cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Худяков, Юлий Сергеевич
Кыскача өмүр таржымакалы
Москва шаарында өткөн кайсы бир илимий жыйындардын биринде Москва университетинин профессору Леонид Романович Кызласов Юлийге жолугуп калып, бул теманын майнапсыз экендигин айтып, аны Энесай кыргыздарынын темасынан оолактатуу аракетин да жасаган. Арийне, бул илимий тармакка ышкысы күчөгөн Юлий москвалык профессордун алиги кеңешин кулагынын сыртынан кетирди.
Кийинчерээк да Юлий бул терс кеңештин сырын аңдай албай жүрдү. Бул тек гана илимий теманы монополиялаштыруу аргасы беле, же кексе профессор жаш жигиттен болочокку кайчы пикирдешин сездиби? Айтор, Юлий бул багыттан тайбай иштей берүүнү чечти. Буга Новосибирск шаарында жарыяланган бүткүл союздук студенттик XI-XIII илимий конференцияларда мээнеткеч студент жасаган энесайлык кыргыздарга байланыштуу илимий баяндамалардын тезистери күбө.
Москвадагы айтылуу Тарыхый архив таануу институтун бүтүргөн Ольга жубайынын айлап талаа кезип, археологиялык экспедициялар менен алпурушкан "жарым көчмөн" турмушун кадырлап баалай билген зайып болуп чыкты.
Ошол эле жылы алар Алиса аттуу кыздуу болушту.
1982-жылы Худяковдун Лиза аттуу кызы төрөлүп, ал эми үйлөнгөнүнө 20 жыл болгондо (1994), алар өздөрүнүн бор (фарфор) мааракесин Теодор аттуу эркек балалуу болуу менен тосушту.
Новосибирскилик аспиранттын кандидаттык ишине академик А.П. Окладников менен профессор (азыркы орусиялык академик) Анатолий Пантелеевич Деревянко (1943-жылы туулган) илимий жетекчилик кылышты.
Аспирантурадагы милдетинин өтөөсүнө өз мөөнөтүндө чыгып, Юлий Сергеевич 1977-жылы кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргоду.
Бул оригиналдуу диссертациялык эмгек 1980-жылы "Илим" басмасынын Сибирь бөлүмү тарабынан 12 басма табак көлөмүндө (Новосибирск шаарында) жарык көрдү. Эмгек "Вооружение енисейских кыргызов VI-XII вв." ("Энесай кыргыздарынын VI-XII кк. курал-жарактары") деп аталып, дароо эле Сибирь археологиясы жана кыргыз таануу жаатында иликтөө ишин жүргүзгөн илимпоздор арасында жандуу талкуу жаратты.
Кыргыз таануу илиминде академик В.В.Бартольд 1927-жылы жазган кыргыздар тууралуу монографиянын көөнөргүс орду жөнүндө эскерүү менен Ю.С.Худяков Кыргыз кагандыгынын эң даңазалуу аскердик ийгиликтеринин доору В.В. Бартольд тарабынан акыйкат түрдө "Кыргызское великодержавие" («Улуу Кыргыз дөөлөтү») деп аталгандыгын баса белгилейт.
Эгерде кыргыздын туңгуч араб таануучусу Өмүркул Кара уулу (Караев; 1930-2002) 1968-жылы жарык көргөн "Кыргыздар жана Кыргызстан тууралууу VI-XII кылымдардагы араб жана фарсы булактары" деген эмгегинде мусулман булактарынын кыргыздар тууралуу бай маалыматтарын атайын булак таануу жана тарыхнаама өңүтүнөн иликтеп берсе, Юлий Худяковдун жогорудагы алгачкы монографиясы энесайлык кыргыздардын археологиясына жана тарыхнаамасына арналган объективдүү жана ар тараптуу, жаңычыл иликтөө болуп калды.
Албетте, эмгектин аталышынан айгинелегендей, анын алгачкы үч бабы кыргыздардын курал-жарактарын археологиялык жана курал таануу жаатында классификациялоого арналган. Маселен, биринчи бапта ал энесайлык кыргыздардын жакындан (бетме-бет) салгылашууда колдонгон куралдары - кош миздүү кылыч, тек миздүү ийри кылыч, найза, айбалталарынын доордук эволюциясын иликтеп көрсөткөн.
Юлий Худяков өзүнүн эмгегинин акыркы (төртүнчү) бабында кыргыздардын аскердик өнөрү тууралуу жалпыламасын тартуулайт. Анда Энесай кыргыздарында курал-жарактардын пайдаланылышы VI-VIII кк. айырмаланып, IX-X кк. чукул өзгөрүүгө дуушарланганы тастыкталат. Ал түгүл аскердик аргымактар да мурдагы доорлордогу көөдөнү ачык турпатынан айырмаланып, тулку-бою башынан буттарына чейин кийиз менен жабылган, кийизге жыгач тактайчалар тилке-тилке болуп бекитилген.
Ю.С. Худяков кытай жылнаамаларынын орусчага которулган тексттери менен археологиялык маалыматтарды Энесай өрөөнүндөгү аска сүрөттөрүнө салыштыруу аркылуу оор жана жеңил куралданган кыргыз атчан аскерлеринин ар кыл доорлорго таандык сүрөттөмөсүн реконструкциялап сунуш кылат. Ю.С. Худяковдун реконструкциялык сүрөттөрү далилдүүлүгү менен айырмаланып, бүгүнкү күндө Кыргызстандын жаңы окуу китептеринде хрестоматиялык колдонмого айланды.
Юлий Худяковдун кийинки монографиясы 1982-жылы "Кыргызы на Табате" ("Табат өрөөнүндөгү кыргыздар") деген ат менен 13 басма табак көлөмүндө Новосибирск шаарында жарыяланган. Дал ушул китебинде автор IX-X кк. Кыргыз кагандыгынын мезгилин жалпы эле «кыргыз тарыхынын жылдызга колу жеткен сааты» катары эң жогору баалаган (62-63 бет). IX-X кк. окуялар, автордун пикирине караганда, бүтүндөй Борбордук Азиядагы этностук тарыхтын салттык багытын өзгөртүп салды, уйгурларды кеңири аймакка чачыратты, кимак-кыпчак бирикмесинин консолидациясына жагымдуу шарт түздү, кыргыздарга Теңир-Тоо тарапка жол ачып берди, моңгол тилдүү көчмөндөрдүн дүйнөлүк аренага чыгуусунун алдыңкы доору - прелюдиясы болуп калды.
Юлий Худяковдун алиги эмгеги дал ошондо Ала-Тоодогулар үчүн капысынан күн күркүрөп, чагылган чартылдагандай эле таасир калтырды. Кыргызстан Компартиясынын идеологиялык жетекчилиги бул китепке терс мамилесин пленумдук деңгээлде илгиртпей билдирген.
«Кыргыз» сөзү орус тилинде «киргиз» деп гана айтылган ошол заманда Ю.Худяковдун дап-даана «кыргыз» деп жазып жатышы тарых жана тарыхчы үчүн ар бир тамга, ар бир тыбыштын маанисин ачып салды. Мунун өзү орус тилин экинчи эне тили катары көрүп, кыргыз орфографиясын орус тилинин орфографиялык талаптарына чидерлеткен кыргызга уйкудан ойгонууга огожо болду.
1984-жылы орусча жарык көргөн "Кыргыз ССРинин тарыхы" беш томдугунун алгачкы тому “кызласовчул” рухта жазылса да, ага жанаша эле худяковчул пикирлер өз тамырын жая берди.
1982-жылы маркум археолог Ысман Кожомбердиев аксакалдын чакыруусу менен Кыргызстанга алгачкы ирет келген жаш окумуштуу Юлий Худяковдун ошол убакыттан тартып Ала-Тоого жасаган ар бир жаңы сапары жаш окумуштуулар үчүн майрамга айланган.
Экинчи жагынан, Юлий Сергеевичтин айтуусунда, анын эмгектеринин кыргыздар тарабынан өтө жылуу жана жандуу кабыл алынышы, чын дилден колдоосу илимпоз үчүн чоң канагаттануу жана шык берген. Андан кийин ал ушул эле багытта өзгөчө дем менен иштей баштаган.
1986-жылы Юлий Сергеевич "Кыргызы на Енисее" ("Энесайдагы кыргыздар") аттуу окуу куралын жарыкка чыгарды. Тарых илимдеринин доктору Ө.Караев "Учитель Кыргызстана" гезитине жарыялаган сын пикиринде (1987-ж., 20-ноябрь) энесайлык кыргыздардын азыркы теңиртоолук кыргыз элине этностук компонент катары жуурулушканы тууралуу Юлийдин бүтүмү акыйкат экендигин белгилеп, орто кылымдардагы чыгыш жазуу булактары да ушундай бүтүмдүн калетсиздигин тастыктаарын жазат.
Бул окуу куралында Юлий Сергеевич «хакас» аттуу жасалма терминдин илимде жана ХХ к. этносаясий аталышта колдонулуп калышынын жагдайын ырааттуу жана объективдүү негизде баяндап берген. Ал синолог С.Е.Яхонтовдун, арабист Ө.Караевдин, этнограф А.Бутанаевдин, тарыхчы Н.А.Сердобовдун жана башка изилдөөлөрдүн «хакас» сөзү кыргыз этнониминин кытайча ся-цзя-сы (хя-гя-сы) түрүндө жазылышынын эле бир түрү экендиги тууралууу пикирлерин да ортого салып, Л.Р.Кызласовдун жана анын уулу И.Л.Кызласовдун "хакас" аталышын алган эл эзелтеден болгон, кыргыздар алардын төбөлдүк кылчу чакан уруусу гана болчу деген жоромолунун негизсиз экендигин дагы бир ирет тастыктап берет.
Айтмакчы, өз кезегинде академик В.В. Бартольд да бул "хакас" термини Миң үүс (Миң өзөн - орусча Минусин) өрөөнүндөгү жергиликтүү бийлик ээлери жана интеллигенция тарабынан автономиялык бийлик аталышы катары 1923-жылы жаңылыш кабыл алынып калгандыгына өтө кейигендиги маалым.
1985-жылы Моңголияда (Улаан-Баатыр шаарында) Юлий Сергеевичтин "Моңголиядагы кыргыздар" аттуу абдан кызыктуу макаласы жарык көрдү. Өзү кыдырган борбордук жана ички азиялык аймактардан кыргыздарга таандык археологиялык эстеликтердин издерин жаземдебей таанып, илим чөйрөсүнө киргизүүгө умтулган бул аалымдын ар бир макаласы, ошонун ичинде алиги улаан-баатырдык макала да новатордугу, жаңычылдыгы менен айырмаланат.
1986-жылы жарык көргөн "Вооружение средневековых кочевников Южной Сибири и Центральной Азии" ("Түштүк Сибирдеги жана Борбордук Азиядагы орто кылымдардагы көчмөндөрдүн курал-жарактары") аттуу көлөмдүү монографиясы менен Юлий Сергеевич жалпы эле борбордук жана ички азиялык калктардын аскердик өнөрүнүн тарыхын изилдөөдө жаңы баскычты жаратты.
Бул жалпылама эмгектин жана башка иликтөөлөрдүн негизинде ал 1988-жылы доктордук диссертациясын ийгиликтүү коргоду. 1991-жылы болсо Орусиянын Жогорку аттестациялоо комиссиясы анын профессордук наамын тастыктады.
Т.Чоротегиндин эскеришинче, ал Юлий Сергеевич Кыргызстанга келген сайын анын жаш илимпоздор менен жолугушуусун уюштуруп турган. Ошондой күндөрдүн биринде аны жаш тарыхчы Кубат Табалдиев менен тааныштырган. К.Табалдиев кийинчерээк Ю.Худяковдун аспиранты болуп калган.
Кубат Табалдыев Новосибирск аспирантурасын ийгиликтүү аяктап, Юлий Сергеевичтин илимий жетегинде диссертациясын жактаган алгачкы кыргыз археологу болуп калды.
1989-жылы июнда уюшулган Кыргызстан Жаш Тарыхчылар Жамаатынын (кийинчерээк – Кыргыз Тарых Коомунун) археология багытын ырааттуу жетектеп келген Кубат Табалдыев дээрлик бардык археологиялык экспедицияларында Юлий Сергеевичти насаатчы, устат катары катыштырып келди.
Юлий Сергеевич жаш кыргыз археологдорун илимге дыйкан катары мамиле жасоого, илимдин аксөөгү эмес, анын кадыресе кызматкери болууга үйрөтүп келди.
Азыркы тапта Юлий Сергеевич ушул эле сунушту жаңы шартка ылайыктап, эл аралык түркологиялык программа катары көтөрүүнү, анын ичинде кыргыз таануу тармагынын иш-чараларын да ырааттуу жүзөгө ашыруу ылайык деп эсептейт.
Ю.Худяковдун эмгектери 1980-жылдардын экинчи жарымынан тартып кыргызстандык басылмаларда (Кеңеш Жусупов жетектеген “Ала-Тоо” журналында, Кеңеш Жусупов жарыялаган “Кыргыздар” сериясынын бардык чыгарылыштарында, ошондой эле “Кыргызстан маданияты” сыяктуу гезиттерде) ар кыл көлөмдө кыргызчага которулуп жарыяланып жатты.
1995-жылы Юлий Сергеевичтин монографиясы алгачкы жолу Кыргызстандын өзүндө (орус тилинде) толук басылып чыкты. Кыргызстан Жаш Тарыхчылар Жамаатынын өтүнүчү менен 1992-жылы жазылган "Кыргызы на просторах Азии" ("Кыргыздар Азиянын мейкиндигинде») аттуу монография алгач "Учкун" мамлекеттик концернинин "эшигин майнапсыз каккан" эле.
Арийне, үч жылдан соң гана эмгек "Кыргызстан-Сорос" Фонду тарабынан басылып чыкты (мында Фонддун ошол кездеги жетекчиси, профессор Чынар Жакыпованын уюштуруучулук салымы чоң болду).
Дал ушул орусиялык тарыхнаамадагы талаш-тартыштарга Юлий Сергеевичтин Бишкекте эки ирет жарыяланган монографиясы да, "Гуманитарные науки в Сибири" аттуу журналдын 1995-жылкы 3-санына жарыланган "Новый виток полемики о термине "хакас" ("Хакас" термини тууралуу талаш-тартыштын жаңы айлампасы") аттуу макаласы да жыйынтыктоочу кызмат аткарды.
