cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Манапчылык
Манапчылык – кыргыз коомундагы башкаруу системасынын бири. Негизинен Кыргызстандын Россияга каратылышына чейинки мезгилде калыптанып, Октябрь Революциясынан кийин биротоло жоюлган. Манапчылык негизинен бий, баатырлар менен катар эле Түндүк Кыргызстандын коомдук-саясий турмушунда (мисалы, бийлик жүргүзүү, эл тагдыры, коомдогу өндүргүч күчтөрдү тескөө, коомдук мамилелерди аныктоо) чечүүчү роль ойногон. Кээ бир окумуштуулар (С. Абрамзон, Ө. Осмонов, Т. Өмүрбеков жана башка) Манапчылык институту адегенде сарыбагыш уруусунда калыптанып, кийинчерээк башка урууларга (солто, саяк жана башка) тараган жана аны 19-кылымдын аяк ченинде мансап катары Түндүк Кыргызстандагы бардык уруу башчылары кабыл ала баштаган деп эсептешет. Фольклор изилдөөчү Ы. Абдырахманов кыргыздын кээ бир урууларынын Манапчылык эмне экенин түшүнүп, бирок алар иштеген иштерди иштей албаганын белгилеген. Бирок Кыргызстан Россиянын колониясына айлангандан кийин падыша өкмөтү Манапчылык системасын өзүнө атааңдаш катары эсептеп, анын маңызын өзгөртүүгө киришкен. Аны иш жүзүнө ашыруу үчүн ар кандай реформалар (мисалы, болуштуктарды түзүү) жүрүп, атайын мыйзамдар (шайлоо системасы) кабыл алынган. Ошондуктан бийликтен четте калбоо үчүн көпчүлүк манаптар Манапчылыктын мурунтан калыптанып калган этикалык каада-салтын бузууга (калыссыздык, паракорчулук) жол берип, натыйжада анын кадыры төмөндөп кеткен. Манапчылыктын качан пайда болгону азырынча белгисиз, бирок көпчүлүк изилдөөчүлөр аны 16-кылымдын аягы – 17-кылымдын башында Түндүк Кыргызстанды бийлеген Манап бий менен байланыштырат.
APA style
Лондон
Ло́ндон (англ. London [ˈlʌndən] (i)) – Улуу Британия Бириккен Корольдугунун жана Түндүк Ирландиянын борбору, Англиядагы шаар. Административдүү түрдө, церемониалдык Чоң Лондон жана Сити графтыктарынан турган, Чоң Лондон регионун тузөт. Калкы - 8,2 млн киши (2011 жыл), Евробиримдиктеги эң чоң шаар. Метрполитен чегинде 12 миллиондон жогору адам жашап, «Чоң Лондон» агломерацияны тузөт. Улуу Британия аралынын түштүк-чыгышында, Темза дарыясынын жээгинде, Түндүк деңизинен 80 км алыстыкта жайгашкан. Нью-Йорк шаары менен дүйнөлүк алдыңкы каржы борбору наамы үчүн күрөшкөн, глобалдык шаарлардын бири. Дарыя жана деңиз порту; алты аэропорт; эң эски дүйнөдөгү метрополитен. 40тан ашык ЖОЖ (Жогорку Окуу Жайы) иштейт. Британ музейи жана дүйнөдөгү эң чоң Британ китепканасы орун алган. Орто Кылымдагы Тауэр чеби жайгашкан тарых борборун, Вестминстер жана Сити райондору түзөт. 1666 жылы өрттөн улам шаар катуу талкалоого учураган. 43 жылы римдиктердин Британияга жасаган кол салууларынан кийин, римдиктер менен Лондиниум аты менен түзүлгөн. XI—XII кылымдарда Англиянын борбор шаарына айланган. XVIII кылымдын башында Улуу Британиянын борбору жана Европанын эң чоң шаарына айланды. XVI кылымдан XX кылымга чейин Британ империясынын борбору болуп турду. 1825 жылдан 1925 жылдары дүйнөдөгү эң чоң шаар болгон.
Искусство философиясы
Искусствонун философиясы төмөнкүдөй эки милдетти чечет:
1)искусствонун түрлөрү менен көркөм сүрөттүн методдорун жана иш-аракеттерин түшүндүрөт;
2) искусствонун этикага, динге, метафизикага жана дүйнөгө көз карашка болгон мамилесин окуп-үйрөнөт.
Анданте
Анданте (итальянча andante, сөзмө-сөз - басып жүрүүчү), - темп.
Тиштин жабылышы
Тиштин туура (физиологиялык) жана туура эмес (патологиялык) жабылышы белгилүү. Физиологиялык тиштин жабылышында үстүңкү жаактын маңдайкы туруктуу жана сүт тиштери астыңкы тиштерди бир аз жаап, үстүңкү жаактын ар бир тиши астыңкы жаактын эки тиши менен тийишип турат; 5-сүт тиш менен туруктуу акыл азуулар гана каршысындагы бирден тишке тийишет.
Типтери
Тиштердин туура эмес жабылышы тиш катарлары тийише турган каршысындагы тиштин жоктугунан болот. Ал көбүнчө бет скелети өөрчүп жаткан мезгилде жаактын травмага учурашы (анын ичинде төрөттөн жабыркоо), итий, мурун-кулкунда шишик өсүп, оозу менен дем алуу, сүт тиштерди эрте жулуп салуу жана башкалар себептен келип чыгат. Жаактын деформациясы жана ага жараша тиштин туура эмес жабылышы жай (кээде ооругандан бир нече жылдан кийин) өөрчүйт. Тиштин туура эмес жабылышына айрым учурда балдардын зыяндуу адаттары (упчу соруу, бармагын соруу жана башкалар) да себеп болот. Айрым учурда тубаса (тукум куума) болушу мүмкүн. Тиштин туура эмес жабылышында чайноо кыйындайт, көпчүлүк тыбыштарды айта албай, чыкый-жаак мууну оорушу, ооз кургашы мүмкүн жана башкалар. Тиштин туура эмес жабылышынын бир нече түрү белгилүү. Астыңкы жана үстүңкү жаактары абдан узун болгондо маңдайкы тиштери алдыга кетип, арасы ачык болуп эриндери да алдыга созулуп турат. Үстүңкү жаагы өтө узун кишилердин маңдай тиши алдыга озуп (орсок тиш), астыңкы маңдай тиштер менен тийишпейт, үстүңкү эрини кыскадай көрүнөт. Ал эми астыңкы жаагы өтө узун болгондо ээк озуп, маңдай тиштер тийишпейт, алдыңкы эрин алдыга чыгып турат (кем ээк). Эки жаагы тең өсүп жетилбеген учурда беттин төмөн жагы кыска болуп, артка кеткенсип турат. Үстүңкү жаак өсүп жетилбеген учурда тиштер тийишпей, үстүңкү тиштерден астыңкылар ашып турат. Астыңкы жаагы жетилбеген кишилерде ээк артка кеткенсип, тишти жапканда маңдай тиштер тийишпейт, үстүңкү тиштер астыңкыдан ашып турат. Тиштин туура эмес жабылышын 6—12 жашта дарылоо сунуш кылынат. Жаш өткөн сайын аны оңдоо кыйындайт. Чоң кишилерде кээде операция жана жасалма тиш коюу менен оңдолот.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Погорелка дарыясы
Погорелка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - жерге сиңип, агымын жоготот. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Черемушка (Чемурда куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Доскулу кыштагы
Доскулу кыштагы – Нарын облусунун Жумгал районундагы кыштак. Жумгал айыл өкмөтүнө караштуу. Окторкой тоосунун этегинде, деңиз деңгээлинен 2000 м бийиктикте, Бишкек – Чаек автомобиль жолунун боюнда жайгашкан. Райондун борбору Чаек кыштагынан 55 км чыгыш тарапта, Балыкчы темир жол бекетинен 140 км. Калкы 1559 (2002); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП, китепкана бар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Жогорку Рейн ойдуңу
Жогорку Рейн ойдуңу - Рейн дарыясынын ортоңку агымында, көпчүлүк бөлүгү Германияга, бир азы Францияга таандык.
