cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Айтым
Ошондуктан АЙТЫМ кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме –жеке беттешүүсү, “күч сынашуу”, поэтикалык эрөөлү. Айтышта акындын сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өөрчүтө билиши, көркөм ой-жүгүртүүсүнүн масштабы, кеңдиги, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз-өз ордуна коё билиши аныкталат. Ошондуктан АЙТЫМ алгач “саламдашуудан” башталган. Ушул мааниде “Барпы менен Жеңижоктун учурашуусун” мисалга келтирүүгө болот. Барпын саламынан кийин Жеңижок өзүнө мүнөздүү болгон куйкумдуу юмор аралашкан ыр саптарында Барпынын бир аз сынга алат да, төмөнкүдөй табышмак менен кайрылат:
“Балам, жүрөгүңө кол салып, Бир аз сени сынадым. Баятан берки сөзүмө, капа болбо чырагым.
Өйдө өтөт көк дөбөт, Бул эмине болучу? Ылдый өтөт көк дөбөт, Ал эмине болучу?!
Барпы бул табышмакка төмөнкүдөй жооп берет: "Өйдө өткөн көк дөбөт Амал болот Жеңижок. Ылдый өткөн көк дөбөт Шамал болот Жеңижок. Муну Барпы билбесе, Жаман болот Жеңижок!” Чоң акындын сыноосунан өтүп жаткан жаш акынга мындан да каймана, мындан да татаал “күн”, “дил” жөнүндөгү “табышмагын” берет. Барпынын акындык, ойчулдук керемети дал ушул тематикалык мотивде образды ачып берүүдө ого бетер аныкталат. Кыргыз оозеки поэзиясында Айтыштын классикалык үлгүсү катары Жеңижок менен Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүн көрсөтсө болот. Бул айтышта жер-суу, тоо-таш, жаратылыш көркү, аалам, ай-күн, жашоо-тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Ушундай тематикалык масштабдуулукка жараша ыр түзүлүшү, көркөм сөз каражаттары, ар түрдүү салыштыруулар, каймана сүрөттөөлөр, литотадан тартып гиперболага чейин, аллегориялык образдар – бардыгы кыргыз элинин турмушуна, каада-салтына ылайык негизделет.
Далай Айтыштарда жеңип чыккан патриарх акын Эсенамандын алдында күчкө толуп, поэтикалык ажары толук ачылып келаткан Жеңижоктун поэтикалык арааны алыстан көрүнүп, дагы канчалык алыска “чуркаары” далилденет. Анткени, бул жөн эле чечендиктин, көркөм сөздүүлүктүн, эпкелишкен уйкаштыктын айтышы эмес, баарынан мурда терең ойчулдуктун жана кайталангыс көркөм образдуулуктун табигый гармониясынан жаралган. АЙТЫМ Жеңижокко кайрылган тиадасында Эсенаман өзүнүн “акындык образын” сүрөттөйт. Эпикалык паралеллизмдин эң бийик деңгээлинде жаралган бул ыр саптарынын бир гана строфасы мындайча:
“Күлүгү болом жылкынын, Күкүгү болом ырчынын. Күлдү журттун ичинде, Күкүктөй сайрап турчумун.
Күүлөнүп келген ырчынын, Күрмөлтпөй тилин буучумун. Күүлөнгөн сендей жетимди, Күнөөлөп топтон куучумун”.
Эсенамандын зор акындык талантынан жаралган бул таамай тартылган образдарга ошолордун өздөрүнө гана теңтайлаш, маанилеш барабар келген элестүүлүк, курчтук менен жооп берүү күтүлөт. Жеңижок дал ошол образдык курулмаларды табат:
“Күлүгү болсоң жылкынын, Күнүгө тойго минбейби. Күкүгү болсоң ырчынын, Күүлөнсө кыргый тийбейби.
Бул ыр саптарында канчалык ирония менен юмор бар экенине карабастан, бири-бирин келекелөө, шылдыңдоо, кемсинтүү сезилбейт. Бул – нукура акындык дилден жаралган бийик образдык курулмаларга дал келген, маани жагынан да, сүрөттөө жагынан да конгениалдуу образдуулук менен жооп берүү, башкача айтканда айтым акындык “күч сынашуу”, жекеме-жеке поэтикалык эрөөл.
Колдонулган дабияттар.
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Кыргыз-Чек
Кыргыз-Чек (Кыргыз-Чек) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Мады айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 4 590 киши.
Ушкота (дарыя)
Ушкота — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Камсак дарыясынын оң жээгинен 66 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Альбштадт
Альбштадт (Albstadt) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Цоллернальб районуна карайт. Тюбинген административдик округуна тиешелүү. Калкы – 44056 (2013-ж.). Аянты – 134,41 км². .
Сол Кечь-Пель
Сол Кёчь-Пель — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кечь-Пель дарыясынын сол жээгинен 44 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кингфишер (Оклахома)
Кингфишер (Оклахома) (Kingfisher) — Оклахома штатынын Kingfisher округуна караган АКШ шаары.
