cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ятька (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Маасы
Мунун жасалышына, жердигине карай «намеркан маасы», «кыром маасы» деген түрү бар. Алар оң жана сол бутка ылайыкталып, айырмалуу (эки жактуу) жана эки бутка бирдей (бир жактуу) тигилген.
Чеберлер кол булгаарыдан кашыктай сыйда мыкты маасыларды ултарып, ага чийме сынпос түшүрүүчү. Бул бут кийим эркектердин маасысы, ургаачылардын маасысы болуп экиге бөлүнөт. Жигиттердин жана кыз-келиндердин кийген маасыларынын кончунун алдыңкы бети чиймеленет. Андай элдик мүнөзгө эгедер көркөмдүк өтүк, жагдан, чыны кап, көөкөр, кечим (тердик), ээр өңдүү көн жана булгаары буюмдарына түшкөн кооздуктарга өтө үндөшүп турат. Буга наар (чийме — сынпостун бир түрү) берүүдө чеберлер «мүйүз», «кыял» сыяктуу элдик оюмдардын элементтерин учтантып, айкаштырып берет.
Кийинчерээк маасы жандыктын терилеринен ичтетилип, булгаарыдан тигиле баштады. Жердик жука болгондуктан, ага өсүмдүктөрдүн сабактарын, бак-дарактардын мөмө-жемиштеринин бутактарын жана жылдызчаланган сайма көчөттөрүн бир өңдө келтирүүдө. Ошондой эле башка өңдөгү булгаарыдан оюм чыгарып, аны маасынын маңдай бетине жабыштыруу же оюп коюп тигүү аркылуу ага кооздук берилүүдө. Азыр өнөр жайдык негизде көп нускада чыгарылып жаткан бул бут кийимге көркөм көчөттөр атайын сайма сая турган машинасы менен түшүрүлүп, дүкөндөргө такай чыгарылууда.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Көрүмдүк
Көрүмдүк - жаңы төрөлгөн балага, жаңы келген келинге, күйөө балага адепки көргөндүгү үчүн эң жакшы буюм, алгыр куш, кыраан тайган, чыгаан күлүк сыяктуулардын алардын ээсине берилүүчү акча, буюм.
Лабораториялык иш
Лабораториялык иш учурунда байкоо, анализ жана байкоо учурундагы маалыматтарды салыштыруу, корутундуларды жасоо жүргүзүлөт. Ой жүгүртүү, иш аракет менен айкалышат, окуучулар техникалык каражаттардын жардамы аркылуу окуп үйрөнүп жаткан заттарга жана материалдарга таасир этүү менен өздөрүн кызыктырган кубулуштарды, жараяндарды алышат. Акыл ишин физикалык иш аракет менен мындай айкалыштыруу таанып билүү жараянын продуктивдүүлүгүн жогорулатат.
Лабораториялык иш көрсөтмөлүүлүк планда өткөрүлөт, окуучулар өздөрүнүн тажрыйбаларында буга чейин мугалим көрсөткөн демонстрацияны, окуу китебинен алган билимдерин кайталап ишке ашырат, же изилдөөчүлүк планда, окуучулар өздөрү, алардын алдына коюлган таанып билүү тапшырмаларын алгач ирет аткарышат, тажрыйбалардын негизинде, илимде буга чейин белгилүү болгон жыйынтыктарга өз алдынча келишет.
Айрым учурда окуучулар изилдөөчүлүк иш жүргүзүшөт, (окуучунун эксперименти аркылуу) обьектилердин жана материалдардын буга чейин белгилүү болбогон, сыналбаган жактарын издеп табышат, технологиялык маселелерди чечүү менен кубулуштардын жаңы жагдайдагы байланыштарын табышат, иштин жүрүшүндөгү бузулуунун себептерин аныкташат.
Лабораториялык иш өткөрүүдө окуучулардын эксперименттик техникасын өздөштүрүүсү маанилүү. Окуучулар эң жөнөкөй куралдар менен иштөөнү үйрөнүшөт. Экспериментти аткаруу маданиятын, өлчөөчү куралдардын техникасын өздөштүрүшөт, шаймандарды, куралдарды мантаждоого үйрөнүшөт. Булардын бардыгынын учурдагы өндүрүштө иштөөгө даярдоодо чоң мааниси бар. Лабораториялык иш жекече аткарса болот, ошондой эле жупташуу менен же топтук түрдө аткарууга болот. Топтук аткарууда ар бир окуучунун иштин бөлүктөрүн аткаруу менен белгилүү билимди жана билгичтикти өздөштүрүүсү зарыл. Лабораториялык иш нускамасы оозеки же жазуу жүзүндө берилиши мүмкүн. Алгачкы мезгилде инструкция бөлүк бөлүгү менен берилет. Бара-бара окуучулар татаал нускамалар менен иштөөгө үйрөнүшөт.
Лабораториялык иш аткарууда окуучулар кубулуштар жана жараяндар боюнча алган маалыматтарды эсеп-кысаптарында график түрүндө берүүгө үйрөнүүсү маанилүү. Лабораториялык иш сабактын бир бөлүгү болушу мүмкүн. Лабораториялык иш өткөрүү окуучулардын таанып-билүү активдүүлүгүн жогорулатат, практикалык билгичтик жана көнүмдөргө ээ болууга көмөктөшөт, окутууну турмушка жакындатат.
Куян (Калтасин району, Башкыртстан)
Куян — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Жаңы кильбахтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 69  киши. Почта индекси — 452855, ОКАТО коду — 80233846002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мончок
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Көчкой
Көчкой - күйөө баланын айылынын көчү колуктусунун айылы аркылуу өткөндө колукту тарап көчкөндөрдөн талап кылуучу мал. Көчкойду колуктунун айылдаштары өздөрү кармап алышкан. Эгер алар кармаган мал өтө баалуу эсептелсе, анда күйөө баланын атасы тайга алмаштырып берген жана ал үчүн ага кийит кийгизишкен. Көчкой алган колуктунун атасы кой союп, айылын чакырып, элин сыйлаган.
Сыкзас
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь бастауынан Кондома дарыясын кошпогондо, Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаратылыш коргоо мыйзамдары
Жаратылыш коргоо мыйзамдары – экономикалык кызыкчылык менен айлана-чөйрөнүн акыбалын илимий негизде айкалыштырууну камсыз кылуу максатында жаратылышты коргоо, жаратылыш байлыктарын акыл-эстүүлүк менен пайдалануу, айлана-чөйрөнү сактоо тартибин орното турган укук ченем актыларынын жыйындысы.
Кандрыкуль (Туймазин району, Башкыртстан)
Кандрыкуль — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 519 киши. Почта индекси — 452788, ОКАТО коду — 80251840004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Деңиз дөө шайтаны
Деңиз дөө шайтаны — (лат. Manta birostris) көөкөрчөк балыктардын бир түрү.
Аудитордук ишмердүүлүк
Аудитордук ишмердүүлүк – уюмдар менен жекече ишкерлердин каржы отчеттуулугун көзкарандысыз текшерүү (аудит ) жана аны коштогон кызматтарды көрсөтүү боюнча ишкердик аудитордук ишмердүүлүккө жатат.
Масс-спектрометрия
Масс-спектрометрия – масс-спектроскопия, М.-с. анализ – зат массасын (масс. зарядка болгон катышын m/е) жана изилденүүчү затты иондоштурууда алынган ион салыштырмалуу санын аныктоо аркылуу затты анализдөө методу. Масса зарядка болгон катышы - m/е маанисинин жана алынган иондор тогунун салыштырмалуу маанисинин бирдейлиги, график же таблица түрүндө берилиши зат масс-спектри деп аталат. Масса зарядка болгон катышы – m/е маанисинин чоңдугу б-ча изилденүүчү зат иондорун бөлүүдө алынган чондуктарды жана бөлүнгөн иондор тогун ченөө үчүн М.-с. приборлор колдонулат. Иондоштуруунун кеңири таралган универсалдык методу – электрондук согуу. Электрондук согууда энергиясы 70-100 эВ, ылдамдыгы 108 см/сек болгон электрондор колдонулат. Оң зарядуу ион-радикалды М+. алуу үчүн көрсөтүлгөн чоңдуктар жетиштүү болот. Мол-лар фрагментациясы схемасы:
mо-нейтралдык бөлүкчөнүн бөлүнүүсү М. с. зат пикомольдук санын жана түзүлүшүн аныктоодо колдонулат. Заттар иденцификациялоого мүмкүнчүлүк берүүчү 70000 ашык орг. зат спектрин камтыган масс-спектр каталогу бар. Ар кандай максаттар үчүн колдонууга мүмкүн болгон масс-спектрометр индекстери бар: изотоптук курамы үчүн - МИ, хим. курамы изилдөө үчүн - МХ; структуралык анализ үчүн - МС. М.-с. орг. хим-да зат мол. массасын ченөөгө, элементтик курамын; хим. жана мейкиндик түзүлүшүн, изотоптук курамын аныктоодо, орг. заттар татаал аралашмасына сапаттык жана сандык анализ жүргүзүүдө колдонулат. М.-с. негизги максаттарынын бири - М.-с мүнөзү менен изилденүүчү орг. мол-нын түзүлүшүнүн көз карандылыгын табуу.
Айтым (высказывание)
Айтым (высказывание) – кептик пикир алышуунун, кабарлоонун бирдиги. Айтым лингвистикалык термин катары тилдик каражаттардын кепте колдонулушун изилдөөдө келип чыгып, сүйлөмгө карата аныкталат. Мурда тил илиминде айтымды фраза деп аташып, аны сүйлөмдөн көлөмү, мазмуну, функциясы боюнча айырмалап келишкен. Азыр көпчүлүк окумуштуулар Айтым менен сүйлөмдү карама-каршы койбостон, сүйлөмдүн өзүн экиге: структура-семантикалык схема (модель) жана Айтым деп бөлүп карашат. Мындай түшүнүк боюнча, Айтым сүйлөм моделинин (схема) конкреттүү кептик ситуацияда колдонулушу, реализацияланышы болуп саналат. Ушуга байланыштуу А. төмөнкүдөй өзгөчөлүктөргө ээ: а) пикир алышуучуларга ориентацияланышы, багыт алышы (сүйлөөчүнүн позициясын баяндоо, аңгемелешүүчүнүн билими, белгилүү реакциясы менен эсептешүү); б) ар кандай деңгээлдеги бирдиктердин интеграцияланышы (аларда лексикалык, грамматикалык, интонациялык маанилердин өзара аракеттенүүсү); в) ситуативдүүлүгү (сүйлөөчү билген конкреттүү ситуацияга, окуя, кырдаалга катыштуулугу).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Балтимор метросу
Балтимор метросу – Балтимор шаарынын метросу. Метросу 21-ноябрь 1983-жылы ачылат.
Эт жөрөлгөсү
Эт жөрөлгөсү - Ата-бабабыздан калган салт, үрп-адаттар акыркы учурларда унутта калып бара жаткансыйт. Заман өзгөрүп, доор алмашкан сайын өзүбүздү заманбап адам катары көрсөткүбүз келгени жашыруун эмес. Улуу адамдардын “Жаштар эч нерсени билбей калды, кыргыз элинин нукура салттары ушинтип эле унутта калабы” деп кейиштүү айткан кептерин кулак сыртынан кетирип жатканыбыз анык. Конок келсе кой союп сыйлоо биздин ата-бабабыздан калган жакшы жөрөлгөлөрдүн бири. Азыркы заманда акчаң болсо баары даяр, конок тосо турган болсоң мал базарга барып ошол эле жерден алган малыңды сойдуруп, жиликтетип, ал тургай ичеги-карынын жуудуруп алып келсең болот. Бирок эр жигиттин кой союп аны жиликтөөнү, эт бышырып табак тартууну билбегени уят катары каралаарын эске салып касапчы боло албаса да анын эрежелерин биле жүрсүн дедик.
Койду мууздоо
Койду соер алдында ичеги-карындары тазараак болуш үчүн аны бир нече саатка ачка коюш керек. Сое турган бычактар курч болууга тийиш. Мокок бычак менен койду союу куранда күнөө деп саналат. Алгач койду кыбыла тарапка каратып бата кылынып, тилектер айтылат. Келме келтирип буттары таңылган койду моюн сөөгүнө чейин мууздаган соң каны толук агып бүткүчө күтө туруу керек. Андан кийин моюн сөөгү ажыратылып, жүлүнү кесилет. Кой жүлүнү үзүлгөндөн кийин гана толук жан берет. Эми койдун этин териден ажыратууга болот.
Терисин сыйруу
Алгач койдун төрт шыйрагы муундарынан кесип салынат. Алдыңкы буттарынын терисин ички капталынан тарта төштүн учун карай тилүү керек. Арткы буттары да ошондой ыкма менен табарсыкка карай тилинет. Андан кийин курсак терисин тең экиге бөлүп, этти териден бошотуу башталат. Төшүндөгү терисин бычак менен ажыратып, төштүн оң тарабынан тартып муштум менен жирөө керек. Азыркы учурда малдын терисин сыйруунун дагы бир жеңил жолун таап алышкан. Койду мууздагандан кийин бут терисинин ыңгайлуу бир жерин тешип, ал жерден жел үйлөгүч аркылуу тери менен эттин ортосуна жел толтурушат. Бул теринин бат сыйрылышына шарт түзөт экен.
Ичеги-карынды алуу
Койдун ичеги-карындарын бөлүп алуу үчүн алгач кабыргалардын учу төштөн ажыратылат.Андан соң башкы эки кабырга өзүнчө, кийинки беш кабырга өзүнчө кесилет.Төштү курсак эттери менен чогуу алып коюу керек. Башкы эки кабырганы сөгүп, койдун ичине кол салып, этияттык менен карын эттерин кесүү керек.Төштү жана кабыргаларды өзүнчө алып алган соң койдун кызыл өңгөчүн кекиртектен сууруйт.Кызыл өңгөчтү карынга кошулган жерине бир карыш жеткизбей кесип алып, карындын учун түйүп коет. Андан кийин жоон ичеги кесилет да чоң чарага баарын чыгарып ичеги жыдып кетпес үчүн үстүнө муздак суу куюп коюш керек. Андан кийин өтө кылдаттык менен боордон өттү кесип алуу керек. Эгер өт жарылып кетсе андагы уулуу заттар этке тарап, эт зыяндуу жана ачуу болуп калышы мүмкүн. Кезекте өпкө, жүрөктү эттен бөлүп алуу турат. Койдун тулкусунан төшү, өпкө-жүрөгү, ичеги-карды алынып салынган соң андан ары туура жиликтөө кажет.
