cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Васисс (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пернашор
Пернашор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кывтан дарыясынын сол жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Майкл Жэксон
Майкл Жэксон (1958-2009) ― АКШнын рок тобу.
Шиштумшуктар
Шиштумшуктар (лат. Curculionidae) — узун тумшук коңуздардын бир тукуму, буларга кыйла түр жана уруу кирет: жашыл шиштумшук (лат. Chlorophanus viridis), кампанын шиштумшугу (Sitophilus granarius), буурчакчыл шиштумшук (Sitona linearis), бедечил шиштумшук (Hypera pastica), апийимчил шиштумшук, данкуурайчыл-булдуркончул шиштумшук, курмачыл шиштумшук, бучурчул шиштумшук, шалычыл шиштумшук, кызылчачыл шиштумшук (Bothynoderes punctiventris), беденин уругучул шиштумшук (Apion apricans), алманын гулучул шиштумшук (Anthonomus pomorum), курмачыл шиштумшуктар (топ) (Rhynchophorus).
Манжы
Манжы — Сагымбай Орозбаковдун вариантында эки мааниде: жердин (топоним) жана элдин (этноним) аты катары берилген: Кыдырттым кыйла шаарды, — Анжы менен Манжыдан, Кара-Шаар, Камбылдан, Чын-Мачындан, Кумулдан... (Сагымбай Орозбаков, 4.92). М. эпосто бардык учурларда Анжы менен бирге айтылып эпикалык топоним катары да берилет. М. менен манжу бир эле этноним болушу мүмкүн. Манжулар Кытайдан чыкканы белгилүү. «Манаста» да М. тили кытай тили менен катар эскерилет.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Интерпедиа
Интерпедиа - деп биринчи жолу Интернет Энциклопедиясын аташкан. Ал жерде ар кимдин макала жазып, интерпедианын бардык барактарынын борбордук каталогуна кошууга мүмкүнчүлүгү бар болчу. Интерпедиа - Рик Гейтстин (Rick Gates) демилгеси болгон. Ал 1993-жылдын 25-октябрында PACS-L Listserv Коомдук Компьютердик Системалар Форумунда “Интернет Энциклопедиа” аттуу билдирүү калтырган."Интерпедиа" терминин бул теманын мурунку талкууларынын катышуучусу Р. Л. Самуэль ойлоп тапкан. 1993-жылдын ноябрында талкуу электрондук почта аркылуу жүргөн, кийинчерээк Usenet-те comp.infosystems.interpedia жаңылыктар тобу ачылган. Барактар кандай форматта болушу керек тууралуу да келиспештиктер болду - HTML, plain text же бардык форматтарга уруксат берилиши. Талкуунун башка бөлүгү - интерпедиа үчүн жазылбаган интернеттен сырткаркы ресурстар каталогго кошуу менен анын бөлүгү болуп калабы деген суроо болгон.
Андан тышкары, бир нече көз каранды эмес "Seal-of-approval" (SOAP) агентстволор да эске алынган. Алар Интерпедиа макалаларды өздөрү каалаган критерияларынын негизинде баалайт; колдонуучулар кайсы агентствонун кеңешине кулак салышын таңдай алышчу. Бул долбоор активдүү талкууда жарым жылдай жүрдү, бирок пландоо баскычынан чыкпай жок болду, мүмкүн анын себеби Дүйнөлүк Желенин жигердүү өсүшү болду.
Лосось сымалдар
Лосось сымалдар (лат. Salmoniformes) – кылкандуу балыктар түркүмү. Бор мезгилинен белгилүү. Дене узундугу 2,5 смден 1,5 мге жетет. Өзөк скелети, баш сөөгү сөөккө толук айланган эмес. Үстүнкү жаагы жаак алдындагы жана үстүнкү жаак сөөктөрүнөн турат. Сүзгүчтөрүндө тикени жок. Курсак сүзгүчү 7–15 тарамдуу, жон сүзгүчү бирөө, анын артында көбүнүн май сүзгүчү бар. Түрпүсү циклоиддүү (тегерегирээк). Каптал сызыктары жакшы өөрчүгөн. 27 тукуму (лосостор, май канаттар, чортон балыктар, жылма баш балыктар жана башка) белгилүү. Алар тузсуз сууда, деңиз жээгине жакын, тереңде жашоочу жана өтмө балыктар. Түндүк жана Түштүк жарым шардын муздак, мелүүн жана тропик сууларында кездешет. Промыселдик мааниси чоң.
23-август
23-август — Григорий календары боюнча жылдын 235-күнү (толук жылда 236). Жылдын аягына чейин 130 күн бар.
Ырасталган аккредитив
Ырасталган аккредитив – төлөөнү жүргүзүүчү банк Ы. а. ачылган банктан каражаттын келип түшкөн-түшпөгөнүнө карабастан, өзүнө аккредитивде көрсөтүлгөн сумманы төлөп берүүгө милдеттенме алуучу аккредитив.
Көк чаар, Ала буга
Көк чаар, Ала буга (Diptychus dybowskii lansdelli), (Gunther)
Түрдүн жетилген ста диясынын сырткы түзүлүшүнүн кыскача баяны
Денеси капталдары бир аз кысылган, жылаңач, кабырчыктары каптал сызыгында жана аналдык тешиги менен аналдык сүзгүчүнүн тегерегинде гана жайгашкан. Денесинин узундугу 60 см чейин жете турган ири балык.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Ысыккөлдүн түндүк, түштүк жана батыш райондорунда жана суу агып келип куюлган жерлерде кездешет.
Жашаган аймактары
Агын суулардын көлгө куюлган жерлери.
Саны
Өткөн кылымдын биринчи жарымында балык кармоонун көлөмү жылына 700-800 ц, ал эми 60-жылдары 20 ц чейин гана жеткен. Өтө сейрек кездешет, айрыкча акыркы жылдары.
Лиминиттер
Линименттер (суюк дары майлар) — коюу суюктук же дене температурасында эрүүчү килкилдек масса. Суюк дары майлардын составына түрдүү суюктуктар (хлороформ, өсүмдүк майлары жана башка) жана илээшкек заттар (мисалы, ак кайыңдын кара майы) кирет. Линименттер негизинен териге сыйпалат.
Көк чаар, Ала буга
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Эркектери жыныстык жактан 4-5 жаштан ашканда денесинин узундугу 18-22 см болгон кезде жетилет. Урук таштоосу апрелден сентябрга чейин созулуп, бөлүнүп-бөлүнүп жүрөт. Уругун тайыз жерлердеги суунун алдында жаткан бутактарга, жыгачтарга чачат. 200-2000 гр чейинки салмактагы ургаачысынын төлү 4000ден 32.700 даанага жетет. Чоң особдордун (1000-2000 гр) төлү да чоң экендиги байкалат. Жип сымал балырлар, харалар жана зоопланктондор менен азыктанышат. Жетилген, чоң особдору көбүнчө балырларга караганда зоопланктонду – моллюска, гаммарус, мизиддерди жакшы көрүшөт.
