cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Талды-Суу (Алай району)
Талды-Суу (Талды-Суу) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Талды-Суу айыл округу составына кирет. Талды-Суу  айылы   тоолуу   аймакта  жайгашкан. 7 ай боюу  кыш  болот. Негизинен  айылда   комур  кени  жайгашкан. Айыл тургундары   ошол  кен  менен  тиричилик  откорушот. Бул аймакта   айыл  тургундары  коптогон   койгойлорго  муктаж. Талды-Суу  айылына  инвестиция  тартуу   керек  экендигин  белгилейм. Мен Жусупбеков Данияр Касымович  айыл  тургуну  болгондуктан доннорлорго   сунуштайт  элем. Айыл элине  жардам  катары  жун  иштетуу  цехин, тери  иштетуу  цехин жана  сут  иштетуу   реформаларын. Талды-Суу   айылы   Ош  облусунан  235 км  чакырым  алыстыкта. Ал эми  Алай  районунун   центринен   130 км  аралыкта. Мечит ондоо,жол  салуу   жана   айылдын   жаштарынан   спорт  аянтчасын  куруп  беруу   сунуштамакмын. Анткени  айыл  жаштарын  жакшы  жолго, аракерчиликтен  алыс  кылуу  максатында.
Калкы
Калкы - 3000 киши.
Колоратера
Колоратера (италянча coloratura, латынча coloro — кооздоо) — вокалдык партиянын жана ырдын обонун кооздоп, көркөмдөп, түрлөнтө аткаруу ыкмасы. Колоратера вокалдык музыканын көптөгөн түрлөрүндө бар. Ал Кайра жаралуу доорунан баштап чиркөө ырларында, айрым элдик профессионал ырдоо өнөрүндө (мисалы, азербайжандыктардын ашугунда) кездешет. 18-19кылымдан тартып итал. операларда кеңири өнүккөн. Айрыкча аялдардын бийик үндөрүндө, лирикалык тенор, бас-буффаларда тараган. Чыглыктын өзүнчө бир көркөмдүк ыкмасы катары Колоратераны классик комп. А. Скарлатти, В. Моцарт, Ж. Россини, А. Дели, Ж. Верди, М. Глинка, Н. Римский-Корсаков, кыргыз комп. Н. Давлесов жана башкалар пайдаланышкан.
Жаңы бабич (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Жаңы бабич — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Эски бабичев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 168 киши. Почта индекси — 453001, ОКАТО коду — 80235865006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кертбашын тактоо
Кертбашын тактоо – ыкчам издөө ишчарасынын бири (кара: Ыкчам издөө иши  ). Ал дактилоскопиялык картотека, кылмыш болгон жерде калтырылган издер, жыт, кан, шилекей курамы боюнча шектүү делген адамдын кертбашын аныктоо менен мүнөздөлөт. К. т. үчүн криминалисттик жана ыкчам издөө каттоолору менен маалымат тутумдары колдонулат.
Испан революциясы (1931-39)
Испан революциясы (1931-39) - испан элинин монархиялык түзүлүшкө каршы революциячыл күрөшү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Батизавр сымалдуулар
Батизавр сымалдуулар (лат. Bathysauridae) — тереңдикте жашоочу балыктардын бир тукуму, буга батизаврлар (лат. Bathysaurus) уруусу ж.б. кирет.
Буркан көлү
Буркан көлү - Ички Теңир-Тоодогу көл. Тескей Ала-Тоонун түштүк капталындагы (Аоабел сыртында), Кичи Нарындын башаты – Буркан суунун башында жайгашкан. Деңиз деңгээлинен 3822м бийикте батыштан чыгышка карай созулган чакан ойдуң ду ээлеп жатат. Узундугу 1,5 км, эң жазы жери 0,55км. Аянты 0,493 км, суусунун көлөмү 1,671 млн м. Эң терең жери 10м. Көл кар жана булак суулары менен толукталып, андан Буркан суусу агып чыгат. Көлдүн дең гээли 1,5 мге чейин өзгөрөт. Жээгинин айрым бөлүгү аскалуу, кээ жери жыл мезгилине жараша саздуу. Тунуктугу 3м. Көл чанагы мөңгүнүн аракетинен пайда болгон.
Колдонулган адабияттар
...
Кыргыз санжырасы
Кыргыз санжырасы – кыргыз элинин түпкү тегин, келип чыгышын, таралышын баяндаган тарых илиминин бир тармагы. Негизинен баштапкы формасында жети атасынын тегин билип жүрүү үчүн оозеки түрүндө бир муундан экинчи муунга айтылып, сакталып жүрүп отурган.
Хасанов Хуснулла
Өмүр баяны
Хасанов Хуснулла (1886– 1918) – Совет бийлигин орнотуу үчүн күрөшкө катышуучулардан. 1917-ж. декабрда Пишпекте кыргыз, казак, татар кедейлеринен мусулман большевиктер тобун уюштурган. 1918-ж. 25-апрелде Хасанов жетектеген мусулман большевиктер тобу РКП(б)нин Пишпек шааркомуна биригип, Хасанов Пишпек уездинде улут иштери боюнча комиссар болуп шайланган.
Колдонулган адабият
Кыргыз тарырыхынын энциклопедиясы Б,2003
Белеков Токтобай
Белеков Токтобай (1941-ж. т., Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Боз-Бешик кыш.) ветеринария илимдеринин доктору (2000). Пржевальск (Каракол) айыл чарба технпкумун (1960), Алматы ветеринария институтун бүтүргөн (1967). Кыргыз ветеринария илимий-пзилдөө институтунда илимий кызматкер, 1986-жылдан КААда лабор. башчысы болуп иштеген. Вирусология боюнча адис, 60тан ашуун илимий эмгектпн, монографпянын автору. Эмг.: Ящур сельскохозяйсгвенных животных и меры борьбы с ними (всоавгорсгве). 1999.
Бөртө
Бөртө (болжол менен 1154–1230/31) – Чынгыз хандын жубайы. Коңурат уруусунун башчысы Дай (Тай) мырзанын кызы. Кыят ичиндеги боржиген (бөрүтегин) уруусунун баатыры Есугей 9 жашар уулу Темүчинди (келечектеги Чыңгызхан) коңурат элине ээрчитип барып, эзелки түрк салты боюнча Бөртөгө куда түшөт. Көп узабай Есугей кайтыш болуп, Темүчин көптөгөн кыйынчылыктарды башынан өткөрөт. Эр жеткен соң, болжол менен 1178-ж. Бөртөнү издеп барып, алып кайтат. Бирок ошол кезде Темүчиндин айылына меркиттер кол салып, Бөртө туткундалып кеткен. Темүчин атасынын досу, Керей хандыгынын ханы Тогрул (Ван хан) менен жажират уруусунун ноёну, өзүнүн досу Жамуханын жардамы менен Бөртөнү бошотот. Чынгыз хан Бөрөдөн 4 уулдуу болгон: Жучу (1182-1227), Чагатай (1183-1242), Үгөдөй (1185-1241), Төлө (1193-1256) жана аларды өзүнүн мураскорлору катары тааныган. Алар Чынгызхандын баштаган иштерин андан ары улантуу менен, түрк-моңгол элдеринин тарыхында чоң из калтырган.
