cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гилязетдинов, Ильгиз Талипович
И.Гилязетдиновдун алгачкы адабий чыгармалары мектепте окуп жүргөн кезинде республикалык, облустук жана райондук гезиттерге жарыяланган. Студент кезинде анын ыр, аңгемелери гезит-журналдар менен катар, «Тартуу», «Жалын» сыяктуу жыйнактарга да басылат. И.Гилязетдинов котормо жаатында үзүрлүү эмгектенип, И.Буниндин «Кыштак», Абайдын «Накыл сөздөрү» С.Маршактын «Мунар-мунарча», Софокльдын «Антигона», Н.Басовдун «Жолборс баяны», Р.Мустафиндин «Абышка менен ажал», Г.Губайдын «Маякчынын кызы» сыяктуу повесть, аңгеме, драмаларын, Л.Толстой, А.Чехов, М.Жалил, М.Танк, П.Бровка, Р.Гамзатов, К.Кулиев, М.Карим, Ж.Икрами, Р.Кутуй, Н,Хубиев, И.Рустамбеков, Я.Шиваза, С.Сияев сыяктуу акын-жазуучулардын чыгармаларын которгон. Кыргыз окурмандары «Эдигей» (татар), «Маадай кара» (хакас) эпосторунун айрым главалары менен анын котормосунда таанышкан. И.Гилязетдинов ондогон фильмдерди да кыргызчалаган. И.Гилязетдиновдун бир катар сатиралык чыгармалары орус, казак, өзбек, татар тилдерине которулган. Ага 1994-жылы «Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек сиңирген ишмер» наамы ыйгарылган. «Эмгектеги каармандыгы», «Эмгек ардагери» медалдары менен сыйланган. И.Гилязетдинов СССР Жазуучулар, СССР Журналисттер союздарынын мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Ардактуу адам. – Ф.: Кыргызстан, 1970. – 20 б.
Кулунчак: Аңгемелер жана повесть. – Ф.: Мектеп, 1985. – 138 б.
Шапата. Ырлар жана поэма – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 52 б.
Ырларымда жан сырым: Ырлар. – Б.: Плюс, 2004. – 316 б.
Мекендин чыныгы уулу. – Б., 2005. – 210 б.
Кыргызстандын баш багбаны. – Б., 2006. – 52 б.
Күрдөөл: Ырлар. – Б., 2008. – 315 б.
Котормолору
Г.Губай: Маякчынын кызы: Проза. – Ф.: Мектеп, 1961. – 10 б.
С.Маршак. Мунар-мунарча: Аңгеме. – Ф.: Мектеп, 1979, – 22 б.
Носов Н.Н. Жолборс жөнүндө: Аңгеме. – Ф.: Мектеп, 1984. – 14 б.
Ажайыпкана ("Манас" эпосу)
Ажайыпкана - (арабча «эджайеб» — укмуштуу, иранча «хана» — үй) — ар түрдүү жапайы айбанаттар менен канаттуулар багылган жай. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Анжыянды бийлеген Алоокенин чарбагындагы «падышалык салтанат үчүн багылган» түрдүү жаныбарлар, мурда киши көрбөгөн, аты-затын да укпаган мифтик-фантастикалык жандыктар бар А. сүрөттөлөт. Алооке кан өзүнө жакпаган адамдарды, элге жан тарткан баатырларды А-га киргизип, жырткычтарга талатып өлтүрүп жүргөн. Алооке канга ата конушумду, жер-суумду бошот, болбосо согушамын, — деп келген Манас баатырды жекеме-жеке кармашта жеңе албастыгын сезип, аны жок кылуу үчүн кырк чоросу менен бирге А-га киргизет. А-дагы Алоокенин аябай ишенген ажыдаары да Манаска даай албай коёт (Сагымбай Орозбаков, 2. 189—190). Алар Манастын тотем (Жакып менен Чыйырдынын түшүнө кирген, кийин Манастын тотемине айланган ажыдаар, алп кара куш, көсөө куйрук көк арстан, кара чаар кабылан, жолборс) жаныбарларынан коркуп кол сала алышпайт. "Манас" эпосунда чагылдырылган бул окуя байыркы заманда эле элибиздин А-дан кабары бар экенин билдирет.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Мурдабашы аска бетиндеги сүрөттөрү
МУРДАШБАШЫ АСКА БЕТИНДЕГИ СҮРӨТТӨРҮ – коло дооруна жана орто кылымга таандык археологиялык эстелик. Алай кырка тоосунда, Үчдөбө айылынан 20 км түндүктө жайгашкан. Анда дөңгөлөктөр, тоо эчкилер, күн түспөлдөш белгилер, төөлөр жана колдорун жогору көтөрүп, ритуалдык бий аткарган адамдардын сүрөттөрү тартылган. Аска бетиндеги сүрөттөрдөн эрте көчмөндөрдүн көркөм искусствосуна мүнөздүү илбирс сыяктуу чоң жырткычтын сөлөкөтү көркөм чеберчиликте белгиленген. Кыргыз тарыхчылар жамааты менен Түрк тарых курумунун биргелешкен археологиялык экспедициясы тарабынан 2000-жылы изилденген.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Шренк табылгы гүлү
Шренк табылгы гүлү (Spiraeanthus schrenkianus, Fisch. et Mey.), (Maxim) - Декоративдүү өсүмдүк, жыгачы кол өнөрчүлүккө керектелүүчү аябай кооз, көркөмдүү. Көпчүлүк учурда жыш шыпыргыдай шактуу, өтө чоң эмес, бийиктиги 3 м ге чейин жеткен бадал. Жаш өркүндөрү ичке түктүү, бозомук-сары, узунунан жаракалуу жана түлөгөн кабыктуу. Жалбырактары түгөйсүз канаттай, узундугу 2-13 см, туурасы 1,5-10 мм, ичке сызгычтай, 20-30 жуп, майда жумуру, калың сымал, түктүү, узундугу 3 мм ге чейин жеткен жалбыракчалардан турат. Гүлдөрү шыпыргыдай топ гүлгө чогулган, узундугу – 9-20 см, бир жылдык өркүндөрдүн учунан өсүп чыгат. Гүлдөрү агыш-мала кызыл, жыпар жыттуу, үстүнкүлөрү гүл сапсыз, жазы коңгуроодой гипантийи сейрек түктүү жана саргыч безчелүү. Желекчелери бозомук-түктүү, узундугу – 5 мм.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Вегетациясы узакка созулган өсүмдүк. Табигый шарттарда вегетациясы апрелде башталып, июнда гүлдөйт. Гүлдөө 15-20 күнгө созулат. Мөмөлөрү июлдун аягы – сентябрда бышып жетилет. Жерге түшкөн уруктары 18 күндөн кийин өнүп чыгат. Бир түбү 2,5 миң мөмө байлайт, бирок табигый көбөйүп өсүүсү начар.
Өсүү шарттары
Жапыз тоолордун таштуу жондорунда өтө көп эмес топ болуп өсөт.
Саны
Маалымат жок.
Чектөөчү факторлор
Чексиз мал жаюудан жана отун катары пайдалануудан жабыркайт. Жаш өсүндүлөрү жана көчөттөрү жок.
Өстүрүү
Алматы, Ташкент, Дүйшөмбү шаарларынын ботаникалык бактарында. 1955-жылдан 1958-жылга чейин КР УИАнын Ботаникалык багынын дендрарий коругунда өстүрүлгөн. Өсүмдүк мөмө байлоо фазасына жеткен, бирок түктүү коңорчоктүн конкуренциясына туруштук бербей, солуп калган.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Министрлер Советинин токтомунун негизинде Кыргызстанда 1975-жылдан бери мамлекеттик коргоого алынган түрлөрдүн тизмесине кирген. СССРдин Кызыл китебине (1984), Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Өсүмдүктүн сан өлчөмүн тактап, ботаникалык заказник уюштуруу. Ботаника багында эксперименталдык себүү жүргүзүп, табигый учураган аймактарга кайрадан реинтродукция иштерин жүргүзүү зарыл.
Статусу
CR B2ab( i i i ). Декоративдүү, эндем, сейрек кездешкен, саны азайып бара жаткан реликт тукумдун өкүлү.
Элиас Лөннрот
Элиас Лөннрот - (Elias Lönnrot, 4. 9. 1802, Саммати – 19. 3. 1884, ошол эле жер) – финляндиялык фольклорчу. Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1876). Биринчи финн журналын («Mehi- lainen» – «Аары», 1836–40) негиздеген. Карель, ижор, финн рундарынан «Калевала» (1835, акыркы редакциясы 1849) эпосун, «Кантелетар» (1840–41) лирикалык рун жыйнагын, элдик макалдар, табышмактар жыйнагын түзгөн.
Мыйзам (укук)
Мыйзам – референдум жолу менен же белгиленген жол-жобо боюнча кабыл алынып, мамлекет менен коом турмушундагы орчундуу маселелерди жөнгө сала турган ченемдик укук актысы. Эгер, КР Конституциясы менен КР мыйзамдарына ылайык, мыйзам түрүндө чечүүгө туура келсе, башка маселелер да мыйзам таризинде жөнгө салынат.
Кооз маймылдар
Кооз маймылдар (лат. Colobus) — маймылдардын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: Абиссиния кооз маймылы (лат. С. guereza), Занзибар кооз маймылы (С. kirkii), жашыл кооз маймыл (С. verus), падышалык кооз маймыл (С. polykomos), шайтан маймыл (С. polykomos satanas), кара маймыл, кара-кызыл-ала кооз маймыл (С. badius), жашыл кооз маймылдар (урууча) (Procolobus), кара-ала кооз маймылдар (урууча) (Colobus), г кара-кызыл-ала кооз маймылдар (урууча) (Piliocolobus).
Гвиретка
Гвиретка (лат. Cercopithecus aethiops, түш. Chlorocebus aethiops) — мартышка маймылдарынын бир түрү.
Мыйзам
Мыйзам – референдум жолу менен же белгиленген жолжобо боюнча кабыл алынып, мамлекет менен коом турмушундагы орчундуу маселелерди жөнгө сала турган ченемдик укук актысы. Эгер, КР Конституциясы менен КР мыйзамдарына ылайык, мыйзам түрүндө чечүүгө туура келсе, башка маселелер да М. таризинде жөнгө салынат.
Мусулман жумушчулар менен чайрыкерлер союзу
«МУСУЛМАН ЖУМУШЧУЛАР МЕНЕН ЧАЙРЫКЕРЛЕР СОЮЗУ» – Февраль революциясы жеңгенден кийин Ош уездинде жергиликтүү жумушчулар менен айылдык кедейлерден түзүлгөн уюм. Союз 1917-жылы жайында түзүлүп, 21-августта мусулман депутаттар совети шайланган (төрагасы Юсуф Алиев). 31-августта ал Ош жумушчу жана солдат депутаттар совети менен бириккен. Кийинчерээк бул уюм Кыргызстанда Совет бийлигинин орношуна зор салым кошкон.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Ажы ("Манас" эпосу)
Ажы ("Манас" эпосу) (арабча хадж)— ислам дининде Мекеге барып зыярат кылуу жана ошо зыярат кылып келген адамга берилген наам. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Манас алтымыш жашка келгенче бала көрбөй арман кылып, Мекеге барууну ойлойт, Каныкей боюнда бар экендигин айтып аны токтотот. Каныкей төрөп, Семетей үч жашка келгенде, Манас ажыга жөнөйт. Аны менен Алмамбет, Сыргак, Токотой кошо барат. Манастын Мекеге кетиши, анын жогунан пайдаланган Коңурбайдан жеңилишине себеп болгон. АЖЫ — "Манас" эпосундагы кейипкер, ооган Ажыбайдын атасы, Түлкүнүн бир тууганы экендиги гана айтылат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 2. 70, 83, 126).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Гегаркуни
Гегаркуни жилингир балыктардын бир түрү. Ысык-Көлдө жаңы түр (лат. форель) алынган— «Ысык-Көл жилингири».
Новая жизнь коммунасы
«НОВАЯ ЖИЗНЬ» КОММУНАСЫ – 1919-жылы 6-январда Кыргызстандын аймагында уюшулган алгачкы айыл чарба коммунасы. «Новая жизнь» коммунасы адегенде Пишпек шаарында уезддик партиялык уюмдун төрагасы А. И. Иваницындын демилгеси менен айыл чарба бирикмеси катары уюштурулуп, 1919-жылы жазында Пржевальск уездине көчүрүлгөн. «Новая жизнь» коммунасы мамлекеттин жардамы менен тез өнүгүп, жергиликтүү дыйкандарды коллективдүү чарбага тартууда маанилүү роль ойногон.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Новая эра коммунасы
«НОВАЯ ЭРА» КОММУНАСЫ – 1918-жылы Кыргызстандын аймагында уюшулган айыл чарба коммунасы коммунасы. Верный шаарынан келген 50 коммунар уюштурган. Аны уюштурууда Р. П. Маречек көрүнүктүү роль ойногон. Аларга Ысык-Көлдүн түштүгүндөгү Чоңжаргылчак кыштагынан жер бөлүнүп берилген. «Новая эра» коммуна алгач жергиликтүү кедейлер өткөн. Коммунанын уставы өз мүчөлөрүнөн революциялык тартипти катуу сактоону, коомдук менчик үчүн кам көрүп, балдарды тарбиялоону талап кылган. Ошондой эле уставда коммунанын мүчөлөрүн динден баш тартууга, орус жана башка тилдерди үйрөнүүгө мажбурлаган жаңылыш талаптар да болгон.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Эстетика боюнча дарстар
Эстетика. Искусство философиясын Гегель идеал жана анын өнүгүшү жөнүндөгү окуу катарында карайт. Искусстводо идеал өзүнүн өнүгүшүндө бир катар баскычтардан өтөт, ал баскычтар искусствонун формалары болуп саналат жана алар идея менен анын тышкы түрүнүн айкалышына жараша дифференцияланат. Символдуу көркөм форма идея тууралу ишара гана бере алат. Бул искусство Чыгышка мүнөздүү. Идея жана анын сырткы бейнеси (облик) бири-бирине толук ылайык келгенде биз классикалык искусствого ээ болобуз. Эгерде тышкы форма өнүгүп бараткан идеяны ишке ашырууга жетишсиз болсо, анда романтикалык искусство келип чыгат. Гегель искусствону адам ишмердигинин ар кыл түрлөрү менен байланыштырат.
