cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бишкек чеби
Бишкек шаарынын азыркы Жибек Жолу проспекти менен Ибраимов көчөлөрүнүн кесилишиндеги (мурунку «Ысык-Көл» кинотеатры) Имам Сарахси мечити турган жерде жайгашкан. Бишкек чеби 1825-жылы негизделген. Уламыш боюнча чеп курулган жерде кербендер менен жолоочулар үзүлбөгөн жолдун боюндагы дөңсөөгө солто уруусунун чыгаан жолбашчысы Жоочалыштын урпактарынын бири Бишкек баатырдын сөөгү коюлуп, төбөсү бийик заңгыраган күмбөз тургузулган. Адегенде ал Бишкектин күмбөзү, бейити делчү, кийинчерээк күмбөз жайгашкан жер Бишкек аталып кеткен. Чүй өрөөнү кийин Россиянын карамагына киргизилгенде, орус төрөлөрү өз тилине ыңгайлаштырып, Бишкекти Пишпек деп өзгөртүп алышкан. Бишкек чебинин улугу бек же датка наамын алып жүрчү. Ага Аксуу, Токмок чептери да баш ийген. Адатта чепте 150–170 сарбаз турган. Согуш маалында алардын саны 700гө жетчү. Чеп Аламүдүн суусунун сол жээгинде төрт бурчтуу кош кабат коргон түрүндө курулуп, сырткы дубалынын бир ыптасынын узундугу 150 саржанга, калыңдыгы 4 саржанга барабар болгон (1 саржан 2,13 мге барабар). Аны айланта туурасы 2 саржан терең аң казылган. Бишкек чеби Кокондун Кыргызстандын түндүгүндөгү башкы таянычы болгон. Түндүк Кыргызстанды, ошондой эле Иле чөлкөмүн ушул чепте топтолгон аскерлер көзөмөлдөгөн. Сарбаздардан тышкары Бишкек чебинде кокондук акимдер, бектер, салык-зекет жыйноочулар, ташкендик, маргалаңдык, анжияндык соодагерлер, кол өнөрчүлөр турушчу. Алар кыргыз айылдарында соода-сатык жасашып, жергиликтүү эл менен алакада болушкан. Чептин калкынын жалпы саны 1000 түтүнгө жакын болгон. Бишкек чебин орус аскерлери алгачкы ирет 1860-жылы 31-августта басып алган. Ошондо Атабек датка жана Алишер датка баш болгон 627 сарбаз орус аскерлеринин замбиректен ок атуулар менен коштолгон чабуулуна туруштук бере албай, багынууга аргасыз болушкан. Бишкек чебин 1862-ж. орус аскерлери биротоло ээлеген. Буга Байтик баатырдын көтөрүлүшү да түрткү болгон.
Колдонулган адабият
‎
Калибр
Калибр (ченегич) - буюмдун өлчөмдөрүн, формасын жана бөлүктөрүнүн өз ара жайланышын текшерүүгө арналган шкаласыз ченөөчү аспап. Мында Калибрдин көзөнөккө кириши жана анын беттеринин бири бирине кыналып жатышы боюнча буюмдун өлчөмдөрү текшерилет да, буюмдар жарактуу жана жараксыз деп иргелет. Бул үчүн чектүү Калибр көбүрөөк колдонулат. Ал өтмө жана өтпөс болуп бөлүнөт. Өтмө Калибр көзөнөктүн эң кичинө чектүү өлчөмү же валдын эң чоң өлчөмү боюнча жасалып, жарактуу буюмга кирет, ал эми. өтпөс Калибр көзөнөктүн эң чоң же валдын эң кичине өлчөмдөрү боюнча иштелип, жарактуу буюмга кирбейт. Колдонулушуна жараша Калибр жумушчу, кабыл алгыч жана текшерүүчү болуп айырмаланат. Жумушчу Калибр буюмду иштеп чыгаруучу ишканада, кабыл алгыч Калибр аны заказ берген таран кабыл алганда текшерүү үчүн, текшерүүчү Калибр бул эки түрдөгү текшерүүнүн көрсөткүчтөрүн кайрадан текшерүү үчүн колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Атомдук Энергия боюнча эл аралык агенттиги (МАГАТЭ)
Атомдук Энергия боюнча эл аралык агенттиги (МАГАТЭ) - (англ. IAEA, кыск. International Atomic Energy Agency) -  атомдук энергияны тынчтык жолу менен колдонуу жаатында кызматташтыкты өнүктүрүү үчүн түзүлгөн эл аралык уюм.
Агенттик 1957-ж. БУУнун 1954-ж. 4-дек. чечиминин негизинде түзүлгөн. БУУнун топтомуна кирет. Жыл сайын БУУнун Башкы Ассамблеясына жана керек болгон учурда БУУнун Коопсуздук Кеңешине өзүнүн ишмердүүлүгү тууралуу доклад кылып турат. Анын ишмердүүлүгүндөгү эң маанилүү багыты - ядролук куралдын таралбастыгын камсыз кылуу.
Штаб-квартирасы Венада жайгашкан (Эл аралык Вена борбору). Ядролук куралды жайылтпоо жөнүндөгү келишимдин пайда болушу менен уюмдун иши өзгөчө мааниге ээ болгон. Өлкөдө агенттиктин максаты - ядролук тынчтык жаатындагы иштер согуштук максатына өтүп кетпестигин констатациялоо. Мамлекеттер бул келишимге кол коюуда изилдөөлөрүн согуштук кыймылга алып келбестиги тууралуу кепилдик беришет. Агенттик - эң эле техникалык орган. Ал тигил же бул мамлекеттин ишмердүүлүгүнө саясий баа бере албайт. Агенттик божомолдорду курууга укугу жок - ал тек гана накта фактылар менен иштейт
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Вильгельм ІІІ Оранский
Вильгельм ІІІ Оранский - (14.11.1650, Гаага 19.3.1702, Лондон) 1674-жылдан Нидерланддын штатгальтери (башкаруучусу), 1689жылдан Англия королу. 1688-89-ж. Англиядагы кан төгүүсүз ишке ашкан мамлекеттик төңкөрүштүн («Даңктуу революциянын» ) жүрүшүндө англиялык такка чакырылган. 1694-ж. чейин аялы Мария II Стюарт (король Яков Пнин кызы) менен чогуу башкарган. Анын тушунда кабыл алынган «Укуктар жөнүндөгү билль» боюнча Англияда конституциялык монархия орной баштаган. Король мамлекетти парламент менен чогуу башкарууга милдеттүү болгон.
«Козу Көрпөш-Баян Сулуу»
«Козу Көрпөш-Баян Сулуу» — казак элинин лирика-эпикалык дастаны. Анын бир варианты 1812-ж. башкыр тилинде чыккан. Казактарда поэманын 1бдан ашуун варианты бар. Дастан 19-кылымда Жөжө жана Жанак деген казак ырчыларынын айтуусунда эл арасына тараган. 19-кылымдын 2-жарымында академик В. В. Радлов жазып алып (1870), немис жана орус тилдеринде бастырган. Ал анын көп томдуу эмгектеринин 3-томунда орун алган. Кийинчерээк Петербург университетинин профессор И. Н. Березин жазып алып (1876), «Түрк хрестоматиясы» деген эмгегинде жарыялаган. Эпосто 90 миң жылкылуу Карабай 83 жашка келгенде, Баян аттуу кыздуу болгону айтылат. Ал Сарыбай менен бел куда болот, бирок ал өлгөндөн кийин Карабай кызын жетим балага бергиси келбей, башка жакка көчүп жөнөйт. Жолдо Бетпак талаага туш келип, малжаны кырыла турган болгондо Кодар аттуу сыйкырчы жигит кудук казып, суу чыгарып, Карабайды кырсыктан сактап калат. Ал ыраазычылыгын билдирип, Баянды ага бермекчи болот. Козу Көрпөш Баянды издеп келип, Кодардын колунан каза табат. Поэма татар, алтай, ногой, кыргыз элдеринде да айтылат. КР УИАнын Кол жазмалар фондусунда дастандын төрт варианты (Б. Алыкулов айткан варианттан тараган деп эсептелет) сакталып турат.
