cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амангелди Муралиев
1967-ж. Карабалта тамак-аш техникумун, 1976-ж. ФПИни бүтүргөн. 1966–70-жылы Карабалта кант комбинатында слесарь, мастер, 1970–73-жылы Бишкек электр-вакуум машиналарын куруу тажрыйба заводунда инженер-конструктор. 1973–76-жылы тоют жыйноочу техникалар боюнча мамлекет адистештирилген конструктордук бюродо жетектөөчү конструктор. 1976–78-жылы Бишкек шаардык парткомунун инструктору. 1978–82-жылы оор электр машиналарын куруу заводунда башкы инженер, директор. 1982–88-жылы «Кыргызавтомаш» өндүрүш бирикмесинин башкы директору. 1988–91-жылы Бишкек шаардык эл депутаттар кеңешинин аткомунун төрагасы. 1991–92-жылы Кыргыз Республикасынын мамлекет катчысы, экономикка боюнча мамлекет комитетинин төрагасы, 1992–93-жылы экономика жана финансы министри, 1993-жылдан Кыргызстан өндүрүшчүлөр жана ишкер адамдар союзунун президенти. 1985–92-жылы жана 1993-жылдан Кыргыз Республиканын депутаты. 1994-жылы мамлекет мүлк фондунун төрагасы. 1996–99-жылы Ош облусунун губернатору. 1999–2000-ж.Кыргыз Республикасынын Премьер министри. 2001-жылдан баалуу кагаздар боюнча мамлекет фондунун төрагасы, «Биримдик» саясий партиясынын төрагасы.
Аннино (метро бекети)
Аннино — Москва метросунун Серпуховско-Тимирязевская сызыксындагы станция. 2001-жылы 12-декабрьда ачылган.
Аминдер
Аминдер – аммиактагы (NH3) суутек бир, эки же үч атомунун орг. радикалдар (R) менен орун алмашуусунан пайда болгон бирикмелер. Суутек менен орун алмашкан атомдун санына жараша биринчилик RNH2, экинчилик RRNH жана үчүнчүлүк RRRN А-ге бөлүнөт (мында R, R, R окшош же ар башка болушу мүмкүн). А. радикалдар түзүлүшүнө жараша алифаттык (метиламин СН3NH2), алициклдүү (циклогексиламин С6H11NH2), ароматтык (фениламин же анилин C6H5NH2) жана гетероциклдүү (a-аминопиридин C6H4NNH2) болуп айырмаланышат. Мол-сындагы амин топторунун санына жараша моно-, ди-, три- жана полиаминдер деп аталат. Жөнөкөй А. – аммиак жыттуу газдар, ири мол. массалуу А. – суюктук жана катуу заттар. А. негиздик касиетке ээ, алкиламиндердин негизги касиеттери ариламиндердин негизги касиеттерине караганда күчтүү; к-талар менен сууда эрүүчү туздарды пайда кылат:
RNH2+ HCI  [RNH 3]CI
Азия оюндары
Азия оюндары — эл аралык олимпиялык комитеттин колдоосунда өтүүчү Азия өлкөлөрүнүн комплекстүү ири спорт мелдештери. 1949-ж. Делиде Азия өлкөлөрүнүн спортчуларынын конференциясында Азия оюндарынын федерациясы (АОФ) түзүлүп, уставы кабыл алынган. Ал 4 жылда бир жолу өткөрүлөт (Олимпиялык оюндардан 2 жыл өткөндөн кийин). АОФтун максаты: спорт оюндарын уюштуруу, өткөрүү, спорт аркылуу Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы достукту бекемдөө. АОФго Афганстан, Бангладеш, Бирма, Индия, Индонезия, Ирак, Иран, Камбоджа, КЭР, Кувейт, Лаос, Ливан, Малайзия, Непал, Пакистан, Сингапур, Сирия, Таиланд, Түркия, Филиппин, Шри-Ланка, Япония ж. б. өлкөлөрдүн Улуттук Олимпиялык комитеттери мүчө. Ага 1994-жылдан Борбордук Азия өлкөлөрү да кошулуп, АОФ мүчөсү 43төн ашты (1996). Азия оюндарынын программасына жеңил атлетика менен сууда сүзүү спортунун түрлөрү сөзсүз киргизилет. Андан башка уюштуруу комитетинин ыктыяры боюнча спорттун 8ден кем эмес түрү белгиленет. Биринчи Азия оюндары 1951-ж. Делиде өткөрүлгөн. Анын программасына жеңил атлетика, велосипед спорту, баскетбол жана оордукту көтөрүү боюнча мелдештер кирип, 11 өлкө катышкан. Экинчиси 1954-ж. Манилада (Филиппин), үчүнчүсү 1958-ж. Токиодо өткөн. Андан кийинкилери 1962-ж. Жакартада (Индонезия), 1966-ж. Бангкокто (Таиланд), 1970-ж. Токиодо (Япония), 1974-ж. Тегеранда (Иран), 1978-ж. Бангкокто 1982-ж. Нью-Делиде, 1986-ж Сеулда, 1990-ж. Пекинде өткөрүлгөн. 1994-ж. Хиросимада өткөрүлгөн, он экинчи Азия оюндарына КРнын курама командасы 1- жолу катышып 23-орунду ээлеп, 4 күмүш жана 5 коло медалга ээ болгон. 1998-ж. Бангокто (Таиланд) өткөрүлгөн Азия оюндарына Кыргызстандын курама командасы 3 күмүш, 3 коло медалга ээ болгон. 2002ж. Азия оюндары Пуссан (Түштүк Корея) шаарында өткөрүлүп, Кыргызстан курама командасы 2 алтын, 4 күмүш, 6 коло медалды жеңип алган. 1990-жылдан Азия оюндарынын кышкы түрү өткөрүлө баштаган. 2003-ж. 29 өлкөнүн спортчулары катышкан 5-кышкы Азия оюндары Японияда өткөн.
Аминдер
Биринчилик жана экинчилик А. карбон к-талары, алардын ангидриди, хлорангидриди же татаал эфирлери менен ысытканда ацилдешип, амиддерди пайда кылат:
Азия оюндары
2010-ж. Кытайдын Гуанджоу шаарында 16-Азия оюндары өтүп, ага КРнын 145 спортчусу катышып, 1 алтын, 2 күмүш, 2 коло медаль жеңген. Грек-рим күрөшүнөн Д.Көбөнов алтын медаль тагынуу менен кыргыз жигиттеринен алгачкы ирет Азия оюндарынын чемпиону аталган.
Аминдер
RNH2+CH3COOH  RNHCOCH3+H2O Ацилденген амитдер начар негиздик касиетке ээ. HNO2 таасири менен алифаттык биринчилик А. азот менен сууну бөлүп чыгарышып спиртке, экинчилик А. - N-нитрозаминге айланат. Үчүнчүлүк А. HNO2 менен реакцияга кирбейт. Биринчилик ароматтык А. кычкыл чөйрөдө HNO2 менен аракеттенип, диазоний туздарын пайда кылат:
ArNH2+HNO2+ HCI  ArN2+ CI- + 2H2O Ушундай эле шартта экинчилик ароматтык А. N-нитрозаминдерге айланат. Алифаттык биринчилик жана экинчилик А. СI2 жана Br2 менен аракеттенишип, N-галоген орун алмашкан туундуларын пайда кылат Биринчилик А. фосген COCI2 менен изоцианаттар RNCO же мочевина суутек эки атому орун алмашкан туундуларын NH2CONR2, экинчилик А - суутектин төрт атому орун алмашкан туундуларын R2NCONR2 берет. Биринчилик А. альдегиддер менен азометиндердин (Шиффтин негиздери) пайда болушу менен оңой аракеттенет, мис., С6Н5СНО+H2N-C6H5C6H5CH=N-C6H5+ H2O Ө. ж.-да аминдерди негизги синтездөө жолдору:
Азия оюндары
Грек-рим күрөшүнөн К.Жолчубеков менен велоспортчу Е. Ваккер күмүш байге уткан. Үчүнчү орунду ээлегендер: грек-рим күрөшүнөн Ж.Кенжеев менен кайык айдоочу А.Пароль болгон.
