cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илимий саясат
Саясат менен билимдин ич ара аракети ушул чындыктарга макул болуу аркылуу ишке ашат. Ошол эле учурда кандайдыр бир рационалдуулукка карты турган иррационалдуу нерсе катары саясат менен илимий теория бири-бирине карама-каршы боло албайт. Алгач ал алардын экөөнө бирдей мүнөздүү, бирок саясат үчүн иррационалдуулук көбүрөөк касиет болуп эсептелет. Эгер өзүнөн башка интеллекттерди сүйбөй же баалабай жана илимден дагы алда канча жогору, чыныгы күч - талапташ, партия, эл массасын жана өзүнүн саясий тажрыйбасына же «көрөгөчтүгүнө» өтө ишенген жана илимий теорияны танган саясатчы гана ар дайым оз алдынча аракет кылууну көздөйт. Бирок, илим менен саясатта мамиленин бузулушу кандай коркунуч алып келери жакшы белгилүү: XX к. саясий ишмердүүлүккө катышууда жогорку жана ар дайым өсүп жаткан компетенцияны (бул саясий искусстводогу бардык маселени, сөзсүз жана айла жок керектүү интуитивдүү чечимдерди, салттуу саясаттын башка атрибуттарын чече албайт) талап кылат. Мындан тышкары өтө олуттуу саясий акциялар - революция, реформа, кайра куруулардын бардык түрү саясий өзгөрүүнүн масштабы жана концепциянын тереңдигине жараша аны алдын-ала иштеп чыгууну талап кылат. Импровизациялоо айла жоктон болушу мүмкүн, бул саясаттын өзгөчөлүгү, ошондой болсо дагы ал иррационалдуу жолдун натыйжасын эске албай, жон жерден жаралбашы керек. Буга жакында эле, жаңылоону эч кандай концепциясыз ишке ашырып, аягында андан дагы ажыраган, тарыхый өнүгүүгө арналган программаны жол үстүндө, ийгиликсиз, иш жүзүндө көз жумуу менен кабыл алып, коомдун бардык катмарында экономикалык, улуттук, геосаясий, маданий, руханий жактан перманенттик жаңжалдарды жаратып, саясий жана социалдык түзүмдөрдү стихиялуу жоюп салган - Горбачев демилгелеген советтик кайра курууну мисал кылууга болот. Ошондуктан саясатчы-практиктерге тарыхый өнүгүү жолунда саясатка, мындай маселелерди чечүүдө саясий билимдин ролуна кайра-кайра көңүл буруп турушуна негиз бар. Өзгөчө - ошондой эле өнүгүү жолундагы кризистерди жонго салуу, ал маселени чечүү үчүн салым кошуу зарыл.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Семенова дарыясы (Чет куймасы)
Семенова — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Четь дарыясынын сол жээгинен 127 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Калкаланган аймактар
Калкаланган аймактар – Экинчи дүйнөлөк согуштун жыйынтыгында БУУнун Уставында каралган БУУнун Эларалык камкор тутумуна киргизилген аймактар. Ага негизинен мурда Улуттар Лигасынын мандаты алдында турган аймактар же болбосо мурдагы колониялар, биринчи кезекте Германиянын жана анын бирликтештеринин, Африкадагы (Камерун, Руанда, Бурунди, Сомали, Танзания, Түштүк-Батыш Африка) колониялар жана болжолу 20 млн. калкы бар Тынч океандагы аралдар (Батыш Самоа, Науру, Жаңы Гвинея, Мариан, Маршалл жана Каролин) кирген. Аларды башкаруу ишин БУУнун макулдугу менен жана анын Камкордук боюнча кеңешинин көзөмөлү астында мурдагы колониялуу державалар – Улуу Британия, Бельгия, Франция, ошондой эле БУУнун чечими боюнча – Италия (Сомалиге жакын) жүзөгө ашырган. Мындан тышкары, БУУнун Коопсуздук Кеңеши 1947-жылы Каролин, Мариан жана Маршалл аралдарын «стратегиялык аймак» катары АКШнын башкаруусуна берген. 1997-жылга карата баардык К. а. көз карандысыздык алышкан.
Дрезден
Дрезден – Германиядагы шаар. Эльба дарыясынын боюнда. Саксония жеринин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору. Калкы 474 миң (1996). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Машина куруу (негизинен электр-техника, радиоэлектроника), кино жана фотооптика, химия-фармацевтика препараттары, полиграфия, трикотаж, бут кийим, эмерек, тигүү, тамак-аш – татымал өнөр жай ишканалары иштейт. Ядролук изилдөө борбору. Техникалык университет, консерватория, музейлер, Дрезден сүрөт галереясы бар. Туризм өнүккөн.
Алгач 1216-жылдан эскерилет. 1485-жылдан Саксония герцогдорунун резиденциясы. 1806–1918-ж. Саксония королдугунун борбору. 15–18-кылымдын архитектура эстеликтери: сепил-сарай (15-кылым), барокко стилиндеги–Цвингер (1711–22) жана Пильниц (1720–24), сарай ансамблдери, Хофкирхе чиркөөсү (1738–56). Саксония зер буюмдар коллекциясы, фарфор жана айнек буюмдарын чыгаруучу эски ишкана сакталган.
Юлия Жемайте
Жемайте, Юлия (31. 5(12. 6). 1845-8. 12. 1921) - литва жазуучусу.
Жемайте комедия, очерк, фельетон, публицистикалык макалалар да жазган. Чыгармалары көп тилге которулган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Каңгуш
Каңгуш —топоним."Манас" эпосунда: "Карагайлуу талаа бар, Каңгуш аттуу калаа бар" (Сагымбай Орозбаков, 1. 232),— деп баяндалат. 10-кылымдагы Аль-Истахринин "Китаб масалик ал-малсалик" деген географиялык чыгармасында эскерилген.
Кабанис, Пьер Жан Жорж
Кабанис, Пьер Жан Жорж (1757–1808) – француз философ-материалисти жана врач. Жирондисттерге жакын болгон жана алар менен бирдикте 18-брюмердеги контрреволюциячыл төңкөрүшкө катышкан. Декарттын физикасын колдонгон жана «картезиандык материализмди» иштеп чыккан француздук материалист философторунун мектебинин өкүлү болгон.
