cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кетмен-Төбө өрөөнү
Кетмен-Төбө өрөөнү —Манас ата убагында эле айтылчу экен Кетмен-добо деп, Кетмен-Добо ороонуно тарыхты изилдей келсек б.з.ч 1мин жыл мурун Сако-усундар байырлаган жер экенин тарых изи корсотуп турат, Изилдей келсек Токтогулдан Бишкекти коздой кетип бара жатканда жолдун он бетинде Арал айылынын баш жагынан баштап илгерки таш доорунун ииздери турат, ташка чегилген байыркы жашоону чагылдырып элик, теке, улак, ат устундо найза кармаган адам, ж.б. у.с корунуштор коп 1970-жылдары археологтор келип изденишкен анда мындай жыйынтык чыгарып Кетмен-Добо ороонуно б.з.ч 1 жыл мурун болгон элдер алар кимдер, алар Сако-усундар Сактар менен усундар аралашып жашашкан. Терен изилдеп келгенде азыркы Токтогул шаары б.з.ч сактарлардын борбор шаары болгон, далилдер бар тарыхта алгач андан кийин башкы кочодо (Абди Суеркулов) кочосундо жолдун он бетинде тундуктон туштукту коздой аллея бар ошол аллеянын асты сактарлардын соогу жатат, аны ошол убакытта бак олтургузуу иштери журуп жатканда элдер байкашат жержи казып бак олтургузганда сооктору болсо азыркы б.з типтуу адамдарга дал келбейт. Ички Теңир-тоодогу тектон. өрөөн. Түндүгүнөн Талас жана Суусамыр, батыш жана түш.-батышы-нан Узун акмат, Атойнок тоолору, түштү-гүнөн Фергана, түш.-чыгышынан Көги-римтоо кырка тоолору менен чектешет. Аян-ты 8170 км2. Басымдуу бийикт. 800–1200 м. Таманынын уз. 50 км, туурасы 22км. К.ө-нүн таманы жалпысын анба тышты карай бираз жантаныңкы келип, конус шилен-дилери — пролювий , делювий түз-дүктөрүнөн жана дарыя өрөөн үнүн тектир-челеринен турат. Өрөөн майдаагын суу-лардын өзөндөрү ,сайлар, кокту-колоттор (тереңдиги 5–10 м) менен тилмеленген.Су-гаткан алдарынын нуктары көп. К. ө-ндөпа леоген, неоген жана төртүнч үлүк мезгил- дерин деп айда болгон калыңдыгы 2 кмге жеткен чөкмө тектер палеозойдун тоо тек-терин жаап жатат. Өрөөн тектон. түзүлүшү боюнча кең дик багытын дагы асимметриялуу гра бен-мег оси нклин аль. Ал неоген мезги-линдеги тоо пайда болуу процессинде Талас — Фергана тектон. жараканы бойлой кысымдын күчөшү нөн пайда болгон. Кен байлыктарынын негизгиси — неогендин көл чөкмөлөрүндөгү таш туз катмарлары (Кетмен-Төбө кени). Климаты кескин континент-тик, июлдун орт. темп-расы 24°С, январды-кы—14°С. Жылдык жаан-ча чыны 376 мм. Ири суулары: Карасуу, Чычкан, Узун акмат, Торкен. Эң ири көлү—Карасуу (аян- ты 3,88 км2). К.ө-нө боз топурактагы эфер-мерлүү-шыбактуу жарым чөл (800–1300м бийиктикте), бозомтук-коңур  топ урактуу шыбактуу-кылкан актуу курга к талаа (1300–2000 м); кара коңур топурактуу кыл- канактуу дүйүм чөптүү талаа  жана  токой-шалбаалуу  талаа  (2000 –2800 м),  суб альп жана  альп (3200–3500 м), шалбаасы, аска-зоокалуу, кар-мөңгүлүү гляциалдык-ни-валдык (3500 мден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү. Өрөөндүн 284км2 аян-тын Токтогул суу сактагычы ээлейт.т
Пюрмай-Кикя дарыясы
Пюрмай-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 1016 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кожожаш
Кожожаш — кыргыздын эң байыркы эл дастандарынын бири. Дастан өзүнүн калыптанып, пайда болгон мезгили жагынан архаикалык мүнөзгө ээ. Дастанда кыргыздардын байыркы доордогу тотемистик, анимистик ишенимдери кенен чагылдырылган. Мындан сырткары, дастанда байыркы кыргыздардын чарбалык укладдары, жашоо образы, диний-философиялык ишенимдери даана көрсөтүлгөн. Байыркы кыргыз коомунда, табийгаттын татаал шарттарында аңчылык да кыргыздардын чарбалык кесипчилигинин бир түрү болгондугун байкоого болот. Мында адам баласы менен табийгаттын катаал кубулуштарынын ортосундагы өз ара алакалар, байланыштар чагылдырылган. Айрым изилдөөчүлөр дастанды баатырдык эпос катары атап жүрүшсө, кээ бир окумуштуулар ага социалдык-турмуштук багыттагы эл чыгармасы катары аныктама ыйгарып келишет. Кыргыздын кытай уруусунан чыккан көзгө атар мерген Кожожаштын Зулайка сулууга үйлөнүшү, касиеттүү кайберен Сур эчки менен эрегишип, Сур эчкинин каргышына калып адам жеткис аскада жалгыз калып мерт болушу, Кожожаштын уулу Молдожаш баралына жеткенде атасынын кунун кууп, Сур эчкиден өч алышы эпостун сюжетинин негизин түзөт. Дастанда өзгөчө адам баласы менен жаратылыш ортосундагы аң сезимдүү байланыш, адам баласынын ага болгон адеп-ахлактык мамилеси курч коюлган. Адамдын билгенден билбестикке ташталган алаканын түбөлүктүүлүгү жана анын жеңиштүү болору да турмуштук өсүшү логикасына карата ылайык берилгендигин көрүүгө болот. «Кожожаш» эпосу кыргыздардын байыркы доордогу турмуш-шартын, чарбачылыгын, каада-салтын, диний ишенимдерин жана башка изилдөө боюнча маанилүү булак болуп эсептелет.
Калак куйруктар
Калак куйруктар (лат. Hydrophinae) – деңиз жыландарынын бир тукумчасы, булардын кыйла түрү белгилүү: көгүш калак куйрук (лат. Hydrophis caerulencens), кооз калак куйрук (H. elegans), тасмасымак калак куйрук (H. fasciatus), Лусон калаккуйругу (H. semperi), таргыл калак куйрук (H. cyanocinctus), оролмо калак куйрук (H. spiralis).
Пункция
Пункция (лат. punctio — саюу) — ооруну дарылоо жана диагнозун коюу максатында денедеги кандайдыр бир көңдөйдүн капталын (мисалы, плевралык), муунду, кан тамырды, органды көңдөй ийне менен саюу.
Диагностикалык пункция
Диагностикалык пункция көңдөйдүн ичиндегисин, оорулуу органдан алынган клетканы изилдөөдө, ооруну аныктоодо, түрдүү контрасттуу заттарды көңдөйгө жиберип рентгендик изилдөө жүргүзүүдө колдонулат.
Дарылоочу пункция
Дарылоочу пункцияда ириң, кан толуп кеткен көңдөйлөр тазаланат жана түрдүү дары каражаттары куюлат. Ал венадан диагноз коюу үчүн кан алууда же дары куюуда; плевритте аба же газ киргизүү; курсакка толгон сууну, муунга чогулган кан, ириңди чыгарууда; жүлүн суюктугун алуу (менингитте) жана сеп алдыруучу каражаттарды куюу максатында колдонулат.
Америка мамлекеттеринин Уюму
Америка мамлекеттеринин Уюму - Америка континентиндеги мамлекеттердин ортосунда 1890-жылдан баштап конференциялар уюштурулууда жана континенталдык проблемалар талкууга алынууда. 1948-жылы Боготада (Колумбия) болуп өткөн 9-конференцияда бул континенттеги түрлүү мекемелердин иштерин уюмдаштыруу жана координациялоо тууралуу чечим кабыл алынды. Ушинтип «Америка мамлекеттеринин Уюму» түзүлдү. Мындан мурда 1890-жылы болуп өткөн 1-конференциядан кийин «Панамерика Биримдиги» курулган болчу. Бирок ОАС (Organization of American States) жүргүзгөн иштери боюнча бул уюмдан да таасирдүүрөөк болуп саналат. Бул уюмга 22 өлкө мүчө болуп эсептелет. Алар: Аргентина, Барбарос, Боливия, Бразилия, Чили, Колумбия, Коста-Рика, Доминик өлкөсү, Эквадор, Гуватемала, Гаити, Гондурас, Мексика, Никарагуа, Панама, Парагвай, Перу, Сальвадор, Тринитад жана Тобаго, Уругвай, АКШ жана Венесуэла. Мурун Куба да бул уюмга мүчө болгон, бирок кийинчерээк чыгарып салышкан. Бул уюмдун уставы бар. Уставка ылайык, уюмга мүчө мамлекеттердин ортосундагы пикир келишпестиктер тынчтык жолу менен чечилет. Бул өңдүү көйгөйлөрдү чечүү үчүн ортомчу дайындалып, сотко кайрылышат же болбосо келишпөөчүлүктөр Гаага Эл аралык сотунда каралат. Мындан башка көптөгөн, ар түрдүү проблемаларды чечүү жолдору уставда белгиленген. Уюмдун негизги органдары төмөнкүлөр: Америкалыктардын ортосундагы конференция, Тышкы иштер министрликтеринин кеңешме жыйындары, Кеңеш, Панамерика Биримдиги, Адистештирилген конференциялар жана Адистештирилген уюмдар. Мындан тышкары Коопсуздук Кызматы боюнча Кеңешме Комитети аттуу дагы бир орган белгилүү. Уюмдун жана уставдын болушуна карабастан, мүчө өлкөлөрдүн кээ бирлеринин ортосунда келишпөөчүлүктөр жана араздашуулар болууда. Мындан тышкары алардын ортосунда чечилүүгө тийиш болгон көйгөйлүү маселелер жаралууда.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Кызыл-Омпол уран кендер тобу
Кызыл-Омпол уран кендер тобу Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Кызыл-Омпол тоосунун түндүк капталында, деңиз деңгээлинен 1640–3000  м бийиктикте. 1950–57-ж. геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен тобунун аймагы пермдин гранит, сиенит, сиенит-диорит, граносиенит интрузиялары жана кварц диорит-порфирит, сиенит-порфир, порфирит, лампрофир дайкалары менен жирелген протерозой, ордовик, девон, карбон катмарлары менен түзүлгөн. Рудалануу граносиениттердеги, дайкалардагы талкаланган зоналардын, жиктердин гидротермдик өзгөрүү-өнүгүү процесси менен байланышкан. Кызыл-Омпол уран кендер тобуна: Капчыгай, Көкмойнок, Ачыкташ кендери жана Суулусай, Узунсай кенчелери кирет. Рудалануу минералдык зоналар жана дайкалар тибине, гематит-настурандуу формациясына кирет. Негизги руда минералдары: настуран, уран көөсү, пирит, отенит, уранофан, гиамит, шрекингерит, казалит, галенит, гематит ж. б. Урандын рудадагы орточо өлчөмү 0,052%. Руданын запасы жана ресурсу 4150,548 миң т; урандыкы 2166,51 т.
Байлооч
Байлооч 1) ат байлай турган мамы, казык; 2)алгыр куштарды кармоо үчүн жайылган тордун ичине байланган көгүчкөн, таан ж. б. Асмандагы алгыр куштарга алыстан көрүнгүдөй кылып, талпынтыш үчүн байлоочтун эки мүрүсүнүн түбүнөн узун, ичке танап жип менен байлап, аны оочада жаткан саятчы улам-улам тартып коюп турат. Аны көргөн куш аламын деп куушурулуп, катуу качырып кирип, жайылган торго чалынат. 3)Чоң жырткыч айбандарды капкан менен кармаш үчүн да байлооч колдонулат. 4) Ар кандай себептер менен убактылуу иштей албай калган адам, убактылуу күч бере албай калган унаа жана салууга убактылуу жарабай калган (мүрүсүн тиштеткен, канатын сындырган ж. б.) алгыр куш.
Марино (Илишев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
NTFS файлдык системасы (NTFS file system)
NTFS – бул Windows NT тобундагы стандарттуу файлдык система.
NTFS файлдык системасынын башка файлдык системалардан бир топ өзгөчөлүктөрү бар.
Негизги өзгөчөлүктөрү:
NTFSтин структурасы. Баардык эле системалар сыяктуу NTFS пайдалуу орундарды кластерлерге бөлөт. Шартуу түрдө NTFS экиге бөлүнөт. 12% ти MFT зонасы ээлейт. Калган 88% оорунду жөнөкөй эле бөлүктөн турат.
Балдар аянтчасы
Балдар аянтчасы - балдардын ойноп, эс алышы үчүн атайы жасалгаланган жай. Мектептердин, пионер үйлөрүнүн, үй башкармаларынын алдында, шаардык парктарда, скверлерде, бульварларда, колхоз-совхоздо болот. Балдар аянтчасы мектепке чейинки жана мектеп жашындагы балдарга ылайыкталып жасалат. Балдарды тарбиялоо иштерин мугалимдер, пионер вожатыйлар, тарбиячылар, ата-энелер комитетинин мүчөлөрү, жогорку класстардын окуучулары жүргүзөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жогорку Карангыс
Жогорку Карангыс — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Жогорку Терсь дарыясынын оң жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Акыл-эси жайындалык
Акыл-эси жайындалык – кылмыш-жаза укугунда психикалык саламаттыгы жайында болгон адамдын абалы; өз аракеттери үчүн жооп берүүдөн жана аларды башкаруудан көрүнөт. Акыл-эси жайындалык күнөө коюунун жана кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартуунун зарыл шарты болуп саналат. Акыл-эси жайындалык эгер соттук-психиатриялык экспертиза ага карама-каршы жыйынтык чыгарбаганда гана анык болот.
Келемиштер
Келемиштер, келестер (Rattus) – кемирүүчүлөрдүн чычкандар тукумундагы уруусу. Дене узундугу 8–30 см, куйругу денесинен узун же кыска. Тумшугу учтуу, кулагы калдагай, 70тей түрү белгилүү. Алардын 280дей түрү Азия жана Африканын тропик токойлорунда, ошондой эле адам менен кошо бардык жерге таралган. КМШ өлкөлөрүндө 3 түрү: боз келемиш, кара келемиш жана түрк келемиши кездешет. Түрк келемиши Борбордук Азияда, Кыргызстандын тоолуу токойлорунда жолугат. 3–4 айлыгында жетилип, ургаачысы жылына 2–4 жолу тукумдап, 1–17 бала тууйт. Келемиштер өсүмдүк менен, кээси эт жечүлөр, көбү ылгабай азыктанат, күүгүмдө, түнкүсүн активдүү. Ийинге, коңулга 20 кгга жакын азык ташып, кышка камдайт, айдоого зыян келтирет. Келемиштер – жугуштуу оорулардын козгогучтарын алып жүрүүчүлөр.
