cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зооморфтук образ
Артынан сойлоп калгандай,
Көсөө куйрук көк бөрү —
Көкжал эрдин жөкөрү
Көтүнөн ээрчип алгандай,
Асман жаккы айбаты
Алп кара куш арбайып
Асмандан бутун салгандай (Сагымбай Орозбаков, 2. 186).
Купа
Бул — күмүш шөкөттөрүнүн бир түрү. Купа — металлдан тоголок шарча түрүндөгү жасалган кооздук. Ал төрт чарчы да, ортосу томпок, казан көмкөрүк да болот. Зергерлер кара темирге күмүштү жалатуу, жезден калыпка куюу, өгөөлөө аркылуу жасашып, көбүнчө ат жабдыктарына, үйдүн салттуу эмеректерине, көн буюмдарына азем жасалгаларга чабышкан. Купа 2— 2,5 см. болот.
Зубун
Зубун (моңг. зуу — “жүз”) — "Манас" эпосунда калмактардын уруу, топ, бөлүк, аскер бөлүгү маанилеринде айтылат: “Зубун-зубун калмактар, Эр өлгөн айылга барыптыр” (Сагымбай Орозбаков, 1. 154); “Майданга Манас барыптыр, Аны көрүп акырын, Зубундап ураан чакырып, Сайкал жөнөп калыптыр” (СО. 2. 60).
Купа
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Исабаева, Валентина
Исабаева Валентина (1927-ж. т., Тоң району, Төрткул айылы) — врач-физиолог, Кыргызстан ИАнын мүчөсү (1961), медицина илимдеринин доктору 1976), профессор (1977). Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1977). 1951-ж. КММИни бүтүргөн. 1955—57-ж. Кыргыз мамлекеттик медициналык институтунда сектор башчы, 1957—62-ж. Кыргыз ССР курортология жана физиотерапия илимий изилдөө институтунун директорунун орун басары. 1962—71-ж. КММИнин ректору. 1971-жылдан Кыргызстан ИАнын Бийик тоо физиология жана эксперименттик патология институтунун директору. 1983-жылдан ушул эле институтта лаборатория башчысы. Исабаева Валентина 100дөн ашык илимий эмгектин (4 монография) автору. Негизги изилдөөлөрү табигый гипоксия, курортология, айрыкча Ысык-Көлдүн курорттору (Ак-Суу, Кой-Сары, Чолпон-Ата) жана башка маселелерге арналган. Исабаеванын изилдөөлөрү тоодо жана эксперименттик гипоксия шартында жалпы биологиялык мааниси бар адаптациянын физиологиялык негизинин бир катар олуттуу закон ченемин түшүндүрүүгө мүмкүнчүлүк түздү. Түрдүү бийикте жашоочулар менен тоодо аз убакыт болгондордун гемокоагуляция системасынын стандартын иштеп чыгышы клиникалык медицина, нормалдуу физиология жана географиялык патология үчүн баалуу материал. 1959—75-ж. Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин депутаты. Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.
Орусча эмгектери
Хеморецепторы, гемокоагуляция и высокогорье. — Ф.: 1973.
Жаныбарлар дүйнөсүн пайдалануу
Жаныбарлар дүйнөсүн пайдалануу – жаныбарлар дүйнөсүнүн объекттерине ээ болуу, же башка жолдор менен, адамдын материалдык жана руханий керектөөлөрүн канааттандыруу үчүн жаныбарларды жашаган чөйрөсүнөн ажыратуу менен же ажыратпастан эле ошол объекттерден пайда көрүү.
Портал:Ислам/Тандалган макала
Аллах (الله, Алла Таала ) - бардык бүтүндөй нерселердин жаратуучусу жана башкаруучусу, б.а. Кудай, Жараткан десе да болот. Андан башка эч ким мындай сапатка ээ эмес. Аллахтын тең келүүчүсү жок жана бул Анын абсолюттук жалгыз экендигин түшүндүрөт.
..."Аллах" ысмы "Аль" артиклинен жана "Илях" сөзүнөн түзүлүп, "бардыгы ага сыйынган зат", "сыйынууга татыктуу" деген маанини камтыйт. Белгилей кетүүчү нерсе; Аллах сөзүнүн көптүк сандагы формасы жок жана ар дайым жекелик санда гана айтылат. ..."Аллах" (Аль-Илях) сөзү азыркы арабдар менен еврейлердин түпкү теги болгон байыркы семиттерге эле белгилүү болгон.
...Бир жагынан жаратылышка жана жаралуунун маңызына байкоо салуу, башка жагынан болмуштун маңызына ой жүгүртүү байыркы философторго тиешелүү болгон. Буга мисал катары Фалес, Анаксимандр, Анаксимен ж.б. ойчулдарды келтирүүгө болот... ...Ибрахим философиялык кыйын системаларды түзгөн эмес, бирок, антсе да анын ааламдын башсебеби тууралуу суроосуна болгон ыкмасынын жөнөкөйлүгү, аны улуу ойго (идеяга) алып келди. Дал ушул көз карашка, бардык ой жортмолорду жана байыркы философтордун теорияларын ашып өтүп, дүйнөнүн көпчүлүк элдеринин эң кең массасынын энчиси болууга буюрулган эле...
...Кудайдан келген пайгамбарлардын жалпы саны бир топко чейин барат, бирок Куранда 25 гана пайгамбардын аты аталат.
...Аллахтын Өзү жараткан жарытылыштан айырмасы, Анын эч ким тарабанан жаратылган эместигинде. ...Бутпарастык, ырым-жырымдар, жаратылган табигый кубулуштар менен мифтик персонаждардан коркуу жана сыйынуу Аллах кечирбес эң оор күнөөлөр болуп саналат. Бирок адамдын чын ниеттен өкүнүүсү болгон кезде Аллах аны кечирет.
...Мухаммед пайгамбар: «Аллахтын токсон тогуз аты бар. Ким алардын баарын атап чыкса, Бейишке кирет».
Путражайя
Путражайя (Wilayah Persekutuan Putrajaya, жави:ولايه ڤرسكوتوان ڤوتراجاي) — Малайзиянын жаңы административдик борбору. Борбор шаары Куала-Лумпурдан 20 км аралыгында жайгашкан. 1995-жылдын 19-октябрында негизделген. 1999-жылдан тарта өкмөт жана премьер-министрдин иш резиденциясы ушул жерде жайгашат. Федералдык аймактын статусуна ээ.
Лактар
Лактар (нем. Lack) —жука кабык пайда кылуучу заттар орг. эриткичтеги эритмеси. Аны металл, жыгач жана башка зат бетине жука сыйпап кургаткандан кийин адгезиялык күч менен тартылган жалтырак, тунук, катуу кабык пайда болот. Ал кабык түрдүү атм. бузуучу чөйрөдөн буюмду сактайт, кооздойт. Кээ бир Л. электр өткөрбөөчү материал катары да пайдаланылат. Көпчүлүгү лак боёкторун даярдоо үчүн керектелет. Кабык пайда кылуучу затты спирт, уайт-спирт, ацетон, ксилол жана башка эриткичтерде эритип даярдайт. Кабык пайда кылуу түрүнө жараша майлуу, алкид, полиацетон, эпоксид жана башка болуп бөлүнөт. Көбү түссүз. Түстүү Л. алуу үчүн кабыктын тунуктугун сактоочу орг. боёктор кошулат. Кара Л. битумдан даярдалат. Алар кургаганда эриткич учуп кетип, кайра эрүүчү кабык пайда болот. Мыидай Л. бөлмө темп-расында эле тез кургайт. Кээде кайра эрибеген кабык пайда болуп, ал туруктуураак келет. Л. касиети, илээшкектиги, кургоо ылдамдыгы жана башка менен мүнөздөлөт. Турмушта өтө маанилүү, анын бардык тармагында, искусстводо, тиричиликте керектелет.
Д тамгасы
Д тамгасы - 1) латын, кирилл графикасын колдонгон элдердин, анын ичинде кыргыз алфавитиндеги бешинчи тамга. Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан кириллицага өткөн; 2) кыргыз тилинде уччул, жарылма, жумшак үнсүз тыбышты туюндурат.
Жетим тоолор
Жетим тоолор - аралча тоолор – кенен өрөөндүү (түздүктүү) аймакта жалгыздап же топ-топ болуп жайгашып, негизги тоодон обочолонуп турган тоолор менен дөңсөөлөр. Алардын бийиктиги 100 мден 1000–2000 мге чейин. Негизинен ариддүү климат өкүм сүргөн тоолуу аймактын денудацияга дуушарланышынан же болбосо жергиликтүү тоо пайда болуу процессинен жаралат. Кыргызстанда жетим тоолор кеңири тараган. Ага байланыштуу пайда болгон топонимдер да бар (мисалы, Жетим-Тоо, Жетим-Бел, Орток-Тоо).
Хусейн Мухтаров
Мухтаров Хусейн (1938-ж., Чүй району - 2001-ж., Бишкек) - опера ырчысы (бас). Кыргыз ССР эл артисти (1984). 1964-ж. П. И. Чайковский атындагы Москва консерваториясын бүткөндөн А. Малдыбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында солист болгон.
Көрүнүктүү опералык партиялары: Манас, Коңурбай, Ады, Чынкожо (В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере, «Манас», «Алтын кыз», «Айчүрөк»), Семён, Балбай, Кулжыгач (М. Абдраев, «Токтогул», «Бороон алдында», «Олжобай менен Кишимжан»), Жумабек, M. В. Фрунзе (В. Власов, «Таң атарга бир саат калганда»), Жоробек (Н. Давлесов, «Аста-секин, колукту»), Даанышман (С. Осмонов, «Сепил»), Король Рене, Гремин (П. И. Чайковский, «Иоланта», «Евгений Онегин»), Князь Игорь (А. П. Бородин, «Князь Игорь»), Борис Годунов (М. П. Мусоргский, «Борис Годунов»), Жрей, Амансоро, Филипп, Мантероне, Людовик (Ж. Верди «Аида», «Дон Карлос», «Риголетто», «Отелло» опералары), Дон Базилио (Ж. Россини, «Севильялык чач тарач»), Лепорелло (В. Моцарт, «Дон Жуан»), Мефистофель (А. Бойто, «Мефистофель»), Васков (К. Молчанов, «Бул жердин таңы бейкут»), Петр I (Петров, «Петр I»), Тегирменчи (А. Даргомыжский, «Суу периси»), Тейитбек (Н. Давлесов, «Курманбек») ж. б. Мухтаров опералык репертуар менен бирге дүйнөлүк жана кыргыз, орус композиторлорунун патриоттук, лирикалык, классикалык ырларын мыкты аткарган ырчы болгон. Дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө гастролдо болгон. Эл Достугу ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Жаныбарлар дүйнөсүнүн жашоо чөйрөсү
Жаныбарлар дүйнөсүнүн жашоо чөйрөсү – жаныбарлар дүйнөсүнүн объектилери өздөрүнчө эркин түрдө жашаган табигый чөйрө.
8-апрель
8-апрель — Григорий календары боюнча 98-күнү (толук жылда 99), жылдын аягына чейин 267 күн бар.
Казы
Казы – мусулман өлкөлөрүндө мусулман укугунун жана үрп-адаттарынын негизинде иш алып барган адам (укук таануучу). Орто кылымдарда казылар документти күбөлөндүрүүчүнүн (нотариустун) да милдетин аткарышкан, жетимдерди кароого алышкан же аларды көз салуучу адамдарга дайындашкан; граждандык, кылмыш иштери боюнча өкүмдөрдүн аткарылышын көзөмөлдөп, соттук иштерди жүргүзүшкөн ж. б. Мусулман укугунун негизинде каралган иштерге – соттун курамына Казыдан башка муфтийлер жана аглямдар киришкен. Казылыкка – жогорку катмардан чыккан жана медресени бүтүргөн, мусулман укугун өздөштүргөн, муфтийлер тарабынан кабыл алынуучу экзаменден өткөн адамдар гана хан тарабынан дайындалган. Казылар соттук функциядан башка диний кызматтарга орношууга, мамлекеттен айлык алууга акылуу болушкан. Орто Азия хандыктарында 19-кылымда казылар сот системасынын түзүлүшүнө байланыштуу: 1. Казы-калян – жогорку сот; 2. Казы-кузат–каляндан кийинки экинчи орунду ээлеген ага сот; 3. Казы-аскер-соту; 4. Казы-раис болуп бөлүнүшкөн. Айрым учурда казылар үй-бүлө, дин жана мурастоо иштерин кароо менен чектелген. Египет, Тунис, Түрк ж. б. мусулман өлкөлөрүндө шарият сотторунун жоюлушу менен казы ин-ттары жабылган. Кыргызстанда жана Орто Азияда казы соттору 1927–28-ж. биротоло жоюлган.
Паскы-Арык
Паскы-Арык — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Самаркандек айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 2461 киши (2009-жылы).
Казарман шаар чалдыбары
Казарман шаар чалдыбары – 10–12-кылымга таандык шаардын калдыгы. Нарын дарыясынын сол жээгиндеги Казарман кыштагынын жанынан орун алган. Сакталып калган дубалынын бийиктиги 3 м, бурчтарында жана борборунда мунаралары болгон. Түндүк, батыш жана чыгыш дубалдарынын узундугу 100 мге чейин жеткен. Андан табылган буюмдардын алгачкылары 15-кылымга, кийинкилери 19-кылымга туура келет. Эстеликке көңүл бөлүнбөгөндүктөн, анын билинээр–билинбес гана пайдубалы калган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Атаандашты ашкерелөө
Атаандашты ашкерелөө – чарба жүргүзүүчү субъектин ишкер абыройуна кедерги келтирүү үчүн жалпыга маалымдоо каражаттарында, болбосо басылган тексти көбөйтүү же башка жол менен жалган, так эмес же бурмаланган маалыматтарды таркатуу. Абийирсиз атаандаштыктын бир ыкмасы. Башка бир катар өлкөлөрдө кылмыш ишинин өзүнчө курамы болуп саналат.
Мундштук
Мундштук, мүштөк (нем. mund - ооз, stuck - кесинди) - үйлөмө музыкалык аспаптын аткаруучунун оозу, илеби, тиши, тили менен катнашып туруучу бөлүгү. Адатта Мундштук чыгарылып, кайта салынма болот. Тикесинен бойлото кармалып ойнолуучу кларнеттин, саксофондун Мундштуку канаттуулардын тумшугу сымал болот. Ал эми табигый добуш катарлуу үйлөмө аспаптардын Мундштуку кадимки мүштөк түрүндө болуп, түзүлүшү боюнча чарадан, моюндан жана түтүктөн турат. Мындай ички түзулүшү. диаметри, узундугу аспаптын добуш тембрине таасир тийгизет. Аны менен аспаптын акустикалык, добуш алуу өзгөчөлүгү байланышта,
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Курак
Бул — түрдүү түстөгү кездеменин, теринин, кийиздин, таардын өөнүнөн кураштырылып жасалган буюм жана буюмду кармоо ыкмасы.
Тэрый-Кикя дарыясы
Тэрый-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1054 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Тандыр-нан
Танды́р нан  — улуттук нан. Борбордук Азия элдеринде (кыргыздарда, казактарда, уйгурларда, өзбектерде, тажиктерде) тандыр нан, улуттук колдонмо болгон — тандырда бышырылат. Тандыр нандын курамына — буудай уну, суу, ачыткы, каймак, сүт, маргарин, түрдүү уруктар, кунжут, кызгалдак ж.б. киришет.
Негизинен тандыр нандын чай менен же түрдүү тамак-аштар (палоо, шишкебек, шорпо ж.б) менен жээшет. Тандыр нанды ысык кезинде каймак, сары май менен жээген даамдуу болот.
Тандыр нанды жасагандын көрчүлүк түрү бар, ар бир улут өзүчө даамдуу бышырышат.
Тандыр нандын бир нече түрү.
Соль (Луза куймасы)
Соль — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 360 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 71 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аму-Дарыя мунай-газ бассейни
Аму-Дарыя мунай-газ бассейни ― мунай жана күйүүчү газ кендери жаткан ири аймак. Түркмөнстандын борбордук жана чыгыш, Өзбекстандын батыш, Ооганстан менен Ирандын түндүк бөлүктөрүндө 420 миң км2дей аянтты ээлейт. Алгачкы газ кендери 1953-ж. Түркмөнстанда (Сеталандөбө), 1960-ж. Афганстанда (Етымтаг), 1968-ж. Иранда (Хангиран) табылган. 200дөн ашуун мунай жана газ кендери бар (2005). Алардын негизгилери: Түркмөнстанда – Шатлык, Даулетабад-Донмез, Байрам-Али, Ачак, Саман-Дөбө, Орто-Булак жана башка; Өзбекстанда – Газлин; Ооганстанда – Кожо-Гугердаг, Жаркудук жана башка; Иранда – Хангиран юра жана мезгилдеринин газ-мунайлуу терриген жана карбонат чөкмө тек катмарлары 0,2–4 км тереңдикте Аму-Дарыя синеклизасын түзүп жатат. Газ кургак, метандуу, курамындагы N2 5%ке чейин, СО2 – 4%, айрым H2S-6%. Мунай майда бүртүкчөлүү, парафиндүү (13%ке чейин), тыгыздыгы 770– 900 кг/м3.
Катагандар
Катагандар — Батыш Кытай, Афганистандын түндүгүндө, айрым бөлүктөрү Тажикстандын түштүгүндө жашап жаткан этнографиялык топ. Бул этнографиялык топтун келип чыгыш теги, материалдык жана руханий маданияты кыргыздарга тектеш. Катагандар жөнүндө маалыматтар алгач ирет, Рашид ад-Диндин «Жами ат Таварихинде»(«Тарыхтар жыйнагы»,14-к.) чагылдырылат. Автор «катакин»//»хатакин» уруусун монгол-жерундардын курамына кошот.
Изилдөөчүлөр катагандарды Орто Азияга Чыңгыз хандын жеңип алууларынын учурунда көчүп келишкендигин жазат. Кыргыз дастандарында, санжыра-уламыштарында катагандар байыртадан кыргыз урууларынын бири экендиги айтылып келери маалым. Айрым маалыматтарда Чыгыш Түркстандагы Хотан жана Яркенд округдарынын ортолугунда өздөрүн «кыргызбыз» деп аташкан 1000 үйлүү катагандар жашашары тастыкталат. Изилдөөчүлөр бул катагандардын теңиртоолук кыргыздардан бир айырмасы көзү өткөн кишини жоктоп аза тартуу, кайгыны билдирүү келгендерге тамак- аш тартылгандан соң башталарын белгилейт. Учурда Өзбекстан жана Тажикстандын түштүк аймактарында (Кашкадарыя, Сурхан- дарыя, Коргонтөбө), Афганистандын түндүгүндө «катаган» деген түрк тилинде сүйлөгөн этнографиялык ири топ жашайт. Илимий адабияттарда бул топ «өзбек-катагандар» деген ат менен да белгилүү. Изилдөөчүлөр бул аймакта 17-к. эскериле баштаган катагандардын насили кыргыз деген тыянакка келишет. Лорддун берген маалыматтарында катагандардын он алты уруусунун бири - «басыз» деп аталганы чагылдырылат. Басыз - кыргыздын сол канатындагы ири уруунун аталышы катары белгилүү.
Мындан сырткары, катагандар (илимий адабияттарга өзбек- катаган деген ат менен кирип калган) жашаган аймакта Солто, Басыз топонимдери катталган. Кыргыз эпосторунун дээрлигинде орто кылымдардагы катагандар кыргыздын бир уруусу катары чагылдырылат. Катаган тобу сарттар (адигине), чекир саяк урууларынын курамдарындагы уруктар катары белгилүү.
Дабаев Кыргызбай Дүйшөнбекович
Дабаев Кыргызбай Дүйшөнбекович - (15. 9. 1954-ж. туулган, Ысык-Көл облусу Ак-Суу району, Соколовка айылы) педагог, педагогика илимдеринин доктору (1999), профессор (2003). Москвадагы В. И. Ленин атындагы мамлекеттик педагогикалык университетинин филология факультетин бүтүргөн (1980). ЫМУда окутуучу, кафедра башчысы, декан (1980-2001), КУУнун окуу бөлүмүнүн башчысы, илимий иштер боюнча проректор (2001-03) болуп эмгектенген. 2003-жылдан Билим берүүдөгү стратегиялык, информациялык технологиялар институтунун проректору. 110дон ашык илимий эмгеги жарык көргөн. Эмгектери: Азыркы мектептин инновациялык технологиясы. Б., 1977; Кыргыз тилин өзгө тил катары окутууиуи усулу. Б., 1993; Билим берүү процессиндеги интерактивдүү окутуу. Б., 1999; Кыргыз тилинин лексикалык минимум-сөздүгү. Б., 1991; Кыргыз тили орус группалары үчүн. Б., 1993.
Сопубек Бегалиев
Сопубек Бегалиев (Сопубек Бегалиевич Бегалиев) (29 март 1931 — 9 октябрь 2002) — Кыргыз Республиканын коомдук жана мамлекеттик ишмер.
Кыскача өмүр баяны
Кыргыз ССРнин Чоң-Таш айылында туулган. 1954-жылы Москвадагы Плеханов атындагы агрардык институтун бүтүргөн. Эмгек жолун экономист катары Кыргыз ССРинин Госпланында баштаган.
1960 - жылы -- Кыргыз ССРинин Госпланынын председателинин орун басары болуп дайындалды.
1961 - жылы -- Кыргызстандын Коммунистик партиясынын Борбордук Комитетинин бөлүм башчысы болуп иштеди.
1962 - жылы -- Кыргыз ССРнин айыл чарба министри, ал эми 1963 – жылы Кыргыз ССРнин жергиликтүү чарбасын алмаштыруунун негизинде коммуналдык чарбанын министри болду. 1964 - жылы -- Кыргыз ССРнин Госпланынын председателинин биринчи орун басары болуп бекитилди. 1968 - 1991 -- жылдары Кыргыз ССРнин Министрлер Советинин (Совет Министров) Председателинин орун басары, Госпландын председатели, Кыргыз ССРнин бир жылдык, беш жылдык жана көп жылдык социалдык жана экономикалык өнүгүүнүн планын иштеп чыгуучу Башкы экономикалык центрдин председатели болуп иштеди.
1981 - жылы -- СССРдин президенти Михаил Горбачевдун Орто Азия республикаларынын экономикасы боюнча кеңешчиси болуп иштөөгө чакырылды. 1991 - 1994 -- жылдары Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик комитетинин (Госкомитет) экономика боюнча кеңешчиси болгон.
1994 - жылы -- Кыргызстанда кыргыз элинин Биринчи Курултайында Кыргызстандын элинин ассамблеясынын Кеңешинин председатели болуп шайланды.
1994 - 2002 -- жылдары Сопубек Бегалиев Кыргызстандагы элдин Ассамблеясынын кеңешинин председатели катары ОБСЕнин комиссарлары Ван-дер Стуул жана Ролф Екеус менен улуттар маселелеси боюнча тыгыз иштешкен.
Сыйлыктары жана артыкчылык белгилери
1963 - 1990 -- жылдарында Кыргыз ССРинин Жогорку Советине алты жолу депутат болуп шайланган.
1979 - жылы -- «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген экономисти» деген наам алган.
Үч жолу «Эмгек Кызыл Туу» ордени менен жана бир топ медалдар менен сыйланган.
1997 - жылы -- Кыргыз Республикасында улуттар арасындагы биримдик жана ынтымагы үчүн кошкон чоң салымы үчүн өлкөдө биринчилерден болуп үчүнчү даражадагы «Манас» ордени менен сыйланган. 2001 - жылы -- Россия Федерациясынын Президенти Владимир Путиндин указы менен «Дружба» орденин алган.
Сопубек Бегалиевдин ысмы Кыргыз Республиканын белгилүү жана атактуу инсан ишмери катары «Кто есть кто» китебине киргизилди.
Казык
Казык – мал байлоо үчүн жерге кагылуучу кыска темир же жыгач. Желенин эки башына, чатыр тигүүдө таяктарын керип тарттырууда, боз үйдүн бастырык боосун байлоодо, жерге орнотулуучу буюмдарды бекем кармоодо ж. б-да колдонулат.
Моллюск
Моллюскалар (Mollusca), жумшак денелүүлөр – омурткасыз жаныбарлар тиби. Денеси сегменттелбеген, ал тулку боюнан, башы жана бутунан турат. Жону раковина менен капталган, кээ бириники начар өөрчүгөн же жок. Башында оозу, тинтүүрү, көзү жайгашкан. Буту курсак жагында, жылып жүрүү кызматын аткарат, кээде сүзүү органына айланган же редукцияланган. Тулкусу мантия менен капталган. Мантия менен тулкусунун ортосунда мантия көндөйүндө дем алуу жана кээ бир сезүү органдары жайгашкан. Ага жыныс жана бөлүп чыгаруу органдары ачылат. Ичегиси үч бөлүктөн турат. Алдынкы бөлүгүндө радула жана шилекей бездери, ортонку бөлүгүндө карын жана боор жайгашкан. Кан айлануусу ачык, жүрөгү үч бөлүктөн турат. Өпкөсү жана бакалоору менен дем алат. Нерв системасы, сезүү органдары бар. Бөлүп чыгаруу органдары - жуп бөйрөк. Моллюскалардын эки типчеси (каптал нервдүүлөр жана раковиналуулар), 5 классы, 130 миңдей түрү бүт жер жүзүнө (тундрадан тропикке чейин) кеңири таралган. Көпчүлүгү деңизде, тузсуз сууда, бир азы кургакта жашайт. Моллюскалар жылып жүрөт, бир нерееге бекинип отурат же суу түбүндөгү ылайга көмүнүп жатат. Жыныс жолу менен көбөйөт, айрым жыныстуу, гермофродиттери да бар. Булар бир нече айдан он жылга чейин жашайт. Майда омурткасыздар менен азыктанат. Көпчүлүк моллюскалар жаныбарларга жем, айрымдарын (устрица, кальмар, мидиялар, жүзүм үлүлү ж. б.) адамдар тамакка пайдаланат, кээ бири седеп, бермет алуу үчүн кармалат. Кээ бири (көзөгүчтөр, кеме курттары) кемелерге жана суу курулуштарына, айыл чарба өсүмдүктөрүнө зыян келтирет. Көп кармалып, саны азайып кеткендиктен, коргоого муктаж. 12300дөн ашык түрү ТКЭСтин Кызыл китебине киргизилген моллюскаларды малакология илими изилдейт.
Катырма
Катырма — калама, чабаты, катырма. Какшыган казанга ачыбаган (кээде ачыган) камырдан жука жайылып, эки бети тарабынан тең бышырылуучу нан. Казанда бышкандан соң, оттун чогуна атайын коюлуп какталат. Катырма көбүнчө каймак менен эртең мененки тамак катары желген байыркы улуттук тамактын бири.
Старые Кандры (Туймазин району, Башкыртстан)
Старые Кандры — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Кандрин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 330 киши. Почта индекси — 452765, ОКАТО коду — 80251827001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жаныбарлар дүйнөсүнүн объектилери (өкүлдөрү)
Жаныбарлар дүйнөсүнүн объектилери (өкүлдөрү) – жапайы сүт эмүүчүлөр, канаттуулар, сойлоочулар, кургакта да, сууда да жашоочулар, чымын-чиркей, курт-кумурскалар, балыктар, суу жаныбарлары жана мүчөсү өсүүнүн баардык баскычтарындагы суу омурткасыздары (жумуртка, пилла, көпөлөк курту, курт ж. б.) жана бул жаныбарлардын башка бөлүндүлөрү.
Жылаңач моллюскалар
Жылаңач моллюскалар  (лат. Aplacophora) - чопкутсуз моллюскалар (лат. класс).
Баренц деңизи
Баренц деңизи - Түндүк Муз океандагы четки деңиз. Европанын түндүк жээги менен Шпицберген, Франц-Иосиф жери жана Жаңы Жер аралдардын ортосунда. Орусия менен Норвегиянын жээктерин чулгап жатат. Түштүгүндө Карск Дарбазасы кысыгы аркылуу Карск деңизи, Горло жана Воронка кысыктары аркылуу Ак деңиз менен туташат. Аянты 1424 миң км2. Көп бөлүгү шельфте жайгашкан; тереңдиги 360-400 м, эң терең жери 600 м. Суусунун көлөмү 316 миң км3. Жээктери булуң-буйткалуу, бийик, аскалуу. Деңиз түбү кум-шагылдуу. Канин жарым аралынан чыгышыраак жапыз, булуң-буйткалар аз. Булундары: Порсангер-фьорд, Варангер-фьорд, Мотов, Кола, Печора, Чеша ж. б. Ири аралы Колгуев. Печора дарыясы куят. Атлантика океанынан келген жылуу агымдын таасиринен деңиздин түштүк-батыш бөлүгү тоңбойт (суунун температурасы февралда 3-5°С, августта 79°С ге жогорулайт), бирок Түндүк Муз океандын муздак агымынан климаты өзгөрүп турат. Кышында түштүк-батыш, жазында жана жайында түндүк-батыш шамалдары басымдуу. Февралдын орточо темпрасы түндүгүндө -25°С, түштүк-батышында -4°С; августта түндүгүндө 0°С-1°С, түштүк-батышында 10°С. Жыл бою күн бүркөк болот. Жылдык жаанчачыны түштүгүндө 250 мм, түш.-батышында 500 мм. Туздуулугу түндүгүндө 32-33%о, түштүк-батышында 35% га жакын. Суткасына 2 жолу ташкындайт (6,1 м ге чейин). Деңиздин түштүк-батышы жыл бою тоңбойт. Түндүк-батышы жана түндүк чыгышында муз жыл бою жатат. Айрым жылуу жылдары деңиздеги муз толугу менен эрийт. Балык (треска, сельдь, пикша, сайда, деңиз окуну, камбала) кармалат. Транспорт үчүн чоң мааниге ээ. Негизги порттору: Мурманск (Орусия), Вардё (Норвегия). Голландия деңиз саякатчысы В. Баренцтин ысмынан аталган.
Леонид Каневский
Леони́д Семёнович Кане́вский (2-май 1939, Киев, Украина) — украиналык, россиялык жана израилдик актёр, кырктан ашык тамаларда тартылган жана театрда көптөгөн ролдорду аткарган.
Красный Холм (Калтасин району, Башкыртстан)
Красный Холм — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Краснохолм айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 327  киши. Почта индекси — 452852, ОКАТО коду — 80233847002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Атаандаштык
Атаандаштык – чарбакер субъекттердин жарышуу аракеттери базардагы бааны көтөрүү максатында монополиялаштырууга натыйжалуу тоскоолдук кылуучу жана алардын кардарларга керектүү товарларды чыгарууга кызыктыруучу иш-аракеттери.
Вилловик (Огайо)
Вилловик (Огайо) (Willowick) — Огайо штатынын Lake округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 14361 киши. Болжолдуу аянты - 6.5 км². FIPS коду — 39-85638.
Мукам
Мукам - Орто жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүндө кеңири тараган оозеки салттагы адистик музыка -такат, тугат, макотдук аймактык аталышы. 1. Мукам уйгур музыкалык маданиятында кезигет. Мукам башка аймактык түрлөрү сыяктуу эле көп бөлүмдөн турган вокалдык-аспаптык бий композициясы. Мукам бүгүнкү күндө экиге - кашгар Мукам жана долан Мукам болуп бөлүнөт. Мукам катарына 12 чыгарма кирет, алар: рак, чаббыят, мушаврак, чаригох, панджигах, узхал, аджам, ушак, баят, нова, сигах, ирак. Мукам ырчылар, аспаптык ансамбль жана бийчилер тарабынан аткарылат. 2. Түркмөндердүн оозеки салттагы адистик музыкасында дутарчылар тарабынан аткарылуучу аспаптык күү.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Жаныбарлар жашаган чөйрөнү коргоо
Жаныбарлар жашаган чөйрөнү коргоо – жаныбарлар дүйнөсүнүн туруктуу жашоо шартын сактоого же алардын санын калыбына келтирүүгө жана алардын башын көбөйтүүгөбагытталган иштер.
Исаев, Акыбай
Исаев, Акыбай (1932-ж. т., Ысык-Көл району, Бостери айылы -- 1999, Бишкек) — географ, география илимдеринин доктору (1989), профессор (1990).
1953-ж. КМУну бүтүргөн. 1953— 55-ж. Кыргыз ССР Пландоо комитетинде улук экономист. 1955—58-ж. КМУнун география факультетинде окутуучу. 1961—65-ж. Кыргыз ССР Илимдер Академиясында кенже, улук илимий кызматкер. 1965—87-ж. КМУнун география факультетинин деканы, 1987-жылдан география жана туризм кафедрасынын башчысы, ошол эле кафедрада профессор.
Исаев 115тен ашык илимий эмгектин (анын ичинде 4 монография, анын экөө авторлош) автору. «Кыргызстандын географиясы» окуу китебинин авторлорунун бири. Илимий изилдөөлөрү республикада техникалык өсүмдүктөрдүн өсүшү жана аларды рационалдуу пайдалануу, агрардык өнөр жай комплексинин аймактык жактан уюштурулушу, табигый ресурстарды рационалдуу пайдалануу жана коргоо жана башкага арналган.
Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими (1985).
1999-жылы Бишкек шаарында каза болгон.
Анын иниси - айтылуу социолог, Кыргыз Республикасынын эл мугалими, философия илимдеринин доктору, профессор, Орусия Федерациясынын Социалдык академиясынын жана Гуманитардык илимдер академиясынын академиги, Кыргыз Республикасынын билимге эмгек сиңирген кызматкери Кусейин Исаев (1937--2023).
Кашаа
Кашаа — жайыттагы же кыштоодогу кой кармоо үчүн убактылуу курчала тургузулган жасалма тосмо. Кашаа негизинен тал жана башка жыгачтан жасалат. Айрым учурларда бадалдан, таштан, кыштан тосулат. Кашаанын үстү ачык болот. Кашаа атайын курулган кой сарайлар зарылчылыгы жок жерлерде курулат. Түштүк Кыргыз- стандын айрым райондорунда чабыра деп аташат.
Катуу диск
Катуу диск (hard disk drive, HDD, hard disk, hard drive) — катары белгилүү, компьютерлерде жана башка электрондук түзүлүштөрдө колдонулуучу туруктуу маалымат сактагыч түзүлүш. Бул көпчүлүк жеке компьютерлерде негизги сактагыч түзүлүш болуп саналат жана маалыматтарды узак мөөнөттүү сактоо, издөө жана алуу ылдамдыгы үчүн жооптуу. Катуу дисктер бир нече ондогон жылдар бою эсептөө системаларынын маанилүү компоненти болуп, чоң көлөмдөгү маалыматтарды сактоонун ишенимдүү жана үнөмдүү каражатын камсыз кылууда.
Тарых
Катуу дисктин өнүгүшүн 1950-жылдардын аягында IBM биринчи магниттик катуу дискти, IBM 350ди киргизгенге чейин байкоого болот. Бул түптөлгөн аппарат болжол менен 3,75 мегабайт маалыматтарды сактоо үчүн 24 дюймдук 50 пластина колдонгон. Жылдар ичинде катуу дисктер сактоо сыйымдуулугу, физикалык өлчөмү жана маалыматка жетүү ылдамдыгы жагынан олуттуу ийгиликтерге жетишти.
Дизайн жана иштетүү
Катуу диск магниттик материал менен капталган пластина деп аталган бир же бир нече айлануучу дисктерден турат. Ар бир табакта эки окуу/жазуу баштары бар, алар табактын беттери боюнча кыймылдашат. Окуу/жазуу баштары магниттик бетке маалыматтарды окуу жана жазуу үчүн жооптуу. Табактар ​​​​жогорку ылдамдыкта айланат, адатта мүнөтүнө 5400дөн 15000 айланууга чейин (RPM). Табактар ​​айланганда, окуу/жазуу баштары маалыматтарды окуу же жазуу үчүн беттеги керектүү жерге жайгашат. Маалыматтар табактын бетинде микроскопиялык магниттелген аймактар ​​түрүндө сакталат.
Берилиштерге жетүү үчүн окуу/жазуу баштары тактайдын бети боюнча кыймылдап, белгилүү бир маалымат жайгашкан жерди издешет. Туура жайгаштырылгандан кийин, окуу/жазуу баштары магнит талаасынан маалыматтарды окуу же табактын бетине маалыматтарды жазуу үчүн колдонушат.
Интерфейстери
Катуу дисктер ар кандай интерфейстердин жардамы менен компьютерлерге жана башка түзмөктөргө туташат. Столь жана ноутбук компьютерлери үчүн эң кеңири таралган интерфейс бул Serial ATA (SATA), ал катуу диск менен эне платасынын ортосунда жогорку ылдамдыктагы маалымат байланышын камсыз кылат. Ишкана деңгээлиндеги катуу дисктер Сериялык тиркелген SCSI (SAS) же Fiber Channel (FC) сыяктуу башка интерфейстерди колдонушу мүмкүн, алар сервер чөйрөлөрүндө жогорку аткарууну жана ишенимдүүлүктү сунуштайт.
Катуу абалдагы дисктер
Акыркы жылдары, катуу абалдагы дисктер (SSD) салттуу катуу дисктерге альтернатива катары популярдуулукка ээ болду. SSD'лер маалыматтарды сактоо үчүн флеш эстутумду колдонушат, бул кыймылдуу бөлүктөргө болгон муктаждыкты жок кылат жана тезирээк кирүү убакыттарын камсыз кылат. Алар, адатта, катуу дисктерге салыштырмалуу сактоо бирдигине кымбатыраак, бирок жакшыртылган өндүрүмдүүлүктү, энергияны үнөмдөөчүлүгүн жана бекемдигин сунуштайт.
Кубаттуулук жана аткаруу
Катуу дисктер сактоо сыйымдуулугу жагынан айырмаланат, заманбап керектөөчү класстагы дисктер бир нече жүз гигабайттан (ГБ) бир нече терабайтка (ТБ) чейин сакталат. Ишкана деңгээлиндеги катуу дисктер андан да жогорку кубаттуулуктарды сунуштай алат. Кошумчалай кетсек, технологиядагы жетишкендиктер маалымат берүүнүн ылдамдыгын жогорулатууга, жалпы иштөөнү жакшыртууга мүмкүндүк берди.
Катуу дисктин иштешине бир нече факторлор таасир этет, анын ичинде айлануу ылдамдыгы, маалымат тыгыздыгы, издөө убактысы жана интерфейс технологиясы. Жогорку айлануу ылдамдыгы жалпысынан маалыматка жетүүнүн тезирээк убакыттарына алып келет, анткени окуу/жазуу баштары алардын астында керектүү маалымат жайгашкан жердин айланышын күтүүгө азыраак убакыт коротушат. Издөө убактысы окуу/жазуу баштарынын керектүү маалымат жайгашкан жерине так жайгашуусу үчүн кеткен убакытты билдирет.
9-апрель
9-апрель — Григорий календары боюнча 99-күнү (толук жылда 100), жылдын аягына чейин 266 күн бар.
Педагогикалык тажрыйба
Педагогикалык тажрыйба – инитардагы, университеттердеги окуу процессинин составдык бөлүгү. Келечек мугалимдерде педагогика илимдер жаатында илим-изилдөө иштерине кызыгуусун өнүктүрөт. Педагогикалык тажрыйбанын максаты студенттерди бардык предметтерди, педагогика, психологияны үйрөнүүдө алган илимий-теориялык билимдерин жана практикалык машыгууларын педагогикалык ишмердигине чыгармачылык менен пайдалана алууга үйрөтүү.
Жайкы педагогикалык тажрыйбасын студенттер балдар лагеринде, окуучулардын бригадаларында, окуу-тажрыйбалык чарбаларда тарбиячы-жетекчи катары өткөрүшөт. Төмөнкү курстардын студенттерин Педагогикалык тажрыйбага даярдоо максатында балдар лагерлеринде практика башталар алдында факультативдик практикумдар (көркөм окуу, ырдоо, оюндар, бийлер, өлкө таануу, ден соолукту чыңдоо жана массалык спорттук иштер, моделдештирүү жана башкалар боюнча) жана ийримдик сабактарды (окуудан сырткаркы убактарда) өткөрүү каралган. Педагогика кафедрасы, дене тарбия кафедрасы менен тажрыйбалык түрдө тааныша ала турган семинарларды уюштурушат.
Бүтүрүүчү курстардын студенттери педагогикалык тажрыйбанын мугалимдердин август кеңешмесинин башталар алдында жөнөтүлөт. Анткени алар мектепке иштөөгө даярдануулары керек. Бул үчүн алар класс жетекчилер менен бирдикте окуу ишинин жана тарбиялык иштердин планын түзүүлөрү керек. Педагогикалык тажрыйбанын биринчи жумасы мектеп, класс менен таанышуу жана окуучулар менен тарбиялык иштерди уюштурууга арналат. Андан соң методист же мугалимдин жетекчилиги менен практиканттар мектепте ар кыл типтеги зачеттук сабактарды өткөрүшөт. Калган убакытта практиканттар өз алдыларынча окуу жана тарбиялык иштерди (класс жетекчисинин жана мугалимдин планына ылайык) жүргүзүшөт.
Бардык факультеттердин жогорку курстарынын студенттери психология боюнча тажрыйбаны өтөт. Психология кафедрасынын мугалимдери студенттердин сабактарына психолого-педагогикалык талдоо жасашат. Педагогикалык тажрыйбаны өткөрүү процессинде мектептин же окуу-тарбиялык мекемелердин бардык турмушу камтылат, педагогикалык жамааттын иши, ийримдер жана ата-энелер менен иштөө да үйрөнүлөт. Методикалык проблемаларды өздөштүрүү үчүн практиканттар мектептеги предметтик комиссиянын, мектептер аралык методикалык бирикменин ишине катышат. Жогорку курстардын студенттерине Педагогикалык тажрыйбанын материалдары боюнча курстук, дипломдук иштерди даярдоого тапшырма берилет.
Педагогикалык тажрыйбанын жыйынтыгында жогорку курстун студенттери педагогикалык тажрыйбанын күндөлүгү тиркелген отчетту, зачеттук сабактын же класстан тышкаркы иштердин конспектисин, окуу колдонмону көрсөтүшөт. Педагогикалык тажрыйбанын жыйынтыгы мектепте мугалимдер, завуч, директор, методисттер, педагогика, психология кафедрасынын өкүлдөрүнүн катышуусундагы акыркы конференцияда талкууланат. Педагогикалык тажрыйбанын жыйынтыгында мектептин практикантка берген мүнөздөмөсүн эсепке алуу менен ар бир практикантка баа коюлат. Педагогикалык тажрыйбанын учурундагы студенттин иши жараксыз деп табылса, анда ал практиканттардын жетекчисинин айтуусуна ылайык тажрыйбаны бүтүндөй же жарым-жартылай кайрадан өтүүсү зарыл.
Атаандаштыкка каршы иш-тажырыйба
Атаандаштыкка каршы иш-тажырыйба – базар үстөмдүгүн басып алуу менен, башка өндүрүү¬чүлөрдүн аракетин чектөө, өз баасын бычуу ж. б. у. с. коммерциялык ишмердүүлүк шарттарын монополиялаштыруу аркылуу чыныгы атаандаштык ченемдерин бузуу.
Келин
Келин — 1) аялдын күйөөсүнүн ата-энесине, бир тууган жана башка агаларына, эжелерине карата айтылышы. Кайнатанын, кайнаганын келинине үйлөнүүсүнө тыюу салынган. 2) Кыз күйөөгө чыккандан кийин келин аталат.
Шайтанка (Иска куймасы)
Шайтанка — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Иска дарыясынын оң жээгинен 166 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чуңкуркөз моллюскалар
Чуңкуркөз моллюскалар (лат. Basommatophora) — өпкөлүү үлүлдөрдүн бир түркүмү.
Картриж диск
Картриж диск (Cartridges - Катридж). Катуу дисктин кээ бир тейлегичтери картриж диск деп аталат жана аларды компьютерден жеңил ажыратып алса болот. Катриж дисктер катуу дисктер сыяктуу сактоо көлөмү чоң жана тез жетүүнү камсыз кылат. Ошону менен катар флоппи диск сыяктуу портативдүү өндүрүмдүүлүгү жогору болгон катриж дисктери бир гигабайттан ашык берилиштерди сактай алат жана чоң файлдарды транспорттоо же маанилүү файлдардын көчүрмөсүн сактоодо колдонулат. Иштөө сеанс аягында катриж дискти алып катып койсо болот. Бернулли диски деп аталып, уникалдуу катриж диски атайын кыймылдаткыч менен иштеп, дисктин бетине кош милдеттүү бөрктү тийгизбөө үчүн абанын катмарын колдонот.
Жетим-тоо темир кенташтуу формациясы
Жетим-тоо темир кенташтуу формациясы - Жетим формациясы – Ортоңку Теңир-Тоонун басымдуу бөлүгүндө жер бетине чыгып жаткан темир кенташтуу жанартоо-терриген тоотектеринин калың катмарлары. Ортоңку Теңир-Тоодо, айрыкча Жетим кырка тоосунда кеңири тараган. К. С. Сагындыков аларды өз алдынча геологиялык формация катары бөлүп (1967), Жетим кырка тоосунун аты менен атаган. Формация мурсаш менен жетим сериясынан түзүлгөн. Анын астында плагиограниттер, ар түрдүү эффузивдер, көмүртек-чополуу сланецтер, трахибазальттар, трахиандезиттер, трахидациттер, трахиттердин туф-лавалары, туфтар, туфиттер жатат. Формацияда темир (Жетим темир кенташ бассейни) жана марганец (Жакболот, Арчалы кендери) кенташтары бар. Формация жана андагы кен К. С. Сагындыковдун изилдөөсү боюнча Жердин байыркы экватор алкагында, байкал бүктөлүүсү мезгилинде жанартоолор дайыма атылып турган учурда жанартоо-чөкмө түрүндө пайда болгон.
Баржа
Баржа - (фр. barge) корпусунун кыры жөнөкөй жасалган, таманы жалпак, өзү жүрбөй, сүйрөгүч же түрткүч менен кыймылга келүүчү жүк ташуучу кеме. Суюк жана кургак жүк ташуучу баржа. болуп айырмаланат. Кургак жүк ташуучу баржанын 3 түрү (трюмдуу, аянтча баржа жана атайын) бар. Трюмдуу баржада кум, таш көмүр ж. б. ташылат. Жүк көтөрүмдүүлүгү 400 т дан ашык. Трюмдуу баржанын үстү толук жабык болот. Жүк люк аркылуу жүктөлөт. Аянтча баржанын палубасында негизинен идишке (тарага) салынган жүк ташылат. Атайын баржага автомобиль жана трактор жүктөлөт, ошондой эле дан ташуучу, жүктү өзү түшүрүүчү баржа болот. Кургак жүк ташуучу баржа 100-500 т га чейинки жүк ташууга жөндөмдүү. Суюк жүк ташуучу баржанын жүк көтөрүмдүүлүгү 1200 т га жетип, негизинен нефть продуктулары (бензин, май ж. б.) ташылат. Негизинен ички сууларда жүк ташуу үчүн пайдаланылат. Кыргызстанда Ысык-Көлдө да баржа менен жүк ташылат.
Якимовка
Якимовка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Заломная дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шахре сухте (Сухте шаары)شهر سوخته
=Шахре сухте (Сухте шаары)شهر سوخته = Шахре сухте (сөзмө сөз котормосу: өрттөнгөн шаар) Ирандагы байыркы шаарлардын биринин  калдыктары, Ирандын чыгыш тарабында Систан жана Балучестан облусунда Забул Захедан жолун бойлой орун алган. Аталган шаар Хелманд дарыя жээгинде курулган. Шаардын курулуш доору коло доорундагы Жируфт цивилизациясына таандык жана бул жерде 6000 жыл мурда болжол менен Зерванилер жашашкан. Шахре сухте 2014-жылы 22-январындагы 38-жыйынын негизинде ЮНЕСКО бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмегине катталган. =Шахре сухтенин ЮНЕСКОдогу маалыматтары= Бул аймак ЮНЕСКО тизмесинде катталган Ирандын 17-тарыхый курулушу катары саналат, ошондой эле өзүнүн 5000 жылдан ашуун тарыхы менен дүйнөдөгү алгачкы өнүккөн шаарлардын катарына кирет.
=Колдонулган адабияттар=
Тарых, Маданият
Сорваж (Дингуля куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тибет
Тибет, Кытайдагы тарыхый аймак (кытайча Сицзян) Кытайдын түштүк-батышында, Тибет тайпак тоосунун чегинде. Дүйнөдө деңиз деңгээлинен эн бийик жайгашкан аймак. Аянты 1200 миң км2. Калкы 3,0 млн (2010). Административдик борбору – Лхаса. Тибет автономиялуу району 7 округга [анын ичинде бирөө шаар (Лхаса) жана 600 жөнөкөй] бөлүнөт.
Тарых
Тибет мамлекети 7-кылымда пайда болгон. 13–14-кылымдарда монголдорго көз каранды болуп турган. 17-кылымда будда (ламаист) мамлекетинин башчысы гелук далай-лама – өлкө башчысы болгон. 18-кылымдан Кытайдын курамына кирип (Цин маньчжурия династиясына кошулган), бирок далай-ламанын бийлиги сакталган. 1951-ж. КЭР менен Тибет бийлигинин ортосунда тынчтык келишими түзүлгөн. Ошентип Тибет автономиялуу району 1965-ж. түзүлгөн.
Калкынын негизин тибеттиктер (92,8%) түзөт. Ошондой эле ханцылар (кытайлар) да жашайт. Эмгекке жарамдуу калктын көпчүлүгү а. ч-нда жана экономикасынын мамлекеттик эмес секторунда эмгектенет. Кустардык өндүрүшү, мал чарбачылыгы жана салттуу тибет медицинасы өнүккөн. Сыртка тери, жүндөн токулган буюмдар чыгарылат. Тибеттин климатына ылайыкташкан сейрек кездешүүчү дары өсүмдүктөрү тибет медицинасынын өнүгүшүнө түрткү болуп келет. Бул тармак райондун экономикасынын өнүгүшүнө да чоң салым кошууда. Брахмапутра дарыясынын өрөөнүндө жана тоо капталдарында айыл-чарба өсүмдүктөрү айдалат. Таш көмүр, нефть, калий, сейрек кездеигүүчү жер элементтерининин (дээрлик иштетилбейт) кени бар. Инфраструктурасы начар бойдон калууда.
Ухань метросу
Ухань метросу – Ухань шаарынын метросу. Метросу 28-июль 2004-жылы ачылат.
Методист
Методист – кайсы бир предмет боюнча окутуунун методикасы тармагындагы адис. Ошондой эле методикалык мекемелерде иштеген кызматкерлерди да методист деп айтышат. Анын милдети- тигил же бул предметтин абалын билип туруу, мектептердеги алдыңкы мугалимдердин иш-тажрыйбаларын таркатуу, предметтер боюнча ачылган жаңылыктарды мугалимдерге жеткирүү, аларды жайылтуу, мугалимдер менен методикалык иштерди уюштуруу, мугалимдердин окуу-тарбиялык иштерине көмөк көрсөтүү.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Казына
Казына – 1. Хан, падыша, эмир, бектердин акча жана кымбат баалуу буюмдары сакталган жай; 2. Борборлошкон мамлекеттин убагында казына мамлекеттин финансы ресурстарынын жалпы өлчөмүн түзөт; 3. Археологияда жерге көмүлгөн же кандайдыр бир жашырын орунга катылып коюлган алтын акча же кымбат баалуу буюмдар кенчи казына деп аталат. Эң байыркы казыналарга соңку таш доору жана жез доорунан калган таш эмгек куралдары жана курал-жарактар, коло доорундагы казыналарга согушта колдонулуучу жана салтанат, шаан-шөкөт үчүн алып жүрүүчү курал-жарактар, кооз буюмдар, эмгек куралдары ж. б. кирген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Лантан
Лантан (гр. Lantano – жашыруун, лат. lantanium, La) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIIВ группа элементи. К.н. 57, ат. м. 138,905. Сейрек кездешүүчү жер элементтерине кирет. Жаратылышта Л. 2 изотобу бар: 139Lа (99,911%) жана радиоактивдүү 138Lа (0,089%), Т1/2 =2 ×1011.жыл. окистенүү даражасы +3. Л-дын жер кыртышында м. б-ча 1,78×10 % түзөт. Л. 1839-ж. К.Мосандер ачкан, ал эми таза металл түрүндө 1902-ж. О.Мутман алган. Л. - күмүш түстүү, ак металл. №58 -71 элементтер тобу лантаноиддер деп аталат. Өтө таза Л. ийилгич келип жеңил иштетилет. Хим. активдүүлүгү б-ча щелочтуу жер металлдарына жакын. Минералдык к-талар жана суу менен аракеттенип суутекти бөлүп чыгаруу менен сууда эрибеген гидрооксидди пайда кылат. Суутек, кычкылтек менен 200оС темп-рада галогендер, галогендүү суутектер, углеводороддор, бор жана күкүрт менен аракеттенип тиешелүү бирикмелер пайда кылат. Л. оксидди, фторидди, сульфидди сууда эрибей турган заттар. Нитрат, перхлорат, сульфат сууда жакшы эрийт, ал эми фосфатт, карбонат жана оксалат эрибейт. Оксалаты менен карбонаты 800о-900оС оксид пайда кылуу менен ажырайт. Л. алуу үчүн анын минералдары: монацит, бастнезит, лопарит, эвеснит, фергюсонит, гадолинит керектелет. Л. бөлүү методдору көбүнчө ал элементтер бирикмелеринин бири-биринен касиеттери б-ча бир аз айырмалангандыгына негизделген. Азыркы мезгилде экстракциялоо менен бөлүү кеңири колдонулат. Бул метод ион алмашуу хроматографиясы менен бирдикте бардык лантаноидди таза алууга мүмкүндүк берет. Л. болот, чоюн, магниттүү, алюминийлүү куймаларга бир аз кошулса алардын механикалык касиети, коррозияга туруктуулугу, ысыкка чыдамдуулугу жакшырат. Л. лазерде пайдаланылуучу кристаллдар курамына кирет, атомдук тех-да жылуулук нейтронун кармаш үчүн, нурдан сактанууда, реакторлор ишин жөнгө салууда колдонулат.
Курсубаш
Курсубаш (лат. Hypsignathus monstrosus) – бутканат, жарганат түспөлдүү желиндүү айбандардын бир түрү.
Атайлаштыруу эсеби
Атайлаштыруу эсеби – эсептин дарек каттары менен тапташтырууну бириктирип турат. Т. э-нде товар даанасынын түрү менен сортунун баасы жана баардык партиянын жалпы наркы көрсөтүлөт. Ал бир партиядагы товар түрү ар кандай болгон учурларда жазылат.
Кемпир
Кемпир ооз - аттиш, ат кычкач, камбар кычкач - кош жаагы бири-биринен кайчылаша бириктирилген темир аспап. Кемпир ооз кош жаагынын бирөөнүн баш жагы мык чымчыгыдай ачакей жарым айлана сыяктуу ичин карай ийилип, ага жарыш экинчи жагы түз жумуру темирден жасалат. Алар бири-бирине кадоо аркылуу бириктирилет. Кемпир ооз көбүнчө мык сууруу, таканын мыгын кесүү сыяктуу иште керектелет. Ал аттын маңдай тишине окшогондуктан аттиш деп аталат.
Музыкалык этнография
Музыкалык этнография (грек. ethnos - ал, ,grapho - жазуу) - музыка таануунун багыты, илимий тармак. Музыкалык этнография оозеки салттагы музыка өнөрүн үйрөнөт, изилдейт. Музыкалык этнография ар бир тарыхый мезгилде, ар башка өлкөлөрдө ар түрдүү аталган (мис., музыкалык фольклор үйрөнүү илими, музыкалык этнология, салыштырмалуу музыка таануу, этно музыкология ж. б.), Музыкалык этнография адатта күндөлүк турмуштагы оозеки салттагы музыканы изилдейт, талдайт. Элдик музыкалык чыгармачылыкты жыйноо, нотага түшүрүү, басып чыгаруу, изилдөө ж. б. Музыкалык этнографиянын негизги милдети. Бул жагдайда Музыкалык этнография эстетиканын, этнографиянын, социологиянын, психологиянын, лингвистиканын, ошондой эле так илимдердин (математиканын, статистиканын, акустиканын ж. б.) ыкмаларын, усулдарын кеңири коlдонот. Музыкалык этнография башаты Ж. Ж. Руссо, М. Монтень, И. Г. Гердер сыяктуу философтор, жазуучулар ысымына байланышса, ал эми Музыкалык этнографиянын илим катары калыптанышы (1885-1990-жылдар) А. Эллис тарабынан добуш бийиктикерин өлчөөдө цент системасын колдонуудан жана оозеки музыкалык чыгармаларды жазууда фонографты пайдалануудан башталган. Бүгүнкү күндө Музыкалык этнография ар бир улуттун оозеки салттык музыкалык маданиятын үйрөнүүдө, изилдөөдө жана жалпы жыйынтыктоочу деңгээлде бир топ ийгиликтерге жетишти.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
11-апрель
11-апрель — Григорий календары боюнча 101-күнү (толук жылда 102), жылдын аягына чейин 264 күн бар.