cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргызстандагы жапыз тоолор жана адырлардын рельефи
Жапыз тоолордун жана адырлардын өзгөчө Фергана жактагы адырлардын рельефи эң татаал болгон. Бул комплекске кирген рельефтин түрлөрүнө көбүнчө дөңсөөлөр, антецеденттик өрөөндөр жана ички ойдуңдар менен өрөөндөр мүнөздүү. Рельефтин формаларынын негизги бөлүгү дөңсөөлөр, Ферганада «адырлар» деп, ал эми Түндүк Тянь-Шанда «прилавки» деп аталышат. Тилмеленүүнүн тереңдиги 200—300 м ден 500 м ге чейин. Адырлардын арасындагы ички ойдуңдар менен өрөөндөр негизинен төртүнчүлүк мезгилинин борпоң тектерине толгон. Алардын калыңдыгы 100—200 м ге жетет. Кээде ал чөкмөлөр тоо этектериндеги жайылган конустарды (шлейф) түзүшөт, кээде тектирленген аллювиаддык түздүктөрдү пайда кылышат. Тилмеленүүнүн тереңдиги 20—50 м ге чейин, кээде 100 м де да байкалат.
Лагос
1914–60-ж. Нигериядагы англиялык ээликтин административдик жана 1960–92-ж. Нигериянын борбору болгон. Кафедралуу собор (1876–83), Читта мечити (1880) сакталган. Тамак-аш – татымал, текстиль, химия, кеме куруу жана ремонттоо, металл иштетүүчү өнөр жай ишканалары иштейт. «Лагос» деп Нигерияга 15-кылымдын аягында келип отурукташкан португалиялыктар аташкан. Университет, ИИИлер (анын ичинде океанография жана деңиз, медицина жана башка), технологиялык коллеж, бизнес-мектеби, китепканалар бар.
Кыргызстандагы жапыз тоолор жана адырлардын рельефи
Жапыз тоолордун жана адырлардын окшош геоморфологиялык комплекстери Ички Тянь-Шандын тоо арасындагы өрөөндөрүндө, ойдуңдарында да таралган. Ички ойдуңдардын жана өрөөндөрдүн калыптаныш убагы палеоген жана неоген мезгилдерине кетип, аларда чогулган чөкмөлөрдүн калындыгы 2500— 3000 м ге жетет. Негизинен ал чөкмөлөр ар түрдүү составдагы моласстар. Төртүнчүлүк мезгилинин башындагы жалпы көтөрүлүүдө ал ойдуң-өрөөндөр кырка тоолор менен кошо көтөрүлгөн. Ортонку жана соңку төртүнчүлүк мезгилиндеги көтөрүлүүлөрдүн ар кандай ылдамдыгы менен багыттары азыркы кездеги рельефтин тектоника-эрозиялык-аккумулятивдик типтерин калыптандырган. Рельефтин формалары — үстү кескин арсак-терсексиз «бедленд» сыяктуу майда тилмеленүүгө учураган анча бийик эмес калдык тоолор; ар кандай даражада тилмеленген жана анча-мынча өнгүл-дөңгүлдүү жантайыңкы түздүктөр; терең кирген тектирлүү суу өрөөндөрү. Тилмеленүүнүн тереңдиги 300—450 м ге чейин жетет.
Ички өрөөндөрдөгү кырка тоолорду бойлогон жапыз тоолордун арасындагы ойдуңдардагы төртүнчүлүк мезгилинин чөкмөлөрү анча калың эмес (адатта 20—30 м, кээде 100—150 м ге чейин). Алар түз жерлерде жана жалпак тарткан дөбөлөрдүн үстүндө таралган. Өрөөндөрдүн таманындагы чөкмөлөр эрозиялык тилмеленүүгө толугу менен учурап, түпкү тектердин ачылышы бул геоморфологиялык комплекске мүнөздүү абал. Жапыз тоолор менен адыр сымал түзүлүштөрдүн эң жакшы таралган региону Алабуга-Нарын ойдуңу, Ал жерде рельефтин мындай комплекстерин чаптар деп аташат.
Вершор
Вершор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын оң жээгинен 226 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Витим
Витим – Чыгыш Сибирдеги дарыя, Ленанын оң куймасы. Узундугу 1837 км, алабынын аянты 225 миң км2. Витимкан жана Чина дарыясынын кошулушунан түзүлөт. Витим бөксө тоосу, Становой тайпак тоосунун чети менен агып, чатына жакын дельтаны пайда кылат. Босоголуу. Негизги куймалары: Ципа (сол), Калар (оң). Орточо чыгымы 1520 м3/сек. Майдан ноябрга чейин суусу кирет. Ноябрдан майдын ортосуна чейин тоңот. Чатынан 300 кмге чейин кеме жүрөт. Боюнда Бодайбо шаары жайгашкан. Алабында алтын, слюда кендери бар.
Коллизиялык байламта
Коллизиялык байламта – ошол укук мамилелерине колдонулушу мүмкүн болгон мыйзамды (укук тутумун) көрсөтүүчү коллизиялык ченемдин курамдык бөлүгү. Баардык К. б-лар байламталардын формулалары же коллизиялык принциби деп аталган бир нече түргө бөлүнөт (м.: адамдын жарандыгынын мыйзамы ( lex patriae ), адамдын жашаган жеринин мыйзамы ( lex domicilii  ),  буюм жайгашкан жердин мыйзамы  ( lex rei sitае  ),  келишим түзүлүүчү жердин мыйзамы  ( lex loсi contractus  ),  келишимди аткаруучу жердин мыйзамы  ( lex loсi solutions  ),  зыян келтирген жердин мыйзамы  ( lex loсi delicti commissi  ) ж. б).
Айыр
Айыр — жапайы өсүмдүк. Тамыр жана сабагы жара ооруларын дарылоочу препараттар комплексин (викалин жана викаир) даярдоодо колдонулат. Тамырынан алынган күкүм табитти ачып тамак сиңирүүнү жакшыртат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Эски мухамет (Кигин району, Башкыртстан)
Эски мухамет — Башкыртстандын Чишмин районундагы айыл, Ибраев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 472 киши. Почта индекси — 452503, ОКАТО коду — 80236830003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кыргыз тили күнү
'''3-сентябрь Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тил күнү. Мындан туура 33 жыл мурун, тактап айтканда, 1989-жылы 23-сентябрда Кыргыз ССРинин Жогорку Совети “Кыргыз ССРнын мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамын кабыл алып, андан соң кыргыз тилине Мамлекеттик тил макамын берген. Бул мыйзам 2004-жылы Жогорку Кеңештин Мыйзам чыгаруу жыйыны тарабынан жаңыланып, анда кыргыз тили мамлекеттик тил, ал эми орус тили расмий тил деп жарыяланган.'''
Кыргыз тилине Мамлекеттик тил макамынын берилиши-адилеттүүлүктү калыбына келтирүүгө, ошону менен бирге коомдун руханий жаңылануусуна, жаңыча ой жүгүртүүсүнө, эне тилдин кадырын көтөрүүгө ташталган зор кадам болгон.
Мына, ошол күндөн бери, 23-сентябрь-кыргыз тил майрамы катары белгиленип келет. Бул күнү билим берүү мекемелеринде кыргыз тили боюнча ар кандай сынактар уюштурулуп, концерттик программалар менен коштолот. Ушул майрамды утурлай, мамлекеттик деңгээлде атайын иш-чаралар өткөрүлүп, кыргыз тилин өнүктүрүү, үйрөтүү маселелеринин тегерегинде талкуулар болуп турат.
Биздин редакция дагы жалпы кыргызстандыктарды улуттун баа жеткис байлыгы, руханий куралы болгон-мамлекеттик тил майрамы менен чын жүрөктөн куттуктайт.
“Мамлекеттик тилди окутуу үчүн, мамлекеттик идеология керек”
Бардыгыбыз билгендей, мамлекеттик тил бул-мамлекетте иш кагаздарын жана сот иштерин алып барууда, жалпы билим берүүчү орто мектептерде, атайын орто жана жогорку окуу жайларында окутууну жүргүзүүдө бир өлкөдө милдеттүү түрдө колдонулуучу тил болуп эсептелет.
-Азыркы мезгилде, кыргыз коомчулугунда кыргыз тилин эки түрдүү багытта окутуу зарылчылыгы бар. Биринчиси, кыргыз тилин кыргыз калкынын эне тили катары окутуу керек болсо, экинчиси, кыргыз тилин КРдин мамлекеттик тили катары үйрөтүү.
Албетте, кыргыз тилинин илимий-практикалык жыйындарын өткөрүп, аны эл ичинде жайылтуу, башка элдерге кыргыз тилинин артыкчылыгын үйрөтүү бул өзүнчө маселе. Бул, кыргыз тилчилеринин, адабиятчыларынын, тарыхчыларынын жалпы эле гуманитардык багыттагы интеллигенциянын жана кыргызды улут катары барктап, ошону аздектеп келе жаткан элдин максаты, жоопкерчилиги.
Экинчи маселе болсо, кыргыз тилин мамлекеттик тил катары окутуу. Бул негизинен мамлекеттик документтерди кыргыз тилинде иштетүү, мамлекеттик иш-кагаздарын кыргыз тилинин мүмкүнчүлүктөрү менен башка элге жеткирүү деген сөз. Ошондуктан, мамлекеттик тил жөнүндөгү мыйзам интерпретацияга муктаж. Кыргыз тилинин мамлекеттик тил катары колдонулушу дегеним бул, ошол кызматта иштеп жаткан, кыргыз эли менен, күндөлүк чыгып турган иш-кагаздар менен иштей турган адамдар кыргыз тилинин мамлекеттик деңгээлде колдонуло турган сөздөрүн, терминдерин, сөз айкаштарын, сүйлөмдөрүн билүүсү, үйрөнүүсү керек.
Мисалы, КРдин жараны, бирок кыргыз болбосо дагы, кыргыз элинин алдына чыгып сүйлөөсү үчүн өзүнүн кесибине тийиштүү сөздөрдү тандап, сүйлөй ала тургандай болуусу керек. Эгерде, юридикалык тармактын өкүлү болсо, ошол сот-прокуратуранын тилин үйрөтүшүбүз керек, же болбосо, финансы темасында элге кайрылуу кыла турган болсо, анда ошо эсеп-чотко тиешелүү терминдерди билүүсү зарыл. Ал эми, маданият тармагындагы кызматкер болсо, анда кыргыз маданиятынын “Манас” баш болгон жетишкендиктерин башка элге түшүндүрүп бере тургандай тийиштүү сөз, сөз айкаштарын, фразеологизмдерди билүүсү шарт.
Мына, эгерде кыргыз тилин мамлекеттик тил катары ушундай тартипте окутсак, кыргыз тили кандайдыр бир жагымдуу кабыл алынаар эле. Аны мамлекеттик тил катары окутканда экинчи жактын кыргыз тилине болгон сүйүү сезимин дагы кошо козгошубуз керек. Ошондуктан, менин жеке оюмда, бизге мамлекеттик тил жөнүндө өзүнчө бир идеология керек. Ошол мамлекеттик тилди окутуунун маселелери боюнча кеңири түшүндүрүп бере ала турган, кыргыз тилин мамлекеттик тил катары окутуу үчүн атайын кандайдыр бир багыт берген программалар иштелип чыгуусу учурдун талабы.
Мамлекеттик тил дегенден кийин, ошол тилди кызмат даражасында, бийлик даражасында, эл аралык даражада жана элдердин ортосундагы мамиле маселесинде колдоно турган атайын терминдер, сөз айкаштары, сүйлөмдөрдү үйрөтүү зарыл. Мына, ушуларды эске алып, ошонун негизинде окутуу керек.
Учурда болсо, кыргыз тили менен мамлекеттик тилдин окутулушунда эч бир айырмачылык жок. Бирок, мен жогоруда айтып кеткендей экөөнү окутууда айырмачылыктар болуусу керек деп айтаар элем. Мамлекеттик тилди окутуу үчүн, мамлекеттик идеология керек.
Сокс (мышык)
Кот Сокс (Socks) (март 1989 — 20 февраля 2009) АКШ президенти Билл Клинтондун президенттик убагында үйбүлөөсүнүн сүйүктүү жаныбары болгон. Клинтондун биринчи жыл башкаруусунда, мурдакы үйү жок болуп, үй-бүлөөгө кабыл алынгандан баштап сүйкүмдүү болуп калган. Клинтон өзүнүн постунан кеткенден кийин, Сокс Клинтондун мурунку секретаршасы Бэтти Кэрри менен жашап, Бадди аттуу ит пайда болуп аны менен көпөк уланган конфликтке чейин болгон.
Биография
Сокс Клинтондордун үй бүлөсүнө 1991 жылы кабыл алынган, ал Челси Клинтондун колуна ал өзүнүн музыка мугалиминин үйүнөн чыгып келе атканда секирген, Литл-Рок, Арканзас штатында, Сокс болсо өзүнүн кандык «Мidnight» (англ. «жарым түн») аттуу байкеси менен ойноп жаткан эле. Кийинчэрээк Мidnight башка үй бүлөгө кабыл алынган.
Билл Клинтон президент болгондо, Сокс үй бүлөсү менен губернатор особнягынан Ак үйгө көчүп келген жана Биринчи үй бүлөнүн сүйүктүүсү болуп калган.
Буффало (Оклахома)
Буффало (Оклахома) (Buffalo) — Оклахома штатынын Harper округуна караган АКШ шаары.
Сокс (мышык)
Биография
Бирок, кийинчерээк ал биринчи мышык наамын мамлекеттин "биринчи ит" аталган "Бадди" лакаптуу лабрадор итине алдырып койгон, аны болсо Клинтон 1997 жылы алып келген. Сокс Бадди менен жашоону көтөрө алчу эмес. Ал Баддини жактыра берчү эмес, агаг Клинтон минтип айткан:"Мен бул экөөнү жараштыргандын ордуна, жөөтөрдү палестиндиктер менен элдештирген оңой " деген. Клинтон үй-бүлөсү менен 2001 жылы Ак үйдөн кеткенде, алар башка үйгө көчүп келишкен, бирок Соксту Клинтондун секретаршасы Бэтти Кэрринин колуна калтырышкан, ошентип эки жаныбардын маселесин чечели дешкен. Бадди бир жыл өткөндөн кийин, 2002 жылы, автобустан каза болгон.
Буффало (Оклахома)
Калкы - 1299 киши. Болжолдуу аянты - 2.1 км². FIPS коду — 40-09850.
Сокс (мышык)
Бэтти Кэрри менен жашоо
2004 жылдын Тогуздун айында, Сокс публикада Кэрринин жеке клубда чыгуу байланышында пайда болду. Сокс аны коштоп жүргөн жана фото сессияда катышкан. 2008 жылдын Кулжа айында Сокс Беттинин күйөөсү болуп Голливуд, Мэриленд штатында, Вашингтондон 80 миль алыс жерде болгон, бирок ден соолугуна байланыштуу көйгөйлөрү менен: чачтын түшүүсү, бөйрөк көйгөйлөрү, салмак жоготуу жана башкалар.
Каза болгону
2008 жылдын Бештин айында, билдирилгендей Сокстун денсоолугу начарлады, байкаганка караганда өнүгүп аткан рак оорусу менен. Сокс 2008 жылдын Бирдин айында Голливуде, Мэриленд штатында, жаак рак оорусун көтөргөндөн киийн уктатылган. Сокско 2009 жылдын жазында жыйырмага толмок.
Кыргызстандагы күйүүчү заттар
Кыргызстандагы күйүүчү заттар — Күйүүчү заттарга биринчи кезекте көмүр кендери кирет. Кыргызстан көмүрдүн запасы боюңча Өзбекстан, Тажикстан жана Түркмөнстандан алдыда. Республиканын аймагындагы табылган көмүр кендеринин бардыгы эле мезозой заманындагы триас мезгилинин аягы, юра мезгилинин башталышына туура келген чөкмөлөрдүн арасында жайгашкан. Көмүр кендеринин бир катары Түштүк Кыргызстанда (Сүлүктү, Кызыл-Кыя, Өзгөн, Көк-Жаңгак жана Таш-Көмүр) жайгашкан. Түндүк Кыргызстанда көмүр кендери Ысык-Көл өрөөнүндө (Жыргалаң, Кажы-Сай) жана Кавак бассейнинде (Кара-Кече) кездешет. Өнөр жайдын азыркы кездеги талабына жооп берген көмүрдүн жалпы өлчөмү 28,3 млрд. т, анын чалгынданганы 2,3 млрд. т, болжолдонгону 26 млрд. т. Сапаты боюнча энергетакалык күрөң көмүр— 18%, төмөнкү деңгээлде метаморфизмделген энергетикалык таш көмүр — 70%, технологиялык коксталуучу таш көмүр — 9%, жогорку деңгээлде метаморфизмделген энергетикалык таш көмүр — 1%, технологиялык антрациттер жана жарым антрациттер — 2%.
Пифагореизм
Пифагореизм - байыркы Грециядагы (б. з. ч. 6-4-к.) санды бардык нерсенин негизги принциби деп эсептеген диний-философиялык окуу. Адегенде Пифагореизм жашырын сыр катары Пифагор уюштурган жамаатта ооздон оозго өткөн. Аны кагаз бетине алгач Филолай түшүргөн. Пифагореизм Платондун убагында бирөтоло калыптанган. Ал нерселердин тышкы түрүнө, арифметика-геометриялык түзүлүшүнө өзгөчө көңүл бурган.
Пифагореизм боюнча жан - материалдык эмес кубулуш. Пифагореизм идеялары орто кылымга жана кийинки мезгилге чейин жеткен.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Медербек Акимкожоев
Медербек Акимкожоевдин ѳмүр баяны
Акимкожоев Медербек 1920 – жылы Жумгал районунун, Базар – Турук кыштагында кедей – дыйкандын үй бүлѳсүндѳ туулган. Атасы Акимкожо эрте кайтыш болуп, Медербек эненсинин колунда тарбияланган. 1930 – 1932 – жылдары Кочкор районундагы интернатта тарбияланган; 1935 – 1937 – жылдары Фрунзедеги зовет – техникумда окуган; 1940 – 1942 – жылы Базар – Турук айылында участкалык зоотехник; 1942 – 1946 – жылдарында колхоздо эсепчи; 1946 – 1948 – жылы Жаңы – Арык сельсоветинде катчы болуп иштеген. 1948 – 1953 – жылы «Кызыл – Туу» колхозунда жана Жаңы – Арык участкалык зоотехник; 1953 – 1955 – жылы «Совет» колхозунда ферманын зоотехниги; 1955 – 1959 – жылы «Совет» колхозунда звенонун башчысы; 1959 – 1965 – жылы«Совет» колхозунда ферманын зоотехниги; 1965 – 1974 – жылы «Кызарт» совхозунда кадрлар боюнча инструктор; 1974 – 1986 – жылы совхоздо байланыш бѳлүмүнѳ башчы; 1980 – жылдан баштап ардак эс адууга чыккан. Акимкожоев Медербек 1959 – жылдан бери СССР Жазуучулар Союхунун мүчѳсү. 1939 – жылдан баштап чыгарма жаза баштаган: •	Биринчи китеби 1959 – жылы «Тоо жели» деген ат менен жарык коргон. •	Андан кийин «Кремлдин жанында» - 1962 – ж, •	«Керимбек» - 1966 – ж, •	«Жайлоо таңы» - 1969 – ж, •	«Мээрим» - 1977 – ж, •	«Тайна пера», «Калем сыры» - 1984 – ж, •	«Кыял чабыттары» - 1991 – ж, •	«Кѳгүлтүр тоолор» жарык кѳргѳн.
Кыялы-Буртя (дарыя)
Географиялык орны
Кыялы-Буртя, Киялы-Буртя (Ангур) - Орусиянын Оренбург облусунун Куандык району жана Казакстандын Актөбө облусунун Мартөк району жер аймактарын агып өткөн дарыя. Дарыя куйган жери - Урал дарыясынын сол жээгинен 1580 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 80 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы жок, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Карнагалка дарыясы
Карнагалка — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Дудет дарыясынын оң жээгинен 57 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Тышкы шилтемелер
]
Витрувий
Витрувий (латынча Marcus Vitruvius Pollio) – Рим архитектору жана инженер (б. з. ч. 1-кылым). «Архитектура тууралуу он китеп» аттуу байыркы архитехтуралык трактаттын автору (китеп биздин күнгө чейин сакталган). Китепте шаар куруу, инженердик-техникалык жана сүрөт маселелери каралып, грек жана рим эллиндик зодчийлигинин тажрыйбасы жалпыланган. Архранын техникалык жана эстетикалык аспектилери аркылуу «бышык, пайдалуу жана кооз» имараттарды куруу талабы келтирилген. Витрувийдин трактаты 15-кылымда кунт коюп үйрөнүлгөн жана 17-18-кылымдагы архитехтуралык ордерлердин канондук формасын иштеп чыгууда маанилүү роль ойногон.
Алгебранын негизги теоремасы
Алгебранын негизги теоремасы - коэффициенттери комплекстүү сандар болгон каалагандай алгебралык теңдеменин комплекстик сандар талаасына тиешелүү тамыры бар экендиги жөнүндөгү теорема. Теорема азыркыдан башкача айтылышта, голландиялык окумуштуу А. Жирар (1629) менен франциялык философ Р. Декарт (1637) тарабынан далилденген. Шотландиялык окумуштуу К. Маклорен менен швейцариялык окумуштуу Л. Эйлер кийинки даражасына жеткиришкен.
Тепе-Коргон
Тепе-Коргон (Тепе-Коргон) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Тепе-Коргон айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 7 556 киши.
Традициялык коом
Традициялык коом — агрардык коомду түшүндүрөт.
Калктын басымдуу бөлүгү айыл жеринде жашап, айыл-чарбасына тиешелүү примитивдүү эмгекке же өнөргө негизделген жөнөкөй өндүрүштүн үстүндө эмгектенишет. Традициялык коом өзүнүн көпчүлүк мүчөсүнүн жекече статусу төмөн, тигинен же туурасынан социалдык ыкчамдыкка ээ болуу мүмкүнчүлүгү жок, жабык социалдык структурасы менен айырмаланат. Бул жакта турмуш-тиричиликтин бардык түрүнө диний аң-сезим үстөмдүк кылса, саясий бийлик өзүнүн авторитардык мүнөзү менен чектелет. Традициялык коом жаратылышы жагынан солгун болуп, инновацияга да тоң моюндук кылат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Догдурлук сыр
Догдурлук сыр, Врачтык сыр —  |догдурлардын жана медициналык кызматкерлердин оорулуунун оорусу, жашыруун жана үй-бүлөлүк турмушу тууралуу маалыматтарды жарыялабоого милдеттүүлүгү.
Кандай гана оору болбосун, өзгөчө организмдин кандайдыр бир функциясынын жана ишке жөндөмдүүлүгүнүн бузулушу оорулууга оору жана жагымсыз сезим гана болбостон, аны катуу капалантат. Медициналык кызматкерлер өздөрү кабыл алган жана мыйзамда белгиленген догдурлар сырларды сактоого милдеттүү экенин ар дайым эске тутуу керек.
Aлгол программалоо тили (ALGOL)
Aлгол программалоо тили (ALGOL) - алгачкы структуралашкан процедуралык программалоо тили. Кеңири таралган көп программалоо тилдери ушул тилге негизделип иштелип чыккан.
Истон, Дэвид
Истон Давид (1917) – канадалык саясат таануучу. Саясат таанууда биринчилерден болуп системалык ыкманы колдонгон.
Истондун трилогиясы: «Саясий система» (1953), «Саясий анализ үчүн концептуалдык структура» (1965), «Саясий турмушту системалык анализдөө» (1965) – бул системалык анализди саясат таанууда пайдаланууга кийирген зор салым. Истондун саясий анализ методу эки артыкчылыкка ээ. Биринчиси, саясий система – бул анын структураларынын өз ара аракеттеринин жөн гана системасы эмес, бул дайыма өзгөрүп туруучу, жашап туруучу, динамикалык система экендигине негизги көңүлдү бургандыгында.
Манастын күмбөзү
Манастын күмбөзү — орто кылымга (14-к.) таандык архитектуралык эстелик. Эпос жана эл ичиндеги уламыш боюнча баатырды эскерип жүрүш үчүн бейитине анын жары Каныкей атайын тургузган көрөсөндүү курулуш. Ал ушул кезге чейин сакталган. 1893-жылда орустун белгилүү изилдөөчүсү академик В. В. Бартольддун Орто Азияга жасаган илимий саякаты жана 1895-ж. Ташкен шаарындагы археология ышкыбоздордун Түркстандык ийриминин уюштурулушу М. к-нүн илимий негизде изилденишине өбөлгө түзүлгөн. Ошол жылдары В. В. Бартольд тарабынан М. к-нүн абалы, негизги архитектуралык мүнөздөмөлөрү кагазга түшүрүлүп, ченөө иштери аткарылган. 1923-ж. Түркстандын архитектуралык эстеликтерин мамлекет тарабынан корукка алуу тууралуу атайын декрет жарыялагандан кийин М. к. Кыргыз мамлекет тарабынан коргоого алынган. Ал ким тарабынан качан, кимге арналып курулган деген көптөгөн суроолорго күмбөздүн башкы фасадындагы «куфи» жазмасындагы жазуу жооп берди. Жазуунун толук жандырмагын 1938-ж. А. М. Беленицкий сунуш кылып, кийинчерээк М. Е. Массон айрым өзгөртүүлөрдү кийирген: «Улуу даражалуу мазар», жакшылардын жакшысы, даанышман, сыпайы, бактылуулардын нускасы, кудаа таалага ылайык иштердин төртүнчү доордогу эгеси, аялдардын эң даңктуусу Кенизек-Хатун, урматтуу эмирдин кызы, марттык менен ырайымдын булагынын кылычы да, каламы да жеңилбес, Абуке эмирдин, алардын сырын кудаа таалам билгилик кылбасын да жүргөн жерин бейиш кылсын..
Ахыска түрктөрү
Ахыска түрктөрү - Осмон Империясы учурундан баштап, бүгүнкү Грузиянын Ахыска аймагында жашаган түрктөр. Орустар бул аймакка Месхетия атыны бергендиги үчүн Месхетия түрктөрү деп да аталышат. Азыркы учурда Ахыска түрктөрү Казакстан, Кыргызстан, Орусия, Украина, Азербайжан, АКШ жана Түркияда жашашат.
Манастын күмбөзү
Бул Рамазан айынын башында болгон да ал касиеттүү кудаа тааланын төртүнчү жылдагы «айы» жазуунун аягы сынып жок болгондуктан күмбөз 14-кылымдын кайсы он жылдыгында тургузулгандыгын аныктоого мүмкүн эмес. Буларды тарыхый маалыматтар менен бирге талдап Дуба кан эмир Абуке атасы, Кенизек-Хатундун чоң атасы экендиги жана Кенизек-Хатун 1334-ж. 6-майда жума күнү дүйнөдөн кайткандыгы аныкталган. Кенизек-Хатундун күмбөзүн эл ичинде М. к. деп аталганы баарыбызга белгилүү. «Семетей» эпосунун көпчүлүк варианттарында М. к. Талас өрөөнүнөн алыс эмес суу жээгиндеги Төрткүлдүн төмөн жагында Кайнардын как өзүндө курулгандыгы айтылат, башкача айтканда күмбөздүн төбөсү шоңшойбостон томпок (сферический) болуп тургузулат, анда Манастын курал-жарактарынын баары коюлуп, дубалдын ички бетин толтуруп, эпикалык баатырлардын жүрүштөрү, кан майдандагы салгылашуулары, айрымдарынын жеке портреттери тартылгандыгы айтылган. Чындыгында ушул көрүнүштөгү архитектуралык курулуштардын 6—8-кылымдарда Пенжикент, Варахша, Афрасиаб шаарында кенен колдонулгандыгы белгилүү. Алардын дубалдарынын ички беттерине «Шахнаме» эпосунун эпикалык сюжеттеринен образдуу сүрөттөрдүн тартылгандыгы археологиялык казуулардан маалым. Мамл. мекеме жайларды, сарайларды эпикалык сюжеттерден алынган сүрөттөр менен кооздоо бир кезде өзүнчө салтка айланган. Ушунун негизинде 8 — 10-кылымда Талас өрөөнүндө Текабкет, Шельджи, Сус, Куль, Ак-Төбө шаарларындагы сарайлардын ички бети элдик чыгармалардагы эпикалык сюжеттерди чагылдырган сүрөттөр менен кооздолгон сыяктанат. Анткени, 1903-жылдагы айрым маалыматтар боюнча күмбөздүн дубалдарында сүрөттөр болгон. Бирок, кандай мааниде экендиги белгисиз. Албетте, сүрөттөрдү «Манастын прототиптериники дешке негиз жок, бирок мындай пикирди таптакыр жокко чыгарууга да болбойт. Демек, эстеликтин М. к. деген атка конушу жок жерден чыккан эмес, анын элдик оозеки чыгармачылык менен байланышкан себептери бар экендиги шексиз. Уламыштардын дагы биринде күмбөздү Семетей салдыргандыгы айтылат Кыш жасоо үчүн топуракты алыстан алдырып, ылайга эчкинин кылын кошуп, бышкан кыштарды эркечтин майына кайнаткан дешет. М. к. жөнүндө эпосто төмөндөгүдөй саптар бар:
Жети миң эркеч бир кырып,
Истон, Дэвид
Истонду өтүп жаткан процесстерди анализдөө кызыктырган. Ал саясий системанын структураларынын системасын тынымсыз жашап турушун камсыз кылуудагы ролу жөнүндөгү маселени койгон. Истон саясий системаны өз ара аракеттер катары аныктайт. Ошол өз ара аракеттердин жардамы менен коом авторитеттүү түрдө бөлүштүрүлөт жана анын негизинде коомдун мүчөлөрүнүн ортосундагы конфликттерге жол берилбейт.