Жиликтөө
Башты, төштү, кабыргаларды, ичегилерди койдун тулкусунан алып салгандан кийин койду жиликтөөгө кезек келди. Туура жиликтөө да чеберчиликти талап кылат. Койдун арткы буттарынан алгач жото жилик бөлүнүп алынат. Бул жиликке кашка жиликти бойлой кеткен эттин жарымы калтырылат. Андан соң кашка жилик жамбаштан бөлүнүп алынат. Демек, койдун бул саны үчкө: жото жилик, кашка жилик жана жамбашка ажыратылат. Экинчи саны да ушундай жол менен үч жиликке бөлүнөт. Алдыңкы бутту бөлүштүрүүгө келсек мында алгач кар жиликке этти көбүрөөк калтырып, күң жиликтен ажыратып алып андан кийин күң жиликти далыдан ажыратып алыш керек. Демек, койдун алдыңкы буту да үчкө: кар жилик, күң жилик, далыга бөлүнөт. Жалпысынан бардыгы болуп эки алдыңкы буттан жана эки арткы санынан 12 жилик чыгат. Андан кийин узунунан кеткен омуртканы моюнга, аркага, куймулчакка бөлөт.Кой сойгондун аягында башын жана шыйрактарын куйкалайт. Оңой куйкалоо үчүн баш-шыйрактын жүнүн кыска кылып кыркып алуу керек.
Эт бышыруу
Казан асуу-эт салуу дегенди түшүндүрөт. Казанга суу куюлуп алгач кар жилик салынып андан соң алп жиликтер түшөт. Карчыга, төш үстүнө көмкөрүлүп, аягында баш салынат. Айрым аймактарда кар жиликтен мурун башты салышат. Эт көөп казан кайнаганда чий көбүгүн таратпай таза алуу зарыл. Эт бир кайнагандан кийин аны үбөлүк, депкир менен аярлап оодарат жана туз кошулат. Эттин сорпосун бат-бат сапырып турса тунук жана даамдуу болот. Өтө эзилте кайнатпоо керек, берекеси жок болуп калат.
Табак тартуу
Табак тартуунун да өзүнчө мадантияты бар. Жандык сойгондо жамбаш, куймулчак, жото жилик, кашка жилик, каржилик, далы катары менен өзүнчө мааниге ээ болот. Улуулата жамбашты аксакал алса, куймулчак байбичеге таандык. Андан кийинки сакалдуу адамга жото жилик(чүкөлүү жилик), кийинкиге кашка жилик туура келет. Кар жилик жолдош жилик деп саналат. Кабырга да улук деп эсептелет. Чүй, Талас, Ош тарапта баш аксакалдарга тартылса, Ысык-Көл, Нарын тарапта жаштарга тартылат.
Эт тууроо
Эт тууроону кыргыз элинен башка улуттан да кездештирүүгө болот. Мисалы, каракалпак ("турама" тамагы) жана өзбек ("норин") элдеринде. Этти майда тууроо - улууларды, карыяларды сыйлоо. Куш тилиндей майда туурап, чык кошуп аралаштырып жегиликтүү кылуу - "наарын" деп аталат. Наарын кийин "бешбармак" деген аталышка алмашып кеткен.
Колго суу куюу
Адатта эт тартылаар алдында колго эркек баланын суу куюусу шарт. Суулукту сол ийинге илип, чылапчынды четинен кармап жылымык суусу бар кумганды оң колго кармап солдон оңду карай суу куюп чыгат. Эт желип, бата тиленип бүткөндөн соң ыкчамдатылган суу оңдон солду көздөй аяк өйдө куюлат. Балага суу куйдуруу салт. Анда конокту сыйлоо адеби жатат. Мындан бала улуулардын батасын, тарбиясын алат.
Масса алмашуу
Масса алмашуу – заттар көлөмдөн бетке же беттен көлөмгө таралуусу. Аралашмаларды бөлүү М. а. негизделген. М. а. ректификация мүнөздүү мисал боло алат. Мында бөлүнүүчү заттар суюк жана буу фазасында таралган болот, б.а. кайноо темп-расы төмөн болгон заттар буу фазасына өтүп, ал эми кайноо темп-расы жогору болгон заттар суюк фазада калат.
Капила
Капила ([хиндиде |कपिल ऋषि}}) – б. з. ч. 7-кылымдагы байыркы индиялык ойчул, санкхья деп аталган дуалисттик мүнөздөгү философиялык системанын негиздөөчүсү. Окуунун “санххья” деп аталышы (санскриптче “сан”, “саноо”, “эсеп”) космостун элементерине санак жүргүзүүгө негизделгени менен байланышкан. Капиланын окуусу ведаларга таянганы менен өз алдынча көз караштарды иштеп чыккан. Бирок, Капиланын сутралары биздин күнгө чейин сакталып калган эмес. Капила веданта менен миманса деп аталган философиялык окууларга каршы маанайдагы дуалисттик системанын автору болуп эсептелет. Анын пикири боюнча дүйнө бири-бирине көз карандысыз эки негизден турат:
1. Пуруша – дүйнөнүн акыл-эстүү башаты, ал нерселерден сырткары жашайт жана түбөлүк өзгөрбөс аң-сезим болуп эсептелет.
Итон (Огайо)
Итон (Огайо) (Eaton) — Огайо штатынын Preble округуна караган АКШ шаары.
17-май
17-май — Григорий календары боюнча 137-күнү (толук жылда 138), жылдын аягына чейин 228 күн бар.
Деңизазуу
Деңизазуу (лат. Dentalium) – үлүлдөрдүн бир уруусу, буларга пилдикиндей деңизазуу (лат. ''D. elephantium) кирет.
Аудитордук корутунду
Аудитордук корутунду – аудит жүргүзүүнүн жана/же ага коштолгон кызмат көрсөтүүнүн жыйынтыгы боюнча документ. Аны аткарган жак таризи, мазмуну, тартиби боюнча аудиттин тийешелүү калыптарына туура келе тургандай корутундусун өзү сунуш кылат.
Маком
Маком (тажик, өзбек - турган жер, орун, берене) - алгач кылдуу чертме музыкалык аспаптардагы берененин жана белгилүү бир добуш орунунун белгисин түшүндүргөн. Маком сөзү макат сыяктуу түркүн мааниде колдонулат. A. Н. Фараби, A. А. ибн-Сина жана башкалар Макомду лад маанисинде колдонушкан.
13-18-кылымдар аралыгында Борбордук Азия, Хорасан жана Кавказда он эки Маком жаралып, колдонулган. Алар: Раховий, Хусайний, Зангула, Рост, Ушшок, Наво, Бусалик, Хижоз, Ирок, Исфахан, Зарафканд жана Бузрук. Азыркы күндө Маком музыка өнөрүнүн башка жанрларынан айырмаланып, көп бөлүмдүү жана көлөмдүү.
Бүгүнкү учурда өзбек, тажиктердин музыкалык маданиятындагы алты Маком - шашмаком циклинде сакталган жана өмүр сүрүүдө. Алар - Бузрук, Рост, Наво, Дугох, Сегох жана Ирок. Ар бир Маком эки чоң бөлүмдөн турат. Биринчи бөлүмү жалаң гана кылдуу аспаптарда аткарылат да,: мушкилот (хорезмде чертүш йули) деп аталат. Экинчи бөлүмү кыл аспаптардын коштоосу менен ырдалып, наср (Хорезмде айтым йули) деп аталат. Аталган бөлүмдөр өз алдынча бир нече чыгармалардан турат. Ар бир Маком бий коштоп аткарылуучу ыр-уфар менен бүтөт. Шашмакомдун ар бири өзүнө мүнөздүү ыргактык түзүлүшкө ээ. Ал ыргактык түзүлүш дойрада аткарылат. Дойраны адатта Маком наср бөлүгүн аткаруучу ырчылар - ханандалар чалышат. Алар өз ырларын дойра усулу менен коштойт.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Африка пилдери
Африка пилдери (Loxodonta africana). Болжол менен учурда эки түрдөн турат: саванна пили жана токой пили. Африка пилдерине жасалган акыркы ДНК изилдөөлөрүнө таянсак, Loxodonta 1,9 жана 7,1 миллион жыл мурда пайда болгон. Изилдөөлөргө чейин булар түркүм болуп саналышкан (Loxodonta africana africana жана L. africana cyclotis).
Баардык түрлөр Эл аралык Кызыл китепке киргизилден.
Вайгач
Вайгач - Түндүк Муз океандагы арал. Баренц жана Кара (Карск) деңиздеринин чегарасында. Архангел облусуна (РФ) карайт. Материктен Югор Шар, Жаңы-Жер аралынан Кара Дарбазасы кысыктары аркылуу бөлүнөт. Аянты 3,4 миң км2дей. Түздүктүү рельеф басымдуу; жалдардын бийиктиги 137 мге чейин. Арктикалык тундра мүнөздүү; саз көп. Калктуу пунктары: Вайгач, Долгая Губа, Варнек, Дыроватый. 1950-жылдан уюлдук станция иштейт.
Айтылыш (орфоэпия)
Айтылыш (орфоэпия) – ар бир конкреттүү тилдеги тыбыштардын артикуляциясындагы өзгөчөлүктөрдүн жыйындысы. Туура адабий Айтылыш – тилдин орфоэпиялык нормаларына ылайык келген Айтылыш Адабий Айтылыш тилдин фонологиялык системасына, б.а., фонемалардын инвентарына, алардын дистрибуциясынын, алмашууларынын, тизмектешүүлөрүнүн эрежелерине көз каранды болот. Туура Айтылыш оозеки кепти тезирээк кабыл алууга өбөлгө түзүп, адамдар ортосундагы баарлашууну жеңилдетет; ал эми туура эмес Айтылыш кепти кабыл алууда тоскоолдук жаратуу менен, угуучунун көңүлүн алагды кылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Массалык сан
Массалык сан – эриген зат массасынын же компонент аралашмасынын эритме же аралашманын жалпы массасына болгон катышы. Бирдик үлүшү (0,017; 0,45; 0,9) же процент менен туюнтулат (1 %, 45 %, 90 %) ж.б. М. с. белгилүү атом ядросундагы протон менен нейтрон суммасы М. с. тиешелүү элемент символунун сол үстүнкү жагына индекс менен белгиленет. Мис., М.с. 208 болгон коргошун изотобун 208Pb деп белгилейт.
Деңиз мышыгы
Деңиз мышыгы (лат. Dasyatis pastinaca) – шишкуйрук көөкөрчөк балыктардын бир түрү.
Домье Оноре Викторьен
Домье Оноре Викторьен (26. 2. 1808, Марсель 11. 2. 1879, Парижге жакын, Вальмондуа) француз графиги, живописчи жана скульптор. 1814-жылдан Парижде жашаган, сүрөттөн жана живопистен сабак алган. Сын реализминин өкүлү, демократиялык кыймыл менен тыгыз байланыштуу сатиралык сүрөттүн жана литографиянын чебери болгон. 1830-жылдагы революциядан кийин карикатуранын чебери катары таанылган. Литографиялык портрет-шарждарында, ксилографиялык чыгармаларында Домье жумушчулар менен революциячылардын образын жараткан («Закон уюткусу», «Басма сөз эркиндиги», «1834-жылдын 15-апрелиндеги Транснонен көчөсү»). Саясий карикатурага тыюу салынгандан кийин (1835) Домье турмуш сатирасында иштеп, дүнүйөкор соттор менен чиновниктерди сынга алган («Карикатюран» сериясы, 1836-38; «Мыйзамчылар», 1834; «Боорукер буржуйлар», 1846-49). 60-70-жылдары саясий сатирага кайрадан кайрылган. Домьенин чыгармачылыгы пролетардык азатчыл козголоң менен тыгыз байланыштуу («Козголоң», 1848; «Баррикададагы үй-бүлө», Улуттук гал., Прага). Домье живописте жана скульптурада драматизм менен сатираны, баатырдык менен гротексти айкалыштырган («Дон Кихот», 1868, Жаңы пинакотека, Мюнхен).
«Дордой-Динамо»
«Дордой-Динамо» - Кыргызстандын профессионалдык футбол клубу. 1997-жылы январь айында А. Салымбеков Нарын шаарында негиздеген (президенти). Кыргызстандын 4 жолку, (2004, 2005, 2006, 2007) жана АФК (Азия футбол конфедерациясы) президентинин 2 жолку (2006, 2007) чемпиону. Кыргызстан кубогунун (2004, 2005, 2006) жана АФК кубогунун күмүш байгесинин (2005) ээси. Клубдун негизги максаты өлкөдө футболду өнүктүрүү. Белгилүү оюнчулары: М. Мирзалиев, Н. Ахатов, М. Ишмаков, С. Андабеков жана башка.
Макам
Макам (араб. макам - туруу орду, берене басуу чеги) - арабдарда, түрктердө жана иранда тараган оозеки салттык музыка жанры. Макам араб музыкалык маданиятыңда бир нече мааниде колдонулат:
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Мина коюу
Мина төгүү — «сыялоонун» бир түрү. Муну биз зер буюмдарына пайдаланарда аны абдан гүл майдалап, же сууга чылап, кадимки сыядай кылып алат. Демек, күмүш бетине түшкөн оюм-чийимди минтип, «сыялоону» «мина төгүү» же «мина коюу» деп да аташат. Муну менен ат жабдыктарын, азем буюмдарын кооздоого көбүрөөк көңүл бурулган.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Тарбиялануучу
Тарбиялануучу – тарбиялык таасирдин объекти болгон (таалим-тарбия мекемелердин шартындагы - бала, өспүрүм, кыз же жаш улан) адам. Тарбиялык таасир мугалим, тарбиячы, коллектив, окуучулар, коомчулук, үй-бүлө жана башка уюмдар жана алардын биргелешкен иш-аракеттеринен чыгат. Тарбиялануучу – тарбиянын пассивдүү объекти гана эмес, өзүнүн жеке сапаттарын калыптандырууда ага дамамат активдүүлүк мүнөздүү.