Дүпкүр–камбар-ата капчыгайы
Дүпкүр–камбар-ата капчыгайы Ички Теңир-Тоодо. Түштүгүнөн Орто-Тоо (бийиктиги 2020 м), Көгирим-Тоо (3323 м), чыгышынан Молдо-Тоо, түндүгүнөн Сары-Камыш, Куча, Санташ, Суук-Дөбө (3453 м) тоолору, ошондой эле тектоникалык жарака менен чектешет. Токтогул жана Тогуз-Торо райондорунун аймагында. Узундугу 110 км, туурасы 1–2 кмден 5 кмге чейин; таманынын деңиз деңээлинен бийиктиги баш жагында 1200 м, этегинде 900 м. Капчыгай түштүктөн Түндүк-батышты карай созулуп, геоморфологиялык жактан экиге бөлүнөт: баш жагы меридиан багытындагы антецеденттик өрөөн; экинчи бөлүгү Көкөмерендин чатынан Камбар-Атанын чатына чейин кеңдик багытта созулат; мында Нарын дарыясы терең синклинорийдин таманы менен өтүп, батышты карай кескин бурулат да, нугу кууштап ийри-буйру агат. Дарыя түпкү тоотектерди кесип өткөн жерлерин каньон, капчыгай, шаңшаарлар, аскалуу тик жээктер, жайык бөлүктөрүн тектирлер ээлейт. Капчыгай да негизинен гранит, кумдук, конгломерат, мергель, сланец, акиташ теги, алевролит, андезиттүү порфирит жана башка тоотектер жатат. Капчыгайдын аймагында Нарын дарыясына Көкөмерен, Тоолук (оң куймалары), Жоон-Терек, Турук, Кайыңды, Камбар-Ата (сол) суулары куят. Жарым-Чөл (1250 м бийиктикке чейин) кургак талаа жана бадал (1200–1500 м), айрым жерлеринде бадал өсүмдүктөрү, сейрек токой (арча-карагай) аралаш шалбаалуу талаа (1500–2300 м) ландшафты басымдуу. Капчыгай гидротехникалык курулмаларга өтө ыңгайлуу; төмөнкү бөлүгүндө Камбар-Ата ГЭСи курулууда (2008).
Лаат-Манат
Лаат-Манат (арабча аль-Лат, Манат) — байыркы арабдардын ислам динин кабыл алганга (7-к.) чейинки сыйынган кудай-буттары. Сагымбай Орозбаковдун вариантында гана учурайт. «Чоң чабуул» окуясында Макел-дөө «Эсенкан эгер оңбо деп, Лаат-манат колдо деп» (Сагымбай Орозбаков, 4. 299) сыйынып, Манаска каршы жолго чыгат. Муну өзбектердин «Малика-аёр» дастанынын таасиринен киргизилген болуу керек. Анда Макел-дөө да ар дайым Л.-М-ка сыйынып жүрөт.
Аустроглосстор
Аустроглосстор (лат. Austroglossus) — кыйшык ооз балыктардын бир уруусу.
Бойла
Бойла – орто кылымдардагы Кыргыз мамлекетиндеги жогорку даражадагы мансаптык башкаруу титулу. Байыркы түрктөрдө да белгилүү болгон.
7-кылымдагы рун жазмаларында билингендей Тоң-Йокуктун демилгеси менен Кутлуг өзүн Илтериш каган деп жарыялап, Тоң-Йокук бойла бага таркан, ал эми Мочжо жана Дусифу аталган кенже инилери шад, ябгу (жабгу) наамдарына ээ болушкан. Демек, бойла бага таркан – кагандын башкы кеңешчиси, иш башкаруучу башкы министр, мамлекеттик аппараттын жетекчиси титулуна дал келген.
Моңголиянын Сужа жеринен табылган рун жазуу эстелиги баалуу тарых наамалык мааниге ээ. Анда мындай маалыматтар берилет:
«Мен келдим, Уйгур жергесинде Яглакар-ханды жаа менен атып өлтүрдүм. Мен кыргыздын уулумун. Мен Бойла Кутлуг Ярганмын. Мен башкаруучу Кутлуг Бага Таркандын өкүмүн аткаруучумун. Менин даңкым күн чыгыштан күн батышка чейин угулду...».
Демек, Бойла Кутлуг Ярган (Таркан) – кыргыз аскер башчысынын мамлекеттик башкаруу иерахиясындагы титулун чагылдырган. Кыргыздын көрүнүктүү аскер башчысы Бойла Кутлуг Таркан (Тархан) кыргыз тартиби Борбордук Азия аймактарына орношуна жетекчилик кылган.
Катуу режимдеги түзөтүү абагы
Катуу режимдеги түзөтүү абагы – КРде мурда кылмыш жасагандыгы үчүн жаза мөөнөтүн өтөп чыккан, ошондой эле кооптуу кылмыш жасаган эркек адамдар эркиндигинен ажыратуу мөөнөтүн өтөй турган түзөтүү абагынын бир түрү. Ал эми аялдар жаза мөөнөтүн өтөөчү катуу режимдеги түзөтүү абагында өзгөчө оор кылмыш жасаган,ошондой эле кооптуу кылмыш кылган аялдар эркиндигинен ажыратуу мөөнөтүн өтөйт.
Мезис дарыясы
Мезис — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чоң Унзас дарыясынын оң жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Урумбаш
Урумбаш — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Курманбек айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 50 киши.
Баладык дарыясы
Баладык — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урюп дарыясынын оң жээгинен 52 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Тышкы шилтемелер
]
Химиялык технология
Химиялык технология – табыгый затты керектөө буюмдарына айландыруу. Х. т. негизин процесстер жана аппараттар, химиялык кибернетика багыттары түзөт. Х. т.хим., нефтихим., коксохим., целлюлоза-кагаз, тамак-аш, курулуш материалдары, кара жана түстүү металлдар жана башка ө. ж. багыттарына илимий негизди түздү. Х. т. процесстерге: гидродинамикалык-түтүктөр, аппаратта суюктуктар жана газды жылдыруу, пневматикалык ташуу, туманды тосуп алуу, чыпкалоо, флотация, центрифугирлөө, чөкмөгө түшүрүү, аралаштыруу, псевдосуюлтуу; жылуулук-буулантуу, ысытуу, муздатуу, кургак буулантып айдоо; диффузиялык же масса алмашуу-абсорбция, газды нымдоо, адсорбция, дистилляция, ректификация, кургатуу, кристаллдаштыруу, сублимация, экстракция, ион алмашуу, кайталанма осмос, электродиализ кирет.