Уз. 300 км, туурасы 40 км. Жогорку Рейн ойдуңу - кайнозойдо пайда болгон борпоң тoo тектер менен толгон татаал грабен.
Калий тузу жана нефть кендери бар. Рельефи Рейн дарыясынын тектирчелүү кенен өрөөнү менен дөңсөөлүү түздүктөн турат. Климаты мелүүн, жылдык жаан-чачыны 500-700 мм.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Казыр-Су дарыясы
Казыр-Су — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Тутуяс дарыясынын сол жээгинен 56 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Венгрлердин (мажарлардын) батышка журт которуусу
Венгрлердин (мажарлардын) батышка журт которуусу — венгрлердин өз алдынча улут катары калыптанынышындагы чечүүчү окуя. Азыркы венгр окумуштууларынын (Немет, Барги, Лигети) пикири боюнча байыркы мажар уруулары азыркы Россиянын Ханты-Манси автономия округунун түштүгүн, Батыш Сибирди мекендешкен. Элдердин улуу көчү мезгилинде алар азыркы Башкыртстан аймагына, кийинчерээк Мугажар жана Жайыктын аймагына көчүп келишкен. Мажар уруулары ушул мезгилде түрк уруулары менен жакындашып, Эдил (Волга) жана Дон сууларынын аралыгында, кийин Днепр жана Дунайдын төмөнкү агымына барып отурукташкан. 870-ж. араб булактарында Леведия (Ливедия) союзу менен кунду уруусунун күчү биригип, анын падышасы Алмаш Арпаддын ээлиги кеңейгендиги айтылат. Аны Византия императору Константиндин кол жазмаларындагы даректер бекемдейт. Алмаш Арпад династиясы бийлеген мажарлар 862-жылдан Борбордук Европадагы согуштук иштерге активдүү кийлигише баштайт. Алар алгач фракиялыктарга каршы моравалар тарабында, 894-ж. моравалар жана византиялыктар менен союз түзүп, фракиялыктар менен Дунай булгарларына каршы күрөшкөн. 900-ж. Италиянын түндүгүнө чейин жеткен мажарлар Дунай боюн толук ээлеп, 902-ж. фракиялыктар менен болгон кезектеги согушунан кийин, Батышка жылуусун токтоткон. Ошентип, алар табигый шарттары ыңгайлуу Карпат тоолорун этектей биротоло жайгашып калган. Уламыш боюнча ал жерде мажарлардын жети уруусунун башчылары Елод, Онд, Конд, Таш, Хуба, Тохотом, Алмаш чыгыш салты боюнча кан чыгарып, теңирге, арбакка ант беришет. Жаңы мекенге жайланышкандан кийин, мажарлар көчмөн мал чарбачылыгы менен кесиптенип, акырындап дыйканчылыкка оой башташат. Айрым маалыматтар боюнча бул мезгилде алардын саны жарым миллиондой болгон. 955-ж. герман королу Оттондон катуу жеңилгенден кийин жоокерчиликтен, көчмөндүктөн баш тартышкан. Кийин христиан динин кабыл алышып, европалыктарча өмүр кечире башташкан. Мажар тарыхында «Мекенге отурукташуу» деп аталган бул окуянын чечүүчү учурлары менен көч салтанаты 1896-ж. Венгриянын 1000 жылдык мааракесин белгилөө учурунда көркөм чыгармаларда чагылдырылган. 20 сүрөтчү катышкан узундугу 120 м, бийиктиги 15 м панорама даярдалып, ал 199195-ж. толугу менен кайра калыбына келтирилген.
Кайрымдуулук ишинин катышуучулары
Кайрымдуулук ишинин катышуучулары – кайрымдуулук иштерин жасаган, анын ичинде иштеп жаткан кайрымдуулук уюмдарын колдоо же жаңысын түзүү жолу аркылуу көмөк көрсөткөн жарандар менен юридикалык жактар, ошондой эле алардын кызыкчылыгы үчүн кайрымдуулук иштери жасалган жарандар менен юридикалык жактар.
Кипарис
Кипарис (Cupressus, L. 1753) — кипаристер тукумунун дайыма жашыл бадал же дарактар уруусу. Жалбырагы майда, түрпүдөй, өркүнгө жабышып өсөт, чайырлуу бездери бар, жашыл же көгүш түстө. Тобурчагы тоголок, жыгачтуу, көп кырлуу калкан сымал түрпүлөрү бышканда бир аз ачылат. Уругу жалпак, канатчалуу. Кипарис кооз бак катары аллея жана токойлорго отургузулат. Айрыкча пирамида сымал түрчөсү көп өстүрүлөт. Уругу жана калемчеси, кыйыштыруу менен көбөйөт. Комитетин 15—20дай түрү белгилүү. Евразия, Түндүк Африка жана Түндүк Американын мелүүн, жылуу алкактарында кездешет. КМШ өлкөлөрүндө 11 түрү, Крымда, Кавказдын кара деңиз жээктеринде, О. Азиянын айрым райондорунда өсөт, дайым жашыл. Кипарис бат өсөт, кургакчылыкка байымдуу. Анын бийиктиги 30 мге, жоондугу 60 смге жетип, 200 жылга чейин өсөт (Крымда 100 жылга чейин). Жыгачы жеңил, жумшак, буюм жасоодо пайдаланылат.
Юнивэрсити Хэйтс (Огайо)
Юнивэрсити Хэйтс (Огайо) (University Heights) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13539 киши. Болжолдуу аянты - 4.7 км². FIPS коду — 39-78932.
Нурлануу интенсивдүүлүгү
Нурлануу интенсивдүүлүгү – бирдик убакытта бирдик аянт аркылуу ошол аянтка түшүрүлгөн нормалдын багытында өтүүчү жана көлөмдүк бурчтун бирдигине эсептелген нурлануу энергиясынын толук агымы. Нурлануу интенсивдүүлүгү түшүнүгү теңсалмактуу нурлануу теориясында, нурлануунун таралуу теориясында, нур–жылуулук алмашуу теориясында, фотометрияда колдонулат. Нурлануу интенсивдүүлүгү термининин ордуна «нурлануунун жаркырактыгы» колдонулат. Жарык чоңдуктарынын системасында окшош чоңдук жарык агымынын интенсивдүүлүгү деп аталат.
Георгий Львович Френкель
Георгий Львович Френкель - Патофизиолог, медицина илиминин доктору, профессор Кыргыз Илимдер Академиясынын мүчө-корреспонденти.
