cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Топкая (Гумбейка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кос-Вож (Елц куймасы)
Кос-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Өлкөец дарыясынын оң жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Булгачы уруулук бирикмеси
Уруулар
Булгачы уруулук бирикмесинин уруулары:
Тибейто-Се
Тибейто-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вары-Яха куймасынын оң жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кредит каты
Кредит каты – аты аталган жакка кредит ачуусу боюнча тапшырык документи. К. к-н берген тарап мындай кредиттин кепили болуп саналат.
Булут өлчөгүч
Булут өлчөгүч – булуттун төмөнкү жана жогорку чегинин бийиктигин өлчөөчү прибор. Ал асманга шар-зонд менен көтөрүлүп, булутка киргенде жана андан чыкканда жарык шооласынын өзгөрүшүн жана абадагы суу тамчыларын сезгич элементтүү радио бергич аркылуу жерге жиберет. Ал сигналдар жердеги байкоо пункту тарабынан кабыл алынат. Шар-зонддун бийиктиги боюнча ылдамдыгы жана сигнал өзгөрүлгөнгө чейинки убакыт белгилүү болгондон кийин, булуттун бийиктиги эсептелип чыгарылат. Булут өлчөгүч метеорологияда колдонулат.
Антоним
«Антоним» (ἀντι- каршы +  — «аталыш») — Карама-каршы маанидеги сөздөр же сөз айкаштары.
Азаматтын жакшысы –
(Алдаш Белек уулу) Контексттен белгилүү болгондой, бул жердеги Антонимдер: жибек – кыл, мырза – кул. Өзгөрүлмөлүү жана карама-каршылыктуу турмуш көрүнүштөрүн ар тараптуу көркөм ачык берүүдө антонимдер поэтикалык каражат катары кеңири колдонулат.
Айталиев Ашыраалы
Айталиев Ашыраалы (1927-жылы Кант районунда жарык дүйөгө келген) – акын. Кыргыз Республикасынын эл артисти. Осмонкул, Калык, Алымкул, Ысмайылдан да таалим алган. Филармонияга 1946-ж. кабыл алынып пенсияга чыкканга чейин иштеген. Ал кыргыз-казак адабиятынын тарыхын, ошондой эле дүйнөлүк адабияттан көп окуйт.
Айталиевдин “Карагул ботомунда”:
“Асынып жүргөн бараның, какбаш”,
деген өңдүү таамай чыккан, ары жеткиликтүү, ары образдуу, күчтүү тизмектер, чебер баяндоолор арбын. Поэма узак, ошого жараша көркөмдүк деңгээли жогору, баштан аяк чыгармачылык эргүү, бир дем менен иштелип, окуялардын ирети, тартиби, жүрүшү өтө билгичтик, абдан изденүүчүлүк менен бар тарабынан жетик иштелген. Айталиевдин “Карагул ботому” анын чоң масштабдуу, болгондо да импровизатор айтуучу-дастанчылык, ырчылык чеберчилигин далилдеген чыгарма. Ал мурда айтып жүрбөсө да, уккан сюжетине салып “Карагул ботомду” Тажибай деген башкарманын өтүнүчү менен кайгылуу обонго келтирип, ошол замат шыдыр баяндап кеткенин эскерет.
Дегеле Айталиевдин күйүттү, кубанычты, ашыктыкты, досчулукту жүрөгү аркылуу туюндура билген. Буга Аксаткын менен Кулмырзанын” дастаны далил. Ал чоң чеберчилик менен жандуу аткарылып, радионун алтын фондуна жазылып алынган. Айталиевдин өнөрүнүн үчүнчү кыры – обончулугу. Айталиевдин “Жылкычы”, “Нарындан кат", “Ак шоокум” жана башка бир катар обондору классикага айланып, кыргыз эле эмес, казак, өзбек өңдүү коңшу элдерге да тарап кетти. Айталиев кээ бир обондорун импровизациялык ыкмада жараткан “Залкарлар арасында” деген (1986-ж) жыйнагы чыккан.
Колдонулган дабияттар.
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Теплая Речка дарыясы
Тёплая Речка — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Уксунай дарыясынын оң жээгинен 82 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Уругвай
Уругуа́й (спа. Uruguay), кыргыз тилинде дагы Батыш Уругуай Республикасы (Уругуай дарыясынын батыш четиндеги Мамлекет спа. República Oriental del Uruguay [reˈpuβlika oɾjenˈtal del uɾuˈɣwai]) — Түштүк Американын батыш-түштүгүндө жана Атлантика океанынын четинде жайгашкан мамлекет.
Аянты жана Бөлүнүшү
Уругвай 19 департаментке бөлүнөт, алардын ичинен муниципалитетке бөлүнөт. Тизмеде Уругвайдын департаенттери спан тилинде жазылган.
Ички Азия
Ички Азия - географиялык жана тарыхый-географиялык аталыш.
Кыргызстандын окумуштуулары Совет доорунда Ички Азия сөзүнүн ордуна Борбордук Азия деген терминди колдонушкан.
Бул Ички Азия географиялык жалпылама аталышы (топоним) аркылуу Чыгыш Түркстан, Монголия, Тибет, Кытайдын Ички Монголия аймагы жана аларга коңшулаш айрым чөлкөмдөр камтылган кеңири географиялык чөлкөм белгиленет.
Ал эми ЮНЕСКО болсо Борбордук Азия терминин кеңири планда колдонот, ага пост-советтик Борбордук Азиядан тышкары, Ички Азия (башкача айтканда - Чыгыш Түркстан, Монголия, Тибет, Кытайдын Ички Монголия аймагы), Ооганстан, Пакистан, Чыгыш Иран, Түштүк Сибир (анын ичинде Алтай) камтылат.
Бекманбетов, Сүйүнбек
Бекманбетов Сүйүнбек (1948-ж. т., Ак-Талаа району, Ак-Кыя айылы) — спортчу (эркин күрөш), СССР спорт чебери (1974), Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген машыктыргычы (1985). 1971-ж. Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтун бүткөн. 1971—81-ж. Нарын шаардык балдардын спорт мектебинде машыктыргыч, 1981—97-ж. директор, 1997- жылдан эркин күрөш боюнча олимпиалык резервдеги балдар спорт мектебинин директору. Эл агартуу отличниги (1978). 12 спорт чеберин, СССРдин 5 чемпионун даярдаган.
Кредит кооперациясы
Кредит кооперациясы – кредитке муктаждыгын канагаттандыруу үчүн түзүлгөн майда товар өндүрүүчүлөрдүн бирикмеси.
Жим, Кара-Суу району
Жим (Жим) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Нариман айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 628 киши.
Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты
Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты (Ассоциация молодых историков Кыргызстана) (КЖТЖ) - 1989-1995-жылдары Кыргызстанда ишмердүүлүгүн жүргүзгөн өкмөттүк эмес чыгармачыл уюм.
