cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лимфа системасы
Лимфа системасы — лимфа түйүндөрү жана капиллярлары менен тамырларынын жыйындысы. Ал жүрөк-кан тамыр системасынын составына кирет. Анын организмдеги аткарган милдети өтө зор. Лимфа системасы зат алмашууга катышат, кан пайда кылат жана организмди коргоо милдетин аткарат. Лимфа системасы лимфа капиллярларынан, лимфа тамырларынан, лимфа түйүнүнөн, лимфа өзөгүнөн жана лимфа өткөөлүнөн турат. Лимфа системасынын ар бир бөлүгү өзүнө тиешелүү милдеттерди аткарат. Лимфа системасы четки ткандар менен органдардан туюк түтүкчөлөр — капиллярлар менен башталат. Алар бири-бири менен кошулушуп, орган ичиндеги жана сыртындагы ар түрдүү формадагы чатыштарды түзөт. Лимфа капиллярларынын керегеси жалаң бир кат эндотелий клеткалардан турат. Лимфа капиллярга, аны курчап турган ткандардан өтөт. Лимфа капиллярынын капталындагы эндотелий клеткалары ар кандай механикалык, химиялык таасирге жана дене температурасынын өзгөрүшүнө өтө эле сезгич келип, алардын зат өткөргүчтүгүн өзгөртөт. Эндотелий клеткалары белок кыпындарын, липиддерди, белокторду жана башкалар заттарды, ошондой эле уулуу заттар эриген суюктукту, бактерияны, вирусту жана ар түрдүү керексиз заттарды соруп алууга жөндөмдүү. Бир канча лимфа капиллярларынын кошулушунан лимфа тамырлары түзүлөт. Ал тамырлар лимфа түйүндөрү аркылуу өтөт. Дененин түрдүү бөлүгүндөгү лимфа түйүндөрүнөн чыккан лимфа тамырлары биригип өзүнчө чоң лимфа өзөктөрүн түзөт. Бул лимфа өзөктөрүнүн кошулушунан эки чоң лимфа өткөөлү түзүлөт. Алардын бири көөдөн, экинчиси оң лимфа өткөөлү деп аталат.
Көөдөн өткөөлү уз
30—35 см келип, лимфаны кишинин эки бутунан, ич жана жамбаш чарасынын капталынан, алардын ичиндеги органдардан, өпкөнүн жана жүрөктүн сол жарымынан, көкүрөк клеткасынын сол жагынан, сол колдон, баштын жана моюндун сол жагынан чогултат. Көөдөн өткөөлү ич көңдөйүнөн, экинчи бел омуртканын тушунда оң, сол лимфа өзөктөрүнүн жана ичеги лимфа өзөгүнүн кошулушунан түзүлөт да, бул жерде кеңейип, лимфа челегин пайда кылат. Андан ары лимфа өткөөлү көкүрөк омурткалары менен кызыл өңгөчтүн ортосу аркылуу жогору көтөрүлүп, моюндун сол жагына чыгат. Бул жерде көкүрөк өткөөлү жыйналган лимфаны акырек алдындагы вена кан тамыры менен моюндун терең вена кан тамыры кошулган бурчка куят.
Оң лимфа өткөөлүнүн уз
1 —1,5 см келип, үч лимфа: оң акырек алдындагы, оң күрөө лимфа өзөгүнөн жана оң бронх ортолук өзөгүнөн түзүлөт. Оң лимфа өткөөлү лимфаны оң колдон, жүрөк менен өпкөнүн оң бөлүгүнөн, көкүрөк клеткасынын оң жагынан жыйнап, аны оң акырек алдындагы вена менен моюндун оң жагындагы терең вена кан тамыры кошулган бурчка куят.
Лимфа системасынын оорулары
Лимфа системасынын оорулары тубаса жана кийин пайда болушу мүмкүн. Тубаса оорусу сейрек кездешип, анда дененин кандайдыр бир бөлүгүндө лимфа тамырлары болбойт же өтө аз болот. Ал оору анатомиялык жана функциялык бузулууларды пайда кылып, жаш кезде эле ишке жөндөмдүүлүктү жоготот. Лимфа тамырларынын өсүү кемтиги капысынан же шишиктин пайда болушунан билинет. Узак убакыт акпай токтоп калышынан лимфостазга жана дененин тийиштүү бөлүгү өтө чоңоюп кетишине алып келет. Бул оорулар кийин да пайда болот, мисалы, тилме, шишик жана башкалар сезгенүүлөрдөн да дене бөлүгү өтө чоңоёт.
Лимфа түйүндөрүнүн сезгениши
Лимфа түйүндөрүнүн (Лимфаденит) жана лимфа тамырларынын (лимфангиит) сезгениши организмде сезгенген, ириңдеген жерлердин болушунан келип чыгат. Кээде түрдүү кырсыктардан (омуртка, кабырга, ийин сынганда же көкүрөк, ич, жана башкалар жараат алганда) көкүрөк жана жапа чеккенде андан лимфа агып, моюн ок тийип, бычак сайылып ич көңдөйүнүн ири лимфа өткөөлдөрү аны менен кошо белок, май, углевод жана башкалар керектүү заттар көп кетип, өз убагында медициналык жардам көрсөтүлбөсө, өмүргө коркунуч келтирет. Аны хирургиялык жол менен дарылайт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Асанбекова Калыйча Балбай кызы
Асанбекова Калыйча Балбай кызы Оймочу жана бычмачы. 1924-ж. Жумгал районундагы Чаек айылында төрөлгөн. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарыңда бала бакчада башчы, мектепте мугалим, райоңдук элге билим берүү бөлүмүңдө инспектор болуп иштеген. Баатыр эне, Кыргыз Республикасынын Эл агартуу отличниги, эмгек ардагери. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Уз кийиз буюмдарына жекече оюмдун булагын «бадам оюмунан» алат. Оюм бак дарактардын жалбырактарын элестетет. Буюмдун «четтик оюмуна» (шырдак, ала кийиз, жабык баш, аяк кап, уук учкук, кереге учтук өңдүүлөргө эки «аламычтын» ортосуна түшүрүлгөн эни тайкы көркөм оюм) «бадам оюму», үч бурчтук (колтук оюм) оюмдарына араа тиштен «аламыч» орун алат. Ортолук оюмду уз кайрадан «бадам оюмдан» тандайт. Ал эндүү болуп, адатта, жалпы оюмда (туташ оюмда) берилет. Бул кийизди каттай ою аркылуу жаралат да, ага «табак оюм», «салбай оюм», «бадам оюм», «ит куйрук оюму», «бычак учу оюму», «сынар мүйүз», «кочкор мүйүз» сыяктуу оюмдар мүнөздөлөт. Оюмдун бардык түрлөрүнүн элементтери ортолук оюмдун да, четтик оюмдун да бай каражаттары боло алышат. Натыйжада, ортолук оюм, жалпы оюм (туташ оюм) оймочунун уздук касиетин аныктайт. Уздун ала кийиздерине күрөң, мала сары, көгүш, кара өңдөр түшөт. Мында көбүнчө «кочкор мүйүз оюмунун» төбөсүнөн «карга тырмак» чыгат. Буюмдун ортолугу кадимки табакча сымалданат. Ичинен шырдак оюмдарынын элементтери дал өзүндөй түшөт. Ага мүйүз оюмдары мүнөздүү. Мында узу огомду уюлдантып, чагарактатып, үсүл-кесилсиз берет. Уздун ала кийизишш кооздугу - оюму майда-майда түшүп, бардык өңдөр ич ара жуурулушат, ортодон бир өң чыгат. Жабык башка «табакча оюмун» жарым кыялданта берүүгө куштар. Анда табакча-табакчалардын араларын «бадам оюму» бириктирип, көк-кызыл менен беттештирет. Жалаң «мүйүз оюмдарын көркөм каражат кылып, шырдак кармоодо анын «аламычын» жупташтыруу менен буюмха кооздук ыроолойт. Уз айрым учурда «мүйүз оюмдарынын» ортолорун сары-көк түстө тиш-тиш да көрсөтө алат. Анда төрт «кочкор мүйүз оюму» табакчаны түзүп, алардын четтери «араа тиш» (бычак учу), «жарым чыгармак» аркылуу курчалат. Мында «табак оюму» оюмдун бир нече элементтеринин туундусу болуп көрүнөт. Катышкан көргөзмөлөрү жана алган сыйлыктары 1990 ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү. Шырдактары жана оюм туш кийиздери коюлган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Коон бышты, дарбыз бышты
Оюнга даярдануу
Жетекчи шайланат, калган оюнчулар бир — биринин артынан белдерин кармашып дарактын астына отурушат, биринчи отурган оюнчу даракты бекем кучактап алат.
