cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нарын мамлекеттик университети
ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ
2001-2014 окуу жылдары факультетте 1000ден ашык бүтүрүүчүлөр окууну аякташкан: Бүгүнкү күндө факультетте күндүзгү окуу бөлүмүндө 172 студент, сырттан окуу бөлүмүндө 302 студент ал эми, дистанттык окууформасында 84 студент окуйт. Жалпысынан факультете 558 студент бар. 39 профессор-окутуучу эмгектенет, анын ичинен 1 профессор, 13 илимдердин кандидаты, 6 ага окутуучу, 11 окутуучу, 5 лаборант, 2 окуу мастери, 1 инженер-программист.
ФАКУЛЬТЕТТЕГИ ОКУУ-МЕТОДИКАЛЫК ИШТЕР
Факультетте адистиктер үчүн лабораториялар абдан чоң мааниге ээ, анткени техникадагы көп процесстерди эксперименттик изилдөөлөр аркылуу кана терең түшүнүүгө болот. Практикалык жана лабораториялык сабактарды өтүүгө атайын лабораториялар жасалгаланган: Релелик коргоо, Электр энергиясын өндүрүү, Электр машинелери жана аппараттары, Традициялык эмес энергия булактары, Изоляция жана ашык чыңалуу, Электротехника, Ченөө жана информациялык техника, Энергетикалык электроника, Автомобилдердин конструкциясы, Механика, Жол кыймылын уюштуруу үчүн техникалык каражаттар, Жол кыймылынын эрежеси, Автомобиль жолдору, «Молекулярдык физика», «Оптика», «Механика», «Микробиология», «Сүттүн жана эттин биохимиясы», «Суу менен камсыз кылуу», «Агрохимия жана топурак таануу», 2 компьютердик класс, 3 проектор менен жабдылган конференц зал. Факультеттеги өтүлүүчү сабактар боюнча окуу программалары (Силлабус), электрондук окуу методикалык комплекстер жана атайын колдонмолор иштелип чыккан жана окуу процессинде кеңири колдонууда. Факультет, заманбап компьютерелер менен жабдылган жана ИНТЕРНЕТ байланышы аркылуу дүйнөлүк аренага чыгууга толук мүмкүнчүлүк түзүлгөн. Агрардык-техникалык кафедрасынын доценти Дюшекеев К.Д., физика жана маалыматтык технологиялар кафедрасынын окутуучулары Бекежанов М.М., Бейшеналиева У. заманбап окуу методикалык комплекстерди (Кыргыз тилинде видео- сабактар, атайын программалык жабдыктар) иштеп чыгып, окуу поцессинде кенири колдонууда.
Факультеттеги электроэнергетика багытындагы физика–математика илимдеринин кандидаты, КР ИА мүчө корреспонденти, доцент О. Абдылдаевдин эмгеги зор. Кыргыз тилинде О.Т. Абдылдаевдин төмөндөгү окуу китептерди окуу процессинде кенири колдонууда:
Куюн
Куюн – чагылгандуу булуттарда пайда болуп, кара булуттар түркүк же пилдин тумшугу сымал төмөн көздөй таралган атмосфера куюну.
Нарын мамлекеттик университети
ФАКУЛЬТЕТЕГИ ИЛИМИЙ-МЕТОДИКАЛЫК ИШТЕР
2013-жылда агрардык-техникалык кафедрасынын доценти Шерматов С.М. үзүрлүү эмгеги, илимге кошкон салымы үчүн Россия Федерациясынын Табият таануу академиясынын профессор наамын алды.
Куюн
Көпчүлүк учурда жер бетине чейин жетет. Диаметри ондогон жана жүздөгөн м болот. Куюн көпкө созулбайт. Айыл чарбага жана курулушка чоң зыян келтириши мүмкүн. Кургактыктагы куюн тромб деп да аталат.
Торнадо
Торнадо (испанча tornado - куюн) - Түндүк Америкада (өзгөчө Миссисипи д-нын алабында) болуучу катуу куюн шамал. Көбүнчө чоң кыйроолорду алып келет, к. Тромб.
Нарын мамлекеттик университети
ФАКУЛЬТЕТЕГИ ИЛИМИЙ-МЕТОДИКАЛЫК ИШТЕР
Ал эми ушул эле кафедранын доценти Молдалиев Э.Д. илимий изилдөө иштин үстүндө талыкпас эмгкектенип, « Теоретические и прикладные аспекты обеспечения безопасности движения в горных условиях» атуу темадагы докторлук ишинин эксперименталдык бөлүгүн аткарып  жатат. Акыркы үч жылдын ичинде факультеттин төмөнкү 3 ага окутуучусу кандидаттык диссертацияларын ийгиликтүү жакташты: • Бекежанов М. «Окуучулардын математикалык окуу жетишкендиктерин компьютердик тесттин негизинде диагноздоонун илимий-методикалык негиздери». • Оторова С. «Жогорку Нарын дарыясынын бассейинин суусунун экогеохимиялык абалы». • Бейшеналиева У.У. «Мультимедиа технологияларынын негизинде студенттердин маалыматтык компетентүүлүгүн ѳнүктүрүүнүн педагогикалык шарттары» Кафедранын доценти Э.М.Байбагышов докторлук ишин төмөнкү темада жүргүзүүдө: «Мониторинг почв Внутренного Тянь-Шаня».
Эл аралык байланыштар
Факультеттеги эл аралык байланыштар боюнча иштер жогорку денгээлде уюштуруулуда. Азыркы учурда факультет Германиянын жогорку окуу жайлары менен алмашуу кызматы, Вайенштефан университети, LOGO (Сельское Хозяйство и Экологическое Равновесие с Восточной Европой), DEULA- Нинбург, Брауншвайгдагы Тюнен институту Северо-западный университет сельского и лесного хозяйства (Китай), Берлин Эркин университети, жана И.Раззаков атындагы техникалык университеттер менен тыгыз байланышта иш алып барууда. Факультеттин окутуучулары Тюнинг, Ерасмус-Мундус проектилеринин алкагында иштөөдө. Физика жана маалыматтык технологиялар кафедрасынын доценти Ажыбаев Д.М. эл аралык проектинин алкагында Италияда 1-жылдык стажировкадан өтүп келди. Ал эми, 2014-2015 окуу жылында «Маалыматтык технологиялар» кафедрасынын ага окутуучусу Ашыров Э.Т. Португалияда илимий стажировкадан өтүүдө. Агрардык техникалар дисциплиналар кафедрасынын доценти Дегембаева Н.К. Исландия мамлекетинде долборлоор мене ниш алып барууда. Акыркы жылдарда факультеттин төмөнкү окутуучулары чет мамлекеттерге барып келишти.
Экология жана жаратылышты пайдалануу багыты боюнча 2009-2010-окуу жылдарында V- курстун 9 студенти, IV-курстун 3 -студенти Германия мамлекетине 6 айлык практиканы ийгиликтүү өткөрүп келишти. Азыркы учурда факультеттин төмөнкү студенттери башка ЖОЖдо билим алып жатышат.
Факультеттеги эл аралык долбоорлор:
-Англия мамлекетинин Дарвин коому аркылуу “Кыргызстандын жогорку окуу жайлары -биологиялык ар түрдүүлүктү сактоодо” деп аталган агрардык-техникалык факультеттин базасында «Билим» кичи коругу. -Норвегиянын Табиятты коргоо коому менен «Кыргызстанга - к¿н энергиясы». -Глобалдык экологиялык фонд аркылуу «Уч-Кара-Суу орнитологиялык аянтчасын уюштуруу».
ЖУМУШ БЕРҮҮЧҮЛӨР МЕНЕН БАЙЛАНЫШТАР
Факультет төмөнкү иш берүүчү мекемелер менен тыгыз байланышта иш алып барат: Жол тейлөө иш каналары №8, №41, транспорттук автоинспекциясы, Нарын электр тармактар ишканасы, Нарын электр бөлүштүрүү компаниясы, Ат-Башы ГЭСи, Кыргызтелеком, банктар жана башкалар.
СТУДЕНТТИК ЖАШОО
Факультеттин студенттери жана октуучулары спорттук жана маданий массалык иш чараларга активдүү катышышыт. Спартакиада, уиверсиадаларда алдынкы орундарды камсыз кылышат. Нарын шаарында өткүрүлгөн футбол жана волейбол боюнча спартакиадаларда факультеттин командасы дайыма биринчи орунду камсыз кылып келишет. Студенттердин демилгеси менен факультетте жыл сайын шахмат, теннис, кол күрөш, футбол жана волейбол оюндары боюнча мелдештер өткөрүлүп турат.
Факультеттин алкагында “Энергетиктердин күнү” “Транспорт кызматкерлеринин күнү”, «Экологдор күнү», «Информатика күнү» өткөрүлүп келүүдө. Тиешелүү адистиктерде окуп жаткан алдыңкы студенттерибиз Кыргыз Республикасынын интеллектуалдык менчик мамлекеттик фондусунун, «Умут» президенттик стипендиасынын, Нарын шаардык мэриясынын стипендиасы жана НМУнун «ГРАМОТАСЫ» менен сыйланышкан. Акыркы 2 жылда агрардык-техникалык факультеттин студенттери университеттин денгээлинде өткөрүлгөн СӨИ конкурсунда 1-2 орундарды камсыз кылышкан.
АЛДЫДАГЫ ИШКЕ АШЫРЫЛА ТУРГАН ИШ ЧАРАЛАР
Факультеттин келечеги Кыргызстандагы «Электр энергетикасы», «Экология жана айлана чөйрөнү коргоо», «Жол кыймылын уюштуруу», «Маалыматтык технология» багытындагы адистерди даярдоочу алдыӊкы окуу ордосуна жетишъънъ камсыз кылуу. 2014-2015-жылдары энергетика багытында факультете магистратура ачылууда. Дүйнөлүк билим берүү мейкиндигинин алкагында аймактык денгээлде билимдин‚ илимдин, техниканын жана маданияттын жетишкендиктерин жайылтуучу борборго айландыруу. Алдынкы компьютердик маалыматтык окуу борбору болууга жетишъънъ камсыз кылуу. Бирдиктъъ башкаруунун негизинде студенттердин инновациялык чыгармачылыгынын өрчүүсүнө шарт түзүүчү борборго айланып‚ коомдун талаптарын канаттандыруучу кадрларды даярдоо.
Жаңы Бура (Краснокам району, Башкыртстан)
Жаңы Бура — Башкыртстандын Краснокам районундагы айыл, Жаңы бурин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 649 киши. Почта индекси — 452947, ОКАТО коду — 80237825001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Брисбен
Брисбен – Австралиянын чыгышындагы шаар. Квинсленд штатынын администрациялык борбору. Калкы 1 041 839 киши (2011.). Брисбен дарыясынын боюнда, Тасман деңизинин жээгинде жайгашкан. Ири жолдор тоому. Океан кемелери үчүн ыңгайлуу порт. Эл аралык аэропорту бар. 1824-ж. негизделген. Шаардын тарыхый борборунда ратуша, парламент үйү, айкелдер композициясы жайгашкан. Король Георгий аянты университеттер, музей, искусство галерея, театрлар жана башка бар. Ботан. бак, зоопарк уюштурулган. Эл аралык кинофестивалдар, бүткүл дүйнөлүк «Экспо-1988» көргөзмөсү өткөрүлүп турат. Б. өлкөнүн ири өнөр жай борбору. Машина куруу (станок, өнөр жай жабдуулары, локомотивдер), химиялык нефть-химиялык, нефть ажыратуу, тамак-аш, жеңил өнөр жай ишканалары, кеме верфи иштейт. Аскерий вертолёттор чогултулат.
Коңур-Өлөң, Ала-Баш өрөөнү
Коңур-Өлөң, Ала-Баш өрөөнү – Ысык-Көл ойдуңунун түштүк-батыш бөлүгүндө, Тоң районунун аймагында. Түштүгүнөн Тескей Ала-Тоо, түндүгүнөн Дубана, Тегерек, Көк-Жар, Курбу жапыз тоолору менен чектешет. Генезистик тиби боюнча – мегасинклиналдык ойдуң. Климаты континенттик, жайы мелүүн (15°С), кышы суук (–15–20°С), жылдык жаан-чачыны 300–350 мм (кардын калыңдыгы 10–20 см). Коңур-Өлөң, Мамбет-Төр, Ичке-Төр, Ийри-Суу Чыгыш жана Батыш Кара-Сууга кошулуп, Ак-Терек суусун түзөт. Ак-Терек суусу Дубана тоосун кесип агып, Ысык-Көлгө куят. Ойдуң жер астындагы сууга бай, чыгыш бөлүгүндө Айдың-Көл көлү (аянты 0,7 км2 ) бар. Топурагы боз-күңүрт жана саз кыртыштуу, тоо капталдарында – кара коңур. Тескей беттерде талаа, шалбаа, өлөң саз, күнгөй бетте (Тегерек) жарым чөл, кургакчыл ксерофит өсүмдүктөрү өсөт. Ойдуңда Ала-Баш, Дөң-Талаа, Комсомол, Коңур-Өлөң, Көл-Төр, Тогуз-Булак кыштактары жайгашкан. Мал чарбасы (айрыкча кой чарбасы) өнүккөн.
Антипина Клавдия Ивановна
Антипина Клавдия Ивановна (1903 - 4. 10.1996, Бишкек) - көркөм өнөр таануучу, тарых илимдеринин кандидаты, КРнын мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (Кыргыз Совет Энциклопедиясынын ишине активдүү катышкандыгы үчүн). Кыргыз ССРинин маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1974). 1931-жылы Москва университетин антропология адистиги боюнча бүтүргөн. 1937-жылга чейин ВКП(б) БКнын басма үйүндө редактор, күйөөсү репрессияланганга байланыштуу Кыргызстанга келип, 1937-46-жылы Фрунзеде (азыркы Бишкек) кечки мектепте мугалим, Агартуу министрлигинин методика кабинетинде, мугалимдердин билимин өркүндөтүү институтунда иштеген. 1946-54-жылы СССР ИАнын Кыргызстандагы филиалынын тарых музейинде кенже илимий кызматкер, Кыргыз кыз-келиндер институтунда окутуучу, 1955-жылдан Кыргызстан ИАнын Тарых институтунда илимий кызматкер болуп иштеген. Ал «Түштүк кыргыздарынын материалдык маданиятынын жана колдонмо өнөрүнүн өзгөчөлүктөрү» аттуу илимий жактан өтө баалуу монографиянын (кийин ал эмгеги АКШда англис тилинде да чыккан), «Кыргыздын элдик өнөрү» жана башка эмгектердин автору. Ошондой эле «Дархан, Чычкан айылдарында жашаган колхозчу кыргыздардын үй тиричилиги» деген коллективдүү китепти жазууга катышкан. Антипина кыргыз колдонмо өнөрүн эң мыкты билген, изилдеген жана аны дүйнөгө таанытууга зор салым кошкон.
