cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Коми Республикасы
Негизги маалымат
Көптөгөн көлдөрү бар; эң ирилери: Ямозёра (аянты 31,1 км2), Синдорский (28,5 км2). Печора дарыясынын алабы саздак. Аймагынын басымдуу бөлүгүн тайга зонасы жана 69%ин токой ээлейт. Күлбото топурагы басымдуу. Карагай, көк карагай, бал карагай, кызыл карагай өсөт. Түндүктө 66° түндүк кеңдикте тайга токойлуу тундра менен алмашат. Кен байлыктарынан таш көмүр, нефть, газ, боксит, хромит, титан, марганец, барит жана кварц казылып алынат. Минералдык суулар чыгат.
Комиде региондук бир нече заказник (37 комплекстүү, 15 ихтиология, 30 ботаника, 38 токой, 48 флора, 5 шалбаа, бир геологиялык жана бир зоологиялык) уюштурулган жана 200дөн ашык табият эстелиги (анын ичинде 46 геологиялык, 32 ботаника, 13 суу жана 18 саз) бар.
Коми крайы 1478-ж. Россия Федерациясынын курамына кирген. 1921-ж. 22-августта Коми (Зырян) АОсу (РСФСРдин курамында), 1936-ж. Коми АССРи 1990-ж. Коми ССРи болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Коми Республикасы.
Коми Түндүк экономикалык райондун курамына кирет. Өнөр-жай продукциясынын көлөмү айыл чарба продуктусунан 40 эсе жогору (2006). Региондун дүң продукциясынын структурасында өнөр жайдын үлүшү 48,1%, транспорт менен байланыштыкы 12,6%, дүң жана чекене сооданыкы 9,1%, кыймылсыз мүлк (ижарага берүү ж. б.) 9,1%, курулуш 7,5%, айыл жана токой чарбасыныкы 3,2%. Коми Россия экономикасында өнүккөн токой өнөр-жай комплекси менен өзгөчөлөнөт. Фанера (1-орунда; 12%), целлюлоза (3-; 14,9%), кагаз жана картон (4-; 6,4%), тактай материалдар (9-; 3,1%) өндүрүштөрү өнүккөн. Коми Россиянын Түндүк Европасынын негизги отун базасы болуп эсептелинет (40ка жакын нефть кени иштетилет), токой, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз (23,5%, «Сыктывкар токой өнөр-жай комплекси»), электр энергетика (Коми Республикасынын керектөөсүн толугу менен камсыз кылат), тамак-аш (ири ишканалары: «Сыктывкархлеб», «Юбилейный» кондитер фабрикасы, ошондой эле эт, сүт, ликёр-арак ж. б.) өнөр-жай ишканалары иштейт.
Айыл чарбага жарактуу жери республиканын аймагынын 0,5%ин ээлейт (анын ичинде айдоо аянты 30,6%). Тоют өсүмдүктөрү, картөшкө, жашылча, дан эгиндери айдалат. Мал чарбасы эт-сүт багытында. Чочко жана канаттуулар комплекстери өнөр жайлуу борборлорду жабдууга багытталган. Республикада Европанын түндүгүндөгү бугулардын жалпы санынын 1/3и асыралат.
Темир жолунун узундугу 1,7 миң км, автомобилдики 5,7 миң км (асфальтталган), суу жолунуку 4,1 миң км. Печора, Вычегда дарыясында кеме жүрөт. Куур транспорту да өнүккөн (нефть трубасы 1,7 миң км, газдыкы 3,6 миң км). Ири порттору: Печора, Емва, Вуктыл.
Россия Илимдер академиясынын Урал бөлүмүнүн илимий борбору, 510 мектепке чейинки жана 503 жалпы билим берүүчү мекемелер, 55 башталгыч жана орто окуу жайы, 27 Жогорку окуу жайлары, 5 театр (анын ичинде музыкалык, куурчак), филармония, 21 музей, 4 китепкана бар. Республикада «Красное знамя», «Республика», «Молодёжь Севера» жана «Коми му» (1919, коми тилинде) жана райондук гезиттер чыгат. Туризм өнүгүүдө. Негизги сырткы соода шериктештери: Нидерланд, Германия, Финляндия, Швеция, Австрия, Улуу Британия, Латвия, Украина жана Польша.
Велитка (Оклахома)
Велитка (Оклахома) (Weleetka) — Оклахома штатынын Okfuskee округуна караган АКШ шаары.
Виноградов Александр Павлович
Виноградов Александр Павлович [9 (21). 8. 1895, Россия империясы, Санкт-Петербург шаары – 16. 11. 1975, Москва шаары] – белгилүү орус геохимиги, СССР Илимдер Академиясынын академиги (1953) жана вице-президенти (1967), эки жолку Социалисттик Эмгектин Баатыры (1949, 1975). Аскер-медицина академиясын (1924) жана Ленинград университетинин химия факультетин бүткөн (1925). СССР Илимдер Академиясынын В. И. Вернадский атындагы геохимия жана анализдик химия институтунун директору (1947), Москва университетинин кафедра башчысы (1953), профессор (1954), В. И. Вернадскийдин шакирти. Илимий эмгектери геохимиянын, биогеохимиянын жана космохимиянын ар кандай проблемаларын изилдөөгө арналган. Кенбайлыкты издөөнүн биогеохимиялык ыкмасын өнүктүргөн. Илимге изотоптордун геохимиясы аттуу жаңы багытты киргизген. В. И. Ленин атындагы сыйлыктын (1934), эки жолу СССР мамлекеттик (1949, 1951) жана Лениндик сыйлыгынын (1961) лауреаты, М. В. Ломоносов атындагы алтын медалдын ээси (1973). 6 Ленин ордени менен сыйланган. А. П. Виноградовдун ысымынан Россия Илимдер Академиясынын Сибирь бөлүмүнүн Геохимия институтту (Иркутск шаары) жана Хибинден табылган минерал (виноградовит) аталган. Эмгектери:Геохимия редких и рассеянных химических элементов в почвах. 2-е изд. М., 1957; О происхождении вещества земной коры//Геохимия. 1961. №1; Введение в геохимию океана. М., 1967; Химия планет // Наука и человечество. М., 1968.
Күнтуу
Күнтуу Солто бийдин үч баласынын тунгуч уулу.
Тагай бийдин кыбырасы (Эштек баатыр чон-атасы, Богорстон - бабасы). Атактуу биртуугандары Култуу жана Чаа. Кээбир тарых маалыматтарына таянса, болжолу 1588-1663 жылдары жашап өткөн.
Күнтуу айылдары
Тарыхий жерлерин ээлеп, күнтуу эли Ала-Арча менен Жыламыш эки суунун ортосунда Күнтуу, Кызыл-туу, Арчалы, Кашкабаш, Токбай, Сарбан, Кайырма, Чон-Жар, Достук, Ысмайыл, Шалта, Байгелди, Жал.
Ошондой эле, Күнтуу тукумдары Таласта, Ошто, Жалал-Абадта, Көлдө, Жумгалда, Тогуз-тородо, Кеминде туруп калышкан.
Тарыхы
''Көчүндө тууган элинде, Көк булбулдай сайраган.
''Күнтуу менен Канайга, Көгөргөн агын суу элең.
''Адам уулу жеткисиз, Аскар тоонун бели элең.
''Кас санаган душманга, ''Каптап кетчү сел элең.