Уюштуруу жыйыны
Жыйынды уюштуруу жараянына жаш тарыхчылар Кыяс Молдокасымов, Акылбек Кылычев, Арслан Койчиев, Александр Тузов, Кубатбек Табалдиев, Айдарбек Көчкүнов, Дөөлөт Сапаралиев, Токторбек Өмүрбеков, Муратбек Кожобеков, Аалыбек Акунов, Адыл Кожобаев, Венера Койчиева, Динара Иманова, Алмаз Кулматов, Темир Асанов жана башка ошол кездеги бир катар жаш тарыхчы илимпоздор жандуу катышкан.
Уюштуруу жыйынына жазуучу жана публицист, кыргыз тарыхын иликтөөнүн күйөрманы Түгөлбай Сыдыкбеков, даңазалуу манасчы Жусуп Мамай сый конок катары катышкан.
КЖТЖнын бул уюштуруу жыйыны Кыргызстандын тарыхында алгачкы жолу бейөкмөт уюм кыргызча жана орусча синхрондуу котормо жүргүзүү шартында өткөргөн уюштуруу жыйыны болуп калды.
Ошол кезде мындай техникалык мүмкүнчүлүк Кыргызстан Жазуучулар Союзунун (Биримдигинин) жыйын залында гана болгон. Бул Биримдиктин төрагасы жазуучу Чыңгыз Айтматов жана анын орун басары Асан Жакшылыков КЖТЖга жыйынды бекер өткөрүүгө уруксат беришкен.
Кыргызстан Коммунисттик партиясынын ошол учурдагы жетекчилиги бул жыйынды болтурбоого, кечеңдетүүгө аракет кылган, бирок кыргызстандык атактуу жазуучулардын жана коомдук ишмерлердин колдоосун сезген соң, кол жайып тим болгон.
КЖТЖнын саясий ишмердүүлүгү
КЖТЖга ошол кездеги тарых илимдеринин кандидаттары Дөөлөтбек Сапаралиев, Айдарбек Көчкүнов жана Тынчтыкбек Чоротегин төрагалык кылышкан.
КЖТЖ 1989-1991-жылдардагы Кыргызстандагы саясий жараянга жигердүү катышкан. КЖТЖнын өкүлү (ал кездеги тзрага орун басары) Т. Чоротегин Кыргызстан демократиялык кыймылынын (КДК) уставынын (жобосунун) долбоорун даярдап, 1990-жылы 25-майда КДКнын уюштуруу жыйынында анын жобосу боюнча баяндама менен чыккан.
КЖТЖнын мүчөлөрү 1990-жылы октябрда ошол кездеги коммунисттик жетекчиликтин саясатына каршы ачкачылык иш-чарасына жандуу катышкан.
КЖТЖ мүчөлөрү (Нарынбек Алымкулов, Кыяс Молдокасымов жана башкалар) 1990-жылдын күчүндө - 1991-жылдын башында Бишкек шаарынын тарыхый аталышын калыбына келтирүү үчүн архивдик иликтөө жүргүзүүгө да катышкан.
Алар жер-жерлерде 1916-жылкы улуттук боштондук кыймылынын тарыхый ролу жана орду тууралуу жаңыча түшүнүк тууралуу калайыкка маалымат беришкен. Жүрүшкө кыргыздар эле эмес, орус элинин өкүлдөрү (Виктор Черноморец ж.б) да жигердүү катышкан.
КЖТЖнын илимий жана педагогдук иш-аракети
КЖТЖнын сүрөөнчүлүгү менен Кыргызстан, Борбордук Азия жана кыргыз улутунун тарыхына арналган бир катар жаңыча жазылган илимий монографиялар жана окуу китептер жарык көргөн, археология жана этнография боюнча илимий сапарлар уюштурулган жана талаш-тартыштуу темалар боюнча ырааттуу илимий талкуулар (дискуссиялар) жана жыйындар Бишкекте (Кыргыз улуттук университетинде, Кыргыз мамлекеттик тарых музейинде, Кыргыз улуттук китепканасында жана башка илимий чордондордо) жана башка шаарларда өткөрүлүп турган.
КЖТЖнын көчмө жыйыны Ош шаарында Ош мамлекеттик университетинде да өткөрүлгөн.
Аны уюштурууга жергиликтүү жаш илимпоздор Турсунбай Бакир уулу жана башкалар олуттуу көмөк көрсөтүшкөн.
КЖТЖнын төрагасы Тынчтыкбек Чоротегин жана мүчөсү Кыяс Молдокасымов 1995-жылы Түркияда илимий сапарда болуп, орток түрк тарыхы боюнча окуу китебин түзүү жараянына катышкан.
КЖТЖнын өкүлдөрү Т. Чоротегин жана Адылбек Кожобаев Кыргызстандын тарыхы боюнча жаңыча мамиле камтылган окуу программасын даярдашып (аларды профессор А. Чукубаев колдоп берген), 1989-жылдын сентябр айында кыргыз жана орус тилдеринде жарыялашкан.
КЖТЖнын атынан археолог Кубатбек Табалдиев археологиялык иликтөөлөрдү дээрлик жыл сайын жүргүзүп турган.
Тарыхчылар Токторбек Өмүрбеков, Ташын Кенесариев, Кыяс Молдокасымов, Өмүркул Караев, Тынчтыкбек Чоротегин, Арслан Койчиев жана башкалар КЖТЖнын колдоосу жана сунушу менен илимий эмгектерин жарыялашкан.
Кийинки тагдыры
1995-жылы ноябрда Кыргызстан жаш тарыхчылар жамаатынын негизинде Кыргызстан Тарыхчылар Жамааты (КТЖ) аттуу жаңы бейөкмөт коомдук бирикме -  пост-советтик Кыргызстандагы жалпы (улуу жана кичүү муундардан турган) тарыхчы окумуштууларды баш коштурган илимий чыгармачыл уюм калыптанган.
Бул чыгармачыл уюм 2011-жылдын этегине чейин иштеп келди.
Адабият
Чороев Т.К. Фрунзеби? Бишкекпи? Жаш тарыхчылар аныкташат // Ленинчил жаш. – 1990. – 30-июнь.
Семинар
Семинар - окутуучунун жетекчилиги менен даярдалган билдирүүнү(кат), докладды, рефератты талкуулай түргөн окуу-практикалык иштеш бир түрү. Семинардын үч түрү бар:
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Антонимдик уйкаш
Антонимдик уйкаш – антоним сөздөрдү пайдаланып кураштырылган уйкаштык. Адабиятта сейрек учурайт.
Кредит тейлөөчүлөр
Кредит тейлөөчүлөр – бөлүнгөн бюджеттик каражаттарды тейлөө укугу берилген жак; ал каражатты максаттуу багытында жумшоого жооп берет.
Бердике баатыр
Бердике Сырдыбай улуу, Бердике баатыр, Бердике берен (18-кылымдын ортосу, азыркы Талас району, Бешташ капчыгайы - 18-кылымдын аягы, Анжиян шаары)- түндүк кыргыздарынын Жунгар хандыгына каршы күрөшүн уюштуруучулардын жана жетекчилердин бири.
