cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Платформинг
Платформинг — нефтини буулан-туудан алынган бензин жана лигроинди катализатор катышуусунда кайра иштетүү менен ароматтык углеводород жана автобензин жогорку октандуу компоненттерин алуу. Бензин октан-дык санын чоңойтуш үчүн буулантуу менен алынган бензинден 80-180°С кайноочу фракциясын бөлүп алып, 50 атм. басым алдында, 480-520°С температурада ысытат. Алгачкы заттан бензиндин алынышы 80-85% түзөт. Бензин курамынын 60% ароматтык углеводород түзүп, октандык саны 98 чейин жетет. Ароматтык углеводородду алуу үчүн алгачкы зат бензол үчүн 60-85°С, толуол үчүн 85-105°С, ксилол үчүн 105-140°С кайноочу фракцияларын бөлүп алып, суутек менен аралаштырып, 15-30 атм. басым аралыгында 480°С 520°С чейин ысытат. Бензол алынышы 25%, толуолдуку 30%, ксилолдуку 20% түзөт. Темп-ра 480°С болгондо аромат-тык углеводороддор, нафтен углеводородунун дегидрирленүүсүнөн жана циклопентан углеводородунун дигидроизомеризация-ланышынан, ал эми 520°С чейин жогорулатылганда, парафин углеводороддун дегидрирлөө менен циклге өтүшүнөн алынат. П. колдонуу менен азыркы учурда химимялык өнөр жайда жетиштүү өлчөмдө ароматгык углеводород менен камсыз кылуу чечилип калды.
Вангута-Яха (Надуй-Яха куймасы)
Вангута-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Надуй-Яхадарыясынын оң жээгинен 220 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Швайнфурт
Швайнфурт Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Швайнфурт (район)|Швайнфурт районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 51.851 (2013-ж.). Аянты – 35.71 км2.
]
==Тышкы шилтемелер==
Сулайманов Кемел Азимович
Сулайманов Кемел Азимович (1954-ж. т., Фрунзе ш.) - балет бийчиси. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1991). 1966-ж. Москва академиялык хореографиялык окуу жайына кабыл алынат. 1974-жылданКыргыз мамлекеттик академиялык А. Малдыбаев атындагы опера жана балет театрында балет бийчиси.
Театрда коюлган дүйнөлүк, орус, кыргыз ж. б. композиторлордун балеттериндеги ролдорду аткарат.
Open Library
Open Library (кырг. Ачык Китепкана) - бул мурда жарык көргөн китеп үчүн "бир веб-баракча" ачканга арналган онлайн-долбоор. Арон Шварц жана Брюстер Кейл тарабынан жасалган. Ошондой эле Open Library коммерциялык эмес интернет-архив, ал Калифорниялык мамлекеттик китепкана жана Kahle / Austin Фонду тарабынан жарым-жартылай каржыланат.
Ал интернетте окуганга мүмкүн болгон көптөгөн жалпыга жеткиликтүү жана басмадан жарык көргөн китептерди алуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылат.
Сулайманов Кемел Азимович
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Open Library
Анын китептик маалыматтары Конгресстин китепканасынан, башка китепканалардан жана Amazon.com сайтынан жана Wiki ге окшош интерфейстер аркылуу колдонуучулардын салымынан чогулат. Эгер китептер санариптик үлгүдө жеткиликтүү болсо, анда каталогдордун тизмесинин жанында "Окуу" деген жазуусу бар кнопка пайда болот. Ошондой эле сатып алууга же колдонууга бериле турган китептерге да шилтемелер бар.
Маалыматтар базасында ар кыл обьекттер бар:
Open Library 6 миллион авторлорубуз менен 20 миллион китептерибиз жана бир миллионго жакын жалпыга жеткиликтүү, санарипттүү домендик китептерибиз бар деп жарыялайт. Он миңдеген заманбап китептерди төрт, андан кийин 150 китепкана жана электрондук китептерди чыгаргычтар аркылуу окуганга мүмкүнчүлүк бар.
Горн (Уфим району, Башкыртстан)
Горн — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Краснояр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 181 киши. Почта индекси — 450516, ОКАТО коду — 80252830002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аюудаг
Аюудаг, (түрк.- Аюу-Тоо) - Крымдын түштүк жээгиндеги тоо массиви жана тумшук. Узундугу 3 кмдей, бийиктиги 572 мге чейин. Капталында дарак-бадал өсүмдүктөрү өсөт. Түштүк-батыш этегинде климаттык «Артек» эс алып, дарылануучу жай (мурда Артек пионер лагери) жайгашкан.
Везле
Везле — Франциядагы шаар. Бургундияда, Йонна депертаментинде. Калкы 0,5 миңдей (2006). 858—859-жылдарда негизделген. 9—11-кылымда Ыйык Магдалинага зыярат кылуучу жайга айланган. Орто кылымдагы дубал (12-кылым) менен дарбазалардын (Порт-Нёв, 14—16-кылым) калдыктары сакталган. Шаардын Борбордук бөлүгүндө Ыйык Магдалина аялдар монастыры роман чиркөөсү менен бар. Чиркөө ансамбли менен Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Везлеге жакын чиркөөлөр, археол. музей, сепил жайгашкан. Шаар айланасында жүзүмчүлүк өнүккөн.
Темиркан
Темиркан — Каныкейдин атасынын өз ысымы. Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Т. деп да, ылакап аты менен Каракан деп да аталат, к. Каракан.
Дивизия
Дивизия (лат. divisio – бөлүк) – көпчүлүк мамлекеттердеги ар кандай түрдөгү куралдуу күчтөрдүн негизги тактикалык бирикмеси. Дивизия жөө аскер, мотоаткычтык, танкалык, артиллериялык, авиациялык, аба-десанттык жана башка болуп бөлүнөт. Дивизия бир нече полктон (бригададан) же ар кандай түрдөгү батальондордон, атайын аскерлердин жана бөлүктөрүнөн жана бөлүмчөлөрүнөн турат. Аскер-деңиз флотунда дивизия 1-рангдагы бир нече кемеден же башка рангдагы кемелердин бир нече бригададан же дивизиондон турушу мүмкүн.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Коргон (Токтогул району)
Калкы
Калкы - 724 киши.
