулукка багыт алуу. Алардын алгачкы өкүлдөрүнөн болгон Молдо Кылычтын «Зар заманынан» тартып Алдаш Молдонун «Хал заман», «Шайлоо» ырларын, Токтораалы Талканбаевдин «Кожо Молдо», Ысак Шайбековдун «Кайран эл» ырларын айтпай кетүүгө болбойт. Алдаш Молдо (Алдаш Молдо. Кал заман. / Китепте: Мурас: Ф., 1990, 186-б.) өзүнүн «Хал заманында»:
Падыша залим кутурду,
Букарасын тең көрбөй,
Бузуп журттун мүнөзүн,
Бирине-бирин тукурду.
Таалайы начар өкүмат
Өзүнө казат чуңкурду, - деп, өзүнүн баамдаган нерсесин ачык, өзү каалагандай жазат. Экинчи бир акын Абылкасым Жутакеев «Абдырай болушка карата» (Жутакеев А. Абдырай болушка карата. / Китепте: Мурас: Ф., 1990, 434-б.) ырдаганында:
Богонок менен Кыйраны
Чыгымына түтө албай,
Бечара карып ыйлады.
Түтүнгө он сом төлө деп,
Абдырай болуш кыйнады.
Карыштап алдың кучагын,
Кармап алдың улагын.
Калк ичинде карыптын
Карабадың убалын.
Калың элди какшатты,
Касиетпи буларың, - деп жазат.
Жазгыч акындардагы мындай бетке айтуучулук, тайманбастык - көп кездешүүчү мүнөздүү белгилерден. Бул акындар импровизаторлуктан (Үкүбаева Л. Жазгыч акындардын чыгармачылыгы. Б. 1994, 4-б.) да алыс эмес, - деп жазат Шарапат Искендерова (2009).
26-июнь
26-июнь — Григорий календары боюнча 177-күнү (толук жылда 178), жылдын аягына чейин 188 күн бар.
Кадимки тишпут
Кадимки тишпут (лат. Hydrotaea dentipes) — чымындардын бир түрү.
Эмгек жылдары
Эмгек жылдары – эмгек ишмердүүлүгүнүн белгиленген тартипте эсептелинүүчү узактыгы. Ал жалпы, атайын жана үзгүлтүксүз Э. ж. болуп бөлүнөт.
Айлана-чөйрөгө зыяндуу таасир этүүнүн жол бериле турган ченемдери
Айлана-чөйрөгө зыяндуу таасир этүүнүн жол бериле турган ченемдери – айлана-чөйрөнү коргоону, табигый байлыктарды үнөмдүү пайдаланууну, экологиялык жана адам денсоолугуна коопсуздукту камсыз кылуучу айлана-чөйрөгө чарбачылык, рекреациялык ж. б. иш-аракеттер аркылуу таасир этүүнүн жол бериле турган көрсөткүчтөр.
Капитализм
Капитализм – жеке менчикке жана базар экономикасына негизделген коомдун тиби. Коомдук ойломдун ар кандай багыттарында капитализм эркин ишкердик жүргүзүүнүн системасы, индустриалдык коомдун өнүгүү этабы катары аныкталат. Капитализмдин учурдагы өнүгүү деңгээлин «аралаш экономика», «постиндустриалдык коом» ж. б. атап жүрүшөт.
Марксизм окуусу капитализмди – өндүрүш каражаттары жеке менчикке, ал эми жалданма эмгек капитал тарабынан эзилишине негизделген коомдук-экономикалык формация деп аныктайт.
Капитализм 15-кылымда Италиянын (соода) жана Голландиянын (мануфактура) шаарларында пайда болуу менен 16-кылымда болуп өткөн капиталды топтоонун алгачкы процесстеринин жүрүшүндө бүтүндөй Европа мамлекеттеринде орной баштаган. Өндүрүштүк революциянын натыйжасында ири машина өндүрүү пайда болгон. Капитализмдин шарттарында базардык атаандаштыктын механизми ишкерди кирешелүү пайда табуу үчүн туруктуу түрдө капиталды көбөйтүп жана өндүрүштү жакшыртып турууга мажбурлайт. Бул болсо өндүргүч күчтөрдүн, илимдин жана техниканын динамикалуу өнүгүшү үчүн зор көмөк берет.
