cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гемофилия
Гемофилиянын белгилери бала чакта байкалып, чоңойгон сайын азая баштайт. Гемофилиянын кээ бир жеңил түрү улгайган убакта болот. Гемофилия менен ооруган киши бир жерин кичине кокустатып алса, тери алдында, булчуңда жана муундарда кан көп агат. Бир жерин кесип алса, тишин жулганда жана башкаларда кан көп кетип, өмүргө коркунуч туудурат. Ири муун көңдөйүнө (тизе, кызыл ашык мууну) кан куюлуп, алардын иши бузулат. Акыркы жылдарда гемофилияны дарылоо жана анын кабылдоосун алдын алууда чоң ийгиликтерге жетишти. Соо кишилердин канынан жасалган концентраттарды пайдалануу менен кан агуунун алдын алууга болот. Муундардын жабыркашын алдын алуу жана дарылоо үчүн айыктыруучу физкультуранын жакшы натыйжа берүүчү ыкмалары иштелип чыкты. Гемофилия менен ооругандар кичинекей кокустоодон, операциядан өтө сак болушу керек. Кан ага баштаганда тезинен врачка кайрылуу зарыл.
Тукумга берилиши
Гемофилия оорусун рецессивдик аллель - h, ал эми кандын нормалдуу уюшун доминанттык аллель - Н аныктайт. Бул гендер Х хромосомада орун алган.
Аял жынысында эки Х хромосома болгондуктан, анын бир Х хромосомасы Г-нын генин - h алып жүрсө, экинчи Х хромосомасы кандын нормалдуу уюшунун аллелин - Н алып, ал гетерозиготтук - ХнХh болот. Н - аллели доминанттык болгондуктан, рецессивдик ген - h менен аныкталган оору өөрчүбөй, аял Г-ны алып жүрүүчү гана болуп эсептелинет.
Эркек жыныстын Х хромосомасында h аллели болсо - Х h Y, анда ал Г. менен сөзсүз ооруйт, анткени эркек жыныстын У хромосомасы кандын нормалдуу уюшунун аллелин алып жүрбөйт. Ошондуктан гемофилия оорусу дээрилик эркек жынысында көбүрөөк кездешет. Эгерде эркек жыныстын жалгыз Х хромосомасы кандын нормалдуу уюшунун генин алса ХнУ, анда ал соо болот.
1.	Энеси соо, атасы гемофилия менен ооруйт:
2.	Энеси гемофилиянын аллелин алып жүрүүчү, атасы соо:
3.	Атасы гемофилия менен оорунун энеси гемофилиянын генин алып жүрүүчү:
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Элек
Элек — торунан ун, талкан жана башка майда нерселерди өткөрүүчү буюм. Анын жердиги жыгач жана кылдан турат. Кыл тегерек алкакка (карсканга) бекитилип жасалат. Элек кээде чыпка катары да колдонулат. Кыл электин майдасын «торко элек» дейт. Мунун «сүзгү элек», «чыпка элек» деген түрлөрү бар.
Мында чебер оболу карсканын (алкагын) ийип алат да, аттын туу куйругун жулуп алып, учун түйүп өткөрүп, экинчи жагын да ошентет. Антип төрт тарабынан кылды керип алып, анан ийнеге аттын кылын өткөрүп, чатыраш кылып отурат. Ошондо ийне кылдын артынан жана үстүнөн алмак-салмак өтүп турат. Алкактын чети болсо эчкинин жаргагы менен жээктелет.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Жараке, Базар-Коргон району
Жараке (Жараке) — Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районундагы кыштак. Акман айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 735 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Базар-Коргон кыштагынан 11 км чыгыш тарапта. Жалал-Абад темир жол бекетинен 24 км. Кыштак 1930-жылы негизделген. Калкы 2 271(2009); негизинен дыйканчылыкта, мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, маданият үйү, китепкана, соода түйүнү, ФАП, мечит жана башка бар.
Вань-Ю
Вань-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Макариха дарыясынын оң жээгинен 86 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 39 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Плаун сымалдар
Плаун сымалдар (Lycopodiophy- ta) - споралуу өсүмдүктөр бөлүмү. Жалбырагы же жалбырак сымал органы - филлоиддери сабакта жайгашкан. Бирден спорангийлери жалбырак колтугунда же сабакта орун алган. Гаметофити 1 же 2 жыныстуу. Плаун сымалдар силур мезгилинен белгилүү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Догдурлук аймак
Догдурлук аймак, Врачтык аймак — дарылоо-алдын алуу мекемелеринин медициналык кызматкерлери тейлөөчү белгилүү сандагы калкы бар территория. Аймактык принципте терапевттер, балдар врачы, акушер-гинекологдор, фтизиатрлар жана алардын жардамчылары — участкалык медсестралар иштейт. Догдурлук аймак айылдык, шаардык жана цехтик болуп айырмаланат.
Айылдык догдурлук аймакта калкты дарылоо, алдын алуу, санитариялык жана эпидемияга каршы чараларды жүргүзүүчү оорукана, акушер-фельдшердик пункттар, колхоздук төрөт үйү, балдар бакчалары болот. Участкалык врачтар өзүнүн аймагындагы калкка поликлиникада, үйүндө медициналык жардам көрсөтөт жана диспансердик байкоо жүргүзөт, коомдук уюмдардын жардамы менен оорулуунун турмуш-тиричилик жана эмгек шартын жакшыртууга кам көрөт. Андан тышкары айыл жердеги аймактык врачтар территориясындагы коммуналдык, тамак-аш, өнөр жай объектилерин, балдар мекемелерин санитариялык жактан көзөмөлдөйт.
Янги-Абад
Янги-Абад (Янги-Абад) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Тепе-Коргон айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 361 киши.
Бэсани (Оклахома)
Бэсани (Оклахома) (Bethany) — Оклахома штатынын Oklahoma округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 20307 киши. Болжолдуу аянты - 13.5 км². FIPS коду — 40-05700.
Висла
Висла – Польшадагы эң узун жана суусу мол дарыя. Узундугу 1047 км, алабынын аянты 198,5 миң км2. Батыш Карпат тоолорунан башталат да Мазовия-Подляск түздүгү аркылуу агып, Балтика деңизиндеги Гдан бухтасы менен Висла булуңуна куярда дельтаны пайда кылат. Негизги куймалары: Сан, Дунаец, Вислока, Вепш, Буг (оң), Пилица, Брда (сол). Орточо чыгымы Варшава ш. тушта 590 м3/сек, чатында 1030 м3/сек. Жазында суусу кирет. Төмөнкү жана ортоңку агымында кеме жүрөт. Каналдар аркылуу Днепр, Одер, Неман дарыяларына туташат. Боюнда Краков, Варшава, Плоцк, Торунь, дельтасында Гданьск шаарлары жайгашкан.
