cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Билим берүү реформасы
– Кыргызстандын билим берүү системасын бүткүл дүйнөлүк билим берүү мейкиндигине интеграциялоо;
– башкаруунун мамл.-коомдук органы катары билим берүү мекемелеринде «Камкорчулар кеңешин» түзүү;
– эмгек рыногун изилдөө аркылуу билим берүү саясатын жөнгө салуу;
– билим берүү чөйрөсүндө рынок мамилелерин өнүктүрүү, мамлекеттик каражатты пайдалануунун эффективдүүлүгүн арттыруу жана билим берүү мекемелерин каржылоонун көп түрдүүлүгүн камсыз кылуу аркылуу билим берүү системасында финансылык-экономикалык мамилелерди турукташтыруу жана өнүк-түрүү ж. б.
Ботокан
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Данилевский Николай Яковлевич
Данилевский Николай Яковлевич [4(16).12. 1822, Ливенский уезди, Орлов губерниясы, Остров кыштагы – 7(19).11.1885, Тифлис (азыркы Тбилиси)] – орус философу, биологу, публицисти, панславизм идеологу. Данилевский баарына бештен белгилүү: байыркы орто кылым жана жаңы тарых болуп бөлүнгөн бирдиктүү дүйнөлүк тарых деген концепцияны четке каккан. Ал «Россия жана Европа» аттуу китебинде (1869) биология организмдер сыяктуу өз бет алдынча обочолонуп өсүп-өнүгүүчү «маданий-тарыхый типтер» (цивилизациялар) деген теориясын киргизген. Бул теория кийин О.Шпенглердин жана А.Тойнбинин локалдык (аймактык) цивилизациялар деп аталган концепцияларына негиз болгон. Ар бир тип өзүнүн жаралуу, телчигүү, гүлдөө жана соолуп-өчүү доорлорун басып өтөт. Данилевский өз китебинде маданий-тарыхый жактан өнүгүүнүн 10 тибин: египет, кытай, байыркы семит (ассирия-вавилон-финикия-халдей), индия, иран, еврей, грек, рим, жаңы семит (араб), европа (роман-герман) цивилизацияларын атаган. Анын пикири боюнча тарыхта жаңыдан жаралып жаткан 11-маданий-тарыхый тип – славян цивилизациясы. Ал буга чейинки цивилизациялардан алда канча жогору турат жана келечектүү деп эсептеген.
27 февраль
27-Февраль - Григорий календары боюнча 58-күнү, жылдын аягына чейин 307 (толук жылда 365) күн бар.
Бель (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Бель — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Алатанин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1186 киши. Почта индекси — 453119, ОКАТО коду — 80249812004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Билим берүүнү каржылоо
Билим берүүнү каржылоо – бардык типтеги билим берүү мекемелеринин муктаждыктарына акча каражаттарын бөлүп берүү.
Мамлекеттик билим берүү уюмдарын каржылоо билим алып жаткан ар бир адамга иш жүзүндө жумшалган чыгымдарды ырааттуу көбөйтүү принцибинин негизинде билим берүү мекемелеринин бардык түрлөрү менен типтери боюнча каржылоонун Кыргыз Республикасынын Өкмөтү бекиткен ченемдердин негизинде республикалык жана жергиликтүү бюджеттердин ж. б. булактардын эсебинен жүзөгө ашырылат. Мамлекеттик эмес билим берүү уюмдарын каржылоо акы төлөнүүчү билим берүү кызматтарынын, уюштуруучулардын каражаттарынын, о. э. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында тыюу салынбаган башка булактардын эсебинен жүзөгө ашырылат.
Дебыр-Ель
Дебыр-Ёль — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Деб дарыясынын сол жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Данилов Семён Петрович
Данвлов Семён Петрович [7(20). 10. 1917, азыркы Якутия, Мытах  наслеги – 27.11.1978, Якутск] – якут акыны. 1961-ж. СССР Жазуучулар союзунун алдындагы Жогорку адабий курсту бүтүргөн (1957). Чыгармалары 1937-жылдан жарыялана баштаган.Данвлов «Аңгемелер» (1945) «Менин мекеним» (1949), «Бейкут шаар» (1958), «Досумдун жүрөгү» (1960), «Алас жылдыздары» (1967), «Манчаранын акбоз аты» (1969), «Бүркүттүн бактысы» (1973), «Жер үнү» (1977), «Менин Алтын Казык жылдызым» (1980) жана башка чыгармалардын автору. Ырларында өз элинин тагдыры жөнүндөгү лирикалык ой-толгоолорун камтыган. Бир нече ыр, поэмасы кыргыз тилине которулган. Данвлов Кыргызстанда болуп, кыргыз элинин жетишкендиктери жөнүндө ырлар жазган. РСФСР дин М. Горький атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1971). Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Еловка (Писаной куймасы)
Еловка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Писаная дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кийим-кечеге тиешелүү тыюулар
Кийим-кечеге байланышкан тыюулар. Бир катар тыюулар баланын кийген кийими менен байланышат. Балага көйнөк тигип кийгизгенде, анын этегин бүкпөйт. Мындай жөрөлгө өмүрү узун болсун, бала бүгүлбөсүн үчүн жасалат. Жаңы көйнөк кийгизгенде, “баланын көйнөгү чирик, өмүрү тирик болсун” же “кийимиң күзгө жетсин, өзүң жүзгө жет” деген тилек айтып, бетинен өөп кийгизет. Жаш адам желбегей жамынбайт деген тыюу бар. Бул элге кесепети тие турган жорук катары саналат.
Эгерде бир жеңин кийип алса өзүнө тиет. Ошондуктан элге кусуру тийбеш үчүн эч болбосо бир жеңин кийип алуу керек экен. Муну тилибиздеги “Жалгыз желбегей жамынсаң жаныңа жаман, эки желбегей жамынсаң элиңе жаман” деген макал да тастыктап турат. Желбегей жамынууга болгон тыюуну элдик ишеним ата – энесинен ажырап калат деп түшүндүрөт. Чынында эле аза күткөн адам желбегей жамынат, себеби жакыны өлгөн адамга көңүл айтканы келгендер ала келген кийим – кечесин сөөк ээсинин үстүнө желбегей жаап коюшат. Кийимди кийип туруп тигүүгө (айрылган, үзүлгөн жерин ) да болбойт. Антсе акылын кошо тигип алат деген сөз бар да, эгер тигүү зарыл болуп калса, оозуна жип тиштеп алуу сунуш кылынат. Мындай ишти жакырчылыкка тартат деп да жоруйт.
Илгери бир бай өзүнүн дүйнөсүн батыра албай кыйналгандан бирөөнөн: “Малым короого, зерим сандыкка батпай айлам кетти. Эмне кылсам болот?”, - деп кеңеш сураса, ал: “Кийимиңди чечпей туруп тиккин” деп үйрөтүптүр. Ошентип тигип жүрүп томаяк болуп калган экен деп, эл оозунда айтылып калган. Чечпей туруп тиксе, кепинге окшоп калат деп, ошол суук көрүнүш менен да байланыштырылат. Кийимди тескери кийбейт, бирок тескери кийип алса, каргыш өтпөйт деп коюшат. Ал эми жолго чыкканда билбей тескери кийип алса, жолу болот деп жорулат. Адашып тескери кийип алса, үч күнгө чейин чечпеген шарты бар. Тескерисинче, жол жүрөрдө үйдөн кийимин алмаштырып, чечкен кийимин тескери боюнча таштап, иреттебей калтырып кетсе, жолу болбойт, иши жүрүшпөйт деп эскертет.
Түнү жатканда шымды башка жаздабайт, себеби көргө баштайт деп коюшат. Жолго баштайт деп бут кийимди кое берсе болот экен. Ээн талаада жатканда өтүктү башка жаздап жатса шайтан башына келип: “Бул бут жагы турбайбы” деп адашып кетип калат деген сөз дагы бар. Дагы бир маалымат боюнча, уктап жаткан адамдын башына бут кийимин коюп болбойт, себеби, учуп келген жан (адам уктаганда жан мурдунан учуп чыгып, бүт дүйнөнү кыдырат экен, ошол жандын көргөндөрү түш болуп кирет деген ишеним бар) адамдын мурдуна эмес, башка жаздалган өтүктүн, маасынын кончуна адашып кирип кетип, өлүмгө учурайт дейт. Бут кийимдин бир тарабын кийип, бирөөсүн чечкен бойдон калтырып басса, уул болсо аялы, кыз болсо күйөөсү ууру болуп чыгат деп коюшат.
Лас-Вегас
Лас-Вегас – АКШнын түштүк-батышындагы шаар. Невада штатынын түштүгүндө. Калкы 570,1 миң (2010; шаар агломерациясы менен 2,3 млн). Ири жолдор тоому. Эл аралык жана жергиликтүү маанидеги аэропорттору бар.
1905-ж. негизделген. 1911-жылдан шаар. Лас-Вегастын борборунда мормондордун эски форту (1855; чийки кыштан салынган), отель, «Голден Гейт» казиносу, үстү жабык Фремонт көчөсүндө казино-отели (1946; негизинен Голливуд кинолору тартылуучу жер) жайгашкан. Жалпы улуттук маанидеги көңүл ачуу индустриясынын жана туризмдин борбору. Электр-техникалык өнөр жай, агломерациясында жогорку технология чөйрөсү (телекоммуникация, электрондук оюндарды жөнгө салуу), Лас-Вегаска жакын жерде «Неллис» аскер-аба базасы иштейт. Университеттер, бир нече коллеждер жана сүрөт галереясы, китепканалар, музейлер бар. Теннис боюнча эл аралык турнирлер (аялдар жана эркектер арасында), «Формула-1» автожарышы, ишкер жана илимий конференциялар, көргөзмө, жармаңке жана башка өткөрүлүп турат. Үйлөнүү үлпөттөрүн өткөрүүчү уюмдар (туристтерди кызыктырат) уюштурулган. Климаттык курорт.
Вадито (Нү-Мексико)
Вадито (Нү-Мексико) (Vadito) — Нү-Мексико штатынын Taos округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 242 киши. Болжолдуу аянты - 2.2 км². FIPS коду — 35-81520.
Тажикстан
Тажикстан же Тажикстан Республикасы (Ҷумҳурии Тоҷикистон) — Борбордук Азиянын түштүк-чыгышындагы мамлекет. Батышынан жана түндүгүнөн Өзбекстан, Кыргызстан, чыгышынан Кытай, түштүгүнөн Ооганстан менен чектешет.
Тажикстан – КМШ өлкөлөрүнүн (1991), Коллективдүү коопсуздук келишим уюмунун (1992), БУУнун (1992), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1993), Евразия экономика коомунун (ЕврАзЭС, 2001), Шериктеш өлкөлөрдүн саммитинин (ШКУ, 2001) ИНТЕРПОЛдун (2004) мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Тажикстан унитардык мамлекет. Конституциясы 1994-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет башчысы президент (1994-жылдан Эмомали Рахмон). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – парламент (Мажлис Оли). Тажикстанда көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги партиялары – Тажикстан элдик-демократиялык партиясы, Тажикстан коммунисттик партиясы, Тажикстан. социалисттик партиясы, Тажикстан демократиялык партиясы, Тажикстан социал-демократиялык партиясы ж. б.
Табияты
Тажикстан – тоолуу өлкө. Аймагынын 93%ин Теңир-Тоо чокусу, Ысар-Алай, Памир системасына кирген тоолор ээлейт. Түндүгүндөгү курама кырка тоосу, Могол-Тоо менен Түркстан кырка тоосунун ортосунда Фергана өрөөнүнүн батыш чети жатат. Борбордук бөлүгүн Алай кырка тоосунун батышы, түндүк-батышын Түркстан (бийиктиги 5509 мге чейин, Пирамидальный чокусу), Заравшан (5489 м, Чимжарга чокусу), Ысар (4881) кырка тоолору ээлейт. Өлкөнүн түштүк-чыгышындагы Памир бийик тоо системасында О. Азиядагы эн бийик жер [бийиктиги 7495 м, Коммунизм (учурда Исмаил Самани) чокусу] жайгашкан. Түштүк-батышы жапыз (Вахш, Ысар ж. б. өрөөндөр). Климаты кескин континенттик. Өрөөндөр менен түздүктөрдөгү (500 м бийиктикке чейин) январдын орточо температурасы –1... –3°С (түштүгүндө), –20°С түндүгүндө, июлдуку түндүгүндө 27°С, түштүк-батышында 10–12°С, түштүгүндө 30°С. Жылдык жаан-чачыны 150–300 мм, түштүк-батышында 1200–2000 мм (500–1500 м бийиктикте). Негизги дарыялары: Сыр-Дарыя (куймалары Вахш, Пянж, Кафирниган), Исфара, Козу-Баглан, Аму-Дарыя, Кара-Суу, Ак-Суу, Заравшан. Ири көлдөрү: Кара-Көл, Сарез, Искендер-Көл, Жашыл-Көл. Суу сактагычтары: Кайрак-Кум («Тажик көлү»), Нурек, Фархад. Каналдары – Ысар, Дальверзин, Чоң Фергана, Түндүк Фергана (тажик жак бөлүгү). Топурак менен өсүмдүктөрү бийиктик алкактуулук боюнча таралат. Өрөөндөрү менен адырлары боз топурактуу келип, эфемер-шыбактуу (түндүк) жана эфемер өсүмдүктөрү (түштүк) өсөт. Адырлардын бийик бөлүгү жана тоо капталдары (2000–2500 м) түндүгүндө (күңүрт-боз топурактуу) буудайыктуу талаа, түштүгүндө (күрөн топурактуу) шыбактуу чөл өсүмдүктөрү менен капталган. Ушул эле алкакта ачык-күрөң топуракта арча, мисте жана жазы жалбырактуу токой өсөт. 2500–3500 м бийиктикте дандуу жана шалбалуу талаа өсүмдүктөрү, 3000–3500 мден жогору альп шалбаасы таралган. Чыгыш Памирде суйдаң чөл өсүмдүктөрү, Батыш Памирде (3800 мге чейин) чөл жана жарым чөл, 4200 мге чейин шыбак-дан өсүмдүктүү талаа, андан жогору чөп өсүмдүктөрү басымдуу. Коруктар (Балка, Рамит, Жолборстуу Коо жана Даштижум) уюштурулган.
Калкы
Элинин негизин тажиктер (79%) түзөт. Ошондой эле кыргыздар (19%тен ашык), памирлик кыргыздар, өзбектер, орустар, татарлар ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Расмий тили – тажик тили. Мусулман динин (сүнөттөр) тутат. Орточо жыштыгы 1 км2 жерге 56,3 киши. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектердики – 66 жаш, аялдардыкы – 72. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 кишиге 34,6), өлүм-житим төмөн (1000ге 6,6, ымыркайлардыкы жогору 1000ге 60,4). Шаар калкы 26,3%. Ири шаарлары: Дүйшөмбү, Кожент (Худжанд).
Чарбасы
Тажикстан – экономикасы жакыр өлкө. Чарбасын рыноктук ыкма менен жүргүзүүгө ыңгайлашууда. Экономикасында маанилүү орунду эмгек мигранттарынын которгон акчасы (негизинен Россиядан) ээлейт. ИДПнин көлөмү 13,8 млрд АКШ доллары (2009). Аны киши башына бөлүштүргөндө 950 доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 59,2, өнөр жайдыкы 21,9, айыл чарбаныкы 18,9. Ири өнөр жай тармактарын мамлекет көзөмөлдөйт. Коргошун, цинк, сейрек кездешүүчү металлдар, сымап, уран, алтын жана аз өлчөмдө күрөн көмүр, нефть, жаратылыш газы казылып алынат. Электр энергетика өнөр жайы өнүккөн. Вахш дарыясында жана каналында, Сыр-Дарыяда ГЭСтер курулган. Гидроэнергетика ресурстары боюнча дүйнөдө 8-, КМШда 2-орунда (Россиядан кийин). 2009-жылы 16,1 млрд кВт∙с электр энергиясы өндүрүлгөн (негизинен ГЭСтен). Ири өнөр жай тармактары: Тажик алюминий заводу (Турсунзаде шаарында), жылына 500 миң тонна өндүрөт; негизинен сырттан алынып келинген продукциянын негизинде, жеңил (пахта тазалоо, кебез жана жибек кездеме, тигүү), тамак-аш, химиялык (жер семирткич). Кол өнөрчүлүк (анын ичинде килем токуу), сугат дыйканчылыгы өнүккөн. Пахта, дан эгиндери, жашылча-жемиш, тамеки өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, бакчачылык (дарбыз, коон), жибекчилик өнүккөн. Мал чарбачылыгы эт-жүн, эт-сүт багытында. Автомобиль жолунун узундугу (миң км менен) 27,8, темир жолунуку 0,68. Экспортко алюминий, электр энергиясы, пахта, жемиш (анын ичинде кургатылганы), суу май (негизинен пахта майы), текстиль буюмдары чыгарылат. Негизги соода шериктештери: Россия, Нидерланд, Түркия, Кытай, Казакстан.
Билим берүүсү
Мектепке чейинки тарбиялоону, башталгыч, атайын орто, жалпы жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Тажикстанда 3,5 миң жалпы билим берүүчү мектеп бар. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 89%ти түзөт (2013). Жогорку окуу жайларынын көбү Душанбе шаарында жайгашкан. С. Айни атындагы мамлекеттик университети (1931), Абу Али ибн Сина атындагы мамлекеттик медициналык университети (1939), Тажикистан технологиялык университети (1990), ошондой эле ири музейлери, китепканалары иштейт. «Жумхурият», «Садои мардум», «Народная газета», «Халк овози», «Оила» ж. б. гезит-журналдары чыгат. Радиоуктуруу 1958-жылдан, телекөрсөтүү 1960-жылдан, маалымат агенствосу 1974-жылдан иштейт.
Музыкасы
Тажикстан эл музыкасына диатоникалык жана табигый лад мүнөздүү. Аткарууда мелизм ыкмасы көп колдонулат. Эл аспаптары: дутар, думбрак, кашкар рубабы, гижак, най, керней, сурнай, чанг, таблак, нагора, дойра, занг, кайрок, сетор, даф. Совет бийлигинин орношу менен Тажикстан музыкалык маданиятында жаны доор башталган. Улуттук салттардын негизинде көп үндүү музыка, музыкалык драма, опера, балет жанрлары жана симфониялык оркестрге жазылган чыгармалар жаралган, 1929-жылы музыкалык техникум (Ленинабад), сүрөтчү, музыкант, бийчилерди даярдоочу Көркөм комбинат (Дүйшөмбүдө), 1929-жылы Дүйшөмбүдө драма театры (1934-жылы андан музыкалык драма труппасы бөлүнүп чыккан), 1938-жылы филармония ачылган. Туңгуч улуттук опера («Восе көтөрүлүшү») 1939-жылы коюлган. Көрүнүктүү композиторлору: С. Баласанян, Я. Сабзанов, Ш. Сайфиддинов, Д. Дустмухаммедов, 3. Шахиди, С. Хамраев, А. Одинаев, А. Ядгаров, А. Салиев, Ф. Бахор ж. б. Республикада (1976) Тажик опера жана балет театры, A. С. Пушкин атындагы Республикалык музыкалык комедия театры, А. Рудаки атындагы Областтык музыкалык комедия театры, музыкалык драма театры, Өзбек музыкалык драма театры, филармония, рубабчылар ансамбли, эл аспаптар жана шашмакомистер ансамбли, искусство институту, музыкалык окуу жайы, Республикалык атайын орто музыкалык окуу жайы, музыкалык мектеп-интернат, 52 балдар музыкалык мектеби, Тажик композиторлор союзу иштейт.
Театры
1919-жылдан музыкалык-театр ийримдери уюшулуп, 1929-жылы Дүйшөмбүдө биринчи улуттук театр уюшулган (азыр Лахути атындагы Тажик мамлекеттик академиялык драма театры). 1930-40-жылдары театрда А. Усманов, С. Улугзаде, Ж. Икроми ж. б. тажик авторлорунун граждандык согуш жылдарындагы эркиндикке умтулган күрөш жөнүндөгү пьесалары коюлган. Театр репертуарынан драматургиянын классикалык чыгармалары: «Сүйүү жана жүзү каралык» (Ф. Шиллер), «Отелло» (У. Шекспир), орус авторлорунун пьесалары орун алган. 1940–50-жылдары Республикасынын, тажик жаштарынын турмушу тууралуу: «Саодат» (С. Саидмурадов жана М. Рабиев), «Шодиена» (М. Закиров), «Экзамен» (Ф. Асори); тарыхый-революциялык темадагы; «Дохунда» (Ж. Икроми, С. Айниники боюнча), «Бороон» (Ш. Киямов, Г. Абдулла) спектаклдери коюлган. Театр сахнасы дүйнөлүк классикага айланган «Ромео жана Жульетта» (1947), «Король Лир» (1957, Шекспир), «Күнөөсүз күнөөлүүлөр» (1965, Островский), «Сүйүү жана кылыч» (1974, А. Каххар) ж. б. драмалык чыгармалар менен толукталды. Театрдын өнүгүшүнө СССР эл артисти М. Касымовдун, Тажик ССР эл артисти Г. Бакаеванын ж. б. эмгеги зор. Театр искусствосунун чеберлери – СССР эл артисти А. Бурханов, Н. Н. Волчков, Т. Фазылова, Тажик эл артисти Б. Алифбекова, М. Вахидов, Т. Гафаров ж. б. Тажикстанда Лахути атындагы Тажик академиялык драма театры, Дүйшөмбүдөгү Тажик жаштар театры, Ленинабаддагы A. С. Пушкин атындагы Республикалык музыкалык-комедия театры, Хорогдогу А. Рудаки атындагы Областтык музыкалык-комедия театры ж. б. театрлар иштейт.
Байтөрөев Абдрахман
Байтөрөев Абдрахман (1951-) ...
Өмүр жолу
Байтөрөев Абдрахман 1951-жылы 9-февралда Сумбула айылдык Кенешинин Таңги-Шах кыштоосунда колхозчу-дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган.
1967-жылы Бишкек (мурдагы Фурунзе) шаарында жаңы ачылган исскуство институнуна кирип, 1971-жылы жогорку малыматтуу клубдук кызматкер  жана өздүк-көркөм чыгармачылыгынын хор колективинин жетекчиси деген адистикке ээ болгон.
1980-жылдан Ош жаарындагы эл чыгармачылыгы жана маданият агартуу иштери бойунча илимий –методикалык борбордун бөлүм башчысы, 1981-1984-жылга чейин облустук маданият башкармасынын көрсөтмөсү мнене Базар-Коргон райондук аткаруу комитетинин маданият бөлүмүнүн башчысы, 1984-жылдан 1988-жылга чейин эл чыгармачылыгы жана маданий агартуу иштери боюунча облусттук илимий-методикалык  борборунда директор болуп иштеген. Эл чыгармачылыгы жана маданий агартуу иштери боюнча Респубикалык борбордо шайлоо жолу менен директор болгон.
