cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зон-Ель
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аэронавигация
Аэронавигация - учуучу аппараттарды башкаруунун теориясы жана практикасы жөнүндөгү илим. Белгилүү бийиктикте самолеттун учуу багытын өзгөртпөстөн, баруучу жерине өз убагында жеткирүү А-нын негизги милдеттерине кирет. Аэронавигация боюнча самолеттун экипажы анын кайсы жерде баратканын, учуу багытын, ылдамдыгын, бийиктигин аныктап турат. Аэронавигацияда самолет айдоонун түрлүү ыкмалары тех. каражаттардын (компас, ылдамдык жана бийиктик өлчөгүч, гиромагниттик компас, гировертикаль, автопилот, авиагоризонт, авиац. секстант, астрокомпас, радио жана инерциялык навигация) жардамы менен изилденет, К. Навигация.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Акел
Акел — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Осипова дарыясынын сол жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Делимитация
Делимитация (delimitatio – чек араны орнотуу) – чектеш мамлекеттердин ортосундагы чек ара сызыгынын жер бетиндеги ордун так аныктоо. Делимитация эл аралык келишимде белгиленет жана ага тиркелген картада графикалык жактан сүрөттөлөт. Делимитация татаал жана жай жүргөн процесс. Анда чектеш мамлекеттер мамлекеттик чек ара сызыгын тактоо, аныктоо жана бекитүү боюнча саясий макулдашууга жетишүүсү зарыл. Делимитация жүргүзүү жөнүндөгү саясий макулдашуу биргелешкен коммюнике, билдирүү, меморандум жана башка саясий документтерде жарыяланат. Мисалы, кыргыз-кытай чек арасы боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү 1989-ж. Совет-Кытай, 1992-ж. Кыргыз-Кытай биргелешкен коммюникесинде бекитилген. Чек ара маселелери боюнча сүйлөшүүлөрдүн жүрүшүндө пикир келишпестиктер болуп, ал чечилбеген учурда аны жөнгө салуу үчүн дипломаттык ортомчулук, арбитраждык, эл аралык сотту калыстыкка тартууга эл аралык укуктун жоболору жол берет. Чек араны делимитациялоонун негизинде демаркация жүргүзүлөт.
Михайлов Даниил Яковлевич
Михайлов Даниил Яковлевич (1901-1970) - аграрий, илимпоз.
Михайлов Даниил Яковлевич 1901-ж Воронеж облусунда, Песка кыштагында туулган. 1926-ж Сибирь айыл чарба жана токой чарба институтун бүткөн. 1935-38-жж Чыгыш Сибирь айыл чарба институтунда дыйканчылык жана топурак таануу; 1938-ж Скрябин атындагы Кыргыз айыл чарба, топурак таануу факультетинде кафедра башчы болгон.
95 илимий эмгектин автору. Негизги багыты-эрозияны изилдеген,ага каршы күрөшүү чарасын изилдеген. Чүй өрөөнү боюнча топурактын эрозиясына каршы чараларды райондоштуруу картасын түзгөн
Бүткүл Союздук, эл аралык конференцияга катышкан. Бир катар илимий, коомдук советтин мүчөсү, бир нече медалдарынын ээси.
Наамдары: 1947-ж Айыл чарба илимдеринин доктору, профессор; Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери.
Эмгек жолу
Братислава
Братислава – Словакиянын борбор шаары. Дунай дарыясындагы порточо Калкы 442,5 миң (2006). Өлкөнүн ири экономикалык борбору; жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Химиялык жана нефть-химиялык өнөр жай борбору. Машина куруу, тамак-аш-татымал, текстиль, тигүү, полиграфиялык өнөр жайы, университет, Словакия Илимдер академиясы, Словак улуттук галереясы иштейт. Азыркы Братиславанын аймагын байыркы кельт уруулары мекендешкендиги археол. казуулардан белгилүү. Биздин заманга чейинки 5-кылымда Братиславага славян уруулары отурукташа баштайт. 10-кылымда Братислава Пожонь деген ат менен Венгрия королдугунун курамына кирет. 13-кылымда Братиславаны немистер колониялап алып, Пресбург аталат. Түрктөр Буданы басып алгандан кийин (1541), Б. Венгрия королдугунун борбору, венгр королдору менен архиепископторунун резиденциясы (1784-ж. чейин). 1919-ж. 1-январынан Словакиянын башкы шаары. 1969–90-ж. Словакия Социалисттик Республиканын, 1990–92-жылдан Словакия Республиканын борбору. Град сепили (9–18-к.), шаар чептеринин калдыктары (13–18-кылым), готика стилиндеги чиркөө (Ыйык Мартин, 13–19-кылым), барокко жана классицизм стилиндеги сарайлар сакталган. Эл аралык фестивалдар (театр, кино, заманбап бийи) өткөрүлүп турат.
Strangers in the Night
"Strangers in the Night" - популярдуу ыр. Обонун Увезян Аво, англис тилиндеги сөзүн Чарли Синглтон жана Эдди Снайдерлер жазышкан.
Ырдын башатында Кемпферт тарабынан "Адам өлтүрүлүшү мүмкүн" (англ. A Man Could Get Killed) кинотасмасынын аспаптык үн жолчосунда гана колдонулган обон жатат. Ал жактагы аталышы "Beddy Bye" болгон.
Ыр Фрэнк Синатранын аркасында таанымал болгон. "Түнкү бейтааныштар" анын аткаруусунда Billboard Hot 100 жана Easy Listening чарттарында 1-орунга жеткен. 1966-жылы ырдын аты Синатранын ошол тапка чейинки коммерциялык жактан эң ийгиликтүү альбому болгон Strangers in the Night'ка берилген. Ыр Улуу Британияда да (UK Singles чартында) 1-орунга чыккан.
Молдокматов, Абдыкалый Кожомшүкүрович
Молдокматов, Абдыкалый Кожомшүкүрович (1935–1977) - акын, жазуучу Абдыкалый Молдокматов Жети-Өгүз районундагы Саруу айылында 1935-жылы 21-майда туулган. 1960-жылы Москвадагы M.Горький атындагы Адабият институтун, 1966-жылы КПСС БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектептин жур-налистика бөлүмүн бүтүргөн.
Эмгек жолун 1952-жылы колхозчу болуп иштөө менен баштап, 1960-жылдан «Ала-Тоо» журналында адабий кызматкер, 1962-жылдан «Комсомольская правда» гезитинин Кыргызстан боюнча өч кабарчысы, 1966-жылдан «Мугалимдер газетасынын» редакциясынын партиялык турмуш бөлүмүнүн башчысы, ал эми 1967-жылдан «Труд» гезитинин Кыргызстан боюнча өз кабарчысы болуп эмгектенген.
А.Молдокматовдун кээ бир чыгармалары украин, казак, өзбек, англис жана испан тилдерине которулган жана басылып чыккан.
1960-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы менен сыйланган. Кыргыз ССРинин Жогорку сотуна элдик заседатель болуп шайланган (1962–1965).
Кыргыз тилинде
Too кызы: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1959. – 72 б.
Жаш өмүр: Ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 44 б.
Жол: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1962. – 120 б.
Сүйүүтай: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызмамбас, 1962. – 83 б.