Публицистика
Публицистика (лат.— коомдук) — публицистика күндөлүк коомдук саясий актуалдуу маселелерге карата курч көркөм сөздүн күчү менен жазылган адабияттын өзгөчө жанры, башкача айтканда, жазуучунун эң актуалдуу саясий коомдук маселелери жана күндолүк саясий окуялар боюнча пикир айтышы менен мүнөздөлөт. Публицистикага саясий активдүүлүк, курч жана жеткиликтүү баяндоо, фактыларга негизделген далилдөөлөр мүнөздүү болуп, анын да памфлет, публицистикалык макала, очерк, фельетон сыяктуу жанрлары бар. Публицистика- жазуучуну коомдук турмушка активдуү аралаштырат, башка көлөмдүү чыгармаларынын жаралышына өбөлгө түзөт. Кыргыз адабиятында публицистика жанр катары жазманын пайда болушу менен жаралып, өнүгө баштады, анын калыптанышында А. Токомбаевдин «Улуу орус эли», «Ким маданиятты жойгусу келсе, анын өзү жоюлат», К. новдун «Господин Поинтонго менин сунушум» деген публицистикаларынын чоң мааниси бар. Ч. Айтматовдун 60-жылдарда жазылган «Сырдаштарыма сөз», «Бөдөнө аңдыгандар», «Силер күнөөлүүсүңөр, жердештерим», «Мугалим — жаңылыктын энеси», «Зеравшан, Зеравшан, адамга таазим кыл!»,«Алтын дарбаза» деген публицистикалык макалаларында ошол мезгил үчүн проблемалуу болгон өтө актуалдуу маселелерди көтөрүп чыккандыгы белгилүү.
Хонгорай-Орусия согушу
Хонгорай-Орусия согуштары (Российско-Хонгорайские войны) — 17-кылымдын башында жуңгар хонтайжысы Цеван Рабдан (1699–1727) Борбордук Азияда түзүлгөн татаал саясий кырдаалды, Кытай жана Россия тараптан келген коркунучту эске алып, Эмел-Гол дарыясынын боюндагы өзүнүн ордосуна, Түштүк Сибирдин көчмөн калктары болгон кыргыздарды, телеуттарды жана мингаттарды ордого жакын көчүрүп келүүнү чечет. Цеван Рабданды жана ага расмий түрдө гана көз каранды болгон кыргыздын бектерин орустардын Минусин ойдуңуна умтулушу өзгөчө чочулаткан. Кыргыздар орус чыңдоолоруна каршы жортуулдарын уланта беришкен. Пётр I Томск, Краснояр, Кузнецк шаарынын аскер башчыларына «кыргыздарды үч шаардын күчү менен тынчтандыргыла» – деп көрсөтмө берет.
Тарыхы
Кыргыздардын Жуңгарияга журт которуусунун себеби жана жагдайлары белгисиз. Изилдөөчүлөр кыргыз бектерин бул маселеде Жуңгар ханы менен бир бүтүмгө барышканын белгилешет. 1703-жылы июнь айында Цеван Рабдан «Кыргыз өлкөсүнө» үч аскер башчысын: Духар, Сандык жана Аранжама Чембилди үч миң аскери менен жөнөтөт. Ал Кыргыз өлкөсүндөгү өз акими Аба-зайсанга кыргыз жана кыргыздардын кыштымдарын хонтайжыдан алыстап кетпеши үчүн Жуңгарияга көчүрүү жөнүндө буйрук берет. Кыргыздар аскерлердин көзөмөлү астында Абакан өрөөнүндөгү Аскиз дарыясынын куймасына топтолушат. Кеч киргенде ар бир айылдын калкы санактан өткөрүлүп турган. Кыргыздарды аскер башчылары олтурган жайдагы «обаага» бирден санак таш таш-тоого мажбурлашкан. Эртең менен бул көрүнүш кайра кайталанган. Ушундан соң, калып калган таштардын негизинде жашынып калгандардын санын аныкташкан. Абакан өрөөнүндөгү ондогон үйүлгөн дөбө таштар – «обаалар» 1703-жылы болуп өткөн трагедиялуу окуялардан кабар берет. Хакастарда бул дөбөлөр «хыргыс тастары» деп аталат. 20 миңден ашуун кыргыздар малы, үй мүлктөрү менен жуңгар аскерлеринин көзөмөлү астында 1703-жылы үч жол аркылуу 2 айдын ичинде Жуңгарияга кетишкен. Алар Эмел-Голдогу хонтайжынын ордосуна жакын жайгашып, 4 кыргыз аскер башчысы жетектеген, 4000 түтүндөн турган өзгөчө «кыргыз отогун» (Цирцзизилер) түзүшкөн. Бул отокто кыргыздар менен кошо көчкөн кыштым-модар, белтирлер, ариндер жана башкалар болушкан. Кыргыз аскер башчылары Корчун Еренак уулу Тангыт Таин Эркин, Шорла Мерген Тайша жана башка жуңгар ханына кызмат кылууга өтүшкөн. Бирок, айрым орус булактарында «Кыргыз өлкөсүндө» кыргыздар жана алардын кыштымдарынын айрым бөлүктөрү калып калгандыгы жазылган. Кыргыздардын айрым бөлүктөрү топ-тобу менен же жалгыздап «Кыргыз өлкөсүнө» кайтып келе башташкан. 1757-жылы кыргыздардын негизги бөлүгү кайтып келе жатканда Цин генералы Цевен-Жабдактын аскерлери буктурмадан кол салып, аларды кырып салышат. Аман калган бөлүгү Манжурияга, Фу-йү деген жерге көчүрүлөт. Алар азыр Фу-йү кыргыздары деген ат менен белгилүү. 18-кылымда Россия, Цин империясы, Жуңгар хандыгынын курчоосунда енисейлик кыргыздар согуштардан, көчүрүү саясатынан кырылып, Саян-Алтайдагы үстөмдүк кылган ролунан ажырап калган. Бүгүнкү хакастар, шорлор ошол енисей кыргыздарынын урпактары. Мындан сырткары, алтайлыктардын, тувалардын этностук негизин кыргыздар түзгөн. Түштүк-Батыш Моңголияда, Тарбагатайда (КЭР) «хыргыс», «шира хыргыс», «хан хыргыс» жана башка этностук топтор Кыргыздардын жуңгарияга көчүрүлүшү доорунан кабар берет.
Дүүлүгүү
Дүүлүгүү – молекуланын же атомдун негизги абалдан энергиясы көбүрөөк абалга (башка энергия деңгээлине) өтүшү. Дүүлүгүү бөлүкчөлөрдүн кагылышуусунан же бөлүкчөлөрдүн электр-магнит нурлануу кванттарынын таасиринен пайда болот. Бөлүкчөлөрдүн негизги абалдан дүүлүккөн абалга өтүшү тийиштүү энергия саны менен мүнөздөлөт. Бөлүкчөнүн дүүлүккөн абалдагы мезгили бөлүкчөнүн энергия деңгээлинде жашоо убакыты деп аталат. Бөлүкчөлөр дүүлүгүү абалында химиялык активдүүлүккө ээ.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Афалиналар
Афалиналар (лат. Tursiops) — делфиндердин бир уруусу, мунун кыйла түрлөрү жана түрчөлөрү бар: Атлантика афалинасы, Инди океан афалинасы (лат. T. aduncus), Түндүк Тынч океан афалинасы, Кара —Деңиз афалинасы ж.у.с.
