cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Караева Зина Караевна
Караева Зина Караевна (12. 08. 1950., Токтогул району, Токтогул кичи шаарчасы) - филология илимдеринин доктору, доцент. Кыргыз Республикасынын Президентинин Ардак Грамотасы, Билим берүү Министрлигинин ардак грамотасы, КРнын “Эл агартуунун отличниги” төш белгиси менен сыйланган. 2008-жылы “Котормонун жана семиотиканын лингвистикалык маселелери” деген темада докторлук диссертациясын коргогон. Эки илимий монография жана отуздан ашык илимий макалары жарыяланды. Караева илимий адистерди даярдоодо да активдүү иш алып барат. Анын жетекчилиги менен кандидаттык (3) диссертациялар жакталган. Азыр “Кыргыз семиотикасынын негиздери”, “Дүйнөлүк адабияттын негиздери” деген темалардын үстүндө иштеп, окуу куралдарын чыгарууга даярданып жатат.
Черик
Черик — байыркы кыргыз урууларынын бири. Этностук аталыш 7–8-кылымдан белгилүү. Кытай жыл баяндарында эскерилген чэ-ли этноними Л. Базен тарабынан черик формасында окулган. Кытай булактарынан башка маалыматтарда – сак дарегинде чериктердин бүгүнкү Чыгыш Түркстанда жайгашканы эскерилет (7-кылым) Бул процесске башка кыргыз уруулары да катышкандыгы маалым. Чыгыш түрк мамлекетинин каганы Элкаганды Тан династиясынын аскер башчысы кол башчы Ли Цзинь жеңгенден соң, чериктер Юну Чжуну акимчилигинин аймагына жайгаштырылган. Ушул окуялардан соң, чериктер башка түрк (кыргыз) тилдүү уруулар менен бирге, Тан династиясынын императорунун Тайшань аттуу ыйык тоого жасаган сыйынуу аземине катышышкан. Демек, бул мезгилде чериктер күч-кубаттуу Тан империясына убактылуу көзкаранды абалда болушкан. 11-кылымда Махмуд Кашгари Чериктерди (сөздүктө жаруклуг аталышында берилет) Жетисууга игрек жана чомулдардын ортолугуна жайгаштырган. Айрым изилдөөчүлөр Черик уруусунун бир бөлүгү азыркы Ички Монголияда шарылар (сары) менен кошуна жашагандыктарын жазат. Бул маалыматтар Чыгыш Түрк кагандыгы кыйраган соң, чериктердин айрым бөлүктөрүнүн Ички Моңголия, айрымдарынын Жетисуу тарапка оогондугун көрсөтөт. Айрым түркологдордун пикирлерине караганда черик байыркы мезгилдерде кыргыз тилине (түрк тилдерине) санскрит тилинен аскер, кошуун деген мааниде киргени аныкталган. Махмуд Кашгаринин «Диван лугат-ат түрк» сөздүгүндө «черик» – аскер, жоокер деген маанини түшүндүрөт. Орхондогу Моюн Чурдун эстелигинде (756–57-жылы) «Душман Селенгеге чейин черик коюшту» деген жазуу бар. Черүү (санскр. цериг) – аскер, кол, кошуун; аскерлерден куралган согуштук күч, айрым учурда жоортуул маанисинде да айтылат. Ошондон черик этнониминин байыркы формасы менен мааниси азыркы мезгилге чейин өзгөрүлбөй сакталып калгандыгы байкалат.
Черик тукумдары - Гейке, Алдаяр, Жолболду. Чериктен орто кылымда чыккан белгилуу адамдар Ажыбек баатыр, Матай бий. Тундук кыргыздардын Орусия падышалыгынын курамына акыркы болуп черик уруусу «бизден артык кыргыз жок деп кирген. Азыркы учурда КЭР дагы Кызыл-Суу автономиялык районундагы жашаган кыргыздардын 90% черик уруусу тузот. 2000-жылы Чериктердин тарыхын жана санжырасын тактоо иретинде «Черик-Ата» коомдук бирикмеси тузулгон. Демилгечи, уюштуруучу жана биринчи торагасы болуп Ат-Башы районунун тургуну, белгилуу коомдук ишмер Абдылда Оморов болгон. Аталган коом бут республикадагы черик уруусунун тизмесин тузуп, ошондой эле Казахстан жана Кытайдагы чериктер менен иш алып барууда. «Черик-Ата» коомуна «Замандаш» ассоциациясынын негиздоочусу Мухтар Омуракуновдун салымы чон.
Baxтангoв Евгений Багратионович
Baxтангoв Евгений Багратионович [1(13).2. 1883, Владикавказ 29.5.1922, Москва] режиссёр, актёр, педагог. Студенттердин (кийин «Мансуровдун») драма студиясынын негиздөөчүсү жана жетекчиси (1913-жылдан). Ал студия 1921-жылы Москва көркөм театрынын (МХТ) 3-студиясы, 1926-жылы Евгений Вахтангов атындагы театр деп аталган. Вахтангов Октябрь революциясынан кийин Советтер театрды уюштургандардын бири. Чеховдун «Үйлөнүү тою» (1920, В. студиясы), Стриндбергдин «Эрик XIV» (1921) пьесалары боюнча спектаклдерди койгон. Акыркы спектаклинде (Гоцци, «Каныша Турандот», МХТнин 3-студиясы, 1922) оптимизм, тымызын тамаша, шайыр кырдаал өкүм сүргөн. Театр журтчулугу (айрыкча К. С. Станиславский менен В. И. Немирович-Данченко) жогору баалаган бул спектакль сахна өнөрүнө жаңы жол ачты. Театрдын этикалык жана эстет. милдеттеринин ажырагыс биримдиги, идеясы, чыгарманын мазмуну менен көркөмдүк өзгөчөлүктөрүнө шайкеш келген жана кайталангыс сахналык форманы аныктаган мезгил талабын сезе билүү сыяктуу В. негиздеген принциптер Евгений Вахтангов атындагы театрдын ишинде өөрчүтүлдү. Көрүнүктүү актёрлор менен режиссёрлор Р. Н. Симонов, Б. В. Щукин, Н. М. Горчаков, Ю. А. Завадский, А. Н. Грибов, В. П. Марецкая, А. И.Степанова жана башка Вахтанговдун шакирттери болушкан.
Кармелит (Хайфа)
Кармелит (Хайфа) – Хайфа шаарынын метросу. Метросу 6-октябрь 1959-жылы ачылат.
Предикаттын квантификациясы
Предикаттын квантификациясы – салттуу (Аристотелдик) классикалык логикада «баары» жана «айрымдары» деген сөздөрдүн жардамы аркасында ойлордун предикатынын көлөмүн тактаган операция. Бул операция «болуп эсептелет» байламтасын ойломдун талданып жаткан субъект менен предикаттын көлөмдөрүнүн ортосундагы тең маанилештик мамилесин чагылдырган сөз катары чечмелейт.
Предикаттын квантификациясы ырастоочу ойломдорго карата гана колдонулат. Предикаттын квантификациясынын идеялары Пор-Роялдын логикасында, Лейбництин «Funda-menta Calculi Racionatoris” деген эмгегинде жана 18-кылымдагы немец логики Плукенин чыгармаларында кездешет.
Логикалык анализдин баштапкы жана негизги пункту катары предикаттын квантификациясы Ламберт, андан соң жана ага көз каранды болбой туруп англиялык ботаник Дж. Бентам жана Гамильтон тарабынан ойломдун Субъектисин гана квантификациялаган Аристотелдин силлогистикасын жалпылоо максатында колдонулган. Предикатты квантификациялоонун натыйжасында жалпы ырастоочу ойломдор төмөнкүдөй эки түргө бөлүнөт: «Баардык Х тер маңызы боюнча Ү болуп саналат» жана «Баардык Хтердин маңызы айрым Ү терге гана туура келет»; жеке ырастоочу ойломдордун да эки формасы бар:
1) «Айрым Х тердин маңызы баардык Ү терге туура келет»
Мисалы, Barbara модусу төмөнкүдөй 4 формага ээ:
Х тердин баарынын маңызы баардык Ү терге туура келет
Z тердин баарынын маңызы баардык Ү терге туура келет
____________________________________
Х тердин баарынын маңызы айрым Ү терге туура келет
Z тердин баарынын маңызы айрым Ү терге туура келет
Ойломдордун квантификацияланган формаларына карата Аристотелдин силлогистикасын колдонууда мисалы, ойломдордун өзгөрүү эрежелери бир кыйла жөнөкөйлөшөт: квантификацияланган ойломдордун баардыгы чексиз түрдө өзгөрө берүүгө жол берет. Предикаттардын квантификациясын илимге киргизген окумуштуулар ойломдорду барабардыктарга окшоштуруп чечмелөө аркылуу элементардык алгебрадагы ыкмаларды элестеткен эрежелер боюнча логикалык операцияларды жүргүзүүнү көздөшкөн.
Бытый мөңгүсү
Бытый мөңгүсү – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында жайгашкан өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,3 км, аянты 3,5 км2. Ысык-Ата суусунун оң куймасы – Бытыйдын төрүнөн орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4270 м, этеги 3500 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3970 м. Абляция облусунун аянты 1,8 км2. Бытый өрөөнүнүн төрлөрүндө таштуу мөңгүлөр бар. Алар цирктерден башталып, өрөөндүн тик капталдарына чейин созулат; мореналар текши жаткан жерлери да бар. Таштуу мөңгүлөр капталдардан жана төрлөрдөн жылып түшүп, өрөөндү бөгөп калган. Мөңгүдөн Бытый суусу башталат.
Көкбөрү
Көкбөрү — «Манас» эпосунун каарманы. Сагымбай Орозбаковдо кыпчактардын уруу башчысы. Манастын алгачкы казаттарына катышат, башка учурларда Көккоён султандын атасы катары эскерилет. Саякбай Каралаевдин варианты боюнча кырым элинин каны. Урумкандын уулу жана Коёнаалынын атасы. Нескара баалагандай «Кырк күнчүлүк сайышка жарап берчү» (Саякбай Каралаев, 2. 26) баатыр гана эмес, К. Манастын «Ободон булут козгошкон, бир күндө үч жол достошкон» (Саякбай Каралаев, 2. 230) о дүйнөлүк досу дагы. Манастын өзүнүн айтуусу боюнча анын эң жакын адамдары Кошой, Төштүк, Сайкал менен бирге атайы чакырылып, Манастын сөөгүн жашыруун көмүүгө катышат. «Манас» эпосундагы көөнө типтеги каармандар Кошой, Төштүк, Сайкал менен катар айтылган К. да чыгыш теги жагынан эң байыркы каармандардан деп болжошко негиз бар. Анын ысымынын байыркы түрктөрдүн тотеми «Көк-Бөрү» менен байланыштуу болушу бул ойду ырастайт.
Пайда болуу жылуулугу
Пайда болуу жылуулугу — жөнөкөй заттар 1 моль бирикме пайда болгондо бөлүнүп чыккан же сиңирилген жылуулук саны. Мисалы, 2 г суутек жана 16 г кычкылтек аракеттенип, 1 8 г сууну пайда кылганда, 285,8 кДж жылуулук бөлүнүп чыгат. Жөнөкөй заттар биригүү реакциясында бөлүнүп чыккан жылуулук чоңдугу оң, ал эми сиңирилген жылуулук чондугу терс белгилер
м-н туюнтулуп, теңдеменин он жагына жазылат. Мисалы,
1
1 1
— N2 + —О2 = NО-21,6 ккал.
2 2
Заттар П. б. ж-н салыштыруу ын-гайлуу болсун үчүн термохим. эсептөө-лөрдө стандарттык абалдагы заттар алынат. Стандарттык абал үчүн 298 К жана  басым 1 атм-дагы идеалдык газ, катуу жана суюк заттар абалдары алынат. Гесс законунун негизинде химимялык реакциялар жылуулук эффектилерин заттар П. б. ж. боюнча эсептөөгө болот. Ал акыркы жана баштапкы заттар жөнөкөй заттар П. б. ж. суммаларынын айырмасына барабар.
Дефицит
Дефицит – (лат. dēаicit – жетишпейт)‚ таңсыктык, 1) өндүрүш факторлорун‚ керектөө предметтерин теңдөө үчүн зарыл болгон акча‚ товар же кызмат көрсөтүүнүн жетишсиздиги; 2) чыгымдардын кирешелерден‚ карыздардын активдерден ашып кетүүсү. Дефицит экономикада – бул анын теңдешсиздигинин жалпы көрүнүшү. Ал товардык формада сунуштан суроо-талаптын дайым ашып кетүүсү менен шартталышы мүмкүн. Рынок экономикасында дефицит өндүрүштүн тиешелүү бөлүмүнө инвестициянын келишине же башка рыноктордо баасы арзан товарлардын агып киришине түрткү берүүчү таңсык товарлардын баасынын убактылуу кымбатташы менен мүнөздөлөт. Cунуштун көбөйүшү жана суроо-талаптын канааттандырылышы менен товар дефицитти жоюлат. Экономикада дефицит түрүнө бюджет тартыштыгы – мамлекеттик чыгымдардын кирешелерден ашып кетүүсү кирет. Товарлардын жана кызмат көрсөтүүнүн импортунун аны экспорттоодон ашып кетүүсү экономикалык өнүгүүнүн убактылуу тездешине өбөлгө болот. Бирок бардык эле деңгээлдеги узакка созулган дефицит рыноктук тең салмактуулукту бузат‚ ишканаларды‚ муниципалитеттерди‚ борбордук өкмөттү жана бүтүндөй өлкөнү карызга дуушарлантат. Акча-финансы чөйрөсүнүн туруксузданышы жалпы экономикалык кризис коркунучун күчөтөт. Биздин өлкөдө экономикалык реформа‚ финансы системасын чыңдоо‚ сомду бекемдөө жолу менен дефицитти жеңүүгө болот.
Фёдор Достоевский
Фёдор Михайлович Достоевский (орусча:Фёдор Миха́йлович Достое́вский 30-октябрь [11-ноябрь] 1821, — 28-январь [9-февраль] 1881) — белгилүү орус жазуучусу,ойчулу.
Ал чыгармаларында 19-кылымда социалдык,саясый жана руханий жактан олку солку болуп турган Орусиядагы адамдардын психологиясын кеңири сүрөттөгөн. Каармандардын басымдуу бөлүгүн ит минген кедейчиликте жашагандар түзөт. Достоевский 1850-жылдын ортолорунда эле китеп жаза баштаган бирок ал эң окумдуу жана таанымал эмгектерин өмүрүнүн аяк чендеринде жазган. Булардын катарында Көк Мээ, Кылмыш ж-а Жаза жана Биртууган Карамазовдор бар. Ал бардыгы болуп 11 роман, 3 повесть, 17 кыска роман жана 3 эссе жазган. Адабият сынчылары аны дөйнөлүк адабияттын эң зор жана эң көрүнүктүү психологу деп баа берип келишет.
Москвадагы Маринский бейтапканасында жарык дүйнөгө келген. Ал кичине жашынан эле жомок жана легендаларды угуп, ошону менен бирге орус, англис, француз жана немис авторлорунун китептери менен да таанышкан. 1837-жылы апасынын капыстан көз жумушу аны мөңкүрөтөт. Ошол жылы эле мектепти таштап Николаев атындагы аскерий инженердик институтка кирет. Бул окуу жайды бүткөндөн кийин инженер болуп иштей баштайт. Кийинчерээк кошумча киреше үчүн китеп которот. 1846-жылы биринчи романын, Бечара кишилерди жазат. Бул романга адабий сынчылар оң баа берип, элге кадыресе тааныла баштаган. 1849-жылы Петрашевский түзгөн топко аралашканы үчүн кармалып, аны менен бирге бир канча киши атууга өкүм кылынат. Бирок кийин Достоевскийдин жазасы жеңилдетилип, Сибирьге сүргүнгө айдалат. Сүргүндөн кийин аны армия жаатында иштөөгө мажбурлашып, катардагы жоокер болуп 5 жыл кызмат өтөйт бирок ден-соолугу начар болгондуктан армиядан куулуп, адабий эмгектерин уланта баштайт.
Балалык чагы
Достоевский бала кезин минтип эскерет: "Мен диндар орус үй-бүлөсүндө туулгам. Ата-энем бизди кичине кезибизден эле диний китептер менен тааныштырды. Атам кечинде дайыма Карамзиндин орус тарыхы жөнүндөгү китебин үнүн бийик чыгарып окуп берчу. Ошондон улам мен бул китептин дээрлик бардык бөлүмдөрүн эсиме тутуп калыпмын."
Анын өмүр баянын жазып жүргөн С.Иановскийдин айтымында жазуучунун жаштыгы кыйынчылыкта жана кунарсыз өткөн. Ал энесин, карындаштарын жана агасы Михаилди абдан жакшы көрчү. Бирок атасы жөнүндө соз козгогусу келчү эмес. Жада калса Иановскийден ал жөнүндө сурабашын өтүнгөн.
Сүйүү мамилелери
Жазуучунун айымдар менен болгон мамилеси кечирээк башталганы айтылат. Аны Сибирьге сүргүнгө айдаганда гана сексуалдык жашоосу туруктуу болуп, фантазиясы болуп көрбөгөндөй байыган. Сибирден бир нече айымдар менен мамиле тузуп, 1855-жылы Мария Исаева Дмитриевна менен таанышат. Мариянын ошол учурда күйөөсү жаңы гана каза болгон эле. Мариянын кемчилиги жаштайынан мүчө бою жакшы жетилбей калган. Ага жазуучу аео менен мамиле кылчу. Ошондон көп өтпөй, 1857-жылдын февралынан тартып экөө эрди-катын болуп ачыкка чыгып жашай башташкан. Достоевский талма оорусу менен ооругандыктан алардын сексуалдык катнашы узакка созулган эмес. Жети жылдан кийин түбөркүлөздүн айынан Мария көз жумган. Жазуучу андан кийин Аполлинария Суслова деген өзүнөн жыйырма жаш кичүү кызга жолугат. Экөө 1862-63-жылдары чогуу жашап кийин ажырашып кетишкен. Андан кийинки жашоосу Полина деген кыз менен уланат. Достоевский келишилген убактысы бүтөөрүнө аз калган романдарын таза кагаз бетине түшүрүүгө жардам берсин деп Анна Сниткина деген кызды жалдайт. Ошол кезде Анна 20 жашта, Достоевский 44 жаш курагында болчу. Бул айырмага карабай экөө 1867-жылы февралда баш кошушкан. Анна менен он төрт жыл чогуу, өмүрүнүн аягына чейин жашаган.
Талма оорусу
Бул ооруу чындыгында жазуучунун адабий ишмердүүлүгүнө жана философиясына олуттуу таасирин тийгизген. Муну анын чыгармаларында көрүүгө болот себеби автордун дээрлик бардык романдарында бул тема кенен кесири сүрөттөлөт. Талма жөнүндө изилдеген неврологдор үчүн Достоевский бай маалымат булагы болуп келген. Оорунун белгиси жана кантип кармаганы жөнүндө көп эле жерде жазган. 1865-жылы бир тууганы Михаилге жазган катында талманын "бардык түрүнө" тушукканын айтат. Тажрыйбасына таянып жараткан каармандарынан да бул оору жөнүндө ар кандай тыянактарды чыгаруу мүмкүн.
Талманын алгач качан кармаганы тууралуу ар кандай маалымат бар. Кээбирлер аны жеткинчек кезинде, 9 жашарында тушуккан дешсе, айрымдар өспүрүм кезинде чалдыкканын божомолдошот. Достоевский 1860-жылдан тартып дептерине оорунун кармаган убактарын жаза баштаган. Ал бул дептерине көз жумганга чейинки 20 жыл ичинде 102 жолу кармалганын жазган. 1969-жылкы жазуусунда мурдагы жылдары үч аптада бир жолу тушугуп турганын ж-а ар бир кармалуудан кыска мөөнөттөн кийин экинчиси кайталанганын белгилейт.
Достоевскийдин романдарындагы талмасы бар каармандардын эн айкындары булар Көк Мээдеги ханзаада Мышкин жана Биртууган Карамазовдордогу Смердяков. Мышкинди жазуучунун тажрыйбаларына таянып жараткан автобиографиялык каарман деп айтууга толук негиз бар. Бул каарманы аркылуу калемгер аура жөнүндө көп маалыматтарды берет. Ошондой эле талмага чалдыккан адамдарды коом кантип кабылдаганын да таасын сүрөттөп берген. Көк Мээ 1867-68-жылдары, Достоевскийдин жан-дүйнөсү азап чегип, каржылык жактан кыйналып жүргөн мезгилде жазылган. Аялын ээрчитип алып, карызын сурагандардан аз убакытка болсо да кутулуш учун жана да дартына(талма) даба издеп Европанын бир шаарынан экинчисине өтүп жүргөн. Ушул жылдары жашоо шарт абалы ага психикалык катуу басым жасап, жыйынтыгында көп эле жолу талмасы кармаган.
Саясий көз карашы
Достоевский Петрашевский тобунун жума күнкү чогулуштарына такай катышып, орусия империясындагы социалдык жана экономикалык оор абалды сынга алып турган. Топтун басымдуу бөлүгү батыштан көчүрүлүп алынган системанын, айрыкча француз социалисти Фурьенин, империядагы жагдайды өзгөртүүгө олуттуу таасирин тийгизе турган фактор катары эсептешсе, Достоевксий бул пикирге каршы туруп,сырттан ташылган эч кайсы система, анын ичинде батыштын идеологиясы орусияга жат экенин, абалды жакшыртып, эл катмарларындагы теңсиздикти азайтуу үчүн орусиянын тарыхын кайта баштан изилдеп чыгып, орус коомуна мүнөздүү социализмге ыктоо туурараак деген бүтүмгө гана келбестен, жада калса ошол эле топтун ичиндеги ашынган төңкөрүшчү Спешнев деген курдашына беш-алты адамдан турган, "эч нерседен коркпогон" башка бир топ түзүү сунушун киргизет.
Кыргыз жазмасы
Кыргыз жазмасы – кыргыз эли колдонгон бардык тарыхый жазмалар. Алардын көпчүлүгү алфавиттик жазма болушкан. Алардын арасында орхон-энесай руна сымал жазмасы, уйгур жазмасы, араб жазмасы, латын жазмасы жана кирил жазмасы, ж.б. бар. Кыргызстандын аймагынан сыртта жашаган кыргыздар кирил (Орусия, Казакстан, Беларусь, Украина), араб (Ооганстан, Кытай), латын (Өзбекстан, Түркия, Европа) жазмаларын пайдаланышат. Кыргызстанда азыркы тапта кирил жазмасы үстөмдүк кылат.