Сырдыбай уулу Бердике 18-кылымдын башында төрөлгөн. Саруу уруусунун алакчын уругунан. Ал эрезеге жеткенде, жуңгарларга каршы согуштарга катышып, баатыр атала баштаган. Бердике баатыр 18-кылымдын ортосуна чейинки мезгилде Талас, Чүй, Нарын, Ысык-Көл аймактарын душмандардан бошотуу жүрүштөрүндө алдыңкы сапта болгон.
Кушчу, жетиген урууларынын башчысы Эр Солтоной, Итим баатыр, солто уруусунан Жайыл баатыр менен Кошой, саяктардын Эр Садыр, сарбагыштан Атаке баатыр ж. б. менен бирдикте кыргыз жергесин жунгарлардан бошотууда айрыкча таанылган. Санжырачылардын айтуусуна караганда Бердике баатыр жоого киргенде жайдак ат минип, кылыч чаап, айбалта соккон. Жогоруда аталган баатырлар менен Талас өрөөнүнөн, Чүйдөн, Кеминден баскынчыларды сүрүп, Ысык-Көлдүн тескейин бошотушкан.
Бердике баатыр үч жыл кол боюнда туруп, хан Бердике аталган. Ал устаты Эр Солтонойдун өлүмүнөн кийин аскер башчылыкты өзү колго алып, «Бердике берен» деген атакка ээ болгон. Кыргыз-жуңгар согушу бүткөндөн кийин, ал Көл кылаасын бир нече жыл өз алдынча башкарып турган.
Жогорку мурсаля (Кугарчин району, Башкыртстан)
Жогорку мурсаля — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Кугарчин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 152 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Бульденеж
Бульденеж (французча boule de neige – тоголок кар) – шилбилер тукумуна кирүүчү калинанын бир түрү. Бийиктиги. 3–4 мге жетет. Гүлү аппак, шарга окшоп кооз болот. Апрелдин аягында гүлдөп, май июнда гүлү күбүлөт. Жашылдандыруу максатында өстүрүлөт. Бульденеж нымдуу жана салкын жерде жакшы өсөт.
Гомоморфизм
Ал математика жана логикада колдонулат. Гомоморфизм билимдерди Гомоморфизмдик түрдөн анын жасалма түрүнө өткөрөт. Гомоморфизм модель жана моделдөөнүн ыкмасын мүнөздөө үчүн пайдаланылат.
"Кыргыз" этноними
Кыргыз деген этноним кайсы кылым да пайда болгон
Көркөм өнөр
Көркөм өнөр, (Искусство), (Fine arts, Arts), көркөм чыгармачылык — коомдук аң–сезимдин ар кыл өнүгүү баскычын көркөм бейне, көркөм чагылдыруу каражаттары аркылуу элестүү сыпаттоо, мүнөздөө жана чагылдыруу ыкмаларынын жыйындысы.
"Кыргыз" этноними
Кыргыздардын теги
Кыргыздардын теги жөнүндө сөз жүргөндө алардын түрк элдеринин бир бутагы экендигинде, жалпысынан, шек жок. Айрым европалык окумуштуулардын (К. Менгес ж. б.) кытай булактарындагы кыргыздардын сырткы өң-түспөлү тууралу үзүл-кесил кабарга негизденип, кыргыздардын түрктөшүп кеткен элдердин урпактары катары божомолдогону да белгилүү.
Көркөм өнөр
Көркөм өнөр адамзаттын рухий маданияты менен чыгармачылык ишмердүүлүгүнүн өзгөчө маанилүү бөлүгү болуп саналат.
"Кыргыз" этноними
Кыргыздардын теги
Арийне, бүгүнкү инди-европа тил түркүмүндө сүйлөгөн калктар ар кыл расага таандык болуп калгандай эле, түрк элдеринин ата-бабасы да б. з. ч. II миң жылдыкта (алар тарыхый баяндоолордо чагылдырыла электе эле) европеоид жана монголоид расаларындагы этностордун өз ара жуурулушуу мейкиндигинде жашашкан.
Демек, прототүрк диалектилеринин биринде сүйлөгөн кыргыздар б. з. ч. II миң жылдыкта эле бул эки расанын өз ара жуурулушкан белгилерин өзүнө камтыган эл болгон.
Кыргыз» аты
«Кыргыз» сөзүн чечмелөөдө анын ар кыл варианттары бар экендигин эске алуу керек. «Элдик чечмелөө» (элдик этимология) деңгээли жана илимий чечмелөө — бири-биринен кескин айырмаланат. Эгерде «элдик чечмелөө» ар кыл уламыштарга, жомокторго, сөздүн маанисинин болжолдуу жакындаштырылышына кегизделсе, илимий чечмелөө — тилдин байыркы айтылышына негизденүү менен тарыхый чындыкты аныктоо аракети жагынан айырмаланат.
Бульдозеp
Бульдозеp (англисче bulldozer) – 1) жер түзөтүүчү машина. Негизги иштөөчү органы асма сүргүч калак, ал түртүүчү рама менен трактордун же өзү жүрүүчү шассинин кронштейнине бекитилет. Калак гидравликалык жабдуу аркылуу иш учурунда жерге түшүрүлүп, артка жүргөндө же жер которууда өйдө көтөрүлөт. Айыл чарбасында жер тегиздөө, кык чыгаруу, аң казуу жана толтуруу, канал, жол куруу, суу чарба курулуштарында колдонулат. 2) Тетикти ийүүчү, түзөтүүчү жана штамптоочу пресс.
"Кыргыз" этноними
Кыргыз» аты
Өз элинин тарыхын терең үйрөнүүгө ынтызар адам бул эки жагдайды тең эске алышы керек.
«Элдик чечмелөө»
Эски доорлордон калган элдик чечмелөөнүн бир түрү — «кыргыз» этнониминен «кырк» деген сандын маанисин ажыратуу менен айырмаланат.
Өзгөндүн тоолорунда жашаган огуз урууларына айтылуу Санжар султан кол салган имиш. Бул султан деле башка бир огуздардын бийлик эгеси болгон. Бул алааматта кырк гана огуз тирүү калып, Коженттин жанындагы тоолорго барып баш калкалаган.
Аксылык молдо Сайф ад-Дин ушул кырк огуздан («кырк гуз») кийинчерээк кыргыздар келип чыккан деп эсептеген.
Ал эми айтылуу түркмөн ханы жана тарыхчысы Абу-л-Газы Бахадур-хан (XVII к.) өзүнүн «Түрк санжарасы» — «Шежере-йи түрк» деген эмгегинде кыргыздарды Огуз-хандын Кыргыз аттуу небересинин урпактары катары баяндайт. Бул түшүнүк да кыргыздарды огуз урууларынын бир бөлүгү катары эсептеген элдик уламыштар менен байланыштуу. Осмонаалы Сыдык уулу (1875—1940), Талып молдо Байболот уулу (1849—1949) сыяктуу кыргыздын бир катар санжырачылары да уламыштык Огуз ханды кыргыздардын байыркы ата-теги катары билишкен.