Оюндун баяны
Жетекчи отурган оюнчуларды «коон бышты, дарбыз бышты» деп айтып туруп маңдайларына чертип чыккандан кийин, акыркы отурган оюнчунун артына отуруп алып, анын белинен кармап тартып (үзүп) алганы аракеттенет. Эгерде жетекчиси акырында отурган оюнчуну бир жолку аракети менен тартып алса, кийинки отурган оюнчуларды дагы бирден тартып алууга болот. Эгерде бир жолку кылган аракетинен кийин азыркы отурган оюнчуну тартып алалбай калса, бир аз дем алгандан кийин, кайра кайталаса болот. Эгерде бул жолу дагы анын кылган аракети ийгиликтүү болбосо, анда ал оюнчу ырдап бергенден кийин, даракты кучактап отурган оюнчунун ордуна отурат. Катарда акыркы болуп отурган оюнчу, ордунан туруп оюн жетекчисинин ролун аткарат. Ошентип оюн каалаган убакытка чейин уланат, Кеп оюнчуларды тартып алганы жеңүүчү болот.
Аба майдан
Эгерде белгилүү бир багыт боюнча жүргүнчүлөрдүн агымы учактарды жетиштүү жүктөө үчүн жетиштүү чоң болсо, анда тиешелүү аэропорттордун ортосунда түз тынымсыз каттамдар негиздүү болуп саналат. Эгерде белгилүү бир багыт боюнча жүргүнчүлөрдү ташуу жетиштүү чоң болбосо, анда жүргүнчүлөр бир рейстен экинчи рейске которулган хаб-аэропорттор (хаб) системасы колдонулат. Аэропорт бизнеси, биринчи кезекте, так трансфер жүргүнчүлөрдү тартуу үчүн катаал атаандаштык болуп саналат. Алардын Франкфурт, Амстердам, Копенгаген аэропортторундагы үлүшү туруктуу каттамдардагы жүргүнчүлөрдүн санынын 40%дан ашыгын түзөт.
Төрөкан уулу Эсенкул
Tөрөкан уулу Эсенкул [1915, Шамшы-Бурана болуштугу (азыркы Чүй району, Бурана айылы)] - кыргыз санжырачысы, советтик, партиялык кызматкер.
Эмгек жолун 1930-ж уюшулган Бурана колхозунда баштаган. 1930-36-ж. колхозчу, комсомол уюмунун катчысы, бригадир болуп иштеген. 1936-ж. Сталин атындагы колхоздо башкарманын терагасы. 1938-39-ж. Комсомолдун Чаткал райкомунун 1-катчысы. Улуу Ата Мекендик согушта Сталинградды коргоого катышкан. 1950-52-жылдары Ивановка райаткомунун төрагасы болуп иштеген. 1952-55-жылдары Жайыл райкомунун 1-катчысы болуп иштеген. 1955-76-ж. Сокулук, Кант, Ивановка, Чүй райондук аткомунун төрагасынын орун басары болуп иштеген. 1977-ж. Буранада археологиялык-архитектуралык комплексин уюштурганга жигердүү катышып, анын директору болуп 18 жыл эмгектенген. Кыргыз элинин санжырасына арналган үч китептин автору. 1990-ж. Жети-Өгүз районунун Шалба айылында өткөн санжырачылардын конкурсунда жеңип чыккан. Ордендер жана медалдар менен сыйланган.
Арап чөлү
Арап чөлү - Сахара чөлүнүн түндүк-чыгыш бөлүгү. Нил дарыясынын өрөөнү менен Кызыл деңиздин аралыгында жайгашкан. Түштүгүндө (22° түндүк кеңдикте) Нубия чөлүнө өтөт. Арап чөлүнүн басымдуу бөлүгүн таш-шагылдуу, кумдак жана акиташ тектүү платолор (хамада) ээлейт; алар батыштан чыгышты карай тепкичтенип көтөрүлөт. Кызыл деңиздин жээгинен Этбай кырка тоосу (эң бийик жери 2187 м; Шаиб-эль-Банат чокусу) аркылуу бөлүнөт. Кышында кээде анын чыгыш капталдарына Кызыл деңизден түндүк-чыгыш шамалы менен келген жамгыр жаап, кургак нуктарда суу ташкынын пайда кылат. Жер астындагы суу агымы андагы суйдаң ксерофиттик кылкан-бадал, акация, тамариск, сикомора, курма пальмасы, дум (түштүгүндө) жана башка дарак өсүмдүктөрүн жыл бою суу менен камсыз кылат. Калкы негизинен көчмөн, алардын негизги кесиби мал (эчки, кой, төө) асыроо, оазистерде дыйканчылык. Кызыл деңиздин жээгинде мунай, фосфорит кендери бар.
Ахматбек Келдибеков
Өмүр баяны
1966-жылдын 15-июнунда Ош облусундагы Алай районунун Сопу-Коргон айылында туулган.
Улуту - Кыргыз.
1990-жылы Воронеж политехникалык институтун бүтүрүп, инженер-механик адистигине ээ болгон. Ал эми 1999-жылы Кыргыз Улуттук университетине караштуу Кайра даярдоо жана
кадрлардын адистигин өркүндөтүү институтунун финансы жана кредит адистиги боюнча бөлүмүн бүтүргөн.
Ишмердүүлүгү
1984-1986-жылдары аскер кызматын өтөгөндөн кийин, эмгек жолун Алай районундагы «Правда» совхозунда жумушчулуктан баштаган. Жогорку окуу жайын бүтүгөн соң, 1990-1992-жылдары Илимдер академиясынын «Импульс» ИИБинде инженер, 1992-1993-жылдары Илимдер академиясынын Машина куруу институтунун директорунун орунбасары болуп иштеген. 1992-1994-жылдары КР Экономика жана финансы министрлигинин Тармактык өнөржайды өнүктүрүү бөлүмүндө башкы адис болгон. 1994-2002-жылдар аралыгында КР Финансы министрлигиндеги аргандай кызматтарда иштеп келген. 1994-1995-жылдары – Финансы өнөржай бөлүмүнүн башкы адиси, 1995-1998-жылдары – Транспортту жана байланышты каржылоо бөлүмүнүн башчысы, 1998-2001-жылдары - Экономика жана өнөржайлык ички түзүмдөрдү каржылоо башкармалыгынын башчысы, 2001-2002-жылдары – КР Финансы министринин орунбасары. Ал эми 2002-2005-жылдарда КР Социалдык фондунун төрагасы болуп иштеген. 2005-жылдын март айында III чакырылыштагы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттыгына шайланып, Жогорку Кеңештин Бюджет жана финансы комитетин жетектеген. 2007-жылдын 22-октябрында КР Президентинин «Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешин таркатуу жөнүндө» Жарлыгына ылайык, ал өзүнүн депутаттык ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда токтоткон. 2008-2009-жылдары – КР Салык жана жыйымдар боюнча мамлекеттик комитетинин төрагасы болгон. 2009-жылдан тартып 2010-жылга чейин КР Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы болуп иштеген. 2010-жылдын октябрь айында «Ата Журт» идеалисттик демократиялык саясий партиясынын тизмеси боюнча V чакырылыштагы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттыгына, ал эми ошол жылдын 17-декабрында Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Төрагалыгына шайланган.