Бүгүнкү күндөгү капитализм өз кучагына төмөнкүдөй формаларды камтыйт:
Көптөгөн өлкөлөрдө акырындык менен калыптанган социалдык багыттагы рынок экономикасы жана парламенттик демократия 20-кылымдын 2-жарымында калктын турмуш деңгээли менен маданиятынын жогорулашын, социалдык карама-каршылыктардын жумшарышын жана аларды чечүүнүн укуктук механизмдерин иштеп чыгууну камсыз кылган. Чарбалык турмуштун улут аралыктын өсүшү, транс улуттук корпорациялардын күч алышы менен аймактык (региондук) жана дүйнөлүк экономикалык интеграция, экономиканы мамлекеттер аралык жөнгө салуу өнүгүп бара жатат. Бул экономикалык кызматташуунун жана өнүгүүнүн уюму, эл аралык акчалай фонд, реконструкциялоонун жана өнүгүүнүн эл аралык банкы, европалык жамааттар ж. б. атайы уюмдардын пайда болушуна түрткү берген.
Йедлик, Аньош Иштван
Аньош Иштван Йедлик (мажарча - Jedlik Ányos István, ал эми латынча - Stephanus Anianus Jedlik, 1800-1895) – венгр физик жана электр-техник окумуштуусу, ойлоп табуучу, бенедикт чиркөөсүнүн диниятчысы.
Кыскача өмүр таржымакалы
Аньош Иштван Йедлик 1800-жылы 11-январда Австро-Венгрия падышалыгында Симөө (Szímő) шаарчасында, азыркы тапта Словакиянын Земне (Zemné) жергесинде) туулган. Анын энеси – мажарлардын тектүү бүлөсүнөн чыккан. Атасы болсо тегатына (фамилиясына) караганда словак тегинен болгон деп жоромолдонот. Анын ата-теги 1720-жылы Липтов (ал кезде - Liptó) аймагынан Симөө (Szímő) шаарчасына көчүп келген. Аньош оболу Надьсомбат (Nagyszombat) шаарында (азыркы словакиялык Трнава) жана андан соң Пожонь (Pozsony) шаарында (азыркы тапта – Словакиянын борбору Братислава - Bratislava) башталгыч жана орто мектепти аяктаган. 1817-жылы ал бенедикт чиркөөсүнө кирет. Бул христиандык ордендин мектептеринде таалим алат. Ошондуктан анын латынча ысымы да маалым (Stephanus Anianus). 1839-жылга чейин ар кыл бенедикт мектептеринде сабак берет. 1839-жылдан тартып кырк жыл бою Будапешт университетинде физика-механика кафедрасында окутуучулук кылат. 1848-жылы ал Көркөм өнөр факультетинин деканы болуп калат. 1848-жылы университеттин ректору да болуп калат. Ардагердикке чыккан соң Дьйөөр (Győr) шаарына көчүп кетет. 1895-жылы 13-декабрда Мажарстандын Дьйөөр (Győr) шаарында дүйнөдөн кайткан.
Илимий ишмердиги
1827-28-жылдары дүйнөдө биринчи жолу айланып аракетке келүүчү электр кыймылдаткычтарын долбоорлогон. 1858-жылы ал өзүнөн өзү от алуу принцибин ачкан жана бул принципти униполярдык (жалпы уюлдук) генератордо колдонгон. Мажарлар (венгрлер) менен словактар аны динамо менен электр кыймылдаткычынын негизги ойлоп табуучусу деп санашат.
Сыйлыктары. Наамдары
Мажарстан Илимдер академиясынын кабарчы мүчөсү (1858). Мажарстан Илимдер академиясынын ардактуу мүчөсү (1873). Вена шаарында өткөн Дүйнөлүк көргөзмө (1873-жылы) анын вольтту көбөйтүү аспабын “Өнүгүү үчүн” сыйлыгы менен сыйлаган.
Чыгармаларынын чакан тизмеси
(Латын тилинде) Compendium Hydrostaticae et Hydrodinamicae usibus Auditorum Suorum adaptatum per Anianum Jedlik ("Compendium of Hydrostatics and Hydrodynamics. Lecture Notes adapted by Ányos Jedlik"). Pest: Kőnyomat. 1847. Elements of natural science. 16. Pest: Eisinfels. 1850.
Айлана-чөйрөнү коргоо
Айлана-чөйрөнү коргоо – жаратылыш байлыктарын сактоо, жаратылыш байлыктарын үнөмдүү пайдалануу, адамдын жашоо-турмушун курчап турган чөйрөнүн сапатын арттыруу боюнча коом менен жаратылыштын өзара шайкештигин камсыз кылууга багытталган мамлекеттик жана коомдук чаралардын тутуму. == Колдонулган адабияттар ==
Туристтик базалар
Туристтик базалар - туристтерди жайгаштыруу, тамактандыруучу жана маданий-тиричилик жактан тейлөөчү курулуш комплекси.
