cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бакас Дунганов
Бакас Дунганов отуз сегиз жылдан ашуун өмүрүн балдарга билим берүүгө арнады. "Жакшылыкты бир гана акыл берет, билимден урмат, атак кошо келет" демекчи убагында жогорку билимге ээ болуп, канчалаган жаш жеткинчек балдарды тарбиялап, билим дүйнөсүнө жол ачты. Кыргыз ССР эл агартуусунун отличниги, Эмгек ардагери Бакас Дунганов 1934-жылы Чүй облусуна караштуу Ысык-Ата районунун Бириккен айылында туулган. 1952-жылы мектепти бүтүргөндөн кийин Кыргыз Мамлекеттик Университеттин филология факултетине тапшырып, аны 1957-жылы ийгиликтүү бүтүрүп чыккан. Эмгек жолун Ивановка (азыркы Ысык-Ата) райондук элге билим берүү бөлүмүндө мектептер боюнча инспектор болуу менен баштаган. Бир жылдык убакыттын ичинде өзүнүн жетишкендигинин натыйжасында 1958-жылдан тартып өзү окуган Бириккен сегиз жылдык мектебине директор болуп дайындалган. [Республикалык]], областтык, райондук Ардак грамоталары менен сыйланган. 1997-жылы Кыргыз Республикасынын Президентинин Ардак грамотасына жана стипендиясына татыктуу болгон. Агайдын эмгегин баалаган кесиптештери Бириккен орто мектебине айкелин орнотуп, эстелик бурчун уюштурушкан."Кесибинин мыкты адиси, ар бир кесиптешин түшүнө билген, жаш педагогдорго акыл-насаатын айта билген улуу устат эле",- деп эскерет кесиптеши Гулиза Кенжекараева. Райондук, айылдык кеңешке бир нече жолу депутат болуп шайланган. Аксакалдар кеңешинин мүчөсү катары ар кандай талаш-тартыш маселелерди калыстык менен чечип, айыл элинин ынтымагын сактаган кадырман адам эле. Уюткулуу үй-бүлөнүн камкор атасы жубайы Зарыл эже менен үч уул, эки кызды тарбиялап өстүрүштү. Уулдары: Алмаз мал доктур, Намаз инженер, Руслан дарыгер, кыздары: Гүлбүбү эсепчи, Бегайым эмчи айым.
Арстанбек Дүйшеев
1954-60-ж. Жумгал, Тоң районун чарбаларында ветврач, директор.
Кыймылдуу тандоо
Кыймылдуу тандоо – табигый тандалуунун бул жолун кээ бир убакта багытталган тандалуу деп да аташат. Бул тандалууда өзгөргүчтүктүн бир гана багытынын тандалуусуна жагымдуу шарт түзүлүп, калган өзгөргүчтүк түрлөрүнө түзүлгөн шарт жагымсыз болот. К. т-нун көзөмөл астында популяциянын генофонду жалпы өзгөрөт, башкача атйканда формалардын дивергенциясы жүрбөйт. 1944-ж. Дж. Симпсон эволюциянын мындай формасын филетикалык эволюция деп атаган. К. т-нун таасиринин негизинде популяциянын генофондусунда мутациялар топтолуу менен таралат жана ушул багытта фенотиптин өзгөрүүсү жүрөт. Популяцияда К. т-нун негизинде укумдан тукумга карай белгилердин багыттуу өзгөрүүлөрү жүрөт.
Арстанбек Дүйшеев
1960- 71-ж. Кыргызстан КП Жумгал райкомунун 2-катчысы, Өзгөн райкомунун, Ысык-Көл обкомунун 1-катчысы.
1979-жылдан Кыргыз ССР Жогорку Советинин төрагасы, 1986- жылдан Кыргызстан Ветеринария илим изилдөө институнун директору. Кыргыз Республикасынын эмгек синирген кызматкер (1992), Ветеринария илимдеринин кандидаты (1968). 3 Эмгек Кызыл туу, Октябрь Революциясы ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Кыргызстан Демократиялык Кыймылы
Кыскача тарыхы
Ал 1990-жылы 25-26-майда Кыргызстандын борбору Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында уюшулган.
КДКга Кыргызстандагы расмий коммунисттик саясатка каршы чыккан бир катар саясий партиялар, бейөкмөт уюмдар жана айрым демократиялык маанайдагы интеллектуалдар мүчө болгон.
Ал уюмдардын арасында "Ашар" козголушу, үй куруучулар кыймылы,"Асаба" саясий кыймылы ("Асаба" партиясы кийинчерээк ошонун негизинде кайра уюшулган), Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты, жана башка уюмдар болгон. 1990-жылы апрелде негизделген "Асаба" кыймылын ал кезде Кадыралы Матказиев жетектеген.
Кийинчерээк республикада пайда болгон саясий партиялардын көпчүлүгү ушул КДКнын ичинен калыптанышып, бөлүнүп чыккан. КДКдан биринчи болуп 1991-ж. февралда "Эркин Кыргызстан", 1991-ж. ноябрда "Асаба" улуттук кайра жаралуу партиялары бөлүнүп чыккан.
КПСС бийликтеги жалгыз партия катары жашап турган мезгилде бул оппозициядагы партияларга жана саясий уюмдарга карата расмий мамиле начар болгон. Алар "бейформал" уюмдар делип аталып, жетекчилери массалык маалымдоо каражаттары тарбынан "эл бузаарлар" катары күнөөлөнүп, куугунтукка алынган. Бул абал КПСС таркатылып, СССР кулаганга чейин созулган.
Кийинчерээк КДКнын курамынан "Кыргызстан Укук Коргоо Кыймылы" (жетекчиси - Турсунбек Акун) сыяктуу коомдук уюмдар да бөлүнүп чыккан.
1993-жылы мурдагы КДКнын мүчөлөрүнүн бир бөлүгү КДК партиясын негиздешкен (бул жаңы партиянын лидери болуп Жыпар Жекше шайланган).
Кэлливилл (Оклахома)
Кэлливилл (Оклахома) (Kellyville) — Оклахома штатынын Creek округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 906 киши. Болжолдуу аянты - 2.2 км². FIPS коду — 40-39000.
Кызматтык (кесиптик) ченталап
Кызматтык (кесиптик) ченталап – руханий даражасына же кесиптик ишмердигине, ээлеген кызмат ордуна карата жарандардын шайлоо укугун чектөөчү шайлоо мыйзамынын жобосу. Алып айтсак, баардык Латын Америка жана Африка өлкөлөрүнүн көпчүлүгүндө аскер кызматчыларынын, полиция жана коопсуздук органдарынын кызматкерлеринин добуш берүү укугу жок, Мексикада, Парагвайда жана Таиландда дин кызматкерлери солгун шайлоо укугуна ээ эмес. К. ч. эреже катары, бир катар кесиптердин мүнөзү принцибинде саясий турмушка жигердүү катушуу же депутаттык мандатка ылайык келбегени менен жүйөлөнөт.
