cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фундаменталдуу Физика жаатындагы өзгөчө жетишкендиктер сыйлыгы
Талапкерлер жана сыйлык акысы
2012-жылдын, июль айынан бери эл каалаган кандидатын FPP вебсайты аркылуу наамга көрсөтсө болот. 2012-жылдын, июль айынан бери ар бир сыйлык 3 миллион долларды түзөт. Ал эми валюттук баалуулугу жагынан эң престиждүү деп эсептелген Нобель сыйлыгынан да жогору турат. Ал 2012-жылы 1.2 миллион долларды түзгөн. Фундаменталдуу Физика сыйлыгын албаган Физика боюнча сыйлыктын лауреаттары (Физика боюнча сыйлык үчүн тизмеде тургандар) (2013-жылдан бери) ар бири 300.000 АКШ долларына ээ болушат жана кийинки беш жыл боюнча автоматтык түрдө Фундаменталдуу Физика сыйлыгына көрсөтүлүшөт.
Егра
Егра — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шарженьга дарыясынын оң жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кан соргуч
Кан соргуч (лат. Calotes versicolor) - агама кескелдириктеринин бир түрү.
Аталап
Аталап (Ахмет Бесим, 1882- 1965) - түрк (Турция) филологу.
Анкара университетинин профессор Түрк тил коомунун активдүү ишмери жана түрк (Турция) тилинин грамматикасы боюнча бир нече эмгектин автору. Ал түрк (Турция) тили жана түрк тилдеринин тарыхы боюнча бир катар жазуу эстеликтерин которуп, басмадан чыгарган (Махмуд Кашгаринин сөздүгү, түрк тилинин орто кылымдагы грамматикасы ж. б.).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Пихтовая дарыясы (Ратта куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чындык
Чындык аң-сезимден сырткары жана ага көз каранды болбой жашаган объективдүү реалдуулукту адекваттуу (туура) чагылдырган, анын маани-маңызына дал келген билим. Адекваттуулук деп аң-сезимдеги образдын объектке дал келүүсүн аташат. Чындык объективдүү жана субъективдүү жактарга ээ. Чындыктын субъективдүүлүгү анын адамдын аң-сезиминде жашагандыгы жана анын ачылуу даражасы адамдын өнүгүү деңгээлинен көз каранды экендиги менен түшүндүрүлөт. Чындык аң-сезимден тышкары жана ага көз каранды болбой жашаган объективдүү предметтерге таандык мазмунду чагылдыргандыктан, ал объективдүү мүнөзгө да ээ. Чындыкты төмөнкүдөй өңүттөрдө кароого болот: Болмуштук өңүт – бул өңүт Чындыктын объективдүү жагын түзөт. Аксиологиялык өңүт – Чындык «акыйкат», «адилеттик», «калетсиздик», «туура» ж. б. түшүнүктөр менен тыгыз байланышкан. Праксеологиялык өңүт – практиканын компоненти жана адамдын практикалык иш-аракеттерин уюштуруу программасы болуу менен чындык жаратуучулук, түзүүчүлүк мүнөзгө ээ. Чындыктын объективдүү мүнөзү анын индивидден да, коомдук топтордон да, ал тургай убакыттан да көз каранды эместигин шарттайт. Чындык коомдук таптардан өйдө турат, алардан жана тарыхый шарттардан көз каранды эмес. Ошол эле учурда Чындыктын объективдүү мүнөзү анын конкреттүүлүгүн шарттайт. Чындыктын конкреттүүлүгү анын тигил же бул кубулуштарга таандык байланыштар менен алакалардан, алар калыптанган шарттардан, орундан жана убакыттан көз карандылыгын түшүндүрөт. Абстракттуу чындык болбойт, чындык дайыма конкреттүү.
Азиз Өмүр уулу
Азиз Өмүр уулу (Каракол уездинин Түргөн болуштугуна караштуу Кара-Бөлтөк айылында 1870-жылы туулган – 1970-жылдын 1-январында дүйнөдөн кайткан) - манасчы.
Атасы Өмүр ошол кездеги Түргөн болушу болуп турган Кыдыр акенин алдында старчын кызматын аткарган мал-жандуу, оокаттуу адам болгон. Мындан сырткары, Өмүр жөө жомокторду, «Манас» эпосунун айрым үзүндүлөрүн айта койчу. Ал эми Азиздин бир тууган агасы Өмүр уулу Чоюке кыргыз элине белгилүү залкар манасчы катары таанылган. Чоюке «Манас» айтып, эл-жер кыдырып кеткенде, айылдаштары: «Чоюке жокто сен бизге эрмек болуп, Айкөлдүн баянын айтып берип тур» - деп, Азизди кыстап, «Манас» айттырып жүрүшөт. Азиз агасы Чоюкенин көзүнчө ыйбаа кылып, «Манас» айтуудан тартынып жүргөнү менен, «Манасты» өтө мыкты айткан манасчылардан болот. Азиз дагы Чоюкедей эле кереметтү түш аркылуу «Манас» айтып калат. Мал кайтарып жүрүп, Тулпар-Таштын түбүндө уктап калган Азизге Кошой баатыр келип: Манас, Алмамбет, Бакай, Чубак, Сыргак жана кырк чорону тааныштырып, мындан ары көргөнүн көргөндөй кылып, Баатырларды элге айтып жүрүшүн талап кылат. Азиз Манастын сегиз муунуна чейин айта алган. Кийин уулу Шаабай «Манас» айта баштаганда, Азиз манасчылык өнөрдү биротоло уулуна өткөрүп берип, өзү «Манас» айтууну токтотот. Бирок өмүрүнүн акырына чейин уулуна устат катары манасчылыктын ар сырларын айтып берип, туура жолго салып турган. Өмүр уулу Азиз классикалык түрдөгү манасчылардын бири болуп эсептелинет. Өмүр уулу Азиздин манасчы болуп калышына түздөн-түз атасы Өмүр жана агасы Чоюке себепчи болгондугу шексиз. Бирок Азиздин манасчылыгын токтотуп, уулуна өткөрүп бериши анын вариантынын сактоочусу жана жолун улантуучусу катары уулу Шаабайды эсептеген.
= Шилтеме: = Кыргыз элинин манасчылары:Маалымдама китеп. Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. 1-чыг. Бишкек, Кыргызпатент, 2010. 96 б.
Үгүттөө
Үгүттөө (Пропаганда) — Түрдүү басма сөз жана массалык маалымат каражаттары аркылуу белгилүү бир идеяны позитивдүү жана негативдүү чагылдырып, өз каалоосуна байланыштуу коомдук пикирдин жаралышын максат кылган иш-аракет жана демилге. Пропаганда белгилүү бир чөйрөдө же жаатта болушу мүмкүн. Ошондой эле бардык өлкөнү кучагына алган пропагандалык иш-аракет да болушу мүмкүн. Пропаганданын бул түрү кансыз согуштун эң керектүү куралы болуп саналат. Айрыкча пропаганданын көбөйүшү жана анын түрдүү ыкмаларга карай жайылтылуусу коомдун мээсин айландырууга түрткү болот. Мындайча айтканда, пропаганданын күчү менен адамдар аңдабастан туруп кандайдыр бир идеяны колдошот же кандайдыр бир нерсени окшош көз караш менен көрүшөт.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Каскадёр
Каскадёр – 1) сахна өнөрүнүн айрым түрлөрүндө (негизинен кинодо) ден соолукка жана өмүргө коркунуч келтирүүчү ар кандай трюктарды (бийиктен секирүү, ат жана башка айбанаттардын катышуусундагы трюктар, транспорт каражаттарын өтө ылдам айдоо же кагылыштыруу жана башка) даярдоо жана аткаруу; 2) ушул кесипти аркалаган адам. Кыргыз каскадёрлору ар түрдүү, айрыкча ат менен аткарылуучу трюктарды мыкты аткарышат. Кыргыз каскадёру Ү. Кудайбергенов Гиннес китебине кирген.
Тарых
1900-жылдардын башында кино индустриясы Атлантика океанынын эки тарабында тең күч ала баштаган, бирок кесипкөй каскадерлорго муктаж болгон эмес. Биринчиден, сахнада бекер ойноого даяр көптөгөн ыктыярчылар болгон. Экинчиден, испан-америка согушунан кийин ден-соолугу чың жана ок атуучу курал менен машыккан көптөгөн жаштар жумуш издешкен. Үчүнчүдөн, мурдагы жапайы батыш азыр отурукташып жатап, мурунку ковбойлорго болгон муктаждык азайды.
Өзгөчөлөнгөн трюк аткаруучуну колдонгон биринчи тасма 1903-1910-жылдары тартылган. Биринчи мүмкүн болгон дублер-каскадер 1903-жылы Милтаунда, Нью-Джерси штатында тартылган "Великом ограблении поезда" тасмасындагы Фрэнк Ханавей болгон. Биринчи акы төлөнүүчү трюк 1908-жылы "Граф Монте-Кристо" тасмасында болгон, режиссер аскадан деңизге башы менен ылдый секире турган акробатка 5 доллар төлөгөн. Кесипкөй тентек Родман Лоу имараттардын дубалдарына чыгып, учактардан жана Эркиндик статуясы сыяктуу бийик жерлерден парашютта секирүү менен белгилүү болгон трюкач-парашютчу болгон. Лоу 1912-жылы өзүнүн айрым трюктарын аткаруу үчүн киного тартылган.
Голливуддун, Калифорниянын айланасында Батыш жээкте индустрия өнүккөн сайын, Чарли Чаплин, Бастер Китон жана Кистоун Копс сыяктуу клоундар жана куудулдар биринчи таанылган кесипкөй каскадерлор болушкан. Анын себеби, алгачкы тасмалардын негизги рациону цирк клоунунун күнүмдүк жашоосунун негизги бөлүктөрү болгон кулап түшүү, бийик секирүү жана комедиялык автокырсыктар болгон. Бирок алардын цирктеги жол көрсөтүүчүлөрү сыяктуу эле, бул актерлор / каскадерлор атайын трюктарды жасоого үйрөтүлгөн эмес, тескерисинче, сыноо жана ката аркылуу үйрөнүшкөн
2004
2004 (эки миң төртүнчү) жыл — толук жыл, Григорий календары боюнча бейшемби күнү башталат. Бул биздин замандын 2004, 3-миңжылдыктын 4, XXI кылымдын 4-жылы.
Чалдыбар (Панфилов району)
Чалдыбар (Чалдыбар) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Панфилов районундагы айыл. Фрунзе айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 7 426 киши.
Белгилүү инсандары: Айбек Бирбаев Шералыевич - акын, сүрөтчү
Бөрк
Бөрк, бөрүк — түрк тилдеринин басымдуу көпчүлүгүндө, ошондой эле кыргыз тилинде да баш кийим. Б. Махмуд Кашкаринин эмгегинде да кездешет. Азыр кыргыз тилинде активдүү колдонулбайт. Тек гана макал-ылакаптарда айтылып калган: «Бөрк ал десе, баш алган». Б. Манас эпосунун бардык варианттарында учурайт, кээ бир варианттарда өңү-түсү ажыратылат: кызыл бөрк. кара бөрк жана башкалар.
Бир үлүштүү өсүмдүктөр
Бир үлүштүү өсүмдүктөр - лилиопсиддер (Monocotyledones же Liliopsida) урук түйүлдүгүндө бир гана урук үлүшү бар жабык уруктуу өсүмдүктөр классы. Аларга өсүмдүктүн 80 тукуму, 2600 уруусу жана 60 миңдей түрү кирет. Эки үлүштүүлөрдөн айырмасы алардын негизги тамыры эрте солуп, кошумча жан тамырлар пайда болот. Сабагы менен тамырында камбий болбогондуктан жоонойбойт. Жалбырагы көбүнчө жарыш жана дого сымал тарамыштуу, сапсыз, сабакка жазы негизи менен бекийт. Көпчүлүгү кайчы гүлдүү (карабуудай, жүгөрү, сорго ж.б.), кайчылаш, айрымдары өзү менен өзү (арпа, буудай жана башка) чаңдашат. Гүлдөрү үч мүчөлүү, айрымдарынын гүлкоргону жөнөкөй. Көпчүлүгү чөп өсүмдүк болгондуктан, мелүүн алкакта, шалбаа, талаа, саванналарда өсөт. Дарактары тропикте, кээде субтропикте кездешет. Адам тиричилигинде алардын мааниси чоң, негизги тамакаш жана тоют өсүмдүктөрү: буудай, арпа, сулу, жүгөрү, шалы, балкамыш ж. б. Дарылык касиеткээ түрлөрү да бар.
Улу-Елан (Иглин району, Башкыртстан)
Улу-Елан — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Лемезин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 27 киши. Почта индекси — 452427, ОКАТО коду — 80228835005.
Бесим Аталай
Бесим Аталай (1882-1965) - түркиялык тилчи ж-а жазуучу.
Кара-Кужур мрамор кени
Кара-Кужур мрамор кени Нарын облусунун Кочкор районунда, Сары-Булак кыштагынан 56 км чыгышта, Тескей Ала-Тоонун түштүк капталындагы Кара-Кужур суусунун башталышында. 1973–75-ж. геол. изилдөө жүргүзүлгөн. Кен аймагында протерозойдун ортосунда пайда болгон мраморлошкон жана доломиттешкен акиташ тегинин, графит сымал сланецтердин катмарлары жатат. Алардын жалпы калыңдыгы 2400–3000 ''м. Мында кооз таш катары мрамордун 3 түрү кезигет: 1) Бир өңчөй ак, доломиттешкен майда бүртүкчөлүү мрамор. Блоктуулугу 0,3–0,5 м3. ''2) Боз, кооз формадагы агыш темгилдери бар орточо бүртүкчөлүү мрамор. Блоктуулугу 0,2–0,4 ''м3. 3) Ак мрамордун арасында боз жана каралжын боз жол-жол ичке темгилдери бар майда жана орточо бүртүкчөлүү мрамор. Блоктуулугу 0,1– 0,3 м . Мрамордун 3 түрү тең жакшы сайкалданат, кооз көрүнөт. Запасы 40 млн м3. ''Имараттардын ички жана сырткы дубалдарын кооздоп каптоого жарайт.
Бесим Аталай
Педагогикалык окуу жайын бүтүргөн. Конья педагогика окуу жайында мугалим, Трабзон, Анкара педагогика окуу жайларында директор болуп иштеген. 18 жыл түрк тили коомунун башкы комиссиясынын мүчөсү болгон. Ал орто кылымдардагы түрк жазуу эстеликтерин которуп, басмага даярдаган түрколог катары белгилүү. «Дивани-лугат-ат-түрк» (1939-43), «Эт тухфетүз-Зекийе фил - луугатит-түркийенин» эстелигин изилдеп, которуп жарыкка чыгарган. Түрк тилинин грамматикасы, синтаксиси өзгөчөлүктөрүн камтыган баалуу эмгектерин: «Түрк тилинин эрежелери» (1931), «Түрк тилиндеги мүчө жана уңгу боюнча бир тажрыйба» (1942), «Түрк тилинде сөз жасоо жолдору» (1946) ж. б. жазган.
Улу-Елан (Иглин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эмчектеги бала
Эмчектеги бала — бир жашка чейинки бала.
Баланы дени сак өстүрүү, күч жана акыл-эсин туура калыптандыруу үчүн анын организминин айрым өзгөчөлүктөрүн билип, туура багуу зор мааниге ээ. Бала ымыркай (төрөлгөндөн кийинки биринчи 4 жума) жана эмчектеги мезгилге (1 жашка чейин) айырмаланат. Ымыркай баланын эне организминен сырткары жашоо шартына ыңгайлашуусу менен анын организминдеги көп органдар жана системалардын функциясы өзгөрөт. Ымыркай баланын ткандары менен органдарынын анатомия-физиологиялык өзгөчөлүгү, иммунитетке ээ болуу жөндөмдүүлүгүнүн жетишсиздиги түрдүү ооруга көбүрөөк чалдыгууга, ошондой эле оорунун оор өтүшүнө алып келет.
Салмак
Айына жетип (башка айтканда курсакта көтөрүү мөөнөтү бүткөндө — 39—40 жумада) төрөлгөн эркек баланын салмагы 3500±450г, кыздардыкы 3300 ±460 г болот. Бою (денесинин уз.) 47 смдей 57 смге (көбүнчө 50—51 см) чейин жетет. Төрөлгөндөн 3 күнгө чейин аз заара кылат (суткасына 4—5 жолу), бирок 1-жуманын аягы 2-жуманын ортосуна чейин суткасына 20—25 жолу, бир жашка жакын 15—16 жолу сиет. Ымыркай баланын нерв системасы жетишсиз өөрчүгөн. Бала төрөлгөндө шартсыз рефлекстер гана болот: жутуу, эмүү, эстөө, коргонуу (ооругандан, ысыктан, муздактан ыйлашы), чапчып кармоо жана башкалар Ымыркай бала жарыкты сезет, начар угат. Алар тез чарчагандыктан, анын уйкусу суткасына 17—18 сааттан кем болбошу керек. Ымыркай баланын организми энеден иммунитет алгандыктан жугуштуу оорулардын кээ бирине туруктуу болот. Ошону менен бирге аларда ириңдеткич микробдордон коргонуу күчү жетишсиз болуп, баланы өзгөчө таза багуу талап кылынат. Ымыркай бала жашоонун жаңы шартына көнө баштаганда өзгөчө, башка айтканда ооруга окшош, бирок дарылоо талап кылбаган абалда болот. Аларга: салмагынын азайышы — ал бардык ымыркай балдарда алгачкы 3—4 күндө байкалат. Туура багып, тойгузса салмагы 4—5-күндөн тартып көбөйүп, 1жуманын аягында — 2-жуманын ортосунда алгачкы абалына келет; теринин физиологиялык сезгенүүсү — төрөлгөндөн 1-2-күнү териси, айрыкча кол чеңгели менен бут кетмени кызарып, ал бир нече сааттан 2—3 суткага созулат, андан кийин түлөй баштайт. 5—6 айлыгында баланын салмагы эки эсе, бир жашында үч эсе көбөйүп, 10—11 кгга жетет. Кичине төрөлгөн балдар чоң төрөлгөн балдарга караганда ай сайын көбүрөөк салмак кошот.
Бою
Эмчектеги бала бир жашында бала орто эсеп менен 25 смге өсөт. Алгачкы үч айында ай сайын 3 смге өсүп, кийин өсүү жайлап: 4—6 айлыгында — 2 — 2,5 см; 7—9 айлыгында 2 см жана 10—12 айлыгында ай сайын 1,5 см өсөт. Эмчектеги баланын, өзгөчө ымыркайдын териси өтө назик болгондуктан оңой эле жабыркайт. Баланы жакшы карабаса эти бышып, ириңдүү ыйлаакчалар чыгат.
Сөөктөрү
Эмчектеги баланын сөөк тканында туздар аз болгондуктан алар жумшак, ийилчээк келип, туура эмес бакканда (мисалы, баланы жаздыкка эрте отургузуп же бутуна эрте тургузганда) сөөгү ийрейип калат. Баш сөөктөрү бирикпей, үч же төрт сөөктүн кошулган аралыгында жумшак бөлүкчөлөр (эмгеги) болот, 3 айында кичине эмгеги катат; маңдайындагы чоң эмгеги 9—14 айында жетилет. Эмчектеги баланын башы салыштырмалуу чоң болот.
Эмчектеги баланын дене температурасы чоң кишиникине салыштырганда 0,3—0,4° Сге жогору. Алар сырткы чөйрөнүн температурасындагы өзгөрүүлөргө, өзгөчө ысыкка өтө сезгич келип, чөйрөнүн температурасынын таасиринен анын дене температурасы өзгөрүлүшү мүмкүн. Алардын өпкөсү менен дем алуу булчуңдарынын жетиле электигинен, ошондой эле чоң кишиге караганда кычкылтекти эки эсе көп талап кылгандыктан, бат-бат бир калыпта эмес жана үстүртөн дем алат; бир жашында өпкөсү жана дем алуу булчуңдары өсүп, дем алуусу тереңдеп, калыптанат. Баланын (өзгөчө ымыркайдын) жүрөк-кан тамыр системасы күчтүүрөөк иштейт. Тамырынын кагуусу (минутасына 120—140) өзгөрүлүп турат (бала ыйлаганда минутасына 160— 200-гө жетет). Чоңойгон сайын артерия кан басымы жогорулайт.
Тиштери
Дени соо баланын биринчи тиштери (эки астыңкы кашка тиш) 6—8 айында, 8—10 айында үстүңкү 4 кашка жана бир жашка чыкканда эки астыңкы кашка тиши чыгып, бир жаштагы баланын 8 тиши болот. Организми начар, өзгөчө итий болгон баланын тиштери кеч чыгат. Адатта тиши чыгарда бала ооруп, ичи өтөт, тамакка табити тартпайт, шилекейи куюлуп, чыргоолонот, эти ысыйт, начар уктайт. Бирок мындай учурда дарылоонун кажети жок. Тамак сиңирүү органдарын нервдик жөнгө салуу жетиле электигинен кичинекей балдар (өзгөчө ымыркайлар) кулгуйт, кусат, ичи көбөт, тез-тез заңдайт. Кээде эмчек ээмп жатканда аба жутуп алгандыктан да кулгушу мүмкүн. Баланын эмчек эмгенине карата анын ден соолугун байкоого болот (ооруп калган бала эмчекти начар эмет же эмбей коёт).
Баланын кийими
Эмчектеги баланын ич кийими — жалаяк, арты ачык көйнөк, момозуй кофта (узун туюк жеңдүү) жана башка. 2 айдан баштап жалаякка оробой, туюк шым, 3 айдан баштап кичинекей шым, колго токулган чокой, туюк шым кийгизсе болот. Күн сайын жуулгандыктан 8—12 арты ачык көйнөк жана туюк шым, 4—6 жылуу кофтасы (момозуй же байка) болгону оң. Алаасына койгуч дакиден эки кабаттап же эски шейшептен, салфетка материалдарынан, чыттан 60 х 65 см өлчөмүндө жасалат. 100 х 100 см өлчөмүндө жука чыттан 24, момозуйдан 12 жылуу жалаяк болууга тийиш. 2 топу же 2 жука жоолук, ошондой эле 2 жука жана бир жылуу одеяло болушу зарыл. 3 айдан 1 жашка чейинки балага 5 жука жана 5 жылуу арты ачык көйнөк, 5—6 момозуй кофта, жайкы 5—6 чыт кофта; суукта кийүү үчүн 10—13 жылуу туюк шым; 10—15 жеңил жайкы туюк шым; жылуу жүн костюм; жылуу жүн топу (эки кат); 2 жука топу; кышкы пальто; жайкы пальто; 1 жуп кол кап керек. 8—9 айында бала турууга аракеттене баштайт, ошондуктан кийими кыймылына тоскоол болбогудай болуу керек. Бул мезгилде арты тилик көйнөк алды тилик көйнөк менен алмаштырылат. 11 —12 айлык балага ботинка, кышында кийиз өтүк же кийиз ботинка керек. Кышында баланы жылуу кап төшөктө таза абада уктатса болот.
Баланы ороо
Адегенде столго байка одеялосу, анан клеёнка, жылуу жалаяк, чыт жалаяк, эң акырында алаасына коюлчу үч бурчтуу даки салынат. Оболу балага арты ачык жука көйнөк, анан момозуй же трикотаж кофта кийгизилет. Кийимдери бүктөлүп калбасын үчүн жакшылап жазып, алаасын жаап, чыт жана момозуй жалаякка колтуктан ылдый оройт. Баланын колун бош, жылаңбаш койсо да болот. Эгер бөлмөнүн температурасы 19—22 'С болсо андан башка ороонун кереги жок. Ашыкча ороп-чулгоодон денесине ысык чыгышы мүмкүн.
Гигиенасы
Жалаягын жана ич кийимдерин таза кармап, кирин өзүнчө башка идишке чогултуу керек. Сийдик болгон жалаякты самындап жууп, кайнатып, кургаган соң эки бетин тең үтүктөө зарыл. Балдардын жалаягын, кийимдерин жууганга синтетикалык жуугуч каражаттарды колдонууга болбойт. Баланы күн сайын киринтип, денесин, колтугун, жука чурайын жакшылап жууп, бышарып кетпес үчүн моюн, кулак, колтук, жука чурай бүктөөлөрүнө акталган өсүмдүк майын сыйпайт. Бети-колун жылуу суу менен жууп, көзүн кебезди кайнатылган сууга же бор кислотасынын эритмесине (1стакан сууга 1 чай кашык) нымдап сүртүү керек. Баланын колун дайыма таза кармап, тырмагын алып туруу зарыл.
Баланы киринтүү
Алгачкы 5—7 күндө (киндиги түшкөнгө чейин) баланы жалпы ваннага киринтпей, кайнаган жылуу суу менен денесин самындап сүртүп турат. Киндиги 7 күнгө чейин түшпөсө, киринтүү жөнүндө врач менен кеңешүүгө туура келет. Баланы 6 айга чейин күн сайын, андан кийин күн алыс киринтет. Баланы түнкү уктатар алдында киринткен оң. Киринткенде суунун температурасы 30—35°С, алгачкы үч жумасында жылуураак (36—37°С), бөлмө температурасы 20—24°С болгон жакшы. Сууга өзгөчө жайкысын териге ысык чыкканда марганцовка (терини күйгүзүп албоо үчүн сууга кристаллын салууга болбойт), ит уйгак (череда) кошуу пайдалуу. Ваннадагы суунун температурасын термометр салып өлчөө сунуш кылынат. Баланы жумшак, майлуу, терини дүүлүктүрбөгөн самын («Детский») менен жумасына 2—3 жолу жуунтуу керек. Түктүү сүлгүдөн тигилген жумшак кол кап же ным тарткыч кебез менен жууган жакшы; былпылдак бат кирдейт жана аны тазалоо кыйын. Баланын бетин ваннадагы сууга жуубай, өзүнчө идиштеги сууга жууп, кулакка суу кирип кеткенден этият болуу зарыл. Башын какач калтырбай таза жууш керек, какач жакшы кетсин үчүн киринтерден бир канча саат мурун өсүмдүк майы менен башын майлап коёт, эгер какач кетпесе врач менен кеңешүү зарыл. Кирингенден бала чарчабашы керек. 6 айга чейинки баланы 5 мин., 6 айдан өткөндөн кийин 10 минутадан ашык ваннада кармоого болбойт. Киринткен соң таза суу (ошол эле температурадагы же 1°Сге төмөн) менен жаба куюп чайкап, шейшепке ороп кургатып, балдар бет майы же өсүмдүк майы менен теринин бырышкан жерлерин (колтугун, моюнун, кулак түбүн, чурайын) майлап чыгат. Эгер 2—3 айдан өткөн баланын бышарган жери болбосо, кирингенден кийин майлабаса деле болот. Кышкысын кечинде уктаардын алдында же тамактангандан 2 сааттан кийин киринткен оң.
Сейилдетүү
Баланы бардык эле мезгилде күн сайын таза абада сейилдетүүгө болот (катуу жамгыр, шамал жана башкалар болбосо). Таза абада көп болгон бала жакшы өсөт, аз ооруйт; тамакка табити ачылып, тамак сиңирүүсү, кан айлануусу жакшырат. Эгер бала жайында төрөлсө төрөт үйүнөн чыккан күндөн тартып сейилдетүү сунуш кылынат; кышында төрөлсө 2—3 жумалыгында (абанын температурасы 10°Сден төмөн болбосо) баштаса болот. Адеп сейилдөө 10 мин., андан кийин анын убактысын 5—10 мин. көбөйтүп отуруп, 3 айлыгында күнүнө 4 саатка жеткирилет (кышында). Жайында баланы мүмкүн болушунча күнү бою (күн ысыгыча) сыртта сейилдетүү керек. 2 — 3 айынан баштап суук мезгилде баланы күнүнө ар бир жолу 2 сааттан ашык эмес 2—3 маал сейилдетүү зарыл. Сейилдетүүдө баланы аба ырайына жараша кийинтип, бетин ачык коёт. Сейилдеп жүргөндө баланын колу жана мурду жылуу, бирок тердебегендей болуу керек. Бир аз мурду бүтүп, бирок эти ысыбаса сейилдөөгө алып чыкса болот. Күн чакчайып тийген жерде сейилдетүүгө болбойт. Жайкысын сейилдетүүдө убактысы менен суу ичирип туруу сунуш кылынат.
Эмчектеги баланын денесин чыңдоо
Баланы төрөлгөндөн баштап эле таза абага көндүрүү керек. Таза аба тамакка табитин ачып, денени чыңдайт, ар кандай оорулардан сактайт. Алар тез ысып, тез үшүйт. Андыктан температуранын өзгөрүүсүнө акырындап көнүктүрүү зарыл. Абага көнүктүрүүдө этияттык талап кылынат. Денени чыңдоону бөлмөдө аба ваннасын алуудан баштоо керек. Эмчектеги бала үчүн абанын температурасы 21 — 22°С болууга тийиш. Балага суук тийбесин деген ойдо тез ороого шашып же жалаяктарды мешке жылытып орошот. Мындай учурда дайыма жылуу жалаякка оролгон бала чөйрөнүн темпрасына көнбөй суукка тез урунат. Жалаяктарды алмаштырганда 2 мин. жылаңач жаткыруу менен аба ваннасына акырындап өтүү сунуш кылынат. Аба ваннасын туура пайдаланса баланын организми үчүн пайдасы чоң. Суук мезгилде аба ваннасын бөлмөдө, жылуу мезгилде сыртта жасоого болот; күнүнө адегенде 1 — 2 мин., анан 3—5 мин. жылаңачтап коюп, акырындап убактысын көбөйтүп жарым саатка жеткирет. Көнүккөндөн кийин 20—18°Сде аба ваннасын жүргүзсө болот. Оорукчан балдарды акырындап жылаңачтоо керек: адегенде колу-бутун, анан белге чейин, аягында бүт чечиндирет. Бир жашка чейинки балдардын ден соолугун чыңдоодо суу процедурасы абдан пайдалуу. 3—4 айлык мезгилинен баштап ным чүпүрөк менен сүртүү сунуш кылынат. Бул процедурага өтүүдөн мурун баланын терисин алдын ала көнүктүрүү керек. Ал үчүн 1 — 2 жума кургак момозуй же жумшак жүн кездеме менен баланын денесин кызарганча сүртөт. Суу процедурасын түктүү кездемеден жасалган кол капты сууга салып, сыгып алып денени сүртүп жасайт. Алгач колун, анан көкүрөгүн жана ичин, далысын, куйругун жана бутун сүртөт. Суу болгон денени түктүү сүлгү менен тери бир аз кызарганча сүрүп кургатат. Дененин сүртүлбөй турган жерлерин одеяло менен жаап коёт. Сүртүүгө пайдаланылган сууга туз (1 стакан сууга 1 чай кашык) же атыр (1 стакан сууга 1 аш кашык) кошсо болот. Суунун температурасы адегенде 35—36°С, 5—7 күндөн кийин 32—33°С; андан соң ай сайын 1° төмөндөтүп отуруп, 30°Сге чейин түшүрүлөт. Сүртүү уктап ойгонгондон кийин эртең менен 5—6 мин. жүргүзүлөт. Денени чыңдоону токтотууга туура келсе, кайра баштаганда суунун температурасы акыркы күндөгүдөн 2—З ка жылуу болуу керек. Эгер көпкө токтолсо процедураны эң башынан баштоого туура келет. Денени чыңдоо бардык эле балдар үчүн, өзгөчө ден соолугу начар балдар үчүн пайдалуу, бирок анын жолдорун тандоодо сөзсүз врач менен кеңешүү керек. Денени чыңдоодо баланын көңүлү ачылып сергүүгө тийиш. Процедура туура жасалбаса бала чыргоолонуп ыйлашы мүмкүн. Эгер бала ооруп калса, салмак кошпосо, процедура баланы өтө тынчсыздантса денени чыңдоону токтотуп, врачка кайрылуу зарыл.
Массаж жана гимнастика
Массаж жана гимнастика баланын денеси менен психикасынын туура өсүп өнүгүшү үчүн маанилүү факторлордон болуп саналат. Массаж жана гимнастика 1,5—2 айынан баштап жасалат. Гимнастика комплексин жана массаж жасоо ыкмаларын поликлиникада участкалык врач же медициналык сестра үйрөтөт. Кышында жакшы желдетилген, температурасы 20°Сден төмөн болбогон бөлмөдө, жайында абанын температурасы 20—22°Сден төмөн болбосо сыртта (көлөкөдө) жасоого болот. Массаж жана гимнастиканы тамактандыруудан 30 мин. мурда же тамактандыргандан 1 —1,5 сааттан кийин бийиктиги 70 смдей столго одеяло, клеёнка жана жалаяк салып жасоо ыңгайлуу. Ар бир көнүгүү же массаж 2—6 жолу кайталанат. Эмчектеги балага үйдө массаж жасоонун негизги ыкмасы — сылоо жана сүргүлөө. Алар колу-буттун учунан жогору карай жеңил, назик жана жай жүргүзүлөт. Массаж мезгилинде кол жана бут жарым-жартылай бүгүлгөн абалда болот, 3—4 айга чейинкилердин колу-бутун катуу бүгүп, жазуу жарабайт, булчуңдары жана байламталары чоюлуп калышы ыктымал. 1,5—3 айлыгында шартсыз рефлекстерге негизделген көнүгүүлөрдү жасатуу керек: омуртканы сылаганда бала колу-бутун сунат, көмкөрөсүнөн жаткырганда башын көтөрүүгө аракеттенет, таманын кармаласа бутун серпет жана башкалар Баланын кыймылын күчөтүү да пайдалуу (денесин сылоо же аны менен сүйлөшүүдө бала буту-колун тыбырчылатат). 3—6 айында баланын колу-бутун этияттап кыймылдатуу (өзгөчө 3—4 айлыгында) — колу-бутун кайчылаштыруу, булчуңдарын жазуу, далысын көтөрүү жана башкалар зарыл. Бул мезгилде эмгектөөгө көндүрүүчү көнүгүүлөрдү киргизип, ал ачык түстөгү оюнчуктар менен коштолгону дурус. Баланы күнүнө бир канча ирет көмкөрөсүнөн жаткыруу керек.
6 —10 айлык балдардын дене жана кол-бут булчуңдарын чыңдоодо эмгектөөсү чоң мааниге ээ. Бул мезгилде бала чоңдордун көрсөткөнү боюнча айрым көнүгүүлөрдү өзү жасайт. Көнүгүүлөр комплексине чалкасынан көмкөрөсүнө которулуу, колун айландыруу, бүгүү, отуруп-туруу жана башкалар, ошондой эле көнүгүүлөрдү ачык түстөгү жана ар кандай формадагы оюнчуктар менен да жасоого болот. 10—14 айлыгында бутун көтөрүп таякчага жетүү, колунан кармап отуруу, эңкейүү жана түзөлүү, «кирпичке» чыгуу жана андан түшүү сыяктуу көнүгүүлөрдү кошсо болот.
Эмчектеги баланы тарбиялоо
Эмчектеги баланы тарбиялоо алгачкы күндөн башталат; ал туруктуулукту, сабырдуулукту, көп күч-аракетти, ар кандай ыкма колдонууда ийкемдүүлүктү талап кылат, оройлук менен зордоо жарабайт. Үй-тирмиликтеги жетиштүү шарт жана үй-бүлөнүн ынтымагы баланы туура тарбиялоону камсыз кыла албайт, талыбаган эмгек жана мээримдүүлүк чоң мааниге ээ. Тарбиялоо процесси акырындык менен жөнөкөйдөн татаалга өтүп, улам кайталанып, бышыкталат. Баланы тарбиялоо — ата-эненин биргелешкен эмгеги жана ага ата активдүү катышууга тийиш.
Бала төрөлгөндүн алгачкы жылында күн тартибин уюштурууга, гигиеналык адаттарга көндүрүүгө, көрүү, үн кабылдоолорун, кыймылын жана сөз байлыгын өстүрүүгө өзгөчө көңүл бөлүнөт. Тамактануу, уктоо, сейилдөө, ойноо жана башкалар дайыма бир мезгилде өткөрүлсө бала күн тартибине тез көнөт. Гигиеналык адаттар тазалыкка үйрөтөт. Күндөлүк ванна, жуундуруу баланы сууга көнүктүрөт. 6—7 айында киринткен учурда ага калкуучу оюнчуктарды берүүгө болот.
Жакшы отура баштагандан кийин гана күлтүккө отургузууга болот. Күлтүккө уктап тургандан же тамактангандан 15—20 мин. өткөндөн кийин отургузган оң. Түнкүсүн уйкусун бузуп же сийип койгондон кийин күлтүккө отургузуунун кажети жок. Баланы көп кыймылдоого үйрөтүп, кыймыл-аракетке көнүктүрүү зарыл. Массаж жана гимнастика ар кандай кыймылга үйрөтүүдө чоң мааниге ээ. Жашына ылайык келбеген көнүгүүнү зордоп жасатуу зыян. Андан бала көп кыймылдай албай, кыймылы менен нерв-психикалык өнүгүшүнө терс таасир тийгизет.
Байланышуу формаларын өнүктүрүү 3 айынан башталат. Бул мезгилде бала айлана-чөйрөгө көз жүгүртүп, тааныш буюмдарын билет жана ажыратат, аларга кызыгып, кармалоого аракеттенет, ошондуктан ар түрдүү оюнчуктарды берүү керек. Бала менен так жана интонация менен сүйлөшүү зарыл; сүйлөө кыска болуп керектүү сөздөргө басым жасалат. 7 айлык бала сөздү түшүнө баштайт, ошондуктан тааныш аталган буюмдарды табууга үйрөтүүгө болот. Бул мезгилде ал отур, тур, жат, алакан чап дегендерди аткара алат. 6—7 айлык бала муундарды бөлүп айта алат. Адегенде ачык түстөгү жана үн чыгарган оюнчуктарды, бөлмөдөгү айрым буюмдарды, кишинин атын айтууга, буюмдарды көргөзүп, анын атын атоо, кыймылдарды түшүндүрүп, адеп чоңдордун жардамы менен, анан өз алдынча жасоого үйрөтүү керек («топту бер», «куурчак кайда экенин көргөзчү» жана башкалар ушундай сыяктуу). Ал үчүн бала сөзгө жакшы түшүнүүсү жана аны кайталоосу тийиш.
Балдар менен сүйлөшкөндө алар сүйлөй алган сөздөрдү орду менен пайдаланып, баланын тилин тууроо, тилди чайнап, сөздү бузуп сүйлөө жарабайт. Баланын тили бара-бара такталып так сүйлөөгө үйрөнөт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кан соргучтар
Кан соргучтар — (лат. Hippoboscidae) кан соргуч чымындардын тукуму, булардын кыйла түрү бар: тоо кан соргучу, жарганат кан соргучу (Nycteribia pedicularia), жылкы кан соргучу (Hippobosca equina), кой кан соргучу, бугу кан соргучу (Lipoptena cervi), куш кан соргучу, ит кан соргучу жана ушундай сыяктуулар.
Курья (Сосьва куймасы)
Курья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосьва дарыясынын оң жээгинен 237 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Протест
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Чалкуйрук өрөөнү
Чалкуйрук өрөөнү - Кичи Алай кырка тоосунун чыгышында, Акбуура суусунун алабында жайгашкан. Актөркоргон жана Сарыкой тоолорунун аралыгында. Бир нече майда өрөөндөрдөн (Чалкуйрук, Жол-чырак, Каракол, Кашкасуу, Сарыгой жана Калтабоз) турат. Узундугу 40 кмден ашык, туурасы 1–3 км, айрым жерлерде 5–6  км. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2600 м. Төмөнкү бөлүгү кууш капчыгайлуу келип, тик аскалуу беттер, бийик жарлар, корумдар мүнөздүү. Ортоңку бөлүгүндө байыркы мореналар, жер көчкүлөр, тепши сымал түздүктөр, быткылдар кездешет. Жогорку бөлүгүндө байыркы жана азыркы мореналар, талкаланып тегизделген тоо кырлары, кум-шагылдуу жалпак беттер басымдуу. Сууларынын төмөнкү бөлүгүндө шаркыратмалар, бөгөттөр кездешет. Кышы суук, ызгаардуу, жайы салкын. Январдын орточо температурасы —10...—15°С, июлдуку  15—16°С,  жылдык  жаан-чачыны  450—  500 ммге  чейин. Негизги суулары: Сарыгой, Калтабоз, Жолчырак, Каш-касуу, Чалкуйрук. Тоо-күрөң жана каратопурактуу. Талаа, токойлуу талаа, токойлуу шалбаа ландшафттары басымдуу.
Мостовка (Том куймасы)
Мостовка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта (Кижиров куймасы) орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Грамм-эквивалент
Грамм-эквивалент — элемент же бирикменин массасын грамм менен туюнтканда сан жагынан алардын экви-валенттик массасына барабар сан. Хим. элементтин Г.-э. анын грамм-атомунун валенттүүлүгүнө болгон катышы. Мис., эки валенттүү темир Г.-э. 55,85:2= =27,93 г, үч валенттүүнүкү 55,85:3=18,62 ''г. Кислоталар ''Г.-э. — курамындагы суутектин бир Г.-э. металл менен орун алмашып туздарды пайда кылган заттын сандык мааниси аталат. Ал к-талар грамм-молунун негиздүүлүгүнө болгон катышына барабар. Бир Г.-э. ОН- тобун кармап турган негиз сандык мааниси негиз Г.-э. болот. Анын мааниси грамм-молекуласын кислоталуулугуна бөлүүдөн алынган санга барабар. Бир Г.-э. к-танын бир Г.-э. негиз менен аракеттенишүүсүнөн алынган туздар сандык мааниси туздар Г.-э. болот. Туздар грамм-молекуласын металл саны менен металл валенттүүлүгүнүн көбөйтүндүсүнө болгон катышынан туздардын Г.-э. табылат.
Аталгы
Аталгы - бозо сүзгүч курал. Аны жасаш үчүн бир учу ачакей жалпак жыгачтын ортосу көзөлүп, ал аркылуу бир башына айдөшү түрүндө жылмаланган жыгач ашталган таякча өткөрүлөт. Ал таякчага жаа сыяктуу ийилген жумуру ичке таякчанын эки учуна байланган кайыш бир толгонуп оролот. Аны ары-бери тартканда жумуру таякча кыймылга келип, кездемеге куюлган шактын ширесин - бозо сүзүп чыгарат.
Касмамбетов Сапарбек
Касмамбетов Сапарбек (30. 5. 1934-жылы туулган, Ысык-Көл району, Корумду айылы) – белгилүү манасчы, төкмө акын, жазуучу. 1972-жылы Каракол шаарындагы педагогикалык окуу жайын, 1982-жана башка Бейшеналиева атындагы искусство институтунун фольклор бөлүмүн бүтүргөн. 1964-жылы Балыкчы шаарындагы маданият үйүнүн директору, 1968–79-жылдары мектепте мугалим, 1979–97-жылдары Балыкчы шаарындагы балдар чыгармачылык борборунда методист, директордун орун басары болуп иштеген. 1997-жылдан аталган борбордо балдарга «Манас» сабагын окутуп келет. Манасчынын эскерүүсүнө караганда атасы Касмамбет комузду мыкты черткен, жорго сөздү түрлөнткөн, энеси Сайраке да чоң дастандарды, уламыш, жомокторду айткан жамакчы болгон. Ал өзүнүн «Манас» айтып калуусун көпчүлүк манасчылардай эле кереметтүү түш көрүү менен байланыштырат. «Бала кыялы» (1994), «Эр Кошой» (1994), «Бала Манас баяны» (1998), «Балыкчы баяны» (1998), «Билерик» (2003) аттуу китептери жарык көргөн. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Кол жазмалар фондусунда анын айтуусундагы «Семетей» эпосунун «Кырк чоронун өлүмү» аттуу окуясы жазылып, сакталып турат. 1995-жылы Лондондо Би-Би-Си радиосу уюштурган «Манас» кечесине жана 2006-жылы «Түрк тилдүү элдердин музыкасы» аттуу эл аралык илимий конференцияга «Манас» айтып катышкан. 2009-жылы Улуу Британиядагы Азия жана Африка изилдөөлөрү боюнча университет анын варианты боюнча компакт дисктери менен коштолгон «Манас» жана «Семетей» эпосторунун англис тилиндеги китебин «Семар паблишерс» басмасы тарабынан басып чыгарган. 2010-жылы «Улуу баян» коомдук фонду тарабынан Кыргыз эл манасчысы, 2011-жылы залкар манасчы деген наамдарга татып, «Манас1000», «Даңк» медалдары менен сыйланган.
Ата-энелердин кадыр-баркы
Ата-энелердин кадыр-баркы - жакшы сапаттары менен ата-энелердин балдарга тийгизген таасири. Ата-энелер өндүрүштө, коомдук иштерде жана үй-бүлөдө жүрүш-туруштары аркылуу балдарга үлгү болушат. Балдарды жеке кызыкчылыктан коомдун кызыкчылыгын жогору коюуга тарбиялоо зарыл. Үй-бүлөдөгү ынтымактуулуктан жана педагогика туура тарбия берүүдөн Ата-энелердин кадыр-баркы жогорулайт. Балдар чын дили менен ата-энесин урматташып, алардын сөзүн, кеңешин жана койгон талабын өз ыктыяры менен аткарышканда гана Ата-энелердин кадыр-баркы коммунисттик моралдын талабына жооп берет.
Улуу педагог А. С. Макаренконун Ата-энелердин кадыр-баркы жөнүндө маанилүү көп эмгектери бар. Улууларды урматтоо, кичүүлөрдү сыйлоо кыргыз үй-бүлөсүндө элдик салттардан болуп саналат. Коммунисттик курулуштун мезгилинде анын мазмуну жаңы принциптер менен байыды.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кыдыршаев Медербек
Медербек Кыдыршаев (тегаты басма сөздө кээде Кадыршаев деп да ката жазылып жүрөт) – (18.8.1962 – 07.1.2004) – кыргызстандык белгилүү ырчы, обончу. 1990-жж башында ырчылык карьерасын Кыргыз телерадиосунда музыкалык редактор болуп ишке орношуу менен баштаган. Гитарада өтө чеберчилик менен кол ойнотуп, кооз тембрлүү, калыпка салынган уккулуктуу үнүн коштой көптөгөн шлягер ырларды аткарып, көпчүлүктүн сүймөнчүлүгүнө айланган.
Өмүр-таржымалы, билими
Медербек 1962-жылдын 18-августунда Кыргызстандын Ош облусуна караштуу Өзгөн районунун Мырзаке айылында карапайым үй-бүлөдө алты бир-туугандын бешинчиси болуп жарык дүйнөгө келген.
Оштогу музыкалык окуу жайын бүтүрүп, андан соң Москва мамлекеттик маданият институтунун хор дирижеру факультетинде билим алган...
Ошол жакта окуп жүргөндө хор коллективи жана атактуу артисттер менен Советтер Биримдигин кыдырып, концерттерге катышкан.
Медербектин эжеси Клара Кыдыршаеванын эскерүүсүнөн:
- ''Арык, назик, жоош бала болуп чоңойду... Сүт тиштеринин нервдерине доо кетип, ордуна тиш чыкпай калган. Аны аяп, аяр мамиле жасап, баарыбыз жакшы көрчүбүз. Куйкум сөздөрдү айтып, бизди күлдүрүп, үйдү шаңга бөлөчү. Куудулдук жагы бар эле. Ошондон улам, атам "ушу сен кийин артист болот окшойсуң" деп күлүп койчу. Мектепте окуп жүргөндө эле гитарага кызыгып, аны бат эле өздөштүрүп алган... Жайында балконго чыгып, кышында ашканага кирип, гитаранын кылдарын кыңылдатып ырдап олтуруп, ыр жаратып калаар эле... Москвада орусча окуп калгандыктан, ойлогондорун кагазга орусча түшүрөөр эле, а мен аны таң атканча олтуруп, кыргызча которуп берчүмүн''.
Музыкалык эмгек жолу
Медербек 1990-ж Бишкекке, андагы Фрунзеге келип, ошол кездеги Кыргыз радиосунун музыкалык редакциясынын башкы редактору, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты, Кыргыз Республикасынын композиторлор союзунун төрагасы, композитор Турдубек Чокиевдин кол алдына редакторлук кызмат менен алгачкы эмгек жолун баштаган. Анын эскерүүлөрүнөн:
- ''Менин кабинетимде турган пианиного олтура калып ырдап калчу. Үнү таза, тарбия алган, вокалдык таалими бар экени көрүнүп турчу. Биздин редакция менен кызматташып, көп келип жүргөн обончу жана комузчу Эсенбек Сасыбаев бир күнү эле Медербектин ырдап олтурганын угуп калып: "Сонун үнү бар экен, бир ырымды ырдатам" деп калды. Алгачкы "Дале жүрөм" деген ыр ошентип эфирге чыгып, а түгүл пластинкага да жазылып кетти.Медербектин ырчылык дареметине кызыккандар көбөйө берди''.
Ырдын багы — анын аткаруучусуна байланыштуу экени маалым. Анын сыңары, Аваз Чикеевдин көзүнүн карегиндей сактаган бир ырын Медербекке ыйгарат. Бул ырдын сөзү Гүлжамила Абдылдаеванын калемине таандык «Ойлойсуңбу?» деген ыр эле.
Дал ушул ыр менен Медер кыргыз музыка дүйнөсүндө популярдуулукка жетишти. «Ойлойсуңбу?» чыныгы жашоого ээ болот. Анын керемет үнүн уккандар: «Үн ушунчалык калыпка салыныптыр», деп тамшанып калышар эле.
Анын репертуары кеңейип, обончу Тобокел Кашкарбаев менен Кыялбек Урманбетовдун калеминен чыккан «Аманат» деген айтылуу ыры обого жаңырды. Андан соң Т.Чокиевдин «Сен өчпөдүң сезимден» (сөзү К.Урманбетов), «Курбулар» (сөзү А.Нышанов), «Тамаша кечеси» (сөзү С.Медербеков) аттуу ырларын, Кадыралы Артыковдун «Кыялдануусун» (сөзү А.Чойбекова) ырдап чыккан.
Медербек гитарадан сырткары эстрадалык ансамблдин жана да симфониялык оркестрдин коштоосунда да ырдап көрдү.
Москвадан тарбия-таалим алып калгандыктан, анын үнүн жактырган СССРдин эл артисти, дирижер А. Жумакматов чакырып, Ч. Сатаевдин "Жаз жамгыры" аттуу ырын фондго жаздырган. Элдин калың катмарына тараган популярдуу «Айсулуу», «Астра гүлү» сыяктуу ырларды аткарган. 1990-1995-жылдар Медербек Кадыршаевдин чыгармачылыгынын гүлдөп турган маалы болгон.
1995-ж тарта Медербек Чүй облусунун Шаршен атындагы куудулдар театрында иштей баштаган. Ошол кездеги кесиптеши Атайбек Бөдөшевдин эскерүүсүнөн:
- ''Мен музыка бөлүмүнүн башчысы элем, андыктан облусту кыдырып, чогуу көп гастролдоп калдык. Чүйдө орус тилдүү калк басымдуулук кылат эмеспи. Мына ушундай көп улуттуу көрүүчүлөрдүн арасында Медердин күнү туучу. Орусча романстарды созолонткондо кол чаап эле жатып калышчу. Беш-алты жолу ырдамайынча сахнадан кетиришчү эмес. Деги эле мен кыргыз ырчыларынын арасынан орус ырларын Медердей таза ырдаган ырчыларды кезиктире элекмин. А бирок, Медердин ошол орусча аткарган ырларынын эч жерде сакталбай калышы өкүнүчтүү. Башка өнөрү бир тең, бул өнөрү бир тең болчу. Анан калса, анын ырдаган ырларынын баары терең мазмундуу келип, оригиналдуу үнүнө жарашып турчу. Өзү да чыгармачылыкка өтө жоопкерчилик менен караган талант эле''.
"Бир жолку сахнага чыкканын айтып берейин. Экөөбүз ээрчишип жүргөнбүз. Ал кайсы бир концерттин ортосунда эки ыр ырдамак. Кыдыршаев сахнага чыкты. Мен бери жакта күтүп турам. Себеби экөөбүз андан кийин да бир жакка кетмекпиз. Медер аке чыгып эки ыр ырдады. Аябай мыкты аткарды. Мен жан дүйнөм титиреп уктум. Эл дуулдата колдоду. Көрүүчүлөр бир топко чейин кетирбей кол чаап туруп алды. Анан үчүнчү ыр ырдалды. Күйөрмандар дагы деле сахнадан кетирбей жатышты. Бирок, кетиш керек эле. Себеби башка ырчылар ашып кетсе экиден ыр аткарып жатышкан.
Ошондо Кыдыршаевдин сахнадан чыгып келаткан абалы таптакыр башкача экенин көрдүм. Гитарасын кармап шашпай басып келип чекесиндеги терди аарчыды. Көздөрүнөн мончоктоп жаш куюлуп жатыптыр. Анын ушул элеси такыр эсимден кетпей калды. Көрсө ал ар бир ырын сахнада ыйлап аткарат экен".
Үй-бүлөсү, жашоодогу өзгөрүүлөр
Өмүрүнүн акыркы жылында Өзгөндөгү музыкалык мектепте мугалимдик кесипте эмгектенүү менен балдар хорун уюштуруп, облустук конкурста байгелүү 1-орунду ээлегенге жетишкен.
Бул анын толук ачылбай калган ырчылык мүмкүнчүлүгүнүн экинчи деми башталып калганынан кабар берген.
Кийинки жубайы Фаридага өзү туулуп өскөн айылында үйлөнүп, жаңы жашоону жаңы дем менен, жаңы ак ниеттер менен баштоого киришкен эле.
Жети айдан кийин, тилекке каршы, 2004-жылы 7-январда 41 жаш курагында катуу оорудан кийин мезгилсиз дүйнөдөн кайткан.
Мурасы
"Жалгыз обон", "Уйкусуз гитара", "Сага", "Кечки троллейбус" сыяктуу ырларынын сөзүн да, обонун да чыгарып, бирок сахнага алып чыкканга үлгүрбөй калган.
Жарынан ажырап калган Фарида "Жүрөгүмдү ырларың менен дарылайм", "Акыркы коштошуу", "Сүйүүмдү ала кеттиң келбес жакка" деген армандуу ырларды жараткан.
Клара Кыдыршаева инисинин басып-өткөн жолу, чыгармачылыгы туурасында даректүү көркөм чыгарманын үстүндө эмгектенип келет.
Медербек Кадыршаевдин жаркын элесине арналган эч бир кече, чара өткөрүлө элек.
Ошентсе да, берилген күйөрмандардын, досторунун, тааныштарынын, туугандарынын жүрөгүндө жанып өткөн жарык жылдыздын изи, мукам добушу түбөлүккө кала берет.
Кара-Кулжа минералдуу суусу
Кара-Кулжа минералдуу суусу дарылануу жана ичүүгө жарамдуу муздак суу булагы. Ош облусунун Совет районунда, Кара-Кулжа суусунун оң жак өйүзүндө, Музтөр жана Уйгум сууларынын аралыгында. Деңиз деңгээлинен 2700 – 2900 м бийиктикте. Булак жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1953-ж. геол. маалымат берилген. Кен байлыгын карбон мезгилинде пайда болгон кумдук, сланец акиташ теги түзөт. Бул тектер бүктөлүүгө дуушарланып ири антиклиналдык түзүлүштү пайда кылган. Булак антиклиналдык бүктөлүштүн түндүк канатындагы тектоникалык жаракадан агып чыгат. Суу тунук, көмүр кычкыл газдуу, мала туз даамданат. Температурасы 8 – 9°С. Курамы боюнча гидро-карбонат-хлорит-натрийлүү. Дебити 1л/сек. Ичеги карын ооруларын ичүү жолу менен дарыласа болот.
Түштүк уюл
Түштүк уюл тегереги – Түштүк жарым шардын 66,5° кеңдигиндеги параллель тегерек.
Туура суу
Туура суу — Улакол–Тескей Ала-Тоонун түндүк капталынан башталган суу. Узундугу 46 км, алабынын аянты 593 км2. Туурасуу жана Улакол сууларынын кошулушунан түзүлүп, Ысык-Көлгө куят. Жылдык орточо чыгымы 3,1 м3/сек, эң көп чыгымы 73,4 м3/сек, эң азы 1,16 м3/сек. Май айында кирип, июнда ташкындайт, сентябрда тартыла баштайт. Жээгинде Караталаа кыштактары жайгашкан.
Каспий бою ойдуңу
Каспий бою ойдуңу — Каспий деңизинин Түндүк жээгинде, Чыгыш Европа түздүгүнүн түштүк-чыгышында жана Батыш Казакстандын аймагында жайгашкан. Аянты 200 миң км2дей. Жапыз, түзөң рельефтүү, ички бөлүгү деңиз деңгээлинен 28 м төмөн жатат (Европанын эң чуңкур жери); чет жакалары 100 мге чейин көтөрүлөт. Туздуу дөңсөөлөр бар (эң бийик жери 149 м, Чоң Богдо). Бэр дөбөлөрү (жарыш жаткан жал, дөбөлөр) мүнөздүү (Кума жана Эмба дарыясынын чаттарында). Волга, Терек, Сулак дарыясынын дельталарын, Урал, Эмба дарыясынын төмөнкү агымдарын камтыйт. Чыгыш Европа платформасынын синеклизасын ээлейт. Чөл жана жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу. Нефть жана газ (Урал-Эмба нефть-газ бассейни) кендери бар; көлдөрүнөн (Эльтон, Баскунчак) кайнатма туз алынат. Астрахань коругу уюшулган.
Бирюза
Бирюза - (персче фирузе) фосфаттар тобундагы минерал. Химиялык формуласы CuAl6[POJ4(OH)8C QH2O. Триклин сингониясында кристаллданат. Өңү асман сыяктуу көгүш, көгүлтүр жашыл. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 5-6. С. салмагы 2,6-2,8. Бирюза алюминий кычкылы менен фосфаттарга бай талаа шпаттуу тоотектерине жер бетиндеги жез жана иондуу суулардын тийгизген таасиринен пайда болот. Чала асылташ катары кооздук буюмдардын жасалгаларында колдонулат.
Кулумбаев, Өмүркул
Кулумбаев, Өмүркул – акын. Ат-Башы районундагы Терек-Суу айылында 1933-жылы 15-майда туулган. 1950-жылы айылында орто мектепти бүтүрүп, эмгек жолун Нарын облустук типографиясында терүүчү болуп иштөө менен баштаган. 1954–1957-жж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1957-жылдан Нарын шаардык аткаруу комитетинде, 1958-жылдан Тянь-Шань облустук аскер комиссариатынын начальнигинин жардамчысы болгон. 1961-жылы кызматтык командировка учурунда автокырсыкка кабылып, эки буту баспай калган. Ошондон баштап чыгармачылык иште. 1-топтогу майып.
1966-жылдан баштап ырлары басма-сөздө жарыялана баштаган. Биринчи ырлар жыйнагы «Турмуш кайрыктары» деген ат менен 1970-жылы басылып чыккан. 10 поэтикалык жыйнактын автору. Көптөгөн ырларына обондор жаралган. Акындын кээ бир ырлары орус тилинде жарык көргөн.
1972-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Турмуш кайрыктары: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1970. – 84 б.
Менин эрким: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 80 б.
Каккын жүрөк: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 83 б.
Менин үнүм: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1973. – 40 б.
Уч кыялым: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1976. – 79 б.
Бийик дабандар: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 68 б.
Көктөм жыты: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1982. – 76 б.
Тоолор сүйлөйт: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 155 б.
Арчалуу булак: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 152 б.
Элет торгою: Ырлар. – Ф.: Адабият. 1990. – 96 б.