Чектөөчү факторлор
Жыныстык жактан кечирээк жетилиши, балык кармоонун са ра мжалсыз жа на иретсиздиги. Табигый куут шартта рынын на ча рлашы. Байырлаштырылган жырткыч балыктардын да терс таасири тийиши ыктымал.
Асыроо
Жүргүзүлбөйт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1966–жылдан баштап көк чаарды кармоого тыюу салынса да, азыркы мезгилде өтө аз.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Ысыккөлдө өстүрүп көбөйтүү иштерин кайра жандандыруу, куут мезгилинде кармоого катуу тыюу салуу, 5 жылга мараторий жарыялоо, корук жерлеринде коргоо. Колдо өстүрүү боюнча кыймылдуу пунктарды түзүү, түрдүн көлдө таралышын жана анын айрыкча корголгон жерлеринде колдо көбөйтүү сунушун иштеп чыгуу максатка ылайык.
Статусу
2 [CR: D]. Көлдө жашоочу формасы, саны эң аз, жоголуп кетүү чегинде турат. Эндемик, бөлөк формаларга караганда өсүү темпи жогору.
Казы-Ельдяк (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Казы-Ельдяк — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Эски янтуз айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 271 киши. Почта индекси — 452306, ОКАТО коду — 80224834013.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Лоис Лоури
Лоис Лоури (англ. Lois Ann Hammersberg; туулгандагы аты Лоис Энн Хаммерсберг, 1937-жыл 20-март) — отуздан ашуун балдар адабиятын жараткан америкалык жазуучу. Ал 1990-жылдагы "Жылдыздарды сана" (англ. Number the Stars) жана 1994-жылдагы "Берүүчү" (англ. The Giver) чыгармалары үчүн эки "Нүбери" сыйлыгына татыган. Балдар жазуучусу катары кошкон салымы үчүн ал 2000-жылы эки жылда бир берилген Ханс Кристиан Андерсен атындагы сыйлыктын финалисти болуп, 2004-жылы АКШдан сыйлыкка кайрадан көрсөтүлгөн жана 2016-жылы финалист болгон. Бул балдар китептерин жаратуучулар үчүн жеткиликтүү болгон эң жогорку сыйлык болуп калган. Анын "Жашыл албатрос" (англ. Gooney Bird Greene) китеби 2002-жылы "Род-Айленд" балдар китеп сыйлыгын утуп алган. 2007-жылы өспүрүмдөгө жазган китептери менен кошкон салымы үчүн Америка китепкана бирикмеси тарабынан "Маргарет Эдвардс" сыйлыгы ыйгарылган. 2011-жылы ал "Мэй Хилл Эрбутнот" лекциясын окуган; анын лекциясы "ТАШТОО: Алтындын чыдамдуулугу" деп аталган. Ошондой эле ал 2014-жылы Браун университетинин адабият жаатындагы ардактуу доктор наамы менен сыйланган.
Жазуучу катары Лоури балдар чыгармаларында татаал темаларды козгогону менен белгилүү. Ал расизм, айыккыс оору, киши өлтүрүү, Холокост жана башка татаал темаларга токтолгон. Ошондой эле ал "Берүүчү" чыгармасында көтөрүлгөндөй ыйгарым укук сыяктуу талаш-тартыштуу маселелерди козгогон. Анын мындай маселелер боюнча жазышы ага мактоо да, сын-пикир да алып келген. Атап айтканда, анын "Берүүчү" чыгармасы, "Берүүчү" төрттүгүндөгү алгачкы роман, Америкадагы мектептерде ар түрдүү реакцияларга жол ачкан. Айрымдары китепти милдеттүү түрдө окуу программасына киргизишсе, кээ бири класс ичиндеги сабактарга китептин киргизилишине тыюу салган. "Берүүчү" тасмага ылайыкташтырылып 2014-жылы жарык көргөн.
Керимжанова Бүбүй
Керимжанова Бүбүй (1920–1994) - адабиятчы жана адабий сынчы.
Бүбүй Керимжанова 1920-жылы Пржевалск районундагы Бирликчерик кыштагында туулган. Б.Керимжанова 1937-жылы рабфакты, 1941-жылы Кыргызстан Мамлекеттик педагогика институтун, 1947-жылы аспирантураны бүтүрүп, 1950-жылы Москвадагы КПСС БКнын алдындагы Коомдук илимдер академиясында «Жоомарт Бөкөнбаевдин чыгармачылык жолу» деген темада диссертациясын коргоп, филология илимдеринин кандидаты болот. 1950–1976-жж. Кыргыз ССРинин Илимдер академиясынын тил жана адабият институтунун кыргыз совет адабият секторунун башчысы, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын мүчө-корреспонденти болгон. Б.Керимжанова 1947-жылдан ондогон адабий сын макалаларды жазып, 1948-жылы «Кыргыз макалдары менен лакаптары» жыйнагын түзүп чыгарган. Б.Керимжанова Кыргыз совет адабиятынын 10-класстары үчүн окуу китебинин жана «Кыргыз совет адабиятынын тарыхынын очерки» деген монографиялардын авторлорунун бири. 1958-жылдан СССР Жазуучулар союзуна мүчө. Кыргыз совет адабиятына сиңирген эмгеги үчүн «Ардак белгиси», «Эмгек Кызыл Туу» ордени, В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылды-гынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасы менен сыйланган. Фрунзе облустук советинин эл депутаттарынын IV чакырылышына депутат болуп шайланган. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсү болгон (1955–1960).
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Кыргыз макалдары жана лакаптары. – Ф.: Кыргызмамбас, 1948. – 55 б.
Кыргыз совет адабияты 25 жылда. – Ф.: Кыргызмамбас, 1951. – 113 б.
Жоомарт Бөкөнбаев (1910–1944). – Ф.: 1953. – 49 б. (Кыргыз ССРинин саясий жана илимий билимдерди жайылтуу коому.)
Кыргыз совет адабияты. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1955. – 256 б.
Акындын чыгармачылык жолу. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960. – 92 б.
Семетей жана Сейтек. – Ф.: Кыргыз Илимдер академиясы, 1961. – 60 б.
Кыргыз поэзиясындагы уйкаш. – Ф.: Кыргыз Илимдер академиясы, 1962. – 306 б.
Кыргыз ыр түзүлүшүнүн кээ бир маселелери. – Ф.: Кыргыз Илимдер академиясы, 1964. – 167 б.
Октябрда туулган адабият. – Ф.: Илим, 1969. – 64 б.
Кыргыз совет адабияты. Орто мектептин 10-классы үчүн окуу китеби. 4-басылышы. – Ф.: Мектеп басмасы, 1970. – 397 бет. (Ш. Үмөталиев менен бирге).
Кыргыз совет адабияты. Орто мектептин 10-классы үчүн окуу китеби. 2-басылышы. – Ф.: Мектеп, 1973. – 382 б.
