cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хендо-Сю
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Генетикалык код
Генетикалык код — нуклеин кислоталарынын молекулаларындагы тукум куума информацияны туюндуруучу нуклеотиддердин жайгашуу тизмеги. Нуклеин кислоталары дезоксирибонуклеин кислотасы (ДНК) менен рибонуклеин кислотасында (РНК) нуклеотиддердин 5 тиби (ар бир нуклеин кислоталарында төрттөн) болот. Булар бири биринен курамындагы азоттуу негиздер менен айырмаланат. ДНКнын курамында аденин (А), гуанин (Г), цитозин (Ц), тимин (Т); ал эми РНКда тиминдин (Т) ордуна урацил (У) болот. Генетикалык коддогу коддоочу нуклеотиддердин саны (4) менен белоктогу амин кислоталардын саны (20) дал келбегендиктен, коддун саны (башкача айтканда 1 амин кислотаны коддоочу нуклеотиддин саны) триплет (43=64) болот, башкача айтканда бир амин кислотага 3 нуклеотид (кодон) туура келет. Гендеги нуклеотиддердин тизмеги төмөндөгүдөй ЦЦГ-АЦА-ГУА-УУА болсо, булар үчтөн болуп (триплет), ЦЦГ нуклеотиддери пролинди, АЦА треонинди жана ушундай сыяктуу башка амин кислоталар чечмеленет. Генетикалык код клеткада 2 этап менен өтөт. Биринчиси ядродо өтүп, транскрипция, экинчиси цитоплазмада жүрүп, трансляция деп аталат.
Калмычиха (дарыя)
Калмычиха — Орусиядагы дарыя. Башкыртстан Республикасы, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Ик дарыясынын оң жээгинен 319 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чоң Ик. Дарыянын айрыгы — Сала болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бүркүт уя
Бүркүт уя – Кочкор өрөөнүнүн батыш тарабындагы 6–9-кылымдарга таандык байыркы түрк урууларынын айкел эстеликтери жайгашкан жер. Маркумдарды эскерип жөрөлгө аткарылуучу жай болгон. Ошол мезгилде ал жердеги түрк тилдүү жергиликтүү калк маркум болгон туугандарына арнап тоонун жонунда жайгашкан түздүктө зыярат кылып турушкан. Бүгүнкү күндө төрт чарчы коргончо-эстеликтер, айкелдер сакталып калган. Бүркүт уя. археологиялык эстелиги 1990-ж. К. Табалдиев жетектеген археологдор тарабынан белгиленген.
Черниг (Кугарчин району, Башкыртстан)
Черниг — Башкыртстандын Кугарчин районундагы кыштак, Тляумбет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 64 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Михаил Москалев
Михаил Иванович Москалев (айтылышы - Москалёв) (13.01.1942 - 28.06.2013) – кыргызстандык таанымал археолог, Кыргыз Улуттук Университетинин Тарых жана чөлкөм таануу факультетинин Археология жана этнография кафедрасынын доценти. Түпкү теги - беларус.
Кыскача өмүр таржымакалы
Михаил Иванович Москалев (Москалёв) 1942-жылы 13-январда мурдагы ССРСдин батышында Беларусь ССРинин Гомель облусунун Светилович районунун Светилович айылында туулган.
1968 - 1970-жж. Төмөнкү Чүй мектеп–интернатында тарых мугалими болуп иштеген.
1971-жылы январда Кыргыз Республикасынын Тарыхый жана маданий эстеликтерин коргоо коомунун окумуштуу катчысы болуп бекитилген.
Кыргыз ИАсынын Тарых институтунун, Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын, немис–кыргыз, кыргыз–түрк археологиялык экспедицияларынын катышуучусу катары таанымал.
1977–жылдан өлгөнгү чейин Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин археологиялык экспедицияларын жана практикаларын өткөрүп келди.
Үй-бүлөсү
Өмүрлүк жары – Москалева Лариса Юрьевна.
Эки уулу бар.
Коомдук ишмердиги жана илимий чыгармачылыгы
Михаил Москалев 2012-жылдын 11-февралында "Кыргыз Тарых Коому" Эл аралык коомдук бирикмесинин Башкармалыгына мүчө болуп шайланган.
Михаил Москалев Кыргызстандагы ондогон археолог окумуштууларга устат катары насаат берген.
Москалёв Михаил Иванович 4 монографиянын, 180ден ашуун илимий макалалардын автору.
Гетерохроматин
Гетерохроматин - клеткалык циклдин бардык мезгилинде компактуу (катуу ныкталган) структурадагы хромосоманын бөлүктөрү (райондору), боёкту ургалдуу кабыл алып, микроскоптон жакшы көрүнөт. Хромосоманын Г. райондору генетикалык жактан абдан инерттүү (активдүүлүгү аз) болот. Активдүү ткандардын ядролорунда жана түйүлдүк клеткаларында Г. аз болот. Г. райондору көбүнчө хромосоманын центромера бөлүгүндө орун алган. Г. хромосомдордун синапсисине (бири бирине кыналуусуна), рекомбинациянын жыштыгына таасир этиши мүмкүн.
Бёблинген
Бёблинген (Böblingen) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Бёблинген районуна карайт. Штутгарт административдик округуна тиешелүү. Калкы – 46714 (2013-ж.). Аянты – 39.04 км².
Жылдыз каталогу
Жылдыз каталогу - Жылдыздардын экватордук координаталары (алардын өзгөрүшү), жылдыз чоңдуктары, спектрдик классы ж. б. мүнөздөмөлөрү көрсөтүлгөн тизмеси. Жылдыздар Жылдыз каталогунда чоңоюу тартибинде жайгашат, жылдыздарды белгилөө үчүналар номерленет. Астрономиялык байкоолордун негизинде түзүлгөн Жылдыз каталогу жылдыздар системасындагы кыймылды жана алардын түзүлүшүн окуп үйрөнүүдө негизги материал, ошондой эле астрономия, геодезия жана асман механикасындагы негизги маселелерди тактоодо колдонулат. Жылдыз оруну белгиленген Жылдыз каталогунда белгилуу бир доордогу асман координаталарынын орточо экватордук системасын аныктоого жана ал системаны ошол доор үчүн кайра көрсөтүүгө жетиштүү маалыматтар болот. Ушуга ылайыкталып түздөн түз байкоонун негизинде алынган баштапкы жана жылдыз координаталары менен алардын өзгөрүшү көрсөтүлгөн туунду каталогдор да түзүлөт. Баштапкы Жылдыз каталогу жылдыздардын оруну мурдагылардан көз карандысыз аныкталган абсолюттук каталогго жана жылдыздардын оруну мурда координаталары белгилүү болгон жылдыздарга карата аныкталган салыштырмалуу каталогго бөлүнет. Пулков обсерваториясында жаркырак жылдыздардын дайыма үзгүлтүксүз түзүлгөн каталогу абсолюттук Жылдыз каталогуна мисал боло алат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Лонэ Вулф (Оклахома)
Лонэ Вулф (Оклахома) (Lone Wolf) — Оклахома штатынын Kiowa округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 438 киши. Болжолдуу аянты - 1.3 км². FIPS коду — 40-43850.