Кызматы
Ал 1925-жылы Ленинград медициналык институтун бүтүргөндөн кийин прозектор, ассистент (1928), доцент (1935), профессор (1946) болуп иштеген. 1951-60-жылдары КММИнин патофизиология кафедрасынык башчысы, кыргыз ССР Илимдер Академиясынын Крайлык мединститутунун директорунун орун басары (1955-64), Биохимия жана физиология институтунда (1964-69) ага илимий кызматтарда иштеген.
Эмгеги
Эмгектери негизинен физикалык фактордун (механикалык температуралык жана электрдик жаралуунун) денеге тийгизген таасирлерин изилдөөгө арналган.130 дан ашык илимий эмгектин автору, анын ичинен 14 монографиялык змгектерди жазган.
Сыйлыгы жана наамдары
1959-жылы Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери, көзү өткөндөн кийин «Шок жана колляс боюнча очерктер» деген эмгеги үчүн Кыргыз ССРинин мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты деген наамга (1970) татыктуу болгон. Кызыл Жылдыз ордени жана медалдар менен сыйланган.
Балла (Кувака куймасы)
Балла — Орусиядагы дарыя. Татарстан Республикасы, Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кувак дарыясынын оң жээгинен 9,2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 9,600 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чакчы
Чакчы — "Манас" эпосунун Радлов жазып алган вариантта чагылдырылган социалдык термин. Эпос боюнча адамдардын жоокердик эрдигин жана жылкынын күлүктүк сапатын аныктай турган сынчы адам:
Күнү-түнү үч ай он жети күн болгуча,
Ат чубатып келди дейт.
Чакчы чактап келди дейт,
Сынчы сынап келди дейт (Радлов жазып алган вариант, 159).
Бул жерде Ч-нын милдети сынчы менен бирдей. Бирок, экөөндө аз да болсо айырма бар. Сынчынын аткарган милдети кеңири. Ал ит-куш, ат жана башкалар жаныбарлардан баштап, кыздарга чейин жана аскердик согуш тактикасын түзүүгө катышкан, тактап айтканда өзү сындап, өзү түзүп, уюштурган. Ал эми Ч-нын милдети жоокерлерди жана аттарды сыноо менен чектелген.
Мажар тили
Мажар тили — мажарлардын тили, Мажарстандын мамлекеттик тили. Фин-угор тилдеринин угор тобуна кирет. Мажарстандан башка Румыниянын, Чехословакиянын, Югославиянын айрым райондоруна тараган. Мажар тили 8 диалектиге бөлүнөт. Байыркы жазма эстеликтери 12-кылымга таандык.
Кобзарь
Кобзарь,бандурачы-кобзе(бандура) музыкалык аспабынын коштоосунда чыгармаларын аткарган украин элдик ырчысы.Алардын ырларында эл турмушунун ар кыл жактары,өзгочө чет элдик басып алуучулар менен күрөш чагылдырылган. 16-18-кылымда булардын чыгармачылыгы аябай гүлдөгөн.
Андарак
Андарак — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Сумбула айыл аймагына кирет.
Калкы
Калк — 5997 (2000-жылы), 6576 киши (2016-жылы).
Кайрымдуулук ишканалары жана мекемелери
Кайрымдуулук ишканалары жана мекемелери – жарандардын айрым категорияларынын, а. и. айыкпас оорулуулардын (хосписттер) кызыкчылыктарына кайрымдуулук иштерин жүзөгө ашыруу үчүн уюштурулган коммерциялык эмес уюмдар.
Манап бий
Манап Бийдин саясий ишмердиги
Адабияттар: Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993. Т. 1-2; Бөөмбаев Н. Кыргыз санжырасы. Б., 2011. ---
Колдонулган адабияттар:
[http://www.bizdin.kg/books/item/123-osmonaaly О. Сыдыков. Тарых, Кыргыз-Шадмания]
Жогорку вольттуу разряддар
Жогорку вольттуу разряддар - электроддордун потенциалдарынын айырмасы чоң болгон учурда газда болуучу электр разряддарынын түрлөрү.
Мисалы, атмосферадагы чагылган, жогорку вольттуу аппараттын бөлүктөрүнүн же электр энергиясын берүүчү линиялардын ортосундагы авариялык разряддар, тарамдуу, учкун ж. б. разряддар.
Көпчүлүк Жогорку вольттуу разряддардын болуп өтүшү импульстук мүнөздө болуп, разряд пайда болгондон кийин чыңалуусу бат эле төмөндөйт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Андезит
Андезит (Түштүк Америкадагы Анд тоолорунун атынан) - порфир структурадагы эффузив тоотеги. Курамында SiO2 54-62% жана K2O+Na2O 6%ке чейин. 1836-жылы немец геологу К. Л. Бух алгачкы жолу аныктаган. Негизинен жанар тоо айнегинен турат; айнектин арасында плагиоклаз, андезин, пироксен, кээде магнетит, роговая обманка сыяктуу минералдардын кристаллдары учурайт. Андезит курамы кремний (56-60%) жана калийден, магнийден, кальцийден, темирден турган жанар тоо лаваларынын жер үстүндө же ага жакын тереңдикте сууп, катууланусунан пайда болот. Базальттар менен чогуу азыркы жана байыркы жанар тоолордун аймактарында, жер үстүнө чыккан тоо тектердин негизги бөлүгүн түзөт. Андезит кислоталарга чыдамдуу буюмдарды жасоодо жана курулуш иштеринде пайдаланылат.
Достук монументи
Достук монументи – кыргыз, орус элинин достугунун символу катары тургузулган эстелик. Фрунзедеги борбордук аянтта ачылган (1974-ж. 18-октябрь). Авторлору: скульпторлор Т. Садыков, З. Хабибуллин, монументалист художник С. Бакашев, арх. А. Нежурин. Достук монументи кыргыз элинин өз ыктыяры менен Россиянын курамына кошулушунун 100 жылдык юбилейинин урматына тургузулган. Бийиктиги 30 м эки ак канат сымал мрамор-пилонду жезден чегилген рельеф курчап турат. Шакекчедеги тулкулардын композициясынын борборундагы эки эне орус жана кыргыз калкынын достугун мүнөздөйт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ангола
Ангола, Ангола Республикасы ― Африканын түштүк-батышындагы мамлекет. Түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынан Конго, Конго Демократиялык Республикасы, түштүк-чыгышынан Замбия, түштүгүнөн Намибия менен чектешет. Батышын Атлантика океаны чулгап жатат. Португалиянын мурунку колониясы (1973-жылдын 1-январынан автономия «штаты», ага чейин «алыскы деңиз провинциясы»). Анча чоң эмес Кабинда анклавы Анголадан 30 км түндүктө, Конго жана Конго Демократиялык Республикасынын ортосундагы аймакта жайгашкан. Аянты 1246,7 миң км. Калкы 25,7 млн (2014). Борбору - Луанда шаары. Мамлекеттик тили - португал тили. Акча бирдиги - кванза. Административдик-аймактык жактан 18 провинцияга бөлүнөт.
Мамлекеттик түзүлүшү
Ангола - унитардык мамлекет. Анголанын Конституциясы 1975-жылы 11-ноябрда кабыл алынган. Башкаруу формасы - аралаш республика. Мамлекеттик жана өкмөт башчысы президент (ал 5 жылга шайланат). Президент бардык мамлекеттик институттардын башында турат. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы - бир палаталуу Улуттук чогулуш (220 депутаттан турат). Аткаруу бийлигин президент, премьер-министр жана министрлерден турган өкмөт ишке ашырат. Ал Улуттук чогулуштун алдында жоопкер. Анголада көп партиялуу система орун алган. Саясий партиялары: Анголаны боштондукка чыгаруу элдик кыймылы (МПЛА), Анголаны толук боштондукка чыгаруу Улуттук союзу (УНИТА) жана башка.
Калкы
Калкынын 96% на жакыны банту тилинде сүйлөшөт. Түндүк-батышында банту-бамбанду, борбордук бөлүгүндө овимбунду, амбунду, түндүк-чыгышында вачокве, түштүк-батышында жана түштүгүндө овамбо, гереро жана башка мекендейт. Евроафрикалыктар, португал тилинде сүйлөгөн мулаттар да бар. Африкалыктардын көпчүлүгү салт болуп калган жергиликтүү динди (калкынын 90%ке жакыны), калгандары христиан динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 км2 10,4 киши. Жээк түздүктөрүндө жана дарыя өрөөндөрүндө калк жыш отурукташкан. Калкынын жашынын орточо узактыгы аялдарыныкы - 37,6, эркектериники - 36,1 жаш. Шаар калкы 28%. Ири шаарлары:[Луанда, Уамбо (мурдагы Жаңы Лиссабон), Лобиту, Лубанго (Сада-Бандейра), Бенгела, Квито.
Тарыхы
Анголанын аймагында калк байыртадан эле отурукташканы белгилүү. 13-кылымда Түндүк Анголада Конго мамлекети түзүлгөн. Анголага европалыктар адеп келген мезгилде (1482-жылы Диогу Кананын португалиялык экспедициясы) Ндонго, Лунда, Бенгела сыяктуу мамлекеттер болгон, 16-17-кылымда Матамба, Кассанже мамлекеттери пайда болгон. 15-кылымдын аягынан аймакты колониялаштырып баштаган португалдар 16-кылымдын башында Анголанын жээгине бекемделген бир нече фортторду курушкан [анын ичинен Сан-Паулу-ди-Луанда (1576); колонизаторлордун борбору]. Алар 16-кылымдын аягында Анголанын батышында колонизаторлорго каршы башталган африкалыктардын көтөрүлүшүнүн мизин майтарып, өлкөнүн ички аймактарына кире башташкан. 16-19-кылымдын орто ченине чейин португалдар Американын плантаторлоруна кулдарды сатуу менен алектенишип, болжол менен 5 млнго жакын анголалыктарды (негизинен Бразилияга) алып чыгышкан. Жергиликтүү элдин нааразычылыгы күчөп, көтөрүлүштөр чыккан. Натыйжада, бул кыймылдар колонизаторлордун ичкери кирүүсүнө тоскоолдук кылган. 1885-91-жылдары Португалия, Бельгия, Германия жана Англиянын ортосунда түзүлгөн келишим боюнча Анголанын азыркы чегарасы аныкталгандыгына карабастан, Португалия Анголанын аймагын толугу менен 1920-жылдын башында гана каратып алган. 1956-жылдары Анголаны эркиндикке чыгаруу үчүн Анголаны боштондукка чыгаруу элдик кыймылы (МПЛА), 1966-жылы Анголаны толук боштондукка чыгаруу улуттук союзу (УНИТА, башында Ж. Савимба турган), 1962-жылы Анголаны бошотуу улуттук фронту (ФНЛА) сыяктуу улуттук-патриоттук уюмдар түзүлөт. 1961-жылы Луандада башталган улуттук-боштондук күрөш жеңишке жетишип, 1975-жылы 11-ноябрда Ангола Эл Республикасы жарыяланат. Бирок саясий топтордун ортосунда өз ара карама-каршылык күчөп, өлкөдө жарандык согуш башталган. 1990-жылы СССР, АКШ, Португалиянын катышуусу менен өз ара сүйлөшүүлөр болуп, натыйжада 1991-жылы 31-майда Лиссабондо Ангола өкмөтүнүн өкүлдөрү менен ага каршы күрөшкөн топтордун ортосунда мамилелерди тынчтыкта жөнгө салуу жөнүндөгү келишимге кол коюлат жана көп партиялуулук системасы киргизилет. 1992-жылдын аягында БУУнун байкоочулугу астында демократиялык шайлоолор өткөрүлгөн. 1992-жылдан мамлекет Ангола Республикасы аталып, Ж. Э. Душ Сантуш президент болуп шайланат. Эл аралык байкоочулардын шайлоолордун мыйзамдуу жолдо өткөрүлгөндүгүн билдиргендигине карабастан, аларга Ж. Савимби макул болбостон, согуштук аракеттерин кайрадан уланткан. АКШ, Португалия жана башка өлкөлөрдүн кысымы астында гана Ж. Савимби жарандык согушту токтотуу жана коалициялык өкмөттү түзүү жөнүндөгү Лусак макулдашуусуна (20. 11. 1994) кол коюуга аргасыз болгон. Бирок иш жүзүндө анын шарттарын аткарган эмес. 22. 2. 2002-жылы Ж. Савимби согуш учурунда курман болгон. Анын ордун П. Лукамба Гату ээлеген. 2002-жылы 4-апрелде Анголанын жетекчилиги менен УНИТА ортосунда согуштук аракеттерди токтотуу жана жарашуу жөнүндө макулдашууга кол коюлган.