Жоогазын: Повесть, аңгемелер, очерктер. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 166 б.
Жаш өспүрүм: Ырлар. – Фрунзе, 1960. – 43 б.
Орус тилинде
Здравствуй, большая земля: Стихи и поэмы. – М.: Мол. гвардия, 1962. – 103 с.
Цветок, умытый росой: Рассказы и очерки. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 163 с.
Лавина: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 156 с.
Шаги ввысь. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 24 с.
Разговор с сердцем: Стихи и поэмы. – Ф.: Мектеп, 1977. – 152 с.
Калыс добуш
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Алтай Республикасы
Алтай Республикасы (Республика Алтай) - Орусия Федерациясынын курамындагы акимий бирдик. Сибирь Федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия жана Кытай Эл Республикасы менен чектешет.
Негизги маалымат
Аянты - 92,6 миң чарчы км. Калкы 203.2 миң (2003-ж); алтайлыктар, орус, казак ж.б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 10 чарчы км жерге 22 киши. Борбору - Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,6%. Акимий-аймактык жактан 10 ооданга, 1 шаарга бөлүнөт.
"Манас" эпосунда Алтай тууралуу
Алтай (ал — рух, ыйык; тай — тоо)— Ыйык Тоо же Алтын-Тоо деген мааниде айтылат. «Манас» эпосунун бардык варианттарында салт боюнча сакталып келген эпикалык жердин аты. 1) Эпостогу эпикалык душман эл катары баяндалган калмактардын жери (мекени) катары Валиханов жазып алган эпизоддун текстинде: Эпостун толук варианттарында Жакып кырк үйлүү кыргыз менен А-га, калмактардын жерине сүрүлүп, ошол жерде Манас төрөлүп, чоңойгондугу өзүнчө салттык окуя болуп баяндалат. Ошондой эле «Чоң казат» (чоң чабуул) сыяктуу негизги согуштук окуяда калмактарга каршы уруштар А. чөйрөсүндө өткөндүгүн байкоого болот.
Желеккуйрук кулия
Желеккуйрук кулия (лат. Kuhlia taeniura Cuvier 1829, syn. Kuhlia mugil Bloch &. Schneider, 1801 ) – кулия балыктарынын бир түрү.
Алтай Республикасы
"Манас" эпосунда Алтай тууралуу
Тексттерде «Эртыш, Оркун — эки суу, калмактын жери мынабу» же «Алтай деген эл бар дейт Алты зубун калмактын, Жердеп турган жер бар дейт» (Сагымбай Орозбаков, 1. 183); «Жерибиз Алтай дээр экен, Алтайда кара калмагың Эң эле сонун эл экен» (Саякбай Каралаев, 1. 37), «Бирөөнү айда кара калмак — Алтайга» (Саякбай Каралаев, 1. 35),— деп эскерилет. Эпостун текстеринин мазмунунан А. мурда калмактардын мекени (Жуңгария) болгондугу тууралуу айтылып жаткандыгын байкоого болот. Тарыхый жактан алганда 13-к-дын 1-жарымында ойрот уруулары А,Каңгай (Батыш Монголияда) тоолорунун этектериндеги аймактарга ооп келишип, кыргыздардын чыгыш жагындагы коңшусу болуп калат. Моңголдор бул уруулар бирикмесиндеги элдерди «калмактар» (аралашма эл, аргын, куранды эл) деп аташкан. Ошол мезгилден бери «калмак» деген элдин аты (этникалык термин) кеңири чөйрөгө тарала баштаган. 15-кылымдын 2-жарымынан баштап ойрот-калмактар Орто Азия менен Казакстанды, Алты-Шаарды басып алуу үчүн жортуул жасап келген. Ошондуктан бул жерлерде жашаган элдердин (кыргыз, казак, өзбек, каракалпак жана башкалар) оозеки чыгармаларында «калмак» душман катары салттык түрдө айтылып келди. 2) Эпосто Жакыптын айдалып барып жашап турган жери катары да кеңири айтылат: Бул конкреттүү топонимдер боюнча Жакыптын жердеген конуштары Теңир-Тоонун чыгыш бөлүгүндөгү аймактар экендиги ачык берилген, башкача айтканда Иртыштын жогорку агымынан чыгыш Түркстандын Кара-Шаар калаасына чейинки аймактарда жашагандыгын көрүүгө болот. Манастын туулган жери тууралуу: Алтай деген тарыхый топоним Түштүк Сибирдин батыш бөлүгү менен Батыш Моңголиядагы тоо системаларынын жалпысына колдонулган, өтө кеңири аймакты (чөлкөмдү) кучагына алган географиялык чөйрө болуп эсептелет. Азыркы түшүнүк боюнча А.— Алтай, түндүк-чыгыш Казакстан, Монголия жана Кытай аймактарын камтыган Азиядагы тоо системасы. Ал А. же Советтик А., Гоби А-ы жана Моңгол А-ы болуп бөлүнөт. 3) Казак элинин айрым уруулары мекендеген жер (ата журту) катары да «Алтайдагы казактан, Арбын барды бул тойго» (Сагымбай Орозбаков, 1. 44), «Камбардын уулу Айдаркан, Алтай казак калкынан» (Сагымбай Орозбаков, 1. 200),— деп айтылат. Чыгыш Казакстан аймагы, 6. а. Иртыш дарыясынын боюндагы чөлкөм да А. аталары белгилүү. «Манас» эпосунда А. деген топоним кеңири аймакты кучагына алат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында «Алтайдан Жылдыз бөлүнүп, Агымы келип Ала-Тоо Тяншан тобу бөлүнүп» (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 1792-инв., 536-б.),— деп айтылат. Кыязы Иле дарыясынын күн чыгыш тарабы эле А. деп аталып жаткан сыяктуу: Мында Ала-Тоодон ары, чыгышта, Теңир-Тоо А. менен туташкандай сезилет.
Кубанычбек Жумалиев
Кубанычбек Жумалиев - Кыргыз элинин көрүнүктүү коомдук ишмерлеринин бири. (1956-жылы 26-апрелде туулган).
Өмүр таржымалы
Ал 1956-жылы 26-апрелде Ош областына караштуу Жаңы-Жол районундагы Кичи-Ак-Жол кыштагында жарык дүйнөгө келген. Ата-энеси жергиликтүү колхоздун жөнөкөй эмгекчиси болуп эмгектенишкен, атасы Мырзабек темир устачылык менен кесиптенсе, апасы Майрамкан саанчы болгон. 1973-жылы Ош шаарындагы В. Терешкова атындагы мектеп-интернатка кирген. Ал кезде В.Терешкова атындагы мектеп-интернаты билимди терең берген, ар тараптан өнүктүрүп тазалыкка, тартипке үндөгөн, келечекке даяр инсан кылып уясынан учурган эң мыкты билим уясы болгон. Жогорку окуу жайга кирүү экзамендерин алып жаткан мугалимдер да "терешковалыктар уят кылбайт" деп коюшчу. Ошентип бул интернаттан премьер министр Кубанычбек Жумалиев чыкты. Ал мектепте физика, математика, химия сабактарына өзгөчө кызыккан. Үй-бүлөөдө он бир туугандын сегизинчиси. Интернатты күмүш медаль менен аяктаган сон, Сергей Есениндин мекени болгон Рязандагы радиотехникалык институтуна тапшырган. Институтту жөн гана окубастан илимий конференцияларга катышып семинарларда ар дайым доклад окуган. Студент кезинде эле радиолампага, электролампаларга эксперимент жүргүзүп, аларды кантип жазашты, бекемдигин, касиеттерин изилдөөгө катышкан.
