cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргыз улуттук драма театры
Кыргыз жергесиндеги cоветтик агитациялык театрдын пайда болуш тарыхынан
Ал эми бүтүндөй бойдон республиканын коммунисттик бийлигинин, анын гуманитардык жана көркөм интеллигенциясынын официалдуу көз карашы болгон мына бул төмөндөгү академиялык аныктамага (“Академия наук Киргизской ССР, институт истории” деген “шапке” турат – Ж. К.) токтоло өтөлү: “Широко используя театральные элементы в народных играх, творчество акынов-импровизаторов, сказителей, комиков, музыкантов и певцов, опираясь на богатейший сенический опыт русского народа, на художественную самодеятелность, киргизский народ впервые в своей многовековой истории создал профессиональный театр, который положил начало другим видам национально-профессионального искусства”. (История Киргизской ССР. Фрунзе, “Кыргызстан”, 1986, 480-бет).
Албетте, жогоруда алынган цитаталардан жамырап көрүнүп тургандай, бул аныктамалардын бир беткей өкүм сүрүп, биринен сала бирине өтүп, тынымсыз уланып келгенин объективдүү жагдайы эмнеге байланышканы бизге эң сонун түшүнүктүү. Биринчи кезекте саясий-идеологиялык конъюнктурага баш ийип, совет бийлигинин, коммунисттик системанын таптык коомдун (кул ээлөчүлүк, феодалдык, капиталисттик) алдындагы артыкчылыгын даңазалаганга багытталган бул көз караштар, Октябрь төңкөрүшүнөн кийин пайда болгон жаңы социалисттик коомдун   мурда болуп көрбөгөндөй “гумандуулугун”, СССРдин территориясында жашаган бүтүндөй улуттардын, калктардын майдасынан ирисине чейин (бир гана орус элинен башкасы) ар тараптуу өсүп-өнүүгүсүнө карата “аталык камкордугун” көрсөтүш үчүн жасалган,  агитациялык-пропагандалык саясатынын эң уңгулуу бөлүгү болчу.
Мунун башкы себебин 1917-жылдагы Октябрь социалисттик төңкөрүшүнөн кийин, мурдагы Орус империясынын территориясында болуп өткөн кескин саясий өзгөрүүнүн натыйжасында пайда болгон, социалисттик деп аталган жаңы коомдук-экономикалык формациянын калыптануу процессинин контекстинде кароо абзел. Эмне дегенде, жаңы саясий кырдаалды жаратышкан большевиктик жетекчилер, социалисттик коомдук-экономикалык  формацияны кандай болбосун калыптандырууга, совет бийлигин  орнотууга далбас урушуп, мурдагы Орус империясынын элдерине өздөрүнүн идеологиялык көз карашын кылычтын мизи, мылтыктын күчү менен таңуулашып, совет бийлигин орнотуунун жана чыңдоонун жаңы формаларын ишке киргизишкен. Адатта, мындай учурда үгүттөөнүн (агитация-пропаганда) ар түрдүү оптималдуу түрлөрү пайдаланылат эмеспи. Андыктан, Ала-Тоо жергесинде европалык типтеги музыкалуу-драмалык студиянын уюшулушу, кыргыз элин дүйнөлүк маданиятка кошуу кадамы гана эмес, эң биринчи кезекте саясий максатты көздөгөн: 99% кат-сабаты жоюлбаган, гезит окуй албаган, радио жетпеген, кечээки көчмөн элдин арасында совет бийлигин чыңдоо, большевиктик (коммунисттик) идеологияны жайылтуу үчүн үгүт-насыят иштерин жүргүзүүнүн жападан жалгыз формасы театр болгон. Ошондуктан, Кыргызстандагы алгачкы музыкалуу-драмалык студия, биринчи кезекте, большевиктердин Октябрь төңкөрүшүнөн кийин “Театральный Октябрь”  деген саясий-идеологиялык долбоордун, волюнтаристтик концепциянын негизинде пайда болгон “агиттеатрдын”  үлгүсүндө  түзүлүп жатат.(”...практики и теоретики театра, сплотившие под лозунгами “Театрального Октября”, сразу и без колебаний заявили о своей готовности поставить искусство на службу освобожденному народу, Советской власти”. (''История русского советского драматического театра. Москва, “Просвещение”, 1984, 41-бет); ”Агитационный театр был действенным средством революционного воспитания. Он не только подымал дух народа, но заменяя газету, разъяснал всем и каждому принципы внешней и внутренней политики Советской власти. Все, чем жила страна, находило отражение в “агитках”. (История русского советского драматического театра, 62-бет''). Ошон үчүн, кыргыз музыкалуу-драмалык студиянын алгачкы эле спектаклдери марксизм-ленинизм элдешкис ички душмандашуу катары көрсөткөн “таптык”, “антагонисттик” деп мүнөздөгөн мурдагы феодалдык коомду ашкерелөөгө багытталган . Бул саясий-идеологиялык тенденция Улуу Ата Мекендик согуш (1941 - 1945) башталып, совет мамлекетинин сырткы душманы пайда болгонго чейин токтобой уланып жатат . Кыргыз музыкалуу-драма студиясынын базасында түзүлгөн театрдын репертуарынын 80% и да, дал ошол саясий-идеологиялык позициядан иштелген.
Студияны ачууга карата кабыл алынган тарыхый документтерге токтололу. 1926-жылы, Бүткүл союздук коммунисттик (большевиктер) партиясынын (ВКП(б) – Ж. К.) Кыргыз АССРинин областтык коммунисттик партиялык комитетинин 11-октябрдагы токтому менен тоолуу аймактын элине европалык типтеги музыкалуу-драмалык студияны ачуу чечими кабыл алынган. Жакшылып баамдап көрүңүздөр, бул тарыхый чечимди идеологиялык орган – партиянын борбордук комитети кабыл алып жатат. А ошого жараша, компартиянын чечими кабыл алынган соң, ал дароо эле иш жүзүнө токтоосуз ашырылып жатат - ошол эле жылдын 2-ноябрынан тартып, Ташкенттен орус адистери чакыртылып келинип, Кыргызстандын борбору Пишпекте аталган студия өз миссиясын өтөөгө киришет.
Иш жүзүнө келгенде бул студияны ачуу саясий-идеологиялык максат менен ишке ашырылганы көмүскөдө калып, ал кездеги официалдуу бийлик дагы, кийинки совет доорунун тарыхчылары дагы  жогоруда белгилегендей “кыргыз элинин артта калуучулугун (анын ичинде маданият жактан дагы – Ж. К.) жоюу максатында ишке ашкан болчу” деген  кыязда саймедирешип,  маселени башынан эле мифтештирип ташташкан. Караңыздар: “X съезд (ВКП(б)нын – Ж. К.) определил курс партии на ликвидацию фактического неравенства отсталых народов” (История коммунистической партии Советского Союза. Москва, Издательство политической литературы. 1985, 296-бет) деп, официалдуу бийлик, саясий-иделогиялык жетекчилик аныктама берип жатат. Ушул эле ой советтик тарыхчылардын эмгектеринде “В резолюции “Об очередных задачах партии в национальном вопросе”, принятой на Х съезде, говорилось: “...задача партии состоит в том, чтобы помочь трудовым массам невеликорусских народов догнать ушедшую впередь центральную Россию, помочь им... развить у себя прессу, школу, театр, клубное дело и вообще культурно-просветительные учреждения на родном языке”, делинип кашкайып турат. (О. Кайдалова. Традиции и современность. Москва, «Искусство», 1977, 21-бет).