Искусство — бул абсолюттук духтун өзүнөн өзү (самораскрытия) ачылып көрүнүшүнүн биринчи формасы, дин анын экинчи формасы катарында чыгат.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Мираида Далбаева
Далбаева Мираида – театр жана киноартисти.
Өмүр баяны
Далбаева Мираида 1957-жылдан Кыргыз мамлекеттик академиясынын театрында иштейт.
Далбаева улуттук, дүйнөлүк, орус драматургдарынын спектаклдеринде бир катар башкы каармандардын образын түзүп, алардын кулк-мүнөзүүн, ички дүйнөсүн жеткиликтүү даражада бере алган актёр. Биринчи жараткан ролу К. Эшмамбетовдун «Эгиз бала» драмасындагы Муңдуктун ролу.
Негизги ролдору
Раневская («Алчалуу бак», А. Л. Чехов) Эркайым («Ак боз ат» Ш. Садыбакасов) Алыйман, Жамыйла («Саманчы жолу», «Жамыйла», Ч. Айтматов) Айганыш («Өлбөстүн үрөнү», А. Токомбаев) Аял («Унутулган адам», Н. Хикмет) Коренкина, Катерина («Күнөөсүз күнөөлүлөр», «Добул», А. Н. Островский) Жыпар, Сейдимкан, Калича («Атабектин кызы», «Акындын үмүтү», «Ашырбай», Т. Абдумомунов) Регана («Король Лир», У. Шекспир) Агафья («Үйлөнүү», Н. Гоголь) Майраш, Зуура, Сыпайы кемпир («Атанын тагдыры», «Жүрөлүчү жүрөк оорутпай», Б. Жакиев) Зулайка («Байыркы жомок», М. Байжиев) Ханума («Ханума», В. Цагарели) Анара («Фудзиямадагы кадыр түн», Ч. Айтматов, К. Мухамеджанов) Гулгаакы («Курманбек», К. Жантөшөв) Арапбаева («Жүз катын», Б. Өмүралиев) Каныкей, Чачыкей, Каныкей («Айкөл Манас», «Сейтек», «Манастын уулу Семетей», Ж. Садыков) жана башкалар.
Даникеев, Өскөн
Өскөн Даникеев - кыргыз жазуучусу, философу.
Кыскача өмүр таржымакалы
Өскөн Даникеев (Сокулук районунун Чон жар айылында 1934-жылдын  21 декабрында туулган) - жазуучу. 1948–1951-жж. борборубуздагы №5 кыргыз орто мектеп-интернатында тарбияланып,
1951-ж. Москвадагы тоо-кен институтуна кабыл алынган.
1956–1962-жж. өз кесиби боюнча республикабыздын кендеринде, Кыргыз ССР Эл чарба советинде жетектөөчү инженер, ал эми 1962–1975-жж. Фрунзе политехникалык институтунда алгач катардагы окутуучу, кийин кафедранын доценти болуп иштеген.
Ө.Даникеев Москвадагы СССР Жазуучулар союзунун алдындагы А.М.Горький атындагы адабият институтунун Жогорку адабий курсту аяктап (1977-ж.), адегенде «Ала-Тоо» журналынын проза бөлүмүн жетектеп, андан соң жазуучулар уюмунун адабий кеңешчиси катары кызмат өтөйт.
1984-жылы Кыргызстан Жазуучулар союзунун катчысы болуп шайланган.
Ө.Даникеевдин «Бакир» баяны 1961-жылы жарыяланган. Кийин «Кыздын сыры» аттуу повести жарык көрүп, орус, француз ж.б. тилдерге которулуп, көркөм фильм тартылган.
Автордун «Көкөй кести» романы үчүн 1986-жылы Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлык ыйгарылган.
Жазуучу Достоевский, Лесков, Анкилов, Азиз Несин, Вампиловдун чыгармаларын которуп, алардын драмалык чыгармалары облустук, республикалык театрларда коюлган.
Эл ортосундагы ынтымак, бейпилдикти сактоо, бекемдөө жаатындагы үзүрлүү ишмердиги үчүн Советтик тынчтык фондусу менен Эл аралык Тынчтык Фондулар Ассоциациясынын Алтын медалдары ыйгарылган.
Лезгинка
Лезгинка – Бүткүл Кавказга тараган (кабардин, осетин, чечен, ингуш жана башка элдерге) байыркы элдик бий жана аны коштогон музыка. Лезгинка – бий-жарыш. Ал бийчилерден шайдооттукту, ыкчамдыкты, чеберчиликти талап кылат.
Даникеев, Өскөн
Кыскача өмүр таржымакалы
Эл агартуунун жана СССР Куралдуу күчтөрүн маданий жактан тейлөө озипасынын отличниги, И.Раззаков атындагы Кыргыз техникалык университетинин жана Ж.Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин Ардактуу профессору.
III даражадагы «Манас», «Ардак белгиси» ордендери, медалдар, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамоталары менен сыйланган.
Лезгинка
Бийдин сүрөттөлүшү
Лезгинка - жеке же жубу менен бийленүүчү бий. Кавзказ элдеринин көбүндө тараган. Улуттук кийимдер жана ансамблдин коштоосунда көркөм көрүнөт. Бийдин музыкалык чени - 6/8; обону так жана шайдоот, ыргагы ылдам.ң
Даникеев, Өскөн
Кыскача өмүр таржымакалы
1991-жылы «Кыргыз республикасынын Эл жазуучусу», 2003-жылы «Бишкек шаарынын ардактуу жараны» деген наамдар берилген.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде: Орус тилинде: Башка элдердин тилдеринде:
Кулматова Айниса
Анын балдар үчүн жазылган алгачкы аңгемелери «Жаш Ленинчи» журналына, «Кыргызстан пионери» гезитине жарыяланган.
Геладалар
Геладалар (лат. Theropithecus) — мартышка сымалдуу маймылдардын бир уруусу, булардын түрлөрү: куроц гелада (лат. Th. gelada), кара гелада (Th. niger).
Кулматова Айниса
Куурчак театры үчүн жазылган «Мактанчаак», «Булут издеген бала» пьесалары коллективдүү жыйнактарда жарык көргөн.
Ал Анатолий Алексиндин бир нече аңгемелери, орус, поляк жазуучуларынын аңгемелерин, Шаролта Раффаинин “Кайтып келүү” повестин кыргыз тилине которгон.
“Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги”, “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик телерадиокорпорациясынын отличниги” төш белгилеринин ээси.
1999-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
1994-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Досумдун медалы: Балдар үчүн аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Мектеп, 1980. – 30 б.
Өчпөс элес. – Б., 2008.
Чоң казат
Чоң казат — «Манас» эпосундагы негизги өзөк окуялардын бири. Кеңири белгилүү салттык туруктуу чоң эпизод, эпостун окуяларынын жалпы өнүгүшүндөгү кульминациялык чек. Сагымбай Орозбаковдун вариантында «Чоң чабуул» деген ат менен айтылат, бирок манасчылардын көпчүлүгүндө «Чоң казат » делет. Эпостогу элге өзгөчө кеңири белгилүү эпизод болгондуктан бөлүмдүн өз алдынча айтылган варианттары да арбын. Айрыкча жети кандын чатагы, Алмамбет менен Чубактын жол талашканы, жылкы тийүү сыяктуу окуяларды өзүнчө аткаруу учурлар көп кездешет.
Бөлүм туруктуу салттык окуялардын ичиндеги эң көлөмдүүсү болгондуктан, көптөгөн окуя — эпизоддордон турат. Айрым окуялар курулушу, тематикасы жактан өзүнчө чыгарма катары айтылат. Мисалы, жети кандын чатагы, Макел дөө жана башкалар
Өткөн кылымдын орто чендеринде кыргыз жергесинде болуп, «Манасты» кагаз бетине түшүргөн орус окумуштууларынын эпос жөнүндөгү маалыматтарында «Чоң казат» өзүнчө чоң бөлүм катары эскерилбейт, бирок Валиханов жазып алган эпизоддо да, Радлов жазып алган вариантта «Көкөтөйдүн ашына » улай айтылган чоң согуш эскерилет. Айрыкча Валиханов жазып алган эпизоддо аш учурунда байгесин тарттырып, ыза болгон Манас камданып алып жортуулга барып, Жолойдун жылкысын тийгени, согушта Жолой, Коңурбай Манас колдуу өлгөнү айтылат. Ушул эле үзүндүдө Тал-Чоку, ага чыгып дүрбү салуу сыяктуу «Чоң казаттагы» кеңири белгилүү деталдык белгилер да бар. Бул окуяларды «Чоң казаттын» кыскартылган үлгүсү катары кароого болот.
Геккондор
Геккондор (лат. Gekkonidae) — кескелдириктердин бир тукуму: буларга кыйла түр жана уруу кирет: Хассельквис желпуур манчалуу геккону (лат. Ptyodactylus hasselquistii), Каспий жылаңач манча геккону (Gymnodactylus caspius), жылаңач манча сур геккон (G. russowi), Туркстан жылаңач манча геккону (G. fedtschenkoi), таракманча геккон (Crossobamon ebersmanni), жашыл геккон (Naultinus elegans), Көп жумуру манча геккону (Sphaerodactylus copei), Крым геккону (Tymnodactylus kotschyimorpha), Европа жалпак манча геккону (Phyllodactylus europaeus), Австралия жалбыраккуйрук геккону (Phyllurus cornutus), калаккуйрук геккон (Ptychozoon homalocephalum), Мадагаскар күндүзгү геккону (Phelsuma madagascariensis), Мадагаскар жалпак куйрук геккону (Ph. laticauda), коңулчул геккон (Gymnodctylus covernicolus), жарты манча геккон (Hemidactylus mabouja), түрктүн жарты манча геккону (Turcicus), жалпак куйрук геккон (Uroplatus fimbriatus), Жер-Орто деңизи геккону (Gymnodactylus kotschyi), боздоң геккону (Tarentola mauritanica), сцинксымак геккон (Teratoscincus scincus), Петри ичке манча геккону (Stenodactylus petrii), Австралия тикен куйрук геккону (Dyplodactylus spinigerus), турпукуйрук геккон (Nephrurus asper), желпүүрманча геккондор (уруу) (Ptyodactylus), жылаңач манча геккондор (уруу) (Gymnodactylus), күндүзгү геккондор (топ), ийинчил геккондор (уруу) (Coleonyx), жумуру манча геккондор (уруу) (Sphaerodactylus), келескуйрук геккондор (уруу) (Agamura), жалпак манча геккондор (уруу) (Phyllodactylus), түнкү геккондор (топ), жалпак куйрук геккондор (уруу) (Uroplatus), жарты манча геккондор (уруу) (Hemidactylus), ичке манчалуу геккондор (уруу) (Stenodactylus), урчукманча геккондор (уруу) (Gonatodes), жазы манча геккондор (уруу) (Tarentola).
Геликонсымалдуулар
Геликонсымалдуулар (лат. Heliconidae) — чокмормурут калдыркандардын бир тукуму.
Капчыгай
Капчыгай – тоолордогу капталдары тик, кууш, терең өрөөн; негизинен тоолуу аймакта чулу тоо тектүү жерлерди суу жеп кетишинен пайда болот. Тереңдиги 1 кмге чейин жана андан да ашык болот. Тектониалыкык жаракалардан да жаралышы ыктымал.
Кыргызстандагы ири капчыгайлар: Боом, Көкөмерен, Төмөнкү Нарын, Карабалта ж. б. Айрым капчыгайларга ири ГЭСтер курулган; мис., Төмөнкү Нарында ж. б. Өтө кууш жана тереңдери шаңшаар деп аталат. Рельефтин мындай формаларына байланыштуу пайда болгон топонимдер Кыргызстандын аймагында арбын кездешет.
Ички Тянь-Шаньда субмеридиан багытта жайгашкан антецеденттик капчыгай. Жумгал менен Суусамыр тоолорун бөлүп турат. Суусамыр жана Жумгал өрөөндөрүн байланыштырат.
Колдонулган адабияттар
...
Комсомол (Давлекан району, Башкыртстан)
Комсомол — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Рассвет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 263 киши. Почта индекси — 453414, ОКАТО коду — 80222840003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ак-Булак (Базар-Коргон району)
Ак-Булак — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Базар-коргон районундагы айыл. Кызыл-Үңкүр айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1354 киши (2009-жылы).
Лейкоз (жаныбарларда)
Лейкоз (жаныбарларда) – кан пайда кылуучу органдарды жана лимфа клеткаларын жабыркатуучу жугуштуу ылаң. Ылаңдаткычы РНКлуу Retroviridae түркүмүнө кирүүчү онкогендүү вирус (онкорновирус). Сырткы чөйрөдө туруксуз. Ылаң бардык континенттерде кездешип, катуу кармаган жана өнөкөт түрү бар. Көбүнчө 4–8 жаштагы кой, уй, эчки, жылкы, чочко жана башка, үй куштары жабыркайт. Кыргызстанда бодо малдын жана койдун лейкозу көп кездешет.
Гелиометра
Гелиометра (лат. Heliometra glacialis) —  деңиз лилияларынын бир түрү (Антедон сымалдуулар).
Лезгиндер
Лезгиндер (өздөрүн лезги, лезгияр дешет) – Орусиядагы эл; Чыгыш Кавказдагы лезгиндер тобундагы калк. Негизинен Дагстандын түштүгүндө, Азербайжандын түндүк-чыгышында жана Россияда (411, 5 миң), ошондой эле Казакстан, Түркмөнстан, Өзбекстан, Кыргызстан, Украина, Грузия жана Түркияда да жашашат. Жалпы саны 640 миң киши (2009), анын ичинде 336, 7 миңи Дагстанда (2002). Лезгин, азербайжан жана орус тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери – мусулман-сунниттер, шииттер да бар.
Тарыхы
Дагстандын жергиликтүү калкынын бири. Лезгиндердин ата-теги Кавказ Албаниясы, кийин Лакз (Лекх) саясий бирикмесине, Араб халифатына жана Дербент ээлигинин курамына кирген. 11–14-кылымда лезгиндердин автономиялык бирикмеси (айыл жамааты) пайда болгон. 18-кылымда лезгиндердин бир бөлүгү Куба жана Дербент хандыктарынын, 19-кылымдын башында Россиянын курамына кирген. 20-кылымдын башында өзүнчө эл болуп калыптанган. Лезгиндер дыйканчылык, мал чарбачылык, багбанчылык менен кесиптенип, өнөр жайда иштешет. Салттуу тамак-ашы – дан, эт, сүт азыктары.
Бронхит
Бронхит (лат. bronchitis, бронх + -itis — сезгенүү) — бронхтордун сезгениши; дем алуу органдарынын көп учураган оорусу. Бронхиттин катуу кармоочу жана өнөкөт түрү бар. Катуу кармаган бронхитти жугуштуу ооруларды козгоочу микробдор пайда кылат. Ал мурун, коконун (к. Ларингит), кулкун (к. Фарингит) жана кекиртектин (к. Трахеит) сезгенүүлөрү менен коштолот.
Бронхиттин пайда болушу
Бул дарттын пайда болушуна суукка урунуу, аба температурасынын кескин өзгөрүшү жана нымдуу абада көпкө болуу себеп болот, ошондуктан жылдын жаз же күз маалында көп кезигет. Ошондой эле тамеки тартуу, арак ичүү өнөкөт оорулардан организмдин начарлашы түрткү берет. Кээде бронхит дүүлүктүргүч уулуу газ, эфир майлары, чаңдын таасиринен да болот.
Катуу кармаган бронхит
Катуу кармаган бронхитте булчуң эт ооруйт, мурун бүтөт, көкүрөк кысылат. Андан кийин акырындап жөтөл күчөйт, аз болсо да какырык пайда болот, дене ысыйт. Оорулуу догдурдун көрсөтмөсүн так аткарып, гигиеналык талапты сактаган учурда бир нече күндө толук айыгып кетет, кээде көпкө созулуп өнөкөт түрүнө өтүп кетиши мүмкүн. Катуу кармаган бронхитти туура эмес дарылоо, организмдин начарлоосу өнөкөт бронхитке алып келет. Ошондой эле жогорку дем алуу жолунун бат-бат оорушу, бронхтун былжыр челине уулуу газдар, чаң көпкө таасир эткенде да болот. Бронхит кармаган кезде катуу жөтөлөт, боз-жашыл какырык чыгат. Терең дем алганда, жөтөлгөндө көкүрөк ооруйт; катуу басканда, тепкичтен көтөрүлгөндө дем кыстыгат, денеси ысыйт (37,5—38° чейин). Оору басаңдаганда бул белгилер жок болот же аз байкалат. Оору кышында күчөп, көбүнчө башка оорулар менен коштолот. Катуу кармаган бронхитте анын формасы менен стадиясына жараша ар түрдүү дарылар берилет. Төшөккө жатуу, туура тамактануу, жылуу суюктукту көп ичүү (дан куурай кыямы менен чай, сода же минерал суусу кошулган сүт), бышкан картошканын буусу менен дем алуу, бутка горчица ваннасын жасоо жеңилдик берет.
Өнөкөт бронхит
Өнөкөт бронхитти догдур дарылайт, оору күчөп кеткенде ооруканада дарыланат. Оорулуу өз убагында врачка кайрылса дарылоо натыйжалуу болот. Оору күчөгөн кезде дары-дармектен башка оорулууну багууну жана гигиеналык шартты жакшыртып, оорулуу жаткан бөлмө жылуу, кургак жана жакшы желдетилип турулушу зарыл. Катуу жөтөлүп же болбосо деми кыстыгып кеткен учурда оорулууну кроватка же стулга колу менен таянтып отургузат. Какырыкты атайын хлораминдин 5%түү эритмеси бар түкүргүчкө түкүртүү керек. Оору күчөп турган учурда витаминдүү, белоктуу тамак берилет, анткени какырык арбын чыкканда организм белокту көп жоготот. Атайын дарылоо гимнастикасын жасап, туура, терең дем алууга үйрөтүү талапка ылайык.
Бронхиттин алдын алуу
Өнөкөт жана катуу кармаган бронхитти алдын алууда организмди чыңдоонун мааниси чоң. Абада көпкө болуу, суу процедуралары организмдин жугуштуу ооруларга туруктуулугун арттырат. Организмди чыңдоо процедураларын акырындык менен ар кимдин өзгөчөлүгүнө жараша жүргүзүү зарыл. Организмди чыңдоону аба ваннасынан баштоо оң. Бул процедурага көнгөндөн кийин денени адегенде нымдалган андан кийин сууланган сүлгү менен сүртүү, кийинчерээк 30—32° суу, акырындык менен күнүгө температурасы төмөндөтүлгөн суу куюнуш керек. Бронхитти алдын алууда төмөнкү ооруларды: мурундун былжыр челинин сезгениши, тонзиллитти, мурундун кошумча кобулдарынын ооруларын өз убагында дарылоо, абанын булганышына каршы чараларды жүргүзүү зарыл. ,
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дин философиясы
Гегельдин дин менен философиянын мазмуну бирдей, алар формасы боюнча гана айырмаланышат: динде — ал элестетүү, философияда — түшүнүк дейт. Динди Гегель билимдин спецификалык формасы катарында карайт. Дин, Гегелдин пикиринче, билимдин алда канча жогорку формасы болгон философия тарабынан кайра өзгөртүлөт (снимается, снятие), философиянын милдети логикалык категорияларды иштеп чыгуу, ал илимдердин илими болуп саналат. Гегель философияны анын жашап турушунун тарыхый шарттары менен байланыштырып, ар бир философиялык системаны ал өзүнө замандаш доордун түшүнүктөгү жетишилген нерсеси катарында караган. философиянын тарыхы — бул пикирлердин жөн гана саналып чыгышы эмес, абсолюттук акыйкатка жетүүнүн мыйзамченемдүү процесси. Өзүнүн философиялык системасын Гегель философиянын өнүгүп жеткен жери катарында караган.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников. Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8 ] ]
Ноокат аска бетиндеги сүрөттөр
НООКАТ АСКА БЕТИНДЕГИ СҮРӨТТӨР – б. з. ч. 1-миң– б.з. 1-миң жылдыгына таандык археологиялык эстелик. Аравансай суусунун оң өйүзүндөгү капчыгайда жайгашкан. Адамдардын, эчки–текелердин, дабан аргымактарына окшош жылкылардын сүрөттөрү жана орто кылымдарга тиешелүү араб жана уйгур жазуулары чегилген.
Номадизм
НОМАДИЗМ, көчмөндүк (грек. nomas – көчмөн) тигил же бул этностук топтун жашоо тиричилиги мал чарбачылыкка негизделип, дайыма бир жерден экинчи жерге которулуп, көчүп-конуп жүрүүгө шартталган жашоо маңызын мүнөздөөчү түшүнүк. Номадизм б.з.ч. 2-миң жылдыктын аягы – 1-миң жылдыктын башында коомдук эмгектин бөлү-нүшү ишке ашканда (дыйкандар менен малчыларга) келип чыккан. Азияны, Кара Деңиз жээктерин, Түндүк Африканы мекендеген көчмөндөр кой, эчки, төө, жылкы багышкан. Жер шартына жараша Номадизмдин үч түрү болгон: 1. меридиандык (казактар сыяктуу малды жайында түндүккө, кышында түштүккө сүрүп көчүү); 2. чөлдүк (түркмөндөр сыяктуу малды кудуктардын тегерегине жакындатып көчүү); 3. тике (кыргыздар сыяктуу малды өрөөндөгү кыштоолордон жайында бийик тоолуу жайлоого сүрүп көчүү). Кыргыздардын этностук, социалдык өнүгүүсү, материалдык, руханий маданиятынын калыптанышы көчмөндүк менен тыгыз байланыштуу. Кыргыздар Борбордук Азиянын байыркы көчмөндөрү менен бирдикте көчмөн цивилизациясын түзгөн элдерден. Татаал, кескин континенталдуу климат шартында мал багуунун, тукумун жакшыртуунун ыкмаларын иштеп чыгышкан. Материалдык маданиятынын бардык тармактары көчмөн жашоого ылайыкталган. Жердиги жыгачтан, чийден, кийизден жасалган боз үй – көчмөн устачылык чеберчилигинин туу чокусу. Ал тез тигип, тез чечүүгө, ташууга ыңгайлуу. Ки-йиз, атка токулуучу үзөңгүлүү ээр токум, шым (таар же тери) жана башка буюмдар көчмөн кыргыздардын дүйнөлүк цивилизацияга кошкон салымы. Көчмөн элдердин анын ичинде кыргыздардын оозеки чыгармачылыгы – өзгөчө баатырдык эпостору болуп көрбөгөндөй бийик деңгээлге көтөрүлүп, оозеки чыгармачылыктын дүйнөлүк эталону катары таанылды. Көчмөн жашоонун маңызы жалаң гана мал багуу менен чектелбестен, башка жардамчы чарбалар – аңчылык, соода, устачылык, зергерчилик, ошондой эле колдонмо-жасалга өнөрлөрү дагы өнүккөн. Дыйкан чарбасы да көчмөн жашоого мүнөздүү өзгөчөлүктөр менен гүлдөгөн. Кайрак жерди иштетүүдө – арпа, таруу өстүрүүдө, арык менен суу алып келүүдө көчмөндөр өздөрүнө гана таандык ыкмаларды иштеп чыгышкан. Көчмөн шартта мамлекеттик түзүүнү, өлкөнү башкаруу системасын иштеп чыгууну жакшы өздөштүрүшкөн. Хандык бийликке негизделген Евразиянын көчмөн империяларынын, анын ичинде 9–10-кылымда Борбордук Азияда түзүлгөн Кыргыз кагандыгынын дүйнөлүк тарыхтан алган орду салмактуу. Албетте, алардын айрым бир элдердин тукумун курут кылган кандуу, кыйраткыч, гүлдөгөн өрөөндөрдү тыптыйпыл кылган чабуулдары да болгон, бирок көчмөн-дөрдүн дүйнөлүк тарыхый процесстеги орду зор. Көчмөндөр менен отурукташкан элдердин ортосундагы алакалар жашоо тиричиликтин жаңы формаларын, технологияларын жаратып, жаңы этностук топтордун пайда болушун шарттаган. Жаңы этномаданий жана саясий жалпылыктарды түзгөн. Көчмөндүк өзүнүн тарыхый эволюциясында бир нече өтмө формаларды басуу аркылуу (жарым көчмөндүү, жарым отурукташкан, жакын арага мал жайуу жана башка), аягында биротоло отурукташкан жашоо моделине өткөн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Ажыбай ("Манас эпосу", кейипкер)
Ажыбай ("Манас эпосу", кейипкер) — кейипкер, Айчүрөктүн жакын агаларынын бири. Чечен, айлакер, жүйөкөр адам. Түлкүнүн уулу Түмөнбай Ажынын уулу Ажыбайды жанына алып, Айчүрөктү алабыз деп, Ооганды камап турган Чынкожо, Толтойго элчи болуп барышат. А. чечендигине, айлакерлигине салып, белгилүү мөөнөт сурап, элди бүлүндүрбөй душманды токтотуп турушат. А. шартка ылайык Семетейге да жөндүү кебин айтат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 2. 70—83; Курама варианты, «Семетей», 195—206). Кийин жедигер менен болгон урушка катышат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 2. 126).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Талды-Суу (Ат-Башы району)
Талды-Суу — — Кыргызстандын Нарын облусунун Ат-Башы районундагы айыл. Талды-Суу айыл аймагына кирет.
Ат-Башы суусунун сол тарабында жайгашкан. Райондун борбору Ат-Башы кыштагынан 39 км чыгыш тарапта жайгашкан. 1927-жылы негизделген. Калкы 1242 (1986-ж). негизинен мал чарбасы менен эмгектенишет. Орто мектеп, балдар бакчасы, амбулатория, турмуш-тиричилик комбинатынын филиалы бар.
Географиясы
Талды-Суу айылы Нарын облусунан 95 километр, райондун борборунан 39 километр алыстыкта, Ат-Башы суусунун сол куймасы Богоштунун боюнда жайгашкан. Талды-Суу айыл өкмөтүнүн борбору. Айылда 378 түтүн, 1, 635 калк (2019) жашайт.
Айылды тең экиге бөлүп турган Жарык-Таш суусу бар. Ошол суунун жээгинде чычырканак, ит мурун өсөт. Андан сырткары айылдын четинде Ийри-Суу суусу орун алган. Тегерек Булак деген белгилүү булак бар.
Калкы
Калкы - 1321 киши.
Гелициддер
Гелициддер (лат. Helicidae) —  үлүлдөрдүн бир тукуму.
Лейбористтер
Лейбористтер (англ. labourists – эмгек) – Улуу Британиядагы жетектөөчү эки партиянын бири. Улуу Британия жумушчу партиясынын мүчөлөрү Конституция боюнча парламентте көпчүлүк добушка ээ болушса, өз ичинен премьерминистр шайлап, ички-тышкы саясатты жүргүзүүгө акылуу. 1900-ж. Жумушчу өкүлдөрүнүн комитети деген аталышта негизделген (1906-жылдан ушундай аталат). 2-дүйнөлүк согуштан кийин 1945–51-, 1964–70-, 1974–79-, 1997–2007-ж. бийлик жүргүзүшкөн.
Ажыкан
Ажыкан — "Манас" эпосундагы кейипкер, Тазбайматтын атасы, шайык. Манас баатыр ооруп жатканда Каныкей Ажыбайды кабарга жөнөтүп жатып, А-га да кабар бер дейт (Саякбай Каралаев, 2. 234). Манас дүйнөдөн өтөрүндө «Ажыкан уулу Баймат таз, Ыйман айтчы кашыма» (Саякбай Каралаев, 2. 146),— деп Тазбайматка кайрылат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Ажыбай ("Манас эпосу", чоро)
Ажыбай ("Манас эпосу", чоро) — Манастын башкы чоролорунун бири. Саякбай Каралаевдин вариантында А-дын Манаска чоро болуп келиши жөнүндө кеңири баяндалат. Манас касиеттүү думана чалдын кеңеши боюнча өзүнө ылайык жолдош издеп, Таластан аттанып чыгып Бакайга, анан А-га жолугат. Карткүрөң сындуу ат минген Кара ок өтпөгөн тон кийген... Ача сакал, кызыл жүз, Эңчегер бойлуу, кең далы Аргын кандын Ажыбай Ажыбайдын өзү экен (Саякбай Каралаев, 1. 192). Эпостук салт боюнча баш каарман өзүнө тете эрлерди издеп чыгып, алар менен күч сынашып, же жөн жай сөз табышкандан кийин гана чоро болуп калат. А. да Манастын башка чоролору сыяктуу теңдеш баатыр таап достошом деген ойдо Манас менен Бакайды издеп чыгып, чаалыгып-чарчап, ээн талаада уктап калат. Бакай менен Манас анын үстүнөн чыгып, жай сурашып таанышат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында А-дын өз аты Абдылда, сөз билги, чечен, элчи катары баяндалат. А-дын Манаска келип кошулуш окуясы өзүнчө баян этилбейт. Бирок, кырк чоро тууралуу сөз болгондо «күлдүргүчү Ажыбай», «өткүр чечен Ажыбай», «өткүр баатыр Ажыбай» сыяктуу сыпаттоолор менен кошо ысымы дайыма аталат. Ишкердиги жана элчилик жүйөкөрлүгү төмөнкү окуялардан ачык байкалат. А. чабарман элчи болуп Арапстандагы Айкожого барып келет. Манастын түшүн жоруп өзүнө теңдеш эр жүрөк баатыр Алмамбет келээрин айткандыгы үчүн той берилип, ошол тойдо өткүр чечен Абдылдага Ажы бий наам берилет да чоролор арасында А. аталып кетет:
Айтар сөздөн, акылдан
Алдырбайсың адамга,
Жаның тирүү турганда
Жаактуудан адам жанашпас,
Таалайыңды адам талашпас,
Бийлик тонду алдың деп,
Бий болдуңуз Ажым деп.
Ажы бий болду атагы...
(Ажыбай деп атаган
Акындар билбес чатагы) (Сагымбай Орозбаков, 2. 282 —283).
Бий болгондугун билгизип, Манас А-га тон жабат. А. Алмамбетти тосуп чыгып аттан түшүрүп, Манаска ээрчитип кирет. Кенжут шаарына аттанганда өзүнчө кол башчы болуп барат. Саякбай Каралаевдин вариантында анын элчилик ролу өтө ачык берилген. Чоң казат мезгилинде Кошойдун сунушу боюнча Эсенкандын сөзсүз жеңилгенин моюнга алдырыш үчүн «башына жаман иш түшсө, капаланып кайгырбас кыраан, жазы жаак, жалпак тил, жаңылбай сөздү айтуучу чечен» элчини Бээжинге жибермек болушат. Ага «жетимиш уруу тил билген» А. тандалып, ал өзүнчө тагылган тапшырманы ийгиликтүү аткарып келет. Манас өлгөндө да, анын зыйнатына туруучу кандарга чабарман — элчи катары А. кабарга барат. А. Манастын жеке сакчысы да болуп саналат. Кичи казат мезгилинде сакчылыкта анын уктап кетишинен пайдаланып Коңурбай жоо кийимсиз турган Манасты аңдоосуздан жаралайт. Айрым маалыматтарга караганда 14-кылымда Аксак Темирге каршы согушта сол канаттагы колду башкарган тарыхый инсан болуп эскерилген аргындардын Ажыбек деген болгон. Эскерилген тарыхый окуя «Манас» эпосунда чагылдырылган деген көз караш да бар.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Лейко...
Лейко... (гр. leukjs – ак) – татаал сөздөрдүн ак түскө байланыштуу маани туюнткан биринчи бөлүгү (мисалы, лейкоцитоз, лейкоциттер).
Кар
Кар – атмосфералык жаан-чачындын бир түрү; түрдүү формадагы муз кристаллдарынан турат. Кар негизинен алты бурчтуу жалпак жана алты бурчтуу жылдызча түрүндө болуп, булуттан температура 0°Сден төмөн болгон кезде жаайт.
Абсолюттук идеализм
Абсолюттук идеализм – түрдүү объективдүү идеализмдин жалган абалынан келип чыккан абсолюттук идеянын бар экени жөнүндөгү объективдүү идеализмдин бир түрү. Абсолюттук идеализмди философияда Гегелдин жолун жолдоочулар өнүктүргөн.
Гелицид сымалдуулар
Гелицид сымалдуулар (лат. Helicinidae) —  үлүлдөрдүн бир тукуму.
Даутов Кадыркул
Даутов Кадыркул - cынчы, адабиятчы.
Кадыркул Даутов 1940-жылы 10-сентябрда Алай районундагы Үч-Төбө айылында туулган.
2020-жылдын 28-июлунда дүйнөдөн кайткан. 1961-жылы Токмок шаарындагы республикалык маданият агартуу окуу жайын, 1969-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн. 1970–1973-жж. СССР Илимдер академиясынын М.Горький атындагы Бүткүл дүйнөлүк адабият институтунун аспирантурасында окуган. 1973-жылы филология илимдери боюнча кандидаттык диссертациясын жактайт. 1973-жылы КСЭнин адабият жана искусство редакциясынын жетекчиси, 1974–1975жж. Кыргыз илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунда илимий кызматкер, 1976–1981-жж. Кыргыз ССР Илимдер академиясынын тил жана адабият институтунун совет адабияты секторунун башчысы, 1983-жылдан СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин СССР элдеринин адабияты кафедрасынын окутуучусу, 1985–1986-жж. «Кыргызстан маданияты» жумалыгынын бөлүм башчысы, 1989–1999-жж. Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясынын тил жана адабият институтунун бөлүм башчысы болуп иштеген. 1999–2005-жж. Чүй университетинин Кыргыз тили жана адабияты кафедрасынын башчысы, 2005–2007-жж. И.Арабаев атындагы университеттин профессору, 2007-жылдан Ж.Баласагын атындагы КМУнун профессору. 1960-жылдардын экинчи жарымынан бери адабий-сын чыгармаларын жазып келет. «Ырдын өмүрү» аттуу алгачкы адабий-сын макалалар жыйнагы 1977-жылы жарык көргөн. Негизги чыгармаларын орус, кыргыз тилдеринде жазат. 1978-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. 2016-жылы “Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери” наамына татыган. Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин Ардак грамоталары менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Жаңы чектерге: Адабий-сын макалалар. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 216 б.
Главное – поиск: Адабий-сын макалалар жыйнагы. – Ф.: 1982.
Сөз өнөрүнүн эстетикасы: Макалалар жыйнагы. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 191 б.
Таланттар жана тагдырлар: Адабий макалалар. – Ф.: Адабият, 1988. – 224 б.
Тереңдиктер жана бийиктиктер: Макалалар. – Ф.: Адабият, 1991. – 272 б.
Адабий сын кантип жаралган?: Монография. – Б.: 2002. – 247 б.
Албан кырдуу алп акындын дүйнөсү: Монография – Б.: Басма Тамга, 2003. – 400 б.
Мезгил сыны жана мен. – Б.: Бийиктик, 2004. – 525 б.
Түркүн дүйнө элестеринен. – Б.: Бийиктик, 2005. – 333 б.
Издегеним тубаса акын, тунук поэзия. – Б.: Бийиктик, 2008. – 476 б.
Кыргызсериалдары
«Кыргызсериалдары» — 2003-жылы УТРКнын сериялуу фильмдерди чыгаруучу студиясы уюшулган. Уюштуруучусу жана жетекчиси — акын, драматург, журналист, Кыргызстан жаштар сыйлыгынын лауреаты Ж. Өзүбекова. Анын сценарийи боюнча коюлган «Чиркин өмүр» (40 серия), «Апамдын махабаты» (20 серия), «24 саат» (2 серия), «Кара жолтой» (3 серия), «Тор» (3 серия), «Кууш жолдо» (3 серия), «Сезимде калган издер» (4 серия) фильмдеринде улуттун өзгөчөлүгү, асыл наркы, салт-санаасы чагылдырылган. Сериалдар жанры боюнча ар түрдүү, мазмуну жөнөкөй жана жеткиликтүү берилген. Туңгуч кыргыз сериалдарын режиссёр М. Мамбетов жана Б. Айткулуев тарткан.
Гемадипсалар
Гемадипсалар (лат. Haemadipsa) —  кургактагы сүлүктөрдүн бир уруусу.
Орто Азия алмуруту
Орто Азия алмуруту (Pyrus asiae-mediae (M. Pop.), Maleev) - Шактары жайылган, бийиктиги 12-16 м ге жеткен дарак. Бутактары жоон, тикенексиз. Жалбырактары жумуру, жээктери ири араа сымал, жалбырак сабы узун жана жылаңач, жемиши – алмурут, мөмө учу кесилген тоголок сымал, саргыч-жашыл. Жемиш эти катуу, ширелүү.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Чаткал, Пскем жана Узунакмат кырка тоолорундагы эски журттарда жалгыздап, сейрек кездешет.
Өсүү шарттары
Алма-жаңгак токой алкактарында деңиз деңгээлинен 1200 м бийиктиктеги суу өрөөндөрүнүн боюндагы аллювиалдык топурактарда өсөт.
Чектөөчү факторлор
Мөмөлөгөн өсүмдүктөрдүн кыйылышы. Уругунан өсүүнүн жойулушу.
Өстүрүү
Чаткалда жана Узунакмат кыркы тоолорундагы айылдарда (Тегене капчыгайында) бирин-серин дарактары өстүрүлөт. Тегене капчыгайынан алынып келинип, КР УИАнын Ботаникалык багында өстүрүлгөн. Кышкы сууктан жабыркабайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Министрлер Советинин токтомунун негизинде республикада 1975-жылдан бери корукта. СССРдин (1975), Өзбек ССРинин (1984) жана Кыргыз ССРинин (1985) Кызыл китептеринде катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн абалын жана санын көзөмөлдөп, сакталышын толук эсепке алуу. Өсүмдүк өскөн аймактарда заказник уюштуруу керек.
Статусу
EN. Көп белгисиз түр. Батыш Тянңшандын сейрек учуроочу эндеми. Түрдүн систематикалык орду талаш. Селекция үчүн жана алмуруттардын мол түшүмдүү козукарын илдеттерине жана шайтан көпөлөктөргө туруктуу түштүк сортторун чыгарууда өтө маанилүү.
Кулуев Шабданбек
Кулуев Шабданбек – акын. Жумгал районунун Чаек айылында 1942-жылы 1-январда туулган.
1966-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин механика-математика факультетин аяктаган.
Эмгек жолун 1963-жылы. Суусамыр өрөөнүндөгү 8-март, Каракол башталгыч мектептеринде мугалим болуп иштөөдөн баштаган. 1969–1990-жж. Жумгал районунун Жумгал, М.В.Фрунзе атындагы орто мектептерде тарбиялык иштер боюнча директордун орун басары, директор, 1990–2006-жж. Жайыл районунун Түркмөн атындагы орто мектебинде математика мугалими болуп иштеген. Республикалык “Кыргыз туусу” гезитинин штаттан тышкаркы кабарчысы.
2002-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасын алган. “Жайыл районунун Ардактуу атуулу”. 2003-жылы “Кыргыз Республикасынын алдында өзгөчө эмгеги үчүн” пенсиясы ыйгарылган жана Кыргыз Республикасынын Чүй облусунун “Кеменгер” төш белгисинин ээси.
1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
2011-жылдан "Кыргыз Республикасынын эл мугалими" ардактуу наамына ээ болгон.
Кыргыз тилинде
Куланчы мерген: Ырлар. - Ф.: Мектеп,1987. - 86 б.
Алас-алас: Сатиралык ырлар. - Б.: Учкун, 1995. - 94 б.
Кийик-Сай: Ырлар. - Б.: Учкун, 1997. - 84 б.
Кылымдар жаңырыгы: Даректүү баян. - Кара-Балта, 2003. - 124 б.
Сезим кайрыктары: Ырлар. - Б.: Бийиктик, 2005. - 108 б.
Мидин минткен экен: Сатиралык аңгемелер. - Б.: Учкун, 2006. - 343 б.
Эл жер баяны: Публицистика. - Б.: Бийиктик, 2007. - 148 б.
Өмүр издери: Эскерүү. - Б.: Бийиктик, 2008. - 86 б.
Суусамырлык чабан. –Б.: Бийиктик, 2010. –87 б.
Курманбаев Карачал
Курманбаев Карачал – акын. Токтогул районунун Толук айылында 1936-жылы туулган.
1953–1959-жж. Кыргыз мамлекеттик медициналык институтунун дарылоо факультетинде окуган.
Эмгек жолун Сузак районунун Октябрь айылында врач болуп иштөөдөн баштаган. 1965-жылы Курортология илим-изилдөө институтунун ординатурасында окуп, ошол эле жерде кенже илимий кызматкер, 1971–1979-жж. Кыргыз курорт кеңешинде иштеген.
1980-жылы медицина илимдеринин кандидаты даражасына диссертациясын жактаган. 1981–1986-жж. Кочкор районунун Чолпон айылында иштеп, докторантура үчүн материалдарды чогулткан.
1995-жылы Бириккен Улуттар Уюмуна караштуу Бишкек медициналык борборунда врач болуп иштеген.
1994-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Физкультура баланын ар тараптан өсүшүнүндө салымы зор. – Ф.: 1971. – 29 б.
Жети-Өгүз курорту: –Ф.: Кыргызстан, 1976.–36 б.
Минералдык сууларды үй шартында пайдалануу. – Ф., 1977. – 16 б.
Аппак тоолор: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1978. – 92 б.
Үмүт толкундары: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 73 б.
Катылган кат: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1983. – 71 б.
Алты арман: Обондуу ырлар жана армандар. – Б., 1999. – 110 б.
Жүрөк ыргагы: Ырлар. – Б., 2000. – 153 б.
Орус тилинде
Курорт Джети-Огуз:– Ф.: Кыргызстан, 1976. – 36 с.
«Кыргызсоодамаш»
«Кыргызсоодамаш» — жабык акционердик коом (1994). 1941-жылы Россиянын Курск областынан Кыргызстанга эвакуацияланып келген Кант заводунун оңдоо мастерскаяларынын базасында түзүлгөн. 1942-жылы бул мастерскаялар Ново-Троицк машина куруу заводу болуп аталган. Анда кант, пиво кайнатуучу жана кондитердик өнөр жай тармактары үчүн технологиялык жабдуулар даярдалган. Ишкананы кеңейтүү жана реконструкциялоо боюнча Фрунзеде «Кыргызөнөржайдолбоор» институту 1958—59-жылдары түзгөн долбоордун негизинде 1975—80-жылдары азыркы цехтер, коммуникациялар, перифериялык-аймактык тосмолор курулган. «Жаңы конуш» турак жай массиви, заводдун кызматкерлери үчүн коттедждер, пионер лагери, бала бакчалар ж. б. курулган. 1994-жылы Сокулуктагы «Соодамаш» заводу банкрот катары жоюлуп, 1996-жылы «Кыргызсоодамаш» ЖАК уюшулган. Ишкананын курамында 7 цех, металл кескич, куюучу, жыгач иштетүүчү, ширетүүчү, жүк көтөргүч станоктор жана машиналар менен жабдылган участкалар бар.