cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Диний таалим-тарбия
Кыргыз Республикасынын “Билим берүү жөнүндө” Мыйзамында мектеп таалим-тарбиясы динден тыш (светский) болушу белгиленген. Бул таалим-тарбия чөйрөсүндө иштеген педагогдордун окуучуларда илимий көз карашты калыптандыруу, ошол эле мезгилде өз ата-энелеринин жана башкалар адамдардын
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Жайнакова, Айнек
Жайнакова Айнек 1940 жылы Жети-Өгүз районунун, Тосор айылында төрөлгөн.
Адабиятчы, илимпоз. Кыргыз Улуттук Илимдер Академиясынын Тил жана адабият институтунун илимий кызматкери. "Манас" эпосун изилдөөчү, манастаануучу.
Кыскача таржымакалы
1985-ж.Филология илимдеринин кандидаты. 1964-ж. Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин, 1968-ж. аспирантурасын бүтүргөн.
1968-ж. Кыргыз мамлекеттик университетинин аспирантурасын бүтүргөн.
Илиий эмгектери
"Манас" эпосунун ар түрдүү проблемалары боюнча монографиялары бар:
Кыргыз-Ата суусу
Кыргыз-Ата суусу — Ноокат районундагы суу, Араван-Сайдын оң курамы. узундугу 42 км, алабынын аянты 298 км2, бийиктиги 3240 м. Кичи Алай кырка тоосунун түндүк капталынан башталат. Негизинен кар (22%), мөңгү (39%), булак сууларынан (39%) куралат. Жылдык орточо чыгымы 4,18 м3/сек. Эң көбү июнь-июлда, эң азы февраль-мартта байкалат. 6 куймасы бар; ирилери: Курган, Шамшалы (оң), Карагой (сол). Сугатка пайдаланылат. Боюнда Имам-Ата, Ак-Булак жана башка кыштагы жайгашкан.
Сыпаль-Кы дарыясы
Сыпаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыпа-Тэма куймасынын оң жээгинен 59 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 195 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи Тайдон
Кичи Тайдон — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тайдон дарыясынын сол жээгинен 101 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Көлмө
Көлмө – жер бетиндеги табигый жол менен (көл) же адамдын аракети менен казылып (суу сактагыч, аңыз жана башка), суу толуп турган чуңкур жерлер.
Афган
Афган - Батыш Памирге жана Амударыянын жогорку өрөөнүнө түштүк-батыштан же түштүктөн (Афганстан жактан) соккон жергиликтүү керимсел (кургак) шамал. Жылына 40-70 күн (Термезде) согот. Айрым мезгилдерде Алай өрөөнүнө жана Синьцзян түздүктөрүнө чейин жетет. Шамал өтө чаңдуу келип, чарбага көп зыян келтирет.
Дилер (алыпсатар)
Дилер (алыпсатар) (англ. dealer  ) – 1) өзү дүң сатып алган азык-түлүк, буюм-тайымдарды чекене сатуучу ишкер. Эреже катары, Д. ири өнөржай корпорацияларынын агенти болуп саналат жана анын дилердик тармагына кирет; 2) фондулук биржанын мүчөсү (жеке адам же уюм) же баалуу металлдарды, чет элдик акчаларды, баалуу кагаздарды сатып алуу жана сатып өткөрүү менен алектенген банк; өз атынан жана өз каражатынын эсебинен аракеттенет; 3) баалуу кагаздар базарынын өз атынан жана өз каражаттарынын эсебинен баалуу кагаздарды кайра сатуунун же өзү бүтүргөн келишимдердин жыйынтыгында пайда алуу максатында баалуу кагаздар менен бүтүмдөрдү түзүүчү кесипкөй катышуучусу.
Мелисс
Мелисс (Х.Т.ч. V к.) — байыркы грек философу, Элей мектебинин өкүлү. Самостон чыккан Мелисс жөнүндө өтө аз белгилүү. Ал элейликтердин идеяларын өзүнчө бир системалаштырган философ. Анын дээрлик сакталбаган «Жаратылыш жөнүндө, же бытие жөнүндө» деген трактатында элей окуусун ачык баяндап берет. Ал бытиенин бирбүтүндүгү, анын түбөлүктүүлүгү, өзгөрүлбөстүгү жөнүндөгү пармениддик идеяны кайталайт. Ошону менен бирге бул түпнегиз катарындагы жобого мейкиндиктеги да жана убакыттагы да бардык нерселердин чексиздиги жөнүндөгү идеяны кошот.
Мелисс Пармениддин бүткүл окуусуна таянып келип, сакталуу мыйзамы деп аталган мыйзамга өтө маанилүү аныктама берет: «Жок нерседен эч качан бир нерсе пайда болбойт». Гален мындай деп далилдейт: Мелисс «төрт элементтин негизинде жоктон бар болуп жаралбаган жана жок болуп да кетпей турган бүткүл жалпы маңыз жатат деген пикирде болгон, анын жолун жолдоочулар аны материя деп аташкан. Бирок ал муну ачык далилдеп бере алган эмес. Ошондуктан бул маңызды ал жалпыбирбүтүндүк деп атайт».
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Биоценометр
Биоценометр (биоценоз жана. . . метр) - жер бетиндеги курт-кумурскаларды жана омурткасыз жаныбарларды эсептөө үчүн экологиялык изилдөө иштеринде колдонулуучу прибор. Ал - түбү ачык, капталы жана үстүңкү бети майда торчо менен тартылган цилиндр же куб. Биоценометр менен 0, 25- 1 м2 келген аянтча жаныбарлар чыкпагандай кылып тез жабылат. Кармаган жаныбарларды эсинен тандырып, Биоценометрден алып чыгып группага жана түргө бөлүп, таразага тартып, алардын салыштырмалуу санын жана салмагын ошол биотоптун аянттын бирдиги менен аныктайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Асавды (Татышлин району, Башкыртстан)
Асавды — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Кальмияр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 105 киши. Почта индекси — 452837, ОКАТО коду — 80250830002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Иридий
Иридий (лат Iridium, грек. – «күн желеси») — Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин VIIIВ группа элементи, платина металлдарына кирет, к.н. 77, ат. м. 192,22. 1804-ж. О.Теннант ачкан. Жаратылыштагы И. туруктуу эки изотоптун аралашмасынан 191Ir (38,5%) жана 193Ir (61,5%) турат; жасалма радиоактивдүү изотоптору эң негизгилери 192Ir (Т1/2 =74,37 күн) 191Ir (Т1/2 =16 саат). Иондошуу энергиясы: Ir 0® Ir+ 9,2 (эв м-н) барабар. Ат. радиусу 1,35; иондук радиусу Ir+4 – 0,75; балкып эрүү темп-расы 2410оС; кайноо темп-расы 5300оС; тыгызд. – 22,4 г/см3 (18оС). Жер кыртышынында м. б-ча 1×10-7 % түзөт. И. жез-никель сульфиддүү тоотектеринде кезедешет. И. төмөнкү минералдары белгилүү: осмийлүү иридий же невьянскит (Ir, Os), иридийлүү осмий же сырсертскит (Os, Ir), родийлүү невьянскит (Ir, Os, Rh), родийлүү сырсертскит (Os, Ir, Rh), рутенйилүү сырсертскит (Os, Ir, Ru). Таралышы б-ча эң негизгиси невьянскит – сары-күрөң түстөгү, металлдык жалтырактыкка ээ, борпоң минерал. Анын минералдары Урал жана Сибир, АКШ Калифорния штатында, Түндүк Америкада таралган. И. күмүш түстүү ак, эң катуу металл. Хим. таасир этүүчүлөргө жана коррозияга абдан туруктуу. К-талар, «падыша арагы» да ага таасир эте албайт, щелочтордо да эрибейт. И. 600оС кычкылтек менен аракеттенет. О. эле F2, Cl2, Br2, S, Se, Te, P менен жогорку темп-рада аракетенет. Бирикмелеринде Ir III жана IV валенттүү, кээде I, II, VI валенттүүлүктү да көрсөтөт. Оксиддеринен туруктуулары Ir2O3, IrO3 жана туруксуздары Ir2O, IrO, хлориддеринен IrCl, IrCl2, IrCl3, сульфиддеринен IrS, Ir2S3, IrS2, Ir3S8 белгилүү. Комплекстик бирикмелеринен III жана IV валенттүү бирикмелери белгилүү: Me[IrCl 6] же Me2 [Ir(H 2O)Cl5] – хлориридити, Me2 [IrCl 6] – хлориридаты. И. платина менен болгон куймасы электрод, термопаралар, физ., хим. жана хирургиялык (учтары аябай катуу) аспаптарды, саат тетиктерин жасоодо колдонулат.
