cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цицерондун трактаттары
Ѳзүнүн кызылтилдүүлүк тарыхында ал, тарыхый прогресстин ойлонулуп коюлган жана кызылтилдүүлүктүн жокчулуктан мыктылыкка уламдан-улам жогорулап чыгуусун сүрѳттѳйт. Цицерон үчүн кызылтилдүүлүк – мурункудай эле, ѳзүнүн максаты эмес, саясий иш-чара формасы гана жана кызылтилдүүлүктүн тагдыры мамлекеттин тагдыры менен ажырагыс байланышта болот. Цицерондун оюу боюнча, римдиккызылтилдүүлүктүн ѳнүгүшү барынан мурда ички кѳйгѳйлѳр, тереӊдикке жана кенендикке үйрѳтүлгѳн грек маданияты менен рим маданиятынын ѳнүгүшүаркылуу аныкталат. Мисалга алсак, римдик жана гректик ораторлорунун кептеринин критикалык ажыратылышын дагы бир жолу «Оратор жѳнүндѳ» трактаттатында айткан идеаларында баса белгилеп кѳрсѳтѳт.
«Оратор» - Цицерондун риторикалык трилогиясынын бүтүрүүчү чыгармасы. Башында ал эӊ мыкты оратордун образын сүрѳттѳйт, бирок тѳмѳндѳгүдѳй шылтоо кылат: «Оратордун эӊ мыкты образын түзүп жатып, мен аны ушунчалык кылып сүрѳттѳйм да, балким андай эч ким эч качан болгон да эмес».
= Цицерон –улуу оратор=
Цицерон кептин кѳркѳмдүгүн анын жаӊылыгында, татымында, назиктигинде, окуусунда, жакшылыгында, мыктылыгында, жалындуулугунда кѳрѳт, жана «сѳздѳрдүн жана ойдун ѳӊү» кепке « ажыратуу менен» дайындалышы керек. Ачык түстѳр менен ашыкча түс берилген сѳздүү жогорулатуу, кеп,  угуучуларга узун ырахат алып келбейт, аларды тажатат, кыжырын келтирет. Ушундай кѳз караштар менен Цицеронду аттицистерге же азианларга кошууга мүмкүн болбогон. Ал ѳзүнүн жеке стилин ойлоп тапты жана «кызылтилдүүлүктүн түстѳрүн» эстүү колдонууну талап кылган. Ал оратордук искусствонун маӊызына тереӊ кирген, ѳзүнүн бай тажрыйбасынын негизине таянып оратордук теориясын жараткандыгын кѳрсѳттү. Эӊ мыкты теоретик, Цицерон кызылтилдүүлүктүн практиктеринин жана теоретиктердин оратордук искусствого болгон кѳз карашын жалпылады жана критикалык түрдѳ жаӊыдан ойлоп чыкты, тыкандык жолу менен анализделген ар кандай кѳз караштарды түзүп, ѳзүнүн ториясын жаратты.
Жаңы янсайыт (Карайыдель району, Башкыртстан)
Жаңы янсайыт — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Байкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 299 киши. Почта индекси — 452376, ОКАТО коду — 80234816003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дендрит
Дендрит – сырткы түспөлү дарак бутагына окшош кристаллдык түзүлүш. Айрым минералдар, металл жана анын куймалары, жасалма кошундулар Дендрит кристаллдарынан турат. Кар кристаллдары жана айнекке тоңгон музда дендритке окшоп кетет. Дендритэриндилердин, буунун кристаллдануу процесси өтө тез жүрүп, тар жана илээшкек чөйрөдө өтүшүнөн пайда болот. Алтын, күмүш, жез жана темир кычкыл дары (лимонит) менен марганец (пиролюзит, псиломелан) кээде дендрит түрүндө кездешет.
Бенедикт Спиноза
Бенедикт Спиноза (1632—1677) — XVII кылымдын эң олуттуу философу болгон.
Дендрит
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Бенедикт Спиноза
Өмүр баяны
Ал Амстердамда, испан инквизициясынан кутулуп качып келген еврейдин үй-бүлөсүндө туулган. Ортодоксаль еврей катарында тарбияланып, еврей дин кызматкерлерин даярдаган еврей диний окуу жайында билим алган. Бирок, соода ишин жүргүзүп, атасына жардам берүү үчүн окууну таштоого туура келет. Соода аны таптакыр кызыктырбагандыктан, атасы өлгөндөн кийин бир аз убактан соң Спиноза өзүн баарынан көп кызыктырган илимий жана философиялык ишмерликке өтөт. Анын досторунун жана тааныштарынын ичинде нидерландык республикачылар жана «Коллегианттар» деп аталгандардын протестант сектасынын мүчөлөрү болгон.
Ошол эле убакта Спиноза амстердамдык еврей жамаатынын мүчөсү болуп кала берген, бирок жамааттын жетекчилери ага ыраазы болушкан эмес. Бир нече эскертүүдөн кийин аны еретик катарында динден четтетишет (1656), бул өтө катуу жаза болгон, анткени мындай учурда еврей жамааттан кууп жиберилген. Спиноза Амстердамды таштап, кыштак жеринде жашап, көз айнектин линзасын жылмалап, эмгек акы таап жашап, жанын багып турат. Бул эмгекке жакшы акы төлөнүп, ага тынч илимий иштерди жүргүзүүгө мүмкүндүк берген. Спинозанын башкы көңүлү философиялык проблемаларды иликтеп-үйрөнүүгө жана иштеп чыгууга багытталган болучу, ал ошондой эле математика маселелерине да кызыккан.
Эмгектери
1660-жылы Спиноза Гаагага көчүп келет да, ал жерде өзүнүн башкы эмгектерин жазат, алар: «Кудай, адам жана анын бактысы жөнүндө», «Акыл эсти өркүндөтүү жөнүндө трактат» (бүткөн эмес), «Диний-саясый трактат» (1670), «Этика» (1675, өлгөндөн кийин басылып чыккан), «Саясый трактат» (бул да өлгөндөн кийин басылып чыккан).
Спиноза XVII кылымдын эң ири философу Декартка окшоп, философияны чындык негизде түзүүгө умтулган. Чындыкты жана ишеничтүү далилдүүлүктү, ошол кезде эсептелгендей, математика берген, ошондуктан Спиноза геометрияны, анын аксиомаларын өзүнүн философиялык системасын негиздөө үчүн форма катарында кабыл алат. Өзүнүн «Этика» деген башкы эмгегин ал геометриялык ык менен баяндап жазган.
Философиялык системасы
Спинозанын философиялык системасынын негизин субстанция жөнүндөгү окуу түзөт. Субстанцияны Спиноза бирбүтүн, түбөлүктүү жана чексиз жаратылыш катарында түшүнөт. Субстанция бирөө гана, ал өзүнө өзү себеп (саusa sui). Бул бирбүтүн субстанция өзүнүн бар болуп жашап турушу үчүн эч нерсеге муктаж эмес. Жаратылыш жаратуучу жаратылышка жана жаратылган жаратылышка бөлүнөт. Жаратуучу жаратылыш дегенибиз — Кудай, бирбүтүн субстанция. Жаратылыш менен Кудайды бирдейлештирүү аркылуу Спиноза пантеизм деп аталган, жаратылыштан жогору турган же жаратылыштан да башка бир нерсенин бар экендигин танат.
Субстанциянын атрибуттары
Субстанция эки башкы атрибуттан: ойломдон жана аралык өлчөм-ченден жана таралуудан турат, ушулар аркылуу адамдын акылы субстанцияны анын конкреттүү көрүнүшүндө кабылдайт, бирок субстанцияга мүнөздүү болгон артибуттар чексиз көп. Субстанцияны өзүнөн башка аракетке козгой турган эч кандай себептер жок.
Шартталбаган бытие болуп эсептелген субстанциядан Спиноза акыркы нерселерди айырмалап, булар үчүн ал модус деген түшүнүктү колдонот. Акыркы нерселердин (конечные вещи), же модустардын субстанциядан айырмасы — алардын тышкы себептерге багыныңкы болуп тургандыгында. Алар өзүнүн акыркылыгы менен гана эмес, өзгөрүү, кыймылда болуу сыяктуу сапаттары менен да мүнөздөлөт. Модустардын ортосунда тышкы таасирлер да жана тышкы байланыштар да бар. Жеке, конкреттүү нерселер (модустар) дегенибиз — жаратылган жаратылыш. Модустар сансыз көп.
Субстанция концепциясы
Спинозанын субстанция концепциясы анын ушундан келип чыга турган детерменизм концепциясын аныктайт. Дүйнөдө эч кандай кокус нерселер болбойт, анткени субстанция өзүнүн жашоосунун ички зарылдыгы менен мүнөздөлөт. Кудай Спиноза үчүн «бардык нерселердин тышкы себеби эмес, имманенттик себеби» катарында чыгат. Ар бир нерсенин дагы бир нерседе себеби бар. Демек, дүйнөдө катаал детерминизм үстөмдүк кылып турат, муну Спиноза механикалык түрдө түшүнөт. Ал себептүүлүктү зарылдык менен окшоштурат, ал эми кокустукту субьективдүү категория деп гана эсептеген. Спиноза адамдардын ишмердигинин бардык тармактарында, кала берсе аффектилер жагында жана ушул аффектилердин негизинде болучу жүрүм-турум жагында катуу детерменизмдин тарапкери болгон. Спиноза үчүн аффект дегенибиз бизди курчап турган предметтердин бизге тийгизген таасиринин натыйжасы болуп саналат. «Этикада» Спиноза баланын сүт ичкиси келгени жан сактоо инстинкти менен себептүү шартталгандыгын көрсөтөт. Спиноза өз жанын өзү кыюуну да ушундайча түшүндүрөт: өзүн өзү өлтүрүү жанын кыйган адамдын рухий жана дене табиятын өзгөртө турган аффектилердин пайда болушу менен шартталган, башкача айткандаөзүн өзү сактоо инстинкти кандайча себептүүлүктөр менен шартталса, өзүнүн жанын өзү кыюуга умтулууда да себептик шарттар бар. (Спиноза адам белгилүү бир шарттарда аффектилерди жеңе ала тургандыгын да танбайт.) Бул Спинозаны фатализмди карманууга алып келген.
Адамдын таанып-билүүсү
Спиноза үчүн адамдын таанып-билүүсү бир нече баскычтан турат. Биринчи, эң төмөнкү баскыч, — бул сезимдик тааным, бул предметти адекваттуу түрдө чагылдыра албайт жана өзүндө акыйкаттын данегин камтып турса да көп учурда жаңылыштыкка алып келет. Таанымдын экинчи баскычы — бул дээрге жана акыл-эске негизденген түшүнүү. Бул баскыч — анык акыйкаттардын бирден бир булагы. Таанымдын үчүнчү баскычы катарында интуиция чыгат, ал анык билимдердин пайташы болуп саналат. Интуиция аркылуу алынуучу акыйкаттар алда канча ачык жана даана келет.
Спиноза адам жаратылыштын бир бөлүкчөсү жана анын иш-аракетинде субстанциянын экинчи атрибуту — ойлом көрүнөт (биринчи атрибут жаратылышта көрүнөт, ал: аралык, өлчөм, ченем). Адамдын дене түзүлүшү толук түрдө механикалык детерминизм мыйзамдары менен аныкталат. Дене менен рухтун өз ара катыш проблемасын чечүү аркылуу Спиноза бул эки субстанциянын параллелизмин белгилейт. «Этикада» ал минтип жазат: «Дене жандын ойломго болгон катышын аныктай албайт, жан дененин кыймылга, кыймылсыздыкка жана башка бир нерсеге карата болгон катышын аныктай албайт».
Адамдын эркиндиги тууралу
Спиноза эрктин эркиндиги жөнүндөгү түшүнүктү сынга алат. Спинозага ылайык, эрктин эркиндиги дегенибиз жок нерсе, анткени адам — жаратылыштын бир бөлүкчөсү жана дүйнөлүк детерминациянын бир звеносу болуп саналат. Субстанция — бул эркиндик менен зарылдыктын биримдиги. Кудай гана эркин, анткени анын бардык аракеттери жеке өзүнүн зарылдыгы аркылуу башкарылат. Адам жаратылыштын бир бөлүгү, ошондуктан ал зарылдыкта камтылып турат, бирок ал өзгөчө бир түрдөгү жан, анткени ал көлөм, ченемден башка да ойлом, акыл-эс атрибутуна да ээ. Ошол себептүү адамдын эркиндиги чектелүү келет, ал эркиндик белгилүү бир даражадагы акыл-эстүү жүрүм-турумдун чегинде гана ишке ашырылат. Адамдагы эркиндик жана зарылдык айкалышкан түшүнүктөр катарында чыгат жана бир бирин шарттап турат. Спиноза а түгүл эркин зарылдык деген түшүнүктү да киргизген. Өзүн өзү таанып-билүүгө умтулууну ал эркиндиктин эң күчтүү көрүнүштөрүнүн бири деп эсептеген. Эрк — бул акыл-эс дейт Спиноза.
Адамдын жүрүм-туруму, Спинозага ылайык, негизги үч аракет менен багытталып турат, алар: кубаныч, кайгы, ышкы-кумарлык, булар өз кезегинде дагы көптөгөн аффектилерди пайда кылат. Бардык аффектилер өзүн-өзүн сактоо инстинктисине негизденет, ошондуктан да адам жалпысынан өзүнүн жүрүм-турумунда жакшылык жана жамандык жөнүндөгү этикалык мыйзамдар менен эмес, өз пайдасына умтулгандык менен башкарылып турат. Жакшылык иш-адамдын өз жашоо-турмушун сактоого умтулгандыгы гана.
Адам — өзүнүн ышкы-кумарлыгынын, аффектилеринин кулу деп эсептейт Спиноза, ошондуктан адам эркин боло албайт, бирок кийин Спиноза адам бул кулчулуктан кутулуп чыгып, эркин боло алат, буга, эгерде адам өзүнүн ышкы-кумардыктары, аффектилери жөнүндө ачык-айкын идеяларды билип-аңдай алганда гана, башкача айткандаөзүнүн ушундай абалын аңдап-түшүнгөндө гана жетише алат деп көрсөтөт. Өзүнүн аффектилерин аңдап-билүүсүнө жараша ар түрдүү адамдар, Спинозага ылайык, эркиндиктиктин ар кандай баскычтарында турушат.
