cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Париж
Париж – Франциянын борбору. Сена дарыясынын боюнда (Марна, Уаза дарыясынын чатында), Франциянын борбордук бөлүгүнүн түндүгүндө жайгашкан. Европадагы эн байыркы жана дүйнөдөгү эң кооз шаарлардын бири. Шаар айланасы (Версаль, Сен-Дени, Иври, Аржантёй, Дранси ж. б.) менен биригип, Чоң Париж шаар агломерациясын (калкы 11 млн, аянты 1700 км2; Париждики 105 км2) түзөт. Иль-де-Франс тарыхый облусунун башкы шаары. Калкы 2,2 млн (2011). Эл аралык аэропорттору [Вурже, Орли, Шарль де Голль (Руасси)] бар. Ири жолдор тоому. 1900-жылдан метрополитен иштейт. Париждин аванпорту – Гавр. Дүйнөдөгү экономикалык мааниси жогору шаарлардын бири. Европадагы активдүү ишкер борбор. Париждин борбордук бөлүгүндө Сите аралы (дарыя нугунун экиге бөлүнүшүнөн пайда болгон) жайгашкан. Анча бийик эмес тик капталдуу калдык тоолор (бийиктиги 100-150 м) шаарды курчап турат. Климаты жумшак, мелүүн жана нымдуу. Январдын орточо температурасы -3,4°С, июлдуку 30°С. Жылдык жаанчачыны 645 мм. Ар түрдүү машина куруу (автомобиль жана авиа, электр-техника), химия, тамак-аш, полигр., текстиль, булгаары-бут кийим ж. б. өнөр-жай ишканалары иштейт. Саркеч кийимдер жана галантерея буюмдары, белек-бечкектер чыгарылат. ЮНЕСКОнун, көп эл аралык уюмдардын штаб-квартиралары жайгашкан. Жогорку деңгээлдеги жолугушуулар, эл аралык конгресс, конференциялар өткөрүлүп турат. Университеттер (анын ичинде Сорбонна, 1257-ж. негизделген), де Франс коллежи (1530), институттар (политехникалык, тоо-кен), тажрыйба жогорку мектеби, Франция институту (анын курамында 5 академия), улуттук китепкана (1480; сейрек кездешүүчү китептер, раритет кол жазмалар сакталган), 60тан ашык театр (ирилери: «Гранд-Опера», Элдик театр, «Комеди Франсез», улуттук элдик), консерватория, 130 музей [анын ичинде 14ү Парижге таандык, кирүү акысыз; д’Орсе, заманбап искусство, В. Гюгонун, Пикассонун, Лувр (1793; анда 400 миңден ашык экспонат бар)], Пантеон (учурда Даңк храмы; Ж.-Ж. Руссо, Э. Золя, Вольтер, жубайлар Кюрилер, Ж. Санд, В. Гюго ж. б. улуу адамдар коюлган), Майыптар үйү (азыр музей; мында Наполеондун сөөгү ташылган катафалк менен саркофаг сакталып келүүдө), Эйфель мунарасы (бийикт 315 м; шаардын символу) жана 1800дөн ашык тарыхый жерлер бар. Ж. Помпиду атнындагы искусство жана маданият улуттук борбору иштейт. 11–19-кылымдардын көптөгөн архитектуралык ансамблдери менен курулуштары, аянттар [де Голь (мурдагы Жылдыздар аянты Салтанат капкасы менен), Бастилия, Ынтымак ж. б.], Чоң Бульвар, Кудай эне собору, Сен-Шапель ж. б. чиркөөлөрү, Пале-Рояль ак сарайы (17-кылым), Сакре-Кёр базиликасы, Монмартр дөнсөөсү, түштүктө Тур Монпарнас мунарасы, ратуша (бул жерде 5 кылым бою өлүм жазасы аткарылып келген), Пер-Лашез көрүстөнү сакталган. Заманбап архтектура курулуштары: «Фронт Сены» (1965), Мен-Монпарнас ишкер борбору (1964-73), административдик курулуштар жана турак-жайлар, Дефанс аймагындагы Боордоштук капкасы (1976) ж. б. Парижде II, VIII олимпия оюндары (1900, 1924) өткөрүлгөн. Туризм (2011-ж. 28,2 млн турист келген) жогорку деңгээлдеги заманбап тейлөөсү менен өнүккөн. Сена дарыясынын жээги 1991-ж. Буткул дуйнөлук мурастын тизмесине киргизилген.
Ден соолук
Ден соолук — организмдин айлана чөйрө менен тең салмакташ болуу жана оорунун жоктугу менен мүнөздөлгөн табигый абалы. Кишинин ден соолугу биологиялык жана социалдык факторлор менен белгиленет. Ден соолук ооруга карама-каршы түшүнүк. Оору баштала электе оору алдындагы абал болот, анда организмдин коргонуу жана ыңгайлануу күчтөрү өтө жогорулап же басаңдаганда демейде ооруну пайда кылбаган зыяндуу фактор мындай шартта ооруну козгошу мүмкүн. Дени соо кишинин организминдеги айрым өзгөрүүлөр, мисалы, жашка жараша кан тамырлардын атеросклероздук бир аз өзгөрүүсү Д. с-ка анча таасир тийгизбейт. Ага байланыштуу «дени сак киши» деген түшүнүк пайда болгон. Анда организмдеги өзгөрүүлөр кишинин абалын көп өзгөртпөйт жана ишке жөндөмдүүлүгүнө таасир этпейт.
Д. с-ту билдирүүчү көрсөткүчтөр ар бир кишинин жашына, жынысына, тамактануусуна, жашоо шартына, иштеген ишине жараша өзгөрүлүп турат. Ошондуктан Д. с. ар бир кишинин субъективдүү абалын жана антропометриялык, клиникалык, физиологиялык, биохимиялык көрсөткүчтөрүн белгилеп, аньг менен бирге жынысын, жашын, климаттык шартын эске алып аныкталат. Мисалы, өрөөндө жашаган дени соо киши бийик тоолуу жерге барганда бийик тоо шартындагы кычкылтектин жетишсиздигине жана атмосфералык басымдын төмөндүгүнө көнө албай бир топко өзүн начар сезет. Ошондуктан бийик тоолуу жерге адаптация болгондо ал өзүн ооругандай сезет, организмдин ыңгайлануу механизмдери өтө күчөйт, бирок Д. с. бул учурда бузулбайт.
Калктын Д. с-гун төрөт саны, өлүмчүлүк, оорукчандык, кишилердин дене өөрчүшү, өмүрдүн орточо узактыгы белгилейт. Калктын Д. с-уна реалдуу эмгек акысы, иш күнүнүн узактыгы, эмгек жана жашоо шарты, тамактануусу, саламаттык сактоо жана санитариялык абал таасир этет. Жеке кишинин жана калктын Д. с-ун коргоонун илимий уюштуруусу организмдин коргонуу функциясын күчөтүүгө жана кишинин ар кандай оору козгогуч менен тыгыз байланышын алдын алуучу шарт түзүүгө же организмге алардын таасирин басаңдатууга негизделет. Айлана чөйрөнү коргоо, өндүрүштө коопсуздук техникасын сактоо, эпидемияга каршы чара көрүү, калктын маданиятын, ошондой эле үй-бүлөдө жана иште ыңгайлуу шарт түзүү маанилүү ролду ойнойт. Ага ооруну алдын алуу жолдору, акысыз, бардык элди жетиштүү, квалификациялуу дарылоо, алдын алуу-дарылоо мекемелерин, эс алуу үйлөрүн, санаторийлерди көбөйтүү, физ-ра менен спортту массалык түрдө уюштуруу түрткү болот. Ошондой эле саламаттык сактоо алдын алуу боюнча көптөгөн китептер бар.