Материя
Материя менен адам психикасынын айкалышы тууралуу маселени материалисттик маанайда чечүү менен Кабинис аталган проблеманы чечүүдөгү бир катар механикалык жөнөкөйлөштүрүүлөргө жол берген жана ой жүгүртүү материянын физиологиялык продуктысы болуп эсептелет деген пикирде болгон. Ошондой эле ал секрециялар ашказан безинин, боордун же кулак түбүндөгү бездердин продуктысы болгон сыяктуу ой жүгүртүү да мээнин ошол сыяктуу продуктысы болуп эсептелет деген. Мындай аналогия Кабанис вульгардуу материализмдин алгачкы өкүлдөрүнүн бири катары эсептөөгө негиз болот. 18-кылымдын аягындагы илим дагы да болсо физикалык менен психикалык биримдиги тууралуу маселени диалектикалык мүнөздө чечүүгө мүмкүндүгү жок болгондуктан, Кабанисти вульгардуу материализмге киргизүүгө каршы экендиктерин билдиришет. “Rapports du physique et du moral de l”homme” (1802) деп аталган чыгармасында Кабанис кыймылды материянын ажырагыс касиети катары караган (кара: «Отношение между физическою и нравственною природою человека», т. 1, СПБ, 1865, с. 219) Ал асман телолору менен жаныбарлар дүйнөсүнүн эволюциясы тууралуу идея менен жакшы тааныш болгон; ошондой эле Кабанис адам баласы өз башынан өткөргөн « сансыз түр өзгөртүүлөр» жана «өтө маанилүү өзгөрүүлөр» тууралуу пикирдин автору болгон («Отношение между физическою и нравственною приодою человека», СПБ, 1866, с. 245). Кабанестин материализми жана атеизми андан мурда жашаган 18-кылымдагы француз материалисттеринин улуу муунундун өкүлдөрүнө караганда удаалаш жана курч мүнөздө болгон эмес. Кабанестин материализмден четтеген айрым учурлары (кандайдыр бир ички сезимталдыктын болушу жана агностикалык идеялар) кийин буржуазиялык тарых илими тарабынан Канестин материализмин жана атеизм философиясын жаңылыш четке кагууга түрткү Берген ( кара: мисалы, “La Grande Encyclopedie”, t. 8 P., 573–75) Дестоют де Траси менен бирдикте Кабенестин ишмердүүлүгү медицина менен физиологиянын өнүгүшүнө зор таасир берген. Анын окуусунун таасири астында 18-кылымдагы америкалык врач материалисттер (Купер, Реш, Бьюкекнен) өз көз караштарын өнүктү-рүшкөн.
Каролиновка дарыясы
Каролиновка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Теренсу дарыясынын сол жээгинен 60 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Калкка денетарбыя берүү жана спортчуларды даярдоо тутуму
Калкка денетарбыя берүү жана спортчуларды даярдоо тутуму – калкка денетарбыя берүү жана өлкөдө спортту өнүктүрүү максатын көздөгөн мамлекеттик жана коомдук иш-аракет тариздеринин жыйындысы.
Елизавет
Елизавет (Елизавет, Елизаветинский) — Екатеринбург шаарындагы, Чкалов акимий районунда жайгашкан турак-жай району. Географиялык жайгашуусу боюнча, шаардын түштүк четинде, Патрушиха (Уктус) дарыясынын сол жагынан, Уктус тоосунун батыш булуңунан орун алган. Ошондой эле түндүктөн Елизавет менен "Уктус" турак-жай району, батыштан "Вторчермет" турак-жай району, түштүктөн  "Базальт" айылы менен чектешет,  ал эми чыгыш чек арасы  Уктус токойпаркы болуп эсептелет.
Калкы
Өздүк каттоодогу маалыматтар боюнча 1887-жылы Елизавет кыштагындагы калктын саны 562 тургунду (259 эркектерди жана 303-аялдарды) түзгөн, 124 короодо жашагандардын ичинен, билимдүүлөр 33 эркек жана 7 аял гана болгон, окуучулардын саны — 17.
Узак мөөнөттүү калктын динамикасы:
Транспорту
Автобустар: 012, 019, 37, 57; Екатеринбург шаардык электричкасы.
Тундуруу
Тундуруу – суюк чөйрөдө эрибей, аралашып жүргөн катуу затты оордук күчүнүн таасири астында чөктүрүү. Т. ылдамдыгы суюк чөйрөнүн жана аралашып жүргөн катуу заттар физ. касиеттерине (тыгыздык, илээшчектик) жана катуу фазанын кесек же майда абалда болуусуна жараша болот. Эгерде суюк чөйрө менен катуу фаза тыгыздыгы боюнча кескин айырмаланышса Т. ылдамдайт, айырма аз болсо басаңдайт. Катуу заттар, оор, кесек, чоң өлчөмдүү бөлүкчөлөр тундуруу учурунда тез эле чөкмөгө айланат. Аппарат түбүндө чөкмөлөр катмарлары пайда болот. Эң жеңил жана майда бөлүкчөлөр суспензия түрүндө калкып калат. Калкып жүргөн катуу затты чөктүрүп, тунук суюктук алыш үчүн суспензияга коагулянттар кошулат. Т. турмуш тиричиликте, өнөр жайда суулар, суспензия түрүндө пайда болуучу продуктулар тазалоо, ажыратуу, катуу заттар курамын аныктоодо колдонулат.
Чегиш
Чегиш — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Жазира, Жемсинин каны. Алтайда Жакыпты пааналап жакын турган беш-алты түтүн каңгылардын баатыры. Нескаранын колу келатат деп Байдан уккан Жакып Ч-ке кабар жиберет. Көкөтөйдүн ашындагы ат чабышта Сараласын чабат. Жолой менен балбан күрөшкө чыгасыңбы дегенде: "Жолобоймун Жолойго Жолу каткан капырга" (Сагымбай Орозбаков, 3. 100, 183, 264), — деп чыкпай коёт.
Жел кыймылдаткыч
Жел кыймылдаткыч - Механикалык энергия алуу үчүн шамалдын кинетикалык энергиясын пайдалануучу кыймылдаткыч.
Шамалдын энергиясын (басымын) кабыл алып, аны айлануучу валдын Механикалык энергиясына айландыруучу жумушчу орган катары колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Неоплатонизм
Неоплатонизм – 3–6-кылымдагы антикалык философияда Платондун окуусуна Аристотель, неопифагорчулар жана башка философтордун идеяларын кошуп системалаштырган концепциялар тобунун жыйындысы. Неоплатонизмдин чордонунда болмуштун иерархиялык түзүлүшү жана биримдиги жөнүндө Платон иштеп, Прокл аягына чыгарган концепциялык окуу жатат. Н. Европадагы жана Чыгыштагы философияга кеңири таасирин тийгизген, ошону менен бирге миң жылдап узакка өнүккөн антикалык философияны жалпылаган жана корутундулаган грек философиясынын акыркы формасы болуп саналат.
Токсиндер
Токсиндер (байыркы грек тилинен τοξικός (toxikos) — уулу) — микроорганизмдердин тиричилигинен бөлүнүп чыккан уу зат.
Бактериялык токсиндер
Бактериялык токсиндер көбүрөөк изилденген. Алар экзотоксиндер жана эндотоксиндер болуп бөлүнөт.
Экзотоксиндерди
Экзотоксиндерди бактериялар жашоо-тиричилигинде чөйрөгө бөлүп чыгарат. Мисалы, селейме, кептөөр, ботулизм жана башка козгогучтары чыгарат.
Анатоксин
Эндотоксинден анатоксин алуу үчүн болгон аракеттер натыйжа берген жок. Эндотоксиндер организмге тез таасир этет, экзотоксинге караганда уусу анча күчтүү эмес, жогорку температурага туруктуу болушат. Токсиндерди кургатуу, тоңдуруудан алардын күчү өзгөрбөйт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Өздүк диффузия
Өздүк диффузия – курамы таза затта же курамы туруктуу эритмеде заттын өздүк бөлүкчөлөрүнүн өз ара эркин аралашкан диффузиянын айрым учуру. Диффузияда диффузиялык кыймылга катышкан атомдор бирдей химиялык касиеттерге ээ, бирок айырмаланышы мүмкүн (мисалы, атомдун массасы боюнча караңыз. Изотоптор). Радиоактивдүү изотопторду колдонуп, масс-спектро-метрдин жардамында изотоптун курамын изилдөө менен өздүк диффузия процессин байкоого болот. Берилген көлөмдөгү изотоптун концентрациясынын убакытка карата өзгөрүшү кадимки диффузия теңдемеси менен жазылат. Процесстин ылдамдыгы өздүк диффузиянын тийиштүү коэффициенти менен мүнөздөлөт. Эгерде нерсеге (үлгүгө) беттик тартылуу, оордук, серпилгичтик, электрдик жана башка күчтөр узакка аракет этсе, анда катуу нерсенин (үлгүнүн) бөлүкчөлөрүнүн диффузиялык которулушу анын формасынын өзгөрүшүнө жана башка кубулуштарга алып келет.