Петропавловка (Кугарчин району, Башкыртстан)
Петропавловка — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Төмөнкү биккузин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4 киши. Почта индекси — 453338, ОКАТО коду — 80238855004.
Марат Акматов
Акматов Марат (1950–1993) - обончу, ырчы Акматов Марат Ысык-Ата районунун Кеңеш айылында 1950-жылы туулган. М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык-хореографиялык окуу жайынын эл аспаптар бөлүмүн, кийин Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтун бүтүргөн. 1970-жылдардан тартып, ар кандай темадагы обондорду жазган. Т.Кожомбердиевдин, Т.Элемановдун, Ж.Садыковдун, Э.Ибраевдин, А.Иманбаевдин ырларына обондорду жараткан.
Анын «Ак сүйүүмдү булгаба» «Байчечекей көзүн ачканда», «Өткөндөр ойдон кетпеди», «Куттуктаймын», «Жүрөктү жүрөк тандасын», «Мөлтүр шаарым – Фрунзем» ж.б. обондору элге кеңири тарап, айрым ырлары Кыргыз радиосунун Алтын казынасына жазылып алынган. Ал бир катар республикалык сынактардын лауреаты болгон.
Махаиха дарыясы
Махаиха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Кичи Островное көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кукучевск көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Обь жана Иртыш дарыяларынын аралыктарындагы агынсыз аймак.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дриопитек
Дриопитектер (Dryopithecinae) - адам сымал маймылдардын тукуму курут болгон уруучасы. Д-дин сөөк калдыктары (тиштери, жаактары, буту, колдорунун сөөктөрү) Батыш Европа, Түштүк Азия, Чыгыш Африка аймактарында миоцендик жана эрдеплиоцендик чөлкөмдө табылган. Кээ бирлери горилла менен шимпанзеге окшошо баштаган.
Инженердик психология
Инженердик психология – психология илиминин атайын бир тармагы. Ал Инженердик психология жеке адам психологиясы, эмгек психологиясы сыяктуу өзүнө жакын илимдердин маалыматтарына таянат. Инженердик психология 20-кылымдын 40-жылдары пайда болуп, эмгек психологиясынын бир багыты катары өнүккөн. Инженердик психологиянын негизги милдети жабдууларды долбоорлоодогу каталыктарды талдоо же операторлорду даярдоо, «адам жана машина» системасынын эффективдүүлүгүнө таасир этүүчү факторлорду табуу. Өндүрүштүн автоматташтырылышы жана алыстан контролдоо жана башкаруу каражаттарынын өсүшүнө байланыштуу өз алдынча илимий тармакка айланды. 50-жылдары адамдын информация кабыл алуу жана кайра иштөө мыйзам ченеминин жалпы белгилери гана аныкталган болсо, 60-жылдары киши менен ЭЭМдин өз ара аракеттенүүсүн уюштуруунун жалпы принциптери аныкталган. 60-жылдардын аягында Инженердик психология адамдын иш-аракеттерин ири системаларда долбоорлоого, синтездөөгө өттү. Азыркы учурда Инженердик психология үчүн адамдын жеке психологиясынын белгилерин, айрыкча талап, иш-аракеттин себебин, эмоциялык абалды изилдөөнүн негизинде алынган маалыматтар өтө маанилүү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Дыйканбаев, Кыдыр
Кыдыр Дыйканбаев 1928-жылы 21-сентябрда Ысык-Көл областына караштуу Тоң районундагы Кызыл-Туу айылында туулган. Саяк уруусунан. Атасы Түмөнбай, чоң атасы Бүтү, бабасы Лепес, бубасы Мураталы, кубасы Шаабек, жетеси Байдөбөт, жотосу Алакөз. Эмгек жолун 1946-жылы Ак-Терек айылдык МТСте тракторист болуп баштаган. 1948-1951-жылдары Токмок шаарындагы механиктерди даярдоо курсунда билим алган. 1951-1965-жылдары Кыргыз ССР айыл чарба техникаларын оңдоонун Тоң райондук бирикмесинде инженер-механик, ардактуу эс алууга чыкканга чейин Тоң райондук МТСтин башчысынын жабдуу иштери боюнча орун басары болуп үзүрлүү эмгектенди. "Атабыз өз ишине өтө так, балдары үчүн кам көргөн адам эле. Үй-бүлөгө керектүү бардык нерсе менен өз убагында камсыз кылып турар эле. Баарыбыздын келечегибиз үчүн кам көрүп турчу. Өзү жетим өсүп, ата-эне мээримине канбаса да, баарыбызга ченемсиз мээримин берип, баарыбызды тарбиялады. Эмгеги бааланып көп сыйлыктарга ээ болгон, эл арасында кадыр баркы жогору адам эле. Ар дайым: "Балам бирөөнүн эмгегин баалап жүр, колуңдан келсе жардам бер, жакшылыгыңды аяба. Кылганың биз үчүн болсо, үйрөнгөнүң өзүң үчүн, ар нерсени баамдай жүр, ар ишти жоопкерчилик менен аткара бил. Бирөө сага жамандык кылса, эч качан аны кек сактаба",- деп айтар эле. Ошол ар бир айткан акыл-насааты бизди тарбиялап, бизге жашоо берип келет. Атабыздын жаркын элеси, анын биз үчүн, эли үчүн кылып кеткен эмгеги ар дайым жүрөгүбүздө",-деп эскеришет балдары. Өмүрлүк жары Алиман экөө 48 жыл татыктуу өмүр кечиришти. Алты баланы тарбиялап, чоңойтушту. 28 небереси, 11 чөбөрөсү бар.