Шилтеме
http://www.kenesh.kg/Articles/467-KELDIBEKOV_Axmatbek_Keldibekovich__Frakciya_AtaZHurt.aspx
Аскара
Аскара — Тазбайматтын байгеге чапкан күлүгү. «Манастын Каныкейге үйлөнүшү» эпизодунда тагдыр буюрган колуктуну табуу үчүн ат чаап, жар тандаган учурда А. отуз төртүнчү болуп келип, Тазбаймат нөкөр кыз Начарбүбүгө үйлөнөт (СО.2.426).
Кашалот
Кашалот – тиштүү киттер түркүмчөсүндөгү сууда жашоочу сүт эмүүчү. Эркегинин узундугу 15-20 м, салмагы 70 т, ургаачысынын узундугу 15 м, салмагы 30 тга жетет. Башы чоң, массивдүү, тулкусунун 1/3 бөлүгүн ээлейт. Тумшугу жазы, тукул. Оозу денесинин асты жагында. Үстүңкү жаагы тишсиз, астыңкысы 18-30 жуп тиштүү. Көкүрөк сүзгүчтөрү жазы, жон сүзгүчү узун, өркөч түспөлдүү. Кашалот азыгын издеп суунун 1000-1500 м тереңдигинде 1,5 саатка чейин жүрө алат. Бир эркек кашалоттун жанында 10-20 ургаачысы жүрөт (полигам), 5 жылда жыныстык жактан жетилет, ургаачысы жылына бирди тууйт, 50 жылча жашайт. Кашалоттун промыселдик мааниси чоң. Бирөөсүнөн 9-10 т май, 6 тга жакын спермацет алынат. Дүйнөлүк океанда алардын саны 300 миң чамалуу.
Аскара
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Станалиев, Самсак
Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу (2020).
Кыскача өмүр таржымакалы
Станалиев Самсак Станалиевич Кетмен-Төбө өрөөнүндө, азыркы Кыргызстандын Жалал-Абад облусуна караштуу Токтогул районундагы Жазы-Кечүү айылында 1950-жылы 11-сентябрда туулган.
1977-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин кыргыз тили жана адабияты бөлүмүн бүтүргөн.
Эмгек жолун 1966-жылы Кара-Көл шаарындагы «Нарынгидроэнергоку-рулуш» башкармасында жумушчу болуп иштөөдөн баштаган. 1968-жылдан Токтогул райондук камсыздоо бөлүмүндө улук эсепчи болуп баштаган.
1969–1971-жж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөп, 1971–1972-жж. Токтогул райондук «Учкун» гезитинде адабий кызматкер, 1977-жылдан Кыргыз ССР Министрлер Советинин мамлекеттик телекөрсөтүү жана радиоуктуруу коми-тетинин жаштар редакциясында редактор, 1978–1980-жж. «Ленинчил жаш» гезитинде кабарчы, улук кабарчы, бөлүм башчы, 1986-жылга чейин «Мектеп» басмасынын балдар жана жаштар адабияты редакциясында редактор, 1986-жылдан «Кыргызстан маданияты» гезитинин адабий сын бөлүмүнүн башчысы, баяндамачы болуп иштеген.
2000–2001-жж. Кыргыз Республикасынын эгемендүүлүгүнүн 10 жылдыгына арналган «Кыргызстан» энциклопедиясын чыгарууга редактор катары катышып, 2001-жылдан «Кыргыз Туусу» гезитинде саясий баяндамачы болуп иштеген. 2005-2011 «Адабий Ала-Тоо» гезитинин башкы редактору болуп иштеген.
Учурда Кыргыз жазуучуларынын ай сайын чыга турган «Ала-Тоо» адабий журналынын башкы редактору.
Чыгармачылыгы
С.Станалиевдин поэтикалык жана прозалык 12 китептин автору. «Сүйүнчү»(1982), “Кыймыл” (1986), “Ылдамдык”(1990) деген ыр китептери жарык көргөн. Айрым чыгармалары орус, украин, казак тилдерине которулуп жарыяланган. Ч.Айтматовдун “Тоолор кулаганда” романын, “Манастын бала чагы” эпос-жомокту, В.Ф.Одоевскийдин, О.Н.Тихомировдун ж.б. китептерин кыргыз тилине которгон. Жазма адабиятыбыздын жаралыш, калыптаныш мезгилине байланыш-кан, ошондой эле С.Карачев, К.Тыныстанов, Ж.Бөкөнбаев, Ж.Турусбеков, Т.Сыдыкбеков ж.б. өмүр жолу чыгармачылыгын, учурдагы адабий турмушту изилдеген 250дөн ашуун адабий, илимий жана сын макалалардын автору. «Токтогул району» (2005), «Бул эмне, ал ким?» (1987, 2004) аталыштагы балдар энциклопедиясынын жергиликтүү материалдарынын авторлорунун бири. 1989-жылдан бери СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Жазуучу Самсак Станалиев “Ак нурунан аккан жаш”(2004), Токтогулдун махабаты (2004), “Акзыйнат” (2004), “Атайдын күйдүмчогу” (2004), “Жүрөктөгү ыр”(2004), “Раймалы”(Э.Отунчиев менен бирге) (2005), “Залкарлар сүйгөн сулуулар” (2007) китебинде Токтогул, Атай, Мухтар Ауэзов, Аалы Токомбаев, Жоомарт өңдүү залкар таланттардын тагдыр-турмушу оозеки жана жазма маалыматтардын негизинде көркөм баяндаган.
Самсак Станалиев 37 жашында кандуу жазалоонун курмандыгына айланган тилчи аалым, коомдук ишмер Касым Тыныстановдун (1901-1938) өмүр жолу баяндалган '''“Касым Тыныстанов. Чагылгандын көз жашы”''' романын жазган. Бул роман орто мектепредин 9,10,11-класстарында кыргыз адабияты сабагынын программасына жана жогорку окуу жайлардын окуу программасына киргизилген. Ошондой эле кыргыз жазма адабиятынын негиздөөчүлөрүнүн бири Ж. Бөкөнбаевдин өмүрү жана чыгармачылык тагдырына кайрылган «Жылдын эң узак күнү» (2007) романын, улуу жазуучу Ч.Айтматовдун өмүрү жана чыгармачылыгына арналган «Ак жарыктын айыкпаган сыныгы» (2018) роман-трилогиясын жазган.
Кыргыз тилинде
Сүйүнчү: Ырлар, балладалар. – Ф.: Мектеп, 1982. – 28 б.
Кыймыл: Ырлар, балладалар, поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1986. – 72 б.
Ылдамдык: Ырлар, балладалар, поэмалар. – Ф.: Адабият, 1990. – 96 б.
Касым Тыныстанов («Чагылгандын көз жашы») Тарыхый роман. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. 2001. – 480 б.
Ак нурунан аккан жаш. Тарыхый очерк. Б.: “Учкун” ААК. 2004-ж. 72 б.
Токтогулдун махабаты. Эссе. Б.: “Учкун” АК. 2004-ж. 32-бет.
Акзыйнат. Эссе. Б.: “Учкун” АК. 2004-ж. 48-бет.
Атайдын күйдүмчогу.  Эссе. Б.: “Учкун” АК. 2004-ж. 48-бет.
Жүрөктөгү ыр. Эссе. Б.: “Учкун” АК. 2004-ж. 32-бет.
Раймалы. Эссе. (Э.Отунчиев менен бирге) Б.: “Учкун” АК. 2005-ж. 38-бет.
Залкарлар сүйгөн сулуулар. Аңгеме, эсселер, макалалар. – Б.: “Бийиктик”, 2007-ж. 152 б.
Жылдын эң узак күнү: Роман. – Б.: “Гүлчынар”, 2007. – 362 б.
Ак жарыктын айыкпаган сыныгы: Роман трилогия. – Б.: “Принт Экспресс”, 2018. – 752 б.
КОТОРГОН КИТЕПТЕРИ
Тихомиров О. Н. Чегиртке: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1981. – 128 б.
Одоевский В.Ф. Иреней чоң атанын жомокторунан. Ф.: Мектеп, 1985. – 46 б.
Toп жылдыз: Жаш акындардын ырлары. (С.Эралиев, А.Өмүрканов менен). Ф.: Адабият, 1990. – 128 б.
Айтматов Ч. Тоолор кулаганда (Кызкайып): Роман. – Б.: “Бийиктик”, “Турар”, 2008. – 272 б.
Манастын бала чагы. Эпос-жомок, Б.: “Раритет”, 2010. – 120 б.
Хальмертывис
Хальмертывис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хальмершор дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Доңуз
Денесинин уз. 2 м че, бийикт. 1,2 м, салм. 300 кг га жетет. Үстүңкү жана астыңкы азуусу ууртунан чыгып, ийрек болот. Денеси кылчык жүн менен, кышкысын тыбыт менен капталат. Чоңунун өңү буурул; торопоюнун агыш жолжол тагы бар. Каман Түндүк Африка, Европа жана Азияда; Балтика бою, Белоруссия, Украина, Волга бою, Орто Азия, Казакстан ж. б. жерлерде көбүнчө токойдо кездешет. Кыргызстандын Сары-Челек, Арстанбап ж. б. токойлуу жерлеринде да көп жолугат. Ал өсүмдүк тамыры, жапайы алма, алмурут, доңуз жаңгак, чөп, курт ж. б. жейт. Үйүрү чакан, көбүнчө түнкүсүн оттойт. Ноябрь - январда күүлөп, март - май айында 3-4 торопой тууйт. Эти тамак-ашка, териси, жүнү өнөр жайда пайдаланылат. Үй чочкосу Камандан келип чыккандыктан анын эркеги да каман деп аталат. Кальмар униясы Дания королдорунун бийлигине баш ийген Дания, Норвегия (Исландия менен бирге) жана Швециянын (Финляндия менен кошо) бирикмеси. Уния (бирикме) немецтердин экономикалык жана саясий экспапсиясына каршы күрөшүү максатында Кальмар шаарында (Швеция) 1397-ж.түзүлгөн. Бул үч королдуктун бирикмеси анча бекем болгон эмес. Экономикалык жана саясий жактан чыңыраак Дания Швеция менен Норвегияны толук баш ийдирүүгө аракеттенген. Униядан Швеция чыккандан тартып (1523) ал өз күчүн жогото баштаган. Дания - Норвегия бирикмеси 1814-жылга чейин сакталган.
Кэрянса-Кы дарыясы
Кэрянса-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1031 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Акмат Жасави
Акмат Жасави (Жазылык Кулкожакмат) Орто кылымдарда өз чыгармаларын түрк тилинде жазган чоң таланттуу инсандардын бири- Акмат Жасави. Ал ири диний ишмер жана сопучуклук идеясынын көрүнүктүү өкүлү болгон. Тарыхта Акмат Жасави “Жасавилик” деген сопучулук -диндик агымдын негиз салуучусу деп да каралат. Ушу жерде диндин, анын ичинде ислам дининин чыгармачылыкка, өнөргө болгон мамилеси тууралуу да кыскача токтоло кетүүгө туура келип отурат. Атактуу төкмө акын Осмонкулга туугандары мүмкүнчүлүк бербей, ырчылык – бул шайтандын иши, ыр – бул шайтандын сөзү деп, ырчынын эл арасына чыгышына каршы чыккан эле. ΧΙ –ΧΙΙ кылымда өз чыгармалары менен дүйнө адабиятынын алтын фондусун түзүшкөн Махмуд Кашгари, Жусуп Баласагын, Акмат Жүгнаки да ислам дининин эрежелерин бекем тутуу менен бирге эле классикалык чыгармаларды да жаратышкан. Ал эми өткөн кылымда эле жашаган Молдо Нияз жана Молдо Кылыч чыгармачылык ишмердик менен диндик ишенимдердин тизгинин бирдей кармап, инсандык даремет- кудуретин  чар тараптуу ачып жетишкен эмеспи. Акмат Жасавинин өмүр таржымалы боюнча бизге жеткен маалыматтар аз. Анын туулган жылы да белгисиз. 1166- жылы каза болгондугу гана маалым. Жасавинин туулган жери жөнүндөгү маалыматтар да  азыр  түрдүүчө каралып келүүдө. Казак адабиятчылары ал Түркстан ( Мурда Яссы шаары деп аталган) шаарында туулган деп жазышат. Өзбек аалымдары да Акмат Түркстан шаарында ири шайыктын үй бүлөсүндө туулгандыгын айтышат. Ушл жагжайда кыргыз изилдөөчүлөрүнүн (Ч.Өмүрлиев) арасында башкачараак пикир бар:”Туулган жери Яссы шаар Түрксан аталды дешет. Казак жергесинде Түркстан шаарында Аксак Темир тарабынан ага арналып курулган күмбөзү бар. Ушундан улам аын туулган жери башка жер болуш керек деп божомолдойт. Акмат “Насыяттар жыйнагы”  деген чыгармасын жазат. Бул жыйнактын түп нускасы бизге жетпептир. Эң эрте табылган нскасы араб ариби менен көчүрүлүп, биринчи жолу Казань шаарында басмадан 1887- жана 1901- жылдары жарыяланыптыр. Кийин Стамбулда (1901), Тaшкентте (1902, 1911-жж.) бир нече ирет басылып чыгарылат. Бул кол жазма да, басмадан чыгарылган нускалары да бири-биринен бир топ айырмачылыктарга ээ экендигин Н.Маллаев өз эмгегинде белгилейт.