Платформа
Платформа (plat - тегиз жана forme - форма дегенден) –
«Ала-Тоо жазы»
«Ала-Тоо жазы» - музыка фестивалы. Кыргызстанда алгач 1966-ж. июнь айында өткөрүлгөн. Кийин ал салтка айланып, 1967, 1969, 1974-ж. «Элдердин октябрда шаар эмгекчилеринин юбилейлик майрамдык демонстрациясы өткөн. Аянттын архитектуралык композициясынын өзөгүн «Эркиндик» монументи (2003, скульптору Т. Садыков) түзөт. Эстеликтин түбүнө өкмөттүк трибуна орнотулган. Чүй проспекти менен Киев көчөсүнүн ортосунда бири-бирине симметриялуу жайгашкан 4 фонтандын аралыгына концерт, салтанаттуу чогулуш ж. б. иш-чаралар өткөрүлүүчү чатыр-сахна курулуп, ал чыгышынан жана батышынан аркадалуу имараттар, түштүгүнөн Киев көчөсүнө туташуучу тепкичтер менен курчалган. Бул архитектуралык ансамблге Кыргыз мамлекеттик тарых музейинин имараты (1985), «Достук үйү», «Достук» монументи (1974), мамлекеттик Туунун флагштогу кирет. Аянттын архитектуралык композициясынын достугу» деген ураан менен өткөн. Кыргызстанда фестиваль күндөрүндө Мамлекеттик академиялык симфониялык оркестр, Бүткүл союздук радио менен Борбордук телекөрсөтүүнүн симфониялык чоң оркестри, Ленинград жана Горький филармониясынын симфониялык оркестри, М. Пягницкий атындагы мамлекеттик хор, Дагстан АССРинин мамлекеттик бий ансамбли, Сибирь бийлеринин Красноярскидеги мамлекеттик ансамбли сыяктуу чыгармачыл ири коллективдердин өнөрүн көрүшкөн. Бул фестивалдарга көрүнүктүү композитор Т. Н. Хренников, В. Т. Соловьёв-Седой; дирижёрлор Е. Светланов, К. Иванов, Б. Хайкин, Ю. Темирканов, О. Дмитриади; аткаруучулар И. Архипова, А. Огнивцев, Ю. Мазурок, Р. Стручкова, В. Бовт, Г. Гаспарян, Т. Кудзик, Р. Жаманова, М. Сабирова, Т. Чебан, Т. Серебряков, А. Бабакулов, М. Эсамбаев, М. Магомаев, Б. Бенцпанов катышып, Кыргызстадын эли менен чыгармачылык жолугушуу өткөрүшкөн. 1966-74-ж. 800гө жакын концерт коюлган. Фестивалдын активдүү катышуучулары Е. Светланов менен М. Эсамбаевге «Кыргыз ССРинин эл артисти», Р. Тихомировго «Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери», Б. Бруновго жана Б. Бенциановго «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти» деген ардактуу наамдар берилген.
Комплекстүү сан
Комплекстүү сандар – z=x+iy түрүндөгү сандар; мында x жана y чыныгы сандар, i= -1 мнимый бирдик. x – чыныгы, y – жалган (мнимый) бөлүгү. Комплекстүү сандар. менен болгон амалдар i2=—1 шарты эсепке алынып, чыныгы сандар менен болгон амалдардай эле аткарылат, Комплекстүү сандардын тобу алг. касиеттери боюнча сан талаасын түзөт. Комплекстүү талаада n-даражадагы ар кандай алг. теңдеменин n чыгарылышы болот (тамырлардын эсептүүлүгүн кошо эсептегенде). z=x+iy Комплекстүү сандар геометриялык түрдө тегиздикте абциссасы x жана ординатасы y болгон М чекитин же ошол чекитти координата башталмасы менен бириктирген ОМ векторун билдирет. Бул чиймеден Комплекстүү сандардын тригонометриялык 2=х+1у=г(соз]+з1п]) же уюл координата x=r cosj, y=r sinj формуласы келип чыгат жана x=z++iy=r (cosj + sinj) экендиги келип чыгат. Мында г == z = Комплекстүү сандардын модулу, φ –анын аргументи деп аталат. Аргумент cosj= r же sinj= r барабардыктарынан аныкталат. z=x+iy, z=x–iy комплекстүү түйүндөш сандар. Комплекстүү сандар физикада, техникада жана географиялык карталарды түзүүдө ж. б. тармактарда кеңири колдонулат.
Георгий Плеханов
Георгий Валентинович Плеханов (29. 11(11. 12).1856 - 30. 5. 1918) - марксизм теоретиги жана пропагандисти, россиялык, эл аралык жумушчу жана социалисттик кыймылдын ишмери. 80-жылдардын башында Плеханов соцталисттик адабияттардан, К. Маркс, Ф. Энгельстин эмгектеринен таалим алган, батыш европалык жумушчу кыймылы менен таанышкан. Натыйжада Плеханов 1883-ж. народниктер кыймылынан биротоло кол үзүп, марксчылар тарабына өткөн.
1883-ж. П. Женевада «Эмгекти боштондукка чыгаруу» деген марксчыл уюм түзүп, анын программасын иштеп чыккан. Ал уюм Россияда К. Маркс менен Ф. Энгельстин эмгектерин орус тилине которуп жайылтууда коп иш аткарган; анын программасында ошо кездеги орус марксчыларынын милдеттери менен максаттары белгиленген. «Социализм жана саясий күрөш» (1883) ж. б. эмгегинде Плеханов народниктердин идеологиясына сокку урган.
Плеханов философиляык эмгектеринде тарыхый материализм, философиянын тарыхы, бурж. социологияны сындоо маселелерине көп көңүл болгон. Алардын баалуусу - «Тарыхка монисттик көз караштын өөрчүшү жөнүндөгү маселеге карата» (1895). Бул эмгегинде Плеханов 18-19-кылымдагы дүйнөдөгү коомдук ойду революциячыл марксизм позициясында карап, марксизмдин пайда болушу бүткүл коомдук ой-пикирдин мыйзам ченемдүү натыйжасы экенин далилдеп, диалек. материализмдин мурдагы бардык филос. системалардан артык экенин, терен илимийлигин жана таасирдүүлүгүн көрсөткөн. Ленин Плехановдун Бернштейн, Струве ж. б-дын ревизионизмине каршы жазган эмгектерин жогору баалаган Плеханов - орустун коомдук ой-пикиринин тарыхын илим жолу менен иштеп чыккан тунгуч марксист.