Ташиев Жумагул Маатказы уулу
Ташиев Жумагул Маатказы уулу Карапа чебери. 1956-ж. Ат-Башы районундагы Кара-Коюн айылында төрөлгөн. Бишкек шаарындагы сүрөтчүлөр окуу жайынын колдонмо-жасалга бөлүмүн бүтүргөн. 1992-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Чебер-сүрөтчүнүн үлгү жасоодогу жердиги - топурак. Ага Өзгөндүн, Ивановканын кызыл топурагын, Украинанын ак топурагы менен Кара Кеченин ак топурагын арбын пайдаланат. Абалы топуракты торко электен өткөрөт. Эки-үч күнү чылап ачытып-кычытат. Аябай эзилгенден соң аны калыбына куят. Суусу соругуп, нымдалып, топурак ийине келет. Анан кол менен ийлеп, көркөм калыпка салат. Калып топурактын нымын соруп, акырын көмкөрсө, өзүнөн-өзү аңтарылып түшөт. Кургатып, мешине от жагып, 800°ка чейин ысытып, бышырат. Суугандан кийин аны боёп, кайра 1000-1200“ температурада ысытканда үлгү жалтырап чыгат. Мындан ар түрдүү чыгармалар жаралат. Ал үйгө илүүгө шартташкан интерьерге, кыз келиндердин жасалгалары ж. б. бедиздер. Анын «Таш табак», «Саймалуу таш», «Жыл сүрүү», «Тогуз коргоол» (анын ташы - коргоолдору үчүн жапайы жаңгакты Тогуз-Тородогу Саймалуу таштан терип келген), «Символикалар» («Умай эне», «Тумарча», «Түрк ата») сыяктуу эмгектери - жасалга буюмдары сатуу көргөзмөлөрүнө коюлуп, калк кардар түшүүдө. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1988-ж. Токтогулдун 125 жылдыгына карата прикладник сүрөтчүлөрдүн республикалык көргөзмөсү. «Кошой-Коргон», «Ит жолу», «Кептеш» аттуу үлгүлөрү менен катышкан; 1990-ж. Сүрөтчүлөрдүн республикалык көргөзмөсү. «Саймалуу таш», «Жер айдоо» деген эмгектери коюлган; 1991 ж. Сүрөтчүлөрдүн Москвадагы Бүткүл союздук көргөзмөсү. «Кептеш» деген иши коюлган; 1992  ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун сатуу көргөзмөсү. «Символикалар», «Тогуз коргоол», «Таш табак», «Саймалуу таш» деген үлгүлөрү менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Төмөнкү сюрюба (Кугарчин району, Башкыртстан)
Төмөнкү сюрюба — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Максют айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 2 киши. Почта индекси — 453345, ОКАТО коду — 80238845013.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тапаева Гүлай
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Бурма-Суу
Бурма-Суу — Кыргызстандын Ысык-Көл облусун Ак-Суу районундагы айыл. Челпек айыл аймагына кирет.
Кундаштыруу
Кундаштыруу – биржада чет өлкө валюталарынын, баалуу кагаздардын (акция менен облигациялардын) же товар бааларынын курсун аныктоо; баалуу кагаздар менен товарлардын биржада жүгүртүлүшү; баалуу кагаздардын, чет өлкө валюталарынын, товарлардын биржалык курсу жөнүндөгү ырасмий жарыя. К. адатта товардык, фондулук же валюталык биржалардын атайын органдары (К. комиссиясы) тарабынан жүргүзүлүп, товарлардын дүң баасы, баалуу кагаздардын (акциялар менен облигациялардын), чет өлкө валюталарынын курсу боюнча биржа бюллетенине жарыяланат. Биржадагы К-га экономикалык жактан кыйла күчтүү болгон акционердик коомдордун гана чектелүү сандагы баалуу кагаздарына жол берилет. Ал эми чет өлкө валюталарынын курсу мамлекеттик органдар тарабынан белгиленет.
Байкашка-Терек
Байкашка-Терек (Байкашка-Терек) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Аксы районундагы айыл. Авлетим айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 418 киши.
Күндөлүк субэсеп
Күндөлүк субэсеп – аны андан ары аккумляциялоо максатында, келип түшкөн каражаттарды эсепке алуу үчүн коомдук уюмдардын, фонддордун жана бюджеттик мекемелердин банктарда ачылуучу субэсеби.
Паньшиха дарыясы (Бурла куймасы)
Паньшиха (Солоновка) — Орусиядагы дарыя. Новосибирск облусу, Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Бурла дарыясынын сол жээгинен 442 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чоң Тополь көлү бассейндери жана Бурла дарыяларынын. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Обь жана Иртыш дарыяларынын аралыктарындагы агынсыз аймак.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ури-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чимжуль дарыясы
Чимжуль — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын оң жээгинен 1458 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Буроо
Буроо — бир учунда бөркү, экинчи учунда бурама буралуучу сайы бар өзөк түрүндөгү бириктирме тетик. Стандарттуу буроонун узундугу 14–300 мм, диаметри 6–48 мм болуп жасалат. Пайдубал Бурма-Суусу (түп Бурма-Суусу), кергич Бурма-Суусу, үстү ачылма Б., кулпулама буроо деген түрлөрү бар.
Асанчек, Кара-Суу району
Асанчек (Асанчек) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Мады айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 5 501 киши.
Сол Лагорта
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Баш айланма
Шарты
Оюнчулардын саны 10—20 киши.
Оюн аянтчада, талаада өткөрүлөт.
Оюнда чыбыктар, таякчалар колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюндун 2—3 жетекчиси шайланат. Дубалга же короого эки бирдей тегерек сызылат, алардын аралыгы 5—6 м. келет. Дубалдан 10—15 м. аралыкта жерге дагы эки диаметри 1 м, болгон тегерек сызылат, оюнчулар топторго бөлүнүшүп оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Куэй (Оклахома)
Куэй (Оклахома) (Quay) — Оклахома штатынын Pawnee округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 47 киши. Болжолдуу аянты - 0.5 км². FIPS коду — 40-61450.
Хмелевка (Чоң Суруша куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сок дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Баш айланма
Оюндун баяны
Жерде сызылган тегеректерге ар бир топтон бирден оюнчу кезеги менен чыгып сол колу менен оңкосунун астынан оң кулагын, оң колу менен чыбыкты кармап эн кейип чыбыгынын учун жерге тийгизип 5—6 жолу тегеренип, кайра түздөнүп, дем албастан дубалга барып, чыбыгы менен тегерекке бир жолу сайып тийгизгенге аракеттенет. Андан кийин колун бошотуп ар ким өз ордуна барып турат. Оюн каалаган убакытка чейин уланат. Оюндун шартын так аткарган ар бир оюнчу, топтун оюнчулары, жеңүүчүсү болот.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, аракетти бирден ашык кайталоого, кулактарды коё берүүгө, токтоп дем алып, кайра баштоого болбойт.
Методикалык көрсөтмө
Тегеректердин көлөмү, аспаптар бирдей болушу керек.
Педагогикалык мааниси
Шамдагайлыкка, денени түз кармоого үйрөтөт.
Тотуя
Тотуя — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Ырыс айыл аймагына кирет. Райондун борбору ― Сузактан 6 чакырым түштүк - чыгыш тарапта. Жалал-Абад шаарынан 8 чакырым. Орто мектеби, маданият үйү, китепканасы бар.
Калкы
Калкы - 992 (1979); 2 427 киши (2009).