Неймар
Неймар да Сильва Сантос Юниор
Футболдук карьерасы
Santos FC
1992 –жылдын 5 – февралында Бразилиянын Моги дас Крузес щаарында жарык дүйнөгө келген. Şuan La Liga ekiplerinden Barcelona'da 11 numaralı formayı giymektedir. 2003 – жылдан баштап Сантос клубунун алтынкы катмарында ойной баштайт. 2009 – жылы профессионал футболистке айланып Сантос командасынын негизги курамынан оорун алат. 2010 – жылдын баштап бул талантту оюнчуга Европанын атактуу командаларынын көздөрү түшө баштайт. Алардын катарында Манчестер Сити, Интер , Реал Мадрид командалары болгон. 2009 – жылдан баштап Сантос үчүн өткөргөн 224 оюнда 136 гол, Бразилия улуттук курамы үчүн өткөргөн 36 оюнда 20 гол жарата алган. 2013 – жылдын 25 – май күнү Испаниянын Барселона командасына расмий түрдө трансфер болот. Барселона Неймар үчүн Сантоско 54 миллион евро төлөп берген.
Бразилия Улуттук Курама командасында
2009 – жылы 17 жашка чейинкилер арасында өткөрүлгөн мелдеште Бразилия курамасынын формасын кийет. Бул мелдеште көргөзгөн мыкты оюну өчөн Атактуу Пеле тарабынан 2010 – жылкы дүйнөлүк футболдо улуттук курамга алуу сунушу болот. Бирок курамдын машыктыруучусу Дунга тарабынан колдоо таппайт. Жаштардын 20 жашка чейинкилер арасында өткөн чемпионатка улуттук курам менен чыгып 9 гол киргизген. Бразилия Улуттук Курамы үчүн алгачкы оюнун АКШ менен болгон жолдоштук беттешүүдө ойнойт. Бул оюнда 11 номер менен чыгып 1 гол жарата алган.
Лос Сэрриллос (Нү-Мексико)
Лос Сэрриллос (Нү-Мексико) (Los Cerrillos) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Неймар
Жеке ийгиликтери
2010 – жылы Campeonato Paulista’нын эң мыкты оюнчусу жана эң мыкты жаш оюнчусу аталган. Ушул эле жылы Бразилия лигасында бамбордир аталган. 2011 – жылы Фламенгого 26 минутада киргизген голу ФИФА тарабынан жылдын эң мыкты голу деп аталган.
Лос Сэрриллос (Нү-Мексико)
Калкы - 229 киши. Болжолдуу аянты - 3.6 км². FIPS коду — 35-42600.
Неймар
Колдонулган булактар
www.tr.wikipedia.org
Коомдук медианы казуу
Коомдук медианы казуу (англ. Social media mining) — коомдук медианын чийки маалыматтарынан колдонгонго боло турган белгилери менен багыттарын тааныштыруу, талдоо жана алып чыгуу жараяны. "Казып алуу" (англ. mining) деген термин сейрек минералдарды казып алуу жараянынын аналогу болуп саналат. Ресурс казып алуу тоо-кен ишканаларына чоң көлөмдөгү кен ташты калбырдан өткөрүү аркылуу баалуу минералдарды табууну талап кылат; ошол сыяктуу эле, коомдук медиадагы "казып алуу" адамдардын маалыматтарын (мисалы, коомдук медиа пайдалануу, онлайн жүрүм-турум, мазмун бөлүшүү, адамдардын ортосундагы байланыш, интернеттеги сатып алуу жүрүм-турумдары, ж.б.) талдоочулар менен автоматтык түрдөгү программаларга ири көлөмдөгү чийки коомдук медиа маалыматтарынан белгилерди, багыттарды аныкташ үчүн электен өткөрүүнү талап кылат. Бул белгилер менен багыттар компанияларды, өкмөттөрдү, коммерциялык эмес уюмдарды кызыктырат. Аталган уюмдар өздөрүнүн стратегиясын түзүүдө жана жаңы программаларды (же ишканалар, жаңы продукциялар, жараяндардын жана кызматтар үчүн) ишке киргизүүдө ушул белгилерди пайдалана алышат.
Уранхайлар
Уранхайлар (байыркы моңгол тилинде – Урэнхэй) – суук, табийгаты катаал аймактын адамы же биздин тилди түшүнбөгөндөр, бөтөн эл, башка уруу дегенди түшүндүрөт. Байыркы кыргыздар жалпысынан уранхай деп аталган уруулар (бүгүнкү тувалар, сойоттор жана башка) менен узак убакыт жамаатташ, алакалаш жашашканы маалым. Болжолу, уранхайлар өз учурунда енисей кыргыздарынын да этностук курамына киришкен.
Балдардын өлүмү
Балдардын өлүмү -бир жашка чейинки өлгөн балдардын бир жыл ичинде тирүү төрөлгөн балдарга карата саны. Балдардын өлүмү - элдин табигый кыймылынын статистикалык көрсөткүч-төрүнүн бир түрү. Аны өлгөн балдардын санын жүз же миң тирүү төрөлгөндөргө карата эсептейт. Балдардын өлүмү элдин маданиятына, турмуш деңгээлине, медицина жактан тейлөөнүн сапатына байланыштуу.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Нильс Бор
Нильс Хенрик Давид Бор (7. 10. 1885, Копенгаген — 18. 11. 1962, ошол эле жер) — Даниялык физиги. Атомдун биринчи квант теориясын түзгөн жана кванттык механиканын негизин иштеп чыгууга катышкан. "Нобель" сыйлыгынын лауреаты (1922). Атомдун биринчи квант теориясын түзгөн жана кванттык механиканын негизин иштеп чыгууга катышкан. Бор атом ядросунун жана ядролук реакция теориясынын өсүшүнө чоң салым киргизген.
1908-ж. Копенгаген университетин бүтүп, бул жерде өзүнүн биринчи илимий иши суюктуктун термелүүсүн жана металлдын классикалык электрон теориясын изилдөөнү жүргүзгөн. 1916-ж. Копенгагенде теориялык Физикалык кафедрасынын башчысы, 1920-жылдан өмүрүнүн аягына чейин ошол шаарда өзү уюштурган Теориялык Физикалык институтун жетектеген болгон. Фашизмге Каршылык көрсөтүү уюму 1943-ж. Борду Даниядан Швецияга, андан АКШга жөнөткөн, атом куралынын колдонулушуна каршы күрөшкө кошулган. Ал жерде Бор атом бомбасын жасоого катышкан. Согуштан кийин Данияга келип, атом куралынын колдонулушуна каршы күрөшкөн. Ал 1913-ж. атом теориясын иштеп чыгып, классикалык электродинами-канын закондору менен түшүндүрүүгө мүмкүн болбогон атомдун планеталык структурасын түшүндүрүү аракетинде өзүнүн постулаттарын түзгөн. Ядролук реакцияныя болуп өтүү мүнөзүн аныктап, 1939-ж. Ж. А. Уилер менен бирдикте ядронун бөлүнүү теориясын өркүндөткөн. Бор физиктердин чоң мектебин түзүп, бүт дүйнөдөгү физиктердин байланышын өнүктүргөн. СССРге бир нече жолу келген. Бор чет өлкөлөрдүн илимий коомдорунун жана СССР ИАнын чет өлкөлүк мүчөсү (1929). Нобель сыйл. лауреаты (1922). Эмгектери: Прохожденпе атомных частиц через вещество. М., 1950; Атомная физика и человеческое познание. М., 1962.