Туристтик базалар туристтик маршруттардын трассаларында жайгаштырылып, алардын филиалдары, баш калкалоочу жайлары болот жана туристтик маршруттардын планы боюнча да иш жүргүзөт. Кыргызстанда «Ак-Буура» (Ош), «Арстанбап», «СарыЧелек» (Жалал-Абад), «Байсоорун», «Улан», «Кырчын» (Ысык-Көл) Туристтик базалар, туризмдин эл аралык жаштар бюросу уюштурган «Спутник», «Достук» туристтик уюждары ж. б. иштейт.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Зубробизондор
Зубробизондор — зубр менен бизондун ортосунан чыккан аргындар.
Абдулла Хафиз
Абдулла Хафиз (чыныгы аты-жөнү Файзуллаев Абдулла; 1869-1944) артист, Кыргыз ССРинин эл артисти (1940), Өзбек ССРинин эл ырчысы (1943). Намангандагы шайырлар ийриминде, Чыгыш труппасында, Оштогу музыкалык драма театрында, согуш жылдарында Ташкен облусунун Янги-Юл шаардык музыкалык драма жана комедия театрында иштеген. «Көчө багы», «Ош шагы», «Эшпай», «Абдурахман Беги», «Баят», «Календер» жана башка ырларды аткарган. Абдулла Хафиз аткарган мукамдуу ырлары Кыргыз радиосунун фондуна жазылып алынган.
Метанефрос
Метанефрос - сийдик бөлүп чыгаруучу жуптуу орган. Амниотторго мүнөздүү. Түйүлдүктүн өрчүшүндө мезонефростон жаралат. М-тун сырткы каналчалары бир учу вольф каналына – сийдик өткөргүч түтүгүнө ачылат (куюлат).
Казуистика
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Жозеф Хотон Тейлор кич.
Жозеф Хотон Тейлор кич. (англ. Joseph Hooton Taylor Jr.; 1941-жылы 29-март) – америкалык астрофизик, Рассел Алан Халс менен бирге "гравитациянын жаңы изилдөө мүмкүнчүлүктөрүн ачкан пульсардын жаңы түрүн" ачканы үчүн физика жаатындагы "Нобель" сыйлыгынын ээси болгон.
Сүйүүчүлөр радиосу
Жо Тейлор сүйүүчүлөр радионун уруксат күбөлүгүн биринчи жолу өспүрүм кезинде алган, ошону менен жаш Тейлордун радиоастрономияга кызыкчылыгы пайда болгон. Тейлор сүйүүчүлөр радионун начар сигналдуу радио байланыш тармагында таанымал, ошону менен Байланыш боюнча федералдык комиссиясы окумуштууга K1JT чакыруучу үн белгисин тапшырган. Мындан мурда Тейлор K2ITP, WA1LXQ, W1HFV жана VK2BJX (кийинчирээк Австралияда) чакыруучу үн белгилерин ээлечү. Тейлордун сүйүүчүлөр радио жетишкендиктерине 2010-жылдын апрелинде тоо экспедициясы кирет, анда окумуштуу Arecibo радио телескобу аркылуу ЕМЕ байланышын бүткүл дүйнө жүзүндөгү сүйүүчүлөр радиого үн, Морзе коду жана санарип байланышы менен өткөргөн.
Тейлор активдүү түрдө бир канча компүтердик программаларды жана байланыш протоколдорун өнүктүрүүдө, алардын ичине WSJT ("Weak Signal/Joe Taylor"; кырг. "начар сигнал/Жо Тейлор"), башка сүйүүчүлөр радиосу менен чоң аралыкта байланышты камсыз кылган берүүчү жана кабылдоочу радио менен бирге көмпүтердик маалымдолорду пайдаланган программалык камсыздоо жана протоколдор пакеттер кирет. WSJT ЕМЕ, метеордук чачындар жана башка сигнал/үндүн ортосундагы төмөн катышы болгон жолдор сыяктуу көнүм болбогон радио байланыш ыкмалардын жардамы менен кыска маалымдоолорду берүүгө жөндөмдүү. Ал ошондой эле төмөн күч берүүчү өтө алыс берүүлөрдү аткарууга жөндөмдүү.
Эмгек келишими
Эмгек келишими – жумуш берүүчү кызматчыга иш-милдетинин шартталышы боюнча жумуш берүүгө, эмгек мыйзамдарда, жамааттык келишимдерде, макулдашууларда, жергиликтүү ченемдик актыларда каралган эмгек шарттарын камсыз кылууга, кызматчынын эмгек акысын өз маалында жана толук төлөп берүүгө милдеттенме ала турган, ал эми кызматчы ички эмгек тартибине баш ийүү менен, белгилүү бир кесип (адистик), адистешүү же кызмат орду боюнча ишти жеке өзү аткарууга милдеттене турган жумуш берүүчү менен кызматчынын ортосундагы макулдашуу.
