cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Драматургия
Малдыбайдын жалгыз кызы Какей өзү тендүү Өмүркул аттуу жигит менен сүйлошүп жүрот. Бирок Малдыбай Какейди Чой- бек аттуу картан байга бермек болот. Өмүркул «Какейди үстүңө күндөш кылып Чойбекке алдырба» деп айтуу үчүн Чойбектин аялы Бүбүканга барат. Алардын үстүнон чыккан Чойбек аялын уруп, качырып жиберет, Өмүркулга ак никелүү аялымды бузду, ала турган колуктумду азгырды, бир үйүр жылкымды уурдады деп айып коёт. Чойбек Малдыбайдын үйүно той берип, Какейди алый кетүү үчүн келгенде, Какей картан байга баргысы келбей, уу кор- гошун ичип жиберет. Ошол кезде Өмүркул жолдоштору менен кирип келип, Чойбекти өлтүрөт да Какейди ала качат. Жанрдык мүнөзү боюнча «Кайгылуу Какей» — мелодрамалык элементтери бар тиричилик драмасы. Анда негизинен революциядан мурунку кыргыз турмушунун үй-бүлө чойрөсүно, тактап айтканда, эзүүчү тап окүлдөрүнүн зордук-зомбулук менен үйлөнү- шүно, жаш кыздардын мал катары сатылышына байланыштуу окуялар сүрөттолөт. Бирок иьесада үй-бүлө жаатына тиешелүү карама-каршылыктар таптык каршылыктар менен айкалышып кетет. «Кайгылуу Какейдин» сюжеттик түзүлүшү ото эле жонокой жана солгун, каармандарынын жүрүш-турушу жана сүйлөшү анча ишенимдүү эмес. Дегинкиси азыркы драматургиябыздын мыкты үлгүлорүно салыштырып Караганда М. Токобаевдин пьесасынын мазмун-формасы алда канча комсоо корүнот. Бирок ал пьеса улуттук драматургиянын оз мезгилинин корүнүктүү документа катары адабиятыбыздын тарыхында ардактуу орун алган бойдон кала берет. К. Жантошевдин «Карачач» пьесасы да тема жагынан «Кайгылуу Какейге» үндош. Анын негизине жаткан окуянын орчундуу өзөгү томонкүдой түрдө болгон.
Баш каармандар— Карачач менен Акмат. Кедей үй-бүлодөн чыккан бул кыз-жигит бирин бири каалашып жүрот, атүгүл Ка¬рачач Акматка кайындалып койгон болот; карапайым калктын кактабай канын соргон залым Болуш капыстан Карачачка коз артып, калыңсыз үйлонүш ниетинде кыздын атасын жана жигитин дайны жок айыптарга жыга берет, кысмагы менен амалынан акыбет чыкпаган сон Болуш Карачачты зордук-зом- булук менен токолдукка ала качып, Акматты жалган жалаа менен каматмак болот; Акмат тоодо жашынып жүрүп, акыры Болушту оз үйүнон тындым кылат, бирок Карачачты коштой кеткенге буямасы келбей, озү араңдан зорго качып кутулат; кийин Акмат жолдошторунун жардамы менен Карачачты туткундан бошотот, бирок озү куугунчулар менен кармашта ажал табат.
Тилекке каршы, «Карачачтын» алгачкы коюлгандагы текста сакталбай калган, ошон үчүн анын идеялык-коркомдүк сапаттары тууралуу конкреттүү соз кылганга мүмкүнчүлүк жок.
20-жылдардын экинчи жарымында оз мезгилинде театр сахнасында коюлганга арзыбаса да, озүнчо китеп түрүндо басылып чыккан пьесалар бар. Алар — С. Карачевдин «Теңдик жолунда» (1928), «Торага Зейнеп» деген пьесалары.
«Тендик жолунда» эки кошоголүү чакан драмалык чыгарма. Анда революциядан кийинки кыргыз турмушундагы эски менен жанынын таймашына, асыресе аялдар тендигин ишке ашыруу кыйынчылыктары тууралуу тема козголот.
Орто чарбалуу Чодондун Саткын аттуу уулу, Жанаркан аттуу кызы бар. Саткын советтик окуу жайынын студента, аялдар тендигинин жактоочусу. Анын дал озүндой коз караштагы Субан аттуу жолдошу бар. Жанаркан — бойго жеткен, коп катындуу бир байга кайындалып койгон кыз. Бирок ал кайындаган жерине баргысы келбей, Субан менен сүйлошүп, убадалашып жүрот.
Дал опюл ченде Чодон ак жеринен күйүп кетчү кырдаалга туш келип турган болот. Себеби ал саал мурда кайсы бир кооперацияга мүчолүкко откон эле. Тек шумпай жарнакташ- тары караңгы дыйканды жалган шылтоо менен коп акчага жыкканы калган болучу. Саткын атасынын эч кандай толомор эмесин билип, бирок кийин жайы андай экенин атасына айтпай, анын куру бекер коркунучка капталып турганын карындашы менен жолдошунун мүдоосү үчүн пайдалангысы келет.
Саткын озү калп эле соттун атынан коп суммадагы акча тологонго милдеткер кылып, толобосо камаларын эскертип, опузалуу кагаз жибердирет. Чодон карыз акча таба албай айласы кетип, ары-бери чапкылайт. Саткын атасын жаны кашайгандай абалга жеткирип, анан карыз акчаны жолдошу Субан таап берерин жарыялайт, бирок Чодондон Жанаркан менен Субандын баш кошконуна ыраазычылык берүүсүн сурайт. Заманасы куурулган Чодон уулунун койгон шартына дароо конот, бирок карыз акчанын колуна нак тийишин талап кылат. Сабатсыз киши байкабайт деп Саткын озү жасаган жалган векселди сунса, Чодон шектенип калат да, векселди албай чатак чыгарат, азыр эле берген ак батасынан айнып, буркан-шаркан түшот. Анткен менен Саткын атасынын курулай омгоктөнгөнүно моюн бербей карындашынын өз каалаганына кошулганга акысы барын, жаңы замандын жаштары эски салттарга баш ийбей турганын бетке чабарлык менен айтат.
Албетте, пьесанын негизги окуясы өз мезгилиндеги кыргыз турмушу үчүн типтүү демейки корүнүштөрдөн деп айтыш кыйын. Анын атайын ойлоп табылгандай, жасалма жол менен кураштырылгандай, жай турмушта жолугушу күнөм туудурчудай кыязы бар. Бирок ошол окуя бир пьесага кадимкидей сюжет болууга жарагыдай драмалуу мүнөзгө ээ.
Айылдык бийликти колго алуу үчүн эски байлар, алардын совет өкмөтүнө иштеп кеткен куйруктары жашыруун атайын кеңеш куруп, шайлоодо жеңип чыгыш үчүн жасала турган айла-амалдар, кытмырлыктар, провокациялар тууралуу макулдашат, асыресе аялдар арасында «сасык саясат» жүргүзүү үчүн Зейнеп аттуу келинди жумшоо максатка ылайык деп табышат.
Зейнеп революциядан кийин айылда аялдарды азаттыкка чыгаруу уюмун башкарган, анан шаардан бир-эки жыл окуган, ошо кезде окуудан жаңы кайтып келип, кызматсыз жүргөн эле. Бай-манаптар кызматсыз калганына жаш келин нааразы болсо керек, нааразы неме айтканга бат конөт деп болжолдошот. Бирок Зейнеп да, айылдык ак ниет активисттер да бай-манаптар менен алардын жактоочуларынын куулук-шумдугуна азгырылбайт. Алар ачык шайлоо жыйналышында араанчылыкка берилген эскичиликтин калдыктарын ашкерелеп, бай-манаптардын каалаган кишисин эмес, Зейнепти айылдык кеңешинин төрагалыгына шайлашат.