Экономикасы
Ангола - тоокен өнөр жайы өнүккөн агрардык өлкө. Ички дүң продукциясын киши башына бөлүштүргөндө 1900 доллардан (АКШ) туура келет. Социалдык-экономикалык кайра түзүү жүргүзүлүүдө. Өнөр жайдын көп тармагы (айыл чарба ассоциациясы жана кооперативдер, ири плантацияларда мамлекеттик чарбалар) мамлекеттештирилүүдө. Анголадагы тынымсыз согуш экономикага терс таасирин тийгизип келүүдө. Акыркы 15 жылда материалдык чыгым 20 млрд долларга жеткен. Экономиканын негизин тоокен өнөр жайы түзөт. Нефть (жылына 37 млн о, 2004) сапаты боюнча дүйнөдө алдыңкы, Африкада 5-орунда турат. Акыркы 10 жылда 20 нефти кени ишке киргизилген. 2005-жылдан көлөмү 2 эсе көбөйтүлмөкчү. Нефтинин 90% Кабинда провинциясында, анын 65% деңизден казылып алынып, өлкөнүн экспортунан түшкөн кирешенин 80-90%ин берет. Алмаз казып алуу боюнча дүйнөдө 6- (Австралия, Конго Демокр. Республикасы, Ботсвана, Орусия жана ТАРдан кийин), казылган алмаздын суммардык баасы боюнча 3-орунда ( жогорку сапаттагы зергерчиликке керектүү; Ботсвана, Россиядан кийин) турат. 2000-ж. 5,17 млн карат (анын ичинен зергерчиликке керектүүсү - 4,4 млн карат) алмаз өндүрүлгөн. Ошондой эле темир, түстүү металл (жез), радиоактивдүү (уран) жана асыл металлдар, курулуш материалдары (гранит, мрамор, кварц) казылып алынат. Африкадагы өлкөлөрдүн ичинен энергоресурстага бай өлкө. 2001-жылы 1,45 млрд кВтЫ электр энергиясы (ГЭСтен) өндүрүлгөн. Мунай ажыратуу (жылына 1,6 млн о), текстиль, химия (самын жана кир жуучу каражаттар, химиялык жер семирткичтер, дары-дармек, автошина, пенопласт), цемент, кара металлургия, машина куруу («Вольво», «Фиат», «Фольксваген», Япон мотоциклдери жана велосипеддери), тамак-аш (ун, пальма майы, кант, балык консервалары жана уну) өнөр жайы бар. Айыл чарбага жарактуу жери өлкөнүн аймагынын 21,8%ин ээлейт, анын ичинен 2,4% айдоо аянты, 0,4% көп жылдык өсүмдүк, 97,2% шалбаа жана жайыт. Экспорт үчүн сизаль, кофе, май пальмасы, күнкарама, банан, пахта, тамеки, цитрус өсүмдүктөрү, ички керектөөлөрү үчүн жүгөрү, ак жүгөрү (сорго), маниок, фасоль, жашылча айдалат. Сүт-эт багытындагы мал чарбачылыгы, аарычылык өнүккөн. Бодо мал, кой, эчки, чочко асыралып, үй кушу багылат. Балыкчылык өнүккөн. Балык - анголалыктардын негизги азык-түлүгү. Анголанын аймагынан Кытай, Португалия, Япония, Түш. Корея, Россияга балык уулоого уруксат берилген. Темир жолунун узундугу 2,8 миң км, автомобилдики 76,6 миң км (анын ичинен 19,2 миң кми асфальтталган). Луанда шаарында Эл аралык аэропорт иштейт. Ири деңиз порттору: Лобиту, Кабинда, Луанда, Намибе, Порту-Амбоин. Соода флотунун тоннажы 26,1 миң рег.бр.-о (же 42,9 миң о дедвейт). Куур транспортунун узундугу 179 км (1997). Сыртка нефть (чийки), алмаз, мунай азыктары, жаратылыш газы, кофе, сизаль, пахта, балык унун, консервасын, жыгач чыгарат. Сырттан машина, электр жабдууларын, дары, текстиль, курал-жарак алат. Негизги соода өнөктөштөрү: Португалия, ТАР, АКШ, Нидерланд, Франция, Бразилия, Улуу Британия.
Маданияты
Билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди (бала бакча; даярдоо класстарын), жалпы жана толук орто билим берүүчү, ЖОЖ камтыйт. Башталгыч билим алуу (1-4 класска чейин) милдеттүү түрдө жана акысыз, базалык билим берүү 8 жылдык орто мектепте окутулат. Ошондой эле атайын жумушчуларды даярдоо мектептери да бар (1 жылдан 4 жылга чейин). Бүтүрүүчүлөр кесиптик-техникалык окуу жайларына (орто окуу жайларына жана 3-4 жылдык мектептерге) жолдомо алышат. 1980-жылы экономикалык жана саясий кыйынчылыктарга байланыштуу кыскарган. Учурда абитуриенттер ЖОЖ атайын даярдоо курстарынан өтүшөт. Жогорку окуу жайы Луандадагы А. Нетто атындагы мамлекеттик университети (1963-жылы негизделген) жана 3 жеке менчик университет. Луандада 8 илим-изилдөөчү институт, гидрометеорология жана геофизика (1879), геологиялык кызмат (1914), документтерди жана тарых изилдөө борбору (1933), медициналык (1955), ветеринардык изилдөө (1965), пахта борбору (1970), Африка жана чет тилдер (1978), педагогика жана социалдык изилдөө институттары (1980) бар. Луандада, ошондой эле муниципалдык (1873-жылы негизделген), улуттук ири китепканалар (1968) жана улуттук музей (1938) жайгашкан.
Адабияты
Анголанын адабияты 19-кылымдын ортосунан баштап португал тилинде өнүгүп келген. Алгачкы адабиятынын өнүгүшүнө улуттук идеяларды даңазалоо, лирикалык поэзиялар (Ж. да Силва Майя Феррейра, Ж. Д. Кордейру да Матта) жана күндөлүк турмуш тууралуу романдар (П. Ф. Машаду, А. Трони, А. ди Асис Жуниор) таандык. Адабияттын 2-этаптагы (1940-70-жылы) өнүгүшүндө антиколониалдык мотив күч алган (А. Нето, А. Жасинту, М. Антониу, А. Лара, прозаиктер Ф. М. ди Каштру Сороменью). 3-этап (1970-90-жылы) өлкөнүн жалпы коомдук саясий жана маданий турмушунун жаңылануусуна байланыштуу (Ж. Луандина Виейра, О. Рибаш). Тарыхый романдар (М. Пакавира, Э. Абраншиш), драматургия (Пепеталанин пьесалары) өнүгө баштаган. Төртүнчү, «постсоциалисттик» этапта Анголанын адабиятына Анголадагы жана Африкадагы жаңы көз караштагы окуялар, революциялык жандануудан баш тартуу жана башка саясий окуялар мүнөздүү (Пепетела, Ж. Э. Агуалуза).
Архаикалык маданий эстеликтери
Өлкөнүн түндүгүндө аска бетиндеги жаныбарлардын сүрөттөрү сакталган. Илгертеден жыгачка оймо-чийме түшүрүп көркөмдөө (анын ичинен жол башчылардын тактысын жана адамдардын, жаныбарлардын статуэткаларын кооздоо) салттары өнүккөн. Чөп, бутак, самандан керектүү буюмдарды согуп жасоо менен байыртадан кесиптенишет. 17-кылымдан Анголага келген португалдар көркөмдөп кесүү жана өрмөк согууну өркүндөтүшкөн. Европалыктардын келиши менен жээктерди коргоочу (Сан-Мигел, 1576 жана Бенгела, 1617) чептер, европалык типтеги жана португалиялык барокко менен алгачкы классикалык стилдеги турак жайлар салына баштап, шаарлар пайда болгон. Үйлөр казык каркастардын үстүнө түз бурч же тегерек формада салынып, бутак же саман менен жабылган. 20-кылымдын башынан азыркы европалык архитектуралык курулуштар курулган. 1970-жылдын ортосунан профессионалдык көркөм сүрөт искусствосу өнүгө баштаган. Архаикалык маданий эстеликтери (биздин заманга чейинки 8-кылым) Бие тоосунан табылган темир идиофондор. Орто кылымдагы Лунда, Ндонго мамлекетинин маданиятында салтанаттуу жолугушуулар оркестрдин коштоосунда болуп, пилдин сөөгүнөн жасалган үйлөмө аспаптар (мисалы, 1491-жылы Конго королу менен жолугушууда) колдонулган. 1490-жылы португалдардын келиши менен европалык үйлөмө аспаптар таралган. Христиан дининин таралышы чиркөөлөрдө хор ырдоо, коңгуроолорду колдонууну өнүктүргөн. 1578-жылы бакунго жана амбунду элинин аскер музыкасы жаралса, 1648-жылы өлкөнүн түндүк-батышында ксилофондо ойноо салтка айланган. 17-кылымда идиофондордун түрү, маримба, бир беттүү барабан, нгаба, лонга коңгуроосу; рог эпугу, нсамби (плуриарк) музыкалык жаа аспаптары таралган. Шаар музыка маданияты португалдар менен бразилиялыктардын таасиринде калыптанган. 20-кылымда музыка Луанданын амбунду-португалдык бий маданиятында (кадука, семба, ребита бийлери) негизги ролду ойногон. 1957-жылы «Нгола ритмуш» ансамбли (латын-америкалык бийлер, гитара жана идиофондордун коштоосунда румба, меренге жана самба бийи аткарылган), 1982-жылы ансамблдин жетекчиси Лисеу Виейра Диаш расмий түрдө жаңы (азыркы) музыканын лидери болуп калган. 1960-жылы ортосунда саясий ырларды ырчылар А. Мингаш, Р. Мингаш, К. Ламартин жайылтышкан. 1960-80-жылы «Кисанже», «Илля» ансамблдери өзгөчө орунду ээлеп, анда ырчылар М. Тете, П. Каштру ырдашкан. Композитордук традициянын өкүлдөрү: Ф. Мукенга, Ж. М. Машаду, Ф. да Сиш. 1975жылдан кийин гитарист, ырчы Массано (амбунду) белгилүү болуп, коңшу өлкөлөр менен болгон маданий байланыштар өнүгөт. Анголанын саны боюнча эң көп деп эсептелген овимбунду элинин традициялуу музыкасын биринчи жолу жазып алуу 1913-жылы ишке ашырылса, чокве жана лувалс элдериники - 1950-жылы жазылган. 1956-жылы Луандада музыка жана бий мектеби негизделген. Анголада музыкалык аспаптардын коллекциясы Дунду музейинде жана Лиссабондогу (Португалия) Этнология музейинде сакталып турат (Португалия).