А иш жүзүнө келгенде, жаңыдан ачылган студия биринчи кезекте Совет бийлигинин орношуна жана чыңдалышына, коммунисттик идеологиягнын жайылтылышына, таптык коом, таптык күрөш деген түшүнүктөрдү тоолук көчмөн элдин аң-сезимине сиңирүүгө кызмат өтөш керек болчу. Анын эң негизги агитациялык-саясий функциясы ушул эле. “Рожденный революцией, агитационный театр республик Средней Азии был тесно связан с общими социальными тенденциями и художественными всего агитационно-политического театра 20-х годов”, деп жазат, Орто Азия театры боюнча көрүнүктүү театр иликтөөчү, тарыхчы О. Кайдалова. (О. Кайдалова. Традиции исовременность, 56-бет).
Эми, музыкалуу-драмалык студиянын жогорудагы агитациялык-саясий пландагы репетуарына жакшылап абай салсак О. Кайдалованын оюуна толук жооп ала алабыз.
Түзүлгөнүнөн тартып төрт ай өтүп-өтпөй эле, музыкалуу-драмалык студия марксизм-ленинизм философиясынын квинтессенциясы болгон таптык коом – эзүүчү жана эзилүүчү тап жөнүндөгү аныктамасына ылайык - “эзүүчү тапты, анын ичинен ошол таптын активдүү өкүлдөрү катары саналган молдо, кожо, имам, сопуларды ашкерелеген, анын эсебин колуна берген, эл ичинен чыккан герой” - “Молдо Насирдинди” дароо сахналаштырышкан: “1927-жылы 18-мартта Мамашариптин мечитинен бир квартал түндүк жагында турган жумушчулар клубунда Н. Н. Елениндин “Молдо Насирдин” аттуу 3 көшөгөлүү комедиясынын биринчи премьерасы болду. Анын идеялык-көркөм мазмуну – эмгекчи элди караңгылыктын туткунунда кармап жокко ишендирген, эзүүчү таптын идеясын ишке ашырган, ислам дини колдогон кожо, молдо, сопу, имамдардын жүзүкаралык бети ашкереленген (Кыргызстан мамлекеттик Эмгек Кызыл Туу ордендүү академиялык драма театры. Фрунзе, Кыргызстан, 1978, 8-бет)”. Албетте, ошол эле Көпбай Күмүшалиев күбөлөндүргөндөй, бул оюн менен студиячылар кыргыз айылдарын түрө кыдырып, карапайым калктын идеологиялык аң-сезимин калыптандыруучу агитациялык-пропагандалык оюн көрсөтүшмөк: “Студияны уюштуруунун максаты – кыргыз эл массасын кыдырып, аларга оюн көрсөтүп туруучу драма жана музыкант артист кадрларды окутуп, даярдап чыгуу жагы”.(Күмүшалиев К. Кыргыз театрынын салтанаты, 16-бет).
Мына, дароо эле баамга түшкөн, европалык типтеги музыкалуу-драмалык студиянын Ала-Тоого большевиктер партиясынын, совет бийлигинин чечими менен эмне себептен алынып келинишинин нукура максаты.
“Молдо Насирдинди” улай эле, музыкалуу-драмалык студия бир жылдын ичинде, дүйнөлүк классикалык драматургияны эмес, “Эски турмуш”, “Жаңы турмуш”, “Эскиден калган энчилер”, “Волисполкомдо иш күнү”, “Кайгылуу Какей” деген накта агитациялык –саясий пьесаларды биринен сала бирин сахналаштырып, анан оюндар чыгаар замат эле Ала-Тоо жергесин жөө-жалаңдап, ат арабачан кыдырып, элет элинин идеологиялык-саясий сабаттуулугун арттыруу иш-аракеттерин улантат.
Аттарынан эле көрүнүп тургандай бир жактуу, тенденциялуу, жеке басар бир гана партиянын үстөмдүгүнө, бир тараптуу тар концепциясына баш ийдирилген жогорудагы драмалардын максаты, тарых чындыгын чагылдыруу эмес, биринчи кезекте, Кыргызстанда совет бийлигин чыңдоого кызмат өтөө, көчмөн кыргыздардын “мээсин түзөө” (“промывание мозгов”) болгон.
Кат-сабаты жоюла элек кыргыз элинин аң-сезимине эзүүчү менен эзилүүчү тап деген түшүнүктү терең сиңирүүгө, саясий-идеологиялык сабаттуулугун арттырууга багытталган бул пьесанын конфликти, калкыбыздын жашоо образынан, каада-салтынан алда канча алыс тургандыгы, карандай маркстик-лениндик философиянын концепциясынын негизинде курулганы бадырайып көрүнүп турбайбы. Кыргыздын аялзаты кудалашуу жолу менен турмушка чыкканы чындык. (Баса, бул жол, совет доору, андан кийин азыркы эгемендүүлүк заманында күчөп аткан, кыздарды койчо көтөрүп ала качкан, адамкерчиликке да, мыйзамга да, адам укугуна да сыйбаган жапайы көрүнүштөн бир кыйла цивилдүү эмеспи). Бирок, кыргыз аялзаты элибиздин көчмөндүгүнө жараша, жоокерчилик заманды башынан көп кечиргендигине байланыштуу, паранжы жамынтып, социалдык теңсиздиктин баардык запкысын тарттырган элдердин ургаачыларына караганда, алда канча эркин экенин, жүзү ачык, шайдоот гана жүргөнүн мындай коелу, жубайы менен тең жарышып, колуна курал алып, душман менен салгылашкан учурларын, керек болсо байыркы амазонкалар сыяктуу жалаң кыздардан жоокер топтоп (Жаңыл Мырза сыяктуу), нечен кандуу кармашка катышкандарын каякка алып барабыз? Кыргыздын улуттук оозеки-көркөм чыгармачылыгында Каныкей, Кыз Сайкал, Айганыш, Жаңыл Мырза, Бурулча, Акыл Карачач, Гүлгаакылардын образдары бекеринен жаралган  бекен? Ушул улуу ургаачылардын сабындагы, Орто Азия элинен чыккан кеменгер эл бийлеген аял – Курманжандын турпатын дегеле кайсы саясий-идеологиялык алкакка баш ийдире алабыз?