Кытайды монголдор бийлеп турган доорду чагылдырган «Юань сулалеси тарыхы» — «Юань ши» деген кытай тилинде жазылган эмгекте да кырк кыз тууралу айтылат. Кытайлык кырк кыз илгерки бир замандарда Ус жергесине (огуздардын арасына?) — түндүк тарапка барып калган экен. Алардын Ус өрөөнүнүн эли менен болгон никесинен таралган урпактар — кыргыздар имиш. («Ус» топонимин кытайлык кыргыз тарыхчысы Анвар Байтур «огуз» деп түшүндүрүүгө аракеттенген).
Башка бир уламышта кырк кызын ээрчитип сейилдеп чыккан бир хан кызы кызыл тайганды кубалап ойношкону айтылат. Кийинчерээк алардын боюна бүтүп, кырк кыз менен кызыл тайгандан таралгандар кыргыздар болгон имиш.
Бул уламыш кыргыз элине мусулман дининин таралуу учурунда пайда болгон. Дин жөнүндө маалыматы бар молдо, сопулар билимдүү эсептелишкендиктен, "кыргыз" этноними жөнүндө легенда "токушкан". Ошол кездеги көчмөн элдин турмушу молдо сөрөйлөр үчүн "жапайы", цивилизациядан артта калган эл катары көрүнгөн. Бул уламыш бир чети кыргыздарды шылдыңдоо иретинде да пайда болгон.
Бул уламышка XIX—XX кк. кыргыз санжырачылары арданышып, аны четке кагышкан. Бирок байыркы кыргыздарды «бөрүдөн таралган» деген кытай булагында жазылган уламыш да бар. Дагы салыштырып көрсөк, кайсы бир кыргыз уруусу өзүнүн тегин бугу эне менен байланыштырса, башкасы — багыш менен, үчүнчүлөрү — илбирс менен ж. б. тотемдик (сыйынуучу) жаныбарлар менен байланыштырышкан.
Казак окумуштуусу Чокон Валиханов (XIX к.) эскергендей, тибеттиктер да өз тегин ит менен байланыштырган. Усундардын жана алтайлык түрктөрдүн, кийинчерээк монголдордун уламышында да өздөрүнүн бийлик эгеси көк бөрү менен байланыштырылып (анын сүтүн ичкен же андан төрөлгөн деп) баяндалганы маалым. Кызыл тайган жана кырк кыз уламышы кайсы бир доордо айтылганын чычалабай билип жүрүү эп. Бул уламышта, демек, «кырк кыз» түшүнүгү өзөк катары пайдаланылган.
Ал эми кытайлык кыргыз санжырачысы Үсөйүн ажы (1916-ж. туулган) Кыргыз байыркы Огуз хандын кичи аялынан туулган Деңиз хандын урпагы болгон деген санжыралык уламышты эске алат. Арийне, өзүнүн пикирине караганда, «кыргыз» сөзү «кыр гез» («кыр киши») деген сөздөн өзгөрүлүп калган имиш. Байыркы түрктөрдүн Калач хан аттуу падышасы болуптур (чынында мындай хан болгон эмес, бирок калач, халач аттуу түрк эли болгон. — Авт.). Баласы чоңойгондо чечек чыгып, бети чаар болуп калганда Калач хан буга арданып, кырк кенизекти кошуп туруп, адам көрбөгөн тоонун арасына: «кыр гез» («кырды кезип оокат кыл») деп таштап салыптыр. Тоо мекендеген бул адамдардан (кырк кыз менен Калачтын уулунан) кийинчерээк кыргыз эли пайда болгон имиш.
Демек, Үсөйүн ажы вариантында кырк кыз идеясы «кыр гез — кыргыз» этимологиялык жоромолу менен айкалыштырылып берилген. Анвар Байтур жазып калтырган кытайлык кыргыздардын санжыраларынын биринде Кара хандын уулу Огуз хандын жыйырма төрт небереси болгон делет. Алар бир көк бөрүнү өлтүрмөкчү болушат. Көк бөрү Теңирге жалынып, кыян, сел жүргүздүрөт. Жыйырма төрт огуздун эң кичүүсү бийик тоого качып кетип аман калат. Бул «кыр огуздан» кийинчерээк кыргыздар тараган имиш.
Айтмакчы, жогорураакта айтылган «кырк кыз жана көбүк» уламышындагы «көбүк» сөзүн казак акыны Олжас Сулейменов «көбөк», «көпөк» («Дөбөт») сөзүнүн өзгөрүлгөн түрү деп эсептейт. Сибирдеги тоболдук татарлар да өзүнүн тегин Ак көбөк (Ак дөбөт) менен байланыштырышат. Түрктөрдүн «ногой» этноними да монголчо «нохой» — «ит» сөзүнөн келип чыккан. Демек, кыргыздын ар бир санжыралык уламышын башка элдердин санжыралары менен да салыштыруу кызыктуу маалыматтарды жана бүтүмдөрдү берет.
Кыргыздардын айрым уруулары исламга тартыла баштаган доордо (X—XV кк.) кыргыз теги тууралу уламыштар ислам динин таратуучулар менен да байланыштырыла баштаган. Маселен, «Мажму ат-Таварих» деген жогоруда айтылган XVI к. таандык эмгекте исламдын сопу агымынын баштоочуларынын бири Шейх Мансур ал-Халлаж (өзүн «Ана-л-хакк» — «Мен — Акыйкатмын! Мен Кудаймын!» деп жарыялаган сопу; 858—922-жж. жашаган) кыргыздардын Коженттеги бөлүгүнүн жолбашчыларынын атасы катары баяндалган.
Кыргыздын Лур-хан жана Лур-бузург (Аз-хан жана Аз-бузург) деген жолбашчылары да ушул Ана-л-хакк (Шайык Мансур) деген адамдын уулдары имиш. Кыргыз санжыраларында «Ана-л-хакк» сөзү «Аналак» деп, «Шайык Мансур аты «Шаа Мансур, «Самансур» деп өзгөрүлүп колдонулган учурлар да көп.
Тарыхчы Анвар Мокеев илимге белгилүү кылган XIX к. «Шажара-йи насаб-наме-йи илатийа» — «Элеттиктердин тек жайы (жана) санжырасы» аттуу автору белгисиз кыргызча эмгекте Ана-л-хакктын ысмы толугу менен Шейх Мансур Халлаж деп жазылган. Абдыкерим Сыдык уулу (1889—1938) жазып калтырган санжыралык вариантта Шамансур деген такыба адам жана анын карындашы Анал жөнүндө сөз жүрөт. Күндөрдүн биринде Шамансур бир жакка кетип калып жүргөн Аналдын артынан ээрчип, үңкүргө келет.
Ал жерде жородо отурган жаштар аны акелеп-жакелеп жатып шарап ичиришет. Шамансур кызып калат да: «Ана-л-хакк, Мен хам хакк», — деп айта баштайт. Башкача айтканда: «Анал да акыйкат, мен да акыйкатмын», деген. Аны уккан молдолор: «бул өзүн Кудайга (Акыйкат — Алланын асымдарынын бири) теңеп жатат», — деп ханга даттанып айтып келишет.
Бул санжырада катачылык бар: «Ана-л-хакк» деген арабча сөз «Мен — Акыйкатмын» деп кыргызча которулат, бирок андагы «Ана-л...» бөлүгү кыздын ысымы катары айрым санжыраларда чаташтырылып айтылып калган.
Анал менен Шамансурду хан өлтүрүп, сөөгүн өрттөтүп, күлүн сууга сапыртат. Суу хан сайрайынын көлмөсүнө куюп, анын көбүгүнө хандын кырк кызы жуунуп, бойлоруна бүтөт. Ошол кыздардын отузунан кыргыздын отуз-уул (оң канат) жана онунан — он уул сол канат) бөлүктөрү пайда болгон имиш.
Теломерлер
Теломерлер (лат. telos - уч, meros - бөлүк) - структуралык гетерохроматиндерге бай, хромосоманын учундагы бөлүк. Хромосомалардын учтарынын биригишинин алдын алат жана ошону менен бирге хромосоманын бүтүндүүлүгүнүн сакталышына шарт түзөт.
"Кыргыз" этноними
«Элдик чечмелөө»
Дал ушундай жоромол аркылуу мусулман кыргыз санжырачылары Кыргыз ата эң байыркы учурларда жашаган деген бүтүмгө келишкен.
Маселен, Осмонаалы Сыдык уулунун пикирине караганда: «Кыргыз дүйнөгө Мухаммедден — Ага бейкуттук жар болсун — 3400 жыл мурун келген. Азыр 4700 жыл чамалуу болуп калды», — деген бүтүмү туура көрүнгөнсүйт. Ал эми Талып молдо Байболот уулу: «Мындан 4800 жыл чамалуу илгери атагы ааламга белгилүү болгон Огуз хандын бир небереси Кыргыз деген киши экен», — деп санжырасына жазат.
Тоголок Молдо (Абдыракман Байымбет уулу; 1860—1942) жазган санжырада Нух пайгамбардын үчүнчү баласы Жапистин (Йафас) уулу Түрк. Анын сегизинчи муундагы тукуму Огузкан. Анын уулдарынын бири Кыргыз. Түрк атанын тогузунчу муундагы урпагы болгон Кыргыздан тараган эл «мындан мурун 2700 жыл чамасында дайындуу» деп баяндалган.
Тыянактап айтканда, «кыргыз» сөзүнүн жана «кыргыз» тегинин келип чыгышы тууралу элдик чемелөөлөрдү, ар кыл уламыш, аңыз, жомокторду билип жүрүү пайдалуу. Бул уламыштар кыргыздардын ата-бабалары өз тарыхына дайыма кызыгып жүргөндүгүн айгинелейт. Алар санжыралар аркылуу өз уругун, уруусун гана чечмелебестен, кыргыздын, түрк элдеринин жана жалпы адамзаттын пайда болушунун башаты тууралу ой жорутуп келген. Демек, алар дүйнө тарыхынын, анын ичинде кыргыз тарыхынын оозеки жана жазуу жүзүндөгү санжыра аркылуу чагылдырган мазмунун муундан-муунга алып жүрүшкөн.
Бирок бул «элдик чечмелөө» менен эле «кыргыз» сөзүнүн келип кыгышы тууралу маселени чектеп койо¸ албайбыз.кыргыздар б.з.ч 675-ж пайда болгон
Илимий чечмелөө аракеттери
«Кыргыз» этнонимин илимий чечмелөөнүн өзгөчөлүгү — кыргыздардын болжолдуу ата-теги сыяктуу уламыштарга таянылбастан, түздөн-түз «кыргыз» терминин ар кыл бөлүктөргө (компоненттерге) «жиликтеп» ажыратып түшүндүрүүсүндө болуп саналат. Бул жоромолдун ынанымдуулугу анын илимий негизи лингвистикалык (тил илимине тиешелүү), ономастикалык (энчилүү аталыштарды изилдөө илимине тиешелүү) өзөгүнүн туура же калпыс иргелишине байланыштуу.
XIX к. бурят илимпозу Доржи Банзаров (1822—1855) «кыргыз» этноними «кырк» санынан жана көпчүлүк санды түшүндүрүүчү «-ыз» куранды мүчөсүнөн турат деген жоромолун жазган (1840). Бирок «кырк» термини өзү эле санды көрсөтүп турса, ага да көпчүлүк санды билдирүүчү куранды мүчө кошулмак беле дешип, анын жоромолуна башкалар макул болбоду.
Ал эми академик Василий Васильевич Радлов (Фридрих Вильгельм Радлофф, 1837—1918) өз эмгегинде «кыргыз» этноними «кырк» санынан жана «йүс» («жүз») санынан жалгашкан деген пикирин билдирет.
Өзбектердин көчмөн урууларынын бири болгон кырк-мен-йүз уруусу эки бутактан — кырк менен йүз уругунан турганын, Алтайдагы түрк урууларынын ичинде да йүс уруусу бар экендигин, казактардын үч ордосу өз алдынча улуу, орто, кичүү жүздөргө бөлүнөөрүн Василий Васильевич Радлов учкай эскерте кетет.
Башкыр чыгыштаануучусу, профессор Ахмед Зеки Велиди Тоган «кыргыз» этнониминин байыркы түрү «кыркыр» же «кыркер» болсо керек деп түкшүмөлдөйт.
Каракалпак этнографы жана адабиятчысы Даулен Айтмуратов болсо дароо эки вариантты сунуш кылат: биринде «кыргыз» сөзүнүн уңгусу «кыра-гыз» — «кара эл»; «кара чачтуу эл» деген эң байыркы түшүнүктөн чыкса керек десе, экинчисинде «гыз» деген акыркы муунду фарсы тилиндеги «гис» — «өрүлгөн чач» дегенди туюнтуусу мүмкүн дейт. Албетте, бул жоромол да жасалмалыгы менен айырмаланат.
Тарыхчы Константин Иванович Петров (1920—1988) «кыргыз» этноними байыркы түрктөрдүн «кыргу —кырыг» (т. а. «кызыл») деген сөзүнө көпчүлүк санды туюнтуучу «-ыз» мүчөсүнүн уланышынан келип чыккан деп (1964) түкшүмөлддөгөн.
К. И. Петров сунуш кылган «-ыз» деген мүчө көптүк сан эмес, жуптук санды (маселен, «эгиз» сөзүндө) туюндурган деп аны түрколог Николай Александрович Баскаков сынга алат. Бирок К. И. Петровдун «кыргы—кырыг» сөзү «казыл» түстү туюндурган деген пикирин Н.А. Баскаков колдоого алат. «Мында түс аркылуу дүйнөнүн төрт тарабынын бири элестүү берилиши мүмкүн эле» деген жоромолдоого жетеленип, Н. А. Баскаков «кыргыз» этнонимин «кырыг»+ «огуз» — кызыл огуздар, т. а. түштүк огуздар (же батыш огуздар) деп түшүндүрүүгө аракет кылат.
Кийинки жоромолдо кызыл түс аркылуу жердин багыты аныкталат (түштүк же батыш багыттагы жер).
Ал эми академик Андрей Николаевич Кононов (1906—1986) болсо «кырыг» (кызыл) түстү жер багыты менен эмес элдин антропологиялык өзгөчөлүгү, кебете-кешпири, жүзү менен байланыштырууга аракет жасаган (1970). Чынында да куу кижи (сары киши) деген алтайлык уруу бар, сары уйгур деген эл бар. Түрк элдеринде этноним түс менен байланыштырылган мисалдар арбын.
Чынында бул адамдар ар кыл расага таандык, кебете-кешрирлери түк дагы жашыл түс менен байланышта эмес.
Демек, илимий түшүндүрүү аракеттерди да «кырк огуз», «кырк эр», «кырк уруу» деген жоромолдордун тобунан жана «кырк» санынын ордуна прототүрк тилинин болжолдуу «кырыг» («кызыл түс») сөзүнө байланыштырылган жоромолдордун тобунан турууда.
Тыянак
Бул макалада тигил же бул илимий жоромол баарынан өзгөчөлөнүп, баарынан чындыкка жакын турат деген пикирди таңуулабайбыз. Тарыхчылар Тынчтыкбек Чоротегин жана Токторбек Өмүрбеков эскерткендей, «Кыргыз» этноними түрк тилдеринин негизинде гана этимологиялык жактан (түпкү, башаттык аталышын табуу өңүтүнөн) чечмелениши акыйкытка төп болоор эле.
Пайдаланылган адабияттар
1. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк: Мектеп окуучулары үчүн. – Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы Редакциясы, 1990. 113 б. ISBN 5-89750-028-2 2. Кыргыз Совет Энциклопедиясы: 6 томдук/ Башкы редактор Орузбаева Б. Ө./ - Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977-1980. - Том 1-6.
3. Чоротегин Т.К., Өмүрбеков Т.Н. Кыргызстан тарыхы: Эзелки замандан VII к. башына чейин. Орто мектептердин 6-классынын окуучулары үчүн. - Бишкек, 2002.
Семиттер
Семиттер - немис окумуштуулары А. Л. Шлёцер менен И. Г. Эйхгорн 18-кылымдын 80-жылдарында илимге киргизген термин. Тилдин өзгөчө тобуна кирген, маданияты, үрп-адат жана турмуш-тиричилиги, отурукташкан жерлеринин жалпылыгы жана окшоштугу менен мүнөздөлгөн байыркы элдердин тобу. Семиттердин качан пайда болгондугу азыр тактала элек. Бир топ окумуштуулардын ойлору боюнча б. з. ч. 4-кылымдын аягы - 3-кылымдын башында семиттер (тили боюнча) эки топко (чыгыш жана батыш) бөлүнгөн. Чыгыш тобундагы семиттер (Тигр жана Евфрат дарыяларынын аймагында жайгашкан) аккад тилинде сүйлөшкөн. Бул топтогу семиттердин тагдыры Аккад. Вавилония жана Ассирия мамлекеттеринин тарыхы менен байланышкан. Батыш тобундагы семиттер өз ара эки топко (түндүк-батыш, түштүк - семит) бөлүнөт. Биринчи топтогуларга (Палестинада, Түндүк Месопотамияда жайгашкан) аморит, ханаан, еврей, арамей ж. б. Экинчи топтогуларга (Аравия жарым аралында жайгашкан) миней, сабей, катабан, хадрамауттар кирген.
Семит тилиндеги элдерге азыр арабдар, еврейлер, мальталыктар, ассириялыктар, сокотралыктар, Эфиопиянын жана Эритреянын кээ бир элдери (амхара, тиграи, тигре, гураге, харари, аргобба) кирет.
Семит тилдеринде сүйлөгөндөрдүн жарымынан ашык Африкада (Түндүк жана Чыгыш) жашайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Таякты алыстыкка ыргытуу
Шарты
Оюнчулардын саны 5—8 киши.
Курман Айт
Курбан Айт (عيد الأضحى, Идь–аль–Адха) — эң чоң мусулман майрамы.
Мусулман календары боюнча (Зуль – Хиджа) айдын 10-чу же 13-күнү майрамдалат жана Меккеге (Сауд Арабия) барып сыйынып келүү менен жыйынтыкталат. Ыйык Куранда ар бир колунда шарты бар адам Меккеге барып сыйынуусу милдет делген.
Таякты алыстыкка ыргытуу
Шарты
Оюнда таяктар колдонулат.
Курман Айт
Курбан айт майрамында болсо Азирети Ибрахим пайгамбардын, алайхис салам, өзүнүн канынан жаралган сүйүктүү уулу Азирети Исмаил пайгамбарды, алайхис салам, курмандыкка чалууга камдануусун жана Исмаил пайгамбардын да өз атасынын мындай амалына чын жүрөктөн ыраазы боло моюн сунуп бергендигин, анан да Аллага чын жүрөктөн берилүүнү туюнтуу ниетинде малдарды курмандыкка чалуунун жана ошондой эле жогоруда аты аталган эки пайгамбардын Алланын бу дүйнөдөгү чоң сыноосунан өтүшкөндүктөрүнүн сүйүнүчтөрүн майрамдашат.
Таякты алыстыкка ыргытуу
Оюнга даярдануу
Оюнчулар таяктарын алышып, бир катар болуп турушуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Курман Айт
Ошондой эле Курбан майрамынын арапа күнүнүн (айттан мурунку күндүн) өзгөчө пазилети бар. Анткени ажылыктын негизги түркүктөрүнүн бири болуп эсептелген вакфа (Арафат тоосунда туруу) ушул күнү аткарылат. Ал күнү дүйнөнүн төрт тарабынан ажылык милдетин өтөгөнү келишкен момун мусулмандардын баары Арафат тоосунда топтолушуп, Аллага жалынып жалбарышат. Арафаттагы мындай көрүнүш мусулмандардын биримдик менен биртуугандыкка маани берүүлөрүн ачык-айкын айгинелейт.
Таякты алыстыкка ыргытуу
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден таяк ыргытчу жерге чыгышып, өтөөлдө бир аз күүлөнүшүп  жүгүрүшүп,  таякты  алыстыкка  ыргытышат. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланат.
