Түндүк_Македония
Экономикасы
Македония – Европадагы мамлекеттердин ичинен экономикасы салыштырмалуу жакшы өнүкпөгөн өлкө. ИДПнин көлөмү 19,5 млрд доллар (2010), аны киши башына бөлүштүргөндө 9,4 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 61,4%ти, өнөр жайыныкы 27,2%ти, айыл жана токой чарбаларыныкы 11,4%ти түзөт. Өнөр жайынын башкы тармактары: энергетика, металлургия, химия, жеңил жана тамак-аш. Отун-энергетикалык балансынын түзүмүндө көмүрдүн үлүшү 50,1%, нефть менен нефть продуктуларыныкы 29,8%, табигый газдыкы 0,8%, гидроэнергиясыныкы 18,3% (2007). Нефть менен табигый газга болгон муктаждык толук импортко байланыштуу. Металлургия өлкөдө темир, темирайоникелдүү кен таштар, марганец казылып алынып, болот, прокат, цинктелген тунуке, труба-прокат, феррокуйма чыгаруучу ишкана, заводдор бар. Скопьеде алюминий куурларын жана конструкцияларын чыгаруучу завод иштейт. Машина куруу станок, айыл чарба машиналарын, кузовдор автомобиль тетиктерин ж. б., химиялык дары-дармек, лак-боёочу, химиялык була, косметика, курулуш материалдары (портландцемент, бетон, айнек, фарфор, курулуш карапалары, кооздоочу курулуш материалдарын ж.б., жеңил (кебез-кездеме жана жүндөн жасалган буюмдар, жибек, трикотаж, тигилүү кийим-кечек, жүндөн ийрилген жип, жасалма мех), өнөр жай ишканалары иштейт. Килем токулат. Тамак-аш өнөр жай (кант, ун, нан, сүт, май, консерва) өнүккөн. Экспорттук негизинен – тамеки чыгарат. Македония чыгарган шарабы жана пивосу менен да белгилүү. Айыл чарбага жарактуу жер өлкөнүн аймагынын 53%тейин ээлейт, анын ичинде айдоо жери 24%, бак-дарак жана жүзүмзар 2%, шалбаа 2%, жайыт 25%. Негизинен чакан фермалар, ошондой эле көп тармактуу ири чарбалар иштейт. Айыл чарбанын негизги тармагы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Өлкөнүн агроклиматтык шарты дыйканчылык үчүн ыңгайлуу, бирок айдоо жердин кыйла бөлүгү (60 миң га айдоо) сугатты талап кылат. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү: буудай, жүгөрү, арпа, шалы, кара буудай, буурчак, жашылча, картөшкө, кант кызылча, таттуу калемпир, бакча ж. б.; маанилүү техникалык өсүмдүгү – тамеки, мөмө-жемиш дарактарын (алма, инжир, кайналы, шабдалы, өрүк ж. б.), жүзүмчүлүк өнүккөн. Мал чарбасын­да жайытта басылма чарбасы өнүккөн. Кой, эт багытындагы мал асыралат. Куш чарбалары. 2007-жылы 818 миң кой, 254 миң бодо мал, 2264 миң үй кушу, 255 миң чочко болгон. Аарычылык, кокон өстүрүү, көлдөрдө балык чарбасы өнүгүүдө. Тейлөө чөйрөсүнүн башкы тармактары – чекене соода жана социалдык (билим берүү, саламаттыкты сактоо, коммуналык, административдик ж. б.) жактан тейлөө. Македониянын бирдиктүү банк активинин 71,3%ин чет өлкөлүк капитал көзөмөлдөйт (2007; 21,8%и улуттук жеке менчик, 6,0%и мамлекеттик). Каттоого алынган кредиттик-финансылык мекемелерде (бардыгы 20 га жакын) универсалдуу типтеги банктар басымдуулук кылат. Туристтерди тейлөө жана мейманкана бизнеси – тейлөө чөйрөсүнүн эң келечектүү тармагы. 2008-жылы туризмден түшкөн киреше ИДПнин 6,1%ин түзгөн. 2007-жылы Македонияга 230,1 миң турист негизинен Сербия, Греция, Болгария, Албания­дан) келген. Македонияга келген туристтердин 1/3нен ашыгы Охрид шаарын жана Охрид көлүнүн жээгин кыдырат (Охриддин табият жана тарыхый эстеликтери Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген). Ысык булактары курорттордо кеңири пайдаланылат. Македония – Түштүк Европадагы маанилүү жолдор тоому. Өлкөнүн башкы жана эң жыш (автомобиль жана темир жол магистралдуу) транспорт өзөгү Вардар дарыясынын өрөөнү аркылуу өтүп, Зальцбург (Австрия) – Любляна (Словения) – Загреб (Хорватия) – Белград (Сербия) – Скопье – Салоники (Греция) эл аралык транспорт коридорунун бир бөлүгү болуп саналат. Транспорттун негизги түрү болгон автомобиль жолунун узундугу 13,7 миң км (2007). Жогорку ылдамдыктагы негизги автомагистралы – Александр Македонский атындагы жол (Куманово – Скопье – Валес – Гевгелия, Узундугу 201 км). Темир жолунун узундугу 925 км. Маанилүү жана электрлешкен жалгыз линиясы – Табановце – Куманово – Скопье – Гевгелия (315 км). Албания жана Болгарияны карай темир жол курулууда (2009). Магистралдык куур транспортунун Узундугу 388 км (2008), анын 313 кми нефть кууру [Салони­ки (Греция) – Скопье (өткөрүмдүүлүгү жылына 2,5 млн тонна нефти)], 98 кми газ кууру (Россиянын газы Болгариянын аймагынан Скопьеге келет). Охрид жана Преспа көлдөрүндө кеме каттайт (Албания менен жүргүнчү ташымы бар). Македониядагы 18 аэропорттун экөө (Скопье жана Охридде) эл аралык. Экспортко кара металлургия продукциясын, текстиль жана тигүү буюмдарын, азык-түлүк (негизинен мөмө-жемиш, жашылча), суусундук, тамеки, минералдык сырьё (жез концентраттарын ж. б.), отун (нефть продуктуларын), машина жана жабдууларды, химикаттарды, фармацевтика дары-дармектерин чыгарат. Македониянын товарларына негизги кардарлар: Сербия, Германия, Греция, Италия, Болгария, Бельгия, Хорватия. Сырттан машина куруу Өнөр жайынын продукцияларын, болот прокатын, айыл чарба продуктуларын сатып алат. Македониянын негизги импортёрлору: Россия, Германия, Сербия, Греция, Италия, Болгария, Кытай.