cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Удалинка (дарыя)
Удалинка (Назаровка) — Орусиядагы дарыя. Татарстан Республикасы, Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шешма дарыясынын оң жээгинен 234 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Кайырма
Кайырма – обонго кошулуп ырдалуучу ырдын ар бир куплетинен кийин улам кайталанып туруучу ыр саптары. Мисалы, А. Токомбаевдин «Компартия» деген обонго салынган ырында төмөнкү ыр саптары ар бир куплеттен кийин кайталанып турат:
Дэвидсон (Оклахома)
Дэвидсон (Оклахома) (Davidson) — Оклахома штатынын Tillman округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 315 киши. Болжолдуу аянты - 1.244304 км². FIPS коду — 40-19400.
Сары-Колот, Кара-Суу району
Сары-Колот (Сары-Колот) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Сары-Колот айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 437 киши.
Сейф
Сейф (англ, safe - зыян болбоочу, коопсуз, бекем (ишенимдүү) ) - документ, акча жана баалуу буюм сакталуучу, отко күйгүс болот үкөк (кутуча) же сандык. Болот, темир-бетон дубалдуу, брондолгон, сырдуу тетиктүү кулпу, о. эле автомат сигнал берүү системасы менен жабдылган банкалык сактоочу жай да Сейф деп аталат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Куш-Вож (Кичи Роговая куймасы)
Куш-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Роговая дарыясынын оң жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ардат (Кугарчин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ыргытылган кесекти бут менен тебүү
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 кишини
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден шериктери ыргытып берген кесектерди тебишип алыстыкка учурууга аракеттенишет. Оюнчулар каалаган убакытка чейин оюнду улантышы мүмкүн. Ыргытылган кесекти көп жолу туура тебип алыстыкка учурган оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун башка түрлөрү
Ыргытылган ташты бут менен тебүү, ыргытылган чүкөнү бут менен тебүү, ыргытылган топту бут менен тебүү.
Оюндун эрежеси
Бир бирине жакындоого, турууга, тоскоолдук кылууга болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч, ийилчээктикке тарбияланат.
Сулайман-Тоо
Сулайман-Тоо — Кыргызстандын, Ош шаарындагы ыйык тоо. 2009-жылдын июнь айында Дүйнөлүк Мурастарына кирген биринчи мамлекеттеги эстелик. Сулайман тоосу Ош шаарынын так ортосунда, Ак-Буура суусунун сол жээгинен орун алган. Узундугу – 3 км, туурасы – 1,5–2 км, деңиз деңгээлинен бийиктиги 1176 м. Салыштырмалуу бийиктиги 300–350 м. Сулайман-Тоо – улуттук тарыхый-археологиялык музей-комплекс.Кээ бирөөлөр тоону чөгүп жаткан төөгө окшоштурушат. Сыйынуучулардын саны бир жылда 16-17 миң адамды түзөт. XVI кылымга чейин Сулайман-Тоо Баара-Кух деп аталганы маалым.Сулайман Тоо 2009 жылдын июнь айында ЮНЕСКОго катталган мемлекеттик биринчи эстелик
Тарыхы
Сулайман тоо Өзгөн канынын вазири Султан Мази Сулаймандын (15-к-дын башы) ысмынан аталган. Вазир Сулайман тоону жайкы резиденциясына айландырган. Жергиликтүү эл жана четтен келгендер тоого чыгышып, жөн гана сейилдешкен.Эл көп каттагандыгынан пайдаланып, дин кызматкерлери тоону тотемдик даражага жеткиришип, ислам динин таратуучу майданга (аренага) айландырышкан. Дин кызматкерлери Сулайман пайгамбардын тактысынын табылгандыгы жөнүндө сөз таратышкан. Өзгөн вазири Сулайман пайгамбарга, ал эми анын эс алуучу жайы Сулайман тактысына айланып, «ыйык» даңкка ээ болгон. З. Бобур тоого эс алып олтура турган жай (Кужура) курдурган. Азыр чокусуна түтүк менен суу чыгарылып,айланасына бак-дарак тигилип, жашылдандырылып, эмгекчилердин эс алуучу жайына айланды. Боорунан үңкүр казылган. Түштүк Кыргызстандын тарыхы менен тааныштыруучу бир нече залдан турган өзүнчө оригиналдуу музей жайгаштырылды. Сулайман-Тоо 1972-жылдан геологиялык заказник.
Географиялык абалы
Сулайман-Тоосу (мурдагы Бера-кух) Ош шаарынын так ортосунда. Ак-Буура суусунун сол жээгинен орун алган. Узундуг 3 км туурасы 1,5–2 км, деңиз деңгээлинен бийиктиги 1176 м. Салыштырмалуу бийиктик. 300–350 м. Палеозойдун акиташ тектеринен турат. Капталдары тик, аскалуу. Этегинде жана курчап турган түздүктөрүндө төртүнчүлүк мезгилдин борпоң тектери жатат. Тоо капталдарына майда бадал аралаш жарым чөл ландшафты мүнөздүү. Сулайман тоонун чыгыш жана батыш тараптарында анчалык бийик эмес калдык тоолор (Ортотоо, Чилмайрам,Чилустун ж. б.) жайгашкан.
Чокулардын атталыштары
Тоодо 5 чоку бар: 1) Баара-Таг же Сулайман тоо. Мында Бабурдун үйү (музейи жайгашкан). 2) Шор-Таг (“Ак туздуу чоку” дегенди түшүндүрөт). 3) Рушан-Таг (“Эң бийик”, “эң жарык” деген маанини берет). 4) Ээр-Таг (“Ээрге окшош тоо”). Чокунун түндүк капталы көрүнүшүнө жараша Каттама-Таш деп аталат. 5) Кекилик-Учар.
Үңкүрлөр
1) Биринчи чокуда эки үңкүр жайгашкан. Түндүк жагындагы бирөөсү барууга мүмкүн эмес жерде. Аталышы да жок, изилденбеген дагы. Экинчиси – Чакатамар. «Чакатамар» сөзү “тамчы” дегенди билдирет. Бул үңкүр барган адам үчүн таңкалычтуу, сүрдүү. Ал жерге кирчү жол өтө кууш. Бир адам батчу тар жол менен сойлоп киресиң. Шам жаксаң ичинен ачылып турган китеп сыяктуу таш көрүнөт. Аалымдар анда курандын “Аятолл курси” аятынан үзүндү бар экендигин айтышат. Жазында үңкүрдүн төбөсүнөн тамчы таамып турат. Жайында боорун сыйпаласаң кол нымдашып калат. Тамчынын дарылык касиети бар делет. 2) Экинчи чокунун капталында Тепе-Үңкүр (Бийиктеги үңкүр) жайгашкан. Ушул эле 2-чокуга Чилтен-Хан (Тешик-Таш деп да аталат) үңкүрү тийиштүү. Мунун 3 оозу бар. 3) Үчүнчү чокуга тиешелүү кезектеги үңкүр Ишен-Үңкүр деген атка ээ (элдер “ой жүгүртүүгө арналган үңкүр” дешет). Ушул эле чокуда Руша-Үңкүрү (Бүркүттөр үңкүрү) да жайгашкан. Бул эң чоң үңкүр. Учурда мындай музей орун алган. Үңкүрдүн чыга беришинде петроглифтер сакталып калган. 5) чокуда жайгашкан үңкүр Хуркыз (Үркыздар же нур кыздар дегенди билдирет) деп аталат. Уламышка караганда, бул жерди Үркыздын жаны (духу) байырлайт.