«Торага Зейнеп» пьесасында Совет бийлигинин, бир жагынан караңгы эл массасын катсабатка үйрөтүү, маданий жактан агартуу, саясий жактан активдүү кылуу, экинчи жагынан, бай-манаптардын тамырын кыркып, десин кайтаруу, кадырын кетирүү үчүн жасаган аракеттеринен улам кыргыз арасында келип чыккан жаңыча саясий кырдаал, таптык позициялар, психологиялык тирешүүлөр чагылган.
Бирок сөзго алынып жаткан пьеса нукура драмалык чыгарманын даражасына көтөрүло алган эмес. Анда курч сюжет, ажарлуу образдар, эсте каларлык көрүнүштөр жок. Пьесанын мазмунуна натуралисттик сүрөттөө, стилине таасирсиз коп сөздүүлүк мүноздүү.
Чоң адрон коллайдери
Чоң адрон коллайдери (ЧАК) — дүйнөдөгү эң чоң жана эң жогорку энергиялуу бөлүкчөлөрдүн коллайдери.
Окуу планы
Окуу планы – билим берүү тармагынын өзөктүү документтеринин бири. Окуучулар эмнени окуп үйрөнүшү керек жана окуу предметтеринин тизмегин, ага каралган сааттарды аныктоо менен окуу планы билим берүүнүн мазмуунун, анын приоритеттүү багыттарын жана окуу дисциплиналарынын циклдарынын ортосундагы сандык катнаштарды мүнөздөөгө мүмкүнчүлүк түзөт.
Бүгүнкү күндө республикадагы мектептер 1992-ж. бекитилген базистик окуу планынын, ошондой эле варианттардын негизинде окутууну улантууда. Окутуу мектепте кайсы тилде жүргүзүлүшүнө жана мектептин статусуна (тереңдетип окутуу, гимназия ж. б.) жараша мектептер 9 вариантка чейин окуу планын тандап алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ. Вариативдүү окуу пландары республикалык жана регионалдык компоненттерден туруп, республикалык компонент Кыргыз Республикасында бирдиктүү билим берүү мейкиндигин камсыздоону шарттайт жана аны өзгөртүүгө тыюу салынат.
Бул компоненттин максаты окуучуларды улуттук маанидеги жана жалпы маданий-тарыхый баалуулуктарга үйрөтүү жана коомдун талабына ылайык атуулдук сапаттарга тарбиялоо (калыптандыруу) эсептелет. Ал эми регионалдык компонент региондун социалдык-экономикалык өнүгүшүнүн өзгөчөлүктөрүнүн негизинде региондун билим берүү тармагындагы кызыкчылыгына жооп берүүгө шартталат. Мындан тышкары мектептин өзгөчөлүгүнө жараша окуучулардын жана ата-энелердин кызыкчылыгына ылайык тандоо сабактарынан, курстарынан, кружокторунан турган мектеп компоненти болушу мүмкүн.
Окуу Планы боюнча сабактын узактыгы биринчи класста – 40 минут, калган класстарда – 45 минутадан, балдардын жаш өзгөчөлүгүнө жараша бир жумадагы максималдуу сабак окуу чеги белгиленген (1 класс – 23 саат, 5 кл. – 34 саат, 6–11 класс – 36 саат).
Аэромагнитометр
Аэромагнитометр — Жердин магниттик талаасын учма аппараттан ченөөчү прибор.
Индукция принцибинде жасалган аэромагнитометрдин Жер магнит талаасынын сезгич бөлүгү зым менен оролгон айланып турчу рамадан турат. Жер магнетизминен рамада пайда болгон электр тогу магнит талаасынын өлчөмүн көрсөтөт. Аэромагниттик тартууда колдонулуучу ферозонддуу анын иштеши магниттик каныгуу касиетине негизделген. Аэромагнитометрге учактын электр-магниттик талаасы таасир этпес үчүн, анын сезгич бөлүгү учактын сыртына орнотулат, ал эми так өлчөөлөрдө ал 30—50 м кабель (кермезым) менен сүйрөтүлүп коюлат.
Саруу (уруу)
Бул уруунун өкүлдөрү негизинен Талас, Жалал-Абад (Чаткал, Аксы, Ала-Бука), Ысык-Көл (Жети-Өгүз, Саруу айылы) аймактарында отурукташкан.
Тарыхта Саруу уруусунун топтору ээлеген жерлер: Жамбыл (Казакстан), Наманган (Өзбекстан).
Этимологиясы
«Саруу» этноними, эски-моңгол saraɣul (моңг. саруул, калм. Һаруул, ойр. сарул) сөзүнөн келип чыккан деген божомолдор бар. Бул сөз «жарык», «ачык» маанилерин түшүндүрөт.
Башка версия боюнча «саруу» этноними эки сөздөн келип чыккан «сары»—«уу». «Сары» сөзү менен көптөгөн версиялар бар.
Уруктар
Ай-Тамга: Сейит, Атек, Чүкө, Кобуке, Бала-Саруу, Жалпак Тил, Чаян, Аңдабай, Очок, Түктүү Курт, Жолдош Төбөт, Кызыроо, Назарбек (Шири), Бишкек, Күркүрөө, Тубай, Оготур.
Жети Уруу: Абдый, Ким Билди, Ботояр, Таш Коюн, Мамелдей, Жаңгир, Байбиче, Токол, Түкөк, Мадияр, Бөлөк Чал, Балыкчы, Жол Жакшы.
Бош Моюн: Ыңырчак, Кезек Таз, Кодор, Жээнбай, Кенембай, Бозайгыр, Ырысмат, Календер, Боркемик, Кара-Боркемик.
Агынай: Чоң Эсенгелди, Борой, Кадим.
Кырк Уул: Байсу (Байзу), Келбей, Мачак, Беш Каман.
Теңерчим: Ардай, Күштөн, Булбул, Шекер, Ачакей.
Колпоч (Тоң-Төрт): Ак Кийиз, Култай, Төкө, Бүрө, Болот, Чочой, Кезек-Сары, Кубулек, Баяш, Токтук, Баба, Чүнү.
Тогунай: Тогунай, Кош Кулак.
Белгилүү инсандар
Кылымдар бою Саруу уруусу кыргыз элинин эгемендиги үчүн жана кыргыз мамлекеттүүлүгүн түптөөгө активдүү катышып келет.
1999
1999 (бир миң тогуз жүз токсон тогузунчу) жыл — толук эмес жыл, Григорий календары боюнча жума күнү башталат. Бул биздин замандын 1999, 2-миңжылдыктын 999, XX кылымдын 99-жылы.
Экстернат
Экстернат – жалпы орто билимди өз алдынча кезектеги аттестациядан өтүп туруу аркылуу алуу (айрым учурда ылдамдатылган шартта) жолу.
Экстерн (экстернат түрүндө билим алып жаткан адам) бүтүрүүчү классты (9, 11) аякташ үчүн аралык жана аяктоочу аттестацияга чейин 3 айдан кем эмес мөөнөттө, ал эми калган класстарды бүтүрүү үчүн мектеп аныктаган мөөнөттө арыз жазуу керек.
Бүтүрүүчү эмес класстардын аттестациясынын өткөрүү тартиби, калыпы жана мөөнөтү мектептин уставы аркылуу аныкталат жана аны толук тапшыргандар кийинки класска көчүрүлөт.
Экстернатдердин 9-класс, 11-класс үчүн аралык аттестациясы 1-жарым жылдык үчүн Бештин айында, 2-жарым жылдык жана окуу жылы үчүн Бугу айында өткөрүлөт. 11-классты бүтүрүүчүлөрдүн мамлекеттик (жыйынтык) аттестациясы Кыргыз Республикасынын Билим Берүү Министрлиги тарабынан өткөрүлөт. Мамлекетткик(жыйынтык) аттестациядан ийгиликтүү өткөн экстернатдерге тиешелүү документтер (аттестат, күбөлүк) «экстернат» белгиси менен берилет. Экстернат түрүндө билим алуу акы төлөө аркылуу жүргүзүлөт (консультация, сынак ж. б. чыгымдар). Майып, жетим, көп бүлөлүү ж. б. социалдык жеңилдик шарты бар балдар акы төлөөдөн бошотулат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Жайпур метросу
Жайпур метросу – Жайпур шаарынын метросу. Метросу 3-июнь 2015-жылы ачылат.
Пиридин
Пиридин, С5Р 5N – циклде бир гетероатому бар алты мүчөлүү гетероциклдүү бирикме. Мүнөздүү жыты бар, уулуу, түссүз суюктук; кайноо 1115°С, тыгызд. 0,98 г/см3; суу жана көп органикалык эриткичтер менен жакшы аралашат. Пиридин – начар негиз, галогеналкилдер жана кислоталар менен туздарды, ошондой эле FeCl2, S02, SOs, Br2, H20 менен комплекстүү бирикмелерди пайда кылат. Аромат бирикмелердин касиетин көрсөтөт, бирок бензолдон айырмаланып, электрофилдүү орун алмашуу реакциясына кыйындык менен, ал эми нуклеофильдик орун алмашуу реакциясына оңой кирет. Бензол циклинен айырмаланып, айрым бир реагенттердин таасиринде Пиридин цикли бузулуп, ачык чынжырлуу бирикмеге айланат. Пиридин негизинен таш көмүрдү кургак буулантып айдоодо пайда болгон чайырлардын курамынан алынат. Өнөр-жайыда боёкторду, пестициддерди, дары-дармектерди ж. б. заттарды алууда колдонулат. Жакшы эриткич катары да белгилүү.
Малма же малмага салуу
Малма же малмага салуу - тери ашатуу үчүн (айран, суу, улпак, туз) даярдалган суюктук, аралаштырып тери ашатуу ыкмасы.
Тактеке
Тактеке - комузчулардын, өзгөчө темир комузчулардын чыгармачылыгында кеңири тараган (театрлаштырылган көрүнүштү камтыган) элдик күү. Күүдө жыгачтан кооздоп жасалып,тактайга бекитилген кайберендер (2же 4 эчки менен теке) ойнотулуп чертилет. Бир учу текеге байланган жиптин экинчи учу комузчунун оң колунун ортонуна, темир комузда сөөмөйүнө илинет да, аспапты черткенде же какканда кол кыймылына жана күү ыргагына жараша текелер секирип, оюн салат. «Тактеке» күүсү негизинен бий мүнөзүндө болуп, кыска кайрыктар да чертилет.
Диамагнетизм
Диамагнетизм – магнетизмдин бир түрү; заттардын тышкы магниттөөчү талаанын багытына карама-каршы магниттениши. Нерсени магнит талаасына жайгаштырсак, электр-магниттик индукция законунун негизинде анын ар бир атомунун электрондук кабыкчасында индукцияланган туюк ток пайда болот. Бул ток ар бир атомдо Ленц эрежеси боюнча тышкы магнит талаасына багытталган индукциялык магнит моментин пайда кылат. Диамагнетизмдүү зат диамагнетик деп аталат.
Тактеке
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Диамагнетизм
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Өзгөчө бажы режими
Өзгөчө бажы режими – өзүнө эркин экономикалык аймакка ташылып кирген товарларга же кайра экспорттоого арналган товарларга карата бажы алымдарын алып салууну же төмөндөтүүнү, ошондой эле товарлардын чегара аркылуу эч тоскоолсуз өтүүсүн, экспорт менен импортко тарифтик эмес чектөөлөрдү алып салууну камтыган бажы режими.
Кирилл (Уфим району, Башкыртстан)
Кирилл — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Кирилл айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 753 киши. Почта индекси — 450069, ОКАТО коду — 80252825001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Брусь-Яха
Брусь-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара дарыясынын оң жээгинен 99 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 47 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Ачык мүмкүндүк алуу
Ачык мүмкүндүк алуу (англ. Open access; ОА) - киргенге чектөөлөрү жок (мисалы, кирүү үчүн тарифтер) онлайн-изилдөөлөрдүн натыйжаларына тиешелүү онлайн издөөсү жана ал колдонууда көп чектөөлөрдү камтыбайт (мисалы, автордук укуктар жана лицензияларды пайдаланууга айрым бир чектөөлөр). Ачык мүмкүндүк алуу жарык көргөн изилдөөлөрдүн натыйжаларынын бардык түрлөрүнө тийиштүү болушу ыктымал, анын ичине академиялык илимий журналдын рецензияланган же рецензияланган эмес макалалары, конференциянын документтери, тезистер, китептер менен монографиялардын бөлүмдөрү кошулат.
Ачык мүмкүндүк алуунун эки деңгээлин айырмаласа болот: акысыз кирүүгө акысыз кирүү, Интернетке акысыз кирүү, ошондой эле колдонуунун ар кыл кошумча укуктары. Бул колдонууга кошумча укуктар көп учурда Creative Commons ар кыл лицензияларын пайдалануу аркылуу берилет. Libre эркин кирүүсү Ачык мүмкүндүк алуунун Будапешттик демилгесинин аныктамасына, ачык мүмкүндүк алууну жарылоо боюнча Bethesda жардамасына жана илимдер жана гуманитардык илимдер аймагындагы билимдерге ачык мүмкүндүк алуу боюнча Берлин декларациясына барабар.
Өз эмгегине ачык мүмкүндүк алууну камсыздашы үчүн авторлорго бир нече ыкмалар бар. Ошондой ыкмалардын бири – аны жарыялап туруп, андан кийин репозиторияда өз алдынча архивдештирип коюу, ал ошондо акысыз баарына жеткиликтүү болуп калат, мисалы, авторлордун институттук репозиториясында же PubMed Central сыяктуу борбордук репозиториясында. . Бул "жашыл" ачык мүмкүндүк алуу мүмкүнчүлүгү деп аталат. Кээ бир басылмаларга бир аз кечиктирүү же эмбарго талап кылынат, андан кийин гана изилдөөнүн натыйжалары репозиторияда ачыкка чыгат. Кээ бир демилгелер жарыялоолорду индекстирлештирүү системаларында (Index Copernicus, SciELO жана Redalyc камтылган), англис жана америкалык тилдердин басымдуу болушуна альтернатива болуп эсептелет.
Экинчи жолдун авторлору изилдөөлөрүнүн натыйжалары басылмаларга дароо жеткиликтүү болгондой кылып жарыялап, өз эмгегине кирүүнү ачышат. Бул "алтын" ачык мүмкүндүк алуу деген ат менен белгилүү, илимдердин чегинде ал эркин киргенге мүмкүн журналга же гибриддик эркин журналга макала жарыялоо формасында жүрөт. Гибриддик журнал бул – бизнес-үлгүсү жарым-жартылай жазылууларга негизделген жана авторлору (же автордук мекеме же фонд) жарыялоо үчүн атайын бир белгилүү суммадагы акча төлөгөндөргө гана "Алтын кирүү" уруксатын берген басылма. Ачык мүмкүндүк алуунун таза журналдары жазылма үчүн акы алышпайт жана ар түрдүү бизнес-үлгүлөргө ээ болушу ыктымал. Бирок, ошентсе да көптөр макала жазууда акы алышат.
1991-жылдардын аягында жана 2000-жылдардын башында бүткүл дүйнөлүк торго (интернетке) кеңири таралган коомдук кирүү мүмкүнчүлүгү ачык мүмкүндүк алуу кыймылынын өсүшүнө чоң таасир берип, ачык жолдорго "жашыл жол" ачканга түрткү болгон: ачык мүмкүндүк алуусуз журналдардын макалаларынын өз алдында архивдешип алуусуна, ошондой эле ачык кирген журналдардын жаралышына (алтын жол) оң таасир тийгизген. Ачык мүмкүндүк алууну камтыбаган кадимки эле журналдар жарыяланышына кеткен чыгымдарды кирүү үчүн тарифтер аркылуу, мисалы жазылуулар, сайттарга лицензиялар жана көрүү үчүн төлөө өңдүү нерселер менен жабат. Кээ бир ачык мүмкүндүк алуусү жок журналдар ачык кирүүнү эмбарго мезгилинин 6-12 айынан кийин камсыз кылышат (Ачык мүмкүндүк алууну кечеңдеткен журналдар бөлүмүн караңыз). Ачык мүмкүндүк алууну камсыз кылуунун ар кыл жолдорунун экономикасы жана ишенимдүүлүгү боюнча активдүү талкуулар изилдөөчүлөр, окумуштуулар, китепканачылар, университеттик администраторлор, каржылаган агентчиликтер, өкмөт чиновниктери, коммерциялык басылмалар, редакторлор жана коомчулуктун басылмалары тарабынан жүргүзүлүп келет, анткени ачык мүмкүндүк алуу акырындап таанылып келе жатат.
Жаргон
Жаргон (французча jargon келжир сөз) - жалпы элдик тилден айырмаланган, кандайдыр бир социалдык же кесиптик топтун речине гана тиешелүү болгон өзгөчөлүктөрдүн (сөз маанилеринин, туюнтмалардын) жыйындысы. Белгилүү гана чөйрөлөр үчүн түшүнүктүү болгон шарттуу тил же жасалма сөздөр. Жаргондордо жалпы элдик тилдеги көпчүлүккө түшүнүктүү сөздөр менен алмашылат. Мисалы, кыргызча «бөлкөнтай» гонорар. Жаргон жеке адамдардын мүнөзүн ачуу үчүн көркөм адабиятта да, кээде бурмаланган, туура эмес айтылган сөздөрдү белгилөөдө да колдонулат.
Алга-Бас
Алга-Бас — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Кашгар-Кыштак айыл аймагына кирет. Беш-Конуш суусунун сол жээгинде жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Кара-Суу шаарынан 69 км түш.-чыгыш тарапта. Калкы 756 (1987); негизинен кой чарбасында эмгектенишет. Орто мектеп, клуб, китепкана, фельдшер-акушердик пункт бар.
Такт өлчөмү
Такт өлчөмү - бир такт ичиндеги басымдуу жана басымсыз бөлүктөрдүн санын жана алардын катышын белгилөө бирдиги. Такт өлчөмү чыгарманын баытталышындагы музыкалык ачкычтардын астына же Такт өлчөмү өзгөргөн, алмашылган учурдан тартып коюлат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Академиялык журнал
Академиялык же илимий журнал (англ. Academic journal) - белгилүү бир академиялык предметке тийиштүү стипендиялар жарык көргөн мезгилдик басылма. Академиялык журналдар изилдөөлөрдү презентация, иликтөө жана талкуулоо үчүн туруктуу жана ачык-айкын форум болуп кызмат кылышат Эреже катары алар рецензиялашат же рецензия алышат. Журналдын мазмуну адатта оригиналдуу изилдөөнү көрсөткөн макала жана китептердин обзору өңдүү формада болот. Илимий журналдын максаты дүйнөдөгү эң эски академиялык журналдын биринчи редактору Генри Ольденбургдун айтуусу боюнча, - изилдөөчүлөргө "бир-бирине өз билимдери менен бөлүшүүгө мүмкүндүк берүү жана табигый илимдердин жакшырышына, бардык философиялык искусстволор жана илимдердин жеткилең болушуна өз салымын кошушуна" мүмкүнчүлүк берүү болуп саналат.
"Академиялык журнал" термининин бардык тармактагы илимий жарыялоолорго тиешеси бар, бул макалада бардык академиялык журналдарга жалпы жактар талкууланат. Илимий журналдар жана көптөгөн коомдук илимдердин журналдары гуманитардык жана социалдык журналдардын формасында жана функциясында болушат жана алардын конкреттүү жактары өзүнчө талкууланат.
Талас өрөөнү
Талас өрөөнү Кыргызстандын түндүк-батышында, Кыргыз Ала-Тоосу менен Талас Ала-Тоосунун аралыгында кеңдик багытта созулат. Аймагында Талас, Манас, Бакай-Ата жана Кара-Буура райондору жайгашкан. Узундугу. 140 км, туурасы 26 км. Таманынын абсолюттук бийиктиги 700–1400 м.
Өрөөндүн тоо капталдарына жана тоо этектерине эрозиялык, денудация, таманына аккумуляциялык рельеф мүнөздүү. Түндүк бөлүгүндө структуралык жактан Кыргыз Ала-Тоосу менен туташып, ага жарыш жаткан Орток-Тоо, Күнгөй, Кара-Жылга, Эчкили-Тоо, Ак-Таш тоолору жайгашкан. Өрөөн рельефинин түзүлүшү боюнча 3 бөлүктөн турат: Байыркы эрозиялык аккумуляциялык процесс өөрчүгөн жогорку кууш (жазылыгы 1–4 км) бөлүк (Үч-Кошой менен Кара-Кол сууларынын боюндагы 1400–2200 м бийиктеги тектирлер); Чат-Базар кыштагы. менен Кара-Буура суусунун аралыгында жайгашкан аллювий түздүгү; Кара-Буура жана Күркүрөө сууларынын аралыгындагы тилмеленген жазы (30 кмге чейин) жайык бөлүк. Өрөөн кембрийге чейинки жана палеозойдун башталышында пайда болгон кумдук, чопо, сланец, конгломерат, акиташ жана аларды жиреп чыккан интрузия тоо тектеринен турат. Өрөөндүн таманында жана тоо этектеринде төртүнчүлүк мезгилдин кум-шагылы менен чополору кеңири таралган. Талас Ала-Тоо- суусунун түндүк капталында жнаа анын Кыргыз Ала-Тоосуна кошулган жеринде жалпы аянты 159,3 км2ге жеткен 210 мөңгү бар. Кар чеги 3450–3600 м бийикте. Климаты континенттик. Январдын орточо. температурасы батышында —8°С, чыгышында —7°С, июлдуку батышында 22°С, чыгышында 15°С. Жылдык орточо. жаан-чачыны 250–450 мм.
Өрөөн аркылуу Талас, Үч-Кошой, Күркүрөө, Кара-Кол суулары жана алардын куймалары агат. Жалпы аянты 2,64 км2 болгон 50 көл бар; ирилери: Беш-Таш, Табылгыты, Айдың-Көл, Орказган, Жылкыбай жана башка Өрөөндүн таманында боз, саздуу жерлерде шалбаалуу бозомтук, чыгыш бөлүгүндөгү көтөрүңкү түздүктөрдө жана тоо этектеринде ачык коңур, тоо капталдарында кара коңур, тоолуу кара, тоолуу шалбаа топурагы мүнөздүү. Өрөөндө 1000 м бийикке чейин жарым чөл, андан жогору талаа (бетеге аксокто, эрмен, эспарцет, каракыяк, жалбыз, суу жээктеринде бадал токою), тоо капталдарында 2700 мге чейин талаа, шалбаалуу талаа, токойлуу талаа (аккылкан, бетеге, коңурбаш, кызыл от, изен), капчыгайларда жана тоолордун түндүк капталдарында арча, карагай, кайың, зараң, четин жана Талас өрөөнүндө эндемик — Семёнов көк карагайы (Беш- Таш капчыгайында)] өсүмдүктөрү, 2500 – 2700 мден жогору субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа ландшафттары жайгашкан, жапалак арча да кездешет. Өйүз-бүйүзүндө токой (терек, тал, бадал) бар. Өрөөндө Талас шаары, Маймак шаарчасы жана көптөгөн кыштактар. жайгашкан.