Күнөөсүз зыян келтирүү
Күнөөсүз зыян келтирүү – эгер жосун жасаган адам өз аракетинин (аракетсиздигинин) коомдук коркунучтуулугун аңдап билбесе, билүүгө тийиш болбосо же аңдап билиши мүмкүн болбосо же анын коомдук коркунучтуу кесепеттерин баамдай албаса жана иштин жагдайлары боюнча аларды баамдоого тийиш болбосо же баамдашы мүмкүн болбосо жосун күнөөсүз жасалган деп табылат.
Буроо-мык
Буроо-мык – мыктын жыгач тетиктерди бекитүүчү түрү. Ал жыгачка жакшы буралыш үчүн конус түрүндөгү жана бетинде бурама сайы бар өзөкчө түрүндөгү тетикти элестетет. Буроо-мыктын бөркү 6 кырдуу же (көбүнчө конус сымал) жумуру, бураманы ачуучу же бекитүүчү аспап (отвертка) үчүн жылгалуу болот.
Авлетим
Авлетим (мурдагы аталышы Афлатун) — Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айыл. Авлетим айыл аймагынын курамына кирет жана акимий борбору. Итагар суусунун боюнда, Бозбу-тоонун түндүк-чыгыш этегинде, деңиз деңгээлинен 1110 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кербен шаарынан 24 км түндүк-чыгыш тарапта. Шамалды-Сай темир жол бекетинен 90 км.
ААББТ коду — 41703 211 808 01 0.
Тарыхы
1922-ж. отурук
Инфратүзүмү жана экономикасы
Калк негизинен дыйканчылыкта, мал чарбасында, токойчулукта эмгектенет, жай мезгилинде тургундар дан куурай (кожагат) терип сатуу менен күз мезгилде жаңгак терип сатуу менен киреше табышат. Айылда "Улуттук даам — Аксы бешбармагы" азык-түлүк маркасынын филиалы ишин жүргүзөт. Орто мектеп, оорукана, китепкана, 2 мончо, 4 тегирмен, май чыгаруучу цех, токой чарбасынын кеңсеси, жыгаччылык цехи, 2 ашкана, базар бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Альдинген
Альдинген (Aldingen) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Тутлинген районуна карайт. Фрайбург административдик округуна тиешелүү. Калкы – 7311 (2013-ж.). Аянты – 22,17 км². .
Күнчыгым
Күнчыгым – эмгек укугундагы кызмат милдеттерин аткаруу үчүн туруктуу жашаган жеринен сырткары жерде жашагандыгына байланыштуу кошумча чыгымдар.
Дерес-Сай
Калкы
Калкы - 920 киши.
Утка-Ты-Вис
Утка-Ты-Вис — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын сол жээгинен 173 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Башы менен турмай
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада, бөлмөдө өткөрүлөт.
Оюндун баяны
Ар ким өз кезеги келгенде, маңдайларын жерге коюп, эки колу менен жерге таянып, көпкө чейин турууга аракеттенет. Оюн каалаган убакытка чейин уланат. Башына бат тура калып, тең салмагын жоготпой сактап көпкө тура алган оюнчу, жеңүүчү болот.
Оюндун башка түрү:
Оюндун эрежеси
Бир бирине жакын турууга, тоскоолдук кылууга, жардам берүүгө, тең салмагын жоготкондон кийин кайрадан аракетин кезексиз улантууга болбойт.
Методикалык көрсөтмө
Оюнчулар аянтчадан бири бирине тоскоолдук кылбастан, кеңири жайгашышы керек. Оюн өткөрүлүүчү жер жумшак, таза, ыңгайлуулугу талапка ылайык.
Педагогикалык мааниси
Тең салмакты сактоого, чыдамкайлыкка үйрөтөт.
Старица Карасук дарыясы
Старица Карасук — Орусиядагы дарыя. Новосибирск облусу, Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Карасук дарыясынын сол жээгинен 162 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чоң Тополь көлү бассейндери жана Бурла дарыяларынын. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Обь жана Иртыш дарыяларынын аралыктарындагы агынсыз аймак.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Митоз
Митоз (гр. mitos - жип) - түз эмес бөлүнүү, эукариоттук клеткалардын негизги бөлүнүү жолу. М-дун биологиялык мааниси - генетикалык бирдей баалуу клеткаларды жана алардын бир катар клеткалык муундарда сакталышын камсыз кылуучу, жаш клеткалардын ортосундагы редупликацияланган хромосомалардын бирдей бөлүштүрүлүшү. М. бир нече стадиялардан: профаза, прометафаза, метафаза, анафаза жана телофазадан турат. Булардын ичинен эң узак биринчи жана акыркы стадиялар. Профазанын мүнөздүү белгилери - хромосомалардын жыйналышы, ядрочолордун бөлүнүшү, транскрипциянын активдүүлүгүнүн төмөндөшү (профазанын аягында РНКнын синтези токтойт) жана бөлүнүү түйдөгүнүн калыптанышынын башталышы. Бөлүнүү түйдөгү центриолдордун катышуусунда же аларсыз эле митоздук аппаратты пайда кылуу аркылуу келип чыгат. Прометафаза ядронун чел кабыгынын бөлүктөргө ажырашынан жана алгачкы ядронун зонасына тиешелүү клетканын борбордук бөлүгүндө хромосомалардын иретсиз кыймыл-аракетинен башталат. Жабык М-до ядронун чел кабыгы М-дун бүт жүрүшүндө сакталат. Метафазада бөлүнүү түйдөгүнүн калыптанышы аяктайт. Кыймылсыз хромосомалар экватордук эбелекти пайда кылуу менен түйдөктүн ортосунда кырка тизилишет. Интерфаза менен салыштырмалуу, белоктун синтези 20-30 % төмөндөйт. Анафаза М-дун эң кыска стадиясы. Хромосомалардын түгөй (сестринские) бөлүнүүсү жана клетканын карама-каршы уюлдарына ажырашы менен мүнөздөлөт. Телофаза хромосомалардын кыймыл-аракетинин тыюлуу учурунан, жаш ядролордун жаңыдан түзүлүшү (хромосомалардын активдешүүсү жана спиралынын жандырылышы, ядролук чел кабыктын пайда болушу, ядрочолордун калыптанышы), бөлүнүү түйдөгүнүн бузулушу, энелик клетканын эки жаш клеткаларга бөлүнүшү жана Флемминг денечесинин калдыгынын (жаныбар клеткаларында) пайда болушу менен байланышкан процесстердин аягына чейин созулат. Цитотомиянын (телофазада клетканын экиге бөлүнүшү) аягында клеткаларда кийинки клеткалык циклдин G1 - мезгили менен башталуучу интерфаза башталат.
Аль-Кинди
Аль-Кинди (араб. أبو يوسف يعقوب إبن إسحاق الكندي‎‎, англ. Abū Yūsuf Yaqūb ibn Ishāq al-Kindī; 801—873-ж. жакын ченде) — биринчи араб тилдүү ири философ, аны «арабдардын философу» деп аташкан. Ал өзүнөн мурдагы илимдин жана байыркы грек философиясынын жетишкендиктерин — Птолемейдин, Евклиддин, Аристотелдин жана башкалардын эмгектерин жакшы окуп-үйрөнөт. Ал мындай деп жазган: «Акыйкат кайдан гана келбесин биз аны жактыруудан жана аны кабыл алуудан уялбашыбыз керек». Акыйкат менен эч кимди кемсинте албайсың, тескерисинче, акыйкат ар кимди асыл сезимге бөлөйт» IX—XIV кылымдардагы орто жана жакынкы чыгыш өлкөлөрүнүн ойчулдарынын тандалган чыгармалары.
Мисалы: 1961. 59-б]. Ал мутализиттерге жакын болгон. 200дон көбүрөөк чыгарма жараткан, атап айтканда «Биринчи философия жөнүндө», «Беш негиз жөнүндө китеп» деген эмгектерди жазган.
Аль-Кинди философияны табият илим-билимдери менен тыкыс байланыштырган жана кимде ким философия менен алектенгиси келсе ал математиканы милдеттүү түрдө билиши керек деген ишенимде болгон. Философия — баардык нерселер жөнүндөгү билим деп эсептеген Аристотелдин жолун жолдоп, философияны рационалисттик тургудан талкуулайт. Аль-Кинди Аристотелдин чыгармаларынын котормочусу жана анын пропагандисти. Ал материя жана форма жөнүндөгү окууда Аристотелдин жолун жолдойт, бирок ал материянын маанисин көбүрөөк баса белгилейт жана аны башкы негиз катарыңда карайт: «Материя дегенибиз ушундай, эгерде ал жок десек анда башкалар да жок болот, бирок эгерде башкаларды жок десек материя андан жок болуп кетпейт» [Ошонун өзүндө. 110 б.].
Маалымат булактары
[http://bizdin.kg/books/item/178-philosofy Блинников Л.В. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Бешбармак
Бешбармак — майда тууралган эттен  жасалган  кыргыздын эң сый тамагы. Бышкан эт тууралып, эттин сорпосуна бышырылган кесме жана майлуу чык (тууралган пияз, калемпир, майлуу сорпо) аралаштырылып бешбармак жасалат. Этти майда тууроо ― улууларды, карыяларды сыйлоо. Бешбармактын алдында устукан тартылат.
Бешбармак бардык малдын (жылкы, уй, кой, топоз, эчки) ошондой эле кийиктин (аркар, кулжа, бугу, элик) жаңы союлган же сүрсүтүлгөн этинен жасалат.
Эт тууроо
Эт тууроо – атадан балага келаткан өнөр. Муну көбүнчө жигиттер аткарат. Эт туураган адамдын бычагы мокок болсо, эт майда тууралбай, эт туураган адамды бушайманга салат. Эгерде дасторкондо отурган жаш адам эт туураганды билбесе, "атасы үйрөткөн эмес да" деген сөздөр анын атасынын атына шек келтирет. Тууралчу эт жик-жиги менен сол колго кармалып, ыңгайына карай тууралат. Майда тууроо, албетте, кары-картаңдарды сыйлап, аларга эт жегизүү үчүн.
Нарын
Бышкан этти майдалап туурап, чык куйган тамак. Ага кесме кошулбайт. Наарын үчүн эт кырылып күл майдаланып, бөртүлүп же куш тил, бөрү тил, жапырак, уй тил сымал тууралат. Нарын кыргыз элинин илгертен эле сый тамагы болгон. "Манас" эпостогу нарын жөнүндөгү маалыматтар анын байыркы тамактардан экендигин айгинелейт: «Туу байталдан сойдуруп, Туурап нарын койдуруп» (СО, 4.87). Кесме кошулган наарын азыр бешбармак аталып жүрөт.
Кызыктуу факт
11-мартта 2018-жылы Бишкекте 1464 кг бешбармак, 117 метр чучук даярдалды. Бешбармак Гиннес рекорд китебине кирди.
Булактар
Манас энциклопедия II., Манастын сюжети – ярупа. Бишкек, 1995
Мейоз
Мейоз (гр. meiosis - азаюу) клетканын жетилүүсү, бөлүнүүнүн өзгөчө ыгы, натыйжада хромосомалардын санынын азайышы жана диплоиддик абалдан гаплоиддик абалга өтүүсү жүрөт; жыныс клеткаларынын өөрчүү процессинин негизги звеносу. Мейоз В. Флемминг тарабынан (1882-ж.) жаныбарларда ачылган. Э. Страсбургер 1888-ж. өсүмдүктөрдүн хромосомаларынын санынын азайышын байкаган. Мисалы, ДНКнын репликациясынан кийин, премейоздук интерфазада жүрөт. Ал гендердин чукул, бири-бирин көзкарандысыз рекомбинациясын камсыз кылат. Мисалы, ДНКнын санынын эки эселениши бир жолу өтүүчү, ядронун эки ырааттуу бөлүнүүлөрүнөн турат. Мейоздун эки ырааттуу бөлүнүүүлөрүнүн ортосунда интеркинеза стадиясы өтөт жана хромосомалардын санынын азайышы менен коштолот. Мында биринчи бөлүнүүдө бир биваленттерде гомол. хромосомалар ажырайт, ал эми башкаларда хроматоиддер ажырашат; экинчи бөлүнүүдө тескерисинче, биринчи биваленттерде хроматоиддер, ал эми башкасында гомол. хромосомалар ажырайт.
М-дун биринчи бөлүнүүсүн айырмалоочу өзгөчөлүгү татаал жана эң эле көпкө созулган фаза - профаза I саналат. Профаза I-5 стадияда өтөт:
1) Лептотена (ичке жиптердин стадиясы) - хромосомалардын жыйналышынын башталышы, негизинен митоздун алгачкы профазасына окшош, бирок ичкерээк хромосомалары жана ири ядролору менен айырмаланат.
2) Зиготена (жиптердин аралашуу стадиясы) - гомол. хромосомалардын жакындашы жана конъюгациянын башталышы; аягында анын бардык гомологдору биваленттерге биригет.
3) Пахитена (жоон жиптердин стадиясы) - кроссинговер процесси жүрөт.
4) Диплотена (кош жиптердин стадиясы) - гомологдордун өз ара түртүлүшүүсүнөн жана хиазмалардын пайда болушунан башталат; көпчүлүк организмде диплотенада хромосомалардын андан ары спиралдануусу жана ядрочолорунун санынын азайышы жүрөт.
5) Диакинез (кош жиптердин обочолонуу стадиясы) - хиазмалардын санынын азайышы жана биваленттердин олуттуу тыгыздуулугу мүнөздүү.
Прометафаза Iде ядронун чел кабыгы бөлүктөргө ажырайт жана бөлүнүү түйдөгү калыптанат. Метафаза I стадиясында биваленттер түйдөктүн ортосунда бир кырка тизилет да, экватордук эбелек пайда болот. Анафаза I гомол. хромосомалардын жана хроматоиддердин клетканын карама - каршы уюлдарына жылышы башталат. Телофаза I жана интеркинез көпчүлүк клеткаларда өтөт, бирок дайыма сөзсүз түрдө эмес.
М-дун экинчи бөлүнүшүн шарттуу түрдө төмөнкү стадияларга бөлүнөт: профаза II, прометафаза II, метафаза II, анафаза II жана телофаза II. М-дун эки ырааттуу бөлүнүүлөрүнүн натыйжасында алгачкы бир диплоиддик клеткадан төрт гаплоиддик, генетикалык ар түрдүү клеткалар келип чыгат.
Таманбаева Кабийра
Таманбаева Кабийра Саймачы жана оймочу. 1934-ж. Чүй районундагы Он-Бир-Жылга айылында төрөлгөн.
Орто билимдүү. Чон-Алайдагы Күлчө, Kopyмду, Сабай мектептеринде кызыл үйчү (китепканачы), кийин колхоздо эмгектенген. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Кабийра оймочу катары көбүнчө «куш оюмду» ич ара айкалыштырууда жогорку чеберчилиги баамдалат. Мында төрт оюм биригип бир табакчаны түзүп, ал табакчалар үзүл-кесилсиз биригип, алардын аралары төп айкалышат. Уз көбүнчө кочкул кызыл (ток кызыл), кочкул көк (ток көк) өңдөрдү тандайт. Ортолук оюму жалаң «куш канат оюмунан» тургандыктан «аламыч» түшпөй, «милте» (ыскыт) басылгандыктан, ал кыргыздын кызыл шырдагынын энин алган. Жэзк оюму үчүн «жагалмай канат оюмун», «ит куйрук оюмун» арбын пайдаланат. «Жагалмай канат оюмунун» үстүн карга тырмактатып же байчечекейлетип, мүйүздөнтүп берет. Жогорудагыдай оюмдарды ич ара сарысаптап берүү, аларга боёк тандоо анын аяк кап, «текче», «күзгү кап» өңдүү буюмдарына да мүнөздүү. Мында оюмга чалывгав, түйүлгөн тор чачыктар селкилдеп, жарашык берет жана үндөшүп турат. Кабийранын саймачылыгы да өзүнө таандык. Колориттик артыкчылык берет. Кемсел, чыптама, кош этек, белдемчи өңдүү нарктуу кийим кечектерди бычып-тигет. Аларга көркөм көчөт түшүрүүдө кызыл жипти саймачылыктын каны катары карайт. Анда үстүнөн «мүйүз оюмуна» «карга тырмак оюмун» түшүрөт. Ал эми туш кийиз, күзгү кап, текче сыяктуу салттуу буюмдарынын көркөм көчөтү башкачараак чечилет. Мында ток сарыны (коюу сары) өңдү чечүүчү түс катары карайт да, өзүнүн саймачылык жүзүн ушул өң аркылуу көрсөтүүгө дилгир. Ал «жылдызчаланган элести» кадимки мал чарбачылыктан пайда болгон оюм-көчөттөргө айкалыштырат. Түшүрүлгөн көркөмдүктөрдүн жердик бетине жутулбай, ачык, даана, так болушуна аракеттенет. Оймочулугу, саймачылыгы, бычмачы-тикмечилиги өз ара жупташып, бул өнөрлөрдү тең тизгинде алып баратканы анын уздугун бийиктете көрсөтөт. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Сайма буюмдары үчүн Райкомдун жана Райаткомдун диплому; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Шырдагы, туш кийизи үчүн райкомдун жана райаткомдун диплому, Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамоталары; 1989 ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзун уюштуруу курултайына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү. Шырдагы, туш кийизи үчүн ЭЧЖРКнүн III даражадагы диплому, медалы; 1990 ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Кийиз, сайма буюмдары менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Шалаболка дарыясы
Шалаболка — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын оң жээгинен 1789 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Амилазалар
Амилазалар - гидролазалар классына кирген ферменттер, запастагы полисахариддердин (крахмал, гликоген) ажыроо реакциясын катализдейт. Жаныбарларда шилекей жана уйку бездери бөлүп турат. Ошондой эле өсүмдүктө (өнүп кеткен дандар) жана микроорганизмдерде белгиленген. Полисахараиддердин a (1,4) байланыштарды a - амилаза ажыратат. b - амилаза полимердин четтеги мальтозанын калдыктарын бөлүп турат. Амилазаларды пиво алуучу, спирт чыгаруучу, нан бышыруучу өнөр жайларда пайдаланат.
Шалаболка дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сол Парнока-Ю
Сол Парнока-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Парнока-Ю дарыясынын сол жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Купон
Купон (УПАЙ) (фр. coupon  – кесилүүчү талон) – көрсөтүлгөн мөөнөтү келгенде белгилүү бир өлчөмдөгү акча каражатына карата пайызын алуу укугун берген кесилген талон түрүндөгү баалуу кагаздын бир бөлүгү. К. адатта облигацияга тиркелет, кээде өзалдынча сатып алынат же сатылат. Кандай болгон күндө да, К. өзү тийиштүү болгон жана тийешелүү дарек-дайынды камтып турган облигацияга далдаштырылууга тийиш: карызкор фирманын аталышы, облигациянын аталышы менен номери, төлөй турган банктын аты, упай өлчөмү, катар номери, жарактуулук мөөнөтү.
Туембет (Кугарчин району, Башкыртстан)
Туембет — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Максют айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 142 киши. Почта индекси — 453346, ОКАТО коду — 80238845014.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Хорошенькая (дарыя)
Хорошенькая — Орусиядагы дарыя. Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАС/Волга/1429/62 орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сок дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Клэвлэнд (Оклахома)
Клэвлэнд (Оклахома) (Cleveland) — Оклахома штатынын Pawnee округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3 251 киши. Болжолдуу аянты - 6.7 км². FIPS коду — 40-15350.
Купондук баракча
Купондук баракча – дивиденд же пайызын алуу үчүн анын ээсине бир бөлүгү айрылып бериле турган баалуу кагаздардын (акциянын же облигациянын) бир бөлүгү. К. б. төлөө мөөнөтү көрсөтүлгөн айрым упайлардан турат. Мөөнөтү келери менен тийешелүү упайлар айрылып, баалуу кагаздарды чыгарган акционердик коомдорго же өкмөткө же акционердик коомдордун же өкмөттүн тапшырмасы боюнча упайларды төлөй турган банкка төлөө үчүн тапшырылат.
Жоош, Кара-Суу району
Калкы
Калкы - 1 570 киши.
Тайчик уулу Көпөс
Тайчик уулу Көпөс (1900-1982) — зергер. Нарын өрөөнүндөгү Эки-Нарында төрөлгөн. Атактуу Айтмамбет устанын чөбөрөсү. Чеберчилигин эрте баштаган. Устачылыкты агасы Осмондон үйрөнгөн. Кийин Нарын районунун Ленин атындагы колхозунун устаканасын кармаган. Көпөс учурунда күмүш буюмдарынан сырткары кара темирчиликти ийине келтирген. Анын тулга, үч мара, депкир, кычкач, бычак өңдүү буюмдарынан сырткары каңдаган, % даган, жалаткан, кепшерлеген идиш-аяктары айыл ичинде сакталган. Патефон жасаган. Кадимки фанерадан же жыгачтан жонуп тегиздеп, патефондун сандыгына узанган. Анын пружинасы үчүн чалгынын мизин чыңап, аны ширелге ороп олтуруп, өз ийине келтирген. Көпөс уста темир тегин жана анын ички касиеттерин, баарынан да аларды сугарууну, талтоону, ширетүүнү мыкты билген. «Көлөс устадай темир комуз жасоо чанда гана усталардын колунан келээр эле», - дейт шекити Мамбетов Асанакун. Көпөс кийин жалаң ат жабдыктарын кармаган. Анын шөкөттөрү менен сынпостору эки-нарындык моңолдор элине гана таандык өзүнчө түспөлдү түзүп, уста ошол бабаларынын салттуу өнөрүн изден тайбай улаган чебер катары эли-журтуна таанылган. Ал шөкөттөрүн куйма аркылуу жасаган. Көнгө, булгаарыга наар түшүргөн, шири идиштерине чийме-сынпос берген. Мындай касиет Дөөтүнүн кан жолун билдирген.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Купюра
Купюра (АКЧАЛЫК) (фр. coupure ,  couper  – кесүү, кесип салуу):
КОНМЕБОЛ
КОНМЕБОЛ (CONfederacion sudaMEricana de FutBOL, Түштүк-Америка футбол конфедерациясы же КОНМЕБОЛ) Түштүк Америка футболун башкаруучу уюм. Кээде CSF аббревиатурасы да колдонулат.
Континенттеги футбол түзүмдөрүн борборлоштурууну самаган уругвайлык Эктор Гоместин жардамы менен 9-июль 1916-жылы түзүлгөн. Биринчилерден болуп Аргентина, Бразилия, Уругвай жана Чили мамлекеттери мүчө болушуп, Түштүк Америкада биринчи турнирди өткөрүүгө жетишишкен, ал турнир Буэнос-Айресте өтүп Аргентинанын эгемендүүлүгүн майрамдоого туш келген. Ошентип, ал турнирде КОНМЕБОЛ негизделген. Кийинчерээк бул турнир биринчи Америка Кубогу аталышын алып, андан соң материктин калган көпчүлүк өлкөлөрү уюмга кошулушкан (Гайана, Суринам жана Француз Гвианасы КОНКАКАФтын мүчөлөрү).
Азыркы учурда КОНМЕБОЛ ФИФАга кирет, аймактагы футболду өнүктүрүүну жана турнирлерди уюштурууну көзөмөлдөйт. Уюмдун штаб-квартирасы Парагвайдын Луке шаарында жайгашкан (Асунсьондон 17 км чыг.-түн.-чыг. карай). Президенти Эухенио Фигередо.
КОНМЕБОЛ турнирлери
Турнирлердин толук тизмеси:
ДЧ катышуулар
Дүйнө чемпиондуктарына тандоодон өткөн өлкөлөрдүн тизмеси. Чемпион калың шрифт менен белгиленген.
Жалпы катышуулар
Президенттеринин тизмеси
КОНМЕБОЛ президенттеринин тизмеси:
Бурулча Осмонбек кызы
Бурулча Осмонбек кызы (1840, азыркы Ысык-Көл району, Өрүктү айылы – 1916, Каркыранын белинде) – темир комузчу. Атасы чоң мүнүшкөр, энеси ооз комузчу, кошокчу болгон. Эл оозунда калган сөздөргө караганда бурулча темир комуз кагуу менен гана чектелбестен, ырчы, өтө шайыр, оюн-зоок уюштурууга шыктуу болгон. Темир комузда «Турумтай», «Булбул», «Так теке», «Керме-Тоо» сыяктуу күүлөрдү чебер аткарган. Өзү «Бурулчанын селкинчек», «Кош кайрык», «Бурулчанын ой селки» сыяктуу күүлөрдү чыгарган. Бул күүлөрдү К. Орозов, Ы. Туманов жана башка комуз үчүн иштеп чыгышкан.
Жердеги шакекти тиштеп алмай
Шарты
Оюн аянтчада, бөлмөдө өткөрүлөт.
Оюнда шакек колдонулат.
Оюндун баяны
Ар ким өз кезеги келгенде эки колун артка кылып эңкейишиң жердеги шакекти тиштеп алууга аракеттенишет. Оюн, каалаган убакытка чейин уланат. Тең салмагын жоготпой шакекти жерден бат тиштеп алган оюнчу жеңүүчү болот.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, жардам берүүгө, тең салмагын жоготкондон кийин, аракетин кайрадан кезексиз улантууга болбойт. Педагогикалык мааниси. Ийилчектикке тарбияланат, тең салмакты сактоого, кыймылдарды так аткарууга үйрөтөт.
Аяккы уйкаш
Аяккы Уйкаш – уйкаштыктын ыр жолунун эң аягында келиши. Кыргыз поэзиясына көбүнчө ушундай уйкаштык мүнөздүү Мисалы,
(Б. Сарногоев)
Хала-Тальбей (дарыя)
Хала-Тальбей — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Хуута дарыясынын сол жээгинен 31 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаңгактуу-Булак
Жаңгактуу-Булак — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айыл. Авлетим айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 318 киши.
Альманнсвайлер
Альманнсвайлер (Allmannsweiler) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Биберах районуна карайт. Тюбинген административдик округуна тиешелүү. Калкы – 292 (2013-ж.). Аянты – 4,10 км². .
Куралдуу козголоң
Куралдуу козголоң – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган конституциялык түзүлүш негиздери менен мамлекеттин коопсуздугуна каршы кылмыш. Бул мыйзамдарга ылайык, конституциялык түзүлүштү зордукка салып өзгөртүү же КРдин аймактык бүтүндүгүн бузуу максатында К. к-го катышкан уюмдар менен анын жигердүү катышуучулары жоопко тартылат.
Клинтон (Оклахома)
Клинтон (Оклахома) (Clinton) — Оклахома штатынын Custer округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 9033 киши. Болжолдуу аянты - 24.335402 км². FIPS коду — 40-15400.
Чуман дарыясы (Бурла куймасы)
Чуман — Орусиядагы дарыя. Новосибирск облусу, Алтай крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Бурла дарыясынын оң жээгинен 168 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 70 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ийри-Суу айыл аймагы
Ийри-Суу айыл аймагы — Кыргыз Республикасынын Ош облусунун Өзгөн районундагы айылдык аймак. Курамында 7 айыл бар.
Деңиз деңгээлинен 1285 метр бийиктикте жайгашкан. Айылдык аймак Өзгөн шаарынан 23 чакырым, Кара-Суу темир жол бекетинен 69 чакырым алыстыкта жайгашкан. Айыл аймагында 4 орто, 3 башталгыч мектеп, 1 кичи футбол аянтчасы, оорукана, ФАП, ветеринардык дарыкана, май куюучу жай жана 11 мечит бар.
Бурханов Шүкүр
Бурханов Шүкүр (15. 9. 1910, Ташкент – 14. 8. 1987, ошол эле жер) – өзбек актёру, СССР эл артисти (1959), Өзбек ССР Хамза атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1964). 1928-ж. Өзбек мамлекеттик драма театрынын (азыркы Хамза атындагы театр, Ташкен) труппасына кирген. Ш. Бурхановдун сахналык ишмердиги 1928-ж. башталган. Актёрдун чыгармачылыгы көп кырдуу: ал психологиялык жактан татаал, ошондой эле курч сатираны, романтикалуу жана драмалык образдарды түзгөн. Аткарган ролдору: Гулям (Яшен, «Сыймык жана сүйүү»), Гафур (Хамза, «Бай жана батрак»), Фархад (Хикмет, «Сүйүү жөнүндө легенда»), Брут (Шекспир, «Юлий Цезарь»), Эдип (Софокл, «Падыша Эдип») жана башка Кинофильмдерге да тартылган: Карабатыр («ТахирЗухра»), Улугбек («Улугбектин жылдыздары»), Ялантуш («Азиянын үстүндөгү бороон») жана башка Б. орден жана медалдар менен сыйланган.
Куралдуу колсалуу
Куралдуу колсалуу – мамлекеттин жеке жана жармакташ коргонууга негиз түзүүчү (БУУнун Уставынын 51-ст.) биринчи болуп (БУУнун Уставына карабастан) куралдуу күчтү колдонуусу. К. к-ну түзүүчү аракеттер алкагы 1974-жылкы «Баскынчылыкты аныктоонун» 3-статьясында камтылып (кара:Агрессия), ага тикелей баскынчылык, кыйыр баскынчылык, баскынчылыкка катышуу деген түшүнүктөр киргизилген. Ошентип, К. к-га жол ача турган аракеттер бир эле учурда БУУнун Уставынын 39-статьясындагы баскынчылык актысы деген түшүнүктү билдирет.
Аденилатциклаза
Аденилатциклаза - лигаза классынын ферменти. Жандуу клеткалардын цитоплазмалык мембранасында жайгашкан. АТФтен циклдүү 3',5' аденозилмонофосфаттын (ЦАМФ) пайда болушун катализдейт:
АТФ  ЦАМФ + ФФн
Ферменттин активдүүлүгү гормондор аркылуу иретке салынат. Адреналин, глюкагон жана гипофиздин кээ бир гормондору активдештирет, инсулин менен простогландиндер аденилатциклазаны басат. А. көп клеткаларда, өзгөчө боор клеткаларында, цитоплазмалык мембранада кездешет.
Сол Фома-Ю
Сол Фома-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Фома-Ю дарыясынын сол жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Чабутак (дарыя)
Чабутак — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Буртя дарыясынын сол жээгинен 51 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Каарман, Кара-Суу району
Каарман, Кахраман — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Мады айыл округу составына кирет. Ош Өзгөн автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 980 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Суу шаарынан 29 км түштүк-чыгыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 12 км. Калкы 3022 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб, бар.
Калкы
Калкы - 3 107 киши (2009).
Жөө оодарыш
Шарты
Оюнчулардын саны 4—10 киши.
Оюн аянтчада, талаада, спорттук бөлмөдө өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу
Катышуучулар экиден болуп, алардын бирөөлөрү «аттардын» экинчилери «атчандардын» ролдорун аткарышат.
Оюндун баяны
«Атчандар» «аттарына» минип, бири бирин түртүшүп, тартышып тең салмактарынан чыгарышып «атчандарды», «аттарынан» оодарып түшүрүүгө аракеттенишет. Андан кийин оюнчулар ролдору менен алмашышып оюнду, каалаган убакытка чейин улантылышат. Көп жолу атаандаштарын тең салмактарынан чыгарышып оодарып жыгылышкан оюнчулар жеңүүчү болот.
Оюндун эрежеси
Бири биринин кийимдеринен, кулак мурундарынан, чачтарынан кармоого, урууга, тебүүгө, «аттардын» жолун тосууга, муунттурууга жол берилбейт.
Педагогикалык мааниси
Күч, чыдамкайлык, шамдагайлыкка. тарбияланат, тең салмакты сактоого, чечкиндүүлүккө үйрөтөт.
Мрак (Кугарчин району, Башкыртстан)
Мрак — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Мрак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 8333 киши. Почта индекси — 453331, ОКАТО коду — 80238850001. нобай
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Абдулла Арипов
Арипов Абдулла Нигматович (Oripov Abdulla Nigʻmatovich) — 1961-жылы 24-майда Ташкент шаарында төрөлгөн, (Өзбек ССРи, СССР) — Өзбекстандын мамлекеттик ишмери, 2016-жылдын 14-декабрнан тарта, Өзбекстандын 4-чү премьер-министри.
Мыскал Өмүрканова
Мыскал Өмүрканова (1915, Жумгал өрөөнү, Баш-Кууганды айылы — 25.12.1976, Бишкек) — Кыргыз совет эл ырчысы, фольклордук жана автордук ырларды аткаруучу, Кыргыз ССРинин эл артисти (1954). Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты, Ленин орденинин, Эмгек Кызыл Туу орденинин эки жолку ээси.
Эмгек жолу
Мыскал 16 жашында 1931-жылы Жумгалдын Эпкин айылында жашаган Өмүркандын уулу Сагынаалына турмушка чыккан. Айылдагы мектептин алдында ыр, хор (шыгыр) ийрими уюшулганда, Сагынаалы ага жазылып, Мыскалды кошо жазып коёт. Калк алдында Мыскал "Теңтушту теңтуш сагынса", "Күңөтай", "Сыйлай жур", "Кандай жансын курчун жок", "Ак кептер" аттуу элдик ырларды ырдап чыгат. Күйөөсү Сагыналы комуз чертет. Мыскал анын коштоосунда ырдап жүрүп, кийин өзү да комузду үйрөнүп алат.
1936-жылы "Эпкин" колхозуна Фрунзеде республика боюнча биринчи жолу элдик чыгармачылыгынын конкурсу болот деген жаңылык келет. Колхоздун төрагасы Бейшеке Исаев конкурска Мыскал менен Сагынаалыны Фрунзеге жөнөтөт. Конкурста Мыскал "Ак Толкун" элдик ырын ырдап, 1-сыйлыкты эл ырларын мыкты аткарганы үчүн утуп алат. Музыкалык-драма театрынын дирекциясы Мыскалга алардын коллективинде артист болуп иштөөнү сунуштайт. Бирок Мыскал айылына кетип, 1937-жылга чейин колхоздо иштейт. 1937-жылы Чаек колхоз-совхоз театры түзүлүп, ага кабыл алынат. 1940-жылы райондук Чаек театрынын ордуна Нарын шаарынын облустук театры түзүлүп, ага Мыскал башкы артист катары чакырылат. Театрда иши ийгиликтүү өтөт. Анын репертуары кеңейип, эми элдик ырлардан эле эмес, Малдыбаев, Атай Огонбаев, Шералиев сыяктуу көрүнүктүү композитор-ырчылардын чыгармаларын да аткара баштайт. 1941-жылдан баштап Фрунзе шаарында Кыргыз мамлекеттик филармониясына кирет. 1943-жылы орус жана кыргыз артситтеринин бригадасы менен Казакстанда куралып жаткан армия бөлүктөрүнө концерт менен барган. Казакстандан кайтканда Жогорку Советтин Президиумунун Указы менен улуттук искусствону өнүктүрүү жаатында көрүнүктүү ийгилик жараткандыгы үчүн республиканын эмгек сиңирген артисти наамы ыйгарылган. 1944-жылы Польша фронтундагы госпиталдарда концерт берген. Фронттон кайтып келүүсү менен Өмүрканова Эмгек Кызыл Туу ордени менен искусстводогу ийигиликтери үчүн Кыргызстандын 20 жылдыгына карата сыйланат. Улуу Ата-Мекендик согуш бүткөндөн кийин, Өмүрканова Кыргызстандын алыс аймактарына, Орто Азиянын республикаларында, Балтика өлкөлөрүндө, Украинада, Кытай Элдик Республикасында, Тува автономиялуу облусунда, тоолуу Алтайда концерттерди берүүнү уланткан. Өмүрканова күзүндө 1956-жылы Кытай Элдик Республикасында (Синь-зянь) Кулжа, Үрүмчү, Кашгар жана башка шаарларында кыргыз артисттер бригадасы менен концерт бергени өзгөчө эсинде калган. Советтик Кыргызстандан келген артисттерди кытай, уйгур, кыргыз, Синь-зяндын жашоочулары алакан жайып тосушкан. Маданият үйлөрүндө, театрларда "Ой бул-бул", "Ак бермет" деген кыргыз ырларын ырдаган. 1956-жылдын кышында Балтиканын - Ригада, Тарту, Вильнюс, Лиепае жана башка шаарларында кыргыз улуттук хору менен гастролдоп ырдаган. 1951-жылы Мыскал Эмгек Кызыл Туу ордени менен экинчи жолу, Кыргыз ССР Жогорку Советинин 2 Ардак грамотасы менен сыйланган. 1954-жылы - ал республиканын эл артисти, Бүткүл союздук эстрада артисттеринин конкурсунун лауреаты. 1955-жылы Өмүрканова эмгекчилер депутаттарынын областтык Советине жана Кыргыз ССР Жогорку Советине эл тарабынан шайланган. 1958-жылы Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн 2-декадасынан кийин 1-ноябрда Ленин ордени менен сыйланган. 1965-жылы ага республикалык маанидеги персоналдык пенсия белгиленген. 1976-жылы 25-декабрда Мыскал Өмүрканова көз жумган.