cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мамбеталы Ашымбай уулу
Чыгармачылыгы. Магасчылык өнөрү
Кыргыз элине тынчтык бербеген Коңурбай баш болгон сырткы баскынчы жоолор жеңилип, эл бир азга тынчыйт. Ал эми мурунку окуяларда, күндөлүк турмушта өзүнүн арамзалыгын, кыйдылыгын, мансапкорлугун, дүнүйөкорлугун билгизбей тымызын жүргөн эки жүздүү Канчоро эми сырын сыртына чыгара баштайт. Ал эр Толтойдун баласы Кыяс менен байланышып, Семетейди өлтүрүүнүн тымызын планын түзөт. Бул план боюнча Манастын доорундагы Чоң казатта окко учкан атасы Көкчөнүн кунун кууп келип Семетейден каза тапкан Үмөтөйдүн (Каныкейдин сиңдиси Акеркечтин баласы, Семетейдин бөлөсү), кунуна Тайбуурул тулпарды тартууга бердирет. Тулпардан айрылган Семетей атасы Манастын күмбөзүнө сыйынууга барганда, ошол жерде Кыястын жашырынып жаткан көп колу чабуул коюп, Канчоронун катышуусу менен Семетей катуу жарадар болуп өлөт. Семетейге чын дили менен адал кызмат кылган Күлчоро өлгөн Семетейдин денесин кайыпчынын кара үңкүргө алып барып катат. Урушта колго түшкөн Күлчоронун далысынын кечирин кестирип Кыяс жылкычыларына кул кылат.
«Семетей» эпосунун идеялык мазмуну тууган жерди, элди сырткы баскынчы жоолордон гана эмес, эл ичинен чыккан ички чыккынчы, мансапкор, дүйнө-кор арамзалардан сактоого арналган жана эркиндик, сүйүү темасына да чоң маани берилген.
Эпостун үчүнчү бөлүгү «Сейтек» поэмасындагы окуялар экинчи бөлүктүн уландысы, андан ары өнүктүрүлүшү катарында баяндалат. Бөлүмдүн окуяларын мүнөзү жактан эки топко бөлүүгө болот: элдик кайгыны, оор азапты баяндаган бөлүм. Буга Семетейдин өлүмүнөн тартып, Сейтек эр жеткенге чейинки окуяларды бүт киргизүүгө болот. Кыянатчыл оюн ишке ашырган Кыяс боюнда үч айлык бала менен жесир калган Айчүрөктү, оң далысы кесилген Күлчорону туткунга алып кетет. Чыккынчы Канчоро Чачыкейге үйлөнүп, бийликти колуна алып, оюна келген өкүмүн чыгарып, элди кыйнап эзген бийлик ээси болуп калат.
Кыяс олжолоп алып кеткен Айчүрөктү болбогонуна карабастан, өзүнө нике кыйдырат, Күлчорону отунчу кулга айландырат. Сейтек төрөлгөндө Кыяс аны өлтүрмөкчү болот, бирок Айчүрөктүн эрдигинен жана кереметтүүлүгүнөн коркуп оюн ишке ашыра албайт. Өгөй атанын колунда тарбияланган Сейтек өзүнүн чыныгы ата-теги, тууган эли, атасынын достору жана душмандары жөнүндө чындыкты Күлчородон угат. Бул бөлүмдө далысынын кечири кесилип, отунчу кулга айланган Күлчоронун муңу, Каныкейдин зары, Айчүрөктүн арманы сыяктуу таасирдүү эпизоддор сүрөттөлөт. Баатыр өскөн жаш бала биринчи кезекте атасынын кеңешчиси Күлчорону кулдуктан куткарат. Чоң атасы Манастын досу Кызылсарт табыптан айыккан Күлчоро кадимкидей баатырдык күчкө толуп, Сейтекке кошулуп Кыясты өлтүрүп, Таласка келет. Торпок кайтарган аянычтуу абалдагы чоң энеси Каныкейге жолугат.
Каардуу Канчоро кандын эзүүсүндө жаткан эл көптөн эңсеп күткөн баатырлары келгенде, аларга бүт көтөрүлүп жардам берип, Канчоронун кандуу бийлигинен кутулуп, Сейтекти башчы кылып, тынчтык турмушка жетишет. М-нын айтуусунда да сырткы жоолордон кем түшпөгөн ички душмандар менен күрөшүүдө бүт элдин, эл сүйгөн баатырлардын көргөн кордугу, тагдырынын трагедиясы ишенимдүү реалдуу түрдө сүрөттөлгөн. Ошондой эле Коңурбайдын уулу Музкөөкөр жана Бозкертикти жеңип, сырткы баскынчы эң акыркы жоолорду талкалап, элдин эзүүсү жок эркиндик заманга жетүүсү менен эпостун «Сейтек» бөлүгү аяктайт.
Манасчы М-нын айтуусундагы үчилтиктин ар бир бөлүмү Саякбай Каралаевдин варианты на көп жагынан жакын. Бирок айрым сюжеттик жүйөлүштөрү өзүнчө өзгөчөлөнүп айтылгандык да учурайт. Ал Алмамбет баатырдын кырк чоро күтүп, кытайдан качып чыкканда артынан кууп келген Коңурбайдын колу менен урушта чоролордун кыргын болушу өңдүү айырмачылыктан көрүнөт. Ошондой эле Алмамбеттин Манаска келиши Көкөтөйдүн ашында айтылат Мындай өзгөчөлүктөрдү үчилтиктеги каармандардын орун алышынан, көркөмдүк жагынан да учуратууга болот.
Потенциалдык күч
Потенциалдык күч - аткарган жумушу күч жумшалган чекиттердин баштапкы жана акыркы абалдарына гана жараша болуп, ошол чекиттердин кыймылынын траекториясынын түрүнө жана кыймыл мыйзамдарына көз каранды болбогон күч.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Электр капиллярдык кубулуштар
Электр капиллярдык кубулуштар электрод-электролит чегиндеги беттик тартылыштын (s) электроддук потенциалга (Е) көз карандылыгы менен байланышат да, чектеги кош электрдик катмардын болушу менен шартталат. S Е көз карандылыгы графикалык сүрөттөлүшү электрокапиллярдык ийри сызыгы деп аталат. Э. к. к. А.Н. Фрумкин иштеп чыккан: s - мында бетик тартылыш, Е - электроддук потенциал; R - универсалдуу газ турактулугу; T - температура,– Г i-компоненттин бетик энергиясынын ашыкчылыгы, б. а. адсобрциясы;
ai- эритменин көлөмүндөгү i-компонент активдүүлүгү; q- кош электрдик катмар зарядынын тыгыздыгы. Бул теңдеменин жекече түрү - Липпман теңдемеси:, андан кош электрдик катмардын дифференциалык сыйымдулугу эсептелинет:. Электр капиллярдык ийри сызыктын максимуму жана ЭКК нөл заряды потенциалын көрсөтөт.
Пандат-Яха
Пандат-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ясавэй-Яха дарыясынын оң жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 76 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Христиан дини
Христиан дини Европа, Америка, Австралия өлкөлөрүндө, ошондой эле активдүү миссионердик иш-аракеттин натыйжасында Африка, Жакынкы жана Ыраакы Чыгыштын кээ бир райондоруна тараган. Христиан дини жактоочулардын саны 1 млрд адамдан ашат.