Ыйык жайлары
Бел таштан бели, бөйрөгү ооруган адамдар 7 жолу сыйгаланып түшүшөт. Ден соолугу начар, жашы өтүп калган адамдар 3 же 1 ирет сыйгаланууга тийиш. Маалыматтарга караганда, шыпаа тапкандар көп. Кол таш деп аталган жайга сыйынганы келгендер ооруган колун салып, ичинен тилек тилешет. “Жакшылап көңүл бурган адам манжаларынын учу чымыраганын сезет” деп айтылат. Бешик энеге балалуу болбой жүргөндөр көп келишет. Андагы көзөнөк ташты эки колу менен кармап, маңдайын ага тийгизип, ичинен тилек тилешет. Сыйынгандардын тилеги кабыл болгон мисалдар көп. Хуркызга кыз-келиндер барышат жана өзүлөрүнүн аруу-тилектерин айтышып, Жараткандан аларды ишке ашыруусун суранышат. Эркектер сыйынуучу жай Кырк чилтен деп аталат. Уламышта бул үңкүр – жигит пири Шаймерден түнөп кеткен ыйык жай. Жоокерчилик заманда жоого аттанар эр-жигиттер ошол жерге барып сыйынышчу экен.
Сулайман тоо мечити же Бабурдун үйү
Бул жай ХVI кылымга таандык архитектуралык эстеликтин үлгүсү болуп эсептелет. Улуу Моголдор династиясынын негиз салуучусу, акын жана ойчул Бабур Захиреддин Мухаммеддин үйүн эл Сулайман тоо мечити деп да аташат. Бубур айтылуу Амир Темирдин (убагында борбору Самарканд болгон Мавераннахр өлкөсүнүн ханы) урпагы болгон жана 1483-1530-жылдары жашаган. 11 жашында атасынын ордуна Фергананын ханы болуп дайындалган. Кийин Түндүк Индияны басып алып, анда Улуу Моголдор өлкөсүн негиздеген. Бабурдун үйүнө барган сыйынуучулардын суранычы менен мечиттин ичинде отурган молдолор рухтарга арнап куран окушат. Бабур өзүнүн “Бабур-наме” деген китебинде Ош шаары жана Сулайман тоосу тууралуу жакшы пикирлерди жазып калтырган. Китебинде Оштун абасы таза, аккан суусу көп экендигин, тоонун кырына сөрүлүү имарат салдырганын да камтыган. Атеисттер 1963-жылы Бабурдун үйүн буздуруп салышкан. Кийин 1991-жылы сакталып калган материалдардын жардамы менен бул тарыхый эстелик кайра калыбына келтирилген.
Кызыктуу фактылар
Тоонун чокусунда Бабурдун башкаруусунда пайда болгон «Тахты Сулайман» мечити жайгашкан (1963ж. жардырылып, 1991ж. сакталып калган материалдардын негизинде кайра курулган).
Дайыр Асанов
Асанов Дайыр - (30. 5. 1922-ж. т., Нарын облусу, Ат-Башы району, Баш-Кайыңды айылы) - Советтер Союзунун Баатыры (1943), генерал-майор (1994). Ульяновскидеги танкалык окуу жайын (1945), Ташкендеги танкисттердин жогорку окуу жайын (1947), Москвадагы В. И. Ленин атындагы аскердик-саясий академияны (1956) бүтүргөн. 1941-ж. Советтик Армиянын катарына чакырылып, Улуу Ата Мекендик согушта Түштүк-Батыш, Дон, Сталинград, Талаа, 2-Украина фронтторунда салгылашкан. 1943-жылдан Жогорку Башкы Командованиенин 11-артиллериялык жарып өтмө дивизиясына 31-жеңил артиллериялык бригадасынын 1208-истребителдик танкага каршы артиллериялык полкунда наводчик ж-а замбирек командири болгон. Пятницк кыштагында (Харьков облусу, Чугуев району) үчүн салгылашта эрдик көрсөтүп, душмандын 3 жолку танка менен чабуулунун мизин кайтарууда ал немецтердин 8 танкасын ж-а 6 бронетранспортерун жок кылган. 1945-ж. танк взводунун рота командири, 1958-62-ж. Кыргыз ССР Аскер комиссариатынын саясий бөлүмүндө пропагандист, 1962-70-ж. Токмок шаардык, 1970-84-ж. Бишкек шаарынын Ленин райондук аскер комиссары, 1985-жылдан КРнын офицер кесибине даярдоочу атайын мектеп-интернатынын директору, аскер окуу жайынын начальниги болуп иштеген. 2001-жылдан Бишкек шаардык согуш, эмгек жана куралдуу күчтөрүнүн ардагерлер кеңешинин төрагасы. Д. Асанов «Военно-патриотическое воспитание молодежи» (Ф., 1976), «Ради жизни на земле» (Б., 2002), «Святой долг и призвание командира» (Б., 2006) аттуу эскерүү китептердин автору. Кыргыз ССР Жогорку Советинин (1951-55) депутаты. Кыргыз мамлекеттик улуттук аскер лицейине 2005-ж. Асановдун ысмы ыйгарылган. Ленин, эки 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, 4 Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси», 3-даражадагы «Манас» ордендери ж-а медалдар менен сыйланган.
Аялдардын улуттук баш кийимдери
Чач өрүм
Кыргыздар эркектердин гана баш кийимине маани бербестен, аялдардыкына да ашыкча көңүл бурушкан. Илгери кыргыздар кыз баланын эки же үч жашынан баштап, төбө чачын «Айдар чач» деп коюшуп, улам жыл өткөн сайын, ага чач кошуп өрүп турушкан. Беш жашында саамай чачтарын өрө башташкан да, ал курагын «секелек» деп аташкан. Жашы чоңоюп, чачы өскөн сайын, тал-талдап өрүшүп, саамай чачы беш өрүмгө жеткенде, «беш көкүл» деп аташып, мына ошондон тартып, аны өзүнүн камылгасын көрүүгө даярдап, «сеп камын» көрүүгө киргизишкен.
Такыя
Кыз бала узчулук өнөргө колуна ийне алар менен аралашып кетпеген, алгач ага жүз аарчы сайдырышкан, мына ошол жүз аарчы сайылып бүткөн соң, анын жашоого даярдыгы башталгандыгын туюшуп, ага такыя кийгизишкен. Такыя аппак кийизден жасалып, таптаза болгон, качан кыз баланын өнөрү жетилип, өз себин өзү даярдай баштаганда, анын даярдыгына жараша такыяга оюмдар түшүрүлгөн. Бул, бир караганда, кыздын уздук чеберчилиги жетилип келе жаткандыгын көрсөтсө, экинчиден, анын өз камылгасы канчалык бүтүп жаткандыгын элге туюндуруп турган. Мындан биз кыздын себинин даярдыгын эле эмес, кыргыз оюмдары жөн гана кооздук үчүн болбостон, ал белгилүү бир маанини туюндуруп турган жазуу экендигин да көрөбүз. Ал, биринчи кезекте, кыз баланын жаш өзгөчөлүгүн аныктап турган оюулар аркылуу маал-маалы менен жаңыланып туюндурулса, экинчиден, такыяга түшүрүлгөн оюу-нун тактыгы, канондуулугу, чыгармачылыкка карата өзгөрүп турбастан, дайыма негизги өзөгүн сактап турган туруктуулугу, анын идеограмма экендигин айкындап көрсөтөт. Ошондуктан, кыргыздар дайыма такыяга, ал тургай, бардык нерсеге түшүрүлгөн оюулардын касиетин туруктуу сактоого аракеттенген, ага чыгармачылык кылууга ашыккан эмес. Болбосо, ийнени кармап отурган автордун кандай кааласа дал ошондой чыгармачылык кылууга кудурети жетет эле да.
Үкү топу
Мына ошентип, кыздын даярдыгы толук бүткөнгө чейин, эч кандай куда келип макулдашуу сөзү бүтпөсө, анда ага үкүнүн жүнү сайылган топу кийгизишкен. Топудагы үкүнүн тарамдалышына карата анын үй-бүлөдө канчанчы кыз экендигин да түшүндүрүп бере алышкан. Ал эми топуга чөгөрүлүп сайылган таштар анын атасы канчалык оокаттуу экендигин көрсөтсө, топунун бийиктиги атасынын, даражасын айкындап турган. Бардык касиеттин сырткы кийимде чагылып турушу кыргыздарды ашыкча мактануудан алыс, тескерисинче, болушунча жөнөкөй болууга аргасыз кылган.
Шөкүлө
Эгер, кыздын себи даяр болуп, айрым учурда даяр эмес мезгилде деле кайын журту калыңын өткөрүп койсо, андай кыздар башынын бош эмес экендигин билдирип, шөкүлө кийишкен. Эң кызык жери, шөкүлөдө шолпу, чач учтуктар кыздын бара турган жеринин канчалык бай жана мансаптуу экендигин элге билдирип турган. Ошондуктан, кайын журту шөкүлөнү даярдоодо өздөрүнүн болгон жакшы сапаттарын анда «айтып» калууга аракеттенишкен. Бул эки айылдын уул-кыздары биригип кыз оюн курганда, кыз менен жигиттин өз ара пикир алышуусуна өтө ыңгайлуу шарт түзүү менен алардын кимисинин башы бош, кимисинин кайындап койгон жери бар экендигин да мынабу баш кийимдер сүйлөп беришкен да, бирин бири тааныбаган эки жаштын өз ара пикир алышуусу үчүн маанилүү роль ойногон.
Саламат Садыкова
Саламат Садыкова — даңазалуу кыргыз ырчысы, комузчу-аткаруучу.
Өмүр баяны
Саламат Садыкова 1956-жылы 28-сентябрда Баткен облусунун Кызыл-Жол айылында туулган. Атасы эки жашында, апасы тогуз жашында каза болуп калышкан. Алгач Кара-Суудагы мектеп-интернатта, андан кийин Оштогу музыкалык окуу жайда билим алган. 1973-жылы Баткен райондук маданият үйүндө эмгек жолун баштап, көптөгөн чыгармачылык сынактарга катышкан.
1988-жылы Саламат Садыкова “Тогуз кайрык” республикалык фестивалына катышып, калыстар тобунун эң жогорку баасына татыган. Токтогул Сатылганов атындагы Улуттук филармониянын “Камбаркан” ансамблине солист катары чакырылып, бүгүнкү күнгө чейин ошол жерде талыкпай эмгектенүүдө.
Чыгармачылыктагы ийгиликтери жана таланты бааланып, кыргыздын улуттук музыкалык искусствосун өнүктүрүүгө кошкон зор салымы үчүн 1995-жылы Кыргыз Республикасынын Эл артисти наамын алган.
Ошол эле жылы Казакстандын Эмгек сиңирген артисти наамын алган.
Репертуарында үч жүзгө жакын ыры бар өнөрпоздун чыгармачылыгын атактуу жазуучу Чыңгыз Айтматов өтө жогору баалаган. 1980-жылдары Фрунзедеги маданий иш-чаралардын биринде жазуучу ага бир ырды кайталап аткарып берүүсүн бир нече жолу суранган.
Саламат Садыкова Орусия, Испания, Оман, Украина, Голландия, Бельгия, Люксембург мамлекеттеринде жеке концерттерин берип, музыкалык сынактарга катышкан. ТҮРКСОЙ эл аралык сыйлыгын алган
Чыгармачылыгы
Саламат Садыкова комуз коштоосунда элдик жана обончу-композиторлордун ырларын ырдайт. Садыкованын өздүк репертуарын Б. Эгинчиевдин, Р. Абдыкадыровдун, Ж. Шералиевдин, М. Баетовдун, А. Жайнаковдун ж.б. ырлары түзөт. Ал муңайыңкы, терең ойлуу, кусалуу вокалдык бойоктордогу ырларды табына чыгара аткарат. Анын тубаса чеберчилиги Б. Эгинчиевдин «Алымкан», «Күлгүн жаш», Р. Абдыкадыровдун «Эсиңдеби», «Тууган жерди сагынуу», К. Тагаевдин «Өмүр кайрыктары», А. Жайнаковдун «Кыргыз жери» ж.б. ырларда айрыкча ачылган. Ал казак ырларын да ажарын ача аткарат.
Жеке турмушу
Ырчы эки кызды өзү тарбиялап, чоңойткон. Улуу кызы журналист болсо, экинчиси учурда чет өлкөдө иштеп жүрөт. Саламат Садыкова төрт неберенин тай энеси. Учурда филармонияда “Камбаркан” фольклордук-этнографиялык ансамблди жетектеп, ырдап жүрөт.
Сыйлыктары
III даражадагы “Манас” ордени (2016-жылдын 30-августу) – Кыргызстан элинин тарыхый жана маданий мурастарын, республиканын социалдык-экономикалык, интеллектуалдык жана руханий потенциалын өнүктүрүүгө кошкон салымы, көп жылдык үзүрлүү эмгеги, баатырдыгы жана эрдиги үчүн (Кыргыз Республикасынын эгемендигинин 25 жылдыгына карата).
Кыргыз Республикасынын Эл артисти (1995-жылдын 21-августу) – кыргыздын улуттук музыкалык искусствосун өнүктүрүүгө кошкон зор салымы үчүн.
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1992-жылдын 6-марты) – кыргыздын фольклордук искусствосун өнүктүрүүгө жана байытууга кошкон зор салымы үчүн.
Казакстандын Эмгек сиңирген артисти (1995).
Кыргыз Республикасынын адабият, искусство жана архитектура жаатындагы Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыгы (2004-жылдын 21-ноябры) – концерттик-аткаруучулук программасы үчүн.
Британиянын аскердик миссиясы
Британиянын аскердик миссиясы – Россиядагы февраль революциясынан кийин англиялык империалисттер Түркстанда түзгөн тыңчылар уюму. «Британиянын аскердик миссиясы» 1917-жылы 10-августтан Ирандын Мешхед шарында иш жүргүзүп, өзүнүн чалгынчылары аркылуу Түркстанда диверсиялык иштерди уюштурушкан.
Революцияга каршы чыккан Кокон автономиясын жана Дутовдун аскерлерин, Ташкендеги эсер, ак гвардиячылардын (1919-жыл, 18–21-январь) козголоңун колдогон. Ички контрреволюциячыл күчтөр талкалагандан кийин тараган.
Калининград
Калининград (1255-жыл — Твангсте, ; 1255-1946-жылы чейин — Кёнигсбе́рг, ) — Орусиянын шаары. Преголя дарыясынын Калининград булуңу менен кошулган жеринде жайгашкан.
Сейсм шкаласы
Сейсм шкаласы - жер титирөөдө термелүүнүн интенсивдүүлүгүн аныктоочу шкала. Сейсм шкаласынын көп түрү бар. Алардын жардамы менен термелүүнүн интенсивдүүлүгү имараттын бузулуу даражасына, кыртыштын чала бузулуш чоңдугуна жана формасына, жер титирөөнүн ж. б. аракетинен калган сырткы көрсөткүчтөргө карата аныкталат. Термелүүнүн интенсивдүүлүгү, ошондой эле жер титирөө энергиясынын магнитудасы (жер титирөөнүн очогунан чыккан энергиянын логарифмасына пропорциялаш болот.
Күбөлөндүрүү
Күбөлөндүрүү – айыпталуучуну, шектүүнү, жабырлануучуну же күбөнү алардын денесиндеги кылмыш издерин (аркыл жаракаттарды, тырыктактарды, кандын тактарын ж. б.) же өзгөчө белгилердин (м.: дене түзүлүштөрүнүн кемчиликтерин, татировкалардын ж. б.) бар экенин аныктоодо турган жүрүмдүк иш-аракеттер. Калыс күбөлөрдүн катышуусу менен тергөөчү тарабынан, ал эми зарыл болгон учурларда – эгер көрсөтүлгөн издер жана өзгөчө белгилер сот экспертизасын өткөрүүсүз эле аныкталуусу мүмкүн болсо – врачтын катышуусунда жүргүзүлөт. Башка жыныстагы адамды К-дө, эгер ал денени жылаңачтоо менен коштоло турган болсо, тергөөчү катышпайт. Мындай учурларда К. врач тарабынан калыс күбөлөрдүн катышуусунда жүргүзүлөт. К. жүргүзүү жөнүндө тергөөчү токтом чыгарат.
Торутаев Анарбек
Торутаев Анарбек Жыгаччы, таш чеккич. 1950-ж. Токтогул районундагы Токтогул шаарчасында төрөлгөн. Бишкектеги № 19 элдик көркөм кол өнөрчүлүк кесипчилик-техникалык окуу жайыныя жыгаччылык бөлүмүн бүтүп, райондун борборунда жыгач буюмдары боюнча өнөркана уюштурат. Анарбектин идиш-аяк кыруучу дүкөнү бар. Кол менен жасалуучу идиштин ичин оёт. Мисалы, чөмүч (сузгу) үчүн ал кайыңды кыйып, үч-төртүн дароо эле сомдоп, сууга салып коёт. Арадан күн өткөрүп, бир баштан алып, ичин оюп кирет. Идиш биротоло бүткөндөн кийин кайрадан сууга салып кайнатат. Мында жыгачтын сары суусу, чайыры чыгат. Андан кийин май сыйпап «бышырат» (май сиңгенде урунууга нап берет). Мына ушундай жолду аркалап ашкана буюмдарын жасайт. Узанууда өзү жасап алган керки, аталгыларын колдонот. Жарым айлана түрүндөгү ийгиси жыгачтын ичин оюшка оңтойлошкон. Анарбектин жараткан жыгач-үлгүлөрү «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирихмесинин көркөм кедештеринен жактырылып, көп нускаланып дүкөндөргө сатууга чыгууда. Анарбек таш чегүүчү катары да белгилүү. Ал сай таштарынын түзүлүшүн, кандай таштан эмне жасаларын туя билет. Адамдын айкелин дал өзүндөй чеге алат. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Кырма идиштери үчүн Ардак грамота.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Томбой-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Күбөлүк
Күбөлүк – юридикалык мааниге ээ болгон кандайдыр бир фактыны (туулгандыгы жөнүндө, никеси жөнүндө), болбосо жактын укугун (окуу жайын бүткөргөндүгү тууралуу, автордугун) ырасмий ырастай турган документ.
Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү, хромосомалык абберациялар
Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү, хромосомалык абберациялар - хромосоманын түзүлүшүн өзгөртүүчү мутациянын тиби. Көбүнчө ички себептердин натыйжасында, өз алдынча, о.эле мутагендердин таасири астында да пайда болот. Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү бир хромосоманын ичиндеги кайра түзүлүүлөр - делецияларга, дефишенсилерге - хромосоманын учтарынын кыскарышы, дупликацияларга, инверсияларга жана гомол. эмес хромосомалардын бөлүктөрү менен алмашуулары негизин түзүүчү транслокацияларга - башкача атйканда хромосома аралык кайра түзүлүүлөргө бөлүнүшөт. Гомол. эмес хромосомалардын кошулушу (центромералардын аймагында эки акроцентрик хромосомалардын кошулушунан бир метацентрик хромосоманын пайда болушу - робертсондук деп аталуучу транслокациялар), бир хромосомадан эки центромералары бар гомол. эмес хромосомалардын пайда болушу (центромеранын аймагында мета - же субметацентрик хромосомалардын бөлүнүүлөрүнүн натыйжасында алынган жана бирдей ийинге ээ - изохромосомалар) жана кадимки "таяк түрүндөгү" хромосомалардан шакек хромосомаларынын пайда болушу хромосомалардын кайрадан түзүлүшүнүн өзгөчө типтерине кирет. Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү организмдин морфол. белгилеринин өзгөрүшүнө алып келет, Мисалы, дрозофилаларда бир мутанттык фенотип (мисалы, көзүнүн торчолорунун санынын азайышы) Х - хромосоманын бөлүгүнүн дупликациясы, ал эми экинчи мутанттык фенотип (Мисалы, канаттарындагы оюк) ушул эле хромосоманын участогунун жетишсиздиги менен шартталган, тиричиликке жөндөмдүүлүгүн төмөндөтөт, кээде организмди өлүмгө (хромосомалардын кайрадан түзүлүшүндө келип чыккан гомозиготалар көбүнчө жашоого жөндөмсүз) алып келет. Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү эволюция процессинде (хромосомалардын бөлүктөрүндөгү инверсияларга жана дупликацияларга, робертсондук транслокацияларга абдан маани берилет) белгилүү роль ойнойт. Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү ар түрдүү максатта генетикалык анализдерде (Мисалы, делециялар - кадимки гендердин мутанттык аллелдерин картага түшүрүү үчүн) колдонулат. Өстүрүлгөн клеткаларда, изилденип жаткан фактордун таасири астында хромосомалардын кайрадан түзүлүшүнүн жыштыгын анализдөө, анын мутагендүүлүгүн бат баалоого мүмкүндүк берет. Изилдөөлөрдүн генетикалык ыкмалары кездешсе да, эреже катары, хромосомалардын кайрадан түзүлүшүн цитол. ыкмалар аркылуу аныкташат жана анализдешет.
Борбордук Теңиртоо кыргыздарын каратуу
Борбордук Теңир-Тоо кыргыздарын каратуу. 1863-жылы Борбордук Теңир-Тоого чалгындоо тобу жөнөтүлүп, «Кашкар отряды» деп аталган бул кошуунга генштабдын капитаны Проценко колбашчылык кылган.
Теңир-Тоонун чордонундагы Кочкор, Жумгал, Нарын, Атбашы, Акталаа, Тогузторо өрөөндөрүндө, Кашкар тарапта сарыбагыш, саяк, черик, моңолдор, чоңбагыш, бугу, тынымсейит жана башка уруулар жашачу. Соңкөл, Солтонсары, Каракужур, Карасаз, Кеңсаз, Аксай, Арпа өрөөндөрү малга жайлуу мыкты жайлоолор болгон.
Алардын айрымдарын Кокон ханы каратып, салык алып турса, кээ бирөөлөрү (черик, чоңбагыштар) Кашкардагы цинь-манжур бийлигинин таасиринде турган. Бирок Борбордук Теңир-Тоодо кокондуктар туруктуу бийлик жүргүзө алган эмес. Кокон хандыгы мезгил-мезгили менен аскер жиберип, өз үстөмдүгүн убактылуу гана орноткон. Борбордук Теңир-Тоодо таасирин орнотуу Россияга Чыгыш Түркстан, айрыкча Кашкар менен түз соода байланыштарын өнүктүрүү үчүн да өтө зарыл эле.
Буга чейин орус көпөстөрү Кашкар менен соода-сатыкты көбүнчө Кокон хандыгы аркылуу жана Верный тараптан Кулжа аркылуу жүргүзүшчү. Ал эми Түндүк Кыргызстан аркылуу түз байланыш түзүү жолду кыйла кыскартмак. Бул жол Ысык-Көлдүн батыш тарабы, Кочкор, Нарын, Атбашы, Аксай аркылуу өтүп, Көлдүн чыгышындагы жолго караганда оңтойлуу, ашуу-белдери анча татаал эмес эле. Кашкарга өтө турган бул жолду өздөштүрүп, кербендердин коопсуздугун камсыз кылыш үчүн аталган аймактарды ээлеш керек болчу.
1863-жылы 3-майда «Кашкар отряды» Кастектен чыгып, Боом капчыгайы, Орто-Токой жана Кызарттын бели аркылуу Жумгал өрөөнүнө чейин жеткен. Ал кезде Жумгалда болгону 50гө жетпеген кокондук сарбаздар турган. Алар жоого каршылык көрсөтүүгө даай албай коргонду таштай качканда, аны орус аскерлери ээлеп алган.
Андан соң Проценконун кошууну Соң-Көл жайлоосу аркылуу кокондуктардын Теңир-Тоодогу башкы тиреги болгон Куртка чебин эч каршылыксыз эле басып алган. Курткада бир топ күн тургандан кийин капитан Проценко жер чалыш үчүн кошуунунун жарымын алып, Нарындын төрүнө жөнөгөн. Кошуундун бир бөлүгү Куртка чебинде калган.
Ошондо Үмөтаалы Ормон уулу, Осмон датка Тайлак уулу баш болгон кыргыздар 19-июнда Экичат деген (Куртка өзөнү өтүүчү колотто) жерде подпоручик Зубаревдун июндун башында Нарындан Балыкчыга азык-түлүк, ок-дары үчүн барып, кайра кайтып келе жаткан кошуунуна кол салышкан. Кыргыздар орус аскерлерин эки жакка жылдырбай, эки күн бою Экичатта камап турган.
21-июнда гана Проценконун казак-орустар кошууну жардамга келип, орус аскерлерин курчоодон куткарып калууга үлгүргөн. Буга чейин 2–3 миң жигиттен турган Үмөтаалынын колу Нарын дарыясындагы көпүрөнү бузуп салган. Эки-Чатта кыргыздардын 18 жолу жасаган чабуулунда Зубарев жана 7 солдат жарадар болуп, экөө көз жумган.
Кыргыздар менен Ак-Талаа аймагындагы кагылышуу орус кошуундарынын Борбордук Теңир-Тоодогу андан ары жылышын кыйындаткан. Көп өтпөй Кытай чегарасындагы кырдаалдын оорлошуна байланыштуу Колпаковскийдин буйругу боюнча «Кашкар отряды» Кеген кошуунуна биригүү үчүн кайра кайткан. Ошентсе да бул кошуун өзүнө жүктөлгөн милдеттердин бир тобун чечүүгө, айрым кыргыз урууларын Россия таасирине имерүүгө үлгүргөн. Жумгал, Куртка, Тогуз-Торо чептери кыйратылган.
«Кашкар отрядынын» Борбордук Теңир-Тоого жортуулу айрыкча черик уруусунун Россия курамына киргизилишин тездеткен. Черик уруусу ал кезде Нарын дарыясынан түштүктө Күйкөтурпан тоосуна чейин Какшаал суусунун жээктеринде, Атбашы, Арпа, Аксай өрөөндөрүнөн Кашкарга 50 чакырымга чейинки аралыкта көчүп-конуп жүрүшчү. Кокон хандыгынан тышкары чериктерден цинь-манжур төрөлөрү, кийин Кашкардын улугу Жакып бек ( Йакуб бек) салык төлөөнү, бийлигине моюн сунууну талап кылып турган.
Ушундай кырдаалда коңшулардын кысымынан кутулууну эңсеген чериктердин айрым манаптарына орус падышасынын бийлиги жеңил болчудай, Россия курамына кирүү оңтойлуудай сезилген. 1863-жылы жазында 6 миңдей түтүн черик уруусунун чоң манабы Турдумамбет Тоймат уулу, Турдуке Турдумамбет уулу баш болгон бийлер Ала-Тоо округунун улугу Колпаковскийге атайын кат жөнөтүп, ал катта падышанын жөлөк болуусун өтүнүшкөн.
Батыш Сибирдин генерал-губернатору Дюгамелдин согуш министрине жана мамл. вице-канцлерге жиберген сунушу боюнча көп өтпөй император макулдугун билдирген. 1863-жылы күзүндө Омскиге келген чериктердин элчилери (4 киши) 13-октябрда орус падышасынын бийлигине баш ийгендиктери тууралуу черик уруусунун атынан ант беришкен.
Бирок 1868-жылы Нарын чеби курулганга чейин орус бийлиги чериктерге үстөмдүгүн толук орното алган эмес. Ал эми Нарын чеби негизделген кезде чериктердин көпчүлүгү Ала-Тоо округуна карап, калганы Жакыпбектин карамагында турган. Кийин Чыгыш Түркстандагы Жакыпбектин мамлекети жоюлганда, алар Кытай императорунун бийлигине өткөн.
1864–65-жылдары Нарындын башын мекендеген тынымсейит уруусу, саяк уруусунун Кочкор, Жумгал, Кетментөбөнү жердеген уруктарынын кыйласы Россиянын курамына киргизилген. Ал эми Үмөтаалы бийлеген сарыбагыштар менен Осмон датка башкарган тогузторолук жана акталаалык саяктар (чоролор) орус аскерлерине багынбай каршылык көрсөтүүнү уланта берген. Акталаадан Жумгалга конуш которуп келген сарыбагыштын борукчу уругу (1000 түтүн) 1865-жылы Россиянын карамагына өтөт.
Алардын башында Шамен, Кодон, Байтели жана Жаманак манаптар турган. 1867-жылы жайында Нарынга полковник Полторацкийдин мыкты куралданган аскерлери келгенде Кара-Кужурдан тартып Аксай, Чатыр-Көлгө чейинки кең аймакты (500 чакырым аралыктагы) ээлеп, 5–6 миң түтүн элди бийлеген Үмөтаалы багынып берүүгө мажбур болду.
Ал эми Осмон Тайлак уулу болсо өз күрөшү ийгиликсиз аяктаган соң, баш калкалап, Чыгыш Түркстанга качып өтүүгө аргасыз болгон. Жакыпбек көз жумган соң Осмон Теңир-Тоого кайтып келген. Жакып бектин уулдарынын ортосунда так талаштан чыккан чатак мамлекетти алсыратып, натыйжада Кытай аскери Кашкарды басып алган (1877-жыл, декабрь).
Борбордук Теңир-Тоо Россия курамына киргизилгенден кийин орус бийликтери Үмөтаалыдан Экичаттагы кармашта өлгөн эки солдат жана жарадар болгон жети солдат үчүн кун доолаган, ар бир өлгөн солдат үчүн 75 тен жылкы, жарадар болгон офицерге 100 жылкы, 5 солдаттын ар бирине 25тен жылкы төлөмөк болгон.
Бир жылкы 20 сомго бааланып, акчалай төлөсө 7500 сом берүүгө тийиш болгон. 1868-жылы 60 жаштагы Үмөтаалы белгиленген кундун жарымын акчалай, калганына жылкы берип кутулган. Ошентип, 1867-жылы Үмөтаалынын багынып бериши менен Борбордук Теңир-Тоону каратуу аяктап, бүткүл Түндүк Кыргызстан Россиянын курамына киргизилген.
Бургулоо
Бургулоо – забойдо тоо тектерди ирети менен оюу аркылуу цилиндр формасындагы көзөнөк, шпур жана тоо кен казылмаларын өткөөлдөө процесси. Бургулоо эл чарбасында а) инженердик-геологиялык жана мелиорация жумуштарында; б) кен байлыктарды чалгындоодо; в) тоо кен ишинде шамалдатуу жана суу сордуруу максатында; г) шахта өткөөлүнүн татаал процесстерин механикалаштырууда; д) кен байлыктарды казып алуудагы жардыруу жумуштарында; е) нефть, газ алууда жана артезиан кудуктарынан суу чыгарууда кеңири пайдаланылат. Бургулоонун төмөнкүдөй түрлөрү бар: 1) туташ забойлуу бургулоо; 2) колонкалуу бургулоо. 19-кылымда тоо кен өнөр жайынын өнүгүшү жана калктын сууга болгон муктаждыгынын күчөшү бургулоо техникасын өркүндөттү. 50-ж. швейцариялык механик Г. А. Лешо алмаздык бургулоону практикага киргизген. 1944-ж. Ф. А. Семёнов нефтини көзөнөктүн жардамы менен алууну сунуш кылган. Бургулоо өндүрүшүнүн башкы маселелери: көзөнөкчөлөрдү, шпурларды өтүүнү ылдамдатуу жана арзандатуу, ошондой эле долбоорлоо, конструкциялоо жана илимий-изилдөө иштерин, бургулоо техникасын, технологиясын кайрадан иштеп чыгуу.
Учап дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаманов, Сыдыкбек
Жаманов Сыдыкбек - театр жана киноартисти.
Өмүр баяны
С.Жаманов эмгек жолун 1936-жылы Фрунзеде балдар театрында иштөө менен баштаган. 1941-жылдан тартып өмүрүн акырына чейин Кыргыз мамлекеттик драма театрында иштеген. "Өнөр өргө жетелейт" деген мемуардык китептин жана бир нече пьесанын автору. Жаманов атайын билим албаса да ал кыргыздын профессионалдык театр искусствосунун алгачкы баштоочуларынын катарында туруп, өзүнүн табигый таланты жана талыкпаган эмгеги аркылуу кыргыз театрынын тарыхына из калтырган. Жаманов кыргыз киноискусствосунун өнүгүүсүнө да салым кошкон.
Негизги ролдору
Каныбек, Курманбек (К. Жантөшев, "Каныбек", "Курманбек") Түлкү (К. Маликов, А. Куттубаев, "Жаңыл") Болот (А. Көбөгөнөв, "Болот менен Тынар") Ашырбай (Т. Абдумомунов, "Ашырбай") Балбай (А. Токомбаев, "өлбөстүн үрөнү") Субанкул (Ч. Айтматов, "Саманчынын жолу") Доктор (Назым Хикмет, "Унутулган адам") Добротин (А. Салынский, "Мария") Яровой (К. Тренев, "Любовь Яровая") Байков (Ж. Садыков, "Жукеев-Пудовкин") Кочкарев (Н. В. Гоголь, "Үйлөнүү") Скалазуб (А. Грибоедов, "Акылдан азап") Жолдош (Н. Байтемиров, "Уркуя") Кулубай (Ч. Айтматов, "Танабай Бакасов") Забелин (Н. Погодин, "Кремль куранттары") Бакай (Ж. Садыков, "Манастын уулу Семетей") Бакай (Ж. Садыков, "Сейтек") жана башка.
Тартылган кинофильмдери
"Илья Муромец" "Салтанат" "Менин жаңылыштыгым" "Алыскы тоолордо" "Токтогул" "Эрте жаздагы турналар" "Он үчүнчү башкарма" жана башка кинофильмдерге тартылган.
Устукан (айыл)
Устукан (Устукан) — Кыргыз Республикасы Жалалабат облусунун Аксы районундагы айыл. Кербен шаарынын составына кирет.
Калкы
Калкы - 152 киши.
Толубай кызы Шааркан
Толубай кызы Шааркан (1903-1978) Оймочу. Сокулук районундагы Күнтүү айылында төрөлгөн. Кант районундагы Чоң-Далы айылында жашап өткөн. Кийиз жана сайма буюм үлгүлөрү Сокулуктун, Аламүдүндүн, Канттын Көнөк, Карасакал, Күнтуу, Кара-Шалта, Чоң-таш, Арашан, Кой-Таш, Ичке-Суу, Чоң-Далы, Боз-Бармак, Үч-Эмчек ж. б. айылдарына таралган. Ал айрыкча шырдак үлгүлөрүн арбын жараткан. Ага түшкөн көркөм оюмдары, ага түстөрдү жагызууда алыстан таанылуучу уздук бөтөнчөлүктөрү бар. Ал төтөн, мала жашылды гүлгүн сары, акты кара, кочкул көктү кызыл өң менен айкалыштырууда даана билинет. Эндүү жасалган шырдактары алты табакчадан турат. Ал түр шырдак болуп көрүнөт. Табакчалар «ит куйрук оюму», «бычак учу оюму», «бадам оюмдары» менен аламычталат. Ар бир табакчада «кочкор мүйүз оюму» «кочкор мүйүз оюму» менен же «карга тырмак оюму» менен түшүп, ичтен төрт «сыңар мүйүз оюму» чыгып, анын кызыл түстө болушу эстетикалык татыш берет. Алардын жарымы колтук оюмга шартташат. Ал «көөкөр оюму» болуп көрүнөт. Ал эми жээк оюмдарывда башкалардан анча окшоштукта жолукпай турган оюм элементтерин «кыял оюмдантып» берген өзүнүн чыгармачыл түшүмү - «Шааркандын оюму», «Шааркандын кыялы» билинип турат. Мында уз кочкул кызыл (ток кызыл), кочкул көк (ток көк) түстөрдү бери алып чыгат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кубулгу (трансформация)
Кубулгу (трансформация) (лат. transformation  – өзгөртүп түзүү, айлантуу) – эларалык укук ченеминин ички мамлекеттик ченемге айлануу ыкмаларынын бири. К. атайын мыйзам же эларалык келишимдердин белгилүү бир мамлекеттин аймагындагы аракети менен аны баардык жактардын сактоо милдеткердигин мыйзам жүзүндө жарыялоо аркылуу жүзөгө ашырылышы мүмкүн. КР Конституциясына ылайык эларалык келишим ченемдери мыйзамдардын бир бөлүгү болуп саналат.
Айхгальден
Айхгальден (Aichhalden) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Ротвайль районуна карайт. Фрайбург административдик округуна тиешелүү. Калкы – 3969 (2013-ж.). Аянты – 25,74 км². .
Сейсм толкундары
Сейсм толкундары - жер титирөөдөн, жарылуудан ж. б. себептерден Жерде таралган термелүүлөр. Сейсм толкундары Сейсм толкундарынын эң көп таралган түрлөрү - узата жана тууралжын толкундар. Узата Сейсм толкундарынын аракетинен чөйрөнүн көлөмү өзгөрөт, кысылат жана чоюлат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Кывтан
Кывтан — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын оң жээгинен 279 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 38 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кудретсиздик жүрүмү
Кудретсиздик жүрүмү – соттун чечими менен кудретсиз деп таанылган жакка карата козголуучу жана атайын башкаруучу тарабынан жүргүзүлүүчү жүрүм.
Кыргыз эл оюндары: карда жана музда жылгаяктап жүрүп ойнолуучу оюндар
Карда жана музда жылгаяктап жүрүп ойнолуучу оюндар - кыргыз улуттук оюндарынын бир түрү.
Узельга (Уй куймасы)
Узельга — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уй дарыясынын сол жээгинен 396 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Литов тили
Литов тили – литовдордун тили. Негизинен Литов Республикасына тараган. Индевропа тилдеринин балтика тобуна кирет. Литва тили жямайт (төмөнкү литва) жана аукштайт (жогорку литва) деген негизги эки диалектиге бөлүнөт. Литва адабий тили ушул диалектилердин негизинде түзүлгөн. Литва тили славян тилдерине жакын. Анда славян жана герман тилдеринен кирген сөздөр арбын. Жазуусу 16-кылымда латын графикасынын базасында түзүлгөн.
Бугу таштары
Бугу таштары – кеч коло доорунан эрте темир доорунун башына таандык узун таш мамыларынын бетине бугу келбеттери чегилген таштар. Алар Моңголияда, Тувада, Алтайда, Казакстанда, Уралда, Түндүк Кавказда, Болгарияда, Эльбада кеңири тараган.
Моңголия жана Түштүк Сибирде кездешкен таш мамыларында тегерек шакекче-күн, борбор бөлүгүндө бугу жана туяктуу жаныбарлардын сүрөттөрү тартылган. Кыргызстандын да айрым жерлеринен (Ысык-Көл, Чүй, Соң-Көл) таш мамылар кездешет. Бирок аларда бугунун сүрөттөрү тартылган эмес.
Ак-Колот, Кара-Суу району
Ак-Колот (Ак-Колот) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Сары-Колот айыл округу составына кирет.
Туралыг дарыясы
Туралыг — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Белый Июс дарыясынын оң жээгинен 196 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Чиркей
Алардын узун, ичке тумшугу болот. Көпчүлүк түрү — кан соргучтар. Айрымдары безгектин, ошондой эле 50дөн ашык жугуштуу жана мите ооруларынын (туляремия, сары калтыратма) козгогучун таратат. Алар жумурткаларын көлмөлөргө таштайт. Андан личинка чыгып, ал сууда жашайт. Чиркейлер адамды чакканда шилекейи түшкөн жер катуу кычышып, тызылдайт, кызарып дүрдүйүп чыгат. Кычышкан жерге ичүүчү соданын (жарым чай кашык соданы 1 стакан сууга эритип) же нашатырь спиртинин эритмесин сүйкөсө болот. Чиркейдин чагышынан коргонуу үчүн үйдүн терезе, эшигин пластмасса, темир тор же даки менен калкалап, Чиркейден коргоочу атайын торлорду кийип, чымын-чиркейлерди качыруучу заттарды пайдалануу сунуш кылынат. Дененин ачык жерине атайын «Дета» репелентин жана «Тайга» бет майын сүйкөп алса болот. Чарбалык мааниси бар сууларда Чиркейлердин личинкасын кырып жок кылуу үчүн аларды жей турган гамбузия балыгы коё берилет.
Дилл Сити (Оклахома)
Дилл Сити (Оклахома) (Dill City) — Оклахома штатынын Washita округуна караган АКШ шаары.
Центромералар
Центромералар (лат. centrum, гр. kentron - борбор, ортоңку чекит жана meros - бөлүк) - кинетохор митоздук же мейоздук бөлүнүү учурларында хромосомалардын клетканын ар кайсы уюлдарына ажырашын жөнгө салуучу хромосоманын участогу, хромосомадагы бөлүнүү түйдөгүнүн жипчелерине (микротүтүкчөлөрүнө) бекитилген орун. Локализацияланган (моноцентриктер) жана аралашкан (диффузияланган, каалаган бөлүгүндө кинетикалык кызматы үстөмдүк кылуучу - голокинетиктер) центромералуу хромосомаларга бөлүнүшөт. Кээде моноцентриктерде кинетикалык кызмат аткаруучу (неоцентромердик активдүүлүк) бөлүктөр пайда болот. Белгилүү хромосомада центромеранын абалынын өзгөрүшү хромосомалардын кайрадан түзүлүшүн аныктоонун критерийи болуп саналат.