Байыркы кыргыздар жана башка түрктөр колдонгон сак доорундагы жазма (Эшик, Ысык жазмасы) чечмелене элек.
Айрым кыргыздар байыркы заманда жана орто кылымдарда кытай иероглифтерин жана орто кылымдарда санскрит жазмасын, андан соң тибет жазмасын өздөштүргөндүгү жөнүндө учкай маалыматтар бар.
Кыргыздын руна сымал жазмасы
Орхон-Энесай алфавиттик руна сымал жазмасы түрк-моңгол тилдүү элдердин ичиндеги тарыхта чечмеленген эң байыркы жазма маданияты.
Бул жазма салты 6–12-кылымдарга таандык. Анын Энесайдагы варианты кыргыздарга таандык болгон. Кыргыз руна жазмасы негизинен эпитафиялык балбал таштарда сакталып келет. Руна сымал кыргыз жазмасынын эстеликтери негизинен Энесай чөлкөмүндө (Хакас-Минусин ойдуңу, Тува, тоолуу Алтай, Краснояр крайы), Таласта, Кочкор өрөөндөрүнөн табылган. 38 тамгадан турган алфавит ошол мезгилдеги кыргыз тилинин керектөөлөрүн канааттандырган.
Атактуу түркологдор В. В.Радлов, В. Томсен, С.Е.Малов, тарыхчы С.В.Киселев жана башкалар бул руна сымал жазуулар кыргыздарга таандык экендигин эбак далилдешкен. Энесайдагы жазуулар Орхон руна сымал жазууларынан кээ бир грамматикалык өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. Енисейдеги жазуу системасы Орхон руна сымал жазууга салыштырмалуу эрте пайда болуп, Кыргыз мамлекетинин иш кагаз, дипломатиялык жана башка керектөөлөрүндө пайдаланылган.
Энесай, Талас, Кочкор жазуулары жалпы бир чөйрөдө калыптанып өнүккөн. Бул жазуу эл аралык дипломатияда да колдонулгандыгын кытай жыл баяндары тастыктайт. Мусулман булактары да кыргыздарда (Абу Дулаф, 10-кылымда) өз жазуусу болгондугун кабарлайт.
Болжолу, кыргыздардын Энесай руна сымал жазма маданиятынын эң соңку колдонулушу 12-кылымга таандык.
Орус булактары енисейлик кыргыздардын жазуусу болгондугун 17-кылымдан тартып кыйыр кабарлашкан. Руна сымал жазуусун кыргыздар өздөрү ойлоп таап, өнүктүрүшкөндүгүн ташка чегилген жазуулардагы маалыматтар, адам аттары, өзгөчө эн тамга белгилери далилдей алат. Акыркы иликтөөлөрдө кыргыз уруулук эн тамга белгилери менен жазма эстеликтердеги эн тамгалардын жалпылыктары аныкталды.
Кыргыздын уйгур жазмасы
Башка чыгыш түрк калктарындай эле, кыргыздардын бир бөлүгү 9-14-кк. "уйгур" жазмасы деген жазманы да колдонушкан.
Монгол жазмасын ойлоп тапкан инсан да аны уйгур жазмасына негизденип чыгарган (13-кылым).
Кыргыздын араб жазмасы
Кыргыздардын Теңир-Тоодогу бөлүгү 10-кылымдан тартып араб жазмасын өздөштүргөн.
Энесайдагы Кыргыз каганаты болсо 7-12-кылымдарда руна сымал орхон-энесай жазмасынын кыргыз түрүн колдонгон.
Кыргыздар араб жазмасында ар кыл чыгармаларын жарыялагандыгы белгилүү (Эшеенаалы Арабаевдин, Молдо Кылыч Шамыркан уулунун, Осмонаалы Сыдыковдун, ж.б. калеминен жаралган китептер падышалык Орусияда 1917-жылкы Феврал ыңкылабына чейин эле жарык көрүшкөн.
1924-жылы кыргыздын туңгуч гезити “Эркин Тоо” да араб жазмасында кыргызча (1924-1928-жж.) жарыяланган.
Кытайлык кыргыздар азыркыга чейин араб жазмасын жигердүү колдонуп келишет.
Кыргыздын латын жазмасы
1928-жылдан тартып кыргыздардын СССРдеги бөлүгү латын арибинде жаза баштаган.
1940-жылы сталиндик режим бул жазмага чекит койгон.
Кыргыздын кирил жазмасы
СССРдеги кыргыздар 1940–41 жылдары кирил жазмасына (кириллица) негизделген жазмага өтүшкөн.
Бул жазманы реформалап, андагы кыргыз тилине таандык болбогон тыбыштардын тамгаларын жоюу талабы айтылып келет.
Бекбо Айдаров
Өмүр баяны
Айдаров Бекбо 1908-жылы Талкан болушунда, Калинин районунда туулган. 1932-жылдан ВКП(б) нын мүчөсү.
Ишмердүүлүгү
Эмгек жолун 1928-ж. Калинин районунун ком¬сомол ячейкасынын катчысы, айылдык мал чарба шериктештигинин төрагасы болуп баштаган. 1930–34-жылдары Кыргыз кавалерия полкунда кызмат өтөгөн. 1934–36-жылдары Республиканын Ички иштер эл комиссариатында иштеген. 1936-жылдан элге билим берүү бөлүмүндє инспектор, СССР эл комиссарлар советинин даярдоо боюнча ыйгарым укуктуу комитетинин Кыргызстан боюнча инспектору. 1937–38-жылдары атайын курстарда окуйт. 1938–39-ж. Даярдоо Эл комиссариатынын Ала-Бука району боюча уполномочени, Ала-Бука райкомунун II катчысы, 1939–40-жылдары Кыргызстан КомПартиясынын (б) Жалал-Абад обкомунун кадрлар бөлүмүнүн башчысынын орун басары, Жалал-Абад облаткомунун төрагасы болуп иштеген. 1942–43-жылдары Кыргызстан КомПартиясынын(б) Тянь-Шань обкомунун I катчысы болуп иштеген.1943-жылдан Кыргызстан совхоздор эл комиссариатынын саясий башкармасында начальниктин орун басары болгон. 1947-жылдан Казакстанда иштеген.
Сыйлыктары
“Ардак белгиси» ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабият
Нарын облусуна 70 жыл.Энциклопедия.-Б.,2009
Жумушсуздук боюнча жөлөкпул
Жумушсуздук боюнча жөлөкпул – мамлекет тарабынан кепилденген, ырасмий катталган жумушсуз жарандарга КР калкты жумуш менен камсыз кылууга жана окутууга көмөктөшүү фондунан убактылуу көрсөтүлүүчү материалдык жардам.
Мартинс Фэрри (Огайо)
Мартинс Фэрри (Огайо) (Martins Ferry) — Огайо штатынын Belmont округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7226 киши. Болжолдуу аянты - 6.0 км². FIPS коду — 39-48104.
Детективдүү адабият
Детективдүү адабият (лат.— кылмыштуулук) — кылмыштуу окуяларды, курч окуялуу сюжеттерди сүрөттөгөн чыгарма. Бул жанрдын пайда болуу жана өнүгүү тарыхы буржуазиялык өлкөлөрдөгү шаарлардын пайда болушу менен байланыштуу. Анткени анда адам өлтүрүү, тоноп кетүү, бейкүнөө кордук көрсөтүүлөрдүн басма сөздө кеңири пропагандаланышы детективдүү чыгармалардын жаралышына алып келген. Кыргыз адабиятында бул жанр анча колго алынбай келе жатат.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Кызыл-Булак (Кадамжай району)
Кызыл-Булак — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Көтөрмө айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 555 киши.