Биометрик түзүлүштөрү
Биометрик түзүлүштөр адамдын колунун өлчөмүн, манжаларынын изи, коюлган колунун, көзү жана үн моделдеринин үлгүсү сыяктуу жеке белгилерин текшерүүнүн негизинде колдонуучуну таанып, аны системге кирүүгө уруксат берет. Биометрик түзүлүштөр жеке белгилерди сандык кодго которуп, компьютерде сакталган сандык код менен салыштырат. Эгерде компьютердеги сандык код, киргизилген сандык кодго дал келбесе системге кирүүгө уруксат берилбейт. Азыркы учурда коопсуздуктун биометрик түзүлүштө¬рүнүн көп түрлөрү колдонулат. Чыпалак же баш бармактын издери скандоочу түзүлүш менен алынат. Колдун өлчөмү, формасы ж.б. колдун геометриялык системи пайдаланылып өлчөнөт. Кол коюуда аткарылган басымды жана кыймылды биометрик калемдер аткарат. Биометрик түзүлүштөрү көздүн карегин, үндү, сүйлөгөн сөздөрдү сандык берилишке айландырып, алдын ала жазылып койгон сандык моделдер менен салыштырат.
Оркун
Оркун — топоним. «Манас» эпосунда күн чыгыш тараптагы чоң дарыя. Орго кан менен урушуу үчүн Манас баатыр О. дайрасынын боюн жердеген элден да кол курап алып келе жатканын Оргого Култаң аяр кабарлайт.
Алтайдагы кыргыздар
Аты Манас бирөө бар,
Оркундун улуу суусунан
Улуу черүү алыптыр,
Токтоктун Кара-Тоосунан
Алтайга сүрүлүп барган кыргыздар атабабасы туулуп өскөн жери Ала-Тоого көчкөн учурда казактардын Айдаркан уулу Көкчөнүн эли «Улуу-Тоонун оюнан Оркун дарыя боюнан» (Сагымбай Орозбаков, 2. 159) көчүп чыгышат. Географиялык реалияда О. мурунку Жунгариянын Тарбагатай тоосунан башталган Орху (Оркун) өзөнүнө туура келет. Ошондуктан, «Оркун, Эртыш — эки суу, Калмактын жайы мына бу» деп, Калмактын мурунку мекени Жунгарияны туюндуруп жатат.
Кичи Кизак (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Курган шаарынан Есет дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Баязит (Миякин району, Башкыртстан)
Баязит — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Сатыев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 690 киши. Почта индекси — 452088, ОКАТО коду — 80244865002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Зубрлар
Зубрлар (лат. Bison) — букакийиктер;  жапайы бодолордун бир уруусу, булардын төмөнкү түрү белгилүү: Европа букакийиги (лат. Вison bonasus), Бизон (B. bison).
Фладунген
Фладунген - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Рён-Грабфельд (район)|Рён-Грабфельд районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 2169 киши (2010-ж.). Аянты – 46.37 км2.
Айлык акы (тарифтик чен)
Айлык акы (тарифтик чен) – бир мезгил аралыгында, белгилүү татаалдыктагы (адистиктеги) эмгек ченемдерин (эмгек милдеттерин) аткаргандыгы үчүн кызматкерге төлөнүүчү эмгек акынын белгиленген көлөмү.
Конуш (айыл)
Саз (Саз) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Саз айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 508 киши.
Спрингфилд Тауншип (Нү-Жерси)
Спрингфилд Тауншип (Нү-Жерси) (Springfield Township) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3492 киши. Болжолдуу аянты - 77.8 км². FIPS коду — 34-69990.
Спартак (Ермекеев району, Башкыртстан)
Спартак — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Спартак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 994 киши. Почта индекси — 452182, ОКАТО коду — 80225822001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Алп
Алп — эң зор, алибеттүү, күчтүү адам, дөө, ашкере кажырдуу баатыр.
Алп элдик эпикалык чыгармаларда баатырлардын туруктуу эпитети жана мифтик каармандардын (дөөлөрдүн) энчилүү атынын курамында (Чоюн алп, Кутан алп) колдонулат. Бул сөз байыркы түрк элдеринин Орхон-Енисей жазууларында кадимки эле адамдардын атынын компонентинде учурайт. Мисалы, Йигин Алп Туран, Ынанчу Алп. Ал эми алпка синонимдеш бөкө, баатыр, дөө жана башкалар сөздөр аталган учурдагы адам аттарынын компонентинде кезикпейт. Демек, аларга караганда алп өтө байыркы сөз. Ошондуктан адам аттарынын бул түрдө жасалышы азыр түрк тилинде сүйлөгөн элдердин көөнө типке жатуучу чыгармаларында кеңири учурап, салттык мүнөзгө ээ. Мисалы, алтай эпосунун башкы каарманы Алып-Манаш жана өзбектердин Алпамыш жана башкалар алп «Манас» эпосунун поэтикалык стилинде да жомоктун каармандарынын образынын байыркылыгын айкындап турган көркөм сөз каражаттарынан. Мисалы, алп Манас, алп Кошой делип, бул эпитет оң каармандардын ичинен жалгыз ушул экөөнө колдонулуп, алардын образдарынын башкаларга салыштырганда өтө байыркылыгын кабарлап турат. Бул эпитет Кошойго салыштырганда Манастын образына карата сейрек колдонулат. Анткени, Манас эрдикти кара күчкө таянган балбан күрөштө эмес, ат үстүндө көргөзгөн атчан жоокерлердин өкүлү болсо, Кошой мифология өтө күч алып турган алгачкы уруулук коомдун чыгармасынын каарманына көбүрөөк жакын.
Эмгек китепчеси
Эмгек китепчеси – кызматчынын иштеген жылдары менен эмгек иши тууралуу негизги документи. Э. к-не анын ээси, аткарган иши, ошондой эле анын сыйлыктары жөнүндөгү маалыматтар киргизилет. Иштен бошотуунун себептери жөнүндөгү жазууларда колдонулуудагы мыйзамдардын жолжоболору так көчүрүлүп, мыйзамдын тийешелүү статьялары менен пункттарына шилтеме жасалууга тийиш. Э. к-н жүргүзүү тартиби менен таризи КР Өкмөтү тарабынан белгиленет.
Густав Андреас Тамманн
Густав Андреас Тамманн (англ. Gustav Andreas Tammann; 1932-жылы 24-июль) – Базель университетинин (Швейцария) Астрономиялык институтунун жетекчиси, Европалык космостук агенттигинин Space Telescope космостук аппаратынын Кеңеш берүүчү топтун жана Европалык түштүк обсерватория кеңешинин илимий мүчөсү. Окумуштуунун илимий изилдөө объектилери катары жаңы жылдыз жана галактикадан сырткары аралыктагы шкала кирет. Тамманн Эл аралык астрономиялык уюмунун Галактикалар боюнча коммиссиясынын мурунку президенти.
Окумуштуу физикалык химик Густав Тамманндын небереси.
Сыйлыктары
18872 Tammann астероиди окумуштуунун атынан аталган.
3-июль
3-июль — Григорий календары боюнча жылдын 184-чү күнү (толук жыл боюнча 185-чү күн). Жылдын аягына чейин 181 күн бар.
Коксес
Коксес — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Дындовский Таз дарыясынын оң жээгинен 25 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 60 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бир тууган Карамазовдор
"Бир тууган Карамазовдор" (The Brothers Karamazov) (орус тилинде: Братья Карамазовы) –– орус жазуучусу Фёдор Достоевскийдин акыркы романы. Достоевский "Бир тууган Карамазовдорду" дээрлик эки жыл бою жазып, ал 1879-жылдын январынан 1880-жылдын ноябрына чейин "Орус кабарчысы (Русский вестник)" журналында сериал катары жарык көргөн. Автор чыгарма басылып чыккандан кийин төрт айга жетпей дүйнө салган.
"Бир тууган Карамазовдор" 19-кылымдагы Орусияда болуп өткөн окуяларды чагылдырган кумардуу философиялык роман. Чыгарма кудай, эркин эрк жана адеп-ахлак талкууларына терең сүңгүп кирет. Адеп-ахлак күрөшүнө басым жасаган руханий драма ишеним, күмөн, сурак жана акыл-эсти заманбапташып бараткан Орусияга карама-каршы коюп, анын мазмуну атаны өлтүрүүнүн айланасында өнүгө баштайт. Достоевский романдын көпчүлүк бөлүгүн Старая Руссада жазып, бул жерге анын романынын негизги чөйрөсүнө эргүү берген. Роман жарык көргөндөн бери дүйнө адабиятындагы эң жогорку жетишкендиктердин бири деп алкоого алынып келет.
Ынтымак (Түп району)
Ынтымак — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Түп районундагы айыл. Ысык-Көл айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 623 киши (2009-жылы).
Сарода
Сарода — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын оң жээгинен 285 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Грязная (Кшена куймасы)
Грязная — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кшень дарыясынын оң жээгинен 91 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Аймакты эларалык ижаралоо
Аймакты эларалык ижаралоо – өз аймагынын бир бөлүгүн же өз аймагындагы объектини (курулушту) белгилүү бир мөөнөткө, белгилүү бир максатта, белгилүү бир шарт менен пайдалануу үчүн бир мамлекеттин бир мамлекетке келишим негизинде бериши. Келишимде каралган тартиптеги чектөөлөрдү бекем сактоо менен бирге, ижаралоочу мамлекеттин пайдасына айрым укуктарды бергендигине карабастан, ижарага берүүчү мамлекет аймактын эгемендүлүгүн сактап калат. Аймакты ижаралоо келишимдери унаа жолдорун (каналдар менен түтүк жолдорун да) куруу жана пайдалануу, субъекттерде эркин экономикалык аймактарын орнотуу ишчаралары аркылуу кеңири кулач жаюуда. А. э. и-нун башка тариздерине эларалык уюмдар менен чет өлкөлүк өкүлчүлүктөрдүн мамлекетке караштуу жерлерди ижарага алуусу да кирет.