Кисканышта дарыясы
Кисканышта — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Инзер дарыясынын сол жээгинен 208 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи Ниедь-Ю
Кичи Ниёдь-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юн-Яга дарыясынын сол жээгинен 79 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Токтоболот Абдумомунов
Токтоболот Абдумомунов — драматург, жазуучу, коомдук ишмер.Кыргыздын улуттук драматургиясына негиз салгандардын бири.
Өмүр жолу
Токтоболот Абдымомунов 1922-жылы Чүй облусунун Кемин районундагы Атаке кыштагында кызматкердин үй-бүлөсүндө туулган. Бала кезинен эле атасынын агасы Рыспайдын комузун, жомокторун угуп чоңойгон. 1938-жылы Фрунзедеги медициналык окуу жайга кирип, кийин Жошолу айылдык советинде фельдшер, пункт башчысы болуп эмгектенет. 1939-жылы КР мамлекеттик медициналык институтка өтүп, 3-курстан оорусунун айынан аны таштоого мажбур болот. Студент кезинде эле Т.Абдымомуновдо театрга көп ирээт барып, сахна өнөрүнө болгон чоң сүйүүсүн арттырат. Чыгармачылыгы "Кумдуу чап","Курман" пьесалары менен башталат. Т.Абдымомунов өмүрүнүн акырына чейин отузга чукул драмалык чыгармаларды жаратып, пьесалары кыргыз театрларынын сахналарынан түшпөй байма-бай коюлуп турган. Т.Абдымомунов – чыгармачылык менен бир катар эле коомдук иштерди да активдүү жүргүзгөн инсан. Ал 1959-1971-жылдары Кыргызстан жазуучулар союзунун 1-секретары, 1974-1987-жылдары Кыргызстандын театрлар коомунун төрагасы болуп эмгектенген. Көзү өткөндөн кийин улуттук драматургия жаатында эң мыкты пьесаларга бериле турган Кыргыз Республикасынын Токтоболот Абдымомунов атындагы адабий сыйлыгы уюшулган (1991-жыл).
Чыгармачылыгы
Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери Кыргыз эл жазуучусу Кыргыз ССРинин Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик сыйлыгынын ээси
Жылдыздуу асман
Жылдыздуу асман - түнкүсүн асман чүмкөгүнөн көрүнүүчү жарык чыгаруучулардын жыйындысы. Түн ачык болгондо Саманчы жолуна жакын жайгашкан 2,5 миңге жакын жылдыз (6-жылдыздык чоңдукка чейин) көзгө куралсыз көрүнөт. Жылдыздуу асманга багыт алуу ыңгайлуу болсун үчүн жылдыздар топторго бөлүнгөн. Ар бир топ жылдыздагы эң жаркырак жылдыздар мүнөздүү топторду түзөт, аларды Жылдыздуу асманда оңой байкоого болот. Жылдыздуу асман 88 топ жылдызга бөлүнүп, алардын ортосундагы чеги эл аралык астрономиялык союздун чечими боюнча (1930) белгиленген. Таблицада жылдыздардын кыргызча жана латынча аттары, ошондой эле Жылдыздуу асмандагы оруну кыскача берилген. Жылдыздуу асмандан жылдыз чогулмаларын, Галактикалык тумандуулукту, Галактиканы, галактика чогулмаларын, квазарларды ж. б., Күн системасынын составына кирүүчү телолорду, планеталарды, алардын спутниктерин, кичине планеталарды, кометаларды, жасалма космостук объектилерди, Жердин жасалма спутниктери менен космостук зонддорду байкоого болот. Жылдыздуу асмандын көрүнүшү Жердин айланышы менен шартталып, асман сферасынын суткалык айланышынан үзгүлтүксүз өзгөрүп турат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Ижун дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хой-Тальбей-Яха
Хой-Тальбей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нярма-Яха дарыясынын оң жээгинен 53 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гетерозигота
Гетерозигота - генотибинде тигил же бул гендин ар кыл формалары (аллелдери) бар организм. Мисалы, Аа, Вв, Сс же АаВв, АаВвСс, жана башка мындай организмдерди аргындаштыруудан өөрчүгөн тукумдарынын белгилери ажыроого дуушар болот. Ал эми мындай ажыроо көп учурда баалуу сапаттардын жоголушуна алып келет. Ошол себептен Г-ны сактоо айыл чарба ишинде зор мааниге ээ. Алсак, жемиш дарактар дээрлик Г-луу. Белгилери ажырап, баалуу касиеттери жоголуп кетпес үчүн алар вегетативдүү жол менен көбөйтүлөт.
≠ Гомозигота
Бүткүл Дүйнөлүк Метеорология Уюму
Бүткүл Дүйнөлүк Метеорология Уюму – метеорологиялык байкоолорду, изилдөөлөрдү өркүндөтүү, улуттук метеорология менен гидрометеорология иштерин координациялоо боюнча Эл аралык кызматташтыкты арттыруу максатын көздөгөн бүткүл дүйнөлүк уюм. 1951-ж. БУУнун алдында уюшулган, ага 187 мамлекет мүчө (2005-ж.). Жогорку органы метеорологиялык конгресс, 4 жылда бир жолу чакырылат. Иш жүргүзүүчү органы Секретариат, Женевада (Швейцария).
Съездбек Искеналиев
Обончу жана аткаруучу Искеналиев Съездбек Кочкор районунун Кызыл-Дөбө айылында 1980-жылы 2-августта туулган. 1986–1996-жж. Кызыл-Дөбө орто мектебинен, 1996–2000-жж. М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз Мамлекеттик музыкалык окуу жайынын кыргыз улуттук аспаптары бөлүмүнөн, 2000–2008-жж. Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунун Менеджер бөлүмүнөн билим алган. 2000-жылдан кыргыз эстрада чөйрөсүнө аралашып, жеке ырчы катары эмгектене баштаган. Ал музыкалык окуу жайда окуп жүргөндө эле обон чыгаруу менен алектенип, “Өмүр деген”, “Басаар жолдо” ж.б. ырларын жазган.
2007-жылдан кино чөйрөсүндө Э.Абдыжапаровдун “Боз салкын” көркөм тасмасында Мураттын, кийин А.Дайырбековдун “Жээк” кыска метраждуу тасмасында эпизоддук ролду, “Кайып булак” мистикалык тасмасында баш каармандын биринин ролун, С.Шерниязовдун “Аян” кыска метраждуу тасмасында Ырчы жигиттин ролун аткарган.
