cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кототып-Кюэль-Кы дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ихневмон сымалдуулар
Ихневмон сымалдуулар (лат. Ichneumonidae) —  каскак жандыктардын бир тукуму, буга ихневмондор уруусу (лат. Ichneumon) да кирет.
Арышкан
Арышкан — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда ат чаап, тагдыр буюрган жар тандоо салтына ылайык аты жыйырма төртүнчү келген Агыдайга турмушка чыгат (Сагымбай Орозбаков, 2. 418, 425).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Касымбекова Шарипа
Касымбекова Шарипа 1949-жылы 12-октябрда Сузак районунун Тайгараев айылында туулган.
Акция тастыктамасы
Акция тастыктамасы – эмитент тарабынан чыгарылып, күбөкатта көрсөтүлгөн акциялардын санына карата укуктар жыйындысын күбөлөндүрүүчү документ; эмиссиялык баалуу кагаздар тастыктамасынын кеңири тараган түрү.
Ош солдат депутаттар совети
ОШ СОЛДАТ ДЕПУТАТТАР СОВЕТИ – 1917-жылы 14-мартта гарнизондук солдаттар тарабынан түзүлгөн революциячыл бийлик органы. 1918-жылдын 17-январына чейин Ош советинде солчул эсерлер менен меньшевиктер саны жагынан басымдуулук кылып келген жана 1917-жылы 10-июлдагы чогулушунда Убактылуу өкмөткө ишеним көрсөтүү жана большевиктерге каршы күрөштү жайылтуу жөнүндө токтом кабыл алынган. Эсерлер, меньшевиктер жетекчилик кылып, аракеттеги армияга солдаттарды мобилизациялоого ар тараптан жардам берип, эркиндик «заёмун» таратууга катышкан. 1918-жылы 5-январдан «Ош жумушчу жана мусулман депутаттар совети» аталган. 1918-жылы 15-январдан «Ош уезддик Совети» түзүлүп, большевиктештирилген жана пролетариат диктатурасынын жергиликтүү органына айланган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жумалиева Алма
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Достук (Сокулук району)
Достук (Достук) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Кунтуу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 212 киши.
Соң-Көл өрөөнү
Соң-Көл өрөөнү — Ички Теңир-Тоонун борбор бөлүгүндө. Соң-Көл, Молдо-Тоо, Бооралбас кырка тоолорунун ортосунан орун алган. Кеңдик багыт боюнча 50 кмге созулат. Туурасы 25 км. Таманын Соң-Көл көлү ээлейт. Өрөөндүн таманы деңиз деңг. 3000–3400 м бийикте жатат; неогенге чейинки байыркы денудациялык түздүк. Неоген жана төртүнчүлүк мезгилдеринде ийилип, Соңкөл синклиналын пайда кылган. Жарташ жана Акташ сууларынын аралыгы түзөң, саздак; түш.-чыгышы (Соңкөл, Куртка сууларынынаралыгы) чөкмөтектүүтооэтегиндегитүздүк; түшүкбатышытүзөң. Өрөөндүнбатышындапалеогендин жана неогендин чопо, гипс, кумдук, гравелит, чыгышында жаңы пайда болгон чөкмө тектер жатат. Климаты континентик. Жылдык орто температурасы —3,5°С, январдыкы –20°С, июлдуку 11°С. Жылдыкжаан-чачыны 350–400 мм. Суулары: Акташ, Жаманечки, Өзбек, Каракече, Курка, Ташдөбө, Кумбел, Кумдусуу ж. б. Тоолуу шалбаа топурагы, саздактуу шалбаа, бетегелүү талаа, субальп (3000–3400 м бийикте) жана альп (3400–3700 м) шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Кочкор, Жумгал, Нарын, Акталаа р-нун жайлоосу.
Өпкө чабышуу
Өпкө чабышуу — улуттук оюндардын байыркыдан калган түрү. Ал аш-тойлордо ойнолгон. Оюндун тартиби төмөнкүдөй: Эки тараптан эки таз кишиге мыкты аттарды мингизип, бөктөрүнчөк байлап, жылаңбаштанып, камчы ордуна ашка же тойго союлган жылкылардын өпкөсүн кекиртеги менен колдоруна берип, коштоочулар коштоп келип, беттештирет. Таздар эки үч жолу чабышкандан кийин эле жумшак өпкө үзүлүп түшүп колдорунда кекиртеги калат. Бүтүн кекиртек да камчыдан катуу жана чыдамдуу болот. Тегерене өмгөктөтүп, кекиртек менен чапкылаганга чейин чыдай албай башын калкалап, аттан түшө качкан таз жеңилип, мөрөй шамдагай, өжөр, эр жүрөк жана минген аты мыктыныкы болот. «Манас» эпосто бул оюн Көкөтөйдүн ашында ойнолот.
Кушкул (Нуриман району, Башкыртстан)
Кушкул — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Байгильдин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 69 киши. Почта индекси — 452443, ОКАТО коду — 80245805006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Акция түрүндөгү үлүшпайда
Акция түрүндөгү үлүшпайда – кошумча акция түрүндө төлөнүүчү үлүшпайдалар (акчалай төлөнүүчү үлүшпайдалардын карама-каршысы); бөлүнбөгөн кирешенин кошундусу менен чектелет.
Ак-Шыйрак тоосу
Ак-Шыйрак тоосу - Борбордук жана Ички Тянь-Шандын чегинде жатат. Чыгышынан Сары-Жаз өрөөну, батышынан Нарын дарыясынын баш жагы менен чектешип, түштүк батышынан түндүк чыгышка карай созулат. Узундугу 60 км. эӊ жазы жери 28 км. Орточо бийиктиги 4720 м, эӊ бийик жери 5100 м (Жаман-Суунун он куймасынын төрүндө). Негизи¬нен протерозой, силур, девон жана таш көмүр мезгилдеринин чекме жана эффузия -оо тектеринен түзүлгөн. Too арасындагы ойдундарда, суу өзөндөрүндө палеоген-неогендин кызыл түстүү чөкмө тектери жана антропогендин аллювий, мөӊгү чөкмөлөрү жатат. Интрузия тектеринен пла- гнофанит, сиенит-диорит, габбро-диабаз, нефелиндуу сиенит жана турмалиндүү граниттер арбын. Кен байлыктарынан калай кенинин өндүрүштүк мааниси бар. Too үч кыркадан түзүлгөн: түндүк (Сары-Чат, Ээр-Таш, Май-Тер), ортоӊку (Кызыл-Эшме), түштүк (Үч-Көл); булардын чыгыш жагы биригип кетет. Кырларын (4500-500 м) мөңгүлөр ээлейт. 3500—4000 м бийиктикке альп ланд¬шафты мүнөздүү, ошондой эле тоо муздары сүрүп таштаган шагылдар көп. Түндүк жана түштүк этектери аркылуу тектон жаракалар өтөт. Ак-Шыйрак кырка тоолорунда аянты 432 кл2ге жеткен 131 мөӊгү (Петров, Давыдов, Эл Комис- сарлар Совети, Кум-Төр ж. б.) бар. Эң ириси — Петров, мындан Нарын дарыясы башталат. Өрөөн мөӊгүлөрүнүн узундугу 10—20 кмге жетет.
27-июль
27-июль — Григорий календары боюнча жылдын 208-күнү (толук жылда 209). Жылдын аягына чейин 157 күн бар.
Төш сөөк
Төш сөөк (sternum) - кургакта жашоочу омурткалуу жаныбарлардын ийин курчоосу таянып туруучу (бекип туруучу) скелеттин бир бөлүгү. Амниоттордо Т. с. кабыргалар менен биригип көкүрөк клеткасын пайда кылат. Жерде-сууда жашоочуларда Т. с. кемирчектүү, жупсуз; сойлоп жүрүүчүлөрдө – кемирчектүү (крокодилдерде Т. с. бөлүктөргө бөлүнө баштайт). Канаттуулардын Т. с-ү бүтүн, асты жагында кыр сөөк пайда болот. Сүт эмүүчүлөрдүн Т. с-ү 3 бөлүктөн турат – айбалка, денечеси жана кемирчектүү учу.
Ихтибор сымалдуулар
Ихтибор сымалдуулар (лат. Ichthyboridae, syn. Distichodontidae ) — каңылтыр балыктардын бир тукуму.
Жумаев Бекболот
Жумаев Бекболот 1950-жылы 11-мартта Сузак районунун Сары-Булак айылында туулган.
Соус Ривэ (Нү-Жерси)
Соус Ривэ (Нү-Жерси) (South River) — Нү-Жерси штатынын Мидлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 15680 киши. Болжолдуу аянты - 7.6 км². FIPS коду — 34-69420.
Кунач (дарыя)
Кунач — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Труды дарыясынын оң жээгинен 49 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эркин жүгүртүү үчүн товар чыгаруу (импорт)
Эркин жүгүртүү үчүн товар чыгаруу (импорт) – КР бажы аймагына ташылып кирген товарлардын ал аймактан кайра ташылып чыгуусунда милдеттенмесиз ал аймакта туруктуу кала берүүчү бажы тартиби. Э. ж. ү. т. ч. үчүн төмөндөгүлөр талап кылынат: бажы алымдарын, салыктарды төлөө жана дагы башка төлөмдөрдү чегерүү; экономикалык жактан жөнгө салуу ж. б. чектөө чараларын сактоо; бажы жолжоболоштуруусун бүтүрүү.
Кичи-Өрүктү
Кичи-Өрүктү (Кичи-Өрүктү) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Түп районундагы айыл. Кутургу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 404 киши.
Необихевиоризм
Необихевиоризм (грек. neos – жаңы, англ. behaviour, bihevior – жүрүм-турум) – 20-кылымдын биринчи жарымындагы америкалык психологиянын негизги багыты.
Необихевиоризм салттуу бихевиоризм байкалган стимулдар менен реакциялар аркылуу эле, аларга кээ бир борбордук, (жөнгө салуу) механизмдердин анализсиз сүрөттөөгө чабалдык кылгандан келип 20-кылымдын 30-ж. колдонулган. (К. Халла менен Э. Голмендин иштерине таандык). Бихевиористтик «стимул жана реакция» схемасында Необихевиоризм арадагы тизмекти – таанып билүүчү жана дүүлүктүрүүчү факторлордун жыйындысы иретиндеги арадагы өзгөрүлмөнү киргизди. Необихевиоризм калган жагынан бихевиоризмдин классикалык жалпы принциптерин: адам психикасынын биологиялаштыруу, позитивизм багытын тутунуу ж. б. тенденцияларын туура көрөт.
Акцияга сатыккат
Акцияга сатыккат – белгилүү бир убакта (көрсөтүлгөн мөөнөт ичинде) жөнөкөй акция сатып алуу укугун күбөлөндүрүүчү тастыктама.
Эр Эшим(поема)
“Эр Эшим” – тарыхый поэма. Эпикалык чыгармада күчтүү душмандардын мизин кайтаруу үчүн эпикалык образдарды реалдуулуктун чегинен өткөрө, алардан да күч кубаттуу кылып идеализациялоо тенденциясы өкүм сүрүп келген. Мындай көрүнүш эл тарабынан кадыресе салттык түшүнүк катары кабыл алынып, эпикалык чыгарманын көркөм табияты менен байланышкан. Эр Эшимдин калмактарга каршы жасаган баатырдык иштери да мына ошондой эпикалык чыгармалардын таламдарына баш ийдирилип, элди-жерди коргогон баатырдын даңазалуу иштери баян этилет. Чыгарма кыргыз элинин өткөндөгү жай турмушун сүрөттөө менен башталат. Мындай ыкма “Манас” баш болгон эпикалык чыгармалардын көпчүлүгүндө пайдаланылат. Сюжеттик линияны түзгөн окуялар кадимки турмуштагыдай башталып, жай өнүгүп отурат.
Кызкача мазмуну
Жумгалды жердеген Түгөл аттуу байдын малы жер-сууга батпай, ал “боору жазы” кенен жер издеп Талас, Ашмара, Мерке аймактарына чейин келет. Жергиликтүү элдер анын “жылкысын тийип” четинен союп жей баштаса Түгөл “чым” этип койбой, “мейли жерге батпаган малдын эмнесин аяйын” деп, кең пейилдүүлүк менен мамиле кылат. Түгөл менен Эр Эшим жер, мал талашып чатакташпай, ынтымакта турушат. Күндөрдүн биринде Эр Эшим өзүнүн эрдигине, күчүнө ылайык “кууса куткарбас, качса жеткирбес” бир тулпары жок экенин сынчысына айтып кейип калат. Түгөл байдын сансыз жылкысынын арасынан тулпар караштырыш үчүн Эр Эшим сынчысын ээрчитип жолго чыгат. Эр Эшимди Түгөл сый менен жакшы күтүп алат. Түгөл байдын байбичеси Кыздарбек менен сынчынын ортосундагы байлык, ынсап, ач көздүк туурасындагы чакан аңгеме да поэманын кызыктуулугун арттырып, өзүнчө бир көркөм жүк көтөрүп турат.
Эр Эшимдин сынчысы сан жылкынын ичинен даакысы жонунан түшпөгөн бир кула быштыны жолдо келе жатканда эле тандап койгон, кетээринде Түгөлдөн ошол быштысын Эр Эшимден сурап алат. Түгөл ал бышты туулганда кулагы чала тилик экендигин жана төгүн мал эместигин тигилерге айтат. Көрсө, Түгөлдүн жылкыларынын арасынан бир кайкы бел кара бээни марал өңдүү бир сур айгыр бөлүп кетип, жыл маалында баягы бээ кайра үйрөнө кайтып келет. Ошол бээден Шарпкула туулат. Ал башка малдарга кошулбай, өзүнчө оттоп, булактын башынан барып суу ичет. Ушул сыяктуу белгилер ишарат кылып, мунун буудан болушунан Түгөл бай күмөн санабай сынчы менен макул болот. Ошентип, “Эр Эшим” поэмасы акырындап өнүгүп, жоого минчү тулпар даярдалып, душманга бет алганда караан бутак болуучу уруу башчылары менен дипломатиялык мамилелер түзүлө баштайт.