Козу кулак кислотасы
Козу кулак кислотасы, НООС-СООН — эки негиздүү каныккан карбон кислоталардын эң жөнөкөй өкүлү. Түссүз кристаллдар; молекурдык салмагы 90,036; б. эрүү t 189,5°С; сууда жана органикалык эриткичтерде начар эрийт. Козу кулак кислотасы – күчтүү органикалык кислота жана калыбына келтиргич. Анын туздары көп сандаган өсүмдүктүн курамында кездешет. Айрыкча козу кулакта жана ышкында көп. Козу кулак кислотасы – күчтүү калыбына келтиргич. Кычкыл жана орто эфирлерди, амиддерди жана башкалар туундуларды пайда кылат. Кумурска кислотаеынын туздарын жогорку температурада ысытканда, Козу кулак кислотасынын туздары пайда болот. Өнөр жайда көмүртек кош оксиди менен суутектен алынат. Козу кулак кислотасы жана анын туздары металлдардын бетин жылмалоодо, чыт кездемесин чыгарууда жана боёодо, булгаары өндүрүүдө, анализдик химияда Ca, Th, Pt жана башкалар металлдардын иондорун бөлүп алууда колдонулат.
Кыргыз качкындарын жайгаштыруу боюнча атайын комиссия
Кыргыз качкындарын жайгаштыруу боюнча атайын комиссия — 1916-жылы Кытайга качкан кыргыздарды өз жерине кайтарып, аларды жайгаштыруу максатында 1918-жылдары Жети-Суу областында уюштурулган комиссия. Анын төрагалыгына Т. Жанузаков дайындалган. Комиссия качкындарды өз жерине кайтаруу үчүн Кытай мамлекети менен сүйлөшүү жүргүзүп, элине кайткандарга үй-жайын, чарбасын калыбына келтирүүгө көмөктөшүп, жер бөлүп берип, мал, акча, үрөн ж. б. менен камсыз кылган. Ал 1927-жылдын аягында жоюлган.
Андрей Миронов
Андрей Миронов (Андрей Александрович Миронов; 8 март 1941, Мөскөө, Советтик Социалисттик Республикалaр Союзу—16 август 1987, Рига) — Советтик актёр.
Мыязды
Мыязды (Мыязды) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Жошолу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 834 киши.
Темляков, Дмитрий Андреевич
Темляков Дмитрий Андреевич (1924, Рязань облусу, Кадамск району, Молочная Гора айлы — 1993, Каракол) — Даңк орденинин толук кавалери, гвардиянын старший сержанты.
1937-ж. ата-энеси менен Түп районуна көчүп келген. 1942-ж. октябрдан Советтик Армияда. Сталинград, Дон, Түштүк-Батыш, 3-Украина жана 1-Белорус фронтторунда аткычтар командири болуп согушкан. Душмандын ок атуучу очогун жок кылганы үчүн 3-даражадагы (1944-ж. 4-февраль), фашисттердин автомашиналарынын колоннасын талкалагандыгы үчүн 2-даражадагы (1944), Головочув (Польша) айлында душмандын коргонуусун жарып өткөндүгү үчүн (1945) 1-даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. 1947—52-ж. Кара-Жал айылында, 1952—84-ж. Каракол электр-техникалык заводунда иштеген.
Химиялык-технологиялык жабдыктар
Химиялык-технологиялык жабдыктар процессти ишке ашыруу үчүн колдонулат: Реакторлор-хим. реакциялар, физ.-хим. кубулуштарды жүргүзүүдө ылайыкташтырылган аппараттар (синтездик колонна, мештер, полимеризатор ж.б.); материалды бир орундан экинчи орунга жылдыруучу, ташуучу аппараттар (газ түтүктөрү, өткөзүүчү түтүктөр, компрессорлор, насостор, элеваторлор); электр кыймылдаткычтар, крандар; ажыратуучу, бөлүүчү жана кошуп бириктирүүчүлөр (сепараторлор, циклондор, центрифугалар, электрофильтрлер, сатуратор, аралаштыргычтар); энергетикалык жана жылуулук жабдыктары–жылуулук алмаштыргычтар, электр жылыткычтар; кибернетикалык жабдыктар–-өндүрүштү башкаруу үчүн колдонулуучу машиналар (автоматика, информациялык жана эсептеп чыгаруучу машиналар); агым ылдамдыгын кайра түзүүчү жабдыктар-бункерлер, бактар, дозаторлор.
Нябы-Яха (дарыя)
Нябы-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вэбарка-Паха булуңу орун алган. Дарыянын узундугу - 107 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Баңгилик
Наркотиктен көз каранды болуу
Баңгилик адамды наркотикти дайыма талап кылуу абалына жеткирип, анын акыл-эси жана күч-кубаты наркотикти кабыл алган же албагандыгына жараша болот. Ал ден соолукту бузуп, социалдык деградацияга дуушарлантат. Башты айлантып, мас кылып, магдыратуучу касиети бар апийим, кокаин, нашаа, марихуна, алкоголь, морфий, бром сыяктуу заттар наркотикке кирет.
Баңгилик наркотиктин сыйкырдуу күчү бар деген аңыздан улам тарашы ыктымал, чындыгында анда эч касиет жок; уулануунун гана бир түрү. Көбүнчө социалдык жүрүм-туруму бошоң, бекерпоз өспүрүмдөр баңги болушат. Баңгиликке эки жол менен кабылуу мүмкүн. Биринчиден — догдур дайындаган наркотик заттарды түшүнбөстүктөн баш аламан колдонуунун кесепетинен келип чыгат.
Аскердик күч
Аскердик күч, мамлекеттин (мамлекеттердин коалициясы) -эл аралык аренада, ошондой эле өзүнчө өлкө ичинде: согушту даярдоо жана аны баштоо үчүн, агрессия же анын чагылдырылышы максатында, согушту токтотуу кызыкчылыгында, глобалдык, аймактык, улуттук ж.б. коопсуздукту камсыз кылууда белгилүү бир согуштук-саясий максаттарга жетүү үчүн колдонулган коомдун материалдык жана акыл-ой мүмкүнчүлүктөрүнүн жыйындысы.
Баңгилик
Мүнөздүү белгилери
Баңгилик наркотиктерди кайра-кайра алып наркотикке мас болуу, магдыроо сезиминин козголушунан башталат. Ага көбүнчө психикалык жактан жетилбеген, тынчы жок, туруксуз, өзүмчүл, оома адамдар дуушар болот. Наркотикке психикалык муктаждык калыптанып, ансыз алар эч нерсеге канааттанбай, «бирдеме жетишпегенсип» турат. Ооруксунуудан, жагымсыз сезимдерден кутулуу, уйкуну келтирүү үчүн алар наркотикти көп өлчөмдө кабыл алышат. Бул мезгил наркотиктин түрүнө жана күчүнө жараша бир нече жумадан 1 — 2 жылга созулат. Акырындап ансыз жашай албай калышат. Керектелүүчү наркотиктин өлчөмү арбый берет. Бул этапта наркотикти кабыл алуу жагымдуу, жан көшүлтчү, алсыратчу таасир берет.
Аскердик күч
Аскердик күч-  өлкөнүн биргелешкен күчү (коалиция). Мамлекеттин саясатынын мазмунуна жана багытына, согуштук-саясий максатка жараша Аскердик күчтү коргонуучу же чабуулдуу деп мүнөздөөгө болот. Тынчтыктты сүйгөн мамлекеттердин Аскердик күчү коргонуу мүнөзүнө ээ, ал эми агрессивдүүлөр - чабуулдук. Аскердик күч ар дайым саясаттын куралы, белгилүү бир согуштук-саясий кырдаалда анын каражаты болуп эсептелет.