Теократия
Теократия (гр. theos – кудай, kratos – бийлик — түздөн-түз кудайдын бийлиги (мамлекеттин түрү; мамлекетти башкаруу көбүнчө дин кызматкерлери тарабынан жүргүзүлөт, ал эми чиркөөлүк иерархиянын башчысы жогорку диний жана граждандык бийликке ээ. теократиялык мамлекетте жогорку бийлик үстөмдүк кылуучу чиркөөнүн (диндин) башчысына таандык. Ал «тирүү кудай», «кудайдын жердеги элчиси», «биринчи диний кызматкер» ж. б. деп таанылат. Негизги мыйзам деп «кудайдын буйругу» – ыйык жазуу саналат. Алгач теократия түшүнүгү жана термини б. з. ч. I к. жашаган Иосиф Флавий тарабынан Иудей падышачылыгынын саясий түзүлүшүнө карата пайдаланылган. Ал жерде биринчи жолу диний кызматкер башында турган жрецтердин теократиятык бийлиги орнотулган. Орто кылымда Батыш Европада римдик папалар Папа областынын теократиятык башкаруучулары болуп калышкан да, «христиандык дүйнөнүн» бардыгынын үстүндө теократияны орнотууга умтулушкан. Көп кылымдар бою Тибетте башкаруунун теократиятык формасы далай-ламанын колунда болгон. Өзүнүн эскилигине карабай теократия биздин күндөргө чейин сакталып калган (Ватикан, Иран ж. б.).
Колдонулган адабияттар
"Саясат таануу: энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү.Асанов, жооптуу редактор: А.Акунов. Бишкек - 2004. ISBN 9967-14-011-9
Куну куту
Куну куту – орто кылымда кыргыздар сыйынган дин. Негизинен араб-фарси жазма даректеринде «хото» («үй») жана «хуту» («мүйүз») түрүндө кездешет. Бирок анын пайда болушу, мааниси, коомдогу ролу тууралуу кеңири изилдөөлөр жүрө элек. Балыкооздун санжырасында Куну куту огуз (кыргыз, коңурат, жедигер, казак жана башка) уруулары сыйынган нерсе болгон жана ал Ордо (Отор) шаарынын (Кузордо) борб. бөлүгүндөгү бир нече бөлмөдөн салынган атайын имаратта («ажайыпкана») сакталган. Эң түпкү бөлмөгө куту орнотуп, ошого жаткырып коюшкан жана абдан бекем кайтарууга алынган. Худуд ал-Аламда башка өлкөлөрдөн алынып келген белгисиз жаныбардын («ажыдаар» – ар. «шахи-и аждаза») мүйүзү катары көрсөтүлөт. В. В. Бартольд аны түндүк жактан алып келишкен морж же нарвалдын азуу тиши деп болжолдойт. Мухаммед Бекрандын эмгегинде («Жахан-наме») Кытайдан (Кита) чыккан эмирлер Баласагун шаарын басып алгандан баштап, өзүлөрүн «Кита» дегендин ордуна «Куту» деп атап калышкан. Мындан тышкары азыркыга чейин кыргыздар абдан баалуу нерсени «Куну Кутуга тете» деген сөзгө салыштырат, бирок мунун мааниси да али чечмелене элек.
Чоң Козлаю
Чоң Козлаю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Козлаю дарыясынын оң жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Колориметр
Колориметр (латынча color — түс жана ...метрия) — түс өлчөөчү жана аны сан жагынан туюнтуучу курал. Колориметр визуалдуу жана фотоэлектрдик (объективдүү) деп бөлүнөт. Визуалдуу Колориметр көрүү талаасынын биринчи жарымында өлчөнүүчү түс, экинчи жарымында куралдын үч негизги түсүнүн (кызыл, жашыл, көк) аралашмасы жайгашкан түстөрдү теңдөө жолу менен өлчөйт. Түстү аныктоо аралашманын түстүк координаталарын өлчөө менен ишке ашырылат. Фотоэлектрдик Колориметрде өлчөнүүчү нурланууну талдоо жана түстүн координаталарын эсептөө менен автоматташтырылган түрдө ишке ашырылат. Түстөрдү жогорку тактыкта өлчөө спектроколориметрлерде жүргүзүлөт. Колориметр ар кандай тармактарда түрдүү материалдын жана продуктунун, жарык булагынын, жарык чыпкасынын, тележана кино сүрөттөлүштүн, полиграфиялык жана токуу продукциясынын жана ушундай сыяктуу түсүн көзөмөлдөөдө колдонулат.
Кальциферол
Кальциферол (Д витамини) организмде минералдык зат алмашууга, сөөк пайда болууга катышат, кальций менен фосфордун санын жөнгө салат, туздарды сиңирүүгө, алардын сөөк тканына чогулуусуна катышат. Д витамини өспүрүм балдарга, боюнда бар жана бала эмизген аялдарга өтө көп керек. Бала организминде Д витамини жетишпесе итий пайда болот. Негизинен Д витамини ультракызгылт көк нурлардын таасиринен кишинин терисиндеги провитаминден пайда болуп, андан башка органдарга өтүп, негизинен боор жана кан плазмасында чогулат. Д витамини тунец, треска жана башка балыктардын боорунда өтө көп, сары май жана жумуртканын сарысы, балык майында азыраак. Башка жаныбар тектүү продуктуларда Д абдан аз, өсүмдүк тектүү азыктарда болбойт.
Д витаминин чоң кишилер аз талап кылат, бирок ал күндүзгү жарык жетишпегенде (жер астында иштөө, түндүктө жашагандар жана башка) көбүрөөк керек болот. Кышында Д витамининин организминде пайда болушун кварц менен кактап күчөтсө болот. Д витамининин жетишсиздигин алдын алууда кичинекей жана эмчектеги балдарга көп учурда витамин препарат түрүндө берилет. Бирок аны врачтын көзөмөлүндө гана бериш керек, себеби ашык өлчөмдө берүү кабылдоолорго алып келиши мүмкүн (к. Гипервитаминоз). Майда эрүүчү витамин.
Дубана Көлү
Дубана көлү - Чаткал кырка тоосунун түндүк капталында жайгашкан кооз көл. Чаткал өрөөнүнүн төрүндөгү Дубана суусунун сол куймасы Каратоконун абалынан орун алган. Көл чанагы мөңгүнүн таасиринен пайда болуп, деңиз деңгээлинен 3000м бийиктикте жатат. Аянты 0,54 чакырым кар, жаан-чачын сууларынан куралат. Айланасында көк карагай, арча, кайың, түрдүү бадал өсөт. Көлдөн Каратоко суусу агып чыгат.
Паета-Яха (Йоркут-Яха куймасы)
Паёта-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Йоркута-Яха дарыясынын оң жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 157 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Цирконий
Цирконий (лат Zirconium), 40 Zr[Kr]4d 25s2 91,22 ― Д. И. Менделеев мезгилдик тутумунун IVВ группа элементи, к.н. 40, ат. м. 91,22. 5 изотобу – Zr90 (51,46%), Zr91(11,23%), Zr92(17,11%), Zr94(17,40%), Zr96(2,80%) бар. Жасалма алынган изотоптору Zr 93 (T1/2 = 1,1 ×106 ) Zr95 ( T1/2 =65 ) радиоактивдүү индикаторлор катарында колдонулат. Ц. 1789-ж. М.Г. Клапрот тарабынан ачылган. Ц. деген аты арабдын «асыл таш» деген сөздөрүнөн келип чыккан. Ц. минералдары кымбат баалуу таштар катарында пайдаланылган. Жер кыртышынын (м. б-ча) 2 ×10-2% түзөт. Жаратылышта циркон, бадделеит, эвдиалит жана эвколит минералдары таралган. Байыркы кендери Индостан, АКШ, Австралия, Швецияда кездешет. Ц. күмүштөй жалтырак, ийилгич, жеңил иштетилүүчү металл. Анын эки модификациясы бар: төмөнкү темп-рада туруктуу a-Zr гексагоналдык торчолуу кристаллдар жана жогорку темп-рада туруктуу b-Zr кубдук торчолуу кристаллдар. a - Zr тыгызд. 6,45 г/см3 (200); ат. радиусу 1,60; иондук радиусу Zr4+ =0,82; балкып эрүү температурасы 1852 0C; кайн. температурасы 35800C. Ц. падыша арагында, ысык конц. күкүрт, плавик кислоталарында гана эрийт. Бирикмелеринде Ц. 4 валенттүү. Абада оксиддик катмар менен капталат. Кычкылтек менен аракеттениши 2000С жогорку темп-рада башталат, бирок майда күкүмдөрү кадимки темп-рада Ц. диоксидин пайда кылуу менен жалындап күйүп кетиши мүмкүн. Галогендер менен ZrГ4 сыяктуу галогенидди, суутек менен гидиридди (Zr2H, ZrH2, ZrH ж.б.), азот менен нитрид ZrN, көмүртек менен карбид ZrC жана башка пайда кылат. Ц. туздары гидролизденет да, гидратташкан кош оксидин ZrO2×H2O пайда кылат. Цирконий оксихлориди гидраты ZrOCl×8H2O түссүз тетрагоналдуу кристаллдар. Сууда жакшы эрийт, улам концентрациясы көбөйгөн сайын комплекстик иондор ZrOCl3-, ZrCl5-, ZrCl62- пайда болуп, эригичтиги төмөндөйт. Ц. сульфаты Zr(SO4)2×4H2O кош туздарды пайда кылат. Өндүрүштө Ц. циркон менен бадделеит минералынан алынат. Ядролук энергетикада конструкциялык материал, металлургияда легирлөөчү металл катары жана керамика, эмаль, айнектин өзгөчө сортторун алууда колдонулат. Ц. коррозияга өтө туруктуулугу аны нейрохирургияда колдонууга мүмкүндүк берет. Ц. куймаларынан хирургиялык аспаптар, мээге операция жасоодо пайдаланылуучу жиптер, кан токтотуучу кыпчыткыч жасалат.
Керээзди аткаруу
Керээзди аткаруу – керээз ээси К. а-ну мураскер болуп саналбаган жакка (керээзди аткаруучуга) тапшыруусу мүмкүн. Мындай жактын керээзди аткарууга макулдугу керээздин өзүндө же ага тиркелген арызда өз колу менен жазылууга тийиш. Мураскерлер өзара макулдашуу боюнча, мураскерлердин бирине же башка жакка К. а-ну тапшырууга акысы бар. Эгер мындай макулдашууга жетише алышпаса, бир же бирнече мураскердин талабы боюнча керээзди аткаруучу сот тарабынан дайындалат.
Pernilla Karlsson
Пернилла Карлссон (швед. Pernilla Karlsson) швед тилинде аткарылуучу «När Jag Blundar» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы, Финляндия өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Белен
Белен - Пара Бразилиянын түндүгүндөгү шаар, Пара штатынын админстративдик борбору. Калкы 1,4 млн (2005). Эл аралык аэропорту бар. Амазонка дарыясынын дельтасындагы деңиз порту жана соода борбору. Тамак-аш, жыгаччылык ж. б. өнөр жайлары иштейт. Кеме верфи ; ун иверситет, муниципалдык парк (шаар ичинде тропик токою) бар. 1616-ж. негизделген. Санту-Алежандри монастыры (18-к.) сакталган.
Гежиге
Гежиге (Гежиге) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Үч-Дөбө айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 218 киши.
Батизауропстор
Батизауропстор (лат. Bathysauropsis) — жашыл кез балыктардын бир уруусу.
Каменная (Яндырка куймасы)
Каменная — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яндырка дарыясынын сол жээгинен 13 чакырым алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 шаршы чакырымдв түзөт.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Колориметрия (илим)
Колориметрия — түстү өлчөө жана аны сан жагынан туюнтуу ыкмалары жөнүндөгү илим.
Ал 3 негизги түстү тандап алган тутумда түстүн координатасын аныктайт. Колориметрияда түстүн мүнөздөмөсү үч өлчөм, башкача айтканда сан жагынан өз ара байланышкан үч параметр менен туюнтулат. Ошондуктан, колориметрияда түс сызыктуу мейкиндиктеги үч компоненттүү вектор катары сүрөттөлөт. Мүнөздөлүүчү нурланууну туюнткан үч нурлануунун түсү негизги түстөр деп аталат. Ар бири калган экөөнүн кошулушу аркылуу алынбай турган каалаган үч түс негизги түстөрдү түзөт. Кызыл, жашыл жана көк сыяктуу негизги түстөрдөн турган колориметриялык система өтө кеңири колдонулат. Булардын аралашмасынан турмушта кездешкен бардык түстөрдү алууга болот.
Бөрүбаев Мурза-Али
Бөрүбаев Мурза-Али - (19. 4. 1950-ж. т., Ош облусу, Өзгөн району, Мырза-Аке айылы) – генерал-майор (2004). П. С. Рыбалко атындагы Ташкен командалык жогорку аскер окуу жайын (1972), РФтин Куралдуу Күчтөрүнүн башкы штабынын аскердик академиясын (2002) бүткөн. Взводдон ротанын командирине чейин командалык кызматтарда, 1986–88-ж. танкалык батальондун командиринин орун басары-штабдын начальниги, 2001-ж. КРдин Коргоо министринин орунбасары, 2002-ж. Коргоо министрлигинин аскерлеринин Түштүк тобунун, 2003-ж. аскерлердин Түндүк тобунун командачысы, 2004жылдан КРдин Коргоо министрлигинин курулуш башкармасынын начальниги. 3-даражадагы Манас ордени жана медалдар менен сыйланган.
Биг Кабин (Оклахома)
Биг Кабин (Оклахома) (Big Cabin) — Оклахома штатынын Craig округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 293 киши. Болжолдуу аянты - 5.4 км². FIPS коду — 40-05900.
Бөлүкчө
Бөлүкчө — сүйлөмдөгү айрым сөздөргө, сөз айкаштарына же бүтүндөй сүйлөмгө ар кандай кошумча модалдык, маанилик касиет, логикалык маани киргизүүчү кызматчы сөздөр. Алар семантикалык, морфологиялык, синтаксистик белгилери боюнча өз алдынча кызматчы сөз түркүмү болуп калыптанган. Бөлүкчөлөр кызматчы сөз түркүмү болгондуктан, сүйлөм мүчөсүнүн милдетин аткарбайт.
Ампутация
Ампутация(лат. amputatio) — кандайдыр бир органдын (кол-буттун, эмчектин, жатындын) четки бөлүктөрүн хирургиялык операция жолу менен кесип таштоо оорулуунун абалына жараша бут, кол тигил же бул муундарынан ажыратылат же ал мүчө бүт алынат. Тигил же бул мүчө тиричиликке жөндөмүн жоготкондо же ал мүчөнү кесип таштоо менен гана оорулуунун өмүрүн сактоого мүмкүн болгондо ампутация жасалат. Бул операция коркунучтуу шишиктерде, гангрена болгондо бут, кол кырсыкка катуу чалдыкканда жана башка жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8 ия конечности.]
Болгонду мөңгүсү
Болгонду мөңгүсү – Какшаал кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 5,4 км, аянты 7,8 км2. Какшаал дарянынын сол курамы Мүдүрүмдүн алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4200 м, этеги 4000 м бийиктикте жатат. Абляция облусунун аянты 1,8 км2. Андан Кеңтөр суусунун (Мүдүрүмдүн алабы) сол куймасы Болгонду башталат.
Чоң Едик дарыясы
Чоң Едик — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын оң жээгинен 1471 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Цирконий карбиди
Цирконий карбиди, ZrС – цирконий менен көмүртек бирикмеси, балкып эрүү температурасы жогору болот. Цирконий карбиди металл оксиди менен көмүртек аракетенишүү реакциясынан 2000 0С алынат. ZrC боз түрдөгү металлдык жалтырактыкка ээ болгон кубдук торчолуу кристаллдар: а = 4,694, тыгызд. 6,7 г/см3, балкып эрүү t 3887 + 125оС, кайноо t 5100оС, пайда болуу жылуулугу DН0298 = - 184,34  кДж/моль. Электр тогун абдан жакшы өткөрөт (металлдык өткөргүч). Цирконий карбиди өтө туруктуу, суу менен аракеттенишпейт; плавик к-тасында, падыша арагында, ысык конц. күкүрт жана азот к-тасында эрийт. Абада 700оС ысытканда ZrО пайда кылуу менен күйөт. Цирконий карбиди керамика курамына кирет, металлды жогорку температурага чыдамдуу кылып каптоодо, жылмалоочу материалдар алууда колдонулат.
Сомнительный дарыясы
Сомнительный — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Коксу дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Белентеке заказниги
Белентеке заказниги - Чүй облусунун Москва районунда. Кыргыз Ала-Тоосунун түнтүк капталында, Кашкасуу, Тепши, Миңтокум, Көл сууларынын алабын ээлейт. Аянты 30,5 миң га. Саны азайып бараткан тоо эчки, улар, кекилик ж. б. жаныбарларды коргоо жана көбөйтүү максатында 1973-ж. уюшулган.
Керээзкат
Керээзкат – жарандын өзүнө караштуу мүлкүн же ага карата укугун көзү өткөндөн кийин жайгаруу боюнча калтырган жеке эркин камтуучу документ. Жаран (мурастоочу) өз мүлкүнүн баарын же кандайдыр бир бөлүгүн мыйзам боюнча мураскерлеринин катарына кирген да, кирбеген да адамдарга, ошондой эле юридикалык жактарга, мамлекетке же жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына мурас калтырышы мүмкүн. Мурастоочу баардык мүлкү жөнүндө керээз калтырууга укугу бар. К. түзүлгөн жери жана убактысы көрсөтүлүү менен, кат жүзүндө түзүлүп, керээз ээсинин колтамгасы коюлат да, нотариалдык жактан күбөлөндүрүлөт.
Сай, Сузак району
Сай (Сай) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Барпы айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 537 киши.
Чөкүшов Бейманалы
Өмүр баяны
1947-ж. Кыргыз мамлекеттик педогогикалык институтун бүткөн. 1947-ж. -Атбашы районунда мектеп директору, Нарын педогог окуу жайында директордун орун басары.
1951-жылдан КМУнун тарых жана укук таануу факультетинде улук окутуучу, доцент, декан, кафедра башчысы, 1985–89-ж. профессор, 1989-жылдан жогорку окуу жайлар аралык Кыргыз Республикасынын тарыхы кафедрасынын башчысы.
Эмгектери негизинен Улуу Ата Мекендик согуштун жана тап күрөшүнүн тарыхына арналган. 200дөн ашык илимий эмгектин (а.н. 15 монография) автору.
Кыргыз Республикасынын эл агартуу отличниги (1978); Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1989).
Медалдар менен сыйланган.
Колпакова Татьяна Алексеевна
Колпакова Татьяна Алексеевна (18.10.1959, Чүй областтык, Аламүдүн району, Аламүдүн айылы) — спортчу (узундукка секирүү), олимпиялык оюндардын жана Кыргызстандын чемпиону жана рекордсмени. СССР спортунун чебери (1978), эл аралык класстагы чебер (1979), СССР спортунун Эмгек сиңирген чебери (1980). КМДТИни бүтүргөн (1988). 1979-ж. СССР курама командасына кирген. 22 олимпиялык оюндарда 7 м 6 см узундукка секирип, алтын медалды жеңип алган (1980, Москва). Европанын кубогуна жана 1981-ж. Румынияда (Бухарест) өткөрүлгөн Бүткүл дүйнөлүк студенттердин универсиадасына катышып, узундукка секирүү боюнча 1-орунга чыккан (6м 81см). Эл достугу ордени менен сыйланган.
Ivi Adamou
Иви Адаму (грек. Ήβη Αδάμου) англис тилинде аткарылуучу «La La Love» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы Кипр өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Белес
Белес - тоонун же анын бир тармагынын кыр же этегирээк бөлүгүндөгү жайпагыраак келген бел, ашуу. Түрдүү формада болушу мүмкүн: жантайма, ээр сымал кайкы, мойнок сымал. Адатта Белестин бети жайпагыраак келип, өсүмдүктөр текши өсөт.
Жууку көлү
Жууку көлү — Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы Жууку суусунун башында жайгашкан. Узундугу 450 м, эң жазы жери 250м. Аянты 0,073км, суусунун көлөмү 0,204млн м. Эң терең жери 9,5м. Тепши сымал өрөөндө дең из дең гээлинен 3790м бийиктикте жатат. Чанагы байыркы мөң гүдөн пайда болгон. Чыгыш тарабы анча бийик эмес морена менен тосулган. Жээк тектирлери жана формасы көлдүн аянты мурда 2,5 эсе чоң болгондугун далилдейт. Бөгөттүн жуулуп кетишинен көлдүн дең гээли бөксөргөн. Суусу тузсуз, тунуктугу 2,5м. Көлдөн Жууку суусунун оң куймасы башталат.