Амфиокс
Амфиокс (Branchiostoma lanceolatum) — аштар сымалдуу жандыктардын бир уруусу.
Бузавлык (Таналык куймасы)
Бузавлык (Чоң Бузавлык, Бузулук) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таналык дарыясынын оң жээгинен 124 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 49 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Идеологияштыруу
Идеологияштыруу - саясий жана башка коомдук институттарды, карама-каршы таптык кызыкчьшыктарды чагылдырган жана алардын легитимдешине жана корголушуна багытталган тигил же бул идеологиянын толук чагылышы катары түшүнүү.
Бул жагдайда саясий институттар менен саясий иш-аракеттердин милдеттери массаны бул кызыкчылыктарды жүзөгө ашырууга идеологиялык мобилизациялоого туура келет. Саясий институттар менен саясий иш-аракеттерди толук идеологиялык көз караштан түшүндүрүү мамлекеттүүлүктүн, укуктук тартиптин формалары ж.б. дагы айкын социалдык-саясий шарттарга ылайык социалдык жана саясий турмуш ишмердигин уюштуруунун жалпы адамзаттык талаптары менен нормаларын чагылдырышы керектигин көңүлгө албайт. Бул формалардын (идеологиялык жана сөзсүз анын аркасынан ээрчиген саясий, социалдык-экономикалык), бул жалпы адамзаттык басмырланышы мамлекеттүүлүктүн кулашы, солгун тартуу, регрессивдүү өнүгүүгө өтүү ж.б. келип чыккан. Эл аралык мамилелерди Идеологияштыруу таптык күрөштүн милдеттерине тоталдык баш ийүүнү, карама-каршы идеологиялык лагерлерге тийиштүү мамлекеттердин саясатына фокусталган таптык пролетардык жана буржуазиялык кызыкчылыктардын көрүнүшү катары мамлекеттер аралык мамилелерди трактовкалоону билдирет. Эң чоң Идеологияштырууда эл аралык мамилелер 1940-ж. экинчи жарымында башталып, 1985-ж. чейин уланган «кансыз согуш» убагында жетишилген. Анын жүрүнгүндө саясий үгүттөө институттары жана массалык маалымат каражаттары саясий күрөшкө карата социалдык, саясий идеологияны салтанаттуу жарыялашты. Бул торт он жылдыктын советтик эл аралык саясатында тынчтыкты орнотууга аракеттенүү, капиталисттик жана социалисттик өлкөлөрдүн ортосундагы кызматташтыкка чакыруу жана капиталисттик түзүлүштүн тез арада кыйроосун башкалардан мурда билүүнүн ортосунда реалдуу карама-каршылыктар турган.
Чулук (айыл)
Чулук (Чулук) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Чоң-Алай районундагы айыл. Жекенди айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 844 киши.
Бартлэсвилл (Оклахома)
Бартлэсвилл (Оклахома) (Bartlesville) — Оклахома штатынын Вашингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 43 070 киши. Болжолдуу аянты - 54.7 км². FIPS коду — 40-04450.
Еврокөрүнүү ыр сынагы 2005
«Еврокөрүнүү ыр сынагы 2005» (украинче: Пісенний конкурс Євробачення 2005, англисче: Eurovision Song Contest 2005, французча: Concours Eurovision de la chanson 2005) - «Еврокөрүнүүнүн» 50-чү сынагы болду, ал Стамбулда өткөн «Еврокөрүнүү 2004» сынагынын жеңүүчү өлкөсүндө, 2005-жылдын 19-майдан 21-майга чейин Украинада өттү. Украинага жеңишти «Wild Dances» деген ыры менен  Ruslana алып келген, добуштардын жыйынтыгынан соң 230 упай менен 1-орунду ээлеген.
Өзгөрмөлүү жылдыз
Өзгөрмөлүү жылдыз – убакыттын өтүшү менен жарыктыгын дайыма же күтүлбөгөн мезгилде өзгөртүп туруучу жылдыз.
Жузеппе Верди
Жузеппе Фортунино Франческо Верди (Giuseppe Fortunino Francesco Verdi) — (10.10.1813, Ронкеле 27.1. 1901, Милан) италиялык композитор Верди Жузеппе 1813 жылы Италия шаарында туулган. Ал 7 жашынан музыкадан сабак алган. Ал эми 15 жашынан увертюраларды, фортепьяно үчүн пьесаларды чыгарган. 1839-ж. Миланда анын «Оберто, граф Сан-Бонифачо» аттуу туңгуч операсы коюлган. 1842-49-ж. 13 опера жазган, анын ичинде «Эрнани» (1844), «Аттила» (1846), «Луиза Миллер» (1849). 19-к-дын 50жылдары жаралган «Риголетто» (1851), «Трубадур» (1852), «Травиата» (1853) өңдүү опералары композитордун атагын чыгарган. 60-жылдары «Симон Бокканегра» (1857), «Дон Карлос» (1867), атактуу «Аида» (1871-ж. Каирде коюлган) операсын, 1886-ж. психологиялык музыкалык драманын жогорку үлгүсү «Отелло» операсын (1887-ж. Миланда коюлган) жараткан. Анын 26 опера, кыл аспаптар үчүн чыгармалары бар. «Отелло», «Травиата», «Риголетто» ж. б. опералары А. Малдыбаев атындагы Кыргыз улуттук опера жана балет театрында коюлган.
Калктын денсоолугуна жана коомдук адеп-ахлакка каршы кылмыштар
Калктын денсоолугуна жана коомдук адеп-ахлакка каршы кылмыштар – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган, кол салуу объектиси катары адамдардын коопсуз жашоо шарттарын жана коомдук адеп-ахлакты камсыз кылуучу эрежелер болгон жана аларга олуттуу зыян келтирүүчү же аны келтирүү коркунучун түзгөн кылмыштардын бир түрү. Баңгикаражаттарын же психотроптук заттарды сатуу максатын көздөбөстөн мыйзамсыз даярдоо, алуу, сактоо, ташуу же жөнөтүү; баңгизаттары бар өсүмдүктөрдү эгүү жана өндүрүү; санитардык-эпидемиологиялык эрежелерди жана башкаларды бузуу ошондой кылмыштардан болуп эсептелет.
Агата (Чулым куймасы)
Агата — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 1510 дарыясынын сол жээгинен км алыстыкта Чулым орун алган. Дарыянын узундугу - 58 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым бастауынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Чекилдек
Чекилдек — "Манас" эпосундагы топоним. Кытай-калмактар башта басып алган ата журтун бошотуу үчүн кыргыздар калмактын Арсы жаң-жуңунун колу менен беттешип, жеңген жерлердин бири (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв.,). Географиялык реалияда Кочкор өрөөнүндөгү аймак.