Аскердик күч өзүнүн абалы боюнча потенциалдык же колдонулуп жаткан болуп мүнөздөлөт. Потенциалдык Аскердик күч мамлекеттин максималдык мүмкүнчүлүктөрүн көрсөтөт, алар өлкөнүн, коомдун, алардын аскердик уюмдарынын бардык күчтөрүн күчөткөн учурда согуштун жүрүп жаткан факторлору боло алат. Мис., совет элинин фашисттик Германияга карты Улуу Ата Мекендик согуштун башталышы менен СССРдин материалдык жана акыл-ой мүмкүнчүлүктөрү согуштун факторлоруна которулуп, агрессиянын чагылдырылышын, фашизм үстүнөн жеңишти камсыз кылган. Аскердик күчтүн курамы мамлекеттин материалдык жана акыл-ойлук күчүнүн жыйындысынын курамы, ага тиешелүү потенциалдардан болуп - саясий, экономикалык, социалдык, руханий эсептелинет.
Баңгилик
Мүнөздүү белгилери
Баңгиликке өтүүнүн 2-жолу — наркотикти мас болуп, магдыроо максатында атайын кабыл алуу. Мындай кишилер өзүн өзү контролдой албайт. Баңгиликке тез берилип, көп дозадагы наркотик кабыл ала баштайт. Баңгилик наркотиктен мас болуу, магдыроо сезимди эңсеп, аны кайталап кабыл алуудан башталат. Наркотиксиз алар канааттанбагандыкты, «бир нерсе жетишпегендикти» сезишет. Андай кишини наркотик гана тынчытат жана канааттандырат. Ошентип наркотикке психикалык ынтызарлык калыптанып, өнөкөткө айланат. Наркотикти кабыл алган сайын анын организмге таасири басаңдайт, ошондуктан оорулуу дозасын көбөйтүп кабыл ала баштайт. Соо кезиндеги жагымсыз абалдар (тынчы кетүү, көңүл чөгүү, наркотикти кантип табууну ойлонуу жана башка) жоголгондуктан, мас болгондо жагымдуу, көшүлтүүчү сезим пайда болгонсуйт. Бул абалдан чыгуу үчүн ал эптеп аны таап кабыл алуу үчүн өзүн кемсинтүүгө, калп айтууга, ууру кылуу жана башка кылмыштарга барат. Эгер 1 суткадан ашык наркотик кабыл албай калса, абстиненттик синдром (өмүргө коркунучтуу өтө оор психикалык бузулуу жана алы кетүү) пайда болот. Наркотик колдонбой калганда баңги токтоно албай оор абалда болот; башы ооруп, шайы кетет, кара терге түшүп, уйкусу качат, окшуйт, өңү кубарып, кыжырданат, себепсиз коркуп, сестене баштайт. Абстиненция жакындай баштаганда наркотикти колдонуу магдыраткан, жагымдуу абалга алып келбейт. Аны эми өлүп калбас үчүн гана пайдаланып калат. Абстиненция абалында адам өзүн өзү өлтүрүшү да мүмкүн. Абстиненттик мезгилде тырышуу, акыл-эстен ажыроо, галлюцинация, жөөлүү жана башка болот. Организмдин бардык системаларынын иши начарлайт, кан басымы көтөрүлөт, жүрөктүн кагышы тездейт, булчуңдар ооруйт, түйүлөт, тамак сиңирүү органдары бузулат. Оорунун өнүгүшү менен наркотикти көтөрө албай калат, мурдагы доза оор ууланууга алып келиши мүмкүн. Бара-бара организми ууккан адам аябай арыктап, наркотиктин залдарынан түрдүү ооруларга чалдыгат. Ошол дарттын кесепетинен жана наркотик денесине аппсере сиңгендиктен өлүмгө учурайт.
Баңгилике каршы күрөш
Мамлекеттик көзөмөл коюлган шартта наркотикти табуу өтө кыйынчылыкты туудурат жана наркотикке адеп көнө баштоонун өзү эле кылмыш болуп эсептелет. Баңгилер наркотик табуу үчүн ар кандай кылмышка барат, мамлекеттик адептүүлүк нормасын, коомдук жобо-жосундарды жек көрөт, кылмыштуу иштерди жасайт.
Баңгилик коомдо
Коом баңгиликтин таралышына каршы күрөшөт, ага жол бербейт. Наркотикти сатуу, таркатуу, уюшуп кабыл алуу, уурдоо, врачтын уруксатысыз наркотикти колдонуу законсуз деп каралып, оор кылмыш катары жазаланат.
Баңгилик адамдын ден соолугуна гана эмес, тукумуна да зыян келтирет, балдары чабал, майып төрөлөт, үй-бүлөсүнө айлана-чөйрөсүнө жаман таасир тийгизет. Баңгилердин үй-бүлөсүндөгү балдар начар тарбия алат, психикасы бузулат. Наркотикке көнүү жаш куракта башталат, анын кесепетинен эл чарбасы адистерди, жумушчуларды жоготот.
Баңгиликти дарылоо
Баңгилерди атайын психиатриялык ооруканада гана такай байкоо жүргүзүп, тыкан текшерип дарылоо мүмкүн. Дарылоо узакка созулат. Ноокастар демейде дарылануудан баш тартышат, андыктан аларды мажбурлап дарылайт. Алар наркотик алып келүүсүн өтүнүп туугандарын алдашат, ошондуктан ооруканага алып келинген тамак-аш кылдат текшерүүдөн өтөт, туугандары менен жолугууга уруксат берилбейт. Наркотик колдонууга баңгилер көбүнчө өз туугандарын, жакындарын, досторун тартышат. Дарылоодон кийин оорулуунун турмуш шартын кескин өзгөртүү талап кылынат, тааныштар чөйрөсүн, жумуш ордун которуу зарыл, а түгүл турган жерин алмаштыруу максатка ылайык. Эгер наркотикти кайра колдонсо мурдагы оору кайрадан козголуп, дарт андан ары улаарып кетет. Андай учурда кайрадан ооруканада дарыланууга туура келет.
Баялыш
Баялыш - (Salsola) өсүмдүктөрдүн шакардуулар тукумундагы уруусу; көп жылдык же бир жылдык чөп, бадалча жана бадал. Жалбырагы калың, ичке. Гүлү жалгыздан, эки жыныстуу же топтошуп жалбырак колтугунан өсөт. Топгүлү - машак сымал же шыпыргы. Мөмө коргонунун сегменттеринен пайда болгон мөмөсүнүн желекчелери бар. Негизинен өзү менен өзү, кээде шамал жана курт-кумурска аркылуу чаңдашат. Евразия, Африкада 200дөй, Кыргызстанда 20га жакын түрү өсөт. Алар кой, эчки жана төөлөргө негизги тоют. Айрымдары дары өсүмдүк.
Афаниялар
Афаниялар (лат. Aphanius) — аквариумда өстүрүлүүчү балыктардын бир уруусу.
Катыштык шайлоо тутуму (өкүлчүлүктүн пропорциоалдык тутуму)
Катыштык шайлоо тутуму (өкүлчүлүктүн пропорциоалдык тутуму) – өкүлчүлүктүү органга өздөрүнүн талапкерлерин койгондо, мандат партиялардын ортосунда алар алган добуштардын санына ылайык бөлүштүрүлүүчү шайлоолордун жыйынтыгын аныктоо тартиби. К. ш.т-нда арбир партия өз талапкерлеринин тизмесин жылдыруучу чоң шайлоо округдары түзүлөт, ал эми шайлоочу тийиштүү партиянын тизмеси үчүн добуш берет. Мындан сыркары, бир депутаттык мандаты алуу үчүн зарыл болгон эң аз добуштун чеги белгиленет. Мандаттарды партиянын ичинде бөлүштүрүү, эреже катары, талапкерлердин тизмеде жайгашкан тартибине жараша ишке ашырылат. К.ш.т. бүтүндөй парламенттин шайлоодо (Дания, Португалия, Люксембург, Латвия), же болбосо төмөнкү палатаны шайлоодо ганан (Австралия, Австрия, Бельгия, Польша, Бразилия), же болбосо төмөнкү палата курамынын1/2ин (ГФР, ошондой эле РФдеги 1993-жылдын 12-декабрындагы шайлоолордогудай) шайлоодо колдонулат.
Дыйкан депутаттар советинин олуяата уездиндеги биринчи съезди
Дыйкан депутаттар советинин Олуя-Ата уездиндеги биринчи съезди – большевиктердин демилгеси менен 1917-ж. 1-декабрында Олуя-Ата шаарында өткөн. Съездде жергиликтүү бийлик толук бойдон Советтердин колуна өтүүсүн талап кылган токтом кабыл алынып, депутаттар советинин аткомуна 4 адам шайланган. Съезд Талас өрөөнүндө Совет бийлигинин орношуна түрткү болгон.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Бабья-Вож
Бабья-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Харута дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вудро Вильсон
Вильсон (Уилсон) Томас Вудро - (28.12.1856, Стантон 3.2.1924, Вашингтон) АКШнын 28-президенти. Принстон университетин бүтүргөн (1879). 1883-ж. илимий карьерасын баштап, 1886-ж. философия доктору наамын алган. 1890-1902-ж. профессор, 1902-10-ж. Принстон университетинин президенти, 1910-12-ж. Нью-Жерси штатынын губернатору. 1913-21-ж. Демократиялык партиядан АКШнын Президенттигине шайланган. «Жаңы эркиндиктер» деп аталган программасын иштеп чыгып, анда атаандаштыкты колдонуу, коррупция менен күрөшүүнү күчөткөн. Тышкы саясатта алгач бейтарап абалды сактоону жактап, кийин Германияга каршы согушка катышуу чечимине келген. 1917-ж. 6-апрелде АКШ Германияга каршы согуш жарыялаган. Ушундан тарта Вильсон согуштан кийинки дүйнөлүк тартип орнотуунун негизги принциптерин камтыган «14 пункт» деп аталган программасын иштеп чыккан. Анын бир пунктунда камтылган эларалык коопсуздукту камсыз кылуу боюнча мамлекеттер аралык уюмду Улуттар Лигасын түзүү идеясы согуштан кийинки Париж тынчтык конф-ясында ишке ашкан, бирок, анын бул идеясын АКШнын Сенаты колдобой, Версаль тынчтык келишимин (1919) ратификациялоодон баш тарткан. Президенттик мөөнөтү аяктаган соң, Вильсон саясий ишмердүүлүгүн токтоткон.
Никотин кычкылы
Никотин кислотасы (РР витамини, В3 витамини) клеткалык дем алуу реакциясына, белок алмашууга катышат жана организмде өсүмдүк белогунун сиңишин жакшыртат, карындын секрет бөлүү жана жыйрылуу функциясын жөнгө салат, уйку безинин маңызынын бөлүнүшүн жана составын жакшыртат, боор ишин оңойт. Кишинин суткалык керектөөсү чоңдордо 14—25 мг, балдарда 5—20 мг.
Киши организминде никотин кычкылынын жетишсиздиги "пеллагра" оорусуна алып келет (к. Витамин жетишсиздиги). Медицинада никотин кислотасы пеллаграны алдын алуу жана дарылоодо гана пайдаланылбастан, башка ооруларды дарылоодо мааниси чоң. Бул витаминди врачтын кеңеши менен гана кабыл алуу керек. Ашкере колдонгондо, бир нече минутадан кийин бет кызарып, ал бүт денеге тарайт, дене ысышы мүмкүн.
Бул витамин боор, бөйрөк, ачыткы, эт, сүт, ошондой эле буурчак, маш буурчак, буудай унунда жетиштүү өлчөмдө болот. РР витамини же Вз витамини кара күрүч акшагында, козу карындарда өтө көп. Сактоого жана бышырууга, жарыкка, кычкылтекке, абага, жегичке туруктуу. Бул витамин сууда эрүүчү витаминдерге кирет.
Ильяска (дарыя)
Ильяска — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Караганка дарыясынын оң жээгинен 25 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы жок, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Титов, Андрей Алексеевич
Титов Андрей Алексеевич (1905, Жети-Өгүз району, Кызыл-Суу айылы — 1981, ошол эле жер) — Советтер Союзунун Баатыры (15.1.1944), гвардиянын ефрейтору. Советтик Армияга 1942-ж. октябрдан чакырылган. 60-гвардиялык кавалериялык полкунун (Борбордук фронт, 61-армия, 7-гвардиялык кавалериялык корпус, 16-гвардиялык кавалериялык дивизия) танкка каршы куралынын наводчиги. 1943-ж. биринчилерден болуп Днепр дарыясынан Брагинск району(Гомель облусу) тушта өткөн. Вяле хутору үчүн салгылашта 3 пулемёт очогун, 1943-ж. 30-сентябрда Галки айлында 2 танкты жана өзү жүрүүчү замбиректи кыйраткан. 1945-ж. өзү туулган айылга келип, колхоз башкармасынын төрагасы болуп иштеген. Ленин, 1- жана 2-даражадагы Улуу Ата Мекендик Согуш, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Химиялык-технологиялык эсептөөлөр
Химиялык-технологиялык эсептөөлөр – өндүрүш проектисин түзүү жана анын натыйжалуулугун баалоо көрсөткүчтөрүн мүнөздөө үчүн жүргүзүлүүчү эсептөөлөр. Эсептөө өндүрүүнүн методун тандап алуудан башталат. Тандоо өндүрүлүүчү химиялык зат сапатын, сырьёлук жана энергиялык чыгымын, механизацияны, автоматташтыруу деңгээлин, санитардык шартын билүү, салыштырып баалоо, эсептөө аркылуу жүргүзүлөт. Өндүрүүнүн методу таңдалып, процесстер технологиялык схемасы түзүлөт да, материалдык жана энергетикалык баланстар эсептелет. Материалдык балансты түзүүдө чийки зат жана продуктулар бардык компоненттери эске алынып эсептелип чыгарылат. Материалдык жана энергетикалык баланс теңдеме, формула, диаграмма,таблица түрүндө берилет. Балансты түзүүдө гидродинамикалык, жылуулук, масса алмашуу процесстери, химиялык кинетика закондору колдонулат. Мындагы эсептөөлөр технологиялык схеманын негизи болуп эсептелет. Баланс түзүлүп бүткөндөн кийин негизги аппараттар өндүрүмдүүлүгүн, өлчөмүн эсептейт.
Афанопус
Афанопус (лат. Aphanopus) — кылычбалыктардын бир уруусу.
Бостон асем искусство музейи
Бостон асем искусство музейи – АКШдагы ири көркөм музейлердин бири (1870-ж. негизделген). Музейде Египет, Греция, Рим искусствосунун эстеликтери топтолгон. Орто кылымдагы Кытай жана Япония, Индия, Азия өлкөлөрүнүн искусствосу (скульптура, живопись, карапа), Англиянын күмүштөн жасалган буюмдары, Франциянын импрессионисттеринин картиналары, 18–20-кылымдагы Америка живописи (Г. Стюарт, Ж. Вашингтондун портрети, 1796) жана башка кооздоо жана көркөм сүрөт искусствосунун эстеликтери сакталган.
