cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки
Өзгөчө, “Манас” үчилтиги ар тараптан иликтенип (тарыхыйлуулугу, образдар системасы, поэтикасы ж. б.), жыйнактын кыйла бөлүгүн ээлейт. Ошондой эле изилдене элек эпикалык чыгармалар боюнча жалпы серептер берилип, аларды изилдөөнүн зарылдыгы жана жалпы багыттар белгиленген. Жыйнактын аягында “1916-жылдагы улуттук боштондук көтөрүлүшү элдик поэзияда”, “Кыргыз элинин Советтик доордогу оозеки чыгармаларынын өсүү жолдору” өңдүү макалалар берилип, анда, ошол учурларда пайда болгон чыгармалардын жалпы мүнөзү, маани-мазмуну, көркөмдүгү жана алардагы элдик эстетиканын чагылдырылышы чечмеленет. Жыйнактагы материалдар Советтик идеологиянын обонунда жазылгандыктан, фольклористика илими талап кылган айрым негиздер бузулган учурлар кездешет.
Идеологияга кайчы келген айрым элдик түшүнүктөр жымсалдатылган же такыр эле сөзгө алынган эмес. Алсак, дин ырлары туурасында аларды бирбеткей каралоо, коомго каршы коюу тенденциясы орун алган. Ошондой эле эпосторду талдоодо, аларга баа берүүдө мезгилдин саясатына баш ийдире анализдешкен. Марксизмдин классиктеринен искусство, көркөм адабият, фольклористика боюнча айткан жол жолболоруна, тезистерине өзгөчө баа беришип, ошолорго таянган изилдөөлөр орун алгандыктан, албетте, бул эмгек азыркы күндө баштагыдай күчүн, сапаттык деңгээлин сактай албады. Анын үстүнө ал фольклористика илиминин азыркы жетишкен деңгээлине, талаптарына жооп бербей, илим сапаты да төмөндөдү, моралдык жактан эскирди. Ошондой болсо да, бул эмгек кезиндеги жогору бааланып, фольклористикага кызыккандардын: мектеп мугалимдеринин, ЖОЖдордун филолог мугалимдеринин, студенттердин, аспирантардын табылгыс окуу куралы болуп келгендиги, ал азыр да өз сапатын таптакыр жоготуп коё электигин танууга болбойт. Себеби, фольклористика илими көбүнө консервативдик мүнөздө болуп, мезгилдик идеологияларга тиешеси аз болот. Андыктан, ошол учурда айтылган пикирлердин көп-чүлүгү азыр да жарактуу. Айрыкча элдик чыгармалардын көркөм түзүлүшү, жанрдык табияты туурасындагы пикирлер ушул топто да өз кунун жоготкон жок. Албетте, кийинки учурлардагы изилдөөлөр “Очерктин” кайталап калган жок, алар элдик чыгармалардын идеялык жактарын учур талабына ылайыктап, ошол эле учурда мурда айтылган негиздүү пикирлерди андан ары тереңдетишти.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Түбөлүк образдар
Түбөлүк образдар — жеткиликтүү көркөм жалпылык жана рухий тереңдик аркылуу бүткүл адамзат менен бардык мезгилдерге таандык адабий образдар.
Тугушева, Лилия Юсуфжановна
Кыскача өмүр таржымакалы
Лилия Юсуфжановна Тугушева 1932-жылы 10-январда Казакстанда Новая Казанка кыштагында туулган. Теги – татар.
Түбөлүк образдар
Түбөлүк образдардын классикалык үлгүлөрү: Прометей, Манас, Гамлет, Дон Жуан, Фауст ж. б. Бул образдар айрым бир доорлордун негизинде пайда болсо да, адам турмушунун дайыма кайталанып туруучу жактарын чагылдырат. Кандай гана жазуучу болбосун өзү жашаган доорду, же өзүнөн мурдагы доорду терең изилдөө менен катар ошол мезгилдин конкреттүүтарыхый өзгөчөлүктөрүн терең чагылдырган кейипкерлердин таасын образдарын жаратат. Мис., Л. Толстойдун «Согуш жана Тынчтык» романындагы Андрей Болконскийдин, Пьер Безуховдун, Наташа Ростованын образдары.
Тугушева, Лилия Юсуфжановна
Кыскача өмүр таржымакалы
1953-жылы Орусиядагы Ленинград мамлекеттик университетинин (ЛГУ) түрк филологиясы кафедрасын аяктаган.
Түбөлүк образдар
Кыргыз адабиятында У. Абдукаимовдун «Майдан» романындагы Качыке менен Алсаматтын; Т. Касымбековдун «Сынган кылыч» романындагы Абил бийдин образдары аркылуу ар бир жазуучу чыгармасында өзү сүрөттөгөн кейипкерлер аркылуу конкреттүү-тарыхый доордун социалдыккоомдук шарттарын, бөтөнчөлүктөрүн так, реалдуу сүрөттөөгө жетишкен. Ч. Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» романындагы Маңкурттун образы Түбөлүк образдарга ээ болду. Анткени, бул образ жөн эле Жоломан (байыркы мифтин каарманы), жөн эле Сабитжан, Таңсыкбаев (Совет доорунун адамдары) эмес, азыркы мезгилде маңкурт, маңкуртчулук деген түшүнүктөр конкреттүү кейипкерлердин алкагынан алда качан чыгып, жалпы адамзаттык, т. а. бул образ аркылуу ар түрдүү коомдо, ар түрдүү доордо жашаган ата мурасын биротоло унутуп, өз алдынчалыгын жоготуп, бийликтин өкүмүн белимчилик менен аткарган адамдын образын түшүндүрүп, чагылдырып калды, к. Өлбөс образдар.
Тугушева, Лилия Юсуфжановна
Кыскача өмүр таржымакалы
Анын илимий жетекчиси - атактуу чыгыш таануучу Э.В.Севортян болгон.
Түбөлүк образдар
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Тугушева, Лилия Юсуфжановна
Кыскача өмүр таржымакалы
Филология илими тармагындагы кандидаттык диссертациясын ийгиликтүү коргогон. Темасы: “Татар тилинин аныктоочу сөз айкаштарындагы сөз ирээти” («Порядок слов в определительных словосочетаниях в татарском языке»).
1957-жылдын март айынан 1966-жылдын мартына чейин СССР Илимдер академиясынын Тил таануу институтунун Санкт-Петербургдагы (ал кездеги Ленинграддагы) бөлүмүндө иштеп, түрк таануу илими тармагында изилдөөлөрүн уланткан.
1969-жылы Ленинградда жамааттык эмгек мөмөсү катары чыккан “Байыркы түрк сөздүгүн” (“Древнетюркский словарь”) даярдоого зор салым кошкон.
1966-жылдын март айынан тартып Тугушева СССР Илимдер академиясынын Ленинграддагы бөлүмүнүн Түркология жана монголистика бөлүмчөсүндө (секторунда) илимий кызматкер катары иштей баштайт. (Бул бөлүм пост-советтик доордо Орусия Илимдер академиясынын Чыгыш булактары институту болуп кайра түзүлдү).
Ал Орусия Илимдер академиясынын Чыгыш булактары институтунда 1977-жылдын апрелинен тартып ага илимий кызматкер болуп иштеди.
Бул институттун Түркология жана монголистика бөлүмчөсүндө иштеп жүрүп, Тугушева “байыркы уйгур жазмалары” делген көөнө жазма эстеликтерди чаалыкпастан иликтейт. Аларды башка байыркы түрк жазма эстеликтерине салыштырып изилдөө жүргүзөт.
“Уйгур жазмасы” деп илимий адабиятта аталган жазмаларды Лилия Тугушева жалпы чыгыш түрк калктарынын орток мурасы деп санайт, аларды жалаң гана уйгурлардын мурасы ирээтинде көрсөтүү калпыс болоорун эскертет.
2020-жылдын 5-июлунда орусиялык чыгаан түрколог окумуштуу, булак таануучу, уйгур таануучу Лилия Юсуфжан кызы (Юсуфжановна) Тугушева Санкт-Петербургда дүйнө салды.
Илимий чыгармачылыгы
Лилия Тугушева байыркы «уйгур жазмасындагы» эстеликтерди ырааттуу иликтеп, дүйеөлүк түркологияга бараандуу салым кошту.
Анын калеминен 7 ири монография жана бир нече жүздөгөн илимий макала жарыялады.
Ал эл аралык илимий жыйындарга үзбөй катышты.
Кыргызстандык далай чыгыш таануучуларга устат катары кеңешин айтып турду.
Субневралдык без
Субневралдык без - айрым хордалууларда (асцидия) кездешет. Жаныбарлардын жон жагында жайгашкан, нерв ганглий менен байланышта. Нерв ганглийи С. б-дин таасири астында жыныс бездерге келичүү нервдерди дүүлүктүрүп, алардын иш аракетин активтештирет.
Седар Глэн Лэйкс (Нү-Жерси)
Седар Глэн Лэйкс (Нү-Жерси) (Cedar Glen Lakes) — Нү-Жерси штатынын Оушен округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1617 киши. Болжолдуу аянты - 1.7 км². FIPS коду — 34-11140.
Заарчымындар
Заарчымындар (лат. Stomoxys) — кан соруучу чымындардын бир уруусу, буларга кадимки заарчымын, күзгү заарчымын (S. calcitrans) жана башка түрлөр кирет.
Фалев Павел
Фалев Павел (1888–1922, Санкт-Петербург) – советтик алгачкы түркологдордун бири. 1908–12-ж. Санкт-Петербург университетинин Чыгыш тилдери факультетинин араб, перс, түрк, татар бөлүмдөрүндө окуган. Ошол эле факультетте профессордукка даярдоо үчүн калтырылган. 1915-ж-дан баштап, түрк тили боюнча лекция окуган, орус географиялык коомунун Чыгыш бөлүмүнүн ишине да активдүү катыша алган. 1919-ж. профессордук наамга ээ болуп, 1920-ж. кыргыз (казак) тилинен сабак берүү үчүн Түрк тилдеринин борбордук институтуна чакырылган. Орус географиялык коомунун Түркстан бөлүмүнүн анык мүчөсү болуп шайланган. 1922-ж.
Түркстан АССРинин Совнаркомунун чакыруусу боюнча келип, өмүрүн Орто Азия жана Казакстан элдеринин тилин, фольклорун, этнографиясын, маданиятын изилдөөгө арноону чечкен. “Манас” эпосун изилдөөнүн Октябрь революциясынан кийинки этабын баштаган илимпоз. Негизги эмгектери түрк элдеринин тилин, фольклорун, адабиятын изилдөөгө жана пропагандалоого арнаган. “Как строится кара кыргызская былина” (1922), “О кара киргизском эпосе” деген эмгектери түздөн-түз “Манас” эпосунун маселелерин талдоого арналат. Анын “Введение в изучение тюркских литератур и наречий” аттуу 1921-ж. Түркстан Чыгыш институтунда окуган лекциясында да кыргыз оозеки чыгармаларына атайын орун берилген. Анда кыргыз эпосунун айрым образдары дүйнөлүк эпикалык мурастардын образдары менен салыштырылган.
Ляохэ дарыясы
Ляохэ дарыясы – Кытайдын түндүк-чыгышындагы дарыя. Узундугу 1430 км, алабынын аянты 231 миң км2. Чоң Инган жана Жэхэ тоолорунун ашташкан жеринен башталып, басымдуу бөлүгү Сунляо түздүгү аркылуу агат да, Сары деңиздин Ляодун булуңуна куят. Орточо чыгымы төмөнкү агымында 630 м3/секдан ашык. Негизинен жамгыр суусунан куралат; июль–августта кирип, декабрдан майга чейин тоңот. Ляохэнин алабында ташкын көп болот; 1935-ж. болгон алаамат ташкында 17 миң км2 жерди суу каптаган. Суу агымын жөнгө салып туруу максатында Ляохэнин алабында Дахофан, Эрлуншань суу сактагычтары курулган. Чатынан жогору 40 км аралыкка чейин деңиз ташкынын таасири этет. Шуанляо шаарына чейин кеме жүрөт. Чатынан ири деңиз порту – Инкоу орун алган.
Заломная дарыясы (Ай куймасы-Егана)
Заломная — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ай-Еган дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тармал бирказан
Тармал бирказан (Pelecanus crispus), (Bruch, 1832):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Монголиянын, Шиңжаңдын, Батыш Сибирдин, Казакстандын, Кичи Азиянын көлмөлөрү, Түштүк Европанын жээктери. Кыргызстанда жазгы жана күзгү келгин кезинде Чүй өрөөнүндө жана Ысыккөлдө (Григорңевка айылынын жанында Акбулуңда жана көлдүн батыш жагы) кездешет.
Саны
2-3 куштан учурайт. Эки жолку кездешүүдө 6-7 куш. Келгин учурунда жалпы саны белгисиз.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Келгин куш. Аралчаларда уялайт, кээде кызгылт бирказан менен бирге болот. Марттын аягында – апрелдин башында 2-3 жумуртка тууйт, аны 40 күн басат. Балык менен азыктанат. Кара карга, күмүш чардактар уяларын бузушат.
Жаңы бадрак (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Жаңы бадрак — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Учпилин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 29 киши. Почта индекси — 452305, ОКАТО коду — 80224847009.
Тармал бирказан
Чектөөчү факторлор
Келгин кезинде балыктарга жарды, жашынуучу көлмөлөр аз. Көлмөлөрдүн гидрологиялык режими өзгөрүлүшү менен байланыштуу жашаган же уялоочу жеринин өзгөрүлүшү, аларды чарбага пайдалануу, уу химикаттарды колдонуу.
Эл аралык келишимдер укугу
Эл аралык келишимдер укугу — эл аралык укуктун тармагы, анын ченемдери эл аралык келишимдердин анык шарттарын, аларды түзүүнүн, колдонуунун, өзгөртүүнүн жана токтотуунун тартибин аныктайт.
Жаңы бадрак (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эл аралык келишимдер укугу
Бул тармактын объектиси — эл аралык укуктун башкы булактарынын бири катары эл аралык келишим болуп саналат.