Жаңы мусино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Жаңы мусино — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Эски мусин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 205 киши. Почта индекси — 453005, ОКАТО коду — 80235870006.
Худяков, Юлий Сергеевич
Кыскача өмүр таржымакалы
Ал эми Юлий Сергеевич профессор В.Я.Бутанаев менен бирдикте жарыялаган "История енисейских кыргызов" («Энесай кыргыздарынын тарыхы", Абакан 2000) аттуу монография жогорудагы суроолорду жаңы кылым үчүн дагы бир ирет жалпылап сыпаттап берди.
Жаңы мусино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Худяков, Юлий Сергеевич
Кыскача өмүр таржымакалы
Юлий Сергеевич илимий гана эмгектер жазбастан, илимий-популярдуу чыгармалары аркылуу да кыргыз таануу илиминин жаңы ачылыштарын кеңири калайыкка таанытып келет. Маселен, 2003-жылы Санкт-Петербургда анын “Сабля Багыра: Вооружение и военное искусттво средневековых кыргызов” (“Багырдын кылычы: Орто кылымдардагы кыргыздардын курал-жарактары жана аскердик өнөрү”) деп аталган татынакай бир китепчеси жарык көрдү (бул китеп Militaria Antiqua сериясынын алкагында жарыяланды). Анда кыргыздар Азиядагы эң байыркы түрк тилдүү эл катары сыпатталат (24-бет).
Айтмакчы, учурдагы орус адабиятындагы “кыргыз” терминине кайрадан (башка өңүттөн) кылчая кетсек. Кыргызстанда бул сөз 1990-жылдан бери орус тилинде “кыргыз” түрүндө расмий сунушталып келди.
Профессор Юлий Сергеевич Худяков өз илимий ишмердүүлүгүндө тек гана кыргыз таануу темасы менен чектелип калган эмес. Ал Борбордук жана Ички Азиянын кеңири алкагында түрк, монгол, корей жана тунгус-манчжур тилдүү калктардын бардыгынын аскердик өнөрүн, көчмөн жана отурукташкан маданиятын, этностук жана саясий тарыхын, диний ишенимдерин, руханий дүйнөсүн иликтөөгө өз салымын жигердүү кошуп келди.
Юлий Сергеевич Худяков коронавирус илдетине учурап, 2021-жылы 16-декабрда Новосибирск шаарынын ооруканасына жаткырылды. 21-декабрда аны атайын камкордукта дарылоо бөлүмүнө жаткырышты.
2021-жылы 24-декабрда (жума күнү) таңга маал профессор Ю.С.Худяков Новосибирскидеги ооруканада жатып, дүйнө салды. Анын жубайы Ольга Владимировна 2021-жылдын 2-ноябрында кайтыш болгон.
Орусиядан тышкары, Кыргызстандагы илимий-чыгармачыл коомчулук интернеттеги коомдук барактар аркылуу маркумдун жакындарына терең кайгыруу менен көңүл айтышууда.
Кыргызстандык шериктери жана шакирттери
Профессор Ю.С.Худяков кыргыз чыгыш таануучулары Өмүркул Караев, Тынчтыкбек Чоротегин, дастан таануучу жана этнограф Имел Молдобаев, жазуучу Кеңеш Жусупов менен, ошондой эле "Мурас" фонду, КР УИАсы, КУУ, КМУ, КТМУ сыяктуу илимий мекемелер жана окуу жайлар, "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмеси, анын башаты - Кыргызстан жаш тарыхчылар жамааты менен да тыгыз кызматташтыкта болгон.
Кыргыз археологу Кубатбек Табалдиев профессор Худяковдун илимий жетекчилиги астында археология адистиги боюнча кандидаттык диссертациясын жактаган.
Ороз Солтобаев да археология жаатында Ю.С.Худяковдун жетеги астында илимий ишин улантып, 2018-жылы Бишкекте кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргоду.
Ю.С.Худяковдун өмүрү жана чыгармачыл жолу жаатында Кыргызстанда тарых илимдери боюнча кандидаттык диссертация корголуу алдында турат. Аны КУУнун окутуучусу Өмүрбек Алымкожоев даярдаган.
Сыйлыктары. Наамдары
1995-жылы ноябрь айында Кыргызстан Жаш Тарыхчылар Жамааты өз аталышын жана курамын өзгөртүп, Кыргызстан Тарыхчылар Коому болуп калды. Бул жыйын маалында бир катар чет өлкөлүк кыргыз таануучуларга, анын ичинде Ю.С.Худяковго "Кыргызстан Тарыхчылар Коомунун Ардактуу мүчөсү" наамы бир добуштан ыйгарылды.
Андан мурда Юлий Сергеевичке академик Асанбек Табалдиев атындагы сыйлык ыйгарылган.
2000-жылы ага Кыргыз Мамлекеттик улуттук университетинин ардактуу профессору наамы да ыйгарылды.
Ал эми 2002-жылы окумуштуунун кыргыз тарых илимине сиңирген албан эмгеги акыйкат бааланып, Ю.С.Худяков Кыргыз Республикасынын «Данакер» ордени менен сыйланды.
2016-жылы 31-декабрда Үчүнчү даражадагы "Манас" ордени менен сыйланды.
Ар кыл тилдерде жана ар кыл темаларда жазылган эмгектери
2017-жылы чыккан эмгектери
2008
2006
2000
1999
Худяков Ю.С. Торговые пути, связывавшие Южную Сибири и «Великий Шелковый путь» // Кузнецкая старина. – Новокузнецк, 1999. – Вып. 4. – С. 72 – 84., на рус. яз. (Hudyakov Yu.S. Torgovye puti, svyazyvavshie Yuzhnuyu Sibiri i «Velikij Shelkovyj put» // Kuzneczkaya starina. – Novokuzneczk, 1999. – Vyp. 4. – S. 72 – 84., in Russian). Худяков Ю.С., Табалдиев К.Ш. Реконструкция конского убранства древних тюрок центрального Тянь-Шаня // Российская археология. – 1999. – № 3. – С. 50 – 58., на рус. яз. (Hudyakov Yu.S., Tabaldiev K.Sh. Rekonstrukciya konskogo ubranstva drevnih tyurok centralnogo Tyan-Shanya // Rossijskaya arheologiya. – 1999. – № 3. – S. 50 – 58., in Russian). 1998 Худяков Ю.С. Проблема генезиса культуры хуннского времени в Горном Алтае // Древности Алтая: Изв. лаборатории археологии. – Горно-Алтайск, 1998. – № 3. – С. 97 – 112., на рус. яз. (Hudyakov Yu.S. Problema genezisa kultury hunnskogo vremeni v Gornom Altae // Drevnosti Altaya: Izv. laboratorii arheologii. – Gorno-Altajsk, 1998. – № 3. – S. 97 – 112., in Russian). 1997
1996
Khudiakov Yu.S. Outlooks for development of technique for retrospective analysis of the Data on the Earth’s catastrophes of the space origin // Космическая защита земли. – Снежинск, 1996. – С. 43 – 44., in English
1995
Khudiakov Yu.S. The Weaponry of a Kirgyz Warrior in the Late Middle Ages // «Manas» epos and the World’s Epic Heritage. – Bishkek, 1995. – P. 21 – 23., in English
1994
Анкилостомалар
Анкилостомалар (лат. Ancylostoma) — жумуру мите курттардын бир уруусу.
Худяков, Юлий Сергеевич
Ар кыл тилдерде жана ар кыл темаларда жазылган эмгектери
Khudiakov Yu.S. The Commercial Routes Binding up «The Great Silk Road» with Southern Siberia // J. of Korean Ancient Historical Soc. – Seoul, 1994. – N 10. – P. 329 – 345., in English
1993
Khudiakov Yu.S., Borodovsky A.P. Excavations of the Mid-Katun // Altaica. – Novosibirsk, 1993. – Iss. 3. – P. 16 – 19., in English
1992
Kubarev V.D., Khudiakov Yu.S., Borodovsky A.P., Borodovsky A.P., Cheremisin D.V., Mylnikov V.P. Archaeologikal Inverstigations on the Mid-Katun River // Altaica. – Novosibirsk, 1992. – Iss. 1. – P. 43 – 50., in English
1991
Худяков Ю.С., Ким С.А. Музеефикация памятников истории и культуры на территории Убсу-нурского биосферного заповедника // Проблемы археологии и этнографии Сибири и Дальнего Востока: Тез. докл. РАСК. – Красноярск, 1991. – Вып. 3. – С. 99 – 101., на рус. яз. (Hudyakov Yu.S., Kim S.A. Muzeefikaciya pamyatnikov istorii i kultury na territorii Ubsu-nurskogo biosfernogo zapovednika // Problemy arheologii i etnografii Sibiri i Dalnego Vostoka: Tez. dokl. RASK. – Krasnoyarsk, 1991. – Vyp. 3. – S. 99 – 101., in Russian).
1990
Интернеттеги шилтемелер
Эмгектеринин толук тизмеси бул сайтта: http://khudyakow.narod.ru/spisok1.htm
Токтобек Сатаров
Сатаров Токтобек (1948-ж. т., Тоң району, Бөкөнбаев айлы) — артист, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1988). Кыргыз Республикасынын эл артисти (1997). 1972-ж. Луначарский атындагы Москва мамлекеттик театр искусствосу институтун бүткөн. 1972-жылдан Ош кыргыз драма театрында актёр, 1991-жылдан режиссёр. 1992-жылдан башкы режиссёр. Азыркы учурда К.Жантөшев атындагы Ысык-Көл драма театрынын актеру. Сатаровдун чыгармачылыгы көп кырдуулугу, каармандардын мүнөздөрүнө ылайык ийкемдүүлүгү менен мүнөздөлөт. Аткарган ролдору: Жухрай (Н. Островский, «Болот кантип курчуду»), Иосиф Татаевич (Ч. Айтматов, К. Мукамеджанов, «Фудзиямадагы кадыр түн»), Марша (М. Ауэзов, «Каракөз»), Эмрайн (Ч. Айтматов, «Деңизди бойлой жорткон көк дөбөт»), Клавдия, Тирредь (У. Шекспир, «Гамлет», «Ричард III»), ( Казыбай (М. Сейталиев, «Кайчы жолдор»), Дадый (Т. Абдумомунов, «Ашырбай») жана башка. Режиссёр катары «Кычан» (Ш. Бейшеналиев), «Электра» (Л. Дюрко), «Күлгөндүн билгени бар» (Б. Жакиев), «Ак Мөөр» (Ж. Садыков), «Ыйык көл баяны» (III. Шаршеев) жана башка спектаклдерди койгон. Сатаров М. Рыскулов атындагы сыйлыктын лауреаты.
Басра
Басра, Бассора — Ирак Республикасынын түштүк-чыгышындагы шаар. Калкы 2,02 млн (2005). Шатт-эль-Араб дарыясындагы ири порт. Темиржол жана автомобиль жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Нефть казып алуунун жана ажыратуунун борбору. Химия, текстиль өнөр жайы, университет иштейт. Басраны 637-38-ж. халиф Омар негиздеген. 8-9-кылымда Араб халифатынын маданий жана экономикалык борбору болгон. 1258-ж. монголдор тарабынан талкаланган. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Ирактын карамагына өткөн. Эски Басранын урандылары сакталган.
Кампада сактоо келишими
Кампада сактоо келишими – товардык кампа (сактоочу) ага товардын ээси (жүк тапшыруучу) тапшырган товарларды акысына сактоого жана аларды түгөл кайтарып берүүгө милдеттенген келишим. К. с. к. сактоо келишиминин бир түрү болуп саналат. Жеке ишкердик ирээтинде товарларды сактоо жана ушуга байланышкан кызматтарды көрсөтүүчү уюм товардык кампа катары таанылат. Товардык кампа, эгер мыйзам, укуктук башка актыларда жана ошол коммерциялык уюмга берилген улуксаттан (лицензиядан) ал кандай гана товар ээлеринен болбосун товарларды сактоого алууга милдеттүү болсо, жалпы пайдалануудагы кампа катары эсептелет. Жалпы пайдалануудагы товардык кампа менен түзүлгөн келишим жалпы болуп саналат.
Карагер
2. Карагер — Кайгылдын байгеге чапкан күлүгү. Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чабышта К. жыйырма жетинчи келип, Кайгыл тагдырына буюрган Үркөрбүбүгө үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 425).
Дуала
Дуала – Камерундагы шаар. Жээк провинциясынын административдик борбору. Калкы 1,2 млн (1992). Өлкөнүн башкы соода, өнөр жай борбору жана деңиз порту. Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш, текстиль, жыгаччылык, металл иштетүү өнөр жай иштейт.
Акчалуу, Сузак району
Акчалуу (Акчалуу) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Кызыл-Туу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 361 киши.
Уксус кислотасы
Уксус кислотасы, этан к-тасы, СН3СООН — ациклдик катардагы бир негиздүү карбон к-тасы. Мол. салм. 60,05. Кескин жыттуу, кычкыл даамдуу, түссүз суюктук. Суусуз таза У. к. 16,75°С музга окшогон катуу массага айланат. Кайноо t 118°С; тыгызд. 1,055 г/см3 (15°С). У. к. начар кислоталарга кирет. Суу, спирт, эфир, бензол менен бардык өлчөмдө аралашат. У. к. ө. ж-нда ацети-ленден Кучеров реакциясы боюнча алынган уксус альдегйди, катышуусунда 60°С аба же кычкылтек менен окистендирүүдөн алынат. Бул ыкма менен 95-97% У. к. алынат. Кобальт же жез ацетатынын катышуусунда, 40°С, 50-55% У. к. 30-35% уксус ангидридинин жана 10% суусунун аралашмасы алынат. Аралашманы буулантып айдоо менен У. к-н бөлүп алат. У. к-Н этиленден, этил спИртинен, күкүрт к-тасынын каты-шуусунда нитроэтандан алуунун тех. мааниси чоң. У, к. гидроксил группасы реакцияга активдүү болгондуктан, галоген атомуна, -SН, -ОС2Н5, -NН2, -NН-NН2, N3, -NНОН жана башка топторго орун алмашат. Мисалы, хлордуу ацетил СН3-СО-С1, уксус ангидриди — (СН3СО)2О, ацетамид-СН3СОNН2, азид (СН3СОN3), спирт менен этерификация реакциясына кирип, татаал эфирлерди — СН3-СОО-R пайда кылат. У. к. кеңири колдонулуучу зат. Техникада У. к. менен ацилдөө реакциясы, дары-дармек алуудагы баштапкы зат болгон ароматтык аминдер -NН2 группасын нитрлөө реакциясында окистенип кетүүдөн коргоо үчүн колдонулат. (аспирин, фенацетин жана башка алууда). Анын белгилүү саны ацетон, ацетилцеллюлоза, синтет. боёчу заттар өндүрүүдө, кездемени боёдо жана тамак-аш ө. ж-нда колдонулат. У. к. дем алуу органдарынын былжырлуу чел кабыктарын дүүлүктүрөт. Ошондуктан У. к. менен иштөө коньюктивит жана мурун былжырлуу чел кабыктарынын оорусун пайда кылат. 30% жогорку конц. эритмеси терини күйгүзүп кетет.
Жасалма тери
Жасалма тери - чыныгы териге окшоштуруп иштеп чыгарылган текстиль буюму.
Жасалма тери негизден жана түктөн турат. Негиз катары ар түрдүү кездеме, түк чыгаруучу материал катары ар турдуу ичке жип же полиамид, полиэфирден жасалган вискоза жана ацетат жиптери колдонулат.
Узун түктү Жасалма тери үчүн полиакрилонитриль буласынан ийрилген жип пайдаланылат. Жасалма тери кездемелик, сокмо жана желимделме ыкмалары менен даярдалат. Кездемелик жол менен даярдалган Жасалма тери түк чыгаргыч, негиздик жана эриш жиптеринен турат. Сокмо ыкмасы менен иштеп чыгарган теринин түгү айлантып токуучу машинада даярдалат. Желимделме ыкмасында Жасалма теринин негизи жана түгү айрым-айрым иштелип, анан бири бирине желимдеп жабыштырылат. Желимделме ыкмасы менен жасалма керпа (каракул) жасалат.
Верхний Тогызак (дарыя)
Верхний Тогызак — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тогызак дарыясынын сол жээгинен 131 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 98 км.
Жасалма тери
Даярдалган Жасалма тери акырында таралып, боёлуп, жылуулук менен иштетилет. Ал кийим, баш кийим, кооздоочу материал ж. б. катары кеңири колдонулат.
Верхний Тогызак (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Жасалма тери
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Верхний Тогызак (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Анолисттер
Анолисттер (лат. Anolis) — кескелдириктердин бир уруусу, булардын бир нече түрү белгилүү: (лат. A. ricordi) — дөөанолис, (лат. A. cardinensis) — кызыл тамак анолис, (лат. А. phyllarhinus) — жалбырак тумшук анолис, (лат. A. equestris) — баатыр анолис, (лат. A. cyanophleurus) — кооздолгон анолис.
Кит кармоо чарбачылыгы
Кит кармоо чарбачылыгы — океан, деңиздерде кит (финвал, кашалот ж. б.) уулаган балык уулоо тармагы. Киттин майы тамак-ашка, самынга, териси жеңил өнөр жай тармагына пайдаланылып, этинен консерва, белоктуу концентрат ж. б., боорунан витамин, дары-дармек жасалат. Кашалоттун амбрасы менен спермацети парфюмерия өнөр жайында керектелет. Кит кармоо чарбачылыгы Түндүк Муз океанында 17-кылымда гренландия китин (узундугу 20 м, салмагы 100 тонна) аң уулоодон башталган. 1904-жылы Антарктика сууларында кит уулоо башталып, кармалуучу киттердин саны 1910-жылы 12 миң баш, 1962-жылы 66 миң башка жеткен. 1967ж. Антарктика сууларында совет жана япон кит уулоочу кемелери 24 миң кит (негизинен кашалот, финвал, сейвал) кармаган. Мындай ишаракет Дүйнөлүк океанда киттердин айрым түрүнүн кескин кыскарышына алып келген. Мисалы, кит уулоого чейин көк киттердин саны 30 миң (азыр болжолдуу 1,6 миң), финвал — 100 миң (7 миң), өркөчтүү (бүкүр) кит — 80 миң (1,5 миң) ж. б. Ошондуктан эл аралык кит уулоо комиссиясы айрым кит түрлөрүн: көк китти (1965), финвалды (1976), сейвалды (1978), кашалотту (1980) ж. б. уулоого тыюу салган. 1970-жылдан болгону кидик жаян киттерди (саны болжолдуу 60 миңдей) уулоо гана уланууда. Кызыл китепке гренландия кити (болжолдуу саны 3000ге жакын), өркөчтүү (бүкүр) кит, финвал, көк кит, сейвал кирген. 1972-жылдан кит кармоого эл аралык көзөмөл белгиленген.
Китс Жон
Китс Жон (31. 10. 1795, Лондон — 23. 2. 1821, Рим) — англиялык акын. Романтикалык лириканын ири чебери, англис жана европа адабиятында эстетизмдин баштоочуларынын бири. Туңгуч ырлар жыйнагы 1817-жылы жарык көргөн. Ал «Эндимион» (1918) аттуу патриархалдык-утопиялык идиллиясында пуритандык митаам такыбасынуулукка каршы нааразылык билдирет. Ж. Китс — табияттын кооздугуна арналган «Күзгө», «Психеяга» одаларынын, «Гиперион» (1820) деген аллегориялык поэманын жана «Ламия», «Изабелла» поэмаларынын автору.
Жасалма сүт
Жасалма сүт - азыктуулугу, сиңимдүүүлүгү жана биологиялык баалуулугу дээрлик ынак сүттөй тоют продукт.
Ал сүттү көп алуу, музоого аз чыгымдоо үчүн колдонулат. Жасалма сүт дүйнөнүн көп өлкөсүндө кеңири пайдаланылат. Жасалма сүт тартылган сүттөн жасалат, анын өзүндө белоктон тышкары сүт менен минерал заттардын углеводдору бар. Жасалма сүткө май, антибиотик, зарылдыгына жараша микроэлементтер кошулат. Мындай сүт негизинен музоонун тоют рационуна кирет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кийзак дарыясы (Мрас-Су куймасы)
Кийзак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын оң жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Апачи (Оклахома)
Апачи (Оклахома) (Apache) — Оклахома штатынын Caddo округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1616 киши. Болжолдуу аянты - 5.3 км². FIPS коду — 40-02300.
Жаматтык коопсуздук жөнүндө келишим уюму
Жаматтык коопсуздук жөнүндө келишим уюму (ЖККУ), (Организация Договора о коллективной безопасности (ОДКБ)) - келишимдин негизинде бир нече Евразия мамлекеттери тарабынан түзүлгөн согуштук-саясий союз. КМШнын жамааттык коопсуздук системасын түзүү зарылдыгы келип чыккан. Бул эң маанилүү маселе КМШнын алты мамлекетинин - Армениянын, Казакстандын, Кыргызстандын, Орусиянын, Тажикстандын жана Өзбекстандын башчылары 1992-ж. 15-мартта ЖККУ кол коюшкандыгынын аркасында чечилген. Ага ылайык кол койгон тараптар өздөрүнүн ортосундагы жана башка мамлекеттер менен пикир келишпестиктерин жалаң тынчтык каражаттары менен чечүүгө милдеттенишкен.
1993-ж. Келишимге Азербайжан, Грузия жана Беларусь кошулган. ЖККУ Бириккен Улуттар Уюмунун катчылыгында 1995-ж. 1-ноябрда катталган.
Келишимге ылайык катышкан мамлекеттердин башчыларынан, тышкы иштер жана коргонуу министрлеринен жана жамааттык коопсуздук кеңешинин Башкы катчысынан турган курамдагы - Жамааттык коопсуздук кеңеши түзүлгөн. Кеңеш келишимге катышуучулардын кызматгаштык ишин координациялайт жана камсыз кылат деп айтылган.
Бирок, 1999-ж. апрелде үч мамлекет - Азербайжан, Грузия жана Өзбекстан Жамааттык коопсуздук жөнүндө келишимди Узартуу жөнүндөгү протоколго кол коюшкан эмес, алар де-факто анын курамынан чыгып кетишкен.
Новатордук
Новатордук (лат.— жаңылапып туруучу) же жаңычылык. Адабият жана искусстводогу новатордук сөз чеберлеринин окурмандын өсүп бара жаткан талабына ылайык келген, жалпы эле ошол элдин көркөм процессине кошулган мазмун жана формалык жактан жаратылган жаңылыгы, көркөм ачылышы, табылгасы менен түшүндүрүлөт. Жаңычылык мурдагы адабий салттарды танып, жокко чыгарбайт, тескерисинче, ага таянат, жаңы шартка ылайык өздөштүрөт. Новатордук түшүнугү жеке жазуучунун же жеке бир конкреттүү мезгилдеги адабияттын өнүгүшү менен тыгыз байланышта каралат. Кыргыз совет адабиятын биз новатор адабият дейбиз, анткени анын алдыңкы өкүлдөрү, биринчиден, турмуш көрүнүштөрүн терең өздөштүрүштү жана чыгармалары үчүн. бул нерсени баалуу булак кылып пайдаланышты, экинчиден, элдик оозеки чыгармачылыктын жана элдик ырчылардын ыр, поэмаларынын салттарын, учүнчүдөн, советтик жана дүйнөлүк адабияттардын, боордош элдердин адабияттарынын прогрессивдүү жактарын өздөштүрүштү жана өздөрүнүн жекече жаңы табылгаларын кошушту. Кыргыз поэзиясын Ж. Турусбеков саясий-публицистикалык ыр-поэмалары, ыр түзүлүшүндөгү жаңычылыктары менен байытса, А. Осмонов философиялык ойлору терең, конкреттүү жана романтикалуу стили менен андан ары поэзиябыздын диапозонун кеңитти. С. Эралиев болсо эркин ыр формасынын кыргыз поэзиясында биротоло жашап калышын өз изденүүлөрү менен далилдеп берди, албетте, булар алардын новатордугун белгилөөчү шарттар. Ошону менен бирге А. Токомбаев, М. Элебаев, Ж.Турусбеков, Ж. Бөкөнбаев, Т. Үмөталиев, М. Алыбаев, С. Эралиев өңдүү акындардын ар биринин өз-өзүнчө кыргыз совет поэзиясына кошкон жаңы табылгалары, новатордук аракеттери бар.
Ыйык Жер-Суу
Ыйык Жер-Суу (Ыдук Йер-Суб, “Священная Земля-Вода”, Sacred Land and Water) – орто кылымдардагы түрк элдеринин диний уламыштары боюнча дүйнөнүн башкы кудайынын аты.
Таржымакалы
Ыйык Жер-Суу - Борбордук Азиядагы, Сибирдеги жана Ички Азиядагы байыркы түрк элдеринин Теңир жана Умай эне сыяктуу эле дайыма колдоп келген кудайларынын бири катары эсептелген.
Адабият
Б.Урстанбеков, Т. Чороев. Кыргыз тарыхы: Кыскача энциклопедиялык сөздүк. – 1990. - (ISBN 5-89750-028-2).
Асанов, Үсөн
Асанов, Үсөн (26. 1. 1934ж. т., Нарын облусу, Нарын району, Эмгекчил айылы)- физик-химик, химия илимдеринин доктору (1977), профессор (1980), КР УИАнын академиги (1987, корреспондент мүчө 1983), Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген ойлоп табуучусу (1979), СССРдин ойлоп табуучусу, КРнын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (2000). КРнын илимге эмгек сиңирген ишмери (1994). Д. И. Менделеев атындагы МХТИни (1956), СССР ИАнын физика-химия институнун аспирантурасын (1967) бүтүргөн. 1956-87-ж. Кыргыз ССР ИАнын оргпникалык эмес жана физика-химия институтунда кенже, улук илимий кызматкер, лаборатория башчысы, директордун орунбасары, 1987-93-ж. КМУнун ректору болуп иштеген. 1993-2005-ж. КРнын Жогорку аттестациялык комиссиясынын (1996-жылдан Улуттук аттестациялык комиссия) төрагасы, ошол эле учурда (2002-жылдан) Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редактору. Химия жана химиялык технология боюнча илимий иштерди жүргүзгөн.
Илимий ишинин негизги багыты - электр разрядындагы химиялык процесстердп изилдөө. Ал учкун разряддарын пайдаланып, химиялык синтездин (карбиддер, сульфиддер, кычкылтектер ж. б.) жаңы методдорун негпздеген. Бул жааттагы иштеп чыгуулары 50дөн ашуун автордук күбөлүк жана патенттер менен күбөлөндүрүп, алардын көбү өндүрүшкө киргизилген. Анын ойлоп табуучулук ишмердиги жогору бааланып, Эл аралык ойлоп табуучулардын алтын медалына татыктуу болгон (Женева, 2003). Асанов - 300дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинен 12 монография, жогорку окуу жайлары үчүн 7 окуу китеби), 51 ойлоп табуунун автору. Анын жетекчилиги менен «Кто есть кто в Кыргызской науке» (1997), «Наука Кыргызстана в лицах» (2002), «Наука Кыргызстана в зеркале диссертационных исследований» (2003), «Химия» (1997) ж. б. 20дан ашык тармак энциклопедиялары жарык көргөн. Эл аралык «Руханият», ошондой эле Ж. Баласагун, И. Арабаев атындагы сыйлыктардын лауреаты. КРнын Жогорку Кеңешинин «легендардуу» парламент депутаты (1989-94). Эмгек Кызыл Туу, III даражадагы «Манас» ордендери, «Даңк» медалы ж. б. менен сыйланган. Нарын шаарындагы өзү окуган орто мектеп-лицейге ысмы ыйгарылган (2004).
Жубайы Тамара Байымбетова – физика-математика илимдеринин кандидаты, ардагер.
Так же о нём можете узнать в учебнике химия 8 класс Автор;Б.РАСПАЕВ
Сатылканов, Абылай
Сатылканов Абылай (1933-ж. т., Жети-Өгүз району, Даркан айылы) —агроном, айыл чарба ишмери. 1957-ж. Кыргыз мамлекеттик айыл чарба институтүнун агрономия факультетин бүтүргөн. Эмгек жолун 1957-ж. Жети-Өгүз районундагы Калинин атындагы ири колхоздо агроном болуп иштөө менен баштаган. 1958—61-ж. ошол эле райондогу Ала-Тоо колхозунун комплекс бригадасынын бригадири, 1961—68-ж. башкы агроном, колхоз башкармасынын төрагасынын 1-орун басары, 1968—88-ж. төрагасы болуп иштеген. Ал жетектеген колхоз учурунда (1961—88-ж.) мал чарбасын өнүктүрүүдө да, айыл чарбасын өркүндөтүүдө да мыкты ийгиликтерге жетишкен жана талаачылык жумуштарьш жүргүзүү боюнча облуста үлгүлүү чарбалардын бири болгон. 1988—92-ж. Даркан айыл кеңешинин төрагасы болуп иштеп, айылдын социалдык-маданий турмушун өнүктүрүүгө бир кыйла салым кошкон. 1995-жылдан пенсияда, ошол эле учурда Жети-Өгүз райондук Ардагерлер кеңешинин төрагасы. Айылда «Кайрымдуулук фондусун» уюштуруп (1994-жылдан анын төрагасы), элдин жашоо-турмуш абалын төмөндөтпөй, жардам көрсөтүп турууга көмөктөшкөн. Эки Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Золотая Корона
Золотая Корона (Золотая Корона түзмө-түз которулушу — Алтын Таажы) — Орусиянын төлөм тутуму, ал керектөөчү кызматтардын бир катар түрлөрүн, анын ичинде Online Card-2-Cash RUB-USD / EUR алмашуу кызматы, Cash-2-Cash, Online-card-2-Cash, online-card-2 аркылуу акча которуулар, насыяларды төлөө, ошондой эле банктар жана уюмдар үчүн b2b төлөм кызматтары. Золотая Корона расмий түрдө Орусияда жана Казакстанда социалдык маанилүү төлөм системасы катары таанылган.
550 банк төлөм кызматтарынын катышуучулары болуп саналат, операциялардын географиясы 32 өлкөнү камтыйт. Золотая Корона 1994-жылы түзүлгөн  CFT Group. Жалпы жүгүртүү 2016-жылы 745 миллиард рублди түзгөн.
Тарыхы
Золотая Корона төлөм системасы 1994-жылы Новосибирск шаарында түзүлгөн. 1999-жылга чейин Орусия Федерациясынын 58 аймагын, 144 катышуучуну бириктирип. 2001-жылы EMV спецификациясына ылайык Дебит / Кредит карталарын чыгарууну жана эквайрингди колдогон.
2006-жылы Россиянын "Золотая Корона" төлөм тутуму Новосибирск шаардык мэриясынын Социалдык карталарын берүү боюнча ачык тендерди утуп алган.
2008-жылы Золотая Корона "Эң ишенимдүү банк картасы" номинациясында финансы чөйрөсүндөгү ири "Түштүк Финансылык элитасы" сыйлыгынын лауреаты болгон.
2009-жылдын октябрында Золотая Корона "Сибирь Транспорт Бирлигинин" мүчөсү болгон.
Золотая Корона технологиясы Түркмөнстанда (Түркмөнкарта), Кыргызстанда (AlayCard) жана "ЭлБанк-Лукас" улуттук кредиттик уюмунда (Польша) колдонулат.
2012-жылы Армениянын аймагында мыйзамды жана лицензияны бузгандыгы үчүн "Золотая Корона" иштөөгө тыюу салынган.
2013-жылдын сентябрь айында Золотая Корона Орусиянын Борбордук банкы тарабынан социалдык жактан маанилүү төлөм тутуму катары расмий түрдө таанылган.
2016-жылдын октябрында Украина Орусиянын Украинага аскерий кийлигишүүсүнө каршы санкция саясатынын бир бөлүгү катары "Золотая Корона" жана башка Оянын төлөө системаларын жүргүзүүгө тыюу салган.
2017-жылдын февраль айында "Золотая Корона" Казакстан Республикасынын Улуттук банкы тарабынан социалдык жактан маанилүү төлөм тутуму катары таанылган.
Тайюань метросу
Тайюань метросу – Тайюань шаарынын метросу. Метросу 26-декабрь 2020-жылы ачылат.
Нгарка-Сэври-Яха
Нгарка-Сэври-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чоң манасчы Саякбай жана ал айткан вариант
"Чоң манасчы Саякбай жана ал айткан вариант" — "Манас" эпосунун Саякбай Карала уулунун варианты боюнча жарык көргөн 1-китебине'' С. Мусаевдин.'' жазган баш макаласы (Фр., 1984). Кириш сөздө Саякбай Карала уулунун кандайча манасчы болгондугу жөнүндө кеңири сөз козгойт. Манасчылардын көптөгөн муундарынын табылгаларын терең өздөштүрүү менен зор таланттын, чыгармачылык шыгынын кошундусунан жаралган Саякбайдын варианты "Манастын " бүгүнкү колдо балгондорунун эң мыкты үлгүлөрүнүн бири. Бул вариант эпостун салттык туруктуу окуяларын толук камтыгандыгы, мазмунунун байлыгы, терең элдик идеясы, жогорку көркөмдүк деңгээли менен айырмаланып турат. Саякбай "Манасты" жөнөкөй эле кайталап айтпастан, эпоско өз салымын кошуп, мазмунун кеңейтип, көркөмдүгүн арттырган чоң манасчы. Анын вариантында согуштук эпизоддор өзгөчө кеңири, таасирлүү айтылат. Жер-суу көрүнүштөрүнүн берилиши, баатырлардын кагылыш-кармаштарынын сүрөттөлүшү белгилүү манасчылардын айткандарынан, эң мыкты дегендеринен ашып түшпөсө, кем калышпайт. Баш макалада автор Саякбай Кара уулунан жазып алынган эпостун мазмунуна кеңири токтолгон. Эпостун салттык окуялары Саякбай Карала уулу айткан вариантта толук камтылгандыгы менен бирге белгилүү болгон көп варианттардан айырмаланып турат. Ал эпостун "Семетей" менен "Сейтекти" жана анын уландыларына негизинен "Манасты" өркүндөтүүгө өз салымын кандай кошсо, кийинки уландыларына деле так ошондой мамиле жасаган. Макалада С. Карала уулунун варианты боюнча бул басылышты жарыялоо принциптеринен да кабар берилет.
Версаль тынчтык келишими
Версаль тынчтык келишими (1919) - Биринчи дүйнөлүк согушту (1914-1918) жыйынтыктаган, 1919-ж. 28-июнда Версальда (Франция) кол коюлган келишим. Келишимдин шарттары Париж тынчтык конференциясында (1919-1920) иштелип чыккан. Версаль тынчтык келишими согушта жеңген Aнтантa өлкөлөрү (АКШ, Улуу Британия, Франция, Италия, Япония, Бельгия, Боливия, Бразилия, Куба, Эквадор, Грекия, Гватемала, Гаити, Хижаз, Гондурас, Либерия, Никарагуа, Панама, Перу, Польша, Португалия, Румыния, Сербия-Хорват-Словен мамлекети, Сиам, Чехословакия, Уругвай) жана согушта жеңилген Германия ортосунда түзүлгөн. 1920-ж. 10-январдан күчүнө кирген. АКШ, Хижаз жана Эквадор келишимди ратификациялоодон баш тарткан. Келишимге ылайык, Германия Францияга Эльзас менен Лотарингияны (1870-жылдагы чек арасына ылайык) кайтарып берген, Бельгияга Эйпен жана Мальмеди округдары жана Морена аймагы, Польшага Познань, Батыш Пруссиянын бир бөлүгү, Померания, Жогорку Силезия кайтарылган. Германия ошондой эле Данциг (кийин ал эркин шаар статусун алган) жана Мемель портторунан (1923-ж. Литвага берилип, аты Клайпеда болуп өзгөртүлгөн) баш тарткан, алар Антантанын көзөмөлүнө өткөн. Саар көмүр бассейндери 15 жылга Улуттар Лигасынын башкаруусуна берилген, андан соң Саардын калкына плебисцит жолу менен кайсы мамлекетке кире тургандыгын өзү аныктоо укугу берилген. Натыйжада Германия аймагынын 1\8 бөлүгүнөн айрылган, 6,5 млн немистер Германиянын аймагынан тышкары калган. Мындан сырткары бардык колонияларынан кол жууган, ошондой эле Австриянын, Чехословакиянын, Польшанын жана Россиянын аймагында түзүлгөн бардык мамлекеттердин көз каранды эместигин таанууга милдеттенген. Германиянын армиясынын саны 100 миң жоокер жана 4 миң офицерден ашпоосу белгиленген. Генералдык штаб, жалпыга бирдей аскерге милдеттүүлүк жоюлган, аскер-деңиз флоту 35 гана кеме менен чектелген, суу астында жүрүүчү кемелерди, танктарды, оор артиллерияны жана авиацияны курууга тыюу салынган. Рейн дарыясынын сол жээгине 50 чакырым тилке демилитаризацияланган. Германия репарация төлөп берүүгө (анын өлчөмү кийин такталып, 132 млрд алтын марканы түзгөн) милдеттендирилген. Версаль системасы Вашингтон конференциясынын (1921-22) чечимдери менен толукталган (к. Версаль-Вашингтон системасы). Келишимдин шарттары немистер тарабынан улуттук кемсинтүү катары кабыл алынган. 1933-ж. фашисттер бийликке келишкенден кийин Гитлер Версаль тынчтык келишиминин чечимдерин аткаруудан баш тарткан. Фашисттик Германиянын Австрияны (1938), Чехословакияны (1938-39), Клайпеданы (1939) басып алышы жана 1939-ж. Польшага (1-сентябрь 1939-ж.) кол салышы менен Версаль тынчтык келишими күчүн толук жоготкон.
Төрөт
Төрөт — кош бойлуулукту аяктатуучу татаал физиологиялык процесс.
Төрөт тууралуу
Физиология төрөт 280 күн (10 акушерлик, 9 календарлык ай) өткөндөн кийин болот. Бул мезгилде ичтеги бала сырткы тиричиликке жөндөмдүү болуп калат. Төрөт кош бойлуулук сыяктуу эле аялдын бүт организминин кызматы болуп эсептелет. Төрөткө эки жума калганда анын алгачкы белгилери байкала баштайт: жатындын түбү алдыга карай жылып, ич ылдыйлайт, организмден суюктук көп бөлүнгөндүктөн, аялдын салмагы азаят; жатын катууланат. Төрөткө бир аз күн калганда жатын кынынан коюу, көбүнчө кан аралашкан илээшкек суюктук бөлүнөт, бел, сан, ичтин төмөн жагы ооруйт. Төрөттүн белгилерин байкаганда аял коркпой, сак болушу керек. Кээ бир аялдарда төрөт белгиси байкалганда эле каканак суусу ага башташы мүмкүн. Бул учурда аялды төрөт үйүнө жаткырбаса, каканак суусу менен баланын колу же киндиги жатын кынына чыгып калуу коркунучу туулат. Каканак суусунун агышы жатынга инфекциянын киришине шарт түзөт. Каканак суусу эрте агып калганда бала тумчугуп калышы мүмкүн.
Төрөттүн бөлүнүшү
Төрөт 3 мезгилге (жатын моюнчасынын чоюлушу жана ачылышы, баланы түртүп чыгаруу жана баланын тонунун түшүшү) бөлүнөт.
Биринчи мезгили
Жатын моюнчасынын чоюлушу жана ачылуу мезгили биринчи толгоодон башталат. Бул учурда жатын жыйрылып, кичиреет, баланы төмөн түртүп, аны каптап турган каканак жатын кынына кире баштайт. Анын натыйжасында жатын кыны кыскарып, ачыла баштайт; биринчи мезгилдин аягында каканак жарылып, каканак суусу агат. Кээ бир учурда каканагы жарылбай төрөлөт. Мында баланын өмүрүнө коркунуч туулат, себеби каканак тумчуктуруп дем ала албай калат, ошондуктан тезинен каканакты жарып жиберүү керек.
Экинчи мезгили
Жатын кынынын ачылышы жана каканак суусунун кетиши жатын булчуңунун баланы түртүп чыгышына түрткү берип, төрөттүн экинчи мезгили башталат. Бул учурда бат-бат болгон толгоону ич челинин жана боор эт булчуңдарынын жыйрылуусу коштойт. Бул мезгилде аял ыйына баштайт, бала төрөт жолу менен ылдый жылат. Баланын бети төрөт жолунда оңду же солду карап жылып отуруп, чыгарда эненин куймулчагын карап түшөт. Бала түшкөнү калганда аял акушерканын айтканындай туура ыйынса, төрөт жолунун жумшак тканынын айрылышын алдын алат. Баланын башынан кийин денеси чыгат да, төрөттүн экинчи мезгили аяктайт. Бул мезгил биринчи төрөгөндөрдө 1,5—2 саат, көп төрөгөндөрдө 30 минутадан 1 саатка чейин созулат. Баланын тону менен биригип турган киндигин (Кош бойлуулук) кесет жана байлайт. Бала төрөлөрү менен ыйлап, дем ала баштайт.
Үчүнчү мезгили
Бала түшкөндөн кийин төрөттүн үчүнчү мезгили (тондун түшүшү) башталат. Орто эсеп менен 30 минутада баланын тону жатын капталынан ажырап түшөт. Баланын тону түшкөн учурда бир аз кан агат (250 млче). Баланын тонунун толук түшкөнүн врач карап көрөт, эгерде кичине калып калса, кан агууга алып келет. Үчүнчү мезгил менен төрөт аяктап, төрөттөн кийинки мезгил башталат.
Төрөттөн кийинки мезгил
Төрөгөндөн кийин 2 саат аял төрөт бөлмөсүндө жатып, врач жана акушерканын көзөмөлүндө болот. Бул учурда өмүргө коркунуч туудуруучу кан агуусу мүмкүн. Эки сааттан кийин төрөгөн аялды палатага которот.