Эмгек жолу
Институтту "физикалык электроника" кесипчилигин алуу менен 1978-жылы ийгиликтүү аяктаган. 1978-жылы август айында Фрунзе политехникалык институтуна орношуп, аспирантурага өтөт. Илимий изилдөөсүнүн багыты фототермоклассикалык материалдарга маалыматты кантип, кандай жол менен жазуу, кантип көп маалыматтарды батыруу болгон. 1982-жылга чейин ушул институттун аспиранты болуп эмгектенген. Алгачкы эмгек жолу кенже, улук илимий кызматкер болуп иштөөдөн баштаган. 1983-1984-жылдары жогоруда аты аталган институттун инженери, андан кийин ошол жылдын октябрынан тарта 1986-жылдын мартына чейин комсомол уюмунун секратары болуп өз маалында кызмат өтөгөн. 1986-жылдан баштап Фрунзедеги политехникалык институттун ага илимий кызматкери, андан Республикабыздын Улуттук Илимдер Академиясынын физика Институтуна ага илимий кызматкерлик ишке өткөн. Ушул эле жылы кандидаттык диссертациясын Минскиден ал эми докторлук диссертациясын Санкт-Петербургдан 1992-жылы жактаган.
Кызматы
Ошентип 1991-жылы Илимдер Академиясынын "Жамын" илимий инженердик борборунун директору, андан көп узабай эле илим жана жаңы технологиялар Мамлекеттик комитетинин төрагасы. 1992-жылы техникалык илимдеринин доктору, профессор. 1993-жылы Кыргыз Улуттук Илимдер Академиясынын академиги, эл аралык информация академиясынын мүчөсү. 1995-жылдын март айында Мамлекеттик секретардын орун басары. 1996-1998-жылдары Кыргыз Республикасынын Премьер министри, 1998-2001-жылдары Жалал-Абад областынын Мамлекеттик администрациясынын башчысы-губернатору, 2001-жылдан Кыргыз Республикасынын коммуникация министри, 2002-жылдан Кыргыз Республикасынын өкмөтүно караштуу вице-премьер министри.
Эмгектери
100дөн ашуун илимий эмгектин анын ичинде 3 монографиянын автору. 1. "Голография и оптическая обработка информации" Б.,2003. 2. "Голографические системы хранения и выборки информации" Б.,2000. 3. "Ввод хранения информации и голографической памяти" Б., 2002.
Бозкараган
Бозкараган, итсийгек (Atraphaxis) өсүмдүктөрдүн кымыздыктар тукумундагы уруу; бадал жана бадалча. Бийиктиги 10 см ден 1м ге чейин. Өркүндөрү тикендүү же тикенсиз. Жалбырагы калың, катуу, бозомук, ар түрдүү формада, жумуртка же бөйрөк сымал, тарамыштанган же тарамыштары билинер билинбес, чети бүгүн, кыска саптуу. Гүлү эки жыныстуу, агыш же кызыл түстүү. Уругу жаңгакча. Борбордук Азияда, Жер ортолук деңиз жээгинде таралган. Кыргызстанда 7 түрү кургак, шагыл таштуу капчыгайда, агын суунун кумдуу жээгинде өсөт. Батыш Европада Мушкетов бозкарганы эзелтен бери кооз бадал катары өстүрүлөт. Кээ бир түрлөрү малга тоют.
Грин, Томас Хилл
Грин, Томас Хилл (Thomas Hill Green) (1836–1882) – англиялык философ.-идеалист, неогегельянчылыктын өкүлү. Немис классикалык идеализмдин, өзгөчө Гегелдик философиянын таасири астында улуу Британияда үстөмдүк кылып турган (Дж. Миль, Спенсер) позитивизмге каршы чыгып, абсолюттук идеализмдин философиясына бурулууга чакырган. Грин этикада эрктин эркиндигин жактап, утилитаризмге каршы чыккан. Коомдун прогрессин Грин адамдардын жеке аң-сезиминин прогрессине алып такаган. Анын эмгектери өзү өлгөндөн кийин жарыяланган.
Кыргызстан тантал-ниобий рудалары
Ниобийдин болжолдонгон запасы боюнча орто кен деп Чумалы эсептелет, калгандары майда кенчелер. Тантал менен ниобий кендеринин ичинен Куттуусай-2 гана дыкат чалгындалган, калган кен-кенчелер үстүртөн гана изилденген.
Географиялык аянтча
Географиялык аянтча  – физикалык география боюнча байкоо жүргүзүү жана практикалык сабак өткөрүү үчүн атайын жабдылган аянтча. Анда окуу программасына ылайык күндүн бийиктик абалына байкоо жүргүзүү, аянтын аныктоо, алтын казык жана күн боюнча багыт жасоо, аба ырайына байкоо жүргүзүү боюнча практикалык сабактар өткөрүлөт.
Мектептин окуу – тажрыйба участогунун болжолдуу планы боюнча анда метеорологиялык аянтчаны түзүү каралат. Географиялык аянтча имараттан же бак-дарактан обочо жайгашуусу керек, анткени түш-түктү жана түндүктү караган горизонт мүмкүн болушунча ачык болушу зарыл; айрым учурларда мектептин айланасында жер чакан болушуна байланыштуу географиялык аянтча сырткары жайгаштырылып, бир нече мектеп пайдаланышы мүмкүн. Жеринин бети түз, аянты 12ґ12 метрден 21ґ21 мге чейин болушу керек. Географиялык аянтча окуучунун кадамын аныктоо үчүн ченем – тосмо менен тосулат.
Географиялык аянтчада төмөнкү приборлор, куралдар жана көрсөтмө куралдар болушу зарыл: бой ченегич; 10 мге жеткен бийиктикти ченегич – мамы (башкы нерселердин бийиктиктерин аныктоо үчүн); 1 м2 болгон аянтча (квадрат ченеми жөнүндө түшүнүк болушу үчүн); куб метр (куб ченеми жөнүндө түшүнүк болушу үчүн төрт кырдуу жыгач устундар); аянт өлчөгүч; гномон (чыныгы жана магниттик меридиандардын, магниттик эңкейиштиктин багытарын көрсөтүү, күнгө карата багыт жасоо үчүн); Алтын казык жылдызын көрсөткүч; күн сааты (чыныгы күн убактысын аныктоо үчүн); флюгер (шамалдын багытын жана ылдамдыгын билүү үчүн); абанын нымдуулугун өлчөөчү гигрометр, абанын жана жердин үстүңкү катмарынын температурасын өлчөө үчүн термометр, абанын максималдык жана минималдык температурасын билүү үчүн максималдык жана минималдык термометрлер коюлат; рельефтин формалары (тоолор, түздүктөр), карай таануу бурчу (жергиликтүү тоо тектер, кен байлыктар жана башкалар). Географиялык аянтчага ошондой эле практикалык сабак өткөрүү үчүн столдор жана отургучтар коюлат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Аэропоника
Аэропоника (аэро... жана гр. ponos- жумуш), аба өсүмдүгү - өсүмдүктөрдү топураксыз же аны алмаштыруучу нерселерди колдонбой өстүрүү. Өсүмдүктөрдү азык заттар менен камсыз кылуу үчүн тамырына мезгил-мезгили менен (ар бир 10-20 мин) азык зат эритмелерин бүрктурүү жолу менен жүргүзүлөт. Аэропоника ыкмасын 1910-ж. орус окумуштуусу В. М. Арциховский илимий тажрыйба үчүн сунуш кылган. Кийинчерээк А. жашылча жана гүл өстүрүүдө кеңири пайдаланыла баштады. Аэропониканын космостук станцияларда, кораблдердө өсүмдүктөрдү өстүрүүдө өзгөчө мааниси бар.