Биохимия
Биохимия (Биологиялык жана физикалык химия) — организмдеги химиялык заттардын составын, структурасын, таралышын, алмашуусун жана функциясын изилдөөчү илим.
Тарыхта өнүгүүсү
Биохимия өз алдынча илим катары 19-кылым менен 20-кылымдын ортосунда органикалык химия, физиология жана башка илимдердин жетишкендиктеринин негизинде калыптанды.
Биохимиянын изилдөөчү объекттере
Биохимия тез өөрчүп, белгилүү объектти изилдөөчү өз алдынча бөлүктөрү (киши менен жаныбарлар биохимиясы, өсүмдүктөрдүн биохимиясы, микроорганизмдердин биохимиясы, техникалык биохимия — жаныбар менен өсүмдүк сырьёсун иштеп чыгуу, тамак продуктуларын даярдоо жана башка) пайда болгон. Аны менен бирге эволюциялык биохимия (тирүү организмдин өөрчүшүнүн ар кайсы стадиясындагы биохимиялык процесстерди изилдөө), биохимиялык генетика, молекулалык биология, квант биохимиясы, клиникалык биохимия калыптанган. 20-кылымда биохимиядагы ири жетишкендиктер биологияга так илимдердин (химия, математика, кристаллография) методдорун киргизүү менен байланыштуу. Электрондук микроскоптун жардамы менен ачылган тирүү клетканын ядросунда генетикалык информацияны берүүчү нуклеотиддердин, нуклеин кислоталарынын синтезделиши аныкталган. Белоктордун структурасы изилденип, түрдүү белоктордо аминокислоталардын ырааттуу жайгашуусу аныкталды; 200гө жакын белоктор (анын ичинде гормондор) синтезделди.
Кишинин ооруларын алдын алууда жана алардын диагностикасында биохимиялык ыкмалар маанилүү роль ойнойт. Кийинки кезде клиникалык биохимияда колдонулуучу түрдүү экспресс методдор жана автоматташтырылган аппарат менен кыска мөөнөттө (мисалы, 30 сек) жана изилдөөчү материалдын аз эле көлөмүндө (мисалы, кандын 1тамчысы) түрдүү заттардын өлчөмүн таап, диагнозду так коюуга жардам берет.
Антиподист
Антиподист (анти ... жана грекче podjs - бут) цирк жана эстрада аткаруучусу. Антиподист атайы «тринка» аттуу куралга же жаздыкчага чалкасынан жатып алып, буттары менен жонглёрлойт, ар кандай нерселерди (кичинекей челек, ящик, шарларды жана башка) жогору карай ыргытат.
Легизм
Шан Яндын жана легисттердин позициясы: "күчсүз эл – демек күчтүү мамлекет, күчсүз мамлекет – күчтүү эл. Демек, элди алсыздантуу – мамлекеттин башкы милдети."
Колдонулган адабияттар
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
Ларинго...
Ларинго... (гр. lfrynx, илик жөндөмөдө lfryn- gos – көмөкөй) – татаал сөздөрдүн «кекиртекке тиешелүү» маанини туюндуруучу бөлүгү, мисалы, ларингология, ларингоскопия.
Ак-Терек (Кара-Суу району, Жаңы-Арык айыл аймагы)
Ак-Терек — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Суу районундагы айыл. Жаңы-Арык айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 226 киши (2009-жылы).
Кыргыз ССРинин географиялык коому
Кыргыз ССРинин географиялык коому-1947-жылы түзүлгөн (1964-жылга чейин СССР география коомунун Кыргыз филиалы); Борбордук уюмдан (Фрунзе шаарында), Ош жана Ысык-Көл бөлүмдөрүнөн турат. 1983-жылы 1-январда коомдун 858 мүчөсү болгон. Негиги милдеттери; география илимин пропагандалоо, туристтик жана край таануу иштерине көмөк көрсөтүү, маалымат берүүчү китепчелерди жана жол көрсөткүчтөрдү редакциялоо, географиялык маселелер боюнча консультация берүү, илимий докладдарды уюштуруу, географиянын методикалык маселелерин талкуулоо жана башкалар. 1970-80-жылдары коомдо 1193 илимий доклад жана билдирүү талкууланды, 16 конф-я өткөрүлүп, съезддер чакырылды (1-съезд--1970, 2-си 1975-ж., 3-сү 1980-ж.) Коом географиянын бардык маселелери боюнча экспертиза жүргүзүүнү уюштурат жана аларга жыйынтык чыгарып, сунуштарын берет, география илимин пропагандалайт, илимий эмгектерди, анын ичинен "География коомунун кабарларын" чыгарат (1959-80-ж. 14 жолу чыккан). Кыргыз ССРинин география коому республикада комплекстүү картографиялоо, табиятты жана табигый комплекстерди коргоо боюнча маанилүү илимий, илимий-уюштуруу жана колдонмо мүнөзүндөгү иштерди турмушка турмушка ашыруунун демилгечиси болду. (С. Өмүрзаков)
Грубе-Шор (Грубе-Ю куймасы)
Грубе-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Грубе-Ю дарыясынын оң жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Кичи Дудет дарыясы
Кичи Дудет — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Дудет дарыясынын сол жээгинен 54 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Грубе-Шор (Грубе-Ю куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи Дудет дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Британ аралдары
Британ аралдары – Европадагы аралдар тобу. Атлантика океаны менен Түндүк деңиздин аралыгында. Жалпы аянты 314,4 миң км2дей. Улуу Британияны, Ирландиянын ири аралдарын, ошондой эле Гебрид, Оркней, Шетленд архипелакдарын, Англси, Малл, Мэн, Скай жана башка аралдарды камтыйт.
Кичи Дудет дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Скотт Вальтер
Скотт Вальтер (15. 8. 1771, Эдинбург - 21. 9. 1832, Абботсфорд) -англ, жазуучу. Шотландиялык ак сөөк үй-бүлөдөн.
Эдинбург университетинен укук боюнча билим алган.
1799-жылдан Сед-керк графтыгынын шерифи, 1806- жылдан соттун секретары. Адабий чыгармачылыгын романтизм талапкери катары баштаган. Скотт Вальтер тарыхый роман жанрына негиз салган. Кресттүүлөрдүн жортуулунан тартын 17-кылымдагы революцияга чейинки жана Англиянын 18-кылымдагы турмушун камтыган тарыхый романдар циклин жазган.
