cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Италия
Чарбасы
Тейлөө чөйрөсүндө ИДПнин 69,3%и жаралат (2006). Рекреациялык жактан тейлөө Италиянын эл аралык адистешүүсүнүн маанилүү тармагы (дүйнөлүк туристтик сектордогу Италиянын үлүшү 6%). Туристтерди тейлөөдө 2 млндон ашык адам иштейт. Туризм индустриясынын өнүгүүсүнө түрдүү маданий-тарыхый (музейлердин жана сүрөт галереяларынын, түрдүү замандагы архитектуралык жана тарыхый эстеликтердин көптүгү) жана табият ресурстары өбөлгө түзөт. Адатта алардын эң белгилүүлөрү: деңиз жээктериндеги курорттор (Генуя Ривьерасы, Адрия деңизинин жээгиндеги кумдуу пляждар, Амальфитанын кооз жээктери), Альп тоолорундагы көлдөр (Лаго-Мажоре, Гарда), кооз жерлер, минералдуу булактардын тегереги, археологиялык эстеликтер зоналары, аралдардагы курорттор. Италия чет элдик туристтердин саны боюнча дүйнөдө Франция, Испания, АКШ, Кытайдан кийинки 5-орунду ээлейт. 2006-ж. өлкөгө 42,1 млн турист келген. Мейманкананын саны (33,5 миң) боюнча Европада Германия, Улуу Британиядан кийинки 3-, андагы орундун саны (2,0 млн; кемпинг ж. б. эс алуу жайларын кошкондо 4,2 млн) боюнча 1-орунду ээлейт. И-нын финансы системасына 87 банк тобу (793 банк, анын ичинде 245 акционердик, 474 кооперативдик банктар, 74 чет элдик банктардын бөлүмдөрү) жана 749 банк эмес финансы далдалчылыгы кирет. Италияда ири биржалар, камсыздоо компаниялары иштейт. Соода тейлөө чөйрөсүнүн маанилүү секторлорунун бири. Чекене соодада 1,5 млндон ашык адам иштеп, 600 миңден ашык ишканасы бар. Соода ишканалары негизинен чакан, жекече же үй-бүлөлүк; басымдуу бөлүгү (айрыкча кийим, азык-түлүк жана суусундук сатууга) адистешкен. Ошондой эле ири тармактуу соода ишканалары да иштейт.
Италияда темир жана автомобиль жол тармактары жыш. Альп тоолорунун ашуулары (Симплон, Мон-Сени, Сен-Готард, Бреннер ж. б.) аркылуу тешкен тоолор (тоннелдер) менен өткөн темир жана автомобиль жолдорунун эл аралык мааниси өтө зор. Жүргүнчүлөрдүн 90%тен, жүктүн 80%тен ашыгы автомобиль менен ташылат. Автомобиль жолунун узундугу 484,7 миң км. Темир жолунун узундугу 19,46 миң км (анын 70%и электрлештирилген). Сырткы жүктөрдүн басымдуу бөлүгүн деңиз транспорту (импорттун 80–90%ин, экспорттун 60–70%ин) ташыйт. Италиянын соода флотун 1,5 миң кеме түзөт (жалпы тоннажы боюнча дүйнөдө 10-орунда). Башкы деңиз порттору: Торонто, Генуя, Триест, Аугуста, Венеция, Жоя-Тауро, Равенна, Неаполь, Мессина, Режо-ди-Калабрия, Капри ж. б. Деңиз парому аркылуу катташуунун да мааниси зор. Ички суу жолунун узундугу 2,4 миң км. Эл аралык маанидеги ири аэропорттору: Рим-Фьюмичино, Милан-Мальпенса, Милан-Линате, Венеция-Тессера, Рим-Чампино ж. б. Магистралдык нефть куурунун узундугу 1136 км, газ куурунуку 17 589 км.
Италияга дүйнөлүк экспорттун 3,4%и, импорттун 3,4%и туура келет (2006). Экспортко негизинен машина куруу продукциялары, өнөр жай жабдуулары, транспорт каражаттары, химиялык жана нефть-химия продукциялары, металл жана андан жасалган буюмдар, азык-түлүк (ичимдик жана тамеки кошо), текстиль жана кийим тигүү өнөр жай продукциялары, булгаары товарлары, эмерек, айыл чарба жана балыкчылык продукциялары. Сырттан нефть, көмүр, темир рудасын, түстүү жана кара металлдарды, пахта, машиналарды, жыгач, азык-түлүк сатып алат. Негизги сырткы соода шериктери: Германия, Франция, Испания, АКШ, Нидерланд, Кытай.
Маданияты
Италиянын билим берүү системасы мамлекеттин көзөмөлүндө турат. Алты жашка чейинки балдар мектепке чейинки мекемелерде тарбияланат. 6–14 жаштагы балдар сөзсүз жана акысыз билим алат. Мектепти аяктаган соң, жалпы билим берүүчү (академиялык) же техникалык окуу жайларга, башкача айтканда институттарда окуусун улантууга мүмкүнчүлүк берилет. Булардын бирин аяктагандан кийин каалоочулар университеттерде билим алууну улантышат. 90-жылдардын башында Италияда 41 мамлекеттик университет болгон. Ири университеттер Рим, Неаполь, Милан, Болонья жана Падуя шаарында жайгашкан. Булардан тышкары, Милан жана Туринде политехникалык институттар, бир катар жеке менчик университеттер, анын ичинде ириси Миландагы Католик университети, консерваториялар, көркөм институттар бар. 11-кылымда негизделген Болонья университети о. кылымдардан эле белгилүү. Университеттердин көпчүлүк факультеттеринде билим алуу төрт жыл, ал эми айрым химия, инженердик жана архитектура факультеттеринде беш, медицина факультетинде алты жылга созулат.
Италиянын Билим берүү министрлигине 200 академия жана маданий мекемелер, Италиянын тарыхын изилдөөчү, ошондой эле илимий, адабий институттар жана коомдор карайт. 1603-ж. негизделген улуттук деп Линчеи академиясынын негизги милдеттеринин бири илимий, тарыхый жана филология жаатындагы ийгиликтерди дүйнөгө даңазалоо, таратуу болсо, Данте Алигьери улуттук коому итальян тилин, маданиятын чет элдиктерге үйрөнүүгө жардам берүүгө умтулат. Булардан тышкары, Адабият академиясы (1690), Болоньядагы Илимдер академиясы, Виргилий ИА ж. б. белгилүү. Көпчүлүк европалык жана америкалык өлкөлөр Италияда өз академияларын ачышкан. Алардын эң белгилүүсү жана эзелкиси Римдеги Француз академиясы (1666), мындан башка искусство жана археология жаатындагы чет өлкөлүк институттар Флоренция, Болонья, Неаполь, Рим, Турин, Милан шаарында жайгашкан. Италиянын бардык шаарларында китепканалар бар, анын ичинде ирилери: Ватикан китепканасы, Сенат жана Депутаттар китепканасы, Римдеги китепкана ж. б. Өлкөдө 150дөн ашуун музей бар. Ватикан музейинде дүйнөгө белгилүү антикалык жана искусство чыгармалары топтолгон. Капитолий музейлери, Уффици, Боргезе ж. б. галереялар, Рим улуттук музейи, Неаполь, Парма ж. б. шаарлардагы археологиялык ж. б. музейлер иштейт.
