cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Харь-Яга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кортина-д’Ампеццо
Кортина-д’Ампеццо – Түндүк Италиядагы шаар.
Кортина, пландаштырылган 1944-жылы кышкы Олимпиада оюндары, анткени Экинчи дүйнөлүк согуш менен жүрө албай калган, ал 1956-жылы Кышкы Олимпиада жана андан кийин дүйнөлүк кышкы-спорттук иш-чаралар боюнча бир катар. Кортина ал 2026 кышкы Олимпиада оюндары Милан менен-кошуундары биргелешип экинчи жолу кышкы Олимпиада өтөт.
Жети-Суу
Жети-Суу – Орто Азиядагы тарыхый-географиялык аймак. Чыгышынан Жуңгар Ала-Тоосу, батышынан Жети-Жол-Коңур тоолору, түндүгүнөн Балкаш көлү, түштүгү Иле Ала-Тоосуна чейинки жерлерди камтыйт. Тарыхый даректер жана айрым илимий изилдөөр боюнча Жети-Суунун аталышы ушул аймактагы жети өзөнгө байланышкан деген пикир басымдуулук кылат. Айрым илимпоздор Лепси, Баскан, Саркант, Ак-Суу, Бөйөн, Кара-Тал жана Кел-Сууну атаса, экинчилери Баскан, Сарканттын ордуна Аягөз менен Илени кошот. В. В. Бартольд Иле дарыясынын түндүк-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл-Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын киргизген. Ал эми А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна Саркант суусун көргөзөт. Орто Азиянын Россия империясына каратылышы менен 1867-ж. Түркстан генерал-губернаторлугунун алдында Жети-Суу (Семиречье) облусу түзүлүп, ага Ысык-Көл (кийин Каракол), Токмок (кийин Пишпек) уезддери карап, облустун чек арасы Курагаты (Корготу) жана Чүй суусунун оң жак жээги менен өткөндүгүнө байланыштуу, бул  облуска  караган жерлер жалпысынан Жети-Суу деген аталышка ээ болгон. Батыш (Рим, Византия ж.б.) менен Чыгышты (Кытай, Индия) байланыштырган Улуу Жибек жолуна байланыштуу Жети-Суу аймагы байыркы доордон бери стратегиялык мааниге ээ болуп, кээ бир учурда гүлдөгөн маданиятка жетишкен. Б. з. ч. 7–4-кылымдарда сак уруулары (кытайча, сэ) жашаса, б. з. ч. 2-кылымда аларды юечжилер сүрүп чыгып, Кушан державасы түзүлгөн. Б. з. ч. 1-кылымдан б. з. 4-кылымынын башына чейин усундар; 4–6-кылымда жужаңдар мекендеп турган. 6-кылымда Жети-Суу Түрк кагандыгынын (581-ж. Батыш жана Чыгыш Түрк кагандыктарына бөлүнгөн), 8-кылымдын башында Түргөш кагандыгынын, 766-ж. карлуктардын Суябды басып  алышы менен алардын ээлигинде калган. 9–10-кылымдарда жазылган араб-перс тилиндеги эмгектерде Жети-Сууда негизинен жикилдер менен кыргыздар (хырхыс) турганы эскерилет. 10–11-кылымда Караханиддер мамлекети курулуп, 1129–30-ж. аны кидандар каратып алган. 1218-ж. Чыңгыз-хан басып алып, көп өтпөй Чагатай улусу, 14-кылымда Хайду негиздеген мамлекетке, 15-кылымда Моголстанга карап калган. 16-кылымдын 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгүнө (Иле дарыясынын чыгышы) Казак хандыгы ээ болгон. 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын 50-жылдарына чейин Жуңгар хандыгынын (1635–1758) кол алдында калган. Жуңгар хандыгы талкалангандан кийин Олуя-Атадан Илеге чейин солто, чекир саяк, сарыбагыш уруулары көчүп келип, жайгаша баштаган. 19-кылымдын башында Иленин оң жээгине чейинки аймак Кокон хандыгынын ээлигине өтүп, бир нече чептер курулган. 1860-жылдагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши менен Жети-Суу аймагы акырындап падышалык Россиянын колониясына айланган. 1924–25-ж. ишке ашкан Орто Азиянын улуттук-мамлекеттик бөлүнүшүнөн кийин Жети-Суу Кыргызстан менен Казакстандын курамында калган.
Люмбаго
Люмбаго (латын тилинен lumbus — бел) — оор нерсе көтөргөндө же олдоксон кыймылдап алганда арка булчуңдарына өтө күч келип, белдин катуу оорушу. Организмдин суукка урунуусу түрткү берет. Ал көбүнчө куяң, омуртканын остеохондроз ооруларынын жана башкалар белгиси болушу мүмкүн. Люмбаго бир аз күч келгенде, кыймылдаганда, жөтөлгөндө, чүчкүргөндө күчөйт. Белди басканда катуу ооруйт. Оорулуу бүкүрөйүп басат.
Эгер люмбаго ишиалгия менен болсо, анын пайда болгон себеби бул - омуртка кепилдеринин түшүшү.
Анда-санда ревматизмге таандык оорулар, кээ бир инфекциялык оорулар же шишиктер да люмбаго оорусунун себеби болот.
Азыркы ыкмалар менен люмбаго менен ооругандардын 30% себебин билинбей калууда. Люмбаго оорусунда оору феномени пайда болушуна, жаракат болгон кепилдеринин фиброз шакекчесинде жана ага кыналып турган байламталардын кабыл алгычтарынын дүүлүгүшү себеп. Жыйынтыгында булчуңдарда тоникалык шыкалуу (напяжение) пайда болот.
Люмбаго көбүнчө 30-40 жаштардагы эркектерде жолугат. Ал көбүнчө интенсивдүү физикалык күч болгондо же андан кийин, өтө ысып(тердеп) кайра муздаганда пайда болот.
Кокустан пайда болгон белдеги оорунун мүнөзү - пульсациялоочу, Приступ убагында киши алсызболуп, аргасыз катып калат, кыймыл аракет ого бетер ооруну күчөтөт, бел жактагы спазм күчөйт.Оорунун уланышы бир нече мүнөттөн бир нече саатка жана суткага чейин болот. Бул курч оору тынч, кыймылсыз катуу жерде жатканда айыгат. Кээде оору өзү эле кандай кокустан пайда болсо ошондой кокустук менен жоголуп кетет. Ушундай учурда оорулуунун лелинде "бир нерсе өзүнүн ордуна тургандай" болуп калат.
Көп учурларда 4-8 жумалык дарылануудан кийин оору өтүп кетет. Катуу ооруганда ооручу сезимдерди жок кылуучу, спазмолитикалык каражаттарды, функционалдуу методдорду колдонушат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Rückenschmerzen
Jay-Z
Шон Кори Картер (англ. Shawn Corey Carter; 1969-жылы 4-декабрь) - Jay-Z (мурунку жазылуу стилдери: Jaÿ-Z, Jay-Z, Jay Z жана Jay:Z ) сахналык аты менен таанымал болгон америкалык рэппер жана ишкер адам. Jay-Z эң көп сатуулары болгон музыканттардын арасына кирет, алар 100 миллиондон ашык үн жазууларын сатып, 21 "Грэмми" сыйлыгына ээ болгон. 2016-жылы MTV аны "Эң мыкты MC" тизмесине кошкон. Rolling Stone журналы рэппердин үч альбомун "Эң мыкты 500 альбом" тизмесине кошкон, алар: Reasonable Doubt ''' (кырг. Жөндүү шек; 1996), The Blueprint (кырг. Негизги ой; 2001) жана The Black Album (кырг. Кара альбом; 2003).2017-жылы Forbes журналы рэппердин накта наркын 810 миллион долларга баалап, Jay-Z АКШнын эң бай хип-хоп артисттеринин ичинен экинчи орунда болгон.
