cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жарыя келишим
Жарыя келишим – КР жарандык мыйзамдарына ылайык, коммерциялык уюмдар тарабынан түзүлүп, товр сатуу, жумуш аткаруу, кызмат көрсөтүү боюнча анын милдеттерин аныктай турган келишим. Мындай уюмдар, өзүнүн иш-аракет мүнөзү боюнча, ага кайрылган жактардын баардыгына кызмат көрсөтүүгө тийиш (соода-сатык, жалпы пайдаланылуучу унаа менен ташуу, байланыш кызматы, электр кубаты менен камсыз кылуу, медициналык, мейманкана жана банк кызматы ж. б. у. с.). Мыйзамдарда каралгандан башка учурларда, коммерциялык уюмдар жарыя келишим түзүү кезинде кандайдыр бир жакка карата артыкчылык берүүгө акысы жок. Табар, жумуш, кызмат баасы, ошондой эле Ж. к-де каралган шарттар баардык кардарларга бирдей тийешелүү болууга тийиш, бирок мыйзам боюнча кардарлардын айрым катмарына жеңилдиктер берилиши мүмкүн. Коммерциялык уюмдардын мүмкүнчүлүгү бар туруп Ж. к. түзүүдөн баштартуусуна жол берилбейт. Мыйзамда каралган учурларда, КР Өкмөтү Ж. к-ди түзүүдө тараптар үчүн милдеттүү болгон эрежелерди чыгара алат ( жалпыга бирдей келишимдер, жоболор ж. б.).
Катыраңбашы, тоо
Катыраңбашы тоосу – Алай кырка тоосунун түндүк тармактарынын бири. Катыраңтоонун батышында кеңдик багытта 20 кмге созулуп жатат. Туурасы 5–6 км. Орточо бийиктиги 2200–2500 м, эң бийик жери 3048 м. Кырдуу, аскалуу, капталдары жантайыңкы, кыска. Палеогендин чопо, алевролит, кумдук, акиташ жана башка тектеринен турат. Чөл, жарым чөл жана кургак талаа ландшафттары басымдуу. Нымдуураак тоо беттеринде талаа жана шалбаалуу талаа алкактары кездешет. Чарбачылыкта чабынды, кайрак айдоо, жайыт катары пайдаланылат.
Ыйык Тадеус чиркөөсү
Маданият, Архитектура
Чоң Катасьма (дарыя)
Чоң Катасьма — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лобва дарыясынын сол жээгинен 80 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Энчилүү aт
Энчилүү aт - адам, жаныбар, жер, суу, планета, мекеме, окуя, чыгарма жана башкаларга энчиленип коюлган атты туюнтчу сөз же сөз тизмеги. Мис., Чолпонбай Түлөбердиев, «Ала-Тоо» журналыда баатыр жалпы аттан а йырмаланып, энчилүү ат, бир затты өзүнө окшош башка заттардан ажыратып көрсөтүү милдетин аткарат. Энчилүү ат менен жалпы ат ортосундагы чек өзгөрүп кетиши да мүмкүн, б. а. жалпы ат энчилүү ат катары (мис., Алтын, Жылкычы, Тилек), ал эми энчилүү ат жалпы ат катары (мис., рентген, катюша) колдонулуп калган учурлар бар. Энчилүү аттарды ономастика изилдейт. Энчилүү аттардын табиятына байыртан эле атайын көңүл бөлүнүп келген (Платон, Демокрит). Ага кийин К. Маркс да кайрылып, ар кандай буюмдун наамы менен табиятынын ортосунда эч кандай жалпылык болбойт деген. Бул ойду аңдап ири өөрчүтүп, лингвисттер менен логиктер мындай дешет: Энчилүү ат - бул себепсиз (мотивсиз) белгилер, акыйкаттын кырдаалын мейкиндик жана мезгил жактан белгилөөнүн бир ыгы; аларды (Энчилүү атты) башка белгилер, номерлер, алгебралык символдор менен алмаштырууга да болот.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Хончеас-Яха дарыясы
Хончеас-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пырья-Тысынян-То көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 33 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Сайран (Туймазин району, Башкыртстан)
Сайран — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Сайран айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 675 киши. Почта индекси — 452791, ОКАТО коду — 80251845001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кумурскачылдар
Кумурскачылдар (лат. Myrmecophagidae) — желиндүү айбандардын кумурска менен тамактануучу бир тукуму, булардын кыйла түрү бар: ири кумурскачыл (лат. Myrmecophaga tridactyla), кидик кумурскачыл (Cyclopes didactylus) жана башкалар.
Вал
Вал - машина курууда айлануучу тетикке айландыруу моментин берип, аны бир абалда кармап туруучу машина тетиктеринин бири. Ал энергия булагынан же энергияны өзгөртүүчү түзүлүштөн толгоочу моментти өткөрөт, айлануучу тетиктердин таянычы катары кызмат кылат жана подшипникте айланат. Машинанын конструкциясына карата вал толгоочу моментти гана пайда кылбастан, өзүнүн огуна жарыш жана туура багытталган күчтөргө да дуушар болот. Вал конструкциясы боюнча түз, муунактуу, шлицалуу, ал эми туура кесилиш формасына карай көңдөй же жумуру болот. Вал көмүртектүү жана легирленген болоттордон жасалат.
Адыл Субан уулу
Адыл Баатыр, Адыл Субан уулу (болжолу 1815/20-1860)-19-к-дын 1-жарымындагы түндүк кыргыздардын саясий чөйрөсүндөгү таасирдүү инсан. Атасы Субан Ныязбек бийдин уулу, атактуу "Ныязбектин сегиз бегинин" бири болгон.
Адыл Баатыр Ормон ханда аскер башчысы катары кызмат кылып, баатыр атка конгон. 1847-ж. Кенесары Касымовдун аскерлерине каршы согушта көрсөткөн эрдиктери менен белгилүү болгон. 1855-59-ж. бугу менен сарыбагыштын чабышына катышкан. Орус бийлигине моюн сунууну каалабагандыгы үчүн, 1860-жылдын жазында Ысыккөлгө келген капитан Венюковдун жазалоочу кошууну тарабынан Ысыккөлдүн күнгөйүндө туткундалып, Верный чебине камалган, ошол жерде өлгөн. Сөөгү Атбашыдагы Каракоюн деген жерге коюлуп, күмбөз тургузулган.
Шилтеме
Кыргыз тарыхы Category:Персоналия
Жарыя сот өндүрүшү
Жарыя сот өндүрүшү – сот өндүрүшүнүн демократиялык принциби. Мында кызыкчылыгы бар жактардын каалоосуна карабастан, кылмыш-жаза ишин козгоо, тергөө жана чечүү, ошондой эле жарандык иштерди кароо тийешелүү жарыя (мамлекеттик) органдар (тергөө, прокуратура, сот) тарабынан жүргүзүлөт.
Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери
Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери - Кыргыз CСP Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдан 10-январындагы указы боюнча ыйгарылуучу ардак наам. Жогорку билимдүү музыка, адабият, драматургия, сүрөт, кино жагынан эң жогорку көркөмдүктөгү көрүнүктүү чыгармаларды, спектаклдерди кинофильмдерди, адабият жана искусство боюнча илимий эмгектерди жараткан искусство тануучуларга, адабиятчыларга, искусство менен адабиятты өнүктүрүүгө, адистерди даярдоого, тарбиялоого айрыкча салым кошкон композиторлорго, сүрөтчүлөргө, театр жана кино режиссёрлорго, дирижёрлорго, драматургдарга, сценаристтерге, кино-операторлорго ж. б. адистерге берилет. Бул ; наамды алгачкылардан болуп П. Ф, Шубин, В. Я. Васильев, В. А. Власов, А. Куттубаев, А. Самарин-Волжский, В. Г. Фере, С. А Чуйков, Ш. Орозов ж. б. алышкан.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Нойнбург-форм-Вальд
Нойнбург-форм-Вальд ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Швандорф районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 8067 (2010-ж.). Аянты – 110.16 км2.
Авторлошкон котормо
Авторлошкон котормо — котормочу автор менен бирдикте чыгарманы бир тилден экинчи тилге которушат. Мисалы, «Абай» романын Л. Собелев автор менен бирдикте орусчага которгон. Азыркы кыргыз адабиятында авторлошкон котормо арбып эле кездешет. Ч. Айтматовдун «Биринчи мугалим» «Жамийла» повесттери орус тилине А. Дмитриева менен бирдикте которулган. Кээде чыгармасын башка тилге өзү которгондор да болот. Мисалы, Ч. Айтматов «Саманчы жолу» повестин орус тилине өзү которгон.
Автордук укук — граждандык укуктун бир бөлүгү, адабият, искусство, илим чыгармаларын түзүүгө жана пайдаланууга байланышкан укуктарды жана милдеттерди аныктоочу юридикалык нормалар.
Автордук баяндоо — сюжеттүү чыгapмaлapдa айрыкча прозада кецири пайдаланылат. Автордук баяндоо чыгармадагы каармандардын речинен башка болуп, анда чыгармадагы окуянын орду, мезгили жана шарты, каармандардын мүнөзүн терец ачуу жана зарыл болгон учурлар жөнүндө сөз болот. Мында адабий тилдин нормасы сакталат. Ч. Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романынан мисал келтирели:
Аза кечүү Эне-Бейиттин жолун кадыресе арбытып койду. Күн чоң шашке болуп, ошол жеткен ордуна туруп алгансыйт. Бирде саатын, бирде күндү, бирде алдыда керилип ою жаткан жайыкты карап коюп, Бороондуу Эдигей жол жүрүш ойдогудай эле баратканын өзүнчө белгилейт. Жанагыдай эле буурасы маң-маң желип, өзү алдыда, анын соңунан прицеп тарткан трактор келет, анын соңунан дөңгөлөктуу экскаватор «Беларусь» коңузча күжүңдөп калбай келет. Жолборс болсо тилин салаңдатып желе-жорто капталда.
9-июнь
9-июнь — Григорий календары боюнча 160-күнү (толук жылда 161), жылдын аягына чейин 205 күн бар.
Чоң Таежная (дарыя)
Чоң Таёжная — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Юкса дарыясынын сол жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лицей
Лицей (грек. lykeion) – 1) Афинанын жанындагы Ликей Аппалонго арналган жер. Бул жерде улуу Аристотель шакирттери менен бак аралай сейилдеп жүрүп (Христостун төрөлүшүнө чейин 322-ж. өлгөн) өз философиясын окуткан. Ушундан улам Аристотелдин мектеби перипатетикалык, ал эми шакирттери менен жолун жолдоочулары – перипатетиктер (сейил учурунда ой жоруган философтор) деп аталышкан.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Мэйфилд Хэйтс (Огайо)
Мэйфилд Хэйтс (Огайо) (Mayfield Heights) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 18827 киши. Болжолдуу аянты - 10.9 км². FIPS коду — 39-48482.
Эки тилдүүлүк
Эки тилдүүлүк, билингвизм - бир кишинин же бүт бир коллективдин өз эне тили менен катар экинчи бир тилди да билиши жана пайдаланышы. Бир элдин экинчи бир элди жеңип алышы же алардын тынчтык жол менен аралашуусу, ар башка тилде сүйлөгөн элдердин өз ара тыгыз байланышта болушу эки тилдүүлүктүн массалык мүнөз алышына шарт түзөт. Маселен, КМШ элдеринин көбү маданий революция жеңгенден тартып эне тилдери менен катар эле орус тилинен да эркин пайдалана баштады. Эки тилдүүлүктүн процессинде тилдердин бири экинчисин толук сүрүп чыгышы же эки тил тең фонетикалык, грамматикалык, айрыкча лексикалык, көп өзгөрүштөргө учурашы мүмкүн.
Баштыкчан кумурскачылдар
Баштыкчан кумурскачылдар (лат. Myrmecobiidae) — Австралиядагы кумурскачыл желиндүү айбандардын бир тукуму.
Эрам бакчасы
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%BA_%D8%A7%D8%B1%D9%85
Маданият, Табият
Валакыш (А.Масалиев айыл өкмөтү)
Валакыш (А.Масалиев айыл өкмөтү) - Баткен облусунун Кадамжай районундагы кыштак. А. Масалиев айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Пүлгөн кыштагынан 37 км. Кызыл-Кыя темир жол бекетинен 11 км. Деңиз деңгээлинен 910 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 1106 (2006); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет.
Жарыя сыйтартуу убадасы
Жарыя сыйтартуу убадасы – жарандык мыйзамдарда каралган жарандык-укуктук милдеттенме. Ага ылайык, акчалай сыйтартуу же дагы башка сыйлыкты жарыя убада кылган жак көрсөтүлгөн кулактандыруу боюнча белгиленген мөөнөт ичинде укукченемдүү иш-аракет жасаган баардык жакка, тактап айтканда, сыйлык убада кылган жактын жоголгон буюмун тапкан же зарыл маалыматтарды айтып берген жакка убада кылынган сыйтартууну сөзсүз төлөп берүүгө тийиш. Убада кылынган сыйтартуу ким тарабынан убада кылынганы такталган шартта гана сыйтартууну төлөп берүү милдети келип чыгат. Эгер Ж. с. у-нда көрсөтүлгөн аракет бирнече жак тарабынан аткарылган учурда, мындай аракетти эң биринчи жасаган жакка тартууланат. Эгерде Ж. с. у-нда анын өлчөмү көрсөтүлбөсө, ал сыйтартуу убада кылган жак менен өзара макулдашуу аркылуу аныкталат, ал эми бул боюнча талаш-тартыш келип чыкса, сот аркылуу аныкталат.
Кумурска жегичтер
Кумурска жегичтер (лат. Formicariidae) — чарылдак чымчыктардын бир тукуму.
Чигра
Чигра — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргыз ССР эл артисти
Кыргыз ССР эл артисти - ардак наам. 1939-жылдын 10-январындагы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Указы менен белгиленген. Ал «Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер», «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти» деген наамдарга татыктуу болушкан, улуттук элдик жана профессионалдык көп тармактуу искусствонун өнүгүшүнө өзгөчө салым кошкон ырчыларга, комузчуларга, композиторлорго, драматургдарга, киночуларга, актёрлорго, филармониянын, театрлардын, кино, эстрада, цирк артисттерине, режиссерлоруна ж. б. чеберлерге берилет. Кыргыз Республикасы эгемендүүлүккө; чыккан күйдөн тартып бул ардак наам Кыргыз Республикасысынын эл артисти деген аталышта Президенттин указы менен ыйгарылууда. Кыргыз ССР эл артисти деген наамга К. Орозов, М.Күрөңкеев, М. Мусулманкулов татыктуу болушкан.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Сарытөр мөңгүсү
Сарытөр мөңгүсү — Ички Теңир тоодогу Үчемчек тоосу Тескей Ала-Тоого кошулган жерде жайгашкан өрөөн тибиндеги эки ири мөңгү (Чыгыш жана Ба-тыш С. м.). Кичи Нарындын оң курамы Жылуусуунун төрүндө. Чыгышындагы мөңгүнүн уз. 5,6 км, аянты 8,8 км2; башы деңиз деңгели. 4480 м, этеги 3800 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4100 м. Батышындагысынын узуну. 2,6 км,аянты 5,0 км2, башы 4420 м, этеги 3800 м бийиктикте. Мөңгүлөрдөн Сары-төр өзөнүбашталып, Ашуу-дөбө суусуна (Жылусуунун башаты) куят.
Глория (Каарман)
Глория (Gloria) — татынакай гиппопотам. Мото Мотону сүйүп калган. Кийин гана анын түбөлүк жары Мелман экенин түшүнгөн. Оюндагысын айтуудан эч качан тартындайт. Сууга түшүүнү абдан жактырат.
List of characters in Madagascar (franchise) Personaggi di Madagascar Список персонажей мультфильма «Мадагаскар»
13-июнь
13-июнь — Григорий календары боюнча 164-күнү (толук жылда 165), жылдын аягына чейин 201 күн бар.
Чакмак
Чакмак, топ таш, беш таш – өспүрүмдөр оюну. Көбүнчө кыздар тегиз жерде чымчык жумурткасындай таштар (саны ар түрдүү) менен эки киши же жаат болуп ойношкон. Оюндун тартиби: белгилүү сандагы (мис., 15–30) майда таштар бир колдун алаканына салынып, чогуу бир аз өйдө ыргытылат да, бириктирилген манжалардын сыртына тосулат, тосулган таштарды этияттык менен чогуу жогору серпип, кайра бардыгын алаканга тосуп алыш керек; эгер бардыгын тосо албай кала турган болсо, анда жыдыйт (оюн улантуу укугунан ажырайт); тоссо, оюнду уланта берет. Таштардын баарын кол сыртына тосуу мүмкүн эмес; кандайдыр бир бөлүгү жерге түшөт. Колдун сыртына түшпөй, жерге түшкөн таштардын бирин (кээде 2 же 3) жерден бийиктиги 40–50 см жогору ыргытып, ал ылдый келгенче жерден бир ташты алып, ыргыткан ташты тосуп алууга үлгүрүүгө тийиш; ушундай ыкма менен жердеги бардык таштарды алып бүткөндөн кийин оюнчу бир ташты өз эсебине бөлүп коёт. Жогоруда көрсөтүлгөн жол менен оюн улантыла берет. Эгер оюндун жүрүшүндө ыргыткан ташты тосо албай же жердеги таштарды алып жатканда башка таштарга колу тийип калса оюнчу жыдып, оюн кезегин экинчи тарап алат. Кайсы жааттын өзүнө бөлүп алган ташы көп болсо, ошол утат. Утулган жаат алдын ала макулдашуу боюнча жаза тартат. Мис., шап алуу, чекеге чертүү жана башка чакмактын ойнолуш ыгына жана таштардын санына жараша топ таш же беш таш деп бөлүнөт. Чакмак шамдагайлыкка, кылдаттыкка машыктырат.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Метиламин
Метиламин - алифаттык эң жөнөкөй амин, СН3NH2, мол. массасы 31,06; аммиак жыттанган уулуу газ; балкып эрүү t -93,46оС; кайноо t 6,32о ; Сууда, органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Оңой күйөт жана аба менен жарылуу коркунучун алып келген аралашмаларды пайда кылат М. - күчтүү негиз; К=4,25 ×10-4 (25оС). М. - биринчилик аминдер өкүлү; к-талар ангидриддери, галогенангидриддери жана эфирлери менен к-талар метиламиддерин пайда кылат.
2СН3-NH2 + Ac-Hal ® Ac-NH-CH3 + +[CH 3NH3]Hal
СН3-NH2+ 2H2C ¾CH2 ® CH3 -N (CH2CH2OH)2
O
М. өнөр жайда Формолинге аммоний хлоридин кошуп ысытуудан алынат. М. инсектициддер, фунгициддер, бети активдүү заттар, дары-дармектер жана антрахинон боёкторун алууда колдонулат.
Луций, Анней Сенека
Кыскача өмүр баяны
Луций Анней Сенека (Х.Т.ч. 5 — 65-ж) — эң ири римдик философ, Байыркы Римдеги стоицизмдин биринчи өкүлү. Испанияда, Кордоводо туулган. Анын атасы ритор болгон, Сенека өзү да риториканы окуп-үйрөнгөн, бирок кийин жалаң философия жагында иш жүргүзөт, философияда аны стоицизм, айрыкча Посидонийдин көз карашы кызыктырган.
Ал бала чагында эле ата-энеси менен бирге Римге келет. Беш жыл бою келечектеги император Нерондун (12 жаш курагынан тартып) тарбиячысы болот. Нерон башкарып турган убакта мамлекеттик иштерде Сенеканын ролу өтө чоң болгон, бирок кийин ал Нерондун касабына кабылып, мамлекеттик иштен четтетилип, жалаң адабий- философиялык ишмерлик менен алектенет. Неронго каршы заговорго катышты деп айыпталып, өлүмгө өкүм кылынат. Нерон аны өзүн өзү өлтүрүүгө өкүм чыгаргандыктан ал өзүнүн күрөө тамырын жарып, кансыроодон өлөт.
Чыгармачылыгы
Сенека өтө жемиштүү жазуучу болгон жана өзүнөн кийин көп сандаган чыгармаларды калтырган. Анын калемине философиялык, ошондой эле көркөм жана табият билимдери жагындагы чыгармалар таандык, алардын көбү жок болуп кеткен. Ал бир нече философиялык трактаттарды, тогуз трагедияны, бир тарыхый драманы, он философиялык-этикалык диалогду, «Табият илимдер маселелеринин» сегиз китебин, кеңири белгилүү «Луциллиге жазган адеп-актык жөнүндө каттарды» (124) жараткан.
Анын чыгармалары адеп-ахлак жана практикалык маселелерге тийиштүү болгондуктан өтө кызыгууну туудурат, ал маселелер Сенекада философиялык жактан негизделген. Анын турмуштук акылмандык жөнүндө айткандары күнү бүгүнгө чейин маанисин жогото элек. Ал көптөгөн эпиграммаларды, сатиралык чыгармаларды жазган, алардын ичинен «Ашкабактануу» деген чыгармасы өзгөчө бөлүнүп турат, ал сатира маркум император Клавдийге карата жазылган (Римдиктерде ашкабак акылсыздыктын символу болгон).
Философия адеп-ахлак жана табият илими жагындагы маселелерди талдап-иликтөөгө тийиш, бирок ал билим кандай практикалык мааниге ээ болсо, ошондой колөмдө изилденүүгө тийиш деп эсептейт Сенека. Жаратылыш жөнүндөгү билимдер жаратылыштын адамга карама-каршы турган күчтөрүнө каршы каражаттарга ээ болууга, ооруга жана ар түрдүү жаратылыш кырсыктарына каршы күрөшүүгө мүмкүндүк берет. Бул билим жаратылышты бир бүтүн нерсе катарында түшүнүүгө жардам берет.
Материя тууралуу
Сенека бардык нерсе — дүйнө да, кудайлар да, жандар да телодон турат деп эсептейт. Ошону менен бирге баары жандуу, бардыгы акыл-эстүү жана теңирлик нерселер.
Пантеисттик позиция
Сенека пантеисттик позицияда турат. Ал үчүн «Кудайсыз жаратылыш, жаратылышсыз Кудай болбойт» [Жакшылык иштер жөнүндө, IV, 8]. «Табият илимдер маселелеринде» ал мындай деп жазат: Сен аны тагдыр деп атагың келеби? Анда жаңылбайсың. Ага бардык нерсе көз каранды, анда бардык себептердин себеби камтылган. Аны сен керемет деп атагың келеби? Бул жолу да сеники туура болот. Тынчтык кимдин чечими менен камсыз кылынып турса, керемет дегенибиз ошонун өзү, ал өзүнүн жүрүшүнө эч ким тоскоол кылбагандай, өзүнүн бардык аракеттери аткарылгандай кылып бардыгын жөнгө салып турат. Аны жаратылыш деп атагың келеби? Бул да ката болбойт, анткени бардык нерсе ошонун кучагында жаралган, анын деми менен биз жашап турабыз. Ал — бардык сен көрүп тургандар, ал бардык бөлүктөр менен бир бүтүн болуп куюлушуп, өзүн өзүнүн күч-кубаты аркылуу колдоп турат» [II. 45].
Ошондой болсо да Сенека ыраатсыз пантеист болгон. Жаратылышты ал оттон, абадан, топурактан жана суудан турган төрт элемент жөнүндөгү эски окуунун духунда түшүнөт. «Бардык нерсе бардык нерседен пайда болот. Суудан аба, абадан суу, от абадан, оттон аба пайда болот... Бардык элементтер бири-бирине айланып өтүп турат. Бир нерседен жаралган нерсе өлсө, ал экинчи нерсеге кайтып барат» [Табият илимдер маселелери. III, 19].
Дин тууралуу
Динди четке кагып, чыныгы дин дегенибиз — жакшылык культу деп эсептеп, Сенека ошол эле убакта дүйнөнү теисттик түшүнүүгө келет, муну ал материядан бөлөкчө жашап турган Кудай катарында билет.
Анын жан жөнүндөгү окуусу өзгөчө карама-каршылыктуу. Сенека жанды телолуу деп эсептейт, адам жаны космостук жандын, дүйнөлүк пневманын (демдин) бир бөлүгү болуп саналат. Адамдын акылы Сенекада «адамдын денесине чөгөрүлгөн теңирлик духтун» бир бөлүгү. Жан телолуу, анткени ал «оттон жука». Бирок, буга карабастан, Сенека жан менен тело дайыма өз ара күрөштө болуп турат. Жан, Сенекага ылайык, чабал жана ал телодон бошонууга дайыма умтулат.
Жан жөнүндө
Сенека биздин жаныбыз өлбөс деп көп айтат. Ошентип, Сенека жандын телолугу жөнүндөгү өзүнүн көз карашын анын өлбөстүгү менен айкалыштырат. Мына ушуга байланыштуу ал өлүм алдында табийгый түрдөгү коркунуч жөнүндө кээ бир ойлорду айтып, биздин жаныбыздын теңирлик бөлүгү эч качан өлбөйт деп эсептейт. Кээ бирөөлөрдүн биз эми миң жылдан кийин бар болбойбуз деп наалыгандарды шылдыңга алып, бирок алар мындан миң жыл мурда өзүлөрүнүн жок экендиги жөнүндө кейибейт дейт. Өлүм дегенибиз — бул демейки эле көнүмүш нерсе. «Өлүм — өмүр бизге таңуулаган милдеттердин бири», дейт ал Луциллиге жазган 77-катында, ал төмөнкү сөздөр менен аяктайт: «Жашоо — пьеса сыяктуу: анын узактыгы маанилүү эмес, анын жакшы ойнолгондугу маанилүү».
Өзүн өзү өлтүрүү себептери
Сенека стоиктер сыяктуу эле өзүн өзү өлтүрүү жөнүндөгү маселени карайт жана анын белгилүү бир шарттарда гана мүмкүн экендигине жол коюп, кээ бир адамдарды эпидемиядай каптаган «өлүмдү жактыргандыкка» каршы эскертүү сөзүн айтат.
Сенека ооруу-сыркоолукту жана кулчулукту өзүн өзү өлтүрүүгө негиз катарында карайт, бирок кулчулукту ал социалдык кулчулук катарында эмес, адам өз ыктыяры менен өзүн жүргүчтүктүн, сараңдыктын, коркунучтун кулуна айландырган абалды түшүнөт. Ошентип, Сенека үчүн духтун эркиндиги башкы нерсе болуп саналат, дал ушул себептүү өлүмгө ал ушундайча мамиле жасайт.
Этика
Этикалык жоболор Сенеканын дээрлик бардык чыгармаларында баяндалат, бул жөнүндө «Луциллиге жазылган адеп-актык жөнүндөгү каттарда» да, «Табият илимдер маселелеринде» да жана башка чыгармаларында сөз болот. Бул чыгармаларында Сенека башкы стоикалык позицияларды карманат: жашоодо эч нерсени өзгөртүүгө болбойт, тагдырга баш ийүү керек, тагдырга карата өзүңдүн мамилеңди өзгөртүүгө болот жана кыйынчылыктарды жек көрүп, этибарга албоо керек. Тагдырдын соккусун чыдамдуулук менен кабыл алуу керек. Мындан стоиктин пассивдүү позициясы көрүнөт, ал эми активдүүлүк өзүңдүн аша чапкан ышкылыктарынды жеңе билүүдөн, ага кул болбоодон көрүнөт. Адамдын бактысы биздин окуяларга жана шарт-кырдаалдарга жасаган мамилебизде: «Ар ким өзүн канчалык бактысызмын десе, ал ошончолук бактысыз». Сенеканын пикири боюнча, адам башына түшкөндү тийиштүү нерсе катарында кыңк этпей кабыл алган учур стоикалык духтун улуулугун көрсөтөт.
Кудайга адамдын мамилеси тууралуу
«Башка түшкөн кыйынчылыкка чыдап, Кудайга кыңк этпей баш ийүү керек, анткени бардыгы анын эркине байланыштуу болуп турат. Кол башчынын артынан мойнунан байлагандай болуп ээрчиген жоокер жаман жоокер» [107-кат]. Ушул эле жерде: «мындай тартипти өзгөртүүгө биздин күчүбүз жетпейт, бирок өтө кайраттуу болуу колубуздан келет» [107-кат, 7].
Бирок бул жөн гана турмушка пассивдүү мамиле жасагандык, аракетсиздик эмес. Бул — адам башына түшкөн кырсыкка каршы эч нерсе иштөөгө мүмкүн болбогон шарттагы абалды философиялык жактан негиздөө гана. Мындай учурда, Сенеканын пикири боюнча, калтаарып калбай, аракеттене берүү керек. Башкача айткандаадам бардык кырдаал- шартты туура баалап, көңүлдү чөгөрбөй, акыл-эсти жоготпой, кайраттуу, жандуу, ишкер болуп, ар кандай окуяларга даяр турушу керек. «Жаратылыш менен шайкеш келген турмуш бактылуу турмуш,— дейт ал,— мындай шайкештик — адам акыл-эстүү, кайраттуу жана жандуу, асылзат, чыдамкай болуп, ар кандай кыйынчылыктардан коркпой, ага даяр тура алса, эгерде ал, кейип-кепчибей, өз керектөөлөрүн канаттандыруу жөнүндө камкордук көрө алса гана, эгерде ал турмуштун ар кандай кызыкчылыктарына көңүл буруп, бирок алардын бирине да азгырылып кетпесе, эгерде ал тагдырдын буйругун эч ким менен, а түгүл кулу менен да бөлүшпөй жеке өзү көтөрүп кете алса гана, ошондо гана мүмкүн» [Сенека. Бактылуу турмуш жөнүндө].
Космполитизм
Сенека өзүнүн көз караштарында космополитизмди, ушул сөздүн эң мыкты маанисинде көрсөткөн. Ал адамзат жөнүндө айтканда аны бир бүтүн эл катарында карап, бүткүл дүйнө — бардык элдердин ата- мекени деп көп айткан. Ал «Жакшылык иштер жөнүндөгү» трактатында мындай деп жазат: «үйүрчүлүк ага (адамга — Л.Б) жаныбарлардын үстүнөн үстөмдүктү камсыз кылды. Үйүрчүлүк ага, жердин уулуна, өзүнө жат болгон жаратылыш дүйнөсүнө аралашып кирип, деңиздердин кожоюну болууга да мүмкүнчүлүк берди... Үйүрчүлүктү жок кылсаң, сен адамдын жашоо-турмушу байыр алып турган адамзат тукумунун биримдигин бузасың» [IV. 18. 1].
Адамдын өзү жүнүндө
«Луциллиге жазган адеп-актык жөнүндө каттарында» да ал мындай деп жазат: «теңирлик жана адамдык нерселер камтылып, сен көрүп турган бардык нерселер бир бүтүн нерсе, биз зор телонун мүчөлөрү гана болобуз. Биздин бардыгыбызды бир нерседен жаратып, бир милдетке багындырган жаратылыш бизди бир тууган кылып төрөгөн. Ал бизге өз ара сүйүүнү берди, бизди үйүрчүлүккө үйрөттү, эмненин туура, эмненин адилеттүү экенин да өзү орнотту, жамандыкка чыдаган кишиге караганда жамандык кылып жатканды алда канча бактысыз кылган да ошол жаратылыштын өзү» [95-кат].
Мына ушуга байланыштуу Сенека адеп-актыктын өзүнчө бир алтын эрежесин аныктамалайт: Өзүңдөн жогору турган адам сага кандай мамиле жасарын кааласаң, сен да өзүңдөн төмөн турганга ошондой мамиле жаса» [47-кат].
Же башка бир жерде: «Эгерде сен өзүң үчүн жашагың келсе, анда башка бирөө үчүн жаша» [48-кат].
Бирок буга жетишүү үчүн, Сенеканын пикири боюнча, баарынан мурда өзүңө өзүң дос болууга тийишсиң. Луциллиге ал мындай деп жазат: «Азыр мага Гекатондун төмөнкүчө айтканы жакты: «Сен менден эмнеге жетиштиң деп сурадыңбы? Мен өзүмө өзүм дос болдум!» Ал көп нерсеге жетишиптир, эми ал эч качан жалгызсырабайт. Билип кой: мындай адам бардык адамдарга дос болот» [6,7-каттар]. Өзү менен өзүнүн достугун ал адамдын ички руханий дүйнөсүнүн психологиялык гармониясы катарында, пастык башталыш болгон кумарлыктын үстүнөн акыл-эстүү башталыштын үстөмдүгү катарында түшүнөт.
Философия тууралуу
Мына ушулардын баарына, Сенеканын пикири боюнча, философия аркылуу жетишүүгө болот, ал турмушта философияга биринчи даражадагы маани берген. Ошол эле убакта, философияда керексиз нерселер көп деп эсептейт. Алсак, Протагор ар бир нерсе жөнүндө түздөн түз карама-каршы нерселерди айтууга болот жана мындай деп айтуу так эмес, күмөндүү да дейт. Демокритчил Навсифан бардык жашап турган нерселер кандай даражада жашап турса, ошондой эле даражада жашабайт да дейт. «Муну эркин искусствонун көптөгөн керексиз нерселериндей эле таштандылардын үстүнө ыргытып сал! Тигилер мага эч кандай пайдасы болбой турган илимди үйрөтөт, булар болсо ар кандай билимден үмүтүмдү үздүрөт... Эгерде мен Протагорго ишенсем, анда жаратылышта күмөндүүлүктөн башка эч нерсе калбайт, эгерде Навсифанга ишенсек — эч кандай аныктыгы жок нерсе анык болуп чыгып келет» [88, 45-каттар].
Мына ушулардын баарын Сенека эч кимге кереги жок диалектиканын мисалы катарында келтирип, өз философиясынын баалуулугун өз турмушу аркылуу далилдеген философторду мисал катарында көрсөтөт. Ал баарынан мурда стоиктерди жактырат. «Жаман жорук-жосундардан арылгың келеби, алардан алыс жүр. Сараңдык, таш боордук, митаамдык — мына ушулардын баары, сага жакын турса өзүңө зыяны тие турган нерселер сенин өзүңдө камтылып турат. Булардан кетип жакшыларга бар, Катондор менен, Лелий менен, Туберон менен чогуу жаша, эгер сага гректер жакса — анда Сократтын, Зенондун жанында бол. Бирөө сени зарылдыгы болгондо өлүүгө үйрөтөт, экинчиси — ажалыңдан мурда өлүүгө үйрөтөт. Хрисипп менен, Посидоний менен жаша. Булар сага теңирлик жана адамзат билимдерин берет, алар сени ишкер болууга, өздөрүнүн куюлуштуруп айткан терме сөздөрү менен уккандардын кулагынын курчун кандырып гана тим болбостон, жан дүйнөңдү чыйралтып, коркунучтарга каршы бекем тууруга буйрук берет. Деңизге окшоп бууракандаган бул турмушта бир гана арга бар: ал келечектеги оомалуу -төкмөлүү турмушту жек көрүп, ишенимдуү жана айбыкпай туруп, тагдырдын соккуларын бетме бет, тайсалдабай тосуп алуу керек» [104. 21—22]. Сенека да ушундайча жашоого чакырат, ал философиянын ишмерлик тарабын баса белгилөө менен, мында эки учурду: философиянын абстрактуу жана прикладдык бөлүктөрүн айырмалайт; философиянын прикладдык бөлүгү «байкап-аңдай да, аракеттене да билет» [95. 10]. Сенека акылмандыкты бөлүп карайт, башкача айткандафилософияга жана илим-билимге бөлөт. Билим дегенибиз бул адамды окумуштуураак кыла алат, бирок жакшы кыла албайт. Философияны керексиз нерселерге бастырып, маңызсыз сөзмөрлүккө берилген философ философияны түшүнүүнү кыйындатат. Анын пикири боюнча, билимдер акылмандыкка тоскоолдук кылат, ошондуктан билимди чектөөгө умтулуу керек, анткени билим ашыкча көп болгондо башты болор-болбос нерселерге толтуруп жиберет. Философия гана эркин нукура акылмандуулукка жол ачат. «Эгерде, кем-карчылыкты билбей, бейкутчулукта жашап, бактылуу, эң башкысы — эркин болгуң келсе, анда философияга кайрыл. Буга башка жол менен жетүүгө болбойт» [37-кат, 3]. Ошентип, философия дегенибиз — жашоо-турмуш жөнүндөгү илим.
Философия
Философия.. жан дүйнөңдү чыңап, чыйралтат, жашоо-турмушту тартип-ыраатка салат, жүрүм-турумду тескейт, эмнени иштөө, эмнени иштебөө керектигин көрсөтүп берет, рулда туруп, толкундар айдаган иримдүү деңизде жол баштайт. Жашоо-турмушта ансыз эр жүрөктүүлүк да, ишенимдүүлүк да болбойт: анткени, ар бир саат сайын кеңеш талап кылына турган көп окуялар болуп турат эмеспи, мындай учурда кеңешти философиядан гана суроого болот» [16. 16].
"Жаратылыш мыйзамына ылайык жашоо" принциби
Жыйынтыгында Сенека стоикалык этиканын: жаратылыш мыйзамына ылайык жашоо керек деген принцибин кайталайт. «Жаратылыш биздин жетекчибиз болууга тийиш: акыл-эс ушул жолду жолдойт жана бизге кеңешин берет. Демек, бактылуу жашоо дегенибиз,— жаратылыш менен макулдукта жашоонун эле өзү» [Жыргал турмуш жөнүндө. VIII. 1.]
Убакыт
Сенека үгүттөгөн бактылуу турмуш жөнүндөгү ой-пикирлерге байланыштуу анын убакыт проблемасы жана анын адам үчүн мааниси жөнүндө айткан ойлору да көңүл бурууга татыктуу. Убакыт дегенибиз адамда болгондун эң маанилүүсү, ошондуктан аны сактап, баалоо керек дейт Сенека. Өзүнүн «Луциллиге жазган адеп-актык каттарын» төмөнкүдөй сөздөр менен баштайт: «Сенека Луциллини куттуктайт! Дал ушундайча иште, менин Луциллийим! Өзүңдү өзүң үчүн жеңип ал, мурда өзүң алдырып жиберген же уурдатып жиберген, же бекерчиликте өткөн убакыттарыңды сакта. Менин чындыкты жазып жатканыма өзүң ишенесиң: биздин убакытыбыздын бир бөлүгүн күч менен тартып алышат, жарымын уурдап алышат. Дагы бир бөлүгү бекерчиликте өтүп кетет. Баарынан жаманы — ушунун баары өзүбүздүн кайдыгерлигибизден улам болгондугунда. Жакшылап кунт коюп байкап көрчү: өмүрүбүздүн көпчүлүк бөлүгүн биз жаман иштерге коротобуз, аз эмес бөлүгүн — бекерчиликте өткөрөбүз, ал эми бүт өмүрүбүз керектүү иштерге жумшалбай бошко кетет. Сен мага убакытты баалай билген, бир күндүн эмнеге турарын билген, өзүнүн ар бир саат сайын өлүп жатканын түшүнгөн адамды көрсөтүп бере аласыңбы? Балакеттин баары биздин өлүмдү алды жакта деп билгенибизде турат, ал эми өмүрүбүздүн көпчүлүк бөлүгү артыбызда калганы жөнүндө ойлонбойбуз, өмүрүбүздүн канча жылы өтүп кеткен болсо, ошонун баары өлүмгө таандык» [2-кат. 1—2]. Сенеканын бүткүл этикалык окуусу адамдын бактылуу жашоо-турмушка жетишүү жолундагы жүрүм-туруму жөнүндөгү адеп-актык эрежелердин системасы болуп саналат. Муну менен бирге ал философтун өмүрү үлгү болууга, анын философиялык көз караштарынын көрүнүшү болууга тийиш, ошондо гана ал өзүнүн көз караштарынын акыйкаттуулугун далилдей алат.
Сенеканын ишмердиги жана практикасынын айкалышпагандыгы
Тилекке каршы, Сенеканын өз өмүрү жана ишмердиги теория менен практиканын айкалышпагандыгынын үлгүсү болгон. Ал өзүнүн принциптерине ылайык жашаган эмес. Өмүр бою ал ар кандай жолдор менен зор байлык топтогон, ал эми өзү болсо бакыт деген байлыкта эмес деп үйрөткөн. Ал муну түшүнгөн жана мүмкүн болушунча мындай абалды түшүндүрүүгө аракеттенген. «Бактылуу турмуш жөнүндөгү» эмгегинде ал мындай деп жазат: «Мага менин жашоо-турмушум өзүмдүн окуума ылайык келбейт деп айтышат. Бир убакта Платонду да, Эпикурду да, Зенонду да ушундайча жемелешкен. Бардык философтор өзүлөрү жашагандай жашагыла деп айтышпайт, кандай жашоо керектиги жөнүндө айтышат. Мен өзүм жөнүндө эмес, жакшылык иштер жөнүндө айтып, жаман жорук-жосундар, ошонун ичинде өзүмдүн кемчиликтерим менен да күрөш жүргүзөмүн: мүмкүн болгондо, кандай жашоого тийиш болсом ошондой жашаймын. Эгерде мен өзүмдүн окуума ылайык жашаган болсом, анда менден бактылуу ким болмок эле, бирок азыр жакшы насаат сөзүм үчүн жана ак ниеттүүлүккө чакырган тунук дилим үчүн мени жек көрүүгө негиз жок... Мен жөнүндө минтип айтышат: «Эмне үчүн ал философияны жакшы көрөт да, бирок бай жашайт, эмне үчүн байлыкты жек көрүүгө үйрөтөт да, өзү байлык топтойт? Өмүрдү жек көрөт — бирок өлгүсү келбейт? Оору-сыркоону жек көрөт да, бирок өзүнүн ден-соолугу жөнүндө кам көрөт? Өлкөдөн куулуп кеткенди эч нерсеге арзыбаган жаза дейт да, өзү мүмкүнчүлүк болсо өз ата-мекенинде карып, өлгөн жакшы дейт?» Бирок мен булардын баарынан баш тартуу үчүн аларды жек көрүү керек деп айтканым жок, мен булар жөнүндө тынчсызданбоо керек деп айтып жатамын; ал аларды өзүнүн жан дүйнөсүндө эмес, өзүнүн үйүндө топтоп жатат».
Бул айтылгандардан Сенеканын этикадагы эң башкы позицияларынын бири — байлыктын биздин турмушубуздагы маанисин тануу эмес, биздин байлыкка болгон мамилебиз маанилүү деген көз карашы көрүнүп турат. Байлыкка жетүүнүн эң кыска жолу — бул байлыкты жек көрүү. Сенека морал философиясы жагында ар дайым чыгармалары эң көп окулган жана окула турган философтордон болуп кала берет.
Сенеканын өлүмү
Сенека өз өмүрүн Нерондун буйругу менен, өлүм жазасынан кутулуу үчүн өзү кыйган. Аялы Паулина күйөөсүнүн каршылыгына карабастан өз калоосу менен Сенека менен чоогуу өлүүнү каалайт.
Сенека мындай дейт: "Мен сага бул жашоодо сооротчу нерсенин баарын коргоздум, бирок сен өлүмдү тандадың. Мен каршылык көргөзбөйм. Экөөбүз чоогу бирдей эрдик менен өлөлү, бирок сен - көбүрөөк атак менен."
Бул сөздөрдөн кийин экөө тең колдорунун тамырларын кесишкен. Картаң Сенеканын каны жай аккандан, ал бутундагы тамырларын да кесет. Ажалы келбегендиктен, Сенека өзүнүн досунан жана доктурдан Стаций Анейден уу берүүнү суранат. Сенека ууну ичет, бирок денеси муздап калгандыктан ал бекерге болуп, уу өз таасирин бербей койот. Анда ал ысык ваннага түшүп, аны куурчап турган кулдарга сууну бүркүп, "Бул - Юпитер Куткаруучуга курмандык" деп айткан.
Колдонулган адабияттар
Seneka
Кадимки кумурскауюкчул
Кадимки кумурскауюкчул (лат. Myrmecophilus acervorum) – кумурсканын уюгунан жан багуучу кара чегиртке.
Жоон-дөбө
Жоон-дөбө – биздин замандын 6–12-кылымына таандык шаар калдыгы. Кыргызстан менен Казакстандын чек арасына жакын, Талас – Жамбыл автомобиль жолунун боюнда жайгашкан. Татаал түзүлүштүү, узун коргондуу шаарлардын түрүнө кирет. Айыл чарба жумуштарынын натыйжасында шаардын алгачкы аянтын аныктоо мүмкүн эмес, бирок урандыларынын ээлеген ордуна караганда шаар чоң болгон. Археологиялык казууда турак жайлардын жана коргонуу курулуштарынын калдыктары, карапа идиштер, темир буюмдар, асем буюмдар табылган. Шаар негизинен моңгол жапырыгынан талкаланган, айрым жерлери жер айдоо, сугаруу иштеринин натыйжасында бүлүнүүгө учураган. 1960-ж. археолог П. Н. Кожемяко изилдеген.
Жерси (арал)
Жерси Jersey — норманд аралдарынын эң чоң аралы, жана Уулубританиянын таажысынын курамындагы аралдуу мамлекет.
Куу уул
Куу уул - генеалогиялык маалыматтар боюнча легендарлуу Долон бийдин уулу, сол канат кыргыз урууларынын түпкү бабасы. Куу уул жана сол канат кыргыз уруулары боюнча алгачкы генеалогиялык маалыматтар Сейф ад-Дин Аксикендинин «Мажму ат- Таварихинде» (16-к.) эскерилет. Куу уул жана анын төрөлүшү жөнүндөгү болмуш окуялардын бир нече варианттары айтылып жүрөрү маалым. Санжыра боюнча Куу уулдан Чоң багыш, Саруу, Мундуз, Кытай, Кушчу, Басыз, Жетиген, Төбөй уруулары тарайт.
Нойэттинг
Нойэттинг ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Альтөттинг районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 8428 (2010-ж.). Аянты – 36.60 км2.
Куу
Куу (ак куу, кара куу). Куу же ак куу (кара куу) - кыргыздардын түшүнүктөрүндөгү ыйык, тотемдик куш. Куу - эзелки хуннуларда, түрк тилдүү урууларда сыйынуучу канаттуу-онгон болгондугун аныктаган фактылар бар. Бул мифологиялык сюжет байыркы славяндардын уламыштарында (Кый, Лыбедь жана башкалар) да кенен таралган. Байыркы Кытайдагы «Чжоушу» жыл баяндарында төмөндөгүдөй маанидеги уламыштар айтылат: «...түрктөрдүн ата-бабалары хуннулардан түндүгүрөөк жерде жайгашышкан Со мамлекетинен келип чыгат. Алардын жетекчиси Апангпу дегендин он жети бир тууганы болуптур. Алардын ичинен Ичинишиту деген шаман (кам) иниси төрт уулдуу болот. Анын Үч уулу эл башкаруучу болуп, бир туугандардын эң кенжеси «Тюкю» деген наам алат. Ортончу уулу ак кууга айланып учуп кеткен имиш. Тюкюдан - Ашина, Ашинадан андан кийинки түрктөр таралыптыр...». Изилдөөчүлөр Со өлкөсү жайгашкан аймакты Алтайдагы Куу (Лебедь) дарыясы аккан жерге жайгаштырышат. Ак куу - Сибирь элдеринин мифологиясында түрдүү касиеттеги колдоочу (покровитель) жана сактоочу (ангел-хранитель) функцияларына ээ болгон. Маселен, тунгус тилдүү элдерде ак куу аңчылыкты колдоочу касиетине ээ болсо, селькуптарда бурят, якут жана Саян-Алтай элдеринде ачык тотемисттик белгилерге ээ болгон. Куудан - аялдар үй-бүлөлүк жыргалчылыкты, ынтымакты, сактоочуну, ал эми эркек кишилер аң уулоодогу колдоочуну көрө алышкан. Г.Н.Потанин өз иликтөөлөрүндө бурят-хангиндерде бул уруунун (хангиндер) ак куудан тараган деген уламыш бар экендигин жазат. Уруктун өкүлдөрүнө ак кууну өлтүрүүгө, ага зыян келтирүүгө табу салынган. Якуттарда куунун этин жегенге тыюу салынган. Куу - эне тараптагы туугандардын сактоочусу милдетин аткарган. Тувалардагы кезек-хуулар уруусунун өкүлдөрү кызга куда түшүү үчүн атып алынган ак кууну (кара кууну) болочок кайынга (кайын-журт) алып барса, ал (кайын ата) кызын сөзсүз берүүгө милдеттүү болгон. Кара Чоодуларда (тувалардын уруусу) бул салт аркылуу мүлктүк (социалдык) абалын оңдоп алууга жетишишкен фактылар катталган. Бул мисалдар уруунун башкы тотеми болгон ак куунун көп кырдуу касиетинин адамдардын аң-сезимине өтө терең сиңгендигин чагылдырат. Мындай байыркы салт закамендик буряттарда да кенен таралган. Атып алынган кууну болочок кайынга (кайын-журт) тартуу кылуу хакастарда «тѳргін» (кырг. төркүн) деп аталган. Бул архаикалык, тотемистик-мифологиялык салт байыркы энелик доор менен тыгыз байланышкан. Бул терминди кыргыздардагы «Куу уул» геноними, орто кылымдардагы «куман» (половец), алтайлыктардагы «куманды», «куу кижи»(челкандар, лебединецтер), тувалардагы «кезек хуулардын» уруу (урук) аттары менен параллель коюуга болот. Терең этностук-маданий жана социалдык мааниси бар бул салт Л.П.Потапов, В.Я.Бутанаев жана башка окумуштуулардын иликтөөлөрүндө кенен чагылдырылат.
Автобиографиялык чыгарма
Автобиографиялык чыгарма — жазуучунун өзүнүн өмүр жолунун негизги учурларын көркөм баяндоого негизделип жазылган чыгарма. Бул түрдөгү чыгармалар автобиографиялык роман, повесть, эскерүү жана башка жанрлар тибинде жаралат. А. М. Горькийдин «Балалык», «Көрүнгөндүн колунда», «Менин университеттерим», М. Элебаевдин «Узак жол» повесттери автобиографиялык чыгармаларга кирет. А. Токомбаевдин «Автобиографиялык фрагменттер», А. Осмоновдун «Жазуучулук баяным», К.Акиевдин «Баскан жол» сыяктуу чыгармалары акын-жазуучулардын өз өмүрү жөнүндөгү баян — эскерүүлөрү болуп эсептелет. Булар мемуарга (к.) кирип, ото байыркы жанрлардан. Дүйнөлүк адабиятта бул жанрдын көрүнүктүү негиз салуучулары катары Ж. Ж. Руссо менен А. И. Герцен эсептелишет. Совет бийлигинин жылдарында бул жанр улут адабияттарында өтө кеңири өнүгүүгө бет алды. С. Айнинин «Эстеликтер», Айбектии «Балалык» повесттеринде жазуучунун өмүр баяндык фактылары жалпы элдик коомдук саясий турмушу менен эриш-аркак байланыша келип, турмуштун көркөм элесин типтүү кырдаалда сүрөттөөгө жетишилет.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Большетугане (Калтасин району, Башкыртстан)
Большетугане — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Тюльдин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 338  киши. Почта индекси — 452868, ОКАТО коду — 80233850002.
Сулайманабад
Сулайманабад — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Тегирмеч
Тегирмеч (2023-жылдын 1-январына чейин — Валакиш) ― Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына караштуу.
Райондун борбору Пүлгөн кыштагынан 43 км түндүк-чыгыш тарапта. Кызыл-Кыя темир жол бекетинен 8 км. Деңиз деңгээлинен 910 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 1958 (2006); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, эки үй-бүлөлүк врачтартобуиштейт.
Аддис-Абеба метросу
Аддис-Абеба метросу – Аддис-Абеба шаарынын метросу. Метросу 20-сентябрь 2015-жылы ачылат.
Чайрыкер
Чайрыкер – бирөөнүн жеринде анын эмгек куралдарын пайдалануу менен эгиндин – түшүмдүн бир бөлүгүн алуучу жерсиз дыйкан.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Гибралтар
Г. Кальпе деген аталыш менен байыркы гректерге жана римдиктерге белгилүү болгон. 8-кылымда Гибралтарда арабдар чеп куруп, Жебель-ат-Тарик (Тарик тоосу; араб жеңип алуучусу Тарик ибн Сеиддин ысымынан) деп аталган. Гибралтар 1309–33-ж. жана 1462-ж. Испанияга, 1704-жылдан Англияга караган. Улуу Британия аны 1713-жылдан кийин Индияны, Африканы, Жакынкы жана Орто Чыгышты колониялоо үчүн таяныч пункту катары пайдаланган. Гибралтарды кайтарып алуу үчүн Испаниянын 18-кылымдагы аракеттерине жол бербөө максатында Улуу Британия 1- жана 2-дүйнөлүк согуштардын убагында Гибралтарды өзүнүн кубаттуу согуш базасына айландырган. 1969-ж. май айында Гибралтардын жаңы конституциясы кабыл алынып, анда Улуу Британиянын Гибралтардагы ээлигине контролдугу бекитилген. 1969-ж. 30-июлдагы шайлоодо Гибралтардын коалициялык өкмөтү түзүлгөн. 1980-жылкы Англия-Испания келишимине ылайык (келишим 1985-ж. күчүнө кирген) гибралтарлыктар Испанияда, испандар Гибралтарда тең укуктуулукту, алар бири-бирине эркин кирип чыгууга мүмкүндүк алган.
Эвенк тили
Түндүк, түштүк жана чыгыш деп үч диалектиге бөлүнөт. Лексикасынан эвенк тили якух, бурят тилдери менен тыгыз байланышта өөрчүгөнү байкалат; анда орус тилинен кирген сөздөр да учурайт. Жазмасы адегенде (1931) латын графикасынын негизинде түзүлгөн, кийин (1937-жылдан) орус алфавитинин негизиндеги жазууга өттү.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Метиленхлорид
Метиленхлорид (дихлорметан, хлордуу метилен), СН2Сl2, – хлороформ жыттанган түссүз суюктук, балкып эрүү t 96,7оС, кайноо t 40,1оС ; d 420 1,336, nD20 1,4244; сууда эригичтиги 2 %, органикалык  эриткичтер менен аралашат ;  от алуу температурасы 14оС, өз алдынча тутануу t 556оС. Метан, метилхлоридди хлорлоо менен алынат. Ацетаттык целлюлозанын эриткичи (негизинен сүрөт, кинопленкаларды иштетүүдө, ацетаттык буюмдарды өндүрүүдө), муздаткычтар муздатуучу зат (“хладон-30”) катары колдонулат. Дем алуу жолдорун, көздүн чел кабыгын, терини дүүлүктүрүүчү касиетке жана начар наркотикалык таасири бар зат.
Тамашоу
Башталышы
Тамашоу жаштар лигасын ачуу идеясы 2008-жылы пайда болгон. Буга чейин орусча КВН бар экендиги маалым, бирок кыргыз тилинде ойносок деген каалоо тилек күчтүү эле. Ошол кездеги «Браво» теледолбоорунун алып баруучусу, КВН чемпиону Эрмек Нурбаев жана атактуу оюнчу, редактор Арслан Ибрагимовдун ою бир жерден чыгып, лиганы ачууга белсенип киришет. Маркетинг, анализ, документтерди тууралоо жагынан Тилек Нурбаев байкебиздин салымы чон.
Азыр ал башка өлкөдө кызматта жүргөнүнө карабастан ар бир оюнубузга келип катышып, сын- пикирлерин айтып турат. Биздин эн чон колдоочубуз, арка жологубуз, апкаарып турганда шам чырак болуп алдыга жетелеген бир адам- Кыргыз Республикасынын Биринчи Коргоо Министри, генерал майор Уметалиев Жаныбек Асанбекович, Эрмектин таякеси эле. Кыргызстан үчүн, келечек үчүн чон иш кылышын керек деп идея берген ушул киши. Тилекке каршы, биринчи сезондун жабылышына күбө болуп, эртеси, 30- май куну бул дүйнө менен кош айтышып кете берди. Жаныбек Асанбековичтин жаркын элеси жүрөгүбүздө түбөлккө сакталат…
Ошентип, иш башталганда оорчулук, ортодон капа кылган татаал маселелер чыкпай койгон жок. Дос, тууган, жакын- санаалаш адамдардын колдоосу менен алгачкы кадам шилтенди. Максатыбыз тил өнүктүрүү болгондуктан кыргыз тил жагынан жардам керек эле. Буга чейинки достук мамилебиз уланып, кыргыз тилин мыкты билген Нурзат Токтосунованы командабызга чакырдык.
Командаларды топтоп, жонго салып, түшүндурүү иштерин жүргүзүү иштерин биз мурдатан билген Нурлан Жаныбеков гана кынтыксыз алып кете алмак. Мезгил өтүп, орус колобогуна кыргыз калпагын кийгизип, кыргызча сүйлөтүп баштадык. Бир чөйрөдө айланып, бир казанда кайнап жүргөндүктөн биз билген балдар өз командаларын түзүп, катарыбызга кошулду. Алгачкы оюндар «Сейтек» борборунда жана КТРдин концерттик залында өтүп, тез эле кызыгуу жарата алды. Азыр төртөөбүз ынтымакта, келечекке ишенимдүү карап, алдыга умтулуудабыз.
Тамашоу Лигалары
Тамашоу долборунда азыркы учурда бир нече лигалар бар. Жогорку лига, Студенттик лига жана  Мектеп лига. Жогорку лига - бул телеберүү катары даярдалуучу лига. Бул лигалардан сырткары Кыргызстандын аймактарында Тамашоу филиалдары да бар.
Жогорку лига
Жогорку лига - Тамашоунун эң башкы лигасы болуп эсептелет. Жогорку лиганын чемпиондору Тамашоу долбоорунун чемпиондору болуп эсептелишет. Жогорку лиганын алып баруучусу Эрмек Нурбаев, ал эми командалардын оюнун жюри мүчөлөрү, белгилүү адамадар: ырчы, музыкант, спортсмен, жазуучу, актёр, шоумен, бизнесмен, режиссёр жана башкалар баалашат. Жогорку лиганын оюндары Кыргызстандын бир-нече телеканалдарында көрсөтүлөт.
Тамашоу чемпиондору