Ал адабиятта орус революциячыл демократтарынын, айрыкча Н. Г. Чернышевскийдин материализмин биринчи баамдаган. Орус революциячыл демократтарынын эстетикасындагы негизги жоболорду пропагандалап жана өнүктүрүп, Плеханов тарыхты материалистке түшүнүүгө таянганда гана илимий эстетика алга жыла ’аларын белгилеген («Искусство жана адабият», 1948, 69-6.). Плеханов адабият менен искусство тан күрөшүнө көз каранды болоорун баамдаганы менен, адабият менен искусствогу парт, принципти түшүнө алган эмес. Плеханов эмгектери менен маркстик илимге кыйла баалуу салым кошсо да, революциячыл марксизм позициясында бекем тура албай, 20-кылымдагы орус турмушунун конкреттүү шартына марксизмдин пролетариат диктатурасы, жумушчу менен дыйкандардын союзу жөнүндөгү окуусун колдоно албаган. 1900-03-ж., II. Ленин менен бирге «Искра» жана «Заря» газетасын башкарып турганда, Ленин экөөнүн ортосунда жумушчу кыймылынын түпкүлүктүү маселелери боюнча олуттуу пикир келишпестиктер байкалган. Экинчи съездден кийин Плеханов меньшевиктер тарапка өтүп кеткен. 1905- 07-жылкы революция мезгилинде Плеханов либералдар менен союз түзүү талабын коюп, Док. куралдуу көтөрүлүшүнүн (1905) чыгышын жактырган эмес. Биринчи дүйнөлүк согуш убагында коргонуу ураанын жактап, социал-шовинисттик иш жүргүзгөн. В. И. Ленин Плехановдун оппортунизми менен шовинизмин, меныневикчил каталарын, марксизмден кайтканын катуу сынга алган.Февр. революциясынан (1917) кийин Плеханов Россияга кайтып келип, Убактылуу өкмөттү колдогон. Октбярь соц. революциясын кабыл алган эмес, бирок башка меньшевиктер сыяктуу Совет бийлигине каршы күрөшкөн да эмес. Коммунисттик партия Плехановдун иш-аракетинин жана чыгармачылыгынын айрым моменттерине, асыресе анын теориялык жана тактикалык жаңылыштыгына сын көз менен карайт, бирок анын революциялык кыймылга, маркстик ойду өөрчүтүп, калкка жайылтууга сиңирген эмгегин жогору баалайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Лабрадор жарым аралы
Лабрадор жарым аралы – Түндүк Американын (Канада) түндүк-чыгышындагы жарым арал. Атлантика океаны, Ыйык Лаврентий булуңу, Гудзон кысыгы жана Гудзон булуңу менен чулганат. Аянты 1,6 млн км2ден ашык; дүйнөдө Араб жарым аралынан кийинки 2-чоң жарым арал. Жеринин бети дөңсөөлүү (Лаврентий дөңсөөсү), түндүк-чыгышын Торнгат тоосу (бийиктиги 1595 мге чейин, Серк чокусу), борбордук бөлүгүн бийиктиги 500–800 мге жеткен көлдүү плато ээлейт. Түндүк жана батыш жээктери негизинен жапыз, айрым жерлери шхерлүү (аскалуу майда аралдар), чыгышы бийик, фьорддуу. Тектоникалык жактан Канада калканынын бир бөлүгү. Темирдин ири кени бар. Климаты субарктикалык жана мелүүн; ага Түндүк Муз океандын (Гудзон булуңунун) жана Лабрадор муздак агымынын таасири зор. Январдын орточо температурасы түндүк-батышында –28ᵒСтан түштүк-чыгышында –12ᵒСка, июлдуку түндүгүндө 7ᵒСтан түштүгүндө 18ᵒСка чейин. Жылдык жаан-чачыны түндүгүндө 250 мм, түштүгүндө 1200 ммге чейин. Басымдуу бөлүгүндө көп жылдык тоң кыртышы таралган. Дарыялары босоголуу, кеме каттоого ыңгайсыз; эң ириси – Черчилл дарыясы. Көл жана саздар көп. Токойлуу тундра, сейрек токой (кара жана ак карагай, бальзам көк карагайы, кара карагай жана башка) өсүмдүктөрү басымдуу; түштүгүндө тайга токоюна жалбырагын күбүүчү дарак өсүмдүктөрү аралашат. Ири шаарлары: Шеффервилл, Сет-Иль (темир жол аркылуу туташат), Форт-Шимо, Лабрадор-Сити.
Дөңгөч
Дөңгөч — отун жарганда же бир нерсе коюп чапканда алдына төшөлүүчү кыска жоон жыгач.
Правый Юрибей
'''Прав. Юрибей''' — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юрибей дарыясынын оң жээгинен 340 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 92 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ала-Тоо ую
Ала-Тоо ую - сүт-эт багытындагы уй породасы. Тоо, талаа шартына көнүккөн сүттүү, эттүү уй алуу максатында жергиликтүү инектерди швец жана кострома уйларынын букалары менен аргындаштырып, Кыргызстан менен Казак Республикасынын асыл тукум уй өстүрүүчү чарбаларында чыгарылган. Порода 1950-ж. бекитилген. Өңү күрөң, денеси чымыр, башы чоң, кең көкүрөк, өркөчү жазы, соорусу жайык, желини тегерек, эмчеги узун. Өркөчүнөн бийиктиги 129 см, дене узундугу 171 см, көкүрөк курчамы 197 см, бутунун жоондугу 20 см. Инегинин салмагы 500-600 кг, букасыныкы 800900 кг. Сүтүнүн майлуулугу 3,8-3,9 %, айрымдарыныкы 5%. Эти даамдуу. Негизинен Кыргыз жана Казак Республикаларында асыралат. Кыргызстанда уй асылдандыруу жана колдон уруктандыруу станцияларында Ала-Тоо уюунун букалары пайдаланылат.
Кайырма, Базар-Коргон району
Кайырма, Базар-Коргон району – Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районундагы кыштак. Акман айыл округуна караштуу. Ош Бишкек автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 720 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Базар-Коргон кыштагынан 10 км түштүк-чыгыш тарапта. Жалал-Абад темир жол бекетинен 23 км. Кыштак 1900-ж. негизделген. Калкы 1606 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенип, мал менен алектенет. Орто мектеп, китепкана, мончо, мечит бар. Соода түйүндөрү иштейт. Кыштак чоң жолдун имерилишинен орун алгандыктан, «Кайырма» аталып калган.
Угуу
Угуу — организмдин үн толкундарын кабыл алуу жөндөмдүүлүгү.
Угуу тууралуу
Ал угуу анализатору аркылуу ишке ашат (Анализаторлор). Кишилер өз ара угуу аркылуу байланышат. Жакшы угуу врачтарга, музыканттарга, педагогдорго, телефонисттерге өтө зарыл. Үндү ички кулакта жайгашкан сезгич нерв клеткалары кабыл алат. Үн дүүлүгүүлөрү угуу нерв талчалары аркылуу мээ кыртышына өтүп угулат. Угуу органынын (кулактын) физиологиялык дүүлүктүргүчү — үн, башкача айтканда абанын же башка чөйрөнүн (мисалы, суунун) термелүү кыймылы болуп саналат. Үндү угуу ар кимдики ар башка болот, ошондой эле ар кайсы үнгө кулактын сезгичтиги бирдей эмес. Добуш күчөгөн сайын үндү сезүү да күчөйт, бирок добуштун күчү белгилүү бир ченемге жеткенде үндүн күчөгөндүгүн кулак сезбей, анда басым, ооруган сезим пайда болот. Катуу добуш угуу жөндөмүн төмөндөтөт, жымжырт тынч шартта угуу тез эле кайра калыбына келет. Угуу реакциясын кичине балдардан байкаса болот: эмчектеги бала башын үн чыккан жакка бурат. Угуу отит, отосклероздо начарлайт.
Сүйлөөгө байланышы
Кишинин угуусу сүйлөө менен өз ара байланышта болот. Балдарда адегенде сөзгө түшүнүү пайда болуп, андан кийин гана сүйлөөгө үйрөнүү башталат, ошондуктан жаңыдан тили чыгып келаткан балдардын угуусунун бузулууларынын кандай түрү болбосун, алар анын тилинин чыгышын кечиктирет же дүлөй-дудукка алып келиши мүмкүн.