Анткени адам баласы иш-аракеттин негизинде тарбияланат. Чөйрөнүн жана атайын уюштурулган шарттардын таасири аркылуу анын жүрүм-турумуна инсан аралык мамилелерине жана иш-аракеттерине таандык бекемделген инсандык кулк-мүнөзү бекемделип калыптанат. Тарбиялануучу тигил же бул коллективдин мүчөсү катары өз жолдошторуна таасир этүү менен тарбиялоо процессинин объектинин субъектине айлана баштайт.
Майами метросу
Майами метросу – Майами шаарынын метросу. Метросу 20-май 1984-жылы ачылат.
Хайрюзовая дарыясы (Читаль-Кы куймасы)
Хайрюзовая — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Читаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 26 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаратылышты коргоо
Жаратылышты коргоо – жагымдуу экологиялык шартты сактоого, түзүүгө, жакшыртууга багытталган мамлекеттик жана коомдук ишчаралардын тутуму. Биотехникалык, технологиялык, укуктук, экономикалык ж. б. жаратылышты коргоо чаралары колдонулат.
Аудитордук кызмат
Аудитордук кызмат – ревизия жана текшерүү жолу менен каржылык чарбачылык аткарымдардын, бухгалтердик эсептин жана чарбачылык уюмдардын отчеттулугунун жүргүзүлүүсүнө акы төлөө негизинде көзкарандысыз көзөмөл кылуучу уюм.
19-май
19-май — Григорий календары боюнча 139-күнү (толук жылда 140), жылдын аягына чейин 226 күн бар.
Жолдубаев Ырысбай
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Деңиз бадыраңы
Деңиз бадыраңы — (лат. Cucumaria frondosa) голотуриялардын бир түрү.
Фури
Фури – бүгүнкү саха-якуттардын бабалары болгон курыкандардын мусулман булактарындагы аталышы. Бул маалыматтар боюнча Фурилер кыргыздардын чыгыш тарапта өз алдынча турушары, тилдери түшүнүксүз экендиги баяндалат. Кыргыз каганынын ордосу жайгашкан Кемичкет шаарынан анча алыс эмес жашаган Фурилер (курыкандар) кыргыздарга салыштырмалуу өнүгүүнүн төмөнкү баскычында турушкан. Кемичкет – азыркы Хакас-Минуса ойдуңунда жайгашкан шаар болгон. 10–11-кылымда моңгол тилдүү уруулар тарабынан сүрүлгөн фурилер Ленанын төмөнкү агымына журт которушуп, саха-якуттардын этностук пайдубалына негиз салышкан.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Жол кыймылынын эрежелери
Жол кыймылынын эрежелери — жол кыймылынын бардык катышуучуларынын (жөө адам, транспорт каражаттары) коопсуздугун жана бирдей тартибин камсыз кылууга багытталган эрежелер.
СССР
СССРде алгачкы жолдо жүрүү эрежелери Москва шаары жана анын айланасы үчүн 1922-жылы бекитилген. 1940-жылы алгачкы жолу типтүү эрежелер иштелип чыккан. 1957-жылы унификацияланган. Мына ушундан кийин союздук республикаларда, анын ичинде Кыргызстанда да жолдо жүрүү эрежелери киргизилген. Кийин эл аралык конвенциялардын жол кыймылы жана жол белгилери менен сигналдары жөнүндөгү ченемдерин, мамлекеттик стандарттардын талаптарын эске алуу менен «Жолдо жүрүүнүн жаңы эрежелери» түзүлүп, ал 1973-жылдын 1-январынан СССРдин бардык жеринде колдонула баштаган.
Кыргызстан
Кыргызстандын аймагында жол кыймылын жөнгө салуучу негизги документ ― КРдин Өкмөтүнүн 1999-жылдын 4-августундагы № 421 токтомунда бекитилген «Кыргыз Республикасынын жол кыймылынын эрежелери», 1999-жылдын 1-сентябрынан колдонулуп келет.
Жолдо жүрүү эрежелери жол кыймылынын бирдей тартибин, анын катышуучуларынын коопсуздугун камсыздоо жагында, Кыргызстандын бүткүл аймагында атайын ички иштер органдарынын көзөмөлдөөчү жана уруксат берүүчү функцияларды аткарган ыйгарым укуктуу кызматкерлери иш алпарышат.
Булактар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Вайда
Вайда (Wajda) Анжей (6.3.1926-жылы туулган, Сувалки шаары) - поляк режиссёру. Краковдо Көркөм сүрөт искусство академиясында окуган. Лодздагы Кинематография жана театр искусствосунун мамлекеттик жогорку мектебин бүткөндөн кийин (1954) режиссёрдун ассистенти болуп иштеген. «Муундар» кинофильминде (1955; ПЭРдин мамлекеттик сыйлыгы, 1955) 2-дүйнөлүк согуштун акырындагы анти-фашисттик күрөштүн жаш баатырлары тууралуу баяндалат. 1950-60-жылдарда «Канал» (1957), «Күл жана алмаз» (1958), «Лётна» (1959), «Самсон» (1961) фильмдерин койгон. Поляк классиктеринин чыгармаларын экрандаштырган. Вайда киноискусствого сиңирген зор эмгеги үчүн эл аралык кинофестивалдардын сыйлыктарына (1998, 2006) татыган. «Мрамордон жасалган адам» (1976), «Наркозсуз» (1978), «Темир адам» (1981), «Дантон» (1983) жана башка фильмдерди тарткан. Оскар сыйлыгынын(2000) жана башка алган.
Жаратылышты пайдалануу
Жаратылышты пайдалануу – жаратылыш байлыктарын пайдаланууга байланышкан же курчап турган айлана-чөйрөнүн абалына таасирин тийгизүүчү чарбачылык жана башка ишмердүүлүк.
Меламин
Меламин (2,4,6- триамино-1,3,5-триозин, циануромид), 3540С ажыроо менен эрийт; сууда жана орг. эриткичтерде начар эрийт. Амфотердик касиетке ээ. Минералдык к-талар жана щелочтуу металлдар аммиактагы эритмеси менен реакцияга кирип туздар пайда кылат. Суудагы эритмелеринде темп-раны жана басымды акырындык менен жогорулатуу аркылуу NН2 топтору ирээти менен гидроксил топторуна орун алмашуусу аркылуу аммелин, аммелид
ж-а цианур к-тасын пайда кылат. Концент. НNО3 менен аракеттенишүүсүнөн моно- жана динитромелланин, ал эми суюлтулган НNО3 менен цианур к-тасын пайда кылат. Меламин- формальдегид чайырларын (пластмасса, клей, лак) ион алмаштыргыч чайырларды, гексахлормеламинди, боёкторду, алууда колдонулат.