Араб халифаты
Араб халифаты — халифтер (орун басар) башкарган араб-мусулман мамлекеттеринин Европа элдериндеги аталышы. Араб халифаты 7-кылымдын башында Мухаммед Батыш Аравияда түзгөн мусулман жамаатынын (Умма Мухаммадийа) негизинде түзүлүп, алгачкы халифтер Абу Бекр (632- 634), Омар (634-644), Осмон (644-656) жана Али ибн Абу Талиб (656-661) мусулман жамаатынын эрки менен шайланышкан. Алар бийлик жүргүзгөн мезгилдерде араб халифаты ири империяга айланган. Халифаттын алгачкы борбору Медина шаары болгон. Арабдардын жеңип алууларынын натыйжасында, араб халифатынын курамына Араб жарым аралынан тартып Ирак, Иран, Орто Азия, Сирия, Палестина, Египет, Түндүк Африканын, Закавказье менен Пиреней жарым аралынын көп бөлүгү, Синдди камтыган кеңири аймактар каратылган. Төртүнчү халиф Алинин өлүмүнөн кийин халифатта бийлик Омейяддар династиясынын өкүлү Муавияга өтөт. Ушундан тарта халифти шайлоо жолу менен бийликке келүүсү токтотулуп, династиялык башкаруу орнотулат. Муавия өлкөнүн борборун Дамаскка көчүрөт. 685-жылы бийликке келген халиф Абд ал-Маликтин тушунда араб тили халифаттын расмий тилине айланып, анын курамындагы мамлекеттерде иш кагаздары араб тилинде жүргүзүлө баштаган. Мамлекеттин аймагынын чоңдугунан халифаттын курамына кирген облустар халиф тарабынан дайындалган атайын өкүлдөр тарабынан башкарылган жана халифтерге мыкты кызмат өтөгөн айрым провинциялардын башкаруучулары да бийликти мурастоого укук алышкан. Кээ бир аймактарда диний жана этникалык карама-каршылыктар сепаратизмдин башталышына шарт түзүп, бийлик жергиликтүү эмирлер менен султандардын колуна өткөн жана Тунисте, Египетте, Чыгыш Африкада жана Орто Азияда жергиликтүү династиялардын түзүлүшүнө алып келген (Сасаниддер, Тулуниддер, Тахириддер, Аглабиддер, Саманиддер, Буиддер жана башка). Омеяддардын бийлиги ич ара чатактардын натыйжасында кулатылып, 750-жылы Абу Муслим жетектеген козголоңдун натыйжасында Омеяддардын акыркы башкаруучусу Мерва II өлтүрүлүп, принц Абд ар-Рахман Андалуска (Испания) качып кетип, ал жакта Кордова эмиратын негиздеген. Бийликке келген Аб-уль Аббас Саффах Аббасиддер династиясын негиздеген. 929-жылы Испаниядагы Омеяддардын акыркы өкүлү Абд ар-Рахман III өзүн халиф деп жарыялап, Кордованы халифаттын борбору деп жарыялаган. Ошентип, Омеяддардын Кордова жана Аббасиддердин Багдад халифаттарынын ар бири ислам дүйнөсүндө мыйзамдуу жогорку бийликке ээ болууга аракеттенген. 972-жылы Фатимиддер династиясынын (909-1171, Түндүк Африкада, борборуКаир) негиздөөчүсү Убайдаллах да халиф жана махди титулун алган. Аббасиддер халифаттын борборун Багдадга көчүрүп (айрым адабияттарда Багдад халифаты деп аталган), алардын тушунда араб халифаты Чыгыштагы борборлоштурулган ири державага айланып, Аббасиддердин доору мусулман мамлекеттүүлүгүнүн жана маданиятынын гүлдөгөн мезгили болгон. 1258-жылы Хулагу жетектеген монгол аскерлери Багдадды алып, Аббасиддердин акыркы өкүлү халиф Мустасимди өлтүргөндөн кийин араб халифаты өз алдынча мамлекет катары жоюлган. Аббасиддер Египетке качып барып, Каирде башкарышкан. 1517-жылы халифтин укугу Осмон түрктөрүнүн султандарына өткөн.
Автордук кеп
Автордук кеп - чыгармадагы каармандардын сөзүнөн башка окуянын ордун, мезгилин жана шартын сүрөттөгөн автордун баяндоосу. Автордук кеп каармандын мүнөзүн терең ачуу максатында келтирилет да, негизинен окуянын өнүгүшүн түшүндүрөт. Көбүнчө сюжеттүү чыгармаларда, айрыкча карасөздө колдонулат.
Билим берүү, илим жана маданият маселелери боюнча бириккен улуттар уюму (юнеско)
Билим берүү, илим жана маданият маселелери боюнча бириккен улуттар уюму (юнеско) – өкмөттөр аралык уюм, БУУнун адистештирилген мекемеси. 1946-жылы негизделген. ЮНЕСКОнун максаттары: билим берүү, илим жана маданият тармактарындагы эларалык кызматташтыкты колдоо аркылуу тынчтык жана коопсуздук ишине салым кошуу; БУУнун Уставына ылайык расасына, жынысына, тилине жана динине карабастан адамдын укуктарын жана негизги эркиндиктерин, мыйзамдуулукту жана адилеттүүлүктү камсыз кылуу. 2005-жылы 188 мамлекет ЮНЕСКОнун мүчөсү болушкан. КР ЮНЕСКОнун курамына 1992-жылдын 2-июнунда кирген.
Лагер (Салауат району, Башкыртстан)
Лагер — Башкыртстандын Салауат районундагы айыл, Лагерев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 913 киши. Почта индекси — 452497, ОКАТО коду — 80247825001.
Жабык ачкыч
Жабык ачкыч (Secret key-Секретный ключ). Криптографтык түгөйдүн жашыруун бөлүгү. Ал ачык ачкычтарды пайдалануу менен шифрлөөдө колдонулат. Жабык ачкычтар демейде сеанстын симметриялык ачкычтарын шифрлөөсүн чечмелөөдө, сандык кол коюууну түзүүдө жана берилиштерди чечмелөөдө колдонулат.
Ишемгүл (Зианчурин району, Башкыртстан)
Ишемгүл — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Жаңы чебенкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 791 киши. Почта индекси — 453397, ОКАТО коду — 80226828001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Рики Мартин
Энрике Мартин Моралез (англ. Enrique Martín Morales; 1971-жылы 24-декабрь) - Рикки Мартин (англ. Ricky Martin) сахналык аты менен таанымал болгон, пуэрто-риколук ырчы жана актер. Мартин өзүнүн чыгармачылык ишин 12 жашында Menudo эркектер поп-тобунда баштаган. Топтун курамында беш жыл соң иштеген соң ал 1990-жылдары испан тилинде жаздырылган бир канча альбом чыгарган. Ошондой эле ал Мексиканын сахна жана телекөрсөтүүлөрүнө чыгып атак-даңкка ээ болгон. 1994-жылы ал US TV каналынын General Hospital ''' (кырг. Негизги бейтапкана) эзилме операсында пуэрто-риколук ырчынын ролун аткарган.
1999-жылдын башында, бир канча испан тилиндеги альбомдорду жаздыргандан кийин, Мартин "Грэмми" сыйлыгынын 41 жылдыгынын шоусунда АКШнын музыкалык сахнасында латиноамерикалык ырлардын жайылтуусунун тездеткичи болгон "The Cup of Life" (кырг. Жашоо чөйчөгү) ырын аткарган.Ушундай жетишкендиктерден улам, Мартин эл аралык атак-даңк алып келген "Livin' la Vida Loca" (кырг. "Алаңзар өмүр сүрүү") ырын жаздырган. Бул ыр 1999-жылы латиноамерикалык поп-музыканын дүрт эткен ыры болуп башка испан ырчылардын англиялык сахнага кирүүсүнө өбөлгө түзгөн. "Livin' la Vida Loca" ырынын жайылуусунан бери 8 миллиондон ашык үн жаздыруусу сатылып, эң көп сатылган сингл болгон. Мартиндин алгачкы англис тилиндеги (Ricky Martin (кырг. Рики Мартин) аталышындагы) альбомунун 22 миллион жаздыруусу сатылып эң көп сатылган альбом болгон. Мартиндин башка студялык альбомдору: Me Amarás (кырг. Мага ашык болосуң) (1993), A Medio Vivir (кырг. Жашоо ортосунда) (1995), Vuelve (кырг. Кайта кел) (1998), Sound Loaded (кырг. Жүктөлгөн ыр) (2000), Almas del Silencio (кырг. Унчукпоонун күчү) (2003), Life (кырг. Жашоо) (2005), Música + Alma + Sexo (2011), and A Quien Quiera Escuchar (2015).