Неурья (дарыя)
Неурья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Черная дарыясынын сол жээгинен 168 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Карлыгачпалык
Карлыгачпалык (лат. Chromis chromis) — жылуу деңиздердеги балыктардын бир түрү.
Абульхасан Саба
Абульхасан Саба ابوالحسن صبا Абуальхасан Саба 4-апрель 1903-жыл – 20-декабрь 1957-жыл. Иран музыкасынын белгилүү устаты, композитор жана ырчы болгон. Ал 70 жыл мурун Ирандын эң белгилүү музыканты болгон.
Екатерина II
Екатерина II 21.4 (2.5).1729, Штеттин шаары – 6 (17).11.1796, Царское Село (азыркы Пушкин шаары) – Орус императору (1762–96). Немис принцессасы, өз аты Софья Фредерика Августа Анхальт-Цербстская. 1744-ж. Орусияга келип, Екатерина Алексеевна аталган. 1745-ж. император Пётр III гө турмушка чыккан. 1762-ж. 28-июнда бир тууган Орловдордун жетекчилигинде гвардияга таянуу менен сарай төңкөрүшүн уюштуруп, күйөөсүнүн ордуна бийликке келген. Өз заманынын алдыңкы ойчулдары – Дидро жана Вольтер менен кат алышып турган жана алардын философиясына ылайык башкарууну каалаган. 1775-ж. губерниялык башкаруу боюнча реформа жүргүзүп, жер-жердеги бюрократиялык аппараттарды бекемдеген. 1785-ж. жарыяланган «Дворяндардын сый грамотасы» сыяктуу чаралары дворяндар өкмөтүнүн бийлигин чыңдаган. Крепостнойлук укуктун андан ары бекемделишинен келип чыккан Е. И. Пугачёв баштаган дыйкандар согушун (1773–75) аёосуз баскан. Екатерина IIнин тушундагы Түркия менен болгон согуштардын жыйынтыгында Орусия флоту Кара деңизге чыгууга мүмкүнчүлүк алган, Түндүк Кара деңиз бою, Крым, Кубань каратылган. 1783-ж. Чыгыш Грузияда Орусия протектораты орногон. Екатерина II Речь Посполитаны (Польшаны) үч жолу (1772, 1793, 1795) бөлүүгө катышып, Батыш Ук­раина жана Белфруссиянын көп жери, Литва Орусияга өткөн. 1786-ж. 15-мартта Петербург шаарында Екатерина II Абдырахман Кучак уулу жетектеген кыргыз элчилигин кабыл алган. Алар императорго Атаке бийдин атынан жазылган катты жана баалуу белектерди тапшырышкан. Катта кыргыз бийи орус император айымды урматтай турганы, кыргыз жери аркылуу орус кербендеринин эркин өтүшүнө, алардын коопсуздугун коргоого кепил болору айтылган. Екатерина II жооп катары Атакеге 800 рубль күмүш акча белек берип жиберген.
Кызыл-Сай чопо кени
Кызыл-Сай чопо кени Баткен облусунун Лейлек районунда, Сүлүктү шаарынан 5  км түндүктө, Курганчу кыштагынан 2 км түндүк-чыгышта, Түркстан кырка тоосунун түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен 950–1200 м бийиктикте. 1967-ж. геол. чалгындоо жүргүзүлүп, запасы эсептелген. Кен аймагын антропоген мезгилинде пайда болгон борпоң чөкмө тектер түзөт. Кумайлуу чопо катмары эол шамал чөгүндүлөрүнөн пайда болгон. Узундугу 1 – 2 кмге созулуп, калыңдыгы 2–20 м. Өңү боз, майда көзөнөктүү. Гранулометриялык курамы: күлбото бүртүкчөлөрү 0,001 ммден төмөнкүсү – 29,5%, чаң – 0,25–0,01 мм – 61,5%, кошундулар 0,5 мм – 0,99%. Суу сыйымдуулугу 24,4%, нымдагандагы ийилгичтиги жогору. Химиялык-технологиялык касиети боюнча кумайлуу чоподон "125" маркасындагы кирпич жасоого болот. Запасы С1 категориясы боюнча 4237 миң м3, 1996-жылга карата калган запасы С1 – 900 миң м3. Кумайлуу чопо кени карьерден казылып алынууда.
Аксакал, башкаруучу
Аксакал – коомдогу уруунун же уруктун башкаруучусу, кадырман, билерман, тажрыйбалуу адам. Аксакал көптү көргөн, көптү билген, иш менен сөзгө кадик жана уруунун ички-тышкы мамилелерин жөнгө салып турган. Патриархалдык-феодалдык мамилелер өнүккөн учурда аксакал башкаруу укугунан ажырап, айылдын кеңешчиси, калыс кишиси катары гана кызмат өтөгөн. Мындай шартта ар бир карыя адам аксакал деп аталса да, кадыр-баркка жана урматтоого баары бирдей ээ боло берген эмес. Кимдин колунда мал жана байлык болсо же балдары, туугандары таасирлүү болсо, ошол адам гана айыл аксакал деп аталчу. Кийинчерээк жалаң эле карыялар эмес, мансаптуу, колунда бар кишилер да, жашына карабастан аксакал аталып кеткен.
Алабак
Алабак – ордого салынган чүкөлөрдү, канды атууга, чертүүгө колдонулчу курал. Алабакка чейин ордодо томпой колдонулган. Алабак тоо теке, кулжа мүйүздөрүнөн жасалган. Болжол менен узундугу укум (10–12 см), калыңдыгы жоон элиден астам (2,5–3  см), туурасы  төрт эли (8–9  см) болгон 4 бурчтуу курал. Атканда, черткенде колдон жылмышпас үчүн алабактын кырларынын четтерине каршы-терши, жик-жик сай салып, быдырлап койгон.
Кельтеминар маданияты
Кельтеминар маданияты – Аму-Дарыянын сол жээгинде, Зеравшан жана Сыр-Дарыянын төмөнкү бөлүгүндө, АмуДарыя жана Сыр-Дарыянын ортосундагы неолит дооруна (Биздин заманга чейинки 6–3-миң жылдык) таандык археологиялык маданият.1946-жылы археолог С. П. Толстов изилдеген. Каракалпакстандагы Кельтеминар каналынын атынан аталган. Казуу учурунда балыкчылар менен аңчылардын журту, оттук таш өндүрүүчү шахтанын орду, таш (анын ичинде бирюза) иштетүүчү устаканалар, таш жана сөөк куралдар, чопо идиштер (түбү тоголок, ичке же жалпак, сырты оймо-чиймеленип, ички бети кызыл же сары боёктор менен сырдалган) табылган. Кельтеминар маданияты үч этапка бөлүнөт. Дарыя-Сай этабы (эрте неолит; 6–5-миң жылдыктын ортосу) Төмөнкү Зеравшандагы Лявлякан көлүнүн аймагындагы эстеликтерди (ири жана майда пластиналар, геометриялык микролиттер – үч бурчтуктар жана трапециялар же «мүйүздүү трапециялар», кыргычтар жана башка) камтыйт. Жанбасс этабынан (өнүккөн неолит; 5-миң жылдыктын ортосунан – 4-миң жылдыктын ортосуна чейин) локалдык топтор же өзүнчө маданияттар (акча-дарыялык топ, төмөнкү узбой маданияты жана башка) бөлүнүп чыккан. Бул этапка Акча-Дарыя районунан табылган чарчы жана сегиз бурчтуу жертөлөлөр, кыргычтар, жаа учтары (кельтеминар тибиндеги) жана башка таандык. Соңку неолит этабында (4-миң жылдыктын аягы – 3-миң жылдык) Аму-Дарыянын Сары-Камыш дельтасынын аймактарында Тумеккичижик көрүстөнүнөн (өнүккөн энеолит доору) башы түндүк-чыгышты каратылып, чалкасынан жаткырылган 27 маркумдун сөөгү, жанынан сөөк шурулар, камандын тишинен жасалган илмектер, оттук таштан жасалган буюмдар табылган. Четтери тегеректелип тосулган. Көмүлгөндөрдүн бир бөлүгү инди-жер ортолук деңиз расасынын жер ортолук деңиздик түштүк-чыгыш тибине таандык, башкалары европеоиддин Түндүк тибине жакыныраак. Негизги чарбасы – балык уулоочулук, аңчылык, жыйноочулук, кийинчерээк мал чарбачылык, дыйканчылык пайда болгон. Кельтеминар маданияты жергиликтүү мезолит маданиятынын негизинде түзүлгөн. Кельтеминар маданиятынын салттары коло доорунун заманбабин маданиятында сакталган; анын өкүлдөрү Зеравшандын төмөн жагындагы малчылар жана дыйкандар (Биздин заманга чейинки 3-миң жылдыктын 3-чейреги).