Италияда жалпы тиражы 6 млн нуска 88 наамдагы күндөлүк гезиттер жарык көрүп турат. Алардын ичинен Миландагы «Коррьере делла Сера», «Нотте», «Джорнале Нуово» и «Джорно», Туриндеги «Стампа»; Римде «Мессаджеро», «Темпо», «Репубблика», Болоньядагы «Ресто дель Карлино», Флоренциядагы «Национе», Венециядагы «Гадзеттино» эркин гезиттери белгилүү. Саясий партиялардын расмий органдары катары «Пополо» (Христиан-демократиялык партиясы), «Унита» (Солчул демократиялык партия), «Аванти» (Социалистик партия) жана «Уманита» (Социал-демократиялык партия) гезиттери эсептелет. Мындан тышкары, «Эуропео», «Эпока», «Темпо», «Оджи», «Дженте», «Эсирессо» ж. б. журналдар жума сайын жарык көрөт. Радио уктуруу 1924-жылдан, телекөрсөтүү 1954-жылдан иштейт.
Италиянын антикалык илими менен Европадагы о. кылым илиминин (5–6-кылымдар) өткөөл доорунда жашаган илимпоз А. Боэцийдин математика менен музыка теориясы боюнча эмгектери о. кылымдык монастрь билимине негиз болсо, Кассиодор өз заманынын табият илиминин энциклопедиялык жыйнагын түзгөн. 9-кылымда Салернодо түзүлгөн ак сөөктүк медициналык мектепте практикалык иштен тышкары рецепттер («Антидотарий») менен диагноз ыкмалары («Пассионарий») топтолуп, медицина боюнча арабча эмгектер которулган. 11–13-кылымдарда туңгуч университеттер (11-кылымда Парма менен Болоньяда, 1222-ж. Падуяда, 1224-ж. Неаполдо) ачылган. Курулуш, механика, навигация, соода-сатык, кол өнөрчүлүк сыяктуу практикалык билим топтоло баштаган. 1202-ж. кечил Леонардо Пизанский «Эсеп китеп» жазса, 13-кылымда көз айнек ойлоп табылган. Деңиз аркылуу соода жүргүзүү 13–16-кылымдарда навигациялык карталардын түзүлүшүнө шарт түзүп, Марко Поло 1271–95-ж. Кытайга саякаттаган. Кайра жаралуу доорундагы географиялык улуу ачылыштар бүтүндөй илимдин өнүгүшүнө өбөлгө түзгөн. Космограф П. Тосканеллинин Индияга Атлантика океаны аркылуу (Африканы айланып) жетүүгө болорун биринчи болуп айтышы Х. Колумбдун Американы ачышына себепкер болгон. Көрүнүктүү саякатчылар Америго Весиуччи, Себастьян Кабот да Италиядан чыккан. 16-кылымдын ортосунда Ж. Рамузио саякаттар менен ачылыштарды «Саякат жыйнагы» деген үч томдугуна топтогон. 1540-ж. колдонмо химия боюнча В. Бирингуччонун «Пиротехника жөнүндө», 1548-ж. Ч. Пиккольпассонун «Карапачылык өнөр жөнүндө үч китеп», 1558-ж. Ж. Делла Портанын «Нагыз сыйкырчылык» деген эмгектери пайда болгон. Р. Бомбелли «Алгебра» деген эмгегинде (1572) комплекстүү сандардын жөнөкөй амалын биринчи болуп далилдеген. Кайра жаралуу доорунда геология илими пайда болуп, кен байлыктар суу менен кургактыктын алмашылышынан пайда болот деген Леонардо да Винчинин пикирин 16-кылымда Ж. Фракасторо, Ж. Кардано, А. Чезальпино ж. б. ырастаган. 16-кылымдын акырында геология Жер жөнүндөгү илим катары У. Альдровандинин эмгектеринде кездешет. Географиялык ачылыштар биология илиминин өнүгүшүнө өбөлгө түздү: А. Чезальпино өсүмдүктөрдү илимий классификацияласа, Б. Палисси аларга минерал азыктын керектигин биринчи болуп айткан.
16-кылымдын акырынан Италия илими Европада алдыга чыгат. А. Коперниктин гелиоборбор окуусун өнүктүргөн Ж. Бруно схоластикага каршы күрөшсө, Г. Галилейдин эмгектери табият таанууда, айрыкча дүйнөнүн гелиоборбордук системасын аныктоодо зор роль ойногон. Ал кураган телескоп астрономияда жаңы доор ачты. Академиядагы илимпоздор да (мисалы, дель Чименто академиясында Ф. Реди «өмүр өзүнөн өзү жаралбасын» далилдесе, А. Стено кристаллография менен геологияны негиздеген, Э. Торичелли атмосфера басымын ачып, сымап барометрин ойлоп тапкан) илимге кыйла жаңылыктар киргизген. 17-кылымда биологияда ятро физика агымы калыптанып, С. Сантарио зат алмашуу менен дем алууну изилдөөдө физикалык ыкманы кийирүүгө аракет жасаган. 18-кылымдын биринчи жарымында Я. Риккати дифференциал теңдеме теориясы боюнча иштеп, кылымдын аяк ченинде Л. Гальвани, А. Вольта электр боюнча классикалык эмгектер жаратышкан. А. Авогадро идеалдуу газ үчүн физика законун (1881) ачып, Л. Бруньятелли италян тилинде туңгуч хим. журналдарды басып чыгарган. С. Канниццаро (19-кылым) молекула жөнүндө так түшүнүк берип, атом салмагына реформа жүргүзгөн. Химик-органиктер Р. Назини, Л. Кьоцца, Ч. Бертаньини, Р. Пирия, Г. Пелиццари ж. б.; физиктер Р. Феличи, А. Пачинотти, Г. Феррарис, А. Меуччи, Риги, Г. Маркони ж. б.; зоологдор 0. жана А. Косталар, Б. Грасси, Д. Роза, Ф. Пачини ж. б-дын эмгектери илимдин өнүгүшүнө өбөлгө түздү. 20-кылымдын башында нерв системасынын анатомиясы менен физиологиясы өрүш алып, 1906-ж. К. Гольжи негиздеген нейрон теориясы Нобель сыйлыгына татыган. Орто кылымдарда Италиядан чыккан Пётр Дамиани, Ланфранк, Ансельм Кентерберийский, Фома Аквинский сыяктуу белгилүү философтор чет жерде эмгектенишкен. Италия улуттук философиясы 13–14-кылымдарда калыптана баштаган. Мында Болонья, Падуя университеттеринин ролу зор. Падуя аверроизмдин очогуна айланган. Кайра жаралуу мезгилинде жаңы моралдык жана саясий принциптердин калыптанышына Н. Макиавеллинин «мамлекеттин зарылдыгы», «сокур» тагдырды жеңген адамдын идеалы жөнүндөгү пикири өбөлгө түзүп, анын идеясы жаңы доордогу социологиялык багыттарга да кыйла таасирин тийгизген.
Рим кулап, христианчылык орногондон кийин, Италияда орто кылым искусствосу калыптана баштаган. Италия искусствосуна Византия искусствосунун, варварлардын (гот, лангобард, франк ж. б.) көркөм маданиятынын таасири тийген. 4–6-кылымдарда Рим (Сан-Жованни-ин-Латерано, 313–318-ж. чен) ж. б. шаарларда Сан-Витале базилика чиркөөлөрү, зыярат кылынчу имараттар салынган. 8–10-кылымдарда Ломбардия архитектурасы өнүгүп, базиликалардын кампанила деп аталган классикалык тиби пайда болгон (мисалы, Миландагы Сант-Амброжо чиркөөсүнүн түштүк мунарасы, 9-к.). 8–10-кылымдарда буюм чегелөө, зергерчилик, көркөм шөкөт өнөрү өөрчүгөн. 11–13-кылымдарда шаар куруу иши кулач жайып, Болонья, Сан-Жиминьяно өңдүү шаарларда чептер, мунаралуу таш үйлөр, Бергамо, Бреша сыяктуу шааларда ратушалар, соборлор курулган. Эмплпя менен Ломбардияда роман скульптурасы өркүндөгөн. 13-кылымда икона тартуу өнөрү өөрчүп, Проторенессанс кыймылы башталган. 13-кылымдын аягы – 14-кылымдын башында Италия архитектурасында готика стили пайда болгон. Готика Сиенадагы Палаццо Публико (1297–1310), Флоренциядагы Палаццо Веккьо (1298) сыяктуу курулуштарды жасалгалуу азем, динамизм менен байыткан. 15–16-кылымда Кайра жаралуу искусствосу жогору өнүккөн. Бул доорлордун скульпторлору (Лоренцо Гиберти, Донателло) адам жана айбанат статуяларында, монументтүү кооз скульптурада ренессанстык баатыр идеалын, телегейи тегиз өнүккөн пендени чагылдырышкан. Мазаччо, Андреа Мантенья, Сандро Боттичеллп өңдүү белгилүү сүрөтчүлөр негизинен шаар турмушун, үй-тиричилигин чагылдырган чыгармаларды жаратышкан.
