cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Андронов маданияты
Ачылыш тарыхы
Андронов көрүстөндөрү афанасьевдикине караганда биркыйла өнүккөн маданият экендиги жөнүндө кабарлайт. Мындаформалары ар түрдүүболгон, сапатыжакшыкарапакөңүлдү бурат; алар үчбурчтук, ромб, фестон, меандр ж.б. түрүндөгү ар түрдүү оймо-чиймелер менен кооздолгон идиштердин формалары да башкача. Эгерде афанасьев идиштеринин түбү шиштигийкелип, оттун күлүнө тереңирээк батырып коюуга ылайыкталса, андронов идиштеринин түбү жалпак келип, турак-жайдын таманынын түз экенинен жана ал жайтуруктуу жашоого ылайыкталганынан кабар берет.<
Адамдар эми жездин ордуна колону эритип алууну үйрөнүшкөн. Колонун сапатынын акырындык менен жакшырышы кооздук үчүн жасалгаларды жасоо менен катар, эмгек куралдарын да куюп жасап алууга мүмкүндүк берген. Адамдар эми колодон жоо-жарактарды (миздүүбалталар, бычактар же канжарлар, тешкич, найзалардынучтары) жана эмгек куралдарын — шибеге, орокжасашкан. Эрити пкуюу металл буюмдарды жасоонун негизги ыгы болуп калган, ал эми чыңоо ыгы болсо шаймандын мизин, учтарын чыгарууга жана курчутууга гана пайдаланылган. Химиялык жол менен колонун курамын талдоо, казылып алынган таштан жасалган куюу формалары жана буюмдардын түрлөрүнүн көптүгү, ошондой эле, жез, коло жана алтын алуу үчүн жер алдындагы кен казып алынган терең жайлар металлургия өндүрүшүнүн өнүккөнүнөн кабар берет.
Мал чарбачылыгы менен кетмен колдонулган дыйканчылыктын андан ары өнүгүшү андронов тибин деги маданияттагы өтө маанилүү нерсе болуп саналат. Археологдор тарабынан казылган бардык бейиттерде жалаң гана үй жаныбарларынын — койдун, өгүздүн, жылкынын сөөктөрүнүн табылганы мал чарбачылыгынын өнүккөнүн айгинелейт. Ушул мезгилге таандык болгон конуштарда үй жаныбарларынын сөөгү жапайы жаныбарлардыкын акараганда алда канча көптүк кылат. Жапайы жаныбарларды нтабылган сөөктөрү мурдагы мезгилге салыштырганда экинчи пландат урган болсо да, мергенчиликтин сакталып калганынан кабар берет. Үй жаныбарлары адамдарга эт тамак - аштарын гана бербестен, жүн да берген; адамдар ал жүндөн кездеме токууну да үйрөнүшкөн, буга бир бейиттен табылган жүн кездемеден жасалган анчалык чоң эмес тумак күбө боло алат.
Андронов маданияты доорунда адамдын отурукташуусунун өнүккөнү бейит курулуштарынын мүнөзү менен гана эмес, ошондой эле изилденген конуш жайларынын өзгөчөлүгү менен да далилденип отурат; бул болсо дыйканчылыктын пайда болушу менен шартталып, мал чарбасынын муктаждыгынан улам — жем-чөп даярдоого байланыштуу өсүпчыкканы шексиз; буга жера йдоочу куралдарга караганда сан жагынан алдаканча көп болгон ороктун кеңири тараганы далил. Жер айдоочу куралдардан конуштардын биринен (Александровка кыштагы) табылган сөөк кетмендер гана белгилүү.
Бул мезгилдеги социалдык мамилелердин өнүгүшү патриархалдык мамилелердин анда наркы өнүгүшү жана чыңалышы менен коштолгон. Мындагы мүнөздүү нерсе, жалгыздап көмүлгөн эркектердин бейиттери дээрлик жок болуп калган эле. Өз алдынча патриархалдык үй-бүлөнүн пайда болушу мүлк жагындагы теңсиздиктин башталышынан көрүнүп, айрым бейиттердеги буюм-тайындардын ар түрдүүлүгүнөн да байкалыптурат. Эми биркыйла бай жана жарды бейиттер пайда боло баштаган. Согуштар мал чарбачылыгынын өнүгүшүнүн жана байлыктын көбөйүшүнүн түздөн- түз натыйжасы болгон, ал жоо-жарактын жаңы түрлөрүн талап кылган. Жоо-жарактар эмгек куралдарынан ачык айырмаланып, алар жакшы жана кылдаттык менен жасалып, кооздоло баштаган.
Андронов маданиятынын өзгөчөлүгү анын өтө кеңири жайылгандыгында, мындай жайылуу алмашуунун өнүгүп жаткандыгынын гана эмес, бүткүл мурдагы тарыхый процесстин да натыйжасы десе болот.
Эмнеси болсо да, биз эми Енисейден тартып батышка, Хорезмге чейин тараган маданиятты көрүп отурабыз. Ошондой болсо да, белгилеп кете турган нерсе, Хорезм маданияты түштүк сибирдик маданиятка жакыныраак келет. Андронов маданиятынын эстеликтери Обдо, Алтайда, борбордук жана чыгыш Казахстанда жана да, акырында, Арал деңизинин бойлорунда жолугат. Андронов тибиндеги буюмдар Түндүк Тянь-Шандын этектеринде, Ысык-Көлдө жана Сокулук суусунун алабында табылган.
Енисейден тартып Уралга чейинки аймакта өнүккөн кеңири маданияттын өзөзгөчөлүгү бар бир бөлүгүн түзгөн жана ал мал чарбачылыгынын калыптанышына байланыштуу пайда болгон; бул мал чарбачылыгыдый канчылык жана аңчылык менен айкалышып, патриархалдык үй-бүлөнүн жана этностук жактан бир тектүү эмес болсо да, эң болбоду дегенде мал чарбачылыгы менен кесиптенген жакын урууларды бириктирген алгачкы уруулук союздардын түзүлүшүнө негиз болгон.
Баш (медицина)
Баш — кишинин денесинин жогорку бөлүгү. Баш биринчи моюн омурткасы (атлант) менен бириккен. Кишинин башы анатомиялык өзгөчө түзүлүштө болот. Баш сөөгү мээ жана бет бөлүгүнөн турат (к. Баш сөөгү). Мээ бөлүгүнүн чекеден (маңдайдан) башка жери чач менен капталган. Баштын тери алдындагы май клетчаткадан турган жука катмарында кан жана лимфа тамырлары, нервдер абдан көп.
Клетчатканын алдында маңдай жана кежиге булчуңунан турган баш сөөк булчуңу жайгашып, алар чоку тарамышы аркылуу биригет. Тери, клетчатка жана тарамыш биригип, тыгыз катмарды пайда кылат. Баштын бет бөлүгүнүн булчуңдары чайнаткыч жана мимикалык болуп эки топко бөлүнөт. Баштын бет бөлүгүн үч ача жана бет нервдери нервдештирип, күрөө тамыр аркылуу кан менен камсыз болот. Баштын башка терисине караганда бет териси жука, ийкемдүү келет.
Башта борбордук нерв системасынын жогорку бөлүгү, угуу, көрүү, жыт билүү, даам сезүү органдары, ошондой эле дем алуу жана тамак сиңирүү органдарынын башталышы жайгашкан.
Акционер капиталы
Акционер капиталы — акционердик коомдун негизги капиталы. Өлчөмү анын уставы менен белгиленип, акция чыгаруунун эсебинен пайда болот.
Акциздер
Акциздер - (лат. dere - кесем) - эл кеңири керектөөчү товардын, ошондой эле кызмат көрсөтүүнүн баасына кошуу менен алынуучу кыйыр салыктын түрү. Акциздик товарларга алкоголдук жана тамеки продукциялары, жеңил машиналар, зергер буюмдар, нефть продуктылары, накта булгаарыдан жасалган кийимдер, хрусталь идиштер, ок атуучу куралдар, килемдер, кофе жана какао кирет. Акциздер өндүрүүчүлөрдүн рентабелдүү товарларынан мамлекеттин казынасына түшүрүү үчүн салык акциздер салыгы деп аталат. Акциздер салыгын төлөөчүлөргө акциздик товарларды өндүрүүчү ж-а соодалоочу ишканалар кирет. Салык өз убагында айдын он бешинен кечиктирбей төлөнөт. Акциздер чендери чен коюу методу боюнча төмөнкү түрлөргө: туруктуу, өзгөчө (абсолюттук суммада) жана адвалордук (% менен) болуп бөлүнөт. Зергер буюмдардан жана жаратылыш газынан башка акциздик товарлардын бүт түрүнө өзгөчө чен колдонулат. Чендин түрлөрүнө карата акциздер салыгы: бирдиктүү акциздер - баасы жана сапаты жагынан аз айырмаланган сорттогу товарларга; дифференцияланган акциздер - ар түрдүү мааниде: сапаты, күчү (вино) боюнча классификацияланган товарларга; орточо акциздер - баалары сортторуна жараша ар түрдүү болгон (тамеки түрү) бир типтүү товарларга ж. б. түрлөргө бөлүнөт. Кыргызстанда акциздер салыгынын формасы, убактысы КРнын Өкмөтү тарабынан белгиленет.
Азия
Азиянын саясий бөлүнүшү
Кен байлыктары
Азия кенбайлыктарга бай. Ташкөмүрдүн ири кендери Казакстанда (Караганды бассейни), Сибирде (Кузнецк, Кан-Ачы, Лена ж. б. бассейндер), ошондой эле Кытай, Индия, Кореяда топтолгон. Нефтинин дүйнөлүк запасынын теңинен көбү Азияда. Нефть-газдуу ири аймактарга - Перс булуңу нефть-газ бассейни, Батыш Сибирь, Каспий бою ойдуңу, Закавказье, Орто Азиянын түздүктөрү, Малайя архипелагынын аралдары (Суматра, Калимантан), Түндүк жана Батыш Кытайдын айрым жерлери кирет. Сибирь, Казакстан, Орто Азияда, ошондой эле Түркияда, Иран, Пакистанда кайнатма туздун ири кендери бар. Темир рудасы Казакстандын бир катар жерлеринде (Костанай облусу, Борбордук Казакстан ж. б.), Ангара боюнда, Сибирдин түштүгүндө (Кузнецк Алатоосу, Тоолуу Шория жана Хакасия), Кытай, Корея, Индиянын көп жерлеринде топтолгон. Индияда жана Закавказьеде марганецтин ири кендери бар. Калайдын эң бай кендери - Түштүк-Чыгыш Азияда (Бирма, Тайланд, Индонезия аралы). Борбордук Казакстанда жездин ири кени, Норильскиде никель, Якутияда алмаз кендери бар.
Географиялык бөлүнүшү
Азиянын аймагы төмөнкү физикалык-географиялык өлкөлөргө бөлүнөт: Түндүк Азия (бүт Сибирди, россиялык Ыраакы Чыгышты камтыйт), Чыгыш Азия (Кытайдын 110° чыгыш узунунан чыгышты карай жаткан аймагы, Корей жарым аралы, Япон аралдары), Түштүк - Чыгыш Азия (Индикытай жарым аралы, Малайя архипелагы), Түштүк Азия (Индстан жарым аралы, Шри-Ланка аралы, Инд-Ганг түздүгү, Гималай), Батыш Азия (Кавказ, Алдыңкы Азия тайпактоолору), Түштүк - Батыш Азия (Араб жана аралы, Месопотамия, Левант), Борбордук Азия (Монголия, Батыш Кытай, Тибет), Орто Азия (Туран ойдуңу, Памир, Теңир-Тоо).
Коргоого алынган аймактар
Азиянын табияты чарбачылыктан кыйла өзгөрүп кеткен. 2003-ж. коргоого алынган аймактын аянты Азиянын жеринин 8%ин түзгөн. Коргоого алынган аймактын көбү Индонезияда (1080), Кытайда (809), Индияда (497), Малайзияда (190), Таиландда (158) жайгашкан. Азиядагы 20 өлкөдө биосфералык корук бар (анын бирөө Кыргызстандагы – Сары-Челек биосфералык коругу). Кыргызстанда 6 табият жана улуттук парктар, 4 корук, 1 биосфералык корук, 1 биосфералык резерват, 54 заказник бар. Рамсар конвенциясынын (1971-ж. негизделген, Иран) маалыматы боюнча жалпы аянты 7,3 млн га болгон эл аралык маанидеги суу-саздуу жерлер коргоого алынган. Коргоого алынган аймактын көбү Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине кирген, анын ичинде Сандарбан (Индия жана Бангладештин аймактарындагы мангр токой массиви), Казиранга, НандаДеви жана Кеоладео-Гхана (Индия), Ужунг-Кулон жана Комодо (Индонезия), Сагарматха жана Читван (Непал) улуттук парктары, араб антилопа резерваты (Оман), Туббатаха рифтиндеги деңиз паркы (Филиппинде), Япониянын парктары, ошондой эле Камчатка жанартоолору, Алтайдын Алтын тоолору (Алтай жана Катунь коруктары, Белуха табият паркы), Байкал көлү ж. б.
Тарыхы
Жогорку палеолит жана мезолит доорунда эле Азиянын басымдуу бөлүгүндө адамдар отурукташа баштап, кийин Америка, Австралия, Океанияга чейин тараган. Азияда үч чоң раса калыптанган: европеоиддер (түштүк-батыш жана батыш аймактарда), монголоиддер (Борбордук жана Чыгыш Азияда), австралоиддер (түштүк-чыгышта). Неолит жана коло доорунда адамдар Азиянын бардык аймактарына тарап, ири дарыялардын (Тигр, Евфрат, Инд, Хуанхэ, Амударыя) өрөөндөрүндө дыйканчылык өнүгүп, ошондой эле сугат иштерин өркүндөтүүнүн (каналдарды куруунун) натыйжасында байыркы ири цивилизациялар пайда болгон. Азыркы Азиялыктар бир нече расага бөлүнөт, бирок анын басымдуу көпчүлүгү монголоид расасынын үч тобуна кирет: түндүк (Сибирь ж-а Түн.-Чыгыш Кытайдын бир бөлүгү), чыгыш (монголдор ж-а түн. кытайлар) ж-а түштүк (монголоид ж-а австралоиддердин аралашма ж-а өтмө тиби түштүк кытайлар, индонезиялыктар, филиппиндер, Индикытай элдери, ошондой эле япондор). Европеоид расасына (анын түш. бутагына таандык) алдыңкы Азиянын, Түндүк Индия, Орто Азиянын (тажиктер) элдери, австралия расасына Азиянын ар кайсы аймактарында жашаган аз сандагы топтор: Цейлон веддери жана бхилдерде, мунда жана дравид элдеринин айрым топторунда, ошондой эле түштүк чыгыш Азиянын кээ бир майда элдеринде (сеной, тоала ж. б.) кездешкен веддо тиби; Чыгыш Индонезия элдериндеги меланезия жана папуас тиби; Филиппин аэталары, Малайя семангдары, Индия андамандарындагы негритостук; Япон айныларындагы айны тиби кирет. Ошондой эле Түштүк Индиянын дравид элдериндеги түштүк индиялык тип; европеоиддер менен монголоиддердин ортосунан чыккан аралаш типке кирген Батыш Сибирь, Орто Азия, Түндүк Индия, Түштүк Урал, Алтай, Казакстан элдери бар. Кыргыз элинин жалпы антропологиялык тиби европеоид жана монголоид тектеги расалардын аралашуусунан пайда болуп, түштүк Сибирь - тураноид расасына кирет.
Ханбали Мазхабы
Ханбали Мазхабы — укуктук жактан ислам динин тутунгандар тарабынан карманган багыт. Исламдагы төрт мазхабтын бирөөсү.
Бул мазхабдын негиздөөчүсү Имам Ахмад бин Ханбал. Имам Ахмад, хадистерди топтоштуруп жана аны китеп кылып жазган. Анын хадис китеби «Муснад» деп аталат. Ислам тарыхында маанилүү, абройлуу аалым болуп эсептелет. Ханбали Мазхабы негизинен Сауд Арабиясынын калкы тутунат. Ошондой эле, араб өлкөлөрүндө да таркалган. Бул мазхабдын башка мазхабдардан өзгөчөлүгү улупук каада-салттар исламга каршы келбесе да дин тарабынан тыюу салынат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Абдылкадыр
Абдылкадыр — эпизоддук кейипкер, тажик каны. Көкөтөй өлөрүндө жер жүзүндөгү белгилүү кандарды чакырып, мага арнап аш берип, бекеринен зордукчу кандардын кыстоо-кыйноосуна калбагыла деген керээзинде жоо элдин кандарынын катарында А-ды да эскерет (Сагымбай Орозбаков, 3. 23).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Шибеге
Шибеге — чеберлердин куралы. Ал теменеден жоонураак келип, учу шиштүү болот. Аны чеберлер жумуру жыгачка саптайт. Жыгачсыз темирден эле тегерек иймекей сабы бар шибеге да болот. Уздардын — илме сайма саюучу аспабы. Ал жалпак жыгач сапка бекитилип, анын учу иймек болот.
Колдонулган адабияттар
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Пекуче-Яха
Пекуче-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Байдарата губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Ott Lepland
Отт Лепланд (эстон. Ott Lepland) - эстон ырчысы. Эстон тилинде аткарылуучу «Kuula» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы Эстония өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Пекуче-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Акциянын контролдук пакети
Акциянын контролдук пакети — акция ээлеринин компанияда үстөмдүк кылууну, акционердик коомдун ишмердигине толук контроль жүргүзүүнү камсыз кылуучу үлүшү. Акциянын контролдук пакети акциялардын 51%ине барабар болууга тийиш. Бирок иш жүзүндө акционердик коомдун толук ээси болуу үчүн 20-30% жетишерлик болот.
Киндик кан укугу
Киндик кан укугу – туулгандыгына жараша жарандык алуу принциптеринин бири (бала кайсы жерде туулгандыгына карабастан ата-энесинин жарандыгын алат); дүйнө мамлекеттеринин көпчүлүгүндө кабыл алынган К. к. у-нун 2 түрү бар. Биринчиси «үйбүлөнүн биримдиги» принцибине, б. а. үйбүлөдө эркектин башчылыгы идеясына негизденет. Бул принцип боюнча, балага атасынын жарандыгы өтөт; никеден тышкары төрөлгөн бала гана энесинин жарандыгын алат. Экинчи түрү никедеги тараптардын тең укуктуулугу идеясына негизденет, б. а. атасынын же энесинин жарандыгына артыкчылык берилбейт.
Брейн-Дрейн
Брейн-Дрейн (brain-drain мээ жана чыгуу, агуу) – турмуш деңгээли төмөн өлкөдөн илимий, илимий-техникалык, гуманитардык жогорку квалификациялуу адистердин жашоо деңгээли жогору өлкөлөргө кетүүсү.
Темирбек Мусакеев
СССР сүрөтчүлөр союзунун жана Кыргызстан кинематографисттер союзунун мүчөсү, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер. Көп жылдар кино тармагында жигердүү эмгек өтөп, Бүткүл Союздук жана республикалык фестивалдарда ири сыйлыктарга татыган 1977-жылы "Сандардын чатагы", 1983-жылы "Эр жүрөк үчөө", 1986-жылы "Түнкү окуялар" жана башка көркөм тасмаларды жараткан. Түркия Республикасында "Кыргыз элдик кийимдери" деген альбому чыгарылган. 1993-жылдан бери Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана архитектура университетинде көркөм сүрөттөн сабак берет.
Тальжина дарыясы
Тальжина — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын сол жээгинен 600 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Помпей Гней
Помпей Гней (ылакап аты Улуу; б. з. ч. 106-48) - байыркы римдик кол башчысы жана саясий ишмери. Помпей саясий мансабын б. з. ч. 83-ж. Сулла тарапта баштаган.
71-ж. Спартак көтөрүлүшүн басышкан.
70-ж. консул. Помпей 66-ж. Митридат VI Евпаторду жеңип, Римге жаны аймактарды кошкон.
60-ж. Помпей сенатка каршы Красс жана Цезарь менен биригип союз түзгөн (биринчи триумвират).
50-жылдары Помпей жеке бийлик үчүн сенат тарапта Цезарга каршы күрөшкөн.
48-ж. Фарсалда Цезардын армиясынан талкаланып, Египетке качып, ошол жакта өлтүрүлгөн.
Кире жалдоочу
Кире жалдоочу – жетим бекетине чейин деңиз аркылуу өз жүгүн ташууга берген кире жалдоо келишиминин бир тарабы. К. ж. өзара шартташылган жүктү өз маалында берилүүсүн камсыз кылып, шартташылган киреакысын төлөөгө милдеттүү.
Халиф
Халиф (араб. - орун басар) - мусулман жамааты жана теократиялык мусулман мамлекетинин башчысы, бир катар мусулман мамлекеттеринде — мамлекет башчысынын аталышы.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Варшавка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Варшавка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Шаймурат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 78 киши. Почта индекси — 453018, ОКАТО коду — 80235880002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кире ээси –
Кире ээси – бүтүндөй кемени же анын бир бөлүгүн же белгилүү бир кеме жайын берүү шарты менен, сыйакы үчүн жүктү деңиз аркылуу жетим бекетине чейин жеткирүү милдетин өзүнө алган кире жалдоо келишиминин бир тарабы.
Малик Акчабаев
Акчабаев Малик - (1932, Ош облусу, Хиля кыштагы - 2001) - пахтачы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1979), Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1978). Эмгек жолун 1950-ж. Ленин районундагы Калинин атындагы колхоздо колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1965-жылдан пахтачылык бригаданын бригадири. Анын жетекчилигинде бригада 1979-ж. пахтадан ар бир га жерден 53,5 цден түшүм алган. 1975-80-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Ленин ордени менен сыйланган.
Төлөйкөн (Араван району, Мангыт айыл аймагы)
Калкы
Калкы - 2 735 киши.
Ооганстан
Ооганстан (افغانستان, ), расмий аталышы Ооганстан Ислам Эмирлиги (د افغانستان اسلامي امارات‎, ), Орто Азиа менен Түштүк Азианын кесилишинде жайгашкан, деңизге жээги болбогон өлкө. Чыгыш жана түштүктө Пакистан; батышта Иран; түндүктө Түркмөнстан, Өзбекстан жана Тажикстан; түндүкчыгышта Кытай менен коңшулар. 652.000 км2 айантту, түндүк жана түштүкбатышын түздүктөр ээлеген тоолу өлкө. Борбору жана эң ири шаары Кабул. 32 миллионго жакын калкынын көпчүлүгүн Пуштундар, Тажиктер, Хазаралар, Өзбектер жана Кыргыздар түзөт.
Ооганстандагы байыркы цивилизациялар
Ооганстан'да адам жашоосу эң азында 50,000 жыл мурун башталган. Аймакта отурукташкан жашоо 9,000 жыл мурун пайда болгон жана акырындык менен Индус, Оксус жана Гелменд (БЗЧ 3. миңжыл) цивилизациялары өнүккөн.
Мамлекеттик түзүлүшү
Ооганстан - унитардык мамлекет. Конституциясы 16. 1. 2004-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы - президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы - президент. Президенттин алдында эки вице-президент бар. Президент болуп ата-энеси оогандык жана мусулман дининдеги жаран гана шайлана алат (5 жылдык мөөнөткө). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - эки палаталуу Улуттук чогулуш (Элдер палатасы (Валези Жюрга, 250 депутат) жана Аксакалдар палатасы (Мешрано Жюрга). Аткаруу бийлигин өкмөт - Улуттук чогулуштун макулдугу менен президент тарабынан дайындалуучу 27 кишиден турган министрлер кабинети ишке ашырат. Саясий партиялары: Ооганстандын Ислам коому, Ооганстандын Ислам биримдиги партиясы, Ооганстандын улуттук биримдик кыймылы партиясы.
Табияты
Ооганстан негизинен Иран тайпак тоосунун түндүк-чыгышында жайгашкан; аймагынын 3/4үн тоолор ээлейт. Чыгыштан батышты карай Гиндикуш тоолору (бийиктиги 6843 мге чейин, Тиргаран чокусу), андан ары Паропамиз тоолору, түндүгүндө Бактрия түздүгү, түштүгүндө, түштүк-батыш бөлүгүндө бийиктиги 1200 мге жеткен чөлдүү плато Регстан, Гармсер кумдуу чөлдөрү, Дашти-Марго таш-шагылдуу чөлү созулуп жатса, Ооганстандын түштүк бөлүгүндө Газни-Кандагар бөксө тоосу (бийиктиги 3265 мге чейин) жазы дарыя өрөөндөрү менен тилмеленип жатат. Иран жана Пакистан менен болгон чегарасында чуңкурдуктар кездешет. Ооганстандын аймагы тектоникалык жактан негизинен Альп бүктөлүүсүнө кирет. Түндүк бөлүгү Туран жаш платформасынын (плитасынын) чегинде. Нефть, табигый газ, көмүр, темир, жез, сейрек металлдар, ошондой эле чачынды алтын, зергерлик жана асыл таштар (дүйнөдөгү эң сапаттуу кен - лазурит, мрамор оникси, зергерлик турмалин, рубин, зымырыт) жана башка кендери бар. Климаты субтропиктик континенттик, кургакчыл. Январдын орточо температурасы түздүктөрдө 0°Сден 8°Сге чейин, бийик тоолордун айрым жеринде -20°Сден төмөн, июлдуку түздүктөрдө 24°Сден 32°Сге, бийик тоолордо 0°Сден 10°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 200 мм, чөлдөрдө 40-50 мм, бөксө тоолордо 200-250 мм, Гиндикуштун айдарым капталдарында 400-600 мм, Инди океанынын муссону жеткен түштүк-чыгышында 800 ммге чейин. 3000-5000 м бийиктикте кар катмары 6-8 ай жатат, андан жогору мөңгү кездешет. Ири дарыялары: Амударыя (жогорку агымында Пянж), Герируд, Гильменд, Кабул, Мургаб сугатка кеңири пайдаланылат. Көлдөрү аз, анын ичинен ирилери - Амир, Аби-Истадайн-Газни. Тоо этектери жана өрөөндөр боз, чөлдүү талаалары күрөң топурактуу. Шортоң жерлери да бар. Негизинен чөл жана талаа өсүмдүктөрү (шыбак, астрагал, сөксөөл, төө тикен жана башка) өсөт. Чыгышындагы тоолордо токой кездешет. Дарыя өрөөндөрүндө оазистер бар, аларда жемиш багы өстүрүлүп, жүзүмчүлүк өнүккөн. Аймагында 6 корголуучу аймагы (аянты 218 миң гадан ашык) бар. Банди-Амир улуттук паркы уюштурулган.
Калкы
Өлкөдө түрдүү тилдердин тобуна кирген 20дан ашык улут өкүлдөрү жашайт; анын жарымынан көбү - оогандар (пуштундар; 38% тен 49%ке чейин); о. эле тажиктер (өлкөнүн батыш жана түндүк-чыгыш бөлүктөрүндө; 18-25%), өзбектер (68%) жана түркмөндөр (түндүгүндө), хазарлыктар (борбордук бөлүгүндө), чаар-аймактар (батышында), белуждар (түштүгүндө), брагуи, нуристандыктар, арабтар, күрддөр, пашаи, афшарлар (кызылбаштар), каракалпактар, кыргыздар жана башка улуттар арбын. Расмий тили - пушту жана дари (перс тилинин ооган диалектиси) тилдери. Басымдуу дини - ислам. Фертилдүүлүк жогору болгонуна байланыштуу (1 аялга 6,78 бала) балдардын өлүмү көп (1000ге 166). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники - 42,3, аялдарыныкы - 43 жаш. Орточо жыштыгы: 1 км2жерге 39,9 киши (өлкөнүн чыгышында 687). Көбү өрөөн жана оазистерде отурукташкан, аларда 1 км2 жерге 100дөн ашуун киши туура келет; түштүгүндөгү чөлдөрдө, борбордук жана түндүк-чыгыш бөлүктөрүндөгү бийик тоолуу аймактарда отурукташкан эл жокко эсе. Калкынын 1/6ге жакыны көчмөн жана жарым көчмөн эл. Шаар калкы 23%. Ири шаарлары: Кабул, Кандагар, Герат, Кундуз, Мазари-Шариф, Жалалабад. Акча бирдиги - афгани. 1979-89-жылдардагы Ооган согушу менен граждандык согуштун таасиринен Ооганстандын калкынын 1/3ине жакыны өлкөнү таштап четке кетүүгө аргасыз болушкан. Ошондой эле Кабул шаарынын калкы эки эсе өскөн. Качкындардын көпчүлүгү Иран менен Пакистанда отурукташкан. Эмгекке жарамдуу калкы 11,1 млн (2001).
Тарыхы
Азыркы Ооганстандын аймагында байыркы таш доорунан эле адамдар мекендегендигин көптөгөн археологиялык казуулар ырастайт. Биздин заманга чейинки 1миң жылдыктын 1-жарымында чөлкөмдө ирригациялык курулмалардын курулушу менен ири оазистер пайда болот. Ошол мезгилде Ооганстандын аймагында Бактрия сыяктуу алгачкы мамлекеттер түзүлгөн. Биздин заманга чейинки 6-кылымдын 30-жылдарында Ооганстандын аймагы Ахеменилер мамлекетинин (Персия) курамына, биздин заманга чейинки 330-329-жылы Ооганстанды Александр Македонский басып алган, кийин Селевкилердин ээликтеринин курамына кирген. Грек Бактрия (биздин заманга чейинки 250-130-жыл), Кушан (биздин замандын 1-4-кылым) падышачылыктарынын доорунда аймакта шаарлар, кол өнөрчүлүк, маданият, искусство гүлдөп өскөн. 4-кылымда Ооганстандын аймагын Сасанилер, 5-6-кылымда эфталиттер басып алган. 6-кылымдын 60-жылдары эфталиттердин уруулук бирикмелери түрктөр жана сасанилер тарабынан сокку алган соң, Ооганстандын аймагы майда ээликтерге бөлүнүп, Түрк кагандыгына жана Сасанилерге көз каранды болуп калган. 7-8-кылымда чөлкөмдү арабдар басып алып, ислам дини тарай баштаган. 9-10-кылымда аймакта чарбанын, маданияттын, искусствонун өсүшү байкалат. Ооганстан аймагын 13-кылымда монголдор, 16-17-кылымда Улуу Моголдор, 18-кылымда Надир-шах каратып алган. Надир-шах өлгөндөн кийин, 1747-1818-жылы эмир Ахмад шах башында турган алгачкы көз каранды эмес Ооган мамлекети - Дуррани державасы түзүлгөн. 19-кылымдын орто ченинен Россия жана Улуу Британия Ооганстан үчүн өз ара каршылашып турушкан.
1907-жылы бул эки мамлекеттин ортосунда Ооганстан аймагынын бүтүндүгүн таануу жөнүндөгү келишимге кол коюлган. 1919-29-жылы Аманулла хандын өкмөтү өлкөдө социалдык-экономикалык реформаларды жүргүзгөн. 1923-жылы конституциялык монархия орнотулган. 1929-жылы бийликке Мухаммад Надир келип, ал Надиршах атын алып, өзүн король деп жарыялаган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Ооганстан бейтараптык позициясында турган. 1973-жылы мамлекеттик төңкөрүштүн натыйжасында монархия кулатылып, Ооганстан республика деп жарыяланган. Мамлекеттин жана өкмөт башчылыгына Мухаммед Дауд шайланат. 1978-жылы апрелде кайрадан мамлекеттик төңкөрүш болуп, бийликке Революциялык совет келген жана Ооганстан Демократиялык Республикасы деп жарыяланган. Өлкөдө граждандык согуш башталган. Ооганстан өкмөтүнүн өтүнүчү боюнча колдоо көрсөтүп, 1979-жылы Ооганстанга советтик аскерлер киргизилген. X. Аминдин режими кулатылып, анын ордуна Бабрак Кармаль дайындалган. Кармалдын 80-жылдардын 1-жарымында Ооганстанда «советтик үлгүдөгү социализмди» куруу аракети ийгиликсиз аяктаган. Өлкөнүн ичиндеги өз ара чыр-чатактар токтогон эмес. 1987-жылы Ооганстандын жаңы Конституциясы кабыл алынып, А. Наджибулла президент болуп шайланган. 1989-жылы советтик аскерлер Ооганстандан чыгарылды, бирок ар кандай уруулук топтордун ортосундагы күрөш улантыла берген. Миллиондогон оогандыктар Пакистан, Иран жана башка мамлекеттерге качышкан.
1992-жылы апрелде козголоңчулар Кабулду басып алышты. 1992-жылы апрелде өлкө Ооганстан Ислам Мамлекети деп аталып, бийлик моджахеддердин жетекчилеринин колуна өткөн. Ошол эле жылдын декабрында өлкөнүн президенттигине Б. Раббани шайланган. 1990-жылдын ортосунда Ооганстандын саясий аренасында «Талибан» кыймылы (пакистандык медреселерде даярдыктан өтүшкөн жаш ооган исламчыл-радикалисттердин тобу) активдеше баштайт. 1994-жылы «Талибан» бирикмелери Кандагарды, 1996-жылы Кабулду ээлешип, ээлеген аймактарын башында молдо Омор турган Ооган Ислам Эмираты деп жарыялашкан. Талибдер өлкөдө катуу теократтык режимди орнотушкан. Талибан кыймылына каршы Ахмад шах Масуд жетектеген Түндүк альянстын күчтөрү турган. Ахмад шах Масуддун өлтүрүлүшү (9. 9. 2001) жана АКШдагы массалык террордук актылардын (11 сентябрь 2001) уюштурулушуна У. бен Ладен күнөөлөнүп, 2001-жылы АКШ башында турган антитеррордук коалициялык күчтөр Ооганстандагы талибдердин режимин кыйраткан. 2001-жылдын аягында Бонн шаарында Аганстандын саясий күчтөрүнүн конференциясы болуп өтүп, Хамид Карзай жетектеген Убактылуу администрациясы түзүлөт. 2002-жылы Лоя Жирганын отурумунда Убактылуу (Өткөөл) өкмөт түзүлүп, X. Карзай мамлекет жана өкмөт башчысы болуп шайланат. 2004-жылы январда жаңы Конституция кабыл алынып, X. Карзай президент болуп шайланат. «Талибан» кыймылынын айрым бөлүктөрү X. Карзайдын жана эл аралык антитеррордук күчтөргө каршы күрөшүн улантып келпшүүдө. Ооганстандын айрым провинцияларында бийлик номиналдуу түрдө гана өкмөткө баш ийишкен моджахеддердин талаа командирлерине таандык бойдон калууда.
Маданияты
Ооганстанда билим берүү системасы көпкө созулган жарандык согуштан жана «Талиб» башкаруусунан кыйраган. Диний мектептери (мусулман) басымдуулук кылат. 2002-окуу жылында 39% эркек жана 3% аял окуган (башталгыч билим алуу үчүн). Мектеп жашындагы 1,5 млн бала окуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыраган. Мектептердин 70% талкаланып, анын ичинен 5 миң мектептин 3,5 миңи оңдоого муктаж болгон. 2002-жылы билим берүү системасын көтөрүү боюнча «Кайрадан мектепке» планы даярдалган (2 жылга эсептелген). Ошол эле жылы Кабул университети (1932-жылы негизделген) ишке кирген. 2003-жылы 7563 мектепте 5,5 млн окуучу окуп, анда 92 миң мугалим эмгектенген. Кабулда ири элдик китепкана жана этнографиялык музейлери бар. Массалык маалымат каражаттары талибдердин башкаруусунан улам бүлгүнгө учураган, 2001-жылдан кайрадан калыбына келтирилүүдө. Өлкөдө мамлекеттик телекөрсөтүү, радиоуктуруу, маалымат агентчилиги, менчик телекөрсөтүү, 3 көз каранды эмес радиоуктуруу компаниясы («Кабул радиосу»), «Ооган Исламик Пресс» маалымат агентчилиги иштеп, 260тан ашуун гезит-журналдар чыгат. Ооган адабияты пушту жана дари (фарси-кабули) тилдеринде өнүгүүдө. Пушту адабияты Пакистандын аймагынын айрым бөлүктөрүндө да пайдаланылат; дари адабияты парс классикалык адабиятынын салтын жолдойт. Эл арасында жөө жомок, эпос, оозеки аңгемелер (хикаяттар) кеңири таралган. Пуштулардын биздин заманга чейинки сакталган адабияты - Мали шейхтин «Кадастр китеби» (15-кылым), 16-кылымга рошаниттер сектасын түзгөн Баязид Ансаринин чыгармачылыгы таандык. 17-18-кылымдагы пушту классикалык адабиятынын гүлдөп өнүгүүсүнө Хушхаль-хан Хаттака, Абдуррахман Моманд жана Абдулхамид Моманддын эмгектери зор. 20-кылымда адабиятында кайрадан жаңылануу башталган. 1936-жылы пушту тили дари тили менен катар мамлекеттик 2-тил деп жарыяланган. 1937-жылы Ооган тили жана адабияты академиясы негизделген. Повесть жана проза жанры (С. М. Аламшахи, Мираминуд-дина Ансари, Г. М. Жвандая - дари тилинде; Б. Кушкаки, К. М. Рафика - пушту) өздөштүрүлө баштаган. 20-кылымдын 2-жарымында адабиятта социалдык маселелер басымдуулук кылган, Абдулхак Бетаб, Х. Халили (дари тилинде), Ж. Г. Жейлани, Ш. Маджрух, М. С. Псарлай (пушту), С. Лаик (эки тилде), Ш. Барик (дари) элдик каада салттын негизинде жазган. Проза жанры жаңы багытта (романтикалык жана реалисттик) өнүккөн. Бийликке Ооганстан Элдик Демократиялык партиясы келгенден кийин ЖС түзүлүп (1980), анын расмий органы «Жвандун» («Жашоо») журналы болгон. Ал мезгилге прозаиктер - А. Усман (Кузагара), А. Р. Зярьяб, А. Амин, А. Каргар, 3. Анзор, Б. Баджаурай, Хабиб Кадир, И. Атайи жана башкалардын чыгармалары таандык. Классикалык поэзиянын салтын улантуучулар - Н. Хафиз, Н. Тахури, А. Такор, А. Хазан ж. б., жаңы поэзия жанрына В. Бахтари, Л. Назими, С. К. Туфани, А. Наиби, Ф. Фард жана башкалар кайрылган. Социалисттик күрөш, революциялык пафос Д. Панжшеринин поэзиясына таандык. 20-кылымдын акыркы жылдарындагы согуш Ооганстандын белгилүү адабиятчыларын өлкөдөн кетүүгө аргасыз кылган. Чет өлкөдөгү көрүнүктүү пушту адабиятчыларына - романчы С. Шпун, акындар А. Жахани, П. М. Караван, С. Сиддики, М. Парвин Файз-зада жана башкалар кирет.
Абдылда Дөөлөт уулу
Абдылда Дөөлөт уулу (1899, Өзгөн району, Алга айылы — өлгөн жылы белгисиз) — манасчы. Басыз уруусунан. «Манас» эпосун жездеси Казыбай устадан үйрөнгөн. Ал дастандын көп эпизоддорун билген жана мыкты айткан. 1966 — 70-ж. «Манас» эпосунун айрым эпизоддору (2427 сап ыр) жазылып алынган (Кол жазмалар фондусу, 630инв.). Бул эпизоддор негизинен Манас жана анын кырк чоросу менен Алмамбеттин таанышышы, Алмамбеттин аларга кошулушу, Алмамбеттин кеңеши боюнча Манастын Каныкейге үйлөнүшү, алардын (кыз-күйөөнүн) шаан-шөкөт менен Таласка көчүшү окуяларынан турат. А-нын айтуусунда Манас менен Көкчө таяке-жээн болгондугуна карабастан бири-бири менен эки-үч курдай согушат. Акыркы кармашта Манас оор жарадар болот. Кайта берип Көкала Алып келип Эр Көкчө, Манасты атып таштады. Чоң өпкөнүн жарымы жок, Боорунун теңи жок (АДВ, Кол жазмалар фондусу, 630-инв., 101-б.). Бул кабар Каныкейге жетет. Акылман, айлакер Каныкей нечен дарылар менен дарылап Манасты өлүмдөн алып калат. Ошентип, «жаккан отун өчүрүп, эки айча аерде жатып бу Манас, Каныкейди көчүрүп, сексен төөгө сеп жүктөп, анан Таласка келет экен» (Кол жазмалар фондусу, 630-инв., 109-б.). 1970-ж. А-дан (көлөмү 32 бет) «Көкөтөйдүн ашы» жазылып алынган (Кол жазмалар фондусу, 630-инв.). Эпизод Көкөтөй өлүп, кара ашын берип, ага көк күмбөз (кээде ак күмбөз деп да аталат) салдырып, эми чоң ашын кантип беребиз деген кеңештен башталат. Көкөтөйдүн жалгыз уулу Бокмурун ашты Манаска башкартам деген чечим менен жайма көкүл жаш Айдарды Мааникерди мингизип, Манаска кабарга чаптырат. Баяндоодогу окуялар андан ары чиеленип, татаалданып өнүгө берет. Атаңдын гөрү бул гулду, Карадан жорго жооруса, Кең Анжыян бозунда, Кан Гөкөтөй ооруса, Мында гандай чакыртпайт. Аладан жорго бөлгөндө, Алп Гөкөтөй өлгөндө, Мында кандай чакыртпайт. Гөкүмдүн суусун бурганда, Тавагын Ташкент кырганда Гөк күмбөзүн курганда Мында кандай чакыртпайт (АДВ, Кол жазмалар фондусу, 668-инв., 129—130-б.),— деп Манастын каары келип, жаш Айдарды жайлап, Мааникерди сойгула деп чоролоруна буйрук берет. Мындай кысталыш учурда акылман Каныкей: «Жаш Айдарды жайласаң, Мааникерди сойдурсаң мен башка эрге тийип кетип, катыны таштап кеткен Манас деген жаман аттыга калтырам, элге шылдың кылам» — дейт. Мындай жаман атты шылдыңдан чочулаган Манас кайра жазылып, жаш Айдарды коноктоп, ашка барууга макулдугун берет. Окуя ашка даярданып, Манас чоролорун ээрчитип, жолго чыгышы менен бүтөт. Аштын кандай өткөнү жана башка окуялар жөнүндө сөз болбойт. А-нын айтуусунда «Манас» дастанындагы туруктуу салт катарында саналган сүрөттөөлөр көркөмдүгү, маңыздуулугу жагынан көп манасчылардыкынан калышпайт. Бир топ манасчыларда туруктуу салт катарында тулпарларды сүрөттөө, алардын сын-сыпатын даңазалоо — негизги көркөм ыкма, формалардан болуп келген. Мындай салт, көркөм ыкма, форма А-нын «Манас» айтуусунда кеңири колдонулат. Өзгөчө Манастын Аккуласынын сын-сыпаты, сырткы көрүнүшү кадимкидей эргүү жана чеберчилик менен сүрөттөлөт:
Аккуладай күлүктөн
Карчытында шам күйөт,
Каражал гулат кимдики.
Томугунда шам күйөт,
"Сейтек" эпосу
«Сейтек» эпосу — «Манас» үчилтигинин үчүнчү бөлүмү, өзүнүн идеялык-тематикалык жүгүн, композициялык тутумун, көркөм образдар галереясын жыйнактай турган бөлүм. Бизге белгилүү толук варианттардын бардыгында «Манастагы» айрым окуяларды «Семетей» жөнгө салып, андан ары карай «Сейтекте» улантылат. «Сейтек» эпостун кагаз бетине түшүрүү Совет бийлигинин мезгилинде, 20-жылдардын аягынан башталат.
Абдылда Дөөлөт уулу
Бул гулаттан кандай бенде гутулат?
"Сейтек" эпосу
Саякбай Каралаевден 84697 сап материал 1940— 47-жылдарда К. Кыдырбаева тарабынан жазылып алынган. Кийинки аталган вариант жалпы эле үчилтикти толуктоо менен бирге «Сейтек.» эпосунун да көлөмдүү варианттарынын ичинде өзгөчө орунду ээлейт. Булардан башка Актан Тыныбек уулу, Алмабек Тойчубек уулу, Мамбеталы Ашымбай уулу, Шаабай Азиз уулунан жазылып алынган чакан материалдар бар. Кандай көлөмдө, канчалык көркөмдүк оош-кыйышта болбосун, бардык варианттарда «Сейтек» эпосу «Манас» үчилтигинин корутундулоочу бөлүгү катары эсептелип, чыгарма башкы каармандын ысмын алып жүрөт. «Сейтек» эпосуннда элдин кийинки тарыхый турмушуна жакын, патриархалдык-феодалдык мамилеге таандык уруу ичиндеги жоолашуулар, өчөгүш, кек куу — салттык мотив катары терең орун алгандыктан, эпос атанын ишин уланта турган баатыр уулдун төрөлүшүн чыдамсыздык менен күтүүдөн башталып, утурумдук оор абалда калган элдин келечекке бел байлоосу, бардык күч-аракети да Сейтектин аман-эсен туулуп, өсүшүн ишке ашырууга багытталат. Ички чыккынчылыкка байланыштуу берилген элдин оор тагдыры, анын көрүнүктүү өкүлдөрү Бакай, Каныкей, Күлчоро сыяктуу негизги каармандардын он эки жыл бою көргөн кордуктары өтө деталдаштырылып сүрөттөлөт да, оор турмуштун жеңилдеши жалгыз гана Сейтектин эрезеге жетишине байланыштуу берилиши элдик баатырдын кадыр-баркын жогорулатат. Башкы каарман кайрат-күчкө толгондон баштап эле ички душмандардын бети ачылып, аларга каршы жүргүзүлгөн күрөштөр баскынчылык максатта эмес, ата-бабасы туулуп өскөн жерге жетүүгө, аны коргоого арналган.
Абдылда Дөөлөт уулу
Кайгылуу тайган ит жетпейт,
"Сейтек" эпосу
«Сейтек» эпосунун негизги идеясы — ич арадан чыккан душмандарды жеңип, ыркы кеткен туугандарды бир ымалага келтирүү болсо да, сырткы баскынчыларга каршы жүргүзүлгөн согуштар мурунку бөлүмдөрдөн айырмаланып, анчалык салттуу сүрөттөлбөйт. Сейтектин эр жетип, Кыяс, Канчорону жок кылгандыгы туурасында дээрлик бардык вариантта айтылса, тышкы жоо Желмогуз уулу Сарыбай менен болгон урушу (Саякбай Карала уулу), Жакшылык Сарык уулу, Шапак Рысменде уулу, Ыбырайым Абдракман уулунда окуянын мүнөзү, максаты бирдей болгону менен башкы терс каармандын ысмы ар башка айтылат. «Сейтек» эпостун «Манас» үчилтигинин корутунду бөлүгү катары көрсөтө турган негизги окуянын бири — Сейтектин Коңурбайдын баласы Куялы менен (Багыш Сазан уулу, Шапак Рысменде уулу, Ыбырайым Абдыракман уулу) же небереси Ките менен (Саякбай Карала уулу) согуш болушу керек эле. Бирок айрым варианттарда буга чейин кайып болгон Семетейдин элге кошулушу (Саякбай Карала уулу, Мамбет Чокмор уулу), Желмогуз уулу Сарыбайдын согушу (Саякбай Карала уулу), Карадөөнүн Таласка жүрүшү (Жакшылык Сарык уулу, Ыбырайым Абдыракман уулу) Сейтектин үйлөнүшү (Шапак Рысменде уулу, Жакшылык Сарык уулу, Саякбай Карала уулу жана башкалар) өңдүү айрым оригиналдуу окуялар орун алган.
Абдылда Дөөлөт уулу
Канаттуудан Кара ылачын куш жетпейт (АДВ, Кол жазмалар фондусу, 668-инв., 125-б.).
"Сейтек" эпосу
Элдик оозеки чыгармачылыктагы салттык темалардын бири баатырдык үйлөнүү «Сейтек» эпосунда да бар. Мурдагы бөлүмдөрдөн айырмаланып, Сейтектин колуктусунун теги перизаттан делип, үйлөнүү никенин байыркы түрү — кудалашуунун (белкуда) негизинде ишке ашат. Бирок баатырдын жарынын ысмы да бардык варианттарда бирдей эмес. Жакшылык Сарык уулунда Күлнар, Мамбет Чокмор уулунда Каракөз, Шапак Рысменде уулунда Сейилкан, Саякбай Карала уулунда Акбермет жана башкалар Албетте, үйлөнүү эпизодунун баяндалышы, көркөмдүк сапаты да ар кимде ар башкача. Саякбай Карала уулу Сейтектин үйлөнүшүнө кызыктуу жөө жомоктук мүнөз берет. Сейтек тууралуу Акберметтин мурдараак билиши, Сейтек, Акжолтойлордун Акберметтин айлына кыз көрүүгө келиши өңдүү турмуштук көрүнүштөр кандайдыр бир деңгээлде Семетей менен Айчүрөктүн окуясын эске салганы менен өзүнчө чыгарма катары «Сейтек» эпосунда ашыкча эпизод эмес. Теги перизат болгону менен Акбермет да 13 жашынан баштап жаа тарткан жоокер кыз. Эпикалык касиеттүү аялдардай эле Акбермет боло турган жакшылык-жамандыкты алдын ала туят. Сейтекке «кыргыз журту бир торго түшүп калган сыяктанат» деп Бээжинден Чоң Билгичтин келатканын кабардап, адаттагыдай эле баатырга ат-тон, курал берип узатат.
Калкан Керималы уулу
(1930-жыл, Ат-Башы, Кызыл-Туу айылы) эл агартуунун отличниги, Кыргыз Республикасынын улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү. "Алп манасчы  Келдибек" (1992), "Жаңыл Мырза" (1994), "Кан Кошой" (1996), "Атила хан" (1994), "Устаттар" (Келдибек манасчы баш болуп  Тыныбек,  Саякбай,  Сагымбай ж-дө), "Чоко баатыр" китептердин автору.
"Сейтек" эпосу
«Сейтек» эпосундагы чечүүчү окуялардын бири — Сейтек баатырдын Коңурбайдын небереси Ките менен урушу. Демек, эпикалык кара кытайлар менен кыргыздардын небактан бери келаткан кеги үчүнчү бөлүмдө кайрадан тутанып, эми өткөн баатырлардын (Манас, Коңурбайдын) неберелери катышат. Бул согушта да мурдагы баатырдык салт, каармандардын эпикалык портреттеринин масштабы бир топ бийиктикке жеткире сүрөттөлөт. Бирок окуя муну менен эле бүтпөйт. Саякбай Карала уулу өч алуу мотивин дагы күчөтүп өөрчүтүп отуруп, акыры Сейтектин уулу Кенен менен Китенин баласы Чыңтемирдин жарыкка келишин, өсүшүн бирдей баяндап отуруп, аларды да салттык мотивдер менен кармашка даярдайт.
«Сейтек» эпосунун чынында эле корутунду бөлүм экендигине көпчүлүк варианттарда бирдей орун алган идеялык-тематикалык жалпылык жана каармандын керт башына өмүр баяндык циклде жыйнакталган эпикалык салттуу окуялардын композициясы күбө. Манастын уулу Семетейден курсакта калган Сейтектин төрөлүшү, бөтөн эл, бөтөн жерде жетилип башын бошотушу, эли-жерине көчүп келиши, үйлөнүшү, атасынын өчүн алып, ички-тышкы душмандарды жеңиши — аны генеалогиялык принципте түзүлгөн оригиналдуу чыгарма деңгээлине көтөрүп турат. Ал үчилтиктин башынан бери келаткан негизги окуялардын логикалык корутундусу болуу менен бирге айрым каармандардын тагдырларын аягына жеткире көркөм чечет. Ошондуктан, бөлүмдөрдүн бардыгына бирдей жалпы сюжет, кырдаалдар, ал тургай өтмө кейипкерлердин болушу мыйзамдуу көрүнүш. Биринчи (Каныкей, Бакай), экинчи (Семетей, Айчүрөк, Күлчоро) муундагы каармандар «Сейтек». эпосуна атайылап ар кимиси өз милдеттери менен чебер алынып өтүлгөн. Алар алдыларындагы асыл максаттары иш жүзүнө ашканда, башкача айтканда эпикалык Таласты мекендеген кыргыз уруулары бейкуттукка жетишкенде гана турмуштун татаал жолун кийинки укум-тукумга, анын өкүлдөрү Сейтек, Акжолтойлорго тапшырып кулак уккус, көз көргүс жактарга түбөлүк жер кезип кетишет. Муну менен өзү өлсө да, элге сиңирген эмгеги өлбөгөн элдик баатырларга урпактардын тизе бүгүп, башын ийген аруу сезимдери чагылдырылган.
Кыскасы «Сейтек» эпосу — байыркы кыргыздардын нечен кылымдар бою башынан кечирген тарыхый-социалдык турмушун, бактылуу келечек, элдин биримдиги үчүн жүргүзгөн тынымсыз патриоттук күрөштөрүн көркөм иштеп, кийинки муундарга жеткирген эпикалык бөлүм. «Сейтек» эпосу «Манас» эпосунун масштабын кеңитип, арымын арттырып, жалпы чыгарманын үчилтиктик абалына жеткирип, «Манас» эпосунун идеялык-көркөмдүк тутумун жаңылап, толуктап, тереңдетип турат.
Абдыракунов Турдубай
Абдыракунов Турдубай (1937, Жети-Өгүз району, Ак-Дөбө айылы) — фольклорчу, изилдөөчү. Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин (1960), Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабият институтунун аспирантурасын (1968) бүтүргөн. «Кыргыз эл табышмактары» деген темада кандидаттык диссертация (1973) коргогон. 1988-жылдан тартып Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабият институтунун улук илимий кызматкери. «Бабалардан калган сөз» (1980) аттуу кыргыз фольклорунун тарыхы жөнүндөгү макалалар жыйнагынын автору. «Манас» эпосу менен башка элдердин эпикалык чыгармаларынын окшоштук, айырмачылык маселелери, «Манастын» айрым өзөк окуяларынын тарыхый чындык менен байланышына арналган макалалары бар. А-дун илимий талдоолору кыргыз элинин тарыхый даректеринин фактыларына, диний-мифологиялык түшүнүктөрдүн реалдуу турмуш менен байланыштуулугуна таянат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Электр-химиялык потенциал
Электр-химиялык потенциал белгилүү шарттарда фазанын ичиндеги кандайдыр бир заряддалган i өлүкчөнүн абалын мүнөздөөчү термодинамикалык функция (mi.). Ал формалдуу түрдө химиялык потенциалды (m) аныктагандай эле анык-талат. mi, = (дG/д ni)Т; р; n1, n2, ... nk. G — Гиббс электр-хим. эркин энергиясы; Р -басым;Т — темп-ра; n1, n2..nk фазадагы компоненттер молунун саны. Демек, бөлүкчөнүн Э.-х. п. айрым иондор же электрондор Гиббс энергиясына барабар. О.элеЭ.-х. п. —заряддалган бөлүкчөнүн бир молун чексиз аралыктагы вакуумдан берилген а фазага которуу жумушу (Авогадро санына көбөйтүлгөн) ка- тарында аныкталат. Формалдуу түрдө Э,-х.п. эки кошулуучудан турат: m i-a = mia +ZiFfa, mia — i бөлүкчөсүнүн (заряды эске алынбайт) а — фазадагы химиялык потенциалы; ZiF —-бөлүкчөнүн заряддык саны; F —Фарадей саны; f a —а-фазасынын ички потенциалы; ZiFfa — Э.-х. п. электрстатикалык бөлүгү; fa электрдик потенциал же ички потенциал, ал шарттуу алынган бирдик, оң зарядды вакуумдан берилген фазанын ичине которууга жумшалган жумушка барабар же сырткы беттик потенциалдар суммаларынан турат.
Чаңгыр-Таш
Чаңгыр-Таш — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Кара-Дарыя айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 3 854 киши.
Акча базасы
Акча базасы - 1) банк системасынан тышкары накта акча; 2) борбордук банкта сакталып турган коммерциялык банктардын резерви. Эгер накта акчалар акчаны сунуш кылуунун бир бөлүгү болсо, ал эми банк резерви акчаны сунуш кылууну көбөйтүү менен банктарга жаңы депозиттерди ачууга шарт түзөт. Борбордук банк барыдан мурда акча базасын, башкача айтканда өлчөмүнө өлкөдөгү акча массасы көз каранды болгон активдерди жөнгө салат.
Чоң Пятомбой-Ю
Чоң Пятомбой-Ю (Пятанбой) — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын сол жээгинен 180 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 48 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сапарбек Касмамбетов
Сапарбек Касмамбетов (30.5.1934, Кочкор өрөөнү –19.01.2020, Бишкек)  - манасчы, төкмө акын.
КР эл агартуунун отличниги, Балыкчы шаарынын ардактуу атуулу, "Манас-1000" юбилейлик медалынын жана "Даңк" мадалынын ээси.
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер
1987-жылдан бери Кыргызстанда өткөрүлгөн "Манас" айтыштарынын 7 ирээт жеңүүчүсү.
Кыскача өмүр таржымакалы
Сапарбек Касмамбет уулу 1934-жылы Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Кочкор районунда жайлоодо туулган. Кочкордо окуп, таалим алган.
Ал 1972-жылы Каракол (мурдагы Пржевальск) шаарында педагогикалык окуу жайды аяктаган.
Ал Нарын облусунун Ат-Башы районунда мугалимдик кесипти да аркалаган.
Өмүрүнүн кыйла бөлүгүн Балыкчы шаарныда да өткөргөн.
1990-жылдардын ортосунан тартып ал Бишкек шаарында жашап келди.
Ал Кыргызстан эгемендикке ээ болгондон кийин манасчылык жана төкмөчүлүктү өнүктүрүүгө жеке салымын кошуп келди.
Ал узакка созулган оорудан кийин 2020-жылы 19-январда Бишкек шаарында дүйнөдөн кайтты.
Маркумдун сөөгүн жерге берүү ырасымы 2020-жылдын 21-январына белгиленди.
Манасчылык өнөрдү аркалай башташы
Жаш чагындагы "Манас" дастанын айтып калган учурун эскерип: "Айат-пресс" басылмасына 2009-жылы ал мындай деп айткан:
"Манас" айтуу - бул өзүнчө узак кеп. Мен "Манасты" 7-8 жашыман айтып баштагам. Эч кимден таалим алган эмесмин. Саякбай Каралаевди көрүп, учурашып, убагында "Манас" айтканын угуп, таасирленгем. Саякбай Каралаевдин баласы мени менен чогуу иштеп, аганы көп көрүп калчумун. Бирок эч убакта Саякбайдан же Чалагыздан таалим-тарбия алган жокмун. Театрда чоң обончу, композитор Ж. Шералиев жана башка атактуу адамдар менен иштешип, бирге жүрдүм. Балким мага ошолордун таасири тийгендир.
Бирок талант өзүнөн-өзү жаралат. Бирөөдөн таалим-тарбия алдым деген бекер сөз. Эгер талант болбосо, канчалык күчтүү тарбия алса да ал кишиден эч нерсе чыкпайт. Жаттама болуп калат. Мынакей азыр миңден ашык саптардан оозеки айткандыгым үчүн эки китеп чыгып олтурат. "Эр Кошой", "Билерик" деген китептер жарык көрдү.
Андан сырткары мен СССР мезгилинде Академиянын өзүндө жана радио, телевидениелерге канчалаган миңдеген саптарды жаздыргам, азыр телевидениенин да, академиянын фондунда сакталуу", -- деген эле.
Семетейди жаздыруу
Сапарбек Касмамбет уулунан «Семетей» эпосунун «Кырк чоронун өлүмү» эпизоду (1600 сап ыр) жазылып алынган. Жазылып алынган бул эпизоддун кыскача сюжети төмөнкүчө.