cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эстен тануу
Эстен тануу (лат. syncope — эс оош < байыркы грек тилинен συγκοπή — кесүү, чапкыч) — мээге кан жетишпегенден капысынан кыска мөөнөткө эсин жоготуу.
Башталарда ал кетип, бут-кол чымырайт, көз караңгылап, кулак чуулдап, жүрөк айланат, тамыр начар согуп, баш ооруйт. Эстен танууга психикалык күчтүү таасир (өтө капалануу, коркуу жана башкалар), канды көп жоготуу, ашыкча чарчоо, ачкалык, үп бөлмөдө узакка болуу, бөйрөк, боор, ичеги коликасында катуу ооруу, күн өтүү, ысык уруу жана башкалар себеп болушу мүмкүн. Ошондой эле ал жүрөк ишинин же борбордук нерв системасынын бузулушунун белгиси болушу ыктымал. Адам эстен танганда өңү кубарып, көзү алактайт жана жумулат, оорулуу жыгылып кетет. Эстен тануунун жеңил түрү 1—2 мин. созулат. Демейде эстен тануу бир нече секундадан 5—10 мин. созулушу мүмкүн. Бул учурда токтоосуз врач чакыруу зарыл. Врач келгиче оорулуунун башын эңкейиштете жаткырып жакасын чечип жана курун бошотуш керек, терезени ачып бөлмөгө таза аба киргизүү, бутуна жылыткыч коюп же катуу чүпүрөк менен сүрткүлөө зарыл.
Оорулууну эсине келтирүү үчүн бетине муздак суу чачып, уксус, атыр, нашатырь спиртине кебезди нымдап жыттатуу жана аны менен чыкыйын сүртүп, ал эсине келгенде коюу демделген ысык чай же кофе бериш керек. Эгер жогоруда айтылган чаралар жардам бербесе медициналык жардам чакырылат.
Жатжазуу
Жатжазуу же инша(эск.) (лат. dicto-кайталайм) – окуучуларды адабий тилдин жазуу формасына үйрөтүү үчүн эреже катары пайдаланылган көнүгүүлөр тиби.Жатжазууда сөздөрдү, сөз айкаштарын, сүйлөмдөрдү же текстти үн чыгарып окуудан жана аларды окуучулардын көчүрүп жазуусунан турат. Окулуп жаткан текстин жазылышына карай диктант толук, форма өзгөртүүчү, тандалып алынуучу, чыгармачылык, эркин болуп бөлүнөт.
Жазуунун формасы боюнча диктант сөз жүзүндөгү жана графикалык болуп айырмаланат. Аткарылуучу функциялары боюнча диктант үйрөтүүчү (эскертилүүчү, коментариялоочу, түшүндүрүүчү) жана текшерүүүчү болуп бөлүнөт. Жатжазуу түрүн тандап алуу тилдик жана кептик материалдарды изилдөөдөгү өзгөчөлүктөргө жараша аныкталат.Жатжазуунун өзгөчө формалары башка окуу предметтерди (мисалы, чет тилдерин, математиканы, географияны, тарыхты, музыка мектептердин сольфеджио сабактарындагы музыканы) окутууда да колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Аврелий Августин
Аврелий Августин Блаженный (354—430) орто кылымдын эң ири философу, батыш «чиркөө аталарынын» эң көрүнүктүү өкүлү. Ал орто кылымдагы бүткүл батыш Европалык турмушка өтө күчтүү таасир тийгизген. Августиндин өмүр жылдары Проклдын өмүр жылдары менен кайчылаш өткөн жана кээ бир неоплатониктердин өмүрүнө караганда андан бир кыйла мурдараак мезгилге туура келет. Ошондуктан кээ бир изилдөөчүүлөр анын чыгармачылыгын грек философиясынын нугунда караган жакшы деп эсептешет. А түгүл, Августин христианчылыкка неоплатониктердин эмгектеринин таасири астында манихейчилик аркылуу келген. Августиндин философиясында неоплатониктердин таасири көбүрөөк, бирок анын чыгармаларынын духу антик философиясынын духу менен сыйышпай турган диний дух. Августиндин мекени — Тагаст шаары (Түндүк Африка) — азыркы Алжир.
Анын философияга болгон кызыгуусу Цицерондун трактаттарын окуунун таасири астында пайда болгон. Августин өзүнөн кийин бай адабий мурас калтырган. Ал ондогон олуттуу чыгармаларды жазган: «Академиктерге каршы», «Жыргалдуу турмуш жөнүндө», «Жандын өлбөстүгү жөнүндө», «Устат жөнүндө», «Эрктин эркиндиги жөнүндө», «Тобо келтирүү», «Кудайдын шаары жөнүндө» ж.б. Өзүнүн философиялык көз карашы боюнча алгач манихейчиликке — жакшылык менен жамандыктын, жарык менен караңгынын карама-каршылыгы жөнүндөгү ишенимди туткан диний агымга ыкташкан, бирок андан көңүлү кайтып, академиктердин скептицизмине кошулат. Августин өзүнө зор таасир көрсөткөн Амвросий Медиоланский менен таанышып жана неоплатониктердин эмгектерин окугандан кийин христианчылыкка оой баштайт да 387-жылы аны кабыл алат.
Ал христиан диний окуусун жайылтуу боюнча жигердүү иш жүргүзөт, бул болсо анын чыгармачылыгын изилдөөчүлөргө аны «еретиктердин балкасы» деп атоого мүмкүндүк берген. Августиндин диний-философиялык системасы библиялык көз караштын неоплатонизмдин христиан диний окуусу үчүн алгылыктуу болгон жоболору менен кошулушунан турат. Августиндин философиялык системасынын борбордук пункту — Кудай, ошондуктан бул өтө теоборборчул система. Августиндин көз карашы боюнча Кудай жогорку маңыз (негиз), ал дүйнөдө эч кимге жана эч нерсеге көз каранды болбогон жалгыз бирөө, калган бардык нерселер Кудайдын эрки менен аныкталат жана анын эркине байланыштуу болот. Калган бардык нерселердин үстүнөн болгон Кудайдын биринчилиги Августин үчүн зор философиялык-теологиялык мааниге ээ, анткени мындай болгондо ал ар кандай жашоонун жана дүйнөдөгү бардык өзгөрүүлөрдүн себеби катарында чыгат. Дүйнөнү Кудай жараткан жана аны жаратканын тынымсыз улантып жатат. Креационизм проблемасын Августин бардык жагынан жана ар түрдүү тараптан ачып көрсөтөт. Августин Кудайдын жана дүйнөнүн дуализминин позициясында турат: жаратылышты жана адамды Кудай жараткан жана алар ага толук көз каранды, Кудай болсо адамга жана жаратылышка эч кандай көз каранды эмес.