Кобылья (Кипшенга куймасы)
Кобылья — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кипшенга дарыясынын оң жээгинен 26 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Чабалекейбалык
Чабалекейбалык (лат. Monodactylus argenteus, L. 1758) — чабалекейбалыктар тукумундагы бир түр балык.
Борацит
Борацит бораттар тобундагы минералдык Химиялык формуласы Mg3B7O13Cl. Куб жана ромб сингониясында кристаллданат. Түссүз, айнектей, кээде алмаз сымал жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 7-7,5. С. салмагы 2,97. Ал ангидрит жана таштуздарынын кендеринде кезигет. Бор кенташынын негизги минералы.
Тоталитаризм
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Еленин Николай Николаевич
Еленин Николай Николаевич (1892, Москва – 1944, ошол эле жер) – ырчы, режиссёр, кыргыз профессионал театр искусствосуна негиз салгандардын бири. Одесса университетинин филология факультетин бүтүргөн, Миланда окуган. 1926-ж. чейин Ташкентте музыкалык театрларда ырчы жана режиссёр катары иштеген. 1926-ж. Фрунзеге келип, кыргыз музыка драма студиясын уюштурган, ага башчы жана көркөм жетекчи болгон. «Молдо Насирдин» комедиясын койгон (1927). Еленин кыргыздын элдик музыкасын жана ырларын жыйнаган. Ал кыргыз искусство кадрларын даярдоодо көп эмгек сиңирген.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Балдардын төрөттө жабыркашы
Балдардын төрөттө жабыркашы - баланын төрөлүп жаткан учурда жапа чегиши. Буга төрөттүн өтө тез же өтө кеч жүрүшү, жатындагы баланы курчап турган суу эрте агып кетип, бала "кургак" төрөлүшү, баланын жатында туура эмес жатышы ж. б. себеп болот. Ошондой эле ара же чоң төрөлгөн балдар да жабыркоого дуушар болот. Төрөт убагында баланын ар кайсы жери жабыркап, көбүнчө башы, акырек сөөгү, буту-колу сынышы мүмкүн. Айрыкча баланын мээси менен жүлүнү жабыркаса коркунучтуу. Төрөт жолу аркылуу өтүп бара жаткан баланын башы катуу кысылуудан мээге же мээ кабыкчаларына кан агуу пайда болушу мүмкүн. Мээ жабыркаганда, демейде асфиксиянын белгилери байкалат. Мындай учурда баланын өлүп же өмүр бою майып болуп калышы мүмкүн. Балдардын төрөттө жабыркашынан сактануу үчүн кычкылтектин жетиштүү болушун камсыз кылуу зарыл. Балдардын төрөттө жабыркашын дарылоо: балада жабыркоо белгилери билине баштагандан тартып энеге тынч шарт түзүү, кальций, "К" витамини жана денени тырыштыруудан сактоочу дарыларды берүү чаралары колдонулат.
Борбор
Борбор
Алты күндүк согуш
Алты күндүк согуш - 1967-жылы 5-июнь күнү Израиль менен үч арап мамлекети - Египет, Сирия жана Иорданиянын ортосунда башталып, 10-июнь күнү жарашуу жолу менен аяктаган согуш. Мындан мурда 1956-жылы октябрь айында болуп өткөн кагылыштан кийин бул чөйрөдөгү көп жылдардан берки курчуган абал эки тараптын аскердик күчтөрүн кубаттандыруу, лидерлердин опузалаган жана көкүткөн сөздөрү, мындан сырткары Израиль менен Египеттин ортосундагы Казат жери деп аталган 23 Ак деңиздин жээгиндеги маанилүү жерден Египеттин каалоосу боюнча БУУнун аскерлеринин артка чегинүүсү согуштун чыгышына себепкер болгон. 1967-жылдын июнь айынын башында башталар башталбас болуп турган согуш жогорудагы себептерден улам 5-июнь күнү расмий түрдө башталган. Согуш учурунда Израиль абада үстөмдүк кылып, душман тараптын аба күчтөрүн бүлгүнгө учураткан. Жер бетинде да Израиль аба күчтөрүнө таянып, үстөмдүк кылган. Жыйынтыгында Израиль Египеттен Синай жарым аралын алып, Суэц каналынын чыгыш тарабын каратып алган. Мындан сырткары Акабе булуңунун кире беришин өзүнө камтыган Шарлм Эл-Шейхтин тегерегин да ээлеп алган. Андан кийин Израиль Сирия фронтундагы өз аймагынын бир бөлүгүн ичине камтыган Голон дөбөлөрүн алып, мындан сырткары Иорданиядагы Шерия дарыясынын батышында жайгашкан түшүмдүү жерлерди жана Куддус шаарынын өз карамагына кирбеген тарабын өзүнө каратып алган. Бул согушта Египет менен Сириянын колундагы көп сандаган советтик курал-жарактар жараксыз абалга келген. Айрыкча Израиль тарабынан тартылып алынган чөлкөм аянты боюнча Израилдин ээлеп турган аянтынан алда канча чоң болгон. Бул абалга карата БУУнун Коопсуздук Кеңеши 1967- жылдын ноябрь айында 242-номердүү чечимин кабыл алган жана мында Израилди айыптап, тартып алган аймакты бошотуп берүүсүн талап кылган. Арап өлкөлөрүн болсо Израилди мамлекет катары таанууга мажбурлаган. Израиль жогорудагы БУУ тарабынан кабыл алынган чечимге баш ийбестен, басып алган жерлерге калкын жайгаштыра баштаган болчу. Бул абал 1973-жылдын октябрь айындагы жаңы согуш отунун тутанышына себепкер болгон. Түркия жерлердин күч колдонуп тартылып алынышына каршы болуп, Коопсуздук Кеңешинин 242-номердүү чечиминин ишке ашырылышынын жактаган.