Коом тууралуу
Гоббс сыяктуу коомду түшүндүрүүдө Спиноза табийгый укук жана коомдук келишим теориясына таянат, башкача айткандаар бир адамды өзүн өзү сактоого багыттап туруучу жаратылыш мыйзамын жетекчиликке алат. Спиноза адамдын өзгөрүлбөс эгоисттик табиятынан келип чыгат, бул эгоисттик табиятты мамлекет гана жүгөндөй алат, ал эми мамлекет өз кезегинде фаждандардын коопсуздугун жана бүткүл коомдун кызыкчылыгы менен фаждандардын эгоистик кызыкчылыктары айкалыша келгенде өз ара жардамдаштыкты камсыз кылуу үчүн пайда болот.
Саясат
Мамлекеттин формаларына келгенде Спиноза демократиянын талапкери болгон жана Гоббстон айырмаланып, монархияны урматтоого татыктуу эмес деп эсептеген. Граждандардын бардыгына мамлекетти башкарууга катышууга мүмкүндүк берген мамлекеттин формасын эң мыктысы деп эсептеген. «Өз граждандарынын эч качан коркпой бейкут жашоосуна умтулган мамлекет,— деп жазат ал «Этикада»,— жакшы мамлекет дегенге караганда жаңылбаган мамлекет деп айтса болор. Бирок, адамдарды алар өздөрүн эч ким тарабынан мажбурланбай, өз эрки боюнча жашаган, өз иштерин өздөрү эркин чечкен адамдар катарында сезгендей, эркиндикти сүйүп, байлыгын арттырууга умтулуп, мамлекеттик иштерде ардактуу орунга жетишүүгө үмүттөнүү менен жашап, өзүлөрүн чектен чыкпай алып жүргөндөй кылып кармоо керек».
Дин
Спиноза өзүнүн «Диний-саясый трактатында» Библияны илимий сынга алууга негиз салган. «Эки акыйкат» концепциясына негизденип, Спиноза чыныгы акыйкатты таанып-билүү үчүн Библиянын баалуулугу аз, анткени Ыйык жазуу эмес, акыл-эс гана авторитет боло алат деп эсептеген. Ал Библия бөлөнүп турган атак-даңкты четке кагып, тигил же бул текст жазылган тарыхый шарттарды эсепке алуу зарыл дейт. Спиноза Моисей Бешкитептин автору боло алмак эмес деп далилдеген. Спиноза ошондой эле Библиянын ар түрдүү китептериндеги көптөгөн карама-каршылыктарды, кайталоолорду жана ар түрдүүчө окулганын көрсөткөн.
Диний ишенимдердин себептерин Спиноза элдин жаратылыштын жашыруун жана түшүнүксүз күчтөрүнөн корккондугунан көргөн.
Ошол эле убакта Спиноза өзүнө коюлган атеист деген айыптоону танган, анткени ал өзүнүн динди сынга алганын — түркөйлүктү жана жалган ишенимдерди сынга алуу деп ырастаган. Чыныгы дин моралдуулук менен бирдей жана ал анык билимдерге негизденет. Диний ишеним менен жалган ишенимдердин ортосундагы айырма жалган ишенимдин түркөйлүккө, диндин акылмандыкка негизденгендигинде деп жазган ал.
Вариациялык эсептөө
Вариациялык эсептөө - эсептөө математикасынын бир же бир нече функционалдын экстремум (эң чоң, эң кичине) маанилерин табууга арналган бөлүмү. Вариациялык эсептөө функционалдардын экстремумун табуунун жалпы ыкмасын изилдейт. Ал 18-кылымда механика, физика жана башкалардын маселелерине байланыштуу пайда болгон. Анын алгачкы маселелеринин бири брахистохрона болгон. Ал баштапкы ылдамдыгы болбогон материалдык чекит жалаң гана оордук күчүнүн натыйжасында эң кыска убакытта жогорку А абалынан төмөнкү В абалына өткөндөгү траекториясынын формасын табууга арналган. Вариациялык эсептөөнүн тарыхындагы дагы бир маселе оптикалык өзгөрмөлүү тыгыздыктагы чөйрөдө жарык булагынын А чекитинен В чекитине таралуу жолун табуу. Бул маселени чыгарууда Ферма принциби колдонулатынча Л. Эйлер менен Ж. Лагранж классикалык Вариациялык эсептөөнүн теориялык негизин түзүшүп, башка илимдер менен байланышын ачышкан. Орус окумуштуулары Н. Н. Боголюбов, Н. М. Крылов, М. А. Лаврентьев, Л. А. Люстерник жана башка да бул теорияга салым кошушкан. Техникалык жана экономикалык маселелерди чечүүдө Вариациялык эсептөөнүн бир нече ыкмалары колдонулат. Түз ыкмада, Л. Эйлер (1768) вариациялык эсептөө маселелерин жакындатып чыгарууну (сандык) түзгөн, ал кийинчерээк Эйлердин сынык сызыктар ыкмасы деп аталган. Алар функционалдын экстремумун табууну көп аргументтүү функциянын экстремумун табууга келтирүүгө (редукциялоого) негизделген. Вариация ыкмасы. Ал функционал у(х) ти экстремумга жеткирүүчү x(t) функциясын канааттандыруучу зарыл жана жетиштүү шарттарды изилдейт. Вариациялык эсептөөдөгү сандык ыкмалар түз эмес жана түз ыкмалар деген эки чоң класска бөлүнөт. Түз эмес ыкмалар оптималдуулуктун зарыл шартына негизделген (Эйлер теңдемеси, Понтрягин принциби), башкача айтканда вариациялык маселе зарыл шарттын негизинде четтик маселеге келтирилет. Ал эми түз ыкмалары функционалдын экстремалдык маанисин түздөн-түз эсептөөгө багытталган. Айрым алгоритмдерде бул эки ыкма тең колдонулгандыктан, вариациялык эсептөөдө сандык ыкмалардын мындай экиге бөлүнүшү шарттуу түрдө гана орун алат.
Шааке уулу Датка
Шааке уулу Датка (1890, Совет району - 1972, ошол эле жер) - кылкыякчы. 15-16-жашынан Чалыр аттуу кыл кыякчыдан кыяк тартканды үйрөнгөн.
1966-ж. Кыргыз улуттук телерадиокорпорациясынын алтын фондуна 30 күүнү тасмага жаздыргандан тартып белгилүү боло баштаган.0. эле Кыргызстан композиторлор союзунун фольклордук кабинети тарабынан 20дан ашык күүсү жазып алынып, нотага түшүрүлгөн.
Алардын арасында кыл кыякчылардын өздүк репертуарында сейрек кезиккен жана угармандарга белгисиз «Караланайман ак козу», «Сары кабак жалгызым», «Маруктун керээзи», «Кейшиттин уулу Ак кочкор каңкы», «Атаке» ж. б. ондогон татаал кайрыктардагы күүлөр бар.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Дендро...
Дендро... (гр. dendron – дарак) — татаал сөздөрдүн «дарак» деген маани туюндуруучу биринчи бөлүгү (Мисалы, дендрология).
