Шихабеддин_Сухраварди
=Шихабеддин Сухраварди شهاب‌الدین یحیی سهروردی= Атактуу суфий ойчулу Шихабеддин Абухафс Омар Сухраварди 1155-жылы Занжанга жакын аймакта Сухравард шаарында жарык дүйнѳгѳ келген. Ал азыркыга чейинки мусулмандар дүйнѳсүндѳ урмат сыйга татыктуу инсан, ал “сухравардия” суфий агымын түзгѳн. =Сухравардинин бала чагы= Сухраварди жаш кезинде, тѳрѳлүп ѳскѳн жерин таштап, Багдад шаарына илим алганы келет. Окууну бүткѳн соӊ “Низамия” Багдад университетинде сабак берет. Бул университет ошол доордогу башка илимий институттардан алда кыйла ѳзгѳчѳлѳнүп турган. Университет 1067-жылы түрк-селжуктардын колдоосу жана жардамы менен негизделген, университетке Низамимүлк, ошол замандагы университеттин өнүгүшүнө чоӊ салым кошкон визирдин ысымын ыйгарышкан. Ал жакта окуу толук бойдон Селжук ѳкмѳтүнүн казынасына окулган. Орточо эсеп менен студенттердин окуусуна, жашоосуна жана жатаканасына, мугалимдердин айлыгы жана атайын университеттик кийимге 600 миӊ динар сарптап турушкан. Университет толук Чыгыш аймагында илимдин жана маданияттын ѳнүгүшүнѳ чоӊ таасир келтирген. Чыгыштын улуу даанышмандары теология, тарых, логика, тил, адабият, астрономия, математика жана башка сабактарды ѳтүү үчүн чакырылып турган. Мугалимдерди тандоо Селжук ѳкмѳтүнүн кол алдында болгон. Кѳптѳгѳн даанышмандар, бул университетти азыркы типтеги биринчи университет катары баалашат жана анын мугалимдерин профессорлор деп аташат. Окууну бүткѳн соӊ суфийлердин салты боюнча Ахмад ал-Газалиге шакирт болуп барышкан. Газали шакирттерине Тигр жээгинде суфийлердин дербиш, жалгыз жашоо шартын үйрѳткѳн. Аны баардык Чыгыш чѳлкѳмү тааныган. Кѳптѳгѳн адамдар анын шакирти болгусу келишкен. Ал кѳптѳгѳн суфий аалымдарынын, мисал катары Абу Мухаммад Рузбихан Бакли Ширази (1209-жылы ѳлгѳн), Исмаил ал Касри (1193-жылы ѳлгѳн) жана Аммар ар-Бидлиси (1200-жылы ѳлгѳн) мугалими болгон. =Саясий ишмердүүлүгү жана ийгиликтери= Сухраварди университетти бүткѳн соӊ аалым-философ катары тез аранын ичинде бүткүл Чыгышка атагы чыккан. Шихабеддин улуу Суфий шейхи болгон, ошол учурда атактуу даанышмандар мамлекеттик саясий, маданий иштерге аралашып турушкан. Сухраварди да саясий иштерге активдүү аралаша баштаган. Аалымда улуу дипломат жана укук таанучу ойгонгон. Сухраварди халиф Насир ли-Диниллахдын (1180-1225) кеӊешчиси жана дипломатикалык кызматынаткарган, бирок ошол эле маалдашейх катары ѳзүнүн ишин унутта калтырган эмес. Ал халифтин атынан Сирияда, Египетте, Эйюб мамлекетинин борбору Халебе шаарында дипломатиялык милдетти аткарган. 1217-1218-жылдары Сухраварди Мухаммад Хорезмшах менен сүйлѳшүүлѳрдү жүргүзүп, бир жылдан соӊ дипломатиялык сапар менен Анатолияга Коньи Алааддин Куйкубаду селжук ѳкүмзарына барган. Шихабеддиндин абройу суфий мугалими, саясий ишмер, даанышман жана оратор катары жогору турган, халиф анын урматына атайын сепил салып берген. Анын ичинде толук комплекс курулуштар, мончо, китепкана, бакча жана башка баардык керектүү нерселер болгон. Ал бул жерде иштеп жана сабак берүүгө мүмкүнчүлүк алган. Анын лекцияларында кѳптѳгѳн адамдар катышкан. Лекцияларын угуш үчүн бүтүндѳй мамлекеттерден адамдар келип турган. Абу Нажиб университетинде жалпы коомго лекцияларды ѳтүп турган. Сухраварди ѳзүнүн риторикалык таланты жана философиялык ою менен ѳзгѳчѳлѳнүп турат. Шихабеддиндин кѳптѳгѳн шакирттери болгон, сухравардия мистикалык ордени көптөгөн тармактарды ѳзүнѳ камтыйт. Сухраварди жана мектеби тараптан түзүлгѳн философиянын тармагы Ирандын салттуу интеллектуалына таасир тийгизген. =Чыгармалары жана эмгектери= Саади Ширази (1208-1292) улуу иран поэти да Сухравардинин мистикалык окууларынын шакирти болуп эсептелген. Сухраварди перс жана араб тилдеринде 50 дѳн ашуун эмгектерди жазган. Алардын ичинен эӊ маанилүүсү болуп “Китаб хикмат ал-ишрак” эсептелинет. Сухраварди Абассиддердин башкаруу доорунда ѳзүнүн Сухравардия мектебин түзгөн. Ал ѳзүнүн исламий окууларын бүткүл дүйнѳгѳ тааныткан. Сухравардиянын тарикаты Индияда ѳзүнүн бийиктигине жеткен. Индияда Сухравардинин шакирттери, Сухравардия окуусун исламдын араб чөлкөмүнө тарашындай эле жайылткан. Алар индус мусулмандарынын ичиндеги индия салттары менен күрѳшүшкѳн. Жалалуддин Бухари, анын окуучусу жада калса Кудайдын атын хинди тилинде айтууга тыюу салган. Бул Сухравардинин ислам динин исламий эмес мамлекеттерге суфий ордени аркылуу жеткизүү экенин далилдеп турат. Сухраварди суфизмдин практикалык жагына кѳп кѳӊүл бурган. Суфий жолун ѳтүүдѳ Пайгамбардын сүннѳтүн жана шариаттын аткарылышын насыят кылат. Анын айтымында бир гана ушундай жол менен баардык адашуулардан ѳтүүгѳ болот. Сухраварди боюнча, суфизм бул, бийик адеп ахлакты тарбиялоо, жакшы сыпаттарга жетүү жана жамандыктан алыс болуу. Тасавуфтун негизги максаты ошол. Кимде ким суфий этикасына жетсе анда ал ѳз максатына жетет, а кимде ким ага жетпесе анда ал этиканы билбейт. Сухраварди үчүн, суфий бул шариатта жазылган баардык нерсени кабыл алган адам, ошол эле орозо, намаз, жана ѳзүнүн рухун түз жол менен таза алып жүргѳн, Кудайга кызмат кылган, ѳзүн пайгамбардын сыпаттарына жеткирүүгѳ аракет кылган адам болуп эсептелет. Ал ѳзүнүн баардык иштери жана иш-аракеттери менен Аллахтын ыраазычылыгына жетүүгѳ аракет кылыш керек. Иш-аракеттеринде бир тамчы текеберчилик жана бузукулук жок адам, Кудай ыраазычылыгына жетет. Кудайдын ыраазычылыгы адамга Кудайдан коркуу, рухий тазалык жана бийиктик тартуулайт. Аллахтын сүйүүсүнүн жолу ушундай. Жүрѳктүн айла амалы алсыз болбошу керек, адам руханий жактан эч качан уктабаш керек, мындайча айтканда ал дайым алдыга аракет кылуусу абзел. Качан жүрѳк Аллахка кѳнгѳндѳ жана “Илхам ал-гайбга” жеткенде Аллахтын үнүнүн угуучусуна айланат. Жүрѳктүн эки тарабы болот, бир жагы менен рухтун бийиктигине талпынса, экинчи жагы рухтун айбандык тарабына, напсиге матырылат. Эгер руханий тарап жеӊсе анда жүрѳгүнүн тазаланышы, эгер напсисин жеӊсе анда суфий жер каалолоруна умтулат. Мындай абалда шайтандын кол алдына кабылат да кыйноолорго учурайт. Жүрѳк менен угулган ар бир сѳз Аллахтын сѳзү болуп саналат, чыныгы суфий анын баарын жогорку максат үчүн колдонуш керек. Сухраварди суфийлерди жашоодогу таржымалы боюнча бир канча топко бѳлгѳн: биринчилер, башында сапар кылган андан соӊ отурукташкан суфийлер. Экинчилер, башында отурукташкандар жана андан соӊ сапарга чыккандар. Үчүнчүлѳр, отурукташып жашагандар жана сапарга чыкпагандар. Тѳртүнчүсү, дайым сапарда жүргѳндѳр жана эч качан отурукташпагандар. Шейхтин ою боюнча, алгач сапарда жүргѳн жана андан соӊ отурукташкан суфийлердин бир канча далилдери бар деп эсептеген, биринчиден, алар билимге умтулушкан, экинчиден, шейхтер, достор жана ыймандуулар менен баарлашып, андан пайда алышкан, үчүнчүдѳн, достор, тууган, үй-бүлѳѳ менен болгон карым катнаш үзүлгѳн жана алар алыс жашоого, сабырдуулука чыдаган, тѳртүнчүдѳн, алардын этика жана адептери жүрѳктү жана рухту кооздоп турган, бешинчиден, түркүн жерлерди кѳргѳндѳн, шейхтерге жолуккандан ырахат алып турушкан. Башында отурукташып жана андан соӊ сапарда жүргѳн суфийлер буларга =Аллахтын ырайымы түшкѳндѳр= Дайыма сапарда жүргѳн суфий, булар жүрѳктүн эркиндигин тапкандар. Дайыма отурукташып жүргѳн суфийлер булар, ѳзүнүн ичинде сапарда жүргѳндүр, алар суфинин үтүр, чекитине чейин жеткендер, ошондуктан булар үчүн физикалык сапардын кереги жок. Сухравардинин адепке жана моралга болгон кѳз карашы жѳнѳкѳй суфий этикасынан, ислам салтынын натыйжасында түптѳлгѳн. Сухравардинин окуулары боюнча амал, чынчылдык, жайбаракаттык, ак ниеттик, баш ийүү, жеӊилдик, сылыктык суфийлерге тиешелүү сапаттар болуп саналат. Кимде ким ѳзүнүн напсиси жана каалосу менен арает кылса, анда ал адилетсиз, амалсыз, туруксуз адамга айланат жана мындай сыпаттар суфийлерди туура эмес жолго алып келет да, акыйкаттан бурат. Эгерде негиз туруксуз болсо анда адамга зыян алып келип, суфий жолунда ырахат алууга тоскоолдук түзѳт. Сухравардинин толук контексттен алынган этикалык кѳз карашын эки тараптан алсак болот: адамдардын толук адеби жана сапарчынын акыйкаттыка жетүүдѳгү адеби. Сухраварди 1192-жылы Багдад шаарында дүйнѳдѳн кайткан.