cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Даровица (Лала куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Биотүрдүүлүк
Биотүрдүүлүк - түрлөрдүн өкүлдөрүнөн турган тирүү организмдердин, өсүмдүктөрдүн жыйындысы. Биотүдүүлүк көп түрдүүлүккө ээ болуп, айлана чөйрөдөгү ар түрдүү экологиялык факторлордун таасирине туруктуу келет. Айлана-чөйрөдөгү шарттар оптималдуу, ресурстар жетиштүү болсо анда түрдүн курамы өтө бай болот. Ошондой эле, биотүрдүүлүк курамы тарыхый эволюциялык жактан калыптануу убактысына да байланыштуу. Жаш, жаңы калыптанып жаткан жана адамдын тиричилик аракетинин натыйжасында пайда болгон биоценоздор (айдоо аянттары, каналдар, суу сактагычтар) түрлөрдүн курамына жарды келет. Организмдердин көп түрдүүлүгү ал жердеги чөйрөлөрдүн ар түрдүүлүгүнө жараша болот. Суунун жээктери, эки ландшафттын чектешкен жерлери жана башка аймактар адатта көп түрдүүлүккө ээ. Тирүү организмдердин чөйрөсү параметрлерин абиота факторлору менен бирге, ал жердеги организмдердин тиричилик аракетинин жүрүшү да аныктайт. Анткени, организмдердин түрлөрү бири-бири менен трофикалык жана тоникалык тыгыз байланышта болот. Биоценоздогу түрлөрдүн запасы канчалык көп болсо, биоценоз айлана-чөйрөдөгү тынымсыз таасир этүүчү ар кандай экологиялык факторлорго туруктуу болот. Айрым учурда саны аз кездешкен түрлөр (биоценоздо кайра калыптануусунан кийин) доминанттык абалга жетип, биоценоздун туруктуулугунун сакталышын камсыз кылат. Айлана-чөйрөдөгү жашоо шарттар канчалык өзгөчө катаал болсо, анда ал жердеги түрдүк курам ошончолук жарды, ал эми особдордун саны өтө жогору болот. Биоценоздун туруктуулугу түрдүк курамдын бай болушу менен тыгыз байланышып, көп түрдүүлүк канчалык жогору болсо, ал жердеги жаратылыш системалары (шалбаалар, токойлор, көлдөр ж. б.) экологиялык тең салмактуулукка ээ болуп, ар кандай экологиялык факторлордун таасирине чыдамдуу келет.
Асфальт
Асфальт (ἄσφαλτος - тоо чайыры) - битум менен майда минерал заттардын (акиташ, кум жана башка) аралашмасынан турган курулуш текзаты (материалы). Асфальт табигый жана жасалма болуп бөлүнөт. Табигый асфальт жеңил фракциялардын бууланышынын жана гипергенездин таасири астында окистенишинин натыйжасында нефтиден пайда болот. Нефть адегенде илээшкек коюу мальтка, андан кийин оңой эрүүчү катуу асфальтка айланат. Асфальттын андан ары өзгөрүшү асфальтитти пайда кылат. Асфальт жаратылышта курамы 2-20%га чейин асфальтити бар акиташ тегинин, доломиттин жана башка тоо тектеринин жаракасында кезигет. Жасалма асфальт майдаланган минералдык заттарга аралаштырылган 13-60% битум аралашмасы. Табигый асфальттын курамында нефть майы көп жана бир нече процент парафин болот. Асфальт күкүмдөрүн ысытуу убагында аларды табигый же нефть битуму менен аралаштырып, асфальт мастикасын даярдайт. Асфальт мастикасы бир өңчөй түзүлүштө болууга жана андагы битумдун кошундусу боюнча салмагы 13%дан кем болбоого тийиш.
Базар-Коргон району
Базар-Коргон району ― Жалал-Абад облусундагы администрациялык бирдигинде 1934-жылына чейин анын курамында Масы районунда болгон. 1937-78-жылдардын аралыгында Масы ж-а Базаркоргон райондору эки жолу биригип, кийин Ленин району аталган. 1978жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түндук-чыгышынан Тогуз-Торо, чыгышынан жана түштүгүнөн Сузак райондору, түштук-батышынан Өзбекстан менен чектешет. Аянты 2,0 миң км. Калкы 128,7 миң (2003). Райондо 9 айыл өкмөтү, 55 кыштак бар. Борбору Базар-Коргон кыштагы. Райондун аймагы негизинен Кара-Үңкур өрөөнун ж-а аны курчап турган Бабаш-Ата кыркатоосунун түштук-чыгыш, Кең-Кол, Фергана тоолорунун түшук капталдарын, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн түндук-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин Арстанбап, Кызылүңкүр, Каба, Ачы жапайы жаңгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт.
Климаты
Климаты мелүүн континенттик, жерортолук деңиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы -3...-10°С; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орточо температурасы 10-20°С. Жылдык жаан-чачымдын өлчөмү түзөң бөлүгүндө 300-400 мм, тоолуу бөлүгүндө 1100 ммге чейин.
Суулар
Райондун аймагынан Кара-Үңкүр суусу агат; ал Фергана жана Бабашата тоолорунан башталып, Кызыл-Үңкүр, Жазкечүү жана Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрү: Кеңкол, Кутманкөл, Каракол; ошондой эле жана башка чакан көлдөрү бар.
Өсүмдүк
Жери негизинен боз, кара күрөң жана күрөң тоо топурактуу. Башка районунун аймагында Түштук Кыргызстандагы жапайы жаңгак-жемиш токоюнун эң жыш массивдери (Арстанбап, Кызылүңкүр) жайгашкан. Ал массивдер дүйнөдөгү эң кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаңгакжемиш токою түзөт. Жангакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма жана башка мөмө-жемиштер, ошондой эле шилби, итмурун, асамуса, карамарт, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды өскүлөң шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Суу боюнда терек, тал, чычырканак жана башка өсөт. Жаңгак токоюнун жогорку чегинде карагай, акчечек, кайың, шилби, табылгы кездешет.
Өнөр жай
Райондун экономикасынын негизин айыл чарба түзөт. Айыл чарбанын негизги багыты пахтачылык, дан чарбасы жана тамекичилик. Район боюнча 2003-жылы 6130 чарбалык субъект иштеп, анын 5701 үй бүлөлүк, 85 фермердик, 318 дыйкан чарба, 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 104,7 миң га, анын 13,8 миң гасы сугат жер, 5.6 миң гасы чабыңды, 78,3 миң гасы жайыт, 791 гасы көп жылдык бак-дарактар.Айдоо жерлеринен 2003-жылы 26,0 миң тонна буудай, 17,4 миң тонна пахта, 0,2 миң тонна тамеки, 10,3 миң тонна картөшкө, 3.6 миң тонна мөмө-жемиш, 19,8 миң тонна жашылча, мал чарбасы үчүн 12,4 миң тонна тоют жыйналган. 2003-жылы буудай 7042 га, жүгөрү 1178 га, шалы 524 га, башка дан өсүмдүктөрү 354 га, пахта 5350 га, тамеки 838 га, май алынуучу өсүмдүктөр 4451 га, картөшкө 787 га, жашылча 960 га, бакча 206 га жерге өстүрүлгөн. Райондо 2003-жылы 55.6 миң кой-эчки, 4,6 миң бодо мал, 6,9 миң жылкы, 7,0 миң үйкушу асыралган, 6,2 миң тонна эт, 33,3 миң литр сүт, 163 тонна жүн, 3,1 млн даана жумуртка өндүрүлгөн. Райондун экономикасында өнөржайдын үлүшү да кыйла маанилүү. 2003-жылы райондун жалпы өнөржайында 56,2 млн сомдук продукция өндүрүлгөн. Райондо өнөржай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтынкемер» ишканалары, «Кыргыз Түрк Этем Озсой» заводу, жаңгак жыгачынан үй буюмдарын жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылышууда. Ошондой эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Карүңкүр» акционердик коомдору, сүт, нан заводдору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуваз чакан ишканалары иштейт. Базаркоргон кыштагында жеке менчик 8 базар бар.
Транспорт
Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы узундугу 194 км, анын асфальтталганы 147 км. Базаркоргон кыштагынын жолдору тоолу. Ал аркылуу Бишкек Жалал-Абад Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базаркоргон Арстанбап, Базаркоргон Кызыл-Үңкүр жана башка автомобиль жолдору бар.
Маданиятт
Райондо 2003-04-окуу жылында 2 кесиптик лицейде (Базаркоргон, Кажырабат кыштагында) 465 окуучу окуп, 21 мугалим, 16 мастер жана 56 жалпы билим берүүчү мектептерде 33,0 миң окуучу окуп, 2,3 миң мугалим иштеген, 13 балабакчада 900 бала тарбияланган. Андан сырткары райондук спорт (357 окуучу), музыкалык мектептер (115 окуучу), гимназия мектеп-интернаты, 4 гимназия багытында иштеп жаткан мектеп (жалпы гимназиялык мектептерде 4758 окуучу окуйт), балдар жана өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору (210 окуучу) иштейт. Арстанбап, Кызылүңкүр аймактарында окуучулар жайында эсалуучу жайлар бар. Райондо 2003-жылы борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миң нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социалдык комплекс, 13 маданиятт үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үйбүлөлүк врачтар тобу, 17 ФАП, санитарияэпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар Арстанбапата, Актайлаката, Көлкупаната тарыхый эстеликтери жана башка көптөгөн мазарлар. Райоидук «Арстанбап тады» гезити чыгат.
Диалект
Диалект, (тилтарам) (dialektos — сүйлөө, сүйлөшүү) — жалпы элдик тилдин бир бөлүгү, белгилүү бир аймакка тараган тилдик бөтөнчөлүктөр; тилдин кээ бир грамматикалык, фонетикалык жана лексикалык өзгөчөлүктөрү менен айырмаланган түрү. Кыргыз тилинде «түндүк» жана «түштүк» деп шарттуу аталган эки диалект бар. Түндүк диалектиге: Чүй, Талас, Ысык-Көл, Нарын облусунду, ал эми Түштүк диалектиге: 0ш, Жалал-Абад, Баткен облусунда, жана Өзбекстан менен Тажикстанда жашаган кыргыздардын тили кирет, мисалы, чака (түндүк) челек (түштүк), чөбөгө (түндүк) табак (түштүк). Көркөм чыгармада каармандардын образын ачып берүү үчүн колдонулат. Адабий тилдин жана ММКлардын өнүгүшү менен диалектилик айырмачылык бара-бара жоюлушу мүмкүн.
Франкизм
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Картаюу
Картаюу – организмде жашка жараша закон ченемдүү өзгөрүүлөр жүрүп, анын ыңгайлануу мүмкүнчүлүктөрүнүн акырындап төмөндөшү. Картаюуда адамдын териси жукарып, бырыш кирип, чачы агарат, түшөт, бою кичирейип, бүкүрөйөт. Адамдын ишке жөндөмдүүлүгү, психикасы жана башка өзгөрөт. Түрдүү ички жана сырткы жагымсыз факторлор организмди тез картайтат (патологиялык картаюу). Физиологиялык картаюунун алгачкы белгилери 60 жаштан кийин пайда боло баштайт. Картаюу процесси ар кайсы органдар менен ткандарда ар башка мезгилде жүрөт. Улгайгандарда орган менен системалардын функциясы акырындап төмөндөйт, көздүн тунук кабыгынын тунаруусу күчөп, катаракта пайда болот, көрүү начарлайт, кулак каңырыштайт. Көкүрөк деформацияга учурайт (кифоз). Булчуңдардын күчү начарлайт, нерв, жүрөк-кан тамыр системасында өзгөрүүлөр байкалат. Борбордук нерв системасынын атеросклерозунан болгон өзгөрүүлөрү акыл-эстин, мээнин начарлашына алып келет. Кан басымы бир аз жогорулайт, жүрөктүн кагуусу жайлайт. Улгайган сайын тамак сиңирүүчү ферменттердин активдүүлүгү, май, амин кислоталарын, глюкозаны сиңирүү начарлап, боор иши төмөндөйт. Тиштер саргарып, түшөт. Аялда этек кир токтойт, эркекте сперматозоиддерди чыгаруу начарлайт. Муунда кыймыл азайып, остеопороз, остеохондроз пайда болот. Картаюуну ар түрдүү өнөкөт оорулар тездетет. Ошондуктан оорулардын алдын алуу эрте картаюуну кечеңдетет. Картаюунун өөрчүшүндө тукум куугучтук чоң мааниге ээ. Жашы өткөн адамдарга гимнастика, туура тамактануу маанилүү, себеби анда энергия азыраак жумшалып, зат алмашуу басаңдайт. Ошондуктан ферменттик системаларга күч келтирбей, тамакты аз ичүү керек.
Калмурза-Төр тоо хрусталы кени
Калмурза-Төр тоо хрусталы кени Ош облусунун Кара-Суу районунда, Папан кыштагынан түштүк-чыгыш тарапта, Акбуура жана Гүлчө сууларынын аралыгында. 1966-ж. табылып, изилденген. Кен аймагында лава тоотектери таралган. Алардын арасында сүттөй аппак кварц тарамдары кезигет. Тарамдардын калыңдыгы 0,2–0,5 мге, чанда 3 мге, узундугу 5–300 мге жетет. Бул тарамдарда тоо хрусталынын топтошкон кристаллдары кезигет. Алардын бийиктиги 2–3 см, эни 0,6–1 см. Кристаллдар тригон, призма түрүндө, төбөсү ромбоэдр. Тоо хрусталынан зергердик баалуу жана кооз белектик буюмдарды жасоого болот.
Кызыл көздүүлөр
Кызыл көздүүлөр (лат. Emmelichthyidae) — балыктардын бир тукуму, булардын кыйла түрү бар: индистан кызыл көзү (лат. Dipterygonotus leucogrammus), мала кызыл көз (Plagiogeneion rubriginosus), түштүк кызыл көзү (Emmelichthys nitidus).
Караев, Өмүрбек
Караев, Өмүрбек - Чүй районундагы Кегети айылында 1954-жылы 14-февралда туулган. Кегети орто мектебинен кийин Кыргыз филология жана экономика факультеттерин бүткөн. Варшава шаарында саясат таануу боюнча атайын курста окуган.
1975-жылы студент кезинде «Ыйык Көл» аттуу алгачкы аңгемелер жыйнагы жарык көрүп, «Шахмат» деген аңгемеси орус жана украин тилдерине которулган. Көл жөнүндө айтылган уламыштарды, бабалардан калган нуска сөздөрдү жыйнап «Көл аңгемелери» түрмөктөрүн жазган.
1991-жылдан Кыргызстан Улуттук Жазуучулар союзунун мүчөсү. Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин «Маданияттын мыкты кызматкери» төш белгисинин ээси.
2003-жылы Ө.Караевдин «Жалгыз болгум келбейт» деген прозалар жыйнагы жылдын мыкты китеби болуп таанылып, Германиянын Мюнхен шаарында өткөн китеп көргөзмөсүнө коюлган. 2005-жылы Айтыш коомдук «Калемгер» адабий клубу жарыялаган жылдын мыкты аңгемелери конкурсунун жеңүүчүсү.
Ө.Караев «Кыргыз маданияты» жана «Кыргыз адабияты» гезиттеринин редакциялык коллегиясына мүчө болгон жана өндүрүштүк жана коомдук иштерге жигердүү катышкандыгы үчүн Чүй облустук мамлекеттик администрациясынын Ардак Грамоталары менен сыйланган.
Кыргыз тилинде
Ыйык көл: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1975.
Бейкут таңдар: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1982.
Жалгыз болгум келбейт: Повесть жана аңгемелер. – Б.: Бийиктик, 2003.
Төлөк (дарыя)
Төлөк - Төлөк–Жоонарык суусунун сол куймасы.Узундугу 43 км, алабынын аянты 382 км2. Кызарт тоосунун чыгыш капталынан башталат.Жогорку агымында Кашка суу  аталып,капталдары тик,кууш өрөөн аркылуу  агат.Ири куймалары: Калмак ашуу, Музтөр, Кең суу, Көксай (оң), Чолой (сол). Негизинен мөңгү (20%),кар (14 %),булак (62 %) сууларынан куралат.Жылдык орточо чыгымы 2 ,09м3/с ек. Эң көп чыгымы июнь–июлда (7,81м3/сек),эң азы декабрда (0,53 м3/сек) байкалат.Май айында кире баштап, августта тартылат.Сугатка  пайдаланылат.Жээгинде Төлөк кыштакта жайгакан.
Картер
Картер (carter)– машина же механизмдин (кыймылдаткыч, редуктор, насос жана башка) кыймылсыз бөлүгү. Ал негизинен куту түрүндө жасалып, жумушчу тетиктердин таянычы катары кызмат кылат жана машинаны же механизмди булгануудан сактайт. Мисалы, поршендүү кыймылдаткычтын картерди муунактуу вал, цилиндр жана башка тетиктердин таянычы болуп эсептелет. Картердин төмөнкү бөлүгү майлоочу майдын чогулткучу катары пайдаланылат. Картер чоюндан, ысытылып иштетилген болоттон, жеңил металлдан жасалат.
Отосклероз
Отосклероз — кулак оорусу. Мында ортоңку жана ички кулакта сөөк тканынын өсүп кетүүсүнөн уктургуч сөөктөр аркылуу добуш толкунун ички кулакка өткөрүү бузулат.
Себептери
Буга уктургуч сөөктөрдүн биринин кыймылсыз болуп калышы түрткү болот. Отосклероз менен көбүнчө жаш аялдар ооруйт. Анын биринчи белгилери — кулак чуулдап, угуу начарлайт. Көп жылдар бою билинбей угуу начарлап отуруп дүлөйлүккө алып келет. Кээде отосклероз өтө жай өөрчүйт. Кээ бир жагымсыз таасирлер, мисалы, кесип зыяндуулугу (чуулдоо, дирилдөө, сымап, коргошун менен өнөкөт уулануу жана башкалар) жана инфекция оорулары отосклероздун өөрчүшүн тездетет.
Ошондой эле төрөттөн кийин да күчөшү мүмкүн.
Дарылоо
Оорунун башталышында дары колдонуу кулактын чуулдашын бир аз басат жана бир аз жакшы угуп калат. Бирок бул убактылуу гана болот. Укпай калганда угузуучу аппараттар колдонулат. Дарылоо хирургиялык операция жолу менен жүргүзүлөт. Бирок операция оорунун башталышында жасалса натыйжалуу болот. Ошондуктан оорунун биринчи белгилери башталганда эле врачка кайрылуу керек.
Кыямат-кайым
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Гибсс энергиясы
Гибсс энергиясы – энергетикалык түрдө келтирилген фундаменталдык теңдеменин Лежандра эки ирет өзгөртүүсү натыйжасы катары алынган термодинамикалык потенциал. Ал төмөнкүчө жазылат:
G = U-TS+рV = F+рV = H-TS (1)
U - ички энергия; F- Гельмгольц энергиясы, Н- энтальпия, S- энтропия, р - басым, V- көлөм,T-термодинамикалык темп-ра. Термодинамикалык потенциал аныктамасы б-ча, Г. э. физ. өзгөрмө чоңдуктар: темп-ра, басым жана система компоненттери моль сандарын мүнөздөөчү функция болуп саналат, ал эми:
dG=-SdT+Vdр+ (2)
теңдемеси фундаменталдык болуп саналат, башкача айтканда берилген система ж-дөгү бардык термодинамикалык маалыматтар камтыйт. Г. э. Т жана Р=const учурунда жабык системадагы теңдештик процессте максималдуу пайдалуу жумушка, башкача айтканда сырткы басымга каршы келген жумушту эске албаган учурдагы толук жумушка барабар. Берилген шартта Г. э. минимумга жеткиче өзүнөн өзү төмөндөйт, бул учурда система теңдештүү абалга келет. Стандарттык шартта (298оК;1 атм) ар кандай заттан жөнөкөй заттар пайда болушунда, Г. э. өзгөрүшүнүн мааниси көбүнчө термодинамикалык чоңдуктар таблицасында келтирилет да, ар кандай реакциялар үчүн стандарттык өзгөрүштөрүн ошондой эле темп-ра функциясын эсептөөгө жардам берет. Төмөнкү катыштын: жардамы аркылуу теңдештик константасын эсептөөгө болот. Г. э. Дж же Дж/моль (мольдук Г. э.) бирдигинде өлчөнт.
Баскынчылык
Агрессия (баскынчылык) (лат. aggressio – кол- салуу) – эл аралык укук боюнча, БУУ уставына каршы келчү, куралдуу күч колдонуу менен жасалган баардык укук бузуулар. Агрессия тууралуу жалпы аныктаманы БУУнун Башкы Ассамблеясы тарабынан 1974-жылдын 14-декабрында кабыл алынган документ тастыктап турат. «Баскынчылык аныктамасынын» 1-статьясына ылайык, «бир мамлекеттин бөлөк бир мамлекеттин эгемендүүлүгүнө, аймактык бүтүндүгүнө, саясий көз карандысыздыгына каршы аскер күчүн, же БУУнун уставына туура келбеген дагы башка нерселерди колдонуу менен жасаган аракеттери баскынчылык болуп саналат». Агрессия деген түшүнүк аскер күчүн пайдалануу демилгесин биринчи көтөрүүнү шарт катары белгилейт. Агрессия тынчтыкка жана адамзат коопсуздугуна каршы жасалган эларалык эң оор кылмыштардын катарына жатат. КР аскер күчтөрү аркылуу чечилүүчү баскынчылык, кол салуу жана бөлөк жерге көз артуу сыяктуу максаттарды көздөбөйт. Мамлекет турмушун милитаризациялоону, башка мамлекеттерди көз каранды кылууну, согуш ачууну четке кагат. КР куралдуу күчтөрү өзүн-өзү сырт душмандардан коргоо максатында түзүлгөн. Сырттан кол салуу менен жармакташ коргонуу милдеттери байланыштырып турган мамлекеттерге жардам берүүдөн башка укуктар колдоого алынбайт. Куралдуу күчтөрдүн КР аймагынан сырткары аракет кылуусу КР ЖК чечими боюнча жүргүзүлүп, ал чечим жалпы депутаттар санынын 2/3 бөлүгүнөн кем эмес добушу аркылуу кабыл алынат. Куралдуу күчтү мамлекеттин ич ара саясий маселерин чечүү үчүн пайдаланууга тыюу салынат. Аскер кызматкерлери мыйзамда каралган чекте табигый кырсыкты жоюу сыяктуу шашылыш чараларды жүргүзүү үчүн колдонулушу мүмкүн. КР жалпы кабыл алынган эларалык укуктарды сактоого, тынчтыкта жанаша жашоого, өзара кызматташууга, жалпы адамзаттык жана аймактык маселелерди тынчтык жолу менен чечүүгө умтулат. Элдердин тынчтыкта жанаша жашоосуна, улуттар аралык, же дин ишеними боюнча тирешүүлөргө баруу, жаңжал чыгаруу жана ага үгүттөө конституцияга каршы көрүнүш катары айыпталат. Агрессия кылуу жолдору тууралуу Кыйыр баскынчылык жана Тикелей баскынчылык дегендерден караңыз.
Каафирун сүрөсү
Каафирун сүрөсү (, Каапырлар) — Курандын 109 сүрөсү. Меккелик сүрө болуп, алты аяттан турат.
Бул сүрө качан каапырлар Мухаммед пайгамбарды өзөрүнүн кудайчаларына сыйынууга үндөгөндө түшкөн (Каапырлар “Бир канча убакыт биз сенин кудайыңа сыйыналы, анан бир канча убакыт сен биздин кудайыбызга сыйын” дешкен).
Кыргызча мааниси
Каафирун1 сүрөсү Мээримдүү, Ырайымдуу Аллахтын аты менен 1. Айткын2: "Эй, каапырлар! 2. Мен силер сыйынган нерселерге сыйынбаймын3, 3. Силер дагы мен сыйынганга4 сыйынбайсыңар, 4. Дагы да - мен силер сыйынган нерселерге сыйынбаймын, 5. жана да силер мен сыйынган (Аллахка) сыйынбайсыңар. 6. Силердин диниңер - өзүңөр үчүн, а менин диним - өзүм үчүн5".
Кыскача түшүндүрмө
1 Каафирун - Каапырлар 2 Эй, Мухаммед! 3Курейш каапырлары Мухаммед (САВ)га: "Сен биздин кудайларыбызга бир жыл, биз сенин кудайыңа бир жыл сыйыналы", - дегенде Аллах Таала ушул айатты түшүргөн 4Аллах Таалага 5 Акыркы айаттан ачык көрүнгөндөй, "дин" деген сөз ишенимди да, ага тушташ жашоо мүнөзүн да камтыйт. Ошентип, "динсиз" деген сөз "жашоо мүнөзү жок" дегенди да билдирет
Колдонулган адабият
Которгондор:Абдышүкүр Исмаилов, Дүйшөн Абдылдаев, Садибакас Доолов, Садык Гавай Текшергендер:Кимсанбай Абдурахманов, Камил Абжапаров
Билим берүү программасы
Билим берүү программасы – белгилүү бир мезгилге эсептелген билим берүү тармагынын келечегин айкындап көрсөтүүчү мамлекеттик нормативдик документ.
Ал өз ичине кандайдыр бир максат коюп, ошол максатка жетүүнүн ресурстарын, мөөнөтүн, аткаруучуларын жана аткаруу жолун аныктайт.
Программаны түзүү жана аткаруу бир нече этаптардан турат: маалыматтарды топтоо – маалыматтарды иштеп чыгуу – анализ – прогноз – милдеттер – пландар – ишке ашыруу – текшерүү.
Ал эми мөөнөтү кыска (оперативдүү) – 1 жылга жетпеген; утурумдук – 1-2 жылдык; орто мөөнөттүү – 3 жылдан 5 жылга чейин; перспективалуу (стратегиялык) – 5 жылдан 10 жылга чейин болушу мүмкүн.
Кыргызстанда улуттук билим программалары («Жеткинчек», «Билим», «XXI кылымдын кадрлары») иштелип чыккан. Аларда өлкөнүн билим берүү тармагынын стратегиясы, эртеңки күндүн негизги багыттары, бул же тигил иш чараны аткаруу мөөнөттөрү көрсөтүлөт. Билим берүү программалары окумуштуулар, алдыңкы көз караштагы педагогдор, методисттер ж. б. бул ишке тиешеси бар адамдар тарабынан иштелип чыгат жана ал жалпы элдик таалкуудан кийин мамлекет жетекчиси тарабынан бекитилет, ал үчүн бюджеттен акча каражаты бөлүштүрүлөт.
Ошондой эле ар бир билим берүү мекемесинин өз Билим берүү программасы болот.
Бэлен (Нү-Мексико)
Бэлен (Нү-Мексико) (Belen) — Нү-Мексико штатынын Valencia округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 7 269 киши. Болжолдуу аянты - 12.2 км². FIPS коду — 35-06480.
Николаевка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Николаевка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 850 киши. Почта индекси — 453145, ОКАТО коду — 80249852001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Люмпен-пролетариат
Люмпен-пролетариат (нем. lumpen - самтыраган) - өз алдынча уюшулган кыймылга жөндөмсүз пролетариаттын эң төмөнкү катмары, коомдун төмөнкү катмарынын өкүлдөрү. 1944-ж. А. Кестлер «люмпен-буржуазия» деп кризис маалындагы интеллигенцияны атаган. Азыркы Люмпен-пролетариат өз проблемаларынын чечүүнүн жолун издегенге караганда, аны чечүүнү мамлекеттен талап кылууну көбүрөөк колдонушат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Биофилдер
Биофилдер - биофиль элементтери биосферадагы тирүү организмдердин курамында кездешүүчү химиялык элементтер. Аларга С, О, Н, N, S, P, Fe сыяктуу 70ке жакын элемент кирет. Бул элементтер организмде тийиштүү өлчөмдөн аз кездешсе, адамдарды ар түрдүү ооруларга чалдыктырат. Мисалы, тоолуу аймакта йод элементинин жетишсиздиги богок оорусунун күч алышына, ал эми чөйрөнүн булганышынын негизинде кээ бир элементтердин ашыкча болушу итайптай оорусунун өрчүшүнө өбөлгө түзөт. Ошондуктан биофилдердин организмдердин жашоо тиричилигинде мааниси зор болот.
Кыргызстандагы саясий процесс
Колдонулган адабияттар
Кыргыз педагогикасы:Энциклопедиялык окуу куралы/Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш И. Бекбоев(төрага) ж.б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 340 б. ISBN 9967-14-018-6
Глухая (Пача куймасы)
Глухая — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пача дарыясынын сол жээгинен 3 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
23 Февраль
23-Февраль - Григорий календары боюнча 54-күнү, жылдын аягына чейин 311 (толук жылда 365) күн бар.
Командалык эсепте Орусия 13 алтын медаль менен 1-орунду алып кеткен. Ал эми 2018-жылы Кышкы Олимпиада оюндары Түштүк Кореяда өтөөрү белгилүү болгон.
Дүйнө Дүйнө
Калча пироксенит кени
Калча пироксенит кени Баткен районунда, Калча кыштагынан 4 км түштүк-чыгыш тарапта, Сох дарыясынын сол өйүзүндө. 1973–75-ж. табылып, изилденген. Кен силур мезгилинде пайда болгон сланецтин арасында жайгашкан 50160 м аянттагы пироксенит штогунан турат. Пироксенит ири кристаллдуу, ачык жашыл түстө. Иретсиз жайгашкан кристаллдар тоотекке кубулжуган чаарала кооз түстү берип турат. Таш өтө жаракалуу болгондуктан блок чыкпайт. Оңой сайкалданат. Запасы 1,5 млн ''м3. ''Майда кооз буюмдарды жасаса болот.
Үстөмдүк көрсөтүүчү топтор
Үстөмдүк көрсөтүүчү топтор - Кандайдыр бир мамлекеттин саясатында жана коомдук пикирдин жаралуусунда таасирдүү болгон бир канча уюмдар бар. Булар парламент менен өкмөткө түрдүү жолдор менен зомбулук көрсөтүп, мыйзамдарга, чечимдерге жана алардын жүргүзгөн саясатына таасир бере алышат. Негизги зомбулук көрсөтүүчү топтор төмөнкүлөр: саясий партиялар, профсоюздар, армия, ММК, университтеттер, лоббилер, фонддор, коомдор жана башкалар. Булардын күчү жана таасири мамлекеттин ички мүнөзүнө карай өзгөрүшү мүмкүн.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Веселый (Иглин району, Башкыртстан)
Веселый — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Красновосход айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 10 киши. Почта индекси — 452409, ОКАТО коду — 80228830003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Отоскопия
Отоскопия (байыркы грек тилинен οὖς — кулак + σκοπέω — карап атам, изилдөө) — жарык кылуучу аспап, маңдай күзгүсү (рефлектор), кулак воронкаларынын жардамы менен кулактын сырткы өткөөлүн жана тарсылдагын изилдөө (кароо) ыкмасы. Отоскопия кулак ооруларын аныктоодо колдонулат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Гибриддик орбиталдар
Гибриддик орбиталдар – эки же андан көп жөнөкөй орбиталдар ар кандай катыштагы «аралашмалары» катары каралган атомдук орбиталдар. Г.о. абдан кеңири тараган типтерине sp-, sp2-, sp3-орбиталдар киришет. Г.о. айрым атомдор эмес мол-лардагы атомго гана мүнөздүү, аларда электрондук тыгыздык ядрого салыштырмалуу симметриялуу эмес бөлүнөт: мол-нын алдыңкы бөлүгүндө электрон тыгыздык үлүшү чоң болуп (ал хим. байланышты пайда кылуу үчүн маанилүү), ал эми арткы бөлүгүндө аз болот. Башка атомдор орбиталдары менен чоң үлүштүн эсебинен, башкача айтканда электрон тыгыздыгы көп топтолгон багытта жабылышат. Г.о. мейкиндикте белгилүү багытка ээ болушуп, башка атомдор орбиталдары менен s- жана p-орбиталдарга караганда эффективдүү жабылышат. Г.о. катышуусу менен пайда болгон байланыштар өтө бекем болушат.
Боровков, Александр Константинович
Боровков,Александр Константинович (1904, Ташкен — 1962, Ленинград) — советтик окумуштуу, түрколог, Өзбек ССР Илимдер академиясынын корреспондент-мүчөсү (1943), СССР Илимдер акдемиясынын корреспондент-мүчөсү (1958). Орто Азия университетинин күн чыгыш факультетин (1928) бүтүргөн. Түрк элдеринин тарыхы, этнографиясы, фольклору жана тили боюнча илимий иштер алып барган.
Б. «Алпамыш», «Кобланды», «Манас», «Козу Көрпөш менен Баян сулуу» сыяктуу эпосторун жыйноо, изилдөө иштерине түздөн-түз катышып, эмгектер жазган. 1952-ж. "Манас"_эпосун изилдөөгө арналган бүткүл союздук илимий конференцияда «Манастын» элдүүлүк проблемасы» («Проблема народности киргизского эпоса «Манас»») деген темада баяндама жасаган. Ушул сөзүнүн негизинде жазылган макаласы «Дружба народов» журналына (1952, № 5) басылган. Б. Манас эпосун башка түрк элдеринин эпосторуна салыштырып, алар менен байыркы тек, өзөк окуяларынын жалпылыгына да маани берген. Б. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Картинг
Картинг (англисче karting, kart – арабача дегенден) – карт менен спорттук жарышуу; жарыш өтүүчү атайын аянт. Картингдин жолу көп сандагы ар кандай өлчөмдөгү оң жана сол бурулуштардан турган татаал конфигурацияларды камтыйт. Алардын узундугу эл аралык автомобиль федерациясынын талаптарына ылайык 400 мден 1200 мге чейин, туурасы 6 мден 10 мге чейин, түз бөлүгүнүн узундугу 100 мге чейин болот. Картингдин спорттук жарыштары эл аралык формула, эл аралык, улуттук жана спортту сүйүүчүлөр класстарына бөлүнөт. Картингде башка автомобиль жарыштары сыяктуу жол көрсөтүүчү желектер колдонулат. Алар түсүнө карата айрым белгилерди көрсөтүшөт. Мисалы, чакмактуусу жарыштын аягын, кызыл түстөгүсү жарыштын токтошун, сарысы коркунуч туулушун жана башка билдирет. 2007-жылдан картингтин KF1...KF4, KZ1, KZ2 жаңы класс системалары боюнча дүйнөлүк чемпионат өтүүдө. Ошондой эле мурдакы «Суперкарт», «Формула-А», «Интерконтиненталь-А», «Эл аралык формула», «Ротакс-макс» жана башка түрлөрү боюнча эл аралык жана Кыргызстанда картинг сүйүүчүлөрдүн мелдештери өтүп турат.
Абу-Даби (эмирлик)
Абу-Да́би — (إمارة أبو ظبي) — Бириккен Араб Эмирликтериндеги эң ири эмирлик.
Географиясы
Түштүк-чыгыштан Дубай жана Шаржа эмирликтери, чыгышта Оман, түштүк-батышта Сауд Арабстан. Түндүгүнөн болсо көптөгөн майда аралдары менен Перс кумасы менен чектешет.
Ал-Айн шаары — эмирликтеги, калкынын саны боюнча экинчи орунда.
Климаты чөлдүү, максималдык температурасы 2008-жылдын кулжа айында байкалган, +51,4°С жеткен.
Коомдук пикир
Коомдук пикир – көпчүлүк элдин, таптын, социалдык топтун тышкы дүйнөнүн өз керектөөлөрү менен кызыкчылыктарына тиешелүү болгон фактыларына, окуяларына, кубулуштарына жана процесстерине жасаган реалдуу мамилесин чагылдырган массалык аң-сезимдин жашоосунун же көрүнүшүнүн ыкмаларынын бири.
Коомдук пикирдин калыптанышы жана өнүгүшү саясий уюмдар менен социалдык институттардын эл массаларына тийгизген таасиринин натыйжасында максаттуу же күнүмдүк жагдайлардын, социалдык тажрыйбанын жана каада-салттын тике таасири астында стихиалуу жүрөт. Конкреттүү коомдук пикирдин белгилеринин катарына анын таралышын жана интенсивдүүлүгүн киргизүүгө болот. Коомдук маанайдан айырмаланып коомдук пикир стабилдүү жана мазмуну боюнча ачык-айкын мүнөздө болот.
Коомдук пикир айрым пикирлердин механикалык суммасы эмес, алардын өз ара алмашуусунун, баюусунун, өтүүсүнүн натыйжасы болуп эсептелет. Рационалдуу, эмоциялык жана эрктик элементтердин органикалык биримдиги катары коомдук пикир төмөнкүдөй үч деңгээлде көрүнөт:
1) рухий мамиле (баалоочу ой пикирлер аркылуу);
3) тажрыйбалык мамиле (массалык иш-аракеттер жана жорук-жосундар аркылу).
Коомдук пикирдин кадыр-паркынын күчү анын көпчүлүккө таянгандыгы менен шартталган. Эгерде көпчүлүк туура көз караштын позициясын ээлесе, анда коомдук пикир көпчүлүктүн бышып жетилген позициясына айланат да, алардын социалдык мааниси менен тажрыйбалык аракетин көтөрөт. Коомдук пикир коомдук өнүгүүнүн кыймылдаткыч күчтөрүнүн бири, социалдык тескөөнүн, кеңири эл массаларынын жүрүм-туруму менен практикалык ишмердүүлүгүн жөнгө салуунун эффективдүү каражаты болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Кыйыр баскынчылык
Кыйыр баскынчылык – эл аралык укук боюнча, кайсы бир мамлекеттин куралдуу күчтөрүнө тикелей кирбеген, же болбосо, мамлекет тарабынан уюштурулгандыгына, же анын атынан, же анын тапшырмасы боюнча аракет кылып жаткандыгына карабастан, алардын катарында экендигин жаап-жашырган бандалар, топтор, туруктуу күчтөр, жалдануучулар аркылуу жасалган баскынчылык.
Асфальт-бетон
Асфальт-бетон - шагыл, кум, минерал күкүмүнүн (майдаланган акиташ, доломит жана башка) битум менен болгон аралашмасынан алынган курулуш текзаты (материалы); аралашмага шагыл кошулбаса, асфальт эритмеси деп аталат. Ал даярдалышына жана төшөлүү учурундагы температурасына карай ысык (120°Сден жогору), жылуу (50-100°С), муздак (5°Сден кем эмес) болуп бөлүнөт. Бул түрү сактоочу жайда 8-10 ай сакталат. Асфальт-бетонго суу жукпайт жана өтпөйт. -15°Сде анын бышыктык чеги 15-20 МПа, 20°Сде 2-3 МПа, 50°Сде 0,8-1,2 МПады түзөт. Климаттын өзгөрүшүнөн жана эксплуатациялоо факторлорунан асфальт-бетон эскирип, коңторулууга дуушарланат. Азыркы технология боюнча рециклер машинасы аны регенерациялайт, башкача айтканда коңторулгандарын экинчи ирет кайра иштетет. Автомобиль жолу, жан жол, аэродром жана көпүрөлөргө, өнөр жай имараттарынын таманына төшөлөт. Битумдун илээшкектигине (жакшы, начар, суюк) жана төшөлүү учурундагы температурасына карай ысык (120°С), жылуу (40-80°С), муздак (10°), кошула турган техзаттын кесектиги боюнча кесек, орто жана майда дандуу, ошондой эле кумдуу асфальт-бетон болуп ажыратылат.
Дубай
Дубай - Бириккен Араб Эмирликтери мамлекетиндеги шаар. Араб жарым аралынын түндүк-чыгышында. Перс булуңундагы порт. Дубай эмирлигинин административдик борбору. Калкы 585 миң (1989). Эл аралык аэропорту бар. Нефть казып алуучу аймактын борбору. Алюминий заводу, кемени кургакта ремонттоочу дүйнөдөгү эң ири курулма (кургак док) иштейт.
Биоценоз
Мындай түрлөрдүн бир бири менен байланыштагы комплекстери, белгилүү бир аймакты ээлеп жашашат да биоценозду пайда кылышат.
Биоценоз - (био... жана гр. koinos жалпы) белгилүү бир географиялык мейкиндикте тарыхый эволюциялык жактан бири-бири менен тыгыз байланыштагы өсүмдүк, жаныбар жана микроорганизмдердин популяцияларынын жыйындысы. Биоценоз терминин немец биологу К. Мёбиус киргизген (1877). «Биоценоз» тирүү организмдердин эволюциялык өнүгүүсүндөгү табигый тандалуунун натыйжасы болуп эсептелет. Биогеоценозду түзүүчү организмдердин тиричилик үчүн күрөшү табигый-эволюциялык факторлордун натыйжасында пайда болгон. Биоценозго кирген өсүмдүк жыйындысы фитоценоз, ал эми жаныбарлардыкы зооценоз деп аталат. Биогендик зат алмашуу катнаштары боюнча организмдер автотрофтор, гетеротрофтор жана сапрофагдар болуп бөлүнөт.
Офтальмология
Офтальмология (грек тилинен ὀφθαλμός — «көз» и λόγος — «окуу») — клиникалык медицинанын көрүү органынын анатомиясын, физиологиясын, көз ооруларын изилдөөчү жана диагностика, дарылоо, алдын алуу методдорун иштеп чыгуучу бөлүмү.
Поликлиника жана ооруканаларда офтальмологдор калкка акысыз жардам көрсөтөт. Офтальмологиянын жетишкендиктеринин натыйжасында көптөгөн көз оорулары айыгууда. Көз ооруларын жана көз травмасын алдын алууга багытталган чаралардын жүргүзүлүшү, көз ооруларын дарылоонун жаңы методдорунун пайда болушу сокурлардын жана көзү начар көргөндөрдүн санын кескин азайтты.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Калча селенит кени
Калча селенит кени Баткен районунда, Калча кыштагынан 4-6 км чыгышта, Түркстан кырка тоосунун түндүк этегинде. 1970-ж. табылып, 1970–72-ж. геол. чалгындоо жүргүзүлгөн. Кен аймагын палеоген мезгилинде пайда болгон кумдук, чопо, акиташ тектери түзөт. Селенит калыңдыгы 30–35 м болгон акиташ тегинин арасында линза, уя түрүндө жатат. Катмардан 20га жакын селенит линзасы табылып, алардын калыңдыгы 20 смге чейин. Кызгылтым, мала кызыл түстө. Була сымал майда кристаллдардан турат. Запасы 10 млн тдай. Кооз белек буюмдарын жасаса болот.
Карабуура, капчыгайы
Карабуура, капчыгайы - Талас Ала-Тоосунун түндүгүнүн капталында, Карабуура (Таластын оң куймасы) суусунун алабында узундугу 60 км, эң жазык жери 2–3 км, кууш жери 0,5– 1 км. Таманынын ооз тарабы 1400 м, төрү 3000 м бийиктикте жайгашкан. Капчыгай суу эрозиясынын натыйжасында пайда болуп, V сымал. Таманы Шилбилүү суусунун чатына чейин төртүнчүлүк мезгилдин борпоң тектерине толгон. Гранит, гранит диорит интрузия тектеринен турган капчыгайдын бийик бөлүгү терең тилмеленген. Кургак талаа жана талаа,  сейрек арча-бадалдуу шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. Капчыгай аркылуу Талас жана Чаткал өрөөндөрүн  туташтырган автоунаа жолу өтөт.
Печаль-Кы дарыясы (Часелька куймасы)
Печаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Часелька дарыясынын оң жээгинен 53 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 52 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Философиянын жана Психологиянын маселелери
Философиянын жана Психологиянын маселелери (орус. Вопросы философии и психологии) – Москвадагы психологиялык коомдун алдында 1889–1918-ж. басылып чыгып турган философиялык журнал.
Жылына 4–6 жолу чыгып турган. Москвалык психологиялык коомдун башчысы Н. Я. Гроттун демилгеси боюнча негизделип, 1893-жылдына баштап, Лопатин менен В. П. Преображенский редакторлугу асытындагы жарык көргөн. 1898-ж. тартып, Санкт-Петербургдун философиялык коомунун жардамы аркылуу ишке ашырылган. Журналда философия, психология, логика жана таануу теориясы, этика жана укук философиясы, эстетика, философиянын тарыхы, илимдин философиясы, физиологиялык опыттык психология, психопатология, ошондой эле батыш-европалык философтор менен психологдордун эмгектерине сын макалалар, антикалык жана Жаңы Мезгилдик философиянын классикалык эмгектеринин котормосу ж. б. жарык көрүп турган.
Картография
Картография (карта жана ...графия) – картография эмгектердин (географиялык карталар, глобустар, рельеф карталары, Айдын, планеталардын, жылдыздуу асмандын карталары жана башка) теориясы, методикасы, аларды түзүү жана пайдалануу ыкмалары жөнүндөгү илим. Коом жана табият кубулуштарынын (алардын жайгашуусу, структуралары, касиеттери, өз ара байланыштары, өзгөрүү мезгилдери) мейкиндикте орун алышын, айкалышын жана өз ара байланышын чагылдырат. Картография илим катары төмөнкүдөй бөлүмдөрдөн турат: карта таануу, математикалык картография, карталарды проекциялоо жана түзүү, карталарды жасалгалоо, карталарды чыгаруу, карталарды пайдалануу, картографиялык өндүрүш мекемелери, картографиянын тарыхы. Айрым тематикалык карталардын түрүнүн өзгөчөлүгү (геологиялык, топурак, экономикалык жана башка) жана аларды түзүү ыкмалары картографиянын башка тармактарынын пайда болушуна шарт түздү. Топографиялык картаграфия топография, геодезия илимдери менен тыгыз байланыштуу. Космосту сүрөткө тартуунун өнүгүүсү менен жаңы багыт – космостук картография пайда болду.
Котылья (дарыя)
Котылья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 261 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Данакерлөө
Данакерлөө – атайын данакерди көлкүлдөтө эритип, аны металл тетиктердин кошула турган жерине куюп, бири-бирине бириктирүү. Данакерлөө негизинен металл тетиктери бири-бири менен, ал эми айрым учурда карапа, айнек жана башка металл менен бириктирилет. Данакерлөө кол менен, ошондой эле механикалаштырылган же автоматташтырылган атайын курулмада жүргүзүлөт. Данакердин эрүү температурасына карата катуу жана жумшак данакерлөө болуп айырмаланат. Айрым учурда электр, газ горелкасы же жогорку жыштыктагы токтун жардамы менен ысытуу аркылуу индукциялык, тиймектүү жана жаалуу данакерлөө пайдаланылат. Металлдарды бекем бириктирүү үчүн алардын данакерленүүчү жери жакшы тазаланып, даты, майдын тактары кетирилиши зарыл. Данакерлөө радиоаппаратура, прибор куруу, металл идиштерди жасоо жана башка өнөр жай тармактарында кеңири колдонулат. Кыргыз зергерлери менен усталары ат жабдыктарын, кыз-келиндердин асем буюмдарын, кемер-курларды, мергенчилик, жоокердик курал-жарактарды, сандык, чыгдан, ала бакан сыяктуу үй эмеректерин жасоодо жана кооздоодо данакерлөөнү кеңири колдонушкан.
Максат жана каражаттар
Максат жана каражаттар (саясатта) - саясий ишмердүүлүктүн эффективдүүлүгүн аныктай турган маанилүү структуралык элементтери. Саясий максат каалаган натыйжанын саясаттын субъектисинин талаптары жана кызыкчылыгы менен аларды канааттандыруунун шарттарына болгон катышынын элеси катары берилет. Максат - ар бир айкын саясий ишмердүүлүктүн башталышы эмес, эпицентри, ал анын жөнгө салуу функциясын аткарып, саясаттын субъектилеринин талаптары жана кызыгууларына ылайык иштелип чыккан келечектеги социалдык-саясий кубулуштардын моделин калыптандырат. Максат өзү негизги үч компоненттен турат:
Саясий каражаттар саясаттын субъектиси, саясий процесстин жүрүшүн текшерүү жана максатка жетүү үчүн колдонгон ишмердүүлүктүн куралы. Саясаттын субъектиси алдына койгон максатка жетүү үчүн пайдалануучу каражаттардын маанилүүлөрү болуп: Саясаттын каражаты болуп аң-сезимдүү түрдө саясий күрөшкө тартылып жана ошого ылайык саясаттын субъекттери тарабынан белгилүү саясий максаттарына жетүү үчүн бурмаланган ар бир социалдык кубулуш, ар бир факт эсептелет. Максат менен каражат бирин-бири өз ара толуктайт. Бирде максат болгон нерсе, экинчисинде каражат жана тескерисинче болушу мүмкүн. Мисалы: саясий бийлик саясий ишмердүүлүктүн негизги максаты катары чыкса, ага жетишүүнүн каражаттары болуп шайлоо, массалык граждандык акциялар ж. б. эсептелет. Бирок саясий бийлик ошол эле учурда саясаттын субъектилеринин милдеттерин (социалдык-экономикалык ж. б. кызыкчылыктарын) камсыз кылуу каражаттарынын кызматын аткарат.
Макс Борн
Макс Борн (нем. Max Born; 1882-жыл 11-декабрь - 1970-жыл 5-январь) - германиялык физик жана математик болгон. Ал кванттык механиканы өнүктүрүүнүн себепчиси. Ошондой эле ал катуу зат физикасы менен оптикага салым кошуп, 1920-1930-жылдары бир катар көрүнүктүү физиктердин иштерин жетектеген. Борн 1954-жылы "кванттык механика, айрыкча толкундун функциясынын статистикалык чечмелениши боюнча башкы изилдөөсү" үчүн "Нобелдин" физика боюнча сыйлыгына татыган.
Ошол кезде Германиядагы, учурда Польшадагы Вроцлавда 1882-жылы туулган Борн Гөттинген университетине 1904-жылы тапшырып, ал жерде үч белгилүү математикке, Феликс Клейнге, Давид Гилбертке жана Герман Минковскийге жолуккан. Ал өзүнүн доктордук диссертациясын "Учак менен мейкиндикте эластиканын туруктуулугу" деген темада жазып, университеттин философия факультетинин сыйлыгын жеңип алган. 1905-жылы ал Минковский менен атайын салыштырмалуулукту изилдей баштаган. Андан кийин атомдун Томсон модели боюнча мугалимдик тезисин жазган. Фриц Габер менен 1918-жылы Берлинде жолугуу мүмкүнчүлүгү металл галогенге реакция кылгандагы иондук түзүлүш мүнөзүн талкуулоого алып барган. Ал бүгүнкү күндө Борн-Габер цикли деп аталат.
Биринчи дүйнөлүк согушта өзү радио оператор катары жайгаштырылган кийин ал атайын билимине байланыштуу изилдөө иштерине өтүп кеткен. Борн 1921-жылы Гөттингенге кайтып барып, өзүнүн узак убакыттан берки досу жана кесиптеши Жеймс Франк менен жолугушкан. Борндун тушунда Гөттинген дүйнөнүн эң алдыңкы физика борборлорунун бири болуп калган. Борн жана Вернер Гейзенберг 1925-жылы кванттык механиканын матрицалык механикалык көрүнүшүн түзүшкөн. Кийинки жылы ал Шрөдиңгердин ψ*ψ теңдемесиндеги ыктымал жыштык функциясынын азыркы стандарттык чечмеленишин формулировкалаган. Ал үчүн 1954-жылы Нобел сыйлыгына ээ болгон. Анын таасири өзүнүн изилдөөсүнүнүн дагы чегинен чыккан. Макс Делбрүк, Зигфрид Флүгге, Фридрих Хунд, Паскуал Йордан, Мария Гөпперт-Майер, Лотар Волфгаң, Роберт Оппенгеймер жана Виктор Вайскопф Борндун жетекчилиги астында Гөттингенде өздөрүнүн доктордук даражаларын алышкан. Анын жардамчылары Энрико Ферми, Вернер Хайзенберг, Герхард Херцберг, Фридрих Хунд, Паскуал Йордан, Волфгаң Паули, Леон Розенфелд, Эдвард Теллер жана Үжин Вигнер болушкан.
Немис улуттук социалисттик эмгекчилер партиясы (англ. Nazi Party) Германияда 1933-жылы январь айында бийликке келип, жөөт болгон Борн кармалган. Ал Бириккен Падышалыкка көчүп кетип, Кэмбриждеги Сен-Жонс коллежинде жумушка орношкон. Өзүнүн "Тынбаган аалам" (англ. The Restless Universe) жана ошондой эле "Атомдук физика" (англ. Atomic Physics) аттуу белгилүү илимий китебин жазган. Ал кийин кадимки окуу китебине айланган. 1936-жылы октябрда ал Эдинбург университетинде табигый философия профессору болгон. Ал жерде Борн Германияда туулган ассистенттери Э. Волтер Келлерман жана Клаус Фухс менен иштеген. Өзүнүн физика боюнча изилдөөсүн уланткан. Макс Борн Европада Экинчи дүйнөлүк согуш чыгып кеткенге чейин бир күн мурун, 1939-жылдын 31-августта Британиянын жарандыгын алган. Ал 1952-жылга чейин Эдинбургда жашаган. Ал Батыш Германиядагы Бад-Пирмонт жергесинде ардактуу эс алууга чыгып, 1970-жылы 5-январда Гөттингендеги ооруканада көз жумган.
Марк Цукерберг
Марк Эллиот Цукерберг (Mark Elliot Zuckerberg) 14 майда - 1984-жылы туулган, Уайт-Плейнс, Нью-Йорк штаты, АКШ — Фейсбуктун негиздөөчү жана программист. Калифорниянын Пало-Альто шаарында жашайт. Дүйнө жүзүндөгү эң ири социалдык тармак болгон Фейсбукту негиздегени жана аны жетектегени менен белгилүү.
Жеке жашоосу
Цукерберг 1984-жылы 14-майда АКШда, Уайт Плейнз шаарында жарык дүйнөгө келген. Анын энеси Карэн жана Эдвард Цукерберг психотерапевт жана тиш дарыгери болгон. Цукербергдин үч эжеси бар - Ранди, Донна, жана Ариэл.
Гарварддагы жылдар
Цукерберг Гарвардда окуп баштаганда, программа жазуу тараптан вундеркинд катары белгилүү болгон. Цукерберг экинчи курстун студенти кезинде CourseMatch (КорсМатч) жана Facemash (Фейсмаш) деген программаны ойлоп чыккан. Coursmatch программасы аркылуу студенттер абдан оңтойлуу сабактарга жазыла алышкан, жана башка студенттердин кайсы сабактарды тандап алганын көрүүгө мүмкүнчүлүе түзгөн программа. Ал эми Facemash программасын Марк Цукерберг 2-курстун студенти кезинде сүйлөшкөн кызы менен урушуп кеткен соң жини менен бир түн ичинде иштеп чыккан. Бир нече жатаканада жашаган кыздардын сүрөттөрүн университеттин серверлеринен жашыруун жүктөп алган.
Ал кыздардын сүрөттөрүн он-лайн добушка койгон. Адеп жаныбарлардын сүрөттөрү менен салыштырган. Студенттер кимиси сулуураак экенин он-лайн аныкташкан.Түн ичинде эки саат ичинде 22 миң жолу ал сайттын беттерин ачышкан. Гарварддын ички тармагы иштен чыккан.
Бул жоругу студенттерге абдан жакканы менен Гарварддын администрациясы аркылуу ал айып төлөөгө мажбур болгон.