Алмалуу (Токтогул району)
Алмалуу (Алмалуу) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Токтогул районундагы айыл. айыл аймагынын курамына кирет.
Калкы
Калкы - 1 075 киши.
Өзгөчө ведомстволук тийиштүүлүк (жеке)
Өзгөчө ведомстволук тийиштүүлүк (жеке) – иштердин белгилүү категориясын (түрүн) чечүүнү мыйзам бир гана түрдөгү органдарга берген шарттагы ведомстволук тийиштүүлүк  (м.: соттук гана ведомстволук тийиштүүлүк).
Ридинг (Огайо)
Ридинг (Огайо) (Reading) — Огайо штатынын Hamilton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 11292 киши. Болжолдуу аянты - 7.6 км². FIPS коду — 39-65732.
Кичи Таловка (Кайгера куймасы)
Кичи Таловка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кайгер дарыясынын сол жээгинен 25 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Таш-Тулга
Таш-Тулга — тарыхый-археологиялык эстелик. Соң-Көлдүн тескейиндеги "Жылдыз-Көл" аталган майда көлдөрдүн батыш тарабындагы "Мамы таш". "Аккуланын мамысы" жана башка эстеликтерге жакын жаткан шакек сыяктуу тегерете тизилген таштар. Анда тогуз таш тегерек бар. Ар бир тегерекче 8 таштан турат да бардыгы 72 таш.
Тегерекчелердин ар биринин аралыгы 5—6 мдей Алар түндүктөн түштүккө карай (таш тегеректердин өз ара аралыгын кошо эсептегенде 178 мге созулат. Экинчи жана алтынчы тегеректеги таштардын ирети бир аз бузулган. Калгандары тегерек "тулга" сымал. Таш тулгалар меридиан багытында созулуп, төртүнчү жана бешинчи тегеректер жалпы түз сызыктан четтеп калган. Таштар жерден 30—40 см чыгып турат. Ар биринин диаметри 50—70 см, оордугу 100—150 кг келет.
Соңкөлдүн тегерегинде Т. Т-дан башка да археологиялык эстеликтердин (коргондор) бир меридиан багытында ырааттуу жайгашышы кандайдыр бир закон ченемдүүлүккө баш ийген бекем тутулган байыркы расым, үрп-адат барбы деген ой туудурат. Таш тегеректерге илгерки замандан убакытты, мейкиндиктин багытын, сезондук мезгилдердин созулушун жана башкалар аныктоочу астрономиялык өтө жөнөкөй аспап катары пайдаланышы да мүмкүн.
Диамагнетик
Диамагнетик – сырткы магнит талаасында ага карама-каршы багытта магниттелген, башкача айткандадиамагнетизмге ээ болгон зат. Сырткы магнит талаасы болбосо диамагнетик магниттелбейт. Диамагнетиктин магниттик кабылдоочулугу дайыма терс жана сан мааниси боюнча өтө кичине болот (~10–6 – 10–5). Диамагнетикке инерттүү газдар, газ түрүндөгү азот, суутек, жарым өткөргүч кристаллдар – Si, Ge, металлдар – Cu, Bi, Au, Ag жана башка көптөгөн элементтер, ошондой эле органикалык жана органикалык эмес бирикмелер кирет. Диамагнетикти илимге М. Фарадей киргизген (1845).
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Швабах
Швабах - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Кам (район)|Кам районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 39.546 (2013-ж.). Аянты – 40.71 км2.
Давыдов мөңгүсү
Давыдов мөңгүсү – Ак-Шыйрак тоо массивинин түндүк-батыш капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 5,8 км, аянты 11,6 км2. Нарын дарыянын башаты Кумтөр суусунун алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4840 м, этеги 3720 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4160 м. Абляция облусунун аянты 2,7 км2. Мөңгүнүн «тили» 1932–57-ж. 380 мге тартылып, «тилинин» учу 1955–57-ж. 3,5 мге жукарган. Азыркы мезгилде мөңгү акырындап тартылууда. Мөңгүдөн Сарытөр суусу (Кумтөрдүн сол куймасы) башталат. Илимпоз географ жана гидролог Л. К. Давыдовдун ысымынан аталган. Азыркы кезде мөңгүнүн этегинде Кумтөр алтын кени казылып алынууда (2003).
Кесип тандоого таасир тийгизген көрүнүштөр
Кесип тандоого таасир тийгизген көрүнүштөр — Бообекова Кадиян, Кыргыз-Түрк "Манас" университети, ага окутуучу, педагогика илимдеринин кандидаты.
Кесип деген эмне?
Кесиптердин баары адам баласына кызмат кылуу үчүн коомдо пайда болгон карым – катыш, муктаждыктын натыйжасында келип чыккан. Кесип XIX кылымдын аягына чейин кеңири ойлоону жана пландоону талап кылбаган тема болуп эсептелчү. Балдары да атасынын кесибине окшош түрдөгү кесип тандай турганына ишенишчү. Эгер киши жыгач уста болсо, анын атасы да балким жыгач уста эле, баласы да буга окшош бир кесип тандоосу күтүлөт болчу. Техниканын өнүгө элегинде кесиптердин бири-биринен айырмачылыгы аз эле. Индустриянын өнүгүүсү менен кесиптерде жаңы түрлөр пайда боло баштап, жаны иш мүмкүнчүлүктөрү чыкты. Мурунку коомдук структуранын бузулушу менен кишилердин кесиптер жөнүндө маалыматы кеңейди, мунун натыйжасында кесип тандоо да татаалдай баштады (Кузгун, 1988, 97-б).
Бир кесипке ээ болуу үчүн билим алуу жана ал кесиптин кесип катары коомдо кабыл алынуусу керек. Кээ бир кесиптер түздөн-түз кишилер менен, кээ бирлери машиналар (станок, техника) менен; Кээ бири кишилер менен да техника менен да байланыштуу. Ошентип кесиптер: кишилер менен иштей турган, техника менен иштей турган, кишилер жана техника менен иштей турган болуп бөлүнөт (Кулаксызоглу, 1995).
Кесип - өмүрүбүздүн үчтөн бирин өткөргөн ишибиз, алагды болгон нерсебиз. Кишилер кесиптери менен өздөрүн таанытышат. Кишилер менен кесиптердин арасында көптөгөн байланыштар бар. Кесип ал кишинин адамкерчилигине, дүйнөгө көз карашына, кабыл алуусуна таасир этип, кишилерде окшоштуктар, айырмачылыктар, өзгөчөлүктөр жана жакындыктарды пайда кылат. Мисалы, куруучу менен мугалимди, милиционер менен инженерди салыштыралы. Алар кесиптери жана иштеген иштеринин негизинде бири-биринен айырмаланып турушат.
Кесиптер жалпысынан - товар өндүрүүчү (көзгө көрүнгөн) жана кызмат кылуучу (көзгө көрүнбөгөн) иш болуп экиге бөлүнөт. Кесиптердин саны канчалык көбөйгөн сайын, кесип тандоо да ошончолук оордошуп бара жатат. Мында максат көптөгөн кесиптердин ичинен бирин тандоо, бир чечимге келүү процесси болуп эсептелет. Адистикти тандоодо баланын ошол адистикке даярдыгы болушу керек (Өзжан, 1985).
Кесип тандоодо эмнелерге көңүл буруу керек?
