cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Конго Республикасы
Мамлекеттик түзүлүшү
Конго – унита рдык мамлекет. Конституциясы 2002-ж. 20-январда референдумда кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, 7 жылга шайланат (бир жолу кайра шайланууга укуктуу). Президент өкмөттү башкарат жана куралдуу күчтөрдү жетектейт. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – кош палаталуу парламент (Улуттук ассамблея жана Сенат). Аткаруу бийлигин президент жетектеген коалициялык өкмөт (Министрлер кеңеши) ишке ашырат. Конституция боюнча президент парламентти таратууга, парламент президентти кызматынан кетирүүгө жана өкмөткө ишенбөө вотумун жарыялоого укуксуз, өкмөт парламенттин көпчүлүк добушуна карабай президент тарабынан шайланат. Конгодо көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Конго эмгек партиясы, Конго демократия жана интегралдык өнүгүү үчүн кыймылы, Социалдык демократия үчүн панафрикалык уюм ж. б.
Калкы
Конгонун калкынын басымдуу бөлүгү (97,9%и) нигер-конго тилдеринде сүйлөйт; анын ичинде бантулар 91,4%ти түзөт; адамава-убанги тилдеринде калктын 6,5%и сүйлөйт. Калкынын табигый өсүүсүнүн жогорку темпи (2,7%, 2008) төрөлүүнүн көптүгүнө (1000 адамга 41,8 бала) байланыштуу; өлүм-житим 1000 адамга 12,3 адам. Эмгек курагындагылар (15–64 жаштагылар – 51%) басымдуу, 14 жашка чейинкилер 46,1%, 65 жа андан ашкан курактагылар 2,8%. Калктын орточо курагы 16,3 жыл (2008). Өмүрдүн күтүлгөн орточо узактыгы 53,8 жыл (эркектердики 52,5, аялдардыкы 55 жыл). 100 аялга 99 эркек туура келет. Миграция сальдосу оң мааниде: 1000 тургунга 2,5 (2008). Калкынын орточо тыгыздыгы: 1 км2 жерге 11 адам (2008; Африкадагы калк эң сейрек отурукташкан өлкөлөрдүн бири). Өлкөнүн түштүгүндө калк эң жыш (1 км2 жерге 40 адамга чейин), түндүгүндө сейрек (1 км2 жерге 1 адамдай) отурукташкан. Шаар калкы 62%. Ири шаарлары: Браззавиль (калкы 1180 миң), Пуэнт-Нуар (662,8 миң), Лубомо (122,8 миң), Нкайи (58,6 миң).
Тарыхы
Киндамба шаарына жакын аймактан табылган таш куралдары жана аскага тартылган сүрөттөр Конго аймагында палеолит доорунда эле адам жашагандыгын далилдейт. Конгонун жергиликтүү калкы – пигмейлер. Б. з. 1-миң жылдыгынын башында бантулар аларды токойлуу райондорго сүргөн. 13-кылымдан кийин Конго аймагында Лоанга, Теке (Тио, Анзика, Макоко деп да айтылат) жана Конго мамлекеттик бирикмелери түзүлгөн. 15-кылымдын аягында Конго күч алып, Нгойя жана Каконго мамлекеттик бирикмелерин басып алган. 1480-жылдары португалдыктар Конгого келе башташкан. 16-кылымдын ортосунда Конго кул сатуу борборуна айланып, өлкө начарлай баштаган. Жергиликтүү калк бир нече жолу португалдарга каршылык көрсөтүшкөн. 1870-жылдары Конгого француздар отурукташкан. 1879–82-жылдары француздук экспедиция жетекчиси П. С. де Бразза Макоконун башкаруучусу – Элло I менен келишим түзүп, ал боюнча Конго дарыясынын оң жээгиндеги аймактар Франция протекторатына, 1882-жылдан колониясына айланган. 1910-ж. Конго Франция Экватордук Африкасынын курамына кирген. Жергиликтүү калктын колониячыларга каршы көтөрүлүштөрү (1910, 1913, 1928) массалык мүнөздө өтүп, күч менен басылган.
1940–50-жылдары Конго көз карандысыздык кыймылы кеңири жайылып, алгачкы саясий партиялар жана африкалыктардын профсоюз уюмдары пайда болгон. 1945-ж. Ж. Ф. Чикайя Конго прогрессивдүү партиясын (КПП, 1946-жылдан Африка демократиялык биримдигинин секциясы) түзгөн. 1946-ж. Франция социалисттик партиясы секциясы түзүлүп, 1957-ж. Африка социалисттик кыймылы партиясына айланган. 1956-ж. Ф. Юлу Африкалыктардын кызыкчылыгын коргоо демократиялык уюмун негиздеген. 1960-ж. 15-августта көз карандысыз Конго Республикасы жарыяланган. 1961-ж. өлкөнүн Конституциясы кабыл алынып, Ф. Юлу президенттикке шайланган. Бирок анын жүргүзгөн саясаты элге каршы болгондуктан, 1963-ж. 13–15августта үч күндүк революциянын натыйжасында бийликтен кулап, өкмөттү жана 1964-ж. түзүлгөн Улуттук революциячыл кыймыл партиясын (УРК) премьер-министр (1963-ж. 19-декабрдан президент) А. Массамба-Деба башкарган. УРК өлкөдөгү бирден-бир башкаруучу саясий партияга айланган. 1964-ж. Конго өкмөтү экономикалык өнүгүүнүн 1беш жылдык планын кабыл алып, айрым чет элдик компанияларды менчиктештирген. Конгого бир партиялуу система киргизүү жөнүндө мыйзам кабыл алынган. А. Массамба-Дебонун жеке бийликке умтулуусу калктын кеңири чөйрөсүнүн нааразылыгына алып келип, 1968-ж. август-сентябрь айларында А. Массамба-Дебонун өкмөтүн отставкага кетүүгө мажбур кылып, башында М. Нгуаби (1969-жылдан президент) турган Революциянын улуттук кеңеши түзүлгөн. 1969-ж. декабрда Конго эмгек партиясы (КЭП) түзүлүп, башкаруучу саясий партия болуп калган. Жаңы Конституция кабыл алынып, өлкө Конго Элдик Республикасы деп аталган. 1977-ж. 18-мартта М. Нгуаби өлтүрүлгөндөн кийин мамлекетти Ж. Йомби-Опанго башында турган КЭПтин Аскер комитети (АК) башкарган. 1979-ж. Д. Сассу-Нгессо КЭПтин төрагасы жана Конго президенти болуп калган. 1991-ж. көп партиялуу система киргизилип, өлкө кайрадан Конго Республикасы деп аталган. 1992-ж. референдумда кабыл алынган жаңы Конституция боюнча көп партиялуу системанын негизинде алгачкы президенттик жана парламенттик шайлоолор өткөн. Бул шайлоолордо П. Лиссуба жетектеген Социалдык демократия үчүн панафрикалык уюм (1991) жеңишке жеткен. 1993–94-жылдары оппозиция жана башкаруучу партиянын (КЭП) жактоочуларынын куралдуу күрөшү башталган. 1997-ж. Д. Сассу-Нгессо Конгонун борбору – Браззавиль шаарын басып алып, өзүн президент деп жарыялаган. Өкмөттүк аскерлер жана оппозициянын куралдуу отряддарынын кагылышуулары 1999-жылдын аягына чейин уланган. 2001-ж. жалпы улуттук 2-конференциясында Тынчтык жөнүндө конвенция иштелип чыккан жана кабыл алынган. 2002-ж. январдагы референдумда кабыл алынган жаңы Конституцияга ылайык президенттик жана парламенттик шайлоолор өткөрүлүп, Д. Сассу-Нгессонун президенттик кызматы сакталып калган. 2007-ж. кезектеги парламенттик шайлоодо КЭП жана анын союздаштары кайрадан жеңишке ээ болгон.
Чарбасы
Өлкөнүн сырткы карызы 2000-жылдардын башталышында 5 млрд долларды түзөт (аны киши башына бөлүштүргөндө 2,3 миң доллар – дүйнөдөгү эң жогорку көрсөткүч). Конгонун экономикалык саясаты экономиканы диверсификациялоого, чет элдик жана жеке инвестицияларды тартууга, жакырчылыкты жоюуга, айыл чарба өндүрүшүн жана туризмди өнүктүрүүгө багытталган. 21-кылымдын башталышынан өлкөгө жылына 20 миңдей турист келет, туризмден түшкөн киреше 25,6 млн доллар. ИДПнин структурасындагы өнөр жайынын үлүшү 57,1%, тейлөө чөйрөсүнүкү 37,3%, айыл чарбаныкы 5,6% (2006).
21-кылымдын башынан айыл чарба өндүрүшүнүн төмөндөшү жана импорттук азык-түлүк товарынын көбөйүшү мүнөздүү. Айыл чарбасына жарактуу жер өлкөнүн аянтынын 58,2%ин ээлеп, анын 0,6%и гана пайдаланылат. Майда дыйканчылык чарбалары басымдуу, аларга иштетилүүчү жердин 68%и, өндүрүлгөн айыл чарба продукциясынын 85%и таандык. Негизги айыл чарбалуу аймактары: Буэнза, Ниари, Пул облусу экспорттук мааниси бар өсүмдүктөрү: бал камыш, жер жаңгак, какао, кофе. Май пальмасынын плантациялары кеңири таралган. Маанилүү айыл чарба өсүмдүктөрү: маниок, таро, батат, картөшкө; ошондой эле плантайн, жүгөрү, таруу, ак жүгөрү, күрүч өстүрүлөт. Мал чарбасы (экстенцивдүү жартылай көчмөн мүнөздө) ар кандай тропиктик ылаңдарга, анын ичинде цеце чымынынын чагуусуна байланыштуу анча өнүккөн эмес. 2005-ж. 300 миң эчки, 105 миң кой, 93 миң бодо мал, 54 миң чочко, 2,0 млн үй кушу болгон. Балыкчылык өнүгүүдө; жылына 45 миң т чамасында балык кармалат.
Сырткы соодасынын көлөмү 8,1 млрд доллар, анын 6,3 млрд долларын экспорт, 1,8 млрд долларын импорт түзөт. Экспортко негизинен нефть (90%ке жакыны), жыгач (7%), кант, кофе, какао, жер жаңгак чыгарат. Негизги соода шериктери: АКШ, Кытай, Тайвань, Корей Республикасы. Сырттан (Франция, Кытай, Италия, Индия, Бельгиядан) машина жана жабдууларды, транспорт каражаттарын, азык-түлүк алат.
Маданияты
Конгодо билим берүү «Билим берүү жөнүндөгү мыйзам» (1967) менен жөнгө салынат. Билим берүүнүн азыркы системасы 6 жылдык башталгыч (5,5–6 жаштан) жана жети жылдык орто (толук эмес жана толук орто мектеп) мектептерди, кесиптик-техникалык окуу жайларды жана Жогорку окуу жайларын (ЖОЖ)у камтыйт. Мектепке чейинки тарбия берүүгө балдардын 9%и, башталгыч билим берүүгө 55%и, орто билим берүүгө 25%и камтылган калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 86%ти түзөт (2006). Белгилүү ЖОЖдору: М. Нгуаби атындагы университет (1961), институттар жана жогорку мектептер. Илимий мекемелери: Борбордук африкалык изилдөө, Пастеров (1908) институттары, Илимий жана техникалык изилдөө боюнча улуттук кеңеш (1966). Илим жана техника панафрикалык союзу (1987) ж. б. (баары Браззавилде). Браззавилде күнүгө француз тилинде «Mweti» (1977), «Journal de Brazzaville», «Courrier d'Afrique» ж. б. гезиттер чыгат. Радио уктуруу 1935-жылдан, телекөрсөтүү 1962-жылдан иштейт. Улуттук маалымат агенттиги – Agence Congolaise d'Information (ACI; 1962жылдан).
Kонго адабияты 1950-жылдардан француз тилинде өнүгө баштаган. 1950–70-жылдардын поэзиясы үчүн антиколониялык тематика мүнөздүү (Ж. Ф. Чикая У Тамси, «Бузук кан», 1955; Ж. Б. Тати-Лутара, «Жаңы күндөр», 1975) болсо, 1960-жылдарда баатырдык-тарыхый драма, комедия, 1970–80-жылдарда проза (А. Лопес, Чикайы Кю Тамси, Сони Лабу Танси ж. б.) өнүккөн. 20–21-кылымдардын чегинде адабиятта агартуучулук идеологиянын кризиси байкалган.
19-кылымдын 2-жарымынан шаарларында, европалык типтеги имараттар курулууда. Заманбап искусствосунда Пото-Пото живопись мектебинин чыгармалары өзгөчөлөнөт. 1960-жылдары музыкасы өнүгө баштаган. 1965-ж. Конго улуттук театры ачылып, 1966-ж. Браззавилде Улуттук конго балети түзүлгөн. Өлкөдө «Монана» балет театры (1992) жана «Bivelas» (1992) театралдык компаниясы, «Йаро» (1999) маданий борбору иштеп, 1996-жылдан Браззавилде «Мабина данс» бий фестивалы өткөрүлөт. Белгилүү театр ишмерлери: Сони Лабу Танси, А. Л. Бейкер, Э. Б. Донгала, Ж. Салладен, Н. Бисси, Ж. Нсангата ж. б.
Валерия Ильинична Новодворская
Валерия Ильинична Новодворская (1950-жыл 17-май Барановичи, Белорус ССРи, СССР - 2014-жыл 12-июль, Санкт-Петербург, Орусия) - советтик диссидент жана укук коргоочу; орусиялык либералдык саясий ишмер жана публицист, оңчул либерал "Демократиялык бирдик" (орус. Демократический союз) (Борбордук координациялык кеңештин төрайымы) жана"Батыштык тандоо" (орус. Западный выбор) партияларынын негиздөөчүсү.
"Жар жээгиндеги жалган", "Карфагеним кыйратылганга милдеттүү" (Юрий Афанасьев РГГУда ректор болуп турганда бир нече ирет окулган лекциялар курсу), "Айла жоктуктун тигил бетинде" , "Славянканын коштошуусу" , "Акындар жана падышалар" (Поэты и цари) китептеринин автору. К.Н. Боров жана Г.П. Якунендер менен биргеликте The New Timesтын редколлегиясынын мүчөсү. "грани. ру", "Эхо Москвы" жана The New Timesта жарыяланган. 2011-жылдан тартып, Боровой менен бирге ошол таптагы саясий кырдаалга карата комментарийлер камтыган видеороликтерди чыгарган.
Англис, байыркы грек, италиян, латын, немис жана франсуз тилдерин билген полиглот.
Эрте курактары
Новодворская 1950-жылы 17-майда, Белорус ССРинин Барановичи шаарында, өзүнүн айтымына караганда, ата-энеси чоң ата-чоң энесиникинде эс алууда жүргөндө төрөлгөн. Кичинекейинде астмадан жапа чегип, санаторийлерде дарыланган.
1-февраль
1-февраль - Григорий календары боюнча жылдын 32-күнү, жылдын аягына чейин 333 (толук жылда 334) күн бар.
Валерия Ильинична Новодворская
Эрте курактары
Валерия Новодворскаянын өзүнүн айтымына караганда чоң энеси аны "индивидуалисттик духта" тарбиялаган. Беш жашында окуганды үйрөнгөн. Тогуз жашында Москвага көчүшкөн. 1968-жылы орто мектепти күмүш медаль менен аяктаган. Андан кийин "котормочу жана педагог" адистиги боюнча Морис Торез атындагы Москва чет тилдер институтунда окуган (франсуз тили бөлүмү). 1969-жылы куралдуу көтөрүлүш менен коммунисттик режимди кулатуу зарылдыгы талкууланган көмүскө студенттик топ уюштурган.
1-февраль
= Майрамдар =
Валерия Ильинична Новодворская
Диссиденттик
Өспүрүм курагында ГУЛаг, Синявский жана Даниэл жараяны жана Варшава келишиминин Чехословакияга аскер киргизиши жөнүндө билген. Бул анын совет бийлигин жек көрүүсүн күчөткөн. 1969-жылдын 5-декабрында СССРдин Баш мыйзам күнүнө карата уюштурулган Кремлдин съезддер сарайындагы майрамдык кечеде, "Октябрь" операсынын бет ачары алдында Новодворская өзү чыгарган антисоветтик ыры колго жазылган баракчаларды ыргыткан.
1-февраль
= Окуялар =
Валерия Ильинична Новодворская
Диссиденттик
1999-жылы иштин материалдары боюнча төмөндөгү маалыматтар жарыяланган: 712:
Алексей Алексеевич Венедиктов
Карьерасы
Мектепти аяктагандан кийин МГПИнин тарых факультетинин кечки бөлүмүнө тапшырган. Буга катар почтачы болуп иштеген. Институтту бүткөндөн кийин 1978-жылы мугалим болуп иштей баштап, бул кесипти 20 жыл аркалаган. Булардын 19 жылын Москвадагы № 875 жалпы орто билим берүүчү мектепте тарых сабагын берип өткөргөн.
Валерия Ильинична Новодворская
Диссиденттик
"1970-жыл, 16-март
Алексей Алексеевич Венедиктов
Карьерасы
Мындан тышкары, 1970-жылдардын соңунда № 177 мектепте сабак берген.
Валерия Ильинична Новодворская
Диссиденттик
Новодворская В. И. (1950-жылкы, еврей, ВЛКСМ мүчөсү, орто билимдүү, Москва ш. Торез атындагы Чет тилдер институтунун студенти)
Узакова Айгүл
Акын Айгүл Узакова Ысык-Көл районундагы Бостери айылында 1951-жылы 26-апрелде туулган. 1976-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин аяктаган. 1977–1980-жж. Кыргыз совет энциклопедиясында, 1981-жылдан «Мектеп» басмасында редактор болуп иштеген. Чыгармачылыгы студенттик жылдардан башталып, ырлары «Учкун», «Темир канат» альманахтарына, республикалык гезит-журналдарда жарыя-ланган. 1977-жылы жаш акындардын «Ала-Too поэзиясы» фестивалынын лауреаты, 1978-жылы Бүткүлсоюздук жаш акындардын Полтавада өткөн X фестивалынын катышуучусу болгон. А.Узакованын бир топ ырларына музыка жазылган. Айрым ырлары орус, украин, тажик тилдерине которулган. 1990-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Валерия Ильинична Новодворская
Диссиденттик
Ал 1969-жылдан тартып, антисоветтик мазмундагы ыр жана проза жазган, досторуна көрсөткөн; "Азаттык" деп аталган ырын космонавттар кетип бараткан унааны аткан кишиге арнап, ырында аны менен тилектеш экенин жана ушул сындуу кылмышты кайталоого даяр экенин билдирген" 1969-жылдын декабрында, Кремлдин оюн залында партерге көп сандаган баракчаларды ыргыткан.
Ф.8131. Оп.36. Д. 3711 "
Аны Лефортов түрмөсүнүн бир кишилик камерасына жайгаштырышкан. Аны Сербский атындагы соттук медицина институтунун диагностика бөлүмүнүн башчысы КГБнын полковниги Даниил Лунц көрүп барганда Новодворская анын "гестапо менен кызматташкан инквизитор, садист жана коллаборационист" экенин айткан.
Узакова Айгүл
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Валерия Ильинична Новодворская
Диссиденттик
Новодворская кийин минтип жазат: "Мен кийин билдим. Ошол Лубянкадагы жоругум болбогондо менин ишимди институттук комсомол уюмуна беришмек экен."
Узакова Айгүл
Жылдыздуу күз: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1980. – 28 б.
Валерия Ильинична Новодворская
Диссиденттик
1970-жылдын жайында Новодворская Казанга которулган. 1970-жылдын июнунан 1972-жылдын февралына чейин Казандагы атайын психиатриялык ооруканада "жай өнүккөн шизфрения, кишинин параноялык өсүшү" деген диагноз менен мажбурлап дарыланган. Новодворская 1972-жылдын февраль айында бошонуп чыгып, дароо самиздат нускасын көбөйтүү жана жайылтуу менен шугулдана баштаган. 1973-жылдан 1975-жылга чейин балдар санаторийинде мугалим болуп иштеген. Ошондой эле бала бакчада мугалим жана китепканачысы болгон.
Алексей Алексеевич Венедиктов
Карьерасы
"Эхо Москвы" радиостанциясында 1990-жылдан тарта иштей баштаган. Мындагы карьерасын гезит талдоочу жана кабарчылык кызмат менен баштаган (мисалы, Борис Ельцин менен Жогорку Советтин тиреши учурунда Ак үйдө болгон). Кийин саясат талдоочу болуп, маалыматтык агенттикти жетектеп, акыры 1998-жылдын февралында радиостанциянын башкы редакторлугуна шайланган.
Узакова Айгүл
Кеч жарык: Ырлар. – Ф.: Адабият, 1990. – 51 б.
1-февраль
= Төрөлгөндөр =
Узакова Айгүл
Түнкү асман: Ырлар. – Б.: Кыргызстан, 1997. – 64 б.
1-февраль
= Кайтыш болгондор =
Валерия Ильинична Новодворская
Диссиденттик
1975-жылдан 1990-жылга чейин 2-Москва медициналык академиясынын котормочусу болгон. В 1977-жылы Н.К. Крупская атындагы Москва областтык педагогикалык институтунун кечки чет тилдер факультетин бүтүргөн.
1977-1978-жылдар ортосунда КПСС менен күрөшүү үчүн көмүскө саясий партия түзүү аракетин көргөн. 1978-жылдын 28-октябрында "Жумушчулардын кесиптер аралык эркин бирикмесинин" негиздөөчүлөрүнүн бири болгон (орус.кыск. СМОТ). Улам-улам жана системалуу түрдө бийликтин куугунтугуна кабылган: психиатриялык ооруканага жайгаштырылган (№ 15 психиатриялык оорукана, Москва), Системалуу түрдө СМОТ мүчөлөрүнүн иши боюнча суракка чакырылган, батирин тинтүүлөр жүргүзүлөн. 1978, 1985, 1986-жылдары Новодворскаяны диссиденттик ишмердүүлүгү үчүн соттошкон. 1984-жылдан 1986-жылга чейин "Доверие" пацифисттик тобунун мүчөлөрүнө жакын болгон. 1987-жылдан 1991-жылдын май айына чейин Москвада бийликтин уруксатсыз антисоветтик митинг жана демонстрацияларды уюштурган. Бул үчүн жалпы жонунан он жети жолу милиция тарабынан кармалып, административдик камоого алынган.
1988-жылы 8-майда СССРдеги алгачкы оппозициялык партия атыккан "Демократиялык биримдикти" түптөгөндөрдүн бири болгон. 1988-жылдан тартып, ДБтин Москва уюмунун легалсыз "Свободное слово" гезитинде макалалары үзгүлтүксүз жарыяланып турган. 1990-жылы ушул эле аталыштагы басылма анын макалаларынын топтомун чыгарган.
1990-жылдын сентябрында партиялык "Свободное слово" гезитинде "Хайль, Горбачёв!" деген аталыштагы макаласы үчүн жана митингде Михаил Горбачёвдун портретин тыткандандыгы үчүн эл алдында СССРдин президенттин ар-намысына шек келтирүү жана мамлекеттик тууга акарат келтирүү боюнча айыпталган.
Көз караштары
Новодворская өмүр бою либералдык көз караштарды карманган. Коммунизм жана фашизмге кастыгын кескин түрдө билдирип келген. Атап айтканда, демократиялык өлкөлөр тоталитардык өлкөнү колдоого укуктуу эместигин жүйө келтирип, 2008-жылкы коммунисттик Кытайдагы Жайкы Олимпияда оюндарына байкотту колдорун айтып чыккан. Көп жагынан анын көз караштары либертаризмге жакын болгон. Андыктан, ал, либертаризмдин идеалдарын олуттуу эмес, эгер бирөөлөр бул идеяларды ишке ашырганга аракет кылса, кооптуу дагы деп эсептеген.
Михаил Ходорковскийди абийир туткуну деп эсептеген.
Сыйлыктары
Литва мамлекетинин жанданышынын урматына Улуу Литва князы Гядаминас Орденинин рыцардык крести.
Эс-тутум
2016-жылы 20-майда Луцк шаарындагы көчөгө (Украина, Валын району) Валерия Новодворскаянын аты ыйгарылган. Көчө буга чейин Ванда Василевская атында болгон.
Артмaнe Вия
Артмaнe Вия (өз аты - Алида; 21. 8. 1929-жылы туулган, Тукум шаары) - латыш артисти, СССР эл артисти (1969), Латвия ССРинин мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1980). 1949-жылы Ригадагы Райнис атындагы көркөм театрдын алдындагы студияны бүткөн, 1949-98-жылдарда ушул эле театрда (1989-жылдан «Деймес» театры) иштеген. Ал түзгөн аялдардын образдарына назиктик, боорукерлик, асылзаадалык мүнөздүү. Аткарган белгилүү ролдору: Абигайль (Э. Скриба, «Бир чөйчөк суу»), Офелия, Джульетта (У. Шекспир, «Гамлет», «Ромео жана Джульетта»), Настасья Филипповна (Ф. М. Достоевский, «Кейбир»), Аркадина (А. П. Чехов, «Акчардак»), Елизавета (Ф. Брукнер, «Елизавета Английская»), Тереза Ракен (Э. Золя, «Тереза Ракен»). 1998-99-жылдарда жаңы Рига театрында Графинянын (А. С. Пушкин, «Карганын маткеси» жана башка, ролдорду аткарган. 1983-87-жылдарда Латвия ССР театр коомунун председатели. Кинофильмдерде (1956-жылдан) аткарган ролдору: Соня («Өз каны», 1964), Аял («Эч ким өлүүяү каалаган эмес», 1966), Кристина («Эдгар жана Кристина», 1964) жана башка «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган.
Тыйын
Тыйын – жүгүртүү жана тейлөө каражаты катары колдонулуучу металлдан жасалган акча белгиси. Биринчи тыйындар биздин заманга чейинки 7-кылымдан баштап белгилүү. Бир эле мезгилде тарыхый, жазма жана буюм эстелиги катары маалымат берет. Тарыхый изилдөөдө эстеликтин мезгилин аныктайт; тыйындын салмагы, номиналы (баасы) өлчөм-чен тууралуу маалымат берет.
Тыйын картографиясын түзүү, тыйын казналарын анализдөө – айрым аймактардагы соода байланыштарын билүүгө жол ачат. Тарых илиминин бир бөлүгү болгон нумизматика илими. тыйындын тарыхын изилдейт. Тыйынды окуп үйрөнүү геральдика, сфрагистика менен тыгыз байланыштуу.
Кара-Кужур суусу, Кочкор району
Кара-Кужур суусу, Кочкор району – Кочкор районундагы суу, Сары-Булак кыштагынан төмөнкү бөлүгү Жоон-Арык деп аталат. Узундугу 84 км, алабынын аянты 1240 км2.
Тескей Ала-Тоонун Түштүк капталынан башталып, батышка карай тектирлүү тектоникалык өрөөн аркылуу агат; Төлөк суусу менен кошулуп, Жоон-Арык суусун түзөт да, түндүккө карай бурулат. Негизги куймалары: Сөөк-Төр, Кашка-Суу, Коңур-Өлөң, Ак-Таш жана башка. Алабында жалпы аянты 0,15 км2 болгон 2 көл бар. Жылдык орточо чыгымы 8,46 м3/сек, эң көбү 29 м3/сек (14. 4. 1934), эң азы 1,80 м3/сек. Апрель айында кирип, сентябрда тартылат. Жээгинде Сары-Булак, Ак-Кыя жана башка кыштагы жайгашкан.
Узакбаев Эргешбай
Акын Эргешбай Узакбаев Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы Күн-Чыгыш айылында 1926-жылы 15-январда туулган. Калтыруу эмес мектебин бүтүрүп, өзү бүтүргөн мектепте мугалим болуп иштеген. 1946–1948-жж. Фрунзе шаарындагы Кыргыз мамлекеттик мугалимдер институтунун тил жана адабият факультетинде окуп, окуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. 1951–1959-жж. облустук «Ысык-Көл правдасы» гезитинде өз кабарчы, адабий кызматкер болуп иштеп, ошол эле учурда коомдук башталышта редакциянын алдындагы жаш авторлордун адабий бирикмесине жетекчи-лик кылган. 1959–1963-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун Ысык-Көл облусу боюнча адабий консултанты, 1964–1971-жж. Түп райондук жана Пржевальск шаардык райондор аралык «Коммунисттик эмгек» гезитинде ар түрдүү кызматтарды аткарган. 1972–1986-жж. облустук «Ысык-Көл правдасы», 1991–1993-жж. шаардык «Каракол» гезиттеринде редактордун орунбасары болуп иштеген. Э.Узакбаевдин чыгармачылык иши Улуу Ата Мекендик согуш жылда-рында башталган. Анын Советтер Союзунун Баатыры Чолпонбай Түлөбердиевдин эрдигине арналган «Өлбөс атак» деген поэмасы «Советтик Кыргызстан» (кийинки «Ала-Тоо») журналынын 1943-жылы август айын-дагы 8-санына басылган. 1949-жылы акындын биринчи ырлар жыйнагы жарык көргөн. Мындан тышкары очерк, сүрөттөмөлөрү, публицистикалык макалала-ры, рецензиялары, эскерүүлөр менен мезгилдүү басма сөз беттерине дайы-ма чыгып келген. Акындын айрым ырлары орус, казак, тажик, якут тилде-рине которулган. 1944-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. 1950–1960-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармасынын мүчөлүгүнө шайланган. 1994-жылы 28-мартта «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмери» ардак наамы берилген. Эргешбай Узакбаев «Эмгектеги каармандыгы үчүн», «Эмгек ветераны», «1941–1945-жж. Улуу Ата-Мекендик согуштагы жеңиштин 50 жылдыгы» медалдары, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Грамотасы менен үч жолу, Ысык-Көл обкомунун жана облустук Советтин Ардак грамоталары менен бир нече жолу сыйланган.
Киниктер
Киниктер (грек. kynos – ит) – Байыркы Грецияда Сократтын окуучулары тарабынан негизделген этикалык мектептин өкүлдөрү.
Узакбаев Эргешбай
Кыргыз тилинде
Киниктер
Киниктердин мектеби афиналык эркин адам менен фракиялык күңдүн уулу, ошон үчүн афиналык мыйзам боюнча мыйзамсыз туулган, укуксуз адам делип эсептелген Антисфен тарабынан негизделген. Энесинин күң экендигин мыскылдаган адамдарга ал кудайлардын энеси да Фракиядан чыккан деп жооп берчү.Сократтын окуучуларынын ичинен ал эң улуусу болгон: сыягы, Антисфен 5-кылымдын ортосунда төрөлүп, Сократ менен таанышканга чейин софист жана ритор болсо керек. Кийин анын окуусунда Сократтан сырткары Протагор, Горгий, Продик, Гиппий сыяктуу улуу софисттердин таасирлери ачык байкалган.
Узакбаев Эргешбай
Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1949. – 53 б.
Киниктер
Сократтын өзүнө жана окуусуна таазим кылуу менен, Платондун маалыматы боюнча, Антисфен аны уу ичип өлгөнгө чейин таштаган эмес. Ушундан кийин ал Афины шаарынын чебинин сыртында жайгашкан Киносарг (грек. Kynosarges – шок иттер) деп аталган жана мыйзамсыз төрөлгөн балдарга арналган атайы гимназияны негиздеген.
Антисфен Сократтын логикасын андан ары өнүктүрө алган эмес. Анын пикири боюнча, таанып-билүүнүн, жападан-жалгыз булагы болуп түшүнүктөр же логикалык мыйзам ченемдүүлүктөр эмес, сезип-туюулар гана саналат. Бирок, ал Сократтын этикасын жана моралын өзгөчө нук менен өнүктүрө алган. Киниктердин моралы өтө эле жупуну. Алар Сократтын эч нерседен муктаж болбой жаша деген принцибин ашынган формага айландырып жиберишкен. Антисфен жана анын окуучулары өздөрүн киниктер же циниктер деп атоо менен эч нерседен муктаж болбой жашаган селсаяк иттин жашоосун тандап алышкан. Башка божомолдор боюнча, аларды коом менен эч байланышы жок жана коомго жат жашоо образы (жакырчылык, жалгыз бойлук, кайырчылык кылуу ж. б.) үчүн ит деп аташкан.
Узакбаев Эргешбай
Таң: Жаңы ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1950. – 104 б.
Киниктер
Киниктер жакшылык деп материалдуу жыргалчылыктардан, этикалык жана мыйзам нормаларынан, маданияттан көз каранды болбой, эркин жашоону түшүнүшкөн. Акылман өзүнүн табигый зарылдыктарын канааттандыруу менен гана чектелип, таптакыр эле жарды болууга тийиш. Акылсыз өз табиятынан сырткары жашаган нерселерден бакыт табам деп күнөөгө батат, азап тартат. Жакшылык менен күнөөгө карата мындай көз караш дене рахаттарын, материалдуу жыргалчылыктарды, ыңгайлуу шарттарды толугу менен четке кагууга алып келген.
Узакбаев Эргешбай
Бир кишидей: Ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1955. – 88 б.
Мезгил саптары: Ырлар жыйнагы.–Ф.: Кыргызстан, 1965.- 127 б.
Киниктер
Мисалы: алар атайылап жугунду тамактан ырахат алып, ичишчү, самсаалаган жалгыз чапандан бөлөк кийими болгон эмес, төшөктүн ордуна сыз жерди пайдаланышкан, жакыр жашашкан. Уятсыздык деп ар кандай маданий көз карандылыкты түшүнүшкөн.
Узакбаев Эргешбай
Дабан: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 124 б.
Киниктер
Ошондуктан, афиналыктардын сыпаа манераларына өздөрүнүн уятсыздыгы менен айырмаланган сөздөрүн жана кыймыл-аракеттерин атайылап каршы коюшкан. Бирок, Сократ эч нерседен муктаж болбой жаша деп өзгөрмөлүү моданын, пендечилик кызыкчылыктарынын, артык дөөлөттүн керектөөлөрү менен зарылдыктарынан көз каранды болбой жашоону түшүнгөн.
Сократка ылайык, сезимдик рахаттын өзү жакшылык да, жамандык да болуп эсептелбейт, алар этикалык жактан нейтралдуу. Ал эми Антисфен болсо, сезим рахаттарынын баарын жаман деп эсептеп, “сезим рахатын татуудан көрө акылдан айныган артык”, – деген. Ошондуктан, киниктер аяздуу күнү муздак мраморду кучакта, ал эми жайында ысык кумга оонап жат деп кеңеш беришкен. Киниктердин өзгөчө атакка ээ болгон философу болуп синоптук Диоген (так өмүр жылдары анык эмес, б. з. ч. 4-к.) эсептелет.
Киниктердин мектебин Антисфен негиздесе да, анын атагын Диоген чыгарган. Диоген фундаменталдуу философиялык эмгектерди түзгөн эмес, бирок тарыхка өзүнүн күлкүлүү, чыр-чатактуу мүнөзү, ашынган ит турмушу, ошондой эле курч сөздөрү менен калып калган. Маалыматтар боюнча, Диоген Афины полисинин толук кандуу атуулу болгон эмес. Ошондуктан, ал Киносарг мектебинде окуган жана кийин ушул мектептин мугалими болуп калат. Анын ит деген кошумча аты мектептин атына айланган. Анын самсаалаган эски чапаны, жыгач таягы, темир чөйчөгүнөн башка материалдык байлыктары болгон эмес. Адамдардын бардык шарттары түзүлгөн имараттарда жашоосун шылдыңдап, өзү вино куйган челектин ичинде жашаган. Бир жолу кочуштап суу ичип жаткан баланы көрүп, «О, шордуу башым, кереги жок нерсени эмнеге көтөрүп жүрөм. Кичинекей бала жашоого болгон жупуну мамилеси менен менден ашып түштү», – деп, темир чөйчөгүн ыргытып жиберген. Бир жолу ал статуядан кайыр сурап, көпкө турат. Эмне үчүн анттиң деген суроого: «Өзүмдү жокчулукка үйрөтүү үчүн», – деп жооп берген.
Афины шаарынын көрүнгөн жеринде уктап, тамак жеп, коомдук тартипти өзүнүн ыплас сөздөрү, кыймыл-аракети, жүрүм-туруму менен бузуп, аянттардагы элди үркүткөн. Диогендин «Адамды издеп жүрөм», – деген сөздөрү киниктердин ураанына айланган. Уламыш боюнча, Диоген таламандын чак түшүндө колуна чырак жандырып, мойнуна «Адамды издеп жүрөм» деген жазуусу бар тактаны илип алып, Афинынын көчөлөрүн аралап жүргөн. Ал материалдуу жыргалчылыктардан, байлыктан, бийликтен, атак-даңктан, дөөлөттөрдөн, этикалык принциптерден көз каранды болбогон адамды издеген.
Узакбаев Эргешбай
Адабий сереп: Макалалар, эсселер. – Б.: Бийиктик, 2007. – 376 б.
Киниктер
Диогендин пикири боюнча адамдар байлык, бийлик, даңкты бакыт деп туура эмес түшүнүшүп, кур кыялдын дүйнөсүндө жашашат. Ал жаратылыш мыйзамдарынан башка бардык мыйзамдарды четке каккан. Адам өзүн өзү таанып-билиши абзел. Ошондуктан, математика, физика, музыка ж. б. илимдердин ага эч кандай кереги жок. Адамды бактылуу кыла турган нерсе болуп эркиндик гана эсептелет. Эркиндикке жетүүнүн каражаты катары ал аскеза (грек. asketes – оор эмгек) түшүнүгүн киргизген.
Аскеза – бул жөн гана философиялык түшүнүк эмес. Аскеза деп турмуштун өйдө-ылдыйына дайым даяр болуп туруу үчүн дене менен рухту машыктыруу. Өздүк каалоолор менен сезимдерди ооздуктоо. Өзүн рахаттар менен кумарларга салкын мамиле кылууга, аларды четке кагууга тарбиялоо түшүнүлөт.
Диоген биринчилерден болуп киниктердин окуусун практикада далилдеген ойчул болгон. Турмуштук идеал, жашоо маңызы болуп автаркия (грек. autarkeia – канагат, шүгүрчүлүк) эсептелет.
Автаркия деп Диоген бири кем дүйнөнүн тынымсыз өзгөрүүлөрүнө кайдыгер мамиле жасап, жандын тынч болушун түшүнгөн. Мындай мааниде Диогендин македондук Александр менен болгон кездешүүсүн мисал келтирүүгө болот. Өзүнө жагалданган философтордун арасынан Диогендин жок экендигине таң калган өкүмдар Македониядан Афиныга карай жол тартат. Бул учурда Диоген Афинынын бир аянтында далысын күнгө кактап олтурган. “Мен македондук өкүмдар Александрмын”, – деп салтанаттуу тааныштырат өзүн падыша. «А мен болсо, дөбөт Диогенмин», – деп ошондой эле салтанаттуулук менен айтылган жооп чыгат. Эмнеге сени дөбөт деп аташат? Ким мага нан ыргытса, ошого шыйпаңдайм, ким ыргытпаса, каап алам, жаман адам болсо тиштейм. «Эмне каалайсың, муктаж болгон нерсең барбы?», «Албетте, нары турчу, сен мага күндү калкалап жатасың». Тең дүйнөнү каратып алган Александрдын белегине жана улуу өкүмдардын өзүнө кайдыгер экендигин билдирген адамдын жообуна таң калган Александр бир аз нары жылып, «Эгер мен Александр болбогонумда Диоген болууну каалар элем», – деп жар салган.
Байыркы мезгилдерде эле киниктердин окуусу даанышмандыкка карата кыска жол деп аталган. Диогендин көрүстөнүнө иттин түспөлүндөгү мрамор эстелик орнотулуп, ага мындай деп жазылган: «Мезгилдин өтүшү менен мрамор да эскирет, бирок, Диоген сенин даңкың кылымдарга калат Анткени, сен пенделерди шүгүрчүлүк кылып жашоого ынандырып, турмуштун эң жөнөкөй жолун көрсөтүп бере алдың». Диогендин окуусуна төмөн-күдөй өзгөчөлүктөр мүнөздүү болгон: Кинизм окуусунун башкы максаты болуп терең философиялык теорияны иштеп чыгуу эмес, коомдон сырткары жакыр, селсаяк турмушта жашоо аркылуу, турмуштун өйдө-ылдыйына практика жүзүндө даяр туруу. Коомго баш ийбей, эркин жашоо. Мителик өмүр сүрүү, кайырчылык кылуу. Материалдуу жыргалчылыктарды, ыңгайлуу шарттарды, мыйзамдарды, этикетти, гигиенаны четке кагуу. Физикалык жана рухий жакырды жар салуу.
Башка философиялык мектептерге, өзгөчө идеалисттик окууларга терс мамиле кылуу. Өз көз караштары менен турмуш образын коргоодогу агрессивдүүлүк. Патриотизмдин жоктугу, каалагандай коомдо ошол коомдун эмес, өздүк мыйзамдар боюнча жашоо («Жамаатсыз, үйсүз, мекенсиз жашоонун артыкчылыгы»). Негизги көңүлдүн коомдогу жана адамдардагы начар сапаттарга бөлүнүшү. Радикализм, парадоксалдуулук, чыр-чатактуулук. Салтуу турмуш образын жактагандарды аеосуз шылдыңдоо. Алгачкы жамааттагы элдер менен айбандардын жашоо турмушун идеалдаштыруу. Киник мектеби антикалык полис кризиске учураган мезгилде пайда болгон жана коомдук мамилелердин официалдуу системасынын татыктуу орун ала албаган адамдар тарабынан кызуу кабыл алынган. Кийин бул мектептин негизинде дервиштердин, хиппи кыймылынын көз караштары пайда болгон.
Колдонулган адабияттар
Siniko
Аскаров, Теңдик
Аскаров Теңдик Аскарович (18-декабрь, 1937)- Кыргыз Республикасынын  маданиятына эмгек сиңирген ишмер, белгилүү коомдук- мамлекеттик  ишмер, «Даңк»,  “Элдердин достугу”, «Ардак Белгиси» орден -медалдарынын ээси, сынчы-философ, Кыргыз улуттук илимдер академиясынын корреспондент- мүчөсү,  философия илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз Республикасынын улуттук илимдер академиясынын философия жана укук институтунун социалдык философия, эстетика жана этика бөлүмүнүн башчысы.
Өмүрү жана чыгармачылык  баяны
Кыргыз Республикасынын  маданиятына эмгек сиңирген ишмер, белгилүү коомдук- мамлекеттик  ишмер, «Даңк»,  “Элдердин достугу”, «Ардак Белгиси» орден -медалдарынын ээси, сынчы-философ, Кыргыз улуттук илимдер академиясынын корреспондент- мүчөсү,  философия илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз Республикасынын философия жана укук институтунун социалдык философия, эстетика жана этика бөлүмүнүн башчысы  Теңдик Аскаров.
1937-жылы 18-декабрда Токтогул  районундагы Коңур-Өгүз (Өзгөрүш) айылында  туулуп-өткөн. Ал 8-класстан  Фрунзе шаарындагы А.С.Пушкин атындагы №5 кыргыз мектебинде окуп,1955-жылы  орто мектепти, 1960-жылы  Кыргыз мамлекеттик университеттин  филология  факультетин   бүтүргөн. 1960-жылы Кыргыз ССР илимдер академиясынын философия институтунун аспирантурасына кабыл алынат. 1963-жылы Кыргыз ССР Илимдер академиясынын философия жана укук институтунда кенже илимий кызматкер,  1967-жылдан  «Кыргызстан маданияты» гезитинин редакторунун орун басары,  бир эле учурда 1967–1969-жылдары  Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинде пропаганда жана агитация  жана 1969–1971-жылдары  маданият бөлүм башчысынын орун басары, 1971–1986-жылдары Кыргызстан жазуучулар союзунун башкармасынын   биринчи секретары, 1971–1988-жылдары Кыргыз ССР  Жогорку Советине 8-9-10-11-чакырылышына  4 жолу депутат, 1980–1985-жылдары  Кыргыз ССР  Жогорку Советинин төрагасы,  1986-жылдан Кыргыз ССР Илимдер академиясынын философия жана укук институтундан бөлүм башчы орун басары,бөлүм башчы болуп иштеген. Учурда Кыргыз Республикасынын улуттук илимдер академиясынын философия жана укук институтунун социалдык философия, эстетика жана этика бөлүмүнүн башчысы  2000-жылы Кыргыз улуттук илимдер академиясынын мүчө-корреспонденти болуп шайланган.
Кыргыз тилинде
Көркөм образдар дүйнөсүндө. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 151 б.
Эстетикалык жаңы сапаттарга: Макалалар жыйнагы. – Ф.: Кыргыз-стан, 1980. – 376 б.
Жаңыруунун жолунда. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 164 б.
Образдуу ой жүгүртүүнүн чексиздиги. – Б.: Кыргызстан, 2001. – 128 б.
Орус тилинде
Эстетическая природа художественной условности. – Ф.: Илим,1966. – 157 с.
Высокое призвание критики. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 68 с.
Восхождение к зрелости: Литерат.-критические статьи. – Ф.: Кыргыз-стан, 1976. – 312 с.
Устремленная в будущее. О Киргизии. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 144 с.
Художественная условность как эстетическое явление в свете ленинс-кой теории отражения. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 200 с.
Советский народ – строитель коммунизма. Кн.1. – Ф.: 1977. – 416 с.
Философский анализ литературного процесса. – Алматы, 1993. – 48 с.
Эстетическая оценка словесного творчества. – Б.: Кыргызстан, 2000. – 12 б.
Башка элдердин тилдеринде
Kirgisische Sozialistische Sowiet Republik. Herausgebst Zentralvorstand der geselschaft fur
Deutch- Sowietische Freundshaft. 1977. – Берлин. – 64 б. – немис.
Kirghisia. Sozialist Republics of tne Soviet Union. Moscow. 1982. – 48 б. – англ.
La Kirghisie. Novosti…Moscov. 1982. – 48 б. – француз.
Kirghisia. Moscu. 1982. – 48 б. – испан.
KirgisK-n. Sozialistischcu Sovietrepublik. Verlag…Novosti. Moskau. 1982. – 64 б.
Cүрөт галереясы
Бардык сүрөттөр бул шилтемеде.
Ажыдаар
Ажыдаар, ошондой эле Улу, Желбүкө (Түрк сөздөр жыйнагы: يتي باشلق يلبكا жети баштуу желбүкө. М.Кашкари) — Мифологиялык жаныбар. Элдик жомоктордо учуроочу, адамды да, айбанды оп тартып соруп коюучу, каарданса оозунан от чыккан канаттуу, зор (кээде көп баштуу) жылан. Ажыдаардын алгачкы образы табияттын стихиялык күчүн элестетип, адамга жакшылык да, жамандык да кылуучу жаныбар катары пайда болгон. Мисалы, «Манас» эпосунда ажыдаар суунун жана жаан-чачындын ээси, аны пайда кыла турган күч катары баяндалат.
Сулуулук
Сулуулук – эстетикалык категория.
Сулуулук категориясы мисалы: адамдын ички рухий Сулуугунун, тышкы көрүнүшүн баалоодо, искусство чеберчилигинин мазмунун, формасын баалоодо колдонулат.
Беш-Буркан көмүр кени
Беш-Буркан көмүр кени — Ош облусунун Ноокат районунда, Кызыл-Кыя шаарынан 12 км түштүк-чыгыш тарапта, Тахтек өрөөнүндө. Кен 1987–88-ж. издөө иштеринин негизинде ачылган. 1989–91-ж. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Төмөнкү юра катмарында, татаал түзүлүштөгү бир көмүр кабаты аныкталган. «Негизги» деп аталган кабаттын калыңдыгы 1,47 мден 37,19 мге чейин өзгөрөт. Көмүр 3Б маркасына таандык, орточо күлдүүлүгү 19,4%, орточо табы 28,5 МДж/кг (6808 ккал/кг) түзөт. Запасы (В+С1 категориясы боюнча) 37344 миң т.
Ахметов, Төлөндү (Тынай)
Ахметов, Төлөндү (Тынай) (1938–1993) - жазуучу, котормочу. Чүй районуна караштуу Кызыл-Аскер айылында 1938-жылы 12-сентябрда туулган.
Дени Дидро
Дени Дидро (1713—1784) — ири француз философу, жазуучу, энциклопедисттердин башчысы.
Ахметов, Төлөндү (Тынай)
1964-жылы КМУнун филология факультетинин журналистика бөлүмүн, 1973-жылы Кыргыз ССРинин ИАсынын аспирантурасын бүтүргөн.
Дени Дидро
Кыскача өмүр баяны
Лангре шаарында туулган, атасы кол өнөрчү болгон, уулун диний маанайда тарбиялап, аны дин кызматчысы болсо деп ойлогон. Париждеги коллежди бүтүп, ал жерде дин кызматчысынын карьерасынан баш тартып, өзүн адабий ишмердикке жана илимди иликтеп-үйрөнүүгө арноону чечет. 1746-жылы «Философиялык ойлор», 1747-жылы — «Скептиктин сейилдөөсү», 1749-жылы «Көздүүлөргө осуят болсун деп сокурлар жөнүндө жазылган кат» деген чыгармаларын жазган. Коркунучтуу материалисттик ойлорду тараткандыгы үчүн Венсен сепилине камалат. Түрмөдөн чыккандан кийин «Илимдердин, искусствонун жана кол өнөрчүлүктүн энциклопедиясын» түзүүгө киришет, бул билимдердин баардык тармактардагы жетишкендиктерин ырааттуу түрдө баяндаган китеп болууга тийиш эле. Дидро буга 20 жылдык өмүрүн арнаган. «Энциклопедияга» Вольтер, Монтескье, Кондильяк, Гольбах жана башка ошол мезгилдеги прогрессивдүү ойчулдар катышат.
Чыгармалары
Энциклопедиядан башка да Дидро бир катар төмөнкү философиялык жана көркөм чыгармаларды жазат: «Жаратылышты түшүндүрүү жөнүндөгү ойлор» (1754), «Д'Аламбердин Дидро менен болгон маеги», «Д'Аламбердин түшү» (1769), «Кечил аял» (1760), «Рамонун жээни» (1762—79), «Жак — фаталист жана анын кожоюну» (1773). 1773-жылы атактуу философ Екатерина Пнин чакыруусу боюнча Россияга келет. Узак мезгилдер бою ал дээрлик күн сайын эки саат Екатерина II менен аңгемелешип турат, аңгемелешүү убагында аны социалдык-экономикалык кайра куруулардын зарылдыгына ынандырууга аракеттенет. Екатерина II Дидронун айткандарынын баарына макул болсо да, олуттуу реформа жүргүзүүгө батынган эмес. Өзүнүн аңгемелешүүлөрүн Дидро «Запискаларында...» чагылдырат. Өмүрүнүн акыркы жылдарын «Физиологиянын элементтери», «Сенеканын өмүрү» (1778), «Клавдийдин жана Нерондун падышачылыгы жөнүндө тажрыйба» (1782) деген эмгектерин жазууга арнайт. Өлөр алдында ал өзүнүн атеисттик көз караштарынан баш тарткан эмес, анын акыркы сөзү төмөнкүдөй болгон: «Динге ишенбөө — философияга карай жасалган биринчи кадам».
Ахметов, Төлөндү (Тынай)
«Сагыныч» аттуу биринчи аңгемелер жыйнагы 1969-жылы чыккан. Ал кыргыз прозасынын өнүгүш көйгөйлөрүнө арналган бир катар адабий сын макалалардын автору. Т.Ахметов Е. Носовдун, И.Зиедонистин, Н.Ермоловичтин ж.б. чыгармаларын, 500дөн ашык фильмдердин тексттерин которгон. 1986-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
Дени Дидро
Чыгармалары
Ал адамзаттын таанып-билүү мүмкүнчүлүгүнө гана ишенген жана Аалам чексиз болгондуктан аны адамзат толук таанып-биле албайт деп эсептеген. Жаратылыш Дидро үчүн — китеп, кучак жеткис, көптөгөн барактардан турган китеп, окумуштуулар бул китептин улам жаңы барактарын ачып окуй беришет, бирок, бул китептин акыркы барагын ачып жаба турган адам эч качан болбойт. Дидронун бул айткандарынан гносеологиялык пессимизм келип чыкпайт, анткени ал адамзат таанымы дайыма кеңейип жана тереңдей берет деп эсептеген жана адамзаттын эң татаал дүйнөлүк табышмактарды чече аларына ишенген.
Тааным тууралуу
Тааным Дидро үчүн сезимдин жана акыл-эстин курамынан турган бирдиктүү процесс. Ал философиялык ой жүгүртүүнүн чыныгы усулу — акылды акыл менен текшерүү, акыл жана эксперимент аркылуу сезимди текшерүү, сезимдердин жардамы менен жаратылышты таанып-билүү болуп саналат деп жазган. Жаратылышты таанып-билүүнүн башкы үч каражаты Дидро үчүн — байкоо, ой жүгүртүү жана эксперимент болгон. Дидро үчүн баш мээ — материалдык субстрат, анда психикалык процесстер жүрүп турат. Дидро ойлоочу «менди» баш мээнин кабында торун жайып, өзүнүн желелери менен мээни чырмап турган жөргөмүшкө салыштырган, башкача айтканданервге салыштырат, биздин дене-боюбузда бул нерв жиптери таралып жатпаган бир да чекит жок. Нервдер мээде бир бүтүн тутамды пайда кылат, бул тутам туюмдарды кабылдоолорго тутамдап байлоо үчүн негиз болот. Өздүк аң-сезимдин (самосознания) биримдиги, Дидронун ою боюнча, эс менен (памятью) камсыз кылынат. Ал мындай деп жазат: «Биз туюу жөндөмдүүлүгү аркылуу да эске ээ болгон аспаптарбыз. Биздин сезимдерибиз бизди курчап турган жаратылыш уруп тура турган клавишалар, ал клавишалар көп учурда өздөрүн өзү уруп турат». Бул жерде ал Берклинин идеализмине каршы чыгат жана аны өзүнүн жашап турганын гана тааныган идеалист деп эсептеген. Дидро адамды туюп-сезе ала турган гана эмес, ошондой эле ой жүгүртө турган жан катарында караган жана адам бир эле убакта музыкант да, аспап да экенин моюнга алган.
Ахметов, Төлөндү (Тынай)
Кыргыз тилинде
Сагыныч: Повесттер. – Ф.: Кыргызстан, 1969.
Кез ушул : Баян. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 176 б.
Дени Дидро
Христиан динине болгон көз карашы
Дидро чиркөөгө каршы чыгып, христиан диний окуусуна сын көз менен караган. Ал Библиянын «теңирлик» нерсе экендигинен күмөндөр болгон жана Библиянын бардык китептери ар түрдүү мезгилдерде дин кызматчылары тарабынан жазылган деп эсептеген. Ал бардык диндерде адамдар Кудайдын атынан сүйлөшкөн деп жазган. Библиядагы кереметтер жөнүндө айтылгандарды кескин түрдө сынга алган. Керемет — табиятка жат кубулуштардын жардамы менен далилденүүчү сандырактык экендигин көрсөткөн. Адамдар өзүлөрүнүн динге ишенгендигинен улам кыялдагы нерсени чындык катарында кабыл алышат, керемет кереметке ишенген жерде болот. Ал кереметтерди бутпарастык диндердеги мифтерге окшогон эле мифтер деп атаган. Тозок жана кыйноолор жөнүндө христиан окуусун өзгөчө курч сынга алып, диний догматтар адамдарды коркутуп жана аларды кысмактап турат деп эсептеген. Дидро мындай деп жазат: «Христианинден тозок коркунучун алып таштасаңар эле андан диний ишенимди да алып саласыңар» [10 томдук Чыг. жыйн., 1-т. 125-6.]. Дидро башка динге жол бербөөчүлүккө айрыкча каршы чыккан: «Дүйнөдө диний көз караштагы айырмачылыктар жерди кан менен сугарбаган бир да жер жок».
Адам тууралуу
Атеизм азырынча адеп-ахлакты түзө элек, бирок дин адеп-ахлактын тиреги эмес деп эсептеген Дидро. Адеп-ахлак принциптерин атайын түрдө жайылтуу зарыл. Адамда тубаса жамандыктар жана кемчиликтер болбойт деп эсептеп, адилеттүү мыйзамдарга таянган адилеттүү коом адеп-ахлактын орношунун өбөлгөсү боло аларына ишенген. «Эгерде мыйзамдар жакшы болсо анда жөрөлгө жосундар да жакшы, эгерде мыйзамдар жаман болсо жөрөлгө жосундар да жаман»... [Чыг. жыйн. 2-т. 74-6.]. «Эмгек жана жакшылык,— деп жазат ал,— менин бирден бир догматтарым ушул... Өзүңдөн кийин мурдагыга караганда көбүрөөк билимдерди жана бакыт-таалайды калтырууга, биз мураска алган нерселерди жакшыртууга жана арттырууга умтулуу — биз иштей турган нерселер мына ушулар!» [Танд. атеист. чыгарм. 241-6.].
Ахметов, Төлөндү (Тынай)
Котормолору
Носов Е. Где просыпается солнце?: Рассказы. – Ф.: Мектеп, 1983. – 36 б.
Зиедонис И. Разноцветные сказки. – Ф.: Мектеп, 1985. – 76 б.
Ермолович Н. Дорога солдата. – Ф.: Мектеп, 1986. – 36 б.
Япарсаз (Зилайыр району, Башкыртстан)
Япарсаз — Башкыртстандын Зилайыр районундагы айыл, Матраев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 289 киши. Почта индекси — 453694, ОКАТО коду — 80227825007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Неврастения
Неврастения (астениялык невроз) — невроздордун бир түрү.
Себептери
Ага нерв системасынын иши начарлап, чын тийбестик, ачуулуулук, тез чарчоо, алсыздык мүнөздүү. Неврастенияга нерв системасынын өтө чарчашы, психикалык трамва чала уктоо (уйкусу канбоо), көп иштөө, кофе, чай, ичкиликти ашкере ичүү жана башкалар себеп болот. Ошондой эле көп жылы эс албай иштөө жана башкалар неврастенияга алып келет.
Оорунун жүрүшү
Оорулуу майда-чүйдөгө эле жини келип, коркуп, чочуйт. Киши өзүн өзү кармай албай урушчаак, таарынчаак болуп, айланасындагыларды жактырбай, көңүлү чөгөт. Уйкусу качып, бир аз эле кыбыр-сыбырга ойгонуп, аз уктайт; ыйлаак, коркок болуп, чыр-чатакты көтөрө албайт, кыйынчылыктарга жолукканда өзүн жоготот. Эмгекке жөндөмү төмөндөп, өз ишине кызыкпай, акыл-эси начарлайт. Эс алуудан кийин да күчү калыбына келбейт; башы ооруп, тез чарчайт. Жумушта өзүн карманганы менен үйүнө келгенде жакындарына каарданып, майда-чүйдөгө эле чатак чыгара берет. Эч нерсеге сүйүнбөйт, өтө сезгич келип, телевизорду да көргүсү келбей, катуу сүйлөгөндү, балдарынын кылык-жоруктарын да сүйбөйт. Көп учурда териси кычышат, кийген киймин да жактырбайт. Жакындары менен байланышкысы келбейт, обочолонуп, келечеги жөнүндө санааркайт. Оорулуу жыныстык турмушка да кызыкпайт. Тамакка табити тартпай, ич катыйт же өтөт. Вегетатив нерв ситемасында да өзгөрүүлөр (тердөө, кызаруу, бозоруу, жүрөктүн тез кагышы жана башкалар) байкалат. Эгер оорулуу өз убагында дарыланбаса жогоруда айтылган белгилер күчөйт.
Астениялык абалдар
Неврастенияны өтө чарчоодон айырмалоо керек. Ал болсо бир аз эс алгандан кийин тарап кетет. Неврастенияга астениялык абалдар окшош келет. Алар ууланууда, жугуштуу ооруларда, травмада, гипертония оорусунда, атеросклероздо пайда болуп, бир аз эле эмоциялык же кара күч келсе жүрөк тез кагып, алы кетип, тердеп, башы айланат жана башка мындай кишилер жакшы эле эмгектенет, бирок кошумча күч келсе көтөрө албай, астениялык симптомдор байкалат.
Чаралар
Неврастения менен астениялык абалдардын башталышында эмгек менен эс алуу режимин туура түзүү, спортко катышуу, суу процедураларын кабыл алуу, өз убагында витаминдерге бай тамак менен жакшы тамактануу, үй-бүлөдө жана кызматта жакшы шарт түзүү тез эле эмгекке жарамдуулукка алып келет. Оору күчөгөндө бул чаралар жетишсиз. Ал үчүн көпкө созулган дарылоо жүргүзүлөт жана анын натыйжасы үйдөгү шарттарга, жакындарынын оорулууга туура мамиле кылганына жараша болот. Режимди туура колдонуп, өз убагында уктоо маанилүү. Неврастения менен жабыркагандар дене тарбия көнүгүүлөрүн жасайт, аны гипноз, психотерапия жана сеп алдыруучу дарылар менен дарылайт. неврастенияны алдын алууда эмгек менен эс алууну айкалыштыруу зарыл.
Портал:Биология/Түрмөктөр
Түрмөк алды: Түрмөк үстү:
Жон
Жон - тоо жону – тоонун же дөбө-дөңсөөнүн, адырдын жайпагыраак, жумуру тартып кеткен кыры. Топонимдерден Базар-Коргон районундагы Жон кыштагы, Какшаал-Тоодогу Жон-Ашуу ашуусу жана башка кездешет.