Иудаизм жана исламдай эле Христиан дини монотеисттик динге кирет. Христиан дини негизги идеясы - Иисус Христостун күнөөдөн арылтуу миссиясы. Христиан дининин догмалык негизин Библия түзөт. Бул диндин негизги тармактары: католицизм, православие, протестантизм.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
«Баатырлар» жана «көпчүлүк» теориялары
«Баатырлар» жана «көпчүлүк» теориялары. Саясат таануу жана саясий психологияда лидер жана топтун, инсан жана массанын «баатыр жана көпчүлүктөн» мамилеси, катнашы негизги маселелердин бири. ХХ к. бул маселенин актуалдуулугу эл массасынын активдүүлүгүнүн өсүшү жөнүндө аналитиктердин алдын-ала айтканына карабастан, миллиондордун тагдырына таасирин тийгизген согуштар, революциялар, кризистер көбөйүп кетти. Саясат таанууда, теоретиктер «Баатырды» же «Көпчүлүктө» социалдык турмуштан чыгарып таштоого мүмкүн болгон, айрымдар структуралык багытка салууга мүмкүн болгон кубулуш катары карашат. Буга жараша, «баатырлар» түшүнүгү эки түрдүү каралган. Биринчилер үчүн «баатырлар» көпчүлүктүн начар эмоционалдык сапаттарынын көрсөткүчү, экинчилер үчүн – саясий-практикалык аракеттердин уюштуруучусу. 1895-ж. чыккан Г. Лебондун «Көпчүлүктүн психологиясы» эмгегинде «көпчүлүккө кошулган адам интенсивдүү иштейт» – дейт. Көпчүлүккө ананимдүүлүк – жоопкерсиздик жана тез кабыл алуучулук тиешелүү. Демек, Г. Лебон массанын активдүүлүгүн, мүмкүнчүлүгүн, чоңдугун толук баалаган эмес. Ал «Жылып жүрүүчү көпчүлүк» массалык басма сөз каражаттарын коркунучтуу деп эсептебейт. Г. Лебонго таянган бүгүнкү айрым теоретиктер «көпчүлүктүн» төрт тибин көрсөткөн: 1) оппозициялык (кокустан чогулгандар); 2) конвенциалдык (белгилүү себеп менен чогулгандар); 3) экспрессивдүү (эмоциялык абалга таянган, кубанган же тескерисинче); 4) аракеттеги (агрессивдүү, кыйкырык-чуу менен). В. И. Ленин «Эмне кылуу керек?» эмгегинде, «массанын стихиялуу аң-сезимин уюшулган деңгээлге жеткирсе болот» – деген. Г. Тарддын «Коомдук пикир жана көпчүлүк» деген классикалык эмгегинде «көпчүлүктүн» индивиддердин өз-ара байланышынын мүнөзүн «тууроо механизми» катары ачат. Г. В. Плеханов муну сындап, ошол механизмге каршы турган социал-психологиялык, саясий мүнөздөгү фактыларды коет. Ушул «Б». жана «К». феноменин изилдөөдө Фрейд жана Юнг «коллективдүү аң-сезимдүүлүктү» ачып, «көпчүлүк» менен «баатырлар» маселеси гипноздук мүнөзгө ээ дешет. Саясат таануу, психология, социалдык психологияда «Баатырды» же «Көпчүлүк» боюнча изилдөөлөр али бүтө элек.
Бекбазар уулу Эркесары
Бекбазар уулу Эркесары (1884-1966, Талас району, Калба айылы) — комузчу. Тогуз жашынан комуз черте баштаган. Шыгынын ойгонушуна Станбек, Сыртбай деген чертмекчилер күчтүү таасир берген, кийин Ныязаалы, Токтогулдардын таалимин алган. Талас, Кетмен-Төбө, Аксы аймактарына чебер комузчу катары таанылган. 1936—40-ж. Кыргыз мамлекеттик филармониясында иштеген. Токтогул, Ныязаалы, Майлыбай, Айдараалы, Боккөтөн, Шеркул жана башкалардын күүлөрүн чебер аткарган. «Салтанат камбаркан», «Салтанат шыңгырама», «Эрмек күү», «Шандуу жаштар» деген күүлөрдү чыгарган.
Чаңгет-Сай
Калкы
Калкы - 748 киши.
Жазайыл
Жазайыл — эпосто мылтыктын бир түрү катары айтылат: («Жазайыл мылтык күркүрөп»), Алжирден чыккан мылтык 17-кылымдан баштап Алдыңкы Азия аркылуу Орто Азия элдерине тараган. Ошондуктан өзбек эпосторунда «жозаил милтик», казактарда «жезаир мылтык» түрүндө аталат.
Көзкөрүнөө жалган көрсөтмө
Көзкөрүнөө жалган көрсөтмө – кылмыш, күбөнүн же жабырлануучунун сотто же алдынала тергөөнүн жүрүшүндөгү алгачкы тергөөдө көзкөрүнөө фактыларды атайылап жашыруусун, чындыкты атайылап бурмалоосун билдирген кылмыш. Эксперттин көзкөрүнөө жалган корутундусу, көзкөрүнөө жалган которуу да К. ж. к-гө теңдештирилет. Айыпкер жана соттолуучу жалган көрсөтмөлөрү үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигин тартпайт. К. ж. к-нү жаңылып калуудан, адашуудан жана компетенциянын жетишсиздигинен чындыкты бурмалоодон айырмалап кароо керек.
Телекоммуникация
Телекоммуникация (telecommunication) - байланыштын түрү, алыс аралыкта маалымат байланышын түзүү. Кыргыз Республикасындагы байланыш операторлору,интернет провайдерлери жана кабелд сын алгы операторлору.
A
В
С
К
М
Т
Э
Курманов Зайнидин
Зайнидин Карпекович Курманов (1955-ж. 3-июнда т., Бишкек ш.) – заманбап кыргыз тарыхчысы, тарых илимдеринин доктору (1997), профессор (2000), Кыргыз Республиканын билим берүүгө эмгек сиңирген кызматкери (2002), Кыргызстандагы белгилүүү саясатчы жана коомдук ишмер, Жогорку Кенешинин төрагасы (2009-2010). Учурда Кыргыз-Орус Славян университетинин профессору.
Кыскача өмүр таржымакалы
Зайнидин Карпек уулу Курманов 1955-жылы 3-июнда Кыргызстандын ордо шаары Бишкекте окумуштуунун үй-бүлөсүндө туулган. Ата-теги Нарын жергесиндеги Жумгал өрөөнүнөн болот.
Атасы Карпек Шамсединович Курманов – белгилүү укук адиси, профессор, юридика илиминин доктору, Кыргызстан илимине эмгек сиңирген ишмер. Энеси – Анипа Курманова, юрист, юрисконсульт кызматында КР байланыш министрлигинин аппаратында коп жылы иштеген, азыркы заманда -  пенсионер.
Зайнидиндин уулусу – Ильяс Курманов,саясий илимдин кандидаты (2013); кызы – Курманова Малика, укук илиминин кандидаты (2009).
Белеха чокусу
Белеха чокусу - Алтай тоосунун эң бийик чокулары. Катын кырка тоосунун чыгыш бөлүгүндө. Эки чокудан турат: Батыш Белеха (бийиктиги 4440 м) жана Чыгыш Белеха (4506 м). Капталдарында жалпы аянты 70 км2ге жеткен мөңгүлөр (Менсу, Катын, Берель ж. б.) бар. Чокунун аты «кар-мөңгүлүү» деген мааниде.
Курманов Зайнидин
Кыскача өмүр таржымакалы
1975-жылы сентябрда Зайнидин Ленинграддагы (азыркы Санкт-Петербургдагы) Ленинград Мамлекеттик университетине которулган.
Бел (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Бел — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Сахаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 445 киши. Почта индекси — 453019, ОКАТО коду — 80235875002.
Курманов Зайнидин
Кыскача өмүр таржымакалы
1978-жылы Орусияда Ленинград Мамлекеттик университетинин тарых факультетин аяктаган.
1978-79-жылдары Казакстандагы Караганда Мамлекеттик Медициналык институтунда илимий коммунизм жана КПСС тарыхы кафедрасында окутуучу болуп иштеген.
Бел (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Курманов Зайнидин
Кыскача өмүр таржымакалы
1979-82-жылдары Кыргызстандын Борбордук Мамлекеттик архивинде архивист жана улуу архивист, андан соң бөлүм башчысы кызматтарында иштеген.