Калейдоскоп
Калейдоскоп - (Грек тили kalos - сулуу, кооз, eidos - көрүнүш, тур жана skoрeо - карайм) – 1) ичинде пластинка түрүндөгү үч күзгү өз ара 60° бурч менен жайгашып бекитилген түтүкчө. Бул түтүктүн бир учу күңүрт айнек менен жабылып, ага түрдүү түстөгү айнек сыныктары салынат. Бул сыныктар түтүктүн калган көлөмүнөн тунук айнек аркылуу бөлүнгөн. Түтүктүн экинчи учуна керүү тешиги бар капкакча бекитилген. Түтүктү айлантканда айнек сыныктары тоголонуп үч бурчтук күзгүнүн борборунда түстүү фигураларды түзөт. Бул фигуралардын күзгүдөн чагылышы түрдүү түстөгү ар кандай кооз көрүнүштөрдү пайда кылат. Калейдоскопту англис физиги Д. Брюстер (1817) ойлоп тапкан, азыр ал балдар оюнчугу катары пайдаланылат. 2) Белгилүү мезгилде кандайдыр кубулуштардын же окуялардын бат өзгөрүп же алмашып турушу. Каледон бүктөлүүсү - (Caledonia - Шотландиянын латынча аты) - палеозой заманында (кембрий, ордовик, силур, кээ бир жерде девон) болгон жер кыртышындагы бүктөлүү, тoo пайда болуу жана граниттешүү сыяктуу тектоникалык процесстердин жыйындысы. Терминди илимге франц. геолог М. Бертран киргизген (1887). Каледон бүктөлүүсүнүн аймактарына - каледониддерге Европада - Ирландия, Шотландия, Уэльс, Түндүк Англия жана Скандинавия жарым аралынын түндүк-батыш бөлүгү, Шпицберген аралы Азияда-Борбордук Казакстан (батыш бөлүгү), Түндүк Тянь-Шань, Батыш Саян, Тоолуу Алтай, Монгол Алтайы жана Кытайдын түштүк-чыгышы кирет. Ошондой эле Чыгыш Австралия (Тасмания аралы менен бирге), Түндүк жана Чыгыш Гренландия, Түндүк Аппалач да каледонидге таандык. Алардан башка Уралда, Верхоян-Чукча областынын түндүк- чыгышында, Чыгыш Аляскада, Борбордук жана Түндүк Андда жана көптөгөн башка жаш буктелуу тоолордо да каледониддер бар. Каледон бүктөлүүсүнүн эң алгачкы фазалары (алгачкы каледон) кембрийдин ортосу - аягындагы (салаир), негизгилери - ордовиктин аягы - силурдун башталышына (такой) жана силурдун аягы - девондун башталышына (кийиики каледон), аяккылары - девондун ортосундагы (оркад) мезгилге туура келет. Алгачкы каледондо бүктөлүү кыймылдары күчөп, чопо-сланецтуу (аспид), граувакка кээде флиш, карбонат, спилит-кератофир жана диабаз тоо тек катмарлары пайда болгон. Айрым жерде гипербазиттер тараган. Кийинки каледондо негизинен тоо пайда болуу жүрүп, тоо аралык ойдуңдарда континенттик Кызыл түстүу чөкмөлөр (моласстар), эффузив жана туфтардын калыц катмарлары пайда болгон. Каледон бүктөлүүсү анын айрым аймактарында геосинклиналдык өнүгуштүн толук аяктабагандыгы, четки ойдуңдардын жоктугу, калийлуу кийинки граниттердин аз болушу алгачкы геосинклиналдык жанар тоолордун атылышынан келип чыккан тоо тектердин жана офиолиттердин кецири таралышы менен башка бүктөлүулөрдөн айырмаланып турат. Кыргызстанда Түндүк Тянь-Шандагы тоолор Каледон бүктөлүүсүнөн келип чыккан жана андагы айрым кендер аны менен байланыштуу.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Баян
Баян - (байыркы атактуу орус ырчы-жамакчысы Баяндын Бояндын атынан) клавишалуу-пневматикалык музыкалык аспап. Алгачкы хроматикалык гармонь Баян 1870-ж. тулалык Н. Белобородов тарабынан жасалган. Баян деген азыркы мезгилдеги түшүнүктү уста П. Е. Стерлигов жана кыякчы Я. Ф. Орланский-Титаренко (1907) киргизген. Өркүндөтүлгөн төрт катарлуу хроматикалык гармониканын оң жагында 52 топчу, сол жагында 5 катар топчу (ар биринде 20дан) бар. 20-кдын башында Россияда В. П. Хегстрем, Н. 3. Синицкий да Баян жасоонун чеберлери болгон. Баян эң кеңири тараган орус эл аспабы. Жеке да, ансамблде да ойнолот, ошондой эле ырды коштойт. Азыркы мезгилде көп сандаган баянчылар ансамблдери бар. Кыргызстандын бир катар музыкалык окуу жайларында Баян сабагы өтүлөт.
Элеман
Элеман — "Манас" эпосундагы кейипкер, кыпчак уруусунун башчысы, Төштүктүн атасы. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча "Кыргыздардын Алтайдан Ала-Тоого көчкөнү", "Манастын Каныкейге күйөөлөп барганы", "Бокмурундун элге кабар жибергени", "Көкөтөйдү койгону", "Бокмурун Мааникерди мингизип, Айдарга эл чакыртканы", "Коңурбай Бокмурундан Мааникерди өкүм менен сураганы", "Манас менен Коңурбайдын сайышы" окуяларында айтылат.
Элеман — кейипкер, кырк чоронун бири. "Эл башкарган Элеман" деп дайыма "калк башкарган Калкаман" менен катар эскерилет.
Каф
Каф – эларалык соода-сатык аталгысы. Ал англис тилиндеги « Cost and freight » – нарк жана киреакы деген сөз айкашынын баш тамгаларынан улам аталып калган. Деңиз жолу аркылуу жүк ташуу менен аны кемеге жеткирип берүү КАФ боюнча бүтүм жасаган сатуучунун милдетине кирет. Ал эми кемеге келип түшкөндөн тартып, деңиз аркылуу ташылган маалдагы жүктү камсыздандыруу милдети сатып алуучу тарапка жүктөлөт. Бирок, сатып алуучу товарды камсыздандыруу үчүн зарыл болгон баардык маалыматтарды өз маалында берүүгө тийиш. Мындай талаптар аткарылбаган шартта, деңиз аркылуу тартылып бараткан товар сатуучунун тобокелчилигинде деп эсептелет.
Беш гривна
Беш гривна — Украинанын акча бирдиги.
Боли (Оклахома)
Боли (Оклахома) (Boley) — Оклахома штатынын Okfuskee округуна караган АКШ шаары.
Утяган (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Утяган — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Жаңы киешкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 469 киши. Почта индекси — 453013, ОКАТО коду — 80235845009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кой (астрономияда)
Кой (астрономияда) — зодиак топ жылдызы. Кыргызстан аймагынан жайдын акыркы айларында, күзүндө жана кышында көрүнөт. Болжол менен 2000 жыл мурда жазгы күн, түн теңелүү чекити кой жылдызына туура келген жана прецессиянын натыйжасында Балыктар жылдызына оогон. Койдун жаркырактыгы боюнча 2-чоңдуктагы Хамал (арабча — «кой») жана 5-чоңдуктагы телескоп менен байкоого болот.
Афелинустар
Афелинустар (лат. Aphelinus) — чабандес жаргак канаттуу каскактардын бир уруусу.
Арзымкан Бостонов
Бостонов Арзымкан (1910, азыркы Нарын облусу, Кочкор району, Кош-Дөбө айылы – 1983, ошол эле жер) – мугалим. Нарын педагогикалык окуу жайын бүтүргөн (1949). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Семиз-Бел мектебинде мугалим болуп иштеген (1932–74). Сабатсыздыкты жоюудагы эмгеги үчүн Ленин ордени менен сыйланган (1968).
Калдыркан темир буюмдары
Калдыркан темир буюмдары - негизинен тамак-аш продуктуларын консервалоодо жана химиялык продуктуларды салууда колдонулуучу банкалар. Алар цилиндр, сүйрү жана торт бурчтук формасында болот. Банкалар жана алардын капкактары эки жак бетине карай капталган жука калдыркан жана оролмо болот прокаттан, лакталган же хромдолгон кара калдыркандан жасалат да, бети лакталат жана литографиялык жол менен иштетилет. Ал банкалар кураштырма жана туюк штампталган түрдө даярдалат. Кураштырма банканын корпусу, капкагы жана түбү бөлөк-бөлөк даярдалып, анан данакерленет. Сүйрү жана тик бурчтуу банкалар автоматтык жана жарым автоматтык пресстерде штампталып жасалат. Калдыркан темир буюмдарын иштеп чыгаруучу автоматтык катар эки бөлүктөн - түбүн, капкагын жасоочу жана корпусун даярдоочу бөлүктөрдөн турат. Мындай автоматтык катар минутасына 400-500 банка жасап чыгара алат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Редакция
Редакция (лат. – тартипке салынган)
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004
Баяндама
Баяндама - ар кандай саясий, социалдык, экономикалык, маданий, эл аралык, аскердик, спорттук ж. б. окуялар менен көрүнүштөрдү талдап кароочу гезит-журнал макаласы. Ал мезгилдүү басма сөз пайда болгондон мурда эле колдонулуп келген. Аны Плутархтын тексттеринен (1-2-к.), кытайлык Ван-Ан-Хинин (2-к.) дидактикалык баяндамаларынан, Монтендин (16-к.) «Тажрыйбаларынан» жана Луис Себастьян Мерсьенин (18-к.) «Парижди баяндоо» аттуу китебинен табууга болот. Азыркы учурдагы баяндама радиоуктуруу жана телекөрсөтүүдө өзүнчө рубрика. КТР, «Замана», «5-канал», «НБТ», «Пирамида» телеканалдары боюнча «Ала-Тоо», «Апта», «Жаңылыктар убактысы» («Время новостей»), «Спорт мозаикасы» ж. б. маалыматтык-талдоо программалары аркылуу ар кандай баяндамалар берилип турат.
Качкын
Качкын – КР жараны болбогон жана өзүн КРден качкын катары таанууну өтүнгөн, расасына, динине, улутуна, саясий ишенимдерине, белгилүү социалдык топко тийиштүүлүгүнө байланыштуу курмандыкка айланып калуу коркунучу олуттуу болгондуктан, башка мамлекеттеги өзүнүн туруктуу жашап турган ордун таштоого аргасыз болгон, ошондой эле улуттар аралык каршылашууларда жана куралдуу кагылышууларда куугунтукка алынуу коркунучу бар, ушул жагдайларга байланыштуу өз өлкөсүнүн коргоосунан пайдалана албаган же пайдалангысы келбеген адам.
Ар-Намыс (партия)
«Ар-Намыс» саясий партиясы - 1999- ж. 9-июлда түзүлүп, каттоодон 1999-ж. 19-августта өткөн оппозициялык багыттагы партия.
Урааны - ар-намыс, тартип, жыргалчылык. Саясий кеңешинин төрагасы Ф.Ш. Кулов, штаб жетекчиси Э.А. Алиев 2010-ж. 10-октябрдагы парламенттик шайлоодо 229 916 добуш алып (жалпы шайлоочулардын 7,57%ын түзгөн), парламенттен 25 депутаттык орунга ээ болгон.
Азыркы күндө «Ар-Намыс» партиясы коалициялык көпчүлүккө кирген жана анын лидери Ф.Кулов бул коалициянын жетекчилигине шайланган.
Реализм
Реализм (лат.— чындыкка, акыйкатка негизделген) — адабият жана искусстводогу көркөм метод. Бул методдун негизги принциби — реалдуу турмушту типтүү көрүнүштөрдө сүрөттөө. Дүйнөлүк маданий өнүгүшкө чоң салымдарын кошкон улуу шедеврлердин көпчүлүгү дал ушул методдун принциптерине негизделип жазылган. Эгер романтик жазуучулар өздөрү сүрөттөп жаткан предметке карата эркин абалда болуп, турмуштук фактыларга Караганда ойдон чыгарган окуяларды, фантазияны көп киргизип, өздөрүнүн идеал-тилектерин каалаганча кошо алса, алардан өзгөчөлөнүп реалист жазуучулар турмушта чыныгы болгон же болууга мүмкүн болгон окуяларды, каармандарды типтештирип сүрөттөп, коомдук шартка ылайыкташтырып көркөм жалпылаштырат. Реализм метод катары Кайра жаралуу доорунда пайда болуп, XIX кылымда Россияда өзүнүн гүлдөө доорун башынан өткөрдү. Реализмдин жаңы көрүнүшү сын реализми жаралды. Жазуучулар коомдук турмушту реалисттик түрдө көрсөтүп гана тим болбостон, аны сынга алышты. Н. В. Гоголь, И. С. Тургенев, Ф. М. Достоевский, М. Е. Салтыков-Щедрин, Н. А. Некрасов, Л. Н. Толстойлордун даңктуу чыгармалары дал ушул сын реализминин принциптеринде жазылды. XX кылымдын турмуштук-социалдык жагдайлары реализмдин жогорку баскычы болгон социалисттик реализмди көркөм метод катары дүйнөгө алып келди. Демек, реализм методу дүйнөлүк көркөм өнүгүштүн олуттуу бурулушу, адамзат коомунун ири жетишкендиги болду.
Жыйын
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Токобаев, Марат Молдогазиевич
Токобаев Марат Молдогазиевич (1932-ж. т., Каракол ш.) — биолог, биология илимдеринин доктору (19731 Кыргыз УИАнын корреспондент мүчөсү (1977). М. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик институтун бүтүргөн.
1958—61-ж. Кыргызстан ИАнын Биология институтүнун илимий кызматкери, 1961-жылдан ушул эле институттун гельминтология лабораториясынын башчысы, 1975-жылдан институттун директорунун илимий иштер боюнча орун басары, 1980-жылдан директору. Токобаевдин жетекчилигинде Кыргызстанда жерде-сууда жашоочу, сойлоп жүрүүчү жаныбарлардын, канаттуулар менен сүт эмүүчүлөрдүн гельминттери (мите курттар) изилденген. Илимий изилдөө иштеринин негизги багыттары адамдын чарбалык иш-аракеттеринин таасиринин улам күчөп жаткан шартында Кыргызстанда жапайы жана үй айбанаттарынын гельминттеринин пайда болуу закон ченемине арналган.
Токобаев 100 илимий эмгектин (анын ичинде 9 монография) автору.
Элик сүтүн берүү
Элик сүтүн берүү — өзү төрөбөсө да, эмчегин эмизбесе да, өз баласындай асыроо, балам деп саноо, өздөй кылып багып өстүрүү. "Манас" эпосунда Кыргылчал Чубак менен Каныкей көңүлү жакын деп ушактаганда, Каныкей Чубакты чакырып төмөнкүнү айтат:
Бала бир болуп сен калдың, Чубак,