Шидали (Илишев району, Башкыртстан)
Шидали — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Андреев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 57 киши. Почта индекси — 452271, ОКАТО коду — 80230808006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Келтирилбес көп мүчө
Келтирилбес көп мүчө – төмөнкү даражалуу көбөйтүүчүлөргө ажырабаган көп мүчө. Көп мүчөнүн көбөйтүүчүлөргө ажырашы жана кел тирилбес касиети анын коэффициенти кандай сандан турганына байланыштуу. Мисалы, эгер коэффициент үчүн жалаң рационалдуу гана сандарды алсак, х3+2 көп мүчөсү келтирилбес болот. Ал эми коэффициент үчүн чыныгы сандарды алсак, анда аны келтирилбес эки көп мүчөнүн көбөйтүндүсүнө ажыратууга болот: Даражасы нөлдөн чоң болгон көп мүчө берилген талаада Квадраттык көп мүчөгө бирден-бир гана жол менен (туруктуу көбөйтүүчүлөргө чейинки тактыкта) ажыратылат. Эгер көп мүчө туюк коэффициенттер талаасынын алгебралык келтирилбес көп мүчө болсо, анда абсолюттук келтирилбес көп мүчө деп аталат. Мисалы, бир өзгөрмөлүү 1-даражалуу көп мүчө абсолюттук келтирилбес көп мүчө болот. Чыныгы сандар талаасында 2-даражалуу бир өзгөрмөлүү көп мүчө анын дискриминанты терс болгондо гана абсолюттук келтирилбес көп мүчө болот.
Кызыл-Суу чопо кени
Кызыл-Суу чопо кени Чүй облусунун Кемин районунда, Орловка шаарчасынан 25  км түштүктө, деңиз деңгээлинен 1880–2120 м бийиктикте. 1990-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кендин калыңдыгы 40 мден 85 мге чейин жеткен, палеоген мезгилинде пайда болгон чопонун калың катмарынан түзүлгөн. Чопо кызыл түстө, илээшкек, жеңил эзилгич (1210–1240°С), жогорку дисперстүү, кум кошумчасы өтө аз (3% чейин), сууда эрүүчү туздар жүздөн бир процентти түзөт, орточо ийилгичтигинин саны – 12. Технологиялык сыноонун негизинде чопо "125", "175" маркасындагы кирпичти алууга пластифицирлөөчү кошумча, бургулоо эриндисине кошумча, охра боёгун жана койлорду белгилөөчү боёк катары колдонсо болот. Баланстагы запасы А категориясы боюнча 332 миң м3, В – 515 миң м3, С1–1555 миң м3, А+В+С1 – 2402 миң м3.
Баймырза Хайит
Баймырза Хайит (1917.17.12 – 2006.31.10) - өзбек тектүү чыгыш таануучу, түрколог-тарыхчы, басмачылык кыймылыгын тарыхынын ири адиси, философия доктору.
Кыскача өмүр таржымакалы
Баймырза Хайит 1917-жылы 17-декабрда Фергана аймагында Түркстан автономиясына таандык Наманган жергесинде туулган. Ташкендеги Орто Азия университетинин тарых факультетин (1938), Германиядагы Мюнстер (Вестфалия) университетин (1950) бүтүргөн. Улуу Ата Мекендик согушка катышкан.
1941-ж. Слуцк шаарынын алдындагы салгылашууда туткунга түшүп калып, ошол жылы күзүндө Ченстоховадагы (Польша) туткундардын лагерине айдалган.
1942-ж. жазында Түркстан легионуна кабыл алынган 262 түркстандыктын катарында Баймырза да болгон. Согуш аяктагандан кийин Германияда калып, билимин уланткан. 1995-жылы жайында Кыргызстанда сый конок болуп кеткен. 2006-жылы 31-октябрда Германияда кайтыш болгон.
Илимий чыгармачылыгы
Профессор Баймырза Хайит 1950-ж. «Кокон жана Алаш Ордо улуттук өкмөттөрү» деген темада диссертация коргогон. Анын 400гө жакын илим эмгектери, анын ичинде 9 монография, 13 китепчеси жарык көргөн.
«Түркстан XX кылымда» аттуу эмгегинде басмачылар кыймылына улуттук кыймыл катары баа берип, Совет мамлекетинин курамындагы түрк элдеринин тарыхын жаңыча көзкараш менен чагылдырууга аракеттенген.
Баймырза Хайит АКШ, Улуу Британия, Түркия университтеринде дарстар окуп, баяндамалар жасаган.
1990-ж. анын жетекчилиги менен АКШда М. Чокайдын 100 жылдыгы белгиленген.
Келтирилбес теңдеме
Келтирилбес теңдеме – сол жаккы бөлүгү жөнөкөй көбөйтүүчүлөргө ажырабаган, башкача айтканда келтирилбеген көп мүчөдөн турган f(x)= 0 түрүндөгү алгебралык теңдеме. Эгер теңдеме келтирилбес көп мүчө болбосо, анда ал төмөнкү даражалуу бир нече жөнөкөй алгебралык теңдемелерге келтирилет: f(x)=p(x)∙g(x). Анын чыгарылышы жеңилдейт: p(x) =0, g(x) = 0.
LinkedIn
LinkedIn (Линктин) - вебсайт, мобилдик колдонмолор аркылуу иштеген бизнес жана иш менен камсыз кылууга багытталган коомдук тармакташуу кызматы.
Радиобиология
Радиобиология — иондоштуруучу нурлардын тирүү организмге жана бүтүндөй биосферага тийгизген таасирин изилдөөчү илим.
LinkedIn
Тарыхы
2002-жылы 28-декабрда негизделип, 2003-жылы 5-майда колдонууга берилген LinkedIn профессионалдык тармакташуу, анын ичинде жумуш берүүчүлөр иштерди жарыялап, ал эми жумуш издегендер резюмелерин чыгарыш үчүн пайдаланылат. 2015-жылга карата компаниянын кирешесинин көпчүлүк бөлүгү өз мүчөлөрүнүн маалыматтарын кадр кызматтары менен соода адистерине сатуу аркылуу келип түшкөн. 2016-жылдын сентябрына карата, LinkedIn 467 миллиондон ашуун аккаунтка ээ болсо, анын 106 миллиондон ашууну активдүү колдонуучулар болгон. 2017-жылдын апрелине карата, LinkedIn 200 өлкөдө 500 миллион мүчөгө ээ болгон. LinkedIn мүчөлөргө (кызматкерлерге дагы жана жумуш берүүчүлөргө дагы) профил түзүү жана бири-бири менен онлайн коомдук тармакта "байланыш" куруу мүмкүнчүлүгүн берет. Бул реалдуу дүйнөгү кесиптик мамилелерди чагылдырышы мүмкүн. Колдонуучулар каалаган адамын (учурдагы мүчө болобу же жокпу) байланыш куруу үчүн чакыра алат. "Дарбазага негизделген мамиле" (кайсы бир адис менен байланыш куруу учурдагы мамилени же аларга таандык болгон байланыш аркылуу таанышууну талап кылат) кызмат мүчөлөрүнүн ортосундагы ишенимди бекемдөө үчүн коюлган. LinkedIn Европа Биримдигинин Эл аралык коопсуз порт купуялуулук принциптерине катышкан.
2016-жылы 13-июнда Microsoft LinkedIn'ди 26.2 млрд АКШ долларына сатып алуу планы бар экенин жар салган. Сатып алуу 2016-жылы 8-декабрда аяктаган. Бүтүм болжолдуу 26.4 млрд АКШ доллар нак акчага сатып алуу менен жыйынтыкталган.