Ар бир киши кичинекейинен баштап эле чонойгондо ким болоорун ойлоп, келечеги жөнүндө кыялданат. Башында жалан гана кыял катары эсептелген кесип тандоо, чоңойгон сайын чындыкка жакын негиздерге таянат. Башкача айтканда, түрдүү кесиптер жөнүндөгү көз карашы кеңейет, окуп үйрөнөт, кеңири маалыматка ээ болот. Бирок, жаштардын көбү толук эмес орто же орто мектепти бүтүргөндөн кийин кесип тандоодо бир чечимге келе алышпай, эмне кылаарын билбей калууда. Кээ бирөөлөрү өмүр бою бир боло турган кесибин тандоодо тобокелге салышат. Окуучулардын стипендия, окутуучу - мугалимдерге айлык төлөгөндөн башка, ошончо убакыт коротуп плансыз түрдө даярдалган адистер кийин өздөрүнө ылайык иш таба алышпай кыйналышат. Бар болгону ишсиздер армиясынын санын көбүйтөт. Окуучулар өздөрүнүн табиятына төп келбеген кесиптерди тандоосундагы негизги факторлор - алардын иш жөнүндө толук билбегенинен улам келип чыгат. Лицей же орто мектептин жогорку класстарынын окуучуларына кайсы кесипти тандай турганын сураганда көбүнчө мурунтан белгилүү болгон кесиптерди тандаганы байкалууда. А бирок тандаган кесиптери алардын жекече өзгөчөлүктөрү, жан дүйнө байлыктары менен төп келбейт. Башкача айтканда, жөндөмдүүлүгүнө, шыгына, кабыл алуусуна, ден соолугуна ж.б. көңүл бурушпай, кесиптер жөнүндө кеңири билбей туруп тандаган учурлар кездешет (Кузгун, 1988).
Кыргызстанда да акыркы жылдарда бир топ өзгөрүүлөр болуп, бул өзгөрүүгө жараша коомдун жаны адамын – жаны кесиптердин ээлерин даярдай турган көптөгөн университеттер, факультеттер, окуу борборлору ачылды. Кыргызстандын эгемендөө мамлекет болушу менен айрыкча акыркы беш жылда билим берүүдө жаңы типтеги мектептер, гимназиялар көбөйдү. Бул жаны типтеги мектептер - жалпы орто мектептер, гимназиялар, лицейлер, автордук мектептер, өзүмдүк, мамлекеттик мектеп, кыргыз – түрк кыз жана эркек лицейлери, экспериметалдык мектептер болуп, бардыгы 28 түрдөгү мектептер бар. Бул мектеп, гимназия, лицейлердин окуу программалары көбүнчө ошол мектептин коллективи тарабынан түзүлгөн. Бул мектептерде окуучуларга кийинки жылдардагы коомдогу саясий, социалдык, экономикалык өзгөрүүлөргө жараша экономика, эсептөө техникаларынын негиздери, компьютердик билим ж.б. түрдүү кесиптерге даярдыктар берилет (Мирошниченко, Иманкулова, 1996). Ар бир мектеп, гимназия өз алдынча программа кабыл алгандай эле, ар бир колледж, институт, университет, академиялар да өздөрүнө таандык программалар менен иштешет.
Тандалган кесиптин мааниси
-	Тандалган кесип кишинин өмүр бою бир иштин ээси болушун жана ал иште ийгиликтүү иштешин көрсөтөт; -	Кесип тандоо менен бирдикте ар дайым чогуу иштей турган кишилерди, жолдошторун, ал тургай кээ де өмүрлүк жарын тандоосуна да маанилүү роль ойнойт; -	Өмүр бою бирге жашай турган чөйрөнүн өзгөчөлүгүн жана жерин; -	Үй бүлөнүн тапкан кирешесин жана сарптоо өзгөчөлүгүн; -	Кишинин өз ишине болгон мамилесин; -	Жоопкерчиликтүү бир жумушчу же кызматчы экенин; -	Иши менен сыймыктанып, турмушуна ыраазы, бактылуу же нааразы экенин көрсөтүүчү мааниге ээ (Тан, 1986.);
Кесип тандоодо маанилүү көрүнүштөр
Кишилер кесиптерин түрдүү кырдаалга жараша тандашат. Бул болсо анын кесипти жетишээрлик денгээлде билип-билбегенине да жараша өзгөрөт.
Жекече өзгөчөлүктөр
Жекече өзгөчөлүктөр инсандын (личностун) акыл-эсин, үйрөнүү жөндөмүн, түшүнүү, кабыл алуу деңгээлин көрсөткөн сапат болуп эсептелет. Кишилер өз ара акыл-эс деңгээли, адамкерчилигине, мүнөзүнө жараша бири-биринен айырмаланат. Бул кызыгуусуна, кабыл алуусуна, билимине де таасир тийгизет. Оѕой үйрөнүлө турган, ойлоо күчүн көп талап кылбаган кесипте иштегендер менен үйрөнүүсү оор жана акыл эмгегин, ойлоо күчүн талап кылган кесиптерде иштегендердин арасында айырма бар (Кулаксызоглу, 1998). Мисалы, заводдун цехинде ар дайым станоктон бир тетикти жасаган жумушчу менен ошол станоктун проектисин чийген инженердин иштери түрдүү ойлоо күчүн талап кылат.
Жөндөмдүүлүк кишиде өзгөчө сапат. Белгилүү бир иш-аракетти жасоо үчүн тубаса талант менен кийин үйрөнгөн "жасай алуу" күчүнө жөндөмдүүлүк дейбиз (Кулаксызоглу, 1995). Жөндөмдүүлүк кишинин кызыгуусуна жараша өзгөрөт. Мисалы, сүйлөө жөндөмү, эсептөө жөндөмү, искусствого болгон шыгы, музыкалык аспаптарда ойной алуу, сүрөт тартуу, жаны моделдер жаратуу ж.б.
Кызыгуу бир ишке белгилүү бир убакыт ичинде алаксуу же жакшы көрүү маанисинде; кесип тандоодо да он же терс таасир бериши мүмкүн. Кызыгуу көбүнчө белгилүү бир убакыттан кийин өзгөрүп, тарап кетиши, тескерисинче өмүр бою калышы да мүмкүн. Башкача айтканда ишке кызыгып кесип тандоо, убакыт өткөн сайын тандаган кесибинин ага төп келбегенин, жөн гана убактысын өткөрүп жатканын ойлоп, өзүн кызыктырган башка кесипти чечиши керек болот. Ошондуктан жаштарда өз кызыгуусуна жараша кесип тандоосу, тандоодон мурун жакшылап ойлонуусу абзел.
Жынысы
Байыркы уруулар, элдер жашаган доорлордон бери эле кишилердин жынысы кесип тандоодо маанилүү роль ойногон. Байыркы замандарда да эркектерди анчы, каарман, үй бүлөсүн баккан; аялдарды болсо балдарды чоңойтуп, тарбиялоочу, үй иштерин жасаган бирөө катары көрүшкөн. Аялдын кесип тандоосу жана үйдөн алыс иштөөсү ХХ кылымга тиешелүү көрүнүш болуп эсептелет. Кээ бирөөсү бир окууну бүтүрүп иштеп жатышса, кээси үй иши менен алектенип иштей алышпайт. Жыныска байланыштуу коомдук көз караштар, ишенимдер жана пикирлер иштин өзүнө жараша кесип тандоого жол ачат. Мисалы, кесиби архитектор, инженер болгон же командировкага көп чыга турган, нөөмөткө (күзөткө) көп кала турган аялдар үй бүлө, турмуш шартына жараша иштей албаган учурлар көп болот. Ушул себептен кыз балдардын туура кесип тандоосуна жол көрсөтүп, коомдо эркектер үчүн да, аялдар үчүн да билинген кесиптерди айтып, анда иштеп кете алаарын, ошондо үй бүлө арка планга кала турганын түшүндүрүп бул кесиптин жакшы–жаман, кааланган жана кааланбаган жактарын ачык айтып, таанытуу керек. Азыр да мурунку убактагыдай эле кесип тандоодо жыныстын ролу бар. Кыздар көбүнчө үйгө тиешелүү же болбосо социалдык тармактарда кишилер менен же компьютер менен иштей турган кесиптерди тандашса, эркек балдар көпчүлүк учурда сыртта, үйдөн алыс, илимий изилдөөлөр менен алышып, техника менен иштей турган, саясатка байланыштуу болгон же күч эмгегин талап кылган кесиптерди тандашат (Өзжан, 1985). Азыр Германияда жана Европанын башка өлкөлөрүндө, Японияда жалан гана "кыздарга ылайык" болгон, үй экономиясы, үй тиричилигин башкаруу токуучулук, тигүүчүлүк, дизайн, ашпоздук, балдар бакчасында тарбиячы, башталгыч класстын мугалими сыяктуу кесиптер берилет.
Кесип тандоодо да маанилүү роль ойногон башка бир фактор да физиологиялык өзгөчөлүк болуп эсептелет (Ерден, Фиданлы, 1994). Мисалы, кээ бир кесиптерде бою, салмагы, туюу органдарынын бешөөнүн тең чың болушу, шамдагайлык, ж.б. талап кылынат. Алсак, космонавт же учкучтарда көзү курч, ден соолугу чын болушу керек. Музыканттарда манжаларынын узун болушу, балерондордо атайын окуу жайын бүтүргөнү, артисттерде, мугалимдерде, кабарчыларда, кээде саясатчыларда, айрыкча дикторлордо дикциясынын так, үнү жагымдуу болушу талап кылынат.
Жаш
Жаштын кесип тандоодо да маанилүү ролу бар. Бала иштөө, кесипке ээ болуу жөнүндө кичинекейинен, мектепке чейинки курактан эле билип баштайт. Бирок бул убакта фантазиялык ойлоосу жана көңүл буруусу туруксуз болгондуктан, кесип жөнүндө ойлору өзгөрүп турат. Башталгыч класстарда балдардын кесип жөнүндөгү түшүнүгү кеңейип, бир кесипке ээ болуу тууралуу ойлору калыптана баштайт. Балдар мектепке чейинки куракта чоңдордун иштегенин туурап оюн ойношот. Ар кимдин бир иши бар экенин, бул иштердин арасындагы байланыштарды жана өзгөчөлүктөрдү байкашат. Орто класстарда кесип жөнүндө түшүнүгү дагы да кеңейип, өздөрүнө кайсы кесип ылайык экенин изилдей башташат. Уландык куракта да кызыгуусу өзгөрүп турушу мүмкүн, кыялданып, ар кандай кесипке ээ болууну кесипти ойлошот (Тан, 1986). Кесип тандоодо кээси 10-16 жашында бир чечимге келсе, кээси 20-22 жашында да бир чечимге келе албайт.
Үй бүлөнүн коомдо өзгөчө мааниси бар
Баланын кесип тандоосунда ар кандай таасири болот. Анын дүйнөгө көз карашы, кишилиги, кулк-мүнөзү, баалуулуктары, кызыгуусу, кесиптер жөнүндөгү түшүнүктөрү эң биринчи үй бүлөдө калыптанат. Үй бүлө мүчөлөрүнүн кесипке болгон көз карашы абдан маанилүү. Үй бүлөнүн экономикалык жашоо шарты баланын кесип тандоосунда таасир берет. Кирешеси көп же жетиштүү болгон үй бүлөдөгү балдардын көз карашы менен орто же аз кирешелүү болгон үйдөгү баланын көз карашы айырмалуу болоорун түрк психологу Кулаксызоглу белгилейт. Бала канчалык зээндүү болсо да кээде кирешеси аз үй бүлөнүн баласы каалаган кесибин тандоо бактысына ээ боло албашы мүмкүн (Кулаксызоглу, 1995).
Үй бүлө мүчөлөрүнүн билим денгээли
Ата-эне жана бир туугундар балага өз таасирин тийгизбей койбойт. Үй бүлө мүчөлөрүнүн билим деңгээли, алардын келечек жөнүндө ой жүгүртүүлөрү, кыялдануусу балдардын ойлоруна да таасир тийгизет (Кулаксызоглу, 1998). Ата-эненин балдарга кесип тандоодо жардамдашуусу, алар менен кеңешүүсү зарыл. Бул жардам бала үчүн өтө маанилүү. Кээ бир ата-эне жоопкерчиликтен качып, "өзүң бил", - деп баланы өтө зарыл убакта жалгыз таштап койсо, кээде баласынын эмнеге шыгы бар экенин жакшы билбегени үчүн туура эмес көз караштар пайда болобу деп коркушат. "Өзүң бил", - деп балага ушундайча жардам берип жатабыз, тоскоол болбодук", -деп ойлошот.
Ата-эненин баласынан күткөнү
Үй бүлөнүн баладан күткөнү, анын окуудагы ийгилигине, зээндүүлүгүнө жана ден соолугуна да байланыштуу. Баласынан күтүүсү аз болсо үй бүлө ага тескери таасирин тийгизет (Кулаксызоглу, 1995). Үй бүлөнүн баладан анын деңгээлинен (жасай ала турганынан) жогору, көп ийгилик күтүүсү да баланы кайгыртат. Өзү каалабаган кесипти ата-энесинин каалоосу боюнча тандап, кийин өмүр бою кыйналышы мүмкүн. Баланы маселени өзү чечип, жоопкерчиликти өзү алганга үйрөтүү, көндүрүү зарыл. Бул иште мектеп психологунун ролу чон.
Авторитар ата (эне) да баланын кесип тандоосунда терс таасир берет. Өзүнүн көз карашы боюнча баланын каалоосуна жана жөндөмүнө көңүл бөлбөй туруп, өз кесибин баласынын улантуусун каалоосу баладагы личносттук "мен" түшүнүгүнүн калыптанышында терс роль ойнойт. Үй бүлөсүнө каяша айтып баштайт, атайылап ата-энесине жакпаган же алар тыюу салган нерселерди жасап баштайт, таптакыр чүнчүп, өзү менен өзү болуп, басмырт болуп кетет, депрессияга кирет, үйдөн качат ж.б.
Ата-эненин кесиптери да кээде баланы ойлонтот
Атага баласы окшош болгусу келет, анын кесиби кызыктырат. Алар үчүн кээ бир кесиптер башкаларына караганда маанилүү, сыйлуу болуп көрүнүшү мүмкүн. Ошол кесипти алса баласы бактылуу болоорун же жакшы иш таба алаарын, кирешеси жакшы болуп, жашоо шарты да жеңил болоорун ойлойт. Кээ кесиптерди жактырбашы мүмкүн. Ата-эненин өз иштерин сүйүүсү, урматтоосу же башка сезимдери балага кесип тандоого бир жол көрсөткүч да боло алат. Кээде бир доктор ата баласынын да доктор болуусун каалаганы сыяктуу, кесип коомдо урмат көргөнүнө байланыштуу да көз караштар өзгөрөт (Өзжан, 1985). Кээ бир кесиптер балага оң таасир тийгизгендей эле терс да таасир тийгизиши мүмкүн. Бирок, кыйнап кесип тандатуу зыяндуу.