2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин алдында уюштурулган музыкалык ансамблде солист катары эмгектенип, Кыргыз милициясынын 85 жылдык мааракесин уюштурууга активдүү катышкандыгы үчүн министрлик тарабынан төш белги менен сыйланган. 2009-жылы “Сынган жүрөк” аттуу отчеттук концертин уюштурган.
2008–2009-жж. Казакстанда, Россиянын бир катар шаарларында, Кытай Эл Республикасында, Бириккен Араб Эмиратынын Дубай шаарында өткөн маданий иш-чараларга катышкан.
Ал 2003–2008-жж. Кыргыз Республикасынын улуттук телерадиокорпорациясынын “Улуттук хит-парадынын” түрдүү орундарына татып, дипломдор менен сыйланган. 2006-жылы Кыргыз Республикасынын Маданият жана маалымат министрлигинин “Алтын үн – 2006” фестивалынын дипломанты болуп, 2008-жылы министрликтин Ардак грамотасы менен сыйланган. “Кыргызстан обондору” радиосунун, “Кыргыз туусу” “Супер инфо” гезиттеринин ар түрдүү сыйлыктарына жана 2008-жылы “Эсимде” деген обону Кыргыз улуттук телерадиокомпаниясынын “Ала-Тоо таңшыйт” теледолбоору тарабынан “Мыкты обон” номинациясына татыган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Республикасынын обончулары. Маалымдама/Кыргызпатент/ Түз.: А.Чекиров, Ө.Калыева. – Б.: Кыргызпатент, 2010. – ISBN 978-9967-26-120-4
Абай Кунанбаев
Ибрахим «Абай» Кунанбай уулу (, 20-июль (10-август) 1845, азыркы Абай облусу, Абай району, Караул айылы — 23-июнь (6-июль) 1904, ошол эле жерде) — казак улуу акыны, агартуучу, казак жазма адабиятынын жана адабий тилинин негиз салуучусу, композитору.
Кошелга (дарыя)
Кошелга (Улы-Зелга) — Орусиядагы дарыя. Башкыртстан Республикасы, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Ик дарыясынын оң жээгинен 252 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чоң Ик. Дарыянын айрыгы — Сала болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Жылдыз динамикасы
Жылдыз динамикасы, жылдыздар системасынын динамикасы - жылдыз астрономиясынын бөлүмү; ал жылдыздар системасынын гравитация талаасындагы кыймыл закондорун жана жылдыз системасынын эволюциясын изилдейт. Галактикада жылдыздардан башка чаң жана газдар да бар. Алардын кыймылын гравитациялык күч менен гана аныктабастан, жарыктын басым күчү, жылдыздар системасындагы магнит талаасынын күчү менен да аныкташат. Жылдыз динамикасынын башкы милдети - жылдыздардын кыймылын изилдөө өнөр жайында жылдыз системасынын негизги тиби - галактика, айрыкча биздин Галактика, ошондой эле шар түрүндөгү жана чачыранды жылдыз чогулмалары, эселүү жылдыздар, галактикалык чогулмалар изилденет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Ханафий мазхабы
Ханафий мазхабы (حنفية - ханафия) — сунний исламдагы төрт укуктук мектептин бири. Негиздөөчүсү Абуханифа жана анын окуучулары Мухаммад аш-Шайбани, Абуюсуф жана Зуфар ибни ал-Хузайл болуп эсептелинет.
Жайылышы
Ханафий мазхабы бардык укуктук мектептердин арасынан эң жайылганы болуп саналат. Ханафийлер Орто жана Борбордук Азияда, Казахстанда, Азербайжанда, Түркияда, Сирияда, Мисирде жана башка өлкөлөрдө жашашат. Орусиядагы ханафийлер болуп татарлар, башкырттар, ногойлор, карачайлар, черкестер, кабардиндер, абазиндер, кумыктардын бир бөлүгү жана башка элдер эсептелинет.
Өкүлдөр
Абуханифанын дээрлик бардык мурасы андан оозеки түрүндө окуучуларына өткөн, алар болсо анын мазхабынын жоболорун жазып алышкан жана системалаштырышкан. Абуханифанын мектебинин сакталышы, системалаштырылышы жана жайылышында көрүнүктүү ролду анын эң белгилүү эки окуучусу (сахибайн) — Абуюсуф менен Мухаммад аш-Шайбани ойногон.
Укуктун булактары
Укуктук буйруктарды чыгаруунун ханафий усулу төмөнкү булактардан негизделген:
Укуктук чечимдердин чыгарылышы
Абуханифанын шакирттеринин аракеттеринин артынан анын мазхабы мусулман укуктугунун кеңкучактуу мектеби болуп, иш жүзүндө фыкыхтын бардык маселелерин чечүүгө кудурети жеткен. Ханафий мектеби Аббасийлер тарабынан колдоого алынып, мамлекеттин укуктук негизинде кызыгууга алынган. Абуюсуф халиф Харунуррашид тарабынан Багдаддын башкы казылыгына коюлган жана вилайеттердеги казыларды ал дайындоочу эле, мында ал өзүнүн мазхабынын өкүлдөрүнө артыкчылык берип, анын жайылышына мүмкүндүк берген. Осмон жана Могол империяларында ханафий мазхабы мамлекеттик мартабаны алган. Көпчүлүк азыркы мусулмандар — дал ушул укуктук жөндү жолдоочулар.
МакКертайн (Оклахома)
Калкы - 466 киши. Болжолдуу аянты - 2.9 км². FIPS коду — 40-44950.
Сартбай Акун Ысмайыл уулу
Сартбай Акун Ысмайыл уулу (1885 —1960-жылдар чен, Кочкор өрөөнү, Төрткул айылы) — Кочкор өрөөнүнөн чыккан элдик шайыр, куудул. Атасы Ысмайыл Шабдан баатырдын устасы болгон. Сартбай куудул гана болбостон сөзгө чечендиги менен да элге алынып, Сартбай Акун деген атка конгон. Ал өзгөчө колхоз активдеринин ишин сынга алып, алардын кылыктарынын бетин ачкан. Анын жоруктары жөнүндөгү аңыз сөздөр азыр да эл оозунда айтылат.
Гетерозис
Гетерозис - жаныбарларды, өсүмдүктөрдү аргындаштырууда 1-муундагы гибриддин тукумчулугун же, жашоо жөндөмдүүлүгүн арттыруу, өсүүсүн тездетүү жана көлөмүн чоңойтуу. Г. экинчи жана кийинки муундарда токтойт. Ал кадыресе Г. жана гигантизм болуп айырмаланат. Кадыресе Г., гибриддин көп тукум калтыруу жөндөмдүүлүгү. Гигантизм - бардык гибрид организмдердин же анын айрым бөлүктөрүнүн чоңойушу. Г. ар кандай жаныбарда жана өсүмдүктө байкалат. Мындан малдын кунардуулугун жана өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн күчөтөт.
Сулайманов, Азади
1988-жылы Фрунзедеги айыл-чарба техникумун, 1991–1996-жж. И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетин сырттан окуп бүтүргөн. 1988–1989-жж. колхоздо клубдун башчысы, 1989–2004-жж. Талас районундагы К.Каимов атындагы орто мектепте музыка сабагынын мугалими жана Талас райондук маданият бөлүмүнүн Үч-Эмчек айылында жайгашкан айылдык клубдун башчысы, 2004-жылдан Талас райондук маданият үйүнүн директору болуп иштеп келет.
Ал «Махабат вальсы», «Сүмөлөк», ж.б. обондуу ырлардын автору. Ар кандай райондук, облустук, республикалык кароо-сынактардын жеңүүчүсү. Ал жергиликтүү кеңештерге шайлоолордо (1993–2003) айылдык кеңештин эки жолку чакырылышынын жана райондук кеңештин (2004–2008) бир жолку чакырылышынын депутаты болуп шайланган.
Аткарылып жүргөн чыгармалары
«Сагыныч» с. М.Жумалиевдики «Махабат вальсы» с. Т.Кожомбердиевдики «Сүмөлөк» с. элдики «Сен-сен-сен» с. Н.Алымбековдуку ж.б.
Актан уулу, Табылды
Табылды Актан уулу (совет доорундагы тегаты - Актанов) (1949-жылы 12-мартта Нарын районуна караштуу Өрнөк айылында туулган)
Кыргыз Республикасынын эл артисти(1993), III даражадагы "Манас" орденинин ээси (2020).
Обончу, төкмө, драматург, режиссёр, театр жана кино актёру. Кыргыз элинин улуу манасчысы Тыныбек Жапый уулунун небереси, ак таңдай акын Актан Тыныбековдун уулу. Бир нече пьесалардын автору. Кыргыз улуттук академиялык драма театрында эмгектенет.
Кыскача өмүр таржымакалы
Табылды Актан уулу Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Нарын (мурдагы Тянь-Шань) районунда Өрнөк айылында (Миң-Булак айыл аймагында) 1949-жылы 12-мартта жарык дүйнөгө келген.
Анын бир агасы Улуу ата мекендик согушка кетип, кайтпай калган. Эжеси Батыйна коңшу Эчки-Башы айылына турмушка чыгып, орус тили сабагынан баштапкы класстарга сабак берип жүрүп ардагер болду.
“Обон” гезитинин кабарчысы Анара Дүйшөналиева менен курган маегинде Табылды Актан уулу ата-тегин жана бала чагын мындайча эскерет (19.1.2010.):
“Менин чыгармачылыгым капыстан эле боло калган нерсе эмес, менин чоң атам Тыныбек, өз атам Актан да өнөрлүү адамдар болгон. Үзүлбөй келе жаткан өнөрдүн үчүнчү мууну менмин. Апам Шаарбүбү сексен экиге чыгып көз жумду. Менин тарбиячым, насаатчым дагы апам болду. Анткени атам мен эки жашка чыкканда эле кан басымы жогору болуп, мурду канап жатып каза болуптур.
Ошентип атанын тарбиясын деле көргөн жокмун. Эжем турмушка чыгып кетти, апам экөөбүз бир үйдө жалгыз калдык. Атамдын төрт-беш аялы болуптур, бирок кетирип ийбей биринин үстүнө экинчисин ала бериптир. Апам үчүнчү аялы болот.
Апам "Сенин атаң мындай эле, чоң атаң мындай эле" деп алардын талантын, өнөрүн элине кылган кызматын кулагыма кумдай куюп айта берээр эле. "Балам, мага карабай сен да атаңдын өнөрүн улант, менин оокатым өтө берет" деп мени он сегизге чыга электе Жумамүдин Шералиевдин колуна салып берди.
Анын үстүндө мен үчүнчү-төртүнчү класста окуп жүргөндө комуз чертип калчумун, ошондон улам "Баягы Актандын уулу чоңоюп калса керек, айылда калбай өнөрүн өстүрсүн" дешип театрга киргизишкен. Мен Москвадан, Ташкенттен, Ленинграддан окубай калдым, менин мектебим айылдагы эле театр болду. Билим алсам жакшы болмок, бирок апама каралап алыс кете алган жокмун”.
Табылды Актан уулу 1968-жылы Нарын шаарына келип, театр өнөрүндө ишмердигин баштаган. Ага чейин эле ал өз айылында өздүк көркөм чыгармачылык ийримине катышып жүрчү.
Далай жылдар бою Муратбек Рыскулов атындагы Нарын облустук музыкалык драма театрында эмгектенди.
Эгемендик доорунда, 1990-жж. “Манас руху” аттуу этнофольклордук жеке театрын ачкан.
2005-жылдан тартып Бишкек шаарында Кыргыз улуттук драма театрында иштеп келет.
Үй-бүлөсү
Он тогуз жашында Нарында театрда чогуу иштеген Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти Ырыскан Кашкарбаевага үйлөнгөн. Андан бир кыз, бир уулдуу болуп, бирок ажырашып кетишкен.
Бёзинген (Роттвайль)
Бёзинген (Роттвайль) (Bösingen (bei Rottweil)) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Ротвайль районуна карайт. Фрайбург административдик округуна тиешелүү. Калкы – 3353 (2013-ж.). Аянты – 22,45 км². .
Актан уулу, Табылды
Үй-бүлөсү
Азыркы жубайы Зуура айымга ал Нарын театрына стажировкага келгенде таанышып, отузга чыкканда аны менен баш кошту. Төрт балалуу (бир кыз, үч эркек) болушту.
Көкүрөк күчүгү Алмамбет Мукаш Абдраев атындагы музыкалык мектепти аяктады. Неберелүү.
Достору. Замандаштары.
Театр өнөрпозу Мукамбет Токтобаев менен өзгөчө жакын достугу бар.
Сыйлыктары. Наамдары.
Кыргыз Республикасынын эл артисти (1993).
Муратбек Рыскулов атындагы эл аралык сыйлыктын лауреаты (1994).
Кытай, Түркия, Индияда өткөн эл аралык театр фестивалдарынын лауреаты.
III даражадагы "Манас" орденинин ээси (2020).
Обондуу ырларынын жана күүлөрүнүн кыска тизмеси
Учурда жетимиштен ашык обондору бар.
Бикбулат (Кугарчин району, Башкыртстан)
Бикбулат — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Ураль айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 612 киши. Почта индекси — 453330, ОКАТО коду — 80238880001.
Кичи Пайсо-Шор
Кичи Пайсо-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пайсо-Шор дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Бикбулат (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кичи Пайсо-Шор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Жылдыздар атласы жана картасы
Жылдыздар атласы жана картасы - жылдыздуу асмандын же анын бөлүгүнүн картасы жана атласы. Асмандын бүтүндөй чектеш же айрым бөлүгүн чогулткан жылдыздар картасы жылдыздар атласы деп аталат. Жылдыздар атласы жана картасы телескопту асмандын керектүү чекитине багыттоо үчүн пайдаланылат. Асмандагы жылдыздарга же жылдыздар каталогундагы астрофотографиялык сүрөттөлүшүнө салыштырып, асман объектисин (планета, комета, өзгөрмө жылдыздар, жылдыз чогулмалары жана тумандуулуктар ж. б.) байкоо үчүн пайдаланылат. Жылыдыздар картасын түзүүдө жылдыздар картографиялык, проекциялык теорияны колдонуу менен координата огуна туура келген масштабда тандалып алынат. Жылдыздар атласы жана картасы асман жарык чыгаруучуларынын асман сферасындагы абалын белгилөө үчүн колдонулат. Жылдыздуу асманды толук сүрөттөөдө глобус пайдаланылат. Жылдыздар атласы жана картасын астрономияга немец астроному Н. Байер (1903) киргизген. Мында ар бир топ жылдыздын жарык жылдызы грек тамгасы менен белгиленген жана азыркы учурда да пайдаланууда. Кыймылдуу Жылдыздар атласы жана картасынын жардамы менен берилген кеңдикте жылдыздуу асмандын кайсы бөлүгү горизонтко туура келери жана убактысы аныкталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Бикбулатова, Аниса Рифовна
Аниса Рифовна Бикбулатова (1969) – кыргыз тарыхчы жана этнограф айымы. Түпкү теги татар. Тарых илимдеринин кандидаты.
Кыскача өмүр таржымакалы
1986-жылы Чүй облусунун Кант районундагы (азыркы Ысык-Ата районундагы) К.Маликов атындагы орто мектепти күмүш медал менен аяктаган.
1991-жылы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин тарых факультетин артыкчылык менен аяктаган.
1993-2000-жылдары Кыргыз Өкмөтүнө караштуу "Манас-1000" мамлекеттик дирекциясынын илимий иштер боюнча бөлүм башчысы кызматын аркалаган.
2003-жылы кандидаттык диссертациясын Бишкек шаарында Кыргыз УИАсынын Тарых жана маданий мурас институтунда ийгиликтүү коргогон.
Ушул тапта ал Бишкектеги Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук Университетинин тарых жана чөлкөм таануу факультетинин Археология жана этнология кафедрасынын башчысы болуп эмгектенет.
Илимий ишмердиги
2 илимий монографиянын, 50дон ашуун илимий макалалардын автору.
2004-жылы “20-кылымдын 80-жылдарынын акыры – 90-жылдарынын башындагы айылдык кыргыз айымдарынын социалдык-маданий бейнеси (өтносоциологиялык сурамжылоолордун материалдарынын негизинде)” (орусчасы – “Социально-культурный облик кыргызских сельских женщин в конце 80-х начале 90-х гг. ХХ века (по материалам этносоциологического опроса)”) деген аталышта илимдин кандыдаттыгы үчүн диссертациясын коргоп, тарых илимдеринин кандидаты даражасын алган.
Учурда ал “Кыргызстандагы татарлардын этностук-маданий өнүгүшү” (“Этнокультурное развитие татар Кыргызстана”) деген темада доктордук диссертацияны жазуунун үстүндө иштөөдө.
Коомдук ишмердиги
2012-жылы 11-февралда “Кыргыз Тарых Коому” эл аралык коомдук бирикмесинин Уюштуруу жыйынына катышкан.
Бир катар тренингдерди жүргүзгөн.
Амедео Авогадро
Авогадро Амедео (9.8.1776, Турин 9.7.1856, ошол эле жерде) италиялык физик жана химик. Алгач юридикалык билим алып, кийин физика, математика илимдерин окуган. Турин ИАнын корреспондент мүчөсү (1804), академик (1819), физика-математика бөлүмүнүн директору. 1806-19-ж. Турин университетинин лицейинде физика мугалими, 1820-22ж-а 1834-50-ж. профессор. Эмгектери физика жана химиянын ар кандай бөлүмдөрүнө (электр, электр-химиялык теория, салыштырма жылуулук сыйымдуулук, капиллярдуулук жана башка) арналган. 1811-ж. заттардын түзүлүшү жөнүндөгү молекулярдык божомолду, атом жана молекулярдык массаны аныктоо ыкмасын сунуш кылып, газ закондорунун бирин ачкан (Авогадро закону), 1 моль идеалдык газдын молекулярдык саны, универсалдуу турактуулук Авогардонун аты менен аталган (Авогадро саны). Авогардо 4 томдук физикалык-химиянын элементтерин камтыган молекулярдык физика китебинин автору.
Колослей дарыясы
Колослей — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Сим дарыясынын оң жээгинен 167 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Этнопедагогика
Этнопедагогика термини илимий лексиконго 60—70 жылдарда Г.Н.Волковдун эмгектери аркылуу кирди. Атап айтканда, анын «Чуваш элинин этнопедагогикасы» (1966), «Этнопедагогика» (1974) аттуу эмгектеринде бул илимдин өзүнө таандык табияты, нерсеси, изилдеп чечүүчү көйгөйлөрүү алгачкы жолу аныкталып, өз алдынча илим катары калыптанышы, өнүгүшү үчүн өбөлгөлөр түзүлдү. Буга чейинки илимий адабияттарда элдин таалим-тарбиялык тажрыйбаларын изилдөөчү билим катары «элдик педагогика» термини колдонулуп келген. Белгилей кетүүчү нерсе, бул терминдин маңыз мазмуну боюнча окумуштуулар арасында азыркыга чейин да бирдиктүү көз караш жок.
Педагогикалык адабияттарда көбүнесе кездешкен аныктамалар төмөнкүлөр:
Келтирилген мисалдар таасын көрсөтүп тургандай, окумуштуулардын ойлорунда олуттуу айрымачылыктар деле жок, тескерисинче, алардын пикирлериндеги кээ бир өзгөчөлүктөр элдик педагогиканын маңызын ар тараптуу түшүнүүгө жардам берет. Ошондой болсо да элдик педагогикага мүнөздөмө берүүдө төмөнкүдөй принципиалдуу жагдайларды эске албай коюуга болбойт.
Жылдыз атмосферасы
Жылдыз атмосферасы - жылдыздардын нур чыгаруусунун натыйжасында спектрди пайда кылуучу тышкы катмары. Жылдыз атмосферасы негизинен сызыктуу спектр чыгарган өз атмрасына жана андан тереңирээк орун алган (үзгүлтүксүз спектр чыгаруучу) ички фотосферага бөлүнөт. Алардын арасын болуп турган чектуу айырма жок. Фотосферадан төмөнүрөөктө байкоого мүмкүн болбогон энергиянын негизги булагы жайгашкан. Бул катмардын жарык чыгарышын текшерүүнүн натыйжасында жылдыздардын жаркырактыгы аныкталат. Фотосферадагы энергия негизинен нур чыгаруу аркылуу таралат. Жылдыздар жөнүндөгү негизги маалыматтар (химиялык курамы, атмосферасынын кыймылы, айланышы, магнит талаасы ж. б.) алардын спектрлерин изилдөө аркылуу алынган. Жылдыз атмосферасында көбүрөөк таралган химиялык элементтер - суутек, гелий, андан кийинкилери көмүртек, азот, кычкылтек.
Этнопедагогика
а) Тарбиялоо жөнүндөгү талаптар, керектөөлөр жана тажрыйбалар улут пайда болгонго чейин эле пайда боло баштайт. Алсак, азыркы адамдар үчүн эрежеге айланган улууларды сыйлоо салтынын учугу уруулук коомдо жатат. Өткөн муундардан мурас калган өнөрлөрдү, турмушка керектүү жүрүм-турум эрежелерин үйрөнүш үчүн уруу коомунун жаштары уруу башчыларын, улууларды кунт коюп угушуп, алардын акыл-насааттарын, буйруктарын өзүлөрүнө үлгү катарында кабыл алышкан жана аткарышкан. Байыркы мезгилдерден тартып ушул күнгө чейин бул салт эл турмушунда бекем сакталып келе жатат, же тарыхтын буурул таңында көз жарган мифтерди мисалга тарталы. Мында деле адамдардын жашоо-тиричилиги, адеп-ариетине байланышкан орошон ойлор, осуяттар мол. Андыктан, улуттун улут болуп калыптанышындагы ошол рухий башаттар да чоң роль ойлогонун эске ала жүрүү шарт.
Жылдыз атмосферасы
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Этнопедагогика
б) Элдик педагогикалык идеялар, адат-салттар, жөрөлгөлөр элдик керектөөлөр улам пайда болот, өсөт жана өнүгөт. Биринчиден, элдин керектөөсүнө шайкеш келген рухий педагогикалык нарк-дөөлөттөр гана элдин салттуу ишенимине, идеалына айланат. Экинчиден элдин рухий практикалык, турмуштук талаптарынын улам өсүшү жаңы педагогикалык табылгаларды, тажрыйбаларды жаратат, өнүктүрүлүп өстүрөт.
в) Ар бир элдин педагогикалык маданияты өздөрү жашаган географиялык чөйрөгө жана тарыхый шарттарга байланыштуу өзгөчөлүккө ээ болот. Ал эми, географиялык чөйрө да тарыхый шарттар да бардык жерде бирдей эмес.
г) Элдик педагогика — бул баарыдан мурда, тигил же бул улуттун социалдык турмушунун практикасы, таалим-тарбия жаатындагы нерселүү, жөрөлгөлүү иш-аракеттеринин бөтөнчө тутуму. Демек, элдик педагогика тарбиялоо, билим берүү жаатындагы акыл-ойлордун, ишеним-идеалдардын гана уюткусу эмес, ал баарыдан мурда, ошол идеалдарды калыптандырууга багытталган элдин практикалык педагогикалык иш-аракеттерин өз ичине камтыган өзгөчө феномен. Жогорудагы көрүнүктүү окумуштуу-этнопедагогдордун пикирлерине жана кошумча далилдерге таянуу менен элдик педагогикага төмөнкүдөй жалпылама аныктама берүү ылайык.
Элдик педагогика — бул улут улут болуп калыптанганга чейин эле узак мөөнөт жашап, белгилүү географиялык жана тарыхый шарттардын, элдин керектөөлөрүнүүн негизинде өнүгүп-өркүндөп, адамды ишенимдердин, ыймандык нарк дөөлөттөрдүн духунда тарбиялоого багытталган билимдердин жана практикалык эмпирикалык муундан-муунга мурасталган идеялардын, ишенимдердин, иш-аракеттеридин бөтөнчө тутуму.
Эгерде элдин рухий жактан өнүгүшү үчүн кайдыгер кароого мүмкүн болбогон, атүгүл анын тагдыры үчүн олуттуу мааниге ээ болгон бөтөнчө кубулуштар бар десек, анда алардын сырт үйүнүн чечмелөөчү илимдин жаралышы дал ушул мыйзам ченемдүүлүктөр менен түшүндүрүлөт. Этнопедагогика илиминин жаралышы дал ушул мыйзам ченемдүүлүктөр менен түшүндүрүлөт. Азыркы илимде аталган терминге карата Г. Н. Волков тарабынан берилген аныктама туруктуу деп кабыл алынган.
Этнопедагогика – бул өсүп келе жаткан жаш муундарды тарбиялоо боюнча калайык-калктын тажрыйбасы, анын педагогикалык көз караштары, турмуш-тиричиликтин, үй-бүлөнүн, уруктун уруунун жана элдин педагогикасы жөнүндөгү илим» (Волков Г. Н. «Этнопедагогика», 1974, 66-б.).
Этнопедагогика — «этнос» жана «педагогика» деген илнмий терминдердин курамынан турат. «Этнос»-урук, урук, эл улут деген түшүнүктөрдү жалпы туюнтуучу илимий термин. Демек, этнопедагогика термини элдердин, урук, уруулардын, улуттардын педагогикалык билимдери менен тажрыйбаларын жалпылоочу илим ка-тары туура негизделген.
Г. Н. Волков «элдик педагогика» жана «этнопедагогика» ортосундагы чекти ачык жана так ажыраткан. Элдик педагогика элдин таалим-тарбия идеяларын, тажрыйбаларын мүнөздөөгө карата айтылса, ал эми этнопедагогика теориялык ой жүгүртүүлөрдүн, илимдин чөйрөсү. Элестүү айтсак, эгер элдик педагогика жана этнопедагогика аттуу хрестоматиялык жыйнак түзүлө турган болсо, анын биринчисинде элдик педагогикалык мазмундагы оозеки чыгармалар, үрп-адат, каада-салттардын кыскача баяндамалары орун алмак, ал эми экинчиси ошол тарбиялык салттарды, орошон ойлорду илимий талдоого алган эмгектерден турмак.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Гадяшка (дарыя)
Гадяшка — Орусиядагы дарыя. Башкыртстан Республикасы, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Идяш дарыясынын сол жээгинен 26 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сакмара башатынан Чоң Ик дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хонде-Яха (Харасовая куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Иван Айвазовский
Айвазовский Иван Константинович (армениялык: Հովհաննես Այվազյան, Ованес Айвазян) (17(29)- июль 1817 - 2-май 1900) - орус-армениялык сүрөтчүсү, деңиз пейзажынын чебери.
Гетерогаметалуу жыныс
Гетерогаметалуу жыныс, гетерогаметалуулук - жыныс хромосомалары менен айрмаланган, эки сорттогу гаметасы бар жыныс. Сүт эмүүчүлөрдө, сойлоочуларда, балыктарда, ошондой эле көпчүлүк омурткасыз жаныбарларда Г. ж. эркек жыныска таандык. Сперамтозоиддердин жарымы Х-хромосомалуу, ал эми жарымы У-хромосомалуу болот. Бул организмдердин ургаачыларынын жумуртка клеткаларында дайыма Х-хромосома болот (гомозиготалуу жыныс).
Канаттууларда, кээ бир сойлоочуларда, көпөлөктөрдө Г. ж. ургаачыларына таандык. Аларда жумуртка клетканын бир бөлүгүндө Z- хромосома, экинчисинде W-хромосома болот. Көпчүлүк жогорку өсүмдүктөрдө Г. ж. эркек жынысына таандык.
МакЛоуд (Оклахома)
МакЛоуд (Оклахома) (McLoud) — Оклахома штатынын Pottawatomie округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4044 киши. Болжолдуу аянты - 47.7 км². FIPS коду — 40-45350.
Бүткүл Дүйнөлүк Интеллектуалдык Менчик Уюму
Бүткүл Дүйнөлүк Интеллектуалдык Менчик Уюму (БИМУ; World intellectual Property Organisation, WIPO) – Эл аралык өкмөттөр аралык уюм, БУУнун адистештирилген мекемеси. 1967-ж. Стокгольм конвенциясына ылайык түзүлгөн. Жайгашкан жери Женева. Мүчө мамлекеттеринин саны 147 (1995). Кыргызстан БИМУнун мүчөсү. Париж же Берн союзуна, ошондой эле БУУга же анын адистештирилген мекемелеринин бирине мүчө, же Эл аралык сот статусунун катышуучусу, же Генералдык Ассамблея тарабынан БИМУ конвенциясына кошулууга чакырылган бардык эле мамлекеттер БИМУга мүчө боло алышат. Интеллектуалдык менчикке өнөр жайлык менчикке (ойлоп табуулар, товардык белгилер, товардын жасалыш булактары, өнөр жай үлгүлөрү, моделдер) укуктар жана адабий, музыкалык, көркөм өнөр, фотографиялык, кинематографиялык жана аудиовизуалдык чыгармаларга автордук укуктар кирет. БИМУнун расмий максаты мамлекеттердин кызматташтыгы жана катышуучу өлкөлөр тарабынан түзүлгөн союздар ортосунда администрациялык өз ара аракеттенүүсү аркылуу интеллектуалдык менчикти коргоого өбөлгө түзүү болуп саналат. БИМУнун жетекчи органдары Генералдык ассамблея, конференция, координация боюнча комитет, Эл аралык бюро, өнөр жайлык менчик тууралуу маалымат боюнча туруктуу комитет. Генералдык ассамблея эки жылда бир жолу уюмдун саясатын талкуулоого, бюджетти бекитүүгө жана генералдык директорду 6 жылга шайлоого чакырылат. Эл аралык бюрону БИМУ секретариатын генералдык директор башкарат, уюмду администрациялык -техникалык тейлөөнү камсыз кылат, Эл аралык каттоо кызматынын (патенттер, товардык белгилер, өнөр жай үлгүлөрү же моделдер, аудиовизуалдык чыгармалар) ишин жетектейт. Өнөр жайлык менчик тууралуу маалымат боюнча туруктуу комитет патент маалыматынын бардык чөйрөсүндө мамлекеттердин кызматташтыгын жүзөгө ашырат. Комитетке Патенттик кооперация жөнүндө келишимге жана Эл аралык патент классификациясы союзуна мүчө өлкөлөрдүн, ошондой эле Париж союзунун мүчөлөрү (ыктыярдуу түрдө) кирет. Интеллектуалдык менчиктин Бүткүл дүйнөлүк уюмунун жогорку сыйлыгы Алтын медалын Кыргызстандан бир топ ойлоп чыгаруучулар жана чыгармачыл ишмерлер алышкан. Алар: ойлоп чыгаруучулар А. Акаев, А. С. Кривовязюк (2001), Ү Асанов, 3. Д. Ашубаева, Э. М. Худайбергенова (2002), Р. Оморов (2003), О. Абдраимов (2004), В. С. Энгелъшт (2006); чыгармачыл ишмерлер Ч. Айтматов (2003), Э. Ибраев, Т. Садыков (2004), С. Жусуев, С. Токтакунова (2005), М. А. Бегалиев, Т. Касымбеков (2006).
Жылдыз аралык магнит талаасы
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Авенариус, Рихард
Рихард Авенариус (Richard Heinrich Ludwig Avenarius, 19-ноябрь 1843, Париж — 18-август 1896, Цюрих) - немис-швейцариялык философ, эмпириокритицизмдин негиз салуучусу. Негизги чыгармалары: «Таза тажрыйбаны сынга алуу» (1888—1890), «Дүйнө жөнүндө адамзат түшүнүгү» (1909), «Философия күчтүн эң аз ченемдүүлүк принцибине ылайык келүүчү дүйнө жөнүндөгү ойлом» (1913).
«Эмпириокритицизм» термини «тажрыйбаны сынга алуу» дегенди билдирет. Бул эмпириокритицизмдин башкы мазмуну болуп саналат, ал өзүнүн милдетин тажрыйбаны тазалоодон жана ар кандай кошумчалардан эркин болгон «таза тажрыйбанын» мазмунун ачуудан көрөт. Тажрыйбаны тазалоо боюнча мындай операцияны философия ишке ашырат, ал эми конкреттүү илимдер болсо билимдерди дайыма топтой отуруп, муну менен тажрыйбага тиешеси жок элементтерди кошуп жиберишет. Авенариустун пикири боюнча, тажрыйба адатта кээ бир жат элестөөлөр-апперцепциялар: баалуулук (темематологиялык) жана антропоморфдук элестөөлөр менен аралашып турат. Биринчи элестөөлөр биздин тигил же бул предметке жакшы, кооз жана д.у.с. деп берген мүнөздөмөлөрүбүз менен байланыштуу, бул биздин нерсеге берген баабыз гана, бул баа нерсенин касиетин чагылдыра албайт. Экинчиге, антропоморфдук апперцепцияларга мифологиялык элестөөлөр (биздин денебизде жашаган белгисиз «Мен» жөнүндөгү элестөөлөр), антропатикалык элестөөлөр (адамдын дене кыймылына «жандын кумарлануусунун» таасири), интеллектуалдык-формалдуу элестөөлөр таандык.
Авенариус тажрыйба нейтрал элементтерден турат деп эсептейт, буларды ал туюм катарында түшүнөт. Тажрыйбаны тазартуу жолунда Авенариус интроекция түрүндөгү тоскоолдукту көрөт, интроекция дегенибизде адам айлана-чөйрөдөгү нерселерди, б.а. тажрыйбаны жана таанымды өзүнөн башка адамдарга таандык кылган процесс жана ушул сезим менен ойлом башка бирөөлөрдүкү деп билген процесс түшүнүлөт. «Бул интроекция дегенибиз жалпы эле менин көз алдымда турган нерсени менин ички дүйнөмдөгү нерсеге айландырган, (реалдуу) чөйрөнүн курамдык бөлүгүн (идеалдуу) ойломдун курамдык бөлүгүнө айландырган, механикалык энергиясы бар дарактан-түштөр өрүлүп желелене турган материалдан кубулушту пайда кыла турган нерсе» ( Психология предмети жөнүндө. 22-6.). Мына ошентип, ойдон чыгарылган ички дүйнө эмпирикалыкка, тажрыйба дүйнөсүнө карама-каршы коюлат. Биз элестеги ар түрдүү кабыл алуулардын ордун башка бирөөлөрдүн ички дүйнөсүнө, муну менен өзүбүздүн да ички дүйнөбүзгө жайгаштырганыбызда проекция болуп өтөт.Авенариус боюнча, дүйнө экилтиктүү болуп чыгат, мындан улам бизге түздөн түз тажрыйба аркылуу берилген нерселердин дүйнөсүнөн башка да бөлөк адамдын ички жан дүйнөсүндө жашаган элестеги дүйнө да бар деген иллюзия пайда болот. Авенариус бул жобого каршы чыгат, ал идеализмге каршы күрөшүп жатамын деп эсептейт. Ал «дүйнөнү экилтикке» айландырууга болбойт деп ойлогон. Ал мындай деп жазган: «Мээ бул үй да эмес, туруучу жай да эмес, курал да эмес, ойломдун ээси же субстраты да эмес. Ойлом туруучу жай да, бийлөөчү да, башка бир жарымы да же тарабы да эмес жана д.у.с., ошондой эле продукт да эмес, физиологиялык функция да эмес, а түгүл жалпы эле мээнин абалы да эмес» [Дүйнө жөнүндө адамзат түшүнүгү. 52-6.].
Интроекция теориясын четке кагуу менен Авенариус «принципиалдуу координацияны» сунуш кылат, мунун маңызы таанып билүүчү субьект менен чөйрөнүн ортосундагы ажырагыс байланыштын бар экендигин, б.а. «субьектисиз обьектинин жок» экенин таанууда турат.
Тажрыйбаны тазартуу процессин ишке ашыруу менен Авенариус «күчтүн эң аз ченемдүүлүк» принцибин сунуш кылат. Ал мындай деп жазат: «Жаңы таасирлер кошулган учурда жан өзүнүн элестөөлөрүнө мүмкүн азыраак өзгөртүү киргизет, же башка сөз менен айтканда жаңы апперцепциядан кийин биздин элестөөлөрүбүздүн мазмуну алардын апперцепцияга чейинки мазмуну менен көбүрөөк окшош болушу мүмкүн. Жаңы апперцепцияларга жан канча зарыл болсо ошончо гана күч жумшайт, ал эми апперцепция көп болгон учурда жан ошол эле ишти аз күч жумшап аткара ала турганга артыкчылык берет» (Философия күчтүн эң аз ченемдүүлүк принцибине ылайык келген дүйнө жөнүндөгү ойлом». З-б.)
Кадыралиев, Кадырбек
Кадыралиев Кадырбек - обончу, кыл кыякчы, комузчу - Жайыл районунун Орто-Суу айылында 1940-жылы туулган. 1954–1959-жж. М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык-хореографиялык окуу жайынын эл аспаптар бөлүмүнүн кыл кыяк классын бүтүргөн.
1961-жылдан комузчулар ансамблине катышып, 1963-жылдан оркестрдин концертмейстери болуп иштеген жана декадаларга, жумалыктарга, фестивалдарга катышып, чет өлкөлөрдө гастролдордо болгон.
«Фрунзенин оттору», «Кечиргин», «Аясаң курбум, аясаң», «Жаштар ыры» аттуу обондуу ырлары бар.
Ал Ж.Шералиевдин «Колхоз аймагы», «Укчу эркем», «Жаш кезге», «Сезимдеги ой», Ш.Дүйшөналиевдин «Көлүм болсоң», А.Керимбаевдин «Сулууга», Т.Казаковдун «Сүйүү баяны», А.Темировдун «Сагынам» ж.б. обондорун оркестр үчүн да иштеп чыккан.
Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун грамоталары, СССРдин Маданият министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Республикасынын обончулары. Маалымдама/Кыргызпатент/ Түз.: А.Чекиров, Ө.Калыева. – Б.: Кыргызпатент, 2010. – ISBN 978-9967-26-120-4
Ташмамат Жумабаев
Жумабаев Ташмамат — Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу.
Өмүр жолу
1924-жылы Кыргыз ССРинин Ош районундагы Таштак айылында туулган.Улуту — өзбек. КПССтин мүчөсү. Комбанерлордун курсун бүтүрүп, Мады МТСинде иштеген. 1942-жылы октябрда он сегиз жаш курагында майданга кеткен. Сержант. Аткычтар отделениесинин командири.
Эрдиги
1943-жылдын майынан тартып Борбордук жана Белорус фронтторунун составында Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. Эки жолу жарадар болуп, айыккандан кийин кайра катарга келген.
Гемизиготалуулук
Гемизиготалуулук - кандайдыр бир гендердин бир гана аллели бар диплоиддик организм. Г. анеуплоидиянын жана деляциянын натыйжасында пайда болушу мүмкүн.
Нормада Г. гетерогаметтик жыныстын жыныс хромосомаларында жайгашкан гендерге мүнөздүү. Рецессивдик аллелдер (мутациялар ) Г-та фенотипте көрүнөт. Адамда Х жыныс хромосомадагы гендер боюнча эркектер гемизиготалуу болот, ошондуктан рецессивдүү тукум куума оорулар (гемофилия, түстү начар ажыратуу жана башка) эркектерде, аялдарга караганда көп кездешет.