Мишень-Шор
Мишень-Шор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Силова-Яха дарыясынын оң жээгинен 126 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Балдардын церебралдык шалы
Балдардын церебралдык шалы —(лат. paralysis cerebralis infantilis)- балдардын нерв системасынын жабыркашы жана эркин кыймылдын жок болушу же чектелиши менен мүнөздөлүүчү оорулар тобу.
Оорудун башталышынын негиздери
Балдардын церебралдык шалына балдардын бир жашка чейин ар түрдүү менингоэнцефалит менен коштолуучу вирус оорулары (кызамык, сасык тумоо жана башка) менен оорушу, эненин кош бойлуу мезгилинде оор жумуш иштеши, кайгыруусу, ичкилик ичүүсү, сүзөк жана көтөн жара оорулары менен оорушу, ошондой эле кыйын төрөттө баланын мээсине кан ауюлуу себеп болот. Бул себептер кыймыл борборун жабыркатат. Балдардын церебралдык шалынанын төмөнкү формалары бар:
жана башка
Мындай балдар моюнун токтото, отура албайт. Жөлөп тургузса денеси ылдый ийилип, буту кайчылашып, тура албайт. Булчуңдары жыйрылып тургандыктан бутун бүгө же суна албайт, тургузганда таманы, согончогу жерге тийбей, бутунун учуна таянат. Колунун манжалары жумулуп, колу кырк муун же чыканак мууну тушта денени карай бүгүлүп турат. Кыймыл-аракети начар болуп, кеч басат, кеч сүйлөйт. Колунун кыймылы бутуна караганда эртерээк кыймылга келет. Оорунун оор түрүндө балдар караманча баспайт.
Балдардын псевдобульбардык шалында эмчек эмүү, жутуу, чайноо, эрин, тил, бет таңдайдын кыймылы бузулат. Бул белгилер бала төрөлгөндө эле байкалат. Бала чоңоё баштаганда сүйлөй албай, өзүнөн өзү күлөт же ыйлайт. Балдардын церебралдык гемиплегиясы эмчектеги бала энцефалит жана менингоэнцефалит менен ооруса, чанда мээ жабыркаганда болот. Оору инфекциядан болсо, кескин башталып ысытма болот, кусат, эсин жоготот, булчуңдары түйүлөт. Оору кайсы капталы (оң же сол) жабыр тартса, ошол тарабынан кармайт. Мында бут, көбүнчө кол жабыркайт. Шал болгон буттун кыймылы колдукуна караганда тезирээк калыбына келет. Жабыркаган кол-бут соосунан ичке жана кыска болот. Баланын психикасы бузулат, талма болушу мүмкүн.
Оорунун алдын алуу
Балдардын церебралдык шалынан алдын алууда кош бойлуу энелер түрдүү урунуудан, уулануудан сак болушу, түрдүү жугуштуу оорулардан өз убагында дарылануусу, туура режим менен эс алышы, витаминдүү, сапаттуу тамактануу, ошондой эле оор жумуш иштебей, катуу кайгыруудан сактануусу зарыл.
Антоновка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Антоновка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Ефремкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 238 киши. Почта индекси — 453023, ОКАТО коду — 80235820003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Редьярд Киплинг
Киплинг, Жозеф Редьярд (30. 12. 1865, Бомбей — 18. 1. 1936, Лондон) — англиялык жазуучу, журналист. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1907). 1882—89-жылдары Индияда жашаган. Киплингдин атагын «Казарма ырлары» (1892), «Жети деңиз» (1896), «Беш улут» (1903) деген ыр жыйнактары чыгарган. Киплинг — «Жарык өчтү» (1890), «Ким» (1901) романдарынын, Мауглинин айбандар арасындагы турмушу жөнүндө аңгемелердин («Жаңгел китеби», 1894; «Жаңгелдин экинчи китеби», 1895) автору. Ал элдик балладаларга жакын ырларды жазган. Айрым чыгармалары кыргыз тилине которулган. Чыгармалары: Рассказы. Стихи. Сказки. М., 1989.
Абыла
Абыла - кара багыш, сары багыш урууларынын курамдарындагы уруктар (Абрамзон, 105). Этноним байыркы түрк тилинде "abla", "ab abla" - жапайы жаныбарларга жамаат, топ болуп алып аңчылык кылуу маанисин берген (ДТС, 3). Бул сөз хакас тилинде да өзүнүн байыркы маанисин (хак. "абла") сактап калган (Хакасско-русский словарь, 1959, 386). Монголчо "авлах" - "коллективдүү аң уулоо" дегенди аныктайт (Монгол орос толь, 1957, 19). Урук аталыштары кыргыз этнонимиясынын эң байыркы катмарына кирет. Этноним кыргыздардын байыркы чарбалык-экономикалык, социалдык турмушун чагылдырары шексиз. Түрк тилдериндеги "абыла" сөзү орус тилине "облава" (кырг. тегеректөө, айлана курчоо) формасында кирген деп болжолдоого да болот. Коллективдүү аң уулоо көчмөн элдерде, анын ичинде байыркы кыргыздарда чыныгы аскердик такшалуу мектеби болгондугу анык.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз этнонимдер сөздүгү. Олжобай Каратаев. -Б.2003.
Манглай субе
Манглай Субе, (монгол тилинде «мангал» – «маңдай» [«авангард»]) – Моголстандын түштүгүнүн бир бөлүгү.