«Уаверли» (1814), «Гай Мэннеринг» (1-3-т., 1815), «Антикварий» (1-3-т., 1816), «Пуритандар» (1-4гт., 1816), «Роб Рой» (1-3-т., 1818), «Эдинбург зынданы» (1818) романдарында Шотландиянын өткөндөгүсүнө кайрылып,патриархалдык уруу мамилелеринин бузулуш процессии көрсөтөт. 20-жылдары жазылган «Айвенго» (1-3-т., 1820), «Кенилворт» (1-4-т., 1821), «Нигелдин жүрүшү» (1822), «Вудсток» (1-3-т., 1826) аттуу романдарында Англиянын тарыхындагы маанилүү кырдаалдарды чагылдырат. Романдарынын акыркы тобу - «Квентин Дорвард» (1-3-т., 1823), «Роберт-Париж графы» (1-4-т., 1832) ж. б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Саясий өнүгүү
Саясий өнүгүү - кең мааниде - коомдогу саясий бийпиктт тутумун түзүүчү институттардын, көрсөтмөлөрдүн жана баалуулуктардын өнүгүүсү.
Кээ бир учурларда Саясий өнүгүүнүн синоними катары саясий модернизация колдонулат. Саясий өнүгүү жалпы түшүнүк катары экономикалык, социалдык жана саясий өзгөрүүлөрдү камтыйт.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Тушоо кесмей
Шарты
Оюн өткөрүлүүчү жер: аянтча, спорттук бөлмө.
Оюнда колдонуучу аспаптар. Жип, кайчы.
Оюнга даярдануу
Жаңыдан басып жаткан бөбөктүн буттарын жип менен тушайт, анын буттарынын жанына кайчы коюлат. Оюнга катышуучулар 40—50 м. аралыкта бир катар болуп турушуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулардын бирөөсүнүн буйругу боюнча баары тушалган бөбөктү көздөй жүгүрүшөт. Биринчи келген оюнчу, кайчыны алып тушоону кесет. Тушоо кескен оюнчуга байге берилет.
Оюндун башка түрү
Тушоо чечмей, жип чечмей,
Оюндун эрежеси
Буйруктан мурда жүгүрүүгө, бир бирине тоскоолдук кылууга болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Күч, ылдамдыкка тарбияланат, тартипти сактоого, салтты үйрөнөт.
Лаптевдер деңизи
Лаптевдер деңизи (мурдагы аттары – Сибирь, Норденшельд) – Түндүк Муз океандагы четки деңиз. Батышынан Таймыр жарым аралы, Түндүк Жер аралдары, чыгышынан Жаңы сибирь аралдары менен чектешет. Батышында Вилькицкий кысыгы жана Түндүк Жер аралынын ортосундагы кысыктар аркылуу Карск деңизи, чыгышында Дмитрий Лаптев, Этерикан жана Санников кысыктары аркылуу Чыгыш Сибирь деңизи менен туташат. Аянты 662 миң км2, суусунун көлөмү 353 миң км3, эң терең жери 3385 м. Ири булуңдары: Хатанга, Оленёк, Буор-Хая. Деңизге Хатанга, Лена, Яна жана башка дарыялар куят. Деңиз материктик сайроондо жайгашкан, ал океан таманын карай тик түшөт. 50 мге чейинки тереңдик деңиздин 53%тейин, 1000 мден терең жери 22% аянтын ээлейт. Лаптевдер деңизи – дүйнөдөгү климаты өтө катаал деңиздердин бири. Уюлдук түн түштүгүндө 3 айга, түндүгүндө 5 айга, уюлдук күн да ушул эле мөөнөткө созулат. Абанын 0ᵒСтан төмөнкү температурасы түндүгүндө 11 ай чамасында, түштүгүндө 9 айга созулат. Январдын орточо температурасы –34ᵒСка чейин (абсолюттук минимуму –61ᵒС), июлдуку түндүк чегинде 0ᵒСтан түштүк жээктеринде 4ᵒСка чейин, кээде 22–24ᵒСка чейин көтөрүлүшү мүмкүн. Кышында катуу шамал (шторм), бурганак, жайында туман болуп турат. Лаптевдер деңизи суусунун өтө муздактыгы менен өзгөчөлөнөт. Кышында муз катмарынын астындагы суунун температурасы деңиздин түштүк- чыгышында –0,8ᵒС, түндүгүндө –1,8ᵒС, тереңдиктерде –1,6ᵒСтан –1,7ᵒСка чейин. Деңиздин 250–300 м тереңдеги бөлүгүндө атлантика суусу кыйла жылуу (1,5ᵒСка чейин) келип, андан да терең жеринде 0,8ᵒС температура үстөмдүк кылат. Жайында муздан арылган бөлүгүндө, булуңчаларда суунун жука катмары 8–10ᵒСка, деңиздин борбордук бөлүгүндө 2–3ᵒСка чейин жылыйт; ал эми муз каптаган бөлүгүндө суунун температурасы тоңуу чегине жакын болот. Эриген муз жана ага куйган дарыя (730 км3 чамасында) суулары Лаптевдер деңизинде жыл ичинде 135 см калыңдыктагы тузсуз суу катмарын пайда кылат. Туздуулугу кышында түштүк-чыгышында 20–25‰, түндүгүндө 34‰ге чейин. Жайында суунун туздуулугу түштүк-чыгышында 5–10‰ге чейин төмөндөйт, түндүгүндө 30–32‰. Деңиздин үстүнкү агымы суунун циклондук айлампасын пайда кылат. Суткасына 2 жолу ташкындайт (орточо бийиктиги 0,5 м, Хатанга булуңунда 2 мге чейин). Жээги канаттуулар (кайра, чардак, чистик) базары. Морж, түлөн, деңиз коёну (лахтах), нерпа жана башка бар. Арктиканы изилдеген орус саякатчылары – Д. Я. Лаптев менен Х. П. Лаптевдин ысмынан аталган. Лаптевдер деңизи – Түндүк деңиз жолунун бир бөлүгү. Ташылган жүктүн негизги түрлөрү: жыгач, курулуш материалдары, баалуу терилер. Дарыя чаттарынан балык кармалат. Башкы порту – Тикси.
Кыргызстандын марганец кендери
Кыргызстанда марганецтин 40тан ашуун майда кенчелери белгилүү. Алар чөкмө жана гидротерм жолдору менен пайда болгон. Тескей Ала-Тоонун түндүк капталында марганец-вольфрам кенчеси (Тосор) табылган жана алардын өлчөмдөрү кичине болгондуктан өнөр жайлык мааниси азырынча жокко эсе. Бирок айрымдары, мисалы, Тосор, Каралма, Арчалы кендери дагы изилденүүгө муктаж.
Тосор марганец-вольфрам кени
[Ысык-Көл облусу|Ысык-Көл облусунун]] Тоң районунда, Тескей Ала-Тоонун этегинде, Балыкчы–Каракол автомобильжолунан 25 км түштүктө. 1959-ж. ачылган. 1971–72-ж. кенге баа берүү жумуштары жүргүзүлгөн. Кен аймагын палеозойдун чөкмө тектери жана гранит интрузиясы түзөт. Марганец кени гранитти кендик багытта кесип өткөн тектоникалык жараканы бойлой жайгашкан. Гранит неогендин чөкмө тектеринин брекчиясы менен жабылып жатат. Брекчиянын тектоникалык жаракалар зонасы менен кошулган жеринде марганец-вольфрам рудасынын линза сымал тулкулары бар. Бардыгы 10 руда тулкусу аныкталган. Алардын ичинен үчөө жакшы изилденген. Руда тулкусунун узундугу 200 м, калыңдыгы 0,55–7,75 м. Марганецтин орточо өлчөмү 2,58%, вольфрам кычкылыныкы – 0,3%. Үч руда тулкусунун запасы жана болжол ресурсу 1333,4 миң т, марганецтики – 31,4 миң т, ошондой эле вольфрам кычкылыныкы – 0,2 миң т.