1982-1985-жж. Москва шаарында СССР ИАсынын Тарых институтунда күндүзгү аспирантурада окуган.
1985-86-жылдары Кыргызстан ИАнын Тарых институтунда кенже илимий кызматкер болгон.
1986-91-жылдары Кыргыз мамлекеттик медициналык институтунда КПСС тарыхы кафедрасында (кийинки ХХ кылымдын саясий тарыхы кафедрасында) окутуучу болуп иштеген.
1992-жылы Бишкектеги Милициянын жогорку мектебинде улук окутуучу болгон.
1992-94-жылдары И.Арабаев атын. Кыргыз мамл. пед. институтунун (азыркы И.Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик университетинин) ректору болгон.
1994-96-жылдары ошол эле окуу жайда Атажурт тарыхы кафедрасында күндүзгү доктрант болгон.
1996-жылы КМУУнун юридика факультетин сырттан окуп бүтүргөн.
Ошол эле жылы докторантураны да аяктаган. Илимий жетекчиси – профессор Трукан Герман Антонович жана Чынара Шаршеевна Жакыпова.
1996-97-жылдары «Кыргыз инвестиция-финансы корпорациясы» департаментинин директору болуп иштеген.
1997-2000-жылдары Бишкектеги Кыргыз-Россия (Славян) университетинин юридика (укук) факультетинин профессору болгон.
2000-жылдан 2005-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты болгон жана "Оң Ордо" фракциясын жетектеген.
1998-2007-жылдары “Менин өлкөм” партиясынын жана 2007-2010-жылдары “Ак Жол” партиясынын мүчөсү болгон.
2005-2007-жылдары Бириккен Улуттар Уюмунун Өнүгүү программасынын Кыргызстандагы парламенттик долбоорунда кеңешчи болуп иштеген. Ошол эле мезгилде КУУнун Эл аралык мамилелер факультетинде профессор болуп иштеген.
2007-жылдан 2010-жылдын апрелине чейин - Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин төртүнчө чакырылышынын депутаты болгон. 2007-09-жылдары ЖКнын Конституциялык мыйзам, мамлекеттик түзүлүш, мыйзамдуулук жана адам укуктары боюнча комитетин жетектеген.
Зайнидин Курманов 2009-жылдын 24-декабрынан 2010-жылдын 6 июнга чейин Жогорку Кеңештин төрагасы болгон.
2010-жылдын апрелинен тартып бир эле учурда Дипломатиялык академиянын Дүйнөлүк саясат жана эл аралык мамилелер кафедрасынын башчысы болуп иштеп келет.
2012-жылдын декабрынан тартып Бишкектеги Кыргыз-Орус Славян университетинин эл аралык мамилелер кафедрасынын башчысы болуп иштеп келе жатат.
Тарыхчы жана педагог
Илимий жетекчи катары 6 кандидатты жана 2 докторду даярдаган.
1000ден ашуун гезиттик-популярдык эмгектердин автору.
Анын эмгектери негизинен Кыргызстандын ХХ кылымдын башындагы тарыхын, укук жана эларалык маселелерин изилдөөгө багытталган.
200дөн ашык ил. эмгектердин, а.и. 34 монография, окуу китептеринин автору.
Билим өркүндөтүү
1982-1985-жж. Москва шаарында СССР ИАсынын Тарых институтунда күндүзгү аспирантурада окуган. Илимий жетекчиси – т.и.д., профессор Трукан Герман Антонович.
1996-жылы КМУУнун юридика факультетин сырттан окуп бүтүргөн. Ошол эле жылы КУУда докторантураны да аяктаган. Илимий жетекчиси – профессор Чынара Шаршеевна Жакыпова. Доктордук ишин 1997-жылы Бишкекте орус тилинде жактаган.
Үй-бүлөсү
Үй-бүлөлүү.
Эки баласы бар: уулу Курманов Ильяс Зайнидинович жана кызы Курманова Малика Зайнидиновна.
Атасы - Карпек Курманов, энеси - Анипа Шүкүрбек кызы (азыркы тегаты - Курманова). Экөө тең юрист. Алар 1953-жылы баш кошкон.
Карпек жана Анипа Курмановдордун эки уулу (Айдар, 1954, Зайнидин, 1955) жана бир кызы (Гүлнара, 1960), неберелери бар.
Зайнидиндин агасы Айдар Курманов - юридика илимдеринин кандидаты, профессор, Кыргыз мамлекеттик укук академиясында кафедра башчысы болуп иштейт.
Зайнидиндин карындашы Гүлнара (Гульнара) Курманова - М.Ломоносов атындагы ММУну кызыл диплом менен бүтүргөн. Бишкектеги Ленин райондук сотунда сот (судья) болуп иштеген, азыр Казакстанда, Алматы шаарында жашайт.
Сыйлыктары. Наамдары
2002-жылы - Кыргыз Респ-нын билим берүүгө эмгек сиңирген кызматкери
2002 -жылы - Кыргыз Респ-нын 2-даражадагы мамлекеттик кенешчиси
2008-жылы Мустафа Кемаль Ататүрк эларалык фондунун алтын медалы менен сыйланган
2009-жылы “Даңк” медалы менен сыйланган
2009-жылы Кыргыз мамлекетинин кызматынын отличниги
2009-жылы "Жогорку Кенешине 70 жыл" медалы менен сыйланган
2009-жылы МПА СНГ ардактуу грамотасы менен сыйланган
2011-жылы - Казакстандын Тарых жана коом таануу академиясынын академиги
2012-жылы "Казакстандын галым онугуу учун" медалы менен сыйланган
Катаган
Манастын бабалары Алооке басып алга чейин кайсы жерде байырлаган?
Чыгыш Түркстандын (Кытай Эл Респ.) Хотан жана Яркенд округдарынын ортолугунда жашашат. Алар өздөрүн кыргыздар деп аташат. 1000дей түтүн. Катагандын теңиртоолук кыргыздардан бир өзгөчөлүгү, алар көзү өткөн кишини жоктоп аза тартып, кайгысын билдирүүнү, келгендерге тамак-аш тартылган соң башташат. Учурда Өзбекстан жана Тажикстандын түштүк аймактарында (Кашкадарыя, Сурхандарыя, Коргонтөбө), Ооганстандын түндүгүндө Катаган деген түрк тилинде сүйлөгөн этногр. ири топ жашайт.
Илимий адабияттарда бул топ өзбек-Катаган деген ат менен да белгилүү. Изилдөөчүлөрдүн басымдуу бөлүгү бул аймакта 17-к. эскериле баштаган Катагандын насили кыргыз деген тыянакты айтышат. Лорддун берген маалыматтарында Катагандын он алты уруусунун бири басыз деп аталганы айтылат. Басыз – кыргыздын сол канатындагы уруунун аталышы. Мындан бөлөк Катаган жашаган аймакта Солто, Басыз топонимдери катталган. Кыргыз эпосторунун көбүндө орто кылымдардагы Катаган кыргыздын бир уруусу катары баяндалат.