Изилдөө
Угууну изилдөөдө ар түрдүү ыкма колдонулат. Алардын ичинен сөздүн жардамы менен изилдөө эң жөнөкөй жана жеңил ыкмалардан болуп эсептелет. Практикада 6—7 м аралыктан шыбыраган сөздү айырмалоо нормалдуу угуу болот. Угуу жөнүндө так маалыматтарды алуу үчүн атайын аспаптар (камертон жана аудиометр) менен изилдөө жүргүзүлөт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
«Манастын балалык чагы»
«Манастын балалык чагы» — «Манас» серияларынан ТМВ боюнча латын ариби менен жарык көргөн үзүндү китепче (Фр., 1940). Басмага Ыбырайым Абдыракманов даярдаган (кара сөз аралаш). Манастын ата-энесинин карыганча балалуу болбой жүргөндөгү муң-зары, Жакып менен аялдарынын көргөн түштөрү, Бакдөөлөттүн түшү, Манастын туулушу, туулгандагы тою, ат коюлушу, Жакып Манасты койчулукка бергени кыскача баяндалат. Манастын биринчи жолу Алтайдагы калмактардын зордугуна каршы чыгышы, Нескара Манасты кармап алам деп барып жеңилип, качышы, уйгур кандарынын жиберген баатырларын Манас жарым жан кылып жибериши, Эсенкан экинчи жолу жиберген Нуукер дөөнүн Манастан өлүшү, Манастын кан болушу жөнүндөгү эпизоддорду камтыйт.
Еланлино (Кигин району, Башкыртстан)
Еланлино — Башкыртстандын Чишмин районундагы айыл, Еланлин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 845 киши. Почта индекси — 452502, ОКАТО коду — 80236820001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Композит материалы
Композит материалы (composit) – өзүнүн касиетин жана курамын өзгөртпөгөн, эки же бир нече компоненттерден турган материал. Эритмелерден айырмаланып, Композит материалы майда бөлүкчөлөрдүн кошундусунан туруп, бир түрдөгү катуу материалды түзөт. Композит материалынын касиети компоненттердин касиеттерине жараша болот. Бирок, алардын кээ бири бузулууларга карата болгон туруктуулугу жана илээшкектүүлүгү менен өзгөчө сапатка ээ. Алгачкы Композит материалы – самандан жасалган кыш, байыркы Египетте даярдалган. Катуулугун жогорулатуу жана бири бирин байланыштыруу үчүн саман кошулган. Азыркы темир-бетондун бышыктыгын ичке темир же болот арматуралар жогорулатат. Цементтин бекемдигин жогорулатуу үчүн була кошулат Мурда мындай максатта асбест (кебез таш) буласы колдонулса, азыр айнектүү полимердүү жана накта була колдонулат Көп катмарлуу материалдар да Композит материалына кирет. 1980-жылдары металл – матрицалык Композит материалы пайда болгон жана керамика булалар, мисалы, алюминий оксиди жана кремний карбиди жеңил металл кошундуларынын бекемдигин жогорулатат. Мындай материалдардын сапаты жогорку температурада өзүнүн касиетин сактоочу керамика булаларга байланыштуу.
Көмүрсуу
Көмүрсуулар, Углеводдор — табиятта кеңири тараган, бардык тирүү организмдердин түзүлүшүнө кирип, алардын жашоосуна өтө керектүү органикалык кошулмалар.
Түзүлүшү
Углеводдордун түзүлүшүнө көмүртек, суутек жана кычкылтек кирет. Углеводдор өсүмдүктө фотосинтез процессинде пайда болот:
«Манасты» которуу
«Манас» эпосунун башка тилдерде алгач баяндалышы «Мажму ат-таварихке» байланыштуу. Ушул чыгармада эпостун айрым окуялары тажик тилинде берилген. «Манасты» жыйноо, жарыялоо иши сыяктуу эле, «М». к. да Ч. Ч. Валиханов менен В. В. Радловдон башталат. Эпостун В. Радлов жазып алган тексти өзүнүн котормосунда немисче 1885-ж. Лейпцигде жарык көргөн. 1856-ж. жазып алган «Көкөтөйдүн ашын» Ч. Валиханов 1904-ж. кара сөз түрүндө которуп, «Жунгария очерктеринде» жарыялаган. 1911-ж. Д. Алмаши «Манастын уулу Семетей менен коштошкону» деген чыккан текстти Будапештте кыргызча-немисче жарыялаган. «Манасты» орус тилине которуу ишине 1930-жылдары көңүл бурула баштаган. Кыргыз АССР ЭКСтин 1935-ж. февралдагы токтомунда «Манас» эпосун кыргызча, орусча басып чыгаруу иши каралган. 1935—45-жылдары республикалык, союздук, ошондой эле башка республикалардын газета-журналдарына Е. Д. Поливанов, С. Клычков, М. Тарловский, С. Липкин, Ф. Ощакевич, Э. Беккер жана башкалардын котормосунда эпостун көптөгөн үзүндүлөрү жарыяланган. 1936-ж. С. Клычковдун котормосунда «Алмамбет и Алтынай», эпостун үзүндүлөрү 1941-ж. («Манас»), 1961-ж. («Манас») өзүнчө китеп болуп жарыкка чыккан. Ал эми 1946-ж. Москвадан ««Манас» киргизский эпос» («Великий поход») китебинин чыгышы республиканын маданий турмушундагы маанилүү окуя болгон (С. Липкин, Л. Пеньковский, М. Тарловский которгон). 1937-ж. Парижде чыгуучу «Еurope» журналына жарыялаган «Чоң казаттан» үзүндүнү француз тилине Б. Болиславская менен Ролан Мальро которгон. 1942-ж. Куандык Жеминин котормосунда Алматыда «Алгачкы айкаш» казакча чыккан. Эпостун айланасында түзүлгөн кырдаалга байланыштуу 1940-жылдардын аягы ченде М. к. жана жарыялоо иши дымый түшкөн. Курама варианттын төрт томдугунун жарык көрүшү менен эпосту башка тилдерге которууга ыңгайлуу шарт түзүлгөн. Эпостун Курама варианты боюнча төрт томдугу тең казакчага которулуп, жарыкка чыккан (1—2-китеби —1962, 3—4-китеби —1963, Алматы). Ч. Валиханов жазып алган «Көкөтөйдүн ашын» А. Маргулан казакча которуп, жарыяланган (1973). Курама вариантынын негизинде эпостун котормосунун өзбекче эки китеби чыккан (1 —1964, Миртемир которгон; 2 —1987, Султан Акбари Которгон; Ташкен). Тажикче Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Атхам Асламдын котормосунда жарык көргөн (1982, Дүйшөмбү). Ал эми «СССР элдеринин эпосу» сериясынан Сагымбай Орозбак уулунун варианты боюнча «Манас» эпосунун төрт томдугунун кыргыз-орус тилдеринде чыга башташы «М» к-дагы зор маанилүү окуя болду.