Jay-Z New York 40/40 Club спорттук барга ээлик кылат жана Rocawear кийим чыгаруусунун негиздөөчүлөрүнүн бири болуп саналат. Ал ошондой эле Def Jam Recordings үндү жаздыруучу фирма белгисинин мурунку жетекчиси, Roc-A-Fella Records белгисинин негиздөөчүлөрүнүн бири жана Roc Nation оюн-зоок компаниясынын толук укуктуу негиздөөчүсү. Рэппер Roc Nation Sports спорттук агенттигинин негиздөөчүсү жана NBA менен MLB спорттук белгилердин тастыкталган спорттук агенти.
2008-жылы Jay-Z Бейонсе менен турмуш курган. Жубайлар катары экөөнүн жалпы накта наркы 1,16 миллиард АКШ долларына бааланат.
Татар Кичи яз (Салауат району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Семетейдин балалык чагы. Каныкейдин Тайторуну чабышы.
— Ой, Семетей, кулунум,
Кесирэттүү эжекең
Агесилай II
Агесилай II - (б. з. ч. 444-360) Спартанын падышасы, колбашчы жана дипломат. Б. з. ч.396-394-ж. Кичи Азияда Персияга каршы согушуп, бир катар жеңиштерге жетишкен. Спарта менен Коринфтин ортосундагы согуш башталганда, Агесилай Персияга каршы согушту токтотуп, кайра келген. Б. з. ч. 387-386-ж. Анталкид тынчтыгы боюнча Коринф согушу токтотулган. Анталкид тынчтыгынан кийин Агесилай Грецияда Спартанын үстөмдүгүн орноткон. Спартага зарыл болгон акча каражатын табуу максатында 361-360-ж. Египетке келип, египеттиктердин перстерге каршы күрөшүнө жардам берген жана династиялардын так талашуу үчүн болгон күрөштөрүнө катышкан. Агесилай Египеттен мекенине кайтып келе жаткан жолдо каза болгон.
Семетейдин балалык чагы. Каныкейдин Тайторуну чабышы.
Жесир жүрүп жээлигип,
Ат чабам деп ээлигип,
Сол Хэ-Яха дарыясы
Cол Хэ-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хэ-Яха дарыясынын сол жээгинен 158 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Семетейдин балалык чагы. Каныкейдин Тайторуну чабышы.
Эри өлгөнгө сүйүнүп,
Сол Хэ-Яха дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Кугарчи (Зианчурин району, Башкыртстан)
Кугарчи — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Сурен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 951 киши. Почта индекси — 453383, ОКАТО коду — 80226834001.
Семетейдин балалык чагы. Каныкейдин Тайторуну чабышы.
Эзелки долу ал бейбак,
Сол Хэ-Яха дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кугарчи (Зианчурин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Семетейдин балалык чагы. Каныкейдин Тайторуну чабышы.
Эркек кийим кийинип,
Кырман
Кырман — 1) эгин бастыруу, топтоо, кызылдоо, тазалоо, ж. б. иштерге ылайыкталып жасалган аянт. Анда эгин тазалоочу машиналарды (эгин сапыруучу, которуштуруучу ж. б.) орнотуу үчүн ар кандай бастырма курулат. Кырманда эгин кургатылып, сапырылып тазаланат да сакталуучу жайга (кампа ж. б.) жөнөтүлөт. Кырманда эгин тазалоо, жүктөө-түшүрүү иштери толук техниканын жардамы менен аткарылат. Кырман бир жерге (кыштак ичинде) жана убактылуу курулуп, ачык же жабык болот. Кырмандын узундугу 70—80 м, туурасы 45—60 м болушу керек; 2) терилген пахта топтолуп, кургатылып, пахта кабыл алуучу пунктка жөнөтүүчү жай. Кырмандын жанында демейде иштегендер эс алуучу шыйпаң да болот.
Семетейдин балалык чагы. Каныкейдин Тайторуну чабышы.
Алтымыш асый бир атын
Чабамын деп жетелеп,
Эбин таап көйнөк кие албай,
Эптеп эрге тие албай,
Эл кыдырып чыр баштап
Эсепсиз уят бир кылды,
Эжеси жесир дедиртип,
Балам баарыбызга чыр кылды.
Бу жорук кайдан көрөлүк,
Тентиген катын дедиртип,
Баарыга шылдың болгончо
Аркардай арыш салыптыр,
Мойнун жерге салыптыр,
Болжоосуз арыш алыптыр,
Желгенине жел жетпей,
Жеткилең чуркап калыптыр,
Басканына мал жетпей
Башкача чуркап алыптыр (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 96).
Сүйүнгөн Каныкей жана да бир сапар дүрбү салып «Тайторунун отуз аттын соңунда келе жатканын көрөт. Дагы бир сапар дүрбү салса Кең Ак-Чийдин боюнда он эки тулпар соңунда келе жаткан Тайторуну Алмамбет, Чубак, Сыргак, Ажыбай, Бакай, Манастын арбактары сүрөп алыптыр. Манасты он эки жыл көрбөгөн Каныкей анын арбагын көргөндө өзүң менен кошо ала жат деп чыңырып ыйлап дагы дүрбү салат. Ошондо Тайтору алты буудан соңунда келе жатыптыр, аны сүрөмөккө камынды. Таластан Букарга качканда Алмамбеттин  Сырбараңын ала келген, ошол мылтыктын ичин тазалап, кур дүрмөт менен дүрмөттөп, милтесине от коюп карап турду. Ошондо Тайтору Темиркандын үч тулпарынын соңунда келе жатыптыр. Каныкей куру дүрмөттү атканда, очогордун огуна көнүп калган Тайтору мылтык үнү чыкканда чындап жүгүрүп, Чоңкашка менен Чоңкүрөңдөн ашып, Актулпарга жанашты. Эр адамча Тайторуга жетип барып чылбырдан алып сүрөп келди. Каныкейге кошулуп кырк чилтен, Кызыр да кошо сүрөдү. Бир топко Актулпар менен Тайтору тең жарышып келди, акыры Каныкей Тайторуну жети бута астыга сүрөп чыкты. Аты астыга чыккан Каныкей үстүндөгү жоо кийимдерин чечип, каралуу кейпине келип, эми Семетейдин көзүнө илинбейин деп үйүнө кетти. Башта Манастын  ата экенин биле элек Семетейдин оозуна атасы Манас, жери Талас, эли кыргыз кирип калыптыр.