Thriller
Thriller (кырг. Триллер) - америкалык музыкант Майкл Жексондун алтынчы студиялык альбому. Коммерциялык жактан ийгиликтүү болгон, сынчылардын оң баасына татыган мурдагы Off the Wall альбомунан үч жылдан кийин - 1982-жылы 30-ноябрда Epic Records лейблында чыккан. Thriller поп, рок, постдиско, ритм-н-блүз жана фанк жанрларында жазылган.
Делос союзу
Делос союзу, Афинылык биринчи деңиз союзу – Байыркы Грекияда деңиз жээгиндеги шаарлар менен Эгей деңизиндеги аралдардын союзу, Афинынын гегемониясы менен биздин заманга чейин. 478/477 – 404-ж. түзүлгөн. Грек-перс согуштарынын (500–449) убагында персиялык Ахемениддер державасына каршы чогуу күрөшүү үчүн грек полистеринин бирикмеси катары пайда болгон. Союздун мүчөлөрү Делос аралында чогулушкан. Аны чындыгында афинылыктар башкарып, согуш иштерине жетекчилик кылган, акчалай жыйымдардын (форостун) өлчөмүн аныктап, аларды бөлүштүргөн. Делос союзунун гүлдөп турган убагында анын курамында 200дөй шаар болгон. 454–453-ж. афинылыктар Делос союзунун казынасын Афиныга алып келишкен. Ушундан кийин Афины өкмөтү казынаны өз билгениндей жумшай баштаган. Афины ал түгүл союздаш шаарлардын ички иштерине да улам чечкиндүүлүк менен кийлигишип, өзүнө оңтойлуу тартип орноткон, афинылык тыйынды бардык союздаштар колдонууга милдеттендирилген. Ошентип Делос союзу Афины деңиз державасына айланган. Бирок Пелопоннес согушунун убагында союздаштар Делос союзунан массалык түрдө чыга башташкан. Согушта жеңилген Афины спарталыктардын жана алардын союздаштарынын талабы менен 404-ж. Делос союзун жоюуга мажбур болгон.
Көк-Жар сымап кендери
Көк-Жар сымап кендери Нарын районунда, Нарын шаарынын чыгышындагы Улан тоосунда, Көк-Жар суусунун сол өйүзүндө. Кендердин алгачкылары 1950-ж. табылып, 1962–66-ж. аларда атайы геол. изилдөө жумуштары жүргүзүлгөн. Натыйжада бул аймактан 40ка жакын кен жана кенче ачылып, бири биринен анчалык алыс эмес аралыкта өз алдынча турган Көк-Жар, Көк-Жар–Текелитөр, Дүрмө, Батыш Улан деген рудалуу жерлер бөлүнгөн. Алардын негизгиси – Көк-Жар. Анын узундугу 11 км, эни 1–1,5 км келген аянтты ээлейт. Аймагында силур мезгилинин аягында пайда болгон сланец менен акиташ теги, девондун эффузия, акиташ тоотектери жатат. Тоотек катмарлары жылышуу тибиндеги тектоникалык жаракалар менен тилмеленген. Мында сымаптын 12 кичирээк кенчеси бар. Кендер жалпысынан тектоникалык жылышуу жаракаларынын астында, акиташ тектери менен кремнийлүү эффузиялардын чегиндеги, кээде акиташ тегиндеги зоналарда жайгашкан. Сымап рудалары киновардан туруп, тарамча жана майда уяча, бүртүкчө түрүндө. Киноварь менен бирге галенит, сфалерит, пирит, халькопирит, гематит, пирротин жана өңү өчкөн руда минералдары кезигет. Рудадагы сымап 0,02–1,46%, кээде 3–5%ке жетет.
Кульцита
Кульцита (лат. Culcita) — деңиз жылдыздарынын бир уруусу.
Качыбек
Качыбек — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы айыл. Ак-Чий айыл аймагына кирет.
Кенигут үңкүрү
Кенигут үңкүрү – байыртадан кен казып алынуучу үңкүр.
Баткен районундагы Самаркандек кыштагынан 18 км батыш тарапта, Мадыген тоосунун чыгышындагы Шадымыр капчыгайында. Аны Зооккур деп да коюшат. Кыргызстандагы эң чоң үңкүр. Узундугу 1 кмден ашат. Эки оозу бар. Үңкүр жергиликтүү калкка байыртадан эле белгилүү. Анын айланасындагы аймактарды адамдар кул ээлөөчүлүк доордо эле мекендегендиги анык.
6–7-кылымдарда үңкүрдөн коргошун, темир казып алынган.
Колдонулган адабият
''Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев ат. Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети'' ''Башкы ред. Ү.А. Асанов, Жооптуу ред. А. А. Асанканов'' ''Ред. кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага), Т.Н. Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Ж. Жуманалиев, ж.б. ''
Ла Луз (Нү-Мексико)
Ла Луз (Нү-Мексико) (La Luz) — Нү-Мексико штатынын Otero округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1615 киши. Болжолдуу аянты - 27.8 км². FIPS коду — 35-38330.
Көк-Жар кум-шагыл кени
Көк-Жар кум-шагыл кени Жалал-Абад облусунун Токтогул районунда, Торкен кыштагынан 20 км түндүк-батышта, Нарын д-нын оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 995–1005,4 м бийиктикте. 1969-ж. Түндүк Кыргыз геологиялык экспедициясы тарабынан геол. чалгындоо жүргүзүлүп, запасы эсептелген. Кен аймагындагы антропоген мезгилинде пайда болгон чөкмө тектер жатат. Кум-шагыл катмарынын калыңдыгы 14 мден ашат. Шагыл таштар жумуруланган гранит, конгломерат, кумдук, эффузия, акиташ тектеринен турат. 400 ммге чейинки шагыл фракциясы 55%, жалпак, сүйрү кесекчелер 22%ке чейин, кум (5 ммден майдасы) 23%. Кум полимиктүү, орточо жана ири бүртүкчөлүү. Арасындагы чаң 10%ке жетет, слюда (1–1,5%) кезигет. Кумдун көлөмдүк массасы 1600 кг/м3. Шагылдар иргелип жана жуулуп, чаңдан арылгандан кийин "300" маркасындагы бетонду алууга жарамдуу. Запасы А+В категориясы боюнча 2655 миң м3, С1– 4690 миң м3.