Демек, дээрлик жетимиш жыл боюу “кыргыздын улуттук профессионал драматургиясынын туну” аталып, социалисттик реализм методунун элеттик драматургиядагы жогорку үлгүсү катары бааланып келген “Кайгылуу Какей”, мына ушундай салттуу, тарыхый чындыкка таптакыр коошпогон, бир жактуу, тенденциялуу чыгарма экенин, кыргыз эли эгемендүүлүккө жеткенден кийин гана минтип ачык айтууга мажубур болуп  жатабыз.
Ошол эле “Кайгылуу Какейдин” жолун түздөн-түз улаган, анын саясий-идеологиялык шаблонун толук кайталаган драма К.Жантөшевдин “Карачачы”. Студия уюшулгандан кийин эки жыл өтпөй кыргыз артисттери Гоголдун “Текшерүүчүсүн” коюшат. Бул факты да кыргыз-совет театрынын тарыхында, ал түгүл ушул азыркы учурда да, ал студиянын классиканы өздөштүрүүгө күчү  жетип калганынын күбөсү - демек чоң жетишкендиги болчу деген кыязда бааланып жүрөт. Иш жүзүндө, бул дагы тарых чындыгына туура келе бербейт. Болуптур, эки жылдын ичинде студиянын артисттери толгон-толгон томдорду окуп, Станиславскийдин системасын чып-чыргасын коротпой үйрөнүп - европалык, дүйнөлүк драматургияны өздөштүрүүдөгү театралдык академизмдин багытына түшүп, жалпы адамзаттык классикалык мурастарга тиши өтүп калган экен дейли. Анда эмне үчүн алар Гоголду эмес, Пушкинди же Гольдонини, болбосо Эсхил, Софокл, Еврипид, Шекспирди коюушпайт? Анткени, Гоголдун “Текшерүүчүсү” коммунисттик философиянын негиздөөчөрүнүн концепциясына аябай бап келген, большевиктердин таптык көз карашынын критерийлеринен алганда “эзүүчүлөр табынын чириген коомун, бузулган моралын” ашкере кылган чыгарма болгон.
20-кылымдын отузунчу жылдарынын башындагы кыргыздын улуттук алгачкы музыкалуу драмасы “Ажал ордуна” да (либреттонун автору Ж.Турусбеков) тарыхта дүң болуп, чоң сыймык менен айтылып, жазылып келе жатат, жетимиш-сексен жылдан бери карай. Адатта, айрыкча совет доорунда бул музыкалуу драма кыргыздын биринчи улуттук-боштондук кыймылын таасын жана оъективдүү чагылдырган чыгарма катары аныкталып келген. Октябрь төңкөрүшүнүн көп сандаган юбилейлик мааракесине карата “Ажал ордуна” Кыргызстандын драмалык дагы, опералык дагы театрларынын сахнасында байма-бай коюлуп турган. ”Кайгылуу Какей” сыңары эле “Ажал ордуна” дагы кыргыз совет драмтургиясынын идеологиялык жактан программалуу чыгармаларынын катарына кирген. А чын-чынына келгенде, Ленин жолун ташка тамга баскан жол деп даңазалаган автордон тарыхый чындыкка коошо турган либреттону күтүү мүмкүн эмес болчу. Ошондуктан, “Ажал ордуна” музыкалуу драмасы тарыхый чындыкты коммунисттик вульгардык философиянын позициясынан фальсификациялаган, совет бийлигинин заказын аткаруудан улам жаралгандыгы, мыйзамченемдүү көрүнүш.
Чыгармадагы тарыхый чындык бурмаланган эң эле орчундуу учурларды көрсөтө кетейин.
Биринчиден, драманын конфликтти “Кайгылуу Какейдикиндегидей” эле жасалма. Ал толук бойдон мурдакы таптык чыгармалар сыңары маркстик-лениндик философиянын концепциясына так баш ийдирилип, ошондуктан эки таптын – эзүүчүлөр менен эзилүүчүлөр, башкача айтканда бай-кедейдин ортосундагы шаблондуу карама-каршылыкка негизделген. Ал шаблонго - коммунисттик идеологиянын, совет бийлигинин постулатына  ылайык, “Ажал ордунадагы” кыргыз элининин улуттук-боштондук кыймылынын жетекчиси,  албетте, кедей жигит Искендер, ал эми ички душмандары болсо, баякы эле байлар. Көрүнүп тургандай, “Ажал ордуна” музыкалуу драмасы нукура иделологиялык искусствонун улуттук үлгүсү болуп эсептелет. Экинчиден, бүткүл кыргыз элинин башына болуп көрбөгөндөй мүшкүл алып келип, жалпы улуттук катастрофага айланган Улуу Үркүндүн чыгышы “Ажал ордунада” сүрөттөлөгөндөй бир жактуу, ашкере тенденциялуу эмес. Бул улуттук трагедиянын чыгышынын объективдүү жана субъективдүү себептери, жалпы элдик кыймылдын козуткуч күчтөрү, көтөрүлүштүн башында кимдер турганы тууралуу тарых чындыгы таптакыр башка экенин, бүгүн биз эң сонун билебиз.
Демек, “Ажал ордунанын” чындыгы объективдүү тарыхый чындыкка таптакыр тишеси жок – бир партиянын идеологиясынын алкагында ишке ашкан, псевдочындык экенин бүгүн моюунга алууга туура келет.
Дүйнөнүн өнүгүшү эки гана түстө - ак менен каранын карама-каршылыгына байланышкан деген “илимий” түшүнүккө негизделип, ага ылайык коомдук татааал процесстерди жөнөкөй гана эзүүчү тап жана эзилүүчү таптын антагонизмине байлап коюудан алыс кетпеген большевиктик, коммунисттик иделогия үчүн, “Ажал ордунанын” көптөгөн жылдар боюу театр искусствосунун, адабияттын эталону катары саналып келгени  комментарийсиз эле түшүнүктүү.
“Ажал ордунадагыдай” ашынган, максималдуу бир беткейлик совет доорунун 30-жылдарындагы адабият менен театр искусствосуна, сүрөт менен музыкага толук мүнөздүү көрүнүштөрдөн.
Ошол эле совет доорунда, “Ажал ордунанын” катарына коюлуп, ооздон түшпөгөн “Алтын кыз” музыкалуу драмасы да, эң башкысы, дал ушул агитациялык, идеологиялык максатты көздөгөн. Социалисттик реализм методунун шаблону менен ишке ашкан.
Он беш жашында, улуу Бакен Кыдыкеева жаш жеткинчектер театрынын сахнасында ойноп чыккан баатыр кыз Лауренсиянын ролу да (Лопе де Веганын “Фуэнте овехунасы” (“Койлуу булак”), биринчи кезекте агитациялык-идеологиялык искусство экенин моюнга алышбыз керек . Бир айылдын элин эзип, күн көрсөтпөгөн ырайымсыз Командорго каршы куралдуу көтөрүлүштү баштап, акыры өлтүрүп тынган тайманбас кыздын образы кайсы тарыхый окуя менен үндөш экенин, кыргыз сыяктуу карапайым элди эмнеге үндөп атканын түшүнүү кыйынбы?
Отузунчу жылдардын орто ченинде күч алган, Кыргызстандын ар бир аймагында колхоз-совхоз театрларынын түзүлүшү да, советтик театрдын тарыхында айтылып, жазылып жүргөндөй, улуттук маданиятты элге кеңири жайылтуу жана көтөрүү эмес, биринчи кезекте, көрүүчүлөрдүн аң-сезимин совет бийлиги талап эткен керектүү багытка буруу үчүн саясий-агитациялык, нукура идеологиялык максат менен ачылган. Агитациялык театрдын кудурети басаңдаган мезгил – экинчи дүйнөлүк согуштун аякташына, жер шарынын жарымында социалисттик системанын үстөмдүгүнүн орношуна туура келет.
Экинчи дүйнөлүк согуш социалисттик лагердин түзүлүшү менен аяктап, СССРде 1950-жылдардын башындагы “конфликтсиздик теориясынан” доору башталганга чейинки кыргыз театрынын дээрлик отуз жылдык таржымалын – “агитациялык театрдын активдүү мезгили” деп мүнөздөсөк, чындыкка дал келет. Ал эми, кыргыздын европалык типтеги алгачкы музыкалуу-драмалык студиясы маданий максатты эмес, биринчи ирээтте дал ошол агитацияны жүргүзүү максаты менен түзүлгөн.
Чындыкты түз айта турган болсок – дегеле советтик кыргыз театрынын тарыхы – биринчи ирээтте, агитациялык, идеологиялык искусствонун таржымалы болуп саналат.
Жаныш Кулмамбетов, драматург, театровед, режиссер.
Мектеп алтын медалы
Мектеп алтын медалы – окуудагы, эмгектеги эң жакшы ийгиликтери жана үлгүлүү жүрүш-турушу үчүн орто мектепти бүтүргөндө берилүүчү сыйлык. Ал СССР ЭКСтин 1944-ж. 21-июндагы токтому менен чыгарылган. Алтын медаль менен 9–10–11-класстарда бардык сабактарын жана бүтүрүү экзамендерин «5»ке тапшырган, мектептин коомдук иштерине активдүү катышкан окуучулар сыйланат. Алтын медалды берүү жөнүндө мектептин педагогикалык совети кабыл алган чечимди өйдө жактагы эл агартуу органдары бекитет. Алтын медаль менен сыйлангандар жогорку окуу жайына кирүүдө кабыл алуу эрежелеринде белгиленген жеңилдиктерден пайдаланышат.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Достук азил
Достук азил – сатиралык же юмордук адабияттагы көбүнчө ыр же кара сөз түрүндө жазылган арноо түрүндөгү кыска чыгарма. Достук азилде элге белгилүү инсандын (коомдук ишмер, акын-жазуучу, саясатчы жана башка) айрым мүнөздүү өзгөчөлүктөрү жалпы жонунан макталса да, апыртуу, тамаша, какшык аркылуу кээ бир кемчиликтери айтылат. Достук азилдин ыкмаларын дүйнөлүк адабияттын классиктери памфлет, эпиграмма, фельетондо пайдаланган. Кыргыз поэзиясында М. Алыбаев, Р. Шүкүрбеков, М. Борбугулов, Б. Сарногоев жана башка акындар өнүктүргөн. Азил ырларды адатта гезит-журналдардын майрамдык сандарында тамашалуу портрет коштойт.
Толгоолор
Толгоолор – комуз күүлөрүнүн салтка айланган жанрларынын бири. Ал башка күү жанрлары сыяктуу эле тийиштүү ойноо чегине ээ. Толгоолор адатта кварта добуш аралыгына күүлөнүп, комуздун биринчи ойноо чегиңде чертилет.
Алардын кер Толгоолор, сур Толгоолор, бош Толгоолор. болуп бөлүнүшү кылдардын күүлөнүшүндөгү жалпы бийиктигине байланыштуу болот. Себеби алардын орточо бийиктиги ортоңку кыл үчүн кичи октаванын fa (фа-ля) баскычтарын түзсө, ал эми четки кылдарүчүн чоң октаванын В- (си бемоль) -кичи октаванын е - (ми) баскыч тараралыгын түзгөн. Толгоолор жай,салмактуу аткарылат. Толгоолор мазмуну боюнча көбүнчө комузчунун жеке ой толгоосун, ички дүйнөсүн, жашоого көзкарашын билдирет.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Google Play Music
Google Play Music — Google тарабынан башкарылган музыка, подкаст агымын сунуш кылган кызмат жана онлайн музыка кампасы. Кызмат 2011-жылы 10-майда жарыяланып, алты айга созулган чакыруу менен гана иштеген бета мөөнөтүнөн кийин ал жалпыга 16-ноябрда пайдаланууга берилген.
Стандарттык аккаунтка ээ болгон колдонуучулар өздөрүнүн жеке китепканасына 50,000ге чейин ырды акысыз түрдө жүктөп уга алышат. "Бардык мүмкүнчүлүктөрдү алууга" негизделген жазылуу YouTube Red менен бирге сатылып, Google Play Music каталогундагы каалаган ырды колдонуучуларга агым аркылуу алууга укук берет. Колдонуучулар Google Play'дин музыка дүкөнү бөлүмү аркылуу өз китепканасына кошумча тректерди сатып алса болот. Интернетке туташкан түзмөктөр үчүн музыка агымын сунуш кылгандан тышкары Google Play Musicнын мобилдик колдонмолору ырды сактап алып, оффлайн түрдө угууга мүмкүнчүлүк берет.
Жыныстык кылмыштар
Жыныстык кылмыштар – жыныстык колтийбестикке кылмыштуу кол салуу. КР кылмыш-жаза мыйзамдары Ж. к-га зордуктоону, сексуалдык мүнөздөгү зомбулук көрсөтүүлөрдү, сексуалдык мүнөздөгү аракеттерге мажбурлоону ж. б. бузуку аракеттерди киргизген.
Байланыштын техникалык каналдарынан маалыматтарды алуу
Байланыштын техникалык каналдарынан маалыматтарды алуу – маалыматтардын атайын техникалык каражаттардын жардамы менен көзөмөлгө алуу аркылуу электр байланыш тармактарынан, компүтердик тармактардан, маалымат корлорунан, маалыматты чогултуу, иштеп чыгуу, топтоо, сактоо, издөө жана таркатуу иштерин жүргүзгөн телекоммуникациялык, маалыматтардан зарыл кабарлардын ыйгарым укуктуу укук сактоо органдары (атайын кызматтар) тарабынан алынышы.