Миманса
Миманса (сансрипт сөзмө-сөз – изилдөө) – Индия философиясынын ортодоксалдык системаларынын бири. Миминсанын жолун жолдоочулар бул сөздүн толук маанисинде веда ачылыш болуп саналбайт деп эсептешкен жана андагы камтылган диний жана философиялык жоболор логикалык жактан негиздөөнү талап кылат. Бул системада айрым брахмандардын жана упанишаддардын тексттерине өзгөчө чоң маани берилет. Миманса окуусунун негизинде ишке ашырылган абалдан – мокшадан биротоло кутулуу рационалдуу түшүндүрүлүшү жана билимдин жана кандайдыр бир аң сезимдүү күч аракеттин жардамы менен жетишилиши мүмкүн эмес деген ишеним жатат. Негизги көңүл коомдук жанаа диний милдетти – үрп-адаттарды аткаруудан жана каста тарабынан коюлуучу ар кандай чектөөлөргө жана тыюу салуулардан турган дхарманы милдеттүү түрдө аткарууга багытталышы керек.
Колдонулган адабияттар
Бажы чек-арасы
Бажы чек-арасы – мамлекеттин бажы аймагын курчап турган шарттуу тилке. КР бажы чек-арасы КР бажы мыйзамдары колдонулган мейкиндикти чектеп, коңшу өлкөлөрдүн бажы аймагынан бөлүп турат. Тышкы жана ички бажы чек-арасы деген түшүнүккө бөлүнөт. Мамлекеттин бажы аймагынан сырткары жерлер тышкы бажы чек-арасы болуп саналат; ал адатта мамлекеттик чек-ара менен шайкеш келет (бажы анклавынан, эксклавдардан жана башка учурлардан сырткары). Тышкы бажы чек-арасында мамлекеттик чек-ара жөнүндөгү мыйзамдарда белгиленген административдик-укуктук режим иштейт. Чек-ара аскери менен кошо бажычылар тарабынан корголот. Бажы аймагынын боштугу менен кампалардын боштук чеги ички Б. ч. болуп саналат. Ал укук статусу боюнча тышкы менен теңдештирилген: эркин аймак жерлери чек-ара сыяктуу каралгандыктан, ага кирүү атайын көзөмөлдүк өтүм-жай аркылуу өтүм-кат менен гана жүргүзүлөт. Ички Б. ч. аркылуу өтүүдө жүк менен кол-жүктөр мамлекеттик чек-арада колдонулуучу бажы тартиби боюнча өткөрүлөт. Ал эркин бажы аймагынын администрациясы менен бирдикте бажычылар тарабынан корголот.
Түйдүк
Түйдүк - түркмөндөрдүн үйлөмө музыкалык аспаптарынын жалпы аталышы. Алардын үч түрү бар: 1. Гаргы Түйдүк -узунунан бойлото кармалып ойнолуучу эки башы ачык үйлөмө музыкалык аспап. Добуш өзгөртүүчү көзөнөгүнүн саны 6-7. Орточо уз. 750-800 мм., диаметри 18-20 мм. Гаргы Түйдүк кыргыз чооруна түрлөш аспап. 2. Дили Түйдүк - чымылдактуу үйлөмө музыкалык аспап. Орточо уз. 160 мм., диаметри 6-8 тм. Добуш өзгөртүүчү көзөнөгүнүн саны 3-4. 3. Гошодилли Түйдүк - кош чымылдактуу музыкалык аспап. Түйдүктө жеке күүлөр аткарылган,кээде ырды коштоодо колдонулган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Чен-өлчөм
Чен- өлчөм – кыргыздардын салттуу турмушунда узундукту, бийиктикти, тереңдикти, салмакты өлчөөчү чендер. Калыңдыкты – кылдай, бычактын мизиндей, ийненин сабындай, бычактын сыртындай, бир эли, эки эли, үч эли, төрт эли, таман, жана башка; узундукту, кеңдикти, жоондукту – чыпалактай, бармактай, кийиздин калыңдыгындай, узундугу бир эли, жарым эли, жоондугу бир тутамдай, билектей, сандай, кишинин белиндей, өгүздүн белиндей, чыканак, кары, карыш, кере карыш, мерген карыш жана  башка; салмакты – бир кесим эттей, кол кесердей, бир сан эттей, бир койдун же козунун этиндей, төөнүн этиндей жана башка. Кездемени төш жары, кулач, кере кулач деп өлчөшкөн. Аралыкты эшик-төрдөй, бир кадам, эки аттам, бир бута атым (100 мдей аралык), эки бута атым, чакырым (1 кмге чейинки аралык). Убакытты көз ирмем, чай кайнам, эт бышым деп айтышкан. Алыс аралыкты аттын жүрүшү менен эсептешип тай чабым (болжолу 3 км), кунан чабым (5–7 км), ат чабым (25–30 км) жана башка; аянтты – алакандай, үйдүн ордундай, короодой, танап (0,005 га), теше (16 га) жана башка; бийиктикти – тушардай, тизе бою, киши бою, кереге бою, үй бою, укурук бою, аркан бою, төө бою жана башка; тереңдикти – төө бою, укурук бою, тизедей, киши бою деп аташкан. Сапырылчу заттарды – кыпындай, таруудай, бир чымчым, бир ууч, бир кочуш, бир чөйчөк, бир аяк, муунга ченеп өлчөө, кап, тай кап, этек, баштык, тулуп жана башка; суюктуктарды – чака, челек, табак, көнөк, көөкөр, саба жана башка. Ал эми сууну кулак менен эсептешкен – бир кулак суу, эки кулак суу жана башка. Чен-өлчөмдөр алыш-бериш, соода-сатык, өндүрүш мамилелеринде табигый жол менен түзүлүп, бир элдин ичинде жалпыга бирдей колдонууга, түшүнүүгө мүмкүндүк берген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Дөөлөс (уруу)
Дөөлөс (төөлөс) - кыргыз уруусунун аталышы. Кыргыздардын ичкилик уруу бирикмесине кирет. Айрым маалыматтарда дөөлөс уруусу кыргыздын оң, сол жана ичкилик уруулук бирикмелерине кирбей, өз алдынча уруулардын бири катары да берилет. Санжыраларда бул уруунун пайда болушу жөнүндө атайын генеалогиялык уламыштар сакталган эмес. Тарых булактарында дөөлөстөрдүн байыркы уруулук бирикмелерден түзүлгөндүгүн көргөзгөн фактылар кездешет. Азыркы кыргыз урууларынын курамында бул уруу орто кылымдардан бери эле этностук компонент катары жашап келгендигин 16-кылымда жазылган «Мажму ат-таварих» чыгармасындагы кыргыз урууларынын санжырасында берилгендиги ырастайт. Изилдөөчүлөрдүн пикиринде дөөлөс уруулук теги орто кылымдагы түрктөрдүн «теле» уруусунун конфедерациясы менен байланышат жана алардын алтайлык уруулардын тобу менен жакындыгы бар. Дөөлөс уруусунун курамына кирген уруктар «ай тамга» жана «кош тамга» деген эки топко ажырашат. «Ай тамганы» шалендер, дукун, буйга, толуман (чулум кашка), ак эчки, жана башка, ал эми «кош тамга» тобун шарон, керей, мүркүт, меркит, бөлтүрүк, качканак атанган уруктар түзөт. Көрүнүп тургандай, өткөн тарыхый мезгилдерде дөөлөс башка уруу топтору менен аралашып турушкан. Мисалы, керей (кереит), меркит, мүркүт (бүркүт) сыяктуу уруктар орто кылымдарда Борбордук Азиядагы саясий аренада белгилүү орундарды ээлешкен түрк-моңгол тилдүү көчмөн этностордун аты менен аталып, алардын өз ара этностук катышы болгонун далилдеп турат. Дөөлөстөрдүн басымдуу көпчүлүгү Түштүк Кыргызстандагы Араван, Кадамжай, Ноокат райондоруна караштуу аймактарда турушат. Ал эми бул уруунун майда топтору Нарын, Ысык-Көл, Чүй облусунда жана Кытай менен Өзбекстандагы кыргыздар арасынан да жолугат.
Тал-Чоку
Тал-Чоку — "Манас" эпосундагы топоним. "Манас" эпосунда тоонун эң бийик чокусу катары сүрөттөлөт. Ушул жерден элдик баатырлар эпикалык душмандын кайда экендигин аныкташкан. "Тал" деген сөз байыркы фарсы тилинен кыргыз тилине өтүп, "тал" — дөбө, бийиктик, чоку — деген маанисин жоготкон эмес. Б. а. "Тал-Чоку" — бийиктиктин бийиктиги, же чокунун-чокусу катары түшүндүрүлөт.
Тоосунда кары бар,
Этек жагы өтөктө
Үстү аппак бурчтанат,
Тал-Чокуга барганда
Жыты жыпар жыттанат.
Таралган булак суусу бар,
Тегереги бек экен,
Ойлоп турса Тал-Чоку
Оорукка калар жер экен (Саякбай Каралаев, 2. 96)— деп сүрөттөлөт. Валиханов жазып алган эпизоддо да баатырлар Т.-Ч-да туруп эки жагын караганы эскерилет. "Такыядай Тал-Чоку Алчайып аган барган дейт" (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, № 7, 83-б.). Т-Ч. Багыш Сазановдун вариантында "Талгардын Тал-Чокусу, — деп айтылат. Чындыгында эле түштък-чыгыш Казакстандагы Иле Алатоосунун (Алматы облусунун аймагында) эң бийик чокусу "Талгар" деп аталат. "Манас" эпосунда сүрөттөлгөн эпикалык Т.Ч-да Манас баатыр чалгынга жол талашып турган Чубакты Алмамбет менен элдештирет. Т.-Ч-дан Манас Талас жана Бээжинге дүрбү салат. Таласта калган иннлерн Абыке, Көбөштүн дөбөгө чыгып дардактап, "Барса келбес Бээжинден Манас кайдан келсин деп" (Саякбай Каралаев, 2. 97) ич аласын сыртына чыгарып чатак чыгарганын, аны Каныкей басканын көрөт. Т.-Ч-дан дүрбү менен кытай жерин, элин көргөн Манас Алмамбеттен жөн-жайын сурайт. Т.-Ч-га келгенге чейин Алмамбет өзү туулуп өскөн эпикалык Бээжин калаасы тууралуу Манас баатырга эч билдирген эмес. Анын сыр жашырышынын себеби "кытайдын жолун билем десең" Манас алар менен согушам дейт, андыктан ага айтпа деген Каныкейдин суроо өтүнүчү боюнча айтпай жүргөн. Мурда бир нече жолу сурасам жолун билбеймин деп карганып койдуң эле деген Манастын тарынычынан улам Алмамбет кытай элинин көптүгүн, эрдигин, амалкөйлүгүн, ар өнөргө шыктуулугун жана башка өзгөчөлүгүн кеңири мүнөздөйт. Душман жеринин байлыгы, чек арасынын бекемдиги борбор Бээжиндин өтө күчтүү чеп экенин билдирген кызык аңгеме жана өзүнүн таржымал-тарыхын айтып берет. Алмамбет кытайдан качып келе жатканда ушул Т. Ч-га токтоп, кие чыккан атамдын жарым кандык чен тонун мобул жерге көөмп кеткемин деп көрсөтүп, аны казып алышат. Манас менен Чубак Т.-Ч-да калып, Алмамбет менен Сыргак кытай жерине чалгынга кетет. Т.-Ч-да Манас алп уйку менен уктайт жана аны Чубак найза менен санга эки эличе сайып ойготот. Географиялык реалияда Кыргызстан менен Казакстандын чектешиндеги чыгыш Тянь-Шандын бийик тоо чокуларынын бири.
Дефлектор
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Каннада
Каннада, каннара - каннара элинин тили. Индиянын Майсур штатына таралган. Дравид тилдерине кирет. Бул тилде 3 млнго жакын адам сүйлөйт.
Каннада байыркы (13-кылым), эски (13-19-кылымдар), жаңы (19-кылымдын аягынан) деп 3 мезгилге бөлүнөт. Азыркы адабий тилинин оозеки тилден аздыр-көптүр айырмасы бар. Жазууда түштүк инди шрифтинин бир түрүн колдонот. Грамматикасы мүчөлөмө (агглютинация) түзүлүштүү.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Бажы чек-арасы аркылуу өткөрүү
Бажы чек-арасы аркылуу өткөрүү – бажыда жарыяланган товарларды жана башка нерселерди бажы аймагында жана анын чегинен сырткары жерлерде пайдаланууга улуксат берүү.
Таңды макшар
Таңды макшар, Таңгы макшар (арабча таңда жыйнала турган жер) — ислам дининин ишениминде бул жарык дүйнөнүн эң акыркы таңы. Ошондо бүткүл өлүктөр тирилип, чогулуп бул дүйнөдө жасаган иштери үчүн сурак беришет имиш. Эпостун оң каармандары достук анты-шертин, адамкерчилик парзын аткарбоону чоң күнөө эсептеп, Т. м. күнүндө уятка калбас үчүн өзүн курман кылса да аны аткарууга аракет кылышат. Манастын көрүн жашыруун казган балбандарды билгенин элге айтып коёт деп өлтүргөн күнөөсү жөнүндө Каныкей "Таңды макшар күнүндө, беш балбандай момунга, кара эшек болор эбим бар" — дейт.
Жумуштан бошотуу
Жумуштан бошотуу – мыйзамда каралган негиздер боюнча эмгек келишимин токтотуу. Ал кызматкердин демилгеси боюнча, администрациянын (жумуш берүүчүнүн) демилгеси боюнча, башка мыйзамдык негиздер боюнча ж. б. болуп бөлүнөт. КР эмгек укугу боюнча – тартипке чакыруунун эң катуу түрү.
Көк-Бука
Көк-Бука — «Манас» эпосундагы жалгыз көздүү Мадыкандын минген унаасы. Эпостун сүрөттөөсү боюнча: Башында жалгыз мүйүзү бар,
Чоңдугу тоодой Көк-Бука
Минип алган кези экен.
Астындагы Буканын
Желгенине жел жетпейт,
Үстүндөгү Мадыкан
Алышкан менен ал жетпейт (Саякбай Каралаев, 2. 149— 150). Саякбай Каралаевдин вариантындагы Чоң казатта жалгыз көздүү Мадыкан дөө чоңдугу тоодой К.-Б. минип май данга кирет. «Семетей» эпосунда жалгыз көздүү Мааданча жана Дыңша дөөлөр да согушта Бука минип жүрүшөт. Бул түрк-моңгол элдеринин баатырдык эпосторунда учураган салттык көрүнүш. Жалгыз көздүү дөө тибиндеги мифологиялык кейипкерлердин минген унаасы К.-Б. сыяктуу фантастикалык жандыктар (Керик, Пил) болуу түрдүү элдердин фольклорунда кеңири жолуккан белгилүү сюжеттерден. Алтайлыктардын баатырдык эпосторунда жер алдындагы дүйнөдө (тиги дүйнө) жашап, киши этин жей турган жети баштуу Делбеген (желмогуз) жана Эрлик кан дайыма жортуулдарга Бука минип чыгышат. «Манас» эпосунда сүрөттөлгөн мифологиялык К.-Б. алтай эпосторундагы жомоктук-фантастикалык Букалар менен түпкү теги жагынан бирдей түшүнүктөн жаралган.
Вокруг Света мөңгүсү
Узундугу 3,6 км, аянты 6,8 км2 Талас дарыясынын сол куймасы Үрмаралдын алабында жайгашкан. Үрмарал мөңгүсун аскалуу бийик сеңир бөлүп турат. Жалпы экспозициясы түндүккө багытталган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4110 м, этеги 3180 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги - 3650 м. Абляция облусунун аянты 2,9 км2. Мөңгүдөн Армарал суусунун оң салаасы башталып, Үрмаралдын оң курамы – Табылгытыга куят.
Ягодная Поляна (Уфим району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сезимталдык тарбия
Сезимталдык тарбия -  (Сенсордук тарбия) – сезимталдык процесстерди (туюу, кабылдоо, элестөө) максатка багыттап өркүндөтүү жана өнүктүрүү сезимталдык процесстер таанып-билүүнүн адепки баскычы болуп саналгандыктан, сенсордук тарбия акыл-эс тарбиясынын башталма топбу катары кызмат кылат. Ошондуктан сезимталдык тарбия акыл-эс тарбиясынын негизи деп эсептелет. Тагыраак айтканда, сезимталдык тарбия музыка менен сүрөт искусствосу боюнча окуучулардын жөндөмдүүлүгүн калыптандырууну башкы милдети деп карайт. Бул өңүттөн алып караганда аны эстетикалык тарбиянын ажырагыс бөлүгү деп эсептесе да болот.
Ал эми сезимталдык тарбиянын жүрүшүндө сезимталдык таанып-билүүдөн рационалдуу таанып-билүүгө, кабылдоодон ой жүгүртүүгө карай өтүү боюнча даярдык көрүлөт да, бара-бара интектуалдык ишмердүүлүктүн калыптанышы жүзөгө ашырылат. Мындан тышкары сезимталдык тарбия баланын булчуң сезимдерин өстүрүүнү, эне тили боюнча үндөрдү талдоону өркүндөтүүнү, музыкалык табитин, мейкиндиктеги буюмдар менен түстөрдүн ортосундагы мамилелерди, көлөм менен форманы жана башкаларды кабыл алуу өңдүү процесстерди калыптандырууну өз ичине камтыйт. Мектепке чейинки жаштагы балдарда сезимталдык процесстер жакшы өнүккөндүгүн эске алсак, анда ушул курак үчүн сезимталдык тарбияга башкы роль таандык. Ошондуктан тарбиянын бул түрү бакча жашындагы балдардын педагогикасындагы бирден бир башкы көйгөйү болууга тийиш.
Сезимталдык тарбия боюнча көрүнүктүү педагогдор Я. А. Коменский, И. Г. Песталоцци, А. П. Усова, Е. И. Тихеева жана башкалардын үзүрдүү эмгектери педагогика илимине кошкон эбегейсиз зор салым болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Дөрбөн-ойроттор.
Дөрбөн-ойроттор. Дөрбө(н)т = (дэрбэт) монгол тилдүү элдерде «төрт» деген санды аныктайт. 1399-ж. кыргыз ханы Угечи Каш- канын (Гүйлүчү, Мунке Тэмур) жетекчилиги астында Ойрот хандыгы негизделген. Кыргыз уруулары катышкан бул мамлекеттик- уруулук бирикме жазма булактарда «дөрбөн-ойрот» деген ат менен да белгилүү болгон. Дөрбөн-ойроттор же дөрбөттөр өз учурунда (17-к.) (дэрбэттер) хошоут, хойт, зюнгарлар менен бирдикте Ойрот (Жунгар) хандыгын негиздешкен. Дөрбөттөр Волга боюндагы калмактардын («хальмг», «халимаг») кийинки эл болуп калыптанышында да активдүү катышты. Дөрбөн - тынымсейит уруусунун курамындагы урук катары белгилүү.
Бай, социалдык топ
Бай – Октябрь революциясына чейинки малдуу, мүлктүү, жери, кыштоосу, жайлоосу бар социалдык топ. Байлар өндүрүшкө катышпай, букаралардын эмгегинен байлыгын арттырып, малын көбөйтүп, жерин иштеткен. Мисалы, Солтонсары менен Кара-Кужурду ээлеген Калча байдын 10000 кою, 1000 жылкысы, 200 топозу болгон.
Анын малын 21 койчу, 15 жылкычы багышкан. Дыйканчылык өнүккөн аймактардагы байлар ири жер ээлери болушкан. Куршабдык Ташмамат бай 250, алабукалык Калмабай 270 танап (1 танап – 1,6 га жакын) жер ээлешип, ар бири ондогон кедейлердин жана чайрыкерлердин эмгегинен пайдаланышкан. Социализм мезгилинде бай тап катары жоюлган. Бирок, жеке менчикке негизделген азыркы коомдук өзгөрүүлөрдүн шартында байдын жаңы түрү пайда болду.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 « Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети»
Ваххабчылык
Ваххабчылык, ваххабизм - суннизмдеги диний саясий агым. Аравияда 17-кылымдын орто ченинде диний үгүтчү Мухаммед ибн Абдаль-Вахаб (1703-87) тарабынан негизделген. Анын окуусунун өзөгү бирден-бир жараткан Кудай жалгыз өзү деген түшүнүк. Алла гана жаратуунун булагы, ошондуктан бир Кудайдын өзү таазим кылууга, сыйынууга татыктуу, бирок мусулмандар жаңылык киргизебиз деп, ар кайсы ыйыктарга ибадат-таат кыла беришип, бул негизден четтеп кетишкен деп эсептешкен. Ваххабчылыктын тарапкерлери исламды алардан тазалоо зарылдыгын жана анын абалкы тазалыгын кайра киргизүүнүн өзгөчө зарураттыгын максат кылып койгон. Ваххабизм ар кайсы ыйыктардын касиеттүүлүгүнө сыйынууну токтотууну көздөгөн агым. Коомдук саясий чөйрөдө социалдык шайкештикти орнотууга, бардык мусулмандарды тууганчылыкка, биримдикке үндөйт. Алар өз тарапкерлерин исламдын тириликтеги адеп-ахлак негиздерин сактоо менен, байлыкка ыгы жок чөмүлүүчүлүккө, ачкөздүккө, зыкымдыкка жана башка терс жоруктарга каршы үндөө менен чыгышкан; көп кудайга ишенүүчүлүккө, исламдын алгачкы негиздеринен тайгандарга каршы күрөш (жихад) жарыялашкан. Ваххабчылар бир катар араб урууларындагы шайыктардын колдоосуна ээ болушкан. 19-кылымдын башында Неж шаарында ваххабчылардын мамлекети пайда болот. Ирак менен Сирияга чабуул жасашып, Меке менен Мединаны каратышат. 1924-жылы Батыш Аравияны басып алышы менен ваххабилердин ири мамлекети Сауд Аравиясы пайда болду. Ваххабчылык кийин Индияга, Индонезияга, Чыгыш жана Түндүк Африкага тарап кеткен. Учурда В. Сауд Аравиясынын расмий идеологиясы. Бир катар араб өлкөлөрүндө ваххабчылыктын жолун жолдоочулар бар.
Ютурмаль-Кы дарыясы (Часелька куймасы)
Ютурмаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Часелька дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 124 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Октябр (Карайыдель району, Башкыртстан)
Октябр — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Кирзин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1 киши. Почта индекси — 452377, ОКАТО коду — 80234840003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мимесис
Мимесис (гр. mimesis – тууроо) – байыркы грек философиясындагы жана эстетикасындагы термин. Тууроо (мимесис) катары искусствого көз караш пифогаризмде (музыка асман шайкештигин тууроо катары ж. б.) айтылган, Платон жана Аристотелдер өнүктүргөн. Платондун айтуусу боюнча көзгө көрүнгөн дүйнө реалдуулукту тууроочу идеялардын, искусствонун жогорку дүйнөсүн тууроо (мимесис) болуп эсептелет, тууроону тууроо гана болуп эсептелет. Аристотель тууроого умтулуу дегеле тирүү жандыктарга, ал эми адамдарга өзгөчө мүнөздүү деп эсептеген; тууроо искусствонун маңызын түзөт, ал эң жаман нерселерди сүрөттөгөн учурда да канааттануу берет.
Колдонулган адабияттар
Диалектизм
Диалектизм — белгилүү территорияда жашаган элдин тилиндеги өзгөчөлүк, ал көркөм чыгармаларда стилистикалык каражат катары колдонулат. Айрыкча каармандын кимдигин, кайсы жердин өкүлү экендигин көрсөтүүдө маанилүү роль ойнойт. Көркөм чыгармадагы диалектизмдер көпчүлүк эле кыргыз жазуучуларынын чыгармаларынан табылат. Мисалы: Ырас, колхоз аны аяп, кыйлага чейин: бир башына бир дализ, бир бөлмө үй салып берели деп жүрдү, бирок Ормон ынабады. (М. Гапаров «Дарыялардын шоокуму»).
Дефляция (табятта)
Дефляция (табятта) – (лат. deflatio – үйлөө, желпүү) – шамалдын таасиринен жердин үстүнкү борпоң катмарынын жана тоо тектердин жемирилип, үбөлөнүп (кум, чаң жана башка) учушу. Бул кубулуш айрыкча чөлдөрдө байкалат (Кара-Кум чөлүнүн түштүк жагы). Дефляциянын жана физикалык процесстердин натыйжасында жондонгон жарчалар, мунара сымал мамычалар пайда болот.
Таңшаң
Таңшаң (кыт. Тянь-Шань) — "Манас" эпосундагы топоним. — Келгин орустардан угуп, өз жеринин (Ала-Тоо) нукура наамын, заманга жараша, Т.-Ш. (Тянь-Шань) деп жат атка которо салган (Сагымбай Орозбаков, 2, 170). 19-кылымдын ортосуна чейин бул ысым Ала-Тоо калкына белгисиз болуучу.
Көк-Дөбө
Көк-Дөбө — топоним. Манас баштаган кыргыз колу душмандан ата журту Ала-Тоону бошото баштаганда ага каршы чыккан Орго кандын туу тиккен жери (Сагымбай Орозбаков, 2. 80). Географиялык реалияда Ысык-Көлдүн түштүгүндөгү Көк-Дөбө деген жер.
ТЕСЛЕНКО Григорий Степанович
Өмүр баяны
ТЕСЛЕНКО Григорий Степанович 1904-жылы Херсон губерниясы, Херсон уезди, Марьевка кыштагында жарык дүйнөгө келген. 1930-жылдан КПСС тин мүчөсү. 1947-жылы КПСС БКнын алдындагы жогорку партиялык мектепти бүткєн. 1926–30-жылдары Кыргызстанда чек-ара аскерлеринде кызмат өтөгөн.
Ишмердүүлүгү
1930–32-жылдары Каракол районунда колхоз башкармасынын төрагасы, 1932–37-жылдары ошол эле райондо райколхозсоюздун төрагасы, райондук аткаруу комитетинин төрагасынын орун басары, 1938-жылы Кыргызстан ВКП (б) нын Түп райондук комитетинин II, I катчысы, 1940–43-жылдары Кыргызстан КП Ысык-Көл обкомунун II катчысы. 1943–45-жылдары Кыргызстан КомПартиясынын Тянь-Шань обкомунун I катчысы болуп иштеген. 1947–66-жылдары Украинада иштеген. 1986-жылы Украинада дүйнөдөн кайткан.
Колдонулган адабият
Наырн облусуна 70 жыл. Энцикпедия. -Б.,2009.
Иерусалим метросу
Иерусалим метросу – Иерусалим шаарынын метросу. Метросу 19-август 2011-жылы ачылат.
Челпек көрүстөнү
Челпек көрүстөнү – б.з.ч. 6–3-кылым сак урууларынан калган мүрзөлөр.
Пржевальск шаарынан 2 км түштүк-батыш тараптагы Челпек айылынан орун алган. Миңге жакын дөбө мүрзөдөн турат.
1976-жылы коло буюмдар, үстөл жана казандар табылган. Үстөлдүн буттары аялдын бедизи түрүндө жасалган. Казанактардын биринде 2 топоздун сөөгү сакталган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. Кыргыз Совет энциклопедиясы. Фрунзе, 1980. 373-б. Урстанбеков Б.У., Чороев Т.К. Кыргыз тарыхы. Фрунзе, 1990. 194-б.
Дуалдык уюм
Дуалдык уюм (дуалдык - экилик) - эки уруктун, кийинчерээк эки фратриянын (фратрия - уруктар тобу) өз ара никелешүүчү Уюму. Бир кыйла кеңири мааниде, алгачкы, көбүнчө эрте таптык коомдо да таралган коомдун бинардык уюму жана анын рухий маданиятта чагылдырылышы (мис. Байыркы Египет менен Перудагы эки «өлкө», Спартада, Римде, Карфагенде эки башкаруучунун болушу ж.б.)
Кызысла
Кызысла — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яя дарыясынын сол жээгинен 181 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Историзмдер
Историзмдер - азыркы тилибизде сейрек колдонулган, буюм, зат, кубулуш аттарын билдирген сөздөр. Мис., «хан», «бек», «кор башы», «жаа», «ай балта», «тай туяк» ж.б. Историзмдин архаизмдерден айырмасы - азыркы тилибиздин лексика, системасында семантикалык эквива фразеологиялык, айрым (тике) маанилери боюнча дал келген сөздүн дал келбеген (көбүнчө өтмө) маанисине окшоштурулуп, экинчи тилдеги сөздүн да ошондой мааниге ээ болушу (мис., орусча «член» - кыргызча «мүчө») семантикалык калька болот.
Колдонулган адабияттар
Колдонулган адабият Тил энциклопедиясы / Түз.А. А. Джапанов: Оңд., толукт., кайрадан 2-бас. - Б.: Турар, 2010. -548 б. ISBN 978-9967-44-24-9
Гава мөңгүсү
Гава мөңгүсү – Ички Теңир-Тоодогу өрөөн тибиндеги мөңгү. Борколдой кырка тоосунун түндүк капталында. Узундугу 4,4 км, аянты 5,1 км2. Чакыркорумдун алабында. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4880 м, этеги 3840 м бийиктикте жатат, кар чегинин бийиктиги 4290 м. Абляция облусунун аянты 2,4 км2. Мөңгүдөн агып чыккан суу Карасуу (Чакыркорумдун оң куймасы) өзөнүнө куят.
Жүргүнчүлөр баракчасы
Жүргүнчүлөр баракчасы – учак же кеме жүргүнчүлөрүнүн тизмеси жазылган баракча. Анда алардын аты-жөнү менен дагы башка маалыматтар камтылат, өлкө бекетинен чыгып жатканда же четөлкө бекетине келип жеткенде, эмиграциялык бийлик өкүлдөрүнө көрсөтүлөт.
Ротенбург-об-дер-Таубер
Ротенбург-об-дер-Таубер (ˈʁoːtənbʊɐ̯k ɔp deːɐ̯ ˈtaʊbɐ) ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Ансбах районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 10.926 (2013-ж.). Аянты – 41.68 км2.