cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Профилактика
Натыйжасы
Кеңири таралган жугушсуз ооруларды алдын алууну бала жана өспүрүм кезден баштаса алар менен күрөшүү натыйжалуу болору көп далилдер менен аныкталды. Алардын арасында алдын алуу ишин, баарыдан мурун тарбия жана санитариялык-агартуу иштерин кеңири жүргүзүү зарыл. Бул мезгилде келечекте жугушсуз ооруларды пайда кылуучу факторлордун — терс кыял жоруктун, зыяндуу өнөкөттөрдүн, кыймыл-аракетсиз эс алуунун (жалкоолук), иретсиз тамактануунун адат болуп кетишин алдын алууга мүмкүн болсо, бойго жеткенде алардан кутулуу өтө кыйын. Балдарды кыймыл-аракетке тарбиялоо, физкультура жана спортко тартуу ар түрдүү жана иреттүү тамак- танууга, тегерегиндегилерге камкор жана ызааттуулукка, жакшы мүнөз, адаттарга үйрөтүү жеңилирээк. Мындай көрүнүштөр ар түрдүү жугушсуз оорулардын пайда болуусуна жана өөрчүшүнө шарт түзүүчү факторлордун таасирине организмдин каршылык көрсөтүүсүн күчөтүп, ички коркунуч факторлорун түзөтүүгө же жок кылууга жардам берет. Коркунучтуу факторлорду таап, изилдөө жугушсуз оорулардын экинчи профилактикасы үчүн да маанилүү. Изилдөөлөргө караганда коркунучтуу факторлордун көбү оорулардын өтүшүн оордотуп, өөрчүп, күчөшүнө, ал эмес өлүмгө да алып келиши мүмкүн. Рак шишигинин пайда болуу себептеринин 30%и чылым чегүүгө байланыштуу. Планетабызда чылым чегүүдөн жылына 1 млндой адам өпкө рагы менен ооруса, 2000-жылга чейин алар 2 эсе өсүшү мүмкүн. Никотин түтүнү жүрөк-кан тамырларында, нерв клеткаларында жана башкалар органдарда кайра калыбына келгис оор өзгөрүүлөргө алып келери белгилүү. Тамекинин түтүнү чылым чекпегендер (өзгөчө өспүрүмдөр жана балдар) үчүн өтө зыяндуу. Ошентип жугушсуз оорулардын натыйжалуу экинчи профилактикасы биринчисинин иштери менен айкалышып, аны өз кучагына алат. Бул саламаттык сактоо тармагында алдын алуу кызматынын биримдүүлүгүн дагы далилдейт, буга байланыштуу алгачкы максаттарынын айырмасына карабай, биринчи жана экинчи профилактика коомдук жана жеке саламаттыктын жогорку деңгээлин камсыз кылууга, саламаттык сактоонун негизги экономикалык функциясы — оорулардын жана майыптыктын алдын алуунун негизинде коомдук эмгек ресурстарын сактоо жана көбөйтүүгө багытталган бирдиктүү алдын алуу процесстеринин эки стадиясы катары каралат. Алгачкы профилактиканын чаралары ооруларды алдын алууга багытталса, экинчи профилактика ооруну башталышында таап, майыптыктан коргоп, эмгекке жарамдуулукту сактоого, ден соолукту кайра калыбына келтирүүгө багытталган.
Кыргызстанда иштелген профилактикалар
1977-ж. Фрунзеде ачылган Кыргызстан кардиология илим изилдөө институтунун окумуштуулары Кыргыз ССР илимдер академиясынын академиги М. М. Миррахимовдун жетекчилигинде жүрөк-кан тамыр ооруларынан өлүмдү жана инвалиддикти азайтуу максатында анын биринчи жана экинчи профилактикасын иштеп чыгып, саламаттык сактоо мекемелеринин иш практикасына киргизүү, республиканын ар кандай бийиктигинде жүрөк-кан тамыр системасынын иштешин жана анын ооруларынын өөрчүшүн изилдеп, аларды дарылоонун ылайыктуу ыкмасы изденүүдө. Учурдагы кеңири тараган жугушсуз оорулардан биринчи иретте жүрөк-кан тамыр, дем алуу органдарынын, шишик, эндокрин оорулардын биринчи профилактика чараларын активдүү жүргүзүп, иш жүзүнө ашыруу милдеттери турат. Ооруларды алдын алуунун бүткүл элементтери бирдиктүү комплекстик чаралар катары бириктирилип, көптөгөн министерстволор, ведомстволор, өнөр жай ишканалары менен жалпы коомчулуктун, калктын активдүү катышуусу менен аткарылууга тийиш.
Профилактика белгилери
Айлана-чөйрөнү коргоо жана тазартуу, өндүрүштүн санитария-гигиеналык шарттарын жакшыртуу боюнча комплекстүү чаралар алгачкы профилактиканын маанилүү бөлүгү болот. Буларды аткарууда бардык мамлекеттик, коомдук уюмдар жана мекемелер менен бирдикте санитария-эпидемиологиялык кызматтын ролу чоң. Атмосферанын, жер-суунун булгануусу, өсүмдүк, жаныбарлардын көп түрүнүн жоголушу, жер кыртышынын бузулушу жана башкалар адамдын чарбалык аракетинин натыйжасы айлана-чөйрөнү коргоо проблемасына көңүл бурууну күчөтүүнү талап кылат. Айлана-чөйрөнү коргоо, эмгекти коргоо жана шартын жакшыртуу, анын негизинде өндүрүмдүүлүгүн көтөрүү проблемасы алгачкы профилактиканын системасында олуттуу орунду ээлейт. Коркунучтуу факторлор менен күрөш мамлекеттик масштабда жүргүзүлүүдө. Бул багыттарда профилактика адамдын саламаттыгынын жогорку деңгээлин, алардын чыгармачылыгын узак жылдарга камсыз кылууга, оорулардын бардык себептерин четтетүүгө, калктын эмгек, турмуш-тиричилик жана эс алуу шартын жакшыртууга, айлана-чөйрөнү коргоого багытталган чаралардын комплекси болуп, аларды ишке ашыруу саламаттык сактоо органдарынын гана милдети эмес, ошондой эле партиялык комитеттердин, министерстволордун жана ведомстволордун, Эл депутаттар советтеринин, профсоюздардын, комсомолдун, чарба жетекчилеринин жана башкалар ишинин эң маанилүү бөлүгү деп белгиленди. Бул документте алдын алуунун негизги үч багыты белгиленген.
Экинчи багыт
Экинчи багыты — жеке адамдын жана бүткүл коомдун сергек турмуш-тиричилигин калыптандыруу, ден соолукка жалпы элдик байлык катары аң-сезимдүү жана жооптуу мамиле жасоо, бардык совет адамдарынын жашоосунун жана жүрүш-турушунун нормасы болууга тийиш. Санитария-гигиеналык билимди пропагандалоо — азыркы шартта алдын алуу ишинин эң маанилүү милдети. Муну аткарууда медициналык мекемелердин, Кызыл Крест коомунун, массалык информация мекемелеринин ролу өтө чоң.
