cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Этиология
Факторлору
Этиологиянын сырткы (экзогендик) жана ички (эндогендик) факторлору болот. Сырткы факторго жугуштуу оорулардын козгогучтары (патогендүү микробдор, вирустар, гельминттер, рикетсиялар жана башкалар), ошондой эле кишини ооруга чалдыктырган түрдүү физикалык (атмосфера басымынын өзгөрүшү, күндүн же башка нур энергиясынын терс таасири жана башкалар), химиялык (түрдүү уулар, зыяндуу химиялык заттар жана башкалар) агенттер кирет. Экзогендик факторлорго авитаминоз, психикалык травма, чарчоо, алсыздануу жана кээ бир социалдык абалдар да кошулат. Эндогендик факторлорго киши организминдеги тубаса кемтиктер, тукум куума оорулар кирет. Кээ бир оорулардын этиологиясы азырынча белгисиз (рак, атеросклероз жана башкалар). Этиологияны эрте далилдөөнүн, табуунун практикалык мааниси зор. Себеби ооруну өз убагында туура дарылоого болот. Ошондой эле этиологиясы белгилүү ооруларды алдын алуу жеңил.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Сох селенит кени
Сох селенит кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Калча кыштагынан 3 км батыш тарапта, Сох суусунун сол өйүзүндө. Кен 1958-ж. табылган. Кен аймагын палеоген мезгилинин акиташ, чопо тектери түзөт. Пайдалуу гипс-селенит катмары чопонун арасында жатат. Мында гипстин 4–10 катмарчасы бар. Калыңдыгы 20–30 ''см. ''Селениттин ичке булалуу жана кызгылтым, орто булалуу эки түрү кезигет. Жакшы сайкалданат. Кооз майда буюмдарды жасоого болот.
Кербен (шаар)
Кербен — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы шаар жана райондун борбору.
ААББТ коду ― 41 703 211 610 010.
Калкы — 29 792 адам (2020-жылы).
Географиясы
Кербен шаары Жалал-Абад облусунун борбору, Жалал-Абад шаарынан 220 км, Таш-Көмүр шаарындагы темир жолдон 60 км аралыкта, облустун түндүк-батыш тарабында жайгашкан.
Аксы районунун борбору болуп эсептелет. түштүк–батыш тарабынан Өзбекстан Республикасы, түштүк–чыгыш тарабынан Кош-Дөбө айыл аймагы, түндүк тарабынан Жерге-Тал жана Кашка-Суу айыл аймактары менен чектешет.
Чек ара сызыгынын узундугу – 44 км., чечилбегени – 7,7 км. Ички асфальт жолдун узундугу – 42 км. Тротуарлар – 22 км. Чарбалар аралык канал – 54 км., ички каналдар – 47 км., ички арыктар – 214 км. Шагал, топурак жолдор – 101 км. Электро линиянын узундугу – 48 км. Суу түтүктөрү – 49 км.
Тарыхы
Шаар 1930-жылы; Караван кыштагы болуп негизделген, 2004-жылдын 4-октябрда кыштакка шаар статусу берилип, аталышы Кербен болуп өзгөрүлгөн.
Аксы районунун Кербен айылы Кыргыз Республикасынын Президентинин 04.10.2004-жылдагы № 174 Мыйзамына ылайык Кербен шаарынын статусун алган. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 05.08.2011-ж. № 451 токтомунун негизинде Кербен шаар башкармасы Кербен шаарынын мэриясы болуп өзгөргөн.
Калкы
Калктын саны – 25112, кожолуктун саны – 6263 (эркектер – 12716, аялдар – 12396)
Окуу жайлары
Мектептер : жалпы орто – 9, негизги – 1 Атайын окуу жайлар :
Мекемелер жана ишканалар
Балдар бакчалары – 8
Китепканалар – 13: райондук – 2, айылдык – 3, мектеп арасында – 8. Мончо : коомдук – 5, менчик – 124. Саламаттыкты сактоо мекемелери : Аймактык оордукана – 1. Мекеме ишканалар – 63 АЗС – 5 Скважиналар – 8 Атайын таштандыларды төгүүчү жай – 1 Базар муниципалдык менчикте – 1, жеке менчик – 4 Мечиттер – 12 Вет. сервис – 2 Тех. сервис – 2
Булактар
http://www.nazarnews.kg/news/1661
https://www.super.kg/mobile/kabar/news/142221/
https://sputnik.kg/society/20161208/1030674607/akysyz-ehlektr-ehseptegichter.html
Эхинококкоз
Эхинококкоз менен негизинен кишилер жана үй айбандары ооруйт. Эхинококк ит, мышык, бөрү, чөө, түлкү жана башкалар жаныбарлардын ичегисинде мителик кылып, мите ичегиде өсүп жетилет да, анын денесинин акыркы бөлүкчөсү жумурткалары менен кошо үзүлүп, заң менен айлана-чөйрөгө бөлүнөт, тегерегиндеги чөп, бакча, буюмдарды жана башкалар булгайт. Көп жумурткалары ылаңдуу иттин жүнүнө жабышып жашайт. Алар абдан чыдамдуу келип, айлана-чөйрөдө бир нече айга чейин сакталат да, адамга жана малга оору пайда кылуу коркунучун туудурат. Көбүнчө балдар ит менен ойногондо, митени жугузуп алышат. Оору мындан сырткары ылаңдуу койдун жүнүн кыркканда, митенин жумурткалары менен булганган тамак-ашты жегенде жугат. Тамак менен кирген мите жумурткалары ичегиден канга, кан аркылуу боор, өпкөгө, мээге жана башкалар өтүп личинкага айланат. Ал акырындык менен өсүп, андан ыйлаакчага айланат. Ыйлаакчалар жайгашкан органдар жабыркап, алардын көлөмү, функциясы өзгөрүлүп, оору пайда болот. Ит эхинококкоз менен ылаңдаган малдын өпкө-боорун жегенден кийин ылаңдайт. Ичегидеги мителер өсүп, 55—60 күндүн ичинде кадимкидей жетилген жумурткалуу митеге айланат. Жумурткаларын айлана-чөйрөгө бөлүп чыгаруу менен адамдарга жана малга эхинококкозду жугузат, башка айтканда ылаңдуу иттен (бөлүп чыгарган митенин жумурткалары аркылуу) адамдарга жана малга, ал эми малдан итке өтүп, ит менен малдын ортосунда эхинококкоз цикли айланып жүрөт.
Белгилери
Эхинококкоздун белгилери алардын жайгашкан жерине, көлөмүнө, санына жана башкалар жараша болот. Боордун эхинококк ыйлаакчасы акырындык менен өскөндүктөн көпкө чейин кишилер өзүнүн оору экенин сезбей жүрө беришет. Ыйлаакча чоңойгон кезде гана боорду чоңойтуп жиберет. Ушул мезгилде оң кабырганын, чемирчектин алды ооруйт. Боор чоңоюп, айрым убакта киндикке, андан ылдый түшүп кетиши мүмкүн. Кээде ыйлаакча боордун ылдыйкы капталында жайгашкан мезгилде, ичтеги шишик колго урунушу мүмкүн. Ушул мезгилде оорулуунун тамакка табити тартпай, алсырап, арыктап кетиши ыктымал. Боор эхинококкозун башка оорулардан айырмалап билүү өтө зарыл. Кээде эхинококк ыйлаакчасынын өт жолдорун кысуусунан оорулуу саргарып кетиши да мүмкүн. Айрым убактарда эхинококк ыйлаакчасына микробдун кирип кетишинен ал ириңдейт. Мындай учурда оорунун абалы начарлап, дене ууланат, оорулуунун температурасы көтөрүлөт. Өз убагында операция жасабаса эхинококк ыйлаакчасы жарылып, өлүм коркунучу туулат. Мында ич өтө катуу, кол тийгизбей ооруйт, көңүдү караңгылап, өңдөн азат.
Эхинококк ыйлаакчалары боордо эле өспөстөн, кээде бир эле убакытта өпкөдө, көк боордо, ичегилерде, карында жана башкалар болушу мүмкүн. Өпкөнүн эхинококкозунда эхинококк ыйлаакчасы боордукунан тез өсөт. Бир-эки жылдын ичинде эле чоңоюп кетет. Өпкө эхинококкозунда алгачкы убакта анчейин деле белгиси байкалбайт. Кээде анча-мынча жөтөл болушу мүмкүн. Ыйлаакча чоңойгон сайын өпкөнү кысып, оорулуу жөтөлөт, кээде кан аралаш какырат. Оорулуунун дем алуусу начарлап басканда, оор жумуш аткарганда демигет. Ыйлаакча жайгашкан өпкөдө оору пайда болот. Жаш балдардын денесинин температурасы көтөрүлүп, жөтөлөт, ынтыгат. Өпкө эхинококкозу өтө чоңоюп кеткен убакта өпкөнү иштен чыгарып, оорулуунун ал-абалын начарлатат. Ал кабылдоолору менен да коркунучтуу. Дарылоодо жалгыз гана хирургиялык ыкма колдонулат.
Алдын алуу
Оорунун алдын алуу үчүн үй жаныбарларды багууда ветеринариялык эрежелерди туура сактап, өздүк гигиенага көңүл буруу керек. Ылаңдаган малдын боорун, өпкөсүн итке бербей, жерге терең көөмп салуу сунуш кылынат.
Колдонулган адабият
Zystische Echinokokkose
Нирвана
Нирвана (санскритчеден өчүү, муздоо) – индиялык философия менен диндин негизги түшүнүктөрүнүн бири, адамдын өмүрүндөгү сансарага (азап менен тозокко толгон материалдуу же сезимдик дүйнө) карама-каршы келген акыркы максат.
Буддизм менен жайнизмде адамдын умтулууларынын жогорку чеги. Буддизмде адамдын азап тартуусунун себеби болуп адамдын сезимдик каалоолорун канааттандырууга болгон умтулуусу же жашоого кумарлануусу (тришна) эсептелет. Тришнаны материалдуу дүйнөнүн туруксуз, жалган экенин билбестик (авидья) жаратат. Адамдын аң-сезими буюмдар менен окуялардын жалган, салыштырмалуу, өтмө дүйнөсүн конкреттүү чын дүйнө катары кабыл алат. Ошентип, авидья турмушка бекем жармашууну, аны башкарууга болгон аракеттерди пайда кылат. Булардын баардыгы тең азап; азап – сансараны айландырган зор күч. Ал эми материалдуу дүйнөнүн өтмө, салыштырмалуу табиятын билүү, түшүнүү сезимдик калоолорду ооздуктайт, сансарадан кутулууга мүмкүндүк берет. Азаптардын болбошу, азапты жеңүү нирвана деп белгиленет, б. а. эгер каалоо, жашоого кумарлануу азаптын себеби болсо, анда аларды токтотуу – бул азапты токтотуу – бул нирвана же азаптардын жалынын “үйлөп өчүрүү” – материалдуу жашоого болгон кумарды “муздатуу”, “суутуу” деп окутат. Нирванага жетүү үчүн Будда Санхга деп аталган кечилдер коомун түзүүнү сунуш кылган.
Иондор
Электрондорун жоготкон атом оң, ал эми кошуп алгандары терс Иондор деп аталат. Иондун заряддары электрондун заряддарынын санына жараша эселүү болот. Ион молекулалардын курамына кирип, байланышсыз абалда (газда, суюктукта, плазмада) кездешет.
Аюу, урук
Аюу уругу - ават, бөрү, чекир саяк урууларынын курамдарындагы уруктар.
Аюу дүйнөнүн көпчүлүк элдеринде эзелтеден тотемдик жаныбар катары белгилүү. Байыркы түрк тилдеринин диалектилеринде бул сөз "aziq", "adiq" формаларында айтылганы маалым (караңыз: Махмуд Кашгари, Т.1, 86; ДТС, 13). Азыркы тува жана хакас тилинин айрым диалектилеринде “адыг”, “азыг” түрлөрүндө айтылат. Түштүк Сибир түрк элдеринде, өзгөчө саха-якуттарда аюуга байланыштуу табу ( “тыюу салуу”) сөздөрү кенен таралганы анык. Мындан сырткары, аюуга байланышкан бир топ эвфемизмдер белгилүү. Мисалы, саха-якуттар аюуну - “өхө” (чоң ата), хакастар - “аба” (ата), алтайлыктар - “абага” (таяке, ага), тувалар - “ава” (эне, апа) деп аташат. Тунгус-манжур элдеринде (эвенктерде) “манги” аюу келбеттүү адамды элестетип, ата-бабалардын духунун мифологиялык символу, шамандардын башкы колдоочусу деген түшүнүктү билдирет. “Манги” сөзү “аюу”, “ата-бабалардын духу” маанисин туюндурат. “Тайганын кожоюну” деген ат менен белгилүү болгон аюу бүгүнкү күндө да бугу, жолборс, бүркүт сыяктуу кайберендер менен бирге тотемдик ыйык жаныбар катары эсептелет. Изилдөөчүлөр адамзат коомунун өнүгүүсүнүн энелик доордогу коллективдүү чарба жүргүзүү (коллективдүү аң уулоо) менен байланышына токтолушат. Сибирдин көпчүлүк элдеринде аюуга байланыштуу жамааттык түлөө өткөрүү ритуал-майрамы сакталып келери маалым. Айрым изилдөөчүлөр Түштүк Сибирде тунгус-манжур урууларына чейин “манги” ( “аюу”) аттуу уруу жашаганын далилдеп келишет.
Бул этникалык аталыштар кыргыздарда эзелтеден эле белгилүү десе болот. Параллелдери башкыр, өзбек-коңураттарда бар.
Лофиомииндер
Лофиомииндер (лат. Lophiomyinae) — саксагай аламандардын бир тукумчасы.
Мамата (Татышлин району, Башкыртстан)
Мамата — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Буль-Кайпан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 337 киши. Почта индекси — 452839, ОКАТО коду — 80250820005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мичуринский проспект (метро бекети)
Мичуринский проспект — ар сызыктар Москва метросунун участкаларынын аты.
Депозитчи
Депозитчи – 1) депозит ээси; 2) кандайдыр бир себептер менен белгилүү мөөнөттө уюмдар төлөп бералбай калган акча каражатына укуктуу юридикалык же жеке жактар.
Социалдык эске түймө
Социалдык эске түймө (англисче: social bookmarking) – бул интернеттик браузерде шилтемелерди эстетип калуу идеясынын андан аркы өнүгүп-өркүндөшү болуп саналат.
Браузердеги эске түймөлөр кардар интернетке болочокто кайра киргенде оңой табышы үчүн өзү окуп жаткан интернет барагына шилтемени сактап коюу кызматын аткарат.
Мындай эске түймөлөрдөн айырмаланып, социалдык эске түймөлөр кардардын өздүк компютеринин катуу дискинде эмес, интернет тармагындагы серверлердин биринде сакталат.
Мунун артыкчылыктарынын бири – сиз сакталган шилтемени жалгыз гана (өздүк) компютериңизден гана эмес, интернетке байланышы мүмкүн болгон ар кандай компютерлерден да кайра таба аласыз.
Айтмакчы, “социалдык эске түймө” боюнча тейлөө кызматын көрсөткөн интернет барактары да бар.
Маселен, алардын арасында орус тилинде тейлөөчү — Memory.ru, БобрДобр.ру, МоёМесто, Linkomatic.ru, Socialpage.ru, myfave.link кызматтары да бар.
Проспект Вернадского (метро бекети)
Проспект Вернадского — ар сызыктар Москва метросунун участкаларынын аты.
«Жангар»
«Жангар» – калмак элинин баатырдык эпосу. 15-кылымда жаралган деп божомолдонот. Эпос толугу менен жазылып алынган. Анда бактылуу, укмуштуу Бумба өлкөсүн коргогон калмак баатырларынын жана анын ханы Жангардын согуштук эрдиктери сүрөттөлөт. Ошондой эле калмак элинин үмүт-тилеги, улуттук эркиндик үчүн көп кылымдык күрөшү чагылдырылат. «Жангар» калмактарда 18-кылымдан эле белгилүү болгон. Аны жангарчылар муундан муунга өткөрүп, биздин күнгө жеткирген. Эпосту биринчи изилдеген жана орус тилине которгон (1854) А. А. Бобровников болгон. 1940-ж. эпостун 500 жылдыгы белгиленген. «Жангар» моңгол элинде да айтылат.
Таш-Башат (Манас району)
Таш-Башат ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Баланы киринтүү
Баланы киринтүү - жаңы төрөлгөн баланы дароо эле туз кошулган жылуу сууга жуундурушат. Баланы 40 күнгө чейин күндө же күн алыс ушундай сууга жуунтуп турушкан. 41-күнү баланын кыркын чыгаруу өткөрүлөт. Бул күнү коноктор чакырылып сый көрсөтүлөт. Баланы 40 кашык сууга жуундурушкан. Баланын ден- соолугуна, өмүрүнө, келечек жашоосуна магиялык таасир берүүгө ишенүүнү баланы киринтүүдөгү аракеттерден азыр да байкоого болот. Мисалы, айрым райондордо баланы киринтүүчү сууга туздан башка алтын шакек, тыйын, дубалдын топурагы, жумуртканын кабыгын салышат. Бул ишенимде алтын шакек - алтындай туруктуулукту, тыйын - бай жашоону, дубалдын топурагы - дубалдай бекемдикти, жумуртканын кабыгы - жумурткадай тунук жашоону камсыз кылат, баары биригип баланы жаман көздөн, жаман сөздөн сактайт.
Мургап
Мургап (ир. Мург – куш, ап – суу: куш суу деген маанини берет) – топоним. Кыргыздар жашаган жерлердин бири. Манас баатыр өзү катылган Шоорук канды жеңип, анын кызы Акылайды тартуу кылганда: «Мургапты көздөй бет алып, Каны Шоорук салыптыр» (СО, 2.215), – деп айтылат. Географиялык реалия катары Мургап Тажикстандын Памир тоосундагы жер аты.
Кумтөр мөңгүсү
Мөңгү 1932–57-ж. 70 мге чейин тартылган.
Лофотен ризокринусу
Лофотен ризокринусу (лат. Rhizocrinus lofotensis) — деңиз лилияларынын бир түрү.
Жандаш бурчтар
Жандаш бурчтар – бир жагы жалпы, ал эми калган эки жагы бир түз сызыкта жаткан эки бурч. Жандаш бурч 180 градуска барабар.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Аян, урук
Аян уругу - тынымсейит уруусундагы жаманактын курамындагы урук. Лакап этноним.
Этноним төмөнкү маанилерди билдирет: Аян -
Жумгал кырка тоосу
Жумгал кырка тоосу - Ички Теңир-Тоодо, Жумгал өрөөнүнүн түндүк жагында. Кызарттын белинен Көкөмерен капчыгайына чейин чыгыштан батышка карай 100 кмге созулат. Орточо бийиктиги 3830 м, эң бийик жери – 4121 м (Карамойнок чокусу). Тескей Ала-Тоонун (Үкөк, Карагатты, Кызарт тоолору) батыш уландысы. Ж. к. т. өз ара жарыш жана ача сымал таралган бир нече кырка тоодон турат. Чыгыш бөлүгүндө Сандык, Карамойнок тоолору кууш Чыгыш Сөөк өрөөнү менен бөлүнөт. Батыш бөлүгү түндүк-чыгыштан түштүк-батышка созулган үч кырка тоого (Киндик, Жумгал, Ойкайың) ажырайт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал, батыш бөлүгү гранит-диорит интрузиясынан жана жогорку протерозойдун калыңдыгы 500– 3000 м болгон филлит, кварцит тектеринен турат. Ортоңку бөлүгү негизинен төмөнкү палеозойдун гранит, гранит-диоритинен, чыгыш бөлүгү ордовиктин калыңдыгы 1000–4600 мге чейинки кумдук, туф, порфирит, акиташ теги, конгломерат жана башкалар чөкмө тектеринен түзүлгөн. Тоо аралык ойдуңдарда неоген жана төртүнчүлүк мезгилинин чөкмө тектери жатат. Тоо тизмегиндеги нефелиндүү сиенит массивдери менен алюминий кени байланыштуу (к. Сандык кени). Ж. т. к. чыгыштан батышты карай бийиктейт.
Тоолордун капталдары бирдей эмес: Жумгал, Ойкайың тоолорунун тескей беттери тик жана кыска, күнгөй жагы жазы жана жантайынкы. Киндик, Карамойнок, Сандык тоолорунуку, тескерисинче, капталдары айдөөш. Тоодон Батыш жана Чыгыш Каракол сууларынын куймалары агып түшөт. Карамойнок, Ойкайың тоолорунда майда мөңгүлөр бар (жалпы аянты 7,3 км2). Климаттык шарты бийиктикке карай өзгөрөт; жалпысынан континенттик; абанын Орточо темп-расы январда –11,9°С, июлда 12,5°С; жылдык жаан-чачыны 300–400 мм. Тоонун ландшафты бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт. Тоо этектеринде айрыкча күнгөй беттеринде 2200–2300 мге чейин талаа (бетеге, шыбак); 2200–2800 мде шалбаалуу талаа (бетеге дүйүм чөптөр), бир аз жерин токой; 2800–3300 мде альп шалбаасы, шалбаалуу талаа; 3300 мден жогору шагыл  таштуу, аска-зоокалуу субнивалдык нивалдык-гляциалдык зона жатат. Жайыт.
Депонент
Депонент (лат. deponens  ( deponentis  ) – кийинкиге калтыруучу) – 1) депозитке баалуулук берген жеке адам же юридикалык жак; 2) өз убагында айлыктарын албай калышкан жумушчулар, айлык акылардан алардын пайдасына кармалган (алимент ж. б.) айрым уюмдар жана кишилер да Д. болуп саналышат; 3) депозитарийдин кардары, келишимдик негизде анын Д-ке же аны тим гана кармап туруу ишенилген баалуу кагаздар боюнча бүтүмдөрдү тейлөө кызматынан пайдалануучу киши.
Уруу кеңеши
Уруу кеңеши - урууга кирген уруктардын аксакалдарынын чарбалык иштерди чечүү, уруктар аралык мамилелерди жөнгө салуу үчүн жыйналышы, ошондой эле уруунун бардык расмий укук алган мүчөлөрүнүн өтө маанилүү себептер боюнча (согуш, агрессия, көчүү, бөөдө кырсык ж.б.) жалпы жыйналышы.
