cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сапарбек Касмамбетов
Семетейди жаздыруу
Энесине ок атып, Баласына жагынсак, Кырка байлап сойбойбу. Укпайт какшап жалынсак, Ашуу Музарт басабыз, Суусамырды ашабыз. Кырк чоро алсаң тилимди, «Сагарт» калмак тагам бар, Ысык-Көл жердин башында Так ошону көздөй качабыз
(КР УИАсынын Кол жазмалар фонду, 1269 инв., 44-б.), — деп кырк чорону көкүтөт. Анын тилин алган кырк чоро Кызарттын белин ашып, Ийри-Суунун төрүнө жеткенде кароол коюп, өргүп жатып калышат. Кырда турган кароол жигит Семетейдин келе жаткандыгын кабарлайт. Чоролор куралдарын колго алып, кырга чыгып келишет. Семетей кырк чорону таанып, аттан түшүп аларды көздөй басат. Кырк чоро кастык кылып, ок атып каршы чыкканда Семетей аларды кырып салат. Кыргыздан чыккан эрлерди кылымдан кылымга эстей жүрсүн деп, Семетей алардын сөөгүн коюп, кара ашы менен кыркын өткөрүп, Ортоктун жайык төрүнө кырк күмбөз салдырат (Кол жазмалар фонду, 1269-ИНВ., 76-б.).
Манасты жаздыруу
Сапарбек Касмамбет уулу Англияга баргандагы сапарында (жылы керек) "Манас" эпосунун айтып Би-Би-Си радиосуна жаздырып келген. Аны Би-Би-Сиде иштеген Гүлнара Касмамбетова англис тилине которуп, китеп болуп чыккан (жылы, китептин маалыматы керек). Китеп англис тилинде, кыргызча варианты дискке жаздырылган.
Үй-бүлөсү, бала-бакырасы
Сапарбек өз бүлөсү тууралуу мындай дейт:
"Байбичем Асангүл Абдыгулова КРнын эмгек сиңирген мугалими, акын, драматург. Экөөбүздүн баш кошуп, бирге түтүн булатканыбызга элүү жылдын жүзү болду. Бир уул, беш кызды тарбиялап өстүрдүк. Бир ирет менден бирөө "канча балаң бар?" деп сураганда, "Бир уулум иштейт борбордо, Эки кызым Лондондо. Бүгүн төгүлүп ырдап жатамын Башыма бакты таалай конгондо" деп айтканым бар. Эми минтип балдарыбыздын, неберелерибиздин ырахатын көрүп, бактылуу карыялардын катарын толуктап төрдө олтурабыз. Кудай ушуну кут кылсын".
Сапарбек Касмамбетовдун улуу уулу Сүйүнбек Касмамбетов Жогорку Кеңеште аппарат жетекчиси болуп иштеген.
Кыздарынын улуусу Гүлнара Касмамбетова менен кичи кыздарынын бири Акчолпон Койчиева бүткүл дүйнөлүк Би-Би-Си радиосунун Кыргыз кызматынын продюсерлери. Айнара Касмамбетова - Би-Би-Синин бюросунда менеджер. Динара Касмамбетованын кесиби -  технолог. Чынара Касмамбетова - тарыхчы жана саясат таануучу. Учурда ал жол коопсуздугун чыңдоо жаатында коомдук иштерди аткарып келет.
С. Касмамбетов тууралуу баалар, пикирлер
Манас таануучулар Сапарбек манасчы окуяны жумшак, түшүнүктүү жана улуу эпосту кадимки жөө жомоктордөй кылып иреттүү айтканына көңүл бурушат. Белгилүү манасчы Талантаалы Бакчиев буга бир мисал келтирди:
“Сапарбек агайдын “Манас” айтуу ыкмасы, текстинин түзүлүшү башка манасчылардыкынан өзгөчөлөнөт. Ал “Манасты” абдан түшүнүктүү кылып айтат, текстинде эски унутта калган архаизм сөздөр жокко эсе. Салттуу, классикалык текстке төп келет. Сапарбек Касмамбетов дайыма коомдун түрдүү катмарларына, жаштарга “Манасты” түшүнүктүү тилге салып, жеткиликтүү кылып айтканы менен өзгөчөлөнөт”.
Сапарбек манасчынын "Семетейдеги Үргөнч дайрасын кечип өтүп жаткан" окуясын айтканы өзгөчө дейт Бакчиев:
Чыгармаларынын тизмеси
Сапарбек Касмамбетов көптөгөн чыгармалардын автору. “Эр Кошой” эпикалык чыгармасын айтып, аны өзүнчө китеп кылып чыгарган. Андан сырткары акындын “Асыл эне”, “Билерик”, “Балыкчы баяны”, “Бала Манас” чыгармалары китеп болуп басылып чыккан.
“Манас” эпосунун окуялары англис тилинде баяндалган китеп “Singing The Kyrgyz Manas: Saparbek Kasmambetov's Recitations Of Epic Poetry” деген аталышта Лондон университетинин Азия жана Африканы изилдөө институту тарабынан даярдалып жарык көргөн. Анын редакторлору Кейт Ховард, Сапарбек Касмамбетов.
Китепте “Манас” эпосунун негизги окуялары кара сөз түрүндө берилип, Сапарбек Касмамбетовдун айтуусунда CD диск түрүндө жазылып кошо тиркелген. Китеп 134 беттен турат. Китеп кыргыздардын жана жалпы эле көчмөн элдердин оозеки көркөм чыгармачылыгына кызыккан окурмандардын кеңири чөйрөсүнө арналган.
Сыйлыктары. Наамдары
"Даңк" медалынын ээси.
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
Индира Жолдубаева
Индира Жолдубаева (11-апрель 1979 Фрунзе, Кыргыз ССРи, СССР) — Кыргыз Республикасынын экс-башкы прокурору (2015-2018-ж.ж.), мамлекеттик кызматтын 3-класстагы мамлекеттик кеңешчиси, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген юристи.Индира Жолдубаева 1979-жылы 11-апрелде Бишкек шаарында төрөлгөн.
Сапарбек Касмамбетов
Сыйлыктары. Наамдары
Балыкчы шаарынын ардактуу атуулу. Ал «Эл манасчысы» наамына арзып, «Залкар манасчы» сыйлыгын да алган.
Ал ошондой эле «Манас 1000» мааракелик медалы менен сыйланган.
Индира Жолдубаева
Билими жана кесиптик ишмердиги
Индира Жолдубаева 2002-жылы Кыргыз мамлекеттик улуттук университетин “Юрист” адистиги боюнча бүтүргөн.
Университетти аяктагандан кийин жана 2003-жылга чейин “Сорос-Кыргызстан” коомдук фондунун “Калктын аз камсыз болгон катмарына юридикалык жардам көрсөтүү” долбоорунда юридикалык консультант болуп иштеген.
Андан кийин эки жыл бою «“Манас” эл аралык аэропорту» ААКнын жетектөөчү юридикалык кеңешчиси болгон. 2005-жылы “Компаньон” финансы тобу” МККда юрист болуп иштеген.
Бир жылдан кийин “ДЕКА” ЖАКтын аткаруучу директору жана ошол эле маалда ишкананын юристи кызматын ээлеп, бул жерде 2008-жылдын мартына чейин иштеген.
2009-жылдын ноябрынан 2010-жылдын августуна чейин Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кадр кызматынын директорунун орун басары кызматына дайындалган.
Бир жыл бою – 2010-жылдан 2011-жылга чейин Индира Жолдубаева КР Өкмөтүнүн Аппаратынын укуктук камсыздоо бөлүмүн жетектеген.
2011-жылдын аягында Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратынын соттук реформа жана мыйзамдуулук бөлүмүнүн башчысы болуп дайындалган.
Ал эми 2015-жылдын 28-январынан тарта Индира Жолдубаева Кыргыз Республикасынын Башкы прокурору болуп дайындалып, бул кызматта 3 жыл иштеген (2015-жылдын 29-январынан 2018-жылдын 13-апрелине чейин). 2018-жылдын 11-апрелинде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин жыйынында аны Башкы прокурорлуктан бошотууга 105 депутат “макул”, 2 депутат “каршы” добуш берип, жыйынтыгында президенттин сунушу колдоо тапкан.
Наамдары
Индира Жолдубаева – мамлекеттик кызматтын 3-класстагы мамлекеттик кеңешчиси.
2017-жылы КРнын экс-президенти Алмазбек Атамбаевдин жарлыгы менен ага “Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген юристи” ардактуу наамы ыйгарылган.
Кызыктуу фактылар
Индира Жолдубаева КР Конституциялык сотунун мурдагы төрайымы Чолпон Баекованын жээни.
Үй-бүлөсү
Атасы – медицина илимдеринин доктору, профессор Ырысбай Жолдубаевич Жолдубаев
Төрт агасы жана үч эжеси бар экени белгилүү.
Шилтемелер
Султан Досалиев.Индира Жолдубаева Башкы прокурорлуктан алынды.//https://sputnik.kg/20180413/indira-zholdubaeva-bashky-prokurorluktan-ketti-1038649937.html
Эламан Карамышаков.Туулган күнүндө кызматынан кол жууган Индира Жолдубаева тууралуу 6 факты.//https://sputnik.kg/20180411/indira-zholdubaeva-tuuraluu-5-fakty-1038604965.html
Султан Досалиев. Индира Жолдубаева коррупция менен күрөшүүнүн планы иштелип чыкканын айтты.//https://sputnik.kg/20180328/bashky-prokuror-zholdubaeva-korrupciya-kurosh-plan-1038388368.html
Эгемендүү Кыргыз Республикасы
'''Эгемендүү Кыргыз Республикасы
1990-ж. мартта СССР Эл депутаттарынын 3-съезди өлкөдө Президенттик бийликти белгилеген.Президенттик бийлик өлкөдө өкмөттүн ишмердигин аныктаган жана анын ишин көзөмөлдөгөн.Мыйзам чыгаруучу жана сот бийликтеринин иштерин эл чарбасын башкарууну, бюджеттик-финансылык системаны, эмгекке акы төлөө жана баалардын аныкталышын, мыйзамдардын аткарылышын көзөмөлдөгөн.СССРде президенттик башкаруунун киргизилиши менен Казакстанда, Өзбекстанда ж.б. бир катар союздук республикаларда президенттик башкаруу киргизилген.1990-ж. 27-октябрда Кыргыз ССР Жогорку Советинин сессиясында альтернативалуу негизде Аскар Акаев Кыргызстандын тунгуч Президенти болуп шайланган.1990-ж. 15-декабрда Кыргыз ССР Жогорку Советинде “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү” Декларация кабыл алынып, Кыргызстан Советтер Союзунун курамындагы эгемен өлкө катары жарыяланган.1991-ж. 22-январда Кыргыз Республикасынын Жогорку Советинин 3-сессиясында “Кыргыз Республикасынын Министрлер кабинети жөнүндө” мыйзам иштелип чыккан.Мыйзам боюнча биринчи жолу Президенттин, вице-президенттин кызматтары киргизилип, жергиликтүү бийлик органдарынын милдеттери, укуктук негиздери такталган. 1991-ж. 5-февралда республиканын борбор шаарынын тарыхый аты кабылына келтирилип, Фрунзе шаарын кайрадан Бишкек деген баштапкы аты берилген. 1991-ж. 5-майда Кыргыз ССРинин Жогорку Совети республиканын жаңы Конституциясынын долбоорун иштеп чыгуу боюнча комиссиянын курамын бекиткен.1991-ж. 19-апрелде “Жер реформасы жөнүндө” мыйзам кабыл алган.
Кыргызстандын көз каранды эместигин жарыялоо.КМШнын түзүлүшү. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде 1991-ж. 31-августта “Мамлекеттик көз карандысыздыгы жөнүндө” Декларация кабыл алынып, Кыргыз Республикасы көз карандысыз, эгемендүү демократиялык мамлекет катары салтанаттуу жарыяланган.Көз каранды эместиктин шартында 1991-ж. 12-октябрда Аскар Акаев жалпы элдик шайлоодо Кыргыз Республикасынын Президенти болуп шайланган. Кыргыз Республикасынын Президентинин Указы менен 1991-ж. 20-октябрда Мамлекеттик коопсуздук жоюлуп, анын ордуна  Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети, ал эми 3-декабрда Кыргыз Республикасынын Улуттук Гвардиясы түзүлгөн. 1991-ж. 8-декабрда Минск шаарына жакын Беловеж токоюндагы өкмөттүк резиденциясында Беларусь Республикасы, Россия Федерациясы жана Украина Көз каранды эмес Мамлекеттердин шериктештигин түзүү жөнүндөгү келишимге кол коюшат.1991-ж. 21-декабрда Алматыда Беларусь Республикасы, Россия Федерациясы, Украина, Азербайжан, Армения, Казакстан, Кыргызстан, Молдавия, Тажикстан, Түркстан жана Өзбекстан КМШны түзүү келишимине кол коюшкан.25-декабрда [М.Горбачев] СССРдин жоюлгандыгына байланыштуу СССРдин Президентинин милдетин аткарууну токтоткондугун билдирген.
Киреакы
Киреакы – жүргүнчүлөрдү же жүктү ташуу боюнча кызмат көрсөткөндүгү үчүн унаа каражатынын (көбүнесе деңиз) ээсине төлөм, ошондой эле, келишим шарттарына жараша, жүктөө, түшүрүү, жыйноо төлөмү.
Карагайлы (Худолаза куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вера (Оклахома)
Вера (Оклахома) (Vera) — Оклахома штатынын Вашингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 188 киши. Болжолдуу аянты - 0.5 км². FIPS коду — 40-76950.
Помология
Помология (лат. pomum - мөмө жана ...логия), сорт таануу - агрономиянын түрдүү райондун чарбаларында мыкты сортторду өстүрүү, жакшыртуу, туура пайдалануу максатында мөмө-жемиш өсүмдүктөрүнүн сортторун изилдөөчү тармагы. Помологияы орус илимпозу жана жазуучусу А. Т. Болотов баштаган. Ал 18-кылымда Помология боюнча 8 томдуу алгачкы эмгек жазган. Россияда В. В. Пашкевич, М. В. Рытов, Л. П. Симиренко сыяктуу окумуштуулар да ири илимий иштерди жүргүзгөн. Помологиянын негизги маселелери - мөмө-жемиш өсүмдүктөрүнүн сортторун өстүрүлгөн району боюнча өндүрүштүк-биологииялык изилдөө. Табигый жана агротехникалык шарттары боюнча суукка, ысыкка, шамалга чыдамдуулугу, сорттун түшүмдүүлүгү, илдетке туруктуулугу ж. б. аныкталат. Район боюнча изилдөөнүн негизинде ар бир жер үчүн ыңгайлуу сорттор сунуш кылынат. Помологиянын негизги маселелеринин бири- сортту класстоо. Көбүнчө экология-географиялык принцип боюнча класска бөлүшөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Акчаны сунуш кылуу
Акчаны сунуш кылуу - банк системасынан тышкары жүгүртүүдөгү акчанын саны. Акчаны сунуш кылуу бардык өлкөлөрдө борбордук жана коммерциялык банктар менен жөнгө салынат. Борбордук банк барыдан мурда акча базасын, башкача айтканда өлчөмүнө акча массасы көз каранды болгон активдерди жөнгө салат.
Электр-химиялык чынжырлар
Электр-химиялык чынжырлар бир электролитте же бири-бири менен байланышта болгон ар түрдүү электролиттеги электроддон турган система. Э.-х. ч. физ., концентрациялык, химиялык болуп бөлүнөт. Физ. Э.-х. ч. бирдей процесстер жүргөн химиялык бир тектүү электроддон түзүлөт. Ага бир эле металлдын эки түрдүү аллотропиялык модификацияларынан же бир эле материалдан жасалган ар түрдүү бийиктиктеги эки электроддон турган чынжырлар мисал боло алышат. Концентрациялык Э.-х. ч. электродунун физ. касиетгери, химиялык курамы жана аларда жүргөн окистенүү-калыбына келүү реакциялары жаратылышы бирдей, бирок заттар окистенген же калыбына келген формаларынын концентрациялары (активдүүлүктөрү) артүрдүү болот. Э.-х. ч. токтун химиялык булактарында колдонулат.
Жаргак шым
Жаргак шым жука жана жеңил болгондуктан жылуу мезгилдерде, улут оюндарында кийилген. Жаргак шымды тигүү үчүн терини чылгый чагында жүнүн бычак менен алып, малмага салат. «Ашаткысын эринбей, Аярдык менен Каныкей, Жез челекке жаткырып»... (Манас). Ашаткыны боюна абдан сиңирип, ийленген анын ышкын түп, чүкүрү, эңгилчек сыяктуу өсүмдүктөрдүн тамырынан, сабагынан жана кабыгынан алынган кол боёктор менен боеп, жүзүнө чыгарышкан. Анын багелеги нукум-сөөмөй шара тилинип жасалат. Бычылган шымдын бөлүктөрүнүн тигиштерине чыйратылган кебез жиптен каттай «ыскыт» (милте, жээк) кынаптала коюлуп, тигиштери тиштетилип тигилет.
Муну, күндүн көзүн тийдирбей, кунтуйтуп каттырбай, табы менен иштетет. Жаргак шымга бышык кездемеден эки элидей көбөө коюлат. Шымдын багалегинин шара тилигинин эки өңүрү жана этигине көркөм оюмдун сайма көчөттөрүн түшүрүшкөн. Ал кооздуктар кездеме шым жана кемселге түшкөн көчөт-оюмдарга үндөшүп кетет. Аны көбүнчө ботонун жүнүнөн ипичке ийрип, чыйрак чыйратып, челдеп, түрдүү ыраңга боеп, ийне сайма аркылуу жүзөгө ашырат. Мындай шымды «кештелүү шым» деп айтат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Пемакода-Яха
Пемакода-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юрибей дарыясынын оң жээгинен 85 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 60 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жумгал суусу
Жумгал суусу - (моңголчо дзун сол же чыгыш жана гөл суу; сол куйма маанисинде) Жумгал районундагы суу, Көкөмерендин сол куймасы. Кызарт жана Базар-Турук суулары кошулуп, Жумгалды түзөт. Узундугу. 96 км, алабынын аянты 3080 км2. Өрөөнүнүн чыгыш бөлүгүнүн таманы деңиз деңгээлинен 2000-2200 м бийиктикте (туурасы 3-5 км) жатат; ал батышты карай жапыздап (1485 мге чейин), таманы 25 кмге чейин кеңийт. Чаектен батышка карай өрөөнү кайра кууштайт. Жээги жайык тектирлүү. Ири куймалары: Чаар-Арча, Кызарт, Түгөл-Сай, Баш-Кууганды, Орто-Кууганды, Кара-Кече, Беш-Терек, Миң-Теке жана башка Жылдык орточо чыгымы 11,2 м3/сек, эң көбү 77,0 м3/сек, эң азы 5,30 м3/сек. Апрелдин аягында кире баштап, августта тартылат. Октябрда тоңуп, апрелде ачылат. Жумгалдын алабында көл көп; ирилери: Сары-Көл (аянты 0,36 км2), Баш-Кууганды (0,22 км2), Чоң Таш-Көл (0,24 км2) жана башка Жумгалдан бир нече сугат каналы башталат; ирилери: Жаңы-Арык, Сары-Талаа. Жээгинде Чаек, Түгөл-Сай, Арал, Кайырма, Багышан жана башка кыш. жайгашкан.
Электр-химиялык чыңалуу катары
Электр-химиялык чыңалуу катары — стандарттык электроддук потенциалынын мааниси боюнча металлдар иреттүү жайгашышы. Ал төмөнкүдөй жазылат (салыштыруу максатында суутек менен кычкылтек кошо берилди): Li, К, Са, Nа, Mg, Аl, Мn, Zn, Cr, Fе, Сd, Ni, Sn, Рb, Н2, Сu, Нg, Аg, Рt, О2, Аu. Э.-х. ч. к. электроддук процесстер термодинамикалык жүрүү мүмкүнчүлүгүн аныктайт. Мисалы, потенциалы терс металл потенциалы оң металлды анын туздары эритмесинен сүрүп чыгарат. Суутек электроддук потенциалына салыштырмалуу потенциалы терс мааниге ээ болгон металлдар (терс электрдүү металлдар) суудагы эритмелерде термодинамикалык туруксуз болушат.
Фридрих Август фон Хайек
Хайек Фридрих фон Август (1899-1992) - австриялык экономист жана саясат таануучу.
Хайектин кээ бир экономикалык идеялары анын белгилүү китеби «Кулчулдукка жол» негизги болуп калган. Бул эмгегинде Хайек тоталитаризмге экономикалык пландоонун көрө билбеген кесепети катары карайт да, классикалык либерализмдин баалуулугуна көңүл бурат. Ал белгилүү мамлекеттик активдүүлүктү көңүлгө алат, бирок аны мыйзамдын бийлиги жөнүндөгү идеяга ылайык чектөө зарыл деп эсептейт. 1960-ж. Хайектин «Эркиндиктин конституциясы» аттуу негизги эмгеги жарык көргөн. Анда ал жарандардын материалдык пайдасы жана кичине мажбурлоо - классикалык, либералдык, социалдык тартиптин мүнөздүү белгилери деп көрсөткөн. Бул китептен соң «Мыйзам, мыйзам чыгаруу жана эркиндик» (1973—79) аттуу үчилтиги басылып чыккан.
Бул эмгегинде Хайек классикалык либерализмди эволюционизм идеялары менен бириктирип, укуктук позивитизмге чабуул коёт. Ал социалдык акыйкаттуулук идеясын жокко чыгарып, өз көңүлүн акыйкаттуулукту - мыйзамды жана орнотулган укуктарды сыйлоо сыяктуу адаттагыдай түшүнүүгө басым жасаган. Хайек ошондой эле кызыккан топтордун плюралисттик саясатын сынга агтган. Ал рынок тартибинин стабилдүүлүк проблемасын талкуулап, бийликти жаңыча бөлүштүрүүнү кошуп, өнүктүрүлгөн либералдык түзүлүш үчүн радикалдуу чараларды сунуш кылган.
Комбайн
Комбайн (англисче combine, сөзмө сөз – бириктирүү, туташтыруу) – бир эле мезгилде ар кандай операцияларды аткаруучу татаал агрегат. Комбайндын төмөнкүдөй түрлөрү бар: дан Комбайны, жүгөрү Комбайны, силос Комбайны, кен казуучу тоо-кен комбайны ж. б. Дан Комбайны – дан эгиндерин чаап, бастырып, саман, топонун чөмөлөп кетүүчү машина. Комбайнды атайын кошумча шайман менен жабдып, чанактуу, техникалык ж. б. өсүмдүктөрдү чаап, бастырууга болот. Комбайндын чиркелме, асма жана өзү жүрүүчү түрлөрү бар. Чиркелме Комбайндын иштөөчү тетиктери Комбайнга орнотулган кыймылдаткычтын же трактордун кубат берүүчү валынын жардамы менен иштейт. Өзү жүрүүчү Комбайн өз кыймылдаткычы менен иштейт. Асма Комбайн өзү жүрүүчү шассиге орнотулат. Комбайн жантайма камералуу хедер, дан чапкыч, бастыргыч, тазалагыч, кызылдагыч, транспортёр, бункер, чөмөлөгүч, жүрүү системасы (жетелөөчү алдынкы дөңгөлөк жана арткы башкаруучу дөңгөлөк), кыймылдаткыч кабина, электр жана гидрожабдуулар, башкаруу жана сигнал берүү тетиктеринен турат. Алгачкы Комбайн АКШда 19-кылымдын аягында жасалган. Ал жыгачтан жасалган, эпсиз, оор болуп, 20–30 ат чегилген. Комбайн 20-кылымдын башында өркүндөтүлүп, жыгач – металл менен, ат – локомобиль, трактор мн алмаштырылып, кыймылдаткыч орнотулган. СССРде С-6, өзү жүрүүчү С4 Комбайны СК-4, СКД-5, «Сибиряк», СК-5, «Нива», СК -6, «Колос», «Дон-1200», «Дон-1500» ж. б. Комбайндар чыгарылган. Бул Комбайндардын базасында чанактуу дан өсүмдүктөрүн жыйноочу жалпак тамандуу СКП-4, шалы оруп-жыюучу СКП-6Р, СКД-5Р, СК-5Р, ошондой эле НК-4 ж. б. асма Комбайн жасалган.
Еловка дарыясы (Чернавка куймасы)
Еловка (аталышы жок) — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чернавка дарыясынын оң жээгинен 31 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Грачевка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Грачевка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Шаймурат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 58 киши. Почта индекси — 453018, ОКАТО коду — 80235880003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Киреакы салыгы
Киреакы салыгы – кээбир өлкөлөрдөгү өлкө ичинен экспорттук жүктү ташып чыгуудагы кире жалдоодон кире ээлери таба турган пайдага салык.
Геморрагиялык диатездер
Геморрагиялык диатездер — кандын көп агуусу менен мүнөздөлгөн оорулардын тобу.
Геморрагиялык диатездер кан уюу жараянын бузулушунан, башкача айтканда канда тромбоциттердин жетишсиздигинен, канды уютуучу айрым факторлордун кемчилдигинен (гемофилия), кан тамырлардын капталынын жабыркашынан пайда болот. Мында териге, муундарга кан куюлат. Мурундан, бүйлөдөн, жатындан, бөйрөктөн кан агат. Тишти жулгандан кийин, бир аз кесилген жерден кан көпкө токтобойт. Анын тукум куума жана кийин пайда болгон түрү бар.
Кийин пайда болгон геморрагиялык диатездер көбүнчө кан пайда кылуучу органдардын бузулушунан болот. Кээде кандын уюшун начарлатуучу дарыларды ичүү да ага түрткү берет. Антикоагулянттардан тышкары температураны төмөндөтүүчү, ооруну басаңдатуучу (мисалы: аспирин) кээ бир дарылар кандын уюшун азайтат. Ошондой эле организмде витаминдердин (аскорбин кычкылдыгы жана рутин) жетишсиздигинен да болушу мүмкүн.
Ымыркай баланын геморрагиялык оорусу протромбин же конвертин затынын тубаса жетишсиздигинен болот. Мында ымыркайдын киндигинен, терисинен, былжыр челдеринен кан агат, мээсине кан куюлат. Муунунан кан агуунун натыйжасында балдардын мууну шишип, майрыйып бузулат (гемартроз). Кээ бир түрлөрүндө баланын ичин катуу оорутуп кустурат.
Капысынан кан көп аккан учурда врачка кайрылуу же медициналык тез жардамды чакыруу зарыл. Врач келгенче (мурдунан кан кеткенде) оорулуунун башын өйдөрөөк жөлөп, тынч жаткырып, мурундун үстүнө муздак коюу. 3%түү суутек өтө кычкылына малынган кебез же даки томпонду мурундун таноолоруна киргизүү сунуш кылынат. Эгер оорулуу антикоагулянттар менен дарыланып жаткан болсо, аны токтотуу зарыл. Дарылоо кандын курамындагы жетишпеген факторлорду таап, оорунун себебин аныктагандан кийин жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Тарбас дарыясы
Тарбас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Назас дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Помидорлор
Помидорлор (Solanaceae) - өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классындагы тукуму. Чөп, кээде бадал, ал эми тропикте лиана жана анча чон эмес дарак. Жалбырактары кезектешип жайгашкан, жан жалбыраксыз. Эки жыныстуу гүлү жалгыздан же топ гүлгө чогулган. Гүл чөйчөкчөсү 5 айчыктуу же 5 бөлүктүү; желекчеси 5 айчыктуу. Мөмөсү - жемиш же кутуча, кээде данектүү. Помидорлордун 80-90 уруусу (2,5 миңге жакын түрү) тропик, субтропик, жана мелүүн алкактарда, ошондой эле Түштүк Америкада өсөт. Кыргызстанда 29 түрү кездешет. Эн маанилүү уруулары: паслен, тамеки, лициум ж. б. Помидорлорго айдама өсүмдүктөр; картошка, томат, калемпир, тамеки, махорка, о. эле медицинада дары катары пайдаланылуучу меңдубана, чочко жангак ж. б. кирет. Кооздук үчүн физалис ж. б. өстүрүлөт.
Тарбас дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чоң Роговая
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чалбар
Тери шым (чалбар шым) ичи түктүү келет да, суукта кийилген. Анын жердиги көбүнчө кой-козунун терисинен болот. Аны адегенде челдеп, ашатып алып, анан өңдөп (бордоп), ага ышкын түп жабат. Же ошол өңдөлгөн боюнча эле бычылат да, тигиштери көк, кара өңдө милтеленип, багалегинин учу да адими кездемден төрт-беш элидей көбөөлөнөт.
Жыпаркүл Исабаева
Акын, жазуучу Жыпаркүл Исабаева Нарын районунун Миң-Булак айылында 1967-жылы 20-мартта туулган. 1996-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин кыргыз филология факультетин аяктагандан кийин эмгек жолун балдардын «Жеткинчек» республикалык гезитинин адабият жана искусство бөлүмүнүн редактору болуп иштөөдөн баштаган.
1997-жылы «Кыргыз Караван» гезитинин кабарчысы.
2001-жылдан «Кыргыз Туусу» гезитинде кабарчы болуп иштеп келет. Чыгармачылык жолу 1981-жылы «Кыргызстан пионери» (азыркы «Жеткинчек») гезитинин активдүү кабарчысы жана автору болуп иштөө менен башталган. Ошол жылдан тартып ырлары, аңгемелери республикалык гезит-журналдарда жарык көрүп келет. 1998-жылы Швейцариялык «Хельветас» эл аралык уюму уюштурган «Кыргызстан жазуучуларынын» фестивалынын лауреаты болгон. 2003-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Алыкул Осмонов атындагы ркспубликалык адабий сыйлыктын лауреаты.
КРнын Өкмөтүнүн ардак грамотасы менен сыйланган.
КР Маданиятынын мыкты кызматкери.
Ондон ашык прозалык, поэтикалык жана даректүү жыйнактардын жана 200дөй обондуу ырдын автору.
Кино тармагында: Т.Бирназаров тарткан "Баарын кайрадан баштайлычы", "Кумар" (биргелешип жазылган) көркөм тасмаларынын сценарийинин автору жана КТРКда Ы.Окенова тарткан "Акшоола" телесериалынын сценарийин  жазган.
Театр сахналарында "Семетейчи Сейдана" (Талас), "Канат менен Зарина" (Каракол) повесттери сахналаштырылган.
Кызыл-Коргон (Араван району)
Кызыл-Коргон — Кыргызстандын Ош облусунун Араван районундагы айыл. Мангыт айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1014 киши (2009-жылы).
Can Bonomo
Жан Бономо (түрк. Can Bonomo) англис тилинде аткарылуучу «Love Me Back» чыгармасы менен, Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагындагы Түркия өлкөсүнүн көрсөтүүчүсү.
Дискографиясы
Bana Bir Saz Verin (2011) Balon (2011) Opium (2011) Hep Bi' Derdi Olur (2011) Ayıl (2011) Sebebi Var (2011) Şaşkın (2011) Ben Yağmurum (2011) Süper (2011) Daha Sıcak, Daha Dumanlı (2012)
Başkan (2012) Maşrapa (2012) Basması Pembe (2012) Defol (2012) İyi ki Doğdun (2012) Abla (2012) Derda(Koy Bir Rakı Şişeden) (2012) Min El-Aşk ve Min El-Garaib (2012) Olmaz Sensiz (2012) Ali Baba (2012) Son (2012) Haberler İyi Paşam (2012) Veysel (2012) + Love Me Back (2012)
Акча системасы
Акча системасы - өлкөдө мамлекет тарабынан белгиленген акча жүгүртүүнү уюштуруу формасы. Мамлекеттик акча бирдигин (сом, доллар ж. б.), масштабын, жүгүртүүдөгү акча белгисин жана аны чыгартуу тартибин, акчаны камсыз кылуу жагдайын, акчасыз төлөөнүн түрүн, улуттук валюта курсун, акча бирдигинин алтын кунун белгилейт, улуттук валюта курсун такай көзөмөлдөйт, акча туруктуу алтын ж-а товар куну менен камсыз болот. Мында мамлекеттик чекене баа туруктуу келип, акчанын товар кунун камсыз кылуу негиз болуп саналат. Жүгүртүүдө нак жана акчасыз төлөм чөйрөсү так чектелет. Жалпы эквиваленттин ролун эки металл - алтын жана күмүш аткарган учурда акча системасына биметаллизм мүнөздүү болгон; андан кийин мономенталлизм орноп, акчанын ордуна бир металл (алтын же күмүш) пайдаланылган. 20-кылымдын 30жылдарынан тартып бардык өлкөлөрдүн акча системасы жүгүртүүгө кредиттик жана кагаз акча белгилери колдонулуп, алтын акча ордуна пайдаланылбай калды.
Полярон
Полярон - кристалл торчону деформациялаганда электрондордун кристалл боюнча жылышы. Поляронду советтик физиктер Л. Д. Ландау (1933), Я. И. Френкель (1936) кийирген.
Полярон жарым өткөргүчтөрдө жана иондук торчого ээ болгон бардык диэлектриктердеги электрондук теориянын бир түшүнүгү.
Бир (дискреттик) энергетикалык деңгээлден экинчисине өтүү менен Полярон жарык толкундарын жута жана чыгара алат.
Манас (кинотеатр)
«Манас» кинотеатры (Тынчтык проспектиси 47а, Бишкек шаары) — кең экрандуу кинотеатр. 1966-жылы ачылган. 740 орундуу. Советтик жана чет элдик фильмдер көрсөтүлөт. «Кино жана мезгил» студенттик кинолекторий, «Светофор», «Жылдызча», балдар киноклубдары, ошондой эле видеозалдары бар. Фоесинде кинорекламаларды жана хроника көрсөтүү үчүн күндүзгү проекция установкасы иштейт.
Электр-химиялык эквивалент
Электр-химиялык эквивалент — эритме аркылуу бир кулон ток өткөндө электроддо бөлүнүп чыккан заттын массалык саны. Элементтин Э.-х.э.
Исфана суусу
Исфана суусу — Лейлек районундагы суу. Түркстан кырка тоосунун түндүк тармагы-Алтынбешик тоосунун түндүк капталынан башталат. Узундугу 35 км, алабынын аянты 330 км². Бийик тоолу капчыгайдан Түзжайлоо өрөөнүнө чыкканда жерге сиң ип кетип, Исфана-Карабулак өрөөнүндө кайра чыгатда, ага Тегирмелик суусу кошулат. Төмөнкү агымында Карасуу жана Андарсай депда аталат. Суусунун көбү жергесиң ип кеткендиктен жылдык орточо чыгымы өтө аз (0,2-0,5 м/сек). Негизинен кар, жаан-чачын жана булак сууларынан куралат. Эң чоң чыгымы майиюнь, эң азы февраль-март айларында байкалат. Июндан сугат каналдары башталат. Боюнда Исфана жана башка кыштактар жайгашкан.
Электр-химиялык эквивалент
A
Э.-х. э. = Dn——— ;
96500
А — элемент атомдук массасы, Dn — электр-хим. реакция учурунда берилген элемент окистенүү даражасынын өзгөрүшү. Бирикменин Э.-х. э төмөнкү формула боюнча эсептелет;
M
М -бирикменин мол-лык массасы, Dm — бирикменин бир молекуласынын электр-хим. өзгөрүшүнө алып келүүчү электрон саны. Э.-х. э. г/к же мг/к бирдиктери аркылуу туюнтулат
Кирелөө авансасы
Кирелөө авансасы – 1) кире жалдоочу же жүк жөнөтүүчү тарабынан суубекетте (портто) жүк жүктөө чыгымдарын жабуу үчүн кеме ээсине берилүүчү акча өлчөмү. Адатта кире жалдоо эмгек акысы катары каралгандыктан, кайырып берилбейт. Ушуга байланыштуу жүк ээсинин камсыздандыруу кызыкчылыгы болгондуктан, К. а. камсыздандыруу объектиси боло алат; 2) жалпы кирелөө эсебине алдынала төлөнгөн акча. Эгер жүк тартуу боюнча келишим шартында жүк ташуу акысы көздөгөн жерде гана төлөнө тургандыгы көрсөтүлсө, кеме башы жүк жүктөгөн суубекетте тарткан чыгымдары үчүн жалпы кирелөө өлчөмүнүн 1/3 бөлүгүн талап кылууга акысы бар. Бул төлөм коносаментке жазылып, кийин көздөгөн жеринде төлөнүүчү жалпы кирелөө көлөмүнөн чыгарып салынат.
Комбинаторика
Комбинаторика (латынча combinare – биригүү) – 1) матем. комбинатордук анализ; 2) математиканын бир бөлүмү; мында берилген эрежелерге ылайык чектүү көптүктүн элементтерин өз ара жайгаштырууга жана орундаштырууга байланыштуу маселелер изилденет. Комбинаторка маселелери ыктымалдык теориясына байланыштуу келип чыккан. Комбинаторканын маселелерин чыгарууда төмөндөгү эрежелер жана формулалар колдонулат. Орундаштыруу формуласында n ар кандай элемент болсо, андан m нерсени канча жол менен тандап алууга болот? Тандап алуу саны Anm=n(n—1)(n—2) ... (n—m+1). Am чоңдугу n элементтен m боюнча орундаштыруу саны деп аталат. Орун алмаштыруу формуласында ар кандай n элементтен турган санды биринин артынан бирин канча жол менен жайгаштырууга болот? Жайгашуунун саны Рn = 1.2.3... n!, мында (n! белги: «n факториал» деп окулат). Pn чоңдугу n элементтерден орун алмаштыруунун саны деп аталат. Ал эми топтоштурууда ар кандай n элемент болсо, мындан m элементти канча жол менен тандап алууга болот? Тандап алуу жолу төмөнкүгө барабар m n(n 1)(n 2) ... (n m + 1)Cn 1 2 3 ... m n!, m m!(n m)n C саны n элементтен m боюнча топтоштуруунун саны деп аталат. Сумма эрежеси. Кандайдыр бир нерселердин чогуусунан А нерсеси m жолу менен, В нерсеси n жолу менен бөлүнүп алынса, анда А нерсесин же В нерсесин бөлүп алууга m+n мүмкүнчүлүгү болот. Көбөйтүндү эрежеси: А нерсесин m жолу менен бөлүп алууга жана ар бири ушундай бөлүп алуудан кийин В нерсесин n жолу менен бөлүп алууга мүмкүн болсо, анда (А, Вны) көрсөтүлгөн тартипте бөлүп алууну mn жолу менен ишке ашырууга болот. Комбинаторканын ыкмалары математиканын алгебра, сандар теориясы, ыктымалдык теориясы ж. б. бөлүмдөрүнө кеңири таралган.
Даам берүүчү заттар
Даам берүүчү заттар — тамактын даамын жакшыртуу үчүн колдонулуучу азыктар тобу. Даам берүүчү заттарга татымалдар (калемпир, чеге гүл), тамак-аш кислоталары (лимон, уксус кислотасы), жыт берүүчү заттар (ваниль, ванилин, жыттуу эссенциялар), кайнатма туз жана башка кирет. Алар тамактын даамын оңойт, тамакка табитти ачат, ичегинин кыймылын күчөтөт.
Ал жыт, даам сезүүчү нервдерди дүүлүктүрүп, шилекей, карын зили, уйку безинин маңызы жана башкалардн көп бөлүнүшүнө шарт түзөт. Тиричиликте эң кеңири колдонулган даам берүүчү заттарга кайнатма туз (хлордуу натрий) кирет. Кайнатма туз организмдин натрий менен хлорго болгон талабын камсыз кылып, анын физиологиялык мааниси ар түрдүү. Чоң киши суткасына 10—15 г, ысык климатта 25— 30 г хлордуу натрийди керектейт, составында хлордуу натрий бар азыктардан организмге 2—5 г гана түшөт, калганы кайнатма тузду тамак-ашка кошуу менен толукталат. Даам берүүчү заттарды өтө көп колдонуу жарабайт, ал боор, бөйрөк, ичеги-карын ооруларына жакпайт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Пензенго-Яха
Пензенго-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Байдарата губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 54 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Үсөнбек Асаналиев
1956-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн,
1956-1959 - Дархан орто мектепте мугалим,
1959-1969 - [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын тил жана адабият институтунун илимий кызматкер,
1971 - Кыргыз мамлекеттик университетинин тил илими кафедрасынын окутуучусу,
1990-1993 - кафедра башчысы,
2002-жылдан аталган университеттин «Ардактуу профессору»,
2001-жылдан Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университеттин ректорунун кеңешчиси, кыргыз тили илими кафедрасынын профессору болгон.
1967-жылы «Лобнор тилинин кыскача грамматикалык очерки» аттуу кандидаттык диссертация жактаган.
«Сөз сөөлөт» (1999), «Ой оомат» (2000), «Кеп-кербен» (2002), «Арзуу» (2003), "Акылман уку" (2004), «Жакшы сөз – жан азыгы» макал-лакаптар жыйнактар менен катар
«Ак сөз арыбайт», «Хакас эл жомоктору» (1974), «Чыгыш элдеринин макал-лакаптары», «Орус эл жомоктору» (1985), «Белорус эл жомоктору» (1987) котормолордун автору.
2002-жылдан Кыргыз Республикасынын алдында сиңирген өзгөчө эмгеги үчүн персоналдык пенсионер.
Эмгектери:
Лобнор тилинин кыскача грамматикалык кыскача очерки. Ф., 1964.
Талас районунун жазуу эстеликтери. Б., 1993.
Орхон-Енисей жазууларына машыгуу. Б., 1994.
Тунгус-манжур, монгол, байыркы түрк жана кыргыз тилинин кээ бир лексикалык параллелдери. Каракол, 2003.
Маалымат булактары:
Кыргызстан. Улуттук энциклопедия. Бишкек, 2006. 540-б.
Комбинаторика геометриясы
Комбинаторика геометриясы – математиканын фигуралар системаларынын комбинатордук мүнөздөгү экстремалдык касиеттерин изилдөөчү бөлүмү. Бул маселе томпок көптүктөрдүн оптималдуу иретте жайгаштырылышы менен тыгыз байланышкан. Мисалы, 13 шар жөнүндөгү маселе: евклид мейкиндигиндеги шарга барабар бардык шарлардын максималдуу саны канча? Бул суроого 1611-ж. И. Кеплер 12 деп жооп берген. Бирок так чыгарылышын голландиялык математик Б. Л. Ван-дер-Варден 20-кылымдын ортосунда далилдеген. Комбинаторка геометриясында математиканын ар кандай тармактарындагы (топология, функциялык анализ, графтар теориясы ж. б.) ыкмалар колдонулат. Комбинаторка геометриясы дискреттик геометрияга жана томпок көптүктөр теориясына жакын.
Кумтөр
Кумтөр — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы Ак-Шыйрак тоо каркасынын түштүк-батыш капталында, Кумтөр суусунун башталышында, деңиз деңгээлинен 3900—4150 м бийиктикте жайгашкан алтын кени. Бобордук Азиянын эң ири алтын кени. Кумтөр бийиктиги боюнча Перудагы Янакоча алтын кенинен кийинки дүйнөдөгү экинчи бийик тоолуу алтын кен ишканасы. 1997-жылдан бери алтын өндүрүлүп келет. 2022-жылдын 30-июнуна чейин 13,8 миллион унциядан же 430 тоннадан ашык алтын өндүргөн.
Кен таш венддин жашыл жана көмүрлүү сланецтерине туура келет. Сланецтердин түндүк-чыгыш багытындагы жаракалар менен кесилген, аймактары талкаланган, пириттешкен, талаа шпатташкан, карбонатташкан. Түндүк-чыгыш багытындагы жаракалардын меридиан жана кеңдик багыты боюнча кесилишкен жеринде кен таштын көп топтолгону байкалган. Кен таштуу аймак штокверк зонасын түзөт. Анын калыңдыгы 100—320 м, узундугу 1200 м. Алтын сульфиддер менен байланышкан.
Негизги минералдары: пирит, гематит, шеелит, магнетит, ильменит. Алтындан башка күмүш, вольфрам, молибден бар. Кен таштагы алтындын орточо өлчөмү — 4,4 г/т. Алтын камдары — 717 тонна, күмүштүкү — 273 тонна.
Тарыхы
Кумтөр алтын кени 1978-жылы ачылган. Ал эми кенди өздөштүрүү боюнча техникалык-экономикалык негиздеме (ТЭН) СССР Министрлер Советине караштуу «ГИНАЛМАЗАЛТЫН» Баалуу металлдар башкы башкармалыгы тарабынан 1989-жылы даярдалган. Бирок, долбоордун наркынын кымбат болушунан улам — 995,4 млн. советтик рублге барабар болгон (же ошол учурга карата 1,46 млрд. АКШ доллары) кенди өздөштүрүү кийинкиге калтырылган.
Көз карандысыз мамлекет болуу менен Кыргызстан өз кен байлыктарын иштетүү үчүн чет элдик инвестицияларды тартуу мүмкүнчүлүгүн алат. Бир нече инвесторлордун сунуштарын кылдат карап чыккандан кийин 1992-жылдын 4-декабрында Торонто шаарында (Канада) Кыргыз Республикасынын Өкмөтү «Камеко» корпорациясы менен «Кумтөралтын» долбоору боюнча Башкы макулдашууга кол койгон. Кен 1996-жылдын аягынан баштап Кум-Төр оперейтинг компаниясы тарабынан казып алынууда. Компания тарабынан геологиялык иштерди жүргүзүүнүн натыйжасында бул жердин борбордук бөлүгүнөн алтынга бай дагы бир штокверк зонасы табылган жана кендин батыш тарабындагы мурдатан белгилүү «Түштүк-Батыш»,«Сары-Төр» аянттарында да алтынды казып алуу мүмкүндүгү аныкталган.
Полярограф
Полярограф - заттардын эритмедеги концентрациясын, составын аныктоочу прибор. Женөкөй Полярограф тизмеги изилденүүчү эритмеден, поляризацияданбоочу жана поляризациялануучу электроддордон, ток жана чыңалууну өлчөгүчтөн, чыңалууну жөндөөчү чыңалуу булагынан турат.
Сабыр Усупов
1958-жылдан бери СССР спортунун таанылган чебери, Кыргызстандын 10 жолку чемпиону, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген машыктыруучусу, эл агартуунун отличниги, Кыргыз Улуттук университеттин профессору, спорт жана дене тарбиячы.
Караганка (Синташта куймасы)
Караганка (Караган) — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Курган облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сынтасты дарыясынын оң жээгинен 129 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Полярограф
Полярографтын иштөө, принциби тизмектеги чыңалуу жогорулаганда эритмедеги ток күчүнүн өзгөрүшүн өлчөөгө негизделген.
Караганка (Синташта куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы башатынан Увелька дарыясын кошпогондо, Уй дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Полярограф
Азыр ток күчү менен чыңалуунун ортосундагы көз карандылыкты - полярограмманы автоматтык түрдө жазуучу аппараттар түзүлгөн.
Караганка (Синташта куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Полярограф
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Арал (Сузак району, Кара-Дарыя айыл аймагы)
Арал — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Кара-Дарыя айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 5 398 киши.
Ильтеряк (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Ильтеряк — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Шаймурат айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 569 киши. Почта индекси — 453025, ОКАТО коду — 80235880004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Евразиялык экономикалык биримдик
Евразия экономикалык бирлиги (кыск. ЕАЭБ, Եվրասիական տնտեսական միություն, Еўразійскі эканамічны саюз, Еуразиялық Экономикалық Одақ, Евразийский экономический союз) - регионалдык экономикалык биригүүнүн эл аралык уюму. Уюм эл аралык укукка ээ жана Евразия экономикалык бирлиги жөнүндө Келишимдин негизинде түзүлгөн. ЕАЭБде товар айлантуу, кызмат көрсөтүү, капитал жана жумушчу күчтөрдүн эркин кыймылдашы, жана экономикалык тармакта айкалашкан, макулдашылган же бирдиктүү саясат жүргүзүү камсыздалат.
Евразия экономикалык бирлигинин мүчөлөрү Армения, Беларусия, Казакстан Кыргызстан жана Орусия эсептелет. ЕАЭБ улуттук экономикалардын ар тараптуу модернизация, кооперация жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жана уюмдун мамлекеттеринин калкынын жашоо деңгээлин жогорулатуу үчүн туруктуу өнүгүүсүнө шарттарды түзүү үчүн түзүлгөн.
2015-жылдын 25-майында Вьетнам ЕАЭБ өлкөлөрү менен эркин соода чөлкөмүнө кирди.
1994
Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев 1994-жылдын 29-мартында Орусияга болгон алгачкы расмий иш сапарында, Москва мамлекеттик университетинде, биринчи жолу бирдиктүү экономикалык мейкиндиктин жана биргелешкен коргонуу саясаттын негизинде Евразиялык биримдикти түзүү идеясын айтып чыккан.
2010
2010-жылдын июль айында ЕврАзЭСтин чектериндеги Бажы бирлигин түзүү жөнүндөгү келишимдиктер күчкө киргенден кийин, ошол эле жылдын декабрь айында ЕврАзЭС саммиттинде Беларусь Казакстан, Россия өлкөлөрүнүн Бирлиги экономикалык мейкиндигинин негизинде Евразия экономикалык бирлигин түзүү боюнча макулдашууга кол коюлган.
2011
19-октябрда Евразия экономикалык бирлигинин өлкө башчылары Россия, Беларусия жана Казакстандын Бажы бирлигине Кыргызстанды кошуу чечимин кабыл алышкан.
18-ноябрьда Москва Россиянын президенти Дмитрий Медведев, Беларусиянын президенти Александр Лукашенко жана Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев биригүүнүн кийинки этаптарынын иш кагаздарына кол коюшкан: Евразия экономикалык бирлиги жөнүндөгү декларацияда 2012-жылдын 1-январынан тарта кийинки биригүү курулуш этабы - Евразия экономикалык мейкиндикке өтүшү билдирилет. Евразия экономикалык мейкиндик Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун нормаларынын жана принциптеринин негизинде түзүлөт жана калыптануусунун кайсы этабы болбосун башка мамлекеттердин кошулуусуна ачык болот. Түпкү максаты - 2015-жылга Евразия экономикалык бирлигин түзүү. 2014-жылдын 1-майына чейин Евразия экономикалык бирлиги жөнүндө келишими даяр болушу керек
2012
2012-жылдын 1-январынан баштап ЕврАзЭСтин Бажы бирлигин үч өлкө мүчөсүнүн аймагында Евразия экономикалык мейкиндиги (ЕЭМ) ишке кирди. Евразия экономикалык мейкиндиги мамлекет-мүчөлөрдүн туруктуу жана таасирдүү өнүгүшүнө шарт түзүү жана калктын жашоо деңгээлин көтөрүү үчүн түзүлгөн. ЕЭМдин 2011-жылдын 18-ноябрында кабыл алынган интеграциялык келишимдери толугу менен 2012-жылдын июль айынан баштап иштеп баштаган.
2012-жылдын февраль айында Россиянын Мамдумасынын төрагасы Сергей Нарышкин Бажы бирлигин жана Евразия экономикалык мейкиндикти түзгөндөн кийин, мамлекет-партнерлор Евразия парламентин түзүү ниеттерин айткан, Бажы бирлиги жана Евразия экономикалык мейкиндик болсо келечекте Евразия бирлигин түзүүдө негиз болорун билдирген.
Экономика
Ошол эле убакта, бирликти түзүү жөнүндө келишимдин кол коюлган түрү компромисстик мүнөздө болгондуктан, ойлонгон бир нече чаралар толук аткарылган эмес. Евразия экономикалык комиссиясы жана Евразия экономикалык соту кабыл алынган келишимдердин аткарылышын контролдоого кеңири ыйгарым укук алышкан эмес. Эгер ЕЭКтин токтомдору аткарылбаса, талаш маселени Евразия экономикалык соту карайт. Соттун чечими рекомендациялык мүнөздө болот, маселе биротоло мамлекет башчыларынын кеңешинин деңгээлинде чечилет.
Киреше облигациялары
Киреше облигациялары – өз наркы боюнча капитал кайтарыла турган облигация, бирок анын пайызын төлөп берүүгө кепилдик берилбейт жана ал эмитенттин ишмердүүлүгүнүн натыйжасына түздөнтүз көзкаранды болот.
Акчий-Кара-Суу көрүстөндөрү
Акчий-Кара-Суу көрүстөндөрү - биздин заманга чейин 6-4-кылым - биздин замандын 1-5-кылымдагы сак жана гунн урууларына таандык археологиялык эстелик. Кетмен-Төбө өрөөнүндөгү, азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында калган Акчий-Кара-Суу кыштагынын ордунда жайгашкан. Мүрзөлөр төрт чарчы келип, тереңдиги 2 м болгон. үстү устундар менен кыналып, таш же топурак менен бастырылган. Алардан карапа, айнек идиштер, көп сандаган асемделген алтын жана күмүш буюмдар (шакек, сөйкө, медальон, скиф-сибирь айбанаттар стилиндеги сүрөттөрү бар буюмдар, коло мончоктор, тогоолор, күзгүлөр, ошондой эле канжар, кылычтын сыныктары, сооттор, жебелер, жаанын бөлүктөрү), айрымдарынан арча табыт табылган. Көрүстөнгө коюлган адамдардын сөөктөрүнө караганда ошол доордогу адамдар антропологиялык жактан монголоиддик аралашмасы бар европеоид тибине кирген.