cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Алгачкы айкаш»
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Петрухин Геннадий Васильевич
ПЕТРУХИН ГЕННАДИЙ ВАСИЛЬЕВИЧ
Жазуучу Петрухин Геннадий Васильевич Актюбинскиде 1934-жылы 17-декабрда туулган. 1957-жылы С.М.Киров атындагы Казак мамлекеттик университетинин тарых факультетин бүтүргөн. 1960–1962-жж. ВЛКСМ БКнын алдындагы Борбордук комсомолдук мектептин угуучусу болгон. Эмгек жолун 1950-жылы орто мектепте китепканачы болуп иштөө менен баштаган. 1957-жылы Актюбинскидеги «Красная знамя» деп аталган райондук гезитте жооптуу катчы, 1958-жылдан «Комсомолец Киргизии» гаезитинде жооптуу катчы, 1963-жылдан Кыргызстан КП БКнын аппаратында, 1971-жылдан республиканын профессионалдык-техникалык билим берүү боюнча Мамлекеттик комитетинин башкармасынын орунбасары, 1974-жылдан Кыргыз ССРинин Мамлекеттик басма комитетинин башкармасынын орунбасары болуп иштеген. Жазуучунун 1967-жылы «Магистраль» деген ат менен алгачкы (авторлош болуп) очерктер жыйнагы чыккан. Өз алдынча «Раздумья» аттуу повесттер жана аңгемелер жыйнагы 1977-жылы басылган. 1982-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына “Каарман эмгеги үчүн” медалы, «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» медалдары, Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңештин Ардак грамотасы менен сыйланган.
Орус тилинде
Раздумья: Повести и рассказы.  Ф.: Кыргызстан, 1977.  286 с. Полонез Венявского: Повесть.  Ф.: Кыргызстан, 1979.  200 с.
Образ жизни – советский: Публист. сб.  Ф.: Кыргызстан, 1979.  92 с.
Год жестокого солнца: Повести.  Ф.: Мектеп, 1981.  212 с.
Господин чрезвычайный посол: Роман.  Ф.: Кыргызстан, 1983.  412 с.
Взгляд с порога: Роман-диалог.  Ф.: Кыргызстан, 1987.  408 с.
Три части света: Роман.  Б.: Адабият, 1991.  350 с.
Адилет (юстиция) министрлиги
Адилет (юстиция) министрлиги – аткаруу бийлигинин аныкталган ишмердик чөйрөсүндө бирдиктүү мамлекеттик саясатты камсыз кылуучу органы. КР юстиция органдарынын бирдиктүү тармагын А. (Ю.) м., анын аймактык органдары, юстициянын башка органдары, мекемелери, ошондой эле жазаларды аткаруу органдары жана мекемелери, күзөтүү жана кайтарып айдап баруу бөлүмдөрү түзөт. А. (Ю.) м-нин негизги милдеттери: а) аткаруу бийлик органдарынын ишмердигин укуктук камсыз кылуу жана КР демократиялык укуктук мамлекетинин андан ары өнүгүүсүнө өбөлгө түзүү; б) жарандардын, юридикалык жактардын, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын жана мамлекеттин аткаруу бийлигинин мамлекеттин органдарынын ишмердигине байланыштуу укуктарын жана мыйзамдуу кызыкчылыктарын камсыз кылуу; в) аткаруу бийлик органдарынын ченемдик укуктук актылардын долбоорлорун даярдоо жана аларды белгиленген тартипте кабыл алуу боюнча ишмердиктерин жөнгө салууну камсыз кылуу; г) берилген ыйгарым укуктардын чектеринде жана мыйзамдарда белгиленген тартипте мамлекеттик каттоонун жолжоболорун камсыз кылуу; д) сот жана башка органдардын актыларынын аткарылышын камсыз кылуу; е) кылмыш -жазаларынын аткарылышын камсыз кылуу; ж) укук маселелери боюнча эларалык байланыштарды камсыз кылуу ж. б. == Колдонулган адабияттар ==
Элегия (адабият)
Элегия (гр. – арыз кылуу) – автордун ички кайгысын, санаасын билдирүүчү лирикалык ырлар. Байыркы Рим акындарынын ырларында мындай мотивдер болуп, аларда адамдарды, жерди сүйүү, жарандык, баатырдык сезимдер ырдалган. Кийин элегияларда жалаң гана жеке адамдын кайгысы баяндалып калды. Орус адабиятында Н. М. Карамзин К. И. Батюшков, В. А. Жуковский, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов сыяктуу акындар элегияларына философия ойлорду киргизе алышты. Совет адамдын коомдук кайгысы жок делип, мындай ырлар көбүнчө өлүм, оору, сүйүү кайгысына ж. б. ар түрдүү турмуштук трагедияларга карата жазылып, буларда оптимисттик дух басымдуулук кылган, ансыз андай ырлар цензурадан өткөн эмес. Мисалы,
Сен томсоруп жапыз жерде жүргөндө,
Менин турган бийиктигим курусун.
Көңүл көптөн түңүлгөн бир күндөрдө,
Көздөн учуп, эңсейт адам курбусун.
Атаганат, ак нур төккөн бир кезде,
Сен мойнуңа мончок кылып тагынар.
Көөдөн кысып зарыктырган көп кечтер,
Ак шам болуп сага түндө жагылар...
Атаганат, жылдар өтүп олтуруп,
Сен көрүндүң бөксө өмүрдү толтуруп,
Эрте жаздын эң алгачкы гүлүндөй.
Бурганакта жал-куйругун сапырып,
Түндө туруп ким кайрылып келе алмак,
Ашуу ашкан күндөрдү айдап жапырып.
<p style="text-align:right"> (О. Султанов).
Онгон
Онгон (моң. таза, ыйык, эң алгачкы, наристе актык) — моңгол элдеринин бакшылык мифологиясында көзү өтүп кеткен ата-бабанын арбагы ушундай аталат да анын жыгачтан же таштан жасалган тулкусу (андан башка кийиз, тери, жүн, мата же металлдан деле жасала берет) да О. аталат. О. уруунун, урук-тукумдун, жеке бүлөнүн, кээде жашоо ыңгайына карата дыйкандын, устанын жана башкалар ата-бабасынан келаткан расмилерине ыйык тутулат да тотемдик милдет аткарат. Мазарларга, ыйык, ээси бар аталган жерлерде да О. орнотулган. О. Валиханов жазып алган эпизод боюнча Көкөтөйдүн ашына келген Нескара элди сынап аттарды жана баатырларды тегиз сыпаттап жатканда:
Найзасын көккө тиренген,
Дөбөдөй даңкан боз минип
Төрөдөй болуп турган ким?
Киш кара тон кийген ким?
Кара ичиктүү онгон ким?
Тиги эле калмак жакта болгон ким? (Валиханов жазып алган эпизод, «Ала-Тоо», 1979, № 9, 83-б.), — деп Едиге баатырды О-го теңейт.
Изилдөө
Изилдөө (исследование) – жаңы билимдерди иштеп чыгуу процесси, таанып-билүү ишмердүүлүгүнүн бир түрү. Объективдүүлүгү, далилдүүлүгү, тактыгы менен мүнөздөлөт жана эмпирикалык, теориялык деп аталган эки деңгээлге ээ. Изилдөөнү фундаменталдуу жана колдонмо (прикладдык), сандык жана сапаттык, уникалдуу жана комплекстүү кылып бөлүү кеңири жайылтылган.
Кат-Кюэль-Кы дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Исмаилова Сайра
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кикабидзе, Вахтанг Константинович
Вахтанг Константинович Кикабидзе (ვახტანგ კონსტანტინეს ძე კიკაბიძე), 1938. 19. 07. Тбилиси – 2023. 15. 01. Тбилиси) — грузиялык жана мурдагы советтик көрүнүктүү ырчы, обондуу ырлардын автору, кино аткаруучу, өнөрпоз, сценарий жазуучу, кинорежиссёр. Ал Грузиянын эл артисти (1980), СССРдин Мамлеекттик сыйлыгынын лауреаты (1978), Грузиянын Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2013).
Кыскача өмүр таржымакалы
1955—1957-жылдары Тбилиси университетинде окуган. 1959-жылы Тбилиси филармониясында иштей баштаган. 1961—1963-жылдары Тбилиси чет тилдер институтунда окуган. 1966-жылы режиссёр Николай Константинович Санишвили тарткан «Тоолордогу жолугушуу» тасмасында алгачкы жолу рол аткарган. 1966-жылы грузиндердин «Орэра» (кыргызча «Ла-ла-ла!») эстрадалык тобунда өнөрпоз болгон. 1969-жылы режиссёр Георгий Николаевич Данелиянын «Кайгырбачы!» тасмасына тартылган. 1977-жылы Георгий Данелиянын «Мимино» тасмасында башкы ролду аткарган. Данелиянын «Мимино» тасмасы 1978-жылдын 27-март күнү советтик экранга чыккан. Кикабидзе бул тасмадагы ролу үчүн 1978-жылы СССРдин Мамлекеттик сыйлыгын алган. 1981-жылы Кикабидзе төрт бөлүмдөн турган комедияга сценарий жазып, ага ылайык «Ак чүч, кадырлуум!» («Будь здоров, дорогой») дешен күлкүлүү тасма тарткан. Бул фильм Габрово-83 сынагында башкы байгеге ээ болгон. 1991-жылы Грузиянын эгемендигин ал шаттана тосуп алган. Пост-советтик доордо Орусия, Украина, Кыргызстан жана Казакстанга бир нече ирет концерт менен келген. 70 жылдык мааракесине карата Кикабидзеге Грузиянын Ыйык Георгий атындагы Жеңиш ордени тапшырылган (2008). Вахтанг Кикабидзе 2008-жылы Орусия аскерлеринин Грузияга кол салышын терең айыптаган. Ал Орусия Федерациясынын президентинин 2008-жылдын 19-июлундагы жарлыгына ылайык өзүнө ыйгарылган «Достук» орденинен ошол жылы августта баш тарткан жана Орусияда өткөрүлгөн жаткан концерттерин жокко чыгарылган. Андан бери ал Орусияга каттай элек. 2014-жылы Кикабидзе Украинанын аймактык бүтүндүгүн колдоп сүйлөгөн. Ал Владимир Путинди “карасанатай күчтөрдүн саясатчысы” жана “баскынчы” деп атап, курч сынга алган. 2015-жылы жазында Кикабидзе Киев шаарында жана башка украин шаарларында концерт берген. 2017-жылы сентябрда “Аптап” (“Жара”) фестивалына катышып, «Чито гврито» деген ырды аткарган.
Кикабидзе бир катар обондуу ырлары аркылуу Евразияда таанылган. Ал беш континентти тең концерттер менен кыдырган. Анын «Чито гврито», «Менин жылдарым — өзүмдүн байлыгым» («Мои года — моё богатство») сыяктуу ырлары советтик Кыргызстанда да сүймөнчүктүү обондуу ырлар катары таанылган.
Үй-бүлөсү
Атасы — кенже лейтенант, журналист Константин Николаевич Кикабидзе (1906—1942), Экинчи дүйнөлүк согуш маалында Керч кысыгындагы уруш маалында дайынсыз жок болгон. Ал имеретилик дворян тукумунан болгон. ) Энеси — Манана Константиновна Багратиони, ырчы. Ал Багратиони-Давитишвили деген грузин бектеринин тукумунан болгон. ) Таянеси Ольга – Картли жергесиндеги бектердин көөнө Амирэжиб сулалесинен болгон. )
Жубайы — Ирина Григорьевна Кебадзе (1965-жылы үйлөнүшкөн), ал мурда Тбилиси академиялык опера театрынын прима-балеринасы болгон. Вахтанг Кикабидзенин уул-кызы бар. Анын асырап алган кызы Марина Сагарадзе — Шота Руставели атындагы Тбилиси академиялык театрынын өнөрпозу (актрисасы), окутуучу. Уулу Константин болсо — сүрөткер. Ал Көркөм өнөр академиясын аяктаган. Маскөөдө Грузиянын элчилигинде контрактка ылайык 3 жыл иштеген. Азыркы тапта ал Канаданын Торонто шаарында жашайт.
Сыйлыктары. Наамдары
Ал эми Орусия Федерациясынын президентинин 2008-жылдын 19-июлундагы жарлыгына ылайык Кикабидзеге берилген «Достук» орденинен ал өзү 2008-жылы августта баш тарткан.
Балбай
Балбай (Балбай) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Түп районундагы айыл. Сары-Булак айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 284 киши.
Электр менен жабдууга типтүү келишим
Электр менен жабдууга типтүү келишим – өндүрүүчү, ташып жеткирүүчү, бөлүштүрүүчү ишканалардын жана керектөөчүлөрдүн ортосундагы кызмат көрсөтүүлөрдү бөлүштүрүүнүн жана кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануунун сөзсүз сакталуучу белгилүү шарттары, белгилүү укуктардын жана милдеттенмелердин тизмеси көрсөтүлгөн макулдашуу.
Коллапс
Коллапс — артерия жана вена кан тамырларынын басымынын кескин төмөндөшү, борбордук нерв системасынын ишинин начарлашы жана зат алмашуунун бузулушу менен мүнөздөлүүчү өмүргө коркунучтуу оор абал.
Оорудун белгилери
Мээдеги кан тамырларды кыймылга келтирүүчү борбор жабыркаганда кан тамыр тонусунун төмөндөшү кан тамыр кемтигине дуушарлантат жана кан басымын төмөндөтөт.
Коллапста кан тамырларга кан бөлүштүрүү бузулат: ич көңдөй органдарынын кан тамырларына кан көп толуп, ал эми мээ, булчуң жана тери кан тамырларында кан кескин азаят. Кан тамырларда кандын азайышы кандагы кычкылтектин азайышына алып келет.
Коллапс кан өтө көп кеткенде, кычкылтек жетпегенде, өтө ачка болгондо, кырсыкка чалдыкканда, кескин кыймыл жасаганда (ортостатикалык коллапс), өтө чарчап чаалыгууда, ошондой эле ууланууда жана айрым ооруларда (келте, өпкөнүн сезгениши, панкреатит жана башка) болушу мүмкүн.
Коллапста тери кубарып, муздак тер чыгат, кол-бут көгөрөт. Көз чүңүрөйүп, жаагы шимирилет. Артерия кан басымы кескин төмөндөп, тамыр солгундайт, кээде таптакыр какпай калат, энтигип тез-тез дем алат. Оорулуу заара ушатып же зандап жибериши да мүмкүн. Дененин температурасы 35°ка чейин төмөндөйт. Оорулуу шалдырап, көзү караңгылайт, кээде эсинен танат. Коллапста кечиктирилбестен тез жардам чакыруу зарыл. Догдур келгенче оорулууну жаздыксыз жаткырып, бутун бир аз жогору көтөрүп нашатырь спиртин жыттатуу керек. Буту-колуна жылыткыч коюп, ысык чай же кофе ичирип бөлмөнү желдетүү зарыл. Мындай оорулуу сөзсүз ооруканага жеткирилүүгө тийиш. Коллапста өз учурунда көрсөтүлгөн жардам натыйжалуу болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Kreislaufkollaps
Административдик ведомство
Административдик ведомство – КРдеги ишмердүүлүктүн аргандай чөйрөлөрүндөгү жөнгө салуу жана көзөмөлдөө иш-милдеттерин жүргүзө турган мамлекеттик башкаруунун борбордук органы (м.: КР Өкмөтүнүн алдындагы мамлекеттик агенттиктер менен инспекциялар). == Колдонулган адабияттар ==
Кулба (Ермекеев району, Башкыртстан)
Кулба — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, кызыл-Яр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 364 киши. Почта индекси — 452181, ОКАТО коду — 80225811004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Лалым кушчу
Илгерки заманда, Или дарыясынын жээгинде олтурган Кушчулар Лаалым кушчу деп аталып калышкан. Илээлик, Илаалык деп өзгөрүп, лаалык деген сөз калып калган.
Төрөбек     Оторбаев
ЖАНКУШЧУДАН ТАРАГАН ЧАЛИКЕ УРУУСУНУН САНЖЫРАСЫ
Талас шаары 2015-жыл.
ЧАЛИКЕ УРУУСУНУН  ТЕГИ
Селенга дайрасынын башына чегинип барган,  Каратал деген өрөөндө жашаган  кушчулар “Каратал”  деп ураан чакырышчу экен. Ал эми кушчулардын курамына кирген  Чалике  уруусу -  “Чаулуту”, Чаакол деген жерде жашап турушкан. “Каратал” деп ураан чакырган  журттан – кайрадан  түзүлүп,  өрүш алган  “Жан Кушчу”, андан тараган Чалике уруусу  болуп кайра түзүлгөн  экен.
Чаликеден Томон,  Томондон  Токтоболот, андан Дорбо  (Күмүш чокмор), Дорбодон Эгемберди (Сокку ур бий), андан Калча бий, Назарбек. Калча бийден Кубат бий. Назарбектен: Тумак, Беки, Шакар. Шакардан: Айтбай, Ырысбай, Үмөтбай.
Айтбайдан: Токтор, Токтоназар, Акылбек, Таабалды, асырап алган баласы Жээнбек. Таабалдыдан: Белек, Оторбай, Кедейбай,  Кудайберген. Оторбайдан: Турсунбай, Жумабек. Турсунбайдан: Садырбек. Садырбектен: Амантур, Мукаш, Кенжебек. Жумабектен: Сагынбек, Төрөбек, Кубанычбек, Кадырбек, Болотбек. Сагынбектен: Алтынбек Шербек. Төрөбектен: Нурбек, Дуулатбек, Карахан. Кубанычбектен: Кубат, Шергазы, Бексултан, Бекболсун. Кадырбектен: Абдрасул. Болоттон: Айбек, Адилет. Белектен: Сайрыкул, Ырысбай. Сайрыкулдан  Асанаалы, Жекшенаалы. Ырысбайдан:  Мырзабек, Султан.
Тумактан: Куржун ,Тагаймат, Жоош. Куржундан: Чулдук (Бото) андан  Жыргалбай, Жангил, Малдыбай. Жыргалбайдан Чомой, Жолчоро, Адос, Байкиши, Байаке. Чомойдон  Жангул, андан Талкан, андан Аламан. Аламандан Туратбек, андан Жаныш. Жаныштан Сыймык, Азамат. Жолчородон Тыныбек, Жаныбек, Кулубек,  Сагындык,  Адик. Тыныбектен  Дөнөнбай андан Авир, андан Жакый, андан Бексултан. Адиктен Исмаил, Кармышак. Кармышактан Акун, Усуп, Акмат, Дүйшөн. Акундан  Чалике (Дүрбөлөң) андан Азамат, Искендербек, Замирбек, Болотбек, Алмазбек, Саламат. Колдо болгону азырынча ушул. Толук тизмени Бөкөнбаев айылынан күтөбүз.
Бекиден: Кулдугуч, Түпкүч, Кучкач. Кучкачтан: Аргын, Айдараалы, Ормош. Аргындан  Кожоназар. Кожоназардан: Муса, Токтор, Аалы, Ыстам. Мусадан: Токтомамбет, Канымбет, Кыпчакбай. Токтомамбеттен: Өмүр, андан  Сөлпү. Сөлпүдөн  Токтогул, Токтосун. Токтогулдан  Мамасаалы андан Өмүрзак,  Жанузак, Жаныбек, Темирбек. Өмүрзактан Жумамидин, Исхак. Жанузактан Камбараалы, Хусейин, Калыйнур. Жаныбектен Абаралы. Темирбектен Шералы, Шатманалы, Кутманалы. Токтосундан  Мамбетаалы, Абдиназар. Мамбетаалыдан: Бектур, Айболот, Бактыбек, Жылдыз. Абдиназардан: Абдрасул, Чойбек, Мирбек, Мирлан. Чойбектен  Байтур.
Чаткалдагы Токтордон: Итибай, Жээналы. Итибайдан Баймырза, Бекмырза. Баймырзадан Акылбек, Турсунбек. Акылбектен Каныбек, Алым, Дүйшөн, Бейшен, Бактыбек, Апсамат,  Чымырбай. Турсунбектен Тургунаалы Нарынбай. Нарынбай-дан Тынчтык, Чындык, Чынтемир, Илиас. Тынчтыктан Кайрат, Нурсейит, Нурпаис. Чындыктан Сыймык, Тилек. Илиастан Бекзат. Тургуналыдан Сүймөнкул, Нурланбек, Жакшылык, Теңдик, Бакыт, Райымдуу. Жакшылыктан Мурадил. Теңдиктен Данислам. Бакыттан Нурислам. Райымдуудан  Жумадил. Жээналыдан:  Кожоназар, Сулайман.
Кулдугучтан Шермат, Эрмат, Орозбек. Шерматтан Куманбек, Халмат, Жармат, Ашырбек. Эрматтан Бекжигит андан Жолдош. Жолдоштон Улукбек жана сегиз кыз бар. Куманбектен Раушан, Дилшат, Данияр. Халматтан Үмүт, Нурбек. Жарматтан белгисиз. Ашырбектен Таалай, Курсак.
Түпкүчтөн тарагандар Боромбай, Кайып, Дөрбөн, Дооронбай. Кайыптан Токтосун. Токтосундан Рахматилле, Рахманаалы Рахматилледен үч уул бар. Рахманаалыдан эки уул бар. Дооронбайдан Орозаалы андан Кайып, Кайыптан Шермат андан Бекжигит.
Эркинден Анвар, Алишер, Бактияр - Бектурдан уул бар. Адалат эжебизден Айбек, Чолпон. Жолдоштон Улукбек, 8 кыз бар. Анвардан бир кыз бар. Бактиярдан  бир уул, бир кыз бар. Эргеш – Кыргыз элинен  чыккан, ички иштер министрлигинин  биринчи  генералы болгон. Анын уулу  Эркин - Талас облусунун  облисполкому болуп иштеген. Эркиндин уулу  Бактияр Россия армиясынын генералдык штабында иштеп жатат. Армиянын Генерал полковниги.
Шакардан тараган Айтбай, Ырысбай, Үмөтбай. Айтбайдан Токтор, Токтоназар, Акылбек, Таабалды. Токтордон  Эркинбек, Жаныбек, Кожобек, Байбек,  Чойбек,  Шайбек. Токтоназардан Керимбек, Кубатбек, Козуке, Бает, Акбаш, Байсалбек, Медетбек. Кубатбектен Айылчы андан Айдарбек, Кадырбек. Медетбектен  Төрөкул андан тукум бар жок экенин билбедим. Таабалдыдан Оторбай андан Турсунбай, Жумабек болуп уланат.
Сулаймандан: Чотбай, Чотбайдан: Асылбек, Алтынбек. Асылбектен: Нурболот, Бекболот. Алтынбектен: Бактияр, Элдияр, Данияр. Айдараалыдан Абылкасым андан Иманаалы, Ысманаалы, Таштанаалы. Иманаалыдан  Нарбай, Нурбай. Нарбайдан Куштарбек. Нурбайдан Кочон, Дүйшөн, Жали, Жайлоо, Канат. Таштанаалыдан  Алимбек, Алибек. Алимбектен  Эсенбек, андан Шермат, Баймат,  Калмат. Алибектен  Искен. Кочондон Союзбек, Советбек. Дүйшөндөн  Изаатбек, Исабек. Жалиден Мунарбек. Жайлоодон Нурсейит. Канаттан Өмүрбек, Максат. Ормоштон Кожоберген, Ногой, Кочкорбай, Кожомберди, Надырбек. Надырбектен Арстан, Мукаш, Белек. Арстандан  Максат, Муктар, Афтандил, Тариел, Бактыбек. Афтандилден Ариет. Максаттан Тынчтык, Тилек, Уран. Мукаштан Кыял. Белектен Рыскелди, Кылымбек, Илимбек. Ногойдон Кубатбек, Назал, Кутманбек. Кочкорбайдан Надырбек. Кожомбердиден  Самат, Калык, Молдобай, Пайыз. Кубатбектен Сапарбек, Анарбек. Сапарбектен Абдрахман, Атантай, Абдрасул, Замирбек, Чынарбек, Тынарбек. Абдрахмандан Уланбек, Улукбек, Акматбек. Улукбектен Бактияр, Бексултан. Акматбектен Айдар. Идиристен  Мухаммед. Илиастан Алияр, Бектемир. Абдрасулдан Илгиз, Байэмир. Чынарбектен Элдос, Эржан. Анарбектен Жамалбек, Эмилбек, Алмаз, Жоодарбек. Жамалбектен Айбек. Эмилбектен  Төрөбай, Алтынбек. Алмаздан Дастан. Жоодарбектен Бекжан, Болоткан. Кожомбердиден Самат, Калык,  Молдобай, Пайыз. Саматтан Кадыр, Абдураим, Жаныбек, Алишер, Дадишер. Кадырдан Капарбек, Жамалбек. Абдраимден Керим, Сыймык. Жаныбектен Айтмырза. Алишерден Азамат. Дадишерден Бакдөөлөт, Элмарс, Марсел. Атантайдан Нурис,  Илиас, Бектур, Иманкул. Назалдан Алшер, Наркул. Алшерден Нурманбет, Нурлан, Калыбай. Калыбайдан Нурсейит, Нургазы. Нурландан Нурсултан,  Бекмамат, Бекболот, Канболот. Наркулдан  Эрнст.
Кучкачтан тараган  чаликелер  Чаткалда -100 түтүн. Кызыл Үңкүрдө - 30 түтүн. Ноокенде  Kызыл Кыргызстан деген жерде,  жети атадан тараган чалике туугандарыбыз          турушат - 30 түтүн.
Чалике үйүнөн чыккан Томон андан  Токтоболот андан Кумуш чокмор Дорбо, андан  Эгемберди  (Сокку ур бий) андан   Калча бий, Назарбек. Калча бийден  Кубат бий. Кубатбийден  Абайылда, Берик, Карды, Жунушаалы, Кулмурза, Агышайбек, кызы Аксуусар болгон. Агышайбектин  аялы, Бүргөнүн кызы Акшербеттен бала жок. Абайылда, Берик элди Анжиандан Таласка көчүрүп келгенде, кудасы  Ажибек даткага келишип, бирото эле көчүп келишкенин айтышат. Ошондо Кубат бийдин балдарына өзүнө жакын, Кара - Арча деген   жерден конуш  берген экен. Ажыбек  датка Кубат бийдин  кызы Аксуусарга   үйлөнүп, Нурак датка төрөлгөн. Агышайбектин дагы бир аялынан  Алымбек, Бекебай, Утумбай.
Назарбектен  Ангрендин бийи  Тумак кан, Шакар,  Аксынын байы- Беки бай. Тумактан   Боконбаев айылындагы  чаликелер - алар  кутчу деп чоң уруунун аты менен өздөрүн атап жүрүшүп, ошого ооп кетишкен. Шакардан Таластагы чаликелер,  Бекиден Чаткалдык, Ноокендик , Кызыл үңкүрлүк чаликелер  болуп  үч бутактан турат.
Алымбектен Эрдөөлөт, Түлөкө, Кармышак. Бекебайдан Дулат, андан Сарногой, Кайназар. Утумбайдан Өтөмбай, Калыбай,  Калак. Эрдөөлөттөн Өмүраалы, андан Казак, Токтоназар. Казактан Тилек, Тилектен Данияр, Тимур. Түлөкөдөн Ызакул. Кармышактан Назаралы, Акмат, Асан, Үсөн. Назаралыдан Абди, Абдилла, Абисейит, Муса, Иса,  Абес, Назарбек. Абестен Абакир, андан Кубанычбек, Алихан,  Темиркан. Назарбектен Акан, андан Бакыт, Азим, Таалай. Бакыттан Элдияр, Даниел. Азимден  Элдос. Сарногойдон Балтабай андан Тыныбек, Тилек. Тилектен Мелс, Жеңиш. Кайназардан Абдразак, андан Абдул, Адыл. Абдулдан Дулат. Адылдан Султан, Субан. Өтөмбайдан Айткул. Жапаркулдан Алымкул. Айткулдан Түлкүбай, андан Убайдыула, Рахматилде, Анатай, Бейшенбек,  Алмазбек.
Убайдыуладан Токтобек, Талантбек, Турусбек. Талантбектен Алинур, Элнур. Рахматилдеден  Шумкарбек, Таштанбек. Шумкарбектен Жантөрө, Тумарбек. Анатайдан Арман. Бейшенбектен Бекназар, Бекберди. Алмазбектен Атабек, Арген, Азис, Сатыбек. Тумарбектен Андарбек, Ашырбек. Андарбектен Догдурбек, Улан. Догдурбектен Аман. Уландан  Илиас, Диас. Ашырбектен  Болотбек, Кыялбек,  Ниязбек. Болотбектен Нурбакыт, Нуралы, Нуркалый. Кыялбектен Калысбек. Калыбайдан Эгемберди. Утумбайдын Калагынан Бирман, Макулбек. Бирмандан Эсиркеп, Исманкул. Эсиркептен Майрамбек, Мейилбек, Мелсбек, Медербек. Медербектен Нурмухаммед, Мелисбектен  Дархан, Даулет. Исманкулдан Калмухаммед, Халимжан, Нуржан. Калмухаммедден  Талас, Эрнст,  Расул. Таластан Урмат, Кулмат. Расулдан Аман. Халимжандан Эрмек, Белек. Нуржандан Жамбыл Руслан, Эрлан. Жамбылдан Бектур - булар   Манас районунун  Кара Арча деген жеринде турушат.
Кардыдан: Такежан, андан Карабараш, андан Бөлөкбай андан Артык, Нурбай, Нуралы, Байтик. Артыктан Боосун, Дөөлөталы, Керимкул, Жумабек. Жумабектен Шергазы, Алгазы. Шергазыдан  Мирбек, Айбек, Байбек, Кубанычбек, Рамазан. Алгазыдан Илиаз, Нияз. Нурбайдан Арзыбай, Ниязаалы. Арзыбайдан Абдымомуш, Жумабай. Абдымомуштан Ырысбай, Базарбай. Ниязаалыдан  Токтогул, андан Эсенбек, Тойчубек, Бактыбек. Бул тукумдан  тарагандар  Манас районунун Кара Арча деген жеринде турушат. Ошондой эле Кардыдан  тарагандар Түркмөнстандын Мургаб деген жеринде бар  экендигин  угуп жүрөбүз.
Усейин ажынын айтуусуна  караганда Абайылда, Берик  калмактар менен болгон чатак күч ала  баштаганда,  элди адегенде  Анжианга, ал жерден Таласка  көчүрүп  келишкен экен. Бүгүнкү күндө Кара-Арча деген жерде,  өздөрүн Кардыдан тараткан – Карды уруусу бар. Агышайбектен  тараган Алимбек, Бекебай, Утумбай дегендер болуптур. Адегенде  алардан маалыматтарды алганыбызда, Агышайбек андан Алымбек, Бекебай деп беришкен. Таластан мындан 20 жыл мурда көзү өтүп кеткен,  санжырачы Бекназаров Сагынбектин жазып кеткенине караганда, Кубат бий  Олуя Атага келгенде,   Хан Бүргө аны  чакырып, коноктогон экен. Ал жерде бир топ күн болуп, кетээринде Бүргөгө чоң ыраазычылык билдирип, экөөсү кудалашыптыр. Хан Бүргөнүн кызы Акшербетти,  Кубат бийдин уулу Агышайбек аялдыкка алган. Бирок, экөөсү балалуу болбогон. Агышайбектин  ал аялынан бала жок. Ал эми Анжиандан элди Таласка көчүрүп келген Абайылда менен Берик болгон. Бериктен тараган Күнчөй. Күнгес дайрасынан күнчөлүк, өйдө жерде орун алган   Күнчөй деген  жердин  атынан ал жерде жашаган эл,   Күнчөй атыгып кетишиптир. Күнчөйлөр  Кубат бийден тараарын  билишкен, бирок,  өздөрүн  жердин атынан атап алгандыктан, күнчөйдүн  кушчудан тараарын билишип, Кубат бийге кайсы жерден кошулаарын унутта калтырышкан. Күнчөйдөн  тарагандар бир уруу эл болду. Кийинки санжыра айтуучулар  Күнчөйдү   мурдакы эски  уруулардын катарына  койгондору да болгон. Санжыранын биринчи басылышында Күнчөй уруусу тууралуу тактоолор бүтө элек болчу. Ал эми өздөрүн Кубат бийдин Беригиненбиз деген Үрүстөм менен Назардан  тараган Ноокендик  туугандар,   Кагазды уруусунан болуп чыкты да,  Кубат  бийдин урпагы  эмес  экендиги   белгилүү  болду. Берик элин Таласка көчүрүп келгени анык. Абайылданын, Кардынын, Агышайбектин тукумдары  Кара Арчада, Бериктин тукуму  кайда деген суроо жаралат. Абайылда менен  Берик өз урууларын  Таласка көчүрүп келгени баарыбызга белгилуу эмеспи. Эмне себептен Күнчөйлөр  Кубат бийден тараганбыз деп олтурса, ага көңүл бурган адам жок. Санжыра эл оозунан алынат, жазылат. Кара Арчалык  туугандар  Бериктин тукумубуз  дегенден кийин, андай эмес дешке - акыбыз жок. Күнчөй уруусу Кубат бийдин  Беригинен, теги  кушчунун Чалике уруусунан болот. Абайылдадан, Агышайдан   тарагандар Алимбек, Бекебай, Утумбай болуп, ушул  үч атадан тарагандар жана  Бериктен, Кардыдан тарагандар Таластын  Кара-Арча деген жеринде жашашат. Абайылда менен Берик  элин Таласка көчүрүп келгенде жездеси Ажибек даткага ыктап, жер алып,  кошуна айыл болуп калган экен. Кубат бийдин кызы Аксуусар Ажибек даткага турмушка чыккан экен. Ажибек датка Шералы хандын  таякеси болгон. Шералы ханды “колунун көөсү кете элек” – деп айткан сөзү үчүн, Ажибектин башын алып келүүгө ал – желдет  жөнөткөн экен. Денеси кудукка  ташталып, башын  Коконго алып  кетип, белгисиз болуп калган  болчу.
Манас эпосунун 1000 - жылдык  улуу тоюн ийгиликтүү өткөргөндөн кийин, мени Манас Ордого - орунбасарлык орунга жиберишти. Ошол жердеги Ташарык айылынын аксакал - карыялары менен  жолугушканымда жашы сексенге таяп калган, айыл аксакалы бар эле, аты  эсимде калбаптыр. Ошол кишинин айтуусунда, эл Ажибек датканын сөөгүн  кудуктан алып чыгышып, Манас күмбөзүнүн  жанына алып келип, жайга  койгонун айткан болчу. Ажыбек датка  Кубат бийдин кызы Аксуусарга үйлөнүп, Чалике уруусуна  күйөө бала болгон. 1995-жылдын күз айы болчу. Мен ал аксакалды чакырып, сөөк коюлган жерди көрсөтүп берүүсүн өтүндүм. Ал шыпаагер үйүнүн жанындагы кичине дөңсөөнүн  бийик жерине чейин басып барып токтоду. Сөөк ошол жерде экен. Манас Ордодо иштеген кызматкерлер, жумушчу балдар менен бирдикте,  эстелик курууну чечтик. Проектисин мен өзүм түздүм. Өз күчүбүз менен, мамлекеттин акчасын сарптабай, чакан курулушту куруп бүткөрдүк. Ажибек датканын мааракесин өткөрүү боюнча сунушумду жетекчиге  айтып, Бишкекке  жумуштап кеттим. Келсем  жетекчибиз:  “Сен эми киришпе, мен баарын  бүткөрүп койдум”-деди. Көрсө Досукем,  Датканын туугандары менен  сүйлөшүп, макулдашып, Манас Ордого 1  жылкы союп, 2 боз үй тигип,  Ажибек  датканын мааракесин  өткөрө салууга аракетин  баштап калыптыр. Аста - аста деп жатып, араң токтоттук. Себеби, бир аз  күн мурда түштүктө, Курманжан  датканын  мааракеси  өтүп,  700 боз үй тигилип, 70  элден коноктор  чакырылып, зыяпатына жумурай журт  тик турган болчу. Арбакты сыйласаң  ошондой сыйла. Калп эле сыйламыш болуп, сөзгө калтыруунун кажети  жок болчу. Кийин бул маселеге кайрылган адам болбоду. Ал жерге күмбөз куруп, 2020-жылдын   август айынын 29-күнү, мамлекеттик деңгээлде, Алчикен уулу Ажибек  датканын мааракесин “Манас Ордодо” -  өткөрүү ишин колго алсак,   мүмкүндүк болчудай көрүнөт.
Шакардын Ырысбайынан: Солтобай, Меңдибай. Солтобайдан: Айкынбай, Теңизбай, Аргын. Аргындан: Бейшебай, Аманкул, Сулайман. Бейшебайдан: Болот, Марат, Көлбай. Аманкулдан Сарыбар, андан Нурбек, Касымбек, Мирлан. Сулаймандан  Билан. Меңдибайдан:   Тайлакбай, Жаркынбай. Тайлакбайдан:  Сакоо, Ороз, Мати. Ороздон:  Жумабек, Касымаалы, Касымаалынын  баласы  Өзүбек андан Марат, Мурат, Кубат,  Максат. Мараттан Мирлан. Жаркынбайдан: Алымкул, Бузур, Дүйшөн. Дүйшөндөн: Илиас.
Үмөтбайдан Ормон, Субан. Ормондон Орозаалы, Жумаш,  Кенжегул. Жумаштан Калык. Субандан Балкыбек Багышбек. Балкыбектен Молдобай, Молдобек, Жөкөн. Молдобайдан Мырзабек, Базарбек. Молдобектен Калман, Акматбек. Жөкөндөн Жусупбек. Мырзабектен Таалайбек, Сыргабек, Мирлан. Базарбектен Кемел. Калмандан Ислам, Муса,  Исраил, Иса. Акматбектен Улукман, Руслан, Абас,  Мурас. Жусупбектен  Самар, Улан, Фархад,  Аскар.
Айтбайдын Токторунан: Эркинбек,  Жаныбек, Кожобек, Байбек,  Чойбек, Шайбек. Жаныбектен:  Бокбай. Бокбайдан: Төлө,  Көкүм. Төлөдөн:  Эсенкул, Эшенкул. Эсенкулдан: Эсенжан, Бекжан,  Таласбек, Сыргабек. Эшенкулдан:  Насир, Самат. Көкүмдөн: Ырыскелди,  Жыламыш. Ырыскелдиден: Орозбек. Жыламыштан Кушубак. Чойбектен: Асылбек, Жумабек. Асылбектен: Абакир, Мырзакул. Шайбектен:  Ташмаат, андан Мамыр, Темир, Бегим, Кенжегул. Мамырдан: Калмаат, Таалайбек, Турусбек. Темирден Уранбек, Уланбек. Бегимден  Чынарбек, Самарбек,  Шабданбек. Кенжегулдан   Баяман, Улукман,  Асан,  Үсөн.
Токтоназардан:  Керимбек, Кубатбек,  Козуке,  Бает, Акбаш,  Байсалбек,  Медетбек. Кубатбектен:  Садык андан Айылчы андан  Айдарбек, Кадырбек. Акбаштан : Түлөөберди, Беделбай. Медетбектен:   Жолдош,   Төрөкул.
ЖАНКУШЧУДАН ТАРАГАН -ЧАЛИКЕ  УРУУСУНУН  САНЖЫРАСЫ.
Илгери, илгери элибиз теңирди тутунуп, жер көтөргөн “көк өгүзгө” сыйынып турган учуру  болгон экен. Ошондон улам, Өгүз журту атанган болчу. Мындан 4215 жыл мурда, Алтай жергесинен чыккан, Кыргыздын  Бөрү тайпасынан  улуу кагааны  Бурут,  40 урууду өзүнчө бөлүп, дагы  өзүнө тиешелүү 15 урууду бөлүп алган. Калган 1700 дөн ашуун урууду, бөлөк хандарга бөлүп берген экен. Андан кийин бул эки тайпа биригип, жалпы саны 55 урууга жетиптир. Ошол кырк уруу кийин бөлүнүп, өздөрүн жер көтөргөн көк өгүзгө сыйынган, Кырк Өгуз журту деп атап алган экен. Кырк өгүз деген сөздөн кийин  Кыргыз деген сөз келип чыккан. Бөлүнүп калган  15 уруу эл, жүрө – жүрө  Уйкур атына оогон экен.
Жыланмоюндар
Жыланмоюндар (лат. Anhinga) — кара каздар тукумундагы узун моюн куштардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: Африка жыланмоюну, Индистан жыланмоюну (A. Melanogaster).
Лалым кушчу
Ошол Эштектен Чаа, андан Талкан, Бөлөкбай, Жоочалыш, Тата уруулары бөлүнүп чыккан. Азыркы күндө алар Чүй боорунда жашашат. Баштапкы чагында Чаян тукумунан Сол Чаа бийлиги калыптанган. Мамыр, Барсакелбес чөлдөрүнүн түштүк жагындагы, б.а. сол тарабындагы Керейиттерди  Чаян кандыгына кошуп  күчтүү империя  курган. Императорду  Фу Си деп аташкан, б.а  Сол Чаа деген тушунукту берген. Мамыр, Барсакелбес чөлдөрүнүн түштүк  жагындагы, сол тарабындагы тоолорду мекендеген  уруулардын жалпы аталышы  Сол тоолуктар болуп, андан уланган бир бутак - Солто уруусу, бүгүнкү күнгө  чейин Кыргыз элинин курамында жашап келет. Алп Солду тарыхта  Фу Си деп коюшкан. Бул даражаны алып жүргөн адам, чаяндар - ажыдаарды ыйык тутканы айтылып калган. Кийин  бул табынуу бир аз өзгөрүп, жылаанды ыйык көрүүгө алып келген. Бул тукумдун дагы бир өзгөчөлүгү  тамырында жүгүрүп жаткан канынын  түсү  ачык кызыл түстө болгон. Ар кандай уу заттар реакция  болууга алып келген. Анын ичинде алкоголь  ичимдиктери  канга терс таазир берип кан кабыл алган эмес.
Жез идиштен тамак ичуу менен  адамдын денесинде озгоруулор болгон. Жезди адамдын өмүрүн узартуучу   зат катары кароого болот. Болжолу кандын кызыл бөлүкчөлөрүнүн  жашоосу  узарып, ошондон улам адам өмүрү узарган окшойт.
Өз мезгилинде Чаян падышалыгынан Ала Тоого бир канча  жолу каныша келген. Жаңы падышалык түптөөгө чоң аракеттер көрүлө баштаган. Онсуу элинин  башкаруучусу, кыздын калыңы деп  1000 жылкы айдап Гянь  канына барат. Ал убакта Жан Суулук кушчуларды Гянь деп койчу экен. Көрсө жан деген сөздөн гянь деген сөз чыгат тура. Ошондон улам Гян гюнь деген сөз “Жан облусу” болуп окулат. Ошол эле Гянь  сөзү да  өзгөрүп Цяньга айланган учур да болуптур. Н.Я. Бичурин 1- том 24-бет. Каныша келген учурда чаяндан келди деп эстеп калыптырбыз. Тарых Кан-Ча-айым апабызды Си-гюнь деп жазды. Си дегени  Ча, Ча элинен келген каныша деген маанини билдирип турган. Ошол кезде Ча - Чаян мамлекетинин үстүнөн башкарган тукумдун өкүлдөрүнүн бири болгон  Жансуулук Кушчулардын кол башчысы Гян - дунун кызын, Он Суу элине жөнөткөн экен. Каныша озу менен кошо ала келген 500 бала, 500 кыз  озунун туугандары болгон. Ошондон улам Чалике уруусунун тупку теги  Жан кушчуга чыгат. Кийин Онсуу эли Усьун атыгып кеткен. Ошондо Кан-Ча-айым апабыз барган Онсуу элинин  башчысы, боз үйдө жашап, эт, сүт менен тамактанчу экен. Гуньмо өзү жашы өтүп калган адам болуптур. Тарыхта Канчайым апабыздын жазган ыры сакталып калган.
Орусчадан которгондо мындай экен:
Мени туугандарым ,
Алыс жакка беришти.
Усьундардын падышасы келишти,
Бөлөк эл, тегерек үй,  кийиз менен жабылган,
Эт жеп, сүт ичкен адам экен карыган,
Ата – журтту ойлосом,
Жүрөк сыздайт,кайра кантип кетемин,
Жапайы казга мен айланып,
Тууган жерге жетемин.
Апабыздын келиши менен,  Он Суу элине бак келген. Чоң бийлик келген. Мурда ал элде андай деңгээл болбогон. Апабыздан, аны менен кошо келген, беш жүз бала, беш жүз кыздан   Чалике тукуму калды. Роман  сөзү менин байкоомдо, Манас эпосундагы Ырамандын тукумдарынан болушу да мүмкүн. Ыр Оми - Өмүр дайрасынан келген ырчы экени байкалат. Роман сөзүнөн Ромей деген сөз келип чыгат. Мына ушулардын баарынын  башталышында турган Кан - Ча - айым апабыз болгон. Кан – Ча - айым Апабыз “Кызыл өзөн” деген жерде өзүнө атайын ордо курдуруп, жанында карманган, Чаян кандыктан келген  500 бала, 500 кызы менен  өзүнчө турчу экен. Бул жердин болжолу Ысыккөлдүн алдында калган байыркы Чигу шаары болгон. Башкаруучу Гуньмо үч айда   бир келип, көрүшкөнгө  акысы болуптур. Башкаруучу  жашынын өтүп калганына байланыштуу, Кан-Ча-айым апабызга, өзүнүн оордуна - небересине баш коштурууну   айтат экен. Көп кеңешип жатып макул болушуптур. Ошол учурда   башкаруучу каза болуп калып, башчынын небереси Лйегя-оми бийликке келип, каныша ошого турмушка  чыгыптыр. Менин болжолумда Лйегя – дегени Илелик (Н.Я. Бичурин 2-том 315-бет.) б.а Или жеринен деген маанини түшүндүрсө, оми - дегени, илгеритен эле  өмүр деген  сөз болуп, Амур дайрасын  билдирип турган. Ошол  Или дайрасын Иля деп аталганы Н.Я. Бичурин 3-китеп 179 - бетте жазылат. Өмүр деген  сөздүн кыскарган түрү оми болсо, анда орустардын Илья Муромец  деген баатырынын атына  окшош болгону көрүнүп турат. Усунь элинин биринчи Гуньмиси ушул адам болгон. Алар Канчайым апабызды  Василиса деп атап алышкан экен. Бул сөздү талдап көргөнүбүздө “Ва” – “ван” деген маанини билдирип турган. Андан ары “си” дегени “ча” деп окулса  “ли” дегени “сак”  деген маанини тушундуруп турганы ачык. Кыргыз тилинде  Улуу хан Чали канышасы  экени тастыкталат. Көп өтпөй апабыз каза болуп калган экен. Андан соң   Чаяндар  Онсуу элине, Чу элинин улуу ханынын  небере кызын канышалыкка жиберген. Андан башчы бир  балалуу болгон. Башчы каза болоордо,  бийликти атасынын инисинин баласына өткөрүп кеткен экен.
Ал эми үчүнчү келишинде, Чаяндардан (Цян) Алтайга келген каныша - Манастын энеси Чыйырды болгон. Н.Я.Бичурин 1-том 240-бет. Ошол себептүү Манас эпосунун 48-вариантында, Чыйырды апабыздын аты Чаакан деп берилип келет. Б.а. Чаа кандыктан келген каныша болгон. Ошол тушта, Чоң Ала Тоодо- Сак деген эл жашаган. Айрым бөлөк  элдер аларды Ли деп коюшкан. Ошентип, Чаа хандыгынан келген биринчи, экинчи каныша, Сак элине келип кошулуп, жаңы курула баштаган өлкөнүн  аты “Чали” болуп, ал сөзгө түпкү тектери болгон, Жан Суулук Кушчу падышасынын тукуму эске алынып, Жан деген сөз уланган. Ча Ли Ян деген сөз келип чыккан. Манас эпосунда: “Ушу  турган Бейжинге,  Чалиярдын чамасы келбеген” – деген  ыр саптары кездешет. Ошол эле учурда Чаа деген сөз  айрым элдерде  Си, Ци деген маанини  туюнтуп, жаңы ордо куруп жаткан Чалиян өлкөсүн - Силиян деп атагандар да болгон. Ала Тоодо Цигу деген эл жашаганы окумуштууларга белгилүү. Ча сөзүнүн Си, Ци деген түшүндүрмөсү бар экендиги тууралуу ойду, өзүмдүн изилдөөлөрүмө таянып айттым. Cи хан дегени Ча хан болуп окулат. Ошол эле сөздүн  Цянь хан экени Н.Я. Бичурин 1-том 25-бетте айтылат. Мына ушул сөздөрдүн түшүнүгү  белгилүү болгондон кийин, илимде чоң алга жылуу болоорун, алдын ала айтып койууну эп  көрдүм. Орустар Миндуулаттан  бөлүнүп кеткенде, өздөрүн Силиян чөлкөмүнөн келдик деп айтышкандыктан, Славян атка конуп кетишкен. Орус элинин  түпкү тектери Сей элинен болоорун  өзүмдүн “Тарыхка чейинки Русь” деген китебимде жазган болчумун. Манас эпосундагы Масейил эли экендигине  ишенсе болот.
Или дайрасынын баш жагынан,  ага келип кошулган  дайранын аты, ал мезгилде “Каркыра Суусу”- деп аталчу. Тарыхка Хурь-хара-усьусь дайрасы деп кирген. Н.Я. Бичурин 3-китеп 61-бет. Ал жерде жашаган элди кытайлар Шуан-хэ деп аташчу экен. Адегенде Гйешуанна, андан Гуйшуан, андан өзгөрүп  Шуанхе болуптур. Котормосу Кушчу  экен. Бир бөлүгү  Венгр болуп кеткен экен. Хурь-хара-усусьтан  хара деген сөз түшүп калып, Хурусь  болуп кыскарып, андан  Русь деген сөз жаралган. Орус окумуштуулары  Русь деген  сөздү Русло деген  сөздөн чыгарышат. Каркыра Суусу деген, сөздөн Русь сөзү  чыгаарын билишкен эмес. Жакындап барышкан - бирок так эмес. Мына ушул суунун боюнда, ал мезгилде жашаган эл - орустар болгон. Төрөбек Оторбаев, “Тарыхка чейинки  Русь” китеби  305-319 бет. Бишкек. 04. 03.  2015-жыл. Ошол тушта Чоң  Ала Тоодо жашаган Сактардын, Каңгылардын ж.б. элдердин үстүнө, мурда Жан Суудан бөлүнүп кеткен кушчулар, байыркы Талаш (Чжанйе) чөлкөмүндө көп кылым жашап, анан Өгүз хандын тушунда, ага баш ийген “Батыш акылман хан” тарабынан, байкоосуз жерден чабылып, жер которуп, Cыр дайранын түндүк  жагына, Тажик жерлерине, Алатоого, Или дайрасынын аймагына чейин  тарап, б.з.ч. 174-ж. түпкү ата мекенине көчүп келиптир. Он Суу эли менен жамааташ жашап, б.з. 6- кылымына чейин  бирге  турду. 630-650 жылдарда болуп өткөн согуштан кийин, Миңдуулатты жуңгардагы уйгурлар басып алган экен. Кытайлар аларды Юйебань деп койчу экен. Алар Илиде турганда Юйебан, Йе-Йе аты менен аталганы тарыхка түшкөн. Юйебань  убагында мамлекет түрүндө болуп, “Бан үйү” деген маанини берип турган. Бань деген сөз, көз каранды (вассал)  мамлекет дегенди билдирген. Н.Я.Бичурин 2-том 68-бет. 1-том 355-бет. Андан соң, ал өлкөнү  Туулга үйү каратып алган. Кийин Туулга үйү да чыгыш - батыш болуп  экиге бөлүнүп кеткен болот. Падышалык адегенде кушчулардын колунда болуп, кийин Чаян кандыктан келген канышадан тараган тукумга өтө баштаган экен. Ал жерди орустар Чубань,  деп атап келсе, кыргыздар ал үйдүн ээсин - Чубак дешти. Манас эпосунда - “Банды уулунан канча жан, урушуп өлдүк Манастан” – делет.
Орустардын Йева энеси, Йе-Йе жеринен чыккан деген ойду  изилдеп таап, китебиме да жаздым. Бул  жерде жашаган Цян б. а.  Чаян журту байыркы Талашта, б.а Байыркы Чжанйеде жашаганы тарыхка түшкөн. Менин жеке пикиримде Йева, Усуньдардын падышасы Кара Дайралык  Күнбайга,  Чайан кандыгынан аялдыкка келген  Канчаайым – Малика (Чалике) болгон деп айтууга негиз бар. Ирандыктар  падыша дегенди “малик” деп коюшат экен. Алар  падышалыктын аталышына  кара дариялык орустардын аталышын баш сөз катары айтышканы байкалат. Мохе сөзүнөн  мо алынып, ага сак деген сөз - ли уланып, “молике” деп айтышкан көрүнөт. Ал эми падышалыкты  куруп жаткан, канышанын жааты аз санда болгонуна карабай, падышалыктын аталышын Ча элинин аты менен баштап  айтканы дааналанат. Ошондон улам Малике деген сөздүн оордуна, Чалике деген хандык пайда боло баштаганы көрүнөт.
Адегенде, кыргын согуш Хан-ча-айымды талашуудан келип чыгыптыр. “Чоң үй ээси билги  – Чаян кандыгынан келген канышанын, “Чоң үйгө” ылайыктуу экенин айтып, канышаны алып койуу  аракетин баштаган. Ошондо каныша Канчаайым апабыз, атасына чоо жайды айтып, түшүндүргөндөн кийин, Чаян кандыктан көп аскер келип, байыркы Талашта, анын айлана тегерегинде олтурган  кушчуларды ж.б. урууларды  чаап, батышка сүргөн. Усундардын башкаруучусу батыш жагынан  кол менен каршы аттаныптыр. Ошондо  кушчулар Или дайрасынын түндүк жактарына, Ала Тоо чөлкөмүнө, Дахьяга   сүрүлүп  келишкен экен.
Он Суу элине Цилими (Чалими) бийликке келген. Ал көтөрүлүшчүлөрдүн колунан каза болгондо, анын оордун тартып алган эмеге, алтын  мөөрдүн оордуна жез мөөр берилген экен. Көп өтпөй эле кушчуларды чапканда катышкан  “Он суу элинин” велможасы өзү чабылып, Или дайрасы,  Жетисуу, Чу чөлкөмүнө  сүрүлүп келген. Алар келгенге чейин эле Или, Жети суу аймагын,  батыштан – чыгышка, андан  мурда, Юлий Цезарьдын убагында  Рур бассейнинен  чыгышка  жер ооду болгон  Рюриктер - жердеп калган болчу. Чыгыш бөлүктү түзгөн: Ди, Динлин, Пуллей, И, Мохе-чернореченские, Гуси, Уге, Синло, Мо, Сушень, Лимо,  Гуньми, Мин (Миң), Дили,  Чернагорцы, Белогорцы, Лобдуктар,  Ичжы,  Цзюйми,  Йеди,  Идань, Балты, Чуван, Прусы ж.б. тайпалардын курамында  орус тектүүлөр басымдуулук кылган. Тайпалар   Рюриктерге кошулуп, орус тектүү элдердин күчү арта баштаганы байкалат. Албетте айрым тайпалар сак уруулары менен  аралаш  жашаган. Эгерде ошол аймакта  жашаган:  кушчулар, түргөштөр, карлуктар, кыпчактар, жүйүттөр, бугулар, булгаарылар, чаяндар, рюриктер, кесек, найман, тейит, сабир, уар сыяктуу тайпаларды,  көптөгөн майда  урууларды эсепке алганда, түзүлгөн “Он суу  каганаты б.а. Усунь  каганаты зор күч менен  тарыхый мейкиндикке чыккандыгы көрүнөт. Адегенде алар түзгөн падышалык Чалияр (Силиян) болсо, кийин Дулу, Нушиби болуп бөлүндү болду. Дулу тарабындагы орус тектүү элдер, Силиян сөзүн өздөрүнө   алып калышкан. Ошондон Славян атанып кетишкен. Туулга үйү  жалпысынан  Дулу деп аталган болчу. Мына ушунча элдердин биригишине биринчи из салган, Чаян элинен  келген каныша  апабыз  Канчаайым -Василиса  болгон экен. Тарыхта апабыздын аты Си-гюн деп берилген. Си дегени баягы эле Ча, ал эми гюн –дегени облус деген маанини билдирет. Кийин “Он Суу” элине каныша болгондо, Йе сөзүнө ван деген сөз уланып, өзүнчө бир даражаны билдирип туруптур. Даражасы жагынан  падышадан кийинки   орунда болгон б.а. Кушчу падышалыгынан кийинки орунда болгону билинет. Ошентип Йеван деген сөздөн- Йева аты  келип чыккан экен. Орустар  Йе-Йеден б.а. Байыркы Талаш болгон жерден келген каныша - деп айтканы көрүнүп турат. Башында  байыркы Талашта (Таласта) турган “Он суу” элинин  башчысынын аялы болуп, кийин эли чабылганда  Или,  Жетисуу аймагына келгенде -  Йе ден келген каныша дешип, анын аты Йеван болгону байкалат. Н.Я. Бичурин 2-том 322-бет. Бул аталыш орустар  тарабынан болгону билинет. Канышанын, мурда  Чаян элинен келгени унутулуп калган экен. Ошондой эле шартка Иван деген сөздүн келип чыгышын айтууга болот. Бул сөз  И элинин улуу ханы деген маанини берет. Или дайрасынын аты эки сөздөн  турган: И жана Ли. И - мамлекеттин аты, орустардын өлкөсүнүн аты. Ли – Сактар болгон. Бир учурда  ушул аймактын элинин атынан чыккан, Илья баатыр болгон. Или дайрасы  чек ара  болуп, түндүк жагында орус, карлук, түргөш, кушчу, кыпчак, жүйүт ж.б. элдер болсо, түштүк жагына  Чу-Талас - Тяньшань чөлкөмү туура келген. Бул жердеги тоолорду, ал мезгилде “Небесные горы”- дешсе, Падышалыкты” Небесные  царства”- дешкен. Онсуу элинин айрымдары, өлгөн  адамдарды: “царства ему небесное”- деп  узатышчу  экен. Эки тарабында тең орус тайпалары болгон экен.
Ошентип, батыш аймакта  көптөгөн элдер чогулуп, чоң хандык пайда болгон. Ошондон улам, кийин  Катта хан (Катаган) деген  эл аты келип чыккан. Санжыра бул элди Кара Теңеш, кытайлар “Чоң үй ээси билги” - деп атады. Тарыхта “Большой  Юечжы” деп аталып, ошол аталышты кытайлар өзгөрткөн эмес. Башында Кара кушчу, Чон кушчу атын алып жургон элдин аты озгоруп кеткен. Биз “Чоң үй ээси-Билги”-деп айтуунун оордуна, Катта хан б.а. Катаган деп айтып калдык. Бул ой  биринчи айтылып олтурат. Ошол күндөн баштап, мурда  Чалихи падышалыгы түптөлүп жаткан болсо, катагандардын күч алышы  менен падышалыктын аталышына, хандык деген сөз уланып айтыла баштаган. Мурда падышалыктын атына кошулуп айтылган Хи, Ян, Ми деген сөздөр, Хэу деген сөз  менен алмаштырылган. Ошентип: Чалуке, Чалияр, Силиян, Цилихи, Чалиян, Цилимий деген сөздөр Чалике деген сөздун озгоргон туруно кирет. Бул өзгөрүүлөр Манас атабыздын тушунан баштап ишке ашырыла баштаган эле. Ке тыбышынын Кыргыз атуулдарынын атына уланып айтылуусун - Манас өзү  Жолойго айтып - кийриген экен. Н.Я. Бичурин. Байыркы заманда Орто Азияда жашаган элдердин тарых жыйнагы. 1-том 102-бет. Ошондон улам, Чалуке, Асанбек-Асаке, Үсөнбек-Үсеке болуп айтылып калган экен. Ке деген сөз Хэу деген сөздөн кыскарып, хан деген  маанини билдирип турган. Бул тууралуу айтканыма көп болду, бирок  окумуштуулар ишене бербеди окшойт. 1992 - жылы Манастын тарыхый инсан экендиги тууралуу “Манас Ата тарыхы”-  китебимде  да көп жаңылыктарды  айткан элем. Ошол кездеги окумуштууларыбыз бир сыйра дүрбөлөң  болушуп, анан  ой  өзүнүкү  болбогон  соң,  тынч  алып  калышкан  болчу.
Кийин Чаа Тоо, Зашаң Көл, Кызыл Ой, Чаян деген жерлерде жашаган, Чаян эли да, кушчудан тараган журт болгон. Алгачкы белгилүү болгон учуру, Жансуу деген чөлкөмдө жашаганы үчүн - “Жанккушчу”- деп коюшкан. Ала-Тоодо, Сак деген эл жашап турган. Канышанын тегерегине, аны менен бирге келген 500 бала 500 кыздан тараган падыша тукуму болгон - чаликелер,   Бугу, Рюрик, Кыпчак, Карлук, Кушчу, Мохе, Булгаары, Түргөш, (Фуфоло) – жүйүттөр кирген. Жүйүттөр Иртыш дайраларынын бойлоруна көчүп келгенде, ага жергиликтүү Миңдуулаттын  башчылары:  “Хэу- лэу-Фуле”- кыргызчага которгондо “Теги бөлөк б.а. теги Чаян кандыктан болбогон, Иле жергесиндеги  - Бөрү ханына караштуу тайпа дешкен. Бүгүнкү  күндө эврейлер өздөрүн  Ашкуз, Ашканез деген  тектен тараганбыз дешет. Бирок ал тек эмнени билдирээрин - биле беришпейт окшойт. Жүйүттөр эврейлердин ата бабаларынан болушкан. Ал мезгилде  Жүйүт, Фуфоло – атында жүргөнүн өзүмдүн изилдөөлөрүмө таянып жаздым. Фуфоло деген сөз, Сол бөрү  деген түшүнүктөгү   сөз болуп чыгат да, түбү  кыргызга  тиешелүү тайпа экени билинет. Мурда  мындай көз караш  болбогон. Менин 2015 жылы  чыккан китебимде, Эврей элинин түпкү теги жөнүндө  кенен  сөз козголот. Көлөмдүү  очерк   китебимден  орун  алды.
630-жылдарынан баштап,  Кытай тарыхы Нушиби деп койгон  Чу-Талас-Тяньшан тарап өзүнчө бөлүнүп, борбору Талас болгон. Буларды  “Он Ок” тукуму деп койгон. Он уруудан туруп, ар бир уруу бирикмесинин башчысы – кагаанга чогулушка келгенде колуна, өзүнө баш ийген канча уруу болсо –ошончо жаанын огун  ала жүрчү экен. Ошондон Он Ок аты келип чыккан. Он Ок деген сөздү кытай тилине которгондо  Шеху   болот. Б.з. 555 - жылы Таластын Миңбулагын  жердеп, журт башкарган Шегуй кагаанды эске алганда, ал түзгөн өлкө, он уруудан турганы  көрүнүп турат.
Ал эми экинчи тарап Туулга тукуму атка конгон. Ошол туулга деген сөздү, айрым элдер дулуга деп айткандыктан, ал сөз кийин  Дулу болуп өзгөрүп, тарыхка түшкөн экен. Дулуну Тукюйе дейт. Н.Я. Бичурин 3-китеп  176-бет. Санжырада Миңдуулат болуп айтылып калган. Кийин Миң тукуму - Хазар деген атка көчкөн. Жайыл менен  Миңтуулга тайпасынын ортосунда болуп өткөн 20 жылдык граждандык согуштан кийин,  Миндуулаттан бөлүнүп кеткендер да болгон. Алар мамлекетин Хазар б.а “Миң” деп атап алышкан экен. Данапар дайрасынын куймасына жакын жерде, байыркы Киев шаарын кура башташкан. Баштапкы чагында ал калаанын төрт тарабында  эшиги болуптур. Эл аны  “Өгүзкана” деп коюшчу экен. Шаарды курганга, хан тукумунан болгон үч адам ынтымак куруп, иш баштаган. Аларга,  Кий - Чоң Ала Тоодон болгон Ки- хэу, падыша тукумунун өкүлү экен. Шеху - Он Ок падыша  тукумунун өкүлү- Шегуйдун тукуму болуптур. Н.Я. Бичурин 2-том 68-бет.
Хориф -  Кутуустун урпактары, Манас эпосундагы  Алооке хандын урпактары, б.а  “Чыгыштын кароол ханынын”   тукумдарынан  болушкан. Алгачкы король тукумдарынын урпактарынан болгон. Булардын кароль деген сөзү, Хунндардын “Чыгыш менен батыштын кароол кандарынын”  атынан келип чыгат -  деп чечмеледим. Жогоруда айтылган ой толгоолор азырынча менин жеке оюм,  кийин бул айтылган ойлор  туура болуп чыгаарына мен ишенемин.