Адабият жана көркөм чеберчилик: Илимий макалалар, адабий портрет, заметкалар, очерктер. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 264 б.
Орус тилинде
Путь поэта: Очерк литературной и общественной деятельности киргизского поэта и драматурга Джоомарта Боконбаева. – Ф.: АН Кирг.ССР, 1960. – 94 с.
Семетей и Сейтек. – Ф.: АН Кирг. СССР, 1961. – 60 с.
Слово безвестных мудрецов: Киргизские пословицы. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 180 с.
Литература, рожденная Октябрем: Популярный очерк о формировании киргизской советской литературы. – Ф.: Илим, 1969. – 64 с.
Веярмолькы
Веярмолькы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 297 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 169 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ак-Терек айыл аймагы
Ак-Терек айыл аймагына 6 айыл карайт. Борбору Кара-Коо айылы. Жалпы элдин саны 9,4 миң адам.
Ырасым кызматы
Ырасым кызматы – каза болгон жарандарды көмүүгө, анын ичинде көмүүнү, балзамдаштырууну уюштурууга, өлүктү санитардык жана косметикалык жактан даярдоого байланышкан кызмат; көмүү жана кайра көмүү; көрүстөндү күтүү; табыт даярдоо.
Айдарбек (айыл)
Айдарбек (Айдарбек) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Ак-Башат айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 466 киши.
Лосостор
Лосостор (лат. Salmonidae) – лосось сымалдар түркүмүнүн тукуму. Денеси түрпү менен капталган. Тузсуз сууларда жашоочу жана өтмө балыктар. Тузсуз сууда гана көбөйөт. Тынч океан лососу жана айрым башка лосостор өмүрүндө бир гана жолу өрдөп, жумуртка таштайт жана андан кийин өлөт. Тукумчул эмес. Көбүнчө кумдуу, шагылдуу же таштуу суу түбүнө уя салат. Лосостордун 6 уруусу (тынч океан лососу, таймендер жана башка) бар. Алар Атлантика жана Тынч океандын Түндүк бөлүгүндө, Түндүк Муз океандын алаптарындагы сууларда, Арал, Каспий, Кара деңиздерде кездешет. Тынч океан лососунун 7 түрү Тынч океандын түндүк алаптарында жана Түндүк Муз океанга куйган сууларда кездешет. Маанилүү промысел объектиси. Саны азайып кеткендиктен, 11 түрү жана түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
Ривэтон (Нү-Жерси)
Ривэтон (Нү-Жерси) (Riverton) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2652 киши. Болжолдуу аянты - 2.4 км². FIPS коду — 34-63660.
24-август
24-август — Григорий календары боюнча жылдын 236-күнү (толук жылда 237). Жылдын аягына чейин 129 күн бар.
Узун согончоктуулар
Узун согончоктуулар (лат. Tarsiidae) — маймылга жакын айбандардын бир тукуму, булардын кыйла түрү бар: Банкан узун согончогу (лат. Tarsius bancanus), албарсты узун согончок (T. spectrum), Филиппин узун согончогу (T. syrichta).
Ыркы келишпеген үйбүлө
Ыркы келишпеген үйбүлө – үзгүлтүксүз (такай) зомбулук же зомбулук кылуу коркунучу бар үйбүлө.
Пасталар
Пасталар — дары майлардын түрү. Анда кургак заттар 25%тен 65%ке чейин болуп, абдан коюу келет. Пасталардын кургатуучу касиети болгондуктан сезгенүүгө каршы таасир берет. Ошондуктан пасталар жарадан ириң чыгып, операция болгон жердин орду сууланганда колдонулат.
Сафар (Миякин району, Башкыртстан)
Сафар — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Енебей-Урсаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 365 киши. Почта индекси — 452098, ОКАТО коду — 80244820004.
Писаровка (дарыя)
Писаровка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ванжиль дарыясынын оң жээгинен 71 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 9 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — ОбьВасюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ысым коюлган вексель
Ысым коюлган вексель – жаңы ээсинин ысымы көрсөтүлгөн которум вексели.
Лот (курал)
Лот (курал) - (голл. lood), кемеден суу тереңдигин өлчөөчү курал. Линге (чайырга чыланган аркан) байланган коргошун чөгөрүлөт жана аралык белгилери деңиз саржаны (деңиз саржаны 6 фут=1,83 м) же кээде метр менен алынат. Лот колго алып жүрмө (жүктүү линь), механикалык (суу түбүндөгү гидростатикалык басымды каттоочу приборлуу зым аркан) жана гидроакустикалык (эхолот) болуп айырмаланат.
Агар-агар
Агар-агар (малайя тилинен – килкилдек нерсе) - кызыл балырдын клеткасынын кабында болуучу, ысык сууда эрип, муздаганда тыгыз килкилдекке айлануучу полисариддердин аралашмасы, кондитер өнөр жайында, биологияда клетка менен микроорганизм өстүрүүдө, азыктуу чөйрө катары пайдаланылат. А.-а-дын 70-80 % полисахарид, 10-20 % сууну, 1,5-4 % минерал заттарын, 0,2-0,3% азоттуу заттардан турат. А. -а. азыктык жана  микробиол. болуп бөлүнөт. Микробиол. А.-а. –ачык сары түстө, жытсыз, катуу зат. Азыктык А.-а. - ак же кочкул-сары түстөгү, жыты жана даамы жок зат.
Субагайлар
Субагайлар (лат. Brenthidae) —  субагай бойлуу коңуздардын бир тукуму, булардын түрлөрүнө төмөнкүлөр да кирет: Гватемала субагайы (лат. Nematocephalus guatemalensis), чөл субагайы (Eremoxenus chan).
Жоди Пиколт
Жоди Линн Пиколт (англ. Jodi Lynn Picoult; 1966-жылдын 19-майында туулган) — америкалык жазуучу. Ал 2003-жылы көркөм адабият жаатында New England Bookseller сыйлыгына татыктуу болгон. Учурда дүйнө жүзү боюнча Пиколттун 14 миллиондой китеби 34 тилге которулуп басылган.
Өмүр таржымалы
Пиколттун "Он тогуз мүнөт" (англ. Nineteen Minutes) аттуу бир чакан шаарчадагы мектепте болгон атышуудан кийинки окуяларды баяндаган романы New York Times гезитинин бестселлер тизмесинин алдыңкы сабынан орун алган биринчи китеби болуп калган. Анын "Чоочун жүрөк" (англ. Change of Heart) китеби 2008-жылдын 4-мартында басылып чыгарылып, Пиколттун New York Times гезитинин бестселлер тизмесинин 1-катарынан орун алган экинчи романы болуп калган. 2009-жылдагы "Назик дил" (англ. Handle with Care) жана 2010-жылдагы "Үй эрежелери" (англ. House Rules) аталган бестселлер тизмеде дагы 1-саптан орун алган.
Синай агамасы
Синай агамасы (лат. Pseudotrapelus sinaitus) — Агамалар уруусуна кирген кескелдирик. Pseudotrapelus монотиптик тукумдун жалгыз өкүлү.