Тимашев Николай Сергеевич
Тимашев Николай Сергеевич (1886–1970) – орус - америка социологу, укук таануучу жана тарыхчы. Петроград политехникалык институтунун профессору (1916–20). 1928-ж. СССРден эмиграцияланып, 1936-жылдан АКШда жашайт. Тимашевдин ою боюнча, укуктук система бул-социалдык системанын жана анын өзгөрүүлөрүнүн өлчөгүчү, көрсөткүчү жана негизги “чагылдыргычы”.
Алай району
Алай району - Ош облусунда. Район 1928-ж. Алай-Гүлчө району болуп уюшулган; 1936-ж. андан эки район бөлүнгөн - Алай району жана Чоң-Алай району; 1959-ж. алар кайра биригип, Алай району түзүлгөн. 1992-ж. кайра эки районго - Алай жана Чоң-Алай районуна бөлүнгөн. Район облустун эң түштүгүндө жайгашып, чыгышынан Кытай, түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынан Кара-Кулжа жана Өзгөн, батышынан жана түндүк-батышынан Кара-Суу, Ноокат жана Чоң Алай райондору, түштүгүнөн Тоолуу Бадакшан облусу (Тажикстан) менен чектешет. Аянты 7,6 миң км2 (Ош облусунун аймагынын 26,0%). Калкы 86 648 киши (2023). Борбору Гүлчө шаарчасы. Район 14 айыл өкмөтүнө бөлүнөт. Райондо 64 кыштак бар.
Район бийик тоолуу Алай өрөөнү (чыгыш бөлүгү) менен Гүлчө өрөөнүндө жайгашкан. Алай өрөөнү түндүк бөлүгүнөн Алай кырка тоосу, түштүгүнөн Чоң Алай кырка тоосу (эң бийик жери - 7137 м, Ленин атындагы чоку) менен курчалган. Райондун деңиз деңгээлинен эң жапыз жери 1560 м (Гүлчө өрөөнүндө). Кен байлыктары: көмүр, кайнатма туз, сымап, сурьма, вольфрам, чымкөң, мрамор, курулуш материалдары, минералдуу жана ысык булактар ж. б.
Климаты
Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы Гүлчө өрөөнүндө -7,5°С, Алай өрөөнүндө -14,4°...-17,5°С, июлдуку Гүлчөдө 18,9°С, Алайда 9-15,4°С. Жылдык жаан-чачыны 300-500 мм. Ири мөңгүлөрү: Корженевский, Ленин ж. б. Суу тармактары жыш; ирилери: Гүлчө, Кызыл-Суу, Көк-Суу ж. б. Райондун түндүк чыгыш бөлүгүн ж-а орто бийиктиктеги тоолордун түн. капталдарын карбонаттуу күрөң топурак ээлеп, буудайыктуу ж-а шалбаалуу талаа өсүмдүктөрү өсөт. Ушул эле бийиктиктеги тоо капталдарынын чыгыш экспозицияларын майда дүңгөлүү, бетегелүү ж-а бетеге-дүйүм чөптүү талаа ээлейт. Талаа ж-а шалбаалуу талаа алкактары бийиктеген сайын токой ж-а шалбаа алкактарына өтөт. Тоо капталдарынын түндүк ж-а чыгыш экспозицияларынын тескей беттеринде (күңүрт-коңур тоо-токой топурагында) арча ж-а сейрек токой өсөт. Тоо-талаа топурактуу субальп ж-а альп алкактарында субальп ж-а альп шалбаалуу талаа ж-а талаа өсүмдүктөрү басымдуу. Кууш капчыгайларда бадал (итмурун, табылгы, изирик ж. б.), суу жайылмаларында чычырканак, тал, терек ж. б. кездешет. Нивалдык алкакта рихтерия, мамыры чөп ж. б. өсөт. Баалуу айбанаттарды коргоо ж-а көбөйтүү максатында Куршаб суусунун жайылмасында Гүлчө заказниги уюшулган.
Чарбасы
Алай районунун экономикасынын негизин мал чарбасы жана дыйканчылык түзөт. Райондо 2003-ж. 116,3 миң кой-эчки, 17,2 миң бодо мал, 9,4 миң жылкы, 20,7 үйкушу болгон. 2003-ж. 6,9 миң о эт (облуста өндүрүлгөн эттин 10,3%и), 17,5 миң о сүт (7,5%и), 342 о жүн (13,3%и), 1,3 млн даана жумуртка (3,9%и) өндүрүлгөн. Жалпы жер фонду 7582,0 миң га (2004), анын а. чга жарактуу жери 409,0 миң га (жеринен 53,9%). Анын басымдуу бөлүгү (387,9 миң га) жайыт. Айдоо аянты 5,0 миң га, анын 1,3 миң гасы сугат жер; 38 га көп жылдык өсүмдүк, 7,9 миң га чабынды. Дан (4,4 миң га, а. и. буудай - 3,2 миң га), картошка (0,5 миң га), май алынчу өсүмдүктөр (227 га), жашылча (244 га) айдалат (2003).
Райондо 5 өндүрүштүк (макарон, самын чыгаруучу, жыгач иштетүүчү, көмүр казып алуучу) ж-а дан эгиндерин кайра иштетүүчү 38 кичи ишкана иштейт. Район облуста өндүрүлгөн өнөржай продукциясынын 0,8%ин берет.
Негизги транспорту - автомобиль. Анын аймагынан эзелтен эле Орто Азия өлкөлөрүн Кытай, Индия, Пакистан, Афганстан м-н байланыштырган Улуу Жибек жолу өткөн. Негизги автомобиль жолдору: эларалык маанидегилери ОшХорог, Сарыташ - Дарооткоргон - Дүйшөмбү (Тажикстан), Сарыташ - Эркештам - Кашгар (Кытай). 2003-ж. автомобиль транспорту м-н 226,6 млн о жүк, 23,5 млн жүргүнчү ташылган. 2003/04-окуу жылында 38 орто, 4 толук эмес орто, 6 башталгыч мектеп, 1 кесиптик-тех. лицей болгон. Райондо 1 борб. ж-а 3 участкалык оорукана, 25 ФАП, 10 үйбүлөлүк дарыгерлер тобу, 4 аптека, мад-т үйү, 11 клуб, 1 райондук, 30 айылдык китепкана, 1 тарых музейи бар.
Боз-Кемпир
Боз-Кемпир, софора (Sophora) өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы дайым жашыл, анча чоң эмес дарак же бадал. Жалбырагы татаал канаттай. Гүлү сары, саргыч, агыш, сыякөк түстө, чачы же шыпыргыдай топгүлдүү. Чанагы цилиндрдей же төрт кырдуу. Май айында гүлдөп, мөмөсү августта бышып жетилет. КМШ өлкөлөрүндө 6 түрү бар. Гриффит Боз-Кемпир Кыргызстанда Разансай капчыгайында, Эчкилүү-Тоодо гана сейрек кездешкендиктен Кыргызстандын Кызыл китебине катталган. Япон Боз-Кемпир Кыргызстанда кооздук үчүн өстүрүлөт. Фергана тоолорунда жапайы түрү өсөт. Суукка чыдамсыз. Уулуу өсүмдүк. Андан дары, инсектициддер, боёк алынат.