Саманканова Сабырбүбү
Саманканова Сабырбүбү Өрмөкчү, оймочу жана саймачы. 1945-ж. Талас районундагы Талды-Булак айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. 1980-жылдан “Кыял” элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде (Талас филиалында) үйдөн узданат. Бир нече сайма жана кийиз үлгүлөрү көркөм советтен өтүп, көп нускаланып сатууга түшкөн. Анын көркөм буюмдарынын ичинен уушкан ала кийизинде төрт түстү өз ара сиңирүүсү аркылуу оюмдарды так, төп жаратуу касиети жогору бааланат. Мында боёктор сары түскө айланат да, кудум живописттик мүнөзгө эгедер болот. Мүйүз оюмдар шарттуу айкалышып, четтик оюм менен ортолук оюмдардын «аламычы» аккарадан «ала мончок» көрүнүшү уздук татымын даана далилдейт. Ал өрмөкчүлүктүн көркөм көчөттөрүн терип түшүрүүнү энеси айтылуу уз Токуштан үйрөнөт. Боз үйдүн бүтүндөй жасалгаларын бир колдон чыгарууга такай отурган уз тегиричтин, кылдыроочтун кара терме түрүн жүзөгө ашырууну мыкты өздөштүргөн. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Сайма туштугу жана ала кийизи үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРинин 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Энеси Бөрүбаева Токуш менен биргелешип жасалгалап тиккен боз үйү үчүн ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому; 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Шырдагы жана туш кийизи үчүн «Кыял» Бирикмесинин I даражадагы диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Сардарова Айнагүл
Сардарова Айнагүл Уз. 1948-ж. Кочкор районундагы Көл-Төр айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Чарбада эмгектенген. 1984-жылдан «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Кочкордогу бөлүмүнүн үйдөн уздануучу чебери. Айнагүл оюм жаратууда эски кооздуктарды өзүндөй сарысаптап өздөштүрүп, анын мыйзам ченемдерин сактоо аркылуу билгичтикте өзгөртүп кете алат. Кадимки эле «мүйүз оюму», «карга тырмак оюму», «бадам оюму», «ит куйрук оюму» өңдүү негизги оюмдардын элементтерин ойдогудай айкалыштырат, төптөштүрөт. Кооздуктарды өз ара кыйыштырат. Бирөөлөргө окшошпогон көркөмдүктөрдү жаратуу менен буюм-тайым жасоосу анын уздук жүзүн ачкан. Айнагүл тердиктин элдик үлгүсүн кармаган. Мында буюм жөнөкөй көрүнөт. Анын ичин шырык ээлейт. Аны оюм чийимдейт. Ал кербенди, жайлоого көчкөн кадимки жүктүү төөлөрдү элестетет. Уз азыр кат кийизди жалпы сом аркылуу табак оюм (үзүл-кесилсиз) берүү менен салттуулукту сактоого дымактанат. Мында табак оюмду такта оюмдан ажыратат. Айрымдардай кийизди бырчылдатып майдалабай, аны «аламычтап», кийиз оюмдарынын салттуулугунан тайбай түр шырдак жасайт. Мында кийиз өөн-бучкакка айланбайт. Шырдактарына «милтени» пайдаланса, башка жука жердикке чыраш сайманы тандайт. Кызыл-көк, сары-кара, кызыл-кара борбордук оюмду түзөт. Ал эми ак-кара «аламыч» болот. Бул эки өң кийиз буюмдарына чабалекейдей катыш жасайт. Уз көбүнчө «ит куйрук оюмун», «бадам оюмун», «бычак учу оюмун» алат. Анын кийиз, нооту, баркут өңдүүлөргө түшкөн көркөм оюмдары менен көчөттөрү ич ара айкалышып, топ (табакча, үй) өзүнчө бир ойду түшүндүрөт, мазмун берет, ачык чачырап көрүнөт. Айнагүлдүн кызы Чалбаева Батыйна (Бишкектеги № 92 көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайын бүткөн) азыр боз үй көтөрүүдө. Ага эшик чий чырмашкан, өрмөк буюмдарын түгөлү менен жүзөгө ашырышкан. Мында түшкөн терме, чырмак көчөттөрүндө түстөр мыкты тандалып, көркөмдүктүн элдик салты сакталган. Уздун кармаган буюмдары колдонмолук да, жасалгалык да мааниге ээ. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Кол өнөрчүлөрдүн республикалык көргөзмөсү». Ат жабуусу жана тердиги үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Ардак грамотасы; 1989 ж. «Кыял» Бирикмесинин 20 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Кийиз, нооту буюмдары үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Ардак грамотасы.
Лун-Вож (Сыни куймасы)
Лун-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сынь дарыясынын сол жээгинен 206 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бектурганов, Мамытаалы
1950-жылы Ат-Башы районунун Ак-Моюн айылында туулган. 1970-1973-жылдары Ат-Башы районунун партсьезд атындагы колхоздо башкы экономист.1973-1975-жылдары Кыргыз Илимдер Академиясында аспирант, 1976-1977-жылдары Ат-Башы райондук партия комитетинде иснтруктор, 1977-1981-жылдары комсомолдун Ат-Башы райондук комитетинде 1-секретарь, 1981-1987-жылдары партиянын райондук комитетинин уюштуруу бөлүмүнүн башчысы, 1987-1990-жылдары Ат-Башы райондук Элдик Контролдоо Комитетинин төрагасы,  1990-1991-жылдары Эл депутаттарынын Ат-Башы райондук Кеңешинин Аткаруу Комитетинин төрагасы, 1991-жылдын февраль айынан август айына чейин Коммунисттик партиянын иши токтотулганга чейин Кыргызстан компартиясынын Ат-Башы райкомунун 1-секретары болуп иштеген.
1992-2002-жылдары райондук мамлекеттик администрациясынын башчысынын 1-орун басары, 2002-жылдан  райондук мамлекеттик администрациясынында башкы адис.
Ат-Башы районунун “Ардактуу атуулу”.
Кызматтык жасалмалоо
Кызматтык жасалмалоо – эгер бул жосундар жеке пайдакечтик же башка өздүк кызыкчылыктардан улам жасалса, мамлекеттик бийликке жана мамлекеттик (муниципалдык) кызматтын мүдөөлөрүнө каршы кылмыш, кызмат адамы, ошондой эле мамлекеттик кызматкер же жергиликтүү өзалдынча башкаруу органынын кызматкери тарабынан ырасмий документтерге жалган экендиги дайын маалыматтарды, ошондой эле документтерге алардын чыныгы мазмунун бурмалоочу оңдоолорду киргизүүдө турат.
Григорьев, Василий Васильевич
Григорьев, Василий Васильевич (1816-1881) - орус тарыхчысы, чыгыш изилдөөчү.
Чыгыш элдеринин тарыхы боюнча Россияда эн биринчи лекция окуган.
1867-73-ж. немец окумуштуусу Карл Риттердин «Жер таануу» эмгегин которуп, ага өзүнүн илимий кошумчасын жарыялаган. Ал кошумчасы азыр да өз маанисин жогото элек.
10-13-кылыдын башында Теңир-Тоону жана ага жамаатташ Орто Азиядагы, Чыгыш Түркстандагы «кара хандар», «буура хандар», «элик хандар» аймагын бийлеген династияга карата тарых илиминде «Караханилер мамлекети» деген терминди колдонууну сунуш кылган. Григорьев окумуштуу  катары таанылганы менен, акимдик кызматтарда падышачылыктын реакциялык  жактаган адам болгон.
Ба-Су дарыясы
Ба-Су — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Инзер дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 55 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дуйшемалиев, Таштан
Дуйшемалиев Таштан (1923-ж. т., Чүй облусу, Кант району, Карагайбулак айылы) - тарых илиминин доктору (1969), профессор (1972). 1950-ж. Кыргызстан мамлекеттик педагогикалык институтун бүтүргөн. 1950-72-ж. Кыргызстан ИАньш Тарых институнда кенже, улук илимий кызматкер. 1972-83-ж. К. И. Скрябин атындагы Кыргызстан институтунда КПСС тарыхы кафедрасынын профессору, 1983-жылдан Кыргызстан ИАнын Тарых институтунда улуу, жетектөөчү илимий кызматкер. Анын илимий эмгектери Кыргызстанды изилдөөгө багытталган. Ал 90го жакын (анын ичинде 8 монография) илимий эмгектин автору.
Инерция навигациясы
Инерция навигациясы - ар кандай объектилердин (кеме, самолёт, ракета ж. б.) кыймылынын координаталары менен параметрлерин аныктоо, алардын инерция касиетине негизделген жана жекече кыймылын башкаруу ыкмасы, б. а. тышкы багыттоону же сырттан түшкөн сигналдардын болушун талап кылбаган ыкма. Навигация маселелерин чечүүнүн кадимки ыкмасы тышкы багыттоочу же сигналдарды (мис., жылдыз, маяк, радиосигнал ж. б.) пайдаланууга негизделген. Бул ыкма абдан эле жөнөкөй, бирок айрым учурда чоң ылдамдыктагы (мис., космоско учууда) кыймыл үчүн зарыл тактыкты бере албайт. Анткени навигация жүргүзүүгө айлана-чөйрөнүн начар көрүнүшү жана радиокедергилер жолто болот. Инерция навигациясы ыкмасы кемчиликсиз навигация системасын түзүү максатында пайда болгон. Инерция навигациясынын принциби механиканын Ньютон негиздеген закондоруна таянат, анткени эсептөөнүн инерциялык системасына карата нерселердин кыймылы (жылдыздарга карата Күн системасынын чегиндеги кыймыл) ошол закондорго баш иет. Инерция навигациясыны жүргүзүүдө акселерометр, эсептөөчү түзүлүштөр, гироскоп приборлору колдонулат. Бул ыкма кеме, суу асты кайыгы, самолёт, космос аппаратынын кыймылын башкарууда кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Альтхютте
Альтхютте (Althütte) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Ремс-Мур районуна карайт. Штутгарт административдик округуна тиешелүү. Калкы – 4060 (2013-ж.). Аянты – 18,15 км². .
Привес, Михаил Григорьевич
М.Г. Привес 5 монографиянын жана 6 жаңы чыгарылган нерсенин автору. Андан сырткары ал П.К. Лысенковдун жана В.Н. Бушковичтин бир нечен орус жана чет тилдерде басылышты өткөн окуу китепти кайтадан иштеп чыккан. М.Г. Привестин көптөгөн окуучулары (100 ашык илим кандидаттар жана доктурлар) анын арбагын сыйлап «Адамдын анатомиясы» аттуу окуу китебин өлгөндөн кийин басып чыгарышкан.
Өмүр-баяны
1926 жылы Воронеж университетинин медициналык факультетти аяктагандан кийин Михаил Григорьевич университеттин факультеттин хирургиялык клиникасынын ординатору болду, 1930 жылы болсо ал Ленинграддагы Мамлекеттик рентгенологиялык жана радиологиялык институтунун нормалдуу жана салыштырмалуу анатомия лабораториясына аспирант катары алынган. Ошол лабораторияны М.Г. Привес 1937 — 1953 жылдары башкарган, жана 1937-1977 жылдары академик И.П. Павлов атындагы 1 Ленинград медициналык институтунун нормалдуу анатомия кафедрасынын жетекчиси болгон. 1977 — 2000 жылдары СПбГМУ нормалдуу анатомия кафедрасынын профессор-консультант кызматын ээлеген. Институттун Красноярскка болгон эвакуация учурунда (1942 — 1944) Красноярск медициналык институтунун уюштуруучулардын бири жана биринчи директору.
Нечен жыл боюу Бүткүл союздук анатомлордун, гистологдордун жана эмбриологдордун коомунун төрагасынын орун басары, «Анатомия, гистология жана эмбриология архиви» аттуу журналдын башкы редактордун орун басары, акыркы жылдары Бүткүл союздук жана Бүткүл орусиялык анатомлордун, гистологдордун жана эмбриологдордун илимий коомунун Ардактуу мүчөсү, көп жыл боюу Ленинграддык анатомлордун, гистологдордун жана эмбриологдордун илимий коомун башкарган, анан болсо өмүрдүн акыркы күндөрүнө чейин анын Ардактуу төрагасы болгон.
Илимий ишкердиги
1935 жылы медициналык илимдердин кандидаты даражаны Привеске диссертация жактоосуз ыйгарылган, 1937 жылы болсо ал «Адамдын узун түтүк сыяктуу сөөктөрдүн кан жабдуусу» тема менен доктур диссертацияны жактаган.
Анатомияны изилдөөнү өлүк материалда гана эмес, тике тирүү адамда жүргүзгөн, ошол үчүн бир нечен рентгенологиялык изилдөөнүн ыкмаларын ойлоп чыгарган жана колдонгон: жумшак рентген нурлар (Букки), томография, электрорентгенография. М.Г. Привес нервдердин рентген сүрөтүн кыла алган биринчи илимпоз.
Институттун кызматкерлери менен биргиликте бардык ички органдардын артерияларын Рентген ыкма аркалуу изилдеген жана алардын ичинде аяк артерия эмес, анастомоз бар экендигин көрсөткөн.
1933 жылы биринчилерден бири лимфа тутумун изилдөөгө рентгенологиялык ыкманы ойлоп чыгарган жана лимфа тамырлардын пульсациясын изилдөө үчүн рентгенокимографияны колдонгон. 1936 жылы Привес алгачкы жолу тирүү адамдын лимфа тамырларын рентгенограммасын чыгарган, 1947 жылы болсо, ошондой эле алгач жолу, чоң мээнин жарым шарлардын кабыгын бузуудан лимфа системада морфологиялык өзгөрүүлөр жөнүндө маалымдаган.
Михаил Григорьевич систематикалык түрдө ар кандай эмгек жана спортивдик профессиялардын өкүлдөрүнүн анатомиясын изилдеп баштаган, сөөктөрдүн жана муундардын белгилүү иш түрүнө байланыштуу кайра түзлүшүн рентгеналык ыкма аркалуу изилдеген.
Институттун кызматкерлери менен биргиликте биринчилерден бири анан «космикалык» аталып калган анатомияны өнүктүрө баштаган, өлкөдө алгачтардан бири «ультрадобуш анатомияны» өздөштүрө баштаган.
Лениграддын химиктери менен биргиликте анатомиялык препараттарды консервациялоо формалинсиз ыкманы ойлоп чыгарган, алар табигый өңдү, көлөмдү жана серпилмелүүлүк сактаган, атайын идиш аякты жана консервациялоо суюктукту талап кылбайт.
Анаболия
Анаболия – филоэмбриогенездин бир формасы. Кандайдыр бир органдын онтогенездик өөрчүүсүнүн узарышы менен морфогенездин акырында жаңы баскычтын кошулушу. Бул термин 1912-ж. А. Н. Северцов тарабынан сунуш кылынган. А-жолу менен жүргөн эволюцияда морфогенездин баштапкы баскычтарында өзгөрүүлөр жүрбөйт да жаңы пайда болгон өзгөрүү тегинин эмбриондук өөрчүүсүнүн акыркы баскычына окшош болот. Ошентип, А-нын негизинде биогенетикалык закон жүрөт.
Привес, Михаил Григорьевич
Илимий ишкердиги
Анатомия боюнча атласты түзгөн жана басып чыгарган. Ал маалыматтын сапаты менен белгиленип дүйнөнүн көптөгөн институттарында колдонулат. Ал «Космикалык анатомиянын» автору.
СПбГМУ нормалдуу анатомия кафедрасына Михаил Григорьевич Привестин ысымы берилген.
Хальмер-Яха (Юре-Яха куймасы)
Хальмер-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юре-Яха дарыясынын оң жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Индустриялаштыруу
Индустриялаштыруу - эл чарбасынын бардык тармагында, өзгөчө өнөр жайда машина өндүрүшүн куруу процесси. Индустриялаштыруу өлкөнүн экономикасында өнөр жай продукциясын арбын чыгарууну, агрардык же агрардык-индустриялуу өлкөнү индустриялуу-агрардык же индустриялуу өлкөгө айландырууну камсыз кылат. Индустриялаштыруу мүнөзү, темпи, булагы, максаты жана социалдык натыйжасы өлкөдөгү үстөмдүк кылган өндүрүштүк мамилелерге байланыштуу.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Шошка (дарыя)
Шошка (Чаушка) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын сол жээгинен 1662 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 47 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абдыкерим Алымов
Алымов Абдыкерим -обончу, ырчы Аксы районунун Кашка-Суу айылында 1946-жылы 28-февралда туулган. 1963-жылы Кашка-Суу айылынын Ленин атындагы орто мектебин, 1969-жылы Ош Мамлекеттик педагогикалык институтунун музыкалык-педагогикалык факультетин аяктаган. 1969–1972-жж. Жаңы-Жол районунун пионерлер үйүнүн директору, 1972–1974-жж Жаңы-Жол райондук маданият үйүнүн директору, 1974–1975-жж. кайрадан Пионерлер үйүндө директор, 1975–1978-жж. Жаңы-Жол райондук музыкалык мектептин директору, 1978–1983-жж. Лейлек райондук маданият бөлүмүнүн башчысы, 1983-жылы Кара-Суу райондук маданият үйүнүн директору, 1983–1984-жж. Ош облустук илимий-методикалык борборунун эл чыгармачылыгы бөлүмүнүн башчысы, 1984–1986-жж. Ош педагогикалык окуу жайында мугалим, 1986–1991-жж. Алай райондук маданият бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. Ал бир нече музыкалык жана театралдык чыгармалардын автору. Анын «Артык», «Ордендүү Ошум, мекеним», «Жалыным сен деп жангансыйт», ж.б. обондору республиканын аймагына тараган. 1968-жылы Кыргыз ССР ЛКЖС БКнын, 1976-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамоталары жана союздук, республикалык, облустук грамоталар, дипломдор менен сыйланган. Ал республикалык жана облустук кароо-сынактардын лауреаты болгон. Обондору комуздун, аккордеондун, эл аспаптар, симфониялык оркестрдин коштоосунда аткарылган жана айрым обондорунун сөздөрүн өзү жазган.
Дисктери
Жалыным сенде жангансыйт (Сөзү элдики) – Э.Шамурзин. Кыргыз ырларынын антологиясы, МОНО М
Салыбаева Жекенай
Салыбаева Жекенай Шырдакчы жана чырмакчы. 1923-ж. Нарын районундагы Ылайлуу-Суу айылында төрөлгөн. Бүтпөгөн орто билимдүү. Энеси Шайдактын өрнөгүн алган. Анын жасаган шырдактарында «салбай оюм», «табак оюм» басымдуулук кылат. Четтик оюмдун көркөм кара-жаттары буюмга «колтук оюм» болуп түшөт. Кызыл-жашыл түстү беттей жараткан үлгүлөрүнүн «аламычы» адатта ак-карадан бычак учуланат. Уздун чырмакчылыгындагы «омуртка оюм» менен «килем көчөт» канат чийдин, чыгдан чийдин, эшик чийдин ажарын ачат. Жекенай көтөргөн ак өргөөдөгү жасалгаларда түстөр бир беткей келип, жашыл үйдү элестетет. Ал элдик кийим-кечектерди да кармап, ойдогудай бычып-тигет. Келини Ибраимова Акыл - уздун ишенимдүү шакирти.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кызматтык жер аянты
Кызматтык жер аянты – мамлекеттик жана коммуналдык жер пайдалануучулар тарабынан өз кызматкерлерине КР жер мыйзамдарында белгиленген тартипте ыйгарылган жер участоктогу. К. ж. а. жер участогун убактылуу акысыз пайдалануунун өзгөчө бир түрү болуп саналат.
Аманкул Молдоалиев
Колдонулган адабияттар
Асанов.У, Асаналиев.З, Атабаев.А “Нарын обласына 70 жыл.Энциклопедия”-,Бишкек, 2009
Жангазы Еренчиев
Жангазы Еренчиев — 1910-жылы Казакстандын Тау-Челек өрөөнүндө туулган. Кичи энеси Бостери айылынын кызы болгондуктан Ысык-Көл өрөөнүңдөгү боордош кыргыз туугандар менен карым-катнашта жашашкан. Аталары оокаттуу, мал-жандуу болгондуктан коллективдештирүү мезгилинде "эл душманы" делинип, репрессиянын курмандыгы болушат. Бул алааматтан чочулаган Еренчи эки иниси менен үй-бүлөөсүн алып Кыргызстанга келет. Артта эжесин алып келе жатып, Жангазы "кулактын баласы" катары кармалып, 17 жашында Алматы калаасында түрмөгө камалат. Бул учурда түрмөдө ич келте оорусу күч алып жаткан. Ооруга чалдыга электе ошол жерде бирге болгон адамдар аны аяп, боорукерлик кылып абактан качырышат. Көрбөгөн азабы калбай, Ысык-Көлгө жөө келет. Бостери айылында ата-энеси, бир туугандары менен күн кечирип жаткан мезгилде, Түп районунун Кудургу айылына туугандары Казакстандан көчүп келгенине байланыштуу, ал айылга келип, Кудургу айылын мекендеп калат. 1932-жылдан баштап Кудургу айылында крахмал чыгаруучу заводдо иштейт. 1941-жылы Улуу Ата-Мекендик согуш башталганда Советтик Армиянын катарына кошулуп, майданга аттанат. Аскерде жоокердик кызматты так аткаргандыгы үчүн Огадинградды, Харьков шаарларын бошотуу боюнча, Грот дарыясын алуу боюнча, Кировоград, Мишколец, Будапешт, Плишивец, Зволен шаарларын бошотуу боюнча, Нитро, Годнин, Турдо, Клуж, Яссы жана Трансильвания шаарларын бошотууга катышкандыгы үчүн Советтер Союзунун Жогорку Аскер башчысы, Советтер Союзунун маршалы И.В. Сталиндин буйругу менен 15 ыраазычылык алган. "Кызыл Жылдыз" ордени. "Сталинградды бошоткондугу үчүн", "Киевди бошотуу үчүн", "Варшаваны бошотуу үчүн", "Будапешти бошоткондугу үчүн" бир нече медалдары менен сыйланган.
Козуев, Өсөр
1989–1990-жж. Б.Абжапаров атындагы мектепте музыка сабагынан мугалим, 1990–1996-жж. Гүлчөдөгү Алай элдик маданият үйүндө кызматкер, 1996-жылдан Кыргыз телерадиокорпорациясында үн режиссеру болуп иштеп келет.
Ал ондогон обондордун автору. “Атама”, “Классташтар” ж.б. ырлары кыргыз телерадиосунан уктурулуп келет.
Адулюгем дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бөрү, Кара-Суу району
Бөрү (Бөрү) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Папан айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 079 киши.
Кыргызстандагы социология
Кыргызстандагы социология илиминин өнүгүшү
Кыргызстанда социологиялык иликтөөлөр өзгөчө тарыхка ээ деп айтсак туура болот. 1966-жылы Кыргыз Мамлекеттик Университетинде философ Асанбек Табалдиев тарабынан СССРдеги биринчилерден болгон  социологиялик лаборатория түзүлгөн. Бул лабораторияда жаш тарыхчылар, философтор, филологдор, экономисттер кызматташ болушкан жана аларды жалпы социологиялык кызыгуулар бириктирип турган. Республикабызда социологиянын калыптануусу илим, билим жана маданият менен алардын өнүгүүсү менен шартталган. Социологиялык изилдөөлөрдүн өнүгүү тенденциясы социологиялык лабораторияларда жана жогорку окуу жайларда, ишканаларда, мамлекеттик кызматтарда уюшуп өз иштерин баштаган. Социологиялык изилдөөлөр өзүнчө бир маанини коомдун барометри катары калыптана баштаган. Жашоонун экономикалык тараптары менен бирге үй-бүлөлүк, моралдык жана маданияттык, руханий мамилелер изилденген. Ошону менен бирге коомдун социалдык структурасын жана эл аралык мамилелердин өзгөчөлүктөрү калыптана баштаган. Индустриалдык социология, эмгек, жаштар, билим, дин, өспүрүмдөр, ден-соолук социологиясы жана массалык маалымат социологиясы негизги тармактар катары өнүгө баштаган. Социологдордун жана экономистердин негизги ою сырткы жана ички миграцияга, социалдык-демографиялык процесстерге бөлүнгөн. Социологиялык изилдөөлөрдү жүргүзүүнүн натыйжасында тажрыйба топтолуп, социологялык метод, техника жана методологиялык мамилелер калыптана баштады.
1966-жылдан 1975-жылга чейин Кыргыз ССРинде изилдөөлөр жүргүзүлүп, 20 миңден ашуун жумушчулар, колхозчулар, кызматчылар, интелигеттер жана студенттердин арасында иликтөөлөр жүргүзүлгөн.
Совет доорунда республикадагы калктын көз карашы, аң сезими, коомдогу болуп жаткан кубулуштарды аңдап билүүсүнө өзгөчө көңүл бурулган. Улуттар арасында пикир келишпестиктер, карама-каршылыктар  көбүн эсе жокко эсе болгон. Ошол учурдагы социологдордун көңүл борборунда көп улуттуу эмгек жамааттарынын мамилесин окуп үйрөнүү турган. Интернационалдык нике мамилелери жана анын натыйжасында улуттар арасында тыгыз мамилелер пайда болуп, башка интернационалдык  нике курушуп,  кыргыз элинин салт-санаа, үрп-адат, тил жана маданиятына    аралаша башташкан.
1980-жылдын аягында 1990-жылдын башында, тактап айтканда 1980-жыл менен 1990-жылдын аралыгында өтө чоң өзгөрүүлөр болуп өттү. Дүйнөнүн политикалык картасы бир кыйла өзгөрүүгө учурап, жыйынтыгында Советтер Союзунун кулашына жана эл аралык этникалык пикир келишпестиктерге алып келди. Жыйынтыгында XXI кылымдын башында республикада кана эмес, СНГ өлкөлөрүндө, дүйнө жүзүндө, глобалдык, локалдык, регионалдык проблемалардын жана эл аралык пикир келишпестиктердин күчөшүнө түрткү болду.
Акыркы жылдары социологиялык сурамжылоолор профессор К. И. Исаевдин жетекчилиги астында жүргүзүлүп келүүдө, маселен: менчиктештирүү проблемасы боюнча, базар мамилелеринин калыптанышы, жаштардын арасындагы баалуулуктар, ааламдашуудагы Кыргыз мамлекетининин орду  жана көптөгөн  изилдөөлөр жана ишмердүүлүктөр жүргүзүлгөн.
Прибел (Кугарчин району, Башкыртстан)
Прибел — Башкыртстандын Кугарчин районундагы кыштак, Төмөнкү биккузин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 6 киши. Почта индекси — 453338, ОКАТО коду — 80238855005.
Кыргызстандагы социология
Бир нече кыргыз окумуштуулары Миннесоте Кэтлип Кунаста университетинин жетекчилиги астында 1993-жылдын август-октябрь айларында «Аялдар жана Кыргызстандагы өзгөрүүлөр» деп аталган социологиялык изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Ал изилдөөлөргө 600дөн ашуун кыргызстандагы айымдар интервью беришкен. Ал изилдөөгө өзгөчө жумушсуздар, индвалиддер, көп балалуу үй-бүлөлөр, орто мектеп бүтүрүүчүлөрү камтылган.
Прибел (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кыргызстандагы социология
1984-жылы, 1980-1990 - жылдары жана 1990-жылы профессор Исаев тарабынан Кыргыз Социологдор Коому түзүлгөн. Ал коом ЖОЖдордо, лабораторияларда, мамлекеттик администрация кызматтарында иштеген социологдорду бириктирген.
Бүгүнкү күндө Кыргызстанда ондогон социологиялык лабораториялар,   косалтинг уюмдар, борборлор,  социологиялык  иликтөө группалары иш алып барууда. Алар көбүн эсе Борбордук Азиядагы социалдык, экономикалык, саясий кырдаалдарга социологиялык изилдөө иштерин жүргүзүлүүдө. Андан тышкары бүгүнкү күндө Кыргызстандагы саясий партиялардын ишмердигин, өкмөттүк эмес уюмдардын  иш-аракеттери  кандай иш-чаралар мене алек болгондугун  иликтеп жана ошондой эле өкмөттүк эмес уюмдар менен чогуу коомдогу болуп жаткан социалдык проблемаларга социологиялык баа беришүүдө.
Калыстык үчүн айта кетчү нерсе азырынча социологиялык иликтөө уюмдары инновациалык технологияларга маселен: саясий PR-жарнама, социалдык дизайн маселесине Кыргызстанда жаңы гана конүл бурула баштады. Жаңы технологияны өздөштүрүү бул коомдогу болуп жаткан социалдык, экономикалык, маданий, саясий кырдаалдарга эффективдүү таасир берүү, кырдаалды моделдештирүү болуп эсептелет эмеспи.
Бүгүнкү күндө Кыргызстанда ондогон социология илимдеринин кандидаттары, эки илимдин доктору, чет өлкөлөрдөн РhD, магистр дипломдоруна көптөгөн жаштарыбыз ээ болууда. Кыргызстандагы жогорку окуу жайларында иштеген социологдор көптөгөн эл аралык проектер менен активдүү кызматташууда. Бирок мамлекет тарабынан социология илимине анчалык колдоолор байкалбайт. Азыркы коомдогу кубулуштарга социологиялык анализ болбосо алдыга Кыргыз коомунун дүйнөлүк ааламдашууга татыктуу аралаша албай калышы мүмкүн.
Лыатывис
Лыатывис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын оң жээгинен 403 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жучу Хан
Жучу Хан - (болжол 1184 - 1227-ж. ченде өлгон) - моңголдордун атактуу аскер башчысы; Чыңгыз хандын туң уулу.
1206-ж. Чыңгыз хан такка олтургандан соң, Жучу хан кыргыздар курамына кирген «токой элдерин» багындырууга аттанган. Моңголдордун аскердик үстөмдүгүн көрө билишкен кыргыздар Еди Инал, Алдияр, Өлөбөк тегин деген нойондорун (эл башчылары) Жучу ханга моюн сунгандыктарын билдирүү үчүн элчи катары жөнотүшкөн. Кыргыздардын бир аймагынын башкаруучу иналы элчиликти жетектеген. Кыргыз бектери наймандардын жана башка коңшу уруулардын кайгылуу тагдырын көрүшүп, урушсуз баш ийип беришкен. Жучу хан 1218-ж. тумат-кыргыз көтөрүлүшүн ырайымсыз баскан. Кытайды (1211-15), Орто Азияны (1219-21), Дашти-Кыпчакты (Кыпчак талааларын) басып алууга катышкан. Басып алган жерлерди бөлүшурүүудө Иртыштан Уралга чейинки жана батыш тараптагы көбүнесе кыпчак тилдүү уруулар байырлаган жерлерди алган. Жучу хан батышка жасамакчы болгон жортуулун баштоого үлгүрбөй өлгөн; айрым маалыматтар боюнча өзүнө каршы чыгат деп шексинген атасы Чыңгыз хан тарабынан өлтүрүлгөн.
Индукциялуу жөндөгүч
Индукциялуу жөндөгүч - өзгөрмө токтун чыңалуусун салмак менен жөндөөчү түзүлүш. Индукциялуу жөндөгүч ротору кыймылсыз кармалып турган фаза роторлуу асинхрондуу машинанын өзү. Анын статордук жана ротордук оромдору автотрансформатордун схемасы боюнча кошулат. Бирок мында биринчи жак катары ротор белгиленип, ал ар түрдүү буруучу түзүлүштүн жардамы менен жайыраак айландырылат, ал эми экинчи жак катарында кыймылсыз статор турат. Ротор айланганда фазаны жылдыруу бурчунун өзгөрүшүнүн негизинде кабыл алуучуга берилген чыңалуунун чоңдугу өзгөрүлөт. Индукциялуу жөндөгүч үч жана бир фазалуу болушу мүмкүн, бирок негизинен үч фазалуусу гана пайдаланылат. Ал электр тармактарында, электр мештеринде, лабораторияда ж. б. электр чыңалуусун жөндөө үчүн колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Салбай Оймочу
Салбай Оймочу (туулган, өлгөн жылдары белгисиз) — Нарын өрөөнүнө кара аттын кашкасындай белгилүү көркөм оюмдардын ээси Салбай оймочу Ат-Башы районувдагы Ах-Муз айылында моңолдор элинен чыккан. Кылым толтура кыдырган, калк кадырлаган оюмдардын бири «Салбай оюм» алыс менен жакынга бирдей тараган. Аны Чүйдөн да, Көлдөн да, Жумгалдан да, Ак-Талаадан да, Нарындан да кезектирүүгө болот. Октябрь революциясына чсммн эле элге кеңири тараган анын көркөм оюндарын чеберлер кийиз менен чий буюмдарына бирдей пайдаланышкан. Салбай өнөр даарыган даана сүрөтчү болгон. Ал бар болгон талантын жалаң ушул оюм-чийимге оодарып таштаганы өзүнөн өзү көрүнөт. Бул оюмдун нукуралыгы бөтөн көзгө да даана билинет. Башка көркөм оюмдардан анын айдан ачык айырмасы буюмга түшкөн көркөмдүк такта-такта болуп, ал ич ара омурткаланат. Мунун мүнөздүү белгилери «кыяп оюму», «кочкор мүйүз оюму», «бадам оюму» сыяктуу элдик атактуу оюмдардан да өзүнчө окчун айырмаланат. Уздун аты менен айтылып калган оюмдардан бул нагыздыгы, алымча-кошумчасыз жашап, кылым бойлоп, көөнөрбөй келе жаткандыгы менен бөтөнчө бааланат. Мында чебердин ойлоп табуучулук касиети курч жана күчтүү экендиги көрүнөт. «Салбай оюмдун» ажарында кызыл жана көк өң эриш-аркак айкалышып турат. Азыр фабрикалардан, бирикмелерден чыгарылып жаткан азык-түлүк товарларынын кутучаларында ж. б. да «Салбай оюм» көп колдонулууда. Эмгеги баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Шубинка (дарыя)
Шубинка — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - №74 аталышы жок көл орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бедярыш дарыясы
Бедярыш — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Лемеза дарыясынын оң жээгинен 94 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Альфдорф
Альфдорф (Alfdorf) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Ремс-Мур районуна карайт. Штутгарт административдик округуна тиешелүү. Калкы – 7047 (2013-ж.). .). Аянты – 68,52 км²..
Халэвто-Се
Халэвто-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юмбыды-Яха дарыясынын оң жээгинен 53 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кызматтык кылмыштар
Кызматтык кылмыштар – КР кылмыш-жаза мыйзамдары боюнча мамлекеттик же муниципалдык органдардын ойдогудай иштөөлөрүнө тоскоолдук кылган кылмыш. Эгер 2 белги: күнөөлүү кызмат адамы болуп эсептелсе, ал эми анын жасаган коомдук коркунучтуу аракети (аракетсиздиги) анын кызмат абалы менен байланышкан болсо кызматтык кылмыш катары таанылат. Аларга коррупция, кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу, кызматтык ыйгарым укуктарынан аша чабуу, пара-сатып алуу, пара-сыйакы алуу, кызматтык документтерди оңдоо, шалаакылык ж. б. кирет.
Жекшенова, Алымкан
Алымкан Жекшенова - Эмгек ардагери, Эл агартуунун отличниги Сары-Өзөн Чүйдүн Панфилов районундагы Тельман айылынын кызы. Уруусу- солто, уругу-казак. Алымкан эже жарык дүйнөгө келген жылы айтылуу Токтогулдун "Алымкан" деген ыры эл арасында кеңири ырдалып турган учур болот. Кыздуу болуп толкуп-ташкан ата-эне ырдын каарманынын урматынан Алымкан деген ысымды ымыркайга ыйгарышат. Ал адегенде айылдык мектептен, кийин он жылдыкты Бишкек шаа¬рындагы №5 кыргыз орто мектебинен бүтүргөн. 1966-жылы В.В.Маяковский атындагы кыз-келиндер институтунун чет тилдер факультетине тапшырып, аны 1971-жылы бүтүрдү. Эмгек чыйырын Суусамыр орто мектебинде мугалимдик кесипте ишт менен баштады. 1982-1998-жылдары Асыл-Баш айылындагы Биримкул орто мектебинде немис тилинен сабак берди. Кийин ушул мектептин окуу бөлүмүнүн башчысы болуп турганда мектептин мугалимдерине методикалык жактан көмөк көрсөтүп, билим очогунун кадырын арттырды. Натыйжада башталгыч класстар "Гимназия класстары" деген статус алышып, мугалимдери да Сокулук районундагы эң мыкты мугалим дер дин катарында турушкан. Райондук, областтык агартуу бөлүмдөрүнүн Ардак грамоталары менен сыйланган. Кандай иш-чара болбосун анын башында туруп, ийгилик жаратчу. Коомдук иштерге жигердүү катышып, эл оозуна алынды.
Бууган
Бууган, Көтмалды – Кочкор (Чүй) суусунун Ысык-Көлдү көздөй кеткен айрыгы, салаасы; эски нук, сай. Балыкчы шаарынын түштүк-батышында. Узундугу 8 кмдей, жазылыгы 18–180 м, тереңдиги 3–4 мге жеткен. Бирок кийинки жылдарда Көтмалдынын аймагында жерди өздөштүрүү иштеринин натыйжасында өзөн бир топ өзгөрүүгө учураган; баш жагы түзөтүлүп, айдоого айланган, ылдый шаарга жакын жерин өнөр жай ишканалары, жол курулуштары ээлеген. Эски нуктун сакталып калган бөлүгү ортосунда, анын узундугу 3 кмдей, азыр кургак сай. Көтмалдынын аягы Ысык-Көлдүн жээгиндеги Кызыл-Сазды аралап өтөт. Бул 500 м аралыкта эски нук менен бир аз Кара-Суу агат. Көтмалды айрыгынын пайда болгон убагы белгисиз, бирок анын акыркы 130 жыл ичинде абалы негизинен маалым. Илгери саратан жайда, Кочкор суусу кирген мезгилде суу көптүгүнөн өзөнгө батпай, кашаттарга чейин жайылып, Боом капчыгайын карай имерилиште суу жээктеп ашып, аны жемирип, жердин ыгына карай эңкейиш менен Ысык-Көлдү көздөй агып, Бууган салаасын пайда кылган. Жайдын аягында, Кочкор суусу тартылганда Буугандын айрыгында аз эле суу калып, күзүндө токтолгон. Бул мезгили менен суу аккан салаасы Көтмалды же Бууган атыккан. Кочкор суусун торогон Орто-Токой бөгөтү курулгандан бери (1960) Буугандын нугу кургап, аны менен суу акпай калган. Кылымдар бою Бууган бир калыпта турган эмес. Анын абалы (узун-кыскалыгы, чоң-кичинелиги) көбүнчө Ысык-Көлдүн деңгээлинин өзгөрүшүнө байланыштуу болгон. Көлдүн суусу көбөйүп, Ысык-Көл чанагына батпай, Боом капчыгайы аркылуу Сары өзөн Чүйгө куйган убакта (17-кылымдын ортосу – 19-кылымдын 1–чейреги) Бууган көл суусунун астында калган. Кийин көлдүн тартылышы менен салаа кайта калыбына келип узарган жана нугу кеңейип тереңдеген. 1856-ж. күзүндө (П. П. Семёнов-Тян-Шанскийдин 1867-жылкы маалыматы боюнча) Көтмалдынын жазылыгы 12 мге, 10 жылдан кийин (Ф. Р. Остен-Сакен, 1869) 15 мге жеткен. 1860-ж. Көтмалдынын аймагы ченелип, картага түшүрүлгөндө (М. И. Венюков) салаанын узундугу 3,5 км, суунун тереңдиги (май айында) 180 смден ашык, агын суунун ылдамдыгы 103 м/сек болгон. 1898-ж. май айында Буугандын узундугу 5,5 кмге жетип, өзөн менен Ысык-Көлдү көздөй чыгымы 10 мъ/сек болгон суу аккан (Л. Шеффер, 1899). Мындан 9–10 миң жыл мурун (плейстоцендин аягы, голоцендин башы) Б. аркылуу Пра–Чүй суусу аккан; анын 32 кмге созулган уландысы Балыкчы булуңунун таманында суу астында жаткан өзөндүн нугунан көрүнүп турат.