Жогорку Кайра жаралуу мезгилинин (15-кылымдын аягы – 16-кылымдын 1-чейреги) искусствосунда жалпы улуттук патриоттук идеялар көтөрүлгөн. Адам жогору өнүккөн жан катары бааланып, анын классикалык образы жаратылган. Бул учурдун залкар өкүлдөрү: Рафаэль, Жоржоне, Тициан, Леонардо да Винчи, Микеланжело, Тинторенто, Тициан ж. б.
16–17-кылымдарда Италия искусствосунда барокко стили калыптанып, 17-кылымдын 60-жылдарында дүркүрөп өнүккөн. Ал стилдин туундуларында адам менен анын чөйрөсүнүн драмалуу өзгөрүлмөлүүлүгү жана динамикалык биримдиги жөнүндөгү түшүнүктөр чагылдырылган. 18-кылымда классицизмдин алгачкы белгилери жарала баштаган. Бу мезгилде Венеция живоипси көрүнүктүү орун ээлеп, шаар пейзажы ведута (Ж. А. Каналеттонун жана Б. Беллоттонун полотнолору) пайда болгон. 19-кылымда классицизм кеңири тарап, Рим, Турин, Мплан шаарында көчөлөр, аянттар классицизм духунда кайра курулган. Көркөм сүрөт өнөрүндө да алдыңкы орунга чыгып, чыгармалар жарандык маанисин төмөндөтүп, академиялык мүнөзгө өткөн. Улуттук-боштондук күрөштүн курчушу менен живописте (Ф. Айестин портреттери жана тарыхый чыгармалары; бир тууган Индунолордун жанрдык композициялары) романтикалык багыт түзүлгөн. 20-кылымдын башында архитектурага модерн стилинин таасири тийген. Фашисттик диктатуранын мезгилинде (1922–43) неоклассицизмдин белгилери (арх. М. Пьячентини) пайда болгон. 50–60-жылдары Римдеги Термини вокзалы (1950, архитекторлор тобу, жетекчиси Э. Монтуори), Кичи спорт сарайы (Палаццетто) ж. б. салынган. Скульпторлор Альберто Жакометти, Мирко Базальделла, Джакомо Манцу жана Марино Марининин чыгармалары көпчүлүккө белгилүү. Архитектурада болсо Пьер Луиджи Нерви стадион, завод, ангарларды курууда жаңы инженердик принциптерди пайдалангандыгы менен айырмаланган.
Италиянын музыка өнөрү Байыркы Рим маданиятынан башталат. Азыркы нотанын негиздөөчүсү музыкант-илимпоз Гвидо дАреццо (990–1050) музыканын очогу Тосканада жашап, музыканы нотага түшүрүүгө көп эмгек жумшаган. Италия музыкасы Европа маданиятында көрүнүктүү орун ээлеп, дүИнөлүк музыка өнөрүнүн өнүгүшүнө да кыйла таасирин тийгизген.
Италияда театр өнөрүнүн алгачкы элементтери элдик үрп-адаттар менен оюн-зооктордон башталган. 16-кылымдын ортосунан элдик театрдын негизинде импровизациялуу комедия дель арте (бет кеп комедиясы) пайда болгон. 18-кылымдан бет кеп комедиясы реалисттик образ менен алмашылган. Венеция менен Рим театр өнөрүнүн ири очогуна айланып, Мплан, Неаполь, Генуя ж. б. шаарда театр труппалары иштеген. Куурчак театры, акробатика ярмаркасы жана карнавал оюндары кеңири тараган. 19-кылымдын акыры – 20-кылымдын башында Э. Дузэ, Э. Цаккони, Э. Новелли ж. б. актёрлордун атагы Европага тараган. Фашисттик диктатура (1922–43) мезгилинде Италия театры чоң кризиске учураган. Фашизм талкалангандан кийин прогрессчил театр өнөрүнүн өнүгүшүнө режиссёр Л. Висконтинин чыгармачылыгы, режиссёр, актёр жана драматург Э. Де Филиппо башкарган Неаполдогу театр кыйла салым кошкон. Туруктуу драма труппалардын түзүлүшү (Миланда «Пикколо-театро», 1947) улуттук театр тарыхында маанилүү роль ойногон. Белгилүү театр ишмерлери: режиссёрлор Ж. Стрелер, Л. Скуарцпна, Ж. Де Лулло; актёрлор: Р. Фальк, Ж. Альбертаццп, Л. Бриньоне ж. б.
Европалык балет өнөрүнүн башаты Италияда Кайра жаралуу доорунан башталат. 14–15-кылымда элдик бийлерди кайра иштеп чыгуунун негизинде түзүлгөн бал бийлерин бийлешкен. Италиялык балеттин негизинде Францияда түзүлгөн жаңы балет жанры бүткүл Европага тараган. 17-кылымдын аягында Милан, Рим, Неаполь, Венеция ж. б. шаарларда балет спектаклдери коюлган калк театрлары болгон. 19-кылымдын аягында Италияда бийдин виртуоздук стили иштелип чыккан. 20-кылымда өз алдынча балет труппалары («Атербалетто», 1977; «Балет Милана», «Балет Венеции») пайда болду. Римде Улуттук бий академиясы (1948) иштейт. Эл аралык балет фестивалдары («Флоренциянын музыкалуу майы», 1955-жылдан ж. б.) өткөрүлүп турат.
Италияда кино 1904-ж. пайда болуп, биринчи дүйнөлүк согуштун алдында Европада алдыңкы орунда турган («Помпейдин акыркы күндөрү», «Кабирия» ж. б. фильмдер). Фашизмдин кыйрашы, Каршылык көрсөтүү кыймылы жана өлкөнүн бошотулушу менен Италия кинематографиясында неореализм багытында режиссёр Роберто Росселининин «Рим ачык шаар» (1945), Витторио Де Сиканын «Шуша» (1946), «Велпсипед уурдоочулар» (1948), «Умберто Д.» (1951), «Эки аял» (1961), Дино де Лаурентинин «Ачуу күрүч» (1950), Федерико Феллининин «Жол» (1954) аттуу фильмдери тартылган. 70-жылдарда тарыхый сюжеттеги кинофильмдерди тартууга көп көңүл бурула баштаган. Буга Бернардо Бертолуччинин «Конформист» (1970), Витторио де Сиканын «Фпнцп-Контини багы» (1971), Лина Вертмюллердин «Жети сулуу» (1976) фильмдери мисал боло алат. 1980–90-жылдарда Микеланджело Антонионинин «Аялды идентификациялоо» (1982), Франко Дзеффиреллинин «Травиата» (1983), «Отелло» (1984), Федерико Феллининин «Кеме да келе жатат» (1983), «Джинджер жана Фред» (1986), Жузеппе Торнаторенин «Кино бейиш» (1989), «Бардыгы үчүн ажайып» (1991) Жанни Амелпонун «Ачык эшиктер» (1990) ж. б. фильмдер тартылган. Венецияда (1932-жылдан), Римде (2006-жылдан) эл аралык кинофестивалдар өткөрүлүп турат.