Турабай Жороев
Акын Турабай Жороев Лейлек районунун Бабыл айылында 1951-жылы 7-мартта туулган. 1968-жылы Кулундудагы орто мектепти аяктап, 1969–1972-жж. Ош мамлекеттик педагогикалык институтунан, 1972–1979-жж. Москвадагы М.Горький атындагы адабият институтунан билим алган. Эмгек жолун Лейлек райондук «Алга» гезитинде иштөө менен баштап, 1974-жылы Ош телерадиосуна кабарчы болуп которулган. 1993-жылдан Кыргыз мамлекеттик телерадиокорпорациясынын өз кабарчысы, «Ош–3000» мамлекеттик телерадиокомпаниясында кызматкер болуп иштеп келген. 1966-жылы «Чыныгы достук» аттуу аңгемеси «Кыргызстан пионери» гезитине сандан-санга жарыяланган. Анын жыйырмадан ашык ырларына композитор-обончулар музыка жазышкан. 1994-жылы чыгармалары түрк-мусулман өлкөлөрүнүн акындарынын эл аралык сыйлыгына, 2002-жылы Ж.Мамытов атындагы адабий сыйлыкка татыктуу болуп, чыгармалары орус, түрк, өзбек, тажик ж.б. тилдерге которулган. 1999-жылы «Кыргыз Республикасынын Эл агартуусунун отличниги» деген наам алган. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Диглоссия
Диглоссия (ди... жана гр. glossa – тил) – коомдо бир эле мезгилде ар кандай функциялык чөйрөдө эки тилдин же бир тилдин эки формасынын жашашы. Мисалы, эки башка тилдин (мисалы, 18-кылымда Россиядагы ак сөөк чөйрөсүндө колдонулган орус жана француз тилдери) же бир эле тилдин эки формасынын жашашы (адабий тил – диалект; мисалы, классикалык араб тили жана жергиликтүү араб диалектилери).
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Колот
Колот – тоо этектеринде, адырларда, өрөөндөрдүн капталдарында эки кырдын жеөрөөндөрдүн капталдарында эки кырдын же жондун аралыгындагы капталдары жантайыңкы оёң жер; кууш тоо өрөөнү.
Кыргызстандын аймагында рельефтин мындай формасына байланыштуу пайда болгон топонимдер да кездешет, мис., Колот (кыштак, Базар-Коргон районунда), Жол колот ( Ак-Суу районундагы кыштак) жана башка.
Өздүк камсыздандыруу келишими
Өздүк камсыздандыруу келишими – бир тарап (камсыздандыруучу) төлөп берүүчү төлөмдү (камсыздандыруу сыйлыгын) келишимде айтылгандай, экинчи тараптын (камсыздануучунун) же келишимде көрсөтүлгөн жарандын (камсыздандырылган жактын) өмүрүнө же саламаттыгына зыян келгенде, белгилүү куракка чыкканда же анын жашоосунда келишимде каралган окуя (камсыздандырылган окуя) келип жеткенде бир ирет же мезгил-мезгили менен төлөп берүүгө (камсыздандыруу кошундусун) милдеттенген келишим. Камсыздандыруу кошундусун алуу укугу келишим пайдасына түзүлгөн адамга таандык. Ө. к. к. эгер келишимде пайда көрүүчү катары башка адамга көрсөтүлбөсө гана, камсыздануучунун пайдасына түзүлдү деп эсептелет. Келишим боюнча камсыздандырылган адам каза болуп калса, андан башка пайда көрүүчү көрсөтүлбөсө, анда камсыздандырылган адамдын мураскорлору пайда табуучу болуп калат.
Окутуу сөздүгү
Окутуу сөздүгү – окутуу ишмердүүлүгүндө окуучунун бул же тигил предметтер боюнча билим алуусуна көмөк көрсөтүү багытында, мектеп минимумунун четинде, мазмундук-тематикалык көлөмдө түзүлгөн сөздүктөр. Алар окуучуга ылайыкталат да, негизинен мектеп программасынын алкагын камтыйт. Бир нече жолу окуучулар үчүн Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгү, Орусча-кыргызча сөздүктөр басылган жана Татаал сөздөрдүн орфографиялык сөздүгү (түзгөн К. Сейдакматов, 1985), Э. Абдулдаев, К. Сейдакматовдун «Кыргыз тилинин фразеологиялык сөздүгү» (Ф., 1990) сыяктуу окуу сөздүктөрү жарык көргөн. Мындай окуу сөздүктөрүнүн максатымаалыматтарды тереңирээк жеткирүү жана окуучулардын өз алдынча иштеп, билимин тереңдетүүгө шарт түзүү.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Везувиан
Везувиан (Везувий жанар тоосунан табылгандыгына байланыштуу аталган), идокраз — силикаттар классына кирүүчү минерал. Химиялык формуласы Ca10Mg2Al4 [SiO4]5[Si2O7]2(OH)4. Тетрагон сингониясында кристаллданат. Өңү саргыч жашылдан чанда кочкул жашылга чейин, кара күрөң, кара кызгылт көк, көк, айнектей жалтырак. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 6,5. С. салмагы 3,35—3,45. Везувиан магма тоотектери менен акиташтегинин жана доломиттин контактасында метасоматоз процесстеринен пайда болот. Тунук везувиан баалуу кооз таш катары пайдаланылат.
Плутоний
Плутоний (латынча Plutonium), Pu – элементтердин мезгилдик системасынын III тобундагы радиоактивдүү химиялык элемент. Катар номери 94, атомдук массасы 244. Плутонийдин массалык сандары 232Pu - 246Ри болгон 15 изотобу белгилүү, алардын ичинен бир кыйла туруктуусу 244Ри. Плутонийди 1-жолу 1940-ж. Г. Сиборг жетектеген америкалык радиохимиктер уранды нурлантуудан 239Ри изотобун алышкан. Плутоний – ак, жалтырак металл; балкып эрүү t 640°С; кайноо t 4082°С; бирикмелеринде +2ден, +7 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Плутоний галогендер менен фторид, хлорид, бромид, йодиддерди пайда кылат. Плутоний галогениддерин вакуумда жана жогорку температурада ажыратуудан: 2PuCl3 = 2Ри + ЗС12, ошондой эле анын фториддерин барий, кальций, калий же натрий буулары менен калыбына келтирүүдөн алынат: PuF4+2Ca=Pu+2CaF2. Плутоний алюминий, бериллий, кобальт, темир, магний, никель, күмүш ж. б. металлдар менен куймаларды пайда кылат. Ал ядролук реактордо ядролук отун катары, ошондой эле ядролук куралдарда жарылгыч зат катары колдонулат.
Алдаяр тоосу
Алдаяр тоосу Академик Адышев кырка тоосунун түштүк батышында,Кызыл-Суу жана Ийри-Суу сууларынын аралыгында түндүк-чыгыштан түштүк-батышка 21 кмге чейин созулуп жатат. Туурасы 5-6 км. Орточо бийиктиги 2600-2700 м,эң бийик жери 2896 м.
Жону негизинен тайпагыраак, аска-зоолор жокко эсе. Тоо капталдары тик, кокту-колоттуу. Капталдарында талаа, шалбаалуу талаа, шалба жана суйрек токойлуу бадал өсүмдүктөрү басымдуу. Айрым жерлери чабынды, негизинен жайыт катары пайдаланылат.
Аиндат дарыясы
Аиндат — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын оң жээгинен 725 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Көкчө
Көкчө — «Манас» эпосундагы негизги каармандардын бири. Казактардын каны, белгилүү баатыр. Сагымбай Орозбаков вариантыдо Көкчө эпостун сюжетинде дээрлик башынан аягына чейин катышат. Атасы Айдарканды ээрчип жүрүп, эл-журтун душмандардан коргоого активдүү катышып, жоодон тартынбай нечен жолу жекеге чыгып, баатырдык көрсөтөт. "Манас" эпосунда К-нүн баатырдыгы башка каармандар менен тең катар бааланат. Сагымбайдын айтуусунда Көкчө Манаска келип кошулуп, өзүнүн биринчи эрдигин кытай баатыры Нескара менен болгон согушта көрсөтөт. Салбырында жүргөн бир курдуу балдар Манасты кан шайлап алышат. Кийин эл чогулуп Манасты кан көтөрүшкөндө К-гө төрөлүктү ыйгарышат. Башка кандар сыяктуу эле К. да Манас менен бирдикте Чүйдү, Анжиянды бошоткон жортуулдарга атасы Айдаркан баштаган колу менен катышат. Ар бир кан өз алдынча жер-жерлердеги калмак кандарына каршы жөнөгөндө К., Айдаркан Кер-Көлдөн өтүп, Алматыга ашып түшүп, Иле боюн ээлеген калмактын каны Илебинге каршы барат.
Каны мурун Манастын колу менен болгон согушта өлгөн эл каршылык көрсөтө албай багынып, Буудайбек сулууну баш кылып тартуу тартат. К. Буудайбекке үйлөнүп, Иле боюнда калат. Манас чакыртканда гана башка кандар өңдүү өз колу менен келип турат. "Манас" эпосунда Көкчө Алмамбетке байланыштуу окуяларда кеңири айтылат. Алмамбеттин келиши менен К-нүн иши илгерилеп, К-нүн көңүлү да Алмамбетке бурулуп калгандыктан, казак төбөлдөрү көрө албастык кылып аларды араздаштырууга аракеттенишет. К-нүн алабарман, ичи тар ишенбөөчүлүгүнөн пайдаланып, эл арасында Көкчөнүн аялы Акеркеч менен Алмамбет экөөнүн көңүлү жакын экен деген ушак кеп таратышат. Акылдуу Акеркеч Алмамбетти актап, Көкчөнү уяткарат. Анын Көкчөгө кылган кызматын, адамдыгын, жолдошчулугун айтат. Алмамбетти көрө албагандар акылы азыраак Буудайбекти күбөгө тартып, чагымчылдар Алмамбетти кетирип тынышат. Аягы К. жети канга кошулуп, Манаска каршы кутумга кирет, Бээжинге чоң казатка чогуу аттанат. Саякбай Каралаевдин вариантында да К. казактын каны, өзүнө ылайык Көкала тулпары бар белгилүү баатыр катары сүрөттөлөт. Анын мүнөзүндө алабармандык, мактанчаактык, ала көөдөндүк, өзүмчүлдүк өңдүү терс жактары бар экендигине карабастан ал душманга каршы тартынбай кармашкан эр жүрөк баатыр. Кийин Көкчөнүн уулу Үмөтөй чоң казатта окко учкан атасынын кунун Семетейден доолайм деп, бөөдө өлүм болот.
Тең атанын уулу
Тең атанын уулу — туугандыгы жагынан жакын болуп, бирдей даражада, бирдей укукта болуу. Бир атадан тараган балдардын балдары деген мааниде айтылат. "Манас" эпосунда "Жети кан куралып, Манаска кылмак болуп кеңешкени" деген окуядагы:
Тең атанын уулубуз,
Теңиринин кулубуз,
Таягын жеп, тил угуп,
Тарап кетип тим болсок,
Теги болбос мунубуз (Сагымбай Орозбаков, 4. 10) деген саптардагы Т. а. у. жогоруда айт;ылган маанини билдирет.
Иса Ахунбаев
Ахунбаев Иса Коноевич [12 (25). 9. 1908, Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Тору-Айгыр айылы - 5. 1. 1975, Фрунзе] - хирург, медицина илимдеринин доктору (1948), профессор (1949), СССР МИАнын корреспондент мүчөсү (1948), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1954) жана туңгуч президенти (1954-60). Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын ээси (1970). Кыргыз ССРнин эмгек сиңирген врачы (1945). Кыргыз ССРинин илимге эмгек Сиңирген ишмери (1974).
Кыскача өмүр таржымакалы
Иса Коной уулу Ахунбаев 1908-жылы Ысык-Көлдөгү Тору-Айгыр айылында туулган.
Атасы менен чогуу 1916-жылы Улуу Үркүндө Батыш Кытайга качып, 1917-жылы кайтып келген.
Ташкенттеги Орто Азия медициналык институтун бүтүргөндөн кийин (1935), Кыргыз ССР саламаттык сактоо эл комиссарынын орун басары (1935-37).
1937-39-жылдары жазыксыз жерден Сталиндик абакта камалып жаткан.
Фрунзе шаардык оорукананын хирургия бөлүмүнүн ассистенти (1941) болгон.
1947-жылдан өмүрүнүн аягына чейин КММИнин жалпы хирургия кафедрасынын башчысы, ошол эле мезгилде 1948-52-жылы КММИнин директору.
1952-54-жылы СССР ИАнын Кыргыз филиалынын Президиумунун төрагасынын орун басары жана төрагасы болгон.
1975-жылы 5-январда автокырсыктан улам дүйнөдөн кайткан. Сөөгү Бишкектеги "Ала-Арча" көрүстөнүнө коюлган.
Илимий-педагогдук жана дарыгерлик ишмердиги
Илимий изилдөөлөрү негизинен балдардын аппендицитине, эндемиялык богок, эхинококкоз, шок жана жүрөк ооруларына арналган.
Анын демилгеси менен Республикалык клиникалык ооруканада көкүрөк хирургия бөлүмү уюшгурулган (1959) жана Кыргызстанда биринчи болуп жүрөккө операция жасаган.
230дан ашык илимий эмгектин (анын ичинен 109 монография) автору. Бир нече ирет эл аралык илимий жана коомдук форумдарга, 4 жолу хирургиялык конгресске катышкан.
Австралия, Франция, Грекия, Канада жана башка мамлекеттерде илимий докладдарды окуган.
Коомдук ишмердиги
СССР Жогорку Советинин 2-4 шайланышынын жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин 5-6 шайланышынын депутаты болгон.
Сыйлыктары
Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы, Эл достугу, 3 «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Аффект (ден-соолук)
Аффект (латынча affectus - көңүлдүн толкушу, дилгирленүү, туталануу) - адамдын көңүлүнүн тез өзгөрүп, кыска мөөнөттө өтүүчү эмоциялык абалы (долулануу, ачуулануу, каардануу, үрөйү учуу жана башка). Бул абал субъекттин жашоосундагы кандайдыр бир тез өзгөрүүлөрдөн улам субъекттин кыймыл-аракетинин өзгөрүүсү менен бирге, анын ички органдарынын функцияларын өзгөрүүгө дуушар кылат. Корккон, кубанган, кайгырган адамдын эмоциясы аффект түрүндө өтүшү мүмкүн.
Утби, Абу Наср Мухаммед
УТБИ Абу Наср Мухаммед (961–1022) – орто кылымдардагы араб тарыхчысы.
Негизги китеби – «Тарих ал йамини» («Башкаруучунун тарыхы»).
Бул эмгекти 1021-ж. аяктап, Газневи мамлекетинин башкаруучусу Махмуд Газневиге арнаган, анткени Утби ал учурда Махмуд Газневинин кол астында иштеп турган.
Ошол учурдагы тарыхый окуяларга өзү катышып жана алардын тарыхын жазган.
Сагынаалы Субаналиев
Субаналиев Сагынаалы (1948-ж.т., Жаңы-Жол району, Афлатун айылы) - музыка изилдөөчү, искусство таануу илимдеринин кандидаты (1983),проф. 1966-70-ж. Фрунзедеги музыкалык-педагогика окуу жайында, Кыргыз мамлекеттик Б.Бейшеналиева атындагы искусство институтунда окуган.
Утби, Абу Наср Мухаммед
Анда Караханийлер мамл-нин тарыхы чагылдырылып, Буура хандын Бухарага жасаган жортуулу, анын Саманилер династиясынын башкаручусу Нух ибн Мансур м-н болгон согушу ишенимдүү фактылар менен сүрөттөлгөн.
Сагынаалы Субаналиев
Бир эле мезгилде Кыргыз ССР мамлекеттик телерадиокомитетинде эмгектенген.
Утби, Абу Наср Мухаммед
Өз эмгегинде Утби Мансурдун уулу Мунтасир ибн Нухтун Карахандарга каршы күрөшү, Карахан ханзаадасы Илек-хан менен болгон келишим, анын шарттары тууралуу баяндама берген.
Коччи метросу
Коччи метросу (малаяламча: കൊച്ചി മെട്രോ) – Коччи шаарынын метросу. Метросу 17-июнь 2017-жылы ачылат.
Утби, Абу Наср Мухаммед
Утбинин Караханийлердин тарыхы жөнүндөгү бул эмгеги фарсы, араб, англис тилдеринде басылып чыккан.
Сагынаалы Субаналиев
1977-ж. Ленинград мамлекеттик театр, музыка жана кинематография институтунун фольклор секциясына аспирантурага өтөт. 1983-ж. кыргыздын элдик музыкалык аспаптары жөнүндө илимий диссертациясын жактаган.
1985-жылдан СССР композиторлор союзунун мүчөсү.
1987-жылдан баштап Кыргыз ССР Маданият министрлигинде, Кыргыз филармониясында, Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунда иштеген.
«Кыргыздын элдик музыкалык аспаптары» аттуу монографиясы кыргыз жана орус тилинде, анын кеңейтилген «Кыргыздын салттуу аспаптык музыкасы жана аспаптары» деген окуу куралы, «Чоорлор» методикалык куралы ж. б. китептери жарык көргөн. Субаналиев дүйнөлүк, эл аралык, бүткүл союздук, республикалык семинарлар, конференцияларга катышып, кыргыздын музыкалык фольклорунун орчундуу маселелерин коомчулуктун талкуусуна коёт. Кыргыздын элдик жана профессионал музыкасынын тарыхына, актуалдуу проблемаларына байланышкан ондогон макалаларды газета-журналдарга жарыялаган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Көкчөкөз
Көкчөкөз — «Манас» эпосундагы каарман, көзкамандардын бири. Айрым варианттарда Көзкамандын баласы делсе (Сагымбай Орозбаков варианты, Радлов жазып алган вариант), айрымдарында Көзкаман менен К. бир тууган делет (Саякбай Каралаевдин варианты ). Көзкамандардын окуясында К. активдүү катышат, к. Көзкамандар, «Манастын» сюжетиндеги Көзкамандар окуясын.
Пневматикалык ташуу
Пневматикалык ташуу – газдар таасири менен майда катуу заттарды бир орундан экинчи орунга жылдыруу (1-35 м/сек). Бул ыкма өнөр жайда кеңири колдонулат, себеби заттар жеңил кургоосун камсыз кылат. Майда күкүмдөн сырткары да, тутакташкан заттарды жылдырууга болот.
Дигрессия
Дигрессия (лат.чегинүү, өзгөрүү) – адамдын чарбалык иш-аракетинен же чөйрө факторлорунун негизинде экосистеманын абалынын начарлашы. Экзодинамикалык (узак мөөнөттөгү суу каптоо, топурактын 2-жолу туздануусу жана башка пайда болот), антроподинамикалык (жайытта малды жаюу) жана эндодинамикалык (топурактын үстүнкү катмарынын биогендик шор басышы) дигрессия болуп бөлүнөт. Дигрессиянын акыркы фазасы – экосистеманын талкаланышы же болбосо толук жок болушу.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Соус Еуклид (Огайо)
Соус Еуклид (Огайо) (South Euclid) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 22295 киши. Болжолдуу аянты - 12.1 км². FIPS коду — 39-73264.
Электрондук китепкана
Электрондук китепкана - ар кандай электрондук докуменнтердин иреттелген топтому, багыттоо жана издөө каражаттары менен камсыздалат. Бул бара-бара чогултулган ар турдүү тексттер (көбүнчө, адабият, компьютердик программалар), медиа-файлдар жайгаштырылган веб-сайт. Электрондук китепканалардын түрлөрү: универсалдуу жана адистештирилген. Электрондук китепкананы адабий журналдан айырмалоого тийиш. Басмадан чыгып, кийин Интернет мейкинине өткөн адабий журнал сыяктуу электрондук китепкана чыгарылыштарга бөлүнбөйт жана жаны материалдар кошулган сайын толукталып турат. Эркин публикациялардын сайттарынан электрондук китепкана координатордун көз карашына ылайык түзүлөт, жарыяланган тексттердин айланасында коммуникативдүү чөйрөнүн түзүлүшү көбүнчө каралган эмес.
Китепкана bizdin.kg Жанызактын электрондук китепканасы Жанызактын кыргыз гезиттери китепканасы
Победит
Победит – вольфрам монокарбидинен (90 % тегерегинде) жана кобальт (10 % тегерегинде), күкүм металлургиясынын методу б-ча, алынган катуу куйма. П. куймасы СССРде 1929-ж. алынган. «П» термини вольфрамкобальт тобундагы башка куймаларга да таандык.
Дүкөнөк мөңгүсү
Дүкөнөк мөңгүсү – Түркстан кырка тоосунун түндүк капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 5,0 км, аянты 5,3 км2. Каравшин суусунун алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4930 м, этеги 3480 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3888 м. Абляция облусунун аянты 1,6 км2. Фирн облусу кырка тоонун дого сымал ийилген кыры менен чектелген жазы төрдө жатат. Мөңгүдөн Орточачма суусунун (Каравшиндин сол куймасы) башаты – Дүкөнөк суусу башталат.
Кантон (Карайыдель району, Башкыртстан)
Кантон — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Жаңы бердяш айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 140 киши. Почта индекси — 452394, ОКАТО коду — 80234852005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Фаизханов Хусеин
Фаизханов Хусеин (1828—1866) — татар окумуштуусу, түрколог. Санкт-Петербург университетинин чыгыш тилдер факультетинде түрк ж-а татар тилдери б-ча лекция окуган. Түрк палеографиясынын ж-а дипломатиясынын устаты. Булгарлардын эпитафиялык эстеликтерин, Алтын Ордонун ж-а Крым хандыгынын архивдик документтерин изилдеген. «Манас» дастаны ж-дө өз пикирин айткан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Аюке
Аюке, Аюхай [1642 - 19.2.(1.3) 1724] Калмак хандыгынын ханы (1672-жылдан). Мончак хандын уулу, Жунгар хандыгында тарбияланган. 1669-жылы такка отурган. 1682—83-жылы Аюкенин аскерлери Россияга каршы чыккан башкырт козголоңдорун талкалоого катышкан. 1683-жылы келишим боюнча ал түбөлүккө орус букаралыгына өтүүгө милдеттенүү менен кызматы үчүн орус бийликтеринен маяна алып турган. Ошол эле учурда Россиянын Швеция, Осмон империясы, Крым хандыгы жана Персия менен болгон карама-каршылыктарын, өлкөдөгү көтөрүлүштөрдү өзалдынча саясат жүргүзүүдө ийгиликтүү пайдаланып келген. Россияга таянуу менен 1670жылдары Крым хандыгына каршы күрөшүп, 1680-90-жылдары Түндүк Кавказга, Казак, Хива, Түркмөн хандыктарына каршы жортуулдарды уюштурган. Болжол менен 1690-жылы Аюке келишпес атаандаштарынын баарын жок кылып, калгандары анын бийлигин таанышкан. Аюке 1690-жылы Далай Ламадан хан титулун алган. 17— 18-кылымдын чегинде өзүнүн уулдарына каршы күрөштө Петр I ден жардам сурап кайрылган. Уулу Санжип 15 миң түтүн эли менен Жунгар хандыгына (1701) көчүп кеткен. Аюке Астрахан (1705 — 06), Булавин көтөрүлүштөрүн (1707—09) басууга жардам берген, Түндүк согушунда (1700—21-жылдар) анын калмак атчандары орус армиясынын курамында согушкан. Ишенимдүү кызмат өтөгөндүгү үчүн Петр I аны алтын кылыч менен сыйлаган. Анын тушунда хандыктагы башкаруу системасы, салык чогултуу, сот иштерин жүргүзүү тартипке келтирилген. Аюке акылдуулугу, айлакерлиги жана ырайымсыздыгы менен белгилүү болуп, 50 жылдан ашуун бийлеген. Аюке Калмыкиянын тарыхындагы ири саясий ишмер катары белгилүү. Аюке такка мураскер катары кенже уулу Серен Дондукту калтырган. Анын небереси ДондукОмбонун тукумдары Дондуковдор, ДондуковКорсаковдор князь титулуна ээ болушкан.
Турдубек Чокиев
Чокиев Турдубек Асанович (1. 1. 1952-ж. т., Нарын обл. Ак-Талаа р-ну, Байгенчек айылы) - композитор, обончу.
Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2015, «Алтын уя» балдар опереттасы, Г. Эсенгулова менен бирге). Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2020). КР ССРнин Композиторлор союзунун мүчөсү(1987-жылдан), 2009-жылдан бери КРнын Композиторлор союзунун төрагасы. 1975-жылы М. Күрөңкөев атн. Кыргыз мамл. муз. окуу жайын, 1982-жылы Б. Бейшевалиева атн. КМИИни бүтүргөн. 1982-84-ж. КР маданият министрлитиңин алдыңда Респ. окуу-методикалык борборунда адис, 1984-88-ж. Мамл. телерадиокомпаниясында муз. редактор, 1988-91-ж. башкы редактор, 2005-09-ж. КР маданият министрилигинин алдындагы Респ. окуу-методикалык борборунун директору, 2009-жылдан КРдин композиторлор союзунун төрагасы. 1995-жылы «Кербез» аттүу алгачкы муз. гезитти (кийин журналга айланган) негиздеген. Г. Эсенгулова менен бирге орто мектептер үчүн («Бала кербез1», 1998; «Бала кербез-2», 2003; «Бала кербез-3», 2007) хрестоматиялык кошумча окуу китептерин жарыкка чыгарган. Чокиевдин чыгармалары: «Жаныш-Байыш» операсы, «Алтын уя» балдар опереттасы (Г. Эсенгулова менен бирге), «Бүбүсара» хор жана оркестр үчүн карата, «Каардуу жылдардын каттары» вокалдык-симф. поэма, «Менин айлым» симф. картина, «Эңсеткен жаз» коштоосуз хор үчүн поэма; камералык аспаптык чыгармалар: флейга жана фортепиано үчүн соната; балдар үчүн чыгармалар: хорлор, романстар, ырлар: «Күн менен гүл», «Эне карайт батышты», «Эне жөнүңдө ыр» ж. б.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Начальничевская
Начальничевская — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Улу-Юл дарыясынын сол жээгинен 139 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Страдивари
Страдивари, Страдивариус Антонио [болжол менен 1643 (же 1648,1649), Кремона - 1737, ошол эле.жер] - италян скрипка жасоочу устасы. Н. Аматинин шакирти. Кремона шаарында менчик өнөркана ачкан(1667-ж. ченде). 1704-25-ж. концерттик сапаты мыкты, ачык тембрлүү скрипкаларды, ошондой эле виолончель жана альттарды жасаган.
Москвадагы сейрек учуроочу музыкалык аспаптардын мамлекеттик коллекциясында анын бир нече скрипка, альт, виолончели сакталган. Страдивариден уулдары Франческо (1671 -1743) менен Омобоно (1679-1742), ошондой эле К. Бергонци таалим алган.
Кусеин Карасаев
Өмур баяны
1901-жылдын 5-январында азыркы Ысык-Көл облусунун Түп районуна караштуу Кең-Суу айылында орто чарба үй-бүлѳдѳ тѳрѳлгѳн.
1946-жылдан тарта КПСС мүчѳсү. Эски мектептен кат тааныган. Алгачкы билимди Пржевальск шаарындагы орус-тузем мектебинен алган. Ленинграддагы Енукидзе атындагы Чыгыш институтун бүтүргѳн (1931).
1923-1925жж. Ташкент шаарындагы кыргыз агартуу институтунан окуган. Бул институтта окуп жүрүп «Эркин-Тоо» гезитинин алгачкы сандарын чыгарышкан жана ага кабарчылык кылган, Орто Азия мамлекеттик университинин жумушчу факультетине кыргыз тилинен сабак берген (1923-1927), ошондой эле ВКП (б) БКнын Орто Азия бюросунун котормочулар жана рецензенттер тобунун бюросуна мүчѳ болгон.
1927-жылы Карасаев Бакуда ѳткѳн жаңы түрк алфавитинин борбордук комитетинин пленумуна катышкан.
1931-1940жж.Кыргыз маданий курулуш илимий изилдѳѳ институтунда (КирНИКС; кийин тил, адабият, андан кийин тил, адабият жана тарых илимий изилдѳѳ институту) илимий кызматкер.
1951-1974-жж.Кыргыз мамлекеттик университетинде мугалим болуп иштеген.
Карасаев кыргыз алфавитинин бардык түрүн түзүүгѳ катышкан. Авторлош болуп чоңдор үчүн «Жаңылык» (1927) деген туңгуч алиппе түзүшкѳн, ѳзү да «Сабат ачкыч» (1927) алиппесин жазган.
Карасаев Кыргызстанда сѳздүк түзүү ишине негиз салгандардын бири.
Ал И.А.Батманов менен бирге кыргыздардын сѳздүк жаатындагы туңгуч эмгеги – «орусча-кыргызча сѳздүктү» (1938) түзгѳн, 1944-жылы чыккан «орусча-кыргызча сѳздүктүн» басымдуу бѳлүгүн, 1957-жылы чыккан «орусча-кыргызча сѳздүктү» түзүшкѳн.
1966-жылы Карасаев тарабынан чоң «Кыргыз тилинин орфографиялык сѳздүгү» (60 миң сѳз) жарык кѳрдү.
Кыргыз ыр түзүлүшү боюнча терминдердин уюткусу да Карасаев тарабынан иштелип чыккан. Ал ошондой эле элдик оозеки чыгармаларды жыйноо котормо ишине да кыйла салым кошкон.Семетей баш болгон жомок дастандарды жыйнаган, 1931-жылы айтылуу манасчы Саякбай Каралаевди Фрунзе шаарына алып келип, маданий илимий журтчулукка тааныштырып, андан «Манас» эпосун жазып алууну уюштурган.
М.Горький, А.Радищев, Л.Крючковский, Р.Тагор жана башка жазуучулардын чыгармаларын которгон.
Сыйлыктары
Эмгек Кызыл Туу ордени, медалдары менен сыйланган.
Кыргыз УИАсынын ардактуу академиги.
Ванде-Яха
Ванде-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пыякоя-Яха дарыясынын оң жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ачык билим берүү
Ачык билим берүү - академиялык талаптарсыз билим берүү жана адатта ал онлайн түрүндө сунуш кыланат. Ачык билим берүү окууга өткөнгө жана салттуу түрдө формалдык билим берүүнүн системалары сунуш кылган окутууга киргенге мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтет. «Ачык билим берүүнүн» тандоосу институттук окутууга негизделген окуу процессине катышуу мүмкүнчүлүктөрүнө тоскоолдук кылган бөгөөттөрдү алып таштаганга жардам кылат. «Ачыкка» тандоо - окуу процессине катышууга укугу бар экенин таанууга жана андагы мүмкүнчүлүктөрдү алууга тоскоолдуктарды алып таштоо үчүн болот. Ачыктыктын же билим берүүнүн «ачык» болушунун аспекттеринин бири ачык билим берүү булактарын иштеп чыгуу жана киргизүү болуп саналат.
Мисалы, окууга кирүү үчүн тоскоолдуктарды четтетүүгө багытталган институттук практика тапшырууга академиялык талаптарды койбойт. Ошондой университеттерге Улуу Британиядагы Ачык Университет жана Атабаска Университети, Томпсон Риверс Университети, Канададагы Ачык Окутуу кирет. Мындай программаларга адатта (бирок сөзсүз эмес) дистанциялык окутуунун программалары, аларга электрондук окутуу, МООС жана OpenCourseWare катышат. Электрондук окутуунун көп программалары акысыз экендигин эске алганда, сертификатты алууга чыгымдар тоскоолдук болуп калышы ыктымал. Көптөгөн ачык окуу жайлар Улуу Британиядагы UKAS жана АКШ дагы ANAB өңдүү уюмдар аккредитациялаган сертификациянын акысыз түзүлүштөрүн сунуш кылышат, ал эми айрымдар төш белгини сунушташат. Окутуунун философиясы
Ачык билим берүү окуучулар окуп жатканда өздөрүн көрсөткүсү келет деген ынаным менен шыктанышат. Алсак, окуу процессине катышкан адамдар окутуунун кандай темалары болот деп сурагылары келет, окуу китептерине гана багытталган билим алуунун ордуна практикалык окуу тажрыйбасына ээ болгулары келет, өздөрүнүн билим боюнча чечимдерине жоопкерчилик алып, билим алуунун эмоционалдуу жана физикалык жактарын сезип, коом менен билим кандайча байланышканын түшүнүп, аларды класста үйрөнүүдө эмнени көңүл борборуна алыш керектигин өздөрү тандай алууну каалайт.
Бул окуучулар окутууну илгерилетип өнүктүрүүгө абдан көп салым жасашат. Группалык чөйрөдө окуу же группалык окууга катышуу ар бир окуучуга пайдалуу. Чогуу группалык эмгек - топтун бардык мүчөлөрүнүн чогуу катышуусунун өсүшү, материалды жакшыраак түшүнүп, сактап калуу, ыктарды үйрөнүү жана окуучуну өз алдынча окуганга түртүп шыктандыру өңдүү артыкчылыктарга ээ. Студенттерди окутуунун ачык окуу борборлорунун философиясы мугалим окутуу боюнча жардамчы гана болуп калганын көрөт. Мугалимдер байкап, багыттап, жана окуучулар үчүн материалдарды берип туруулары керек. Мугалимдер окутуу процессин башкаргандын ордуна жеңилдетип туруусу тийиш. Ачык билим берүү - окуучулардын тандоо эркиндигине жана багытка ээ болушу окутуу сапатынын жогорулашына түрткү болот деп оптимисттик түрдө ишенишет.
Ачык билимге окутуу философиясынын негизин билим берүүнүн жаңыртуучусу Жон Дьюи жана психолог-конструктор Жан Пиаженин эмгектеринен тапса болот.
Карюгино (Уфим району, Башкыртстан)
Карюгино — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Краснояр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 19 киши. Почта индекси — 450516, ОКАТО коду — 80252830003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аюу кулак
Аюу кулак (Verbascum) - эки же көп жылдык отоо чөп, айрымдары бадал сымал өсүмдүк. Норичниктер уруусуна кирет. Сабагы тик өсөт, жалбырагы боз түк менен жыш капталган, узундугу 60-220 см. Тик жалбырагы жоон сабагынын тамырлаш жагын курчап жайгашат, узундугу 30-50 см, эни 12-14 см. Топгүлү-шыпыргы, машак сымал же чачы. Гүлдөрү сары же сыя түстүү. Мөмөсү тоголок же узата келген кутуча. Европа, Алдыңкы Азия, Түндүк Африка, Америкада 300, Кыргызстанда 7 түрү бар. Жол боюнда, шалбаада өсөт. Кадимки жана дары Аюу кулактын гүлү какырык чыгаруучу, ичти жумшартуучу дары катары колдонулат.
Көк-Чынар
Көк-Чынар — топоним. Алтайдан кыргыздар Ала-Тоого көчүп келгенде, Таласта, Кең-колдун оозунда Манас туу көтөрүп такка олтурган жер.
Кайнардын кара көзүндө, Көк-Чынардын өзүндө Төрт-Күлдүн төмөн жагында, Туу көтөргөн жаңыдан, Туйгунуң Манас тагында (Курама вариант, 1. 112).
Метистер
Метистер - (фр.«аралашуу») түрдүү расалардын никесинен төрөлгөндөр. Антропологиялык жактан метистер аралашып жаткан расалардын ортосундагы абалды ээлейт.
Жаңы-Жол (Токтогул району)
Жаңы-Жол — Жалал-Абад облусунун Токтогул районундагы кыштак. Жаңы-Жол айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээлинен 940 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Токтогул шаарчасынан 3 км батыш тарапта. Таш-Көмүр темир жол бекетинен 186 км. Калкы 2016 (2007); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Негизги мектеп, балабакча, ФАП, клуб, китепкана бар.
Кереге-Таш (Кадамжай району)
Кереге-Таш — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Майдан айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 389 киши.
Чекменёв Николай Симонович
Чекменев Николай Симонович (27.11.1905, Оренбург обл., Раевка кыш. - 22.11.1961, Фрунзе (азыркы Бишкек)) - орус совет жазуучусу. 1926-30-ж. Москва жумушчу факультетинде, 1930-33-ж. Москва редакция-басма институтунда окуган. Кыргызстанга 1920-жылы келгең. 1933-жылы «Ударник Чулуба» көп тираждуу гезитинин редактору, 1934-35-ж. Фрунзе областындагы «Жаңы-Жер» совхозунда жети жылдык мектепте мугалим, 1935-жылдан «Советская Киргизия» гезитинде адабий кызматмер, 1939-жылы «Кыргызстан» альманахында жооптуу секретарь.
1946-жылдан Кыргызстан жазуучулар союзунда орус секциясынын бюросунун председатели жана «Кыргызстан» альманахынын жооптуу редактору болуп иштеген.
Чыгармачылыгын ыр жазуудан баштаган. Туңгуч чыгармасы - «Койчу Садык» (1929) повести. Кийин «Сектанттар» (1931), «Комета» (1940), «Жашыл тилке» (1950) повесттерин, «Пишпек 1918-жылда» (1952), «Жети-Суу» (1-китеп, 1954; 2-китеп, 1958; 2-басылышы, 1-3-китеп, 1977) романдарын жазган.
Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Журналистика энциклопедиясы. 1-том. Түз., А.А. Джапанов –Б., 2016. – 360б. ISBN 978-9967-19-414-4
Теңир-Ноор
Теңир-Ноор — "Манас" эпосундагы топоним. Манас баштаган кыргыздар башка түрк уруулары менен чогуу Нескарага каршы жөнөгөндө:
Көкө-Ноор көлү бар,
Теңир-Ноор көлү бар
Текши-Арш деген чөлү бар (Сагымбай Орозбаков, 1. 214) — деп Кытай, Моңголиядагы жер-суу аттары менен чогуу эскерилет. Географиялык реалияда Т.-Н.— Кытай Эл Республикасынын Тибет автоном районунун борбору Лхаса шаарынын түндүк-батышында жайгашкан көл.
IMAX
IMAX – бул кинофильмдин жана киночагылтуулардын стандарттык 70-миллиметрлик форматы, ал Канадада 1960-жылдардын аягында жана 1970-жылдардын башында Грэм Фергюсон, Роман Кройтор, Роберт Керр жана Уильям Шоу тарабынан иштелип чыккан. IMAX кадимки эле пленкалык системаларга караганда сүрөттү жазып жана көрсөтүү жагынан алда канча чоң көлөмгө ээ жана майда-чүйдөсүнө чейин чагылдырганга мүмкүнчүлүгү бар. Кадыресе проекторлордон айырмаланып, пленка горизонталдуу түрдө тартылат (жылдызчалардын диаграммалык тешикчелерин караңыз), андыктан сүрөттүн туурасы пленканын туурасына караганда чоңураак. 2002-жылдан баштап кээ бир көркөм фильмдер IMAX кинотеатрларына көрсөтүлүү үчүн IMAX форматына киргизилген же жаңыртылган, ал эми алардын кээ бирлери жарым-жартылай IMAX форматында тартылган. IMAX – атайын жерлерде презентация кылуу үчүн өтө кеңири колдонулган система. 2017-июнунда 75 өлкөдө IMAX боюнча 1257 кинотеатр бар деп эсептелген.
Аяз
Аяз — кыш мезгилиндеги атмосферанын төмөнкү температурадагы абалы. Кар түшкөндөн кийин болот. Аяз убагында чыкыроондоп, абанын темпрасы төмөндөп, карандай суук өкүм сүрөт. Аяз айрыкча Жер шарынын уюлдарга жакын жерлерине жана бийик тоолуу аймактарына мүнөздүү. Кыргызстандын бийик тоолуу аймактарында (Аксай, Арпа, Суусамыр, Чаткал, Алай жана башка) аяз катуу болот. Кыргыздар мурда аязды абанын температурасына жараша темир аяз, мүйүз аяз, кийиз аяз деп бөлгөн.
Микроэтнонимдер
Микроэтнонимдер - уруулардын, уруулук бирикмелердин, этнографиялык топтордун жана башка ичиндеги майда уруктардын, топтордун аталышы. Мисалы, саруу уруусунун курамындагы тубай, кырк уул, чүкө, оготур, байсу жана башка уруктар.
Хайдарабад метросу
Хайдарабад метросу – Хайдарабад шаарынын метросу. Метросу 29-ноябрь 2017-жылы ачылат.
Жаңы Зеландия
Жаңы Зеландия - Тынч океандын түштүк-батышындагы мамлекет. Кук кысыгы аркылуу бөлүнгөн Түндүк (аянты 114,7 миң км2) жана Түштүк (150,6 миң км2) аралын, ошондой эле жамаатташ (Стьюарт, Сиэрс, Грейт-Барриер жана башка) жана обочо жайгашкан (Чатем, Антипод, Кермадек, Кэмпбелл жана башка) аралдарды ээлейт. Жаңы Зеландияга Тынч океандын борбордук бөлүгүндөгү Токелау, Кук, Ниуэ аралдары да кирет. Шериктештикте. Жалпы аянты 270,5 миң км2. Калкы 4 млн (2004). Борбору Веллингтон. Акча бирдиги жаңы зеландия доллары. Расмий тили англис тили. Административдик-аймактык жактан 16 районго бөлүнөт.
Жаңы Зеландия БУУнун (1945), Бүткүл дүйнөлүк банктын, ЭВФтин, Экономикалык кызматташуу жана өнүгүү уюмунун, АНЗЮСтун (1951-86), СЕАТОнун (1954), АНЗЮКтун (1971) жана башка уюмдардын мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Жаңы Зеландия Шериктештикке кирген конституциялык монархия. Мамлекеттик башчысы Улуу Британия королу дайындаган генерал-губернатор. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы бир палаталуу парламент (өкүлдөр палатасы). Өкүлдөр палатасы 120 депутаттан турат, анын 62си шайлоо округдарынан, 51и партиялык тизме менен, 7 депутат маорилерден шайланат. Аткаруу бийлигин премьер-министр башкарган өкмөт жүргүзөт. Өкмөттү парламентте көп орун алган партиянын лидери түзөт. Негизги саясий партиялары: Лейбористтик партия, 1916-жылы негизделип, социалдык реформа багытында иш жүргүзөт. 1999-жылдан бийликте. Улуттук партия 1936-жылы негизделип, ири ишкерлерге жана фермерлерге таянат. Жаңы Зеландия партиясы 1993-жылы уюшулган. Маорилердин мүдөөсүн колдогон «Мана Мотухаке о Аотеароа»(«Бпздпн мурас») саясий кыймылы 1974-жылы түзүлгөн.
Табияты
Жаңы Зеландиянын аймагынын 3/4 бөлүгүнөн ашыгыраагын тоолор жана дөбө-дөңсөөлөр ээлейт. Эң ири жана бийик тоо системасы Түштүк аралындагы Түштүк Альп тоосу (бийиктиги 3664 м, Кук чокусу). Тоонун кыр бөлүгү кар, мөңгүлүү (жалпы аянты 1000 км2). Түндүк аралында тоолор азыраак, борбордук бөлүгүнөн Жанар тоо платосу орун алган, анда жер титирөө тез-тез болуп турат, аракеттеги жанар тоолор, гейзерлер, ысык минералдуу булактар бар. Климаты Түндүк аралында жана Түштүк аралынын түндүк бөлүгүндө субтропиктик, деңиздик, калган аймактарында мелүүн. Айлык орточо температурасы 5-12°Сден 14-19°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 400-700 мм, тоолордун айдарым капталдарында 2000-5000 мм. Дарыялары сууга мол, гидроэнергияга бай. Жанар тоолордон пайда болгон көлдөр көп. Тоо токой (23%), бадал жана шалбаа ландшафты басымдуу. Өсүмдүктөр түрүнүн 3/4ү эндемиктер. Өлкөдөгү көптөгөн улуттук парктарда жана коруктарда флора менен фаунанын жоголуп бараткан түрлөрү коргоого алынган. Жаңы Зеландиянын эмблемасы катары канатсыз киви алынган. Гейзерлер жана ысык булактар чыккан Вака-Реваревага көптөгөн туристтер келет.
Калкы
Калкынын негизин жаңы зеландиялыктар же англис-жаңы зеландиялыктар (78%тейи) жана маорилер (15%) түзөт, ошондой эле англистер, шотландыктар, голланддар жашайт. Мамлекеттик тили англис тили. Көбү христиан динин тутат. Элинин 72% тейи Түндүк аралында, 28% тейи Түштүк аралында жашайт. Орточо жыштыгы 1 км2 жерге 12 киши. Шаар калкы 83%. Ири шаарлары: Веллингтон (калкы 344 мпң), Окленд (960 миң), Крайстчерч (345 миң), Гамильтон (160 миң), Данидин (120 миң).
Тарыхы
Жаңы Зеландияга 10-14-кылымда Полинезиядан келген маорилер отурукташкан. 1642-жылы Жаңы Зеландияга европалыктардан алгачкы жолу голланд деңиз саякатчысы А. Тасман барган. 1769-жылы аны англиялык саякатчы Ж. Кук изилдеген. 1839-жылы Британиялыктар отурукташа баштаган. 1840-жылы Жаңы Зеландия Улуу Британиянын колониясы деп жарыяланган. 1843-жылы англиялык колониячыларга каршы маорилердин куралдуу күрөшү башталып, ал 1872-жылы гана басылган. 1907-жылы Жаңы Зеландия доминион статусуна ээ болуп, 1931-жылы сырткы жана ички иштерпн өзү чечүүгө укук алган. 1945-жылдан БУУнун мүчөсү. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Улуу Британия менен саясий байланышы начарлап, АКШ менен саясий жана аскердик ынтымагы күчөгөн. АКШ тарапта Корея согушуна (1950-53), Вьетнам согушуна (1965-70) катышкан. Жаңы Зеландия өкмөтү Тынч океандын түштүк бөлүгүн ядросуз зонага айландыруу келишимин (Раротонг келишимин) түзүүдө демилгечилердин бири болгон. Айлана-чөйрөнү коргоо, глобалдык жана региондук тынчтыкты жана коопсуздукту чыңдоо, ядролук куралды таратпоо жана аларды сыноого каршы маселелер боюнча туруктуу көз карашта.
Экономикасы
Жаңы Зеландия айыл чарбасы жогорку деңгээлде өнүккөн индустриялуу-агрардык өлкө. Айыл чарбасынын негизин жайытта асыралчу эт-жүн багытындагы уй жана кой чарбалары түзөт. Алдыңкы технология менен жабдылган айыл чарба сектору негизинен экспортко багытталган. Ж Жаңы Зеландия эт-сүт азыктарын (сүт продукциясынын дүйнөлүк рыногунун 25%ин көзөмөлдөйт), жүн (Австралиядан кийинки 2орунда), кой этин экспорттоочу дүйнөдөгү алдыңкы өлкө. 48,8 млн кой, 9,3 млн уй асыралат. Жыл сайын 1 млн гдан ашык эт, 200 миң гдан ашык жүн өндүрүлгөн. Негизинен тоют өсүмдүктөрү, буудай, арпа, сулу өстүрүлөт. Токой чарбалары бар; жыгач даярдалат. Жаңы Зеландия сырткы сооданын өлчөмүн киши башына бөлүштүргөндө дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт; экспорттон түшкөн киреше ИДПнин 30% ке жакынын түзөт. Автомобиль жолунун узундугу 91,9 миң км, темир жолунуку 3,9 миң км. Башкы порттору: Веллингтон, Окленд, Литтелтон. Экспортунун структурасында эт-сүт продукциялары, жүн, мөмө-жемиш, балык, жыгач басымдуулук кылат. Сырттан өнөр жай товарларын машина, жабдуу, транспорт каражаттарын сатып алат. Булар жалпы импорттун 40%ин түзөт. Сырьё, нефть-химия продукцияларын да сатып алат. Негизги соода шериктештери: Австралия, Япония, АКШ, Кытай, Улуу Британия, Германия, Корей Республикасы, АСЕАН өлкөлөрү.