Ал өзүн ээрчип келген балбандарды чакырып: — Астына келе жаткан аттардын баарын кабактан кармап кырып, Тайторуну сүрөп астыга чыгаралы. Манастап ураан чакырып, жездем тирилгендей кылалы, арманы күчтүү эжемди балалуудай кылалы. Ушуну аткарсаңар Тайторунун баш байгесин бүтүн үлөшүн силерге берем деди. Оролмо тоонун урчукта, оңурайган, тумшукта, чабылган аттарды күтүп туруп, астыда келе жаткан Тайторуну чылбырынан сүйрөп, «Манастап» ураан чакырып сүрөп калды. Семетейге кошулуп жолдогу жылкычы, койчу, уйчу, орокчу да «Манастап» ураан чакырып Тайторуну сүрөөгө алышып, ой-тоонун баары Манастын  арбагын көтөргөн бакырыкка толду. Тайтору биринчи чыгып келип, Семетей убадасы боюнча баш байгенин үлөшүн өзү менен жүргөн балбандарга бөлүп берди. Сегиз кан журту жыйылып Семетейди алтын таажы кийгизип, алтын такка мингизип кан көтөрүп алды. Темиркан Семетейдин такка олтурган урматына балбан күрөш уюштурду. Букардан Акбалбан, Кокондон Төө балбан чыгып, алты күн күрөшүп акыры Букарлыктын балбаны жыгылып калды. Өзүнүн шаары Букардын балбаны жыгылганга намыстанган Семетей Төө балбанды кайра күрөшкө чакырды. Ата болуп калган Ысмайыл боконо эти толо элек баланы Төө балбан кокус кылып койбосун деп Семетейди күрөштүрбөй кармап калууга аракет кылды. Намыстанган Семетей ага болбой, өзү Букардын кандыгын сайып, ал эми Төөбалбанга жанын сайдырып, күрөшкө чыкты. Салт боюнча биринчи Семетей билегин сунуп, Төөбалбандын колунан дароо сууруп алды. Төөбалбан билегин сунганда аны коё бербей бычырата кармап, өзүн көтөрүп чаап, анын бир колун жулуп алды. Баланын балбандыгын көрүп андан чочулашкан сегиз кан жаштайынан жок кылуу амалы менен Темиркандан аны ак үйлүүгө сурашты. Ала көөдөн Темиркан алардын алдоосуна көнүп Семетейди ак үйлүүгө бермек болду.
Атакул
Атакул — "Манас" эпосунун Манас эпосунун эпизоддук кейипкерии, манжулук калмактардын айыл башчысы. Манас Кортукту өлтүрүп салганда кун алмакчы болгон алтайлык калмактар адегенде манжулуктардын айылын талап, андан кийин Жакыптын жылкысын тийип кетмек болот. Ошондо А. «жылкыны алтайлык тийип кетсе, азабын манжулуктар тартпайбы» (Сагымбай Орозбаков, 1. 138, 139),— деп алтайлыктарды токтотууга аракеттенет.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440 б. ISBN -5-89750-013-4
Архивдин структурасы
Кыргыз Республикасынын мамлекетик жана тарыхй документтерин сактоочу мекеме мамлекеттик архив башкармалыгы. Архив башкармалыгын директору жана орун басарлары, башкы бухгалтер, башкы адис ж.б. структуралык жетекчиликтер бар.
Агитациялык искусство
Агитациялык искусство - сүрөт искусствосунун түрү. Ага саясий плакат, саясий гезиттерде үгүттүк маанайдагы сүрөттөр, көркөм искусствонун соода рекламалары жана элдик оюн-зоокторду ж. б. массалык чараларды кооздоодо көркөм жасалгалоонун кээ бир элементтери кирет. Агитациялык искусствонун бул түрлөрүнүн негизги өзөгүн кыска, көрүүчүлөргө дароо таасир этүүчү көркөм формадагы саясий идеялар түзөт. Агитациялык искусство өлкөнүн саясий турмушунда болуп жаткан окуяларга тез жана ыкчам жооп кайтарууда ар кыл саясий күчтөр үчүн кубаттуу идеялык курал болуп саналат.
Суук-колот
Суук-колот – Соңкөлдүн түштүк тарабындагы эрте темир дооруна, орто кылымдарга таандык көрүстөн. Таш, топурак менен курулган төрт чарчы, тегерек көлөмдөгү бейиттер жана диаметри 5 мге чейинки «сегиз таш» эстелик бар. Тегерек коргончонун биринде бийиктиги 1 м болгон таш мамы орнотулган.
Биргелешкен менчик
Биргелешкен менчик – арбиринин үлүшү ажыратылбастан, эки же андан көп адамдын менчигинде турган мүлк. Эгер биргелешкен менчиктин катышуучуларынын макулдашууларында башка жагдай каралбаса, алар мүлккө чогуу ээлик кылышат жана пайдаланышат. Б. м-те турган алардын кимиси мүлктү башкаруу боюнча бүтүм түзбөсүн, баардыгынын макулдугу боюнча гана ишке ашырылат.
Арал (Түп району)
Арал — Кыргызcтандын Ысык-Көл облусунун Түп районундагы айыл. Арал айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1574 киши (2009-жылы).
Норус
Норус (Норус) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Ысык-Ата районундагы айыл. Ысык-Ата айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 344 киши.
Кыртыш (грунт)
Кыртыш (грунт), топурак кыртышы — тоо тектердин турмуш-тиричиликке, курулуш иштерине керектүү майда талкаланган комплекси. Магмалык, чөкмө, метаморфизм тектеринин өтө майда бөлүкчөлөрүнөн турат. Жер бетинин эң үстүнкү бөлүгүн ээлейт. Негизги курулуш материалы болуп эсептелет. Бек, нык жана борпоң болот.
Суранчы бийдин козголоңу
Суранчы бийдин (буруттун) козголоңу – Жааңгер кожонун жетекчилигинде цин-манжур үстөмдүгүнө каршы Чыгыш Түркстан элдеринин көтөрүлүшүнүн алгачкы этабы. 1820-ж. жайында Жааңгер кожо Кокондон кыргыздарга жардам сурап келип, кол куроого киришкен. Кашкардагы кытай үстөмдүгүн кулатуу үчүн күрөштө ага саяк уруусунун бийи, билермандары: Байкабас, Мендылак, Тайлак, кыпчак Турдумамбеттин туугандары, чоңбагыштардын бийи Суранчы көмөк көрсөтүүгө даяр экендигин билдиришкен. Жааңгер кожого көп өтпөй Маматкул баш болгон моңолдор уруусу да кошулган. Кытай баскынчылары менен айыгышкан айкаштарда бөтөнчө Cуранчы бийдин колу эрдик көрсөтүп, даңкы чыккан. Ошондуктан, Жааңгер кожонун кыймылынын алгачкы этабы кытай тарыхый маалыматтарында «Суранчы буруттун козголоңу» деп аталып калган. 1820-ж. күзүндө Жааңгер кожо кыргыздардан куралган бир нече жүз жоокери менен Кашкарды көздөй жол тарткан. Ошол эле учурда Суранчы бий 300 жигити менен Кашкарга келип, калаага жанаша жайгашкан кыштактардагы кытай аскерлерине кол салган. Анын жигиттери салгылашуулардын биринде Кашкардын чет жакасындагы кытай кароолун талкалашкан. Бирок Жааңгер кожо менен Суранчынын колу душмандын арбын аскеринин кысымына туруштук бере албай, чегинүүгө аргасыз болгон. Цин төрөлөрү Кашкарга кошумча аскер жөнөтүп, Кашкарды курчоодон куткарып калган. Көтөрүлүшчүлөрдү биротоло талкалоону көздөп, алардын артынан сая түшкөн жазалоочу аскерлер Суранчынын Кеншибай деген жердеги эски журтуна келип, орула элек эгинди, 30дан ашуун өргөөнү өрттөшкөн. Андан соң жоон топ кыргызды туткундап, алардын 20дан ашыгын мыкаачылык менен өлтүрүшкөн. Муну менен бирге Цин, төрөлөрү кыргыздарды тополоңго аралашпоого, Суранчыны кармап берип, чоң сыйлыкка ээ болууга үндөгөн. Коркутуп-үркүтүүлөргө карабастан, кыргыздар өз жолбашчысын душманга кармап беришкен эмес. Тескерисинче, эл арасында Суранчы бийдин кадыр-баркы ого бетер арткан.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Нураков Исак
Нураков Исак (1906, азыркы Тогуз-Торо району, Дедемел кыштагында туулган. -1982, Тогуз-Торо району, Казарман кыштагы) -малчы, Социялистик Эмгектин Баатыры (1948). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Армиядан келгенден кийин Тогуз-Торо районундагы Ленин атындагы колхоздо жылкычы болуп иштеген. 1948-ж. 100 бээден 100 кулун алып, аман асыраган. 1951-55-жылдары СССР Жогорку Советинин депутаты.
Атала (Аталабек)
Атала (Аталабек)— Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, дөбөт элинин каны. Көкөтөйдүн ашына чакырылып, Акжамбаш деген күлүгү байге алган 60 аттын бири болот (Сагымбай Орозбаков, 3. 100, 268).
Хамбург (Нү-Жерси)
Хамбург (Нү-Жерси) (Hamburg) — Нү-Жерси штатынын Сассекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3277 киши. Болжолдуу аянты - 3.0 км². FIPS коду — 34-29220.
Насыр Давлесов
Насыр Давлесов — 1929-жылы 15-мартта Чүй облусуна караштуу Кемин районундагы Кара-Булак айылында төрөлгөн. совет-кыргыз композитору жана дирижёр, педагог
Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер(1967), Кыргыз ССР Эл артисти(1974).
Өмүр баяны
Насыр Давлесов 1929-жылы 15-мартта Чүй облусуна караштуу Кемин районундагы Кара-Булак айылында төрөлгөн. Бала чагында гармондо, мандолинада, комузда ойноп, алардын коштоосунда ырдаган. 1945-жылы Фрунзедеги М.Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайынын, 1949-жылы П.И.Чайковский атындагы Москва мамлекеттик консерваториясынын дирижёрлук классында окуган. 1958-1962-жылдары К.Орозов атындагы Кыргыз мамлекеттик эл аспаптар оркетринин дирижёру, 1962-жылдан Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрынын дирижёру, бир эле мезгилде В.В.Маяковский атындагы Кыргыз кыз-келиндер педагогикалык институтунун музыка кафедрасынын башчысы болуп иштеген.
1968-жылы Ленинграддын Киров атындагы опера жана балет театрында сыноодон өтүп, "Дон Кихот" балетине дирижёрлук кылган. 1971-жылдан Кыргыз мамлекеттик искусство институтунун ректору, 1978-жылдан профессор, 1983-1985-жылдары кайрадан Кыргыз опера жана балет театрында башкы дирижёр, 1985-1994-жылдары КММИнин эл аспаптар кафедрасынын башчысы. Анын чыгармачылыгына кыргыз фольклору менен терең байланыш, музыкалык-композиторлук каражаттарынын таасындыгыжана жергиликтүулүгү мүнөздүү.
Давлесов солисттер, хор жана симфониялык оркестр үчүн "Биздин жер тууралуу ыр"(1957) кантатасынын "Түбөлүк даңк" апофеозунун(1967), 300дөн ашык ыр, романс жана хорлордун, "Айкөл Манас" аспаптык чыгармасынын(1993), 14 кантатанынж.б. автору. "Тактеке" симфониялык бийи(1958), вокалдык-симфониялык "Селкинчек" сүрөттөмөсү, "Чолпонбай жөнүндө баллада"(А.А.Александров атындагы күмүш медалга арзыган), "Аста-секин, колукту" музыкалык комедиясы(1979), "Элес" симфониялык поэмасы(1988), "Курманбек" операсы(1979, либреттосу Ж.Садыковдуку), "Жаштар кантатасы"(1978), "Колоратуралык үн үчүн концерт"(1985), "Скрипка үчүн каприччио"(2005), "Марш жана патриоттун ырлар"(2006) ж.б. чыгармалары кеңири белгилүү.
Кыргыз эл аспаптар оркестри үчүн "Токтогулдун күүлөрү" сюитасын жана башкаларды жазган. "Айнаш", "Саанчы жеңе", "Кыргыз жери" жана башка ырлардын, "Суусамыр өрөөнүндө", "Комуз күүсү" аттуу даректүү фильмдердин музыкасынын автору, П.Чайковскийдин "Евгений Онегин", Ж.Вердинин "Аида", М.Абдраевдин "Олжобай менен Кишимжан" операларын, К.Молчановдун "Макбет", Ж.Пуччининин "Богема", А.Хачатуряндын "Спартак", С.Прокофьевдин "Ромео жана Жульетта", М.Раухвергердин "Чолпон" балеттерин жана башка бир катар классикалык спектаклдерди койгон жана дирижёрлук кылган.
Кыркырхан
Кыркырхан, Каркар(а)хан — орто кылымда Кимак каганатынын курамындагы өзэркин Энесай кыргыздарынын мамлекеттүүлүгү.
Аталышы
«Худуд ал-Алам» боюнча Кыркырханда жайлаган элдин үрп-адаты кыргыздардыкына окшош болгон. В. Ф. Минорский аны Иртыш дарыясынын түштүгүндөгү Каракаралы шаары менен салыштырган. Тарыхчылар Б. Е. Кумеков Кыркырханды ал-Идрисинин «Нузхат алмуштак» аттуу эмгегиндеги Тарбагатай тоо кыркасынын «Гиргир» деген аталышка байланыштырса, Ө. Караев Ысык-Көлдүн чыгышындагы Каркыра жайлоосу менен байланышы бар болушу мүмкүн деп божомолдойт.
Жайгашуусу
«Манас» эпосу боюнча Каркырахандын аймагы Жети-Суу, Талас өрөөнү жана Сыр-Дарыянын орто агымындагы жерлерди камтыган. Чындыгында Каркырахандын аймагы борбору Дахлан менен Балхаш көлү менен Алтайдын ортосунда жайгашкан. Каркырахан орто кылымдардагы жазма булактарда «Кыркырхан», кээде «Хыркыр» деп да аталат.
Тарыхы
8-кылымдын ортосунда карлуктардын негизги бөлүгү Иртыштан чыгып кеткенден кийин, кимак-кыпчак урууларынын курамындагы Энесай кыргыздарынын айрым топтору Алтайдын түштүк-батыш тарабына көчүп кетишкен. Жаңы аймактарда Каркырахандын энчиси түзүлгөн. Кыргыз каганатына союздаш болгон Каркырахан мамлекети 840-жылдары Уйгур каганатын талкалоого катышкан.
Мурасы
Каркырахандын урпактары келген кыргыздардын башкы топторуна, ошондой эле кыпчактардын, башкырлардын, карлуктардын курамына кирген. Башкыр элинин курамында Сыр-Дарыянын орто агымындагы аймактардан чыккан ири кыргыз уруусу кирет. Алтайдан Уралга чейин кыргыз этникалык компонентинин андан ары кеңейиши «кыргыз», «кыргыз-кайсак» этнониминин таралышына өбөлгө түзгөн, аны Оруссия жаңылыш түрдө казактарды деп белгилеген.