Африкантроп
Африкантроп (Африка жана грекче anthropos адам) - палеонтроптор өкүлү болгон африкадагы байыркы же эясилик адам. Африкантроптун сөөгүнүн (үч баштын) бөлүктөрү 1935-38-жылы Танзаниядагы Эяси көлүнүн чөкмөсүнөн табылган. Алар неандертал адам түрүнө кирет. Сөөктөр менен кошо таштан жасалган куралдар да чыккан.
Дорошенко Николай Иванович
Дорошенко Николай Иванович - (7. 12. 1930-жылы туулган, Казак ССРи, Костонай облусу Таранов району, Варваровка кыштагы) геолог, геологиялык-минералогия илимдеринин кандидаты (1971), СССР (1976) жана Кыргыз ССР (1972) мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты. Навои атындагы Өзбек мамлекеттик университетин бүтүргөн (1952). Геологиялык экспедициялардагы чалгындоо партияларында геолог, улук геолог, партиянын начальниги, экспедициянын башкы геологу (1952-82); экспедициянын улук инженери (1959-66); Сары-Жаз, Тематикалык, Үч-Кошкон геологиялык экспедицияларында партиянын улук геологу, башкы геологу, экспедициянын улук геологу (1966-70); Түндүк Кыргыз, Сары-Жаз геологиялык экспедицияларында партиянын башкы геологу, начальниги (1970-76), Геологиялык-экономикалык изилдөөлөрдүн Кыргыз методикалык экспедициясында отряддын жана патиянын начальниги, экспедициянын башкы геологу (1976-83); Кыргыз ССР Геологиялык башкармасынын геологиялык чалгындоо иштери боюнча өндүрүштүк бирикмесинде начальниктин орун басары, генералдык директордун орун басары (1983-90) болуп эмгектенген. Кыргызстандын кен байлыктарын табууда жана чалгындоодо олуттуу эмгек сиңирген. «Ардак Белгиси» ордени (1976), бир нече медаль менен сыйланган. Кыргыз ССРинин геологиялык кызматына эмгек сиңирген кызматкер (1981).
Африка тилдери
Африка тилдери - Африка континентинде жашаган жергиликтүү калктардын тилдери. Ага жергиликтүү 4 чоң тил макросемьялар кирет:
Афразия макро-үйбүлөсү
Нигер-Конго макро-үйбүлөсү
Койсан макро-үйбүлөсү
Алар көптөгөн топ жана майда топчолорго бөлүнөт. Семит-хамит же афразия тобундагы тилдер деп да аталат. Мисалы, семит тобунда: араб, бербер, кушит, хауса тобу сыяктуу 4 чоң топ бар; араб тилинде: Египет, Судан, Марокко, Алжир, Тунис, Ливия, Батыш Сахара (хасаний), Амхара, Тигра, Тиграм, Мавритания, Чад Республикасында калктар сүйлөшөт. Бул 4 тилдик топтордун бир нече топчолору бар. Бербер тобунда - 6, кушит тобунда - 12, хауса тобунда - 8 топчолору.
Ханюг
Ханюг — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Залесская Лала дарыясынын сол жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жылдыздар дарбазасы (тасма)
«Жылдыздар дарбазасы» (Stargate) — 1994 жылы тарткан Роланд Эммерихдин илимий-фантастикалык кинотасмасы, ошол жылы эң биринчи жолу болуп "Жылдыздар дарбазасынын" Ааламы тартууланган. Башында жаратуучулар үчилтиктин биринчи бөлүгү деп ойлонулап аткан, бирок MGM компаниясы сиквелдин ордуна Жылдыздар дарбазасы: ЖД-1 сериалын тартууга чечет ..
Тасма киносынчылырдан аралаш пикирлерин алды. Rotten Tomatoes-до жагымдуу резензияны сынчылардын 48% жазган, орточо рейтинг 10-дун 5,3 упайды түздү. Allmovie-де тасма 5-тин 3 упайын алды. Роджер Эберт тасмага 4-жыдыздын бирөөсүн койду.
Мазмуну
Джексондун тапкан ачылыш аркылуу "Дарбаза" активдештирилет, а өзү болсо аскерлердин курамында полковник Джек О’Нил астында дарбаза аркылуу телепортацияланат. Джексон жана анын жолдоштору Абидос деп аталган чөлдүү планетадагы эбегейсиз чоң пирамиданын ичинде пайда болуп калышат.
Чаувай (Кадамжай району, Үч-Коргон айыл аймагы)
Чаувай — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Үч-Коргон айыл аймагына кирет.
"Чаувай" деген соз негизинен Чунай деген кытай тилинен келип чыккан. Кийин создон бузулуп олтуруп Чавай, Чаувай деген аталышка келип калган. "Чунай" созу бизче "Узун сай" дегенди билдирет. Шаарча катары 1947-жылы негизделген. Анын биринчи башкаруучусу А. Акматова эле. Учурда 2012-жылгы КРнын Президенти кол койгон мыйзамга ылайык шаарча макамынан айыл аймак макамына тушуп калды. Айыл мэрим балдар бакчасы, №18 Б.Кулбаев атындагы орто мектеп, маданият уйу менен камсыздалган"-жазган Илязбек Кельдибеков.
Калкы
Калкы - 729 киши.
Ятья (Чишья куймасы)
Ятья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чишья дарыясынын сол жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 25 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Норсвуд (Огайо)
Норсвуд (Огайо) (Northwood) — Огайо штатынын Wood округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5471 киши. Болжолдуу аянты - 21.8 км². FIPS коду — 39-57190.
Нагоя метросу
Нагоя метросу – Нагоя шаарынын метросу. Метросу 15-ноябрь 1957-жылы ачылат.
Сүйрү деңиз бадыраңы
Сүйрү деңиз бадыраңы (лат. Cucumaria elongata) — буларга тереңчил деңиз бадыраңы (лат. Abyssocucumis abyssorum), муздак деңиз бадыраңы (Cucumaria glacialis), Түндүк-Атлантика деңиз бадыраңы (C. frondosa), үч түстүү деңиз бадыраңы (C. tricolor), жапон деңиз бадыраңы (C. japonica), голотуриялардын бир түрү.
Аудитордук фирма
Аудитордук фирма – чарбачылык-каржылык текшерүүлөрдү жүргүзүүдө бухгалтердик эсеп жана иш-аракетке каржы көзөмөлү боюнча, эсеп тутуму аркылуу башкаруу боюнча кеп-кеңеш бере турган, ошондой эле текшерүүнүн негизинде текшерилүүчү уюмдун каржылык отчеттуулугунун ишенимдүүлүгү жөнүндө ырасмий корутунду берүүчү уюм.