Үй-жай
Үй-жай - адамдын жалпы муктаждыктарын (көбүнчө тамак-аш даярдорго, тамактанууга, эс алууга жана уктоого) канааттандыруу үчүр, социалдык жиктелүү пайда болгондон тартып мартабасын ашыруу үчүн, аба ырайынын жагымсыз шарттарынан коргонуу үчүң климаттык шарттарга ылайык ыңгайлаштырылган табигый же жасалма баш калкалоочу жай. Үйгө болгон муктаждык бир бөлмөлүү там, бирден бөлмөсү бар бир нече там же бир нече бөлмөсү бар там менен канааттандырылат. Күндөлүк пайдаланылган жана майрамдарда керектелүүчү бөлмөлөрү катар жайгашкан үй өзгөчөлөнүп турат. Көп бөлмөлүү үйлөр алгачкы бир бөлмөлүү үйгө кошумча бөлмө кошуу менен же аны экиге бөлүү менен жасалат. Көп бөлмөлүү үйлөр адатта горизонталдуу, кээде вертикалдык (мунара үйлөр) структурада болот. Үйдүн борбору (куттуу жери) очок болгон. Алгачкы ачык жасалган очок өз эволюциясында тамак бышыруучу мештерге, жылытуучу мештерге айланды. Жертөлө, жер бетине курулган, жерден көтөрүлүп салынган үйлөр болот; алардын арасында өткөөл форма катары жарым жертөлө жана пайдубалдын үстүндөгү секиге курулган там турат.
Белль Генрих
Белль Генрих (21. 12. 1917-ж. т. ) - немис жазуучусу (ГФР). Чыгармалары 1947-жылдан жарыялана баштаган. Алгачкы маанилүү чыгармалары: "Адам, сен кайда болдуң?" (1951, орусчасы 1962), "Бир да сөз айткан жок" (1953, орусчасы 1958), "Ээси жок үй" (1954, орусчасы 1959), "Клоундун көзү менен" (1963, орусчасы 1964) ро-мандары, "Поезд өз убагында келет", "Жаш чактагы нан" (1955), "Бир командировканын акыры" (1966) по-весстери. Ушул ж. б. чыгармаларында фашизмдин кайра калыбына келиши-нен сак болууга чакырат, гуманист-тик идеяларды козгойт. Белльдун чыгармаларына адамдын ич дүйнөсүн, психологиясын терең ачуу мүнөздүү.
Анын чыгармалары СССР элдеринин тилдерине которулган. Нобель сыйл. лауреаты (1972).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Алтан-хан мамлекети
Алтан-хан мамлекети - Монголиянын түндүк-батышында 16-кылымдын аягында түзүлгөн мамлекет. 16-кылымдын 80-жылдары Дзасахту хандык ээлигинен бөлүнүп чыгышкан. Анын негиздөөчүсү Шолой Убаши (1567-1627) Чыңгызхандын урпактарынын бири. Бул мамлекеттин хандары өз ысымдарын атабастан, «алтын ханбыз»дешкен. Ошондон улам бул мамлекет «Алтан-хан мамлекети» деп аталат. Бийлик жүргүзгөн жерлеринин чеги: түштүктө Монгол, Алтай тоосунан, түндүктө Саян тоолоруна чейин, чыгышта Далгар-Мурэн өзөнүнөн жана батышта Ямышев көлүнө чейпн созулган. Алтан-хан мамлекетинин ордосу УбсуНур (Монголия) көлүнүн айланасында жайгашкан. 17-кылымдын башында өз ээликтерин енисейлик кыргыздар жана алардын кыштым капчыгайларынын эсебинен кеңейткен. Салык төлөөгө мажбур болгон кыргыздар иш жүзүндө көз каранды болушкан эмес. Кыргыздардын үстүнөн бийлигин кармап туруу үчүн Алтан-хан мамлекети барымта кармоо адатын пайдаланган. Хандыктагы ич ара күрөштөрдө кыргыздар четте турушкан эмес. Кыргыздардын каардуу мүнөзү монголдордогу каймана түрдө айтылган «харгпс» (кыргыз) каардуу жырткыч, кекчил деген сөздөрдүн келип чыгышына алып келсе керек. 17-кылымдын ортосунда Борбордук Азияда майда хандыктардын кагылышуусунан жана өлкөдөгү уруулардын пчара кармашууларынын натыйжасында Алтан-хан мамлекети начарлай баштаган. Ошол учурда күч алып келе жаткан Жунгар хандыгы Алтан-хан мамлекетине кол салып, анын акыркы ханы Лубан тайжинин аскерлерин Жунгар ханы Сенге Тайши 1667-ж. талкалап, хандын өзүн колго түшүрөт. Азыр да мурдагы Алтан-хан мамлекетинин аймагында (түндүк-батыш Монголия) хара хиргис, шара хиргис, модон хиргис сыяктуу монгол уруулары, кыргыздарга байланыштуу жер-суу аттары учурап, орто кылымдагы кыргыз-монгол тарыхый-этностук байланыштарынан дарек берет. 1663-ж. енисейлик кыргыздардын бир бөлүгүн Алтан-хан мамлекети азыркы Тува аймагына көчүрүшөт. Ошол кыргыздардын урпактары тувалардын курамында «кыргыз» уруктары катары белгилүү.
Баланын чачын алуу
Баланын чачын алуу. Жаңы төрөлгөн баланын чачы «карын чачы» деп аталат. Ал чач бала 6-7 айлык болгондо же бир жашка чыкканда алынат. 40 күндөн кийин алгандар да болгон. Биринчи жолу баланын чачын жакын туугандарынан же таякелеринен аксакал киши ырымдап алат. Чач алган киши балага кой, тай же торпок энчилеген. Өз кезегинде баланын ата-энеси ага да белек беришкен. Чач алдыруу үчүн баланы чач ала турган кишинин үйүнө алып келишкен. Карын чачын толук алат же бир аз алып, калганын үйгө келгенде биротоло алып салышкан.
Алтыбаев Каныбек Аманович
Алтыбаев Каныбек Аманович (15. 7. 1942-ж. туулган, Жалал-Абад облусу, Токтогул району, Көдүл айылы -22. 4. 2005) - генерал-майор (1994). В. И. Ленин атындагы Ташкент командалык жогорку аскер окуу жайын (1966), «Аткычтар» жогорку курсун (1972) бүткөн. Окуу жайын бүткөндөн кпйин Түркестан аскердик округунда взводдун командири, 1974-79-ж. Ош облусунун Майлысай, Ош шаарында саясий бөлүмдүн начальниги, Ноокат районунун аскер комиссариатында бөлүмдүн начальниги, 1979-80-ж. Афганстандын Аскер Күчтөрүнүн техник, департаментинин саясий бөлүмүнүн начальнигинин кеңешчиси, 1980-95-ж. Ош облусунун аскер комиссары, 1996-жылдан укук коргоо органдарынын жана күч структураларынын ишин координациялоо бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген.
Сөгөттү кварц кум кени
Сөгөттү кварц кум кени Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Кажы-Сай шаарчасынан 3  км чыгышта, деңиз деңгээлинен 1769–1904 м бийиктикте. 1958–59-ж. Түндүк Ысык-Көл геол. партиясы чалгындаган. Кен аймагын юра мезгилинин башталышында пайда болгон чопо, кумдук, гравелит, конгломераттар түзөт. Юра мезгилинин акташ свитасындагы бүртүктүү, каолин цементи бар кварцтуу кумдун эки (№ 9 жана № 12) кабаты пайдалуу катмар болуп эсептелет. № 9 кумдук кабатынын орточо калыңдыгы 17 м, № 12 кабатыныкы 33 м. Кумдукта кремнезем 93–95%, глиназем – 2,5–3,0%, темир кычкылы – 0,26–0,35% түзөт. Жаратылыш абалында кумдуктан күңүрт бөтөлкөнү, электр изоляторлорун, түтүкчөлөрдү жана айнек кебезин жасоого болот. Кумдун концентратынан тунук айнек алынат. Каолин фаянс жана каптама такталарын жасоого жарамдуу. Каолин цементи бар кумдуктун запасы А категориясы боюнча 989 миң т, В –3893 миң т, С1 – 4095 миң т, А+В+С1– 8977 миң т.
Мээр чөп
Мээр чөп — Сейрек жолугуучу дары өсүмдүк. Көбүнчө Кытайдын түндүк-чыгыш бөлүгүндө, Түндүк Кореяда, Россиянын чыгышында кездешет. Эпостун мүнөздөөсүнө караганда согуштун жүрүшү көпкө созулган кыстоо учурларда «атчан тамак ичишкен» элдик баатырлардын күлазыгы сыяктуу эле Мээр чөп да каармандардын минген тулпарларынын тоюту-азыгы болгондугу айтылат.
Түндүк Лявдинка (дарыя)
Түндүк Лявдинка (Батыс Лявдинка) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лявдинка дарыясынын оң жээгинен 63 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 39 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Иондук байланыш
Иондук байланыш, электроваленттик байланыш — хим. байланыштар бир түрү. И. б. карамакаршы заряддалган иондор электрстатикалык өз ара аракеттенүүсүнө негизделген. Мындай байланыш щелочтуу металлдар галогенидинде даана байкалат, мис., КF. Д. И. Менделеев мезгилдик системасында группалар жакындаган сайын И. б. күчү азаят. Мис., NaCl караганда. АlCl3 И. б. күчү аз. И. б. мейкиндикте белгилүү бир багыты болбойт, анткени, ар бир ион тегерегинде багыттар б-ча кулондук бирдей күчтөр таасир этет. Карама-каршы заряддуу эки иондор өз ара аракеттенишсе, алар бири-биринин зарядынын күчтүк талааларын толук канааттандырбайт, себеби ар бир ион башка багыттар б-ча да карама-каршы заряддуу иондор менен аракеттенишет. Демек И. б. каныкпастыгы менен мүнөздөлөт. Кристаллда ар бир ион карама-каршы заряддуу иондун максималдуу санынын курчоосунда болот. Мис., натрий ионунун тегерегинде хлор алты иону жайгашышат. И. б. бирикмелер уюлдуу эриткичтерде жакшы эрийт, диссоцияланат, электр тогун жакшы өткөрүп, электролизденет.
Майтөр мөңгүсү
Майтөр мөңгүсү — Ички Теңир-Тоодогу Сөөк тоосунун түш. капталындагы чуңкурчак тибиндеги мөңгү.
Уз. 2,6 км, аянты 3,8 км2. Тарагай суусунун алабында жайгашкан. Башы деңиз деңг. 4530 м, этеги 3920 м бийиктикте жатат. Мөңгүдөн Майтөр суусу (Тарагайдын оң куймасы) башталат.
Антиутопия
Антиутопия – утопияга карама-каршы болгон, Батыштагы коомдук пикирдин агымы.
Ал социалдык идеяларды жана калыс коомдук түзүлүштү орнотууну четке кагат. Жашоодо калыс коомдук түзүлүштү орнотууда алаамат дагы коштоп жүрөт. Аналогиялык мааниде батыш социологиялык адабияттарында «дистопия» деген дагы түшүнүк кездешет. Андан башка «какатопия», б. а. жамандыктын мекени (гр. жаман, каардуу жана орун) деген түшүнүк кездешет. Антиутопия Батышта Орусиядагы социалисттик революциянын жеңишинен кийин кеңири тараган.
Антиутопиянын кеңири белгилүү жана типтүү болгон Е. Заметиндин романдары «Биз» жана О. Хакслинин «Маймыл жана маңыздык» Дж. Оруэллдин «Жаныбарлардын фермасы», Э. Берджессанын «Механикалык апельсин» М. Янгдын «Меритократиянын жогорулашы» ж. б. социалдык жана саясий фантастикалык жанрдагы чыгармалары кирет.
Кичи Промышленная
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Склеродермия
Склеродермия — коллаген ооруларына кирүүчү өнөкөт оору.
Оору тууралуу
Мында тери жана ага жанаша жаткан ткандар, ички органдар катуу берчке айланат. Бул оору менен ар кандай жаштагылар, көбүнчө 20 — 50 жаштагы аялдар ооруйт. Оорунун себеби толук аныктала элек. Инфекция, механикалык жана психикалык травма, үшүк алуу, нерв жана эндокрин системасынын бузулушу ооруга түрткү бериши мүмкүн.
Түрлөрү
Склеродермия
Чектелген склеродермия
Чектелген склеродермия акырындык менен билинбей өөрчүп, оорулууну эч нерсе тынчсыздандырбайт. Башталышында тери шишигени байкалат, бир нече жума өткөн соң тери катууланып, түрдүү өлчөмдөгү так пайда болот, кер сары тартып, жалтырап, пил сөөгүнө окшоп калат. Кээде ооруган жер кылыч чапкандай сызыкчага окшойт, булар чеке менен бетте болот. Терини бырыштыра кармоого мүмкүн эмес, жабыркаган жер жыгачтай катуу жана муздак болуп калат, андан кийин тери жукарып, бырыштары жазылып, өңү агарып, кагаздай көрүнөт.
Диффузиялуу склеродермия
Диффузиялуу склеродермия бетти, бут-колду, денени жабыркатат. Ал жер катууланып, шишийт, атрофияланат (жансызданат), бет маскага окшоп калат, манжалар жумулбайт, кыймылдабайт (склеродактилия).
Системалуу склеродермия
Системалуу склеродермияда оорулуунун абалы начарлап, денеси ысып, уйкусу бузулат, тамакка табити тартпай, муундары ооруйт. Чачы менен тырмактарынын түрү өзгөрөт. Адамдын кыймылы начарлайт, оозу, тамагы, кызыл өңгөчү оорушу мүмкүн. Тамак ичүү жана жутуу кыйындайт. Мындай оору менен ооруган адам үстүнө оор чопкут кийгендей сезет. Оорулуунун ички органдары (ичегикарын, жүрөк, өпкө, бөйрөк), сөөк, муундары жабыркап, арыктайт.
Исабаев, Актан
Исабаев, Актан - 1973 жылы Ысык-Көл областынын Тоң районунун Бөкөнбаев айылында туулган. Кыргыз Республикасынын Эмгек Сиңирген Артисти,Мукаш Абдраев атындагы музыкалык окуу жайын бүтүргөн.Кыргыз эстрада ырчысы,обончу. “Камбаркан” фольклрдук-этнографиялык оркестринин негиздөөчүсү Чалагыз Исабаев менен айтылуу комузчу Самара Токтакунованын уулу. Таанымал ырлары Энекем, Кайдасын, Суйуу зары, Сагыныч.
Склеродермия
Дарылоо
Склеродермиянын бардык түрүн дарылоо ооруканада гана жүргүзүлөт. Антибиотиктер, витаминдер, ар кандай гормон каражаттары, укалоо, физиопроцедуралар, курорт, санаторийде дарылануу сунуш кылынат. Оорулуулар үчүн өздөрүнө ылайыктуу үй-тиричилик жана эмгек талап кылынат. Ооруну башталганда дарылоо натыйжалуу болот. Ал дайыма врачтын көзөмөлүндө болууга тийиш.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Systemic scleroderma Sklerose Системная склеродермия Sistemska skleroza Системна склеродермія
Депонирлөө
Депонирлөө (лат. deponere  ) – 1) кредиттик уюмга акча каражаттарын, баалуу кагаздарды (акцияларды, векселдерди, облигацияларды, чектерди) ж. б. баалуулуктарды сактоого өткөрүү; 2) депозитарийге эларалык келишимдердин, ратификациялык грамоталардын, эларалык келишимдерге кошулуу же аны депонсирлөө жөнүндө документтердин түпнускасын сактоого өткөрүү.
Балдыз
Балдыз - аялынын бир тууган же жакын (туугандыгы боюнча) сиңдилери.
Лофоттор
Лофоттор (лат. Lophotidae) — тереңде жашоочу балыктардын бир тукуму.
Атыргүл
Атыргүл, лола, роза (Rоsа) - роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк уруусу. Жалбырагы күбүлмө же дайыма жашыл, бадал, чанда чырмалып өсүүчү лиана. Өркүнү майда тикендүү. Жупсуз жалбырагы канат сымал. Гүлү (жазылыгы 2 - 15 см) жөнөкөй же тармал, жагымдуу жыты бар; кызыл, ачык кызыл, ак, сары, кызгылтым, көгүлтүр түстө, жалгыздан жайгашат же чатырча-шыпыргы сымал топгүлдүү. Мөмөсү - жалгыз уруктуу жаңгакча. Анын 400дөй жапайы түрү (ит мурундар) белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө 200дөн ашуун түрү белгилүү. Курт-кумурскалар аркылуу чаңдашып, мөмөсү канаттуулар жана башка жаныбарлар менен таралат. Ал тез өзгөргүчтүгү менен айырмаланып, гибриддештирүү жана тандоо менен бакта өстүрүлүүчү атыргүлдүн көп түрү алынган. Анын Кытай (кытай атыргүлү), Кичи Азия (галл атыргүлү), Афганстан, Ирак, Армения (сары атыргүл), Ыраакы Чыгыш, Японияда (көп гүлдүү атыргүл жана башкалар) өсүүчү жапайы көп түрү азыр колдо өстүрүлөт. Кооздук үчүн өстүрүлүүчүлөрү (25 миңдей түрү) 3 топко бөлүнөт. Жылына бир жолу жаздан баштап кеч күзгө чейин гүлдөйт. Бул топко паркта өстүрүлүүчү атыргүл дөр (ламберт, вихурайану гибриди, кордези, голл жана башкалар) кирет. Дайыма жашыл түрү тез өсүп, көпкө гүлдөйт. Буларга бакта өстүрүлүүчү атыргүлдөр (наузету, бурбон, чай, чай-гибрид, полианту, лолианту-гибрид жана башкалар) кирет. Лиана түрүнүн өркүнү 10-12 мге жетип, жай мезгилинде бир жолу гүлдөйт. Лианаларга көп гүлдүү жана вихурайану атыргүлү кирет. Кооздук үчүн көбүнчө чай-гибрид (гүлү чоң, тармал, жыты жагымдуу) жана флорибунда (көпкө гүлдөйт) атыргүлдөрү өстүрүлөт. Анын айрым түрлөрүнү (француз атыргүлү жана башка) гүл желекчесинен жыттуу эфир майы (роза майы) алынат. Кээ бир түрүнүн жалбырактарынан кыям жасалат, жалган мөмөсүндө аскорбин кислотасы көп болгондуктан, витамин жасоодо пайдаланылат. Розадан боёгуч жана ийлегич заттар да алынат. Илдеттери: чаңгыл кебер, бозчирик жана башка.
Дидактикалык бирдиктерди ирилештирүү
Дидактикалык бирдиктерди ирилештирүү - инсандын аң-сезимин өнүктүрүүнүн башкы шарты катары билимдердин бүтүндүгүнө жетишүүнү көздөгөн окутуу технологиясы. Дидактикалык бирдиктерди ирилештирүү Россия билим берүү академиясынын анык мүчөсү П. М. Эрдниев тарабынан мектептин математика курсунун мисалында иштелип чыккан. Дидактикалык бирдиктерди ирилештирүүнү колдонууда: өз ара тескери амалдар бир учурда окуп үйрөнүлөт; карама-каршы маанидеги түшүнүктөр салыштырылат; аналогия боюнча корутунду чыгаруу кеңири колдонулат; көнүгүү иштөөнүн этаптары жана маселе чыгаруунун жолдору салыштырылат жана башкалар. Мында окутуу төмөнкү схема боюнча жүргүзүлөт: 1. Бөлүктөргө ажыратылбаган бүтүн нерсени алгач өздөштүрүү;
2. Бүтүндүн элементтерин жана алардын өз ара катнаштарын ажыратып көрсөтүү;
3 Элементтерди жана алардын өз ара катнаштарын өздөштүрүүнүн негизинде бүтүн нерсе тууралуу тагыраак жана толугураак түшүнүккө ээ болуу.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Атышов Көбөгөн
Атышов Көбөгөн (20. 10. 1949-жылы туулган, Нарын облусу, Кочкор району, Кум-Дөбө айылы) - экономист, экономика илимдеринин доктору (1992). КМУнун география факультетин бүткөн (1971). Орто мектепте мугалим, Кыргыз Энциклопедиясында илимий редактор, КРнын УИАнын Экономика жана политология институтунда илимий кызматкер, 1995-жылдан КАЧУда кафедра башчысы, декан. 2002-03-жылдары Бишкек мамлекеттик экономика жана ишкердик университетинде кафедра башчысы, 2005-жылдан проректор. Эмгектери Кыргызстандын жаратылыш ресурстарын экономикалык жактан баалоого жана натыйжалуу пайдаланууга, туризмди жана регионалдык экономиканы өнүктүрүүгө арналган. 100дөн ашуун илимий иштери жарыяланган. Эмгектери: Кыргызстандын туризм географиясы. Б., 1996; Туризм алкагындагы реклама. Б., 1997; Экотуризм. Б., 2005.
Бербанк Лютер
Бербанк Лютер (7. 3. 1849-11. 4. 1926) -амер. селекционер-дарвиниулук Бербанк тикенсиз кактустун, кабыгы жука жаңгактын, бий алманын, бүлдүркөндүн, ар түбү бир кг дан ашкан таттуу пияздын, жыпар жыттуу георгин гүлүнүн, көгүлтүр апийимдин, кара өрүктүн ж. б. өсүмдүктөрдүн жаңы сортторун чыгарган. Кара өрүктүн эле Санта-Роза, Уиксон, Бербанк, Америка, Бьюти, канттуу кара өрүк, Клаймакс, Дюарт, Широ сыяктуу 113 сорту бар. Мыкты сорттору Аргентина, Африка, Австралия жана Жаңы Зеландияда өстүрүлөт. Алдыңкы илимпоздор Бербанкты дарвинизмдин мыкты өкүлү катары жогору баалаган. Америкада анын эмгегине көңүл бурулбагандыктан, көп сорту жоголуп же унутулуп калды.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Алтыбаева Дильбар Тойчиевна
Алтыбаева Дильбар Тойчиевна (1947-ж. туулган, Ош шаары) - химия илимдеринин доктору (2003). Органикалык эмес химия боюнча адис. ОМПИни, Кыргыз ССР ИАнын аспирантурасын бүтүргөн (1973). ОМПИде декан, кафедра башчысы. 50дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 1 монография, 2 автордук күбөлүктүн ээси.
Сукчар
Сукчар — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ай-Еган дарыясынын оң жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 50 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Төмөнкү черекул (Илишев району, Башкыртстан)
Төмөнкү черекул — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Черекулев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 577 киши. Почта индекси — 452270, ОКАТО коду — 80230876001.
Сан Хуан (Нү-Мексико)
Калкы - 592 киши. Болжолдуу аянты - 1.5 км². FIPS коду — 35-68705.
Карман (Татышлин району, Башкыртстан)
Карман — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Буль-Кайпан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 53 киши. Почта индекси — 452839, ОКАТО коду — 80250820006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Депорт
Депорт (фр. deport  ) – 1)баалуу кагаздардын бааларынын төмөндөөсүнө эсептелип түзүлгөн биржалык мөөнөттүү келишим; 2) бүтүм боюнча эсептешүүнү кийинкиге калтыргандыгы үчүн жеңилдик.
Балка
Балка — үй, чарба шайманы. Балка темирден жасалып, жыгач менен сапталат. Чарбадагы керектөөсүнө ылайык чоң балка, зергер балка, чалгы балка, өтүкчүлөр, такачылар колдонгон кичине балка деп аталат. Заманбап станоктордогу урма аспаптар да балка деп аталары маалым.
Би...
Би... (лат. bis- эки ирет) - заттын эки бөлүктөн тургандыгын же анда эки белги бар экендигин билдирүүчү татаал сөздүн бөлүгү (мис, бином, биметализм).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Лофохелия
Лофохелия (лат. Lophohelia, syn. Lophelia) — шурулардын бир уруусу.
Аудиофил
Аудиофил - радиоуктуруу, телекөрсөтүү каналдары боюнча берилген же магнитофон тасмасына, видеокассетага жазылган музыкалык чыгармаларды сүйүп, жыйноочу адам. Классикалык эмес, учурдагы электрондук-эстрадалык музыканы баарынан жогору баалагандарды мүнөздөө иретинде да колдонулат.
Склероз
Склероз — органдын, кан тамырлардын булчуңдарынын, без клеткаларынын жана башкалар туташтырма ткандар менен алмашуусунан катуулануусу.
Дени соо кишиде организмдин жашка карата өзгөрүүлөрүнө байланышкан склероз болот (мисалы, улгайган кездеги жатын менен энелик бездин склерозу). Бирок склероз көбүнчө сезгенүү процессинин кесепетинен болуп, ага айрыкча сезгенүүнүн өнөкөт түрү (кургак учук, котон жара жана башкалар) жана ткандагы алмашуу процессинин бузулушу себеп болот. Холестериндин алмашуусу бузулганда кан тамырлар өзгөрүп атеросклерозго алып келет. Склероз болгон органдын функциясы бузулат. Эгерде жүрөк булчуңунда склероз болсо (кардиосклероз) жүрөк иши бузулуп, ак шишик басат жана башкалар.
Дарылоо
Склерозду алдын алууда себеп болгон ооруларды өз убагында дарылоонун мааниси чоң.
Иондук радиус
Иондук радиус — иондук бирикмедеги шар сымал иондор өлчөмүн жана атомдор аралыгын болжолдоп аныктоодо колдонула турган шарттуу мүнөздөмө. И. р. кристаллды түзгөн иондор аралыктары б-ча аныкталат. Аны рефракциялык, рентген-электроно-графиялык жана квант, мех. ыкмалар менен ченеп алууга болот. Электр нейтралдуу атомдор электронун жоготуусу натыйжасында пайда болгон он зарядуу иондор өлчөмү баштапкы атомдон дайыма кичине болот. Тескерисинче, терс заряддуу иондор электронду кошуп алуудан пайда болгондуктан, чоң болот. Бир эле элемент оң заряддуу иону анын терс ионуна караганда кичине радиустуу, эгерде анын бир нече иону болсо, анда заряддын көбөйүшү менен И. р. терс иондордо чоңоёт, он иондордо кичирейет. Мис., хлордуку : Сl +7 — 0,26 А, Сl-1 — 1,81 А; марганецтики Мn+2 — 0,91 А, Мn+3— 0,52 А, Мn+7 — 0,46 А жана башка Элементтер мезгилдик системасындагы алган орду менен И. р. кристаллохимия, кристаллофизика, оптика жана геохимияда колдонулат.
Маймонга
Маймонга (Мойманга, Монманга) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичменьга дарыясынын сол жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жанна д'Арк
Жанна д'Арк — (6. 1. 1412, Лотарингия, Домреми кыштагы – 30.5. 1431, Руан) – Франциянын улуттук баатыры. Жүз жылдык согуш (1337–1453) мезгилинде англистерге каршы француз элинин боштондук күрөшүн башкарган. Англистер басып алган Орлеан шаарын 1429-ж. 8-майда бошоткон (Орлеан кызы деген ат ушундан калган). Бир катар аймакты ээлеген соң, ал аскерлерди Реймсти көздөй баштап, 1429-ж. 17-июлда мураскер Карлды (Карл VII) такка отургузат. Элдик согуштун күчөшү менен Жанна д'Арктын кеңири белгилүү боло башташынан чочулаган король жана ак сөөктөр, аны согушка башчылык кылуудан четтетишет. 1430-ж. 23-майда Компьен шаарынын жанындагы салгылашта англистерге танапташ – бургундуктар туткунга түшүрүп, англистерге сатып жиберген. Руанда чиркөө соту Жанна д'Аркты «кудайбезер», «көз боёмочу» деп айыптап, өрттөп өлтүрткөн. 1456-ж. Францияда болгон жаңы cот Жанна д'Аркты актаган. 1920-ж. католик чиркөөсү аны эң кадырлуу ыйыктардын катарына кошкон.
Аудитория
Аудитория(Дарскана) (латынча auditorium - угуу үчүн жай дегенди түшүндүрөт) - 1) лекция, доклад(баяндама) окулуучу, семинардык, практикалык жана башка жумуштар өткөрүлүүчү жай; 2) лекция, докладдардын угуучулары, ошондой эле радио жана телеберүүлөрдүн угуучулары, көрүүчүлөрү.
Маллицкий мөңгүсү
Маллицкий мөңгүсү – Какшаал тоо тизмегинин түн. капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Чоң Үзөңгүкууш суусунун башында жайгашкан.
Уз. 9,7 км, аянты 14,9 км2, абляция облусунун аянты 7,2 км2. Башы деңиз деңг. 5010 м, этеги 3670 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4600 м. М. м. өрөөнгө тегиз тик бет аркылуу жылып түшүп, этеги кууш. Омкорулган муздар өрөөндүн таманында чокмороктошуп үйүлүп жатат. Бул жерде жаңы морена дөбөчөлөрү бар. Мөңгү бийик аскалуу кашатта аяктайт; Айталаа өрөөнүнүн таманына ортоңку морена жалчасы менен текши капталган бөлүгү гана жетет. Мөңгүдөн башталган суу 80 м бийиктиктеги аскалуу кашаттан агып түшүп, шаркыратманы пайда кылат. Андан Чоң Үзөңгүкууштун башаты – Айталаа суусу башталат.
Биакс
Биакс (би.. . жана лат. axis - ок) - тармактанган магнит өткөргүчү жана октору перпендикулярдуу болуп, бири бири менен кесилишпеген 2 көзөнөгү бар феррит өзөкчө. Көзөнөктүн бири информацияны эске тутуп, анда жазып калтыруучу жана окуп алуучу өткөргүчтөр, экинчи тешиги аркылуу информацияны окуп алуу үчүн жи-бериле турган импульстуу ток өтүүчү өткөргүч жайлаштырылат. Биакстын конструкциясынын (симметриялуу жана симметриялуу эмес) магнит өткөрүүчү материалдардын касиеттери ж. б. боюнча айырмаланган бир нече түрү бар. Автоматиканын тех. каражаттарында жана эсептөө техникасында эске тутуучу же логикалык элемент катарында колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Чыгыш-Перипатетизми
Чыгыш-Перипатетизми (орус. Восточный перипатетизм) – араб-мусулман өлкөлөрүндөгү Аристотелдин жолун жолдоочулар.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Сөгөттү көмүр кени
Сөгөттү көмүр кени Ысык-Көл облусунун Тоң районунда, Ысык-Көлдүн түштүк жээгинде, Кажы-Сай жана Сөгөттү сууларынын аралыгында.
Кен 1909-жылдан белгилүү. 1928–30-ж. геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. 1946–48-ж. уран рудасын чалгындоо жана казып алуу иштери башталган. Уран рудасын казып алуу бүткөндөн кийин, 1960-ж. көмүр казып алуу иши башталган. 1963–65-, 1981–88-жылдары издөө, дыкат чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. 1996-ж. көмүр казып алуу иши токтотулган. Көмүр кабаттары төмөнкү юранын жил жана ортоңку юранын аксай свиталары менен байланышкан. Жил свитасында 5 кабат, аксай свитасында 9 кабат жана кабатчалар бар. «Биринчи» жана «Экинчи» кабаттары көмүр казып алуунун объекттери болгон. «Биринчи» кабаттын орточо калындыгы – 1,35 м, «Экинчи» кабаттыккы – 2,66 м. Көмүр үчүнчү күрөң (3Б) маркасына кирет. Орточо күлдүүлүгү 17,46–19,74%, орточо күйүү жылуулугу 30,29–30,54 МДж/кг (7236–7296 ккал/кг). 1997-жылга карата баланстагы запасы А+В+С1 категориясы боюнча – 5357 миң т, баланстан алынып ташталган жана «Центральная» шахтасы, көмүр казып алуу татаалдыгына байланыштуу жабылган.
Үч-Коргон (Манас району)
Үч-Коргон ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
Лоцман
Лоцман (лат. Naucrates ductor, L. 1758) — ставрида балыктарынын бир түрү.
Бөөчө
Бөөчө – Жаш балдар ыйлаганда коркутуп-сооротуу үчүн айтылган сөз. Бөө + чө – “бөө сымал”, “бөө сыяктуу” же “бакшы, шаман сыяктуу” маанисин туюнтат. Термин кыргыздардын байыркы шаман дининен кабар берет. Кийген кийими, шалдыраган асасы, үрбүсү (орбо) аркылуу балдарга коркунучтуу болуп көрүнгөн.
Дидактикалык тесттер
Дидактикалык тесттер - окуу процессинде окуучунун билим деңгээлин тез аранын ичинде, объективдүү түрдө аныктоочу контролдоо формасы. Дидактикалык тесттер билим берүү тармагындагы массалык изилдөөлөрдө, сыноолордо (сынак кабыл алуу, билим берүүнүн абалы жана башкалар) дагы колдонулат.
Дидактикалык тесттердин жардамы менен окуу тарбия процессинин эффективдүүлүгүн аныктоого болот. ХХ кылымдын 60-жылдарынан баштап дидактикалык тесттердин нормага жана критерийге ылайыкталган түрлөрү негизделген. Дидактикалык тесттерди түзүү жана билим берүү системасында колдонуу иш-аракеттери тестирлөөнүн этаптарынын негизинде жүргүзүлөт. Окуу процессинде Дидактикалык тесттер контролдоонун башка формалары менен (сыноо, чегерим жана башкалар) шайкеш колдонулат. Окуучунун алдын ала билимин текшерүүдө диагноздоочу, темалык жана жыйынтык контролдоону уюштурууда жетишкендик, күнүмдүк контролдоону уюштурууда калыптандыруу тесттери колдонулат. Контролдоонун башка формаларына караганда дидактикалык тесттер төмөнкүдөй артыкчылыктарга ээ:
1. Сыноону уюштуруу жана жыйынтыгын чыгаруу аз убакытты талап кылат;
2. Окуучунун билим деңгээлин объективдүү, тез аныктоого болот;
3. Тестти жургүзүү тартиби жана керектүү жабдуулары салыштырмалуу түрдө жөнөкөй;
4. Тестти түзүү, жүргүзүү, анализдөө жана жыйынтыгын чыгаруу иштери кабыл алынган эреженин негизинде аткарылат;
5. Тестти жеке адам үчүн жана группа үчүн дагы колдонууга ыңгайлуу;
6. Жыйынтыгы математикалык же статистикалык методдор аркылуу иштетилип чыгат.
Депутат
Депутат (лат. deputatus  – жөнөтүлгөн, жиберилген) – мамлекеттин мыйзам чыгаруу же башка өкүлчүлүктүү органдарына, болбосо жергиликтүү өзалдынча башкаруунун өкүлчүлүктүү органына шайланган адам, ошол органдагы калктын белгилүү бир бөлүгүнүн – өз округунун шайлоочуларынын өкүлү. Кесипкөйлүк же кесипкөйлүк эмес, б. а. негизги ишинен колүзбөй иштейт. Д-н статусу конституцияда жана мыйзамдарда белгиленет. КРде КР ЖКнын Д-ы жана жергиликтү кеңештин Д-ы шайланат. КРде 25 жашка толгон, шайлоого катышууга укугу бар жана республикада кеминде кийинки 5 жылда жашаган КРдин жараны КР ЖКнын Д-ы боло алат. КР ЖК Д-ы колтийбестик укугуна ээ. Жашы 20га жеткен жана тийиштү жергиликтүү кеңештин аймагында жашаган КРдин жараны жергиликтүү кеңештин Д-ы боло алат.
Жансыз деңиз
Жансыз деңиз (ар. Бахр - Лут) – Ж. Чыгыштагы эң туздуу туюк көл. Иордания менен Израилдин аймагында, Гхор (Эль-Гор) тектон. ойдуңунда деңиз деңгээлинен 418 м төмөн жайгашкан (жээк аймагы – Жер шарындагы кургактыктын эң жапыз жери). Аянты 1050 км2, узундугу 76 км, тереңдиги 356 м (башка маалымат боюнча 335 м). Жээктери чөлдүү, айрым жерлери аскалуу. Көлгө Иордан дарыясы куят. Жансыз деңиз дүйнөдөгү эң туздуу көлдөрдүн бири (туздуулугу 260–270, айрым жылдары 310‰ге чейин жетет). Аталышы сууда организмдин (бактериялардын айрым түрлөрүнөн башкасы) жоктугунан келип чыккан деп далилденет. Батыш жээгиндеги үңкүрлөрдөн 1947-ж. байыркы еврей, араб, грек, латын жана башка тилдердеги кол жазмалардын (көбүнчө биздин заманга чейин 2-кылым – биздин замандын 2-кылымына таандык) үзүндүлөрү табылган. Жансыз деңиздин батыш жээгинде, Иордан дарыясынын чатында библия мифологиясындагы белгилүү Содом жана Гоморра шаары жайгашкандыгы божомолдонот. Түштүк жээгинен калий жана башка туздар казып алынат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1