Манастын күмбөзү
Кыш бышырып бек салды.
Жетигимдин күмбөзү
Бузулбай турсун деп салды
Алты миң эркеч бир кырып,
Кыш кайнатып бек салды,
Алты кылым өткүчө
Айкөлүмдүн күмбөзү
Бузулбай турсун деп салды (Саякбай Каралаев, 1. 238). Кыштын топурагынын составынан Кеңкол дайрасынын жайыктарына мүнөздүү болгон кесек кумдун табылышы кыш даярдоо үчүн жергиликтүү материал пайдалангандыгын айгинелейт. Кээ бир кыштарда кам кезинде беттерине батып калган айбанаттардын издери бар.
Ал издер Талас өрөөнүндө таралган айбанаттарга таандык экени далилденген. Ошентип, М. к. Чүй, Талас өрөөндөрүндө отурукташкан «Согдалыктардын» салттык архитектурасынын негизинде курулуп (9—10-кылымда) кийинки тынымсыз кагылыштардын биринде кыйрап жок болгон. Бирок, 14-кылымда курулуп, кийин ушул чөлкөмдө жападан жалгыз бүтүн калган күмбөздү эл өзүнүн сүйүктүү баатыры
Манастын ысымы менен байланыштырып айтып калган.
Истон, Дэвид
Кайсы саясий система болбосун, аны жашап турат деген көз караш менен карап, Истон системанын кирүүсүндөгү жана чыгуусундагы жашоонун көрсөткөн күчтөрүн өлчөөдө «кибернетикалык принципти» колдонгон. Анын «кирүүсүндө» – жарандык суроолору жана талаптары, ал эми «чыгуусунда» – бийликтин чечимдери жана аракеттери болот. Экинчи артыкчылыгы, Истондундун эң сонун стандартташтырылган жана логикалык концептуалдуу структурасы ар кандай саясий системаларды салыштырмалуу анализ жүргүзүүгө жардам берет.
Ахыска түрктөрү
Ахыска аймагы жана Ахыска Түрктөрү
XVI кылымдан 1828-жылдагы орус падышачылыгынын аскерлеринин кол салуусуна чейин Анатолиядан бул аймакка жайгаштырылган жана анатолиялык түрктөрдөн ажыратылбас бөлүгү болгон ахыска түрктөрүнүн мекени, азыркы Грузия Республикасынын аймагында калган жана Түркия Республикасы менен чек аралаш болгон жердин аты Ахыска деп аталат. Бул аймак Ахыска шаары менен жогоруда аты аталган төрт административдик бөлүктөн түзүлөт. Бул жерге жайгаштырылган түрктөргө ахыска деп аталышынын себеби, бул аймактарды өзүндө камтыган жердин географиялык аталышы Ахыска болгондугунда жатат. Бир жагынан караганда, “Коркут Ата Китебиндеги” “Ак-Сыка” (Ак чеп) жер аты, 481-жылга таандык жазууларда “Акесга” катары эскерилген байыркы огуздардын Ахыска шаары, грузин тилинде “Жаңы чеп” деген түшүнүккө ээ болгон “Акхал-Цикхе” деген аталыштын түркчө жана фарсча формасы деп да түшүндүрүлөт. Айрыкча “Акыска” аталышы Ахыска аймагындагы калктар арасында “Ахыска”, “Акхыр-кыска” жана “Ак-Сыка” деп айтылат. Башка жагынан караганда, грузиндер өз тилинде “Жаңы чеп” деген маанини берген “Акхал-Цикхе” аталышын грузин тилинен келип чыкканын гана жакташат. Ахыска аймагына жана анын айланасындагы жерлерге орустар Месхетия географиялык аталышын беришкен. Ошондуктан бул аймактан чыккан эл, советтик республикаларда месхетиялык түрктөр деп аталган.
Ахыска аймагы Грузиянын территориясында Кавказ тоолорунун түштүк батышында орун алган. Аймак түндүгүндө жана чыгышында Грузия, түштүгүндө Армения, түштүк батышында Түркия, батышында Грузия Республикасынын карамагындагы Ажария Автономдук Республикасы менен чектешет. Ахыска түрктөрүнүн мекени болгон бул аймакта Ахыска, Адигүн, Ахалцих (Ахылкелек) и Аспиндза жана Богдановка сыяктуу маанилүү шаарча-кыштактар бар. Ахыска аймагынын жалпы аянты 6260 км2 түзөт.
1921-жылдын 16-мартында Москва келишиминин негизинде Советтер Союзунун карамагына өткөн Ахыска аймагында жаңы доор башталган. Совет бийлиги абхаз, осетин жана ажар элдерине автономдук бергени менен, ахыска түрктөрү мындай мүмкүнчүлүктөн куру кол калышкан. 1921-жылдан баштап ахыска түрктөрүнө совет бийлиги тарабынан ар түрдүү зордук-зомбулук көрсөтүлгөн. Улуу Ата-Мекендик Согуш жылдарында Сталин ахыска түрктөрүн “коркунуч туудурган элдер” деп атап, 1944-жылы Сталиндин Өкмөтү бул элдин чоң бөлүгүн (100000-120000 киши) Орто Азияга айдап жиберген, бул жылдары көчүрүлгөн түрктөр мекенине кайра эч кайткан эмес. Азыркы учурда ахыска түрктөрүнүн жалпы саны болжол менен 600000 кишини түзөт, алар 10-15 өлкөдө жана 100гө жакын райондо көчүп конуп жашап жүрүшөт. Элдин көпчүлүгү Түркия, Казакстан, Россия Федерациясы, Азербайжан жана Кыргызстанда жайгашкан.
Ахыска түрктөрү бир топ жагынан Түркиянын көңүлүн бурат. Муну менен катар, Түркияда да, башка өлкөлөрдө да (өзгөчө Кыргызстан, Россия, Украинада ж.б.) коомчулук бул маселе жөнүндө толук маалыматка ээ эмес. Кыскасы бул географиялык аймакта, негизинен постсоветтик аймакта чачылып жашаган ахыска/месхет түрктөрүнүн көйгөйү дагы узак мөөнөткө созулат окшойт. Ахыска түрктөрү өз башкаруусу болбогон түрк элдеринин бири болуп саналышат. Бул эл социалдык-экономикалык, маданият жана билим берүү тармактарында олуттуу проблемалар менен бетме-бет турат. Бирок, бүткүл кыйынчылыктарга карабастан ахыска түрктөрү өз элинин каада-салтын, үрп-адатын, мүнөзүн, эч нерсесин жоготпой, бул дүйнөдө өз турмуш көчүн улантып келе жатышат.
АХЫСКА ТҮРКТӨРҮ СҮРГҮНГӨ АЙДАЛГАН ЖЫЛДАР
Падышалык Россия жана советтик бийлик колдонгон бөлүп жаруу саясаты, Кавказда жашаган мусулман түрк элдерине, алардын катарында ахыска түрктөрүнө сөөгүнө чейин таасир кылган. Кавказ жери, өзгөчө XIX кылымдан кийин орус колонизациясынын эзүүсүнө дуушар болгон. Советтик мезгилде ахыска түрктөрү сүргүнгө бир нече жолу айдалып, советтик республикалардын көбүнө чачылып кеткен, көптөгөн кишилер өз өмүрлөрүнөн ажырашкан. Көчүрүү жылдарын эске алганда, ахыска түрктөрүнүн сүргүн жылдарын бир нече мезгилге бөлсө болот.
1920-1944-жылдар
Ахыска аймагы советтик бийликтин карамагына өтүүсү менен ахыска түрктөрү үчүн жаңы доор башталган. Советтик өкмөт, ошол жылдары күч менен абхаз, осетин жана ажарларды Грузиянын курамына кошуп, аларга автономдук статсу берген, ал эми ахыска түрктөрү болсо эсепке кирбей калган. Бул жылдары ахыска түрктөрү мектептерде алгач арап, кийин латын, андан кийин кирилл тамгалары менен билим алышкан. Ахыскада 1927-жылга чейин, алты жылдын ичинде ахыска түрктөрүнүн интеллигенттери советтик режим тарабынан камакка алынган.
1930-жылдарда башталган эзүү жана зордук-зомбулук мезгилинде миңдеген билимдүү кишилер жана дин адамдары, “пантюркист” күнөөсү менен үйлөрүнөн кармалып репрессияга дуушар болгон, бул адамдардан башка эч бир кабар келген эмес. Кийинчерээк Сталиндин колдоосу менен грузин шовинизми күчөп, ахыска түрктөрүнүн көпчүлүгүнүн аты-жөнү грузинчеге которулуп кеткен. 1938-жылы Советтик Конституция кабыл алынгандан кийин, ахыска түрктөрү азербайжан эли, тили азербайжанча болуп каттоодон өткөн. Бул жагдай орус бийлигинин максатына жана саясатына пайда алып келбегендиги билингенден кийин, бийлик мындай тажрыйбадан баш тартат, 1940-жылы болсо ахыска түрктөрүнүн расмий тили грузин тили болуп көрсөтүлөт. Мындай чаралар ахыска түрктөрүнөн өздөрүнүн улуттук индивидуалдуулугун ажыратууну көздөгөн.
Бул мезгилде Экинчи Дүйнөлүк Согуш башталып, 1938-1940-жылдарда Ахыска аймагына жана айланасындагы жерлерге Түркия менен чектеш советтик чек араны коргоо максаты менен он миңге жакын советтик аскер жайгаштырылат. 1940-жылга чейин такыр аскерге алынбаган ахыска түрктөрүнөн 40 миңге жакын киши аскерге чакырылган. Мобилизациялангандардын туугандары Боржомиде темир жол курулушунда жумушка чакырылган. 1944-жылы Боржомиден Валеге чейин 70 км узундуктагы темир жолдун курулушунда начар шарттардан улам миңдеген ахыска түрк курман болгон. Натыйжада ахыска түрктөрүн сүргүнгө айдоо идеясы советтик бийлик тарабынан сүргүнгө чейин 10-15 жыл мурун эле пландалып баштаган.
1944-1989-жылдар
Сталиндик өкмөт 1944-жылы Мамлекеттик Коопсуздук Комитетинин чечимине ылайык чек ара коопсуздугун камсыз кылуу аргументи менен, Ахыска аймагындагы 209 айылдан чогулган 100000-120000 кишини кыш мезгилинде жүк ташуу вагондоруна 8-10 үй-бүлөдөн киргизип, Орто Азияга айдап жиберген. Азербайжандын ошол жылдардагы бийлиги ахыска түрктөрүн Азербайжанга жайгаштырууну каалаганын билдирген. Бирок Сталиндин чечими так кесе берилгендиктен, Азербайжан өкмөтүнүн аракеттери жыйынтык берген эмес. Мындайча вагондор Азербайжанда бир нече күн токтотулгандан кийин, кайрадан Орто Азияны көздөй багыт алган. Жолдо, Урал тоолорунун суук абасынан улам бир топ киши көз жумган. Бир жарым айга созулган жол сапарынын аягында ахыска түрктөрү Өзбекстан, Кыргызстан жана Казакстанда жайгашышкан. Бул учурда элдин көбү сууктан вагондордо (20000), согушта (25000), оору жана ачкачылыктан (30000) каза болгон.
1944-жылы ахыска түрктөрүнүн жарымынан көбү (70000 жакын киши) Өзбекстанга жайгаштырылган. Өзбекстанда көбүнчө Фергана өрөөнүндө, Ташкент шаарында, Наманган, Анжыян, Сырдарыя, Бухара жана Самарканд облустарында отурукташтырылган. 1956-жылы Сталин каза тапкандан кийин, ахыска түрктөрүнө каршы эзүү саясаты басаңдап, Өзбектанда жашаган бул элдин 30% көбү Азербайжанга, Россиянын Кавказдагы облустарына, ата-мекенге жакын жерде жашоо үчүн көчүп кеткен. Ошондой эле ахыска түрктөрүнүн көп сандагы үй-бүлөлөрү Казакстан жана Кыргызстанда орун тапкан. Казакстанда Алма-Ата, Жамбыл, Чымкент облустарында, Кыргызстанда Бишкектин тегерегинде, Ош шаарында жашап калышкан. 1944-1956-жылдар аралыгында Орто Азияга айдалган ахыска түрктөр ар түрдүү билим алуу мүмкүнчүлүгүнө жете алышкан эмес. Сталиндин өлүмүнөн кийин келген өкмөт 1956-жылдан кийин буларга бир катар укуктарды берген. Ошентип, ахыска түрктөрү жашап калган өлкөлөрдө орус тилинде билим алып башташкан.
КЫРГЫЗ-ТҮРК МАНАС УНИВЕРСИТЕТИ ТΥРК ДΥЙНӨСΥ СОЦИАЛДЫК ИЗИЛДӨӨЛӨР СТУДЕНТТИК КЛУБУ
Даярдаган: Жибек ЭСЕНАМАНОВА – Aли ҮНАЛ
Манастын варианттары
Манастын варианттары — эпостун текстиндеги аткаруу-айтуу процессинде учуроочу түрдүү деңгээлдеги айырмачылык, чыгарманын оозеки жашоосуна байланыштуу ыр саптарындагы, окуялардагы алымча-кошумчалардын негизинде пайда болгон көп нускалуулук. «Манас» зор көлөмдүү, узак убакыт ооз жүзүндө гана жашап келген чыгарма болгондуктан анда өзгөрүүсүз сакталган (канондук) текст жок. Мазмуну, ыр саптары устаттан шакиртке, бир муундан экинчисине өткөндө, ал түгүл бир эле манасчы эпосту улам кайталап аткарганда өзгөрүүлөргө учураган. Шартка, түрдүү себептерге ылайык өзгөрүүлөрдүн деңгээли, мүнөзү да түрдүүчө болот. Ушундан келип эпостун варианттары жаралат. «Вариант» деген сөздүн терминдик жалпы мааниси бир нерсенин башка, өзгөргөн түрү дегенди туюнтат (к. Вариант).
«Вариант» термини адабият таанууда эки мааниде колдонулат. Кеңири планда — чыгарманын автографынын көчүрмөлөрүндөгү, басмадан чыккан тексттердеги өзгөчөлүктөр. Тар маанисинде адабият таануу илиминин түрдүү тармактарында спецификалык өзгөчөлүктөрү менен пайдаланылат. Фольклористикада айтуучу чыгарманы ар бир аткаргандагы текст вариант болуп түшүндүрүлөт. Анткени, оозеки чыгармалар, айрыкча көлөмдүүлөрү ар башка айтуучу аткарганда эле эмес, бир эле чыгарманы бир эле адам аткарганда да көптөгөн себептердин натыйжасында (мурда айтып жүргөндөрүнө чыгармачылык жаңы табылганы кошуу, бул же тигил деталдын эстен чыгып калышы, угуучулардын каалоосуна ыңгайлашуу, ошол учурда айтуучунун психологиялык, физиологиялык абалы жана башкалар) ар кандай өзгөрүүлөргө учурашы мүмкүн. манасчылардын кимиси болсо да өзүнүн вариантын эч өзгөрүүсүз сөзмө-сөз кайта айтпайт, бул мүмкүн да эмес. Ал түгүл чоң-чоң окуялардын орун алмашуусу, кеңири белгилүү окуялардын биринде кенен, экинчисинде алда канча кыска айтылышы, айрым сүрөттөөлөрдүн, окуялардын айтылбай калышы да мүмкүн. Мисалы, Алгач Саякбай Карала уулу «Көкөтөйдүн ашын» «Семетейдин» окуяларынын арасында айтып берген, ал эми 1968-ж. эпостун бардык бөлүмдөрүнүн окуяларын ирети менен бүт магнитофон тасмасына жаздырганда бул эпизодду «Манастын» окуяларынын арасында — өзүнүн логикалык ордунда айткан. Бир эле окуяны же сүрөттөөнү кайталап айткан учурда ыр саптары сөзмө-сөз дал келбейт:
Мына ошондо Тору айгыр
Чакчалакей чаң болуп,
Көкүлүн көккө зыргытып,
Туягын жерге мылгытып,
Өзүң көргөн Тору айгыр
Айтайын десе тили жок,
Айгайды салганы,
Атаңдын көрү дүнүйө,
Калдай уулу капырга —
Кан Коңурбай баатырга
Дарбазалуу коргонго
Каны туткан ордого
Качып кирип Тору айгыр
Жайдак качып барганы.
Ошондо кабар салганы (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 4074инв., 98-99-б.).
Ушул эле эпизод кайра кайталап айтканда:
Мына ошондо Карагул,
Карагулдун Тору айгыр
Карасаат мына бул,
Бөксө менен желиптир,
Калдай уулу капырга
Дарбазалуу коргонго,
Жолборсу он беш төлдөгөн,
Жолоп адам келбеген,
Бел байлаган бегине,
Бекип жаткан жерине,
Кумурскадай кайнаган
Куу кытайдын элине,
Балаңдынын жолунан
Тору айгыр качып барды эми,
Карагулдун колунан.
Бээжинди көргөн эмедей
Бөксөлөп ичин тарткылап,
Кара жерди каккылап,
Барган экен кысталак. К
ошкуруп курсак тарткылап,
Атаңдын көрү дүйнө күн
О, долуга Тору айгыр кабар салыптыр (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 4074-инв., 1-2-б.).
Үзүндүлөрдө бир эле окуя баяндалганы менен эки текстте сөзмө-сөз кайталанган айрым бир саптарынын бар экендигине карабастан экинчи текст биринчинин сөзмө-сөз кайталанышы эмес, анын варианты деш жөндүү. Тексттерден көрүнүп тургандай ыр саптарынын саны (19—33) да, алардагы маалыматтарда да айырма бар. Ал эми бир манасчы түзгөн вариантты экинчи адам өздөштүргөндө учураган түрдүү айырмачылыктар жана көлөмдөрүнүн бирдей эместиги табигый көрүнүш. «Манастын» ар кандай айырмачылыктар менен айтылары, көркөмдүк деңгээли, эстетикалык таасирдүүлүгү ар бир манасчыда ар башка экендигинде, айтуучунун жеке салымынын барлыгы айрым учурда чечүүчү мааниге да ээ болушу мүмкүн экендиги белгилүү. Буга бул же тигил варианттын аны жараткан жана айткан инсандын аты менен байланыштырылып аталышы да күбө (Сагымбайдын «Манасы», Саякбайдын «Манасы» жана башкалар). Варианттын мындайча айтылышы эпос ушул адамдын жеке чыгармасы дегендик эмес, эпостун көптөгөн варианттары бар экендигин белгилөөнүн өз алдынча көрүнүшү.
Манасчылардын чыгармачылык өзгөчөлүктөрүнө ылайык жомоктун варианттары эки багытта — айтуучунун эркинен сырткары жана анын каалоосу боюнча түзүлөт. Биринчисин ыр саптарын бүт эмес, окуялардын нугун, мазмундун негизин түзгөн салттык туруктуу эпизоддорду гана кабылдап, өздөштүрүп, мурдатан кеңири белгилүү айрым элестүү даяр ыр саптарын кенен пайдаланып, чыгарманы өз сөзү менен бере турганын, башкача айтканда дээрлик жаңы деп айтууга да боло турган чыгарма жаратарын айтышат. Башка-башка айтуучулар турмак бир эле айтуучу эпосту кайталап айткан сайын «жаңы» текст жаратарын белгилеп, В. В. Радлов чыгарманын түрдүү варианттарын кагаз бетине түшүрүүнүн зарылдыгы жок деп эсептеген. Чыгарманын мазмунунун кеңейишинде, өнүгүшүндө, көркөмдүгүнүн жогорулашында эпостун варианттарынын активдүү жаралуу ыгынын мааниси чоң экендиги түшүнүктүү. Ошондой эле бул ык чыныгы жана чоң манасчылардын чыгармачылыгына мүнөздүү.
«Манас» эпосунун негизги бөлүмдөрүнүн кагаз бетине түшүрүлгөн жетимишке жакын варианты белгилүү (буга кызыл-суулук, оогандык жана башкалар жерлердеги кыргыздардан чогултулган материалдардын так саны белгисиз болгондуктан, кошулган жок). Жомоктун улам жаңы үлгүлөрүн жыйноо иши дагы эле улантылууда.
Эпостун окуяларынын варианттары, адатта, аны жаратуунун пассивдүү ыгы аркылуу пайда болот. Түп нускалык милдет аткарган текстти жаттоо жолу менен жүзөгө ашырылуучу мындай иштин алгачкы учурларында эки текстте дээрлик айырма да жок болушу мүмкүн. Эпизодду жаттап алып аткарып жүргөн үйрөнчүк манасчы болсо, кийин өз вариантын түзгөндө жаттап алган тексттерди ошол боюнча же өзгөртүүлөрү менен өз репертуарына киргизип, эпостун башка окуяларынын катарында айтып калат Ал эми чала манасчыларда болсо адеп жаттаган текст негизинен ошол бойдон сакталып чыгарманын башка окуялары менен байланыштырылбай, үзүндү түрүндө аткарылат. Мындай учурда варианттык белгилер текст узак убакыт бою кайталанып аткарылуу процессинде тактоо, башкалардан уккандарынын өзү мыкты деп эсептеген үлгүлөрүн репертуарындагы текстке кошумчалоого аракеттенишинин натыйжасында жаралышы мүмкүн.
Эл арасындагы жана эпос изилдөөчүлөрдө кабыл алынган салт боюнча «М.» в. дегенде негизинен эпостун окуялары толук, көрүнүктүү айтуучулар түзүп жана аткарып жүргөн үлгүлөрү түшүнүлөт. Буга эпостун биринчи бөлүмүнүн Сагымбай Орозбак уулу, Саякбай Карала уулу, Шапак Рысменде уулу, Тоголок Молдо (Байымбет Абдыракман уулу), Багыш Сазан уулу, Молдобасан Мусулманкул уулу, Ыбырай Абдыракман уулу, Мамбет Чокмор уулу тарабынан түзүлгөн, «Семетей», «Сейтектин» Саякбай Карала уулу, Жаңыбай Кожек уулу, Молдобасан Мусулманкул уулу, Багыш Сазан уулу, Жакшылык Сарык уулу, Мамбет Чокмор уулу, Акмат Рысменде уулу, Актан Тыныбек уулу жана башкалар жараткан варианттарын кошууга болот.