Булактар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Амфиоксидестер
Амфиоксидестер (лат. Branchiostomidae) — аштар сымалдуу жандыктардын бир уруусу.
Фрэнсис Дрейк
Дрейк Фрэнсис (1540, Девоншир графтыгы, Тейвисток – 28. 1. 1596, Панама, Порто-Белього жакын) – англиялык деңиз сүзүүчү, вице-адмирал (1588). Деңиз каракчыларынын Вест-Индияга экспедициясын жетектеген. 1556-ж. Гвинеядан Түштүк Америкага кулдарды ташыган. 1567–77-ж. бир нече жолу Вест-Индияга деңиз жүрүштөрүн жасаган. 1577–80-ж. дүйнөнү 2-жолу айланып сүзүп (Ф. Магелландын экспедициясынан кийин), Оттуу Жер архипелагы менен Түштүк Шетленд аралынын ортосунда Тынч жана Атлантика океандарын туташтырган кысык бар экенин айткан. Кийинчерээк ал кысык анын ысмынан аталган. Түштүк Америка материгиндеги Оттуу Жер архипелаг экенин далилдеген. 1588-ж. Испаниянын «Жеңилбес армадасын» талкалоо до англиялык флотту жетектеген.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кислоталар жана негиздер
Кислоталар жана негиздер — химиялык бирикмелердин класстары. Суутек атомдору бар заттар (НС1, HNО3, H2SО4 ж. б.) кислоталар деп аталат. Сууда диссоцияланганда, Н+ ионун (гидроксоний ионун Н3О+) пайда кылат. Кислотанын диссоциациялануу даражасы канчалык жогору, башкача айтканда, суудагы эритмесинде Н3О+ канчалык көп болсо, кислота ошончолук күчтүү болот. Курамында NaOH, LiОН, Са(ОН)2, Ва(ОН)2 ж. б.), эритмелери диссоциацияланганда, ОН— ионун пайда кылуучу заттар негиздер деп аталат. Көпчүлүк заттар бир реакцияда кислоталык, экинчи реакцияда негиздик касиетти көрсөтөт. Заттарды кислоталык жана негиздик деп бөлүүдө бирдей көз караш, б. а. бирдиктүү критерий иштелип чыга элек. Жалпыга белгилүү эки теория бар. Алар — даниялык физикалык-химик Й. Н. Брёнстед менен амер. физикалык-химик Г. Н. Льюистин теориялары. Брёнстед курамында суутеги болуп, реакция убагында Н+ иондору — протондорду берүүчү заттарды кислоталарга, протондорду кошуп алуучу заттарды негиздер классына киргизет. Протонду кислотадан негизге берүү менен жүргөн химиялык реакция кислотаралынегиздик же протолиттик реакция делип, Брёнстеддин теориясы протолиттик теория деп аталат. Льюис боюнча химиялык реакция убагында 2 электронду кошуп алуучулар кислота, ал эми 2 электронун берген заттар негиздер деп аталат. Натыйжада негиздин электрондорунун эсебинен кислота өзүнүн электрондорун толуктайт жана электрондук катмары туруктуу жаңы бирикме (туз) пайда болот. Ошентип, Льюис заттардын кислота-негиздик касиетин анын сырткы электрондук түзүлүшү менен байланыштырат. Бул эки теория практикада кеңири колдонулат. Чөйрөнүн кислоталык же негиздик болушу, химиялык реакцияны ылдамдатуу, өзгөртүү (кислотаралынегиздик катализ), нейтралдоо, гидролиз, металлдарды ойдуруу ж. б. кислотаралынегиздик реакцияга негизделген. Жалпыга белгилүү бул эки теориядан башка дагы бир нече теория жана көз караш бар.
Вердикт
Вердикт - (лат. veredictum чыныгы, туура айтылган) бир катар өлкөлөрдөгү жазык процессинде сот арачылар (суд присяжных) коллегиясынын коюлган маселелерге, анын ичинде негизги соттолуучунун күнөөлүү же күнөөлүү эместиги тууралуу маселеге карата чечими (өкүмү). Кыргыз Республикасынын Конституциясы тарабынан жарандарга мыйзамда каралган учурларда жана тартипте сот адилеттигин ишке ашырууга катышууга укук берилген.
Каңшаак-Таш
Каңшаак-Таш —топоним.Каныкей Семетейди куткарыш үчүн Букарга качып жөнөгөндө басып өткөн жерлердин бири. Качкындарды артынан издеп келгенБакай ушул жерден жетип, аларды Кара-Кырдын чоң үңкүрүнө жашынтып, өзү азык, ат алып келиш үчүн кетет (Саякбай Каралаев,"Семетей", 1, 43).
Желин
Желин - мал жана айбандардын сүт бези. Желин малдын жана айбандардын түрүнө жараша ар кыл формада болот.
Кепшөөчүлөр менен бээнин Желини чаткаягында жайгашат. Уйдун Желини жумшак, сейрек жүнү бар, тери менен капталган.
Желин териси кепшек келип, жанаша ткань менен биригип, ордунан жылып турат. Уйдун Желини 4 эмчектен-алдыңкы эки жана арткы эки бөлүктөн турат. Жаныбар туурдун алдында Желин бат чоңоёт да, бооз кезинде альвеола, нерв, кан тамырларынын саны көбөйөт.
Желин өсүшүнө жыныс гормону таасир этет. 1 кг сүт үчүн Желин аркылуу 500 л кан өтөт. Инек тууруна 2 ай калганда желиндейт. Кой, эчки, бээнин желини 2 бөлүктөн жана 2 эмчектен (үрпүнөн) турат.
Каңгы
Каңгы —этноним. Кыргыздардын ичкилик бөлүгүнүн негизги урууларынын бири. Бакайдын атасы Бай Жакыпка жолуккандан кийинки окуяларда төмөндөгүдөй айтылат:
Жаңыдан келген тууганы,
Бай Жакыпты мааналап
Бир жыл болгон турганы,
Алты, бештен түтүнү,
Каңгы деген калк эле.
К. (орусча — канглы, казакча — каңлы — И. М.) тарыхта белгилүүэтноним. 11—12-кылымда Хорезм менен Волганын аралыгында огуздар менен 11-кылымда Иртыш аймагынан Орто Азияга келген кыпчактардын аралашмасынан түзүлгөн уруу бирикмеси. Алар көбүнчө көчмөн жана кол өнөрчүлүк турмушта жашашкан. К-лар орто кылымдарда Орто Азия мамлекеттеринде белгилүү роль ойногон. Алардын айрым бөлүктөрү 13-кылымда Ысык-Көлгө да оошуп келгени белгилүү. Бирок, моңголдор аларды таптакыр алсыздандырып ташташкан. Кийинки мезгилдерде К-лар кыргыз, өзбек, казак, каракалпак жана башкырт элдеринин курамына сиңип кеткен. "Манас" эпосу ушул тарыхый чындыкты жалпылаштырып көркөм чагылдырганын айтууга болот.
Жаңы казанка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Надуй-Яха
Надуй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шарапов Шар булуңу орун алган. Дарыянын узундугу - 271 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Амфиофиуралар
Амфиофиуралар (лат. Amphiophiura) — жылан куйруктуулар тукумундагы бир уруу, деңиз жандыктары.
«Зар-Заман»
«Зар-Заман» (иранча зар - кайгы, ый) Молдо Кылычтын эн ири чыгармасы.
