Малайзия
Тарыхы
Малайзия аймагында адам алгачкы палеолит доорунда эле жашаган. Эң эзелки калкы – негр-австралоид уруулары. Азыркы малайялардын ата-бабалары Малайзияга биздин заманга чейинки 1-кылымдын башында Борбордук Суматрадан келген. Биздин заманга чейинки 5–6-кылымда Индия, Кытай жана Фунань менен байланышкан суу каттам жол түйүндөрүндөгү порт шаарчалардан алгачкы феодалдык мамлекет пайда болгон. 15–16-кылымда Малайзия аймагы Малакка султандыгына баш ийген. 1511-жылы Малайзияны португалдар, 1641-жылы нидерланддар басып алган. Малайзиянын батыш аймагында (Малайяда) бир нече султандык болгон. Алардын күчтүүсү Жохор 1756–58, 1983–87-жылдардагы согуштардан кийин голланддарга баш ийген. 18-кылымдын аягында М Малайзияны англиялык колониячылар басып ала баштаган. 1888-жылы Сарвак менен Сабах Британия протекторатын орноткон. 19-кылымда өзүнүн Малайядагы ээликтеринен Британия Малайя колониясын (Малайзия мамлекеттеринин федерациясы, ММФ) түзгөн. 19-кылымдын аягында Малайзиядагы чет элдик капиталдын 70%и англичандарга тиешелүү болуп, каучук иштетүүчү, коргошун эритүүчү ишканалар, темир жол куруучу, камсыздандыруу жана транспорт компаниялары, медициналык мекемелер, мектептер ачылган. Жергиликтүү эл англиялык колониячыларга каршы нечен жолу көтөрүлгөн. 1930-жылы Малая компартиясы (МКП) түзүлүп, алар 1934-жылы Малаяда жалпы иш таштоо уюштурган. 2-дүйнөлүк согуш учурунда Малайзия аймагын япон аскерлери оккупациялаган (1942). Малая элдеринин япондук баскынчыларга каршы армиясы уюшулуп (1943) куралдуу күрөшкө чыгышкан. Япония багынгандан ки­йин (1945-жылы 2-сентябрь) Малайзия аймагына кайтып келген британдык аскерлер (250 миң) Сингапурдан Малайяны бөлүп, 1946-жылы 1-июнда британ колониясынын статусундагы Малай Союзун (1948-жылдан Малай Федерациясы, МФ) түзүп, Саравак менен Сабахты Улуу Британия колонияларынын министерствосунун карамагына берген. Жаңы түзүлгөн колония элдик нааразычылыктарды туудурган. 1948-жылы МФтеги улуттук-боштондук кыймылды күч менен басып, МКП ж. б. бир катар демократиялык уюмдарга тыюу салган. Бирок азатчыл күрөш токтобой, 1949-жылы февралда Малайя элдеринин боштондук армиясы түзүлгөн. МФтин мыйзам чыгаруучу советине шайлоодо (1955) Алянс жеңип, Абдул Рахман башында турган өкмөт түзүлүп, 1957-жылы 31-августта МФнин көз карандысыздыгы жарыяланган. Бирок МФ аймагында жана Сингапурда Улуу Британия, Австралия жана Жаңы Зеландиянын куралдуу күчтөрү жайгаштырылган. Британ өкмөтү менен узак сүйлөшүүлөрдөн кийин 1963-жылы 16-сентябрда Малай Федерациясы (Сингапур, Саравака, Сабаха, Бруня) түзүлүп, ислам официалдуу дин катары таанылган. 1960-жылдардын 2-жарымынан Малайзия өкмөтү блокторго кошулбоо жана тынчтыкта жанаша жашоо саясатын жүргүзүүгө өтүп, премьер-министр (1970-жылы сентябрдан) Абдул Разак Түштүк-Чыгыш Азияны бейтараптоо планын көтөргөн. 1981-жылы июлда МФга Махаткир Мохамеддин премьер-министрликке келиши менен өкмөт экономикалык модернизациялоо багытында экспорттолчу товарларды чыгаруу жана кайра иштетүү ишканаларын күчөтүп, инфраструктураны жаңыртууга багыт алган. Малайзия дүйнөдө каучук, коргошун, пальма майын экспорттоо боюнча алдынкы орундарда. Малайзия жогорку технологиялык сапаттагы тиричиликте кеңири колдонулуучу техникаларды (радио, электроника, компьютер ж. б.) чыгаруу боюнча маанилүү борборго айланган. 1997–98-жылдары азиялык финансы кризисинде Малайзия ЭВФтин жана батыш фондуларынын жардамынан баш тартып, Түштүк-Чыгыш Азияда регионалдык экономикалык интеграцияны күчөтүү идеясын активдүү колдогон. Малайзия дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрү менен дипломатиялык жана соода мамилелери бар. 2022-жылдан премьер-министри Анвар Ибрагим.