Колдонулган адабияттар
Төрөбек Оторбаев
ЖАНКУШЧУДАН ТАРАГАН ЧАЛИКЕ УРУУСУНУН САНЖЫРАСЫ
Талас шаары 2015-жыл. ЧАЛИКЕ уруусунун теги
Байыркы Өгүз журту атанган, болочок Кыргыз элинин айрым уруулары, анын ичинде кушчулар, ушул эле Ысыккөл аймагынын таманында агып жаткан, Жандария-деген чоң агын суудун жээгин мекендешиптир. Ошол элден тараган Жансуулук кушчулар - Жан кушчулар, андан тараган байыркы Чаа журту. Андан өрүш алган байыркы Вавилондо түзүлгөн б.а. Бабыр жергесинде түзүлгөн, Аккад - дардын өлкөсү. Ал мезгилде кушчуларды- Аккадар деп коюшчу экен, себеби Шумерлердин негизги бөлүгүн түзгөн кушчулар, Тибет тоолору аркалуу, Ирак жерине барышып, кара кенди табышканда, аларды кентабарлар деп аташкан экен. Ошол сөздөн, кентавры деген сөз жаралган. Кара кен дегени- нефть чыккан районду табышкан. Ал эми Аккад дегени, кушчулар ал жакка биринчи барганда, эки суу чөлкөмүндө жашаган эл, атты көрө элек мезгил экен. Жергиликтүү элдин көзүнө алар -аткиши болуп көрүнгөн экен. Минген аттары ак-ала түстө болгон үчүн - алар “Аккад” аталышып кетиптир. Ошол учурда, ал жердин аталышы Масейил болгон. Бул аталыш, ошол элди түптөгөн- Месилим падышанын атынан келип чыккан. Месилим деген сөздү талдап көргөндө, Ме- эски кангы, сак тилинде -мен деген сөз экен. Си - ча деген элдин аты. Лим- сакмын деген сөз болуп чыгат. Толук окуганда Мен-ча- лимин деген сөз жаралат. Алгачкы Чали падышасы экени билинет. Кийин, Манастын доорунда кушчулар-Катаган атынада болгон. Кушчудан өрүш алган байыркы Чаа, Катаган болуп, эки тайпадан биригип жаралган элди, батышта Скифтер деп койчу экен, 5-Ки менен Си уруулар бирикмелери скиф атанган болчу. Катагандан чыккан абабыз кан Кошой болгон.
Өгүз журтунун экинчи бутагынан өрүш алган “Бөрү” уруулар бирикмеси болгон. Андан уланган байыркы Аз, Сак, Каңгы, Кангит чоң уруулар бирикмелери болгон. “Бөрү” тайпасы, түпкүлүгү 40 өгүздөн болуп, б.а. Кыргыздан болгон. Өгүздөр, Гиперборей жерине барышып, ал жакта көп кылымдар бою жашашып, артка Бөрү аты менен кайткан эл болгон. Буларды кошуна  элдер - Аздар десе, бирде Сактар деп атай беришкен. Мына ушул бутактан чыккан, өрүш алган, Бөрү-ит тайпасы. Бөрү иттен өзгөрүп-Бурут түрүнө келген. Буруттан Манас, Аксак Темир  өңдүү, улуу адамдар чыккан.
Толамандардын тушунда, ал баштаган эл- Эфталиттер деп жазылыптыр. Бирлерин Акгундар деп да аташыптыр. Согуштарда, орус тектүү тайпаларга туш болуп, алардын койгон шарттарына көнгөн элдер, ошондой атаса керек. Инди жеринде Чалуке аттуу  төрт падышалык пайда болгон экен. Чаликелер курган Айкөл шаары, архитектура курулушунун борбору болгон. 540- 757 жылдар аралыгында, Бадам деген жерде, сонун храмдарды курушкан. Батада-кал деген жерде 10 храм салышкан экен. 5 – 12 кылымдар аралыгыда жүздөгөн храмдарды курушкан. Ал учур алгачкы Чалике заманы болгон экен.
Ошол Миңдуулаттын төрт уруусунун хандары, Инди жериндеги төрт падышалыкты түзгөн деп айтууга негиз бар. Алар түзгөн империянын аты Чалукья экен. Чалукья деп аталышынын башкы себеби болуп, Миңдуулаттын беш уруусунун  падышалары, хандары Чаян кандыктан келген  канышадан тараган үчүн бийликке келип, “беш  чаа”- деген ат менен тарыхка түшкөн. Кийин Инди жерине барганда, ошол төрт хан - төрт падышалыкка ээ болгон. Миңдуулаттын беш кандыгы ча, б. а Ча хандар болгон. Ал эми Инди жерине барганы төрт кандык болуп, бир кандык жок болуп калган. Ал кандык, кушчулар менен бирге Энисейге кеткен экен. Азыркы кездеги Кыргызстандагы кушчулар ошол  тукумдан болот. Ал эми Инди жерине кеткен  төрт кандыктын эли, Инди элине сиңип кеткен. Кайрылып келгени болгонбу, жокпу айтыш кыйын. Индиядагы Чалуке империясынын, ошол учурдагы жер картасы, ушул күнгө чейин сакталып калган.
Канчаайым (Сигюн) каныша түптөгөн Чалихи падышалыгынан башталган бир бутактан, Нойгуттардын султандарынын бийлиги уланган. Канча-айым кайтыш болгондон кийин, Велможа, ошол эле Чаян кандыгынын-Жанкушчусунун канынын кызына  үйлөнгөн. Бул бутак, тарыхтагы Усуньдардын велможасына турмушка чыккан, Ган хандын кызынан туулган тукум болгон. Ган дегенибиз байыркы Талаш –Ганчжэу –фу. Курманбек эпосундагы Аккан достун, б-а Акуулдун бийлиги да ошол эле бутактан уланган. Санжырада Акуул деп айтылат. Ак уулдан тараган Могол, Моголдон чыккан Султан  Бабыр, Индияга падишах болгон. Султан Бабырдын атасы Омор шейхтин бир тууган агасы Махмуд султан, Чалике уруусуна кайра куда болгон. Чалике уруусунан чыккан Сокку уруучу бийдин кызын, султандын уулу Болоткан аялдыкка алып, андан Көкө,  Тахир деген эки уулдуу болушкан. Көкө менен Наалы кыз экөөсү баш кошуп, Могол аттуу уулдуу болушат. Тахир кыргыз- кайсактардын биринчи ханы болгон. Мындай аталганынын себеби, Кыргыз талаасында баккан малына, улам жаңы жайыттарды издеп, көк кууп жүргөн журт, кийин  “Кыргыз- кайсак”- атка конуп кеткен экен. Ошол мезгилден бери Казак аты белгилүү  болот. Андан мурдакы аты Кангит болгон. Кангиттердин тарыхы да узакка созулган. Андан ары барганда Бөрү уруулар бирикмесине чыгат. Андан ары жакта, байыркы “Кырк Өгүз”- журтуна чыгып, Кыргыз эли менен биригет. Кырк Өгүз деген сөздөн Кыргыз деген сөз келип чыгат.
Чалике падышалыгын түптөөгө катышкан Рюриктер, ал падышалык кулаганда, экиге бөлүнүп кеткен. Падышалыкка батыштан келип кошулган  Рюриктер тайпасы, батышка Булгаары элинин жерине  барышкан  болчу. Андан кийин алар, Новгородду карай кетишти. Барган жердеги элге -биз Чалияндан келдик- деп, мурдагы Чалике падышалыгынын атын аташкан. Батыштагы элдер, ошондой эле Кытай жазма тарыхы, Ча хандардын  тарыхын,  Си хандардын тарыхы - деп берет. Себеби мезгилдин өтүшү менен чаа сөзү чаян болуп өзгөрүптүр, андан соң- ал сөз да өзгөрүүгө учурап, чин деп айтылган учур болуптур. Ошол чин сөзү цин болуп айтылган экен. Андан кийин ци сөзүнөн си сөзүнө өткөн экен. Ошондон улам, Ча сөзү Си деп айтылып келет. Чалияне деген сөздү, орус тектүү элдер Силияне деп айтышкан экен. Андан көп өтпөй, ал сөз - Славян болуп өзгөргөн. Ошентип Чалике деген сөздөн Славян деген сөз жаралган экен. Ал эми чыгыштан келип кошулган тайпалар түштүккө карай жылып, байыркы Киевди курууга киришкен. Баштапкы чагында ал курулуштун аты Өгүзкана болгон.
Чаликеден Томон, Томондон  Токтоболот, андан Дорбо  (Күмүш чокмор), Дорбодон  Эгемберди (Сокку ур бий), дагы эки уул  болгон, алар кытайда жашашат. Эгембердиден Калча бий, Назарбек. Калча бийден Кубат бий. Назарбектен: Тумак, Беки, Шакар бий,  Шакардан: Айтбай, Ырысбай, Үмөтбай.
