cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Колхоз
Колхоз (kolkhoz) - бул орус тилиндеги "жамааттык чарба" ("коллективное хозяйство") деген сөздүн кыскартылган түрү.
"Колхоз" (аны кыргызча "калкос" деп да айтышчу) - Советтер Биримдиги маалында мамлекеттик чарба ("советтик чарба - совхоз) менен удаалаш жүргүзүлгөн жамааттык дыйкан чарбалар биримдиги. 1917-жылдагы Октябр төңкөрүшүнөн кийин жүргүзүлгөн реформалардын бир багыты айыл чарбасына таандык болгон. Айыл-кыштактардагы ири жеке менчик түрлөрүнө тыйуу салынып, 1928-жылдан тартып айыл тургундары үгүт аркылуу же мажбурлоо жолу менен жаматтык чарбаларга массалык түрдө өткөрүлө баштаган.
Колхоз - аты жамааттык, заты авторитардык дыйкан чарба
Мыйзамга ылайык, "колхоз" деген айыл чарба өнүмүн өндүрүү үчүн түзүлгөн жамааттык бирикме болгон. Колхоздун уюштурулушу тууралуу жободо дыйкан чарба өкүлдөрү өз ара жамаатташып (кооперативге биригип) кызматташуу өрнөгү (кагаз жүзүндө) сунуш кылынган. Жоболордо колхоздо социалисттик өзүн-өзү башкаруу, демократия, ачык-айкындык принциптерине таянаары тууралуу баса белгиленген.
Советтик коомдук тажрыйбада болсо 1930-жылдардагы сталиндик реформалардын натыйжасында колхоздордо ыктыярдуу жамаатташып кызматташуу идеясы дээрлик жокко чыгарылган. Жер 1917-жылкы болшевиктик декретке ылайык мамлекеттештирилген, ошондуктан колхоз мүчөлөрү жерден башка мүлктөрдү гана кожоюн катары чогуу башкара алышкан. Күч менен колхозго киргизүү жараянынын өзү эле колхоз түзүүдөгү башкы принципти - ыктыярдуулукту жокко чыгарган. СССРде Иосиф Сталин бийликте турган жылдары колхоз мүчөсүнүн өз эрки менен колхоздон чыгып кетүү укугу да тебелеп-тепселген. Акырындп колхоздор ыктыярдуу жамаат (кооператив) мүнөзүн жоготуп, мамлекеттик чарба түрүнө айлана берген.
1960-жылдары КПССтин жаңы агрардык саясатына ылайык колхоз мүчөлөрүнүн маяналары да совхоз жумушчуларыныкындай кепилденген айлык түрүнө өткөрүлгөн чакта, колхоз менен совхоздун айырмасы аларда иштегендер үчүн дээрлик болбой калган.
Сталинизм доорундагы колхозчунун турмушу
Колхоз мүчөсүн "колхозчу" деп аташкан. Алар колхоз жалпы алган түшүмдүн жана башка кирешенин кайсы-бир үлүшүн акчалай жана башка түрдө эмгек акы катары алышкан, мында алардын канча күн же саат иштегени да эсептелген. Ал эми совхоз жумушчулары болсо так белгиленген жалыйна алып турушчу.
Иш жүзүндө көптөгөн жакыр колхоздор өз мүчөлөрүнө жарытылуу эмгек акы төлөй алган эмес.
1946-жылы колхоздордун 30 пайыздайы өз мүчөлөрүнө накталай акча төлөп бере алган эмес. Колхоздордун 73 пайыздайы колхозчуга ар иш күнү үчүн болгону 500 грамм эгин гана төлөй алган.
Мамлекет болсо колхоздордун түшүмүн так белгиленген баа менен гана сатып алып турган. Түшүмдүн наркы өтө төмөн бааланган. Ал эми мамлекет кайра кардарларга айыл чарба азыктарын өтө кымбат саткандыктан, ортодогу айырмадан чыккан киреше Совет өкмөтүнүн негизги киреше булагына айланган. Маселен, өкмөт 1948-жылы 100 кг кара буудайды кардарларга 335 сомго саткан, бирок ушул эле көлөмдөгү кара буудай үчүн совет өкмөтү колхозго 8 сом гана төлөгөн. Колхоз үчүн чектелген баалар инфляцияны да эске алган эмес. 1929-1953-жылдары колхоздорго таңууланган баалар өтө аз көлөмдө гана өзгөргөнү маалым.
Колхоз мүчөсүнүн өздүк чакан жер тилкеси жана анча-мынча жандыгы болгон. Жекече жер тилкеси болжол менен ар колхозчуга 0,4 гектар көлөмүндө берилген. Ал эми 1917-жылкы Октябр төңкөрүшүнө чейин дыйкан бери дегенде 5 жарым гектар жерге ээ болгон. Колхозго кайтарылган кирешенин аздыгы колхозчулардын эмгек өндүрүмдүүлүгүнө терс таасир тийгизген.
Кыргызстанда колхоздордун жоюлушу
Кыргызстан 1991-жылдын 31-августунда өзүнүн мамлекеттик көз карандысыздыгын жарыялады. Ошол жылы сентябрда Кыргызстан Коммунисттик партиясына тыйуу салынды (кийинчерээк чакан эки компартия жаңыдан түзүлүп, бирок саясий арендада анча кубатка ээ болгон жок).
1992-жылдан тартып Кыргызстанда колхоздорду ыктыярдуу жиктөө жана жоюу жараяны жүрдү.
Баш аламан жүргөн бул жараян учурунда жалпы менчикти будамайлап өзүнө каттатып алуу, туура эмес үлөштүрүү, жалпы техниканы кооператив катары сактоо аракеттерине тоскоолдук сыяктуу көрүнүштөр арбын болду.
Колхоздон мүлкүн алгандар аны башкаруу тууралуу тажрыйбасы жоктугунан өтө арзан сатып жиберген көрүнүштөр болду (кээде бир койдун баасы төрт бөтөлкө аракка чегерилген мезгил да болду).
Дыйкан чарбаларда деп багытталган насыя акчалар да өз дарегине жетпей, корпуциянын айынан шаарда кала берип жатты.
Жалпы сугат жана жер кургатуу системасын сактоо үчүн атайын өкмөттүк программа түзүлгөн жок. Айыл чяарба адистерин даярдоо солгундады.
Бирок тың дыйкан чарбалары колхоз учурундагыдан көбүрөөк түшүм өндүргөн учурлар да бар.
Интерфаза
Интерфаза – клетканын бөлүнүүсү бүтүп, кайра бөлүнүүсү жүргөнгө чейинки учуру; клетканын бөлүнбөй турган абалы. Бөлүнүү жөндөмдүүлүгүн жоготкон клеткаларда (Мисалы, нейрондордо) - акыркы бөлүнүүсүнөн, анын өлүмүнө чейинки мезгил.
И-да, клетканын бөлүнүүгө даярдануусуна байланыштуу, синтетикалык ошондой эле клеткалардын ткандык атайын кызматын аткарууну камсыз кылуучу, жиктөө процесстери жүрөт. И. клеткалык циклдин 90 % чейинки мезгилин камтыйт. И-лык клеткалардын өзгөчөлүү белгиси - хромосомалардын деспиралдык (спиралдуулугун жоготкон) абалы.
Юлдыбай (Кугарчин району, Башкыртстан)
Юлдыбай — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Юлдыбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 304 киши. Почта индекси — 453340, ОКАТО коду — 80238885006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сейталиев, Адис (сүрөтчү)
Адис Сейталиев 1965 жылы Бишкек шаарында туулган.
1980 жылы Бишкек шаарынын №5 мектебинин 8 классын бүтүп ошол эле жылы С.А.Чуйков атындагы көркөм сүрөт окуу жайына өтөт. 1984 жылы окуусун бүтүрөт.
Ошол эле жылы Москвадагы В.Суриков атындагы институтуна графика факультетине тапшырып өтөт.
Адис Сейталиев ар кандай техникаларда иштейт: живопись, графика, басма графика, видео-арт. Акыркы убакытта кино-исусствосуна кызыгып кино-сүрөтчү жана режиссердук иштери да бар.
2004 жылы режиссер катарында «Кара мольберт» аттуу автордук көркөм кыска метраждуу фильмин тарткан. Ал фильмде азыркы замандагы сүрөтчүнүн ахвалын чагылдырып көрсөткөн.
2009 жылы сүрөтчү катарында «Айдай» аттуу кыска метраждуу фильминде иштеген. Адис озүнүн сүрөттөрү менен сүрөтчү-график катарында Франциядагы Шамалье шаарында Графика триенналесине, Новосибирск шаарында Графика биенналесине такай катышып келе жатат.
2011 жылы май -июнда Италияда Венециялык заманбап искусствонун биенналесине катышуучу катарында чакырылды.
Жөндөмдүүлүк
Жөндөмдүүлүк — адамдын дээрине, сезим-туюмуна байланышкан сапат; бир нерсени жо ишти ыкчам, жакшы, чыгармачылык менен бүтүрүүдө көбүнчө өзгөчө касиет. Айрым адамдарда; мээ, сезүү органдары анатомия-физиологиялык жактан артыкчылыктарга ээ болушу ыктымал. Мис., угуу сезиминин тубаса даана болушу адамдын музыкага Жөндөмдүүлүгүн, көрүү сезиминин тубаса жакшы болушу адамдын сүрөтчүлүккө Жөндөмдүүлүгүн өстүрүүгө түрткү берет. Жөндөмдүүлүктүн адамдагы негизги тубаса касиети илим-билимди чыгармачылык менен колдонуудан толукталат. Жөндөмдүүлүккө айлана-чөйрө, турмуш-шарт чоң таасир тийгизет.
Булактар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Жөндөө системасы
Жөндөө системасы - жөндөлүүчү физикалык чоңдуктун өзгөрүүсүн белгилүү мыйзам ченеминде карман туруучу система. Жөндөө системасы жөндөлүүчү объект менен жөндөгүчтүн бирдиктүү системасы. Мында жөндөлүүчү чоңдуктун берилген мааниси туруктуу же убакыт функциясы болушу мүмкүн. Жөндөө процессинде жөндөлүүчү чоңдук берилген чоңдук менен салыштырылат. Бул эки чоңдуктун ортосунда айырма пайда болсо, айда жөндөө объектисине (жөндөлүүчү чоңдук өз ордуна келгенче) жөндөөчү таасир берилет. Жөндөлүүчү чоңдукту берилген маанисине чейин жеткирүүчү параметрлер жөндөө параметрлери деп аталат. Жөндөөчү таасир кол менен берилиши мүмкүн. Жөндөлүүчү чоңдукту өлчөө жана жөндөөчү таасирди берүү приборлордун жардамы менен ишке ашырылса, анда Жөндөө системасы автономиялуу деп аталат. Жөндөлүүчү чоңдуктун алдын ала белгиленген өзгөрүшүнө жараша Жөндөө системасы автоматтык стабилдештирүү, ээрчиме, программалык, функциялык жана жөндөөнүн өзү туураланма системасы болуп бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Он-Арча каналы
Он-Арча каналы - Кыргызстандын түндүгүндөгү Нарын облусунун Нарын районуна (мурдагы Тянь-Шань районуна) караштуу Эчки-Башы айылындагы тоо боору аркылуу чабылган чоң арык (канал).
Ал 1970-жылдардын башында чабылган. Тоо боору жардыргыч заттар аркылуу жардырылып курулган бул канал аркылуу Эчки-Башы айылынан тышкары Миң-Булак жана Эмгекчил айылдарынын да талаалары сугарылат. Каналдагы суу айтылуу Он-Арча дарыясынан чоң арык аркылуу агызылып келип, анан каналдын тоо боорундагы бөлүгүнө электр кубатынын жардамы менен суу куурлары аркылуу аттырылып чыгарылат, андан ары эңкейиштеп агат.
Хэнгур-Ю
Хэнгур-Ю — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сопча-Ю дарыясынын оң жээгинен 88 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 40 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кут билим (гезит)
"Кут билим" гезити - Кыргызстандагы агартуу тармагынын көйгөйлөрүнө арналган мезгилдүү басылма.
"Кут билим" гезити совет доорунда "Мугалимдер газетасы" деп аталган. Анын орусча варианты "Учитель Киргизстана" деп аталчу.
Ушул тапта гезит Кыргызстан Билим берүү министрлиги менен гезит жамаатынын менчигинде.
Гезиттин редактору - Кубат Чекиров.
Гезиттин редакциясы Кыргызстандын борбору Бишкекте жайгашкан.
Шилтеме
http://www.presskg.com/
Кичи Уса (Уса куймасы)
Кичи Уса (Сабри-Ю, Сабрей-Яга) — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын оң жээгинен 565 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 83 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Don't Close Your Eyes
Don't Close Your Eyes - словак ырчысы Max Jason Maiдын ыры. Словакия мамлекетин Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында көрсөтүү үчүн тандалып алынган.
Терек-Суу (Кара-Кулжа району)
Терек-Суу — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Капчыгай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 491 киши.
Роза Аманова
Роза Аманова -ырчы, дастанчы, комузчу. КР Эмгек сиңирген артисти (1998), Кыргыз Республикасынын Эл артисти (2009), Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (2011).
Өмүр баяны
Токтогул районунун Токтогул шаарчасында 1973-жылы 23-февралда туулган.
1991-жылы М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык окуу жайы/М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык окуу жайын,
1993-жылы /Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтун,
1997-жылы Кыргыз улуттук консерваториясын бүтүргөн.
1998-жылы Курмангазы атындагы Казакстан мамлекеттик консерваториясынын «Казак музыкасы жана дүйнөлүк музыканы изилдөө» кафедрасына аспирантурага кабыл алынган.
1999–2000-жж. Кыргыз Республикасынын Улуттук консерваториясынын Салттуу музыка жана фольклор кафедрасынын окутуучусу,
2004-жылы өзү уюштурган Салттуу музыкалык борбордун жетекчиси,
2008-2018-ж.ж Кыргыз-Түрк «Манас» университетинде доцент, профессор.
2006-жылы Искусство таануу илимдеринин кандидаты,
2017-жылы Искусство таануу илимдеринин доктору.
Ал «Мен сени сагынгым келет», «Ала-Тоо көрккө келбейт эл болбосо», ж.б. обондордун автору. «Курманбек», «Олжобай менен Кишимжан» аттуу эпосторду айткан дастанчы. Бир нече оозеки адистик музыкага багытталган илимий макалалардын, жети компакт-дисктин (анын ичинен “Курманбек” эпосунун толук айтылышы – 5 компакт-диск) автору.
Майами (Оклахома)
Калкы - 12910 киши. Болжолдуу аянты - 25.4 км². FIPS коду — 40-48000.
Кайру дарыясы (Чулышман куймасы)
Кайру — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Чулышман дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лемеза дарыясы (Сима куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бырранга тоолору
Бырранга тоолору – дүйнөнүн эң түндүгүндө жайгашкан материктик тоо системасы. Краснояр крайында (Россия), Ортоңку Сибирдин түндүгүндө, Таймыр жарым аралында. Түштүк-батышта Кара (Карск) деңизинин Енисей булуңунан Түндүк-чыгышта, Лаптевдер деңизине чейин 1100 кмге созулат. Жазылыгы 200 кмге чейин. Бири-бирине жарыш же кулиса сымал созулуп жаткан жапыз тоо жалдарынан (бийиктиги 250–400 м), кырка тоолордон жана жазы платолордон (500–700 мге чейин) туруп, бири-биринен дөбөлүү түздүктөр, тепши сымал өтмө өрөөндөр жана терең (700 мге чейин) шаңшаарлар (каньондор) менен бөлүнгөн. Бырранга тоолору бири-биринен обочолонгон төмөнкү тоо түйүндөрүнө бөлүнөт: батыш (Енисей булуңу менен Иясина дарыясынын өрөөнүнүн аралыгы), борбордук (Иясина менен Төмөнкү Таймыр дарыясынын аралыгы), Бырранга тоолорунун эң бийик (1125 м) жана мөңгүлүү бөлүгү (мөңгүнүн жалпы аянты 30,5 км2) Түндүк-батыш (Лаптевдер деңизинин жээгине чейин).
Бырранга тоолорундагы мөңгүлөрдүн жалпы саны 96 (анын ичинде эң ириси – Неожиданный, аянты 4,3 км2); алар негизинен Жданов, Преградный, Холодный жана башка дарыялардын башаттарында жайгашкан. Мөңгүлөрдүн этектери деңиз деңгээлинен 900–600 м бийиктикке чейин түшөт. Бардык жеринде көп жылдык тоң жана аны менен байланыштуу солюфлюкция процесстери, ошондой эле рельефтин тоңдон пайда болгон формалары (корумдары, дөбө-дөңдөр жана башка) кездешет. Бырранга тоолору кембрийге чейин жана палеозойдо пайда болгон тоо тектерден турат; аларга траптар мүнөздүү. Климаты катаал, арктикалык. Жазы 2,5 айга гана созулуп, жай мезгили дээрлик болбойт; сентябрда эле кар түшүп, кышы узакка созулат; кар аралаш бороон-чапкын шамалы согуп турат. Январдын орточо температурасы -35°С, июлдуку 4 ° С. Жаан-чачынынын жылдык орточо өлчөмү100–400 мм. Эң ири көлү Таймыр.
Түштүк капталдарында жана тоо этектей мамык чөп-эңилчектүү, айрым жерлеринде бадалчалуу тундра таралган; Түндүк капталдарында арктика тундурасынын суйдаң өсүмдүктөрү 500–700 м Бийиктиктен жогору арктика чөлү жана нивалдык-гляциалдык ландшафттар менен алмашат. Айбанаттардан карышкыр, түндүк түлкүсү, лемминг, ошондой эле арыс, ак коён, кой, бука жана башка мекендейт; өрдөк, каз, дудук каз, чулдук жана башка куштар көп. Тоо этектеринде жана өрөөндөрүндө бугу чарбасы өнүккөн. Бырранга тоолорунун чегинде Чоң Арктика коругунун бир бөлүгү жайгашкан. Батыш жана чыгыш бөлүктөрүндө лыжа жана тоо туризм (Волнорез, Кашолот, Сэрэген чокуларына чыгуу), ошондой эле дарыяларда (Подкаменный, Жданов, Холодный жана башка) сүзүү өнүккөн.
Зомбулук
Зомбулук — Бир адамдын кепилденген жарандын жеке колтийбестик укугун бузууга экинчи адамдын психикалык жана денебоюна таасир этүүсү. Денебойго зомбулук адамдын организмине түздөнтүз залал келтирүүдөн: уруп-согуудан, денесине жаракат келтирүүдөн, аркыл ыкмалар менен жабыркатуудан (анын ичинде кандайдыр бир заттарды жана нерселерди колдонуу менен) ж. б. көрүнөт. Психикалык зомбулук жабырлануучунун каршылык көрсөтүүгө эркин майтаруу үчүн адамды психикасына коркутуу менен таасир этүүдө (атап айтканда, уруп-согуу опузасы менен) жатат. Зомбулук кылмыш кылуунун ишти оорлотуучу (өзгөчө мыкаачылык менен кылмыш жасоодо же жабырлануучуну мазактоо менен) жагдайы, болбосо кылмыш курамынын конститутивдик (жиктелүүчү) белгиси (м.: зордуктоодо) болуусу мүмкүн.
Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун аныктамасы боюнча зомбулук – «реалдуу же коркутуу жолу менен физикалык күчтү же бийликти атайылап колдонуу, анын натыйжасы денеге залал келтирүү, өлүм, психологиялык травма, өнүгүүнүн четтөөлөрү же ар кандай зыяндарга алып келиши мүмкүн».
Тарыхта
Зомбулук – бирөөнүн үстүнөн башка бирөөлөрдүн үстөмдүк жүргүзүүсүнөн пайда болгон коомдук теңсиздиктин идеалистик теориясы. Дюринг таптардын пайда болушун коомдогу бир бөлүктүн башкаларына зомбулук көрсөтүүсү менен (ички зомбулук) байланыштырган; австралиялык социолог Л. Гумплович (1838–1909), ошондой эле К. Каутский жана башка таптардын жана мамлекеттин пайда болушунун чечүүчү ролу алдуу уруулардын алсыздарын кулдандыруусу болгон деп эсептешет. Тарыхый материализм коомдук турмуштун өнүгүшүндө зомбулук жөнүндө жобонун чечүүчүлүгүн илимге каршы мүнөзүн ачып, коомдун өнүгүшүнүн аныктоочу негизи материалдуу өндүрүш экендигин далилдейт. Ошону менен бирге эле ал тарыхтагы зомбулуктун ролун танбайт; социалдык революциянын мезгилинде тарыхый зарылчылыкты ишке ашыруунун маанилүү формасы болуп эсептелет. Азыркы учурда Зордук-зомбулук идеясын «күчтүүлөр позициясы» саясатын негиздөө үчүн, жарыша куралданууну, жаңы согуштарды даярдоо үчүн пайдаланышат.
Согуштун келип чыгуусу адамзат отурукташып калган мезгилде чыккан. Кээ бир окумуштуулар адамдар зомбулукка жакын болушу мүмкүн деп болжолдошот (шимпанзелер жана башка адам сымал маймылдар тамак-аш сыяктуу ресурстар үчүн атаандаш топтордун мүчөлөрүн өлтүргөнү белгилүү). Бирок адамдар арасындагы көп масштабдуу, милитаристтик, үзгүлтүксүз зордук-зомбулук адамзат тарыхынын көпчүлүк бөлүгүндө болгон эмес жана биринчи жолу салыштырмалуу жакында, голоценде башталган деп документтештирилген, кыязы, отурукташкан жашоонун натыйжасында калктын санынын жыштыгынан болсо керек.
Социалдык антрополог Дуглас П. Фрай окумуштуулардын мындай чоң даражадагы зомбулуктун, башкача айтканда, согушуу жүрүм-турумунун келип чыгышы боюнча кайчы пикирлерин жазат:
Иллинойс университетинин кызматкери Лоуренс Х.Кили «Цивилизацияга чейинки согуш» аттуу эмгегинде уруулук коомдордун 87%ы жылына бир жолудан көп согушканын жана алардын 65%ы тынымсыз согушканын жазат. Бул чакан топтордун же уруулардын «алгачкы согушу» жашоого болгон негизги муктаждыктан жана катуу атаандаштыктан келип чыккан.
Түрлөрү
Зомбулуктун физикалык, сексуалдык, психологиялык, санариптик, экономикалык жана башка түрлөрү бар. Бул зордук-зомбулук адам бийликке жетүү жана өнөктөшүнө көзөмөл жүргүзүү үчүн колдонуучу жүрүм-турум үлгүлөрү болгондо көрүнөт.
Физикалык зомбулук
Физикалык зордук-зомбулук катары төмөнкү учурлар саналат:
Көк суу неолит "Өнөрканасы"
Көксуу неолит "Өнөрканасы" – неолит дооруна (биздин заманга чейин 6–5-миң жылдык) таандык археологиялык эстелик. Ош облусунун Чоң-Алай районундагы Көксуунун батыш тарабында жайгашкан. Таштын чамындылары, жалпак таштар, таштын чордону, кыргыч сымал таш курал табылган. 1956-жылы Кыргыз археологиялык экспедициясынын таш доорун изилдөө отряды тарабынан ачылган.
Зомбулук
Физикалык зомбулук
Физикалык зомбулук зордук-зомбулук көрсөткөн адам жабырлануучунун аракеттерин көзөмөлдөө үчүн колдонгондо болот. Адатта, жабырлануучунун денесинде көзгө көрүнгөн издер бар. Зордук-зомбулук көрсөткөн адам жабырлануучуну үйүнө камап, тамак-аштан, дары-дармектен же уйкудан ажыратышы мүмкүн.
Узак мөөнөттөгү зомбулук физикалык жана психикалык көйгөйлөргө алып келиши мүмкүн, мисалы, депрессия, жүрөк оорулары, дем алуу органдарынын оорулары, травмадан кийинки стресс, тынчсыздануу.
Психологиялык
Психологиялык зомбулук:
Психологиялык зордук-зомбулукту аныктоо кыйын, анткени ал эч кандай заттык далилдерди келтирбеген кыянаттык менен колдонууну камтыйт. Бул кимдир бирөө көзөмөлдү алуу үчүн жеке адамга карата коркутуу жана коркуу сезимдерин колдонгондо болот. Психологиялык зомбулук эмоционалдык же оозеки кордоонун элементи катары киргизилиши мүмкүн.
Экономикалык
Экономикалык зомбулук катары төмөнкүлөр эсептелет:
Мында агрессор адамдын финансы каражаттарын көзөмөлдөп, дайыма отчет берүүнү талап кылат. Зордук-зомбулук көрсөткөн адам эсеп ачып же насыя карталарын алып, жабырлануучунун атынан карыз топтойт же жөн гана жубайлардын жумушка орношуусуна жана иштеп акча табышына жол бербейт.
Репродуктивдик
Репродуктивдик зомбулук – репродуктивдик ден соолукка байланыштуу чечимдерди кабыл алууга тоскоол болгон жүрүм-турумдардын жыйындысы. Репродуктивдик зомбулук жубайы, интимдик же романтикалык өнөктөш, ата-энелер же кайын журт тарабынан да жасалышы мүмкүн.
Репродуктивдик зомбулуктун үч түрү бар, анын ичинде кош бойлуулукка мажбурлоо, котрацептивдик саботаж жана кош бойлуулуктун жыйынтыгын көзөмөлдөө. Изилдөөлөр репродуктивдик зомбулуктун негизги 2 түрүн аныктаган. Вербалдуу саботаж – контрацепттик каражаттарды колдонбоого оозеки же эмоционалдык басым жасоо. Жүрүм-турумдук саботаж – контрацепттик каражаттарды колдондурбоо үчүн күч колдонуу же өнөктөштү сактануусуз секске мажбурлоо.
Эмоционалдык зомбулук же манипуляция
Эмоционалдык зордук-зомбулук, кимдир бирөө башка бирөөнү акылсыз же эч нерсеге жарабаган адамдай сезүү үчүн бир нерсе сүйлөгөндө же кылганда болот. Эмоционалдык оору – мамилелерде кеңири жайылган нерсе; мамилелердеги уруштарга же жагымсыз окуяларга жооп катары терс эмоцияларды сезүү адамга мүнөздүү. Бирок сезимдерге, ойлорго жана эмоцияларга өнөктөш дайыма коркунуч туудуруп жаткандыгын сезүү ден соолукка туура келбейт. Эмоциялык кыянаттык - сезимдерди билдирүү укугунан баш тартуу. Бул адамдын эң маанилүү баалуулуктарын жана ишенимдерин бузуу же шылдыңдоо.
Сексуалдык
Сексуалдык зомбулук же зордуктоо – бир же бир нече адамдын башка адамдын эркине каршы аны менен жыныстык катнашка барган зомбулук түрү. Адатта, зомбулуктун мындай түрүндө адам психологиялык жактан катуу жабыркап, аң-сезимине жана дене-боюна катуу доо кетет. Көбүнесе, зордуктоо Мен-концепциясына жана бүтүндөй жашоо ыңгайына олуттуу кедергисин тийгизген кризис менен коштолуп, оор эмоционалдык кесепеттерге алып келет. Адамдын психикалык саламаттыгына келтирилген оор кесепеттердин бири - жаракаттан кийин келип чыгуучу стресстик бузулуу (посттравматическое стрессовое расстройство (ПТСР)). Жаракаттан кийин келип чыгуусу стресстик бузулууну шарттаган нерсени көрсөтүү үчүн, Америкалык психологиялык ассоциациянын психикалык бузулуулардын классификациясында зордукталгандан кийин келип чыккан жаракат синдрому белгиленген. Пекин иш-аракеттер платформасынын "Аялдар жана куралданган чыр-чатак" бөлүмүндө согуш учурунда жасалган сексуалдык зордуктоого өзгөчө көңүл бурулат.
Зордуктоодон кийин келип чыгуучу жаракат синдрому жаракаттан кийин келип чыгуучу стресстик бузулуунун формасы катары каралып, ал сексуалдык зомбулуктан жабырланган адамда пайда болот. Зордукталган аялда дене-боюна, эмоционалдык жана когнитивдик абалына, ошондой эле жүрүм-турумуна катуу доо кетет. Жаракат алгандан кийин келип чыгуучу стресстик бузулууга зордукталган аялдардын дээрлик 80% дуушар болушу мүмкүн деп божомолдонсо, ал эми согуш аракеттеринен улам жарадар болгон адамдардын 24-60% гана дуушар болушу мүмкүн (ар кандай факторлорго жараша). Согуш аракеттери жүрүп жаткан мезгилдеги зордуктоодон кийин келип чыккан олуттуу кесепеттердин себептери - жабырлануучунун өч ала албагандыгы, жабырлануучулардын көпчүлүгүнө мүнөздүү болгон сенейүү реакциясы, ошондой эле жаракаттан кийин келип чыгуучу стресстик бузулуу синдромунун өзүн күнөөлүү сезүү жана уялып-кысылуу сезимдери менен коштолушу.
Эгер зордукталган адамдын дене-боюна жаракат келтирилип, аны бир нече адамдан турган топ зордуктаган болсо, анын жаракат алгандан кийин келип чыгуучу стресстик бузулууга кабылуу мүмкүнчүлүгү жогору. Зордуктоо маселесин изилдөөдө колдонулган феминисттик ык-амалдын авторлорунун айтымында (Susan Brownmiller, Schwendinger J & Schwendinger H. ж.б.), патриархат коомунда аял инсандар ортосундагы мамилелерде тең укукка ээ эмес. Мындай коомдо аялга менчик буюмдай мамиле жасалат
Зордуктоодон кийин тирүү калган аялдын жаракаттарын туруктуу мүнөздө сапаттуу каражаттар жана ыкмалар менен дарылаган учурда да, анын кесепеттери ондогон жылдар бою сакталып кала берет. Мындай кесепеттердин катарына: зордук-зомбулукка дуушар болгондон кийин адамдын инсандык сапаттарынын өзгөрүшү (өнөкөт түрдө); өнөкөт ооруксунуу белгилери сыяктуу ар кандай соматоформдук белгилер; диссоциативдик белгилер; мезгил-мезгили менен албууттануу, эркек менен жакындашуудан коркуу сезимдери кирет.
Кыргызстанда бир катар зордуктоо учурлары саясий окуяларга байланыштуу болгон. 2005- жана 2010-жылдардагы төңкөрүштөр, 2010-жылдын июнь айында Кыргызстандын түштүгүндө болуп өткөн куралданган чыр-чатакта көптөгөн кыз-келиндер зорбук-зомбулукка дуушар болушкан.
Ошол мезгилде Бишкек шаарындагы, Ош жана Жалал-Абад дубандарындагы кризистик борборлордун берген статистикалык маалыматы боюнча, Ош окуялары болуп жаткан мезгилде жана аяктагандан кийин кризистик борборлорго жардам сурап кайрылган аялдардын саны 300 ашып кеткен, алардын баары зордук-зомбулуктан жабыр тартышкан. Бирок бул бери жагы эле. Зордук-зомбулуктан жаракат алып, оор стресстик бузулууга кабыл болуп, бирок жардам сурап кайрылышпаган кыз-келиндер канча?
2010-жылдагы окуяларда зордуктагандар да, зордукталгандар да эки этностук топтун өкүлдөрү болушкан. Жардам сурап кайрылышкан кыз-келиндердин көпчүлүгү этек-жеңи узун көйнөктөрдү кийип, жоолукчан болгондуктан, аларды эркектерди өзүлөрү азгырган жеңил ойлуу аялдар деп айтууга болбойт. Тескерисинче, алар көзгө чалдыкпаганга аракет кылышкан. Зордуктоо фактылар боюнча 7 жазык иши козголгон. Ал эми калган зордуктоо окуялары жазаланбай калган, себеби жабырланган кыз-келиндер укук коргоо органдарына кайрылуудан баш тартышкан.
Жаракат алгандан кийин келип чыгуучу стресстик бузулуу белгилери июнь окуяларында зордукталган жана кризистик борборлорго жардам сурап кайрылган аялдардын дээрлик баарында ар кандай деңгээлде байкалган.
Маданий
Маданий зомбулуктун астында Й.Гальтунг маданияттын дин жана идеология, тил жана искусство, эмпирикалык жана формалдуу илим (логика жана математика) тарабынан чагылдырылган биздин жашообуздун символдук чөйрөсүн негиздөө жана мыйзамдаштыруу үчүн колдонула турган аспектилерин кароону сунуш кылат. Маданий зомбулук түздөн-түз жана структуралык зомбулукту адилеттүү, же жаман эмес иштей сезилтет жана кабыл алынат.
Кибербуллинг
Кибербуллинг - бүгүнкү күндө онлайн чабуулдардын эң кыйратуучу түрлөрүнүн бири, анткени кол салгандар кээде жабырлануучунун өзүно ишенбестигин эң чоң психологиялык травма жана басынтуу максатында колдонушат. Кибербуллинг, адатта, жабырлануучуга коркунучтуу билдирүүлөрдү жөнөтүүдө же социалдык тармактарга кемсинткен сүрөттөрдү жана видеолорду жарыялоодо, ал тургай, басмырлоочу маалыматы бар жасалма веб-сайттарды түзүүдөн көрүнөт. Анын кесепеттери көбүнчө кайгылуу же өлүмгө алып келет.
Кароосуздук
Балдарга карата зордук-зомбулук физикалык зомбулукту же сексуалдык зомбулукту гана билдирбестен, кайдыгерликти жана психологиялык зомбулукту да камтыйт. Коммерциялык эксплуатация, кароосуздук же эмоционалдык кайдыгерлик сыяктуу башка аракеттер да балдарга зомбулук көрсөтүү катары каралат.
Үй -бүлө мүчөсү балага туура кам көрбөгөндө кароосуздук болот. Бул жоопкерчиликтин жоктугу, анын негизги муктаждыктары жабылбаган баланын же өспүрүмдүн негизги камкордугуна көңүл бурулбайт.
Кээ бир конкреттүү мисалдарды келтире турган болсок, жашы жете электи карабаса, мектепке жөнөтпөсө, туура тамактанбаса, туура кийинбесе же медициналык кароого же консультацияга алынбаса, шалаакылык болот.
Зомбулук цикли (айлампасы)
Зордук-зомбулуктун цикли - бул тарабынан иштелип чыккан теория. Бул теория коомдо жана тарыхта болуп жаткан окуялар жана этаптар адатта циклдик түрдө кайталанып тураарын айтып, коомдук циклдин теориялары деп аталат, мында адамдардын ортосундагы мамилелерде зомбулук аракеттеринин циклдүүлүгү сүрөттөлөт.
Цикл, адатта, төмөнкү тартипте болот: күчөгөн чыңалуу, зордук-зомбулук, элдешүү же "бал айы", бейпилдик. Катышуучулардын бири аны токтотмоюнча кайталанат. Көбүнчө бул цикл мамиледен чыгуу менен гана бузулушу мүмкүн, бирок кыянаттык кылуучунун жүрүм-турумунун түшүнүксүздүгүнө байланыштуу жабырлануучу муну кандайдыр бир тышкы кийлигишүүсүз жасай албайт. Цикл көп жолу кайталанышы мүмкүн, толук цикл бир нече сааттан бир жылга же андан көп убакытка созулушу мүмкүн. Бирок, адатта, циклдин узактыгы убакыттын өтүшү менен азаят, андыктан “элдешүү” жана “тынчтануу” этаптары толугу менен жоголуп кетиши мүмкүн, ошентип, зомбулук күчөп, циклдер тез-тез болуп калат.
Көмөктөшүүчү факторлор
Үй-бүлөлүк зордук-зомбулукка көпчүлүк учурда өлкөнүн жашоо деңгээли, маданияты, дини, коомдук көз караштары таасир этет. Зомбулук муундан муунга өтүшү мүмкүн, себеби зомбулукту көргөн балдар муну кадыресе көрүнүш катары кабылдашы ыктымал. Зордук-зомбулукка туш болгондор физикалык жактан жабыркап, ачуулуу болуп, ден соолуктун өнөкөт көйгөйлөрүнө кабылышат, психикалык абалы бузулуп, каржылык көйгөйлөр жаралып, башкалар менен мамиле түзүүдөн коркуп калышы мүмкүн. Зомбулук көп орун алган үй-бүлөлөрдө жашаган балдар жаш кезинен эле психологиялык көйгөйлөргө дуушар болушат: башкалардан качып, бир нерседен бат коркуп, ачуусу бат келет, бул зыяндуу психологиялык травмага алып келиши мүмкүн. Үй-бүлөдөгү зомбулукка карата социалдык көз караштар адамдарга, айыл, регион, шаарларга карап өзгөрөт. Батыштан тышкаркы көптөгөн жерлерде бул түшүнүк өтө начар деңгээлде. Биринчилерден болуп буга себеп – аларда күйөөсүнө караганда аялдын орду төмөн каралып, ага баш ийип турат деген көз караш калыптанган, мыйзамдарында да мүмкүндүк берилген. Алсак, Йеменде нике жөнүндөгү жоболордо аял күйөөсүнө баш ийиши керек, анын уруксатысыз сыртка чыкпаш керек деп жазылган.
Зомбулуктун кандай түрү болбосун себепчиси катары аны кадимки көрүнүш катары кабыл алуу эсептелет. Психоактивдүү заттарды ашыкча колдонуу, жумушсуздук, психикалык оорулар, кыйынчылык менен күрөшүүнүн жолун билбөө, зомбулук көрсөткөн адамга көз каранды болуу кийинки себептери болуп саналат.
Азиянын бөлүктөрүндө уулдуу болуу артыкчылык катары саналып, кыз төрөлүп калса аны жерип, ата-энеси, туугандары тараптан жаман мамиле жасалып, зордук-зомбулукка барышат. Мындай өлкөлөрдүн каада-салттарында турмушка чыгып жаткан кыздын же аялдын кыздыгы бар-жогуна катуу маани берилип, талапка жооп бербеген аялдарга зомбулук көрсөтүлөт; этек кири келип жатканда коомдон оолак болууга түртөт; жыныстык органдарына жаракатка учураткан учурлар бар; зордуктоосун “жубайлардын укугу” деп ойлойт; “үй-бүлө намысы” жогору коюлат. ЮНФПА: “Кээ бир өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө аялды уруп-сабоо, ар-намысты өлтүрүү, аялдардын жыныстык органдарына операция жасатуу/бычып салуу жана сеп үчүн өлтүрүү сыяктуу аялдарга зыян келтирилген иштерди күнүмдүк тартиптин бир бөлүгү катары каралат”,- деп жазат.
Үй-бүлөдөгү зордук-зомбулук
Негизги макала: Үй-бүлөлүк зордук-зомбулук
Конституциянын 24-беренесинде Кыргызстандын жашоочуларынын, анын ичинде аялдардын укуктары менен эркиндиктерин чектөөгө эч кимдин акысы жок экени даана-так белгиленген. Ошондой эле жыныстык айырмачылык боюнча дискриминацияга тыюу салынган. Кыргызстанда кылмыштардын оордугуна жараша классификация Жоруктар кодексинде жана Кылмыш-жаза кодексинде берилген. Мисалы,  жоруктарга  65-берене – «Уруп-согуулар», 66 – «Ден соолукка жеңил зыян келтирүү», 67 – «Байкабастыктан ден соолукка анча оор эмес зыян келтирүү», 68 – «Венерикалык ооруларды жугузуу», 84 – «Абийир жана дин тутуу эркиндигине болгон укукту ишке ашырууга тоскоолдук кылуу» жана башка кирет. Үй-бүлөдөгү бир кыйла оор кылмыштар үчүн жоопкерчилик Кылмыш-жаза кодексинде көрсөтүлгөн. Бул жерде ден соолукка оор зыян келтирүү, кыйноолор, катуу уруп-согуп кыйноолор жна башкалар болуп бөлүнөт (Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 138-149-беренелери). Кыргызстанда үй-бүлөдөгү физикалык зордук-зомбулук фактылары баарынан көп кездешет.
Мектептеги зомбулук
Мектептеги зомбулук мугалимдер, классташтар же башка класстардагы окуучулар тарабынан көрсөтүлүшү мүмкүн.
Кодулоо
Кодулоо — мектеп окуучуларынын бири же тобу менен башка бир балага, топко агрессивдүү куугунтук көрсөтүүсү, шылдыңы. Мындай бейбаштыкта ​​жабырлануучу өзүн кол салуудан коргой албайт. Коркутуу физикалык жана психологиялык болушу мүмкүн. Бул бардык куракта жана социалдык топтордо боло берчү көрүнүш. Оор учурларда, ал кылмыштуу топтун кээ бир өзгөчөлүктөрүн кабыл алышы мүмкүн. Куугунтуктоонун эки формасы бар:
Психологиялык формасы – коркутуу, шылдыңдоо, жалаа жабуу, камоо, травматикалык физикалык агрессиясыз бейбаштык кылуу жана башка.
Физикалык формасы – түртүү, уруп-сабоо, башка зомбулук аракеттери, жабырлануучунун мүлкүнө зыян келтирүү; кээде курал колдонуу менен жана башка.
Коркунучтун түрүн тандоого катышуучулардын жаш курагы жана жынысы (эркектер физикалык форманы, ал эми кыздар психологиялык форманы колдонушат) таасирин тийгизет. Физикалык зордук-зобулук курмандыгын денедеги же беттеги тактарга көңүл буруп байкоого мүмкүн. Кордук көрсөткөндөр баланы коркутуп турганына байланыштуу бала ата-энеге, мугалимге чындыкты айтуудан коркот
Интернет-буллинг (кибербуллинг) – бул интернет, электрондук почта, SMS аркылуу коркутуп-үркүтүү, куугунтуктоо болуп саналат. Кээ бир учурларда, чабуулчу анонимдүү иш-аракет кылып, кийинки жазадан качуу үчүн өзү тууралуу маалыматты жашырат. Киберкуугунтукка ар кандай факторлор себеп болушу мүмкүн. Көбүнчө, алар команданын ичинде таанылуу үчүн, зеригүүдөн арылуу же жеке кризисти жеңүү үчүн алектенишет.
Сексуалдык зордук-зомбулук теңтуштар же окуу-жайынын коллективиндеги чоң адамдар тарабынан болушу ыктымал. Буга жыныстык катнаштар гана эмес, эркине каршы өбүү, кучактоо, денесинин аяр жерлерин кармалоо, аңдуу, жыланачтап сүрөткө тартууга мажбурлоо, жыныс мүчөсүн, порнографиялык сүрөт, видеолорду көрсөтүү, сойкулука үндөө ж. б. кирет. Мындай зомбулуктун кесепеттери бала үчүн абдан оор болот. Балада уялуу, өзүн айыптоо, кемсинүү жана башка эң жаман сезимдер пайда болот. Ата-эне урушат, айыптайт, сабайт же башка себептерди чыгарат деп бала абалын жашырып коюшу мүмкүн.
Рэкетчилик
Рэкет деген жалпысынан күчтүүрөөк бирөөнүн жактоосу үчүн каржылык же башка каражаттарды талап кылууну билдирет. Кадимки маанидеги рэкетчиликтен айырмаланып, «мектеп рэкети» түшүнүгү өзүнө бир катар көйгөйлөрдү камтыйт. Бул көбүнчө физикалык зомбулук менен коштолгон акчаны жана баалуу буюмдарды опузалап алуу гана эмес, ошондой эле психологиялык зомбулук - мазактоо, коркутуу, коркутуу жана эксплуатация.
Бул темадагы кээ бир изилдөөлөр көрсөткөндөй, мектептерде рэкетчилик жаңы формаларды алып баратат, аны аныктоо жана кандайдыр бир укук бузууга байланыштыруу кыйын. Ошентип, 2016-жылы сурамжыланган мектеп окуучулары көбүнчө жогорку класстын окуучулары зордук-зомбулук көрсөтөм деп коркутуп, белгилүү бир суммадагы акчаны карызга алууну суранышат, ал эми жабырлануучу бул каражаттар кайтарылбай турганын алдын ала түшүнөт.
Хэнде-Яха
Хэнде-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кара губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айтмамбетов Дуйшө
Айтмамбетов Дүйшө (1921, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Күнчыгыш (азыркы Бөкөнбаев) айылы - 1985, Фрунзе) — кыргыз тарых илимдеринин доктору (1981), профессор (1983), этнограф, профессор. 1951-ж. Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтун бүтүргөн. 1951-жылдан Кыргызстан КП БКнын аппаратында жооптуу кызматта, «Мугалимдер газетасынын» редактору, Кыргыз ССР ИАнын Тарых институтунда кенже, улук илимий кызматкер, Кыргыз педагогикалык илимий-изилдөө институтунда сектор башчы, 1981-85-ж. КМУда Кыргызстандын тарыхы кафедрасында доцент, профессор болуп иштеген. Анын илимий эмгектери Кыргызстандын революцияга чейинки салттуу маданиятын изилдөөгө арналган. 130дан ашык илимий эмгектин автору. Эмгектери: Развитие культуры киргизского народа во второй половине 19 и начале 20 вв. Ф., 1967; Кыргыз ССРинин тарыхы. Ф., 1963, 1968. Партиялык кызматтарда иштеген. Кыргыз Илимдер академиясында, Кыргыз Педагогика институтунда эмгектенген. Анын илимий изилдөөлөрү төңкөрүшкө чейинки маданияттын өнүгүү проблемаларына, мектеп, билим берүү тарыхына арналган.
Ак чубак
Ак чубак - черик уруусундагы ири уруктар тобунун аталышы. Этнонимдин параллелдери жору, саруу урууларыннын курамдарында бар. Махмуд Кашгари өз «Сөздүгүндө» этнонимдин экинчи компоненти (Cibaq) «чибак» - ылаачын маанисин анык-таарын жазат. Азыркы кыргыз тилинде «чубак»: 1. Күндүн нуру. 2. Күндүн аптабы, ысыгы» дегенди түшүндүрөт. Жырткыч куштар, мифологиялык канаттуу аргымак, багыш ж.б. байыркы мезгилдерде Көк Теңир менен Жердин ортолугундагы байланыштыруучу звенолук милдетти аткарса (шамандын минген канаттуу аргымагы, кушу ж.б.), анда этнонимдин баштапкы маанисинде тотемдик негиз жатат.
Лайка
Лайка -  Европа менен Азиянын түндүк токой зонасындагы аңчы ит породасы. Боюнун бийиктиги 38 - 63 см. Үкү баш, тик кулак, жүнү коюу, үлпүлдөк. Түсү ар түрдүү. Ал сактыгы, көрөгөчтүгү жана угуу сезиминин күчтүү өнүгүшү менен айырмаланат. Лайка шамдагай, чыдамкай, жытчыл, чымыр, суукка байымдуу. Айбанат менен канаттууга аңчылык кылууга оңой үйрөтүлөт. Лайка аюу, тыйын чычкан, суусар, соно ж. б. айбанатка аңчылыкта пайдаланылат.
Якутская лайка
Якут исламынын мекени Россия болуп саналат. Бул өлкөнүн түндүгүндө Якутск аймагында пайда болуп, ал тек өнүгө баштаган. Ал байыркы түрлөрү тиешелүү жана орой мергенчи болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Мугалимдер газетасы
"Мугалимдер газетасы" гезити - Кыргызстандагы совет доорундагы агартуу тармагынын көйгөйлөрүнө арналган мезгилдүү басылма. Анын орусча варианты "Учитель Киргизстана" деп аталчу. Гезитти Кыргызстандын белгилүү интеллектуал агартуучулары жетектеп келген. Анын баш редакторлорунун арасында таанымал жазуучу Жунай Мавлянов да болгон. Советтер Биримдиги ыдыраган соң "Мугалимдер газетасы" басылмасы аталышын өзгөртүп, "Кут билим" гезити деп аталып калган. Ушул тапта "Кут билим" гезити Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги менен гезит жамаатынын менчигинде. Гезиттин редактору - Кубат Чекиров. Гезиттин редакциясы Кыргызстандын борбору Бишкекте жайгашкан.
= Шилтеме: =
http://www.presskg.com/
Сухая Речка жырасы (дарыя)
Кургак Речка жырасы — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу, Самара облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Кинель дарыясынын сол жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чоң Кинель башатынан аягына чейин, Кутулук дарыясын кошпогондо башатынан Кутулук суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Сала болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Интерсексуалдуулук
Интерсексуалдуулук (лат. inter - орто жана sexus - жыныс) - айрым жыныстуу особдордо эки жыныстын тең белгилеринин болушу. Бул жыныстык белгилер толук эмес өөрчүгөн болот, башкача атйканда орто - аралык мүнөздө болот жана алар особдордун денесинин белгилүү бөлүктөрүндө биргелешип байкалат. И-тун эмбрионалдык өөрчүүсү кадимкидей башталат, бирок белгилүү учурдан тартып, башка жыныстын өнүгүүсүндөй уланат. Өөрчүү канчалык эрте өзгөрсө, И. ошончолук кескин түрдө байкалат.
Генетикалык интерсексуалдуулук - кариотиптин же зиготанын четөөлөрүнөн пайда болот. Мында интерсексуалдуулуктун байкалышы же хромосомдук же гендик баланс менен аныкталат башкача атйканда жыныс хромосомдорунун санынын, аутосомдорго болгон катышы менен жана аларда жынысты аныктаган гендердин болушу менен чечилет.
Гормоналдык интерсексуалдуулук - айрым жыныстуу омурткалуу жаныбарларда ички секреция бездеринин бузулушунан пайда болот. Мисалы, омурткалууларда бөйрөк үстүндөгү без, гипофиз бези бузулганда, жыныс бездерин алып салганда, алмаштырганда жана башка
Быткыл
Быткыл – кокту-колоттуу майда жылга, адыр-будурлуу жыбыт жер. Айрым топонимдердин бир компонентин да түзөт.
Nebo
Nebo - хорват ырчысы Nina Badrićтин ыры. Хорватия мамлекетин Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында көрсөтүү үчүн тандалып алынган.
Мурадым (Кугарчин району, Башкыртстан)
Мурадым — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Юлдыбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 166 киши. Почта индекси — 453340, ОКАТО коду — 80238885008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Класстык сабак
Класстык сабак — мугалимдердин жетекчилигинде белгилүү программага ылайык, туруктуу расписание боюнча, таанымдык тажрыйбасы жана курагы жагынан кескин айырмаланбаган курамы туруктуу окуучулар тобу менен белгилүү убакыт алкагында уюштурулган окуу ишинин формасы.
Сабакта окутуу – окуп-үйрөнүүнүн коллективдүү жана жеке методдору өз ара тыгыз байланышта колдонулат. Окутуунун класстык сабак системасынын башкы артыкчылыгы – анда максаты ачык так, даана окуу ишине окуучулар массалык түрдө тартылат. Ал окутуунун башка жекече формаларына салыштырмалуу экономикалык жактан да пайдалуу. Мугалим окуучулардын, окуучулар бири-биринин жеке өзгөчөлүктөрүн жакшы билсе, окуучунун иш аракетинин мүнөзүнө класс коллективинин шыктандыргыч таасирин эффективдүү колдонууга болот. Окутуунун класстык сабак системасы, башка иш чаралардан айырмаланып, окуу жана окуудан тышкаркы иштердин тыгыз байланышын, өз ара биримдигин камсыз кылат. Бул системанын дагы бир башкы артыкчылыктарынын бири, анын алкагында окутуунун фронталдык, топтук, жана жекече формаларын органикалуу айкалыштырууга ийкемдүүлүгүндө.
Сабак балдарды билим, билгичтик көндүмдөрдүн системасына ээ кылуу, өздөштүргөн билимин иш жүзүндө колдоно билүүгө үйрөтүү, таанымдык дараметин, чыгармачылык жөндөм-шыктарын өстүрүү, инсандык касиеттерин калыптандыруу үчүн ар тараптуу мүмкүнчүлүктөргө ээ.
Ю. А. Конаржевский адилет белгилегендей окуу тарбия процессии сабак менен башталып сабак менен бүтөт. Мектептеги башка жумуштардын баары сабакта түзүлгөн нерселерди толуктоо жана өнүктүрүүгө багытталып көмөкчү рол ойнойт.
Бытантай
Бытантай – Якутиядагы дарыя, Яна дарыясынын сол куймасы. Узундугу 586 км, алабынын аянты 40,2 миң км2. Жогорку Яна кырка тоосунун чыгыш капталынан башталып, басымдуу бөлүгү анын тармактары аркылуу агып өтөт. Кар жана жамгыр сууларынан куралат. Суусунун жылдык орточо чыгымы Асар кыштагы тушта 148 м3/сек. Сентябрдын аягынан майдын ортосуна чейин муз каптайт. Негизги куймалары: Бильлях, Тэнки (оң), Хобол, Аччыгый-Саккырыр, Улахан-Саккырыр, Кулгага-Суох (сол). Бытантайдын алабында жалпы аянты 140 км2 болгон 2 миңден ашык көл бар. Чатынан 120 км аралыкка чейин кеме жүрөт.
Бытыра
Бытыра, чачмa – 1) майда металл (сурьма менен мышьяк кошулган коргошун) шариктер. Ал патронго салынып, сайсыз мылтыктан атылат; 100–200 мге чачылып барып тиет.
Кара-Таш (Кара-Кулжа району)
Кара-Таш (Кара-Таш) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Капчыгай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 671 киши.
Интрон
Интрон — белоктун синтези ж-дө тукум куума инфомацияны алып жүрбөгөн гендер. И-дор ДНКнын бөлүгү; структуралык гендердин башка бөлүктөрүнүн - экзондордун, арасында жайгашат. И-дор, экзондор менен бирге алгачкы информациялык - иРНКга, (про-иРНК) көчүрүлүп жазылат. Про-иРНКдан И-дор жетилген иРНКнын пайда болуусунда, атайын ферменттер менен кесилип, экзондор калат. Структуралык ген ондогон И-дорду камтышы мүмкүн. И-дор менен экзондордун кезектешүүсү белоктордун жана тРНКнын молекулаларын маалымдоочу структуралык гендерге мүнөздүү.
Колэ (Оклахома)
Колэ (Оклахома) (Cole) — Оклахома штатынын McClain округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 473 киши. Болжолдуу аянты - 39.1 км². FIPS коду — 40-16200.
Лазер диагностикасы
Лазер диагностикасы -  плазманын негизги параметрлерин лазер нурунун жардамы менен аныктоо жолдору. Плазманын негизги параметрине анын температурасы жана тыгыздыгы кирет. Лазер диагностикасы плазмага түшкөн жарык нурунун чачыроосуна негизделген. Плазмадан чачыраган термелүү жыштыгы белгилүү чоңдуктагы нурлар плазманын абалы жөнүндө толук маалымат берет. Бирок жарык нурдун жардамы менен плазманын абалын аныктоо үчүн диагностоочу (плазмага түшкөн) нурдун кубаттуулугу ошол жыштыктагы плазма чыгарган нурдун кубаттуулугунан бир канча эсе чоң болуш керек. Мындай мүмкүнчүлүк лазер алынгандан кийин гана пайда болду. Лазердин белгилүү бир жыштыктагы, кубаттуулугу өтө чоң болгон, бир жакка багытталган жарык нуру плазмага жиберилет. Плазмадан чагылган лазер нурунун интенсивдүүлүгүн өлчөө менен плазманын негизги параметрлери аныкталат. Көпчүлүк учурда плазманын негизги параметрлери плазма аркылуу өткөн лазер нурунун интерференциялык сүрөттөлүшү менен табылат. Лазер диагностикасынын бул ыкмасы илимде лазердик интерферометрия деп аталат. Азыркы мезгилде Лазер диагностикасы плазмалык абалды изилдөөдө кеңири колдонулууда.