cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жер-суу реформасы
1927-ж. 12-ноябрда Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу Комитети жана Эл Комиссарлар Совети Кыргызстандын түштүгүидө жер-суу реформасын жүргүзүү жөнүндө декрет кабыл алган. Бул жакта жүргүзүлгөн реформанын жүрүшүндө жер фондусу 46 миң га сугат жана 2,3 млн га кайрак жерди түзгөн. 18,6 мин дыйкан жерге жайгаштырылган. Бардык чайрыкерлер, кедей дыйкандардын 75 проценти жер, айыл чарба шаймандарын алышкан, аларга салык боюнча жеңилдиктер берилген. Реформанын натыйжасында феодалдык-помещнктик чарбалар жоюлган, патриархалдык-феодалдык мамилелер кыйраган. Айыл-кыштактын калкын негизинен орто дыйкандар түзүп калган. Реформанын жүрүшүндө 65 колхоз түзүлгөн. 1923-1924-ж ж. Кыргызстандагы жерге жайгаш тыруу иш- терине Түркстан АССРинин жер иштетүү боюнча эл комиссары жетекчилик кылган. Орто Азия улуттук-мамлекеттүүлүктөргө бөлүнгөндөн кийин Кыргыз автономиялуу областы менен Ка- зак АССРинде жерге жайгаш тыруу ишин бир жетекчилик ар- кылуу чечүү зарылчылыгы пайда болгон. Ошого байланыштуу 1924-ж. октябрда РСФСРдин Бүткүл Россиялык Аткаруу Комитетинин алдында К ыргыз АССРинин көчмөн ж ан а ж ары м көчмөн чарбаларын жерге жайгаш тыруу боюнча өзгөчө Комис- сиясы түзүлгөн. Комиссия 1926-ж. октябрына чейин иштеп, бул багытта чоң иштерди аткарган. Совет бийлигинин жерге ж айгаш ты руу саясаты дыйкандарды н көпчүлүгүнө ж аккан. Мурун ж акш ы жерлерге ээ болуп көнгөн байманаптар, кулактар катуу каршылык көрсөтүшкөн. 1923-1926-жж. Кыргызстанда 91,9 мин чарба жерге жайгаш тырылып, алар 590 жер иш- тетүүчү коомдорго биригишкен. Агрардык реформанын жүрүшүндө помещиктердин 494, эзүүчүлөрдүн 3447 чарбалары жоюлган. Бул ишти жүзөгө ашырууда көптөгөн аш а чабууларга да жол берилип, айрым орто чарбалар куугунтукталган. 1927-ж. 12-ноябрда Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу К омитети ж ан а Эл Комиссарлар Совети    Кыргызстандын туштүгүндө жер суу реформасы н жүргүзүү жөнүндө декрет кабыл алган. Бул ж акта жүргүзүлгөн реформанын жүрүшүндө жер фондусу 46 миң га сугат ж ана 2,3 млн га кайрак жерди түзгөн. 18,6 миң дыйкан жерге жайгаш тырылган. Бардык чайрыкерлер, кедей дыйкандардын 75 проценти жер, айыл чарба ш аймандарын алыш кан, аларга салык боюнча жеңилдиктер 8 6 берилген. Реформанын натыйжасында феодалдык-помещиктик чарбалар жоюлган, патриархалдык-феодалдык мамилелер кыйраган. Айыл кыштактын калкын негизинен орто дыйкандар түзүп калган. Реформанын жүрүшүндө 65 колхоз түзүлгөн. Жерге жайгаш тыруунун натыйжасында көчмөндөр отурук- таша баштаган. Айыл чарбасын туташ коллективдештирүүгө чейин эле кыргыздардын 40 миң көчмөн мал чарбасы отурукташкан эле. Натыйжада натуралдык мал чарбасы товар өндүрүүчү дыйкан чарбага көбүрөөк өтө баштаган.
Жерге жайгаштыруунун натыйжасында көчмөндөр отурукташа баштаган. Айыл чарбасын туташ коллективдештирүүгө чейин эле кыргыздардын 40 миң көчмөн мал чарбасы отурукташкан эле. Натыйжада натуралдык мал чарбасы товар өндүрүүчү дыйкан чарбага көбүрөөк өтө баштаган.
Агрардык реформалардан кийин кооперация күчтүү темп менен өскөн. Революцияга чейин буржуазиялык кооперациянын мектебинен өтпөгөн кыргыз дыйкандары социалисттик кооперациянын ар түрдүү формаларына бириге башташкан. Кооперациянын жөнөкөй формалары Борбордук Азияда граждандык согуштун мезгилинде эле пайда болгон. Кыргызстанда болсо көчмөн мал чарбасына ылайыкташтырылган малчылардын «Чолпон» (1924-ж.) жана ♦Ак-Сай» (1925-ж.) шериктештиктери түэүлгөн. Кыргыз автономиялык областы түзүлгөн сон кооперациялар көбөйгөн. 1925-ж. октябрына карата Кыргызстаяда 232 айыл чарба кооперативдери түзүлүп, аларга 21,8 мин адам мүчө болгон. 1926-ж. баштап Кыргызстандагы кооперадияларды Кыргыз АССРинин кооперациялык Советн жетектеп, бул кыймылдын өсүшүнө, алардын мамлекеттик органдар менен мамилесин жөнгө салууда, жеке капиталга каршы күрөшүүдө маанилүү роль ойногон.
1929-ж. Кыргызстанда кооперациянын адистешкен формаларын түэүү жөнүндө чечим кабыл алынып, ага ылайык, «Кыргыз пахта союзу», «Кыргыз мал чарба союзу», «Кыргыз колхоз союзу» ж. б. түзүлгөн. Булар өнөр жай менен дыйкандардын ортосундагы байланыштыруучу органдар болуп калган. Бул кооперативдик союздар дыйкандарды өндүрүштүк кооперациянын башкы формалары жерди биргелешип иштетуу шериктештигине (ТОЗ) жана айыл чарба артелдерине биригишине даярдоодо чоң роль ойношкон. Бул иште Совет бийлигинин алгачкы мезгилинде эле байлардын, кулактардын жерлерин, малын конфискациялоо учурунда түзүлүп, чыңдалып калган колхоздор да түрткү болгон.1925-ж. Кыргызстанда 64 колхоз жана 6 совхоз болгон. Совет өкмөтү аларды ар тараптан колдоого алган. 1924-ж. Чүйөрөөнүндө «Аламүдүн», Каракол уездинде «Токтоян» чарбалары уюштурулуп, алар экономикалык жактан мыкты көрсөткүчтөргө жетише баштаган.Ошентип, 1928-ж. айыл чарбасынын негизги эки тармагы тең согушка чейинки деңгээлге жакындаган. Агрардык чөйрөдөгү реформалардын натыйжасында республикадагы эзүүчү таптын өкүлдөрү 12,7 проценттен 3,5 процентке чейин азайган. Бирок негизинен алганда Кыргызстандын айыл чарба өндүрүшү артта калган. Бул тармакты көтөрүү үчүн дагы көптөгөн аракеттер керек талап кылынган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Гринвилл (Огайо)
Гринвилл (Огайо) (Greenville) — Огайо штатынын Darke округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13227 киши. Болжолдуу аянты - 15.6 км². FIPS коду — 39-32340.
Жер эллипсоиди
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Моко
Моко (лат. Kerodon rupestris) — доңузчычкандардын бир ири түрү.
Көптүрмө сайма
Ийне сайманын бир түрү. Мында жердикке түшүрүүчү учуна жипти эң майда кылып сайса, ал бирдей түшүрүлөт. Сайма тик бурчтуктанып, оюм-чийимдин ийине ойдогудай түшпөй калышы да мүмкүн. Көптүрмө саймага түшкөн көчөттүн көрүнүшү чийге, килем бетине жана өрмөккө берилгендей «сындырылып» кетет. Ошондо жердиктин эки бетине сайма бирдей түшүүсү тийиш. Муну менен «сүлгүнү», «бет аарчыны» (жүз аарчыны), «керебетке тарткычты», «кийим жапкычты» саймачылар кезегинде жүзөгө көп ашырышкан. Натыйжада, аны бир эсептен кыргыздар «эки жүздүү сайма» деп аташкан.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Гомосексуалдуулук
Себептери
Адамдын жыныстык ориентациясынын так себеби азырынча окумуштуулар тарабынан толук аныктала элек. Жыныстык ориентациянын себеби боюнча бир дагы теория кеңири колдоого ээ болбосо дагы, биологиялык теориялар адистер тарабынан кеңири кабыл алынган. Жалпысынан окумуштуулар жыныстык ориентация генетикалык жана айлана-чөйрө факторлорунун татаал өз ара аракетинен келип чыгат жана ал адамдын тандоосу болушу мүмкүн эмес деп эсептешет. Үй-бүлөлүк тарбия адамдын жыныстык ориентациясына таасирин тийгизе тургандыгы жөнүндө эч кандай далил жок. Кээ бир адамдар гомосексуалдуулук табигый эмес жана психикалык илдет деп эсептешет. Бирок, изилдөөлөр көрсөткөндөй, гомосексуалдуулук, приматтардан баштап, ичеги курттарына чейинки 500дөн ашык айбанаттарда катталган.
Гомосексуалдуулук 1990-жылы 17-майда, Бүткүл Дүйнөлүк Саламаттык Сактоо Уюму тарабынан ЭОК-10 психикалык илдеттер топтомунан чыгарылган.
Конверсиялык терапия - адамдын гомосексуалдык же бисексуалдык ориентациясын гетеросексуалдык ориентацияга өзгөртүүгө аракет кылган жалган илим. Адамдын жыныстык ориентациясын өзгөртүү мүмкүн экендигине ишенимдүү далилдер жок. Медициналык жана психиатриялык уюмдардын көпчүлүгү конверсиялык терапиянын натыйжасыз жана адамдын психикасына коркунуч келтирээрин эскертишет.
2021-жылдын 7-декабрында Канаданын парламенти конверсиялык терапияны колдонууга тыюу салган мыйзам кабыл алган. Мыйзамдга ылайык, адамды конверсиялык терапиядан өтүүгө мажбурлоо беш жылга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланат, жана эгер кимдир бирөө бул практиканы жарнамалоо менен алектенип жатканы аныкталса, алар эки жылга чейин эркинен ажыратуу менен жазаланат.
Конверсиялык терапияны колдонуу жана жарнамалоого тыюу салган мыйзамдар Германия, Франция, Мальта, Жаңы Зеландия жана башка бир топ өлкөлөрдө кабыл алынган.
Гомосексуалдуулук жана коом
Коомдо гомосексуалдуулукту кабыл алуу боюнча пикир өлкө, регион жана экономикалык өнүгүү боюнча кескин айырмаланат.
Бул маселе боюнча сурамжылоо биринчи жолу "Pew Research Center" изилдөө борбору тарабынан 2002-жылы башталган. 2019-жылы, сурамжылоого катышкан көптөгөн өлкөлөрдө, коомдо гомосексуалдуулукту кабыл алуунун өсүшү байкалган.
Оболонь
Оболонь (,, 1990-жылдын чейин — Проспект Корнійчука) — Киев метросунун Оболонско-Теремковская сызыксындагы станция. 1980-жылы 19-декабрьда ачылган.
Гомосексуалдуулук
Гомосексуалдуулук жана коом
Сурамжылоого катышкан көптөгөн өлкөлөрдө адамдардын жаш курагы жана билим денгээли боюнча гомосексуалдуулукту кабыл алууда айырмачылыктар бар. Мындан тышкары, дин жана анын адамдардын жашоосундагы мааниси, көптөгөн өлкөлөрдө пикирлерди калыптандырат. Мисалы, кээ бир өлкөлөрдө, эч бир диний топко кирбеген адамдар, диний топ менен байланышы бар адамдарга караганда, гомосексуалдуулукту көбүрөөк жакшы кабыл алышат.
Гомосексуалдуулукту кабыл алууда саясий идеология дагы маанилүү роль ойнойт. Көптөгөн өлкөлөрдө, саясий солчулдар, саясий оңчулдарга караганда гомосексуалдардын укуктарын көбүрөөк колдошот.
Бул маселеге болгон мамиле, өлкөнүн өнүгүүсү менен да тыгыз байланышта. Мисалы, киши башына ички дүң өнүмү 50 000 доллардан ашкан Швеция, Нидерланддар жана Германияда, гомосексуалдуулук коом тарабынан кабыл алынышы керек деген көз карашты колдогон адамдардын саны жогору. Ал эми, киши башына ИДП 10 000 доллардан ашпаган Нигерия жана Кенияда көпчүлүк гомосексуалдуулук коом тарабынан кабыл алынбашышы керек деп эсептейт.
Сурамжылоого катышкан өлкөлөрдө, билим деңгээли жогору адамдар, билим деңгээли төмөн адамдарга караганда, гомосексуалдарды жакшы кабыл алышат. Мисалы, Грекияда, орто билим алган адамдардын 42%, жана жогорку билим алгандардын 72% гомосексуалдуулук коом тарабынан кабыл алынышы керек деп эсептешет.
Мыйзамдар жана укуктар
[[file:World laws pertaining to homosexual relationships and expression.svg|thumb|right|upright=2|
]]
Дүйнө боюнча гомосексуалдардын укуктары алар жашаган өлкөгө жараша айырмаланат. Бир өлкөлөрдө алар үйлөнүп, балалуу болууга укуктуу болсо, башка өлкөлөрдө эркиндигинен ажырайт же өлүм жазасына тартылат.
Азыркы учурда отуздан ашык өлкөдө, бир жыныстуу никелер мыйзамдуу:
Тескерисинче, айрым өлкөлөрдө, гомосексуалдарга карата өлүм жазасы колдонулат, алар: Иран, Ооганстан, жана ошондой эле, Нигерия менен Сомалинин кээ бир аймактары.
Ал эми Кыргызстанда гомосексуалдуулук 1998-жылдан бери мыйзамдуу болуп саналат, бирок гомосексуалдарды дискриминация жана зомбулуктан коргогон мыйзамдар жок, жана конституцияда аял менен эркектин гана никеси таанылат деп жазылган.
Фильмдер
▪︎ "And Then We Danced",, , 2019.
▪︎ "Boy Erased",, 2018.
▪︎ "God's Own Country",, 2017.
▪︎ "Handsome Devil",, 2016.
▪︎ "Love, Simon",, 2018.
▪︎ "The Half of It",, 2020.
▪︎ "The Way He Looks" (Hoje Eu Quero Voltar Sozinho),, 2014.
▪︎ "Trick",, 1999.
Телесериалдар
▪︎ "9-1-1",, 2018 – ...
▪︎ "9-1-1: Lone Star",, 2020 – ...
▪︎ "Elite" (Élite),, 2018 – ...
▪︎ "Glee",, 2009 – 2015.
▪︎ "Heartstopper",, 2022 – ...
▪︎ "Love, Victor",, 2020 – 2022.
▪︎ "Queer as Folk",, 2000 – 2005.
▪︎ "Sense8",, 2015 – 2018.
▪︎ "Sex Education",, 2019 – 2023.
▪︎ "Skam",, 2015 – 2017.
▪︎ "Young Royals",, 2021 – ...
Чонга (дарыя)
Чонга — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таборинка дарыясынын оң жээгинен 68 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Апсамат Абдраимов
Абдраимов Апсамат (1931-жылы тагыраак айтканда азыркы Совет районунун, Чалма кыштагында туулган) - пахтачы, Социялдык Эмгектин Баатыры (1966). 1947-жылдан Кара-Суу районундагы С.М. Киров атындагы колхоздун пахтачылык звеносун башчысы болуп иштеген, 1961-жылдан  комплекстүү механикалаштырылган  пахтачылык  биригадасынын  бригадири болгон. 1964-жылы жетектеген бригада  110 га аянттын  ар гектарынан 34, 5 центинерден  түшү алган, 1965-жылы 33,1центинерден пахта жыйнап алган. 1966-70-жыдары СССР Жогорку Советинин жана 1963-67-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты болуп жигедүу иштеген.
Асылдандыруу жетишкендиктери
Асылдандыруу жетишкендиктери – жарандык-укук коргоосунун өзгөчө объектиси болуп саналган жаныбарлардын тукуму, өсүмдүктөрдүн түрү. А. ж-не карата укук мыйзам тарабынан корголуп, патент ээсинин А. ж-н пайдалануу укугун күбөлөндүрүүчү патент аркылуу бекемделет. Патент коргоо жөндөмдүүлүгүнө жооп берүүчү жана КРдин Эл-аралык милдеттенмелерин эске алуу менен, тийешелүү мамлекеттик органдар тарабынан бекитиле турган ботаникалык түрлөрү менен зоологиялык тукум тизмегине кирүүчү А. ж-не берилет. А. ж-нин коргоо жөндөмдүүлүгүнүн белгилери: а) жаңычылдыгы; б) айырмалуулугу; в) тукум куучулугу (өсүмдүк – түрлөрү, жаныбарлар – тукуму көбөйүү өзгөчөлүгү катары айрым четтеп кетүүлөрү эске алынуу менен, өз белгилери боюнча жетиштүү деңгээлде бирдей болууга тийиш); г) туруктуулугу. Эгер бир нече жолу көбөйгөндөн кийин же көбөйүүнүн өзгөчө айлампасындагы ар айлампанын аягында анын негизги белгилери өзгөрүлбөй калса, А. ж. туруктуу болуп саналат.
Олуя-Ата
Олуя-Ата – топоним. Кыргыз жана ага жамаатташ элдер мекендеген жерлердин бири катары эпосто кеңири кезигет.
«Каныкейдин жомогунда»: «Боз мунарык керүү ошол, Чалкайыңкы кең өзөн, Олуя-Ата жери ошол» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 146), - деп Каныкей Семетейге Олуя-Атанын жайын түшүндүрөт. Географиялык реалия катары Олуя-Ата (азыркы Жамбыл) – Казакстандагы шаар. 19 кылымда Казакстандагы Тараз шаары "Аулие Ата" деп аталган.
Ичке-Жылга (көрүстөн)
Ичке жылга көрүстөнү – Кочкор өрөөнүндөгү Шамшы айылынын түштүк-батыш тарабында б. з. ч. 1- миң жылдыктан 14-кылымдарга таандык көчмөн уруулардын көрүстөндөрү. Дөбө коргондун бийиктиги 0,3–3 м. Дөбө жана таш мүрзөлөрдөн турат. Бир мүрзөнү казып изилдегенде колго жасалган чопо идиштер табылган. 1954-ж. А.К. Кибиров изилдеген. 11–14-кылымдарга тиешелүү чопо идиштери, ээр, үзөңгү, жаанын жебелери, жебе сала турган баштык, жарым-жартылай күйгүзүлгөн буюмдар (чий, чүпүрөк калдыктары, канжар, колодон жасалган кемер курдун тоголору) табылган. Күйгүзүлгөн буюмдардын өзүнчө чуңкурчада жайгашканы энесай кыргыздарынын сөөктү көмүү салтына окшошот.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
«Барбаросса»
«Барбаросса» - (Ыйык Рим империясынын императору Фридрих I Барбароссанын атынан) фашисттик Германиянын СССРге каршы агрессивдүү согуш планынын шарттуу аталышы. Гитлердин 1940-ж. 21-июлдагы буйругу боюнча СССРге каршы согуш ачуу планын Германиянын Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын начальниги генерал-полковник Ф. Гальдер иштеп чыккан жана ал 1940-ж. 5-декабрда бекитилген. Планда советтик аскерлердин негизги бөлүгүн Днепр жана Батыш Двина дарыясынын батыш тарабында талкалоо, андан соң Москва, Ленинград (азыркы Санкт-Петербург), Донбассты басып алып, Архангельск Волга Астрахань линиясына чыгуу каралган. План боюнча согушту 2-3 айдын ичинде бүткөрүү белгиленген. Бул планды жүзөгө ашыруу үчүн фашисттер 1941-ж. 22июнга карата СССРдин чегарасына 5,5 млндон ашык адам, 3712 танк, 47260 ар түрдүү атуучу курал жана миномёт, 4950 согуш самолётун топтошкон. Бирок совет элинин баатырдык күрөшүнүн натыйжасында «Барбаросса» ишке ашкан эмес.
Совраж
Совраж — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вонил дарыясынын оң жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жанкумар козгоочу материалдар
Жанкумар козгоочу материалдар – окурмандын, көрүүчүнүн же угуучунун жанкумарын козгоо үчүн адам, болбосо анын аракети сүрөттөлгөн же көрсөтүлгөн чыгарма, басылма, көрсөтүү, компьютердик программа, фильм, уктуруу, телекөрсөтүү жана радиоуктуруу.
Тэмшинтэль-Кы дарыясы
Тэмшинтэль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пеляжья куймасынын сол жээгинен 39 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 113 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Боз-Жалпак, суусу
Боз-Жалпак, суусу - Жети-Өгүз районундагы суу, Баралбас суусунун бир курамы. Узундугу 30 км, алабынын аянты 486 км2. Какшаал кырка тоосунун түндук капталынан башталып, Боз-Жалпак өрөөнү аркылуу түндук-чыгышты карай агат. Кара-Бел суусу менен кошулуп Баралбас суусун түзөт. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 3600 м. Ири куймалары: Кулжа-Төр, Кызыл-Чиркөө, Бедел, Кара-Бел, Миңтеке (оң). Алабында жалпы аянты 26,5 км2 келген 26 мөңгү бар. Жылдык орточо чыгымы 3–4 м3/сек, эң көбү май–июнда, азы февралда байкалат. Өрөөнү жайыт.