Жаңы Бишаул (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Жаңы Бишаул — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Эски бабичев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 81 киши. Почта индекси — 453001, ОКАТО коду — 80235865007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мамыров Муңдук
Мамыров Муңдук (1928, Тоң району, Туура-Суу айылы) — адабиятчы, «Манас» изилдөөчү. Филология илимдеринин кандидаты (1964). Пржевальскидеги педагогика окуу жайын (1945) бүткөн. 1945—47-ж. Тоң районундагы Туура-Суу жети жылдык, «Коммунизм» орто мектептеринде мугалим. 1947—51-ж. Фрунзедеги педагогика институтунун филология факультетин бүтүп, ошол эле жылдан институттун кыргыз тили жана адабияты кафедрасынын аспиранты (1951 — 54). 1954—57-ж. Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинде окутуучу. 1957-жылдан Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабият институтунун «Манас» секторунда кенже илимий кызматкер, 1967-жылдан улук илимий кызматкер, 1986жылдан Кол жазмалар жана жарыялоо бөлүмүнүн улук илимий кызматкери. М-дун «Манас» эпосуна арналган негизги эмгектери: «Саякбай Каралаевдин «Манас» эпосунун идеялык-көркөмдүк өзгөчөлүктөрү» (1962), ««Семетей» — «Манас» трилогиясынын экинчи бөлүгү» (1963), «Орус окумуштуулары «Манас» эпосу жөнүндө» (1967), «Адабият башаты» (1986). манасчылардын чыгармачылыгы, алардын өзгөчөлүгү, эпостун алгачкы айтуучулары жана анын чыгышы жөнүндө маселелерди козгогон макалалардын автору.
Осмон империясы
Осмон империясы (же Осмондуу мамлекети) (осм.: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه - Девлет-и ʿАлиййе-и ʿОсманиййе ) — 1299-1923-жылдар арасы жашап, Чыгыш Европа, Түштүкбатыш Азия жана Түндүк Африкага чейинки жерлерди ээлигине алган, XVI. кылымга келгенде дүйнөнүн эң күчтүү империясы боло алган түрк-ислам мамлекети.
Мамлекеттин негиздөөчүсү жана осмон сулалесинин атасы - огуздардын бозок бутагынын кайы уругунан чыккан Осмон Гази болгон. 1299-жылы Билежик провинциясынын Сөгүт аймагында (айрым пикирлер боюнча, 1302-жылы Йаловада .) мамлекет болуп жарыяланган. Ыстамбулга чектеш болгон Чыгыш Рим империясын жыккан мезгилин айрымдары Жаңы Чактын башталышы катары карашат. Осмон империясы XVI-XVII к. кызуу күчөгөн убагында үч континентке (кытаага) жайылып, Түштүкчыгыш Европа, Орто Чыгыш жана Түндүк Африканын көпчүлүк бөлүгүн өз ээлигине алган. Өлкөнүн чектери батыштан Гибралтар кысыгы (1553-ж. Марокко жээктерине), чыгыштан Каспий деңизи жана Басра булуңуна, түндүгүнөн Австрия, Венгрия жана Украинанын бир бөлүгү жана түштүгүнөн Судан, Эритрея, Сомали жана Йеменге чейин жеткен. Осмон империясы 29 өлкөдөн жана автоном болгон Богдан, Эрдел жана Эфлак бектиктеринен түзүлгөн, ошондой эле бара-бара деңизден аркы жерлерде да сөз ээси болгон. Буга мисал катары Атлантика океанындагы кыска убак багынтуулар болгон Ланзароте (1585), Мадейра (1617), Вестманнейжар (1627) жана Ланди (1655) көргөзүлөт.
Тарых
Осмон империясынын тарыхы бул мамлекеттин тарыхтагы башкаруу структурасына жана дүйнө саясатындагы ордуна жараша конкреттүү бир нече тарыхый мезгилдерге бөлүнүп каралат.
Бейлик (1299-ж. чейин)
Бийлик мезгилинин башталышы кайсы убакта болгондугу белгисиз. Осмон Газинин кошууну 1298-жылы Инегөл жана анын тегерегин каратуусунан кийин өзүнүн көзкарандысыздыгын жарыялайт. Ушул мезгил бийлик мезгилинин аякташын түшүндүрөт.
1227-жылы Моңгол империясынын тушунда Анатолияга Сулейман шах баштаган кайылар качып келишкен. Анадолу Селжук мамлекетинин ошол кездеги башкаруучусу Алаеддин Кейкубад 50.000 адамдан турган бул кайыларды Каражадаг аймагына жайгаштырат. . Сулейман шахтын Фырат дарыясындагы чөгүп өлүүсүнөн кийин кайы уруусунун айрым бир бөлүгү Эрзурум жана Эрзинжан айланаларына, айрымдары болсо Сирияга жана кайрадан атажурттарына көчүшкөн.
Эртугрул Гази болсо Сөгүткө жана анын айланасына багыт алып, бул жактарды өзүнө караткан. Ал болжолу 1000 км2 чамалуу жерди каратып, болжол менен 90 же 83 жашында дүйнөдөн кайтат. Анын ордуна, кийин мамлекетке атын берген Осман Бей шайланган.
Осмон Гази заманы
1299-жылдары Анадолу Селжук мамлекети кыйроо алдында турган кезде, Осмон Гази өзүнүн жакын адамдары менен Билежик, Йархисар жана Инегөлдү каратуу менен алектенген. 1301-жылы болсо, ал Йенишехирди айланасы менен каратып, Йенишехирди борбор калаа кылган. Ушундан улам, күнүбүздө мамлекеттин негизделишин айрымдары 1299-жыл десе, айрымдары 1301-жылды кабыл алышат. 1302-жылы 27-июлда Осмонду токтотууга аттанган Чыгыш Рим империясынын 5000 аскери менен Осмон Бейдин 2000 аскеринин ортосунда болгон согушта Осмон Бей жеңишке ээ болуп, анын артынан Муданя жана анын айланасын караткан.
Чегаранын кеңейиши
Османогуллары бейлигинин кеңейүүсү Мармара аймагындагы ири Чыгыш Рим калаарынан болгон Бурсанын 1326-дагы алынышы менен ишке ашты. Бурсанын алынышын көрбөстөн бул дүйнөдөн өтүп кеткен Осмон Бейдин ордуна келген уулу Орхон Бейдин убагында дагы Османогуллары бейлигинин өсүшү тездеген. Анын мезгилинде 6 жылдык курчоо менен алынган Бурса борбор калаа кылынып, алгачкы флот дагs анын тушунда курулган. Ал осмон акчасын чыгарууну менен Османогуллары бейлигин Осмон мамлекетине айлантып, тарыхтагы алгачкы падыша болду. Бурсанын артынан Мармара аймагынын башка чоң калаалары болгон Изник менен Изнит дагы осмондордун колуна өтөт. Ал эми, 1329-жылы Чыгыш Рим императору III. Андроникос баштаган кошууну Малтепе (Палеканон) согушунда жеңилүүгө учуратылды.