Эр Эшим калмак ханы менен
Бирде биригип, бирде чачылып турган элибиздин бирдиктүүлүгү бузулган учурда узак мезгилдер бою душмандардын агрессивдүү чабуулдарына каршы жүргүзүлгөн күрөш өтө татаалдашкан. Мындай учурда бир уруу экинчи уруу менен биригип, жалпы күрөш ачууга умтулушкан. Уруулардын биригүү аракети “Эр Эшимдин” мисалынан ачык көрүнөт. Алсак, Ажаан аттуу калмактын каны каарданып, кыргыздарды тукум курут кылмакчы болуп, Каркыра тараптан кол салат. Кыргыздын уруу башчылары кеңеш курат. Кыпчактардын Эр Эшими катагандардын кан Турсуну менен “кылыч мизин жалашып” дос болушат да, кыпчак элин кан Турсунга тапшырып, өзү жоо жарагын шайланып, катаган, кыпчак элинен кол курап калмактарга каршы согушка аттанат. Чоң чабыш, кан төгүлгөн согуш бир топ күнгө созулуп, акыры Эр Эшимдин колу калмактарды жапырып кирет. Эр Эшим Шарпкула менен жапырып кирип, калмак баатыры Ажаанды сайып өтөт. Жарадар болгон Ажаанды жан-жөкөрлөрү жөлөп-таяп, өз кошуунуна алып качышат. Душман мизи майтарылып, алар Камбыл, Үч-Турпан шаарына кире качышат. Эр Эшим жоокерлерин чогултуп масалакат кылат. Душмандарды аягына чейин талкалайлы деген бүтүмгө келишет да, өзү Ажаандын артынан сая түшүп кубалайт. Шарпкула менен жетип, Ажаанды өлтүрөт. Эл арасында
“Катагандын кан Турсун,
кан Турсунду ант урсун”,
Анын кылган ишине,
кантип чыдап жан турсун” деген лакап сөз айтылып калган. Ушул сөздүн төркүнү “Эр Эшим” поэмасында таржымалданат. Кылыч мизин жалашып жоо болгон кан Турсун, Эр Эшим калмактар менен согушуп жүргөндө элге калыс кан болбой, кыпчактарды кордоп жиберген. Эр Эшимдин эки аялын тул кылып, кичүү аялын алып алат. Бул окуяны уккан Эр Эшим ачуусу келет. Жоокерлери менен амал ойлошот. Алар соодагер кейпин кийишип, кербенчи катары түнөп кетүүнү суранышып, кан Турсунга кабар айттырышат. Дүйнөгө кызыккан ал кербенчилерге алданып, чептин эшигин ачып берип, алданат. Ошентип, кан Турсун Эр Эшим колдуу болуп өлөт. Эр Эшим калмак доору аталган мезгилде 14-17-кылымдын аралыгында жашаган реалдуу адам. Поэма боюнча айрым кыргыз санжырачыларынын берген маалыматтары боюнча, анын тегин кыргыз-кыпчактан да чыгарышат. Бул баатыр тууралуу аңыздар казактарга караганда кыргыздарда көбүрөөк сакталган.
Эр Эшимдин учурундагы кыргыз,казак
Эр Эшимдин тушунда кыргыз, казактар ынтымакта болушуп, калмактарга каршы бирдиктүү согуш аракеттерин жүргүзүшкөн. Бул туурасында Ч. Валиханов 19-кылымдын ортосунда эле, Эшим кан кыргыз-казактын биримдигинин эстелиги катарында Көкүмгө арнап, Ташкентке күмбөз тургузгандыгын, ал азыр да “Көкүмдүн көк күмбөзү” деп аталарын эскерет. Жыйынтыктай келгенде “Эр Эшим” поэмасы эл башынан кечирген тарыхый тагдырларын көркөм чагылдырган баалуу мурас. Достуктун ыйык антын бузган адамдардын кейиштүү тагдыры ашкереленген, акыйкатчылыктын, эр жүрөктүүлүктүн салтанатын даңазалаган тарбиясы бар чыгарма. Реалдуу жашап өткөн адамдар, географиялык жер-суу аттары, союздаш жана каршылашкан элдер туурасындагы маалыматтар поэманын тарыхыйлуулугун арттырып, аны “тарыхый поэма” деп атоого мүмкүндүк берет.
Эркин жүгүртүүдөгү товарлар
Эркин жүгүртүүдөгү товарлар – бажы органдарынын улуксаты жок эле тескелүүчү товарлар.
Лирик
Лирик - лирикалык багытта ырдаган ырчы. Ырчылар өз чыгармачылыгында чектелишпей түрдүү жанрларда, түркүн темада ырдай беришкен. Бирок Боогачы сыяктуу ырчылар ашынган лирик, чебер вокалисттерден болушкан.
Булак: П. Ирисов Ырчылар чыгармачылыгы   Б.2004
Абиосфера
Абиосфера (абио жансыз жана сфера шар) биосферанын өнүгүү тарыхында биогендик заттардын жана тирүү организмдердин таасирлерине дуушарланбаган катмары.
Сейда
Сёйда — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын оң жээгинен 438 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 131 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кылым карыткан кыргыз күүлөрү
Кыргыз элдик музыкасы''' – элдин маданиятын, дүйнөгө көз-карашын, турмуш-тиричилигин, тарыхын этностук жана эстетикалык идеяларын  чагылдыруучу баа жеткис мурас. Анын тамыры байыркы замандардан башталат. Кыргыздын музыкалык өнөрүн комузда, кыякта, темир жана жыгач ооз комузда, чоордо ооз комузда, сыбызгыда жана башка аспаптарда ойноп, күү “Камбаркан”, “Кет Бука”, “Ботой” “Кербез” “Шыңгырама”, сыяктуу кылым карыткан күүлөр бүгүнкү күнгө чейин жеткен. Кыргыз күүлөрүндө элдин турмушундагы орчундуу окуялар, жашоо турмушту, дүйнөгө болгон көз карашты чагылдырган философиялык ой толгоолор камтылган. Кыргыздар байыртан эле күү угуп өксүгөн кейигенде арман жүрөктү эзгенде күүгө кулак төшөп, көкүрөгүн тазартышкан, рух оорусун күү менен дарылап келишкен. Чыңгыз хандын доорундагы тарыхый окуяны чагылдырган “Кет Бука” күүсү бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган. “Манас” эпосунун “Жайсаң” вариантында бул күүнүн жаралыш тарыхы баяндалат.
Колдонулган адабият
“Кыргыз тили” Ош 2006.
Кыргыз тили
Кыргыз тили — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили, түрк тилдери курамына, анын ичинде кыргыз-кыпчак же тоо-алтай тобуна кирет. Кыргыз Республикасынын түптүү калкынын, Кытайдагы, Өзбекстан, Тажикстан,  Республикасында Ооганстан, Түркия, Орусияда жашап жаткан кыргыздардын эне тили. 2009 ж. өткөн элди жана турак-жай фондун каттоонун жыйынтыгында Кыргыз Республикасында кыргыз тилин 3 830 556 адам өз эне тили катары көрсөтүшкөн жана 271 187 адам кыргыз тилин экинчи тил катары биле тургандыгы аныкталган. Бул КРсындагы калктын 76% кыргыз тилинде сүйлөйт дегенди билдирет. Кыргыз тилинде 1 720 693 адам орус тилин дагы билише тургандыгын көргөзүшкөн. Бул 2 109 863 адам кыргыз тилинде гана сүйлөй билишет дегенди билдирет. Болжолдуу эсеп менен дүйнө жүзү боюнча кыргыз тилинде 6 700 000 адам сүйлөйт.
Тарыхы жана бөлүнүшү
Кыргыз тилин шарттуу түрдө
Байыркы кыргыз тили
Көпчүлүк окумуштуулардын (Б. Б. Радлов, В. Томсен, С.Е. Малов, М.Е. Массон, И.А. Батманов ж. б.) пикиринде Хакасиядагы, Тувадагы, Тоолуу Алтайдагы, Моңголиядагы, Таластагы, Кочкордогу жазуу эстеликтеринде сакталып калган жазуулар б. з. ч. 3 к. - б. з. 10-11-кк. чейин кыргыздар колдонуп келген тил болуп эсептелет. Бирок аталган тил андан мурунку доорлордо кезигерин унутпашыбыз керек. Мисалы, кийинки түркологдордун кээ бири (кара: Дроздов Ю.Н. Тюркская этнонимия древнеевропейских народов. М., 2008) сактардын тили дагы түрк (кыргыз) тилине жакын экендигин далилдеп жатат. Бул жерде «түрк» деген сөз жалпылама мааниде колдонулуп жүрүшү мүмкүн экендигин эстен чыгарбоо керек (кара: Кононов А.Н. Опыт анализа термина «турк». //СЭ. № I, 1949). Ал эми байыркы кытай маалыматтарында сакталып калган хунндардын 20 чакты сөзүнүн (мисалы, ch’eng-li - «көк» = «асман»; hiep-hō - χiәp-γәu = «йабгу», «жабгу»; eu-ta - wo-lu-to, ao-t’ot = «ордо», «кынгырак» - байыркы түрк. kɨŋrak = эки миздүү ийри бычак) уңгусу түрк тилине келип такалат. Демек, кыргыз тилинде колдонулган жазуулар Орхондогу жазуу эстеликтеринен эрте пайда болуп, кийин архаикалык мааниде айрым фонетикалык, грамматикалык, структуралык өзгөрүүлөргө ээ болушу мүмкүн. Орхон түрктөрү өз жазуу системасын түзүүдө байыркы кыргыздардын жазуу маданиятындагы тажрыйбаны пайдаланышкан (Шилтеме керек). Бул жазуу системасы ошол учурдагы кыргыздар пайдаланган тил катары мамлекеттик иш-кагаздарынын, дипломатиялык алакалардын талабына толук жооп берген дешке болот.
Орто кылымдардагы кыргыз тили
Айрым изилдөөчүлөрдун тыянагы (Н.А.Баскаков) боюнча кыргыз тили 10-к. тартып кыпчак тилинин таасирин күчтүү ала баштаган. 10-13-кк. тарыхый кырдаалдардын соңунан энесайлык жана теңиртоолук кыргыздардын тилдери өз алдынча өнүгө баштаган.
Эне-Сайдагы кыргыздардын тили 1703-ж. чейин өз алдынча өнүгө берген. Бул кыргыздар Жунгарияга сүрүлгөндөн соң, энесайлык кыргыздар өз алдынча этностук өнүгүү негизинен ажырап калышкан. Ошол кыргыздардын тили бүгүнкү хакастардын, тувалардын, шорлордун, карагастардын, түштүк алтайлыктардын тилдеринин калыптанышына башкы ролду ойноду, энесайдагы кыргыз тили кийинки жашоосун улантты.
Азыркы кыргыз тили
Теңир-Тоодогу кыргыздардын тилинин өнүгүүсү улана берген. 19-к. Молдо Кылыч, Молдо Нияз, Тоголок Молдо ж.б. араб ариби менен кыргыз тилинде өз чыгармаларын жарата алышты. Чагатай жазуу маданиятынын таасирине карабастан, кыргыздарда өз жазуу маданияты өнүгө берди. Муну бүгүнкү кытайлык кыргыздардын араб арибине ыңгайлашкан жазуу маданиятынан көрүүгө болот. Араб арибинде Осмоналы Сыдык уулу өз эмгектерин жазган, 1917 жылы төңкөрүштүн соңку жылдарындагы гезит-журналдар, алгачкы алиппелер буга мисал боло алаары анык. К.Тыныстан уулу, И.Арабаев, Б.Солтоноев ж.б. илим адамдары өз илимий эмгектерин араб ариби, андан соң латын, кийинчерээк кириллицага негизделген жазуу менен даярдашкан. Жаңы кыргыз тили төңкөрүштөн кийинки мезгилде биротоло калыптана баштады. Кыргыздын алгач араб арибине, латынга, андан соң кириллицага негизденген адабий тили, улуттук интеллигенция, окуу-маданий, улуттук искусство борборлору калыптана баштады. Алгачкы илимий басылмалар жарыкка чыкты, мамлекеттик стандарттагы атайын окуу китептери, окуу куралдары, адабий чыгармалар басылып чыга баштады. Учурдагы кыргыз тили өнүгүү жолунда. бүгүнкү илимий-техникалык жана башка керектөөлөрдүн бардык талаптарына жооп берген, өнүгүп жаткан улуттун тили. Азыркы кыргыз тилинин 1928 жылдары реформаланган араб алфавитинин негизиндеги, 1927-1940 жылдары латын алфавитинин негизиндеги жазууда болгон. 1935-жылы кыргыз тилинин ариптерин кириллике өткөрүү боюнча катуу талкуу жүрүп, 1940 жылдан тартып кирилликте жазуу системасы колдонулууда. Жазуу системаларынын өзгөрүүсү менен чогуу Кыргыз тилин орфография эрежелери да улам такталып келе жатат. Азыр колдонулуп кыргыз тилинин орфографиясынын соңку редакциясы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан 2008-жылы 26-июнь кабыл алынган, № 567 токтому менен бекитилген.
Ариптери
Кирилл жазуусу расмий түрдө Кыргызстанда колдонулат.
Араб жазуусу расмий түрдө Кытайдын Шинжаң-Уйгур автоном районуна кирген Кызылсуу-Кыргыз автоном облусу, Или-Казак автоном облусу, Пакистан жана Ооганстанда колдонулат.
Кыргыз Брайль алфавити
Азыркы кыргыз тамгалары
1940 ж. орус арибинин 33 тамгасынын негизинде, ө, ң, ү, кыргыз тамгалары кошулуп, жалпысынан 36 тамга болуп түзүлгөн.
Кыргыз адабий тилинде 36 тамга, 39 тыбыш бар. Анын он төртү (8 кыска, 6 созулма) үндүү, 25 үнсүз тыбыш: (б, в, г, г, д, ж, д, ж (аффриката) з, й, к, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ) 22 тамга менен белгиленет.
Майндагы Гемюнден
Майндагы Гемюнден ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Пфаффенхофен районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 10 652 (2010-ж.). Аянты – 75.09 км2.
28-июль
28-июль — Григорий календары боюнча жылдын 209-күнү (толук жылда 210). Жылдын аягына чейин 156 күн бар.
Оморова Максуда
Оморова Максуда 1950-жылы Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Аса
Аса, аса таяк (арабча аса — таяк; аса-муса) — Муса пайгамбардын таягы. Мусулман мифологиясы боюнча Алла берген таяк менен Муса пайгамбар фараондун көзүнчө ар кандай сыйкыр көрсөткөн. Куранда айтылгандай, Муса таягын тирүү жыланга айланта алган; Фараондун куугунчуларынан качып келатып деңизди чапса деңиз ачылып, тоо болуп калган; чаңкаган элдин суусунун кандыруу үчүн асканы чапса, андан атырылып он эки булак чыккан (Куран, 2-, 20-, 26-сүрөөлөр) сопу дербиштердин, думаналардын, эшендердин «касиеттүү» таягы. А. таяк абели бадалынан жасалып, шалдырак-шулдурактар тагылат. Элдин түшүнүгүндө А. таяк аруу, касиеттүү, аскеттик (такыба) жашоо мүнөзүнүн заттык белгиси, аяны катары элестетилген. Элдик оозеки чыгармачылыкта, анын ичинде «Манаста» А. таяк думана болуп жер кезгендердин ажырагыс буюму катары кызмат кылат. Эпосто мусулман мифологиясынын кеңири белгилүү кейипкери Кызыр дайыма «аса таяк колунда» (Саякбай Каралаев, 1. 222) жүрөт. Элдин азаттык ой чабыты чагылдырылган эпизоддордун биринде сегиз жашар Манастын тентек чыкканы: «Дубана көрсө уруптур, Асасын тартып алыптыр, Азапка бөөдө салыптыр» (Сагымбай Орозбаков, 1. 90),— деп баяндалат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Акцияларга опцион
Акцияларга опцион – 1) белгилүү компаниянын акциялары менен жүрүгүзүлгөн опциондук бүтүм; 2) компаниянын кызматкерлерине анын акцияларын сатып алуу укугунун берилиши.
Матюшенка (дарыя)
Матюшенка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кушва дарыясынын оң жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бейше Молдогазиев
Бейше Молдогазиев (1940-ж. т., Нарын району, Эчки-Башы айылы) — эгемен Кыргызстандагы милициянын генерал-майору (1991), коомдук ишмер, мурдагы ЖК депутаты (1991-1994).
Кыскача өмүр таржымакалы
Бейше Молдогазиев 1940-жылы Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районуна караштуу Он-Арча кыштагындагы Эчки-Башы айылында туулган. Анын ата-теги тынымсейит уруусунан болгон.
Айылындагы мектептен окуган.
1963-ж. Москвадагы мамлекеттик дене тарбия институтун, андан соң Бишкек шаарындагы Кыргыз мамлекеттик университетин, Алматыдагы жогорку партиялык мектепти бүткөн.
Эмгек жолун Кыргызстандагы Нарын шаарында балдардын спорт мектебинде машыктыргыч болуп баштаган. 1964-жылдан ал Кыргызстан ЛКЖС БКнын аппаратында адегенде спорттук жана массалык коргоо секторунун башчысы, анан бөлүм башчысы.
1969—72-ж. Кыргызстан КП БКнын пропаганда жана агитация бөлүмүнүн инструктору,
1972-жылдан Кыргызстан ЛКЖС БКнын катчысы болуп иштеген.
1975-жылдан Кыргызстан КП БКнын партиялык уюштуруу иштер бөлүмүнүн инспектору болгон.
1978—83-ж. Кыргызстан КП Нарын облустук комитетинин катчысы болуп иштеген.
1983-жылдан Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинде саясий бөлүмдүн начальниги, кадр жана тарбия иштери боюнча министрдин орун басары болуп иштеген.
Депутат кезинде коррупцияга каршы иликтөөлөр, асыресе, Кум-Төр кени жана алтын чатагы, жемкордукту иликтөө менен байланыштуу иликтөөлөр камтылган парламенттик "Алтын комиссиясынын" мүчөсү болгон.
Учурда эмгек ардагери.
Кыргызстандын борбору Бишкек шаарында жашайт.
Айылдаштары
Бейше Молдогазиев туулуп-өскөн тоо койнундагы Эчки-Башы айылынан айтылуу манасчы Дуңкана Кочуке уулу чыккан.
Дуңкана айткан "Семетейдин" варианты Кыргыз улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар бөлүмүндө сакталууда.
Кыргыздын чыгаан диктору Капар Алиев жана анын карындашы, кыргыздын туңгуч архитектор окумуштуу айымдарынын бири Вера Алиева да Эчки-Башы кыштагында туулуп өскөн.
Эчки-Башыдан акын айым Жумакан Тынымсейитова, Кыргыз эл жазуучусу, Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын ээси Кеңеш Жусупов сыяктуу белгилүү зыялылар туулуп өскөн.
Ушул айылдан чыккан башка таанымал инсандардын арасында Кыргыз маданиятына эмгек сиңирген ишмерлер композитор Сайыргазы Түркмөнов менен Султан Мамбетбаев, тарых илимдеринин кандидаты, этнограф Какен Мамбеталиева, журналист Сулайман Мамбеталиев, тилчи окумуштуу, филология илимдеринин кандидаты, Анкара университетинин окутуучусу Гүлзуура Жумакунова бар.
Кыркчоронун Күмбөзү
Кыркчоронун Күмбөзү — Манастантан калган кыркчоро Семетейди жаш сынтып, ага баш бербей, биз карыдык, жоокерчиликтен жададык, тынч жашайлык деген шылтоо менен Кытай жакка кчып жөнөшөт. Семетейдин аларды коркутууга жасаган аракети текке кетет. Кайра ага каршы согуш ачышат. Ошондо Семетей аларды кырып, аларга күмбөз салышат. Элдик уламыш боюнча ал күмбөздөрдү Кочкор өрөөнүндөгү Талаабулак, Төртгүл жана Семизбелдеги кыркаланган көп күмбөздөр менен байланыштырышат. Күмбөздөрдүн курулушу 16-19-кылымдардын аралыгында бийик босоголуу болуп курулган. Бышырылбаган кыш менен кынаштырылып курулгандыктан урап бүтүп, алрдын чала ураган орду гана калган. Мындай архитектуралык курулуш салты Орто Азия элдеринде кийинки убакка чейин колдонулган.
Үлгү ырлар
Булак: П. Ирисов Ырчылар чыгармачылгы   Б.2004
Ихтиозаврлар
Ихтиозаврлар (Ichthyosauria) – сойлоочулардын тукум курут болгон классчасы. Узундугу 15 мге жеткен узун тумшуктуу баш сөөгүндө көптөгөн тиштери бар жырткычтар болгон. Триастан бор дооруна чейин Америка, Австралия, Евразияда кургакта жашаган. Ихтиозаврлардын калдыктары Түндүк жарым шардын мезозой заманындагы деңиз чөкмөлөрүнөн жана Борбордук Европа, КМШ өлкөлөрүнүн аймагында табылган 6 тукуму, 28 уруусу, 80дей түрү болгон. Ихтиозаврлардын кийинки муундары сууда жашоого ыңгайланып, түзүлүшү өзгөрүп кеткен. Дене формасы дельфин сымал болуп, тумшугу узун, аяктары калакчага айланган. Куйругунда жана жонунда тери сүзгүч өсүп, омурткалары эки жакка ийилгич болуп, көздөрүндө суунун басымына туруштук берүүчү пластинкалар өсүп чыккан. Алар сууда жашоого өткөндөн баштап, баласын тирүү тууганга ыңгайланган. Азыгы балык, баш буттуу моллюска болгон.
Котпасый-Кикя дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Калиновка (Ермекеев району, Башкыртстан)
Калиновка — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Суккул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 50 киши. Почта индекси — 452194, ОКАТО коду — 80225834004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ихтиококк
Ихтиококк (лат. Ichthyococcus) — деңиз балыктарынын бир уруусу.
Акцияларды консолидациялоо
Акцияларды консолидациялоо – акционердик коомдун аракети менен акционердик коомдун жүгүртүүдөгү акцияларынын санын азайтуу ыкмаларынын бири, натыйжада коомдун жайгаштырылган 2 же андан көп акциялары ошол категориядагы (түрдөгү) бир жаңы акцияга конвентирленет. А. к. акционерлердин жалпы чогулушунун чечими менен жүргүзүлөт.
Эркинтур Молдогазиев
Молдогазиев Эркинтур (13.3.1948-ж. т., Тянь-Шань району, Ленинчил жаш айылы) — Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаты (1995-жылдан).
1970-ж. Бишкек автожол техникумун, 1975-ж. КМУнун тарых факультетин, 1988-ж. Бишкек политехника институтунун механикалык факультетин бүткөн. 1967-жылдан Нарын автобазасында шофёр, Тянь-Шань райондук аткаруу комитетинде инструктор, 1971—72-ж. Нарын облустук финансы бөлүмүндө улук экономист, 1972—75-ж. Нарын башкы автотранспорт ишканасында кадрлар бөлүмүнүн начальниги, эксплуатация начальниги, 1975—77-ж. Кант жүк ташуучу авгобазасында директордун орун басары, 1977—83-ж. директору, 19S3—86-ж. Ивановка шаарчасындагы Ысык-Ата автобазасынын начальниги, 1986—89-ж. "Минпромтранс" бирикмесинин генералдык директорунун орун басары, 1989—91-ж. Ат-Башыдагы "Сельхозтехника" бирикмесинин генералдык директору, 1991—93-ж. "Нарын-облнефтепродукты" бирикмесинин генералдык директору, 1993-жылдан "Агро-мунайзат" мамлекеттик коммерциялык бирикмесинин генералдык директору, 1995-жылдан "Кыргыз жанар-май" компаниясынын президенти.
29-июль
29-июль — Григорий календары боюнча жылдын 210-күнү (толук жылда 211). Жылдын аягына чейин 155 күн бар.
Жумагулова Эркебү Карыпбек кызы
Жумагулова Эркебү Карыпбек кызы Уз, сүрөтчү-жасалгалоочу. 1956-ж. Жайыл районундагы Тельман айылында төрөлгөн. Бишкектеги көркөм окуу жайынын жасалга колдонмо бөлүмүн бүткөн. Борбордук көркөм эксперимент лабораториясында элдик салттуу буюмдарга үлгү жаратуучу-сүрөтчү болуп эмгектенген. Кол өнөрчүлүк боюнча экспедицияларга катышып, нускалуу буюм-тайымдардын ондогон түстүү альбомдорун тартып чыгып, кийинки муундарга мураска айландырган. Өзүнчө жараткан колдонууга (утилитардык-колдонмолук), дайым сактоого (уникалдык) шартташкан үлгүлөрү чебер аткаруучулар аркылуу көп нускаланып дүкөндөргө түшкөн, жайма базарларга чыккан, эл аралык көргөзмөлөргө дейре экспонатталган. Аларга сайма туштук (панно), күзгү кап, текче түрүндө жаралган өз-өзүнчө ат коюлган чыгармалары кирет. Анда Эркебү «мүйүз оюмдарынан» турган төрт-беш көчөттү бир табакчага алып, ортосунан көчөт чыгарып, сүрөтчү-прикладник катары изденүү аркылуу мындай түзгөн композициялары бири бирине шарттуу өтүп, төрт чарчы табакчаны түзөт. Жээк көчөттөрү көбүнчө «ит куйрук оюмунан» алынып, ал борбордук көчөттөн суу ордуна «аламончок» болуп турат. Буюм четине тор чачыкты, топ чачыкты бирдей пайдаланат. Мындан сырткары ал көркөм көчөттөрдү өсүмдүктөрдүн бутактарынан, гүл таажыларынан издеп, аны салттуу оюм каражаттары менен айкалыштыр ат. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы». Сайма туштугу үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1987 ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Сайма куурчак үлгүлөрү, туштугу үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Биринчи даражадагы диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Маматов Кадырбек
Маматов Кадырбек 1950-жылы 3-мартта Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Дин
Дин — араб тилинен келген сөз лексикалык жактан: акыбет, жаза, өкүм, саясат, баш ийүү, сыйлык, улут, шарият сыяктуу бир топ маанилерге барып такалат.
Илимде
Адамдын жана адамдардын аң-сезиминде, кулк-мүнөзүндө, жүрүм-турумунда, иш-аракеттеринде өзгөчө таасирге ээ рухий көрүнүш; 1) табынуу, сыйынуу объектиси болуп саналган табияттан тышкаркы күчтөргө (Кудайдын кудуретине, арбактарга) берилип ишенүүгө негизделген түшүнүмдөр, ишенимдер, элестер, аң-сезимдер жыйындысы; 2) адам менен Кудайдын (же табияттан тышкаркы күчтөрдүн) ортосундагы мамилелер системасы, санжабы; 3) ишенимдердин, таатибадаттардын, табынуу-сыйынуулардын маңызын билдирген жалпы атамасы.
Теологияда
Кудайды аңдап билүүгө, анын чексиз улуу кудуретине терең ынаным менен таанууга алып баруучу бирден бир жол; адамзат түзгөн илим-билим түрлөрүнүн эч бири Кудайды аңдоого, анын кудуретин таанууга жана түшүнүүгө жөндөмсүз делет.
Атеизмде
Бир же бир нече кудай бар, табияттан тышкары кереметтүү илме кайып күчтөр бар деген ишенимге таянган көз караштардын, сезим-туюмдардын, ырым-жырымдардын, каада-салттардын жыйындысы. Дин түшүнүгүнө диний мекемелер (мечит, чиркөө, буткана жана башка) жана диний кызматкерлер (бакшы, поп, молдо жана башка) да кирет. Анын белгиси реалдуу дүйнөдөн тышкары сырдуу күчтөр бар экенине, аңдабастан, сокур ынануу; табияттагы же коомдогу кадыресе эле көрүнүштөрдүн, кубулуштардын, байланыштардын, мыйзамченемдердин аңсезимде укмуштанып, теңирден тескери чагылышы («адамдардын башында, алардын күнүмдүк турмушунда үстөмдүк кылган сырткы күчтөрдүн фантастикалык чагылуусу жердеги күчтөр, жердик эмес формага ээ болгон чагылуу» Ф. Энгельс). Диндин тарыхта белгилүү алгачкы түрлөрү: магия, тотемизм, фетишизм, анимизм дагы ушул сыяктуу. Тарыхый өнүгүү формалары: уруулук, улуттук-мамлекеттик (этностук), дүйнөлүк (буддизм, христиан, ислам).
Карым-катнаш
Карым-катнашка ― адамдардын коомдо биргеликте чогуу жашоосунун жана эмгектенүүсүнүн ошондой эле адамзат топтогон маданиятты, илим-билимди өздөштүрүүсүнүн зарыл шарты.
Карым-катнаштан ажырап калуу адамдын коомдо жашай алуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыратат. Карым-катнаштын коомдук өнүгүүнүн түрдүү этаптарында түрдүүчө деңгээлде өнүккөндүгү байкалат.Карым-катнаш деп - адамдардын биргелешкен иш-аракетинин зарылдыктарына ылайык пайда болгон, бир эле мезгилде адамдардын өз ара маалымат алмашуусун, өз ара аракеттенишүүсүн, жана өз ара түшүнүшүүсүн камтыган көп кырдуу байланыш процесси. Карым-катнаштын үч милдети бар: Адамдардын өз ара маалымат алмашуусун камсыз кылат. Адамдардын өз ара аракеттенүүсүн өз ара таасир тийгизүүлөрүн, ишке ашырат. Адамдардын өз ара түшүнүшүүлөрү жүрөт. Карым-катнаштын таралуу аймагын кеңейтүү үчүн азыркы күндө массалык маалымат каражаттары колдонулат.Тилди негизги вербалдык карым-катнаш деп эсептесек болот. Вербалдык эмес карым-катнаш тилдин жардамысыз ишке ашат. Оптика кинетикалык каражаттар мимика, жест, бет булчуңдарынын кыймылдары, жана башкалар.
Колдонулган адабият
Психология К.Миңбаев
Эркин мандат
Эркин мандат – бийликтин өкүлчүлүк органынын депутаты шайлоочулардын суроо-талаптарына байланбай жана алардын алдында өз иш-аракеттери үчүн жоопкерчилик тартпай турган эреже. Демек, шайлоочулардын мөөнөтүнөн мурда чакыртып алууга мүмкүнчүлүгү жок. Э. м. принциби баардык демократиялык мамлекеттерде колдонулат. Карама-каршысы – императивдик мандат.
Кичи тенькаш (Нуриман району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тутумдаштыргыч ткандуу чел кабык
Тутумдаштыргыч ткандуу чел кабык (textus conjunctivus) -мезенхимадан келип чыккан жаныбарлардын организмдеги ткань, ал таяныч, трофикалык жана коргоочу функцияларды аткарат. организмде аткарган функциясына, клетканын курамына, клеткалык аралык структуранын тибине жана касиетине жана башка карата Т. т. ч. к. бир нече түргө бөлүнөт: сөөк жана кемирчектүү ткандар, торсымал май тканы, кан жана лимфалар менен биригип, пигменттик клеткаларга бай келген ички чөйрөнү түзүүчү ткандар. Мисалы, хорданы курчап турган Т. т. ч. к. онтогенездин жүрүшүндө дененин сегментине жараша ар биринде кемирчектүү доголор пайда болот: 2 жупту үстүнкү жана 2 жупту астыңкы доголор. Андан кийин бара-бара хорданы кызып, айланасына шакексымалдуу кемирчектер өрчүй башташат, булардан омуртканын денечеси пайда болот.
Өрттөн
Өрттөн — топоним. Манастын Текес кан менен урушунда кездешкен жерлердин бири.
Камыш, чийи, куурайы
Жалынга тактоо кылабы,
Жалпы күйдү бу дагы.
Кайың, талы, тереги
Түк болбоду кереги,
Өрттөп аны салганы,
Ошо күндөн ушу күн
Ошо жердин атагы
Өрттөн атка калганы (Сагымбай Орозбаков, 2. 43), —
деп манасчы өзү Ө. аттуу жердин аты, өрт чыккан жерге коюлуп калган семантикалык маанисин чечмелеп берет.
Кыркчоронун Ордосу
Кыркчоронун ордосу – Кочкордун түндүк- батыш тарабындагы Каратоонун үстүндөгү түздүк. Узун- туурасы бир гадай болгон ачык жай, ордо ойногондой тегерек, ортосунда кан жайгашкандай кичинекей белгиси бар. Элдик уламыш боюнча кырк чоросу менен ордо ойноп жаткан Манас Шамшы айылы тараптан үрккөн жылкылардын алдын тороп, Каратоодо таш ыргыткан дешет. Ошол таштар ээн талаада, ар кайсы жерде (10дой), ар кандай көлөмдө (эң чоңунун туурасы- 2,5, узуну 3,5, бийиктиги 3м) жатат. Мындан тышкары ошол ордо ойногон жйыктан ылдый “Манастын үңкүрү”, анын жанында “Аккуланын жер чапчыган изи ” жатат. Үңкүр топурак ташка толуп, орду эле калган.
Акциялардын көзөмөлдөгү пакети
Акциялардын көзөмөлдөгү пакети – өзүнүн ээсине акционердик коомдун үстүнөн иш жүзүндө көзөмөлдү камсыз кылган акциялардын саны. Майда акциялар кеңири таралган шарттарда коомдун ишин толук көзөмөлдөө үчүн акциялардын 20–30 пайызына (кээде андан аз) ээлик кылуу жетиштүү болот. Ошондуктан жекебасарга каршы мыйзамдар А. к. п-не так аныктама бербейт, бул укукту тийиштүү органдарга калтырат.
Ихтиомистер
Ихтиомистер (лат. Ichthyomys) — балыкчыл келестердин бир уруусу.
Эркин өнүмдүү валюта
Эркин өнүмдүү валюта – учурдагы базар куну боюнча баардык жерде төлөмгө кабыл алына турган валюта; жок дегенде учурдагы аткарымдар боюнча валюталык чектөөлөрдү алып салган өлкөлөрдүн валютасы өтүмдүү болуп саналат; 20га жакын алдыңкы өлкөнүн толук өтүмдүү валютасы бар (каржы аткарымдарынын эркиндигин кошкондо), учурдагы аткарымдар боюнча – 60тан ашык.
Котон жара
Котон жара — организмдин бардык орган жана системасын жабыркатуучу венера оорусу; эң оор жугуштуу оору.
Этиология
Котон жараны боз трепонема (спирохета) пайда кылат. Микроскоптон караганда ал ийилген ичке жип сымал келип, кыймылдап турат. Теринин же былжыр челдин кичинекей эле жабыркаган жери аркылуу жугат. Организмге жуккан боз трепонема теридеги эң майда кан тамырлар аркылуу бүт денеге тарайт.
Патогенез
Микроб организмге жуккандан кийин орто эсеп менен 3—4 жума өткөндө (инкубациялык мезгилинен кийин) оору козгогучтун кирген жеринде (жыныс органы, ооз) эң алгачкы белгиси — анча чоң эмес жара пайда болот. Ал тегерек же сүйрү келип, кол менен кармалап көргөндө берч өңдүү катуу сезилет, ошондуктан катуу шанкр (жара) деп аталат. Бул жара адатта кычышпайт, оорубайт, дене да ысыбайт. Катуу шанкр көп учурларда бирөө гана болот. Эгерде дарт жыныстык катнашуу аркылуу жукса, катуу шанкр жыныс мүчөлөрүнө чыгат. Катуу шанкр чыккан жыныс мүчөсү шишимик тартат. Аялдын жатын моюнчасына катуу шанкрдын чыкканы билинбей жүрө берип, башкаларга жугуза берет. Бир нече жумадан кийин катуу шанкр айыга баштайт, бирок бул оорунун толук айыгып кетиши эмес.
Боз трепонема кан менен тарап, кандын составы өзгөрөт, кан бузулуп, оорунун биринчи мезгили экинчи мезгилине өтө баштайт. Эгер дарылоо жүргүзүлбөсө катуу шанкр пайда болгондон 4—5 жума өткөн соң котон жаранын экинчи мезгили башталат. Адамдын бүткөн бою салмактанып, сөөк сыздайт, дене ысыйт. Денеге, кол-бутка мала кызыл түстөгү түрдүү бүдүрлөр (розеола) жана сары кызыл түстө түйүнчөлөр (папула) пайда болот. Ал териде, чел кабыктарда бүдүрөйүп тегерек болуп чыгат, кол менен кармап көргөндө катуу болуп сезилет. Ооздо, жыныс мүчөлөрүндө жана алардын тегерегинде пайда болсо, көлөмдүү келип, үстү жарага айланып жайык кандилома деп аталат. Оорубайт, кычышпайт. Папула ооздун ичинде жайгашса, оорулуу адам дени соо адамдар үчүн чоң коркунуч туудурат. Жара тамактын чел кабыгына чыкса, оорулуу кыркырап, үнү чыкпай, айрым учурда үнү таптакыр бүтүп калат. Чачы, кашы, сакал-муруту ар кайсы жеринен күбө жегендей түшө баштайт.
Котон жаранын экинчи мезгили орто эсеп менен 2—3 жылга созулат. Бул мезгилдин ичинде дарыланбаса, бир нече жолу айыгып, кайра кайталанып чыга бериши мүмкүн. Бул рецидивдик котон жара деп аталат. Туура эмес дарыланганда 3 — 5 жана андан көп жыл өткөндөн кийин оору экинчи мезгилинен үчүнчү мезгилине өтөт. Оорулуунун терисиндеги кызамыктардын көпчүлүгү ар түрдүү тереңдикте жайгашып, жарага айланат. Бул түйүндөр гумма деп аталып, ички органдарды, нерв жана сөөк системасын жабыркатат.
Гумма жарасы муун, тамак, мурун, боор, жүрөк, өпкө, мээ жана башка мүчөлөрүнүн кызматын бузуп, өмүргө чоң коркунуч туудурат. Эгерде гумма мурун сөөгүндө пайда болсо, мурундун формасы бузулат (ээр сымал мурун). Нерв системасы жабыркаганда жүлүн бузулуп, омуртка канжар менен сайып алгандай ооруйт, заара кылуу, заңдоо бузулат, көрүү нерви атрофияланып, сокур болот.
Котон жараны дарылабаган же туура эмес дарыланган ата-энеден түйүлдүккө жугат, бала жакшы өспөй 5—6 ай өткөн соң бойдон түшүп калат же ара төрөлөт. Оорулуу бала эмчекти жакшы эме албай, дем алуусу начар, бети башынын, колу-бутунун териси бырышып, арык болот. Төрөлгөндө эле баланын буту-колунда, жыныс мүчөлөрүндө жара байкалат же кийин чыгат (тубаса Котон жара). Тубаса котон жаранын кечикме түрү да болот. Бул учурда баланын тиши тегиз чыкпай, сейрек өсөт, көздүн кареги булуттанып, ак чел басып, көрүү, угуу начар болот; жилик сөөктөр түз өспөй, ийрейип, түн ичинде сөөк сыздап ооруп, уюп какшайт. Тубаса котон жара менен ооруган балдар начар, жай өсөт, соо балдарга караганда акыл-эси кемирээк келет.
Дарылоо
Дарылоону догдур оорулуунун жалпы абалына жана оорунун стадиясына жараша жүргүзөт. Өз убагында, туура, так жүргүзүлгөн дарылоодон оорулуу толук айыгат. Оорунун башында (өтө жугуштуу убагында) атайын ооруканада, кийин амбулаторияда же теривенерология диспансеринде дарыланат. Бардык оорулуулар диспансердик каттоодо болуп, дарылоонун этаптарын бузбашы керек. Бул учурда башка кишиге жуктурушу мүмкүн, ошондуктан оорулуу дарыланууну бузса, жоопко тартылат. Дарылануу убагында ичкилик ичүү, тамеки тартууга болбойт. Ар дайым денени таза алып жүрүү зарыл.
Оорулуу түрдүүлөп жана витаминдүү тамактануусу керек. Өз убагында уктап, таза абада болуп, эртең менен, кечинде дене тарбия көнүгүүлөрүн жасоо өтө пайдалуу. Дарылангандан кийин оорулуу бир нече жыл каттоодо болуп, жыныстык катнашууга болбойт. Толук айыккандан кийин каттоодон чыгарылат. Бирок котон жаранын туруктуу иммунитети жок, ошондуктан ооруну кайра жуктуруп алуусу мүмкүн.
Оорулуунун төшөнчү-орду, идиш-аягы, сүлгүсү жана башка буюмдары өзүнчө бөлүнүп коюлуусу тийиш. Мындай оорулуу адам донор боло албайт. кылат, эркегинин чоңдугу 0,18—0,27 мм, ургаачысынын чоңдугу 0,4 мм. Ургаачысы теринин мүйүз катмарына кирип алып, котур жолун жасап, ал
Алдын алуу
Тубаса котон жаранын алдын алуу үчүн бардык кош бойлуулардын каны (Вассерман реакциясы) текшерилет. Алдын алууда көрүнгөн менен жыныстык катнашпоонун мааниси чоң. Венера оорусун жуктуруп алдым го деп шектенгенде, тезинен күн-түн иштөөчү теривенерология диспансерине кайрылуу зарыл, к. Венера оорулары.
Ихтиоптергиялар
Ихтиоптергиялар (лат. Ichthyopterygia) — байыркы жандыктардын бир классчасы.
Сариев Айтикул
Сариев Айтикул 1950-жылы 20-ноябрда Сузак районунун Кедей-Арык айылында туулган.
30-июль
30-июль — Григорий календары боюнча жылдын 211-күнү (толук жылда 212). Жылдын аягына чейин 154 күн бар.
Кайрымдуу
Кайрымдуу, изгилик (орус. добродетель) – адамдын аң сезимдүү түрдө жана дайыма жакшылык кылууга даярдыгы менен жөндөмдүүлүгүн мүнөздөөчү фундаменталдуу моралдык түшүнүк. Адамдык идеалды анын адеп-ахлактык жактан жетилгендиги менен ырастоочу инсандык ички касиеттердин жыйындысы.
Кайрымдуулуктун айкын теорияларынын ичинен айрыкча маанилүүсү, Аристотель менен Канттын теориясы эсептелет. Аристотель кайрымдуулукту бакыт менен байланыштырат да, аны бакытка жеткирчү жол жана бакыттын өзүнүн негизги бөлүгү деп эсептейт. Кайрымдуулукту ички жан дүйнөнүн эң жакшы, телегейи тегиз түшкөн абалы деп эсептеп, Аристотель ал абалды жан дүйнөнүн пас-аффективдүү бөлүгү анын акыл-эстүү бөлүгүнүн көрсөтмөлөрүн аткаргандыгынан көрөт. Жыйынтыгында дал орто жерин тапкандык болуп чыгат. Кант боюнча кайрымдуулукту дал орто жери катары аныктоого болбойт, кайрымдуу менен кайрымсыздыктын ортосунда айрымачылыктын табияты өзгөчө сапатка ээ. Кант кайрымдуулуктун бакыт менен байланышын үзүп, аны милдетке баш ийдирет. Аристотель үчүн мораль инсандын моралдык жактан айрыкча таза (Кайрымдуу) калыпында көрүнөт. Кант үчүн мораль абсолюттук мыйзамга дал келет. Сократтан Платонго чейин кайрымдуулуктун кардиналдуу төрт түрүн бөлүштүрүү салты уланып келет: акылмандык, сабырдуулук, адилеттик, эрдик. Аристотель кайрымдуулуктун аймагын кеңейтип, ага токтоолукту, марттыкты, абийирдүүлүктү, достукка бекемдикти, кичи пейилдикти жана чынчылдыкты кошкон.
Схоластикалык этикада кайрымдуулуктун катары теологиялык түшүнүктөр: ишеним, үмүт жана сүйүү менен толукталган. Улам кийинки мезгилде эмгекчилдик, сарамжалдуулук, тырышчаак, акыйкаттуулук ж. б. сапаттар кошулду.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Акцияны кундаштыруу
Акцияны кундаштыруу – фондулук биржадагы базар баасын аныктоо. == Колдонулган адабияттар ==
Эркин өтүмдүү валюта
Эркин өтүмдүү валюта – резидент эместер үчүн да, резиденттер үчүн да валюталык чектөөлөрдү толук жокко чыгарган өлкөлөрдүн валютасы; баардык жерде жүгүртүлөт жана каалаган чет өлкө валютасына (америка доллары, канада доллары, швейцария франкы, евро – бирдиктүү европа валютасы ж. б.) алмаштырылышы мүмкүн.