Венди Денг
Венди Денг (Wendi Deng) — америкалык ишкер, Руперт Мөрдоктун үчүнчү аялы.
Өмүр баяны
1968-жылы 5-декабрда Сюйчжоу шаарчасында төрөлгөн. Орто мектепте жакшы окуган жана волейболду сонун ойногон. 1985-жылы медицина коллежине кирген. Бирок 1987-жылы Жейк Черри (Jake Cherry) менен таанышкан. Венди Денг Кытайдан кеткен жана Америка Кошмо Штаттарына барган. Жейктин үй-бүлөсүндө турган жана Калифорния мамлекеттик университетинде окуган. 1996-жылы MBA даражасын алган. Анан Star TV станциясынын кызматчысы болуп иштеген. Учурда Нью-Йоркто турат.
Күйөөлөрү
Венди Денгдин биринчи күйөөсү — Жейк Черри болгон. 1997-жылы Star TV станциясында Венди Руперт Мөрдокко жолуккан. Руперттин аялы Анна Мария Торв (Anna Maria Torv) болгон. Аны таштап, Руперт Вендиге үйлөнгөн. Эки кызы бар: Грейс (2001) жана Хлоя (2003).
Кызыктуу фактылар
Венди Денг муштай алат.
Туратов Дүйшөнбай
Туратов Дүйшөнбай - адабиятчы, илимпоз. Кара-Кулжа районунун Жаңы талап колхозунда 1933-жылы туулган. 1947-жылы «Жаңы талап» жети жылдык мектебин, 1951-жылы Ош педагогикалык окуу жайын бүтүргөн.
1965-жылы «Кыргыз адабиятында оң каармандардын түзүлүү проблемасына карата» деген көлөмдүү илимий макаласы «Кыргыз совет адабияты жана азыркы учур» деген китепке кирген.
Кыргыз, казак, өзбек, түркмөн, тажик ж.б адабияттарынын көрүнүктүү өкүлдөрүнүн (А.С.Пушкин, М.Шолохов, А.Фадеев, Абай, Жамбыл, М.Ауэзов, С.Муханов, Навои, Хамза, Гафур Гулям, Айбек, Берди Кербабаев, М.Т.Заде, С.Айни, Н.Хикмет) чыгармачылыгы, көркөм адабиятты изилдөөнүн теориялык маселелери, окутуунун методикасы ж.б. 160тан ашык адабий сын, илимий изилдөө, публицистикалык макалалардын автору.
Эларалык кош салык
Эларалык кош салык – бир эле убакта 2 (же андан көп) мамлекетте салык төлөөчүгө бир эле объект үчүн салыштырмалуу окшош салык салуу. Э. к. с. товар жана кызмат көрсөтүүлөрдү алмашууга, капиталдардын, технологиялардын жана адамдардын кыймылына терс таасирин тийгизет. Бул негизги 2 ыкма менен жоюлат: бир тараптуу (ички салык мыйзамынын жардамы менен) жана көп тараптуу (2 же андан көп мамлекеттин ортосундагы кош салык алуудан качуу жөнүндөгү келишимдердин жардамы менен).
Туратов Дүйшөнбай
Өзбек эл жазуучусу Адыл Якубовдун «Аккуулардын көз жашы» романын кыргыз тилине которуп, редакторлук кылган жана Ч.Айтматов менен бирдикте ага баш сөз жазган.
1995-жылдан Кыргыз Республикасынын Журналисттер союзунун мүчөсү.
Университетте адабият адистиги курсу боюнча лекцияларды окуп, студенттерге курстук, дипломдук, ж.б илимий иштерге жетекчилик кылып келет.
Факультетте окумуштуулар кеңешинин, Ош мамлекеттик университетинин ардагерлер кеңешинин мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Кыргыз тили жана адабияты боюнча методикалык көрсөтмө – Ош, 1961.
В.И.Лениндин образы кыргыз поэзиясында. – Ф.,1967.
Кыргыз адабиятындагы жаңы адамдын образы. – 1970.
Кыргыз совет адабияты жана азыркы учур. К-те: Кыргыз адабиятында оң каармандын образдарынын түзүлүү проблемасына карата – Ф., 1965.
Адамзаттын түбөлүктүү идеалы. – Ф., 1970.
Көркөм адабияттын тарбиялык ролу. – Ош, 1979.
Кыргыз адабиятынын тарыхы – Б., 2002.
Ларри Макмертри
Ларри Жефф Макмертри (англ. Larry Jeff McMurtry; 1936-жылдын 3-июнунда туулган) — америкалык роман жазуучу, эссеист, китеп сатуучу жана сценарист. Анын чыгармаларынын көбү эски Батыштагы же болбосо азыркы Техастагы окуяларды чагылдырат. Анын "Атчан, жанымдан өт" (англ. Horseman, Pass By, 1962), "Акыркы кинокөрсөтүү" (англ. The Last Picture Show, 1966) жана "Назик тил менен" (англ. Terms of Endearment, 1975) сыяктуу романдары тасмаларга ылайыкташтырылып, "Оскар" сыйлыгына 26 жолу көрсөтүлгөн (10 жолу уткан). Анын 1985-жылдагы "Пулитцерге" татыктуу болгон "Жалгыз көгүчкөн" (англ. Lonesome Dove) романы кичи телесериалга ылайыкташтырылып, "Эмми" сыйлыгына 18 жолу көрсөтүлгөн (жети жолу уткан). Андан тышкары "Жалгыз көгүчкөн" циклиндеги дагы үч роман да үч башка кичисериалдарга ылайыкташтырылып, дагы сегиз "Эмми" сыйлыгына көрсөтүлгөн. Макмертри жазуучу Дайана Оссана менен "Бүкүр тоо" (англ. Brokeback Mountain, 2005) тасмасы үчүн сценарий жазышып, ал "Оскардын" сегиз номинациясына көрсөтүлгөн жана үчүндө жеңген. Алардын ичинде Макмертри менен Оссана "Эң мыкты ылайыкташтырылган сценарий" сыйлыгына да татышкан.
Евгемеризм
Дин-эң байыркы падышаларды урматтоодон жана аларга сыйынуудан келип чыккан окуу. Евгемеризм ошондой эле мифтер менен ишенимдерди кудайлардын жана реалдуу тарыхый окуялардын чагылдырылышы деп түшүндүрөт. Ушул мааниде алып караганда Евгемеризм Грецияда б. з. ч. 5-кылымда эле мифтерди рационалдык сынга алуунун бир варианты катары пайда болгон; маселен гераклеялык Геродор Геракл жана аргонавттардын жүрүшү жөнүндөгү мифтерди эзелки мезгилдеги чыныгы жеңиштердин фантазия аркылуу сүрөттөлүшү деп түшүндүрүүгө аракеттенген.
Колдонулган адабияттар
Euhemerus
Касымалиева Ольга Акимаалы кызы
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Черлак (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Черлак — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Черлак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 588 киши. Почта индекси — 452317, ОКАТО коду — 80224849001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ират-Кы дарыясы (Каныль-Кы куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Турдакунова Шарапат
Турдакунова Шарапат - жазуучу, журналист, диктор. Балыкчы шаарында 1947-жылы 1-декабрда туулган. 1966-жылы Караколдогу мектеп-интернатын аяктап, 1966-жылы Актерлор үйүндөгү жаштар театрын уюштуруунун аракетиндеги алгачкы топ менен окуган. 1966-жылдын апрель айынан Кыргыз радиосунда диктор, 1970-1979-жж. Ош облустук телерадиодо диктор болуп иштеп, 1974-1979-жж. Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун филология факультетинен билим алган.