«Ашыг-Гариб»
«Ашыг-Гариб» — Кавказ жана Жакынкы Чыгыш элдерине тараган дастан. Азербайжандарда «Ашыг-гарибдин» 9 варианты бар. Анын төртөө басмадан чыккан. Дастан 16-кылымдагы акын Гарибдин гошма ырынын негизинде жаралган деген божомол бар. Анда Гарибдин бай үй-бүлөдөн чыккан Шахсенемге ашыктыгы баяндалат. Шахсенем Гарибди жети жыл күтөрүп, жети жылда келбесе, башкага чыгарын билдирип, экөө ажырашат. Гарибди күтө берип энеси эки көзүнөн ажырайт. Гарибди көрө албагандар аны өлдү деп угузуп, Шахсенемди Шахвелде деген жигитке алып бермей болуп той жасашат. Ошол учурда Гариб ырчынын кейпин кийип, сыйкырдуу ат менен келет да, Шахсенемге өзүн билдирип, душмандарын жеңип, экөө баш кошушат. Сыйкырдуу дарынын күчү менен энесинин көзүн айыктырат. «Ашыг-Гарибдин» сюжети боюнча М. Ю. Лермонтов жомок, У. Гажибеков жана Р. М. Глиэр опералар жазган.
Ашыкча кошумча нарк
Ашыкча кошумча нарк - салыштырма кошумча нарктын бир түрү. Айрым ишканаларда жаңы техниканы жана сарптоо чыгымдарын кескпн азайтуучу жаңыча ыкмаларды өндүрүшкө кийирүүнүн натыйжасында пайда болот. Жакшыртылган техника жана эмгекти жаңыча үнөмдүү уюштуруу ыкмалары ошол өндүрүш тармагынын көпчүлүк ишканаларында өздөштүрүлгөндө ашыкча кошумча нарк алуу жоюлат.
Ресифи метросу
Ресифи метросу – Ресифи шаарынын метросу. Метросу 11-март 1985-жылы ачылат.
Шауэнштайн
Шауэнштайн - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Хоф (район)|Хоф районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 2015 (2013-ж.). Аянты – 26.66 км2.
Пектиндер
Пектиндер ( – уюган, коюуланган) - өсүмдүктөрдө, ошондой эле кээ бир балырларда кездешүүчү ири мол. массалуу полисахариддер. П. өсүмдүктөр бардык органында, өзгөчө ширелүү мөмө-жемиште, жашылчада (апельсин, абрикос, алчада, алма, алмурут, кызылча, жүзүм, томат, сабиз ж.б.) кездешет. П. заттары структуралык негизин 1- жана 4-көмүртек атомдору кычкылтек атомдору менен байланышкан (1-4 гликозиддик байланыш) a-D-галактурон кислотасынын калдыктарынан турган полигалактурон к-тасы түзөт:
П. жаратылышта полигалактурон к-тасындагы карбоксил топтору бүтүндөй же жарым жартылай метил спирти менен этерификацияланган түрдө болот, сууда жакшы эрийт жана бышып жетилген жашылча-жемиштерде көп кездешет. П. өнөр жайда көбүнчө кызылча жомунан, алма калдыгынан, цитрус калдыктарынан к-талык же щелочтук экстракциялоо методу же ферментик ажыратуу ыкмасы менен алынат. П. кумшекер менен болгон суудагы эритмеси органикалык кислоталар катышуусунда килкилдек затты пайда кылат. Анын бул касиети практикалык чоң мааниге ээ. Тамак-аш өнөр жайында кеңири колдонулат (желе, мармелад жана башка жасоодо). П. кээ бир заттар, ошондой эле поливаленттик металлды адсорбциялоо касиети медицинада организмден уулуу заттар, оор металлдар иондорун, радионуклеотидди алып чыгып кете турган андан алуучу препараттар даярдоодо колдонулат. О. эле П. кээ бир пролонгатордук таасирге ээ, дары-дармек, плазманын ордуна куюлуучу заттарды алууда да колдонулат.
Илим таануу
Илим таануу - илим изилдөөнүн тармагы. Ал илимдин пайда болуу жана өнүгүү закон ченемин, илимий иштин түзүлүшүн жана динамикасын, илимдин башка социалдык институттар жана коомдун материалдык жана рухий турмуш чөйрөсү менен өз ара катышын үйрөтөт. Илимдин өнүгүшүнүн айрым аспектилери 19-кылымдын ортосунан философия ж. б. илимдерде изилдене баштаган (Г. Гельмгольц, К. Бернар, К. А. Тимирязев ж. б.). А. Декандоль илимдин өнүгүшүнө таасир кылган социалдык, психологиялык ж. б. себептерди ачууга аракеттенсе, В.Оствальд илимпоздун калыптануу маселелерин иликтеген. Илимий-техникалык революциянын жана илимдин таасиринин өсүшүнө байланыштуу 20-кылымдын 1жарымынан илим комплекстүү изилдене баштап, 30жылдарда илим табуунун проблематикасы калыптанган, 40-жылдары илимий иш-аракетти эмпириялык түрдө изилдөө иштери кеңири жүргүзүлөт. 60-жылдары СССР ж.б. өлкөлөрдө илим таануунун предмети жана милдети жөнүндө түшүнүк жана анын маселелерин иштеген илимий коллектив пайда болгондон баштап, ал өзүнчө тармак катары түзүлүп, изилдөө багыттары пайда болгон. Анализдеп үйрөнүүнүн максаты - илимдин өнүгүшүнүн закон, ченемдерин татаал система катары ачуу. Илимдин коомдогу ордун үйрөнүүдө тарых, социология, философия ж. блардын түшүнүктөрү, методдору пайдаланылат. Бирок илим таануу айрым билимдердин синтези эмес. Илим таануу маселелерин чечүү боюнча Кыргызстанда жана чет өлкөлөрдө көп илимий мекеме иштейт.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Активдүүлүк
Активдүүлүк – жаныбарлар организминин өзүнүн турмуштук муктаждыктарын канааттандыруу максатында тышкы дүүлүктүргүчтөргө ыкташа жооп кайтаруу касиети. Активдүүлүк адамдын өзүнүн муктаждыктарына, көзкараштарына, максаттарына ылайык айлана-чөйрөнү өзгөртө алуу жөндөмдүүлүгү, ал эмгектенүүдө, окууда, коомдук турмушта, чыгармачылыктын ар кандай түрлөрүндө, спортто, оюндарда көрүнөт.
Балдардын курактык өсүшүнүн этаптарына жараша баланын активдүүлүгү ар түрдүү болот. Эмчектеги баланын активдүүлүгү анын көзүнө көрүнгөндөрдүн бардыгын тең кармоого, аңтарып көрүүгө жана пайдаланып урунууга умтулуусунан көрүнөт. Андан ары анын активдүүлүгү бир кыйла башка формада, кыймылдуулугуна байланыштуу өнүгөт, предметке эмгектеп жетет, басат, жүгүрөт ж.б.