«Манастын» түрдүү варианттарын бириктирип, алардын бир чыгарма экенин билдирип турган маанилүү белгилердин эң башкыларынын бири — чыгармадагы негизги окуялар, алардын өнүгүшү, жалпы сюжеттик нуктагы орду. Эпостун бул белгилери илимий эмгектерде эпостун туруктуу өзөк окуялары жана алардын салттык өнүгүш жолу деп аталат. «Манас» эпосунун туруктуу өзөк окуялары дегенде бардык варианттарда жолугуучу салттык эпизоддор түшүнүлөт. Бардык манасчыларга таандык сюжеттик бир канва да, эпостун идеялык багыты да ушул өзөк, уютку окуяларга карата белгиленет жана чыгармада чагылдырылган доордун мүнөзү да ушул өзөк окуяларга ылайык аныкталат. Бардык негизги варианттарга мүнөздүү өзөк окуялар: күчтүү душман тарабынан кыргыздардын чабылышы; баатырдын төрөлүшү жана бала чагы, алгачкы эрдиктери; ата журтту баскынчылардан бошотуу, Алтайдагы кыргыздардын Ала-Тоого кайра келиши; Шоорук, Алооке окуялары; Манастын Каныкейге үйлөнүшү; Көзкамандар окуясы; Алмамбеттин тарыхы; Көкөтөйдүн ашы; Чоң казат;  Манастын өлүмү жана ага күмбөз салдыруу (к. «Манастын» сюжетиндеги туруктуу өзөк окуялары) жатат. Бул өзөк окуялардын берилиш ыгы, ар бир окуянын орду туруктуу. Айрым учурларда гана окуялар орун алмашып кеткен же айрым эпизоддор өз ордунда эмес башка бөлүмдө айтылып калган учурлар болот. Мисалы, Сагымбайда Алмамбеттин тарыхы өз алдынча чоң окуя катары Манас Каныкейге үйлөнгөнгө чейин айтылса, Саякбайда Чоң казат учурунда Алмамбеттин өзүнүн эскерүүсү түрүндө берилет. Туруктуу эпизоддордун берилиш системасындагы мындай айрым бузулууларды кандайдыр себептердин натыйжасы катары кароо зарыл. Чындыгында чыгармадагы окуялар системасы туруктуу, ар бир манасчы аны каалагандай өзгөртө берүүгө акысыз, тескерисинче, мурдатан кабыл алынган нукту сактоого милдеттүү. Ар бир чоң эпизоддун өз орду бар, алардын ирети так сакталууга тийиш. Бул факт «Манастын» калыптанып бүткөн, бардык окуялары бир композициялык бүтүндүккө бириктирилген чыгарма экендигин айгинелейт. Ар бир манасчыда өзөк окуялар ички мазмуну, деталдык белгилери менен айырмаланат. Бир манасчы бул же тигил эпизодду кенен, майда деталдарына чейин айтса, экинчиси өтө кыскартылган түрдө берет, ал эми үчүнчү айтуучу, аны такыр эле айтпашы ыктымал. Ушул белгилерге карай манасчылардын мектептик өзгөчөлүгү аныкталат. Окуялардын өнүгүш жолу, жалпы нугу, ички мазмуну жактан бири-бирине алда канча жакын турган айтуучулар бир мектептин өкүлдөрү катары эсептелет (к. Манасчылар мектеби ).
Адатта, ар бир жаңы вариант негизинен даяр сюжетти өздөштүрүп, окуяларды өз сөзү менен айтып берүү аркылуу жаралгандыктан манасчынын өзгөчөлүгүн белгилөөдө чыгарманын көркөмдүк касиеттери чоң мааниге ээ. Бирок, манасчынын жеке өзүнө таандык белгилер, өзгөчөлүктөр менен катар эле айтуучулардын көптөгөн муундарынын табылгалары болгон, жалпыга туруктуу салттык мүнөзгө ээ белгилер да аз эмес. Сюжет куруу, образдар системасы, окуяларды берүүнүн ыгы сыяктуу белгилерден башка, көптөгөн манасчылардын варианттарында жолугуучу сөзмө-сөз окшош, элестүү ыр саптары, сүрөттөөлөр, баяндоолор, портреттик мүнөздөмөлөр жана башкалар да бар. Андай туруктуу ыр түрмөктөрү бир муундун өкүлдөрү болгон, бири-бирин билген аралашкан манасчылардын гана эмес, бирин-бири такыр көрүшпөгөн атүгүл башка муундун өкүлдөрү болуп, ар башка тарыхый шартта жашаган манасчылардын варианттарында да кеңири жолугат. Мисалы, «Манастын» В. В. Радлов жазып алган варианттарындагы:
Кара жерге кар жааса
Карды көрсөң этин көр,
Канды көр да бетин көр (Радлов жазып алган вариант, 389) деген ыр саптары Саякбай Каралаевдин вариантында төмөнкүдөй айтылат:
Карды көр да, этин көр,
Кар бетине кан тамса
Канды көр да бетин көр (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 540- инв., 1873-б.).
Бул өңдүү бирдей ыр саптары манасчылардын ар биринде бар. Мында эпостун муундан-муунга өтүү процессиндеги туруктуулук касиетинин белгилери жатат.
Эпостун бир чыгарма экендигин белгилеп турган анын негизги варианттарынын дээрлик баарында жолугуучу көрүнүштөрдүн катарына көркөм ыктар менен көркөм каражаттардын салттык түрлөрү да жатат. Аларды кеңири пайдалануу варианттын өзгөчөлүгүн жокко чыгарбайт, баасын төмөндөтпөйт, тескерисинче айтуучунун дараметин, талантын белгилеп турат.
Эпостогу салттык көрүнүштөрдү кандай пайдалангандыгы, чыгарманы кандай жаңы табылгалар менен байыта алгандыгы манасчылардын талантынын, аракеттенүүлөрүнүн деңгээли менен шартталат.
«Манастын» негизги варианттарынын ичинен чоң манасчылар Сагымбай Орозбак уулу менен Саякбай Карала уулунан жазылып алынган тексттер башка варианттарда материалдарынын толуктугу жана өзгөчө кеңири планда айтылышы, көркөмдүк деңгээлинин жогорулугу менен айырмаланып, ошондой эле эки вариант бири-биринен окуяларынын өнүгүшү, сюжеттик курулушу жана башкалар белгилери боюнча орчундуу өзгөчөлүктөргө ээ болгондуктан алардын маанисин белгилеп варианттарынын ичинен алган ордун атайылап көрсөтүү, элдин көңүлүн буруу максатында айрым эпос изилдөөчүлөр (М. Ауэзов, В. Жирмунский жана башкалар) ушул эки вариантка карата вариант менен катар эле «версия» терминин колдонушат.
Версия (латын тилинен versio — түрүн өзгөртүү, бурулуш) — бир фактынын, окуянын бири-биринен айырмаланып, ар башка баяндалышы. Версия варианттан айырмаланып бир булак, бир негизге таянган материалдардын бири-биринен бир топ өзгөчө орчундуу белгилер аркылуу айырмалана тургандыгын туюнтат. Муну эске алганда «Манастын» түрдүү мектептин өкүлдөрү айткан үлгүлөрүн «версия» деп атоонун жөнү да бар, демек окумуштуулардын эпостун эки башка мектепке жата турган өкүлдөрүнө таандык материалдар жөнүндө сөз болгондо вариант менен катар «версиянын» да колдонулушу талапка ылайык.
2022
2022 (эки миң жыйырманчы эки) жыл — толук жыл, Григорий календары боюнча ишемби күнү башталат. Бул биздин замандын 2022, 3-миң жылдыктын 22, XXI кылымдын 22-жылы.
Кыргызстанда — "Региондорду өнүктүрүү, өлкөнү санариптештирүү жана балдарды колдоо" жылы