Субанбеков Тойчубек
Субанбеков Тойчубек - жазуучу.
Тойчубай Субанбеков Токтогул районундагы Ак-Чий айылында 1953-жылы 12-декабрда туулган. Онунчу классты Торкен орто мектебинен бүтүрүп, колхоздор аралык курулуш уюмунда бетончу болуп иштеп, Советтик Армиянын катарында айдоочу болуп кызмат өтөгөн. 1980-жылы Кыргыз мамлекеттик универстетинин журналистика бөлүмүн бүтүрүп, республикалык «Мугалимдер газетасында» кабарчы, бөлүм баш-чы, «Эл жарчысы» жумалыгында, «Кырчын» журналында иштеген. Алгачкы чыгармалары райондук, республикалык гезиттерде, «Жаш ленинчи» журналында, «Көктөм», «Учкун» альманахтарында жарыяланган. Биринчи «Издер өчпөйт, издер жаңырат» аттуу аңгемелер жыйнагы 1986-жылы «Кыргызстан» басмасынан жарык көргөн. Публицистикалары мезгилдүү басма сөз беттеринде жарыяланып келет. 1989-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 1990-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү. Кыргыз Республикасынын Эл агартуусунун отличниги.
Биринчи жана экинчи сапаттар
Биринчи жана экинчи сапаттар (орус. Первичные и вторичные качества) – объективдүүлүк белгиси боюнча нерселердин сапаттарын (касиеттерин) айырмалоо үчүн колдонулган терминдер.
Субанбеков Тойчубек
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Биринчи жана экинчи сапаттар
Аталган терминдер илимге Локк тарабынан киргизилгендигине карабастан, алар ага чейин эле Демокриттин, Галилейдин, Декарттын, Гоббстун эмгектеринде нерсенин сапаттары ушундай жол менен айырмаланган. Локк биринчилик же объективдүү сапаттардын катарына кыймылды, өткөрбөстүктү, тыгыздыкты, майда бөлүкчөлөрдүн өз ара жармашуусун, фигураны, көлөмдү жана башка экинчилик же субъективдүү сапаттарга түстү, жытты, даамды, дабышты жана башка киргизген. Ошол кезде үстөмдүк кылган механика илиминин көз карашында илимий түшүндүрүүгө мүмкүн болбогон сапаттардын баары Локк тарабынан экинчилик, башкача айтканда субъекттин сезимдери же маанайы менен аныкталган сапаттар деп табылган.
Субанбеков Тойчубек
Издер өчпөйт, издер жаңырат: Аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 87 б.
Жүрөктөш жар: Чакан роман. – Б.: Салам, 1996. – 111 б.
Жээренче чечендин акыркы күндөрү: Роман. – Б., 1999.
Барс-бек кагандын көрөр көзү: Роман. – Б.: Айат, 2002. – 192 б.
Каратүлөк чоронун эрдиги: Роман. – Б.: Бийиктик, 2004. – 96 б.
Күнбосун ажо: Роман. – Б.: Гүлчынар, 2007. – 176 б.
Хаммурапи
Хаммурапи - (б.з.ч. 1792-1750 жылдар) окум кылып турган доордон калган мыйзамдын тексти биздин күндөргө чейин сакталып жетти. Мыйзам коомдун жогорку катмарын түзгөндөрдүн кызыкчылыгын коргогон. Эн төмөңкү катмар-керт башы эрксиз кулдар болгон. Бирок алардын кызыкчылыгы үчүн да аздыр-көптүр жазалар киргизилген. Мыйзамда эл аралык сооданын жүргүзгөн кесипти аркалагандардын укуктары да сөзгө алынат. Бул мыйзам өз доорунун күзгүсү катары чон мааниге ээ. Хаммурапинин доорунда акча катары (товарга айырбаштоочу баалуу каражат иретинде) күмүштөн кесилген «шекелдер» колдонулган. Бирок андан коонороок (байыркыраак) болгон чен-өлчөмдүк бирдик- арпанын тиешелүү көлөмү (гур) кошумча пайдаланыла берген.
Асанбекова Зулета Акылбек кызы
Асанбекова Зулета Акылбек кызы Чырмакчы жана саймачы. 1972-ж. Лейлек районундагы Исфана айылында төрвлгөн. Орто билимдүү.
2017 жылы Талас Мамлекеттик Университетинин " Педагогика жана башталгыч билим берүүнүн методикасы" адистиги боюнча мугалим квалификациясы ыйгарылган.
1991-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Азыр Талас областынын Кара-Буура районундагы Бакайыр айылында турат. Анын чыгармачылыкта уздануусуна атасы Акылбек (сүрөтчү), энеси Алымкан (уз) зор таасир берген. Ал чий чырмакты, сайма саюну 5-класстан тартып көркөм үлгү аркылуу кармоого өтөт. Уз аяк кап, текче сыяктуу чакан буюмдарына көбүнчө бир табакчаны алат. Мындай ортолук оюмдун - көчөттүн жээги (четтиги) «аламыч» катары түшөт. Жердиги кийиз, жаргактан турган саймаларында «мүйүз оюмдары» менен «куш канат», «жагалмай канат» сымалдарын оң-тескери түшүрүү аркылуу табакчалардын ичинен өзөктү алдыга чыгара билет. Көркөм көчөт-оюмдар чий, саймаларда боёкту тандай билүүсү менен эриш-аркак колдонулуп, ал сатууга, музейлерге экспонатталууга оңтойлошот. Зулета килем да токуйт. Ага жээги «кош кайкалактан» турган «ашкана көчөтүн» (чий чырмак буюмдарынан) көчүрүп бере алат. Эмгеги түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1989-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзун уюштуруу курултайына карата «Эл чеберлеринин республикалык көргөзмөсү». Сайма белекбечкектери үчүн ЭЧЖРКнүн III даражадагы диплому, медалы; 1991 ж. Кыргызстан Эл чеберлеринин уюштуруу көргөзмөсү. Чий, сайма туштуктары коюлган. 2019жылы эл аралык көчмөндөр оюндарында чий токуу бойюнча экинчи орунга ээси болгон. Азыркы учурда М. Чалданбаев ат.ор.мектебинде сүрөт сабагынан мугалим болуп иштейт. Үй бүлөлүү алган жары Кудайкулов Нуржан Токтоназарович, беш баланын апасы жана төрт неберенин чоң апасы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Желкендүү каманбалыктар
Желкендүү каманбалыктар (лат. Histiopterus) каманбалыктардын бир уруусу, буларга өкүл катары каманбалык (лат. Н. Typus) кирет.
Билим берүүнүн түпкү максаты (билим берүүнү өркүндөтүүнүн түпкү максаты)
Билим берүүнүн түпкү максаты (билим берүүнү өркүндөтүүнүн түпкү максаты) – бирдиктүү социалдык институт катары билим берүү тутумун өркүндөтүүнүн багыты менен туткан максаты.
