cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Волынь облусу
Калкы
2020-жылдын 1-январына карата калктын саны 1 031 421 адамды түздү, анын ичинде шаар калкы 539 179 адам (52,28%), айыл калкы 492 242 адам (47,72%). Облустун жашоочуларынын максималдуу саны 1994-жылы – 1080,7 миң кишиге жеткен, ал эми 2013-жылдын аягында калктын саны – 1041,3 миң, башкача айтканда, 39,4 миң адамга аз. Калктын кыскарышы 1994-жылдан 2009-жылга чейин 44,5 миң калкка байкалган, бирок, акыркы 4 жылда калктын өсүшү жарым-жартылай төмөндөөнүн ордун толтурду - 5,1 миң адамга же 11,5%. 2013-жылдын 11 айында Волынь облусунда 13547 бала төрөлүп, 12470 адам каза болгон, анын ичинен 84ү 1 жашка чейинки балдар. 1000 калкка төрөлүү 14,2 адамды, өлүм-житим 13,1 адамды түзөт. Табигый өсүш - 1,1 адам. Ушул эле мезгилде облустун ичинде 9644 адам жашаган жерин алмаштырган. Аймакка туруктуу жашоо үчүн 5101 адам келсе, 4820 адам кеткен. 10 000 калкка: келгендер – 154,9 адам, калгандар – 151,9 адам. Миграциянын өсүшү – 3 адам. 2013-жылдын 11 айында облустун тургундарынын саны 1358 адамга, анын ичинде табигый өсүштүн эсебинен 1077 адамга (79,31%), миграция 281 адамга (20,56%) көбөйгөн. 2018-жылы облуста 271,7 миң пенсионер жашаган.
Административдик-аймактык түзүлүшү
Волын облусунун административдик борбору — Луцк шаары.
Райондору
Райондор өз кезегинде шаардык, поселкалык жана айылдык аймактык жамааттарга бөлүнөт (територіальна громада).
Батыш Бенгалия
Батыш Бенгалия (бенг. পশ্চিম বঙ্গ, Пошим Бонго ; орус тексттеринде Батыш Бенгаллын варианты бар) - Индиянын чыгышындагы штат. Борбору жана эң чоң шаары - Калькутта. Калкы - 91 347 736 адам (штаттардын арасында 4-орун; 2011-жылдын маалыматтары. ).
География
Штат Индия Республикасынын чыгышында жайгашкан, Бангладеш (чыгышта), Бутан жана Сикким жана Ассам (түндүк жана түндүк-чыгышта), Орисса (түштүк-батышта), Жаркханд жана Бихар (батышта) жана Непал штаттары менен чектешет. (түндүк-батышта).
Аянты 88 752 км² (13-орун). Штаттын батышында адырлуу тоо (бийиктиги 300-400 мге чейин), түндүгүндө Гималай тоолору ( Дарджилинг аймагында Сандакфу тоосу менен Сингалила тоо кыркалары бар, эң бийик (3636 м) жери бар. абал). Мамлекеттин негизги дарыясы Ганг бул жерде бир нече бутактарга бөлүнүп, чоң дельтаны түзөт. Штаттын түндүк тоолорунун дарыя тармагы Тиста, Торса, Жалдхака жана Махананда сыяктуу дарыялар менен берилген. Штаттын батыш платосунун дарыяларына Дамодар, Ажай жана Кансабати кирет. Ганг дарыясында бир нече ГЭС курулган. Гангдын катуу булганышы мамлекет үчүн маанилүү экологиялык проблема болуп саналат. Жер астындагы суулардын мышьяк менен булганышы дагы бир көйгөй болуп саналат, ал 9 округда Батыш Бенгалдын калкынын дээрлик 10% жабыркайт.
Бети жапыз аллювиалдык түздүк, негизинен Ганг дарыясынын куймаларынын жана бутактарынын кендеринен түзүлгөн. Аллювиалдык түшүмдүү топурак үстөмдүк кылат. Токойлор жана бадалдар (жалпы аянтынын 10%ке жакыны) түндүгүндө (Гималай жана Терай), ошондой эле батышта жана түштүктө (Ганг дельтасынын төмөнкү бөлүгүндөгү мангр токою) кездешет. Гималай тоо этектерин дайыма жашыл тропик токойлору каптап, 1000 м бийиктикте алардын ордун субтропик токойлору ээлейт. Даржилингде 1500 мден ашык бийиктикте мелүүн климаттын түрлөрү өсөт: ийне жалбырактуу жана эмен токойлору, ошондой эле рододендрондор.
Фаунасына индиялык керик, индия пили, бугу, илбирс, гаура, крокодил кирет. Айрыкча сейрек кездешүүчү жоголуп бара жаткан түрлөргө Ганг дельфини, Бенгал жолборсу жана бир нече башка кирет. Түштүк мангр токойлорунда бенгал жолборсторун сактоо боюнча долбоор бар. Кыш мезгилинде штатта көптөгөн келгин канаттуулар жашайт. Коргоочу аймактар Батыш Бенгалдын аймагынын 4%ке жакынын ээлейт, 5 улуттук парк бар.
Климаты тропикалык, нымдуу, муссондук. Жаан-чачындын деңгээли жылына 1400-1800 мм, Гималайда 3000 ммден жогору. Жаан-чачындуу мезгил июндан октябрга чейин созулат, кургак салкын айлар - ноябрь - февраль, кургак ысык айлар - март - май. Түздүктө декабрда орточо температура 19°Сге жакын, майда 30°Сге жакын. Жайкы температура 26дан 40°Сге чейин, кышында 13°Сден 19°Сге чейин. Гималайдагы орточо температура жайында 15°Сге, кышында 2°Сге жетет.
Тарыхы
1947-жылы Британ Индиясы кулагандан кийин, Бенгалерт диний көз караштар боюнча экиге бөлүнгөн. Аймактын батыш бөлүгү Индияга (Батыш Бенгалия деп аталат), ал эми чыгыш бөлүгү Пакистанга Чыгыш Бенгалия (кийин Чыгыш Пакистан деп аталган) провинция катары кошулган. Чыгыш Пакистан 1971-жылы Бангладеш деген көз карандысыз мамлекет. Бенгалиянын бөлүнүшү көптөгөн социалдык-экономикалык, саясий жана этникалык көйгөйлөрдү пайда кылган.
Калкы
2011-жылга карата штаттын калкы 91,347,736 адамды түзөт (Индия Республикасынын калкынын 7,55%), алардын көбү бенгалдыктар. Мындан тышкары, штат боюнча чачырап кеткен бихар азчылыгы, ошондой эле Сикким менен чектешкен шерпалар жана тибеттиктер бар. Дарджилингде непалдык теги көп сандаган гурктар жашайт. Расмий тилдери - бенгал жана англис тилдери. Хинди тили кыйла кеңири таралган, Непалча Дарджилинг районунда, урду тили Калькуттанын борборунда.
2001-жылдагы эл каттоого ылайык, калктын 72,5% индустар, 25,5% ислам, калган азчылык сикхизм, христиан жана башка диндер. Калктын жыштыгы 904/км², бул Батыш Бенгалияны Индиядагы эң жыш штат кылат. Жыныстык катыш 1000 эркекке 934 аял, сабаттуулук деңгээли 69,2%. Айыл калкынын үлүшү 72% түзөт. Сабаттуулук деңгээли 77,1%ды түзөт. Штаттын калкынын 32% жакыны жакырчылыктын чегинде жашайт.
Административдик бөлүнүш
2017-жылдан бери Батыш Бенгалия 23 административдик аймакка бөлүнгөн. Буга чейин 19 округ болгон.
