cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лалым кушчу
Өз өмүрүнүн 35 жылын Манас эпосун  изилдөөгө жумшап, Манас атабыздын  тарыхый өткөн доорун  аныктаган. Өзүнүн изилдөөлөрүндө 50 ашык илимге белгисиз болгон жаңылыктарды ачкан. Манас эпосунун 1000 жылдык улуу тоюна даярдык көрүү, өткөрүү боюнча уюшулган, Талас областык уюштуруу комитетинин мүчөсү, аткаруу комитетинин  ответ секретары болгон. Кыргыз өкмөтүнүн алдында түзүлгөн “Манас Ордо”- Ишкер долбоорунун башкы адиси болуп иштеген. көптөгөн жаңылыктарды ачып, немец, орус, хакас, эврей, Чынгыз хандын теги ж.б. элдердин байыркы   тарыхын ачып, көлөмдүү 30 басма табактан турган  төрт  китеп жазып, 2015-жылы басмадан чыгарган. Улуу тойду утурлап Манастын 12 канат хан өргөөсүн куруп, бүткөрүү иштерин колго алып,  жеке жетекчилик кылып, проектисин, сметасын түзгөн. Атайын топторду түзүп,  баардык иштер кол менен жазатылган. 1000 - миң жылдык улуу той өтүп жаткан күнү, Туркиянын президенти Демриел боз үйдө олтуруп мындай деген: “Мен дүйнөдө көп эле  жакшы нерселерди көргөн элем, бирок мындай сонун нерсени көргөн эмесмин.” 12 канат хан өргөөгө берилген баа ушундай болгон. Той аягында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн мамлекеттик катчысы А. Карыпкуловдун жетекчилиги астында түзүлгөн атайын комиссия тарабынан  12 канат өргөөгө Башкы байге ыйгарылган. Иштин уюштуруучусу  катары Т. Оторбаев мамлекеттик сыйлыкка  ошол жерде көрсөтүлүп, комиссия толук макул болгон. Бир ниети бузук адамдын чагымынан байге да, сыйлыктар да эч кимге берилген жок. Мамлекеттин бир да жетекчиси буга кызыгып сурап да койбогонун белгилөөгө болот. Арбактуу жерде этият болушса болмок, ошол себептүү көп нерсе аткарылбай, телчиге албай, очорулганы ошондон. Ыйман ызааттуулукту өркүндөтүп, эл арасына жайылтуу - концепциясы иштеп чыгып, китеп жазып басмадан чыгарган. Бул китепте адам баласынын келечекке баруучу жолу тууралуу баяндалган. Ошондой эле, унутулуп кеткен туугандарды издеп табуу жаатында талбай аракеттенип, Томондон тараган Чалике уруусунан тарагандардын  ата - бабаларын тактап, санжырасын жазып, чиймеге түшүрүп, Чалике тукумунун басып өткөн жолу тууралуу тарыхый маалыматтарды, уламыштарды  топтоп,  Кыргызстан боюнча чаликелердин эсебин алып, алар менен ич-ара такташууларды өткөрүп, уруунун башын бириктирүү аракетин көрөөдө.
Уламыш боюнча, учурунда  Айтбайдын 400 жылкысы, миңдеген койлору болгон экен. Айтбай Таластын Шумкаруя -  деген жеринде, жайлоосу да, кыштоосу да- келишкен жерде олтурчу экен. Ал учурда жоокерчилик заман  болуп, калмактар менен  кармаш күчөп турган мезгилде, бир жолкуда Айтбай чоң атабыздын 400 жылкысын, калмактар чаап кетет. Ошондо, уурдалган жылкынын артынан Айтбай, Беки, Тумак, Ырысбай, Үмөтбай, Жээнбек, Таабалды, Тагаймат, Жоош ж.б. болуп жылкынын изин кууп жүрүп олтурушат. Ошондо Айтбайдын багып алган баласы Жээнбек жылкычы болуп жүргөн чагы экен.
Болжолу 1850 жылдардын тегерегинде,Таластагы Шумкаруя деген жерге ат минген, жаштары 16-17 чамасында , эки бала   келгенин ыраматылык- агабыз Ырыскелди , Мамыр байкелер айтып калаар эле. Мен бул тууралуу өз кулагым менен уккам. Алардын айтуусунда  эки бала, Таластагы Шумкар Уя - деген жерде кыштоодо олтурган Айтбайдын үйүнө келишкен. Айтбай чоң атабыздын   үчүнчү  уулу Таабалды жаңы төрөлүп,  уулуна  той берип жаткан болот. Эки бала той үстүнөн чыгышып,  Кашкардан тууган издеп  келе жатканын  айтышат. Балдардын айтуусуна караганда, Кашкар тараптан эр өлтөрөп коюп, качып келе жатышыптыр. Айтбай, “туулган балам тууган тапты” - деп, баланын атын Таабалды койгон. Эки баланы, балам деп жарыялаган. Кийин, экинчи бала, Айтбайдан бөлүнүп, Чончычкан деген жерде , жайлоодо  бир айыл болуп олтурган, Каймазар уруусуна келген экен. Уруунун  кадырман аксакалы  Ботура, чоочун баланын жүргөнүн көрүп, өзүнө чакырып, сураганда, бала Кашкардан келгенин, ал жерде  аялын тартып алган сарбазды өлтүрүп, орого көөмп, качып келгенин айтат. Балдар  келгенинин башкы себебин жашырган. Ал себеп Кушчу уруусунда болуп жаткан абалды тыңдоо, такай көз салып, керектүү учурда кожоюндарына кабар берүү кызматында  болгон деп ойлоого негиз бар. Ботура балага аял алып берип, элге кошкон экен.
Жээнбек өз атасынын атын жашырып  жүргөндөн улам, убакыттын өтүшү менен Жээнбектин атасы Айтбай болгон -  деп эл арасында бекип калган. Бирок белгисиз себептер менен  Жээнбектен тараган тукум, Айтбайды  ,Жээнбектин атасы катары кабыл алган эмес. Эмне үчүн, себеби кайсы. Ушул күнгө чейин танып келишет. Биз боорго тартканыбызды койбойбуз, алар боорго тепкенин  коюшпады. Жээнбектин ата теги белгисиз болуп калганынын себеби кайсы. Кийинки урпактар  Жээнбектин атасы  Кебекбай, Токтобай, Токторбай, Элчибек  дешип убара болушту. Эмне үчүн  өз ата тегин издөөнүн оордуна, бөлөк, жок  адамдардын атын атап жатканына  түшүнүү кыйын. Ошондой эле келген эки баланын бири  кетип калган. Себеби дагы белгисиз. Жээнбек өзүнүн туулган жерин, элин билген да. Эмнеге мынча жашыруун. Жээнбек кайсы уруудан экенин  кантип билбей калды экен. Өзү кырк ашып жашап, эки эр азамат уулуна  эли, жери, уруусу кайда экенин айтпаганы кандай. 1930-жылдарда жашаган  Жээнбектин небереси Осмон тааптын жазган санжырасында - Жээнбек Ала Бука жактан келип, чалике болгон-деп  жазылып турат. Жээнбектин өз атасы тууралуу маалымат  жазылбаган. Чалике уруусу ал учурда Балачычкан  деген жерди ата бабадан калган журт катары тутунуп келишкен. Ал жерде  Чалике уруусунун ата бабалары жаткан  жайы да бар. Жээнбектин Үрүстөм, Тыныстан деген эки уулу болгон. Ал эки уул  сегиз эркек балалуу болушат. Алар эр жеткенде Шараноот уруусунун билермандарынан, менчиктештирип алуу учун, жер сурап кайрылылышкан  экен. Шаранооттор Караойдун түндүк жагындагы  күнгөйдө ,бир өзөнчөдө олтурчу экен. Жанагы сегиз уул уй булолору менен шараноотторду баш маанек тутуп, жамаатташ күн кечиришкен экен. Ал чөлкөмдөн жер бербеген соң, Кушчунун  Каймазар уруусу, Суттубулак деген жерден, кыштоо болгонго ылайыктуу жерди берген экен. Ошол учурдан баштап, ата конушка ээ болгон  сегиз уул, Кенеш айылындагы  Чалике уруусу менен  ынтымак куруп, бир көчөгө там салышып , жашап  келишти. Чалике уруусунун атын өздөрүнө  алышкан болчу. Ортодон  ондогон жылдар өткөндө, Улуу ата мекендик согуш башталып, эр бүлөлөрдүн баары согушка  кеткен  учур болгон. Үрүстөм, Тыныстан уулдары согушка барган эмес. Ошондон улам  уругу көбөйгөн экен. Жээнбектен тарагандардан Турдубай найзакер чыккан. Амантай  эл кызматын өтөгөн, тууганга карамдуу адам эле. Керимкул  оокат ашка кенен - шаардагы  көрүнүктүү адамдардын бири болчу. Шүкүрбек – областык деңгээлдеги кызматтарда иштеген. Нурак – кушчунун кадырлуу аксакалдарынан болгон. Шайлообек  айыл ичиндеги кадырлуу адамдардан болгон. Шаршенбай Таластагы селхозтехникумду түптөп, анын директору милдетин аркалаган. Бакиров Сүйөркулдун эмгегин баса белгилөөгө болот. Ал жаштайынан зирек чоңойуп,  мектепти алтын медаль менен бүтүргөн. Эл журтка карамдуу, улууду сыйлап, кичүүдү ызааттаган адам болду. Кыштоого чейин свет тартып, айылга  трансформатор койдуруп, БСРди оңдоп, эл баккан  инсан болду. Мамлекеттик жогорку кызматтарда иштеген.