Исакова Күлүйпа
Исакова Күлүйпа Өрмөкчү, саймачы. 1942-ж. Кара-Буура районундагы Көк-Сай айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Соода тармагында эмгектенген. 1977-жылдан «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Таластагы бөлүмүндө үйдөн уздануучу чебери. Ага 1989-ж. Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин буйругу менен «II сынактагы чебер-сүрөтчү» деген наам берилген. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Күлүйпа абалы өрмөкчү (термечи) катары бааланат. Тегирич согуп, ага көркөм көчөт түшүрөт. Өрмөкчүлүгүндө ортолук (борбордук) көчөт көк-кызылдан тандалып, четине өзүнчө жети жип кара-ак болуп жупталат. Себеби, өрмөктөгү эриши эркек (үстүңкүсү), ургаачысы (астыңкысы) боюнча саналып түшөт. Мына ушулардын ортолоруна «тоок көз» келсе, алардын экөө тең экиден байланып, терилбей тик согулат. Мисалы, ортосу «мүйүз оюму» көчөт болуп түшсө, анын четтерине «мүйүз оюму» өзүнчө табакча болуп, чети «кыял оюмунан» түшөт. Анын этегине уз «кереге көз» чачыгын берет. Күлүйпанын саймачылыгында табак-табакчалар бири бирине канаттуулардан («куш оюм», «жагалмай канат оюму», «карга тырмак оюму») таралган элементтер басымдуулук кылат. Анын туш кийиздеринде 6 табакчадан 13 табакчага чейин болот да, ич ара шарттанттырууда уз чаташпайт. Чебердин кийиз оюмдарында да бөтөнчөлүктөрү бар. Анын шырдактарында ортолук оюмдун чети «жагалмай канат оюму», чети «куш оюму», төрт табакчадан эки «карга тырмак оюму», эки «мүйүз оюму», кайра «карга тырмак оюму» чыгат. Ал табакчалардын төрт жеринде «куш оюму» пайда болот. Мунун экинчи түрү - бир табакчада төрт «мүйүз оюму» «карга тырмак оюмдун» ортосунда, «мүйүз оюмдун» башы (таластыктардын аныктамасы боюнча) «ачкыч оюму» (кадимки бурамаларды бекитүүчү) болуп чыгат. Сүрөтү түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы».
Боз үйдүн терме боо-чуу лары үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясыкын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарыныя республикалык кароо-сынагы». Таар, сайма буюмдары үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы; 1989 ж. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин 20 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Терме тегиричи үчүн диплом; 1990 ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Шырдак, сайма, таар буюмдары менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Аймактык (жергиликтүү) жамааттар
Аймактык (жергиликтүү) жамааттар – Франциядагы жана Франциянын мурда колониясы болгон көпчүлүк өлкөлөрдөгү баардык административдик-аймактык бирдиктердин жалпы аталышы. Францияда коммуналар, департаменттер, деңиздин ары жагындагы аймактар (1982-жылдан бери) А. ж. болуп эсептелет.
Эмгек талаштары боюнча комиссия (этк)
Эмгек талаштары боюнча комиссия (этк) – КР мыйзамдарында аларды кароонун башка тартиби каралгандардан башка уюмдарда (бөлүмдөрдө) болуучу жекече эмгек талаш-тартыштарын кароо боюнча баштапкы орган. ЭТК 10дон кем эмес адам иштеген уюмдарда кызматкерлердин жана/же иш берүүчүнүн демилгеси боюнча кызматкерлердин жана иш берүүчүнүн өкүлдөрүнөн бирдей санда түзүлөт. Кызматкерлердин өкүлдөрү эмгек талаш-тартыштары боюнча комиссияга шайланышат же кызматкерлердин өкүлчүлүктүү органы тарабынан жиберилет, кийин уюмдун кызматкерлеринин жалпы чогулушунда (конференциясында) бекитилет. ЭТКнын иши, уюмдун жалпы чогулушунда бекиген жобо менен жөнгө салынат.
Идирек канаттар
Идирек канаттар (лат. Smerinthus) — көпөлөктөрдүн бир уруусу; булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: бакыракай идирек канат (S. ocellatus), терекчил идирек канат (S. populi).
