cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аймак (Математика)
Аймак. Сан огундагы а чекитинин аймагы деп а ички чекит болуп эсептелүүчү ар кандай интервалдын ички чекиттеринин көптүгү аталат. Көбүнчө борбору а чекити болгон интервал, б. а.]а—ɛ; а+ɛ [ интервалы каралат. Мындай интервал а чекитинин ɛ аймагы деп аталат. ɛ >о саны радиус, 2ɛ — ɛ; — аймактын узундугу делет. Метрикалык мейкиндикте а чекитинин сфералык аймагы ушул сыяктуу эле аныкталат. Аймак деп берилген чекитти камтыган ар кандай ачык көптүктү да түшүнсө болот.
Красногвардейская (метро бекети)
Красногвардейская — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 1985-жылы 7-сентябрьда ачылган.
Кыпа-Ютурмаль-Кы
Кыпа-Ютурмаль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ютурмаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 114 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тоо арасында (роман)
Тоо арасында – роман өткөн кылымдын жыйырманчы жылдарынын аягында – отузунчу жылдардын башындагы окуяларды камтып, тарыхый бурулуш доордогу кыргыз элинин турмушун, адамдардын образдарын, тиричилигин жана кулк-мүнөзүн, табият көрүнүштөрүн көркөм сүрөттөгөн эпикалык чыгарма. Анын эки китеби 1955–58-жылы жарык көргөн. “Тоо арасында” Т. Сыдыкбековдун 1937–38-жылы жарыяланган “Кең-Суу” романынын кайра иштелген варианты. Автордун чыг-лыгында гана эмес жалпы эле кыргыз жазма адабиятынын тарыхындагы төл башы романдардын бири. “Кең-Суунун” коллективдештирүү окуялары көрсөтүлгөн экинчи китеби өз учурунда тапчыл идеологиянын көз карашынан катуу сынга дуушар болгон.
Айтылган сын-пикирлерди эске алып, Т. Сыдыкбеков романды редакциялар, 1940–1941-жылы кайрадан чыгарган. Экинчи басылышында чыгармага негизинен идеялык мүнөздөгү, анчалык орчундуу эмес өзгөртүүлөр киргизилген. Ал эми элүүнчү жылдарда кайрадан иштелип чыккан роман көркөмдүктүн жаңы сапаттык баскычына көтөрүлгөн. Адабият таануу илиминде «Т. а» мурдагы чыгарманын жаңы редакциясы эмес, жаңы чыгарма катары бааланган. Жаңы вариантта чыгарманын көлөмү эки эседен ашуун көбөйгөн. Көп жаңы главалар киргизилип, эл турмушунун жаңы катмарлары көрсөтүлгөн. Эгерде “Кең-Суунун” стилинде көптөгөн чийкилик учураса, жаңы вариантта алар жоюлуп, жазуучу элдин тил байлыгын эң сонун өздөштүргөн сөз чебери катары көрүнөт. Чыгарманын сюжетинде олуттуу өзгөрүүлөр болуп, жаңы сюжеттик сызыктар, эпизоддор жана деталдар киргизилген. “Кең-Суу” романындагыдай эле жаңы вариантта окуянын өзөгүн Сапарбай, Саадат, Сапарбай – Калмакбаев жана Сапарбай – Шаршен мамилелери түзөт. Бирок, бул кейипкерлердин ортосундагы карама-каршылык жана күрөш алда канча ырааттуу өнүгөт. Баш каарман Сапарбай айылдан эч жакка чыкпаган, билими чектелүү карапайым жигит.
Ошон үчүн ал адегенде Алматы шаарынан бүтүрүп келген Саадаттын жентегинде болот. Бирок, ал бара-бара окуялардын маанисин түшүнүп, Саадат мыйзамга сыйбаган иштерди жасап жатканына көзү жетет. Ошондон тартып эки негизги каармандын ортосунда карама-каршылык пайда болот. Жаңы вариантта Сапарбайдын идеялуу эволюциясы алда канча ырааттуу көрсөтүлөт. Эми ал Саадат менен да, Калмакбаев менен да ачык күрөшүп, ушул күрөштө аң-сезими өсүп жетилип тажрыйбасы артат. Ал Совет бийлиги ак эмгеги менен күн көргөн кедейлер тарабында экендигин түшүнөт. Жогору жактын көрсөтмөлөрүн аткарууда Сапарбай аша чабууга каршы туруп, ар дайым адилет болууга аракеттенет. Бирок, романда баш каармандын адилеттикти жактаган багыты аягына чейин сакталган эмес. Экинчи китепте Сапарбай Шаршенин зордукчул иштерине тоскоолдук кыла албайт. Дегеле романдын бул бөлүгүндө баш каарман бир катар эпизоддордо экинчи планга сүрүлүп калат. Анын ушундай алсыздыгы Шаршен сыяктуу радикалдардын үстөмдүк кылышы объективдүү турмуш чындыгын чагылдырат. Анткени, коллективдештирүү көптөгөн аша чабуулар, репрессиялык жалаалар менен коштолгондугу тарыхтан белгилүү. “Тоо арасында” романында ар бири өзүнө гана мүнөздүү касиеттери менен айырмаланган колориттүү жоон топ кейипкерлер бар. Алар – Саадат, Саке, Ыманбай, Шаршен, Шоорук, Курман, Матай, Өскөнбай, Самтыр ж. б. Ушунун өзү Т. Сыдыкбековдун образ куруудагы чебердиги тууралуу айтып турат. Аталган кейипкерлердин арасынан көркөм жалпылоо күчү жагынан Ыманбайдын образын бөлүп көрсөтүү кажет. Анын бейнесинде көчмөн кыргыздарга мүнөздүү эң негизги терс сапаттар чагылдырылган.
Ыманбайдын баёолугу, караңгылыгы, эртеңкисин ойлобогон, күнүмдүк кызматчылык менен гана чектелген акылы, сабырсыз, башаламан жүрүш-турушу эл турмушундагы драмалуу бурулуш учурунда бөтөнчө ачылып көрүнөт. Ашкере кыйчалыш кырдаалдар анын мүнөзүндөгү апендилик сапаттарды айгине кылат. Өзүнүн мисалында ошол доордогу кыргыз букарасынын турмуш жолун чагылдыруусу жагынан Ыманбай улуттук адабиятта жаратылган алгачкы “элдик тип” деп айтууга болот. Бул мааниде Ыманбайдын образы жеке романдагы эмес, бүткүл кыргыз адабиятындагы орундуу табылгалардын бири. Анын образында комедиялык жана трагедиялык касиет-белгилери эриш-аркак. Кейипкердин иш-аракети жана кулк-мүнөзү канчалык комедиялуу болсо, жашаган шарт-жагдайы, иштеринин натыйжалары ошончолук трагедиялуу.
Мажирөө же мажес реализм
Мажирөө же мажес реализм - күндөлүк тажрыйбада сырткы дүйнөнүн турмуштук тажрыйбадан алынган бүткүл мүнөздөлүшүн, толук бойдон объективдүү реалдуулукка адекваттуу деп билген, стихиялуу түрдө түптөлүп жана бекемделген дүйнө түшүнүк. Мажирөө же реализм сырткы дүйнө адамдардын аң-сезиминен көз карандысыз, бар болот деген түшүнүкдөн чыгып, аңдабастан эле материалисттик көз карашты тутушат. Бирок мажирөө же мажес реализмди ырааттуу теориялык аңдап түшүнгөн илимий дүйнө тааныш боло албайт. Мажирөө же реализмиден келип чыккан материалисттик философиялык материализмге таануу теориясынын негизине өбөлгө болот. Ошентсе да мажирөө же реализм таануу табиятын түшүндүрүүдө предмет менен билимдин, иллюзия менен реалдуулуктун, билимдеги түздөн-түз алынган аркылуу маалыматтын өз-ара байланышын түшүндүрө албай туюкка кептелет.