Саясаты
Солчул партиялар ( KPI (M) коалициясы, KPI, “Индия Алга” блогу ж. б.) штатты 1977- жылдан 2011- жылга чейин башкарган; Бүгүнкү күндө аймактык мыйзам чыгаруу органында Трейнамул улутчул конгресси жана Индиянын улуттук конгресси көпчүлүккө ээ.
Экономикасы
Батыш Бенгалия ИДПсы 21,5 миллиард АКШ доллары менен Индиянын үчүнчү ири экономикасы жана үчүнчү эң тез өнүгүп жаткан экономика. Региондун ИДПсынын 52%ын тейлөө жана тейлөө тармактары, 27%ын айыл чарбасы жана 22%ын өнөр жай тармагы түзөт. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрүнө күрүч, буудай, буурчак, тамеки, кант камышы, жут, чай кирет. Бул аймак өзүнүн Дарджилинг чайлары жана башка сапаттуу чайлары менен белгилүү. Өнөр жайы негизинен Колката шаарында топтолгон; жабдуулар жана электроника, болот, автомобиль, темир жол вагондору, текстиль ж.б. Программалык камсыздоо жана электроника тармактары.
Мүлктү ишеним башкаруу келишими
Мүлктү ишеним башкаруу келишими – ал боюнча бир тарап (башкаруунун уюштуруучусу) өз мүлкүн экинчи тарапка (ишеним башкаруучуга) убактылуу мөөнөткө башкарууга берген, ал эми башка тарап берилген мүлктү башкаруу уюштуруучусунун, же ал көрсөткөн кишинин (пайда көрүүчү) кызыкчылыгы үчүн башкарууга милдеттенген келишим. Мүлктү ишеним башкарууга тапшыруу анын менчиктөө укугунун ишеним башкаруучуга өтүүсүнө алып келбейт.
Чемпионат
Чемпионат - спорт мелдештеринин бир формасы; женүүчүнү - чемпионду аныктоо үчүн өткөрүлүүчү биринчилик. Чемпионат өткөрүү тартиби жана шарты мелдеш жөнүндөгү атайын жобо менен аныкталат. Чемпионат түрдүү масштабда - район, шаар, обл. Чемпионаттан өлкөнүн, континенттин жана дүйнөнүн Чемпионатына чейин өткөрүлөт. Чемпионаттарды өткөрүүнүн мезгили жана анын масштабы спорттун түрлөрү боюнча федерациялардын чечимине ылайык ар кыл болот. Чемпионат командалык, жекече жана жеке командалык болуп айырмаланат.
Плизантон (Небраска)
Плизантон (Небраска) (Pleasanton) — Небраска штатынын Buffalo округуна караган АКШ шаары.
Тасыракай тоосу
Тасыракай тоосу – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Кара-Кулжа районун аймагында. Кара-Кулжа, Тар жана Тасыракай сууларынын аралыгында батыштан чыгышка 40- 42 кмге созулат. Туурасы 6–7 км. Орточо бийиктиги 2800–3300 м, эң бийик жери 4383 м. Кыры аска-зоокалуу, капталдары кыска, аты аталган суулардын өрөөндөрүнө тик түшөт; кокту-колоттуу. Девондун кумдук, сланец, карбондун кумдук, алевролит, сланец тектеринен турат. Талаа жана шалбаалуу талаа (2400–2500 м бийиктикке чейин), шалбаа токойлуу бадал (2500- 3100 м), субальп жана альп шалбаасы, гляциалдык-нивалдык ландшафттар мүнөздүү. Жайкы жайыт.
Узинген
Узинген (Usingen) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан Шаар. Дармштадт административдик округуна карайт. Жогорку Таунус районуна кирет.
Калкы - 13406 киши(2013-ж.). . Аянты - 55,83 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 4 34 011. Мэр — Маттиас Дрекселиус.
Шаар административдик курамы боюнча 7 шаардык районго бөлүнөт.
Жогорку аршин (Белорет району, Башкыртстан)
Жогорку аршин — Башкыртстандын Белорет районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 170 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кичи Собачья
Кичи Собачья (Нечко-Собачья) — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Баренц деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тастопиян Ата Мазары
Тастопиян Ата Мазары - эл сыйынуучу “ыйык жай”. Жаңы-Базар айылынын батыш тарабында.
Ыдырыс пайгамбар алгач кадам таштаган жер катары айтылат. Уламыштарда айтылгандай Ыдырыс пайгамбарды өлтүрүүгө келген душмандарга өзүн Ыдырысмын деп тааныштарганда, анын башын кесип кетишкен. Кийин денеси ошол аймакка көмүлгөн.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Сноумасс Виллэйдж (Колорадо)
Сноумасс Виллэйдж (Колорадо) (Snowmass Village) — Колорадо штатынын Питкин (Pitkin) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1 822 киши. Болжолдуу аянты - 66.2 км². FIPS коду — 08-71755.
Валлендорф (Айфель)
Валлендорф (Айфель) (Wallendorf (Eifel)) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Айфель-Битбург-Прүм районуна кирет.
Калкы - 377 киши(2013-ж.). . Аянты - 8,71 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 32 114. Муниципалитеттин башчысы — Зуцетте Вебер.
Чемпион
Чемпион (англ. champion - балбан) - спорт уюмдары өткөрүүчү ар түрдүү масштабдагы атайын спорт мелдештеринде жеңип чыккан спортчу же команда. Спорттун түрлөрү боюнча биринчиликтердин жана комплекстүү спорт оюндарынын, ошондой эле олимпиялык оюндардын, спартакиада ж. б. мелдештердин жеңүүчүлөрү да Чемпион наамына ээ болот. Жайкы жана кышкы олимпиялык оюндардын Чемпиондук наамына ээ болгон спортчунун наамы сакталат, ал эми өлкөнүн, Европанын же дүйнө Чемпиону кийинки биринчиликте ал наамын коргоп кала албаса, анда ал экс- Чемпион деп аталып калат. Спорттун командалык түрлөрүндө Чемпиондук наам алтын медаль берүү менен команданын ар бир мүчөсүнө ыйгарылат.
Биберах-на-Рисе
Биберах-на-Рисе (Biberach an der Riß) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан Шаар. Биберах районуна кирет.
Калкы - 32394 киши(2013-ж.). . Аянты - 72,16 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 4 26 021. Мэр — Томас Феттбак.
Таласбай уулу Акматбек
Таласбай уулу Акматбек (25.4.1960-ж.т., Жаңы-Базар айылы) - коомдук ишмер.
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Памир-Алай
Памир-Алай – Орто Азиянын түштүк чыгышындагы тоо өлкөсү, Фергана өрөөнүнөн түштүк тарапта. Ага Фергана өрөөнү менен Аму-Дарыянын ортосунда жайгашкан Алай, Түркстан, Заравшан, Ысар (Гиссар) кырка тоолору жана алардын уландылары, Памир жана Түштүк Тажикстан чуңкурдугу кирет. Батыштан чыгышты карай 900 кмте созулат; туурасы 400 кмге чейин. Илимге Памир-Алай деген түшүнүктү И. В. Мушкетов киргизген (1886).
Вольта
Вольта - Батыш Африкадагы дарыя. Вольта Кара жана Ак Вольта дарыясынан куралат.
Уз. (Ка­ра Вольта м-н) 1400 — 1600 км. Алабынын аянты 388 миң км2. Ири куймалары: Оти, Дака (сол), Афрам (оң). Жаан-чачын (сент.— окт.) мезгилинде ташкындап, децгээли 14 м ге чейин көтөрүлөт. Февраль—март айларында тартылат. Ири соода порттору: Кете-Крачи, Кпонг, Кпанду ж. б.
Вольтада ири Акосомбо ГЭСи (0,6 млн кет, Ганада) курулган.
Кара В. Бобо-Диуласо шаарынын (Буркина-Фасо) жанындагы дөңсөөлөрдөн башталып, Ак Bольта кошулганга чейин кристаллдык платодогу кенен өрөөн, ортоңку бөлүгүндө Гананын Буркина-Фасо жана Кот-д’Ивуар өлкөлөрү менен болгон чегаралары (бул бөлүгү босоголуу), андан ары Акосомбо шаарына чейин түздүк аркылуу агат. Бул бөлүгүндө 1964-ж. плотина курулуп, Bольта өрөөнүндө Вольта суусактагычы пайда болгон. Чатына 110 км калганда деңиз боюндагы ойдуң аркылуу агып, Гвинея булуңуна куярда саздуу дельтаны пайда кылат. Суусунун орточо чыгымы чатында 1288 мъ/сек. Ири куймасы Оти (сол). Балык кармалат. Чатынан 400 км аралыкка чейин кеме жүрөт. Ири порттору: Япеи (Тамале-Порт; Ак В-да), Кете-Крачи, Акосомбо. ГЭС курулган.
Пампа
Пампа, пампастар (испанча Pampa, көптүк түрүндө pampas; кечуа тилиндеги талаа дегенден) –
Вэст Парис (Мэн)
Вэст Парис (Мэн) (West Paris) — Мэн штатынын Оксфорд округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1722 киши. Болжолдуу аянты - 63.2 км². FIPS коду — 23-83890.
Вольтампер мүнөздөмөсү
Вольтампер мүнөздөмөсү - Электр тизмегинин участкасында чыңалуунун токко же токтун чыңалууга болгон көз карандылыгы.
Вольтампер мүнөздөмөсү аналит. жактан V=f(I) функциясы катары туюнтулат, графикте V, I координаталар системасындагы сызык түрүндө көрсөтүлөт; мында V — чыңалуу, I — ток күчү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Республикалык «Манас» жаштар ордосу жана улуу баян коомдук фонду
Республикалык «Манас» жаштар ордосу жана улуу баян коомдук фонду – социалдык-маданий борбор. Жаштар ордосу 2002-жылы Туризм, спорт жана жаштар саясаты боюнча мамлекеттик комитетинде жаштар саясаты бөлүмүнүн жетекчиси К. Шадыхановдун демилгеси менен түзүлгөн. 2011-жылы Кыргыз Республикасынын Жаштар, эмгек жана иш менен камсыз кылуу министрлигинин структурасына киргизилген. Ордо республикадагы мектептер менен тыгыз иш жүргүзүп, окуучулардын ой чабытын, интеллектисин өнүктүрүп, элдик акыл-кенчти өздөштүрүшүп, «Манас» эпосун таанып-билүүсүн өбөлгөлөөчү «Акыл таймаш» радио оюнун жана «Манас таануу» телерадио оюнун уюштурууну демилгелеп, КТРКнын «Балдар FM» радиосунун жана «Келечек» студиясынын берүүлөрүн түз эфирде өткөрүүгө колдоо көрсөтүп келет. Чыгармачыл жаштарды колдоо үчүн «Жаш калем», «Дил баян», «Манасты» элге жайылтуу багытында Ш. Азизовдун «Манас», Ш. Рысмендеевдин «Манас», У. Мамбеталиевдин «Манастын төрөлүшү жана балалык чагы», А. Жуманалиевдин «Манастын балалык чагы жана алгачкы эрдиги», С. Касмамбетовдун «Эр Кошой», «Билерик», Т. Бакчиевдин «Алмамбеттин ашы», «Манас таануу», «Манасчылар», Б. Алагушовдун «Карамолдо Орозов», 3. Сыдыкованын «Көкөтөйдүн ашы», «Чоң казат» ж. б. китептерди жарыкка чыгарган. 2009-жылы «Студент KG» гезитин негиздеген. Ордонун жетекчиси Б. Романовдун демилгеси менен «Улуу баян» коомдук фонду манасчыларды колдоо үчүн атайын уюшулган (2010). Эки уюм биригип, 2010-жылы «Эл манасчысы» коомдук наамын (таза күмүштөн жасалган төш белги берилет), «Залкар манасчы» коомдук сыйлыгын (төш белгиси алтындан жасалат) негиздеген. Алгачкы наам жана сыйлык манасчылар С. Касмамбетов менен У. Мамбеталиевге ыйгарылган. «Улуу баян» коомдук фонду 2011-жылы 7 манасчыга автомашина тапшырган, 2013-жылы июль-сентябрь айларында үч айлык манас айтуу күндөрүн уюштурган, жаш курактарына карата өмүр бою бериле турган манасчылык стипендия чегерген. «Манасты» элге жайылтуу боюнча китептерди, «Манас таануу» интеллектуалдык телеоюнун, манасчылык иш сапарларды каржылайт жана манасчылардын башын бириктирип, көркөм өнөр жаатында роль ойноп келет. 2007-жылдан ордону Б. Романов жетектейт.
Татаал жер семирткич
Татаал жер семирткич – курамында өсүмдүккө азык зат болуучу бир нече элементи (азот жана фосфор; азот жана калий; фосфор жана калий; азот, фосфор, калий) бар химиялык бирикмелер. Аралаш жер семирткичтен айырмаланып, татаал жер семирткич химиялык реакциянын негизинде алынат. Татаал жер семирткичке аммофос, диаммофос, аммонийлештирилген суперфосфат, калий селитрасы, калий монофосфаты, калий жана аммоний метафосфат, полифосфаттары ж. б. кирет. Татаал жер семирткичтеги азык заттардын өлчөмү H:R205:K20 (мисалы, 1:1:0,5) катышы аркылуу белгиленет. Татаал жер семирткич курамынын туруктуулугу, азык заттарынын жогорку концентрациясы ж. б. башка кошунду заттарынын аз болушу менен айырмаланат. Жөнөкөй жер семирткичтин аралашмасына караганда татаал жер семирткич түшүмдүн сапатына, өзгөчө картошканын крахмалдуулугуна жакшы таасир берет, натыйжалуу келет. Татаал жер семирткич бүртүк түрүндө чыгарылып, негизги жер семирткич катары колдонулат.
Саук Рапидс (Миннесота)
Саук Рапидс (Миннесота) (Sauk Rapids) — Миннесота штатынын Benton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 12773 киши. Болжолдуу аянты - 12.5 км². FIPS коду — 27-58684.
Плаймаус (Небраска)
Плаймаус (Небраска) (Plymouth) — Небраска штатынын Jefferson округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 477 киши. Болжолдуу аянты - 0.7 км². FIPS коду — 31-39590.
Плөц
Калкы - 760 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 7,74 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 88 300. Муниципалитеттин башчысы — Ингелоре Циммер.
Виллиамсбург (Массачусетс)
Виллиамсбург (Массачусетс) (Williamsburg) — Массачусетс штатынын Гемпшир округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2 427 киши. Болжолдуу аянты - 66.6 км². FIPS коду — 25-79915.
Челябинск
Челябинск - Россиядагы шаар (1787-жылдан). Челябинск облусунун адм. борбору. Түштүк Уралдын чыгыш капталында, Миасс д-нын боюнда. Калкы 1,2 млн (2013). Ири жол тоому жана т. ж. түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен курулууда. Ири өнөр жай борбору. Кара жана түстүү металлургия (металлургия, куур прокат, цинк өндүрүү заводдору, электр металлургия комбинаты), машина куруу жана металл иштетүү (заводдору: «Полёт», «Прибор», «Станкомат», «Теплоприбор»), курулуш материалдары, тамакаш, жеңил, жыгаччылык. өнөр жай ишканалары иштейт.
ГРЭС, ЖОЖдор (а. и. университет), театрлар (а. и. опера жана балет), музейлер (а. и. край таануу), сүрөт галереясы, тарыхый-маданий эстеликтер бар. Чеп катары 1736-ж. негизделген.
Зундхаузен
Зундхаузен (Sundhausen) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Унструт-Хайних районуна кирет.
Калкы - 387 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 8,06 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 64 061. Муниципалитеттин башчысы — Юрген Эрлих.
Вольтамперомметр
Вольтамперомметр - токтун чыңалуусун, күчүн жанa каршылыгын өлчөөчү прибор
Дагы кара
Айкалыштырылган электр өлчөгүч прибор
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Таш балык
Таш балык (лат. Synanceia verrucosa), - деңиз жырткыч балык. Коралл рифтерине жакын, түбүндө жашайт. Ташка окшош болгондугуна байланыштуу мындай атка ээ болгон. Дүйнөдөгү эң уулуу балык болуп эсептелет.
Көрүнүш
Таш балык өзү таш сыяктуу көрүнөт. Бул мимикрия айлана-чөйрөгө аралашып, байкалбай калууга жардам берет. Дененин максималдуу узундугу 40 см, адатта болжол менен 30 см. Чоң башы, кичинекей көздөрү жана өйдө караган оозу, кырка жана сөөлдөр менен денеси капталат. Арткы сүзгүчтүн 12-14 жоон омурткалары, бул тукумдун башка түрлөрү сыяктуу, балыктардын эң күчтүү уу бездери менен жабдылган.
Уу
Таш балыкта, башка балыктардан караганда эң күчтүү уу. Дүйнөдө эң уулуу балык болуп эсептелет. Арткы сүзгүчтүн омурткалары күчтүү уу бездери менен жабдылган, киши же балыкка сайылганда токсин чыгарат. Бул эң коркунучтуу уулуу балык болуп саналат жана анын уусу кирип кетүү тереңдигине жараша шок, шал жана кыртыштын өлүмү менен катуу ооруну жаратат. Кичинекей кыжырданганда таш балык арткы сүзгүчтүн омурткаларын көтөрөт; курч жана бышык, алар кокусунан балыкка басып калган адамдын бут кийимин оңой тешип, бутуна терең кирип кетишет. Арткы сүзгүчтүн омурткалары терең кирсе, медициналык жардам эки саат бою көрсөтүлбөсө адам олүп калышы мүмкүн. Аман калгандар кээде айлап ооруп калышат.
Токсин белоктордон турат, анын ичинде гемолиздик стонутоксин, нейротоксин, жана кардиоактивдүү кардиолептин бар.
Ареал
Таш балык негизинен түштүк тропиктик аймактарда таралган, Тынч жана Индия океандарынын тайыз сууларында, Кызыл суудан Австралиянын Квинсленд штатындагы Чоң тосмо рифине чейин, ошондой эле Индонезиянын, Филиппиндин сууларында кездешет. жана Маршалл аралдары, Фиджи жана Самоа аралдары.
Дарбаза (Аймак)
Дарваз ( Дарвоз ) - географиялык- тарыхый аймак, Пянж дарыясынын орто агымында, анын аймагы учурда эки бөлүккө бөлүнгөн: оң жээги Тажикстандын Сангвор, Дарваз жана Ванж райондоруна, сол жээги Маймайга карайт., Афганистандын Нусай, Куф-Аб, Хвахан, Шикай аймактары ...
Тарыхы
Орто кылымдарда Дарваз Карран деп аталып, борбору азыркы Калайхум (Калайкум)аймагындагы байыркы Карон шаарында жайгашкан. Жергиликтүү фольклордо провинциянын эң байыркы аталышы - Махистон (
Дарвазанын азыркы аты ( ‎ "дарбаза") IX-X кылымдарда пайда болгон жана дарбаза аймакта, жеке жана өлкөбүздүн өзгөчөлүктөрдү чагылдырып Бвдахшан жана Памир.
Лютетсбург
Калкы - 781 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 16,73 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 4 52 016. Муниципалитеттин башчысы — Герд Маммен.
Дарбаза (Аймак)
Тарыхы
Дарваз тарыхый-географиялык аймагы Ахемениддер империясынын курамына кирген (VI-IV кк. BC д. ).
III-II кылымдарда. BC д. Дарваз 1-3-кылымдарда Ахемениддердин мурдагы Бактрия сатрапиясынын курамында Грек-Бактрия падышалыгына көз каранды болгон. п. д. - Кушан падышалыгынан, IV-VI кылымдарда. - Эфталит мамлекетинен. 6-кылымда Батыш Түрк каганатынан эфталиттер талкалангандан кийин. Дарваз, эфталиттердин бардык мурдагы ээликтери сыяктуу эле, номиналдуу түрдө түрк башкаруучуларына баш ийген. 718-жылы түрктөрдүн Тохаристандык «ябгусуна» баш ийген ээликтердин арасында Кытайдын тарыхый жылнаамаларында Ше-хан-на, башкача айтканда, Шугнан, анын курамына Кю-лан округу, б.а. Куран кирет.
VIII кылымда. Дарвазды мусулман арабдар басып алган, IX кылымда. Тахириддерге көз каранды болгон, X кылымда. Саманиддер мамлекетинин курамына кирет, XI-XII к. киргизилген Газневидтер мамлекеттердин, андан кийин Гуридтер.
XIII кылымда. Дарваз бардык тажик жерлериндей эле монгол баскынчыларынын карамагына өтүп, XIV—XV кылымдарда. - Тимуридтердин башкаруучулары, бирок Дарваздын борбордук бийликке көз карандылыгы номиналдуу болгон.
18-кылымдын ортосунда. Дарваз (Дарбаза) Бадахшандын башкаруучуларына каршылык көрсөткөн алдыңкы күч болгон. Ошентип, 1748-жылы Дарваз менен Шугнандын бириккен күчтөрү Шива көлүндөгү салгылашта Бадахшандын эмири Султан шахтын аскерлерин талкалаган.
XVIII кылымда. Ага вассалдык көз каранды болгон Шугнан, Рушан, ошондой эле Вахан Бадахшан менен Дарваздын саясий көз карандылыгына каршы тынымсыз күрөш жүргүзүшкөн. Рушан менен Шугнандын ээлери жана Вахандын башкаруучулары Дарваз шахтарынын вассалдары болуп, аларга салык төлөшкөн.
XIX кылымда. Баласагын менен Куштусабдын мал заманбап аймактарын камтыган Тавил-Дарыя, Баласагын жана ВАнх аймактарында Тажикстан, ошондой эле Khakhan жана Баласагын Ооганстандын областынын аймактарын Бадахшан.
Баласагын шахтын капитал салуу болду Калай-Хумб туура жээгинде жайгашкан аты уйкаш чебине менен Пянж.
1877-жылы Бухара эмири Дарваз шахын басып алуу үчүн өз аскерин жөнөтөт. бухаралыктар менен айыгышкан, анын аскерлери Баласагын таштап Калай-Khumb жана Kevron айылында алышты. Бул жерде чечүүчү салгылашуу болуп, ал дарвазиялыктардын жеңилүүсү менен аяктаган. Шах Дарваза Абулфайзхан үй-бүлөсү менен Ферганага, андан соң Ооганстанга көчүп кеткен. Дарваз шахтын уулу Мухаммад Валихан кийинчерээк белгилүү афган дипломаты болгон.
Дарвазды өзүнө кошуп алган Бухара эмирлиги аны атайын бекствого айландырган. Ал болжол менен 386 чарчы метрди ээлеген. км, калкы 35 000ге жакын. Түндүгүндө Бекствону Каратегинден Петр I бийик тоо кыркалары бөлүп турган, чыгышта Шугнан менен, түштүгүнөн Ооган ээликтери ( Бадахшан ), батышта Бухара бектери Балжуван жана Куляб.
Таиров Талантбек Талипович
Таиров Талантбек Талипович (10.7.1951-ж.т., Жаңы-Базар айылы) - саламаттык сактоо тармагынын көрүнүктүү ишмери.
Дарбаза (Аймак)
Тарыхы
Сол жээк Дарваз, орус-англис келишимине ылайык 11 марта , өткөрүп Ооганстан, ордуна укук банктын , улуй, Шугнан жана Рушан, өткөрүлүп Бухара эмиратынын.
Таиров Талантбек Талипович
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Дарбаза (Аймак)
Тарыхы
Бир бөлүгү болуп Right-банк Баласагын, жана Гарм районунун тажик Мухтар ССРинин 1924-жылы, үч районго бөлүнүп , 14-декабрда, 1930-: Тавилдарыя, Калайкум жана Ванх. Акыркы эки облус 1965- жылы Тоолуу Бадахшан автономиялуу облусунун курамына кирген.
Дарваз облусунун административдик борбору шаар тибиндеги Калаи-Хумб ( Қалъаи Хумб ; Хорог шаарынан 241 км түндүктө жайгашкан.
Челюскин тумшугу
Челюскин тумшугу - Таймыр жарым аралынын түндүк учунда. Евразиянын эң түндүк чекити (77°43' түндүк кеңдик жана 104°18' чыгыш узундук). Уюлдук станция иштейт. Улуу түндүк экспедициясынын катышуучусу, 1742-ж. тумшукка алгачкылардан болуп жеткен С. И. Челюскиндин. ысмынан аталган.
Уолл-стрит карышкыры
"Уолл-стрит карышкыры" (The Wolf of Wall Street, Волк с Уолл-стрит) — 2013-жылы тартылган Американын биографиялык кара тамашалуу[4] криминалдык тасмасы. Режиссеру Мартин Скорсезе. Сценарийи Жордан Белфорттун ушул эле аталыштагы мемуарына негизделип жазылган, автору — Теренс Уинтер. Белфрот Нью Йоркто брокер болуп иш баштап, анын Стрэттон Окмонт фирмасы кантип Уолл Стриттеги коррупциялык жана алдамчылык иштерге аралашып калганы жана жыйынтыгында кулашы тууралуу баяндалат. Леонардо Дикаприо (тасманын продюсерлеринин бири да болгон) Белфроттун образын жаратат, ал эми Жона Билл анын ишкердик боюнча өнөктөшү жана досу Донни Азофтун ролун аткарат. Маргот Робби (экинчи аялы Наоми Лапаля) жана Кайл Шандлер (аны кармап кулатууга аракет кылган ФЧКнын тыңчысы) катышат. Мэттю Макконахи, Роб Райнер, Жон Фавро, Жоанна Лумли жана Жан Дужардин да тасмага тартылышкан. "Уолл-стрит карышкыры" Скорсезе менен Дикаприонун биргелешип тарткан бешинчи тасмасы (Нью Йорктун кескилери 2002, Авиатор 2004, Кеткендер 2006 жана Терезе арал 2010 кийин) жана Уинтер менен чогуу тарткан экинчи тасмасы (Мыйзамсыз империя 2010-2014 кийин) болуп калган.
Тасма киносынчылардын көбүнесе оң ой-пикирине татыган. Скорсезенин режиссурасы, Дикаприонун тамашалуу аткаруу чеберчилиги жана ылдам анан туруктуу юмор алкоо алган. Кинотасма бир нече сыйлыктарга, анын ичинен 86-Оскар сыйлыгынын "Эң мыкты тасма", "Эң мыкты режиссер" (Скорсезе), "Эң мыкты ылайыкташтырылган сценарий" (Уинтер), "Эң мыкты эркек актер" (Дикаприо) жана "Эң мыкты экинчи пландагы эркек актер" (Хилл) наамдарына көрсөтүлгөн. Эч кайсы категория боюнча жеңишке жеткен эмес. Бирок 71-Алтын глобус сыйлыгынын "Эң мыкты актер — Эң мыкты тасма мюзикл же комедия" сыйлыгын утуп алган. Алтын глобустун "Эң мыкты тасма" номинациясына да көрсөтүлгөн. Ошондой эле тасма гильдиялардын жана киносынчылар бирикмесинин наамдарына татыган.
Республикалык наркология борбору
Республикалык наркология борбору - 1976-жылы Фрунзе шаардык наркология диспансери болуп ачылган. 1986-жылы анын базасында Республикалык наркология диспансери уюшулган. 1996-жылы наркотик заттарды колдонуу кырдаалынын күчөшүнө байланыштуу Республикалык наркология борбору болуп кайра түзүлгөн. Негизги максаты – өлкөдө алкоголь ичимдиктеринен жана наркотик заттардан болгон зыяндуулукту түшүндүрүп, алдын алып, алардан азап чегип, көз каранды болгон адамдарга жардам берүү. Ошондой эле алкоголь жана наркотик заттарды колдонууга каршы жүргүзүлгөн аракеттерди координациялоо. Наркологиялык кызматтын негизги функциясына диагноз коюу, консультация берүү, дарылоо, реаблитация, алдын алуу жана уюштуруу-методикалык жардам берүү кирет. Республикалык наркология борбору дарылоонун жаңы формаларын издөөдө, жардам көрсөтүүнүн түрлөрүн кеңейтүүдө, наркотик заттарды жана алкоголду колдонгондордун санын азайтууга жана наркологиялык абалга терең анализ жасоого чоң аракет жүргүзүп жатат. Ош шаарында областы наркология диспансери иштейт. Областы ооруканаларда наркология бөлүмдөрү бар. Ошондой эле райондук үй-бүлөлүк медицина борборунда наркология кабинеттери түзүлгөн. Андан тышкары Ж. Назаралиевдин менчик наркология борбору (Бишкекте) иштейт. Борбордо административдик, жалпы ооруканалык бөлүм, стационардык, реабилитация жана амбулаториялык аныктоо бөлүмдөрү бар.
Татаал сөздөр
Татаал сөздөр – эки же андан көп сөздүн айкалышынан түзүлүп, жаңы маани берген сөздөр.
Татаал сөздөр төрт түргө бөлүнөт:
Мүлктү эсепке алуу тизмеси
Мүлктү эсепке алуу тизмеси – аткаруучу документтер боюнча мүлктү өндүрүүнү камсыз кылуу актысы; сот аткаруучулары же мүлктү камакка алуу укугу берилген башка жактар тарабынан түзүлөт. Эсепке алуу тизмесине мүлк өндүрүп алуучуга бериле турган сумманы жана ошого байланыштуу чыгымдарды төлөө үчүн зарыл болгон өлчөмдө киргизилет. Эсепке алуу тизмесине мыйзам жүзүндө өндүрүп алууга чегерүү болушу мүмкүн болбогон буюмдар, м.: үй ичиндеги жагдайдын зарыл эмеректери киргизилбейт. М. э. а. т. карызкордун көзалдында жана калыс күбөлөрдүн, зарыл болгон учурларда ички иштер органдарынын катышуусу менен түзүлөт. Карызкор жок болгон шарттарда эсепке алуу тизмеси анын үйбүлө мүчөлөрүнүн ичинен жашы жеткен бирөөнүн көзалдында, уюмдун жооптуу кызматкеринин, ал адамдар жок болгон учурда – жергиликтүү өзалдынча башкаруу органынын өкүлүнүн көз алдында түзүлөт. М. э. а. т. жөнүндө актыга сот аткаруучусу жана мүлктү эсепке алуу үчүн каттоого катышкан адамдар кол коюшат.
Республикалык патологиялык анатомия бюросу
Республикалык патологиялык анатомия бюросу, 1988-жылы Фрунзе шаарындагы ооруканалардын патологиялык анатомия бөлүмдөрүнүн негизинде уюштурулган. Негизги максаты – республика боюнча патологиялык анатомия кызматына методикалык, уюштуруу иштерин жүргүзүү жана консультация берүү, патологиялык анатомия кызматын жандандыруу, патологиялык анатомия кызматы боюнча адистерди даярдоо, клиникалык диагностиканын деңгээлин көтөрүү. Бюро үч бөлүмдөн турат: чоң кишилер патологиясы; балдар патологиясы; биопсия жана операция материалдарын гистологиялык жана цитологиялык изилдөө бөлүмү. Бул бөлүмдөрдө жогорку квалификациялуу адис врачтар, фельдшер-лаборанттар жана кенже медициналык кызматкерлер эмгектенет.
Отнурок (Белорет району, Башкыртстан)
Отнурок — Башкыртстандын Белорет районундагы айыл, Нур айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Памперо
Памперо – Аргентина жана Уругвайда түштүктөн же түштүк-батыштан соккон муздак шамал. Антарктика аба массаларынын келишине байланыштуу пайда болот. Көбүнчө жамгыр менен коштолуп, абанын температурасынын кескин төмөндөшүнө (1 суткада 20-30°Ска чейин) алып келет.
Обераудорф
Обераудорф (Oberaudorf) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Розенхайм районуна кирет.
Калкы - 4948 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 59,29 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 1 87 157. Муниципалитеттин башчысы — Хуберт Вильдгрубер (ХСС).
Мүлктүк зыян
Мүлктүк зыян – мүлктүк чөйрөдөгү зыян алып келүүчү терс өзгөрүүлөр, анда зыян келтирген жак аны мыйзамдарда белгиленген тартипте ордун толтурууга милдеттүү. Зыян келтирилгендиги үчүн жооптуу жак соттун чечими менен зыяндын ордун накалай толтурушу мүмкүн (ошол эле түрдөгү жана сапаттагы буюм берүү, бузулган буюмду оңдоо ж. б. у. с.).
Реубэнс (Айдахо)
Реубэнс (Айдахо) (Reubens) — Айдахо штатынын Льюис округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 0.8 км². FIPS коду — 16-67150.
Пампа сьерралары
Пампа сьерралары (Sierras Pampeanas) – Пампанын батыш четиндеги жетим тоолордун тобу. Аргентинада 26-34° түштүк кеңдик менен 64–68° батыш узундуктардын аралыгында меридиан багытында созулуп жатат. Пампа сьерралары Түштүк Америка платформасынын фундаментинин жер бетине чыгып жаткан урчугу; ал миоценде көтөрүлүп, бир нече блокторго ажыраган; алардын айрымдары жогору көтөрүлүп, айрымдары ылдый чөккөн. Бийиктиги 300 мден 5550 мге чейин (Сьерра-дель-Аконкиха). Чыгыш капталдары жантайыңкы, батышы тик. Капталдарында кургак токой, сейрек токой, бадалдар жана кактустар өсөт.
Вольтерра теңдемеси
Вольтерра теңдемеси - инте­грал тецдемелер теориясында биринчи жанa экинчи түрдөгү Вольтерра теңдемелери кездешет.
Мүлктүк зыян келтирүү
Мүлктүк зыян келтирүү – зыян келтирүүнүн же келишимди аткарбай коюу менен, жеке же юридикалык жактардын мүлкүнө зыян келтирүү.
Вольтерра теңдемеси
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Пан
Пан... (грекче pan – баары) – татаал сөздөрдүн башкы бөлүгү; «баарына тиешелүү», «баарын камтыган» деген маанини туюндурат (мисалы, пандемия, панофтальмит ж. б.).
Таирбеков Ныязбек
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Талкалоо (тасма)
"Талкалоо" (Demolition, Разрушение) — Американын 2015-жылкы драма тасмасы. Режиссеру Жан-Марк Валле, сценарийин жазган Брайан Сайп. Тасмага тартылгандар Жэйк Жилленхол, Наоми Уоттс, Крис Купер жана Жуда Лүис. Тасма 2015-жылы Торонто кинофестивалынын ачылышында көрсөтүлгөн. Ал эми кинотеатрларда Fox Searchlight Pictures компаниясы тарабынан 2016-жылдын 8-апрелинен тарта көрүүчүлөргө сунуш кылынган.
Солт Крик (Колорадо)
Калкы - 648 киши. Болжолдуу аянты - 1.1 км². FIPS коду — 08-67445.
Катайка (Белорет району, Башкыртстан)
Катайка — Башкыртстандын Белорет районундагы айыл, Нур айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 28 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Бидербах
Бидербах (Biederbach)) — Германия Федеративдик Республикасынын Баден-Вюртемберг жеринде жайгашкан муниципалитет.  Эммендинген районуна кирет.
Калкы - 1749 киши(2013-ж.). . Аянты - 31,36 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 08 3 16 003. Мэр — Йозеф Руф.
Жашоо (тасма, 2017)
"Жашоо" (Life, Живое) — 2017-жылы тартылган Американын илимий фантастикалык коркунучтуу тасмасы. Режиссеру Дэниел Эспиноза, сценарийдин авторлору Ретт Риз менен Пол Верник. Башкы ролдорду аткаргандар Жэйк Гилленхаал, Ребекка Фергуссон жана Райан Рейнолдс. Тасма Эл аралык космос бекетинин алты кызматкеринин окуясына жетелейт. Алар Марстагы жашоонун бар экенине алгачкы далилди таптык деп ойлошот, бирок алардын табылгасы алар ойлогондой болуп чыкпайт.
Тасманын дүйнөлүк бет ачары South by Southwest иш-чарасында 2017-жылдын 18-мартында болуп өткөн. АКШнын кинотеатрларында ушул эле жылдын 24-мартынан тарта Columbia Pictures компаниясы тарабынан көрсөтүлө баштаган. Киносынчылардын бир беткей ой-пикирине ээ боло алган эмес жана дүйнө жүзү боюнча 78 млн доллар каражат чогулткан.
Валлерсхайм (Айфель)
Валлерсхайм (Айфель) (Wallersheim (Eifel)) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Айфель-Битбург-Прүм районуна кирет.
Калкы - 732 киши(2013-ж.). . Аянты - 14,51 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 32 318. Муниципалитеттин башчысы — Петер Шмидт.
Прэстон (Небраска)
Прэстон (Небраска) (Preston) — Небраска штатынын Richardson округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 50 киши. Болжолдуу аянты - 0.2 км². FIPS коду — 31-40325.
Республикалык психикалык ден соолук борбору (РПДБ)
Республикалык психикалык ден соолук борбору (РПДБ) – калкка психиатрия, психотерапия жана наркологиялык жардам уюштуруп, аларды жүзөгө ашыруучу медициналык мекеме. РПДБ жарандардын психикалык саламаттыгын изилдөөдө психикалык жактан өзгөрүүлөрүн диагноздоо, дарылоо, алдын алуу жана медициналык -социалдык жактан реабилитациялоо иштерин жүргүзөт. Ошондой эле жарандарга психикалык ден соолугу боюнча сот-психиатриялык, аскер кызматын өтөөгө жарамдуулугу жөнүндө психиатриялык ж. б. экспертизаларды ишке ашырат. Борбордо кабыл алуучу жана дарылоочу, реабилитация, психосоматикалык, балдар, аскер кызматына жарамдуулук боюнча экспертиза ж. б. бөлүмдөрү бар. Мындан тышкары жарандарга психикалык жардам көрсөтүүчү региондук ооруканалар (Чымкоргон, Таш-Көмүр шаарында), Ош областы психикалык ден соолук борбору жана ар бир областы, райондук ооруканалардын курамындагы психонаркологиялык бөлүмдөр иштейт.
Мүлктүк камсыздандыруу
Мүлктүк камсыздандыруу – объекти материалдык баалуулуктар: имарат, курулма, жабдуулар, туракжайлар, үй мүлктөрү, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмү, жаныбарлар ж. б. болгон камсыздандыруу. Зыян тарткан учурда М. к. болгондо камсыздандыруу суммасы эмес (жеке камсыздандыруудагыдай), камсыздандыруу ордун толтуруусу төлөнөт.
Памир
Памир (байыркы памир тилдеринде «па-имихр» – күндүн этеги) – Орто Азиянын түштүгүндөгү бийик тоо системасы. Негизинен Тажикстандагы Тоолуу Бадакшан автономия облусунун аймагында, чыгыш жана түштүк бөлүктөрү Кытай менен Афганстанда, түндүгү Кыргызстанда. Памир Борбордук Азиянын ири тоо системаларынын (Гиндукуш, Кара-Корум, Кунлунь жана Теңир-Тоо) арасынан орун алып, түндүгүнөн Чоң Алай, чыгышынан Сарыкол кырка тоолору, түштүгүнөн Зор-Көл көлү, Памир дарыясы, Панж дарыясынын жогорку агымы, батышынан Панж өрөөнүнүн меридиан багытында жаткан бөлүгү, түндүк-батышынан Пётр Биринчи жана Дарваз кырка тоолорунун бир бөлүгү менен чектелет. Узундугу 275 кмдей, туурасы 250 кмге жакын. Эң бийик жери – Конур чокусу (бийиктиги 7719 м Кытайда).
Памирге кеңдик (өзгөчө батышында) жана меридиан багытындагы тоолор мүнөздүү. Түндүгүндө кеңдик багытта Чоң Алай кырка тоосу (эн бийик жери 7134 м; Ленин атн. чоку), борбордук бөлүгүндө Музкол (6233 м), Түндүк жана Түштүк Аличур, түштүк четте Вахан кырка тоолору жайгашкан. Батыш бөлүгүндө Пётр Биринчи (Москва чокусу, 6785 м), Дарваз (Арнавад чокусу, 6083 м), Ванч, Язгулем (Революция чокусу, 6974 м), Рушан, Шугнан жана түштүк-батыш четинде Шахдара (Карл Маркс чокусу, 6726 м) кырка тоолору бири-бирине жарыш жатат. Памирдеги меридиан багытында созулган тоолордун эң чоңу – Илимдер Академиясы кырка тоосу. Мында Памирдин батышындагы бийик чокулар – Исмаил Самани (1999-жылга чейин Коммунизм чокусу; бийиктиги 7495 м) жана Е. Корженевская (7105 м) жайгашкан. Андан чыгышта Зулумарт, Тажикстан менен Кытайдын чек арасы боюнча Сарыкол кырка тоосу (6361 м) созулуп жатат. Памир рельефинин тиби боюнча Чыгыш жана Батыш Памирге бөлүнөт, Чыгыш Памирде айрым жерлеринде тайпак жондуу байыркы орто бийик тоо рельефи басымдуу. Абс. бийиктиги 4000-6000 м, салыштырмалуу бийиктиги 1000-1500 мге чейин. Жазы, тайпак тоо массивдеринен, таманы тегиз, борпоң шиленди жана морена тектерге толгон өрөөндөрдөн жана туюк чуңкурдуктардан (дениз деңгээлинен 3700-4200 м бийиктикте) турат. Айрым тоолорунун (Музкол ж. б.) бийик кыр бөлүгүнө альп рельефи мүнөздүү. Батыш Памир кокту-колоттуу, капчыгайлуу, анда бийик тоо рельефи басымдуу. Кар-мөңгүлүү альп тибиндеги кууш кырка тоолору терең тар капчыгайлар жана суусу мол, шар аккан дарыя өрөөндөрү менен тилмеленген. Тоолорунун салыштырма бийиктиги 2000-3500 мге чейин. Жылаңач аскалар жана корум таштар көп. Мөңгүнүн аракетинен пайда болгон рельефтин формалары кеңири тараган. Памир Жер Ортолук деңиз геосинклиналь кырчоосундагы кайнозой бүктөлүү облусунун эпигеосинклиналь, бир аз бөлүгү эпиплатформа тибиндеги тоолорго кирет. Ал кайнозойдогу кыймылдардын натыйжасында бийик тоо аймагына айланган. Азыркы структурасы жана рельефи миоценден тартып түзүлө баштаган. Мында тектон. кыймылдар азыр да байкалып, 8-9 баллга жеткен жер титирөөлөр болуп турат. Антиклинорийлердин огунда байыркы тектер (интрузиялар жиреп чыккан гнейс жана герцин структурасындагы палеозойлук чөкмө катмарлар) чыгып жатат. Төмөн ийилген зоналары мезозойдун (кээде палеозой менен кайнозойдун) чөкмө катмарларынан турат. Кен байлыктары: тоо хрусталы, сейрек металлдар, сымап, бор, флюорит, лазурит, боксит ж. б.
Памирдин климаты катаал, кескин континенттик (айрыкча Чыгыш Памирде). Ал субтропик алкагында жатат, бирок кышында мелүүн алкактын, жайында тропиктин аба массалары басымдуу. Чыгыш Памирде январдын орточо температурасы 3600 м бийиктикте -18°С, абсолюттук минимум -50°С. Жайы кыска жана суук, жайкы температура 20°Сден ашпайт. Июлдун орточо температурасы 14°С. Мургаб, Ак-Суу өрөөндөрүндө, туюк чункурдуктарда (Кара-Көл ж. б. жерлерде) көп жылдык тоң тектер кезигет. Батыш Памирдин өрөөндөрүндө 2100 м бийиктикте январдын орточо температурасы -7°С, июлдуку 22°С. Жылдык жаан-чачыны Батыш Памирде 92- 260 мм, Чыгыш Памирде 60–120 мм. Бийик тоолорунда жана тоо капталдарында жаан-чачын мол (Федченко мөңгүсүнө 1100 мм) жаайт.
Дарыяларынын көбү Аму-Дарыянын алабына кирет. Башкы дарыясы – Панж. Анын куймалары: Гунт (Шахдара менен кошо), Бартанг (жогорку агымында Ак-Суу, орто ченинде Мургаб аталат), Язгулем, Ванч. Памирдин түндүк-батышынан Вахштын алабындагы Обихингоу жана Муксуу дарыясы башталат. Айрым суулары Памирдин ички (Кара-Жылга, Музкол ж. б.) жана Таримдин (Маркан-Суу) алаптарына тиешелүү. Дарыялары мөңгү-кар сууларынан куралат. Ири көлдөрү: Кара-Көл, Раң-Көл, Шор-Көл, Сарез, Зор-Көл, Жашыл-Көл ж. б.
Ландшафты негизинен бийиктик алкактуулукка жана каптал экспозицияларына жараша өзгөрөт. Өсүмдүктөрү өтө суйдаң; ландшафтында жылаңач аскалар жана шагыл, кой таштуу кумдак чополор менен капталган жерлер басымдуу. Ошондой болсо да өсүмдүктүн 1142 түрү кезигет. Чыгыш Памирге бийик тоолуу суук чөл жана таштак бийик тоо ландшафттары мүнөздүү. Дарактар жокко эсе. Өсүмдүктөрү катуу суукка чыдамдуу. Өрөөндөрүндө жана тоонун кургак капталдарында терскен, төө таман, кекек, астрагал, шыбак, танацетум, пияз жана чекилдекжылгындуу талаа өсүмдүктөрү өсөт. Нымдуу чуңкурдуктардын тамандарында ыраңдуу жана шалбалуу саздар кеңири тараган. Батыш Памир чыгышына караганда өсүмдүктөргө бай; өрөөндөрүнүн этектеринде шыбак-сөксөөлдүү чөл өсүмдүктөрү басымдуу. Андан жогору төө таман, тикендүү астра (2600-3200 м) жана ак кылкандуу талаа (3200-3800 м), доңуз сырттуу альп шалбаасы (3800-4300 м), сейрек субниваль өсүмдүктөрү (4500 .иден жогору) менен алмашат. Батыш Памирдеги дарыялардын жээктеринде тал, чычырканак, терек, кайын, ит мурун өсөт. Сугат жерлеринде (тоо этектериндеги шилендилерде, тектирчелерде) жүзүм, шабдалы, алма, алмурут, грек жаңгагы, тыт өстүрүлөт. Жаныбарларынан кенири тарагандары: аркар, кызыл суур, аюу, илбирс, тоо эчки, карышкыр, түлкү, улар, кекилик, чил ж. б. Калкы өрөөндөрүндө отурукташкан. Чыгыш бөлүгүн памирлик кыргыздар мекендейт. Жайыт. Батыш Памирде эл аралык альпинизм өнүккөн.
Автоматон
Тарыхы
Эн биринчи автоматондор байыркы убакыттарда жасалчу. Легендалардан Дедалдын баскан эстеликтер, бактан жасалган учкан көгүчкөн ж.б. Практикалык мааниси жок болчу, бирок автоматондор кызыктуу оюнчуктар болчу. Пружиналык приводдун, термелгич сааттын ойлоп табуусу автоматондорго таасир этти, анткени ушул ойлоп чыгарылган нерселерде жаны механизм жана принциптер колдонулган болчу, кийин автоматондордо ушул принциптер колдонулган. Алексей Михаилович царда кан сарайында үч механикалык арстан турчу. Алар чыныкый арстандай ырылдаганды билчу. Арстандардын механизмин Курал-Жабдык Палатанын саат механиги Петр Высоцкий 1673 жылы жасаган.
Парижде көрсөтулгөн Вокансондун автоматондор белгилуу болуп калган.
Пьер Жаке-Дронун автоматондору белгилуу болчу. Азыр ошол автоматондор Швейцариядагы Нёвшателе шаарынын Тарых жана Искусствонун музейинде жайгашкан. Пьер Жаке-Дронун "Каллиграф" деген автоматону 6000 детальдан жасалган. Ал 40 созго чейин текстти жаза алат. Автоматондор "Jaquet Droz" деген саат чыгарган фирмага жарнама катары колдонулчу.
Немис ойлоп табуучу Фридрих фон Кнаусс (1724-1789) биринчи автоматикалык жазган машинаны ойлоп чыгаруучусу болгон. Механизм татаал болуп чыккан. Эки коло бүркүт машинканы кармап турган, ичинде муза-кудай болчу, ал текстти жазып турчу. Машинка калем учту сыяга малганды билчү жана барактагынды да билчү.
Тажидинов Малла
Тажидинов Малла (1917-ж.т., Шакафтар айылы) - коомдук ишмер.
Челек-Кемин жаракасы
Челек-Кемин жаракасы - Ысык-Көл жана Иле массивдерин экиге бөлүп турган ири терен жарака. Түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай Кемин, Челек өрөөндөрү аркылуу 300 кмте созулат. Тик жантайып, тектоникалык талкаланган зоналарды түзөт. Жараканын түштүк-батыш тарабы кууш, түндүк-чыгыш тарабы жазыланып кетет. Айрым жерлерде талкаланды зона үстүнө жылышуу (байыркы Ысык-Көл массиви палеозойдун башталышында пайда болгон тоо тектердин үстүнө жылып калган) менен алмашкан (А. Бакиров, 1965). Жарака Чоң Кемин суусунун ортонку жана төмөнкү агымында синклинорий менен чектелип, ичке жик түрүндө созулат. Бул жарака жер титирөөлөрдү пайда кылган азыркы кездеги активдүү тектоникалык дислокациялардын ичине кирет. 1911-ж. күчү 10-11 баллга жеткен Кемин жер титирөөсү да ушул жараканын жылышуусунан пайда болгон.
Тажидинов Малла
Колдонулган адабияттар
Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6
Ульрихштайн
Ульрихштайн (Ulrichstein) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан Шаар. Гиссен административдик округуна карайт. Фогельсберг районуна кирет.
Калкы - 3040 киши(2013-ж.). . Аянты - 65,61 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 5 35 018. Мэр — Эрвин Хайнрих Хорст.
Вольтинизм
Вольтинизм (итал. volta — айланыш) — көпчүлүк курт-кумурсканын жылына бир же бир нече жолу тукумдашы.
Курт-кумурсканын жылы­на бир жолу тукумдоочу түрү моновольтиндуу, эки ирет тукумдоочусу — бивольтиндуу, бир нече ирет тукумдоочусу поливольтиндуу деп аталат. Моновольтиндүүгө жер бургөсү, чегирткенин көп түрү, данчы канталалар ж. б. кирет. Тыт көпөлөгү жылына бирден 7—8 жолго чейин тукумдап, пилла берет. Бивольтиндуу жана моновольтиндуу жибек көпөлөгү аргындаштырылып, ысык- суукка байымдуу жаңы породалар чыгарылды.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кичи Ортоңку (Средней куймасы)
Кичи Средняя — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Средняя дарыясынын оң жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Канин Нос тумшугунан Печора дарыясы бассейнинин чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Мезень дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вэстфилд (Мэн)
Вэстфилд (Мэн) (Westfield) — Мэн штатынын Аростук округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 559 киши. Болжолдуу аянты - 104.5 км². FIPS коду — 23-82770.
Чектүү нормадагы концентрация
Чектүү нормадагы концентрация (ЧНК) - экологиялык норматив. Ал булганууга алып келген химиялык ж. б. булгоочу заттардын максималдуу концентрациясынын өлчөмүн мүнөздөйт, к. Экологиялык паспорт, Экологиялык аудит.
Виллиамстаун (Массачусетс)
Виллиамстаун (Массачусетс) (Williamstown) — Массачусетс штатынын Беркшир округуна караган АКШ шаары.