Бекташева Басаркан
Бекташева Басаркан 1958-жылы Ош облусунун Сузак районундагы Домор айылында кызматчынын уй-булосундо туулган. 1975-жылы А. Т. Николаев атындагы орто мектебин «Эн жакшы» деген баалар менен бутургон. 1982-жылы Фрунзе шаарындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин чет тилдер факультетин бутургон. Алгачкы эмгек чыйыры Сузак районундагы Карамарт айылындагы Октябрдын 15 жылдыгы орто мектебинде иштоо менен 1982-жылга туура келген. 1983-жылы Жалалабат шаарындагы № 3 орто мектепте англис тили мугалими болуп иштоо менен эмгек чыйырын уланткан. 1984-жылы Кокжанак шаарынын № 6 орто мектебинде мугалим, 1986-жылдан 1993-жылга чейин мына ушул мектепте окуу болумунун башчысы, 1994-жылдан Жалалабат ком-мерциялык институтунда чет тилдер кафедрасынын окутуучусу, 1996-жылы жалпы гуманитардык университетте декандын жардамчысы болуп иштейт. 2006—2007-окуу жылында университетте ачылган гуманитардык экономикалык коллеждин директору болуп дайындалды.
Бекташева Басаркан Жалалабат шаардык билим беруу болумунун, экономика жана ишкердуулук университетинин ректоратынын, Жалалабат шаардык мэриясынын, кооперация министрлигинин Ардак грамоталары жана мактоо баракчалары менен сыйланган.
Аглабиддер
Аглабиддер — Түндүк Африкадагы араб эмирлеринин династиясы (800-909); Аббасиддердин вассалы. Негиздөөчүсү Харун ар-Рашиддин Ифрикиядагы (азыркы Тунистеги) наместниги Ибрахим ибн аль-Аглаб (800-812) болгон. Аглабиддер Ифрикиянын түштүк уруулары негиздеген Тахерт имаматына каршы согуш жүргүзүшкөн. Аглабиддердин администртивдик жана маданий борбору Кайруан шаары болгон, ал эми ага жакын жайгашкан Каср-аль-Кадим чеби эмирлердин резиденциясына айланган. Аглабиддер мамлекети 909-ж. шииттердин соккусунан кыйраган.
Биржа
Биржа (голл. beurs, нем. Borse) – уюмдашкан жана туруктуу иштеген базар. Баалуу кагаздар менен фондулук биржа  соода жүргүзөт; стандарт жана үлгүлөр боюнча товарлар менен  товардык биржа  соода жүргүзөт;  валюта биржалары  (фондулук биржалардын алдында жайгашкан), четөлкөлүк валюталар менен аткарым жүргүзүү иш жүзүндө банктардын колуна өткөндүктөн, айрым гана өлкөлөрдө (ГФР, Франция) калды.
Парпиев Абдурашид атындагы №84 орто мектеп
Метептин толук аталышы: Абдурашид Парпиев атындагы орто мектеп. Шаар, район, айыл окумоту: Ош шаары, Кара-Суу району, Шарк айыл өкмөтү. Райондук борборунан 25 км алыстыкта жайгашкан. Көчөсү: Убайдулла Садиков. Почта индекси: 715363. Жалпы Аянты: 2га Мектептин имаратынын жалпы мүнөздөмөсү Курулган жылы: 1963-жыл Кошумча имарат: 1986-жыл Жалпы көлөмү: 12915 м/куб Жалпы аянты: 3050 м/кв
Мектептин уюшулган жылы: 1926. Мектеп 1927 жылда Салахиддин Эшен кужуролорунун биринде ачылган. Мектептин ачылышында Араван Бюро райком секретары В.Ус жана жамаат башчысы Хайдаралы Хасановдор жардам көрсөткөн. Мектептин биринчи директору Хомиджон Шерматов болгон. Мектеп алгач ачылганда 12 окучу менен иш баштаган. Биринчи окучулары: Хасанов Дадажан, Парпиев Абдурашид, Рузихужа Каттахужаев жана башкалар. Мектеп 1953-1954 окуу жылында орто мектепке айландырылган. Мектеп жаны имаратка 1962-жылдын апрель айында көчүрүлгөн. Абдурашид Парпиевдин корсоткон эрдиктерин, каармандыктарын эске алып анын атын ушул мектепке берилди. 1992/1993-окуу жылында Абдурашид Парпиев атындагы Шарк орто мектеби деп аталды.
Азыркы күндө (2011-жылы) мектепте 1000 ге жакын окуучу, 70 ашуун мугалим эмгектенишүүдө. Парпиев мектеби район, область жана республикалык мектептердин ортосунда алдынкы орундарда болуп келе жатат. Анткени ушул мектептин бутуручулору республикабыздын ар кыл тармактарында дегиле буткул дуйнонун ар тараптарында оз кызматтарын аткарып келе жатышат. Азыркы кундо мектепте ар турдуу чет элдик программалар менен иштеп жатат. Бул да болсо жаштардын жакшы билим алуусуна туртку боло алат.
Талканбаев Токтораалы
Токтораалы Талканбаев - кыргыз элинин жазгыч акындарынын бири.
Өмүрү таржымалы
Ал 1869-жылы азыркы Сокулук районуна караштуу Токбай айылында кедей адамдын үй-бүлөөсүндө туулган.Көпчүлүк кедей-кембагалдардын балдары сыяктуу эле ал да байлардын колунда көптөгөн жылдар бою малай жүрүп,ар кандайкордоо,жемелерди баштан өткөргөн.
Чыгырмачылыгы
Анын ырлары Октябрь революциясынан кийин өзүтарабынан кагазга түшүрүлүп,20-жылдарда республиканын билим комиссиясына тапшырылган. Айрымдары "Эркин тоо","Кызыл Кыргызстан" газетасында,акын,ырчыларга арналган эң алгачкы "Кызыл гүл" аттуу жыйнакта жарык көргөн. Чыгармаларынын мазмунун ошол мезгилдеги окуялар,социалисттик курулуштун түрдүү процесстери түзгөн. Токтораалы Талканбаевдин ыр чыгарып,акын болушуна түрткү болгон эң негизги өбөлгө теңчиликсиз замандагы акындын өз башынан кечирген турмуштун оор шарты болгон. "Бай-манаптар тууралуу", "Илгеркиини куулары", "Калайык-калктын турмушу жөнүндө" сыяктуу ырларында эзүүчү таптардын карапайым элге жасаган адилетсиз мамилелерин ашкерелеген. Акындын поэзиясынын алгачкы азыктанган башаты кыргыз элинин элдик оозеки чыгармачылыгы: арман, үгүт - насыят ырлары болгон. Ал жалаң кыргыз элинин эмес,башка чыгыш элдеринин адабияты менен да кеңири тааныш болгон. Өзгөчө акындын ырларынан араб,чагатай адабиятынын айрым белгилери, казак, өзбек тилиндеги сөздөрдүн өзгөртүүсүз колдонулушу кездешет. Бирок ал өз элине "Молдо Токтораалы" деп аталганы менен кожо-молдо сыяктуу дин өкүлдөрү менен пикири келишкен эмес. Акын Тоголок Молдо сыяктуу элдин кайгысы жана кубанычы менен жашаган. Өз башынан өткөндөрдү жазып келип,ал минтип эскерген: "Залим бай-манап,сүткөрдөн көрбөгөн жапан калган жок. Ошондо жашым 40 та эле, кожону азыраак казал кылып жазган сөзүм бул болчу: "Акыр заман кожосу Назир-нияз олжосу Ак буудайды тааныбай, Чачып кетип жолдошу, Ат бергенге кол берет Теңге жайып бергенге Араңдан зорго жол берет.-десем окуп алышып,кожомо шек келтирип каапыр болдуң дешип, куугунтукташкан". Совет бийлигинин алгачкы мезгилдеринде (1920-1930-жылдарда) "Кедейлерге", "Колхозчу дыйкандарга насыят", "Өзгөрүш", "Турмуш тууралуу", "Эне тил менен өлөң" деген ырларында эски менен жаңы турмушту салыштырып жазган. Ал эми "Биздин жер", "Башы бийик Ала-Тоо", деген чыгармасында кыргыз жергесинин керемет табиятын, жаратылышын түркүн айбанаттарга,карагайчерге,чалкайган көлгө,кенге бай экендигин сүрөттөгөн. Философиялык ойдогу "Эмне карып"деген ырында "Бул заманда эмне карып?" деген суроо коюп,аны мындай чечмелеген:"Айдалбаса жер,байкап сырын билбесе эр, мал жебесе чөп,ынтымагы болбосо көп карып,айтканын кабыл кылбаса акылы бар адам,семиз багып минбесе ат карып,окубаса жаш адам да карып" боло турганын эскертет. Жыйынтыктап айтканда, жазгыч акындын поэтикалык дүйнөсү кыргыз элинин тарыхый басып өткөн жолу менен тыгыз байланыштуу.