Осмон Бей мезгилинде Османогуллары бейлигинин чеги Чыгыш Рим жерлерин гана камтыса, Орхон Бейдин заманында коңшу түрк бейликтеринин жерлерин да өз ээлигине ала баштаган. Осмондор Кареси бейлигинин аскерий-деңиз флотуна, Румелияга өтүүгө мүмкүнчүлүк берген бир нече пункттарга, ошондой эле румели жерлерин жакшы билген Кареси аскербашыларына ээ болушат. 1354-дө Чыгыш Рим империясындагы палаиологостор менен кантакузеностордун такты талашууларынан пайдаланып, осмондор Румелияга кол салат. Балкандардагы алгачкы болуп алынган база Гелиболу жарым аралындагы Чимпе сепили болду. Орхон Бейден кийинки башкаруучу, анын уулу I. Мураттын (1362 - 1389) заманында да Чыгыш Рим ички жаңжалдардын кучагында эле.
Башкарма формасы
''Кошумча караңыз: Осмон уругунун санжырасы
Диван-и Хумаюн
Фатих Султан Мехметтен кийин Улуу-вазирлер өз пикирлерин айтууда өздөрүн ыңгайлуу сезиши үчүн чогулуш убагында падышалар ары жактан, атайын бөлмөдөн тыңшамай болушуп, кеңешти Улуу-вазирлер жетектешкен. Мындай ыкма падышанын башкаруу ишине жардам катары колдонулган.
Диван-и Хумаюн мүчөлөрү
Улуу-вазир (Везир-и Азам) (Садразам): Булар падышадан кийинки орунда турган эң укуктуу адамдар жана булар падышанын мөөрүн алып жүрүшкөн.
Вазир: Садразамдан кийинки орунда болуп, садразамдын тапшырган милдеттерин кылуучу.
Казаскер: Анатолия менен Румелияда эки бөлөк казаскер болуп, булар адилет иштерин тейлешкен. Өзгөчө казы жана мударистерди дайындоо же кызматтан алуу иштерин аткарышкан. Бүгүнкү сот кызматы сыяктуу.
Дефтердар: Финансы иштерин тейлөөчү. Булар дагы Анатолия менен Румелияда эки бөлөк болуп, Румелиядагысы башкы дефтердар болгон.
Нишанчы: Жердик тизме, жердик кадастр жана каратылган жерлерди кирешесине жараша дептерге түшүрүү ишин аткаруучу.
Шейхулислам: Мамлекет чечим кабыл алган убакта, анын исламга ыайык болгонун же болбогону тууралуу чечим, б.а. фатва чыгарат.
Каптан-и Дерйа (Адмирал)
Административдик башкаруусу
Башкаруу органдары
Башчылары
Флот
‎
Кесепчилик (алдамчылык)
Кесепчилик (алдамчылык) – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган бирөөнүн менчигине каршы жасалган кылмыш, уурдоонун зордук-зомбулуксуз таризи. Ал бирөөнүн мүлкүнө ээлик кылып алууну же алдоо жолу аркылуу мүлккө ээ болууну же бирөөнүн ишениминен пайдаланууну түшүндүрөт. Кайра кайталанган, көмүскө бүтүм аркылуу жасалган, ошондой эле кызмат абалынан пайдалануу менен өтө ири өлчөмдө, уюмдашкан топ тарабынан жасалган К. квалификациялуу болуп эсептелет.
Браво
Браво ( ― мыкты, эң сонун) ― жактырууну, суктанууну, кубанууну кыйкырып билдирүү. Күчөтүлгөн даражасы «брависсимо».
Администрация
Администрация (лат. administratio – башкаруу) – аткаруу-тескөө иштерин жүзөгө ашыруучу, ошондой эле мыйзам чыгаруучу органдардын мыйзамдарын, чечимдерин жалпы мамлекеттик масштабда (Республиканын өкмөтү), облустук жана райондук деңгээлде.
Чоң Козла-Ю
Чоң Козла-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - БАР/ПЕЧОРА/754/55/115 орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Батикринустар
Батикринустар (лат. Bathycrinus) — деңиз лилияларынын бир уруусу.
Ак-Жай
Ак-Жай (Ак-Жай) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Үч-Дөбө айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 222 киши.
Токоферолдор
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кесипкөйлүк кылмыштуулук
Кесипкөйлүк кылмыштуулук – төмөнкү белгилер менен мүнөздөлгөн кылмыштуулук: а) кылмыштуу иштердин туруктуу түрү (адистешүүсү); б) кылмышкердин белгилүү билим жана жөндөмдөргө ээ болуусу; в) кылмыш кылуу жашап туруу каражатынын негизги булагы болгону; г) антисоциалдык чөйрө менен туруктуу байланыштарынын болушу.
Чыгыштагы демократиялаштыруу өзгөчөлүктөрү
Чыгыштагы демократиялаштыруу өзгөчөлүктөрү - демократиялык институттарды түзүү үчүн зарыл шарт катары 60-жж. көптөгөн саясат таануучулар социалдык-экономикалык өнүгүүнүн жогорку деңгээлин жана жыргалчылыктын кайсы бир «босогосунун» болушун эсептешкен.
Бирок, кийинчерээк бул көз карашты өтө эле детерминисттик деп эсептешип, экономикалык өнүгүш деңгээли менен демократиянын ортосунда түз байланыш болбойт деген жыйынтыкка келишкен. С.Хантингтондун ою боюнча экономикалык- өнүгүштүн жетишпеген босогосу демократияга өтө ала турган өлкөлөрдү көрсөтүүгө мүмкүндүк берет; экономикалык өнүгүү натыйжасында алар «транзиттик зонага» (же тандоо зонасына) туш келиши мүмкүн, ал жерде башкаруунун салттык түрлөрүн колдоо улам барган сайын кыйындай берет. Экономикалык өнүгүш маданиятты демократияга ылайык болгудай кылып өзгөртүшү ыктымал. Экономиканын өсүшү мусулман, будда, православ жана конфуциандык коомдорго таасир тийгизиши керек.
Демократияга өтүүнүн маанилүү шарты катары батыш саясатчылары экономиканы деңентралдаштыруу (экономикадагы мамлекеттин баркынын төмөндөшүн), базар мамилелерин колдоо деп эсептешет.
Демократияга өтүү теориясындагы бир топ маанилүү маселе «социалдык жана маданий плюрализм» сыяктуу себепке ыйгарылат. Өзгөчө маани «ортоңку таптын», ошондой эле ишкерлер катмарынын (бизнес катмарга) түзүлүшүнө жана өсүшүнө берилет.
Социомаданий плюрализм саясат тануучулар тарабынан ар кандай бааланат. Коомдогу ар түрдүү субмаданияттар менен этностук, диний жана аймактык топтордун болушу сепаратисттик көз караштардын күчөшүнө алып келиши жана демократияга өтүүгө тоскоол болушу ыктымал.
