cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргыз Республикасынын Ички Иштер Министрлиги
Ички иштер министрлиги (иим) – өз ыйгарым укуктарынын чектеринде адам укуктарын жана эркиндиктерин коргоо, укук тартибин сактоо, коомдук коопсуздукту камсыз кылуу чөйрөлөрүндө мамлекеттик башкарууну ишке ашыруучу жана КР ички иштер органдарынын жана КР ИИМдин ички аскерлеринин иштеринин негизги багыттарын түздөн-түз жүзөгө ашыруучу аткаруу бийлигинин органы. ИИМ курамына облустук, райондук, шаардык ички иштер бөлүмдөрүнүн башкы башкармалыктары, башкармалыктары жана бөлүмдөрү, темир жолдогу, аба транспортундагы бөлүмчөлөрү (линиялык бөлүмдөр жана бөлүмчөлөр), мамлекеттик автоинспекция, ички иштер органдарына жана ички аскерлерге жүктөлгөн милдеттерди аткаруу үчүн түзүлгөн ишканалар, мекемелер жана уюмдар кирген ички иштер органдарынын тармагын башкарат. Ички иштер органдары жана ички аскерлер ИИМ тутумун түзөт.
Умсунай
Умсунай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Валиханов жазып алган эпизоддо Аккуланын байгесин алып кеткен калмактардын артынан бармак болуп Манас Көкчөнүн аскерин, тулпарын сурайт. Көкчө бере албайм, кааласаң Агеркечти, У. сулууну, Үмөтайды алып кет дейт (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979 № 7, 93-б.).
Күнөс
Күнөс — топоним. «Манас» эпосунда Көзкамандар Манасты ууландырганын билген Каныкей Манастын кийимин кийинип, «Манастап» ураан чакырып Өгүз-Ашуу, Тай-Ашуу аркылуу Күнөс, Жылдыз, Кош-Талаадан өтөт (Курама вариант, 1. 285). Географиялык реалияда Иле дарыясынын баш куймаларынын бири.
Күнөс — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери, казак балбаны. Нескара менен болгон уруштагы калмак балбаны Даң-даңдын колунан курман болуп, жер анын атынан Күнөс аталган делет (Сагымбай Орозбаков, 1. 219— 220).
Чоң Шора дарыясы
Чоң Шора — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын сол жээгинен 772 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 47 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Акантодорис
Акантодорис (Acanthodoris pilosa) - деңиз үлүлдөрүнүн бир түрү.
Интродукция
Интродукция, музыкалык чыгарманын киришүү функциясын аткаруучу бөлүгү. Көп учурда чыгарманын атына кошулуп айтылат. Мисалы, К. Сен-Санстын оркестр менен скрипка үчүн интродукциясы жана рондо-каприччиозосу.
КАУФМАН
Константин Петрович фон Кауфман 1818-жылы 19-февралда(2-март)  туулган.БилимдиИнженердикучилищеденалган. 1844-жылдан баштапКавказда  эн  жакшы  аскер  кызматында  болгон.1861-жылы Аскер  министрлигининканцеляриясынын  директору  болупшайланган. 1867-жылы Тʏркстан аскер округунунбашкыкомандачылыгынадайындалган. Ал бирнечежолубухаралыктарды ,хивалыктарды, кокондуктардыженип, 1868-жылы Самарканддыалган , 1873-жылы Хиваныженгендигиʏчʏн 2-даражадагы  ыйык Георгий орденимененсыйланган. 1875-жылы Кокон  хандыгынженип, Фергана облусунтʏзгөн. Кокон хандыгындагы  Полот хандынкөтөрʏлʏшʏнбасуудажанаСкоболевбаштаганжазалоочуотряддытʏзʏʏдөжетекчиликкылган.фон  Кауфман Ташкент  шаардыкдумасынжанаКоомдуккитепкананыачкан( азыр ал  китепканаА.НавоиатындагыУзбекстанУлуттуккитепканасыдепаталат.)4(17)-майдаөлʏпаныТашкенткекоюшкан.Ал жер  Кауфман сквери деп аталат. Фон Кауфмандынʏй-бʏлөсʏ. Кауфман адмирал М.Б.Берхтинкызы Юлия   Морицовнагаʏйлөнгөн ,алардын  Михаил  аттуубаласы  болгон.1868-жылы оруссаякатчысыА.П.ФедченкоПамирдегибийикчокуну Кауфман  депатаган  ,1928-жылы Ленин ,2006-жылы Абу Али ибн  Сина депчокуну  кайра  аташкан. Кауфман Константин Петрович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона.
Абдулла ибни Раваха
Абдулла ибни Раваха (8/629-ж. өлг.) – Мухаммед пайгамбардын  эң атактуу сахабаларынын бири. Мадинада төрөлгөн, хазраж уруусунан чыккан.
Өмүр баян
Исламды кабыл алган жана Акабада экинчи ирет Мухаммед пайгамбарга берилгендик антын (бай’а) берген мадиналыктардын катарында болгон.
Меккелик мусулмандардын Мадинага көчүшүнөн (хижрасынан) кийин, Абдулла ибни Раваха Мухаммед пайгамбардын  жакын жүргөн адамы жана катиби (секретары) болгон. Бадрдагы, Ухуддагы, Хандактагы жана Хайбардагы салгылаштарга катышкан. Мутадагы салгылашта курман болгон.
Акындык өнөр
Абдулла ибни Раваха акындык өнөргө ээ болчу жана Мухаммед пайгамбарды  жактоочу ырларды, кээ бир акын-бутпарастардын анын дарегине чыгарган шылдыңдоочу ырларына жооп кылып жазчу. Куранда бул тууралуу эскерме камтылат:
Колдонулган булактар
Али-заде А. Исламский энциклопедический словарь. — Ансар, 2007. — ISBN 5-98443-025-8
Агробиоценоз
Агробиоценоздорду адам түзөт жана аларды жөнгө салып турат, айыл-чарба азык-түлүктөрүн алуу максатында пайдаланат. Бул системанын биологиялык түшүмдүүлүгү өтө жогору. Белгилүү бир өсүмдүктүн же жаныбардын (сорт, порода) бир же бир нече түрү басымдуулук кылат да, экологиялык жактан туруксуз система болуп эсептелет. Эгерде адам карабай койсо, анда агробиоценоздор бузулуп, жапайы биоценозго айланат. Мисалы, сугат жерлер сазга, жасалма парктар же питомниктер жапайы токойго айланат. Ал эми ушул агробиоценоздордун тегерегиндеги жансыз чөйрөлөрү менен кошо карасак анда, жасалма экосистема агробиоценоз системасы болуп эсептелет.
Голбо
Голбо — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Раззаков шаарынын курамына кирет.
Калкы
Калкы - 1 506 киши.
Манипуляциялоо (саясатта)
Манипуляциялоо (саясатта) - (фр. manipulation, лат. manus - сөзүнөн чыккан кол) - алардын керектүү бийликтик же коомдук түзүмдөргө карай каналдашуусунда коомдук пикирге жана саясий жүрүм-туруму таасир этүү процесси.
Манипуляциялоонун максаты - көрсөтмөлөрдү, стереотиптерди, максаттарды киргизүү, массаны популярдуу эмес иш-чараны кабыл алууга түртүү ж.б. Инсандык деңгээлде Манипуляциялоо анын нарцисстик сапаттарын арттырат, фантазияларынын салмагын жогорулатат, аны айлана-чөйрөгө (табигый жана социалдык) сезимсиз кылат. Ал перифериялык аңдалбаган кабылдоолорго таянат, диний, саясий жана экономикалык пландагы божомолдорду эксплуатациялайт, социалдык идеяларды жарнамалайт, «ыңгайлуу» саясий образдар менен баалоолорду түзөт, массалык саясий маданияты таңуулайт. Массалык коммуникациялар боюнча адистердин ырастоосунда бул «мазмундун инженеринин» «жеке жана жамааттык эркин эркти» четке кагуунун эсебинен түзүлөт. Манипуляциялоого саясатчылар менен диний теле үгүттөөчүлөр, маркетинг жана массалык маалымат каражаттары боюнча адистер ж.б кирет.
Манипуляциялоонун биринчи кезекте телекөрсөтүү аркылуу жүзөгө ашырылган азыркы техникасынын өзгөчөлүктөрүнүн бири - объективдүү маалымат эгерде популярдуу стереотиптерге карты келсе, өчүү тенденциясына ээ болоорлугу, ал эми чын эле жаман жаңылыктар
Манипуляциялоонун каражаттары
Манипуляциялоо өзүнүн «логикалык эмес логикасына» ээ. Ага таянган индивиддер менен топтор идентификацияланган ой жүгүртүүгө келишет, б.а., өздөрүн кайсы бир идеалдуу homo politicus ке окшоштурушат, «калыс судьянын» ролун аткарышат ж.б.; компромиссиз ой жүгүртүүгө, «алтын ортолукту» табууга, ден соолуктуу ойго; буюмдардын чыныгы абалына эмес, символикалык реалдуулугуна багытталууга келишет.
Ал эң эле окшош эмес процесстер менен кубулуштар белгилене турган «эки ойлуулукка», «эки сөздүүлүккө», «тайсалдаган» сөздөргө таянат (кара: Социалдык мимикрия).
Манипуляциялоонун көп түрдүүлүктөрүнүн бири - өзүн-өзү ишке ашырган пайгамбарлык. Коомдор согуштан качыш үчүн куралданышат, бирок ошонусу менен алар анын болорлугун жакындатышат. Улутчулдук менен идеологиялык шовинизмдин күчөшү - буларга башка нерселер күмөн салынып тургандыгынын жыйынтыгы. Оору жөнүндө ойлогон адам ага чалдыгышы мүмкүн... Бул мыйзам ченемдүүлүктөрдү билип туруп, Манипуляциялоого кызыкдар күчтөр (аскердик-өндүрүштүк комплекс, идеалдаштырылган саясатчы, кардары көп дарыгер) тийиштүү механизмдерди иштетип коё алышат. Манипуляциялоого каршылык дайыма болгон жана боло берет. Муну саясий активдүүлүктүн (чечимди же претендентти тандоо учурунда), экономикалык жакшылыктын (көбүрөөк канааттанган керектөөчүлүк - прожективдиктен алыс), үй-бүлөлүк, топтук байланыштардын тереңдеши, баалоодогу тандай билүүчүлүк, пикир айтуудагы ачыктык, коомдун ачыктыгы, социалдык турмушту уюштурууда көп түрдүүлүктү көрө билүү сыяктуу эле маданий өнүгүүнүн деңгээлинин жогорулашы жөндөмдөштүрөт.
Азыркы Манипуляциялоо тездикке, «бардыгы бир адамдай» принцибине, бир эле мезгилде аудио-, видео- жана басма соз каражаттары менен таасир этүүгө, компьютерлерди жекелешпөөнүн каражаты катары колдонууга, элестөөнүн ыкчамдатылган ишине багытталган. Массалык маалымат каражаттарынын өнүгүшү массалык аудиторияны саясий манипуляцияга аз дуушар кылат (бул биринчи кезекте жаңылыктарды жайылтуу системасына тиешелүү). Бирок бул каражаттар өздөрүнө социалдык көзөмөл жана саясий таасир этүү (ал эми мындай аракеттер улам жогорулоодо) милдеттерин алышат. Жыйынтыгында Манипуляциялоонун жигердүүлүгү күчөшү мүмкүн. Бул көз карандысыз даты, ошол эле учурда мамлекетке тиешелүү дагы массалык маалымат каражаттарынын ишин кеңири демократиялык көзөмөлгө алууну актуалдаштырат.
Манипуляциялоо көп учурда жашыруун апелляцияларга байланыштуу, алар баарыдан мурда тийиштүү аппаратты өзү үчүн камсыздоону жана шпиономанияны көздөйт. Бирок ошол эле учурда ал ашыкча маалыматтар, терс интерпретациялар, фактыларды бурмалоолор жана «кансыз» жеңиштер менен качып кеткис кыйроолор жөнүндөгү ойлонулган сценарийлер менен шайкеш келет. Бышык багыттарга таянган дени сак ой жүгүртүү менен саясат Манипуляциялоо менен бириккис. Манипуляциялоонун конструктивдүү эместиги жана аморалдуулугу убакыттын өтүшү менен ар бир коомдо таанылат. Манипуляциялоонун формаларынын бири «ойдун өзгөрүшү», бул эгерде адам «чыныгы, туура идеологияны» кабыл алса, анда индивиддин саясий жана социалдык баалуулуктары радикалдуу түрдө трансформацияланышын аныктайт. Мындай каражат инквизиторлор тарабынан эле мурда колдонулган, ал 20-30-жж. СССРде «эмгек менен кайра тарбиялоо» тажрыйбасында, Кытайдагы маданий революциянын жүрүшүндө ж.б. колдонулган. Манипуляциялоонун ыкмаларынын эң мыкты иллюстрациялары болуп О.Хаксли менен Ж.Оруэллдин антиутопиялары эсептелет.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Исихасттар
Исихасттар (гр. icichia – тынч абал, бейкуттук) – 14-кылымдагы Византиядагы реакциячыл-философиялык жана коомдук-саясий топ. Исихасттардын окуусу Григорий Синаиттин (кийин ал Григорий Палама аттуу исихасттардын жол башчысы болуп калган), Николай Кавасиланын ж. б. эмгектеринде теориялык жактан негизделген. И. илим менен агартуучулукка каршы чыгышып, жашоодон баш тартууга, кечилдикке үндөшкөн, таануунун жападан-жалгыз булагы катары диний мистиканы, сыйынууну аташкан. Исихасттар инсанды көңүл борборунун чыгаруунун зарылчылыгын, адамды тагдырга баш ийдирүү жана аны кудайдын тил алчаак куралына айландыруу идеясын көтөрүп чыгышкан. Ошол себептен алар византиялык философиянын алдыңкы агымдарына, өзгөчө варлаамиттерге каршы ырайымсыз күрөш жүргүзүшкөн. Үстөмдүк кылган феодалдар табынын идеологдору катары исихасттар зилоттордун революциячыл-демократтык кыймылына кескин каршы чыгуу менен византиялык феодализмдин үстөмдүгүнө негизделген граждандык тынчтыкты талап кылышкан. 14-кылымдагы идеологиялык күрөштө жеңишке жетишкен исихаттардын кыймылы византиялык маданияттын өнүгүшүнө бир кыйла тоскоол болгон.
Неодаосизм
Неодаосизм (Сюань Сюэ – дилдеги, купуя жөнүдөгү окуу) – кытай окуусунда даосизм философиясынын кайра жаралуусунун көрүнүшү, 3–4-к. пайда болгон агым.
Кытайдын идеологиялык турмушунда Вэй-Цзинь (3–5-к.) мезгилинде үстөмдүк кылган. Бул жолго түшкөндөрдүн ишмердигиндеги негизги форма «жакшы айтуу, жатык тил менен туюндурууга» аракеттенгендердин көтөрүңкү маанайдагы философиялык маектешүүсү болуп, Цинь Тан (сөзмө сөз – кирсиз, чыныгы, тунук аңгемелешүү) же Сюнь Янь (сөзмө сөз – дилдеги, айтылгыс аялуу сырды төгүшүү) деп аталган, анткени сүйлөшүүнүн заты аялуу асыл Дао болгон.
Неодаосизмдин пайда болушу 220-ж. Хан династиясынын кулашы, кытайга буддизмдин кириши менен байланыштуу. Неодаосизмнүн негиздөөчүлөрү Хэ-Янь (Хэ Пиншу, 190–249) жана Ван Би (Ван Фуси, 226–249), улантуучулары Цзи Кан (Цзи Шуе, 223-262) жана Сян Сю (Сян Цзыци, 227–277), бамбуктан өскөн жети даанышман аталган топко кирген Го Сян (Го Цзисюань 252–312) ж. б. болушкан. Неодаосизмдин көрүнүктүү өкүлү Гэ Хун (Гэ Чжичуань, 283–363) Баопу-цзы деген псевдоним (лакапат, жашырын ат) менен белгилүү.
Неодаосизмтер Лао-цзы, («Дао дэ цзин») менен «Чжуан-цзы» жана «Чжоуи» («Цизин») идеясынан башталып, алардын окуусун конфуцианчылык окуу менен бириктирген (алар Конфуцийди Лао-Цзы менен Чжуан-Цзыдан жогору турган улуу даанышман дешкен).
Неодаосизмдин философиялык концепциялары жөнүндө маалыматтардын негизги булагы конфуциячыл классикага комментарийлер, ошондой эле притчалардын жана аңгеме–анекдоттордун жыйнактары болгон. Неодаосизм өзүн «Фэн-Лю» (сөзмө-сөз – «шамал жана агым») абалына жетүүнү, өзү менен өзү болуп, ар ким ички дүйнөсү жана жаратылыш менен эриш-аркак ээн-эркин турмуш кечирүүнү максат кылып коёт. Классикалык даосизмден айырмаланып, неодаосизм дао эч нерсе эмес, бардык нерселер даодон эмес, ички себептерден эле пайда болот «болмуш болмуш эместен туулат» формуласы неодаосизм үчүн болмуш өзүнөн өзү эле пайда болот. Бирок Аалам такай кыймылда жана өнүгүүдө болгондой коом, адам, институттар, мораль өзгөрүүгө тийиш, өтүп жаткан учурга ылайыкташууга тийиш. Мындай процесс менен макул болуу, табигый түрдө «аракеттенбөө» дегенди түшүндүрөт, процесске тоскоол болуу, эскиргенди сактоонун өзү эски иш (б.а. жасалма). Билим даанышманды тууроодон эмес, жаратылыштан индивидге табигый берилет. Бардык нерселер өз ара тең, барабар, улуу менен кичүүдө, өмүр менен өлүмдө, узун менен кыска жашоодо ж. б. айырма жок. Неодаосизм уланып отуруп буддизмге сиңип, философиялык агым катары жок болуп кеткен.
Абзал (дарыя)
Абзал — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Киялы-Буртя дарыясынын сол жээгинен 46 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Суу, суутек оксиди
Суу, суутек оксиди Н2О — суутек менен кычкылтек эң жөнөкөй туруктуу бирикмеси; мол. масс. 18,0160, кадимки шартта жыты, даамы жана түсү жок суюктук. Эрүү t 0°С, кайноо t 100°С, муз тыгызд. 0,9168 г/см3 (0°С), суунуку 0,99987 г/см3 (0°С), эң жогорку тыгызд. 1 ''г/см3. ''Суунун 36 изотоптук түрү бар. Алардын ичинен курамында дейтерий бар оор суу Д2О кеңири белгилүү. Суунун курамы 88,8% кычкылтек, 11,2% суутек тураарын 1783-ж. А. Лавуазье, ал эми анын сандык курамын 1785-ж. А. Лавуазье менен Ж. Мёнье аныктаган. Суу айрым физика-химиялык касиети боюнча башка суюктуктан айырмаланып, тоңгондо тыгыздыгы төмөндөп, көлөмү кеңейет, эригенде тарыйт. Мындай өзгөчөлүк суу мол-сы түзүлүшүнө жана мол. аралык өз ара аракеттенишүүсүнө байланыштуу. Суу табиятта эң кеңири таралган. Ал гидросфераны түзөт, минералдар, тоо тектери, топурак, аба курамында, өсүмдүктөр жана жаныбарлар организминде алардын массасы 5О- 99% чейинки үлүшүн ээлейт. Суу жандуу жана жансыз жаратылыш ар түрдүү кубулуштарында жана адамдар сууну пайдалануусунда бардык бирикмелер ичинен өзгөчө мааниге ээ. Ошондуктан суунун касиеттери толук изилденген. Жакшы эриткич. Газдар (NH3, СО2,SО2 жана башка) суу менен химимялык  реакцияга кирип, жакшы эрийт. Алар начар электролит. Заттар сууда эриши гидратташуу жана гидролизге учурашы менен кошо жүрөт. Сууда көпчүлүк туздар, к-талар, щелочтор эрийт жана эритмеси — электролит, органикалык заттар кант, спирт жана башка жакшы эришет. Суу химимялык жактан туруктуу. Молекуласы 1500°С жогорку температурада гана ажырайт. Кычкылтек атому сууну окистентет, Н 2О + О ® Н2О2 пайда болот. Щелочтуу жана щелочтуу жер металлдары менен реакцияга кирет. Азот жана суутек менен реакцияга кирбейт. Жогорку температурада көмүртек менен реакцияга кирип, суу газын пайда кылат: С + Н2О = СО + Н2. Суу көпчүлүк негиздик жана к-талык оксиддер менен кошулуп, тиешелүү негизди жана к-таны пайда кылат. Ө. ж-нда суунун чексиз углеводород менен болгон реакциясы спирт, альдегид, кетонду алуунун негизи болуп эсептелет. Техникада энергиянын булагы, жылуулук ташыгыч, жана башка кеңири колдонулат. Тирүү организм үчүн суунун мааниси зор. Анткени андагы бардык физиологиялык процесстер суунун катышуусунда жүрөт. Фотосинтез процессинде суу СО2 менен бирге органикалык  затты пайда кылууга катышат. Ткандарда зат алмашуу процессин камсыз кылат. Адам баласы тамак-ашсыз 1 айдан ашуун жашай алса, суусуз бир нече күн гана жашайт. Калк пайдаланган суу эпидемиологиялык жактан таза, зыянсыз болууга тийиш.
Ад.: Некрасов Б. В., Основы общей химии, Т1. М., 1965; История природных вод, Ибр. Соч., т.4. М., 1960.
Эр-Рияд метросу
Эр-Рияд метросу – Эр-Рияд шаарынын метросу. Метросу 2021-жылы ачылат.
Акантохитес
Акантохитес (Acanthochitona fascularis) - чопкуттуу моллюскалардын бир адал түрү.
Мамлекеттүүлүк
Мамлекеттүүлүк - өз алдынча мамлекет түзө же кайра калыбына келтире алган мамлекеттердин тарыхый өнүгүүсү (улуттар, улуттардын топтору, уруулар союзу ж.б. пайда болуусу) менен белгиленген өзгөчө белги.
Мамлекеттүүлүк коомдун мүлкү жана анын өнүгүүсүнүн көрсөткүчү гана болбостон, ал идеология, өлкөнү мамлекеттин өнүгүүсүнө, анын коргоосуна, коомдун саясий уюмдарын жакшыртуусуна багытталган коомдук, саясий жана маданий багыт.
Автономдук Мамлекеттүүлүктүн бир катар символикалык белгилери болуп - мамлекеттик расмий тилди (же тилдерди), эмблемаларды (герб, гимн, туу) жана коомдун мамлекеттик саясий уюмдарынын өзгөчөлүү формаларын (башкаруу формасы, мамлекеттик түзүлүш, саясий мамилелер, бийликтин курамы ж.б.) колдонуу эсептелет.
Мамлекеттүүлүк дүйнөнүн көптөгөн мамлекеттеринин жана аймактарынын тарыхындагы өткөөл мезгилинде күрөшүүнүн саясий курч көйгөйү жана тармагы. 2001-ж. кыргыз Мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгы ЮНЕСКОнун урааны алдында бүткүл дүйнөлүк деңгээлде белгиленген.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Ганг
Ганг, Ганга — Индия менен Бангладештеги дарыя. Узундугу 2700 км, алабынын аянты 2200 миң км2. Гималаи тоолорунан башталат. Инд-ганг түздүгүнүн чыгыш бөлүгү аркылуу агып, Инди океанынан Бенгал булуңуна куярда Брахмапутра жана Мегхна дарыялары кошулуп жалпы дельтаны пайда кылат. Негизги куймалары Жамна, Сон, Дамодар (оң), Гомати, Гхагхра, Гандак, Коси (сол). Режими муссондук, жайында деңгээли 15 мге чейин көтөрүлүп, ташкындайт. Орто чыгымы 13 миң м3/сек; чатынан 300 кмге чейин деңиз ташкыны таасир тийгизет. 1450 кмге (Гималайдын этегине) чейин кеме жүрөт. Ганг жана анын куймалары сугатка кеңири пайдаланылат. Боюнда Аллахабад, Варанаси, Патна шаары, дельтасында Калькутта (Индия) деңиз порту жайгашкан. Ганг индустардын ыйык дарыясы катары эсептелет, жээктеринде зыярат жайлары бар.
Баланын тону
Баланын тону (плацента) — түйүлдүктүн өөрчүү мезгилинде эне менен баланын организмдеринин ортосундагы байланышты жана зат алмашууну ишке ашыра турган орган. Кош бойлуулуктун 3 айынын аяк ченинде түйүлдүктүн түктүү катмары менен жатын капталынын биригип өсүшүнөн пайда болот. Айына жеткен баланын тону жалпак диск сымал бала ордунан, түйүлдүк кабынан жана киндик чылбырынан турат.
Баланын тону аркылуу киндик чылбыры менен энеден түйүлдүккө азык заттар жана кычкылтек келет, ал эми зат алмашуу продуктулары чыгарылат. Анда витамин жана ферменттер болуп, гормондор жана медиаторлор синтезделип, эне организминин кош бойлуулукка көнүшүнө түрткү берет. Эне организминен келүүчү кээ бир тескери таасирди кармап физиологиялык тосмонун кызматын да аткарат. Ал эми эне организмине тескери таасир этпеген кээ бир химиялык заттарды (дарыларды) кармай албай өткөрүп жиберет (ал заттар түйүлдүккө тескери таасир берет). Анын кызматынын бузулушу ара төрөө, талгак сыяктуу кабылдоого алып келет. Баланын тону бала төрөлгөндөн кийин жатындан бөлүнүп түшөт, к. Кош бойлуулук.
Үч-Коргон суу сактагычы
Үч-Коргон суу сактагычы — Жалал-Абад облусунун Ноокен районунун (Шамалдысай шаарчасынын жанында) аймагында. Нарын дарыясынын нугуна курулган. Суу агымын сутка боюнча жөнгө салып турат. Энергия алууда, сугатка пайдаланылат. 1964-жылы ишке киргизилген. Узундугу 16км, эң жазы жери 2,5 км, эң терең жери 29 м, суу толгондогу аянты 74 км2, көлөмү 52,5 млн м3. Плотинасынын узундугу 2882 м, туурасы 10м. 47 миң га жерди сугарат.
Левый Юрибей
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Темир комуз
Элдик үндүү аспап. Тилин сөөмөй менен кагып, көмөкөй аркылуу күүгө келтирүүчү муну жасоодо ар бир устанын өзүнүн жекече ыкмасы болот. Комуз үчүн темирдин акурча түрү да тандалат. Адатта, мунун тышкы көлөмүнүн узундугун төрт см дей кылат.
Өткүр (курч) чалгынын кырынан ооз комуздун тилин созуп алат да, мунун чыңдоосун майда өгөө аркылуу ийине келтирет. Ал эми комуздун жаагын болсо балка менен чаап, буюмду сынына чыгарат. Ошондо комуз тилинин иймегин үч мм дей ийип, учуна калай жабыштырганда ал салмактуу келип, какканда үнү катуу чыгат.
Же комуз жаагын жезден тандап, темирге күмүштү жалатат. Комуз тилине көбүнчө болот зымды (пружина) керек. Зымды кесип, отко салып, кызыл тап болгондо аны өгөөлөп, жаакка түздөп ченеп кесет. Кайра өгөөлөп, анан кынап алып, кайрадан отко салып, тилин ийип, аны жаакка кынаптап уруп таштайт. Чынында, комуздун жердигин тандай билүүсү устанын устаттыгын аныктайт.
Комуздун жаагы жумшак темирден, күмүштөн, колодон, жезден жасалса, анын тили сөзсүз түрдө курч темирден — болоттон тандалат. Жакшынакай өгөп, табына келтире сугарбаса, үнү жакшы чыкпай калат. Тил кадимки эле чалгы, өгөө же магнит өңдүүлөрдөн жасалса, эң жакшы болот. Өгөө менен жылмакайлап, кынаптап сүрүү керек.
Кандим усталар кадимки болот темирди: «кара болот», «ак болот» — деп экиге бөлүшөт да, атайын байкоодон өткөрүшөт. Мунун ич ара болгон айырмасын байкашат. «Ак болот» комуздун кагылуусу жумшагыраак, муңайымдуу үн берет. Чынында кара болоттун үнү коңгуроодой бийик жана уккулуктуу болот. Кара болотту отко салса жумшайт, сугарган сайын ал катуулайт, морт да келет. Андыктан аны иштетүүдө усталар шумкар асыраган мүнүшкөрдөй өтө кылдат мамиле жасашат. Темирди өзүлөрү билгендей жибитип, ойдогудай таптап алышат. Демек, анын жаагын жезден да, чоюндан да жасоого болот. Кара болотту комуздун жаагынын узунуна жараша кесип, аны сомдоп алып, майда. тиштүү өгөөсү менен жукартып, жаакка бириктирип, анан анын үнүн текшерүү зарыл.
Жаак — комуздун тилинин эки жагындагы үч кырдуу, оозго салып кагаарда тишке тие турган (такала турган) кол кармоочу тегерек чаңгарактан созулуп чыккан кош сызыкча темир. Темир комуздун жаагын усталар муңайым темирге кумуш да жалатып коет. Бирок, таза күмүштөн жаак жасабоо керек. Анткени күмүш өтө жумшак келип, ал үндү анча бере албайт. Кадимки темир жаакка күмүштү жалатат. Мында аны дат чалбайт, жаркырап көрк берип турат. Күмүш жалаткан темир комуздарды таза чүпүрөк менен кез-кез сүртүп коет. Үн кубулуштары (жоон, орто, ичке) болушу анын тилине жараша болот.
Зергерлер аны көп чабылып жышылып калган чалгынын мизинен алат. Башка темирди чозуп, анан өгөөлөп кылоосуна келтиргенче, чалгыны кармоо оңой. Комуздун жаагынын өлчөмүнө жараша кесип алып, кыстыргычка карматып өгөөлөйт. Тилди кошо турган жерине жазыраак кош жаагын кошуп ширетип, тилдин учун кош жаактын учунан кичине ашырып туруп ийет. Аны «тилдин учу» дейт. Какканда колго кирбес үчүн тилдин учун тоголокчо кылып ийип коет. Тилди атайылап кып-кызыл ийди темир менен ийип, аны аяр сугаруубуз зарыл. Курч темир өтө катуу сугарса, чорт ыргып кетет. Ошондо эле тил өйдө-төмөн ийилгенде чорт сынма болуп калат.
Темир комуздун өзүнө жараша үнү да өтө назик келет. Аны каккан убакта дем алуу ыкмасын жакшылап билүү керек. Желди ичке тартканда, чыгарганда кагып жаткан күүбү же обонбу, аны көкүрөк менен ойлонуп, көмөкөй менен акырындап кайрыш керек. Дем алуу жөнөкөй отургандагыдай эле бир калыпта болбосо, бышылдап-күшүлдөп, желди ичине катуу тартса же сыртка катуу чыгарса, комуздун тили үйлөнүп калат да, комуздун тилине чөпкө бубак түшкөнсүп, илешмелер жабышат. Аны жакшы билгендер ичке ийне менен акырындап сүртүп, илешмелерден тазалап коет. Билбегендер жоон темене же төөнөгүч менен сүртөбүз — деп, тилин майрыйтып же чалкасына кайрып салат. Темир комузда бардык эле обондор, күүлөр келе бербейт. Баштооч үнүнөн башка төрт же беш үндү араң алат. Анда дагы көөдөндөн чыккан желдин кысымы менен алат. Өтө жоон үндү алышы кыйын болот.
Усталар темир комуздун жаагына да бөтөнчө көңүл бурушат. Анткени, комуздун үндү талаптагыдай чыгарышы көбүнчө жаагына да байланышат. Жумшагыраак металлдан тандалат. Себеби, муңайым темир ийип-чоюуга ийкемдүү. Аны отко салбай деле иштетсе болот, оңой менен сынбайт.
Темир комуздун тилине өтө курч металл болот гана жарайт. Курч темир катуу сугатты көтөрө албагандыктан аз-аздан кылдаттык менен сугарып, анан өгөөлөйт. Комуздун дабыштуулугун тилди өгөөлөп жатканда эле билишет. Тил жаакка салынаар убактысында ал тилдин көмөкөй жагын кычкачтап кармап туруп, сөөмөй менен чалып серпилтип көрөт. Качан гана «дың-дың» деген коңур үн чыкканда жаакка аны орнотот. Тилди жаакка салганда жаактын төрт кырынын бири сөзсүз тилге барабар келип, түз жайгашышы зарыл. Темир комуздун жаагынын узундугу алты жарым же жети см дей болушу талапка ылайыкташат.
Темир комуз менен да «Так теке» ойнотулат. Андыктан усталар «так текени» өзүлөрү жасайт. Темир комузга кош тил чыгарышат. Анын бирөө ичкерээк, бирөө жоонураак үн берет. Какканда үнгө-үн кошкондой угулат. Бул кош үндүн бирөө жоонураак, экинчиси ичкерээк сезилип турат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Нёрдлинген
Нөрдлинген (Nördlingen) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан Шаар. Швабия административдик округуна карайт. Донау-Рис районуна кирет.
Калкы - 19023 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 68,10 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 7 79 194. Мэр — Херман Фауль.
Фрэмонт (Огайо)
Калкы - 17375 киши. Болжолдуу аянты - 20.0 км². FIPS коду — 39-28826.
Ички иштер органдары
Ички иштер органдары – коомдук тартипти, инсандык жана коомдук коопсуздукту камсыз кылуу жана кылмыштуулукка каршы күрөшүү боюнча аткаруучулук-тескөөчүлүк иш-милдеттерди жүзөгө ашыруучу мамлекеттик органдар. КРде КР ИИМ, ага баш ийген обулустук жана Бишкек шаардык ички иштер башкармалыктары, транспорттогу бөлүмдөр, И. и. о-нын шаардык, райондук, шаардагы райондук, айылдардагы бөлүмдөрү, ошондой эле өзгөчө жана режимдүү объекттер, окуу жайлар, мекемелер жана уюмдар КР И. и. о-нын бирдиктүү тутумун түзөт. И. и. о-нын түзүмүн КР Ички иштер министри аныктайт жана КР Өкмөтү бекитет.
Николо-Казанка (Карайыдель району, Башкыртстан)
Николо-Казанка — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Урюш-Битуллин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 10 киши. Почта индекси — 452367, ОКАТО коду — 80234884007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бишкектеги элдик үлгүдөгү балдардын «Ак Шоола» хору
Кенже класстагы окуучулар үчүн сольфеджио сабагын окутуунун атайын программасын, жекече иштөөнүн (окутуунун) методикасын иштеп чыккан.
1993-ж. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана маданият министрлигинин чечими менен балдардын үлгүлүү хору,1998-ж. балдардын элдик үлгүдөгү хору деген наамдар ыйгарылган.
Хор өздүк көркөм чыгармачылыгынын кароо-сынактарына, бүткүл союздук балдар музыкасынын жумалыгына катышып, биринчиликти жеңип алган (1988). Түркия элге билим берүү министрлигинин аттайын чакыруусу боюнча Анкара, Стамбул, Анталия, ошондой эле Англиянын, Германиянын шаарларында гастролдо болгон.
Түркияда (1994), Болгариянын Варна шаарында «Планеталар жаштыгы» (1996), Алматыда «Боз торгой» (1999) аттуу Эл аралык балдар хорлорунун фестивалдарына, сынактарына катышып, байгелерди жеңип алган.
«Россиянын алтын шакеги» деген ат менен Владимир, Суздаль, Вязники шаарларында концерт берген. Ондогон элдик жана классикалык балдар ырларын Кыргыз улуттук телерадиокорпорациясынын алтын казынасына жаздырган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Анaнас
Ананас (Ananas) - бромель тукумундагы көп жылдык тропик чөп өсүмдүгү. Жалбырагы жазы, тасма сымал, калың, кыры тикендүү, узундугу 80 смге чейин. Машакча топ гүлдүү. Гүл жалбыракчасы бири бирине жабышып өсүп, сүйрү, чоң, сары топ мөмө (жемиш) берет. Ал назик, даамы кычкыл-таттуу, жыттуу келип, салмагы 215 кгга жетет, уругу болбойт. Гавайи, Филиппин, Тайвань, Цейлон аралдары, Инди-Кытай жана башкаларда өстүрүлөт. Тропиктик Америкада 5-6 түрү бар. Анын мөмөсүндө кант, азоттуу заттар, кислоталар, күл болот. Мөмөсү жаңы кезинде желет, ошондой эле консерва түрүндө тамак-ашка колдонулат. Кыям жана конфет жасалат. Aнaнастын жалбырагынан баалуу техникалык була алынат. Чырпыгы, калемчеси, кээде мөмөсүнүн жогору жагындагы жалбырактарын тамырлатуу менен көбөйтүүгө болот.
Тиричилик толкундары
Тиричилик толкундары - тирүү организмдердин ар кандай популяцияларына мүнөздүү болгон особдордун санынын термелүүсү.
«Тиричилик толкуну» деген терминди илимге биринчи жолу 1905-ж. С. С. Четвериков киргизген. Тиричилик толкундарын эволюция процесси үчүн мааниси абдан чоң. Себеби, ар кандай популяциядагы жакндыктардын санынын өзгөрүүсү менен табигый тандоонун интенсивдүүлү алмашат да, натыйжада популяциянын генотиптик түзүлүшүнүн кескин өзгөрүүсүнө алып келет. Ошондуктан тиричилик толкундары же популяциялык толкун – мутация, обочолонуу (изоляция) жана табигый тандоо менен бир катар бирден бир эволюциянын төртүнчү элементардык фактору болуп саналат. Жаратылышта жылдан жылга же муундан муунга өзүнүн санын дайыма туруктуу кармаган бир да өсүмдүк же жаныбар түрү кездешпейт. Ошондуктан тиричилик толкундары мезгилдик, (генетикалык жактан шартталган) жана мезгилдик эмес (сырткы чөйрөнүн ар кандай абиотикалык жана биотикалык шарттарынын популяцияга түздөн түз таасир этиши менен шартталган) деп ажыратылат. Тиричилик толкундарынын узактыгы организмдердин өрчүү циклинин узактыгына түз пропорционалдуу. Көбүнчө тиричилик термелүүсү популяциянын чегинин пульсациясы  менен бирге жүрөт.
Акаридиялар
акаридиялар (Acaridiae) - майда котур кенелеринин бир чоң тукуму.
Осмон
Осмон (туулган жылы белгисиз – 656) – Араб халифаттын 3-халифи (644-жылдан), Омейяддар тукумунан. Мухаммеддин күйөө баласы жана анын мүдөөлөштөрүнөн. Осмондун тушунда халифаттын аймагы бир кыйла кеңейген. Осмондун тапшырмасы боюнча Курандын расмий редакциясы түзүлгөн. Мекелик, көбүнчө Омейяддардан чыккан ак сөөктөрдү колдогон. Мединада ага каршы башталган көтөрүлүштүн учурунда өлтүрүлгөн.
Гандемиан келишими (1873)
Гандемиан келишими (1873) - Россия империясы менен Хива хандыгынын ортосунда түзүлгөн келишим. 1873-ж. жазында орус аскерлери Хиваны ээлегенден кийин, Хиванын жанындагы Гандемиан кышаарында 1873-ж. 12-августта түзүлгөн. Гандемиян келишими боюнча Амударыянын оң жээгиндеги жерлер Россиянын карамагына өтүп, Түркстан генерал-губернаторлугуна кошулган. Россия Амударыяда кеме жүргүзүүгө укук алган. Хандыктын аймагында кулчулук жоюлду деп жарыяланган. Келишимдин натыйжасында, Хива хандыгы Россия империясынын жарым колониясына айланып, өзалдынча тышкы саясат жүргүзүү укугунан ажыраган.
Ички кемчиликтер
Ички кемчиликтер – камсыздандырылган жүккө тийешелүү, анын жок болушуна жана бузулушуна (чирүү, күйүп кетүү, жарылуу, ным тартуу ж. б. у. с.) алып келүүчү касиеттер. Жүктөрдүн И. к-инен улам тартылган зыяндар, табигый касиеттер тобокелчилик түшүнүгүнө жатпагандыктан, ал камсыздандырылбайт.
Күрөө
Күрөө (моңг. «хурээ» — монастырь) — «Манас» эпосу боюнча кечилдер турган жай. Бул тибеттен таралган ламаизм дини менен байланыштуу. 16-кылымдын экинчи жарымынан тартып, Моңголиянын бардык жерлеринде ламаизмдин «сарыбөрк» тарамы кеңири жайылган. Ар кайсы жерлерге К. курулуп, эркектердин үчтөн бир бөлүгү кечил болуп, ошол К-лөрдө жашашкан. Бул диний тарам Саякбайда кытай, калмактарга гана мүнөздүү сүрөттөлбөстөн, байыркы кыргыздардын айрымдары К-лөрдө жашагандыгы эскерилет. "Манас" эпосунда кара кытайлар кыргыздарды чаап, туш-тушка сүргөнүн баяндаган окуяда жоо баатыры Молтокандын диалогунда мындайча айтылат: «Бу журтта каракчы бар, күрөө бар, Калың журт таза эмеспи, Муну кылып жүргөн бирөө бар» (Саякбай Каралаев, 1. 35). Мында ислам динин кабыл алганга чейин кыргыздар көп диндүү болуп, алардын айрым тобу кечилдик кылып К-лөрдө жашагандыгын көрсөтүп турат. Азыр да кыргыз калкы мекендеген Текес дарыясынын жээгинде К. (Калмак-Күрөө) деген жер, айыл бар, к. Кечил.
Ясперс Карл
Яспрес Карл (1883–1969) – немец философу. Диний экзистенциализм өкүлү, психиатр. 1921-жылдан тартып Гейдельберг университетинде философия боюна профессор. 1948-жылдан кийин Базель университетинде. Фашизм талкалангандан кийин ФРГнын либералдык чөйрөсүндө чоң популярдуулукка жетишкен. Анткени фашизм учурунда (1937-ж.) мугалимдик иштен четтетилген болчу. 1960-жылдардын аягында Яспрес Батыш Германиянын саясатындагы реваншисттик тенденцияларды катуу сынга алган.
Яспрестин ой тарыхындагы орду эки ачалуу, эки жактуу, оопайлуу. Анын оболку идеалы – борукердик гуманизм. Маданий кенендиктин идеясы ал үчүн Гетенин аты менен байланышкан. Өзүнүн ойчулдук ишмердигин философия эмес, философсынуу, философ сымал иштөө, аракеттенүү деп баалаган. Философиянын мааниси, Ясперстин ою боюнча, өлкөлөр менен кылымдардын ортосунда жалпы адамзаттык «коммуникация» жолдорун курууда турат деп эсептеген.
Агроценоздор
Агроценоздорду бир же бир нече тандалып алынган өсүмдүк же жаныбарлардын сорттору менен породалары түзөт.
Васкулит
Васкулит — кан тамыр капталынын сезгениши. Васкулит өзүнчө жана башка оорунун кабылдоосунан болушу мүмкүн. Инфекциялык жана инфекция - аллергиялык ооруларда (кызыл жүгүрүк, сепсис, баш келте жана башка) болот. Васкулитке ысытма, тери-геморрагиялык жана булчуң-муун оорулары, өтө арыктоо, жүрөк, бөйрөк, көк боор, өпкөнүн жабыркашы мүнөздүү. Көбүнчө кан тамырлардын тромбозу (тромбоваскулит) менен коштолот. Баштапкы васкулит өз алдынча ооруу болуп эсептелет. Бул ооруунун диагнозу жана дарылоосу врачтын же башка кесиптин ээсси: оториноларинголог, невропотолог, дерматолог, окулисттердин катышуусуз дарылоо мүмкүн эмес. Ошондуктан бул ооруу түздөн-түз ревматологдорго тиешелүү.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ички лизинг
Ички лизинг – лизинг берүүчү  да,  лизинг алуучу  да жана сатуучу (коюучу) да КР резиденти болуп эсептелген лизингдин таризи.
Улуу Селжук мамлекети
Улуу Селжук мамлекети (Селжуктар мамлекети) (түрк. Büyük Selçuklu Devletı) – орто кылымдардагы Борбордук Азия менен Ортоңку Чыгыштагы көчмөн огуз-түрк урууларынын кубаттуу мамлекети. Огуз-түрк урууларынын жол башчысы Селжуктун атынан аталган.
Чоң Казыр дарыясы
Чоң Казыр — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын оң жээгинен 732 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 39 км.
Улуу Селжук мамлекети
Кыскача тарыхы
Биринчи чырымчылар (кресттүүлөр) жортуулдарынан кийин Селжуктар мамлекети Палестинадан, кийин Сирия, Грузия жана Кичи Азиянын айрым аймактарынан ажыраган.
Чоң Казыр дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Улуу Селжук мамлекети
Кыскача тарыхы
1118-ж. Мелик шахтын уулдары Селжук мамлекетин бөлүп алышкан. Анын төртүнчү уулу Муизз ад-Дин Абу-л-Харис Ахмад Санжарга (Султан Санжар) Хорасан аймагы, анын ичинде Мерв шаары (азыркы Түркмөнстандагы Мары шаары) м-н чыгыш аймактар, Махмудга Батыш Иран м-н Ирак (Ирак Селжук султандыгы, 1118-1194) тийген.
Санжар султан (1118-1157) өз алдынчалыкка умтулган ири феодалдарга каршы күрөшкөн. Ал 1141-ж. Элүй Даши жетектеген Кара кытайлардын колуна каршы Самарканд шаарында урушка кирип, бирок алардан жеңилип, Борбордук Азиядагы бийлигинен ажыраган. 1153-ж. Борбордук Азиядагы огуздардын башка уруулары анын Мерв, Нишапур, Тус ж. б. шаарларын чаап алган, өзүн 1156-жылга чейин туткундап турган. Ошол эле жылы ал туткундан качып чыгат, бирок 1157-жылы ич өткөктөн кайтыш болот. Анын сөөгү Мерв (Мары) шаарына коюлган. Султан Санжардын күмбөзүн 13-кылымдын башында монголдор кыйратып салган.
Феодалдык ичара согуштардын, ошондой эле Катаван талаасындагы (1141) кыргында кара-кытайлардан жеңилүүнүн натыйжасында Улуу Селжук мамлекети биротоло кыйраган.
Султан Санжар өлгөндөн кийин Хорасан, Керман ж-а Батыш Ирандын ортосундагы отуз жылга созулган феодалдык ич ара согуштан кийин бийликке Ануштегинийлер келген. Кичи Азияда болсо селжуктардын чакан Конйа (Түркия) султандыгы гана сакталып калган.
Кыргызстан жана Селжуктар
Азыркы Кыргызстандын аймагынан чыккан даңазалуу окумуштуу Махмуд Кашгари Барскани султан Мелик-шахтын тушунда Багдад шаарында бул султанга саясий көз каранды болгон Аббасийлер халифине 1077-жылы өз эмгегин тартуулоо ниетинде болгону маалым. Айрым орто кылымдык санжыралык маалыматтарда кыргыздардын Фергана аймагындагы бөлүгү Султан Санжардын тушунда эле Мавераннахрда байырлаганы тууралуу айтылат (Сайпидин Аксыкендик, б.а. Сайфу д-Дин Ахсыкенди жазган “Мажму ат-таварих” эмгегин караңыз).
Сууну тазалоо
Сууну тазалоо – ичүүгө жана өндүрүшкө колдонууга жолтоо болгон киргилт заттан (эриген жана калкыган заттар, бактериялар, өсүмдүк жана майда жандыктар) сууну арылтуу процесси. С. т. көп процессти өзүнө камтыйт: тундуруу, түссүздөндүрүү, темир бирикмелерин азайтуу (Fe2+, Fe3+), марганец бирикмелеринен (MnO2, MnCO3), фтордон арылтуу (NaF), зыянсыздандыруу жана сууда эриген газдарды (О2, СО2, H2 S) жыт, даам берүүчү органикалык заттар ж.б. жоготуу. Тундуруу жана түссүздөндүрүү фильтрлерде жана тундуруучу жайларда ишке ашат. Калкыган заттар кичине болсо сууну тазалоочу жайларга жиберүүдөн мурда ага коагулянттар (Al 2(SO4)3, FeSO4, FeCl3) жана флокулянттар (полиакриламид, H2SiO3) кошулат. Щелочтук чөйрөнү акиташ аркылуу түзөт. Фильтр материалдары катары кварц куму, антрацит жана мрамор күкүмдөрү, диатомит, фильтр-перлит колдонулат. С. т. бир баскычта аткарылуусу мүмкүн. Темир (Fe2+) бирикмелерин азайтуу үчүн жер алдынан алынган сууларга аба жиберүү жана чыпкалоо методдору колдонулат же сууга окистендиргичтер -Cl2, KМnO4, О3 жиберилет. Темир туздарын (Fe3+) жер үстүндөгү суулардан арылтуу үчүн коагуляция, хлорлоо же акиташтоо, ал эми марганец бирикмелерин азайтуу үчүн аба менен сууну окистендирүү, акиташтоо, Cl2, KМnO4, О3, колдонулат. Сууну зыянсыздандыруу үчүн хлорлоо, озондоштуруу, ультрафиолет нурлар менен иштетүү керек. Сууда эриген газдар СО2 жана СН4 аба менен иштетүүдө, О2-вакуумда же калыбына келтиргичтер (SO2, Na2SO3) менен таасир берүүдө кескин азайат. Н2S-окистендирүүдө же биохим. ыкма менен иштетүүдө кетет. Орг. заттар активдүү көмүр гранулу аркылуу өткөрүүдө же көмүр күкүмүн сууга кошууда азайат.
Добуш катары
Добуш катары – музыкада колдонулуучу бардык үндөрдүн (добуштардын) катары же ар бир обондун, ладдын, музыкалык системанын, музыкалык аспаптын жана башка үндөрүнүн үн баскычы аркылуу жогорулаган жана төмөндөгөн абалда ирети менен жайгашышы. Добуш катары үн бийиктигине жараша кайталана берүүчү 7 баскычтан турат.
Күрөөкө
Күрөөкө — кооздолуп жасалган, ок, найза өтпөс сырт кийим. «Манаста» жибекке алтын кошулуп иштелип, кандар кие турган тон маанисинде да жолугат. Аны баатырлар адатта эр сайышка кийип чыгышкан. «Көкөтөйдүн ашында» Манас Коңурбай менен сайышка түшкөндө «жакалыгы сары алтын, Түймөсүнүн баары алтын» (Сагымбай Орозбаков, 3. 247) К. тонду кийип чыккан. Каныкейдин кырк жигиттин ар бирине күрөөкө, соот тиктирип бергени да айтылат.
Анaнд Вишванатан
Анaнд Вишванатан (11.12.1962-жылы туулган, Мадрас) индиялык шахматчы, эл аралык гроссмейстер (1988). ФИДЕнин дүйнөлүк чемпиону (2000), жаштар арасындагы мелдештин жеңүүчүсү (1987). 1991-жылдан дүйнөлүк мелдештердин катышуучусу. 1995-жылы Г. Каспаровго утулган (Нью-Йорк). Көптөгөн Эл аралык мелдештердин [Реджо-нель-Эшилия (1991-92), Линарес (1992 жана 1998) жана башкалар] жеңүүчүсү. Дүйнө кубогунун (Кытай, 2000) жана эң мыкты шахматчыга ыйгарылуучу «Оскар» сыйлыгынын (1997, 1998, 2003 жана 2004) ээси. Москва (1994), Монако (1994), Женева (1996) жана башка шаарларда өткөн тез ойнолуучу шахмат боюнча мелдештердин жеңүүчүсү.
Добролyбов Николай Александрович
Добролyбов Николай Александрович [24. 1(5. 2). 1836, Нижний Новгород – 17(29). 11. 1861, Петербург ] – орус адабий сынчысы, публицист, революционер-демократ. Диний семинарияда (1838–53) окуп, 1857-ж. Петербургдагы педагогикалык институтту бүтүргөн. Студент кезинде жашырын ийрим уюштуруп, «Слухи» деген колжазма гезит чыгарган жана институттун реакциячыл администрациясына каршы студенттердин күрөшүн жетектеген. «Н. И. Гречтин 50 жылдык юбилейине» (1854), «Николай I өлүмүнө ода» (1855) жана башка революциялык маанайдагы ырларын жазган. 1856-ж. Н. Г. Чернышевский, кийин Н. А. Некрасов менен таанышып, «Современник» журналында алар менен кызматташкан. 1858-ж. жарыяланган «Орус адабиятынын өнүгүшүндө элдүүлүктүн катышы тууралуу», «Улуу Пётрдун падышачылыгынын алгачкы жылдары», «Жеребцов ойлоп тапкан орус цивилизациясы» өңдүү макалаларында Добролyбовдун адабий-эстетикалык, тарыхый жана философиялык көз караштары айкын көрүнгөн. 1859–60-ж. жарык көргөн адабий сын макалаларында («Обломовчулук деген эмне?», «Караңгы дүйнөдөгү жарык шоола», «Чыныгы күн качан келет?») Россияда өкүм сүргөн деспотизмге, наадандыкка, крепостной түзүлүшкө каршы чыккан. В. Г. Белинский менен Н. Г. Чернышевскийдин эстетикалык принциптерин чыгармачылык менен өнүктүргөн. Көркөм чыгармаларга талдоо жасоодогу өз ыкмасын «реалдуу сын» деп атап, талантынын бүткүл күчүн адабияттагы реалисттик жана элдүүлүк принциптерин, жарандык идеяларын коргоого жумшаган. Чернышевский менен катар Добролyбов да Россиядагы дыйкандар революциясынын жарчысы болгон. Россиянын артта калуу себебин монархиялык түзүлүштөн, крепостной системадан көргөн. Айрым макалаларында («Роберт Оуэн жана анын коомду өнүктүрүүгө жасаган аракеттери» жана башка) крепостнойлук түзүлүшкө караганда капитализм прогрессчил экенин көрсөтүп, бирок Россия үчүн экономикалык өнүгүүнүн эмгекчилер капиталдык эзүүгө дуушар болбогондой башка жолун табууга умтулган. Ал тарыхый эмгектеринде тарыхты жаратуучулар жана анын негизги кыймылдаткыч күчү эл массасы деп эсептеген. Тарыхый өнүгүштүн мыйзамченемин тааныган. Добролyбовдун адабий чыгармачылыгы орус адабий сынынын, эстетикасынын жана публицистикасынын тарыхында терең из калтырган. Сынчынын эстетикалык принциптери, көз караштары кыргыз адабий сынынын өсүшүнө таасирин тийгизген. Айрым адабий сын макалалары кыргыз тилине которулган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Сергей Чонишвили
Сергей Ножериевич Чонишвили (3-август 1965, Тула, СССР) — орусиялык театр жан кино актер. 1998-жылдан бери бул телеканалдын расмий үнү СТС.
Ош мамлекеттик университети
Ош мамлекеттик университети (ОшМУ) – Кыргызстандын түштүк аймагында жайгашкан республикалык ири жогорку окуу жайы. 1951-ж. Мугалимдер институтунун базасында түзүлгөн. Университетте 4 билим берүү институту, 3 илимий-изилдөө институту, 18 факультет, 110 кафедра, 2 медициналык окуу жайы, финансы-юридикалык коллеж. 35 лаборатория, 2 гимназия мектеби жана эл аралык илимий борборлору иштейт. Учурда 79 адистик боюнча 27 миңден ашуун студент билим алууда (2013). Ошондой эле 1500дөн ашык илимий даражалуу (анын ичинде профессор, доцент, илимдеринин докторлору) жана тажрыйбалуу окутуучулар эмгектенет. Китеп фондунда 1 млндон ашуун илимий, методикалык китептер сакталган. 19 окуу корпусу, анын ичинде 15 окуу залы, 8 студенттик жатакана жана чет өлкөлүк окутуучулар үчүн мейманкана бар. «Үмүт» телестудиясы, «Нур» гезити, «Навнихол» элдик театры, «Үмүт» фольклордук жана «Элегия» эстрадалык топтору иштейт.
Суусуз титрлөө
Суусуз титрлөө – сандык анализ методунун бири. Титрлөө суу эмес эритмеде (заттар органикалык эриткичтеги эритмеси) жүргүзүлөт. Титрлөө суу чөйрөсүндө титрлөөгө мүмкүн болбогон бардык учурларда (диссоциация константалары жакын к-талар же негиздер аралашмасы, күчсүз к-талар туздары, сууда эрибеген заттар) колдонулат. ССI 3COOH менен HCI к-талары рК айырмалуулугу DрК=рК2-рК1 =0,5 түзүп, суу чөйрөсүндө экөөнү эритмеден толук титрлеп аныктоо мүмкүн эмес. Титрлөөдө экөө тең бир убакта нейтралдашат. Ацетон чөйрөсүндө рК=3,8 HCI ССI 3COOH 100 эсе күчтүү болуп калат. Мындай шартта эки к-таны өз алдынча табууга болот. Негиздик мүнөздөгү затты титрлөөдө титрант катары көбүнчө уксус к-тасы же ацетондогу HCIO4, к-талык мүнөздөгү заттар титрлөөдө бензол менен метанол аралашмасындагы CH3ONa же CH3OK колдонулат.
Ганди Ражив
Ганди Ражив - (20. 8. 1944, Бомбей, азыркы Мумбай 21. 5. 1991, Шри-Перумбудур) Индиянын саясий жана мамлекеттик ишмери. Индира Гандинин уулу. Индиянын жана Англиянын (Кэмбриж) университеттер инде билим алган. 1980-жылдан Индиянын улуттук конгресс (ИУК) партиясынын жаштар канатынын жетекчиси.1981-ж. Индия парламентинин Элдик палатасына шайланган. 1983-84-ж. ИУКтун Генералдык секретары,1984-жылдан төрагасы. Индира Гандинин өлүмүнөн кийин, 1984-88-ж. Индиянын премьер-министри; бир эле мезгилде 1984-88-ж. тышкы иштер министри кызматтарын аткарган. Энеси Индира Гандиден айырмаланып, мамлекеттик секторго караганда жеке секторду, рынок мамилелерин өнүктүрүүяү колдогон. 1985-ж. май айында атайын визит менен Кыргызстанда болгон. 1990-ж. анын партиясы шайлоодо жеңилген. Террорчулар тарабынан өлтүрүлгөн.
Биогеохимия
Биогеохимия (грек тилинен bios – тиричилик, жашоо, gе - жер) – биосферадагы хим. элементтердин айлануусун, миграциясын, таралышын жана тирүү организмдердин тоо тектеринин жана минералдарынын бузулушундагы ролун изилдөөчү илим.
Биогеохимиянын негизги аспектиси адамдын иш аракетинин биогеохимиялык циклдерге тийгизген таасирин үйрөнүү жана биосферанын өнүгүшү жөнүндө прогноз берүү. Биогеохимиялык процесстердин жүрүшүндө тирүү заттардын мааниси чоң экендигин В. И. Вернадский өзүнүн эмгектеринде белгилеп кеткен.
Катык дарыясы (Чет куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.