cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рихард Вагнер
Израил оркестринин саамалыгы
Патерностро мырза кабарчылар менен маегинде Вагнердин анти-семиттик идеологиясы жексур болгонун, бирок бул кишинин жарамсыз ойлорунан анын музыкалык мурасын бөлүп кароо мүдөөсүн көздөө абзелдигин баса белгиледи.
Дирижер Патерностро өзү – теги боюнча жөөт. Анын энеси да холокосттун заардуу чеңгелинен эптеп аман калган.
- Жеке өзүм концерттин өтө бейпил, жоопкерчиликтүү жана музыкалык ыргакка багынган багытын каалайм. Биз – музыкантпыз. (Оркестрдеги) кишилердин баары тең музыканттар. Алар аспапта ойноо аркылуу өзүнүн мыкты өнөрүн көрсөткүсү келет.
Ошол эле учурда, Израилдин өзүндө Вагнердин чыгармаларын аткарууга азыр да мүмкүн болбой тургандыгын дирижер Патерностро кошумчалай кетти.
Лопухова Пелагея Васильевна
Лопухова Пелагея Васильевна (1918, азыркы Казакстан, Жувалы району, Бурно-Октябрь айылы – 1999, Талас облусу, Киров (азыркы Кара-Буура району) – тамеки өстүрүүчү, Социалистик Эмгектин Баатыры (1950). Киров районундагы Калинин атындагы колхоздун тамеки өстүрүүчү бригадасынын звено башчысы болуп иштеген. Анын звеносу тамеки түшүмүн жогорулатууда чоң ийгиликтерге жетишкен. Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин депутаты (1951–59). Эки Ленин ордени менен сыйланган.
Ыймам
Ыймам – мусулмандарда жамааттын же мамлекеттин диний эмес же диний башчысы.
Кичи Можа (дарыя)
Кичи Можа — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Можа дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — ОбьВасюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Калдык (айыл)
Калдык (Калдык) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Красновосточный айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 919 киши.
АзияУниверсалБанк
"АзияУниверсалБанк" Ачык акционердик коому 1997-жылдын 22-августунда каттоодон өткөртүлгөн, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 1998-жылдын 12-январында берилген №039-лицензиясынын негизинде иш алып барат. Банктын мурдагы аталышы – International Business Bank 2000-жылы банкка ээлик кылуучулардын алмашкандыгына байланыштуу өзгөргөн.
Жеке адмамдар жана юридикалык жактар - Кыргыз Республикасынын резиденттери жана резиденттери эместери банктын уюштуруучулары болуп саналышат.
Директорлор Кеңешинин Төрагасы - Михаил Анатольевич Надель. Банк Башкармасынын Төрагасы – Нурдин Акенович Абдразаков.
Кыскача тарыхы
1997-жылдын 22-августунда Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигинен каттоодон өткөн.
1998-жыл Банк операцияларын жүргүзүү укугуна Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан №039-лицензия алынган.
1999-жыл Өлкөдөгү банктардын ичинен биринчи болуп АУБ форвард жана своп-операцияларын жүзөгө ашырган; Интернет-банкинг кызматы колдонууга берилген; Банктын стипендиялары белгиленген.
2000-жыл Банктын расмий сайты ачылган www.aub.kg; Кардарларды англис тилинде тейлөө иши жөнгө салынган; Ысыккөл областында операциялык офис ачылган; Банктын баштапкы аталышы – International Business Bank – банк ээлеринин алмашкандыгына байланыштуу өзгөртүлгөн.
2001-жыл Банк-корреспонденттеринин саны элүүгө жеткен; VISA жана MasterCard эларалык карттарын тейлөө иши жөнгө салынган, эквайринг кызмат көрсөтүүлөрү сунушталган; Өлкөдөгү алгачкы соодо түйүндөрүнө жана пластик карт ээлерине күнү-түнү колдоо көрсөтүүчү call-centre ачылган; АУБ «Анелик» акча которуу системасына кошулган; Банктын башкы офиси Бишкек шаарынын Токтогул көчөсүнүн 187 дарегинде жайгашкан жаңы имаратка көчүрүлгөн.
2002-жыл Латвиянын Рига шаарында 2 филиал жана өкүлчүлүк ачылган; Банк алгачкы эларалык сыйлыкка татыктуу болгон;
2003-жыл Кардарларды кытай тилинде тейлөө иши жөнгө салынган; 121 банк-корреспонденттер менен мамилелер түптөлгөн; АУБ SWIFT системасына кошулган; 4 эларалык сыйлыкты алууга жетишкен.
2004-жыл АУБ Кыргыз Республикасынын банктарынын ичинен 300 млн. сомду түзгөн, төлөнгөн уставдык капиталынын өлчөмү боюнча биринчи орунга чыккан; Банктын ребрендинги өткөрүлгөн; Кардарларды «Бир терезе» принциби боюнча тейлөөгө өтүү иши жөнгө салынган; Банк-корреспонденттер чөйрөсү олуттуу кеңейип, Bank of China жана Nordea Bank Finland Plc сыяктуу ири банктар менен толукталган; АзияУниверсалБанкы мамлекеттин казынасына 10,5 млн. сом чегерүү менен өлкөнүн ири салык төлөөчүсүнөн болуп калган; АУБ Бишкекте өткөрүлгөн Биринчи Эларалык Банктык Конференциянын генералдык демөөрчүсүнөн болгон; 3 эларалык сыйлыкка татыктуу болгон; Кыргыз Фондулук Биржасы Кыргыз Республикасынын экономикалык өнүгүү, өнөржай жана соода министрлиги менен бирдикте АУБду “Жылдын банкы” катары тааныган; Жыл жыйынтыгы боюнча Банк Башкармасынын Төрагасы Нурдин Абдразаков «Банк чөйрөсүндөгү жылдын менеджери - 2004» эларалык сынагынын «Динамикалуу өнүгүү» номинациясынын жеңүүчүсү болгон;
2006-жыл АУБ Moody's агенттигинин эларалык кредиттик рейтингине татыктуу болгон Кыргыз Республикасындагы алгачкы компания болуп калган; Алматыда (Казахстанда) өкүлчүлүк ачылган; АУБ Эларалык соода палатасына өткөн; Ипотекалык кредиттөө иши башталган; Банк «Юнистрим» акча которуу системасына кошулган; АУБ The Asian Banker журналынын версиясы боюнча Азиянын жогорку класстагы чекене кызмат көрсөтүүнү сунуштаган мыкты жүз банкынын катарына кирген; «АУБ-инфо» корпоративдик журналын чыгаруу иши жөнгө салынган; Банкка 3 эларалык сыйлык тапшырылган; Банктын таза кирешеси 109,8 млн. сомго жеткен жана ал 2005-жылдагыга салыштырганда 2 эседен көбүрөөккө арткан; АУБ социалдык жана маданий багыттарды камтыган долбоорлорго 7,7 млн. сомдон ашуун суммада колдоо көрсөткөн;
2007-жыл Директорлор Кеңешинин профессионалдык составы жакшыртылды, 2007-жылы бул органга төмөнкүлөр киришти: Майкл Меред (КР ЭВФнун мурунку өкүлү), Боб Доул жана Беннетт Жонстон (АКШнын экс-сенаторлору); Банк 10 жылдык юбилейин майрамдады; АУБ жаңы чекене стратегиясын иштеп чыгып, ишке ашыра баштады; 2007-жылы бул стратегиянын чектеринде филиация тармагын кеңейтүү боюнча иш башталды, керектөө насыялоонун жаңы программалары чыгарылды, банк «Төлөмдөр чебери» өзүн-өзү тейлөө терминалдар тармагын иштете баштады; «АУБ-Борбор» филиалынын азыркы учурга ылайык келген офиси Москва көч. 80/1дареги боюнча ачылды; АУБдун башкы демөөрчүлүгү менен IV-Бишкек Эл аралык Банк конференциясы ийгиликтүү өткөрулдү; АУБ КМБ боюнча, Маалымат Коопсуздугунун Башкаруу Системаларынын (МКБС) - ISO/IEC 27001:2005 эл аралык стандарты боюнча тастыктоо өткөн, биринчи банк болуп калды; АУБдун банк-корреспонденттер тармагына дагы бир дүйнөгө атагы чыккан – Ситибанк финансы мекемеси кошулду; Башкы четөлкөлүк “Euromoney”, “Global Finance”, “The Banker” басмаларынан 4 эл аралык сыйлык, ошондой эле Кыргызстан банктар союзунан жана «АКИпресс» маалымат агенствосунан 2 улуттук сыйлык алынды; Жылдын жыйынтыгы боюнча банктын негизги көрсөткүчтөрүнүн өсүшү менен бирге, киреше (212,8 млн. сом), кредиттик портфель (1,7 млрд. сом) жана жалпыланган капитал (1,2 млрд. сом) эки эсеге көбөйдү; Бир жылда 20 млн.сомдон ашуун суммага 55 коомдук жана маданий долбоорго колдоо көрсөтүлдү.
Чечендер
Чечен сөздөр – толугу менен фольклордун талабына жооп берүүчү, кырдаалга ылайык айтылгандыгы, курчтугу, таамайлыгы, маанисинин тереңдиги менен айырмаланган, чечен адамдар тарабынан оозеки айтылган сөздөр.
Чечендердин уруулары
Чечендердин уруулары (тайпалары)
Кыргыз-Чечен мамилелери
Кыргыз элинде Көкөтөй, Акматалы, Тилекмат сыяктуу чечендер болгон. Жээренче чечен сыяктуу адамдардын сүйлөгөн сөздөрү, иш – аракеттери эл ичинде аңызга, уламышка айланып кеткен. Чечен сөздөр көбүнчө табышмак, суроо – жооп иретинде айтылат, бир чеченди экинчиси жеңүү максаты коюлат. Макалдатып, уйкаштырып, мисалдатып, жорго сөзгө салып, сүйлөө чечендик өнөрдүн негизги бөтөнчөлүгү. Мис., “ Үч арсыз, беш кайып – булар эмнелер? “ – деп бир чечен суроо таштаса, анда экинчи чечен минтип чечмелеп берген экен: “ Үч арсыз:  уйку – арсыз, күлкү – арсыз, тамак – арсыз;  беш кайып: нике – кайып, ажал – кайып, кырсык – кайып, дидар – кайып “. Албетте, мында экинчи чечен жеңип чыгат. Чечендер чыгармачылык бөтөнчөлүгүнө карап кургак чечен, коңур чечен деп ажырымдалган. Тилчи, фольклор жыйноочу Ж. Мукамбаев чечендик өнөрдү аркалаган адамдардын төмөнкүдөй айырмачылыгын белгилейт: ойду так айтышы; ошол оюн учкул, элестүү, көркөм сөздөр, салыштыруулар менен туюнтушу; жай, сабырдуу, олуттуу сүйлөшкөнү, бир айтканын кайра кайталабаганы; ким менен кандай темада, кандай кырдаалда эмне жөнүндө сүйлөп жаткандыгына чоң маани беришкени, кептин багытын ошого карап бурушканы; речь, сүйлөө мүчөлөрүн мыкты башкарышканы, тыбыш жутуу, кекечтенүү үзүп сүйлөө, туттугуу дегендердин болбогондугу; сөз, туюнтма, макал – лакап. Маселени ойго карата, угармандарга жараша мыктылап тандашканы, чар жайыт кеп урушпагандыгы, бул үчүн башкалардан акыл жөндөмүн көбүрөөк жумшашкандыгы; угуп отургандарды жалпы ойго салып, кыялга чумутканы, көпчүлүктү бирдей, жалпы пикирге буруу жагынан устат келишкени; сөз сүйлөөнүн ар кыл ыктарын, жолдорун жакшы билишкени, кайсы учурда кычыткы, азил, кандай учурда тамаша, күлкү, кандай маалда жанытма, кайсы кезде какшык, чымчыма колдонууну жакшы билишкени. Кыскасы, бир сабак жеңил сөздөрдөн тартып, олуттуу мазмундагы санат, накылдарга чейин эркин чабак уруп сүйлөшкөнү; сүйлөгөндө эч кандай жасалма кепке, жазгырма эффектиге түк барышпагандыгы; пикирин аягына чыгара айтпай, ой корутундулоону көп учурда угуучулардын өздөрүнө калтырганы; угармандардын арасында акылман, ойчул адамдар болсо алардын жөндөмүн жогору баалап, ошол эле учурда тигилердин сөзүнө чалынып калбас үчүн өтө кылдаттыкты пайдаланышканы; ойлорун табышмактантып, суроо коюп айткан учурларынын көп болгондугу; чечендер айтышына түшүп, тил кайрышкандыгы, өнөрлөрүн сынашкандыгы; кебинде толгоо мотивинин кеңири орун алгандыгы; тилдеги көп маанилүүлүктү, өтмө маанилүүлүктү, синоним, антоним, антитеза көрүнүштөрүн арбын колдонгондугу, башка коңшу тилдердин сөз байлыктарын кыстара кеткендиги ж.б. Чечендик өнөр азыр басаңдай түштү, бирок деле эл арасында мындай таланттуу инсандар бар.
Мустай Карим
Мустай Карим  (Мостай Кәрим) - (1919-2005) совет-башкурт акыны, драматург. СССРдин Лениндик жана Мамлекеттик сыйлыктарынын ээси.
Олобо
Олобо, куйган өпкө — кыргыздын улуттук тамагы; кой-эчкинин сүт куюлуп бышырылган өпкөсү. Союлган малдын өпкөсү кекиртеги менен кошо чыгарылып, толтура жел үйлөнүп, муздак сууга салынат. Андан соң өпкөнүн ичи жылуу суу менен тазаланат. Сүт өпкөгө батышынча толтурулгандан кийин кекиртекке эт сойлотуп, 4–5 жеринен ичке жип менен байлайт, сууга кайнатылып бышырылат.
Түркстан аскери
Орусиядагы жарандык согуш убагындагы каршылаш тараптын аскерлери:
Түркстан аскери ― Кызыл аскердин Чыгыш фронтунун курамындагы аскер;
Түркстан аскери ― Түштүк Орусиянын куралдуу күчтөрүнүн аскер бирикмеси.
Кыргыз улуттук оюндары
Ар бир эл өзүнүн салты, үрп-адаты менен гана эмес өздүрүнө тиешелүү болгон (салттык) улуттук оюндары менен да айырмаланат. Ал эми кыргыз элинин улуттук оюндары болуп ордо, тогуз коргоол, оромпой, дүмпүлдөк, ак чөлмөк, аңгилдек, уюм тууду, селкинчек, упай жана башка ат оюндарынын түрлөрү эсептелет.
Кыргыз эли өз жашоо тарыхында татаал жолдорду басып өсүп, эли жерин, маланын ал тургай коңшулаш жашаган тектеш тилдүү калктарды да сандаган жоодон, табийгаттын катаал кырсыктарынан коргоп келген. Ошону менен катар өз биримдигин, үрп-адатын, салтын, кылымдар бою түзүлгөн маданиятын көөнөртпөй сактаган. Не бир ажайып ыр күүлөр, элдик кол өнөрчүлүктүн түмөн түрү, макал ылакаптар, жомоктор, ал эмес залкар эпосорго чейин тилден дилге өткөрө аздектелип эс акылдын кудурети менен ушул күнгө жетти.
Ат жалында эркин ойноп, көчүп конуп жүрүүгө шай жаралган жоокер элдин кулк мүнөзүнө, улуттук өзгөчөлүгүнө жараша сандаган кыймылдуу оюндарды ойлоп табышкан. Ал оюндар азыр биз жашап жаткан күндөргө да жетип, кай бирлери социалдык мазмунга жараша өзгөрүүлөргө дуушарланган.
Кызыл-Кыя
Кызыл-Кыя — Кыргызстандын Баткен облусундагы шаар.
Кыргыз улуттук оюндары
Эл тагдырына көмөктөш оюндар адам коомунун бардык мезгилдеринде өмүр сүрүп, доордун өнүгүшүнө, өзгөрүшүнө, талабына жараша жаңыланып алымча-кошумчаланып, ар кандай сапаттарга, түрлөргө өтүп түбөлүктүү жашоосун уланта берген. Элдик маданияттын, дөөлөттүн айныгыс бөлүгүнө айлантат. Ага умтулган адамзат доорунун өзгөргүс жолдошу болгон. Баарынан да калкты дене түзүлүш жактан жеткилең тарбиялоодо, кооздукка, сулуулукка умтулууда бирден бир курал — бул кыймылдуу оюндар, ыр күүлөр, санат-санжыралар, жаңылмачтар, табышмактар болгонун эч ким тана албас.
Кызыл-Кыя
Тарыхы
Илгери, Эшме-Булак капчыгайындагы тоо суулары жеп кеткен кыртыштан көрүнүп калган «күйүүчу ташты» (көмүрдү) малчылар кадимкидей отун катары колдонуп келишкен экен. Эшме-Булак деп аталган жерге биринчи жолу геологиялык чалгын жүргүзгөн аймактык инженер Михаиловдун табылгасы, азыркы Кызыл-Кыядагы таш көмүр кенинин ачылганын расмий ырастоо менен шаардын пайдубалы түптөлгөн мезгилдин башаты катары эсептелип калган. Бул кабардын таасиринен кийин, орустар жана чет элдиктер кен өндүрүш үчүн аябай көп келе башташкан.
Кыргыз улуттук оюндары
Кыргыздар да эл болуп жаралгандан өздөрүнө мүнөздүү ар кыл доорлорго, мезгилдерге, ошол көздүн социалдык шартына жараша ошого таандык оюндарды жаратышкан. Эл канчалык көчмөн өмүр сүрүп, сабатсыз болгонуна карабай калың калктын башынан өткөргөн өмүрдүн элесин унутулгус кылыш, оюн өнөрүндө калтырып, келечек урпактарга белек катары сактап келиптир.Ар бир оюнду өткөрүүдө ага катышууга оюнчулардын жаш курактарын, даярдыктарын, жекече өзгөчөлүктөрүн, жынысын, оюнда колдонулуучу аспаптарды, оюн өткөрүлүүчү жайларды эсепке албай коюуга болбойт.
Кызыл-Кыя
Тарыхы
Кызыл-Кыя шаарынын тарыхый жөнү көмүр кени менен шартталганы табийгый көрүнүш. Шаардын каны, жаны, жаңы түспөлү, өткөнү менен бүгүнкүсү, келечеги да түпкүрүндө жатып жашоого нур төккөн, жылуулук, кубат берген керемет байлыгына байланыштуу.
Кыргыз улуттук оюндары
Эл болгон соң ой-тилеги, умтулуусу, үмүтү, жакшылык-жамандыгы окшош эмеспи. Ошондуктан, кээ бир оюндардын аттары, аткарышыш башка калктын оюндарына окшош болушу да табигый нерсе. Айрыкча, коңшулаш Орто Азия жана Казакстан жумур уяттарынан биздин эл дегидей түркүн оюндарды азбы, көппү жолуктурууга мүмкүн. Элдик оюндардын мааниси канчалык зор экендиги ар бир жаранга белгилүү. Бул тууралу мына кечеги эле болуп өткөн эл депутаттардын курултайында олуттуу сөз болду. Айрыкча социалдык экономикалык түзүлүштү кайра курууну тездетүүдө чоң, мааниге ээ экендиги баса белгиленди. Анткени, элдик оюндар дене тарбиясына гана колдонулуучу демейки гана көнүгүүлөр эмес советтик патриоттукка, интернационалдык тарбияда, негизги — гуманитардык умтулууну, улуттар арасындагы мамилелерди жакшыртууда жана жакындатууда берген таасири баас.
Кызыл-Кыя
Шаар жөнүндө
Кызыл-Кыя Баткен облусуна караштуу Кичи-Алай кырка тоолорунун деңиз деңгээлинен 918 м бийиктикте жайгашкан. Шаарда 1901-жылы темир жолу салынган. Шаардын дүң продукциясынын 55%тин көмүр казып алынуучу эски борборлорунун бири. Союз убактысында жеңил, тамак-аш, эт-сүт ж.б.өнөр жай тармактары өнүккөн. Кызыл-Кыяда шахта башкармасы, "Алай" аскердик техника заводу, бут кийим тигүүчу фаврикасы, сүт заводу, тамеки ферментөө заводу, электр механикалык ишканалар, курулуш метериалдар комбинаты, цемент чыгаруучу завод, консервация заводу ж.б. иштейт. Азыркы күнгө чейин ЖОЖлар, бала-бакчалар, 2 кесиптик окуу жайы, тоо-кен кесиптик тех.окуу жайы,медицина окуу жайы, шаардык оорукана, шаардык маданият үйү, дем алуу паркы, музей, басмакана ж.б. иштеп келет.
Кен тарыхы
XX-кылымга жаңырарга аз калганда француз табышкерлер Шотт (муну кыргыздар Чотбай деп атап алышкан) менен Фосс 1901-жылы Кызыл-Кыядагы бир нече чакырым жерде жайгашкан Жин-Жиген кенин, кийинчерээк Фосс өз алдынча Жал деген жердеги кенге ээлик кылышкан. 1906-жылы Жалдын бир тарабынан орус ишкери Ракитин жаңы кен ачат. Француздардын ачкан шахтасы көп өтпөй суу астында калган. Кенди Н.Батюшковко сатышкан. Батюшков жаңы техникаларды алып келип кайра кенди иштете баштаган. Ошол эле 1908-жылы ал бис 1:1 жана бис 44 деген эки шахта ачып көмүр казууну тез жана сапаттуу кылып өндүрө баштаган. Андан соң ал Түркстандын генерал-губернаторуна көмүр кендеринен Скобелев (Фергана) шаарына чейин темир жол салуу өтүнүчү менен кайрылган. 1909-жылы курулган кууш темир жолдун узундугу 35 чакырымга барабар болуптур. Бул техникалык чоң жетишкендик эле. Себеби буга чейин көмүрдү Ферганага ат-арабаларда жеткиришип кыйналышкан эле.
Кыргыз улуттук оюндары
Кыргыздын улуттук оюндары
План Кыргыз элинин оюндары томонкулорго болунот
Кызыл-Кыя
Шахтерлордун тарыхы
Ошентип, 1909-1910-жылдардын кышында темир жол аркылуу 600миң пуд таш көмүр ташылып, кен казып алуу кыйла арбыды. Шахтерлор «шайтан» чырак менен көмүр казышкан. Шахтерлор учун көмүр казуу өтө эле оор иш бойдон кала берген. Себеби жыгачтын, темирлердин кымбатыгын шылтоолоп, түркүктөрдү аз коюшкан, бул кен казуучулар учун оор эле. Ошондуктан кырсык көп болгон, кен урап кеткен, аба жетпей калган, газ алып калган, ж.б. 1911-жылы 58 чоң кырсык катталган.
