cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кытай
Адабияты
Кытай тилиндеги адабият — дүйнөдөгү байыркы адабияттардын бири. Башаты диний жөрөлгөлөргө байланышкан, болжолу биздин заманга чейинки 6—5-миң жылдыкта неолит доорунун ырым-жырымдарында музыка жана бий өнөрү менен кошо поэтикалык ыр чыгармачылыгы пайда болгон. Кытай тилиндеги алгачкы жазуулар төлгө сөөктөрүндөгү тексттер (биздин заманга чейинки 14—11-кылым), кийин коло эпиграфикасы (биздин заманга чейинки 10—8-кылым), алгачкы жазуу эстеликтери — Чжоу доорундагы конфуцийчилик жана даостук канондук чыгармалар болуп саналат. Бул мезгилде пайда болгон «вэнь» (жазуулар, жазуу) жана «ши» терминдери биздин замандын 1-кылымына чейин ар кандай жазуу жана поэтикалык тексттерди түшүргөн. Кийин конфуцийчиликте жазуу сабаттуулук менен маданияттуулук сыяктуу эле мамлекеттин баштапкы негизи катары каралган; жазуу тексти агартуу, билим, тарбия берүү, насаат айтуу сыяктуу коомдук маанилүү иштерди аткарууга багытталган. Конфуцийчиликте поэзия өзгөчө мааниге ээ болгон. «Ыр китеби» антологиясы («Ши цзин», биздин заманга чейинки 11—7-кылым), Кытай тарыхындагы биринчи адабий-поэтикалык эстелик. «Беш канон» («У цзин») жыйнагынын конфуцийлик канондук китептердин бири болуп саналат жана түзүүчүсү Конфуций деп эсептелет. «Ши цзин» байыркы кытай поэтикалык чыглыгынын жанрдык жана тематикалык көп түрдүүлүгүн көрсөтүп турат. Анда көлөмү алты саптан 50чө, жана андан көп саптуу поэмаларга чейинки ар кандай жанрлардагы 305 чыгарма топтолгон. Байыркы Кытай адабиятынын башка эстелигинде — «Чу ырларында» Кытай түштүгүнүн поэтикалык салттары (кытайдын биринчи акыны катары эсептелген Цюй Юандын, ошондой эле Сун Юяндын чыгармачылыгы) көрсөтүлгөн. Чу поэзиясына жергиликтүү диндик-мифол. сюжеттер менен образдарды пайдалануу мүнөздүү.
Батыш Хань жана Чыгыш Хань мезгилинде бекемделген. Автордук поэзияда башкы орунду фу одалары — ыр жана кара сөз кезмектешкен көлөмдүү чыгармалар (бир нече жүз сапка чейинки) ээлейт. Хань доорунун белгилүү акындары: Мэй Шэн, Цзя И, Сыма Сянжу, Ян Сюн, Чжан Хэн. Хань доорунун лирикалык мурасы ошондой эле элдик лирика жана сатира ырлары — юэфуда сакталган. Кытай баяндама прозасынын байыркы үлгүлөрү болуп саналат.
Биздин заманга чейинки 4—3-кылымда ( мисалы, «Көктүн уулу Мунун өмүр баяны» ж. б.), ошондой эле түздөн-түз Хань дооруна («Учуп жүргөн чабалакей Чжаонун расмий эмес өмүр баяны» ж. б.) таандык деп эсептелет. Биздин заманга чейинки 6—3-кылымында Кытай поэзиясында негизги ролду ши жана юэфу сыяктуу лирикалык жанрлар ойной баштайт. Чыгыш Хандын кыйрашы, өлкөнүн майдаланышы кытай коомунун руханий дүйнөсүндөгү өзгөрүүлөргө алып келет: инсандык баалуулуктар, адамдын ички эркиндикке болгон укугу алдынкы орунга чыгат. Сүйүү лирикасы өзгөчө гүлдөгөн, сарай турмушун, аял сулуулугун жана сүйүү ырахатын даңктаган («Нефрит мунарасынын жаңы ыргактары» жыйнагы) «сарайлык стиль поэзиясы» (гун ти ши, 6-кылымдын 1-жарымы) пайда болгон. Бул мезгилдин ири акындары: Цао Чжи, Цзи Кан, Жуань Цзи (3-кылым), Тао Юаньмин, Се Линъюнь, Бао Чжао, Юй Синь (6-кылым).
3—6-кылымда сюжеттик проза — сяошо калыптанган. Адеп «сяошо» карапайым калк ичиндеги ушак-айың сөздөрдү түшүндүргөн. Биздин заманга чейинки 2—1-кылымда эле бири да сакталып калбаган сяошо жыйнактары түзүлгөн. Сяошо аңгемелерин турмуштан тыш нерселерге кызыгуу, кереметтерге ишеним айырмалап турат (Гань Бао, «Арбактарды издөө жөнүндөгү жазуулар» жыйнагы, 4-кылым). Будда темасындагы жыйнактар (Ван Ян, «Башка дүйнөдөн кабарлар», 5-кылым) жыйнактар, тарыхый каармандар жөнүндөгү уламыштар менен анекдоттор (Лю Ицин, «Мурунку жаңы имиштер», 5-кылымдын 1-жарымы) жыйнактары өзгөчөлөнүп турат. 19-кылымдын 2-жарымындагы Кытай коомундагы кризис адабиятка мазмундун курчтугу жа окурман үчүн жетимдүүлүк сыяктуу жаңы талаптарды койгон. «Айыпты ачуучу роман» (Лю Э, Ли Баоцзя, У Вояо, Цзен Пу) өнүгөт. Кытай интеллигенциясынын чет өлкөлөрдө болгон өкүлдөрү чет өлкөлөр адабиятынын тажрыйбасына кайрылышкан. 19-кылымдын акырында акын жана дипломат Хуан Цзуньсянь поэзиянын тилин жана формасын жаңылоого чакырган.
1937—45-жылдардагы адабият үгүттүк багыт, оптимисттик жана каармандык рух менен өзгөчөлөнгөн жомоктор, частушкалар, ырлар, театр оюндары колдонулган. Даректүү проза жанры өнүгүп, поэзияда декламациялык, дубал бетине жазылган ырлар сыяктуу жанрлар пайда болгон. 1940-жылдардын башында, Гоминьдандын көзөмөлүндөгү райондордун адабиятында коррупция, чиновниктердин моралдык жактан ириши, атайын кызматтардын террору жана улуттук кызыкчылыктарды сатуу сыяктуу темалар (Мао Дундун, Лао Шэнин, Ша Тиндин романдары, Го Можонун, Дин Силиндин пьесалары) алдыга чыккан; негизги орунду саясий сатира жанры ээлеген. Лу Лин, Ло Биньцзи, Яо Сюэин, У Минши, Хуан Гулинин прозасы, Юань Шуйпо, Цзоу Дифан, Ша Оунун поэзиясы, У Цзугуан, Юань Цзюн, Сун Чжидинин драматургиясы көрүнүктүү эмгектерден болуп калат. «Бошотулган райондордун» адабияты 1942-жылы Мао Цзедунь белгилеген адабият жумушчу-дыйкандардын жана аскерлердин кызыкчылыктарына кызмат кылып, өздөрүнө тааныш көркөм формаларды колдонушу керек деген талаптарга баш иет. Элдик жана жаңы адабияттын салттарын бириктирип, кыштактагы өзгөрүүлөр жөнүндө жазган Чжао Шули менен Чжоу Либонун чыгармачылыгын буга мисал. Сунь Линин, Лю Байюйдун, Цю Дунпиндин, Ма Фэндин, Кун Цзюэнин жана Юань Цзиндин прозасында армиянын проблемасы негизги орунга чыккан. Поэзияда Ай Циндин, Тянь Цзяндын, Кэ Чжунпиндин, Хэ Цифандын, Жуань Чжанцзиндин, Ли Цзинин таланттары ачылат. Хэ Цзинчжи менен Дин И сол искусствонун эң белгилүү чыгармаларынан болгон «Ак чач кыз» (1945) музыкалык драмасынын текстин жазышкан. Жарандык согуш мезгилинде (1946—49) «бошотулган райондордо» Чжоу Либонун, Дин Лин-ин, Цао Миндин чыгармачылыгы өзгөчөлөнгөн. Гоминьдандын көзөмөлүндөгү аймактарда жашаган жазуучулар барган сайын бийликке болгон катуу сын айта баштаган (Шэнь Цунвен, Ван Тунчжао, Ба Цзин, Дин Силин).
КЭР (1949) түзүлгөндөн кийин айрым адабиятчылар (Лао Шэ, Ба Цзинь, Цао Юй) чыгармачылык эркиндиктен ыктыярдуу баш тартышып, адабияттагы партиялуулук принцибин кабыл алышат; айрымдары (Шэнь Цунвэнь, ЦяньЧжуншу) жазбай калышат. Совет адабияты кытай адабиятына зор таасир тийгизген. 1950-жылдары темалар менен сюжеттер негизинен үч маселе: социалисттик өзгөртүүлөрдү даңктоо (Чжао Шулинин, Ма Фэндин, Ли Чжундун, Цао Миндин, Чжоу Либонун, Лэй Цзянын прозасы, Ли Цзи менен Жуань Чжанцзинин ж.б.), Кытай Коммунистик партиясынын революциялык тарыхын даңазалоо (Лю Байюнун, Сунь Линин, Ду Пэнчэндин, Чэнь Дэнкэнин, Кун Цзюэнин жана Юань Цзиндин романдары, Кэ Чжунпиндин ж.б. поэзиясы), америкалык агрессияга каршы корей элине жардамга барган Кытай аскерлеринин эрдиктерин баяндоо (Вэй Вэйдин, Лу Линдин, Лао Шэнин прозасы, Тянь Цзяндын поэзиясы ж. б.) менен чектелген. Өзгөчө орунду Кытай жана совет элдеринин достук темасы (Го Можо, Ай Цин, Цзан Кэцзя, Цзоу Дифан ж. бдын поэзиясы) ээлеген. 1950-жылдардын акырында адабиятты саясатка багындыруу биротоло ишке ашкан, соц. реализмдин ордуна «революциялык реализм менен революциялык романтизмдин бириккен» методу келген.
1966—76-жылдары «маданий революция» мезгилинде профессионал жазуучулардын дээрлик баары репрессияларга тушуккан, чыны менен адабий турмуш токтоп калган, искусствонун уруксат берилген жалгыз түрү болуп, Мао Цзедундун идеяларын жайылткан 10 «үлгүлүү революциялык спектаклдер» гана эсептелген. 1970-жылдардын башында репрессияга туш болгон жазуучулардын бир бөлүгү акталып, бир нече адабий журналдар чыга баштаган. Мао Цзедундун өлүмүнөн кийин (1976) адабий турмуштун кайра жаралуусуна шарттар түзүлдү. Лу Синьхуанын, Лю Синьунун, Су Шуяндын чыгармалары «маданий революция» мезгилиндеги кылмыштардын айыбын ачышты; алардын себептерин терең аңдоо Ван Мэндин, Цун Вэйсинин, Фэн Цзицайдын, Чжан Сянъляндын чыгармаларына мүнөздүү. Адабиятка улуу муундагы жазуучулар кайрылышты (Ба Цзинь, Ай Цин ж. б.), жаштар келишти (Е Синь, Те Нин, Чжан Синьсинь ж. б.). Реформа жана тышкы ачыктык саясаты 1980-жылдардын башында «реформа адабияты» агымын (Цзян Цзылун, Кэ Юньлу, Чжан Цзе ж. б.) пайда кылды, 1920—40-жылдарда кытай жазуучуларынын (Шэнь Цунвен, Лао Шэ, Чжан Айлин ж. б.) чыгармаларын кайра карап чыгууну талап кылды, чет өлкөлөр менен байланыш калыбына келди. Элдик маданиятка кайрылуу аркылуу эски салттар менен болгон байланышты калыбына келтирүү аракеттерин жасаган «түп-тамырларды издөө адабияты» (Хань Шаогун, А Чэн, Цзян Пинва, Таши Дава ж. б.) пайда болду. Модернизмдин жана постмодернизмдин таасири менен авангард адабияты келип чыкты (прозада: Ван Шо, Юй Хуа, Гэ Фэй, Сунь Ганьлу, Лю Сола, Бэй Дао; поэзияда: Гу Чэн, Цан Сюэ, Шу Тин поэзияда; драматургияда: Ша Есинь, Гао Синцзянь, Лю Шуган драматургияда).
Музыкасы
Кытайдын салттык музыкасы 50дөн ашык улутту бириктирет: тай (жуандар, мяояо), түрк (уйгур, казак, кыргыз) элдери, тибеттиктер, моңголдор ж. б. Кытай музыкасынын тарыхы (б. з. ч. 6—5-кылым) Инь (Шан) доорунан башталат (Хэнань провинциясынан табылган сөөк чоор ж. б.). Байыркы Кытайда колдонулган «юэ» «музыка» (юэ, бул сөз 12-кылымдан белгилүү) түшүнүгү поэзия, бий, көркөм сүрөт деген түшүнүктөрдү туюндурган. 3000 элдик ырларды, ырым-жырым гимндерин камтыган «Шицзинь» («Ыр китеп», биздин заманга чейинки 11—6-кылым) — элдик ыр өнөрүнүн көөнөрбөс эстелиги. Ктайдын салттуу оркестринде 100дөй аспап болот: сэ, цин, пипа (чертме), ху, эрху, сыху, баньху (жаалуу), сяо, пайсяо, шен (үйлөмө), барабан, коңгуроо ж. б. Нота менен бизге жеткен туңгуч музыкалык чыгарма — Цю Мин (6-кылым) жазган «Юланьпу» пьесасы. Тан доорунда (7—10-кылым) 5 атайын музыкалык мектеп, актёр труппалары уюшулган. 10-кылымда Дуань Ань-Цзенин «Музыка жөнүндө жазуулар» деген музыкалык-теориялык трактаты жазылган. Сун доорунда актёр жана композитор Вэй ЛянФу, Мин доорунда Чжу Цзай-юй (12 баскычтуу үн катарынын системасын өркүндөткөн) музыкалык искусствону өнүктүрүүгө салым кошкон. 1919-жылы «4-майдагы» кыймылдан кийин революциячыл маанайдагы музыканттар патриоттук ырларды жаратышкан. «Маданий революция» музыка искусствосуна зор зыян алып келген. Окуу жайлар жабылып, көп музыканттар репрессияланган айыл жерлерине айдалган. КЭРдин түзүлүшү музыкалык маданиятын өнүгүшүнө зор түрткү болгон. музыкалык коллективдер түзүлүп, опера жаратууга аракет жасалган. 1980-жылдары музыка маданияты мамлекеттик реформанын негизинде батыш маданияты менен бирдикте өнүккөн. Жаңы музыкалык окуу жайлар, жогорку музыкалык окуу жайлары калыбына келтирилген. Кытайдын музыкалык жогорку окуу жайлары батыш композиторлорунун техникасынын таасиринде «жаңы толкундагы» бир катар композиторлорд у даярдашкан: Тан Дун (АКШда жашайт), Чэнь Циган (Францияда жашайт), Цзо Чжэньгуань (Россияда жашайт), Е Сяоган, Хэ Сюньтянь ж. б. Цзин Сяндын «Талаа» (1987), Го Вэнцзиндин «Жиндинин каты» (1994) опералары; Чень Цигананын «Кызыл чырактар» (2001) балети; симфониялык жана камералык музыкалык чыгармалар жаралган. Жаңы кытай музыкасына гонконгдун жана тайвандын ырлары таасир берген. Пекинде, Шанхайда эл аралык жана улуттук музыкалык фестивалдар өтүп турат. Кытайда 10 опера театры, 25 симфониялык оркестр, 25 музыкалык жогорку окуу жайлары, консерваториялар бар (2008).
Театры
Кытай театрынын башаты — элдик ырбий өнөрүн, ошондой эле акробатика, кылыч чабышууну өзүнө камтыган бай си («жүз оюн») оюндары. 14—17-кылымдарда Кытай театрынын биринчи чакан иян жана куньцуй жанрлары пайда болуп, анын негизинде 17—18-кылымда банцзы, юэцзюй, циньцян ж. б. жанрдагы жергиликтүү театрлар калыптанган. 19-кылымда жергиликтүү театрлардан Кытай театрынын жаңы жанры — пекиндик музыкалык драма (цзинси) түзүлгөн. Анда Кытай салттуу театрынын негизги белгилери топтолуп, актёр оюну сөз, ыр, бий менен эришаркак көрсөтүлгөн. Грим менен костюмда гүл жана оюм-чийим колдонулган. Репертуарына тарыхый мазмундагы пьесалар жана белгилүү романэпопеялар кирген. 20-кылымдын 60-жылдарына чейин театр улуттук искусствонун мыкты салттарын өркүндөткөн. Кытай театры 3 топко бөлүнөт: салттык, куурчак жана драмалык. Кытай салттык театры — музыканы, ырды, бийди, сценалык сүйлөөнү жана кыймылды бириктирген цирк жанрынын жана шамдагайлык техникасын өздөштүргөн театр искусствосу. Сун доору куурчак театрынын алтын кылымы болгон. Репертуары кеңири, цзацзюй пьесалары, тарыхый пьесалар коюлган. Куурчак жасоонун чеберлери өсүп чыккан. 1898—1905-жылдары «сүйлөшүү драмасы» (хуацзюй) пайда болгондон драма театры өнүгө баштаган. 1910-жылы Ван Чжуншен жана Жень Тяньчжи Шанхайда драмалык актёрлорду даярдоочу «Гунцзян» театр мектебин ачышкан. 1920-жылы Пекинде театр окуу жайы, ошондой эле «Жаңы Кытай» театр коому түзүлгөн («Синь Чжунхуа»). Биринчи эркектер жана аялдар труппасы пайда болгон. 1930-жылы Шанхайда театр коллективдеринин солчул лигасы түзүлгөн (1931-жылдан — театр ишмерлеринин «Наньго шэ» солчул лигасы). Бир нече ишканаларда «көк блуза» труппасы түзүлүп, окуу жайларында көптөгөн ийримдер, үгүт бригадалары пайда болгон. Н. В. Гоголь («Текшерүүчү»), A. Н. Островский («Добул»), М. Горький («Түпкүрдө»), Г. Ибсен («Ийин») пьесаларын коюшкан. Ошол жылдары орус драмалары которулуп, Станиславскийдин системасы менен таанышышкан. 1950-жылдардын башында М. Горькийдин, A. П. Чеховдун ошондой эле У. Шекспирдин, К. Гольдонинин пьесалары коюла баштаган. «Маданий революцияда» көп труппалар таратылып, театрлар жабылган. 1970—90-жылдарда борборлордо драма театрлары кайрадан жанданган. Пекин элдик искусство театры, Шанхай драма искусствосу борбору, Шэньси провинциясынын элдик искусство театры, Сиань шаарынын драма театры репертуарын кеңейткен, Тайванда авангарддык труппалар бар. Кытай Пекин элдик көркөм театрында белгилүү театр ишмери, режиссёр жана искусство таануучу Цзяо Цзюйинь бир нече спектаклдерди койгон («Чайкана» спектакли ГФР, Франция, Япония, Канадада көрсөтүлгөн).
Киносу
Кытайда сырттан алынып келген кино тасмалары алгач 1896-жылы Шанхайда көрсөтүлгөн. Биринчи улуттук фильм 1905-жылы Пекинде тартылган («Динцзюнь тоосу» — классикалык баталдык спектаклден көрүнүш). Көркөм фильм 1913-жылдан чыга баштаганы менен кинематография чет элдиктердин колунда болгон. Кытай фирмасы кино тартууну 1917-жылдан баштаган. 20-жылдардан киностудияларда патриоттук сезим ойготор фильмдерди коюшкан. Юань Линь-юй, Цзинь Янь, Юань Му-чжи сыяктуу таланттуу актёрлор өсүп чыккан. «Балыкчынын ыры» фильми (1935, режиссёр Цай Чушен) эл аралык баага арзыган. Японияга каршы согуштун мезгилинде (1937-45) кино өтө аз чыгарылып, 1945-жылдан кийин көбүнчө Голливуддун (АКШ) фильмдери көрсөтүлгөн. КЭР түзүлгөндөн кийин (1949) жумушчулар жөнүндө туңгуч «Көпүрө» (режиссёр Ван Бинь) фильми тартылган. Кино ишканалары мамлекетке өткөндөн кийин «Кытай кыздары» (режиссёр Линь Цзы-фэн менен Чжай Цян), «Болот солдат» (режиссёр Чень Инь), «Партия кызы» (режиссёр Линь Нун), «Ак чач кыз» (режиссёр Ван Бинь менен Чжан Шуй-хуа) сыяктуу көркөм фильмдер чыгарылган. 1950-жылы Пекинде кинематографисттер институту түзүлгөн. «Маданий революция» учурунда (60-жылдардын 2-жарымы), жалаң даректүү кино коюлуп, 1969-жылдан өкмөт мүдөөсүнө ылайык гана «үлгүлүү» фильмдер тартылган. 1976-жылдан кийин тыюу салынган фильмдер кайрадан коюла баштаган. 1979-жылы «Дяньин ишу» («Кино искусствосу»), «Дачжун дяньин» («Массалык кино») журналдары чыккан. Көркөм фильмдер тартыла баштаган (1981 — 105 фильм, 1984 — 144). Алардын ичинен: «Мээнеткечтин күлкүсү» (1979, режиссёр Янь Яньцзин, Ден Иминь), «Башань тоосундагы түнкү жаан» (1980, режиссёр У. Юнган, У Игун), «Дары» (1981, режиссёр Люй Шаолянь), «Баткан күндүн көчөсү» (1983, режиссёр Ван Хаовэй) ж. б. Тайванда психол. сюжеттердин жактоочусу, режиссёр Хоу Сяосянь — «Уулумдун чоң куурчагы» (1983), «Кайгыдагы шаар» (1989) жана костюм боевигинин жанрында иштеген режиссёр Ли Ань «Аңдыган жолборс, жашырынган ажыдаар» (2000, «Оскар» сыйл.) фильмдерин тартышкан. Чжан Имоунун биринчи фильми «Кызыл гаолян» (1987) — жеке чыглыгы менен белгилүү болгон жаңы муундагы кинематографисттердин эркиндигин ачык көрсөткөн. «Баатыр» (2002), «Учуучу канжарлардын үйү» (2004), «Алтын гүлдүн каргышы» (2006) Чжан Имоунун акыркы иштеринен болгон. Кытай кинематографисттеринин фильмдери дүйнөлүк деңгээлге чыккан: Ван Цюаньандын «Айдын тутулушу» (1999, Экф сыйлыгы, Москва) жана «Туя күйөөгө чыгат» (2007, Берлин, ЭКФтин башкы сыйл.); Цзя Чжанкэнин «Саньсяндан келген боорукер адам» (2006, прокатта «Натюрморт», Венециядагы ЭКФтин башкы сыйлыгы) ж. б. Сянган (1978-жылдан), Шанхай (1993-жылдан), Чанчунь (1995-жылдан) эл аралык кинофестивалдары өткөрүлүп турат.
Социалдык тармак
XXI кылымда, коомдук тармактар заманбап жашоосуна жана мал менен кызматтарын алдыга жылдыруу үчүн жаңы куралы ажырагыс бөлүгү болуп калды. Бизнестин жана өзүнүн кардарларына азайтуу ортосундагы коомдук тармакташуу алыстан жардамы менен - эки партиянын бирине түздөн-түз кайрылууга укуктуу.
Африка биримдиги уюму(АБУ)
Африка биримдиги уюму(АБУ) - Африкадагы көз каранды эмес мамлекеттердин бирикмеси. 1963-жылы майда Аддис-Абебада (Эфиопия) континенттеги көз каранды эмес 31 мамлекеттин өкүлдөрү катышкан конференцияда негизделген. 1994-жылга карата бирикмеге 53 мамлекет кирген. Уюмдун негизги максаты: Африка өлкөлөрүнүн биримдигин чыңдоо, алардын аракеттерин координациялоо жана экономикалык өнүгүүсүнө жардамдашуу. Уюмду негиздеген конференцияда кабыл алынган хартия боюнча Африкадагы көз каранды эмес ар бир мамлекет уюмга мүчө боло алат. Жогорку органы - мамлекет жана өкмөт башчыларынын Ассамблеясы (жылына бир ирет чакырылат). Жогорку аткаруу органы Министрлер Совети (буга тышкы иштер министрлери кирет, сессия жылына эки ирет чакырылат). Ассамблеялардын жана Министрлер Советинин сессияларынын аралыгында уюмдун күндөлүк жумушун Гененералдык секретариат жүргүзөт. АБУнун штаб-квартирасы Аддис-Абебада жайгашкан.
Көрөңгө
Көрөңгө - идиштин (сабанын жана башкалар) алдында калып калган ачыткысы, негизи.
Жаңы кильбахтино (Калтасин району, Башкыртстан)
Жаңы кильбахтино — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Жаңы кильбахтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 426  киши. Почта индекси — 452855, ОКАТО коду — 80233846001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сарлыкбеков, Алмазбек
Кыскача өмүр жолу
1972-ж. Ленинград маданият институтунун элдик театрлар боюнча режиссура факультетин, 1981-ж. А.В. Луначарский атындагы театр институтунун (ГИТИС) режиссёр-драма факультетин бүтүргөн. Адегенде элдик театрларда (Сокулук, Талас, Кара-Буура райондору), 1980—91-ж. М. Рыскулов атындагы Нарын музыкалык драма театрында, 1991-жылдан Кыргыз мамлекеттик жаштар театрында көркөм жетекчи болуп иштейт. Cарлыкбеков көрүнүктүү профессор М. О. Кнебелдин окуучусу. Социалдык, психологиялык аспектерди чагылдырган чыгармаларга көп кайрылган.
Койгон спектаклдери
"Жарыктык карыларым" Т.Абдумомунов «Алакандай жер» (А.Гилязов) «Табалды Пудовкинди эскерип» (Ж. Садыков) «Күйөө жолдош» (Ж. Садыков) «Эрте жаздагы турналар» (Ч.Айтматов) «Кыямат» (Ч.Айтматов) «Макбет» (В.Шекспир) «Король Лир» (В.Шекспир) «Кылмыш жана жаза» (Ф.М.Достоевский) "Аксаткын менен Кулмурза"(Э.Эрматов) "Ажар" ( К.Баялинов, Б.Алаков) «Куу дөңгөч» (С.Сарыгулов) «Боз бойдок» (К.Мамбетакунов) «Ажырашуу» (Э.Токтогулов) «Өкүм» (В. Жакиев) «Күн кармаган бала» (С.Раев) "Аял" (С.Раев) «О, кыздар...» (С.Раев) «Машырбек үйлөнөт» (Т.Абдумомунов) «Туздуу чөл» (М.Гапаров) «Бар үмүтүм сенде — Сафия Булан» (М.Гапаров) «Мунабия» (К.Акматов, Ж.Кулмамбетов) «Кыз Сайкалдын арманы» (И.Жүндүбаева)
"Ботокөз" (Ч.Калыбекова)
"Дарыянын шоокуму" (М.Гапаров)
"Хан оюну" (Жумма Куддус)
"Адам жана Азезил" (Ж.Садыков)
"Адамдын үнү" (Ж.Кокто)
"Сократты эскерүү түн" (Ч.Айтматов, М.Шаханов) «Аппак аял, айдай кыз» (М.Мамазаирова) "Тозок" (Ж.Өзүбекова)
"Апамдын махабаты" (Ж.Өзүбекова)
"Карагыз" (Ж.Өзүбекова) "Аян" (Б.Калчабаева жана башка спектаклдерди койгон. «Талант жана тагдыр» (Ж.Кулмамбетов) "Канат менен Зарина" (Ж.Кулмамбетов) «Жаабарс» (А.Пазылов, Ч.Айтматов) «Бөрү канчык» (Верга, Джовани) "Ханшанын көз жашы" (С.Раев) "Унутулган адам" (Назым Хикмет жана башка спектаклдерди койгон.
Африка оюндары
Африка оюндары – Эл аралык Олимпиялык комитеттин колдоосу менен өтүүчү регионалдык оюндар. Африка элдеринин спорттук мелдештери. «Биримдик жана ынтымактык» деген ураан менен 1965-жылы уюштурулган Африкадагы Жогорку спорт кеңеши өткөрөт. Африка оюндарынын программасына баскетбол, волейбол, гандбол, бокс, күрөш, теннис, велоспорт, дзюдо, жеңил атлетика, сууда сүзүү жана футбол кирет. А Африка оюндары 1965-2003-жылга чейин 8 жолу өткөрүлгөн: 1965 (Бразаввиль шаары, Конго), 1973 (Лаос шаары, Нигерия), 1978 (Алжир шаары, Алжир), 1987 (Найроби шаары, Кения), 1989 (Йоккансбург шаары, ТАР), 1991 (Каир шаары, Египет), 1995 (Хараре шаары, Зимбабве), 2003 (Абуджа шаары, Нигерия).
Знаменка (Туймазин району, Башкыртстан)
Знаменка — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 2 киши. Почта индекси — 452785, ОКАТО коду — 80251840003.
Сунзус
Сунзус — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакасия Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Караджан дарыясынын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь бастауынан Кондома дарыясын кошпогондо, Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Матоо
Матоо - кереге, ууктун ийилген жери жана аларды ийүү үчүн ылайыкталган курал. Матоо үчүн кыргыз усталары тезди колдонушкан. Маталган кереге-уукка атайын жолчо түшүрүлөт.
Жарандын шайлоо укугу
Жарандын шайлоо укугу – КР жарандарынын мамлекеттик бийлик органдары менен жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына шайлоого жана шайланууга конституциялык укугу. Ага талапкерлерди тандоого, шайлоо алдындагы үгүт иштерин жүргүзүүгө, шайлоонун жүрүшүнө, шайлоо комиссиясынын ишине байкоо жүргүзүүгө, добуш берүү жыйынтыгын аныктоого, шайлоо жыйынтыгын чыгарууга ж. б. шайлоо аракеттерине катышууга болгон укуктар да кирет: а) жигердүү шайлоо укугу  – КР жарандарынын мамлекеттик бийлик органдары менен жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына шайлоо укугу; б)  солгун шайлоо укугу  – КР жарандарынын мамлекеттик бийлик органдары менен жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына шайлануу укугу.
Вазари (Vasari) Жоржо
Вазари (Vasari) Жоржо (30.7.1511, Ареццо 27.6.1574, Флоренция) - италиялык архитектор, живописчи жана искусство тарыхчысы. Микеланжелонун окуучусу. Флоренцияда Медичи герцогдугунда аксарай чебери болгон (1562-жылы сүрөт академиясын уюштурган). Римде, Болоньяда, Венецияда, Неаполдо жана башка шаарларда иштеген. Ренессанс зодчийлигинин элементтери менен маньеризм архитектурасын айкалыштырган: менчик үй (1542; Вазари музейи жана Ареццодо Палаццо деи-Кавалери (1573-81), Пизеде Сан-Стефано-деи-Кавальери (1565-69) чиркөөсү. Вазари архитектор Б. Буонталенти менен бирдикте Флоренцияда Уффуци архитектуралык ансамблин түзгөн (1560-85; азыр музей). Анын фрескалары («Павел III папанын тарыхы» цикли, римдеги Палаццо Канчеллерияда, 1546, жана башка) иллюстрациялуулугу менен баалуу. Италиялык искусствонун алгачкы тарыхчысы катары «Эң атактуу живописчилердин, скульпторлордун жана зодчийлердин өмүр баяны» китебинин автору (1950, 1968).
13-май
13-май — Григорий календары боюнча 133-күнү (толук жылда 134), жылдын аягына чейин 232 күн бар.
Жол
Жол – адам, транспорт жана башка каттоого, жүк ташууга арналган жол катнаштардын жалпы аты. Кыргыздарда жолду төмөнкүчө бөлөт: кара жол, жалгыз аяк жол, даңгыр жол, кыя жол, чыйыр жол, төтө жол, аба жолу, суу жолу, темир жолу, кан жол жана башка Топоним катары да Кыргызстандын географиялык аталыштарынын курамында көп кездешет, мисалы, Жол-Колот, Жол-Жылга, Жол-Сай, Жол-Жакшы, Жол-Коо жана башка. Жол тармагы Евразияда биздин заманга чейин 5-миң жылдыкта пайда болгон. Адегенде жол бетине эч нерсе төшөлбөстөн эле жасалган. Жол салуу курулушу 1747-ж. Парижде инженерлерди даярдоо үчүн жол жана көпүрө боюнча улуттук мектеп түзүлгөндөн башталган. 1789-ж. Францияда узундугу 40 миң км болгон жол тармагы курула баштаган. Байыркы жана орто кылымдарда Алдыңкы жана Орто Азияны Кытай менен байланыштырган нербен жол Улуу жибек жолу болгон. Байыркы орустарда 8–10-кылымда Киевди Крым жана Дон менен байланыштырган соода жол пайдаланылган. Россияда жол курулушу 1722-ж. Петербург – Москва жолунун салынышынан башталган. 20-кылымда шаарларда эл көбөйүп, автомобиль жол менен жүргүнчү жана жүк ташуу кыйындагандыктан, жер алдындагы рельстүү жол (метрополитен) жана жер үстүндөгү монорельстүү жол курула баштаган. Автомобиль жол тармактарын куруу 1950-жылдардын аягында башталып, эки тилкелүү, бурулуштары жайык келген, полотносу жантайыңкы жасалган ылдам жүрүүчү жолдор салынган. Айрыкча Японияда жол куруу ылдам өнүгүп, эки-үч катар ылдам жүрүүчү жолдор көчөлөрдүн үстүнө курулууда. Кыргызстанда жол куруу 20-кылымдын башынан өнүгө баштаган, мисалы, 1924-ж. узундугу 568 км болгон Арыс – Пишпек жолу салынган. Кийнчерээк Ош – Жалал-Абад – Көк-Жаңгак, Фрунзе – Талас, Фрунзе – Ош жана башка жолдор курулду.
Транспорт жараяны
Жүктөө транспорт экспедитор жеке жабдууларды карап көрөт чейин VIN-саны унааны текшерүү. Шина зыян келтирүүдөн сактануу максатында баалуу кошумча убакыт камсыз кылуу болуп саналат менчиктештирүү боюнча сахнадан жана сапаты тууралуу эч кандай кескин объектилери бар. Сахнага Жайгашуу дегенде 20 км / саат ылдамдык менен ишке ашырылат. Атайын жабдуу менен жүргүзүлөт транспорт бетине ортосундагы аралык, бери дегенде, 8 см болушу керек.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ачык жана Адеп-ахлактык
Ачык жана Адеп-ахлактык – И. Канттын этикасындагы негизги түшүнүктөр.
Кант легалдуулук ачыктыкты адам өзүнөн талап кылган аракеттерди жасап, бирок мында ал чыныгы моралдык себептерди колдонбошунан көрөт, кылык-жорукту парзды сезүүдөн эмес (моралдуулук), коомдо татыктуу орун ээлөөнү каалагандыктан жасайт. Ачык жана Адеп-ахлактык адамдын жүрүм-турумунда кандайдыр бир сырткы мыйзамдарга дал келүүчүлүк. Жүрүм-турумдун адаттардын ички мыйзамдарына баш ийүүсү адеп-ахлактыкты билдирет.
Жалпак акула
Жалпак акула (лат. Squatina squatina) – акулалардын бир түрү.
Олеся Журакивська
Олеся Журакивська (Олеся Жураківська; 13.08.1973) — украиналык актриса.
Ичтен туюнтуу
Ичтен туюнтуу "Манас" айтуу өнөрүндө, "Манас" айтууда манасчы актёрдук өнөрдүн ичтен туюнтуу принцибин пайдаланат. Бир да образ көрсөтүп туюнтуу аркылуу жаралбайт. "Манас" айтып жаткан аткаруучу сөзсүз түрдө кейипкерлеринин “терисине кирип” кетет да, образды анын ички ал-абалын көрсөтүү аркылуу жаратат. Ошон үчүн манасчынын эмоциялык абалы өзгөчө концентрацияланган деңгээлде турат. Манасчы каарманы кубанса кошо кубанып, кайгырса кошо муңга чөгөт. Маселен, Каныкейдин Тайторуну чапканын айтканда Саякбай Карала уулунун көзүнөн бурчактаган жаш кетип, өңү буркураган муңдуу абалга келет Же болбосо Манас жоосун жеңип кубанып турганда манасчы жадырап-жайнап, үнү шаңдуу чыгып, жигерденип калат. Айтуучу жеке эле кейипкеринин ички ал-абалын көргөзүп гана тим бөлбөйт, ал өзү да чын дилинен кошо кубанат, кошо кайгырат. Бул принцип да актёрдук өнөрдүн бир белгиси болуп эсептелет.
Африка платформасы
Африка платформасы, Африка - Араб платформасы - Африка континентин (Атлас менен Кап тоолорун кошпогондо), Араб жарым аралынын (Оман тоосунан башкасы) жана Мадагаскар, Сейшель аралдарын кучагына алган, кембрийге чейинки мезгилде пайда болгон байыркы платформа.
Көрпө
Көрпө - козу териси. Көрпөлүк козу туулгандын алгачкы күндөрү эле союлат. Жүнүнүн тармалы ар кыл формада жана түстө болот. Көрпө тобуна каракүл (көрпө породанын ичинен негизги орунду ээлейт) козулары кирет. Ошондой эле сокол, решетил, малич сыяктуу да породалар белгилүү. Көгүш жана күрөң каракүл көрпөсү эң баалуу болуп эсептелет. Өзгөчө, Иранда өстүрүлүүчү ширваз (ширваз) коюнун (куйруктуу койлор) көрпөсү кеңири маалым. Көрпө кургак же чылама туз менен ашатылат.
Жарандын ысымы
Жарандын ысымы – жарандык айланууда жана коомдук жашоодо инсанды айырмалоо каражаты. Ысымдуу болуу укугу жарандын ажырагыс укугу болуп саналат. Эгер мыйзамдан жана улуттук салттан башка эч нерсе келип чыкпаса, жаран өз атынан, фамилиясынан, ошондой эле атасынын атынан турган ысымы менен укук жана милдеттерге ээ болот. Жаран айрым учурларда жана мыйзамда каралган тартипте жашыруун ысым пайдалана алат, өз ысымын өзгөртүүгө укуктуу.
Аудит
Аудит (audit) – кардарлардын каалоосу боюнча уюмдардын ишине каржылык отчеттуулукту текшерүү түрүндө көзөмөл жүргүзүү таризи.
Деңиз апельсини
Деңиз апельсини — (лат. Tethya aurantium) былпылдактардын бир түрү.
Доза
Доза - (гр. dosis — үлүш, кабыл алуу) — бир нерсенин (кай бир заттын, дарынын) так өлчөнгөн саны, үлүшү.
Көрпө-төшөк
Көрпө-төшөк - кыргыздардагы жатарда алдыга салынуучу, жамынуучу жууркандардын жалпы аталышын туюнтат.
Хайруту-Тарка дарыясы
Хайруту-Тарка — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Алапокотыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 32 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Боз-Адыр
Боз-Адыр — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Суу-Башы айыл аймагына кирет.
Райондун борбору ― Баткен шаарынан 27 км түштүк-чыгыш тарапта. Исфара темир жол бекетинен (Тажикстан) 49 км. Деңиз деңгээлинен 1190 м бийиктикте жайгашкан.
Калк
Калкы ― 1966 (2009-жылы); негизинен мал чарбасында, тамекичиликте эмгектенет.
Истлэйк (Огайо)
Истлэйк (Огайо) (Eastlake) — Огайо штатынын Lake округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 20255 киши. Болжолдуу аянты - 16.9 км². FIPS коду — 39-23618.
Маматова Гүлбара Казакбековна
Музыка илиминин негизи болгон хорду таануу, дирижёрлоо, хор классы, хор партитурасын окуу сабактары боюнча 6 окуу-методикалык куралды, 16 илимий жана методикалык, докладдык тезистерди жана көптөгөн макалаларды жарыялаган. «Хордук чыгармалар менен иштөөнүн методикасы», «Хордук чыгармалар», «Жалпыга билим берүүчү кыргыз орто мектептеринин 1-7-класстары үчүн хор музыкасы боюнча методикалык колдонмо», «Кыргыз композиторлорунун фортепьянолук чыгармаларынын хрестоматиясы» ж. б. жыйнактары басылмалардан жарык көргөн. Кыргыз улуттук Ж. Баласагын атындагы университетте «Күү дастан» эркектер хорун уюштурган, хор элдик хор наамын алган. Өкмөттүк жана коомдук уюмдардын, жогорку окуу жайларынын көптөгөн дипломдору, Ардак грамоталары менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Bазопиcь
Bазопиcь антикалык - антикалык карапа идиштерин кооздоп сүрөт тартуу. Бул жасалгалык сүрөт саймаланып же көркөм сүрөт түшүрүлүп, дээрлик дайыма карапалык жол (атайын боёктор менен тартылып, бышыруу жолу) менен аткарылат. Bазопиcьтин эң мыкты жана көп сандаган үлгүлөрүн байыркы грек көркөм өнөрү (Геометриялык стиль, Кызыл фигуралык стиль, Кытай идиштери), 16—18-кылымда Батыш Европа искусствосу, 18—19-кылымда орус көркөм өнөрү калтырган.
Политехникалык окутуу
Политехникалык окутуу - (гректин «поли»–көп, көпчүлүгү жана «reхvn»–искусство) – өндүрүштүн негизги тармактары жана илимий принциптери жөнүндө билим берүү жана окуучуларга зарыл болгон жалпы техникалык практикалык көнүмдөрүн калыптандыруу. Педагогикада ошондой коомдун ар тараптан өнүккөн мүчөсүн тарбиялоо процесси болуп саналат. Билим берүү системасында кайра куруунун негизги максаты окутууну өндүрүштүк эмгек, мектепти турмуш менен байланыштыруу. Мектептеги мындай өзгөрүүлөрдө политехникалык окутуу чоң роль ойногон. Экинчи жактан мектептин кайра курулушу политехникалык окутууну ишке ашырууга шарт түзгөн.
Политехникада ошондой мазмунуна, окуучуларды учурдагы өндүрүштүк илимий негиздери менен тааныштыруу: электр, жылуулук жана механикалык энергияны алуу жана колдонуу, материалды механикалык иштетүү, негизги химиялык заттарды алуу жана пайдалануу, машина таануу жана электрондук техника, ошондой эле айыл чарба өсүмдүктөрү жана мал чарбасы менен тааныштыруу.Политехникада ошондой экономика жана өндүрүш, сырье булактары жайгашкан жерлер, эл чарбасынын системасы, аны уюштуруу жөнүндө маалыматтарды камтыйт. Политехникада ошондой мазмунунда, өндүрүштө колдонулуучу ар түрдүү практикалык билгичтиктерди жана көнүмдөрдү камтыйт: өлчөө, эсептөө, эксперимент аркылуу текшерүү, конструкторлук-сызуу, кайрадан иштетүү-монтаждоо, айрым машина-аппараттарды башкаруу, агротехникалык ыкмалар. Политехникада ошондой аркылуу окуучулардын эмгектик техникалык маданиятын, жеке жана коллективдик эмгегин рационалдуу уюштурууга жетишүүгө болот.
Политехникада ошондой көптөгөн жолдор менен ишке ашырылат. Физиканы, химияны, биологияны жана башкалар жалпы билим берүүчү предметтерди окутуу мезгилинде өндүрүштөрдүн табигый-илимий негиздери ачылат, анын негизги тармактары боюнча маалыматтар берилет, түрдүү практикалык, эмгектик иш аракет көнүмдөрү калыптанат. Учурдагы өндүрүштүн жалпы мүнөзү жана негизги өнүгүү тенденциялары политехникалык окутуунун зарылчылыгын гана жогорулатпастан, аны ишке ашыруунун обьективдүү илимий негиздерин камсыз кылат. Учурдагы жаңы техникада, өндүрүштүк окутуунун политехникалык негизин түзгөн жалпы техникалык кубулуштар жана процесстер калыптанууда. Технологияда ар түрдүү өндүрүштөр үчүн зарыл болгон процесстер: майдалоо, кесүү, материалды пластикалык, электроимпульстук, ультраүндүк таасир этүү методдоруна негизделген.
Политехникалык элементтер адамдын эмгегинде да кездешет. Мисалы, рычаг, кнопка, педаль, штурвал жана башкаруу каражаттары менен болгон физикалык кыймыл; өндүрүштүк процесстин бардык циклине мүнөздүү болгон типтүү маселелерди чыгаруу боюнча акыл иш аракети.
Политехникада ошондой – тигил же бул окуу предметтеринин (химия, физика) чегинде негизги жаратылыш закондорунун жана коомдун өнүгүшүнүн негизги практикалык маселелерин чечүүдө колдонуу жолдорун окуп үйрөнүү. Ошондуктан ар бир предметтин алдында, анын өзгөчөлүгүнө жараша окуучуларды өндүрүштүн жалпы илимий принциптери, анын башка тармактары менен тааныштыруу жана алардын практикалык билгичтиктерин жана көнүмдөрүн калыптандыруу милдеттери турат. Курстун теориялык деңгээлин жогорулатуу менен политехникалык билим берүүнүн деңгээли жогорулайт. Мисалы, химиялык тең салмактуулук теориясын жана химиялык кинетиканы терең окуп үрөнүүнүн мааниси чоң, анткени практика бул эки теорияга тең бирдей таянат. Теориянын практика менен байланышын окуп үйрөнүү, окуучуларды химиянын өндүрүштө колдонулушу менен тааныштырууну жогорку деңгээлге көтөрүүгө мүмкүндүк берет. Учурдагы өндүрүштүн илимий негиздерин ачып көрсөтүүдө өндүрүштүк-техникалык материалды тандоодо, өндүрүштүк экскурсияларды өткөрүүдө, окуучуларды жалпы политехникалык мүмкүнчүлүгүн анализдөөдө жана баалай билүүдө мугалимдин политехникалык даярдыгы жогору болуусу зарыл. Теориялык билимди өндүрүштүк маселелерди чечүүгө колдоно билүү негизги политехникалык билгичтиктерге таандык. Химияны окуп-үйрөнүү мезгилинде химиялык технологиянын законченемдүүлүктөрү, химиялык өндүрүштүн максаттары, методдору жана мүмкүнчүлүктөрү, химиялык өндүрүш эл чарбасынын негизги тармагы экендиги жөнүндөгү окуучулардын түшүнүктөрү калыптанат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Жол белгилери жана көрсөткүчтөрү
Жол белгилери жана көрсөткүчтөрү – жолдо жүрүүчүлөргө (унаа айдоочу жана жөө жүрүүчүлөр) жолдо жүрүү шарты, жүрүү маршруту жөнүндө маалымат берүүчү белгилер жана жазуулар. Алар белгилүү түстө, формада жана чоңдукта жасалып, көчөнүн, жолдун, магистралдардын боюна, жүрүү багытынын оң жагына орнотулат. Автомобиль кыймылы боюнча Париж конвенциясында (1909) төрт (жолдун кесилиши, темир жол кесилиши, ийри-муйру жол, өңгүл-дөңгүл жол) эскертүүчү белгиси бар алгачкы жол белгилери жана көрсөткүчтөрү жөнүндө макулдашуу кабыл алынган. Кийинки конвенцияларда улам толукталып, Венадагы жол белгилери жана көрсөткүчтөрү жөнүндө конвенциянын (1968), Женевадагы Европалык макулдашуунун (1971) талабына ылайык мамлекеттик стандарт иштелип чыккан жана ага ылайык 4 топко бириктирилет: эскертүүчү, тыюу салуу, милдеттендирүүчү, нускоочу белгилер, кээде кошумча кабарлоочу белгилер орнотулушу мүмкүн. Эл аралык концепциялардын жол кыймылы, белгилери жана көрсөткүчтөрү жөнүндөгү нормаларын, мамлекеттик стандарттын талаптарын эске алуу менен КРдин Өкмөтүнүн 2009-жылдын 3-мартындагы токтомунун редакциясына ылайык КРдин жол белгилери жана көрсөткүчтөрү 7 топко бөлүнгөн. Эскертүү белгилери: кызыл жээктүү сары үч бурчтук – алдыдагы жолдун опурталдуулугун жана ага карата чара көрүү зарылдыгын унаа айдоочуга эскертет. Тыюу салуу белгилери: жердиги ак, кызыл жээктүү сары тегерек – транспорттун айрым түрлөрүнүн жүрүшүнө тыюу салат же белгилүү чектөө менен жүрүү керектигин эскертет. Милдеттендирүү белгилери: жалпы белгиси көк тегерек – белгилүү жакты көздөй, белгилүү ылдамдыкта жана транспорттун тийиштүү түрүнүн гана жүрүүсүнө уруксат кылынат. Маалыматтык - жол көрсөтүү белгилери: көк, сары түстөгү чарчы – жолдун аралыгын, калктуу жерлерди, транспорт токтоочу жайды, кыймылдын урксат берилген багытын жана башка көрсөтөт. Сервис белгилери – тийиштүү объектилердин жайгашуусу жөнүндө маалымдайт. Кошумча маалымат белгилери (табличкалар) – белгилердин колдонулушун тактайт же чектейт. Булардан сырткары транспортту айрып таануучу белгилер өзүнчө топко бириктирилген. Бардык белгилерге түнкүсүн жарык берилет же жарык чагылтуучу материалдан жасалат жана 100 м аралыктан көрүнүшү керек.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Учка
Учка — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 112 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Деңиз доолбарсчысы
Деңиз доолбарсчысы (лат. Pogonias cromis) — балыктардын бир түрү.
Жаратылыш айлана-чөйрөсүн булгоо (антропогендик)
Жаратылыш айлана-чөйрөсүн булгоо (антропогендик) – чарбачылык ж. б. ишмердүүлүктөрдүн натыйжасында табигый чөйрө (аба, суу, жер кыртышы) касиетинин физико-химиялык, биологиялык жактан өзгөрүүсү жана белгиленген айлана-чөйрөгө терс таасир этүү ченеминен ашып кетүүсү.
Марганец
Марганец (лат. Manganum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 4-мезгилинин VIIВ группа элементи, к.н. 25, ат. м. 54,938. М. 1874-ж. Шееле тарабынан ачылган, туруктуу 55Mn бир изотобу белгилүү. Жер кыртышынын (м. б-ча) 9×10-2 % түзүп, таралышы б-ча башка элементтер арасында 11-орунда турат. Жаратылышта эркин абалда кездешпейт. Негизги минералдарынан пиролюзит (псиломелан) - MnO2, браунит - Mn2O3, гаусманит - Mn3O4, манганит - Mn2O3×2H2O, марганец шпаты - MnCO3, радонит - MnSiO3, гауэрит - MnS2 белгилүү. М. океан суусунда 10 % жакын болуп, 1500 млрд т болгон запасы бар деп болжодонот. М. көпчүлүк учурда темир рудаларында болот. Ө. ж-лык мааниси б-ча негизги орунда чөкмө кендери турат. Алар байыркы деңиздер менен көлдөр ордунда кабат-кабат жана линза сымал топтолгон. Мис., Украинада - Никополь, Грузияда – Чиатура, Кыргызстанда – Арчалы, Жанболот, Жети-Өгүз ж.б. жерлерде кездешет. М. сырткы көрүнүшү б-ча темирге окшош, түсү ак, күмүш сымал, оор, морт металл, тыгызд. – 7,4 г/см3 ; балкып эрүү темп-расы t0 1245оС; кайноо темп-расы t02150оС ; ат. радиусу 1,30; иондук радиусу Mn 2+ 0,91, Mn4+ 0,52. Ал үч аллотропиялык модификацияга ээ: a, b жана d (a 705оС чейин, (калгандары жогорку темп-рада туруктуу). Хим. жактан активдүү. Мезгилдик системадан алган ордуна жараша М. атому 7 валенттик электронго ээ жана II VII чейинки валенттүүлүктү көрсөтөт. Туруктуу окистенүү даражасы +2, +4 жана +7. Б. а. бирикмелеринде анын окистенүү даражасынын өсүшү менен к-талык касиети күчөйт. Металлдык М. абада окистеип, оксиддик жука кабык менен капталат. Жогорку темп-да кычкылтек менен күчтүү аракеттенип, MnO, Mn2O3, Mn2O7 жана MnO×Mn2O3 оксиддер аралашмасын, галогендер менен галогенид, күкүрт менен сульфид – MnS, MnS2, азот менен нитридди Mn3N2 ж.б. бирикмелерди пайда кылат. MnO – бозомук-жашыл түстөгү күкүм, сууда, щелочто эрибейт, к-таларда эрийт. Гидрооксиддери: Mn(OH)2 сууда эрибеген ак түстөгү зат, Mn(OH)4 - кочкул-күрөң түстөгү заттар, экөө тең сууда эрибейт, амфотердүү начар к-талык касиетке ээ. MnO2 – каракүрөң түстөгү зат. MnCl2 – кездеме боёочу күрөң боёк катары, MnS цинк сульфиди ZnS менен аралаштырганда караңгыда жарык берүүчү люминофорлорду жасоодо, нитраты Mn(NO3)2 фарфор боекторун алууда колдонулат. М. негизинен кара металлургияда, чоюн өндүрүүдө чоюндун балкып эрүү темп-расын төмөндөтүү жана күкүрттөн арылтууда колдонулат. М. кошулган болот сүрүүлүгө туруктуу болуп, темир жол рельстерин, таш майдалоочу машиналардын жана аскердик танк тетиктерин жасоодо колдонулат. Эгерде М. башка түстүү металлдарга кошулса, алардын куймаларынын катуулугу жогорулайт. М. жасалган реостаттын электр ток өткөрүүчү зымы – манганиндин курамында 12 % Mn, 84 % Сu, 4 % Ni болот. М. кошулган айнек кызыл түскө ээ болот. М. өсүмдүк менен жаныбардын тиричилигине өтө зарыл микроэлемент.
Минск
Минск – Беларуссия Республикасынын борбору (1919-жылдан). Баатыр-шаар. Минск областынын административдик борбору. Минск дөңсөөсүнүн түштүк-чыгышында, Свислочь дарыясынын (Днепр дарыясынын алабы) боюнда жайгашкан. Калкы 1,8 млн (2011). Жолдор тоому. темир жол түйүнү. Метрополитен (1984-жылдан) иштейт.
1067-жылдан Меньск деген ат менен белгилүү. Минск 12-кылымда Минск княздыгынын борбору болгон. 14-кылымдан Улуу Литва княздыгынын, 1793-жылдан Россия империясынын курамына кирген. БССР түзүлгөндөн (1919, 1-январь) Минск – республикасынын, 1991-жылдан көз карандысыз Беларуссия Республикасынын борбору. Машина куруу, металл иштетүү («БелавтоМАЗ», «МТЗ» трактор заводу, станок жана автоматика линиялары, подшипник, приборлор, сааттар, ЭВМ, телевизор, радиокабылдагычтар, тиричилик муздаткычтары), жеңил, тамак-аш–татымал, химиялык-фармацевтика, химиялык жана курулуш материалдар өнөр жай ишканалары, полиграфиялык комбинаты иштейт. Дүйнөлүк стандарттагы эмеректер даярдалат. Минск – Беларуссиянын маданий жана илимий очогу. Беларуссия Илимдер академиясынын, 13 жогорку окуу жай (анын ичинде университет), консерватория, 12 музей (анын ичинде Улуу Ата Мекендин согуш тарыхы, байыркы беларус искусствосу ж. б.), 7 театр (анын ичинде опера жана балет), филармония бар. Минск шаарына 1920–30-жылы реконструкция жүргүзүлгөн. Улуу Ата Мекендик согушта шаардын 80%и кыйроого учураган. 1950-жылы толугу менен калыбына келтирилген. Барокко стилиндеги монастрь (17-кылым), Петропавловск (Екатеринбург) чиркөөсү (1622) сакталган. Минскден батышта Европадагы эң ири корук Беловежа чер токою (мурда падышалар аңчылык кылышса, учурда улуттук парк) жайгашкан. Анда мамлекет тарабынан коргоого алынган жаныбарлар (анын ичинде зубрлар) асыралат. Туризм өнүккөн.
15-май
15-май — Григорий календары боюнча 135-күнү (толук жылда 136), жылдын аягына чейин 230 күн бар.
Жолбун көл
Жолбун көл – жайык түздүктөрдө жайгашып, жылдан жылга орду, өлчөмү жана туздуулугу өзгөрүп туруучу туюк көл. Мындай көлдөрдүн болушунун негизги себептери: суусу мол жана аз жылдарда же мезгилдерде келген суулардын өтө өзгөрмөлүүлүгү; көлгө куйган суулардын шиленди тектерди көп агызып келүүсү. Жолбун көлдөр материктердин кургакчыл ички аймактарында кездешет, мисалы, Кытайдагы Лобнор көлү.
Актант
Л.Теньер Актанттын үч түрүн көрсөтсө (ээни, тике, кыйыр толуктоочту туюнтуучу), кийинки изилдөөчүлөр Актанттеориясын андан ары улантуу жана тереңдетүү менен, аны сирконстанттардан так ажыратууга аракеттеништи. Актанттын номенклатурасын тактап, синтаксистик семантика үчүн анын өтө маанилүүлүгүн көрсөтүштү. Актант катары сүйлөмдөгү ар бир субстантивдик мүчөнү атоо менен, синтаксистин семантикалык теориясында семантикалык Актанттарды, б.а., ситуациянын элементтерин – субъект, объект, адресаттарды жиктеп бөлүштүрүү зарылчылыгын айтышты. Ушул негизде кыймыл-аракеттин, процесстин субстантивдик мүнөзүн аныктоо үчүн Актантсыз, бир Актанттуу, эки Актанттуу, үч Актанттуу этиш деп бөлүштүрүүгө мүмкүнчүлүк түзүлдү. Бул мааниде Актант термини валенттүүлүк термини менен дал келгендиги байкалат. Валенттүүлүк теориясында да аваленттүү этиш, бир валенттүү этиш, эки валенттүү этиш деп бөлүштүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Марковников эрежеси
Марковников эрежеси — алкендердин галогендүү суутектерди кошуп алып; алкилгалогениддерди пайда кылуу реакциясы. Эгерде алкендердин молекуласы симметриясыз болсо, галогендүү суутектер аларга В. В. Марковников эрежеси б-ча: суутек көбүрөөк гидрогенизацияланган (суутекке бай) көмүртектин атомуна галогендин атому азыраак гидрогенизацияланган (суутекке жарды) көмүртектин атомуна кошулат. Реакциянын мындай жүрүшүн J (индукциялык) эффектиси жана карбокатиондордун туруктуулугу менен түшүндүрүүгө болот. +J эффект б-ча алкил радикалдары өзүнөн электрондук булуттарды түртөт. Натыйжада кош байланыштагы p-электрондор деформацияланып, электрондук булуттар четки көмүртек атомдорун көздөй жылышат. Галогендүү суутектер мындай молекулалар менен реакцияга киргенде оң заряддуу суутектин иону бир аз терс заряддуу көмүртектин атомуна чабуул жасап карбонил катионун пайда кылат. Андан кийин карбокатион терс заряддуу галогендин ионун тез кошуп алат.
Көрпөчө
Көрпөчө - үч катталып ээрге салынуучу төшөк. Ичине жүн же кебез салынат, тышына чий баркыт, трайке (балдардыкына - бейкасам) капталып, шырылып жана жээги кыюуланып жасалган. Аялдар үчүн кээде көрпөчө ордуна жууркан же чоң төшөк жүргөн. Балдар минчү ээрге (айырмач, кичине ээр) көбүнчө көпчүк салынган. Көпчүк ичине жүн, кыл, коога (жеке) жана башкалар салынып, тышына калың кездеме, кийиз, жаргак, таар тышталып, шырылып жасалган.
Марковников эрежеси
НС1 H++Cl-
Н
Н-С-СН=СН2 [СН 3 ® СН ¬ CH3]+ ®
H Cl-
———® СН3СНСlСН3
Карбокатиондун пайда болушу алардын туруктуулугу менен аныкталат.
Деңиз желмогузу
Деңиз желмогузу — (лат. Trachinus draco) деңиздин түбүндө жашоочу балыктардын бир түрү.
Долженко Виталий Николаевич
Долженко Виталий Николаевич - (9.9.1935-жылы туулган, Алтай крайы, Самсонов кыш.) геолог, геологиялык минералогия илимдеринин доктору (1988), профессор (1993). Бүткүл союздук сырттан окуу политехника институтун (1962), Кыргыз ССР ИАнын Геология институтунун аспирантурасын бүткөн (1968). Ошол эле институттун илимий кызматкери, ФПИнин Проблемалык лабораториясында бөлүм башчысы, 1993-2000-жылы Кыргыз тоо-кен металлургия институтунда кафедра башчысы болуп иштеген. 110дон ашык илимий эмгектин, анын ичинде 1 монографиянын автору. Илимий иштери негизинен геологияга жана геохимияга арналган. Эмгектери: Типы золотого оруднения в домезозойских толшах восточного Тянь-Шаня. Ф., 1990.
Жаратылыш байлыгы
Жаратылыш байлыгы – жаратылыштын адам баласы пайдалана турган табигый булактары (жер, суу, токой, кен, минералдык чийкизат, радиоактивдүү материалдар, жаныбарлар жана өсүмдүктөр дүйнөсү, ж. б.). КР Конституциясына ылайык, жер менен дагы башка Ж. б. Кыргызстан элинин жашоо-турмушунун жана ишмердигинин негизи болуп саналат жана мамлекеттин өзгөчө коргоосунда турат.
Ятька (дарыя)
Ятька — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Попуя дарыясынын сол жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.