Сазанов, Багыш
Сазанов Багыш (1878, Жумгал өрөөнү, Карасуу айылы –1958, Кызылтуу айылы) – манасчы. Айылында уста, тегирменчи болгон. «Манастын» үч бөлүмүн тең айткан. Эл арасында 18–19 жашынан айта баштаган. Сазановдан 1938–41-жылы болжол менен 101600 сап ыр («Манастан» – 41 миң, «Семетейден» – 55 миң, «Сейтектен» – 5600 сап) жазылып алынган (жарык көрө элек). Сазановдун варианты башка негизги варианттарга караганда олуттуу өзгөчөлүктөргө ээ. «Жаңыл Мырза», «Түгөлбай» деген элдик эпостук чыгармаларды да кара сөз менен айткан.
Каракол (Жети-Өгүз району)
Каракол — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Жети-Өгүз районундагы айыл. Барскон айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 89 киши. (2009)
Айрым дифференциал
Айрым дифференциал - и = ƒ (х1 ,х2,..., хп) функциясынын х1 ден башка бардык аргументтери турактуу деп эсептеп, х1 б-ча алынган дифференциал. ɗх2 ƒ(х1, х2 ,..., хn) же (х1, х2...,хn)ɗхi; деп белгиленет. Бул термин айрым адабияттарда жекече дифференциал деп да аталат.
Авичи
Тим Берглинг (англ. Tim Bergling, шведче айтылышы: [tɪm ˈbærjˈlɪŋ], сахнада Avicii (/əˈviːtʃi/, ə-VEE-chee; швед тилинде айтылышы: [aˈvɪtɕɪ], ΛVICII жана ◢ ◤ катары стилдештирилген) аты менен таанымал, 1989-жылы 8-сентябрь) - швед дижейи, ремикс жасоочу жана музыкалык продюсер.
Берглинг 2012-2013-жылдары DJ Mag журналында үчүнчү орунду ээлеген, ошондой эле "Грэмми" сыйлыгына эки жолу татыган: 2012-жылы Дэвид Гетта менен биргелешкен "Sunshine" (кырг. "Күндүн жарыгы") ырына, 2013-жылы "Levels" (кырг. "Баскычтар") чыгармасына. Авичинин эң таанымал болгон ырлары: "I Could Be the One" (кырг. "Мен бирөө боло алам") (Ники Ромеро менен), "Wake Me Up" (кырг. "Мени ойгот"), "You Make Me" (кырг. "Мени аргасыз калтырасың"), "X You" (кырг. "Икс-сен"), "Hey Brother" (кырг. "Эй, жердеш"), "Addicted to You" (кырг. "Сага көз каранды болдум"), "The Days" (кырг. "Ошол күндөр"), "The Nights" ("Ошол түндөр"), "Levels" (кырг. "Баскычтар") жана "Waiting for Love" (кырг. "Сүйүүнү күтүүдө"). 2013-жылы "True" (кырг. "Чыңчыл") аттуу алгач студиялык альбомун жаздырган. Жалпысынан альбом музыкалык сынчылардын тарабынан жактырылган жана он беш өлкө ичинде эң мыктылардын биринчи ондугунда орун алып Австралия, Швеция, Дания жана АКШнын эң мыктылардын тизмесинде биринчи орундарды ээлеген. 2015-жылы Берглинг "Stories" (кырг. "Окуялар") аттуу экинчи студиялык альбомун чыгарган.
Арап деңизи
Арап деңизи - Инди океанында, Арап (батышында) жана Индостан (чыгышында) жарым аралынын аралыгында. Жибути, Йемен, Оман, Бириккен Араб Эмирликтери, Иран, Пакистан, Индия, Мальдив жана Сомалинин жээктерин чулгайт. Аянты 4832 миң км2. Эң терең жери 5803 м. Жээктери бийик, аскалуу, айрым жери түздүк дельталуу. Ири булуңдары: Аден, Оман. Деңизге Инд д. куят. Суусунун орточо температурасы 22°Сден 29°Сге чейин. Туздуулугу 35,8-36,5%ошондой Суткасына 2 жолу ташкындайт (бийиктиги 5,1 мге чейин). Балык (тунец, кылыч балык жана башка) кармалат. Негизги порттору: Бомбей (Индия), Карачи (Пакистан), Аден (ЙЭДР).
Кулпунай жыты
«Кулпунай жыты» (Çilek Kokusu)  — Түркия телесериалы.Жай, деңиз, кулпунай жыттанган бул сериалдын сюжети бир караганда чындыгында эле баналдуу көрүнөт. Карапайым үй-бүлөдөн чыккан сулуу "күлчү кыз" менен ата-энесинин эркеси, тентеги, көз күйдүргөн бойдок жигиттин ортосундагы махабат баяны. Сериал жаштар арасында кызыгуу арттырып, 3-сериясы экранга чыкканда эле жыл ичинде жарнама берүүчүлөрдүн көңүлүн бургандыгы боюнча алдыңкы орунга чыккан. Алгач бардык талаптар боюнча эң жогорку сапаттагы сериал деп бааланган бул эмгектин рейтинги өсүүсүн токтотту деген себеп менен режиссёр акыркы серияларын кыскартып салганы айтылып келет. Бирок буга миллиондогон кино сүйүүчүлөр нааразычылыгын билдиришкен.
Айрым интеграл
Айрым интеграл
Айрым чыгарылыш түшүнүгү менен бир мааниде.
Алма-Атинская (метро бекети)
Алма-Атинская — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 2012-жылы 24-декабрьда ачылган.
Башкы подрядчы
Башкы подрядчы – өз милдеттенмесинин бир бөлүгүн башка бирөөгө (жармакташ аткаруучуга) жүктөгөн подряд келишиминин бир тарабы. Ушундай шартта ал Б. п. аталуу менен, тапшырыкчынын алдында жармакташ аткаруучу тарабынан милдеттенменин аткарбай калышынан же талаптагыдай аткарылбай коюусунан улам келип чыгуучу жоопкерчиликтерди тартат, ал эми жармакташ аткаруучунун алдында подряд келишими боюнча тапшырыкчынын өз милдеттенмелерин таптакыр аткарбай же талаптагыдай аткарбай койгон жоопкерчилигин көтөрөт. == Колдонулган адабияттар ==
Упоровка (дарыя)
Упоровка — Орусиядагы дарыя. Курган облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын оң жээгинен 494 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Курган шаарынан Есет дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Майда буржуазия
Майда буржуазия – өз алдынча же негизинен өзүнүн жеке эмгеги менен жашоочу шаардын жана айылдын майда менчик ээлеринин катмары. Айылдык майда буржуазияга айыл-чарба өндүрүүчүлөрүнүн басымдуу көп-чүлүгү – майда жана орто дыйкандар жана фермерлер кирет. Шаардык майда буржуазия кол өнөрчүлөр, майда соодагерлер, алып-сатарлар, чайкоочулар жана шаардык майда ишканалардын ээлери эсептелет. Майда буржуазия өзүнүн мүлктүк абалы боюнча бирдей эмес. Бирок майда буржуазиянын материалдык абалы кандай начар болсо да ал жумушчудан жеке менчигинде өндүрүш каражаттары болгондугу менен айырмаланат. Бул менчик майда буржуазиянын өндүрүшүнүн негизи жана иштөөсүнүн негизги булагы.
Түп кенчи
Түп кенчи – биздин заманга чейинки 1 миң жылдыкка тиешелүү археологиялык казына. 1884-жылы П. Мячин жертөлө казып жаткан учурда кокусунан табылган. Түп кенчинин курамына 7 буюм, 1 балта, үч көзөөч, бычак жана того кирген. Түп кенчи гео-химиялык жактан башка кенчтерден айырмаланат. Балтанын, бычактын курамында аз өлчөмдө никель жана коргошун колдонулуп, сурьма жана кобальт колдонулган эмес.
Бул эки курал мышьяк кошулган жезден жасалган. Тогоо менен көзөөчтү жасоодо калай, висмут, күмүш, мышьяк, никель, сурьма колдонулган. Бул жагынан Шамшы кенчине жакындыгы аныкталган. Балта менен тогоо эки жактуу калыпка куюлуп жасалган, бычак жалпак капкагы бар бир жактуу калыпка куюлуп жасалган. Куюлгандан кийин артыкча бөлүктөрү тазартылып, миздери чыңоо жолу менен жукартылган.
Балтанын муздак чабылып жасалышы, көлөмүнүн өзгөчөлүгү жагынан Кыргызстандагы табылгалардан айырмаланып турат. А. Д. Дегтярева]]нын божомолунда, Түндүк Кавказдагы кобан маданиятындагы куралдар менен жакындыгы бар. Табылган буюмдарды Казан университетинин профессору Н. В. Сорокин Москва университетинин антропология музейине өткөргөн.
Ара-Бел ашуусу
Ара-бел ашуусу - Тескей Ала-Тоонун жана Жетим-Бел кырка тоосунун кошулган жеринде. Бийиктиги 3822 м. Айланасындагы мөңгүлүү чокулардын бийиктиги 4000-4500 мге жетет. Ашуу байыркы мөңгүлөрдүн аракетинен пайда болгон. Ашуудан Ара-Бел жана Буркан суулары башталат. Барскон - Акшыйрак автомобиль жолуна жакын (6 км). Ашуу аркылуу Жети-Өгүз районунун малы сыртка ашырылат.
Куялынын согушка кириши
Куялынын согушка кириши Сарыбайга каршы Күлчоро менен Сейтекти жанына алып, Куялы аттанып чыгат. Сарыбайдын сырткы сүрү, баатырдык бедели шумдук, эл-жерге мүшкүл салып турган учуру. Чачын төбөсүнө ороп түйүп, башына көк темир туулга кийип, Желжетпес тулпар минип жекеге чыккан алп кыздын көрүнүшү андан да ашып түшөт. Сейтек экөө Сарыбай менен алмак-салмак кармашып, акыры ачууланган Куялы Сарыбайдын боорун жара саят. Өлүм алдында турса да Сарыбай кайратынан кайтпайт. Акыры Сейтек менен Куялынын баатырлыгы аркасында эл коркунучтуу душманынан кутулуп жыргап жатып калат. Чоң той өткөрүлөт. Жарды-жалчыга казына чачылып, Сейтек кан шайланат. Санаа тынып, Куялы өзүнүн элине, Семетей, Бакай, Каныкей, Күлчоро, Айчүрөктөр элди душмандан коргоп алар ээси бар деп, кайып болуп кетишмек болот. Буга чейин алардын мурдагы иштеген адилет иштери жомоктолуп, түбөлүк коштошуу өтө оор сценада өтөт (Шапак Рысменде уулунда Каныкей ооруп өлөт). Шапак Рысменде уулу менен Багыш Сазан уулунун варианттарында Куялы Коңурбайдын уулу болуп, Таласка чабуулдап келип Сейтектен жеңилет. Кыз Куялы деген ысым Кызыл-Суулук кыргыздардагы варианттарда да кезигип, Сейтек ага үйлөнөт. Кыскасы, Куялы деген аттын өзү бир кезде кандайдыр бир Манасчылардын тобуна тааныш келип, бирок анын эпостогу аткарган милдети бирдей калыптанып үлгүрбөгөн сыяктуу. Биздин оюбузча Саякбай Каралаевдин вариантында Айчүрөктүн Куялыны Сейтекке баш кошууга үгүттөшү менен жогорку аталган варианттагы Сейтек Куялыга үйлөнгөн сюжеттин ортосунда кандайдыр бир жалпылык бар.
Окуялары ырааттуу түзүлгөн Ыбырайым Абдракман уулунун вариантында мындан кийинки чоң эпизод — «Карадөөнүн Таласка карай жасаган жүрүшү». Карадөө мурдагы эпикалык душмандардан айырмаланып, Индостандын алты шаарына жакын жерден келет. Манастын небереси Сейтек деген баатыр чыкты деп угуп, алты сан кара кол жыйып, Таласты беттейт. Бул чоң согуш баатырлардын жекеме-жеке чыгуулары аркылуу өөрчүйт. Жекеге чыккан Карадөөнү Күлчоро курунан алып жерге урганда баатырынан ажыраган анын кошуну багынууга аргасызданат. Мында сырттан келген баскынчы Карадөөнүн согушунан башка Коңурбайдын баласы Куялынын Таласка жасаган жүрүшү баяндалат. Жашы отузга келип, беттешкенди мертинтип турган Куялы Сейтектин кабарын угат. Коңурбайдын кунун кууйм деп кыргыздарга жөнөйт. Мында да адаттагыдай эле эки тарап тең согушка даярдык көрүшүп, баатырлардын жеке кармаштары аркылуу бүтөт. Өзү келип катылган Куялы качууга аргасыз, артынан түшкөн Күлчоро жетип башын алат. Жакшылык Сарык уулунун вариантындагы согуштук чоң окуя да «Карадөөнүн Таласка жасаган жүрүшү». Карадөө менен Агалдай дөө эсепсиз кол алып Таласты каптайт. Кадимкисиндей күч-кубаттуу, кыргыз уулдары Карадөөнүн колуна аламан коёт. Эпикалык баатырлардын салты боюнча адегенде Сейтек менен Карадөө жекеме-жеке салгылашат. Эки баатырдын кармашынын өтө катаалдыгы өзгөчө берилет. Сейтек Карадөөнү жеңип, сөөгүн өрттөтүп, күлүн көккө сапыртат. Бул көбүнчө кийинки эле жылдары жазылып алынган ысык-көлдүк Манасчы Мамбет Чокмор уулунун вариантына жакындашат. Душман жеңилип, чоң той өтүп Сейтек казынасын карыптарга таратып, кан шайланып бейкут турмуш орнойт.
Сейтектин акылман кеңешчиси Акжолтой Манас Алтайда тургандагы калмактан чыккан Кутубий аттуу чоросунун баласы. Кутубий жетимиш түрлүү тил билген, Мисир менен Багдаттан окуган билимдүү, кыраакы, калыс адам катары айтылып, анын баласы Акжолтой да билимдүү, баатыр чыгып, жер чалгындап жүрөт. Чөбү, суусу жок Медиян чөлүн кыдырып чаалыгып, бир булакка келип эс алып олтурса алыстан коюу чаң чыгат. Караса, куйругу кылыч, көзү чок бир коркунучтуу нерседен Куралы деген жылкы качып келатат. «Бил менен керикти койдой жеген» Койбос-Тойбос аттуу ошол айбанды Акжолтой кырк чилтен, кызыр Илиястын жардамы менен кылычтап өлтүрөт. Аңгыча ак селдечен бир адам (Олуя чал) пайда болуп, баатырга Кулунсур, Кулансур (Кунансур) деген эки тулпарды тартуулайт. Буларга кошуп асмандан түшкөн Наркескенди, Алмабаш аттуу жандуу мылтыкты, гүлдүү бадам көк купуну Манастын  Сейтекке деген аманаты эле деп тапшырат. Сейтекке ылайык перинин кызы Акбермет аттуу сулуу бар, келип ошого үйлөнсүн деп, кыздын өзүнүн да аманатын айтат. Түшүндө бир думана чал көрүнүп, «Кадимки канкор эр Сейтек, каалап тиер күйөөң» деп нике кыйып, Акбермет алигиче Сейтекти күтүп жүрөт. Эркекче кийинип, миң балбанды жыйып алып, Сейтекти чабам деп токсон уруу суу кечип, Чын-Кап тоосун таянганда сыйкырчылардын жери экен ажыдаарга кезигип, кырылышып Акбермет араң кутулат. Ошол Акбермет эми Сейтекке өзүнүн каухар шакегин белекке берип жиберет. Акжолтой эки тулпар ат менен Төрткүлдөгү кандын чеби капкага келип көргөнүн айтат. Сейтекке Олуя чалдын бергендерин тапшырат. Акжолтой алып келген Акберметтин кабары Сейтек эмес, жалпы элди кубандырат. Анын урматына алты жылы туу калган ак боз бээни алдырып, бутун буубай эле кулагы менен көкүлүнөн кармап туруп Манастын  арбагына багыштап мууздашат. Сейтек Акберметти карай жолго камданат. Кулансурга ак нокто каттырып, ок өтпөгөн суп жабуу жаптырат. Болот така, күмүш мык кактырат. Булгаары тердик, көк токум салдырып, Алмамбеттин  Аккаңкысын токушат. Бөлөкбай уста кырк калчасы менен бүтүргөн Аккаңкынын качанкы тарыхы айтылат. Мына ушундай сандыргалуу салтанат менен көй баатырдан жолдош алып, Сейтек Кең-Өзөнгө келет. Кең-Өзөндүн табиятынын кооздугу Сейтекке өтө жагып, элимди биротоло көчүрүп келчү жер экен деп кызыгат. Дүрбүсүнөн алды тарапты караса алда немедей көркөм ак чатыр көзгө урунат. Акбермет Сейтектин издеп келерин сезип, чоң камылга менен баатырдын сын-сыпатын сынамакка түрдүү баатыр-балбандан сакчы коюп, күтүп жатат. Ал да эли-жерин жоодон коргой билген баатыр кыз. Он бир жашында атасы өлүп, он үчкө чыккандан бери эл милдетин моюндап, жаа тартып аң уулайт. Он бешке келгенде перилерге султан — кан болот. Сейтек келерде кереметтүү түш көрүп, жанжөкөрү Күлайым түштү жакшылыкка жоруп, Сейтекти күтүшөт. Кыздар Кең-Өзөнгө оюн курушат.
Башкы полис боюнча камсыздандыруу
Башкы полис боюнча камсыздандыруу – жарандык укукта бир тектүү мүлктөрдүн (товарлар, жүктөр д. у. с.) аркыл топторун белгилүү бир мөөнөт ичинде жана бирдей шарттарда тутумдуу камсыздандыруу, ал бир эле келишим – башкы полис боюнча жүзөгө ашырылат. Камсыздануучу башкы полиске тийешеси бар мүлктүн арбир тобу жөнүндө ушул полисте каралган маалыматтарды анда көрсөтүлгөн мөөнөттө, эгер мөөнөт көрсөтүлбөсө, топту алары менен дароо камсыздандыруучуга билдирип турууга милдеттүү. Камсыздоочу ордун толтурууга тийиштүү зыян тартуу мүмкүнчүлүгү жок болгон учурда камсыздануучу тийиштүү маалыматтарды билдирүү милдетинен бошотулбайт. Камсыздануучунун талабы боюнча камсыздоочу башкы полиске тиешеси бар мүлктүн аркайсы топтору боюнча өзүнчө полистерди берүүгө милдеттүү. Бул полистердин мазмуну башкы полиске тура келбеген учурда өзүнчө полис жарактуу деп табылат.
Автомат
Автомат (гр. automatos өзү аракетке келүүчү) техникада өзү аракеттенүүчү түзүлмө. Ал эки түшүнүктө каралат: Анын түрү көп (мисалы, аныкталган, ыктымалдык, комбинациялык, Милли, Мур жана башка). Автомат технологиялык, энергетикалык, транспорттук, турмуш-тиричиликке керектелүүчү, эсептөөчү жана эсептеп чыгаруучу, аскердик болуп бөлүнөт. Автоматтын айрым түрү (жөнөкөй, механикалык оюнчук) байыркы доордо эле жасалган. Пружиналуу (П. Хенлейн, Германия, 16-к.) жана маятниктүү (X. Гюйгенс, Голландия, 1657) сааттын пайда болушу механикалык автоматтардын өркүндөшүнө түрткү берген. 18-19-кылымдагы өндүрүштүн өркүндөшү, эмгек куралына, адамга коюлган талаптардын жогорулашы автоматтарды өндүрүштө пайдаланууга алып келген. Электр техникасынын өнүгүшү (электрдик байланышта, транспортто, аскер ишинде, өнөр жайда колдонулушу) электрдик автоматтардын негизин түзгөн ачылыштарга, ойлоп табууларга жол ачкан. 20-кылымда илим жана техниканын өсүшү электрондук автоматтарды түзүүгө мүмкүндүк берген. Ал кандайдыр ишти аткаруучу механизмден текшерүү, эсөптөө, жөндөө, башкаруу милдеттерин аткарган татаал автоматтык түзүлмөгө айланган. Пайдаланылган энергиянын түрүнө жараша автоматтар механикалык, гидравликалык, пневматикалык, электрдик (электрондук), комплекстүү (пневмоэлектрдик) болуп бөлүнөт. Азыркы автоматтар энергия жана материалдардан тышкары информацияны кабыл алып, өзгөртүп, иштеп чыгат, башкача айтканда Автоматтын иштеши үчүн информация чоң мааниге ээ. 20-кылымдын ортосунан баштап адамдын айрым акыл эмгегин алмаштыруучу автоматтар (маалыматтарды шифрлөө, шифр чечмелөө, бөлүштүргүч, сорттогуч) пайда болгон. Бир түрдөгү, өтө коркунучтуу, зыяндуу же эмгекти көп талап кылган жумуштарды аткарууда роботтоштуруу улам көп колдонулууда. Азыркы күндө көп процесстер толук автоматташтырылган, машине жана операциялар компьютер менен башкарылып жатат.
Акбар шах, Биринчи
Акбар шах, Улуу Акбар шах, Акбар шах Биринчи, толук аты – Жалал ад-Дин Мухаммад Акбар (1542-1605; арапча جلال‏الدين محمّد اكبر)  – айтылуу Бабур негиздеген Улуу Могол дөөлөтүнүн өкүмдарларынын бири. Ал – Бабурдун небереси болгон. Акбар шах тарабынан жүргүзүлгөн диний реформанын негизинде “Дин-и илахи” (арапча دين إلهي «ыйык дин») деп аталган синкреттик диний агым түзүлгөн, бирок бул гуманисттик аракет калайыкта кеңири колдоо тапкан эмес.
Кыскача өмүр таржымакалы
Акбар шах 1542-жылы 14-октябрда Амаракот шаарында туулган. Бул шаар Инд дарыясынын өрөөнүндөгү Синд аймагында (азыркы тапта Пакистандын аймагында) жайгашкан.
1555-жылы атасы Хумаюн менен кошо Делиге көчүп келген. Ошол тапта Дели шаары илим-билим, көркөм өнөр менен адабияттын шаарына айланган.
1556-жылы атасы Хумаюн каза болуп, Акбар шах 14 жашында падыша болуп калат.
Анын аталыгы (регенти) – теги түркмөн, шийи мусулман Байрам-хан болгон.
Төрт жылдан соң Байрам-ханды иштен кубалап, бир катар көтөрүлүштөрдү басып, Акбар шах мамлекеттин жерин кеңейткен, Ражпутана, Гужарат, Бенгал, Кашмир сыяктуу аймактарды каратып алган.
Ал чоң атасы Бабур сыяктуу эле соода алкаларын чыңдоого жетишкен, андан тышкары салык системасын реформалап, турукташтырган.
Улуу Могол дөөлөтүндө түрк жана хинди тилдери мамлекеттик тил болгон.
Айрым туунду
Айрым туунду — и = ƒ(х1, х2, ..., хn) функциясынын хi ден башка бардык аргументтери турактуу деп эсептелинип, хi б-ча алынган туунду. ƒ' (хi), деп белгиленет. Ал кээде жекече туунду деп да аталат
Акбар шах, Биринчи
Кыскача өмүр таржымакалы
Акбар шах 1574-жылга карата мамлекеттин аймактык бүтүндүгүн камсыз кылып, ички реформаларга киришкен.
Акбар шах илим менен билимге өзгөчө колдоо көрсөткөн. Ири китепкана курулган, ага 24 миңден ашуун китептер чогултулган.
1569-жылы жаңы ордо шаар курулуп, ал Фатехпур-сикри (“Жеңиш шаары”) деп аталган.
Өмүрүнүн акыркы жылдарында сарайдагы ички чыр-чатактар көбөйгөн. Кутум аракеттеринин бирин уулу Салим уюштурганы айтылат.
Маселен, Салимдин буйругу менен 1602-жылы атасынын досу, вазир жана тарыхчы Абу-л-Фазл бир козголоңчу уруу башчысы тарабынан мерт кылынган.
Акбар шах 1605-жылы 17-октябрда Агра шаарында каза болгон.
Анын ордуна тактыга уулу Салим отуруп, «Жахангир шах» («Жааңгер», б.а. «Жеңүүчү») ысымын алган.
Диний реформасы
Түштүк Азиянын оодук бөлүгүнө өкүм жүргүзгөн «Улуу Моголдор» сулалесинин өкүмдары, айтылуу Бабурдун урпактарынын бири Акбар шах өз мамлекетиндеги диндер аралык араздашууга жана түшүнбөстүккө чек коюу максатында «ыйык дин» аталган жаңы динди түзүүгө далаалат кылган.
Акбар шахтын доорунда исламдан башка диндердин өкүлдөрүнө да айкөл мамиле жасалган.
Акбар шах Фатехпур-Сикри жергесинде атайын сыйынуу жайын («ыбаадаткана) курдуруп, бул жайда мусулмандардан тышкары индустар, парстар, жайнчылар, тарсалар келип, өз ара диний талаш-тартыштарын интеллектуалдык деңгээлде жүргүзүүгө мүмкүндүк алышкан.
Ар кыл диний ишенимдерди салыштырып, Акбар шах алардын баары бирдиктүү (тек) кудайды даңазалап жатат, демек, диндердин ортосундагы араздашуунун эч ажети жок деген жыйынтыкка келген. Анын оюнча, мындай шартта эч бир дин башкалардан айырмаланган акыйкатка ээ эмес.
Дал ушул ойго жетеленип, Акбар шах 1581-жылы “Дин-и илахи” (арапча دين إلهي «ыйык дин») деп аталган жаңы динди түзүүгө киришкен.
Албетте, көпчүлүк мусулман диниятчылар бул кадамды “исламга акаарат келтирүү”, “каапырдык иш-аракет” катары сынга алышкан.
1580—82-жылдары бул жаңы динге каршы ар кыл көтөрүлүштөр чыгып, бирок алардын баары басылган.
“Дин-и илахи” дини өзүнө мистицизмди, философияны, жаратылышка табынууну камтыган. (Демек, мында теңирчиликтин да ар кыл издери бар).
Бул диний агым Жалгыз, Бирдиктүү Кудайды тааныган. Бул Кудай өзүн ар кыл диндерде ачып берет деп эсептелген. Бирок көп кудайлуулук (политеизм) четке кагылган.
Демек, бул жаңы диний агым өзүнө исламдын, теңирчиликтин, индуизмдин, христиандыктын, зороастризмдин, жайнизмдин, айрым бутпарастык ишенимдик аңдоонун ар кыл жоболорун сиңирген жана синкреттик дин катары акыйкатты рационалдуу издөө далаалатын жасаган.
Акбар шахтын сунушуна ылайык, Мекеге багытталган кыбланын ордуна дайыма Күнгө жүз буруу керек болгон. Аксарайда өчпөс от жагып туруу жөрөлгөсү да киргизилген. Акбар шах колунун билегине брахмандык тасманы тагынып, чекесине индуисттердикиндей белги коюп алган. Акбар шахтын аксарайында уй этин жегенге тыюу салынган.
Жаңы диний агым иш жүзүндө Акбар шахтын кансарайында жана ага жакын аксөөк чөйрөлөрдө гана анча-мынча таркаган.
Акбар шахтын өзүнөн башка бул динди өмүрүнүн акырына чейин колдогон жолдоочу катары анын министрлеринин бири Бирбал деген аткаминер эскерилет.
Улуу Моголдор дөөлөтүнүн аскеринин башкы колбашчысы ража Ман Сингх бул динди четке кагып, мамлекетте индуизм менен исламды гана тааный турганын билдирген.
Тарыхчы Аблулкадыр Бадауни, өзүнүн такыба мусулман болгонуна карабастан, Акбар шахтын буйругу менен “Рамайана” дастанын санскриттен которгон. Бул ишти ыплас иш санаган тарыхчы Бадауни ар күнкү ишин аяктаар замат даарат алып, намаз окуп турган дешет. Башка бир маалыматка караганда, бул тарыхчы өзү да Бирдиктүү Кудайга болгон ишенимге жалпы адамзатты баш коштурууга ынанган имиш.
“Дин-и илахи” агымы, негизинен, динге караганда этикалык (адеп-ахлактык) системага көбүрөөк жакын келет.
Бул диний агымда азгырылуу, сезимге алдыруу, төрөпейилдик, бой көтөрүү “күнөө” катары саналган жана такыбалык, айкөлдүк, топуктуулук - кут кылчу негизги касиеттер катары сыпатталган. Кишинин жаны Кудай менен баарлашууга умтулуу аркылуу арууланат деп саналган.
Азыркы доордогу “дин-и илахи” диний агымы
21-кылымдын башында да “дин-и илахи” диний агымы жашап жаткандыгы тууралуу үзүл-кесил маалымат учурайт.
Бирок бул чакан диний агым, “Британника” энциклопедиясынын авторлорунун баамына караганда, эч качан 19дан ашуун жолдоочуга ээ болгон эмес.
Азыркы тапта өзүн “нео-дин-и илахи” деп атаган синкреттик диний агым бейрасмий түрдө иш-аракет кылып келет.
Туруктуу сүрөттөөлөр
Туруктуу сүрөттөөлөр – элдик оозеки чыгармаларда улам бирине өтүп, же бир нече эпизоддордо туруктуу колдонулуп келген сүрөттөөлөр. Мисалы, «Манас» эпосунда уруш эпизоддорун жана андагы каармандардын абалын сүрөттөгөн мындайча баяндоолор бир топ учурларда колдонулат: Найзалар төшкө така-так,
Айбалта башка шака-шак.
Ээрден көчүк кылтайып,
Портал:География/Мыкты сүрөт/Архив
15 Бирдин айы — 12 Бугу айы 2010
Край шельф мөңгүсү Экстрём, 20 Бештин айы 2002-жыл Вулкан Ликанкабур в Чили Шаркыратма Вёрингсфоссен плато Хардангервидда, Норвегия Вапуск Улуттук багында аюу мамалактары менен, Канада Виннипег (көл) көлүндөгү күндүн батышы, Канада Учхисар дубалы, Каппадокия Чайтен вулканы, Чили Киттер көлмөсү, Антарктида RMS Queen Elizabeth 2 в порту Сиднея, Австралия Инктердин буудай кампасы, Перу
5 Үчтүн айы — 15 Бирдин айы 2010
Трансуюлдук магистрал, күз 2004-жыл Уилтон-хаустеги Мрамор көпүрөсү, Уилтшир Ров форт № 5. Калининград Тавурвур вулканын атылышы, 13 Бирдин айы 2009-жыл Төө куш, Намибия Бельгия Черногория Танзания Адели Пингвиндери Бийик тоолу шалбаа, Анды, Боливия
16 Тогуздун айы 2009 — 5 Үчтүн айы 2010
Остров Сувурой Фарерского архипелага Извержение вулкана Сарычева 12 июня 2009 года Долина в горах Кёдлингарфьёдль, Исландия Конус выноса в пустыне Такла-Макан
Ледокол «Polar Star» береговой охраны США в проливе Мак-Мёрдо на фоне вулкана Эребус Озеро Пейто в канадском национальном парке Банф Населённый пункт Суфриер в сумерках на фоне потухших вулканов Питон Рельеф дна Атлантического океана, посередине проходит Срединно-Атлантический хребет Озеро Йоа в Сахаре, на территории Чада Водопад Кэгон в Японии рядом с городом Никко
19 сентября — 16 октября 2009
Озеро Ылы с востока Остров Пхукет Собор Василия Блаженного Усадьба Во-ле-Виконт в окрестностях Мелёна Замок Шамбор во Франции (департамент Луар и Шер) Замок Шантийи в 49 км от Парижа Пастбища Новой Зеландии. Бульвар Голливуд Нэп-оф-Хауар Стоунхендж
14 сентября — 19 сентября 2009
Остров Эйлса-Крейг в заливе Фёрт-оф-Клайд
9 сентября — 14 сентября 2009
Серное озеро в Исландии
9 июля — 9 сентября 2009
Ледник Перито-Морено на озере Аргентино
28 июня — 9 июля 2009
Арка «Скайлайн» в национальном парке Арки, США
13 — 18 июня 2009
Круговое орошение в Канзасе, США
3 — 13 июня 2009
Лама на фоне Мачу-Пикчу
3 — 8 июня 2009
Восход над Ирландским морем
28 мая — 3 июня 2009
Песчаные дюны в пустыне Намиб
23 — 28 мая 2009
Горное озеро Каинды, хребет Кунгей Ала-Тоо
11 — 16 мая 2009
Каньон Антилопы в штате Аризона (США), принадлежит индейцам навахо
4 — 11 мая 2009
Вид с северо-запада на реку-эстуарий Ла-Плата, самую широкую реку в мире
27 апреля — 4 мая 2009
Круизное судно Mariner of the Seas на Карибском море
13 — 27 апреля 2009
Улуру, гигантский монолит в центральной Австралии
30 марта — 13 апреля 2009
Трансантарктические горы в северной части Земли Виктории около мыса Робертс
25-30 марта 2009
Фонтан лавы в национальном парке Гавайские вулканы
21-25 марта 2009
Флора в горах Рувензори на высоте 3700 м Горы Рувензори — горный массив в Восточной и Центральной Африке, на границе Уганды и Демократической Республики Конго. Возможно, этот горный хребет и есть те самые Лунные горы, которые упоминаются античными географами как исток Нила. Уникальное биологическое разнообразие гор охраняется в национальном парке Рувензори-Маунтинс.
До 21 марта 2009
Рано Рараку Моаи Моаи — каменные статуи из породы, состоящей из спрессованного вулканического пепла на острове Пасхи. Все моаи монолитны, то есть вырезаны из единого куска и не склеены или скреплены. Вес иногда достигает 20 тонн, а высота — 6 метров. Была найдена неоконченная скульптура высотой около 20 метров и весом в 270 тонн. Всего на острове Пасхи 997 моаи. Все моаи, вопреки распространённому мнению, «смотрят» вглубь острова, а не на море.
24-27 апреля 2007
Озеро Байкал и Прибайкалье. Вид со спутника.
Казанка (Зианчурин району, Башкыртстан)
Казанка — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Казанбулак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 337 киши. Почта индекси — 453393, ОКАТО коду — 80226819003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Балтабаева Эмил
Балтабаева Эмил Оймочу, куракчы. 1935-ж. Жумгал районундагы Жаңы-Арык айылында төрөлгөн. Ал узчулукту тигүүчүлүктөн баыштаган. Кийин саймачылыкка, оймочулукка, өрмөк согуучулукка кызыга баштаган. Энеси Ажардан, кайын энеси Шербеттен үлгү алган. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Эмил төөнүн жүнүн ийирип, «кыркынчы жип» ордуна машинага жүргүзө билет. Эмилдин узчулук ыкмасында кийизди бычуу жана аны шырдак бетине жайгаштыруусу башкалардан айырмаланат. Оюмдары өзүнчө бири бирине окшошуп, жалпысынан таңдайлашып түшөт. Мындай шырдакты уз «таңдай шырдак» деп атайт. Мунун үч жерине «аламыч» салынат. Шырдактын бети да өзүнчө таңдайлашат. Андан бөлөкчөлөнүп, кереге көзчөлөнүп жасалган шырдактарды да ал арбын кармайт. Андагы «көзчө» шырдактын үч жеринде болот. Оюмдун араларында сегиз жеринде «аламычы» бар. Уз эки кийизди беттебей эле бир кийизди төрт бурчунан өөн чыгарбай оёт. Ап буюмдун төрт бурчунун көркөм оюму даана да, төп да түшөт. Чебер фабрикадан чыккан «онунчу жаыа «кыркынчы» жипти каттай чыйратып, оюмду ошону менен кармайт. Уз оюмду жврмөп, анан жээк бастырганда шырдак шырыксыз эле көркөм көрүнөт. Шырдак оюмуна баскан жипти уз «жээк» дейт да, ал эми өрмөк менен бүткөн буюмдардын арасын бириктирип турса, аны «милте» деп атайт. Натыйжада жээги кошо шырылган шырдакка свэсүз шырык берилет. Эмил шырдак оюмдарынын өңүн, жупташкан боёкторун ачуу үчүн «чаар жээк» коёт. Ал ак-кара жүндөн ийрилип чыйратылат. Эгер оюм кызыл-көк болуп жупташса, анда кызыл «жээк» басуусу даана жарашат да, элдик мүнөзгө эгедер болот. Эмилдин шырдак оюмдарынан уздун туунду кыялы пайда болгону байкалат. Бир эле таңдай шырдакта оюмдун беш түрүн ич ара жупташтырат. Ала кийиз да уютат. Орточо ала кийизге 10 кадак жүн керектейт. Анын түрүнө бир жарым кадак жүн чыгымдалат. Оюм жашыл, кызыл, ак, сары өңдөргө тармакталып кетет. Мында ал «үч мүйүз оюмун» чарчыланта берет. Эмилдин чеберчилдиги куракчылыкта өзгөчө көрүнөт. Анын негизги жердигине өөн-бучкакты алат. Анын курактары жалпысыкан «мүйүз курак» деп аталат. Куракта бир өңчөй өң айлантыла куралып, төрт көз бир «үйдү» түзөт. Ал өң айлантыла тигилгени үчүн ортосу уюлданып гүл өңдөнөт. Анда алты өң бар. Алардын ичинен кызыл-көк өң үстөмдүк кылат же эки көздү сол айлантканда, ал уюлгубай ортодон даана өң мүйүз болуп түшөт. Анда төрт өң ич ара шарттуу жупташат. Эмилдин кыздары Жылдыз, Нуржан, Ажар, келини Жүкүн Жаркынбаева өңдүүлөр анын нускасын алууда. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык кароо-сынагы». Шырдак, курак буюмдары үчүн Обкомдун жана Облаткомдун Ардак грамотасы, Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин III даражадагы диплому; 1987-ж. Улуу Октябрдын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Кийиз буюмдары үчүн Кыргыз ССР Маданият министрлигинин Ардак грамотасы; 1990-ж. Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү. Ала кийиз, шырдак, канат чий буюмдары коюлган.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Сейтек менен Акжолтойдун перинин кыздарына үйлөнүшү
Сейтек менен Акжолтойдун перинин кыздарына үйлөнүшү Сейтек Акберметтин кабарын угуп тынч алалбастан Акжолтойдун артынан барып, экөө Кулансур менен Кулунсурду ойнотуп, Акберметтин жасалгасын тебелетип-тепсетип келатканын сакчылар кабарлашат. Акбермет, Күлайым тосуп чыгып, Күлайым Акжолтойго сүйгөндүгүн билдирет. Акжолтой менен Сейтек тулпарларды аса байлап коюшат, Акберметтин ордосунда эс алышат. Ошол убакта Алоокеден Коңурбай, андан Байкоңур, андан Ките деген бала жетим калып жетилип, «Туюкту бузуп жол кылып, Баатырдыгын, эрдигин, Ай-ааламга тең кылып», Сейтек күчкө келиптир деп угуп, кыргыздарды байкайлы, эгер алыбыз келсе бүтүн кырып коёлу деп камынат. Жанына сыйкырчылыктын окуусун он эки жыл окуган, сексенден ашып калган Чоң Билгичти (Кожожаштын баласы) алып, «Талкалап Сейтек дөөсүн, Жолго жарып бээсин, Чыгарарбыз кээсин» — деп опурулуп отурган кези. Мындан кийин Манасчы Сейтектин баянына өтөт. Анын сын-сыпаты менен астындагы Кунансур тулпарынын учкаяктыгынан бери бир топ кеңири сүрөттөлөт Сейтек Кунансурду аса байлап, Акберметтин ордосунда жатат. Акбермет да эпикалык аял катары «Кең көйнөктүн тазасы, кеп сүйлөсө сөз жетпейт, өзү ургаачынын паашасы». Мына ошол Акбермет түшүндө оң жагынан күн, сол жагынан ай көрөт. Эки болот кылыч табылып, алардын өткүрдүгүн Дөөтү көрүп жактырат. Бирок кыргыз журту бир торго түшүп калган сыяктанат. Акберметтин түшүн Акжолтой жакшылыкка жоруйт (Канчоронун каарынан он үчүндө качып кеткен Акжолтой Сейтек Таласка көчүп келгенден достошуп, кайда болсо чогуу жүрөт). (Сейтекке баш кошуп, Кенен аттуу уул төрөйт экенсиң, жарым кытайлыкты алып, өткөн ата-бабанын өчүнө канат экенбиз дейт. Аңгычакты кабарчысы энтеңдеп жетип келип, белестен беш киши көрүп даай албай койдум, жоо келген сыяктуу дейт. Сейтек зыңгырап кенебей, Акжолтой менен барып көрөйүн деп камынат, колуктусу Акбермет «Атышса мылтык өтпөгөн, Айзанын учу тешпеген» жоо кийим-көк күпө атамдан калды эле — деп, Ачалбарс берет.
Сейтектин баатырдык сынын сыртынан көрүп эле душмандын тыңчысы Дөкөрчү — Маңгинин жүрөгү жарылып өлөт. Муну уккан Чоң Билгич ишенбей, айтып баргандардын башын алдырып «ок өтпөс опсуз тон кийип, ок жетпеген ат минип, карагайдай айза алып» Таластын жылкысын тиет.
Багратионовская (метро бекети)
Багратионовская — Москва метросунун Филёвская сызыксындагы станция. 1961-жылы 13-октябрьда ачылган.
Башкы редактор
Башкы редактор – редакцияны жетектөөчү (ээлеген кызматынын аталышына карабастан), жалпыга маалымдоо каражаттарын чыгарууга жана өндүрүүгө байланыштуу акыркы чечимдерди кабыл алуучу адам. Уюштуруучулар, басмакерлер, таратуучулар, жарандар, жарандардын бирикмелери, ишканалар, мамлекеттик органдар менен мамилелерде, ошондой эле сотто башкы редактор редакциянын атынан чыгат.
Сакал каган
Сакал Каган – 706–711-жылы Түргөш мамлекетин башкарган каган. Үч-Элиг кагандын уулу. Ал бийликке келген мезгилде кагандыктын ички жана тышкы абалы оор болгон. Түргөштөргө бир эле учурда Тан империясы (Кытай), чыгыштан түрктөр, батыштан арабдар коркунуч туудуруп турушкан. Согдулуктар менен бирге, Орто Азияга басып кирген арабдарга каршы аскердик жүрүштөр уюштурулган. Сакал каган 709-жылы Аньсиге кол салып, кытай аскерлерин жеңип, наместнигин өлтүрөт. Арабдардын таланттуу аскер башчысы Кутейба ибн Муслимге караганда күчкө толуп келе жаткан Чыгыш Түрк кагандыгы башкы коркунуч болучу. Жаңы түзүлгөн саясий кырдаалда Түргөш кагандыгы, Кыргыз мамлекети, Тан династиясы Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгына каршы үчилтик коалициясын түзүшкөн эле. Чыгыш түрктөрдүн башкаруучусу Капаган каган амалдуулук менен союздаштарга биринчи сокку урмай болгон жана келишим боюнча Тан Кытайын бейтарап кыла алган. Саян аркылуу ашып өтүшүп, бейкапар жаткан кыргыздарды талкалашат. Андан соң, Капаган каган Алтай аркылуу өз аскерлерин Иртышка жашыруун алып өтүп, Болуку деген жерде түргөштөрдүн көп сандагы аскерин талкалаган. Сакал каганды колго түшүрүп, дарга асышкан. Түргөштөрдүн жерлери убактылуу Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын курамына өткөн.
Турунесьтывис
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Автоматика
Автоматика - (гр. automatos өзү аракеттенүүчү) түздөн-түз адам аракети катышпай иштей турган технологиялык процесстерди башкаруучу системалардын теориясын жана түзүү принциптерин камтыган илим менен техниканын тармагы. Автоматтык ишке кирүүчү түзүлмөлөрдүн негиздери 18-кылымда эле белгилүү болгон. Буу казанында суунун белгилүү деңгээлин кармоо үчүн И. И. Ползуновдун (1765) жана буу машинасынын октолгоочунун айлануу жыштыгын турукташтыруу үчүн Дж. Уаттын (1784) жөндөгүчтөрүнүн (регуляторлорунун) баяндамалары сакталып калган. Алгачкы теориялык натыйжалар 19-кылымда пайда болгон. Дж. К. Максвеллдин (1868) жана И. А. Вышнеградскийдин (1872) эмгектери автоматташтырылган жөндөө теориясынын негизин түптөгөн, алардын базасында автоматика илим катары ургаалдуу өнүккөн. Техниканын өзүнчө тармагы катары автоматика дүйнөлүк энергетиктердин 2-конференциясында (1930, Берлин) кабыл алынган. Пайдаланылуучу энергиянын түрүнө карата электр, гидро-, пневмо-автоматика түзүлүштөрү бар. Өндүрүштө электр автоматикасы, шахта өндүрүшүндө пневмо-автоматика колдонулат. Автоматиканын өсүшү теориялык механикага, электр тизмегинин жана системасынын теориясына негизделип, буу казанынын басымын, буу машинасынын бышкегинин (поршенинин) жүрүшүн жөндөөгө, станок-автоматтардын, АТСтин, релелик сактоо түзүлүшүнүн ишин башкарууга байланышкан маселени чечет. Ушуга ылайык автоматиканын техникалык каражаттары иштелип чыккан. Автоматика бири биринен алыс турган объектилерди бир системага бириктирет. Мында автоматтык башкаруучу түзүлүштөр телемеханиканын каражаттары менен байланыштырылат. Байланыш каражаттары, башкаруучу түзүлүштөр жана башкарылуучу объектилер телеавтоматика системасын түзүшөт.
Кыталь-Кы дарыясы
Кыталь-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Варка-Сыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 40 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Колов, Олег Викторович
Колов Олег Викторович (1936-ж. т., Талас ш.) — биолог, биология илимдеринин доктору (1985). 1964-ж. КМУну бүтүргөн.
Колов өсүмдүктөрдүн экологиялык физиологиясы тармагындагы белгилүү окумуштуу. Анын Кыргызстандын токойлорун рационалдуу пайдалануу жана калыбына келтире кайра өстүрүү, айрыкча республикадагы жаңгак массивдерин коргоо жана анын түшүмдүү сортторун өстүрүү боюнча баалуу эмгектери бар. 75 илимий эмгектин (анын ичинде 3 монография, 2 сунуш жана 3 брошюра) автору. 1992-жылдан Борбордук Азия «Экофоруст» эл аралык уюмунун катчысы. Медалдар менен сыйланган.
Түп козголоңу
Түп козголоңу — Түп айылында 1919-жылы 26-июлда Совет бийлигине каршы чыккан козголоң. Ак гвардиячы Демченконун 300 кишиден турган кошууну баштаган. Караколду, Ысык-Көлдүн түндүк тарабын ээлеп, Оштогу басмачыларга кошулуу козголоңчулардын негизги максаты болгон. Аларды Покровка, Сазановка, Түп, Николаевка, Михайловка, Семёновка айылдарынын кулактары колдогон.
Бириккен коргоо кошуунун уезддин аскер комиссары И. Я. Терно жетектеген. Башында Ф. А. Кузнецов, Я. В. Чичасов, А. Н. Почкалов, М. Сүйүнбаев жана башка турушкан чакан аскер бөлүктөрү Токмоктон Ф. С. Дубовицкийдин, Жетисуу фронтунун Жаркен–Каракол участкасынан М. Н. Кравцовдун жана Верныйдан кызыл гвардиячы кошуундары келгенге чейин шаарды коргоп турушкан.
Аларга «Жаңы заман», «Биримдик» коммуналарынын мүчөлөрү тамак-аш азыктары менен чоң жардам көрсөтүшкөн. 26-июлда ак гвардиячылар талкаланып, тоо таянып качышкан. Түп, Кызылсуу жана башка бошотулуп, бардык жерде Совет бийлиги орнотулган.
Аркаул (Салауат району, Башкыртстан)
Аркаул — Башкыртстандын Салауат районундагы айыл, Аркаул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1580 киши. Почта индекси — 452493, ОКАТО коду — 80247810001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Козубекова, Мейликан
Чыгармачылыгы
Мейилкан Козубекова12 жашынан комуз черте баштаган, Атайдан, Эркесарыдан үлгү алган. 1945-жылы Мейликан Талас облустук ышкыбоздорунун көргөзмөсүнө катышып, 1-орунга ээ болгон. Эки жылдан кийин 15 жашында Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филармониясынын артисти болот. М.Козубекова эл аралык сынактарда, фестивалдарда байгелүү орундарды алып, өлкөнүн алдыңкы сүрөтчүлөрүнүн катарында бүткүл союздук аймактарды кыдырган. Ал Роза Багланова, Батыр Закиров, Бибигүл Тулегенова менен бирге Кыргызстандын искусствосун Польша, Монголия, Венгрия, Бельгия, Кытай, Алжир, Сирия,ГДРде көрсөткөн. 1957-жылы Москвада өткөн жаштардын жана студенттердин Бүткүл дүйнөлүк II фестивалынын лауреаты болгон. 1958-жылы Москвада өткөн кыргыз искусствосу менен адабиятынын экинчи декадасына катышкан. Мейилкан Козубекова Филармонияда 28 жыл иштеген. Меилкан Козубекова катуу оорудан кийин 1974-жылы 9-майда көз жумган.
Эскерүүлөр
Мейликан Козубекованы кезегинде Москонцертке чакыртышкан экен. Заман талабына ылайык көп убактысын ишке арнаганын кызы Райкан Абдраимова минтип эскерди:
- ''Гастролдордо көп жүрчү. Үйгө келгенде балдарын сагынганы көзүнөн билинип турчу. Бир ирет Германияга барып келгени жадымда. Мага аябай кооз белектерди ала келиптир. "Деңиз жээгиндеги ушундай таза, сулуу шаарда болдум. Ошол жакта калып, жашагым да келип кетти", - деген сөзү эсимде.''
''- 7-8 жашымда апам Москвага гастролго бармай болду. Биз аны узатып темир жолго чейин бардык. Асек Жумабаев, Эстебес Турсуналиев, Токтосун Тыныбеков, Жапар Чабалдаевдин анда көзү тирүү. Ошондо Күлүйпа Кондучалова да узатканы келиптир. Жүрүп бараткан поезддин артынан кол булгалап, станцияда көпкө турганбыз.''Мейилкан Козубекова 20 жашында Абдысалам Абдраимов аттуу финансы-экономика техникумун бүтүргөн жигитке турмушка чыккан. Жубайынын бир жылда он айлап гастролдо жүрчү жумушунан улам, өнөрдү бийик баалаган Абдысалам өз кесибин алмаштырып, артисттердин автобусун айдап калат.