cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Остеомиелит
Остеомиелитти алдын алуу
Гематогендик остеомиелитти алдын алууда балдардын гематогендик инфекция булактарын — тонзиллит, ириңдүү отит, гайморит, тиштин чириши жана башкалар өз убагында дарылоо, ошондой эле жарааттуу сыныкта жараат тегерегин дезинфекциялоо, таңуу, транспорттук шакшактоо чоң мааниге ээ.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кыргызстан агрардык-эмгек партиясы
1995-ж. 5-февралда болгон Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоого Кыргызстан агрардык-эмгек партиясы өз талапкерлерин көрсөтүп, шайлоочулардын арасында партиянын Программасын пропогандалоо багытында бир топ иштерди жүргүзүүшкөн. Партиянын Борбордук Кеңешинин төрагасы Ү. С. Сыдыков Жогорку Кеңештин Эл өкүлдөр жыйынына депутат болуп шайланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Жаңсагыч крабдар
Жаңсагыч крабдар (лат. Uca) — оң буттуу рак түспөлдүүлөр түркүмүндөгү бир уруу.
18 Февраль (Бирдин айы)
18-Февраль - Григорий календары боюнча 49-күнү, жылдын аягына чейин 316 (толук жылда 365) күн бар.
Окуялар
1997 - "Дордой Бишкек" футбол клубу негизделген.
Астрономиялык бирдик
Астрономиялык бирдик - астрономиядагы аралык бирдик; Күн системасынын чегинде Жерден Күнгө чейинки аралык: 1 астрономиялык бирдик = =149,597870 км ±2 км (Эл аралык астрономиялык союзда 1976-жылы кабыл алынган). Мисалы, Плутон планетасы менен Күндүн ортосундагы орточо аралык 39 астрономиялык бирдикке барабар. Астрономиялык бирдикти 17-кылымда И. Кеплер киргизген. Жылдызга чейинки аралык парсек (пс) менен туюнтулат. Жарык жылы - 1 жылда жарык басып өткөн аралык (9 трлн км же 1/3 пс).
Гаревица
Гаревица — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Качуг дарыясынын оң жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Садык Саркер
САДЫК Серкер – алайлык кыргыздардын Кокон хандыгына каршы 1867-жылдагы көтөрүлүшүнүн жетекчиси. Садык баштаган кыргыздар кокондук Кызылкоргон чебин чаап алышып, анын башчысы Кул датканы өлтүрүшкөн, бирок Кокон хандыгынын жардамга келген аскерлери көтөрүлүштү баскан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Дампир Уильям
Дампир Уильям (William Dampier) (8.6, 1652, Сомерсет графтыгы, Йовилге жакын – март, 1715, Лондон) – англиялык деңиз сүзүүчү, окумуштуу, соодагер жана деңиз каракчысы. Үч жолу дүйнөнү айланып сүзгөн. Бир нече жыл Вест-Индияда жүрүп, океанга байкоо жүргүзгөн. Австралиянын түндүк-батышы аркылуу сүзүп өтүп, бир нече аралдар тобун (анын ичинде Дампир аралы) жана майда аралдарды ачкан. Тынч океандын түштүк аймагынын картасын түзгөн жана сүрөттөп жазган. Ал 1691-ж. Англияга кайра кайтып, саякаты тууралуу бир нече китеп (анын ичинен «Жаңы Голландияга саякат» жана башка) жазган. Дампирдин «Шамалдардын багыты» деген эмгеги метеорология үчүн өтө баалуу.
Карраччи
Карраччи (Carracci) – италиялык сүрөтчүлөрдүн үй-бүлөсү. Академизм өкүлдөрү. Лодовико К. (19. 4. 1555, Болонья – 13 же 14. 11. 1619, ошол эле жер) жана анын ата өтүшкөн туугандары Агостино К. (15. 8. 1557, Болонья – 22. 3. –1602, Парма) жана Аннибале К. (3. 11. 1560, Болонья –15. 07. – 1609, Рим) менен бирге Коррежо– Микеланжело жана Тинторетто ж. б-дын ыкмаларын колдонуу менен өз стилин жаратышкан. Болонья шаарында академиялык искусствонун принциптерин иштеп чыгууда маанилүү роль ойногон «Туура жолго түшкөндөрдүн академиясын» түзүшкөн (1585-жылы чен). Алтардык сүрөттөрдүн монументтик композициясы боюнча жарашыктуу жана колорити боюнча шаңдуу жаңы түрүн жаратышкан («Мадонна Аннибале Баржеллини»– 1588; «Марияны даңазалоо», 1592). Бир тууган Каррачилердин чыгармачылыгы 17-кылымдагы Европа искусствосунда 2 негизги багыттын – барокконун жана классицизмдин калыптанышына таасирин тийгизген.
Кумтөр суусу
Кумтөр суусу — Ички Теңир-Тоодогу суу, Нарын дарыясынын башаты. Ак-Шыйрак тоо тоомундагы Петров мөңгүсүнөн башталып, Арабелсуу менен кошулатда, Нарындын оң курамы Тарагайды түзөт. Узундугу 36 км, алабынын аянты 233 км 2. Күдүн 32 куймасы бар. Суу куралуу аянтынын орточо бийиктикте 4090 м. Негизинен мөңгү суусунан куралат. Ири куймалары: Сарытөр, Борду, Акбел (сол). Жай мезгилинде кирип, күзүндө тартылат. Июндун аягындада ташкындайт. Жылдык о рточо чыгымы 3,9 м3 /се к. Алабынын 30%тен ашыгын мөңгүлөр ээлейт.
Кыргызстан аялдарынын демократиялык партиясы
Кыргызстан аялдарынын демократиялык партиясы - саясий партия. Мамлекеттик каттоодон 1994-ж. 10-октябрда өткөн. Негизги максаттары жана милдеттери: Кыргыз Республикасынын коомдук-саясий турмушунда аялдардын катышуусун активдештирүү, коомду жана мамлекетти башкаруу ишине аялдарды кеңири тартуу, чечимдерди кабыл алуунун бардык деңгээлдериндеги бийликтин шайланма органдарында аялдардын өкүлдөрүнүн санын көбөйтүү. Аялдар партиясы жаңы түзүлгөнүнө карабастан баштапкы деңгээлдеги жергиликтүү кеңештерге депутаттарды шайлоого (1994-ж. 22-октябры) жигердүү катышканга үлгүрдү. Жогорку Кеңештин депутаттыгына талапкерлерди көрсөтүп, Кыргызстан аялдарынын демократиялык партиясы Жогорку Кеңешинин төрайымы Т. А. Шайлиева Жогорку Кеңештин Эл өкүлдөр жыйынына депутат болуп шайланды.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
19 Февраль (Бирдин айы)
19-Февраль - Григорий календары боюнча 50-күнү, жылдын аягына чейин 315 (толук жылда 365) күн бар.
Пехте-Ен дарыясы
Пехте-Ен — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каралька дарыясынын сол жээгинен 210 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 48 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Остеопороз
Остеопороз (латын тилинен osteoporosis) — сөөк тканынын структурасынын сейректенүүсү.