Мектеп жашындагы кенже балдар мектепке чейинки балдар сыяктуу иштин жүрүш процессине гана эмес, анын натыйжасына да өтө кызыгышат. Бул курактагы баланын активдүүлүгүн тарбиялоо үчүн анын ишин өз убагында жана системалуу контролдоп, өз күчүнө ишенүүчүлүктү, өзүнүн активдүүлүгүнүн зарылдыгын сезүүчүлүктү тарбиялоо зарыл.
Өспүрүмдөрдүн (V–VII класстар) активдүүлүгү алардын ар кандай иштеринде байкалат: окууда, эмгекте, техникалык модель жасоодо, ойлоп чыгаруучулукта, жаш натуралисттик жумушта, спортто ж.б. байкалат, алардын мүнөздүү белгиси бүт бойдон өз алдынчалыкка умтулуу, бирок башталган ишти аягына чейин жеткире албайт. Ошондуктан педагог өспүрүмдөрдү баштаган ишти сөзсүз аягына чыгарууга, кабыл алган чечимдин толук аткарылышын камсыз кылууга көнүктүрүп, аларга жардам берүүсү тийиш. Бирок мындай жардам өспүрүмдүн өз алдынчалыгынын өсүшүнө эч бир тоскоол болбошу керек.
Жогорку класстардын окуучуларынын активдүүлүгү алардын иштеринин жаңы формаларында, коомдук иштеринде, ошондой эле искусствонун, адабияттын жана илимдин ар түрдүү тармактарындагы чыгармачылыктарында ачык көрүнөт. Бул курактагы окуучуларга алардын ар кимиси өздөрүнүн күчүн, талантын жана жөндөмдүүлүгүн кайсы тармакта жемиштүү өнүктүрүүсү максаттуу экендигин түшүндүрүп, жардам берүүгө туура келет.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Байтүп илимий изилдөөлөр
Байтүп илимий изилдөөлөр – адамдын, коомдун, табигый чөйрөнүн түзүлүшүнүн, иш-милдетинин, өнүгүүсүнүн негизги мыйзам ченемдүүлүктөрү тууралуу жаңы илимий маалыматтарды алууга багытталган тажырыйбалык же теориялык иштер.
Жээлигүү (делөөрүү)
Жээлигүү (делөөрүү) – ооруксунуу белгилери жок болгону менен, жүрүм-туруму чийинден чыккан абал. Жиниккен адам башка бирөөлөр менен узак мамиле түзө албаган, өз күнөөсүн сезбеген, коомчулукту көзгө илбеген, агрессивдүү жана адаттан тыш ээликме пенде катары сыпатталат. Кылмыштуулук жагынан алганда, элирип кетме жиндилер кыйла кооптуу болуп саналат: андай адамдар чынтийбес, чырт этме, өзүн кармай албаган, кыйкымчыл неме болушат. Алар кылмышты (дене-бойго залал келтирүү, каршылык көрсөтүү, туракжай колтибестигин бузуу) негизинен аффект абалында жасашат.
Сергеевка (Уфим району, Башкыртстан)
Сергеевка — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Жук айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 469 киши. Почта индекси — 450014, ОКАТО коду — 80252818008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Зайым алуучу
Зайым алуучу – башка тараптан (зайым берүүчүдөн) кайтарып берүү шарты менен, акча жана бир түрдүү буюмдарды алган зайым келишиминин бир тарабы.
Ядь-Яха дарыясы (Часелька куймасы)
Ядь-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Часелька дарыясынын сол жээгинен 236 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Билим алуу укугу
Кыргыз Республикасынын Конституциясы ар бир жарандын билим алууга укуктуу экендигин белгилеген. Окууга жашы жеткен ар бир бала улутуна, ата-энесинин кайда иштегенине же алардын бар же жок экендигине карабастан мектепке кирүүгө укуктуу. Мектепте окуу акысыз жүргүзүлөт, ал түгүл окуу китептери дагы бекер берилет. Каалагандар жана мүмкүнчүлүгү бар ата-энелер балдарын акы төлөп менчик мектептерге, лицейлерге берсе да болот. Буга окшогон менчик окуу мектептеринин программасы сөзсүз түрдө мамлекеттик мектеп өтө турган программаны өзүнө камтыш керек. Орто билим негизги деп аталат жана ал орто мектептерде окутулат, орто мектепти бүтүп билим алуу укук гана эмес, милдет да болуп эсептелет. Ошондуктан, ар бир бала мектепте окуш керек. Мамлекет бардык адамдар үчүн ар кимдин жөндөмүнө жараша кесиптик, атайын орто жана жогорку билим алуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылат. Бул мүмкүнчүлүк граждандарга мамлекеттик окуу жайлардан билим берүү менен гана ишке ашырылбайт, анткени билим алууну каалаган адамдын баарын окуу жайларга кабыл алып окутуу мүмкүн эмес. Ошондуктан мамлекеттик эмес, коммерциялык окуу жайларды ачууга уруксат берилген. Алардын санына чектөө коюлат. Билим берүү министрлигинен окуу жайынын талабына жооп берген лицей, колледждер лицензия алышып, көптөгөн жаштарды окутуп жатышат.
Кыргызстанда жаштардын билим деңгээли кыйла жогору. Мында 16 жаштан 30 жашка чейинки курактагы 1000 адамга жогорку билимдүү 50 адам, толук эмес жогорку билимдүү жана атайын орто билимдүү 155 адам, жалпы орто билимдүү 536 адам жана толук эмес орто билимдүү 220 адам туура келет. Жаштардын сапаттуу билим алышына мүмкүнчүлүктөр көп. Республиканын 40ка жакын жогорку окуу жайларында жана техникумдарында 146 адистиктер боюнча 60 миңден ашык студенттер окушат. Көптөгөн жаңы окуу жайлары: Кыргыз-Россия университети, Кыргыз-Өзбек жогорку колледжи, Кыргыз-Түрк техни-калык университети, Нарын университети ачылды. Азыркы мезгилде биздин өлкөгө келип жаткан чет өлкөлүк кредиттердин кыйла бөлүгү билим берүүгө жана кадрларды даярдоого, студенттик аудиторияларды азыркы учурдун техникасы менен жабдууга жумшалууда, илимий жана билим берүү программаларына чет өлкөлүк гранттар бөлүнүүдө.
Жүз аарчы
Жүз аарчы - тазалык максатында пайдаланылуучу кол жоолук. Жүз аарчылардын бети саймаланып, жээктери кооздолуп жасалган. Кыз-келиндердин саймачылыгы жана уздугу Жүз аарчы жасоодон башталган. Жүз аарчы 30-40 см өлчөмүндөгү ак же түстүү жука кездемеден, жибектен жасалган. Анын кырка четтери, бурчтары ар кыл сайма менен көркөмдөлүп, жээктери тордолуп, чачыланып, кээде майда шуру, бермет бастырылып кооздолгон. Кыргыз кыз-келиндери өз урматын, сыйын, ал тургай сырдаштык сезимдерин билдирген белек буюм катары жигиттерге тартуулаган. Жүз аарчы кээде дасторомол, кол жоолук, бет аарчы деп да аталат.
Ладино
Ладино (исп. «куу», «чапчаң») — Латын Америкасында Испан-Индей метистеринин аталышы. Көптөгөн латын америкалык этностордун негизин түзгөн.
Ашымбаев Абдааким
Ашымбаев Абдааким (21. 12. 1935-жылы туулган, Жалал-Абад облусу, Ала-Бука району, Кажар кыштагы) - КРнын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1984), тоокен иштери боюнча илимпоз, техника илимдеринин кандидаты (1973). Фрунзе политехникалык институтунун геология жана тоокен факультетин бүткөн (1965). 1966-жылдан КРнын УИАнын Тоо тектердин физикасы жана механикасы ин-тунда инженер, кенже, улук ил. кызматкер, лаборатория башчысы, институттун директорунун орун басары болуп иштеген. 2005-жылдан КМТУда кафедра башчысы. 130дан ашуун илимий эмгектин (анын ичинен 3 монографиянын) автору, 1 ойлоп табуунун ээси. Эмгектери кендерди кайрадан иштеттүү жа сапаттуу казып алуунун системасын түзүүгө багытталган. Мындан тышкары минералдык сырьёлорду кайрадан иштетүүгө даярдоо жолдорун, жаңы ыкмаларын, ошондой эле тоо кендердин сапатын жогорулатуу технологияларын иштеп чыгып, аларды ишке киргизген.
Кара-Оот
Кара-Оот — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Көтөрмө айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 502 киши.
Калифорния
Биринчи испан миссионерлери 1700-жылдары Калифорнияга келишкен, бирок Калифорния Мексика-Америка согушун токтоткон келишимдин бир бөлүгү катары 1847-жылга чейин АКШнын аймагы боло алган эмес.
Экономика
Калифорния экономикасы дүйнөдөгү эң ири экономикалардын катарына кирет. 2022-жылга карата мамлекеттик дүң продуктусу (GSP) 3,6 триллион долларды түзгөн (калктын киши башына 93 130 доллар ), ал Америка Кошмо Штаттарында эң чоң көрсөткүч болуп саналат. Калифорния өлкөнүн ички дүң продуктусунун (ИДП) жетиден бир бөлүгүн түзөт. 2018-жылга карата Калифорниянын номиналдык ИДПсы төрт өлкөдөн башка бардык өлкөлөрдөн чоң (Кошмо Штаттар, Кытай, Япония жана Германия). Сатып алуу теңдештиги (САТ) боюнча,[260] ал сегиз өлкөдөн (Кошмо Штаттар, Кытай, Индия, Япония, Германия, Россия, Бразилия жана Индонезия) башка бардык өлкөлөрдөн чоңураак. Калифорниянын экономикасы Африка жана Австралияга караганда чоңураак жана Түштүк Америка сыяктуу эле ошончолук чоң .[262] Калифорниядагы бир акр жердин баасы болжол менен 40 000 долларды түзөт. 966 224 жумуш берүүчү ишканалардын арасынан 2021-жылдын сентябрь айына карата Штаттын айыл чарба эмес секторундагы жалпы жумуштуулук 16 677 800 адамды түзгөн.
Чоң Паета-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Илимий популярдуу адабият
Илимий популярдуу адабият - илим жана илимпоздор жөнүндө калктью кальщ катмарына арналып жазылган чыгармалар. Илимий популярдуу адабиятка түптөнгөн жана колдонмо илимдердин негизги жана айрым маселелери, саякаттар жана илимпоздор жөнүндө жазышган ар кайсы жанрдагы чыгармалар кирет. Европада илим жөнүндөгү биринчи популярдуу чыгармаларды Лукреций Кар («Нерсенин табияты жөнүндө), M. В. Ломоносов («Айнектин пайдасы жөнүндө кат») ыр түрүндө жазган. Россияда илим жөнүндөгү алгачкы популярдуу чыгармалар 18-кылымдын 1-чейрегинде чыга баштаган. Октябрь революциясынан кийин илим-билимди эл арасына пропагандалоо жана жайылтуу мамлекеттик мааниси бар ишке айланган. 1919-жылы Мамбаста (Госиздат) илимий популярдуу адабият бөлүмү ачылып, окурмандардын ар кыл катмарына арналган жалпы билимден кабар берүүчү сериялар («Илим жалпыга», «Жумушчу китеп текчеси» ж.б.) чыга баштаган. Журнал-газета бирикмеси, кийин «Молодая гвардия» басмасы «Мыкты адамдын өмүрү» аттуу серияда китеп чыгарууга киришкен. Илимий популярдуу адабиятты түзүп өнүктүрүүгө белгилүү илимпоз, жазуучу, журналисттер (С. И. Вавилов, В. А. Обручев, A. Е. Ферсман, В. С. Житков, В. И. Орлов, Я. К. Голованов ж. б.) катышкан. 1974-жылы СССРде 2392 наамдагы илимий тголулярдуу китеп, китепче (77 100 миң даана) басылган. Азыркы кездеги илимдин табылгаларын таратууда «Илим жана адамзат», «Эврика», «Купуя сырларга сапар» деген бир жылдыктардын (ежегодник) ж.б. журналдардын мааниси зор. Кыргызстанда илимий популярдуу адабият негизинен «Кыргызстан» басмасынан чыгат.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Токтоналиев Шырдакбек
Токтоналиев Шырдакбек (1949-ж. т., Кант району) - баянчы. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1995). Фрунзедеги балдардын П.Шубин атындагы музыкалык мектептин баян классын, М. Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайынын эласпаптар бөлүмүн бүткөн.
Москвадагы мамлекеттик Гнесиндер атындагы музыкалык-педагогика институтунун (азыркы Россия музыка академиясы) эл аспаптар факультетинен окуган. 1974-ж. билимин өркүндөтүүдөн өтүп, Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунун эл аспаптар кафедрасында иштей баштаган. Атайын аспап (баян) кафедрасында, Кыргыз улуттук консерваторияда оркестр классында сабак берет. Токтоналиев дирижёрлоо боюнча хрестоматияны түзгөн, «Баян үчүн пьесалардын жыйнагын» чыгарган.
Данияда, Швецияда, Тунисте, Германияда, Японияда, Кытайда, Швейцарияда гастролдо болгон.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Введенский Борис Алексеевич
Введенский Борис Алексеевич [7(19).4.1893, Москва 1.6.1969, ошол эле жер] орус радиофизиги, СССР ИАнын академиги (1943; корреспондент мүчө, 1934). Соц. Эмгек Баатыры (1963). Москва Университетин бүткөндөн кийин (1915), илимий-изилдөө мекемелерде, 192735-жылы Бүткүл союздук электр-техникалык институтта, 1941-44-жылы СССР ИАнын Физика институтунда иштеген. 1946-51-жылы СССР ИАнын техникалык илимдер бөлүмүндө академик-секретарь, 1944-53-жылы СССР ИАнын радио техникалык проблемаларды изилдөө боюнча секциясына төрага, 1951-69-жылы БСЭнин (Большая советская энциклопедия) 2- жана 3-басылышына Башкы редактор. Негизги эмгектери ультракыска диапазондогу радио толкундардын (УКТ) таралышын жана УКТ техникасын изилдөөгө арналган. СССР Мамлекеттик сыйлыгынынлауреаты (1952). Үч Ленин жана башка ордендер менен сыйланган.
Кайынчак (Карайыдель району, Башкыртстан)
Кайынчак — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Кирзин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1 киши. Почта индекси — 452377, ОКАТО коду — 80234840007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Карыз берүүчү
Карыз берүүчү ― карыз боюнча келишимдин бир тарабы. Карыз берүүчүнү насыя берүүчү (насыя келишиминин бир тарабы) менен адаштырбоо керек.
Теңдемден тышкаркы эсеп
Эки ирет жазуу усулу менен чагылдырылуучу баланстык эсептен айырмаланып, баланстан тышкаркы эсеп бир гана жолу жазылат. Мисалы: негизги каражаттарды ижарага алууда жазуу ижарага алынган негизги каражаттардын дебетинде гана көрсөтүлөт, аларды ижара берүүчүгө кайтарууда – кредит эсеби боюнча гана жазылат.
Мисир Ашыркулов
Ашыркулов Мисир (8. 1. 1946-жылы туулган, Чүй облусу, Жайыл району, Эркин-Сай айылы) - генерал-лейтенант (2002). 1969-жылы Ленинграддагы (Санкт-Петербург) так механика жана оптика институтун бүткөн. 1963-64-жылы Ленинград заводунун слесары, 1969-72-жылдары КМУнун лаборанты, электроника боюнча инженери, начальниги, 1972-76-жылы Ленинграддагы С. М. Киров атындагы текстиль жана жеңил өнөр жай институтунун аспирантурасын бүтүп, республикалык эсептөө борборунун бөлүм башчысы, 1976-78-жылы ФПИнин окутуучусу, 1978-86-жылы республикалык ЖОЖ аралык эсептөө борборунун бөлүм башчысы, директордун орун басары, 1986-88-жылы ФПИнин кафедра башчысы, 1988-92-жылы республикалык ЖОЖ аралык эсептөө борборунун директорунун орун басары, 1992-97-жылы Бишкек эл аралык менеджмент жана бизнес мектебинин ректору, президент-ректору, 1996-2004-жылы КРнын Улуттук коопсуздук министринин 1-орунбасары, министри, КРнын Президентинин Администрациясынын жетекчисинин милдетин аткаруучу, КРнын Коопсуздук кеңешинин катчысы болуп иштеген.
Наруто
"Наруто" (жап. ナ ル ト) – Масаши Кишимото жазган жана сүрөтүн тарткан жапон манга сериясы. Анда элге таанылгысы, өз айлынын башчысы, Хокаге болгусу келген өспүрүм нинжа Наруто Узумакинин окуясы баяндалат. Окуя эки бөлүктөн турат. Биринчисинде Нарутонун тестиер чагы, экинчисинде өспүрүм кези сүрөттөлгөн. Серия Кишимотонун эки кыска мангасына негизделген: Каракури (Karakuri (1995)), ал жөнүндө Кишимото кийинки жылы Шуеша (Shueisha) ай сайын берилүүчү премиясында жакшы баага арзыган.
Ал эми Наруто (1997) мангасы Шуеша жумалык журналында (Shueisha) 1999-2014-жылдары сериал болуп жарыяланган жана 72 томдук танго (китеп) форматында жарык көргөн. Манга Pierrot жана Aniplex студиялары тарабынан аниме-сериалга ылайыкташтырылып, Жапонияда 2002-2007 жылдары 220 эпизоду көрсөтүлгөн. Сериянын англисче ылайыкташуусу в Cartoon Network аркылуу 2005-2009 жылдары чыккан. Түпнуска сериалдын "Наруто: Shippuden" аттуу сиквелинин премьерасы Жапонияда 2007-жылы болуп, 500 эпизоддон кийин 2017-жылы аякталган. Англисче ылайыкташуусу Disney XD каналында 2009-2011 жылдары көрсөтүлүп, андан кийин 2014-жылдын январында Toonami Adult Swim блогуна которулуп кеткен. Аниме серияларынан тышкары Pierrot студиясы он бир фильм жана он бир оригиналдуу видеороликтерди (OVAs) чыгарган. "Нарутого" байланыштуу башка товарлар өз ичине жеңил романдарды, видео оюндарды жана бир нече компаниялар тарабынан жасалган соода карталарын камтыйт.
Ал Viz Mediaнын эң көп сатылган мангаларынын бири болуп калды, анын англисче которулган томдору бир нече жолу USA Today жана The New York Times гезиттеринин бестселлерлеринин тизмесине киришкен, ал эми жетинчи том 2006-жылы Quill Award премиясын алган болучу. Баалоочулар манганын каармандарынын калыптанышы, сюжеттик линиялардын күчтүү жактарын жана уруш сценаларынын жакшы аткарылгандыгын жогору баалашты, бирок айрымдар согуш сценалары окуянын жүрүшүн басаңдатып салганын байкашкан. Сынчылар эрезеге жетүү темасындагы манга жапон уламыштарынан жана конфуцийчиликтен маданий шилтемелерди колдонгонун белгилешкен.
Көкөтөй
Көкөтөй — «Манас» эпосундагы каарман, кыргыздын ичинен чыккан эң бай жана өтө узак жашаган (кээ бир варианттарда 190 жашка чыгып өлөт) кадырлуу карыя адам. Ташкент тараптагы кыргыздардын башчысы, айрым варианттарда «түн түшкөн калың» ногойдун каны деп да айтылат. Сагымбай Орозбаковдо Манас Ташкенди кытайдын баскынчы каны Панустан бошоткондо К. кол курап Манаска жардамга келгенин эсепке албаганда, башка орчундуу окуяларга катышпайт. К. негизинен ага арналып өткөрүлгөн аш аркылуу кеңири белгилүү (к.'' Көкөтөйдүн ашы). Б. М. Юнусалиев'' «Көкөтөйдүн ашы» алгач кыргыздарга мүнөздүү аш берүү салтына арналган өзүнчө поэма болушу мүмкүн деп эсептейт. Элдин үрп-адаты кеңири сүрөттөлгөн этнографиялык мазмундагы поэмага кырк чоролуу Манастын кейипкер катары киргизилиши менен ал баатырдык эпопеянын бир чоң эпизодуна айланып кеткен. Мурунку этнографиялык эпизоддорго Кошой менен Жолойдун күрөшү, Манас менен Коңурбайдын беттешүүсү сыяктуу көрүнүштөр кошулган. Ал жекеме-жекелердин аягы чоң согушка айланып, «Көкөтөйдүн ашы чоң чатактын башы» болуп, поэма баатырдык мүнөзгө ээ болгондугун белгилейт.