Тарих-и Рашидинин автору Мухаммед Хайдар боюнча дуулаттардын эмири Ордоби (Уртубу, Урдуби) өзгөчө кызматы үчүн Чыңгыз-хандын колунан 7 артыкча укук (өз алдынча добулбас, туусу болуп, хандын жыйынына куралы менен кирүү, жыйында төргө отуруу ж. б.) алып, Чагатайдын тушунда Манглай Субе ага энчиленген. Мухаммед Хайдар «эшиги түштүктү караган үй» («афтабру») деген сөз аркылуу Манглай Субени чагатай тилинде «Күңгөй», «Күнөстүү жер» деп түшүндүрөт. Манглай Субе чыгышынан Куча, Тарбугур (Чыгыш Түркстан); батышынан Самгар, Жакишман (Фергана өрөөнү); түндүгүнөн Ысык-Көл; түштүгүнөн Черчен, Сары Уйгур (Тарым дарыясы менен Лобнор көлүнүн бассейни) чектешип турган. Ага Ак-Суу, Жаркент, Кашкар, Котон, Куча, Ат-Башы, Аксы (Аксыкент), Касан шаарлары карап, эмир Пуладчынын (Болатши) тушунда борбору Ак-Суу болуп калган. Мухаммед Хайдар Пуладчы (Ордобинин небереси) 1347/48-ж. энесинин колуна кеткен жеринен Чагатайдын тукуму Туглук Тимурду таап келип, Моголстандын тагына отургузгандыгы (1347/48) үчүн чоң атасынан калган жети артыкча укугунун үстүнө дагы эки артыкчылыкка (хандын уруксатысыз кошунга эмир дайындоо жана 9 жолу чоң күнөө кылмайын жоопко тартылбоо) ээ болгонун белгилейт. Моголстан жоюлганга чейин Манглай Субе дуулаттарга тийешелүү аймак катары эсептелген. «Тарих-и Рашидиде» бул аймакта жапайы төө менен топоздордун көп кезиккени жана кен байлыктарынан яшма абдан бааланганы тууралуу айтылат.
Зачин
Зачин,башталма-жомоктордогу салттуу башталыш.Кыргыз эл жомокторунда көбүнчө мындай(башталма)орун алып келатат: Бар экен,жок экен, илгери өткөн заманда бир кемпир-чал,...,же бир ырайымсыз кан...,же бир жетим бала...же үч бир тууган болуптур д.у.с. Андан ары окуя ошол башталманын айланасындагы адамдардын тегерегинде өнүктүрүлөт.Эл эпосторунун башталмалары көбүнчө каармандын түпку тегин,ата-бабасынын ким болгонун,уруусун баяндоо менен ачылат. Бул "жомок башы"деп да аталат.
Пайдаланылган адабият
Ж.Шериев,А.Муратов Кыргыз адабияты терминдердин түшүндүрмө сөздүгү.
Окшоштук принциби
Окшоштук принциби – окшош бөлүкчөлөрдүн орун алмашуусунан алынган бөлүкчөлөр системасынын абалын эч бир экспериментте айырмалоого мүмкүн эместиги жөнүндөгү квант механикасынын фундаменталдык принциби. Окшоштук принциби классикалык жана квант механикасынын ортосундагы негизги айырмачылыктарды аныктоочу принциптердин бири болуп эсептелет. Классикалык механикада айрым бир бөлүкчөнүн траекториясы боюнча кыймылын байкоого жана бөлүкчөлөрдү бири биринен дайым айырмалоого болот. Квант механикасында окшош бөлүкчөлөр жекелик касиеттеринен толук ажыраган. Квант механикасында бөлүкчөнүн абалы толкундук функциянын жардамы менен аныкталат. Ал болсо бөлүкчөнүн мейкиндиктин берилген чекитинде болуу ыктымалдыгын аныктоого мүмкүндук түзөт.
Еврокөрүнүү ыр сынагы 2008
«Еврокөрүнүү ыр сынагы 2008» (сербче: Pesma Evrovizije 2008, Песма Евровизије 2008, англисче: Eurovision Song Contest 2008, французча: Concours Eurovision de la chanson 2008) - «Еврокөрүнүүнүн» 53-чү сынагы болду, ал Хелсинкиде өткөн «Еврокөрүнүү 2007» сынагынын жеңүүчү өлкөсүндө, 2008-жылдын 12-майдан 16-майга чейин Сербияда өттү. Сербияга жеңишти «Molitva» деген ыры менен Marija Šerifović алып келген, добуштардын жыйынтыгынан соң 268 упай менен 1-орунду ээлеген.
Галерея
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Жайлообаев Назармат
Жайлообаев Назармат - (1891, Жалал-Абад облусу, Ала-Бука району, Баймак айылы – 14.12. 1983, ошол эле жер) – алгачкы агартуучулардан, Эл агартуунун отличниги (1936). Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген. мугалими (1946). Кокон шаарынан арабча билим алган. 1911-ж. Мончок-Дөбө айылындагы мечитте имам болуп, балдарды арабча окуткан. Бишкектеги педагогикалык техникумду бүтүргөн (1932). 1924–34-ж. Ала-Бука районундагы Өрүктү, Кызыл-Ата айылдарында мектеп ачкан. Кызыл-Жар райондук элге билим берүү бөлүмүндө инспектор (1934), Ала-Бука районундагы мектептерде мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, мектептин директору (1934–60) болгон. Ал тарыхый материалдарды, эски китептерди жыйнап («Раузатул сафа», «Тарихи Надира», «Мажму ат-таварих» жана башка), Кыргыз ССР ИАнын Кол жазмалар фондусуна өткөргөн. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери менен сыйланган. Айылындагы мектепке ысмы ыйгарылган.
Чалкуйрук
Чалкуйрук — "Манас" эпосунда Төштүктүн жоого минген аты. Эпостун негизги варианттарында кездешет. Көкөтөйдүн ашында байгеге чабылып Аккуладан кийин "Жети жандуу Чалкуйрук.
Жайлообаев Назармат
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Чалкуйрук
Жел учкандай бурулуп" (Сагымбай Орозбаков, 3. 265) келип байгеге татыктуу болот. Жалпы түрк жана Сибирь элдеринин эпикалык көөнө чыгармаларында кездеше турган мифтик, сыйкырдуу (магиялык) касиеттерге ээ болгон тулпарлардын бири. Анын жер алдындагы кыйынчылыктарды жеңип чыгууда жин-пери, дөө, алп балбандардын түрдүү айла-амалдарынын ыгын табууда Төштүккө жардам берген, адамдан эстүү жаныбар экендиги жана башкалар касиеттери "Төштүк" эпосунда кенен ачылат.
Венгр чыгыш таануу мектеби
Венгр чыгыш таануу мектеби - дүйнөдөгү Азия элдерин изилдеген илимий борборлордун бири. Түрк таануу жана алтай таануу багытын өнүктүрүүдө венгр изилдөөчүлөрү зор салым кошушкан. Алар Ататүрккө тил боюнча реформа жүргүзүүдө чоң жардам көрсөтүшкөн. Атап айтканда, Кунаш Игнац түрк диалектологиясынын сөздүгүн түзгөн. Бирток Бела түрк элдеринин фольклордук музыкасын изилдөөгө негиз салган. Туру Иожер, Немет Дьюла, Лигети Лайош дүйнөлүк түрк таануу илимине зор салымдарды кошушкан. Гольдзихер Игнац ислам таануу, Германиус Дьюла араб адабияты менен ислам укугун изилдөө боюнча эмгектерди жараткан. Г. Лоринц, Ревицки, Эрази сыяктуу венгр окумуштуулары перс казалдары менен Омар Хайямдын чыгармаларын ар кайсы мезгилде англис, венгр тилдерине которуп, Европага таратышкан. Вамбери Армин Орто Азия элдеринин турмушу, маданияты, тарыхы, экономикасы, аймактын географиялык абалы боюнча баа жеткис маалыматтарды топтогон.
Автомобиль
Тарыхы жана түрлөрү
Шамалдын күчү же ичинде отурган адам күчү аркылуу жылып жүрүүчү арабаны жасоого орто кылымдарда эле аракет болгон. Өркүндөтүлгөн «өзү жүргүч арабаны» орус дыйканы механик Л. Шамшуренков жасаган (1752). 1784—91-жылда орус ойлоп чыгаруучусу И. П. Кулибин үч жана торт дөңгөлөктүү «өзү жүргүчтү» курууга далалат кылган. Советтик биринчи автомобиль 1924-ж. чыгарылган. СССРде 1932-жылдан баштап ГАЗ маркасындагы автомобиль массалык түрдө чыгарылган. Автомобильдер колдонулушуна жараша транспорттук, атайын жана спорттук болуп бөлүнөт.
Транспорттук автомобиль
Транспорттук автомобиль жүктөр жана жүргүнчүлөр ташуу үчүн, атайын автомобиль керектүү жабдуулар менен жабдылып, өрт өчүрүү жана коммуналдык тейлөөлөр үчүн колдонулат.
Жеңил автомобиль
Жеңил автомобильге 2—8 адам отурууга ылайыкталып, жабык (седан жана лимузин), ачык (фаэтон) жана ачылма (кабриолет) кузовдор менен жабдылат. Жүк ташуучу автомобильге жүк салына турган кузовдор орнотулат, алардын жүк көтөрүмдүүлүгү 0,25—100 т га барабар. Жөлдө жүрүү жөндөмдүүлүгү боюнча автомобилдер жолдо жүрүүчү, карьердик жана өтүү жөндөмдүүлүгү жогорулатылган болуп бөлүнөт. Жолдо жүрүүчү автомобиль автомобилдик жолунун жалпы тармагында пайдаланылат. Өлчөмдөрү чоңойтулган карьерде жүрүүчү автомобиль атайын жолдордо, мисалы, карьерлерде иштейт. Өтүү жөндөмдүүлүгү жогорулатылган автомобиль кыйын шарттарда же жолсуз жерлерде иштөөгө ылайыкталган. Автомобиль кыймылдаткыч, трансмиссия, жүрүүчү бөлүк, башкаруу механизмдери, электр жабдуулары, кузов жана кабинадан турат. Автомобилдер кыймылдаткычтарынын түрлөрүнө жараша бензиндик, дизелдик, газ-баллондуу жана газ-генератордуу болуп бөлүнөт.
Автомобиль кыймылдаткычы
Автомобиль кыймылдаткычы — автомобилди кыймылга келтирүүчү механикалык энергиянын булагы болгон атайын кыймылдаткыч.
Автомобилдин жүрүү бөлүгү
Автомобилдин жүрүү бөлүгү — автомобилдин бардык механизмдери, кузову орнотулуучу тележканы түзүүчү шасси бөлүктөрүнүн тобу. Автомобиль жана башкалар рама, асма, алдыцкы жана арткы октордон, дөңгөлөктөрдөн турат. Рамага кузов, кабина, кыймылдаткыч, кыймыл берүүчү куту жана башкалар механизмдер менен түйүндөр орнотулат. Автобустарда, жеңил автомобилдердин көпчүлүгүндө раманын милдетин кузов аткарат. Өңгүл-дөңгүл жолдо дөңгөлөктөрдүн биринин абалынын өзгөрүшү экинчисине таасирин тийгизбесин үчүн, дөңгөлөктөр рамага өз-өзүнчө асылып бекитилет. Айрым автомобилдерде дискалуу дөңгөлөктөр колдонулат. Алар окко орнотулган күпчөккө бекитилген дискадан, камералуу же камерасыз пневматикалык шиналуу алкактан турат; жүк ташуучу оор автомобилдердин, автобустардын көпчүлүгүндө түздөн-түз күпчөккө бекитилүүчү алкагы бар дискасыз дөңгөлөктөр орнотулат.
Автомобилдин рулдук башкаруу системасы
Автомобилдин рулдук башкаруу системасы — автомобилдин жүрүү багытын өзгөртө турган механизмдердин жана түзүлүштөрдүн системасы. Бул система руль механизминен жана дөңгөлөктөргө бекитилген кыймылга келтиргичтен (привод) турат. Руль механизми дөңгөлөктү буруу үчун аз күч жумшоого, кыймылга келтиргич болсо руль механизминен штурвалдан (1), ага бириктирилген руль валынан (2), валдын учуна бекитилген червяктан (3), ага илинишкен червяк дөцгөлөгүнөн (4) жана анын валына кпйгизилген руль сошкасынан (5), ал эми руль кыймылга келтиргичи узунунан жана туурасынан орнотулган тарткычтардан (6), рычагдардан (7) турат. Штурвалды бурганда, бул механизмдер кыймылды биринен экинчисине өткөрүп, акыры бурулуу цапфалары менен кошо дөңгөлөктү да бурат. Руль механизми червяктуу, бурама-сайлуу, кривошиптүү кыймыл берүү механизмдери менен иштетилет. Автомобилди башкаруу жеңил болсун үчүн, кыймылга келтиргич механизмге пневматикалык, гидронневматикалык жана гидравликалык күчөткүчтөр орнотулат.
Автомобилдин электр жабдуулары
Автомобилдин электр жабдуулары — автомобилге орнотулган электр приборлору менен аппараттардын тобу. Автомобилдин электр жабдууларына төмөндөгүлөр кирет: ток булагы (генератор жана аккумулятор батареясы); кыймылдаткычтын цилиндринде күйүүчү аралашманы тутандыруучу от алдыруу системасы; муунактуу валды айландыруучу электр стартерин иштетүүчү система; сырткы жана ички жарык кылуучу приборлордон турган жарык кылуу системасы; сигнал берүү системасы (үн сигналы, бурулууну көрсөткүч, стоп-сигнал); текшерүү приборлору (амперметр, термометр, манометр, күйүүчү майдын децгээлин көрсөткүч жана башкалар) жана автомобилди башкарууну жеңилдетүүчү электр приборлору (айнек тазалагыч, кузов жылыткыч жана башкалар). Мындан башка да туманда жүрүүгө жардам берүүчү кошумча фаралар орнотулат.
Автомобилдин кузову
Автомобилдин кузову — автомобилдин жүргүнчүлөр, айдоочу отуруучу жана жүктөр же атайын жабдуулар салына турган бөлүгү.
Жеңил автомобилдин кузову жабык, ачык жана ачылма болуп жасалат. Автобустун кузову көбүнчө жабык болот, анын сыйымдуулугун көбөйтүү үчүн кээде эки кабат кузов орнотулат. Жүк ташуучу автомобилдин кузову жүк платформасынан жана айдоочунун кабинасынан турат. Жүктү салууга жана түшүрүүгө ыңгайлуу болушу үчүн, платформанын капталдары ачылма болот. Көп жүктү ташууда оодарылма платформалуу автомобилдер (өзү түшүргүчтөр) кеңири колдонулат. Жүк ташуучу кээ бир автомобилдин кузову жабык (фургон) түрүндө жасалат. Атайын автомобилдин кузову жүктүн белгилүү түрүн ташууга ылайыкталат (мисалы, ун, сүт, ңемент ташылуучу ңистерна жана башкалар) же кандайдыр бир жумушту аткаруучу жабдууларды орнотууга арналат.