Тармал бирказан
Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок, бирок көптөгөн зоопарктарда багылат.
Кенжеев Токтокадыр
Кенжеев Токтокадыр Жыгаччы. 1942-ж. Кара-Кулжа районундагы Алайкуу өрөөнүндө төрөлгөн. Орто билимдүү. Бишкектеги 8-март фабрикасында иштеген. 1969-ж. театрлар коомунун өндүрүштүк өнөрканасына кирип, комуз чабат. Андан Оштогу «Мурас» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесине которулат. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Токтокадыр пландуу тапшырмаларды аткарып, көп нускалап, дүкөндөргө чыгарат. Комуздун үнүн табуу үчүн талаптанып, жекече байкоолорду жүргүзүп, ал аракетинен натыйжаларды көрөт. Бул боюнча өнөркана ага «Алтын колдуу чебер» деген наам ыйгарган. Уста комуз үчүн жергиликтүү өскөн жыгачтардын көпчүлүк түрүн негизги жердик катары пайдаланат. Жыгачтан комуз чабууда ич ара бөтөнчөлүктөрүн таасын туя билген чебер бир нече ыкмаларды колдонот. Комуз чабууда анын жердигин «кыкка көмүү», «солидол сиңирүү» сыяктуу мүнөздүү кургатуу жолдорун талаптагыдай өздөштүргөн. Уста өрүк жыгачын сары жалбырак болуп ширеси кеткен кезде кыят. Аны 2-3 ай жаан тийбеген көлөкөдө сактайт. Тең экиге бөлүп, жарып сүргөндө өзөгү өзүнөн өзү кетет. Аны чебер үлгүсүнө, жон-капталдарын чаап, кесип-жонуп ичин оюп, комуз түспөлүн бергенден кийин калыбына салып, дагы бир айча кургатат. Мында жыгаччынын буюм-тайымдын түспөлүн таба билүүсү анын чеберчилигин жана чыгармачылыгын даана аныктайт. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Элдик аваздык аспабы үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы; 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Кол өнөрчүлөрдүн областтык кароо-сынагы». «Көөкөр» аттуу белеги үчүн «Мурас» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин II даражадагы диплому; 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Аваздык аспаптары менен катышкан.
Эл аралык келишимдер укугу
Эл аралык келишимдер укугу алардын аталышына, объектисинин таризине жана түзүлүү жолжобосуна карабастан, эл аралык келишимдердин баардык түрлөрүнө таркалат.
Тармал бирказан
Уюштурулган коргоо аракеттери
1985-жылы Кыргызстандын Кызыл китебине киргизилген.
Кенжеев Токтокадыр
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Эл аралык келишимдер укугу
Эл аралык келишимдер укугунун негизги булактары — эл аралык-укуктук адат жана эл аралык келишим укугу жөнүндөгү 1969-жылдагы Вена конвенциясы.
Тармал бирказан
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Сезондук заказниктерди жана келгин мезгилинде эс алуучу жайлары катары Борбордук орнитологиялык территорияларды (БОТ) уюштуруу.
Статусу
V категория, Vulnerable, VU, A2c+3с. Монотиптүү түр. Евразиянын территориясында эки түрдүн бири.
Уилям Фолкнер
Уилям Катберт Фолкнер (англ. William Cuthbert Faulkner; 1897-жыл 25-сентябрь — 1962-жыл 6-июль) — америкалык жазуучу жана Миссисипинин Оксфордунан Нобел сыйлыгынын лауреаты болгон. Фолкнер романдарды, кыска аңгемелерди, пьеса, поэзия, дилбаяндарды жана сценарийлерди жазган. Анын романдарындагы жана аңгемелериндеги окуялар ойдон чыгарылган Йокнапатофа аймагында (Миссисипинин Лафайетте жергесине негизделген) болуп өткөнү менен белгилүү. Ал өз өмүрүнүн басымдуу бөлүгүн ошол жерде өткөргөн.
Фолкнер жалпы эле Америка адабиятындагы, өзгөчө Түштүк адабиятында урмат-сыйга ээ болгон жазуучулардын бири болуп саналат. Эмгектери 1919-жылдан тартып, көпчүлүгү 1920 жана 1930-жылдары басылып чыгарылса да Фолкнер 1949-жылы Нобелдин адабият сыйлыгын алганга чейин салыштырмалуу түрдө таанымал болгон эмес. Ал Миссисипиде туулган жападан жалгыз Нобел сыйлыгын уткан инсан болгон. Анын эки чыгармасы, "Жомок" (англ. A Fable, 1954) менен акыркы романы "Уурулар" (англ. The Reivers, 1962) "Пулитцердин" фантастика жаатындагы сыйлыгын утуп алган. 1998-жылы Modern Library басмаканасы Фолкнердин 1929-жылдагы "Ызы-чуу жана алаңгазарлык" романын 20-кылымдагы англис тилинде жазылган эң мыкты 100 роман тизмесинде 6-катарга жайгаштырган; тизмеге "Мен өлүп жатканда" (англ. As I Lay Dying, 1930) жана "Августтагы жарык" (англ. Light in August, 1932) чыгармалары дагы кирген. "Авессалом, Авессалом!" (англ. Absalom, Absalom!, 1936) да ушул сыяктуу тизмелерге киргизилген.
Өмүр таржымалы
25-сентябрь 1897-жылы Нью-Олбаниде (Миссисипи) университеттин иштер боюнча менеджери Марри Чарльз Фолкнер менен Мауд (Батлер) Фолкнердин үй-бүлөсүндө туулган. Анын чоң атасы Уильям Фолккнер (1826-1889) Түндүк жана Түштүк согуш мезгилинде түштүктүк армиянын катарында кызмат өтөгөн жана ошол кездеги "Мемфистин ак розасы" романынын автору болгон. Фолкнер бала кезинде үй-бүлөсү түндүктөгү Оксфорд шаарына көчүп келишкен, ал жерде жазуучу бүткүл өмүрүн өткөргөн. Уильям өзүн-өзү окуткан: ал орто мектепти аяктаган соң өз алдынча билим алууга өтүп, мезгил-мезгили менен Миссисипи университетинин курстарына катышкан.
1918-жылы Фолкнер бала кезинен бери сүйүп келген кыз Эстел Олдхэм башка бирөөгө турмушка чыгат. Уильям фронтто өз ыктыяры менен кетүүнү чечет, бирок аны, кабыл алышпайт. Андан кийин ал Канаданын королдук аба күчтөрүнө ыктыярчы катары чакырылып, Торонтодогу британ армиясынын учуу мектебине тапшырган, бирок ал курсун аяктаганга чейин Биринчи дүйнөлүк согуш аяктаган.
Фолкнер Оксфордго кайтып келип, дагы бир жолу Миссисипи университетинде сабакка бара баштаган, бирок көп өтпөй кетип калган. Мындан бир жыл мурун, 1919-жылы, ал өзүнүн адабий дебютун жасаган: "Жаңы Республика" журналында анын "Түштөн кийин эс алуу" ("Après-midi d'un faune") поэмасы жарык көргөн. Андан кийин 1924-жылы ал өзүнүн биринчи китебин - "Мраморлуу фавн" («The Marble Faun») ырлар жыйнагын чыгарган.
1925-жылы Фолкнер Жаңы Орлеанда жазуучу Шервуд Андерсон менен жолугушкан. Ал Фолкнерге поэзияга эмес, прозага көбүрөөк көңүл бурууну жана Фолкнер эң жакшы билген нерсени - Американын түштүгү жөнүндө жазууну кеңеш берет.
Көп өтпөй Миссисипи штатында жаңы округ пайда болду - Фолкнер ойлоп тапкан Йокнапатофа, анын көпчүлүк чыгармалалары. Биргелешип, алар Йокнапатофа жомогун түзүшөт - Американын түштүгүнүн тарыхы, алгачкы ак отурукташкандар келгенден тартып индеецтердин жерине ХХ кылымдын орто ченине чейин. 1861-1865-жылдардагы Түштүктөрү жеңилип калган Граждандык согуш өзгөчө орунду ээлейт. Жомоктун каармандары бир нече үй-бүлөлөрдүн өкүлдөрү  - Сарторис, де Испания, Компсон, Сноужоу, ошондой эле Йокнапатофанын башка тургундары. Чыгармадан чыгармага өтүп, алар эски тааныштарга, чыныгы адамдар болуп калышат.
Темир (айыл)
Темир (Темир) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Темир айыл округу составына кирет. Балыкчы – Каракол автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1629 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Чолпон-Ата шаарынан 21 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 104 км. Орто мектеп, китепкана, оорукана, амбулатория, дарыкана, клуб бар. Турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода жайлары иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Кыштакта Социалисттик Эмгектин Баатыры М. Жумадылова, Кыргыз Республикасынын эл артисти Ж. Сейдакматова туулган. Кыштак белгилүү саякатчы, улама, орусча окуган, күңгөйдө элди отурукташтырууга активдүү катышкан, дыйканчылыкка өтүүнү уюштурган, ишмер Темир Усуп уулунун ысмынан аталган.
Чингала (дарыя)
Чингала — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыртовка дарыясынын сол жээгинен 59 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Туюк технологиялык цикл
Туюк технологиялык цикл - өндүрүштүн технол. схемасын уюштуруу ыкмасы (пайдалуу кендерди байытуу, гидрометаллургия, хим. технология).
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Уу бези
Уу бези - сырткы секреция бездерине кирет, башкача атйканда экзокриндиктерге. Өзүнүн секретин - уусун дененин сыртына же алып кетүүчү өткөөл аркылу былжыр челдерге чыгарат (жөргөмүш сымалдуулар, муунак буттуулар, айрым омурткалуулар – жерде-сууда жашоочулар, сойлоктор жана башка кездешет).
Жилатье
Жилатье (лат. Heloderma suspectum) — уукескелдирик, Түндүк Америка кескелдириктеринин бир түрү.
Эларалык келишимдерди жаңылоо
Эларалык келишимдерди жаңылоо – мурдагы келишимдерди жаңы шарттарга жараша колдонууга шайкеш келтирүү максатында, аны жаңы милдеттенмелер менен жарым-жартылай же толук алмаштыруу жолу менен эларалык келишим боюнча милдеттенмелерди жаңылоо. Э. к. ж. келишим түзгөн тараптардын өзара макулдашуусу боюнча жүзөгө ашырылат (анын аракет мөөнөтүнө же жаңы мөөнөткө). Ал бүтүндөй келишимге же анын кандайдыр бир бөлүгүнө тийиштүү болот.
Бургхаузен
Бургхаузен ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Альтөттинг районундагы эң чоң шаар. Австрия менен чектешет. Зальцах дарыясынын боюнда жайгашкан. Аянты - 19.85 км2.
Дятел (Ишим куймасы)
Дятел — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ишим дарыясынын оң жээгинен 509 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Пыжъель
Пыжъёль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Сыня дарыясынын сол жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Балтырбешик
Балтырбешик — Борб. Теңир-Тоодогу тоо көлү. Акшыйрак жана  Борколдой кырка  тоолорунун  аралыгындагы  жайык өрөөндө жайгашкан. Деңиз деңг. 3700 м бийиктикте. Уз. 700 м, туурасы 200–220 м. Аянты 0,12 км2дей, тереңд. 4 мге чейин. Көлдүн түш.-чыгыш  учунан  чакан  өзөн агып чыгып, Чолоккапчыгай суусуна (Ак- шыйрак суусунун алабы) сол тарабынан куят. Көл өрөөнүнүн төрүндө морена жа- тат. Түбүндө илээшкек  бозомтук  баткак бар. Көлдүн 2,8 м тереңдиктеги темп-расы 9,8°С, бетиники 10,5°; 40 м тереңдиктегиси 10,5°С, үстүнкү бетинде 10,6°С (июнда). көлөмү 1,671 млн м3. Эң терең жери 10 м. Көл кар  жана булак  суулары  менен  толукта- лып,  андан  Буркан  суусу  агып  чыгат. Көлдүн деңгээли  1,5  мге  чейин  өзгөрөт. Жээгинин айрым бөлүгү аскалуу, кээ жери жыл мезгилине жараша саздуу. Тунукту- гу 3 м. Көл чанагы мөңгүнүн аракетинен пайда болгон.
Казан (шаар)
Казан ― Орусиядагы шаар, Татарстандын борбору (1920-жылдан). Волганын сол жээгинде, ага Казанка дарыясы куя бериште жайгашкан. Калкы 1,1 млн (2008); калкынын саны боюнча Россиядагы 8-шаар. Эл аралык аэропорту бар. Волга дарыясынын сол өйүзүндөгү ири дарыя порту. Метрополитен иштейт (2005-жылдан).
Археологиялык изилдөөлөрдөн алынган маалыматтарга таянсак, 10—11-кылымдарда пайда болгон. Болгарлар тарабынан 1177-ж. негизделген. 13-кылымдын аягынан Булгараль-Жадид (Жаңы Болгар) деп аталган. 1438—1552-ж. Казан хандыгынын борбору. 1708— 1920-ж. Казан губерниясынын, 1920-жылдан Татар АССРинин (1990—92-ж. Татар ССРи, 1992жылдан Татарстан Республикасынын) борбору. Машина куруу (самолёт, ЭВМ ж. б.), металл иштетүү заводдору, хим, нефть-химиялык (жасалма каучук, кинофото ж. б.), химиялык, фармацефтика, жеңил (механикалык, тери ж. б.), тамак-аш өнөр-жай ишканалары иштейт. Татарстан Илимдер Академиясы (1991), Россия Илимдер Академиясынын Казан илимий борбору (1945, анын курамында органикалык жана физикалык химия, физика-техника, механика машина ж. б.), 29 мамлекеттик Жогорку окуу жайлары (анын ичинде Казан мамлекеттик университети, консерватория), китепканалар, музейлер, «Казан» улуттук борбору, 6 театр (анын ичиндеопера жана балет), цирк, филармония, обсерватория бар. Казандын 2005-ж. өткөрүлгөн 1000 жылдык юбилейине карата бир нече заманбап курулуштар (анын ичинде Кул-Шариф комплекси ж. б.) курулган. Архитектура эстеликтери: Кремль ансамбли (16-18-кылым), анын ичинде Сүйүмбеки мунарасы (17-кылымдын аягы – 18-кылымдын башы), Петропавловский собору (учурда планетарий, 18-кылым), Маржан мечити (18-кылым), Казан университетинин имараттар комплекси (19-кылым). Жыл сайын эл аралык түрк элдеринин театр (1989), классикалык балет (1987), опера (1982), «Алтын Минбар» мусулман кино (2005) фестивалдары өткөрүлүп турат. 2005-ж. топ менен ойнолуучу хоккей боюнча дүйнөлүк чемпионат өткөн.
Лимфатикалык бези
Лимфатикалык бези - ички секреция бездердин бир түрү, инкреттер же гормондор лимфага же канга келип кошулат. Л. б. өзгөчө сүт эмүүчүлөрдө жакшы өөрчүгөн. Аларда фагоцитозго катышуучу кандын ак клеткалары – лимфоциттер пайда болушат.
Жылыткыч
Жылыткыч дененин кандайдыр бир бөлүгүн жылытуу үчүн колдонулат. Жылыткыч дененин белгилүү жерин кан менен жабдылуусун жогорулатып, ооруну басаңдатат. Түрдүү формадагы резина жана электр жылыткыч белгилүү. Жылыткыч жок болсо анын ордуна ысык суу куюлган оозу бекем бөтөлкө же ысытылган акшак, кум, туз салынган баштыкты колдонсо болот. Резина жылыткычка ысык сууну 2/з бөлүгүнө чейин куюп, ичиндеги желди чыгарып, оозун бекитип, аны сүлгүгө ороп денеге коёт. Эгерде жылыткыч өтө ысык болсо жууркандын сыртынан, анан шейшептин устүнөн, муздай түшкөндө жалаң денеге койсо болот. Аны көпкө койгондо тери кызарып күйүп калбаш үчүн вазелин сыйпоо сунуш кылынат.
Жылыткыч врачтын сунушу боюнча колдонулат, анткени кээ бир ооруларда (аппендицит, холецистит, кан агуу, урунуудан кийин, жараат инфекциясы жана башка) коркунучтуу кабылдоого алып келет. Жылыткыч врачтын кеңеши боюнча өнөкөт сезгенүү процесстеринде, травманын кесепеттеринде, ошондой эле үшүп калганда денени жылытуу үчүн колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ляохэ түздүгү
Ляохэ түздүгү, Түштүк Манжурия ойдуңу – Сунляо түздүгүнүн бир бөлүгү; Кытайдын түндүк-чыгышында. Узундугу 360 км, туурасы 120 кмге жетет. Негизинен Ляохэ дарыясынын аллювий тектеринен турат. Аймагында бийиктиги 580 мге жеткен айрым калдык тоолор (Дахэшань тоосу) көтөрүлүп жатат. Климаты муссондук, кышы мелүүн суук, жайы ысык, жаан-чачын көп жаайт. Жылдык жаан-чачыны 600– 700 мм. Гаолян, соя, чумиза айдалат. Табигый өсүмдүктөрү (бозомук күрөң топурактуу кургак талаа) жокко эсе. Ляохэ түздүгүндөгү ири шаарлар – Шэньян, Аньшань.
Ралф Эллисон
Ралф Уолдо Эллисон (англ. Ralph Waldo Ellison; 1913-жыл 1-март — 1994-жыл 16-апрель) — америкалык жазуучу, адабий сынчы жана окумуштуу болгон. Эллисон 1953-жылы Улуттук китеп сыйлыгына татыктуу болгон "Көрүнбөс адам" (англ. Invisible Man) романы менен белгилүү. Ошондой эле ал "Артынан түшүп, аракетке өт" (англ. Shadow and Act, 1964) аттуу саясий, коомдук жана сын-пикир эссе жыйнактарын жана "Аймакка чыгуу" (англ. Going to the Territory, 1986) чыгармасын жазган. The New York Times гезитине ылайык, романдан тышкары мыкты дилбаяндары аны "Американын адабий Парнассындагы кудайларынын арасына" жайгаштырган. Көзү өткөндөн кийин жарык көргөн "19-июнь" (англ. Juneteenth) романы калтырып кеткен көлөмдүү кол жазмаларынан топтоштурулуп басылып чыгарылган.
Жылуулукту жөнгө салуу
Жылуулукту жөнгө салуу —  жылуу кандуу жаныбарлардын (киши, сүт эмүүчүлөр, куштар) дене температурасын туруктуу (бир калыпта) сактоо жөндөмдүүлүгү. Чөйрө температурасынын кыйла өзгөрүүсүнө карабастан кишинин дене температурасынын туруктуу болушу организмдин жылуулук пайда кылуу (химиялык Жылуулукту жөнгө салуу) жана жылуулук бөлүп чыгаруу (физикалык Жылуулукту жөнгө салуу) сыяктуу физикалык процесстер менен ишке ашат. Кишинин организминде тынымсыз пайда болгон жылуулук сырткы чөйрөгө бөлүнүп чыккан жылуулукка барабар болсо дене температурасы бир калыпта сакталат, эгер жылуулук аз бөлүнүп чыкса, дене температурасы жогорулайт, көп бөлүнсө төмөндөйт. Жылуулук булчуңдар, боор, бөйрөк иштегенде көп пайда болот. Тынч абалда турганда жылуулуктун 70%ин ички органдар, 30%ин булчуңдар пайда кылат. Кара жумуш жасаганда жылуулуктун пайда болушу бир нече эсеге көбөйөт. Пайда болгон жылуулук көбүнчө тери аркылуу дем алганда, заара кылганда, заңдаганда бир аз бөлүнүп чыгат. Организм жылуулукту нурлантуу, өткөрүү (чөйрөдөгү заттарга), буулантуу жолу менен бөлүп чыгарат. Адамдын дене температурасынын 36°тан төмөндөшү жана 40—41°тан жогорулашы организм үчүн коркунучтуу. Эгерде кандайдыр бир себептерден жылуулукту бөлүп чыгаруу токтолсо киши ысыкты көтөрө албай 4—5 саатта өлөт. Жылуулукту жөнгө салуу, башкача айтканда жылуулукту пайда кылуу жана аны бөлүп чыгаруу борбордук нерв системасы аркылуу ишке ашат. Жылуулукту жөнгө салуунун нервдик борбору гипоталамуста жайгашкан, ал жылуулукту бөлүп чыгаруу жана жылуулукту пайда кылуу борборлоруна бөлүнөт. Температура төмөндөгөндө суукту сезгич рецепторлор дүүлүгүп, жылуулукту пайда кылуучу борбор козголот, ал эми жылуулукту бөлүп чыгаруу борбору тормоздолот. Организмдеги зат алмашуу, клеткалардын тиричилик аракети күчөп, бөлүнүп чыккан жылуулуктун өлчөмү көбөйөт. Ушул эле учурда жылуулукту организмде сактап калуу максатында, аны сыртка бөлүп чыгаруучу механизмдер токтойт. Мындай аракеттин негизинде жылуулук энергиясынын керектүү өлчөмү организмде сакталат. Чөйрөнүн температурасы жогорулаганда организмдеги жылуулук начар (жетишерлик эмес) бөлүнүп чыгып, организмдин ысып кетиши ыктымал. Мындай учурда жылуулук бөлүп чыгаруучу борбор козголуп, жылуулук пайда кылуучу борбор тормоздолот, натыйжада организм ысып кетүүдөн сакталат. Жылуулукту жөнгө салуу процессинде эндокрин системасы да чоң мааниге ээ. Мисалы, калкан безинин гормону зат алмашууну тездетип, жылуулук пайда болууну күчөтөт, бөйрөк үстүндөгү бездин гормону кычкылдануу процессин күчөтөт, теридеги кан тамырларды ичкертет да жылуулукту берүүнү азайтат. Адамдар Жылуулукту жөнгө салуу механизмине жардам берүү максатында аба ырайына карата кийинүү, суукта от жагуу жана башка аракеттерди жасайт.
Калдыбаев Курбанбай
Калдыбаев Курбанбай Өзгөн районунун Жалпак-Таш айылдык кеңешине караштуу Ак-Терек айылында 1938-жылы 20-мартта туулган.
1945–1952-Жж. “Үлгүлүү” 7 жылдык мектепте окуп, кийин Куршабдагы В.Я.Ворошилов атындагы орто мектепти бүтүргөн. Кесиптик-техникалык окуу жайынын курсун аяктап, 2 жыл сатуучу болуп иштеген.
1960–1962-жж. Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн.
1967–1972-жж. Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун филология факультетинде окутуучу болуп эмгектенген.
1972–1974-жж. Ош облустук телерадио комитетинде редактор болуп иштеген.
1984-жылы 46 жаш курагында жол кырсыгынан каза болгон.
Жарык көргөн китептери
Тууган жерим-туу казыгым. – Ф.: Мектеп, -1973 – 38 б.
Кол табы. – Ф.: Кыргызстан, 1982, 72–б.
Сапар түйшүгү. ⁄ Түзгөн: А.Айтманбетов. – Б.: Айат, 2005. – 186 б.
Туюк система
Туюк система -
Туюк системалар ушул терминдин кеңири маанисинде жаратылыпггын мыйзамдарын изилдеп үйрөнүүдө фундаменталдуу мааниге ээ, б. а. маңызы боюнча ар кандай киргизилген факторлорго карабастан, эксперименттин тазалыгын белгилейт;
2)туюк термодинамикалык система - ишти аткаруу аркылуу тышкы чөйрө менен алмашуу мүмкүн эмес болгон, өзүнчө бөлүнгөн термод. система.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Мухаммед Ху Чжэнхуа (ханзуча: 胡振华; англисче:  Muhammed Hu Zhenhua; 1931-жылы 9-январда Кытайдын Шандун вилайетинде туулган) – кытайлык заманбап түрколог, кыргыз таануучу, манас таануучу, профессор. Теги дунган. “Манас” орденинин ээси, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын ардактуу академиги.
Момунова Гүлсайра
МОМУНОВА ГҮЛСАЙРА
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Кыскача өмүр таржымакалы
Мухаммед Ху Чжэнхуанын ата-бабасы – кытайлык мусулман (дунган) улутунан. Ал 1931-жылы үчтүн айынын (январдын) 9унда Кытайдын Шандун (Шандоң) вилайетинин Чиңдав шаарында дунган тегиндеги темир жол жумушчусунун үй-бүлөсүндө дүйнөгө келген.
Кичинесинен бакыбат үй-бүлөлүк тарбияны жана системалуу мектептерде таалим алган
Ал Кытай социалисттик өлкөгө айланаардан мурда, 1949-жылы июлда, коммунисттик көңтөрүштүк кызматтарга катышкан.
Момунова Гүлсайра
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Кичинесинен бакыбат үй-бүлөлүк тарбияны жана системалуу мектептерде таалим алган
1953-жылы окууну бүтүрүп, Бээжиндеги Борбордук улуттар институтунда мугалим болуп калган.
Момунова Гүлсайра
Тилек: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1963. – 31 б.
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Кичинесинен бакыбат үй-бүлөлүк тарбияны жана системалуу мектептерде таалим алган
Ал тил назарыясы жана улуттук адабиятты изилдөө менен алектене баштаган.
1953-жылдан баштап Чыгыш Теңир-Тоонун түндүк-түштүгүндөгү кыргыз айылдарын аралап, кытайлык кыргыз тилин үйрөнүп, алардын тили, фольклору, дастандары, тарыхына байланыштуу көптөгөн материалдарды жыйнаган.
Момунова Гүлсайра
Саябан: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1969. – 55 б.
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Кичинесинен бакыбат үй-бүлөлүк тарбияны жана системалуу мектептерде таалим алган
Профессор Ху Чжэнхуа кыргыз тил-маданиятын изилдөө жаатында эмгеги сиӊген инсан.
Момунова Гүлсайра
Менин күнүм: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 100 б.
Жылаажын: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1976. – 187 б. Өмүр бешигим: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1979. – 160 б.
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Кичинесинен бакыбат үй-бүлөлүк тарбияны жана системалуу мектептерде таалим алган
Учурда Бээжинде жашайт. Ал дагы эле кыргыз таануу жаатында шакирттерине насаат берүүсүн улантып келет.
Момунова Гүлсайра
Ак марал: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1984. – 121 б.
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Манас таануудагы салымдары
Профессор Мухамед Ху Чжэнхуа кыргыздардын баатырдык эпосу «Манасты» жыйуу, которуу, изилдөө кызматына эбегейсиз салымдарды кошту. Ал мамлекет ичи-сыртындагы журналдарда 10 дон ашуун «Манас» эпосу жөнүндөгү макалаларын жарыялап, кыргыз элин жана «Манас» эпосун тааныштырып келди. Ал манасчы Темир Турдумамбет айткан «Манас» вариантын жапон тилине которуп, Жапонияда жарыялады.
Момунова Гүлсайра
Айдарым: Ырлар. – Б.: Адабият, 1991. – 176 б.
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Манас таануудагы салымдары
Бир канча жолу Франция, Жапония, Түркия, Кыргызстан сыяктуу мамлекеттерде илимий талкуу жыйналыштарына катышып, «Манас» эпосун илим чөйрөсүнө тааныштырды.
Момунова Гүлсайра
Аяй-Аяй: Ырлар. – Ф.: Адабият, 1991. – 12 б.
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Манас таануудагы салымдары
«Кыргыздардын баатырдык эпосу "Манас"» («Элдик адабият» 1962-жыл, 5-сан). «Жүсүп Мамай жана "Манас"» («Жуңго курулушу» (араб тилинде) - 1979-жыл, 10-сан), «Баалуу адабият мурасы - "Манас"» («Эл гезити», 1984-жыл, 21-февраль саны), «Кыргыздардын баатырдык эпосу "Манас"» («Энциклопедиялык билим», 1987-жыл, 12-сан). «Чет элдерде "Манас" эпосунун изилденүү абалы» («Аз сандуу улуттардын көркөм өнөрү», 1982-жылкы басылышы), «Шинжаң кыргыздарынын "Манас" эпосу жөнүндө баян» (француз тилиндеги «Түркология» журналы, 1984-жыл, 21-саны), «Чет элдердеги манасчыларды тааныштыруу» («Улуттук адабият изилдөөсү», 1986-жыл, 3-сан), «Кыргыз тил кампасы - "Манас"» («Улуттук тил», 1988-жыл, 4-сан),  «Кыргыз элинин баатырдык эпосу "Манас" жана анын изилденүү абалы» («Кашкар педагогика институту илимий жуналы», 1981-жыл, 3-сан) сыяктуу макалалары түрдүү басма беттеринде жарыяланды.
Момунова Гүлсайра
Кут дүйнө: Ырлар жана поэмалар. – Б.: Бийиктик, 2004. – 403 б.
Орус тилинде
Признание в любви (сборник стихов разных авторов). – Ф.: Кыргызстан.
День рождения: Стихи и поэмы. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 92 с.
Улыбка: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 128 с.
Эл аралык келишимди жоюу
Эл аралык келишимди жоюу — мамлекеттин бир жактуу баш тартуусунун натыйжасында эл аралык келишимдин бул мамлекет үчүн юридикалык күчүн жоготуусу. Денонсациядан айырмаланып, ал келишимдин өзүндө бекитилгендей, тараптардын алдынала макулдашуусуна негизделбестен, бир жактуу мүнөздө болот. Ошондуктан, эл аралык келишимди жоюу эл аралык укукта каралбайт. Жараксыз эл аралык келишимдерди, так айтканда, ошол мамлекеттердин мурдагылары менен түзүлгөн, ошондой эле, башка тарап тарабынан бузулган, жагдайлардын өзгөрүшүнө байланыштуу ж.б. келишимдерди жоюу туура болуп эсептелет.
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Манас таануудагы салымдары
Манасчылар эпостун улантуучулары, ары эпостун жаратуучуларынан болушат. Андыктан, манасчыларды изилдөө эпос изилдөөсүндө өтө зарыл мааниге ээ.
Момунова Гүлсайра
Жаканов И. Возвращенная песня: Повесть. 1973. – 304 б.
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Манас таануудагы салымдары
1995-жылы августта Кыргызстанда өткөн «Манас - 1000» мааракесиндеги илимий жыйында Ху Чжэнхуа «Жуңголук манасчы Эшматтын варианты» темасындагы макалалары менен талкуу жыйынга катышкан.
Момунова Гүлсайра
Мухамед Икбал. Ырлар. – Б.: 2003. – 100 б.
Ху Чжэнхуа, Мухаммед
Манас таануудагы салымдары
«Эшмат айтымындагы "Семетей" эпосу жана анын ыргак өзгөчөлүгү» («Борбордук улуттар университети илимий журналы, 1994-жыл, 2-сан), «"Манас" эпосундагы ыргактарды изилдөө» «Мамлекет ичи-сыртындагы ыр түзүлүшү» китебине киргизилген (Бейжин университети басмасы, 1991-жыл) макалаларында «Манас» эпосунун ыргак түзүлүшүн анализге алат. Ал жазган «"Манас" эпосунун жаралуу доору маселеси жөнүндө» («Элдик адабият секциясы», 1987-жыл, 1-сан), «"Манас" эпосундагы кытайлар жөнүндө баян» («Чыңхай улуттар институту илимий журналы», 1993-жыл, 1-сан) аттуу макалалары менен «Манас» эпосунун жаралуусуна тарых илими жаатынан талдоо жүргүзгөн.
Ал «Манас» эпосунда айтылган, кыргыздар казат кылган «Бээжин» бүгүнкү борбор калаа Бээжин болбостон, Батыш Ляо падышалыгынын борбору Беш Бейжин деген жоромолун жазган.
Ху Чжэнхуа «Манас» мындан 700-800 жыл мурун Алтайда пайда болгон деп эсептейт. Ал эми Манас жана анын чоролору кытай хандары менен эмес, Борбор Азиядагы  көчмөн элдер менен, башкача айтканда кара кытайлар менен согушкан деген көз карашты ортого койот. «"Манас" эпосунун жаралуу доору маселеси жөнүндө» («Элдик адабият секциясы», 1987-жыл, 1-сан) макаласы Жуңго азчылык улуттар адабият изилдөө натыйжаларын баалоодо алдыңкы макала сыйлыгына татыктуу богон.
Сыйлыктары. Наамдары. Ага арналган жыйын
Профессор Мухамед Ху Чжэнхуа КЭРдеги Кызыл-Суу Кыргыз автоном району тараткан «Манас» эпосун жыйуу, которуу кызматындагы экинчи даражалуу сыйлыкты жана Кытайдын маданият министирлиги менен мамлекеттик улуттук иштер комитети биргелешип тараткан «Манас» эпосун иреттөө кызматындагы жеке сыйлыгын алган.
Профессор Мухамед Ху Чжэнхуа 1999-жылы августта Кыргызстан Улуттук илимдер академиясы берген “чет мамлекеттердеги ардактуу академик” наамына татыган.
2002-жылы ал Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан берилген үчүнчү даражадагы «Манас» орденинин ээси болгон.
К.Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинин ардактуу профессору (2003).
Ал ШКУнун “Жибек жолу – гуманитардык кызматташтык” сыйлыгына татыган (2012).
Кыргызстан дунган таануу жамаатынын сыйлыгын (орден) алган (2011).
Анкара университетинин ардак кагазын алган (1988).
Кыргыз Республикасынын Президентинин 2016-жылды “Тарых жана маданият” жылы” деп жарыялаган Жарлыгында (ПЖ №286 30.12.2015) көрсөтүлгөн ар тараптуу иш-чараларды жүзөгө ашыруу максатында Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратына караштуу Кыргызстан элинин тарыхый жана маданий мурастарынын "Мурас" фонду Бишкек шаарында 2016-жылдын бугу (май) айынын 26сында кытайлык даңазалуу кыргыз таануучу, манас таануучу, профессор, “Манас” орденинин ээси Мухаммед Ху Чжэнхуанын 85 жылдыгына арналган эл аралык илимий жыйын уюштурду.
Жумуртка (тамак катары)
Жумурткалар — куштар, сойлоочулар, жерде-сууда жашоочулар, сүт эмүүчүлөр, балыктар жана башкалардын ургаачылары тууган нерсе, адамдар тарабынан миңдеген жылдардан бери желип келген.
Уманка (Миякин району, Башкыртстан)
Уманка — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Качеган айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 24 киши. Почта индекси — 452091, ОКАТО коду — 80244830008.
Казыбаев Памирбек
Памирбек Шоморович Казыбаев (08.9.1952) - кыргызстандык алыкултаануучу, журналист жана коомдук ишмер. Эл аралык коомдук Айтматов академиясынын журналистика боюнча академиги (1994), Венгрия маданият министрлигинин “Мажарстан маданияты үчүн” медалынын ээси (2006).
Кыскача өмүр таржымакалы
Памирбек Шоморович Казыбаев Кыргызстандагы Чүй облусуна караштуу Сокулук районунун Асылбаш айылында 1952-жылы 8-сентябрда туулган.
Кекеч Уста
Кекеч Уста (Атасынын аты, туулган-өлгөн жылдары белгисиз) Зергер. Элдин айтымында Кемин тараптан чыгат.
Казыбаев Памирбек
Кыскача өмүр таржымакалы
Атасы Шомор Памирде чек арада (Хорог, Мургапта) кызмат кылган, ошондуктан улуу баласына "Памирбек" деген ысымды койгон.
Кекеч Уста
Эл үркүндө ал Нарын, Ат-Башы тарапка барып туруп калат да, кызуу узанат. Айыл арасында сакталган нускалар «Кекеч устаныкы» деген атта таралган. Ал зергерчиликтин «согуу», «чегүү», «сиркелетүү» ыкмаkарын таасын өздөштүргөн. Көбүнчө зергер кара темирди торчолоп, ага үлбүрчөктөй жамбы күмүштү жалатуу аркылуу «сыялоо» (зооткерлөө - сыя төгүү) ыкмасына кийиздин көркөм оюм чийимдерин берип («сыяны» - себетти кандай жасаганы белгисиз), ал ушул күнгө чейин боёгу өчпөй сакталышы анын кереметтүү усталардан экенин күбөлөндүрөт. Үч канаттан турган чолпуларында «айчик көчөтү», «карга тырмак көчөтү», канаттууларды, айбанаттарды символдоштурган көркөмдүктөр зергердин жекече стилин баамдатат. Мындай нускаларды ал көбүнчө моңголдор эли жайлашкан жерлерде арбын узанганы билинет.
Казыбаев Памирбек
Кыскача өмүр таржымакалы
1969-жылы №1 Октябрь орто мектебин, 1970-жылы Бишкектеги №4 кесипчилик-техникалык окуу жайын аяктаган соң, Фрунзе айыл-чарба машиналарын жасоочу заводдо эмгек жолун баштаган.
Кекеч Уста
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Казыбаев Памирбек
Кыскача өмүр таржымакалы
Советтик Армияда жоокердик милдетин өтөп келгенден кийин Кыргызкинопрокатынын “Экран” журналында котормочу-редактор болуп иштеген.
1977–1984-жж. Ош облусуна караштуу Чоң-Алай, Чүй облусуна караштуу Сокулук райондорунда мугалим, директор болуп иштеген.
1979-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин (азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин) кыргыз тили жана адабияты факультетин сырттан окуп бүтүргөн.
1984–1993-жж. “Кыргызстан” басмасынын саясий жана илимий-популярдык адабияттар редакциясында редактор, редакция башчысы, Кыргызмамбасмакомдо, Басма жана маалымат министрлигинде китеп басмалары боюнча жооптуу кызматтарда иштеген.
В.В.Бартольд, С.М.Абрамзон жана Реми Дор ж.б. окумуштуулардын эмгектерин которуунун, кайра басып чыгаруунун демилгечиси-уюштуруучусу, 1916-жылдагы улуттук боштондук көтөрүлүш жөнүндөгү архивдик документтер жана эскерүүлөр жыйнагынын түзүүчү-редактору болгон.
1988-жылдан СССР Журналисттер союзунун мүчөсү. Эл аралык коомдук Айтматов академиясынын журналистика боюнча академиги (1994).
Кыргызстан менен Венгрия ортосундагы адабий-маданий байланыштарга кошкон салымы – венгер акыны Шандор Петоофинин тандалма томдугун кыргыз тилине кайра чыгарууну уюштурганы, Георг (Дьёрдь) Алмаши, Ласло Месорош, Иштван Коңур Мандоки сыяктуу мажар инсандарынын кыргыз маданиятын Европага таанытууга сиңирген эмгектерине арналган “Мажарстан маржандары” илимий-популярдык басылмасына автор-түзүүчүлүгү Венгрия маданият министрлигинин “Мажарстан маданияты үчүн” медалы (2006) менен бааланган.
“Кыргыздар” томдугунун котормочусу, “Манас” энциклопедиясында макала автору.
1993-жылдан Мамлекеттик “Манас – 1000” дирекциясында басма иштерин жана “Манас-маалымат” борборун жетектөө менен Бириккен Улуттар Уюмунун 1994-жылдагы №49 резолюциясынын негизинде “Манас” эпосунун миң жылдыгын 1995-жылы уюштуруу, өткөрүү боюнча бир топ макалаларды жазган.
“Манас” тематикасындагы эки фотоальбомдун автор-түзүүчүсү, Ашым Жакыпбековдун “Теңири Манас” романын чыгаруунун уюштуруучу-редактору. “Манас – 1000” маараке медалы менен сыйланган.
2000-жылы Алыкул Осмоновдун чыгармачылыгын, өмүр баянын толуктап изилдөө, үйрөнүү, эл арасына кеңири жайылтуу максатында “Алыкул үйү-борбору” коомдук бирикмесин 1994-жылы түзүлгөн Алыкул коомдук фондунун негизинде кайра уюштурган.
П.Казыбаевдин түзүүсүндө Алыкул Осмоновго тиешелүү 1990-жылы “Алыкул–75” календары, 1995-жылы “Көл толкуну”, кыргызча-англисче, 1995жылы “Алыкул Осмоновдун Каптал-Арыктагы музейи” буклети, 2000-жылы “Балдарга” кыргызча-англисче-орусча, 2001-жылы “Алыкул – Ата-журттун акыны” календары, 2007-жылы “Алыкул жандырмагы” (Г.Насыров менен авторлош), 2010-жылы “Жолборс терисин кийген баатырга 70 жыл” календары жарык көргөн.
Бишкекте 1988-жылы ачылган №68 мектепке акындын ысымын коюуда, 2001-жылы А.Осмонов 1945–1950-жж. жашаган Бишкектеги үйүн оңдотуу менен Алыкултаанууну жаңы деңгээлге көтөргөн үй-музейин түптөөдө, А.Осмонов Чолпон-Ата шаарында 1945–1950-жж. жашаган үйдү да музейине айландырууда, акындын 1956-жылы сатылып кеткен короо-жайын Бишкек мэриясы сатып алуу менен шаар менчигине айландырууда, КР Улуттук Банкы тарабынан 200 сомдуктун биринчи чыгарылышында Алыкулдун ыры туура эмес жазылганын далилдөө менен оңдотуп кайра чыгарууда П.Казыбаевдин эмгеги зор.
Түзүүчү-автор катары алгачкы чыгарган “Мезгил жана Алыкул” жыйнагы 1990-жылы жарык көрүп, Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун Алыкул Осмонов атындагы сыйлыгына татыктуу болгон. Аталган басылма “Бийиктик” басмасынан 2006-жылы жаңы толуктоолор, архивдик документ жана фотоматериалдар менен чыгарылган.
Каптал-Арыктагы музейге көмөктөшкөндүгү үчүн Панфилов райондук Алыкул сыйлыгы ыйгарылган.