Абдул-Хамид II
Абдул-Хамид II (21. 9. 1842, Стамбул 10. 2. 1918, ошол эле жерде) Осмон империясынын султаны (1876-1909); империянын акыркы башкаруучусу. Абдул-Хамид мамлекеттин бирдиктүүлүгүн сактоого күч жумшап, мамлекеттин ички иштерине чет өлкөлөрдүн кийлигишүүсүн чектөөгө аракеттенген, ошол доордогу өтө күчтүү жана чебер саясатчы катары белгилүү. Ал 1876-ж. конституцияны жарыялоого жана парламентке шайлоолорду өткөрүү тууралуу убадасы менен «Жаңы осмондор» кыймылынын лидерлери тарабынан такка олтурган. Алгач бул шарттарды ишке ашырган Абдул-Хамид кийинчерээк 1877-78-ж. орус-түрк согушунун кыйынчылыктарынан пайдаланып, парламентти тараткан жана 1876-ж. конституциялык иш-аракеттерди токтоткон. Замандаштары анын башкаруу мезгилин «зулум доор» деп аташкан. Абдул-Хамид майда улуттардын жана дин өкүлдөрүнүн өз кызыкчылыгын сактоого умтулган кыймылдарын аёосуз баскан. Мисалы, армян улуттук уюмдарынын өз элинин укуктарын сактоого умтулган иш-аракеттерине жооп кылып, бийлик тарабынан Сасун, Стамбул жана башка шаарларда талоондор уюштурулган. Саясатта панисламизм доктринасын колдонуп, бардык мусулмандарды, анын ичинде чет жерликтерди да бириктирүүнү көздөгөн. Анын пикири боюнча, бул иш-чаралар империянын бүлүнүүсүн токтотуп, ошондой эле дүйнөдөгү улуу державалардын диктатына каршы турууга шарт түзгөн. Абдул-Хамиддин Германиянын кайзери Вильгельм II менен өзара мамиле түзүшүнүн натыйжасында 1890-ж. герман-түрк соода келишими түзүлгөн жана Немец банкына Багдад темир жолун курууга концессия берилген. 1890-жылдын аяк ченинен оппозициянын өкүлдөрү, жаш түрктөр кыймылынын нааразылык көрсөтүүлөрү күчөп, 1908-ж. аскердик бөлүктөрдө алардын таасири алдында конституциялык тартипти калыбына келтирүүнү жана парламент чакырууну талап кылган массалык чыгуулар башталган. 1908-ж. 24-июлда Абдул-Хамид бул шарттарды аткарууга аргасыз болот. 1909-ж. 13-апрелде жаш түрктөрдүн каршылаштары Абдул-Хамиддин макулдугу менен Стамбул гарнизонунда аскерлердин козголоңун баштаган. Эки жумадан кийин алардын козголоңу басылып, 27-апрелде парламент тарабынан Абдул-Хамидди бийликтен четтетүү тууралуу чечим кабыл алынган.
Кара канаттуу ачачулдук
Кара канаттуу ачачулдук (Glareola nordmanni), (J.G. Fischer, 1842):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Евразияда төмөнкү Дунай өрөөнүнөн чыгышты көздөй жогорку Обдун өрөөнүнө чейин. Түндүккө карай Полтава областына жана Воронеж областынын түштүк бөлүгүнө чейин, Волга жана Урал дарыяларынын ортосу 55-параллелге чейин, Костанай районуна, Чаны көлүнө, Каменң-на-Обиге чейин. Түштүк тараптан Кара деңиздин түндүк жээгине, Чоң Кавказдын түндүк тоо этектерине, Устюрттун түндүгүнө, Арал деңизи жакта 45- параллелге чейин, Сырдарыя өрөөнү боюнча жогору карай Казалинскке, Тургайдын төмөн жагына чейин, Сарысу жана Зайсан ойдуңдары. Учуп өтүүдө Казакстандын бардык жеринде кездешет. Кыргыз Республикасында учуп өтүүдө өрөөндүү жерлерде учурайт.
Жашаган аймактары
Суу жана суунун жанындагы мейкиндикттерди артыксынтат.
Саны
Саны боюнча системдүү маалымат жок.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Учуп өтүүчү түр. Көбүнчө курт-кумурскалар менен азыктанат.
Чектөөчү факторлор
Жашоого ыңгайлуу аймактарга тийгизген антропогендик таасир: жер иштетүү, мал жаюу, атып өлтүрүү. Жакалуу ачачулдук менен конкуренттүү карым-катнашта турушу мүмкүн.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргыз Республикасында колдо багылбайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Республикада атайын коргоо чаралары жок. Түр I UCNдин Кызыл китебинин 8-категориясына Data Deficient киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Кичи заказниктерди түзүү аркылуу эс алуу жана уялоо жерлерине адамдын иш-аракетинин тийгизген таасирин чектөө. Мындай аймактарды жана караканаттуу ачачулдуктун республикада болуу мүнөзүн аныктоо.
