cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Монорим
Бул төрт сап ырды байланыштырып, «бир үндүү» кылып жаткан «башаты», «такасы», «бакасы» деген Монорим уйкаштыктар. Моноримди кайталап колдонуу поэзиянын ыр түзүлүшүндө бир өңчөйлүктү, бирдей түстүүлүктү жаратышы толук ыктымал.
Ыйгарым укуктуу банк
Ыйгарым укуктуу банк – КРУБдан чет өлкө валютасында аткарымдарды жүргүзүү укугун алган банк.
Акыр таш
Акыр таш
Узуну 3 мче келген акыр түрүндөгү таш. Нарын дарыясынын сол жээгинде Тогуз-Торо ойдуңунун күн чыгыш четинде, Туз-Тоосунун бет маңдайында анча чоң эмес зоонун түбүндө жайгашкан. Элдик уламыш боюнча ушул акырдан Манастын Аккуласы чөп жеп, дарыядан суу ичип, мойнун созуп өйүздөгү туздан жалап турчу экен.
Акыр-Таш (Казакстан)
Манас жана Семетейдин ысымдарына байланышкан ошондой кылымдагы эстелик. Казак ССРинин Жамбыл областында. Жамбыл шаарынын 35—40 км чыгышында Фрунзе — Жамбыл темир жолундагы Ак-Чолок станциясынан 5 км алыстыкта. Уламышта Акыр ташты Манас уулу Семетей экөө салган делет. Семетей тоодон таш ыргытып, атасы аларды тосуп алып, жылмалап тизе берген. Имарат курулуп бүткөндөн кийин Манас менен Семетей чогуу турушкан. Атасынын көзү өткөндөн кийин Семетей Таластын ар жагындагы Олуя-Атадан 25 км алыстыктагы Манас мазарына барып жашаган. Ошол жерден көчмөндөр кол салып Семетейди өлтүрүшкөн. 1893—94-ж. академик В. В. Бартольд кыргыздардан жазып алган дагы бир уламышта Талас дарыясынан бул жакка суу өткөрүшмөк болушкан. Себеби, бул жер илгертен эле суусуз какыраган талаа экен. Ошол жылдары Акыр-Ташты В. В. Бартольд карап чыкканда бул жерде суу болгон эмес, бирок кургап калган сайдын нугун көргөн. Качандыр бир убакта чоң суу акканын жана анын бир нече куймасы болгонун байкаган. Акыр-Таштын урандыларын 1221-ж. кытай саякатчысы Чан-Чун көргөн. Өткөн кылымдын аяк ченинде бул жерден оймо-чиймелүү таштарды табышкан. Акыр-Ташты 1867-ж. П. И. Лерх, 1884-ж. Д. Л. Иванов, 1940-ж. Г. И. Пацевичтер изилдешкен. Бул тарыхый эстелик өз убагында толук салынып бүтпөй калган. Тик бурчтук түрүндө туурасы 1 м болгон таш кесиндилеринен төгөрөктүн төрт бурчун көздөй багытталып салынган. Дубалдарынын калыңдыгы 2—4 м. Курулуш түндүктөн түштүктү көздөй 205 м, ал эми батыштан чыгышка кеткен жагы 185 м. негизги эшиги түндүк тарабында, калган үчөө түштүгүндө. Ички короосу чоң тирөөчтөр (колоннадалар) менен курчалган; алардын бир дубалынын жанында сүйрүсүнөн келген эки көлмө (хауз) жайгаштырылган. Имаратта түзүлүшү жана көлөмү түрдүү көп бөлмөлөрү болгон. Акыр-Таштын архитектуралык планы Ат-Башы кыштагынан алыс эмес жердеги ошондой кылымда курулган Таш-Рабат тарыхый эстелигине окшош жана аларды атасы менен баласы салганы жөнүндөгү уламыштар да үндөшүп турат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Аккуланын чидери
Аккуланын чидери — Тянь-Шань районун дагы Куланак кыштагынын батыш тарабында, кан жолдун боюнда өсүп турган үч түп байтерек бар. Болжол менен 150—200 жылдан ашык мезгилден бери турат. Бул теректер алыстан караганда ат тушаган чидер түспөлдөшүп тургандыктан эл оозунда А. ч. аталып калган. Азыр ал байтеректердин экөө калып, бирөөнүн качан, кандайча кыйылып ташталгандыгы же куурап жок болгондугу белгисиз.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Диретма сымалдуулар
Диретма сымалдуулар (лат. Diretmidae) — океанда жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга төмөнкү түр да кирет: күмуштөй диретма (лат. Diretmus argenteus).
Зидиган (Миякин району, Башкыртстан)
Зидиган — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Большекаркалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 60 киши. Почта индекси — 452094, ОКАТО коду — 80244815004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Эритмелер
Эритмелер — катуу же суюк заттар ар кандай эриткичтерде эритилгенден пайда болгон суюктуктар. Көп учурда эриткич катары дистилляцияланган суу, кээде этил спирти, глицерин, суюк майлар (зайтун, күн карама жана башка майлары) колдонулат. Эритмелер тунук болот. Алар ичүүгө, инъекция түрүндө, чайкоого, тамчылатканга (көзгө, мурунга) жана башка колдонулат. Ичүүгө колдонулуучу эритмелер аш же чай кашык менен өлчөнөт. Уулуу же күчтүү заттардан жасалган эритмелер тамчы менен өлчөнөт.
Окишева (дарыя)
Окишева — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Омск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Петряк дарыясынын сол жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Васюган. Дарыянын айрыгы — Кеттен Васюганга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Маңыздар
Маңыздар - өсүмдүк чийки затын (жалбырак, гүл, кабык жана башка) белгилүү мөөнөттө температурасы 100°С сууга чылоодон өсүмдүктөрдүн дары заттары суюктукка чыгат. Алар менен кошо кээ бир кошумча заттар (кант, танин жана башка) да чыгат. Маңыздар тез (3—4 күндө) бузулгандыктан алар аптекадан берилерде аз өлчөмдө (200 млге чейин) жасалат. Үйдө салкын жерде сакталат. Ичүүгө жасалган маңыздар кашык менен өлчөнөт. Бул дары формаларын чайкоого, жуунганга да колдонсо болот.
Мамбеталиева Нуруйла
Мамбеталиева Нуруйла (1920-1989) Оймочу. Кочкор районундагы Кара-Суу айылында төрөлгөн. Сабатсыздыгын жойгон. Чарбанын ар кандай өнөктүгүнө жандуу катышкан. Узчулукту өз алдынча үйрөнгөн. Нуруйланын кийиз үлгүлөрүндө төрт «кочкор мүйүз оюмунун» үстүнөн төрт «карга тырмак оюму» чыгып, ал жүрөкчөнү түзүп, мунун төртөө бир табак оюмун пайда кылган. Анын жээгине «ит куйрук оюмунан» «аламыч» берип, карага кызылдан милте (ыскыт) койгон. Ошондо шырдактарынын көбүнө жээк оюмдары түшпөйт да, жалпы оюм аркылуу түшкөн көркөмдүктөр илгерки салттуу жасалган бир түрдүу шырдактарды элестетет. Уз оюмдарды «жарым кыялданта» алган. Алар бири-бири менен айкалышат. Ала кийиздеги оюмдарды шырдакка, шырдак оюмдарын ала кийизге так, төп түшүрө алган. Кара, кызыл, күлгүн түстөрдү арбын пайдаланган. Төрт «жарым кыял оюму» бир табакчаны жаратып, аралары «бычак учуларына» бөлүнгөн.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Лопарит
Лопарит – татаал кычкылдар классчасындагы минерал. Химиялык формуласы (Na, Ce, Ca) (Ti, Nb, Ta) O3. Кара, көбүнчө кош кристаллдуу куб. Нефелиндүү сиениттерде жана пегматиттерде кездешет. Катуулугу 5,5–6,5; тыгыздыгы 4,6–4,9 г/см3. Сейрек жер элементтеринин, титан, ниобий танталдын кенташы.
