Сапаев_Муса
Акын, жазуучу жана публицист “Бүткүл дүйнөдөгү кыргызстандыктардын  “АкылТирек” конкурсунун лауреяты” Муса Сапаев эгемендүүлүктүн алгачкы күндөрүнөн эле “Улуттук идея” маселесине баш оту менен киришип, чарпылбай жана бурула качып буйдалбай    бул тематикада он эки китепти калайык-калкыбызга сунуштоого да жетише алгандыгы албетте уникалдуу тагдыр десем жаңылышпаймын. М. Сапаев өзүнүн “Улуттук Кайра Жаралуу идеясы” жаатындагы чейрек кылымдан ашык  көшөрө изденүүлөрүнүн  жыйынтыгы   “Улуттук сырттандыктын идеологиясы” аттуу үчилтик китебин жакында басмадан чыгарды. (“Турар” басмасы, 2014-жыл, 652 бет). Мындан жыйырма жыл илгери эле  мен сыяктуу “жазуучу-сынчы жалаңтөштөр”   арасында “Улуттук идеянын атасы” атыккан Мусакенин жашоо-турмушу менен, узак жылдан бери  чыгармачылыгы менен тааныш инсан катары, “Таза жол” гезитинин туруктуу автору тууралуу өз оюумду ортого салууну эп көрүп олтурам. Эске түшүрөлүчү, СССРде, КПСС Борбордук Комитетинин 1985 жылдын 24-апрелинде болуп өткөн апрель пленуму, ошо кезде айтылгандай жана отуз жылдык тарых калетсиз тастыктагандай чыныгы бурулуштук жана революциялык  окуя болгон. Кайра куруу бул; демократия, адам укугу, айкындуулук, маалымдуулук” деп туруп жарыялаган саясаттын шарданасы менен 1987 жылдан баштап   Кыргызстанда биринчилерден  болуп “ Улуттук Кайра Жаралуу идеясы” маселесин, компартиянын цензуралык азуусунун мокой электигинен улам  ошо кезде, ксерокстык ыкмада “Мүрөк”, “Кереге”аттуу эркин гезиттер чектүү нускада жарык көрө баштайт. М. Сапаев Кыргызстанда “Улуттук идея” маселесин биринчи көтөрүп чыккан атуул; мисалы “Кереге” гезитинин 1987 жылдын   август айындагы нускасында жарыяланган “Бизге улуттук идея керек” аттуу чакан макаласында “Италиялык ренессанс-кайра жаралуу доору жаатында баарыбыз кабардарбыз-тарыхтан окуганбыз. Кыргыздар жаңы нерсени тез кабыл алабыз, бирок негедир совет доорунда партиянын буйруп-тескөөсүнө буюгуп терс жөрөлгөлөрдү көп жугузуп, улуттук нарк-дөөлөттөрүбүздүн кыйласын жоготуп алдык окшойт. Эми жукса бизге Улуттук Кайра Жаралуу жөрөлгөсү жуксун”- деген аруу тилегин билдирет. Кыргызстанга маалымдуулук саясаты бир аз кечигип келгендигине байланыштуу “Бурганактуу ойлор” деген, улуттук идея маселесин официалдуу көтөргөн   макаласы  мамлекеттик расмий басылма “Ленинчил Жаш” гезитинде 1989 жылдын 16-февралында басылып чыккан  - ошол маалда бул  гезит  180200 нускада жарык көрчү. ... Сенектик жылдарда тарамыштай чыналган бюрократия элдин-жердин, улуттун сыймыгы болуучуларды жеке кызыкчылыктын, кызмат учун бөжүрөчүлуктүн, дүйнө жыйып, керт башын эркелетүүчүлүктун пендесине айландырып жибергендиги кайра куруунун күрдөөлдүү ишке ашышына каскак болуп жатпайбы. Дал ушунун кесепетинен айылда уруу-урууга бөлүнүп, райондо кыштак-зонага бөлүнүп, областта районго бөлүнүп, республикада оштук, көлдүк, чүйлүк, нарындык болуп сөз талаша, үстөл талаша, ыңгай-шарт талаша кетмейибиз бар, турмуш чындыгына адилеттүү көз жүгүртүп, каниет кылуунун ордуна. Бул тууралу ачык айтпай, кырдаалды каргышка кабылтпай, абалыбыз жөндөлбөйт. А бул улуттук интеллигенңия деген маселеге келип такалат. Ар бир революциянын мүнөзүп аныктаган урааны болгон, кайра куруу революциясынын урааны: «өзүңдөн башта!» Демек, үстөл кучактагаи кайсы бир «чиновниктерден» көп деле жакшылык күтө берүүнүп кажети жок, тез арада шаардык, айылдык интеллигенңиянып «Баарлашуу клубун» түзүп анын илимий-техникалык, маданий-адабий, өндүрүштүк-экономнкалык, айыл чарба секцияларын уюштуруп, иш-планын түзүп, алгылыктуу идеяларды тал¬доого алып, акылды ортого салып, шыктуу-ирдүүлөрдү алга сүрөп, колдоп, коомдук аң-сезимди өнүктүрүү мектебине айландырып, жаныча ой жүгүртүүнү турмушка ашырууга белсенип киришүү учурдун талабы. Токтогул, Ак-Талаа, Алай, Манас, Жети-Өгүз райондорун улуттук салттын, улуттук нарк-дөөлөттүн  аймагы деп жарыялап, улуттук типтеги жеке жана коомдук курулуштарды көбөйтүп, улуттук кийимдин моделин кеңири жайылтып, улуттук салт-каада, майрамдарды, улуттук оюндардын спартакиадасын өткөрүү менен улуттук нарктуулукту пропагандалоону баштасак.” –мындайча айтканда азыркы “Көчмөндөр оюндары” маселесин да алгачкылардан болуп күн тартибине койгон. Ошондон бери карай Муса Сапаев калемдештер арасында “Улуттук идеянын атасы” деген каймана ат менен белгилүү боло баштагантэле. 1992 жылы “Кыргызстан” басмасынан басылып чыккан “Куур тондон качан кутулабыз” китебинде болсо минтип жазган эле: Орус элинин кайра жаралышы, өксүк комплекси (комплёкс неполноценности), орус менталитети, орус мүнөзү, деген жалпы теманын астында полемикалуу ой жоруулар элдин калың массасынын бүйрүн кызытып башта тыйуу салынып келген ойлордун сели, катары   таасирдүү   жаңылыкта   күргүштөй  агып  келип   атат ушундан улам “Улутгук идеянын” максаттык маанисин кыска так түшүндүрсө болобу деген суроо берилип жүрөт. Бул албетте кыйын иш, ошентсе да аракеттенип көрөлү: Улуттук иден ириде улуттук духту, улуттук ар-на-мыстуулукту бийик даражага алып чыгуу, дүнүйө элдеринин алдыңдагы татыктуу кадыр-барк үчүн, улуттук ариет үчүн талыкпай күрөшүүгө шыктандыруу, улуттук эркти чыңдоо, жана ушул асыл сапаггардын негизинде аң-сезимдин, гүшүнүктүн күрдөөлдүү өнүгүшүнө карата натыйжалуу иш алып баруу. Демек жалпысынан адамдык мыкты сапаттар үчүн күрөш, ден соолук үчүн, пакиза табигат үчүн, ыйман-парасаттуулук үчүн жүргүзүлгөн иш чаралар, улуттук каада-салттардын алгылыктуу жактарын өнүктүрүү. Ал эми экономикада адилеттүүлүк принцибинин негизиндже адамдын өздүк кызыкчылыктарын жандандыруу аркылуу натыйжалуу эмгектенүүгө өбөлгө түзүү. Улуттар аралык алака-катнашта, эмгекти эл аралык бөлүштүрүүдө кыргаз элинин татыктуу ордун табуу, дүнүйөлүк руханий жана маданий өнүгүүдө ыйман-адептик  асылдыктардагы аткара турган ролун аныктоо. Эл аралык саясатта тута турган максат-мүдөөлөрдүн негизин аныктоо. Бийик жоопкерчиликтин салтанатында эсеп-кысап жана көзөмөлдү күчөтүүнүн негизинде  жакынкы жана алыскы келечекте милдеттүү түрдө жетишиле турган максаттардын тизмегин жана көрсөткучтөрүн аныктоо Кыргыздын «Мазары жок жердин азары көп» деген лакабы бар, Мамлекет болгон соң анын сыйынар мазары эмне? Дал ушул «Улуттук идеология», «Улуттук идеяны” керек болсо биз дин катары улуу урмат, ынтымактуу ыйбаа менен кастарлай колдоого милдеткер экендигибизди ар бирибиз көңүлгө түйүп алып, ошол демде жашаганыбыз абзел. Ал үчүн «улуттук идея” дал ошондой курпатка эгедер мыктылыкта, кыш кынагандай иреттүүлүктөгү төрт тарабы теп келген ойлор менен, ширелүү, жагымдуу, жугумдуу, көңүл ыргагын күүлөп кетчү эргүү менен, жайдары жатык тил менен жазылыш керек. «Улуттук идеяны» мындай дараметтүүлүктө жазуунун өзү эле элибиздин асылдуу касиеттерден куру кол эмес экендигин тастыктаган, улуттун духун көкалөткөн бараандуу идеологиялык көрүнүш болот”.