Жете (жети ата)
Жете (жети ата) – адамдын жети атасынын бири.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ысык-Ата кум-шагыл кени
Ысык-Ата кум-шагыл кени Чүй облусунун Ысык-Ата районунда, Кант шаарынан 15  км түштүк-чыгыш тарапта, Ысык-Ата суусунун кашатында, деңиз деңгээлинен 827–959 м бийиктикте. 1968- жана 1990-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагын антропогендин аллювий чөгүндүлөрү түзөт. Пайдалуу кум-шагыл катмары негизинен жумуруланып жылмаланган гранит, диорит, сланец, кумдук, акиташ тектеринин сыныктарынан турат. Калыңдыгы 270 м, узундугу 1,5 км, жазылыгы 150 мге жетет. Гранулометриялык курамы ар түрдүү. Кесек шагыл 50%, кум 24%. Кум ири бүртүкчөлүү, бир аз чаң аралаш. Шагыл алдын ала майдаланып, кум жуулгандан кийин «300», «400» маркасындагы бетон даярдоого жарамдуу. Запасы А категориясы боюнча 8390 миң м3, В – 29857 миң м3, С1– 76791 миң м3 А+В+С1 – 115038 миң м3.
Асыл тукум баалуулугу
Асыл тукум баалуулугу – асыл тукум жаныбардын генетикалык мүмкүнчүлүк деңгээли жана ал генетикалык мүмкүнчүлүктүн тукумдук-чарбачылык жактан пайдалуу белгилери.
Согмент
Согмент — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Кыштут айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1 832 киши.
Каракалпактар
Каракалпактар - Өзбекстандын курамына кирген Каракалпакстандын түпкү калкы. Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктешүүсүндө кыпчак тилдеринин кыпчак-ногой бутагында сүйлөшөт. Калктын жалпы саны 450 миң чамалуу (1989-ж.). Айрым бөлүктөрү Хорезм, Хива, Фергана аймактарында, Түркмөнстан, Афганистанда жашашат. Түндүк-Чыгыш, Түштүк-Батыш диалектеринде сүйлөшөт. Мусулман-суниттер.
Этногенези жана тарыхы
Каракалпактардын этногенезинде сак-массагет уруулары, хазарлар, печенегдер, өгуздар өрчундуу орунду ээлешкен. Огуз-печенег уруулары чыгыштан көчүп келген кыпчактарга жуурулушкан жана анын натыйжасында кыпчак тили үстөмдүккө ээ болгон. Каракалпак уруулары Печенегдер союзуна (10-11-кк.), Кыпчак (половец) уруулук бирикмелеринин (11-13- кк.), Алтын Ордо (13-14-кк.), Чоң Ногой ордосунун (15-к.) курамдарында болушкан. 15-к. Чоң Ногой ордосунун курамында каракалпак этносунун эл болуп калыптануусу аяктаган. Чоң Ногой ордосунан каракалпактардан сырткары, көчмөн өзбектер, казактар бөлүнүп чыгышкандыгы маалым. Каракалпак тилинде булгар тилинин да таасири байкалат. Каракалпактардын кыргыздар менен этногенетикалык жана этномаданий алакалары уруулук аталыштарында, эн тамга белгилеринде, элдик оозеки чыгармаларда (дастан, жомок, жөө жомок, уламыштар жана башкалар). материалдык маданиятынын үлгүлөрүндө чагылдырылат. Кыпчак, мангыт, кытай, төрт уруу, каңды, кесек, бөрү, меркит жана башкалар уруулук аталыштары кыргыз этнонимиясында да кайталанат. Көчмөн жана жарым көчмөн каракалпактар коллективдештирүү мезгилинде жапырт отурукташууга өтүшкөн. Арал деңизи жана анын айланасындагы экологиялык кырдаал улуттун генефондуна терс таасирин тийгизүүдө.
Нарын областтык музыкалык драма театры
Нарын областтык музыкалык драма театры М. Рыскулов атындагы 1939-ж. уюшулган. 1977-ж. СССР эл артисти Муратбек Рыскуловдун аты берилген. Ал Нарын колхоз-совхоз театры (уюштуруучусу М. Койчуманов) менен Жумгал колхоз-совхоз театры (уюштуруучусу жана жетекчиси А. Көбөгөнов) кошулушунан келип чыккан. Алгачкы спектаклдери: «Токтогул» (Ж. Бөкембаев), «Саринжи-Бөкөй» (К. Эшмамбетов), «Күлүйпа» (К. Маликов), «Таш конок» (A. С. Пушкин) ж, б.; концерттик программалары да болгон. Анда А. Айдаралиев, А. Темиров, С. Андабеков, К. Карасартова, Ж. Сыдыкбекова, С. Сатыбалдиева, Ж. Самакова, М. Өмүрканова, С. Балкыбекова, С. Жумаев, С. Өмүралиев, Н. Турсунбаев, А. Жумабаев ж. б. артисттер иштеген. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарывда коюлган спектаклдери: «Орус адамдары» (К. Симонов), «Курманбек», «Өч» (К. Жантөшев), «Жаңыл» (К. Маликов, А. Куттубаев) ж. б. Театр 1948-ж. Каракол шаарына көчүрүлүп, кийин 1958-ж. кайрадан уюшулган. Театрда А. Урустенов, 3. Эсенкалиева, С. Чечейбаева, Т. Сариев, Г. Мамашева, К. Досмамбетова, Т. Жумакаева, К. Тагаев ж. б. иштешкен. Театр коллективин Ташкен театр институтун бүтүрүүчүлөр менен жергиликтүү таланттар жана 1962-ж. жоюлган Каракол, Жалалабат театрларынын артисттери түзгөн. Режиссёр М. Назаралиев, Б. Ибраев, Э. Токтогулов, Р. Кемпирбаев, композитор Ж. Шералиев, сүрөтчүлөр С. Төбөев, А. Абдраев, Р. Шүкүрбековдун «Жапалак Жатласов», С. Кожониязовдун «Сүйбөгөнгө сүйкөнбө», К. Гольдонинин «Эки мырзанын малайы», В. Вишневскийдин «Оптимисттик трагедия», М. Каримдин «Ай тутулган түндө», Ж. Бөкөмбаевдин «Алтын кыз», Ж. Турусбековдуи «Ажал ордуна», У. Шекспирдин «Отелло», Ч. Айтматовдун «Кызыл жоолук кырчын талым», К. Жантөшевдин «Курманбек», Б. Жакиевдин «Миң кыял», Ж. Садыковдун «Жукеев-Пудовкин», Г. Гулямдын «Ташбалта ашык», Н. Давлесовдун «Аста-секин, колукту», Т. Абдумомуновдун «Ашырбай», «Атабектин кызы», У. Гаджибековдун «Аршин мал алан», Н. Гоголдун «Теюяерүүчү» ж. б. пьесаларды ийгиликтүү сахналаштырышкан. Спектаклдер концерт менен коштолуп, гастролго чыгып турган. 1966, 1973-ж. Фрунзеде отчёттук гастролдо болушкан. Группада Кыргыз ССР эл артисти К. Медетбеков, Б. Алиев, Кыргыз ССР эмгек сиңирген артисти - А. Куттубаев, С. Чечейбаева, С. Көмөчов, эл артисти С. Аңдабеков, Т. Жумакаева, С. Сатыбаддиева, Д. Сариев, Г. Абдрахманова, А. Бердибаев, К. Карасартова, артисти А. Абдыласов, А. Дүйшеев, Э. Сатаров ж. б. бар (1979). 1977-жылдан театрдын башкы режиссёру Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер - Э. Токтогулов болгон. 1987-ж. театрга А. Сарлыкбеков башкы режиссёр катары Ч. Айтматовдун «Эрте жаздагы турналар», В. Шекспирдин «Отелло», «Король Лир», Д. Достоевскийдин «Кьшмыш жана жаза», Ж. Садыковдун «Жукеев-Пудовкинди эскерип» (бул спектакль үчүн режиссёр А. Сарлыкбеков СССР геатрлар конкурсунда Попов атындагы күмүш медалга татыктуу болгон) койгон. Башкы режиссёр М. Сагынбаев. 1990-ж. Т. Актановдун «Теңирим Манас», С. Раевдин «Күн кармаган бала», Ч. Айтматовдун «Чыңгызхандын ак булутун» койгон.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Най
Най (перс. най - түтүкчө, камыштын сабагы) - 1. Орто жана Жакынкы Чыгыш элдеринде, Борбордук Азияда, Кавказда кеңири тараган аэрофондор түркүмүндөгү музыкалык аспап. Туурасынан кармалып ойнолот. Адатта 6 үн өзгөртүүчү жана 2-3 кошумча көзөнөктөрү бар. Алар аспаптын негизги добуш катарын тактоо жана күүгө келтирүү үчүн пайдаланылат. Жасалган затына жараша Най жыгач най, гаров (бамбук) най, мис (жез) най ж. б. болот. 2. Молдован, румындардын ар түрдүү узундуктагы түтүктөрдөн турган үйлөмө музыкалык аспабы. Ал орустардын кувиклы, грузиндердин соинари сыяктуу аспаптарына түспөлдөш. Добуш катары диатоникалык мүнөздө.
Кычкылтек
Кычкылтек (лат. Oxygenium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VIА группа элементи, к.н. 8, ат. м. 15,9994. Жаратылышта кычкылтек массалык сандары 16О, 17О жана 18О болгон 3 туруктуу изотобу кездешет. Эркин түрүндө эки модификацияда О2 жана О3 (озон) болот. К. металл эместер ичинен эң активдүүсү (фтордон кийинки). Электронго тектештиги 1,467эВ ; коваленттик радиусу 0,066 нм ; мол-сы эки атомдон турат. XVII-к. К. Дреббель К. бөлүп алып, бул газдын дем алуу үчүн өтө зарыл экендигин аныктаган. Таза түрүндөгү К. биринчи жолу (1772-ж.) К.Шееле KNO 3, NаNO3, Mg(NO3)2, 1774-ж. Ж.Пристли HgO бөлүп алган. 1775-ж. А.Лавуазье абанын курамын аныктап, ал К. менен азоттон турарын айткан жана к-талар курамына киргендиктен oxygene – «к-та пайда кылуучу» деп атаган. К. эң кеңири таралган элемент. Атм-да массасы б-ча 23,10 %, көлөмү б-ча 20,95 % чейин болот жана ал азоттон кийинки экинчи орунду ээлейт. Гидросферада 85,82 %, литосферада 52,8 % түзөт. Курамында К. бар 1400 ашуун минералдар белгилүү. Окистенүү, күйүү, чирүү жана дем алуунун натыйжасында атм-да К. санынын азайышы, өсүмдүктөрдө жүрүүчү фотосинтез кубулушунда бөлүнүп чыгуучу К. менен толукталат. К. жытсыз, даамсыз, түссүз газ. Кайноо темп-расы 90,188К. Абадан бир аз оор. Нормалдуу шартта К. 1 л массасы 1,43 г/см3 ; 0 оC 100 көлөм сууда 4,9 көлөм, ал эми 20оС 3,1 көлөм К. эрийт. Сууда жашаган тирүү организмдер үчүн К. эригичтигинин мааниси өтө зор. -182,9оС жана нормалдуу басымда К. көгүлтүр түстөгү, тыгызд. 1,14 г/см3 болгон суюктук; - 218оС көк түстөгү катуу кристаллга айланат. К. гелий, неон жана аргондон башка бардык элементтер менен хим. бирикмелер пайда кылат. Au, Pt, Xe, Kr жана галогенди башка элементтер менен түздөн-түз аракетенет. Фтордон башка жөнөкөй заттар менен болгон реакцияларында окистендиргич болуп саналат. Кээ бир заттар, мис., азот оксиди кан гемоглобини К. менен бөлмө темп-расында биригишет. К. катышуусундагы реакциялардын мүнөздүү өзгөчөлүктөрү-жылуулукту жана жарыкты бөлүп чыгаруусу болуп саналат. Мындай процесс күйүү деп аталат. К. суутек менен реакцияга кирип сууну пайда кылат. Реакция катализатор катышуусунда 80о-100оС тез жүрөт. 500оC жогорку темп-рада К. аталган реакция жарылуу менен жүрөт. щелочтуу металлды (литий башкасын) К. атм-сында күйгүзгөндө пероксиддер М2О2 жана супероксиддер МО2 пайда болот. К. мезгилдик системанын II группа элементтери менен реакцияга кирет. Мис., Ba 20-25оС, Mg жана Be 500оС жогорку темп-рада күйөт. Реакция натыйжасында оксиддер жана пероксиддер пайда болот. Zn, Ca, Hg менен жогорку темп-рада гана аракеттенет. III группа элементтери темп-ранын таасиринде гана аракеттенет да оксиддер пайда кылат. Ti, Zr, Hf К. таасирине туруктуу. К. көмүртек менен реакцияга киргенде СО2 пайда болуп, көп жылуулук бөлүнүп чыгат (394 кДж/моль). Алмаз, графит менен 700оС жогорку темп-рада аракеттенет. Азот менен 1200оС жогорку темп-рада гана аракеттенип NO пайда кылат. NO андан ары NO2 чейин окистенет. VI группа элементтери S, Se, Te К. менен бир аз ысытканда эле аракеттенет. W жана Mo окистениши 400оС байкалат. Лаб-яда К. оксиддер, пероксиддер, оксокислоталар туздарын (KNO3, KClO3, KMnO4) термиялык ажыратуу менен алышат:
Най
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Жөндөлүш
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Минска
Мінська — Киев метросунун Оболонско-Теремковская сызыксындагы станция. 1982-жылы 6-ноябрьда ачылган.
2-апрель
2-апрель — Григорий календары боюнча 92-күнү (толук жылда 93), жылдын аягына чейин 273 күн бар.
Кычкылтек
1) 2KMnO4 t ® K2MnO4 + MnO2 + O2 2) 2KClO3 ® 2 KCl + 3O2
3) 2H2O2 ® O2 + 2H2O
Ө. ж-да К. абанын курамынын -40оС жана 40 атм-лык басым астында суюктукка айлантып ректификациялоо менен алышат. Техникада К. металлды ширетүү, кесүү, авиацияда, суу астындагы сүзүүчү кемелерде жана медицинада дем алуучу газ катары, металлургияда, жасалма суюк отундар, күкүрт, азот к-таларын, сода ж.б. хим. заттар алууда, жардыруу иштеринде колдонулат.
Көпчүк
Көрпөчө ордуна ээрдин үстүнө салынуучу эни тайкы төрт чарчы буюм. Бул таардай эле кездемеден ичтелип, териден да, килемден согуп да, токуп да жасоого болот. Эни анча эмес аны айрым аймактарда «кажары таар», «терме таар», «беш кеште» түрүндө да көркөмдөп согушат. Көпчүк эндүү жасалса, аны «ээрге салгыч» деп айтат. Бул да ат жасалгасынын бир бөлүгүн түзүп, өрмөкчүлүктүн көркөм көчөттөрүнүн көпчүлүк түрү түшүп, укмуштай кооз көрүнөт.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Зенги Баба
Зенги Баба — элдин ишениминде уйдун колдоочу пири, ээси. Диний түшүнүктө 3. б. жылоологон адамдын уюнун тукуму көбөйүп, бай болот. Эпостун негизги варианттарындагы жай турмуш көрүнүштөрүн сүрөттөгөн окуяларда 3. б. жөнүндө эскерилет. Көкөтөйдүн ашында анын төрт түлүк малынын эпсиз көп экендиги саналып өткөндө “Сыр боюнда салдырган, Заңги баба мал экен, Эсеп кылса уйлары, Эки жүз миң бар экен” деп айтылат. Ошондой эле "Манас" эпосунун “Семетей”, “Сейтек” бөлүмдөрүндөгү окуяларда да 3. б. жөнүндө эскерилет.
Карапчы
Карапчы — кыргыз жоокерлеринин байыркы коргонуучу куралы. Профессор Ю.С.Худяков реконструкциялаган энесайлык кыргыз жоокерлеринин согуштук кийиминен карапчыны байкоого болот. Ал билекке, кырк муунунан чыканакка чейин кийгизилет.
Зенги Баба
Юсуповдон “Семетейдин” обонун, Актан Тыныбек уулунан “Семетей күү” жазылып, “Кыргыздын аспаптык 250 күүсү жана обону” деген ат менен 1934-ж. Москвадан жарык көргөн.
Экербак
Экербак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тайдон дарыясынын оң жээгинен 38 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ажыкулов Рыскул
Ажыкулов Рыскул - (1898, Ош облусу, Кара-Суу району, Монок кыштагы - 1982, ошол эле жерде) пахтачы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1966). Кыргыз ССРинин дыйканчылыгына эмгек сиңирген устат (1958). 1931-жылдан Ош облусунун Кара-Суу районундагы Карл Маркс атындагы колхоздун пахта өстүрүүчү бригаданын бригадири. Ал жетектеген бригада 1964-ж. 130 га жердеги пахтанын ар гектарынан 35,8 цден, 1965-ж. 123 га жердин ар гектарынан 32,56 цден түшүм жыйнап алган. Ленин ордени менен сыйланган.
Асыл тукум жаныбар
Асыл тукум жаныбар – тукумду андан ары өндүрүүгө эсептелген жаныбар.
Жанкумар мүнөзүндөгү зомбулук аракеттер
Жанкумар мүнөзүндөгү зомбулук аракеттер – инсандын жыныстык колтийбестигине жана укуктук эркиндигине каршы кылмыш. Мындайга бачабаздык, лесбиянчылык же дагы башка аргасыз абалда турган жабырлануучуга күч колдонуу менен же жабырлануучунун алсыздыгынан пайдалануу менен жасалган жанкумар мүнөздөгү аракеттер кирет.
Гроув Сити (Огайо)
Гроув Сити (Огайо) (Grove City) — Огайо штатынын Franklin округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 27075 киши. Болжолдуу аянты - 36.2 км². FIPS коду — 39-32592.
Желимчилер
Желимчилер (Phlebotomidae) - кош канаттуулар түркүмүндөгү чиркейлер тукуму. Денеси жүн менен капталган, узундугу 1,3-3,7 мм. Эркеги өсүмдүк ширеси, ургаачысы жаныбар каны менен азыктанат. Алар жылуу өлкөлөрдө таралган. Үңкүр, жар жаракасында, ийинде, турак жайда, мал сарайда жашайт. Желимчилердин 500гө жакын түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 2 уруусунун 30дай түрү бар. Алар Орто Азия, Закавказье республикаларында жана Түндүк Украина, Молдавияда кездешет. Желимчилер чакканда өтө кычышат, ыйлаакчалар пайда болот. Желимчилер малдан кишиге лейшманиоз жана желимчи лихорадкасын жугузат. Аларды жоготуу үчүн биологиялык жана химиялык жолдор колдонулат.
Карач Көкүл баяны
Карач Көкүл баяны - Кыргыздардын кереметтүү жомокторунун бири. Жомоктун темасы сыйкырдуу кара күчтөргө каршы Көкүл баатырдын күрөшү, ал эми негизги идеясы калктын динге каршы көз карашын, адилеттүүлүгүн даңазалоо. Эл арасында бул жомок Көкүл, Карач дөө, Көчпөс бай деген аттар менен да белгилүү. Көкүл жомогунун тексти адегенде 19-к. 2-жарымында европалык изилдөөчүлөр тарабынан жазылып алынган. Кыргызда жөө жомок жана баатырдык жомок катары айтылып келген. Жомоктун 3 башка варианты бар.
Киль
Киль – Германиянын түндүгүндөгү шаар. Шлезвиг-Гольштейн жеринин (административдик-аймактык бирдик) административдик борбору (1946-жылдан). Балтика деңизинин жээгинде, Киль бухтасында жайгашкан. Калкы 236 миң (2008). ГФРдин түндүгүндөгү башкы жол тоому. Килде ылдам жүрүү үчүн 6 автомагистрал кесилишет. Маанилүү соода, балык уулоочу жана жүргүнчү ташуучу порт (2006-ж. жылына 4,4 млн т жүк, 1,7 млн жүргүнчү ташылат; Балтикадагы германиялык порттордун ичинен 2-орунда). Паром аркылуу Гётеборг (Швеция), Осло (Норвегия), Клайпеда (Литва), Санкт-Петербург жана Калининград (Россия) шаарлары менен байланышат.
Тарых
1242-ж. негизделген. 19-кылымдын 2-жарымында согуш кемелерин куруунун ири борбору болгон. 1860-ж. верфтер курулган. Версаль тынчтык келишими (1919) боюнча верфтеги аскердик өндүрүш токтотулган. Шаардын эски бөлүгүндө Гольштейн-Готторп герцогдорунун ак сарайлары (1280-ж. чен, бул жерде 1728-ж. Россия императору Пётр III туулган), ратуша (1907–11), Ыйык Николай чиркөөсүнүн алдында Э. Барлахтын «Рух үчүн күрөшүүчү» скульптурасы (1928), «HSH Nordbank AG» банк корпорациясынын 2 штаб-квартирасынын бирөө ж. б. жайгашкан. Машина, кеме куруу жана ремонттоо, тамак-аш (балык беленделет, тоңдурулат, консерваланат), химиялык (анын ичинде фармацевтика) жана жеңил (полиграфия, эмерек) өнөр-жай иштеп, атайын танкерлер (нефть продукциялары жана суюк химикаттар ташылат), сүзүп жүрүүчү балык заводдору, аскер кемелери (дүйнөдөгү алдыңкы өндүрүштөрдүн бири), локомотивдер, темир жол үчүн жабдуулар ж. б. чыгарылат. Радиоэлектроника, электр-техникалык, жогорку тактыктагы оптикалык жана мехникалык приборлор, телекоммуникация, радиоаппаратура жана кемелер үчүн жабдуулар, аквалангдар, деңиз миналары, тереңдикте колдонулуучу бомбалар жана курал-жарактарды чыгаруу өнүккөн. Кристиан Альбрехт атындагы университет [1665, Германиядагы эң ири университеттердин бири; курамында 165 илимий-изилдөө бөлүмчөлөрү, анын ичинде институттар; музейлер (зоологиялык, геологиялык, минералдык)], Мутезиус искусство жана дизайн (1907; 2005-жылдан университет), Киль жогорку мектеби (1969), илимий мекемелер, музейлер (анын ичинде искусство жана шаар галереялары, кемечилик, медицина жана фармацевтика тарыхы ж. б.), театрлар («Шаушпильхаус» 1898; «Опернхаус» 1907), ири концерт залдары, филармониялар бар. Эл аралык музыка (1986; 2008-ж. орус музыкасына арналган) жана «Киль күндөрүнүн жаңы музыкалары» (2006; жыл сайын) фестивалдары өткөрүлүп турат. Киль – Европадагы парус спортунун ири борборлорунун бири. Килге жакын Мольфзе шаарында ачык асман астында Шлезвиг-Гольштейн музейи уюштурулган.
Родники (Калтасин району, Башкыртстан)
Родники — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Кельтеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 8  киши. Почта индекси — 452857, ОКАТО коду — 80233830009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эшеккурттар
Эшеккурттар — кургакта жашоочу рак түспөлдүүлөрдүн бир түркүмчөсү, булардын кыйла тукуму, уруусу жана түрү бар, алардын ичинде: чопкуттуу эшеккурт (лат. Armadilidium), суу эшеккурту, кадимки эшеккурт, кепе эшеккурту, жыйрылма эшеккурт бар.
Он башы
Он башы — аскердик титул; он адамдан турган аскер бөлүгүн башкарган киши. Эпосто: «Он кишиге бир киши, Он башы коюп кетиптир» (Сагымбай Орозбаков, 4. 124), — деп сүрөттөлгөн. «Он башысы ороктоп» деген саптар эпосто жыш жолугат. Аскердик тартипти чыңдоодо чоң мааниге ээ жана жоопкерчиликтүү болгондугу эпостогу Тазбаймат он башы болуп, ондун бири катары анан карамагына калктын катары менен Манас өзү киргени жөнүндөгү окуядан ачык көрүнөт.
Төмөнкү Каран-Елга (Туймазин району, Башкыртстан)
Төмөнкү Каран-Елга — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Кандрин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 24 киши. Почта индекси — 452765, ОКАТО коду — 80251827007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кильчичаков Михаил Еремеевич
Кильчичаков Михаил Еремеевич [21. 11. 1919, Россия Советтик Федеративдик Социалистик Республикасы (РСФСР), Енисей губерниясы, Жогорку Төө (хакас тилинде Чоғархы Тӧӧ) айылы – 23. 08. 1990, ошол эле жер] – хакас драматургу жана акыны. М. Горький атындагы Адабият институтун бүткөн (1953). Чыгармачылыгы 1947-жылдан башталган. Хакас айлынын согуштан кийинки турмушун чагылдырган «Аюу колот» (1956) комедиясы менен таанылган. М. Кильчичаков – «Жалбырактар неге саргаят» (1961) драмасынын, «Тирүү кан» (1962), «Жүрөктө калган тактар» (1964) ж. б. ыр жыйнактардын автору. Анын айрым чыгармалары кыргыз тилине которулган. «Ардак Белгиси» ордени жана медалдар жана сыйланган.
Фрунзе, Василий Михайлович
Фрунзе Василий Михайлович (1854, Херсон губерниясы, Тирасполь уезди, Захарьевский кыштагы – 1897, Олуя-Ата уезди, Мерке кыштагы) – аскер фельдшери; М. В Фрунзенин атасы. 1870–74-жылдары Москва фельдшер-акушердик мектебин бүтүргөн. 1874-жылы аскерге чакырылып, Жети-Сууда, Токмок гарнизонунда, Түркстан округунда кызмат өтөгөн.
Аскердик мөөнөтү аяктаган соң Токмок шаарындагы атчандар полкунда аскер врачынын жардамчысы болуп иштеп, ошол кезде жергиликтүү эл арасында чечекке каршы эмдөө жүргүзгөн. 1878-жылы Пишпекке көчүп келип, врач Ф.В.Поярков менен келгиндер ооруканасын уюштурган жана фельдшер болуп иштеген. 1891-жылы жергиликтүү эл менен байланышканы үчүн куугунтукталып, фельдшердик кызматтан четтетилген.
1895-жылы Мерке айылында фельдшер болуп эмгектенген. Фрунзе талыкпаган эмгекчил, боорукер, чынчыл адам болгон. Оорулууларга күн-түн болсо да жардамын аяган эмес. Анын камыш менен жабылган кичинекей үйүнө (азыр Бишкектеги М. В. Фрунзенин музейи) көптөгөн сыркоолор келип турган. Элге кылган жакшы мамилеси үчүн жергиликтүү эл арасында кадыр-баркка ээ болгон.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Жөндөмө категориясы
Жөндөмө категориясы - сүйлөм ичинде зат атоочтун же заттык маанидеги сөздөрдүн (субстантиваттардын) башка сөздөргө болгон байланышын туюндурган грамматикалык категория. Зат атоочтордун жөндөмө формалары аркылуу чындыктагы нерсе, көрүнүш, кыймыл-аракет, ал-абал, касиет-сапаттардын ортосундагы мамиле, байланыштар чагылдырылат. Жөндөмө категориясы зат атоочко жалганган атайы мүчөлөр менен берилип, ар түрдүү формага ээ. Жөндөмөлөр берген мааниси боюнча алтыга бөлүнөт:
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Дордой (футбол клубу)
Дордой - футбол клубу.
Трофейлери
<...>
Асыл тукум иштери
Асыл тукум иштери – айыл-чарба жаныбарларынын колдо турган жана жаңы чыгарылган тукумдарын, түрүн жана багытын сактап калууга жана сапаттык жактан жакшыртууга арналган зоотехникалык, биологиялык-генетикалык жана уюштуруучулук-чарбачылык иш-чаралардын тутуму.
Героев Днепра
Героев Днепра — Киев метросунун Оболонско-Теремковская сызыксындагы станция. 1982-жылы 6-ноябрьда ачылган.
Назарматов Даниал Мукашович
Назарматов Даниал Мукашович (1940-ж. т., Нарын ш.) - гитарачы, гитара өнөрүнүн мектебин негиздөөчү, музыка изилдөөчү, педагог, проф. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1991). Кыргыздын элдик, профессионалдык музыкасынын тарыхына, аны элге жайылтууга арналган «Кыргызстандын театры, музыкасы, цирки» аттуу китептин, «Гитара күүлөрү» (1986) деген жыйнактын автору. Ондогон элдик обондорду, Муратаалы, Карамолдо, Атайдын ж. б. классикалык күүлөрүн гитара үчүн иштеп чыккан.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Кюрий
Кюрий (лат. Curium, Cm) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 7-мезгилинин IIIВ группа элементи. К. н. 96, ат. м. 247. К. массалык сандары 238Cm - 252Cm болгон 15 изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу - 247Cm. К. Т. Сиборг, А. Гиорсо, Р. Джеймс жана А. Морган ж.б. америкалык окумуштуулар плутонийди a-бөлүкчөлөрү менен бомбалоодон алышкан синтезделген элемент Пьер жана Мария Кюри урматынан аталган. К. - күмүш түстүү жалтырак металл; балкып эрүү темп-расы 1340оС; кайноо темп-расы 2607оС; бирикмелеринде +2, +3, +4, жана +6 окистенүү даражаларын көрсөтөт. К. суутек, кычкылтек жана галогендер менен өз ара аракеттенип, гидрид, оксид галогенидди пайда кылат., мис.: СmH3, CmO2, CmF4 ж.б. К. күчтүү калыбына келтиргич, активдүү металл. К. Космосту изилдөөдө, электр тогунун генераторлору тетиктерин жасоодо колдонулат.
Интуитивизм
Интуитивизм – философиядагы идеалисттик агым, иррационализмдин бир түрү. Интуитивизм таанып билүүнүн жападан жалгыз туура каражаты катары интуицияны атоо менен бирге сезим-туюм жана акылды таанымдын каражаты экендигин жерийт. Бул агым 19–20-кылымдардын чегинде пайда болгон.
Атомистика
Атомистика (атомизм) — материянын үзүлмө (дискреттүү) түзүлүшү жөнүндөгү окуу (атомдор, молекулалар ж. б. макробөлүкчөлөр). Материя үзүлмөлүү (дискреттүү) ж-а туташтык (үзүлбөгөндүк) биримдигинен тураарын түшүндүрөт. Атомистика жөнүндөгү окуу байыркы Индиянын философиялык агымдарында берилген. Кийинчерээк Левкипп, Демокрит, Лукреций, Эпикур ж. б. антикалык философтор толуктап ж-а бир негизге келтиришкен. Алар атомдор бөлүнгүс, чектүү ж-а эң майда бөлүкчөлөр, ал бардан жок болбойт, жоктон бар болбойт деп эсептешкен. Атомдордун аздыгынан же көптүгүнөн, салмагынан, ылдамдыгынан ж-а бири-бирине болгон жайгатуусунан заттардын Ааламдагы чексиз түрлөрү түзүлөт деп түшүндүрүшкөн. Атомистика идеясы экперименталдык табият таануу алкактарында, баарынан мурда химия м-н физикада ар тараптуу иштерди жүргүзүү үчүн кубаттуу колдоого ээ болгон. Атом түшүнүгүнүн өзү мурдагы каймана, үстүрт көрсөтүүлөрдөн арылып, химияда элементтин химиялык касиеттерин алып жүргөн ажырагыс бөлүгүн түшүндүрүп калды. Заттын бир же бир нече атомдордон турган эң кичине бөлүгүн молекула деп аташты. Атомистика табият таануунун кыйла фундаменталдуу проблемаларын чечүүгө жол ачты. Макротелолордун касиеттерин ж-а закондорун билүү м-н атомдордун ж-а молекулалардын касиеттерин, кыймылын жөнөкөй жол м-н түшүндүрүүгө боло тургандыгы аныкталды (химиялык, реакциялардын табияты, жылуулуктун молекулалык-кинетикалык теориясы. Физиканын статистикалык закондору ж. б. у. с.). Энергиянын нур чыгаруу, жутулуу процесстеринин ж-а фотоэффекттин үзүлмө мүнөзүнүн ачылышы мүмкүндүк берди, аларда болсо кванттык талаалар атомдор сыпатында каралат.
Интуитивизм
Интуиция менен интеллектти бири бирине каршы коюу тиричилик философиясынын өкүлү А. Бергсон жана башка ал эми аларды бириктирүүгө болгон аракет Н. О. Лосский, С. Л. Франк, Е. Н. Трубецкой өңдүү орус философторуна, француз неотомизмине жана феномонология багытына мүнөздүү.
Интуитивизм аздыр-көптүр инстинкт менен жакындашат. Бир нерсени баамдоодо интуициянын ролу жөнүндө Интуитивизмге таануу туура эмес түшүнүктү сындоо менен материалисттик философия аны тааным процессинин органикалык моменти катары карайт.
Жанкумардык асылуу
Жанкумардык асылуу – жынысы башка адамга жанкумар бузукулугун таңулоо мүнөзүндөгү оозеки айтылган аргандай аракеттер, адеп-актыкка жатпаган жүрүм-турум (коркутуп-үркүтүү, орой тийиштик кылуу) же эмгектик, кызмат, материалдык, үйбүлөлүк ж. б. жактан көзкаранды адамды күч колдонуу менен кордоо, кемсинтүү, басмырлоо (сыйпалоо, мыжыгуу).
Ким Владимир Ильич
Ким Владимир Ильич [1. 09. 1934-жылы туулган, Россия Советтик Федеративдик Социалистик Республикасы (РСФСР), Владивосток шаары] – ветеринария илимдеринин доктору (1991), профессор (1998). Россиядагы Саратов шаарындагы зооветеринардык институтун (1957), ошол эле жерде аспирантураны (1965) бүтүргөн. РСФСР Чита облусунун Урей МТСинде ветврач, башкы ветврач, Казак ССРинин Целиноград (азыркы Семей) облусунун Есил районунда ветеринардык лабораториянын башчысы (1961–66). Кыргыз ССРинин бруцеллёзго каршы экспедициясынын башчысы (1976–85), Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын Биохимия жана физиология институтунда лаборатория башчысы (1967–76), 1985–2006-жылдары Кыргыз ветеринария Илимий Изилдөө институтунда бөлүм башчы. 2006-жылдан Россия Федерациясында жашайт. Ветеринария микробиология, вирусология, эпизоотология илимдери боюнча адис. 130дөн ашык илимий эмгектин, 2 монографиянын, 15 ойлоп табуу күбөлүгүнүн автору. Эмгектери: Инструкция о мероприятиях по профилактике и ликвидации бруцеллёза животных (в соавторстве). М., 1982; Наставление по диагностике бруцеллёза (в соавторстве). М., 1982.
Ташпай Айдаров
Айдаров Ташпай (1919, Жалал-Абад облусу, Чаткал району, Канышкыя кыштагы) - малчы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1971). 1932-жылдан Чаткал районундагы «Победа» колхозунда колхозчу, баш чабан, 1958-жылдан «Чаткал» совхозунун (азыркы «Каныш-Кыя») баш чабаны. Койдун санын көбөйтүүдө жогорку ийгиликтерге жетишип, 1970-ж. ар жүз тубар койдон 140тан козу алып, чыгашасыз асыраган, ар койдон 4,2 кг жүн кыркып алган. 1975-80-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Эки Ленин ордени менен сыйланган.
Көчөт
Бири-бирине окшошпогон эки-үч элементтин айкалышынан турган түрдүн, сөлөкөттүн, көркөмдүктүн жердикке ирети менен алмашылып берилиши. Көчөт килемчиликтин, саймачылыктын, өрмөкчүлүктүн, чырмакчылыктын, негизги көркөм каражаты болуп саналат. Көчөт көчүрүү алмак-салмак орун алмаштыруу деген түшүнүктү берет. Ал аркылуу бир бүтүм орду түшүүгө мүмкүн. Чыгаан саймачылар, өрмөкчүлөр, килемчилер, чырмакчылар мунун ички сырларын мыкты чечмелей алышат. Көркөм көчөттөрдө жашоо-турмуш, кесипчилик, жаратылыш жана айбанаттар дүйнөсү элестелип турат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]