Учурда жаштардан  алдыга озуп чыгып келе жаткан   Нуркан, Сартбек ,Карахан, Нурсултандай  уулдарыбыз  бар. Кудай аларга узун өмүр, бакубат жашоо берсин. Тилеген максаттарына  жетишсин.
Сөздү калмактар чаап кеткен жылкыга бурсак,  “алдырар күнү жазгырар” - деп, күтүүсүздөн жылкы жоо колуна кетти. Уурдалган жылкынын изи, Караколдон ашып, Каракыштактын ичин өрдөп, андан ары Балкашка кетиптир. Жолдо кездешкен Или дайрасынан өтөөрдө кол чаначтарын үйлөп жиберишип, аттын капталына байлап, өздөрү  аттарынын куйругун кармашып суудан өтүшүптүр. Жүздөгөн бөөт-чөөт көлү бар, адам жашабаган жерден жылкыны табышып, артка кайтышканда, дайрага кире бергенде, куугунчулар  жетип  келишкен экен. Ал жерде катуу чабыш болуп, Айтбайдын оң буту  сынган. Ал бутун  канжыгага таңып  коюп, чабышты уланта берген экен. Куугунчулар көбүрөөк болуп, уруш бир чай кайнамга созулган. Жарадар болгон Айтбайды, уулу Таабалды суудан өткөргөндө, атасы айткан экен - жылкыны элге тез айдап жөнө- деп. Чабышта чалике уруусунан чыккан    Тумак   чоң атабыздын  эки баласы,   дайрадан өтүп кеткенче,  душман менен катуу уруш кылган. Чабыш  суу ичинде уланып, душмандар көптүккө салып, эки баатыр каза болгон  экен. Ошондо, элге баш –көз болуп калган, ал экөөсүнүн бир тууганы Куржун балалуу болгон. Тумак   бий, кайтыш болгон балдарына катуу кейип, “эки уулум дайрага  өрдөк болуп  сүзүп кетти, эми алар кайтып келишпейт, ушул туулган неберемдин атын  Чулдук койдум, жаны аман болуп, эл бийлеген бий  болсун” - деп батасын берген экен. Чулдуктан тараган Жыргалбай андан  Жолчоро баатыр деген чоң аталар  өткөн. Калмактар менен болгон  кармаштарда  ал, калмактын Кабын аттуу баатырын  жеке кармашта жок кылган экен. Калмактардын, Кыргыз элине көрсөткөн кысымы күч алып, эл туш келди качкан учур болуптур. Ошол коогалаңда  Айтбай, төрт баласы, Куржун үй-бүлөсү болуп, Чөңөр ашуусунан ашып, казактар жактагы, тоо арасына миңден ашуун коюн жашырып, сактап калган экен. Кийин Айтбайдан тараган Таабалдынын уулу Оторбай, кушчунун Кенеш айылынын тушунда, суудун аркы өйүзүндөгү “Кызыл Ташта”  олтурган кезинде, баккан миңден ашуун  койлору ылаңдап,  бир кышта кырылып калган экен. Оторбайдын сөөгү Топчубаштагы  кайкаң белченин  төмөнкү таманында экенин, чоң атам  Турсунбай мага көрсөткөн болчу. Көп өтпөй эле ал жер түз болуп калып, жайдын оорду белгисиз  болуп калды.
Айтбайдын кайрып келген 400 баш жылкысын казактан келген  калмактар кайра чаап кеткен. Себеби, ошол учурдан баштап  жылкынын дайыны чыкпай жок болгон. Айтбайдын жылкы артынан койгон  асыранды баласы Жээнбектен тараган тукумга төрт эле ата өткөндүктөн, жылкы алардын колунда калса  бир жеринен көрүнмөк.
Беки Чаткалды байырлап, андан ары Анжианга кеткен, кай жерде кайтыш болгону белгисиз болуп калды. Анын балдары Кулдугуч, Түпкүч, Кучкач артка кайтканда, Чаткалды жердеп калган. Азыркы Чаткалдык чалике тукуму  Кучкачтан тарагандар 100 түтүн. Кучкачтан тарагандар  Кызыл Үңкүр деген жерде 30  түтүн турушат. Алар өз уруусун “жинди” - деп атап алыптыр. Биз аларга жетип, таанышсак жакшы болот эле. Биз ушул туугандарыбызды табуубуз керек. Байланышка чыгалы деп аракет кылдык, чыга албай жатабыз. 0770 48 44 78 телефонуна  чалсаңыздар,  чалике  уруусун  таап  аласыздар.
Тумак түштүктөгү Кубатбекке барганда,  аны Ангрен деген жерге  эл  башкарууга жөнөткөн деп айтылат. Тумактан  тараган  Куржундун  уулу Чулдук эр жеткенде, Көлдөгү Торгой деген баатырдын  кызын алып, балалуу болгон. Баласынын атын Жыргалбай коюптур. Бир  кырсык болуп, Жыргалбай  көлдөгү  таякелерине кетип калган экен. Бул тууралуу бизден мурдагы улуу муундун өкүлү Ташматов Мамыр баякебиздин айтып олтурганын көп уктук. Көлдүк чаликелердин санжырасы боюнча, Чулдук жетинчи ата катары белгилүү. Чулдуктун баласы Жыргалбай  бир жолку жородо олтурганда,  тамашалап, эшиктен эңкейип кирип келген бир адамды, желкеге бир коёт. Ал киши ошол жерден каза болуп калат. Өлгөн жигиттин бир-туугандары: “Куну сенин башың”- деп малды албай коюшат, көп кырчылдашып, кыл чайнашып жүрүшөт, бир күнү жакын достору келип: “Жыргалбай сени аңдыган жоо алмайын койбойт,  жер которуп кет” - дешет. Жыргалбай чоң атабыз из жашырып, Кеминдеги кутчуларга келген, кийин таякелеринин суроосу менен  Тоңго келгенде, таякелери Жыргалбайды жакшы тосуп алышып,  жакшы жерлерди берип, элине кошуп алган. Жыргалбай өзү балбан, акылдуу, тың жигит болуптур. Кийин  Жыргалбай кара атка үй-мүлкүн артып, аялын учкаштырып, Ыссык Көлгө кетиптир. Жыргалбайдын беш баласы болгон - Жолчоро, Чомой, Айдоос, Байкиши, Баяке. Жолчоронун балдары, Жаныбек, Тыныбек, Кулубек, Адик Сагындык. Жолчоро  жолборс чапкан убагында ашуудан аша албай калган төөнү көтөрүп өткөн балбан болгон экен. Калмактын Кабын деген балбанын жеке кармашта жеңип чыккан. Жолчоронун баласы Адик балбан чыккан. Жорго таптаган адам болгон. Адиктин күрөң жоргосу - даванга аты чыккан жорго болгон деп айтылат. Адиктин балдары   Ысмаил, Кармышак. Кармышак чоң балбан болгон, ал кишини торала, сарала деген аты гана көтөрчү экен. Убагында бул кишиге чак келген киши болгон эмес. Агасы Ысмаилдин тилин алып балбанга чыкпай коюптур,  бирөөнүн сөзү, көзү болот-деп, кийин ал өлөөрүндө “атым элге чыкпай калды”- деп, арман кылган дейт. Балбандыгымды жалпы кыргызга тааныта алган жокмун деп. Кармышактан Усуп, Акун, Акмат, Дүйшө дегендер болгон. Акундан Чалыке,  Чалыкеден - Искендербек, Замирбек, Болотбек, Алмазбек, Саламат, Азамат. Акун алысты көрө билген, акылман адам болгон. Учурунда, кийинки урпактар өз тегин билбей калбасын деп, баласынын атын Чалике койгон. Кийин бир мезгил өткөндө, туугандарын издеп бир адам Таластан келет, ошондо туугандар менен кошуласыңар деп айтып кеткен экен. Ал кишинин айтканы - айткандай келди. Жыргалбайдан – беш уул болгон: Жолчоро, Чомой, Айдос, Баяке, Байкиши. Жолчородон – Жаныбек, Тыныбек, Кулубек, Адик, Сагындык, Чомой, Малдыбай, Жангул, Айдос.
Санжырада,  Чулдук Таластан келип, Бугунун Кыдыгынан чыккан Торгой баатырдын кызын алат. Калыңына алган малды  Таластан  айдатып келет экен. Ошолордун ичинде кой болуп, алардын көпчүлүгүн  кочкор түзүптүр. Торгой баатырдын иниси Түлөгул деген болуптур, ошол  келген койлорго Түлөгул баш көз  болуп  туруптур. Ал киши жалаң кочкор айдап тажаганда, баарын бычып борукка айлантыптыр. Бычылган кочкорлордун көбү өлүп калыптыр,  эл аны тамашалап жалаң борук багып калганда, Түлөгул аты өчүп, Борукчу аталып калыптыр. Азыр Борукчунун тукумдары  Тоңдогу Боконбаев айлында абдан көп, азыркы мезгилде дагы Түлөгул аты чакырылбай, урпактары Борукчулар аталат.
Жолчоро катуу чыгат, ары балбан ары шер, Таластан   ооп келгендигине карабай, аябай кадыр баркка ээ болуп, элге алынат.
Тоңдогу Кыдыктар дайыма мал бакканга жакшы жайыттарын берип, элге жаңы аралашып келе жаткан чаликелерди кодулабай,  эл кылып алышат.
Чыйырды-Чакан апабыз ошол Чаян  кандыгынан болгон, эгер ушул канышадан уул  туулса, кийин ошол Жин, Ди бийлигинин чоңу  болоору данзага жазылган экен.
Биздин төртүнчү атабыз  Айтбай Жээнбекти ээрчитип, дагы бир топ адамдары  менен Анжианга Кубат бийге жолукканы барган экен. Баруунун дагы бир себеби, Улуу Жибек жолундагы кербендерди узатуу ишин аткарган деген уламыш сөз, эл ичинде айтылып калган. Ошондо Анжиандын базарынан багаар-көрөөрү жок бир кызды Жээнбекке учкаштырып ала келген экен. Ал кыз Айтбайдын үй кызматкери болуп жүргөн. Ал убакта кызматкер деген сөз жок болуп, күң деп коюшчу экен. Ортодон бир топ убакыт өткөндө, Айтбай Жээнбекке аял алып берейин деп, элден кыз караштыра баштаганда, Жээнбек ушул эле кызды алам деп, болбой алган деп, ата-баба айтып келген. Ал күң бир жолу уктап жатып ачынып калганда, Айтбайдын аялы чоң апабыз Балкын -  ал күңдүн жонунда жүнү бар экенин көрүп: “Айтбай сен бул кызды кайдан таап келдин эле -  ботом жону жүн экен. Насили бөлөк элден окшойт. Мындан туулган урпак көпкө чейин ымалага келбей, бак талашып, пасташпаса болду”- деген дейт.Ал апабыз көзү ачык, айтканы эки болбогон адам экен. Айрым ичинде нааразылыгы бар адамдар жок, Айтбай Жээнбекти учкаштырып келген-деп бурмалап койгону да болгон.
Санжырада эки бала  эр өлтүрүп, Кашкар тараптан келгени айтылып калган. Жээнбектин урпагы болгон  Жумалиев Иманбек Асанкулович, мындан 15 жыл мурда, Алиевдер күчөп турганда, эптеп аларга тууган болуп, андан пайдаланууну көздөп,  Чаткалдык  чаликелердин Токтор деген  чоңаталарынын атына жамынып, аны Таластагы Айтбайдын  төрт уулунун бири болгон Токтордун оордуна  коюп, биз Чаткалдан келгенбиз, Токтор  Айтбайдын баласы эмес, Чаткалдан келген  Токторбай дешип, баш оорутуп келишти. Айтбай чоң атабыздан Токтор, Токтоназар, Таабалды, Акылбек деген балдары болгон, багып алган баласы Жээнбек болгон. Таабалды өткүр, чечкиндүү, баатыр жигит болуп өскөн. Мындан 100 жыл мурда туулуп, жашап өткөн Күмүшай  чоң апабыздын айтканын өз оозунан уккан, Зулайка эжебиздин (69 жашта) айтуусуна караганда, Таабалды эки деңизден өтүп ,“түрк” деген элге барып, эл курап, жерге ээ болуп, жердин атын “Талас” деп койгону  уламыш катары айтылып келет.
Таабалдынын уулу Токтордун балдары: Эркинбек, Жаныбек, Кожобек, Байбек, Чойбек, Шайбек болгон. Бул тукумдан Мамыр, Темир, Улан, Таалайбек өңдүү инсандар эл оозуна алынып, кадыр-баркка ээ болгон. Булардан тарагандар Таласта бир айыл эл болуп олтурушат.
Убакыт өтүп, мезгил өзгөрүп, эми Иманбекке Чаткалдыктардын да, Алиевдердин да, Таластык чаликелердин  да кереги жок болуп, өз ата-тегин Кытайдын Кызыл-Ой деген жерине которуп, "Тагдыр" деген китеп жазды. Көрсө интернетке чыккан  маалыматтарда  Кубат бийдин сөөгү  Кытайдын Кызыл-Ой деген жеринде коюлган, ага арнап, көзү тирүүсүндө эле мунара  орнотулганы түрткү болуптур. Ал китеп ойдон чыгарылган  нерселерге бай. Иманбектин кийинки табылгасы, Кытайдын Кызыл-Ой деген жериндеги 3000 түтүн эл, өздөрүн “чал акеден”, “чалдан”  тараганбыз дешкенин угуп, чалдан тарагандарга Айтбайдын өз баласы Токторду улап, анын атасы  Элчибек  болгон деп, ойдон чыгарып- китебине жазды. Токтордон тараган Ташматтын тукумун атасыз калтырып, Токтордун атын  өзгөртүп, Токторбай, Элчибек деп, Токторбайдан  Жээнбекти чыгарып, “Тагдыр”  деген китепти жазганга үлгүрдү. Экинчиден чалакенин  тукуму деп бурмалабай эле, Чалике тукуму деп туурасын айтып, жазса  болмок.
Таластагы кушчунун Чалике уруусунан  чыккан Айтбай, Иманбектин төртүнчү  атасы болгон Жээнбекти асырап чонойтуп, үй көтөрүп берип, үйлөндүргөнү  чындык. Иманбек ошол Жээнбектин урпагы. Ал өзүнүн китебинде, өзү туулуп өскөн айылындагы чаликелерди –“мен билбейт экем”, “чалке” дегендер бар дешет, “башы бирикпеген”, “аксым”, “жинди чалке” - деп бир суу элге жаман ат коюп, жазып, элге акаарат келтирди. “Чалке уруусу кушчу уруусунун ичинде жок”- деп, “Тагдыр” деген китебинде тыянактайт. Кушчу уруусунда “Чал аке” уруусу бар дейт. Миң түтүндөн ашык чалике уруусун жок кылып койгондой “Сен- Иманбек  өзүңдү ким деп ойлоп  жүрөсүң? Элдин каарына калбай, өз жолуң менен  жөн жүргүн”!
Иманбек  бул аракеттери менен   Кызыл Ойдогу  чалаке уруусун, Таластык чаликелерден  бирото эле  бөлүп таштоого аракет кылууда. Кубат бийди, Кытайдын Кызыл Ойундагы чалакелерге бирото эле менчиктештирип берүүгө тымызын аракет кылууда. Сен эмне Кубат бийди  кытайдын Кызылсуусунан болот деп уктуң беле? Таластык, Ысык Көлдүк, Чаткалдык, Аксылык  чаликелерди “силер жоксуңар, андай урууду  билбейм”- деп  айтууга кандай акың бар. Өзүнүн ата тегин Кытайдын Кызыл Оюна  которуп, өзүн  “чалакеден” таратып,  Кубат бийдин “түз урпагымын”- деп, телевидениеге чыкты. Ошондой бөлүп - жаруучулук амал менен Таластык, Чаткалдык, Ысык Көлдүк, Аксылык  ж.б жерде жашаган  чаликелерди, кушчуларды   Кубатбек чоң атасынан ажыратып, тартып  алууну көздөп олтурат. Ошол эле учурда  Кубат бийдин  тарыхтагы сүрөтүн бурмалап, бөлөк сүрөт менен  алмаштырып, Чаткалдык  чаликелерге, Ноокендик  кагазды   туугандар аркалуу тартуу этти. Албетте Ноокендик туугандарда күнөө жок, алар Иманбекке ишенди, анын, кушчунун Чалике уруусунун  ата бабаларынын  арбагына кыянаттык кылып жатканына көп көңүл бурушпады. Мунусу аз келгенсип, Кубат бийдин эстелик ташын өзүм жазаттым деп - калп айтып, художественный фонддо  ээси албай койгон, бир эстелик ташты  Баястандан жалдырап сурап алып, Ноокендеги кагазды туугандарга –“Кубат бий  ушул”- деп, ал эстеликти берди -деп уктук. Мындай шылдынкордукту кандайча түшүнүүгө болот? “Мен да, Кубат бийдин Жунушаалысынан  тараганмын”- деп өзүнүн Тагдыр деген китебине жазып, ошону  уялбай бетине кармамыш болот. Анысы аз келгенсип эл чогулган жерде менин чоң атам  Кубат бий болгон деп, жалган сүйлөгөнүн  токтотпой жатат. Санжыра боюнча карап көргөнүбүздө, Кубат бийдин Жунушаалысынан  тараган тукум  бизге белгисиз бойдон калууда. Кубат бий өлгөндөн кийин, анын  жакын адамдары чөлгө карай качканы санжырада айтылат. Ошого караганда Жизактагы, Мургабдагы  кушчулардын ичинде  Кубат бийдин уулдары: Карды, Кулмурза, Жунушаалы, Берик, Абайылда, Агышайбектен тараган  туугандар болсо ,аларды тапсак дейбиз. Бирок Кубат бийге  эч тиешеси жок Иманбектин, ал жерден  кошулуп калышына  жол берүүгө болбойт. Кушчу уруусунун  санжырасын жазып жаткан топтун мүчөлөрүнүн кулагына күмүш сырга. Кийин укпай калдык, көрбөй калдык, билбей  калдык  дебегиле.
Иш  арбакты тебелеп тепсөө менен бүтүп калган жок. Кызыл Суулук  чалакелерди  Ноокенге конокко  чакырып, келерки 2016-жылды, Кыргызстанда Кубат бийдин жылы - деп  жарыя кылуу аракети башталганын  Ноокедик “кагазды”  туугандар айтышты. Ошол эле убакта  Кушчулардын санжыра китебин  жаздырып элге таратуусуна аз калды. Иманбектин түпкү  максаты, Кызыл Ойдук чалакелерге өзүнүн тегин кошуп, Кубат бийди  кыргызстандагы кушчулардан бөлүп  алып, Кытайдын   Кызыл Ойунда жашаган чалакелерге  өткөрүп   жиберүү болуп эсептелет. Чалике менен  Чалаке урууларынын  түпкүлүгүндө  теги   бир  экенин танат. Бөлүп салгысы келет. Таластагы, Ысык Көлдөгү, Чаткалдагы чаликелерди - андай урууну билбейм деп, Чалике уруусу  менен Чалаке уруусун экиге бөлүп, чабыштырууга аракети күч. Эки урууну теги бир,  бир эле уруунун эки аталышы деп чындыкты айтуунун оордуна, ”Чалаке бар, Чалике деген- жок”- деп, бузукулук кылганын токтотпой жатат. Ушунун баары  Иманбектин жеке, өз кызыкчылыгы үчүн иштелүүдө. Элдин ынтымагын кетирип, чоң чатак  чыгарууга камылга көрүүдө. Эстелик ташты жалдырап сурап алганы аз келгенсип, бир жолдошу менен Художественный фондко барып, абийири ачылып калганы  үчүн Баястанды күнөөлөп - барганына  “баракелде” деп айтуудан бөлөк айла жок. Сен Баястанды “уговорить” этип кутулуп кетем деп ойлобо. Кубат бийдин өзүнүн сүрөтү сакталып калган, ошону  эстелик менен салыштыра койсо эле “подделка” көрүнүп калаарын эстен чыгарбагын. Эксперттер бат эле аныктап коюшаарын да унутпа. Иманбекке айтаарыбыз ушул тескери баштаган жолуңдан кайткын. Дагы да болсо кеч эмес. Ата бабалардын арбагын тебелеп тепсегениңди  токтоткун. 1300 түтүн Чалике уруусунан келип кечирим сурагын. Ошол себептүү, Жумалиев Иманбектин, кушчу  уруусун тактап, китеп жазып жаткан топтун  ишине  кийлигишүүсү, элге жакшылык алып келбейт. Мындай  кудайга жакпаган иштерди  жасап жаткандар, аны  көрмөксөнгө салган адамдар, кудай алдында өз жазаларын алышаары   бышык. Ушул иштерге  катышы бар адамдарга абийир алып келбейт деп ойлойбуз.
Кушчулар түндүккө чегинип Селенга бойлоруна барганда, урааны “Каратал” болгон. ошондон улам, Жайыл андан Миңдуулат, андан Каратал аты калып санжыра уланат. Кийин Үч Турпанда, Ысык Көлдө турганда Кутчулар: Тас Кушчу,  Көк Кушчу, Кара Кушчу, Лалым Кушчу, Сары Кушчу, Аман Кушчу, Сарт Кушчу ж.б. болуп бөлүндү болгон. ошолордун ар-биринин алдында кичи уруулар келип биригип турган. Жан Кушчудан тарагандар Чалике, Сакалды, Чейне, Күнчөй, ж.б. уруулар болуп,  аларга сырттан келип кошулган уруулар да болгон.
Алсак: Шаранод  деген сөз, Шара Ноорду  жердеген б.а. Сары Көлдү жердеген кара  кушчунун бир  уруусу  болуп чечмеленет. Илгээри, ал аймакта Көк көл, Сары көл, Кара көл, Күрөң көл, Саба Көл, Балаң Кир, Көкөноор ж.б. көлдөр боло турган. Түштүк Кытайда  болгон  Топон суудан качып, түндүк тарапка тербиген  кушчулар, Ордоско жете токтошкон экен. Андан ары Чыңшаанын жазы талаасы, ак- кум топурактуу  суусуз талаа. Манастын тушунда ушул талаада  чоң казатка барган аскерлер менен  Макел Малгундун колу беттешкен талаа. Сол тарабы Бакбурчун. Сары дайрадан өткөндө кездешкен  чөл талаа Манас эпосундагы Ороккырдын эли жашаган чөлкөм. Талаада эки агын суу түз эле түндүктү карай агып, болжолу 250 чакырым  барганда, эки көл жаратат. Өгүз кандын батыш акылман ханы тарабына кушчулар чабылганда, бул эки көлдө олтурган элге согуш оту жетпеген, андай каргашанын болгонун убагында угушпаган, эл батышка качпай калып калган экен. Ал учурда, элдин ал чөлкөмгө көчүп келгенине болжолу 18 кылымдай болгон экен. Андан соң - чапкындан кийин  калып   калган эл - калмак атка көчкөн. Теги Кара Кушчу. Алардын  борбор шаары Худжуюй хянь деп аталган. Кушчуну – худжу деп, “юй”  дегени “үй” деген маанини берген. Хянь дегени  баягы эле Жан деген сөздү билдирип турган. Убагында кушчулардын  ордосу турган аймак Ордос аталган экен. Ооп келген эл, кара кушчу атын алып жүргөн. Кара дегени көп, чоң кушчу деген маанини билдирип турган. Ошондон уланган сөз биздин күнгө чейин жетти. “Элдин зору кушчу” деген уламыш кеп ошондон калган. Шаранорду турактаган журт Шарануддар болгон. Айрым изилдөөчүлөр Шаранотту Чаарноот деп жаңылып келишет. Түбү Сары  Көлдүктөр  деген түшүнүктү жаратат. Тегерете учу кыйырына көз жетпеген чөл болуп, ичүүчү суусу сары түскө келген,  суу агып чыкпаган  бул көлдөр негизинен ичүүгө жараксыз болгон. Ал суудун балыгы да айрым оорулар менен ооруганы талашсыз. Өгүз канга караштуу хунндардын батыш акылман каны  тарабынан күтүүсүздөн чабылган   байыркы кушчулар , түп көтөрүлө туш келди жакка сүрүлүп кеткен болчу. Жапан жерине кеткени хата, юзи, наги, ж.б аттарга конуп кетишти. Батышка оогону  Тажик жерине, сыр чолкомуно, Алатоого, Туркмон жерлерине келишти да, Кыйбаны борбор кылып турушту. Бул жакка көчүп келген кушчулар Катта хан атына көчүп кетишти. Или дайрасынын чөлкөмүнө барган кушчулар өз атын сактап калышты. Ошондон уланган эл Енисейлик кыргыз атына  көчкөн учуру тарых бетинде сакталып калган. Ал эми башында чабылгандан калган  кушчулар, ошол жерлердеги көлдөрдүн аты менен аталып калышкан. Ошол көптөгөн көлдөрдү жердеген  уруулардын баарына Сары көлдүктөр  башчылык кылган. Ошол себептуу баардык уруулар биригип  Сары көлдүктөр атанып кетишкен б.а Шарануддар деген  тайпа пайда болуп, ал уруудан чыккандар хандык кылып турушкан. Ала Тоого көчкөндө калып калган эл, Славян тукумдары менен аралашып, кийин Ойрот уруулар бирикмесинин курамына өтүшкөн. Бирок, Шараноотторду Калмактар менен бир катарга коюга болбойт деп санжырада жазылган.
Тарыхчы Рысбек уулу Акчал айтат: “Ошонун ичинен Ысмайыл чоң атам айткан жоромол мен үчүн чындыкка жакындай сезилет. Бакай ажы айтчу”– деп, айтаар эле чоң атам. Эл жайлоого чыгып, жайдын толуп турган убагында, Чоң Чычкандагы Чоң Түздө үлүш өткөрүп жаткан Ботуранын көзү элге шыпылдап кымыз сунуп, тамак тартып, кызмат кылып жүргөн  чаар ноту чапан кийген, чоочун жигитке түшөт. Жигиттин кыймылына ыраазы болуп:
-Тигил чаар нооту чапанчан ким? Бери чакыргылачы!? – дейт, жигиттердин бири “чаар нооту” тез эле ээрчитип келет.
-Атың жөнүң ким? Кайсы элден болосуң? Сени бул жакка тагдырдын кайсы шамалы айдап келди? – деп чоо-жайын сурамжылай баштайт. Алиги Анжиан  тараптан экендигин, Жан Кушчу боло тургандыгын, Кокон сарбаздары малын тартып, үй-мүлкүн талап, аялын зордуктап кордогонун айтат. Алардан өч алыш үчүн бир сарбазды өлтүрүп орого көмүп салгандыгын. Кокондуктар билип калып, аны өлтүрмөкчү болгондо, Таласка качып келгендигин айтат. Ботура жигиттин тирикарактыгына ыраазы болуп, отун-суу, мал-келге кол кабыш кылып тур – деп, бир жесир келиндин үстүнө киргизип коёт. Кийин ошол келинге үйлөнүп, андан бала-чакалуу болуп, өзүнчө түтүн булатып, жашап калат. Жаңы тууганды эл өз атынан атабай “чаарноот” -  деп лакап атынан аташкандыктан, өз аты унутулуп, кийин чаарнооттон-шараноот деп аталып кетет” - дейт.
Элдик уламышта шаранот уруусу, чалике уруусу кайда жүрсө, ошол жерде жүргөн. Кубат бийдин жан сакчылары шараноддор болушкан. Ойроттордун  бир уруусу болуп келген шараноддор, алардын бүгүнкү күндөгү жол баштоочусу Сасыкпай деген чөнтөктүү адам, Кубат бийди өзүнө менчиктештирип, Кушчунун чок ортосуна, Кубат  бийге татыксыз  эстелигин коюп койду. Кубат бий өзүнүн чоң атасы экенин  жарыя этип, массалык  маалымат каражаттарынан  байма-бай чыгып  келет. Орус окумуштуусу Авляевдин  изилдөөлөрүнө таянсак, Шарануддар-  Ойроттордун курамындагы эл экендиги ачык болот. Айрым  атайын “заказ” менен иштеген  санжыра жазуучулар “Кубат бийдин атасы Калча бий, анын атасы Шаранод деген адам болгон” деп, ушул күндө жазып жатышат. . Жогорудагы келтирилген маалыматтар интернеттин “роды и племена” деген сайтын ачып, калмыки, шарануды деген теманы ачса, ошол жерден толук   маалымат алууга болот.
Жогоруда келтирилген маалыматтардан улам, Кубат бийди талашып жаткан  кушчунун урууларына: Шараноддор, Кагаздылар, Чаликелер, Таз кушчулар анан Иманбек экен. Ар бир уруу өз көмөчүнө күл тартпай,  окумуштууларга жол берсек кантет. Алар  терең изилдешип, бир жыйынтыкка келүүсүн күтөлү. Ынтымак жакшы, ырк жакшы, ынтымактуу журт жакшы –дегендей,  маселенин калыс чечилишин күтөлү.
Санжыра, Таласта  жашаган Чалике  уруусунун, 2-апрель  2015-ж. Талас  шаарында  өткөн курултайында  талкуудан  өткөрүлүп, бекитилген. Кошумча  маалыматтар менен толуктап, санжыраны жазган жана   даярдаган  манасовед Төрөбек  Оторбаев. Талас шаары. Тел. 0770484478
Ташбаев Кушбак-Ажы
Ташбаев Кушбак-Ажы 1932-жылыСузакрайонунун Кызыл-Кыя айылында туулган.
Сокулук (Сокулук району, Сокулук айыл аймагы)
Сокулук  (Сокулук) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Сокулук айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 11 968 киши.
Кичи Ик (Ишим куймасы)
Кичи Ик — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ишим дарыясынын сол жээгинен 128 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 77 км.
Суу реестринин маалыматтары
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ишенбай Абдуразаков
Ишенбай Абдуразаков - кыргыздын профессионал дипломаты, элчиси, коомдук жана мамлекеттик ишмери, публицисти.
Кыскача өмүр таржымакалы
Ишенбай Абдуразаков 1937-жылдын 12-августунда Кыргызстандын Ысык-Көл облусуна караштуу Чолпон-Ата шаарында туулган.
1959-жылы Москва мамлекеттик экономикалык институтун бүтүргөн.
1959-1962-жж. Кыргыз ССР Мамлекеттк План (Госплан) мекемесинде ага инженер, 1962-1965 жж. Кыргыз ССР Илимдер академиясынын системасында, 1965-ж. - Кыргызстандын Коммунисттик Партиясынын Борбордук Комитетинин илим жана окуу жайлар боюнча бөлүмүндө инструктор болуп эмгектенген.
Азия футбол конфедерациясы
Азия Футбол Конфедерациясы - Азия аймагындагы эң башкы футбол бирикмеси. Баш кеңсеси Малайзиянын борбору Куала-Лумпур шаарында жайгашкан.
Ишенбай Абдуразаков
Кыскача өмүр таржымакалы
1970 ж. - СССР Тышкы иштер министерствосунун борбордук аппаратында дипломатиялык жумушта, Япониядагы элчилигинде, Саппоро шаарындагы СССРдин Генералдык консульствосунда, үчүнчү катчыдан Генералдык консулга чейин кызматтарда иштеген. 1986-1990 жж. - СССР Тышкы иштер министерствосунда Япония секторунун башчысы, кеңешчиси. 1990 ж. - Саппородогу СССРдин Генералдык консулу, 1992-1994 жж. Россия Федерациясынын Генералдык консулу булуп даындалган. 1994 ж. - Кыргыз Республикасынын Президентинин администрациясынын тышкы саясат бөлүмүндө эксперт-даанышман, КР Президентинин кеңешчиси.
Азыркы учурда Бишкек гуманитардык университетинде профессор жана эл аралык байланыштар кафедрасын жетектейт.
Жубайы Майрамкан Ажыбековна Юсупова (1939-жылы туулган) Көркөм өнөр музейинин директору болуп иштеди.
Уулдары - Авазбек (1960), Мурат (1967), кыздары - Айнура жана Жыпар.
Коомдук ишмердиги
Коомдук иштерди да алып барууда, "Кыргызстан-Япония" коомунун Президенти, Борбордук Азиядагы Америкалык университеттин камкорчулар кеңешинин мүчөсү, Адилет жана прогресс партиясынын саясий кеңешинин мүчөсү.
Көптөгөн совет-жапон сүйлөшүүлөрүнүн, пост-советтик эл аралык конференция, симпозиум жана башка жыйын, жолугушуулардын катышуучусу.
Мурда СССРдин Тышкы иштер министрлигинин парткомунун мүчөсү болуп шайланган.
Чыгармачылыгы. Публицистика
3 китептин, ошондой эле Орусиянын, Жапониянын жана Кыргызстандын журнал менен гезиттеринде жарыяланган 100дөн ашык макалалардын автору.
Досу ыраматылык Салижан Жигитов тууралуу бир катар публицистикалык макалалар жазып, маектер курган.
Маектеринин биринде мындай деп айтканы бар: "Салижан экөөбүздүн жеке мамилебиз Фрунзе шаарындагы өз учурунда даңазалуу "номур беш" мектебинен башталды. А кезде щерттешип достошуу мода болуп кеткен. Биз ансыз деле бири- бирибизге тартылып, көңүлдөш болуп кеттик. Мектептен эле анын шыгы ачылып, жазган ырлары гезиттерге басыла баштаган. Жолу да ошол тарапка кетээри анык болуп калган. А мен болсо арабөк-ар бир мугалим өз кесибине үгүттөй берчү-акыры экономиканы тандаганымды айтсам, "сени философияга кетсе деп жүрдүм эле, эми мунуң да туурадыр. Маркс бекеринен экономикага өтүп кетпесе керек" деп койду. Ошол замандан Сакемдин көзү жумулганга чейин мамилебиз үзүлбөй, бир туугандай эле болуп калдык. Көлдөгү үйгө өзүм барып калсам, атам да, энем да "Ой, Саке кайда?"деп жоктоп калаар эле".
Сыйлыктары жана наамдары
СССРдин Атайын жана Ыйгарым Укуктуу Элчиси, Кыргыз Республикасынын Атайын жана Ыйгарым Укуктуу Элчиси деген дипломатиялык рангдарын ээ. РСФСРдин Жогорку Кеңешинин Президиумунун Ардак грамотасы, Пушкин атындагы россиялык медалы, А.Горчаков атындагы биринчи даражадагы коомдук ордени менен сыйланган. Анын ишмердүүлүгү Кыргызстанда "Данакер" ордени, Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы, "Түгөлбай Ата" эл аралык коомунун алтын медалы менен белгиленген.
Айрым чыгармалары (тизме)
Ишенбай Абдуразаков. Размышления. Ой-толгоолор. Бишкек, 2007. 7-8 бб.
Алиса Фрейндлих
Фрейндлих, Алиса Бруновна (1934-жылы 8-декабрда Ленинградда туулган) - советтик жана орусиялык кино жана театр актрисасы, ырчы. СССРдин эл артисти (1981). РСФСРдин К.С. Станиславский атындагы Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты. Орусиянын Мамлекеттик сыйлыгынын үч жолку лауреаты (1996, 2001, 2008). Орусия Өкмөтүнүн сыйлыгынын лауреаты (2010). Санкт-Петербургдун ардактуу жараны (2001).
Фрейндлих 1983-жылдан бери Г.А. Товстоногов атындагы Чоң драмалык театрдын алдыңкы актрисаларынын бири болуп саналат.
Алиса Фрейдлих - "Алтын маска" (2001, 2006) улуттук театр сыйлыгынын эки жана Орусия Киноматография искусстволор академиясынын эки жолку сыйлыгынын ээси (1994, 2005). 2016-жылы "Намыс жана кадыр" номинациясы боюнча "Ника" сыйлыгына татыктуу деп табылган.
Жыланчылдар
Жыланчылдар — сойлоктор менен тамактануучу куштардын тобу, буларга кадимки жыланчыл (лат. Circaetus gallicus), үрпөк жыланчылдар (уруу) (Spilornis) кирет.
Административдик жүрүм
Административдик жүрүм – мамлекеттик органдардын башкаруу чөйрөсүндө конкреттүү административдик иштерди чечүүгө багытталган ишмердиги. А. ж. ченемдери боюнча, мисалы, жарандардын арыздары жана даттануулары каралат, тартипке чакыруу жазалары салынат.
Четырбаш (Миякин району, Башкыртстан)
Четырбаш — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Миякин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 147 киши. Почта индекси — 452080, ОКАТО коду — 80244850008.
Берилиштерди тейлөө
Берилиштерди тейлөө (Data Maintenance-Обслуживания данных). Берилиштер агымын сактоо үчүн колдонулган процедурлар. Берилиштерди тейлөө көп учурда өзгөртүү (модификациялоо) деп аталып жаңы берилиштерди кошуу, берилиштерди өзгөртүү жана эскиргендерин алып салуу процедурларын камтыйт.
Исмаилов Сапар Токтосун уулу
Исмаилов Сапар Токтосун уулу Жыгаччы. Тоң районундагы Ак-Терек айылында төрөлгөн. Атасы Токтосун устанын таалимин алган. Сапар жыгачтын жердигине жапайы талды, колдо өстүргөн талды пайдаланат. Аны чала кургатып, түзөтүү үчүн кызытуу ыкмасын колдонот. Койдун жаңы кыгына улам текши суу сээп турганда ал болжолдо 8-9 сааттардан соң ысып чыгат. Ага 4-5 талды сойлотот. Жаңы кыктын курамында түрдүү заттар болгондуктан жыгач ойдогудай жашыйт. Андан кийин талдарды ирээти менен бирден тезге коёт. Кереге-ууктук талдардын матоосу жанбашы үчүн өзүнчө жатак колдонот. Чебер Кара-Кужур кыштоосунун Ичке-Төрүндөгү жошо топурагын алып, ага малдын канын аралаштырып аябай эзет. Аны менен уук кереги боёсо ал колго жукпайт. Жошо жыгачтын ички касиеттерине жараша түрдүү түстү пайда кылат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Жалган личинкалар
Жалган личинкалар (гусеницалар ) - денесинин 9-11чи сегменттеринде 6-8 жуптан турган жалган буттары бар (мисалы, таарыгычтардын личинкалары). Айрым жаргак канаттуулардын личинкалары көпөлөктөрдүн гусеницаларына окшош болот. Мындай личинкалар адатта өсүмдүктөр жалбырактары менен азыктанышат.
Спафарий Милеску
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети. ISBN
Жыланкескелдириктер
Жыланкескелдириктер (лат. Ophiomorus) — кескелдириктердин бир уруусу, буларга кыска аяктуу жыланкескелдирик (лат. О. Brevipes) кирет.
Ашуралиев Сулайманжан
Ашуралиев Сулайманжан 1933-жылы 5-декабрда Көк-Жаңгак шаарында туулган.
Винсент Ван Гог
Винсент Виллем Ван Гог (нидерланд тилинде Vincent Willem van Gogh, 30 март 1853, Түндүк Брабант, Грот-Зюндерт, Нидерланддар — 29 июль 1890, Парижге жакын Овер-сюр-Уаз, Франция) — бүткүл дүйнөгө атагы чыккан нидерланддык сүрөтчү. Жаш кезинде сүрөт сатуучу фирмада жана чиркөөдө кызмат кылган. 1881-85-жылы Голландияда жашаган. 30 жашында сүрөт тарта баштап, адепки чыгармаларында («Дыйкан аял», 1885; «Картошка жеп жаткандар», 1885) карапайым адамдардын турмушун чагылдырган. 19-кылымдагы сынчыл реализмдин салттарын жолдоп, кыйынчылыкта жашаган элдин абалын көрсөткөн эмоциялуу, курч психол. образдарды түзгөн. 1886-88-жылы Парижге келип, импрессионисттик живопись менен япон гравюрасын үйрөнгөн, француз сүрөтчүлөрүнөн таалим алган. Бул жерде «Сена көпүрөсү» (1887, Амстердам, Ван Гог музейи), «Танги атанын портрети» (1887, Париж, Роден музейи) деген сүрөттөрдү тарткан. 1880жылдар Baн Гогдун зор чеберчиликке жетишкен учуру болгон. Бул мезгилде ал «Сент-Мари балыкчыларынын кайыктары» (1888, Амстердам, Ван Гог музейи), «Арлидеги кызыл жүзүмзар» (1888, Мамлекеттик көркөм сүрөт музейи) жана башка көптөгөн пейзаж, портрет, натюрмортторду жараткан. Анын чыгармачылыгына ачык боёктуулук, курч эмоциялуулук, драматизм, социалдык нааразылык, өзүнчө ыкмалар мүнөздүү. Baн Гогдун чыгармачылыгынан европа маданиятынын тарыхындагы татаал, бурулуш учур жана 19-кылымдагы реализм менен буржуазиялык гуманизмдин кризиси даана байкалат.
Өмүр баяны
Дин кызматкеринин үй-бүлөсүнөн. Жаш кезинде сүрөт сатуучу фирмада жана чиркөөдө кызмат кылган. 1881-1885-жылы Голандияда жашаган. 30 жашында сүрөт тарта баштаган. Адепки чыгармаларында карапайым адамдардын турмушун чагылдырган. XIX-кылымдагы сынчыл реализмдин салттарын жолдоп, Кыйынчылыкта жашаган элдин абалын көрсөткөн эмоциялуу,курч психологиялык образдарды түзгөн.
1880-жылдар ̶ Ван Гогдун зор чеберчилике жетишкен учуру. Анын чыгармачылыгына ачык боёктуулук,курч эмоциялуулук, драматизм, социалдык нааразылык,өзүнчө ыкмалар мүнөздүү. Ван Гог чыгармачылыгынан европа маданиятытын тарыхындагы татаал,бурулуш учур жана XIX-кылымындагы реализм менен буржуазиялык гуманизмдинкризиси даана байкалат.
Административдик камкорчулук (көзөмөлгө алуу)
Административдик камкорчулук (көзөмөлгө алуу) – биркатар чет өлкөлөрдүн конституциялык укугунда борбордук өкмөттүн жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын ишине көзөмөл жүргүзүүсүнүн бир түрү. Өкмөт тарабынан дайындалган адам (префект, губернатор ж. б.) жүзөгө ашырат. А. к-ту жүзөгө ашыруучу адам жергиликтүү өзалдынча башкаруунун мыйзамсыз актыларын жокко чыгарууга, анын органдарынын кандайдыр бир аракеттерине тыюу салууга, болбосо, сөзсүз аткарылуучу көрсөтмөлөрдү берүүгө укуктуу. == Колдонулган адабияттар ==
Вшивка (Олым куймасы)
Вшивка — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Олым дарыясынын сол жээгинен 105 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чуйков, Семён Афанасьевич
Чуйков Семён Афанасьевич (1902, Пишпек —1980, Москва) — советтик живописчи, СССР эл сүрөтчүчү (1963).
Өмүр таржымалы
СССР САнын анык мүчөсу (1968). 1924—30-ж. Ч. Верный (азыркы Алматы) шаарында Н. Г. Хлудовдон, Москвада Вхутемас — Вхутеинде окуган. 1930-жылдардын башында Кыргызстан сүрөтчүлөр союзун, Фрунзедеги Кыргыз мамлекеттик сүрөт өнөр музейин уюштуруунун демилгечиси болгон. Орус peaлистик сүрөт өнөрүнүн алдыңкы салттарына таянып, Чуйков кыргыз элинин турмушун, башкача айтканда биринчи планга карапайымдардын образын түзүүнү коюп, чыгармаларында турмуш көрүнүштөрүн көлөмдүү көркөм формалар (циклдер) аркылуу сүрөттөйт. Сүрөт циклдеринде, автордуй сөзү менен айтканда, «эркин эмгектин поэзиясы, кубанычы, карапайым совет эмгекчилеринин бактылуу турмушу» берилген. Чуйков «Манас» эпосунун каармандарына да кайрылган. «Манастын сейилге чыгышы» аттуу полотносунда тулпарлар кыймылсыз туруп нык семирип, чоролор кылар иши жок зеригип каган тынч турмушта эпикалык баатырлардын куш салып, көңүл ачып жүргөн учурун даана көрсөтө алган. Анын бул чыгармасы тарыхта кыргыздардын шумкар салып, тайган агытып сөөлөт курган салтын көркөм жалпылаштырып, чебер сүрөткерлик фантазиясы аркылуу'Манас жана анын жакын чоролорунун образын элестүү чагылдыргандыгы менен баалуу.
Сыйлыктары
СССР мамлекеттик сыйлыктын (1949, 1951), Токтогул атындагы Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыктын (1972) жана Индиянын Жавахарлал Неру атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты. Ленин ордени жана башка 4 орден, медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедия, 2-том, Б,1995-ж.
Абд ар-Раззак Самаркенди
Абд ар-Раззак Самаркенди, Камал ад-Дин абд-ар-Раззак ибн Жалал ад-Дин Исхак ас-Самарканди (1413, Афганстан, Герат шаары -1482, ошол эле жерде) орто азиялык тарыхчы. Атасы Маулана Жалал ад-Дин Исхак Самарканддан болгон, ал Шахрухтун (1405-1447) ордосунда кади жана имам кызматында турган. Абд ар-Раззак Самаркенди атасынын жолун улап, тимурийддердин кызматына өткөн, 1442-ж. Шахрухтун Гераттан чыккан элчилери менен бирге Түштүк Индияга жөнөтүлгөн. 1446-47-ж. Ирандын түндүк провинциясы Гиланга элчилик тапшырма менен барган. 1463ж. Абу Саид аны Шахрух негиздеген Герат ханакасына (дербишчиликти тутунгандардын ибадат жайы) шейх кызматына дайындаган. Өмүрүнүн акыркы мезгилдери Гератта өткөн. Ал белгилүү акын, вазир жана меценат Мир Алишер Навоинин колдоосуна ээ болгон. Самарканди «Матла ас-са дайн ва мажма ал-бахрайн» («Кош кут жылдызынын аткан жери жана кош деңиздин кошулган жери») деген фарсы тилиндеги тарыхый эмгекти жазган. Чыгармада Абу Саид Хулагуинун жана Абу Саид Тимуриддин мезгилдериндеги окуяларды, башкача айтканда 170 жылдык тарыхты камтыган. Анын биринчи жана экинчи бөлүгүндөгү 1426-27-ж. чейинки окуяларды баяндоодо Хафиз-и Абрунун эмгегиндеги кабарларды кыскартып берген. «Матла ас-са дайнда» акыркы 45 жылдагы окуя, тактап айтканда Хафиз-и Абру жазган 1426-27-жылдардан кийинки окуяларга автордун өзү күбө болгондугу жана катышкандыгы менен баалуу. Орто Азиянын, Ирандын жана Афганстандын Тимур жана анын урпактарынын учурундагы тарыхын окуп үйрөнүүдө жана изилдөөдө бул эмгек баалуу булактардан. Тимур жана тимуриддердин Моголстанга жасаган жортуулдарын баяндоодо Абд ар-Раззак Самаркенди чыгармаларында Теңир-Тоодогу кыргыздар тууралуу эскерет. Анда 14-15-кылымдын аралыгында Тимурдун небереси Моголстанга жасаган чабуулунда «алмалыктык, хотандык бир канча сулууларын, кыргыздын жана бешбалыктык чүрөктөрдү» чоң атасына тартууга жөнөткөнү айтылат. Искендердин чыгышка жасаган жортуулдары Теңир-Тоодон жана Чыгыш Түркстандан ашкан эмес. Анын кошуундары Бешбалык шаарына кол салганда шаардын айланасындагы «кыргыз чүрөктөрүн» туткундаган. Эмгектеги мындай маалыматтар кыргыздардын 14-кылымдын аягы 15кылымдын баш чендеринде Теңир-Тоо этектери жана анын түндүк тарабындагы аймактарда байырлаганын ырастайт.
Лия Ахежакова
Лия Межидовна Ахежакова (туулган жылы жана жери 1938-жыл 9-июль СССР, Украин ССРи, Днепропетровск) – советтик жана орусиялык кино, театр актрисасы, Орусия Федерациясынын эл артисти (1994). "Эңсеген асман" (орус. Небеса обетованные) жана "Калпыс курмандык" (орус. Изображая жертву) тасмаларында мыкты экинчи пландагы аял ролу үчүн улуттук "Ника" сыйлыгынын эки жолку ээси. 2015-жылы 2014-жыл үчүн "Намыс жана кадыр-барк" номинациясы боюнча "Ника" сыйлыгынын сый байгесине ылайык көрүлгөн.
Анна Снаткина
Анна Снаткина (Анна Снаткина, төр. 13-июль 1983, Москва, РСФСР, СССР) — Орусиялык актриса.
Өмүр баяны
Анна Снаткина 1983-жылы 13-июлда Москва шаарында төрөлгөн. Ата-энеси жөнөкөй авиакуруучулар болушкан. Атасы Аннаны 4 жашынан баштап спорттун алгач гимнастика бөлүмү­нө, кийинчерээк аэробика бөлүмүнө машыгууга берген. Анна 13 жыл спорт менен алектенген. Ал эми кино багытына өткөндөн кийин спорт Аннанын жашоосунда жөн гана хобби катары кала берген.8-классты аяктагандан кийин театр багытына кадам таштайт. Анткени, ошол учурда эле Анна мектеп окуучусу болгонуна карабастан кичинекей балдарга аэробикадан машыктыруучу болуп да эмгектенген. Театрга жана киного болгон кызыгуусу артып, алгач искусстводон курстарга катышып жүргөн болсо, кийинчерээк кинематография институтунан билим алган. Мындай атак-даңкка жеткенге чейин студент кезинде дагы бир топ кыйынчылыктарды көргөн. Экинчи курстун аягында болсо Анна Снаткинага “Московская сага” сериалындагы Е.Градованын ролун аткаруу сунушу түшкөн. Мындан көп узабай эле 2003-жылы Нина Стасованын ролу менен “Участок” сериалына тартылган. Ушундай жол менен кинодогу тушоосу кесилип, 2005-жылы “Обреченная стать звездой” телесериалында Женя Азарина болуп, популярдуулуктун чокусун багындырган. Андан тышкары, “Вызов” (Катя), “Аэропорт” (Маша Снегирева), “Боец” (Виктория Варшавская), “Я не вернусь” (Катя, Маша эгиз кыздар) кинолорунда баш каармандардын ролун жараткан. Ал эми Анна Снаткинаны көпчүлүк “Татьянин день” сериалынан кийин жакшы таанып калган.
Борбор Азия футбол федерациясы
Борбор Азия футбол федерациясы (Central Asian Football Federation) — Азия футбол конфедерациясынын Борбор Азиядагы футболдун өнүгүүсүн көзөмөлдөөчү бөлүмү. 2014-жылы негизделген.
Тарыхы
Федерация 2014-жылдын июнунда Азия футбол конфедерациясы тарабынан расмий бекитилген. Келечекте БАФФ АФКнын аткаруу комитетинде өз өкүлүн коюу мүмкүнчүлүгүнө ээ болот. Жаңы федерация Батыш Азия футбол федерациясында пикир-келишпестиктерге дуушар болгон Иран футбол федерациясынын демилгеси менен түзүлгөн. Бул АФК президенти Салман Бин Ибрахим Ал-Халифанын саясий чечими болгон.
Мырзалар улуттук курамалары
Рейтинг ФИФА тарабынан эсептелген.
Август 2014 көрсөткүчү.
Women's National Teams
Last updated 20 June 2014
Алкыш
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
17-июнь
17-июнь — Григорий календары боюнча 168-күнү (толук жылда 169), жылдын аягына чейин 197 күн бар.