Сүйлөм
Бир нече багыныңкылуу татаал сүйлөм
Бир гана баш сүйлөм менен байланышып, анын түрдүүчө кырдаалын билдирген бир нече багыныңкы сүйлөмдөр колдонулат. Мындай сүйлөмдөрдүн баяндочтору бирдей формада эмес, ар кандай формада аяктайт да бир өңчөй эмес багынкылуу татаал сүйлөмдү уюштурат: Ботаника багына кирерде, бактын жай-маанисин биле турган адамды ээрчитип албасак болбойт десем, Багарт макул болгон жок ( К. Б.). Бул мисалдагы бактын жай- маанисин биле турган адамды эрчитип албасак болбойт десем деген сүйлөмдүн баяндоочу шарттуу ынгайдын -са формасында аяктады да, баш сүйлөмдөгү айтылуучу ойдун шартын билдирди. Бир өңчөй эмес багыныңкы сүйлөмдөрдүн баяндоотору төмөнкүдөй формаларда уюштурулат: Кээ бир талаал сүйлөмдөрдүн составындагы багыныңкы сүйлөмдөрдүн баяндоочтору түрдүү формадагы мүчөлөр менен аяктайт да бир өңчөй эмес багыныңкы сүйлөмдөрдү уюштурат: Курман үйдө чай ичип олтурганда, эшиктен аттын дүбүртү чыккансып, иттер абалап үрүп калды ( К. Б.). Бул татаал сүйлөмдү составында бир гана баш сүйлөм менен байланышкан эки багыныңкы сүйлөм бар, алардын бирөөнүн баяндоочу -ганда ,экинчисинки —кансып *формаларында, демек, ар түрдүү формада аяктады. Баяндоочтору бирдей формада мүчө менен аяктаган бир өңчөй багыныңкы сүйлөмдөрдүн саны эки, же үч, же болбосо андан да көп болот. Ал эми баяндоочтору түрдүүчө формада мүчөлөр менен аяктаган бир өңчөй эмес багыныңкы сүйлөмдөрдүн саны чанда гана, учурда үч сүйлөм, көпчүлүк учурда эки багынынкы сүйлөм боло тургандыгы байкалат. Моюну чүрөктөрдүкүндөй, кашы калем менен тарткандай, көзү жаңы туулган ботонукундай, оозу оймоктой, бели кындай, чачы жибектей, ал укмуштай сулуу кыз эле (К. Ж.). Бул татаал сүйлөмдүн составында баяндоочтору бирдей формада аяктаган жана бир гана баш сүйлөм менен байланыш жасаган алты багыныңкы сүйлөм бар. Баяндоочторуна жандооч компоненттеш болуп айтылган көп багыңыңкы сүйлөмдөр да бир өңчөй эмес багыныңкы сүйлөмдү уюштурат, бирок алар анча көп колдонулбайт. а) Татаал сүйлөмдүн составындагы ар бир багыныңкы сүйлөмдөрдүн баяндоочторуна чанда гана учурда бир эле формадагы жандооч компоненттеш болуп айтылат да, бир өңчөй багыныңкылуу татаал сүйлөмдү уюштурат: Барып иштеген жеринде маскара болбос үчүн, аялдардын жогоркудай какшыктуу каарын укпас үчүн, өйдө-төмөн чапкылап далбас урууда (К. Ж.). б) Кээ бир татаал сүйлөмдүн составындагы ар бир багыныңкы сүйлөмдүн баяндоочуна түрдүүчө формадагы жандооч компоненттеш болуп айтылат да, бир өңчөй эмес багыныңкылуу татаал сүйлөмдү уюштурат: Колдо эч нерсе жок болгон соң, оозго канча каргыш алынган менен, убада ордунан чыкпады (Т. К.). в) Кээ бир татаал сүйлөмдүн составындагы багыныңкы сүйлөмдүн бирөөнүн баяндоочуна кандайдыр бир жандооч компоненттеш болуп айтылып, бирөөнүн, айрым учурда бир нечесинин баяндоочу кандайдыр бир мүчө менен аяктап, баш сүйлөм менен байланыш жасайт да, бир өңчөй эмес багыныңкылуу татаал сүйлөмдү уюштурат: Бала ыйлаганда, үйдөгү ата-энем үнүн уксун үчүн, анын башын терезенин көзүндөгү сынык жерге тушташтырып койдум (К. Ж.). Мындай структурадагы татаал сүйлөмдөр да кыргыз тилинде активдүү колдонулат.          