Кудай дүйнөнү тынымсыз жаратып жаткандыгы жөнүндөгү идея Августинди фатализм концепциясына алып келет, бул августианизмдин мүнөздүү белгиси. Дүйнөдөгү болуп жаткан нерселердин баардыгы жогорку теңирдин — Кудайдын эрки менен ишке ашат, ошондуктан дүйнөдө эч нерсе өзүнөн өзү туулбайт жана эч нерсе өзүнөн өзү өлбөйт. А түгүл өсүмдүктөр менен жаныбарлардын өнүгүшү да Кудайдын эрки менен алдын ала аныкталып коюлган, ар бир жандуу нерсенин төрөлүшүн жана өнүгүшүн трансценденттүү түрдө Кудай аныктайт. Бул болсо Августинди чындыкты иррационалисттик түшүндүрүүгө алып келет, бул түшүндүрүү боюнча жаратылыштын адам түшүнө албаган, сырдуу кубулуштарын толук түрдө Кудайдын эрки аныктайт. Августиндин креационисттик доктринасы жаратылышты жана адамды өзүнчө бир түрдө түшүндүрөт. Августин үчүн органикалык эмес дүйнө жөнүндө айтпаганда да бүткүл органикалык дүйнө жансыз. Жан адамда гана болот. Адамдын жанын Кудай жаратат жана ушундан кийин ал түбөлүк жашайт. «Жандын улуулугу жөнүндөгү» эмгегинде ал жан дегенибиз «жер да эмес, суу да эмес, аба да эмес, от да эмес, бардык ушул элементтердин же ошондой эле алардын кээ бирлеринин кошундусу да эмес» [1,2] деп жазат. Августин адамдын жанын материалдык эмес нерсе катарында, денесиз нерсе катарында түшүнөт. Мында ал адамдын материалдык эмес жаны адамдын материалдык денесинде жашайт деп эсептейт, ушул жерде алардын өз ара аракети жөнүндөгү проблема келип чыгат, бирок ал бул суроого жооп бербейт. «Кудайдын шаары жөнүндөгү» чыгармасында ал мындай деп жазат: «Жандардын денелер менен кандай жол менен кошулары жана кандай жол менен тирүү жандарга айланышары сөздүн толук маанисинде алганда таң каларлык жана адам үчүн таптакыр түшүнүксүз, ошондой болсо да — ал адам» [XXI, 10]. Адамдын денесин жана жанын бөлүү менен Августин денеге караганда адам жанына артыкчылык берет. Ал жанды «денени башкаруу үчүн ылайыкталган акыл-эстүү субстанция» катарында карайт. [Жандын көлөмү жөнүндө. XII, 22]. Августин жанга акыл-эстүү жөндөмдүүлүк касиет гана бербестен, ошондой эле эрктүү иш-аракетке жөндөмдүүлүк касиетин да берет. Эрктен Августин адам касиетинин мүнөздүү өзгөчөлүгүн көрөт, адамдын эпкиндүүлүгүн айлана-чөйрөдөгү дүйнөнүн предметтерин негизинен пассивдүү гана чагылдырган ойлом эмес дал эрк аныктайт. Адам эркинин проблемаларын карап чыгып, Августин эрк эркин болуш керек деген бүтүмгө келет. Кудай проблемасына байланыштуу Августин теодицея проблемасын — Жаратуучу-Кудайдын жана дүйнөдөгү жаманчылыктын жашап турушу жөнүндөгү проблеманы да чечүүгө тийиш болгон. Бул проблеманы чечүүдө жаманчылыкты өз алдынча турган нерсе катарында эмес, жакшылыктын кемчилиги катарында караган неоплатондук көз карашты негизге алган. Августин Ыйык китептеги Жараткан Теңир өзүнүн табияты боюнча ак пейил жана ал эмнени гана жаратпасын бардыгын өз касиетиндей, өз пейилиндей кылып жаратат деген текстти жетекчиликке алат.
Ошондуктан Кудай өзүнүн идеясына ылайык нерселердин белгилүү тартибин жана формасын түзөт, булар болсо Кудай жараткан ар кандай нерселердин үлгүлөрү болуп саналат. Демек, жамандык — бул өз алдынча турган нерсе эмес, жөн гана жакшылык жок жерде пайда боло турган нерсе. Бул жерде Августиндин дүйнөдө болуп жаткан жаманчылыктар үчүн жоопкерчиликти Кудайдан алып салууга умтулгандыгы көрүндү, анткени Кудайдык идеялар жалаң гана жакшылыктарды жаратат, ал эми жамандыктар материя тарабынан теңирлик образдын бузулушунун жана нерселерде жакшылыктын азайышынын натыйжасында пайда болот. Креационизм проблемасына байланыштуу Августин теологиялык гана мааниге ээ болбостон жалпы философиялык да мааниге ээ болгон убакыт проблемасын да карайт. «Убакыт деген эмне? — деп сурайт ал өзүнүн «Тобо келтирүү» деген эмгегинде, анан мындайча жооп берет: — Бул жөнүндө менден эч ким сурабаса мен анын эмне экенин кыйналып-кысталбай эле түшүнүп турамын: бирок буга жооп бергим келгенде мен таптакыр туюкка келип такаламын» [XI, 14,17]. Бул маселени чечүүдө Августин баарынан мурда Кудайга кайрылат жана Кудай тарабынан нерселер жаратылганга чейин убакыт болгон эмес, ал Кудайдын эрки аркылуу ошол нерселер менен кошо пайда болгон деп эсептейт. Убакыт проблемасын карап жатып Августин убакытты талдоодо биз парадокско тушугабыз деп ырастайт. Убакыттын жаратылышы жөнүндө ой жүгүртүү менен биз төмөнкүдөй корутундуга келебиз: убакытты өлчөөгө болбойт, анткени өтүп кеткен убакыт жашап тура бербейт, ал эми келечектеги убакыт али келе элек болгондуктан ал жок, ал эми учур чактагы убакыт ишке ашар менен өткөн чак болуп калат. Акыры түбү келип Августин мындай деп чечет: убакыт дегенибиз — бул белгилүү бир аралык, ал эми биз убакыт деп өлчөгөн нерселерибиз — акыл-эстеги таасирлер жана издер.
Ал өзүнүн аң-сезимине кайрылып, мындай дейт: Сенден, мен айткандай, убакыттын мезгилдерин өлчөймүн. Менин жанымдан өтүп бара жаткан нерселердин мага тийгизген чыныгы таасирлерин мен убакыт катарында өлчөймүн, мен нерселердин өзүн өлчөбөймүн, тек гана нерселердин менин жанымдан өтүп бара жатып мага тийгизген таасирлерин гана өлчөймүн. Мен убакыттын мезгилдерин өлчөгөн нерселер мына ушулар».Августин өтүп кеткен жана келечектеги убакыттардын жашабай тургандыгы жөнүндөгү проблеманын кыйынчылыгын таасирлерге, акыл-эске жана келечектеги окуяларды күтүүгө таянуу менен чечет. Реалдуу дүйнөдөгү бизди курчап турган нерселердин тез өтүп кетерин жана өзгөрүлүп турарын баса белгилөө менен Августин Кудайдын түбөлүктүүлүгүнө жана анын өзгөрүлбөстүгүнө көңүл бурат. Августин диний ишеним менен акыл-эстин өз ара катышы жөнүндөгү проблеманы да четтеп өткөн эмес. Башка «чиркөөнүн аталарындай» эле Августин да диний ишенимди акыл-эстен жогору коёт. Ал төмөнкүдөй формуланы тутат: «Түшүнүш үчүн ишенемин», бул формула диний ишеним түшүнүүдөн мурда туруш керек деген талапты билдирген. Ишенимди Августин Ыйык китептин кадыр-баркына ишенүү катарында гана эмес, чиркөөнүн кадыр-баркына да ишенүү катарында түшүнгөн. Бирок тааным маселесинде ал рационализмге көбүрөөк оойт. Предметтерди сезим аркылуу кабыл алууга боло тургандыгын таануу менен, Августин ошол эле учурда мунун баары өз денеси жөнүндө дайыма камкордук көрө турган жандын иш-аракетинин натыйжасында болуп турат деп ойлойт. Сезимдик тааным далилдүү билимдерди берүүгө жөндөмсүз, адамдын акылы гана скептицизмди жеңип чыга алат деп эсептейт. Адам өзүнүн ой жүгүртүүсүндө күмөндөнө албайт, бул шексиз факт болуп саналат. «Өзүнүн күмөндөр болгонун андай алган ар бир адам муну (өзүнүн күмөндүүлүгүн) кайсы бир акыйкат катарында аңдай алат» [Чыныгы дин жөнүндө. XXIX, 73]. Бул жобону көп учурда Декарттын «Сogito, ergo sum» («Мен ойлонуп турам, демек мен жашап турамын») деген сөзүнүн аналогиясы катарында карашат.
Улуттар аралык конфликттер
Улуттар аралык конфликттер - карама-каршы таламдары бар топтор, этностук белгиси боюнча айырмаланган топтор аралык конфликттердин формаларынын бири. Улуттар аралык конфликттер саясий-этностук араздашуулар, массалык баш аламандык, сепаратисттик чыгуулар ж.б. менен мүнөздөлөт. Анын көрүнүшү турмуштагы жөнөкөй улутчулдуктун көмүскө формаларынан тартып граждандык согушка өсүп жетүүчү куралдуу кагылышка чейинки көп түрдүү формаларда болот. Улуттар аралык конфликттердин чыгышынын негизги себептери тигил же бул улуттун же этностук топтун укугунун бузулушу, чет-жакалардагы этностук топтордун социалдык маселелерде кур калуусу жана кеминтилүүсү, бир кылка өнүкпөй калуу, жаңы технологиядан артта калуу, жаңыланбоо ж.б. болуп саналат. Мындай шарттарда түрдүү этностук топтордун ортосундагы экономикалык теңсиздик этностук-улуттук кемсинтүү катары кабыл алынат жана этностук тилектештиктин калыптануусунун себеби болуп калат. Диний пикир келишпестиктер менен фанатизмди, диний экстремизмди күчөткөн улуттар аралык конфликт коом үчүн өзгөчө коркунучтуу. Азыркы мезгилде улуттар аралык конфликттер глобалдык кубулуш болуп калды, алар көптөгөн региондордо, жер шарынын бардык континенттеринде кездешет, социалдык-экономикалык өнүгүүнүн ар кандай стадиясында турган өлкөлөр да андан четте кала алган жок.
Аврелий Августин
Адам жердеги жыргалчылыкка умтулат, менменсинет, дүйнөдө Кудайдын жардамысыз эле жашап, бардык нерсеге өзүм эле жетише алам деп ойлойт. Адамдардын көпчүлүгү күнөөлүү жорук-жосундарды Кудайдын жазмышы боюнча жасашат. Аз гана адамдар өтө таза актык иштерди жасашат, бирок муну алар өзүлөрүнүн ак ниеттүү ыктыяры менен эмес, Кудайдын күн мурдатан белгилеп койгон буйругу боюнча жасашат. Демек күнөөлүүлөрдүн көпчүлүгү Бейишке чыгабыз деп үмүттөнүшпөй эле койсо болот, анткени аларга Кудайдын ырайымы тийген эмес. Кудайдын жазмышы деген түшүнүк муну билдирет: адамды жакшылыкка Кудайдын эрки багыттап турат, ал эми күнөөгө болсо адам өз эрки менен кабылат. Өзүнүн доктринасын Августин пелагианчылыкка — монах Пелагий жактаган агымга каршы күрөштө өнүктүргөн. Пелагий Адам-атанын биринчи күнөөсүнүн мураска өтүүчүлүгүн жана ушундан улам бүткүл адамзаттын бузулгандыгын танган. Адам баласы чыны менен эле эркиндикке ээ, бул болсо ага жакшылыктын жолу менен же жамандыктын жолу менен барууга мүмкүндүк берет жана бул жерде эч кандай Кудай жазмышы жок. Пелагий Кудайдын ырайымын адамга, анын жакшы иштерине ылайык Кудайдын берген жардамынан көргөн. Мунун баарын Августин жана чиркөө кабыл ала алган эмес, анткени муну менен чиркөөнүн бийлигине жана кадыр-баркына доо кетмек. Пелагианчылык акыр аягында чиркөө тарабынан айыпталган. Августиндин моралдык доктринасынын түпкү башаты — Кудайга болгон чексиз сүйүүдө. Дал Кудайга болгон сүйүү адамдын бүткүл өмүрүн коштоп, адамдын адамга болгон сүйүүсүн сүрүп чыгууга тийиш.
Августин муну өзүнүн жеке турмушу менен далилдеген, ал христиан динин кабыл алардын алдында өзүнүн сүйгөн жубайын жападан жалгыз баласы менен үйүнөн кууп жиберген. «Адам Кудайга карап жашабай адамга карап жашаганда ал шайтанга окшойт» - деп жазган Августин «Кудайдын шаарында» [XIV, 4]. Августиндин мораль жөнүндөгү окуусунун аскетизми дал ушундан келип чыгат, бул окуу боюнча такыбачылык карапайым адам жашап, пайдаланган көптөгөн нерселерден баш тарткандыкта турат. Эллиндик философиянын негизги жоболоруна ылайык Августин адам өмүрүнүн максаты — адамдын бактылуу болушу, ал бул бакытка Кудайды таанып-билүү жана өз жан дүйнөсүн сыноодон өткөрүү аркылуу жетише алат деп эсептейт. Августин адамдардын теңсиздик концепциясын жактаган, муну ал коомдун турмушундагы зарыл түрдө боло турган социалдык көрүнүш катарында караган. Коомдо теңсиздик дайыма болот, мында эч кандай арга жок, анткени бирөөлөрдүн бай, башкалардын кедей болушу Кудайдын буйругу менен шартталган деп эсептейт Августин. Августин өзүнүн чыгармачылыгында тарых философиясынын проблемаларын биринчи жолу койгондордун катарына кирет, ал адамзат тарыхынын жүрүшүн түшүндүрүүгө аракеттенген. Ал өзүнүн «Тобо келтирүү» деген чыгармасында адамдардын көпчүлүгү өзүнүн түркөй турмушунда «мурда өткөн кылымдардын руханий турмушун түшүнүүгө жана ал рухту учур чактагы рух менен салыштырып көрүүгө жөндөмсүз» деп жазат [III, 7]. Августиндин тарыхтын жалпы проблемаларына кызыгуусу 410-жылы корол Аларихтин жетекчилиги астында готтордун Римди талап-тоношуна байланыштуу пайда болгон. Августиндин тарыхты түшүнүүсү провиденциалдык түшүнүү болуп саналат, анткени Кудайдын бийлиги жана эрки айрым жеке адамдын турмушуна гана эмес, бүткүл коомго, анын тарыхына да таралат. Өзүнүн тарых философиясында Августин жердеги коомдордун тарыхын доорлорго бөлүүнү жүргүзөт, Кудай дүйнөнү жараткан алты күнгө окшоштуруп, тарыхты алты доорго бөлөт. Августинде адамзаттын турмушунун алты курагы төмөнкүчө берилген: ымыркай чак, балалык чак, өспүрүм чак, жигиттик чак, жетилген курак, карылык.
Биринчи доор Адам-ата менен Ева-эненин балдарынан башталат да топон сууга чейин уланат, ал эми акыркы доор Христостун келиши жана христианчылыктын пайда болушунан кийин башталып, Христостун экинчи келиши жана акыр заман менен аяктайт. Августин үчүн ааламдагы болуп жаткан бардык нерселер эки дүйнөнүн: Кудай дүйнөсү менен жердеги дүйнөнүн ортосундагы күрөш менен аныкталат. Муну менен Августин Кудай жана жаратылыш дуализмин коомдун өнүгүшүнө колдонот. Кудай дүйнөсү Кудайдын ырайымы тийген, бейишке чыга турган такыбаа адамдардан турат, ал эми жер дүйнөсү күнөөлөргө батып жашоого өкүм кылынгандар кирет. Биринчи дүйнөдө өзүнүн жашоо турмушунда Кудайды сүйүп, ага берилген такыбаа адамдар, экинчисинде Кудайды унутуп койгондор жашайт. Бирок жердеги коомдо такыбаалар менен күнөлүүлөр аралашып кеткен, б.а. Кудай дүйнөсү жер дүйнөсү менен биригип кеткен. Августин коомдогу жер дүйнөсү менен байланышкан бардык нерселерди сынга алат. Ал мамлекеттин зордукчул мүнөзүн ачып көрсөтөт жана аны «эң зор талоончул уюм» деп атайт. Августин бардык дүйнө-корлукка умтулган өзүмчүлдүктү, ыплас кумарпоздукту, адамдарга үстөмдүк кылууга аракеттенүүнү айыптайт. Ошол эле убакта анын коомду жана мамлекетти сынга алуусу Августиндин теологиялык көз карашына ылайык чектелиңки мүнөздө болгон, анткени анын пикири боюнча ар кандай бийлик, а түгүл эң жаман бийлик да Кудайдын эрки менен пайда болот, Кудайдын кудурети менен буйрулган нерселердин баарын ишке ашырат, б.а. тартипти сактап, социалдык байланыштарды бекемдеп турат.
Августин чиркөөнү жана мамлекетти карама-каршы коёт. Эгерде мамлекет — күнөкөрлүктүн дүйнөсү болсо жана ал өзүн өзү сүйүүгө негизденген болсо, чиркөө Кудайды чексиз сүйүүгө негизделген. Чиркөө Христостун коому, ошондуктан чиркөө аркылуу гана адам такыбаачылыкка жетише алат. Чиркөө — бул Кудай дүйнөсүнүн жердеги өкүлү. Августиндин тарых философиясы бүткүл өзүнүн теологиялык мүнөзүнө карабастан коомдук прогресстин теориясына негиз салган. Коомдун тарыхынын башталыш негизи бар жана ал өркүндөө жолу менен дайыма өнүгүп отурат. Бул тарыхтын маани-маңызы жана милдети бар, ал — христианчылыктын бүткүл дүйнөлүк масштабда жеңип чыгышы. Социалдык прогресстин кийинки концепцияларында тарых эми христиандаштыруу ишиндеги прогресс менен эмес, өндүрүш менен илимдин өнүгүшүндөгү прогресс менен байланыштырыла баштайт.
Бантустандаштыруу
Бантустандаштыруу - Түштүк Африка Республикасында ишке ашырылып келген жасалма мамлекеттик түзүлүштөрдү - бантустандарды түзүү менен кара түстүү калкты ак түстүү калктан обочолоо саясаты. Термин бул аймакта жашаган банту деген негизги калктын аталышынан келип чыгат. 20-к. 60-ж. тартып, баары 10 Бантустан (Хоумленд) түзүлгөн. Бантустан системасы бирдиктүү мамлекетте тарыхый өнүгүү жолдорунун жана жашоо ыңгайынын түрдүүчө болгонуна байланыштуу ар түрдүү элдер жана расалар (ак түстүү жана кара түстүү элдер) чогуу жашай албайт деген апартеид (апртхэйд) доктринасына негизделет. 1970-ж. тартып, ТАР кара түстүү жергиликтүү калкы өз эркине карабастан хоумленддердин (бантустандардын) биринин жараны деп эсептелген. Ушундай шылтоо менен ТАР бүт негр калкы саясий укуктардан ажыратылган. Азыркы мезгилде төрт бантустан - Транскей, Ботсвана, Венда, Сискей - өз алдынча мамлекет болуп жарыяланган, бирок ТАРдан сырткары таанылган эмес. 20-к. 90-ж. апартеид саясаты дүйнөлүк коомчулуктун кысымы астында жоюлуп, баарына тең граждандык тең укуктар, шайлоо ж.б. демократиялык укуктар киргизилген.
Кыргыз адабияты
Согуш мезгилинде адабият
Согуш мезгилинде адабиятыбызда К. Жантөшевдин «Курманбек», К. Маликов менен А. Куттубаевдин «Жаңыл», Т. Сыдыкбеков менен К. Рахматуллиндин «Манас менен Алмамбет» драмалары, А. Токомбаев менен К. Маликовдун «Сейтек» либреттолору сыяктуу чыгармалар жаралды. Бул чыгармалар согуш мезгилинде элдин патриоттук ой-сезимин ойготууда маанилүү роль ойногон. Албетте, жогорудагы пьеса, либреттолордун бардыгынын эле көркөмдүк сапаты бир кылка эмес. Айрым чыгармалардагы эң негизги кемчилик — бул драма же либретто ак санатай жана кара санатай күчтөрдүн, жамандык менен жакшылыктын кескин карама-каршылыгына негизделип курулса да, сюжет чыныгы драмалык конфликттик деңгээлге көтөрүлө албагандыгында, образдардын статикалуулугунда. Эпостук сюжеттен алынып жазылган драмалардын ичинен «Курманбек», «Жаңыл» пьесалары гана кыргыз сахнасында жашоосун уланта алды.
Аурипигмент
Аурипигмент (латынча aurum - алтын, pigmentum - боёк) - мышьяк сульфиди, минерал. Химиялык формуласы As2S3. Моноклин сингониясында кристаллданат. Өңү сары жана кызгылт сары. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 1,5-2, бычак менен оңой кесилет. С. салмагы 3,49. Электр тогун өткөрбөйт, магниттелбейт. Төмөнкү температуралуу гидротермдик кендерде, арашан суулардын чөкмөлөрүндө жана жанар тоо кратерлеринде учурайт. Аурипигмент - мышьяк кенташы (руда). Сары боёк катары да пайдаланылат.
Луварсымалдуулар
Луварсымалдуулар (лат. Luvaridae) — океан балыктарынын бир тукуму, буларга луварь (лат. Luvarius imperialis) кирет.
Номотетикалык метод
Номотетикалык метод (гр. nomothetishe – мыйзам чыгаруу искусствосу) – Канттын окуусунда акыл-эстин мыйзамдарды жана таануу эрежелерин орнотуудагы мыйзам чыгаруу ишмердүүлүгүнүн ыкмасы. Термин Виндельбанд тарабынан киргизилген. Кайталангыс фактыларды сүрөттөп жазуу менен гана чектелген идеографиялык тарыхый илимден айырмаланып, табият таануу илимдери табияттын мыйзамы деп «иш-аракет ыкмасы дайыма бирдей болуп эсептелген кайталануучу кубулуштарды» түшүнөт. Бул метод түшүнүктүн көлөмү менен мазмунунун тескери мамилесинин формалдуу-логикалык мыйзамын абсалютташтырып жиберет да, илимий ой толгоо процессин чагылдырууну жеңилдетет.
Колдонулган адабияттар
Nomotetyzm Nomothetische versus idiographische Forschung Номотетический подход
Достук, чоку
Достук чокусу — Меридиан кырка тоосун ун эң бийик жери. Бийиктиги 68 00 метр. Кытай менен Кыргызстандын чек арасында жайгашкан. Чоку жаткан аймак кар, мөңгү менен капталган. Чокудан түндүгүрөөктө «Мрамор дубалы» жайгашкан.
Ионселективдүү электроддор (ИСЭ)
Ионселективдүү электроддор (ИСЭ) белгилүү гана ионду өткөрүүчү мембрана жана ошол эле ионду алып жүргөн стандарттык эритмеден турат. ИСЭ электрод менен изилденүүчү эритменин ортосундагы электр потенциалдар айырмасы эритмедеги потенциал аныктоочу иондор активдүүлүгүнө көзкаранды. ИСЭ төмөнкүдөй типтерин айырмалашат: 1) металлдык, 2) катуу заттан турган мембрана (айнектик), 3) суюк орг. заттан турган мембрана. ИСЭ. ар бир түрү потенциал аныктоочу жана чоочун иондун кандайдыр бир концентрациясынын интервалында гана аракеттенет. Азыркы убакытта ондогон иондорго ИСЭ иштелип чыккан. Мис.: Li+, Na+, K+, Ag+, NH4+, Cu2+, Cd2+, Pb2+, Ca2+, Fe2+, F-, Cl-, Br-, I-, CN- ж.б.
Алтымышев Арстанбек Алыбаевич
Алтымышев Арстанбек Алыбаевич (1930, Чүй облусу, Кемин району, Карабулак айылы - 2000, Бишкек) - фармаколог, медицина илимдеринин доктору (1968), профессор (1970), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1984; корреспондент мүчө, 1974). Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1970). КРнын илимге эмгек сиңирген ишмери (1993). 1954-ж. КММИни бүтүргөн. Ошол эле институтта ассистент. 1956-62-ж. Семей (Казакстан) медициналык институтунун жана КММИнин фармакология кафедрасынын башчысы, 1969-жылдан Кыргыз ИАнын органикалык химия институтунун лаборатория башчысы, 1980-жылдан институттун директорунун орун басары, 1992-2000-ж. Биофармакология институтунун директору. 250дөн ашуун илимий эмгектин (анын ичинде 46 ойлоп табуунун жана 15 монографиянын) автору. Эмгектери Кыргызстандын дары өсүмдүктөрүн жана физиологиялык активдүү заттарды изилдөөгө арналган. Ойлоп табууларынын ичинен «Ликорин», «Карагай» бальзамы, «Чынгыз» арча майынын дарылык жакшы касиети боюнча дүйнөгө таанылган. Мындан башка сергитүүчү-дарылоочу ичимдиктер - «Арашан», «Уссупийский», «Сибирь», «Гобустан» бальзамдары өндүрүштө чыгарылган. Эмгектери: К фармакологии группы алкалоидов-производных фенантредина (ликорин, дигеррин, тацеттан, галактин). Семипалатинск, 1959; Лекарственные богатства. Ф., 1974.
Биоветин
Биоветин (Biovetinum) - хлор-кальцийлүү биомицин тузу. 1 г препаратта 25-30% биомицин (250-300 миң бирдик) бар. Биоветин -кызгылт сары, жашыл сары же күрөң түстүү майда порошок. Сууда эрибейт. Ал организмге биомицин сыяктуу таасир тийгизип, малдын өсүшүн тездетет. Уук-ма диспепсия, ичеги-карын ооруларына, музоо паратифине, музоо менен торопойдун бронхопневмониясына каршы колдонулат.
Антибиотиктер.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Эс алуу үйлөрү
Эс алуу үйлөрү — эмгекчилер жана алардын үй-бүлөсү эс алуучу мекеме; жагымдуу табигый-климаттык шарттары бар аймактарда жайгашат.
Ага атайын дарылоону талап кылбаган дени сак адамдар барышат. Бардык эс алуу үйлөрүндө медпункт, физиотерапия, массаж, стоматология жана башка кабинеттер иштейт. Медпункттагы врач эс алуучулардын ден соолугуна байкоо жүргүзөт, керектүү учурларда алдын алуу жана дарылоо иш-чараларын өткөрөт. Дене тарбия инструкторлор эртең менен гигиеналык гимнастиканы, ден соолукту чыңдоочу спорт оюндарын, туристтик жүрүштөрдү уюштурат. Эс алуу үйлөрүндө эс алуу мөөнөтү 12—24 күн. Жолдомону профсоюз уюму социалдык камсыздандыруу каражаттарынын эсебинен акысыз же арзандатылган баа менен берет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Депутаттык (парламенттик) адеп
Депутаттык (парламенттик) адеп – депутаттардын парламенттин ичиндеги баарлашууларынын моралдык жана адеп-актык эрежелеринин жыйындысы. Д. а. сактоонун зарылдыгы моралдык гана эмес, ар бир депутаттын юридикалык да милдети болуп саналат жана коомдук жана адеп-актык таасир этүү каражаттары менен камсыз кылынат. Андай каражаттарды колдонуу үчүн адатта Д. а. боюнча атайын комиссиялар түзүлөт. Д. а. бузгандыгы үчүн жоопкерчилик, эреже катары, парламенттин же палатанын регламентинде белгиленет.
Ирмаш (Илишев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бочкарёва Аграфена Терентьевна
Эмгек жолун 1930-жылы Ворошилов районундагы «Гигант» колхозунда (азыр Аламүдүн району, «Достук» совхозу) колхозчу, звено башчысы болуп иштөөдөн баштаган. Анын звеносу 1947-ж. 7,65 га аянттагы кант кызылчасынын ар гектарынан 692 цден, 1948-ж. 3,5 га аянттагы кант кызылчасынын ар гектарынан 857 цден түшүм жыйнаган. Эки Ленин ордени менен сыйланган.
Кыргыз академиялык камералык хору
Кыргыз академиялык камералык хору — 1974-ж. Кыргыз ССР Телерадиокомитетинин алдында Министрлер Советинин чечими менен уюшулган. Алгачкы жетекчиси К. Алиев. Хордун репертуары жергиликтүү жана чет өлкөлүк композиторлордун (В. Моцарт, Ж. Верди, С. Танеев, С. Рахманинов, М. Абдраев, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, С. Юсупов жана башка) классикалык чыКыргыз академиялык камералык хору. 2010-ж. гармаларынан (хорлор, кантаталар, реквиемдер) түзүлгөн. Коомдук телерадио корпорациясынын алтын казынасында хордун аткаруусунда 500дөн ашык чыгарма бар. Хор конкурстарга, фестивалдарга катышып турат. Кыргыз элинин классик композиторлору А. Малдыбаев, М. Абдраев, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, А. Жаныбеков, С. Осмонов, Э. Жумабаев, А. Жээнбаев, С. Айтикеев жана башкалардын чыгармалары; элдик ырлар жана М. Баетов, А. Огомбаев, Ж. Шералиев, Р. Абдыкадыров, А. Атабаев, К. Тагаев жана башка обончулардын үлгүлүү ырлары хор жана а'капелла үчүн иштелип чыккан. Хордо жогорку квалификациялуу В. Базылбекова, К. Исмаилова, З. Тоялиева, О. Жапаров, Ч. Дүйшөналиев, С. Урманбетова, Б. Ыбыкеев сыяктуу ырчылар эмгектенишет. Камералык хор Ленин комсомолу сыйлыгынын (1978), Казакстанда өткөн хор искусствосу боюнча эл аралык конкурстун (2007) лауреаты. 2008-жылдан азыркы КРдин Мадабият жана туризм министрлигине караштуу. Жетекчилери: В. Д. Гумбин (1976-91, 1999-2001), К. Нурматов (1992—94), кыргыз аялдарынан чыккан туңгуч дирижёр Г. Маматова 2001-жылдан.
Кичи (Чоң Лоха куймасы)
Малая — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Лоха дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Антропологиялык мектеп
Антропологиялык мектеп – мурастык, расалык иргөө, жогорку жана төмөнкү расалардын күрөшү түшүнүктөрүнүн өнүгүшү.
Санта Тереса (Нү-Мексико)
Санта Тереса (Нү-Мексико) (Santa Teresa) — Нү-Мексико штатынын Don Ana округуна караган АКШ шаары.
Мушкетов мөңгүсү
Мушкетов мөңгүсү — Борб.Теңир-Тоодогу бутактанган татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Сарыжаз жана Адыртөр кырка тоолорунун тутумдашкан жеринен башталып, чыгыштан батышка карай созулуп жатат.
Уз. 20,5 км, туурасы 1500–1800 м, аянты 75 км2, калыңдыгы 250 м. Эки кырка тоонун арасындагы кууш өрөөндө жайгашкан. Башы деңиз деңг. 5440 м, этеги 3440 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4150 м, тескей беттерде 3950 мге чейин төмөндөп, күнөстүү беттерде 4400 мге чейин көтөрүлөт. Бети өңгүл-дөңгүл, чуңкур, жал, жаракалар менен өтө тилмеленген. Этегинин 5 кмдей жери морена катмары менен туташ капталган. Мезгил-мезгили менен алдыга тез жылып кетүүчү мөңгүлөрдүн катарына кирет.
Акыркы жолу 1957-ж. алдыга жылган (2450 мге). Мөңгүдөн Сарыжаздын сол куймасы Адыртөр суусу башталат. Мөңгү Орто Азияны изилдөөчү орус геологу И. В. Мушкетовдун ысымынан аталган.
Үргөнч (абамайдан)
Үргөнч эларалык абамайданы (Urganch Xalqaro Aeroporti) — Өзбекстан Республикасынын Хорезм облусундагы Үргөнч шаарынын эларалык абамайданы. «Үргөнч» абамайданы - 1-класстагы аэродром.
Кабыл алынууга мүмкүн аба кемелер
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32, Ан-72, Ан-74, Ан-124(сурам аркылуу), Ил-62, Ил-76, Ил-86, Ил-96, Л-410, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Ту-214, Як-40, Як-42, Airbus A310, Airbus A319, Airbus A320, Airbus A321, ATR 42, ATR 72, Boeing 737, Boeing 747, Boeing 757, Boeing 767, Bombardier CRJ 100/200, Embraer EMB 120 Brasilia, Sukhoi Superjet 100 ж.б. 3-4-класстагы аба кемелеринин түрлөрү, тик учактардын бардык түрү.
Шерлок Холмс тууралуу чыгармалардагы убакыт жана жайлардын тизмеси
"'Шерлок Холмс"' катышкан Артур Конан Дойльго тиешелүү алтымышка жакын чыгармалар бар. Бул тизме убакыт жана жай, кайсы жерде жана качан болгондугу тууралуу маалыматтарды камтыйт. Окуялардын жарымынан көбү Лондондо болгон.
Улуттук азчылыктар
Улуттук азчылыктар - мамлекеттин көпчүлүктү түзгөн калкынан улуту боюнча айырмаланган элдер. Улуттук азчылыктар термини ар кайсы өлкөлөрдө ар түрдүү мааниде колдонулат. КЭР, Вьетнамда көп сандуу элден башкалардын баарын улуттук азчылыктар деп аташат. Индонезияда иммигранттык топторду түпкү калктан айырмалап улуттук азчылыктар деп аташат. Бир катар мусулман өлкөлөрүндө (Иранда) дини боюнча бөлүшөт. Мамлекеттик динди тутпагандардын баары улуттук азчылыктар катары эсептелинет.
Батыш Европада болсо үстөмдүк кылган улут менен укуктук статуска ээ болгон, автономия же мамлекеттин эгемендик формасында же ага жетишүүгө умтулган этностук (улуттук) топтор аталат.
Сузак чопо кени
Сузак чопо кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда. Жалал-Абад шаарынан 20 км батышта, Акман бөксө тоосунун чыгыш жак этегинде. 1972-ж. геол. чалгындалып, запасы эсептелген. Кен аймагын палеоген-неогендин кумдук, чопо, конгломерат чөкмө тектери түзөт. Чопо катмарынын узундугу 1800 м, орточо калыңдыгы 23,3 м. Өңү кызгылтым, мала кызыл. Бирин-серин куму бар, сууда жакшы эзилип, чоюлган жумшак ылайды пайда кылат. Технологиялык жана химиялык касиети боюнча бул кендин чопосун Жалал-Абад кенинин кумайлуу топурагына 20%ке чейин кошсо «100», «150», «200» маркасындагы кирпичти алууга болот. Запасы А+В категориясы боюнча 911 миң м3, С1–1336 миң м3. Сол жана оң канаттарындагы уландысынан жана тереңдиктен запасын көбөйтүүгө болот.
Биогельминттер
Биогельминттер (био.. . жана гельминттер) - личинка стадиясында ар кандай жаныбарларда (аралык ээси), жетилгенде адамда жана малда (акыркы ээси) мителик кылган мите курттардын тобу. Мис, бодонун тасма курту адамдын ичеги-карынында мителик кылат, личинкалары (финкалар) бодо малдын булчуң эттеринде өөрчүйт. Финкалары бар чала бышкан этти жеген адам аларды жуктуруп алат. Биогельминттерге тасма, боордун соргуч курту, трихина, аскарида, эхинококк ш. б. кирет. Биогельминттерди гельминтолог К. И. Скрябин ачкан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Алтын экономикада
Алтын экономикада - бөтөнчө товар. Ал бир тектүүлүгү, оңой бөлүнүшү, дат баспаганы, урунууга ыңгайлуулугу сыяктуу табигый касиетинен улам жалпы эквиваленттин, башкача айтканда акчанын ролун аткарууга эң оңтойлуу келет. Ал керектөө наркы аркылуу башка бардык товардын наркын жана ченин көрсөтө алат. Алтын тыйын чыгаруу үчүн колдонулат же уюлтулган түрүндө алтын запасы катары сакталат. Дүйнөлүк рыноктун пайда болушу алтынды дүйнөлүк акчага айландырды. Алтын нарк чени катары өз кызматын мамлекеттик банк банкноттору аркылуу аткарат.
Депутаттык иммунитет
Депутаттык иммунитет – КР ЖК депутаты колтийбестик укукка ээ. Ал депутаттык ишине байланыштуу өз ой-пикирин билдиргендиги же КР ЖКсындагы добуш берүү жыйынтыгы үчүн куугунтукка алынышы мүмкүн эмес. Кылмыш кылып жатканда кармалгандан башка учурларда, КР ЖК депутаты кармалбайт же камакка алынбайт, жекече жеткире каралбайт же тинтилбейт. Сот тартибинде депутатты кылмыш, ошондой эле административдик жоопкерчиликке тартууга КР ЖК-нын макулдугу менен гана жол берилет.
Aуcкультация
Aуcкультация (лат. auscultatio - тыңшоо) - адамдын органдарынан (өпкө, жүрөк, кан тамыр жана башка) чыккан добушту тыңшоого негизделген дарыгерлик изилдөө ыкмасы. Биздин заманга чейинки 2-кылымда грек дарыгери Аретей жүрөктү 1-жолу тыңшаган, ал эми француз дарыгери Р. Лаэннек (1819) стетоскопту (медициналык түтүк) колдонуп, ауcкультация методун иштеп чыккан. Дени соо адам дем алганда өпкөдөн өзгөчө добуш угулат. Ал эми өпкө жана бронх сезгенгенде нымдуу же кургак кырылдаган добуш чыгат. Жүрөктүн кадимки добушунун өзгөрүшү же андагы шуулдоо жүрөктө түрдүү оорунун пайда болгонун билгизет. Кан тамырлар артериялык кан басымын өлчөөдө тыңшалат. Курсакты түздөн-түз (денеге кулакты такап) же кыйыр (стетоскоп же фонендоскоптун жардамы менен) тыңшап ичеги-карындын жыйрылуусун, ошондой эле жатындагы баланын жүрөгүнүн сокконун аныктоого болот.
Карач Аке
Карач аке - Карач Мендегул уулу (1837, туулган жери белгисиз  - 1914, азыркы Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Чолок айылы) - Ысык-Көл өрөөнүнөн чыккан 7 акенин бири; чечен. Калыстыгынан тайбаганы үчүн бир нече жолу болуш болуп шайланган. Уруулар аралык чыр-чатак, жаңжал-доолорду калыс карап, туура чечкендиктен, ал чечен Карач аталган. Карач акенин теги калмак экени, олжого түшүп, Шапак баатыр асырап алганы тууралуу аңыз кептер айтылат. Тагайдан - Кылжыр - Орозбакты. Орозбактыдан - Арык Мырза, Мырзакул Мырза, Асан Мырза, Кара Мырза, Токоч Мырза. Мырзакулдан - Алсейит - Жамангул - Белек - Бирназар бий - Шапак баатыр. Жоокерчилик заманда калмактан олжого түшкөн Чүрүмдү Шапак баатыр асырап, Чүрүм өзү менен кошо алып келген Бүрүмгө үйлөнөт. Чүрүмдөн - Эсенгул - Мендегул - Карач. Белек, Шапак атанын балдары Ысык-Көлдүн чыгыш тарабынан орун алып, Түп, Жыргалаң сууларынын Күңгөй, Тескейинде жайгашкан. Азыркы кезде ондон ашык айыл-кыштактарда жашап, тиричилик отоп келишүүдө. Карач жаш кезинде эле өзүнүн зиректиги менен сөзгө алынып, Өмүр баатырдын алтын шакегин алууга татыктуу болгон. Өмүр баатыр Карачтын чоң атасы Эсенбай менен уялаш бир туулган. Баатыр көз жумар алдында көргөн түшү кийин өңүндө келип,өзү менен жортуулдарда тогуз жашар кезинен жанына ала жүргөн иниси Мендегул уулу Карачка алтын шакегин тапшырып, батасын бергенин журналист, акын Турганбек Жунушалиев баяндайт.
2009-жылы Ысык-Көл областына караштуу Түп районунун Жылуу-Булак айылына Карач Аке жана Өмүр баатырдын эстелиги орнотулуп, Түп айылына боз үй тигилип,мал союлуп,чоң той болуп өткөн.
Болот Жанузаков
Жанузаков Болот Чыныбаевич (20. 10. 1948-ж. туулган, Кемин району, Чым-Коргон айылы) – генерал-лейтенант (2001). ФПИни (1970), КМУну (1991) бүтүргөн.
1970–83-ж. Сүлүктү шаардык эт комбинатында башкы инженер, комсомолдун Сүлүктү шааркомунун секретары, 1-секретары, комсомолдун Ош обкомунун уюштуруу бөлүмүнүн башчысы, Кыргызстан ЛКЖС БКнын уюштуруу бөлүмүнүн башчысы, партиянын Фрунзе шаар комунун инструктору, 1983–87-ж. Фрунзе шаардык ички иштер башкармалыгында саясий бөлүмдүн жетекчиси, 1987–88-ж. партиянын Нарын обкомунун бөлүм башчысы, 1988–96-ж. Фрунзе шаардык жана Чүй облусу ички иштер башкармалыгында бөлүм башчы, орун басар, 1996–98-ж. КРдин Премьер-министринин аппаратынын укук коргоо органдары жана коргоо бөлүмүнүн башчысы, 1998–2001-ж. КРдин Президентинин Администрациясынын коргоо жана коопсуздук иштери боюнча бөлүм башчысы, КРдин Коопсуздук кеңешинин катчысы, 2001–02-ж. КРдин Улуттук коопсуздук кызматынын төрагасы, 2002–03-ж. Коопсуздук кеңешинин улук инспектору, КРдин Президентинин кеңешчиси, Президенттин администрациясынын бөлүм башчысы, 2003–05-ж. КРдин Президентинин администрациясынын жетекчисинин орун басары, биринчи орун басары – уюштуруу иштер жана мамлекеттик башкаруу саясаты бөлүмүнүн башчысы, Улуттук кеңештин төрагасынын орун басары болуп иштеген.
Медалдар менен сыйланган.
Үзөңгү
Үзөңгү — ат жабдыгынын бир бөлүгү. Ат үстүндө тыкан, түз жана тең салмакта жүрүүдө, аттанып түшүүдө бутка таканч болуп, теминүүгө ылайыкташат да, ээрдин эки капталына тагылат. «Коло үзөңгү», «жез  үзөңгү», «күмүш  үзөңгү» (күмүш жалаткан) деп аталат. Үзөңгү жыгачтан да, мүйүздөн да жасалган. Мунун бутка таканч таманы (теминчеги), эки жак капталы (жаактары), боо өткөрүүчү тешикчеси таралгасы болот. Үзөңгүнүн ээрдин оң жак жана сол жак капталына кайыштан каттай боосу (үзөңгү боо) болот. Үзөңгү көбүнчө калыпка куюлат. Үзөңгү куюу үчүн жасалуучу калып негизинен беш бөлүктөн турат. Аны усталар үч күндө куюп бүтөт. Ошол бир нече бөлүк темир кайра жик-жиги менен куралып кепшерленет. Калып жасалгандан кийин усталар аны 400—500° та ысытат. Жезди чопо чөйчөктө эритет. Эгер үзөңгү калып муздак болсо, эритилип куюлуп жаткан суюктук анча чуркай албайт. Калыптагы («жатак») суюктук куюлуп жатканда буга илгери сорпо куюшчу. Мунун калыптан чыгарууга оңойлугуна карап, азыркы усталар автолинди колдонот. Үзөңгү колодон да эритилет. Бирок, куюлуп жаткан колонун суюктугу муздап келе жатканда да сынбасы үчүн буюм эки бөлөк куюлат. Үзөңгүгө сары жездин жана колонун тазасы керек. Таза жез тунук келет. Үзөңгүнү туюк куйбоо керек. Мында жез муздаганда кысылып, үзөңгү сынып да калат. Усталар үзөңгү куюлуучу металлдардын ич ара айырмачылыктарын айра таанып, иштетүү сырларын таасын өздөштүрүшкөн. Үзөңгү да түрдүүчө кооздолот. Мунун ар кандай формалары кездешет. Күмүш жалатылган үзөңгүлөргө кадимкидей көркөм оюм-чийимдер түшүрүлөт. Үзөңгү таманы жазыраак келип, өзүнчө сызыкча болуп, үстүнкү бут кое турган жагы «араа тиштении», асемделе келтирилип, бул да өзүнүн жекече көркөмдүгүн тартуулайт. Анын жаагы мүмкүн болушунча ичке келет. Үзөңгүнүн кайыш аркылуу бириккен жери төрт чарчыланып, ага да «сыя төгүү» өңдүү кооздуктар берилет. Элдик оюм- чийимдин түрлөрүн элестеткен көркөмдүктөр кесилип, жабыштырылып да шөкөттөлөт.
Үзөңгү таманынын алды тегерек тешиктүү, жалпак тешиктүү болот. Колдо куюлган үзөңгүгө күмүш жана башка түстүү металлдарды жалатууга, анын бетин торчолоого болот. Мында үзөңгүнүн кайыш  өткөрө турган көзү менен таманына өзүнчө форма беришкен. Чеберлер заттарды эритүүдөгү алардын ич ара айырмачылыктарын мыктап билишет. Мисалы, кызыл жез коюу келгендиктен ысыкка өтө чыдамдуу келет. Ал көптө барып эририн зергерлер туят. Коло ысыкты анча сүйбөйт, бат эле мөлт эте түшөт. Болжолдо, коло 400—500° та (жыйырма минутада), сары жез 600° та (жыйырма беш минутада), ал эми кызыл жез 800—900°та (отуз минутада) эрийт. Минтип, заттарды таасын эритүү чоктонуучу көмүргө, көөрүктүн басымына байланышат. Үзөңгүнү чоюп, жезден сомдоп туруп, никелдештирип кооздоого да болот. Буга күмүш жалатып, анын үстүнө күмүш зым аркылуу кооз оюм түшүрүү салты да болгон. Үзөңгүнү «теминги» деп айтабыз. Ал теминүүдөн, унааны айдоодон айтылышы мүмкүн.
Пайдаланылган адабиятттар:
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Кичи Камзас
Кичи Камзас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Орташа Терсь дарыясынын оң жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Николь (Татышлин району, Башкыртстан)
Николь — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Жогорку татышлин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 26 киши. Почта индекси — 452830, ОКАТО коду — 80250825002.
Сорьянка (дарыя)
Сорьянка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 352 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кургак Алага дарыясы
Кургак Алага — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Алага дарыясынын оң жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чөөтчүл
Чөөтчүл (лат. Viviparus viviparus, L. 1758) — чалчыкчыл үлүлдөрдүн бир түрү.
Улуттар аралык байланыш
Улуттар аралык байланыш - тиричилик аракеттеринин түрдүү жактарында түрдүү улуттардын өкүлдөрүнүн өз ара аракеттешүүсү. Ал улуттук мамилелердин тибине, улут маселесинин чечилүү деңгээлине, улут аралык байланышуусунун маданиятына жараша достук, нейтралдуу, конфликт мүнөзүндө болушу мүмкүн. Улуттар аралык байланыш адатта улут аралык диалог формасында ишке ашырылат. Ал байланышкан тараптарды өз ара байытууга, маданий тажрыйба алмашууга алып келет. Улут аралык байланыш мамлекеттик да, жеке адамдар деңгээлинде да жүрүшү мүмкүн.
Аутогендик көнүгүү
Аутогендик көнүгүү (грекче autogenes - өзү чыгаруу) - стресстин таасиринен бузулган организмдин булчуңдарын максималдуу бошоңдотуу жана өзүн-өзү ишендирүү менен дарылануучу психотерапиялык ыкма. Аны немец окумуштуусу И. Шульц сунуш кылган (1932). СССРде М. С. Лебединский (1963) тарабынан жакшыртылган. Аутогендик көнүгүүнү өзүнчө же дары-дармектер менен өз денесинде жылуулукту сезүү, колу-бутунун булчуң эттерин өз эркинче бошотуу, өзүн-өзү тынчтандыруу, дарылоонун ийгиликтүү болушуна ишенүүгө көндүрөт. Нерв системасынын иши бузулганда аутогендик көнүгүүнү өзүнчө же дары-дармектер менен аралаш жүргүзсө натыйжалуу болот. Аутогендик көнүгүү ыкмаларын жакшы билген спортчу старт алдындагы толкунданып-калтыроодон оңой кутулат.
Ак-Таш (Манас району)
Ак-Таш ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 371 киши (2009-жылы).
Барак
Барак байыркы түрк тилдеринде «ит» деген маанини түшүндүрөрүн Махмуд Кашгари «Сөздүктө» жазат. Барак - орто кылымдардагы (10-11-кк.) кыпчактарда узун түктүү иттин породасын (тукумун) түшүндүрүп, половец (кыпчак) княздарынын энчилүү аты катары да маалым болгондугун орус жыл баяндары чагылдырат. Рашид ад-Диндин «Жами ат-Таварихинде» ит - барак термини эскерилет; «барак» жана «ит» деген синонимдеш терминдердин түрк дүйнөсүндө өтө кенен колдонулган. Айрым изилдөөчүлөр «барак» этнониминин келип чыгышын Алтын Ордо ханы Барак хан жана Чагатайдын түз тукумдарынын бири болгон Барак менен байланышта карашат. Этностук аталыштын негизин- де байыркы көчмөн уруулардын, анын ичинен кыргыздардын итке тотемдик жаныбар катары сыйынуу ишеними жатат. Буга кыргыз санжыраларындагы мифологиялык иттер жөнүндөгү уламыштар мисал боло алат. Уламыштын мазмуну жана маңызы кыргыздар ислам динин кабыл алгандан соң бир топ бурмаланган. Ушундай эле уламыш кыргыздарга теги жакындыгы аныкталган лакайларда да бар экендиги ырасталган. Итке байыркы монгол тилдүү уруулар да сыйынышкандыгы маалым. Байыркы кидандар (кара кытайлар) жылдын күз мезгилине туш келген майрамын дан-хе-ми (кытайчадан сөзмө-сөз которгондо «ит баш») деп аташкан. Ритуал учурунда мамлекеттин акими өз колу менен куба (ак) итти курмандыкка чалгандан соң, иттин башын хан ордо үйүнөн жети кадам түштүк тарапка көмүп, тиштерин жер бетине калтырып коюшкан. Жети күн өткөндөн соң иттин башы көмүлгөн жерге аким- Дин ордо үйүн орнотушкан. Тува шамандары табыптык милдетти аткарууда көк жал карышкыр менен катар түсү кара болгон ит (тув. «кара адай») оорулууну айыктырууда жардамчы - дух боло- Руна ишенишкени жөнүндө маалыматтар бар. Итке тотем катары мамиле жасоо алгачкы общиналык коомдо эле пайда болгон. Эң алгачкы колго үйрөтүлгөн үй айбаны иттин тотем катары калып- тануусу чыгыш теги карышкырга байланыштуу болуусу мүмкүн. Барак - жору, саяк урууларынын курамындагы уруктар катары белгилүү.
Устара
Устара — «Мурундарын карасаң, Айбалтанын сабындай. Муруттарын карасаң, Устаранын кабындай» («Манас»), Бул — атайын чач алуучу бычактын бир түрү. Муну жасоодо усталар курч темирден (ак курч, кара курч) жердигин тандап, чоктонтуп табы менен сугарып, аны бүлөөгө бүлөп курчутуп алышкан. Кыргыз устарасынын сабы катуу жыгачтан тандалат да, түп уңгусу иймейиңки болот. Мунун мизи менен сырты балык сымал эндүү келет да, темири жана сабы үшкүлөнүп, астына жука темир коюлуп, эки тарабы биротоло бекитилип, бүктөп коюуга, мизин ачууга шартташкан. Кээде устаранын уңгусундагы илмекейи өзүнчө шакекчеге чыйратылган жиптен же кайыштан боо тагылат да, ал кереге башына же мыкка илинген. Чеберлер устарага көндөн (кол булгаары), кап (тыш), же жыгачтан куту жасашкан.
Депутаттык топтор
Депутаттык топтор – депутаттык ыйгарым укуктарды ишке ашыруу боюнча биргелешип иштөө үчүн парламенттик (депутаттык) жааттарга кирбеген депутаттардын бирикмелери.
Аутоген минералдары
Аутоген минералдары (гр. autigenes - пайда болушу жергиликтүү) - седиментация процессинен же алгачкы тунган жеринде калган чөгүндүлөрдүн кийинки өзгөрүүлөрүнөн пайда болгон чөкмө тоотек минералдары. Аларга ар түрдүү карбонаттар, чополуу жана кенташ (руда) минералдары, эрүүчү туздар, кварц, барит, целестин, талаа шпаты жана башкалар кирет. Чөкмө тоо тектердин пайда болуу шарттарын жана алардын кандай өзгөрүү процесстерине учураганын изилдөөдө аутоген минералдары минералдарынын мааниси чоң.