Көмүрсуу
Түзүлүшү
Киши жана жаныбар организми углеводдорду синтездей албайт, аларды түрдүү тамак-аш азыктарынан гана алат:
Углеводдор жаныбарлардын клеткаларында абдан аз өлчөмдө болот. Ал боор менен булчуң эт клеткаларында көбүрөөк (5%ке чейин), өсүмдүктүн кургатылган жалбырактары менен уруктарында, мөмөсүндө, мисалы, күрүчтө, картошкада, жүгөрүдө 90%ке чейин болору далилденген. Углеводдор адам жана жаныбар организминде зат жана энергия алмашууда негизги роль ойнойт.
«Манасты» которуу
С. Мусаевдин «Эпос Манас» деген монографиясы орус, немис, англис тилдеринде бир китеп болуп жарык көргөн (Фр., 1986).
Көмүрсуу
Бөлүнүшү
Углеводдор негизинен үч топко бөлүнөт: моносахариддер же жөнөкөй канттар (жүзүм канты — глюкоза, жемиш канты — фруктоза); дисахариддер (сүт канты — лактоза, бал камыш канты — сахароза, угут канты — мальтоза жана башкалар), полисахариддер — (крахмал, гликоген, целлюлоза жана башкалар).
Глюкоза
Глюкоза — эң кеңири тараган моносахарид. Ал эркин түрдө таттуу жемиштердин составында болот. Адам жана жаныбар канынын бирден бир компоненти.
Манноза
Манноза эркин түрдө кездешүүсү мүмкүн, көбүнчө полисахариддердин составына кирет.
Галактоза
Галактоза эркин түрүндө кездешпейт, алар полисахариддердин жана гликопротоиддердин составына кирет. Галактозанын организмде алмашуусу бузулганда ден соолук начарлап, тукум куума оору — галактоземия пайда болот. Эмчектеги балдар галактозаны эне сүтү аркылуу гана алат, анын сиңирилиши бузулса жаш баланын өсүшү, акыл-эси начарлап, салмагы төмөндөп, боору чоңоёт, көз оорусуна (катаракта) чалдыгышы мүмкүн. Бул ооруда организмдин ткандарында жана клеткаларында галактозанын алмашуусунан пайда болгон уу заттар көп өлчөмдө топтолот. Эгерде ооруну өз убагында байкап, баланын тамак-ашынан лактоза менен галактозаны таптакыр жок кылса, оору бат эле айыгып кетет.
Фруктоза
Фруктоза эркин түрүндө балда көп болот, кээ бир жемиштерде глюкоза менен кошулуп сахарозаны түзөт.
Мальтоза
Мальтоза — дисахарид; эки глюкозанын калдыгынан пайда болот. Кээ бир адамдардын ичеги зилинде аны ажыратуучу ферменттер жок болуп, мальтозаны сиңире албайт.
Лактоза
Лактоза галактоза менен глюкозанын калдыктарынан пайда болот. Бул дисахарид сүттө көп, мисалы, аялдардын сүтүндө 5,5—8,4%, ал эми уйдун сүтүндө 4,5—5,1%ке чейин болот. Эмчектеги баланын ичеги маңызында лактозаны ажыратуучу ферменттер аз же жок болгон учурда баланын организминде дисахариддин алмашуусу бузулат. Анда бала кусат жана ичи көбөт, ичи өтөт, арыктайт. Оорулуу баланын сийдиги менен көп лактоза жана көптөгөн аминокислота организмден чыгарылат. Дарылоодо оорулуунун рационунан лактозаны чыгарып, анын ордуна бөлөк кантты берүү зарыл.
Сахароза
Сахароза глюкоза менен фруктозанын калдыгынан турат, осүмдүктөрдө көп жана тамак-аштагы негизги У-дун бири. Ичеги зилинде сахарозаны ажыратуучу ферменттер болбогондуктан кээ бир адам аны көтөрө албашы мүмкүн. Бул оору биринчи жолу баланы эмчектен чыгарганда байкалат. Сахароза организмде аны ажыратуучу ферменттин жоктугунан организмге сиңбей калат. Оорулуу баланын сийдигинде сахароза көп өлчөмдө болот, аны дарылоо үчүн тамак-аштан сахарозаны азайтуу же болбосо жетишпеген ферментти берүү зарыл.
Крахмал
Крахмал — полисахарид; картошкада, данда, жемиштерде жана башкалар көп болуп, өсүмдүктөрдүн негизги запас азыгы болуп эсептелет.
Гликоген (жаныбар крахмалы) — жаныбар жана кишинин полисахариддеринин эң негизгиси. Гликоген адамдын жана жаныбарлардын боорунда 20%ке, булчуң этте 4%ке чейин топтолот. Бул запастар адам көп убакыт ачка болсо же оор жумуш аткарганда азайып кетиши байкалат. Организм гликогенди жалаң эле У-дон албастан өтө керек болгондо майдан жана белоктордон да синтездеп ала алат. Жаш баланын канында гликогендин өлчөмү 12—21 мг%, чоң кишиникинде 7— 15 мг%ке чейин болот.
Гликогеноздор
Организмде полисахариддердин алмашуусу бузулган учурда адам эң оор тукум куума ооруга (гликогеноздорго) чалдыгат. Мындай оорулуунун боорунда, жүрөгүндө, булчуңдарында, бөйрөгүндө, өпкөсүндө жана көк боорунда гликоген абдан көп өлчөмдө топтолот. Полисахариддер организмге тамак-аш менен келип, ичеги-карындагы ферменттердин жардамы менен моносахариддерге ажырайт да, ичегиден канга өтөт. Кан аркылуу моносахариддер боорго жетип көпчүлүгү сакталып калат, ал эми калганы кан менен бөлөк органдарга жана ткандарга жеткирилип гликоген, май жана аминокислоталарды синтездөө үчүн пайдаланылат.
Глюкоза тууралуу
Глюкоза ткандарда ажыраганда жылуулукту пайда кылат. Глюкоза кандын составында дайыма бир калыпта болушу зарыл. Анын организмде туруктуу болушунда ферменттер, гормондор, нерв системасынын жана боордун ролу чоң. Эгерде глюкозанын өлчөмү канда көбөйүп кетсе, боор өзүнүн клеткаларына көп өлчөмдө аны гликоген түрүндө сактап калат. Качан гана органдар жана ткандар кантты көп керектей баштаса боордогу гликогендер глюкозага айланат да, кан аркылуу керектүү органдарга жеткирилет. Канда глюкозанын өлчөмү көбөйсө — гипергликемия, ал эми азайса гипогликемия деп аталат. Мээ травмасында, кээ бир жугуштуу ооруларда жана аялдар талгак болгон учурда гипергликемия байкалышы мүмкүн. Канда канттын көбөйүшү узакка созулса (1—2 жума), ал кант оорусунун белгиси болот. Глюкоза мээге абдан керек, анын азайышы мээнин ишин начарлатат жана ар түрдүү ооруга чалдыктырат. Глюкоза мээден кычкылтектин жардамы менен көмүр кычкыл газына жана сууга ажырайт, бул учурда абдан көп өлчөмдө энергия бөлүнүп чыгат. Өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын клеткаларындагы зат алмашууда глюкоза эң негизги орунду ээлейт; клеткада жүрүп жаткан көптөгөн процесстерди энергия менен камсыз кылат. Ферменттик эң татаал реакциялардын жардамы менен глюкоза клеткада ажыроого жана кычкылданууга дуушар болот да, жөнөкөй заттарга айланат. Глюкозанын клеткаларда кычкылдануусунун натыйжасында аденозинтрифосфор кислотасы (АТФ) пайда болот.