Байламтасыз түрдө жана байламталар аркылуу баш сүйлөм менен байланыш жасаган бир өңчөй эмес багыныңкы сүйлөмдөр да кездешет. Баш сүйлөмгө багыныңкы сүйлөмдөрдүн бирөөнүн баяндоочу кандайдыр бир мүчө менен аяктайт да, экинчи багындыргыч байламта аркылуу байланыш жасайт. Демек, татаал сүйлөмдүн составындагы баш, багыныңкы сүйлөмдөр өз ара байламталар аркылуу жана байламтасыз түрдө (баяндоочу кандайдыр бир мүчөнү кабыл алуу жолу менен, же ага кандайдыр бир жандооч компоненттеш болуп айтылуу жолу аркылуу) байланыш жасоо жолу менен да бир өңчөй эмес багыныңкылуу татаал сүйлөмдү уюштурат. а) Татаал сүйлөмдүн составындагы багыныңкы сүйлөмдөрдүн бир компоненти көпчүлүк учурда себеп байламта антени, себеби аркылуу, калгандарынын баяндоочтору кандайдыр бир мүчөнү кабыл алып, баш сүйлөм менен байланыш жасайт: Арабыз улам кыскара берди, антени тигилер кап салынып, катуулап кете албаса да, эгинди ташташпады (Ч. А.). б) Татаал сүйлөмдүн составындагы багыныңкы сүйлөмдөрдүн бир компоненти себеп байламта ошондуктан, ошон үчүн, ошол себептүү сыяктуу байламталар аркылуу, калгандарынын баяндоочтору кандайдыр бир мүчөнү кабыл алуу жолу менен баш сүйлөмгө байланышат: Тыныбек балдарына энчи бөлүштүргөндө, Мамат менен келинчеги жаш болгон, ошон үчүн аларга кызмат кылууга Алымбайды кошо берген (К.К). в) Татаал сүйлөмдүн составындагы багыныңкы сүйлөмдөрдүн бир компоненти салыштырма байламта кандай-ошондой, канчалык- ошончолук, канча-ошончо аркылуу калгандарынын баяндоочтору кандайдыр бир мүчөнү, айрыкча -са мүчөсүн кабыл алуу жолу аркылуу баш сүйлөм менен байланыш жасайт: Жер үстүндө от кандай өчпөс болсо, суу кандай соолубас болсо, аба кандай түгөнбөс болсо, так ошондой кенч киши го дейм өзүмдүн жаман акылымда (Ч. А.). г) Татаал сүйлөмдүн составындагы багыныңкы сүйлөмдөрдүн бир компоненти себеп байламта неге десең, эмне үчүн десең сыяктуу байламталар аркылуу, калгандарынын баяндоочтору кандайдыр бир мүчөнү кабыл алып, баш сүйлөм менен байланыш жасайт да, бир өңчөй эмес багыныңкылуу таттал сүйлөмдү уюштурат: Короодо кой болсо, коңуругунан үркүп быт-чыт чыкмак, эмне үчүн десең кор-шар, быш-күш, кый-чыйлаган коңуругу үйдүн ичин оң таптырбады (А. У.). Кокус Айжаркын мага таарынса, же мен Айжаркынга таарынсам, баягы табышмактуу кыз менен жигит көз алдыбызга элестейт, неге десең көкүрөккө жат болгон жакшы сөздөр эстен чыкпайт эмеспи (К. Ж.).