Аскер
Аскер — 1) мамлекеттин куралдуу күчү жөнүндө жалпы аталыш, 2) кээ бир мамлекеттердин армияларында катардагы жоокерлердин наамы. Көчмөн элдерде, анын ичинде кыргыздарда аскерлердин түрүнө, курамына карата атчан аскер, жөө аскер, ал эми түзүлүшү боюнча ондук, жүздүк, миңдик, түмөн, кошуун, кол ж.б. болуп бөлүнгөн. Аскер башчыларды он башы, жүз башы, миң башы, түмөн башы, колбашчы ж.б. деп аташкан.
Курская (метро бекети, Кольцевая сызыгы)
Курская — Москва метросунун Кольцевая сызыксындагы станция. 1950-жылы 1-январьда ачылган.
«Кыргызча-орусча сөздүк»
«Кыргызча-орусча сөздүк» — кыргыз лексикасын дээрлик толук камтыган фундаменталдуу лексикографиялык эмгек. Автору — академик К. К. Юдахин. Эки ирет (1940, 1965) басылган. Автор аны 1920-жылдардан тартып кыргыз оозеки тилинен, адабий көркөм ж. б. чыгармалардан алып жыйнаган. Сөздүктүн биринчи басылышында 25 миң, экинчисинде 40 миңдей сөз камтылган. Экинчи басылышында тарыхый сөздөр, архаизмдер жана диалектилик, кесиптик лексикага тиешелүү, көп маанилүү сөздөрдүн семантикасы бир кыйла толук тандалган; сөздөрдүн көбү фразеологизмдер, макал-ылакаптар, кыргыз элинин тарыхына, маданиятына, каада-салтына байланыштуу маалыматтар, тиешелүү баяндамалар менен иллюстрацияланган. Сөздүктүн биринчи басылышы эки том болуп түрк тилине которулган (Анкара, 1945; Стамбул, 1948). Авторго бул сөздүгү (2-басылышы) үчүн 1967-жылы СССР мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган.
Липид
Липиддер (грек тилинен λίπος, lípos — май) — бардык тирүү клетканын составына кирип, тиричиликте маанилүү роль ойногон май сыяктуу заттар. Липиддер биологиялык мембрананын составына кирип, клеткалардын өткөргүчтүгүнө жана көп ферменттердин активдүүлүгүнө таасир этет, нерв импульстарын өткөрүүгө, булчуңдардын жыйрылуусуна, клетка аралык байланыштарды түзүүгө, иммунохимиялык процесстерге катышат. Ошондой эле липиддер организмде энергия топтоп жылуулукту сактоо, ички органдарды жана ткандарды сырткы механикалык таасирлерден коргоо кызматын аткарат. Алар сууда эрибейт, органикалык эриткичтерде ээрийт. Адамдын жана жаныбарлардын организми бардык негизги липиддерди синтездөөгө жөндөмдүү, ошондой эле аларды тамак аркылуу алышат. Липиддер негизинен боордо жана ичке ичегинин бетинде синтезделет. Кандагы липиддер, май, белок жана башкалар татаал бирикмелердин составында болуп, кан аркылуу органдарга жана ткандарга барат. Клеткаларда көпчүлүк белоктор менен комплекс — липопросоид түрүндө учурайт. Организмде липиддер липаза ферментинин таасири менен ажырайт.
Липиддер классификациясы
Липиддерди классификациялоо абдан проблемалуу жана талаш маселе. Төмөнкү классификация кеңири тарагaны менен жалгыз эмес. Ал структуралык жана биосинтетикалык өзгөчөлүктөрүнө негизделген.
Азанка (Тавда куймасы)
Азанка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын оң жээгинен 238 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Автордук күбөлүк
Автордук күбөлүк — ойлоп чыгаруунун автордук укугун күбөлөндүрүүчү документ. Автордун каалоосу боюнча ага автордук күбөлүк же ойлоп чыгаруунун патенти берилет. Жамааттардын ойлоп чыгарууларына, ошондой эле тигил же бул ишти аткаруунун натыйжасында аныкталган ойлоп чыгаруулар үчүн автордук күбөлүк ишканалардын атына жазылат. Патент берилген ойлоп чыгууларды пайдалануу укугу патенттин ээсине гана таандык болот. Кыргызстанда жаңы ачылыш жөнүндөгү автордук күбөлүк КРнын Өкмөтүнө караштуу Илим жана интеллектуалдык менчик боюнча мамлекеттик агенттигине катталгандан кийин берилет.
Билим программасы
Билим программасы – билим берүүнүн белгилүү бир деңгээлинин, багытынын жана адистигинин мазмуну.
Арагац чокусу
Арагац чокусу (түрк тилдеринде - Арагёз) - Армян тайпак тоосунун эң бийик жери, Армениянын аймагында. Бийиктиги 4090 м. Кратери мөңгү циркине айланган өчкөн жанар тоошондой Чакан мөңгүлөрү бар. Тоолуу жайыт. Түштүк капталында Бюрокан астрофизика обсерваториясы жайгашкан. Орто кылымдагы Анберд чебинин калдыгы бар.
Корозчо урушмай
Шарттары
Оюнчулардын саны 4—10 киши. Оюн аянтчада, спорттук бөлмөдө, сахнада өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу
Катышуучулар экиден болуп бири бирин карашып турушуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар оң колдору менен оң буттарынын шыйрагынан, сол колдору менен белдеринин артынан оң колдорунун чыканактарынан кармашып, сол буттары менен секирип жүрүшүп, атаандаштарын желкелери, ичтери, төштөрү, көчүктөрү менен түртүшүп, алдашып тең салмактан чыгарышып эки буттарына тургузууга аракеттенишет. Оюнчулардын бирөөсү тең салмагын жоготкондон кийин, оюнчулар оң буттарында секирип жүрүшүп оюнду улантышат. Андан кийин оюнчулар атаандаштары менен алмашып оюнду кайрадан башташат. Ошентип, каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. Кеп жолу атаандаштарын тең салмактарынан чыгарып, буттарына тургузган оюнчу жеңүүчү болот.
Оюндун башка түрү
Чочоюп отуруп секирип жүрүп тең салмактан чыгарышуу.
Оюндун эрежеси
Колдорду коюп жиберүүгө, тебүүгө, сүзүүгө, буту менен басып жүрүп оюнду улантууга болбойт.
Методикалык көрсөтмө
Оюнчулардын саны көп болсо, аларды топ-топко бөлүп өткөрсө болот.
Педагогикалык мааниси
Күч, шамдагайлыкка тарбияланат, чечкиндүүлүккө, кыймылдарды так аткарууга, туруктуулукка үйрөтөт.
Тургунбай Садыков
Тургунбай Садыков - Кыргыз эл баатыры, бедизчи, сүрөтчү, КСРБнин Лениндик сыйылыгынын лауреаты. Социалисттик эмгектин баатыры. 1935-жылы азыркы Баткен дубанын Баткен районундагы Говсувар деген жеринде туулган. Говсуварда он жылдык мектеп болбогондуктан, 1947-жылдан тартып Ош шаарынын ныптасындагы Жапалак кыштагындагы жатактуу мектепте окуп, аны 1954-жылы бүтөт.
Жаратман алгачкы эмгеги «Баланын башы» айкели 1957-жылы Республикалык көргөзмөдө скульпторлор арасында баш байгени алат.
1961-жылы «Койчу» жана «Телегей Сагынбаева» деген эки иши Москвада Бүткүл бирликтик көргөзмөдө ачылып, бедизчинин көп улуттуу өлкөдө таанылышына чыйыр ачат.
Тургунбай Садыков 1962-64 жылдары Москванын Жогорку көркөм өнөрчүлүк окуу жайынын алдындагы эки жылдык жогорку курста окуйт. Бул жылдары СССРдин эл сүрөтчүсү, Лениндик сыйлыктын лауреаты Сергей Коненьков менен өтө жакындашып, анын таалим-тарбиясын көрөт жана ак батасын алат.
Бедизчинин «Жылкычы» деген иши 1967-жылы Кыргызстан Ленин комсомолу атындагы республикалык сыйлыкка татыктуу болот.
Тургунбай Садыков Бишкектеги Улуттук филармониянын алдындагы манасчылардын айкелинин, «Ала-Тоо» кинотеатрынын каптал жагындагы «Революциянын каармандары» жана С. Ибрагимов көчөсүндөгү 1941-45 жылдардагы Экинчи дүйнөлүк согуштун катышуучуларына арналып тургузулган комплекстин, ошондой эле «Ала-Тоо» аянтындагы Эркиндик айкелинин автору.
Ал Бишкектеги Көркөм өнөр академиясынын жана анын алдындагы талантуу балдардын жатак-мектебинин негиздөөчүсү.
[http://U.A.Asanov,%20A.Z.Jumanazarova,%20T.Chorotegin.%20Kyrgyzskaia%20nauka%20v%20litsah:%20Kratkiy%20istoricheskiy%20I%20bio-%20bibliograficheskiy%20svod%20/%20Otv.%20Red.%20U.A.Asanov.%20–%20Bishkek:%20Tsentr%20gosyazyka%20I%20entsiklopedii.%202002.%20–%20544%20pages,%20ill.,%20map.%20(ISBN%205-89750-142-4) U.A.Asanov, A.Z.Jumanazarova, T.Chorotegin. Kyrgyzskaia nauka v litsah: Kratkiy istoricheskiy I bio- bibliograficheskiy svod / Otv. Red. U.A.Asanov. – Bishkek: Tsentr gosyazyka I entsiklopedii. 2002. – 544 pages, ill., map. (ISBN 5-89750-142-4)]
Султания күмбөзү
= Султания күмбөз گنبد سلطانیه = Султания күмбөзү Олжайтунун күмбөзү 1302-1312-жылдары Султания шаарында (Хулагуиддердин борбору) курулган жана Иран Ислам архитектурасынын маанилүү тарыхый курулуш, азер архитектуралык методу болуп саналат. Султания күмбөзү бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине катталган. = Өзгөчөлүгү  = Күнбөттүн бийиктиги 5.48 метр, диаметри 5.25 метр, хежри жылнамасы боюнча 703-жылы Олжайтунун (Султан Мухаммад Худобанде) буйругу менен Али ибн Али Талеб шииттердин биринчи имамынын сөөгүн Нажафтан Султанияга алып келиш үчүн курулган. Бул курулуш 10 жыл ичинде 3000 дөн ашык куруучу тарабынан салынган. Күнбөттүн кооздолушу жана салуу ыкмасы ошол доорунун жогорку архитектуралык чеберчилиги менен айырмаланып Селжук архитектурасы менен көп окшоштугу бар. Бул курулушта 8 балкон жана 8 мунара бар, айтуулар боюнча бейиштин 8 эшигинен үлгү алынган. Дубалдар эки катмар кооздолгон, биринчи кооздолуу кыштын үстүнө түшүрүлгөн, кыштардын ортосуна мусулмандардын асман китеби Куран Каримдин аяттары, Кудайдын аты, ислам пайгамбарынын ысымдары, шииттердин биринчи имамынын ысымы жана падышанын аты чегилип жазылган. Бирок убакыттын өтүшү жана белгисиз далилдер менен падыша (Султан Мухаммад Худабанде) аны акиташ менен актатып салган. Султания күмбөзүнүн имараты үч негизги бөлүктөн: кире бериш, турбат үй жана жертөлөөдөн турат. Олжайту падыша Алинин сөөгүн алып келүүдөн үмүтү үзүлгөн соң Нажаф жана Карбаладан Султанияга топурак алдырып келип, күнбөт салдырган. Ошентип ал турбат үйү деген ат менен таанылган. Падыша өзүн жертөлөөдө көмүшүн осуят кылган. Олжайту курулуш бүткөндөн эки жылдан соң 34 жаш курагында оорунун натыйжасында дүйнөдөн кайткан. Өшентип анын жертөлөөсүндө падышанын сөөгү коюлган, бирок кээ бир тарыхчылар падышанын сөөгүн башка жерге коюшкан деп эсептешет. Кээ бирлери аталган чоң күнбөттү Флоренция шаарынын архитектурасынын үлгүсү менен курулган деп билишет. Бул күмбөздүн чоңдугу менен Санта Мария дель Фьоро күмбөзү жана Айя София (Константинополь) күмбөздөрүнөн кийинки орунду ээлейт. = Ошондой эле = =Булактар = =Колдонулган адабияттар=
https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87
Асанбекова Алымкан
Асанбекова Алымкан Оймочу, чырмакчы жана килемчи. 1950-ж. Панфилов районундагы Кум-Арык айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Лейлектеги турмуш тиричилик комбинатында элдик кийим-кечектерди тигүү бөлүмүнө башчы, Кара-Балтадагы килемчилик комбинатында килем буюмдарын колдо токуу боюнча инспектор болуп иштеген. Кийиз буюмдарына көркөм көчөттөрдү ич ара пайдалануу аркылуу нукура элдик түрдө буюм-тайым, белек-бечкек кармоону ал чеберчиликтин башкы максаты катары карайт. Андай салттуулук анын шырдак, аяк кап, текче сымал буюмдарынан ачык билинет. Алсак, аяк каптын капкалдырыгында «жагалмай канат оюмунун» алдынан «кочкор мүйүз оюмун» берүусү анын бетине эки «жолборс тырмак оюмуна» ойдогудай шайкештенет. Мында анын аламычы адаттагыдай ак-карадан бычак учу түшкөндө көк-кызыл түстөгү үлгү өзүнөн өзү жарашат. Андагы учу чоктолгон тор чачык мурунку уздардан мурасталган мыкты жөрөлгө болуп саналат. Алымкан чий чырмакчы катары чий көчөттөрүн төп берет. Фону кызылга көктөн «эки кочкор мүйүз оюмун», «ит куйрук оюмунан» бир «кочкор мүйүз оюмун» чыгарып, «бычак учу» салганда кудум шырдакты эске салат. Килем токууда кадимки көчөт ордуна жолборс, илбирс, арстан, бүркүт, элик, теке, бугу, марал сыяктуу айбанаттарды өзүндөй түшүрүүнү же гүлдү берүүнү чеберчиликтин туу чокусу катары карап, ошондон өзүнүн уздук ыракатын алып келсе, кийин андай европалыктарга таандык жасалга өнөрүнүн туткунунан чыгып, элдик жагдайда узанууга багыт алган. «Тумарча көчөтүн», «кош кайкалак көчөтүн», «кыял көчөтүн», «ашкана көчөтүн» (чий буюму чыгдандан алат) жана башка өрмөкчүлүккө таандык түр түшүрүүнү өздөштүрүп (аянты 3x2 килемге 22 кг жүн чыгымдалат), ондогон буюмдарды чыгарат. Чебердин кызы Зулета да өз бетинче уздана алат. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Шырдагы үчүн райондук жана райаткомдун «Алтын колдуу чебер» деген диплому, ЭЧЖРКнүн II даражадагы диплому; 1989 ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзун уюштуруу курултайына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Кийиз, чий буюмдары үчүн ЭЧЖРКнүн III даражадагы диплому, медалы.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0