Казуарлар
Казуарлар – колому ири учпоочу канаттууларга кирет. Чон особдорунун (шлемоносный казуар) – колому 1,5-1,8 м чейин жетип, салмагы 60 кг чыгат. Ошондуктан да казуарлар колому боюнча Австралиядагы эн ири, дуйно жузу боюнча 2-орунда турган канаттуулар болуп саналат.
3 турундо тен «шлем» деп аталуучу осундулору бар. Ал муйуз сымал, айланасы катуу материалдан туруп, губкалуу структураны берет. Бул шлемдин кызматы тууралуу ар турдуу версиялар айтылат. Кээ бирлери жыныстык диморфизмдин белгиси десе, айрымдары чуркоосуна жардам берет деп божомолдошот.
Башында ал эми турундо моюн каптоосунда да жуну жок. Ушул эле 2 турунун кулактарында «Асылып турган» «сойколору» жайгашкан (муруктан сырткары). Жун каптоосу кара жана жумшак, канаттары рудиментардык, 5-6- редуценттик ийне сымал тукчолору бар. Эн негизги манжасында тырмагы бар (коготь) булл анын рептилиялардан алган примитивдик «мурасы» болуп саналат. Бул жундорду айрыкча Жаны Гвинеянын уруулары кооздук учун аксессуарлар (майрам койноктору учун) колдонууну жакшы корушот. Ургаачылары эркектерине салыштырмалуу чон жана ачык тусто.
Кыртыш басымы
Кыртыш басымы — кыртыштын астына жана айланасына, курулуштарга тийгизген басым; тоо тектердин оордук күчүнүн, салмагынын таасири. Эл аралык система боюнча Паскаль (МПа же КПа) менен өлчөнөт. Кээде кг/см2 колдонулат.
Агломерат
Агломерат - (латынча аgglomeratus бириктирем, чогултам) 1) тоотектердин биригип камдашпаган жана жылмаланбаган кесек (5-200 см) сыныкчаларынын чогундусу. Камдашса брекчия деп аталат; 2) металлургияда майда күкүмдөрдөн (10мм жана андан жогору) кызытылып бириктирилген кесек кенташ (руда)
Антурец (дарыя)
Антурец — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Туртас дарыясынын оң жээгинен 140 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 56 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Тобыл дарыясынын куюлушунан Конда дарыясын кошпогондо Ханты-Мансийск (жогорураак) шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобылдан Обьке чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Сушанло, Мухамед Ясызович
Сушанло, Мухамед Ясызович (1924, Бишкек–1998) – тарых илимдеринин доктору (1970), профессор (1981), Кыргыз ССР ИАнын корреспондент мүчөсү. 1950-жылы Кыргыз мамлекеттик педагогика институтун бүтүргөн. Кыргыз ССР ИАнда кенже илимий кызматкер, бөлүм башчысы болуп иштеген. Дуңган таануу (синология) боюнча адис. 200дөн ашык илимий эмгектин, ал эми 7 монографиянын, 4 окуу китебинин автору.
Сулайманов Орозбай
Сулайманов Орозбай (1928–1996) - акын, котормочу.
Орозбай Сулайманов Кемин районунун Новороссийск айылында 1928-жылы туулган. 1944-жылы өз айылындагы орто мектепти, 1946-жылы Фрунзе мугалимдер институтун, ал эми 1950-жылы Кыргыз мамлекеттик пединститутун аяктаган. Эмгек жолун 1946-жылы Гүлчөдөгү (Ош облусунун Алай району) Токто-гул Сатылганов атындагы орто мектепте директор болуп иштөөдөн баштаган. 1950-жылы Ош мугалимдер институтунда мугалим, 1951-1953-жж. Новороссийск айылындагы орто мектепте директор, 1954-ж. республикалык радиоко-митеттин кабарчысы, 1956-1959-жж. «Мектеп» басмасында редактор, 1961-1970-жж. Фрунзе телестудиясынын редактору, 1970-жылдан тартып «Народная трибуна» райондук гезитинин котормочусу, 1973-жылдан тартып «Кыргызстан» басмасынын улук редактору болуп иштеп келген.
О.Сулайманов чыгармачылык жолун акын катары элүүнчү жылдары баштап, 1960-жылы «Биз да Дуров болобуз» деген биринчи ырлар жыйнагы жарыкка чыккан. А.Бартонун, В.Жукровскийдин чыгармаларын, Ли Бонун тандалган ырларын ж.б. которгон. 1985-жылдан СССРдин Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Биз да Дуров болобуз: Ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 56 б.
Кежир: Жомок-поэма. – Ф.: Мектеп, 1978. – 14 б.
Күңгүрөнгөн дарактар: Поэма жана ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1984 – 99 б.
Аска: Поэма жана ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 168 б.
КОТОРМОЛОРУ
Жукровский В. Вьетнамские сказки. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1959. – 71 с.
Ли Бо. Избранные стихи. – Ф.: Киргизгосиздат, 1959. – 138 с.
Медициналык кароо
Медициналык кароо — калктын ден соолугунун абалын текшерүүнүн түрү. Түрдүү жугуштуу жана узакка созулган, өнөкөт оорулардын алдын алуу, калктын саламаттыгын сактоо медицина кызматкерлеринин негизги милдети. Дарттын айрым түрлөрү алгач оорулууга билинбей башталат, кээ бир учурда оорулуу ага маани бербей жүрө берет. Ошондуктан ооруну өз убагында таап дарылоодо алдын ала Медициналык кароонун мааниси өтө зор. Анда адамдын денесин карап, өзүнөн сурап, антропометриялык ченөө (адамдын бою, салмагы жана башкалар) жана лабораториялык изилдөө жүргүзүлөт. Мындай алдын ала кароодон жүрөк-кан тамыр, ичеги-карын, өпкө, көз, аялдардын жыныс органдарынын жана башкалар ооруларын эрте аныктоо мүмкүн. Медициналык кароодон калкты өткөрүү СССР жана союздук республикалардын саламаттык сактоо жөнүндөгү Закондорунун негизинде белгиленген, ал жылына эки жолу өткөрүлүшү керек. Азыркы мезгилде алдын ала кароону адис-врачтар жүргүзөт. Комплекстүү медициналык кароого терапевт, хирург, гинеколог, окулист, дерматолог, оториноларинголог, рентгенолог жана тиешелүү орто билимдүү медициналык кызматкерлер катышат. Врачтардын кароосунан башка ар кандай лабораториялык, рентгендик (флюорография) изилдөөлөр көбүнчө завод, фабрикаларда, колхоз, совхоздордо жана башкалар ишканаларда уюшулган эмгек коллективдеринин арасында жүргүзүлөт. Мезгилдүү медициналык кароодон балдар мекемелеринде, тамак-аш ишканаларында жана коммуналык мекемелерде иштеген кызматчылар өтүшөт. Жеке медициналык кароодо врачтын кабыл алуусуна келген оорулуунун ден соолугу текшерилет. Көбүнчө үй кызматындагы аялдар, пенсиядагы адамдар тартылат. Мектеп жашына чейинки балдар мекемелериндеги балдар, мектеп окуучулары, орто жана жогорку окуу жайларынын студенттери да жыл сайын комплекстүү Медициналык кароодон өткөрүлөт. Аялдар басымдуулук кылган мекемелерде гинекологиялык жактан алдын ала кароо пландуу жүргүзүлөт. Анын максаты — оорулууну убагында таап дарылоо. Айрым гинекологиялык оорулар билинбей башталат. Аларды эрте аныктап, тийиштүү дарылоону жүргүзүү аялдын айыгып кетүүсүн камсыз кылат. Тилекке каршы айрым аялдар Медициналык кароого маани бербей, ага убактылары жетпей же өз ден соолугуна көңүл бурбагандыктан оорусун күчөтүп жиберет. Кээ бир аялдар врачка көрүнүүдөн уялышып, Медициналык кароого барышпайт. Ошентип өз ден соолугуна чоң зыян келтиришет. Ар бир аял (дени сак болсо да) жылына 2 жолу врачтын кароосунан өтүүгө тийиш. Аялдардын тери лимфа бездери, эмчек жана жыныс органдарынын ар кандай дарттарын таап, диспансердик каттоого алынып дарыланат. Медициналык кароодон башка да республикабыздын дарылоо жана илимий мекемелери атайын врачтардан турган комплекстүү бригада уюштуруп, райондордо жана айыл-кыштактарда Медициналык кароону өткөрүп, түрдүү ооруларды таап, өз убагында дарыланууга тартышат. Мисалы, кардиология илим изилдөө институту калк арасында жүрөк-кан тамыр ооруларын, онкология жана радиология илим изилдөө институту рак жана ракка өтүүчү ооруларды, туберкулёз илим изилдөө институту туберкулёз оорусун эрте табуу максатында калк арасында Медициналык кароо өткөрөт.
Максим Аммосов
Максим Кирович Аммосов (1897–1938) – саха улутунун чыгаан мамлекеттик жана коомдук ишмери. Ал советтик партиялык жана мамлекеттик ишмер болгон. Кыргызстан КП(б) БКнын туңгуч 1-катчысы болуп иштеген (1937).
Өмүрүнүн кыскача таржымакалы
Максим Кирович Аммосов 1897-жылы 10-декабрда (жаңы стил боюнча - 22-декабрда) падышалык Орусиянын отордук аймагы болгон Саха облусунун Нам улусуна таандык Хатырык конушунда туулган.
1916-жылдан тартып революциячыл ишке аралашкан. Сахада ревкомдун төрагасы, 1922-жылдан баштап РКП(б)нын Саха облустук бюросунун катчысы болуп иштеген, 1923-жылдан Москвада Саха өкүлчүлүгүнүн төрагасы болуп эмгектенген.
1922-жылы апрелде (чын куранда) Платон Ойунский жана Исидор Барахов менен бирдикте Саха АССРин негиздөөдө зор рол ойногон.
1925-жылдын июлунан 1928-жылдын августуна чейин Саха АССРинин Эл комиссарлар кеңешинин (өкмөтүнүн) төрагасы жана Борбордук аткомдун төрагасы (март 1927 — август 1928) болуп иштеген. 1928–30-ж. партиянын Батыш Казакстан обкомунун катчысы болуп эмгектенген,
Апышова Жамал
Апышова Жамал Уз жана ат жабдыктарынын чебери. 1938-ж. Талас районундагы Арал айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. 1987-жылга чейин колхоздо иштеген. 1987-жылдан «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин үйдөн уздануучу узануучу чебери. 1990-жыцдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Кайын энеси Уулча байбиченин нускасын алган. Жамал көөкөр, көнөчөк, сабаа сыяктуу шири идиштерин кайрадан кармап, турмуш-тиричиликте урунууда. Мал союлары менен терисинин жылуулай жүнүн алып чиеге (тоодо өсүүчү алчадай кичине мөмөсү бар өсүмдүк) кайнатып, жылымак кылып терини ага боёп, түнөтүп коёт. Эртесинде керип кургатып, бычыптигет. Из түшкөндөй кургаган чакта сыртынан темир шибеге менен чийип (наар, чийме сынпос) түшүрөт да терини ыштоого коёт. Уз ала кийиз, шырдак, туш кийиз, тери буюмдарынан сырткары ат жабдыктарын өрүм (татаал, жөнөкөй өрүмдөр), кайык ыкмалары аркылуу жүзөгө ашырат. Тердик кармайт. Жамал саймаларында Таластык уздарга таандык көчөттөрдү ич ара кыйыштыруу касиеттери бар. Ал кызыл, жашыл өңдү сары түс аркылуу ажыратуу, өзүнчө «үй түзүү», көчөттөрдүн «суусун чааралакей» берүү бөгөнчөлүктөрү бар. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы». Териден иштетилген буюмдары үчүн Обкомдун жана Облаткомдун экинчи даражадагы диплому; 1987 ж. Улуу Октябрдын 70 жылдыгына карата «Эл чыгармачылыгынын II фестивалы». Туш кийизи үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Биринчи даражадагы диплому; 1989 ж. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин 20 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Тери оюм көлдөлөңү үчүн «Кыял» Бирикмесинин Экинчи даражадагы диплому. 1990-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү».
Максим Аммосов
Өмүрүнүн кыскача таржымакалы
1934–36-жылдары большевиктик партиянын Караганда, Түндүк Казакстан облустук комитеттерин жетектеген. Казакча суудай билген.
Апышова Жамал
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Максим Аммосов
Өмүрүнүн кыскача таржымакалы
март 1937 — апрель 1937 — первый секретарь Киргизского областного комитета ВКП(б); апрель 1937 — май 1937 — и. о. первого секретаря ЦК КП(б) Киргизии; июнь 1937 — ноябрь 1937 — первый секретарь ЦК КП(б) Киргизии.
Кыргызстанга большевиктик партиялык тапшырма менен жиберилип, 1937-жылдын март-апрель айларында ВКП (б)нын Кыргыз облустук комитетинин 1-катчысы болгон.
1937-жылдын апрел-май айларында Кыргызстан КП БК Биринчи катчысынын милдетин аткаруучу болгон.
1937-жылдын июнь-ноябрь айларында - Кыргызстан КП БК Биринчи катчысы болуп иштеген.
Репрессия мезгилинде, 1937-жылдын 16-ноябрында жалган жерден айыпталып, Бишкекте камакка алынган.
1956-жылы 28-апрелде СССР Жогорку Сотунун Аскердик коллегиясынын аныктамасына ылайык акталган.
Эс тутум
Кыргызстандын борбору Бишкек шаарында 2012-жылдын декабрында Максим Аммосовго арналган айкел Чыңгыз Айтматов атындагы паркта орнотулду.
Готти (тасма 2018)
Готти (Gotti) — Америка драмасы, режиссёру Кевин Конноллли.
Сия
Сия Кейт Изобель Ферлер (англ. Sia Kate Isobelle Furler, айтылышы: /ˈsiːə/; 1975-жылы 18-декабрь) - австралиялык ырчы, ыр жазуучу, музыкалык продюсер жана музыкалык видео жетекчиси. 1990-жылдардын ортосунда ал Аделаиданын Crisp эйсид-джаз тобунун ырчысы катары өзүнүн чыгармачылык ишин баштаган. 1997-жылы Австралияда Crisp тобу тарагандан кийин ал өзүнүн Only See ''' (кырг. Байка) аталышындагы алгачкы студиялык альбомун жаздырган. Кийин ал Лондонго (Англия) көчүп, британиялык Zero 7 дуэтинин башкы вокалисти болгон.
2000-жылы Сия Sony Music белгисинин көзөмөл астындагы Dance Pool үндү жаздыруучу фирма белгиси менен келишимге кол коюп 2001-жылы Healing Is Difficult (кырг. Айыгуу оңой эмес) аталышындагы экинчи студиялык альбомун жаздырган. Альбомунун илгерилөөсү менен нааразы болгон Сия Go! Beat менен келишимге кол коюп 2004-жылы Colour the Small One (кырг. Кичинекейдин өңү) аталышындагы үчүнчү студиялык альбомун жаздырат. Долбоор негизги угармандардын көңүлүн алууга аракеттенип Сия 2005-жылы Нү-Йоркко көчүп АКШда гастролдоп жүрүүсүн баштаган. Ал өзүнүн төртүнчү жана бешинчи студиялык альбомдорун - Some People Have Real Problems (кырг. Кээ бирөөлөр олуттуу маселелерге дуушар) and We Are Born (кырг. Биз дүйнөгө келдик) – 2008чи жана 2010-жылдары жаздырылган. Ошону менен Сия тыныгууга чыгып башка артисттерге ыр жазуу менен алек болгон. Анан каталогу Дэвид Гетта ("Titanium" (кырг. "Титан")), Рианна ("Diamonds" (кырг. "Бриллианттар")) жана Flo Rida ("Wild Ones" (кырг. "Түркөйлөр")) сыяктуу ырчылар менен ийгиликтүү кызматташтыктарды камтыйт.
Асылдык
Асылдык — эстетикалык баалуулукка ээ көрүнүштөрдү мүнөздөөчү түшүнүк (категория). Жаратылыштагы, коомдук турмуштагы, адамдардын ишмердигиндеги, искусстводогу кубулуштарды камтыйт. Асылдык эстетикалык идеал түшүнүгү м-н тыгыз байланышкан. Асылдык категориясы сонун, сулуу, ажайып, азем деп аталган нерселер м-н гана чектелбейт, б. а. жаратылышта, коомдо, адамдын мүнөзүндө көп көрүнүш түздөн-түз сулуу же сонун деп аталбайт, бирок асыл нерсе боло алат. Платон, Кант, Гегель сындуу философтор асылдыкты рухтун, аң-сезимдин касиети катары карашкан. Элдик түшүнүктө асылдык турмуш кубанычына, адам сапаттарына, табияттын ажайып көрүнүштөрүнө карата аныкталат. Адамдар негизинен асылдыкка өз критерийи м-н баа беришип, ошону м-н бирге коомдук практиканын позициясынан мамиле жасайт. Кандай гана түрдө болбосун асылдык адамга жаккан турмуш, болгондо да өнүгүп-өөрчүп турган жандуу турмуш. Ошондуктан ал адамга жаркын кубаныч алып келет, жан жыргаткан руханий рахат берет, андагы чыгармачылык ишмерликти ойготот.
Асылдык түшүнүгү«Манас» эпосунда кеңири чагылдырылып, анда реалдуу чындыкка, 6. а. жаратылыштагы, социалдык чөйрөдөгү, адамдардын өз ара мамилелериндеги түрдүү көрүнүштөргө элдин оң баасы камтылган. В. Г. Чернышевскийдин сөзү менен айтканда: «Асылдык — бул турмуш» (Эстетика, М., 1958, 55-б.) жана оомалуу-төкмөлүү бул жашоонун өзүн адамдар асыл нерсе катары баалашат. Асылдык реалдуу, бирок, ар бир тарыхый конкреттүү турмуштук шарттарда ар башкача кабылданат, башкача айтканда ошол шарттардын өзү тигил же бул кубулушту эстетикалык же эстетикалык эмес, асыл же асыл эмес деп аныктайт. Эгерде предмет, кубулуш биздин түшүнүгүбүздү көрсөтсө жана алар чыныгы турмушту, анын кандайча болуу керек экендигинин образдык чагылышын билдирсе, демек, ал — асыл. «Манас» эпосу күбөлөп тургандай өткөн мезгилдердеги жашоонун, турмуштун оор шарттары, социалдык эзүү, тынымсыз согуштардагы бүлгүндөр кыргыз элинин асылдыкка, сулуулукка умтулушун, аларга болгон кызыгуусун басып коё алган эмес. Муну эпостун текстинде учураган асылдык түшүнүгү негизин түзгөн сонун, сулуу, асем, кооз, көркөм деген сөздөр да ырастайт. Асылдык түшүнүгү предметтердин жана кубулуштардын маңыздык ички курулушун жана касиеттерин, алардагы мыйзам ченемдүү байланыштарды ачьш көрсөтөт. Маселен, эпостогу каармандардын мүнөздөрү, эрдиги, эл-жерине болгон сүйүүсү, чыныгы достук, таза махабаты жан дүйнөнү тазартып, жаркыратып турушу, алардын асыл көрүнүштөр экендигинин белгиси. Ошондой эле акыйкаттык, эркиндик, жакшылык сыяктуу рухий жактан бөтөнчө мазмунга ээ түшүнүктөр да асылдыкка жатат. Эпосто элдин өсүп-өнгөн, туулган жерине, ата-журттун ажайып кооздугуна, аны мекендеген жан-жаныбарларга түрдүү оюн-зоокторго, жоо-жарактарга болгон эстетикалык мамилесинде элдин асылдык тууралуу түшүнүктөрү иштелип чыккан. Эпосто Манас баатырдын төрөлүшү да асыл көрүнүш катары кабылданат.
Кыртыш механикасы
Кыртыш механикасы — топурак кыртышынын бекемдиги, бышыктыгы, ар кандай күчтөргө туруктуулугу жана деформацияланышы. Жалаң эле топурак кыртышына таандык болбостон, бекем, нык, бышык келген тоо тектерге, аска-зоокаларга да тиешелүү.
Апышов Рыспай
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Гаипова Бактыгул
Гаипова Бактыгул — 1955-жылы 2-августа Сузак районунун Барпы айылында туулган. 1978-жылы Бишкектеги Маяковский атындагы педагогикалык институтун бутургон. 1978—1980-жылдары Бишкек шаарында жер комитетинде агрономдук иштер боюнча ага кызматкер болуп иштеген. Андан соц, Жалал-Абад шаарына которулуп, «ШЭР» заводунда инженер-корректировщик болуп эмгек чыйырын улантты. 1982-жылдын 1998-жылга чейин Оштогу Октябрдын 50 жылдыгы атындагы пахтадан коздеме токуучу комбинатында ноомоттук мастер, цехтин башчысы кызматтарында иштеди. Мына ошол мезгилде нечен ирет Ардак грамота жана дипломдор менен сыйланууга татыктуу болду.