cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кудалашуу
Кудалар ар дайым жамандык-жакшылыкта бири-бирине жөлөк, тирек болгон. Куда-кудагыйлардын ортосунда ызаатташуу, ынтымак терең сакталган. Кудалардын чатакташуусу, чырдашуусу ата салтына жатпаган жосун катары каралган. «Жакшыга жуучу келет, жаманга куучу келет», «Куда болгончо кулбийинди сураш, куда болгондон кийин кул да болсоң сыйлаш», «Дос айрьшат, сөөк кайрылат» деген накыл кептер бекер айтылбаса керек. Азыркы кезде үй-бүлө күтүүнү жаштардын өз колуна берип койгонубуздан көптөгөн жигиттер кеч үйлөнүп, кыздар кара далы болуп калууда. Бирок, бүгүнкү күндөгү турмуш чындыгы жаштардын үй-бүлө курушуна ага-туугандардын кайдыгер болбой, мурунку салттардын айрымдарын калыбына келтирүү зарылдыгын каңкуулап турат. Ошондонбу азыркы кезде сөйкө салуу сыяктуу салттар кайрадан жанданып келатышы да көңүл бурууну талап кылат.
Мөңгү пастинакопсиси
Мөңгү пастинакопсиси (Pastinacopsis glacialis, Golosk) - Көп жылдык поликарптык өсүмдүк. Көп сандаган сабактарынын түбүнүн диаметри 2-3 мм, көпчүлүк учурда ийилген, жерге жапырылган, көтөрүңкү, ичке-бороздуу, оркойгон ак булалуу, сыя-көк, түбүнөн ачаланган. Жалбырактары негизинен тамыр моюнчалуу, түктүү, пластинкасы түгөйсүз канаттай тилкелүү, узундугу 2-5 см, туурасы 1,5-2,0 см, жалпы көрүнүшү жумуртка сымал. Бөлүкчөлөрүнүн саны 3-6, 8-16 мм, туурасы 6-12 мм, тегерек-жумуртка сымал же жүрөк сымал, кээде түп жагы шынаадай, кырлары тишчелүү, учу томолок. Чатырынын диаметри 2-3 см келген узун саптуу, 4-7 бири-бирине тең оркойгон булалуу нурдуу. Нурларынын узундугу 1,5 см ге жетет, ороочтору жок же 3- 4 кыска, үч бурчтуу же сызгычтай түктүү жалбыракчалуу. Чатырча топ гүлү 4-8-гүлдүү. Ороочтору жана ороочолору бар. Желекчелери кызгылтым-сыя, жонунан ак булалуу, учу шуштугуй, ичин карай ийилген. Чаңдыгы сары. Мөмөсү жалпак, тегерек, узуну жана туурасы 5-6 мм, түктүү, жиптей ичке жана канатчадай кырдуу. Мезокарпийи жакшы өрчүгөн, жыгачтанган, булаланган клеткалардан турат.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Уругу аркылуу гана көбөйөт, уруктары ар жылы эле быша бербейт. Июнң-августта гүлдөп, август-сентябрда мөмөлөйт. Мезофит.
Өсүү шарттары
Алңпы жана нивалдык тоо алкактарынын деңиз деңгээлинен 3000-3500 м бийиктиктери, мөңгүлөрдүн чети, эшилме майда таштуу шагылдар, таштуу түштүк беттер.
Саны
Өтө аз, таптакыр жоголуп кетүүсү мүмкүн.
Чектөөчү факторлор
Аз санда жана чектелген ареалда өскөндүктөн, жок болуп кетиши ыктымал.
Өстүрүү
Өстүрүлбөйт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин Кызыл китебине (1981), СССРдин Кызыл китебине (1984) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Корук режимин сактоо. Кыргыз тоо кыркасындагы Шамшы суусунун башатында обочолонгон түрдүн ареалында заказник уюштуруу керек, анткени ал жерде табигый токой жана бийик тоолуу өсүмдүктөр жакшы сакталып калган.
Статусу
EN. Түндүк Тянңшандын монотиптүү тукумунун сейрек кездешкен эндем түрү.
Убактылуу өкмөт
Убактылуу өкмөт –
2. Кыргызстандагы 2010-ж. 7-апрелдеги элдик революциянын негизинде Кыргызстандын аткаруу бийлигинин функцияларын убактылуу аткарган борбордук орган (7. 4. 2010 - июль, 2010). 11-апрелде жарыяланган «Кыргыз стандын Убактылуу өкмөтүнүн № 1 декретине» ылайык Президент институтун (Президент аппараты, секретариаты, Өнүктурүу, инвестиция жана инновация боюнча борбордук агенттиги, Президенттик кеңеш ж. б.), 4-чакырылыштагы Жогорку Кеңешти (Кыргызстандын парламентин) таратуу жана мамлекеттик органдарды, ошондой эле коргоо, коопсуздук жана укук тартиби маселеси боюнча президенттин мамлекеттик кеңешчиси, тышкы иштер боюнча мамлекеттик министр кызматтарын жоюу маселелери каралган. Ошол эле учурда КР референдумунда (2007) кабыл алынган КР Конституциясынын юрид. күчү сакталып, анын негизинде КР Президенти, Жогорку Кеңеш, КР Өкмөтүнө берилген ыйгарым укуктар менен милдеттер КРдин Убактылуу өкмөтүнө жүктөлөрү белгиленген. 2010-ж. 12-апрелде «Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотун таратуу жөнүндө» Убактылуу өкмөттүн 2-декрети жарык көргөн. 16-апрелде К. Бакиевдин КРдин Президентиин кызматынан баш тартканы тууралуу арызы жарыяланган. 2010-ж. 19-майдагы Убактылуу өкмөттүн чечими менен «Кыргыз Республикасынын өткөөл мезгилдеги Президенти жөнүндөгү» № 39 жана «Конституциянын жаңы долбоорун кабыл алуу боюнча референдум өткөрүү тууралуу» № 40 декрети кабыл алынып, жалпы элдик колдоого ээ болгон. Анын негизинде Убактылуу өкмөттүн курамы бекитилип, ишке киришкен. 2010-ж. 27-июнда өткөн жалпы референдумдун жыйынтыгы боюнча КРдин жаңы Конституциясы жактырылып, Убактылуу өкмөттүн жана КРдин өткөөл мезгилдеги Президентинин расмий орду мыйзамдаштырылган. Убактылуу өкмөт төмөндөгүдөй курамдан турган: Убактылуу өкмөттүн башчысы/ өткөөл мезгилдеги Кыргызстандын Президенти Р. Отунбаева (2011-жылдын 31-декабрына чейин), Убактылуу өкмөттүн башчысынын 1-орун басары А. Атамбаев (экономика боюнча), Убактылуу өкмөттүн башчысынын орун басары Т. Сариев (финансы боюнча), Убактылуу өкмөттүн башчысынын орун басары Ө. Текебаев (конституциялык реформа боюнча), Убактылуу өкмөттүн башчысынын орун басары А. Бекназаров (финансы полициясы жана прокуратура органдары боюнча), ички иштер министри Б. Шерниязов, Улуттук коопсуздук мамлекеттик кызматынын төрагасы К. Дуйшөбаев, саламаттык сактоо министри Д. Ниязалиева, Убактылуу өкмөттүн Аппарат жетекчиси Э. Каптагаев, өкмөт мүчөлөрү жана бийлик органдары.
Күлчөтай
Күлчөтай — кыргыз улуттук тамагы; камыры жука жайылып, тилкелене кесилип, эттүү шорпого бышырылып, эти менен бирге идишке сүзүлүп тартылуучу тамак. Шорпосу кеселерге куюлуп, өзүнчө берилет. Ошондой эле аймактык өзгөчөлүктөргө жараша айрым жерлерде камырын кичинекей тегерек түрдө калың жайып, эки четин кол менен бириктирип, эттүү шорпого бышырат же күлчөтайды кесме ордуна туурап жиберген учурлар да кездешет.
Илбирс
Илбирс же Барыс (латынча Panthera uncia, башка классификацияда - лат. Uncia uncia) — мышыктар тукумундагы, аскалуу бийик тоолордо жашоочу жырткыч айбан, Кыргызстанда да кезигет. Илбирстин систематикалык орду аягына чейин аныктала элек. Бир эле учурда, илбирс чоң мышыктар (Panthera) жана кичине мышыктар (Felinae) урууларынын морфологиялык жана этологиялык көрсөткүчтөрүнүн комбинацияларына ээ. Тыш келбетинин окшоштугунан улам илбирс узак убакыт кабыландын тууганы деп эсептелген. Бирок акыркы молекулярдык изилдөөлөр илбирстин жолборско жакын тууган экендигин аныктаган.
Турпаты
Илбирс ичке, узун, ийилчээк денеси, бийик тоолуу жерге жашоого ылайыкташкан кенен таноолору менен салыштырмалуу кыска буттары, кичинекей башы жана узун куйругу менен айырмаланат. Куйругу менен кошуп эсептегенде узундугу 200-230 см. болот, куйругунун узундугу 80-100 см. Салмагы 27-55 кг. Ири эркектеринин салмагы 75 кг. чейин жетет, кээ бир майда ургаачылары 25 кг. чыкпайт. . Боюнун бийиктиги ийнинде 60 см. Жүнүнүн түсү көгүлтүр-бозомуктан саргыч-күңүрт чейин болуп тегерек каралжын тактар менен коштолот.
Жашоо аймагы жана саны
Негизги жашоо аймагы Борбордук Азиянын тоо кыркалары: Гималай, Каракорум, Гиндукуш, Памир, Ала-Тоо, Алтай, Саян жана Кунлун жана башкалар болуп, деңиз деңгээлинен 3350 метрден 6700 метрге чейинки бийиктикте мекендешет. Илбирстер Ооганстанда, Бутанда, Кытайда, Индияда, Казакстанда, Кыргызстанда, Монголияда, Непалда,Пакистанда, Орусияда, Тажикстанда жана Өзбекстанда таралган. Илбирстин жашаган жерлерине жетүү кыйын болгондуктан алардын жашоосунун көптөгөн учуралары толук маалым эмес.
Бүткүл дүйнөлүк жапайы жаратылыштын фондунун маалыматтарына ылайык түрдүн жалпы саны бардык жашоо ареалдарынын алкагында 3500 - 7500 чейин. Дагы 200 чамалуу илбирс дүйнө өлкөлөрүнүн зоопарктарында кармалып капаста тукумдашат.
Илбирстер Кыргызстанда
Азыркы учурда илбирстердин саны абдан азайып кеткендиктен алар жоголуу коркунучу алдында турган жаныбарлар катары ХХ кылымда Эл аралык жаратылышты коргоо бирикмесинин кызыл китебине киргизилген. 2010-жылкы такталган маалымат боюнча илбирстерди атууга тыюу салынган.
Кыргызстан илбирстер көп жашаган өлкөлөрдүн катарына кирет. 2013-ж. Кыргызстанда 307 илбирс бар. Ысык-Көл облусунда – 129, Нарын облусунда – 23, Чуй облусунда – 52, Талас облусунда – 24, Жалал-Абад облусунда – 52, Ош жана Баткен облустарында – 27.
Кыргызстанда илбирсттер Тескей Ала-Тоодо, Кыргыз Ала-Тоосунда, Талас Ала-Тоосунда, Чаткал, Какшаал-Тоо, Фергана жана Памир-Алай кырка тоолорунда кезигет. Илбирстер Беш-Арал коругунда, Ысык-Көл коругунда, Нарын коругунда, Сары-Челек биосфералык коругунда, Сарычат-Эркештам коругунда жана Ала-Арча улуттук сейил багында кезигет. Ананьево айылындагы NABU кайра кубаттандыруу борборунда 5 илбирс бар (09.2013).
Илбирстин кууту
Илбирстин кууту баардык эле мышыктар уруусуна кирүүчүлөр сыяктуу эле бирдин айынан - жалган куран айларында жүрөт. 3-4 жаштарында жетилип куутка катышат, 95-105 күндөй балдарын көтөрөт. Ургаачысы татаал адам оңойлук менен жетпеген, аскалардын жапалак арча, бадал менен капталган үңкүрлөрдө май айында 2-3 баласын тууйт, алардын салм. 350-400 гга чейин болот.
Илбириске аңчылык
Илбирсти бардык эле мергенчи биле бербейт, анын экологиясын, биологиясын билген мергенчилер аз, мындай адамдар илбирстин кылык-жоругун билүү үчүн ага жыл бою көз салуусу жүрүүлөрү керек. Мындай адамдарды элде «илбирс кармоочулар» деп коюшат. Мына ушул илбирсти кармооочулар чоңдорун капкан менен кармашып, балдарын үңкүрлөрдөн алышып сатышат.
Илбирс табышсыз, ылдам, шамдагай жүрөт. Бул түрдүн мекендеген жери эчки-текелер, эликтер жайылып жашаган жерлерине туура келет.
Циркулярдык аккредитив
Циркулярдык аккредитив – банктын өзүнүн чет жердеги агенттерине кардардын траттаны мурда сүйлөшүлгөн сумманы толук төлөп берүүгө нускамасы.
Алаш кени
Алаш кени — Ош обл-нын Ленин р-нундагы сымап рудасы чыккан жер. Жалал-Абад ш-нын түн.-батышында, Бабаш-Ата тоосунун түш.-батыш капталында. 1957-ж. табылган. Кендин аймагында девон мезгилинде пайда болгон түрдүү калыңдыктагы аки таш теги жатат. Бул тек тектон. жаракалар менен тилмеленген. Сымап рудасы жаракалардын кесилишкен жериндеги зоналарда жайгашкан. Кен тарам, линза, нокот түрүндө жатат. Жайгашуусу бирдей өлчөмдө эмес. Кендин калыңд. 1.5 мге чейин. Her. минералы — киноварь. Андан башка куприт, азурит, малахит кездешет. Руда герции металлогениялык доордо гидротермден пайда болгон. Кенге геол.
Колдонулган адабияттар
...
Циклотрон резонансы
Катуу нерселердин физикасында Циклотрон резонансы электрондордун энергиялык спектрин изилдөөдө, биринчи иретте алардын эффективдүү массасын так өлчөөдө кеңири колдонулат.
Циклотрон резонансынын жардамы менен зарядды ташуучулардын зарядынын белгисин так аныктоого болот.
Ли алгебрасы
Ли алгебрасы – каалагандай x, y, z элементтери үчүн 1) (xy)=0 (мындан көбөйтүү амалы антикоммутативдик экендиги келип чыгат) (xy)=–(yx); 2) x(yz)+y(zx)+z(xy)=0 (Якоби теңдештиги, 0 – нөлдүк элемент) шартын канааттандыруучу алгебра. Ли алгебрасы математикада 19-кылымдын аягында Ли группасын окуп-үйрөнүүгө байланыштуу, ал эми механикада айкын эмес формада андан мурдараак пайда болгон. «Ли алгебрасы» терминин 1934-ж. немис математиги Г. Вейль киргизген. Убакыт өтүү менен Ли алгебрасынын Ли группасындагы, ошондой эле классикалык жана кванттык механикадагы мааниси өстү. Азыр Ли алгебрасы теориялык группа маселелерин сызыкташтырууда пайдалуу гана эмес кубаттуу каражат катары сызыктуу алгебранын маселелеринин булагы катары кабыл алынууда.
Тоймат уулу Турдумамбет
Турдумамбет Тоймат уулу, Турдуке – 19-кылымдын 2-жарымында Атбашы, Аксай аймактарын бийлеген манап. Чериктердин бай чубак уругунун карагул тукумунан. Эки ата өткөн агасы Ажыбек батырдын көзү өткөн соң бүткүл черик уруусун бийлеген. 1863-жылы жазында 5000 түтүн черик уруусунун атынан букаралыкка кабыл алууну өтүнүп, элчилерин орус бийликтерине жиберген. 1863-жылы 13-октябрда Турдумамбеттин элчилери Омскиде Батыш Сибирь генерал-губернаторунун алдында Россиянын букаралыгына өтүүгө ант беришкен.
Ак-Төр тоосу
Актөр тоосу – Кичи Алай кырка тоосунун чыгыш айрыгы. Түндүгүнөн Талдык, Кумбел тоолору, чыгышынан Гүлчө өрөөнү, батышынан Кичи Алай, түштүгүнөн Каракол тоолору жана Кумбел ашуусу менен чектешет. Узундугу 50 км, эң жазы жери 11 км. Орточо бийиктиги  3760 м, эң бийик жери 4503 м (Кумбел ашуусунун түштүгүндө). Негизинен палеозойдун акиташ тектеринен түзүлгөн. Батыш жана борбордук бөлүктөрү зоокалуу. Чокуларын «түбөлүк кар», түндук капталдарын майда мөңгүлөр ээлейт. Түнук чыгышты карай капталдары жантайыңкы тартып, кырлары жок сымал формага өтөт. Жылгаларында шагылдар, ири таш сыныктары көп кездешет. Түштүк капталдары тик, кыска жана борчуктуу, түндүгү узун келип, фирн талаалары ээлейт. Тоодо Актөр, Кумбел, Кошбел ашуулары бар. Негизинен бийик тоолуу альп шалбаалуу талаа, тала (3200–3600 м бийиктикте) жана гляциалдыкнивалдык (3600–4000 м) ландшафт алкактары мүнөздүү.
Цитологиялык изилдөө
Цитологиялык изилдөө – органдардан жана ткандардан жасалуучу дары-дармектердин айрым бир клеткалык элементтерин окуп-үйрөнүүдө микроскоптук усулдарды пайдалануу менен изилдөө.
Худяковка (Мишкин району, Башкыртстан)
Худяковка — Башкыртстандын Мишкин районундагы айыл, Жаңы троит айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 0 киши. Почта индекси — 452346, ОКАТО коду — 80243855006.
Алмалы заказниги
Алмалы заказниги — Жайыл районундагы мамлекеттик ботаникалык заказник. Кыргыз Ала-Тоосунун түндук капталында, Сосновка кыштагынан түштук-батышта. Аянты 100 га. Табигый шартта жакшы өсүп жана көбөйүп жаткан кыргыз алмасынын жана жаңгактын ареалдарын коргоо максатында 1978-ж. уюшулган.
Колдонулган адабият
КЫРГЫЗ УЛУТТУК ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ
Голотуриялар
Голотуриялар (лат. Holothuroidea) —  деңиз, океан жандыктарынын бир классы, буларга кыйла түркүм, тукум, уруу, тур кирет: бутсуз голотуриялар (түркүм) (лат. Apoda), капталбут голотуриялар (түркүм) (Elasipoda), коночок сымалдуу голотуриялар (түркүм) (Molpadonia), чачырак тинтүүрлүү голотуриялар (түркүм) (Dendrochirota), жалбырактуу голотуриялар (тукум) (Phyllophoridae), кадимки голотуриялар (тукум) (Holothuriidae), пелагостук голотуриялар (тукум) (Pelagothuriidae), укмуштуу голотуриялар (уруу) (Oneirophanta), түрпүлүү голотуриялар (тукум) (Psolidae), калкансымак тинтүүрлүү голотуриялар (түркүм) (Aspidochirota), Антарктика голотуриясы (Psolus antarcticus), катуу голотурия (Ipsilothuria bitentaculata), кумчул голотурия (Brandtothuria araenicola), капкалуу голотурия (Psolus valvatus), кутусымак голотурия (Phyllophorus urna), жармашчаак голотурия (Leptosynapta inhaerens), кара голотурия (Ludwigothuria atra), бодур голотурия (Holothuria scabra) жана ушундай сыяктуулар.
Кубатбек Жусубалиев
Жусубалиев Кубатбек - жазуучу.
Кубатбек Жусубалиев 1941-жылы 30-октябрда Алай районундагы Кердегей айылында туулган. 1963-жылы КМУнун филология факультетинин журналистика бөлүмүн бүтүрүп, 1965–1967-жж. Москвадагы Жогорку сценарийдик курстун угуучусу болгон. Эмгек жолун 1957-жылы колхоздо иштөө менен баштаган. 1953-жылдан баштап Чоң-Алай айылындагы «Кыргызстан» сегиз жылдык мектебинде мугалим болгон. 1964-жылдан облустук «Ленин жолу» гезитинин адабий кызматкери, 1965–1985-жж. «Кыргызтелефильм» студиясында редактор болуп иштеген.
Чыгармачылык ишмердүүлүгү 1963-жылдан башталып, биринчи аңгемелер жыйнагы «Күн автопортретин тартып бүтө элек» деген ат менен 1967-жылы басылып чыккан. Бир катар толук метраждуу көркөм жана даректүү фильмдердин сценарийлерин жазган. 1975-жылдан СССР Кинематографисттер союзунун, 1981-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Күн автопортретин тартып бүтө элек: Повесть, аңгемелер.– Ф.: Кыргызстан, 1967. – 110 б.
Толубай сынчы: Аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1981.– 184 б.
Муздак дубалдар: Романдар жана повесть.– Б.: Адабият, 1990. – 432 б.
Жети сөз жана Конфуций: Көркөм чыгармалар.– Б.: Учкун, 2003. – 488 б.
Черный Лух (дарыя)
Черный Лух — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Унжа дарыясынын сол жээгинен 3,2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 68 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Чектөө фактордун мыйзамы
Чектөө фактордун мыйзамы же Либихтин минимум мыйзамы ― организмдердин таралуусунда жана сандык өнүгүүсүндө экологиялык факторлордун ролун аныктоочу мыйзамдардын бири. 1840-жылы немис химиги Юстус Либих түзгөн. Либих мыйзамы боюнча организмдин жашоосу экологиялык фактордун минималдуу көрсөткүчүнө көз каранды. Өзүнүн жашоо-турмушунда организмдер түрдүү чектөөлөргө кезигет, мисалы, бугунун чектелген таралуусу кар катмарынын калыңдыгы, күздүк мыкый үкү көпөлөгүнүкү (жашылча жана дан зыянкечи) – кышкы температура. Маданий өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгү топурактагы эң аз керектүү затка (минералдык элементке) байланыштуу. Мисалы, топуракта зарыл нормадагы фосфордун 20%и, кальцийдин 50%и болсо, чектөөчү фактор болуп фосфордун жетишсиздиги эсептелет, бул учурда фосфору бар жер семирткич керек. Кийинчерээк немис окумуштуусу Э. Митчерлих климаттык факторлордун биргелешкен аракеттеринин эрежесин түзгөн.
Голоцентрлер
Голоцентрлер (лат. Holocentrus) — солдатбалыктардын бир уруусу.
Чабаган субэсеп
Чабаган субэсеп – көбүнесе товарлар менен кызмат көрсөтүү эсеп-кысаптары боюнча байма-бай аткарымдарды жүргүзгөн банктар тарабынан ачылуучу субэсеп. Бул субэсептер боюнча төлөмдөр, адатта, акча каражат калдыктарынын чегинде жүргүзүлөт.
Сарчабаев Халдар
Өмүр баяны
Сарчабаев Халдар (1899– 1921) – Түштүк Кыргызстанда Советт бийлигин чыңдоо үчүн күрөштүн катышуучусу. 1917-жылдан ыктыярдуу элдик милициянын катарында. 1919-ж. Жалал-Абадтагы басмачыларга каршы күрөшүүчү ыктыярдуу кошуундун аскер комиссары. 1920-жылдан РКП(б)нин Жалал-Абад райондук комитетинин мүчөсү. Басмачыларга каршы күрөштө курман болгон.
Кара-Мойнок
Кара-Мойнок — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Кара-Суу айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 809 киши (2009-жылы).
Ат-Башы заказниги
Ат-Башы заказниги - Нарын облусунун Ат-Башы районундагы аңчылык б-ча корук жер. Кайыңды ж-а Ат-Башы сууларынын ж-а Ат-Башы суу сактагычынын жанындагы токойлуу ж-а бадалдуу жерди ээлейт. Аянты 12,0 миң га. Азайып бараткан кекилик, коён, кыргоол, элик ж. б. канаттуулар м-н жаныбарларды коргоо ж-а көбөйтүү максатында 1973-ж. уюшулган.
Тянь-шань бийик тоо илимий борбору
1948-ж. СССР ИАнын География институту тарабынан «Түндүк Кыргызстан экспедициясынын» базасында уюшулган. Ысык-Көл облусундагы Жети-Өгүз районунун Покровка (азыркы Кызыл-Суу) кыштагында жайгашкан. Станциянын алгачкы жетекчиси СССР ИАнын корр. мүчөсү Г. А. Авсюк болгон (1948-52). 1953-ж. СССР ИАнын Кыргызстандагы филиалына өткөрүлүп берилген. 1955-ж. Кыргыз ИАнын ачылышы менен География бөлүмү уюштурулуп, станция анын карамагына кирген. Станцияга директор болуп география илимдин кандидаты Р. Д. Забиров дайындалган. КР УИАнын Президиумунун 2006-ж. 10-июндагы Токтому менен станция ТяньШань бийик тоо илимий борбору болуп өзгөртүлүп, академиянын Суу проблемалары жана гидроэнергетика институтунун курамына киргизилген. Борбордо 3 лаборатория (гляциология, гидрология, биогеография жана жээк процесстери) иштейт.
Алар деңиз деңг. 1608 м бийиктикте жайгашкан Ысык-Көлдөн тартып, 3500 м бийиктиктеги Кара-Батпкак мөнгусүнө чейинки алкакта илимий-изилдөө иштерин жүргүзүп келет. Борбордун кызматкерлери институттун адистери менен бирдикте Ысык-Көлгө куйган чон-кичине агын сууларга кичи ГЭСтерди куруу, айыл жана суу чарбасына керектүү болгон сугат сууларын үнөмдүү пайдалануу боюнча ар түрдүү долбоорлор менен иштешет. Ошондой эле Россия, Кытай, Франция ж. б. жакынкы жана алыскы чет өлкөлөрдүн илимпоздору менен бирге Жер шарынын климатынын жылуу боло баштаганына байланыштуу мөнгүлөрдүн запасын изилдөөдө, ЫсыкКөлдүн динамикасынын өзгөрүүлөрү боюнча чогуу иш алып барууда.
Натыйжада Кыргызстандагы бардык мөңгүлөрү эсепке алынып, алардын саны 7740 экендиги аныкталып, жалпы аянты 8380,6 км2 түзгөнү, алардагы таза суунун запасы 650-700 млрд ж3ди түзөөрү белгилүү болгон. Борбордо (станцияда) жүргүзүлгөн көп жылдык илимий изилдөөлөрдүн негизинде көптөгөн илимий эмгектер, алардын ичинен монографиялар жарыяланып, «Мөңгүлөрдүн катологу» түзүлгөн. Алардын айрымдары алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдө басылып чыккан.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Жеймс Мэдисон
Мэдисон Джеймс (1751–1836) – америкалык мамлекеттик ишмер жана саясий ойчул. Мэдисон эл – саясий бийликтин жалгыз булагы жана шайлоо-республикалык башкарууну мүнөздөгөн белги деген ойдун талапкери болгон.
Бирок көпчүлүктүн фракциясы Мэдисонду коопсуздандырган. Ал белгилегендей алар бийлик башында туруп, азчылыктын кызыкчылыгын басат деген. «Ошондуктан, – деп жазат «Федералистикада» (1787) Мэдисон, – бир кызыкчылыкка баш ийген көпчүлүктүн макулдашып аракет кылып, зулум ойлорун ишке ашырышына жол бербей, бир чыгуу жөндөмдүүлүгүн жок кылуу керек». Мэдисондун ою боюнча көпчүлүктөн фракциясынын бузуку кесепеттеринен республика гана сактай алат.
Ал демократиядан: биринчиден, мамлекеттик башкаруунун полномочиясы башка граждандар тарабынан шайланган аз сандагы граждандарга берилет; экинчиден «республиканын укугу жайылган өлкөнүн зор аймагы жана көп сандаган граждандардын болушу менен айырмаланат. Зор аймактагы жана көп элдүү республикада, б. а. социалдык плюрализм тартибинде, эл өкүлдөрүн кылдат тандап алуу мүмкүнчүлүгү көбөйөт. Мэдисондун кадыр-баркы Монтескьенин бийликтерди бөлүштүрүү принцибин иш жүзөгө ашырууга байланыштуу да өскөн. Бирок Медисон француз агартуучусунун бийликти бөлүштүрүү теориясына чыгармачылык менен мамиле кылган. Ал иштеп чыккан «кармап туруу жана тең салмактуулук» системасына ылайык өч бийликтин (мыйзам чыгаруучу, аткаруучу жана соттук) ар бири салыштырма тең болуп калышат. Бул Медисондун кармап туруу жана тең салмактуулук механизми азыркы күнгө чейин АКШнын саясий системасында колдонуп келет. Кара Бийликтин бөлүнүшү.
Пятнадцатая
Пятнадцатая — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тридцатая дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — ОбьВасюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Божоноев, Абазбек Ниязалы уулу
Абазбек Ниязалы уулу Божоноев (соңку учурларда тегаты “Божонаев” деп да жазылып жүрдү; 24.12.1933, Суусамыр кыштагы, Суусамыр өрөөнү – 28.06.2014, Бишкек шаары, Кыргызстан) – кыргызстандык тарыхчы, педагог; Тоголок Молдо тууралуу жана башка эмгектердин автору, тарых илимдеринин кандидаты, доцент.
Кыскача өмүр таржымакалы
Абазбек Ниязалы уулу Божоноев 1933-жылдын бештин айынын(декабрынын) 24үндө Кыргызстандын азыркы Чүй облусуна караштуу Суусамыр кыштагында (Суусамыр өрөөнүндө) туулган.
Абазбек Ниязалы уулу Божоноев 1954-жылы азыркы Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетинде окуган.
1969-72-жылдары ушул эле окуу жайда аспирантурада окуган.
1973-жылдан тартып өмүрүнүн акырына чейин Жусуп Баласагын атныдагы Кыргыз улуттук университетинде иштеп келди. Мында доцент наамын да алды.
82 жаш курагында, 2014-жылдын 28-июнунда Бишкек шаарындагы үйүндө көз жумду.
Ушул жылы 30-июнда Бишкек четиндеги Байтик айылына жакын көрүстөндө маркум уулу Негизбектин мүрзөсүнүн жанында сөөгү жерге берилди.
80 жылдыгынын белгилениши
2013-жылдын 24-декабрында Жусуп Баласагын атындагы КУУнун башкы имаратынын 3-кабатында жайгашкан тарых музейинде КУУнун эмгек сиңирген кызматкери, тарыхчы жана педагог Божонаев Абазбек Божонаевичтин 80 жылдык мааракесине арналган КУУнун Тарых жана чөлкөм таануу факультетинин Окумуштуулар кеңешинин отуруму болуп өттү. Жыйынды факультеттин деканы Бектемир Жумабаев алып барды.
КУУнун жетекчилиги Тарых жана чөлкөм таануу факультетинин "Изилденүүчү чөлкөмдөрдүн тарыхы жана маданияты" кафедрасынын доценти Божоноев Абазбек Божонаевичке "Билим берүүдөгү көп жылдык үзүрлүү эмгеги, жаштарды окутуп, тарбиялоого кошкон зор салымы үчүн "КУУнун эмгек сиңирген изилдөөчүсү" деген ардак наам ыйгаруу" тууралуу буйруктун негизинде, юбилярга тиешелүү күбөлүктү тапшырды жана салт боюнча калпак, чепкен кийгизди.
КУУнун «Изилденʏʏчʏ региондордун тарыхы жана маданияты" кафедрасынын башчысы Жамикат Омурованын маараке ээси тууралуу даярдаган презентациясы катышуучуларынын адаттагыдан тышкары кызыгуусун жаратты - кээ бирлери экранга жакын келип, эски фото-сүрөттөрдү кайра-кайра караса, кээ бирлери суроолорду берип жатышты.
Даректүү тасма аяктаган соң, Абазбек агайды 80 жаш - кутман курагы менен КУУнун кечки жана сырттан окутуу боюнча проректору Нурмамат Эсенкулов, "Эне" кайрымдуулук фондунун президенти Жыргал Момбекова, "Мурас" коомдук фондунун жетекчиси Тынчтыкбек Чоротегин, Педагогикалык кадрларды максаттуу даярдоо институтунун директору Рахат Сулайманова, Жогорку Кеңештин депутаты Турсунбай Бакир уулу, "Кыргызгаз" ачык акционердик коомунун башкы директорунун биринчи орун басары, юбилярдын иниси Куралбек Наскеев жана жеке ишкер, юбилярдын аталаш иниси Алмазбек Конушбаевдер да куттукташып, белектерин тапшырышты.
Педагог катары ишмердиги
Абазбек Божоноев өмүрүнүн оодук бөлүгүн кыргызстандык педагог тарыхчыларды тарбиялоого арнады. Кыйла жылдарын КУУнун педагогика кафедрасында өткөрдү.
Ал КУУнун Тарых жана чөлкөм таануу факультетинде, ошондой эле аталган университеттин Педагогикалык кадрларды максаттуу даярдоо институтунун гуманитардык-педагогикалык факультетинде иштеп келди.
Үй-бүлөсү
Анын үй-бүлөсү бар.
Жубайы жана кыздары, уулу Төлөкарим бар.
Бир уулу Негизбек дүйнөдөн эрте кайткан.
Кыздарынын бири – Гүлнур Абазбек кызы.
Айрым чыгармаларынын тизмеси
Абазбек Божоноев жүзгө жакын ар кыл илимий, педагогдук жана публицисттик чыгармаларды, макалаларды жазган.
Ири чөйчөкчөлүү примула
Ири чөйчөкчөлүү примула (Primula macrocalyx, Bunge) - Көптөгөн агыш же күрөң боо сымал тамырлуу, тамыр сабактуу көп жылдык өсүмдүк. Жалбырактары учсуз, узундугу 13-20 см, туурасы – 2,2–5,6 (7) см келген, канатчадай жалбырак саптуу. Гүл тобунун сабы узундугу боюнча жалбырактарынан бийик. Топ гүлү чатырча сымал, гүлдөгөн маалында бир жакты көздөй бир аз имерилген. Чөйчөкчөсү кеңири коңгуроодой, көпкөн сымал, 10-18 мм узундукта. Таажычасы сары, ийилишинин диаметри 1,0–1,5 см. Кутучасы жумуру, чөйчөкчөсүнөн 2 эсе кыска.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май айында гүлдөп, июнда мөмө байлайт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргыз тоо кыркасынын түндүк капталы. Кегети, Шамшы жана Талдыбулак дарыяларынын аралыгы.
Өсүү шарттары
Бийик чөптүү шалбаа жана токой алкактарындагы токойлуу аянттарда, шалбаалуу тоо беттеринде өсөт.
Саны
Өтө аз.
Чектөөчү факторлор
Дары чөп катары массалык түрдө гүлүн жана өсүмдүктүн өзүн чогултуу.
Өстүрүү
Кыргызстанда өстүрүлбөйт.
Статусу
VU.Кыргызстанда өтө сейрек таралган, витаминдүү жана декоративдүү өсүмдүк. Чектелген аянттарда кездешкен, тез аранын ичинде жоголуп кетүүсү мүмкүн.
Капар Кыдыралиев
Алгы сөз
Капар Кыдыралиев тууралуу кийинки муундардын кабары жок болуп калды. Бул инсандын Нарын облусунда агартуу ишин жолго коюу боюнча 1950-1990-жылдарда жүргүзгөн иштери кийинки муундар үчүн үлгү болууга татырлык. Кыдыралиев тууралуу Нарын облусунун энциклопедиясынан окуй аласыңар. Бирок, Интернетте эч маалымат жок экен. Ошондуктан, убактымды аябастан, бул көрүнүктүү инсан тууралуу маалыматты Интернетке, кыргыз Уикипедиясына киргизип коюну туура таптым. Аткарган иштерин кийинки муундарга үлгү болуп кызмат этерлик даражада баяндай алсам, бул ишиме Капар агамдын арбагы ыраазы болсун.
Кыдыралиев Капар 1990-жылы Кочкор кыштагында дүйнөдөн кайткан. Анын ысмы түбөлүккө сактоо үчүн Кочкор районундагы Калинин орто мектебине берилген. Анын уюштуруучулук жана агартуучулук ишмердиги өзгөчө адегенде райондук, андан кийин облустук элге билим берүү бөлүмдөрүн башкарып турган учурларында көрүнгөн. Кыргыз республикасынын агартуу тармагында союз мезгилинен бери болгону эки мугалим Социалисттик Эмгектин баатыры болсо, бул экөө тең Нарын областынан. Булар - Мамбеталиев Көкөбай жана Койчуманов Апыш. Мамбеталиев Көкөбайдын ысмы Кочкор районундагы "Талаа-Булак" орто мектебине берилген. Көкөбай агай түзгөн зоологиялык музей, республикалык зоологиялык музейден алда канча мыкты дешке болот. Койчуманов Апыштын ысмы дагы Ат-Башы районундагы өзү иштеген "Ой-Терскен" орто мектебине берилген. Кыдыралиев учурунда бул адамдар менен чукулунан иштешип, аларга ылайыктуу шарттарды түзүп берип, дайыма шер байлатып көтөрмөлөп тургандыктан ушундай натыйжа жаралган. Ошондой эле, бул жылдары ондогон эл агартуунун мыктылары жана эмгек сиңирген мугалимдер тарбияланып чыккан. Алардын бири Кочкор районундагы "Эпкин" орто мектебинин башталгыч класстарынын мугалими Мааткеримов Асыранбек. Азыр бул мектеп Мааткеримовдун ысмын алып жүрөт. Кыдыралиев өзү иштеген Кочкор районундагы ошол кездеги 27 мектептин жетекчилеринин гана эмес, ар бир мугалимдин аты-жөнүн, турмуш-шартын, канча баласы бар экенин ийне-жибине чейин мыкты биле турган. Кийин Нарын областынын эл агартуу тармагын жетектегенде да областтын педагогикалык кадрлары тууралуу маалыматы абдан толук болучу. Ар бир мугалимдин эмнеге жөндөмдүү экенин, кандай ийгиликтерге жетише аларын билчү. Кыдыралиев Капардын кадыр-баркы мугалимдер арасында гана эмес, эл арасында дагы зор эле; бул кишинин авторитети ошондогу райкомдун же обкомдун 1-секретарыныкынан кем болгон эмес. Капар агай өз айылынан, тууган-туушкандарынан кол үзбөй, дайыма тыгыз байланышта болгон. Ал кишинин аш-тойлордогу, сөөк коюудагы туугандар арасында уюштуруп кеткен таалим-тартиби бүгүн дагы сакталып келе жатат. Таланттуу адам бардык жагынан таланттуу дегендей, Кыдыралиев Капар ар бир адам менен тилин таап, бала менен баладай, чоңдор менен чоңдой сүйлөшө билген психолог-даанышман эле. Анын ар бир адамдын жөндөмүн тааный билген сынчылык сапатын айтып өттүк. Ошондуктан ал коллективдеги мыкты мугалимди таап жана аны менен андан ары иштешип кетчү. Кыдыралиевдин чукугандай сөз тапкан чечендигин, тамашакөйлүгүн, ар бир маселени чече билген шарлыгын жана тапкычтыгын бул кишини билгендер дайыма айтып калышат. Капар агай ошол убактагы кыргыз интеллигенциясынын Түгөлбай Сыдыкбеков, Чыңгыз Айтматов, Абдылас Малдыбаев, Шүкүрбек Бейшеналиев, Майрамкан Абылкасымова, Исабек Исаков, Сагындык Өмүрбаев, Байдылда Сарногоев сыяктуу жана башка көрүнүктүү өкүлдөрүнүн, советтик-партиялык кызматкерлердин көбү менен менен тыгыз байланышта болгон жана бул байланыштарды иштин кызыкчылыгы менен айкалыштырып пайдаланган.
PS. Кыргыз Уикипедиясына атабызга арналган сайттын демилгечиси, тууганыбыз Орозобек Түгөлбаев байкебиз, көп жылдан бери Кочкор районунда мугалим, завуч, мектептин директору болуп иштеп, кийин Бишкекте келип Билим беруу Академиясында эмгектенип келе жатат. Орозобек байке өтө билимдүү, эмгекчил, кыргыз элинин каада салтын жакшы билген накта кыргыздын патриоту. Үйүнүн кире беришинде ар дайым Кыргызстандын желеги желбиреп илинип турат.
Молдобай уулу Капар Кыдыралиевдин өмүр баяны                                         (Жубайы – Султаналы кызы Гүлнар жазып берген)
Кыргыз ССРнын, СССР дын эл агартуу отличниги, “Кыргыз ССРнын мектептерине эмгек сиңирген мугулалим” наамына ээ болгон Кыдыралиев Капар 1928 жылы күз айларында( апасынын айтуусу боюнча) Кочкор районунун Кара-Суу айылдык советинин Мантыш кыштагында төрөлгөн. Ата энеси жөнөкөй кишилер болгон. 1936-жылы Кызыл-Дөбө мектебине кирип, 1945-жылы 9-классты бүтүп(анда мектеп 9-класска чейин болчу) Фрунзе шаарына барып 1946 жылы Пушкин атындагы № 5 орто мектебин бүткөн. Ошол эле жылы Фрунзе атындагы педагогикалык институттун эки жылдык мугалимдер институтунун тарых факультетине өтүп, 1948-жылы бүттү. Өз айылына келип 1948-49 окуу жылында, Ак-Талаа жети жылдык мектебине директор болуп иштеген. Билим сересине умтулган асыл максат аны кайрадан Фрунзе шаарына алып келиип, педагогия институтунун тарых факультетинин 3-курсуна өтүүгө түрткөн. Экзамендерин ийгиликтүү тапшырып, дагы 2 жыл студент болуп, 1951-жылы бул институтту бүткөн. Бүтөөрү менен Элге билим берүү министрлигинин жолдомосу менен Чолпон райондогу (анда Кочкор району 2 районго бөлүнчү) ”Кум – Дөбө” орто мектебине директорлукка дайындалган. 1954-жылдын башында Чолпон райондун Элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы болуп көтөрүлдү. 1956-жылы Чолпон райондун Кочкор району менен бириккенине байланыштуу Кочкордогу “Калинин” орто мектебинин директору болуп, бир жылдан кийин райондук Элге билим берүү башчысына көтөрүлдү. Андан кийин, 1962-63 жылдары Нарын областынын маданият башкармасынын начальниги болуп иштеп жүрдү. Областын жоюлганына байланыштуу, 1964-жылы кайра Кочкорго көчүп келип “Калинин” орто мектебинин директору, райондун Элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы болуп иштеп жүрдү. 1971 – жылдын башында Нарын областынын элге билим берүү бөлүмүнүн башчылыгына дайындалды. Ал Районо, Облоно болуп иштеп жүргон жылдарда мектептердеокуу-тарбия, курулуш ж. Б. жактарында көп жетишкендиктер болду. Эки мугалим Кыргызстанда биринчилерден болуп Социалистик эмгектин баатыры(СССР-дын эң чоң сыйлыгы)  деген наамга татыктуу болушту. 1987-жылы ден-соолугунун начарлаганына байланыштуу республикалык маанидеги пермсоналдык пенсияга көрсөтүлүп Кочкорго көчүп келдик. Омүрүнүн акырына чейин(1990-жыл, 13-февраль) Райондук край край таану жана тарых музейинин директору болуп иштеп, анда да республикалык кароолордун жеңүучүсү болуп көп сыйлыктарга ээ болуп жүрдү. Анын эмгектерин эли жана өкмөт баалап: бир жолу “Эмгек кызыл туу,” бир жолу “Эл достугу”,  эки жолу “Ардак белгиси”, ордендери жана “Лениндик 100-жылдыгы” медалы, Республикалык, областтык, райондук грамоталар менен сыйланган. Райондордо иштегенде райондук Советтин, областта иштегенде областык Советтинэл депутаттыгына шайланып турган. Республикалык жана Советтер Союзунун мугалимдер съездинин делегаты болгон.
Аны билген мугалим, агартуу  кызматкерлерге жана окуучулардын ата-энелеринин эсинде өзүнүн адамкерчилиги, кең пейилдиги, калыс-акыйкатчылыгы, ак көңүлдүгү, боорукерлиги, эмгекчилддиги менен сакталып калат.
Алты баланын сүйүктүү жана үлгүлү атасы болду деп, жубайы Гүлнар Султаналиева
Жакшы адамдын аты өчпөйт
Капар Кыдыралиев айылдаштарынын айтымында бала кезинен эле ар-намыстуу, китепке ынак, жакшы-жаманды ылгаган жылдыздуу адам болуп өсөт. Анын балалыгы тоо этегиндеги айылда, күркүрөп-шаркыраган тоо суунун жанында өтөт. Ал Кочкор өрөөнүндөгү ыйык тоолорго, сырдуу асманга көз чаптырып, бул дүйнөнүн чексиздигине балалык кыял менен ой жүгүртөт. Ааламдагы ар кандай кубулуштардын сырын билүгөө кызыгат. Айылдагы сөзмөр адамдардын кеп-сөздөрүнө кулак төшөйт.
Ал кезде ал агартуу ишин алдыга жылддырган, элге кадыры тоодой элдик адам болоорун ойлоду бекен?
Атасы Кыдыралы, Капарды 5-6 жашында багып алган таякеси, - Кыдыр даарыган Кочкор өрөөнүндөгү дөөлөттү адамдардын бири болгон. Ошондуктан уулу атасынын жакшы сапаттарын үлгү катары өзүнө синирип, жаштайынан көптү билүүгө, жакшы адам болууну көздөйт. Мектепте башка балдардан айырмаланып жакшы окуйт. Анын самаган максаты  - окууну Фрунзе(Бишкек) шаарынан улантуу болгондуктан 16 жашында шаарга жөнөйт.
Капар Кыдыралиев агартуу майданында 39 жыл иштеп, анын ичинен 18  жыл Нарын облустук элге билим берүү болүмүнүн башчысы  болуп эмгектенип, агартуу тармагын дыкан башкарган чечкиндүү, таасирдүү жетекчилердн бири болгон. Иштеги ийгиликтери үчүн “Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими” деген ардактуу наамды алган. Көптөгөн орден, медалдар, төш белгилери менен сыйланган.
Мынча жылдын ичинде ал канча мугалимди сындан өткөрдү, канча ата-эненин жүрөгүндө калды, айтыш кыйын...
Бул мезгилде ал көп күч коротуп, көп иштерди жасоого үлгүрдү. Алсак, облустун бардык мектептеринин жанында спорттук шаарчалар пайда болду, көп мектептердин аянтында тирлер курулду. Өндүрүштүк бригадалар түзүлүп, мктептерге бөлүнгөн жер участкаларынан жашылчалардын мол түшүмү өстүрүлүп, алына баштады. Жакшы иштеген окуучулар, жакшы жетектеген мугалимдер баалу сыйлыктар менен сыйланышты.
Элибиздин башынан өткөн тарыхый замандар агайды дайыма ойлондурган. Ушул себептен ал тарых сабактарынын да көрсөтмөлүүгүнө, таасирдүүлүгүнө, турмуш менен байланышына дайыма чоң маани берген. Ошонун натыйжасында облустун бир катар мектептери тарыхый край таану музейлерин түзүшкөн.
Капар агай мектептин тематикалык залдарын, класстык кабинеттерди чалмакейлентип, иретсиз, башаламан, туш келди жабдыганды жактырчуу эмес. Бул маселе боюнча облустун бардык мектептеринде айтууга арзырлык жакшы жылыштар болду. Мында ал “Аз болсо да саз болсун” деген принципти колдончу.
Жаш мугалимдердин турмушуна, алардын өсүшүнө кадимкидей кам жеп, жаш мугалимдердин слетторун, алар менен жолугушууларды жылыга өткөрүп турууга өзү демилгечи болду. Мындай аракеттер педагогикалык кадрлардын алмашуусунун азайышына өбөлгө түздү.
Ата-энелердин тарбиялык ишин алдыга жылдыруу максатында алардын мектептик, зоналдык, райондук конференцияларына үзгүлтүксүз катышып, омоктуу ойлорун ортого салуучу.
Кандай кыйын маселе болбосун, кандай арыз болбосун, көпчүлүк учурда эл менен өзү сүйлөшүп, элди ынандырып, бүтпөгөн ишти бүткөрүп, маселени калыстык менен эң сонун чечип койор эле. Ошондуктан өз укугун коргогон мугалимдер, мектеп жетекчилери андан үзүлчү эмес. Ал мезгилдеги өзгөчүлүктөрдүн бири – ар бир предмет боюнча мектептердеги алдынкы тажрыйбалар, орток ийгиликтер райондук методбирикмелерде ай сайын ортого салынып, жалпынын кенчине айланып, өтө айырмалангандары бат эле сыймыкка көрсөтүлүчү.
Облустук мектептеринде ар кимдин колунан келе бербеген иштердин бири – бул сабактарда окутуунун техникалык каражаттарын колдонуу эле. Мына ушул себептен бул маселеге да чоң көнүл бурулуп, бардык мектептерде элидиаскоп, фильмоскоп, кодоскоп, магнитофон сыяктуу техкаражаттар кеңири колдонула баштады. Ошону менен катар “Миң уккандан бир көргөн “ дегендей көрсөтмө куралдарды натыйжалуу колдонуу боюнча иш-аракеттер күчөдү.
К. Кыдыралиев өзүнө мүнөздүү чабыт менен мектептерди тынбай кыдырган, тынбай изденген, иштин сапаты үчүн тынбай аракет кылган, элге жолуккан сайын кайраты ташкындаган, ишке жүр-нары мамиле кылганды сүйбөгөн, чечендиги ченде жок, көңүлү кенен, мээнеткеч адам эле. Ал элге үлгү болуп, алдынкы сапта жүргөн мугалимдердин таасирдүү күчүн натыйжалуу пайдаланууга аракет кылчу. Мына ошондуктан мектептер “Чыгармачыл мугалимден – чыгармачыл коллективге” деген ураандын алдында иш жүргүзүшчү. Мугалимдердин изденүүлөрү, демилгелери, табылгалары ар дайым колдоого алынып, чыгармачыл мугалимдердин слеттору, жыйындары үзгүлтүксүз өткөрүлүп туруучу. Ошондой эле Кыргызстандагы жана Союздагы жакшы тажрыйбалар ар бир райондун шартына ылайык чыгармачылык менен өнүктүрүлчү.
Мектеп ишин жакшыртуу маселери боюнча жылыга облус боюнча мелдеш уюштурулуп, анын жыйынтыгы менен мектептер аныкталып турар эле. Бул маселеге ал чоң маани берип, бул иштердин уюштурулушун өзү да барып жеринде текшерүүчү.
Ал чыгармачыл мугалимдерди дайыма урматтап, алар менен бат-бат жолугуп, баарлашып, күлүк таптаган мыкты саяпкердей, алардын томуктай ишинен тоодой ишти көрө билип, алардын шыктанып иштөөсүнө оболго түзүүгө аракеттенчү. Элге кенири белгилүү Социалистик эмгектин баатырлары Көкөбай Мамбеталиев, Апыш Койчуманов сыяктуу алдынкы мугалимдер агайдын ак батасын, алкышын алгандар деп айтууга акылуубуз.
Капар агай мектептерге келген сайын мугалимдердин ал-жайын сурап, алардын отун-суу, электроэнергия менен камсыз болушу, турмуш-тиричилиги сыяктуу маселелерге кызыгып, кең-кесири маектешчи. Анын мыкты касиеттеринин бири – агартуу ишине бөлүнгөн акча каражаттарын өздөштүрмөйүн, окуучулардын жайкы эс алуусун талапка ылайык уюштурмайын, мектептердин ремонтун сапаттуу бүтүрмөйүн жаны жай алчу эмес.
Агайдын дагы бир өзгөчүлүктөрүнүн бири – ал “мугалим – элет жериндеги эң биринчи адам” деп эсептечү. Мугалим өзүнүн ички-сырткы маданияты менен окуучуга да ата-энеге да таасир этерин, тарбия берерин эске алып, алардын кийим-кечесинин жупунулугуна, тазалыгына чейин көз салчу.
Облононун башчысы катары маанилүү маселелер менен телефон аркылуу көп сүйлөшчу. Өзүнүн пикирин эч кимге, эч качан таңуулабай, ата-баладай акылдашып, ишти кандай бүткөрүүнү көп учурда өзүбүзгө тапшырчу. Өзгөчө мугалимдердин кадыр-баркын көтөрүү, мугалимдер арасында тарбиялык ишти күчөтүү, аларды калпыс иштерден, терс көрүнүштөрдөн сактоо маселерине кайдыгер карачу эмес.Мектептин кароолчусу болобу, китепканачысы болобу, ар дайым агайдын көз алдында болуп, мектептин ар бир кызматкери ишинен бааланчу.
Чогулуштардагы, жолугушуулардагы агайдын адилеттүү сындары кимди болсун ойлондуруп, андан кийин иште көп өзгөрүүлөр болгондугу байкалчу. Өзү да кандай сын-пикир болбосун ага сергектик менен мамиле жасап, көп нерсени илгиртпей билчү. Мугалимдердин билимин өркүндөтүү, кесиптик чеберчилигин өстүрүү маселелерине чоң маани берип, жогорку билими жок мугалимдердин жогорку окуу жайларынан сырттан окуп билим алышысына сүрөп турушун да айтпай кетүүго болбойт. Мындай мугалимдер менен өзү сүйлөшүп, өзү маектешип, аларга бир туугандай, атадай мамиле жасагандыгын эстегенде агайдын улуулугуна, жөнөкөйлүгүнө таң калам.
Ал адамдын эмне ойлонуп турганын жаны менен сезген, кезектүү учурда кеп-кеңеши менен жардам берүүгө ашыккан, жамандык-жакшылыкта тикеси менен тик туруп элге кызмат кылган, ар дайым иши сонун жүрүп турган адамгерчилиги бийик, адил мүнөздүү адамдардан эле. Эн негизгиси – ал мектеп жамааттарын биримдикке, ынтымакка үндөчү. Кадрларды тандоого жана тарбиялоого көп көңул бурду. Облуста 150-гө жакын мектеп директору болсо, ар бир директордун кыял-жоругун, жөндөмдүүлугүн, анын ким экендигин жакшы билүүчү. Ал кезде Жумгал районундагы Москва атындагы орто мектептин директору, СССР Жогорку Советинин депутаты Сайнап Казатова, Ат-Башы районундагы Ленин атындагы № 2 орто мектебинин директору, Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты В. Пухова, Кочкор районундагы Калинин атындагы орто мектебинин директору, СССР- дын Эл агартуу отличниги Мукаш Абазганов жана башка директорлор Капар агайды өздөрүнүн эң жакын, шарапаттуу адамы катары сезишчү.
Ал учур жаратылыш байлыктарын, табигат кооздуктарын сактоого бардык эле мектептер жапырт аттанышкан мезгил эле. Миисалы, ал кездеги, ”жашыл патрулдар” Кочкор өрөөнүндөгү токой аймагына, Кочкор айылындагы “Сейил” паркынын абалына, андагы ар бир жаш чырпыктын, арчанын өсүшүнө көз салуучу.
Ойлонуп көрсөм, ал кезде анчалык байкала бербегени менен Капар агайдын тушунда аябагандай чоң иштер бүткөрүлгөн экен. Алсак, өздүк- көркөм чыгармачылыгынын ийримдеринин мектептик, райондук, облустук кароо-фестивалдарынын, спорттук мелдештердин массалуулугу, шаан-шөкөттү, адамдын  ой-сезимине тийгизген таасири теңдешсиз эле.
Ийиктей чимирилип, жаны тынбай иштеген агартуу кызмакерлерлери бат эле мектеп директорлугуна дайындалуучу. Алардын катарына Токтогонов Нурдинди, Энтериева Аманатты, Асангазиев Мырзабекти, Осмонов Аскарды, Темиралиева Салиманы, Темирова Турсунду, Турдукулова Венераны жана башка көптөгөн жетекчилерди кошууга болот.
Облоного келген кандай кат болбосун ал аны кунт коюп окуп чыгуучу. Мына анын алдында Кочкор районунун Көкөбай Мамбеталиев атындагы орто мекткптин пионерлеринен келген кат жатат. Алар Капар агайды пионердик сборго чакырышкан. Барбаса болбойт. Мектеп бүтүрүчүлөрүнун слеттору, окуучулардын спартакиадалары, олимпиадалары иш чаралар анын ишин дайыма толуктап турар эле.
Облононун башчысы катары Капар агай сырттан окуу мектептеринин, мектепке чейинки мекемелердин, балдардын спорттук мектебинин, пионерлер үйүнүн, райондук фильмотеканын, методкабинеттин иштерине да кылдаттык менен көз  салып туруучу. Көптөгөн жумушчу жаштар орто билимди кечки жана сырттан окуу мектептеринен алышып, өздөрүнүн билимдерин жогорку окуу жайларынан улантууга мүмкүндүк алышты.
Дагы бир айта кетүүчү нерсе, мектептерде окуучуларды аскердик патриоттук духта тарбиялоонун абалын жакшыртуу үчүн бардык мүмкүнчүлүктөр пайдаланылчу. Даталуу күндөргө карата согуш ветерандары, ДОСААФ, райондук аскер комииариатынын өкүлдөрү менен жолугушуулар, тематикалык кечелер дайыма өткөрүлүүчү. Мектеп окуучуларынын мектептен сырткары убактарда патриотттук  демилгелери барган сайын өсүп отурган. Өзгөчө кары картаңдарды, багар-көрөрү жокторду шефке алуулар.
Капар Кыдыралиев облононуун башчысы болуп иштеген жылдардагы мектептердин бараанду иштерин айта берсе түгөнбөйт. Окуучуларды окуу китептери, окуучулук форма менен камсыз кылуу ,мектептик ашкана-буфеттерди, музейлерди, окуу кабинеттерин иштетүүдө үзгүлтүк деген болчу эмес.
Ал бой көтөргөндү билбеген, дөөлөт кушу башынан кетпеген адамкерчилиги бийик адам эле. Оруканада же үйүндө ооруп жаткан мугалимди, мектеп жетекчисин барып көрүп, көнүлүн көтөрүп кетүүнү өзүнүн парзы катары сезүүчү. Көрүнүшү сүрдүү болгону менен азилди, тамашаны жакшы көрчү. Дос-туугандардын, кесиптештердин жакшылык, жамандыктарында башкы үгүтчүдөй, башкы насатчыдай милдет өтөөчү. Ошондуктан анын айтканы айткандай, дегени дегендей аткарылчу. Ал кездеги Республиканын элге билим берүү Министри Каниметов Абдылда, КырПИИИнын директору, академик Измайлов Азиз, акын Абакиров Барктабас сыяктуу көптөгөн белгилүү адамдар агай менен ымалада болучу.