Арчалы марганец кени
Нарын областынын Тянь-Шань районунда. Нарын шаарынан 50—60 км түндүк-чыгыш тарапта, Жетим -кырка тоосунун түндүгүндө Арчалы суусунун сол жээгинде. 1956-ж. табылган. Кен жаткан жерде байыркы казындылар бар. Кендин аймагын кембрий мезгилинде пайда болгон аки таш теги, сланец, кремний, ордовикке таандык сланец, яшма жана палеоген-неогендин конгломерат, кумдук, чопо тектери түзөт. Heгизги минералдары: браунит, гаусманит, псиломеланвад, гематит, лимонит ж. б. Кен жанар тоо-чөкмө жолу менен пайда болуп, линза, тарам, 'уячалар түрүндө, ордовиктин гематит-кремнийлүү сланец жана яшмадан турган тоо тектеринде топтолгон.Руда кабатчаларынын калыңдыгы 30—40 м, узундугу 100—150 мге жетет, андагы марганец орто эсеп менен 15,4%.
Узунакмат тоосу
Узунакмат тоосу - Батыш Теңир-Тоодо. Талас Ала-Тоосунан меридиан боюнча Кетментөбө ойдуңун көздөй созулат. Чыгышынан Узунакмат, батышынан Каракулжа өрөөндөрү менен чектешет. Узундугу 40 км, туурасы 14 км. Орточо бийиктиги 3150 м, эң бийик жери 4165 м (Көккарагай). Неоген-төртүнчүлүк мезгилинде Талас – Фергана тектоникалык жаракасы боюнча пайда болгон мегантиклиналь. Узунакмат жана Карадарыя грабеньсинклиналынын ортосунда. Тоо капталдарында байыркы мөңгүлөрдүн аракетинен пайда болгон тик, кыска тепши сымал өрөөндөр арбын. Алардын башы аскалуу жабык төрлөр менен курчалып, анын таманында азыркы мөңгүлөр (узундугу 0,2–1 км, кар чегинин бийиктиги 3700 м) жатат. Мөңгүлөрдүн жалпы аянты 6,8 км2,анын 4,6 км2 түндүк-чыгыш капталында.Тоонун этегинде эшилген кумдардын, корумдардын шилендилери көп аймакты ээлейт. Негизинен соңку протерозойдун филлит, алевролит, кумдук, сланец тоо тек катмарларынан турат. Узунакмат тоосунда Семизбел (2600 м бийиктикте) ашуусу бар.
Кургак талаа (1300–2000 м), кылканактуу түркүн чөптүү токойлуу шалбаа жана талаа (2000–2800 м),  субальп шалбаалуу талаа (2800–3200 м), альп шалбаа (3200 – 3500 м), нивалдык-гляциалдык (3500 мден жогору) ландшафттары мүнөздүү. Жайыт.
Чертак-Таш
Чертак-Таш — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы айыл. Арал айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 884 киши.
Булактар
[[Категория:Айылдар]
Ларингология
Ларингология (лиринго... жана ...логия) – медицинанын көмөкөйдүн түзүлүшүн, функциясын жана патологиясын, анын ооруларын дарылоо жана профилактикасын изилдөөчү тармагы.
Бримкулов, Улан Нургазиевич
Бримкулов, Улан Нургазиевич - д.т.н., профессор, КР УИА мүчө-корр., так илимдер жаатындагы кыргыздын белгилүү окумуштуусу.
Техникалык илимдердин доктору (1992), профессор (1995), Кыргыз Республикасынын Улуттук Академиясынын мүчө-корреспонденти (1993), КР Президентинин алдындагы МБТ кеңешинин мүчөсү, КР инженердик академиясынын академиги, Эл аралык информатизация академиясынын академиги, Педагогика жана социалдык илимдер академиясынын академиги (Россия Федерациясы), Эл аралык инженердик академиянын академиги, Жогорку окуу жайлардын ректорлор союзунун мүчөсү.
Өмүр баяны
Улан Бримкулов 1948-жылы 2-августта Кыргызстанда Жалалабад облусунун Токтогул шаарчасында туулган. Москвадагы Энергетик институтун (1972), ошол эле жерде аспирантураны (1978) жана докторантураны (1991) аяктаган.
Эмгек жолун Фрунзе политехник институтунда ассистент катарында баштап, 1981-1988 -жылдары ошол эле кафедрада доцент, 1988-1992 - жылдары кафедра башчысы болуп эмгектенген. 1992-1993 - жылдары Бишкектеги эл аралык менежмент жана бизнес мектебинин окуу иштери боюнча проректору, 1993-1995 - жылдары Жалалабад мамлекеттик университетинин ректору, 1995-1998 - жылдары Билим, илим жана маданият министринин биринчи орун басары,1997-2003 жылдары И.Раззаков атындагы Кыргыз техникалык университетинин ректору болуп иштеген. 2003 - 2008 - жылдары Кыргыз улуттук университетинин Кыргыз-Америка факультетинин деканы, 2010-2016 - жылдары Кыргыз-Түрк "Манас" университетинде Инженерлик факультетинин деканы болуп эмгектенген.
Сыйлыктар: Кыргыз Республикасынын агартуу отличниги (Билим берүү жана илим министрлиги, 1996); Билим жана илим отличниги (Кыргыз Республикасынын профсоюздар кеңеши, 2001); «Кыргыз Республикасына 10 жыл» ардактуу белги (Кыргыз Республикасынын Президенти, 2001); «Манас Эпосуна 1000 жыл» (Кыргыз Республикасынын Президенти, 1995); Билим берүү жана илим министрлигинин ардактуу грамоталары (1998, 2001); Билим берүү жана илим кызматкерлеринин профсоз кеңешинин ардактуу грамоталары (2000, 2002); «Фрунзе политехник институтунун эң жакшы лектору» (1986); «Fulbright Scholar Program» гранты, Мичиган университети (2006 – 2007).
Илимий багыты: автоматташтыруу жана экспериментти пландоо чөйрөсү, эл аралык маалыматташтыруу, педагогика жана социология илимдери түзөт.
3 монография, 10 окууусулдук куралды камтыган 100 дөн ашык илимий эмгектердин автору.
Эмгектери
A1. Brimkulov, U.N. Some features of generalized least squares method for identification of Markov stochastic processes. (Russian, English). Autom. Remote Control 52, No.1, 57-64 (1991); translation from Avtom. Telemekh. 1991, No.1, 69-78 (1991). [ISSN 0005-1179]
A2. Brimkulov, U.N., Krug, G.K. and Savanov, V.L. (1980). Numerical construction of exact experimental designs when the measurements are correlated (in Russian), Zavodskaya laboratoria (Industrial Laboratory). Moscow. No. 36:435-442.