Углеводдордун функциясы
Углеводдор негизинен организмдин тиричилик аракети үчүн кубат булагы катары керектелет жана организмди жылуулук менен камсыздандырып, анын резервдик, структуралык жана коргонуу функциясын күчөтөт. Углеводдор көптөгөн процесстерге катышып, гормондордун, ферменттердин жана башкалар организмге өтө пайдалуу заттардын составына кирет. Углеводдор жаңы төрөлгөн жана жаш балдардын организминин кычкылтек жетишсиздигине туруктуулугун күчөтөт. Төрөлгөндөн кийинки 4—6 саатта углеводдор организмде аз болот, себеби төрөлгөн учурда углеводдор көп сарп кылынат. 20—25 жашка келгенден баштап организмде углеводдор аз сиңирилет да, кандагы канттын өлчөмү төмөндөйт. Натыйжада кандагы инсулиндин өлчөмү көбөйөт. Орган жана ткандардын углеводдорду аз сиңириши бир жагынан гиперинсулинемияга, ошондой эле организмдеги май жана май сыяктуу заттардын өлчөмүн көбөйтүп, кан тамырларга майдын топтолушуна (атеросклерозго) жана организм иммунитетинин начарлашына алып келет.
Терс таасири
Углеводдор организмде эң жөнөкөй жол менен майга айланышы мүмкүн. Ошондуктан адам 35—40 жаштан өткөндө углеводдорду ченем менен пайдаланбаса бат эле семирип кетиши байкалат (Семирүү).
Кзылсай (дарыя)
Кзылсай (Кызылсай) — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара-Унгур дарыясынын оң жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Pastora Soler
''' (. ') англис тилинде аткарылуучу «» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы  өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Узунца дарыясы
Узунца — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Абашева дарыясынын сол жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алаш
Алаш - (эски, илгерки түрк сөзү - боордоштор, кандаштар, туугандар) - эзелки түрк элдеринде болгон түшүнүк. Орто кылымдарга, андан мурунку мезгилдерге таандык маалыматтарда казактын өз алдынча эл болуп, хандык курганга чейинки эски топторунун аталышы. Ошондой эле моңгол-татар-казак санжыраларында Алаш (Алашы) хан тууралуу айтылат.
Лабрадор (минерал)
Лабрадор (минерал) – Лабрадор жарым аралындагы кендин атынан. Плагиоклаздар тобуна кирүүчү минерал. Альбит менен анортиттин (50–70%) изоморфтуу кошулмасы. Триклин системасында кристаллданат. Өңү түссүз, агыш же бозомук кара. Жарыкта кочкул көк болуп кубулжуйт (ирpизацияланат). Катуулугу 6. С. салмагы 2,7–2,75. Негиздүү магмалык тектердин (габбро, базальт, диабаз) курамын түзөт.
Кмшга катышуучу мамлекеттердин парламенттер аралык ассамблеясы
Кмшга катышуучу мамлекеттердин парламенттер аралык ассамблеясы – КМШнын 1992-жылы түзүлгөн парламенттер аралык кызматташтык органы. Ассамблеянын ишинин маанилүү бөлүгү – КМШ өлкөлөрүнүн улуттук мыйзамдарынын иштелип чыгуусуна негиз болуучу сунуштама (моделдик) мыйзам актыларын даярдоо. Ассамблея ошондой эле саясий мүнөздөгү билдирүүлөрдү кабыл алат.
Платонов Борис Викторович
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Фанатизм
Фанатизм (лат. — туталанган) - күйөрмандык,кандайдыр бир нерсеге музыка оюнга кумирге ж.б.у.с нерселерге өтө берилүү, сокур ээрчүү
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Висмар
Висмар – Германиянын түндүгүндөгү шаар, Мекленбург Алдыңкы Померания жеринин (административдик-аймактык бирдик) аймагында. Калкы 42;219 миң (2013). Балтика деңизиндеги Висмар бухтасында жайгашкан порт. Алгач 1229-жылдан эскерилет. 1257-1358-ж. Мекленбург княздарынын резиденциясы. Висмардын борборунда готика стилинде кыштан салынган Ыйык Мария чиркөөсүнүн батыш мунарасы (1260), Ыйык Николай (1381–1487), Ыйык Георгий (13-16-кылым), Ыйык Периште (15-кылым) чиркөөлөрү, Мекленбург княздарынын ренессанс стилиндеги Фюрстенхоф сарайы, барокко стилиндеги Цейхгауз (18-кылым), ренессанс стилиндеги «Суу искусствосу» фонтаны бар. 14-19-кылымдардын үйлөрү менен курчалган Чоң базар аянты сакталган. Шаардын тарыхый борбордук бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Технологиялык, бизнес жана дизайн университети, тарых музейи, театр, зоопарк бар. Висмар балык кармоочу флоттун базасы. Кеме куруу жана ремонттоо, балык өнөр-жай ишканалары иштейт.
Отун
Отун — жагуу үчүн колдонулуучу жыгач, таш көмүр, тезек, көң ж. б. нерселер.
Күйүүчү май түшүнүгү
Отун түшүнүгү жылуулукту пайда кылып, айрым заттар күйүп кетүү жөндөмүнөн келип чыккан. Көпчүлүк учурда күйүү химиялык кычкылдануу реакциясы болуп саналат, ал эми отун (отун) же бензин сыяктуу күйүүчү майлар үчүн абадагы кычкылтек көбүнчө кычкылдандыргыч болуп саналат. Ошондой эле суюк кычкылтек сыяктуу башка заттар атайын аппараттарда (мисалы, ракета кыймылдаткычтарында) кычкылдандыруучу зат катары колдонулушу мүмкүн. Фтор кычкылдандыруучу зат катары колдонулбайт, себеби анын уулуулугу өтө жогору, озон - уулуу жана туруксуз.
Композитор
Композитор (латынча compositor – түзүүчү– жаратуучу) – музыкалык чыгарма жаратуучу адам. Композиторлук кесип табигый музыкалык жөндөмдү жана атайын билим алууну талап кылат Кыргызстанда Композиторлор Кыргыз улуттук консерваториясында даярдалат 1939-жылдан Кыргызстан композиторлор союзу иштейт.
Көмүскө экономика
Көмүскө экономика – 1) ар түрдүү экономикалык мамилелердин жыйындысы; 2) экономикалык ишмердиктин эсепке алынбаган, жөнгө салынбаган жана мыйзамдарга каршы келген түрү. Айрым өлкөлөрдө салык башкармалыгына маалыматы түшпөгөн товарлар жана кызмат көрсөтүүлөр менен алмашуу жүргүзүү Көмүскө экономика деп аталат. АКШ экономисттеринин баасы боюнча АКШда Көмүскө экономика жүгүртүү 1989-ж. 750 млрд долларды түзгөн. АКШнын кээ бир экономисттеринин пикири боюнча Көмүскө экономиканын кесепетинен салык көбөйөт же инфляция өсөт, анткени Көмүскө экономикада табылган акчадан салык алынбагандыктан, анын натыйжасында мамлекет ала турган кирешесинин көп миллиарддаган долларын жоготот да, анын ордун толтуруу үчүн салыкты көбөйтүүгө мажбур болот. Көмүскө экономиканы көп учурда «экинчи» экономика деп аташат, ал расмий экономикалык система начарлаган же бүлүнгөн учурда жолтоо болбостон, ага жардам берүү негизги милдети болгон өндүрүштүк структура катары чыгышы мүмкүн. Ошентип, экономикалык төмөндөө учурунда жашырын киреше булактары бар керектөөчүлөр тигил же бул товарга же кызмат көрсөтүүлөргө кошумча талап коюшат, бул өндүрүштүн өсүшүнө өбөлгө түзөт. Тартыштык шартында рынок жашырын өндүрүлүүчү же сырттан алынып келүүчү товарлар жана кызмат көрсөтүүлөр менен толтурулат, бул инфляциялык процессти токтотууга мүмкүндүк берет. Кыйын мезгилде, мисалы, ачарчылык учурунда, Көмүскө экономика азык-түлүк сатып алууда оң роль ойнойт. Экономикалык адабияттарда төмөнкүдөй элементтери бөлүп көрсөтүлөт: 1) формалдуу эмес экономика; 2) жалган экономика; 3) «экинчи» экономиканын жашырын бөлүгү; 4) «жашырын» экономика. Биринчи элементи борбордук экономикалык органдардын, тармактык башкаруу органдарынын, бирикмелердин жана ишканалардын ортосунда өзгөчө «соода» процессинде иштейт. Жалган экономика продуктунун баасында жалган нарк, жалган керектөө наркы жана жалган компоненттер түрүндө көрүнөт. Кошуп жазуулар, финансы тартибин бузуулар Көмүскө экономиканын бул элементинин иштөө механизми катары эсептелет. «Жашырын» экономикага мыйзамсыз өндүрүш ишмердиги кирет. Керектөө секторунда алып сатарлык негизги элементи болгон жашырын рынок «жашырын» экономиканын өзгөчө түрү болуп саналат. Көмүскө экономика базистик категория болгондуктан, ал тиешелүү структураларды: расмий эмес укукту, этиканы, өзүнүн тышкы жана ички коопсуздук кызматын, парламенттик калканчты, жашыруунун өздүк идеологиясын пайдаланууга мажбур болот.
Компонент
Компонент (латынча componentis – түзүүчү) – бир нерсенин түзүүчү бөлүгү, элементи.
Нурушев Эсенбай
Нурушев, Эсенбай (08.11.1950) – Кыргызстандагы таанымал журналист жана публицист, айтматов таануучу.
Кыскача өмүр таржымакалы
Эсенбай Нуруш уулу 1950-жылы 8-ноябрда Кыргызстандын Ош облусунун Ленин районундагы (азыркы Жалал-Абат облусунун Ноокен районундагы) Ноокен айылында туулган.
Орто мектепти бүткөн соң Ленин (Ноокен) райондук “Ленинчил” гезитинде кабарчы жана бөлүм башчы болуп иштеген.
1979-жылы Кыргыз Улуттук университетинин журналистика факультетин аяктаган (аталган факультеттин алгачкы бүтүрүүчүлөрүнөн болгон).
1978-жылы жаштардын “Ленинчил жаш” гезитинде адабият бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген.
Андан соң “Советтик Кыргызстан” (азыркы “Кыргыз туусу”) гезитинде 1979-жылдан тартып бөлүм башчы болуп иштей баштаган.
Узак жылдар бою Бишкек шаарында (1984-1991) “Советтик Кыргызстан” гезитинин редакторунун орун басары болуп иштеген.
Кийинчерээк (1991-1994) Кыргызстан Жогорку Кеңешинин басма сөз, котормо жана коомдук байланыш бөлүмүнүн жетекчиси кызматын аркалаган.
Жаңы ачылган “Дасмия” эркин гезитинин баш редактору (1994-1995) да болуп иштеди.
1995-жылдын биринчи жарымында “Азаттык үналгысынын” Бишкек бюросунун жетекчиси болгон. 1995-жылдын июнь айынан тартып 2011-жылдын январ айынын акырына чейин “Азаттыктын” Прагадагы баш кеңсесинде кызматкер болуп иштеп келди.
Учурда эркин журналист жана публицист катары Бишкек шаарында жашайт.
Чыгармачылыгы
Кыргыз жана орус тилдериндеги бир нече жүздөгөн публицистикалык макалалардын автору.
Анын чыгармачылыгынын диапозону ар тараптуу жана терең. Дүйнөлүк саясат, Кыргызстандын тарыхы жана саясаты, фольклор таануу, манас таануу, инсан таануу, терминология, философия маселелери, журналистиканын жана котормочулуктун заманбап көйгөйлөрү, ж.б. тууралуу макалалар жарыялаган.
Жарыяланган котормолору
Айрым орус тилиндеги көркөм жана публицистикалык чыгармаларды (анын ичинде Чыңгыз Айтматовдун элүүгө жакын макаласын) кыргыз тилине которгон.
Үй-бүлөсү
Жубайы - Турдукан. Бир уулу (Абдулла), эки кызы (Асел, Айсана), неберелери бар.
Ир дарыясы (Дудета куймасы)
Ир — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Дудет дарыясынын оң жээгинен 44 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Ваня-Иоль
Ваня-Иоль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын сол жээгинен 428 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Түркстан тоо кыркасы
Түркстан тоо кыркасы түндүк капталы Кыргызстандын аймагына караштуу. Ал Алай кырка тоосунун батыш уландысы болуп, Фергана өрөөнүнүн батыш жагын түштүгүнөн курчап турат. Матча ашуусунан башталып, Жизак шаарынын меридианына чейин 300 км ге созулуп жатат. Чыгыш жагынын бийиктиги 5000 м ден ашык, батышка карай акырындап төмөндөп, 2000 м бийиктикте Нура-Ата тоосуна өтүп кетет. Кыргызстандын аймагына Сох суусунун төрүнөн Ак-Суунун алабына чейинки 140 км ге жакын бөлүгү караштуу. Эң жазы жери —20 км, эн бийик жери —5622 м.
Ваня-Иоль
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Түркстан тоо кыркасы
Туурасы батышында 10–15 км, чыгышында 30 кмге чейин. Түн. ж-а түн.-батыш этеги Ачталаа ж-а Фергана өрөөнүнүн батыш бөлүгү м-н чектешет. Кыры батыштан чыгышка карай бийиктейт. Эң бийик жери – Аскалуу чокусу, 5621 м, башка бийик чокулары: Кишемишбашы (5290 м), Гранит (5278 м), Аксуу (5355 м),Сабах (5300 м), Парах (4743 м), Пирамида (5509 м) ж. б. Тоо асимметриялуу түзүлүштө: түш. бети тик (уз. 10–15 км), түндүгү жантайыңкы (уз. 60–80 км). Түн. капталы тоо кырына жарыш жаткан бир нече тоо тилкелеринен турат. Ирилери: Дауд, Адыгинетоо, Алтынбешик, Акташ, Сухумтоо, Көкчөтоо, Жамангул, Тохтабуз, Майдантоо, Каратоо, Белисынык ж.б. Алар тоо аралык депрессиялар – өрөөндөр (ойдуңдар) м-н бөлүнгөн.
Геология
Түзүлүшү татаал. Негизинен силур, девон, карбон, бор, юра мезгилдеринде пайда болгон кумдук, чопо, сланец, акиташ, конгломерат ж-а алевролит тектеринен турат. Т. к. т-нун аймагында пермь мезгилинде жиреп чыккан гранит тектери да таралган. Тоо аралык ойдуңдар м-н өрөөндөрдө төртүнчүлүк мезгилдин чөкмөлөрү жайгашкан. Тоо тар- мактары тектон. жаракалар м-н тилмеленген. Граниттүү пегматит тарамдарында калайдын, мусковиттин ж. б-дын ө. Ж-лык маанидеги кендери бар. Юра мезгилинин тектеринен таш көмүр кени табылган. Т. к. т-ндагы мөңгүлөрдүн жалпы аянты 750 км2. Көбү орто ж-а чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Ирилери: түш. капталында –Заравшан (уз. 28 км), Фарахнау (16 км), Толстой (11,6 км), Рама (16 км), Россинч (14 км), түн. капталында – Аксуу (11 км), Шуровский (8 км), Кишемиш (7 км), Райгородский (7 км) ж. б. Ири суулары: Исфара, Кожобакырган, Лейлек, Карасуу, Ак-суу. Кар чеги 3700–4000 м бийиктикте жатат. Түн. капталдарына шыбак-эфемердүү, баялыштуу жарым чөл (1500 м бийикке чейин), буудайыктуу талаа (1400–1800 м), бийик чөптүү талаа, шалбаалуу талаа ж-а бадалдар (1800–3000 м), токой (2900–3200 м), шалбаалуу субальп, шалбаалуу талаа, альп (3500–4000 м), андан жогору гляциалдык-нивалдык зоналар таралган.
Интерферон
Ага вирустардын көпчүлүгү (арбовирустар, кызылча вирусу, сасык тумоо вирусу, энтеровирустар жана башка) сезгич келет. Клеткада Интерферондун пайда болушу аларда вирустардын өөрчүшүнө, башкача айтканда бөтөн нуклеин кислоталарынын киришине байланыштуу. Вирустан арылган жана таза клеткада Интерферон болбойт. Интерферон түрдүү вирустарга таасир этет, ал вирустардын организмде көбөйүүсүн басаңдатат. Интерферондун организмде пайда болушу киши менен жаныбарлар оорусунан айыгып кетишинде манилүү роль ойнойт. Бирок оорунун козгогучу абдан өөрчүп кетсе, бул коргогуч фактордун күчү келбей калат. Интерферон донордун канынын лейкоциттеринен лабораториялык шартта алынат. Медициналык практикада Интерферон вирустук ооруларды алдын алуу жана дарылоодо колдонулат.
Чөмүч
Чөмүч — шорпо же башка тамактарды сузуп алуу үчүн колдонулуучу, ар кандай металлдардан же полимерлерден жасалган, узунураак сабы бар тегерек чуңкур сузгуч.
Ала шалбырт
Ала шалбырт - кыштын соңу, жаздын башталышында абанын температурасы нөлдөн жогорулай баштаганда кар эрип, жер ала-телек болгон мезгил. Кардын суусу агып кетүүгө үлгүрө электе баскан жерлер ылайга айланып, баткак баскан учур. Талааларда эрип жаткан кар, жер кыртышы сууга каныгып турган абал.
Чоң-Алай тоо кыркасы
Чоң-Алай тоо кыркасы ― Кыргызстандын аймагынын эң түштүк четинде Памир тоолорунун түндүк чети болгон Чоң-Алай кырка тоосу орун алган. Чоң-Алай кырка тоосунун суу бөлгүчү Тажикстан менен Кытай Эл Республикасынан Кыргызстандын аймагын бөлүп турган чек ара катары милдет аткарат. Алай кырка тоосу менен Чоң-Алай кырка тоосунун ортосунда кеңдик боюнча созулган Алай өрөөнү Памир тоолору менен Алай-Түркстан тоолорунун табигый чеги болуп эсептелет. Кырка тоо батышта Кызыл-Суу менен Мук-Суунун чатынан чыгышта Чыгыш Кызыл-Суу менен Маркан-Суунун кошулган жерине чейин 250 км ге кеңдик боюнча созулуп жатат. Анын ичинен 190 км Кыргызстандын чегинде жатат. Эң бийик жери Ленин атындагы чокунун бийиктиги 7134 м, ал бийиктиги боюнча Кыргызстандагы экинчи орундагы чоку.
Колдонулган адабият
...
Федерация
Федерация (лат. feodereitio - союз, бирикме) -
1) коомдун же уюмдардын союзу; 2)мамлекеттик түзүлүштүн формасы;
Федерацияны түзгөн мамлекеттик бирикмелер толук көлөмдөгү эгемендүүлүккө ээ эмес. Федерациянын субъекттеринин, эреже катары, союздан чыгууга укугу жок. Федерациянын субъекттеринин өзүлөрүнүн конституциялары боло алат. Алар союздук Конституциянын негизинде иштелип чыгат; Федерациянын субъекттеринин конституциялары союздук конституцияга ылайык болот. Бул тартип Федерацияга кирген, мурда кабыл алган конституциясы бар мамлекет үчүн да милдеттүү.
Кээ бир Федерация өзүнүн субъектерине өздүк конституцияга ээ болууга укук бербейт. Федерациянын субъекттери федералдык конституция тарабынан орнотулган өздүк компетенттүүлүгүнүн чегинде мыйзам чыгаруучу актыларды кабыл алуу укугуна ээ. Эгер Федерациянын мыйзам чыгаруучу актылары анын бүткүл аймагы үчүн милдеттүү болсо, анда, бул актыпар Федерациянын субъектисинин аймагында гана юридикалык күчкө ээ. Федерациянын субъектилеринин мыйзам чыгаруучу актылары федералдык мыйзам чыгаруучулукка туура келиши керек, карты болгон учурда күчүнө кире албайт. Федерациянын субъектиси өздүк укуктук жана соттук системаларына ээ боло алат. Федеративдик системаларга карата алар кичи системалар болуп калат: субъектилердин укуктук жана соттук органдарынын уюштуруу жана иштөө тартиби жана юрисдикциясынын чети федералдык конституция менен аныкталат. Федерацияда, адатта, кош жарандуулук орун алган: ар бир жаран бир эле мезгилде Федерациянын жана анын субъектисинин жараны болуп саналат. Мыйзам чыгарууда кандайдыр бир жарандуулуктун башкалардын үстүнөн артыкчылыктарынын болушуна мыйзам жол бербеши белгиленет.