Айтбайдан: Токтор, Токтоназар, Акылбек, Таабалды, асырап алган баласы Жээнбек. Таабалдыдан: Белек, Оторбай, Кедейбай, Кудайберген. Оторбайдан: Турсунбай, Жумабек. Турсунбайдан: Садырбек. Садырбектен: Амантур, Мукаш, Кенжебек. Жумабектен: Сагынбек, Төрөбек, Кубанычбек, Кадырбек, Болотбек. Сагынбектен: Алтынбек Шербек. Төрөбектен: Нурбек, Дуулатбек, Карахан. Кубанычбектен: Кубат, Шергазы, Бексултан, Бекболсун. Кадырбектен: Абдрасул. Болоттон: Айбек, Адилет. Белектен: Сайрыкул, Ырысбай. Сайрыкулдан Асанаалы, Жекшенаалы. Ырысбайдан: Мырзабек, Султан.
Тумактан: Куржун, Тагаймат, Жоош. Куржундан: Чулдук (Бото) андан Жыргалбай, Жангил, Малдыбай. Жыргалбайдан Чомой, Жолчоро, Адос, Байкиши, Байаке. Чомойдон Жангул, андан Талкан, андан Аламан. Аламандан Туратбек, андан Жаныш. Жаныштан Сыймык, Азамат. Жолчородон Тыныбек, Жаныбек, Кулубек, Сагындык, Адик. Тыныбектен Дөнөнбай андан Авир, андан Жакый, андан Бексултан. Адиктен Исмаил, Кармышак. Кармышактан Акгун, Усуп, Акмат, Дүйшөн. Акгундан Чалике (Дүрбөлөң) андан Азамат, Искендербек, Замирбек, Болотбек, Алмазбек, Саламат. Колдо болгону азырынча ушул. Толук тизмени Бөкөнбаев айылынан күтөбүз.
Бекиден: Кулдугуч, Түпкүч, Кучкач. Кучкачтан: Аргын, Айдараалы, Ормош. Аргындан Кожоназар. Кожоназардан: Муса, Токтор, Аалы, Ыстам. Мусадан: Токтомамбет, Канымбет, Кыпчакбай. Токтомамбеттен: Өмүр, андан Сөлпү. Сөлпүдөн Токтогул,  Токтосун. Токтогулдан Мамасаалы андан Өмүрзак,  Жанузак, Жаныбек, Темирбек. Өмүрзактан Жумамидин, Исхак. Жанузактан Камбараалы, Хусейин, Калыйнур. Жаныбектен Абаралы. Темирбектен Шералы, Шатманалы, Кутманалы. Токтосундан Мамбетаалы, Абдиназар. Мамбетаалыдан: Бектур, Айболот, Бактыбек, Жылдыз. Абдиназардан: Абдрасул, Чойбек, Мирбек, Мирлан. Чойбектен Байтур.
Чаткалдагы Токтордон: Итибай, Жээналы. Итибайдан Баймырза, Бекмырза. Баймырзадан Акылбек, Турсунбек. Акылбектен Каныбек, Алым, Дүйшөн, Бейшен, Бактыбек, Апсамат, Чымырбай. Турсунбектен Тургунаалы Нарынбай. Нарынбай-дан Тынчтык, Чындык, Чынтемир, Илиас. Тынчтыктан Кайрат, Нурсейит, Нурпаис. Чындыктан Сыймык, Тилек. Илиастан Бекзат. Тургуналыдан Сүймөнкул, Нурланбек, Жакшылык, Теңдик, Бакыт, Райымдуу. Жакшылыктан Мурадил. Теңдиктен Данислам. Бакыттан Нурислам. Райымдуудан Жумадил. Жээналыдан: Кожоназар, Сулайман.
Калча бийден Кубат бий, андан Абайылда, Берик, Агышайбек, Жунушаалы, Кулмурза, Карды. Назарбек- Кубат бийдин туу башысы болгон. Назарбектен Беки – өтө бай адам болгон. Тумак-хан, Шакар. Тумак- Чаткалдын аягындагы, Ангрен деген жерде хан болгон дешет. Андан тараган Куржун, Тагаймат, Жоош. Куржундан Чулдук - Бото, андан Жыргалбай, Жангил, Малдыбай. Мындан уланган тукум Ысык - Көлдүн Бөкөнбаев айылында турушат. Аксакалы Бексултан Жакиев. Беки андан Кучкач, Кулдугуч, Түпкүч. Кучкачтан тараган отуз түтүн Жалал Абад облусунун Кызыл Үңкүр деген жеринде турушат. Ошондой эле Кучкачтан Аргын, Айдараалы, Ормош. Аргындан Кожоназар, андан Аалы, Токтор, Ыстам. Токтордон Итибай, Жээналы. Итибайдан Баймырза, Бекмырза. Баймырзадан Акылбек, Турсунбек болуп уланат, Чаткалда турушат. Аалыдан Эргеш, Муса, Ахмад. Эргештен Эркин, Бектур, Адалат-кыз. Мусадан Токтомамбет, Канымбет, Кыпчакбай, Пазыл - андан 3 кыз бар. Токтомамбеттен Өмүр-Сөлпү. Сөлпүдөн Токтогул, Токтосун, Жакыпбек, Топчубек. Канымбеттен жок. Кыпчакбайдан Мырзабай, Мырзатай, Кенжетай. Ахмаддан Жолдош.
Кулдугучтан Шермат, Эрмат, Орозбек. Шерматтан Куманбек, Халмат, Жармат, Ашырбек. Эрматтан Бекжигит андан Жолдош. Жолдоштон Улукбек жана сегиз кыз бар. Куманбектен Раушан, Дилшат, Данияр. Халматтан Үмүт, Нурбек. Жарматтан белгисиз. Ашырбектен Таалай, Курсак.
Түпкүчтөн тарагандар Боромбай, Кайып, Дөрбөн, Дооронбай. Кайыптан Токтосун. Токтосундан Рахматилле, Рахманаалы Рахматилледен үч уул бар. Рахманаалыдан эки уул бар. Дооронбайдан Орозаалы андан Кайып, Кайыптан Шермат андан Бекжигит.
Эркинден Анвар, Алишер, Бактияр - Бектурдан уул бар. Адалат эжебизден Айбек, Чолпон. Жолдоштон Улукбек, 8 кыз бар. Анвардан бир кыз бар. Бактиярдан бир уул, бир кыз бар. Эргеш – Кыргыз элинен чыккан, ички иштер министрлигинин  биринчи  генералы болгон. Анын уулу Эркин - Талас облусунун  облисполкому болуп иштеген. Эркиндин уулу Бактияр Россия армиясынын генералдык штабында иштеп жатат. Армиянын Генерал полковниги.
Шакардан тараган Айтбай, Ырысбай, Үмөтбай. Айтбайдан Токтор, Токтоназар, Акылбек, Таабалды. Токтордон Эркинбек, Жаныбек, Кожобек, Байбек,  Чойбек,  Шайбек. Токтоназардан Керимбек, Кубатбек, Козуке, Бает, Акбаш, Байсалбек, Медетбек. Кубатбектен Айылчы андан Айдарбек, Кадырбек. Медетбектен Төрөкул андан тукум бар жок экенин билбедим. Таабалдыдан Оторбай андан Турсунбай, Жумабек болуп уланат.