1979-1982-жж. Ош облустук радионун бөлүм башчысы, 1982-жылдан Кыргыз улуттук телерадио компаниясында иштеп келген.
Ш.Турдакунова «Ишкер айым» телесынагынын, «Бала тарбиясы жана бүгүнкү күн», «Кырдаал», «Кызматтан кийин аттуу сатиралык клуб», «Бабалардан калган сөз» ж.б. көптөгөн долбоорлордун автору.
2000-жылы «Кыргыз телерадиокомпаниясынын отличниги» наамына, 2004-жылы Кыргыз Өкмөтүнүн Ардак грамотасына, 2004-жылы «Кыргыз маданиятынын мыкты кызматкери» төш белгисине ээ болгон.
1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Толкундар: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1980. - 64 б.
Алтын дарбаза: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1986. - 72 б.
Аккуулар сени сагынат: Повесттер, пьесалар. - Б.: Бийиктик, 2003. - 192 б.
Чалмакей: Тамашалуу аңгемелер, монологдор, сценкалар, котормолор. - Б.: Бийиктик, 2003. - 64 б.
Үмүтүмдүн каркырасы: Повесть, аңгемелер, пьесалар, монологдор. - Б.: Бийиктик, 2003. - 148 б.
Орус тилинде
Прости меня, незнакомка: Повести, рассказы. - Б.: Бийиктик, 2003. - 152 б.
Лященко Николай Григорьевич
Лященко Николай Григорьевич (3(16). 5. 1910, Иркутск облусу, Зима станциясы – 10. 10. 2000, Москва шаары) – советтик аскер башчы, армиянын генералы (1968), Советтер Союзунун Баатыры (1990). 1910-жылдарда ата-энеси менен Ысык-Көлгө (азыркы Ананьево айылы) келген. Эмгек жолун Өрүктү чарбасында (кийин 54-жылкы заводу) чабендестиктен баштаган. 1929-жылдан Советтик Армияда. М. В. Фрунзе атындагы Аскер академиясын (1941), К. Е. Ворошилов атындагы Жогорку аскер академиясын (1948) жана анын Жогорку академиялык курсун (1970) бүткөн. Лященко 1927–28-ж. Кыргызстандын Түп районунда комсомолдук кызматтарда иштеген. 1929–30-ж. Орто Азияда басмачыларды талкалоого катышкан. Испанияда жарандык согушка (1937–38) республикачылар тарапта ыктыярдуу катышкан. Улуу Ата Мекендик согуш (1941–45) мезгилинде Түштүк, Волхов, Ленинград жана 2-Беларус фронтторунда полкко, бригадага (1941–43), 90-аткычтар дивизиясына (1943–45) командир болуп, Ленинград курчоосун бузуп өтүү жана жоюу, Советтик Балтика боюндагы элдерди боштондукка чыгаруу, фашист немистерди өз жеринде талкалоо операцияларына катышкан. 1948–53-ж. дивизия, 1953–57-ж. корпус командири, 1958–63-ж. Түркстан аскер округунун аскерлеринин командачысынын 1-орун басары, 1963–65-ж. Волга бою, 1965–69-ж. Түркстан, 1969–77-ж. Орто Азия аскер округдарынын командачысы, 1977-жылдын декабрынан СССР Коргоо министрлигинин аскер инспекциясында инспектор болуп иштеген. СССР Жогорку Советинин (7–9-шайланышынын) депутаты. Төрт Ленин ордени, 4 Кызыл Туу, 2-даражадагы Суворов жана Кутузов, 3 Кызыл Жылдыз 3-даражадагы «Манас» жана башка көптөгөн ордендер менен сыйланган. «Генерал Армии Н. Г. Лященко» аттуу медаль чыгарылган. Ананьев айылындагы бир көчөгө жана орто мектепке аты берилип, ал жерде музей уюштурулган.
Кичи-Кара-Кужур
Кичи-Кара-Кужур - Нарын районунун аймагындагы Миң-Булак айылына караштуу өрөөн. Аймактын эли Кичи-Кара-Кужурду кыштоо жана жайлоо катары пайдаланышат. Кичи-Кара-Кужурдун түндүк-батыш бети Чоң-Кара-Кужур өрөөнү. Кичи-Кара-Кужурдан Бел-Суудан башталган Кичи-Кара-Кужур суусу агып чыгып, Он-Арча суусуна келип куят. Кичи-Кара-Кужурдун түштүк тарабында Бишкек-Торугарт жолу өткөн Долон жайлоосу менен Долон ашуусу орун алган.
Тууралжын жанар тоолуу Сьерра
Тууралжын жанартоолуу Сьерра (Cordillera Neo-Volkanica) - Жер шарындагы жанартоолуу ири аймактардын бири.
Мексика пгайпак тоосунун түштүк тармагы, Мексикада. Тынч океандын чыгыш жээгинен Мексика булуңунун батышына чейин кевдик багытта созулуп жатат. Уз. 800 км, туурасы 50-100 км. Жер титирөө тез-тез болуп турат. Бийик чокулары Орисаба (5636 м), Попокатепетль (бийикт. 5452 м), Сьерра-Негра (4580 м). Күмүш, коргошун, динк жана жез кендери бар. Түндүк капталында ийне жалбырактуу, түштүгүндө нымдуу тропик токойлору өсөт. Айрым бийик чокуларында дайыма кар жатат.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Севарэн (Нү-Жерси)
Севарэн (Нү-Жерси) (Sewaren) — Нү-Жерси штатынын Мидлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2780 киши. Болжолдуу аянты - 2.6 км². FIPS коду — 34-66720.
Дооров, Абдилаат
Абдилаат Дооров - кыргызстандык заманбап акын, журналист. Кыргызстанда поэтикалык уникалдуу фестивалдын түзүүчүсү жана 30 жылдан берки уюштуруучусу. Кыргыз Улуттук Жазуучулар Союзунун Баткен облустук бөлүмүнүн төрагасы.
Кыскача өмүр таржымалы
1969-жылы орто мектепти, 1973-жылы Жалал-Абад шаарындагы зооветтехникумдун «Ветеринария» факультетин аяктаган. Андан соң Лейлек райондук асыл тукум станциясында веттехниги, «Кулунду» колхозунун ветеринардык врачы, колхоздун комсомол комитетинин катчысы, Лейлек райондук агро-өндүрүш комплексинин профсоюз комитетинин жооптуу катчысы болуп иштеген.
1989-жылы Лейлек райондук «Алга» (азыркы «Ата Журт») гезитинин бөлүм башчысы,
1992-жылдын декабрь айынан бери Лейлек райондук «Ата Журт» гезитинин башкы редактору болуп эмгектенип келет.
Чыгармалары республикалык «Жалын» жана «Учкун» альманахтарында, республикалык «Кыргызстан маданияты», «Эркин Тоо», «Кыргыз Туусу» гезиттеринде, «Ала-Тоо», «Тулпар» журналдарында жарык көргөн.
1989-жылдан Кыргыз ССРинин Журналисттер союзунун, 2004-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Беш перзенти бар. Улуу уулу Төрөкул Дооров - "Азаттык" үналгысынын кызматкери. Азыркы тапта ал Казак кызматынын директору. Эки уулу - Сүйөркул жана Исламидин - сүрөткерлер.
Сыйлыктары
2006 - жылы Кыргыз Республикасынын президентинин Ардак грамотасы,
2013 - жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
2014 - "Кыргыз Республикасынын маданиятынын мыктысы" төш белги ээси.