Күнтуулар жөнүндө
- Жалпы солто, күнтуу жөнүндө жазуучу Айылчы Токтогуловдун "Мезгил сапары" романында айтылган.
- Шаршен Термечиковдун батасынан: "О жараткан! Жалгай турганың чын болсо - жалпы кыргызга берегөр, жалпы кыргызга! Анын ичинде - солтого берегөр, солто ичинде - күнтууга берегөр, күнтуунун ичинде - токбайга берегөр, токбайдын ичинде Шаршенге берегөр!"
- (Акыя айтуудан): Менин атам сурасаң Арчалыга жайлаган. Сенин атаң сурасам Арпа ташып куураган.
Железный дарыясы (Тюртека куймасы)
Железный — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тюртек дарыясынын сол жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чоң Хайма
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нурак Абдрахманов
Абдыракманов Нурак (19.10.1947, Ак-Талаа району, Куртка айылы - 26 май 2014) — комузчу, күүчү, ырчы-аткаруучу, Кыргыз Республикасынын эл артисти.
Өмүр баяны
Атасы Абдырахмандын таасири менен 6 жаш курагында комуз чертип баштап, Тоголок-Молдо айылында, кийинчерээк Ак-Талаа аймагында «бала комузчу» деп атала баштайт. Себеби, 12 жаш курагында айылдык комузчулардын черткен күүлөрүнөн сырткары Карамолдо, Ыбырай, Атай, Токтогул сыяктуу алп комузчулардын патефонго жазылган 40тан ашык күүлөрүн үйрөнүп, ар кандай концерт-салтанаттарда, сахналарда аткара билген.
1962 жылы, 15 жаш курагында эмгекчилердин өз демилгелүү кароо-сынагына катышып, райондо, облуста жана республикалык сынактарда, комузчулар арасында биринчиликти жеңип алган. Ошол жылдан баштап республикалык жана Бүткүл Союздук кароо сынактарда комуз өнөрчүлүгү боюнча байгелүү орундарга татыктуу болуу менен бирге ал учурдагы улуу устаттар Шекербек Шеркулов, Абдыкерим Мокоев, Асаналы Кыштобаев, Абдырахман Кыдырбаев сыяктуу көптөгөн улуу өнөрпоздордун таалимин алат. Алардын ар бири Нурактын жөндөмүн жогору баалап, күү чертүүдөгү татаал ыкмаларды жан дили менен үйрөтүшкөн. 1964 жылы орто мектепти бүтүргөндөн кийин Токмоктогу Маданий-агартуу окуу жайына кабыл алынат.
Ал окуу жайды 1967 - жылы бүтүрүп, эмгек жолун өз айылындагы клубдун башчысы болуп иштөөдөн баштайт.
1967 жылы Муратаалы Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайын бүткөн.
1967 - 1970 жылдары Тоголок Молдо айылында клуб башчысы, 1970 — 1974 жылдары Ак-Талаа райондук маданият үйүнүн башчысы. Ал жылдарда маданият үйүнүн алдында комузчулар ансамблин, драмалык коллектив, хор коллективи жана эстрадалык ансамблди камтыган «Шаттык» аттуу өздүк көркөм чыгармачылык ийримин түзөт. Тез эле «Сайра комуз», «Тогуз кайрык», «Эл чыгармачылыгы» сыяктуу телесынактарга катышып, республикалык деңгээлде дайыма биринчи орундарды жеңип алып турган. Өнөрүң болсо өргө чап 1974 жылдан баштап Ак-Талаа райондук балдар музыкалык мектебине мугалимдик, кийинки жылы директорлук кызматка дайындалат (1982 жылга чейин ). 1976 жылы балдар музыкалык мектептеринин республикалык конкурсуна катышып гран-при сыйлыгын жеңип алып, Маданият министрлигинин «Ардак грамотасы» менен сыйланат.
Ошол жылдарда ал окуткан шакирттери балдар музыкалык мектептеринин республикалык конкурстарында жыл сайын байгелүү орундарды жеңип алуу менен ар кандай областтык, республикалык салтанат-жыйындарга концертке чакырылып турган.
Чыгармачылыгы
Бир кыйла жогорку даражадагы сыйлыктарды жеңгенден баштап, өзүнүн чыгармачылыгында да олуттуу өсүштөр болуп, комузчулук өнөрүндө күү жаратуу жагына ык коё баштайт. Алгачкы «Кулунчак», «Ата мурасы» күүлөрүн жаратат. Кулунчак күүсү шакирттери тарабынан республикалык деңгээлдеги конкурстарда аткарылса, «Ата мурасы» деген күүсү кыргыз – казак аксакалдарынын көптөгөн ыраазылык каттарын алууга арзыйт. Ага катар Соң-Көл, Улуу-Тоолор деген күүлөрүн жаратып, күүчүлүк өнөргө ишенимдүү кадам таштайт.
1986-жылдан Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясынын "Камбаркан" этнографиялык ансамблинин солисти.Камбаркан тобу 1987-жылы гана ачылган.
Түркия, Германия, Франция, Бельгия, Португалия, Япония, Америка жана башка өлкөлөрдө гастролдо болгон.
Комузчу-аткаруучу катары
Абдыракманов "Ата мурас", "Соң-Көл", "Улуу тоолор", "Эне жүрөгү", "Жаңырык", "Шаттык", "Өмүр көчү" сыяктуу классикалык үлгүдө чыгарган күүлөрдүн автору.
Уста катары
Темир комуз, комуз, кыл кыяк жасайт, ээр чабат.
Күүлөрү жана ырлары
«Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамблинин комузчулар ансамблине жетекчилик кылуу менен байыртан келе жаткан салттуу музыкабыздын билерманы катары насаатчылык милдетти дагы аткарууда. Нурак Абдырахмановдун күүлөрү өтө ар тараптуу жана түрдүү ыкмаларга бай.
Анын анчалык бийик деңгээлге көтөрүлүүсүнө табият тартуулаган комузчулук дараметинен сырткары, көптөгөн эски комузчулардан муундан-муунга өтүп, сакталып келген түрдүү ыкмаларды үйрөнүп калуусу себеп болгон. Анын аткаруусундагы күүлөр жана ырлар кыргыз калкы эле эмес дүйнө элдеринин сахналарында зор кызыгуу жаратууда. «Камбаркан» ансамбли менен бирдикте жана жеке өз бетинче чакыруулар менен барган эл аралык фестивалдарда дүйнөнүн элдерине көп жылдар бою кыргыз калкынын салттуу музыкасын жогорку деңгээлде даңазалап келди.
Сыйлыктары
Кыргыз элдик музыка казынасына күү багытында эң чоң эмгек сиңиргендиги музыка билермандары тарабынан жана эл ичинде өтө жогору бааланып келе жатат.
1979-жылдан баштап чыгарган «Ата мурасы», «Улуу тоолор», «Соң-Көл» баштаган 14 күүсү кыргыз музыка казынасын толуктады. Бул күүлөрү кыргыз музыкасында жаңы багыттагы табылгалар катары бааланып, Кыргыз радиосунун алтын казынасына 1983-жылдан баштап кабыл алынып, радио-теле берүүлөрдө өзүнчө жана ар кандай теле-радио берүүлөргө шөкөт катары дайыма уктурулуп, элдин сүйгөн чыгармаларына айланды. 1995-жылы ай сайын эки ирет көрсөтүлгөн «Күүнүн сыры» аттуу теле берүүдөн анын аткаруусундагы көптөгөн күүлөр жыл бою тарых-таржымалы менен кошо көрсөтүлүп турду. Ошончолук көптөгөн күүлөрдү кайталоосуз аткарып туруу, анын музыка багытындагы чоң дараметинин кашкайган далили.