Сулаймандан: Чотбай, Чотбайдан: Асылбек, Алтынбек. Асылбектен: Нурболот, Бекболот. Алтынбектен: Бактияр, Элдияр, Данияр. Айдараалыдан Абылкасым андан Иманаалы, Ысманаалы, Таштанаалы. Иманаалыдан Нарбай, Нурбай. Нарбайдан Куштарбек. Нурбайдан Кочон, Дүйшөн, Жали, Жайлоо, Канат. Таштанаалыдан Алимбек, Алибек. Алимбектен Эсенбек, андан Шермат, Баймат,  Калмат. Алибектен Искен. Кочондон Союзбек, Советбек. Дүйшөндөн Изаатбек, Исабек. Жалиден Мунарбек. Жайлоодон Нурсейит. Канаттан Өмүрбек, Максат. Ормоштон Кожоберген, Ногой, Кочкорбай, Кожомберди, Надырбек. Надырбектен Арстан, Мукаш, Белек. Арстандан Максат, Муктар, Афтандил, Тариел, Бактыбек. Афтандилден Ариет. Максаттан Тынчтык, Тилек, Уран. Мукаштан Кыял. Белектен Рыскелди, Кылымбек, Илимбек. Ногойдон Кубатбек, Назал, Кутманбек. Кочкорбайдан Надырбек. Кожомбердиден Самат, Калык, Молдобай, Пайыз. Кубатбектен Сапарбек, Анарбек. Сапарбектен Абдрахман, Атантай, Абдрасул, Замирбек, Чынарбек, Тынарбек. Абдрахмандан Уланбек, Улукбек, Акматбек. Улукбектен Бактияр, Бексултан. Акматбектен Айдар. Идиристен Мухаммед. Илиастан Алияр, Бектемир. Абдрасулдан Илгиз, Байэмир. Чынарбектен Элдос, Эржан. Анарбектен Жамалбек, Эмилбек, Алмаз, Жоодарбек. Жамалбектен Айбек. Эмилбектен Төрөбай, Алтынбек. Алмаздан Дастан. Жоодарбектен Бекжан, Болоткан. Кожомбердиден Самат, Калык, Молдобай, Пайыз. Саматтан Кадыр, Абдураим, Жаныбек, Алишер, Дадишер. Кадырдан Капарбек, Жамалбек. Абдраимден Керим, Сыймык. Жаныбектен Айтмырза. Алишерден Азамат. Дадишерден Бакдөөлөт, Элмарс, Марсел. Атантайдан Нурис, Илиас, Бектур, Иманкул. Назалдан Алшер, Наркул. Алшерден Нурманбет, Нурлан, Калыбай. Калыбайдан Нурсейит, Нургазы. Нурландан Нурсултан, Бекмамат, Бекболот, Канболот. Наркулдан Эрнст.
Кучкачтан тараган  чаликелер  Чаткалда -100 түтүн. Кызыл Үңкүрдө - 30 түтүн. Ноокенде Kызыл Кыргызстан деген жерде,  жети атадан тараган чалике туугандарыбыз турушат - 30 түтүн. Калча бийден Кубат бий. Кубатбийден Абайылда, Берик, Карды, Жунушаалы, Кулмурза, Агышайбек, кызы Аксуусар болгон. Агышайбектин аялы, Бүргөнүн кызы Акшербеттен бала жок. Абайылда, Берик элди Анжиандан Таласка көчүрүп келгенде, кудасы Ажибек даткага келишип, бирото эле көчүп келишкенин айтышат. Ошондо Кубат бийдин балдарына өзүнө жакын, Кара - Арча деген жерден конуш  берген экен. Ажыбек датка Кубат бийдин  кызы Аксуусарга үйлөнүп, Нурак датка төрөлгөн. Агышайбектин дагы бир аялынан Алымбек, Бекебай, Утумбай.
Назарбектен Ангрендин бийи Тумак кан, Шакар, Аксынын байы- Беки бай. Тумактан Боконбаев айылындагы чаликелер - алар  кутчу деп чоң уруунун аты менен өздөрүн атап жүрүшүп, ошого ооп кетишкен. Шакардан Таластагы чаликелер, Бекиден Чаткалдык, Ноокендик, Кызыл үңкүрлүк  чаликелер  болуп  үч бутактан турат.
Алымбектен Эрдөөлөт, Түлөкө, Кармышак. Бекебайдан Дулат, андан Сарногой, Кайназар. Утумбайдан Өтөмбай, Калыбай, Калак. Эрдөөлөттөн Өмүраалы, андан Казак, Токтоназар. Казактан Тилек, Тилектен Данияр, Тимур. Түлөкөдөн Ызакул. Кармышактан Назаралы, Акмат, Асан, Үсөн. Назаралыдан Абди, Абдилла, Абисейит, Муса, Иса, Абес, Назарбек. Абестен Абакир, андан Кубанычбек, Алихан, Темиркан. Назарбектен Акан, андан Бакыт, Азим, Таалай. Бакыттан Элдияр, Даниел. Азимден Элдос. Сарногойдон Балтабай андан Тыныбек, Тилек. Тилектен Мелс, Жеңиш. Кайназардан Абдразак, андан Абдул, Адыл. Абдулдан Дулат. Адылдан Султан, Субан. Өтөмбайдан Айткул. Жапаркулдан Алымкул. Айткулдан Түлкүбай, андан Убайдыула, Рахматилде, Анатай, Бейшенбек, Алмазбек.
Убайдыуладан Токтобек, Талантбек, Турусбек. Талантбектен Алинур, Элнур. Рахматилдеден Шумкарбек, Таштанбек. Шумкарбектен Жантөрө, Тумарбек. Анатайдан Арман. Бейшенбектен Бекназар, Бекберди. Алмазбектен Атабек, Арген, Азис, Сатыбек. Тумарбектен Андарбек, Ашырбек. Андарбектен Догдурбек, Улан. Догдурбектен Аман. Уландан Илиас, Диас. Ашырбектен Болотбек, Кыялбек,  Ниязбек. Болотбектен Нурбакыт, Нуралы, Нуркалый. Кыялбектен Калысбек. Калыбайдан Эгемберди. Утумбайдын Калагынан Бирман, Макулбек. Бирмандан Эсиркеп, Исманкул. Эсиркептен Майрамбек, Мейилбек, Мелсбек, Медербек. Медербектен Нурмухаммед, Мелисбектен Дархан, Даулет. Исманкулдан Калмухаммед, Халимжан, Нуржан. Калмухаммедден Талас, Эрнст,  Расул. Таластан Урмат, Кулмат. Расулдан Аман. Халимжандан Эрмек, Белек. Нуржандан Жамбыл Руслан, Эрлан. Жамбылдан Бектур - булар Манас районунун Кара Арча деген жеринде турушат.
Усейин ажынын айтуусуна караганда Абайылда, Берик  калмактар менен болгон чатак күч ала  баштаганда,  элди адегенде Анжианга, ал жерден Таласка  көчүрүп  келишкен  экен. Бүгүнкү күндө Кара-Арча деген жерде, өздөрүн  Кардыдан тараткан – Карды уруусу бар. Агышайбектен тараган Алимбек, Бекебай, Утумбай дегендер болуптур. Адегенде алардан маалыматтарды алганыбызда, Агышайбек андан Алымбек, Бекебай деп беришкен. Таластан мындан 20 жыл мурда көзү өтүп кеткен, санжырачы Бекназаров Сагынбектин жазып кеткенине караганда, Кубат бий  Олуя Атага келгенде, Хан Бүргө аны  чакырып, коноктогон экен. Ал жерде бир топ күн болуп, кетээринде Бүргөгө чоң ыраазычылык билдирип, экөөсү кудалашыптыр. Хан Бүргөнүн кызы Акшербетти, Кубат бийдин уулу Агышайбек аялдыкка алган. Бирок, экөөсү балалуу болбогон. Агышайбектин ал аялынан бала жок. Ал эми Анжиандан элди Таласка көчүрүп келген Абайылда менен Берик болгон. Бериктен тараган Күнчөй. Күнгес дайрасынан күнчөлүк, өйдө жерде орун алган Күнчөй деген жердин атынан ал жерде жашаган эл, Күнчөй атыгып кетишиптир. Күнчөйлөр Кубат бийден тараарын  билишкен, бирок,  өздөрүн жердин атынан атап алгандыктан, күнчөйдүн  кушчудан тараарын билишип, Кубат бийге кайсы жерден кошулаарын унутта калтырышкан. Күнчөйдөн тарагандар бир уруу эл болду. Кийинки санжыра айтуучулар Күнчөйдү мурдакы эски  уруулардын катарына  койгондору да болгон. Санжыранын биринчи басылышында Күнчөй уруусу тууралуу тактоолор бүтө элек болчу. Ал эми өздөрүн Кубат бийдин Беригиненбиз деген Үрүстөм менен Назардан тараган  Ноокендик  туугандар, Кагазды уруусунан болуп чыкты да,  Кубат  бийдин  урпагы  эмес  экендиги белгилүү  болду. Берик элин Таласка көчүрүп келгени анык. Абайылданын, Кардынын, Агышайбектин тукумдары Кара Арчада, Бериктин тукуму  кайда деген суроо жаралат. Абайылда менен Берик өз урууларын  Таласка көчүрүп келгени баарыбызга белгилуу эмеспи. Эмне себептен Күнчөйлөр Кубат бийден тараганбыз деп олтурса, ага көңүл бурган адам жок. Санжыра эл оозунан алынат, жазылат. Кара Арчалык туугандар  Бериктин  тукумубуз  дегенден кийин, андай эмес дешке - акыбыз жок. Күнчөй уруусу Кубат бийдин Беригинен, теги  кушчунун  Чалике уруусунан болот. Абайылдадан, Агышайдан тарагандар Алимбек, Бекебай, Утумбай болуп, ушул үч атадан тарагандар жана  Бериктен, Кардыдан тарагандар Таластын  Кара-Арча  деген жеринде жашашат. Абайылда менен Берик элин Таласка көчүрүп келгенде жездеси Ажибек  даткага  ыктап, жер алып,  кошуна айыл болуп калган экен. Кубат бийдин кызы Аксуусар, Ажибек даткага турмушка чыккан экен. Ажибек датка Шералы хандын таякеси болгон. Шералы ханды “колунун көөсү кете элек” – деп айткан сөзү үчүн, Ажибектин башын алып келүүгө ал – желдет жөнөткөн экен. Денеси кудукка ташталып, башын  Коконго алып  кетип, белгисиз болуп калган  болчу.
Манас эпосунун 1000 - жылдык улуу тоюнун жооптуу  катчысы, Талас облустук уюштуруу комитетинин мүчөсү болуп, тойду  ийгиликтүү өткөргөндөн кийин, мени Манас Ордого - орунбасарлык орунга жиберишти. Ошол жердеги Ташарык айылынын аксакал - карыялары менен жолугушканымда жашы сексенге таяп калган, айыл аксакалы бар эле, аты  эсимде калбаптыр. Ошол кишинин айтуусунда, эл Ажибек датканын сөөгүн кудуктан алып чыгышып, Манас күмбөзүнүн  жанына алып келип, жайга  койгонун айткан болчу. Ажыбек датка Кубат бийдин кызы Аксуусарга үйлөнүп, Чалике уруусуна  күйөө бала болгон. 1995-жылдын күз айы болчу. Мен ал аксакалды чакырып, сөөк коюлган жерди көрсөтүп берүүсүн өтүндүм. Ал шыпаагер үйүнүн жанындагы кичине дөңсөөнүн бийик жерине чейин басып барып токтоду. Сөөк ошол жерде экен. Манас Ордодо иштеген кызматкерлер, жумушчу балдар менен бирдикте, эстелик курууну чечтик. Проектисин мен өзүм түздүм. Өз күчүбүз менен, мамлекеттин акчасын сарптабай, чакан курулушту куруп бүткөрдүк. Ажибек датканын мааракесин өткөрүү боюнча сунушумду  жетекчиге айтып, Бишкекке  жумуштап  кеттим. Келсем жетекчибиз:  “Сен эми киришпе, мен баарын  бүткөрүп  койдум”-деди. Көрсө Досукем, Датканын туугандары менен сүйлөшүп, макулдашып, Манас Ордого 1  жылкы союп, 2 боз үй тигип, Ажибек  датканын  мааракесин  өткөрө салууга аракетин  баштап калыптыр. Аста - аста деп жатып, араң токтоттук. Себеби, бир аз  күн мурда түштүктө, Курманжан  датканын мааракеси  өтүп,  700 боз үй тигилип, 70  элден коноктор  чакырылып,  зыяпатына жумурай журт  тик турган болчу. Арбакты сыйласаң ошондой сыйла. Калп эле сыйламыш болуп, сөзгө калтыруунун кажети жок болчу. Кийин бул маселеге кайрылган адам болбоду. Ал жерге күмбөз куруп, 2020-жылдын август айынын 29-күнү, мамлекеттик деңгээлде, Алчикен уулу Ажибек датканын  мааракесин “Манас Ордодо” -  өткөрүү ишин колго алсак, мүмкүндүк болчудай көрүнөт.
Шакардын Ырысбайынан: Солтобай, Меңдибай. Солтобайдан: Айкынбай, Теңизбай, Аргын. Аргындан: Бейшебай, Аманкул, Сулайман. Бейшебайдан: Болот, Марат, Көлбай. Аманкулдан Сарыбар, андан Нурбек, Касымбек, Мирлан. Сулаймандан Билан. Меңдибайдан: Тайлакбай, Жаркынбай. Тайлакбайдан: Сакоо, Ороз,  Мати. Ороздон: Жумабек, Касымаалы, Касымаалынын  баласы  Өзүбек андан Марат, Мурат, Кубат,  Максат. Мараттан Мирлан. Жаркынбайдан: Алымкул, Бузур, Дүйшөн. Дүйшөндөн: Илиас.
Үмөтбайдан Ормон, Субан. Ормондон Орозаалы, Жумаш, Кенжегул. Жумаштан Калык. Субандан Балкыбек Багышбек. Балкыбектен Молдобай, Молдобек, Жөкөн. Молдобайдан Мырзабек, Базарбек. Молдобектен Калман, Акматбек. Жөкөндөн Жусупбек. Мырзабектен Таалайбек, Сыргабек, Мирлан. Базарбектен Кемел. Калмандан Ислам, Муса, Исраил, Иса. Акматбектен Улукман, Руслан, Абас, Мурас. Жусупбектен Самар, Улан,  Фархад, Аскар.
Айтбайдын Токторунан: Эркинбек,  Жаныбек, Кожобек, Байбек,  Чойбек, Шайбек. Жаныбектен: Бокбай. Бокбайдан: Төлө, Көкүм. Төлөдөн: Эсенкул, Эшенкул. Эсенкулдан: Эсенжан, Бекжан, Таласбек, Сыргабек. Эшенкулдан: Насир, Самат. Көкүмдөн: Ырыскелди,  Жыламыш. Ырыскелдиден: Орозбек. Жыламыштан Кушубак. Чойбектен: Асылбек, Жумабек. Асылбектен: Абакир, Мырзакул.
Шайбектен: Ташмаат, андан Мамыр, Темир, Бегим, Кенжегул. Мамырдан: Калмаат, Таалайбек, Турусбек. Темирден Уранбек, Уланбек. Бегимден Чынарбек, Самарбек,  Шабданбек. Кенжегулдан Баяман, Улукман, Асан,  Үсөн.
Токтоназардан: Керимбек,  Кубатбек,  Козуке,  Бает, Акбаш,  Байсалбек,  Медетбек. Кубатбектен: Садык андан Айылчы андан Айдарбек, Кадырбек. Акбаштан: Түлөөберди, Беделбай. Медетбектен: Жолдош, Төрөкул.