Кен ээлери кен казып өлгөн шахтерлордун үй бүлөсүнө, жетим балдарды көрмөксөнгө салып келишкен.
Октябрь төнкөрүшүнүн шоокуму
Бул ортодо Орусияда шоокуму дүйнө жүзүнө тараган Октябрь төнкөрүшү болду. Ага чейин эле Кызыл-Кыяда февраль революциясынын таасири менен жумушчу депутаттарынын комитети түзүлгөн эле. Бул Советтин алгачкы төрагасы 1905-жылы Москвадагы Куралдуу көтөрүлүшкө катышкан Иван Едренкин болгон. 1917-жылыдын 22-майындагы «Кызыл-Кыя» кенинин жумушчуларынын жалпы чогулушунун протоколу. 150 адам катышкан жыйындын токтому:
1. Коомчулукка аскер жана жумушчу депутаттарынын жергиликтүү Советине болочок мамлекетибиздин түзүлүшү Мыйзам чыгаруучу бир палаталуу Демократиялык Республика болорун түшүндурүү. 2. Телеграф аркылуу «Кызыл-Кыянын» жумушчулары чын дилинен, бүтүндөй күч кубатын жумшап Орусия революционерин колдой тургандыктарын кабарлоо. Жыйындын төрагасы – Михалев. Катчысы – Воронин.
1917-жылдын 1-июлундагы дагы бир документте шахтерлордун эмгеги бааланбаганы белгиленет. Алар тер төгүп, машакаттанып казган көмүр забойлордон убагында тартылбай, ишке тоскоол болгону белгиленет.
Ал эми кенчилердин турак-жайы санитардык шарттары өтө оор абалда болгондуктан жашоо-тиричилик ушунчалык кыйындаган. Кендин администрация төзөлгүн кырдаалга кызыгышпайт, жумушчулар менен жолугуудан тайсалдашат.
Октябрь революциясынын жениши Кызыл-Кыя көмүр кениндеги саясий абалды ого бетер курчутту. Эски менен жаңынын, эки түзүлүштүн аёосуз күрөшү, граждандык согуш, совет бийлигинин жеңиши менен аяктады.
Күрөш күүсүнөн жаңган ЭМЕС
Фашисттик Германия тынчтык курулушун ийгиликтүү жүргүзүп жаткан өлкөгө кол салышы, Кызыл-Кыя шаарынын катаал графигке өтүшүнө себепчи болду. Эр азаматтар Мекен чегин коргоого, кан майданга аттанганда алардын ордуна өспүрүмдөр, аялдар шахтага түшүштү.
Кызыл-Кыя согуш мезгилиндеги эмгектен жараткан эрдиги кайраттуулуктун, эли жери, Мекени, Эркиндик үчүн күрөшүүнүн үлгүсү. Анын баасы – Улуу Ата Мекендик согуштагы Улуу элдин улуу Жеңиши болду.
Арадан жылдар өттү. Согуштун кесепети аздап отуруп четке суурулуп, турмуш нугуна келе баштады. Мекенибиз гүлдөп өстү. Акырында Батышты ээлеп жаткан зор мамлекет алеки мезгилде ыдырады да калды. Жерибиз азбай-тозбой Эгемендүүлүктү да алды.
Бул замандын тарыхы мына ушинтип жазыла берет. Кутман жердин түпкүрүндөгү нур жана берсин.
АЛ КУНДОРДУН ДАНКЫ ОЧПОЙТ
Кызыл-Кыя шаарынын борбордук кочолорунун биринде Т. Кулатов атындагы тарыхый музей бар. Экспонаттары кыйла бай. Оз шаарынын откону, тарыхы, маданияты, саясый, экономикалык абалдарын толугураак чагылдырып, Кыргызстандын туштугундо гана эмес, бутундой Фергана ороонундогу эсте каларлык, кайталангыз окуялардын куболорун чогултууга болгон аракет ачык сезилет.
Владимир Егорович Рожков ал кезде кен ылгоочу болуп иштеген экен. Бул киши Кен тармагынын кызыкчылыгы менен жашап келген. Ошондуктан бир болмону болдуруп алып Кендин тарыхы учун материал чогулта башталган.
Рожков музей жонундо томонкудой эскерет. «Алгач громаталарды, мактоо баракчаларды чогулттум. Мыкты шахтерлордун, өмүрлөрүн, эмгектерин чагылдырган документтер, сүрөттөр акырындап чогула баштады. Музейдин көркүн чыгарган сүрөт стендтерди түзө баштаганда шаарды түрө кыдырып мурда иштеп кеткен шахтерлордун уйлорундо сакталып калган суротторун алып журдум. Бироолор суйунуп сыймыктанып берет, бироосу бербейм атамдын бир даана суроту бар дегендер да болду» деп эскерет. Согуштан кийин кочолорго атала баштады. Кочолорго улуу адамдардын аттары коюла баштады.
АТАКТУУ ШАХТЕРЛОР.
Т.Кулатов, Владимир Егорович Рожков, Анатолий Александрович Епишев, Рамонжон Ташматов, Эрмек Абдуллаев, Мамасали Шакиев, Акмат Сайбидинов, Николай Тихонович Солошенко, Жусуп Садыков Алтымыш Сатывалдиев, Муса Абдувалиев, Можоев Георгий Никитович, А. Сайбединов Осмон Холматов,
Торобай Кулатов
Орноктуу омурдун ээси, кыргыздын туптолушунун пайдубалынын орун-очок алышына, андан сон осуп-онугушуно  чон салымын кошкон, улуу инсандардын бири- Торобай Кулат уулу 1908-жылы тумондуу туштуктун Ноокат аймагындагы  Жал ороонунун Кызыл-Булак айылында кедей-дыйкандын уй-булосундо жарык дуйного келген. 1926 – жыл Торобай Кулат уулунун турмушундагы бурулуш жылдардан болгонсуду.Ал ошол жылы Кызыл-Кыяга келип,темир жолго жумушчу болуп орношот.Ал жерден коп узабай ликбезге кирип,сабатсыздыгын жоюп,окуганда,жазганды уйронду. 1933-жыл. «Жал» шахтасына бургулоочу болуп которулуп,шахтерлордун алдынкыларынын эмгек толкунунан аралашат. 1934жыл.Жаш жигиттин шахтадагы жигердуу иш – араткеттери…. Анын Кызыл-Кыя комурчулор биримдигинин шахта комитетинин торагалык кызматына которулушуно туртку болот.сы 1936-жыл.Торобай Кулат уулу билим алуунун далалатыда болуп,Ош дубандык партиялык мектепке жиберилет.Аны бутуп кайрадан шахтыда партиялык комитеттин катчысы болуп иштейт. 1938-жыл. Кызыл-Кыя шаардык Кенешинин торагасынын орун басары,андан сон «Кыргызкомур» трестинин башчысынын биринчи орун басарлык иш-кызматына корсотулот. 1939-жыл.Кыргыз ССРнин Эл комиссариятынын Кенешинин торагалык кызматына дайындалат. 1945-1973-жылдары Торобай Кулат уулу Кыргыз ССР Жогорку Кенешинин Президиумунун торагасы болуп узгултуксуз эмгектенет. Эмгегинен сый-урматка арзыган журтчулугубуздун суймончуктуу уулу Торобай Кулат уулу бул мамлекеттик жогорку кызматтарда эмгектенген жылдары – СССРДин Жана Кыргыз ССРнин Жогорку Кенештеринин I-IХ чакырылышынын депутаты болуп шайланган.КПССтин бир катар съездеринин депутаты болгон. Мамлекеттик бир катар жогорку сыйлыктар да ыйгарылган. Торобай Кулат уулу ардактуу эс алууда журуп, 1984-жылы 19-февралда дуйнодон кайткан.
Кыргыз журчулугуна аттын кашкасындай таанымал Кулат уулу Торобайдын ысмын туболукко калтыруу максатында озу тулуп оскон айылы «Жал» совхозуна Т.Кулатов атындагы чарба деген наам берилди.Ал эми  эмгек жолун баштаган Кызыл Кыйа шаарындагы борбордук кочого Т.Кулатов атындагы кочо наамы ыйгарылды. 2008-жылы Т.Кулатовдун 100 жылдык маарекесине арналып Кызыл-Кыя шаарында Т.Кулатовдун айкели тургузулду жана шаардык тарыхый музейде Т.Кулатовдун иш кабинети ачылып,анын кийген кийимдери,колдонгон буюмдары коюлуп,басып откон тарыхый издерин чагылдырган эмгектери Бишкек шаарынын алынып келип коюлду. Ошондой эле шаардык тарых музейине жана шаардык борбордук стадионго, дем алуу багына жана Кулатовдун ысмы ыйгарылды.скверге
ХАСАНЖАН ДАДАБАЕВ
Кызыл-Кыяда жетекчилик чойродо иштеп жетишкен атуулдардын арасынан бири Х.Дадабаев болгон. Ал киши менен бирге иштеп калган адамдар томондогудой муноздошот. Адамдын оюн айтырбай биле туйган, улуу-кичууну бирдей сыйлаган адам болгондугун айтышат. Дадабаев Кадамжай районуна караштуу Уч-Коргон айылында торолгон. Кызыл- Кыя Тоо-кен техникумунда окуган. Алгач «Комсомольская» шахтасында участканын начальниги болуп иштеген, кийинчерээк начальниги болуп иштеген. Окуусун улантып, Томскийдейги политехникалык институтту аяктап келип, кайрадан Кызыл-Кыяда «Комсомольскаяда» башкы инженер, жыл айланбай начальниги болуп иштеген.
1974-1990 жылдары Хасанжан Дадабаев калктын турмуш-тиричилик жактан тейлоо министри, андан сон республиканы курулуш-материалдар менен камсыздоо комитетин жетектеп келген. Х.Дадабаев мамлекеттик уч жолку Эмгек Туу ордени менен, Республикабыздын эмгек синирген Тоо-кенчиси, Эгемендуу Кыргыз Республикасынын «Данк» медалынын ээси. Тун уулу Хусан Дадабаев – айылда дыйканчылык менен алек. Уулу Муратжан Дадабаев – медицина илимдеринин доктору. Профессор. Тахиржан Дадабаев ата кесибин улап шахтер.
КОРОВИНА ЗОЯ ВИКТОРОВНА
Коровина Зоя Викторовна Кызыл-Кыя шаарынан кыз-келиндер арасынан биринчилерден болуп чыккан аял болгон. 1934-жылы Тоо-кен техникумуна окууга кирген. «Комсомольская» шахтасында техникалык жумушуна кабыл алынган. Согуш жылдары электр цехинде иштеп калды. Коровина Зоя Викторовна бир канча ардак грамоталардык ээси болгон.
АЛТЫМЫШ САТЫБАЛДИЕВ
А. Сатыбалдиев Ноокат районуна караштуу  «Герейт-Шорон» айылында торолгон. Алтымыш ата шахта ишинин ысык-суугуна 1928-жылы аралашкан. Алгач жук-ташуучулар бригадасын жетектеген. Узак жылдары эмгектеги жогорку корсоткучторду жараткандыгы учун 1948-жылы «Социалистик Эмгектин 	Баатыры», «Ленин», «Эмгек Кызыл Туу» деген наам алган. Эмгектин даназалуу баатыры СССР Жогорку Кенешини сегизинчи, Кыргыз ССР Жогорку Кенешинин 2-3 чакырылышынын депутаты болуп шайланган. Кылым арыткан Кызыл-Кыянын осуп онугуусуно ооматуу салым кошкон инсандардан болгон.
КЫЗЫЛ-КЫЯДАГЫ ЖУМУШЧУЛАР-ДЕПУТТАР КЕНЕШИНИН БИРИНЧИ ТОРАГАСЫ ЕДРЕНКИН ИВАН ИВАНОВИЧ
Едренкин И.И. Россиянын Брянск облусунда Трубачев шаарында 1890-жылы торолгон. 1908-1917-жылдары Сулукту жана Кызыл Кыя шахтыларында ар-кыл жумуштарда иштеген. Туркстанда партиялык-ячейкаларды, жумушчулардын-депутаттардын Кенешин тузууго активдуу катышкан. 1917-1918-жылдары Кызыл-Кыяда тузулгон жумушчулар депутаттар Кенешинин биринчи торагасы болуп, ички-тышкы душмандарга курошуудо каармандык корсото алган. Едренкин Иван Иванович 1948-жылы 15-майда Кызыл-Кыя шаарында дуйнодон кайткан.
ПАРТИЗАНДАРДЫН КОМАНДИРИ ХРИПЧЕНКО ВАСИЛИЙ ЯКОВЛЕВИЧ
Василий Яковлевичтин негизги адистиги – шахтер бургулоочу. Ал комур онор жайында да узак узурлуу эмгектенген. 1961-жылы 14-ноябрда каза тапкан.
КЕНЕШИНИН БИРИНЧИ ТОРАГАСЫ ЕДРЕНКИН ИВАН ИВАНОВИЧ
Едренкин И.И. Россиянын Брянск облусунда Трубачев шаарында 1890-жылы торолгон. 1908-1917-жылдары Сулукту жана Кызыл-Кыя шахтыларында ар-кыл жумуштарда иштеген. Туркстанда партиялык-ячейкаларды, жумушчулардын-депутаттардын Кенешин тузууго активдуу катышкан. 1917-1918-жылдары Кызыл-Кыяда тузулгон жумушчулар депутаттар Кенешинин биринчи торагасы болуп, ички-тышкы душмандарга курошуудо каармандык корсото алган. Едренкин Иван Иванович 1948-жылы 15-майда Кызыл-Кыя шаарында дуйнодон кайткан.
КЫЗЫЛ-КЫЯ ТАРЫХ БАРАКТАРЫНАН
Шаардын маданий тармактарынын «бутак» алышы, катал тарткан отузунчу жылдардан арылап кетет. -	1928-жылы Кызыл-Кыяда алгачкылардан болуп кенчилердин клубу ачылган. -	1930-жылы кенчилердин аймагы текши радиолоштурулган. Радио точкалары жумушчулардын уйлорундо да орнотулган. -	 1932-жылы «Шахтер» радио-газетасы иштей баштаган. -	1931-жылы август айында Кен башкармасынын «За уголь», ал эми 1932-жылдан баштап «комур учун» газеттери чыгарыла баштаган. -	Кызыл-Кыялык инсан Гулмат Алматовдун шаардык маданий тармагынын осуп-онугушуно кошкон ургаалдуу салымы жонундо азыркы кундо да урмат-сый менен эскеришет. Гулмат карыя 1932-жылы эки кабат уйун акысыз шахтерлордун эс алуу жайы – профилакториясына айландырган. Кийинчерээк ал бак-шактуу кооз жай пионер лагерине, ал эми 1947-жылдан баштап шаардын маданий эс алуу жайына айландырып, ага 1997-жылы Модо Гулмат акенин ысмы ыйгарылган. -	1939-жылы, кайраткер шахтерлордун кун санап осуп келе жаткан рухий таламын канааттандыруу максатында шаардагы эн кооз имарат – шахтерлордун маданий Сарайы иштетууго берилген. Шахтерлордун бул маданият Сарайы шаардыктардын чыныгы маданий борборуна айланган. Мында ар жылы маданий жана спорттук секциялар да узгултуксуз иштиктуу откорулуп келген. -	1951-жылы борбордук китепканасы ачылган. Борбордук китепкана сиситемасынын китеп фонду 162 мин нусканы тузуп, ал 1990-жылы 26151 мин нускага жеткен. 2011-жылы 141045 нуска китеп фонду  бар. Ошондой эле 26.400 сомго борбордук  китепкана учун 1 компьютер жана 1 принтер алынды. Китепкана кызматкерлери республикалык, областык, шаардык денгээлде откорулуп туруучу семинар-тренингдерге катышып турушат. Ошондой тренингдердин бири 2010 жылдын 2-ноябрынан 5-ноябрына чейин Бишкек шаарында АКШнын мамлекеттик департаментинин каржылоосу менен АЙРЕКС ишке ашырып  жаткан  "Билим беруудогу заманбап технологиялар" программасынын уюштуруусунда отту. Бул тренинге борбордук китепканадан 3 китепканачы катышып келишти  жана натыйжада 6 компьютер, вебкамера, цифровой фотоаппарат, проектор, принтер,  сканер, ксерокопия  берилди .Ошондой эле Интернет байланышына туташтырылып 1жылдык  моонотко пайдаланууга берилди. Азыркы учурда борбордук китепкананын алдында "Китепкана-Интернет маалымат булагы" ачылып, ийгиликтуу иштеп  жатат. -	1954-жылы МТС заводунун клубу пайдаланууга берилген. -	1961-жылы «Дружба» кинотеатры ачылган. -	1968-жылы «Заря» кинотеатры ачылган. -	1974-жылы музейде 2360 экспанат катталып ачылышы болгон. -	1976-жылы 9-май Жениш кунуно ардегерлердин хору уюштурулган жана алгачкы концерттерин беришкен. -	1977-жылы шаарда «Баатыр энелердин» фольклордук-этнографиялык «Рахат» - деп аталган ыр-бий ансамбли да уюшулган.
КЫЗЫЛ-КЫЯ ШААР СТАТУСУ
Кызыл-Кыяга шаар статусу 1938-жылы берилген. Анын аянты – 0,02мин чарчы км. Шаар коп улутуу – 50дон ашуун улуттун окулдору жашашкан.
КЫЗЫЛ-КЫЯ ШААРЫНЫ ЖЕТЕКТЕП КЕЛГЕН ЖЕТЕКЧИЛЕР
Анатолий Михайлович Малов, Ильяс Жусубалиевич Жусубалиев, Давыдов Николой Петрович, Каримшер Абдумомунович Абдумомунович, Исмаил Исакович Масаитов, Жумабеков Болотбек Жекшенович, Жунусов А.А., Абдивасиев М.Н, Анарбаев А., Халмуразаев Абиш Алыбаевич 2011-жылдан 2016-жылдын 13-июлуна чейин мэр болуп кызматта турган. 2016-жылдын 2-августунда шаардын мэри катары Топчубаев Эрмек Асанович шайланды.
http://kyzyl-kiya-t.turmush.kg/ru/news:307099
ШААРДЫК САЛАМАТТЫК САКТООНУН ОНУГУУСУ
Кызыл-Кыя ооруканасынын тарыхы 1918-жылдан башталат. Ушул жылы ал жерде кичиникей амбулатория ачылып, анда 1 фельдшер жана ага комоктошкон медкызматкерлер иштешкен. 1921-жылдын аягында 1922-жылдын башында жумушчулардын жана, дыйкандардын жана солдаттардын Кызыл-Кыя райондук Совети 20 койкалуу оорукананы ачуу туурасында чечим кабыл алынат. Алгачкы врач Сухини деген врач болгон. 1926-жылы ооруканадагы койканын саны 35ке жетет. 1932-жылы 100го андан кийин 200го жеткен. 1932-жылы жубай врачтар Капытиндер келишип эмгектенишет. Адистештирилген меджардамдар, жугуштуу оорулар, терапевтик, акушер-генекологдук болумдору ачылат. Тез жардам учун 1 ат араба берилген. КММИде коп жылдар бою иштеген профессор Эгембердиев Зафар Иогамович башкы врач болуп иштеген. Капытина Ангия Александровна орун басары болуп иштеген. Азыркы кундо башкы врач (2011-ж) Жанибеков.
АДАБИАТТАР:
газета "За уголь"
газета "Мезгил жарчысы"<br /
Кызыл-Кыяда шаардык архиви
Дистиходдор
Дистиходдор (лат. Distichodus) — Африканын өзөндөрүндө жашоочу балыктардын бир уруусу.
Тойчубеков Жусупбек
Тойчубеков Жусупбек - жазуучу, драматург. Таш-Көмүр шаарында 1937-жылы туулган. 1955-жылы Таш-Көмүр шаарындагы №4 орто мектепти, 1958-жылы Фрунзе шаарындагы финансы-экономикалык техникумун, 1964-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин экономикалык факультетин аяктаган.
Эмгек ишмердүүлүгүн 1964-жылы Ош облусунун Ленин районунун «Коминтерн» колхозунда башкы экономист болуп иштөөдөн баштаган. 1966-жылдан Дыйканчылык илим-изилдөө институтунда улук илимий кызматкер, 1976-жылдан Айыл чарба министрлигинде улук экономист-редактор болуп иштеген. 1982–1988-жж. Кыргыз Совет Энциклопедиясында редактор, 1988–1992-жж. «Адабият» басмасында редактор, 1993–1997-ж. Мампланга караштуу Экономика институтунда жана эт комбинатында иштеген орус тилинде сүйлөгөн кызматкерлерге кыргыз тилинен сабак берген.
1962-жылдан баштап мезгилдүү басылмаларда чыгармалары басылып, 1979-жылы анын «Ак жол» деген биринчи аңгемелер жыйнагы жарык көргөн. Ал драматург катары дагы белгилүү.
1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Ак жол: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1979. – 132 б.
Кыякчы: Повесть жана аңгемелер. – Б.: Адабият, 1991. – 220 б.
Чыйыр: Повесттер жыйнагы. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 167 б.
Драмалары
Үзүлбөгөн үмүт: эки бөлүмдөн турган драма, 1989.
Туңгуюк: эки бөлүмдөн турган комедия, 1994.
Ыктыярдуу камсыздандыруу
Ыктыярдуу камсыздандыруу – камсыздандыруунун бир таризи, милдеттүү камсыздандыруудан айырмаланып, камсыздандыруучунун жана камсыздануучунун ортосундагы келишимдин негизинде гана ишке ашырылат. Ы. к. аны ишке ашыруунун жалпы шарттарын жана тартибин аныктоочу эрежелери камсыздандыруучу тарабынан өзалдынча аныкталат. Ы. к. айкын шарттары камсыздандыруу келишимин түзүүдө белгиленет.
Похатконг Тауншип (Нү-Жерси)
Похатконг Тауншип (Нү-Жерси) (Pohatcong Township) — Нү-Жерси штатынын Уоррен округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3339 киши. Болжолдуу аянты - 35.2 км². FIPS коду — 34-59820.
Дитиленхтер
Дитиленхтер (лат. Ditylenchus) —  жумуру мите курттардын бир уруусу, жашылчаларга зыян келтирет, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: картошка дитиленхи, пияз дитиленхи (D. dipsaei).
Жаңы ишмет (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Жаңы ишмет — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Эски янтуз айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 94 киши. Почта индекси — 452306, ОКАТО коду — 80224834008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Вельнярыль-Кы
Вельнярыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Варка-Сыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 201 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Миң-Булак (Нарын району)
Миң-Булак — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Миң-Булак айыл аймагына кирет.
Кыскача таржымакалы
Советтер Биримдигинин тушунда кыштак Тянь-Шань районунун Куйбышев атындагы колхозунун борбору болгон.
Мүрөк дарактар
Мүрөк дарактар (Catalpa) – бигнониялар тукумундагы жалбырагы күбүлмө, анча бийик эмес дарак. Жалбырагы ири, гүлү эки жыныстуу, туура эмес түзүлүштө, чачы же шыпыргы топ гүлгө чогулган. Мөмөсү кутуча, сүйрүрөөк, көп уруктуу. Бийикт. 15-20 м келген, жыш пирамида шактуу, түз сөңгөктүү. Июнь айында гүлдөйт. Ыңгайлуу шартта жаш кезинде жылына 1 м өсөт. Суукка чыдамдуу. Шаар ичинде чаңга, түтүнгө, газга туруктуу болот. Жыгачы жеңил, жумшак, чирикке туруктуу. Уругу, калемчелери менен көбөйөт. Крымда, Украинада, Закавказьеде өстүрүлөт. Ошондой эле Борбордук Азиянын парктарында кездешет. Түндүк Америка жана Чыгыш Азияда 10 түрү тараган. КМШда 4 түрү кооздук өсүмдүгү катары өстүрүлөт. Нымдуу жерде жакшы өсөт, кооз өсүмдүк.
Миң-Булак (Нарын району)
Кыскача таржымакалы
Бул айылда тигүүчү цехтен тартып кийиз жасоочу цехке чейин бар.
Эли өтө күжүрмөн, уз, уста эмгекчил калк. Калкынын саны 6060 адамды түзүп, 1164 түтүн үй бүлө жашайт.
Миң-Булак айыл өкмөтүнө караштуу Актан Тыныбек, Токтогул Байсалов атындагы эки орто мектеп жана Жакып Өмүралиев атындагы орто мектеп бар.
"Менин айылым Миң-Булак,
Өзөн-өзөн сууну улап
Өзөндөрдүн жээгинде,
Карап турам кол булгап.
Ал жагы да көп булак,
Бул жагы да көп булак
Булактардын көптүгүнөн,
Аталып калган Миң-Булак" - деп ушул айылдын тургуну жаш акын кыздардын бири Мунара Расулова жазгандай чынында айылдан суу таппай убара болбойсуң.
Миңдеген мөлтүрөгөн булактар жер жарып чыгып турат.
Бул айыл Нарын районундагы эң чоң айылдардын бири.
Айылдын эли дыйканчылык жана мал чарбачылык менен алектенишет. Жапжашыл болгон жайытта оттоп жүргөн малдарды, эгин талаасында бири арык чапса, бири чөп чапкан жанды көргөндө күжүрмөн элдин эмгегине сыймыктанбай койбойсуң.
Кияк (дарыя)
Кияк — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын сол жээгинен 189 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Миң-Булак (Нарын району)
Айыл өкмөтү. Калкы.
Айыл өкмөтү - Кудайбергенов Курманбек Асанович.
Калкы - 6060 киши.
Кияк (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мамбетаип кызы Шакен
Мамбетаип кызы Шакен (1936-1995) Уз, прикладник сүрөтчү, Кыргыз Республикасынын эл сүрөтчүсү, Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек сиңирген ишмери. Тоң районундагы Туура-Там айылында төрөлгөн. Бишкектеги сүрөтчүлөр окуу жайын бүткөн. Энеси Бытыкандын нускоосу менен жаш чагынан узчулукка жана сүрөтчүлүккө умтулган. Шырдак оюмдары - «мүйүз оюму», «кыял оюму» жана «бармак боочу оюмунан» өзүнүн «Шакен оюмун» жараткан. Анын таасири менен «Макен оюму» пайда болгон. Ал «Кыргыз орнаменттери», «Оюмдагы обондор» аттуу альбомдорду колдонмо катары чыгарган. Анда чийге, кездемеге, кийизге түшүүчү көркөм каражаттар арбын. «Төө жетелеген кыз», «Ак кеме», «Мейман күтүү», «Ашхана», «Кыз куумай», «Ак куу» сымал колдонмо-жасалга туштуктары республикалык, союздук, дүйнөлүк көргөзмөлөргө катышып, тарых-этнографиялык музейлердин экспонаттарын байыткан. Шакен өз үйрөнчүктөрүнүн мектебин уюштурган. Андан Дамира Касаболотова, Жыргал Касаболотова, Макен Жапарова өңдүү ишенимдүү шакирттер өсүп чыккан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Софи Лорен
Лорен София (өз аты жөнү – София Виллани Шиколоне), (20. 9. 1934-ж. туулган, Рим) – италиялык актриса. 1949-ж. Неополдо сулуулар конкурсуна катышып, ошол эле жылы Римде эпизоддук ролдордо ойной баштаган. «Ак күңдөр менен соодалашуу» жана «Суу астындагы Африка» (1952) фильмдери аркылуу көрүүчүлөргө таанылган. Анын актрисалык ийгилиги – «Дарыядан келген аял» (1954, реж. В. Де Сика) фильминен кийин бекемделген. 1957–58-ж. «Дельфиндин үстүндөгү бала», «Кара орхидея» (Венецияда Бүткүл дүйнөлүк кинофестивалдын (сыйлыгы, 1958) жана «Ачкыч» фильмдерине тартылган. Голливуд режиссёрлорунун фильмдериндеги ролдорго катышуусу – анын өзгөчө сулуулугун даңазалаган. Мекенине кайтып келгенден кийин режиссер Де Сиканын фильмдеринде башкы ролдордо ойногон. Режиссёр актрисанын талантын драмалык, комедиялык фильмдердеги образдар аркылуу ачкан («Боккаччо 70» 1961; «Альтонанын элден безгендери» 1962; «Кечээ, бүгүн, эртең» 1963). Согушка жана фашисттерге каршы «Чочара» фильминде жөнөкөй итал. аял Чезиранын (1960, Канндагы ЭКФ сыйлыгы, 1961, «Оскар» сыйлыгы), «Италиялыктарча үйлөнүү» фильминде Филумендин (1964, Москвадагы ЭКФтин сыйлыгы, 1965) ролун зор чеберчиликте ойногон. 1969-ж. советтик-италиялык «Күн карамалар» фильмине тартылган. Көптөгөн чет өлкөлүк режиссёрлордун фильмдеринде («Мадам Сан-Жен», «Рим империясынын кулашы», «Арабеска», «Аида», «Нан, сүйүү жана...» жана башка) башкы ролдордогу образдарды чебер ачып берген.
Малые-Каркалы (Миякин району, Башкыртстан)
Малые-Каркалы — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Большекаркалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 239 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ыктыярдуулар
Ыктыярдуулар – 1) эларалык укукта согушуп жаткан тараптардын биринин аракеттеги аскерлеринин катарына өз ыктыяры менен кирүү. Ы. эгер алар согушуп жаткан аскерге шарттуу түрдө, өзүнүн атамекенин коргоо же чет элдик эзүүдөн куткаруу үчүн өтсө, анда жөндүү болот. Жалдануучулардан айырмаланып, Ы. кертбаштын кызыкчылыгын эмес, адеп-актык кызыкчылыктарды жетекчиликке алышат; 2) кайрымдуулук көрүүчүлөрдүн кызыкчылыгы үчүн бекер иштөө менен, кайрымдуулук иштерин жасаган, анын ичинде кайрымдуулук уюмунун иштерин жүзөгө ашырышкан жарандар.
Жапон дитремасы
Жапон дитремасы (лат. Ditrema temmincki) — тирүү туучу балыктардын бир түрү.
Түркстан аскер округу
Түркстан аскер округу - Орто Азия жана Казакстан аймагындагы Россия империясынын жана СССРдин аскердик-күчтөрүнүн оперативдүүстратегиялык бирикмеси.
Алгач 1864-ж. кабыл алынган «Аскер округдарын башкаруу жөнүндө» жобонун негизинде түзүлүп, алгачкы командачысы болуп К. П. фон Кауфман дайындалган (1867-82). Совет бийлиги орноп, ТүркстанАССРнин түзүлүшүнө байланыштуу 4. 5. 1918-ж. кайрадан Түркстан аскер округу уюштурулган. 7. 3. 1920-ж. округ 2-жолу таркатылып, анын милдети Түркстан фронтуна жүктөлгөн. СССРдин Революциялык-аскер Кеңешинин 4. 6. 1926-ж. буйругу менен Түркстан фронту жоюлуп, анын ордуна Орто Азия аскер округу негизделген (1926-45). 1940-жылдан ага Казак, Кыргыз, Тажик, Түркмөн, Өзбек ССРлеринин аймагы кирген. 1945-92-ж. Талаа жана Түркстан аскер округу аталып, 30. 6. 1992-ж. биротоло жоюлган. Анын аскерлери ак гвардиячылар менен чет элдик интервенттерди талкалап. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында эрдик менен салгылашкан. Т. а. о-нун командачылары: M. В. Фрунзе (1919-20); И. Е. Петров (1945-52); Н. Г. Лященко (1965-69); С. Е. Белоножко (196978) ж. б.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Ак падыша
Ак падыша (Романовдордун сулалеси башкарган учурдагы Россия императорлорунун кыргызча жалпы аталышы) — эпизоддук кейипкер. Радлов жазып алган вариантта гана айтылат. Эпосто «Ак падыша мени аркалап турган соң маа урушаар киши жок болгон» (Радлов жазып алган вариант, 64) деген Манастын сөзү, Көкчө менен урушкандан кийин Манас «ак падыша менен кеңешем» деп үч ай кеткени айтылуу менен бирге Манас баатыр А. п. менен сый, кеңештеш мамиледе болгон деген ой берилет. «Манас орусту жоолоп келген жок» (Радлов жазып алган вариант, 62). Манас А. п. менен кеңештеш болуп, Манаска орустан бөлөк журттун баары баш ийип турду деп айтылат. Айтуучунун Манасты орус эли жана А. п. менен тынчтык маанайда жашаган баатыр катары көрсөткөнүнө В. Радлов да көңүл бөлгөн: «Мында падышанын эске алынышы менин катышып отурганыма байланыштуу болду. Ырчы Манастын орустарды жеңгенине орус чиновниги нааразы болушу мүмкүн деп ойлоп, менин көңүлүмө жаккандай өзгөртүү киргизди» (Радлов жазып алган вариант, 13),— деп белгилеген. Манасчынын угуучуга карата эпостун окуяларын кандайча өзгөртөрүн байкаган: «Бул шарт ырчы өзүнүн угуучуларына кандайча көңүл бурганын көрсөтөт» (Радлов жазып алган вариант, 13 — 14). Манас А. п-га келип:
Каапырдын журтун какшатамын
Ачууланба падышам!
Кызыл баш журтун кырамын
Ачууланба Манаска!
Кокондун журтун коркутамын,
Ындынын журтун ыйлатамын,
Ачууланба Манаска (Радлов жазып алган вариант, 72),— дейт.
А. п. менен акылдашып Манастын орустан башка элдерди чаап, мал-мүлкүн олжолоп алуу идеясы падышалык орус баскынчыларынын сырткы саясатына, Кокон кандыгынын жана жергиликтүү феодалдык бийлөөчүлөрдүн баатырдык, эрдик жөнүндөгү түшүнүк, көз караштарына туура келген. Бирок, эпостун жалпы элдик идеясына жат көрүнүш катары кийинки эпизоддордо өнүктүрүлбөйт, эпос аткарылган учурга ылайык айтылган декларация бойдон кала берген.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
2-август
2-август — Григорий календары боюнча жылдын 214-күнү (толук жылда 215). Жылдын аягына чейин 151 күн бар.
Талдар
Талдар (Salix, L. 1753) – талдар тукумундагы жазы жалбырактуу дарак жана бадалдар. Жалбырагы жөнөкөй 2 үйлүү өсүмдүк. Гүлү 1 жыныстуу, майда сөйкө сымал гүл тобуна чогулган. Т. уруусу негизинен мээлүүн   жана суук зоналарда тараган. Бул уруунун көп түрү суукка чыдамдуу, нымчыл өсүмдүк. Негизинен вегетативдик жол менен көбөйөт. Уругу бышкандан кийин өнүмдүүлүгүн тез жоготот (көбүнчө 10 күнгө чейин). Ошондуктан алардын уругун жыйнап бүтөөрү менен себүү керек. Тез өскөндүгүнө жана кооз, ошондой эле шаар шартына туруктуу болгондуктан жашылдандыруу иштеринде кеңири пайдаланылат. Мындан тышкары дарыянын жээктерин бекемдөөдө, топурак эрозиясын токтотуу ишинде кеңири колдонулат. Т. уруусундагы өсүмдүктөрдүн чарбалык мааниси өтө зор. Жыгачы курулуш материалы катары жана химиялык өндүрүшүндө колдонулат. Кабыгы терини иштетүүдө жана медицинада кеңири колдонулуучу самщин затын алууда, жаш бутактары эмерек, себет жасоодо колдонулат. Бул уруу 700 түр, 3 тукумдан турат.
Ак марал
Ак марал — байыркы түрк-моңгол элдеринин көпчүлүгүндө тотем жаныбар. «Манас» үчилтигинде каармандарды түрдүү кырсыктардан сактоочу, колдоочу дух катарында милдет аткарат. «Семетей» эпосу боюнча Абыке, Көбөштөн кордук көргөн каралуу Каныкей балтыр бешик Семетейди, кары Чыйырдыны алып качып, Кайыпчынын кара үңкүрүнө жетип жашынат. Алар үңкүрдүн жанында өскөн касиеттүү Байтеректен сырдуу чыккан сүттү ичип, кубат алып уктап калышат. Ошол учурда:
Күндүз эмес, түн экен,
Атасынан баласын
Ошондо он эки айры Ак Бугу,
Чуркап жетип келди эле,
Бешиктеги беренин,—
Семетейди көрдү эле.
Оозу башын каккылап,
Туяк менен баланын
Ошондо кундагын кирди чапкылап.
Үч айланып балага
Эне болуп калды эле...
Алты мүйүз Ак марал
Туура тартып баланы
Эмизип турган көрүнөт.
Эне кылып Маралды
Билип турган кези экен,
Бир эмчегин эмгиче
Бир эмчеги Маралдын
Ийип турган кези экен.
Болуп турган кези экен (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 50, 53).