Түркстанит
Түркстанит (Түркстан кырка гоосунун атынан) - сейрек минерал, стисиит тобундагы силикат, араповиттин Th - аналогу, Th(Ca, Na)2, (K,(box))Si8-O20-nH2O.
Өңү күрөң, кочкул жашыл, ачык жашыл. Тунук, айнектей жылтырайт. Катуулугу 5,5-6, тыгыздыгы 3,36 г/см3, морт. Радиоактивдүү. Ал щёлочтуу комплекстердин экзоконтакттысынын альбиттешкен зонасында пайда болгон. Кальцит, флюорит, пектолит, титанит, альбит, кварц, эгирин, микроклин ж. б. менен чогуу кездешет.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Кара-Дөбө (Жайыл району)
Кара-Дөбө — Кыргызстандын Чүй облусунун Жайыл районундагы айыл. Красновосточный айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 384 киши (2009-жылы).
Түркстан Советтик Социалисттик Автономиялуу республикасы
Түркстан Советтик Социалисттик Автономиялуу республикасы (ТАССР) - Орто Азиядагы биринчи советтик мамлекет; РСФСРдин курамындагы автономиялуу түзүлүш.
ТАССРи Советтердин 5-крайлык съездинин (30. 4.-1. 5. 1918) чечими менен түзүлүп, ошол эле жылдын 514-октябрда өткөн Түркстан Республиканын чукул чакырылган 6-съездинде Конституциясы кабыл алынган. Борбору Ташкент ш. болгон. 1918-ж. жаздан баштап ТАССРдеги негизги ө.-ж. тармактары (пахта тазалоо, май чыгаруу, тоо-кен ж. б.), банктар, темир жолдор мамлекеттештирилген. Жарандык согуштун мезгилинде (1918- 20) ТАССР РСФСРден белүнүп, Түркстан Кызыл Армиясы түзүлгөн. 1919-ж. 11-августта түзүлгөн Туркстан фронтунун активдүү аракетинин негизинде курчоодо калуу коркунучу жоюлган (1919, сентябрь). 1920-жылдагы эл каттоо боюнча ТАССРинин калкынын саны 5230 миң киши (казак, кыргыз, өзбек, тажик, түркмөн, каракалпак, орус ж. б.) болгон.
Калктын дээрлик 85% и айылда жашап, республиканын бардык продукциясынын 2/3 бөлүгү айыл чарбасына тиешелүү болгон. Эл чарбасын өнүктүрүү боюнча атайын чаралар көрүлүп, Түркстан Советтеринин 9-съездинде (19-24-сентябрь, 1920) ТАССРинин жаңы Конституциясын кабыл алып, Түркстан ССРи (ТССРи) болуп аталып калган. Ага болыыевиктердин улуттардын өз тагдырын өзү чечүү принцибин колдоо убадасына ылайык Түркстан КПнын V (18-январь, 1920) жана коммунист-мусулмандардын III крайлык конф-ялары (ошондой эле жыл, февраль) сунуш кылган крайдагы партиялык уюмдардын ордуна бирдиктүү «Түрк компартиясын» түзүү, РСФСРдин карамагында Түрк Советтик Республикан уюштуруу маселесинин (Т. Рыскуловдун программасы) күчөп чыгышы себеп болгон. Түркстан комиссиясынын таасирдүү мүчөлөрү Я. Рудзутак менен М. Фрунзе бул маселеге чечкиндүү түрдө каршы чыккан жана анын негизинде Т. Рыскуловдун программасы катуу сындалып, 1920-ж., 8-мартта РКП(б) БК «Түркстан автономиясы жөнүндө» жаңы жобону бекиткен. Бирок жобого каршы турган Түркстан АССРинин жетекчилиги май айында Т. Рыскулов, Г. Бех-Иванов, С. Турсунхожоев, Н. Хожаевдерден турган делегацияны Москвага жиберген. Алар крайда саясий реформа жүргүзүү, үч бийликтин (Түркстан АССРи, Түрккомиссия, Түркфронтунун Революциялык Аскердик совети) жоюлушун талап кылып, финансы, байланыш (темир жол, почта, телеграф), коргонуу, тышкы иштер жана тышкы сооданы Түркстан БАКтын кол алдына өткөрүү маселесин коюшкан. Делегаттардын сунушу жана В. И. Лениндин кошумча сын-пикирлерин эске алуу менен Түркбюронун мурунку «Түркстандагы биздин милдеттер », «Түркстандагы бийликтин уюшулушу», «Түркстандагы партиялык курулуштар» жөнүндөгү токтомдорун негиз кылып, РКП(б) БКнын Саясий бюросу 29-июнда жаңы токтом кабыл алган. Бирок негизги маселенин бири болгон «Түрк компартиясы», Түрк Советтик Республикан түзүү сунуштары кабыл алынбай, тескерисинче Түркстан БАКтын мурунку Президиуму, ЭКС, Түркстан крайкомунун кээ бир мүчөлөрү кызматынан бошотулган (к. РКП(б) ВКнын «Түркстандагы негизги милдеттер жөнүндө» токтому). Ушул мезгилден баштап крайдагы еаясий бийлик большевиктердин колуна топтолгон. 1924-ж. 27-октябрда ОртоАзиянын улуттук мамлекеттик бөлүнүшүнө байланыштуу ТССРи жоюлуп, анын аймагында Өзбек ССРи, Түркмөн ССРи, Тажик АССРи (Өзбек ССРинин курамында), Kapa КыргызАОсу (РСФСРдин курамында), Каракалпак автономиялуу обл. (Казак АССРинин курамында) түзүлгөн.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Мамбетов Асанакун
Мамбетов Асанакун Зергер. 1931-ж. Нарын районунун Дөбөлү айылында төрөлгөн. Колхоздо темир устачылыкта узанган. Тайчик уулу Көпөстүн нускасын алган. 1947-жылдан кыз-келиндердин зер буюмдарын кармоодо. «Кыял» көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин үйдөн иштөөчү чебери. Жасаган буюмдары дүкөндөргө чыгууда. Зергер күмүштү ийип, чоёт. Ага зооткер түшүрөт. Ал бурага казандын кара көөсүн аралаштырып, отко коюп, чала кызарган чакта жылмакай калагы аркылуу күмүш бетине сүртүүнү өздөштүрөт. Кемер курду «чегелөөнү», ошондой эле «сиркелетүүнү» жүзөгө ашырат. Мында ал эски ыкмаларды пайдаланат. Анын үлгүлөрү Айтмамбет уста жараткан жана тараткан үйрөнчүктөр мектебинен анча бөлүнүп чыга албайт. Асанакундун чоң атасы Найманбайдын устачылыгы көпчүлүккө дайын. Нарын дарыясынын эски көпүрөсү «Найманбайдын көпүрөсү» деп аталат. Мурунку календарга Найманбайдын көпүрөсүнүн сүрөтү түшкөн. Ал Эки-Нарындын куймасына да көпүрө салган. Анын көмүркөйү жана устакерчилик өнөрү уулу Мукашта калат. Асанакун уста ат жабдыктарын көбүнчө кайып кармайт. Ал кара булгаарыга ак кайышты беттеп, шибеге аркылуу кайып тигет. Буга жез чаап, шөкөттөйт. Ал шөкөттөргө «чагарак», «сүзмө», «купа», «тогоо», «солоңдор», «жүрөкчө», «кошунду» өңдүүлөр кирет да, жүгөндүн, көмөлдүрүктүн, басмайылдын, куюшкандын кооз топчулары болуп калат. Жезди эритүүнүн, кара темирди ширетүүнүн касиеттерин уста таасын билет. Асанакундун башка усталардан өзгөчөлөнгөн көрүгү «асма көрүк» деп аталат. Көмүркөйүндөгү ар түрдүү курал-аспаптары тигил же бул шөкөттөрдү жасоого шартташкан. Кийинки кезде көмүркөй күтүү, көмүр өчүрүү, күйгүзүү жөрөлгөлөрү чанда усталарга гана таандьк көрүнүш. Ат жабдыктарын ал куйма ыкмасы аркылуу жүзөгө ашырат. Зергердин байбичеси Лбакирова Зыябүбү устанын шакирти катары кызмат өтөйт. Ал эми уулу Байыш ата өнөрүн ишенимдүү улап, устакерчиликтин мектебинен ойдогудай өтүүдө. Уста үй-бүлөсү менен «Кыял» көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин үйдөн узануучу чеберлери болуп эсептелишет. Нарын шаарында жашашат. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Ат жабдыктары үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы; 1982 ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Ат жабдыктары жана зер буюмдары үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы; 1987 ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Ыйгарым укуктуу жак
Ыйгарым укуктуу жак – аларды ошол укукка ээ кылган жактын атынан чыгуучу жак. Алып айтсак, чогулуштарды, митингдерди жана жүрүштөрдү уюштурууда Ы. у. ж. саясий партиялардын, коомдук, кесиптик бирикмелердин жана башка уюмдардын, жарандардын атынан чыгат жана көрсөтүлгөн чараларды даярдоого багытталган аракеттерди аткарат. Бул мамилелерде өкүлчүлүк институтун теске салуучу жарандык-укуктук ченемдер колдонулат.
Жазгыч акындар
Жазгыч акындар – төкмө акындардан жана ырчылардан айырмаланып, өз чыгармаларын кагаз бетине түшүрүп, элге кол жазма түрүндө таратуучу акындар. Кыргыз адабияты негизинен оозеки түрүндө өнүккөн. Октябрь революциясынын алгачкы жылдарында, башкача айтканда 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында жазгыч акындар белгилүү боло баштаган. Кыргыз адабиятынын тарыхында жазгыч акындардын туңгуч өкүлдөрү Молдо Кылыч Шамыркан уулунун жана Тоголок Молдонун (Байымбет Абдырахманов) ысымдары аталат. Алардын алгачкы чыгармалары кол жазма түрүндө 19-кылымдын 80-жылдары тарала баштаган. 20-кылымдын башында жазгыч акындардын катары Алдаш Молдо, Ысак Шайбеков, Абылкасым Жутакеев, Токторалы Талканбаев, Шамей Токтобаев, Абдыкалык Чоробаев өңдүү көркөм сөз чеберлери менен толукталды. Алар түрдүү тематикадагы, идеялык-көркөмдүк сапаты жагынан ар кыл чыгармаларды калтырышкан. Жазгыч акындар ырларын жаратууда баарыдан мурда элдин оозеки чыгармачылыгына жана аны сактап, өнүктүрүп келген төкмө акын, ырчылардын ырчылык салтына таянышкан. Бул акындар өз чыгармаларын кагаз бетине түшүрө баштаган мезгилде кыргыздарда басма иши болбогондугуна байланыштуу, жазма адабиятынын өнүккөн салты болгон эмес. Кыргыз эли улуттук жазма адабиятка Октябрь революциясынан кийин гана ээ болду. Ошондуктан жазгыч акындарга элдик оозеки адабият жана төкмө акындардын поэ­тикалык салты бирден бир адабий булак болушу мыйзам ченемдүү көрүнүш эле. Жазгыч акындар төкмө акындар сыяктуу эле эпостордон тартып, чакан лирикалык чыгармаларга чейин айта да, жаза да билишкен. Алардын аткаруусундагы «Манас», «Семетей», «Сейтек» эпостору, «Жаңыл Мырза», «Мендирман», «Шырдакбек», «Ак Саткын менен Кулмырза» өңдүү поэмалар, жомоктор, анекдоттор, элдик лирикалык ырлардын варианттары бизге келип жетти. Жазгыч акындар элдин көркөм сөз казынасын жыйнап, кагазга түшүрүү менен гана чектелбестен, алардын айрым үлгүлөрүн, салттык түрлөрүн чыгармаларында кеңири пайдалана билишкен, салттык сюжет, мотивдерди жаңы окуялар, жаңы образ, сүрөттөмөлөр менен толуктап, көркөмдөөгө умтулушкан. Андай салттык жанрдагы лирикалык ырлар, жомок, дастандар идеялык, көркөмдүк жагынан алда канча чыңалып, замандын талабы менен үндөш өзүнчө көркөм чыгармага айланган. Буга элдик поэмалардын негизинде жаралган Молдо Кылычтын «Буудайык», «Бүркүттүн тою», «Канаттуулар» өңдүү чыгармалары, Тоголок Молдо, Токтораалы Талканбаев, Абылкасым Жутакеев, Ысак Шайбеков жана башка акындардын элдик салттык жанрдын негизинде түзгөн кошок, арман, санат, насыят, термелери, сатиралык поэмалары, тамсилдери мисал. Жазгыч акындардын чыгармачылыгындагы оозеки жана жазма адабияттын салттарынын айкалышы аларга өз ырларынын, поэмаларынын социалдык мазмунун тереңдетүүгө, көркөмдүгүн арттырууга, жаңы ыр формаларын, жанрдык түрдү өздөштүрүүгө мүмкүнчүлүк ачты, ошондой эле алар кыргыз адабиятына бараандуу салым кошуу менен улуттук адабияттын тарыхынан көрүнүктүү ордун тапты.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Демифологизация
Демифологизация бул термин Р. Бультман тарабынан Библиядагы «дүйнөнүн мифтик картинасын» сын көз караш менен чечмелөө жолу аркылуу Жаңы Осуяттын маани-маңызын ачууну белгилөө максатында илимге киргизилген.
Анын пикири боюнча, Библиядагы мифтер табият таануу илимдеринин таасири астында калыптанган азыркы адамдын түшүнүмдөрүнө дал келбей калды. Ошол себептен динге ишенүү Библияны жаңыча түшүнүүнү жана аны мифтик аң-сезим аркылуу түзүлгөн дүйнөнүн объективдүү маанайдагы каалагандай картинасынан бошотууну талап кылат. Христостун өлүп кайра тирилиши тарыхый факт катары эмес, апостолдун пасхалдык ырым-жырымы катары гана түшүнүүлүгө тийиш.
Кеңири мааниде бул термин тарыхый окуяларды иликтеген азыркы изилдөөлөр менен ыкмаларды мифологиялык элементтерден, апыртуулардан бошотуу максатын көздөгөн тенденцияны белгилейт.
Курт Воннегут
Курт Воннегут (англ. Kurt Vonnegut; 1922-жыл 11-ноябрь — 2007-жыл 11-апрель) — америкалык жазуучу. 50 жылдан ашуун убакытка созулган карьерасында Воннегут 14 роман, үч кыска окуя жыйнагын, беш пьеса жана беш нон-фикшн эмгек жараткан. Ал өзүнүн "Бешинчи кушкана" (англ. Slaughterhouse-Five, 1969) аттуу үрөй учурган сатиралык, бестселлер романы менен белгилүү болгон.
Индиананын Индианаполис жергесинде туулуп өскөн Воннегут Корнелл университетине тапшырып, 1943-жылы январында Америка Кошмо Штаттарынын армиясына кызмат өтөп кеткендиктен окуусун таштап койгон. Ал окуусунун бир бөлүгү катары Карнеги технологиялык институтунда (азыркы Карнеги Меллон университети) жана Теннесси университетинде механикалык инженерия боюнча билим алган. Кийин аны Экинчи дүйнөлүк согушта Европага алып кетишип, ал "Арден операциясы" маалында немистер тарабынан колго түшүрүлгөн. Ал Дрездендеги эт комбинатынын муздаткычына камалып, шаардагы Биргелешкен бомбалоодо аман калган. Согуш бүткөндөн кийин Воннегут Жейн Мери Кокс менен үйлөнүп, үч балалуу болушкан. Андан кийин рак оорусунан каза болуп калган эжесинин жана анын күйөөсү поезд кырсыгынан набыт болгондон кийин алардын үч уулун асырап алган.
Воннегут алгачкы романы, "Механикалык пианинону" (англ. Player Piano) 1952-жылы басып чыгарган. Романга карата оң ой-пикирлер айтылганы менен бирок коммерциялык жактан ийгиликтүү болгон эмес. Андан кийин дээрлик 20 жыл ичинде Воннегут "Мышыктын бешиги" (англ. Cat's Cradle, 1963) жана "Розуотер мырза, сизди теңир жалгасын" (англ. God Bless You, Mr. Rosewater, 1964) сыяктуу бир нече романдарды жазып, алар бир аз гана ийгиликтүү боло алган. Ошентсе да Воннегуттун көрүнүктүү чыгармасы заматта анын алтынчы романы "Бешинчи кушкана" болуп калган. Китептин согушка каршы маанайы Ветнам согушу жүрүп жаткан учурда окурмандардын арасында резонанс жаратып, ага карата жалпысынан оң сын-пикирлер айтылган. "Бешинчи кушкана" жарык көргөндөн кийин The New York Times гезитинин бестселлер тизмесине кирип, Воннегутту белгилүүлүккө сүрөп чыккан. Ал өлкө ичинде эл алдында сөз сүйлөөгө, лекцияларды окууга жана бүтүрүүчүлөрдүн кечесинде куттук айтууга чакырылып, көптөгөн сыйлыктарды жана ардактуу наамдарды алган.
Чаула (дарыя)
Чаула — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Турунгас дарыясынын сол жээгинен 18 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Курт Воннегут
Кийинчерээк өз карьерасында Воннегут "Өлүмдөн да жаман тагдырлар" (англ. Fates Worse Than Death, 1991) жана "Мекенсиз киши" (англ. A Man Without a Country, 2005) сыяктуу бир нече автобиографиялык жана кыскача аңгемелер жыйнагын чыгарган. Көзү өткөндөн кийин ал өзү жашаган коомдогу аябай күлкүлүү баяндамачы жана азыркы эң чоң жазуучулардын бири катары бааланган. Воннегуттун уулу Марк атасынын жарыяланбаган чыгармаларын "Ретроспективадагы Армагеддон" аттуу жыйнак менен басып чыгарган. Көптөгөн илимий эмгектерде Воннегуттун китептери жана тамашасы изилденген.
Чаула (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Питтсгроув Тауншип (Нү-Жерси)
Питтсгроув Тауншип (Нү-Жерси) (Pittsgrove Township) — Нү-Жерси штатынын Сэйлем округуна караган АКШ шаары.
Вели-Сурун-Еган
Вели-Сурун-Еган — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ватылька дарыясынын оң жээгинен 112 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 76 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дискомедузалар
Дискомедузалар (лат. Discomedusae) — көңгөл жандыктардын бир түркүмү.
Кайыш (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Кайыш — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Эски янтуз айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 192 киши. Почта индекси — 452306, ОКАТО коду — 80224834007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түркстан жаянчасы
Денеси жылаңач - кабырчыксыз, башы жалпак, көздөрү кичине, боору ак, дене уз. 180 мм, ургаачысы эркектерине караганда кичине. Кыргызстанда: Нарын, Сыр-Дарыя, Кара-Суу, Жумгал, Ат-Башы, Өзгөн ж. б. дарыяларда таралган. Бул түр тоо этектериндеги дарыяларда көп жолугат. Түркстан жаянчасынын биологиясы начар изилденген. Таштак, ылайлуу, жай аккан сууларда жашайт. Бул түр көпчүлүк жерлерде кара балыктар, алабугалар менен чогуу бир биоценоздо кезигет. Таштарга жабышып жашаган курт-кумурскалардын личинкалары менен азыктанат. Көпчүлүк жерлерде саны азайгандыктан, Кыргызстандын Кызыл китебине катталган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Тезекбаев Асанбек
Тезекбаев Асанбек (1933–1992) - жазуучу жана драматург Асанбек Тезекбаев Жумгал районунун Таш-Дөбө айылында 1933-жылы 23-апрелде туулган. Анын балалык чагы согуш учуруна туш келген. 1957-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин физика-математика факультетин бүтүрүп, атайы жолдомо менен Жумгал районунун Жаңы-Арык орто мектебине мугалим болуп келген. 1959–1967-жж. өзү туулуп өскөн Таш-Дөбө жети жылдык мектебине директор, 1969-жылы Жумгал райондук партия комитетинде инструктор, 1970–1974-жж. Жаңы-Арык орто мектебинде директор, 1974–1976-жж. Миң-Куш шаарчасындагы А.С.Пушкин атындагы орто мектептеринде директор болуп эмгектенет. 1976-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Таш-Дөбө мектебинин эмгек жамаатын жетектеп келген.
1960-жылдардан тартып адабият майданына аралашып, балдарга арналган «Сайра торгой», «Кумайык», «Токсон өрдөк» деген аңгемелер жана фантастикалык чыгармаларды жазып, сатиралык чыгармаларды да жараткан.
«Токтобек өскөн айылда» пьесасы Муратбек Рыскулов атындагы Нарын музыкалуу драма театрында зор ийгилик менен коюлган. «Эмне болот?» пьесасын республикалык «Касымалы – Шайыр» менчик театры (Кыргыз Мамлекеттик Академиялык драма – театрынын артисттери менен бирдикте) тушоо кесүү бетачары кылып алып чыгышкан.
1989-жылдан Кыргыз ССРинин Жазуучулар союзунун мүчөсү, бир нече өкмөттүк сыйлыктардын ээси болгон.
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде
Сайра, торгой, сайра: Аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1971.– 23 б.
Кумайык: Аңгеме. – Ф.: К-те: Учкун, 1972. – 187–196-б.
Акыры үйлөнөм го: Аңгеме. – Ф.: К-те: Жалбыз жыты, 1973. – 252–261-б.
Касиеттүү түкүрүк: Сатиркалык аңгеме. – Ф.: К-те: Учкун, 1973. – 218–224-б.
Тамашаңды кантейин..., Эмнеңе капа болоюн: Сатиралык аңгемелер. – Ф.: К-те: Учкун, 1974. – 191–198-б.
Сараңдын керээзи: Сатиралык аңгеме. – Ф.: К-те: Учкун, 1975. – 219–225-б.
Касиеттүү түкүрүк: Сатиралык аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1977.– 96 б.
Кумайык: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1980. – 48 б.
Шашкан шайтандын иши: Интермедия. – Ф.: К-те: Сенин репертуарың, 1980. – 99–101-б.
Токсон өрдөк: Аңгеме– жомоктор. – Ф.: Мектеп, 1984. – 52 б.
Меники да ошол кайруусу катуу болду, Шабагымды бүлдүргөм, Атымдын уйкашы жаман ж.б.: Аңгемелер. – Ф.: К-те: Чагылган изи, 1990. – 150–244-б.
Ата кесибин улап: Жумгал районундагы Таш-Дөбө колхозунун механизатору Э.Нуркалиев жөнүндө. – Ф.: К-те: Айыл таңдары, 1998. – 74–80-б.
Кыялкеч бала: Аңгеме-жомоктор. – Б., 2002. – 72 б.
Драмалары
Токтобек өскөн айылда (1972).
Ак шумкар (1975).
Эмне болот? (1992).
Полот хан
Болот хан / Пулат хан-орустар ушундай аташкан. (Искак Асан уулу, Искак Молдо, Ыскак молдо Асан уулу) (1844-ж. Маргалаң уезди, Охна кыштагы - 1876, Жаңы Маргалаң шаары) - 1873-1876-жж. Кокон көтөрүлүшүнүн жетекчилеринин бири. Ичкилик уруусунун бостон уругунан. Атасы Маргалаңдагы "Ак медреседе" окуткан. 1867-ж. Искак окуусун таштап, өз уругунун көчмөндөрү жашаган Сох кыштагына, кийин Охна кыштагына келет. Эл арасында болууну көксөгөн Искак Анжиян шаарында туруп калат. Соода иши менен Ташкентге келип жүрүп, ал жерден лашкер Алымкулдун пикирлерши, кыргыздын курама уругунан чыккан чаткалдык Абдымомун аталык менен таанышат. 1873-ж. Кокон көтөрүлүшү башталганда эл хандыктын мураскору, Алим хандын небереси Болот бекти көтөрүлүштү хан катары жетектөөсүн өтүнүшкөн. Шер датка баш болгон кыргыздардын өкүлдөрү Самаркандагы Болот бекке барышкан, бирок ал баш тарткан. Алар Самаркандан кайтып келе жатып, Ташкенге Абдымомундун үйүнөн өңү-түсү Болот бекке окшогон Искакты кезиктирип, аны Болот бектин ордуна мураскор болууга көндүрүшкөн. Ошентип Болот хан (Искак Молдо) 200 аскери менен Чаткалда көтөрүлүшкө жетекчилик кыла баштайт. Чаткалга жакын жайгашкан Алабука, Актаң, Нанай, Көкжар, Мамай, Сафедбулон ж.б. айылдардагы эл Болот ханды хан деп таанып, Кудаяр ханга каршы көтөрүлүшкө кошулушкан. Көтөрүлүштүн кыймылдаткыч күчү карапайым калк - кыргыз, өзбек, кыпчак, тажиктер болгон. Алар мене катар өз кызыкчылыктарын көздөгөн феодалдардын өкүлдөрү да катышкан. Кийинчерээк Болот хан көтөрүлүшкө катышкан феодалдардын таасири мене Кокондун мурунку хандарынын саясатын уланткан. Көтөрүлүштүн жүрүшүнүн экинчи этабында 1875-ж. июль айында Россия империясынын өкмөтү Болот хандын бийлигин мыйзамсыз деп таанып Кокон хандыгынын аймагына орус аскерлерин киргизүүгө жетишкен. М.Д.Скобелевдин кол башчылыгы астындагы орус аскерлерлинин күчү мене көтөрүлүш басылып, Кокон хандыгы жоюлуп, Фергана облусу деген ат мене Россия империясынын карамагына өткөн. Өзүн курчаган феодалдардын чыккынчылыгы менен Болот хан падышалык бийликтин колуна түшкөн. Убактылуу Жаңы Маргалаң ш-дагы орус түрмөсүндө кармалып турган. Аскер сотунунн өкүмү мене Жаңы Маргалаң ш-да 1876-ж 1-мартта дарга асылган.
Колдонулган булак
http://sanjira.ru/sanjyra27.html
Ак ордо
Ак — ордо борборлошкон элдердин башкаруучусунун же жоокердик кошундун жетекчисинин туруктуу жайы. Эпосто Манастын А. о-су башка үйлөрдөн көлөмүнүн чоңдугу жана кооздугу боюнча өзгөчөлөнүп сүрөттөлөт. Ал жада калса бор менен бордолуп, ак кийиз менен жабылган көрүнүшү боюнча да айырмаланат. Жазма булактар маалыматтарына караганда байыркы гунндардын(3—5-к.) жана түрктөрдүн (6—8-к.) доорунда бир жерден сейрек көчүрүлгөн А. о-нун болгондугу айтылат. Көкүнор көлүнүн жээктеринен кетишип, Тибет мамлекетин башкарышкан «жетекчилердин» да бир нече жүздөн ашык адамдар бата турган үйлөрдө жашай тургандыгы кытай жазмаларында да айтылган. Мындай үйлөрдүн керегелерин «кош кабат» жана ууктары улама болгон көрүнүштөрдү Миң-Суу ойдуңунда аскага чегилген сүрөттөрдөн (2—3-к.) жана 14-к-дын биринчи жарымында тартылган «персиялык минатюралардан» көрүүгө болот. Эпосто айтылган А. о-нун керегелери да эки кабат болуп, бийиктетилип, ар бир канат керегенин ортосуна орнотулган түркүктөргө керегелер чырмалып бекемделген. Ал эми ошол керегеден түндүккө чейин ууктарды жеткизүү үчүн алар сөзсүз түрдө бири-бири менен улаштырылат. Өз учурунда жерге орнотулуп, узун түркүктөр менен карматылган иймек чоң айлана түрүндөгү туура жыгачтар улаштырылган ууктардын асты жак ортосунан тиреп турган өбөк болуп калат. Ошондо гана А. о-нун жыгачтан кынаштырылып тургузулган бийик жана кенен көрүнүшү пайда болот. Үйдүн ушул жыгачтарына ак кийиздер жабылганда маңкайып башкалардан өзгөчөлөнгөн А. ошондой үйдүн тигилгенин көрөбүз. Эпосто айтылган Манас баштаган кырк чоро, кербендер, дагы толуп жаткан коноктор кенен баткан, эшигинен атчан адам эркин кирип чыккан эпикалык А. о-нун турмушта болгондугун ырастайт.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Ыйгарым укуктуу орган
Ыйгарым укуктуу орган – ыйгарым укугун берүүчү органдын милдеттерин аткаруу үчүн атайын ыйгарым укуктар берилген мамлекеттик орган же жергиликтүү өзалдынча башкаруу органы. Эреже катары, мындай ыйгарым укуктар ыйгарым укуктарды берүүчү органдын актысы менен берилет же Ы. у. о-дын абалдарын теске салуучу ченемдик укуктук актылар менен аныкталат.
Дератизация
Дератизация - (лат. de – жоюу, четтетүү жана фр. rat – келемиш) – жугуштуу оору, ылаң пайда кылуучу же таратуучу, Ошондой эле экономикалык жактан зыян келтирүүчү кемирүүчүлөрдү (келемиш, чычкан) жок кылуу чаралары. Ага химиялык, механикалык жана биологиялык ыкма менен жок кылуу, таштандыларды жыйноо, тазалоо кирет. Дератизация турак үйлөрдө, кампа, тегирмен, мал сарай, кеме, самолёт, жашылча сактагыч, күнөскана жана башкаларда жүргүзүлөт. Алдын алуучу жана жок кылуучу дератизация болуп бөлүнөт. Алдын алуучу дератизацияда кампанын пайдубалы бетон, таш же кыштан бийик салынат; келемиштин азыгы менен ийини жок кылынат; терезе, эшиктери бүтөлөт. Жок кылуучу дератизацияда келемиштерге каршы механикалык, химиялык жана бактериологиялык ыкмалар колдонулат. Механикалык ыкмада капкан жана кармагычтар, ал эми, химиялык ыкмада ууланган заттар колдонулат, келемиштердин ийинине уу (кан антикоагулянттары, ратиндан, зоокумарин жана башка) чачылат. Бактериологиялык ыкмада келемиштерге каршы бактериялуу заттар коюлат. Аны эпидемиологиялык станциялар, ветеринардык адистер жүргүзөт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Дисморфия
Дисморфия (лат. Dismorphia astynom) —  ак көпөлөктөрдүн бир түрү.
Лопе де Вега
Лопе де Вега Карпьо Феликс (25. 11. 1562, Мадрид – 27. 8. 1635, ошол эле жер) – испан драматургу, акын жана жазуучу. 1614-ж. дин кызматчысы наамын алган. Лопе де Вега өтө көп адабий мурас калтырган: 2000 ден ашык пьеса, 20 поэма, лирикалык ырлар, «Аркадия» (1958), «Өз мекенинин жолоочусу» (1604) деген романдары жана башка. Лопе де Вега Испаниядагы Кайра жаралуу доорунда драманын негизги принциптерин иштеп чыккан. Анын бир катар социалдык саясий драмаларында мекен жана чет эл тарыхы (мисалы, Жалган Дмитрий жөнүндөгү «Москвалык улуу герцог» пьесасы, 1617) чагылдырылат. Поэтикалык чыгармаларында күлкүлүү жана олуттуу, карапайым турмуш көрүнүштөрүн айкаштыра ырга салып, элдин поэтикалык тилин өз стилине сиңирген. Анын драмалык чыгармалары Испания менен Батыш Европада драма искусствосунун өнүгүшүнө зор таасир берген. Пьесалары дүйнөнүн көп театрларында коюлат. Кыргыз театрында 1938-ж. «Койлуу булак» аттуу пьесасы коюлган. Россияда Лопе де Веганын пьесалары 19- кылымдын 2-жарымынан которула баштаган.
Жар Коргон
Жар Коргон айылы - Алай кырка тоолорунун этегинде жайгашкан. Жар Коргон дарыясы бар. Ош шаарынан 100 чакырым алстыкта жайгашкан. Жар Коргон айылы ош областына караштуу Ноокат районунун Насиридин Исанов айыл окмотундо жайгашкан. Жар коргон айылында бир орто мектеп, ФАП, библотека, бала бакча жана бир спорттук залы бар. Айыл тоонун этегинде жайгашккан. Жар коргондо 3000минден ашуун эл жашайт. Айылдын эли кобунчо дыйканчылык менен алектенишет. Жар Коргон айылы Федоров, Чеч Тобо жана Кожеке айылдары менен чектешет. Айылда Тастар Ата (козу карын таш) деген ыйык жери бар.
Жар Коргон айылы Кыргызстандын кооз жерлеринин бири.
Сулайманов Мурза
Сулайманов Мурза (1937-жылы төрөлгөн, Карасуу районуда) – адабиятчы, педагог, филология илимдеринин доктору, профессор. Ош пединститутун бүтүргөн. “Азыркы кыргыз балдар прозасы” (1971) деген темада кандидаттык, “Кыргыз балдар адабиятынын тарыхы” (1995) деген темада докторлук диссертацияларын коргогон.
Эмгектери
Анын изилдөө темасы – кыргыз балдар адабиятынын тарыхы жана азыркы учурдагы абалы, таалим-тарбиялык мааниси, спецификасы. Бул багытта Москвадан чыккан “Детская литература”, “Дошкольное воспитание” деген зоболосу зор журналдарга макалалары басылган. “Балдар үчүн аңгемелер” (1976), “Азыркы кыргыз балдар прозасы” (1980) деген адабий иликтөөлөрү, балдар адабияты боюнча окуу программалары жана фундаменталдуу “Кыргыз балдар адабиятынын тарыхы” (1992) деген окуу китеби бул багыттагы олуттуу эмгектери болуп саналат.
Камышлы (Миякин району, Башкыртстан)
Камышлы — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Большекаркалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 47 киши. Почта индекси — 452094, ОКАТО коду — 80244815005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Kauhajoki Airfield
Хаукажоки хаба жолдары (Kauhajoki Airfield); Kauhajoen lentokenttä) — Финляндияда жайлашкан аеропорт. Коди ИОТО жолдары асфалтдан турат. Улыума узундоогы 1160 метр.
Түркстан АССРнин борбордук аткаруу комитети
Түркстан АССРнин борбордук аткаруу комитети (БАК) - Туркстан АССРнин. жогорку мыйзам чыгаруу, башкаруу жана көзөмөлдөө органы.
Түркстан АССРнин Советтердин крайлык съезди тарабынан шайланып турган (алгачкы жолу 1918-ж. 30-апрелде өткөн Советтердин 5-крайлык съезди шайлаган) жана Түркстан АССРи жоюлганга чейин (1924) иш алып барган.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Тундурмалар
Тундурмалар (настойкалар) — дары өсүмдүк сырьёсун спиртке, спирт менен сууга же спирт менен эфирге чылоодон алынган тунук суюктуктар. Алар химиялык-фармацевтикалык заводдордо белгилүү технол. норма боюнча жасалат. Тундурмалар тамчылатып ичилет, көпкө сакталат. Караңгы жерде бөлмө температурасында бек жабылган айнек идиште сактоо зарыл.
Тиллебаев Эсен
Тиллебаев Эсен - балдар акыны. Ноокат районунун Кыргыз-Ата айылында 1938-жылы 23-сентябрда туулган. 1961-жылы Араван районунун Гүлбаар айылындагы А.Навои атындагы орто мектепти аяктап, Араван райондук «Жогорку түшүм үчүн», «Достук» гезиттеринде адабий кызматкер, бөлүм башчы, жооптуу катчы болуп иштеген.
1970-жылы Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун филология факультетин бүтүргөндөн кийин Араван районундагы Токтогул атындагы орто мектепте мугалим, 1974-жылдан баштап «Ош жаңырыгы» гезитинде кабарчы, бөлүм башчы, маданият тармагы боюнча редактор болуп иштеген.
Анын адабий чыгармачылык жолу 1958-жылдан башталып, ошол жылы алгачкы «Таалайлуу жаштын тилеги» деген ыры Араван райондук «Жогорку түшүм үчүн» гезитине жарыяланган. Кийин анын ырлары, балдар үчүн жазылган чыгармалары облустук, республикалык гезит-журналдарда жарыяланып келген.
1987-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
1972-жылдан Кыргызстан Журналисттер, 1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Чаарчык: Бөбөктөр үчүн аңгемелер. – Б., 1985. – 12 б.
Чымчыктар үшүп калышат: Балдар үчүн аңгемелер. – Ош, 1994. – 20 б.
Бадырак: Балдар үчүн ырлар. – Ош, 1994. – 10 б.
Алтын өрөөндүн атуулу: Эссе. – Ош, 1996. – 46 б.
Жүрөктөн шоола чачкандар: Көркөм баян. – Кызыл-Кыя, 2001. – 40 б.
Төө-Моюн чыгааны: Даректүү поэма. – Кызыл-Кыя, 2001. – 40 б.
Котормолору
Шерматов С. Дил баяны: Ырлар. – Ош, 2005. – 52 б.
Абдиев М. Таза аалам: Ырлар. – Ош, 2008. – 80 б.
Кант кызылчасы
Кант кызылчасы (Beta vulgaris, var. saccharifera) - кызылчанын бир түрү; кант алынуучу эки жылдык өсүмдүк. Биринчи жылы түбүнөн жалбырак, ширелүү, канттуу мөмө тамыр пайда болот. Экинчи жылы жалбырак моюнчасындагы бүчүрдөн гүл сабагы өсүп чыгат. Каптал тамырлары 100 см чейин жетет, К. к-нын паренхима тканына кант жыйналат. К-нын орто (жоон) жеринде кант көп болот (17-18 %). Аба ырайынын ыңгайлуу шартында кант к-сы 6-8 күндө өсүп чыгат. Ар бир түп кызылча 70ке жакын жалбырак байлап, анын өсүү убагы 25-70 күнгө созулат. Вегетация мезгилинин биринчи жарымында К. к-да кургак заттын, көбүнчө канттын пайда болушу күчөйт. Июль-сентябрь айларында жалбырак менен тамырдын өсүшү басаңдап, канттуулугу артат. Кант кызылчасы чиринди катмары калың жана агрофизикалык касиети жогору кара топуракта жакшы өсүп, арбын түшүм берет. К. к. тамак өнөр-жайынын мыкты сырьесу. Андан баалуу тоют, топ шире жана жалбырак алынат. К. к-нан алынуучу кант дүйнөдө алынган канттын 30 %ин түзөт. Анын курамында 75 % суу, 25 % кургак зат, 2,5 % клетчатка, 2,5 % пектин, 0,8 % фруктоза менен глюкоза жана 1,1 % азотсуз зат бар. К. к-нын азык тамырында балкамышындагыдай эле канттын молекуласы (сахароза) бар экендигин немец химиги А. С. Маркграф 1747-ж. айткан. Кыргызстанда К. к. 1925-ж-дан баштап айдала баштаган. Кийин агротехникалык эрежелерди сактоонун, техниканы, минералдык жана орг. жер семирткичтерди колдонуунун натыйжасында түшүм арбып, аянты да көбөйгөн.
Кашка
Кашка (Aspiolucius esocinus), (Kessler) - Аму жана Сырдарыяларынын бассейндерин мекендешет. Кыргызстанда акыркы жылдары кармалганы белгиленген эмес. Балким жок болуп кеткендир. Промыселдик мааниси бар, Борбордук Азиянын эндемиги.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргызстандын аймагында өтө сейрек, Токтогул суу сактагычында жана Нарын дарыясына куйган сууларда катталган. Өзбекстандын сууларында Сырдарыянын бассейнинде, Казакстанда, Тажикстанда, Түркмөнстанда кездешет.
Жашаган аймактары
Дарыялардын ылайлуу жерлерин жакшы көрөт.
Саны
Акыркы мезгилдерде Кыргызстанда катталган эмес.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Урук чачуусу январң-февралда суунун температурасы +3°+9°С ге болгон мезгилде башталат. Жырткыч майда балыктар (чабактар, ит чабактар) жана суунун түбүндө жашоочу омурткасыз жандыктар менен азыктанат. Жакшы шарттарда тез өсүп жетилет. Максималдуу жашы 8 жылга чейин, салмагы – 3 кг жетет. Чектөөчү факторлору. Браконңерлик, дарыялардын сууларын өздөштүрүүнүн натыйжасында миграцияга, өрдөөсүнө жана семирип эт алуусуна болгон шарттардын бузулушу эсептелет.
Асыроо
Кыргызстанда асыралган эмес. Казакстанда Арал кашкасын колдо өстүрүп көбөйтүү иштери жасалган.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Балык уулоого тыюу салынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр браконңерлик менен балык уулоодон коргоого жана ошондой эле урук чачуу мезгилинде кармоого тыюу салууга өтө муктаж. Колдо өстүрүп көбөйтүү менен кайра калыбына келтирүү үчүн таралышы боюнча кошумча изилдөөлөр жүргүзүү зарыл.
Пашпиянъю
Пашпиянъю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын оң жээгинен 118 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мамбеталиева Калыйбүбү
Мамбеталиева Калыйбүбү Шырдакчы. 1932-ж. Нарын районундагы Миң-Булак айылында төрөлгөн. Нарын шаарындагы медициналык окуу жайын бүтүп, кыйла жылдары медакушерка болуп иштеген. Бишкек калаасында жашайт. Уздуктун сырларын айылдашы Маркатай Эсенаалы келининен үйрөнөт. Ал бир түр шырдакты да, түр шырдакты да бирдей кармайт. «Мүйүз оюмунун» үстүнөн «мүйүз оюмун», анын үстүнөн «карга тырмак оюмун» чыгарганда төрт оюм айкалышынан «жарым кыял оюму» пайда болот. Негизи ал оюмду ичкерээк алат. Ал бутактанып кеткендей баамдалат да, кармаган буюмдары нускоочусу Маркатай уздун үлгүлөрүнө үндөшөт. Жээк оюмуна «куш оюмунун» алдынан «карга тырмакты» «кыялдата» берүүсү, ортолук оюмдагы төрт табакчаны «аламыч» - «араа тиш» аркылуу курчашы көркөм оюмдун салттуулугун сактоо менен чыгармачылыкты өзгөртүп кармоосу анын уздугун далилдейт. Анын бир гана оюм түшүрүп, четине «бадам оюм» салган бир түр шырдагы, ар бири бөлөк бөлөк табак-табак оюлуп, «аламычы» курчалган бири бирине окшошпогон түр шырдактары дубалга тартууга ылайыкташкан. Түр шырдактагы табакчаларды «аламычы» менен алып же кошуп коюга - шырдактын аянтын чоңойтуп-кичирейтүүгө узда ойдогудай мүмкүнчүлүгү болот. Уздун кызы Күлүсүн эне таалимин алган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Рихард Вагнер
Рихард Вагнер (1813-1883) – немис композитору, драматургу, философу жана ыңкылапчысы.
Музыкалык мурасы
Вагнер герман уламыштарына негизделген опералар түрмөгүн жараткан жана өз опералары үчүн либретто жазган, ошондой эле музыка таануучу да болгон. Анын чыгармачылыгы Европада опера өнөрүндө реформа толкунун пайда кылып, модернисттик агымга башат ачкан.
Ал операда оркестрдин ролун өзгөчө көтөргөн. Асыресе, Вагнердин «Тристан жана Изолда» операсын аткарууда оркестр бай колориттин тынымсыз оргуштаган кайнар булагы сыяктуу жандуу жана сүрдүү иштеп, композитор жаңы багыттын жарчысы болуп калган.
Өз-өзүнчө лейтмотивдер – чакан музыкалык маанилик түйүндөр – Вагнердин музыкасында ырааттуу дайрага тынымсыз кошула берип, бирдиктүү жана улам кубаттанган симфониялык агым угуучуларды чыгарманы башынан аягына чейин толкунданган абалда берилип угууга аргасыз кылат.
Философиясы
Рихард Вагнер бүйүр кызыткан философиялык ойлору камтылган чыгармалары менен да таанымал.
Батыш Европадагы 1848-жылкы ыңкылаптар жеңилүүгө дуушарланган соң, либералдардын көпчүлүгүнүн ындыны өчүп турган чакта, андан кийинки жылы (1849-жылы) Вагнер Дрезденде майнапсыз аяктаган көтөрүлүшкө катышат.
Дал ошол жылы Вагнер “Көркөм өнөр жана ыңкылап” деген макаласын жазат. Анда ойчулдун көркөм өнөр утопиясы чагылдырылат.
Макалада Вагнер “акыры-түбү ыңкылап жеңет” деген оптимисттик маанайын да билдирет. Бирок бул жеңишке жетишкен ыңкылап, Вагнердин оюнча, көркөм өнөр аркылуу ыйык касиетке көтөрүлүшү абзел. Дал ошондо гана телегейи тегиз коом жаралып, ыңкылап да, ага жетишкен адамзат да чыныгы ажайып дүйнөгө ээ болот.
Вагнердин философиялык жоромолу адамзат тагдыры алдын-ала белгилүү мыйзам ченемдүүлүк менен өнүгөт деген жобого (детерминизм) байланган.
Вагнердин оюнча, байыркы ыңкылап театр өнөрү аркылуу эркин атуулдар руханий жогорку сереге көтөрүлө алган көөнө грек шаар-мамлекеттерин ойрон кылган. Ал доордо калайыктын курулай эркиндикке гана умтулган көпчүлүгүн кулдар түзгөн. Алардын көзү эркиндиктен гана каткан.
Анан Аполлондун ордуна Иисус Христос келди. Ал бардык кишилерди тең деп жарыялады. Бирок Христос, ошол эле учурда, кишилерди асмандагы элестетилген бакытка жетүү үчүн адамзаттын нукура жаратылыштык турпатына каршы козголоңго чакырды.
Вагнердин оюнча, акыркы жана чыныгы ыңкылап “өнөржайды”, башкача айтканда, Жаңы доордо жалпы адамзатты окшош калыпка бир беткей чектеп салуу жүрүмүн жокко чыгарууга тийиш.
Ошентип, жалпы адамзат үчүн эки башталыш – баарына тегиз эркиндик жана сулуулук өз ара жуурулушуп, коомдо дүйнөлүк телегейи тегиз система (гармония) өкүм сүрүп калат.
Дал ушул бүтүмдөн улам Вагнердин философиясында өтмүштүн жана учурдагы доордун өткөөл, убактылуу экендиги, акыры бул мезгил да (анын ичинде эч маңызсыз жана жарамсыз нерселердин бардыгы тең) артта калаары тууралуу ой камтылганы айрыкча көрүнөт. Ыңкылап менен көркөм өнөрдүн жуурулушу тууралуу вагнердик дуализм, серепчилердин оюнча, адам затынын башаттык маңызы кош касиетке жиктелгени тууралуу платондук жобого барып такалышы ыктымал.
Рихард Вагнер жазган 16 томго сыйдырылган адабий жана публицистикалык чыгармалардан тышкары анын 17 томго сыйган каттары да мурасталган. Вагнер көркөм өнөр жана музыканын онтологиялык жактан аңдалышы тууралуу ар кыл жоромолдорун калтырган.
Антисемитизмге шыкак
Мунун айынан Вагнердин музыкалык мурасы да кээ бир топтор тарабынан кайсы-бир деңгээлде саясатташып кабыл алынган. Анын кесепетинен гитлердик фашисттик режим кыйрагандан кийинки доордо Вагнердин музыкалык чыгармаларын аткарууга каршы маанай кээ бир чөйрөлөрдө кыйла убакытка сактап турган.
Израил оркестринин саамалыгы
2011-жылы 26-июлда Германиянын жергеси Бавариянын Байрөйт шаарында израилдик камералык оркестр анын дирижеру Роберто Патерностронун (Roberto Paternostro) жетеги астында Вагнердин “Зигфилд идиллиясы” чыгармасын аткарды.
Израилдин камералык оркестри 70 жылдык “табуну” бузуп, Германиянын Байрөйт шаарында Вагнер опера фестивалында немис композитору Рихард Вагнердин чыгармасын аткарды.
1938-жылы нацисттик Германия жөөттөрдү куугунтуктап жатканда, Израил филармониясы (мурдагы Палестина филармониясы) Адолф Гитлер жактырган композитордун чыгармаларын аткарууга өз жамаатында бейрасмий тыйуу салган болчу.