Чыгармалары
1998 - жылы Абдилаат Дооровдун "Миң тамыр" ырлар жыйнагы жарык көрдү.
2010 - жылы "Гүл-гүл" үч саптык ырлар жыйнагы жарык көргөн. Ал тууралуу жылуу баасын берген акын Сооронбай Жусуев Абдилаат Алинин ырлары "бир жагынан карасаң, жапон хоккуларына окшоп кетет" деп жазган.
2014 - жылы "Ак булут" ырлар жыйнагы,
2018 - жылы "Мөл тунук" ырлар жыйнагы,
2020 - жылы Исхак Раззаков жөнүндө биографиялык “Исхак Раззаков - Аруулук асманы” китеби жарыкка чыкты.
Поэзия Фестивалы
Абдилаат Дооров Кыргызстанда уникалдуу поэзиялык фестивалдын 30 жылдан берки түзүүчүсү жана уюштуруучусу катары таанымал. "Лейлек Поэзия Күнү" деп аталган фестиваль жыл сайын 17-апрелде лейлектик акын Курбаналы Сабыровдун туулган күнүндө өтөт. Бул иш-чара жыл сайын чөлкөмдө жаңы акындардын ысымдарын чыгарып келатканы менен белгилүү.
Поэтикалык эркиндик
Поэтикалык эркиндик.
Байыркы мезгилде ыр жазууда грамматикалык эрежелерден, кабыл алынган жол-жоболордон четтеп кетүүнү эркиндик, же боштондук деп аташчу экен. Андай учурда сөздүн айрым муундары түшүп калышы, же басымдын туура эмес коюлушу мүмкүн экен. Азыркы мезгилде поэтикалык эркиндик же боштондук сөздөрдүн, ыр саптарынын татаал айкалышында, тизмектешинде, маани жагынан күтүүсүздөй колдонулушунда кездешет. Маселен, А. Осмоновдун төмөнкү ыр саптары:
Бул ыр саптарында редиф сөздүн аягында, башында ыр түрмөктөрүн уюштуруп, тукумдаштырып жатат. Болгондо да ыр сабынын башынан келген уйкаштыктан кийин, ыр сабынын ортосуна келген уйкаштыктан мурун, ошондой эле ыр сабынын эң аягында келген редифтер, мындайча айтканда, өзүнчө эле редифтик конструкция жаратат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Эларалык кызмат адамы
Эларалык кызмат адамы – адатта кайсы бир мамлекеттин эларалык уюмдун катчылыгынын кызматында турган жараны, алардын катчылыгынын персоналынын мүчөсү. Э. к. а. өз өлкөсүнүн кызыкчылыгына өкүл боло албайт. БУУнун Уставынын 100-статьясына ылайык Башкы катчы жана башка Э. к. а. өздөрүнүн кызмат милдеттерин пайдаланууда «Уюмдан тышкаркы эч бир өкмөттөн жана бийликтен көрсөтмө албоого жана сурабоого тийиш. Алар Уюмдун алдында гана жоопкерчиликтүү, эларалык кызмат адамы катары өздөрүнүн абалына кедерги келтирүүчү баардык аракеттерден оолак болуулары тийиш».
Наматбаев Сагын
Наматбаев Сагын (1933–2001) - жазуучу, котормочу, коомдук ишмер.
Сагын Наматбаев Москва районундагы Чоң-Арык кыштагында 1933-жылы 15-мартта туулган. 1948-жылы айылдагы жети жылдык мектепти, 1951-жылы Бишкектеги айтылуу № 5 орто мектепти аяктаган соң Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетине кирет. Эмгек жолун Ош шаарындагы кыргыз орто мектебинде мугалим болуп иштөө менен баштаган. С.Наматбаевдин алгачкы макалалары, ырлары 1949-жылдан тартып республикалык, облустук гезит, журналдарга чыга баштайт. 1965-жылы «Эки дүйнө – эки жаштык» деген алгачкы китеби жарык көргөн. Ал В.Шукшиндин, каракалпак эл жазуучусу Т.Кайипбергеновдун, азербайжан Р.Ибрагимбековдун, Ю.Боревдин китептерин жана дүйнөлүк адабияттан Гарсиа Маркестин, Конан Дойлдун, Агата Кристинин, Абрахам Мэриттин, Гарольд Роббинстин реалисттик жана укмуштуу окуялуу чыгармаларын кыргызчага которгон. С.Наматбаев коомдук жана жетекчи кызматтарда иштеп, 1958-жылы мектеп мугалиминен комсомолдун Ош обкомунун лекторлор тобуна башчы болуп дайындалган, кийин обкомдун катчысы, 1961-1968-жж. республикабыздын комсомолунун Борбордук Комитетинин катчысы, биринчи катчысы болуп шайланган. 1968-1972-жж. Кыргызстан КП БКнын партиялык иштерди уюштуруу бөлүмүнүн башчысынын орунбасары, партиянын Ысык-Көл облустук комитетинин катчысы, 1972-1984-жж. республикалык ички иштер министринин орунбасары, В.И.Лениндин чыгармаларын кыргызча чыгаруу боюнча Башкы редакциянын жооптуу катчысы, 1985-жылы «Кыргыз маданияты» жумалыгынын башкы редактору, 1988-жылдан «Мектеп» басмасынын директору болуп иштеген. 1964-жылдан Журналисттер союзуна, 1985-жылдан Жазуучулар союзуна мүчө. Ички иштер кызматынын полковниги (1976), Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1993), Билим берүүнүн отличниги (1993). Анын көп жылдык эмгегинин үзүрү эки Ардак белгиси ордени, көптөгөн медалдар, Ардак грамоталар менен белгиленген. Учурунда СССР Жогорку Советинин депутаты, облустук жана райондук Советтердин депутаты болуп шайланган. Өмүрүнүн акыркы жылдары жана күндөрүндө кыргыз милициясынын энциклопедиясын, музейин түзүп, ардагерлер советин жетектеген.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Эки дүйнө – эки жаштык. – Ф.: Мектеп, 1965. – 156 б.
Укмуштар өлкөсүндө 22 күн: Очерк. – Ф.: Мектеп, 1969. Унутулгус жолугушуулар: Жол очерктери. – Ф., 60 б.
Ишеничти актап: Кыргыз милициясынын тарыхынын баракчаларынан (1917–1983). – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 136 б.
Орус тилинде
Оправдывая доверие. – Ф.:Кыргызстан, 1989. - 150 с.
Туткуч
Туткуч - идиш-аяктын туткасын кармоо үчүн ылайыкталган кол кап, кармагыч.
Наматбаев Сагын
КОТОРМОЛОРУ
Шукшин В. Кызыл калина: Аңгемелер, киноповесть – Ф.: Кыргызстан, 1977. – 180 с.
Туткуч
Туткуч кийизден же чүпөрөктөн шырылып жасалып, боо тагылат. Ал идиш-аяктын туткасын, казандын кулагын кармоо үчүн байыртадан кеңири колдонулган.
Наматбаев Сагын
Шукшин В.Тандалгапн аңгемелер жана киноповесть– Ф.: Кыргызстан, 1980. – 460 с.
Туткуч
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Манты
Манты, мантуу – Борбордук Азия, Түркия, Монголия, Корея («манду́» (кор. 만두, 饅頭) ж.б. аймактардагы элдердин эттен жасалган салттык тамагы. «Манты» сөзү кытай тилиндеги «варвардын башы» деген маанини туюндурган маньтоу (классикалык кыт. 饅頭, жөнөкөйлөштүрүлгөн кыт. 馒头, пиньинь: mántóu) сөзүнөн алынган.
Наматбаев Сагын
'''Тишков А. В.''' Дзержинский. – Ф.: Мектеп, 1987. – 368 с.
СССР тарыхы: Орто мектептин 11-классы үчүн окуу китеби / Которгон/ Наматбаев С.– Б.: Мектеп. – 221 б.
Манты
Фарш
Борбордук Азияда мантынын фаршына эт, куйрук май, ич май, уйдун бөйрөк майы, пияз, картошка кошулат. Айрым учурларда ашкабак да пайдаланылат.
Ал эми Монголияда фарш уй, эчки, жылкы, төө же чочконун этинен жасалат. Даамдын ар түрдүүлүгү үчүн куш этинен аралаштырган учурлар да кездешет. Мунун менен катар фаршка желин, төөнүн өркөчүнүн майы, куйрук май кошулат. Жашылча-жемиштердин ичинен сабиз же башка деле жашылчаны кошуп жасагандар да болот.
Дунгандар менен уйгурлар мантыга жусайды кошконду жакшы көрүшсө, Кытайдын деңизге жакын жерлеринде жашагандар ага креветкилерди да аралаштырышат.
Жасалышы
Атайын белендеп койгон камыр жайылып, төрт бурчтук формасында кесилет. Андан кийин үстүнө фарш салынып, манты-каскан же манты-казан деп аталган табактарга тизилип, бууда 30-50 мүнөт аралыгында бышырылат.
Кытайдын Шинжаң уйгур автономиясында мантынын курамындагы витаминдерди сактап калуу максатында болгону 20-30 мүнөт гана бууга коюп, бышыргандар кездешет.
Тарыхы
Мантыга эң окшош тамак монголдордун «бууз» деп аталган тамагы болуп эсептелет. Бууз да манты сыяктуу жасалат.
Азыркы күндө Кытайда мантыга окшош «бао-цзы (кыт. 包子, bāozi; дунг. бо́зы),» деген тамак бар. Ал эми «маньтоу (классикалык кыт. 饅頭, пиньинь: mántou)» деген тамагы ичинде эч нерсе салынбай эле жөнөкөй түрдө бышырылган нандын бир түрүн билдирет. Ошондой болсо да, айрым тарыхчылардын маалыматына караганда Байыркы Кытай маньтоусу кудум бүгүнкү борбордук азиялык мантыга окшош болгон. Хан сулалесинин кыйрашы жана Үч падышачылык доорун баяндаган орто кылымдардагы кытай жазуучусу Ло Гуаньчжундун «Үч падышачылык» аттуу эмгегинде «маньтоу» кандайча пайда болгондугу тууралуу кеп жүрөт. Анда «мандын башы» түшүнүгүн берип, анын арбактарга арналып курмандык чалынган адамдын образын чагылдырып турары элестелгендиги айтылат.
Жапондордун «манжуу (饅頭)» деген жумшак нанды билдирүүчү сөздүн мааниси кытай тилиндеги «маньтоу» сөзү менен тектеш.
Тенькульская (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Колорадо коңузу
Колорадо коңузу (Leptinotarsa decemlineata) — курт-кумурскалардын жалбырак жегичтер тукумундагы жандык; картөшкө жана башкалар ит жүзүмдөр уруусундагы өсүмдүктөрдүн коркунучтуу зыянкечи. Дене узундугу 9-12 мм, канатында 5тен кара тактары бар, личинкасы 15 ммге жетет, кызыл же сары кызыл түстө. Европага Түндүк Америкадан (Колорадо штаты) келген (1859). Ургаачысы 2500гө чейин жумурткасын 15-20дан топ-топ кылып, картөшкөнүн жалбырагынын төмөн караган бетине таштайт. Андан 16-24 күндө личинка өсүп жетилет. Биринчи муундагы курту жалбырактын жумшак бөлүгүн, экинчиси өзөгүнөн башкасын жеп, картөшкөнү соолутуп, түшүмүн кескин азайтат. Жергиликтүү шартка оңой көнүп, тез көбөйөт. Коңуздар ташылган жүк жана башкалар аркылуу тарайт. Каршы күрөшүү чаралары: карантин чектөө, зыянкеч тараган аянтка полихлорпинен, кальций арсенаты, хлорофос, фталофос чачуу.
Фермент
Ферменттер (энзимдер) — организмде биологиялык катализаторлордун милдетин аткаруучу өзгөчө белоктор, боюнча организмдеги ар кандай химиялык реакцияларды тездетүүчү заттар.
Функциясы
Ферменттер организмде зат алмашуудагы химиялык реакциялардын жүрүшүн тездетет, бирок акыркы продуктунун составына кирбейт. Ферменттер катышпаган бир дагы тиричилик процесси жок. Дем алуу, жүрөк иши, өсүү жана клетканын бөлүнүшү, булчуң иши, тамак-аштын майдаланышы жана сиңирилиши, көптөгөн организмге пайдалуу биологиялык заттардын, ошондой эле ферменттердин өзүнүн синтезделиши жана ажырашы тез жана тынымсыз жүрүүчү фермент системаларга жараша болот, боюнча клеткалардагы жана органдардагы жалпы ферменттик реакциялар организмдин тиричилик аракетинин молекулалык негизин түзөт. Химиялык катализаторлордон алар ар бири белгилүү заттарга же белгилүү химиялык байланышка гана таасир этиши менен айырмаланат. Мисалы, лактоза сүт канты — лактозаны гана ажыратып, глюкоза менен галактозага айландырат, ал эми амилаза болсо полисахариддерге таасир этет. Ферменттердин тийгизген таасиринен татаал заттар жөнөкөй заттарга ажырап, ичегилерде сиңет. Мисалы, тамак белоктору алгач пепсин, трипсин жана химотрипсин ферменттеринин таасири менен полипептидге айланат. Ал полипептиддер ичке ичегилерде пептидаз ферментинин жардамы менен аминокислоталарга чейин ажырап, канга сиңет; кан аркылуу бардык органдарга жеткирилип, организмге керек белоктордун синтезделишине катышат.
1814-ж. орус илимпозу академик К. С. Кирхгоф биринчи жолу угуттан фермент препаратын (крахмалды кантка айландыруучу экстракт) алган. Кийинчерээк аны диастаза же амилаза деп аташкан.
Бөлүнүшү
Ферменттер жөнөкөй жана татаал болуп бөлүнөт. Татаал ферменттердин молекуласы белоктон (апофермент) жана белок эмес топтордон турат. Эгерде белок эмес топ апоферменттен оңой ажырап кетсе, алар кофакторлор же коферменттер деп аталат. Углеводдор, нуклеотиддер, ар түрдүү металлдардын иондору жана башкалар кошулмалар, витаминдер (витаминдер 150дөн ашуун ферменттерге кофермент болуп эсептелет) кофермент болушат. Авитаминоз же гиповитаминоздо ферменттик системалардын функциялары туура иштебей организмдин тиричилик аракети бузулат.
Ферменттер орган жана ткандарда абдан аз өлчөмдө кездешет. Ферменттердин таасири бир топ факторлорго (температура, суутек көрсөткүчүнө жана башкалар) байланыштуу. 38— 60° Сде ферменттердин активдүүлүгү абдан жогору. Темпаратура андан төмөндөп же жогорулап кетсе ферменттик реакциянын ылдамдыгы азайып, акырында токтойт. Ферменттердин активдүүлүгү температурага байланыштуу болушун медицинада кеңири колдонот, мисалы, жүрөккө, кан тамырларына, мээге жана башкалар органдарга операция жасаганда ал органдарга кычкылтек жетишпегендиги байкалат, анын натыйжасында аларда өтө оор жана кайталанбас процесстердин жүрүшү мүмкүн. Мындай абалды алдын алуу үчүн организмдеги заттардын алмашуусунун ургаалдуулугун төмөндөтүп, анын кычкылтекке болгон муктаждыгын азайтуу керек. Ал үчүн организмди муздатуу зарыл, себеби организм муздаганда андагы ферменттик реакция жайлап зат алмашуу төмөндөйт, кычкылтек аз талап кылынат. Ошентип ткандардын кычкылтекке муктаждыгын азайтса болот.