Аалы Туткучев
Аалы Туткучев — кыргыздын белгилүү төкмө акыны. КР Эмгек сиңирген артисти (2016)
Өмүр баяны
2002-жылы кыргыз маданиятын бир бөлүгү болгон акындардын төкмөчүлүк өнөрүн жандандыруу максатында түзүлгөн“Айтыш” коомдук фондунда кыргыз элинин чыгаан төкмө акындары Ашыраалы Айталиев, Тууганбай Абдиевден сабак алып, азыркы муундун көрүнүктүү төкмө акындары Амантай Кутманалиев, Жеңишбек Токтобеков, Элмирбек Иманалиев, Азамат Болгонбаев менен биргеликте акындык өнөрдү улап, кыргыз маданиятында чоң салым кошуп келе жатышат.
Чыгармачылыгы
Ийгиликтери:
2003-жылы Каракол шаарында өткөн “Ысык-Көл жазы” конкурсунда II орунга ээ болгон.
2004-жылы Бүбүсара Бейшеналиева атындагы искусство институтунун Жылдын мыкты студенти наамынын ээси.
2004-жылы Аламүдүн райондук мамлекеттик администрациясы өткөргөн “Эмгекчилер күнүнө” арналган Республикалык акындар айтышында катышып II орунду алган.
2005-жылы Бишкек шаарында өткөн Арстанбек Буйлаш уулунун 180 жылдык мааракесине арналган Республикалык төкмө акындар айтышында баш-байгенин ээси.
2005-жылы “Алтын шаты” президенттик стипендиясынын стипендиянты.
2005-жылы “Замандаш” элдик журналынын “Жылдын мыкты өнөрпозу” сыйлыгы, “Агым” гезитинин “Жыл мыктылары” сыйлыгына ээ болгон.
2006-жылы Казак республикасындагы Орал калаасында өткөн “Мухит Мерейли уулунун 165 жылдык мааракесине” арналган Калк аралык акындар айтышында II орун.
2007-жылы. Барскоондо өткөн Кыргыз атына арналган республикалык акындар айтышында I орун.
Атантай
Нарын аймагындагы кыргыздардын Цинь династиясынын аскерлерине ж-а Кокон хандыгына каршы көтөрүлүш-төрүнүн кол башчысы. Тайлак баатырдын агасы. Атантай м.н Тайлактын колу 19-20- жылдары Жааңгер Кожону кууп келген кытайлык баскынчыларды толугу м-н талкалашкан. 1831-ж. кыргыздардын Кокон хандыгына каршы күрөшүндө да Атантай м-н Тайлак жетекчилик кылган.
Аалы Туткучев
Чыгармачылыгы
2008-жылы Бишкек шаарында Кыргызстандын Эгемендик күнүнө арналган Эл аралык акындар айтышында I орун. 2009-жылы Ош шаарында өткөн Кыргызстандын Эгемендик күнүнө карата Кыргыз Республикасынын президентинин байгесине арналып өткөрүлгөн республикалык акындар айтышында Баш байгенин ээси.
Атантай
Маалымат булактары
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Аалы Туткучев
Чыгармачылыгы
Термелеринин тизмеси:
Атантай
Маалымат булактары
Қыргызстандын баатыры аталган Тайлак баатыр Нарын облусунда XVIII кылымдын 1796-жылы жарык дүйнөгө келет. Ал Тайлак баатырдын Атантай аттуу тууганы болот, ал аябай күштүү экен андан баары коркот экен/
Аалы Туткучев
Наамдары. Сыйлыктары.
2012-жылы – “Адабият жана музыкалык искусство” тармагындагы жетишкендиктери үчүн Интеллектуалдык менчиктин бүткүл дүйнөлүк уюмунун алтын медалы менен сыйланган.
Атантай
Маалымат булактары
бүтө элек
Кудуретсиз болуу башаты
Кудуретсиз болуу башаты – КР «Банкроттук (кудуретсиздик) жөнүндө» Мыйзамынын аныктоосу боюнча «cот, кредиторлордун жыйыны, КРУБ атайын администраторду дайындоо менен атайын башкарууну киргизүү жана карыздарды банкрот деп таануу (жарыялоо) жөнүндө чечим кабыл алган учур».
Аалы Туткучев
Наамдары. Сыйлыктары.
2016-жылы- КР Эмгек сиңирген артисти.
Буйла
Буйла – төөнүн таноосундагы ортоңку кемирчектин тешилген жерине өткөрө турган шиш. Шиштин бир жагы жоон, тоголок бөрктүү болуп, ичке башы буйла жипти байлоо үчүн муунакталып коюлат.
Чолпон Жаманова
Жаманова Чолпон (1927-ж., Жумгал району, Чаек айылы) — балерина, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1954). 1937-ж. Ленинград хореографиялык окуу жайында окуп, согуш мезгилинде окуусун Бишкекте уланткан жана 1947-ж. бүткөн. 1965-жылдан Бишкек хореографиялык окуу жайында окутуучу болуп иштеген. Жаманова И. Морозовдун "Доктор Айболитинде" Танянын, М. Раухвергердин "Чолпонунда" Чолпондун, "Бахчисарай фонтанында" Мариянын, "Ала-Тоо жазында" Салтанаттын, "Эсмеральдада" Цыганканын, "Салтанат" кинофильминде Шайырбүбүнун, "Чоң вальста" Генриэтанын жана башка ролдорун ойногон.
Сейсм станциясы
Сейсм станциясы - жер титирөөдөгү термелүүнү каттап, андан алынган маалыматтарды алгачкы талдоочу мекеме. Чечүүчү маселелерине карай телесейсмдик жана региондук болуп бөлүнөт. Телесейсмдик станция эпицентри 2000 кмден ашык аралыктагы сейсмдик сигналды, региондук Сейсм станциясы эпицентринин аралыгы 2000 кмге чейинки жердеги жер титирөөнү каттайт. Дүйнөнүн бардык Сейсм станциясы жер титирөөнү бир убакта (орточо гринвич убактысы) каттайт; сейсмдик толкундардын кыймылга келген учуру жана алардын динамикалык параметрлери өлчөнөт. Бул маалыматтар байланыш каналы боюнча тиешелүү эсеп борборуна жеткирилет. Сейсм станциясы сейсмдик уюмдарда даярдалган инструкцияларга ылайык иштейт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Торомю-Яха
Торомю-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хэ-Яха дарыясынын оң жээгинен 58 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 85 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Накталай төлөмгө билдирме
Накталай төлөмгө билдирме (орусча: объявление на взнос наличными) - банктык эсепке акча жайгаштыруу максатында толтурулуучу документ. Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасы тарабынан бекитилген «Төлөм документтерин толтуруу эрежелери жөнүндө Нускоо» боюнча:
Баш-Беркут (Кугарчин району, Башкыртстан)
Баш-Беркут — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Максют айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 3 киши. Почта индекси — 453346, ОКАТО коду — 80238845003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы: