Мамлекеттик_тил_жана_маданият_институту
Бул терминдин “Манас эпосунун сөздүгүндө” арабтардын аса (таяк) (аттуу сөзү менен тектештиги белгиленип, туу тагылуучу жыгач таяк (Б.1995. 26 б.) маанисинде эпостун текстеринде жолугаары айтылат. Ал эми “Манас энциклопедиясында” асаба толугу менен араб сөзү катары берилип, эпосто, туу, байрак (Б. 1995. 100) маанисинде колдонуулары тастыкталат. Албетте, жогорудагы эки пикирди тең айгинелөөчү факт-материалдар эпосто көп эле жолугат, алардын өз жактоочулары да бар. Чындыгында иликтөөбүз “аса” араб тилинен тажик булактары аркылуу тилибизге кабыл алынганын белендейт, ошондой эле дээрлик башка түрк тилдеринде бул форманын туу, байрак маанисинде эле эмес, өзү да жолукпашы, биздин оюбузча, эпосто асабанын туу эмес “аса – сабы” маанисинде колдонулушун ырастайт. “Асабага туу байлап, Ат коюшту айгайлап” сыяктуу саптардын текстте кеңири учурашы пикирибиздин далили катары кызмат өтөмөкчү. Ал эми эпосто:					Ак асаба туу болуп,					Айгайлаган чуу болуп,					Көк асаба туу болуп,					Көк жаңырган чуу болуп, - деп (С.К.I.122) асабанын бир беткей болбой ар кандай түстө жолугушу бул эпостун бир нече тарыхый доорлорду башынан өткөрөсүнөн улам болуу керек, б.а. мындай узакка созулган мезгилдин ичинде кыргыз урууларынын өң, түскө болгон ишеним, дүйнө таанымдарынын өзгөрүп, такталып турушу алардын колдонгон буюм, символдоруна  да өз изин калтыргандыгынан күмөн санатпайт. Чындыгында элдердин дүйнө таанымында түстөр ар кандай роль ойноп, түрдө түшүнүктөргө ээ болуп келген. Маселен, көк түс буддистерде – акылдуулукту, кельттерде – акынды, кытайларда – асман менен жазды, маяларда – душмандын жеңилөсүн билдирсе, чыгыш-түрк урууларында – асман, теңир, чексиздикти түшүндүргөн. Ал эми кызыл түс буддистерде – жашоону, христиандарда – Христин канын, кытайда – күн, бакыт, түштүктү, чыгыш-түрк элдеринде – күн, падышалык тек айрым учурларда канды билдирген. Ак түс болсо христиандарда – тазалык, жашоону, буддисттерде - өзүнө өзү ээ болуу, азаттыкты, кытайларда – батыш, күз, аза күтөнү, чыгыш-түрк элдеринде – чындык, аруулук, актыкты чагылдырып,1 жана бул түшүнүк-туюмдар, албетте, элдин эпикалык жаратууларынан өз ордун таба алган. Бул баалуулуктар түздөн түз “тууга” да тиешелө болгон. “Туу” – уруунун, элдин, кандын, мамлекеттин атайын белгиси – символу. Асабадан айырмаланып, “туу” өзүнүн баштапкы лексико-грамматикалык маанисинен ажырап, же жаңы семантикага ээ болуп, дээрлик өзгөргөн эмес. Себеби, байыркы тунгус-манчжур тилдеринде “тун”, түрк-монгол тилдеринде “тук” формасында жолуккандыгынын өзү эле анын асабадай өздөштүрүлгөн төл форма экендигин айгинелеп турат. Бирок, ошого карабастан “туу” термини бардык түрк тилдерине бирдей тараган эмес. Тагыраак айтканда батыш, түштүк- батыш түрк уруулары анын ордуна “байрак” терминин колдонушкан. Эгерде тарыхый булактарга кайрыла турган болсок, кыргыздар тууну асаба, байрак, желекке салыштырмалуу алда канча мурун колдонгондугунан маалымат ала алабыз. Маселен, Йакут Хамавинин “Мамлекеттердин сөздүгү” аттуу эмгегинде кыргыздар жөнүндө кабар берилет: “Андан кийин хирхиз деп аталган урууга келдик. Алар тааруу, күрүч, койдун, уйдун, эчкинин (төөнүкүнөн башкасы) этин жешет. Алардын сыйынуу үчүн ибадатканасы жана жазуу үчүн камыш калемдери бар. Алар акылдуулуктун жана зергектиктин ээси. Чырактын өзү өчмөйүнчө өчүрүшпөйт. Бир жылда бир нече майрамдашат. Алардын туусу көк”.2 Бул маалымат онунчу кылымдын башында жашап өткөн Абу Дулаф аттуу араб акынына таандык болуп дагы айтылып жүрөт.Кандай кимге таандык болгон күндө да бизге баалуулугу ал учурда кыргыздардын колдонгон “көк туусунун”барында.Мындан сырткары бул мезгилдерге чамалаш дагы бирбулакта “В VIII веке,часть западных кыргызов проникло в Среднюю 1.Дж.Купер. Энциклопедия символов. М., Золотой век. 1995, 357-362-б. 2.Ф.Вюстенфельд. Муджам III т. 1868, 449-б. Азию и обосновалось в долине Таласа. Здесь ими был создан бийлик, во главе которого стояла династия Кара-чоров. Наследия этого владения назвалось обңим именем тюрк. Цвет знамени в этом государстве был красным. Ча-Кольском памятнике также посвеңенном знатному кыргызу говорится “Я тутук Алого знамени”,1 - деп берилет. Демек, кыргыздар тууну байыртадан эле колдонуп келишкен жана анын өңү-түсүнүн ар кандай болушу биз жогорудагы белгилеген баалуулуктарга, алардын дүйнө таанымына, ишенимине байланыштуу болгон. Албетте, мындай бай тарыхый факты материалдар өзүнүн изин элдердин эпикалык жаратууларында калтырбай койгон эмес. Эгерде эпоско кылдаттык менен көз жүгүртүп көрсөк, анда: “Ак асаба туу менен, айгайлаган чуу менен” (С.О.II.102), “Бозала желек кызыл туу, Бой бойлогон ызы-чуу” (С.К.I.71), “Күлдү кыргыз аскери, Күйгөн оттой дүркүрөп, Кызыл айчык туу аштап” (С.О. II.96) ушундай мүнөздөгү бир катар саптарды жолуктурабыз, булардын мазмунунан биз албетте, тууну өзгөчө кагылышуу, казат маалында колдонулуучу символ катары кабыл алып, аны черө, кошуундун атайы белгиси деп кароого толук негиз бар деп түшүнөбүз. Бирок бул жаңылыш үстүрт түшүнүк. Себеби тарыхтын беттерин жакшылап барактасак, жогорудагы учурда тагыраак айтканда “согуштук демократия” доору өкүм сүрүп турган мезгилде “көчмөн кыргыздардын аскердик күчүнүн негизин куралдуу эл, уруулар түзүп турушканын”2 көрөбүз, демек жогорудагы туулар кошуун, черө же анын бир бөлүгүнө таандык символ катары каралбастан, тек гана уруу, кандыктардын символунун милдети аткарып жаткандыгына ынанышыбыз керек. Мунун ачык далили катары: