cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шераалы хан
Шераалы хан (1792–1845) – 1842–45-жылы  Кокон хандыгын бийлеген хан. Кокон бийлөөчүсү  Нарбото бийдин иниси  Хажи бийдин уулу. Атасы Хажи бий Алим хан менен бийлик талашуу учурунда   өлтүрүлгөн. Балдары Шераалыны жана  Улугбекти  сактап калуу үчүн энеси Умсунай, Таластагы  төркүндөрүнө  качууга аргасыз болгон. Шераалы Чаткал, Талас аймагында  чоңойгон. Эрезеге жеткенде саруу уруусунун бийи Асперди датка кызы Жаркынайымды жээни Шераалыга алып берген. Мадали хан өлтүрүлгөн  соң, Талас, Чаткал, Аксылык  кыргыздардын  колдоосу менен  1842-жылы  ак кийизге салынып, хан көтөрүлгөн. Шераалыны хан көтөрүүдө Ажы датка, Сейдаалы бек, Нүзүп бийдин ролу чоң болгон. Шераалы хандын Коконго хан болушунан тартып,  хандык жоюлганга чейин (1876) ордодо көчмөн кыргыз, кыпчак урууларынын  төбөлдөрүнүн  таасири жогорулаган. Нүзүп бийдин  өлтүрүлүшү  менен миңбашылык кызмат жана ордодогу чечүүчү  роль  Мусулманкулдун колуна өткөн. Шераалы хан 1845-жылы Мусулманкулдун  Оштогу  кыргыздардын  көтөрүлүшүн басуу  үчүн кеткендигинен пайдаланган Мусулманкулга  нааразы  саясий топ тарабынан өлтүрүлгөн.
Морфалар
Морфалар (лат. Morphidae) — тропик алкактарында жашоочу когала калдыркандардын бир тукуму.
Кырым татарлары
Кырым татарлары - түрк тилдүү элдин аталышы. Крым жарым аралынын түпкү, жергиликтүү калкы. Түрк тилдеринин генеалогиялык классификациясында батыш хунну тобунун кыпчак-половец бутагында сүйлөшөт. Акыркы маалыматтар боюнча бул элдин жалпы саны 500 миң чамалуу. Экинчи дүйнөлүк согуш мезгилинде сталиндик репрессияга дуушар болушкан. Калктын дээрлиги Өзбекстан, Казакстан, Урал тарапка зордоп (депортация) көчүрүлгөн. Кырым татарлары этностук бир жалпылыкты түзүшкөн эмес. Жарым аралдын деңиз жээк аймактарын байырлагандар «кырым татарлары» деп аталат. Түздүктөгү жашаган калк, өзгөчө Керч (Кериш бет) жарым аралындагылар өздөрүн «ногай», «ногайцы» же 13-к. чингизид Ногой нойондун урпактары экендигин белгилешет. Кырымдын чөл тарабындагылар, көчмөн жана жарым көчмөн шартта жашагандары «кыпчак» (кыпшак) деген ат менен белгилүү. Тоолуу аймактарды мекендегендер тат же таттар (татлар) деп аталышат. Жарым аралдын түпкү калкы өздөрүн «татар» деп аташкан эмес. «Татар» же «крым татарлары» сырттан берилген, таңууланган ат, экзоэтноним. 17-к. акындар өздөрүн «кыпчак» элинин өкүлдөрү деп жазышканы маалым. Бүгүнкү күнү да улуу муундун өкүлдөрү элдин «кыпчак», «ногой», «кырым түрктөрү», «кырымдыктар» деп аташкандыгын эскеришет. Тарыхый маалыматтар «кырым татарлары» деген энчилүү аттын Кырым хандыгы доор сүргөн мезгилинде калыптангандыгын чагылдырат. Бул субэтностук топтордун диалектилеринен орто кырым татар адабий тили калыптана баштаган. Деңиз боюнда жашаган калкта огуз тилинин тийгизген таасири чоң. Ал эми жарым аралдын калган бөлүгүндө кыпчактар негизги ролду ээлешкен. Бүгүнкү кырым татар тили коомдук функцияны толук канааттандырат.
Б.з. 4-кылымдын экинчи жарымынан баштап жарым аралга түрк тилдүү этностор биринин артынан бири отурукташа баштаган. Алар гунндар, түрктөр, болгарлар, хазарлар, печенегдер (9-11-к.), кыпчактар (11-13-к.). 13-к. Алтын Ордонун курамына кирет. Мамлекеттин калкынын негизин кыпчак тилдүү уруулар түзгөн. 1443-ж. Кырым хандыгы негизделип, 1477-1778-ж Осмон империясына вассалдык көз каранды абалда болгон. 16-кылымдын экинчи жарымында Кырым хандыгына союздаш болгон ногойлор жарым аралдын түндүгүндө отурукташкан. 1778-ж. орустар басып алгандан соң, жарым аралга славян, грек, еврей, кавказ улутундагылар көчүп келе баштаган. 1921-ж. Крым Автономиялуу республикасы негизделип, 1944-ж. жоюлган. Депортацияга кабылган кырым татарлары учурда өз тарыхый мекенине көчүп барышууда. Кырым татар жана кыргыздардын этностук-маданий алакаларын уруу-урук, жер-суу, эн тамга аталыштарындагы, элдик оозеки чыгармачылыктын үлгүлөрүндөгү жалпылыктар чагылдыра алат. Кырым татарларынын курамында «бүйүк кыргыз» (чоң кыргыз), «кичиг кыргыз» (кичүү кыргыз) аттуу уруулар бар. «Кыргыз», «казак-кыргыз» эн тамгалары жөнүндө таанымал аалым А.Акчокраклы өз мезгилинде жазгандыгы белгилүү. Маалыматтар бул аймакта «кыргыз» топонимдери да кездешерин баяндайт. Илимде кыргыздардын этностук жүзүнүн, тилинин калыптанышында ногой-кыпчак (ногайлы) доорунун ролу жөнүндө иликтөөлөр белгилүү.
Сагынбек Ишенов
Ишенов Сагынбек (05.4.1934, Чүй району, Бурана айылы) — заманбап кыргыз кино сүрөтчүсү, Кыргызстандын эл артисти (1992). Кыргыз ССРинин көркөм өнөрүнө эмгек сиңирген ишмер (1974). Кыргызстандагы мультфильмдерди тартуу өнөрүнүн негиздөөчүсү.
Тарыхы
1961-ж. Бүткүл союздук кинематография институтун бүтүргөн. 1962-жылдан республикалык, бүткүл союздук жана эл аралык көргөзмөлөрдүн катышуучусу. СССР кинематографисттер союзунун (1966), СССР сүрөтчүлөр союзунун (1967) мүчөсү. Сүрөтчү-коюучу катарында өзгөчө жетишкендиги болуп “Кыргызфильм” киностудиясы тарткан “Бакайдын жайыты” (1968), “Уркуя” (1971), “Ташка баткан элестер” (1974), “Сыпайчы” (1976) көркөм фильмдери болгон. 1968-ж. Орто Азия республикаларынын жана Казакстан фильмдеринин кароосунда бул фильм үчүн И. “Чоң тоо хрусталы” аттуу 1–байгени, Франкфурт-на-Майнедеги эл аралык фестивалда Ардак дипломду, Италиянын Триест шаарында “Алтын альпы бутагы” (1969) сыйланган. И-дун катышуусу менен тартылган фильмдер Бүткүл союздук жана эл аралык кинофестивалдарга катышкан. 1970-жылдан баштап “Кыргызфильм” киностудиясында И. жетектеген сүрөтчүлөр тобу кыргыздын туңгуч “Сандар чатагы” анимациялык фильмин чыгарышкан. И-дун станоктук живописте революциялык-граждандуулук тематикасы курч берилген эмгектери: “Чоң салгылашуудан кийин” (1968), “Эркин-Тоо” (1969), “Алыскы айылга шам” (1971), “Узак жол” (1975), “Жаңы турмуш үчүн” (1977) жана башка Анын “Кызыл өгүздөр, көк соко” аттуу картинасы мыкты картинасынан болуп эсептелет (Третьяков галереясында, 1969). И-дун живопистик чыгармалары Г. Айтиев атындагы кыргыз улуттук көркөм сүрөт искусство музейинде, Третьяков галереясында жана КМШ өлкөлөрүнүн музейлеринде сакталууда.
Кыскача өмүр таржымакалы
Жаш кезинде Бурана шаар чалдыбарынын сүрөтүн тартып алып, Гапар Айтиевге барса, ал сүрөтчүлөр окуу жайына жолдомо берип, дароо экинчи курска кийрүүгө сунуш кылган экен. Союз таркай элек кезде, 1989-жылы Ташкент шаарына барганда өзбектер Жусуп Баласагындын чалма оронуп тартылган сүрөтүн көргөзүшөт. Ошондо өзбек туугандар Сагындан "Байыркы Баласагын шаарынан болсоңуз, ошол жерде анын сүрөтүн тарттыңыз беле?" деп күтүүсүздөн сурап калышат. Ыңгайсыз абалда калып, Баласагындын сүрөтүн жеринде тарта элек болсо дагы, "ооба" деп айтып алып, бир кызарып алганы эсинен кетпейт. Ошол калпынан кийин, Дөң-Арык айылына барып, Баласагынды, анын доорунун сүрөтүн тартууга киришет.
Бул тууралуу ал мындай деп эскерет: "Алыкул Осмонов менин дүйнөмө бала чактан жакын.  Мен ошон үчүн Алыкул темасына  кайрылганымдын жөнү бар. Анын чыгармасынын негизинде 1982-жылы тарткан “Толубай сынчы” аттуу мультфильмим Франциядагы эл аралык фестивалда дипломго татыктуу болду. Акын дүйнөдөн өткөндө биз борборубуздагы №5 мектепте окучубуз. Эсимде, азыркы орус драма театрынын имаратынан узатышкан. Ага биз да катышканбыз..."
Москвадагы Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтун бүткөн (1961).
“Кыргызфильм” киностудиясында сүрөтчү (1961 — 76).
И. сүрөтчү-коюучу катары “Улуу эпос” аттуу кино очеркти көркөмдөгөн.
Сагымбай Орозбак уулунун портретин (“Элес”, 1963; жиповись, к. Сагымбай макаласынын баттамасын) тарткан.
1963-жылы "Космонавттар көчөсү" тасмасын тартууга катышкандыгы тууралуу эскерүүсү
"Биз демилгени биринчилерден болуп көтөрүп, Москвадагы Мамлекеттик кино тармагына космос темасында кино тартабыз деп сунуш жибердик. Ал кезде Казакстан, Өзбекстан, Түркмөнстан, Тажикстан бул маселе тууралуу ойлой да элек болчу. Бул жагынан биз "паровоз", алар бизге чиркешкен вагон болуп калышты. 1963-жылы Москвадагы жетекчилик биздин демилгени колдоп, Марианна Рошал деген режиссер кызды, Илья Минковецкий деген операторду жиберишти. Бизде сценарий даяр болчу. Бул жерден картинанын директору Сагын Иманкулов, экинчи режиссеру Бекеш Абдылдаев, сүрөтчүсү мен болуп топ түзүлдү. Ошентип тасманы апрель айында тарта баштап, октябрда бүткөнбүз".
Кыргыз анимациясын түптөөгө зор салымы
1977-ж. Кыргызстанда биринчи мультипликация тобун уюштурган жана жетектеген.
Пост-советтик доордо
Сагын Ишенов "Чыгармаларымды биринчи кезекте айылдык карапайым калк көрүп калышса" деп ойлойт. Кандай белгилүү сүрөттөрдү тартып, чоң сүрөтчү катары таанылбасын, айылдыктары ушул күнгө чейин аны "Чалкан" журналынын сүрөтчүсү катары гана тааныганына арданат. Байыркы Баласагын шаары тараптагы Дөң-Арык орто мектебинде сүрөтчү Сагынбек Ишеновдун өнөрканасы бар.
Үй-бүлөсү
Өмүрлүк жары - Асия Ишенова, "Кыялда" кол өнөрчү болгон, азыр ардагер.
Алар 1963-жылы 30-октябрда Бишкекте үйлөнүшкөн.
Үч эркек (Мурат, Турат, Рат), бир кызы (Айнура) бар. Неберелери бар.
Чыгармалары
"Элчилер Баласагын шаарында" Панно "Жусуп Баласагын 11- кылым" "Элчилер Баласагын шаарында. Күз Ордо" Ай-ааламдан, чыгышынан Кытай, батышынан Рун, Мисир, Византий-ар өлкөлөрдөн Күз-Ордого келген элчилер. Доор жүзү, колорити сакталып, 11- кылымда жашаган элдердин өң-турпаттары, кийген кийимдерин көрүп турасыздар. ДСПга тартылган.
Кыргыз эл сүрөтчүсү Сагынбек Ишенов Төлөмүш Океевдин фильмдеринин, башкасын айтпаганда, да "Бакайдын жайыты" сыяктуу шедеврдин сүрөтчүсү болуп, кыргыз кино тарыхында сүрөтчү катары таанылган. Алыкул темасына кайрылып, Каптал-Арыктагы акындын музейине акынды тарткан сүрөттөрүнөн тартуу кылды. Кыргыз мультфильмге чоң салым кошконун айта кетели. Бүгүн көп кырдуу сүрөтчүнүн эмгегинин тарыхый темаларга арналган бир бөлүгү Бурана сепили жана Баласагынды чагылдырууга арналган.
2014-жылы Улуу Үркүнгө арналган триптихти тарта баштады.
Шадруха
Шадруха — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын оң жээгинен 561 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь бастауынан Кондома дарыясын кошпогондо, Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Меркаптандар
М. хим. мүнөзү б-ча начар к-талык касиетке ээ. Мис., негиздин суудагы эритмесиндеги меркаптиддер пайда кылат:
NaOH
RSH ¾®RSNa+H2O
М. дисульфидге жана сульфон к-тасына чейин оңой окистенет. М. щелочтуу металлдар гидро сульфиддерин алкилдөөдөн, тиомочевинадан алынган S-алкилизотиуроний туздарын гидролиздөөдөн ж.б. ыкмалар менен алынат. М. жана алардан синтезделген заттар табигый жана синтездик каучукту жумшартууда, айрым дары-дармек заттарын синтездөөдө колдонулат.
Хазарлар
Хазарлар – түрк тилинде сүйлөгөн көчмөн уруулар. Чыгыш Европага хунндардын толкуну (4-кылым) менен барышкан. 6-кылымдын 60-жылдары Түрк кагандыгына баш ийишкен. 7-кылымдын ортосунда хазарлар кагандыгы калыптанып, 965-жылга чейин өкүм сүргөн. Хазарлар кагандыгы талкаланган соң, өлкөнүн калкы башка түрк тектүү элдердин курамдарына жуурулуп кетишкен. 9-кылымда хазарлар иудаизм динин кабыл алышып, ал мамлекеттик дин катары жарыяланган. Иудаизмди тутунган караимдерди Хазарлардын урпактары деген жоромолдор бар. Гедиминдин тушунда Крымдан Литвага көчүрүлгөн караимдер ушул тапта Литва, Польша, Израилде жашашат.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Ачык аккредитив
Ачык аккредитив – сатып алуучу кайра чакырып алууга укугу жок аккредитив.
Мындай аккредитив сатуучуга эч кандай кепилдик бербегендиктен, ал абдан аз колдонулат.
24-май
24-май — Григорий календары боюнча 144-күнү (толук жылда 145), жылдын аягына чейин 221 күн бар.
Сан Марино
Борбору — Сан Марино шаары.
Ахаггар массиви
Ахаггар массиви, Xоггар - Борбордук Сахарадагы тайпак тоо, Алжирде. Чокулары тайпак, тектирлүү кырка тоолор (орточо бийиктиги 800 м) базальттуу платолор (орточо бийиктиги 2000 м) менен аяктайт. Мында айрым жанар тоо конустары бар. Бийиктиги 3003 мге (Тахат чокусу) чейин. Платина, алмаз, уран жана башка кендери бар. Негизинен тоолуу чөл ландшафты басымдуу. Көчмөн мал чарбасы жана оазис дыйканчылыгы мүнөздүү.
Түндүк өрдөк
Түндүк өрдөк (лат. Clangula hyemalis) — өрдөктөр тукумчасындагы деңиздерде жашоочу өрдөктөрдүн бир түрү.
Ксения
Ксения (гр. xenox - бөлѳк) - бир чөлкөмдөгү этностордун нейтралдуу жанаша жашоо формасы. Жанаша жашоодо алар ѳз алдынчылыгын сакташат, ассимиляциялык процесс жүрбөйт. Мындай байланыш формасы көбүнчө бир супер этностун этносторунун арасында кезигет. Мисалы, Канададагы англо- жана франкоканадалыктар.
Кантон (Огайо)
Кантон (Огайо) (Canton) — Огайо штатынын Stark округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 73007 киши. Болжолдуу аянты - 53.3 км². FIPS коду — 39-12000.
Эфиоп тили
Эфиоп тили, гыз, гёэз - Афразия макро-үйбүлөсүнүн семит уясына кирген өлүү тил. Араб тилине жакын. Б. з. ч. 5-кылымда Эфиопия аймагына Түштүк Аравиядан келген элдин араб диалектисинин негизинде пайда болуп, Аксум империясынын мамлекеттик тилине айланган. Аны 13-кылымдан тартып тектеш амхар тили сүрүп чыгара баштаган. Эфиоп тили 20-кылымдын башына чейин Эфиопиянынадабий тили болуп келген.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Лур
Лур - 1. Скандинавиялыктардын аэрофондор түркүмүндөгү байыркы музыкалык аспабы. Ал көбүнчө колодон жасалган жана узундугу 2,3 т. 2. Скандинавия өлкөлөрүнүн малчылары колдонгон үйлөмө музыкалык аспап. Ал кайындын кабагынан жасалган. Добуш өзгөртүүчү көзөнөктөрү жана мүштөгү жок.
Иокогама метросу
Иокогама метросу – Иокогама шаарынын метросу. Метросу 16-декабрь 1972-жылы ачылат.
Лур
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Дрессировка
Дрессировка (фр. dresser үйрөтүү) көп ирет кайталоо жолу менен айбанатты акырындап татаалдашкан көнүгүүлөргө үйрөтүү. Үйрөтүлгөн айбанаттар көпчүлүктүн алдында көрсөткөн көнүгүүлөр да дрессировка деп аталат. Көнүгүүлөрдү үйрөтүү буйрук берилген кезде аны баш тартпай аткартуу милдетин камтыйт. Байыркы Чыгышта, орто кылымда Батыш Европада кыдырып жүргөн актёр-гистриондор, Азияда дорвоздор, орус ско_морохтору айбанаттарды үйрөтүшкөн. 19-кылымдын 20-30-жылдарында айбанаттарды чүмбөттөлгөн капастуу арабада кыдырып көрсөтүшкөн, 50-60-жылдарда айбанаттарды үйрөтүүчүлөр атайын цирктерде экзотикалык жаныбарлар менен иштей башташкан. Чүмбөттөлгөн капас арабанын ордуна цирктин манежинде бийик темир торлор колдонулган. Дрессировкадагы бул жаңы багыт А. Л. Дуровдун ысмы менен байланыштуу. Ал айбанаттарды интермедияларда жана репризаларда каарман катары пайдаланган. Экспериментчи-үйрөтүүчү В. Л. Дуров үй айбанаттарынан баштап, пилге чейин маанилүү элементтерди колдонуу ыкмасы менен манежде зоопарктык дрессировка программаларын аткарган. Мында ал үйрөтүүчү режиссёрдун милдетин аткарса, ал эми айбанаттар тилсиз достордун, төрт буттуу артисттердин ролун ойногон. Дуровдордун салты азыр да уланууда. Кыргыз циркинде КРдин эл арт. С. Урманбетов айбанаттарды үйрөтүүнүн чебери катары таанымал.
Мерсеризациялоо
Мерсеризациялоо – целлюлозаны щелочтун конц. эритмелери менен иштетүүдөн түзүлүшү алкоголяттардыкындай болгон щелочтуу целлюлозанын пайда болуу процесси.
[C 6H7O2(OH)3]n + nNaOH®
Целлюлоза
® [C 6H7O2(OH)2ONa]n + nH2O
Щелочтуу целлюлоза
Алынган зат щелочтуу целлюлоза деп аталат да, суунун таасиринде кайра целлюлозага жана щелочко ажырайт.
[C 6H7O2(OH)2ONa]n + nH2O ® ® [C 6H7O2(OH)3]n + nNaOH
М. булалар көөп, кездеменин өлчөмү кичирейет, бирок калың жана бекем болот. Пахтадан жасалган кездемелер жана жиптер М. жакшы боёо үчүн жана аларга кооз, жылмакай сырткы көрүнүш берүү үчүн колдонулат. О. эле алкалицеллюлоза техникада вискоза буласын жана целлюлозанын эфирлерин алууда аралык продукт катары чоң мааниге ээ.
Жармакташ комиссия
Жармакташ комиссия – комиссия келишимине карата жардамдаш келишим. КР жарандык мыйзамдары боюнча, эгер комиссия келишиминде башка жагдай каралбаса, комиссионер (ал келишимди пайдалануу максатында) комитенттин алдында жоопкер болуп калуу менен башка жак менен Ж.к. келишимин түзүүгө акылуу. Ж.к. келишими боюнча комиссионер жармакташ комиссионерге карата комитенттин укуктарын жана милдеттерин алат. Комиссия келишими аяктаганча комитент (комиссионердин макулдугусуз), эгер комиссия келишиминде башка жагдай каралбаса, жармакташ комиссионер менен түздөнтүз мамилелешүүгө акысы жок болот.
Друженков Георгий Иванович
Друженков Георгий Иванович - (1918, Киров облусу Перескоки айылы 1981, Фрунзе) айыл ч.арба ишмери, айыл чарба илимдеринин кандидаты (1966), Кыргыз ССР Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1974). 1962-жылы К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүгкөн. 1946-50-жылы Чыгыш Казакстан облусунда зоотехник, 1950-жылы Кыргыз ССРинин совхоздор министрлигинде, Кыргызстан КП БКнын аппаратында, Кочкор райондук комитетинде секретарь болуп иштеген. 1963-81-жылы мал чарбасы боюнча Кыргызстан ИИИде улук. илимий кызматкер, бөлүм башчысы. Тянь-Шань коюн чыгаргандардын бири. Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз, 1-2-дараж. Ата Мекендик согуш ордендери менен сыйланган.
Боогачы уулу Жолой
Жолой Боогачы уулу - (1888, азыркы Токтогул району, Ничке-Сай айылы – 1934, ошол эле жер) – кыл кыякчы, комузчу. 1932–34-ж. Токтогул райондук элдик театрында иштеген. Комузчулук боюнча Токтогулдан таалим алган. Кыл кыякты адамдай сүйлөтүп тарткан. Айрыкча «Байге», «Кер толгоо», «Селкинчек», «Тору кашка ат, кокуй», «Эски кара күү», «Тайкожонун керөзөн» жана башка күүлөрдү ийине жеткире аткарган. Ал эми комуз күүлөрүнөн «Гүлгаакы», «Анжыяндыктардын дарты өттү», «Карачач-Зейнеп», «Кашка ат жаш кетти», «Эжекем менен жездекем» жана башка күүлөрдү кол ойнотуп черткен. 1928-ж. музыка изилдөөчү А. Затаевич андан 17 күү жазып алган. Алар 1934-ж. Москвадан чыккан «250 кыргыздын күүлөрү жана обондору» аттуу жыйнакка кирген. Жолойдун «Байге», «Карачач-Зейнеп», «Кер толгоо» аттуу күүлөрү «Чолпон», «Саманчы жолу» балеттерине пайдаланылган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Лумздялис
Лумздялис, лумждис, ламз делис,дуделе – литвалыктардын аэрофондор түркүмүндөгү музыкалык аспабы. Добуш алууну оңойлоткон ышкырык жылчыгы бар. Лумздялис Узундугу 150-400 мм. 3-8 көзөнөктүү. Диатоникалык добуш катарында. Лумздялисти көбүнчө мал кайтаргандар ырды, бийди коштоодо колдонушкан.
Ачык акционердик коом
Ачык акционердик коом – акционердик коомдун катышуучулары өздөрүнө таандык акцияларын коомдун башка акционерлеринин макулдугусуз эле ажыратып алууга укуктуу болгон акционердик коом. Мындай акционердик коом өзү чыгарган акцияларга ачык жазылуу жүргүзүүгө жана аларды мыйзамда белгиленген шарттарда эркин сатууга укуктуу.
Лумздялис
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Этруск тили
Этруск тили - этрусктардын тили. Жер ортолук тилдер тобуна кирет. Биздин эра башталган мезгилде аны латын тили сүрүп чыгарып, өлүү тилге айланган. Даректери ар кандай жазма эстеликтерде сакталган (10 миңден ашуун). Алардан арбын маалыматтуусу - Загреб (Словакия) мумиясынын капкагындагы ыйык китептин үзүндүлөрү (1200че сөз). Этруск тилинин грамматикасы жакшы изилдене элек. Анын кайсы уядагы тилдерден экени да талаш бойдон.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Музыка угуу
Музыка угуу - музыкалык үндөрдү (добуштарды) кабыл алуу аларды эске сактап калуу менен өздөштүрүү жөндөмү. Музыкалык эске тутуунун абсалюттук жана салыштырма сыяктуу эки түрү бар. Абсалюттук эске тутууга жөндөмдүүлөрүн кандай гана үн бийик болбосун, аларды так, таза эч өзгөрүүсүз өзүндөй аткарып бере алышат. Ал эми салыштырма эске тутууга жөндөмдүүлөр, үндөрдү кабыл алуу жана аткарып берүүдө үндөрдүн ыргактарын жайгаштырууда бир аз чектелишет. Музыкалык эске тутуу музыкалык ишмердүүлүк башкача айтканда ырдоо, музыкалык аспапта ойноо, чыгарма жаратуу аркылуу өнүгөт. Балдардын эске тутуу сезимин калыптандырууда өзгөчө мектептеги нота боюнча аспаптын коштоосусуз ырдоо, диктант жазуу, шар окуу, тааныш обонду нотасыз аспапка салып ойноо сыяктуу иш-чаралардын мааниси зор.
Сары машалар
Сары машалар (лат. Phlebotomus) — майда чиркейлердин бир уруусу, буларга чоң сары маша (лат. Ph. major), Папатачи сары машасы (Ph. papatasii) кирет.
Каар аяр
Каар аяр — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак аяры жана Култаңдын атасы экендиги гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2.33).
Ханчей-Яха дарыясы (Часелька куймасы)
Ханчей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Часелька дарыясынын оң жээгинен 167 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 73 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дания
Дания (Danmark), расмий — Дания Падышалыгы (Kongeriget Danmark) — Түндүк Европадагы мамлекет. Ютландия жарым аралында, Дан архипелагында (ири аралдары: Зеландия, Фюн, Лолланн, Фальстер, Лангеланн, Мён), Ошондой эле Борнхольм аралында, Түндүк Фриз аралынын түндүк бөлүгүндө жайгашкан (анда бардыгы 407 арал бар, анын 99унда эл жашайт). Даниянын курамына Фарер аралдары жана Гренландия да кирет. Батышынан Түндүк деңиз, түштүк-чыгышынан Балтика деңизи менен чулганат, түндүгүнөн Скагеррак кысыгы аркылуу Норвегиядан, түндүк-чыгышынан Каттегат жана Эресунн (Зунд) кысыктары аркылуу Швециядан бөлүнөт; түштүгүндө Германия менен (68 км аралыкта) чектешет. Аянты 43,1 миң км2 (Греландия менен Фарер аралын кошпогондо). Калкы 5,4 млн (2007). Борбору – Копенгаген. Расмий тили – Датчан тили. Акча бирдиги – дания кронасы. Дания административдик аймагы жактан 5 регионго бөлүнөт.
Дания БУУнун (1945), Европалык кеңештин (1949), Европа биримдигинин (1973), ЭВФтин (1946), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1946), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Европа коопсуздугу жана кызматташтыгы уюмунун (1973), НАТОнун мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Дания – унитардык мамлекет. Конституциясы 1953-ж. 5-июнда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик монархия. Мамлекет башчысы – король (1972-жылдан королева Маргрете II). Мыйзам чыгаруу бийлиги король жана бир палаталуу парламент – фолькетинг (курамында 179 депутат, 4 жылда бир шайланат) тарабынан ишке ашырылат. Аткаруу бийлиги королдун атынан иш жүргүзгөн, курамына Премьер-министр жетектеген Министрлер совети кирген Мамлекеттик советке таандык. Негизги саясий партиялары: Дания Социал-демократия партиясы, Консервативдик элдик партия, Дания Элдик партиясы, Социалисттик элдик партиясы.
Табияты
Жээктеринде жазы тайыз булуңдар, фьорддор, бийик жардуу клифтер; Ошондой эле түзөң, аккумуляция, ватт (марш) жээктери да мүнөздүү. Түздүктүү рельеф  басымдуу. Ютландия жарым аралынын чыгышында, Дан архипелагынын аралдарында көлдүү, жапыз дөбө-мореналуу түздүктөр басымдуу. Эң бийик жери 173 м, Идинг-Сковхой чокусу. Климаты мелүүн деңиздик, кышы жумшак (январдын орточо температурасы 0–0,5°С), жайы салкын (июлдуку 15–16°С). Аба ырайы туруксуз, шамалдуу, көбүнчө туман жана булут басып турат. Жылдык жаан-чачыны өлкөнүн батышында 700–800 мм, чыгышында 500–600 мм. Гидрография тармагы өтө жыш; жамгыр сууларынан куралган чакан дарыялар басымдуу; суу агымы жасалма жол менен жөнгө салынат, дарыя нуктары каналдар менен түздөлгөн. Негизги дарыялары: Гудено, Вардр-О (Ютландияда), Сосо (Зеландия а-нда), Оденсе-О (Фюн аралында). Чакан жана агып чыкма көлдөрү көп, алар негизинен мөңгүнүн  аракетинен  пайда болгон, жээктеринде ошондой эле лагуна көлдөрү бар. Күрсүз, кумдуу күл, айдалган куба күрөң, түзөң жээктерге күрдүү марш топурактары мүнөздүү. Табигый жазы жалбырактуу (бук, эмендүү) токой ургаалдуу чарбалык иштерден дээрлик жок болуп кеткен. Азыркы ландшафтына айыл чарба жерлеринин токойсуз чакан аянттардын (вересктер, шалбаа-саздуу жерлер) жана отургузулган токой (кызыл карагай, эмен жана башка) массивдеринин айкалышы мүнөздүү. Токой өлкөнүн 11,8% аянтын ээлейт (жыл сайын 3 миң га токой отуругузулат). Данияда жалпы аянты 933 миң га болгон коргоого алынган 183 табигый аймак (анын 72си деңиз резерваты) бар.
Калкынын 90%тен ашыгын дандар, 0,9%ин фарерликтер, 0,1%ин эскимос-гренландиялыктар түзөт. 8,5%ке жакыны иммигранттар жана алардын тукумдары (50%тен ашыгы Европа өлкөлөрүнөн тарагандар). Төрөлүүсү 1000 адамга 11,9 гана бала (1 аялга 1,8 бала) туура келген; өлүм-житим 1000 адамга  10,1 адам. Даниянын демография проблемасы – калктын картаюусу:калкынын орточо курагы 39,7 жаш (2006); кары курактагылар (65 жаштан өткөндөр) 15,2%, 15 жашка чейинки балдар 18,7%, эмгек жашындагылар (15–65 жаштагылар) 66,1%ти түзөт. Өмүрүнүн орточо узактыгы 77,8 жаш (эркектердики 75,5; аялдардыкы 80,2). Орто эсеп менен 100 аялга 98 эркек туура келет. Дания Түндүк Европадагы калкы эң жыш отурукташкан өлкө; орточо жыштыгы (126,2 адам/км2) батыштан чыгышты карай өсөт; Зеландия (240) жана Фюн (137 адам/км2) аралында калк өтө жыш отурукташкан. Шаар калкы 85,4% (2006).
Ири шаарлары: Копенгаген [Чоң Копенгагендин чегинде 1094 миң (2007), Даниянын калкынын 20%тен ашыгы], Орхус (230,1 миң), Оденсе (146,6 миң), Ольборг (123,4 миң). Экономикасында алектенген 2710 миң калктын 75%и тейлөө чөйрөсүндө, 15,7%и өнөр жайда, 6,3%и курулушта, 3%и айыл чарбасында иштейт (2005). Динге ишенгендеринин 84–87%и лютерандар.
Чарбасы
Дания экономикасы туруктуу өнүккөн индустриялуу-агрардык өлкө. ИДПнин көлөмү 188,1 млрд доллар; аны киши башына бөлүштүргөндө (24 600 доллар) дүйнөдө 7 Европа биримдигине (ЕБ) кирген өлкөлөрдүн ичинде 3-орунду ээлейт. ИДПнин 74,7%и тейлөө чөйрөсүнө, 22,4%и өнөр жайга жана курулушка, 2,9%и айыл, токой жана балык чарбаларына туура келет. Дания эл аралык экономика алакага активдүү катышат;  ички рыногу чектелүү. Өнөр жайында илим сурамдуу атайын өндүрүштөрү (энергетикалык, фармацевтик, био- жана маалымат технологиясы жана башка) бар. Жогорку натыйжалуу айыл чаоба – өлкөнүн экономика секторунун жана экспортук негизги булактарынын бири. Дания – деңиз соода флотунун тоннажы боюнча дүйнөдө 12-орунду ээлеген балык уулоочу ири өлкө.
Данияга социалдык камсыздоонун Европадагы эң алдыңкы системасы мүнөздүү:социалдык чыгымдар ИДПнин 31,3%ин түзөт (жылына киши башына  8223 евро туура келет; 2003). Инновациялык багыт экологияга шайкеш өнүгөт.
Түндүк деңизден нефть (2005-ж. 21,9 млн т ; чалгындалган запасы 268 млн т), табигый газ (9,2 млрд м3; запасы 132 млрд м3) казылып алынат. Энергия ресурстарын казып алуу ички керектөөдөн ашып кетет. Экспортко 14,9 млн м3 нефть (негизинен Швеция, Нидерланд, Финляндияга, Ошондой эле Франция, Германияга), 5,2 млрд м3 газ чыгарат. Көмүрдү негизинен ТАР, Колумбия, Россиядан (жылына 9 млн т) алат.
Электр станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 10 миң МВт чамасында (2004). 38,4 млрд кВт.с электр энергиясын өндүрүп, 31,7 млрд кВт.с пайдаланат. Өндүрүштүн 83%и ЖЭСке, 17% башка булактарга таандык. Дания шамал энергиясын пайдалануу боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Түндүк деңиздеги «Horns Rev» (жээктен 14–20 км) дүйнө дөгү эң ири шамал паркы бар, анын кубаттуулугу 160 мВт. Ошондой эле биоотундан, айыл чарба калдыктарынан, деңиз толкунунан, күн нурунан энергия алат. Металлургия (металл иштетүү кошо) импорттук сырьёнун негизинде иштейт. Машина куруу (электрондук буюмдар жана транспорт каражаттары кошо) өнөр жай продукциясынын 25%ин түзөт. Алар: деңиз кемелерин куруу, энергетика жана муздаткыч жабдуулары, электро-техника продукциялары, тамак-аш өнөр жай үчүн жабдуулар, медициналык приборлор жана аспаптар, телекоммуникация комплексинин тармактары. Сырткы заказ менен түрдүү типтеги жана тоннаждагы кемелер курулат. Кеме куруунун жана ремонттоонун борборлору – Копенгаген, Ольборг шаарлары.
Электр жабдууларын жана технологиясын, насос (жылына 10 млн), суу тазалоочу жана жылытуучу жабдууларды, кондиционер муздаткыч, шамал энергиясын өндүрүү үчүн жабдууларды жана технологияларды, медицина приборлорду жана материалдарды, угуучу аппараттарды, диагностика жабдууларын чыгарат. Тамак-аш өнөр жай, айрыкча сүттү кайра иштетүү, Ошондой эле сыр, пиво, шире, балдар тамактарын жана башка продукцияларды чыгаруу үчүн жабдууларды (80%тен ашыгы экспорттолот) жана айыл чарбасы (электр сүт саагычын), эт жана балык иштетүү, лак, цемент даярдоо үчүн жабдууларды чыгаруу салтка айланган.
Электроникада зымсыз телекоммуникация, аудио- жана көрмөтехника, акустика системасы, телефондор, аскер техникасынын жогорку технология компоненттерин – радар системасын, аскер самолёттору менен вертолётторунун радиоэлектрондук коргонуу системаларын, космостук жабдууларды, аскер техникасы жана космостук ракеталар үчүн электрондук компоненттерди даярдоонун мааниси зор.
Химия өнөр жай күкүрт к-тасын (дүйнөлүк өндүрүштүн 25% тейи), пластмасса, өсүмдүк коргоочу каражаттарды, лак, сыр, дары-дармек (инсулин, антибиотик, витамин) жана башка даярдайт. Жыгач иштетүү, эмерек, текстиль, тигүү, булгаары өнөр жайлары бар. Дания модалуу кийим чыгаруу боюнча Скандинавия өлкөлөрүнүн ичинен алдыңкы орунда. Тамак-аш өнөр жай өнүккөн: азык-түлүк өндүрүү боюнча Европа Биримдигине кирген өлкөлөрдүн ичинен 5–6-, киши башына бөлүштүргөндө 1-орунда. Дания чочко этин (дүйнөлүк экспорттун 17%), сүт, бекон, ветчина, сыр, жууган май жана башка продуцияларын экспорттоо боюнча алдыңкы  орундардын бирин  ээлейт. Дания пивосу менен да белгилүү (80ден ашык ишканасы бар).
Ургаалдуу өнүккөн жана жогорку продукттуулуктагы айыл чарба – өлкөнүн экономикасынын негизги секторлорунун бири. Агрономия (негизинен мал чарбасы) өндүрүшүнүн продукциясынын көлөмү ички керектөөдөн үч эсе көп, анын 2/3 си сыртка сатылат. Айыл чарба өндүрүшүнүн негизин үй-бүлөлүк ферма түзөт. Фермалардын орточо аянты 58 га. Чакан фермалар (30 гага че йин) жалпы чарбанын 49%ин (айд. жердин 12%), ири фермалар (50 га дан ашык) 37%ин түзөт (иштетилген жердин 79%). Жалпы чарбалардын 60% мал чарбасы, 40% өсүмдүк өстүрүүчүлүк менен алектенет. Агрономия секторунда фермерлер түзгөн 300гө жакын кооператив, коом, биримдик, ишканалар жана ассоциациялар иштейт. Кооперативдер продукция сатуу жана сатып алуу, айыл чарба техникасын ремонттоо жана башка иштерди жасайт. Бардык чарбачылык иштер механикалаштырылган жана автоматташтырылган; минералдык жер семирткичтерди пайдалануу жылдан жылга азайып, экологиялык таза технологияны колдонуу кеңейүүдө.
Агроөнөр жай комплексинин экспорту 9,6 млрд долларды түзөт (анын ичинде чочко эти 4,65 млрд, сүт продукталары 1,8 млрд, баалуу тери 0,67 млрд доллар; 2005). Негизги соода шериктери: Германия, Улуу Британия, Япония, Швеция, ошондой эле Чыгыш Европа өлкөлөрү. Айыл чарбасынын башкы тармагы – мал чарбасы (агр. продукция наркынын 65,5%и). Чочкочулук жана сүт багытындагы уй асыроо өнүккөн. 2005-ж. 13,5 млн чочко болгон; чочко этин даярдоо боюнча дүйнөдө 5-орунда (2 млн кг; анын 1,6 млн кгнан ашыгы экспортко чыгарылат); пайдаланылган жана экспортко чыгарылган чочко этин киши башына бөлүштүргөндө Европа да 1-орунда. 2005-ж. 17,5 млн тоок асыралган. Дания – суу суусарынын терисин даярдоо жана аны экспорттоо боюнча (дүйнөлүк өндүрүштүн 40%) дүйнөдө алдыңкы өлкөлөрдүн бири.
Мал чарбасы үчүн өстүрүлгөн тоют өсүмдүктөрүнүн аянты азык-түлүк өсүмдүктөрүнүкүнөн кыйла чоң. Айыл чарбага жарактуу жеринин (бардыгы 2645,3 миң га; өлкөнүн аймагынын 65%) 52,2%и дан (арпа, буудай, Ошондой эле сулуу, кара буу дай), 30,3% тоют жана 3,6% азык тамыр өсүмдүктөрүнө (картошка, кант жана тоют кызылчасы), 0,8% жашылча, мөмө-жемишке туура келет. Балык негизинен (75%) Түндүк деңиздин жээгинен кармалат; дарыяларда, көлдөрдө жана аквафермаларда балык (жилингир, сом, курт балык жана башка.) көбөйтүлөт. Дания балык кармоо жана көбөйтүү боюнча дүйнөдө 3-орунда.
Өлкөнүн экономикасынын ири жана туруктуу өнүккөн сектору – тейлөө чөйрөсү. Маанилүү тармагы – финансы жана ишкердик жактан тейлөө. Дания калкты компьютер, Интернет жана тез байланыш менен камсыз кылуу боюнча дүйнөдөгү беш алдыңкы өлкөнүн ичине кирет. Ошондой эле ишкердик жактан тейлөө жана далдалчылык (инж., курулуш, транспорт, энергетика, компьютердик технология, Ошондой эле аудитордук, бухгалтердик, лизинг, маркентинг, реклама жана башка. жактан тейлөө) өнүккөн. Финансылык тейлөө секторунда банк-кредиттик мекемелердин мааниси зор (548 банк иштейт). Илими өнүккөн; азыркы технология, инновация кеңири пайдаланылат.
Дания – Борбор жана Түндүк Европа өлкөлөрүнүн ортосундагы стратегиялык транспорт түйүнү; трансевропа жүктөрүнүн бир бөлүгүн тейлейт. Маанилүү аралдары тоннель-көпүрө курулмалары менен байланышат. Кичи жана Чоң Бельт кысыктарына салынган көпүрөлөр Ютландияны Фюн жана Зеландия аралдары менен туташтырат. Эресунн (Зунд) кысыгынын астынан өткөн автомобиль жана темир жолдору (жалпы уз. 15,8 км) Копенгагенди Мальме ш. (Швеция) менен байланыштырып, Скандинавия өлкөлөрүнөн Германияга жол ачат. Швеция, Новергия, Германия менен паром аркылуу да катташат. Сыртка ташылган жүктүн 75%ке жакыны деңиз, 17%тейи автомобиль, 8%ке жакыны темир жолуна туура келет. Автомобиль жолунун уз. 72 257 км, анын 1032 кми жогорку ылдамдыктагы автомагистраль (2005). Темир жолунун уз. 2644 км (анын /4ине жакыны электрлештирилген; 2005). Сырткы жүктөрдүн 75%ке жакыны, ички жүктөрдүн 1/5ге жакыны деңиз флоту менен ташылат. 118 порт жана терминал иштейт. 28 аэропорт бар; эл аралык ири аэропорттору: Каструп (Копенгагенде), Биллуни, Орхус, Оденсе.
Данияга дүйнөлүк экспорттун 1,1% жана импорттун 0,9% таандык. Экспортунда маанилүү орунду машина куруу (энергетика, тамак-аш өнөр жай, телекоммуникация жабдуулары  жана башка), химия жана фармацевтика өнөр жай продукциялары ээлейт, азык-түлүк (эт жана сүт продуктулары, балык, дан) жана башка чыгарып, сырттан өнөр жай жабдууларын, автомобиль, компьютер техникасын, офис жабдууларын, өнөр жай үчүн сырьё жана чала фабрикат, химикат, малга тоют жана башка алат. Негизги соода шериктери:Германия (экс порттун 17,3%, импорттун 20,7%), Швеция (13,3 жана 13,7%), Улуу Британия (9 жана 6%), Ошондой эле, Нидерландия (5,2 жана 6,6%), Норвегия (5,3 жана 4,5%), АКШ (6,5 жана 2,8%) жана башка. Кытай менен соода-сатыгы тез темпте өнүгүүдө.
Маданияты
Даниянын маданиятында жергиликтүү элдик салттар жана Европа мамлекеттеринин таасири таасын байкалат. Өлкөнүн калкы дээрлик сабаттуу. Милдеттүү 9 жылдык билим берилет, балдар жалпы билим берүүчү мектептерде окушат. Кесиптик-техника билим берүү мекемелери иштейт. Жогорку билим берүү системасына университеттер, экономика, башкаруу жана чет тилдер жогорку мектептери, фармацевтика, китепкана, педагогикалык жана стоматология коллеждери, техникалык институттар кирет. Ири ЖОЖдору: Копенгагендеги Королдук искусство академиясы, мындан тышкары Копенгаген, Ольбор, Орхус, Оденсе, Роскиллде университеттер, Королдук ветеринария жана айыл чарба университети, Дания жогорку технология мектеби, Дания инженер академиясы бар.