Акылбектен: Итике, Кенжебек,  Иманаалы,  Нусубаалы, Абыке,  Шамке,  Жанаалы,  Муратаалы,  Кедейбай. Итикеден: Жуматай, Маматбек. Иманаалыдан: Абдылда, Нусубалыдан  Кынат, Жанаалыдан  Саадак, Саадабай. Жуматайдан: Расылкан, Мүзүркан, Мунаркан. Маматбектен: Жаныбек, Калыбек, Каныбек, Асан, Асанбек,  Бактыбек. Абдылдадан: Базарбек, Назарбек, Дүйшөнбек, Жолдошбек, Догдурбек, Жардамбек, Шабданбек, Нурбек, Жолборсбек. Кынаттан: Атай, Афтандил, Аблай. Атайдан Меңдикул, Алымкул. Алымкулдан Бейшенбек.
Чалике уруусунун орун алышын карап көргөнүбүздө: Чаткалда -100 түтүн, Кызыл Үңкүрдө -  30 түтүн. Ноокендеги Алиевдер – 30 түтүн. Ноокендеги шалкелер, чаликелер - 30 түтүн. Воронцовкада - 60 түтүн. Кара Арчада 100 түтүн. Талас шаарында – 40 түтүн. Бишкек шаарында – 100 түтүн. Ысык Көлдө –  200 түтүн. Талас районунда -  200 түтүн. Токтогулда - 10 түтүн. Мургабда –. Жизакта ? Пахта-Абадда-? Ангренде- ? Кызылойдо - ? Каражүлдө? Акмоло обл-? Алайдын Күлчөсүндө- ?
ЖАНКУШЧУДАН ТАРАГАН -ЧАЛИКЕ УРУУСУНУН САНЖЫРАСЫ
Илгери, илгери элибиз теңирди тутунуп, жер көтөргөн “көк өгүзгө” сыйынып турган учуру болгон  экен. Ошондон улам, Өгүз журту атанган болчу. Мындан 4215 жыл мурда, Алтай жергесинен чыккан, Кыргыздын Бөрү тайпасынан  улуу кагааны Бурут, 40 урууду өзүнчө бөлүп, дагы  бөрүгө  тиешелүү 15 урууду бөлүп алган. Бул 15 уруу гиперборей жэрине барып келген, өздөрүн Кырк Өгүздөн тараткан, бөрү атына көчүп алган уруулардын бирикмеси болгон. Калган 1700 дөн ашуун урууду, бөлөк хандарга бөлүп берген экен. Андан кийин бул эки тайпа биригип, жалпы саны 55 урууга жетиптир. Ошол кырк уруу кийин бөлүнүп, өздөрүн жер көтөргөн көк өгүзгө сыйынган, Кырк Өгүз журту деп атап алган экен. Ортодо бир топ мезгил өткөндө Искендер Зулкарнайн жаангер чыккан экен. Искендер дегени - Си кандар б.а. Ча кандардын тегинен болгон. Анын атасынын Билги  деген даражасы бар эле. Бөлөк элдер, ал сөздү буруп, Филип деп атап алышкан. Искендердин күчү, анын сегиз катар болуп тизилген аскеринин, биринчи катарынын найзасынын узундугу эки метр болсо, акыркы катардыкы сегиз метр болгон. Бир эле убакытта сегиз найза бир урулган. Искендер басып алган элдерге ылайыктап, өз адамдарынан, тайпалардан эл таштап кеткен. Маселен, Индия жерине гаттарды таштаса, Ысыккөлдүн Тоңуна, өзүнүн мекениндегидей кылып шаар салдырып, өзүнүн жакын адамдарын, Гот  деген жалданма аскерлерди, Көтмалдыга жайгаштырып, бийликти сактап туруу үчүн калтырып кеткен экен. Бийликти ошолор жүргүзчү. Салыкты ошолор чогултчу. Салган шаарынын аты Чигу – экен. Ал жерде жашаган элди – кытайлар – Цигу деп жазган экен. Кийин ал өзүнчө бир тайпага айланып- кийин, Энисейлик кыргыздардын бир тайпасы катары белгилүү болот. Көп убакыт өтпөй, ал тайпага, жергиликтүү эл, Тыргоот деген ат коюптур. Биринчи Түрк падышасы болгон Койлунун бир тууган агасы Кутуус бул элдин биринчи ханы болгон. Ал хунндардын чыгыштагы кароол каны эле. Ошондон баштап бул элдин башчысын король деп атай баштаган. Манастын тушунда тыргооттор, мурда 300 жылдай жашап кеткен, жерлерге кайтып келишкен, байыркы Талашта олтурган кыргыздарды чапкан болчу. Манас эпосундагы Алооке кандын дал өзү болгон. Мен мындан 22 жыл мурда эле Манас ата тарыхы деген чакан китепче жазып, ошондо эле Манас тарыхый адам экенин айткан болчумун. Бирок Манастын тарыхыйлыгынын айрым аткаминерлерге кереги жок экенин мезгил өзү көрсөттү. Манастын тарыхыйлыгына бут тоскондордун оңуп кеткени болгон жок. Манас атабыздын арбагы тирүү болсо, көрүп, билип тургандыр. Арбакка койдум. Манастын заманында, Манаска баш ийген уруулардын саны 55 болгон. Кырк өгүз деген сөздөн кийин Кыргыз деген сөз келип чыккан. Бөлүнүп калган 15 уруу эл, жүрө – жүрө Уйкур атына оогон экен. Ал уруулардын тең жарымына жакыны кыргызга тиешелүү уруулар болгон экен.
Ал чөлкөмдөн башталган дайранын башаты, Тибеттин жогорку тоо баштарына туура келип,  Жансуу дайрасы өз жолун чыгышка карай улачу экен. Ошондой эле Жансуу деген сөздөн келип чыккан сөз - Ганьсу. Ал эми ошол чөлкөмдөн  өз жолун  батышка карай улаган дайра  байыркы Талас суусу болгон. Ал дайра бир аз жол басып, анан  нугун  түндүккө буруп, Сол тооду аралап өтүп  Талас (Чаян)  өрөөнүнө чыккан. Ал байыркы Талас суусу болгон. Азыркы күндө ал жер алыста калды. Мен айтып олтуруп чарчап бүттүм, эч кимге байыркы ата бабаларыбыз мекендеген Талас суусунун кереги жок экен.
Т. Сыдыкбековдун “Көк Асаба” романында, кыргызда - Чаа уруулар бирикмеси болгондугу жазылган. Убакыттын өтүшү менен Чаа элинин аты Чаянга өзгөргөн. Аны бөлөк элдер Цян деп - буруп айтышкан. Эл дүркүрөп өсүп, өзүнчө падышалык куруп, эл башында Чаа Тагай Гунн болгон. (Тхай-гунн ван, шань, цянь) сөзмө сөз которгондо, Чаян тукумунан б.а. Ча тукумунан чыккан – Тагай -тоолук  гунндардын улуу ханы  Ци үйүнүн б.а. Чаа үйүнүн негиздөөчүсү. Бичурин 1 том 23-бет. Тхай Гао Цзудан (Тагай Кара- хандан) башталган түпкү ата-бабаларыбыз бийлик кылган. Н.Я. Бичурин 3-китеп 33-34 бет. Ошол Чет Бейжиндин батыш тарабында дөңчө бар, Тагайдын көрстөнү деп аталат экен. Кара хан өзүнүн ордосун Лоян шаарынан Чан Аньга көчүрүп келген экен. Ал шаарды кыргыздар Чет Бейжин деп коюшчу экен. Чаа Тагай Гунн, Чаян уруусунун түп атасы, “Чаян” үйүнүн негиздөөчүсү болгон. Тагай деген сөз ал убакта “тынчтык”- деген маанини берген. Ошол тукумдан кийин бөлүнүп чыккан бутактан - Богорстон (Бөгү арстан) кагаандын бийлиги астында турган Эштек, Чаян, Кыян, Кыпчак, Дуулат, Хазар, Калча ж.б. тайпалары болгон.