Аэроцистит
Аэроцистит (гр. аэро..., kystis - кабы) - өрдөктүн жөжөлөрүнун жана жылкынын аба капчыгынын былжырлуу челинин сезгениши. Аэроцистит жылкыда тарсылдак безинин, таноонун, кеңилжээрдин сезгенишинен пайда болот. Жылкынын температурасы көтөрүлүп, таноосунан ириң аралаш суюктук агат.
Виборг же Чубарь методу менен операция жасалат. Өрдөк жөжөлөрү бул дартка суукка урунуудан чалдыгат. Жөжөлөрдү көлчүккө кое бербей, абанын нымдуулугу 60-70% болгон жөжөканада багып, жемге антибиотик кошулуп берилет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Черкассы (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Черкассы — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Краснояр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 3 киши. Почта индекси — 453153, ОКАТО коду — 80249844006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Адживика
Адживика– белгилүү бир көз карашта бекем турбаган, адамдын жан дүйнөсүнүн жоктугун айткан, б. з. ч. 6–5-к-дагы байыркы индиялык окуу.
Негиздөөчүсү Маркали. Орто кылымдагы трактат боюнча Адживиканын негизинде атомдук идея жатат. Адживика окуусу боюнча атомдордун 4 түрүнөн жаратылыштын төрт кубулушу суу, от, жер, аба жаралат. Жер, суу, аба, от атомдордун түрү жана жашоо гана өмүрдүн өзөгүн түзөт деген материалисттик көз караш.
Tears in Heaven
"Tears in Heaven" (кырг. Асмандагы көз жаш) - 1991-жылы Эрик Клэптон жана Уилл Женнингс чыгарган ыр. Биринчи жолу "Кайф" кинотасмасынын саундтрегинде жаңырган. Ырдын мазмунун Клэптондун төрт жашар баласынын өлүмүнөн туйган кайгы-муңу түзөт. "Асмандагы көз жаш" - Клэптондун карьерасындагы эң ийгиликтүү ырлардын бири: ал Billboard Hot 100 чартында экинчи сапка жеткен, Hot Adult Contemporary Tracks хит-парадында үч апта бою сап башында турган.
Кыргызстан стронций кендери
Кыргызстанда стронцийдин негизинен стратиформ жолу менен пайда болгон кенчелери белгилүү.
Стронций (негизинен целестиндүү) кенчелери бор-палеогендин кызыл түстөгү кумдук-чопо катмарларында топтолгон. Алар Жалал Абад облусунун Сузак районунда (Жийдебулак, Карабак ж. б.) кеңири тараган. Мында калыңдыгы 0,2 —2 м жана узундугу 1—3 км болгон бир нече кабатта стронций кычкылынын өлчөмү 3-6%.
Чүй облусунун Кемин районунда гидротерм жолу менен пайда болгон стронцийдин Сулутегерек кенчеси белгилүү.
Сарт-Лоб (Иглин району, Башкыртстан)
Сарт-Лоб — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Уктеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 417 киши. Почта индекси — 452417, ОКАТО коду — 80228870003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ислам конференциясы уюму
Ислам конференциясы уюму - 1969-жылы сентябрь айында Марокконун борбору Рабат шаарында Ислам өлкөлөрүн бириктирүү максатында түзүлгөн эл аралык уюм. Анын 57 мүчөсү бар жана Европа Уюму же БУУ сыяктуу эле юридикалык тарап болуп эсептелет. «Кудайдын чиркөөсү» (Church of God) аттуу диний жолдо жүргөн жөөт улутундагы Денис Майкл Рохан аттуу австралиялык киши 1969-жылы 21-августта Акса Мечитин өрттөп жиберүүгө аракеттенгенинен улам Ислам өлкөлөрүнүн жетекчилери ИКУну түзүүгө чечим чыгарышкан. Бул уюмдун БУУда туруктуу өкүлчүлүгү бар. Ислам өлкөлөрүнүн Пакистанда болуп өткөн II Жыйынында Ислам Өнүктүрүү Банкын куруу пландаштырылат. Бул жыйындан кийин ИКУнун финансы жана экономикалык иштер боюнча министрлери 1973-жылы болуп өткөн Сидде чогулушунда финансы жана валюталык фондду курууну сунушташкан. Акырында ИКУнун 1975-жылы 20-октябрдагы саммитинде Ислам Өнүктүрүү Банкын курууга чечим кабыл алынган. Азыркы учурда ИКУ ислам дүйнөсүн бириктирген маанилүү уюм болуп эсептелет.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Аяктар
Аяктар – 1) жаныбарлардын таяныч жана басуу кызматын аткаруучу органы. Омурткасыздарда бир нече, омурткалууларда эки жуп, балыrгарда көкүрөк жана курсак сүзгүчторү, жерде-сууда жашоочуларда, сойлоочуларда, канаттууларда, сүт эмүүчүлөрдө алдыңкы жана арткы аяктары бар. 2) Аяктар адамда кол жана бут болуп бөлүнөт.
Кыргызстан 2014 кышкы Олимпиада оюндарында
7-февралдан 23-февралга чейин Орусиянын Сочи шаарында өтө турган кышкы Олимпиада оюндарына Кыргызстандан 1 гана спортчу катышат. Сочи олимпиадасына катышууга укук берген жолдомону тоо лыжасы боюнча спорт чебери Дмитрий Трелевский гана алды. Себеби ал эки жыл аралыгында дүйнө кубогунун мелдештерине катышып, Сочи олимпиадасына жолдомо алууга жеткидей упай топтой алган. .
Ак-Сөөк
Ак-Сөөк (Ак-Сөөк) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Москва районундагы айыл. Чапаев айыл округу составына кирет.
Полиомиелит
Полиомиелит (байыркы грек тилинен πολιός — боз и µυελός — жүлүн)  — көбүнчө балдардын катуу кармаган жугуштуу оорусу.
Оору түрлөрү
Нерв системасы жабыркап, көбүнчө шал болот. Анын шал кылбоочу (жеңил) түрү да бар. Ал байыркы мезгилден бери эле белгилүү болуп, кеңири таралган. Полиомиелит вирусун жасалма жол менен өстүрүп көбөйтүү жана андан вакцина жасоо — балдарды массалык түрдө эмдөөгө мүмкүнчүлүк берди. Мунун негизинде аны кыска мөөнөттүн ичинде азайтууга, айрым өлкөлөрдө жок кылууга мүмкүн болду. Полиомиелит азыркы мезгилде биздин өлкөдө өтө сейрек учуроочу жана жеңил өтүүчү дарт болуп калды.
Вирустары тууралуу
Аны вирустар козгойт. Козгогуч төмөнкү температурага өтө туруктуу. Тоңдурулган түрдө вирус бир топ жылдап, сууда жана тамак азыктарында бир нече жумага чейин сакталат. Ошону менен катар ультракызгылткөк нурлардын таасирине, жогорку температурага туруксуз. Ал хлорлуу акиташтын эритмеси, суутек өтө кычкылы, марганцовкага өтө сезгич келет. Ооруну оорулуу киши жана вирус алып жүрүүчү жугузат. Вирус дени соо кишиге ичеги-карын жолдору (ооз) аркылуу козгогуч менен булганган тамак-азыктарды, жашылча-жемишти, чийки сүттү, кайнатылбаган сууну ичкенде жугат. Айрым учурларда оорунун алгачкы 3—5 күнүндө вирус алкым былжыр челинде да болушу мүмкүн.
Оорунун жүрүшү
Сыркоологон киши сүйлөгөндө, жөтөлгөндө, чүчкүргөндө шилекейи менен сыртка бөлүнүп, абаны булгайт. Козгогуч дени соо кишинин организмине ошол булганган аба менен дем алганда жугушу мүмкүн. Ошондой эле булганган үй тиричилик буюмдары (оюнчук, идиш-аяк жана башкалар) менен да жугат. Оору капысынан катуу кармайт. Дене ысыйт (38—39°ка чейин). Сыркоологон киши жөтөлүп, чүчкүрүп, тамагы ооруйт, айрым учурда ичи өтөт. Оорунун мындай белгилери 4—5 күндөн кийин басаңдайт, бирок бир жумадан кийин дене кайрадан ысып, буттун булчуңдары ооруп, кыймыл начарлап, шал болот. Бул оорудан кийин ооруган буттун же колдун кыймылы толук күчкө келбей, дененин соо жагына караганда начар өсүп, шал болот. Дарылоо комплекстүү жүргүзүлүп, массаж, дарылоо физкультурасы, атайын ортопедиялык аппараттар колдонулат. Ошондой эле санаторий- курорттук дарылануу сунуш кылынат. Оорунун жеңил түрүндө узакка созулган талыкпаган дарылоонун натыйжасында шал болгон кол, буттун иштөөсү жакшырып, калыбына келиши мүмкүн. Полиомиелиттин шал кылбаган формасы жеңил түрдө, сасык тумоо же ич өткөк оорусу сыяктуу өтөт. Ооруну ооруканада гана дарылоо керек. Оорулуу кишини төшөккө тынч жаткыруу зарыл. Оорулуу жаткан бөлмөдө же ооруканада дезинфекция жасалат. Алдын алууда ооруга каршы эмдөө жүргүзүлөт.
Алдын алуу
Эмчектеги балдардан баштап 16—17 жашка чейинки балдар эмделет. Бул ооруга каршы эмдетүү сөзсүз белгиленген мөөнөттө жана көрсөтүлгөн жашта жүргүзүлүүгө тийиш. Ошондой эле колду тамак ичээрдин астында жана дааратканадан кийин таза жууп, жашылча-жемиштерди жууп пайдалануу, сууну же сүттү кайнатып ичүү, үйдө, айрыкча балдар бакчаларында тазалыкты сактоо чоң мааниге ээ.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кумжа
Кумжа (лат. Salmo trutta) – сом балыктардын бир түрү (Лосостор).
Сариймек
Сариймек — Ат-башы районунун аймагы аркылуу аккан суу, Терек суусунун (Как- шаалдын алабы) сол куймасы. Узундугу 47км, алабынын аянты 125 км2. Какшаал тоо тизмегинин түндүк капталынан башталып, кууш өрөөн аркылуу түндүккө, 15кмден кийин түндүк чыгышка агат. Ортоңку агымынан төмөнүрөөк (30 км аралыкта) жерге сиңип кететда, 3–5 кмден кийин кайра чыгат. Кар жана булак сууларын ан куралат. Жылдык орточо чыгымы 1,23 м3/сек. Май айында кирип, сентябрда тартылат.
Акчелбак
Акчелбак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Төмөнкү Терсь дарыясынын сол жээгинен 74 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Көк-Кыя көмүр кени
Көк-Кыя көмүр кени — Жалал-Абад облусунун Тогуз-Торо районунда, Фергана тоо тизмегинин түндүк-чыгыш капталында, Көк-Кыя суусунун төрүндө, Кен “Батыш” жана “Чыгыш” аттуу эки участкага бөлүнөт.
1939-ж. издөө иши, 1943-55-ж. геол. cъемка, издөө иштери жүргүзүлгөн. Көмүр туюк свитасынын ортоңку жана жогорку бөлүгү менен байланышкан. Көмүр кабаттарынын, кабатчалардын саны 50–60ка жетет. Кабаттардын калыңдыгы 0,04–1,65 м. Көмүрдүн сапаты, технологиялык касиеттери начар изилденген. Күлдүүлүгү 4,53%тен 13,89%ке чейин, күйүү жылуулугу 34,05–35,61 МДж/кг (8107–8507 ккал/кг). Болжол ресурстары 114182 миң т.
Waiting on the World to Change
"Waiting on the World to Change" (кырг. Дүйнөнүн өзгөрүшүн күтүү) - америкалык рок-музыкант жана ырлардын автору Жон Мейердин экинчи студиялык альбому болгон Continuum'дагы (2006) экинчи ыры. Ырды Мейер өзү жазган, продюсерлеши Стив Жордан болгон. Мыкты эркек поп вокал аткаруу категориясында "Грэмми" сыйлыгына татыган (2007).
Люльва (дарыя)
Люльва — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 471 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Качыр
Качыр (латынча mulus) – жылкы (бээ) менен эшекти аргындаштыруудан алынган үй жаныбары. Чоңдугу, ийкемдүүлүгү жылкыга, чыдамдуулугу, иштемчилдиги эшекке окшош. Качыр көп жыл жашайт, пароплазма жана инфекция анемиясына дээрлик чалдыкпайт. Тоютту колдон талап кылбайт. Качыр тукум бербейт. Өңү негизинен өзүн тууган бээникине окшош. Күч унаа катары пайдаланылат. Иштемчилдигине жараша жүкчүл жана чегилме качырга бөлүнөт. Ыйык жалынан бийиктиги: жүкчүл качырдыкы 110–140 см, чегилме качырдыкы 160 см. Жүкчүл Качырдын салмагы 300– 400 кг. Качыр Борбордук Азия, Закавказьеде, ошондой эле Азия, Африка өлкөлөрүндө, Европанын түштүгүндө асыралат.
Айдаралы Жөргөлөк
Айдаралы Жөргөлөк (Еейшүкүр уулу)-Белгилүү комузчу, акын, куудул.
Өмүр жолу
Айдаралы Жөргөлөк 1861-жылы Кара-Буура районун,  Кызыл-Адыр айылында  туулган. Анын комузга, Ырга шыктуулугу  бала чагынан  эле корүнө баштаган. “Курманбек”, “Кожожаш” кенже эпосторун айтып, өзү да тамаша,күкү аралашкан ырларды чыгарган.Кыякчы, чоорчу  да болгон. Бардык өнөрлөрүнүн ичинен  комузчулугу   алдыда турган.
Чыгармалары
Айдаралы Жөргөлөктүн чыгармалары жана башка күүлөрү элге   кенири белгилүү. Ал ашкере куудул,  чебер аткаруучу катары белгилүү  болгон. Ар бир күүнү ыр менен коштоп черткен. Күүнүн ыргагына жараша кебете-кешпирин  кубултуп, топусун төбөсүнө  ойнотуп, ордунан жөрмөлөп, кол ойнотуп черткен. 1934-жылы 83 жаш  курбалында  бул дүйнөдөн  көзү откөн.
Колдонулган адабият
Кагакбай А."Кылым инсандары" Бишкек, 2003-жыл.
Полиптер
Полиптер — дем алуу жолун, жатын, карын, жоон ичеги, көтөн-чучук, табарсык жана башка лардын былжыр челинде өсүп чыккан патологиялык түзүлүш.
Глухов Борис Григорьевич
Глухоб Борис Григорьевич (1941, Иркутск шаары)— композитор. Москвадагы П. И. Чайковский атындагы мамлекеттик консерваторияны бүтүргөн (1966). 1970—72-ж. Фрунзедеги Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунда окутуучу, 1972 — 76-ж. Кыргыз мамлекеттик Т. Сатылганов атындагы филармониянын көркөм жетекчиси. 1976-жылдан Кыргыз мамлекеттик телекөрсөтүү жана радиоуктуруу комитетинин музыкалык редакциясында эмгектенет. Г. кыргыз музыка фольклоруна кайрылып бир нече көлөмдүү чыгармаларды жараткан. «Бабам Манас жөнүндө баллада» акапелласын Т. Кожомбердиевдин сөзүнө жазган.
Боз күрөң топурак
Боз күрөң топурак — кургакчыл субтропик алкагынын бадалдуу тоолорундагы топурак тиби. Ал 1,5—3,5% чиринди, 0,1—0,3% азот, 8—14% карбонаттан турат. Жогорку катмары жумшагыраак, ал эми ортоңку катмары өтө чополуу болгондуктан нык келет. Ал кадимки шалбаа, жетилбеген жана гипстопуракка бөлүнөт. Закавказьеде, Орто Азияда тоо этектеринде болот. Кыргызстанда ал каралжын боз же күрөң карбонаттуу келет. Механикалык курамында оор жана чопо минералдар көп болгондуктан сугарганда топурак тез катат. Бирок, беде эгилгенде структурасы кайрадан калыбына келет. Бозкүрөң топурактуу жерге пахта, дан өсүмдүктөрү эгилип, жүзүм, өрүк, шабдалы, анар, мисте өстүрүлөт.
Полиптер
Аныктоо жана дарылоо
Дартты аныктоодо негизинен рентген, эндоскопия жана морфологиялык (кесип алып микроскоп менен текшерүү) изилдөөлөр жүргүзүлөт. Полиптерди дарылоодо көп учурда хирургиялык операциялар колдонулат.
Глухов Борис Григорьевич
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Полиптер
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дэвид Гартли
Дэвид Гартли (1705–1757) – англис философу, психологу, медиги; ассоциативдик психологияны негиздөөчүлөрдүн бири.
Гартлинин айтуусу б-ча, тышкы чөйрөнүн таасири адамдын сезим органдарына вибрация (титирөө, термелүү) пайда кылат да, алар мээге жеткизилет. Вибрациянын тартиби, тездиги, багыты мээде руханий жаратылышы бар кандайдыр бир сезимдерди ж-а идеяларды жаратат. Гартли биринчи болуп кайталануунун баттыгынан ж-а психикалык кубулуштардын алгачкы ассоциацияларынын татаалдашынын натыйжасында психикалык ишмердүүлүк акырындык м-н түзүлөт деп, ассоциация механизмин адамдын психикалык ишмердүүлүгүн түшүндүрүүчү принципке айландырган. Ушуга окшоштуруп жалпы түшүнүктөрдүн пайда болушун кайталап түшүндүргөн. Психиканы түшүнүүнүн андан ары өнүгүшүнө зор таасир кылган ушул пикирлерди Гартли өзүнүн «Адам, анын түзүлүшү, анын милдети жана үмүттөнүүсү жөнүндө ой жүгүртүү» (1749) деген эмгегинде баяндаган.
Кеңарал шаар чалдыбары
Кеңарал шаар чалдыбары – 10–12-кылымдарга таандык шаар калдыгы. Талас облусунун Бакайата районуна караштуу Кеңарал айылынын түштүгүнөн орун алган. Ал бир нече комплекстен турат. Шаардын дубал менен курчалган борбордук бөлүгү туура эмес тик бурчтук формасында. Бузулган дубалдарынын бийиктиги 1,5 м, түп жагынын калыңдыгы 12–15 м. Кире турган үч эшиги болгон. Андан станокто жасалган ар түрдүү формадагы карапа идиштер: мойну ичке, казанга окшош идиштер, табактардын сыныктары табылган. Ошондой эле бул комплекске 0,4 км түштүк-батышта жайгашкан Төрткүл кирет. Төрткүл жактары 44 м болгон 4 чарчы формасында. Шаар чалдыбарына жакын жердеги көрүстөндөн 10–12-кылымдарга таандык карапанын сыныктары, моңгол дооруна мүнөздүү чырактар табылган. Gategoru:Кыргызстан Gategoru:Мурас Gategoru:Исскуство Gategoru:Тарых
Иван-Вож
Иван-Вож — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сокся дарыясынын сол жээгинен 79 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дельта
Дельта – деңиз же көлдүн тайыз жерине куйган ири дарыянын төмөнкү агымындагы агынды-шиленди тектерден түзүлгөн түздүк. Термин гректин "Δδ" (дельта) деген баш тамгасынан алынган, анткени ошол убакта Нил дарыясынын чатын үч бурчтукка окшоштурушкан. Дарыя куйган жерде суу агымынын ылдамдыгы кескин басаңдашынан агындылар чөгүп, сайроондор пайда болот. Алар бара-бара сууну сай-сайлатып бөлүп, агым бир нече салаа боюнча агып калат. Убакыт өткөн сайын дельтанын аянты деңизди карай чоңоёт. Дельтанын жайылып чоңоюшунун ылдамдыгы жылына бир нече мден жүздөгөн мге чейин жетет. Айрым ири дарыялардын дельтасы чоң аянтка ээ. Мисалы, Амазонка дарыясыныкы 100 миң км2, Волганыкы 13 миң км2 жана башка. Пайда болушуна жана өсүп-өрчүшүнө байланыштуу үч бурчтуу дельта (Нил дарыясы), жалпак дельта (Миссисипи, Кура), догоо сымал (Лена), тумшук сымал (Тибр), бөлүнгөн (Камчатка), толгон (Кубань) жана башка болуп бөлүнөт.
Боз кыроо
Боз кыроо 1) күз маал, кеч күз; 2) кеч күздө түшкөн кыроо, бубак.
Кара деңиз Экономикалык Кызматташтыгы (КЭК)
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Мамат Айбалаев
Айбалаев Мамат Марипович
Мамилекеттик ишмердин өмүр жолу
1939-жылы Баткен району, Говсубар айылында туулган. Фрунзедеги политехникалык иниституттун тоо-геологиялык факультетин бүтүргөн. РСФСРдин Свердлов облусундагы Дегтяревск кен участкасында мастер, участоктун начальнигинин орун басары, Хайдаркан сымап комбинатында участоктун начальниги, башкы инжинери, комбинаттын башкы инжинер дректору, Кыргыз ССР Мамилекеттик пландоо комитетинин төрагасыные биринчи орубасары, Кадамжай сурьма комбинатынын директору болуп иштеген. 2000-жылдан тартып жаңы уюшулган Баткен облусунун губернатору. КРнын Жогорку Кеңешине депутат болуп шайланган. КР инжинердик академиясынын мүчө-корреспонденти.
Сыйлыктары
Эмгек Кызыл Туу, Элдердин достугу, “Ардак белгиси” ордендери менен сыйланган. Илим жана техника боюнча Маилекеттинк сыйлыктын ээси.