Марий Бикшик (Калтасин району, Башкыртстан)
Марий Бикшик — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Жаңы кильбахтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 103  киши. Почта индекси — 452855, ОКАТО коду — 80233846003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Вайнерт Эрих
Вайнерт Эрих (4.8.1890, Магдебург 20.4.1953, Берлин) немис жазуучусу, акын. Испаниядагы улуттук-революциялык күрөштүн (1936-39) катышуучусу, «Эркин Германия» улуттук комитетинин президенти (1943-45). Вайнерттин ырлары, аңгемелери, пьесалары фашизмге каршы багытталып, демократиялык мүнөзгө ээ. «Эрих Вайнерт сүйлөйт» (1930), «Рот-фронт» (1936), «Немис солдаттарына» (1942), «Анык душманга каршы» (1944), «Дүйнөлүк тарыхтын экинчи главасы» (1947), «Испания тууралуу китеп» (1951) аттуу саясий-сатиралык чыгармалардын автору. Ал Т. Г. Шевченконун, М. Ю. Лермонтовдун, А. А. Блоктун, В. В. Маяковскийдин, А. Т. Твардовскийдин чыгармаларын немис тилине которгон.
Цин империясынын баскынчылык аракеттерине каршы күрөшү
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Чаарташ аска бетиндеги сүрөттөр
Чаарташ аска бетиндеги сүрөттөр – Кетментөбө өрөөнүнүн Толук кыштагындагы Улартор суусунун жогорку бөлүгүндө жайгашкан археологиялык эстелик. Аталган суунун жээгинде узундугу 1 кмге созулган аянтта таштардын бетине эчкилердин, бугулардын, төөлөрдүн, иттердин, жаа кармаган мергенчилердин, атчан кишилердин жана уруулук эн тамгалардын сүрөттөрү тартылган. Өзгөчө тоо эчкилердин сүрөттөрү арбын чегилген. Алар коло доорунан орто кылымга чейин жашаган уруулардын маданий турмушунан маалымат берет. Археолог И. Кожомбердиев 1970-жылы изилдеген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кандры-Тюмеке (Туймазин району, Башкыртстан)
Кандры-Тюмеке — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Николаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 127 киши. Почта индекси — 452788, ОКАТО коду — 80251840005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Лабораториялык тажрыйбалар
Лабораториялык тажрыйбалар – окуучунун эксперименти лабораториялык тажрыйбалар жана практикалык сабактар болуп бөлүнөт. Алар дидактикалык максаттары боюнча айырмаланышат. Лабораториялык тажрыйбалардын максаты – жаңы материалды окуп үйрөнүү, жаңы билим алуу.
Окуучунун эксперименти төмөнкү этаптар боюнча өтөт:
Лабораториялык тажрыйбалар жекече ар бир окуучу өз алдынча, же топтук (окуучулар тобундагы окуучулар чогуу аткарылуучу иштемдер бири биринен айырмаланат, арасында чогуу жыйынтык чыгарышат. Лабораториялык тажрыйбаларга жаңы материалды түшүндүрүү сабагынын структурасында орун берилет. Лабораториялык тажрыйбалар жөнүндө окуучуларга алдын-ала эскертүүнүн зарылчылыгы жок. Техникалык коопсуздук эрежесин сактоо максатында татаал лабораториялык тажрыйбаларды окуучулардын (2–3 кишиден) тобу аткарганы оң.
Лабораториялык тажрыйбалар жаңы материалды түшүндүрүү жараянында өткөрүлгөндүктөн, аны материалды түшүндүрүү ирети бузулбагандай уюштуруу зарыл. Лабораториялык тажрыйбаларды аткаруу учурунда практикалык билгичтиктерин жана көндүмдөрүн калыптандырууга анча басым жасалбайт.
Жаратылыштын дарылоо байлыктары
Жаратылыштын дарылоо байлыктары – КР мыйзамдары боюнча дарылоо, оорулардын алдыналуу жана эсалууну уюштуруу үчүн колдонула турган минералдуу суулар, дары баткактар, көл менен көлмөлөр, жагымдуу климат ж. б. табигый объекттер менен жагымдуу шарттар. Табигый объекттер менен жагымдуу шарттардын касиети илимий иликтөөлөрдүн, көп жылдык тажырыйбалардын жыйынтыгы боюнча жүгүзүлгөн КР Саламаттык сактоо министрлигинин корутундусу аркылуу гана аныкталат.
21-май
21-май — Григорий календары боюнча 141-күнү (толук жылда 142), жылдын аягына чейин 224 күн бар.
Музоо тиш өрүмү
Ат жабдыктарын узанууда татаал өрүмдөрдүн бир түрү. Жортуулга камчылана турган камчылардын түшкүнү сокмоктуу болгон. Түшкүндүн сабын чеберлер күздө кыйылган тобулгу (табылгы) же ыргайдан сапташкан. Камчы түшкүнүн көбүнчө жылкынын, торпоктун терисинен өрүшөт. Өрүм сегизден тартып, жыйырма талга дейре жуп сан менен өрүлөт. Өрүлүүчү көктүн талын күндүн табына кургаткандан кийин ашаткыга салып ийлейт. Күдөрү түрдө аябай ийленген аны жаага керилип коюлган жумуру өзөктүн үстүнөн өрө баштайт. Ал кадимки терме өрүмдөй бирдей терилип, бирден басылат. Натыйжада көгү жоон тилинет. Өрүмү жыш түшүп, музоонун тишиндей төрт чарчы көрүнөт.
«Музоо тиштин» берки «суйсалма өрүмү», «жылан боор өрүмү» өңдүү татаал өрүмдөрдөн айырмасы байкалып турат. Мисалы, «суйсалма өрүмдө» бирден терилип, үчтөн басылса, «жылан боор өрүмдө» бирден терилип, экиден басылат. Демек, «музоо тиш» бирден басылып, бирден өрүлгөндүктөн учунан да, ортосунан да такыр жанбайт.
Айрым өрүмчүлөр «музоо тиш өрүмүн» алты тал эле кайыштан өрүп берет. Ортосуна өзөк коюлуп, өрмөсү анча сыйда болбой, одуракай көрүнөт, өрүмдүн ыкмасы оңой келет. Анда алты тал үчтөн экиге бөлүнүп, өрүмү сол колдон бир талды алдыга коет да, оң колдогу көктү үстүнөн басат. Муну көк менен да чеберлер алты тал аркылуу өрө алат. «Музоо тиш өрүмүн» «торпок тиш» деп да атайбыз.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Досумбаев Күнболот
Досумбаев Күнболот - (10. 9. 1939, Чүй облусу Кемин району, Жаңы-Алыш айылы 29. 5. 2002, Бишкек) КРдин эл артисти (1991), КРдин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1986). А. Н. Островский атындагы Ташкент мамлекеттик театр искусствосу институтунун актёрдук факультетин бүткөндөн (1963) Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында иштеген. Досумбаев ар түрдүү драмалык, трагедиялык, комедиялык, сатиралык пландагы образдарды түзгөн кеңири диапазондуу актёр. Негизги ролдору: Досберген (Ч. Айтматов, К. Мухамеджанов, «Фудзиямадагы кадыр түн»), Жекшенкул (Ч. Айтматов, «Саманчы жолу»), Төрөкелди-Карадөө (А. Токомбаев, «Өлбөстүн үрөнү»), Шаршен (Ж. Садыков, «Күйөө жолдош»), Шырдакбек (Ш. Садыбакасов, «Ак боз ат»), Атабаев, Мурат, Ашырбай (Т. Абдумомунов, «Жыгылган оогонго күлөт», «Жарыктык карыларым», «Ашырбай»), Герцог Ольбани (У. Шекспир, «Король Лир»), Альдемаро (Лопе де Вега, «Бий мугалими»), Корун (К. Жантөшев, «Курманбек»), Сары таз, Кыяз, Манас (Ж. Садыков, «Манастын уулу Семетей», «Сейтек», «Айкөл Манас») жана башка 1951-жылдан киного да тартылган. Медалдар менен сыйланган.
Деңиз короозу
Деңиз короозу — (лат. Trigla lucerna, syn. Chelidonichthys lucerna L. 1758) балыктардын бир түрү (Деңиз корооздору).
Айкашуу (тизмектешүү)
Айкашуу (тизмектешүү) – өзүнөн жогорку деңгээлдеги структуралык бирдиктерди жасоодо тилдик бирдиктердин өзара айкашуу, тизмектешүү касиеттери; тилдик бирдиктердин ортосундагы синтагмалык карым-катышты көрсөтүүчү фундаменталдык белги. Айкашуунун универсалдуу жана конкреттүү тилдик мыйзамдары, тенденциялары болот, алардын бузулушу нормадан четтөөгө же тилдик бирдиктердин белгилеринин өзгөрүшүнө алып келет. Айкашуу эрежелеринин атайылап бузулушу көркөм каражат катарында колдонулат. Айкашууда модификацияланган жана формасы боюнча дифференцияланган тилдик бирдиктер варианттарды (аллофондорду, алломорфторду) пайда кылат. Тилдик бирдиктердин ээлеген ордуна карай Айкашуу контактылуу (тилдик бирдиктер катарлаш жайгашса) жана дистактылуу (араларына башка бирдиктер кошулуп белгилүү бир аралыкта жайгашса); айкашуу факторлоруна карай шартталган (тилдик белгилер айырмалоочу белгилер аркылуу аныкталат) жана эркин (кабыл алынган норма боюнча гана аныкталат); тилдин деңгээлине жараша семантикалык жана формалдык болуп бөлүнөт. Сөздөрдүн Айкашуу грамматикалык, лексикалык, семантикалык факторлор аркылуу аныкталып, сөз айкашы теориясында изилденет. грамматикалык жактан Айкашуу сөздөрдүн сөз түркүмдөрүнө тиешелүүлүгү менен аныкталат. Лексикалык деңгээлде Айкашуу лексемаларды тандап колдонуудан көрүнөт: көңүл буруу - кызыгуу буруу. Семантикалык деңгээлдеги Айкашуу семантикалык ээрчишүүдөн байкалат, мында айкаштын түгөйлөрү каршылаш семага ээ болбошу керек, мис., жандуу заттын кыймыл-аракетин же белгисин көрсөткөн этиш же сын атооч жандуу заттар менен гана айкашат (адамдар сүйлөйт, уй мөөрөйт, боорукер киши), болбосо нормадан четтөө орун алат же түгөйлөрдүн бири өтмө мааниге ээ болот (Бүт университет бул окуяны талкуулады; оорулуу көл). Тексттеги Айкашуу сөз менен тексттин стилистикалык байланышын талап кылат, болбосо стилистикалык транспозиция келип чыгышы ыктымал. Айкашууну изилдеп-үйрөнүү тилдик элементтерди идентификациялоого, алардын таксономиялык класстарга тиешелүүлүгүн аныктоого, варианттарын, полифункционалдуулугун, көмүскө категорияларын көрсөтүүгө, өтмө маанилердин пайда болуу шарттарын аныктоого мүмкүндүк берет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Жарашуу
Жарашуу – согушуп жаткан тараптардын ортосундагы атайын макулдашуунун негизинде жүргүзүлүүчү согуштук аракеттердин убактылуу токтотула туруусу. Анын 2 түрү бар: жергиликтүү Ж. жана жалпы Ж. Ж. согуштук абалды таптакыр токтотпойт, бирок тынчтык келишими түзүлгөнгө чейин согуштук аракеттерди кармап турат (кээде белгисиз мөөнөткө чейин).
Мембраналык аспаптар
Мембраналык аспаптар – жарым өткөргүч материалдар аркылуу эритмелер, коллоиддик системалар, газ аралашмаларын бөлүүчү куралдар. Аларда эки жалпак беттүү мембрананын ортосуна көңдөйлүү материал коюлат. Мембраналар ортосу жакын, ошондуктан тазаланып бөлүнө турган эритме айлануунун негизинде концентрацияланат. М. а. шор сууларды туздан арылтып, ичүүчү суулар алууда колдонулат.
Жолио-кюри Ирен
Жолио-кюри Ирен - (12. 9. 1897, Париж – 17. 3. 1956, ошол жерде) – француз физиги, коомдук ишмер, СССР ИАнын корреспондент мүчөсү (1947). П. Кюринин кызы. Париж университетин бүтүргөн (1920), 1934-жылдан Париж университетинин физика кафедрасын башкарган. Жолио-кюринин негизги илимий иштери жасалма радиоактивдүүлүктү, ошондой эле аннигиляция процесстерин изилдеген. Ал серб физиги П. Савич менен бирге (1939) урандын нейтрон менен нурдантканда катар номуру 57 болгон элемент – лантанды алган. Жолио-кюринин бул илимий табылгалары ядронун бөлүнүү реакциясын изилдөөдө чоң мааниге ээ болгон. Тынчтыктын Бүткүл дүйнөлүк кеңешинин мүчөсү. Эл аралык конгресстин (1945), ошондой эле Тынчтыкты жактоочулардын бүткүл дүйнөлүк 1- (1949) жана 2- (1950) конгресстеринин катышуучусу. Нобель сыйлыгынын лауреаты (1935).
Дубай метросу
Дубай метросу – Дубай шаарынын метросу. Метросу 9-сентябрь 2009-жылы ачылат.
Дөңбаев Жеңиш
Дөңбаев Жеңиш (12. 07. 1945-жылы туулган, Талас району, Кең-Арал айылы) спортчу, СССР спортунун эркин күрөш боюнча чебери (1967), эмгек сиңирген машыктыргыч (Кыргыз ССРнин, 1985; СССРдин, 1991), Кыргыз Республиканын маданиятка эмгек сиңирген кызматкери (2002). Республиканын бир нече жолку, «Буревестник» спорт коомунун борбордук кеңеши менен СССР профсоюздарынын 9-спартакиадасынын (1969) чемпиону. ФПИни бүтүргөн (1969). 1969-72-жылдары эркин күрөш боюнча СССР курама командасынын мүчөсү болгон. 1970-91жылдары Республиканын спорт мектептеринде күрөш боюнча машыктыргыч болуп эмгектенген. 1991-96-жылы Республиканын эркин күрөш боюнча улуттук курама командасынын улук машыктыргычы, 1996-99-жылы аны жетектеген. 1999-жылдан адистештирилген «Олимпия резерви» мектебинин директору (күрөш жана бокс боюнча). Ал ондогон чебер балбандарды (К. Өмүралиев, Ч. Изабеков, Н. Изабеков, И. Тазабеков, М. Бобурбеков, А. Төрөгелдиев жана башка) даярдап чыгарган.