cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Диспут
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Сузак
Сузак — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Сузак айыл аймагынын жана райондун административдик борбору.
Калк
Калкы — 24 049 киши (2009-жылы).
Галиев Ренат Сулейманович
Галиев Ренат Сулейманович - [1938, Фрунзе (азыркы Бишкек)] микробиолог, ветеринария илимдер доктору (1974). КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1996). 1958-ж. К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүткөн. 1958-жылдан Кыргыз ССР ИАнын Биохимия жана физиология (Биотехнология) институтунун кенже, 1965-жылдан улук илимий кызматкери, 1973-жылдан лабороториялык башчысы. Вет. микробиология, вирусология жана иммунология боюнча адис. Илимий эмгектери некробациллёз ылаңына каршы күрөшүүгө арналган.Эмгектер: Некробациллёз овец (соавт.). Ф., 1965; Испытание дибиоцимида при некробациллёзе овец. М., 1967; Современные научные основы биотехнологии вирусных препаратов. Ф., 1997.
Силикаттар
Силикаттар (латын тилинен   silex — оттук таш) — кычкылтектүү кремний кислотасы H 2SiO3 туздары. С. жаратылышта 500 ашык минералы белгилүү. Алар тоо тектер түзүүчү негизги минералдары: талаа шпат, кварц, пироксен, амфибол, биотит жана башка Өңү курамындагы темир ионуна жараша жашыл, күрөң, кызыл, сары, көк жана башка С. магма тоо тектеринин кристаллдануу учурунда, детаморфизм, метасоматоз процессинде пайда болот. С. ири кристаллы пегматит кенинде кезигет. Карапа, кыш, цемент, бетон, отко чыдамдуу буюм, айнек жасоодо колдонулат.
Теннис
Теннис — спорт оюну.
Оюн тууралуу
Бул оюн топту ракетка менен атайын тартылган тордон ашыра уруп жана тосуп ойнолот. Азыркы мезгилде бул спорттун эки түрү белгилүү: чоң теннис жана стол үстүндөгү теннис. Чоң теннис оюну атайын кортто, ал эми стол үстүндөгү теннисте кичинекей шарик тобу колдонулуп, ракетканын жардамы менен атайын столдо ойнолот.
Таасири
Теннис ар кандай кыймылдарга бай келип, тез кыймыл-аракетти, көрөгөчтүктү, чыдамкайлыкты, тактыкты өөрчүтөт. Теннис ойногондор ракетка менен топту урууда көбүнчө бир колу иштегендиктен, спортсмендин кол булчуңдарынын бирдей эмес өсүүсү байкалат. Дененин ар тараптан өнүгүүсү үчүн теннис менен машыккандар жалпы дене көнүгүүлөрү жана спорттун башка түрлөрү (жеңил атлетика, кышкы жана жайкы спорттун түрлөрү) боюнча да машыгуулары керек. Теннис ойноого балдарды 7—9 жашынан үйрөтсө болот. Теннис оюну адамды өтө чарчатпастан, көңүлдү көтөрүп, активдүү эс алуунун каражаты болот. Айрыкча стол үстүндөгү теннистин оңой жабдылышы, оюндун тез өздөштүрүлүшү бардык жаштагы адамдардын ойноосуна мүмкүндүк берет.
Биз тобу
Алгачкы кадамдар
1990-жылы январь айында белгилүү тележурналист Мыктыбек Арстанбектин чакыруусу менен КТР аркылуу элге биринчи "Баластан" жана "Жоогазын" аттуу ырлары менен таанылган. Ошол жылы өтө популярдуу болуп турган "Мыскыл жана тамаша" көрсөтүүсүнүн жаңы жылдык программасына тартылууга уруксат берилет. Биринчи чоң сахнага Жаныбек Алыкулов алып чыккан. 1991-жылы Политехникалык институтунун студенттик тобу белгилүү тележурналист Бакыт Букаевдин "Жаштык ыры" теледолбоорунун алгачкы катышуучуларынан болушуп, көрүүчүлөрдүн арзуусуна татып байге жеңип алышкан. Эстрадалык топ катары биринчи концерти 1992-жылы 1-апрелде "Алдамчы күнүң менен, периштем" деген ат менен мурдагы Кыз-келиндер институтунун салтанат залында студенттерге коюлган.
Биринчи альбому
Белгилүү обончу Марат Алыбаев жетектеген улуттук филармония астындагы "Таазим" эстрадалык тобунун чоң жардамы менен бир айдан ашык даярданышып, КТРдин үн жазуу студиясында "Биз" тобунун биринчи музыкалык альбому жаралат. Бул күн расмий түрдө 1992-жылынын 29-апрели болуп саналат. Альбом "Периштем" деп аталып, "Периштем", "Сагынам", "Жоогазын", "Айперим", "Себелеп", "Таң чолпон жылдызы", "Студентка кыз", "Алия" жана "Айнура" деген аталыштардагы тогуз ырдан турган.
Биринчи ийгилик
1992-жылдын 4-5-июнь күндөрү борборубуздагы улуттук филармонияга эки күнгө уюштурулган "Биз" тобунун "Ак жол сага, периштем" аттуу концерти аншлаг менен өтүп, биринчи ийгилиги жүз берет. Суроолор боюнча эки жумадан кийин кайра эки күн ошол эле жерде концерт уюштурулат. Кайрадан элдин аягы үзүлбөй филармониянын эшиги талкаланып, туруп көргөнгө да орун калбай калган. Бул жөнүндө массалык маалымат каражаттары көпкө чейин чагылдырылган. Ошол жылдан баштап "Биз" тобунун ырлары бардык жерлерде жаңыра баштаган.
Суроолор боюнча "Биз тобу" Кыргызстандын бардык шаар жана райондорунда болушуп, эл көп жерлерде, стадиондордо концерттери коюлган. Ош шаарында 11 күн күнүнө 3 сеанстан жайкы цирктин имаратында өткөнү азыркыга чейин көпчүлүктүн эсинде. Элдин талабына жараша жылына жаңы ырлардан турган "Периштем 2, 3, 4, ..., 14" музыкалык альбомдору элге тартууланып жакынкы жылдарда алыскы коңшу өлкөлөргө да гостролдору арбын болгон.
Шакирттери
"Биз" тобунун шакирттери көп болгон: ырчы айымдар, мырзалар жана топтордон "Таалай элеси", "Кеңеш" топтору. Үйлөнүү-үлпөт тойлордо Кыргызстанда эле эмес, Кытайдагы кыргыздар да "Той тамаша", "Ак көйнөк кийген бийкеч" аттуу чыгармаларын көп колдонушат. Ошол ырларга шайкеш "Лейлек", "Классташтар", "Ыйлай, ыйлай" аттуу чыгармалары элдин сүйүүсүнө татыган.
Жээнбаева Гүлнара Ахуновна
Жээнбаева Гүлнара Ахуновна (1948-ж. т., Фрунзе ш.) - пианист, профессор. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1993). 1962-ж. Бишкектеги балдардын П. Шубин атындагы музыкалык мектебин аяктап, Кыргыз мамлекеттик М. Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографийлык окуу жайында окуп жүрүп, Москвадагы П. Чайковский атындагы койсерваториянын алдындагы музыкалык окуу жайына которулган.
Студент күндөрүндө эле концерттик бригаданын курамы менен Москва, Горький ж. б. шаарларда жеке концерттерди берген.
Окуу жайын бүгөрү менен (1969) Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтуна кирет. Аны бүтөөрү менен институттун фортепьяно кафедрасында мугалим болуп иштеп калат. Орто Азия республикалары менен Казакстандын жаш аткаруучуларынын конкурсунда үчүнчү орунду ээлеп, лауреаттыкты жеңип алат.
«Кыргыздын фортепьяно музыкасын интерпретациялоо жана адистештирилген фортепьяно классында окутуунун кээ бир өзгөчөлүктөрү», «Кыргыздын фортепьянолук музыкасы Т. Эрматовдун чыгармачылыгынын мисалында өнүгүшү», «Кыргызстандагы музыкалык билим» (К. Надыршина, И. Ялбучан менен бирге) аттуу методикалык эмгектерди жазган.
1969-жылдан тартып концерттик аткаруучулук ишкердүүлүккө жандуу катышат. Чет өлкөлүк жана орус, кыргыз композиторлорунун классикалык фортепьяно музыкасынан симфониялык оркестрдин коштоосунда концерттерди берет. 1983-ж. Бүткүл союздук «Мелодия» фирмасынан Жээнбаеванын аткаруусундагы кыргыз композиторлорунун чыгармалары диск-гигант болуп чыккан.
Эске тутум
Эске тутум, эс тутум — маалыматтардын эсте кармалып туруусун камсыз кылуучу, эс жараяндарын бири. Эске тутумду мүнөзүнө, ишке ашуу жолуна жараша:
а) эрктүү, эрксиз;
б) механикалык, маанилүүлүк;
в) түздөн-түз, кыйыр деп бөлүүгө болот.
Эрксиз эске тутумда кубулуштур, материалдар алдын-ала тандалбайт, эрктик аракеттер жумшалбайт, кошумча каражаттар колдонулбайт. П. И. Зинченко, А. А. Смирнов жана башка психологдор тарабынан материал иш-аракеттин негизги максаты менен байланыштуу болсо, эрксиз эске тутум жемиштүү боло тургандыгы далилденген. Эрксиз эске тутум акыл активдүүлүгүнө, жумуш аткаруудагы өз алдынчалыкка жараша болот: акыл аракеттерин талап кылбаган материал начар, эрксиз эсте калып, тез унутулат.
Бирдей шартта эрктүү эске тутум, эрксиз эске тутумга караганда жогору бааланат, анткени анда өздөштүрүлгөн билимдер бекемдиги, аң-сезимдүүлүгү, системалуулугу боюнча айырмаланышат. Бирок практикада адамдын активдүү акыл иш-аракеттерин талап кылган көп иштер (адам өзү көңүл койсо) эрксиз эсте жакшы тутула тургандыгы белгилүү.
Механикалык, маанилүүлүк эске тутум жараяны түшүнүк менен байланыштуу. Механикалык эске тутум дегенде бул же тигил объектилерди так удаалаштыкта, логикалык байланыштарды түзбөстөн эсте калтырууну түшүнөбүз. Маанилүүлүк эске тутум – материалдын маңызын, логикалык байланыштарын табуунун эсебинен ишке ашырылат. Практикада маанилүүлүк эске тутум механикалык эске тутумга караганда бир топ жемиштүү келет. Түздөн-түз эске тутумда таасир эткен дүүлүктүргүч төгүлбөй-чачылбастан, эч кандай алымча-кошумча киргизилбестен, өзгөрүүсүз сакталат. Ал эми кыйыр түрдө эске тутумда кийин эстөөгө зарыл болгон «ачкычтар» изделип, аң-сезимдүү түрдө кошумча каражаттар пайдаланылат. А. Н. Леонтьевдин изилдөөсүндө түздөн-түз эске тутум эстин өнүгүшүнүн алгачкы этабында байкалып, анын жогорку өнүгүү деңгээлин кыйыр түрдө эске тутум камсыз кыла тургандыгы далилденген.
Эске тутумга таасирин тийгизүүчү эки факторду бөлүп көрсөтүүгө болот:
Эске тутум жараянынын жүрүшүндө негизги роль кайталоого таандык. Кайталоо аркылуу маалыматты эске тутумунун мыйзамченемдүүлүгү – белгилүү психолог Г. Эббингауз тарабынан кеңири изилденген.
Мураталиев, Акылбек
Мураталиев Акылбек (1957-ж. -т., Жети-Өгүз району, Аң-Өстөн айылы) — артист, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1988). 1979-ж. М. С. Шепкин атындагы Москва театр окуу жайын бүткөн. Ошол жылдан Кыргыз мамлекеттик академия драма театрында иштейт. Ал ар кандай жанрдагы, башкача айтканда комедиялык жана трагедиялык ролдорду ойнойт. Театрдагы ролдору: Шермат, Дадый, Ажал (Б. Жакиев, «Күттүргөн жаз да келээр», «Ашырбай», «Саадак какты»), Бекзат (М. Касенов, «Алда жаш жубайлар ай»), Байназар (Ж. Абдыкадыров, «Олжобай менен Кишимжан»), Вандолино (Лопе де Вега, «Бий мугалими»); Лопахин (А. Чехов, «Алчалуу бак»), Бекингем (В. Шекспир, «Ричард III»), Кошевой (А. Фадеев, «Жаш гвардия»). Ал ар кандай студиянын кинофильмдеринде тартылган: Станция начальниги (реж. Д. Светозаров, «Мундирсиз»), Керимбай (Г. Николаевом), «Токтогул»), Шаман, Кытай элчиси (Кен Анакен, «Чыңгызхан») жана башка.
Айрым шилтемелер
Акылбек Мураталиев, Кыргыз эл артисти:"Эгер сүйүп калдым деп айтууга эрки жетсе, ойлонуп көрөм" “Манас” жүрүшү: жол узак, талкуу көп
Меркун Иван Савьелевич
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору”
Актөбө облусу
Актөбө облусу (Казакстан) - Казакстан Республикасында. 1932-ж. 10-мартта уюшулган. Аянты 300,6 миң км2. Калкы 730,8 миң (1997), адм. борбору - Актөбө шаары. Актөбө облусу Казак Республикасынын түндүк-батышында жайгашкан.
Жеринин бети негизинен түздүк (деңиз деңгээлинин бийиктиги 100-200 м). Борбордук бөлүгүндө Мугалжар тоосу (эң бийик жери Чоң Бактыбай чокусу, бийиктиги 657 м) түндүктөн түштүккө карай созулуп жатат. Түштүк-чыгышында кумдуу Арал бою, Каракум, Чоң жана Кичи Барсук чөлдөрү жайгашкан. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы -16°С, июлдуку түндүгүндө 22°С, түштүгүндө 26°С. Жылдык жаан-чачыны 120-300 мм. Аймагынан Эмба, Илек ж. б. дарыялар агып өтөт. Ири көлү Шалкар-Деңиз. Түндүгүнө кара, түштүгүнө бозомук коңур жана боз топурактар мүнөздүү, айрым жерлеринде шортоң жерлер кездешет. Табылгы, терек, кайың (түндүгүндө), бетеге, шыбак (түштүгүндө) ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Облуста казак, орус, украин, татар ж. б. улуттар жашайт. Калкынын орточо жыштыгы: 1 км2ге 1,8 киши туура келет. Облустун өнөр жайы жана айыл чарба жакшы өнүккөн. Өнөр жайынын негизин кара металлургия, химиялык, машина куруу жана айыл чарба продуктуларын иштетүү түзөт. Маанилүү өнөр жай борбору: Актөбө, Алга, Октябрск, Хромтау. Айыл чарбасында кайрак дыйканчылыгы жана жайытта багылма мал чарбасы (эт-сүт багытындагы уй, кой, жылкы, төө, чочко) басымдуу. Негизинен дан эгин (буудай, арпа, таруу) айдалат.
«АКИпресс»
«АКИпресс» (AKIpress) - маалымат таркатуу иштерин жүргүзүүчү компания. 1993-жылы уюштурулган. Ал: «АКИресс» маалымат агенгчилити, «АКИпресс» - Фергана (Тажикстан, Өзбекстан), «АКИпресс»-Казакстан, «АЬСИпресс» талдоо (аналинжалык) журналы, АКИ - «Жёлтые страницы» («Сары барактар»), «АКИпресс» басма сөз борборлору жана жаштардын «Лимон» гезити деп аталып беш тармактан түзүлгөн. «АКИпресс» маалымат агенгчилити 2000-жылы негизделген.
Бүгүнкү күндө КРдагы глобалдык Интернет системасыңда иштеген көз каранды эмес биринчи массалык-маалымат каражаты болуп саналат. Анын кызматынан азыркы учурда Кыргызстандын басма сөз жана электрондук маалымдоо каражаттарынын көпчүлүгү, мындан сырткары, Борбордук Азия, КМШ, Европа жана Америка өлкөлөрү (Ассотшэйтед Пресс, Рейгер, Франс Пресс, Ингерфакс, ИТАР TAGC, РИА «Новости», маалымдоо агентчиликтери, «Азаттык», «Би-биси» радиосу ж. б.) кеңири пайдаланат.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Чичка-Юс (Чичка-Юла куймасы)
Чичка-Юс — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чичка-Юл дарыясынын сол жээгинен 391 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жогорку Пфальцтагы Вайден
Жогорку Пфальцтагы Вайден - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Жогорку Пфальц|Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 41726 (2013-ж.). Аянты – 70,5 км2.
Диссертант
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Лима метросу
Лима метросу – Лима шаарынын метросу. Метросу 18-январь 2003-жылы ачылат.
Силициддер
Силициддер — кремний менен металл жана айрым металл эместер болгон химимялык  бирикмелери. Мисалы, ТаSi 2, Мn3Si, Сr5Si3. Көпчүлүк С. кыйындык менен эрүүчү кристалл. заттар, жогорку темп-рага химимялык жактан туруктуу. Электр мешиндеги молибден С. MoSi 2 жасалган ысыткычтар 1700°С чейинки температурада пайдаланылат. Алар техниканын түрдүү тармактарында ысыкка чыдамдуу куймаларды, электр мештери ысыткычтарын жана башка жасоодо колдонулат.
Кыргыз-Кыштак
Кыргыз-Кыштак — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Кыргыз-Кыштак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 6700 киши.
Сильвин
Сильвин калий хлориди KCl минералы. Кызыл, көгүш, сары түстө, көбүнчө түссүз болот. Ачуу туз даамдуу. Сууда жеңил эрийт, нымдуулукту тез тартат. Калий бирикмелерин алууда жана калий жер семирткичи катары колдонулат.
Терапия
Терапия (грек тилинен θεραπεία [therapeia] — дарылоо, денди соо кылуу) —
Терапевт
Терапевт — ички органдардын ооруларын табуу (диагноз коюу), дарылоо жана алдын алуу боюнча даярдалган адис-врач.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Галифакс
Галифакс, Xалифакс Канаданын Түштүк-чыгышындагы шаар. Жаңы Шотландия провинциясынын административдик борбору. Калкы 263,5 миң (2006; шаар айланасы менен 375,3 миң). Жолдор тоому. Атлантика океанындагы тоңбогон бухтадагы ири деңиз порту (14 млн о жүк ташылат; негизинен нефть импорттолот). Эл-аралык аэропорту бар. 1749-ж. негизделген. 1842-жылдан шаар. Чеп (1828-56, саат мунарасы менен, учурда Аскер музейи), мунара (1796 -97), өкмөт үйү, университеттер (андан ичкери король коллежи, техникалык, искусствожана башка), океан изилдөө борбору, музейлер, сүрөт галерея, театрлар бар. Өнөржайынын башкы тармагы кеме куруу жана нефть ажыратуу. Ошондой эле автомобиль куруу, электроника, эмерек, тигүү өнөр жай ишканалары иштейт. Балык кармалып, беленделет.
Таш чегүүчүлүк
Элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн бир түрү. Таш — элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн түбөлүктүү жердиги, өндүрүшкө пайдаланылып жаткан каптоочу жана атайын жасалгалоочу таштардын кени табылууда. Алардын негиздүүлөрү мрамор жана гранит болуп саналат. Таш кендерибиз — элдик көркөм кол өнөрчүлүк үчүн жергиликтүү байлыгыбыз. Андан ар кандай буюмдар жаралат.
Таш чегүүчүлүк — азыр да, эртең да, кийин да ар кандай таштардан турмуш-тиричилик үчүн эң керектүү буюмдарды-белектерди жасоодо, жашоодо аны такай колдонуу. Элибиздин күндөлүк жашоосунда таштан ар кандай буюмдарды жасоо да учурунда белгилүү өлчөмдө өнүгөт. Мындан эл абдан кардар тегирмен, жаргылчак, молоташ чегүүгө, аны жүргүзүү өңдүү күндөлүк турмуш жагдайы менен шартташкан кесипчилик кирген.
Жип ийрүүчү ийиктин башы да таштан болот. Байыркы тарыхый эстеликтерди алып караганда кыргыздар ташчылыкка талбай узангандыгын көрөбүз. Ага оюм-чийим түшүргөндүгүн да айкын баамдатат. Азыр антип суу башында ноомат күтүп тегирмен чуркатуучулук, кол тегирмен катары ар бир үйдө жаргылчак тартуучулук, таштан ийикке баш көзөөчүлүк жоголууда. «Оп майда, оп майдалап!» — ат, өгүз менен темин басуучулук кескин жоюлууда. Андай буюмдарды жана шаймандарды элибиздин өткөн турмушунун унутулгус эстелиги катары биз музейлерден көрөбүз, «Таш тогуз кумалак» да болот. Таш буюмдарынын түпкүчтөрүнө да тигил-бул көркөмдүктөр түшүрүлгөн. Жаргылчак сымал турмуш-тиричиликке эн. зарыл буюм-тайымдарга кезегинде кооз оюмдун элементтери чегилгени да баамдалат. Түркүн таштардын ички-сырткы касиеттерин көрөгөчтүктө таанып-билген усталар «куткундалып» жана «тогуз төбөлөнүп» жасалган зер буюмдарына да таштан колдонушкан.
Адамзаттын жашоо-тиричилигин тарыхый жагынан алып караганда ата журтубузда таш доору өтөт. Таш куралдар жасалган, таштан коргондор курулган. Таш идиш аяктык да милдет аткарган. Ташты-ташка сүрүү менен от тутанткан. Таш эстеликтери да учурунда көп жасалган. Эки таштын ортосуна коюп жанчып, таш менен дан майдалашкан. Бара-бара оңтоюна карата чеберлер чекебелдерин чегип, сыйдалык келтирип, каадалуу буюм катары көрсөтүү үчүн анын көркөмдүк жагына көңүл бурушкан. Ушундан улам эң зарыл күндөлүк таш буюмдары акырындык менен өнүккөндүгү өзүнөн-өзү көрүнөт.
Таш статуялар — айкелдик эстеликтерде, адамдын түспөлү, кийим-кечелери, курал-жарактары көчмөн элдердин жашоо-тиричиликтеринде кенен пайдаланылганы баамдалат. Эң жөнөкөй таш куралдарынын жасалышынан башталып, элибиздин металлды, жезди, колону колдонулушу менен бүткөн байыркы кыргыздардын турмушу көз алдыга чалдыга түшөт. Таштан курал кармап иштетүү ыкмасынын өсүшүнүн ар түрлөрү болот. Эң эле одоно түрдө жасалган кол чокмордон баштап, кескич, тешкич, жаргыч өңдүү таш курал аспаптарын жаратууга өтүп, мына ушундай жөнөкөй аракеттердин аягы ташты көзөөгө жана жылмалоого, сөөктү, мүйүздү, жыгачты иштетүү, карапа идиштерин жасоо өнөрүнүн чыгышына мүмкүнчүлүк түзгөн. Маданий коомдук жайларда, гүл бакчалуу орундарда кызыл таштарга кадимкидей элдик оюмдарды чегүү аркылуу улуттук белгилерди, жергиликтүү өзгөчөлүктөрдү кашкайта туюндуруу өнөрү азыр өркүндөп баратат. Гранитке көркөм түр берүү — өзүнчө кооздуктун касиетине ээ. Мында «Кыял», «жарым кыял» оюмдары таш чеккичтердин жекече чыгармачылык чеберчилигин далилдейт. Мындан сырткары «мүйүз», «жарым мүйүз», «ит куйрук», «бадам» сыяктуу оюмдары аркылуу кооздолгон орундарыбыз борбор шаарыбызда көбөйүп баратат. Демек, мындай ташты иштетүүчүлүк жана ага көркөмдүк берүү салты элдик таш чегүүчүлүктү жаңы шартка жараша өсүп-өнүгүп бара жаткан туундусу катары карайбыз жана баалайбыз.
Түлөө
Түлөө — курмандык чалып жогорку күчтөрдөн, кудайдан ырайым тилеген ырым-жырым. Т. берүү жакшылыкты тилөө — эл-журттун, бала чаканын аман-эсендигин, жаратылыш кырсыктарын болтурбоону, оору-сыркоодон сакайганда, жоголгон адамдын же малдын аман-эсен табылгандыгына, кырсыктан аман калганда, жаңы тууган (эмчектеш) күткөндө жана башкалар жагдайларда берилген. Т. анимизм, шаманизм, тоо-таш, жер-суу, көк теңирге сыйынуу, тотемизм, магия сыяктуу диний ишенимдер менен тыгыз байланыштуу. Т-гө мал союлган, тогуз токоч жасалган, боорсок бышырылган. Бирок, ар бир окуяга жараша Т-нүн ар кандай мазмундары, жүрүш ирети болгон. Мисалы, "Манас" эпосунда Манас Алмамбет менен эмчектеш тууган болгондо садагага сары улак соёт, Алмамбеттин башына кызыл алтын, дилдеден чачыла кылат, челек-челек май эритип, анын башынан айлантып тайган иттерге берет, кийин — койдун эттерин Алмамбеттин башынан айлантып, канаттууга чокутуп дагы садага кылат, аягында Алмамбеттин үстүндөгү кийимин бир сыйра жаңылатып, эскисин карыптар алат. Анан чоң той берет. Т. берүү салты бүткүл дүйнө элдеринин тарыхында орун алып келген көрүнүш.
Таш чегүүчүлүк
Бизде мрамор кени көп. Ал абдан тунук, бир өңчөй, майда кристалдуулугу менен өзүнө тартып, өңү сүттөй ак. Араларында кызгылт, саргыч, жашыл темгилдүүлүгү кездешет. Мындан элдик ташчылык өнөрүбүз өркүндөп өсүшкө багыт алат. Ой жеткен жерге кол жетсе, жаргарттын көгүш түстүү мраморун белек-бечкек буюмдарын жасоого колдонсо, эмне деген искусство болот!? Анын сайкалдап жылмалагандан кийин көгүлтүр нуру төгүлүп, укмуштай кооз көрүнөт. Айкелге, молого жана башка буюм тайымдарга жан киргизет. «Асыл таштан чыгат» дегендей зергерчилик үчүн андай кооз таштар уюткулуу Кыргызстандын алкагында көп. Мына ушундан улам XIX кылымда орустун окумуштуулары жергебизге келип, улуу тоолордун тулкусундагы таштарды, минералдарды көрүшүп, «Дүйнөнүн геохимиялык лабораториясы экен» — деп суктанышкан.
Түлөө
Түлөө — Манастын кырк чоросунун бири. Чоролордун катарында саналып айтылат. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо аты отуз бешинчи келген Т. тагдырына буюрган Калемкашка үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 426, 427).
Инкриминирлөө
Инкриминирлөө (лат. in  – луу жана  en-men  – күнөө, кылмыш) – конкреттүү адамга кылмыш ишин жасаганы тууралуу айып тагуу.
Автордук таблицалар
Автордук таблицалар - китептерди китепкана текчелерине алфавиттик тартипте жайгаштырууну жеңилдетүү максатында түзүлгөн өзгөчө таблицалар. Автордук таблицалар 1-жолу 19-кылымдын аягында америкалык китепкана ипимпозу Ч. Кеттер тарабынан түзүлгөн. Автордук таблицалар авторлордун ~ фамилияларынын башкы муундарынан (эгерде автору көрсөтүлбөсө, китептин атынын К-тамгасынан) турат. Мис., Абаев деген фамилияга автордук белги болуп автордук эсептелет.
Дүйнө элдеринин ар түрдүү тилдериндеги жазылган китептерди жайгаштырууда ошол тилдердин алфавитине ылайык автордук таблицалар иштелип чыккан.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Чолпон Ата жарым аралы
Чолпон-Ата жарым аралы - Ысык-Көлдүн түндүк жээгинде, Чолпон-Ата шаарына жакын жайгашкан. Көлгө 2,1 км кирип турат; туурасы 1,6 км. Чолпон-Атанын суу бөлгүчүнүн көл астындагы уландысы. Голоцендеги суу каптоо мезгилинде жарым аралдын аймагында кумай тектеринен турган арал болгон. Анын көп бөлүгү кийин суу каптоодон желип, жок болгон. Калдыктары голоцендин кумдуу катмарларынын астында жатат. Аралдан калган шилендилерден кум сайроондору пайда болгон. Маңдайынан анын ортосун карай жылган кум материалдары жарым аралдын эки капталында суу астындагы өрөөндөрдү пайда кылат. Андагы сайроон көлдү көздөй жылып, жарым аралдын чыгыш жагында бир нече майда көлдөрдү пайда кылган; алардын бири 70-жылдардын башында эле көл менен туташып турган. Жарым аралдын тегерегиндеги кумдуу тайыз жерлер батышы менен чыгышынан 50–100 мге чейин кууштап, таманы ылайлуу каньондорго өтөт. Чолпон Ата жарым аралы  жана анын айланасы Ысык-Көл курорт зонасынын чордону. Жарым арал Коолубулуң, Кообулуң деп да аталат.
Твинсбург (Огайо)
Калкы - 17006 киши. Болжолдуу аянты - 32.3 км². FIPS коду — 39-78050.
Кызыгей-Яха
Кызыгей-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нярма-Яха дарыясынын оң жээгинен 64 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сильвинит
Сильвинит (минералдык курамы б-ча)- туздуу тоокен тектери, калий тузу. Сильвин жана галит агрегатынын ангидрид, доломит, магнезит, карналит, кум-топурактуу материалдар менен аралашмасы. Ак, күлгүн же кызыл (саргыч түстөн-кызыл түскө чейин), ошондой эле чаар (агыш, кызыл жана көк катмардуу) түстө кездешет. С. сильвин жана калий, калий бирикмелерин (поташ, жегич натрды ж.б.) алууда колдонулат.
Диссимиляция (тил илиминде)
Диссимиляция (лат. dissimilatio – айырма, бирдей эмес) – сөздөгү жанаша турган бирдей же окшош тыбыштардын башка бир тыбышка өтүп айтылышы. Бул ассимиляция кубулушуна карама-каршы болуп, сөздөгү тыбыштардын окшошпоосун, башкача айтканда фонетикалык касиетин жоготушун айкындайт. Мисалы, ачык үнсүздөр мурунчул же эринчил үнсүздөргө жана башка өтүп айтылат (Мисалы, сакмал – сакман, түнкү – түңкү).
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Куу Кулжа
Куу Кулжа — кытай, калмактардын чегин кайтарган кароолчу жандыктарынын бири (к. Кароолчу жандыктар). «Манас», эпосунун, «Семетей» бөлүмдөрүндө салттык түрдө айтылып, жоо тараптын сыйкырдуу жардамчыларынын милдетин аткарат. «Манас» эпосунун сүрөттөөсү боюнча К. к. сыйкырдын жардамы менен иштетилген магиялык касиеттеги жандыктардын бири катарында көрсөтүлөт:
Тогуз жолдун тоомунда,
Кырк бөрү койдун чаркына,
Үзгүлтүк тоонун урчукка,
Үңүрөйгөн тумшукка,
Каспаң тоонун бетине
Кулжаны кабар койду дейт (Саякбай Каралаев, 1. 165).
Ошондуктан ал «Чоң казат» эпизодунда кытай чек арасына чалгындап барган Алмамбет, Сыргак тарабынан ажал табат.
Актүз кенташ калдыгын сактоо жайы
Актүз кенташ калдыгын сактоо жайы - Чүй облусундагы Актүз шаарчасына жакын жайгаштырылган. Актүз мамлекеттик акционердик коомуна караштуу. Төрт участоктон турат: биринчисинин аянты 40 миң м (1942-55-ж. иштеген), экинчисиники 130 миң м2 (1971-94-ж.), үчүнчүсүнүкү 30 миң м2 (1965-94-ж.), төртүнчүсүнүкү 158 миң м2 (1978-93-ж.). Төртүнчүсүнөн башкалары консервацияланган. Буларда Актүз сейрек металлдар жана Борду полиметалл кендеринин рудасын иштетип, пайдалуу металлдарды бөлүп алгандан кийин калган, курамында коргошун, цинк, жез, торий ж. б., сейрек кездешүүчү металлдар, ошондой эле айрым минерал түрлөрү (хлорит, серицит, цитролит, циркон ж. б.) бар кенташ (руда) калдыктары сакталат. Гамма нурлануу өлчөмү 25-40 мкр/с. Азыр тынч абалда (табигый жана антропогендик кийлигишүүсүз), экологиялык жактан коркунуч туудурбайт. Бирок, 1998-ж. жазында төртүнчү участоктун дамбасынан суу ашкандыгы байкалган. Ошондуктан көзөмөл жүргүзүп туруу зарыл.
Инноватика
Инноватика – инновациялык ишмердиктин усулун жана уюштурууну камтыган илим тармагы.
Аксас дарыясы
Аксас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Тутуяс дарыясынын оң жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Оптика
Геометриялык оптика
Жарыктын жаратылышын карабай, анын Оптикалык чөйрөдөгү таралыш өзгөчөлүктөрүн үйрөтөт. Жарык нурлары чөйрөдө бири бирине көзкарандысыз тарап, оптикалык касиеттери түрдүү чөйрөлөрдүн чегарасында сынат, бир тектүү чөйрөдө түз сызык боюнча тарайт. Геометриялык оптиканын ыкмалары объектинин оптикалык сүрөттөлүшүнүн пайда болушун, анын айрым чекиттеринин берген сүрөттөлүштөрүнүн биримдиги катары үйрөнүүгө мүмкүндүк берет. Бул ыкмалар оптикалык бир тектүү эмес чөйрөлөр аркылуу нурлардын өтүүсүндө пайда болгон көп кубулуштарды (закым, күн желеси, жарык рефракциясы) түшүндүрөт. Геометриялык оптика,  оптикалык приборлорду иштеп чыгууда жана аларды конструкциялоодо зор мааниге ээ. Геометриялык оптиканын ыкмалары практикада, мисалы, жарык техникасындагы иштерде көп колдонулат. я байастсн
Физикалык оптика
Классикалык толкундук оптикадагы чөйрөнүн параметрлери жарыктын интенсивдүүлүгүнө көзкаранды эмес делип, оптикалык процесстер сызыктуу дифференциалдык тендемелер менен аныкталышат. Бирок чоң интенсивдүү жарык агымы тараган чөйрөнүн сынуу көрсөткүчү жарыктын электр талаасынын чыңалышына көзкаранды болот. Натыйжада эки чөйрөнүн чегарасындагы жарык шооласынын сынуу бурчу өзгөрүп жарык шооласы кысылат же кеңеет, сызыктуу эмес чөйрөдөн өткөндө жарыктын таралышын жакшы сүрөттөгөнү менен толкундук оптика анын нурлануу жана жутулуу процесстерин түшүндүрө албайт.
Бул процесстерди изилдөө, жарыктын түпкү булагы болгон атом, энергияны дискреттүү, квант түрүндө чыгара же жута тургандыгы далилденди. Натыйжада кванттык оптика пайда болду. Корпускулалык-толкундук дуализм, материалдык бөлүкчөлөрдүн тажрыйбада толкундук касиеттери аныкталгандан кийин биротоло бекемделди. Радиодиапазондо квант кубулуштарынын ачылышы менен радиофизика жана оптиканын арасындагы чек жоюлду. Квант күчөткүчтөрү жана квант генераторлору (мазер жана лазерлер) пайда болду. Фокустоочу системасыз оптикалык сүрөттөлүш (түспөл) алуу мүмкүндүгү, голографияны ачууга алып келди.
Заттардын түзүлүштөрүн үйрөнүүдө спектрдик анализ жана люминесценттик анализ чоң роль ойноду. Кийинки мезгилде лазердик спектроскоп жаралды. Интерферометр жарыктын толкун узундугун, тунук чөйрөлөрдүн сынуу көрсөткүчтөрүн, толкундун өтүү жолдорун, жылдыздардын бурчтук өлчөмдөрүн ж. б. аныктоодо колдонулат. Өнөржайларда алар нерселердин беттеринин жылмакайлыгын көзөмөлдөөдө, кичине жылыштарды аныктоодо жана башкалар пайдаланылат. Жарыктын поляризациясы жана анын негизинде жасалган поляриметрлер заттын түзүлүшүн изилдөөдө, кристаллдык оптикада, химия өнөржайларында колдонулат. Жарык дифракциясына негизделип жасалган дифракциялык торчолуу спектрдик приборлор (монохроматор, спектрограф, спектрофотометр ж. б.) бар. я байастан
Жарыктын чачырашын анализдөөгө негизделген оптикалык ыкмалар молекулалык физика үчүн чоң мааниге ээ болду. Нефелометрия эритмелердеги жана полимерлердеги молекулалардын өз ара таасирлерин, коллоиддик системалардагы, аэрозолдогу макромолекулалардын энергиялык деңгээлдеринин түзүлүшү жөнүндөгү баалуу маалыматтар, жарыктын айкалыш чачырашын, Мандельштам – Бриллюэн чачырашын жана жарыктын аргасыздан чачырашын үйрөнүүдө алынат. Фотоэффект кубулушуна негизделип жасалган фотоэлемент, ФЭУ, фотокаршылыктар, фотодиоддор, электрон-оптикалык өзгөртүп түзгүчтөр чоң практикалык колдонууларга ээ. Фотоэлемент Күн нурунун энергиясын электр энергиясына айландырууда колдонулат (Күн батареялары).
Электрондук эсептегич техникаларда оптиканын жаңы багыты болгон оптоэлектроника чоң роль ойнойт. Лазердин пайда болушу оптикалык локацияга жана оптикалык байланыш жүргүзүүгө алып келди. Оптика өзүнүн бардык өнүгүшүндө тажрыйбалык керектөөлөр менен тыгыз байланышта болгон байыркы илимдердин бири.
Жарыктын түз сызыгы боюнча таралышы биздин заманга чейин 5 миң жыл мурун Месопотамия калкына белгилүү болгон. Пифагор (б. з. ч. 6-к.) жарык майда бөлүкчөлөр түрүндө булактан тараларын айткан. Аристотель, Платон, Евклид геометриялык оптиканы өнүктүргөн. Орто кылымдарда линзалардын сүрөттөлүштөрдү пайда кылары белгилүү болгон. 1590-жылы З.Янсен биринчи жолу эки линзалуу микроскоп жасаган. 1609-жылы Галилей биринчи жолу телескопту жасап, бир катар астрономиялык байкоолорду жүргүзгөн. Бирок жарыктын сынуу закондору экспериментте 1620-жылы В.Снелл жана Р.Декарт тарабынан такталган.
Жээнбай Акимжан
Жээнбай Акимжан (1960-ж. т., Ноокат району, Төөлөс айылы) - композитор, эл аралык А. Малдыбаев (1992), М. Абдраев (2002) атындагы сыйл. лауреаты. Автордун симфониялык, камералык-аспаптык, хор, камералык-вокалдык жана ыр чыгармачылыгынын өзөгүндө кыргыздын байыркы: фольклорлорунан алынгандыгы -таасын байкалат.
Оптика
Физикалык оптика
Ошентип геометриялык оптиканын фундаменти түзүлгөн. 1665-жылы Ф.Гримальди жарыктын дифракциясын, 1669-жылы Э.Бартоллини жарыктын интерференциясын жана жарык нурунун ачалануусун ачкан. И.Ньютон жарыктын корпускулалык теориясын түзгөн. Бул теория менен жарыктын дифракция, интерференция кубулуштарын түшүндүрүү мүмкүн эмес болгондуктан, Х.Гюйгенс жана Р.Гук толкундук теорияны түзүшкөн. И.Кеплер жана Декарт жарыктын ылдамдыгы чексиз деп эсептешкен, ал эми Ньютон жана Гук аны чектүү деп карашкан. Жарыктын ылдамдыгын биринчи жолу астрономиялык эксперименттин негизинде 1676-жылы О.Рёмер аныктаган. Ньютондун корпускулалык теориясы 19-кылымдын аягына чейин үстөмдүк кылган. Толкундук оптиканын жеңиши Т.Юнг менен О.Френелдин эмгектерине байланыштуу.
Жээнбай Акимжан
Жээнбай «Уркуя», «Аталар аттуу симфониялык поэмаларын, чон симфониялык оркестр үчүн «Балалык жөнүндө эскерүү», вокалдык-симфониялык чыгармасын, «Ата бейит». «Каныкейдин көз жашы» аттуу кошоктору Манастын 1000-жылдыгына карата добулбас жана аралаш хор үчүн жазган. «Айкөл Манас», симфониялык оркестрдин коштоосунда «Сенсиңби, согуш сенсиңби» деген эки хору жана акапелла хору үчүн «Согуш деген эмне» балладасы, аялдардын aкапелла хору үчүн «Эстеликтер сүйлөйт» ж. б. хорлору, фортепьяно үчүн «Үч кербез», фортепьяно үчүн сюитасы, «Достук вальсы», «Эне жөнүндө баллада», «Эне», «Мекен» деген ырлары чыгармалары менен улуттук профессионалдык музыканын өнүгүшүнө бараандуу салымын кошту. Ардак грамоталар менен сыйланат.
Оптика
Физикалык оптика
1801-жылы Юнг интерференциянын негизги жоболорун түзгөн. Френел жана Д.Араго бири бирине перпендикуляр поляризацияланган толкундардын интерференцияга дуушар болбостугун көрсөтүшкөн. М.Фарадейдин тажрыйбаларына таянып, Ж.К.Максвелл жарыктын электр-магниттик толкундар экендигин теорияда далилдейт. 1888-жылы. Г.Герц электр-магниттик толкундарды биринчи жолу экспериментте алат. Оптиканын андан аркы өнүгүшүндө Х.Лоренц, П.Зееман ж. б. салымдары зор.
Жээнбай Акимжан
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Оптика
Физикалык оптика
Жарыктын электр-магниттик теориясы салыштырмалуулук теориясын түзүүдө чоң роль ойнойт. Физо, Майкельсондун жарыктын ылдамдыгын аныктоо тажрыйбаларынан кийин 1905-ж. А.Эйнштейн салыштырмалуулук теориясын түзгөн. Бул теория классикалык физиканын көп жоболорун түп тамыры менен өзгөрттү. Ал өзгөртүүлөр өзгөчө мейкиндик жана убакыт түшүнүктөрүн кайрадан түптөдү.1947-жылыД.Габор голо-графияны ачты.
1900-жылы М.Планк атом электр-магниттик энергияны үлүш менен квант түрүндө чыгарарын айтат. Муну 1905-жылы А.Эйнштейн далилдеген. Ошонун негизинде Н.Бор, М.Борн, В.Гейзенберг, В.Паули, З.Шрёдингер, П.Дирак, Э.Ферми, Л.Д.Ландау жана башкалардын эмгектери менен квант механикасы жана квант электродинамикасы түзүлгөн. Квант теориясы атомдордун, молекулалардын спектрлеринин пайда болушун ж. б. түшүндүрдү. А.Эйнштейн 1916-жылы атомдордун аргасыздан нурлануусунун мүмкүн экендигин айткан. 1954–55-ж. А.М.Прохоров, Н.Г.Басов жана Ч.Таунс биринчи жолу квант генераторлорун түзүшкөн. Бул болсо оптика илимин башкарылуучу термоядролук синтезге колдонууга жол ачат.
Еловик (Ута куймасы)
Еловик — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ута дарыясынын сол жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Галлдар
Галлдар - (лат. galla бүртүк), цецидиялар өсүмдүктүн түрдүү органында (тамыр, жалбырак жана башка) өзгөчө козгогучтар пайда кылуучу патологиялык дөмпөк өсүндү. Кене, курт-кумурска, нематода жана башка бөлүп чыгарган токсиндин таасиринен пайда болсо, мизоо цецидиялар, козугарындар пайда кылса, коцецидиялар деп аталат. Көбүнчө эмен, атыргүл жана татаал гүлдүү өсүмдүктөрдө кездешет. ГаллдарХимиялык курамында суу, азык зат, өңдөгүч заттардын көптүгү менен таза ткандан айырмаланат. Галлдар өсүмдүктүн азыктануусун бузат, өсүшүн начарлатат, кээде өсүмдүк солуп калат. Буудай нематодасы жалбырагын буралтып, сырткы көрүнүшү боюнча кадимки данга окшош галлдарды, ал эми кызылча нематодасы кызылча тамырында галлдарды пайда кылат. Чанактуу өсүмдүктөрдүн тамырындагы галлдар топуракты азот менен байытат, ошондой эле кээ бир галлдардын козгогучтары отоо чөптөргө каршы биологиялык каражат катары керектелгендиктен, айылчарбасында пайдасы да бар. Көпчүлүк галлдардын козгогучтары айылчарбасына жана токойчулукка чоң зыян келтирет, мисалы, картошка рагы, жүзүм филлоксерасы жана башка Алардын таралышына жол берүүгө болбойт. Каршы күрөшүү чаралары: илдетке туруктуу сорт эгүү; которуштуруп эгүүнү туура жүргүзүү; галлдарды жок кылуу (мисалы, жалбырактан, бутактан кесип салуу) жана башка.
Надыршин, Салих
Надыршин Салих (1879, Казан губерниясы, Чистопол уезди, Жаңы Амзи айылы — өлгөн жылы жана жери белгисиз) — Кыргызстандагы алгачкы агартуучулардын бири. Улуту татар. 1898-ж. Казан медресесин (мусулман мугалимдер семинариясын) бүтүргөндөн кийин Тамбов жана Саратов губернияларында мугалим болуп иштеген. 1905-жылдан Кыргызстандын Каракол шаарындагы татар жаңы ыкма мектебинде, андан кийин орус-жергиликтүү мектебинде мугалим. 1920-жылдары Каракол шаарындагы Исмаилбек Гаспиринский атындагы мектептин директору. Надыршин тажрыйбалуу педагог гана болбостон, Каракол шаарындагы маданий-агартуу иштеринин демилгечиси да болгон. Ал Каракол шаарына жакын кыргыз айылдарына көп каттап, агартуу иштерин жүргүзгөн. Надыршин татар тилинен башка кыргыз, орус, араб тилдерин жакшы билген. Кыргыздын белгилүү агартуучусу жана санжырачысы Талып Байболот уулу Надыршиндикинде болуп, аны менен пикирлешип жана Казандан чыккан жаңы гезит-журналдар менен таанышып турган.
Кейт Уинслет
Кейт Элизабет Уинслет (Kate Elizabeth Winslet; 1975-жылы 5-октябрь; Британия имериясынын ардактуу орденинин командору) – англиялык актриса жана ырчы. Уинслетт бир канча сыйлыктардын сыйээси, алардын ичинде: "Оскар", үч БАФТА, BIFA, төрт "Алтын глобус ", "Эмми", прайм-тайм "Эмми", AACTA жана үч Киносынчылардын гильдиясынын сыйлыгы. "Оскар" сыйлыгынын жалпы жети номинациясынан алтоосуна талапкер болгон эң жаш актриса Уинслет бир канча актрисалардын арасынан төрт ири америкалык сыйлыктардан (EGOT) үчөөсүнө ээ болгон. Бул сыйлыктарына кошумчалуу актриса Австралиянын тасма жана телеберүү академиясынан жана Европа киноакадемиясынан сыйлык алган, ал эми 2012-жылы ардактуу "Сезар" сыйлыгына татыган.
Беркширде чоңоюп өскөн Уинслет, кичинекей жашынан бери драма искусствосун окуп, 1991-жылы британиялык телеберүүдө өзүнүн мансабын баштаган. Уинслет тартылган эң алгачкы тасма, "Жаннат макулуктары" (англ. Heavenly Creatures, 1994) актрисага сыйлык алып келген. Уинслет эч бир заманда болуп көрбөгөн жогору кассалык чогултууларга ээ болгон "Титаник" (англ. Titanic, 1997) тасмада роль аткаруусу менен дүйнөлүк атактуулукка жеткенге чейин ал "Акылдуулук менен сезгичтик" (англ. Sense and Sensibility, 1995) тасмада аткарган экинчи пландагы ролу менен кеңири таанымал болгон. "Айрис" (англ. Iris, 2001), "Тунук акыл-эстин түбөлүк жаркырагы" (англ. Eternal Sunshine of the Spotless Mind, 2004), "Түштөр өлкөсү" (англ. Finding Neverland, 2004), "Кичинекей балдар оюндары" (англ. Little Children, 2006), "Кыялдардын аркасынан" (англ. Revolutionary Road, 2008), "Кийим тигүүчү" (англ. The Dressmaker, 2015) жана "Стив Жобс" (англ. Steve Jobs, 2015) сыяктуу тасмалардагы актрисанын роль аткаруусу киносынчылар тарабынан жогору бааланган. 2008-жылы киносынчы Дэвид Эделстейн актрисаны "англис тилиндеги тасмаларда азыркы заманда тартылган эң мыкты актриса" деп атаган.
Актриса "Окурман" (англ. The Reader, 2008) тасмада аткарган ролу үчүн "Оскар" сыйлыгынын "Эң мыкты актриса" номинациясынын жеңүүчүсү болгон жана HBO телеканалынын "Милдред Пирс" (англ. Mildred Pierce, 2011) кичи сериалдарда аткарган ролу үчүн прайм-тайм "Эмми" сыйлыгынын "Кичи сериалдарда же тасмада тартылган эң көрүнүктүү башкы актриса" номинациясын уткан. Актриса "Титаник" тасмадан кийин тартылган финансылык жактан эң ийгиликтүү тасмалардын ичине "Тыныгуу" (англ. The Holiday, 2006), "Агызылып кетүү" (англ. Flushed Away, 2006) жана "Дивергент" (англ. The Divergent) сериалардын эки тасмасы кирет.
Тасмаларда роль аткаргандан тышкары Уинслет документалдык тасмаларды жана балдарга арналган китептерди үндөп коштогон. Актриса 2000-жылы "Аңгемечинин сөзүн тыңшап ук" (англ. Listen to the Storyteller) альбому үчүн "Грэмми" сыйлыгынын "Балдарга арналган эң мыкты альбом" номинациясынын жеңүүчүсү болгон. Ошондой эле Уинслет өзүнүн тасмаларынын саундтректеринин ырларын ырдаган, алардын ичинде "Рождестволук ыры: Тасма" (англ. Christmas Carol: The Movie, 2001) тасмасынын "Эгерде башкача болсо" (англ. "What If") сингли. Актриса мурунку күйөөлөрү режиссерлор Жим Триплтон жана Сэм Мендес менен ажырашкан, актриса бизнесчи Нед Рокнроллго күйөөгө чыгып алар учурда бирге турушат.
Банан
Банан (Musa) — Көп жылдык өсүмдүк. Банан чоң чөпкө окшоп кетет. Анын бийиктиги 3-4 метрге жетип, 250-300 гө жакын мөмө бере алат. Бул өзгөчө чөптүн сөңгөгү жер астында жайгашып, жердин үстүндөгү бөлүгү кабат жалбырактардан турат. Андагы бардык мөмөлөрдү кошкондо 50 килограмм, же андан көп болушу мүмкүн. Мөмөнү быша элек кезинде кесип алышат. Андан кийин атайын даярдалган жылуу бөлмөдө сакталып, биз билген сары түскө келет.
Турн (Карайыдель району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түмөнбай
Түмөнбай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Акун кандын агасы Түлкүнүн баласы. Оогандын белдүү адамдарынын бири. Ашкан чечен, айла тапкыч Ажыбайды жанына алып (Курама вариантта Кашканын уулу Каманбай үчөө), Айчүрөктү алабыз деп, ооганды камап жаткан Чынкожо менен Толтойго элчиликке барып, белгилүү мөөнөт сурап, душманды токтотот. Семетей келбесе Айчүрөктү бермек болушканын Семетейге Т. жүйөкөр Ажыбай экөө айтат. Курама вариант боюнча сураган төрт ай мөөнөт бүткөндөн кийин Айчүрөктү берем деп Чынкожонун канаты бар Кара атын алдап алам десе, Акункан болбой коёт. Семетей келгенден кийин аттарын алдап алайын десе Семетей да каршы болот (Курама вариант, "Семетей", 195—206). Кийин Чынкожо, Толтойдун колу менен болгон урушта баатырларча согушканы
айтылат (Саякбай Каралаев, "Семетей", 2. 70—83).
Автордук сөз (речь)
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Вайльхайм-ин-Обербайерн
Вайльхайм-ин-Обербайерн ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Вайльхайм-Шонгау районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 21.534 (2013-ж.). Аянты – 55.44 км2.
Диссипация
Диссипация (лат. dissipatio – чачыроо) – күчтөрдүн (системанын чекиттеринин ылдамдыкка көз каранды болгон күчтөрү) аракетинин натыйжасында системанын энергиясынын азаюу процесси. Мисалы, сүрүлүү күчүнүн таасири менен нерсенин механикалык энергиясы азайып, жылуулук энергиясына айланат, Омдук каршылыктын таасири менен электр термелгич системасынын электр-магниттик энергиясы азаят, башкача айтканда диссипацияланат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Галлей кометасы
Галлей кометасы — жарык комета. Англиялык астроном Э. Галлейдин ысмынан. Ал 1-жолу (1705) асман мейкиндигиндеги кометалар кыймылы жана алардын орбиталары параболага жакын экендигин байкаган. Эллипс орбитасы боюнча айланарын, Күнгө мезгили менен (ар 75-76 жылда) кайрылып турарын айткан. Ал 24 жарык кометанын орбитасын, андан ичкери1531-, 1607жана 1682-ж. көрүнгөн кометалардын орбиталарынын траекториясы окшош жана алар бир эле комета экендигин аныктаган. Ал 1758-ж. кайра келерин айткан. биздин заманга чейинки 446-жылдан 1909-жылга чейин 29 жолу көрүнгөн. 1910-ж. перигелий аркылуу өткөн. Акыркы жолу 1986-ж. Күнгө эң жакын аралыкта өткөнү телескоп аркылуу байкалган.
Боз аброкома
Боз аброкома (Abrocoma cinerea) — шиншилласымак келестер тукумундагы бир түр.
Инновациялык (жайылтуучулук) ишмердик
Инновациялык (жайылтуучулук) ишмердик – акыл-эс эмгегинин өнүмүн жана пайдалануу, кайталангыс жаңы идеяларды базардагы даяр товар түрүнө жеткирип, сатып өткөрүү боюнча (жаңы техникалар менен жаңы технологиялык үлгүлөрдү түзүү максатында экспертизаларды уюштуруу, ойлоп табууларды чыгаруу жана нускалоо, ноу-хау, илимий-техникалык иштеп чыгуулар, илимий чыгармалар, ачылыштар, өнөржай үлгүлөрү, товардык белгилер, илимий-изилдөө, долбоорлоо, тажрыйба-долбоорлоочулук, маркетинг изилдөөлөрүн өткөрүү иштерин жүргүзүү; патенттик-лицензиялоо ишмердиги) ишмердик.
Жок нерсе (философия)
Жок нерсе – бир катар философиялык системаларда конкреттүү маңыздын же болмуштун жоктугун же жашабастыгын белгилеген категория.
Онтологиянын бар нерсе, маңыз, болмуш өңдүү түшүнүктөрүнө каршы келет. Философиянын тарыхында Жок нерсе көп учурда жок болмуш түшүнүгү менен тең маанилеш түшүнүк катары каралат; айрым учурда бул түшүнүктөр өз ара чектелген эмес. Ал тургай жок болмуш Жок нерсе караганда абстрактуу формада чечмеленип, болмушту четке каккан түшүнүк катары сыпатталган. Жок нерсе категориясы байыркы философияда онтологиянын калыптанышы менен пайда болгон.
Байыркы грек философиясында алгачкы жолу Жок нерсе өз алдынча категория катары Демокриттин болмуш (атомдор) жана боштук (Жок нерсе) тууралуу окуусунда кездешип, ал көптүктүн, кыймылдын жана өзгөрүүнүн зарыл шарты катары каралган. Софист Горгий Жок нерсени элеаттардын болмуш түшүнүгүнүн тескери жагы катары чечмелеген. Болмушка (башкача айтканда эйдостордун жыйындысына) карама-каршы башаттардын бири катары Жок нерсе Платон менен Аристотелдин онтологиясында маанилүү роль ойнойт. Алар тарабынан болмуш жана ой жүгүртүүнүн көз карашында Жок нерсе жок болмуш, ал эми эйдостордун биримдигинин көз карашында эйдостордон башка, аларга каршы келген материя (сезимдик дүйнө) катары чечмеленет. Өз алдынча турганда Жок нерсе таза мүмкүндүк, идеяларга караганда пассивдүү жана көз каранды болмуш катары аныкталат. Плотиндин окуусунда платондук маанайдагы Жок нерсе сакталат, бирок, анын жамандык (болмуштун кемчилиги, Жок нерсенин болмушка басып кирүүсү) түшүнүгү менен тең маанилиштирилет (кийин бул идея христиандык теодицея тарабынан кеңири колдонулган).
Патристикада Жок нерсе тууралуу антикалык түшүнүктөр дүйнөнүн кудай тарабынан Жок нерсенин жаратылгандыгы тууралуу идеяны чечмелөө үчүн пайдаланылган (Филон Александрийский, Августин Аврелий жана башка). 19-кылымдагы жана 20-кылымдын башындагы философияда Жок нерсенин кызыгуу салттуу метафизиканын кулашына байланыштуу бир кыйла солгундап кеткен. Шопенгауэр, Ницще Жок нерсе, Берксон Жок нерсе түшүнүгүн ойлоого болбостугун баса көрсөтүшкөн. Ошого карабастан, 20-кылымдын философиясындагы айрым агымдар Жок нерсе проблемасын реставрациялоого умтулушкан (протестанттык ортодоксалдуу эмес теология, православиелик диний философия, экзистенциализм, өзгөчө Хайдеггер жана Сартр.
Тердөө
Тердөө — организмди өтө ысып кетүүдөн сактоочу физиологиялык механизмдин бири.
Мааниси жана курамы
Терди тери алдындагы май клетчаткасында жайгашкан тер бездери бөлүп чыгарат. Тердөө организмдин жашоо тиричилигинде мааниси чоң. Тердин курамы 98—99% суу, калганы калий жана натрий хлориди, мочевина жана башка татаал органикалык заттан турат. Тердин курамы жана өлчөмү ар бир кишиде ар башка болгондуктан, тердин жыты ар кишиники ар башка. Андан тышкары тер менен зат алмашуу процессинде пайда болгон ажыроо продуктусу бөлүнөт. Ысыкта кара жумуш иштегенде жылуулукту жөнгө салууда анын мааниси чоң. Тердөө дене температурасынан айлана-чөйрөнүкү жогору болгон учурда организмди өтө ысып кетүүдөн сактайт. Ыңгайлуу шартта тынч абалда билинбей тери аркылуу суюктук бууланып турат (организм суткасына тердөө менен 500 мл суу жоготот). Чөйрөнүн температурасы жогорулаган сайын тердөө күчөйт, мисалы, чөйрөнүн температурасы 50°тан ашканда 1 саатта 2 лдей тер бөлүнүшү мүмкүн.