2014- ж. Түштүк Кореянын Инчхон шаарын- да 17 - Азия оюндары болуп, КРнын спортчулары 2 күмүш, 4 коло байгеге ээ болушкан.
Аминдер
ROH ROH ROH + NH3 RNH2  R2NH  R3N Эгерде аммиактын ордуна биринчилик жана экинчилик А. колдонсо, экинчилик жана үчүнчүлүк А. пайда болот. Бул метод аминолиз деп аталат жана N-алкил жана N,N-диалкиланилинди алууда кеңири колдонулат.
Азия оюндары
Колдонулган адабияттар
Макешов Кабыл. Кыргыз Республикасы: Дене тарбия жана спорт энциклопедиясы. Экинчи бас. – Б.: Турар, 2015. – 448 б. ISBN 978-9967-15-445-2
Аминдер
2) Нитрилди катализатор (Ni, Co) менен 100-130оC гидрирлөө:
RCN + H2  RCH=NH + H2  RCH2NH2 Бул метод ири массалуу биринчилик жана экинчилик алифаттык А. алууда да колдонулат.
Кижуч
Кижуч (лат. Oncorhynchus kisutch) — Тынч океандын сом балыктарынын бир түрү.
Аминдер
3)Нитробирикмелер калыбына келтирүү: ArNO2 + 3H2  ArNH2 +2H2O Cуутек менен калыбына келтирүү суюк же буу фазада катализаторлор катышуусунда (Ni, Pt, Pd) ишке ашат. Бул реакция биринчилик ароматтык А. алууда колдонулат.
4) Алифаттык жана ароматтык карбон к-талары амиддерин СI2, Br2 же I2 щелочтогу эритмелери менен реакцияга киргизүүдө, биринчилик А. алынат да, көмүртек чынжыры бир атомго кыскарат (Гофман реакциясы). А. өнөр жайларда боёктор, дары-дармек заттар, капрон, найлон булаларын алууда, пестициддерди, абсорбенттерди өндүрүүдө кеңири колдонулат. Алифаттык А. нерв системасына зыяндуу. Ароматтык А. метгемоглобин пайда болушуна себеп болот. Кээ бир ароматтык А. канцерогендүү заттар (мис., a-нафтиламин, бензидин, 4-аминобифенил) болгондуктан, адамдын табарсыгынына рак оорусун пайда кылышы мүмкүн.
Владимиро-Николаев (Зилайыр району, Башкыртстан)
Владимиро-Николаев — Башкыртстандын Зилайыр районундагы кыштак, Зилайыр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 30 киши. Почта индекси — 453690, ОКАТО коду — 80227816008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Материковая дарыясы
Материковая — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Саран дарыясынын оң жээгинен 57 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хобоукен (Нү-Жерси)
Хобоукен (Нү-Жерси) (Hoboken) — Нү-Жерси штатынын Хадсон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 50 005 киши. Болжолдуу аянты - 5.1 км². FIPS коду — 34-32250.
Мээнеткеч
Мээнеткеч (Мээнеткеч) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Чүй районундагы айыл. Бурана айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 695 киши.
Гараж (тасма)
"Гараж" (Гараж) — кинорежиссер Эльдар Рязанов 1979-жылы тарткан советтик сатиралык трагикомедиялык тасма.
Мазмуну
Окуя СССРде 1970-жылдардын аягында ойдон чыгарылган "Жаныбарларды айлана чөйрөдөн коргоо" изилдөө институтунда өтөт. Институттун кызматкерлери "Фауна" деп аталган гараждык кооператив уюштурушкан. Тасманын сюжети бул кооперативдин мүчөлөрүнүн отурумуна арналат. Курулуш жүрүп жаткан аймактан тез-шоссе өтө турган болот. Ушуга байланыштуу гараждардын санын азайтуу керек. Алиги үлүшчүлөрдүн (пайщик) отурумунда төрт "садага" тандалышы керек. Бирок, тандоо деле жок - кооперативдин жетекчилиги (институттун мүдүрүнүн орун басары Аникеев жана институттун ветеринары Сидорин) кыскартылчулардын тизмесин мурда эле түзүп койгон. Аны отурумда бекитип коюу гана зарыл.
Алдыжар (алдыяр) көмүр кени
Алдыжар (алдыяр) көмүр кени Ош облусунун Өзгөн, Кара-Кулжа жана Алай р-нун чегараларында, Алай кырка тоосунун түндүк тарабында. Кара-Суу т. ж. бекетинен 85 км түштүк-чыгыш тарапта. Биринчи маалымат 1934-ж. Куршаб жана Гүлчө көмүр казган артелдерден алынган. 1953–54-ж. издөө, 1974–75-ж. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Көмүр юра мезгилинде пайда болгон чөкмөлөр менен байланышкан. Бардыгы 4 кабат. Алардын ичинен биринчи (астынкы) кабат өндүрүштүк мааниге ээ. Анын калыңдыгы 0,1 мден 7,65 мге чейин өзгөрөт. Көмүрдүн орточо күлдүүлүгү 24%. Көмүр Таш-Көмүрдүн узун жалындуу (Д) маркасына кирет. Күйүүнүн орточо жылуулугу 32,1 МДж/кгды түзөт. Көмүр кабаттарынын жердин үстүнө чыккан айрым жерлеринде көмүрдү ачык жол менен казып алууга болот. Жалпы геол. запасы 45 млн m. 1974–75-жылдары жүргүзүлгөн чалгындоо ишинин негизинде 1992-ж. кичи ишкана үчүн Ирису участогунда жер үстүнөн ачык казып алуу үчүн көмүрдүн 318 миң m запасы бекитилген.
Казыкты көздөрдү жумуп кагуу
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда казыктар, балталар колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар бир колдоруна казыктарын, экинчи колдоруна балталарын алышып, аянтчадан кеңири орун алышып, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулардын бирөөсүнүн буйругу боюнча, оюнчулар көздөрүн жумушуп, казыктарды белгилеген жерге чейин бат кагууга аракеттенишет. Оюн оюнчулардын каалоосу боюнча 2—5 жолу кайталанышы мүмкүн. Казыкты белгиленген жерине чейин бат каккан оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот,
Оюндун башка түрлөрү. Казыкты таш менен кагуу, казыкты бакан менен кагуу, казыкты бут менен кагуу.
Оюндун эрежеси
Бир бириңе жакын турууга, тоскоолдук кылууга, буйруктан мурда аракеттенүүгө, көздөрдү ачууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө- оюнда колдонуучу буюмдар бирдей болушу керек.
Оюндун педагогикалык мааниси- оюнда күчкө толот, кыймылдарды аткарууга үйрөтөт.
Бюджеттик укуктар
Бюджеттик укуктар – мамлекет жана да бюджет иштери боюнча ага кирген баардык аймактык түзүлүштөрүнүн укук менен милдеттеринин (ыйгарым укуктарынын) жыйындысы. Ал тийешелүү мамлекеттик өкүлчүлүк жана аткаруу бийлик органдары тарабынан ишке ашырылат.
Азоналуулук
Азоналуулук (а... жана гр. zone - алкак, зона) белгилүү бир аймакта зоналуулук закон ченеминен тышкары өзгөчө бир табигый кубулуштун таралышы. Адатта азоналуулук рельефтин геологиялык түзүлүшүнө, тектоникалык режимине, морфоструктурасына ж. б. эндогендик факторлоруна байланыштуу. Азоналуулук климаттын, суу режиминин, кыртыштын жана органикалык дүйнөсүнүн өзгөчөлүгү менен айырмаланат. Азоналуулук тоолордо даана байкалат.
Кара буудай
Кара буудай (Secale) – дан өсүмдүктөр тукумундагы бир жана көп жылдык чөп. Кара буудайдын 13 (жапайы жана эгилме) түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 5 түрү кезигет. Кичи жана Борбордук Азия, Иран, Афганстан, Закавказье жана Африканын түштүгүндө өсөт; 1 түрү буудайдын отоо чөбү катары Кавказ, Кичи жана Борбордук Азияда белгилүү; эгилме 1 түрү Түндүк Жарым шардагы өлкөлөрдө өстүрүлөт. Кара буудайдын мекени – Кавказ, Кичи жана Борбордук Азия. КМШ өлкөлөрүндө негизинен РФте (70%), Украинада (12%), ошондой эле Балтика боюндагы республикаларда, Казакстан, Грузияда эгилет. Кара буудайдын күздүк жана жаздык сорттору бар. Күздүк сорту көп эгилет. Тамыры негизинен топурактын үстүнкү катмарында жайгашкан, айрымдарыныкы 2 м тереңдикке чейин жетет. Сабагы көңдөй, бийиктиги 110–180 см, 6–7 муунактуу. Топ гүлү – татаал машак, эки жыныстуу. Даны кабыксыз, түсү көк, боз, кээде күрөң же сары. Күздүк Кара буудайдын вегетация мезгили 120–150 күнгө созулат. Үрөнү 1–2оС жылуулукта өнүп, 4–5оС өсүп чыгат. Кара буудай суукка жана кургакчылыкка байымдуу. Башка эгиндерге караганда топуракты көп тандабайт. Бирок кара топурактуу жерде мол түшүм берет. Данында 18,0%и белок, 69,1%и углевод, 1,8%и май, В, В , Е, РР витаминдери жана А провитамини бар. Уну нанга, акшагы жана улпагы жем катары пайдаланылат, ошондой эле спирт жана крахмал өндүрүшүнө жумшалат. Наны жыттуу, жегиликтүү, сиңимдүү келет. Кара буудай көк кезинде сапаттуу тоют катары, саманы кагаз, целлюлоза жана башка жасоого жумшалат, малга төшөлөт. Жапайы түрү селекция ишинде колдонулат. Кара буудай менен буудайды аргындаштырып, сапаттуу тритикале гибриди алынган. Кыргызстанда чыгарылган Кыргыз 1 сорту Ош облусуннда, Чүй, Талас өрөөндөрүндө, ал эми буудай-Кара буудай гибриди – Немига 2 Ысык-Көл өрөөнүндө тоют катары айдалат.
Аминдөө
Аминдөө – ар түрдүү орг. бирикмедеги (к-талар, углеводороддор, спирттер жана башкалар) суутек же башка элемент атому амин группасына орун алмаштыруу реакциясы. Реакция белгилүү шартта аммиак таасиринде жүрөт. А. реакциясын аммонолиз деп да аталат. А.натыйжасында баштапкы реакцияга кирген заттка жараша ар кандай бирикмелер алынат. 1) Галогеналканды аммиактын спирттеги эритмеси менен ысытса биринчилик, экинчилик, үчүнчүлүк аминдер аралашмасы (к. Аминдер), ошондой эле аммоний төртүнчүлүк туздары пайда болот. 2) Галогенкарбон к-талар ашыкча алынган аммиак менен аракеттенсе амин к-талар пайда болот.
3) Галогенангидридриддер аммиак менен реакцияга кирип амиддерди пайда кылат.
R - C +2NH3  R-C +NH4X
X NH2
О. эле спирттер, кетондор, альдегиддер ж. б. А. реакциясына кирет.
Людвиг Витгенштейн
Кыскача өмүр баяны
Ал Венада туулуп, сегиз баланын эн кенжеси болгон. Анын төрт эркек жана үч кыз бир туугандарынын баары таланттуу, өзгөчө музыка жагынан таланттуу болушкан. Алгачкы жылдарда Витгенштейн механикага кызыгат. Ал Берлинде, андан кийин 1908-жылы Манчестерге (Англия) келип инженердик искусствону окуп-үйрөнөт. Студент болуп жүрүп реактивдүү кыймылдаткычтын долбоорун түзөт. Ошол кезде ал Бертран Расселдин «Математиканын принциптерин» окуйт жана 1911-жылы математик Фрегенин кеңеши боюнча ошол учурда Тринити Коллежде (Кембридж) иштеп жүргөн Рассел менен чогуу иштешүүнү чечет. 1912-жылы Тринити Коллежине кабыл алынып, ал жерде беш семестр окуп, убактысын көп учурда Рассел, Мур жана Кейнс (англиялык экономист) менен талаш-тартыштарда өткөрөт. Биринчи дүйнөлүк согушта австриялык армияда кызмат өтөп, эрдиги үчүн бир нече жолу сыйланат, бирок акырында түштүк Тиролдо италиялыктарга туткунга түшүп калат. Бардык мына ушул мезгилдерде Витгенштейн философиялык ойлорун жазып жүрөт, өлөрүнүн алдында алардын көпчүлүгүн жок кылат, бирок калгандарынан «Логикалык-философиялык трактат» түзүлөт. Бул трактатты ал Монта Кассинодогу аскер туткундарынын лагеринен Расселге жиберет. Туткундан бошогондон кийин Венага кайтып келет да, атасынан алган бардык мурасын эжелерине өткөрүп берип, өзү австриялык кыштактардын биринде мектеп мугалими болуп иштеп калат. Аскеттик турмуш өктөрүп, философияны таптакыр таштап салат. Бул мезгилде ал өзүн өтө бактысыз сезет, кээде өзүн өзү өлтүрүүнү да ойлойт, ал-күчтөн тайыйт. 1926-жылы Витгенштейн мугалимдик ишти таштап, бир аз убакыт бакчы болуп иштейт. Эки жыл эжесинин үй-жайына каралашып турат. Ал ошол учурда Вена университетиндеги философиянын профессору Мориц Шлик жана Вена ийриминин мүчөлөрү болгон башка профессорлор жана математиктер менен таанышат. Анын «Трактатынын» жоболору көпчүлүгүндө алардын көз караштарынын философиялык багыты менен үндөш болгондуктан ага кеңеш сурап кайрылып турушкан. Натыйжада ал кайрадан философиялык ишмердикке өтүүнү чечет да, Кембрижге келип, изилдөө иштерине киришет. Ал өзүнүн «Трактатын» философиянын доктору деген наам алуу үчүн диссертация катарында сунуш кылат. Рассел менен Мур рецензент болушат, натыйжада ал Тринитидс изилдөө стипендиясын алууга жетишет.
Чыгармачылык жолу
Венада философияны логикалык позитивизм түрүндө иштеп чыгууну Вена ийримине биригишкен философтордун тобу Мориц Шликенин жетекчилиги астында жүргүзөт. Ийримдин катышуучулары «Трактаттын» доктринасын колдонот, бирок көз караштары жагынан жакын болгонуна карабастан ал ийримге кошулган эмес. Ал математикадагы жана ойлом философиясында жеке өзүнүн идеяларынын үстүндө иштеп, бул эки тема боюнча көп эмгектерди жазат.
Анын Кембриждеги окуган дарстары стили, мазмуну жана формасы боюнча өзгөчө айырмаланып, кеңири белгилүү болгон. Ал дарсты Тринитидеги өзүнүн бөлмөсүндө, жакасы ачык көйнөк, фланел шым, булгары жакет кийип, столдо отуруп окуган. Георг фон Вригт өзүнүн Витгенштейндин өмүрү жөнүндөгү очеркинде мындай деп жазат: «Анын алдында кол жазма да, записка да болгон эмес. Аудиториянын алдында ой жүгүрткөн. Анын көңүлү өтө күчтүү топтолуп тургандай таасир калтырчу. Анын баяндап айтып жаткандары адатта суроо менен аяктап, ал суроого аудиторияга жооп берүүгө сунуш кылынар эле. Жооптор болсо өз кезегинде жаңы суроолорго алып келген жаңы ойлордун башталыш чекити боло турган». Витгенштейн өзүнүн философиялык аудиториясына 1933 жана 1935-жылдардын аралыгында окуган дарстарынын эки циклдеги топтому «Жашыл китеп» жана «Саргыч китеп» катарында да белгилүү болот.
Витгенштейндин өлүмү
Анын өмүрү жана инсандык сапаты анын философиялык ойлорундай эле адамды таң калтырып турган. Витгенштейндин көп сандаган шакирттери, достору жана коллегалары анын сүйкүмдүүлүгүн, кызуу кандуулугун, адамдарды өзүнө тартып турган мээримин жана даңкын эскеришет. Анын музыкалык чеберчилиги жана интеллектуалдык айжаркын акыл-эси, анын өзгөчө адам экени, чорттугу, жоомарттыгы жана апенди чалыштыгы жөнүндө Витгенштейн менен тааныш болгондордун жазып калтырган эскерүүлөрүндө сакталып турат. Ал америкалык фильмдерди жакшы көргөн жана философиядан чарчаганда эс алуу үчүн киного барган. Норман Малькольм Витгенштейндин көп учурда дарс окугандан кийин өтө чарчап-чаалыгып, андан заарканып турарын айтат. Өзүнүн «Эскерүүлөрүндө» ал мындай деп жазат: «Көп учурда ал аудиториядагы өзүнүн сабагынан кийин дароо эле киного жөнөй турган. Угуучулар бөлмөдөн чыга башташканда эле ал мага жалооруп карап, акырын гана «Мүмкүн киного барарбыз?» деп айтчу. Кино-театрга бараткан жолдо Витгенштейн булочка же муздак чочко эти кошулган май токоч сатып алып, фильмди көргөндө жеп отурар эле. Ал окуган дарстарындагы ойлордон жана андан заарканткан сезимден өзүн алаксытуу үчүн экрандын дал бет маңдайына биринчи катардагы отургучтарга отурууга умтулчу».
Витгенштейндин трактаты
«Трактаттын» кириш сөзүндө ал мындай деп жазат: «Бул китеп философиянын проблемаларын козгойт жана мен ойлоймун, бул проблемалардын коюлушунун себеби биздин тилибиздин логикасынын туура эмес түшүнүлгөндүгүндө экенин көрсөтүп турат». «Трактат», «төгүндөлбөй, биротоло далилденген жана шексиз» акыйкаттарды камтып турат жана бул акыйкаттарды ырастоодо ал «проблемаларды толук чечүүнү» тапкан. Фреге жана Рассел логиканы ойломдун мыйзамдары жөнүндөгү илим катарында карашса, Витгенштейн аны реалдуулуктун өз формасы катарында көрөт. Философиянын проблемалары анын пикири боюнча реалдуулуктун структурасы тилдеги маанинин масштабы менен аныктала тургандыгын, логиканын милдети универсумду чагылдырууда турарын көрсөтүү жолу аркылуу чечилиши мүмкүн. Ошондуктан логика башка илимдердин арасындагы жана алардын катарындагы жөнөкөй гана илим эмес, ал абсолюттук жана толук мүнөздөгү илим. Бул «Трактаттын» бардык мазмуну өнүктүрүлгөн негизги пункт болгон.
Сүйлөмдө келтирилген фактылар Витгенштейндин пикири боюнча мүмкүн болуучу фактылар болуп саналат. Ал мындай мүмкүн болуучу фактыларды сүйлөмдөрдү чыныгы жана жалган сүйлөмдөр кылуучу «атомардык» фактылар катарында сүрөттөйт. Эгерде белгилүү бир атомардык фактылар бар болуп турса анда сүйлөм чыныгы сүйлөм, эгерде алар жок болсо анда ал жалган сүйлөм. Мына ошентип, логиканын бардык мүмкүн болуучу фактылар менен иши болот: логикалык сүрөт өзүндө көрүнө турган жана андан кийин реалдуулук менен салыштырганда анын чындыгын жана жалгандыгын аныктай турган кырдаалдын мүмкүндүгүн камтып турат. Татаал сүйлөмдүн чындыгы анын элементардык компоненттерине байланыштуу, буга тавтология баардык мүмкүн болуучу шарттарда чындык болот, же, «жаан жаап жатат же жааган жок» деген карама-каршы пикир бардык шарттарда жалган болот. Эки учурда тең биз сүйлөмдөрдүн реалдуулукка ылайык келерин текшерүүгө муктаж эмеспиз. Витгенштейн этиканын, эстетиканын, диндин жана метафизиканын сүйлөмдөрүн «маанисиз» нерсе катарында сүрөттөп жазат, анткени алар тилди анын чегинен чыгуу аракетинде пайдаланышып, «Трактаттын» акыркы жобосу сөз кылбоону сунуш кылган маселелер жөнүндө айтууга аракеттенишет, айтууга боло турган нерселер табият билимдеринин сүйлөмдөрүнөн турат. Трактаттын аягында Витгенштейн мындай деп жазат: «Философиянын туура усулу чындыгында төмөнкүдөй болуу керек: айтылууга тийиш болгондордон, башкача айткандатабият билимдеринин сүйлөмдөрүнөн башканы, башкача айткандафилософия менен эч кандай жалпылыгы болбогондордон башканы айтпоо керек жана андан кийин кимдир бирөө метафизикалык бирнеме жөнүндө айткысы келсе, анда ага анын сүйлөмдөрүндөгү белгилүү бир белгилерге маани-маңыз берүүгө күчү жетпей тургандыгын көрсөтүп коюу керек» [6.53].
Витгенштейн этикалык, эстетикалык жана диний ой жүгүртүүлөрдү «маанисиз» катарында сүрөттөгөндүгүнөн улам ал бул ой жүгуртүүлөрдү маанилүү эмес жана эч нерсеге арзыбаган нерсе катарында карайт деп эсептешет. Бирок бул андай эмес. Пол Энгельманга жазган катында ал «Трактаттын» башкы маңызы этикалык маселе, ал эми көбүрөөк маанилүү бөлүгүн ал тарабынан жазыла электер түзөт деп жазган. Ал, бир жагынан табият билимдеринин тилинин, экинчи жагынан, этиканын, эстетиканын жана диндин тилинин ортосунда фундаменталдуу айырманы белгилөө менен, ал кийинки тилди кандайдыр бир редакциялоодон же аны биринчи (тилге) көчүрүүдөн коргогон. «Трактаттын» алтынчы бөлүмүндөгү айткандары анын этикалык, эстетикалык жана диний ой жүгүртүүлөрдү бул терминдин демейки маанисинде алганда маанисиз катарында карай тургандыгын көрсөтөт. 6.52-пунктта ал мындай деп жазат: «Бардык мүмкүн болуучу илимий суроолорго жооптор табылганда да биз турмуш проблемалары толук козголбогон маселелер бойдон кала берерин сезебиз». Ал эми 6.42-пунктта мындайча жазылган: «Бул этиканын сүйлөмдөрү үчүн мүмкүн эмес нерсе. Сүйлөм көбүрөөк бийик болгон нерседен башканы билдире албайт». Бул замечаниеден ачык болуп тургандай логикалык планда алганда маанисиз делгендер «көбүрөөк бийик» деп аныкталат. Философиянын маани билдире турган категорияларынын ичинен чыгарылып салына турган далилдерине карата ал мындай дейт: «Менин сүйлөмдөрүм төмөнкүчө түрдө түшүндүрмө боло алат: мени түшүнгөн ар ким ал сүйлөмдөрдүн чегинен чыгуу үчүн аларды тепкич катарында пайдаланганда ал акыры келип аларды маанисиз деп табат (Ал тепкич менен жогору чыгып алгандан кийин, мындайча айтканда, аны ыргытып салууга тийиш)» [6.54].
Витгенштейн 1918-жылы жазып бүткөн «Трактатты» ал узакка созулган философиялык ишмердигин кайрадан баштаганга чейин он жыл бөлүп турат. 1953-жылы жарыяланган «Философиялык изилдөөлөр» мурдагы жана кийинки эмгектеринин айырмасын ачык далилдеп турат. Чыгармачылыгынын биринчи жана экинчи мезгилдери да каралган проблемалардагы өз ара байланыштуулугун көрсөтөт. Витгенштейн «Трактатта» тилге талдоону кандай даражада жүргүзсө, «Философиялык изилдөөлөрүндө» да ошондой эле даражада жүргүзөт, бирок бул талдоонун жаратылышы башкача. «Трактат» каймана жана афористик стилде жазылган болсо, «Философиялык изилдөөлөр» ой жүгүртүүчүлүк менен мүнөздөлөт, ачык структурага да ээ эмес жана тил менен дүйнөнүн ортосундагы мамилелер жөнүндөгү божомолдоолорду камтыбайт. Эгерде «Трактаттын» сүйлөмдөрдүн жаратылышы менен иши болсо, «Философиялык изилдөөлөр» негизинен менталдык турмушту сүрөттөгөн сүйлөмдөргө токтолот. «Трактатта» Витгенштейн бардыгын, маанинин бар болушу жана жок болушу сүйлөм реалдуулукта турган формалдуу мамилелерге көз каранды деген идеяга негиздейт. «Философиялык изилдөөлөрдө» маани биздин сөздөрдү кандай пайдалана тургандыгыбыздын функциясы катарында каралат: адам жашоосун өткөрүп жаткан максаттар жана жашоонун формалары тил аларга кандай маани берсе ошондой түрдө көрүнөт. Дүйнөнүн жөнөкөй аталыштары болгон логикалык энчилүү аттарда да сүйлөмдөрдү түпкү (конечное) талдоо деген болбойт. Мунун ордуна тил табийгый адамдык көрүнүш катарында каралат жана философиянын милдети тилди биздин актуалдуу пайдаланганыбыз жөнүндө эскертүүлөрдү топтоодо, кээде ал пайда кылган табышмакты жок кылууда турат.
Философия «баардыгын жөн гана биздин алдыбызга коёт жана эч нерсени түшүндүрбөйт да, дедуктирлештирбейт», анын натыйжалары абдан ачык маанисиздиктин тигил же бул үзүндүлөрүнүн ачылып көрүнүшү болуп саналат; философиялык проблемалар «жаңы информациянын берилиши менен да, биз дайыма билген нерселердин кайрадан иштелип чыгып жатканы менен да чечиле койбойт» (126. 119. 109).
Витгенштейн «философтун маселени караганы илдетти дарылаганга окшош», башкача айткандамаселеге философиялык мамиле «суроо жооп» формасында болбойт, ал эми проблема ал тийиштүү түрдө түшүндүрүлгөндө, дарыланганда илдет кандай жок болуп кетсе, ошондой эле жок болуп кетет» (225) дейт.
«Философиялык изилдөөлөр» эмгеги
«Философиялык изилдөөлөр» деген эмгегинде Витгенштейн маанилер теориясын иштеп чыгып, аны «үй-бүлөдөгү окшоштук» теориясы деп атаган. Маанини ал аны тилде пайдалануунун жолу катарында түшүнгөн. Мисалы, биз «оюн» деген сөздүн маанисин аныктагыбыз келет. Бул максатта биз ар түрдүү оюндарды салыштырып көрөбүз да, көптөгөн оюндарга мүнөздүү болгон жалпы белгилерди бөлүп алабыз. Бирок бул каалаган натыйжаны бере албайт, анткени кээ бир оюндарда башка бир оюндарда бар болгон белгилүү бир белгилер жок болот. Оюндардын белгилүү бир тобу жалпы белгилерге ээ болушу мүмкүн, бирок анткен менен оюндардын четки топтору (крайние группы) дегеле эч кандай жалпылыкка ээ болбошу да мүмкүн. Витгенштейндин пикири боюнча, мындай кырдаал эң кенжеси эң улуу баласына окшош болбой турган көп сандаган үй-бүлөлөрдө да учурашы мүмкүн.
Мына ушундай ой жүгүртүүлөрдүн негизинде Витгенштейн бардык оюндарга жалпы болгон нерсе алардын оюн деп аталгандыгы деген корутундуга келет. Башкача айтканда«оюн» деген сөз аркылуу оюн деп түшүнүлгөн нерсе шарттуу түрдө белгиленет. Мына ошентип, бул өзүнчө бир конвеция сыяктуу, мунун жардамы менен биз чындыктын бир катар обьектилерин, фактыларын белгилүү бир сөзгө алып келип такадык. Ушундан улам анын «Философиялык изилдөөлөрдөгү» айткан белгилүү пикири түшүнүктүү болуп чыгат (4-бөлүм): «Бардыгы үчүн болбосо да, биз «маани» деген сөздү пайдаланган учурлардын көптөгөн классы үчүн ал төмөнкүчө түрдө аныкталышы мүмкүн: кээ бир сөздөрдүн мааниси аны тилде пайдалануунун дал өзү».
Витгенштейн биздин турмушубузда тилдин колдонулушун тил оюну деп атайт. Тил оюндарынын кээ бирлери белгилерди практикалык түрдө пайдаланууга тиешеси бар жана белгилерди практикалык пайдалануу тилди пайдаланууда чыны менен көрүнө турган шарттар жөнүндөгү маселени пайда кылат. Мына ошентип Витгенштейн, биздин турмушубузда тил аракет кылып турган жолдорду баса көрсөтөт. Белгилүү бир катарды кандайча улантуу керек деген маани менен иши болгон тармакка карата алганда бул сөзсүз адилеттүү. Кээ бир изилдөөчүлөр мындай позиция эрежелерге жана аларды колдонууга карата алганда өзүнчө бир скептицизм болуп саналат деп эсептешет, бирок Витгенштейн баарынан да жүрүм-турумдук жана практикалык контекстерде жана кырдаалда (ситуацияларда) камтылып турган эрежелерди жөн гана кандайча тутуу керектиги жөнүндөгү билимди баса белгилейт. Тилдеги туюнтмаларды пайдаланууну биздин түшүнүшүбүз ушундай билимди талап кылат.
«Философиялык изилдөөлөрдө» ал «философиядагы менин максатым эмне?» деген суроого жооп берет жана менин максатым «чымындын чымын кармагычтан кандай» (1-бөлүм, 309-6) жол менен учуп чыгып кетерин көрсөтүү дейт.
Азов деңизи
Азов деңизи (лат. - Меот көлү, байыркы орусча - Сурож деңизи) - Атлантика океанынын алабындагы ички деңиз. Чыгыш Европа түздүгүнүн түштүк бөлүгүндө. Керчь кысыгы аркылуу Кара деңиз менен туташат. Аянты 39 миң км2. Тайыз деңиздерге кирет; эң терең жери 13 м. Түндүк жана түштүк жээктери дөбө-дөңсөөлүү, жардуу, батыш жана чыгыш жээктери негизинен ойдуңдуу. Жээктери булуң-буйткалуу, кумдуу саяңдар (Бердянск, Арабат Жебеси) жана булуңдар (Таганрог, Темрюк, Сиваш) көп. Дон, Кубань, Ея ж.б. дарыялары куят. Суусунун температурасы жайында 20-30°С, кышында 0°Сден төмөн. 2-3 ай бою муз каптап жатат. Орточо туздуулугу 9дан 13,8%оге чейин. Балык (хамса, тюлька, лещ, судак көбүрөөк) кармалат. Кеме жүрөт. Волга-Дон каналы аркылуу Каспий, Ак, Балтика деңиздери менен туташат. Башкы порттору: Мариуполь, Таганрог, Ейск, Бердянск. Курорттору бар.
Жибути
Жибути, Джибeти Республикасы (фр. République de Djibouti) - Африкадагы бир мамлекет. Түндүгүнөн Эритерия, Түштүк-чыгышынан Сомали, түштүгүнөн жана батышынан Эфиопия менен чектешет. Чыгышынан Кызыл деңиздин Аден булуңу чулгап жатат (жээк сызыгынын узундугу 314 км). Аянты 23,2 миң км2. Калкы 790,7 миң (2007). Борбору – Джибути шаары. Расмий тили – араб жана француз тилдери. Акча бирдиги – джибути франкы. Административдик аймагы жактан 5 округга бөлүнөт. Джибети – БУУнун (1977), Африка биримдиги уюмунун (1977), Африка союзу (2002), Блокторго кошулбаган өлкөлөр кыймылынын, Араб өлкөлөрү лигасынын (1977), Ислам конференциясы уюмунун (1994), Чыгыш жана Түштүк Африка жалпы рыногунун (1994), Европа биримдигинин ассоциациялык мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Джибети – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Улуттук жыйын. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт жүзөгө ашырат. Саясий партиялары: Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы (ПЭБ), Демократиялык жаңылануу партиясы, Улуттук-демократиялык партия, Биримдик жана демократияны калыбына келтирүү үчүн фронту.
Табияты
Аден булуңунун жээгине абразия-аккумуляциялык түздүктөр мүнөздүү, айрым жерлери коралл рифтери менен чектелген. Тажура булуңунун Түндүк жана Түштүк жээктери абразия-аккумуляциялык, көбүнчө бийик, жарлуу, айрым жерлеринде кууш пляждары, сайроондор бар. Рельефине бийиктиги 2021 мге жеткен (Муса-Али чокусу, өлкөнүн эң бийик жери) жапыз жана орто бийик жанартоо массивдеринин, жапыз лава платолорунун айкалышып жатышы мүнөздүү. Тажура булуңунан батышта Африка материгинин эң чуңкур жери – Афар ойдуңу жайгашкан, андагы Асаль көлүнүн бети деңиз деңгээлинен 153 м төмөн. Өлкөнүн борбордук жана Түштүк-батыш бөлүктөрүндөгү аккумуляциялык-денудациялык жана аккумуляциялык түздүктөрдүн борбордук чуңкур чактарын туздуу көлдөр жана шор жерлер ээлейт. Джибетинин аймагы Чыгыш Африка рифт системасындагы Афар ойдуңунда жайгашкан. Жертитирөө тез-тез болуп турат; катуу жертитирөөлөр 1969-, 1988-, 1994-ж. болгон. Аракеттеги жанартоолор бар (Ардукоба жанартоосу акыркы жолу 1978-ж. атылган). Кен байлыктары: сал тузу (Асаль көлүндө), гипс, курулуш материалдары. Терм сууларынын булактары бар. Климаты тропиктик, кургакчыл. Январдын орточо температурасы 25ᵒС, июлдуку 35ᵒС. Жылдык жаан-чачынын өлчөмү 50 ммден (Асаль көлүнүн жээгинде) 300 мм ге чейин (Тажура булуңунун Түндүк тарабындагы тоо капталдарында). Джибетинин аймагы кургак сайлар (уэддер) менен жыш тилмеленген, туруктуу аккан дарыясы жок. Эфиопия менен чектешкен жерде өлкөдөгү жалгыз тузсуз көл – Аббе жайгашкан. Кылкан-бадалдуу жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу, ага суйдаң чөп өсүмдүктөрү жана сейрек өскөн жапыз акациялар мүнөздүү. Шор жерлерде споробол, сведа үстөмдүк кылган галофит өсүмдүктөрү өсөт. Дай улуттук паркында (аянты 10 миң га) арчалуу сейрек токой массиви корголот. Аден булуңун жээктей мангр токою өсөт.
Калкы
Джибетинин негизги калкы – куштар (89,5%), анын 48,3%ин афарлар, 41,2%ин сомалилер түзөт. Ошондой эле арабдар (7,5%), француздар (2,3%), амхаралар (0,4%), гректер (0,2%), индия-пакистандыктар жана башка жашайт. Калкынын табигый өсүшү 2%; 1000 кишинин ичинен төрөлгөндөрү 35,5, өлгөндөрү 19,3 (2006). Фертилдүүлүктүн эң жогорку көрсөткүчүнө (ар бир аялга 5,3 бала туура келет) байланыштуу жаш балдардын өлүмү өтө жогору (1000 адамга 102 бала). Калктын курактык структурасы: 14 жашка чейинкилер – 43,4%, 15–64 жаштагылар – 53,3%, 65тен ашкандар – 3,3%. Калктын орточо курагы 18,2 жаш. Өмүрүнүн күтүлгөн орточо узактыгы 43,2 жаш (эркектердики – 41,9, аялдардыкы – 44,5 жаш). 105 эркекке 100 аял туура келет. Калкынын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 34 адам. Өлкөнүн калкынын 81% Джибути шаарында (642,8 миң; 2007) жашайт; башка ири шаарлары: Али-Сабих (калкы 41,3 миң), Тажура (22,9 миң), Обок (18,3). Экон. активдүү калкы 282 миң.
Тарыхы
Джибетинын түндүгүн биздин заманга чейин. 3-кылымда Арабия дан келген байыркы афар уруулары ээлешкен. Биздин эранын башында афарларды сомалилик исса уруулары сүрүп чыгарат. 825-жылдан ислам дини таркай баштаган. Андан кийин Джибетинин 19-кылымдын ортосуна чейинки тарыхы Сомали жарым аралынын калган бөлүктөрүнүн тарыхы менен байланыштуу (к. Сомали Республикасы). 1862-ж. француздар Обок портун сатып алган. 1888-ж. Француз Сомалисинин бир бөлүгү катары басып алынып, 1896-жылдан Франциянын колониясына айланган жана Джибути шаары анын борбору болуп калган. 1897-ж. Эфиопия менен Франциянын ортосундагы келишим боюнча темир жол куруу маселеси чечилип, 1917-ж. Джибети менен Аддис-Абебаны байланыштырган жол курулуп бүткөн. 1946-ж. Джибетиге Франциянын «Алыскы деңиз аймагы» статусу ыйгарылган. 1960-жылдардын аягында Сомали Республикасынын колдоосу менен исса улутчулдары негизинен афарлардан жана француздардан турган өкмөткө каршы партизандык согушту башташкан. 1967-ж. июндан Франциянын Афарлар жана Иссалар аймагы деп аталып, өз алдынча башкаруу укугуна ээ болгон. 1977-ж. 27-июнда өлкө көз каранды эместикке жетишип, Джибети республика деп аталды. Өлкөнүн биринчи президенти болуп Хасан Гу лед Аптидон шайланды. 1981-ж. ал экинчи жолу шайланып, ошол эле жылы өлкөдө бир партиялык система киргизилген. 1993-ж. ал 6 жылдык мөөнөткө төртүнчү ирет президенттикке шайланган. 1991-жылдан өлкөдө оппозициялык партия – Биримдик жана демократияны калыбына келтирүү үчүн фронтунун (БДККФ) таасири жогорулады. 1993-ж. шайлоодон кийин өлкөдө өкмөттүк аскерлер менен БДККФ тин ортосунда куралдуу кагылышуулар башталды. 1996-ж. каршылаштар ортосунда тынчтык жарашуу келишимине кол коюлуп, 1997-ж. парламенттик шайлоодо БДККФ менен Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы жеңишке жетишти. 1999-ж. президенттик шайлоодо ПЭБдин өкүлү Омар Гуллех жеңип чыкты.
Маданияты
Билим берүү тармагында акысыз жана сөзсүз түрдө 6 жылдык баштапкы билим берүү киргизилген, бирок көпчүлүк окуучулар үчүн ал Куранды окуп-үйрөнүү менен чектелет. Баштапкы билим берүүчү мектептер мамлекеттик жана Рим-католик чиркөөсүнүн жетегинде. Орто мектептерде окутуу мөөнөтү 7 жыл. Калктын жалпы сабаттуулугу (15 жаштан жогору) 68,6%ти түзөт (2004). Жогорку билимге ээ болууну каалагандар Джибети университетинен билим алышат (2006). Адабияты негизинен француз тилинде калып танган. Джибети жазуучу-акындарынын көркөм чыгармаларында негизинен өлкөдөгү кырдаалды чагылдырган социалдык-саясий, анын ичинде африка салт-санааларынын сакталышы тууралуу маселелер камтылган. Драматургдар И. А. Абди, А. М. Робле, акындар Ш. Ватта, И. Й. Эльми жана башка-дын чыгармалары калк кадырлап, сүйүп окуган чыгармалардан. Айрыкча, А. Ваберинин «Көлөкөсүз өлкө» (1994) аңгемелер жыйнагын, «Транзит» романын (2003) белгилеп кетсе болот. Музыка өнөрүндө жергиликтүү калктын – афар, сомалийликтер жана арабдардын салттуу өнөрү таасын байкалат. Алардын ичинен афар ырчысы – Шейх Ахмад көпчүлүккө таанымал. Шаарларда болсо батыш музыкасынын таасири өтө чоң. Апталык «La Nation de Doibouti» гезити жана башка басылмалар чыгып турат. 1978-ж. Джибети маалымат агентчилиги түзүлгөн. 1956-ж. өкмөттүк радиоберүү жана телекөрсөтүү кызматы негизделген. Берүүлөр француз, араб, афар, сомали тилдеринде уюштурулуп, Джибути шаарында жана анын тегерегинде гана уктурулат. Жеке менчик радио, телекомпаниялар жок. АКШ тарабынан кар жыланган «Radio Sawa» Джибути шаарындагы станциядан Чыгыш Африкага араб тилинде уктурууларды таратат.
Заимка (Тобыл куймасы)
Заимка — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын оң жээгинен 6,7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Бульвар Дмитрия Донского (метро бекети)
Бульвар Дмитрия Донского (Бульвар Дмитрия Донского) — Москва метросунун Серпуховско-Тимирязевская сызыгындагы метро бекети.
2002-жылдын 26-декабрында ачылган.
Aзор антициклону
Aзор антициклону - Атлантика океанынын түндүк бөлүгүндөгү субтропик жана тропик алкактарында пайда болгон атмосфералык жогорку басымдуу аймак. Жыл бою аракетте болот; айрыкча жайында даана байкалат. Aзор антициклону Евразиянын, айрыкча Түштүк Европанын жана Түндүк Африканын климатына өзгөчө таасир этет (жайында Жер ортолук деңизин, кышында Сахара чөлүн көздөй багытталат).
Алдаяр көмүр кени
Алдаяр көмүр кени Ош облусунун Алай районунда, Куршаб суусунун алабында. 1977-ж. кенге алгачкы геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кендин аймагын калыңдыгы 420 мге чейинки юра мезгилинин чөкмө тектери түзөт. Мында көмүрдүн төрт катмары табылган. Экөө ачык карьерден казып алууга жарамдуу. Астыңкы көмүр катмарынын калыңдыгы 14 мге чейин. Көмүр катмарлары жалпысынан брахиантиклиналды түзүп, анын жантаюу бурчу 15–20°. Түндүк жана чыгыш канаттарында жер бетине чыгып жатат. Орточо күлдүүлүгү 18%. Күйгөндө 17,48 МДж/кг жылуулук берет. Көмүрдүн ири запасы бар деп эсептелет.
Бюджеттик эсеп
Бюджеттик эсеп – 1) банктагы бюджеттик мекеме эсеби; 2) кардар банктагы өзүнүн эсебине келишимде каралган өлчөмдөгү акчаны такай төгүп, ал эми банк болсо, зарылдыгына жараша кредит берүү менен, кардардын эсебин төлөп турат.
Янъю
Янъю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сынь дарыясынын оң жээгинен 89 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 56 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыр буттуулар
Кыр буттуулар (лат. Heteropoda) — деңиз үлүлдөрүнүн бир тобу.
Квазар
Квазар (quasar) – өтө кичине бурчтук өлчөмгө ээ жана Күн системасынан бир нече миңдеген Мпк алыс жайгашкан космос объектилери. Аларды квазижылдыздык объектилер, квазижылдыздар деп да айтышат.
Оптикалык түрү жагынан жылдыздарга, ал эми спектрлеринин мүнөзү бонча газ тумандуулуктарына окшош. Квазарлардын жаратылышы галактикалардын активдүү ядросу сымал жана ал жылдыздар системасынан өтө алыс жайгашкан. Квазарлар өтө кубаттуу галактикаларга караганда ондогон эсе көп энергияны нурландырат. Энергия булагы азырынча белгисиз. Айрым rвазарларда жаркырактык байкаларлык жана тез байкалат. Квазарлардын табияты алиге чейин окуп-үйрөнүлө элек.
Аалам
Аалам – материянын өнүгүү процессинде чексиз, ар түрдүү форма алып, мейкиндик жана убакыт жагынан чектелбеген бүткүл дүйнө.
Квазар
Квазардын нурланышы – жылдыздарга салыштырмалуу айрым өзгөчөлүктөргө ээ болгон жана анын спектринде эң чоң кызыл жылышы бар ачык сызыктар.
Люблино (метро бекети)
Люблино — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. 1996-жылы 25-декабрьда ачылган.
Аалам
Ааламды изилдөөгө бардык табият таануу илимдер катышып, космология илиминин негизин түзөт. Ааламдын азыр бизге дайын бөлүгүн астрономия изилдейт. Жер - Ааламдагы телолордун бири. Жерден башка планеталар бар экендиги, алардын баары биригип Күн системасын түзө тургандыгы белгилүү. Күн системасынын диаметри 10 млрд. км ге жакын. Бул аралыкты жарык нуру 10 саатта басып өтөт.
Квазар
Квазарлардын өтө жаркырактыгы 13-жылдыз чоңдугундай көрүнөт, бирок кээ бир квазарлар зор галактикаларга салыштырмалуу жүздөгөн эсе жарык жана радиотолкун түрүндө нурланат.
Аалам
20-кылымдардан бери Күн системасын кошо камтыган Галактиканы изилдөө өрчүй баштады. Биздин Галактиканын чеги 100 миң жарык жылына барабар экендиги жана андан тышкары башка Галактикалар да бар экендиги 20-жылдарда белгилүү болгон. Галактикалар бизден канчалык алыс болсо, спектринде байкалган сызыктардын кызыл нурга карай жылганы байкалат. Капиталистик өлкөлөрдөгү айрым астрономдор азыркы күндө акырына чейин ачыла элек бул кубулушту пайдаланып, дүйнөнүн жаралышы жөнүндөгү идеяны «илимий» негиздөөгө, фидеизмди жайылтууга аракет жасайт.
Ааламдын негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири – андагы материянын бир калыпта эмес жайланышы. Материянын негизги бөлүгү өтө чоң тыгыздыктагы космос телолорунда (жылдыздарда, планеталарда), тыгыздыгы эң аз заттар Ааламдын калган көлөмдөрүндө жайланышкан. Мында да заттар бир калыпта таралган эмес. Газ менен чаңдын тыгыздыктары (10-24-1025г/м3) кадимки жылдыздар аралык мейкиндиктин тыгыздыгына салыштырганда көп эсе чоң.
Тыгыздык
Тыгыздык (ρ) – бир тектүү зат үчүн анын бирдик көлөмүндөгү массасы аркылуу аныкталуучу физикалык чоңдук. Бир тектүү эмес заттын анык бир чекитиндеги Тыгыздыгы катары көлөм ушул чекитке чогулган кездеги нерсенин m массасынын анын V көлөмүнө болгон катышынын предели алынат. Бир тектүү эмес нерсенин орточо Тыгыздыгы катары да m/V катышы эсептелет. Кээде салыштырмалуу тыгызды деп аталган түшүнүк колдонулат, мис., суюктуктун ж-а катуу нерсенин Тыгыздыгы 40С кезиндеги таза суунун Тыгыздыгына салыштырмалуу, ал эми газдардыкы нормалдуу шарттагы кургак абанын же суутектин Тыгыздыгына карата аныкталат. Тыгыздыктын СИдеги бирдиги – кг/м3, СГСдегиси – г/см3. Заттын Тыгыздыгы, эреже катары, температура жогорулаган сайын азайып, басым чоңойгондо өсөт. Заттын агрегаттык абалы өзгөргөндө Тыгыздык кескин өзгөрөт, б.а. газ абалга өткөндө кескин азайып, катуу абалга өткөндө көбөйөт. Заттын Тыгыздыктары ар кандай түрдөгү Тыгыздык өлчөгүчтөр (пикнометр, ареометр ж.б.) менен өлчөнөт.
Новоконстантиновка
Новоконстантиновка (Новоконстантиновка) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ак-Суу районундагы айыл. Кереге-Таш айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 731 киши.
Курбанов, Абдил-Ахат
Абдил-Aхат Курбанов (1955) – кыргыздын заманбап журналисти, түпкү теги – Тажикстандын Жерге-Тал районунан. Учурда Кыргызстандын Чүй облусуна караштуу Сокулук райондук «Элдик Трибуна - Народная Трибуна» гезитинин редокторунун орун басары кызматында иштейт.
Кыскача өмүр таржымакалы
1955-жылы ал кездеги Тажик ССРинин Гарм облусунун Жерге-Тал районундагы Жаңы-Шаар кыштагында багбандын үй-бүлөсүндө туулган.
1972-жылы Жерге-Тал районунун Кашка-Терек айылындагы Бакир Жумаев атындагы (мурдагы Гоголь ат.) №5-кыргыз орто мектебин бүтүргөн.
Экинчи билими боюнча саясат таануучу, Минскидеги саясат таануу жаана социалдык башкаруу институту.
Иштеген кызматтары
Жерге-Тал райондук "Коммунист" газетасынын редакциясында корректор-котормочу, адабий кызматкер, айыл чарба бөлүмүнүн башчысы, жооптуу катчы жана редактордун орун басары кызматтарында иштеген. Бул гезиттин биринчи саны 1934-жылдын 7-ноябрь күнү кыргыз тилинде “Ленин жолу” деген аталышта жарык көргөн. Аталган гезиттин аты 1961-жылы “Коммунист”, 1991-жылы “Кара-Тегин”, 2013-жылы “Паёми Жергатол” (“Жерге-Тал кабарлары”) деп өзгөргөн. Тажикстан КП Жерге-Тал райондук комитетинин инструктору.
1983-жылы СССР Журналисттер Союзунун мүчөлүгүнө кабыл алынган.
1986-жылы Тажикстан Журналисттер Союзунун 5-съездинде республиканын Журналисттер Союзунун башкармалыгынын мүчөсү болуп шайланган.
1992-жылдан Тажикстан Журналисттер Союзунун мүчөсү.
1999-жылдан Кыргызстан Журналисттер Союзунун мүчөсү.
1996-жылы үй-бүлөсү менен Кыргызстанга көчүп келген.
Учурда Кыргызстандагы Чүй облусунун Сокулук шаарчасында «Элдик тирубуна - Народная Трибуна» гезитинин редакторунун орун басары кызматында иштейт.
Чыгармачылык дүйнөсү
М.Турсунзаденин “Ширинжаным”, “Азиянын авазы” поэмаларын, тажик жазуучулары Ф.Мухаммадиев, П.Толис, Б.Гани, А.Самадов ж.б. сыяктуу жазуучулардын аңгеме-повесттерин, фарсы-тажик адабиятынын классиктери О.Хайёмдун, Саадинин, Хафиздин, Хилолинин, Жаминин ж.б. бир катар акындарынын рубаилерин, китъаларын, ырларын кыргыз тилине которгон.
Тажикстандык кыргыздардын этнографиясына, элдик оозеки чыгармачылыгына жана тарыхына байланыштуу басма сөз беттеринен бир катар макалалары жарык көргөн.
Сыйлыктары. Наамдары
1984-жылы Тажикстан Журналисттер Союзунун, Тажик ССР басма сөз, полиграфия жана китеп соодасы министрлигинин Ардак грамоталары, 1985-жылы ВЛКСМ БКнын Ардак грамотасы, 1994-жылы Тажик Республикасынын Маданият жана маалымат министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
2014-жылы Эл аралык ТҮРКСОЙ, Түрк элдеринин “Евразия” жазуучулар биримдиги “Жаңы Ала-Тоо” журналы менен бирдикте өткөрүп, Түркиянын премьер-министри каржылап жылдын мыкты аңгемеси үчүн жарыяланган Махмуд Кашгари атындагы “Арча” адабий сынагына “Анар” деп аталган аңгемеси менен катышып экинчи орунду ээлеп, диплом, кубок жана акчалай сыйлык менен сыйланган.
Үй-бүлөсү
Аялы - Курбанова Махфиза Кудратовна, 1957-жылы туулган, Баатыр-эне. Кесиби боюнча ашпозчу.
Абдулвохид, Айсалкын, Толгонай, Манасбек, Каныбек, Жаныбек, Чолпонай, Бакытбек жана Нурланбек аттуу тогуз уул-кыздын атасы, 21 небереси бар.
Жогорку Аллагуват (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Жогорку Аллагуват — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Аллагуват айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 132 киши. Почта индекси — 453188, ОКАТО коду — 80248802002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чалаказактар
Чала казактар (шалақазақтар, шала-казахи) — татар, сарт, уйгур менен казактардан пайда болгон тукуум-журат.
Бүгүнкү заманда — казак тилин билбей, казак маданиятын, салтын урматтабай жүргөн казактардын лакап аталышы. Бул сөз андан тышкары, атасы же энеси казак эместер үчүн колдонулат.
Андан тышкары, «чалаказактар» деп казактын мамбет уруунун бөлүгүнүн жана кыргыздардын сарыбагыш уруунун абла бөлүгүнүн аталыштары.