Сырткы түзүлүшү
Pseudotrapelus тукуму төмөнкү белгилер менен мүнөздөлөт:
Дененсинин узундугу көбүнчө 18 см болот. Көбөйүү учурунан башка учурларда, түсү - күрөң. Ургаачы особдордун түстөрү жумурткалоо алдында өзгөчөлөнүп өзгөрөт: башынын түсү-ачык көгүлтүр, жонунда сары-кызгылт сызыктар пайда болот. Жумуркалабаган ургаачылардын денесинин алды жагы көк келет. Эркек особдор, дүүлүгүү учурунда жалтырак көк түстө, айрыкча башы, төшү жана моюуну.
Таралышы
Түндүк Африкада, Арабстанда жана Жакынкы Чыгышта кеңири тараган. Синай агамасынын ареалы Түштүк-Чыгыш Ливия, Чыгыш Египет, Синай жарым аралы, Израиль, Иордания, Сирия, Сауд Арабиясы, Бириккен Араб Эмираты, Оман, Чыгыш Судан, Эфиопия жана Эритрея эсептелинет.
Жашоо өзгөчөлүгү
Синай агамасы күндүзгү, бирок жашырынып жашаган жаныбар, ошону менен бирге эле, бутунун узундугунун жардамы менен тез чуркагандыктан, ачык аймактарда да байырлайт. Ал - аска-тоо боорлорунда жана өтө кургак, ысык чөлкөмдөрдө да жашай алат. Кайсыл жер болбосун Синай агамасы вулкан тектеринде жана зоолордун таштуу жерлеринде жайгашат.
Түштүк Синайда, бул агамалар деңиз деңгээлинен 900 м бийиктикте, ал эми Вади Рахабда болжолдуу 1600 м бийиктикте табылган.
Жашырынуучу жайы катары агамалар, аскалардын жылчыктарын тандашат. Эгер ачык жерлерде болуп калса, эки буттап чуркап качуу мүмкүнчүлүгүнө ээ.
Популяциясынын жыштыгы салыштырмалуу абдан төмөн.
Ковский Евгений Николаевич
Ковский Евгений Николаевич (1899–1977) - жазуучу, мурунку Каменец Подольская губерниясындагы Ольгополе шаарында 1899-жылы туулган.
Е.Ковский 1919-жылы өз каалоосу менен Кызыл Аскердин катарына өтүп, Румфронттун 3-армиясында, Ново-Украинанын алдында катуу жарадар болгон.
1920-жылдан Одессадагы политехникалык институтуна кирип, ар түрдүү себептер менен окуусун таштап, буудай жыйган пунктка башчы, тегирменге контролер болуп иштеп, 1923-жылы кайра Одессадагы ар кайсы мекемелерде иштейт.
Е.Ковскийдин «Кисмет», «Жабылган тегерек» ж.б. аңгемелери альманахтарга, гезиттерге жарыяланат. Е.Ковский «Орловская правда» гезитинде, борбордук гезиттерде иштеген.
1941-жылы «Медицинский работник» журналынын кабарчысы болуп Кыргызстанга келип, «Советская Киргизия», «Комсомолец Киргизии», «Советтик Кыргызстан» гезиттерине, журналдарга аңгемелерин жарыялайт.
1960-жылы ар түрдүү жылдарда жазылган аңгемелер жыйнагы басмадан чыгат. Е.Ковский көркөм аңгемелер менен бирге очерк, сын макалаларды да жазып, К.Баялиновдун «Боордоштор» романын орус тилине которгон.
1947-жылдан СССР Жазуучулар союзуна мүчө.
Чолок-Төр мөңгүсү
Чолок-Төр мөңгүсү — Какшаал тоо тизмегинин түндүк капталындагы татаал – өрөөн тибиндеги мөңгү. Ак-Шыйрак суусунун оң куймасы Жангарттын алабында жайгашкан. Узундугу 10,7км, жалпы аянты 15,0 км2. Башы деңиз деңгээлинен 5319м, этеги 3640м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4100м.
Синай агамасы
Көбөйүшү
Көбөйүү убактысы климатка жараша болот. Мисалы, Израильде бугу-баш оона айлары. Бул убакын ичинде эки особ тең аймакка ээ болушуп, мисалы, чогулган таштак жер ж.б., ал аймактан эч жака кетпей, кайтарышат. Агамалар коммуникация үчүн көптөгөн кыймыл аракеттерди (көздөрүн кыймылга келтирүү, ийилүү, клдыңкы буттарын көтөрүп, түшүрүү ж.б.) колдонушат. Жумуркалоо теке айынын башында башталып баш оона айында бүтөт. Болжолдуу 5-9 жумуртка туушат.
Классификациясы
Түр эки түрчөнү түзөт:
Кыргыззавр
Геологиялык мезозой доорунун триас мезгилинде Жер планетасында "Пангеа" деп шарттуу аталган бирдиктүү континент болгон. Дал ошол доорго таандык болгон жана Түштүк Кыргызстанда табылган эң байыркы кескелдириктин (кичи динозаврдын) бир түрүнүн сөөгүнүн айрым калдыктарынын негизинде пост-советтик окумуштуулар "Кыргыззавр" деп аталган буга чейин белгисиз сойлоп жүрүүчү жандык түрүнүн голошекилин калыбына келтиришти.
Ачылыш тарыхы
Илимде “Кыргыззавр” аталып калган эң көөнө кескелдирик - болжол менен мындан 230-225 миллион жыл мурда жашаган сойлоп жүрүүчү жаныбар. Анын узундугу 50 сантиметрге чейин жеткен.
Бул кескелдириктин сөөгүнүн (скелетинин) алдыңкы бөлүгүнөн баш сөөгү, моюн жана көкүрөк омурткалары, кабыргалары, далы сөөгү, терисинин изи гана сакталып калган. Аны Түштүк Кыргызстандын Мадыген кыштагына жакын жерде табышкан. Жер кыртышы мезозой доорунун триас мезгилине таандык кеч Карниан (Carnian) же эрте Ладиниан (Ladinian) баскычына тийешелүү. Бул болжол менен мындан 230-225 миллион жыл мурдагы мезгилди камтыйт.
Мындай “дрепанозавр” (Drepanosaurid genus) деген кескелдириктин түрү Азия боюнча алгачкы жолу Кыргызстанда табылды.
Түштүк Кыргызстандагы Мадыген деген кыштактын жанынан бул узундугу жарым метрге жетчү кескелдириктин калдыгын Буханченко деген илимпоз тапкан.
Этимология
“Кыргыззавр” (Kyrgyzsaurus bukhanchenkoi) аталышын 2011-жылы палеонтолог окумуштуулар В.Р.Алферов менен Е.Н.Курочкин сунуш кылышты.
Ермаковка (Уй куймасы)
Ермаковка — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уй дарыясынын сол жээгинен 80 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Кыргыззавр
Этимология
Мында “Кыргыз” сөзү эң байыркы кескелдирик калдыгы табылган Кыргызстанды билдирсе, “завр” сөзү грекче “заурос”(sauros) – “кескелдирик” деген сөздү туюнтат.
Ермаковка (Уй куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Кыргыззавр
Этимология
Ал эми жалпы түрү “Кыргыззавр” (Kyrgyzsaurus) аталган кескелдириктин бул алгачкы табылган тийешелүү өрнөгүнүн аталышы аны тапкан окумуштуу Буханченклнун (Bukhanchenko) ысымынан “буханченкои” деп аталып калды.
Ермаковка (Уй куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Төлөбаев Мухуддин
Төлөбаев Мухуддин - жазуучу, акын. Панфилов районунун Эркин-Сай айылында 1940-жылы 15-январда туулган. 1947-1957-жж. Эркин-Сай айылындагы орто мектебин, 1964-жылы Айыл-чарба институтунун ветеринардык факультетин бүтүргөн.
Эмгек жолун 1964-жылы Ош облусунун Фрунзе районундагы Халмион ветеринардык участкасынын башчысы болуп иштөөдөн баштаган. 1967-жылы райондук ветеринардык станциянын башкы эпизоотологу болуп иштеп жүрүп райондогу Кадамжай совхозунун башкы ветеринардык врачы кызматына дайындалган.
1970-жылы Кыргызстан мал чарба жана ветеринария илим-изилдөө институтундагы Гельминтология лабораториясына аспирантурага өткөн. Жылкылардын негизги мите ылаңдары боюнча иликтөө-изилдөө иштерин жана илимий тажрыйбаларын жүргүзүп, илимий иштерин ийгиликтүү коргоп ветеринария илимдеринин кандидаты деген илимий даражага татыктуу болгон.
Гельминтология лабораториясында кенже илимий кызматкер болуп 1973-1976-жылдары эмгектенип жүрүп, 20дан ашык илимий макалаларды жазган.
1976-1988-жж. Республикалык мал чарба жана ветеринария илим-изилдөө институтунун өндүрүштүк башкармалыгында башкы ветеринардык врач, 1988-1994-жж. Республикалык атайын малды бордоо адистештирилген өндүрүштүк бирикмесинин башкы ветеринардык врачы, 1994-2003-жж. Республикалык мамлекеттик ветеринардык департаментте ветеринардык инспектор болуп иштеген.
1996-2003-жж. “Ветеринария” гезитин уюштуруучулардын бири катары, кабарчы, башкы редактордун орун басары, башкы редактор болуп эмгектенген.
Кыргыз совет энциклопедиясынын 3-5-6-томдуктарына, “Кыргызстандын айыл чарбасынын энциклопедиясынын” 1-2-томдугуна автор катары макалалары жарык көргөн. 1999-жылдан Кыргыз Республикасынын Журналисттер союзунун, 2000-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Кой-эчкилердин бөгөнөк ылаңына каршы күрөшүү. - Ф.: Кыргызстан, 1986. - 56 б. (авторлош).
Чабандын малга ветеринардык алгачкы жардам көрсөтүүсү. - Ф.: Кыргызстан, 1988. - 61 б.
Ветеринар акын Жолон Мамытов 60 жашта: Эскерүүлөр. - Б.: Эркин-Тоо, 2000. - 94 б.
Доор сапары-2: Арноо ырлары. - Б.: Бийиктик, 2004. - 428 б.
Жайыл баатыр: Дастан, тарыхы, санжыра (авторлош). - Б.: Бийиктик, 2004. - 680 б.
Жайыл баатыр-2: Асыл ойлор, тарыхы, санжыра (авторлош). - Б.: Бийиктик, 2005. - 496 б.
Жайыл атанын жана балдарынын асыл ойлору. - Б.: Бийиктик, 2005. - 400 б.
Мануэль Нойер
Мануэ́ль Но́йер (Manuel Neuer; 1986-жылы 27-мартта Гельзенкирхен, Түндүк Рейн-Вестфалия, ГФР) — немис футболчусу, «Бавария Мүнхен» футбол клубунун жана Германия курамасынын дарбазачысы.
Төлөбаев Мухуддин
Кыргыз тилинде
Доор сапары-3: Арноо ырлары. - Б.: Бийиктик, 2005. - 376 б.
Мануэль Нойер
«Шальке 04»
Мануэль Нойер Гельзенкирхенде төрөлгөн. 5 жашынан баштап «Шальке 04» клубунун футбол мектебинде машыга баштаган. 2003-жылы 17 жашар дарбазачы «Шальке 04» резервдик командасы үчүн Аймактык лигада ойноп баштаган, бирок аны менен бирге төртүнчү немис дивизионуна четтеп калып, ал жерде бүтүндөй сезонду өткөргөн (2002/03 сезонунда Германия лигалар системасында Регионаллиг системасы татаалдуулук баскычы боюнча азыркы учурдагыдай төртүнчү эмес, үчүнчү болчу).
Төлөбаев Мухуддин
Кыргыз тилинде
Доор сапары-4: Арноо ырлары. - Б.: Бийиктик, 2007. - 364 б.
Доор сапары-5: Арноо ырлары. - Б.: Бийиктик, 2008. - 360 б.
Мануэль Нойер
«Шальке 04»
2005/06 сезонунда биринчи жолу камылгадагы голкипер катары чакырылган, негизги орунду ал кезде Франк Рост ээлеп турган. Бундеслигада болсо, Мануэль 2006-жылдын августунда биринчи жолу «Алеманияга» каршы ойногон (1:0). Мындан соң бир аз убакыттан кийин онунчу турдун матчында «Баварияга» каршы ойногон (2:2), анын ойногону гельзенкирхендиктердин башкы машыктыруучусу Мирко Сломкага аябай жагып калып, Мануэль команданын негизги дарбазачысы болуп калган, ал эми Рост болсо «Гамбург» клубуна өтүп кеткен. «Шальке 04» курамында 2006/07 сезонунда Нойер 27 матч өткөргөн.
Төлөбаев Мухуддин
Кыргыз тилинде
Залкарлардын арбагына таазим. - Б.: Бийиктик, 2008. - 192 б.
Мануэль Нойер
«Шальке 04»
Сумманы жогорулатуу сунушун да эске алганда, «Шальке» башкармасынын бир нече ирет кылган аракеттерине карабастан, 20-апрель 2011-жылы клуб Нойердин 2011/12 сезонунун аягында бүтө турган «Шальке 04» менен болгон келишимин узартпай тургандыгын билдирген
Төлөбаев Мухуддин
Кыргыз тилинде
Эне тилим. - Б.: Басма-тамга, 2008. - 38 б.
Техника: Накыл сөздөр. - Б.: Бийиктик, 2009. - 40 б.
Түркстан жаяны, Жаян балык, Лакка
Түркстан жаяны, Жаян балык, Лакка (Glyptosternum reticulatum), (McClelland):
Мануэль Нойер
«Бавария»
8-июнь 2011-жылы «Бавария» дарбазачы менен беш жылдык келишимге кол койгон, келишим 18 млн еврону түзгөн , ага кошумча бонус катары 7 млн Нойердин мүнхендик клубда ийгиликтүү ойношу үчүн берилген.
Түркстан жаяны, Жаян балык, Лакка
Түрдүн жетилген стадиясынын сырткы түзүлүшүнүн кыскача баяны
Тоо жана тоо этектериндеги өзгөчө ыңгайлашкан форма. Өзүнүн көлөмү боюнча өтө чоң эмес, ургаачылары 15 см ге чейин жетет, эркектери 24-25 см. Кабырчыктары жок, күрөң-жашыл денесинде жана сүзгүчтөрүндө каралжын темгилдери бар. Жалпак башы 4 мурутчалуу. Жонундагы сүзгүчүнөн бир аз аралыкта узун кеткен өзүнчө май сүзгүчү жайгашкан. Көкүрөк сүзгүчтөрү жабышчаак тегерек формада.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Нарын, Чаткал, Карасуу дарыяларынын бассейндеринде жана Суусамыр, Атбашы, Өзгөн, Акбуура сууларында кездешет. Өзбекстандын, Казакстандын, Тажикстандын сууларынан жолуктурууга болот.
Мануэль Нойер
«Бавария»
2013/14 сезонунда Мануэль бир сезондо 4 трофей алып, командасы менен чогуу «Бавария» клубунун тарыхында калышкан, анткени мүнхендик команда бир да жолу бир сезондо 4 трофейге ээ болгон эмес. Мануэль өз карьерасында биринчи жолу дүйнөнүн 2013-жылдагы символдук курамасына кирген. Бул жылы Мануэль Бундеслиганы, Германия Кубогун, Германия Суперкубогун ошол замат багынткан, ал эми жылдын жигердүү жемиши УЕФА чемпиондор Лигасын утуу болду. Нойер Бундеслигада 18 гол өткөрүп жиберип, 31 матч ойногон. УЕФА чемпиондор Лигасында болсо Нойер 11 гол өткөрүп, 13 матч ойногон. Бирок «Барселонадан» бир да гол өткөргөн эмес.
Түркстан жаяны, Жаян балык, Лакка
Жашаган аймактары
Борбордук Азиянын тоо жана тоо этектериндеги түбү таштуу агын сууларда жашайт.
Мануэль Нойер
Эл аралык карьерасы
Мануэль өлкөнүн ар кандай улуттук өспүрүмдөр футбол курамалары үчүн ойногон, жаштар курамасы үчүн 9 матч ойногон. Негизги курамада биринчи жолу 2-июнь 2009-жылы БАЭ курамасына каршы өткөн достук матчында ойногон. Германия курама команда 7:2 эсебинде жеңген. 2010-жылы немистер күмүш байге тагынган дүйнө чемпиондугунда, үчүнчү орун үчүн болгон матчтан башка, командасынын бардык беттештеринде катышкан. Дүйнө чемпиондугунан кийин немис курамасынын биринчи дарбазачысы болуп калган. 2012-жылдагы Европа чемпиондугунда улуттук курамага чакырылган, биринчи матчтарда ишеничтүү жана мыкты оюн көргөзгөн,  Грекия менен болгон матчта 2 гол өткөрүп жиберген. Италияга каршы өткөн жарым-финалдык матчта  Марио Балотеллиден келген 2 топту өткөрүп жиберген. 2014-жылдагы дүйнө чемпиондугунда болсо, турнирдеги жалпы командалык жеңиштен сырткары, мундиалдын мыкты дарбазачысы да аталган.
Курамада ойногон матчтары жана өткөрүп жиберген голдору
Жалпы: 51 матч / 43 өткөрүп жиберилген гол / 22 «кургак» матч; 41 жеңиш, 7 тең чыгуу, 3 жеңилүү
Жетишкендиктери
Командалык
Түркстан жаяны, Жаян балык, Лакка
Саны
Кыргызстанда кеңири таралган, саны бир погондук метрге бирден төрт даанага чейин туура келет.
Мануэль Нойер
Жетишкендиктери
«Шальке 04»
«Бавария»
Эл аралык
«Германия курамасы»
Жеке
Түркстан жаяны, Жаян балык, Лакка
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Түркстан жаяны таштардын алдына жабышып алып курт-кумурскалардын личинкалары кээде майда ит чабактар менен тамактанат. Урук чачуу мезгили июнң айында, уругу кесек – 2,7 мм. Чоң топтуу үйүрлөрдү пайда кылышпайт. Жаш өспүрүмдөрү хирономиддин жана курт-кумурскалардын личинкалары менен азыктанышат.
Чектөөчү факторлор
Дарыянын түбүндөгү таштардын суунун агымы менен болгон кыймылдуулугу, суулардын булгануусу, балык уулоо, личинкаларын коңуздардын жеп кетиши.
Асыроо (колдо багуу)
Асыроо болгон эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Түр Кыргызстандын Кызыл китебине 1985-жылы киргизилген.
Кыдырова Турсун
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Түркстан жаяны, Жаян балык, Лакка
Статусу
2 [VU: E]. Бул түр Кыргыз Республикасынын Кызыл китебине 1985 - жылы киргизилген. Кыргызстандагы ушул түрдүн жалгыз өкүлү.
Шамчалар
Шамчалар дозаланган дары формаларына кирет, башкача айтканда дары майларындай жасалбастан дозага (өлчөмгө) бөлүнүп жасалат. Бөлмө температурасында алар катуу; дене температурасында эрийт. Алар дарыдан жана шам негизин түзүүчү заттардан турат. Шамчалар жатын кынына жана көтөн чучукка киргизилүүчү болуп бөлүнөт. Алар аялдын жыныс органдарынын ооруларында, ошондой эле бойго бүтүрбөө максатында пайдаланылат.Көтөн чучукка киргизилүүчүлөр көтөн чучуктун ооруларында түздөн түз таасир этүүгө жана ички органдардын ооруларында колдонулат. Алар кургак жана салкын жерде, парафинделген кагазга, целлофанга оролуп сакталат. Кургак дары формаларына күкүм, гранул, таблетка, дражё, пилюлялар кирет.
Кыдырмышева Гүлнара
Кыдырмышева Гүлнара Чырмакчы, уз-сүрөтчү. 1953-ж. Тоң районундагы Бөкөнбаев айылында төрөлгөн. Бишкектеги С. Чуйков атындагы сүрөтчүлөр окуу жайынын колдонмо-жасалга бөлүмүн бүтүргөн. Көркөм фондуда, «Ысык-Көл правдасы» газетасында, Балкаштагы тоо-кен башкармасында сүрөтчү болуп эмгектенген. 1986-жылдан «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде үлгү түзүүчү болуп иштөөдө. Автордун «Чыгыш календары», «Ысык-Көл», «Кызыл гүл», «Курак», «Куюн», «Ашкана чий», «Көңүл ыргактары» өңдүү стилдештире берген эмгектери бир нече нускаланып дүкөндөргө, жайма базарларга түшкөн. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1987 ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Чий буюму үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин Экинчи даражадагы диплому; 1988 ж. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Неопалдагы көргөзмөсү». Курак буюмдары менен катышкан; 1989 ж. Орто Азия жана Казакстандын колдонмо-жасалга өнөрүнүн көргөзмөсү. «Куюн» аттуу чий буюму үчүн ЭЧЖРКнүн диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Чубак куйруктар
Чубак куйруктар (лат. Tachydromus) — узун куйруктуу кескелдириктер уруусу, буларга Амур чубак куйругу (лат. T. amurensis) кирет.
Үй жаныбарлары
Үй жаныбарлары байыртан адамга кызмат кылып келген.
Мааниси
Аларга майда жана бодо мал, үй куштары, ит, мышык кирет. Үй жаныбарларынын эл чарбасында мааниси өтө зор. Алардан тамак-аш, кийим-кечек, дары-дармек алынат. Медицинада эксперимент жүргүзүүдө кеңири колдонулат.
Оору жугузушу
Үй жаныбарлары ошону менен катар адамга түрдүү жугуштуу ооруну жугузуп, зыян да келтирет. Оорулар үй жаныбарларынан түрдүү жолдор (ылаңдуу жаныбарды бакса, аны сойсо, анын этин чала бышырып жесе, ылаңдуу жаныбар тиштесе жана башкалар) менен жугушу мүмкүн. Мисалы, адамга кутурма кутурган жаныбар (ит, чанда мышык) тиштегенде же анын шилекейи былжыр челге, кесилген териге тийгенде жугат.
Оорулу жаныбардын белгилери
Оорунун башталышында кутурган ит тынчы кетип, караңгыга корголойт. Тамак ичпей, калтырап, оозунан шилекейи агат, суудан коркот. Андан соң башка жаныбарларды, адамды кабат. Кутурган ит 8—11 күндө өлөт. Ит менен мышык мындан сырткары адамга токсоплазмоз оорусун жуктурушу мүмкүн. Козгогуч ылаңдаган жаныбардын заңы, заарасы менен сыртка бөлүнөт. Аны менен булганган тамак-аш аркылуу адамга берилет. Ылаңдаган жаныбардын заңы суюлат, жөтөлөт, көзү сезгенет. Алар түрдүү тери жана чачтын мите козу карын ооруларын (трихофития, микроспория, таз) да таратат. Мында жаныбардын жүнү түлөйт. Денесинин кээ бир жери такырайып, кабырчык менен капталат. Айрым учурда оорунун белгилери анча билинбейт. Мышык менен ит котур оорусунун булагы болушат. Ит эхинококкоз менен ылаңдап, аны кишилерге таратат. Ылаңдаган жаныбардан митенин жумурткалары анын заң, заарасы менен бөлүнүп, буюмдарды, сууну, чөптү булгайт. Адамга оору эхинококк жумурткасы менен булганган тамак-аш, суу, кир кол аркылуу жугат. Айрым учурда мышык тытып же тиштеп алганда лимфоретикулёз оорусу пайда болот. Мында ысытма пайда болуп, лимфа түйүндөрү шишийт. Ит, мышык жугузган оорудан сактануу үчүн аларды багуунун санитария-гигиеналык эрежелерин (итти бош койбой байлап, ордун убагы менен тазалап, үйдө багылган иттерди жуунтуп, жүнүн тарап, сейилдегенден кийин таманын тазалап, жүнүндө мите курттар пайда болсо, кашынып, тытынса атайын эмульсиялар менен жуунтуу) так сактоо зарыл. Чийки тамак-аш бербөө керек. Мышык, итке тамак бергенден кийин колду самындап жуу талапка ылайык. Алар менен ойногон балдардын өздүк гигиенасына көз салуу зарыл. Үй жаныбарлары ылаңдап калса ветврачты чакыруу керек. Жабыркаган айбанатты дарылоо мезгилинде ал жаткан жер дезинфекцияланат.
Канатуулар оорулары
Кооз, сайроочу жана үй канаттуулары да коркунучтуу оорулар менен (орнитоз, токсоплазмоз жана башкалар) ылаңдап, адамга таратат. Үй куштарында орнитоз көбүрөөк кезигет. Аны менен тоок, каз, тоту куш, көгүчкөн жана башкалар ылаңдайт.
Белгилери
Ал жем жебей, көзүнөн жаш куюлуп, чычкактайт, шал болот. Кээде ылаңдын белгилери билинбейт. Ылаң козгогучу анын шилекейи, заңы менен бөлүнүп жер-сууну булгайт. Канаттуулар таратуучу оорунун алдын алуу үчүн ылаңдаганын өзүнчө бөлүп, ал турган жерди тазалап туруу зарыл. Тазалаганда даки маска кийүү, бүткөндөн кийин сөзсүз колду самындап жуу сунуш кылынат. Ылаңдаган канаттууларды ветврачка көрсөтүү керек. Айрым кишилерде куштардын жүнүнөн, тыбытынан аллергия байкалат. Мындай учурда аларды багуу кажетсиз.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Бад-Айблинг
Бад-Айблинг Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Розенхайм районуна карайт. Мюнхенден 35 км түштүк-чыгышта жайгашкан. Калкы – 18 272 (2010). Аянты - 41,55 км².
Новониколаевка
Новониколаевка (Новониколаевка) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Ак-Башат айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 8 216 киши.
Ысымга укук
Ысымга укук – 1) жарандык укукта мүлктүк эмес өздүк негизги укуктардын бири (кара:Жарандын ысымы); 2) автордун моралдык укуктарынын бири; автордун чыгармасын өзү пайдалануу же болбосо аны башка адамдарга автордун тандоосу боюнча анын чыныгы ысымын же жашыруун атын көрсөтүү (же көрсөтпөстөн) пайдаланууга улуксат берүү укугу. Мында автор өзүнүн чыныгы ысымын ачканга чейин анын укугу басып чыгаруучу тарабынан корголот, ал мындай учурда автордун өкүлү болуп эсептелинет.
Перна-Шор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эки-Нарын
Эки-Нарын — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Орток айыл аймагына кирет.
№53 Нарын жылкы заводунун (совхоз) аймагында, Нарын дарыянынын эки айрыгынын ортосунда, суунун башында жайгашкан. Райондун борбору Нарын шаарынан 45 км чыгыш тарапта, Рыбачье т.ж. станциясынан 218 км. 1930-жылы негизделген. Сегиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, Фельдшер-акушердик пункт бар.
Калкы
Калкы ― 504 киши (1986-жылы) 759 киши (2009-жылы) ; негизинен жылкы асыроодо менен эмгектенишет.
30-август
30-август — Григорий календары боюнча жылдын 242-күнү (толук жылда 243). Жылдын аягына чейин 123 күн бар.
Автогамия
Автогамия (гр. аuto - өзүм, gamos – нике) - өзүн-өзү чаңдаштыруусу жана кээ бир жөнөкөйлөрдө жыныс клеткаларын кошулушу. А. татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн инбридингдин эң тар формасы. Бир эле гүлдүн чаңчасы, ошол эле гүлдүн чаң алгычына түшүп, чаңдашат да, өзүн-өзү чаңдаштыруу кубулушунда маанилүү орунду ээлейт. А. түшүмдүүлүктү жогорулатат, анткени чаңдашуу жана уруктануу процесси сырткы факторлорго (шамал, курт-кумурска жана башка) аз көзкаранды.
Атсуяр (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Атсуяр — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Суккул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 139 киши. Почта индекси — 452310, ОКАТО коду — 80224837002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Вонт-Игол дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Төлөбеков Өмүрзак
Төлөбеков Өмүрзак – жазуучу. Талаc облусунун Манас районунун Ак-Таш айылында 1960-жылдын 21-августунда туулган. 1984-жылы Кыргыз мамлекеттик университетин аяктаган.
1977–1978-жж. Манас районунда совхоздо жумушчу, 1978–1984-жж. Киров районунун “Октябрь таңы” гезитинде кабарчы, бөлүм башчы, редактордун орун басары, 1984–1985-жж. Талас облустук “Ленин туусу” гезитинде кабарчы, 1985–1986-жж. республикалык “Ленинчил жаш” гезитинде кабарчы, 1986–1990-жж. “Советтик Кыргызстан” гезитинде кабарчы, 1990–1991-жж. “Жаш ленинчи” журналында жооптуу катчы, 1991–1993-жж. “Ак бата” гезит жана журналында башкы редактор, 1993–1994-жж. М.Горький атындагы адабий институттун жогорку адабий курсунун угуучусу, 1994–1999-жж. “Кыргызстан” журналынын башкы редактору, 2009-жылдын июнь айынан “Ак жол” элдик партиясынын пресс-катчысы, август айынан “Ак жол” гезитинин башкы редактору болуп иштеген.
Кыргыз тилинде
Мен сени сүйөм: Аңгемелер. - Б.: Эркин-Тоо, 1993. - 104 б.
Сүйүү жана миллион: Повесттер жыйнагы.- Б.: Басма тамга, 2004. - 128 б.
Революцияга арналган өмүр же бир тууган Бакиевдер: Документалдуу повесть. - Б.: Учкун, 2007. - 188 б.
Айыл башчы. - Б.: Бийиктик, 2008. - 144 б.
Так талаш. - Б.: СБС, 2008. - 128 б.
Орус тилинде
Тыс-с, любовь разбудешь: Повесттер жыйнагы. - Б.: Илимдер Академиясы, 2000. - 128 б.
Жизнь посвященная революции или братья Бакиевы: Документальный повесть. - Б.: Учкун, 2007. - 168 б.
Турзы (дарыя)
Турзы — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын сол жээгинен 247 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Заара агуучу түтүк
Заара агуучу түтүк — бөйрөк менен табарсыкты кошуп туруучу түтүк орган.
Ал аркылуу бөйрөктө иштелип чыккан заара табарсыкка өтөт. Анын узундугу 30 смдей болот. Заара аккычтын үч кууш жери бар. Заара аккыч үч катмардан турат: эң сырткы катмары — бириктиргич ткань кабыкчасы, эң ичкиси — былжырлуу кабыкча. Булардын ортосунда булчуң кабыкчасы бар. Булчуң катмары узунунан жана туурасынан кеткен жылма булчуң талчалардан турат. 3аара агуучу түтүктүн табарсыкка куйган жериндеги узатасынан кеткен булчуңдуу катмары зааранын табарсыкка өтүүсүнө көмөктөшөт.
Кен Кизи
Кеннет Элтон "Кен" Кизи (англ. Kenneth Elton "Ken" Kesey; 1935-жыл 17-сентябрь — 2001-жыл 10-ноябрь) — америкалык роман жазуучу, дилбаянчы жана контр маданиятчы болгон. Ал өзүн 1950-жылдардагы Бит мууну менен 1960-жылдардагы хиппилердин ортосундагы байланыш деп эсептеген.
1965-жылы марихуана алып жүргөнү жана жасалма түрдө өзүн-өзү өлтүрүү үчүн камакка алынгандан кийин Кизи беш ай абакта жаткан. Ошондон көп өтпөй ал Уилламетт өрөөнүндөгү үйүнө кайтып барып, Орегондогу Плезант Хиллде отурукташкан. Ал жерде өмүрүнүн аягына чейин обочолонуп, үй-бүлөсү менен жашаган. Орегон университетинде сабак бергенден тышкары ал туруктуу түрдө фанатастикага салым кошуп, Esquire, Rolling Stone, Oui, Running жана The Whole Earth Catalog сыяктуу басылмаларга репортаждарды чыгарып турган. Бул жазмалардын ар кандай кайталоолору "Кизинин гараж сатып түгөтүүлөрү" (анг. Kesey's Garage Sale, 1973) жана "Шайтан кутусу" (анг. Demon Box, 1986) чыгармаларында жыйнак болуп чыккан.
1974-жылдан 1980-жылга чейин Кизи кичинекей Spit in the Ocean журналынын алты санын чыгарып, бүтпөй калган романынан ("Уиттиер чоң эненин жети тилеги" (анг. Seven Prayers by Grandma Whittier) романында Кизи чоң энесинин Альцгеймер илдети менен күрөшүн баяндаган) үзүндүлөр жана Марго Ст. Жэймс, Кейт Миллет, Стүарт Брэнд, Саул-Пол Сираг, Жек Сарфатти, Пол Красснер жана Уилям Сүард Берроуз сыяктуу агартуучулардын салымдары жарык көрүп турган. Үчүнчү романы ("Деңизчинин ыры", анг. Sailor Song) 1992-жылы жарык көрүп, сынчылардын көңүлкош ой-пикирин алгандан кийин ал Мерри Пранкстерс менен кайра бириккен. Ден соолугунун начарлашы (анын ичинде шал оорусу) анын иш-аракеттерин басаңдатканга чейин Кизи интернет аркылуу эмгектерин чыгарып турган.
Гипотоникалык эритме
Гипотоникалык эритме (гр. hypo – алдында, астында, tonos – чыңалуу) - өсүмдүктүн клетка жана ткан ширесинин эритмесине караганда осмос басымы төмөн болгон эритме. Суу режимин изилдөөдө, клетка цитоплазмасындагы өткөргүчтүк жана соргучтук күчүн билүүдө колдонулат.
Чалыр көз
Чалыр көз — көздүн координациялык кыймылынын бузулушу; мында бир көздүн көрүү огу кыйшайып кетүүсүнөн адамдын эки көзү бир багытты карай албай (бирөө буюмду, экинчиси башка жакты карайт) калат. Анын пайда болушуна борбордук нерв системасынын тубаса жана кийин пайда болгон сезгенүү же майып болушу, көрүүнүн өтө начарлашы себеп болот.