cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргызстан
Тилдер
СССРдин кулаганынан бери Кыргызстанда Борбордук Азиянын өлкөлөрүнө караганда орус тилдин пайдалануу чөйрөсү кеңейип жатканы белгиленет. Башка факторлорду эсептебегинде бул көрүнүшкө Кыргызстандын Орусияга экономика жагынан көз карандыгы себептүү.
Арсланбаб
Арсланбаб — бул табияттын уникалдуу туундусу, деңиз деңгээлинен 1600 м бийиктикте жайгашкан, гүлдөгөн оазис. Арсланбаб — бул Кыргызстандын түштүгүндө жайгашкан эң кооз курорттордун бири.
Арсланбаб району Фергана жана Чаткал тоолорунун батыш жана түштүк тараптарында, Бабаш-Ата тоо кыркаларынын кокту-колотунан орун алган. Анын атагын алыска чыгарган — бул баарынан мурда анын жалпысынан 608,5 миң гектар жерди ээлеген жемиштүү жаңгак токойлору.
Бирок жемиштүү жаңгак токойлору — Арсланбабдын жападан жалгыз мактанычы эмес. Деңиз деңгээлинен 2200 м бийиктикте, аска-зоону аралай тоонун көк кашка мөлтүр суулары таштан-ташка уруна, мөңкүп агып жатат. Кээ бир жерлерде алар тээ асмандан атырылып түшүп, жомоктогудай шаркыратмаларга айланышат. Жергиликтүү калк бул жаңгакка байланыштуу мындай уламышты жакшы билишет. Качандыр бир айтылуу Александр Македонский өзү бул жердин жагып калган жаңгак жемишин алыстагы мекенине ала кеткен имиш. Мына ошол жаңгактар Грециянын жаңгак бактарынын түптөлүшүнө негиз болгон экен (ошондон улам жаңгактын бул түрү “грек жаңгагы” аталып калган дешет).
Сулайман-Тоо
Сулайман-Тоо — батыштан чыгышка карай суналып жаткан беш урчуктуу уютулган чулу таштай болгон касиеттүү тоо. Анын узундугу — 1140 м, туурасы — 560 м. Бул тоону байыртан эле касиеттүү, ыйык тоо деп эсептеп келишкен. Бул жөнүндө сакталып калган петроглифтер да күбө болуп турат. Тоонун боорунда анын музейи да курулган. XVI кылымга чейин тоону  Бара-Кух, андан соң дээрлик XX кылымга дейре Тахты-Сулейман («Сулаймандын тактысы») деп аташкан.
Тоонун чокусунда «Тахты Сулайман» мечити (1963-жылы жардырылып жиберилген. Кийин сакталып калган материалдарынын негизинде 1991-жылы калыбына келтирилген), ошондой эле XVI кылымга таандык, жакында калыбына келтирилген «Рават-Абдуллахан» мечити — XVIII кылымдын эстелиги жана худжра имараты бар.
Жети-Өгүз
Жети-Өгүз Каракол шаарынан батышка карай 28 км аралыкта, Ысык-Көлдүн түштүк жээгинде жайгашкан эң кооз тоо койнундагы капчыгай.
Жети-Өгүз капчыгайы Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы, Ысык-Көлдү түштүгүнөн айланып өтүүчү аты уйкаш дайранын куймасында жайгашкан. Тизилип жаткан өгүздөрдү элестеткен, шамалга тотуккан, тизилген кызыл аскалардан улам ал “Жети-Өгүз” деген атка ээ болгон. Бул аскалар босогодон тосуп алып, капчыгайдын таанытма айырмасындай туюлат. Ал эми “Жарылган жүрөк” деп аталган кызыл аска — жергиликтүүлөр мактанган жай. Арзышкандардын бардыгы дайыма аны жандай сүрөткө түшүшөт.
Капчыгайда 2200 м бийиктикте Жети-Өгүз курорту жайгашкан. Ал өзүнүн дарылык касиети күчтүү геотермалдык булактары менен атагы чыккан.
Бурана мунарасы
Кыргызстан 10-кылымдардын ортосунда Караханиддер мамлекетинин курамына кирген. Бул кол өнөрчүлүктүн, сооданын, курулуштун өнүгүүсүнө жана жаңы шаарлардын пайда болуусуна өбөлгө түзгөн абдан күчтүү мамлекет болгон. Мындай жаңы шаарлардын катарына ал кезде Баласагын да кирген. Бул аталышы Бурана мунарасынан келип чыккан Бурана шаарчасы болгон. Бул атактуу шаарчанын урандылары Токмок шаарынан 12 км жерде жайгашкан.
Эң ар түрдүү максаттагы курулуштардын калдыктары шаарчанын ар кайсы жерлеринен табылат. Шаарчанын борбордук бөлүгү туура эмес тик бурчтукка окшоп кетет. Борбордук урандылардын чыгыш жагында Бурана мунарасы жайгашкан. Бул бышкан кирпичтен салынган мунара 10-11-кылымдардагы Орто Азиядагы архитектуралык курулмалардын эң мыктыларынын бири болуп саналат.
Таш-Рабат
Таш-Рабат — бул уникалдуу архитектуралык эстелик Нарын облусунун Кара-Коюн деп аталган эң кооз капчыгайында жайгашкан. Ал Нарын шаарынан 110 км түштүктө, деңиз деңгээлинен 3200 метр бийиктикте. Таш-Рабат Кыргызстандын 15-кылымга таандык эң башкы архитектуралык ажайып жайларынан болуп саналат.
Орто кылымдарда Улуу Жибек жолунда Таш-Рабат чеби кербен-сарайдын кызматын аткарып, соодагерлер менен саякатчылардын дайыма токтоп өтүүчү жайы болгон. Таш-Рабат ошол алыскы мезгилде Чүй жана Фергана өрөөндөрүн Кашгар менен байланыштырып турган соода жолунда жайгашкан. Мергенчилер менен малчылар үчүн бул таш сарай адаттан тышкары курулуш болуп, ал жөнүндө ар кандай байыркы уламыштар айтылган.
Таш-Рабатты окумуштуулар 19-кылымдын аягында жана 20-кылымдын башында гана жакшылап изилдей башташкан. Алар бул комплекстин маданий жагын жана анын эмне үчүн курулгандыгын ар түрдүү жорушат. Айрымдары Таш-Рабаттын курулушу орто кылымдын акырына туура келет дешсе, башкалары муну 10-11-кылымдарда курулган христиандык несториандык монастырдын урандылары деп айтышкан.
Таш-Рабаттын курулуш тарыхы карама-каршылыктуу. Документтерге ылайык ал жергиликтүү башкаруучу Мухаммед хандын буйругу менен курулган. Бирок көп жашаган карылар башка уламышты айтып, калтырышкан: “Таш-Рабатты атасы менен уулу курган. Курулуш аяктап калган кезде, куполго гана акыркы ташты коёрдо, алыстан кербен көрүнөт. Уулу ишин таштап коюп, ким келе жатканын карап көргөнү жөнөйт. Атасы болсо: “адегенде жумушту бүтүр, балам!” — деп айтат. Уулу укпастан кете берет да, кайра ошол бойдон кайрылып келбей калат. Көрсө, кербен менен кошо айчырайлуу сулуу кыз келе жаткан болот. Таш-Рабат ошол бойдон жабуусу жок турат”.
Нарын облусунда мына ушундай адаттан тыш архитектуралык эстелик бар. Таш-Рабаттан кызыктуу жол жүрүп, ашуу ашып, бийик тоодогу дагы бир кооз көлгө — Чатыр-Көлгө барса болот.
Сары-Челек
Сары-Челек көлү бийик тоодогу өтө кооз көл болуп саналат. Ал Кыргыз Республикасынын батышында, Бишкектен 500 км, ал эми Оштон 300 км аралыкта, Сары-Челек коругунда жайгашкан. Ал Чаткал тоо кыркасынын ажайып жайы. Көлдүн узундугу түндүк-чыгыштан түштүк-батышты карай 7,5 км, суусунун аянты — 507 гектар.Сары-Челек көлү деңиз деңгээлинен 1940 м бийиктикте жайгашкан.
Жайкысын көлдөгү суунун тепмпературасы Цельсия боюнча +19 градустан ашпайт, ал эми кышкысын Цельсия боюнча +4төн 0 градуска чейин өзгөрүп турат. Көлдүн суусун ичкенге болот жана андан Кожо-Ата дарыясы агып чыгат.
Көлдү курчаган капчыгайлардан ондогон тоо суулары куюлуп турат. Көлдүн жээктери өтө тик жана салаңдаган аскалар менен курчалган. Жээктен эле дароо тереңдик башталып, кээ бир жерде ал 234 метрге жетет. Тереңдиги боюнча Сары-Челек Орто Азияда үчүнчү, ал эми Кыргызстанда экинчи орунда турат.
Көлдүн “Сары-Челек” деген аты ага күзүндө гана жарашат. Бул убакта бак-дарактардын жалбырактары сары, кызыл түскө боёлуп, көл бал сузган чаканы элестетет. Жылдын калган бардык мезгилинде көлдөгү суу бир аз жашыл ыраң аралаган көк түстө болот. Көлдүн атына бир кооз уламышты байланыштырып жүрүшөт. Ал көл жээгинде аарынын уюгун кармаган балчы жөнүндө. Күндөрдүн биринде ал балды челекке куюп жатып, балдын түсү ага ушунчалык жагып калат да, көлдү “Сары-Челек” деп атап коюптур.
Майрам күндөрү
Жаңы жылдын Үчтүн айынын 1 күнүн майрамдоодон тышкары, кыргыздар жазгы биримдик күнүндө Кыргыз Жаңы Жылды майрамдайт. Бул жаз майрамы Улак Тартыш ат ойуну менен сыяктуу өткөрүлөт.
Аба майдандар
Кеңештер мезгилинин аягында Кыргызстанда 50гө жакын абабекет жана учуу-конуу тилкелери бар болчу, алардын көпчүлүгү негизинен Кытайга жакын жайгашкан чек ара аймагындагы аскердик максаттар үчүн курулган. Бүгүнкү күндө алардын кызмат бойдон калууда саны аябай эле аз. "Кыргызстан" Аба Шеркети Кытайга, Оруссияга жана башка жергиликтүү өлкөлөргө аба ташууларын ишке ашырат.
Жолдор
Азийа Өнүктүрүү Банкынын колдоосу менен жакында түндүктү жана түштүк-батышты байланыштырган Бишкектен Ошко маанилүү жол айактап калды. Бул өлкөнүн эки негизги калктуу пункттарынын — түндүктөгү Чүй өрөөнүнүн жана түштүктөгү Баргана өрөөнүнүн ортосундагы байланышты кыйла жеңилдетет. Бул жолдун кесиндиси узундугу 3500 метр болгон ашуудан кийин түндүк-батышта Талас өрөөнүнө бөлүнүп чыгат. Азыркы учурда Ош шаарынан Кытайга турган башкы жолду куруу планы иштелип чыгууда.
Жалпы маалымат
kyrgyzinfo.ru
Кичи Тава (дарыя)
Кичи Тава — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Тава дарыясынын сол жээгинен 164 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абдурасулов Ырысбек
Абдурасулов Ырысбек (1950-ж.туулган, Тажикстан, Жерге-Тал кыштагы) койдун селекция, генетикасы жана породасы боюнча адис, айыл чарба илимдеринин доктору (1999), профессор (2001). 1972-ж. Кыргыз айыл чарба институтун бүтүрүп, ошол эле жерде аспирантурада окуган. 1972-73-ж. колхоздо веттехник, Мал чарба илимий-изилдөө институтунда, Кыргыз ССР ИАнын Биохимия жана физиология институтунда кенже илимий кызматкер (1975-81), К. И. Скрябин атындагы айыл чарба институтунда ассистент, улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы (1981-91), Кыргыз агрардык академиясында илимий иштер боюнча проректор (1996-2001), 2001-жылдан Эларалык тоолор институтунда директор. Абдурасулов 50дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 2 монографиянын автору. Эмгектери: Экологические основы селекции овец кыргызской тонкорунной породы. Б., 1997.
Алп уйку
Алп уйку — эпикалык салттык мотивдердин бири. Түрк-моңгол элдеринин эпикалык чыгармаларынын көпчүлүгүндө баш каармандын душман колуна түшүп туткундалышы негизинен анын узакка созулган А. у-су менен байланыштырылат. Фольклористикада башкы баатырдын А. у. менен укташы байыркы магиялык түшүнүктөн келип чыккан убактылуу өлүп-тирилүү мотивинин жумшартылган түрү катары каралат А. у-да жаткан алтай баатыры Алып-Манаш менен өзбек баатырдык эпосунун баш каарманы Алпамыштын денесине ок өтпөйт, кылыч кеспейт, найза кирбейт, душман канчалык аракеттерди жасаса да ал эч ойгонбойт. Алып-Манаш менен Алпамыштын образдарында магиялык касиеттин эң байыркы белгилери сакталса, «Манас» эпосунун сүрөттөөсүндө А. у. менен уктап жаткан Манас баатырга жоо куралдары (Аколпокту кийбей турган учурда) өтөт жана уйкусунан ойгонот. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Тал-Чокуда Аккаңкы ээрин жазданып А. у-да жаткан Манас баатырды ойгото албай айласы түгөнгөн Чубак анын Аколпогун өйдө түрүп найза менен сооруга сайып, ойготот. Бул болсо А. у. жөнүндөгү байыркы магиялык түшүнүктүн калдык көрүнүшү катарында Манастын образында жумшартылган түрдө сакталгандыгын жана реалдуу турмушка жакындаштырылгандыгын көрсөтөт. А. у. жөнүндөгү салттык мотив «Сейтек» эпосунун терс кейипкери бир уктаса жети күндөн аз уктабаган желмогуз уулу Сарыбай дөөнүн образына байланыштуу айтылат. «Манас» үчилтигинде орун алган А. у. жөнүндөгү мотив эпикалык каармандын өзүнө чексиз ишенген эрдигин, баатырдыгын жана жоодон кенебестигин айкындаган көрүнүш катары поэтизациялайт.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Жеймс Кэмерон
“Титаник” тасмасынан кийин Кэмерон, натыйжада “Аватар” (англ. Avatar, 2009) илимий фантастикалык тасмага айланган он жылдык долбоорун баштаган. Жыйынтыкта 3-д технологиялары менен айырмаланган “Аватар” тасмасы “Оскар” сыйлыгынын “Титаник” тасмасы татыган үч номинацияларына ээ болгон. “Аватар” Кэмерондун 3-д технологиялары менен тартылган жалгыз тасмасы болсо дагы, кассалык чогултуулары боюнча Кэмерон 3-д тасмалардын режиссерлору арасында эң ийгиликтүү болуп эсептелет. “Титаник” менен “Аватар” тасмаларды тартуу арасында Кэмерон көптөгөн документалдык (суу астында тартылган документалдык тасмалар) тасмаларды тартып санариптик 3D Fusion Camera System системинин кош-изилдөөчүсү болгон. Биографтын айтканы боюнча “бир жагынан окумуштуу башка жагынан артист” болгон Кэмерон суу астындагы тасма тартууга жана аны үчүн атайын техника менен камсыз кылууга өз салымын кошкон. 2012-жылдын 26-мартында Кэмерон океандын эң терең болуп эсептелген Мариана кобулунун түбүнө чейин суу астында жүрүүчү Deepsea Challenger аппараты менен жеткен.Ошону менен Кэмерон Марина кобулунун түбүнө өзү жалгыз жеткен биринчи адам болгон, бирок жалпысынан, Марина кобулунун түбүнө түшкөндөрдүн арасынан үчүнчү болуп саналат.
Жалпысынан караганда, Кэмерондун режиссуралык иштери Түндүк Америкада 2 миллиардтай АКШ доллар чогулткан, ал эми дүйнө жүзү боюнча чогултуулары 6 миллиард долларга барабар. Режиссердун популярдуулугу түшпөгөн эки тасма: “Титаник” (2,19 миллиард доллар) жана “Аватар” (2,78 миллиард доллар) - эч бир заманда болуп көрбөгөн эң көп киреше чогулткан тасмалары болуп саналат. Ошондой эле, Кэмерон тарткан үч тасмалардын экөөсү дүйнө жүзү боюнча 2 миллиард доллардан ашык кирешеге ээ болгон. 2011-жылдын мартында Vanity Fair журналы 2010-жылдын кирешеси боюнча режиссерду “Голливудка эң көп киреше алып келген режиссер» деп атаган. 2013-жылдын октябрында режиссер айлана-чөйрөнүн маселелерине кабардар болуусуна күчүн жумшаганы үчүн жана веганчылыкты коомчулукка жайылтканы үчүн Венесуэла бакалардын Pristimantis jamescameroni жаңы түрү Кэмерондун атынан коюлган.
Эмгек шарттары
Эмгек шарттары – жумушчунун иштөө жөндөмдүүлүгүнө жана денсоолугуна таасир этүүчү, өндүрүштүк чөйрө жана эмгек жүрүмүндөгү жагдайлардын жыйындысы.
Кольда дарыясы
Кольда — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Акыль-Чор дарыясынын сол жээгинен 114 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Котур кенелери
Котур кенелери — мите кенелердин бир экологиялык тобу.
Кытай тили
Кытай тили — кытайлардын тили; КЭРдин расмий тили. Тибет тилдеринин тобуна кирет. Кытай тилинде Тайвань, Сингапур, Индонезия, Лаос, Вьетнам, Бирма, Таиланд, Малайзия кытайлары сүйлөшөт. Кытай тили 7 негизги диалектилик топко бөлүнөт: түндүк, у, сян, гань, хакка, юэ, минь. Диалектилеринде тыбыштык айырма чоң болгондуктан, алардын өкүлдөрү бири-бирин түшүнүүсү кыйын же түшүнүшпөйт. Бирок диалектилердин грамматикалык түзүлүшү, негизги курамы бир. Байыркы кытай жазма даректери биздин заманга чейинки 2-миң жылдыктын 2-жарымында пайда болгон деп болжолдонот. Байыркы адабий эстелиги — «Шудзинг» («Тарых китеби») жана «Шидзинг» («Ыр китеби»). Байыркы кытай адабий тили (веньян) ошол кездеги диалектилердин негизинде түзүлгөн. Ал ар кандай өзгөртүүлөр менен 20-кылымга чейин колдонулган. Биздин замандын 1-миң жылдыгынын башында жазма тилдин жаңы үлгүсү — байхуа (жөнөкөй, түшүнүктүү тил) пайда болгон. Байхуа жалпы элдик кытай тилине негиз болуп, путунхуа (жалпыга түшүнүктүү тил) аталган. 20-кылымдын 1-жарымында путунхуа веньянды сүрүп чыгарып, кытайдын улуттук адабий тилине айланган. Анын фонетикалык нормасы катары Пекин говору алынган. Байхуанын колдонулушу менен кытай тилинде эки муундуу сөздөр көбөйгөн жана сөз, форма жасоочу аффикстер, жөнөкөй муундуу сөздөр пайда болгон. Путунхуада 414 муун, 4 түрдүү тон бар; ар бир муун 2ден 4кө чейинки вариантка ээ. Кытай тилинде башка тилдерден түз кабыл алуу болбосо да, семантика, калька жолу менен кабыл алуу ыгы колдонулат. Аффикстери анча көп эмес, алар агглютинация жолу менен жалганат. Кытай тили БУУнун расмий жана жумушчу тилдеринин бири болуп эсептелет. Жазуусуна иероглифтер пайдаланылат.
Соус Брансвик Тауншип (Нү-Жерси)
Соус Брансвик Тауншип (Нү-Жерси) (South Brunswick Township) — Нү-Жерси штатынын Мидлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 43417 киши. Болжолдуу аянты - 106.4 км². FIPS коду — 34-68790.
Чоң кара баштуу чардак
Чоң кара баштуу чардак (Larus ichtyaetus), (Pallas, 1773):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Крымдан жана Азов деңизинен чыгышты карай Маркаколго, түндүк-батыш Монголияда Чоң Көлдөрдүн ойдуңуна, Урюгнорго жана Кукунорго чейин. Түндүктөн Россия Федерациясынын европалык бөлүгүндө 47-параллелге чейин, Волга-Урал дарыя арасында Камыш-Самар көлдөрүнө, Уилдин бассейнине, Ик, Салтаим, Чаны көлдөрүнө чейин. Түштүктөн Каспий деңизинин түштүк жээгине, Амударыянын чатына, Ысыккөлгө, Кукунорго чейин. Кыргызстанда негизинен Чүй өрөөнүндө жана Ысыккөл ойдуңунда регулярдуу түрдө кездешет. . Соңкөлдө жаш канаттууларды кездештирүү анын уялоосу жөнүндө айтып турат.
Жашаган аймактары
Көл жана көлмөлөрдүн, кээде дарыялардын жээктери.
Саны
Чүй өрөөнүндө чоң карабаштуу чардак 2004-жылдын февралынан апрелң айына чейин регулярдуу түрдө жума сайын байкоо жүргүзүүлөрдө 2 ден 55 ке чейинки санда кездешкен. Ысыккөлдө Кара-Булуң тумшугунун айланасында көп санда кездешчү (10 км жээк сызыгында 27 особ). 1972-жылдын күзүндө жалгыз чоң карабаштуу чардак Чатыркөл көлүндө байкалган.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Адатта тиричилигин жалгыз, кээде, өзгөчө учуп өтүү маалында, чоң эмес үйүрлөр менен жүргүзөт. Башка чардактарга караганда чоң көлмөлөрдү артыксынтат. Балык, майда рак сымалдар жана коңуздар менен азыктанат. Пиратчылыктан жийиркенбейт.
Чектөөчү факторлор
Уялоого ылайыктуу жерлерде тынчсыздандыруучу факторлордун күчөшү: көлмөлөрдүн жээктерин рекреациялык колдонуу, түздөн-түз кыруу жана уяларын бузуу. Конкуренттери, мителери жана оорулары жөнүндө маалымат жок.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргыз Республикасында колдо багылбайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргызстанда бул түрдү коргоо боюнча атайын чаралар колдонулган эмес.
6-июль
6-июль — Григорий календары боюнча жылдын 187-күнү (толук жылда 188), жылдын аягына чейин 178 күн бар.
Чоң кара баштуу чардак
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Уялоо аймактарын картага түшүрүү жана кичи заказниктер катары өзгөчө корголуучу территориялардын реестрине киргизүү керек. Уялоо жана учуп өтүү жерлерин коргоо, жергиликтүү жашоочулардын, балыкчы жана аңчылардын арасында түшүндүрүү иш- аракеттерин жүргүзүү зарыл.
Статусу
VI Near Threatened, NT: R.. Кыргыз Республикасында уруунун 6 түрүнүн бири. Монотиптүү түр.
Тарсылдак
Тарсылдак булчуңдар - сөөктүү балыктардын сүзгүч тарсылдагы түрдүү үндөрдү чыгарууга жөндөмдүү, алар ышкырыкка, күңкүлдөккө, ыткытканга, үшкүрүккө, ызылдакка жана башка окшош болуп кетет. Курбака-балыктын жүрөкө окшош сүзгүч тарсылдагы сыртынан (сырткы бети) жалпак Т. б. менен капталып, ал эми анын көңдөй ортосунда тешиги бар тыгыз диафрагма менен тосулган, андан ар кандай кыркылдаган жана үңүлдөгөн үндөр чыгат.
Аймактык деңиз (аймактык суулар)
Аймактык деңиз (аймактык суулар) – жээкти бойлой, ошондой эле ички суулардын чектеринен сырткары (архипелаг мамлекетте –архипелаг сууларынын тышкары) жайгашкан деңиз алкагы. Белгилүү кеңдиктеги бул деңиз алкагына жээктеги мамлекеттин эгемендиги жайылтылат. А. д-дин сырткы чеги жээктеги мамлекеттин деңиз чегарасы болуп саналат. Азыркы убакта деңиз мамлекеттеринин (130) көпчүлүгү А. д-дин 12 деңиз чакырымына чейинки кеңдиктерине ээ. Ошентсе да, 20га жакын мамлекет эларалык укукта белгиленген чектен ашуун кеңдиктерге ээ.
Орокбаш
Орокбаш — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери, кытай баатыры. «Чоң казатта» өлгөн атасы Шыпшайдардын өчүн алуу үчүн Коңурбай менен кошо Таласка келет. О. жекеге чыгып, Күлчоро экөө алты күн тынбай салгылашып, өлүм болот (Саякбай Каралаев, «Семетей», 2. 217—218).
Лях (Ермекеев району, Башкыртстан)
Лях — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Спартак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4 киши. Почта индекси — 452182, ОКАТО коду — 80225822002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аймактык дооталаптар
Аймактык дооталаптар – кандайдыр бир мамлекеттин кайсы бир аймакка, анын үстүнөн өз эгемендүүлүгүн орнотуу максатындагы умтулуусу. А. д. бир эле аймакка 2 (же андан көп) мамлекет талаптанган учурда эки тараптуу (көп тараптуу) болушу мүмкүн. Мындай учурларда аймактык талаштар келип чыгат.
Мойноктор
Мойноктор (лат. Charadriinae) —  маарак сымалдуу чулдуктардын бир тукуму, буларга кыйла түр кирет: чоң тумшук мойнок (лат. Charadrius leschenaultii), ири мойнок (Q139321), Каспи мойногу (Ch. asiaticus), ийри тумшук мойнок (Q139321), кидик мойнок (Charadrius dubius), деңиз мойногу (Ch. alexandrinus), кумчул мойнок, кара мойнок.
Эволютивдик метаморфоз
Эволютивдик метаморфоз (гр. metamorphosis – кубулуу) - түйүлдүктүн өөрчүү процесстеринде бир стадиядан экинчисине өткөндө, таптакыр мурункусуна окшобогон кубулуш. Э. м. куйруктуу жерде-сууда жашоочуларга мүнөздүү, мындай кубулушта бара-бара жашоо чөйрөсү өзгөрүлбөй билинбей өтөт.
Турдукулов Закон
Турдукулов Закон (5. 12. 1928, азыркы Чүй обл., Жайыл району, Орто-Суу айылы - 28. 8. 1974, Фрунзе ш.) - кыргыздын алгачкы элчи-дипломаты; мамлекеттик ишмер. 1952-ж. КМУну бүтүргөн. КМУда окутуучу (1952-55), Кыргызстан ЛКЖС БКнын пропаганда жана агитация иштери боюнча секретары (195556), комсомолдун Фрунзе обкомунун 1-секретары (195659), СССРдин Ирак республикандагы элчиликтин 2-секретары (1959-62), Кыргызстан КП БКнын айыл чарба иштери боюнча бөлүм башчысы (1963-66), Кыргыз ССРинин элдик контроль к-тинде бөлүм башчы (1967-74) болуп иштеген.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Эмгек эркиндиги
Эмгек эркиндиги – адамдын социалдык-экономикалык жана маданий укуктарына кирүүчү негизги конституциялык укуктарынын бири. Адатта, эмгекке өз жөндөмдүүлүгүн пайдалануу, иш менен кесип түрүн тандап алуу, ошондой эле мажбурлап иштетүүгө тыюу салуу эркиндиктеринин мүмкүнчүлүгүн камтыйт. Кандайдыр бир иш түрү үчүн белгилүү бир билим деңгээлин же дагы башка атайын адистикти талап кылуу (м.: медициналык көрсөткүчтөр, белгилүү бир куракка жетүү) сыяктуу, мыйзам тарабынан айрым чектөөлөр коюлушу мүмкүн.
Орок-кыр
Орок-кыр — топоним. Алтай жеринде Манастын кытайлар менен болгон экинчи урушунда душмандар кыйла кыргынга учурап, калгандары качып жөнөшөт. Кол башчы Жолой качкан аскерлерди О.К-дан кууп жетип, кайрадан урушка айдап кирет. Кытайдын Орго баатыры ушул жерде салгылашта өлөт (Саякбай Каралаев, 1. 152).
Хүберт Ривз
Хүберт Ривз, Квебек улуттук орденинин ээси (англ. Hubert Reeves; 1932-жылы 13-июль) – Франция жана Канаданын астрофизиги жана илим жайылтуучусу.
Өмүр таржымалы
Ривз 1932-жылы 13-июлда Монреальда туулган, бала кезинде окумуштуу Лери шаарында да жашаган. Ривз Монреальдагы Collège Jean-de-Brébeuf аталышындагы кадырлуу мектепке барган. Ривз 1953-жылы Монреаль университетинде физика адистиги боюнча бакалавр даражасын алган, 1956-жылы болсо ал Макгил университетинде "Суутек жана гелий ичинде позитронийдин түзүлүшү" (англ. "Formation of Positronium in Hydrogen and Helium") аталышындагы бүтүрүүчү иши менен магистр даражасын алган, ал эми 1960-жылы Корнелл университетинен философия илимдеринин доктору болуп чыккан. Окумуштуунун доктордук диссертациясынын аталышы "Орточо жарыктагы өзөктөр катышкан термоөзөктүк реакциясы" (англ. "Thermonuclear Reaction Involving Medium Light Nuclei").
Илимий ишмердиги
1960-1964-жылдар арасы Ривз Монреаль университетинде физика сабагынын ага окутуучусу жана NASA агентствосунун кеңешчиси. 1965-жылдан бери Centre national de la recherche scientifique изилдөөлөр борборунун жетекчиси.
Ысык-Көл (айыл)
Ысык-Көл — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Түп районундагы айыл. Ысык-Көл айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1643 киши (2009-жылы).
Хайду хан
Хайду хан, Кайду хан – Борбордук Азиянын чыгышында 13-кылымдын экинчи жарымында өз алдынча мамлекетти негиздеген хан, Чыңгыз-хандын урпагы.
Кыскача өмүр таржымакалы
Хайду хан - Үгөдөй хандын небереси. Өзү негиздеген мамлекетти 1269-1301-ж. бийлеп турган. Моңгол тактысынын дагы бир мурасчысы болгон Хубилайга каршы күрөшкөн.
1269-ж. Талас суусунун боюнда Үгөдөй жана Чагатай улустарынын бириккен жыйынында хан болуп такка отурган.
Хайду хандын өлкөсү Алтайдан Аму-Дарыяга чейин созулуп, Кыргызстан, Чыгыш Түркстан аймагын камтыган. Анын тушунда бул ири мамлекетте соодагер Масуд бектин көзөмөлдүгү менен акча реформасы жүргүзүлгөн.
Хайду хан чыгыштагы душманы Хубилайга каршы урушка аттанып баратып өлгөн. Анын мурасчысы Чапар атасынын баштаган согушун уланткан.
Сарода-Вож
Сарода-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сарода дарыясынын сол жээгинен 26 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сулайманов, Харки Юсупович
Сулайманов, Харки Юсупович (1895–1937) – Жетисууда Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөштүн катышуучусу. Верныйдагы орус-тузем мектебин, 1928-ж. Ленинграддагы партиялык мектепти бүтүргөн. Совет бийлигин чыңдоо үчүн дуңган, уйгур, казак эмгекчилеринен кошуун уюштурууга катышкан, атчандар полкунун аскер комиссары. Кыргызстанда Ферганадагы контрреволюциячыл күчтөрдү талкалоого катышкан. Кийин советтик жана чарбалык ар кандай кызматтарда эмгектенген.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN
Дегтерка (дарыя)
Дегтерка (Дектерка) — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Дайминка дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
7-июль
7-июль — Григорий календары боюнча жылдын 188-күнү (толук жылда 189), жылдын аягына чейин 177 күн бар.
Калтырактар
Калтырактар (лат. Fringilla, L. 1758) —  мукур чымчыктардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет, too калтырагы (лат. Leucosticte arctoa), кадимки калтырак (F. coelebs).
Жаңы Омельники (Миякин району, Башкыртстан)
Жаңы Омельники — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Сатыев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 67 киши. Почта индекси — 452093, ОКАТО коду — 80244865004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аймактык коргонуу күчтөрү менен каражаттары
Аймактык коргонуу күчтөрү менен каражаттары – душман аракеттеринен, диверсиялык жана террористтик актылардан КР аймагындагы калкты, объекттерди, коммуникацияларды коргоого, ошондой эле согуштук кырдаал тартибин киргизүү менен колдоого арналган КР Куралдуу күчтөрүнүн бирикмелери, бөлүктөрү, мекемелери, аткаруу бийлик органдарынын атайын кошуундары. == Колдонулган адабияттар ==
Клайпеда
Клайпеда (1923-жылга чейин Мемель) — Литвадагы шаар. Данге (Дане) д-нын боюнда жайгашкан. Балтика деңизиндеги тоңбогон ири порт (27 млн тонна жүк; 2007). Калкы 183,4 миң (2009); калкынын саны боюнча Литвадагы 3шаар. Клайпедан 25 км аралыкта Палангада эл аралык аэропорт жайгашкан. Темир жол станциясы. Жолдор тоому. Паром аркылуу Германия (Засниц — темир жол парому; Киль), Дания (Орхус, Обенро), Швеция (Карлсхамн) менен байланышат. Балык флотунун деңиздеги базасы. Балык кармалып, беленделет. Шаардын экономикасынын негизин портту тейлөө түзөт. Кеме куруу жана ремонттоо, текстиль (кебез-кездемелери токулат), целлюлозакагаз өнөр жай ишканалары иштейт. Жакут ташынан көркөм зер буюмдар жасалат. 17—18-кылымдын архитектура эстеликтери сакталган. 1252-жылы Мемельбург сепили катары негизделген. 1525-жылдан Пруссиянын, 1871-жылдан Германия империясынын, 1920-жылдан Антанта мамлекетинин башкаруусунда, 1923-жылдан Литванын курамында. Университет (1991, деңиз кеме кызматкерлерин даярдайт), консерватория, драма театры, музейлер (анын ичинде край таануу, деңиз, саат), сүрөт галереясы бар. Почтамттын имаратынын мунарасында 48 коңгуроолуу карийон орнотулган (1987). Жыл сайын музыкалык фестивалдар (1976, «Клайпеда музыкалуу жазы»; жаз музыкасы, 1993) жана деңиз майрамы (июль—август) өткөрүлүп турат.
Эмгекакы
Эмгекакы – эмгек келишимине жана жамааттык макулдашууга, жамааттык келишимге ылайык, мыйзамдарда аныкталган чектерде, тараптардын эмгек келишимдеринде белгиленген өлчөмдө жалдоочу кызматкерге эмгеги үчүн төлөп берүүсү тийиш болгон сыйакы. Э. кызматчыга эмгек салымына жараша кемсинтүүсүз, мыйзамда белгиленген минимумдун чегинде төлөнүп берилет.
Аймактык өндүрүүчүлөр
Аймактык өндүрүүчүлөр – аймактык базарда төмөндөгүдөй шарттарга жооп берүүчү ошондой товар өндүрүүчүлөрдүн жыйындысы: а) өндүрүүчүлөр өз товарынын баарын же басымдуу бөлүгүн ошол базардын ичинде сатышат; б) КРдин башка аймактарынын өндүрүүчүлөрү андай товарды бул аймакка алып келишпейт. == Колдонулган адабияттар ==
Турдуев Келдибай
Турдуев Келдибай (10.3.1940-ж. т., Ош обл., Ноокат району, Көк-Жар айылы) - Социалисттик Эмгектин Баатыры (1991).
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Ибистер
Ибистер (лат. Threskiornithidae) — саздан тамактануучу куштардын бир тукуму, булардын бир нече түрү бар: кызыл ибис (лат. Eudocimus ruber), Кызыл бут ибис, ыйык ибис (Threskiornis aethiopicus).
Буркина-Фасо
Буркина-Фасо, Буркина Фасо Республикасы (кээде ортосундагы сызыгы жок Буркина Фасо деп да жазылат; 1984-ж. чейин Жогорку Вольта Республикасы) Батыш Африкадагы мамлекет. Түндүк-батышынан жана түндүгүнөн Мали, Түндүк-чыгышынан Нигер, түштүк-чыгышынан Бенин, түштүгүнөн Того, Гана, түштүк-батышынан Кот-д, Ивуар мамлекеттери менен чектешет. Аянты 274,1 миң км2. Калкы 18,9 млн (2015). Борбору Уагадугу шаары. Расмий тили француз тили. Администрациялык-аймактык жактан 45 провинцияга бөлүнөт. Акча бирдиги Батыш Африка валюта союзунун франкы.
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2005):
Мамлекеттик түзүлүшү
Буркина-Фасо унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 2-июнда 1991-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы президенттик республика. Мамлекет жана аткаруу бийлигинин башчысы президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы эки палаталуу парламент (Улуттук жыйналыш жана Өкүлдөр палатасы). Саясий партиялары: Демократия жана прогресс Конгресси, Африкалык демократиялык биримдик, Социалисттик партия жана башка.
Калкы
Эли негизинен нигер-кардофан (гур жана манде) тилинде сүйлөшөт. Калкынын орточо жыштыгы 1 км2 жерге 43,4 киши. Өлкөдөгү элдердин жарымы моси тобундагылар. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники 47, аялдарыныкы 49 жашаары Ислам (50% мусулмандар) жана христиан (10% католиктер) диндерин тутат.
Тарыхы
Буркина-Фасонун аймагында алгачкы мамлекеттердин пайда болушу 13–14-кылымдарга таандык. 11-кылымда Түндүк-батыштан моси уруулары көчүп келип, жергиликтүү урууларды багындыруу менен өз мамлекетин негиздешкен. 13–14-кылымдан Уагадугу, Ятенга, Тенкодого жана Фадан-Гурма мамлекеттери өкүм сүргөн. 17-кылымда саясий бытырандылык күч алган. 18-кылымдын башында ислам дини тарай баштаган. 1895-жылы. Буркина-Фасонун аймагына француз аскерлери басып кирип, 1897-жана башка-Ф. Жогорку Вольта деген ат менен француздук Батыш Африканын курамына киргизилген. 1904-жана башка-Ф. Франциянын Жогорку Сенегал-Нигер колониясына кошулган. 1919-ж. Француздук Батыш Африканын курамындагы өзүнчө администрациялык бирдик болуп түзүлгөн, 1932–47-ж. башка француз колонияларынын бир бөлүгү болуп турган. 2-дүйнөлүк согуш жылдарында Буркина-Фасонун аскерлери Франция тарабында фашисттик коалицияга каршы согушкан. 1947-ж. Франциянын «деңиздеги алыскы аймагы» катары статус берилип, азыркы чегарасы белгиленген. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Буркина-Фасодо улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 1958-жана башка-Ф. Француз Коомдоштугуна мүчө мамлекет статусун (өлкө «автономиялуу республика» аталган) алган, 1960-ж. 5-августта көз карандысыз мамлекет болуп жарыяланган. 1960-ж. жаңы конституциясы кабыл алынып, ага ылайык Буркина-Фасо француз Коомдоштугунан чыккан. 1961-ж. өлкө Африка-Малагаси союзуна (1970-жылдан Жалпы Африка Малагаси-Маврикия уюму) кирген. Өлкөнүн алгачкы президенти М. Ямеого өлкөдөгү саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салган. Өкмөткө каршы жапырт чыгуулардан кийин, 1966-ж. январда подполковник С. Ламизана мамлекет жана өкмөт башчысы болуп калган. Конституция колдонулбай, саясий партияларга кайрадан тыюу салынган. 1971-жылдын февралынан президенттик посту ээлеген Ламизана 1974-ж. февралда конституцияны жокко чыгарып, парламентти таркатып, жаңы өкмөттү башкарып калган. 1978-ж. жаңы конституция күчүнө кирген. 1979–80-ж. өкмөткө каршы кыймылдардан кийин, 1980-ж. ноябрда полковник Сайе Зербо Ламизананы бийликтен четтетип, Аскердик кеңештин башчысы катары өлкөдөгү жогорку бийликти өз колуна алган. 1982-ж. аскердик төңкөрүштүн жүрүшүндө Зербо бийликтен кетип, майор Уэдраго жетектеген элдик сактап калуу Кеңеши бийликти ээлеген. 1984-ж. 4-августта болуп өткөн кезектеги төңкөрүштөн (Т. Санкара бийликке келген) кийин өлкөнүн аталышы Жогорку Вольта Республикасынан Буркина-Фасо («Адал адамдар эли») деп өзгөртүлдү. 1987-ж. кайрадан төңкөрүш болуп, аны жетектеген Б. Компаоре Буркина-Фасонун жаңы президенти болуп калган. 1991-ж. 11–июнда жаңы конституция кабыл алынган, 1997-ж. ага өзгөртүүлөр киргизилип, анда президентти жаңы мөөнөткө шайлоо укугу берилген. 2005-ж. 13-ноябрдагы шайлоодо Б. Компаоре кайрадан президент болуп шайланган.
Айыл чарбасы
Буркина-Фасо агрардык өлкө. ИДПде Айыл чарбасынын үлүшү 39,5%, өнөр жайыныкы 19,3% (2004). ИДини киши башына бөлүштүргөндө 1200 доллардан (АКШ) туура келет. Айыл чарба башкы тармагы мал чарбачылыгы. Пахта, жер жаңгак, май берүүчү пальма, балкамыш, ак жүгөрү өстүрүлөт. Дарыяларынан балык кармалат. Пахта тазалоочу, булгаары-бут кийим, текстиль өнөр жайы бар. Өлкөдө сымап, марганец, алтын, фосфор, никель, мрамор казылып алынат. 2003-ж. 375,6 млн кВт∙с электр энергиясын өндүргөн. Сыртка пахта, жер жаңгак, мал (тирүүлөй) жана мал продукциялары чыгарылат. Сырттан химия жана оор машина куруу өнөр жайына керектүү продукцияларын, транспорт жабдууларын, тазаланган нефть продуктуларын, азык-түлүктөрдү алат. Автомобиль жолунун узундугу 12,5 миң км, темир жолунуку 622 км. Негизги соода шериктештери: Франция, Кот-д’Ивуар, Кытай, Сингапур, Гана, Бангладеш, Того.
Маданияты
Бардык окуу жайлары Негизги жана жогорку билим берүү министрлигине карайт. Азыркы билим берүү системасы француз модели менен түзүлгөн. Уагадугу, Бобо-Диуласо шаарында университет, илимий-изилдөө институттары, Улуттук китепкана, Улуттук музей бар. Телекөрсөтүүсү 1963-жылдан иштейт. Күн сайын чыгуучу мезгилдүү 4 гезит, жума сайын 20 жана ай сайын чыгуучу мезгилдүү басылмалар бар. Адабияты 1930-жылдан француз тилинде өнүгө баштаган. 1960-жылдарда драматургия жанры өнүккөн. 1990-жылдарда социалдык-турмуштук романдар пайда болгон. Байыркы искусство эстеликтери аскадагы сүрөттөр сакталып калган. Архитектурада чоподон салынган чатыры жалпак мечиттер жана чоң пирамида сыяктуу жыгач устундар аркылуу бекитилген мунаралар сакталган (Уагадугу, Бобо-Диуласо).
Алты арам
Алты арам — Манастын аталаш инилери, Жакыптын кичи аялы Бакдөөлөттөн туулган балдары: Абыке, Көбөш, Кочкор, Чыйбыт, Адыбай, Көлбай. Булар башынан эле Манастын баатырдыгын, кандыгын көрө алышпайт. Инилери экендигине карабастан анын баатырдык иштерине катышпайт, ага жардамдашпайт. Атүгүл эр азамат бүт аттанган Чоң казатка да барбай Манастын казаттан кайтпашын тилеп калып калышат. Аттанып жатып Манастын: А. а. Манастын өлгөнү кырк күн боло электе каралуу Каныкейге кордук көрсөтүшүп, дүйнөсүн бөлүп алуу үчүн балтыр бешик Семетейди өлтүрүп коюуга да даяр. Семетей Букардан келгенден кийин тууган экенбиз, өйдө болсом өбөк, ылдый болсом жөлөк болгула, башым тартуу, атым тартуу, кааласаңар энемди бирөөңөргө алып берейин десе болбой Семетейге каршы кол курайт. Бийликти бергилери, басып алган дүйнөдөн ажырагылары келбейт. Манас өлгөндө элдин А. а-дан көргөн азабын: Семетей «койгула» десе болбой согушабыз деп уруш баштап, Абыке менен Көбөш өлөт. Кочкор баш болгон төрт бир тууган кырк чорого кошулуп Коңурбайды көздөй качышат. Экинчи жолу качышканда Семетей аркасынан кууп барып, баарын кырат, төртөөнү чогуу коюп, кырк чорого кошуп күмбөз салдырганы айты
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Ак төштүү карабоор
Ак төштүү карабоор (Pterocles alchata), (Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түштүк Европа, Кичи, Алдынкы жана Орто Азия. Кыргызстандын территориясында Нарын областында жана Атбашы дарыясынын жайылмасында учуп өтүү мезгилинде гана кездешет.
Жашаган аймактары
Башка кара боорлорго караганда кумдуу жерлер менен көбүрөөк байланышкан. Көпчүлүк учурда чополуу жана шор жерлер менен кезектешип турган дөңдүү кумдарда жашайт. Сууга жакын жерлерде уялайт
Жаштар
Жаштар – коомдук түзүлүш, маданият, социалдаштыруу мыйзамченеми, учурдагы коомду тарбиялоо менен аныктала турган жаш өзгөчөлүгүнүн, социалдык абалынын жана башка социалдык-психологиялык өзгөчөлүү шарттарынын негизинде өзүнчө бөлүнүп турган социалдык-демографиялык топтордун бири.
Ак төштүү карабоор
Саны
Так маалымат жок, бирок бардык жерде аз санда.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Жазда марттын аягында апрелдин башында кездешет. Колония болуп уялайт, уясын кумдуу дөңдүн жантаймасында же чополуу жерлерде, көбүнчө өсүмдүктөрдүн көлөкөсүндө салышат. Бир басканга 2-3 жумуртка тууйт. Ата-эне экөө тең 21-23 күн басышат. Балапандары чоңойгондо үйбүлөлөр чогулуп көчүшөт
Ороккыр
Ороккыр — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери. Кытайлардын солон, шибээ элинин каны жана кол башчы баатыры. Буруттан (кыргызда) Манас деген баатыр чыгып, сени жеңет деген сыйкырчыларынын сөзү менен Эсенкан Манас аттуу баланы таап келүүгө көп балбан-баатырларын жөнөтөт. Алар көп жерди кыдырып чыгып, акыры Самаркандан Чоң Эшендин уулу Жарманасты байлап кеткендердин ичинде О. да болот (Саякбай Каралаев, 1. 41). Көкөтөйдүн ашында О. өз аскерлерин баштап келет (Саякбай Каралаев, 2. 26). Чоң казатта О-ды Манас сайып өлтүрөт (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 185).
Ак төштүү карабоор
Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.
Некробиоздук метаморфоз
Некробиоздук метаморфоз - куйруксуз жерде-сууда жашоочуларга мүнөздүү. Личинка жетилген организмге өтөөрдө личинка органдары (бакалоор, куйрук сүзгүчү, мүйүздүү жаактары) кургакка мүнөздүү органдарга алмашат (өпкө, хоана, коко жылчыгы, мезонефрос тибиндеги бөйрөк, 3 камералуу жүрөк, 2 кан айлануу тегереги жана башка).
Ак төштүү карабоор
Уюштурулган коргоо аракеттери
Атайын коргоо иш-аракеттери иштелип чыккан эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдү коргоону пропагандалоо.
Статусу
VI категория, Near Threatened, NT: R Аз сандуу түр, аз изилденген. P.a.caudatus ( S.G. Gmelin, 1774) түрчөсү кездешүүдө.
Рожер Пенроуз
Сэр Рожер Пенроуз (англ. Sir Roger Penrose; 1931-жылы 8-август) – англиялык математикалык физик, математик жана философ. Оксфорд университетинин Математика институтунун Рус Болл атындагы математика бөлүмүнүн ардактуу профессору, Уодхэм-колледждин ардактуу мүчөсү.
Окумуштуу математикалык физика жаатындагы жалпы салыштырмалуулук теориясына жана космология илимине салым кошкон эмгектери аркылуу таанымал. Пенроуз бир канча сыйлыктарга ээ, алардын ичине ааламды түшүнүүгө салым кошкону үчүн Стивен Хокинг менен бөлүшкөн физика жаатындагы Вольф сыйлыгы (1988) кирет.
Сыйлыктары
Пенроуз илимге салым кошкону үчүн көптөгөн сыйлыктарга ыйгарылган. 1972-жылы окумуштуу Королдук коомчулуктун мүчөлүгүнүн илимий мүчөсү болгон. 1975-жылы Ствен Хокинг жана Пенроуз чогуу Королдук астрономия коомчулугунун Эддингтон медалына ээ болгон. 1985-жылы ал Королдук коомчулугунун Королдук медалына ээ болгон. 1988-жылы Стивен Хокинг менен бирге физика жаатындагы Вольф сыйлыгына ээ болгон. 1989-жылы Британиянын физика институтунун Дирак медалына жана сыйлыгына ээ болгон. 1990-жылы Пенроуз Альберт Эйнштейн атындагы коомчулуктун окумуштуунун эмгектери менен байланган көрүнүктүү иштери үчүн Альберт Эйнштейн медалына ээ болгон. 1991-жылы окумуштуу Лондондогу математика коомчулугунун Naylor Prize сыйлыгына ээ болгон. 1992-1995-жылдар арасы ал Жалпы салыштырмалууулук теория жана гравитациянын эл аралык коомчулугунун президенти болгон. 1994-жылы Пенроуз илимге кызмат кылганы үчүн рыцардык наамына сыйланган. Ошол эле жылы окумуштуу Бат университетинин ардактуу доктор окумуштуулук даражасы менен сыйланган. 1998-жылы ал АКШнын улуттук илимий академиясынын чет элдик кесиптеши болуп шайланган. 2000-жылы окумуштууга Order of Merit ордени ыйгарылган.
Жумадылов Советбек
Советбек Жумадылов — 1932-жылы, 5-декабрда, Ысык-Көл облусунун, Ак-Суу районундагы, Тепке |айылында]] туулган. 2001-жылы, 24-мартта, Бишкек шаарында каза болгон. Кыргыз актёру.
Өмүр баяны
Советбек Жумадыловдун балалык чагы Көл кылаасынын Пржевальск (азыркы Каракол шаары) шаарында өткөн. 7-классты аяктап эле болочок талант, мугалим болууну чечет да, өзү өскөн калаадагы педагогикалык окуу жайына тапшырып окуп калат. 1948-жылы ал педагогикалык окуу жайын аяктап аткан учурда Ташкент шаарындагы А.Н.Островский атындагы мамлекеттик театр өнөрү институтуна кабыл алуу жарыяланып калат. Жаш улан дароо эле аталган институтка тапшырууну чечет да, бир нече кыргыз жаштарынын катарында артисттик өнөрдүн окуусуна өтүп кетет. С.Жумадылов театр өнөрү институтун 1953-жылы ийгиликтүү аяктап келип, Кыргыз мамлекеттик драма театрына (азыркы Кыргыз улуттук академиялык Т.Абдумомунов атындагы драма театры) кабыла алынат. Cоветбек Жумадылов ошондон тартып, өмүрүнүн акырына чейин ушул театрда дээрлик жарым кылымга жакын эмгектенген. 1988-1990-жылдары С.Жумадылов Кыргыз улуттук академиялык Т.Абдумомунов атындагы драма театрынын көркөм жетекчиси болуп да кызмат өтөгөн.
Театрда ойногон ролдору
Горлохватский (“Жыгылган оогонго күлөт”, авт. К. Крапива). Мухтар (“Тар капчыгай”, авт. Т. Абдумомунов) Тихон («Добул», авт. А. Н. Островский) Солтобай, Ашырбай («Ашырбай», авт. Т.Абдумомунов) Войницкий ("Ваня таеке", авт. А. П. Чехов) Вронский («Анна Каренина», авт. Л. Н. Толстой) Шут («Король Лир», авт. У. Шекспир) Мырзакул («Бетме-бет», авт. Ч. Айтматов) Боромбай («Өлбөстүн үрөнү», авт. А. Токомбаев) Омор («Абийир кечирбейт», авт. Т. Абдумомунов) Кызылчок, Маке чал («Алтын аяк», авт.Б. Жакиев) Эзоп («Эзоп», авт. Г. Фигерейду) Доктор («Унутулган адам», авт. Назым Хикмет) Чарын («Ак боз ат», авт. Ш. Садыбакасов) Подколесин («Үйлөнүү», авт. Н. В. Гоголь) Отелло («Отелло», авт. У. Шекспир) Мамбет («Фудзиямадагы кадыр түн», авт. Ч. Айтматов) Танабай (“Танабай Бакасов” («Жаныбарым, Гүлсары» повестинин негизинде), авт. Ч. Айтматов) Омор Хаям («Омор Хаямдын махабаты», авт. К. Мамбетакунов) Ашпозчу («Өлөрман эне жана анын балдары», авт. Б. Брехт) Лопахин («Алчалуу бак», авт. А. П. Чехов) Ричард («Ричард III», авт. У. Шекспир) Эдигей («Кылым карыткан күн», авт. Ч. Айтматов) Семетей («Сейтек», авт.Ж. Садыков) Бакай («Айкөл Манас», авт. Ж. Садыков) ж.б.
Фрайзинг
Фрайзинг - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Фрайзинг (район)|Фрайзинг районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 45 223 киши (2010-ж.). Аянты – 88.45 км2.
Эпитет(адабият)
Эпитет(гр. – түшүндүрүү) – троптун бир нерсенин, окуянын, кубулуштун мүнөздүү бөтөнчөлүктөрүн көрсөтүп берүүчү түрү. Мындай сөздөр (эпитеттер) буюмдун же окуя-кубулуштун сапатын, тек-жаатын, башкалардан айырмалуу касиетин индивидуалдаштырат, речти көркөмдөөгө жардам берет. Эпитеттер сөзсүз түрдө кайсы бир сөздү же сөз айкашын жандап келет. «Алтын өзөн», «Арстан Манас» десек, мындагы Эпитет сөздөр «алтын» жана «арстан» сөздөрүнөн кийинки «Өзөн» жана «Манас» деген сөздөрдүн негизги белгилерин бир кыйла күчөтүп, өтмө мааниде көрсөтүп турат. Эпитеттер зат атооч (күмүш зымдар, бойдок жигит), сын атооч (ак шумкар, жашыл жалбырак), сан атооч («токсон жыл кыргын болсо да, касиети кетпеген») ж. б. сөз түркүм-дөрүнөн түзүлөт. Эпитеттер туруктуу жана өзгөрүлмө  болуп бөлүнөт. Туруктуу эпитеттер элдик оозеки чыгармаларда кеңири учурайт да, мындай учурда эпитет катары дайыма колдонулуп жүргөн даяр сөздөр мүнөздүү түшүнүктөрү менен кошо келет. Мисалы, Элемандын Эр Төштүк, Шер Манас, ак олпок, кызыл туу, ак сүт, ак чач ж. б. Өзгөрүлмөлүү эпитеттердин туруктуу сөздөрү жок, алар автордун максатына багындырылып колдонула берет. Мисалы,
Мөөр сыны: аппак ыраң, кара көз,
Кырдач мурун, субагай бой, чарчылуу.
Ичке кашы жүрөккө урчу жебедей,
Саал ийилип, саамай жакка тартылуу.
Бир жазылып, бирде азыраак жыйрылат,
Сүйлөп жаткан сөз ыргагы аркылуу.
<p style="text-align:right"> (С. Эралиев)
Исаев Болотбек
Исаев Болотбек Жыгаччы жана сүрөтчү. 1957-ж. Нарын районундагы Куланак айылында төрөлгөң. Орто билимдүү. Колхоздо жыгач уста болуп иштеген. Азыр Куланак орто мектебинде сүрөт, кол эмгек боюнча атайын курстан сабак берүүчү мугалим-лаборант. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Болотбек жыгачтын сырын билген, ага жан киргйзе алган таасын чеберлерден. Анын өнөрканасында жыгачтын дүмүрүнөн, бутактарынан, тамырынан, агындыларынан алынып жаралган (сүрөтчү - флористтик) айбанаттардын, канаттуулардын, адамзаттын кейипкерлери көркөмдүктү аңдап билүүсүнүн маанилүү шарты боло алат. Чебердин жыгаччылыгындагы чыгармачылык үч бөлүктөн турат. Биринчиси, жыгачтан сөлөкөт түзө алат. Ал жыгачтын текстуралык табиятына шайкеш келет. Экинчиси, жыгач бетине композициялык көркөм чыгарма жаратат. Демек, маанилүү бир бүткөн ойду берет. Ага анын тактай бетине берген таланттуу чыгармалары «Соң-Көл», «Менин айылым», «Эс алуу» сыяктуу тушка тартууга шартташкан аянттуу (эндүү) эмгектери кирет. Үчүнчүсү, анын кырмачы катары журтка таанылуусу. Ал турмуш тиричиликке аздектеп колдонулган челек, үкөк, табак, кашык, сузгу, аяк, чөйчөк өңдүүлөрдү жасоонун кылдаты. Чебер алардын жердиги үчүн жергиликтүү мырза теректи пайдаланат. Аны күзүндө кыркат. Кабыгы менен көлөкө жайга коюп, мелүүн кургаганда четинен араалап, чаап, кырып ар бир буюмду (идишти) өз түспөлүнө келтирет. Иштөөдө ийги менен бычакты арбын пайдаланат. Чебердин жараткан кырма идиштеринде өзүнө гана таандык түспөл, түр бар. Мындай касиет анын чыгармачылыгын, буюм-тайым кармоодогу чыныгы жүзүн баамдатат. Сүрөтү түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Жыгач буюмдары үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин диплому; 1989 ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу курултайына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Кырма идиштери үчүн ЭЧЖРКнүн медалы, диплому; 1990 ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Жыгач үлгүлөрү менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
ISBN 5-89750-080-0
Эмгекке жарамдуу курак
Эмгекке жарамдуу курак – адам эмгекке жарамдуу болуп, эмгектенүүгө укугу бар курак. КРде 2007-жылдын январынан тартып Э. ж. к. бааракылык социалдык камсыздандыруу жөнүндө КР мыйзамдарына ылайык эркектер үчүн – 16–63 жаш, аялдар үчүн – 16–58 жаш.