Сүрөт өнөрүнүн эстеликтери таш дооруна таандык. Алгачкы миниатюралар 11–12-к-да пайда болгон. Классицизмдин көрүнүктүү өкүлдөрү (Б. Торвальдсен, Е. Юль жана башка) чыгармаларын барокко, рококконун таасиринде жараткан. Скаген кыштагында сүрөтчүлөрдүн колониясы негизделип, анын мүчөлөрү жарык жана абанын таасирин изилдешкен, андагы П. С. Крёйер, В. Йохансен, Т. Э. Филипсен, жубайлар А. К. жана М. П. Анкерлердин чыгармалары  живопись жана лиризми менен айырмаланат. Сүрөт өнөрүндө импрессионизмден абстракционизмге чейинки ар түрдүү багыт өкүм сүргөнү менен негизги орун реализмге таандык. Анын өкүлдөрү – Х. Бидструп, О. Руде жана башка. 21-к-дын башында  түрдүү жанрдагы сүрөтчүлөрдүн башын коштурган Копенгагендеги Опера жаңы имараты (2004, арх. Х. Ларсен, сүрөтчүлөрү:  О. Элиассон,  Т. Розенцвейг, Э. А. Франдсен, С. Торнборг жана башка.) курулган.
Улуттук музыкасы 12-к-га чейин элдик чыгармалар (баатырдык, эпикалык) менен гана чектелген. Профессионалдык музыканын алгачкы үлгүлөрү 15–16-кылымда пайда болгон. М. Педерсон, Х. Нильсен жана башка тунгуч профессионал композиторлор чыгармаларын венеция мектебинин таасиринде жазган. Дания музыкасы 17-кылымда италиялыктар менен француздардын, 18-кылымда немис композиторлорунун таасиринде жазылган. Улуттук стилде жазылган алгачкы чыгармалар – Кунцендин «Холгер Данске» (1789) жана Шульцтун «Эгин майрамы» (1790). 1867-ж. Копенгагенде негизделген консерватория жана Музыка бирикме (1836) музыка маданияттын очогуна айланган. Борбор калаада жыл сайын эл аралык жаз фестивалы өткөрүлүп турат.
Данияда театр өнөрү 16-кылымда калыптана баштаган. 19-кылымдын биринчи жарымында Р. Монтегью шаардык жаңы театрды жетектеп, алгачкы ирет оригиналдуу пьесалар коюла баштаган. 1748-ж. Копенгагенде театр ачылып, 1770-жылдан Королдук дания театры деп аталган. Анын репертуарында Вольтер, Мольер, П. О. Бомарше, Р. Шеридандын чыгармалары болгон. Улуттук актёрдук өнөргө  негиз  салгандар: Г. Лоннеман, М. У. Хортулат, Н. Клемантин, К. Вальтер, М. Росинг жана башка. Учурда актёрлорду Копенгагендеги драмалык искусство мамлекеттик мектеби (1886–1967-ж. Королдук театрдын алдында иштеген) даярдап чыгарат. Дания Королдук театры өлкөдөгү ири чыгармачыл жамаат катары белгилүү. Анда драма, балет жана опера труппалары бар.
Чагатай
Чагатай (туулган жылы белгисиз – 1242) – Мавераннахр, Жетисуу жана Чыгыш Түркстанды (Чагатай улусун) бийлеген моңгол ханы; Чыңгыз хандын экинчи уулу. 1211-жылы Чыңгыз хандын Кытайга жасаган жүрүшүндө аскер тобун башкарган. 1219–21-жылы Орто Азияда согушуп, башка бир туугандары менен бирге Хорезмди басып алган. Чагатай мурас бөлүштүрүүдө атасынын ээлигинин чыгыштагы уйгурлар өлкөсүнөн Бухарага чейин жана батышта Самаркан жерлерин алган. 1226-жылдан Кыргызстандын аймагы Ч-дын бийлиги астында болгон. Диний саясаты жагынан алганда моңголдор эч кимге кысым жасаган эмес. Теңир-Тоо калкы ислам, несториан, бутпарас жана башка диндерди эркин туткан. Бирок алардын оор алык-салыктары, аскердик жортуулдары үчүн адамдардын алынышы, көчмөн түрк-моңгол урууларынын Теңир-Тоого көчүрүлүшү Кыргызстандын мурдагы өнүгүп отурукташкан өрөөндөрүнүн өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүнөн ажырашына жана шаар-кыштактардын кыйрашына алып келген.
Дания
Маданияты
Балет өнөрү 17-кылымдан баштап өнүгө баштаган. 20–21-кылымдын башталышында: А. Ларкесен, Л. Еппесен, Й. Элиасен, Й. Кобборг, Г. Боесон, К. Кавалло, Т. Лунн жана башка артисттер Д. улуттук балетин өнүктүрүүгө зор салымдарын кошушкан.
Копенгагенде алгачкы фильм 1896-ж. көрсөтүлгөн. 1903-ж. сүрөтчү П. Эльфельт кыска метраждуу фильмин көрүүчүлөргө тартуулаган. 20-кылымдын башында Европа өлкөлөрүнүн ичинде Дания кинематография тармагында көрүнүктүү орунду ээлеген. Үнсүз кино доору негизинен О. Ольсендин ысмы менен байланыштуу. Ал 1906-ж. «Nordisk Аilm» кинокомпаниясын уюштуруучулардын бири болгон. Биринчи дүйнөлүк согуш жылдарында негизинен сентименталдуу драмалар («Мекен үчүн», «Акыр заман», «Асман кемеси» жана башка) коюлган. 1920-ж. Р.С.Петерсон алгачкы анимациялык «Үч адам» аттуу фильмин тарткан. Немис фашисттик оккупация мезгилинде көбүнчө комедиялар экрандаштырылган. Ошону менен катар эле олуттуу фильмдер, мисалы, С. Метлингдин (1940) «Жайдын кубанычтары», 1943-ж. дания кинематографиясынын белгилүү режиссёру К. Т. Дрейердин «Каардануу күнү» сыяктуу мыкты фильмдердин бири катары эсептелген кинолор да жаралган. Согуштан кийин «Көрүнбөгөн армия» (1945, реж. И. Якобсен), «Дитте – адам баласы» (режана башка. Хен нинг-Енсен; 1946-ж. Венецияда өткөн кинофестивалдын байгесин алган) жана башка фильмдер тартылган. 70-жылдары Данияда кино тармагын мамлекет тарабынан колдоо жөнүндө мыйзам кабыл алынган соң бир кыйла өнүгө баштаган. Мисалы, Б. Августтун «Пеле-баскынчы» (1987, Канныдагы эл аралык фестивалда баш байгеге, «Оскар» сыйлыгына татыктуу болгон), Г. Акселдин «Бабеттанын тою» (1987, «Оскар» сыйлыгы), Т. Винтербергдин «Кымбаттуу Венди» (2005) жана башка Копенгагенде 1940-ж. Дания киномузейи, 1972-ж. Дания киноинституту ачылган.
Дания тили
Даниянын расмий тили. 16–19-кылымда Дания тили Норвегиянын да расмий тили болгон. Ал герман тобундагы тилдердин скандинавия (түндүк герман) топчосуна кирет. Дания тилинин тарыхы үч мезгилди камтыйт: жалпы скандинавиялык түпкү тил (3–9-к.), байыркы Дания тили (9–16-к.), жаңы Дания тили (16–20-к.). Жаңы Дания тилине азыркы (20–21-к.) Дания тили кошулуп кетет. Дания тили ютланддык (түндүк-чыгыш, түштүк-батыш), аралык (зеландиялык, фюндук жана башка), чыгыш даниялык (борнхольмдук, скондук жана башка) деп үч топко бөлүнөт. Адабий тили зеландия диалектисинде калыптанган. Грамматика жана сөздүк курамы боюнча түндүк норвег тилине жакын. Дания тилинин жазуусу латын графикасы боюнча түзүлгөн.