Йошкар-Ола
Йошкар-Ола (Yoshkar-Ola) шаары – Орусиянын Мары Эл жумуриятынын ордо шаары. Калкы – 248,700 (2010-жылкы болжолдуу эсеп). Маскөөдөн 862 чакырымдай чыгышта жайгашкан.
Кыскача баян
“Йошкар-Ола” сөзү мары тилинде “кызыл шаар” дегенди туюнтат. Мары эли – фин-угор тилинде сүйлөгөн калктардын бири. Шаарды орустар мурда “Царёвококшайск” деп да аташкан. 1919-жылы анын аталышын болшевиктер “Краснококшайск” деп өзөртүшкөн. Шаарды аралап аккан Кичи Кокшага (Малая Кокшага) дарыясынын аталышы, демек, мурдагы эки аталышка өзөк болгон. Бул дарыя Эдил (Волга) дарыясына куят. Шаар 1584-жылы падыша Федор Иоаннович тарабынан Волга-Вят аймактарынын коопсуздугун камсыздоо максатындагы аскердик чыңдалган жай катары негизделген. Пост-советтик доордо мурдагы бир катар өнөр жай ишканалары токтотулуп, жумушсуздук көйүп, кыйла адистер башка шаарларга көчүп кеткени маалымдалып келет. Шаар башка орусиялык чөлкөмдөр менен темир жол жана автожол аркылуу байланышкан. Шаардан 9 чакырымдай түндүктө Йошкар-Ола аба майданы жайгашкан. Шаарда Мары Мамлекеттик Университети жана башка университеттер бар. 1984-жылы шаар Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. 1990-жылдан тартып бул шаар Орусиянын тарыхый шаарларынын тизмесине киргизилген.
Калкынын улуттук курамы
Йошкар-Ола шаарынын калкынын 68 пайыздайын орустар түзөт. Мары эли – 24 пайыз, татарлар – 4,3 пайыз. Алардан башка чуваш, удмурт, мордва, украин жана башка этностордун өкүлдөрү байырлашат.
Климаты
Шаар континенталдык климат алкагында жайгашкан. Кышы – узак жана суук келет. Орточо даражасы – Целсий менен 18 даража (градус) суук. Жайы – мелүүн (орточо 22 – жана 24 даража жылуу).
Турин
Турин - Италиянын түндүгүндөгү шаар, Пьермонт жана Турин провинциясынын адм. борбору.
Дора-Рипария менен По дарыянын кошулган жерде жайгашкан. Калкы 860,0 миң (2010). Ири жолдор тоому. Метрополитен иштейт. Өлкөнүн ишкер, өнөр жай жана маданий борбору. Ар түрдүү машина жана автомобиль ((«Фиат» автоконцерни; алардын ичинен автомобиль тетиктери жана авиа куруу, айыл чарба жана т. ж. техникалары, мотор, шариктүү подшипниктер, электроника приборлору (алардын ичинен аскерий)), хим., дары-дармек, текстиль, тамакаш, полигр. ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт.
Италиянын саркеч кийимдер индустриясынын борбору. ЖОЖдор (алардын ичинен университет), Фиат илимий изилдөө борбору, эл аралык автомобиль салону, музейлер, (алардын ичинен шаардык көөнө искусство, Египет ж. б.), сүрөт галереясы ж. б. бар. Император Августтун мезгилинде римдин ээлиги, 1563-1720-ж. Савой герцогдугунун 1720-1861-ж. (мезгил-мезгили менен) Сардиния, 1861-65-ж. Италия королдуктарынын борбору болгон. Собор (15-18-к.), барокко стилиндеги Сан-Лоренцо (17-к.), Суперга базиликасы (18-к.) сакталган. 1997-ж. Реале, Кариньяно, Мадама ак сарайлары, Валентино сепили Бутпкул дуйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Абдурасулов Илимидин
Абдурасулов Илимидин ( 1950-ж. туулган, Баткен облусу, Кадамжай району, Жошук айылы) — техника илимдеринин доктору (1994), профессор (1996). Москвадагы В. В. Куйбышев атындагы инженердик-курулуш институтун (1972), ошол эле жерде аспирантураны бүтүргөн (1977). Москва инженердик курулуш институтунда ассистент, илимий кызматкер; КГУСТАда окутуучу, доцент, кафедра башчы, декан, 2000-жылдан Баткен мамлекеттик университетинин ректору. 90дон ашуун илимий эмгеги жарык көргөн, анын ичинде 6 монографиясы, 6 автордук күбөлүгү бар. Эмгектери: Водообеспечение и очистка сточных вод Кыргызской Республики. Б., 1994.