«Зар-Заман» санат түрүндө жазылган. Кыргыз адабиятында көлөмү жагынан «Зар-Заманга» теңдеш келе турган башка эч кандай санат ыр жок. «Зар-Заман» сюжет жок, окуясыз, ал макал сыяктуу мааниси терең, үлгү, насыят сөздөр менен толтурулган. «Зар-Заманда» пикирлерди иретке келтирип, акылга сыйыштыруу өтө кыйын. Анда, биз көнүп калган тема, глава, бөлүмдөр ж.б. учурабайт. Молдо Кылыч «Зар-Заманга» башынан кирип «сайратып» жүрүп олтуруп, аягына бир чыккан. Ошондой болсо да, маанисине карай бир ыңгай байкалат. «Зар-Замандын» баш жагында негизинен коомдук турмуштун абалы баяндалат. Мында падыша өкмөтүнүн, бий-болуштардын сурагы сүрөттөлүп, мунун натыйжасында эл арасы бузулуп, куулук-шумдук көбөйүп, бей-бечаралардын зар турмушу айтышат. Анан элге санаттарын сүйлөй баштайт. Молдо Кылыч «Зар-Заманда» санаттары аркылуу коомду өзгөртүп, заманды оңдогусу келгени байкалат. Эл бийлеген «жакшыларды» адилеттүү, боорукер болууга, элдин оор турмушуна каралашууга чакырат. Карапайым элге тиричилик санаттарды айтат: өз мээнетиңер менен күн көргүлө, бириңерге-бириң кайрымдуу болгула ж.б.
Зар-Замандын» орто бөлүмүндө пайгамбарлардын тарыхы жөнүндө айтылат. Бул жерде өмүр менен өлүм маселелери козголуп, бул дүйнөдөн жөнөкөй пенделер эмес, кереметтүү пайгамбарлар да өтүп кеткен делет. Ошондуктан, бириңерге-бириң жамандык кылып, курулай күнөөнү көтөрө бербегиле, азын-оолак өмүрдө саламдашып өткүлө деген пикирди айтат. Молдо Кылыч өлүмдү эскертип, дагы эле болсо, ал аркылуу коомдук турмушту оңдогусу келген. «Зар-Замандын» мазмуну жагынан кыргыз коомчулугундагы саясий жана философиялык ойдун өнүгүш деңгээлин жана багытын көрөбүз.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Желе курт оорусу
Желе курт оорусу эпизоотиялык лимфангоит (Limphangoitis epizootica) - жугуштуу ылаң.
Бул ылаңга көбүнчө жылкы, эшек жана качыр чалдыгат. Желе курт оорусуна чалдыккан малдын териси жана анын астындагы лимфа тамырлары, лимфа бездерида сезгенет. Ылаң негизинен создугуп өтөт. Бул ылаңга чалдыккан малдын терисине буурчактай бүдүрчөлөр чыгып, бара-бара чоңоюп жарыла баштайт да, саргыч, коюу ириң агат. Мындай майда шишиктер чоңоюп отуруп теринин астына, лимфа тамырларына жана бездерине жайылып, бири бири менен туташып, желеленип турат.
Булар жарылганда ачык жаралар жана жарааттар пайда болот. Ылаң чыккан жерге карантин коюлуп, ылаңдаган малды негизинен хирургиялык ык менен дарылайт
Өлчөө каражаты
Өлчөө каражаты – өлчөөнүн эксперименттик бөлүгүн жүргүзүүдө колдонуучу, метрологиялык касиеттерге ээ болгон техникалык аспаптар.Өлчөө каражатына ченөөчү, өлчөөчү аспаптар, өлчөгүч орнотмолор жана системалар кирет. Өлчөөчү чоңдуктардын көп түрдүүлүгүнө байланыштуу Өлчөө каражатынын иштөө принциби да көп түрдүү. Өлчөө каражатыты (механикалык, электрдик, магниттик, оптикалык, химиялык ж. б.) кубулуштардын негизинде жатат. Өлчөө каражаты тескөө түзүлүшүндө белги берүүдө, өндүрүш процессин башкарууда, ЭЭМде, маалыматтарды топтоодо кеңири колдонулат.
Измир
Байыркы убакта грек Смирнасы Измирдин аймагында жайгашкан, бул шаарды Ак деңизинин бассейниндеги эң байыркы шаарлардын бири кылат. 1922-жылдагы кыргынга чейин анын калкы негизинен гректер жана христиандар болгон. Түркия Республикасы негизделгенден кийин шаар Анадолудан көп сандагы иммигранттарды өзүнө тартып, анын маанилүү өнөр жай жана маданий борбору болуп калды.
Салт боюнча эң либералдуу түрк шаары деп эсептелген.
Бурлы (Урал куймасы)
Бурлы — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын сол жээгинен 1528 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дрейк кысыгы
Дрейк кысыгы — Оттуу Жер архипелагы менен Түштүк Шетленд аралынын аралыгында. Атлантика жана Тынч океандарын туташтырат. Узундугу 460 км дей; Жер шарындагы эң жазы (1120 кмге чейин) кысык. Тереңд. 5249 мге чейин (эң тайыз жери 276 м). Катуу бороон көп болот. Түштүк бөлүгүндө кышкысын муз тоңот. Жайында айсбергдер кездешет. 1578-ж. кысык аркылуу өткөн англиялык деңиз саякатчысы Ф. Дрейктин ысмынан аталган.
Кедровка дарыясы (Абашева куймасы)
Кедровка (Кичи Кедровая) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Абашева дарыясынын оң жээгинен 33 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чаек минералдуу суусу
Чаек минералдуу суусу — Нарын облусунун Жумгал районунундагы дарылык касиети бар минералдуу ысык суу. Чаек кыштагынан 3 км түндүк-чыгыш тарапта, Четкууганды сайынын оң өйүзүндө, Жаманталаа адырынын четинде, деңиз деңгээли 2200 м бийиктикте жайгашкан. 1981-ж. бургуланып. 1115 м терңдиктен чыгарылган. Кен аймагында неогендин гравелит, кумдук, чопо, конгломерат тоотетиктери жана анын үстүн жаап жаткан байыркы төртүнчүлүк мезгилдин чөгүндүлөрү жатат. Суу плиоцендин калыңдыгы 3мге жеткен гравелит катмарында топтолгон. Суу муун, тери ооруларын киринүү жолу менен дарылоого жарактуу.
Караколдогу №1 орто мектеби
Каракол шаарындагы №1 орто мектеп 1961 - жылдан бери англис тилин терендетип окушат. Ал эми 2000чи жылдан баштап немец тилин терендетип окутуу биринчи класстан тартып киргизилген. 2008 жылы мектеп партнёр катары Германия Федеративдик Республикасынын проектини кабыл алынган. Бул «Келечектеги Партнерлор Мектеби» проектинде дүйнө жүзүндө чет окуучулардын немец тили өздөштүрүү боюнча миң мектеп бар ошонун берине №1 мектеп да кирет. Мектептин имараты 1989-ж. курулган. Үч кабаттуу жаны мектеп 1176 окуучуга ылайыкталган. Окуу кабинеттеринен сырткары мектепки спортзал, 180 орунду актовый зал, ашкана бар. Мектеп 2 сменада окуйт. Азыркы учурда мектепте 1710 окуучу окуйт, окуу 2 тилде; орус жана кыргыз тилинде жүргүзүлөт. Мектепте 99 мугалим эмгектенет. 2008-2009 окуу жылынын жыйынтыгы боюнча мектеп эң жакшы ийгиликтерге жетишкен. Мектеп окуучулары шаардык, областык, республикалык олимпиадарга баардык предметтерден катышышат. Окуучулар да жана мугалимдер да шаардык, областык республикалык масштабта өткөрүлгөн иш чараларга активдүү катышат. 2008-2009 окуу жылында өткөрүлгөн республикалык олимпиадаларын жыйытыктыгы боюнча мыкты жетишкендиктери үчүн Кыргыз Республикасынын президентинин атынан диплом жана оргтехника менен сыйланган. Көп жылдардын жыйынтыгы боюнча областагы «Эн мыкты мектеп» деген намга ээ болгон.2008-2009 окуу жылынын жыйынтыгы боюнча «Эн мыкты шаардык мектеп-2009» деген наамга ээ болгон, диплом жана гранпри, 100000 сомдук сертификат жана видео проектор менен сыйланган. Бул ийгиликтер мугалимдердин жана окуучулардын биргелишип талыкпай эмгектешкенин натыйжасында келип чыккан. 1996-ж. баштап мектептин 11 мугалими, 62 окуучусу ар кандай программалар менен бир жылдык окууга АКШга жана Германияга барып келишкен. Мектеп материалдык жана техникалык базасын өнүктүрүү боюнча проектинин үстүндө тынымсыз иштеп ар кандай эл аралык уюмдардан; Фонддордон гранттарды алып турат. 2006-2008 окуу жылында мектептин мугалимдери «Айылдык билим берүү» проектисинде активдүү катышкан. «Айылдык билим берүү» проектисинде 79 мугалим катышып анын ичинен 58 мугалим аттестациядан өтүшкөн, азыркы учурда проектин иштеши уланып жатышат. Мектептин бүтүрүүчүлөрү республикабыздын жана ар кайсы чет өлкөлөрдүн: Россия, Казахстан, Германия, Түркия, Кытай, АКШ, Малазиянын жогорку окуу жайларынан билим алышат. Мектептин жана педагогикалык коллективдин максаты: «Жакшы билимге ээ болгон, заманбап коомдо натыйжалуу эмгектенүүгө шыктуу, Кыргызстан Республикасынын маданиятын жана каада- салтын терен урматтаган бутуруучулорду тарбиялоо».
Сулайман Стальский
Сулайман Стальский - Дагестан элинин атактуу акыны.
Өмүр таржымалы
Сулайман Стальский 1869-жылы 18-майда Касумкент районунун Ашага-Стал айылында кедей үй-бүлөдө туулган. 13 жашка чыкканда атасынан жетим калып, дыйканчылыкта иштеп, андан кийин Бакудагы нефти өнөр жайына жумушчу болуп кирет. Бирок, ал жерде иштеген жумушчулар сыяктуу эле Сулайман да жарыган жок, миңдеген эзилген элдин ичинде эскиликтин тагы жүрөгүндө дат сыяктуу калган.Эрксиз турмуш ак-караны таанытып, пролетариат ким экенин түшүндүрдү. С. Стальский 1937-жылы дүйнөдөн кайткан.
Чыгармачылыгы
Акындын ырлары реализмге жык толгон, келечек турмушту алдын ала баяндаган. Өз убагындагы эски салт-санааны жек көргөн жана эзилген элдик жыргалчылыгын элестүү сүрөттөгөн.Октябрь революциясынан кийин анын ырлары кагаз бетинен орун алып, бүткүл элге даңкы жайылды.
Айрыкча анын М. Горький менен таанышуусу акындын поэзиясынын күчүн чыңап, идеясын толуктап, орус адабияты менен таанышуунун булагы болду. Жазуучулардын 1-съездинде М. Горький аны «20-кылымдын Гомери» деп атаган. 1935-36-жылы «Дагестан» аттуу хроника-поэма жараткан. Ал эми анын «Жумушчу» деген ырында эркиндикти колуна алган жумушчуну залкар, тоодой бийик, ачык асманга, шаркырап аккан кашка тунук сууга теңеп, ак ниет теңдикке күрөш менен жеткендигин баяндаган. Ырлары башка көп улуттардын тилдерине, анын ичинде Кыргыз тилине да которулган.
Канаат хан
Канаат хан, Канаат Ыбыке (орус документтеринде Абукин) уулу (1860, Кочкор өрөөнү – 1916, Верный) – 1916-жылдагы Орто Азиядагы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн көрүнүктүү жетекчиси. Саясий ишмердүүлүгү 25 жашында башталып, 1885-ж. Абайылда болуштугунун (Кочкор өрөөнү) башчылыгына шайланган. 1914-ж. өз каражаты менен Талаа-Булакка медресе салдырып, Ыскак деген баласы Уфадагы жогорку окуу жайы «Медресе-и Галияда», кичүү балдарын Пишпектеги гимназияда окуткан. 1916-ж. 25-июндагы падышанын буйругуна ылайык, жергиликтүү элден 19 жаштан – 43 жашка чейинкилерди аскердик-тыл иштерине алуу үчүн, Пишпек уездинин убактылуу начальниги Рымшеевич 6-августта болуш башчыларын жыйнап, жумушка алынуучулардын тизмесин берүүнү талап кылган. Эл акылдашып, аны аткаруудан баш тарткан. Ошол жыйында Канаттын башына чоң ак селде, үстүнө кызыл жибек чепкен, алдына ак боз ат мингизип, хан шайлап, ант беришкен. 10-август күнү Канат хан жана Д. Шыгаев башкарган 3 миң кыргыздар Столыпино (азыркы Кочкор) айылын камоого алышкан. Столыпино бошотулгандан кийин Канат хан 2 миңден ашык кол менен Шамшынын бели аркылуу Чүйгө аттанган. Шамшы, Тынай, Бурана, Нурманбет, ж. б. болуштугу чогулуп, аны экинчи жолу хан көтөрүшөт. Кегети, Подгорный, Сынташ, Кең-Булуң, Эски Токмок (Покровка) ж. б. айылдарын каратып, Жаңы Токмокту курчоого алышкан. Ташкенттен 4 пулемет, 1 замбирекчен жазалоочу отряды (4 рота) жана казак-орус аскер бөлүгү келип, 22-августта Канаттын колун кайра Кочкорго чегинүүгө аргасыз кылган. Бул жерден ага 700 киши менен Көкүмбай Чыны уулу кошулган. 25–26-августта алар Нарындан келе жаткан орус отрядын тосуп, Жоон-Арык, Боз-Бекет жана Кочкордо салгылашкан. Куралы начардыгынан жеңилүүгө учураган көтөрүшчүлөр 5 күндөн кийин Тармал-Сазга чегинген. Ушул учурда Жумгал тараптан келген орус отряды аларды курчоого алып, көтөрүлүшчүлөр аёосуз кырылган. Канат хан Кытайга бара жатып, жазалоого кабылган элден бөлүнбөйм деп кайра кайтып келген. Орус өкмөтү көтөрүлүшчүлөрдү кармагандарга сыйлык берилерин жарыя кылганда Курманов Ыскак (Канат хандын күйөө баласы) жана анын атасы Курман Лепесовдордун жардамы менен 18-октябрда Нарын шаарына жакын жерден туткундалып, Верный шаарында өлүм жазасына буйрулган.
Колдонулган адабияттар
Егембердиев Ж. Канат хан. Б., 2006; Канат хан, Карыпбай, Күласал. //Учур. 30. 4. 2009; Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 2. Б., 1993; Усенбаев К. 1916: Героические и трагические страницы. Б., 1997; Үркүн. //Түз.: Э. Клычев, Н. Капаров
Беш-Бала
Беш-Бала (Беш-Бала) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Багыш айыл округу составына кирет.
...
Калкы
Калкы - 1 681 киши.
Булактар
Камчыбеков Нурис Маратбекович.
Кислоталуу жаан-чачын
Кислоталуу жаан-чачын, кычкыл жаан чачын — ашыкча кычкылданган (pH 5,6дан төмөн) жамгыр, кар аралаш жаан; өнөр жай ишканаларынан жана автотранспорттон чыккан таштандыларга (негизинен SO2, NO2, HCI ж. б.) каныгышынан пайда болот. Терминди алгач англиялык химик А. Смит 1970-жылы (Манчестер шаарынын абасынын булгануу деңгээли менен жаан-чачындын кислоталуулугун өз ара байланышын аныктоо аркылуу) сунуштаган. Бирок, кислоталуу жаан-чачындын экологиялык кесепети акыркы он жылдыктарда гана байкалган. Кислоталуу жаан-чачын көлмөлөр менен топуракты кычкылдандырып, балыктардын, суудагы башка организмдердин жоголушуна, токойлордун жакшы өспөй куурап калышына, экосистеманын бузулушуна алып келет. Кислоталуу жаан-чачындарды пайда кылуучу күкүрттүн оксиддерин (SO2, SO3) нефть, көмүр менен иштеген жылуулук электр станциялары жана металлургиялык заводдор, азоттун оксиди (NO) менен диоксидин (NO2) — жылуулук электр станциялары жана автотранспорт, ал эми хлор кислотасын түрдүү табигый жана өндүрүш булактары бөлүп чыгарат. Суюк кислоталуу жаан-чачын Скандинавия өлкөлөрүндө жана Канадада, кургак түрдө АКШнын ортоңку батышында, Чехия менен Словакияда жаайт. Анын өтө кычкыл көрсөткүчү (pH — 2,3) Батыш Европада байкалган. Кислоталуу жаан-чачындан жер астындагы сууларда металлдардын (коргошун, жез, цинк ж. б.) өлчөмү көбөйүп, тамыр аркылуу өсүмдүктөргө өтүп, аларды уулантып, көбүнчө кууратып салат. Адамдын ден соолугуна да терс таасирин тийгизип, өсүмдүктөргө, жандыктарга ошондой эле имарат менен архитектуралык эстеликтерге зыян тийгизет. Атмосферасы SO2 менен өтө булганган өлкөлөргө — Финляндия, Люксембург, Чехия, Венгрия, Канада кирет. Кислоталуу жаан-чачын акыркы жылдары орчундуу көйгөйгө айланып, ааламдык мүнөзгө ээ болууда.
Ирак
Ирак, Ирак Республикасы (АльЖумхурия аль-Иракия) – Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет, Месопотамияда. Түндүгүнөн Түркия, чыгышынан Иран, батышынан Иордания жана Сирия, түштүгүнөн жана түштүк-батышынан Сауд Арабиясы, түштүк-чыгышынан Кувейт, батышынан Иордания менен чектешет; түштүк-чыгышын Перс булуңу чулгайт.
Каңшыбек
Каңшыбек — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Кашкардын каны. Аккуу кеп кийип Семетейди издеп Оогандан учуп чыкканАйчүрөк адегенде Кашкарга жетип, "Төгөрөк бышкан наны бар, Төрт булуң болгон тамы бар", отурукташкан, дыйканчылык менен кесиптенип, соода-сатыкта турмуш кечирген элди башкарган К-ти көрөт:
Ирак
Негизги маалымат
Аянты 435 миң км2; Ирактын курамына Ирак менен Сауд Арабиясынын ортосундагы бейтарап аймактын 3,5 миң км2 жери кирет. Калкы 34,8 млн (2008). Борбору Багдад. Расмий тили араб жана күрд тилдери. Акча бирдиги Ирак динары. Административдик-аймактык жактан 18 мухафазага бөлүнөт. Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007) Ирак БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1945), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (ОПЕК; 1960), Араб өлкөлөрү лигасынын (1945); Ислам конференциясы уюмунун (1975) мүчөсү.
Каңшыбек
Кербендерин башкарып,
Ирак
Мамлекеттик түзүлүшү
Ирак – федерациялык мамлекет. Башкаруу формасы парламенттик республика. Конституциясы 2005-ж. Кабыл алынган. Мамлекет башчысы президент (4 жылдык мөөнөткө парламенттин төмөнкү палатасы тарабынан шайланат). Мыйзам чыгаруу бийлиги эки палаталуу парламентке (Өкүлдөр кеңеши жана Кеңештер союзу) таандык. Мыйзам чыгаруу бийлиги премьер-министр башында турган Министрлер кеңеши тарабынан ишке ашырылат. Жергиликтүү башкарууну мухафазаларда губернаторлор жүргүзөт. Сот системасы адат, диний (шарият) жана атайын (революциялык) соттордон турат. Конституциясы исламды мамлекеттин расмий дини жана мыйзамдуулуктун негизги булагы катары жарыялаган. Конституция боюнча исламдын негизги нормаларына каршы келген бир да мыйзам кабыл алынбайт. Саясий партиялары: Ирак Ислам революциясынын жогорку кеңеши, «Ислам чакырыгы» («Даава»), Араб социалдык кайра жаралуу партиясы, Ирак коммунисттик партиясы, Күрдстан демократиялык партиясы жана башкалар
Табияты
Өлкөнүн басымдуу бөлүгүн Месопотамия ойдуңу ээлейт. Түндүк-батышында Жезире платосу, батышында Сирия чөлүнүн анча бийик эмес бөксө тоосу жайгашкан. Түндүгүндө жана түндүк-чыгышында Армян, Иран тайпак тоолорунун (бийиктиги 3598 мге чейин, Иран менен чектешкен жерде) тармактары жатат. Климаты түндүк бөлүгүндө субтропиктик континенттик. Мосулда январдын орто температурасы 7°С, июлдуку 34°С, түштүгүндө жайкысын 50°Сге чейин ысыйт. Өлкөнүн түштүк бөлүгүндө тропиктик континенттик; январдын орто температурасы 12°С, августтуку 34°С, эң ысыганда 48°Сге чейин (Басрада) жетет. Жылдык жаан-чачыны тоолуу аймагында 500-1500 мм, түштүк-чыгышында 50-150 мм. Жаан-чачындын басымдуу бөлүгү декабрдан апрелге чейин жаайт. Өлкөнүн түштүгүндө чаңдуу бороон болуп турат. Негизги дарыялары: Евфрат менен Тигр (төмөнкү агымдарында кошулуп Шатт-эль-Араб дарыясын түзөт). Өлкөнүн чөлдүү жерлеринде вади (мезгил-мезгили менен суу аккан нуктар) көп. Жарым чөл жана талаа, түштүгү менен батышында чөл өсүмдүктөрү басымдуу. Дарыя бойлорунда галерея токою, курма пальмасы өсөт. Токой Ирактын аймагынын 20% ин ээлейт. Ирак кен байлыктарга бай; андан ичкери нефтинин, газдын, битумдун жана асфальттын запасы мол. Нефтинин ири запастары Киркук менен Ханакиндин тегерегинде, Басранын түштүгүндө, Мосулга жакын жайгашкан.
Каңшыбек
Жолдо жүргөн эме экен,
Ирак
Табияты
Күрөң көмүр (Киркук, Заху айланасында, Хамрин тоосунда), кайнатма туз (Багдадга жакын), темир (Сулайман тоосунда), жез, күкүрт, битум (Мосулга жакын), курулуш материалдарынын (мрамор, акиташ, кварцтуу кум, доломит, гипс, чопо жана башкалар) кендери арбын. Ошондой эле күмүш, коргошун, цинк, хром, марганец, урандын кендери да табылган. Месопотамиянын суу-саздак ландшафты ирак камыш короолулары жана бадалча таркылдагы (Ирак эндемиги) уялоочу, ошондой эле сууда сүзүүчү көптөгөн сейрек учуроочу куштар кыштоочу дүйнөдөгү жалгыз аймак. Орнитофаунанын курамына куштардын 400гө жакын түрү кирет, анын 170тен ашык түрү уялоочу куштар. Алардын көбү 20-кылымдын ортосунда жерди кургатуу иш-чараларынан, ошондой эле согуштан жапа тарткан. Итагы коргоого алынган 8 аймак 541 га жерди ээлейт. Орнитофаунанын өтө ар түрдүүлүгүн коргоодо Месопотамиянын ландшафтынын баалуулугун эске алып, Куштарды коргоо боюнча эл аралык союз Ирактын аймагында эл аралык маанидеги 42 негизги орнитол. аймакты белгилеген.
Каңшыбек
Боз качырын кекейтип,
Чомго минген эме экен.
Ирак
Калкы
Ирактын калкынын басымдуу бөлүгүн (71,3%) араб-ирандыктар түзөт. Өлкөнүн түндүк-чыгышында күрддөр (14%тейи), түндүгүндө езиддер (2%), ассириялыктар (1,2%) жашайт, өлкө калкынын 5,3%и азербайжандар; ошондой эле египеттик арабдар, палестиналыктар, фарстар, түркмөндөр жана башкалар жашайт. Мамлекеттик дини ислам (калктын 97%и). Калктын табигый өсүүсү 2,6% (2007); төрөлүү (1000 адамга 31,4 бала туура келет) өлүм-житимден (5,3) дээрлик 6 эсе ашык. 15ке чейинки балдар калктын 39,4%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15-64) 57,6%ин, 65 жаштан ашкандар 3%ин түзөт. Өмүрдүн күтүлгөн орто узундугу 69,3 (эркектердики 68, аялдардыкы 70,6). Орто жыштыгы: 1 км2 жерге 80,2 адам туура келет; калктын көбү Тигр, Евфрат, Шаттэль-Араб дарыясынын өрөөндөрүндө жана тоо этектеринде отурукташкан. Шаар калкы 67% (2005). Ири шаарлары (2008): Багдад (калкы 6432 миң, шаар айланасы менен 10 634 миң), Мосул (2595 миң), Басра (1862 миң, шаар айланасы менен 3803 миң), Эрбиль (1628 миң), Сулеймания (1201 миң), Киркук (676 миң), Эн-Нажаф (615 миң).
Каңшыбек
Ысык жайды жайлаган,
Басса турса белине
Ирак
Тарыхы
Азыркы Ирак (Кош өзөн же Месопотамия) цивилизациянын эң эзелки очогунун бири. Байыркы убакта анда Шумер жана Аккад кул ээлик шаар-мамлекеттери, Вавилония, Ассирия жана башкалар пайда болгон. Биздин замандын 3-кылымынан Сасаниддерге, 7-кылымдан арабдарга караган. 16-кылымдан 1-дүйнөлүк согуш (1914-18) бүткөнчө Осмон империясынын карамагында болгон. 19-кылымдын аягы 20-кылымдын башында нефть табылгандыктан, өлкө мамлекеттер арасында талаш аймакка айланып, 1дүйнөлүк согуш учурунда аны англ. аскерлер басып алат. 1921-ж. Улуу Британияга көз каранды Ирак королдугу түзүлгөн. Иракта боштондук кыймылы күч алып, натыйжада 1930-ж. Ирак менен Улуу Британиянын ортосунда түзүлгөн келишим боюнча формалдуу түрдө болсо да, Ирак көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланат. Иш жүзүндө Улуу Британия өлкөдө стратегиялык, экономикалык жана маанилүү саясий өңүттөрүн сактап калат. 1958-ж. февралда Ирак Иордания менен Араб союзу федерациясын түзгөн, бирок 1958-ж. 14-июлда аскердик төңкөрүштөн соң, король өлтүрүлүп, монархия кулаган. Ошол эле жылдын 15-июлунда Ирак республика деп жарыяланып, англиялык согуштук базалар жоюлуп, социалдык-экономикалык реформалар жүргүзүлө баштаган. Өлкө бир нече ирет мамлекеттик төңкөрүштү башынан өткөргөн. 1979-жылдын аяк ченинде Иран менен мамилелердин курчушу, 1980-88-жылдардагы Иран-Ирак согушунун чыгышына өбөлгө түзгөн. 1988-ж. эки өлкөнүн ортосунда тынчтык келишимине кол коюлган. 1990-ж. 28-августта Ирак Кувейтти өзүнүн 19-провинциясы деп жарыялап, күч менен басып алган. 1991-ж. январь-февралда АКШ жана анын союздаштары жүргүзгөн «Чөлдөгү бороон» операциясынын натыйжасында Ирак Кувейттен чыгарылган. Ушул эле жылы БУУнун чечими менен Иракка каршы соода-экономикалык санкция кабыл алынып, Иракка блокада жарыяланган. 2000-ж. Саддам Хусейн БУУ менен мамилесин бузуп, Ирактан эл аралык инспекторлорду чыгарып жиберген. 2003-ж. март айында АКШ менен Улуу Британия Иракка каршы согуштук аракеттерди жүргүзүп («Ирактын эркиндиги» операциясы), өлкөнүн аймагын борбор калаасы менен бирге ээлеп алган. Иракты башкаруу үчүн убактылуу коалициялык бийлик түзүлгөн. 2004-ж. бийликтин Ирактын Убактылуу өкмөтүнө формалдуу түрдө өткөрүп берилиши, Саддам Хусейндин өлүм жазасына тартылышы өлкөдө шиит, суннит жана күрддөрдүн ортосунда карама-каршылыктарды ого бетер күчөткөн.
Каңшыбек
Кетмендей токоч байлаган,
Жору куйрук чоң кетмен
Жонуна салып байлаган (Саякбай Каралаев,"Семетей", 1. 360),— деп сынайт да мындай турмуш көңүлүнө туура келбегенАйчүрөк андан ары сапарын улайт.
Анже династиясы
Анже династиясы - орто кылымдардагы Франциядагы Анжу графтарынан чыккан королдук династия. Анже династиясынан чыккан королдор Европанын бир топ мамлекеттеринде: Англияда (Плантагенеттер, 1154-1399), Түштүк Италияда (1268-1442), Сицилияда (1268-82), Венгрияда (1308-87), Польшада (1370-82, 1384-85) бийлик жүргүзүшкөн.