cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Введенский шалфейи,Введенский көк башы
Введенский шалфейи,Введенский көк башы (Salvia vvedenskyi), (E. Nikit) - Көп жылдык. Бийиктиги 40-65 см, жөнөкөй же гүлү менен бутактанган, кабыргалары бозомук, кырлары жашыл, жыш түкчөлүү. Жан тамыр жалбырактары узун жалбырак саптуу, узундугу 8 см ге чейин, туурасы 4 см, канаттай ажыраган, жашыл жээктүү, бөлүкчөлөрү канаттай тилкелүү же канаттай айчыктуу. Сабактагы жалбырактары 3төн кылка өскөн, жан тамыр жалбырактарындай, бирок алардан кичирээк, кыска жалбырак саптуу же жалбырак сапсыз, сабакта орун алган. Гүлдөрү 2ден ( 3төн) кылка болуп өскөн гүл тобуна жыйналып, бир бутакта 5-7ден гүл топтору болот. Чөйчөкчөсү коңгуроодой, узундугу 13 мм ге чейин, мөмөлүгүндө чоңойгон, безчелүү түктүү. Гүл коргону кызгылтым, узундугу 35 мм ге чейин, жогорку эрини түз, эки айчыктуу, төмөнкү эрининин ортоңку айчыгы тескери жүрөк сымал, капталдагыларынан жазы. Мөмөсү – жаңгакча.
Сооронбай Жусуев
Өмүр жолу
Акындын атасы Жусу Алай-Куу өрөөнүндөгү белгилүү казылардын бири болгон. 1929-жылы "кулакка тартылып" жазыксыз камалган.
Введенский шалфейи,Введенский көк башы
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнң-июлда гүлдөп, июлң-августта уруктанат. Уруктан көбөйөт.
Сооронбай Жусуев
Өмүр жолу
С.Жусуев эскерүүсүндө: "(Атамды) Ош шаарындагы түрмөгө которуп, 1932-1933-жылдарга чейин камайт. Түрмөдөн бошотоору менен жөө-жалаңдап туулуп өскөн жери Алай-Кууну көздөй бет алат. Бирок, тилекке каршы, Алай-Кууга жете албай, Кара-Кулжадагы Түшүнүк деген айылда Таши деген таанышынын үйүндө убактылуу туруп калат дагы, көп өтпөй эле ошол жерде каза болот. Ошондо мен сегиз жашаар бала элем. Ошол күндөр али күнчө эсимден кетпейт”, - деп жазган.
Введенский шалфейи,Введенский көк башы
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргызстандын эндеми: Суусамыр тоо кыркасы, Кетментөбө өрөөнүнүн Терек жана Сөгөт сууларынын арасы, Чычкан суусунун сол жээги.
Сооронбай Жусуев
Өмүр жолу
Сооронбай айыл мектебин бүтөрү менен 18 жашында армияга алынып, 1943–1945-жж. Панфилов атындагы 8-гвардиялык дивизияда байланышчы болуп кызмат өтөп, майданда эки жолу жарадар болгон.
Введенский шалфейи,Введенский көк башы
Өсүү шарттары
Ортонку алкактагы таштуу жана майда топурактуу тоо беттери.
Сооронбай Жусуев
Өмүр жолу
Согуштан кайтып келип, 1946–1947-жж. Совет райондук «Коммунизм үчүн» гезитинде жооптуу катчы болуп иштейт.
1947–1949-жж. Ош Мамлекеттик мугалимдер институтунда окуп, анын кыргыз тил жана адабият факультетин артыкчылык диплому менен бүтүргөн.
Введенский шалфейи,Введенский көк башы
Саны
Өтө чектелген.
Сооронбай Жусуев
Өмүр жолу
1951-жж. Ош облустук «Ленин жолу» гезитинин редакциясында бөлүм башчы болуп иштеген.
Введенский шалфейи,Введенский көк башы
Чектөөчү факторлор
Аймактарды чарбачылыкка өздөштүрүп пайдалануу.
Өстүрүү
Маалыматтар жок.
Сооронбай Жусуев
Өмүр жолу
1951–1956-жж. Москвадагы М.Горький атындагы Адабият институтунда окуган.
С.Жусуев 1957–1959-жж. «Ала-Тоо» адабий көркөм журналынын башкы редактору, «Чалкан» журналында жооптуу катчы, 1960–1986-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун аппаратында адабий кеңешчи болуп иштеген.
Введенский шалфейи,Введенский көк башы
Статусу
V U. Өтө сейрек кездешкен кууш эндем. Декоративдүү өсүмдүк.
Сооронбай Жусуев
Өмүр жолу
Ага Кыргыз Республикасынын Баатыры наамы ыйгарылган (2007).
С.Жусуев 2016-жылы 4-февралда каза болуп, маркумга арналып мамлекеттик ырасымдар өткөрүлүп, сөөгү Бишкектеги "Ала-Арча" көрүстөнүнө коюлган.
Чыгармачылыгы
С.Жусуевдин алгачкы «Алдыга жүргүн, кыргыздар!» деген ыры 1943-жылы «Советтик Кыргызстан» (кийинки «Ала-Тоо») журналына жарыяланган.
Алгачкы «Эмгек күүсү» аттуу ыр жыйнагы 1950-жылы басмадан чыккан. Андан бери акындын 30дан ашык китеби өз эне тилинде, 14 китеби орус тилинде жарык көргөн. Ыр китептери казак, өзбек, украин, азербайжан, тажик тилдеринде басылган жана ырлары алыскы жана жакынкы чет өлкө тилдерине которулган.
Анын 70тен ашык ырларына музыка жазылган. 2003-жылы чыккан «Канат менен Зарина» махабат дастаны орус, тажик, түрк, өзбек, кытай ж.б. тилдерге которулуп, өзүнчө китеп болуп чыккан.
1949-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Сыйлыктары
Кыргыз адабиятын өнүктүрүүдө сиңирген зор эмгеги үчүн 1981-жылы С.Жусуевге «Кыргызстандын Эл акыны» деген ардактуу наам берилип, 1986-жылы персоналдык пенсия дайындалган. 1990-жылы Москвадагы Воениздаттан чыккан «Моя жизнь» деген ыр китеби үчүн Бүткүл союздук А.Фадеев атындагы сыйлыктын лауреаты болуп, алтын медаль алган. 1998-жылы «Кыргызстандын Эл агартуусунун отличниги», ошол эле жылы «Казакстандын эмгек сиңирген кайраткери» деген наамга татыктуу болгон.
С.Жусуевдин 1994-жылы басмадан чыккан «Курманжан датка» аттуу ыр менен жазылган романы үчүн 1998-жылы Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлык ыйгарылган.
Бишкек жана Ош шаарларынын ардактуу жараны, Ош мамлекеттик жана кыргыз-өзбек университеттеринин ардактуу профессору.
2005-жылы интеллектуалдык менчиктин Бүткүл дүйнөлүк уюму (ВОИС) чыгармачылык ийгиликтери үчүн С.Жусуевди Алтын медаль менен сыйлаган.
Президенттин 2007-жылдын 13-февралындагы Жарлыгы менен улуттук маданият казынасына, кыргыз элинин руханий байлыктарын өнүктүрүүгө кошкон зор салымы үчүн акын Сооронбай Жусуевге «Кыргыз Республикасынын Баатыры» эң жогорку артыкчылык даражасы «Ак шум-кар» өзгөчө белгисин тапшыруу менен берилген.
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде
Эмгек күүсү: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1950. – 103 б. Чындык менен ыр: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 131 б.
Өмүр жазы: Поэмалар, ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1955. – 168 б.
Асан менен достошкондо: Аңгемелер. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1956. – 33 б. Сүйүү менен ишенич: Ырлар, поэма жана котормолор. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956. – 177 б.
Үмүт: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960 – 130 б.
Чоң атам жана мен: Поэма жана ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1966. – 55 б.
Жылдыздуу тоолор: Ыр менен жазылган повесть. – Ф.: Кыргызмамбас, 1963. – 149 б.
Көңүл күүлөрү: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 195 б.
Кызыл күн: Повесстер. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 236 б.
Түрмөк булуттар: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 236 б.
Дабан: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 114 б.
Алтын чынар: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 142 б.
Тандалмалар: Тандалган ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 491 б.
Суктануу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 215 б.
Бийик асман: Сонеттер, ырлар, поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1979. – 212 б.
Тандалмалар: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 257 б.
Тоо жаңырткан чагылган: Ырлар, жомоктор. – Ф.: Мектеп, 1985. – 64 б.
Керемет: Ырлар, дастандар. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 320 б.
Күмүш жылдыз: Ырлар, сонеттер, дастандар. – Б.: Адабият, 1991. – 144 б.
Адамдар: Ырлар, дастандар. – Б.: Кыргызстан, 1997. – 240 б.
Миң кайрык: Ырлар, котормолор. – Б.: Шам, 2000. – 424 б.
Канат менен Зарина: Дастан. – Б.: Бийиктик, 2003. – 96 б.
О, анда көктөм эле: Ырлар, обондуу ырлар. – Б.: Бийиктик, 2004. – 168 б.
Ала-Тоо барда мен бармын: Ырлар, дастандар. – Б.: Бийиктик, 2005. – 328 б.
Сөз кудурети: Макалалар, эскерүүлөр. – Б.: Бийиктик, 2006. – 640 б.
Тагдырым – поэзия: макалалар, каттар, куттуктоолор, арноолор. – Б.: Бийиктик, 2008. 728 б.
Мен билген Чыңгыз: Ырлар, эскерүү. – Б.: Бийиктик, 2008. – 52 б.
Орус тилинде
Тьерра темплада
Тьерра темплада (исп. tierra templada мелүүн жер) - Борбордук жана Түштүк Америка тоолорундагы орто бийик токой алкагы.
Сооронбай Жусуев
Жарык көргөн китептери
Дружба: Рассказы. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1958. – 24 с.
Тьерра темплада
Деңиз деңг. 800-1700 м (Борбордук Америка) жана 1500-2800 м (Анд тоолорунда) бийиктикте таралган. Тик капталдары терең дарыя капчыгайлары менен тилмеленген. Климаты мелүүн (орт. айлык температурасы 17-24°С); нымдуу (жылдик жаан-чачыны 3000 ммден ашык). Айдарым капталдарын тоо гилеясы каптап, кызыл латерит топурагы мүнөздүу. Дарак симал папоротниктер, бамбук, Анд тоолорунда хинн дараги жана кока, капталдарында дайыма жашыл жалбыраги күбүлмө дарактар өсөт. Айдоого жарактуу аянттарында жүгөрү жана кофе өстүрүлөт. Тьерра темпладада Колумбия, Венесуэла, Эквадордун калкинин көпчүлүк бөлүгү отурукташкан.
Сооронбай Жусуев
Жарык көргөн китептери
В ожидании гостя: Стихи и поэма. – М.: Сов. писатель, 1958. – 93 с.
Тьерра темплада
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Сооронбай Жусуев
Жарык көргөн китептери
Дедушка и я: Стихи. – М.: Детгиз, 1961. – 30 с.
Орлица: Стихи и поэма. – М.: Сов. писатель, 1962. – 81 с.
Дымок над аилом: Стихи и поэма. – М.: Сов. писатель, 1967 с. – 72 с.
Горные зори: Стихи. – М.: Сов. писатель, 1972. – 88 с.
Жаворонок: Стихи. – М.: Правда, 1975.
У огня: Стихи. – М.: Худож. Лит., 1975. – 206 с.
Гордость: Стихи и поэмы. – М.: Сов. писатель, 1978. – 127 с.
Стремнина лет: Стихотворения и поэмы. – Ф.: Кыргызстан, 1981. – 240 с.
Золотая чинара: Стихотворения и поэмы. – М.: Худож. Лит., 1982. – 383 с.
Песни белых вершин: Стихи, поэмы. – М.: Сов. писатель, 1984 – 104 с.
Моя жизнь: Стихи, поэмы. – М.: Воениздат, 1990. – 142 б.
Канат и Зарина: Поэма. – Б.: Бийиктик, 2004. – 168 с.
Башка элдердин тилдеринде
Девушка и я: Стихи. – Душанбе: Таджгосиздат, 1963. – 24 с. – таж.
Кучевые облака: Стихи. – Алма-Ата: Жазушы, 1975. – 128 с. – каз.
Перевал: Стихи. – Ташкент: Изд-во лит. и искусства, 1975. – 75 с. – узб.
Молодость моя: Стихи и поэмы. – Алма-Ата: Жалын, 1980. – 80 с. – каз.
На море синем белый пароход: Стихи. – Баку: Язычи, 1983. – 144 с. – азерб.
Золотая чинара: Стихи и поэма. – Киев: Радяньскый пысмэннык, 1986. – укр.
Канат и Зарина: Поэма. – Б.: Бийиктик, 2004. – 92 с. – узб.
Канат и Зарина: Поэма. – Б.: Бийиктик, 2004. – 128 с. – азерб.
КОТОРМОЛОРУ
Корея акындарынын үнү. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 25 б.
Павло Тычина. Элдердин достугу: Ырлар жыйнагы. – Ф: Кыргызмамбас, 1954. – 86 б.
Барто А. Балдар үчүн ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1954. – 136 б.
Үч акындын ырлары – Ф.: Кыргызмамбас, 1954. – 135 б. (коллектив).
Түркмөн акындары. – Ф.: Кыргызмамбас, 1954, 1957. – 187 б.
Твардовский А. Ленин и печник. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1962. – 14 б.
Кулиев К. Дарыгер кумурска жөнүндө жомок. – Ф.: Мектеп, 1982. – 16 б.
Шекспир В. Гамлет: Трагедия. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 224 б.
Омар Хайам. Рубаилер. – Б.: Бийиктик, 2004. – 114 б.
Орус ырлары. – Б.: Шам, 2002. – 304 б.
Казак ырлары – Б.: Бийиктик, 2004. – 608 б.
Согуш жана жениш. -Б.: Бийиктик,2009.
Арыс, агас
Арыс, агас (лат. Mustela erminea) —  суусарлар тукумуна таандык, куйругунун учу кара кичине айбан.
Оторбаев Түгөлбек (Качкын Оторбаев, Түгөлбек Турпан уулу)
Оторбаев Түгөлбек (Качкын Оторбаев, Түгөлбек Турпан уулу) – акын. Жумгал районунун Багышан айылында 1942-жылы 15-июлда туулган. 1959-жылы Чаек орто мектебин, 1964-жылы Фрунзедеги политехникалык институтунун механикалык факультетин ийгиликтүү аяктап, автомобиль транспорту боюнча инженер-механик деген кесипке ээ болуп, Фрунзедеги 1-жүргүнчүлөр автопаркында механик болуп 1965-жылга чейин иштеген.
1965–1966-жж. жүргүнчүлөр автотрестинде бөлүм башчы, 1966–1969-жж. Панфилов районундагы автобазанын башчысы, 1969–1977-жж. Жумгал районунун автоба-занын жетекчиси, 1978–1991-жж. Кант районундагы жүк ташуучу автобазанын директорунун орун басары, 1991–1992-жж. Кант районунун жүргүнчүлөр автобазасынын директору, 1992-жылдан Мамлекеттик техникалык инспекциясынын Бишкек шаардык бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп келет.
1955-жылы Жумгал районунун «Социалисттик мал чарба» деген гезитине «Почтальон Токтосун» деген биринчи ыры жарык көргөн. Кийин райондук, республикалык гезит-журналдарга макалалары, ырлары жарык көрүп, 1962-жылдан «Чалкан» журналына сатиралык ырлары басылып турган.
2003-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Туулга
Туулга – жоокердин урушка кийүүчү баш кийими. Туулганы кылыч, ок жана башкалардан коргонуу үчүн кийишкен. Туулганы темирден жасашып, ичин кийизден ичтеген, сыртына булгаары каптап, төбөсүнө чок чыгарышкан. Жаагын, желкесин жаап тургандай кайыш бекитилген. Ээк жагы бүчүлөнгөн. Кээ бир Туулгалар күмүш менен кооздолгон.
Туулга алгачкы коомдо эле пайда болгон (жыгач, чырпык, териден жасалган) жана коомдун өнүгүшүнүн кийинки баскычтарында ар кандай формада (чулу куюлган, майда-майда шакекче сыяктуу чынжырлардан жыш туташтырылган) коло, темирден жасалган.
Ал жумшак болсун деп кездеме иштелип, ок өтпөс баш кийим экенин билдирбес үчүн (маскировкалап) булгаары сыртталган. Орто кылымдарда туулгага бетти, моюнду калкалай турган бөлүктөр кошулуп, түзүлүшү татаалданган. Туулга жасалгалуу баш кийимге айланган. Кыргыздын оозеки чыгармаларына караганда туулганы кыргыздар байыркы замандардан эле жоокердик калканчы баш кийим катары колдонулуп келген. «Манаста» да коргонуу үчүн кийилүүчү баш кийим катары айтылат. Алмамбеттин сансыз кол менен жалгыз салгылашса да (мисалы, Бээжинден качып чыкканда жолун торогон кытай колу менен) жеңилбей, өлбөстөн аман чыгышы анын денесинин «ажал жеткис» магиялык күчкө ээ болушуна байланыштуу. Ал магиялык күчтү ажыдаардан окуганда алат. Анын жападан жалгыз талуу жери бар. Эч качан, эч кимден жеңилбеген Алмамбеттин Кичи казатта туулгасы башынан ыргып кетип, Кожожаштын огунан каза табышы эл аралык эпостордогу ошол салттык мотивдин жумшартылган түрү. Туулганын магиялык касиетке ээлиги Орхон-Енисей жазма эстеликтеринен да байкалат. Мисалы, Күлтегиндин урматына арналган жазмада жоонун огу баатырга, соот-чопкутуна жүздөп тийсе да, анын жез туулга кийген башына бир дагы жаа огу (жебеси) жакындабаганы айтылат.
«Манастын уулу Семетей» (көркөм фильми)
«Манастын уулу Семетей» (Көркөм фильми) («Семетей сын Манаса») — тартылып бүтпөй калган көркөм фильм. Кыргызстан КПБКнын бюросунун 1939-ж. 27-ноябрдагы Улуттук искусствону өнүктүрүү жөнүндөгү токтомуна ылайык 1940—42-ж. толук метраждуу үч кинофильм, анын ичинде эң алгачкы кыргыз көркөм фильми — «М. у. С». тартылууга тийиш болгон. Болочокку фильмдин сценарийин «Семетей» эпосунун негизинде ленинграддык кинодрамадург К. Исаев менен бирдикте Ж. Бөкөмбаев жазган. Сценарийде Семетейдин атасынын улуу ишин улантып, Манас өлгөндөн кийин бытыранды болуп, эзүүнүн астында калган кыргыз урууларын бириктирүү үчүн жүргүзгөн күрөшү баяндалган. Г. М. Раппопорт режиссёру, Я. С. Кулиш оператору, Дубровский-Эшке башкы сүрөтчүсү болуп бекитилген. Ролдорду аткарууга белгилүү профессионал кыргыз артисттери: С. Кийизбаева, М. Рыскулов, А. Боталиев, К. Эшимбеков жана башкалар чакырылган. Фильмдин баш каарманы Семетейдин ролун жогорку партиялык курстун угуучусу Урманбек Абдыгулов, Айчүрөктү белгилүү балерина Б. Бейшеналиева ойномок. Кыргызстанда киностудиянын жоктугуна байланыштуу «М. у. С-ди» тартуу Алматыдагы киностудиянын базасында ишке ашырылууга тийиш болгон. 1945-ж. 27-октябрда кинотоп Кемин районунун тоолорунда «М. у. С.» көркөм фильмин тарта баштагандыгы жөнүндө «Труд» газетасында билдирүү жарыяланган. Фильм кеңири масштабдагы баатырдык эпопея катары пландаштырылган. Материалдык базасы чектелүү болгондуктан киностудия жасалга, кийим-кече, курал-жарак, аппаратура жана башкалар кино тартууга керектүү нерселерди камсыз кылып бере албагандыктан фильмди тартуу токтотулган. Кинотоп 600 мге жакын тасманы гана тартууга үлгүргөн.
Түлкү баатыр
Кыргыздын сарыбагыш уруусунан чыккан баатыр. Манап бийдин чөбөрөсү.
Түлкү баатырдын баяны "Жаңыл Мырза" менен байланыштуу.
Түлкү баатыр башында саруу уруусунан Деркен деген кызга үйлөнгөн.
Бирок, Деркен келин менен Түлкүнүн энесинин жылдызы күйүшпөй, Түлкү ажырашууга аргасыз болот.
Түлкү баатыр Жаңыл Мырзанын кабарын угуп, үйлөнмөк болуп агасы Үчүкө баатырды ж.б. досторун алып барат. Барышса Жаңыл Мырза жок болгондуктан, тийгишип сынамака жылкысын тийип келип эс алып отурган жеринен Жаңыл Мырзанын колунан каза болушат.
[http://bizdin.kg/component/k2/item/137-kkt1 Б. Солтоноев. Кызыл Кыргыз тарыхы 1т.]
Эски накаряк (Мишкин району, Башкыртстан)
Эски накаряк — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Эски арзамат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 62 киши. Почта индекси — 452346, ОКАТО коду — 80243860004.
Чектөө чаралары
Чектөө чаралары – кылмыш-жаза процессинде анын тергөөдөн жашырынып кетүүсү мүмкүн же сотто кылмыш иши боюнча чындыкты аныктоого тоскоолдук кылышы мүмкүн экенине же дагы кылмыш жасашына толук негизи бар деп эсептелгенде, ошондой эле өкүмдүн аткарылышына кепилдик үчүн айыпталуучуга карата колдонулуучу процесстик аргасыз кылуу чарасы. Ч. ч-на эч кайда кетпөөгө кол коюп берүү, жеке кепилдикке алуу, камакка алуу, барымта коюу, аскер бөлүгүнүн командачылыгынын (аскер кызматкерлерине карата) көзөмөлдөөсү, жашы жетелектерди ата-энесинин жана башка кишилердин карамагына берүү, үй түрмө кирет. Камакка алуу, үйкамак жана барымтага коюу көзөмөлдөөчү прокурордун санкциясы же соттун аныктамасы боюнча гана болот.
Кара-Жыгач (Аламүдүн району)
Кара-Жыгач (Кара-Жыгач) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Кара-Жыгач айыл округу составына кирет.
Карлыгачтар
Карлыгачтар (лат. Apodidae) — чабалекейге окшош ылдам учкан, топтошуп жашаган чымчыктардын бир тукуму, булардын 77 түрү жана кыйла уруусу белгилүү: ак бел карлыгач - (Apus pacificus), Кайен карлыгачы - (Panyptilla cayennensis), курмачыл карлыгач - (Cypsiurus parvus), кара карлыгач - (Apus apus), ийнекуйрук карлыгачтар - (Chaeturinae), кадимки карлыгачтар - (Apodinae), үрпөк карлыгачтар - (Hemiprocnidae) ж.у.с. Дене түзүлүшү чабалекейге окшош, ача куйруктуу. Тумшугу кичине, оозу чоң, буттары кыска, манжалары бутакты кармай албайт. Күчтүү тырмагы менен жарга жармашып, жашайт. Канаты узун, ичке тез учат. Шилекей бездери жакшы өөрчүгөн. Шилекейинин жардамы менен уя салат (жабышкак зат).
Дүйнөдө 2 тукуму (накта жанаа үрпөк К.), 8 уруусу, 86 түрү, КМШ өлкөлөрүндө 5, Кыргызстанда 2 түрү бар. Түндүктөн башка бардык жерде таралган. Аска, жар коңулдарына, үй чатырына, морго, үңкүргө уялайт. 1-6 жумуртка тууп, эркек, ургаачысы 20 күн басып чыгарып, балапанын багат. Келгин куш. Көбүнчө ачык талаада, тоодо жашайт. Учуп жүрүп майда чымын, чиркей, курт-кумурска менен азыктанып, айыл чарбага пайда келтирет.
Мадаминбек
Мадаминбек, Мухаммед Аминбек – 1918–20-жылдары Фергана өрөөнүндө Совет бийлигин орнотууга каршы чыккан корбашы. 1919-жылы март айында Ташкендеги революцияга каршы козголоңдон кийин Ферганага качып келген орус козголоңчулары менен бирге Наманган шаарын камаган. Май айында негизги күчүн Түштүк Кыргызстандын тоолуу аймактарына топтогон. Июль айында ага кулактардын «Дыйкандар армиясын» жетектеген Монстровдун күчү кошулган. Ош, Жалал-Абадты ээлеп, Анжиянды камалашкан. Сентябрдын акырында гана алар Анжияндан чегинүүгө аргасыз болгон. 1920-жылы февралдын акырында Мадаминбектин негизги күчтөрү талкаланып, тынчтык сүйлөшүүлөргө макулдугун берүүгө аргасыз болгон. Анын ордосунда Э.Ф.Кужело, А.Н.Антонов, Я.Б.Филиппинов сүйлөшүүлөр жүргүзгөн. Кийинчерээк Мадаминбек М.В.Фрунзе менен сүйлөшүп, Совет өкмөтү тарапка өзүнүн колу менен өткөн. Анын айрым жигиттери Көр-Шерматтын колуна кошулган.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Тарых институту
Кыргыз Республикасынын УИАнын Тарых институту - СССР ИАнын Кыргыз филиалынын Тил, адабият жана тарых институтуна караштуу тарых секторунун (1941) негизинде 1954-ж. уюшулган. Кыргызстандын байыркы мезгилден азыркы мезгилге чейинки тарыхы, чыгыш таануу, археология, этнография боюнча илимий изилдөө иштерин жүргүзөт.
Чворский Исток (дарыя)
Чворский Исток — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сегойдинка дарыясынын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Саринжи-Бөкөй
“Саринжи-Бөкөй”– “Саринжи-Бөкөй” социалдык турмуш эпосторунун түрүнө кирет.
Саринжи-Бөкөйдүн варианттары.
Бул эпос эл акыны А. Үсөнбаевдин айтуусунда жазылып алынып, 1938-ж. биринчи жолу М. Элебаев редакциялаган варианты жарык көргөн жана эл арасына кеңири таралып кеткен. Ушул эле вариантта редакциялык тактоолор киргизилип, андан кийин “Эл адабияты” сериясынын 6 томунда өйдөдө көр-гөзүлгөн вариант жана С. Конокбаевдин айтуусу боюнча (А. Жайнакованын түзүүсүндө) дагы бир жолу жарыяланды. А. Үсөнбаевдин варианты үч жолу жарык көргөнүнүн да себеби бар, бул вариант бардык жагынан: көркөмдүк чеберчилиги боюнча да текстин жыйынтыктуу жана так иштелип чыгышы боюнча да жогору турат. А. Үсөнбаевдин да, С. Конокбаевдин да варианттары өз учурунда 20-кылымдын 20-жылдары фольклорист Каюм Мифтаков жазып алган. Мындан тышкары 1958-ж. Тил жана адабият институнун фольклордук экспедициясы Алабука районунан “Саринжи-Бөкөйдүн” дагы бир вариантын айтуучу М. Сатыбалдиевден жазып алышкан. Ал азыр “Манас” борборунун кол жазмалар фондунда сакталууда.
Кызкача мазмуну
“Саринжи-Бөкөй” эпосу кыргыз элинин патриархалдык-феодалдык коомдогу өнүгүш мезгилинде пайда болушу мүмкүн, анткени ал, кыргыз үй-бүлөсүндөгү уруучулук тиричиликти чагылдырат, үй-тиричилик конфликттерин кеңири камтыйт. Сюжеттин өсүшү уруунун башында турган эки бир тууган: Жамгырчы менен Бөкөйдүн мамилелерин көрсөтүүдөн башталат. Жамгырчы өлүм алдында турган оор абалында бир тууганы Бөкөйдү көрүш үчүн жана өзүнүн жашы жете элек баласы Саринжини ага тапшырыш үчүн кабарчы жиберет. Жамгырчы өлгөндөн кийин конфликт Саринжи менен Бөкөйдүн ортосунда башталат. Бөкөй Саринжинин колуктусу Берметке үйлөнгүсү келет. Ушунун негизинде Берметти бошотуп алуу үчүн Саринжинин адилеттүү күрөшү башталат. Эпостун сюжетинде бирин-бири сүйгөн эки жаштын образы берилет. Узак убакытка созулган жана көп азапка дуушар кылган каршылыктардан кийин эки жаш эпостун аягында кошулушат. Эпосто аталардын салты колдонулуп, бел куда болуп койгон Саринжи менен Бермет аягында өздөрүнүн тилегине жетет. Эпосто күчтүү поэзияга топтолгон лирикалык сүрөттөөлөр, уруулардын өз ара чатактары, келишпөөчүлүктөрү контраст планда сүрөттөлөт.
Шамшы (Кочкор району)
Шамшы — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Кум-Дөбө айыл аймагына кирет.
Саринжи-Бөкөй
Кызкача мазмуну
Чыгарманын каармандары да ар кыл мүнөздүү: ак көңүл Жамгырчы, арамза Бөкөй, курч Саринжи, акылдуу Бермет сулуу. Патриархалдык түзүлүшкө бөтөнчө мүнөздүү болгон уруулук-тууганчылык эпостун башкы окуясы. Бекеринен Жамгырчы уулун Бөкөй менен элдештирип, алардын туугандык мамилесин сактап, эки урууну кас кылгысы келбейт. Эпостун поэтикасын, салтка айланган көркөм каражаттарын, стилдик ыкмаларын, ритмикалык изилдөөдө, чыгарманын мелодиясы, аткаруу формасы органикалык байланышта болорун бөтөнчө баса белгилөө керек. Адатта кыргыздын кичи эпостору белгилүү обон менен аткарылат. Ырлардын музыкасы птирада башталат. Бул эпосто сюжет, композиция, портреттик сүрөттөөлөр, көркөм пейзаж бар, булар элдик оозеки адабияттын өнүгүшүнүн закон ченемине жараша баш ийет. Саринжи менен Берметтин образдарында элдик турмушка болгон көз карашы, сонун тилектери, патриархалдык коомдун идеалдары чагылдырылган.
Туура-Бел аска бетиндеги сүрөттөр
Туура-Бел аска бетиндеги сүрөттөр – Үч-Дөбө айылынан 16 км түндүктө, Алай кырка тоосунда жайгашкан эрте коло дооруна тиешелүү археологиялык эстелик. Жергиликтүү эл ичинде «Көл» деп да аталат. Сейрек кездешүүчү жана кызыктуу көрүнүштөгү бугунун, тоо эчкинин, адамдардын, илбирстин сүрөттөрү тартылган. Кыргыз тарыхчылар жамааты менен Түрк тарых куруму биргелешкен археологиялык экспедициясы тарабынан изилденген.
Интернеттик шилтемелер
‎
Шишменга (дарыя)
Шишменга — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кема дарыясынын оң жээгинен 54 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Буурчактайлар
Буурчактайлар (лат. Pisidium) — кош капкалуу моллюскалардын бир уруусу, буларга кыйла тур кирет: жалтырак буурчактай (лат. Р. nitidum), өзөн буурчактайы (P. casertanum).
Оушэн Тауншип (Нү-Жерси)
Оушэн Тауншип (Нү-Жерси) (Ocean Township) — Нү-Жерси штатынын Оушен округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 8332 киши. Болжолдуу аянты - 82.9 км². FIPS коду — 34-54300.
Жутакеев Абылкасым
Уруусу жана уругу
Атасы Жутакей, Моңолдордон чыккан Куусөөк уругунун Саркашка сөөгүнөн болгон.
Өмүр баяны
Абылкасым Жутакеев 1888-жылы Нарын районундагы Жан-Булак айылында туулган. Абылкасым ата-энесинен өтө эрте ажырайт, каралашар кишиси жок ар кимдин малын багып, отунун алып күн көрөт. Оор турмуш, көкөйүн кескен жокчулук да анын алгачкы ырларынын мазмунуна айланат. Он беш жашка келгенде Буудайчы деген молдонун жардамы менен сабатсыздыгын жоюп, өзүнүн алгачкы ырларын кагаз бетине түшүрө баштаган. Абылкасымдын ырчылык жөндөмдүүлүгү эрте ойгонуп, той-аштарда ырдай баштайт. Карапайым элдин көргөн күнү, күткөн тилеги А.Жутакеевдин «Кайран эл», «Кайткан эл», «16-жыл» аттуу чыгармаларынын өзөгүн түзгөн. 1917-жылдагы Октябрь революциясы А.Жутакеевдин чыгармачылыгына, кийинки тагдырына таасир эткен. 1920-жылы акын Алматыда мугалимдерди даярдоо боюнча алты айлык курсту бүтүрүп, 1923-жылга чейин айылында окутуучулук кесибин кылат. 1923-жылы Нарын уездиндеги, «Союз кошчу» уюмунун төрагалыгына дайындалат. 1924-жылы В.И.Лениндин дүйнөдөн кайткандыгына байланыштуу акын өзүнүн «Ленин кошогу» аттуу чыгармасын жазган. Абылкасым Жутакеев – kыргыз адабиятынын тарыхына өз көркөм чыгармалары менен белгилүү салым кошкон жазгыч акындарыбыздын бири. Анын “Ленин кошогу”, “Качак турмушу”, “Үч доор” аттуу чыгармалары кыргыз элинин арасында белгилүү. “Жетимдик”, “Жокчулук” деген чыгармалары бар. Таштап кеттиң ата-эне, Жаш балапан кезимде. Кайрылган киши жок болду, Кайгылуу мендей жетимге. Көйнөгүм жок жылыңач, Куур тонум этимде. Жабыркап жаман жүдөдүм, Турмуштун өтүп запкысы. Жадырап качан ачылат, Жабыккан жетим бактысы. Эми ушинтип өтөбү, Жаш өмүрдүн таттысы. Замандаштарынын эскерүүлөрүнө караганда Абылкасым Жутакеевдин ырчылык жөндөмү эрте билинет. Ал 13 – 14 жашынан тартып кыз оюндарда, чакан той- тамашаларда ырдай баштайт. Жыйырма жаш курагында кадимки ырчы катары жердештерине таанылып калат.
Жарык көргөн китептери
Ленин кошогу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1957. – 49 б. Ленин кошогу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 128 б. Ленин кошогу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 32 б.
Лилиялар
Лилиялар (Liliaceae) – бир үлүштүү өсүмдүктөрдүн катары жана тукуму. Азык-тамырлуу, пияз түптүү, түймөк-пияздуу көп жылдык чөптөр. Жалбырагы бүтүн; гүлү эки жыныстуу, 3 мүчөлүү, жалгыздан же чачыдай, шыпыргыдай топ гүлгө чогулган, аталыгы 6. Гүл коргону түрдүү түстө. Мөмөсү – кутуча же мөмө. Курт-кумурскалар, куштар чаңдаштырат. Уругу, азык-тамыры, пияз түбү жана башка менен көбөйөт. Гүлү жалгыздан же көбүнчө чачыдай топ гүлгө чогулган.
Лилиялар катарынын 20дай тукуму, 45тей уруусу, 1300дөй түрү жер бетинин бардык жеринде, көбүнчө субтропик жана мелүүн алкактарда таралган. КМШ өлкөлөрүндө 26, Кыргызстанда 15 уруусу (каз пияз, мандалак, лилия жана башка) 340тай түрү бар. Лилиялар катарына көптөгөн дары (мончок гүл, алое жана башка), жашылча (пияз, сарымсак, спаржа), техника (эремурус), кооз (лилия, мандалак жана башка) өсүмдүктөр кирет. Алардын арасында балдуу, ошондой эле адам менен жаныбарга уулуусу да бар.
Смит, Жеймс Эдвард
Сэр Джеймс Эдвард (Джемс-Эдвард) Смит (2-декабря 1759, Норвич, Англия — 17-март 1828) — англиялык ботаник, Лондондогу Линней коомунун негиздөөчүсү.
Өсүмдүктөрдүн систематикасы тууралуу жазуулары менен белгилүү болгон, алардын ичинен Улуу Британиянын флорасы негизги орунда турат.
Илимге карай жол
1783-жылы Смит окуусун андан ары тереңдетүү максатында Лондонго келет. Ал жерден Смит Джозеф Банкс менень таанышып достошот, ал кезде Джозеф Банкска Карл Линнейдин уулу Карл Линней кичүү көз жумгандан кийин, анын атасынын кол жазмаларын жана гербарийлерин сатып алуу сунушу түшкөн, бирок Банкс аны четке каккан. Ал эми Смит болсо баардык коллекцияны 1 000 фунт стерлингге сатып алган. Коллекция Лондонго 1784-жылы алынып келинген, ал эми 1786-жылы Смит Падышалык коомдун мүчөсү катары кабыл алынган.
1786 жана 1788 - жылдары Смит өзүнүн Чоң саякатын баштаган, ал саякатта ал, Нидерланды, Францияда, Италияда жана Швейцарияда болуп, ал жактагы ботаниктер менен таанышып, гербарий чогултуп келеген.
1788-жылы, Смит Лондондогу Линней коомун түзүп, өмүрүнүн акыоына чейин анын президенти болгон.
1796-жылы ал Линнейдин коллекциясы менен бирге Норвичке көчүп келет. Анын китепканасы жана ботаникалык коллекциясы бүткүл европага таанылыт, ал коллекцияларга баардык континенттен көпсүлүк энтомологдор жана ботаниктер кызыгып келишкен.
Смит өмүрүнүн калган отуз жылын ботаника боюнча макалаларга жана китептерге арнап келген.
Анын негизги эмгектери болуп - Flora Britannica жана Английская флора (англ.|The English Flora, 4 тому, 1824—1828).
Смит Джон Сибторп баштаган, он сегизинчи кылымдын негизги ботаникалык чыгарылышы болгон 7 томдон турган Flora Graeca басып чыгарган.
1797-жылы Смит американын курт-кумурскалары тууралуу Джорджиянын чанда кездешүүчү жарган канаттуу курт-кумурскалары деген аталыштагы биринчи китепти жарыкка чыгарган (The Natural History of the Rarer Lepidopterous Insects of Georgia). Ал китепте Джон Эбботтун сүрөттөрү жана эскерүүлөрү, ошондой жле жаңы түрлөрдүн мүнөздөмөлөрү Эбботтун сүрөттөрүнүн негизинде Смие аркылуу чагылдырылган.
Смиттин Уильям Роскоу менен достугу, анын 1806-1817-жылдыр аралыгында Смиттин гербарийлеринин борбору болгон Ливерпуль ботаникалык багына Ройлго гербарийлерди толуктоо үчүн 5 000 өсүмдүк жиберүүгө мүмкүнчүлүк түзгөн.
Смиттин өлүмүнөн кийин Линнейдин жана Смиттин өзүнүн гербарийлер коллекциясы Линней коому тарабынан 3 150 фунтка бааланып сатылып алынган.
Мамаке Чыйбыт уулу
Мамаке Чыйбыт уулу (18-к., Нарын өрөөнү, Чет-Нура аймагы) — баатыр. 1755—60-ж. Канкожо башкарып турган Урумчу, Кулжа, Ысык-Көл аймагындагы элдерден кытай ханы көп алык-салык алып турган. Мындай зомбулукка чыдабаган Канкожо «дин ислам үчүн» деген ураан менен мусулман элдерин көтөрүп согуш ачкан. Ошол согушта Мамаке, Шопок баатырлар өзгөчө эрдиктерди көрсөтүшкөн cогуш жеңиш менен аяктап, Канкожо аларды баатыр атаган. Алардын эрдиктери жөнүндө Жусуп Мамайдын ыр менен жазылган китеби чыккан. Мамаке 60—70 жаштар курагында көзү өткөн.
Сүттикен
Сүттикен (Lactuca, L. 1753) – татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Бир, эки жана көп жылдык чөп, кээде чала бадал. Майда себеттери шыпыргы сымал топ гүлгө чогулган. Мөмөсү – урукча. Кыргызстанда 8 түрү бар. Сары гүлү күн ачыкта түштүктү карап тургандыктан компас өсүмдүгү. Кээ бирлеринин абада катуучу сүт ширеси – лактукарийи болот, ал уктатуучу дары катары пайдаланылат.
Эски балтач (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Эски балтач — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Исмайыл айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 154 киши. Почта индекси — 452328, ОКАТО коду — 80224810006.
Тьерра кальенте
Тьерра кальенте (исп. tierra caliente - исик жер) - Борбордук (деңиз деңг. 800 м бийикт. чейин) жана Түштүк (1000-1500 м, 11° түндүк кендиктен, 18° түштүк кеңдикке чейин) Америка тоолоруна мүнөздүү токой ландшафтынын төмөнкү алкагы.
Рельефине жантайыңкы капталдар, шиленди конустар, тектирлүү дарыя өрөөндөрү мүнөздүү. Климати тропиктик, нимдуу. Айлык орт. температурасы 22-27°С. Жылдык жаан-чачыны 2000 мм (Батыш Колумбияда 7000 ммге жетет). Too капталдарында дайыма жашыл, нымдуу тропик токою (пальма, каучук дарак, сейба, бальса ж. б., лианалар жана эпифиттер) өсүп, токойдун астында латериттик тоо топурагы өөрчүйт. Какао, банан, бал камыш, кургакчыл аймактарында кофе, тамеки, пахта, кока өстүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Күн карама
Күн карама (Helianthus, L. 1753) — өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу.
Күн караманын 50гө жакын түрү (негизинен бадал, чала бадал жана чөп) Түндүк Америкада, 28 түрү (бадал сымал) Мексика, Перуда өсөт. Көпчүлүгү — көп жылдык өсүмдүк. Бир жылдыгынан майалын уучу Күн карама (Н. annuus), көп жылдыгынан топинамбур Күн карамасы (Н. tuberosus) эгилет. Линза сымал Күн карама (Н. lenticularis) отоо чөп катары кезигет. Кооздук үчүн өстүрүлүүчү түрлөрү: бадыраң сымал Күн карама (Н. cucumerifolius), учтуу жалбырактуу Күн карама (Н. agrophyllus) жана башка Эгилме (май алынуучу) Күн карама өзөк тамырлуу (жерге 2—3 м терең кирет), сабагы жоон, түз (бийиктиги 0,6—2,5 м), жалбырагы жазы, учтуу келип, түкчөлүү. Гүлү сары, айрымдары көк, топ гүлү — себетче (диаметри 10—40 см). Курт-кумурска аркылуу кайчылаш чаңдашат. Данеги сыртынан катуу кабык менен капталган. Вегетация мезгили 80 —140 күн. Күнөстүү кара топурактуу жерге жакшы өсөт. Данегинде 27—57% май болот. Майы тамак-аш ө. ж-нда (маргарин, консерва жасоодо, кондитер өндүрүшүндө жа нан бышырууда), ошондой эле самын жасоо жана лак-боёк өндүрүшүндө кеңири колдонулат. Калдыгынан күнжара, шрот даярдалат. Майдаланган жалбырагы жана башка тоют катары пайдаланылат. КМШ өлкөлөрүндө эгилме К.кнын майды көп берүүчү, илдетке, зыянкечке туруктуу сорттору чыгарылып, 26дан ашык сорту райондоштурулган. Негизинен Украина, Түндүк Кавказ, Молдавия, Батыш Сибирь, Казакстан, Кыргызстанда өстүрүлөт. Күн караманын үрөнүнө кызылча шиш тумшугу, күн карама бүлбүлдөгү, беде көпөлөгү жана башка зыян келтирет. Илдеттери: склеротиниоз, кара чирик, дат илдети жана башка.
Чектөө чаралары (тосот)
Чектөө чаралары (тосот) – жугуштуу оорулардын таралышына жол бербөөгө багытталган жана чарбачылык жана башка ишмердиктердин өзгөчө тартибин, калктын, унаа каражаттарынын, жүктөрдүн, товарлардын жана жаныбарлардын кыймылына чектөө койгон административдик, медико-санитардык, ветеринардык ж. б. чаралар. Ч. ч. жугуштуу оруулардын пайда болуу жана таралуу коркунучу болгон учурларда КР чегаралары аркылуу өткөрүүчү түйүндөргө, чарбалык ж. б. ишмердиктерди жүргүзүүчү уюмдарга жана объекттерге киргизилет. Ч. ч. КР Өкмөтүнүн же жергиликтүү өзалдынча башкаруу органынын чечими менен киргизилет (алынып салынат). Ч.ч-н ишке ашыруунун тартиби жана пайда болуу жана тарап кетүү коркунучуна Ч. ч. киргизилип жаткан жугуштуу оорулардын тизмеси КР ченемдик укуктук актылары жана санитардык эрежелери менен аныкталат.
Ачуу каңылтырлар
Ачуу каңылтырлар (лат. Rhodeus) —  балыктардын бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: тикендүү ачуу каңылтыр (лат. Acanthorhodeus), Лайт ачуу каңылтыры (Pseudoperilampus), кадимки ачуу каңылтыр (Rhodeus sericeus), Ханкайдын ачуу каңылтыры (Acheilognathus chankaensis).
Күн коллектору
Күн коллектору — Күн энергиясын чогултуп жылуулук алуучу жалпак түзүлүш (панель). Ал суу менен камсыз кылуучу системага туташтырылган ийилчээк кара түтүктөрдүн, имарат чатырына жылан сымал орнотулган ысык суу менен камсыз кылуучу системанын жакшыртылган түрү. Күн энергиясын өзүнө алуу менен суюктукту айлантат (циркуляциялайт). Жылуулукту коромжуга учуратпоо үчүн маңдайкы бети айнек менен жабылып, калган бөлүгү жылуулук изоляциялоочу корпуска жайгаштырылат. Жаңы тунук изоляциялоочу полимер же кремний диоксидинин майда тешиктүү гели жана башка материалдарды колдонуу менен п. а. к. жогорулайт.
Бөкөнбаев
Бөкөнбаев ― Тоң районунун жана Күн-Чыгыш айыл өкмөтүнүн борбору, кыштак. 1912-жылы негизделген. Ысык-Көлдүн түшүгүндө Балыкчы–Каракол автомобиль жолунун боюнда Балыкчы темир жол бекетинен 88 км аралыкта жайгашкан. Үч орто мектеп, музыка жана спорт мектептери, кесиптик-техникалык окуу жайы, маданият үйү, оорукана,бейтапкана, китепкана, бала бакча жана калкты турмуш тиричилик жактан тейлөө мекемелери жана башкалар бар. Кыштак белгилүү акын жана драматург Жоомарт Бөкөнбаевдин урматына аталган. 1944-ж. чейин Кольцовка деп аталган.
Калкы
Калкы ― 14 267 (2021-жылы). Негизинен мал чарбасында жана дыйканчылыкта эмгектенишет.
Чектөө энбелгиси
Чектөө энбелгиси – купуя маалыматтарды алып жүрүүчүнүн же анын коштоочу документтеринин, алардагы маалыматтарды пайдалануунун өзгөчө тартибин аныктоочу милдетүү белгиси. Мамлекеттик сырды түзүүчү кабарларга «өзгөчө маанилүү» жана «өзгөчө жашыруун» деген чектөөчү мөөрлөр басылат. Аскердик сырды түзүүчү кабарларга «өзгөчө жашыруун» жана «жашыруун» деген чектөөчү мөөрлөр басылат. Кызматтык сырды түзүүчү кабарларга «жашыруун» деген чектөөчү мөөр басылат.
Жердин экологиялык маселелери
Жердин экологиялык маселелери – бул бардык Жер жүзүнө таандык маанилүү маселелер жана көрүнүштөр. Адамзаттын тарыхы жаратылыш тарыхы менен бекем байланыштуу. Бүгүнкү күндө адам менен жаратылыштын өз ара алакасы экологиялык глобалдуу маселелерге айланды. Адам баласы жаралгандан баштап эле табият менен тыгыз байланышта жашаган. Өзүнө керектүү тамак-ашты алган, жаратылыштын даяр нерселеринен үй салган, токойлорго, жарга, сууга аяр мамиле жасаган. Адамдардын санынын көбөйүшү жана өндүрүштөрдүн өсүшү курчап турган чөйрөгө көп түйшүктөрдү жаратты. Адамдардын көбү шаарларда жашайт. Аларга электр жарыгы, автомобилдер, жакшы жолдор, бийик үйлөр керектелет. Адамдар жашайт, иштейт. Натыйжада бүткүл планетага чоң маселе жараткан таштандылар көбөйөт. Жер жүзүндөгү адамдар өздөрү жашаган аймакты тазалап алышат. Токойлорду кыят же өрттөйт. Ал эми токой – бардык жандуулар үчүн такай кычкылтек чыгарып турган фабрика сымал. Өздөрү жашаган аймакты кыйратып жибергендиктен ал жердеги жаныбарлар жок болуп кетет. Автомобилдердин түтүндөрү, заводдордон жана электростанциялардан чыккан уулуу газдар, калдыктар абаны булгайт. Бул уулуу заттар жамгыр менен кошо жерге сињет. Кислоталуу жамгыр өсүмдүктөргө зыянын тийгизип, көлмөлөрдөгү жаныбарларды ууландырат. Өндүрүш ишканаларынын иштеши менен көмүр кычкыл газы көп санда чогулат. Бул газ планетаны айланта курчап алат. Ал катмар күндү нурларын өткөрөт, бирок космоско жылуулукту чыгарбайт (парниктер сыяктуу) Бул болсо планетадагы температуранын жогорулашына алып келет. Мындай кубулуш парниктүү эффект деген аталышка ээ. Температуранын жогорулашы менен муздар эрий баштап, Дүйнөлүк мухиттин деңгээли көтөрүлүп, Жердин климаты өзгөрүүгө дуушар болду.
Эгерде адамдар жаратылышты сактоону колго албаса, анда алар өздөрүн кырып алуу коркунучун алып келет. Ар бир адам өзүн экологиялык маданиятка үйрөтүп, курчаган жаратылыш чөйрөсү үчүн жоопкер экенин унутпоого тийиш.
Балыктарга таза суу керек, демек, өзүбүздүн көлмөлөрдү кай- тарабыз. Токойлордо, талааларда, тоолордо ар түрдүүбаалуу жаныбарлар жашайт, демек, өзүбүздүн токойлорду, талааларды, тоолорду кайтарабыз. Балыкка – суу, канаттууга – аба, жаныбарга – токой, талаа, тоолор. Адамга мекени керек. Табиятты коргоо – мекенин коргоо. ''М. Пришвин''
Алай физохлайнасы
Алай физохлайнасы (Physochlaina alaica), (E. Korot) - Тамырлары 2 м ге чейин терең кеткен, сындырганда морт тамырлуу, көп жылдык өсүмдүк. Көптөгөн түз өскөн бутактуу, сейрек жана без түктүү, бутактарынын бийиктиги 50 см ге чейин жетет, жалбырактарынын узундугу 6-10 см, туурасы 4-7 см, жазы жумуртка сымал, түбүнөн конустай, узун жалбырак саптуу. Жалбырактары үстү жагынан түксүз, астынын негизги боочолорунун буласы сейрек, жазы жумуртка сымал, учунан тегерек, бүтүн кырлуу же айчык тишчелүү. Топ гүлү – башчалуу-манжа сымал. Гүлдөрүнүн киргил-сары-кызгылт жана каралжын тактары бар. Чөйчөкчөсү без түкчөлүү, мөмөсү калың кабыктуу. Гүл коргонунун узундугу 12- 16 мм. Аталыгы жипчелери менен эни боюнча ийилмесиндей, теги булалуу. Кутучасынын узундугу 10-12 мм, туурасы 8 мм. Уруктары саргылт, бөйрөк сымал, бир капталы басырыңкы.
Өсүү шарттары
Аскалардын жана бадалдардын көлөкөлөрүндө, арчалуу токойлордун ачык аянттары.
Саны
Өтө аз санда.
Чектөөчү факторлор
Жайыттарда малды башаламан откоруудан жана мелиорация иштеринин кесепетинен саны азайып баратат.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Атайын коргоо аракеттери иштелип чыккан эмес. 1981- жылдан бери Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Популяциялары учураган Селик жана Кичик капчыгайларында корукка алуу максатында ботаникалык заказниктерди уюштуруу зарыл.
Статусу
V U. Сейрек учуроочу эндем түр.
Ара-Бел-Суу мөңгүсү
Ара-Бел-Суу мөңгүсү – Тескей Ала-Тоонун түштүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,5 км, аянты 3,5 км2. Чоң Нарын суусунун курамы Тарагайдын алабында жайгашкан. Башы деңиз деңгээлинен 4530 м, этеги 3990 м бийиктикте жатат. Мөңгүдөн башталган суу Арабел-Суу суусунун алабындагы эки көлдү толуктап турат.
Гофер сымалдуулар
Гофер сымалдуулар (лат. Geomyidae) — Американын келеске окшогон кемиргич айбандарынын бир тукуму, булардын төмөнкү уруулары жана түрлөрү белгилүү: корчычкансымак гофер (лат. Thomomys taipoides), батыш гоферлери (Geomys); батыш гоферлери (уруу) (Thomomys) жана ушундай сыяктуулар.
Чектелген жоопкерчилик
Чектелген жоопкерчилик – ага ылайык карыздардын катышуучулары анын милдеттенмелери боюнча жооп беришпеген жана карыздардын ишмердигине байланыштуу аманаттардын (акциялардын) наркынын өлчөмүндө чыгым тартуу тобокелчилигин тартышкан, карыздар юридикалык жактын катышуучуларына карата колдонулуучу принцип.
«Манасчы»
«Манасчы» — Саякбай Карала уулунун ''чыгармачылыгына арналган илимий-популярдык фильм. 1965-ж. «Кыргызфильм» киностудиясында тартылган. Эки бөлүктөн турат. Режиссёру Б. Т. Шамшиев, илимий жетекчиси А. Салиев, оператору А. Петров менен Н. Борбиев, музыкасы композитор М. Марутаевдики. Көлөмү анча чоң эмес эпикалык масштабдагы бул тасмада кыргыз элинин турмушуна байланыштырылып, «Манас» эпосуна тиешелүү залкар ойлор камтылган. «М.» фильми көркөмдүк таасири боюнча толук метраждуу көркөм тасмага тете. Фильмдин сюжети манасчы Саякбай Карала уулунун айтуусунда «Манастан» алынган бир нече үзүндүнүн негизинде түзүлгөн. Эпосту аткаруудагы чыгармачылык процессте манасчы башынан кечирген окуяларын, жеке турмушундагы айрым фактыларды орундуу пайдалангандыгы кинорежиссёр тарабынан билгичтик менен көрсөтүлгөн. Мисалы, Саякбай Манастын тыштан келген басып алуучуларга каршы күрөшү жөнүндөгү эпизодду айтып жатканда режиссёр экрандан С. Каралаевдин 1916-жылдагы оор турмушун монтаждап көрсөтөт. Саякбай Манастын согуштук жортуулдарын, салгылаштарды, казаттарды ырдаганда диктордук текстте манасчынын граждандык согушка катышканы, басмачыларга каршы күрөшкөнү баяндалат. Фильмдин тутумунда мындай көрүнүштөр жуурулушуп көрсөтүлгөн. Чыгармачылык жактан кынтыксыз ширетилген режиссёрдук ыкма менен ой фильмдин окуясын улам алга жетелешинин натыйжасында Саякбайдын эпикалык таланты экранда образдуу жана ишенимдүү чагылдырылган. Саякбай буркан-шаркан түшүп, «Манас» айтып жатса, экрандын экинчи планында кеңири планда тартылган тоолор, мемиреп тынч жаткан жерлердин пейзажы көрсөтүлөт. Көлдүн түрмөктөлүп келип, жээкке чабылып көбүктөнгөн толкундары, асманда көчүп бараткан булуттар, жамгырдын угуучулардын беттерине, колдоруна тийген чоң-чоң тамчылары жана ушул өңдүү башка көптөгөн көркөм деталдар фильмдин мазмунун, контекстин байытып, анын философиялык маңызын тереңдетет. Саякбайдын орду менен пайдаланылган чоңойтулган пландагы портреттик көрүнүштөрү: улам жүткүнүп, мурутун чыйратып, жеңин чыканагына чейин түрө калып, өзү айтып жаткан эпостун кейипкерлери менен аралаша жүрүп, анын окуясын тубаса актёрдук чеберчилигин образдуу баяндап, чыгармачылыктын экстазына берилип «Манас» айтып жатышынын экранда көрсөтүлүшү фильмди жараткандардын чыгармачылык ийгилиги. Ал эми ошол ырлардын мазмунуна жараша жасалган кыймыл-аракеттер, бай мимика, эпоско мүнөздүү музыка миң кубулган доошунун сырдуу ыргагы менен угуучуларды бирде кайгыртып, бирде кубантып жогорку чеберчиликте көркөм, уккулуктуу аткарылыштын өзү манасчыны ашкан тажрыйбалуу профессионал артистке теңейт. Фильмдин артыкчылыгы — анда улуу манасчынын поэттикалык көркөм образынын эпикалык масштабда жаратылгандыгында. «М.» фильми Оберхаузендеги кыска метраждуу даректүү фильмдердин бүткүл дүйнөлүк кинофестивалында (1965), Москвадагы Бүткүл дүйнөлүк кинофестивалда (1966) башкы байгеге арзыган.
Тышкы тармак
Тышкы тармак (англ. extranet) - интернет тармагы менен аракеттенген интернет тармактар тобу аркилуу түзүлгөн коомдук тармак.
Тышкы тармак виртуал тармак катары интернет тармагын байланыштырып, бир гана ээси-коомго таандык жана ага интернетте каналдар ыйгарылат. Тышкы тармакты колдонуу көпчүлүк бөлүмдөрү ар башка жакта жайгашкан чоң коомдор үчүн ыңгайлуу. Тышкы тармагында колдонуучулардын өз ара жана тармак ресурстары аркылуу иштеши уюштурулат, алар кайсы интернет тармагы менен иштеп жатканнн билбейт. Мында колдонуучулар интернет тармагында, ошондой эле анын сыртында да болушу мүмкүн. Тышки тармак колдонуучуларн үчүн кросспрограмма деп аталган программалар иштелип чыгат. Алар кадимки колдонмо программалардан алдын ала белгилүү бир иштетүү системаси менен эмес, иштетүү системалар тобу аркылуу иштей алгандыгы менен айырмаланат. к. Экстранет.