Үчүнчү багыт
Үчүнчү багыт — калкты жалпы диспансерлөө процессинде ар бир адамдын саламаттыгын сактоо үчүн активдүү медициналык көзөмөлдү уюштуруу. Ал ар кандай оорулары эрте байкалган, ошондой эле чөйрөнүн же жашоо-тиричилик мүнөзүнүн ден соолукка жагымсыз факторлордун таасирине дуушар болгон адамдарды табуу жана ден соолукту чыңдоочу зарыл чараларды көрүү максатында ар бир адам жыл сайын медициналык изилдөөдөн өтүүсүн камсыздандырат. Жалпы диспансерлөө совет адамынын жана бүт коомдун саламаттыгына баа берүүнүн жана системалуу байкоо жүргүзүүнүн бирдиктүү тармагын түзүүгө мүмкүндүк берет. Илимий-техникалык прогресстин жетишкендиктерине таянып, бул система оорулардын келип чыгышына жана күчөшүнө себеп болуучу бардык нерсеге карата алдын алуу чараларын өз учурунда жүргүзүүнү камсыз кылууга тийиш. Өзүнүн масштабы жана социалдык маанилүүлүгү боюнча бул программаны ишке ашыруу советтик саламаттык сактоонун өнүгүшүндөгү сапаттык жаңы этап болот. Мында мамлекет ар бир граждандын саламаттыгы жөнүндө камкордукту — анын бүткүл өмүрүнүн ичинде активдүү динамикалуу байкоо жүргүзүүнү жана саламаттык сактоо жөнүндөгү камкордукту өзүнө алат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Preventive medicine
Кичи Кызыл суу
Кичи Кызыл суу — Тескей Ала-Тоонун чыгыш бөлүгүнүн түндүк капталынан агып түшкөн суу. Ысык-Көлдүн куймасы. Узундугу 37 км, алабынын аянты 139 км2. Суу куралуу аянтынын орт. бийикт. 2930 м. Алабында жалпы аянты 4 км2 болгон майда мөңгүлөр бар. Кичи Кызыл сууга узун 21 км болгон 9 суу куят. Көп жылдык ортчо чыгымы 1,25 м3/сек. Май–сентябрь айларында кирип, октябрь–апрель айларында тартылат. Июль айы сууга мол (ортчо чыгымы 3,20 м3/сек), декабрь-февралда сууга өксү (0,40 м3/сек) болот. Эң көп чыгымы 45 м3/сек, эң азы 0,08 м3/сек. Декабрдын ортосунда муз каптап, марттын аягында ачылат. Муздун калыңдыгы 25–40 см.ге жетет. Сугатка пайдаланылат. Кичи Кызыл суудан 3,00 м3/сек.га жакын суу өткөрүүчү 8 канал чыгарылган. Өрөөнүндө Кызылсуу кыштагы жайгашкан.
Ламеллисабеллилер
Ламеллисабеллилер (лат. Lamellisabellidae) — погонофора тибиндеги жандыктардын бир тукуму.
Большая советская энциклопедия
Чоң Советтик Энциклопедиясы (Большая Советская Энциклопедия) дүйнөлүк универсал ири энциклопедиялардын бири. Москвадагы «Советская энциклопедия» басмасынан чыгарылган. БСЭнин 65 томдуу 1-басылышы 1926-47-ж. жарык көргөн. Башкы редактору О. Шмидт (1941-ж. чейин). 2-басылышы 1950-58-ж. 51 том (51-тому кошумча), башкы редактору С. Вавилов (1951-ж. чейин), Б. Введенский (1951-ж.). 1957-жылдан БСЭнин «Ежегодниктери» чыга баштаган. 30 томдук 3-басылышы 1969-78-ж. жарык көргөн; башкы редактору А. М. Прохоров (1969-78-ж.). Энциклопедиянын чыгарылышына илимий мекемелер, илимий-изилдөө институттары, ЖОЖдор, чыгармачыл уюмдар, дүйнөнүн 50гө жакын өлкөлөрүнүн окумуштуулары, коомдук жана саясий ишмерлери катышкан. БСЭнин 3-басылышы АКШда, Грекияда, Италияда которулуп чыккан. 2005-жылдан ошол эле басмадан «Большая Российская Энциклопедия» (БРЭ) көп томдугу басылып чыгууда.
Абдукаримов, Мамасалы
Абдукаримов, Мамасалы (1910–1996) - жазуучу, журналист, котормочу. 1910-жылы 5-июнда Ош шаарына жакын Жапалак кыштагында туулган. Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу (1995).
1921-жылдан Мамасалы Оштогу жетим балдар үйүндө үч жыл тарбияланып, 1924–1930-жж. Ташкенттеги казак-кыргыз агартуу институтунда, кийин Кыргызстандын борбордук педагогикалык техникумунда билим алып, басма сөз кызматтарында иштейт. 1928 - 1940-жж. «Ленинчил жаш» гезитинде редактор, 1933 - 1950-жж. «Кызыл Кыргызстан» гезитинде жооптуу катчы, директордун орунбасары жана редактор, Кыргызстан КП Ош обкомунун катчысы, 1950 - 1957-жж. Кыргызмамбаста бөлүм башчы, 1957 - 1968-жж. «Советтик Кыргызстан» гезитинде адабий кызматкер болуп иштеген.
М.Абдукаримовдун жазуучулук жана журналисттик иштери педагогикалык техникумда окуп жүргөн мезгилде башталган. Техникумдагы К.Жантөшев, М.Элебаев, Ж.Бөкөнбаев, У.Абдукаимов, К.Маликов, С.Сасыкбаев сыяктуу жаш таланттар менен бирге «Кызыл учкун» ийримин уюштурууга активдүү катышат.
1928-жылы «Кызыл Кыргызстан» гезитине «Курмушунун турмушу» аттуу биринчи аңгемеси жарыяланган. 1931-жылы М.Абдукаримовдун «Кызыл эмгек» аттуу биринчи аңгемелер жыйнагы жарык көргөн. Көп сандаган очерктери, аңгемелери, фелъетондору республикалык гезиттерде үзбөй чыгып турган.
М.Абдукаримов «Жашагым келет» аттуу үчилтик жазып, биринчи китеби 1962-жылы орус тилинде жарыяланган.
Ал кыргыз мектептери үчүн адабият хрестоматияларын түзгөн жана марксизм-ленинизм классиктеринин чыгармаларын, КПСС тарыхын, философия, логика боюнча окуу китептерди, көркөм адабий чыгармаларды, көркөм фильмдерди которгон.
1950-жылдан СССР Жазуучулар союзунун, 1930-жылдан Журналисттер союзунун мүчөсү болгон.
М.Абдукаримов «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн», «1941 - 1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн», В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун бир нече Ардак грамоталары менен сыйланган.
Фрунзе шаардык комитетине, Кыргызстан КП Ош обкомуна мүчө болуп жана Ош облустук Советине элдик депутат болуп шайланган.
Кыргыз тилинде
Кызыл эмгек. - Ф.: Кыргызмамбас, 1932. - 280 б.
Турмуш жана күрөш: Аңгемелер жыйнагы. - Ф.: Кыргызмамбас, 1937. - 98 б.
Адабият хрестоматиясы. 4-класс үчүн. - Ф.: Кыргызмамбас, 1936, 1937, 1938, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1944-жж.
Адабият хрестоматиясы. 10-класс үчүн. - Ф.: Кыргызмамбас, 1951.
Үзүлбөгөн үмүт: Аңгемелер. - Ф.: Кыргызмамбас, 1957. - 170 б.
Болгар жеринде (Журналисттин күндөлүк дептеринен). - Ф.: Кыргыз-мамбас, 1960. - 57 б.
Жашагым келет: Роман 1-китеп. - Ф.: Кыргызмамбас, 1960. - 496 б.
Жаңырык: Роман. - Ф.: Кыргызстан, 1965. - 319 б.
Жол башы: Повесттер жана аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1970. - 303 б.
Турмуш баяны: Аңгемелер жана очерктер. - Ф.: Кыргызстан, 1980. - 440 б.
Биринчи кубаныч: Документалдык повесть. - Ф.: Мектеп, 1987. - 44 б.
Таалай танабы: Дастан, повесттер жана аңгемелер. Ф.: Кыргызстан, 1988. - 288 б.
Орус тилинде
Эхо: Роман. - Ф.: .: Кыргызстан, 1988. - 271 с.
Жить хочется: Роман 1-китеп. - Ф.: Кыргызмамбас, 1962. - 508 с.
Начало пути: Повесть. - Ф.: Кыргызстан, 1982. - 176 с.
Эхо: Роман. - М.: Сов. Писатель, 1982. - 283 с.
Котормолору
Сейфуллина Л. Ленин жөнүндө баян. - Ф.: Кыргызмамбас, 1930. - 16 б.
Горький М. Аңгемелер. - Ф.: Кыргызмамбас, 1948. - 160 б.
Бубенов М. Ак кайың. - Ф.: Кыргызмамбас, 1950. - 407 б.
Чехов А.П. Ванька. - Ф.: Кыргызмамбас, 1951. - 18 б.
Надь Шандор. Элдешүү. - Ф.: Кыргызмамбас, 1953. - 62 б.
Семен Гарин. Милянфан Шалынын өрөөнү. - Ф.: Кыргызмамбас, 1953. - 87 б.
Короленко В.Г. Макардын түшү. - Ф.: Кыргызмамбас, 1955. - 39 б.
Тургенев И. Муму. - Ф.: Кыргызмамбас, 1956. - 53 б.
Воинов В. Из кубар. - Ф.: Кыргызмамбас, 1957. - 298 б.
Тургенев И. Муму: Аңгеме. - Ф.: Кыргызмамбас, 1957. - 53 с
Горький М. Шумкар жөнүндө ыр. - Ф.: Кыргызмамбас, 1957. - 18 с.
Шолохов М. А. Көтөрүлгөн дың. 1-китеп. - Ф.: Кыргызмамбас, 1958. - 350 б.
Ду Пэн-чэн. Яньань үчүн согуш.: Роман. - Ф.: Кыргызмамбас, 1959. - 664 с.
Шолохов М. Көтөрүлгөн дың: Роман. - Ф.: Кыргызмамбас, 1964. - 482 с.
Горький М. Шумкар жөнүндө ыр. - Ф.: Мектеп, 1967. - 19 с.
Горький М. Шумкар жөнүндө ыр. - Ф.: Кыргызстан, 1972. - 13 с.
Тургенев И.С. Муму: Аңгеме. - Ф.: Кыргызстан, 1972. - 44 с.
Тургенев И.С. Муму: Аңгеме. - Ф.: Мектеп, 1984. - 36 с.
Шолохов М. Федотка. «Көтөрүлгөн дың» романынан. - Ф.: Мектеп, 1984. - 20 с.
Шолохов М. Алар Мекен үчүн согушту. - Ф.: Кыргызстан, 1986. - 152 с
Чехов А.П. Балдар: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1983. - 60 с.
Гюго В. Гаврош: «Куугунтук жегендер» романынан. - Ф.: Мектеп, 1987. - 60 с.
Булычев К. В. Астероид туткундары: Фантаст. повесттер. - Ф.: Мектеп, 1988. - 304 б.
Абдыкеримов Курманбек
Абдыкеримов, Курманбек (1939–1986) - адабий сынчы, котормочу. 1939-жылы 31-январда Чүй районундагы Бурана айылында туулган. Кыргыз Мамлекеттик университетинин филология факультетинин орус тил жана адабият бөлүмүнөн жогорку билим алган.
1961 - 1969-жж. «Кыргызстан» басмасында көркөм адабият редакциясынын редактору, улук редактору, Кыргыз ССР Министрлер Советинин басма сөз боюнча комитетинин улук редактору, 1969 - 1974-жж. «Мектеп» басмасынын балдар жана өспүрүмдөр көркөм адабият редакциясынын башчысы, 1974-жылдан Кыргыз ССР Министрлер Советинин басма, полиграфия жана китеп соода иштери боюнча Мамлекеттик комитетинин адабият жана искусство боюнча башкы редактору, 1979 - 1981-жж. Кыргыз Совет Энциклопедиясында улук илимий кызматкер, 1981-жылдан Кыргызстан КП БКнын алдындагы Тарых институтунун В.И.Лениндин толук жыйнактарын чыгаруу боюнча Башкы редакциясынын улук редактору болуп иштейт.
Чыгармачылык жолу студенттик жылдарында башталып, «Бир повесттин котормосу жөнүндө» деген алгачкы сын макаласы орус тилинде «Литературный Киргизстан» журналында 1959-жылы басылып чыккан.
Стендалдын, Лев Толстойдун, М. Горькийдин, В.Кожевниковдун, М.Слуцкистин ж.б. чыгармаларын кыргыз тилине которгон.
К.Абдыкеримов 1967-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 1972-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. «СССР басмасынын отличниги» деген наам алган.
Кыргыз тилинде
Түркүн асерлер: Адабий-сын макалалар жыйнагы. - Ф.: Кыргызстан, 1968. - 172 б.
Сан-Марино (шаар)
Сан-Марино -Европадагы шаар, бир аталыштагы мамлекеттин башкалаасы жана ири экономикалык, маданий борбору.
Байтиктин Бас бөлтөгү
Байтиктин Бас бөлтөгү - Кыргыз Ала-Тоосунан Байтик өрөөнү аркылуу бөлүнүп турган дөңсөөлүү адыр. Бишкек шаарынан 6 км түштүк тарапта. Уз. 10 км, туурасы 4-6 км, орточо бийиктиги 1200-1400 м. Негизинен неогендин кум-чополуу жана плейстоцендин шиленди тоо тектеринен турат. Дөңсөө чыгыш тарабынан Ала-Арча өрөөнү менен чектешет. Ортоңку бөлүгү бийиктеп, батыш жана түндүк тарабы тепкич-тепкич болуп басаңдайт. Дөңсөөнүн үстү жайык, кыртыштуу, түндүгүнөн майда тектоникалык жарака өтөт. Негизинен кургак талаа ландшафты басымдуулук кылат. Түндүк капталында тулаңдуу чөп, түштүгүндө бетеге, шыбак, коктуларында сейрек майда бадалдар өсөт. Батыш этектеринде жемиш багы, түндүк -чыгыш капталдарында бак-дарак өстүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кебекова Батма
Кебекова Батма (15. 6. 1935, Чүй облусу, Кемин району, Чоң-Кемин айылы – 22.1. 2015, Бишкек) – фольклор изилдөөчү, Кыргыз Республикасынын илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (2004), Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1995), филология илимдеринин кандидаты (1964). Фрунзе шаарындагы В. В. Маяковский атындагы Кыргыз кыз-келиндер пединститутун бүткөн (1954). КМУда аспирант (1954–57), окутуучу (1957–58), Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунда кенже илимий кызматкер (1958–65), улук илимий кызматкер (1966–86), жетектөөчү илимий кызматкер (1986–90), 1990-жылдан бөлүм башчы. «Кыргыз, казак фольклордук байланышы» (1982) деген монографиянын, «Курманбек эпосунун варианттары» (1961), «Эр Табылды эпосунун идеялык багыты жана көркөмдүк өзгөчөлүгү» (1963), «Кедейкан эпосунун идеясы жана көркөмдүк өзгөчөлүгү» (1964), «Кыргыз совет аңгеме жанрынын өсүш жолдору» (1967), «Кыргыз, казак акындар чыгармачылыгынын байланышы» (1985), «Кыргыз эл ырлары» (1994), «Кыргыз элинин каада-салт ырлары» (2001) жана башка илимий эмгектердин автору.
Кильченга
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Евтушенко Гавриил Алексеевич
Евтушенко Гавриил Алексеевич (7. 4. 1904, Украина, Чернигов облусу – 23. 4. 1971, Фрунзе) – физиолог, Кыргыз ССР ИАнын корреспондент мүчөсү (1954), биология илимдеринин доктору (1946), профессор (1959). Киев айыл чарба институтун бүтүргөн (1929). 1932–41-ж. Краснодар тамеки өнөр жай илимин-изилдөөчү институтунун физиология бөлүмүнүн башчысы, 1952–58-ж. Кыргыз ССР ИАнын Ботаника институтунун директору, 1958-жылдан Биохимия жана физиология институтунда өсүмдүктөрдүн физиологиясы жана биохимиясы лабораториясынын башчысы, 1968–71-ж. Кыргыз ССР ИАнын Биохимия жана физиология институтунун директорунун орун басары жана КМУнун физиология кафедрасынын башчысы. 60ка жакын илимий эмгектин автору. Өсүмдүк физиологиясы боюнча адис. Эмгектери негизинен тамекинин, кант кызылчасынын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуунун физиология негиздерине арналган. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ламелляриялар
Ламелляриялар (лат. Lamellariidae) — деңиз үлүлдөрнүн бир тукуму.
Мостовка (Липка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Учук
УЧУК – кыз-келиндин жигитке берген белеги. Эркек киши токуу, өрмөчүлүк үстүндө келип калса, иш үстүндөгү аял ага заматта жиптен чачыла түйүп, белек катары бере салган. Алган киши ыраазычылыгын билдирип, «Учугуң узарсын» деп бата берген. Эгерде жаш жигит болсо, жооп иретинде белек тартуулаган.
Ла Сиенэга (Нү-Мексико)
Ла Сиенэга (Нү-Мексико) (La Cienega) — Нү-Мексико штатынын Santa Fe округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3007 киши. Болжолдуу аянты - 34.6 км². FIPS коду — 35-36720.
Жолдошбек Зарлыкбеков
Өмүр таржымакалы
Жолдошбек Зарлыкбеков Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Кочкор районунун Кара-Суу айылында 1959-жылы 19-январда туулган.
Мектепти бүткөндөн кийин 1977–1979-жж. Германияда аскердик кызмат өтөгөн.
1979–1981-жж. колхоздо чабан, райондук ооруканада “Тез жардам” автомашинасында айдоочу,
борбор шаардагы Фрунзе заводунда жумушчу болуп иштеген.
1981–1986-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика бөлүмүнөн билим алып, 1984-жылдан “Кыргызстан маданияты”
жумалыгына корректор, 1986-жылдан “Ленинчил” жаш” гезитинде (кийин “Жаштык жарчысы” деп аталган) кабарчы,
бөлүм башчы болуп иштеген. 1992-жылдан “Эркин-Тоо гезитинде бөлүм башчы, 1994–1995-жж. Кыргызстан маданияты” жумалыгында бөлүм башчы болгон.
1995–2005-жж. “Асаба”, “Агым” гезиттеринде кабарчы, бөлүм башчы болгон. 2005–2007-жж. “Бишкек таймс” гезитинде бөлүм башчы болуп иштеген.
2007–2008-жж. “Де-Факто” гезитинде редактордун орун басары, 2009–2010-жж. “Аалам” гезитинде бөлүм башчы болуп иштеп келди. Жолдошбек Зарлыкбеков 58 жашында узакка созулган оорудан соң 2016-жылы 10-майда дүйнөдөн кайтты.
Адабий чыгармачылыгы
Жолдошбек Зарлыкбековдун алгачкы ыры 1973-жылы облустук “Нарын правдасы” гезитинде жарыкка чыккан. "Жөө кеткен жол", "Жүрөк менен кошо карыйт сагыныч" деген китептери жарык көргөн. Аз жазса да, саз жазган акын болгон.
Сыйлыктары. Наамдары
1990-жылы “Алыкулдун Акбоз-Ат” фестивалынын лауреаты болгон.
1994-жылы мыкты журналисттик эмгек боюнча республикалык чыгармачыл сынакта “Эркиндиктин үч жылы”
аттуу макалалар топтому үчүн жеңүүчү болуп, Кыргызстан Журналисттер союзунун Ардак грамотасы менен сыйланган.
2001-жылы “Борбордук Азия жазуучуларынын жаңы миң жылдыктагы чыгармачыл байланышы “Эл аралык форум” сыйлыгынын лауреаты болгон.
2002-жылы массалык маалымат каражатында коомдук сакчылыктын абалын, кылмышкерликке каршы күрөшүү жана ички иштер органдарынын ошол
багытта алып барган иштерин чагылдырганы үчүн Ички иштер министрлигинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
Amazon.com
Amazon.com, Inc. - ошондой эле Amazon (Амазон) деген ат менен белгилүү болгон Американын электрондук соода жана булут эсептөө компаниясы. Ал Вашингтон штатынын Сиэтл жергесинде жайгашкан жана 1994-жылы 5-июлда Жефф Безос тарабынан негизделген. Технологиялык алп жалпы жүгүртүү жана базар капиталдаштыруусу боюнча дүйнөдөгү эң ири интернетке негизделген чекене сатуучу. Amazon.com онлайн китеп дүкөнү катары иш баштап, кийинчерээк DVD дисктерди, Blu-ray'лерди, CD'лерди, видео жүктөмөлөрдү/агымды, MP3 жүктөмөлөрдү/агымды, аудиокитеп жүктөмөлөрдү/агымды, программалык камсыздоо, видео оюндар, электроника, кийим-кече, эмерек, азык-түлүк, оюнчуктар жана зер буюмдарды сатуу боюнча тармагын кеңейткен. Ошондой эле, компания керектөөчү электроникалык буюмдарды, Kindle электрондук окугучтарды, Fire планшеттерди, Fire сыналгыны, Echo'ну өндүрүп чыгарат. Ал дүйнөдөгү эң чоң булут инфраструктурасын камсыздоочу (IaaS жана PaaS) болуп саналат. Amazon өзүнүн AmazonBasics аттуу үй брендинин астында USB зымдар сыяктуу белгилүү бир арзан буюмдарды дагы сатат.
Жолдошбек Зарлыкбеков
Сыйлыктары. Наамдары
2003-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасын алган жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн III даражадагы диплому менен сыйланган.
Amazon.com
Amazon Америка Кошмо Штаттары, Бириккен Падышалык, Ирландия, Франция, Канада, Германия, Италия, Испания, Нидерланддар, Австралия, Бразилия, Жапония, Кытай, Индия жана Мексика өлкөлөрү үчүн өзүнчө чекене соода сайтка ээ. Ошондой эле, Amazon айрым продукциялары үчүн белгилүү бир өлкөлөргө эл аралык жеткирип берүү жагын сунуш кылат. Германиянын Amazon сайтында 2016-жылы голланд, полша жана түрк тилдери дагы кирген.
Жолдошбек Зарлыкбеков
Сыйлыктары. Наамдары
2009-жылы Ички иштер министрлигинин “Кыргыз милициясына 80 жыл” юбилейлик медалы менен сыйланган.
Amazon.com
Amazon 2015-жылы базар капиталдаштыруу жагынан Walmart'тан озуп, АКШдагы эң кымбат сатуучу болуп калган. Amazon дүйнөдөгү төртүнчү баалуу коомдук компания болуп саналат; киреше жагынан дүйнөдөгү эң ири интернет компания жана Америка Кошмо Штаттарындагы сегизинчи эң ири жумуш берүүчү ишкана. Amazon 2017-жылы Whole Foods Market'ти жыл аягына чейин 13.4 млрд АКШ долларына сатып алуу планы бар экенин жар салган. Бул физикалык сатуучу катары Amazon'дун ордун бир топ эле жогорулатат. Бул сатып алуу айрымдар тарабынан физикалык дүкөн катары Walmart'ка чакырык таштоо аракети катары чечмеленген.
Жолдошбек Зарлыкбеков
Сыйлыктары. Наамдары
1992-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Князь-Елга (Илишев району, Башкыртстан)
Князь-Елга — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Аккузев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 63 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Байрак (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Байрак — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Отрад айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 212 киши. Почта индекси — 453140, ОКАТО коду — 80249856004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сөөк чокусу
Сөөк чокусу - Жетимбел кырка тоосунун эң бийик жери. Бийиктиги 4627 м. Кырка тоонун ортоңку бөлүгүндө жайгашкан. Түштүк капталы тик келип, дайыма жылаңач, түндүгүн кар менен мөңгү каптап жатат. Чокуга жакын Сөөк суусу башталып, ашуу жатат.
Брюссель метросу
Брюссель метросу – Брюссель шаарынын метросу. Метросу 20-сентябрь 1976-жылы ачылат.
Кимактар
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 ''Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев ат. Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети'' ''Башкы ред. Ү.А. Асанов, Жооптуу ред. А. А. Асанканов'' ''Ред. кеңеш: Ө.Ж. Осмонов (төрага), Т.Н. Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Ж. Жуманалиев, ж.б. ''.
Байкоңур
Байкоңур - космостук кемелерди, орбиталык жана автоматтык планета аралык станцияларды учуруучу жана даярдоочу дүйнөдөгү ири космодромдордун бири. Аянты 6717 км2. Казакстандын Кызыл-Ордо облусундагы Байкоңур шаарынын жанында жайгашкан. 1955-ж. курулуп, 1991-ж. Казакстандын менчигине өткөн жана ижара келишими боюнча 20 жылга РФке берилген (2004-ж. ижаранын мөөнөтү 2050-жылга чейин узартылган). Байконурдун курамында жеңил, орто жана оор класстагы ракета алып жүрүүчүлөрдү («Циклон-М», «Молния», «Воеток», «Союз» ж. б.) даярдоочу жана учуруучу 9 старттык, 43 техникалык комплекси, 3 май куючу станция жана кычкылтек-азот заводу бар. Космодромдун инфраструктурасы 2 аэродром, байланыш, электрдик, суу жана жылуулук жабдууларын, ошондой эле авто жана темиржол түйүндөрүн камтыйт. Байконурдагы алгачкы учуруу сыноолору 1957-ж. май-сентябрь айларында өткөрүлгөн. Ошол эле жылдын 4-октябрында 1-Жердин жасалма спутниги орбитага чыгарылган, 1961-ж. 12-апрелде «Восток» космостук кемеси менен Ю. А. Гагарин учкан. Байконурдан көптөгөн советтик космостук кемелер («Восток», «Восход» ж.б.) жана орбиталык станциялар («Салют» ж-а «Мир») ж. б. көптөгөн Жердин жасалма спутниктери учурулган.
Кедрина Зоя Сергеевна
Кедрина Зоя Сергеевна [18 (31). 8. 1904, Москва – 1998, ошол эле жер] – адабиятчы, филология илимдеринин доктору (1974), сынчы, котормочу. Москвадагы Горький атындагы Дүйнөлүк адабият институтун (1938) бүтүргөн. Адабий сынчылык ишин 1930-жылдары казак адабияты боюнча макала жазуудан баштаган. З. Кедринанын орус жана СССР элдеринин адабиятынын ар кыл маселелерин изилдөөгө арналган китептери, 300дөн ашуун адабий-сын макалалары жарык көргөн. Ал кыргыз адабияты менен адабият таануу илиминин айрым маселелери жана Ч. Айтматов, Т. Сыдыкбеков, А. Осмонов, Т. Касымбеков жана башка акын-жазуучулардын чыгармачылыктары тууралуу ондогон макалалардын автору. Өзбек ССРинин Бируни атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1970). Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. Эмгектери: Мухтар Ауэзов. М., 1952; Литературно-критические статьи. М., 1960; Главное – человек. М., 1972.
Ламна түспөлдүүлөр
Ламна түспөлдүүлөр (лат. Lamniformes) — акулалардын бир түркүмү.
Malmö Arena
Малмө Арена (Malmö Arena) — Швециянын, Малмө шаарынын Хюлльевонг аймагындагы мультифункционалдуу жабык арена.
Кадоо
2. Эки жагына бөрктөлүп урулган мык. Ал жарыгын, же капталган катмарын эпкелиштирип кадаш, бекитиш үчүн колдонулат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Бак тигүү
Бак тигүү - бак-дарак көбөйтүүнүн негизги ыкмасы. Бактын өсүп-өнүгүшү менен түшүмдүүлүгү көчөнү туура тигүүгө байланыштуу. Бак тигүү эрежеси бузулса, көчөт куурап калат. Көбүнчө бир жана эки жылдык көчөт тигилет. Ал көчөт керектүү узундукта, жоон, бутактуу (4-6 негизги бутак) жана тамыр системасы күчтүү болушу зарыл. Тигилүүчү жер терең айдалып, семиз болуу керек. Кыргызстанда Бак тигүү негизинен жазында, күзүндө жүргүзүлөт. Жазында отургузулуучу мөмө-жемиш багы үчүн чөнөктөр күзүндө, күздүгүнүкү тигүүгө 20-30 күн калганда казышат.
Сөгөт чокусу
Сөгөт чокусу - Алай  кырка  тоосунун чыгыш  бөлүгүндөгү бийик чоку. Бийиктиги 4697 м. Эки жагынан Сөгөт суулары (Чыгыш Көксуу менен Гүлчөнүн куймалары) башталат. Батыш капталы тик, аскалуу келип, жону тайпагыраак. Түндүк капталы кар-мөңгүлүү. Чоку жаткан тоо карбондун сланец жана кумдук тектеринен турат.
Абдыкеримова Сатин
Абдыкеримова, Сатин (1919–1988) – акын. 1919-жылы Киров районундагы Бейшеке айылында туулган. С.Абдыкеримова кыргыз аялдарынын ичинен чыккан эң биринчи жазуучу акын.
Анын биринчи ырлар жыйнагы 1939-жылы жарык көрүп, орус тилиндеги ырлар жыйнагы 1958-жылы чыккан.
С.Абдыкеримова 1946-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
Кыргыз совет адабиятына сиңирген эмгеги үчүн «Ардак белгиси» ордени, «1941 - 1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалы жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасы менен сыйланган.
Бейшеке айылдык Советине депутаттыкка шайланган.
Кыргыз тилинде
Ырлар. - Ф.: Кыргызмамбас, 1949. - 46 б.
Ырлар жыйнагы. - Ф.: Кыргызмамбас, 1952. - 96 б.
Айыл ырлары: Ырлар жана поэма. - Ф.: Кыргызстан, 1964. - 68 б.
Алтын күз: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1969. - 114 б.
Таң шооласы: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1977. - 50 б.
Өмүр издери: Ырлар жана поэмалар. - Ф.: Кыргызстан, 1979.
Талант толкуну: Ырлар. - Ф.: Кыргызстан, 1988. - 104 б.
Орус тилинде
Стихи. - Ф.: Кыргызмамбас, 1958. - 62 с.
Милый край: Стихи. - Ф.: Мектеп, 1970. - 63 с.
Бунашкина
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Байкуш сымалдар
Байкуш сымалдар - (Caprimulgiformes) филогенези үкү сымалдарга жакын куштар түркүмү. Тумшугу кыска, оозунун кыйыгы чоң. Күүгүмдө жана түнкүсүн активдүү. 93 түрү, 5 тукуму, анын ичинде гуахаро, алп чоң байкуштар жана кадимки байкуштар (козодойлор) белгилүү. Жумурткасын ургаачысы жана эркеги басат. Кадимки байкуштун канаты жана куйругу кыска, жүнү жумшак, түсү коргонуу кызматын аткарат. Учканда үн чыгарбайт. Көзү чоң. Бутакты бойлой конушат. Анын 18 уруусу, 70 түрү кеңири таралган. Мээлүүн кеңдикте жашагандары келгин куштар. КМШ өлкөлөрүндө 3 түрү кездешет. Кадимки байкуш чыгышта таралган, дене узундугу 28 смге чейин жетет. Токой четинде, кыйылган токойдо жана токойсуз ээн жерлерде жашайт. Жумурткасын жердеги чуңкурга тууйт. Балапандары калың тыбыт менен капталган. Май коңузу менен азыктанат.
Тазакемин чокусу
Тазакемин чокусу - Кемин кырка тоосунун эң бийик жери. Бийиктиги 3884 м. Кырка тоонун чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Төбөсү тайпак тартып, капталдары тик келген жылаңач чоку. Кембрийге чейинки мезгилдин жана соңку рифейдин интрузия тектеринен түзүлгөн.
Пюль-Кы дарыясы (Худосей куймасы)
Пюль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худосей дарыясынын сол жээгинен 242 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 77 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Евтушенко Евгений Александрович
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Шарлеруа метросу
Шарлеруа метросу – Шарлеруа шаарынын метросу. Метросу 21 июнь 1976-жылы ачылат.
Шерлок Холмстун библиографиясы
Шерлок Холмстун классикалык библиографиясы (Canon of Sherlock Holmes) өзүнө, бул персонаждын оригиналдуу жаратуучусу сэр Артур Конан Дойль жазган 60 чыгарманы (56 аңгеме жана 4 роман) камтыйт. Классикалык библиографияга булардан тышкары Артур Конан Дойль өзү же бирөө менен авторлошто жазган бир нече пьесалар да кошулат. Башка авторлор тарабынан Конан Дойль жараткан персонажды колдонуп жазылган чыгармалардын тизмесин  Шерлокиана макаласынан кароого болот.
Библиография
Шерлок Холмстун Классикалык библиографиясына 56 кыска аңгемелер жана 4 көлөмдүү роман кирет.
Аңгемелер
Шерлок Холмстун укумуштуу окуяларын камтыган 56 аңгеме беш китепте чогулган. Ал китептердин тизмеси:
Шерлок Холмстун укмуштуу окуялары
Шерлок Холмстун укмуштуу окуялары китебине кирген аңгемелердин тизмеси:
Шерлок Холмстун эскерүүлөрү
Шерлок Холмстун эскерүүлөрү китебине кирген аңгемелердин тизмеси:
Шерлок Холмстун кайтып келүүсү
Шерлок Холмстун кайтып келүүсү китебине кирген аңгемелердин тизмесми:
Анын акыркы саламы
Бул жыйнакка Артур Конан Дойль жараткан сегиз аңгеме кирет. Алардын тизмеси:
Шерлок Холмстун архиви
Бул китепке 1921-1927 жылдары жарыкка чыккан он эки аңгеме кирет. Алардын тизмеси:
Класссикалык библиографиясына кирбегендер
Шерлок классикалык библиографиясы «Канон» деп аталат. Ал эми классикалык библиографияга кирбеген болсо ал «канондук» эмес.
Шерлок Холмстун эрдиги
Шерлок Холмстун эрдиги  - Атур Конан Дойльдун баласы Андриан Конан Дойль, кээ бирлерин Джон Карр менен авторлошто жараткан  аңгемелердин толук жыйнагы. Бул аңгемелердин негизи катары атасы жараткан чыгармаларда эскерилген, бирок баяндалбаган Шерлок Холмстун иштери болгон. 1952 - 1953 жылдары аңгемелер жазылып бүтүп, 1954 жылы гана «Шерлок Холмстун эрдиги» (англ. The Exploits of Sherlock Holmes) аттуу аталыш менен жарыыкка чыккан. Мындан тышкары Андриан Конан Дойль атасынын биографиясын чагылдырган «Анык Конан Дойль» (англ. The True Conan Doyle) (1945) чыгармасын жазган.
Большевиктер
Большевиктер (Большевики которулганда көп, көпчүлүк) РСДРПдеги (1917-жылдын апрелинен өз алдынча саясий партия) В. И. Ленин жетектеген социал-демократтардын саясий тобу (фракция). Большевиктер түшүнүгү РСДРПнин 2-съездинде (1903) пайда болгон, анда партиянын Уставын кабыл алууда жана РСДРПнин жетекчи органдарын шайлоодо Лениндин жактоочулары көпчүлүк (ушундан улам алар большевиктер аталган) добушка ээ болуп, алардын каршылаштары азчылыкты (меньшевиктер) түзүп калган. Большевиктер күрөш жүргүзүүнүн революциялык тактикасын кабыл алышып, бийликти күч менен алууну көздөшкөн. Г. Плеханов жана Л. Мартов жетектеген меньшевиктер падышалык бийликке каршы күрөшүүдө массалык жумушчу партиясын түзүүнү жана либералдык буржуазия менен кызматташуу керектигин билдиришкен. 1905-ж. орус революциясынын жеңилишинен кийин дыйкандардын колдоосуна ээ болбогон большевиктердин лидерлери эмиграцияга кетүүгө аргасыз болушкан. 1917-ж. Февраль революциясынан кийин Убактылуу өкмөттүн жүргүзгөн реформалары жана Россияны дүйнөлүк согуштан алып чыгуу мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу элдин нааразылыгын күчөтүп, большевиктердин таасири жогорулай баштаган. 1917-ж. июль-август айларында большевиктер бийликти куралдуу жол менен тартып алуу чечимин кабыл алышып, 25-октябрда Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрү камакка алынат. Бийлик В. И. Ленин жетектеген Эл Комиссарлар Советинин колуна өткөн. Россиядагы граждандык согуш учурунда большевиктер өлкөдө бийлигин толук орнотуп, башка революциялык агымдардын, саясий партиялардын бардыгына тыюу салууга жетишкен. 1917-52-ж. «Большевиктер» термини партиянын расмий аталышына киргизилген Россия социал-демократтык большевиктер партиясы РСДРП(б), Россия Коммунисттик большевиктер партиясы РКП(б), Бүткүл Союздук Коммунисттик большевиктер партиясы ВКП(б). Партиянын 19-съездинин (1952) чечими менен ВКП(б) Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы (КПСС) деп аталып калган, к. Советтер Союзунун Еоммунисттик партиясы.
Кызыл-Алма газ кени
Кызыл-Алма газ кени  Жалал-Абад облусунун Ноокен районунда. Фергана тоо тизмегинин түштүк этегиндеги адырда, Майлы-Суу жана Нарын д-нын аралыгында. 1968-ж. табылган. Кен мезозой жана кайнозой замандарында пайда болгон тоотектердин антиклиналдык түзүлүшүндө жайгашкан. Газ 2780 м тереңдикте кезектешип, арасында чопо менен гравелиттин катмарчалары бар кумдук жана алевролитте топтолгон. Газ жаткан аянт 2800,5 ''км2. Газдуу кабаттын калыңдыгы 32 м. Катмар басымы 321 кгс/см2. Суткалык дебити 174 миң м3''. Газдын курамында метан –73–77,8%, этан – 2,3 – 7,7%, пропан – 0,8 – 1,37%, бутан – 0,3 – 0,56%, пентан менен жогорку сапаттагы газ – 0,3%, азот жана сейрек кездешүүчү газ – 20%, күйүүдөгү жылуулук берүүсү 26,46–32,08 ''МДж/кг. Чалгындалган запасы 1419 млн м3'' (1974). Ош өнөр жай ишканаларын газ менен камсыз кылат.
Байладила
Байладила — Индиядагы темир кендүү ири аймак. Мадхья-Прадеш штатында. Байладила тоо тизмегинде, 1200-1250 м бийиктикте жогорку сорттогу темирдин (Fe 65-69%) бир нече кени жайгашкаи. Алардын ирилери: Байладила (жалпы запасы 1352 млн г), Жали-Ражхара (290 млн г), Ровгхат (237 млн г). 1958-ж. геологиялык чалгындоо жүргүзүлүп, 1968-жылдан жер бетинен ачык казылып алынат. Кендер антиклиналдык зона менен татаалданган синклиналдык структураларга токтолгон. Байладила кенинде 150 м тереңдикке чейин 14 кенташ кабаты ачылган. Алардын узундугу 900-1500 м, калындыгы 30-60 м (чаида 150 м).
Минералдуу суулар (Кыргызстан)
Дарылык касиети бар сууларды «арашан» суулары деп аташат. Алар көптөгөн табигый суулардын температурасы жана курамындагы газдары менен айырмаланат. Кыргыздар байыртадан эле минералдуу сууларды дарылык максатта колдонуп келген.
Кыргызстандын аймагында 250дөн ашуун табигый жана бургулоо көзөнөгү менен чыгарылган минералдуу суулар бар. Дүйнөлүк курортологияда колдонулуп жүргөн 40 типтеги минералдуу суунун 30 тиби Кыргызстандын аймагында табылган, башка сууларга окшобогон дагы 10 тиби бар. Минералдуу суулар курамында тузу, газы, органикалык заттары (тузсуз сууларга караганда) көп жана өзгөчө касиеттерге (температурасы, радиоактивдүүлүгү жогору ж. б.) ээ болгондуктан дарылык максатта пайдалануучу жаратылыш суулары.
Кыргызстандын аймагында минералдуу суулар химиялык курамы, касиети жана дарылык мааниси боюнча төмөндөгүдөй бальнеологиялык топторго бөлүнөт: туздуу жана ачуу туздуу, көмүр кычкыл газдуу, кремнийлүү, жылуу суу (терм суулары), радондуу, сульфиддүү, темирлүү жана йод-бромдуу. Туздуу жана ачуу туздуу суулар жогорку минералдуулугу менен айырмаланат (1 г/лден —500 — 600 г/лге чейин), газдык курамы негизинен азот жана метандан турат, ал эми иондук курамында SO42--2 — 6 Cl-, Na+, чанда Са2+ басымдуу. Бул топтогу суулар чөкмө тектердин калың катмарлар жаткан платформалар менен артезиан бассейндеринде жаралган. Айрыкча туздуу катмарлардан турган артезиан бассейндеринде көп. Кыргызстандын аймагындагы тоо аралык артезиан бассейиндеринде кездешет. Алар көбүнчө глауберит жана галит менен минералдашкан галогендик формацияга байланыштуу. Ошондуктан алардын химиялык курамында Na+, SO42-, Cl дун иондору басымдуу. Минералдашуусу 10дөн 250—350 г/лге чейин. Аларга Ысык-Көл артезиан бассейни — бургулоо көзөнөгү аркылуу 1000 м тереңдиктен чыгарылган (неоген катмарларында), максималдык минералдашуусу 64 г/л; Чүй өрөөнүнүн борбордук бөлүгүндөгү Бишкек минералдуу суу кени — минералдашуусу 50,0 г/л; Жыргалаң —138 г/л; Туз (Лейлек району) — 253 г/л, Үчкашка — Чааркудук — 200 г/л, Үчтерек (Кетментөбө өрөөнү) —346 г/л ж. б. кирет. Туздуу жана ачуу туздуу суулар мыкты дарылык касиетке ээ. Алар бальнеологияда (ванна, душ, бассейндерде), ичип дарыланууда (башкага кошуп), ошондой эле пайдалуу компоненттерин (натрий-хлорид, йод, бром, натрий ж. б.) алуу үчүн жана дары-дармек даярдоодо колдонулат.
Көмүр кычкыл газдуу суулар дарыланууга колдонуучу суулардын ичинен эң жакшы натыйжа берүүчүсү. Ичип дарылануу үчүн суунун курамында СО2 0,5 г/лден кем болбошу, ал эми ванна, душ алуу үчүн СО2нин өлчөмү 1,0 г/л болуш керек.
Кыргызстандын аймагында көмүр кычкыл газдуу суулардын 30га жакын кени жана майда кенчелери белгилүү. Алардын курамында СО2нин өлчөмү 500 жана андан да көбүрөөк мг/лди түзөт. Алардын көбү Фергана тоо тизмегинин аймагында: Жазы суусунун алабында — Аркарторо, Байбиче, Жолчабай, Карашоро, Коңуртөбө, Көкжар, Кулубек, Чоңчабай ж. б.; Тар суусунун алабында — Кулун, Сөөк, Терек, Түзашуу; Арпанын алабында — Каракол (чыгыш), Кызылбелес; Каракулжа суусунун алабында — Каракол (батыш), Каракулжа, Сууктөр, Сурташ, Шилбили; Аксай өрөөнү менен аны курчап жаткан тоолордо — Бешбелчир — Арашан, Көлсуу, Үсөлөк, Чатыркөл; Жумгал өрөөнүндө Каракече, Чамынды, Бейшенсай; Ысык-Көл өрөөнүндө — Туурасуу, Улакол, Арабел ж. б. жайгашкан. Минералдашуусу 1,8ден 40 г/лге чейин. Химиялык курамы — гидрокарбонат-кальцийлүү, гидрокар-бонат-магний-кальцийлүү жана гидрокарбонат-натрийлүү. Кыргызстандан чыккан көмүр кычкыл газдуу суулар белгилүү Боржоми, Ессентуки, Нарзан, Арзни ж. б. дарылоо-ичимдик сууларына типтеш келет. Азыркы убакта өнөр жайлык мааниде Бешбелчир — Арашан, Карашоро, Аксуу минерал суулары бөтөлкөгө куюлуп сатылат. Кыргызстандын мындай сууларынын өнөр жайлык запасы: В категориясы боюнча 104 м3/сутка, С1 — 69 м3/сутка жана С2 — 50 м3/сутка.
Радондуу сууларга курамында 5 нКи/лден (1 нКи/л=10 эман=2,8 Махе бирдиги боюнча) ашык радон болгон суулар кирет. Жаратылышта радон суулары кеңири тарап, минералдуу суулардын өз алдынча провинциясын түзөт. Мында радондун дарылыгы башка компоненттердин (СО2, минералдашуу, температура, рН ж. б.) жагымдуу касиеттери коштолот. Радон суулары тектоникалык жаракалар зонасында түзүлүп, радиоактивдүү минералдашууга ээ болот. Бардык аймактарда радон суулары жер бетине терең жаракалар аркылуу чыгат. Чүй өрөөнүндө (Карабалта минерал суусу) Каракол терең жаракасына, Ысык-Көл өрөөнүндө (Жетөгүз, Керегеташ ж. б. суулары) Борбордук Тескей жаракасына байланыштуу. Кыргызстанда Жетөгүз минералдуу суусу кеңири белгилүү. Дүйнөдө бул сууга типтеш суу дээрлик жокко эсе. Ал Ысык-Көл облусунун Жетөгүз районунда, Тескей Алатоонун түндүк капталында, Каракол шаарынан 30 км түштүк-батышта, Ысык-Көлдүн жээгинен 25 км аралыкта жайгашкан. Гидрогеологиялык жана бальнеологиялык көрсөткүчтөрү боюнча да уникалдуу ысык минералдуу суу. Температурасы 20 — 44°С, минералдашуусу 0,9 — 13 г/лге чейин. Хлорид-натрий-кальцийлүү, чала жегичтүү (рН= 7,3 — 7,6). Курамында азот, йод, бор, марганец, жез, никель ж.б. бар. Биологиялык активдүү компоненти — радон (10дөн 100гө чейин жана андан да көп нКи/л). Эсептелген запасы 434 м3/сек, анын ичинен 90 м3/сек гана же 20% дарыланууга пайдаланылат. Айрым изилдөөлөргө караганда Кыргызстандын аймагында аз радондуу (5 — 14 нКи/л) ысык суулар да бар. Аларга Карабалта, Көкөмерен, Туурасуу, Аксуу ысык суу булактары кирет.
Сульфиддүү сууларга курамында 10 жана андан көп мг/л күкүрттүү суутек (Н2S) болгон минералдуу суулар кирет. Кыргызстандын аймагында Фергана өрөөнүндөгү адыр зоналарында палеоген, неогендин чөкмө тоотектеринде (Кайрагач, Аксай, Чоңкара, Риштан, Чаңгырташ, Майлысуу, Кызылжар) жана силурдун өтө дислокацияланган кремний-слюдалуу сланецтеринде (Фергана тоо тизмегинин түштүк-батышындагы Карадөбө участкасы) таралган.
Мындай суулар бальнеоголиялык жактан өтө маанилүү суулардын катарына кирет. Кыргызстандагы сульфиддүү суулар Сочинин Мацеста минералдуу сууларына типтеш (Н2S=5 — 400 мг/л). Риштандан чыккан суунун минералдануусу 3 — 6 г/л, хлорид-сульфат-кальций-натрийлүү, курамына 50 — 110 мг/л суммардык күкүрттүү суутек (Н2S) бар. Булактын чыгымы 4 л/секдан көбүрөөк. Кызылжар минералдуу суусу гидрокарбонат-хлорид-натрийлүү, минералдашуусу 4-5 г/л. Курамындагы күкүрттүү суутек 175-240 мг/лди түзөт. Чоңгара минералдуу суусу хлорид-натрийлүү, минералдашуусу 24 г/л. Күкүрттүү суутектин концентрациясы 24 г/лди түзөт. Чаңгырташ участкасындагы суу сульфат-хлорид-натрий-кальцийлүү, минералдашуусу 10 —31 г/л, курамында 550 г/л күкүрттүү-суутек бар.
Темирлүү сууларга бальнеологиялык жактан курамында 20 мг/л суммардык темири (Fе2++Fе3+) бар суулар кирет. Жазы суусунун жогорку агымында 300 км2 аянтта курамында жогорку концентрациядагы темири бар көмүр кычкыл газдуу суулардын он чакты тобу, андан башка таза темирлүү бир нече булактар тобу жайгашкан. Чыты суусунун Жазыга куйган жеринен 2 км түндүк-чыгыш тарапта, деңиз деңгээлинен 2870 м бийикте Аркаршоро, Сабай деген жерлердеги булактарда темир 45 мг/лди түзөт. Чоң Чабай, Жолчабай, Чоң Агатан сууларынын өрөөндөрүндө көптөгөн минералдуу булактар бар. Алардагы темирдин концентрациясынын төмөнкү өлчөмү 10—20 мг/лди түзөт.
Кыргызстандагы жер астындагы суулардын ичинен темир Карашородогу 7-бургулоо көзөнөгү (тереңдиги 80 м) менен чыгарылган булакта эң көп өлчөмдө болгон. Анда темирдин концентрациясы 120 мг/лди түзөт. Курамы хлорид-натрийлүү, минералдашуусу 25 г/л. Ачуу туз даамдуу. Чамынды суусунун (Жумгал өрөөнү) алабында акиташ теги менен чопонун чегиндеги тектоникалык жаракалардан бири-биринен 2 м аралыкта үч жерден агып чыгат. Суу көмүр кычкыл газдуу, тузсуз, аз минералдашкан. Химиялык курамы боюнча гидрокарбонат-сульфат-кальций-натрийлүү. Сууда 3 мг/л темир бар. Азыркы мезгилде республиканын аймагында темирлүү минералдуу суулардын бирөө да колдонулбайт. Аз кандуулук (анемия) оорусу менен жабыркагандар ичип дарыланса болот.