Радиобиология
Таасири
Нурлар организмге таасир эткенде ткань заттары аларды өзүнө сиңирип, натыйжада организмдеги суу жана башка бирикмелердин молекулалары иондорго, башкача айтканда ар башка заряддагы бөлүкчөлөргө жана активдүү (зарядсыз) бош радикалдарга ажырайт. Натыйжада зат алмашуу бузулуп, уулуу заттар пайда болот да, ткандар жабыркайт, кээде өлөт. Нурдун таасирине жооп кайтарууда көпчүлүк ткандар жана органдар катышып, алардын түзүлүшү, функциясы өзгөрүлүп, организмдин тиричилик аракети бузулат. Иондоштуруучу нурдун таасиринен организмде болуучу өзгөрүүлөр нурдун дозасына, түрүнө (рентген, альфа-, бета-, гамма нурлары ар кандай биологиялык таасир берет), организмге таасир этүү жолдоруна (дем алуу, тамак сиңирүү жолдору, тери) жана башкага жараша болот.
Жыныс жана кан пайда кылуу клеткалары
Организмде жыныс жана кан пайда кылуу клеткалары, ичке ичегинин эпителий клеткалары, эмбриондук жана жаш клеткалар, ошондой эле калыптанып жаткан мезгилдеги органдар иондоштуруучу нурларды өтө сезгич келет. Кишинин организмине иондоштуруучу нурлардын тийгизген таасири жана орган менен ткандагы өзгөрүүлөрдү медициналык радиология изилдейт.
Нур менен иштөөчү персонал
Нур менен иштөөчү персоналга уруксат этилген өлчөмүн аныктоодо, ошондой эле атом станцияларында коргонуу чараларын уюштурууда, нурларды медициналык максатта пайдалануучу мекемелерде, түрдүү ооруларды дарылоодо нурдун дозасын жана анын ыкмаларын белгилөөдө радиобиологиянын маалыматтары колдонулат. Радиобиология радиоактивдүү изотоптор менен иштегенде коопсуздук техникасынын эрежелерин иштеп чыгат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Альтруизм
Альтруизм (фра. altruisme, лат. alter – башка) Жаны жаралган этнос өзү жөнүндө жарыя салары менен түздөн-түз дүйнөлүк тарыхый процесстерге катышууга киришет. Бул деген анын өзүнө ар дайым душмандашып келген коңшулары менен өз ара аракеттне башташын түшүндүрөт. Башкача болушу мүмкүн эмес, анткени жаны, активдүү, мурда учурабаган нерсенин пайда болушу дайыма жашоонун көнүмүш жана көңүлгө жаккан жагдайларын өзгөртүп жиберет эмеспи. Этнос жаралган региондун байлыгы да дайыма чектелүү болот. Баарынан мурда азык-түлүктүн аздыгы байкалат. Андыктан мурдагы туруктуу турмуш абалында, жайчылыкта жашап келаткандар капыстан чыга келген, жөн-жайы түшүнүксүз, көңүлдөрүнө жакпаган адамдарга катарынан орун берүүнү, өздөрүн чектөөнү деги эле каалабайт. Жаңыга каршылык көрсөтүү өзүн-өзү сактоонун табигый көрүнүшү катары пайда болот жана курч мүнөзгө ээ, ал көпчүлүк убакта кызыл-кыргын согушту жаратат. Жеңишке жетиш, эң кур дегенде өзүн коргоп калыш үчүн этностун ичинде альтруисттик этика, т. а., жамааттын кызыкчылыгын өзүнүн жеке кы- зыкчылыгынан жогору коюу орун алышы зарыл. Мындай этика үйүрлөшүп жашаган жаныбарларда да учурайт, бирок бул этика адамдарда гана өз түрүн сактап калуунун бирден бир фактору катарында мааниге ээ. Альтруизм ар дайым өзүмчүлдүк (эгоисттик) этикага катарлаш турат. Өзүмчүлдүк этикасында жеке жана үй-бүлөлүк кызыкчылык коомдук кызыкчылыктан жогору коюлганына карабай, коом менен жеке адамдын кызыкчылыктары көпчүлүк учурларда дал келгендиктен курч карама- каршылыктар сейрек кездешет. Адамды түр катары сактап калуу, т. а. этносту сактап калуу көз карашынан алганда бул эки этикалык концепциялардын эриш-аркактыгы оптималдуу абалды түзөт. Бирок функция- лар бөлүнүп кетет. "Альтруисттер" этностун бир бүтүндүгүн коргойт, "өзүмчүлдөр" этностун тукумун улайт. Анткени менен табигый тандалуу "альтруисттердин" санын кыскартып отургандыктан акыры этнос өз кор- гоочуларынан ажыраган кезде коңшу этностор аны өзүнө сиңирип алат. "Өзүмчүлдөрдүн" тукуму болсо эми башка этностордун ичинде жашап, альтруисттерди өздөрүнүн эр көкүрөк коргоочулары катарында эмес, азоо чалыш, кекирейген жана кара мүртөз адамдар катары эстеп коюп жашай беришет.
Бул жобону тарыхый материалдар аркылуу текшерүүнүн бир гана ыкмасы бар, ал жөнүндө толугураак токтолуу керек. Этика аныктыктын кадимкиликке болгон мамилесин талдоодон өткөрөт, ал эми аныктык болсо кадимкилик сыяктуу эле ар бир доордо өзгөрүп турат. Бул өзгөрүүлөр булактардын авторлору тарабынан өтө сергек баяндалат, ал эми башка учурларда алар уялбай-этпей эле фактыларды бурмалап жиберишет. Авторлор ал өзгөрүүлөр жөнүндө жазганда болуп жаткан чындыкты эмес, аларга дайыма шексиз нерседей болуп көрүнгөн идеалды жазышат, жазганда да чын дилинен жазышат. Андыктан биз көнүмүш жүрүш-туруш адаттардын өзгөрүп, бирин бири алмашуусун аныктоо үчүн өткөн доорлордун тарыхграфиясын, а түгүл көркөм адабиятын да маалыматтардын булагы катарында эмес, сын көз менен карап изилдей турган фактылар катарында пайдалана алабыз жана мунун жардамы менен тиги же бул процесс чындыгында кандайча болуп өткөнүн тактоого мүмкүнчүлүк алабыз. Мисалга биз окурманга жакшы белгилүү болгон кайсы бир элдин (мамлекеттин, саясий институттун, социалдык-экономикалык мамилелердин эмес, дал этностун) тарыхынын басып өткөн бир үзүмүн келтирели да, анын фазаларына үстүртөн эле көз чаптырып көрөлү. Буга Байыркы Рим шаармамлекети ылайыктуу мисал боло алат. Эгерде анын айтылуу падышалар мезгилин, коомдук системанын мүнөзүн аныктоочу алгачкы сецессиядан (плебейлердин Ыйык тоого кетиши, андан соң алардын патрицийлер менен жалпы тил табышы) баштап, Каракалла жардыгына (Римдин провинциялык букараларынын римдиктер деп таанылы- шы) чейинки мезгилин, т. а., б. з. ч. 949-жылдан б. з. 212-жылына чейинки мезгилин карап чыга турган бөлсөк "альтруисттер" менен "өзүмчүлдөрдүн" эволюциясынын ара катышын айкын-ачык көрүүгө болоот. Баса, мындай байкоону байыркы рим тарыхчылары да жүргүзүп, бул процессти "пейилдин кедери кетиши" деп аташкан.
Пуни согушу бүткөнгө чейинки алгачкы мезгилде мекен үчүн жан кыюудан жалтанбаган баатырлар көп болгонун булактардын авторлору баяндайт. Муций Сцевола, Аттилий Регул, Цинцинат, Эмилий Павел жана аларга окшогон дагы көптөгөн баатырлар, балким, көбүн эсе патриоттук легендалардын шарапаты аркылуу жаралган баатырлар болсо керек, дал ушундай инсандар жүрүш-туруштун идеалы катары үлгү болушканы маанилүү. Граждандык согуш мезгилинде абал кескин өзгөрөт. Эми партиялардын жетекчилери: Марий же Сулла, Пөмпей, Красс же Цезарь менен Сертөрий, Юний Брут же Октавиан баатыр болуп чыга келишти. Алар эми ата мекен үчүн жанын бербегени менен партиялардын кызыкчылыгы үчүн, өзүнүн жеке кызыкчылыктарынын пайдасы үчүн баштарын байлап коюп күрөшкөн. Принципат доорунда да баатыр жана күжүрмөн ишмерлер көп эле, бирок алардын баары жашырып-жаппай эле өз кызыкчылыгы үчүн аракеттенишкенин, алардын мындай жүрүш- турушу катары коомчулук тарабынан кадыресе жана бирден бир мүмкүн болуучу жүрүш-туруш кабыл алынган. Эми императорлор менен кол башчыларды оз милдетин ак ниеттүү аткаргандыгы, т. а. кара ниеттик жана чектен чыккан ырайымсыздык кылбагандыктары үчүн макташа турган болушту. Мунун өзү аларды "аң-сезимдүү өзүмчүлдөр" катары кабыл алуу дегендик, мындай мамиле алардын өздөрү үчүн өтө пайдалуу болгон. Оптиматтар менен популярлардын партиялары жоголуп, эми алардын ордун тигил же бул легиондордун топтору, айталы, сириялык, галлиялык, паннониялык жана д. у. с. топтор басып, алар бири-бири менен жалаң гана бийлик жана байлык үчүн салгылашып жатышты. Северлердин династиясы бийлик жүргүзүп турган мезгилде идеал менен пайдакорлук салтанат курду. Так ушул учурда Роpulus romanus деп аталып жүргөн рим этносу өзү каратып алган элдерге сиңип кетиши бекеринен болгон эмес.
Так ушундай эле көрүнүштү мусулмандар менен согушуу эң маанилүү маселеге айланган Орто кылымдардагы Батыш Европадан учуратабыз. Алгачкы эпикалык поэмалардын каармандары — Роланд менен Сид христианчылыктын түркүктөрү катары сүрөттөлөт. Чындыгына келгенде Роланд Бретон маркасынын маркграфы болгон, аны маврлар эмес, баскалар өлтүргөн. Ал эми Сид жөнөкөй эле туруксуз шылуундардын бири болгон. Ошентип альтруисттик менен баатырдык идеал тутулду. Кийинчерээк жаралган, экинчи мезгилдин чыгармасында, каарман өзүн унутпайт. Кортес менен Писарро, Васко де Гама жана Албукерки, Френсис Дрейк жана Лепантодогу согуштун жеңүүчүсү Хуан Австрийский ушундай баатырлар. Алар эр жүрөк, ошол эле учурда өз керт башынын пайдасын ойлогон, дүнүйөкор адамдар экендиктери эч кимди кыжалат кылбайт, тескерисинче, көпчүлүк алар менен сыймыктанышат, кубатташат. Дагы бир кыйла убакыт өтөт, эми жалданма жоокер баатыр болуп чыга келет. Ал акылдуу, чыдамкай, токтоо болсо болгондур, бирок ал өз жанын сактап калуу үчүн гана аракеттенген неме болот.
Биз белгилүү бир багытта өзгөрүлүп жүрүп отурган идеал жамааттын маанайын билдирип турган көрсөткүч болгондугун көрүп отурабыз, мында автор каарманга эмоциялуу мамиле жасайт, ошондуктан ал аңсезимдүү түрдө жалган нерселерди жазууга барбайт, ал эми мындай маанайлар алда канча тереңде жаткан маңызды — жүрүш-туруш адаттарынын өзгөргөнүн чагылдырып турат, бул болсо адамдардын жамаат болуп жашоосунун этникалык табиятынын чыныгы негизи болуп саналат.
Албетте, мындай учурларда аң-сезим чөйрөсүн эске албай коюуга жарабайт, анткени аң-сезим гана курч абалдардын учурунда эң оптималдуу чечимдерди табууга мүмкүндүк бере алат. Этникалык жаңы система жаралып, күүлөнүү күчүнө киргичекти процесс сырттан болгон таасир аркылуу гана үзүлүп калышы мүмкүн, демек, бул процессте бекем себептик байланыштар (фатализм) үчүн орун жок.
Чабалекейсымак танагралар
Чабалекейсымак танагралар (лат. Tersinidae) — Түштүк Америкада жашоочу чымчыктардын бир тукуму, булардын өкүлү чабалекейсымак танагра (лат. Tersinia viridis).
Ливерпуль жер темир жолу
Ливерпуль жер темир жолу – Ливерпуль шаарынын жер темир жолу жана метросу.
Борборго умтулуучу күч
Борборго умтулуучу күч ийри траектория б-ча кыймылда болгон нерсеге аракет кылуучу борборго багытталган механикалык аракет. Ал сан мааниси боюнча борбордон четтөөчү күчкө барабар. Борборго умтулуучу күчтүн аракети астында материалдык чекит ийри сызыктуу кыймылдайт. Ал түз сызыктуу кыймылда нөлгө барабар.
Тохарлар
Тохарлар - биздин заманга чейин 2-кылым–1-миң жылдында Орто Азияда, Бактрияда жашаган эл. Бул аймак алардын атынан Тохарстан деп аталган. Тохар грек, араб жазма булактарында тохар, инди даректеринде тукхара, кытай жылнамааларында – ту-ху-ло, тибет жазмаларында – тхогар деп аталат. Тохардын теги инди-европалык элдер менен байланыштуу. Тохарлар чыгыш иран тилинде сүйлөшкөн. Грек алфавитине негизделген жазуусу болгон. Орто Азияга биздин замнга чейин 140-ж. келишип, айрым чыгыш иран уруулары менен бирдикте биздин замнга чейин 130-ж. Грек-Бактрия падышалыгын кыйратышкан. Биздин замнга чейин 128-ж. Парфияга басып киришкен. Бактрияда биздин заманга чейин 2–1-кылымда Тохардын беш уруусу жашаган. Болжолу биздин заманга чейин 1-кылымдын аягы – биздин замандын 1-кылымдын башында жогорку уруулардын бири кушандардын жол башчылыгы астында Кушан падышалыгын түзүшкөн. Ушул мезгилден Тохарды кушандар деп аташат. Айрым окумуштуулар Тохарды Орто Азиянын түндүк-чыгышынан Бактрияга келишкен жергиликтүү калк деп да божомолдошот. Себеби, алар Орто Азияга келгенден кийин иран тилине өтүшкөн. Дагы бир ой-пикир б-ча Тохар ж-а юэчжилер массагеттердин бир бутагы болгон.
Пюрмай-Кы
Пюрмай-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Ширта дарыясынын оң жээгинен 162 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 49 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лос Чавэс (Нү-Мексико)
Лос Чавэс (Нү-Мексико) (Los Chavez) — Нү-Мексико штатынын Valencia округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5033 киши. Болжолдуу аянты - 26.5 км². FIPS коду — 35-42740.
Айтматов району
Айтматов району (мурдагы Кара-Буура району) — Кыргызстандын Талас облусундагы район. Борбору Кызыл-Адыр айылы.