Ата-эненин ишсиз же кайдыгер болушунун да баладан көптү күткөн сыяктуу эле терс таасири бар. Кээ бир ата-эне баарын балага таштап, кесиптер жөнүндө жакшы түшүнүктөрү болбогонун айтып, жардам берүүдөн качат (Өзжан, 1985). Ушул убакта мектеп психологунун кесип тандоо боюнча тесттерди жүргүзүп, анкеталарды толтуруп, алардын жыйынтыгы боюнча балдар менен аңгемелешип жол көрсөтүүсү чон мааниге ээ болор эле.
Аймактык- өзгөчөлүктөр
Кесип тандоодо жашаган жер, айлана – чөйрөнүн чоң ролу бар. Үй бүлөнүн тааныштарынын, тууган-туушкандардын кесиптери, баланын жолдошторунун каалаган кесиптери, жашаган жери, району, техникадагы жетишкендиктер, радио, телевизор, басма сөз ж.б. баланы ойлондурат. Техникадагы жетишкендиктердин натыйжасында кол менен жасалган көп иштердин автоматтык, жарым автоматтык түрдө оңой жана бат жасалуучу иштер, кесип тандоодо белгилүү деңгээлде ойлонтот. Аймактык айырмачылык да ролго ээ. Мисалы, ошол аймакта шахта болуп же бир кен табылып ал жерде иштөө, же башка иш бар болсо бөлөк жерге барбай эле ошол жерде иштөө ыңгайлуу. Аймакка жараша, тамеки иштетүү, мал чарбачылыгы боюнча адистерге ж.б. оңой иш табылышы мүмкүн.
Кесип тандоодо өлкөнүн кайсы кесипке кандай план түзгөнү да маанилүү
Мисалы, 1985-жылдагы Жаны Билим Берүү Реформасынан кийин өлкөдө инженерлерге жана "адам жанынын инженерлери" болгон мугалимдерге өкмөт тарабынан коюлган талапка жараша ушул адистиктерди тандагандарын (анын ичинде жанылыш тандагандардын да) саны көбөйгөн. Кээ бир кесиптерге болгон талап мезгилдерге жараша көбөйөт же азаят (Кулаксызоглу, 1995). Булар өлкөнүн жалпы өнүгүүсүнө байланыштуу. Кээ бир аймакта адис даярдоодо кесиптик техникалык окуу жайлары маанилүү роль ойнойт. Кесиптик, орто же жогорку окуу жайларында, завод же фабриканын өзүндө курстардын болушу ал аймактагы жаштарга жардам берет. Кээде аймактык өзгөчөлүктөр жаштардын ал адистикти тандоосуна түрткү бериши мүмкүн же тескерисинче жактырбай качуусуна да негиз болот.
Албетте, кесип тандоодо баланын кийин ал тармакта иш таба алуу ыктымалы, анын жөндөмү да эске алынуусу, кандай түрдөгү иш экени жакшылап изилденүүсү керек экенине жогоруда токтолгон элек. Улам убакыт өткөн сайын коомдун жана билим менен технологиянын өнүккөнүнө байланыштуу жаны иш түрлөрү да пайда болууда. Коом өнүккөн сайын өзү менен бирге кээ бир маселелерди да алып келет. Ал маселени чече турган кишиде жаңы көндүм, билгичтиктерди да талап кылат. Кийинки жылдарда гана кесип же иш катары тааныла баштаган жана элдин көңүлүн өзүнө абдан бурган жаны убаракерчилик (иш) түрлөрүнүн кээ бирлерин мисалга алсак: М: мээ инженери, бош убакыт инженери, генетика инженери, акча жумшоо инженери, чөйрө - пейзаж инженери, түссүз таштар менен иштеген инженердик ж.б. көптөгөн кесиптердин бир канчасы гана.
Айрым учурларда "акча таба алам" деген ой менен жаштар соодага байланыштуу адистикти тандашат. Бул болсо алардын ошо адистиктин ысык-суук жактарын жакшы билбегенинин натыйжасы. Айрымдары иши тынч болсун деп, "оңой" адистикти тандашат. Албетте бул кесип бала ойлогондой "оңой" болбой калышы да мүмкүн. Мисалы, бала бакча тарбиячысы, башталгыч класстын мугалими. Кесип жөнүндө билбей туруп бир чечимге келүү, кийин баланын күтпөгөн кыйынчылыктарга дуушар болуп, кыйналуусуна себеп болот. Кантаржы мектептерде кесиптик багыттоо абдан чон мааниге ээ экендигин баса белгилейт (Кантаржы, 1992, 15-б.). Мугалимдер жана психологдор ата-энелер менен бирдикте иштеп, баланын адистигин тандоосуна туура кеңеш берүүсү алардын жана өлкөнүн келечеги үчүн маанилүү. Сүйбөгөн кесипте иштеп, ишинен ийгиликсиз болуп, ден соолугун да бузуп алгандан көрө, ден соолугу чын, ишин ийгиликтүү аткарган адистерге, кызматчыларга өлкөбүз муктаж. Кесипке багыттоодо психолог-даанышман окуучулар, мугалимдер, ата-энелер менен бирге буларды жасоосу керек: -	окуучулардын "мен" түшүнүгүн белгилейт. -	класс жетекчилерге кесип тандоого кандай жол көрсөтүүлөрү тууралуу маалымат берет. -	мектептеги мугалимдер жана өндүрүш менен байланышта болуусу зарыл. -	окуучулардын кайсы темада, кайсы тармак жөнүндө дагы көбүрөөк билгиси келип жатканын тактайт. -	кесипке багыттоо ишин сөзсүз бир программа менен жүргүзүшү зарыл. -	керектүү материалдар даярдалат. -	ЖОЖдорго, атайын орто окуу жайларына, түрдүү ишканаларга экскурсия пландаштырылыт. -	класстык жана ата-энелер чогулушу өткөрүлөт.
Корутунду жана сунуштар
Кесипке туура багыт берүү, өлкөнүн да, жаштардын да кызыкчылыгы үчүн маанилүү. Туура жол көрсөтүлүп, кесибин сүйгөн, иштерман жаштарды, билимдүү, өз ишинде, тармагында күчтүү кесип ээлерин даярдоо келечек үчүн пайдалуу иш жасагандын көрсөткүчү болуп эсептелет. Мектептердин көбүндө кесипке багыт берген, кесиптерди тааныткан иш чаралар көбүнесе формалдуу түрдө болуп, жылда бир- эки жолу гана өткөрүлөт. Ал чогулуштарда билинген гана кесиптер жалпы жонунан тааныштырылып, башка кесиптер жөнүндө кенири маалымат берилбей, ал кесиптердин оор тараптары айтылбай, кайсы кесипке кандай окуу жайын бүтүргөндө ээ болоору жөнүндө маалымат берилбей келүүдө. Окуучу өзүнүн эмнеге шыктуу экенин, эмнелерди жасай ала турганын толук билбей, өзүнө ишене албаган учурлар көп кездешет. Багыттоо ишинде булар маанилүү:
Тайтеке Сатыбалды уулу
Тайтеке Сатыбалды уулу (1850,Жайыл району - 1925, ошол эле жер) -койузчу, кыл кыякчы, мүнүшкөр. Ал «Шүдүңкүт менен Желмаян», «Жортуул күу», «Орусбайдын оюн күү»,«Ителгинин тою», «Сары барпы»,«Ашуудан ашуу», «Замана», «Кубулуш», «Кертолгоо», «Булбул» ж. б.күүлөрдү черткен жана чыгарган. Совет доорунда комузчунун өмүрү жана чыгармачылык жолу изилденбей, көмүскөдө калган. Ошондой болсо да, Эркесары Бекбазаров баштаган комузчулар Тайтекенин «Сары барпы», «Тайтекенин арманы», «Тайтекенин күүсү» деген күүлөрүн чертишкен. Тайтеке Чүй өрөөнүнөн чыккан залкар комузчу, кыл кыякчы катары бааланат.