Курман Айт
Курбан айт майрамында айт намазынан кийин кудурети жеткен адамдар курмандык чалышат. Мусулмандар айт күндөрү бири-бирин куттукташып, айтташып, бири-бирине зыярат кылышат. Барган жерлеринен албан түркүн даам татышып, шариятка шайкеш майрамдык маанайда шаң салтанатта өткөрүшөт. Айт күндөрү ак жолдун алкагында ар кандай майрамдык иш-чараларды, оюн-зоокторду өткөрүүгө жол берилет. Бул жерде айта кетчү нерсе, калайык-калкыбыздын арасында «айт күнү жети (кээ бир жерлерде жетимиш) үйдү кыдыруу керек экен» деген сөз кеңири жайылып кеткен. Ал эми Ислам дининде айт күнү мынча, же түкүнчө үйдү кыдыруу керек деген түшүнүк да, буйрук да жок. Жогоруда айтылган сөз, балким, айт күнү мусулмандар көптөгөн үйлөрдү кыдырып, алардын ал-жайын сурап, майрамдалбай калган үй-бүлөлөргө да колдон келишинче майрамдык маанай тартуулашсын деген түшүнүктөн келип чыккандыр. Азирети Мухаммад пайгамбар, саллаллаху алайхи ва саллам, да мындай деген: “Арапа, курбан айт жана ташрик күндөрү бардык мусулмандардын майрамы. Бул күндөр жеп-иче турган күндөр болуп эсептелет. Мына ошол себептен орозо айттын алгачкы күнү, курман айттын төрт күнү тең орозо кармоо Ханафи мазхабы боюнча тахриман макрух (арамга жакын макүрөө иш) болуп саналат.
Таякты алыстыкка ыргытуу
Оюндун башка түрү
Казыкты алыстыкка ыргытуу, таякты бийикке ыргытуу, казыкты бийиктикке ыргытуу, баканды алыстыкка ыргытуу, уукту алыстыкка ыргытуу.
Курман Айт
Айт күндөрү эрте туруп айтка даярдануу, таза жана жакшы кийим кийүү, гусл алуу, тиш тазалоо, жыпар жыттуу мускус (атырларды) колдонуу, ачык көңүл, көтөрүңкү маанайда жүрүү, орозо айт күнү айт намазынан мурун курма, же болбосо башка таттуу нерселерден даам татуу, ал эми курбан айт күнү болсо таң эрте ачкарын айт намазынан кийин союла турган курмандыктын этинен жеш, мүмкүн болсо айт намазына жөө баруу жана кайтканда башка жол менен кайтуу, ал күндөрү кудурети жетишинче көп-көп садака берүү, битир садагасын болсо айт намазына дейре берүү, айт намаздарына бараткан учурда такбир айтуу мандуб (жакшы, сооптуу амалдардан) болуп саналат.
Таякты алыстыкка ыргытуу
Оюндун эрежеси
Бир бирине жакындоого, турууга, тоскоолдук кылууга, талаада турууга, оюндун шартын бузууга болбойт.
Курман Айт
Курбан айтта арапа күнү аталган төрт күн менен бирге (ушул беш күн) «ташрик күндөрү» деп аталат. Бул күндөрү парз намаздарынан соң такбир айтылгандыгы үчүн «такбир күндөрү» деп аталып калган. Бул такбирлер арапа күнү багымдат намазынан башталып, айттын төртүнчү күнү дигер (аср) намазына дейре жыйырма үч жолу (намаз маалында) айтылат. Курман айт күндөрү парз намаздарынан кийин ташрик такбирлерин айтуу Ханафи мазхабы боюнча аял-эркектердин баарына важиб болуп эсептелет. Айт намаздарынан кийинки кутпалар айтылып бүткөндөн кийин үйдө Алланын ыраазычылыгы үчүн төрт рекет намаз окуу сүннөт болуп саналат. Бирок айт намазынан мурун эч кандай нафил намаздар окулбайт.
Таякты алыстыкка ыргытуу
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, ийилчээктикке тарбияланат, күчтү чактоого, ыргытуунун ыкмаларын кыймылдарды  так  аткарууга  үйрөтөт.
Семестр
Семестр (лат. semestris - алты анлык, sex - алты, mensis - ай дегенден) - жогорку жана атайын орто окуу жайларда окуу жылынын жарымы. Семестр де 16-18 окуу жумасы бар. Окуу расписанием Семестр ге карата түзүлөт. Семестр экзамендик сессия менен аяктайт. Семестр арасында каникул берилет. Кээ бир чет өлкөлөрдө (мисалы, Улуу Британия, АКШ) окуу жылын триместрге бөлүү (ар бири 10-12 жумадан) кабыл алынган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Бум
Бум (англисче boom) – экономикалык субъекттердин иш активдүүлүк циклинин туу чокусу; өндүрүштүн чыныгы потенциалына ылайык келүүчү өндүрүш деңгээли. Биржалык бум товардын баасынын жана баалуу кагаздар курсунун жасалма түрдө кыска мөөнөткө жогорулашы.
Темра дарыясы
Темра — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кадат дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Гэит (Оклахома)
Гэит (Оклахома) (Gate) — Оклахома штатынын Beaver округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 93 киши. Болжолдуу аянты - 0.7 км². FIPS коду — 40-28800.
Үрүстөмова Лахия
Үрүстөмова Лахия Өрмөкчү, саймачы жана куракчы. 1928-ж. Баткен районундагы Рават айылында төрөлгөн. Билими 5-класс. Узчулук нусканы кайын энесинен алган. Лахия узчулуктун бардык түрлөрүн кармайт, айрыкча кара терме таарын арбын согот. Андан көбүнчө шалча кылат. Буюму терменин бир нече көркөм көчөттөрүнөн турат да, алар тегирич энинде согулган муну бири-бири менен бириктирет. Лахия «омуртка көчөтүн», «чымын канат көчөтүн», «жарым кыят көчөтүн», «ийрек көчөтүн», «ит куйрук көчөтүн», «кайкалак көчөтүн» ж. б. жасалуучу үлгүнүн көркөм каражаты катары алат. Ал акты - кара, кызылды - көк менен үндөштүрөт. Ошондо буюмдун түрдөнүп турушу үчүн жээк көчөттөрү, «чычкан издери» түшпөйт. Кийиз тердик уютат. Анын жердиги көбүнчө карадан, боздон алынат да, жээктерине кыркалай сайма түшөт. Ага айрыкча жээктери ичке берилген, четине суу түшкөн «кыял оюмунун», «жарым кыял оюмунун» бир ирээти алынып, секиртме саймалар жарашык ыйгарат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кредит тутуму
Кредит тутуму – кеңири мааниде – кредит мамилеринин, кредит тариздери менен усулдарынын жыйындысы, тар мааниде – өлкөнүн кредит мекемелеринин тутуму. Өнүккөн өлкөлөрдүн К. т-на төмөнкүлөр кирет: а) банктар; б) адистештирилген банктык эмес кредит-каржы мекемелери; в) баалуу кагаздарды салуу жана узак мөөнөттүү ссудаларды берүү үчүн камсыздандыруучулардын төгүмдөрүн пайдалануучу камсыздандыруу компаниялары; г) бааракылык фонддор; д) калктын аманат акчаларын борборлоштуруп, ссуда капиталына айландыра турган аманат кассалары; е) күрөөканалар ж. б.