1989-жылы Ош болустук маданият башкармасынын башчысынын орун басары болуп которулуп, 1993-1994-жылдары облустук филармониянын директорлугу кызматтарында эмгектенген. 1994-жылдан 1997-жылдын март айына чейин облустук маданият башкармасынын началниги,1997-жылдын март айынан азыркы күнгө чейин Лейлек райондук элге билим берүү жана маданият бөлүмүнүн башчысынын орун басары болуп эмгектенүүдө.
Сыйдалар
Сыйдалар (лат. Calosoma) сыйда дуулдак коңуздардын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: колосымак сыйда (лат. C. inquisitor), жыттуу сыйда (C. sycophanta), боздоң сыйдасы (C. denticolle).
СЭВ уюму
СЭВ уюму - Чыгыш блогундагы мамлекеттер тарабынан ДЕСЕге (D.E.C.E.) (Европа Экономикалык Кызматташтык Уюму) жана Маршалл планына каршы курулган экономикалык кызматташуу уюму. 1949-жылы түзүлгөн СЭВдин толук аты «Экономикалык өз ара жардамдашуу Кеңеши». Борбору Москвада жайгашкан. Уюмдун максаты - өндүрүштү өнүктүрүү жана квалификациялоо, тактап айтканда, экономикалык жаатта иштерди бөлүштүрүү же адистештирүү, экономикалык кызматташтык жана өнүктүрүү программасын даярдоо, чийки заттардын өндүрүшүн жана таратылышын тартипке келтирүү, илимий жана техникалык иликтөө иштерин жүргүзүү. Бул уюмга мүчө өлкөлөр: Болгария, Чехословакия, Чыгыш Германия, Венгрия, Куба, Монголия, Польша, Румыния жана Россия. Бул уюмга мүчө өлкөлөр дүйнөлүк өнөр-жай өндүрүшүнүн 1/3 бөлүгүн ээлейт жана дүйнө боюнча улуттук кирешенин 1/4 бөлүгүн камтыйт. СЭВге мүчө мамлекеттердин калкынын жалпы саны 380 миллион адам, ээлеген аймагы 25 миллион чарчы км. Дүйнөдөгү темир, коргошун жана цинк запасынын 50% жакыны, табигый газдын 40%, нефть менен көмүр сыяктуу күйүүчү заттардын 1/3 бөлүгүн, марганей резервинин 80%, никель жана вольфрамдын 2/3 бөлүгү бул блоктун колунда. Бул мамлекеттер керектөөлөрүн ич ара камсыз кылышууда. Мисалы көмүрдүн 80%, нефть менен күйүүчү майлардын 96%, темирдин 80%, машина жана техникалык куралдардын 95% блок ичиндеги соода-сатык аркылуу камсыз кылынат. СЭВ менен Батыш өлкөлөрүнүн ортосундагы соода-сатык байланышы барган сайын өнүгүүдө жана өзгөчө импорттук байланыш жогорулоодо. 1978-жылы Батыш Европа менен СЭВдин соодасы 50 млрд долларга жакын болгон. Бул уюмдун батыш менен 1500гө жакын өнөр-жай тармагында кызматташтык боюнча келишимдери бар. Батышка берген сырткы карызы 1979- жылы 60 млрд долларга жеткен.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Таң-Шаң
Таң-Шаң же таанымал Тянь-Шань топонимдин башаты уннуларга (хунну) тийиштүү. Уннулар биздин заманга чейин эле «Теңир-Тоо» (Кытай жылнаамасында — Циляншань) деп атап келишкен. Кытайлар өз тилине Тянь-Шань деп которуп, анын ар кайсы бөлүгүн (Тянь-Шань, Богдошань, Байшань, Цунлин жана башкалар) атаган. Кыргыздар илгертеден эле Ала-Тоо, Керме-Тоо атап келген. Тянь-Шань топонимин таркаткан (19-кылым 30-ж.) европалык окумуштуулар болгон. Сагымбай «Манаста» Тянь-Шань, Таң-Шаң деп берген. Мекенибиздеги нукура «Ала-Тоо» наамы жасалма Тянь-Шань атын биротоло жокко чыгарып, картада өзүнүн мыйзамдуу ордун ээлөө жолунда турат.
Биоэкология
Биоэкология (био... жана экология) — экология илиминин бир тармагы. Анын негизги бөлүгү биологиялык жана табигый системалардын экологиясын, ошондой эле особдордун (өзүнчө жашоочу организмдер), түрлөрдүн (аутэкология), популяциялардын (популяциялык экология, демэкология), көпчүлүк түрлөрдүн тобунун (синэкология) экологиясын жа экологиялык системаларды (биогеоценология, экосистемалар жөнүндө окуу) жана башкаларды изилдейт. Биоэкологиянын башка бөлүгү системалык организмдердин топторун (бактериялар, козугарындар, өсүмдүктөр, жаныбарлар) жана майда системалык бирикмелерди (типтерди, класстарды, отряддарды) жана башкалар карайт. Биоэкологиянын түзүүчүсү эволюция экология.
Гидролиз
Гидролиз (гидро... жана гр. lysis -ажыроо, бөлүнүү) — суу менен түрдүү заттар ортосундагы ион алмашуу реакциясы; сольволиз бир учуру. Г. суу эритмесинде гана жүрбөстөн, ошондой эле суунун же суу буусунун катуу, суюк же газ түрүндөгү заттар менен аракеттенишинде да жүрөт. Г. ар түрдүү класстагы хим. бирикмелер, а, и. ''туздар, углеводдор. белоктор. эфирлер, майлар ''ж. б. дуушар болот. Суунун жана анда эриген заттардын Г. электролиттик диссоциациянын негизинде жүрөт (Н2О=Н++ОН). Жалпысынан Г. төмөнкүчө көрсөтүүгө болот:
АВ+НОН → АН+ВОН
Баскынчылык (агрессия) акты
Баскынчылык (агрессия) акты – эл аралык укукта тынчтыкты бузуунун эң коркунучтуу түрү; БУУнун уставына ылайык, ар жолу БУУнун Коопсуздук Кеңеши тарабынан ырасталат, ошол эле учурда, Коопсуздук Кеңеши агрессиянын белгилерин 1974-жылкы «Баскынчылык актысынын» шарттуу белгилерине байланган эмес, ошондуктан Аграссия актынын акыркы тизмесинин чегинен чыга алат. Коопсуздук Кеңешинин Агрессиялык актыны ырастоосу бул уюмдун БУУнун уставынын VII бөлүмүнө ылайык эл аралык тынчтыкты жана коопсуздукту сактоо же калыбына келтирүү боюнча кандай чараларды көрүү тууралуу сунуштарды же чечимдерди кабыл алуусуна негиз түзөт.
Гидролиз
(АВ - гидролизденүүчү зат, АН жана ВОН – Г. пайда болгои продуктулар) Г. процессинде суу иондору анда эриген заттар иондору менен кошулуп, аз диссоцияциялануучу, учуп кетүүчү же начар эрүүчү заттарды пайда кылат. Эгерде начар к-та менен күчтүү негиз тузу Г. эритмеде негиздик реакция:
К++С+CN-+HOHHCN+K++OH
Картөшкө
Картөшкө (Solánum tuberósum) – ит жүзүмдөр тукумундагы түймөк тамырлуу өсүмдүк. Негизинен Түштүк, Борбордук Америкада өсүүчү 150дөй жапайы жана эгилме 2 түрү (анд жана чили) белгилүү. Картөшкө– байыркы өсүмдүк. Картөшөнүн мекени – Түштүк Америка. Андан 16-кылымда Европага, 18-кылымда Россияга таралган. Жалбырагы жөнөкөй, 5 тилкелүү, чоң жана майда жалбырактары сабагына кезектешип, жупсуз куш канаты сымал жайгашат. Гүлү ак, көк, көгүш же кызгылт түстө. Топ гүлү – бурулча. Мөмөсү эки уялуу, көп үрөндүү жемиш. Картөшкөнүн түймөгүнүн чоңдугу жана формасы ар түрдүү, сырты ак, кызыл, сары, кызгылт, көк, ичи ак болот. Картөшкө вегетациялык жол (түймөгүнөн) менен, ошондой эле уругунан (селекция үчүн) өстүрүлөт. Картөшкөнүн вегетация мезгили түрүнө жана сортуна жараша 70–140 күн. Үрөнү жер кыртышынын жылуулугу 5–8°Сге жеткенде өнүп чыгат, аба ырайы салкын болсо, жакшы өсүп, 16–22°С температурада гүлдөйт. Жаңы өнүп чыккан, ошондой эле өсүп жетиле элек жаш сабагы –2°C суукта үшүп кетет. Картөшкө гүлдөп, түп ала баштаганда суу, сиңимдүү заттар көп керектелет. Бир га жерден 200–259 ц түшүм алыш үчүн ал аянтка 100– 175 кг азот,40–50 кг фосфор, 140–230 кг калий жер семирткичи берилет. Картөшкөдө 76,3% суу, 23,7% кургак зат, анын ичинде 17,5% крахмал, 0,5% кант, 1–2% белок, 1%че туз, С, В, В2, В6, РР, К витаминдери жана каротиноид бар. Андан 100дөн ашык ар кандай тамак-аш жасалат. Картөшкө топурактагы температура 6–8°C болгондо тигилет. Кеч тигилген картөшкөнүн түшүмү, крахмалы аз болуп калат. Отургузуш үчүн орточо чоңдуктагы (салмагы 50–80 г) картөшкө тандалып алынат. Картөшкөнү отургузуу, түптөө жана казуу үчүн атайын машиналар бар. Картөшкө тиккич машина бир эле мезгилде жер семирткич чачып, үрөндүк картөшкөнү көмөт. Ал үрөндү катарлап же чарчылап-чөнөктөп тигет. Картөшкө түптөгүч машина катар аралыгын жумшартуу менен бирге отоо чөбүнөн арылтып, өсүмдүктүн түбүнө топурак үйөт. Картөшкө казгыч машина картөшкөнү казып, топурактан жана сабагынан ажыратып, талаага таштайт. Картөшкө кол менен терилет. Бул машиналардын ар кандай маркалары бар, алар башка тракторлорго чиркелет же агрегатталат. Кыргызстандын топурак жана климаттык шарты картөшкө эгүүгө ыңгайлуу. 1870-жылдарда биринчи эгиле баштаган. Эгилме картөшкө пайда болгондон кийин гибриддештирүүнүн натыйжасында 1000дей сорту пайда болгон. Картөшкөнүн Кыргызстанда эгилүүчү негизги сорттору: Берлихинген, Искра, Лорх, Огонёк, Седов, Невский, Янтарный, Пикасо жана башка. Картөшкөнүн негизги илдеттери: фитофтороз, рак, картөшкө чириги, картөшкө нематодасы жана башка; зыянкечтери: колорадо коңузу, зым курттар, гамма көпөлөгү жана башка.
Мыйзам чыгаруучу бийлик
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Хоншю
Хоншю - Жапония жайгашкан төрт эң чоң аралдардын бирөөсү.
Гидросульфаттар
Гидросульфаттар, бисульфаттар — күкүрт кислотасынын кычкыл туздары, мис., NаНSО4. Сууда жакшы эрийт. Щелочтууч металлдар бисульфаттары гана белгилүү, жогорку температурада пиросульфатка айланат.
Кара-Үңкүр жана Оттук капчыгайы
Фергана өрөөнү өзүнүн бай дыйканчылык маданияты менен байыртадан эле даңкы чыгып келген. Кубаттуу дарыялардын артериялары: Нарын, Кара-Дарыя жана алардын кошулушунан жаралган Сыр-Дарыя өрөөндү кеңдик багытта кесип өтөт. Түркстан кырка тоолорунан агып түшкөн тоо суулары — түштүктө Куршаб, Ак-Буура, Араван, Исфайрам, Сох, Исфара ж.б., Фергана тоо кыркаларынан агып түшкөн суулар — чыгышта Кара-Үңкүр, Көгарт; Чаткал тоо кыркаларынан агып түшкөн суулар — түндүктө Касан, Патша-Ата ж.б. суулар тоо этектериндеги түздүктөрдүн күрдүү жерлерин сугарып, өрөөндүн борпоң топурактуу кыртышында ар түрдүү өсүмдүктөрдүн бай түшүмдүүлүгүн камсыз кылып турган. Бул жер адам багып өстүргөн өсүмдүктөргө гана бай болбостон, Ферганага канатташ жаткан тоолуу капчыгайлар менен өрөөндөрдө, баарынан мурда Кетмен-Төбөдө, Алайда жана Чаткалда байыртадан көчмөн малчыларды өзүнө тарткан эң бай жайлоолор да орун алган.
интернеттеги шилтемелер
БАЙЫРКЫ ФЕРГАНА
Мыйзам чыгаруучу жыйын
Мыйзам чыгаруучу жыйын Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин палатасы - Конституциялык түзөтүүлөр жөнүндө 1994-ж. 22-октябрындагы референдумдун (бүткүл элдик добуш берүүнүн) жыйынтыктарына ылайык, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 96-статьясынын талап-тарына негизделип, Кыргыз Республикасынын Конституциясына өзгөртүүлөр жана толуктоолор жөнүндө конституциялык кеңешме түзүлүп, сунуштарды иштеп чыккан.
Анда Жогорку Кеңеш төмөнкүдөй эки палатадан турат: туруктуу иштөөчү жана республиканын бүткүл калкынын таламдарын билдирүүнүн негизинде шайлануучу 35 депутаттын курамындагы Мыйзам чыгаруучу жыйын; сессиялык жол менен иштөөчү жана аймактык таламдарды билдирүүнүн негизинде шайлануучу 70 депутаттын составын-дагы Эл өкүлдөр жыйыны (54-статья). 58-статьяда көрсөтүлгөндөй Мыйзам чыгаруучу жыйындын бийлик-укугуна төмөнкүлөр кирет: мыйзамдарды кабыл алуу; өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү, ошондой эле алардын аткарылышына көзөмөлдүк кылуу; мыйзамдарга официалдуу түшүнүк берүү; эл аралык келишимдерди ратификациялоо жана денонсациялоо; аскер наамдарын, дипломаттык, даражаларды, класстык чиндерди башка атайын наамдарды белгилөө; мунапыс жарыялоо; шайлоо жана референдумдарды өткөрүү боюнча Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасын жана мүчөлөрүнүн үчтөн бирин шайлоо; контролдук-эсептөө палатасынын төрагасын, орун басарын жана анын аудиторлорунун составынын жарымын кызматка дайындоо жана кызматтан бошотуу; Кыргыз Республикасынын Президентин кызматтан четтетүү үчүн ага каршы айып коюу ж. б. 63-статъяга ылайык, Мыйзам чыгаруучу жыйын Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан таркатылышы мүмкүн. 1995-ж. 5-февралдагы Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоо жогоруда көрсөтүлгөн конституциялык кеңешменин иштеп чыккан сунуштарына ылайык жүргүзүлгөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Букара (айыл)
Калкы
Калкы - 1 082 киши.
15 Февраль (Бирдин айы)
15-Февраль - Григорий календары боюнча 46-күнү, жылдын аягына чейин 319 (толук жылда 365) күн бар.
Казаяк-Хуснуллино (Иглин району, Башкыртстан)
Казаяк-Хуснуллино — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Красновосход айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 53 киши. Почта индекси — 452408, ОКАТО коду — 80228830006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Билим берүүнүн мазмуну
Билим берүүнүн мазмуну - төмөнкүдөй төрт компоненттен турат:
1. Дүйнө, адамзат, коом жана ишмердиктин (иштеп-эмгектенүүнүн) ыкмалары ж-дөгү билимдер;
2. Ишмердиктин (иштеп-эмгектенүүнүн) буга чейин белгилүү болгон ыкмаларын ишке ашыруунун, б. а. репродуктивдик эмгектенүүнүн тажрыйбасы (билгичтиктер жана көндүмдөр);
3. Чыгармачылык менен өз алдынча изденип-эмгектенүүнүн (продуктивдүү эмгектенүүнүн) тажрыйбасы.
4. Айлана-чөйрөгө, адамдарга эмоционалдуу боорукерлик менен, сарамжалдуулук жана адилеттүүлүк менен, адамгерчиликтүү жана гумандуулук менен мамиле кылуунун тажрыйбасы, б. а. тарбиялуулуктун деңгээли.
Мындан тышкары соңку мезгилде «Инсанга багыттап окутуунун» талабына ылайык билим берүүнүн мазмунун аныктоодо ар бир окуучунун субъекттик таанып-билүүчүлүк тажрыйбасын да, окуучу эмнеге көбүрөөк кызыга тургандыгын да жана окуу материалын үйрөнүүнүн өзүнө ылайыктуу ыкмаларын окуучу өз демилгеси менен тандап алууга мүмкүнчүлүк түзүү да сөзсүз эске алынышы зарыл экендиги белгиленип отурат.
Крутая (Санкина куймасы)
Крутая — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Санкина дарыясынын сол жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гидросульфиттер
Гидросульфиттер (бисульфиттер) — күкүрттүү (сульфит) кислотанын кычкыл туздары, мис., NaHSО3. Бардык Г. сууда жакшы эрийт, көпчүлүгү эритмеде гана белгилүү.
Кооз ийнеликтер
Кооз ийнеликтер (лат. Calopteryx) – ийнеликтер түркүмүндөгү жандыктардын бир уруусу.
Биплан
Биплан (лат. bis эки жана planum тегиздик) кош канаттуу самолёт. Канаттары фюзеляждын (тулкунун) эки жагында биринин үстүнө бири жайгашып, катуу жана бекем, ойкуп кайкып учууга ылайыктуу болгондуктан, негизинен учкучтарды окуп-үйрөтүү процессинде, чалгындоодо (1930-жылдарга чейин), айыл чарба жумушунда (Ан-2 жана башка), авиация спортунда колдонулган. Кийин анын ордуна чоң ылдамдыкта учуучу моноплан пайда болгон.
Кар ченегич
Кар ченегич – атмосферадагы суюк жана катуу жаанды өлчөөчү аспап. В. Д. Третьяковдун конструкциясы боюнча аянты 200 см2, бийиктиги 40 см болгон кар ченегич идишке (чакага) жаан-чачын топтолот. Кар ченегич топурактын бетинен 2 м бийик жерге орнотулат. Өлчөө бирдиги – мм, бөлүкчөлөргө бөлүнгөн стакан менен өлчөнөт, катуу жаан-чачын эригенден кийин ченелет.
Неоконфуций окуусу
Неоконфуций окуусу — Кытай философиясында Сун (X-XII к). мезгилинде пайда болгон окуу. Неоконфуций окуусунун негиздөөчүлөрдөн бири - Чжан Цзай. Негизинен этикалык-саясий багытта болгон Конфуций окуусунан айырмаланып, Неоконфуций окуусунда көп орун онтология, натурфилософия жана космогония маселелерин изилдөөгө берилген. Неоконфуций окуусунун көрүнүктүү өкүлдөрүнөн бири - Чжу Си. Кытайдагы философиялык жана коомдук-саясий ойдун өнүгүшүндө үстөмдүк кылуучу агым катары Неоконфуций окуусу ХХ к. башына чейин жашап келген.
Бириккен Араб Эмирликтери
Бириккен Араб Эмирликтери («الإمارات العربية المتحدة» — ’"Аль-’Има̄ра̄т ’аль-ʻАраби́йя ’аль-Мутта́хида"), (кыск. — БАЭ) — федеративдүү абсолюттук монархиялык башкаруудагы мамлекет, ар бири өз алдынча карликтик мамлекет катары эсептелген жети эмираттан турат (إمارات — имара́т, жек. с. —  — има́ра). Алар: Абу-Даби, Аджман, Дубай, Рас-эль-Хайма, Умм-эль-Кайвайн, Эль-Фуджайра и Шарджа.
Венесуэла
Венесуэла же Боливариана Венесуэла Республикасы (Venezuela — Түштүк Американын түндүк бөлүгүндө жайгашкан өлкө. Түндүгүнөн Кариб деңизи жана Атлантика океаны менен чулганат. Батышынан жана Түштүк-батышынан Колумбия, түштүгүнөн жана Түштүк-чыгышынан Бразилия, чыгышынан Гайана менен чектешет.
Бириккен Араб Эмирликтери
Эң чоң эмират Абу-Дабинин эмири мамлекет башчысы, Бириккен Араб Эмирлигинин президенти болуп эсептелет. Бириккен Араб Эмирлигинин борбору болуп Абу-Даби шаары саналат
Венесуэла
Негизги маалымат
Аянты 916,5 миң км2. Калкы 25,3 млн (2006). Борбору Каракас шаары. Мамлекеттик тили испан тили. Акча бирдиги боливар. Венесуэла 23 штаттан, Федерация округунан жана федерация ээликтеринен [Кариб деңизиндеги аралдар тобунан (Лос-Рокес, Лос-Монхес, Лос-Эрманос, Лос-Тестигос ж. б.) жана аралдардан (Ла-Тортуга, Бланкилья, Орчила ж. б.)] турган федерация.
Камышановка чымкөң кени
Камышановка чымкөң кени Чүй облусунун Сокулук районунда, Камышановка кыштагынан түндүк-чыгышта, деңиз деңгээлинен 545 м бийиктикте. Кен 1957–58, 1964, 1966-ж. изилденген. Чымкөң катмары Чүй дарыясынын пролювий–аллювий катмарларынан турган I–II тектиринин чуңкур жерлери менен байланышкан. Кендин жалпы аянты 149 ганы түзөт, орточо калыңдыгы 1,29 м. Чымкөң күрөң, мала күрөң түстө, начар жана орточо чириген. Күйгөндө 1200–3807 км жылуулук берет. Чымкөң жер семирткич катары пайдаланылат. Жергиликтүү калк чымкөңдү казып алууда. Чым көңдүн запасы С1 категориясы боюнча 432 миң т.
Венесуэла
Мамлекеттик түзүлүшү
Венесуэла федерациялык мамлекет. Азыркы конституциясы 1999-ж. 15-декабрда кабыл алынган. Башкаруу формасы президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт (Министрлер Совети) башчысы президент (6 жылга шайланат жана экинчи мөөнөткө кайра шайланууга укуктуу). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы бир палаталуу Улуттук ассамблея. Аткаруу бийлигин президент, вице-президент жетектеген өкмөт жүзөгө ашырат. Өкмөттүн курамын президент түзөт. Венесуэлада көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Бешинчи Республика үчүн кыймыл, Демократиялык аракет, Социал-христиандык партия, Социализмге карай кыймыл, Коммунисттик партия ж. б.
Калкы
Негизинен венесуэлалыктар (96%), ошондой эле европеиддер (креолдор), негроиддер, метистер менен мулаттар, индейлер ж. б. жашашат. Калкынын жашынын орточо узактыгы: аялдарыныкы 77,6, эркектериники 71,3. Орточо жыштыгы 1 км2жерге 27,6 киши. Христиан динин тутушат. Шаар калкы 88,8% (2005). Ири шаарлары: Каракас, Маракайбо, Валенсия ж. б.
Климаты
Түздүктүү аймагынын басымдуу бөлүгүнө субэкватордук, сезондук нымдуу климат мүнөздүү. Жаанчыл сезон (инвьерно деп аталат) апрелден ноябрга, кургакчыл, ысык сезон (верано) ноябрдан апрелге чейин созулат. Жаан-чачындын жылдык өлчөмү 800-1200 мм, айлык орточо температурасы жыл бою анча өзгөрбөйт, 25-29°С. Венесуэланын Түндүк бөлүгүнүн түздүктүү жана дөбө-дөңсөөлүү жээгинин климаты субэкватордук, кургакчыл (жаан-чачыны 280-400 мм, жылдык орточо температурасы 28°Сге жетет). Ориноко дарыясынын жогорку агымынын алабында жана Гвиана бөксө тоосунун ага караган капталдарындагы климат экватордук, дайыма нымдуу; жылдык жаан-чачыны 2500-3000 мм. Тоолоруна климаттын бийиктик алкактуулугу мүнөздүү. Айлык орточо температурасы бийиктеген сайын төмөндөйт: 800-1200 м бийиктикте 18-22°С, 2500-3000 м. бийиктиктен өйдө 10°Сден ашпайт. Жаан-чачындын жылдык өлчөмү айдарым капталдарда 3000-3500 ммге чейин жетсе, ал эми түштүк жана түштүк-батыш ылымта капталдары жана тоо аралык өрөөндөргө караган беттери кыйла кургакчыл. Кар чегинин бийиктиги Кордильера-де-Мерида тоолорунда 4700 м.
Табияты
Венесуэланын аймагынын 2/3 бөлүгүнө тоолуу рельеф мүнөздүү; батышын Колумбия Анд тоолорунун түндүк-чыгыш тармактары, түндүгүн Кариб Анд кырка тоолору, түштүгүн Гвиана бөксө тоосу, борбордук жана түндүк-батыш бөлүктөрүн Лъянос-Ориноко түздүгү жана Маракайбо ойдуңу ээлейт. Өлкөнүн батыш чек арасын бойлой орто бийиктиктеги Сьерра-де-Периха кырка тоосу (бийиктиги 3750 мге чейин) созулуп жатат. Маракайбо ойдуңунун Түштүк-чыгыштан бийик Кордильера-де-Мерида кырка тоосу (Боливар чокусу, 5007 м Венесуэланын эң бийик жери), чыгыштан Фалькон-Лара бөксө тоосу (1990 мге чейин) чектеп турат. Ойдуңдун борбордук бөлүгүн ээлеген ири лагуна көлү Маракайбо Венесуэла булуңу менен туташат. Негизинен платформалык, тоолоруна бүктөлүү структуралары мүнөздүү. Венесуэлада нефтинин, газдын, темир кен таштарынын ири запасы топтолгон. Нефтинин запасы боюнча дүйнөдөгү он өлкөнүн ичине кирип, Латын Америкасында 1-орунду ээлейт. Нефть-газдын 5 бассейни бар, алардын эң ирилери Маракайбо, Ориноко бассейндери. Темир кен таштарынын запасы боюнча Латын Америкасында 2-орунда; анын ири кендери Карони дарыясынын алабында. Өнөр жайлык маанидеги көмүр кендери Тачира, Ансоатеги, Сулия штаттарында. Боливар штаттында жогорку сапаттагы бокситтин ири кени, Миранда жана Кохедес штаттарында никель кенташтарынын кендери бар. Алмаздын чачыранды кендери Карони жана Ориноко дарыясынын алаптарынан табылган. Венесуэлада ошондой эле жез, коргошун, цинк, марганец, алтын, ильменит ж. б. кендери бар.
Дарыя тармагы өтө жыш; алар негизинен Ориноко д-нын алабына кирет, жайында ташкындап, жаанчыл сезондо жүздөгөн км2 аянтты каптап кетет. Ориноконун Гвиана бөксөтоосунан башталган оң куймаларынын (Карони, Каура ж. б.) нуктары босоголуу, шаркыратмалар көп; анын ичинде дүйнөдөгү эң ири шаркыратма Анхель да бар. Өтө зор суу-энергетикалык потенциалынын бир аз бөлүгү гана пайдаланылат. Карони дарыясында суу-энергетикалык максатта курулган Гури суусактагычы дүйнөдөгү 10 ири суу сактагычтын катарына кирет. Венесуэланын түштүгүндө Түштүк Американын эң ири эки суу системасы табигый туташат: Ориноконун жогорку агымында андан Касикъяре дарыясы бөлүнүп, Амазонканын сол куймасы Риу-Негруга кошулат. Өлкөдө 200дөн ашык көл бар; алардын эң ирилери: Маракайбо ж. б. көптөгөн лагуна-көлдөр, Кариб Анд тоолорундагы өрөөндө жайгашкан Валенсия көлү ж. б. Суу ресурстарынын 1 % гана чарбада пайдаланылат. Венесуэланын аймагынын басымдуу бөлүгүнө кызыл ферраллит, түштүгүнө жана түштүк-батышына кызгылт-сары жана сары ферраллит, көбүнчө күлдөшкөн, Ориноко дарыясынын өрөөнүнө, Маракайбо ойдуңунун түштүк-батыш бөлүгүнө гидроморфтук глей жана саз топурактары, Венесуэла булуңунун жээктерине феррозём мүнөздүү. Венесуэланын аймагынын 56% ин токой ээлейт; жыл сайын токой аянты 2,2 миң км2ге азаюуда. Венесуэланын түштүгүн жана түштүк-батышын гилей, Ориноко дарыясынын дельтасын жана Маракайбо ойдуңунун түштүк-батыш бөлүгүн мезгил-мезгили менен суу астында калган дайыма жашыл токой жана саз, жээктерин мангр токою ээлейт. Кордильера-де-Мерида, Кариб Анд тоолорунун жана Гвиана бөксөтоосунун капталдарына 800-1200 м бийиктикке чейин жалбырагын күбүүчү жана жалбырагын күбүүчү-дайыма жашыл токойлор (анакардиум, сейба же пахта дарагы, айдарым капталдарында дайыма жашыл токойдун баалуу дарактары, анын ичинде хинн дарагы, цедрел, воск пальмасы, папоротниктер, эпифиттер) мүнөздүү. Токойдон жогору (2200 мден өйдө) Кариб Анд тоолорунун кыры чөп өсүмдүктөрү жыш өскөн жана суйдаң бадалдуу шалбаа субпарамос, Кордильера-деМериданын бийик бөлүктөрү кылкандуу жана жаздык сымал өсүмдүктүү парамос менен капталган. Саваннанын ири массивдери Льянос-Ориноконун түздүктөрүндө кездешет. Венесуэлада жалпы аянты 53,5 млн га болгон коргоого алынган 176 аймак бар (2005), анын ичинде Канайма (Бүткүл дүйнөлүк мураска катталган), Серрания-де-Неблина улуттук парктары.
Маданияты
Венесуэлада жашаган индейлердин байыркы искусствосунан таш жана аска бетине түшүрүлгөн ар түрдүү айбанаттар менен адамдардын келбетин чагылдырган сүрөттөр сакталган. 16-18-кылымда кооз 3-нефтүү төбөсү жыгач чиркөөлөр, жыгач балкондуу, бышкан кыш, таштан салынган үйлөр, шаарлар курула баштаган. 20-кылымдын ортосунда азыркы архитектуралык стилдеги комплекстүү жаңы райондор, ансамблдер пайда болгон. 19-кылымда портреттик, жанрдык жана тарыхый сүрөттөр (М. Товар-и-Товар, А. Мичелена, Т. Салас) жана скульптура (М. Гонсалес) өнүгөт. 20-кылымдагы Венесуэла искусствосундагы реализм Т. Саластын тарыхый сүрөттөрүнөн, Ф. Брандт, Р. Монастерьос, А. Реверондордун пейзаждарынан, П. А. Гонсалестин графикасынан айкын көрүндү. Живописчи Э. Полео, скульптор Ф. Нарваэс элдик стилдеги образдарды жаратышты. 20-кылымдын аягы - 21-кылымдын башында Венесуэла искусствосунда графика, карапа чоң мааниге ээ боло баштады.
Театр
1600-ж. Каракаста биринчи театрлаштырылган оюн коюлган. 17-кылымда шаардын аянттарында жана чиркөөлөрдө оюндар көрсөтүлгөн. Биринчи театр имараты 1784-ж. Каракаста салынган. 17-18-кылымда көбүнчө Лопе Ф. де Веги Карпьо, П. Кальдерон де ла Барки ж. б. испан драматургдарынын пьесалары коюлган. Вольтер, Мольер, Р. Б. Шеридан ж. б. авторлордун пьесалары которулган. 1853-ж. биринчи жолу Маракайбодо венесуэлалык автордун «Уятсыз, сараң жана жалкоо» деген комедиясы коюлган. X. А. Майтиндин, X. Помптун, Р. Агатинин драматургиясы романтизм агымында калыптанган. 20-к-дагы театр турмушу музыкалык комедия жанрынын гүлдөшү менен байланыштуу. 1938-ж. драматургиясынын негиздөөчүсү С. Ренхифонун «Эл эмне үчүн ырдайт» драмасы жарык көргөн. 1952-ж. Ренхифо «Маскарас» труппасын уюштуруп, режиссер катары чыккан. Венесуэланын театр турмушунда Венесуэла театр ассоциациясынын (1954) уюштурулушу чоң мааниге ээ болгон. 1984-ж. Каракаста мамлекеттик театр Улуттук драма труппасы И. Чокрондун жетекчилиги менен уюшгурулган. 1983-ж. Каракаста «Сесар Ренхифо» Улуттук сахна искусствосунун мектеби ачылган. 1959-жылдан Улуттук театр фестивалдары, 1978-жылдан эл аралык театр фестивалдары өткөрүлгөн.
Кино искусствосу
1909-ж. Венесуэла биринчи кыска метраждуу «Каракастагы карнавал» фильми, 1913-ж. толук метраждуу «Камелия кармаган аял» фильми тартылган. Биринчи үндүү фильмдери «Табога» (1937), «Жарылуу» (1939). Фильмдердин арасынан аргентиналык жана Түндүк-амер. үлгүдөгү, курч мүнөздөгү «Көчөдөн келген Хуан» фильми (1941) өзгөчөлөнүп турат. 1948-ж. б. латын америкалык өлкөлөр менен бирдикте «Боливар фильм» студиясы уюштурулган. «Шайтан бул периште» (1949)жана «Исабель» яхтасы бүгүн кечинде келет» (1951 Канныдагы Эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы) фильмдери тартылган. М. Перес Хименестин диктатурасынын мезгилинде (195258) Венесуэла киносу терең кризиске учураган. 1958-ж. реж. М. Бенасерраф жумушчулар тууралуу «Арайя» (Канныдагы Эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы) даректүү фильмин тарткан. 1963-ж. улуттук кинонун биринчи фестивалы өткөн. 1960-ж. бир топ режиссёрлор өлкөнүн турмушу жөнүндө маанилүү маселелерди козгогон фильмдер тартышкан. «Сизди караган шаар» жана «Балдар айтпайт» (реж. X. Э. Гедес, 1966, 1968), «Каракастын элеси» (реж. X. Борхес, 1968), «Венесуэла» (реж. X. Соле, 1969) ж. б. Эл аралык мааниге ээ болгон фильмдер: «Үйлөнүү тою» (реж. Т. Урхельес, 1982), «Мен келатам» (реж. Ф. Рубартелли, 1984), «Айтып койгула, мени өлтүрүшпөсүн» (реж. Ф. Сисо, 1984) ж. б. 20-21-кылымдын башындагы белгилүү режиссёрлору: К. Отейса («Жүрөк үяү», 1995), А. Альверо Мендос («Бир өмүр жана эки тапшырма», 1996), Д. Рискес («Мануэла Саенс», 2000), Э. Шнайдер («Чегарадагы чекит», 2004).
Чаткал району
Чаткал району ― Кыргызстандын Жалал-Абад облусундагы район. Административдик борбору ― Каныш-Кыя.
Тарыхы
1920-жылы Жалал-Абад облусунун аймагы Туркестан Автономдук округуна караштуу Фергана облусунун ревкомунун Анжиян уездинин карамагына кирген. 1920-жылы РСФСРдин Бүткүл Союздук Борбордук аткаруу комитетинин токтому менен Жалал-Абад округу уюштурулуп, борбору Жалал-Абад айылы болуп, анын карамагына төрт район, тактап айтканда, Жалал-Абад, Базар-Коргон, Кетмен-Төбө жана Кызыл-Жар райондору кирген. Кызыл-Жар районунун Кызыл-Жар, Кырк-Уул, Саруу, Баястан, Чанач, Сумсар, Кутлук-Сейит жана Чаткал болуштуктары болгон.
1928-жылдын 10-декабрында Жогорку Борбордук Аткаруу комитетинин токтому менен Ош округу уюшулат. Ага Ош жана Жалал-Абад кантондору кирет. Болуштуктар жоюлуп аны ордуна 10 район уюшулат. 1930-жылдын 1-сентябрында Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу комитетинин Президиумунун токтому менен округ жана кантондор жоюлуп, республиканын карамагына өткөрүлөт. Ал эми 1935-жылдын 8-февралында Кыргыз АССРинин Борбордук Аткаруу комитетинин Президиумунун №8 токтомунун негизинде райондордун биригиши жана жаңы райондордун уюшулушу жөнүндө токтом кабыл алынган. Токтомдун негизинде Көгарт району – борбору Октябрское айылы, Массы району – борбору Массы айылы, Тогуз-Торо району – борбору Атай айылы, Чаткал району – борбору Жаңы-Базар айылы болуп уюшулат.
1938-жылдын 11-мартында Кыргыз ССРинин Жогорку Борбордук Аткаруу комитетинин Президиумунун токтому менен Жалал-Абад округу кайрадан 10 району менен уюшулат, анын карамагында Чаткал району да болгон. Чаткал районунун аймагында 6 айылдык кеңеши болгон. Алар – Ак-Таш, Коргон-Сай, Каныш-Кыя, Чандалаш, Айгыр-Жал, Сары-Булак айылдык кеңештери болгон. Алардын карамагына 6 колхоз кирген. Алар Молотов атындагы колхоз, Каганович атындагы колхоз, Ленин атындагы колхоз, Сталин атындагы колхоз, Фрунзе атындагы колхоз жана Калинин атындагы колхоздор болушкан. 1939-жылдын 1-январындагы кожолуктарды каттоодо Чаткал районунда 4731 адам катталган. Ошол убакта Чаткал районунда 4271 кыргыз, 120 орус, 214 өзбек, 24 украин, 20 казак, 9 татар, 3 немец, 36 тажик, 1 уйгур жана башка 33 башка улуттардын адамдары жашашкан.