Ахалтеке жылкысы
Ахалтеке жылкысы — эң байыркы миңги жылкынын бири. Түркмөнстанда элдик селекция жолу менен чыгарылган. 17-кылымда эле түркмөн жылкылары миңги жылкы катары көп өлкөгө алып келинген. Көп кылым бою Ахалтеке жылкысынан башка жылкыга аралаштырбай өз алдынча тандоо жолу менен сапаты улам жакшыртылып келген. Ахалтеке жылкысы өтө сындуулугу менен айырмаланат. Күлүк, кургакчылыкка, ысыкка чыдамдуу. Башы салыштырмалуу кичине, мойну узун, ичке, өркөчү бийик, бели узун, көөдөнү кууш, соорусу салыңкы, териси жука. Айгырынын ыйык жалынын бийиктиги 154 см (бээсиники 152 см), дене узундугу 154 см, көкүрөк курчамы 165—167 см, шыйрагынын жоондугу 19 (18) см. Өңү тору, көк, аккула, кара, карагер, күрөң. Кунан кезинде 1000 м аралыкты 1 мин 07 секда, бышты кезинде 1200 мди 1 мин 19 секда, 2000 мди 2 мин 15,6 секда, асыйдан ашкандары 2400 мди 2 мин 44 секда, 4800 мди 6 мин 01 секда чуркап өтөт. Ал Түркмөнстанда, Казакстанда, Өзбекстанда асыралат. Кыргызстанда кыргыз жаңы жылкысын жакшыртууга пайдаланылууда.
Чоң Агарак (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Челпек (айыл)
Челпек (Chelpek) - Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районуна караштуу айыл. 1884-жылы түзүлгөн. Учурда Челпек, Таш-Кыя жана Бурма-Суу айылдары биригип Челпек айыл өкмөтүн түзүшөт. Кыргызстандагы калмак улуту жашаган эң ири айылы болуп саналат. Орто эсеп менен 7 778 адам бар.
Географиялык абалы
Чыгыш-түндүгүнөн - Каракол шаары, Батышынан - Ырдык (Дейшин) айылы, Жети-Өгүз району, Түндүгүнөн - Кытай.
Тарыхы
А. В. Бурдуковдун изилдөөлөрүнө таянсак, XIX кылымда калмактардын ата-теги өөлөт Токмок шаарынын айланасында жашап келишкен. 1864-1882 жж. жергиликтүү калктын үстөмдүгү менен Ысык-Көл облусуна келишет, туруктуу жери жок эки жыл көчмөн жашоо менен Ысык-Көлдү кыдырышат, 1884-жылы гана, өз алтын кенчтерин беришип учурда орун алып турушкан жерлерге төрт айыл (Челпек, Таш-Кыя, Бурма-Суу жана Бөрү-Баш) болуп отурукташып калышыт. Жүздөгөн жылдары бою бул калмактар кыргыздардын ичине кирип кыргыз болуп калышкан.
Калмак алфавити (латын ариби)
1930-жылы калмактардын ариби латынчаланган. 1931-жылдагы оңдоп түзөөлөрдөн кийин, ал төмөнкү түрдө сакталган.
Уруулары
Калмактарда уруулар жакшы сакталып келүүдө. Эң ирилери болуп: байымбахы, солто жана харватыр (карабаатыр) уруулары. Ал эми майда уруулары болсо — шонңкур, сатывалды, кыпчак, бугу, сары бағыш, чимит, жедигэр, көдөнуул, күйкүнуул. Жогоруда саналган урууларга караганда, бул уруу жалаң гана бир кандуу элден турбастыгы көрүнүп турат, мисалы, алардын урууларынын арасында, нукура кыргыздардын да урууларын кезиктирүүгө болот — солто, сатывалды, кыпчак, бугу, сары багыш, җедигэр.
Климат
Орточо айлык температура °C:
Колдонулган адабияттар
м.-п.— монгольско-письменный язык (см.: Б. Я. Владимирцов, Сравнительная грамматика монгольского письменного языка и халхаского наречия. Л., 1929; Г. Д.Санжеев, Старописьменный монгольский язык, М., 1964); знак - над буквой — позиционная, долгота.
Chelpek Шельпек Чельпек
Тахте Сулайман же Сулайман тактысы تخت سلیمان
Маданият, Архитектура
25-май
25-май — Григорий календары боюнча 145-күнү (толук жылда 146), жылдын аягына чейин 220 күн бар.
Нигматулин, Талгат Кадырович
Талгат Кадырович Нигматулин (1949, Кызыл-Кыя, Кыргызстан – 1985, Вилнюс, Литва) - теги татар кыргыз совет киноактеру. Анын татарча ысымы - Тәлгать Кадыйр улы Нигъмәтулин, Təlğət Qadıyr uğlı Niğmətulin. Айрым  анын тегатында   жолу “л” тамгасы жаңылы ш жазылып жүрөт (Нигматуллин). Бирок актёрдун мүрзөдөгү эстелигинде бир гана “л” тамгасы жазылган. Талгат эки жашка чыга электе эле кенчи атасы Кадыр кырсыктан улам каза болгон.
Бала чак
Талгат 1949-жылы 5-мартта Кыргызстандын Баткен облусуна караштуу Кызыл-Кыя шаарында туулган. Теги - кыргызстандык татар болгон. Талгат эки жашка чыга электе эле кенчи атасы Кадыр кырсыктан улам каза болгон. Энеси мектеп деректири болуп иштегенине карабастан, алар оор жакырчылыкта жашаган. Энеси Талгатты балдар үйүнө тапшырган. Талгат эки жашка чыга электе эле кенчи атасы Кадыр кырсыктан улам каза болгон. Талгат оболу орус тилинен кыйналып жүрдү. Ден соолугу начар эле (бала чагында итий оорусунан айыккан). Пионер лагерине барганында бир кыз буту ийри Талгат менен бийлөөдөн баш тартат. Ошондо ал спорт жана бий менен алектене баштайт. Ал карате боюнча Өзбекстандын чемпиону болгон. Тырышчаактык кылып, орус тилин да бара-бара мыкты өздөштүрүп кетти.
Кинорежиссер болууну эңсеген Талгат Бүткүлсоюздук Мамлекеттик кинематография институтуна (ВГИК) окууга тапшырат, бирок дароо ага өтө албайт. Дароо Маскөөдөгү Цирк жана эстрада өнөрү окуу жайына тапшырат. Кыргызстандан белгилүү кунфу адиси Эсен Исмаилов менен таанышып, эки жыл анын таалимин алат. Натыйжада карате боюнча Өзбекстандын чемпиону болуп калат. Карате боюнча СССРдин чемпионатында алтынчы орунду ээлейт.
Анын талантын байкаган киночулар аны тасмага чакырышат. 1967-жылы ал “Комиссар тууралуу баллада” филминде ак гвардиячы офицердин ролун аткарган. ВГИКте окуп жүргөндө анын курсташтарынын арасында Наталья Аринбасарова, Николай Ерёменко сыяктуу болочокку жылдыздар да болгон.
Негизги актердук ишмердиги
Талгат “ХХ кылымдын деңиз каракчылары” аттуу тасмага досу Николай Ерёменко менен бирге тартылат (режиссеру – Борис Дуров), Салехтин ролун аткарат. 1979-жылы көрөрмандарга сунушталган бул тасманы 1990-жылга чейин 120 миллион киши көргөн. Анда совет киносунда алгачкы жолу карате көрсөтүлгөн.
Үй-бүлөсү
Талгат оболу Лариса Кандаловага үйлөнүп, Урсула аттуу кыздуу болот. Бир жылдан кийин Халима Хасановага үйлөнгөн. Аны менен жети жыл жашаган. 1980-жылы октябрда андан Саид аттуу уул көргөн.