Маданият менен демократия ортосундагы маселе өтө эле курч турат. Бул жерде эки маселе бар. Биринчиси, демократияны өнүктүрүүдө батыш маданияты гана негиз болуп бере алат деген тезистен келип чыгат. Экинчиси, демократияга каршы бир же эки гана маданият бар деп болжолдойт. Ушул учурда конфуциандык менен исламга көбүрөөк кайрылышат. Бирок, экономикалык тез өнүгүү көп кылымдык маданий каада-салттарды жокко чыгарат. Экономикалык жүрүш менен азиаттык маданиятын өз ара катышы демократиянын өзгөчө азиаттык түрүн пайда кылат. Мунун үлгүсү катары Жапонияны көрсөтүүгө болот, андагы демократиялык саясий тутумдун үлгүсү батыш демократиясынын конфуциандык баалуулуктарга ыңгайлашуусунун айкын мисалы. Бул үлгү акырындык менен Чыгыш Азиянын бардык өлкөлөрүнө таралып баратат, андагы бекемделип бараткан демократиялык институттар өзгөрүүнүн жана атаандашуунун батыш негиздерине эмес, тил табышуу менен туруктуулуктун конфуциандык баалуулуктарына негизделген. Ошентип, кайсы гана болбосун чоң жана маанилүү маданиятта демократия менен келише турган баалуулуктар жана ойлор ар качан да болсо табылат деп жыйынтык чыгарууга болот.
Балким, качандыр бир учурда саясатчылар ислам же славян (православиеге негизделген) демократиясынын өзгөчө үлгүсү жөнүндө айтып чыгышаар. Өзгөчө көңүлдү демократияга өтүүнү башкара турган кыймылдаткыч күчтөргө бөлүү керек. Демократиялык бийликтер элдик кыймылдардын негизинде аз пайда болоору, алар элиталардын ишмердигинин жыйынтыгы экендиги белгилүү.
Демократиялаштыруу жолдоруна жараша, революциялык же эволюциялык саясий аренага элиталардын ар кандай топтору чыга келет. Революциялык өтүү учурунда эски бийликтин учурунда башкарууга катышпаган элиталардын ортосундагы келишим жана макулдук талап кылынат. Эволюциялык жолдо өзгөртүүлөр демилгесин бийликтин иштеп жаткан башкаруучу элитасы (радикалдык бөлүгү) колуна алат. Өтүү жүрүшү «жогортон» болгон реформа катары каралат; экинчи даражадагы маани «төмөнтөн», көпчүлүк тараптан басым керек экендиги моюнга алынса да, көпчүлүк элдик кыймылдарга берилет.
Жогорудагы саналып өтүлгөн шарттар Борбордук Азия өлкөлөрүндө, анын ичинде Кыргыз Республикасында да демократияга өтүүгө түрткү болуп берүүсү ыктымал. Бул жүрүштөгү өзгөчө маанини тарыхый өзгөрүштөгү мүмкүн варианттардын түрүн жана мазмунун көп жагынан аныктай турган социомаданий себептер ойнойт. Социомаданий себептин өзгөчөлүгүн түшүнүү үчүн коом кандай каада-салттар менен калыптанганын эске алуу маанилүү.
Ал демократияга өтүүгө тоскоол болушу да, ошондой эле жардам бериши да мүмкүн.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Адат укугу
Адат укугу – салт түрүндө колдонуп келген адат нормаларынын жана жүрүм-турум эрежелеринин жыйындысы. Адат укугу алгачкы жамаат коому бузулуп, жеке менчик келип чыккан мезгилде пайда болгон. Адат укугу эл урууларга бөлүнүп жашаган коомго мүнөздүү. Адат укумунун нормалары коомдун шарттарына жараша өзгөрүп ыңгайлашып турат. ХIХ кылымдын орто ченине чейин кыргыздарда Адат укугу колдонулган, кийинчерээк Россия империясынын мыйзамдары менен катар шарияттын эрежелери да укуктук негизде болуп келген (айып, кун, барымта, калың, көп аял алуучулук ж. б.). Кыргыздарда Адат укугунун булактары болуп: адат, салт, бийлердин бүтүмү, бийлер тобунун жоболору эсептелген. Октябрь революциясынан кийин Адат укугу нормалары зыяндуу феодалдык калдык деп эсептелип, мыйзам жүзүндө жокко чыгарылган. Адат укугунун колдонгондорго кылмыш жоопкерчилиги белгиленген. Кыргыз журтчулугу Адат укугунун жакшы жактарын сактап калышкан. Калк башына күн түшүп, оор саясий-экономикалык кыйынчылыктар мезгилинде оор абалдан чыгып кетишине ыңгайланыштырылган Адат укуктары (уруунун ичиндеги ынтымак, бирине-бири жөлөк болуу, каны бир туугандардын биригиши, аксакалдардын соту ж. б.) бар.
Колдонулган адабият
Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек ''Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: А. Акунов'' ''Ред. кеңеш: Б. Солтонбеков (төрага), А. Акунов, Т. Ожукеева, К. Байболов, ж.б''
Таштандыларды жок кылуу
Таштандыларды жок кылуу же кайра иштетүү (англ. recycling) — айнек, кагаз, алюминий, асфальт, темир, жана пластиктен жасалган таштандыларды кайра иштетүү. Адамзат мындан 50-60 жыл мурда жаратылыш чөйрөсүнө олуттуу өзгөртүүнү баштаган башкача айтканда завод-фабрикалардын курулушу, автомагистралдардын курулушу жана башка көптгөн кичи ишканалардын жаратылышка зыяндуу заттарды чыгаруусу жаратылыштагы тең салмактуулуктун бузулуусуна алып келди. Экологиялык жагы каралбастан жеке кызыкчылыкты гана көздөп экономиканы өнүктүрүүгө белсенгени менен учурда түрдүү экологиялык кыйроолор көбөйдү. Региондук, локалдык, глобалдык проблемалар күн санап өсүүдө.
Шаарыбыздын айлана – чөйрөсүнө акырындык менен көз чаптырып көрлүчү. Дүркүрөп өнүккөн бак-дарактар жок, бирин–экин гана көрүүгө болот. Шаарыбыздын чөйрөсүн изилдеп көргөнүбүздө – илимдин жаңы илимий областы-урбоэкология деген түшүнүк келип чыгат. Шаарыбыздын экологиясы өтө начар абалга келип кептелди.
Урбанизация – бир тараптуу караганда калктын санынын өскөндүгү салыштырмалуу жашоо чөйрөдөгү шарттын төмөндөп кеткендиги байкалат. Табигый сисемалардан жасалма системалардын пайда болушу, айлана – чөйрөнүн булгануусу (дарыя, көлөр, суулар) организмге физикалык таасир этүүлөр.
Шаардагы табигый компоненттер – атмосфера, өсмдүктө, жер астындагы суулар, суу түтүктөрүндөгү суулар жана климат өзгөрүүгө дуушар болду. Шаарды ыш (смог)-түтүн (транспорттон чыккан түтүн, завод, фабрика, комбинаттардан чыккан түтүн жана башка) каптап турат. Үстүртөн караганда боз түшкөнгө окшоп көрүнөт.
Таштандыларды утилизациялоо үчүн көрүлгөн иш чаралардын тарыхы
200 миң жыл мурун б.з.ч. Биринчи таштандылар архологиялык казуулардан табылган. Жаныбарлардын таш бетинде калган калдыктары табылган. 400 жыл мурун б.з.ч. Африка шарында муниципалдык калдыктан негизделген 200 жыл мурун б.з.ч. Римде таштандыларды тазалоо үчүн атайын кызматкерлер түзүлгөн 1315 жыл. Парижде шаар көчөлөрүндөгү таштандыларды, калдыктарды тазалоо киргизилген 1388 жыл. Англия парламентинде Лондон шаарында мусурларды кчөгө жана ичилүүчү сууларга таштоого тыюу салынган. 1775 жыл	Лондондо мусор таштоочу атайын урналар орнотулган 1800 жыл	Нью-Йорк шаарында биринчи жолу 1869 жыл	Биринчи жолу целлулоид иштетүү ишке кирген, пласмассанын көптөгөн түрлөрүн иштеп чыгара башташкан 1874 жыл	Англяда (Ноттинген шаарында) шаарлардагы мусорлорду өрттөп жок кылуу ишке киргизилген 1897 жыл	Нью-Йорк шаарында биринчи жолу мусорлорду ылгоо (сортировкалоо) киргизилген 1912 жыл	Швецар химиги Яков Брандервер целлофан баштыкчаларын иштеп чыгууну негиздеген 1916 жыл	Европада, Америкада күйүүчү отундан чыккан ыш 80%ти түзгөн 1940 жылы бул көрсөткүч 42%ке т 1960 жылы 3%ке төмөн түшкөн 1942 жыл	Мурдагы Советтер Союзунда жана АКШда таштандыларды кайра иштетип аскердик максатка пайдаланууга өтүшкөн. 1948 жыл	Нью-Йорк шаарында таштандыларды иштетүүчү Фреш – Кеилс деген компания ачылган бүгүнкү күнгө чейин жумушун жоготпостон иштеп келүүдө 1965 жыл	АКШда катуу заттарды утилизациялоо боюнча АКТ кабыл алынган. 1992 жыл	Рио – де-Жанейродо өткөн эл аралык конференцияда калдыктарды утилизациялоо Адам коомундагы эң негизги маселе деп аташкан 2000 жыл	Европалык уюмга кирген мамлекеттер калдыктардын 50%тин кайра иштетип пайдалануу үчүн негизги маселени коюшкан.
Шаар чөйрөсүнүн учурдагы абалы кейиштүү абалга жеткен. Учурдагы шаардын экологиясы деген эмне? Жашоонун сапаттык көрсөткүчү. Шаардагы ири жана майда өндүрүштөрдөн чыккан түтүн, шаарды боз каптагандай көрсөтөт. Бул менен күрөшүү үчүн жашылдандыруунун тура жолго коюу менен гана жетишебиз. Качан гана жашаган үйүбүздөн айнекти караган учурда асман көрүнбөстөн жашыл жалбырактар жаап, жумушка кетип бара жатканда гана ачык асманды көрсөк, ошондо гана шаарыбыздын экологиялык чыныгы таза шаар деп атоого болоор эле.
Бүгүнкү күндө андай эмес күндөн күнгө шаардын «паразиттери» өсүүдө башкача айтканда атмосферага, сууга зыяндуу заттар чыгып булгоодо. Бул ачуу чындык баарыбызга белгилүү. Шаардагы зыяндуу таасирлерди азайтуу тура жолго коюлбаса, түбү жүрүп адамдар өз кылган катачылыктарыбызга өзүбүз өкүнүп калбагандай болуш керек. Ошондуктан шаардын ландшафттын тура пландаштыруу бүгүнкү күндүн талабы. Шаардын ландшафттын калыптандыруу боюнча түрдүү иш аракетерди колго алуу; санитардык – гигеналык жагын кароо, калк үчүн жагымдуу шарт түзүү, экологиялык таза чөйрө түзүү, жашоого эсеттикалык ырахат тартуулаган жагымдуу шарт түзүлүүгө тийиш.
Шаардагы калк жашаган пункттар түрдүү зоналарга бөлүнөт: Өндүрүш же өндүрүшчүлөр занасы – өндүргүч күчтөргө ээ болгон калк жашаган территориянын жыйындысы. Калк жашоочу көп кабаттуу үйлөр зонасы' – калк жашоочу үйлөр, балдар бакчасы, спорт аянтчасы, жашылдандырылган көчөлөр ж.б. Комуналдык – складдык зоналар – складдар, автобаза, трамвайдык, автобустук жана троейбустук парк. Эс алуу үчүн түзүлгөн зоналар – кыска жана узак убакытка эс алуу үчүн түзүлгөн шарты бар зона; токой парктары, спорт комплекси, пляждар, бассейндер, пансионаттар, эс алуу үйлөрү, ден – соолукту чыңдоо балдар лагери.
Калк жашаган пункттар санитардык – техникалык жактан камсыз болуш керек. Ага суу түтүктөрүн тазалоо, канализацияны тазалоо жана өндүрүштөрдөн чыккан таштандыларды зянсыздандыруу үчүн түзүлгөн система кирет.Таштандыларды көбөйүп жатышынын бир нече себептерин атоого болот. - бир жолу гана пайдаланып (одноразывый) ыргыта турган товарларды калк массалык түрдө пайдалануусу, - оролуп даярдалган (упакованный) буюмдардын көбөйүшү - калктын жашоо деңгээлинин жогорулашы, буюмдарды жаңыртуу.
Ар бир Россия жарааны жыл сайын 300 кг кату күнүмдүк калдыктарды (ККК) ыргытышат Франция, Германияда да ушул сыяктуу, жер шаарында эң көп санда таштандыларды таштаган булар Америкалыктар жыл сайын 600 кг таштандыларды таштайт. Ал эми Кыргызстанда бул көрсөткүч 100 – 190 кг ды түзөт. Бардык мамлекеттерде ТБОнун составы; кагаз, айнек, тамак аш калдыктары, жашылча –жемиш бактарынан чыккан таштандылар, пластмасса, метал идиштер. Мындан башка да ТБОго иригабариттик таштандылар; эски мебел, эски муздаткыч, эски Кир жучу машина, автомобилдин шиналары ж.б. Мындай калдыктарды кайра иштетип чыгаруу экологиялык жактан абалды жакшыртуу болоор эле М: эски кагаздарды – макылатурага тапшыруу, автомобил шиналарынан – крошкаларды даярдап спорт аянтчаларына пайдалануу, органикалык калдыктардан жер семирткичтерди (удобрение) өндүрүү жердин сапаттуулугун жогорулатуу б.с., пластиктерден желим чылапчындарды даярдоо дагы башка ушу сыяктуу кайра иштетүүнү колго алсак жакшы болмок.
КККдын жок кылуунун 3 негизги жолу бар:
1. Көмүү. Бул эң эле антиэкологиялык вариант. Себеби көмүлгөн калдыктар сууга токсикалык заттарды бөлүп чыгарат. Абага метанды бөлүп чыгарат. Ошонун негизинде парник эффектиси пайда болот. Парник эфектиси бүгүнкү күндө глобалдуу проблема. Себеби дүйнөлүк температураны 20%ке жогорулатты. Көмүүнүн дагы бир жолу полиэтилендерге ороп көмүү сууга токсикалык заттар азыраак чыгат, бирок атмосферага метан баштагыдай эле тарай берет.