Эмгектери
Нурак Абдырахмановдун аткарган жана чыгарган күүлөрүн даңазалаган эмгектеринен эң алгачкы жолу 1985-жылы «Комузчу Нурак Абдырахманов» деген аталыштагы грампластинкасы чыкты. 1987-жылы «Нурак Абдырахманов ырдайт» деген грампластинкасы, 1995-жылы Жапонияда, 1997-жылы Франциянын «ОКОRA» мамлекеттик радиосу тарабынан, 2001-жылы АКШда жана 2000-жылы Чехияда альбомдору чыгарылып, дүйнө элдерине уктурулуп жатат.
Шакирттери
Устатчылык, кийинки жылдардагы жараткан зор ийгилиги катары анын улуу устаттардан алган тажрыйбасын жаш муундарга өткөрүү үчүн кылып жаткан аракети катары шакирттеринин ийгилигин атасак болот.
Ырчылык боюнча шакирти Бакыт Шатенов Республиканын Эмгек сиңирген артисти, Рахат Көчөрбаев комузчу–күүчү катары 2009-жылы комузчулар арасында өткөрүлгөн республикалык конкурста гран-прини жеңип алган.
Гүлжан Карабаева – «Камбаркан» ансамблинин баш комузчусу. Комузчулукту 8 жашынан баштаган Токтобек уулу Канат Түркияда өткөн балдардын музыкалык фестивалынын катышуучусу жана гран-при байгесинин жеңүүчүсү.
Кудабай кызы Адинай (12 жашта), Асыкбек уулу Кылымдар (8 жашта), Токтобек уулу Канат (11 жашта) 2008-жылы Парижде өткөн балдардын музыкалык фестивальына катышып, ал жерде көрүүчүлөрдү өтө таң калтырып, атайын сыйлыктарга татыктуу болуп келишти.
2009-жылы Тураталы кызы Айпери Стамбулда өткөн «Балдар фестивалынын королевасы» деген наамды жеңип, атайын сертификат жана баалуу сыйлыктарды алып кайтты.
Өзгөчө 6 жаштагы Советалы уулу Эрбол менен Асанбеков Улан экөөнүн чоңураак шакирттерден калышпай ансамблда ойноп жана «Таң булбулу», «Паровоз», «Көйрөң күү» сыяктуу чоң күүлөрдү жеке аткарып сахналарга чыгып жатышы элибизди таң калтырып жана ыраазы кылып жатышат. Ал ийгиликтерге Нурактын 1974-жылы музыкалык мектепке мугалимдик кызматка которулуусу себеп болгон. Анткени салтуу болуп эсептелген европалык кадимки нота комуз үйрөнүүдө ыңгайсыз болгондуктан Нурак өзүнчө нота жазуу ыкмасын ойлоп тапкан. Ошол «эн белгилер» аркылуу нота жазуу ыкмасы бүгүнкү комуз үйрөнүүчүлөр тарабынан өтө жогору баалангандыктан китеп болуп чыгып жатат.
Нурак комуздун добушун жакшыртуунун үстүндө 30 жылдан ашуун убакыт талыкпай изденип келген. Бүгүнкү күнү анын комуздарынын добушу калың элдин кадырлоосуна ээ болуп баштады.
Музыкадан сырткары
Музыкалык багыттан сырткары тарых менен алектенип, көп жылдык изилдөөлөрдөн соң «Улуу баян» аттуу 600 беттик тарыхый эссе китеби 2007-жылы жарыкка чыкты. Ал эмгекке Кыргыз тарыхынын 9 томдугун топтогон Кыргыз Эл жазуучусу Кеңеш Жусупов жана тарых илиминин доктору Турду Жыргалбеков, ошондой эле Жусуп Баласагын атындагы Улуттук Университеттин профессору Ж. Жакыпбеков тарабынан жазылган пикирлери китептин илимий баалулугун аныктап турат. Нурак Абдырахмановдун чыгармачылыгы кыргыздын рух дүйнөсүнө барандуу салым кошуп, элибиздин бийик кадырлоосуна ээ болгон. Ал чыгарган жана аткарган күүлөрү менен ырлары музыка дүйнөсүнүн төрүнөн түбөлүктүү орун алууда.
Хинди тили
Хинди — бир инд-арий тили болуп саналат санскрит алынган жана индейлердин 70% га айтып, айрыкча түндүк, Борбордук жана Батыш Индия. Ал катуу Индус динине байланыштуу инд-арий үй-бүлөнүн бир диалектиси улантуу бир бөлүгү болуп саналат.
Алардын тили стандарттык хинди бир түрү деп эсептеген башка генеалогиялык хинди сүйлөгөндөрдөн гана эне тилинде катары кабыл алгандарга, ошондой эле эмес, окутат. А эл каттоо 2001-жылы ишке ашырылган хинди дүйнөдө бешинчи көпчүлүк сүйлөгөн тил кылат ашык 258 миллион түпкүлүктүү хинди, өз эне тилинде, ошондой эле карап, деп көрсөттү.
Акымбек Олжобай уулу
Акымбек Олжобай уулу - орус падышалыгына барган кыргыз элчилеринин (1824-25) башчысы. Ал бугу уруусунун арык уругунун бийи. 19-кылымдын биринчи чейрегиндеги түндүк кыргыз коомчулугундагы саясий бытырандылык Ысык-Көл кылаасындагы бугу уруусундагылар үчүн Россияга элчилик жиберүүгө ыңгай түзүп, уруу төбөлдөрү Акымбек Олжобай уулун баш кылып, бугунун белек уругунан чыккан Алгазы Шергазы уулу, желдең уругунан Алымбек Жапалак уулу баштаган 8 адамды кат менен жиберишкен. Катта бугу уруусунун бийлөөчүлөрү орус кербендерин өз аймагында калкалап берүү милдетин алууга даяр экендигин билдиришкен. Элчилерди 1825-ж. 5-январда Омскиде Батыш Сибирь генерал-губернатору жылуу маанайда кабыл алып, сүйлөшүү жүргүзүлгөн. Сүйлөшүүлөр ийгиликтүү аяктап, элчилер 50 адамдан турган казак-орус кошуунунун коштоосу менен эл-жерине аман-эсен кайтып келишкен. Акымбек элчилик ишмердиги үчүн Александр тасмасына тагылган алтын медаль менен сыйланып, аны 1827-ж. Ысык-Көлгө атайын келген А. Л. Бубенов тапшырган.
Колдонулган адабияттар
[[Категория:Инсандар]
Полиплоидия
Полиплоидия (гр. polyploos - көп эселенүү, eidos - түр) - өсүмдүк же айбанат клеткасындагы хромосомалардын санынын эселениши. Ар бир өсүмдүктүн айбанаттын клеткалары туруктуу сандагы хромосомадан тураары белгилүү.
Мисалы, пияздын хромосомасы - 16, жүгөрүнүкү - 20, мышыктыкы - 60.
Клеткада бир түрдөгү хромосомалар түгөйү менен (диплоид) жайгашкан, мисалы, кишинин клеткасында 23 хромосома түгөйү менен, б. а. 23X2 = 46 хромосома бар.
Организмдин ушундай туруктуу сандагы хромосомалуу түрлөрү менен катар саны өзгөргөн хромосомалуу формалары да болот. Клеткаларындагы хромосомалар эселеп өзгөргөн түрлөрүн полиплоиддер дейт. Кээде бир эле уруунун түрлөрүндө клеткадагы бирдей хромосомалар эселенип, полиплоидиялык катарларды түзгөн учур да кездешет. Мисалы, буудайлар уруусунда бир дандуулары - диплоиддерди (2ге=14), катуу буудайлар- тетраплоиддерди (Are -= 28) түзсө, жумшак буудайлар - гексаплоиддерге (6ге=42) кирет. Полиплоидия буудайдан башка арпа, пахта, мөмө-жемиш ж. б. өсүмдүктөрдө көп жолугат. Полиплоиддүү өсүмдүктөрдүн клеткаларынын көлөмү, ядролору, органдары ири келип, кээде өсүмдүктүн бийик болуп өсүү касиетин берет.
Тажрыйбада полиплоиддик клеткалар колхицин алкалоидинин таасири менен оңой алынат. Бул селекцияда кеңири колдонулууда.
Берн
Берн (Bern ) – Швейцариянын борбор шаары, ырасмий аты "биримдиктин шаары", Берн кантонунда орун алган.
Бедюров Бронтой Янгович
Бронтой Янгович Бедюров (20.3.1947) - Алтай Эл башчысы, алтай элинен чыккан заманбап жазуучу, акын, публицист, коомдук ишмер. Алтай Республикасынын Эл жазуучусу; Орусия Федерациясынын маданиятына эмгек сиңирген кызматкер; Алтай Республикасынын «Танг Чолмон» орденинин ээси; Алтай Республикасынын ардактуу атуулу.
Кыскача өмүр таржымакалы
Бронтой (Боронтой) Янгович Бедюров 1947-жылы 20-мартта Орусиянын Онгудай кыштагында туулган. Атасы - алтайлык акын Янги Бедюров.
Горно-Алтайск шаарында алтай улуттук орто мектебинде таалим алган.
1972-жылы М.Горький атындагы Адабият институтун аяктаган.
1972-жылы Москва шаарында СССР ИАсынын Чыгыш таануу институтунун аспирантурасын аяктаган.
Учурда ал Орусиянын Жазуучулар Биримдигинин Башкармалыгынын катчысы болуп иштейт.
2012-жылы 31-майда алтай тектүү улуттун курултайында Алтай Эл башчысы болуп шайланган.
Чыгармачыл ишмердиги
Бронтой алтай жана орус тилдлеринде бир нече китебин жарыялаган.
Айрым дүйнөлүк классиктердин (Антуан де Сент-Экзюпери, Рюноскэ Акутагава, Назым Хикмет, Поль Элюар, ж.б.) чыгармаларын орусчадан алтай тилине которгон.
Клиринг валютасы
Клиринг валютасы – эсептешүү валюта бирдиги; аны менен клиринг түрүндө төлөө (анын чегинде наркы боюнча өзара товар алмашууну теңдөө жагы каралат) макулдашуусун түзгөн өлкөлөр ортосунда аргандай аткарымдар жана банк эсептери жүргүзүлөт. К. в. банк эсеби боюнча бухгалтердик жазуу жүргүзүү түрүндө иштейт.
Бедюров Бронтой Янгович
Чыгармачыл ишмердиги
Ал "Сибир оттору" ("Сибирские огни") журналынын редколлегия мүчөсү.
Кыргызстан менен карым-катнашы
Бронтой Кыргызстанда бир нече ирет болуп, ар кыл илимий жана коомдук жыйындарга катышкан.
2010-жылы Алтай элинин көрүнүктүү акыны Бронтой Бедюров Бишкекке жана Таласка келгенде “Алтай-Кай” аттуу белгилүү фольклордук тобунун ырлары жазылган дискти кыргыз боордошторго берип жатып, Ала-Тоодогу кыргыздар көмөкөй менен ырдаганды унутуп калышканын белгиледи.
2010-жылдын соңунда Талас облусуна келгендер: Алтай Республикасынын экономика жана инвестиция министринин милдетин аткаруучу, экономика илиминин кандидаты Сырга Буйдышева (делегация башчысы), аны коштоп Алтай Республикасынын өкмөт башчысынын тышкы иштер боюнча орунбасары Дмитрий Шепель, Маданият министринин орунбасары Наталья Саймина, Россия Федерациясынын жазуучулар союзунун секретары, Алтай Республикасынын жазуучулар союзунун төрагасы, белгилүү акын Боронтой Бедюров болду.
Бронтойдун балдызы, этнограф, тарых илимдеринин кандидаты, доцент Сынару Алымкулова Кыргызстанда байырлайт. Сынарунун жолдошу Нарынбек Алымкулов да окумуштуу, тарых илимдеринин кандидаты.
Бронтой Бедюров кыргыз-алтай боордоштугу тууралуу
"Мен Кыргызстанга көп ирет келгем, бажам Бишкекте турат. Көптөгөн жазуучу досторум бар биякта. Бирок расмий түрдө биринчи жолу келдим. Алгачкы жолу Таласка барышым. Манас атанын, (бизде «Алп Манаш» дейт) мен көп жолу баарлашкан улуу Чыңгыз аганын туулган айылы Шекерде болуп, ыйык Манас чокусуна зыярат кылып таазим этип көзүмө жаш тегеренди.
Менин уруум төрдөш болот, көрсө кыргыздын кытай уруусунда да төрдөш уругу бар экен. Жалпы кыргыз менин туугандарымсыңар. Биздин тегибиз бир, тилибиз бир, мына мен кыргызча эле сүйлөп жатпайымбы.
Ошол Манас доорунда биз Алтайда кала берген кыргыздарданбыз. Алтайда Чүй, Каракол деген аймактар жана башка кыргызча аталыштагы көптөгөн жер-суунун аттары бар.
«Коңур түктүү атым калды, Коңгурайда (Эне-Сайда) журтум калды» деп ала-тоолук кыргыз бабалар айтса керек. Эми биздин тарыхый байланышыбызды жаңыртуу үчүн алтай-кыргыз жазуучуларынын тарыхый, көркөм чыгармаларын эки республикада которууну колго алуу зарыл" (2010).
Чыгармалары
Туңгуч чыгармасы 1966-жылы жарык көргөн.
Алгачкы ырлар жыйнагы 1969-жылы жарыяланган.
Виноградов Виктор Владимирович
Виноградов Виктор Владимирович [31.12. 1894 (12.1.1895), Россия империясы, Москва губерниясы, Зарайск шаары – 4. 10. 1969, СССР, Москва шаары] – тилчи, адабиятчы, СССР Илимдер Академиясынын академиги (1946). Петроград тарых-филология институтун жана Археология институтун бүтүргөн (1917). Ленинград (1920-29) жана Москва (1930-62) университеттеринин профессору, Москва университетинин орус тил кафедрасынын башчысы (1945-69), СССР Илимдер Академиясынын Тил илими институтунун (1950-54), СССР Илимдер Академиясынын Орус тил институтунун (1958-68) директору, СССР Илимдер Академиясынын Тил жана адабият бөлүмүнүн академик-секретары (1950-63), «Вопросы языкознания» журналынын редактору (1953-69). В. В. Виноградов орус адабий тилинин грамматикалык түзүлүшүн, тарыхый стилистикасын, фразеологиясын, лексикологиясын терең изилдеп, жалпы тил илиминин маселелери боюнча да илимий эмгектерин жазган. Ал «1719-кылымдардагы орус адабий тилинин тарыхы боюнча очерктер» (1934), «Орус тили. Сөз тууралуу грамматикалык илим» (1947), «Пушкин жана орус адабий тилинин тарыхы» (1935), «Пушкиндин стили» (1941), «Көркөм проза тууралуу» (1930), «Көркөм адабияттын тили жөнүндө» (1959), «Стилистика. Поэтикалык сөздүн теориясы. Поэтика» (1963) аттуу белгилүү эмгектердин автору. Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.
Ак чөлмөк
Ак чөлмөктөй кызык оюн жок эле
Бир башкача чууга толуп айлана
А көңүлдөр куунак эле, шок эле,
Көк асмандан көзүн салып ай гана.
Кыргыз элинин эң байыркы оюндарынын бири. Оюн каалаган жерде ойнолот. Кыз-улан аралаш ойнойт. Оюнчулар жашына жараша жаатка бөлүнүшүп, оюнга калыс шайлашат. Ар бир жаатка ат коюлат. Мара белгиленет. «Ак чөлмөк» узундугу соомчо келген ак сөөк (бодонун шыйбылчагы), жонулган же ак менен сырдалган жыгач болот.
Калыс оюнчулардын бардыгына ак чөлмөктү көрсөтүп, андан кийин оюнчуларды тескери каратып тургузуп, алар ак чөлмөк кайсыл тарапка ыргытылганын билбей калсын үчүн бир тарапка таш, экинчи тарапка ак чөлмөктү ыргытат. Ыргытылган ак чөлмөктүн кайсы жерге түшкөнүн баамдоого эки жак тең даяр турушат. Түшөөр замат жапырт чуркашып ак чөлмөктү издей башташат. Биринчи тапкан оюнчу өз жаатынын атын үнүн бийик чыгарып атайт да, мараны көздөй чуркап жөнөйт. Атаандаштары ак чөлмөктү андан тартып алууга аракеттенишет. Ал тарттырып жибербей буйтай качып, жазгырып же өнөктөрүнүн бирине бере салууга аракеттенет. Эгер атаандаштары ак чөлмөктү тартып алса, алар да өз тобунун атын кыйкырып атап качууга тийиш. Ак чөлмөктү марага алып келген жак кайра ыргытат. Ак чөлмөктү марага бир жолу таштаган жаатка 1 упай эсептелинет.
Калыс упайларды эсептейт, оюндун жыйынтыгын чыгарат. Оюн эрежесинин туура сакталышына көз салат. Эрежени оюнчулар бузган убакта «ышкырып» белги берип оюнду токтотот. Калыстын буйругун аткарбаган оюнчу оюндан чыгарылат. Оюндун жыйынтыгында кайсы жаат көп упай топтосо ошол жаат утат. Упайлар барабар болуп калса кайсы жаат оюнду аз бузса, ошол жаат жеңет. Ак чөлмөктү талашууда кийимден, колдон, буттан тартпастан, түртпөстөн, оюнчунун колундагы ак чөлмөктү гана алууга аракеттенүү керек. Оюн күч сынашмай оюндарынын катарына да кирет. Оюн көбүнчө айлуу түндө ойнолот. Бул оюн «ака чөөл» (?) деп да аталат.
Интернеттеги шилтемелер
http://kmb3.kloop.kg/?p=3456
Песья-Вож
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сасык-Үңкүр
Сасык-Үңкүр (Сасык-Үңкүр) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Алля Анаров айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 505 киши.
Элементтер мезгилдик системасы
Элементтер мезгилдик системасы — Д. И. Менделеев элементтер мезгилдик законун таблица түрүндө туюнткан химиялык жана элементтер табигый классификациясын. И. Дёберейнер, Ж. Дюма, А.Шанкуртду, У. Одлинг, Ж-Ньюлендс. Л. Майер сыяктуу окумуштуулар химиялык элементтерди системага салууга аракеттенишсе да, элементтер, айрым бир топ ичиндеги закон ченемдүүлүгүн ачуу менен гана чектелишкен.
Дискриминация
Дискриминация – (discriminatio - ажыратуу, бөлүү) – айрым жарандарды расасы, улуту, жынысы, жыныстык ориентациясы, социалдык теги, дини, саясий көз караштарына байланыштуу укуктарынан ажыратуу же чектөө. Дискриминация жеке адамга же группаларга алардын кандайдыр бир топторго же социалдык категорияларга мүчөлүгүнүн негизинде башка адамдарга караганда адилетсиз мамиле жасалганда пайда болот. Адамдар жашы, терисинин түсү, соттолгондугу, расасы, сырткы келбети, бою, салмагы, ден соолугу, психикалык оорулары, баңгизатын колдонгондугу, майыптыгы, улуту, үй-бүлөлүк абалы, генетикалык өзгөчөлүктөрү, дини, социалдык классы, билими, сексуалдык ориентациясы, гендердик өзгөчөлүгү, жумушу жана жашаган жери боюнча дискриминацияга кабылышы мүмкүн. Ал бир топтун мүчөлөрүн башка топтун мүчөлөрү үчүн жеткиликтүү болгон мүмкүнчүлүктөрдөн же артыкчылыктардан чектөөнү камтыйт. Дискриминация сегрегациядан (атайын бөлүнгөн аймакка күч менен көчүрүп жиберүү), геноцидге чейин алып келүүсү мүмкүн. Кандай убакта жүргүзүлгөндүгүнө карабастан, дискриминация адам укугун бузуу болуп саналат (1949-ж. БУУнун Конвенциясын кара). Дискриминация диний, гендердик, расалык, балдырга карата же башка болушу мүмкүн.
Дискриминация демократиялык мамлекеттердин ички укуктарында, ошондой эле эл аралык укукта тыюу салынган. Буга карабастан дискриминациялык салттар, саясаттар, идеялар, практикалар жана мыйзамдар дүйнөнүн бардык бөлүктөрүндөгү көптөгөн өлкөлөрдө жана мекемелерде, анын ичинде дискриминация жалпысынан жек көрүндү болгон жерлерде бар. Кээ бир жерлерде дискриминацияга кабылгандардын пайдасына квота сыяктуу аракеттер колдонулуп келет. Бул аракеттер көп учурда  тескери дискриминация деп аталып карама-каршылыктарга дуушар болот.
Этимологиясы
Дискриминация сөзү латын тилинен discrīminātio – “обочолонуу”, “айырмалануу”  деген маанини түшүндүрөт. Америкалык жарандык согуштан (1861-1865 жж.)  бери "дискриминация" термини жалпысынан америкалык англис тилинде инсандын расасына негизделген калыстыксыз мамилени түшүнүү катары колдонулуп, кийинчерээк кандайдыр бир социалдык жагымсыз топко же социалдык категорияга мүчөлүк катары жалпыланган. Кыргыз тилинде кемсинтүү деген сөз менен бирдей мааниде колдонулат.
Тарыхтагы дискриминация
Дүйнөдө адамды дискриминациялоочу практикалар көп болгон, алардын айрымдары мурун болсо, кээ бирлери азыр деле бар.
Гендердик
Гендердик дискриминациянын бир көрүнүшү экономикалык ресурстарга ээ болуу, анын ичинде мурас алуу укугу коомдордун көбүндө болуп келген кубулуш. Мисалы, Орусияда 20-кылымга чейин аялдардын мураскорлук укугу өтө чектелүү болгон. Каза болгон атанын кыздары мурастын 1/14, ал эми уулдары 13/14 бөлүгүн алышкан. Анын үстүнө аялдардын акча табуу мүмкүнчүлүгү чектелүү болгондуктан, ар дайым жеке эмгеги менен жан багып кете алышчу эмес.
Коомдун патриархалдык негиздеринен улам кыргыздардын каада-салт укугунда мүлккө ээлик кылуу ченеми колдонулган эмес. Салт боюнча, керээз калтыруучу дайыма эркек болгон. Аялдар эркектерге караганда бир топ азыраак мураска ээ болушкан. Бардык биргелешип алынган үй-мүлктөрү үй-бүлөлүк мүлк болуп эсептелип, ата тарап менен гана муундан-муунга өтүшү керек болгон. Үй-бүлөнүн калган мүчөлөрү ал мүлктөрдү колдонуу, пайдалануу гана укугуна ээ болушкан. Үй-бүлө башчысы ддеп саналган эркек каза болгондо да мүлк бир урук союзунун чегинен чыга алган эмес.
Аялдар 20-кылымга чейин добуш берүү укугуна жана саясатка кийлигишүү укугуна ээ болгон эмес. Аялдардын шайлоо укугун биринчилерден болуп Жаңы Зеландия (1893) жана Австралия (1902) киргизишкен. Акыркылардын айрымдары: Кувейт (2005), Бириккен Араб Эмираттары (2006) жана Сауд Арабиясы (2011). Бүгүн күндө Ватиканда дагы эле аялдардын добуш берүү укугу чектелген.
Аялдардын добуш берүү укугу 1948-жылы Америка мамлекеттер уюмунун Аялдардын саясий укуктары боюнча конвенциясында   жана БУУнун Адам укуктары боюнча декларациясында кабыл алышкан. Декларациянын беренесинде төмөнкүлөр аныкталат:
Рассалык
Адамзаттын тарыхында ар кандай көрүнүштөргө ээ болгон жана гендердик дискриминация менен бирге бүгүнкү күнгө чейин курч турган расизм европалыктардын географиялык улуу ачылыштар доорунда өнүгө баштаган. Анын натыйжасында европалыктар башка элдер жашаган өлкөлөрдү колониялаштырып башка элдерге салыштырмалуу технологиялык артыкчылыгын табигый артыкчылыгы катары карай башташкан, бул колониализм саясатынын негизи болуп калган жана кулчулукту идеологиялык жактан актаган.
Америка Кошмо Штаттары түзүлгөндөн бери расизм көйгөйлөрүнүн бири болуп келген. Өзүнүн улуттук жана диний өзгөчөлүктөрү менен айырмаланган ак адамдар африкалык америкалыктар менен түпкүлүктүү америкалыктар - индеецтерге расисттик мамиле кылышкан.
1933-1945 - жылдары Нацисттик Германиянын расисттик идеялары «арий расасынын артыкчылыгына» курулган. Фашисттик Германияда жана ал басып алган аймактарда нацисттер «расалык гигиена» түшүнүгүнүн негизинде расалык дискриминация жана ксенофобия саясатын жүргүзүшкөн. "Расалык гигиена" түшүнүгү расаларды аралаштыруу жагымсыз кесепеттерге алып келет деп ырастады, ошондуктан адамдарды жогорку расанын өкүлдөрүнө жана төмөнкү элементтерге бөлүү керек жана тийиштүү тандоо зарыл.
СССРде жарыяланган интернационализмге карабастан, коомдун этникалык бөлүнүшүнө үй чарбалык деңгээлинде гана эмес, интеллектуалдык чөйрөнүн арасында да, мамлекеттик саясатта да туруштук берүү мүмкүн болгон эмес. СССРде «раса» деген сөз этнос деген сөз менен алмаштырылып маданий расизм (же этноцизм) өрчүгөн. СССРде маданий расизмдин негиздери 1930-жылдардын экинчи жарымында түптөлгөн. Этникалык топтор өзүнүн оригиналдуу маданияты жана тили бар, өзүнүн «улуттук мүнөзү» бар өзүнчө бир субъект катары кабыл алынган. Алар этникалык топтун ар бир мүчөсүнө мүнөздүү касиеттер катары кабыл алынган жүрүм-турум стереотиптерине таандык болгон. Бийлик бүтүндөй элдерди “улуттук мүнөзү” айыбы менен чыккынчылыкта айыптап куугунтукка учуратчу же депортациялаган.
Касталык дискриминация Индияда биздин заманга чейин эле болуп келген жана адамдарды социалдык топторго бөлүп, эндогамия жана кесип тандоодогу чектөөлөр менен мүнөздөлөт. Индиянын 1950-жылдагы Конституциясы касталардын тең укуктуулугун жана кол тийбестердин мыйзамдуу толук укуктарын тааныган. Индиядагы кол тийбестер кастасына калктын 15-17%ы кирет, аларды кастасына карап дискриминациялоо кылмыш болуп эсептелет.
Гендердик дискриминация
Дагы кара: Сексизм
Гендердик дискриминация – адамдын жынысына же гендерине карата басмырлоо. Гендердик дискриминация стереотиптер жана гендердик ролдордон улам бир жыныстын башкасына караганада жогору турат деген ишенимди камтышы мүмкүн.
Эйджизм
Жаш курагына карата (эйджизм) – кимдир бирөөнү жаш курагына карата кемсинтүү. Бул адамдын жашына карата басмырлоону же баш ийдирүүнү актоо үчүн колдонулган ишенимдердин, нормалардын жана баалуулуктардын жыйындысы. Эйджизмге көбүнчө карылар, өспүрүмдөр, жаш балдар кабылышат. Жаш курак дискриминациясы адамдарды жумушка кабыл алууда көп колдонулуп келет. Эйджизм маселесин көп көтөргөн саясатчылар адатта адамдардын эмгекке жарамдуу курагын көп этибарга алышпайт жана жаш куракка байланыштуу иш берүүчүлөрдүн кызыкчылыгын четке кагып келишет.
Майыптыгы бар адамдарга карата дискриминация
Майыптыгы бар адамдар билимге, саламаттыкты сактоого, инфраструктурага жана негизги кызматтарга бирдей жеткиликтүүлүккө ээ эмес. Адамдар майыптыгы бар адамдарга кайдыгер, орой, кээде дискриминациялоочу мамиле кылышат. Кыргызстанда майыптыгы бар адамдар үчүн инфраструктура жетишсиз болгондугунан, окууга, иштөөгө жана толук кандуу реализацияланууга көптөгөн тоскоолдуктар турат. Бул тоскоолдуктардан улам алар негизинен аз квалификациялуу жана аз акы төлөнүүчү жумуштарда иштешет. Майыптыгы боюнча дискриминация талашсыз жана туруктуу, дейт "Майыптарга укуктук жардам берүү" фондунун президенти Толкунбек Исаков.
Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын укуктары жана кепилдиктери жөнүндө мыйзам 2008-жылы кабыл алынган, Кыргызстан Майыптардын укуктары жөнүндө БУУнун Конвенциясына 2011-жылы кошулган, бирок ратификациялай элек.
Ар кандай эсептөөлөр боюнча, Кыргызстандагы эмгекке жарамдуу курактагы майыптардын 80ден 85%ке чейин жумушсуздар жана эмгек рыногунан четтетилгендер. Кыргызстандын мыйзамдарына ылайык, 20дан кем эмес адам иштеген уюм майыптарга 5 пайыздык квота бериши керек, бирок бул мыйзамды жада калса мамлекеттик органдар да аткарбай келет.
Улутуна карата дискриминация
Улутуна карап басмырлоо, кээде расалык дискриминация менен байланышып кетет. Улутуна карата дискриминация - бул улутуна карап жумушка алуудан баш тартууга, тек-жайына шек келтирүүгө, иштен бошотууга, компенсация жана эмгек акыга ж.б. тыюу салган мыйзамдарга чейин болушу мүмкүн. Мисалы, Бириккен Араб Эмираттарынын жашоочулары улуттар ортосундагы эмгек акынын ажырымы жумуш ордунда чоң көйгөй болгонун айтышат. Ошондой эле, сурамжылоолорго караганда БАЭ-да батыш өлкөлөрүнөн келген адистер көбүрөөк маяна алышат жана аларга жумушка орношуу оңоюраак.
Сексуалдык ориентациясына карата дискриминация
Дүйнө жүзү боюнча гомосексуализмди мыйзамсыз деп эсептеген 80 өлкөнүн бешөө гомосексуализм үчүн өлүм жазасына тартат. Буга чейин 30 өлкө жана аймактар гейлер менен лесбиянкалардын баш кошуусуна уруксат берген улуттук мыйзамдарды кабыл алышкан. Кыргызстанда кайсы бир жагдай боюнча, сексуалдык ориентация анын ичинде, дискриминация кылуу болбойт. 2011-жылы Бириккен Улуттар Уюму ЛГБТ укуктарын тааныган биринчи резолюциясын кабыл алган.
Дискриминациялаган ысымдар
Кыргызстанда жана кээ бир Борбордук Азия өлкөлөрүндө уул төрөлүшүн күткөн ата-энелер кыз төрөлгөндө, аялды уул төрөп бере алган жок деп жемелешет. Үй-бүлөдө катары менен кыздар төрөлүп кала турган болсо, дароо ырым-жырымдарга көңүл буруп башташат. Эң көп тараган ырымдардын бири - артынан уул ээрчитип келсин деп кызга Жаңыл, Бурул же Уулжан деген сыяктуу ысымдарды коюу. “Жаңыл” – мааниси боюнча кыздан жаңылып уул болсун дегени, “Бурул” – кыздан бурулуп уул келсин дегени, мындай маанидеги “Бурулсун”, “Бурулча” жана башка аттар дагы бар. Уул төрөлүшүн каалаган ата-энелер кыздарына уул уңгусу кошулган ысымдарды ыйгарышат. Ушундай эле “мырза” уңгусу бар аттар дагы коюла баштаган.
Тил дискриминациясы
Кайсы бир тилди билбеген, сүйлөй албаган адамдарга же адамдардын тобуна карата  басмырлоо, кемсинтүү мамилеси тил дискриминациясына кирет. Мисалы, Колумбияда жашаган миңдеген вайуу элинин жарандыгын тастыктоочу документтерине жергиликтүү мамлекеттик кызматкерлер шылдыңдап түрдүү күлкүлүү аттарды жазып жана баарынын төрөлгөн  күнүнүн  датасын бир күнгө жазып коюшкан. Жергиликтүү чиновниктердин вайуу элине карата мындай басмырлоосу көп жылдан кийин ачыкка чыккан.
Мурдагы Пакистандагы бенгал тилинин статусу үчүн күрөш Бангладешти түзүүдө негизги ролду ойногон саясий компания. 1948-жылы Мохаммад Али Жинна урду тилин Пакистандын улуттук тили деп жарыялап, мамлекетте эң көп сүйлөгөн бенгал тилин колдонууну колдогондорду мамлекеттин душмандары деп атаган.
Кыргызстанда эки тил үстөмдүк кылат, мамлекеттик кыргыз тили жана расмий орус тили. Бир тилде сүйлөгөндөр экинчисине караганда басмырланат деп айтууга чындыкка жатпайт. Орус тилдүү жарандар кыргыз тилин билүү талабы өсүп жатканын белгилеп жатышса, кыргыз тилдүү жарандар жумушка орношууда, маалыматка же маданий иш-чараларга жетүү жагынан кыйынчылыктарга туш болушат. Орус тилин билбестен мамлекеттик мекемеге жумушка орношуу өтө кыйын. Ал эми орус тилин билбестен жеке уюмга жумушка орношуу дээрлик мүмкүн эмес. Президентке караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын жетекчиси Назаркул Ишекеев 2019-жылы мамлекеттик иш кагаздарынын 40%га жакыны гана кыргыз тилинде жүргүзүлөрүн билдирген.
Диний  дискриминация
Адамдарды же топторду тутунган динине же дин тутпоого карата басмырлоо диний дискриминацияга кирет. Бир нече диний жамааттар, анын өкүлдөрү болгон бир катар өлкөлөрдө дискриминация диний стратификация менен коштолот. Башкача айтканда, социалдык тепкичте жамааттар бири-бирине карата жогору же төмөн статуска ээ.
Хайтизм
Хайтизм - бул адамдарды боюна карап жек көрүү же басмырлоо. Негизи бул адамдардын боюнунун норма чегинен кичине же өтө узунуна карата басмырлоочу мамилени билдирет.
Тескери дискриминация
Тескери дискриминация – үстөмдүк кылуучу же көпчүлүк топтун мүчөлөрүн азчылык топтун мүчөлөрүнүн пайдасына басмырлоо түшүнүгү. Дискриминациянын бул түрүнүн пайда болушу позитивдүү дискриминациянын чектөөлөрүн укуктук аныктоодогу кемчиликтерден да, мурда басмырланган азчылыктардын убактылуу укуктук артыкчылыктарды кыянаттык менен пайдалануусунан да келип чыккан.
Позитивдүү дискриминация
Коомдун аялуу  катмарына белгилүү бир артыкчылыктарды берүү – бул "позитивдүү дискриминация". Адамдардын коомдун аялуу катмарына карата оң иш-аракеттер зарылдыгы жөнүндө көп айтылат. Бирок позитивдүү дискриминациянын адилеттүүлүгү, мыйзамдуулугу жана максатка ылайыктуулугу маселеси толук чечиле элек. Тагыраагы, АКШнын Жогорку Сотунда афроамерикалык жарандардын билим көрсөткүчтөрү төмөн болгонуна карабастан африкалык-америкалыктарга университеттерге кирүү үчүн жеңилдетилген шарттарды кепилдеген мыйзамдарды талкуулоодо бул маселе боюнча депутаттардын арасында карама-каршы көз караштар болгон. Карама-каршы көз караштагы депутаттар, позитивдүү дискриминацияга каршы күрөш кээ бир учурларда карама-каршы жагдайга - актардын тукумдарын дискриминациялоого алып келет дешкен. Мисалы, Зимбабведе актарды мүлкүнөн ажыратуу боюнча активдүү кампания башталгандан кийин “кара раса” термини пайда болгон. Бул нерсе ак терилүүлөр менен кандай конфликт болбосун кара терилүүнүн тууралыгын таануу үчүн агрессивдүү талап катары түшүнүлөт.
Дискриминацияга каршы күрөш
БУУ жана башка Эл аралык уюмдар дискриминациянын бардык түрүнө каршы иш-аракеттерди жүргүзүп келишет. Жетинин айынын 25 "Аялдарга карата зомбулукту жоюунун эл аралык күнү", бештин айынын 18 "Эл аралык мигранттардын күнү", бештин айынын 2 "Кулчулукка жана аны жоюунун курмандыктарын эскерүү күнү", жалган курандын 21 "Расалык дискриминацияны жоюунун эл аралык күнү", бугу айынын 17 "Эл аралык Гомофобия, трансфобия жана бифобия менен күрөшүү" күндөрү бекиген.
Дискриминацияга каршы мыйзамдар
Дүйнөдө дискриминацияга каршы мыйзамдар тең укуктуулук принциптерине негизделген, тагыраагы адамдар эч ким тараптан басымырланып, кемсинбеши керек. Дүйнө жүзүндө көп мамлекеттерди дискриминацияга каршы мыйзамдар бар. Алар төмөндө.
Австралия
Австралияда 1975-жылы расалык, этникалык же улуттук теги боюнча дискриминацияга тыюу салуу боюнча мыйзам кабыл алынган. Ошондой эле 1977-жылы жыныстык өзгөчөлүгү бар адамдарга карата дискриминиация, 1992-жылы майыптарды басмырлоого тыюу салынган мыйзамдар жергиликтүү парламент тарабынан кабыл алынган.
Бельгия
Белгиялыктар 2007-жылдын 9-июнунда жарандардын жашы, жыныстык артыкчылыктары, үй-бүлөлүк абалы, туулгандыгы, байлыгы, диний ишеними, саясий көз карашы, тили, ден соолугунун учурдагы же келечектеги абалы, майыптыгы, физикалык же генетикалык мүлкү боюнча тике же кыйыр басмырлоого тыюу салуу боюнча мыйзам кабыл алышкан.
Европа Биримдиги
Европа Биримдикте  дискриминацияга каршы бир нече негизги директиваларды, расалык теңчилик, жумуштуулук боюнча, бирдей мамиле боюнча директивалар кабыл алынган. Бул директивалар Европа Биримдигинин бардык мүчө-өлкөлөрү үчүн иштеген. Бирок ар бир мүчө-мамлекет бул максаттарга жетүү үчүн атайын мыйзамдарды иштеп чыкканга  жооптуу болгон. Европа Биримдигине мүчө бардык мамлекеттери Адам укуктары боюнча Европа конвенциясына мүчө мамлекеттер болуп саналат. Конвенциянын 14-беренесине ылайык, адамдарды  жынысы, расасы, өңү, тили, дини, саясий же башка көз карашы, улуттук же социалдык теги, улуттук азчылыкка кошулушу, мүлкү, туулгандыгы же башка белгилери боюнча басмырлоого тыюу салынган.
Улуу Британия
Улуу Британияда 1960-жылы  расалык жана этникалык жактан басмырланган, турак жай, коомдук жайларда, жумушка орношууда гендердик дискриминацияга каршы мыйзамдар кабыл алыган. 1970-жылдары дискриминацияга каршы мыйзам кыйла кеңейтилген. 1970-жылы кабыл алынган «Бирдей эмгек акы» мыйзамына ылайык, аялдарга бирдей жумуш үчүн эркек кесиптешине салыштырмалуу аз төлөнүп жатканын көрсөтсө, жумуш берүүчүгө каршы иш козгоого уруксат берген. 1975-жылкы Жыныстык дискриминация мыйзамында жынысы боюнча түз жана кыйыр түрдө басмырлоого тыюу салган.
1990-жылы майыптыктын негизинде басмырлоодон коргоо чаралары каралып,1995-жылы Майыптарды басмырлоого каршы мыйзамы киргизилген.
Америка Кошмо Штаттары
1964-жылы АКШ Жарандык укуктар жөнүндөгү акты кабыл алган. Ал жарандык укуктар актысында добуш берүү, билим берүү, жумушка орношуу жана коомдук жайларда расасына, өңүнө, динине, жынысына же улуттук тегине карата коргоону камсыз кылуу боюнча маселелер каралган.
Колдонулган адабият
Саясат таануу. Энциклопедиялык окуу куралы, 2004, Бишкек ''Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору ''Башкы редактор: Ү. Асанов. Жооптуу рекдактор: А. Акунов'' ''Ред. кеңеш: Б. Солтонбеков (төрага), А. Акунов, Т. Ожукеева, К. Байболов, ж.б''
[[Category:Кыргызстандын тарыхы]
Караколь (Киндерли куймасы)
Караколь — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Киндерля дарыясынын оң жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Масяк (Кигин району, Башкыртстан)
Масяк — Башкыртстандын Чишмин районундагы айыл, Абзаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 217 киши. Почта индекси — 452505, ОКАТО коду — 80236805003.
Фетиш
Фетиш — ага ишенгендердин ою боюнча «касиеттүү» деп, ага табынуучу тумар, бүркүт- түн тырмагы, тоо-таш, бак-дарак ж.б. ушулар сыяктуу буюмдар.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Энерготехнологиялык өндүрүш
Энерготехнологиялык өндүрүш — сырттан энергия албай эле, химиялык реакциянын өзүнүн энергиясын пайдалануу аркылуу химиялык процесси ишке ашыруу менен өндүрүштү уюштуруу. Химиялык продуктуларды өндүрүүдө энергиянын көп чыгымдалышы продуктунун өзүнө турган наркын, баасын жогорулатат. Ошондуктан энергияны билгичтик менен пайдаланып, чыгымды азайтуу өндүрүшкө коюлган негизги талаптарга кирет. Мисалы, күкүрт к-тасын таза күкүрттөн өн-дүрүү:
Келтирилген реакцияларды ишке ашыруу үчүн сырттан энергия албай эле, химиялык реакциянын өзүнүн энергиясын пайдаланууга болот, себеби 1 кг күкүрт окистениши 10000 кДж жылуулук энергиясын бөлүп чыгаруу менен жүрөт. Бул жылуулук энергиясы орточо үч кВт-с электр энергиясына барабар болот да, көрсөтүлгөн реакцияларды жүргүзүүнү энергия менен толук камсыз кылат. Ашып калганын электр энергиясына айландырып, жабдыктар, машиналар электр энергиясынын кубаты менен иштетүүгө болот. Мындай учурда күкүрттү алгачкы зат деп эле карабай, күйүүчү зат, ал эми реакцияны окистенүү дебей, күйүү реакциясы деп атоого болот.
Жехай
Жехай (кытайча жэ-ысык, хай-көл, туурасы деңиз) - тарыхый топоним, Кыргызстандагы Ысык-Көл кытайча аталышы. 8-кылымдагы кытай маалыматында мындай жазылган: "Жери суук,бирок деңиз тоңбойт, ошондуктан аны Ысык деңиз деп аташат". Байыркы жана орто кылымдарда Ысыкөлдү кытай адабиятында Тяньчи, Цинчжи, Йе-хэ, Суй-йе-шуй, Яньхай, Жехай ж.б., 18-20-кылымдарда Тузкуль, Жэхай, Тэмурту-Нор деп келишкен. Ысык-Көлдөн башка дагы бир нече көлдү Жехай аташат.
Шаршенбай Адиев
Адиев Шаршенбай (9.5.1928-ж. т., Кочкор району, Кош-Дөбө айылы) — Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек сиңирген кызматкери (1978).