Сапар Бирназаров
Бирназаров Сапар (14.12.1937-ж. т., Нарын району, Эки-Нарын айылы) — алгачкы полиграфия инженери, коомдук ишмер, Кыргыз Республикасынын өнөр жайына эмгек сиңирген кызматкер (1994). 1959-ж. Москвадагы полиграфия институтун, 1984-ж. КПСС БКнын алдындагы коомдук илимдер академиясын бүткөн. 1959-66-ж. республикадагы №1 басмаканада цех мастери, улук инженер, бөлүм башчы, Кыргызполиграфкомбинатында бөлүм начальниги, 1967—72-ж. Кыргыз ССР Министрлер Советинде референт, улук референт, 1972—90-ж. Кыргыз Республикасынын маданият министрлигинде полиграфиялык өнөр жай жана басма башкы башкармасынын начальниги, Кыргыз Республикасынын басма, полиграфия жана китеп соода иштери боюнча мамлекеттик комитетинин төрагасынын 1-орун басары, 1990—92-ж. Кыргызполиграфкомбинаттын директору, 1993-жылдан "Акыл" мамлекеттик концернинде башкы инженер болуп иштейт. СССР басма сөз отличниги. Медалдар менен сыйланган.
Матилда Лутц
Өмүр баяны
Люц Миланда 1992-жылы 28-январда,  Эллистон Луц (1959-жылы 1-июлда туулган) жана Мария Лисси (26-январда туулган) үй-бүлөсүндө туулган. Анын улуу агасы бар - Мартин Перри Луц (18-январда туулган) жана иниси - Алексей Луц (6-август, 2001-жылы туулган).
Жеке жашоосу
2017-жылы Матилда "Medici" сериалындагы кесиптеши, англиялык актёр Брэдли Джеймс менен сүйлөшө баштаган. Жубайлар 2020-жылы 27-ноябрда баш кошушкан.
Супрессия
Супрессия (лат. supressio - кысуу, басуу) - бир эле геномдо келип чыккан экинчи супрессордук мутациянын биринчи (түз) мутацияны толугу менен, же жарым - жартылай токтотуусу. Биринчилик мутациянын натыйжасында өзгөрүлгөн белгинин толук же жарым-жартылай калыбына келиши супрессордук мутация деп аталат жана алгачкы мутация (ген ичиндеги супрессия) жайгашкан ошол эле генде же түз мутация жүрбөгөн башка гендерде (гендер аралык мутация) келип чыгат. Ген ичиндеги С. мутанттык генден маалыматтарды текшерүүнү тартипке келтирет, же мутанттык белоктун кадимкидей экинчилик (активдүү), үчүнчүлүк жана төртүнчүлүк түзүлүшүн калыбына келтирет. Эгерде түз мутация гендин кайсы-бир сайтына ашык нуклеотидди киргизсе, анда бул берилген гендин текшерүү фазасындагы жылыштарга алып келет. Ушул эле гендин башка сайтындагы нуклеотиддин чыгарылышы, нуклеотиддердин киргизилиши же чыгарылышы менен чектелген бөлүктөрдөн тышкаркы гендин бөлүгүндө текшерүү фазасын калыбына келтирет. Эгерде бул бөлүк анча чоң эмес болсо, ал эми ага дал келүүчү полипептиддин бөлүктөрүнүн өзгөрүшү белоктун молекуласынын иш аракетине таасир этпесе, анда түз жана супрессордук мутациялардын өз ара аракеттенишинин натыйжасында активдүү фермент синтезделет. Эгерде түз мутация белокто амин к-та калдыктарынын алмашылышына алып келсе жана ошону менен бирге анын активдүүлүгүн төмөндөтсө, анда ошол эле гендеги супрессордук мутациянын натыйжасында башка амин к-та калдыктарынын алмашуусу ушул белоктун активдүүлүгүн тартипке келтирет.
Гендер аралык С. түз мутациялардын чыгышына жараша бир нече механизмдердин эсебинен жүзөгө ашат. Супрессор кайсы-бир метаболизмдик синтезине тоскоолдук кылууда, гендеги мутация жетишпеген заттардын биосинтезинин жаңы ыктарына алып келиши мүмкүн; тиешелүү белоктун клетканы кандайдыр-бир кадимки метаболиттеринин адаттагы концентрацияларына жогорку сезгичтигинде, супрессордук мутация бул метаболиттердин концентрациясын төмөндөтөт, жана ошону менен бирге мутанттык молекуланы активдештирет. Ошондой эле гендер аралык С. трансляция аппаратынын өзгөрүшүнүн эсебинен да өтөт. Демек, эгерде түз мутациянын натыйжасында өзгөртүлгөн кодон келип чыкса, анда гендердеги т - РНКнын же рибоомалардын түзүлүшүн жөнгө салуучу кээ бир мутациялар, өзгөртүлгөн кодонду алгачкы же ага жакын кодон катары кабыл алынышына шарт түзөт. С. молекулалык генет-нын башкы проблемаларын жана генетикалык кодду изилдөөдө колдонулат.
Кош-Алмурут
Калкы
Калкы - 1 786 киши.
Кредит тыюусу
Кредит тыюусу – чарбакер жактар кредит тартибин бузган учурда банк тарабынан колдонула турган таасир этүү чарасы: а) кредиттөөгө өзгөчө тартип киргизүү; б) берилген каражатты мөөнөтүнөн мурда кайтарып алуу; в) мөөнөтү өтүп кеткен төлөмдөрдү талашсыз өндүрүп алуу; г) кредиттөөнү убактылуу токтотуу.
Кос-Вож (Шер-Вожь куймасы)
Кос-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шер-Вож дарыясынын оң жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Топкий (Уй куймасы)
Топкий — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уй дарыясынын сол жээгинен 307 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Бумеранг
Бумеранг – аңчылык жана согуш куралы. Аны негизинен австралиялык жергиликтүү уруулар колдонгон. Б. ийри, катуу жыгачтан жасалган, бир учу кыска орок сымал жалпак, экинчи учу узунураак, калак сымал буюм. Бумерангды ыргытканда ыргытуунун ыгына, шамалдын багытына жараша көкөлөп учуп барып, кайра кайрылып келүү өзгөчөлүгүнө ээ. Бумеранга окшогон чокморлор Байыркы Египетте, Түштүк Индияда, Түштүк Батыш Азияда пайдаланылган.
Насыя уюму
Насыя уюму ― банк аткарымдарын жүргүзүүгө борбордук банк тарабынан берилген атайын улуксаттын (лицензиянын) негизинде негизги иш багыты катары пайда алууга укугу бар юридикалык жак. Чарба жүргүзүүчү коом катары менчиктин баардык түрлөрү боюнча түзүлөт. Ал банктын жана банктык эмес насыя уюмдары болуп бөлүнөт.
Тогуленок дарыясы
Тогуленок (Степной Тогуленок) — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Тогул дарыясынын оң жээгинен 57 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тажикабад, Кара-Суу району
Тажикабад (Тажикабад) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Нариман айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 296 киши.
Жогорку сюрюба (Кугарчин району, Башкыртстан)
Жогорку сюрюба — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Кугарчин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 191 киши. Почта индекси — 453345, ОКАТО коду — 80238840003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы: