cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Көкөтөйдү койгону
Саякбай Каралаевдин вариантында Көкөтөйдүн көр байгесин өткөргөн соң Бокмурун Кошойду баш кылып калайыкты жыйып алып, капыр менен мусулманды бүт жыйып атасына аш бере турганын билдирет. Кошой анча көп эл чогулса каш кайтарар адам жок кордук көрүп калбайлы, Манаска кабар айтып, кеңеш сал деди эле, Бокмурун моюн толгоп, Манасыңа барбаймын, ага кеңеш салбаймын, андан көрө өзүң аш башкарып бер, аш берер жердин жайын айт — деп коёт. Кошойдун кеңеши боюнча аш берүүгө ылайыктуу жер деп Үч-Каркыра тандалат. Бокмурун ташкендеги өз элин азем менен көчүрүп, Каркырага жетип үй тигет. Ашка Кошой, Төштүк, Урумкандын Көкбөрү келет. Бокмурун ашка адам уулу болгондун баарын чакырып, келбегендерди чаап аламын — деди. Кас-дос бүт келсе, аш берген киши айыпкер дейт, талоонго түшүп калбайлы, чактап эле чакыр деген Баймырзаны жемелеш Бокмурун жаш Айдарга Мааникерди мингизип, нойгут Карачаны, Котондун каны Жүгөрүнү, Жеркендеги кан Жортуулчуну, Оогандын каны Акунду, Чамбыл-Белдеги Жанаалы, Карачты, Урумкандын Көкбөрүнү, Кокон каны Козубек менен Маргалаңдын Малабегин, Букардын каны Темирканды, жедигердин Багышы, Кара-Чөлдөгү Агышты, Буудайык кандын Музбурчагын, Эйбит таздын Үрбүсүн, Текечи кан, Шыгай канды, эштектердин Жамгырчыны, Иледеги Эдигей, Тейишти, Айдаркандын Көкчөсүн, калмактардын Жолоюн, солондордун улугу Ороккырды, манжу каны Нескараны, тыргооттун каны Канышайды, кытайлардын Коңурбайды, Дөөдүралыпты, Түкүбай балбанды ашка келсин деп айттырды, келбей калса чаап алам деп эскертти. Аты аталгандар, аталбагандар жүздөгөн кошундары менен ашка келишти. Келгендердин баарын жайгаштырып, союшун камдап күтүп алышты.
Ар бир белгилүү баатырга Бокмурун тартуу тартты.
Ультимо
Ультимо (итал. ultimo – акыркы, катуу) – коммерциялык жана биржалык аталгылардагы айдын эң акыркы күнү.
Кыргыз Республикасынын эл артисти
Кыргыз Республикасынын эл артисти — ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССРинин эл артисти. 1939-жылдын 10-январындагы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун указы менен бекитилген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен берилет. Ал Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти наамдарына татыктуу болгон, улуттук элдик жана профессионалдык көп тармактуу искусствонун өнүгүшүнө өзгөчө салым кошкон ырчыларга, комузчуларга, композиторлорго, драматургдарга, филармониянын, театрлардын, кино, эстрада, цирк артисттерине, режиссёрлоруна ж. б. берилет.
Жоош арбактар
Жоош арбактар (лат. Hapalemur) — арбак сымалдуулар тукумундагы бир уруу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: боз жоош арбак (лат. Нapalemur griseus), жазы мурун жоош арбак (Н. simus).
Лаэ шаары
Лаэ шаары – Папуа-Жаңы Гвинея Республикасындагы шаар. Моробе провинциясынын административдик борбору. Жаңы Гвинея аралынын чыгыш жээгинде жайгашкан. Калкы 96,2 миң (2010); калкынын саны жана чоңдугу боюнча өлкөнүн борбору Порт-Морсбиден кийинки 2-шаар. Жол тоому. Өлкөнүн ири деңиз порту (2005-ж. 2,4 млн тонна жүк ташылган; контейнер терминалы бар). Автомобиль магистралынын баштапкы пункту. Аэропорту бар. 1920- ж. негизделген. Ири цемент заводу, жеңил, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Технологиялык университет бар. Ботаникалык бак уюштурулган.
Агыш
Агыш — "Манас" эпосундагы кейипкер, Жеткир бийдин уулу, Кыястын атасы. А. Көкөтөйдүн ашында кытай балбаны «түктүү таман Түкүбайды» жыгып элге намыс алып берген каарман катары белгилүү. Башка каармандардан «Чыканактай эр Агыш, Бүткөн бою тарамыш» (Саякбай Каралаев, 2. 26), чакан боюна жык толгон кайрат-күчү, шайырлыгы, оюн-шоокту жакшы көргөндүгү, кыз жандуулугу «Чоң оюнчу кыз накыш Агышың жайы ушундай» (Саякбай Каралаев, 2. 52) сапаты менен айырмаланып турат. Ашка Манас келе электе кыргыз баатырларын бирден сынаган Нескара А-тын балбандыгын, жоодон жалтанбас эрдигин, найзага ыктуулугун белгилейт. Түкүбай менен күрөшүүгө даап балбан чыкпай турганда Каныкей Түкүбайга жалгыз А. жарайт деп, төмөнкүчө сыпат берет:
Оролмо тоонун ак ийиндей бүркүттү
Балдагы жок кондуруп,
Салып чыгып келаткан
Керекке жарар эр экен,
Кең пейил тууган шер экен (Саякбай Каралаев, 2. 52).
Ашка келип зыйнатка турган элдин ичинен А-ты издеп таппай жүрүп ордо кыздарынын арасынан табышат. Күрөшөрүндө Манаска «камчы менен чаап жиберип этимди ачынтпасаң күлүп жүрө берем» дейт да, эки күн, эки түн Түкүбай менен күрөшүп күлүп жүрүп алат. Күлкүсүнө ачуусу келген Манас камчы менен аны томукка бир салганда гана ачынган А. Түкүбайды көтөрүп туруп, башынан айлантып балбан ташка чаап салат. «Бул байгеңди албаймын, Кыздарымдан калбаймын», — деп байгеге да карабай ордо кыздарды карай жөнөп кеткени А-тын өзүнө гана таандык кызык мүнөзүн көрсөтүп турат (Саякбай Каралаев, 2. 53—54). Сагымбай Орозбаковдун вариантында уруу башчыларынын катарында саналат. Кытайлар байгеге зордук кылганда колу менен Манаска кошулат (Сагымбай Орозбаков, 2. 278).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу
Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу — ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССР эл жазуучусу. Көркөмдүк жагынан нускалуу чыгармалар, адабият жагынан эң ири эмгектер берген, кыргыз жана көп улуттуу совет адабиятын өнүктүрүүгө жана байытууга кызматы өткөн жазуучуларга, драматургдарга, адабиятчыларга берилет. Наам Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1968-жылы 20-июндагы указы менен белгиленген.
Айгүл гүлү
Ажайып сулуу Айгүл гүлү.
Баткен областы Республикабыздын башка областтарынан айырмаланып өрүкзардын мекени. Бул өрөөндө өзүнүн татымдуулугу боюнча балдан кем эмес, асыл баалуу түркүн сорттогу өрүктөрдүн даамы менен даңазаланып келет. Ал гана турсун дүйнөдө сейрек кездешкен Айгул гүлү да ушул областын аймагынан орун алып келет.
Бирок, какаганга муштаган болуп бир ирет баскынчы душмандар менен болгон катуу кармашта Козулан тарап жеңилип, баатыр Козулан багынып бергиси келбестен кашык каны калганча салгылашып жатып каза болот. Жолдоштору анын жүрөгүн айылга алып келишет. Бул кайгылуу кабарды укканда чыдабай ыйлаган бойдон дарыянын жээгине келип отурат да сүйгөнү менен ушул дарыянын жээгинен таанышканын эске түшүрөт. Ал жерден үйүнө келип курбу кыздарын ээрчитип тоону көздөй жөнөйт. Тоого жетип курбу кыздар менен коштошот да, өзүн бийик аскадан төмөн карай таштап жан берет. Ал аскадан таштын борчугунан кыздын канына боёлгондой кочкул кызыл, саргыч түстөгү өтө кооз гүл өсүп чыгат. Ал гүлдү "Айгул гүлү" деп кыз боюн таштаган асканы "Айгул таш" деп, ал эми Айгул таштын бет маңдайындагы тоону "Козулан тоосу" деп аташат. Баатыр жигит козуландын жүрөгү кыз менен кошо жерге жашырылат. Ошентип тирүүсүндө тагдырдын буйругу насип этпеген бул эки жаштын тилеги тигил дүйнөдө биригип, алардын каны жанынан Айгул гүлү жаралып калган экен.Ошооо туугандар
Азыр Айгүл гүлү өскөн аймакта ондогон үйлөр салынып, Айгүл таш деген чакан айыл пайда болгон. Айгүл гүлү жыл сайын Апрель айынын орто ченинде ачылып, май айынын орто ченине чейин гүлдөйт. Башка гүлдөрдөн айырмаланып анын гүлдөө мезгили да 20-25 күндү өзүнө камтыйт. Анын дагы бир айырмачылыгы боюнун бийиктиги 1-1,5 мге чейин өсөт жана тоонун күңгөй эмес тескей капталында өсүшү.
Табиятынан кооз гүл аталган Айгул гүлү илимий эмгектерде "Петимум Эдуарда" же орусча "Рябчик Эдуарда" д.а. Бул ажайып кооз гүл жалаң гана таштуу жерлерде өсүп, тамыры да терең жайгашкан. Бир караганда гүлдүн ичинен чоң шүүдүрүм тамчыларды байкоого болот. Жергиликтүү эл ушуну сүйүшкөн эки жаштын көз жашы деп аташат.
Айгүл гүлүнүн бир эки сөңгөгүндө 5-6, айрымдарында 7-8 кадимки коңгуроону элестеткен таажылуу, узун жалбырактуу кочкул кызыл, сары түстөгү гүлдөр орун алып, адамдарды өзүнө тартып турат.
Азыр Айгүл тоосу корукка алынып, андагы гүл СССРдин "кызыл китеби"1978-жылы киргизилген. "Айгүл гүлү" Баткен областынын Кара Булак кыштагында орун алган.
Гаплотаксистер
Гаплотаксистер (лат. Haplotaxidae) —  сейрек түктүү муунак курттардын бир тукуму.
Тянь-Шань сибирчиси
Тянь-Шань сибирчиси  (Sibiraea tianschanica, Pojark.) - Жапыз өскөн, бийиктиги 0,5 м ге жеткен, кара-күрөң, жоон бутактуу бадал. Жалбырактары ичке ланцеттей, жалбырак сапсыз, узундугу – 2-6 см, туурасы 4-8 см келип, учу учтугуй, теги жылаңач, кээде кирпик сымал кырдуу. Гүлдөрүнүн диаметри 5 мм, узундугу 2,5 см келген чачы топ гүлгө чогулуп, ичке өзөктө тыгыз жайгашкан, ал эми чачы топ гүлдөрү, шыпыргыдай топ гүлгө топтолгон, төмөнкү топ гүлдөрүнүн гүл сабынын узундугу 0,5-3 мм. Гүл топторунун гүл саптары жана гипантии жыш, узун түктүү. Желекчелери жылаңач, 4 мм узундукта, туурасы 2 мм.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнң айында гүлдөп, августта мөмөлөйт. Вегетативдик жана уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк Тянңшанң (Кетмен, Заилийск, Күнгөй жана Тескей Алатоо кыркалары). Кыргызстанда – Көкжар дарыясынын башатында (Тескей Ала-Тоо) жана Сүттүү-Булак суусунун башатында (Күңгөй Ала-Тоо) өсөт.
Өсүү шарттары
Бийик тоо алкактарында: бадалдуу жана жапалак арчалуу, сейрек өскөн карагайлуу токойлор, криофиттик (субалңпы) шалбаалар жана жапыз чөптүү (алңпы) шалбаасы. Жалгыздан же көп эмес топто учурайт.
Саны
Маалымат жок.
Чектөөчү факторлор
Жайыттарга мал жаюунун кесепетинен жабыркайт. Жаш өсүндүлөрү, көчөттөрү жокко эсе.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин (1981) жана Кыргыз ССРинин (1985) Кызыл китептерине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Көкжар дарыясынын башатында ботаникалык заказник уюштуруу. Калган жерлерде түрдүн популяцияларына туруктуу көзөмөл салуу керек.
Статусу
CR. Түндүк Тянь-Шандын декоративдүү, сейрек кездешкен эндем өсүмдүгү.
Абсолюттук акыл жүгүртүү
Абсолюттук акыл жүгүртүү – Гегелдин идеалисттик философиялык түшүнүгүндө, абсолюттук идеянын мүнөздөлүшү анын адамдын акыл эсинин өнүгүш стадиясында, өзүн-өзү таанып-билүүсү бул жаратылыштын тепкичтерин басып өткөндө пайда болот. Абсолюттук акыл жүгүртүү өзүнчө адамдардан ажыратып, коомдон, болмуштан, жалпы түшүнүктүн формасынан абстрактуу мазмунга алып келет.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8
Гаптофрилер
Гаптофрилер (лат. Haptophrya) — инфузориялардын бир уруусу.
Гарибальди
Гарибальди (лат. Hypsyops ribicunda) — сомсымак балыктардын бир түрү.
Унаа каражат коштом кагазы
Унаа каражат коштом кагазы – темиржол, ички суу жолдору, аба жана автомобиль унаасы менен жөнөтүлүүчү жүктөрдү ташуучу, жөнөтүүчү жана жүктү алуучунун ортосундагы мамилелерди жөнгө салуучу негизги документ. Жүктү жөнөтүүчү тарабынан белгилүү таризде толтурулуп, жүктү кабыл алуучунун дарегине жөнөтүлөт, ташуучунун алдында андагы маалыматтардын тууралыгына жооп берүүчү жөнөтүүчүнүн колу коюлат (ташуучу аны текшерүүгө укуктуу). Анда: жүктүн аталышы, ээлеген орундарынын саны, салмагы, жөнөтүлгөн жери жана баруучу жери, маркировкасы, ташып жеткирүүгө кабыл алган убактысы, жеткирүүчү күнү ж. б. көрсөтүлөт. У. к. к. к. жүктү ташып жеткирүүнү коштоп жүрөт жана барган жеринде жүктү алуучуга тапшырылат. Ташып жеткирүү келишиминин түзүлгөнүн, анын мазмунун жана ойдогудай аткарылганын күбөлөйт.
Лебедев Сергей Алексеевич
Лебедев Сергей Алексеевич (20. 10(2.11). 1902, Нижний Новгород – 3. 7. 1974, Москва) – электртехника жана эсептөө техникасы тармагындагы орус илимпозу. СССР ИАнын академиги (1953), Социалистик Эмгектин Баатыры (1956). 1928-ж. Москва жогорку техникалык окуу жайын бүтүп, ошол жылдан Бүткүл союздук электр-техника институтунда иштеген. 1946–51-ж. УССР ИАнын Электр-техника институтун жетектеген. 1952-жылдан Москва Физика-техника институтунда профессор; 1953-жылдан СССР ИАнын Так механика жана эсептөө техникасы институтунун директору. Лебедев – СССРде энергетикалык системалардын туруктуулук маселесин биринчи иштеп чыккандардын бири, синхрондуу машиналардын жасалма туруктуулук теориясынын автору. Анын жетекчилиги менен советтик 1-электрондук, ошондой эле бир катар тез иштөөчү ЭЭМдер түзүлгөн. Лениндик (1966), СССР мамлекеттик (1950, 1969) сыйлыгынын лауреаты. 4 Ленин, Октябрь Революциясы ордендери менен сыйланган.
Дөдөмөл
Дөдөмөл (Дөдөмөл) — Кыргыз Республикасынын Жалал-Абад облусунун Тогуз-Торо районундагы кыштак. Тогуз-Торо айыл өкмөтүнө караштуу. Нарын дарыясынын оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 2080 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Казарман кыштагынан 45 км чыгыш тарапта, Багыш темир жол бекетинен 151 км. Калкы 1000 (2007); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб, айылдык врачтык амбулатория бар. Кыштакта Социалисттик Эмгектин Баатыры И. Нураков туулган.
Унаа каражат ээлеринен алынуучу салык
Унаа каражат ээлеринен алынуучу салык – КРдеги жергиликтүү салыктардын бири; бийликтин жергиликтүү өкүлчүлүктүү органы тарабынан белгиленген ченемде болот. Менчигинде унаа каражаттары жана башка өзү жүрүүчү машиналар менен механизмдери бар КР жарандары, чет өлкө жарандары жана жарандыгы жок жактар салык төлөөчү болуп саналат. У. к. э. а. с. КР аймагы боюнча жылына бир ирет төлөнөт.
Лебедева Людмила Петровна
Лебедева Людмила Петровна (28. 6. 1929- ж. туулган, Фрунзе) – биология илимдеринин доктору (1987). КАЧИни (1952), Кыргыз ССР ИАнын Биология институтунун аспирантурасын (1958) бүтүргөн. 1953- жылдан ошол эле жерде кенже, улук, жетектөөчү, 2001-жылдан КРдин УИАнын Биология жана топурак таануу институтунда жетектөөчү илимий кызматкер болуп иштейт. Ботаника боюнча адис. Анын илимий эмгектери өсүмдүк дүйнөсүнөн ар түрдүүлүгүн калыбында сактоо маселесине багытталган. Бийик тоолуу жайыттарды илимий жактан негиздеп, андан жогорку түшүм алуу чаралар системасын иштеп чыккан. 120дан ашык илимий эмгеги, анын ичинде 15 монографиясы бар. Эмгектери: Календарь природы Киргизии (в соавторстве). Ф., 1985; Динамика и продуктивность субальпийских лугов северного макросклона Киргизского хребта. Ф., 1984; Продуктивность высокогорных экосистем Тянь-Шаня (соавторстве). Б., 1991; Растительный покров Западного Тянь-Шаня, Б., 2005.
Кыргыз Республикасынын эл сүрөтчүсү
Кыргыз Республикасынын эл сүрөтчүсү — ардак наам. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1944-жылдын 12-апрелиндеги указы менен белгиленген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен берилет. Жогорку же атайын орто билими бар, Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери деген ардак наамга ээ, живопись, графика, скульптура, жасалга өнөрү, театр жасалгасы боюнча нускалуу чыгармаларды жараткан жана сүрөт өнөрүн өнүктүрүү ишинде сиңирген бөтөнчө эмгеги үчүн сүрөт искусствосунун көрүнүктүү ишмерлерине ыйгарылат.
Гармолиталар
Гармолиталар (лат. Harmolita) — мите жаргак канаттуу каскактардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: буудай гармолитасы (лат. Н. tritici), кара буудай гармолитасы (Н. rossica), дан гармолитасы (Н. noxialis).
Байгожоев Сейитказы
Байгожоев Сейитказы (1929, Сокулук району – 1988, Бишкек) – филология илимдеринин кандидаты, ырчылар поэзиясын иликтөөдөгү ири адис, эл оозеки чыгармачылыгы боюнча өмүрүнүн аягына чейин үзүрлүү эмгектенип келген окумуштуу. 1956-ж. “Жазгыч акындар” боюнча түзүлгөн жыйнак бир топ жыл тынып калган жазгыч акындар проблемасын жандандырды десек да болот. Ошол жылдардан баштап негизинен чыгармачылыгы өсүп, совет доорунда учурунда кадимкидей өрүш алган акындарды иликтеген. “Эл ырчысы Калык”, 1960-ж. “Алымкул Үсөнбаев”, (1962), “Осмонкул ырчы” (1964) аттуу монографиялык эмгектери жарык көрдү. Анын айрыкча “Эл ырчысы Калык” аттуу монографиялык эмгегинде анын ичкериде чоң окумуштуулардын арасында илимпоздук көз карашынын калыптанышы, илимий маалыматтуулугу, чечкиндүүлүгү ачык сезилип турат. Калыктын чыгармачылык өнөрканасындагы үзгүлтүктөрдү, карама-каршылыктарды реалдуу талдап, өз деңгээлинде баа берет. Анын себептерин ачуудагы ой-жүгүртүүлөрү да бир топ ынанымдуу. Калыктын өткөн заманда улам бир “билермандын колуна өтүп, өз “кожоюнунун” кызматын өтөп, уруучулук көз карашты жактап, ырдап жүргөндүгүн белгилөө менен анын чыгармачылыгынын жаңы баскычка көтөрүлүшүн, элдик мотивдин кеңири чагыла башташын реалдуу фактылар менен далилдеген. Бул Калыктын чыгармачылыгын алгач иликтөөгө алган үзүрлүү эмгек бүгүнкү күндө гана эмес, кийин да өз баасын төмөн түшүрбөйт. “Осмонкул ырчы” аттуу монографиясында акындын чыгармачылыгы алгач иликтөө алкагына алынып, Осмонкулдун чыгармачылык өнөрканасынын калыптанышына өбөлгө түзгөн ички-сырткы жагдайлардын калыптанышы – фактылардын жаңылыгы менен көңүлдү бурат. Байгожоев тарабынан Т. Боогачиев, С. Чойбеков, А. Жутакеев, Т. Тыныбеков, Э. Турсуналиев, Куйручук-куудул ж. б. боюнча илимий портреттер түзүлүп, “Акындар чыгармачылыгынын тарыхынын очерктерине” кирген (1988). “Эшмамбет” окумуштуунун өмүрүнүн акыркы жылдары ооруп жатып чыгарган китеби. Жыйнак көлөмдүү баш сөз менен жазылып, ага Эшмамбеттин айтыштары, Ата-Журт, салттык ар кыл жана жаңы заман ырлары кирген. Албетте, чоң акындан чоң мурас калбаганы өкүнүчтүү болсо да, ушул китепченин окурмандардын колуна тийгизип кеткен маркумга ыраазы гана болобуз. 1960-жылдан баштап, Б. эл оозеки чыгармачылыгын изилдөөгө да көп көңүл бура баштады. Анын авторлугунда “Кыргыз эл жомоктору”, “1916-жылдагы улуттук көтөрүлүш элдик поэзияда”, “Ата Мекендик согуш мезгилиндеги эл оозеки чыгармачылыгы” аттуу орчундуу бөлүмчөлөр жазылып, “Кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгынын тарыхынын очерктери” жарык көрөт. Ал ырчылык поэзия менен элдик оозеки чыгармачылыгын катар алып жүргөн илимпоз болгон.
Гарна
Гарна (лат. Antilopa cervicapra) — бурама мүйүз бөкөн.
Унаа каражаттарын экипажы менен ижаралоо
Унаа каражаттарын экипажы менен ижаралоо – унаа каражаттарын ижаралоо келишими (убактылуу кирелөө), мында ижарага берүүчү ижаралоочуга акысын төлөө менен, унаа каражатына убактылуу ээлик кылууга жана пайдаланууга, өз күчү менен аны башкарууга жана техникалык жактан камсыз кылууга милдеттүү.
Адамдүк
Адамдүк — мифологиялык кейипкер. «Манаста» А. дөөнүн образы жамандыктын символу катарында берилет. Анын жомоктук образы Сагымбай Орозбаковдун вариантында кеңири чагылдырылган. Эпостун «Дөө-пери жомогу» деген эпизодунда Кутубий адамдын алы жетпөөчү А-тү маңдайындагы жалгыз көзүнө атып өлтүрүп, ал туткундаган адамдарды бошотуп, байлыгын аларга бөлүп бергендиги баяндалат. А. тиричилик каражаттарын өндүрбөйт. Түрдүү өсүмдүктөр, мөмө-жемиштер, жан-жаныбарлар менен азыктанат. Ошондой эле үңкүрлөрдө жашап, киши этин жейт. Акыл жөндөмү чектелген А. өзгөчө чоң көлөмгө, чексиз кара күчкө ээ. А-түн аң уулап барган адамдарды кармап алып, үңкүргө камап, шишкебек кылып жеши жөө жомоктук мотивдерге жатат. А-түн тоонун ээси болуудан башка байыркы адамдардын чектелген түшүнүгү менен шартталган дагы бир өзгөчө сапат белгиси бар, ал — оорунун, өлүм-житимдин ээси, духу. Бул белги анын киши этин жегендигинен, башкача айтканда өлүмгө себепчи болгондугунан айкын көрүнөт. Ушул белгиси аркылуу А. адамга, болгондо да бардык адамдарга жат тескери күчтөрдүн тибине жатат. Ошон үчүн баатырдык "Манас" эпосундардун алгачкы үлгүсүнүн туруктуу терс кейипкери болгон антропоморфтук типтеги жомоктук-фантастикалык жалгыз көздүү дөөлөр конкреттүү бир элдин душманы болбостон, жалпы адамзаттын эң коркунучтуу душманы катарында мүнөздөлөт. «Дөө-пери жомогунда» баяндалган А. мына ушундай типтин элеси. Анын мифтик образы түрк-моңгол элдеринин фольклорунда кеңири кездешет.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Грипп
Грипп (сасык тумоо)(фр. grippe) — грипп вирусу себепкер болгон дем алуу жолдорунун инфекциялык оорусу. Кез-кезде эпидемия жана пандемия түрлөрүндө жайылат. Учурда грипп вирусунун бир биринен антигендик спектри менен айырмаланган 2000ден ашык варианты табылган.
Бул оору башталганда адам озун начар сезип, мурдунун суусу куюлуп, башы ооруп, унунун каргылданып бутушу ыктымал. Мыны ушундан кийин ооруган адам оз алдынча даарыланып басып журбостон тошокко жатып, врачты уйго чакыруу керек. Эч убакта туруп алып, жумушка, коомдук жайларга барууга тыюу салынат. Себеби адам ооруп башта- ганда вирустар дем алуу органдарынын клеткаларында абдан тез кобойо баш- тайт дагы, чучкургондо жана жотолгондо айлана чойрого коп сандаган вирустар таркалат.
Канаттуулар гриппи
Канаттуулар гриппинин он беш туру белгилуу. Алардын ичинен канаттуулар учун эн коркунучтуусу олумго алып келе турганы Н5 жана Н7 эсептелинет. Оруну таркатуучулар жапайы ордок куштар. Оорунун булагы Оорулу канаттуулар. Оору аба аркылуу жугат. Канаттуулар гриппи адамдан адамга жукпайт. Бул ооруга кобунчо жаш балдар чалдыгат. Оорунун жашыруун мезгили бир нече кундон кийин билинет. Оорунун белгилери кадимки грипптин белгилерине окшоп, алы куруйт, ысытмасы жогорулайт, муундары талып ооруйт, башы каттуу ооруп оорусу баштын мандай тарабында жана коз алмасында болот. Мурун бутот, башы тегеренет, козу кызарат, жаш агат. Ошондой эле эс учун жоготуп, ар кандай ооруларды козгошу мумкун. Мисалы: журок оорусун, жотол ооруларын (пневмония, бронхит) бойрок ооруларын. Бул оору менен ооруган адам тошокто жатуу керек. Кайнатылган суусундуктардан (лимон кошулган чай, витамин «С», ит мурун, (сарымсак пияз) колдонуу керек.
Ысытма которулгондо (парацетамол, панадол, аспирин) колдонуу керек.
Эн негизгиси ушул эле белгилер пайда болгондо дароо дарыгерге кайрылуу керек. Алдын алуу учун: 1.	Уй канаттууларын жок кылуу 2.	Эмдоодон отуу 3.	Вируска каршы дарыларды дарыгердин кенеши боюнча пайдалануу.
Макаланыны автору: Момунов Искендер
Гарпактициддер
Гарпактициддер (лат. Harpacticoida) —  калак бут рактардын бир түркүмчөсү.
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти — ардак наам. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 10-январындагы указы менен белгиленген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен берилет. Жогорку же орто билими жана кеминде 5 жылдык эмгек стажы бар, профессионалдык жогорку устаттыкка ээ болгон, өзүнүн иши менен искусствонун өнүгүшүнө көмөк көрсөткөн, жогорку көркөмдүктөгү образдарды, спектаклдерди, кинофильмдерди түзгөн театр, кино, цирк, эстрада артисттерине, режиссёр, дирижёр, балетмейстер ж. б. искусство кызматкерлерине, ошондой эле эл чыгармачылыгынын көрүнүктүү өнөрпоздоруна жана таланттуу аткаруучуларына берилет.
Ольга четиндиги
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Изилденбеген. Май айында гүлдөп, июлда мөмөлөйт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Алай тоо кыркасынын Шахимардан айлына жакын түндүк тоо беттери.
Өсүү шарттары
Капчыгайдын тоо беттери.
Саны
Түр биринчи жолу 1871-жылы табылып, ошондон бери көптөгөн изилдөөлөр натыйжалуу жыйынтык бере элек.
Чектөөчү факторлор
Маалымат жок.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Министрлер Советинин токтомунун негизинде 1975-жылдан бери корукка алынган. Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде (1985) катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн азыркы кездеги абалын изилдөө зарыл. Мурунку түр кездешкен аймактарды кылдаттык менен изилдеп, эгер ал түр табылса, ошол жерге ботаникалык заказник уюштуруу.
Статусу
CR B2ab( i i i ). Алай тоо кыркасынын чектелген аянтта учураган, чамасы жоголуп бара жаткан өтө сейрек кездешкен эндем. Декоративдүү.
Кумар уулу Бекмурат
Бекмурат Кумар уулу (1793 - 1873) - манасчы.
Аты аңаза, даңкы даңаза болгон аттуу манасчылардын бири Бекмурат Кумар уулунун туулган жылы тууралуу так маалыматтар жок. Бирок айрым бир материалдарга таянганда Балык манасчы болжол менен 1793-жылы туулуп, 80 жаш курагында Чүйдөгү Арчалуу деген жерде дүйнөдөн кайтат. Сөөгү Байтиктин Бас-Бөлтөгүнө коюлат.
Балыкооз Манас баатырга чейинки кыргыз тарыхы деп, “Оторхан” жомогун айткан, санжыраны, тарыхты аябай мыкты билген манасчы болгон. “Алгач үч чай кайнам айттым, анан үч ай айтсам да түгөнбөдү” – деген Балыкооз аты уламышка айланган Нооруз манасчыдан үлгү алганын Тоголок Молдо эскерет. Балыкооздун даңкы таш жарып турган кезде Байтик Таласка мейманчылап келип, Ажыбектен сурап, Балыкты өзү менен ала кетет. Ошондо манасчы:
“Суу сурасам, бал берген,
Суусар энем аман бол.
Ат сурасам, төө берген,
Ажыбек атам аман бол” – деп, ырга кошуп коштошот. Талас эли манасчыны улам кетиргиси келбей, улам бири коноктоп атып, анын коштошуусу эле бир жылга созулган экен. Манасчынын элге сиңген кадыры эл оозунда ушундай баяндалат. Ал эми пенде дит багып сүйлөй албаган Байтикке бир гана Балыкооз каяша айткандыгын эске алсак, анын кадыры ого бетер арта түшөт. Манасчынын айттусундагы айрым үзүндүлөр гана биздин күнгө келип жетти. “Таласты мактоо”, “Манастын кээ бир кийимдери”, “Манастын күмбөзү” ж.б. Балыкоозго таандык үзүндүлөрдү Каюм Мифтаков Таластын Кең-Кол жана Улуу-Төр жайлоосунда Сулайман Рыскулбек уулунун айтуусунда жазып алган. Сулайман болсо бул үзүндүлөрдү Балыктын уулу Найманбайдын өз оозунан угуп үйрөнгөн экен.
Атактуу манасчы, Балыкооздун түздөн-түз шакирти Шапак Рысменде уулунун айтымында, Балыкооз улгайып калганда да бетине бырыш түшпөгөн, үнү шаңкылдап, жигит кезиндегидей бийик чыккан киши болгон экен. өмүрүнүн акыркы жылдары кайра Таласка барган Балык:
“Кашка тиштен ажырап,
Карыганда кез болдук.
Арыганда кез болдук” – деп, эл менен эсендешип ырдайт. өмүрүндө далай жолу жар чакырып, далай жолу айтышка түшкөн, кара нөшөр жамгырдай оозунан ырлар чубурган манасчынын ысмын өз доорунда да, андан кийин да кыргыз журтчулугу аздек менен атап, ага карата качан да болсо урмат көрсөтөт. Эл оозунда айтылып жүргөн “Шербеттин сөзү – берметтин көзү, Балыктын сөзү – калыктын сөзү” – деген ылакап да ошого далил болуп берет.
Чоң гарпия
Чоң гарпия (лат. Cerura vinula) — шайтан көпөлөктөрдүн бир түрү.
Адамноо
Адамноо — жомоктук жапайы адам, киши кийик, адам кебетелүү айбан. "Манас" эпосунда Манас баатыр алтымыш жигит кошчу менен салбырынга чыккан Арпа тоосунда көп түрдүү жапайы жаныбарлар жана укмуштуу айбанаттар бар экени баяндалат. Алардын ичинде А. да аталат: Алаткак, жезит дагы бар, Тумшугу жез киши бар — Убара, чаркоо дегени Адамноо, чыңыроон Айтылгандын баары бар (Сагымбай Орозбаков, 2. 170).
Адашбаев Турсунбай
Адашбаев Турсунбай (1939, Ала-Бука району, Мазар айылы) — кыргыз совет жазуучусу, котормочу. Ташкен мамлекеттик университетин бүтүргөн (1968). 1960—67-жылдары Ош обл. «Ленин йули» газетасында иштеген. Азыр Өзбекстандагы ♦ Чолпон» басмасынын башкы редакторунун орун басары. А. кыргыз совет көркөм адабиятын которуп, өзбек окурмандарына жеткирүүдө чоң иш аткарган. «Манас» эпосунун 440 ыр сабын которгон, к. «Манас» (өзбекче).
Адамноо
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Лебёдка
Лебёдка – ар кандай жүктү аркан, чынжыр, зымдын жардамы менен ары-бери, өйдө-төмөн жылдыруучу машина. Тартуу күчү кыймыл өткөрүүчү механизм жана айланып туруучу барабан аркылуу берилет. Тиштүү, бурама, фрикция, тасма түрүндөгү кыймыл берүүчүлөр пайдаланылат. Кол же атайын кыймылдаткычтар (электр, ичинен күйүүчү, буу жана башка) аркылуу ишке киргизилет. Жүктөө, түшүрүү, кураштыруу, оңдоо, курулуш жана ремонттоо иштеринде, жер казуучу машиналарда, жүк көтөрүүчү крандарда, асма жолдордо, бургулоо скважиналарында колдонулат.
Лебедев-Кумач Василий Иванович
Лебедев-Кумач Василий Иванович – (24. 7(5. 8). 1898, Москва – 20. 2. 1949, ошол эле жер) – орус акыны. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1941). 1919–21-ж. ММУда окуган. Ал – советтик массалык ырларды жаратуучулардын бири. Кеңири белгилүү «Шайыр балдар маршы» (1934), «Мекен жөнүндө ыр» (1936) деген ырлардын, ошондой эле «Көңүлдүү балдар», «Капитан Гранттын балдары», «Цирк», «Волга-Волга» жана башка фильмдердин ырларынын автору. Анын «Ыйык согуш» аттуу ыры 1946-ж. «Известия», «Красная звезда» гезиттерине басылып чыгып, Улуу Ата Мекендик согуштун гимни болуп калган (музыкасы А. В. Александровдуку). Лебедев-Кумач сатиралык ырларды, аңгемелерди жана фельетондорду да жараткан.
Наватордук (адабият)
Новатордук(лат. – жаңыланып туруучу), жаңычылык – адабият жана искусстводо сөз чеберлеринин окурмандардын өсүп бара жаткан талабына ылайык келген, жалпы эле ошол элдин көркөм процессине кошулган мазмун жана формалык жактан жаратылган жаңылыгы, көркөм ачылышы, табылгасы. Жаңычылык мурдагы адабий салттарды танып, жокко чыгарбайт, тескерисинче, ага таянат, жаңы шартка ылайык өздөштүрөт. Новатордук түшүнүгү жеке жазуучунун же жеке бир конкреттүү мезгилдеги адабияттын өнүгүшү менен тыгыз байланышта каралат.
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген архитектору
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген архитектору — ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген архитектору. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1970-жылдын 30-ноябрындагы указы менен белгиленген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен берилет. Ал шаарларды куруудагы, азыркы кездеги жарандык, өнөр жайлык жана айыл архитектурасында кеңири таанымал комплекстерди, курулуштарды жана имараттарды курууда өтө көрүнүктүү чыгармачылык ийгиликтерге ээ болуп, архитектураны өнүктүрүүдө сиңирген өзгөчө эмгеги үчүн жогорку атайын билими бар, архитектуралык уюмдарда кеминде 15 жыл иштеген архитекторлорго берилет.
Гарриота
Гарриота (лат. Harriotta) — химера балыктарынын бир уруусу.
Рухтун феноменологиясы
«Духтун феноменологиясы» - Гегелдин эң биринчи көрүнүктүү чыгармасы 1807-жылы Йенде жарыяланган. «Духтун феноменологиясында», Маркстын сөзү менен айтканда, гегелдик философиянын чыныгы булагы жана сыры камтылып турат. Бул чыгармада диалектиканын келип чыгышы көрсөтүлөт жана ошондой эле абсолюттук идеализмдин принциптери ачылат, бул принцип боюнча дүйнөгө дүйнөлүк акыл-эс, абсолюттук идея үстөмдүк кылып турат, абсолюттук идея өзүнүн ургалдуу өнүгүшүндө бизди курчап турган дүйнөнү жаратат. «Духтун феноменологиясында» Гегель аң-сезимдин бүткүл басып өткөн жолун тарыхый түрдө карап чыгып, тарыхый көз караш принцибин колдонот жана аң-сезимдин коомдун жаратылышы жөнүндө түшүнүк берет, аң-сезимдин калыптанышында эмгектин ролу жөнүндө айтат. Ал ар түрдүү формада көрүнө турган аң-сезимдин өнүгүшүнүн тарыхый зарылдыгын көрсөтөт. Бирок абсолюттук билим баскычында аң-сезимдин өнүгүшү токтойт. «Духтун феноменологиясында» Гегель философия үчүн маанилүү категория болгон ажыратуу (отчуждение) категориясын карайт, муну ал ар түрдүү маанилер, бирок бири-бири менен байланышта болгон маанилер катарында түшүнөт.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Нельсон Мандела
Нельсон Ролилахла Мандела 1918-жылы 18-июлда  Умтатага жакын жерде жарык дүйнөгө келген. Түштүк Африка Республикасынын сегизинчи жана тунгуч кара терилүү президенти. Анын президенттик ишмердүүлүгү 1994-жылдын 10-майынан 1999-жылдын 14-июнуна чейинки аралыка туура келет. Апартеид кезинде адам укуктары үчүн күрөшкөндөрдүн эң белгилүүсү. Саясий туткун катары 27 жыл 6 ай 6 күн абакта отуруп чыккан. 1993-жылы Нобель сыйлыгын алган. Нельсон Мандела ТАРда Мадиба деген ат менен да белгилүү.
Өмүр жолунун башталышы жана жаштыгы
Нельсон Мандела 1918 жылдын18 июлунда Умтатадан анча алыс эмес Мфезо айылында төрөлгөн. Анын үй-бүлөсүнүн теги Тембу династиясынын жетектегендердин урпактары болуп саналат. Анын бабаларынын бири (1832-жылы өлгөн) тембунун башкаруучусу болгон. Анын Мандела аттуу баласы Нельсондун чоң атасы болгон (фамилиясы ошондон келип чыккан). Нельсондун атасы, Гадла Генри Мандела Мфезо айылынын башкаруучусу болгон. Анын атасынын 4 аялы болуп, алардан 13 баласы (4 уул, 9 кыз) болгон. . Мандела анын Нонгапи Носекени аттуу үчүнчү аялынан төрөлгөн жана апасын Холилала деп аташкан. Холилала Мандела үй-бүлөдөн мектепке баргандардын алгачкысы болгон.
Мандела 9 жашында атасы кургак учуктан көз жумган. Жашынан эле анча алыс эмес жерде жайгашкан бащталгыч мектептен билим алган. 16 жашында ал тембунун салты боюнча өткөрүлүүчү демилгелөө иш чарасына катышкан. Анын натыйжасында Кларкбери институт-интернатынан билим алып, 2 жылдын аралыгында башталгыч орто билим тууралуу сертификатка ээ болгон(Junior Certificate). Он тогуз жашында бокска жана чуркоого кызыга баштаган.
Чыгармалар
Манделланын сөздөрү жана китептер: Книги о Нельсоне Манделе:
Унаа каражаттык экспедиция келишими
Унаа каражаттык экспедиция келишими – бир тарап (экспедитор) акысын алуу менен экинчи тараптын (кардардын – жүктү жөнөтүүчүнүн же жүктү алуучунун) эсебинен У. к. э. к. аныкталган жүктөрдү ташып жеткирүүгө уюштурууга же жеткирүүгө милдеттенген келишим. У. к. э. к. экспедитордун жүктү өзү же кардар тандаган унаа жана жол менен жеткирүүнү уюштуруудагы, экспедитордун өзүнүн же кардардын атынан жүктүн жеткирилишин, жөнөтүлүшүн жана кабыл алынышын камсыз кылуу, ошондой эле ташып жеткирүүгө байланышкан башка милдеттери каралат. У. к. э. к. жүктү ташып жеткирүүдө зарыл керек болуучу кошумча кызмат көрсөтүү иретинде экспортко же импортко керектүү документтерди алуу, бажылык башка иштерди аткаруу: жүктүн санын жана абалын текшерүү, аны жүктөө жана түшүрүү, салык, жыйым, ж. б. боюнча кардарга жүктөлгөн чыгымдарды төлөө, аны тийиштүү жеринде кабыл алуу сыяктуу, ошондой эле келишимде каралган башка аткарымдарды жана кызматтарды аткаруу каралышы мүмкүн.
Гаррапар
Гаррапар (лат. Garra) — каңылтыр балыктардын бир уруусу.
Адирабийга
Адирабийга — "Манас" эпосундагы кейипкер, Санирабиганын (Каныкей) эжеси. Жакып куда түшкөнү Букарга баргандагы Атемир экөөнүн сүйлөшкөн сөзүндө Атемирдин улуу кызы экени айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 378).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Унаа каражаты
Унаа каражаты – 1) КР бажы мыйзамдарында контейнерлер ж. б. унаа жабдуулары менен кошо, эларалык жүргүнчүлөр менен товарларды ташып жеткирүү үчүн колдонула турган аргандай каражаттар; б) жол менен адамдар менен жүктү же жабдууларды ташып жеткирүүгө арналып, ага орнотулган түзүлүш.
Гаршнеп
Гаршнеп (лат. Lymnocryptes minimus) — чулдуктардын бир түрү.
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими — ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген мугалими. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1940-жылы 14-апрелдеги указы менен белгиленген. Жогорку билимдүү, адистиги боюнча кеминде 15 жыл иштеген жана балдарды, окуучу жаштарды, студенттерди адеп-ахлактык жактан тарбиялоо жана окутуу ишинде, эл чарбасында, саламаттык сактоо, маданият, агартуу үчүн кадрларды даярдоодо, өзүнүн педагогикалык иши жагынан өзгөчө айырмаланган, республиканын жалпы билим берүүчү мектептеринин, кесиптик-техникалык билим берүү окуу жайларынын мугалимдерине, атайын, орто окуу жайлардын жана жогорку окуу жайлардын окутуучуларына, балдар үйлөрүнүн, мектепке чейинки балдар мекемелеринин тарбиячыларына жана билим берүүдө эмгектенген башка кызматкерлерине берилет.
Юрий Левитан
Левитан Юрий Борисович (19. 9 (2. 10). 1914, Владимир – 4. 8. 1983, Москва) – диктор. СССР эл артисти (1980). Эмгек жолун 1931-ж. 17 жашынан баштап, өмүрүнүн аягына чейин Москвадагы Бүткүл союздук радионун диктору болуп эмгектенген. Ал добушунун уккулуктуу тембри менен өзгөчөлөнгөн. 50 жыл ичинде саясий, расмий маалыматты, айрыкча Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде Совинформбюронун маалымат жыйнактарын, андагы оор, кайгылуу кабарларды зор чеберчиликте элдин жан дүйнөсүнө жеткире окуган. ошондой эле бир нече фильмдерге үн коштогон.
Андрей Сахаров
Сахаров Андрей Дмитриевич (1921-1989) – советтик жана орусиялык ири окумуштуу, физик, СССРдеги алгачкы суутек өзөктүк бомбасынын авторлорунун бири, коомдук ишмер, укук коргоочу, диссидент, Нобел Тынчтык сыйлыгынын лауреаты.
Кыскача өмүр баяны
Андрей Дмитриевич Сахаров 1921-жылы 21-майда Москва шаарында туулган.
Атасы Дмитрий Иванович Сахаров – Москва педагогикалык мамлекеттик университетинде физикадан сабак берген. Энеси Екатерина Алексеевна Сахарова (Софиано) – орусиялык аскер кызматкеринин кызы болгон жана үй кызматкери болгон. Таянеси Зинаида Евграфовна Софиано белгороддук дворяндардын (Мухановдордун) тукуму болгон.
Киндик атасы – белгилүү музыкант Александр Борисович Гольденвейзер.
Бала чагы Москвада өткөн. Баштапкы билимди үйүндө окуп алган. Мектепке 7-класстан тартып бара баштаган. 1938-жылы орто мектепти аяктап, Москва Мамлекеттик Университетинин физика факултетине тапшырат. 1941-жылы аскердик академияга тапшырууга аракет кылат, бирок саламаттыгынын акыбалына байланыштуу ага кабыл алынбайт. 1941-жылы Ашгабатка эвакуацияланат. 1942-жылы университетти ийгиликтүү аяктайт.
Илимий ишмердиги
1943-1944-жылдары өз алдынча бир канча илимий эмгек жазып, аларды Орусия ИАсынын П.Н.Лебедев атындагы Физика институтуна жиберет. Институттун теориялык иликтөөлөр бөлүмүнүн башчысы Игорь Евгеньевич Тамм анын эмгектери мене таанышат. 1945-жылы институттун аспирантурасына сынак тапшырып, окуусун баштайт.
1947-жылы канддаттык диссертациясын жактайт.
1948-жылы СССРдин жылуулук өзөктүк куралды иштеп чыгуучу атайын иликтөө тобуна кошулуп, 1968-жылга чейин бул топто иштейт жана алгачкы советтик сутек бомбасын долбоорлоо жана өндүрүү иштерине салым кошот. Анын чийген долбоору боюнча суутек бомбасын өндүрүү ыкмасы “Сахаровдун кыртыштык катмары” деген ат менен белгилүү.
Жетекчиси И.Тамм менен бирге 1950-51-жылдары башкарылчу жылуулук өзөктүк синтез боюнча алгачкы иликтөөлөрдү жүргүзгөн.
А.Сахаров Москва Кубат (энергетика) институтунда салыштырмалуулук теориясы жана башка сабактар боюнча дарстар окуган.
1953-жылы физика-математика илимдеринин доктору болуп калды. Ошол эле жылы 32 жашында СССР ИАсынын анык мүчөсү болуп шайланган.
1955-жылы академик Т.Д.Лысенконун жармач “илимий окуусуна” каршы “Үч жүздүн каты” деген документке кол койгон окумуштуулардын бири болгон.
Укук коргоо жаатындагы ишмердиги
1950-жылдардын соңунан тартып өзөктүк куралдарды өндүрүүгө жана сыноого каршы ырааттуу чыга баштаган.
1963-жылы кабыл алынган Үч чөйрөдө өзөктүк сынактарды өткөрүүгө тыйуу салуу жаатындагы Москва келишимине кол коюуга иштиктүү салым кошкон.
1968-жылы “Прогресс, тынчтыкта жанаша жашоо жана интеллектуалдык эркиндик тууралуу ой жүгүртүү” - «Размышления о прогрессе, мирном сосуществовании и интеллектуальной свободе» деп аталган брошюрасын жазган, бул китепче көптөгөн мамлекеттерде жарык көргөн.
1970-жылы “Адам укуктары боюнча Москва комитети” (Комитет прав человека в СССР – Московский Комитет прав человека) деп аталган уюмдун үч негиздөөчүсүнүн бири болгон. Анын башка уюштуруучулары – Андрей Твердохлебов менен Валерий Чалидзе болгон.
1971-жылы Советтер Биримдигинин жетекчилигине “Эске салчу кат” («Памятная записка») деп аталган каты менен кайрылган.
1972-жылы Елена Георгиевна Боннэрге үйлөнгөн.
1974-жылы маалымат жыйынын уюштуруп, СССРдеги саясий камактагыларды эскерүү күнү деген чаранын өткөрүлгөнү тууралуу жарыя кылган.
1975-жылы “Өлкө жана дүйнө тууралуу” («О стране и мире») деген китебин жарыялаган.
1979-жылы декабрда жана 1980-жылы январда бир катар билдирүүлөр менен чыгып, советтик аскерлердин Ооганстанга басып киришин жана Ооган согушун (1979-1989) айыптаган жана бул билдирүүлөр Батыштын бир катар басылмаларында негизги макала катары жарык көргөн.
Камакка алуу жана сүргүн
Андрей Сахаров 1980-жылы 22-январда үйүнөн кызматына бараткан жолдо камакка алынган. Жубайы Елена Георгиневна Боннэр экөө эч кандай соттун чечимисиз эле Горький (азыркы Нижний Новгород) шаарына сүргүнгө айдалган. .
Ошол эле жылы СССР Жогорку Кеңешинин Президиумунун атайын жардыгына жана СССР Министрлер Кеңешинин токтомуна ылайык Андрей Сахаров бардык советтик жогорку сыйлыктарынан жана наамдарынан (Үч жолку Социалисттик Эмгектин Баатыры, Сталин сыйлыгынын лауреаты, Ленин сыйлыгынын лауреаты, ж.б.) ажыратылган. СССР ИАсынын академиги наамы гана сакталып калган.
Горький шаарында жүргөндө А.Сахаров үч ирет узак мөөнөттүк саясий ачкачылык уюштурган.
1981-жылы алгачкы жолу Елена Боннэр менен чогуу 17 күндүк саясий ачкачылыкты уюштуруп, келини Л.Алексееванын чет өлкөдөгү күйөөсүнө баруу укугун талап кылышкан.
1985-жылы апрелден октябрга чейин 178 күнгө созулган үчүнчү ачкачылык чарасын өткөрүп, жубайы Е.Боннэрге чет өлкөгө барып, жүрөгүнөн операцияланышы үчүн өлкөдөн чыгууга укук берүүнү талап кылган.
Андрей Сахаровду күч менен ооруканага жаткырып, мажбурлап тамак беришкен.
А.Сахаровдун Горький шаарында сүргүндө жүргөн маалында дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө анын укугун коргогон нааразылык иш-чаралары өтүп жатты.
Сүргүндөн боштондукка чыгуу жана соңку өмүр жылдары
“Кайра куруулар доору” башталганда, 1986-жылдын этегинде Андрей Сахаров Горький шаарындагы дээрлик жети жылга созулган сүргүндөн боштондукка чыгарылган.
1986-жылы 22-октябрда Андрей Сахаров өзүнүн күчтөп башка шаарга көчүрүлүшүн жана жубайы Елена Боннэрдин сүргүн мөөнөтүн токтотуу өтүнүчү менен КПСС БК Башкатчысы Михаил Горбачевго кайрылат.
Сахаров өз өтүнүчүндө эгерде жубайы Елена Боннэрге чет өлкөгө чыгып дарыланууга уруксат берилсе, анда коомдук ишмердигин токтотуп, жалаң гана илим менен алектенээрин убада кылат.
1986-жылы 15-декабрда капысынан анын Горький шаарындагы батирине телефон орнотушат (ага чейин батирде телефон байланышы болгон эмес), андан соң КГБнын кызматкери ага эртеси күнү телефон чалышаарын айтат.
Чын эле, 16-декабрда ага Михаил Горбачев өзү телефон чалып, Сахаров менен Боннэрдин Москвага кайтып келишине уруксат берилгендигин маалымдайт. .
1986-жылдын соңунда Андрей Сахаров жубайы Елена Боннэр менен чогуу сүргүндөн Москвага кайтып келди.
Андан соң Андрей Сахаров СССР ИАсынын П.Н.Лебедев атындагы Физика институтуна кайтып келди. Софья Васильевна Каллистратовадан укук маселелери жаатында кеңеш алып турган.
1988-жылдын ноябр-декабр айларында Андрей Сахаров алгачкы жолу чет өлкөгө сапарга чыгат. Ал АКШнын мурдагы президенти Роналд Рейган, президент Жорж Буш (Улуусу), француз президенти Франсуа Миттеран, Британиянын өкмөт башчысы Маргарет Тэтчер менен да жолугат.
Гассар
Гассар (лат. Chaetostomus pictus) — Түштүк Америкадагы кидик жаяндардын бир уруусу.
Андрей Сахаров
Сүргүндөн боштондукка чыгуу жана соңку өмүр жылдары
1989-жылы Андрей Сахаров СССР Эл депутаттарынын курултайына депутат болуп шайланган.
1989-жылдын май-июн айларында СССР Эл депутаттарынын 1-курултайынын отурумуна катышат.
Кээ бир учурларда анын чыгып сүйлөөсү ышкырык, кол чабуу, кыйкырыктар менен коштолуп турган. Сахаровго каршы чыккандар кийинчерээк тарыхчылар жана кабарчылар тарабынан “ажаанданган көшөкөрлөр” деген атка конгон.
1989-жылдын ноябрында СССРдин Конституциясынын жаңы долбоорун даярдап, сунуш кылган. Анда инсандын укуктары жана бардык элдердин мамлекеттүүлүккө болгон укугу кепил кылынаары белгиленген.
1989-жылдын 14-декабрында саат 15:00те Андрей Сахаров акыркы жолу Кремлге келип, СССР Эл депутаттарынын 2-курултайынын Чөлкөмдөр аралык депутаттык тобунун отурумуна катышып, чыгып сүйлөйт.
Андрей Сахаров 1989-жылы 14-декабрда Москвадагы Земляной Вал көчөсүндөгү (мурдагы Чкалов көчөсүндөгү) батиринде жүрөгүнөн кармап каза болду.
18-декабрда Москвадагы Востряковское көрүстөнүндө жерге берилди. .
Үй-бүлөсү
1943-жылы Клавдия Алексеевна Вихирева (1919-1969) менен үйлөнгөн. Ал Симбирск шаарында туулган айым эле. Рак оорусунун айынан кайтыш болгон. Андан үч бала көргөн (эки кыз – Татьяна менен Любовь, бир уул – Дмитрий).
1970-жылы Елена Георгиевна Боннэр менен таанышып, 1972-жылы аны менен баш кошкон. Боннэрдин мурдагы күйөөсүнөн эки баласы бар эле. Сахаров менен Боннэрдин өз балдары болгон жок.
Илимдеги салымы
Академик А.Сахаров –коркунучтуу өзөктүк куралдардын бири - суутек бомбасын СССРдеги түзүүчүлөрдүн бири. Бул бомбаны тарыхта СССР биринчи жолу жасаган. Магниттик гидродинамика, плазма физикасы, башкарылчу жылуулук өзөктүк синтез, өтө жөнөкөй бөлүкчөлөр физикасы, астрофизика, гравитация жана башка илимий тармактарда эмгектер жазган.
Интернет тууралуу алдын-ала жоромол кылган
Интернеттин төрөлүш датасы катары 1969-жылдын 29-октябры кабыл алынып жүрөт ; бүткүл дүйнөлүк маалымат желесинин концепциясы Сахаров өлгөн жылы – 1989-жылы сунуш кылынган — 1989. Бирок тээ 1974-жылы эле Андрей Сахаров өзүнүн “Дүйнө жарым кылымдан кийин” деген макаласында мындай деп жазган:
Интернет 1990-жылдары жана 2000-жылдын алгачкы он бир жылында өзгөчө коомдук маалымат булагына айланды, бирок интернеттин Андрей Сахаров алдын-ала жоромол кылган деңгээлге жетиши үчүн дагы он чакты жылдар талап кылынчудай.
Сыйлыктары
1980-жылы жокко чыгарылган советтик сыйлыктар Сахаровго кайра кайтарылган эмес. Ал өзү да бул сыйлыктарды кайра кабыл алуудан таптакыр баш тарткан. Ошондуктан СССР Президенти Михаил Горбачев анын сыйлыктарын калыбына келтирүү тууралуу жардыкка кол койгон эмес.
Эс тутум
1979-жылы академик А.Д.Сахаровдун ысымы бир астероидге ыйгарылган.
1984-жылы августта Нью-Йоркто 67-көчө менен 3-авенюнун кесилиши “Сахаров-Боннэр бурчу” деп аталган. Ал эми Вашингтондогу ошол кездеги СССРдин элчилиги да жайгашкан аянт “Сахаров аянты” (Sakharov Plaza) деп аталган.
Москва шаарында Академик Сахаров проспекти жана А.Д.Сахаров атындагы коомдук борбор жана музей бар.
Нижний Новгород шаарында А.Д.Сахаровдун музейине айландырылган батир бар. Бул батирде ал жети жыл бою сүргүндөгү убактысын кечирген.
Нижний Новгород шаарында 1992-жылдан бери Сахаров атындагы Эл аралык көркөм өнөр фестивалы өткөрүлүп келет.
1991 CPA 6322.jpg
1991-жылы СССР почтасы А.Д.Сахаровго арналган марка чыгарган.
Германиянын Нүрнберг шаарында Андрей Сахаров атындагы аянт (Andrej-Sacharow-Platz) бар.
Ереванда (Арменияда) А.Д.Сахаров атындагы аянтта анын эстелиги тургузулган. №69 мектеп да анын ысымын алып жүрөт.
2011-жылдын 20-21-майында Москвада өтүп жаткан “Андрей Сахаров: 2011-жылдагы санааркоолор жана үмүттөр” аттуу эл аралык жыйын академик А.Д.Сахаровдун 90 жылдык мааракесине багышталды.
Кыргызстандагы демократиячыл күчтөр да Андрей Сахаровдун элесине багыштап ар кыл жыйындар өткөрүп келишет.
Сахаровдун архиви
Сахаровдун архиви Брендей Университетинде 1993-жылы негизделген. Бирок көп узабай бул архив Гарвард Университетине көчүрүлгөн. Бул архивде 1968-1991-жылдардагы советтик диссиденттер тууралуу КГБ архивинин материалдары топтолгон.
Бул архивдин кыйла документтери 2005-жылы Йел университетинин басмасы (Yale University Press) тарабынан жарык көргөн. . Бул басылманын интернеттен окууга мүмкүн болгон варианты да бар.