Суулутерек базальт кени
Суулутерек базальт кени Чүй облусунун Кемин районунда, Кызкүйөө т. ж. бекетинен 4 км түштүк-батышта, Балыкчы шаарынан 45 км түндүк-батышта, Боом капчыгайында, деңиз деңгээлинен 1450–1730 м бийиктикте. 1964-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен палеоген-неоген мезгилинде пайда болгон бадамташтуу боз базальт катмары түзөт. Пайдалуу катмар синклиналдык бүктөлүүнү түзүп жатат. Анын түштүк канатында базальттын калыңдыгы 15–55 м, түндүк канатында – 22–80 м. Базальттар «100» жана «150» маркадагы минералдык таш буласын алууга жарамдуу. Запасы В категориясы боюнча 770 миң м3, С1–640 миң м3, В+С1–10 миң м3. 1997-жылга карата баланстагы запасы В – 767 миң м3, С1 – 7 миң м3, В+С1–1404 миң м3.
Үкөк суусу
Үкөк (Мазар үкөк‘) — Чүй дарыясынын оң куймасы. Узундугу 33 км. Алабынын аянты 315 км2. Тескей Ала-Тоонун түндүк беттеринен башталып, Кочкор өрөөнү менен агат. Алабында майда мөңгүлөр,жалпы аянты 0,02 км2 келген 2 көл бар. Үкөктүн жалпы узундугу 197 км болгон 57 өзөн куят;негизгилери–Чыранбулак (12 км), Аманбетбулак (10 км), Каракүнгөй (30 км). Көп жылдык орточо чыгымы 0,59 м3/сек. Майдан сентябрга чейин ташкындап, октябрь–апрелде тартылат. Июль айында суусу мол болот, орточо чыгымы 1,65 м3/сек. Эң көп чыгымы 3,37 м3/сек, эң азы 0,10 м3/сек. Сугатка пайдаланылат. Үкөктөн 6,0 м3/сек суу өткөрүүгө жөндөмдүү 10 канал, куймасы Кара күнгөйдөн 3,25 м3/сек суу өткөрүүчү 11 канал чыгарылган.
Спасская (Ляль куймасы)
Спасская — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ляля дарыясынын сол жээгинен 195 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Скайлайн-Ганипа (Нү-Мексико)
Скайлайн-Ганипа (Нү-Мексико) (Skyline-Ganipa) — Нү-Мексико штатынын Cibola округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1035 киши. Болжолдуу аянты - 15.9 км². FIPS коду — 35-73440.
Луциан сымалдуулар
Луциан сымалдуулар (лат. Lutianidae) — алабуга балыктардын бир тукуму, булардын кыйла түрү жана уруусу бар: күрөң луциан (лат. Lutianus eutactus), бүкүр луциан (L. gibbus), кызыл канат луциан, кызыл куйрук луциан (L. synagris), кызыл луциан (L. argentimaculatus), малабар луцианы (L. malabaricus), таргыл луциан (L. lineolatus), кызгылт луцан (L. ауа), боз луциан (L. griseus), кара каш луциан (L. sanguineus), үч түшкүндүү луциан (L. sebae), луциандар (уруу) (Lutianus) жана башкалар.
Кыргыз-Ата Кооз таш кени
Кыргыз-Ата Кооз таш кени - Ош облусунун Ноокат районунда, Эски-Ноокат кыштагынан 5-6 км түштүктө. 1956-ж. табылган. Кен аймагын юра мезгилинде пайда болгон кызыл түстүү кумдук түзөт. Жыгачтын калдыгы халцедон менен кварцка ширелип, таш болуп катып калган. Өңү ачык күрөң, мала кызыл, көгүш. Майда бүртүкчөлүү, темгилдүү. Жыгачтын структурасы, жылдык тегерек темгилдери, жаракалары начар сакталган. Блоктуулугу 10х10х5 см. Жыл сайкалдаганда кооз оймо-чиймелерди пайда кылат. Белек-бечкек буюмдарын жасоого жарамдуу.
Дилердик (алыпсатарлык) ишкердүүлүк
Дилердик (алыпсатарлык) ишкердүүлүк – баалуу кагаздар базарында кесипкөй ишмердүүлүктүн бир түрү: белгилүү баалуу кагаздарды Д. и. жүзөгө ашыруучу кишинин жарыялаган баада сатып алууга жана/же сатып өткөрүүгө милдеттенүү менен, сатып алуунун жана/же сатуунун бааларын жалпыга ачык жарыялоо жолу менен өз атынан жана өз эсебинен иш жүргүзөт. Д. и-тү дилер жүзөгө ашырат.
Юнны (Илишев району, Башкыртстан)
Юнны — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Юнн айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 763 киши. Почта индекси — 452275, ОКАТО коду — 80230878005.
Дубана
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Өзгөчөлүктүү
Өзгөчөлүктүү (Особенное) – жалпы жана жеке категорияларына ылайык келген философиялык категория. Диалектикалык логикада жалпы жана жеке бирдиктүүлүктүн карама-каршы аныктамаларга ажыроосунун бир формасы катары каралат. Аларды таанып билүүнүн зарыл шарты болуп бул карама-каршылыктардын биримдигин изилдөө эсептелет. Өзгөчөлүктүү категориясында жалпылык менен жекеликтин биримдигинин моменти чагылдырылат. Көп учурда Өзгөчөлүктүү жалпылык менен жекечеликтин ортосундагы өтмө звено катары каралат. Мында жалпылык өз көлөмү боюнча Өзгөчөлүкдөн кеңири, ал эми Өзгөчөлүктүү өз кезегинде жекечеликтен кеңири болуп саналат. Кандайдыр бир деңгээлде сандык (көлөмдүк) даражасындагы мындай жобо тектин, түрдүн жана индивиддин формалдуу логикалык мамилелерин кайталайт. Мунун натыйжасында өзгөчөлүктүү салыштырмалуу өз алдынчалуулукка ээ категория эмес, «тигил же бул деңгээлдеги жалпылык» катары каралат.
Биоэлектрдик потенциалдар
Биоэлектрдик потенциалдар - адамдардын, жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн ткандарында же айрым клеткаларында пайда болуучу электр потенциалдары. Алар дүүлүгүү жана тормоздоо процесстерине катышат. Биоэлектрдик потенциалдарды изилдөө тирүү системалардагы физикалык -хим. жана физиологиялык процесстерди билүү үчүн керек жана клиникада диагноз коюуда (электр кардиография, электр энцефалография, электрмиография ж. б. ) колдонулат.
Сепсис
Сепсис ((илгерки грек. σῆψις — чирүү, кандын бузулушу, жалпы ириңдүү инфекция, ириңдүү кан) — бир жердин инфекция очогунан ириңдетүүчү микробдун кан жана лимфа жолдоруна өтүп, андан оорулуунун бардык тканы менен органдарына жайылуучу жалпы инфекциялуу оору.
Сепсистин булагы
Булганган жараат же ар кандай ириңдүү жаралар (чыйкан, сыздоок, флегмона жана башкалар) Сепсистин булагы болуп эсептелет. Ымыркай баланын киндигинин ириңдеши Сепсиске алып келет. Төрөгөндөн кийин жатын көңдөйүнүн ириңдеши төрөттөн кийинки Сепсисти пайда кылат (к. Төрөттөн кийинки оорулар). Сепсисти көбүнчө стафилококк, стрептококк, айрым учурда пневмококк, гонококк, ичеги микробдору жана башкалар козгойт.
Сепсистин өөрчүшү
Сепсистин өөрчүшүнө ириңдетүүчү микробдордун оору пайда кылуу жөндөмдүүлүгү, ошондой эле арыктоо, витамин жетишсиздиги же кандайдыр бир оорунун натыйжасында организмдин коргонуу күчүнүн начарлашы түрткү болот.
Сепсистин оор формасы
Сепсистин оор формасында канда микроб көбөйүп, анын тиричилик аракеттеринен пайда болгон уу заттар кызыл кан денечелерин (эритроциттерди) бузат. Бул учурда дене ысыйт (39—40° С), чыйрыгат, тердейт. Кээде тери саргайып, кызыл бүдүрлөр чыгат. Бара-бара интоксикация күчөп, өлүм коркунучу туулат.
Сепсистин жеңил формасы
Сепсистин жеңил түрлөрүндө канда микроб көбөйбөй, алар кан агымы менен ар кайсы орган менен ткандарга жетип, ал жерде көптөгөн жаңы ириңдүү очокторду пайда кылат. Бул учурда сепсис көпкө созулуп улам жаңы ириң очогу пайда болгондо оорулуунун абалы начарлап, ириң жарылганда же операция жолу менен жарып тазалаганда абалы оңолуп турат.
Сепсисти алдын алуу
Алдын алууда ар кандай ириңдүү процесстерде (ириңдүү жараат, сыздоок, флегмона, көбүргөн) өз убагында врачка кайрылуунун мааниси чоң. Айрыкча бир жер ириңдеп турганда жалпы абалдын начарлашын (дене ысып, чыйрыгуу) байкаганда сак болуу керек. Кырсыктан сактануунун, эгерде терини сыйрып же чийип алса, аны өз убагында тазалап, таңуунун мааниси чоң. Төрөт үйүндө төрөгөн аялды жана ымыркай баланы кароодо, асептика эрежелерин туура сактоо сепсисти алдын алат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Алтын рыноктору
Алтын рыноктору — дүйнөнүн айрым өлкөлөрүндөгү дайыма алтын сатылуучу атайын борборлор. Аларда банк бирикмелери, ошондой эле алтынды тазалоочу, уюткан түрүндө даярдоочу, аны сатуучу атайын фирмалар соода кылат. Башкы эл аралык алтын рынокторуна Лондон жана Цюрих кирет. Бул рыноктордогу алтындын баасы анын дүйнөлүк баасы катары колдонулат.
Суходол (кургак) калай кени
Суходол (кургак) калай кени Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районунда, Эңилчек кыштагынын түштүк тарабында, Кайыңды жана Эңилчек өрөөндөрүнүн аралыгындагы кургак сайда. 1930-жылдан белгилүү. Кен аймагын девондун мраморлошкон акиташ теги жана аны жиреп чыккан гранит, гранит-диорит интрузиялары түзөт. Калай рудалары интрузиянын экзоконтактиларындагы роговик, мрамор, акиташ тектеринде линза, уя, тарам сымал жатат. Негизги минералы касситерит. Чанда сейрек жер элементтеринин минералдары кезигет.
Көкжеле
Көкжеле — Асан-Үсөн–атмосферадагы суу тамчыларында күн нурунун сынуусунан, чагылышынан, интерференциясынан жана дифракцияланышынан келип чыккан оптикалык кубулуш. Күнгө карама-каршы тарабына жааган жамгырда күн нурунан түркүн түстөгү жаа пайда болот. Жамгыр тамчылары канчалык чоң болсо,көк желенин өңү ошончолук ачык болот. Кыргыздар көк желени Асман жаасы, Күнжелеси («күндүн кулагы»), жез кемпирдин желеси, Асан-Үсөн деп да аташат.
Иттербий
Иттербий (лат. Ytterbium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа элементи. К.н. 70, ат. м. 173,04. И. массалык саны 152Yb - 176Yb болгон 27 изотобу белгилүү, алардын ичинен массалык саны 168Yb, 170Yb, 171Yb, 172Yb, 173Yb, 174Yb, 176Yb болгон жети изотобу жаратылышта табылган. И. жер кыртышында таралышы 3×10-4% барабар. 1879-ж. швейц. химик, профессор Жан Шарль Галиссарде Мариньяк тарабынан ачылган. И. - күмүштөй ак металл; балкып эрүү темп-расы 8240С; кайноо темп-расы 14270С. И. этилендиаминтетрауксус к-тасы менен болгон комплекстик бирикмеси медицинада, изилдөө иштеринде, о. эле алюминий негизиндеги атайын куймаларды алууда колдонулат.
Алтын кен таштары
Алтын кен таштары — курамында казып алына турган алтыны бар тоотектер. Алтын кен таштарынын кендери кездешүү өзгөчөлүгүнө жараша алгачкы (коренной) жана чачынды (россыпь) болуп бөлүнөт.Алгачкыкен катуу таш тоотектерде гана кезигет. Пайда болуу шарттарына жараша магмалык, пегматит, скарн, гидротерм кендери, ал эми кенташтардын формалары боюнча тарамдар (жилы), линза, кабат (залежь) ж. б. болуп бөлүнөт. Тарамдардын калыңдыгы бир нече смден 1-2 мге жетип, кээде андан да калың болот, тереңдиги менен узундугу ондогон мден бир нече кмге созулат. Алгачкы кендер негизинен кембрийге чейинки мезгилдин жана палеозойдун граниттери (кварц тарамдары түрүндө) менен жанартоо тектеринде, минералдашкан жана кварцташкан метаморфизм тоотектеринде кездешет. . Алтын кен таштарынын минералдык курамы ар түрдүү: көбүнчө алар кварцтан жана темирдин сульфиддеринен (пирит, марказит) турат, кээде мышьяк (арсенопирит), жез, коргошун, цинк, висмут, сурьма, күмүш жана карбонаттар кезигет. Курамы жана пайда болуу шарттарына жараша алтын кен таштары төмөндөгүдөй негизги формацияларга бөлүнөт: 1) алтын сульфид - кварц формациясы сульфиддер 0,5-30%ке чейин жеткен кварц тарамдары жана тарамчаларынан турат. Мында алтын майда жана чоңураак өлчөмдө болуп, бардык жерде бирдей таралбайт, ал 10-50дөн 1000 г/ога жетет; 2) сульфиддер - тарамчалар жана бүртүкчөлөр түрүндөгү минералдардын зонасы, алтын өтө майда, ал 1-2 г/дан ашпайт. Кээде жез-колчедан жана полиметалл кендеринин кычкылдануу зоналарында алтындын топтолушу жүргөндүктөн, алардын өнөржайлык мааниси бар. Чачынды кен алгачкы кендин талкаланып, башка жерге суу менен агып топтолушунан пайда болот. Мындай кенде алтын кен таштары борпоң (кум, шагыл ж. б.) тоотектердин арасында чачынды түрүндө жолугат. Адатта, алтын бөлүкчөлөрүнүн өлчөмү эң эле кичинекей, сейрек учурда гана чоңураак болот. Алар «уюган нак алтын» (самородок) деп аталат. Чачынды кендер элювий, аллювий, делювий, деңиздик болуп бөлүнөт. Алгачкы кендеги алтынды бөлүп алуу үчүн алтын кен таштарын талкалап жанчып, анан сымап менен амальгамалоо же цианирлөө ыкмалары пайдаланылат. Чачынды кендердеги алтын атайы жабдылган ноолордо жуулуп, тундуруу жолдору менен бөлүнөт. Алтындын ири кендери: Ыраакы Чыгышта (Чукотка, Колыма-Индигирка), Өзбекстанда (Мурунтау), Уралда (Березовск), Казакстанда (Степняк) ж. б. жерлерде белгилүү. Кыргызстанда Жерүй, Насонов, Кумтөр, Куранжайлоо, Макмал, Солтонсары, Талдыбулак ж. б. алтын кендери табылган. Чет өлкөлөрдө: Түштүк Африка Республикасында (Витватерсранд), Ганада, Америкада (Канада, Онтарио провинциясы, Юкона дарыясынын нугу), АКШда (Аляска, Калифорния, Түштүк Дакота), Австралияда (Виктория штатындагы Балларат жана Бендиго кендери) жайгашкан.
Димайз-чартер
Димайз-чартер (англ. demise charter  ) – чартердин түрү; кеменин ээси кире жалдоочуга сүйлөшүлгөн мөөнөткө командасы менен берген, команда мүчөлөрү анын кызматкери болуп калган кеме жалдоо келишими; кире жалдоочу кеме боюнча баардык чыгымдарды, экипаждын айлык акыларын кошо өзүнө алат жана кеменин ээси менен ай сайын эсептешип турат.
Узануу
Узануу— зергерчилик, темирчилик, жыгаччылык, мүйүзчүлүк,  терини  иштетүүчүлүк, таш чегүүчүлүк. Тактап айтканда, көбүнчө эркектердин металлдан, жыгачтан, мүйүздөн, сөөктөн, таштан, териден жана башка жердиктерден кооз буюмдарды жасоо аракеттери.
Кичи Кильченга
Кичи Кильченга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кильченга дарыясынын оң жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаныбек хан
Жаныбек хан (1428—1480) — Казак хандыгын негиздөөчүлөрдүн бири. Орус хандын тукуму, Барак хандын кичүү уулу.
Ак Ордонун ханы Барак өлгөндө (1428), Кыпчактагы бийлик Абу-л-Хайр ханга өтүп, 1457-ж. Чыганактын алдындагы согушта анын колу калмактардан жеңилип, натыйжада ич ара араздыктардын пайда болушу Жаныбек хандын бир тууганы Гирей (Керей) экөөнү өздөрүнө тийиштүү улусу менен Моголстанга кетүүгө аргасыз кылган. 1458-ж. Гирей хан көтөрүлүп, ал өлгөндө (1465–66), бийлик Жаныбек ханга тийген. 1470-ж. көчмөн өзбектердин ханы Шайх-Хайдар өлтүрүлгөн соң, Дешт-и Кыпчактын басымдуу бөлүгү Жаныбек хандын колунда калган. Жаныбек хандан Иренжи, Махмут, Касым, Адик, Асик, Жаныш, Таныш, Камбар, Жадик деген тогуз уул болуп, алардын ичинен өзгөчө белгилүүлөрү Касым менен Адик. 16-кылымдын аягынан 19-кылымга чейинки Казак хандары жалаң Жадиктин тукумунан чыккан. Казак элинин калыптана башташы ушул Жаныбек хандын мезгилине туш келет. Кыргыз элинде Жаныбек ханга байланышкан көптөгөн жомоктор бар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жаш манасчылар
“Жаш манасчылар” (“Юные сказители”) — бир бөлүмдүү, кең экрандуу, кыска тасмалуу даректүү тасма. 1980-ж. тартылган. Фильмдин режиссёру Р. Байтемиров, оператору С. Макекадыров, үн оператору В. Лысенко, редактору С. Карымшаков, фильмдин сценарийин жазган Б. Сарыгулов, директору Д. Иманалиева. Фильм белгилүү илимпоз-философ А. Салиевдин кириш сөзү менен башталат. “Манас” эпосун, анын “Семетей”, “Сейтек” жана башкалар бөлүмдөрүн Сагымбай Орозбак уулу, Саякбай Карала уулу сыяктуу эпостун негизги сюжеттик өзөгүн сактап, көркөмдүк сапатын арттырып, өнүктүрүп, молуктуруп айткан таланттуу айтуучулар эми чыкпайт го деген суроого жооп катары тартылып жана “эл ичи өнөр кенчи” экендигин, дагы далай таланттар жарала турганына көрүүчүлөрдү ынандырат. Жаш манасчы  6 жаштагы Асылбек Сыйдановдун “Манас” айтуу манерасы Саякбай Карала уулун элестетет. Ал тогуз баланын кенжеси, 5 жашынан эле “Манас” айта баштаган. Оттук 8 жылдык мектебинин 4-классынын окуучусу Бапа Турганбаев, “Манасты” Асылбек айтып токтогон жерден улайт. Бападан кийин анын курбусу Төлөш Омокеев андан нары узартат. Бул экөөнүн “Манас” айтуу ыкмасы Сагымбай Орозбак уулун элестетет. Бул үч манасчы  көл кылаасынан. Ал эми таластык 11 жаштагы Бактыбек Акиев “Манасты” Төлөш токтогон жерден улап бир топ айткандан кийин, кезектеги Ключевка орто мектебинин окуучусу 15 жаштагы Узейин Эсенамановго берет. Жаш манасчылардан чечендикти, чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин талап кылган эмес. Кино тартуучулардын максаты алардын “Манас” айтуу ыкмаларын гана көрсөтүп, бири баштап токтогондон кийин, экинчиси, үчүнчүсү улашын, такалбай, жаңылбай айтышын көздөгөн. Фильм А. Салиевдин элдик эпосту айтуу муундан-муунга өтө тургандыгына ишенген сөзү менен аяктайт.
Көмөкчү чарба
Көмөкчү чарба – дыйканчылык менен мал чарбасынын негизги тармактарынан сырткаркы жергиликтүү элдин муктаждыктарын камсыз кылуу максатында уюшулган кошумча тармак. Айрым учурда айыл чарбасынын эки тармагы бири-бирине көмөкчү чарба болуп калышы мүмкүн, мисалы: пахта эккен жерлерде мал чарбасы көмөкчү чарба же тескерисинче. Өндүрүштөрдө да көмөкчү өндүрүштөр болушу мүмкүн.
Бир казандар
Бир казандар (дат. Pelecanidae) - канаттуулар классындагы калак буттуулар түркүмүндөгү куштардын тукуму. Тумшугу узун, анын алдыңкы тумшугунун учунан алкымына чейин чоюлтуч жаргак канчасы бар. Канаты чоң, куйругу кыска, өңү агыш, саям. 12-15 кг. Алар деңиздердин, дарыялардын, көлдөрдүн жээктеринде тобу менен уялайт. Бир казандар көбүнчө балыктар менен азыктанат. Жер шарынын ысык жана мелүүн аймактарында 1 урууга бириккен 8 түрү жашайт. Мала кызыл, тармал түрлөрү Сибирь, Казакстанда, Каспий, Кара деңиздерде көп кездешет. Кыргызстандын Чүй, Ысык-Көл өрөөндөрүндө сейрек учурайт. Бир казандардын териси промыселде колдонулат.
Убакыт
Убакыт (Время) – Бул философия жана физика илимдеринин негизги түшүнүктөрү. Убакыт- материянын (адам аң сезминен көз каранды болбогон реалдуулук) ошондой эле убакыт мейкиндигинин координаттарынын бири дүйнө сызыгынын физикалык катмарына чейин созулат. Убакыт бири-бирин алмаштырып турган (дүйнөдөгү кыйроо, талкалануу, жаралуу, орноо, өнүгүү ж. б.) объектилерди координациялоо (айкалыштыруу) формасы. Асман катмарларынын жолунун бөлүгү менен өлчөнгөн объективдүү убакытты, убакытты баамдоого негизделген, субъективдүү убакыттан айырмалоо керек. Убакыт кайталанбайт: бардык процесстер, жаратылыштын кубулуштары бир абалда бир жолу гана болот. Убакыттын 3 аспекти бар:
Августин менен Лейбниц айтып кеткендей, Убакыт өткөндөрдү, учурду, келечекти баамдоого мүмкүнчүлүк берген адамдын жашоосунун жолу. Ошондуктан убакытты адамдын болмушунун шексиз өбөлгөсү катары кароо зарыл. Азыркы физика объективдүү убакытты танып, анын ордуна төрт өлчөмдүү (ченемдүү) континуумдун  координатын коюшат «Тарыхый убакыт» деп аталган заман өзүнө болжол менен алты миң жылды, тарыхка чейинки убакыт – бир нече жүз миң жылдыктарды, геологиялык убакыт – бир нече миллиард жылдарды камтыйт, космостук убакыт – чексиз. Эгер адам болжол менен Жерде 550 миң жыл жашайт деп, 550 миң жылды бир күнгө барабарласак, анда 6 миң жылдык дүйнөлүк тарых 24 сааттын акыркы 16 мүнөтүн гана түзөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Сот-медициналык экспертиза
Сот-медициналык экспертиза — тергөө жана сот процесстеринде пайда болгон медициналык суроолорду чечүүчү врачтык экспертизанын түрү.
Сот-медициналык экспертиза бардык учурда тергөө органдарынын жана соттун сунушу боюнча жүргүзүлөт. Ал өлүмдүн себебин аныктоо, денеге залал келтирүүнүн мүнөзүн, ден соолугун, күнөөлүүнүн же күбөнүн психикалык абалын, анткорлонууну аныктоо үчүн милдеттүү түрдө жүргүзүлөт. Ошондой эле буюмдата далил (кандын тагы, чач, кийим айрыктары жана башкалар) ишке ашырылат.
Аны сот медицинасы боюнча атайын даярдыктан өткөн врачтар — сот-медициналык эксперттер жүргүзөт. Сот-медициналык экспертизада сот-медициналык изилдөөлөр боюнча акт түрүндө же сот-медициналык изилдөөлөрдүн корутундусу боюнча документ толтурулат. Сот-медициналык экспертиза кадрларын врачтардын билимин өркүндөтүүчү институттарда жана медициналык жогорку окуу жайдагы сот-медицина кафедрасы даярдайт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Башкыр кыргыздары
Башкыр кыргыздары «Кыргыз» этноними моңгол басып алууларына чейин эле башкырлардын эң ири уруусунун этностук аталышы катары белгилүү болгон. Башкырлардын курамындагы «кыргыз» этнонимдери ири уруулардын аталыштары катары учурда Башкортстандын түндүк-батыш жана чыгыш аймактарында белгилүү. Батыш аймактагы кыргыздарды 9-10-кк. кыпчак толкуну менен (Сырдарыя аркылуу журт которуп келген байыркы башкыр уруулары), ал эми бүгүнкү Башкортстандын чыгышындагы кыргыздар 16-17-кк. Энесайдан түз журт которуп келген кыргыз этнокомпоненттери экендигин изилдөөчүлөр белгилешет. «Кыргыз» этноними бүгүнкү башкырлардын курамында «танкей» жана «кадыкей» аттуу уруктарды бириктирген өз алдынча уруунун аталышы, табын, кудей, миң урууларынын ичиндеги эң ири уруктардын энчилүү аттары катары кездешет. Эң кызыктуусу, табын этнониминин параллелдери хакастардын жана фуюй кыргыздарынын (хакастарда- «табхын», фуюй кыргыздарында - «табындар») курамдарынан кездешет. Бул параллелдер кокусунан эле келип чыгуусу мүмкүн эмес. Ал эми «кыргыз» уругу кирген кудейлердин бүгүнкү кыргыздарда «кудайлат» (басыз уруусу) аттуу параллели бар. «Худалат» Хакасияда топонимикалык аталыш катары да маалым. Санжыра боюнча башкырлардагы «кыргыз» уруктары кирген кадыкей, танкейлер өздөрүнүн баштапкы мекени катары Сибирь аймагын, теги жагынан Чыңгыз-хан, түпкү бабаларынан Төнөк-бий жана Кыдык-бийди аташат. Бул кыргыздардын этногенезисинде өзгөчө орунду ээлеген Мөңгi-Суг (Минусин) чөлкөмү менен тыгыз байланышын аныктаары шексиз. Кыргыздын бугу уруусунун ири уруктарынын биринин аталышы «кыдык» деген ат менен белгилүү. Россиянын курамына кирер алды башкырлар консолидацияланган бир этносту түзүшкөн эмес, алардын ичинен болгар (булгар), керей, кыргыздар өзгөчө бөлүнүп турушкан. Монгол жапырыгына чейин башкырлар 12 уруудан турган бирикмени түзүшүп, алардын жетөө мурдагы Өфө (Уфа) провинциясында, Ика дарыясынан батышка карай болярлар, Ика жана Деме дарыяларынын жогорку агымдарында кыргыздар турушкан. П.И.Рычковдун 1730-ж. жазган «Топография Оренбургская» аттуу эмгегинде кыргыздар өз ал- дынча уруу, 113 түтүн үй, 4 айылдан турган волость болгондугу айтылат. 1898-ж. башкырлардын чек араларын тактоо комиссиясы кыргыздарды өз алдынча 4 уруудан турган волость катары каттаган. Демек, 19-к.карата кыргыздар өздөрүнүн компакттуу жашоосун уланта беришкен.
І-этап: ІХ-ХІ кк. башкырлардын негизги урууларынын Уралга журт которуусу (анын ичинде «кыргыз» уруусу);
ІІ-этап: ХѴІІ-ХѴІІІ кк. энесайлык кыргыздардын айрым бөлүктөрүнүн азыркы Чыгыш Башкортстанга көчүп келүүсү.
Данакер ордени
«Данакер» ордени — Кыргызстандын мамлекеттик сыйлыгы. 1999-жылы 12-ноябрьда Кыргызстандын Президентинин буйругу менен бекитилген.
Ордендин статуту
«Данакер» ордени менен элдердин ортосундагы тынчтыкты, достукту жана кызматташтыкты чыңдоого кошкон ири салымы, улуттар аралык ынтымакты сактоо боюнча өзгөчө үзүрлүү иши, өлкө илимин жана экономикалык потенциалын өнүктүрүүгө кошкон салымы, улуттук маданияттарды жакындатуу жана өз ара байытуу, мамлекеттер ортосундагы достук мамилелерди бекемдөө боюнча жигердүү ишмердиги үчүн сыйланышат.
Ордендин сүрөттөлүшү
«Данакер» ордени күмүштөн жасалат жана диаметри 42 мм болгон, бирдей чыгып турган кырк шоолалуу жылдыз түрүндө болот. Жылдыздын шоолаларына алтын жалатылган.
Ордендин алдыңкы бетинде көк тегерек элементтери менен кыргыздын улуттук оюмунун рельефтик сүрөтү бар, ал ысык эмаль методу менен жасалат. Айлананын диаметри 30 мм. Айлананын периметринде жылдыздын шоолалары менен айкалышкан 40 жарым сфера бар.
Айлананын ортосуна диаметри 16 мм болгон каптама жайгашкан, ал ысык эмаль методу менен жасалган көк эмаль менен капталган, анда жер шаарынын меридиандарынын символун билдирген жарым айлана түрүндө ичке тосмо сызыктар бар. Каптаманын борборунда рельефтик «Данакер» жазуусу жайгашкан. Жазуунун үстү жана асты жагында айлананын вертикаль огу боюнча рельефтик түрдөгү жылдыздар жайгашкан. Каптама күмүштөн жасалат. Каптаманын кырларына, ичке тосмо сызыктарга жана жылдыздарга алтын жалатылган.
«Данакер» ордени көзөнөк жана звено аркылуу өлчөмү 28 мм х 42 мм болгон тик бурчтуу металл колодкага бириктирилет. Ал өлчөмү 33 мм жана 23 мм болгон көк муар тасмасын керүү үчүн негиз болот.
Орден менен сыйланган инсандар
«Данакер» ордени менен төмөнкү инсандар сыйланган
Дин ишениминин эркиндиги
Дин ишениминин эркиндиги – ар жарандын динге карата мамилесин эркин жана өзалдынча аныктоо, жеке өзү же башкалар менен бирге каалаган динине ишенүү же эчбирине ишенбөө, диний ишенимин алмаштыруу, демек динге карата ишенимин билдирүү жана таратуу укуктары камтылган адамдын негизги жеке эркиндиктеринин бири. КР Конституциясы тарабынан, ошондой эле, алтургай, мамлекеттик (ырасмий) дин институту бар өлкөлөрдүн конституциясы тарабынан да Д. и. э. таанылган.
Сүлүктү акиташ кендеринин ТОБУ
Сүлүктү акиташ кендеринин ТОБУ  Баткен облусунун Лейлек районунда, Сүлүктү шаарынын аймагында, Түркстан кырка тоосунун түндүк этегинде жайгашкан. Аймакта Сүлүктү I, Сүлүктү II, Сүлүктү III деген кендер бар. Алар 1939-жылдан белгилүү. Кен аймагын силурдун кумдук, сланец, акиташ, конгломерат тектери түзөт. Пайдалуу катмар акиташ тегинен турат. Өңү ак, агыш, кара темгилдүү. Калыңдыгы 20–30 м, узундугу 2,5 кмге чейин. Кендердеги акиташ тегин цемент даярдоого жана айнек жасоого кошунду катары пайдаланса болот. Запасы Сүлүктү I кениники 40 млн т С2 категориясы боюнча, Сүлүктү II–1,5 млн т (С1), Сүлүктү III –33 млн т (В) жана 225 миң т (С1).
Аныктама
Аныктама, же дефиниция – кандайдыр бир объекти айырмалоого, издеп табууга, курууга, илимге жаңы киргизилип же такталып жаткан терминдин маанисин аныктоого жардам берген логикалык ыкма.
Аныктамалардын көп түрдүүлүгү Аныктамалардын милдеттери, логикалык структурасы ж. б. менен шартталган. Реалдуу Аныктамалардын жардамы аркасында нерселер өздөрүнө ганаспецификалуу) мүнөздөмөлөрү (касиеттери жана алакалары) менен айырмаланышат. Алар теги жана түрдүк аныктамалары аркылуу Аныктама формасына ээ болот (Мисалы: кычкылтек элемент (тек) болуп саналат, анын атомдук салмагы 16га барабар (түрдүк өзгөчөлүк). Номиналдык Аныктамалардын жардамы аркасында татаал сөз айтымдарын кыскартуу үчүн илимге жаңы терминдер киргизилет, алардын маанилери аныкталат, такталат ж. б.
Көк-мойнок мөңгүсү
Көк-мойнок мөңгүсү — Кыргыз Ала-Тоосунун түн. капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Уз. 4,5 км, аянты 5,2 км2. Ысык-Ата суусунун оң куймасы Туюктун алабынан орун алган. Башы 4420 м,этеги3710 м бийиктикте жатат. Кар чеги-нин бийикт. 3990 м, абляция облусунун аянты 4,0 км2. «Тили» морена менен капталган. Мөңгүдөн Көкмойнок суусу башталып, Туюк суусуна оң жактан куят.
Интернеттеги айрым шилтемелер
Көк-мойнок мөңгүсү
Каныбек
Автор каарман канчалык көп кыйынчылыктарды, тоскоолдуктарды жеңип чыкса, ал ошончолук баатырлыктын наамына атак-даңкка ээ болот. Дал ушул көркөмдүк этикет ар дайым жазуучунун көз алдында турду. Бул үчүн автор күнөөлүү эмес, ал өзүнүн закондуу жолу менен баратты. Натыйжада ошол көркөмдүк принциптердин негизинде жаңыдан тороло баштаган адабиятта роман жанрынын өзүнчө бир үлгүсүн жараткан. Ал үлгү байыркы эпиканын көп катмарлуу дүйнөсүнүн тереңинен чыгып, бүгүнкү реалисттик прозага карата ишенимдүү көпүрө салган.
Интернеттеги шилтемелер
1.К.жАНТОШЕВДИН ЧЫГАРМАЧЫЛЫГЫНА ЖАЛПЫ МУНОЗДОМО БЕРГИЛЕ
Кыргыз-Ата Улуттук Паркы
Кыргыз-Ата Улуттук Паркы - 1992-ж. уюштурулган. Алай кырка тоосунун түндүк капталын дагы арча токойлорунун жакшы сакталган, өтө сейрек учуроочу массивдери тараган орто бийик тоолуу аймакты камтыйт. Аянты 11172 га. Паркта Памир-Алай тоо системасына мүнөздүү өсүмдүктөр, жаныбарлар корголуп, Фергана ойдуңундагы калктын эс алуусуна ыңгайлуу шарт түзүлгөн.
Чачылаканаттар
Чачылаканаттар — (лат. Actinopterygii) балыктардын бир классчасы.
Гүлстан сарайы
маданият, архитектура
Чоң-Капка
Чоң-Капка ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1559 киши (2009-жылы).
Жаныма
Жаныма – 1) ийри сызыкка жаныма – ийри сызыкты кесип өтүүчү сызыктын пределдик абалын көрсөтүүчү түз сызык. L ийри сызыгында жаткан M жана M1 чекиттери аркылуу MM1 түз сызыгы жүргүзүлөт (1-чийме). M чекитин кыймылсыз деп алып, ага M1 чекитин L ийри сызыгы боюнча чексиз жакындатка да MM1 түз сызыгы MT түз сызыгына умтулса, анда MT түз сызыгы L ийри сызыгына M чекитиндеги жанымасы деп аталат. Бардык эле үзгүлтүксүз ийри сызык жанымага ээ болбойт, анткени MM1 пределдик абалга умтулбай калышы, же M1чекити M чекитине ар тараптан умтулган учурда эки пределдик абалга умтулушу мүмкүн (2-чийме). Эгерде ийри сызык y=f(x) теңдемеси менен берилсе жана x=x0 чекитинде дифференциаланса, анда M чекити аркылуу өткөн жаныманын бурчтук коэффициенти x0 чекитиндеги f(x)тин туундусунун маанисине барабар; бул чекиттеги жаныманын теңдемеси төмөнкүдөй болот: y–f(x0)=f(x0)(x–x0). 2) айланага жаныма – айлана менен компланардуу жана аны менен бир жалпы чекитке ээ болгон түз сызык. Айланага жаныма сызык ошол чекитте радиуска перпендикуляр болот.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Суклемка (дарыя)
Суклемка — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын сол жээгинен 7,1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 66 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бир шилтем
Бир шилтем, экспромт -турмуштук кубулуштар сезимге дароо таасир бергенде же бир ой эске кылт эте түшкөндө, оозеки же жазуу түрүндө шыдыр чыгарылган кыска ыр. Көрүнүктүү орус акындары К. Карамзин, А. Пушкин, М. Лермонтов, Ф. Тютчев, В. Брюсов, В. Маяковскийлер Бир шилтемге көп кайрылышкан. Орус частушкалары да экспромттук мүнөзгө ээ. Бир шилтемдер импровизацияга жакын келет. Кыргыз поэзиясында Бир шилтемдер А. Токомбаев, М. Алыбаев жана Б. Сарногоевдин чыгармаларынан кездешет.
Петропавловка (Татышлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ыбырай Алтынсарин
Алтынсарин Ыбырай (2. 11. 1841, Казак Республикасы, Костанай облусу, Костанай району - 30.7.1889, ошол эле жерде) - казак элинин педагог агартуучусу, жазуучу, этнограф, коомдук ишмер. Ал орус мектебин (Оренбург) бүтүп, Торгай облусундагы мектепке орус тил мугалими (1860), ошол эле жерде элдик казак мектептеринин инспектору (1879) болуп иштеген. Окуу казак тилинде жүргүзүлгөн орус-казак мектеп-интернаттарына билим берүү системасын иштеп чыккан. Балдар үчүн интернат, эки класстык 4 окуу жайын, 7 башталгыч мектебин, кол өнөрчүлөр окуу жайын, казак мугалимдер мектебин ачкан. «Кыргыз хрестоматиясы», «Кыргыздарга орус тилин үйрөтүүнүн баштооч колдонмосу» окуу китептерин түзгөн (1879). «Жаз», «Өзөн» аттуу ырлардын, «Таза булак», «Асыл чөп», «Эне менен бала» ж. б. бир нече аңгемелердин автору. Л. Н Толстой, Д. И. Тихомиров, И. А. Крылов, К. Д. Ушинскийдин чыгармаларын которуп, казак адабиятын көркөм котормо жанры менен да байыткан. Н. Г. Чернышевский, В. Г. Белинскпй, Н. А. Добролюбов, Г. Гегель, Ж. Ж. Руссо жана чыгыш, араб философторунун эмгектери менен тааныш болгон. Алтынсариндин чыгармалары, каттары, баяндамалары философиялык көз карашта жазылган. Казакстанда районго, айылга жана ЖОЖдорго анын ысымы коюлган.
Көп процессорлуу компьютер системи
Көп процессорлуу компьютер системи (Multinode computer system - Многопроцессорная компьютерная система) бирден көп процессорго ээ. Көп процессорлуу системдер маселени аткарууну тездетет, себеби алардын борбордук процессорлору бир учурда бир нече процесс аткарууга жөндөмдүү. Көп процессорлуу иштетүү системдери асимметриялык же симметриялык көп процессорлуу иштетүүнү пайдаланып, борбордук процессорлордун аракеттерин координациялап турат. Асимметриялык көп процессорлуу иштетүүдө колдонмо процесстерди өзүнүн эси болгон процессорго алдын ала бекитип коет. Симметриялык көп процессорлуу иштетүүдө, колдонмо процесстер ошол учурда жетүүгө мүмкүн болгон БП’га бекитилет. Бул режимде болгон эс БП арасында бөлүштүрүлөт. Иштетүү учурунда эстин айрым бөлүгү иштетүү системинин резиденттик бөлүгү, колдонмо програмдардын көрсөтмөлөрү жана иштетилүүчү берилиштерди сактоо үчүн пайдаланылат. Эстин башка бөлүгү эсептөө, сорттоо жана арада алынган жыйынтыктарды убактылуу сактоо үчүн колдонулат. Эсти бөлүштүрүү же эстин бөлүктөрүнө тиешелүү берилишти бекитүү иштетүү системинин иши болуп саналат.
Тувалык кыргыздар
Тувалык кыргыздар - Кыргыздардын жана тувалардын этностук-маданий байланыштары эрте орто кылымдар мезгилинен башталган. Тыва-тува-туба этноними да этногенетикалык терең алакаларды чагылдырат. Туванын жана Түндүк-Батыш Монголиянын аймактарында бул регионго мүнөздүү эмес таш курчалган көрүстөндөргө өрттөп көмүү салтын Минусин ойдуңунан (Хакасия) көчүп келишкен калкка байланыштырышат. Булар 840-ж. Уйгур каганатын биротоло баш ийдирген кыргыздар экендигинде талаш жок. Бирок Туванын аймагындагы эстеликтер кыргыздардын бул аймакта 9-к. чейин эле болушкандыгын чагылдырат. Болжолу, кыргыздар азыркы Туванын аймагынан Хакас-Минусин ойдуңуна уйгурлардын кысымынан улам чегиниши мүмкүн. Изилдөөлөрдүн жыйынтыктары көрүстөн таштардагы, аска беттериндеги жазууларды байыркы кыргыздарга таандык экендигин айгинелейт. Изилдөөчүлөр коктулардагы руникалык жазууларды кыргыздар калтыргандыгын, ал эми бул жерлерден байыркы түрктөр калтырган эстеликтер илим чөйрөсүндө али аныктала электигин белгилешет. Уйгур каганаты талкалангандан соң, азыркы Туванын аймагы Кыргыз каганатынын андан аркы согуштук жемиштүү басып алууларынын плацдармына айланган. Кыргыз каганынын өз ставкасын Танну-Олага көчүрүүсү бул аймактын аскердик-стратегиялык маанилүүлүгүн тастыктай алаары шексиз. Кызыктуусу, дал ушул аймакты тувалардын «кыргыз» уруусу эзелтеден мекендери маалым. 917-ж. Борбордук Азиянын чыгыш бөлүгү монгол тилдүү кидандардын (кара кытайлар) ээлигине өтөт. 917-ж. кийин кыргыздар негизинен азыркы Тува жана Минусин ойдуңуна ээлик кылып калышкан. Kapa кидандар кыргыздар менен азыркы Туванын түштүгүндв кагылышкандан соң, Имил, Чугучак тарапка ооп кетишкен. Тува 12-к. биринчи чейрегине чейин Кыргыз каганатынын курамында кала берген. 1199-ж. кыргыздар наймандар менен кагылышкан. Ошол эле жылы Чыңгыз-хандан качкан наймандардын Буюрук-ханы Түштүк-Алтай тараптан «кыргыздардын ээлиги» болгон азыркы Тувага кире качкан. Тувалардын курамында «кыргыз» этнонимдеринин учурашы, уруулук эн тамгаларынын теңиртоолук кыргыздардын уруулук эн тамгалары менен аналогиялык жалпылыгы, тувалардагы «кыргыз» урууларынын өкүлдөрүнүн көп сандуулугу бул этностун калыптанышындагы кыргыздардын ролун чагылдырат. Жазуу булактары, изилдөөлөр туваларда өз алдынча «кыргыз» деген эки уруулук чоң топтун аталышы бар экендигин чагылдырат. Биринчи Кыргыз сумону Салчак кошунунун курамына кирип, Сайзыг-Гол, Эрзин, Нарын дарыяларына туташ жерлерди, ал эми калган бөлүгү Танну-Оланын Түштүк аймактарын жердешкен. 1913-ж. бул Кыргыз сумону 1200-1500 адамды түзгөн. Бейге-Хошундун курамына кирген экинчи Кыргыз сумону Саян тоолорун жана анын этектерин мекен кылышкан. Атактуу иликтөөчү Н.Ф.Катанов «Кыргыз уруусунун өкүлдөрүн Чаа Хол, Шаган, Арысу, Элли-Хэм, Чадан, Бош-Хемчик жана Улуг-Хемден да жолуктурган».
Иттрий
Иттрий (лат. Yttrium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIIВ группа элементи, к.н. 39, ат. м. 88,9059. Моноизотоптуу элемент - 89Y. Жер кыртышында таралышы (м. б-ча) 2,8×10-3%. И. скандий, лантан жана лантаноиддер менен бирге сейрек кездешүүчү жер металлдар тобун түзөт. Бул металлдар хим. касиеттери абдан окшош, жаратылышта чогуу кездешет, ачылыш тарыхы да бирдей. И. – жумшак, күмүштөй ак металл, тыгызд. 4,469 г/см3, балкып эрүү темп-расы 1528оС, кайноо темп-расы 3322оС. +3 окистенүү даражасын көрсөтөт. И. жеңил металл. Алюминий менен болгон куймасы өтө бекемдиги жана жеңилдиги менен башка куймалардан айырмаланып турат. Абада окистенет, Н2О, HCl, HNO3 менен өз ара аракеттенет. 200оС күкүрт м-н, андан жогорку темп-рада натрий менен реакцияга кирет. И. кальциотермиялык ыкма менен И. үч фторидинен алынат. И. самолет курууда, радиоэлектроникада, угуу аспаптарда, ЭЭМ колдонулат. И. 1-жолу 1828-ж. Ф.Велер төмөнкү реакциялардын негизинде бөлүп алган:
YCl3 + 3Na = Y + 3 NaCl
И. Шв. Иттербио деген кыштагынын атынан коюлган, анткени ал ушул жердеги минералдан бөлүнүп алынган.
Кыргыз атчандар полку
Кыргыз атчандар полку — 1920-ж. июнь айында Кыргыз атчандар дивизионунун ордуна кайрадан түзүлгөн аскер бөлүгү. Кыргыз атчандар полку негизинен кыргыз жана өзбек калкынан куралып, саны миң жоокерге жеткен. Бул полктун жардамы менен Орто Азияда уюшулган басмачылардын саны азайып, алар тоолуу аймактарга чегинген. Бухара эмирин тактан түшүрүүгө, ал жерде Совет бийлигин орнотууга көмөктөшкөн. Басмачыларга каршы күрөштөгү эрдиги үчүн полктун командири С. Күчүков Кызыл Туу ордени менен сыйланып, көптөгөн жоокерлер баалуу сыйлыктарга татыктуу болгон. Жарандык согуш аяктагандан кийин Кыргыз атчандар полку таркатылган.
Маручак
Маручак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түндүк Уньга дарыясынын сол жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кум
Кум – майда бүртүкчөлүү (бөлүкчөнүн диаметри 0,1 ммден 1–2 ммге чейин) борпоң чөкмө тоотек. Ал кварцтан, талаа шпаттарынын ж.б. минералдардын жана тоотектердин сыныктарынан турат. Арасында чопонун жана алевролиттин тоскоктору болот. Кум курулушта, айнек жасоодо пайдаланат.
«Кумга» байланыштуу топонимдер Кыргызстанда өтө көп: Кумарык, Кумбел, Сейдекум, Кумдөбө, Кумтөр, Кумталаа, Кумчоку, Кумшоро ж.б.
Тушамыш
Тушамыш (чидер) — Ат жабдыктарынын бир бөлүгү. Унаа отко коюлганда алыс кетпес үчүн атайын анын алдыңкы эки бутун (кишен, тушоо) же алдыңкы эки жана арткы бир бутун белгилүү узундукка байлап коюучу ат жабдыгынын бир түрү. Тушамыш алгач жердиктен (кайыш, жип, кыл аркан) жасалып, унаанын алдыңкы бутунун бакайынан бир аз өйдөрөөк жерине (тушарына), алдыңкы буттар менен шилтенбей тургандай кылынып байланган. Мындай чидердин узундугу 1,5—2,5 карыштай болуп, эки учу унаанын алдыңкы буттарына мүйүз, жыгач тээктери (узуну 4—5 см) менен бекитилген. Өзгөчө азоо унаалардын алдыңкы эки буту менен бир буту чидер менен тушалган. Тушамышты (тушоону) же чидерди чеберлер майда тал кайыштардан өрүп да, кайып да жасалат. «Чидерлеп кой» (үч бутун тушоо), «тушап кой» (эки бутун тушоо). Чидер үч буттуу, тушоо эки буттуу тушамыш болуп саналат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Арстанчымындар
Арстанчымындар — (лат. Stratiomyidae) чымындардын бир тукуму, буларга кадимки арстанчымын (лат. Stratiomyia chamaeleon) кирет.
Жанытма
Жанытма – чакан проза жанры; болуп өткөн (же келечекте боло турган) ишти, кылык-жорукту, факты же окуяны атайын көркөмдөп, образдуу түрдө жандатып, кыйытып айтчу сөз өнөрүнүн салттуу формасы. 1920–30-жылдарда жанытмада жөнөкөй гезиттик кабар менен көркөм чыгарманын белгилери аралаш берилген (жанытма аңгеме, жанытма ыр, жанытма фельетон, жанытма тамсил, жанытма жомок). Адабияттын жалпы идеялык көркөм деңгээлинин көтөрүлүшү менен жанытма өз алдынча жанрдык белгилерге ээ болду.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1