Активдүүлүгү
Көптөгөн ферменттер чөйрөнүн нейтралдуу реакцияларында өтө активдүү, ал эми жегич реакцияларда алардын активдүүлүгү начарлайт. Кээ бир ферменттер, мисалы, пепсин, катепсин жана башкалар — кычкыл, трипсин жегич реакцияларда активдүү болот. Темпаратурадан жана суутек көрсөткүчүнөн башка дагы көп заттар ферменттердин активдүүлүгүнө таасир этип, алар күчөтөт (активаторлор) же төмөндөтөт (ингибиторлор). Көптөгөн ферменттер ткандарда жана анын клеткаларында активсиз түрдө сакталып, белгилүү учурда гана алар активдүү формасына айланат. Мисалы, пепсин пепсиногенден, трипсин трипсиногенден пайда болот. Ферменттердин активдүүлүгүн кальций, марганец, кобальт күчөтөт. Мисалы, амилаза хлориддин катышуусу менен гана активдүү боло алат.
Антиферменттер
Организмде жалаң эле ферменттердин активаторлору же ингибиторлору болбостон, алардын активдүүлүгүн токтотуучу же азайтуучу антиферменттер бар. Антиферменттер организмди ага жат, бөтөн ферменттерден, анын ичинде оору жуктургуч бактериялардын ферментинен сактап турат. Организмде зат алмашуунун химиялык процесстери, боюнча ферменттердин активдүүлүгү бузулбаган бир дагы оору болбойт. Ошондуктан ферменттер көп ооруларда дары катары пайдаланылат. Ферменттердин арасынан пепсин, трипсин, химотрипсин кеңири колдонулат. Организмдеги абдан коркунучтуу процесс — тромбоз плазминдин жардамы менен айыктырылат. Бул фермент активсиз профермент — плазминогенден пайда болуп, тромбду өтө тез жана кылдаттык менен эритет.
Ферменттердин функциясы бузулгандагы оорулар
ферменттердин функциясы бузулганда ооруга чалдыгат (мисалы, фенилкетонурия), оорулуунун заарасында көп өлчөмдө аминокислоталар — фенилаланин жана фенилпиро жүзүм кислоталары пайда болот. Бул оору фенилаланингидроксилаза ферментинин организмде жоктугунан фенилаланиндин тирозинге айланбай калгандыгынан болот. Мында организмде зат алмашуу продуктулары жыйылып, көп органдардын, өзгөчө борбордук нерв системасынын функциясы бузулат. Бул оору бала төрөлгөндөн тартып өөрчүп, 6—7 айга жеткенде алардын акыл-эси начар экендиги билинет. Мындай ооруну дарылоо үчүн составында фенилаланин жок продуктуларды берүү зарыл. Дагы бир тукум куума оору — галактоземада боор, бөйрөк иши начарлап, көздүн катаракты пайда болот. Дарылоодо оорулууга галактозасыз жана сүтсүз тамак-аш берилет. Сүт бербеген себеби анда көп өлчөмдө сүт канты — лактоза бар, ал организмде глюкозага жана галактозага ажырайт. Организмдин углевод алмашуусунда ферменттер аз же жок болсо түрдүү тукум куума ферментопатиялар пайда болот. Эритроциттеги глюкоза -6 - фосфат-дегидрогеназа, пируваткиназанын аздыгы аз кандуулукка (анемияга) алып келет. Ферменттердин функцияларынын бузулушу витаминдердин жетишсиздигинин натыйжасында пайда болот. Көп витаминдер коферменттер катары колдонулат. В1 витамини (тиаминпирофосфат) пирожүзүм кислотасынын кычкылдануу жолу менен пайда болуучу пируватдегидрогеназанын коферменти болуп саналат. Организмде В витамининин азайышы же жок болушу ткандарга өзгөчө мээде пирожүзүм кислотасынын көп өлчөмдө пайда болушуна себепкер болот. Мындай учурда көбүнчө нерв системасынын функциясы запкы чегет (невроздор, шал жана башкалар). Тиаминпирофосфат жүрөк аритмиясында кокарбоксилаза деген ат менен кеңири колдонулат.
Нормалдуу физиологиялык учур
Нормалдуу физиологиялык учурда кан сары суусунда ферменттердин активдүүлүгү ткандардыкына караганда өтө аз. Адам ооруга чалдыкканда же организмге айлана-чөйрөнүн жагымсыз факторлору таасир эткенде клетка структурасы бузулуп, клетканын мембраналарынын өткөргүчтүгү артып, ткань ферменттери канга өтүп, андагы ферменттердин өлчөмү көбөйүп, гиперферментемияга дуушар кылат. Организмге ар кандай (радиация, химиялык заттар, вирустар, бактериялар жана башкалар) факторлор таасир эткенде ферменттер өзүнүн активдүүлүгүн өзгөртөт. Бул ферменттердин касиетин клиникаларда оорунун башталышын билүүдө колдонулат. Кан сары суусунда альдолазанын активдүүлүгүнүн көтөрүлүшү вирустуу гепатиттин, эки аминотрансферазанын активдүүлүгү көбөйсө инфаркт жана вирустуу гепатиттин белгисин билдирет. Креатинкиназанын активдүүлүгүнүн кан сары суусунда жогорулашы булчуң дистрофиясында байкалат. Миокарддын инфарктында, вирустуу гепатитте лактатдегидрогеназа сандык жана сапаттык жактан өзгөрөт. Ферменттерди жалаң эле диагноз коюуда колдонбостон, алар ар түрдүү ооруларды дарылоодо пайдаланылат (энзимотерапия). Пепсин карын ооруларында, трипсин жана химотрипсин сезгенүү жана шишикке каршы колдонулат. Клиникада плазминдин гепарин менен кошулмасы көп пайдаланылат. Бириктиргич ткандардын өтө өсүп кеткен учурунда гиалуронидазалар (лидаза, ронидаза) көп керектелет, кара Фермент препараттары.
Ферменттер жеңил, тамак жана химиялык өнөр жайларында да кеңири пайдаланылат. Нан бышыруу, шарап, пиво, маңыз, спирт, уксус чыгаруу жана башкалар ферменттик процесстерге негизделген.
Ферменттердин түрлөрү
Оксиредуктазалар –  кычкылдануу – калыбына келүү реакцияларын катализдеген ферменттер. Буларга орг. заттардын молекулаларынын кычкылдануусунун натыйжасында суутектин бөлүнүүсүн катализдөөчү двидрогеназа ферменттери, суутек  менен кычкылтектик кошулуу реакциясын катализдеген оксидаза ферменттери, суутектик менен кычкылтектин кошулуу реакциясын катализдеген оксидаза ферменттери,  суутектин перекисин суу менен кычкылтекке ажыратуу реакциясын катализдеген каталог ферменттери, ошондой эле биологиялык кычкылданууда катышкан цитохромдор дагы кирет.
Трансферазалар ар түрдүү хим. топторду (метил, карбоксил, сульфо – жана башкалар) бир молекуладан башка молекулага ташуу реакциясын катализдөөчү турган ферменттер трансферазаларга төмөнкүлөр кирет: Гидролазалар заттардын гидролиздик ажыроосун катализдөөчү ферменттер.
Гидрозалар : пентидозалар (эндопентидозалар, экзопентидазалар), дезаминазалар, эстеразалар, гликозидазалар ж.б. Пентидаза ферменттери белок молекуласындагы пентид байланыштарын(-СО-NH-) ажыратууда катышат.