Белгилүү жердеги жана жалпы зат алмашуунун бузулушунун кесепетинен болот. Көбүнчө остеомиелитте, Иценко-Кушинг оорусунда, муундун сезгенүү ооруларында, ири кан тамыр жана нерв жабыркоочу травмада (айрыкча сыныкта), күйүктө жана үшүккө алдырууда, полиомиелит жана башкалар нерв системасынын жабыркоосунда, ошондой эле преднизолон менен узак убакыт дарылоодо, ууланууда (мисалы, рактын кийинки стадиясында) байкалышы мүмкүн. Рентгендик изилдөөдө гана билинет.
Остеопороз темгилдүү, жайылган, айрым жердин жана системалуу болуп айырмаланат.
Остеопороз демейде негизги ооруну дарылаганда эле айыгып кетет.
Коноплянка (Лобва куймасы)
Коноплянка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лобва дарыясынын оң жээгинен 32 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сүзгүч крабдар
Сүзгүч крабдар (лат. Neptunus) — оң буттуу рак түспөлдүүлөр түркүмүндөгү бир уруу.
Фейербах жөнүндө тезистер
Фейербах жөнүндө Тезистер,К. Маркстын 1845-жылы жазган 11 тезистен турган чыгармасы.
Ал жаңы көз караштын гениалдуу башталыш «түйүлдүгү» болгон. Маркс абдан кыскача жаңы философиянын жоболорун айткан. Борбордук идея-практиканы илимий түшүнүү. Бул милдет тарыхты материалисттик түшүнүүнү талап кылат. Ал боюнча: коомдук турмуш көбүнчө практикалык турмуш; адам өзүнүн эмгеги менен жаралган, ошондуктан ал өзүнүн маңызы боюнча бүткүл коомдук мамилелердин топтому; идеологиялык кубулуштар коомдун жашоо жана өнүгүү шарттарына көз каранды болот.
Ушундан улам Маркс кийинки «саясий экономияны сындоого карата «Кириш сөз» деген тезисинде «... коомдук болмуш аң сезимди аныктайт» деп ачык айткан. Ушул позицияда туруп, Фейербахтын жана утопиялык социалисттердин тарыхый идеализмин сындаган. Теория менен практиканын биримдигинен улам Маркс гнеосеологиянын проблемаларын жаңыча коет жана ага чейинки материализмди үстүртөн, сырттан гана байкоо жүргүзүүчүлүгү үчүн сындайт, тажрыйбалык иш-аракеттерди идеалисттик түшүнүүнүн бузук жактарын ачып көрсөтөт. Тезистер диалектикалык материализм философиясынын маңызын жана милдетин, анын коомдогу ордун жана ролун да аныктап негиздеген. Философия коомду түшүндүрүү менен эле чектелбестен, анын өзгөртүп кайра курууга да катышуусу керек.
Ровное
Ровное (Ровное .) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Панфилов районундагы айыл. Күрпүлдөк айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 691 киши.
Продакт-плейсмент
Продакт-плейсмент бул — (англисчеден сөзмө-сөз которгондо ”product placement” – “өндүрүмдү жайгаштыруу” дегенди билдирет) тасмаларда, китептерде, компьютердик оюндарда, музыкалык клиптерде жана телекөрсөтүүлөрдө колдонулуучу жарнаманын жаңы ыкмасы же жашыруун жарнама.
Биотa
Биотa - (гр. biotе жашоо) кандайдыр бир белгилүү аймакты ээлеген, тарыхый калыптанган тирүү организмдер жыйындысы. Биоценоздон айырмаланып, биотанын курамына организмдин ортосунда бири-бири менен экологиялык байланышы жок түрлөр кирет (мисалы, австралия фаунасына кирүүчү кенгуру жана кош демалуучу балыктар).
Рахман Разыков
Рахман Разыков (1955-2021) — Кыргызстандын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, белгилүү куудул, сатирик
Өмүр баяны
Рахман Разыков 1955-жылы 12-майда Ош облусунун Кара-Суу районунун Таширов колхозунда, азыркы Савай айылында туулган.
Куудул "Таң жылдызы" “Бешилик”, “Беш кемпир", “Беш тапан” сыяктуу бир канча топторду негиздеген. Сатирадан тышкары ыр дагы жазганы белгилүү.
Разыков чыгармачылыктан тышкары саясий көз карашын да активдүү билдирип турган. Ал катышкан “Ар бир айдын алтысы”, “Ортодо турса үч пахан, оңолмок элек биз качан” сыяктуу концерттерде бийликтеги адамдар тамашага салынып, сындалчу.
Разыков ушул жылдын январь айында “Ордодо турса үч пахан, оңолмок элек биз качан” аттуу концертине бийлик бут тосуп, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет (УКМК) аларды суракка чакырганын билдирип чыккан.
Ал бир канча жолу Жогорку Кеңештин депутаттыгына талапкерлигин койгон. Соңку парламенттик шайлоодо “Бүтүн Кыргызстан” саясий партиясынын тизмеси (22) менен шайлоого барган.
Рахман Разыков 2021-жылы 7-июнда пневмониядан дүйнөдөн кайтты. Артында үч уул, үч кызы калды.
Дүйшөнбек Байдөбөтов
Дүйшөнбек Окошович Байдөбөтов – театр жана кино артисти.
Өмүр баяны
Байдөбөтов, Дүйшөнбектин атасы Окош молдо адам болгон. Дүйшөнбектин балалыгы өз айылында өтсө дагы, орто мектепти Фрунзе шаарында (азыркы Бишкек шаары) аяктаган. Фрунзеде мектепте окуп жүргөн чагында эле Дүйшөнбек артист болууну эңсеп, Кыргызстан Театрлар Коомунун алдыгдагы Кыргыз ССРинин эл артисти Абдыашым Көбөгөнов жетектеген драмылык студияга активдүү катышкан. Мектепти аяктагандан кийин 1966-жылы артист болом деп тоолуу Алай элдик театрына иштөөгө кетет. Бирок, бир жылдан кийин эле Дүйшөнбек өзүнө окшогон курбалдаш кыргыз-улан кыздары менен Москвадагы А.В.Луначарский атындагы мамлекеттик театр искусствосу институтуна (ГИТИС) окууга өтөт. ГИТИСти 1972-жылы акятап келип, курбулары менен Кыргыз ССРинин өкмөтүнүн чечими боюнча Ош шаарында жаңыдан уюушулган Кыргыз драма театрына артист болуп кабыл алынат. Бул театрда он жети жыл эмгектенгенден кийин Д. Байдөбөтов Кыргызстандын ал кездеги борбор шаары Фрунзеге которулуп келип, Кыргыз мамлекеттик жаштар театрына (ТЮЗ) кызматка алынат. 1991-жылдан тартып Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрына кирет. мамлекеттик академиялык драма театрынын театр окууу жайына келип кирет. Ошондон ушул кезге чейин Дүйшөнбек ушул театрыда ийгиликтүү эмгектенип келе жатат.
Чыгармачылыгы
Дүйшөнбек Байдөбөтов трагедияны да, комедияны да катыра ойногон, чыгармачылык кудурети кеңири, инсандык масштабы бийик актер. Ал жараткан образдар кыргыз журтчулугун гана эмес борбордук театр адистерин да суктанткан учурлар болгон. Маселен, 1983-жылы Ош кыргыз драма театры Жаштардын чыгармачылыгынын Бүткүл союздук театр фестивалына Ч.Айтматовдун "Деңиз бойлой жорткон Ала-Дөбөт" чыгармасынын негизинде коюлган спектакль менен катышканда (режиссеру И.Рыскулов), Д.Байдөбөтов Органдын ролун ойноп барган. Ошондо СССРдин арн кайсы жагынан келген театр адистери бир ооздон анын Органын "образец перевоплощения" деп суктана мүнөздөшкөн.
Кинодогу ролдору
Илияс (“Я – Тянь-Шань”) Базарбай (“Акбаранын көз жашы” ) Токтогул (“Токтогул”)
Наамдары жана сыйлыктары
Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти (1977). Кыргызстандын эл артисти (1987).
Кадамжай сурьма кени
Кадамжай сурьма кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Алай кырка тоосунун түндүк капталындагы Шаймерден суусунун сол өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 800–1222 м бийиктикте 1914-ж. табылган. 1933–87-ж. мезгил-мезгили менен геол. чалгындоо жүргүзүлгөн. Кен аймагын силур, девон жана карбондун карбонат, терриген чөкмө тоотектери (сланец, кумдук, гравелит, акиташ теги) түзөт. Руда негизинен карбондун акиташ теги менен девондун сланецтери кошулган жерде, тектоникалык процесстерден пайда болгон роговик-жаспероид брекчияларында топтолгон. Брекчия кабаттарынын калыңдыгы 25–30 мге жетет. Руда тулкусу негизинен татаал кабатчалар, кээде тарам же линза түрүндө байкалат. Руда өтө чачкын. Аны түзүүчү негизги минерал–антимонит; кээде пирит, сфалерит, реальгар, аурипигмент, халькопирит, марказит, галенит ж. б. кездешет. Кен жер бетине жакын (3 кмге чейинки) тереңдикте төмөнкү температурадагы шартта гидротермден пайда болгон. Кендин базасында курулган сурьма казып алуучу алгычкы жергиликтүү өнөр жай ишканасы (Кадамжай сурьма комбинаты) 1934-жылдан ийгиликтүү иштеп жатат. Кадамжай кенинин сурьмасы 1958-ж. Брюсселдеги Бүткүл дүйнөлүк көргөзмөдө Чоң алтын медалын алып, азыркы мезгилде тазалыгы боюнча дүйнөдөгү эталон. Сурьманын рудадагы орточо өлчөмү 2,62 %. Бир аз өлчөмдө алтын (0,2–1,5 г/т), күмүш (0,8–2г/т), флюорит (0,2–2,5%) кездешет. Руданын С2 категориясы боюнча запасы 4067,0 миң т, сурьманыкы 104811 т, алтындыкы – 2,5 т.
Сайыш
САЙЫШ, эрсайыш – уруктар, уруулар, элдер жаатташып урушканда, эки тараптын башчылары же эр жүрөк баатырлары ортого жекече чыгып кылыч менен чабышып, найза менен сайышып, кимиси жеңилсе ошол тарап жеңгендерге багынышкан. Сайышка машыгуу иретинде уруктун же уруунун жигиттери той-тамашаларда, аштарда, айтыштарда сайышуу өнөрлөрүн көрсөтүшкөн. Мындай сайыштата найзанын учу текши кесилип, ага куургучтун башындай кийиз же жүн орошкон. Сайышчу балбандардын көкүрөгүнө калың ичмектүү эски тердиктерди таңышкан. Моюнга, башка саюуга тыюу салынган. Мындай сайыштарга чоң байгелер коюлган.
Босворт, Клиффорд Эдмунд
Клиффорд Эдмунд Босворт (Clifford Edmund Bosworth) – заманбап британ чыгыш таануучусу, түрколог окумуштуусу.
Кыскача өмүр баяны
Клиффорд Эдмунд Босворт 1928-жылдын 29-декабрында Улуу Британиядагы Шеффилд жергесинде туулган.
Сайыш
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Босворт, Клиффорд Эдмунд
Кыскача өмүр баяны
Ал Оксфорд университетинде таалим алып, Көркөм өнөр бакалавры даражасын алган.
Андан соң Эдинбург университетинде Көркөм өнөр магистри даражасын алат. Ушул эле университетте доктордук диссертациясын жактап, философия доктору наамын алат.
Анын илимий нускоочуларынын бири – айтылуу орус чыгыш таануучусу Владимир Минорский болгон.
Ушул тапта (2004-жылдан бери) ал Эгзетер университетинде (the University of Exeter) келип-кетип дарс окуп жүрөт.
Профессор Босворт “Ислам энциклопедиясы” басылмасынын башкы редактору жана “Иран таануу энциклопедиясынын” кеңешчи редактору.
Макалалары
Ар кыл илимий журналдарда 100дөн ашуун макалалары жарык көргөн. “Ислам энциклопедиясы” (Encyclopaedia of Islam) басылмасында 200дөн ашуун макала жарыялаган. “Иран таануу энциклопедиясында” (Encyclopaedia Iranica) 100дөй макала жарыялаган. ЮНЕСКОнун Борбордук Азия тарыхына арналган (UNESCO history of civilizations of Central Asia) көп томдугунда да макалалары жарык көргөн.
Босворт жана кыргыз таануу
Профессор Клиффорд Эдмунд Босворт өз макалаларында кыргыз таануу жаатынын маселелерин да чагылдырган.
Бозуул (Бозжигит)
Бозуул (Бозжигит) — кырк чоронун бири. Өз аты — Чынаалы, «Бозуул» деген ысым ылакап аты (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 575-инв., 120-б.). Б-га карата айтылган «болумдуусу», «ыктуусу» сыяктуу эпитеттер анын кырк чоронун ичиндеги нары акылдуусу, ар ишке маш чоролордун бири экенин көрсөтүп турат. Эпосто ыктуу, жөн билги адам катары Манастын ич ара иштерин көбүнчө Б. бүткөрөт. Манас ата конушу Ала-Тоону душмандан бошоткону Алтайдан аттанып жортуулга чыкканда калмактын Текес канынын Куяс аяры апсун окуп бак-дарак, чөп-чардын баарын жарак-жабдыктуу жоокер кылып кубултуп жол тостурат. Анын сыйкыр экенин элес албаган Манас Аккелте менен атат, сыйкырланган «жоокерлер» жооп кылып мылтык атышат, андан Манастын көзү көрбөй калат. Манасты айыктырыш үчүн алтын сакал Айкожону алып келүүгө атка жеңил, тайга чак, он төрт жашар Б. барат (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 575-инв., 105 —123-б.). «Чоң казат» мезгилинде чалгынга бараткан Алмамбет жолдоштукка Сыргакты, коштоо атка Ажыбайдын Карткүрөңүн каалайт. Манас Ырчыуул, Бозуул ыктууларды жиберип Ажыбайдан Карткүрөңдү суратат (Сагымбай Орозбаков, 4. 175—179). Алмамбет Манаска келип кошулганда анын урматына ат чабылат. Талаа жеринде байгеге сайганга мал жок, Манас кысталышта турганда Серек Алмамбеттин көңүлү бир көтөрүлүп калсын, чоролордон эле байгеге сая коёлу дейт. Ошондо да Б. өз эрки менен баш байгеге сайылып жөн билгилигин көрсөтөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 320—328). Кээ бир эпизоддордо да Б. маанилүү роль ойнойт. «Чоң казат» мезгилинде ал он башы болуп дайындалат. Бээжинге бараткан узак жолдо Б-дун ондугундагы узак жолдун оорчулугун көтөрө албай кыйналган Кыргылчал менен Б-дун окуясы өтө юморлуу берилет. Алмамбет менен Чубактын жол талашкан чатагына да ушул Б. менен Кыргылчалдын ордо ойноп чырлашуусу себепчи болот (Сагымбай Орозбаков, 4. 131 —141, 180—187). Көзкамандар алдап уу берип, өлтүргөнү жаткан Манасты Б. Аккулага эптеп мингизип, качырып куткарат. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Б. кыргыздын окчу уруусунан болот, бирок Манас аны кырк чоронун ичинен жакын тууганым деп эсептейт. Көзкамандардан ууланып өлүм алдында турган Манас: «Эч болбосо жанымда, Жамандык күндө карашкан, Жакшылыкта сыйлашкан, Өлүмдүү күндө ыйлашкан. Өчөгүшкөн душманга, Өлүмдөн качпай кыйрашкан, Өзүмдүн жакын тууганым, Өткүрүм Бозуул болсочу, Өрттөнүп кеткен калмактан Ажыратып койсочу», — деп өмүрү бычактын мизинде турганда да Б-ду эстейт. Б. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча да Манастын жакын тууганы делет (Саякбай Каралаев, 1. 195).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Тегеран
Тегеран – Иран Ислам Республикасынын борбору. өлкөнүн түндүгүндө, Эльбурс кырка тоосунун этегинде, деңиз деңгээлинен 1100–1300 м бийиктикте, Каспий деңизинен 90 км түштүктө, Афганстан менен Пакистанга кеткен автомобиль жолунун боюнда жайгашкан. Климаты субтропиктик, кургак. Январдын орточо температурасы 19°С, июлдуку 30,9°С. Жылдык жаан-чачыны 240 мм. Шаарды смог каптап турат. Калкы 9,2 млн (2013; агломерациясы менен 13,1 млн). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен иштейт. Ирандын ири, Азиядагы чоң шаарлардын бири. Өлкөнүн саясий, экономикалык, транспорт, соодафинансы жана маданий борбору. Тегеранда машина куруу, металл иштетүү (автомобиль кураштыруу, тиричилик электр буюмдары ж. б.), нефть ажыратуу, химиялык, тамак-аш, текстиль өнөр-жай ишканалары иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүк өнүккөн. Жогорку окуу жайлары, театрлар, музейлер (анын ичинде археологиялык) бар. Рей шаарына жакын жерде болжол менен 9-кылымда негизделген. Алгач 12-кылымдан эскерилет. 18-кылымдын аягынан Ирандын борбору. Голестан ак сарайы (18-19-кылымдардын аягы; 1894-жылдан сүрөт музейи), Шах жана Сепахсалар мечиттери (экөө тең 19-кылым) сакталган.
Петров (Иглин району, Башкыртстан)
Петров — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Кальт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 14 киши. Почта индекси — 452416, ОКАТО коду — 80228825014.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Алатана (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Алатана — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Алатанин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 158 киши. Почта индекси — 453154, ОКАТО коду — 80249812001.
Биосфераны булгоо
Биосфераны булгоо - адамзат коомунун биосферага тийгизген терс таасирлеринин жыйындысы. Алар биосферада зыяндуу заттардын өлчөмүн көбөйтүп, жашоо чөйрөсүнө залалдуу жаңы химиялык бирикмелерди пайда кылат. Натыйжада биосферада бир топ өзгөрүүлөр болот. Мисалы, температуранын кескин көтөрүлүшү, табигий радиоактивдүүлүктүн күчөөсү ж. б. Мындай кесепеттер өз кезегинде адамдын ден соолугуна жана айлана-чөйрөгө кыйла зыяндуу таасирин тийгизип, адамзаттын жашоо мүмкүнчүлүгүн чектөөдө. Бүгүнкү күндө адамдын иш-аракети реалдуу түрдө булгоонун тигил же бул формасына алыпкелүүдө. Буга өнөр жайдын, энергетиканын, транспорттун чаржайыт өнүгүүсү, айыл чарбанын жана тиричиликтин химияланышы, калктын тез өсүшү, ошондой эле планетанын ургаалдуу урбанизациясы түрткү болууда. Мисалы, Жердин түпкүрүнөн жылына 300 млрд т тоотек казып алынып, млрд т чамасында шарттуу отун жагылат; атмосферага 20 млрд т С02, 300 млн т СО, 50 млн т NOx, 150 млн т SO2, 4-5 млн т H2S жана башка зыяндуу газдар, 400 млн т күл жана чаң кошулат; гидросферага 600 млрд т өнөр жай жана тиричилик таштандылары төгүлүп, 10 млн т нефть жана нефть бирикмелери ташталат. Биосферага жерден казылып алынган металлдардын 50%, химиялык сырьёнун 30%, жылуулук электр станцияларынын иштелип чыккан жылуулуктун 67% кошулууда. Мындан жылына биосферада мурда такыр кездешпеген жана зыяндуу касиеттеринен ажырабаган химиялык бирикмелер (ксенобиотиктер) пайда болот. Биосфераны булгоонун масштабы өтө зор болгондо метаболизмдин табигый процесстерин жана атмосфера менен гидросферанын суюлтуу мүмкүнчүлүгү планетанын айрым бөлүктөрүндө адам баласынын чарбалык зыяндуу таасирин жөнгө сала албай калат. Бул болсо биосферанын өзүн-өзү жөнгө салуу процессине тоскоол болуп, табият системаларынын бузулушу, токой менен айыл чарба аянттарынын кыскарышы жана түшүмдүүлүгүнүн төмөндөшү, экосистемалардын деградациясы, адамдын денсоолугунун начарлашы менен коштолууда.
Алатана (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бокчо
Колдун баарын мол жыйнап,
Үйүң күйгөн буруттун
Капкайда жинин чачалы,
Бокчолорун тинтели.
Төрүнө чийип сызыкты,
Кызыталак бурутка
Бир кылалы кызыкты (Саякбай Каралаев, 1. 34).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Чоң Черная (Том куймасы)
Чоң Чёрная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 119 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 65 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь, Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Анкеталык метод
Анкеталык метод – айрым педагогика жана психологиялык маселелерди чечүү үчүн материал топтоп, андан кийин аны математикалык статистика жолу менен талдап чыгуу максатында бир нече кишилерге атайын түзүлгөн схема–суроолор берип чечүү. Кээ бир массалык факттарды айкындоодо, адамдардын өз ара катнашын баалоодо, кээ бир факт жөнүндөгү коомчулуктун ой-пикирин үйрөнүүдө, социологиялык изилдөөлөрдө анкеталык метод кеңири колдонулат. Ал аңгеме методуна көп окшош: бул методдордун экөөндө тең суроолор коюлуп, аларга жооптор алынат. Бирок, аңгеме методуна караганда анкеталык методдо суроолордун жана жооптордун логикалык конструкциясы эч өзгөрүлбөй туруктуу бойдон калат, аңгемеде болсо суроолордун коюлушу жана аларга берилүүчү жооптор эркин түрдө болот. Аңгеме методунда аны өткөрүүчү адамдан эң чоң устаттык, терең билим, эрудиция, теориялык мыкты даярдык жана адамды өзүнө тарта билүү сыяктуу бир катар сапаттар талап кылынат, ансыз аңгеме методу менен эффективдүү жыйынтыкка жетишүүгө болбойт. Анкеталык методдо болсо негизги кыйынчылык суроолорду туура тандап формулировкалоодо турат. Бул методдогу иштин эң негизгиси суроолорду билгичтик менен коюп, аларга берилүүчү мүмкүн болгон жооптордун стандарттуу варианттарын туура аныктоо керек. Эгерде үйрөнүлүп жаткан фактыны, окуяны же кубулушту баяндоого мүмкүндүк берүүчү маалыматтарды толук ичине камтыган суроолордун тизмеги түзүлгөн болсо, анда ал түзүлгөн анкета боюнча керектүү маалыматтарды ар кандай эле киши топтоп ала алат, ал гана эмес анкетаны почта аркылуу таратып, каалаган территориялардагы адамдардан да анын суроолоруна тиешелүү жоопторду алууга болот. Мазмуну боюнча анкетада берилүүчү суроолор түз жана кыйыр суроолор деп эки топко бөлүнөт.
Мисалы: эгерде суроо «Сизге мугалимдик профессия жагабы?» деп берилсе, анда бул суроо түз мааниде берилет. Ошол эле суроону «Мугалимдик профессия жакшы профессиялардын бири деген ойго сиз макул боло аласызбы?» деп кыйыр мааниде да коюу ылайыктуу. Биринчи учурда изилдөөчүнүн аталган адистикке болгон кызыкчылыгы суроонун мазмунунда кошо камтыган. Экинчи учурда болсо изилдөөчүнүн кызыкчылыгы суроонун мазмунуна карама-каршы келип жатат.Формасы боюнча анкетада берилүүчү суроолор ачык жана жабык болушу мүмкүн. Эгерде анкетадагы суроолорго жооп берүүнүн жолдору инструкция менен чектелбесе, б. а. күтүлүүчү жооптор алдын ала аныкталып берилбесе, анда андай суроолорду ачык формадагы суроолор дешет.
20 Февраль (Бирдин айы)
20-Февраль - Григорий календары боюнча 51-күнү, жылдын аягына чейин 314 (толук жылда 365) күн бар.
Билим берүү мекемелерин аккредитациялоо
Билим берүү мекемелерин аккредитациялоо - мамлекттик же мамлекеттик эмес уюмдар тарабынан (Мисалы: кесиптик ассоциациялар ж. б.) белгилүү бир көрсөткүчтөрдүн негизинде тигил же бул окуу жайлардын ордун аныктоо жана ага жараша аларга баа берүү, ишеним көрсөтүү.
Аккредитация боюнча жогорку орунду ээлеген окуу жайлар мамлекет тарабынан кошумча финансылык каржылоого татыктуу жана илимдин доктору даражасын берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болот.
Каррерас Хосе
Каррерас Хосе (5. 12. 1946-жылы туулган, Барселона) – испан ырчысы (тенор). 11 жашынан «Лисео» (Барселона) театрында М. де Фальининин «Петро маэстронун балаганчиги» операсынан Аңгемечинин партиясын аткарган. Барселона консерваториясын бүткөн. Алгач 1970-жылы Барселона театрынын сценасында В. Беллининин «Норма» операсында Флавиянын партиясын ырдап чыккан. Пармадагы Ж. Верди атындагы вокалисттер конкурсунун лауреаты (1971). Ж. Вердинин «Набукко», Г. Доницеттинин «Лукрецио Борджиа», (экөө тең «Лисео» театры, 1970), «Мария Стюарт» (Лондон, 1971) операларын М. Кабалье менен бирге ырдап чыккандан кийин эл аралык деңгээлде таанылган. Х. Каррерас 60тан ашык опералык партияны «Ла Скала» (Милан), «Метрополитен-опера» (Нью-Йорк), «Ковент-Гарден» (Лондон), Вена жана Бавария мамлекеттик (Мюнхен) опера театрлары жана башка дүйнөлүк театрлардын сценаларында чоң чеберчиликте аткарган. 1990-жылы П. Доминго жана Л. Паваротти менен бирге «Үч тенор» эл аралык долбоорунун алкагында ырдап чыккан. Эл аралык Лейкемияга каршы күрөшүү фондун уюштурган (1988). Ардактуу легион ордени менен сыйланган.
Жашынмак
Оюндун баяны
Жетекчи белгиленген жерде (мара) көздөрүн жумуп, дубалга же даракка сүйөнүп 40—50 чейин үн чыгарып санайт. Санап жаткан маалда калгандары жашырынып бүтүшү керек. Оюн жетекчиси оюндарды санап бүтүп, ачып жашынган оюнчулардын бирөөсүн же бир канчасын тапса, ал табылган оюнчулардын аттарын катуу кыйкырып айтып марага алардан мурда жүгүрүп келүүгө тийиш. Табылган оюнчулар да жетекчиден мурда жүгүрүп марага келүүгө аракеттенишет. Эгерде марага оюн жетекчисинен мурда жүгүрүп келип колдору менен марага тийсе, кармалган оюнчулардын санына кошулбай, оюндун аякташын күтүшөт. Эгерде оюн жетекчисинен марага кийин келишсе кармалган оюнчуларын санына кошулушат. Оюнчулардын баары кармалып бүткөндөн кийин, биринчи кармалганы жетекчинин ролун аткарып оюн кайрадан башталат. Оюн каалаган убакытка чейин уланат. Кармалбаганы жеңүүчү болот.
Оюндун башка түрү
Житмей ойноо. Оюнга эки оюн жетекчиси шайланат, оюн караңгы убакытта өткөрүлөт. Оюнчулар экиден: бир кыз, бир жигит болуп жашынышат.
Оюндун эрежеси
Жетекчи оюнчулар жашыныша баштаганда шыкаалап кароого, бир биринин жашынган жерин жетекчиге айтып коюуга, тоскоолдук кылууга, кармалгандарды кайрадан оюнга кийрүүгө болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө. Оюнчулардын саны көп болсо, аларды топторго бөлүп өткөрсө болот. Оюн башталардан мурда өткөрүлүүчү жерди белгилөө керек.
Оюндун тарбиялык мааниси. Ылдамдык тартипти сактоого, чындыкка, максатка жетүүгө бир нерсеге көңүл салууга үйрөтөт.
Уялчак крабдар
Уялчак крабдар (лат. Dorippidae) — оң буттуу рак түспөлдүүлөр түркүмүндөгү бир тукум.
Блэк Рок (Нү-Мексико)
Калкы - 1252 киши. Болжолдуу аянты - 4.5 км². FIPS коду — 35-07670.
Чек (каржы)
Чек (cheque, check) — баалуу кагаз, чек берүүчүнүн банкка чекти кармоочуга анда көрсөтүлгөн акчаны төлөп берүүсү тууралуу эчтемке менен шартталбаган жазуу жүзүндөгү буюртмасы.
Астрономиялык обсерватория
Астрономиялык обсерватория(көзөмөлкана) - асман жарык чыгаруучуларын жана андагы кубулуштарды байкоочу жана астрономия боюнча изилдөө иштерин жүргүзүүчү илимий мекеме. Ал байкоо жүргүзүүчү аспаптар (телескоп, радиотелескоп) аркылуу байкалган маалыматтарды ылгоочу атайын лабораториялык приборлор (мисалы, электрофотометр жана башка) менен жабдылат. Астрономиялык обсерватория адатта шаардан сырткары, деңиз деңгээлинен бийик жана мүмкүн болушунча экваторго жакын тоолорго курулат. Көпчүлүк астрономиялык обсерватория электромагниттик нурланууну каттоочу аспаптар менен жабдылат, негизги приборлору коргоочу мунарасына жайгаштырылат. Астрономиялык обсерватория Ассирия, Вавилон, Кытай, Египет жана башка мамлекеттерде бир нече миңдеген жылдар мурда эле курулган. Өз учурунда 15-кылымда Улугбек Самаркандда астрономиялык обсерватория куруп, 1018 жылдыздан турган белгилүү каталогун жогорку тактыкта иштеп чыккан. 18-19-кылымда дүйнө боюнча 400дөн ашуун астрономиялык обсерватория түзүлүп, азыр 500гө жетти, анын ичинде Абастумани астрофизикалык обсерваториясы (Боржоми шаары), Гринвич обсерваториясы (Лондон), Крымдагы астрофизикалык обсерватория, Пулков обсерваториясы (Санкт-Петербург) бар.
Биота факторлору
Биота факторлору — бир түрдүн организмдеринин башка түрдүн организмдерине, ошондой эле аларды курчап турган жансыз чөйрөгө тийгизген таасирлеринин жыйындысы. Алар түр ичиндеги (демографиялык, экологиялык жана башкалар) жана түр аралык (симбиоз, мутуализм, митечилик, жырткычтык ж. б.) болуп бөлүнөт. Өсүмдүктөр, жаныбарлар жана микроорганизмдердин арасындагы карым-катнаш өтө ар түрдүү болгондуктан, алар түз (бир түрдүн организмдеринин экинчи түрдүн организмдерине кескин таасир этиши) жана кыйыр (мисалы, өсүмдүктөр чөйрөнүн абиота факторлорунун режимин өзгөртүү аркылуу башка организмдер тобуна таасир этиши) байланышта болот.
Ала-Бука району
Ала-Бука району - Жалал-Абад облусунун батыш бөлүгүн ээлейт. 1937-ж. апрелде, Кызыл-Жар районунан бөлүнүп, өзүнчө район болуп уюшулган. 1956-ж. ага Чаткал району кошулган. 1963-ж. Жаңы-Жол (Аксы) району менен биригип, 1969-ж. кайра бөлүнгөн. 1980-ж. Чаткал району андан бөлүнүп кеткен. Түндүгүнөн Чаткал, чыгышынан Аксы райондору, батышынан Өзбекстан Республикасынын Наманган облусу менен чектешет. Аянты 3 миң км2. Калкы 116 249 (2023). Райондо 42 кыштак, 8 айыл өкмөтү бар. Борбору - Ала-Бука кыштагы. Райондун аймагы көбүнчө Чаткал кырка тоосунун түштүк-чыгыш тармактарын жана анын этегиндеги адырларды ээлейт. Рельефи негизинен тоолуу. Чаткал кырка тоосунун капталдарынан түстүү жана сейрек кездешүүчү металл кендери ачылган. Сумсар жана Кабасай кендеринин мааниси зор. Курулуш материалдарына да бай.
Климаты
Климаты континенттик, кургакчыл. Адырларда январдын орточо температурасы • -10°С, июлдуку 30°С, тоолордо январдыкы -20 С, июлдуку 20°С. Жылдык жаан-чачыны тоо этектеринде 300400 мм, тоолордо 600 ммге чейин. Райондун аймагынан Ала-Бука, Чанач-Сай, Терек-Сай, Сумсар, Касан-Сай суулары агып өтөт. Суулар райондун жана Өзбекстандын жерлерин сугарууда пайдаланылат. Касан-Сай суусунда суусактагыч курулган. Райондун деңиз деңгээлинен 1500 м бийиктикте ачык, кара боз, 2600 м бийиктикте кара кочкул, айрым жерлеринде кара топурак тараган. 1300-2500 м бийиктикте (Чаткал кыркатоосунун капталдарында) тоо-токой топурагы басымдуу. Андан жогору тоо шалбаа топурагы мүнөздүү. Тоо этектериндеги түздүктө ж-а адырларда чекенди, улам жогорулаган сайын шыралжын, эрмен-шыбак, бетеге ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Тоо капталдарында алча, алма ж. б. аралаш жаңгак, деңиз деңгээлинен 3000 м бийиктикте арча токою, андан жогору субальп шалбаасы-жайыт ээлейт. Калкы көп улуттуу, көбү кыргыздар (62%), ошондой эле өзбек, тажик ж.б. улут өкүлдөрү да жашайт. Орт. жыштыгы - 1 км2ге 26 киши (2004). Калктын негизги бөлүгү тоо этектериндеги түздүктөрдө жана суу бойлорунда отурукташкан.
Чарбасы
Чарбасынын негизин дыйканчылык ж-а мал чарбасы түзөт. А. ч. жарактуу жери 150,1 миң га (2004), а. и. 21,3 миң га айдоо жер (анын 12,9 миң гасы сугат жер), 258 га чабынды, 129,8 миң га жайыт, 861 га бак-дарак; 117 га саздак жери бар. Райондо 2648 жеке, 439 дыйкан, 42 фермердик чарба, 22 а. ч. кооперативи уюшулган. Аларды Зеңгиата, Падек, Ак-Коргон үрөнчүлүк чарбалары үрөн м-н камсыздайт. 2003-ж. 10,8 миң га жерге дан эгиндери эгилип, дүң жыйымы 30,4 миң о; 2,2 миң га жердеги жүгөрүнүн дүң жыйымы 13,3 миң о; 1,2 миң га жердеги тамекинин дүң жыйымы 2,8 миң о, 2,8 га жердеги май алынуучу өсүмдүктөрдүн дүң жыйымы 2,7 миң о; 828 га жердеги картошканын дүң жыйымы 21,4 миң о; 929 га жердеги жашылчанын дүң жыйымы 15,2 миң о; 868 га мөмө-жемиш багынын дүң жыйымы 2,9 миң оны түзгөн. Райондо 2003-ж. 18 миң карамал (а. и. 9,1 миң уй), 103,3 миң кой-эчки, 5,3 миң жылкы (а. и. 1,4 миң бээ), 61,1 миң үйкушу болгон. Район б-ча 5,8 миң о эт (тирүүлөй салмак), 23,7 миң о сүт, 290 о жүн, 4,5 миң даана жумуртка даярдалган (2004). Өнөр жай ишканаларынан «Техник» акционердик коому, «Достук-Калача» фирмасы, кыш, тамеки ферменттөөчү з-ддор ж. б. ишгейт. 2003-ж. «Техник» акционердик коому 9,1 о макарон, «Достук-Калача» фирмасы 57,4 миң л вино, кыш з-ду 200 миң даана кыш даярдаган, тамеки ферменттөөчү з-д 572 о тамеки ферменттеген. Райондун аймагында алгачкы мектептер 1927-ж. Достук, Кызыл-Ата айылдарында ачылган. 2003/04-окуу жылында райондогу 36 мектепте (а. и. 27 орто, 6 негизги, 3 башталгыч) 19,6 миң окуучу окуп, 1,3 миң мугалим иштеген. Райондо 13 балабакча (1400дөн ашык бала тарбияланган), балдардын «Жоогазын» эсалуу лагери (Чанач-Сай кыш-нда, 500 орундуу) иштеген. 1997-ж. балдардын билим берүү борбору (12 мугалим иштеген) ачылган, анда балдардын чыг-лык үйү бар. Райондо 128 орундуу борборлоштурулган оорукана, 4 участкалык оорукана, 17 ФАП, район аралык учук оорулар диспансери, санитария-эпидемиологиялык станция, 7 бейтапкана, 19 дарыкана иштейт. Райондун аймагында «Шахфазил» тарыхый-мемориалдык ансамбли бар. Райондук «Айыл акыйкаты» гезити чыгат.
Административдик-аймактык түзүлүшү
Райондо 8 айыл аймагы жана алардын курамына кирген 42 айыл бар :
Карру
Карру (англисче Karroo, готтентотчо karusa – кургакчыл, күрсүз жер) – Түштүк Африкада Оранж дарыясынан түштүктү карай жаткан жарым чөлдүү платолор менен тоо аралык ойдуңдардын жалпы аталышы. Субтропиктик климаттык алкакта. Интрузия тектери жиреп чыккан кумдук жана сланец катмарларынан турат. Кап тоолорундагы узатасынан жаткан өрөөндөр Кичи Карру (бийиктиги 300–600 м), Чоң Урчук менен Кап тоолорунун аралыгындагы ойдуңдар Чоң Карру (450– 750 м), Чоң Урчук менен Оранж дарыясынын аралыгындагы платолор Жогорку Карру (1000–1500 м) деп аталат. Бадал жана дан өсүмдүктөрү басымдуу.
Акбалбан
Акбалбан — "Манас" эпосундагы кейипкер, Букардын балбаны. Семетей он экиге чыкканда «билбегенге Семетейдин тою, билгенге Манастын ашы», — деп Темиркан Семетейди Букарга кан көтөргөндөгү тойдо балбан күрөшкө чыгып, А. кокондук Төөбалбандан жыгылып калат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 108, 109).
Билим берүү мекемелерин атестациялоо
Билим берүү мекемелерин атестациялоо– алдын ала аныкталаган мамлекеттик талаптарга ылайык тигил же бул окуу жайдын материалдык базасын, тиешелүү адистер менен камсыз болушун, андагы окуган окуучулардын билим сапатын текшерүү ж. б. көрсөткүчтөрдүн негизинде ал окуу жайдын билим берүү системасындагы ордун, окуу-тарбия иштеринин денгээлин аныктоо жана баалоо.
Мындай аттестациялоонун натыйжасында ал окуу жайдын мамлекеттик талапка жооп берер-бербеси аныкталат.
Зат атооч
Зат атооч - сөз түркүмү. Зат атооч заттын атын билдирип ''ким? эмне?'' деген суроолорго жооп берет. Коптук турундо -лар мучосу кошулат.
Зат атоочтун өзүнө тиешелүү морфологиялык белгилери бар:
Зат атооч сүйлөмдө ээлик, баяндоочтук жана айкындоочтук милдетти аткарат.
Тубаса жана туунду зат атоочтор
Зат атооч сөздер морфологиялык түзүлүшүнө карай тубаса жана туунду болуп экиге бөлүнөт.
Мүчөлөргө (морфемаларга) ажыратууга мүмкүн болбогон зат атооч сөздөр тубаса зат атоочтор деп аталат. Мисалы: кол, баш, аnа. китеп, тегирмен. Адыл. Сайкал, Суусамыр ж.б. Мындай зат атоочтор андан ары мучолонбойт. Туунду унгу же бириккен унгулардан турган зат атоочтор туунду зат атооч деп аталат. Булар курандылар аркылуу же унгу бирикмелери менен жасалган зат атооч сөздөр болуп эсептелет. Мисалы: окуучу, койчу, чалгы, орок, оймок ж.б
Чарабаштар
Чарабаштар (лат. Lethrus) — коңуздардын бир уруусу, буларга кадимки чарабаш (лат. Lethrus apterus) да кирет.
Зат атооч
Туунду зат атоочтор куранды мүчөлөрдүн жардамы менен же унгу бирикмелери аркылуу жасалат дедик. Айрым энчилүү аттардын тутумунда да куранды мүчөлөр болот. Мисалы: Карагаты, Алматы, Долоноту. Чырпыкты. Жошолу деген сөздөр -луу (байыркы -лы > -мы) курандысы менен, Көңдүк, Жиптик -лык курандысы менен. Жолчу, Жоочу, Тойчу -чы курандысы менен, Алгыр. Өткүр -кыр курандысы менен жасалган. Ал эми быйыл, таята, байке, чоң ата, беш бармак, аш казан, таш бака, бала-чака, үй-бүлө, тогуз коргоол, улак тартыш, Арча-Тору, Кубанычбек, Кызыл-Үнкүр. Ала-Арча өндүү туунду зат атоочтор уңгу бирикмелеринен турат.
Ак-Терек-Каба, өрөөн
Ак-Терек-Каба, өрөөн Түштүк Кыргызстанда. Кара-Үңкүр суусунун оң куймасынын өрөөнүн ээлейт. Бабаш-Ата кырка тоосунун түштүк этегинде, түндүктөн түштүктү карай 32 кмге созулуп жатат. Туурасы 3– 4 км. Деңиз деңгээлинин бийиктиги- 1600–1800 м.Өрөөн жалпы жонунан V формасында болуп, тектоникалык кыймылдан жана эрозиядан пайда болгон. Өрөөн аркылуу 16 км өйдө карай этек тоолуу рельеф басымдуулук кылат. Сол жагында байыркы денудациялык түздүктөр бар. Улам жогорулаганда өрөөн куушурулат. Кыска жана терең кокту-колоттор, кургак сайлар көп. Таманы кууш; эки тектир даана байкалат. Суу жээктери тик жардуу, жогору жагы аскалуу. Тоо беттерине борчук аскалар мүнөздүү. Т өмөн жагы неогендин, төрү палеозойдун кумдук, чопо, акиташ тектеринен түзүлгөн. Климаты мелүүн континенттик. Июлдун орточо температурасы 20,1°С, январдыкы –2,6°С. Жылдык орточо жаан-чачыны 901 мм.
Өрөөн аркылуу Каба (сол куймасы — Актерек) суусу агат. Өрөөндүн ландшафты өтө кооз. Суу жээгиндеги жайылмаларда тал, терек, долоно, четин, шилби, итмурун ж. б., тоо капталдарында мисте өсөт. Улам жогорулаган сайын мисте, ак чечектүү токой түнт мөмө-жемиш жана жаңгак токою менен алмашат.
Жаңгак токоюнун арасында жапайы алма, алмурут, алчанын 3 түрү, карагат, айвансари, бүлдүркөн сыяктуу жер жемиштер, ошондой эле долоно, акчечек, аккайың, четин, ыргай, шилби, итмурун, табылгы ж. б. өсөт. Өрөөндө Өзбек-Каба, Кыргыз-Каба, Жай- Терек кыштагы жана Кыргыз УИАнын Биология институтунун Ак-Терек байкоо жүргүзүүчү пункту бар.
Карст
Карст, Крас, Динара Красы (немецче Karst, словенче Kras) – Словениядагы акиташ тектүү плато (батыш чет жакасы Италияда); Динара тайпак тоосунун курамында. Истрия жарым аралынан түндүктө. Бийиктиги 643 мге чейин (Трстель чокусу). Рельефтин накта карсттык формалары (воронка, кудук, үңкүрлөр), туюк чуңкурдуктар жана башка мүнөздүү. Агын суу дээрлик жок, өсүмдүктөрү сейрек. Күрдүү топурактуу чуңкурчактарында жүзүм өстүрүлөт. Платодо дүйнөгө белгилүү Постойнска-Яма үңкүрү бар.
Гептан
Гептан (н-гептан), СН3(СН2)5СН3- мол. масс. 100,21; түссүз бир аз жыты бар суюктук, эрүү t 90,8о ; кайноо t 98,43 о ; d 204 0,6837; n20D 1,3876; буулануу жылуулугу 7,575 ккал/моль. DН0298 =47,52 ккал/моль; Хим. касиети б-ча метан н-гомологуна окшош, хлор менен реакцияга киргенде алмашуу негизинен экинчи көмүртек атомунда жүрөт. Г. нефти, синтездик бензин ж.б алынат. Күйүүчү майлар детонациясын аныктоодо Г. эталон катары колдонулат, О. с. 0 гө барабар деп эсептелет, изомери 2,2,3-триметилпентан-күйүчү май катары колдонулат.
Печай-Кикя дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эл Аралык Атомдук Энергетика Агенттиги
Эл Аралык Атомдук Энергетика Агенттиги - 1957-жылы негизделип, борбору Венада жайгашкан. БУУнун квалификациялуу уюмдарынан болуп эсептелет. Максаты - атом энергетикасын тынчтыкты сактоо максатында колдонулушунда мүчө өлкөлөрдүн ортосундагы кызматташтыкты жана координацияны камсыз кылуу. Мындан сырткары мүчө өлкөлөр агенттиктин жардамы менен жарандарга көрсөткөн иштери аскердик максаттарга багытталгандыгын эскертүүчү чаралар көрүлөт. Айрыкча медицина жана чарбачылыкта атом энергетикасын колдонулууга багытталган изилдөөлөрдө, уранды изилдөөдө жана атомдук реакторлордо колдонулган техникалык билим жана керек-жарактарда жана башка маселелерде жардамчы боло алат.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Астрономиялык пункт
Астрономиялык пункт - географиялык координаталары жана бир нерсеге карай багытталган азимуту астрономиялык жол менен (асман жылдыздарына жүргүзүлгөн байкоолордун негизинде) аныкталган жер бетиндеги чекит. Астрономиялык пункт жер бетинде кирпич же бетондон тургузулган бийиктиги 1 м келген мамылар менен белгиленип, астрологиялык байкоолор ошол чекиттен жүргүзүлөт. КМШ өлкөлөрүндө астрономиялык пункттар астрономиялык аныктоолордун тактыгына карай 4 класска бөлүнөт. I, II класстагы астрономиялык пункт 70-100 км аралыкта болуп, Жердин келбетин жана көлөмүн аныктоо үчүн, III, IV класстагылары ар түрдүү аралыкта жайгаштырылып, жер бетинин топографиялык карталарын түшүрүүдө же геодезиялык кээ бир изилдөөлөрдө пайдаланылат.
Эрнест Резерфорд
Эрнест Резерфорд (англ. Ernest Rutherford; 1871-жыл 30-август -- 1937-жыл 19-октябрь) -- Жаңы Зеландияда дүйнөгө келген британиялык физик болгон. Ал өзөктүк физиканын атасы катары белгилүү. Британника энциклопедиясы аны Майкл Фарадейден (1791-1867) кийинки улуу эксперименталист деп атаган.
Алгачкы эмгегинде Резерфорд радиоактивдүү жарым жашоо түшүнүгүн ачып чыккан. Ал радиоактивдүүлүк бир химиялык элементтин башка бир элементтин өзөктүк трансмутациясына тиешеси бар экенин далилдеген. Ошондой эле альфа жана бета бөлүкчөсүн айырмалаган. Бул иш Канададагы МакГилл университетинде жүргүзүлгөн. Бул анын 1908-жылы алган Нобел сыйлыгынын негизи болгон. Ал "элементтердин бөлүнүшүн жана радиоактивдүү заттардын химиясын изилдегени" үчүн сыйлыкка татып, алгачкы канадалык жана океаниялык Нобелдин лауреаты болуп калган.
Резерфорд 1907-жылы Бириккен Падышалыктагы Манчестер Виктория университетине (азыркы Манчестер университети) көчүп барып, ал жакта Томас Ройдс экөө альфа радиациясы гелий өзөгү экенин далилдеген. Резерфорд эң атактуу эмгегин Нобел сыйлыгынын лауреаты болгондон кийин жараткан. 1911-жылы оң же терс экенин далилдеп бере алган эмес болсо да, ал атомдор өздөрүнүн кубатын абдан кичинекей бир өзөктө топтогонун теория кылган. Ханс Гейгер менен Эрнест Марсдендин тажрыйбасы менен өзүнүн ойлоп табуусу жана Резерфорд формуласын чечмелөө аркылуу ал атомдун Резерфорд моделине чыйыр салган. Ал 1917-жылы изилдөө жүргүзүп, анда нитроген менен альфа бөлүкчөлөрүнүн ортосундагы өзөктүк реакция атомдун алгачкы "бөлүнүшүнө" алып барган. Ошондой эле протонду ачып чыккан (жана атаган).
Резерфорд 1919-жылы Кембриж унивреситетиндеги Кавендиш лабораториясынын директору болуп калган. Анын жетекчилиги астында нейтрон Жеймс Чадвик тарабынан 1932-жылы ачылып чыгып, ошол эле жылы биринчи жолу өзөктүн бөлүнүшү боюнча эксперимент жүргүзүлгөн. Ал толук көзөмөлдөнгөн абалда, өз жетектөөсү менен анын студенттери Жон Кокрофт жана Эрнест Уолтон тарабынан жүзөгө ашырылган. 1937-жылы көзү өткөндөн кийин сөөгү Бириккен Падышалыктын улуу илимпоздорунун катарында, Вестминстер чиркөөсүндөгү Исаак Нүтондун мүрзөсүнүн жанында жерге берилген. Резерфордий аттуу химиялык элемент (104-элемент) 1997-жылы анын урматына аталган.
Мажарстан
Мажарстан — (Magyarország)  толук аталышы Мажар Республикасы (Magyar Köztársaság)
Остеохондроз
Остеохондроз (байыркы грек тилинен ὀστέον — сөөк жана χόνδρος — кемирчек) — сөөк жана кемирчек ткандарында зат алмашуу продуктуларынын топтолушунан келип чыккан өнөкөт оору.
Мажарстан
Географиялык абалы
Борбордук Европанын түштүк-чыгышынан орун алган. Австрия, Словакия жана Украина менен чектешет.
Калкы
аялдарда - 74 жаш.
Остеохондроз
Омурткалардын остеохондрозу
Остеохондроз көбүнчө бел, моюн, көкүрөк бөлүгүндө кездешет. Оорунун негизги белгиси — белдин белгилүү жери ооруп, ал жамбашка жана бутка берилет. Көп учурда куяңга окшойт. Омурткалардын бузулган дисктин тушундагы кылкандай урчугу пальпация жасаганда ооруйт. Эгерде нерв кыпчылып калса, ал нервдештирген жерде оору сезилип, сезгичтик бузулат, буттун алсыздануусу жана башкалар байкалат.