Тирян-Елга (Туймазин району, Башкыртстан)
Тирян-Елга — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Татар-Улкан айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 170 киши. Почта индекси — 452767, ОКАТО коду — 80251865010.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Варикап
Варикап [англисче vari (able) өзгөрмөлүү жана cap (acity) сыйымдуулук] сыйымдуулугу берилген чыңалууга көз каранды болгон жарым өткөргүчтүү диод. Германий, кремний, галий арсениди жана башкалардын негизинде жасалат. Радиоэлектрондук түзүлмөлөрдө термелүү контурунун жогорку жыштыгын түзөтүүдө, жыштыкты жогорулатуу, параметрдик күчөтүү үчүн өзгөрмө сыйымдуулукту алуу жана башкада башкарылуучу конденсатор катары колдонулат.
Континуум (философия)
Континуум (лат. continuus – үзгүлтүксүз) – математикада, философияда, табият таанууда кезигүүчү түшүнүк. Континуум түшүнүгү себеп принцибин, жалпы жана жеке түшүнүктөрүнүн байланышын ажыратып кароого жардам берет.
Колдонулган адабияттар
Süreklilik hipotezi
Фразеология
Фразеология – тил илиминин бир бөлүгү. Ал өз алдынча лингвистикалык тармак болуп 50-жылдары калыптанган. Биздин өлкөдө анын өнүгүшү советтик тилчи академик В.В.Виноградовдун ысмы менен байланыштуу. Ал фразеологизмдерди изилдөөнүн маселелерин аныктап, алардын түрлөрүн ажыратуу менен фразеологияга негиз салган. Фразеологиянын изилдей турган обьектиси- тилдин туруктуу сөз айкаштары, башкача айтканда фразеологизмдер. «Фразеология» деген термин гректин «фраsиz» - «түрмөк айкалыш» жана «logos» - «сөз, илим» деген сөздөрүнөн алынган.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Чебат-Кы дарыясы
Чебат-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чортово көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ньюарк (Огайо)
Ньюарк (Огайо) (Newark) — Огайо штатынын Licking округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 47573 киши. Болжолдуу аянты - 51.3 км². FIPS коду — 39-54040.
Чоңмурун кызы Мария
Чоңмурун кызы Мария (Mapжангүл) (1922, Токтогул району -1997, Токтогул шаарчасы) - кошокчу, дастанчы, комузчу. Токтогулдун шакирти. 1948-50-ж. Жалал Абад обл. драма театрында, 1950-жылданТоктогул райондук маданият үйүндө иштеген.
Ар кандай ролдорду аткаруу менен бирге комуз чертип «Курманбек», «Олжобай менен Кишим-жан», «Кедейкан» ж. б. дастандарды айткан. Ошондой эле Токтогулдун, Ныязаалынын, Атайдын күүлөрүн чебер аткарган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Киргизка (Яя куймасы)
Киргизка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яя дарыясынын сол жээгинен 147 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское ([[Томск облусу)|Зырянское]] айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жергиликтүү символдорду пайдалануу салыгы
Жергиликтүү символдорду пайдалануу салыгы – КР жергиликтүү салыктардын бири; бийликтин жергиликтүү өкүлчүлүктүү органы тарабынан белгиленген ченемде болот. Юридикалык жактар дагы, жеке жактар дагы – тийешелүү жергиликтүү кеңештер тарабынан бекитилген жергиликтүү символдорду (энтамгалар, шаарлардын, жерлердин, тарыхый эстеликтердин көрүнүштөрү) пайдаланган аргандай өнүмдөрдү өндүрүүчүлөр салык төлөөчү болуп саналат.
Физикалык билим берүү
Физикалык билим берүү – окуучуларга жаратылыштын физикалык кубулуштары жана мыйзам ченемдери, материянын түзүлүшү, касиеттери жана кыймылынын мыйзамдарды жөнүндө билим берүү.
Физикалык билим берүүнүн максаты:
Физикалык билим берүү орто мектептен башталат. Башталгыч мектептин «Мекен таануу» курсунун мазмунуна физика илиминин алгачкы элементтери киргизилген. Физикалык айрым кубулуштар, заттардын түзүлүштөрү жөнүндөгү маалыматтар 5-класстын «Табият таануу» курсунда берилген. Ал эми физиканын тутумдуу курсу 7–11-класстарда окутулат. Орто мектептин мамлекеттик билим берүү стандартына жана программага ылайык физика курсу эки баскычтан туруп (7–9, 10–11-класстар), алар өз алдынча бүткөн курс катары каралат.
Башталгыч, орто жана жогорку кесиптик билим берүүчү окуу жайларында физика курсу атайын мамлекеттик билим берүү стандартынын негизинде түзүлгөн окуу планы, окуу программасы жана окуу китептеринин негизинде жүргүзүлөт.
Киндик Эне
Киндик Эне — төрөлгөн баланын киндигин кескен аял. Курч устара менен баланын киндигин такай түбүнөн кесип, ага кийиз күйгүзүп басышкан. Кескен аялды К. э. деп аташып, экинчи эне катары эсептелген. Манас төрөлгөндө анын киндигин Дамбылданын аялы Канымжан кесет. Ал Сагымбай Орозбаковдун вариантында:.
Антаңдабай катындар,
Аныктап көрчү капырлар?
Жерден алгын тез деди,
Дамбылданын зайыбы
Киндигин өзүң кес деди (Сагымбай Орозбаков, 1. 77),— деп айтылат.
Кайып болуп талаага
Качып кеткен Бөлөкбай
Киндик атаң болучу
Жергиликтүү салыктар
Жергиликтүү салыктар – өз ишмердүүлүктөрүн өздөрүнө баш ийген аймактарда жүзөгө ашырып жатышкан жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары – жергиликтүү кеңештер аныктаган тартипте жана шарттарда салык төлөөчүлөр тарабынан жергиликтүү бюджетке төлөнүүчү милдеттүү төлөмдөр. Ж. с. жергиликтүү бийлик органдары тарабынан жеке жана юридикалык жактардан жергиликтүү бюджетке алынуучу салык төлөмдөр тутумунун бир бөлүгү болуп саналат. Ж. с. тизмеси атайын мыйзамда аныкталган жана анда каралбаган башка салыктарды киргизүүгө жол берилбейт. Ж. с. өлчөмү жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары тарабынан белгиленет. КР Салык кодексинде төмөнкү Ж. с. белгиленген: а) курорттук салык; б) кыймылсыз мүлк салыгы; в) жарнама салыгы; г) кумаржай салыгы; д) чекене соода жана калкка акылуу кызмат көрсөтүү салыгы; е) пайдаланылбай турган өндүрүштүк жана соода-турмуш тиричилик аянттарынан же алардын бир бөлүгү үчүн салынуучу салык; ж) жергиликтүү символиканы пайдалануу укугу үчүн салык; з) күнөскана шарттарында гүл өстүрүп, элге сатуучу жарандардан алынуучу салык; и) мейманкана салыгы; к) балык уулоо жана аңчылык кылуу укугу үчүн салык; л) алыскы чет өлкөлөргө чыгуучу туристтерден алынуучу салык; м) унаа каражаттарынын ээлеринен алынуучу салык; н) көрмө салондордон жана көңүл ачуучу-концерттик ишчараларга салык салуу. Чарба жүргүзүүчү баардык субъекттер, чет өлкөлүктөрү дагы, ошондой эле жергиликтүү бийлик органдарынын аймактарында тигил же бул ишмердүүлүктү жүзөгө ашырып жатышкан жарандар Ж. с. төлөөчүлөр болуп саналышат. Кирешелер; белгилүү товарлардын (кызмат көрсөтүүлөрдүн) баасы; салык төлөөчүлөрдүн айрым ишмердүүлүктү түрлөрүнө укуктары жана мыйзам актылары менен белгиленген жана башка объекттер салык салуунун объекттери болуп саналат. Юридикалык жактар Ж. с. банк мекемелери аркылуу накалай эмес эсептешүү тартибинде төлөшөт. Жеке жактар аларды накалай каражат түрүндө Аманат банк мекемелерине же башка калктан төлөмдөрдү алуу милдети тагылган мекемелерге төгүшөт. Ал каражаттарды салык органдарынын алуусуна жол берилбейт.
Вариконд
Вариконд [англисче varicond, vari (able) өзгөрмө жана cond (enser) конденсатор] сыйымдуулугу берилген чыңалууга көз каранды болгон, сегнеткерамика менен толтурулган конденсатор. Сыйымдуулугу 10 пФ 1 мкФ, анын өзгөрүшү 2-20 эсеге чейин. Автоматика жана радиоэлектроникада колдонулат.
Алга (Кадамжай району)
Алга — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Алга айыл аймагына кирет. 1924-жылы Жаркотон айылы болуп негизделген. Кийинчерээк орустарга ыңгайлуу болуусу үчүн Яркутан деп өзгөртүлгөн.
Калкы
Калкы - 8000 кишиден ашуун.
Сайрагүл Чоткараева
Чоткараева Сайрагүл (1954-ж. т.,Сокулук району) - ырчы (лирикалык сопрано). Кыргыз Республикасынын эл артисти (1992).
1992-жылдан Улуттук консерваториянын жеке ырдоо кафедрасында педагог болуп иштейт.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Баалуу кагаздардын баштапкы базары
Баалуу кагаздардын баштапкы базары – бир тараптан эмитент же анын тапшырмасын аткарган баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучусунун, дагы бир тараптан инвестордун ортосундагы баалуу кагаздарды чыгаруу жана жайгаштыруу жүрүшүнөн келип чыккан мамилелер.
Адистик боюнча окуу методикалык топтом (комплекс)
Адистик боюнча окуу методикалык топтом (комплекс) – мугалимдин предмет боюнча адистик теориялык билимин, усулдук чеберчилигин жана предметтин мазмунунун негизинде тарбиялык иштерди жүргүзүү деңгээлин жогорулатууга багыт берүү максатында түзүлүүчү окуу адабияты.
Булардын биринчи тобуна:
Экинчи тобуна:
Үчүнчү топко:
Окуу топтомунун төртүнчү тобу:
Бешинчи тобу:
Алтынчы тобуна:
Ал эми аларды түрлөрүнө жараша: методикалык куралдар, дидактикалык материалдар, маалымат бергичтер, көрсөтмө куралдар, таратып берүүчү материалдар, алдыңкы тажрыйбалардын топтомдору, сөздүктөр ж.б. деп бөлсө болот.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Дендрология
Дендрология (дендро... жана ...логия) – ботаниканын дарак, бадал изилдөөчү бөлүгү. Дарак өсүмдүктөрүнүн системасын, морфологиясын, биологиялык касиеттерин, таралышын жана эл чарбасында пайдаланышын талдайт. Дендрологиянын дарак породаларынын касиети жөнүндөгү маалыматтары токой таануу, токой өстүрүүнүн теориясы менен практикасында, айыл чарбасында, айрыкча талаа коргогуч токой тилкелерин түзүүдө кеңири колдонулат. Ошондой эле тал, терек, эмен, жаңгак, кызыл карагай жана башкалардын жаңы түрлөрү чыгарылып, алар мурда өспөгөн жаңы жерлерге өстүрүлөт.
Ата, сыймыктуу сөз
Ата – адам коомундагы жакындыкты түшүндүргөн сыймыктуу сөз. Ата түшүнүгү тууганчылыктын, жакындыктын көп жеринде колдонулат.
1. балалуу болгон эркек. Атанын атасы – чоң ата, энесинин атасы – тай ата; чоң ата – буба; бубанын атасы – баба; анын атасы – жото; анын атасы – кубаары; кубаарынын атасы – жете; анын атасы –тек. Андан ары урук, уруу, улут болуп кетет. Тай ата менен тай энесинин аталары жана өз атасынын тай атасы – чоң тай атасы, атасынын досу же энесинин досунун күйөөсү жана алардын аталары – аяш ата делет. Бала төрөлгөндө киндигин кескен аялдын атасы менен күйөөсү киндик ата, багып алган киши же энесинин кийинки күйөөсү – өгөй ата, аялынын атасы – кайын ата, аялынын чоң атасы менен тай атасы – чоң кайын ата, жаңыдан никелешкенде ата-энесинин жана өздөрүнүн каалоосу боюнча, жаңы үйлөнгөндөрдүн ата-энесиндей эле кайгы-кубанычына ортоктош болучу (күйөөсүнө өзүнчө, аялына өзүнчө дайындалган) калыс өкүлдөр – өкүл ата деп аталат.
2. Чоң атанын атасы – бубадан аркы аталар жалпылана ата же жете деп аталат. Жети атасын билбеген киши тексиз, жетесиз киши катары эсептелген. Жети ата өтмөйүнчө кыз алышууга тыюу салынат.
3. Ар кандай зарылчылыкта – энчи бөлүштүрүүдө, сакалдуулук ылгоодо, алыс-жакынды аныктаганда – тең ата, кем ата, бир же эки ата улуу же кичүү деген түшүнүктөр бар.
4. Көп жашаган, көптү көргөн нускалуу карт адамдарды урматтоо (баланча ата, түкүнчө ата, бастанча аталар).
5. Өнгөн жерге тиешелүү Ата конуш, Ата Журт, Ата-Мекен.
6. Ар кандай ишенимдер боюнча, айрым айбандардын колдоочулары – Чолпоната, Камбар-Ата, Ойсул-Ата, Чычкан-Ата жана башка.
7. Айрым учурда коркутуу, кекетүү, каардануу иретинде атасын тааный элек жана башка делип колдонулат.
8. Көп учурда адил, улуу, сыймыктуу деген мааниде эмгекке, өнөргө, акылга, билимге байланыштуу ата деген түшүнүк колдонулат. Мисалы, күү атасы Камбаркан, эл атасы алп Манас, калк атасы эр Бакай, сын атасы Толубай, ыр атасы Токтогул жана башка.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов” Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Жаратылыш ресурстары
Жаратылыш ресурстары "Жер". Жаратылыш ресурстары товарларды өндүргөндө жана кызмат өтөөлүдө колдонулуучу табигый байлык. Буларга жандуу жаратылыш, минералдык жана токой ресурстары, ошондой эле биз дем алып жаткан аба, ичип жаткан суу сыяктуу нерселер кирет. Кыргызстан жаратылыш ресурстарына бир топ эле бай. Жаратылыш ресурстарын өндүрүш фактору катарында айтканда экономисттер көбүнчө "жер" термини менен колдунушат.
Рента
Жерди пайдалангандыгы үчүн төлөнгөн баа - "рента" деп аталат. Ким жер ээси болсо, рента ошонун кирешеси.
Оман
Оман же Омон, Омон Султандыгы (Уман султандыгы) – Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет. Араб жарым аралынын Түштүк-чыгышынан орун алган. Түндүк-чыгышынан Оман булуңу, түштүк-чыгышынан Араб деңизи менен чулганат. Аянты БУУнун маалыматы боюнча 309,5 миң км2 (батыш чек арасы чөл аркылуу өтүп, так жүргүзүлгөн эмес). Калкы 2,6 млн (2011); негизинен арабдар (90%), ошондой эле индейлер, пакистандыктар, бангладештиктер, шри-ланкалыктар жана Африка келгиндери жашайт. Орточо жыштыгы 1 км² жерге 14 киши. Калкынын жашынын Орточо узактыгы эркектериники – 70,2 жаш, аялдарыныкы – 73,2. Мамлекеттик тили – араб тили. Ислам динин тутат. Административдик-аймак жактан 4 губернаторлукка, 5 округга бөлүнөт. Борбору – Маскат шаары Шаар калкы 77,6%. Акча бирдиги – Оман риалы.
Мамлекеттик түзүлүшү
Оман – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – абсолюттук монархия (султандык). Мамлекет жана өкмөт башчысы – султан. Мыйзам чыгаруу жана аткаруу бийлигин султан өзү жүзөгө ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы эки палаталуу парламент – Шура кеңеши (межлис аш-шура) жана Мамлекет кеңеши (межлис ад-даула). Өлкөдө саясий партиянын негиздешине тыюу салынган. Султан Карбус бен-Сайд бен-Теймур 1970-жылдан бийликте.
Табияты
Жери тоолуу; эң бийик жери 3017 м (Эль-Ахдар массивиндеги Эш-Шам чокусу). Тоолор менен Оман булуңунун аралыгында кууш Эль-Батина ойдуңу жатат. Климаты тропиктик, ысык, кургак. Дүйнөдөгү эң ысык мамлекет. Январдын орточо температурасы 21°С, июлдуку 32°С. Жылдык жаан-чачыны 125 ммден 500 ммге чейин. Туруктуу дарыясы жок. Жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү өсөт. Тоолорунда саванна, жалбырагы күбүлмө тропик токою кездешет. Вази-Серин резерваты бар.
Тарыхы
Оман аймагын адамдар б. з. ч. 3 миң жылдыкта мекендеген. Б. з. ч. 1-миң жылдыкта Оманга Йемендин ямани уруусу келип отурукташкан. Б. з. 6-кылымында Оман Сасаниддер бийлигинде болуп, 7-кылымда Араб халифатына караган. Өлкөдө ислам үстөмдүк кылып, Оман эли халифаттагы Омейя династиясына каршы көтөрүлгөн. Ал кулаган соң (750), өлкөнү имам сурап, Оман көз карандысыз мамлекет – имамдык деп жарыяланган. 16–17-кылымда Оман аймагын португалдар, 18-кылымдын башында перстер басып алган, бирок 1741-ж. Ахмед Зафари (башчысы) аймакты перстерден бошотуп, ири мамлекет түзгөн. Ага Перс булуңундагы аралдар, азыркы Иран, Чыгыш Африка жээктери (Сомалиден Мозамбикке чейинки) караган. 1744-жылдан кайрадан имам бийлеп, 1792-ж. Маскат султандыгы пайда болгон. 1891-жылдан британ протектору. 19-кылымдын башында Оман имамдыгы, Маскат султандыгы жана Пират жээгине (1853-жылдан Келишим Оманы, 1971-жылдан Бириккен Оман эмирдиги) бөлүнгөн. 1970-ж. августта Маскат султандыгы менен имамдык биригип, Оман султандыгы түзүлгөн. Өлкөдө экономикалык модернизациялоо башталып, социалдык чектөөлөр жоюлган. 1987-жылдан Оманда туризмдин активдүү өнүгүүсүнө кеңири мүмкүндүктөр ачылган.
Төмөнкү Суян (Карайыдель району, Башкыртстан)
Төмөнкү Суян — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Жогорку суян айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1 киши. Почта индекси — 452378, ОКАТО коду — 80234824001.
Оман
Экономикасы
Экономикасынын негизин нефть казып алуу жана экспорттоо түзөт. Омандын улуттук дүң кирешесинин көлөмү 53,5 млрд АКШ доллары. Аны киши башына бөлүштүргөндө 23,9 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) – 61,6, өнөр жайыныкы – 36,3, айыл чарбаныкы – 2,1. Калктын жашоо деңгээли боюнча дүйнөдө 78-орунда (2004). Оман – нефть-газ өнөр жай өнүгүп келе жаткан агрардык өлкө. Оазис дыйканчылыгы, бакча жана тропика өсүмдүктөрү, курма пальмалары өстүрүлөт. Көчмөн мал чарбачылыгы бар. Балык кармалат. Кен байлыктарынан нефть, жаратылыш газы, алтын, күмүш жана жез казылып алынат. 2007-ж. 13,58 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Нефть ажыратуу, химия, цемент, тамак-аш–татымал, машина куруу, металл иштетүү, оптика буласы өнөр жай, текстиль жана тигилүү кийимдер өндүрүштөрү иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүк (атылбас куралдар, булгаарыдан, кездемеден буюм жасоо) өнүккөн. Автомобиль жолунун Узундугу 42,3 миң км. (анын ичинде 16,5и асфальтталган), газ куурунуку 4,2, нефтиники 3,56. Темир жол жок. Деңиз порттору: Султан-Кабус (Маскаттын шаар айланасы), Райсут (Салалыга жакын), Матрах, Мина-эль-Фахаль. Сыртка нефть, суюлтулган жаратылыш газы, түстүү металл, балык, ун жана жашылча-жемиш чыгарат. Ошондой эле товарларды реэкспорттойт. Негизги сырткы соода шериктештери: Япония, Корей Республикасы, Тайвань, Сингапур, БАЭ. Чет өлкөлүк туризм өнүгүүдө.
Төмөнкү Суян (Карайыдель району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Оман
Маданияты
Билим берүүсү башталгыч, орто, кесиптик жана жогорку билимди камтыйт жана 1972-жылдан акысыз. Акыркы 30 жыл ичинде 300гө жакын башталгыч мектептер курулган. Маскат шаарында султан Кабус атындагы университет бар. Университете гуманитардык, так жана табигый илимдерге тиешелүү факультеттер бар. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 72%ти түзөт (2009). Ири китепкана, музейлери иштейт. Гезит-журналдары араб тилинде чыгат.
Жергиликтүү шериктештиктин уставы
Жергиликтүү шериктештиктин уставы – мыйзамдарга ылайык иштелип чыгып жана кабыл алынып, жергиликтүү маанидеги иштерди жөнгө салуучу жергиликтүү шериктештиктин укук документи.
Баалуу кагазды жайгаштыруу
Баалуу кагазды жайгаштыруу – эмитенттин жарандык-укуктук бүтүм жасоо аркылуу баалуу кагазды алгачкы ээсинен ажыратуусу.
Чопо чоор
Чопо чоор - чоподон жасалган идиш сымал байыркы музыкалык аспап. Жалпы диаметри 30 мм, эки үн өзгөртүүчү көзөнөгүнүн диаметри 2-3 мм. Адаттагы Чопо чоордон добуш алуу сыбызгыдай. Чопо чоордо эркин түзүлүштөгү лирикалык күүлөр ойнолот.
Адьюнктура
Адьюнктура – аскердик жогорку окуу жайлар менен илим изилдөө мекемелеринде илимий-педагогикалык кадрларды даярдоонун формасы. Граждандык окуу жайлардагы аспирантуранын аналогу. Адьюнктураны аяктап диссертация коргогондор илим кандидаты деген окумуштуулук даражага ээ болушат.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Мирза Фатали Ахундов
Ахундов Мирза Фатали - (30.6 (12.7). 1812, Шеки, азыркы Нуха шаары - 26.2(10.3), 1878, Тифлис шаары) - азербайжан адабиятынын классиги, агартуучу, философ-материалист. Нухада орус-азербайжан окуу жайын бүткөн. Араб, фарс жана орус тилдерин билген. Ахундовдун адабий ишмердиги 19-кылымдын 30-жылдары башталган. Сын макалаларында адабияттагы реалисттик багытты жактаган. «Пушкиндин өлүмүнө» аттуу кошок поэмасы 1837-жылы орус тилине которулуп, жарык көргөн. Анын «Молдо Ибрагим Халил, алхимик» (1850), «Мусье Жордан, ботаник» (1851), «Ажы Кара» (1852) комедияларында, «Алданган жылдыздар» (1857) повестинде азербайжан элинин 19-кылымдын 1-жарымындагы турмушу реалдуу көрсөтүлгөн, коомго жат көрүнүштөр ашкереленген. Ахундов «Алданган жылдыздар» (1857) аттуу сатиралык повести менен азербайжан адабиятында проза жанрын баштаган. «Инди принци Кемал-уд-Довленин Персия принци Жалал-уд-Довлеге жазган үч каты...» деген философиялык трактатында, «Философ Юмга жооп» деген макаласында жана башка эмгектеринде материалисттик идеяны өнүктүрүү менен илимди жана философияны динден бөлүп, жаратылышты үйрөнүүгө чакырган. Ахундов аңдап билүү теориясы боюнча материалисттик сенсуализм позициясында турган. Бирок таанып-билүүнүн сезүү жана рационалдык баскычтарынын диалектикасын ача алган эмес. Социалдык эзүүгө жана Чыгыш аялдарынын укуксуздугуна каршы чыгуу менен эзүүчүлөрдү күч колдонуп гана жоготууга болот деген жыйынтыкка келген. Ахундов кийинки муундарды патриоттук духта тарбиялоону, диний ишенимдерден арылтууну максат кылган; алардын билимге, эстетикалык таалимге жетишине зор маани берген. Ахундовдун эмгектери азербайжан элинин жана Жакынкы Чыгыш элдеринин адабияттары менен коомдук ой-пикирлеринин өнүгүшүнө чоң таасир тийгизген. Анын чыгармалары англис, фарс, француз, немец жана башка тилдерге которулган.
Шонга (Юга куймасы)
Шонга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын сол жээгинен 252 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 71 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Окутууну дифференциациалоо
Окутууну дифференциациалоо - (дифференциация обучения) – окуучулардын каалоосун, шыгын, кызыгууларын жана жөндөмдүүлүктөрүн эсепке алуу менен уюштурулган окутуунун түрү. Окутуунун дифференциациалоону адатта эки түргө бөлүшөт: ички дифференциациалоо жана тышкы дифференциалоо. Ички дифференциалоо туруктуу калыптанган класстын, группанын ичинде ишке ашырылат. Бул учурда негизинен окуучулардын бул же тигил окуу предметин өздөштүрүүсү эсепке алынат да, алар бир нече топторго бөлүнөт. Ар бир топко анын мүчөлөрүнүн даярдыгынын деңгээлине жараша тапшырмалар берилүү менен окуу процесси уюштурулат. Сырткы дифференциациялоодо окуучулардын каалоосуна, шыгына, жөндөмүнө жараша алар үчүн атайын мектептер, (мисалы, физика,математикалык), класстар ачылат, факультативдик, кружоктук жана башка группалар түзүлөт. Кийинки мезгилдерде ички дифференциалоо жана тышкы дифференциациялоо терминдеринин ордуна тиешелүү түрдө деңгээлдик длифференциациялоо жана профилдик дифференциациялоо деген терминдер колдонула баштады. Ал терминдер менен туюнтулган түшүнүктөрдүн окшош жактары болгону менен, айырмачылыктары да бар. Алсак, деңгээлдик дифференциалоодо бул же тигил окуу предметин өздөштүрүүгө карата бардык окуучулар үчүн бирдей, минималдуу деңгээлдеги талаптар коюлат. Предметти ал талаптардын деңгээлинде өздөштүргөн окуучу ошол деңгээлде эле калууну же андан жогорку деңгээлдерге жетүүнү өзүнүн каалоосу боюнча чечет. Ал эми профилдик дифференциалоодо окучулар каалоолоруна, ошол эле учурда болочоктогу кесибинин профилиндеги окуу предметтери боюнча даярдыгынын деңгээлине жана шык-жөндөмдүүлүгүнө жараша өзүнчө класстарга бөлүнүшөт да, тиешелүү предметтер тереңдетилип жана кеңейтилип окуп үйрөнүлөт. Деңгээлдик дифференциалоодо да, профилдик дифференциалоодо да, окуучулардын каалоолору, кызыгуулары толугураак эсепке алынуу менен демократиялуу, гумандуу мамиле ишке ашырылат, алардын шыгын, жөндөмдүүлүктөрүн өнүктүрүүгө ыңгайлуу жагдай түзүлөт.
Дененин өсүүсү
Дененин өсүүсү– адам организминин морфологиялык жана функциялык өнүгүүсүнүн, дене сапатынын ички факторлор менен жашоо шартына ылайыкталган мүмкүнчүлүктөрүнүн мыйзам ченемдүү процесси. Дененин өсүүсү негизинен дененин сырткы түзүлүшүнүн өсүү деңгээли менен аныкталат. Дененин өсүүсү үзгүлтүксүз жүрөт, бирок бир калыпта болбойт. Ал бала төрөлгөндөн баштап өтө ургаалдуу жүрөт: бир жашка чейин баланын дене узундугу 20–25 смге, салмагы 2,5–3 эсе жогорулайт, ал эми 8 жашка чейинки баланын боюнун жылдык өсүүсү болжол менен 7 см, салмагы 2,2 кгды түзөт. Кенже класс курагында орточо жылдык өсүү – бою 4 см, салмагы 2 кг. Жыныстык жетилүүнүн башталышында (эркектер 13–14 жаш, кыздар 11–12 жаш) өсүү кескин жогорулайт. Бул учурда кыздар тез өсөт, 15 жашында өзү курактуу баладан бойлуу жана салмактуу келишет. Организм эркекте 19–20, аялда 17–18 жашта негизинен калыптанып бүтөт, ал эми бой эркекте 24–25, аялда 19–20 жашка чейин өсөт. Эркектин 25–45, аялдын 25–40 жашы салыштырмалуу морфологиялык туруктуу мезгили болуп эсептелет, кийинчерээк бою кыскарып, салмагы чоңоё баштайт. Дене көнүгүүлөрүн үзгүлтүксүз жасоо дененин өсүүсүнө жакшы таасир тийгизет. Мисалы, дайыма дене көнүгүүлөрүн жасаган 3–4 жашар наристенин бир жылда бою 9,8 см, салмагы 3,9 кг, көкүрөк айланасы 4,3 смге өсөрү байкалган. Ошол эле жаштагы машыкпаган баланын жогорку көрсөткүчтөрү – 8,8 см; 3 кг; 3,9 см болгон. Дененин өсүүсүнүн функциялык көрсөткүчтөрүнүн жакшырышына спортчунун машыгуусу чоң таасир тийгизет. Машыккан дененин салмагы азайып, чыдамдуулугу жогорулайт. Машыккан спорттун түрүнө жараша спортчунун денесинин өсүшү бири-биринен айырмаланат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Никель
Никель (латын тилинен Nicelum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 4-мезгилинин VIIIВ группа элементи, к. н. 28, ат. м. 58,71. Таза металл түрүндөгү Н. 1804-ж. И.Рихтер алган, бирок Н. деп атоону ага чейин эле 1751-ж. швед окумуштуусу К.Кронштедт (жалган жез) деп сунуш кылган. Жаратылышта Н. 5 туруктуу изотоп аралашмасынан турат: 58Ni (67,76 %), 60Ni (26,16 %), 61Ni (1,25 %), 62Ni (3,66 %), 64Ni (1,16%). Жасалма изотоп эң туруктуусу - 59Ni. Н. жер кыртышынын м. боюнча 8×10-3 % түзөт. Иондошуу энергиясы: Ni0® Ni +® Ni 2+® Ni 3+ 7; 6,3; 18,15; 35,16 (эВ м-н). Н. жаратылышта сары Н. колчеданы – NiS, кызыл Н. колчеданы – NiAs (никелин), брейтауптит – NiSb, Н. кольчеданы – NiАs2, геродоффит – NiAsS, ульмарнит – NiSbS, гарниерит – (Ni,Mg)SiO3 түрүндө кездешет. Жез-никель сульфид кендери да эң баалуу полиметаллдык сырьё болуп саналат. Алардын курамында Н. менен бирге Cu, Co, Au, Ag, Pt металлдары болот. Н. күмүш түстүү ак металл, иштетүүгө ийкемдүү, созулгуч, ферромагниттүү касиетке ээ Н. a-Ni жана b-Ni деген эки модификацияны пайда кылат. a-Ni – гексагоналдуу торчону (а=2,65, с=4,32), ал эми b-Ni кубдук торчону (а=3,5236) түзөт. a ® bга өтүү 250-300оС ысытууда ишке ашат. Н. тыгызд. 8,9 (200С) г/см3, ат. радиусу: 1,24; иондук радиустары: Ni2+ =0,79, Ni3+ =0,72, балкып эрүү температурасы 14530 ; кайноо температурасы 3000 оС); салыштырмалуу жылуулук сыйымдуулугу: 0,105 ккал/г×град (20оС). Н. кенден бөлүп алуу татаал, ошондуктан аны кендеги башка металлдды (Co, Fe, Cu) бөлүп алган соң, Al, CO же Н2 менен анын оксиддеринен (NiO, Ni3O4, Ni2O3) калыбына келтирүү менен алышат:
Алынган таза эмес Н. электролиз ыкмасы менен же Н. тетракарбонилин термикалык ажыратуу аркылуу тазалашат.
Н. көбүнчө башка металлдан жасалган буюмдун бетин кооздоо, коррозиядан сактоо үчүн анын туздарынын суудагы эритмелерин электролиздөө менен капташат:
Ni2+ + 2e- = Ni0
Н. кычкылтек менен 500оС жогору температурада гана аракеттене баштайт. Практикалык жактан NiO маанилүү бирикме жана ал сууда эрибегендиктен кыйыр ыкма менен гана алынат. Галогендер менен NiХ2, күкүрт менен – Ni3S2 селен менен – NiSe жана NiSe2, теллур менен – NiTe жана NiTe2, мышьяк менен – Ni3As2, көмүртек менен – Ni3C ж.б. стехиометриялык эмес бирикмелерди пайда кылат. Н. +2 жана + 3 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Н. к-тада эриткенде жашыл түстөгү эки валенттүү Н. туздары пайда болот. Алар эритмеден кристаллогидраттар түрүндө бөлүнүп чыгат: NiCl2×nH2O (n=2, 4, 6, 7). Металл түрүндөгү Н. хлордогондо NiCl2 кургак алтын сымал кристаллдары алынат. Н. сульфаты NISO4×7H2O жана Н. нитраты Ni(NO2)2×6H2O жашыл, ромб түрүндөгү кристаллдар. Туздарга щелочту таасир этүү менен жашыл түстөгү быштак сымал Н. гидроксидин Ni(OH)2 алууга болот. Үч валенттүү Н. туздары эки валенттүү туздарына караганда туруксузураак. Н. щелочтуу чөйрөдө диметилглиоксим [CH 3CNOH]2 менен (А.А.Чугаев реакциясы) аныкташат. Н. ысыкка чыдамдуу, коррозияга туруктуу, механикалык жактан бекем, магниттик жана электрдик касиеттерге ээ. Атайын болот жана башка куймаларды (мисалы, хромникелдүү дат баспас болот, электротехникалык куймалар – константин, манганин, нихром, никелин, хромель) өндүрүүдө колдонулат. химимялык өнөр жайда Н. химимялык атайын аппараттар жасоодо, агрессивдүү чөйрөдө иштөөчү бөлүктөрүн каптоочу материал катары жана көпчүлүк процесстер катализаторлору катары кызмат кылат.
Абдыманап Жапаркулов
Жазуучу, акын, котормочу жана журналист Абдыманап Жапаркулов Базар-Коргон районунун Көк-Тоңду айылында 1949-жылы 15-октябрда туулган. Айылдык мектепте окуп жүргөндө эле анын чыгармачылык шык-жөндөмү ойгонуп, аңгеме, ыр, макалалары райондук, облустук, республикалык массалык маалымат каражаттарында жарыялана баштаган. 1983-жылы «Орок-балка» деген чыгармасы альманахтарда жарык көргөн. Эмгек жолун райондук гезитте кабарчы болуп иштөөдөн баштап, «Советтик Кыргызстан» гезитинде (азыркы «Кыргыз Туусу») редактордун орун басарлыгына чейин иштеген. Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясында илимий кызматкер, республикалык «Мурас» журналында бөлүм башчы, «Эркин-Тоо» гезитинин башкы редакторунун орун басары болуп эмгектенген. Өмүрүнүн акыркы мезгилдеринде ишкерлик кесип менен алектенген. 2006-жылы 26-мартта дүйнөдөн кайткан. 2002-жылдан '''Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. '''
Сөөк-коюу
Кылыч менен кырдырып
Кымыз менен жуудуруп,
Чарайна менен чаптатып,
Булгаары менен каптатып,
Ак казаным жастатып,
Кара макмал бүктөтүп,
Астыңкы жолдун үстүнө,
Үстүңкү жолдун астына,
Айга баккан ак сарай
Ак сарайлап коё көр,
Күнгө баккан көк сарай
Көк сарайлап коё көр (Валиханов жазып алган эпизод, "Ала-Тоо", 1979, 7, 81-б.).