Ломе конвенциялары
Ломе конвенциялары (1975–2000) Африка, Кариб алабындагы жана Тынч океан мамлекеттеринин (АКТ мамлекеттер тобу) жана Европалык экономикалык коомдоштук (ЕЭС, кийин Европа Союзу ЕС) өлкөлөрү менен ассоциация жөнүндөгү макулдашуулары. Ломе конвенцияларынын максаты – өнүгүп келе жаткан АКТ мамлекеттер тобу (негизинен Улуу Британия, Голландия, Бельгия жана Франциянын мурдагы колониялары) менен соода-экономикалык мамилелерди түзүп, аларга жардам берүү. Ломе конвенцияларынын башкы идеясы – Европа Союзуна (ЕС) кирген мамлекеттер менен АКТ мамлекеттеринин ортосунда достук жана башка мамилелерди чыңдап, АКТ мамлекеттеринин экономикалык, маданий жана социалдык жактан өнүгүшүнө көмөктөшүү, ошондой эле инвестициялык талаш-тартыштарды эл аралыкукуктук жол менен жөнгө салуу. Мындай макулдашуу алгачкы жолу 1975-ж. Ломе (Того) шаарында өнүгүп келе жаткан 46 мамлекеттин (негизинен ЕСке кирген мамлекеттердин мурдагы колониялары) ортосунда кол коюлуп, кийинки 20 жыл ичинде Ломе конвенциялары төрт жолу түзүлгөн. Акыркы төртүнчү конвенция («Ломе IV») 1989-ж. декабрда 10 жылдык мөөнөт менен (2000-ж. чейин) түзүлүп, анын мүчөлүгүнө ЕСтин 15 мамлекети жана АКТнын 70 мамлекети кирген. Төртүнчү Ломе конвенцияларынын жобосу боюнча АКТ өлкөлөрү өнөр жай жана айыл чарба продукцияларын ЕСке кирген мамлекеттерге эркин болсо да, өзгөчө артыкчылыгы бар жеңилдиктерди талап кылбастан, киргизүүгө укук алышкан. Ломе конвенцияларына катышуучу мамлекеттердин ортосундагы мамилелер 3 негизги орган (Министрлер кеңеши, Элчилер комитети, Бириккен ассамблея) менен жөнгө салынган. 2000-ж. Ломе конвенцияларынын ордуна ЕС жана АКТ тобунун 71 өлкөсүнүн ортосунда Котону макулдашуулары (мөөнөтү 20 жыл) деген аталышта жаңы келишим түзүлүп, конвенциянын башкы идеясы сакталып калган.
Туркстан Коммунисттик Жаштар Союзу
Түркстан Коммунисттик Жаштар Бирлиги (Союзу) - Түркстан жаштарынын комунисттик уюму. Ал 1920-жылы Үчтүн айынын 21 Түркстан комсомолунун 1-съездинде түзүлүп, 1924-жылдын Баш оона айынан тарта Орто Азиянын улуттук мамлекеттик бөлүнүшүнө чейин Түркстан Лениндик Коммунисттик Жаштар Бирлиги деп аталган.
Шилтемелер
Кыргыз тарыхы (энциклопедия, 2003).
Тамьян-Таймас (Миякин району, Башкыртстан)
Тамьян-Таймас — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Богдан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 602 киши. Почта индекси — 452077, ОКАТО коду — 80244810006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Медетбай уулу Дүйшөнбай
Медетбай уулу Дүйшөнбай Жыгаччы. 1904-ж. Ысык-Көл районундагы Кара-Ой айылында төрөлгөн. Дыйканчылык, тегирменчилик кылган. Таш чеккен. Улуу Ата Мекендик согуштун учурунда жумушчу дивизиясына барып, Боом капчыгайында жыгач уста катары темир жол салууга жандуу катышкан. Дүйшөнбай үй жыгачын жасайт. Ал үчүн талды кыйып, эки учун кыркып, так ченеп, кабыгын аарчып кургатат. Жалаң жылкынын кыгына суу сээп үйүп койсо, ал үч күндүн ичинде өзүнөн өзү кызып чыгат. Ошондо ортосун ачып, уук-керегелик жыгачтарды эки бөлүп жаткызат. Кызытылган кыкта ал күнү-түнү болот. Ушундан кийин четинен суутуп, теске коёт. Анын айтымында чыканактай ийри жыгачты да октой түз кылууга мүмкүнчүлүк түзүлөт. Маталган жыгачты кырып-жышып, кобулун алып, сырдайт. Боёгуна Ачык-Таштуу-Булак деген жердин жошосун пайдаланат. Уук-керегеге сүртүлгөн жошо кургагандан кийин, үстүнөн койдун боорун же көк боорун сүрткөндө жошо жыгачка сиңет. Сырдоодон ушундай ыкма менен чыккан керегенин баш аягы өлчөнүп, темгек салынат (Темгек салуу - көзөлүүчү жерди белгилөө). Муну көзөөчү чебердин атайын үшкүлөрү бар. Жерге казык кагып, бирөө кайыш менен тартат, чебер өзү керегени улам кыдыртып кармап турат. Көзөлгөн керегелер экиден кошоктоло жыйылат да, көктөө аракети башталат. Көк үчүн уйдун терисин жыдытып, жүнүн кырып пайдаланат. Уста түндүк да иет. Ага турган талды тандайт. Кыркып, жара чаап (узундугу 3 ы) жогоркудай ыкма менен кыкка көмөт. Жыгач эки күндө былкылдап жибийт. Аны теске чебер менен эки-үч адамдын колу тиет. Тестен чыккан тундүктү жер казыкка кагып жатак алдырат. Андан кийин тегиздеп чаап, бурама аркылуу карматып көзөйт. Муну ысытып көзөөчү куралы «чулгуур» деп аталат. Уста жыгаччылыкты айылдашы Ураалы Жакыпбай уулунан үйрөнгөн.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Суванбердиев Тургунбек
Суванбердиев Тургунбек (1921–1989) - котормочу, публицист, журналист. Манас районунун Таш-Башат айылында 1921-жылы туулган.
1939-жылы Кыргызстан ЛКЖСнын Киров райондук комитетинде пропаганда жана агитация бөлүмүнүн башчысы, 1940–1945-жж. «Кызыл Кыргызстан» гезитинде адабий кызматкер, бөлүм башчы, жооптуу катчы, жооптуу редактордун орун басары, 1945–1946-ж. «Ленинчил Жаш» гезитинин редактору болуп иштеген. 1949-жылы КПСС БКнын алдындагы жогорку партиялык мектепти бүтүрүп, 1949-жылы Кыргызстан ЛКЖСнын Фрунзе обкомунун биринчи катчысы, 1950–1951-жж. «Коммунист» журналынын башкы редакторунун орун басары, 1951–1953-жж. Кыргызстан КП БКнын сектор башчысы, 1953–1956-жж. Радиоинформация башкы башкармасынын начальниги, 1956–1958-ж. Кыргызмамбастын директору, 1958–1963-жж. «Советтик Кыргызстан» гезитинин редактору, 1963–1966-жж. Кыргыз ССР Министрлер Советинин басма сөз боюнча мамлекеттик комитетинин төрагасы, 1966–1989-ж. Кыргызполиграфкомбинатынын директору, 1958–1967-жж. Кыргыз ССР Журналисттер союзунун төрагасы жана СССР Журналисттер союзунун башкармасынын катчысы болгон. Мындан башка көптөгөн коомдук иштерди аткарган.
1938-жылы “Эртең шайлоо”, “Улуу летчик”, “Биздин эл” деген ырлары басма сөздө жарыяланган.
Ал М.Ауэзовдун «Абай жолу» эпопеясын, Джон Риддин «Дүйнөнү дүңгүрөткөн 10 күн», С.Штеменконун «Генштаб согуш жылдарында» чыгармаларын, В.И.Лениндин, Н.П.Камениндин, С.Габбасовдун, И.Каракуловдун ж.б. чыгармаларын которгон.
Көптөгөн очерктерди, публицистикалык макалаларды, эскерүүлөрдү жазган.
1986-жылы Кыргыз ССР Эл агартуусунун отличниги, 1971, 1986-жылы СССР басма сөз отличниги, 1957-жылы СССР Маданият министрлигинин «Эң мыкты иштегендиги үчүн» төш белгисинин ээси болгон. 1962-жылы Эмгек Кызыл Туу, 1946-жылы Ардак Белгиси ордендери жана медалдар менен сыйланган. 1959–1967-жж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты болгон.
Манас районундагы тажрыйба станциясына (мурдагы Кыргызстандын 40 жылдыгы совхозу), Бишкек шаарындагы, Манас районунун Таш-Башат айылындагы көчөгө, Кыргызполиграфкомбинатына Т.Субанбердиевдин ысмы берилген.
Кыргыз тилинде
Өз көзүм менен: Очерктер. – Ф., 1958. (авторлош).
Орус тилинде
В стране голубого Нила: Путевые заметки. - Ф.: Полиграфиздат, 1961. - 52 с.
Котормолору
И. Карагулов. Сырдашуу. - Ф.: Мектеп, 1987. - 176 б. (авторлош) (казак тилинен).
С.Штеменко Генеральный штаб согуш жылдарында: Согуштук мемуарлар. - Ф.: Кыргызстан, 1976. - 588 б. (орус тилинен).
Н.П. Каманин. Учкучтар жана космонавттар. - Ф.: Кыргызстан, 1974. - 532 б.
Туга-Еган (дарыя)
Туга-Еган — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Патын-Еган дарыясынын оң жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — ОбьВасюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Росэнхаун (Нү-Жерси)
Росэнхаун (Нү-Жерси) (Rosenhayn) — Нү-Жерси штатынын Камберленд округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1099 киши. Болжолдуу аянты - 6.9 км². FIPS коду — 34-64740.
Ыргай
Ыргай (Cotoneaster, L. 1753) – роза гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк. Бийиктиги 3 мге жеткен тикенсиз бадал. Жалбырагы кырдуу, жөнөкөй түзүлүштүү. Гүлү майда, ак же мала кызыл, мөмөсү кызыл же каралжын түстө. Жаш сабагы көбүнчө түктүү. Дүйнөдө 100, КМШда 40, Кыргызстанда 15 түрү кезигет. Тоо беттеринде, таштуу белестерде, өзөн жээктеринде өсөт. Топуракты нөшөр, сел жууп кетишинен сактайт. Кургакчылыка байымдуу. Айрым түрлөрү кооздук үчүн өстүрүлөт. Көп гүлдүү жана каратоо Ы-лары коргоого алынган.
Чүткөрлөр
Чүткөрлөр (лат. Hystricidae) —  тикен түктүү кемиргич айбандардын бир тукуму, булардын көп түрү жана уруусу бар: Азия чүткөрү (лат. Hystrix leucura), кадимки чүткөр; Африка чүткөрү (Atherurus africanus), чоң куйрук чүткөр (A. macrourus), too чүткөрү (Echinoprocta rufescens), узун куйрук чүткөр (Trichys lepura), алача чүткөр (A. retardatus), Тайланд чүткөрү (А. angustiramus), Турнер чүткөрү (A. turneri), жармашчаак куйрук чүткөр (Coendon prehensilis), Ява чүткөрү (Acanthion javanicum), накта чүткөрлөр (уруу), узун куйрук чүткөрлөр (уруу) (Trichys), барак куйрук чүткөрлөр (уруу) (Atherurus), Малайя чүткөрлөрү (уруу) (Acanthion), жармашчаак куйрук чүткөрлөр (уруу) (Coendon).
Кузнецов бутак муруттуу таарыгычы
Кузнецов бутак муруттуу таарыгычы (Megalodontes (Rhipidioceros) kuznetzovi), (Dovnar-Zapolskij, 1930) - Байыркы – реликт тукумунун Орто Азиядагы алты түрүнүн бири (Кыргызстанда 2–3 түрү бар ). Түр региондогу жаргакканаттуулардын ичинен эң тар ареалдуу. Зоогеография жана генофондду сактоо аспектилери боюнча мааниси чоң.
Түрдүн жетилген стадиясынын сырткы түзүлүшү
Узундугу 13,5–15,2 мм денеси бир топ куушураак, чымыр таарыгыч. Башы чоң, үстү чекиттелген. Чайнагычтары кенен жайгашкан, узун. Мурутчалары сары, узун тарактай чыбырткыларлуу, эркектеринин өсүндүлөрү өнүккөн жана каралжын. Үстүнкү аркасы кыска, көкүрөгүнүн үстү жыш, одурайган чекиттүү. Буттары ичке, сары. Канаттары саргыч- кызгылт тарамдуу, жогору жагында күңүрт темгили бар. Курсагынын узундугу турасынан 1,7–2,0 эсе узун, ургаачысыныкы жазы, эркегиники ичке, созулган, жылтырак. Жумуртка салгычы өтө кыска. Эркегинин церкасы чоң. Денесинин түсү жалпысынан буктөмө канаттуулардын түсүнө окшоп өзгөрөт, үстү кара, бет жагында, чыкыйында ачык сары темгилдүү, кээде маңдайында узунунан кеткен тилкечесинин ортосунда 2 жүп тагы жана үзүлгөн жазы четки тилкелери курсак тергиттеринде жайгашкан.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Ареалы бөлүнгөн аралчалардан турат. Негизги экөө Талас өрөөнүнүн батышында: Кыргыз кырка тоолорунун түндүк бетинде (Казакстандын аймагындагы Аксу-Жабаглы коругунда жана Кыргызстан менен Казакстан чектешкен жерлеринде): дагы бир обочолонгон популяциясы Өзбекстанда Пскем дарыясынын капчыгайынын оң жагында табылган. Или Алатоо кыркаларында көрсөтүлүшү жаңылыштык.
Жашаган аймактары
Деңиз деңгээлинен 1200–1400 м бийиктикте, нымдуу тоо этектеринде жыгач- бадал биотопторунда кездешет. Мурда түр жапыз тоолордун бузулбаган жерлеринде жашаган болуш керек, себеби боздоң талаалардын байыркы фаунасынын өкүлү катары эсептелген.
Саны
Өтө төмөн. Маршруттук каттоолордо 10–15 км жерде бир эле өсүмдүктүн гүлдөрүндө бир мезгилде тамактанып жатышкан 4 экз. чейин имаголор катталган. Ал эми кайталанган каттолордо таарыгычтар кездешкен эмес (көлөмүнүн чоңдугуна жана түсүнүн ачыктыгына карабастан).
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Личинкасынын биологиясы M. kuznetzovi изилденген эмес, кыштоочу фазасы белгисиз. Түр моновалңтивдүү болсо керек, личинкалары руталар (Rutaceae уруусу) тукумундагы өсүмдүктөрдө өнүгөт. Имагосунун учуусу майдын ортосунан июндун аягына чейин, учуулары, көңүлдөнбөгөндөй начар, өсүмдүктөрдүн гүлдөрүндө тамактанышат (Prangos pabul aria, Ferul a spp. ).
Чектөөчү факторлор
Түрдүн табигый сейректиги жердеген жерлеринде малдын көп жайылышы, чөп чабуу жана пестициддерди иштетүүнүн натыйжасында байыркы ареалынын бузулушу (популяциялардын бытыранды болуп кетиши имбридингдин себебинен тукум курут коркунучу) ошондой эле климаттын өзгөрүшүнө болгон сезгичтиги жана стенобионттуулугу. Андан башка чыйырчыктарынын (Acridothestes t r i st i s) алардын аарыга окшогон мимикриялык түсүнө карабастан чокуп жеп кетиши.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Жүргүзүлгөн эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Азыркы убакта Кыргызстанда корголбойт. Жашаган жерлери формалдуу түрдө Аксу-Жабаглы коругу (Казакстан) жана Чаткал-Угам жаратылыш резерватынын коргоосунда.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн жердеген жерлеринде өсүмдүктөрдү комплекстүү коргоо (аянттарды айыл-чарбасына интенсивдүү пайдаланууну төмөндөтүү), микрозаказниктерди уюштуруу, ал жерлерде уу химикаттарды пайдаланууну толугу менен тыюу салуу, имаголануу алдындагы фазасынын биологиясын, микроклиматка багынычтуулугун тактоо, саны боюнча мониторинг жүргүзүү жана личинкалары өнүккөн өсүмдүктөрдү атайлап отургузуу мүмкүнчүлүгүн кароо талапка ылайык.
Статусу
II категория (VU B1ab(iii)+2ab(ii,iii,iv); D2; E). Сейрек тар локалдуу Батыш Тянь-Шандын эндемиги, популяциялардын санын азайышы өтө кооптуу.
Дикроцелийлер
Дикроцелийлер (лат. Dicrocoeliidae) —  жалпак мите курттардын бир тукуму, буларга аштарсымак дикроцелий (лат. Dicrocoelium lanceatum) кирет.
Токой ресурстары
Токой ресурстары – токойдогу жыгач өсүмдүктөр, жапайы мөмө-жемиш, дары-дармек өсүмдүктөр, козу-карын, илбээсин жана башка байлыктары бар табигый ресурстардын бири. Жер шарындагы кургактыктын 30 %тейин токой ээлейт. КМШда дүйнөдөгү токой ресурстарынын 1/3 бөлүгүнөн көбүрөөгү бар.
Якутия
Негизги маалымат
Орусиянын курамында жайгашкан эң чоң акимий бирдик жана эң чоң республика. Аянты: 3,083,523 км2. Борбор калаасы: Якутск. Калкынын саны: 992 115 (2022)
Түштүк-Батыш Азия
Түштүк-Батыш Азия - Азиядагы табигый аймак.
Араб жарым аралын, ага жакын жаткан айрым аймактарды камтыйт. Аянты 3 млн км2. Бөксө тоолор, чет-жакасында тоолор (бийикт. 3600 м) басымдуу. Тропиктик чөл (Чоң жана Кичи Нефуд, Руб-эль-Хали) жана жарым чөл ээлейт. Түштүк-Батыш Азиянын аймагында Сауд Арабиясы, Кувейт, Бахрейн, Катар, Бириккен Араб Эмирликтери, Оман, Йемен, ошондой эле Ирак жана Иорданиянын түштүк бөлүктөрү жайгашкан.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Ильдус (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Матан уулу Мамыт
Матан уулу Мамыт (1875-1962) Зергер. Тоң районундагы Коңур-Өлөң айылында төрөлгөн. Устанын кайыш ийлөө, шири ыштап, ага «наар», «чийме сынпос» түшүрүү, көн даярдоо ыкмалары учурунда жазылып алынган эмес. Маамыт учурунда ат жабдыктарын жана кыз-келиндердин зер буюмдарын арбын хармаган. Өтүк, маасы, кепич, мөкү, кете өңдүү бут кийимдерди ултарган. 1916-жылкы Улуу Үркүндө Маамыт уста узанган он эки зер буюмун, он эки үйдүн асем эмеректерин өрө кийизге ороп, үңкүргө катып, эл менен кошо Турпанга кетет. 1918-ж. качкындар туулган жерине кайтат. Бай-манаптар атактуу устага өчөгүшүп, үйүн өрттөп, аны аябай кыйнайт. Алиги салыкты алууга, элге таратып берүүгө эч мүмкүнчүлүгү болбойт. Кийин каткан жери белгисиз болуп кала берет. Небереси Элебес кызы Какиш - «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде тери буюмдары боюнча үлгү жараткан үйдөн уздануучу чебер.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Дезоксирибонуклеин кислотасы
Дезоксирибонуклеин кислотасы, ДНК — нуклеотиддерден турган биополимер; нуклеин кислоталарынын бири. Ал ар бир организмдин клетка ядросунда бар. ДНК тирүү организмдин түзүлүшү, өөрчүшү жана жеке касиеттери жөнүндөгү генетикалык информацияны сактап, укумдан тукумга берет. ДНКнын молекуласы полинуклеотид тизмегинен түзүлгөн кош спиралдан турат. Ал тизмек 4 түрлүү көп сандаган нуклеотиддерден түзүлөт. Анын составына азот негиздери (аденин гуанин, цитозин, тимин), канттуу бөлүк (дезоксирибоза) жана фосфор кислотасы кирет.
ДНК чынжырчасында катар жайгашкан 3 нуклеотиддердин айкалышы (триплет же кодон) генетикалык кодду түзөт. ДНК чынжырчасындагы нуклеотиддердин ырааттуулугунун бузулушу организмдин тукум куума өзгөргүчтүгү — мутацияга алып келет. ДНК гендин өзгөчөлүгүн жана химиялык касиеттерин белгилейт.
ДНКнын молекуласы организмдин ар бир клеткасынын ядросунда туруктуу өлчөмдө болот. ДНКнын туруктуулугу генетикалык информацияны кийинки муундарга так берүүнү камсыз кылат. Клетка бөлүнгөндө ДНКнын молекуласынын кош чынжыры ажырап, ар бир чынжырынан баштапкы молекулага так окшош кош чынжырлуу молекула пайда болот. ДНКнын молекуласынын түзүлүшүн табуу жана аны өзгөртүү жаныбарлар, өсүмдүктөр, микроорганизмдерде тукум куума өзгөрүүлөрдү алууга, ошондой эле тукум куума кемтиктерди оңдоого жол берет.
Штат
Штат ( Staat «мамлекет, өкмөт») — бир катар федералдык түзүлүштөрдө (мамлекеттерде) суверендүүлүктүн белгилүү бир деңгээлине ээ болгон административдик-аймактык бирдиктердин аталышы. Штаттын укуктук жана юридикалык статусу, ошондой эле анын бийлик органдарынын компетенттүүлүгүнүн көлөмү жана деңгээли биримдиктин конституциясы менен аныкталат. Кээ бир штаттарда өзүнүн конституциясы бар.
Штатты калк тарабынан шайланган же федералдык мамлекеттин түзүүчү бөлүгүнүн башчысы же унитардык мамлекеттин административдик бирдигинин башчысы болуп дайындалган губернатор башкарат.
Өлкөнүн парламенттин жогорку палатасында ар бир штаттын өкүлдөрү болот, алардын саны мыйзам менен аныкталат - ал штаттын калкына байланыштуу болушу мүмкүн (мисалы, Индия), же ар бир штаттын парламентте бирдей өкүлү бар (мисалы, АКШ, Бразилия).
Федералдык эквиваленти бар штаттык мекемелер жана кызмат ордулар үчүн терминология федералдык деңгээлден айырмаланат (мисалы: президент - губернатор, өкмөт - штат кеңеши, улуттук ассамблея - штаттын жалпы ассамблеясы).
Паравы-Се
Паравы-Сё — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Хе-Ягадарыясынын сол жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Компьютердик графика
Компьютердик графика – XX кылымдын акыркы чейрегинде кеңири тараган электрондук графикалык техника; сүрөттөлүштөр компьютердин пультунда түзүлөт, алар динамикада, статикада жана экранда терилип жаткан учурунда көрсөтүлүп турат, ошондой эле принтерден кайра даяр түрдө басылып чыгат. К. г-нын артыкчылыгына жасалып жаткан нерсени дайыма көрүп, чакан оңдоп туруу мүмкүн­чүлүгү кирет. К. г-да сүрөттөлүштөр элементтерден терүү ыкмасы боюнча же жаңы көркөм сүрөт формалары менен саймаларын, алмашып туруучу раппорту бар орнаменттерди түзүү менен аткарылат. Түстүү графикада компьютер түстөрдү бөлүштүрө алат.
Арнштайн
Арнштайн -  Төмөнкү Франкония административдик округунун  Майн-Шпессарт районуна караштуу шаар, (Bavaria). Швейнфурттан 20 км, Вюрцбургдан 25 км узактыкта, Верн дарыясынын боюнда жайгашкан.
Тунзы (дарыя)
Тунзы (Жогорку Тунзы) — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шиш дарыясынын оң жээгинен 92 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Диксонина
Диксонина (лат. Dixonina) —  сөөктүү балыктардын бир уруусу.
Карагулов Билим
Карагулов Билим — акын. Жумгал районунун Чаек айылында 1936-жылы 1-майда туулган. 1959-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин, 1969-жылы Москвадагы Жогорку партиялык мектепти бүтүргөн. Эмгек жолун 1959–1972-жж. «Кыргызстан пионери» гезитинде бөлүм башчы болуп иштөөдөн баштаган. 1961-жылдан «Мектеп» басмасында кызматкер, «Кыргызстан коммунисти» журналында бөлүм башчы, 1972–1980, 1983–1984-жж. КП БКда инструктор, бөлүм башчынын орунбасары, 1980–1983-жж. басма-сөздө мамлекеттик жашыруун сырды сактоо башкармасынын начальниги, 1985–1986-жж. басма, полиграфия жана китеп соодасы боюнча Кыргыз мамлекеттик комитетинин төрагасы, 1986–1991-жж. «Эл агартуу» журналында редактордун орунбасары, 1991–1994-жж. «Береке» гезитинде редактор болуп иштеген. «Мандалак» аттуу китеби 1960-жылы жарык көргөн. «Огонек» журналынын лауреаты (1980), Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты (1980–1985), Кыргыз ССРинин маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1984) болгон.
Kыргыз тилинде
Мандалак: Ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. – 76 б. Достук. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1961. – 31 б. Чырпык: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас. 1961. – 56 б. Эки өмүрдөн эпизод: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1968. – 59 б. Аалам магелландары: Публицистикалык поэма. – Ф.: Кыргызстан,1977. – 139 б. Прометейдин оту. Ырлар жана поэмалар. – Ф.; Кыргызстан. 1988. – 136 б.
Орус тилинде
Львенок и теленок: Сказка. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1964. – 23 с. Память: Поэма. – М.: Правда, 1979. – 31 с. Сколько ног у скакуна?: Стихи. – М.: Дет. лит., 1979. – 64 с. Магелланы Вселенной: Поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1981. – 120 с. Магелланы Вселенной: Публицистическая поэма. – М.: Сов. писатель, 1987. – 88 с.
Котормолору
Барто А. Машенька. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1961. – 46 с. Маршак С. Акылдуу чычкан жөнүндө жомок. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1963. – 15 с. Маршак С. Мышыктын үйү. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1964. – 59 с. Рза Расул. Тераненин оюнчуктары: Балдар үчүн ырлар. – Ф.: Мектеп, 1973. – 36 с. Рза Расул. Адам өмүрүнүн күнү: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 77 с. Маяковский В. Мистерия-буфф. – Ф.: Мектеп, 1975. – 134 с. Мицкевич А. Жаштыктын одасы: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1981. – 88 с. '''Лорка Ф. Г.''' Гитара: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 56 с.
Диспансерлөө
Диспансерлөө — советтик саламаттык сактоонун негизги багыты болгон дарылоо жана алдын алуу ишинин негизги методдорунун бири.
Милдети
Диспансерлөө ооруну жаңы башталган кезинде таап, врачтык көзөмөл жүргүзүү; калктын жана оорулуулардын айрым тобуна системалуу түрдө байкоо жүргүзүү; атайын каттоо, оорунун кабылдашынын алдын алуу үчүн өз убагында дарылоо жана алдын алуу иштерин жүргүзүү; адамдын ден соолугун, эмгекке жарамдуулугун калыбына келтирүү; диспансердик каттоодо тургандардын өндүрүш жана турмуш-тиричилик шартын текшерүү; оорунун көбөйүшүнө шарт түзгөн факторлорду жоюу иштерин камтыйт. Диспансердик системалуу байкоого оор өнөкөт оорулар (кургак учук, жүрөк-кан тамыр), карын жана он эки эли ичегинин жарасы менен ооругандар, жаңы төрөлгөн, мектеп жашына чейинки жана мектеп жашындагы балдар, 14—18 жаштагы өспүрүмдөр, кесипчилик-техникалык окуу жайынын окуучулары, кош бойлуу аялдар, спортсмендер, шахтёрлор, зыяндуу цехтерде иштеген жумушчулар, аскер кызматындагылар жана башка алынат. Диспансердик байкоо атайын адистештирилген диспансерлерде жана поликлиника мекемелеринде жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Чоң Хэй-Кы дарыясы
Чоң Хэй-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1202 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аргындаштыруу
Аргындаштыруу – тукум куугучтук касиеттери (генотиби ) боюнча айырмаланган эки организмди катнаштыруу, башкача айтканда бир же бир нече аллелдер же хромосомаларынын саны, же түзүлүшү боюнча айырмаланган организмдерди катнаштыруу. Мында пайда болгон биринчи муун дайым гетерозиготалуу болот да, ал аргын деп аталат. Ар башка тукумдагы, же түрдөгү өсүмдүктөрү кыйыштыруу алыстан А. деп аталат. А. – өсүмдүк жана жаныбар селекциясынын ыкмаларынын бири. Чарбанын пайдалуу белгилери боюнча тандоо жана тандап алуу, ошондой эле жаңы порода, сорт чыгаруу үчүн баштапкы материал болуучу гибрид жана метис, чалыш, аргын алуу үчүн пайдаланылат. А-нун түрдүү системасы бар. Алар тектеш жана тектеш эмес болуп бөлүнөт. Тектеш эмес А-нун түрлөрү: порода аралык (сорт аралык) А., линия аралык А., алыскы теги боюнча А. Мал чарбасында А. жакшыртма А., сиңирме А. өнөр жайлык А-га бөлүнөт.
Диктиокаулюстар
Диктиокаулюстар (лат. Dictyocaulus) — жумуру мите курттардын бир уруусу, буларга жиптей диктиокаулюс (лат. D. filaria) кирет.
Карагулова Роза
Роза Карагулова Талас шаарында 1946-жылы 30-июлда туулган. Ал 1970-жылы КМУнун филология факультетин бүтүрүп, эмгек жолун Нарын жана Көл өрөөндөрүнүн мектептеринде мугалим болуп иштөөдөн баштаган.
Р.Карагулова 1982-жылдан бери китепканачылык кесипти аркалап келет. Р.Карагулова 1979-жылдан бери Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү. Анын «Кыз дүйнөсү», деп аталган алгкачкы китеби 1975-жылы жарык көргөн. Айрым ырларына обон жазылган. Р.Карагулова Р.Тагордун прозадагы ырларын которуунун үстүндө да алектенген.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Кыз дүйнөсү: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1975. – 40 б.
Көл тынышы: Ырлар. – Ф.; Мектеп, 1978. – 96 б.
Жолдо: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1985. – 70 б.
Тынчы жок талаа: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 88 б.
КОТОРМОЛОР
Накылдар. – Б.: Техник, 2005. – 111 б.
Уилям Голдиң
Сэр Уилям Жералд Голдиң(англ. William Golding; 1911-жыл 19-сентябрь — 1993-жыл 19-июнь) — англиялык жазуучу, драматург жана акын болгон. "Чымындардын төрөсү" (англ. Lord of the Flies) романы менен ал адабият боюнча Нобел сыйлыгын уткан. Ошондой эле "Өтмөк ритуалдары" (англ. Rites of Passage) романы менен ал 1980-жылы фантастика боюнча "Букер" сыйлыгына татыган. Бул чыгарма "Дүйнөнүн кырына саякат" (англ. To the Ends of the Earth) деңиз үчилтигинин биринчи китеби болуп калган.
Сулайманкулов Дардайыл
Сулайманкулов Дардайыл (1932–2003) - жазуучу, котормочу. Кемин районунун Тегирменти айылында 1932-жылы 18-апрелде туулган. 1952-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетин бүтүргөн.
Эмгек жолун 1952-1958-жж. Кыргызстан мамлекеттик басмасында редактор, улук редактор болуп иштөө менен баштаган. 1958-жылы «СССР Жогорку Советинин жаңылыктары» журналына котормочулук кызматка Москвага чакыртылган, ал жакта 1960-жылга чейин иштеп, 1960-жылы «Кыргыз ССР Жогорку Советинин жаңылыктары» журналына которулган.
1962-1965-жж. Кыргыз радиоуктуруу жана телекөрсөтүү комитетинде редактор болуп иштеп, 1965-1968-жж. Кыргыз ССР Илимдер академиясынын «Илимий коммунизм» бөлүмүндө аспирантурада окуган.
1968-1974-жж. «Кыргыз Совет Энциклопедиясынын» башкы редакциясыңда коомдук илимдер бөлүмүнүн башчысы, 1975-1978-жж. «Кыргызфильм» киностудиясында редактор, 1978-1981-жж. «Мектеп» басмасында тарых жана география бөлүмүнүн редакциясында редактор, 1982-1992-жж. Кыргыз телеграф агенттигинин союздук, чет элдик жана республикалык информациялар редакциясында котормочу болуп иштеген.
1992-жылы пенсияга чыгып, 2001-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин иш башкаруу бөлүмүндө котормочу, башкы адис кызматтарында иштеген.
Ал И.Тургеневдин, М.Горькийдин, Л.Гумилевдун ж.б. чыгармаларын кыргызчага которгон.
«Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» деген ардак наамы менен, 1984-жылы “Эмгектин ардагери” медалы менен сыйланган.
1993-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
Кыргыз тилинде
И.Тургенев. Алгачкы махабат: Повесть жана роман. – Ф.: Адабият, 1990. - 314 б.
И.Тургенев. Босогодо: Роман. – Ф.: Мектеп, 1980. - 172 б.
Арбуду Арли. Колдо бар алтындынын баркы жок: Сатиралык аңгеме. - Ф.: Чолпон, 1984.
Е.Лагутин. Жер алдындагы суулар - Кыргызстандын жайыттарында. - Ф.: Кыргызстан, 1976. - 88 б.
П.Попов. Жер жана күн. - Ф.: Кыргызмамбас, 1954. - 75 б.
И.Кривогуз. Соңку жаңы тарых. - Ф.: Кыргызокуумамбас, 1963. - 352 б.
Пантусов, Николай Николаевич
Пантусов Николай Николаевич (1849-1909) - орусиялык түрколог, археолог, чыгыш элдеринин тарыхый мурастарынын изилдөөчүсү.
Сулайманкулов Дардайыл
Кыргыз тилинде
В.Кубасов Космос койнунда. - Ф.: Кыргызстан, 1987. - 199 б.
Пантусов, Николай Николаевич
Кыскача өмүр баяны
Н.Н.Пантусов Николаев шаарында туулган.
Сулайманкулов Дардайыл
Кыргыз тилинде
Б.М.Афонин. Соңку жаңы тарых. - Ф.: Мектеп, 1983. - 302 б.
М.Соколов Учкундар. - Ф.: Кыргызстан, 1964. - 451 б.
Пантусов, Николай Николаевич
Кыскача өмүр баяны
1871-ж Петербург университетин бүтүргөн.
1872-жылдан 1908-жылга чейин Түркстан жана Жети-Суу генерал-губернаторлугунда  ар кыл кызматтарда иштеген.
Ишмердиги
1885-ж Чүй боорундагы нестариан  көрүстөндөрүнөн сирия-түркий  жазмалары бар таштарды  тапкан жана Молдо Нияз Мухаммед Хокандинин    "Тарих-и Шахрухи" эмгегинин фарсыча тексттин жарыялаган.
1886-жылдан Россиялык археология коомунун мүчөсү.
Алгачкылардан болуп Кокон хандарынын архивин изилдеген.
Жети-Суудагы тарыхый эстеликтердин фото сүрөттөрүн калтырган,ошондй эле чыгыш элдеринин бир катар тарыхый жазма даректерин элден чогулткан.
1905-ж Молдо Муса Сайраминин "Тарих-и аминийе" деген уйгурча эмгегинин тексттин жарыялаган.
Пантусов жыйнаган Анжиян көтөрүлушчулорунун 1898-жылдагы  Жети-Сууга тараткан чакырык кагаздары да зор тарыхый мурастардын бири.
Штат бирдиги
Штат бирдиги – уюмдун жумушчу орундарга жараша түзүлгөн штаттык тизмедеги кызматтар.
Кыргыз мамлекети
Кыргыз мамлекети — Кем-Кемжиут менен бир ээликти түзгөн.
Тарыхы
Чыңгыз хандын Байыркы Орхон-Эне-Сай таш жазууларында бийликке келиши жана кытай тарыхый маалыматтарында белгилүү болгондой, ошол аймактар да IX - X кк. чейин эле монгол, татар элдери жана аларга тектеш бир нече уруулардын жашаганы белгилүү. Кийинчерээк татарлар көбөйүп, онгут, меркит, огу ж. б. чон урууларды бириктирген татар уруу бирикмеси тузулген. Алар туштугундегу коншусу Син империясы менен бир аз убакытка ынак байланышты тузе алган ли к. башында татар уруу бирикмеси бузула баштан, анын ичин- деги монголдор менен татарлардын арасында карама-каршылык- тар кучеит. Ошол мезгилде керей, конурат, ойрот, найман ендуу уруулар өз алдынча күчөй баштайт.
Монгол уруусунун башчысы Эсугей баатыр керей ж. б УРУУлар менен биригип, татарларга уламдан-улам оор сокку берип туратч 1155-ж. (кээ бир маалыматтар боюнча 1162-ж.) Эсугей- ден Темучин терелет. 1164-ж. Эсугей татарлар тарабынан елтурулген сон Темучин жетим калып, кыйынчылык менен чоноиот. Темучиндин энеси Алан-Гоа беш баласынын экөөнү монголдордон, учөөнү түн ичинде түндүктөн жарыктын шооласы менен кошо түшүп келген сары кишиден терегену женунде миф бар. Темучиндин езунун да, укум-тукумдарынын да чачтары кызгылт-сары, кездеру кек болгон. Ага окшош кишилер Эне-Сай кыргыздарынын арасында кеп кездешкен. Ошону учун Алан-Гоа езунун кииинки уч уулун кыргыздардан тереген деген божомолду орустун белгилүү изилдөөчүсү Березин өткөн кылымда эле айткан Бул пикирди немец окумуштуусу П. Рачневский да ырастаган Ал кереиттерди (керей уруусу) кыргыздардын бир белугу деп эсептеит, анткени алар мурда Ыртыш дарыясы г*енен Алтайда жашашкан. Кереиттер кийин монголдор менен синишип кетег Наимандар дагы адегенде кыргыз жергесинде, кийинчерээк Алтайда, Ыртышта, Обь дарыясынын башында жашашкан Кытай тарыхчысы Хан-Жулин наймандарды кыргыз уруула- рынын бири деген. П. Рачневский болсо наймандарды моцголдорго эмес турктерге кошот да, алардын «Найман» деген монголчо аты турктердун «сегиз егузун» тушундурет дейт. Демек, Чьщгыз хан кииин монголдошуп кеткен байыркы кыргыз тукумунан деген божомол бар Монгол уруусунун башка тайпалар менен болгон согушунда Темучин өзүнүн баатырдыгын көрсөткөн. Акырында ал бүткүл
1206-ж. буткул монгол феодалдарынын курултайында мамлекетти империя деп, Чынгыз хан титулун алат. ошентип, 51 жашка келген, монголдордун боржигин уруусунан чыккан, акылдуу, кучтуу, каардуу жана арамза Чьнгыз хан уккан колдоочуларына таянып кучтуу жана бекем тартиптуу аскер тузе алган. Ал жеринин аймагын кенейтип, кошуна элдердин баарын озуна баш ийдирет.
Чынгыз хан, Темучин (1155-1227-жж.) - Улуу Монгол мамлекетинин негиздөөчүсү, колбашчы. Онон дарыясынын боюндагы Делпун-Болдан деген жерде туулган. Монгол урууларынын кол астында бириктирүү үчүн күрөштө татарларды жана алардын союздаштарын талкалаган. 1206-ж. буткул монголдордун курултайында «Чынгыз» (түрк тилдеринде «тениз», «дениз» деген ысымды алып, өзүн каан(«хан») жарыялаган. 1206-1207-жж. бир нече түрк монгол элдерин каратып, 1211-1218-жж. Түндүк Кытайды, 1218-1220-жж. Орто Азияны басып алган. 1219-1224-жж. Түндүк жана Чыгыш Иранга, Афган- станга жортуул жасап, кыйраткыч сокку урган. Ошол эле жылдары Кавказ аркылуу Чыгыш Европага аскер жиберип, 1223-ж. Туштук орус княздарынын кошуундарын жана кыпчактарды Калка езенунде тал- калаган. Басып алган өлкөлөрдө монгол феодалдарынын катаал эзуусун орноткон, бирок эч бир элге диний жактан кысым жасаган эмес. Чыгыш- тагы Эне-Сай кыргыздары 1207-ж. Чыңгыз ханга баалуу тартуу менен келип баш ийип беришкен, бирок 1218-ж. кайра меркитерге кошулуп кетерулушке чыгышкан. Чынгыз хан уулу Жучинин кошуунун жиберип бул кыргыз дар ды биротоло караткан. Кучлук наймандын бийлигине каршы курвшкен батыштагы (Тенир-Тоодогу) кыргыздар 1218-ж. Чыңгыз хандын бийлигине өткөн. Чыңгыз хандын жана анын урпактарынын тушунда Саян-Алтайдан Тенир-Тоого кыргыз- дардын дагы бир жоон тобу журт которгон. Чыңгыз хандын буйругу боюнча бардык монгол уруулары, ошондой эле татарлар да, турк уруулары да жортуулга чыгууга тийиш болушкан. Аскерлери ондуктарга, жуздуктвргв, миндик- терге жана он миндиктерге (тумвндвр) белунген. Ар бир бвлуктун башында бийлиги чектелбеген башчысы болгон. Бир жоокердин коркоктугу учун бардык ондукту, бир ондук учун жуздукту влум жазасына тартышкан. Жортуулдарында урвй учурган коркутуу жана журектун ушун алуу Чынгыз хандын тактикасы болучу. Согушта, басып алган жерлерде ондогон, жуздегвн, миндеген адамдарды эч кунеесу жок эле кырып салуу, өрттөө, талкалоо анын адаты эле.
1207-ж. Чынгыз хан Түштүк Сибирь элдерин багындырууга буйрук берет. Ошол кезде езунче ар кайсы жерде чакан ээликтерге белунуп калган бытыранды кыргыздар куч катышын туура тушунушкен. Ошону учун кыргыздар Чынгыз ханга уигурлар менен карлуктар сыяктуу эле ыктыярдуу түрдө баш ииип беришет. Бул жөнүндө монголдордун жашыруун тарыхында минтип жазылат: «Коён жылында» (1207-ж.) Чыңгыз хан, Темучин
1217 жылы, Түштүк Сибирдеги токойдо жашаган Туматтар көтөрүлүшөт, Чыңгызкан Туматтарды басууга, Чыңгыз хан кыргыздарга бул көтөрүлүштү басууга буйрук берет, бирок кыргыздар баш тартуу менен чектелбестен, өздөрү Чыңгызханга каршы чыгышат.
Оттук (Нарын району)
Оттук — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Он-Арча айыл аймагына кирет.
Кыштак оттук ташка мол болгон Оттук капчыгайдын атынан аталган. Оттук суусунун Бишкек Нарын жолдорунун боюнда жайгашкан. Райондун борбору Нарын шаарынан 39 км түндүк тарапта. 1932-жылы негизделген. Орто мектеп, китепканаааа, клуб, ашкана бар.
Калкы
Калкы ― 1361 киши.
Уфа
Уфа же Өфө (Өфө, ) — Башкыртстан шаары. Орусия Федерациясынын Президентинин 2020-жылдын 2-июлундагы жарлыгы менен шаарга "Эмгек каармандыгы шаары" наамы ыйгарылды.
Графикалык планшет
Графикалык планшет (graphics tablet) — коддогуч сыяктуу иштейт, ал уникалдуу белгилерди, буйруктарды камтыйт, бул белгилер жана буйруктар планшет тарабынан автоматтык түрдө түзүлүп турат. Графикалык планшетти долбоорлоонун автоматташтырылган системаларында (САПР) архитектолор жана долбоорлоочулар колдонушат.
Диктиосома
Диктиосома (лат. Dictyosoma) — кандек балыктардын бир уруусу.
Михаил Ломоносов
Ломоносов Михаил Васильевич (8. 11. 1711, Орусия, Архангел облусу, Денисов кыштагы – 4. 4. 1765, Петербург шаары) – биринчи орус окумуштуусу, табият таануучу, физикалык химияны негиздөөчүлөрдүн бири, акын, сүрөтчү, тарыхчы, тилчи, орус билим берүүсүнүн жана илиминин өз алдынча өнүгүшүн жактоочу. 1731-ж. Москвадагы Славян-грек-латын академиясында, 1735-ж. Петербургдагы Академиялык университетте, 1736– 41-ж. Германияда билим алган. 1742-жылдан Россия ИАнын физика классынын адъюнкту, 1745-ж. Петербург ИАнын химия боюнча 1- орус академиги болуп шайланган. 1748-ж. 1-химиялык лабораториясын түзгөн. Ломоносовдун демилгеси менен Москва университети негизделген. Ломоносовдун ачылыштары илимдин көп тармактарын байыткан. Заттын молекула-кинетикалык теориясынын негизги жоболорун иштеп чыккан. «Жылуутек» деген теорияга каршы туруп, жылуулук заттардын бөлүкчөлөрүнүн кыймылы менен шартталгандыгын белгилеген. Материя менен кыймылдын сакталуу принцибин, атмосферадагы электр кубулушун жана оордук күчүн аныктаган. Оптикалык приборлорду ойлоп чыгарган («түндө көрүүчү түтүк», күзгүлүү телескоп). Чолпон планетасында аба катмары бар экенин ачкан. Жердин түзүлүшүн аныктап, пайдалуу кендердин, минералдардын келип чыгышын түшүндүргөн. Орус тарыхы боюнча китептердин автору. Мозаика өнөрү менен смальта өндүрүүнү калыбына келтирип, шакирттери менен мозаикалык сүрөттөрдү жараткан. Сүрөт академиясынын мүчөсү болгон (1763).
1956-ж. СССР ИА табият жана гуманитардык илимдер боюнча көрүнүктүү эмгектерге берилүүчү Ломоносов атындагы эки алтын медалды (биринчиси советтик, экинчиси чет элдик окумуштууга берилүүчү) белгилеген. Ленинград облусундагы шаар, Атлантика океанындагы агым, тоо чокусу, Түндүк муз океанындагы суу чокусу, Батыш Шпицберген аралындагы дөңсөө Ломоносовдун ысымын алып жүрөт. Эмгектери: Полное собрание сочинений Т. 1–10. М.; Л., 1950–83; Избр. труды по химии и физике. М., 1961; Избр. произведения. М., 1986. Т. 1–2.
Россмор (Нү-Жерси)
Калкы - 3129 киши. Болжолдуу аянты - 2.3 км². FIPS коду — 34-64865.
Оскар Уайлд
Оскар Фингал О'Флаэрти Уиллс Уайлд (англ. Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde; 1854-жыл 16-октябрь — 1900-жыл 30-ноябрь) — спектаклдерди, фантастикалык чыгармаларды, дилбаяндарды жана ырларды жазган ирландиялык чыгаан жазуучу болгон. 1880-жылдардын соңуна чейин ар кандай түрлөрдө жазгандан кийин ал 1890-жылдары Лондондогу эң таанымал драматургдардын бири болуп калган. Ал эпиграммалары жана спектаклдери, "Дориан Грейдин сүрөтү" (анг. The Picture of Dorian Gray) романы, ошондой эле камалуу шарттары жана эрте көз жумганы менен эсте калган.
Уайлддын ата-энеси Дублиндеги англис-ирланд тектүү ийгиликтүү интеллектуал кишилер болгон. Алардын уулу жаш кезинде эле француз жана немис тилдерин эркин сүйлөп кеткен. Университетте Уайлд "Улууларды" (анг. Greats) окуган. Ал өзүн биринчи Дублинде, андан кийин Оксфорддо чыгаан классикчи катары далилдеген. Өзүнүн жетекчилери Уолтер Патердин жана Жон Рускиндин башчылыгы алдындагы өсүп бараткан эстетизмдин философиясына аралашып калганы менен белгилүү болгон. Университетти аяктагандан кийин Лондондогу мода маданий жана коомдук чөйрөлөргө көчүп барган.
Эстетизмдин өкүлү катары ал ар кандай адабий иш-чараларга аралашып көргөн: ыр китебин басып чыгарып, жаңы "Көркөм өнөрдөгү англис кайра жаралуусу" боюнча Америка Кошмо Штаттары менен Канадада сабак берген жана Лондонго кайтып барып журналисттик үзүрлүү эмгегин уланткан. Курч акыл калчоосу, колориттүү кийими жана жаркыраган маеги менен таанымал Уайлд өз доорундагы эң белгилүү инсандардын бири болуп калган. 1890-жылдардын аяктарында ал көркөм өнөрдүн үстөмдүгү тууралуу ой-пикирин баарлашуулары менен дилбаяндарында жаңырткан. Начарлоо, эки жүздүүлүк жана сулуулук темаларын "Дориан Грейдин сүрөтү" аттуу жападан жалгыз романына кошуп чагылдырган. Эстетикалык деталдарды түзүү жана аларды чоңураак темалар менен айкалыштыруу мүмкүнчүлүгү Уайлдды драма жазууга түрткөн. Ал "Саломеяны" (анг. Salome, 1891) француз тилинде Парижде жазып, бирок англис сахнасында Библиядагы темаларга толугу менен тыюу салынышынан улам ага Англияда лицензия берүүдөн баш тартышкан. Кебелбеген Уайлд 1890-жылдардын башында төрт коомдук комедия өндүрүп чыгарган. Бул ага Виктория Лондонунун аяк чениндеги эң ийгиликтүү драматург болууга шарт түзгөн.