'''A3. Brimkulov, U.N.,''' Krug, G.K., Savanov,V.L.(1978). Rationalization of the Measuring Network Using the Criterion of Accuracy of Mathematical description of the Normals Field (in Russian). Meteorology and Hydrology. Moscow, No. 7. p.25-34.
'''A4. Brimkulov, U.N.''' (1992).Used peculiarity of generalized least squares method for filtration and identification of Markov stochastic processes. (in Russian). Zavodskaya laboratoria (Industrial Laboratory). Moscow. No. 7.
Эл аралык илимий конференциялардын эмгектеринде басылган докладдар (2000 жылдан кийинкилер гана):
B1. Brimkulov U.N. (2001), Tokonov A.T., Nurgazieva A.T. Multiplexing of the speckle holograms with usage speckle of reference waves. Proceedings of the International seminar “Holography and optical information processing”. Bishkek. p. 101-105.
B2. Brimkulov U.N. (2001), Sagymbaev A.A., Tokonov A.T., Yanko D.B. Control unit by process of recording of the holograms on photopolymerizatable   carriers. Proceedings of the International Seminar «Holography and optical Informa­tion processing». Bishkek, 2001. p. 106-109.
B3. '''Бримкулов У.Н. (2003).''' International conference “Central Asian NREN (National Research-Educational Network) Integration: Current State, Problems and Perspectives”. NATO Science Committee, United State Agency for International Development (USAID), Education Network (EdNet), KazRENA, Education Network Academy-Kazakhstan.13-14 November, 2003, Almaty, Kazakhstan.p.13-15.
B4. Живоглядов В.П., Бримкулов У.Н., Ямпольская С.А. (2003). Развитие и использование сетевых образовательных технологий. Там же, см. В3, p.21-23.
''B5. Бримкулов У.Н., Ярмухамедов Р.Ф. (''2005). Технологии WAP и RSS на web-сайте вуза. // 2nd International conference on electronics and computer in Kyrgyzstan. Bishkek. May 6-7, 2005. p.68-76.
B6. Бримкулов У.Н., Рослова И.Н., Жумабаева Ч.Н. (2005). Развитие дистантного обучения на кыргызко-американском факультете компьютерных технологий и Интернет (КАФ-Интернет) ИИМОП КНУ им. Ж. Баласагына. International conference “Distant learning: problems and development perspectives”. KazRENA, Almaty, October 28-29.
Эл аралык китептер жана китептердин бөлүмдөрү:
C1. Бримкулов У.Н., Круг Г.К., Саванов В.Л. (1986). Планирование эксперимента при исследовании случайных полей и процессов. Москва: Наука. 156 с.
'''C2. Бримкулов У.Н.''' (редактор). (1998). Региональное изучение трендов, проблем и политики образования (коллективная монография на английском и русском языках). Бишкек.
сozumler. Hazirlayam Ankara: Kultur Bakanligi, 2001, p. 156-166.
Улуттук резензеленген журналдарда басылган макалалар:
'''D1. Бримкулов У.Н.,''' Токмергенова А.З. Технические проблемы создания и эксплуатации компьютерной сети КТУ. Наука и новые технологии. № 3. Бишкек, 2000. с. 92-95.
'''D2. Бримкулов У.Н.,''' Сагымбаев А.А., Асанакунов Б.М., Аданбаев А.М. Метод ассоциативного восстановления лазерного луча. Наука и новые технологии. № 4, 2000, с. 180-184.
'''D3. Бримкулов У.Н.''', Мамытов А.Б., Сатаркулов К.А., Чечейбаев М.С. Компьютерно-информационная система «Абитуриент КТУ». Наука и новые технологии. 2002. № 1. с. 62-71.
D4. Арфен Аль Хакам, Асанов М.С., Бримкулов У.Н. Организация технологии дискретного производства с целью равномерного потребления электрической энергии. Наука и новые технологии. 2002. № 1. с. 56-62.
Канадиан (Оклахома)
Канадиан (Оклахома) (Canadian) — Оклахома штатынын Pittsburg округуна караган АКШ шаары.
Бримкулов, Улан Нургазиевич
Эмгектери
D5. Бримкулов У.Н., Ярмухамедов Р.Ф. (2004). Обзор некоторых научно-образовательных сетей стран Европы. Вестник КНУ им. Ж. Баласагына. Серия 6. с.22-26.
Канадиан (Оклахома)
Калкы - 239 киши. Болжолдуу аянты - 1.9 км². FIPS коду — 40-11450.
Бримкулов, Улан Нургазиевич
Эмгектери
'''D7. Бримкулов У.Н.,''' Ярмухамедов Р.Ф. (2005). RSS – популярная технология просмотра новостей. Наука и новые технологии, Бишкек, No. 4: 86-94.
E. Улуттук илимий жолугушуулардын эмгектеринде басылган докладдар:
'''E1. Бримкулов У.Н.''' (2001). Развитие человеческих ресурсов в области информационных и коммуникационных технологий (сектор образования). Материалы первого Национального саммита «ИКТ для развития», Бишкек. С. 164-180.
E2. Бримкулов У.Н., Бабак В.Ф., Петров Н.Ф. (2001) Реинжиниринг и перстройка образовательных процессов  в вузе. Международная научная конференция «Современные технологии и управление качеством в образовании, науке и производстве: опыт адаптации и внедрения, Ч.4, Бишкек, с.12-20.
E3. Бримкулов У.Н. Жумабаева Ч.Н. (2008). Анализ информационных систем управления общеобразовательным учреждением. Научно-практическая конференция «Проблемы науки и образования в условиях глобализации. 25 апреля 2008. 2008.
Башка публикациялар
'''F1. Country Report:' Regional Study of Trends, Issues and Policies in Education.'' Country Sector Study prepared for ADB. Kyrgyz Research Institute of Higher Education Problems, Ministry of Education. Bishkek, Kyrgyz Republic. 1997.Members of the Research Team:  U.N. Brimkulov etc.
'''G2. Бримкулов У.Н.''' Использование ИКТ в сфере образования. С. 79-89. В книге: ICT in Kyrgyzstan report. Bishkek. 2006. 100 p.
H. Other nonrefreed publications:
H.1. Кол жазуу отчеттор:
2.   Brimkulov, U.N. (1978). Program of design of experiments for correlated measurements. Reg. No. П003157. Algorithms and Programs, No. 6. Moscow.
Ал тууралуу эмгектер
И.Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университеттин "Компьютердик системдерди программалык камсыздоо" кафедрасынын негиздөөчүсү (№89 приказ, 22 август 2000 жыл).
Кандидаттык диссертациянын аты жана жетекчинин аты-жөнү (PhD)
Планирование экспериментов при исследовании случайных полей. Проф. Доктор Круг Герман Карлович (Москва энергетик институту).
Докторлук диссертациянын аты
Обобщенный метод наименьших квадратов (ОМНК) в задачах анализа и планирования экспериментов при исследовании Марковских случайных процессов (Open SIGLE: http://hdl.handle.net/10068/351646 )
Илимий проекттери(1994-2010)
Университтерде окууган сабактар (1972-2010): Электроника (Electronics) (1972-1975), компьютердик техника инженердик жана экономик эсептөөлөрдө (Computers in Engineering and Economics) (1972-1982), Алгоритмдештирүү жана программалоо (Algorithms and Programming (1972-1992) – ALGOL, BASIC, FORTRAN, PASCAL, PL/1), Маалымат прикладтык теориясы (Applied Theory of Information) (1982-1987), Компьютердин түзүлүшү (Computer Facilities) (1972-1987), автоматташтырылган долбоорло системдери (Computer Aided Design) (1982-1992), Маалыматтык башкаруу системдери (Management Information Systems) (1993-2008), Маалымат теориясына кириш (Introduction to Information Theory) (2008-2010).
13th Annual Conference of the European Association for International  Education: International Education: realizing human potential, 5-8 December, 2001, Tampere, Finland.
Интернеттеги шилтемелер
http://www.kstu.kg/ http://www.university.kg/
Мендыбай (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Ириклинск суу тармагынан Орск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Антипротон (p)
Антипротон (p) — протондун туруктуу (стабилдүү) антибөлүкчөсү. Антипротон (p) менен протондун массасы жана спини барабар, электр заряды жана магнит моментинин абсолюттук чоңдугу бирдей, бирок белгилери карама-каршы. Антипротондун электр заряды терс маанилүү. 1955-жылы О. Чемберлен, Э. Сегре жана башка (АКШ) табышкан. Бариондордун сакталуу законуна ылайык антипротон менен протон бирге пайда болушат. Антипротон жуп бөлүкчөлөр эки бош протон кагылышканда пайда болот. Антипротон зат аркылуу өткөндө аннигиляцияланып, жаңы бөлүкчөлөрдү пайда кылат.
Коңур-Өлөң мөңгүлөрү
Коңур-Өлөң мөңгүлөрү – Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы татаал өрөөн тибиндеги 2 мөңгү (Чыгыш жана Батыш). Ак-Терек суусунун оң курамы – Коңур-Өлөңдүн башында жайгашкан. Чыгыш мөңгүсүнүн узундугу 5,8 км, аянты 11,0 км2, абляциясынын аянты 6,1 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4760 м, этеги 3360 м бийикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3920 м. Куралуу аймагы эки ири мөңгүнүн биригишинен пайда болот. Этегинин калыңдыгы 25–30 мге жетет. «Тилинин» учу менен азыркы моренанын аралыгы 35–40 м. Батыш мөңгүсүнүн узундугу 3,5 км, аянты 5,8 км2, абляциясынын аянты 3,8 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4700 м, этеги 3440 м бийикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3900 м. Мөңгүнүн бети бир аз жантайыңкы, тегиз. Азыркы этек моренадан 2 км төмөндө дагы мореналардын үйүлүп жатышы мөңгүнүн акырындык менен тартылып бараткандыгына күбө. Мөңгүлөрдөн Коңур-Өлөң суусу башталат.
Конституция
Конституция (латынча constitutio – түзүлүш), башмыйзам – өлкөнүн негизги (башкы) мыйзамы, мамлекеттин өзгөчө укуктук документи. Конституция мамлекеттин жана коомдун түзүлүшүнүн негиздерин, адамдын жана жарандын укуктук абалынын негиздерин жөнгө салат. «Конституция» түшүнүгү Байыркы Рим императорлорунун айрым актыларында жана орто кылымдарда колдонулган, бирок мааниси жана формасы жагынан укуктук акт боло алган эмес. Королдук жана феодалдык зомбулуктарды чектөө үчүн коомдун белгилүү бир өнүгүү этаптарында Конституция өзгөчө документ катары пайда болгон. Алгачкы жазылган Конституция 1787-ж. АКШда кабыл алынган. Конституция жогорку юридикалык күчкө ээ, кабыл алуунун жана өзгөртүү киргизүүнүн өзгөчө тартиби менен мүнөздөлөт. Конституция адатта атайы түзүлгөн Конституциялык уюмдаштыруу жыйыны тарабынан же түздөн-түз элдик добуш берүү менен кабыл алынат. Мусулман мамлекеттеринде чыныгы Конституция деп Куран эсептелет, бардык мыйзамдар Куранга шайкеш келүүгө тийиш. Конституция мамлекеттин мыйзам чыгаруу жана укукту пайдалануу ишинин негизги юридикалык базасы болуп саналат. Бардык укуктук актылар, мамлекеттик органдардын иш жүзүндөгү ишмердиги Конституцияга шайкеш болууга тийиш. Конституцияга шайкеш келбеген актылар аракеттенбей турган жана укук бузуучу (органдардын аракети) деп каралат. Конституция убактылуу жана туруктуу деп да бөлүнөт. Убактылуу Конституция өткөөл мезгилде иштелип чыгып, бийликти уюштуруу жөнүндөгү негизги жоболорду чагылдырат, кээде туруктуу Конституция менен алмашылат (ТАР, Польша, Альбания). Туруктуу Конституция кыска мөөнөткө иштеп калышы мүмкүн (Венесуэла)./
Кыргызстандагы Азербайжандар
Азербайжандар жөнүндө кыскача
Улут аталышын байыркы Атропатен мамлекети менен байланыштырышат. Б.з.ч. 320-жылда Мидиянын (Ирандын батышындагы байыркы мамлекет) түндүгүндөгү көз карандысыз бул мамлекетти акыркы ахеменид төрөсү Атропат ((?turp?t) түптөптүр. Алгач "Мад-и-Атурпаткан" (Атропат Мидиясы) аталып, кийин Атурпатакан, анан Адарбаган, соңунда Азербайжан болуп өзгөрүптүр. Азербайжанды фарсы тилинен "от жыйнагыч" (азер - "от", бадаган - "жыйнагыч"), анан "от кудайы коргогон жай" (Адор Бад Аган) деп да чечмелешет.
Тарыхы
Тарыхчы-этнолог Лев Гумилев азыркы азербайжан элинин жаралышы көп кылымды камтыганын, 15-кылымдын аягында аяктаганын белгилеген. Бул элдин канында бир эмес, Атропатен жана Кавказ Албаниясын (Закавказьенин батышындагы байыркы мамлекет) байырлаган байыркы көп элдин каны бар. Илимий булактарда "азербайжандар 9-кылымда түрктөшүп кеткен байыркы иран (Персия Иранга 1935-жылы айланган) тилдүү элдердин тукуму" деп берилет. Ал эми азыркы Азербайжан (азерб. Az?rbaycan), расмий Азербайжан Республикасы (азерб. Az?rbaycan Respublikas?) - Түштүк Кавказдын чыгыш бөлүгүндө, Алдыңкы Азия жана Жакынкы Чыгышта, айрым булактар боюнча, жарым-жартылай Чыгыш Европада жайгашкан өлкө. Элинин саны боюнча калкы көп өлкөлөр тизмесинде 91-орунда, аймагы боюнча 112-орунда. Бул өлкө менен эгемендиктеги дипломатиялык тыгыз кызматташтыгыбыз 1993-жылы башталган. 2002-жылы апрелде Азербайжанда Кыргызстандын консулдугу, 2007-жылы майда Азербайжан элчилиги бизде ачылган. Бул өлкө менен жакындаштырган дагы бир жагдай - бул жердеги азербайжан мекендештерибиз. Алардын жигердүүлөрү Кыргызстан эли Ассамблеясы курамында 1992-жылы "Азери" коомдук бирикмесин түзүшкөн…
Аймактардагы жайгашуусу
Учурда Кыргызстанда 20 миңдей азербайжан жашайт. Саны бир кемип, кайра көбөйүп отурган улут өкүлдөрү. Басымдуу жамаатташып Бишкек жана анын тегерегинде, Чүй облусунда, Ош облусунда жашашат, башка аймактарда аз-аздан кездешет. Көбү бир канча жолку депортация толкуну менен келип калгандардын тукуму. Тарыхый мекенинен амалсыз айрылгандардын алгачкылары - 400дөй азербайжан 1930-жылдары келип, Чүй облусундагы айылдарга жайгаштырылган. 1933-жылы кулакка тартылган 10 миң адам Казакстандын Моюнкумуна айдалып, эки жыл ичинде сууктан, ачкалыктан, келте ж.б. ырайымсыз оорудан 7 миңдейи набыт болуп, аман калган араң жан 3 миң адам Кыргызстанга Кара-Балтага алып келинген да, Чүйдөгү Кант, Сокулукка бөлүштүрүлгөн. 1937-жылы "Түркия жана Ирандын кызыкчылыгына тыңчылык кылуу" жалган жалаасы менен азербайжан улутунан кырктай адам атууга кетип, канча бири түрмөгө кесилген. 1944-жылы Грузиядан депортация болгон месхет түрктөрү менен катар көчүрүлгөн азербайжандар (2 миңдей) Оштун Араван, Ноокат, Кара-Суу райондоруна чачылган. 60-жылдары Кыргызстанга өз ыктыяры жана партиялык тапшырма менен келген азербайжандар болгон, 80-жылдары Тоолуу Карабах маселеси боюнча Армения менен болгон кагылыштан качкан эки жүздөй үй-бүлө биздин жерден башпаанек тапкан…
Кантип көчүрүлгөн?
Сталиндин көзү тирүүсүндө мажбурлап көчүрүлгөндөр жашаган жайынан 5 километрден ары узай алышкан эмес. Бир жакка барыш үчүн аларды көзөмөлдөгөн комендатурага катталып, уруксат алышкан. 16 сааттан иштеп, саз жерлерди өздөштүрүп, кара куурай, кызылча, пахта, тамеки талааларында иштешкен. Акыры тарыхый мекенинен айыпсыз айрылгандардын укугун калыбына келтирүү 1954-жылдары башталган, 1988-жылдарга чейин уланган, СССР кулаганда ал иш ар бир эгемен өлкөнүн мойнунда калган. Дары-дармек, коммуналдык төлөм, коомдук транспорттордо акысыз жүрүү ж.б. жеңилдиктер каралган, кийин булар 1,5 миң сомдук акча төлөмгө айланган. Бирок алигүнчө аны да албаган азербайжандар көп дешет…
Ошентсе да азербайжандар илгертен "H?r gec?nin bir gьndьzь var" ("Баткан күндүн таңы бар") деп жакшылыктан үмүт үзбөй, кененчилик заманды көрүштү. Үй-жай күтүштү, кыз берип, кыз алып үй-бүлөлүк алакалар түзүлдү. Эл катарынан жогорку квалификациялуу адистер, чарба жетекчилери, окумуштуулар, төрт илим доктору (ветеринария илиминин доктору А.П.Камарли; кенже иниси З. П.Камарли - медицина илиминин доктору, профессор, хирург, онкология жана радиология институтун бир топ жыл жетектеген; Ж.С. Рафибеков медицина илиминин доктору, профессор, КР ардактуу врачы), 20 илим кандидаты чыкты. Ардактуу курулушчу, согуш ардагери, балалыгында экинчи депортация менен кыргыз жерине келген А.Г.Гасанов "Кыргызстандагы азербайжандар" эмгегин жазды; "Азери" бирикмесинин азыркы жетекчиси Азизага Алиев - прокуратурада кызмат кылган мыкты юрист; мурдагы жетекчиси А.К.Алафердов ардактуу дарыгер, медицина илиминин кандидаты; Тахир Кулиев - транспорт тармагына эмгеги өткөн персоналдык ардагер; Мирказим Баширов тиш догдуру, №2 тиш бейтапканасынын башкы дарыгери; Али Искандеров - Бишкек ШИИББде бөлүм башкарган милиция полковниги ж.б. эл кызматындагы уулдарды берди…
Маданияты
Бул элдин сыймык кылып айтчу байлык, дөөлөтү көп. Көпчүлүк элдей эле маданияты, адабияты, салттуу музыкалык искусствосу, бийлери, улуттук кийимдери, улуттук ашканасы ж.б. байыркылык изин сакталган бай мурастардан. Улууга сый-урмат, меймандостук, өз ара жардамдашуу, аялзатына сый мамиле, жигит намысы, жигит кадыры, коломто ээси, аялзатынын пакизалыгы, үй-бүлөгө берилгендик ж.б. сапаттар куру сөз эмес. Уул үйлөнтүүгө өзгөчө көңүл бурушат, анын кичик элчилик, элчилик (жуучу түшүү), кичик нишан, бүйүк нишан, кяльмалашма, палтарбичди, жехиз, гыз шахы, хынаяхды, кебинкесдирме ж.б. жөрөлгөлөргө толгон жолу өзүнчө узак. Кыз узарда белине тагылган кызыл тасма - кыз абийири, тазалыгы, пакизалык белгиси, ал эми жаңы келиндин алдында кыз бир туугандарынын күзгү, жанындагы курбуларынын шам жана күрүч салынган идиш кармай басышы - турмушу жарык, бактылуу жана көп балалуу болсун деген тилек (башка да аткарылчу жөрөлгөлөрү көп). Илгертен жерге, малга, кол өнөрчүлүккө (килем токуу, устачылык ж.б.) жакын болушкан. Улуттук ашканасы даамы мол, татымалы көп бай ашканаларга кирет. Дасторкондо сый чайдан башталат, жапалак көкөмерен (чабер), гвоздика, кардомон, жалбыз, корица (дарчын чай), имбирь (зянжафил чай) кошулуп түрү-түрү менен сунулат. Оор тамак менен бал, уксус аралашмасынан даярдалган "искенжеби" суусундугу берилет. Элдик музыкасы да бай жана тар, саз, канон, уд, кеманча, түтек, балабан, зурна, нагара, гоша-нагар, деф ж.б. сакталып калган улуттук аспаптары да бир топ. Дастан айткан, ырдаган, айтышка окшош, саз коштогон дейишме өнөрүн камтыган ашуг искусствосу ЮНЕСКОнун адамзат дөөлөттөрү тизмесине кирген. Эң негизгиси дүйнөнүн булуң-бурчундагы азербайжандарды кайсы элден экенин эстеткен бир майрам бар, ал - 1991-жылы 16-декабрда азербайжан элинин жалпы улуттук лидери Гейдар Алиев жарыя кылган Улуттук тилектештик күнү. Бул майрам ар жылы 31-декабрда белгиленет...
Шилтемелер
Адилет СЫДЫКОВ
Конституциялуулук
Конституциялуулук – коомдун жана мамлекеттин башкы мыйзамы катары конституцияны сактоо режими конституциянын ченемдерине жана принциптерине шайкеш келүү.
Дресвянка дарыясы (Урапа куймасы)
Дресвянка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Урап дарыясынын оң жээгинен 32 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :