cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эдмунд Гуссерль
Мына ошентип, феноменологиялык редукциянын жардамы аркылуу феноменологиялык аң-сезим, же Гуссерль атагандай таза аң-сезим пайда болот. Анын айырмалуу өзгөчөлүгү, Гуссерль эсептегендей, аң-сезимдин ички мыйзамченемдүүлүгү, анын иш-аракетинин принциптери жана механизмдери катарында көрүнө турган белгилүү бир маңыздык структуралар. Муну менен феноменолог, аң-сезимдин бул ички механизмдерин изилдеп келип, коомдун өнүгүшүнүн дал ушул мезгилинин бардык мүнөздүү белгилерин четте, тарыхый мезгилдин тышында калтырат.
Аң-сезимди маңыздардын жыйындысы катарында карап, Гуссерль аны агым, бузулгус бир бүтүндүк катарында түшүнөт. Аң-сезим баштан кечирип жаткандардын агымы түрүндө, феномендер агымдын элементтери катарында көрүнөт. Ошондуктан баштан кечирип жаткандардын (переживаний) агымынын структурасы жөнүндөгү окуу феноменология деп аталат. Феномендер аң-сезимдин агымынын, баштан кечирип жаткандардын агымынын элементтери катарында, өз алдынча жана татаал структурага ээ болгон белгилүү бир бүтүндүк болуп саналат. Феноменди бир бүтүндүк катарында түшүнүү аны интуициянын жардамы менен кармап калган учурда гана пайда болот. Буга жетишүү үчүн аны тышынан сүрөттөп көрсөтпөстөн, аны «баштан кечирүү керек», башкача айтканда аң-сезим агымына тикелей аралашып кетүү керек. Бул учурда маңызды интуитивдүү түрдө, түздөн-түз, нагыз ой-кыялда көрүп-байкоого болот. Феноменологиялык усул аң-сезимдин агымы менен түздөн түз куюулушуп кетүүдө турат.
Гуссерль үчүн маанилүү нерсе психикалык феномендерди мүнөздөөчү интенционализм түшүнүгү болуп саналат. Бул түшүнүк орто кылымдык схоластардан кабыл алынып, Брентано тарабынан (формулировкаланган) аныктама берилген. Гуссерлдин ою боюнча, аң-сезим предметке багытталгандыгы менен мүнөздөлөт. Ал ар качан бир нерсеге багытталып турат, «о... аң-сезими» болуп саналат. Аң-сезимдин мамилеси предметке эмес, аң-сезимдин өзүнө байланыштуу, башкача айтканда аң-сезимдин багытталышы анын тиби менен аныкталат, мисалы, кабылдоо бир нерсенин кабылданып жатканын, ойлом ой жүгүртүлүп жаткан нерселерди аныктайт, жек көрүү сезими жек көрүлгөн нерсени аныктайт. Интенционалдуулуктагы башкы нерсе — аң-сезимдин обьектиге карата мамилеси. Бул интенционалдуулук «обьект бар болуп турабы, же ал ойдон чыгарылганбы же сандырак кеппи», буга карабастан аң-сезимдин, баштан кечирилип жаткандардын (переживания) актыларында дайыма катышып турат.
Гуссерль интенционалдуулук түшүнүгүн ар түрдүү аспектилерде карайт. Ал аң-сезимдин предметтик аспектисин бөлүп көрсөтүп, аны ноэма деп атайт. Аң-сезимдин бул предметтик аспектиси аң-сезимдин предметинин өзүнө дал келбейт. «Менин аң-сезимимдин дарагы» дүйнөнүн предмети болгон дарак менен бирдей эмес. Жеке бир предметти кабылдоо бир катар кабылдоолордун жыйындысынан турат, алар аң-сезимдин өзүнүн активдүү синтездештирүү иш-аракети аркылуу бир бүтүндүккө бириктирилет да, предметти бир бүтүн нерсе катарында кабылдоону камсыз кылат».
Интенционалдык талдоодо, предметтик аспектилерден башка да, аң-сезимдин актысынын өзү да тигил же бул формада катышып турат, ал ноэсис (Noesis) деп аталып, аң-сезимдин интенционалдык предметинин бар болуп турушунун жолу катарында каралат. Ноэма менен ноэсистин биримдиги аң-сезимдин синтездештирүүчү аракети аркылуу аныкталат, мында предметтин бир бүтүндүгү аң-сезимдин бир бүтүндүгү менен камсыз кылынат. Гуссерлдин акыркы китеби — «Европалык илимдердин кризиси жана трансценденталдык феноменология» деп аталат, бул китептин негизи 1935-жылы эле салынса да, толук түрдө 1956-жылы гана жарыяланат. Азыркы илимдин кризиси эмнеден көрүнөт деген маселени талдап караштырып, Гуссерль, азыркы илим эң маанилүү турмуштук суроо-талаптарга жооп бере албайт, анткени ал турмушта чоң мааниге ээ болгон проблемаларды, атап айтканда, адам баласынын жашоо-турмушунун мааниси жана маанисиздиги жөнүндөгү маселени четте калтырат. Гуссерлинин пикири боюнча, илим ушунчалык өзгөргөндүктөн, илим идеясын жана философиянын өзүн позитивисттик чектөөгө алып келип такады, бул философия үчүн жаңылыш болду. Мунун баары универсалдык философияга болгон ишенимдин жоголгондугунан улам ушундай болуп отурат. Кризисти жеңүүдө аракеттеги мээ болуп саналган философияга чоң үмүт жүктөйт, анткени, анын пикиринче, европалык руханий дүйнөнүн абалы философиянын ырааттуу өнүгүп, иштешине байланыштуу болот.
Гуссерль философиянын жана илимдин адамзаттын практикалык тажрыйбасынын фундаменталдык сфералары менен байланышы жөнүндөгү маселени туура коёт. Бул байланышты далилдөө үчүн Гуссерль «турмуштук дүйнө» деген түшүнүктү киргизет, муну ал баардыгына белгилүү, көзгө көрүнүп турган, анык болгон сфера катарында түшүнөт. Ал мындай деп жазат: турмуштук дүйнө дегенибиз — «бул ишенимдердин жыйындысы, бул ишенимдерге ишенүү менен мамиле жасашат жана бул ишенимдер сөзсүз маанилүү болгон жана илимий негиздөөлөрдүн бардык талаптарына ылайык практикалык апробациядан өткөн ишенимдер. Гуссерлинин айтканы боюнча, турмуштук дүйнө дегенибиз бул жөнөкөй ой-пикирлер дүйнөсүнүн — Доханын эле өзү, андан башка эмес, буга салт боюнча жек көрүү менен мамиле жасашкан. Эми болсо Гуссерль «турмуштук дүйнөнү» ар кандай обьективдүү таанымдын негизи деп тааныйт. Турмуштук дүйнө ар кандай чыныгы жана мүмкүн болуучу практиканын өзүнчө бир өбөлгөсү, горизонту катарында чыгат. Турмуштук дүйнө ар кандай тажрыйбадан жана илимий таанымдан биринчи турат.
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
Акыйкатчы (омбудсмен)
Акыйкатчы (омбудсмен) – (швед. ombudsman  – кимдир-бирөөнүн кызыкчылыктарынын өкүлү)–аркыл административдик органдардын, айрым өлкөлөрдө – ошондой эле жеке адамдардын жана бирикмелердин адам укуктарын сактоолоруна көзөмөлдүк кылуу үчүн атайын шайланган (дайындалган) кызмат адамы. Прокуратурадан айырмалуу көзөмөлдү жана тергөөлөрдү мыйзамдуулуктун гана тутумунан жүргүзбөстөн, ошондой эле натыйжалуулуктун, максатка ылайыктуулуктун, ак ниеттүүлүктүн, акыйкаттулуктун тутумдарынан да ишке ашырат. Мындай кызмат адамдарынын аталыштары да артүркүн: Скандинавия өлкөлөрүндө – А.; Испания жана Колумбияда – элдик коргоочу; Францияда – ортомчу; Румынияда – эл адвокаты. А. шайлануусу же дайындалуусу мүмкүн. Испанияда ал парламент тарабынан 5 жылга шайланат, Намибияда – президент, Францияда – Министрлер кенеши тарабынан дайындалат. Дээрлик көпчүлүк өлкөлөрдө каалаган жарандардын баары А-га. түздөнтүз кайрылууга укуктуу. Кемчиликтерди же кыянат пайдаланууларды табары менен, А. аларды тийиштүү органга же кызмат адамдарына билдирет жана аларды четтетүүнү сунуштайт. Баштарткан учурларда ал адилет сот органдарына же парламентке кайрыла алат. А. жарандардын арыздары боюнча эле эмес, өз демилгеси боюнча да аракет кылат. КРде мындай институт А., адам укуктары боюнча ыйгарым укуктуу деп аталат. КРде А. болуп КРдин жараны шайлана алат. А. өзүнүн ыйгарым укуктарынын бүткүл мөөнөтүндө, ошондой эле алар аяктагандан кийин 24 ай бою кол тийбестик укугуна ээ болот. Аны өзүнүн ой-пикирлерине байланыштуу, ошондой эле өзүнүн кызматтык милдеттерин аткарууда жасаган аракеттери үчүн кармоого болбойт, анын иши боюнча сот ишин ачууга болбойт, ага жазапул салынышы мүмкүн эмес, ал куугунтукка алынбайт, соттолбойт.
Мисир
Түндүгүнөн Жер Ортолук деңиз, чыгышынан Кызыл деңиз, Суэц, Акаба булуңдары менен чулганып, батышынан Ливия, түштүгүнөн.
Мисир – БУУнун (1945), ЮНЕСКОнун, Африка союзунун (1963), Араб өлкөлөр лигасынын (1945), Ислам конференция уюмунун (1969), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), ЭВФтин (1945) жана башка уюмдардын мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Мисир – унитардык республика. Конституциясы 1971-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекеттин жана аткаруу бийлигинин башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлиги Элдик жыйынга жана Консультациялык кеңешке таандык. Аткаруу бийлиги премьер-министр башында турган өкмөт (министрлер совети) тарабынан да ишке ашырылат. Бийликтин президентке жана өкмөткө да көз каранды эмес жалгыз бутагы – сот системасы.
Табияты
Өлкөнүн субтропик жана тропик кеңдиктериндеги абалы жаан-чачындын аз жаашы климатынын кургакчыл, чөл жана жарым чөл ландшафттарынын басымдуу болушуна шарт түзгөн. Чарба тиричилиги негизинен Нилдин өрөөнүн жана дельтасын (өлкөнүн аянтынын 3%ке жакыны), оазистерди, ошондой эле айрым деңиз жээктерин ээлейт. Жер Ортолук деңиз жээги Нилдин дельтасынан 1000 км батышты карай жапыз, таштак, жардуу, дельтадан чыгышты карай кумдуу саяңдар мүнөздүү жантайыңкы өндүрлөр, дельтасынын өзү жапыз лагуналуу. Кызыл деңиздин жээги (узундугу 1900 кмдей) негизинен тик капталдуу бийик тоолор менен чектешкен кууш пляждуу тилке. Жээгин деңизден коралл рифтүү жазы тилке бөлүп турат.
Мисирдин басымдуу бөлүгүн бийиктиги 300 мден 1000 мге жеткен платолор ээлейт; алар – Ливия чөлү (өлкөнүн 2/3 бөлүгү), Араб чөлү, Нуби чөлү. Ливия чөлүнүн түндүгүндө жана чыгышында таштуу (хамада) жана шагылдуу (серир) чөлдөр басымдуу; аларга узатасынан (650 кмге чейин) созулган кум жалчалары мүнөздүү: Ливия чөлүнүн батышында бархандарынын бийикт. 300 мге жеткен кумдуу чөл мейкиндиги жатат. Ливия жана Араб чөлдөрүнүн таштак платолорун Нил дарыясын кесип өтөт; анын Мисирдин аймагындагы узундугу 1200 кмдей, жазылыгы түштүгүндө 1–3 км, түндүгүндө 20–25 кмге чейин. Платолор чыгышты карай акырындап, 2000 м бийиктикке чейин көтөрүлүп, Кызыл деңизге жана Суэц булуңуна тик түшөт. Түндүк-чыгышындагы Синай жарым аралы өлкөнүн эң бийик бөлүгү (2737 м, Катерин чокусу). Маанилүү түздүктөрү деңиз жээктеринде, Нилге чектеш жерлерде, негизинен өлкөнүн Түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан; анда деңиз деңгээлинен төмөн жаткан ойдуңдар (Каттара, 133 м; Файюм, 43 м) бар.
Мисир Африка платформасынын Түндүк-чыгышынан орун алган. Өлкөнүн Түштүк-чыгыш зор бөлүгүн Нуби–Араб калканынын капталы ээлейт. Анда Чыгыш чөлү тектон. көтөрүлүүсү, Нил синеклизасы, Нуби антеклизасы, Түндүк-батыш бөлүгүндө Ливия-Синай перикратон ийилүү зонасы, түрдүү багыттагы тектон. жаракалар жайгашкан. Кызыл деңиз, Суэц жана Акаба булуңдары грабендерин чектеп турган жаракалар Чыгыш Африка жаракалар системасына кирет. Платформанын калканында темир, цинк, коргошун, калай, молибден, хром, никель, берилий, тантал, ниобий, алтын, платформанын жабындысын түзгөн чөкмө тектерде фосфорит, темир, таш көмүр, марганец рудалары, ошондой эле гипс, кайнатма туз, курулуш материалдары, Суэц булуңунда нефть, газ кендери бар.
Климаты негизинен чөлдүү болгондуктан, абанын температурасы сутка ичинде кескин өзгөрөт. Эң суук айы – январдын орточо температурасы түндүгүндө 11–12°С, түштүгүндө 15–16°С, эң жылуу айы – июлдуку түндүгүндө 25–26°С, түштүгүндө 30–34°С. Суткалык орточо температурасынын жылдык өлчөмү 7000–9000°С; мындай температуралык шарт (эгерде ным жетиштүү болсо) жылына бир нече түшүм алууга мүмкүндүк түзөт. Бирок өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө жылына 100 ммге чейин гана жаан-чачын жаагандыктан, дыйканчылык сугатка муктаж. Жер Ортолук деңиздин жээк зонасында гана кыш мезгилинде жаан-чачындын өлчөмү 200–400 ммге жетет. Жаз мезгилине түштүктөн же Түштүк-батыштан (Сахарадан) кургак жана ысык – хамсин шамалы 50 күндөй өтө катуу согуп турат.
Өлкөнүн аймагы аркылуу туруктуу аккан дарыя жана калкты суу менен камсыз кылуучу негизги булак – Нил дарыясы. Ал Чыгыш Африка бөксө тоосунан башталып, Жер Ортолук деңизге куят; Нил дарыясынын суусунун жарымы Юсуф дарыя аркылуу Биркет-Карун көлүнө куят. Чатында аянты 24 миң км2 болгон көп салалуу жана көлдүү дельтаны пайда кылат. Асуан плотинасы курулгандан кийин өлкөнүн түштүгүндө ири суу сактагыч (сыйымдыгы 164 млрд м3) пайда болгон. Нилдин суусу жайдын аягы – күздө кирет; агымы негизинен плотиналар системасы аркылуу жөнгө салынып турат. Жер астындагы сууларга да бай, алар оазистерде кеңири пайдаланылат.
Климатынын өтө кургакчылдыгына байланыштуу топурак, өсүмдүктөрү начар өөрчүгөн. Маданий өсүмдүктөр ээлеген Нилдин өрөөнүнөн, анын дельтасынан жана оазистерден башка басымдуу бөлүгүндө өсүмдүктөр дээрлик жокко эсе. Начар өөрчүгөн скелеттүү топурактар, шор жерлер кездешет. Нил дарыясынын өрөөнүндөгү жана дельтасындагы топурак кыртышы өтө баалуу, ал байыркы жана азыркы аллювий тектеринде калыптанып, суу ташкындаганда сиңимдүү заттар менен толукталат; бирок дыйканчылыгы сугаруунун алаптык системасына туруктуу өтүүсүнө байланыштуу минералдык жер семирткичке дайыма муктаж. Чөл жана жарым чөлдөрдө дан өсүмдүктөрүнүн жана ксерофит бадалдарынын айрым түрлөрү кездешет.
Калкы
Негизги калкы (94%; 2005) мисирдиктер (арабдар). Алар негизинен Нил дарыясынын өрөөнүндө жана анын дельтасында, Суэц каналын жээктей, оазистерде отурукташкан. Асуандан жогору, Нил өрөөнүндө – нубиялыктар, Кызыл деңиздин жээгиндеги чөлдөрдө көчмөн бедуиндер жана беджалар, Сива оазисинде – берберлер, шаарларда, ошондой эле европалыктар менен азиялыктар (армяндар, сириялыктар, гректер, черкестер, албандар, италяндар, француздар, англистер жана башка) жашайт. 1960-жылдары төрөлүүнү чектөө боюнча мамлекеттик программа түзүлгөн. Натыйжада 1960-жылдардан 1990-жылдарга чейин төрөлүү 1000 адамга 46дан 28ге чейин, ал эми өлүм-житим 20дан 8,5ке чейин кыскарган. 1990-жылдарда калктын табигый өсүүсүнүн жылдык орточо температурасы 2% болсо, 2006-ж. 1,8%ти түзгөн. Калктын курактык структурасында эмгекке жарамдуу курактылар (15–64 жаштагылар) басымдуу – 62,9%, 15 жашка чейинки өспүрүмдөр – 32,6%, 65тен ашкандар – 4,5%. Калкынын жашынын күтүлгөн орточо узактыгы 71,3 жыл (эркектериники 68,8, аялдарыныкы 73,9 жыл). Шаар калкы 43,9%. Калкынын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 73 адам. Экономикалык активдүү калктын 58%и тейлөө чөйрөсүндө, 28%и айыл чарбасында, 14%и өнөр жайында иштейт. Мамлекеттик дини – ислам. Ири шаарлары: Каир (калкынын саны 7,9 млн; 2007), Александрия (3,9 млн), Эль-Гиза (2,5 млн), Шубра-эль-Хейма (1,0 млн), Порт-Саид (555 миң), Суэц (0,6 млн) жана башкалар.
Тарыхы
Мисирдин Рим империясына чейинки тарыхы Байыркы Мисир макаласында берилген.
Рим империясы кулагандан (395-ж.) кийин Мисирр Византиянын провинциясы болуп калат. Биздин замандын 7-кылымында Мисирдин калкы христиан динин кабыл алат. 639–42-ж. арабдар басып алган соң, өлкөдө ислам дини менен араб тили жайылып, маданияты бийик деңгээлге жетет. Аббасиддер (9–10-к.) халифаты кулагандан кийин Мисир көз карандысыздыкка жетип, Фатимиддер (969–1171) жана Айюбиддер (1171–1250) династияларынын тушунда экономикасы жогорулап, саясий жактан да бир топ кубаттанат. 1250-ж. Мисирди мамлюктар басып алат. Мисир Осмон империясына караган мезгилде (1517–1914) мисирликтер боштондук үчүн далай ирет күрөшкө чыгып, түрк султанынын бийлигин кыйла начарлаткан. Мисир падышасы Мухаммед Алинин (1805–48) тушунда Мисир өз алдынча мамлекет болуп турган.
Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин улуттук-боштондук кыймылдын 1919–21-ж. күчөшүнөн улам, 1922-ж. Улуу Британия Мисирди көз карандысыз королдук деп таанууга аргасыз болот. Бирок Улуу Британия Мисир королунун жана анын өкмөтүнүн тышкы жана ички саясатында үстөмдүгүн сактап, Суэц каналынын аймагында аскерлерин кармап турган. 1936-ж. Англия-Мисир келишими түзүлүп, Мисирге бир аз көбүрөөк укук берилген, бирок бийлик Улуу Британиянын колунда кала берген.
Экономикасы
Мисир – агрардык-индустриялуу өлкө. 2006-ж. ИДПнин көлөмү 328,1 млрд АКШ долларын түзгөн (араб өлкөлөрүнүн ичинен Сауд Арабиясынан кийинки 2-орунда), анын ичинде өнөр жайынын үлүшү 35,5%, айыл чарбаныкы 14,7%, тейлөө чөйрөсүнүкү 49,8%. Аны киши башына бөлүштүргөндө 4200 доллардан туура келет. Валютанын кыйла бөлүгү экспорттон, анын ичинде негизинен нефть менен газдан (11,5 млрд доллар) жана эмгек мигранттары которгон акчадан түшөт.
Индустриялаштыруу процесси башталганга чейин, 1960-жылдары Мисирдин экономикасында айыл чарба үстөмдүк кылган (азыр да айыл чарбасында эмгек ресурсунун 40%ке жакыны иштейт). 1970-жылдары негизги экспорттук продукция пахта болгон, кийин алдыга нефть чыккан.
Мисирдин аймагынын 97%ке жакынын чөл ээлегендиктен, айыл чарба бир нече оазисте гана өнүккөн. Кайрак жерлери негизинен Жер Ортолук деңиз аймагындагы кууш тилкени гана түзөт. Айыл чарбага жарактуу жеринин жалпы аянты 3,3 млн га (өлкөнүн аймагынын 3,3%ин ээлейт), анын 97%и Нилдин өрөөнүн жана дельтасын ээлейт. Күрдүү аллювий топурагы жана инсоляциянын узактыгы түрдүү айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүгө өтө ыңгайлуу шарт түзөт. Бирок, дренаж системасын түзүү анча жолго коюлбагандыктан, топурак кыртышын шор басуу проблемасы пайда болууда. Айыл чарбага жарактуу жерин киши башына бөлүштүргөндө (0,45 га; 2007) дүйнөдө акыркы орунду ээлегени менен пахтага, күрүчкө, жашылчага, сүт продукциясына болгон ички муктаждыгын толук, канттын 80%ин, эттин 75%ин камсыз кылат. Айыл чарбанын негизги тармагы – сугат дыйканчылыгы (айыл чарба продукциясынын 75%тен ашыгын берет). Айыл чарбага жарактуу жердин 85%ке жакыны сугарылат (негизинен Нилдин суусу менен); ирригациялык каналдардын жалпы узундугу 33,2 миң км (2005). Экспортко чыгарылчу негизги айыл чарба өсүмдүгү – ичке булалуу пахта; аны даярдоо боюнча Мисир дүйнөдө 1-орунда. Андан сырткары шалы, бал камыш, ошондой эле буудай, ак жүгөрү (сорго), жүгөрү, буурчак, шаар айланасында жашылча-жемиш, оазистерде курма пальмасы өстүрүлөт. Айыл чарба өндүрүшү өнүккөн негизги райондору: Нилдин дельтасы (айыл калкынын 60% эмгектенет; мында шалы, пахта, буурчак, жемиш, жашылча); Каирдин айланасы (негизинен жашылча); Ортоңку Мисир (шалы, жүгөрү, ак жүгөрү, бал камыш, жашылча); Файюм оазиси (шалы, беде, жүгөрү, буурчак, ак жүгөрү, жашылча); Жогорку Е. (бал камыш, буудай, буурчак, беде, шалы). Жайыты тар болгондуктан, мал чарбасы анча өнүккөн эмес; негизинен уй, буйвол, эчки, кой, төө, жылкы, качыр жана башка асыралат. Жер Ортолук деңиздин жээк тилкесинен, көлдөрдөн жана Нилден балык кармалат (жылына 900 миң т).
Өнөр жайынын негизги тармагы – нефть-газ өндүрүшү, ал ИДПнин 12%ин, товардык экспорттун 40%тен ашыгын түзөт. 2005-ж. суткасына 696 миң баррель нефть, 34,7 млрд м3 газ өндүрүлгөн. Нефть Суэц каналы зонасынан, Синай жарым аралынан, батыштагы чөлдөн, газ Александрияга жакын, Нил дельтасынан, Ливия чөлүнөн казылып алынат. Электр-техника жана машина куруу өнөр жай ишканалары даяр тетиктерден муздаткыч, телевизор, жеңил жана жүк ташуучу автомобилдерди, автобус, трактор курап чыгарат. Цемент жана фосфат чыгаруу өнүккөн.
Отун-энергетикалык ресурсун жергиликтүү нефть, ошондой эле газ, гидроэлектр энергиясы (Асуандагы 2 ГЭС) түзөт. Нефть ажыратуучу ири завод (суткасына 140 миң баррелден ашык) Каирдин четинде курулган, ошондой эле ири заводдор Александрия, Суэц, Асьют, Танта шаарында бар. Газ Жер Ортолук деңиздин шельфинен, Нилдин дельтасынан, Ливия чөлүнөн алынат. Өндүрүлгөн газдын басымдуу бөлүгү (энергетикалык сектордун 60%и) өлкө ичинде пайдаланылат. 2003-жылдан Эль-Ариш – Таба – Акаба (Иордания); Эль-Ариш – Таба – 248 км, Таба – Акаба – 16 км) газ куурлары иштейт. Мисир өз ресурс­тарынын эсебинен электр энергиясына болгон муктаждыгын толук камсыз кылат. 2005-ж. 95,1 млрд кВт/саат электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 1 млрд кВт/сааты экспортко чыгарылат (2001-жылдан). Электр-энергиясынын 79%и ЖЭСке, 21%и ГЭСке туура келет. Каирден түштүктө – Эль-Курайматта гелиостанция, Хургадада (Эль-Гурдака) шамал электр курулмасы иштейт.
Кара металлургия өнөр жай жергиликтүү сырьёнун (Эль-Гедида темир кенташынын) негизинде иштейт (жылына 3 млн т). Ири металлургия комбинаты (жылына 4,4 млн т болот өндүрөт), кокс-химия заводду, ошондой эле Суэцте, Александрияда, Садат-Ситиде заводдор иштейт. Түстүү металлургиянын негизги продукциясы алюминий (жылына 250 миң тга жакын алюминий өндүрөт). Химия өнөр жайы негизинен кальцийленген сода (Александрияда), натрий сульфаты, минералдык жер семирткич (азот, фосфор жер семирткичтерин) чыгарат. Нефть-химия комплекстери Эль-Амирияда (Александрияга жакын), Эль-Файюмда курулган. Машина куруу өнөр жайында металл кесүүчү станок, темир жол вагонун, трактор чыгарып, автомобиль жана авиа чогултуучу ишканалары иштейт. Тиричилик техникаларын (муздаткыч, теле- жана радиоаппаратура жана башка) чыгаруучу ишканалары, кеме куруу верфи (Порт-Саидде) бар. Аскер өнөр жайынын да мааниси зор (курал, ракета, сооттолгон танк техникасын чыгарат). Текстиль өнөр жай эзелтен өнүккөн (кебез, жүн, жибек, синтетика кездемелери жана башка). Тамак-аш өнөр жайынын маанилүү тармактары – ун, май, эт-сүт, кант, алкоголь ичимдиктерин, суусундук чыгарат.
Тейлөө чөйрөсү да өнүккөн. Негизги кирешени эл аралык туризм (2006-ж. 6,5 млрд долларды түзгөн), Суэц каналы аркылуу өткөн чет өлкөлөрдүн кемелеринен алынган акы (пошлина) берет (3,9 млрд доллар; каналдын өткөрүмдүүлүгү 18,4 миң кеме). 2006-ж. 8,7 млн турист (негизинен Европадан) келген. Туристтик бизнесте 1,6 млн адам алектенет; 170 миң орундуу 1200дөн ашык мейманкана иштейт. Рекреациянын негизин ыңгайлуу табият-климаттык ресурстары (негизги курорттору Кызыл жана Жер Ортолук деңиздердин жээктеринде жайгашкан) жана ар кайсы замандын маданий, тарыхый эстеликтери түзөт; туризмдин экол., ишкердик, спорттук жана башка түрлөрү, дейвинг өнүгүүдө. Мисирдин кредиттик мекемелер системасы 54 банктан туруп, ал өз ичине Мисирдин Борбордук банкын, 27 коммерциялык банкты (4 мамлекеттик, 23 инвестициялык) камтыйт. Өлкөдөгү эң ири Каир-Александрия фонд биржасы иштейт (операциясынын көлөмү – 40 млрд мисир фунту). Ички жүгү автомобиль (узундугу 92,4 миң км) жана темир жол (5,7 миң км), ошондой эле дарыя (Нилдеги магистралдык каналдар боюнча 3 миң км) транспорттору аркылуу ташылат. Деңиз соода флотунун тоннажы – 987,5 миң регстрдик брутто-тонна же 1467,1 миң т дедвейт. Башкы порттору: Александрия, Эд-Дихейла, Думьят, Порт-Саид, Суэц, жана башка Каир, Луксор, Хургада, Шарм-эш-Шейх ш-нда эл аралык аэропорттор бар.
Экспортко нефть жана нефть продуктулары, газ, пахта, кебез-кездеме жибин, азык-түлүк жана өнөр жай товарларын чыгарып, сырттан машина жана анын тетиктерин, азык-түлүк, цемент, металл, жыгач жана башка сатып алат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Франция, Германия, Япония, Италия, Испания, Сирия, Сауд Арабиясы, Кытай.
Маданияты
Биздин замандын 1-кылымында Александрия эллин маданиятынын чордону болуп турган. Илим иши Александрия академиясына, Александрия мусейонуна (маданият борбору) топтолгон. Астрономия, математика, статика сыяктуу тармактар өз бетинче бөлүнүп чыккан. 10-кылымдын аягы – 11-кылымдын башында мисирдиктер Азия, Африкага саякат жасап, ал өлкөлөрдү сыпаттап жазып чыгышкан. 11-кылымдын башында Каирде «Дар-аль-Улюм» («Билим үйү») деген илим борбору иштеген. 1004-ж. обсерватория курулуп, астрологиялык таблицалар түзүлгөн. Медицина, химия илимдери өнүккөн. 13–14-кылымда Европа жана Инди океанынын өлкөлөрү менен экономикалык байланыштын өсүшүнөн географиялык изилдөө иштери улантылган. 15–18-кылымда илимде өнүгүү болбой калган.
19-кылымдын жарымында жүргүзүлгөн Мухаммед Алинин экономикалык реформалары илимий изилдөө иштерин өркүндөтүүгө мүмкүндүк берген. Натыйжада агротехника, медицина кыйла өнүккөн; канал жана сугат курулуштарын куруу кулач жайган; жаштар чет өлкөлөргө билим алууга жиберилип, кадрлар даярдалган. Мисир географиялык коому (1845), бактериологиялык лаборатория (1885), геологиялык кызмат (1898), дыйканчылык коому (1898) уюштурулган.
20-кылымдын 1-жарымында илимий изилдөө иштери кеңейтилип, Астрономия жана геофизика институту (1903), Океанография жана Кызыл деңиз балыкчылык институту (1929), Тропик оорулар институту (1932) иш жүргүзө баштаган. 1939-ж. Улуттук изилдөө совети, 1941-ж. Мисир Академиясы, 1951-ж. Өнөр жай жана хим. изилдөөлөр институту негизделген. Учурда өлкөдө 14 ЖОЖ, анын ичинде Каир, Айн-Шамс, Александрия, ошондой эле аль-Азхар мусулман университеттери, ошондой эле Каирдеги Америка, Немис жана Мисир француз менчик университеттери жана башка бар. 700-миңден ашуун студенттер билим алышууда (2006). Мисирдин билим берүү системасы өтө жогору борборлоштурулгандыгы менен айырмаланат. Ал үч баскычтан турат: базалык (Ат-таалимм аль-асаси), орто (Ат-таалимм ат-тамнауи) жана жогорку билим берүү (Ат-таалимм аль-гаммаи). 1981-жылдагы акысыз билим берүү жөнүндөгү мыйзамга ылайык, 6–14 жаштагы балдар базалык билим алуусу шарт. Ал эми диний билим берүү системасын Аль-Азхар ин-тунун Жогорку Кеңеши жетектейт. Кеңеш Билим берүү министрлигине баш ийбейт, бирок Мисирдин премьер-министринин көзөмөлүндө турат. Бул мектептерде негизинен дин боюнча, ошондой эле башка предметтер да окутулат. Билим алып жаткан балдар жана кыздар бөлөк окушат. Алар окууну аяктаган соң, Аль-Азхар университетинен гана билимин уланта алышат. 2000-жылга карата мындай мектептерде билим алгандар жалпы окуучулардын 40%ин түзгөн. Мисирде философия, тарых, юридика, тил илими жана башка илимдер орто кылымдардагы араб маданиятынын шарданында өнүккөн. 9–12-кылымда коомдук илимдер гүлдөгөн чегине жетсе, 12–16-кылымда алардын кедери кеткен мезгил болгон. 16–19-кылымда өнүгүп-өспөй бир орунда туруп калган. Мисир историографиясы 9-кылымда жаралган. Бизге жеткен биринчи тарыхый эмгек – Абдаррахман ибн Абд аль-Хакамдын чыгармасы. Анда шаарлар менен эстеликтер сыпатталып жазылган. 14–15-кылымда энциклопедиялар даярдалган. Булардын Мисир тарых илиминде жазма булак катары мааниси чоң. 19-кылымдын 2-жарымында тарыхты чыгарма (буга чейин тарыхый хроника, тарыхый өмүр баяндык жанр болгон) катары жаза башташкан. Авторлор тарыхтагы маанилүү окуялар аркылуу доорду жалпы көрсөтүүгө аракет жасашкан. Бул багыттагы тунгуч чыгарма – Халил Ахмед ар-Рагаб жазган «Мухамед Али пашанын тарыхы».
Орто кылымдагы араб грамматикасы менен лексикологиясы инди грамматикасы жана грек логикасынын таасиринде өнүккөн. Араб грамматикалык окуусун баштагандар – айтылуу «Аль-Китаб» («Китеп», 8-к.) трактатынын авторлору Халил жана анын шакирти Сибайхи. 20-кылымдын баш ченине араб адабий тили бардык тармактарда пайдаланыла баштаган. Мисирде 300дөн ашуун ар кандай басма сөз каражаттары, анын ичинде күндө чыгуучу 17 гезит: «Аль-Ахрам» «Аль-Ахбар» «Аль-Гумхурия» жана башка жарык көрөт. Өлкөдө радиоуктуруу 1934-жылдан, телекөрсөтүү 1960-жылдан башталган. Бүгүнкү күндө Мисир телекөрсөтүү жана радиоуктуруу кызматы – Ж. Чыгыш аймагынын ичинде өнүккөн тармактардын бири.
Мисирди арабдар басып алгандан кийин (7-к.) ыкчам ыргактуу ырлар, элдик профессионалдык музыканын салтындагы вокалдык аспаптык сюиталар – макамдар кеңири таралган. Орто кылымда Ибн аль Хайтан (11-к.), аль-Масаббахи (11-к.), А. Умайя (12-к.), Ибн Сана аль-Мульк, Алам-ад-дин Куайсар, Ан-Нувайри (14-к.), аль-Магрази (15-к.) өңдүү теориячылар жана аткаруучулар кеңири белгилүү болгон. 18-кылымдын аяк ченинде европ. музыканын таасириндеги менчик музыкалык мектептер, европалык үлгүдөгү аскердик оркестрлер пайда болгон. 19-кылымда Мухаммед аль-Кабани, лютнячы Ахмед аль-Лайти, флейтачы Амин Бузари, ырчылар Мустафа аль-Аггады, музыка таануучу Мухаммед Шихаб аль-Мульк жана башка музыканттар өлкөдө кеңири белгилүү болгон. 1869-ж. Каирде Опера театры (Африка континентиндеги туңгуч опера театры) ачылган. 1927-ж. Музыкалык коом, 1929-ж. Араб музыкалык институту, 1935-ж. Аялдар музыкалык институту ачылган. Элдик искусство ансамбли (1962-жылдан), Музыкалык академия, Жогорку балет институту (1966) жана башка көптөгөн музыкалык окуу жайлары бар. Ом Кольтумдун (1975-ж. дүйнөдөн кайткан) аткаруусундагы улуттук колориттеги музыканын мыкты үлгүсү катары саналган поэзия жана опереттанын негизинде түзүлгөн ырлар бүгүнкү күнгө чейин популярдуу. Абдель Халим аль-Хафез жана Мухаммед Адб аль-Ваххаб сыяктуу аткаруучулары да белгилүү. Мисир музыкасында европа музыкасынын эле­менттери да кеңири тарай баштады, жаңыдан тарап жаткан бул агымдын аткаруучуларынын ичинен Ихеб Тавфлик, Мохаммед Фуад жана Хакимдин чыгармачылык чеберчиликтери артууда. Мисир чыгыш бийлерин аткаруучулары менен белгилүү. Аймактарда аль-хатталя, аль-бамбутыйя, аль-каффафа жана курсак бийи деп аталган бийлер таралган. 19-кылымдан Мисирде көчөдө жана ак сөөктөрдүн үйүндө бийлөөчү профессионал бийчилер болгон. 1958-ж. Каир балет мектеби ачылып, анын биринчи бүтүрүүчүлөрүнөн жана Москва хореография окуу жайын бүтүргөн мисирдик кыздардан 1967-ж. биринчи балет труппасы (Улуттук балет) түзүлгөн. 1988-ж. Каир опера үйү Опера жана балет театрына айландырылган. Каирде Заманбап бий театры иштейт. Эл аралык заманбап бий жана Улуттук бий фестивалдары өткөрүлүп турат.
19-кылымдын биринчи жарымында Мисирде мухаббизиттердин – куйкум сөз чеберлеринин өнөрү кеңири тараган. Алар атайын аянттарда, базарларда өнөр көрсөтүп, элдин көңүлүн кушубак кылган. Наполеондун экспедициясы (1798–1801) Мисирди Европа маданияты менен тааныштырган. 19-кылымдын 70-жылдары профессионал театр түзүлгөн. 1930-ж. Араб театр институту ачылган. 1930-ж. Араб театр өнөрүн өнүктүрүү боюнча жогорку комитет, 1935-ж. мамлекеттик туңгуч Улуттук труппа, 1944-ж. Араб театр институту түзүлгөн. 1961-ж. Каирде «Аль-Гумхурия» театры ачылган. Мындан тышкары, Улуттук, Комедия, Дүйнөлүк театрлары бар. 1897-жылдан чет элдик режиссёр жана операторлор тарабынан чакан хроника, 1917-жылдан көркөм фильмдер тартыла баштаган. 1935-ж. Каирде «Миср» киностудиясы ачылган. 1930-жылдан белгилүү ырчы, композитор Абд аль-Ваххаб, Умм Кульсум катышкан музыкалык, 40-жылдардан патриоттук көркөм фильмдер тартылган. Мисир кино өнөрүнүн жаңы үлгүсү катары Ю. Шахиндин «Жамиля» (1959), «Жер» (1968) «Нилдеги адамдар» (СССР менен бирдикте, 1970), А. Фахминин аткаруусундагы «Мумия» (1971) фильмдерин атаса болот. Мындан тышкары, Хенри Баракат, Мухаммед Хан, Салах Абу Сейф жана Атеф Эль-Тайиб аттуу кинорежиссёрлордун да тасмалары кеңири белгилүү.
Иньекция
Дарыны ичкенге караганда Иньекция түрүндө организмге анын так өлчөмү кирет, тез таасир этип, натыйжалуу. Мында дарыны оорулуунун түрдүү абалында (аң-сезим жоготкондо, жута албай калганда) куюуга болот. Дарыны плевра, муун көңдөйүнө жана башка жиберүү жергиликтүү таасир берет. Иньекцияны кан тамырлар менен нервдерге тийгизбей, дененин белгилүү гана жерине асептика эрежелерин колдонуп жасоо керек. Териге Иньекция анестезия үчүн жана диагностикалык максатта (мисалы, туберкулёзду табуудагы Манту реакциясы) колдонулат. Тери астына ийне бүк- төлгөн теринин 2—3 см тереңдигине сайылат.
Булчуңга Иньекция жамбашка жасалат. Жүрөккө Иньекция жүрөк капысынан токтоп калганда (мисалы, электр тогу урганда, газ, наркоз менен ууланганда) жасалат. Жүлүн каналына анестезия үчүн жана кээ бир ооруларды дарылоого колдонулат. Суюктуктун көп өлчөмү (250—300 мл) венага, тери астына организм суусузданганда, тынбай кусууда, шок, коллапста жана башка тамчылатып куюлат.
Балдарга тери астына көп өлчөмдө суюктук куюлбайт, себеби ал жакшы тарабайт. Аларга 50—100 млден көп эмес суюктук баштын веналарына тамчылатып куюлат.
Акылуу кызмат көрсөтүү келишими
Акылуу кызмат көрсөтүү келишими – аткаруучу тапшырык ээсинин тапшыруусу боюнча кызмат көрсөтүүгө (белгилүү иштерди бүткөрүүгө же белгилүү ишкердикти жүзөгө ашырууга), ал эми тапшырык берүүчү алардын акысын төлөөгө милдеттенген келишим. == Колдонулган адабияттар ==
Күндүн убакты-саатка бөлүнүшү
Күндүн убакты-саатка бөлүнүшү
Абразия
Абразия (лат. abrasio кыруу, жышуу) деңизде, көлдө жана ири суу сактагычтарда толкун менен шарпылдактын таасиринен жээктердин жемирилип бузулушу. Абразиянын тездиги толкундун күчүнө, жээктеги тоотектердин курамына байланыштуу. Абразиянын натыйжасында жээкте абразиялык (жемиринди) тектир менен жар (клиф) түзүлөт. Айрым учурда жээк жемирилип отуруп кашаты тегизделип, жайык формага өтөт. Тоотектердин абразиядан пайда болгон кесек сыныктары, кум, чопо жана башка толкун менен шиленип, суу түбүндөгү абразиялык жантаймалардын этегине чогулуп, аккумуляциялык кашатты пайда кылат.
Күндүн убакты-саатка бөлүнүшү
Сопу садык-түн жарымынан ооп, жылдыз суюла баштаган кез.
Таң атаар маал- жарыктын белгиси келе баштаган кез.
Акшам (саар)- жарык түшүп, бирок күн шооласы көрүнө элек кез
Шашке- күн аркан бою көтөрүлгөн кез же 10-30.
Улуу шашке- саат 11-30га туура келет.
Жалган түш- саат 12, 12-30га туура келет.
Түш ооган маал- күн оң капталга оогон кез же саат 14-00, 14-30.
Бешим- күн батарга аркан бою калган кез же саат 16-30, 15-00.
Дигер- күн тегиз баткан кез.
Куптан- көз байланган чак.
Түн- жандуунун баары уйкуга кирген кез.
Жапарова Макен
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Жаңыбаева Күлбүбү
Жаңыбаева Күлбүбү Чырмакчы. 1922-ж. Кочкор районундагы Көк-Жар айылында төрөлгөн. Чарбада эмгектенген. Узчулугу ак өргөө көтөргөндүгүнөн, өзгөчө анын түрдүү жасалгаларынын ичинен чыгдан чийге (ашкана). канат чийге, эшик чийге көркөм көчөттөрдү түшүрүүдөн даана билинет. Ал чыгдан чийдин ортолук көчөтүнө «кочкор мүйүз оюмдарын» кызыл-көктөн көлөмдүү бет алдырып, ортосуна «ала мончок» берет. Анын өзөгү ак-сары түстөгү «омуртка көчөтүнөн» болот. «Мүйүз оюмдарынын» ичинен «мүйүз оюмдары» беттей көрүнөт. Жээк көчөтүнө ийрекке үндөшкөндөй мүйүз оюмдарын карадан сейректете түшүрөт. Ал эми канат чийине түшкөн чырмак түрлөрү буга анча окшошпойт.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Метагалактика
Биздин Галактика жана Андромеда тумандуулугу галактиктердин жергиликтүү тобун (системасын) түзүп, өлчөмү миңдеген парсекке барабар. Жергиликтүү топ өтө чоң эмес системаны түзүп, ага жүз жана миңдеген галактиктер кирип, галактиктердин топтолуштарын түзүшөт. Бизге жакын жайгашкан галактиктер топтошуулары Бийкеч топ жылдызына тушма-туш келип, жүздөгөн ири галактиктерди камтыйт. Бул Галактиктик система бизден 20 мпк аралыкта жайгашып, анын диаметри 6 мпкке барабар. Өтө ири Галактиктик топтошуулар Вероника түктөрү, Түндүк Таажы, Геркулес жана башка топ жылдыздарга туш келет.
Галактикадан тышкары астрономиялык байкоодон, диаметри 50 мпкке барабар болгон 10 миң чамасындагы Галактиктердин жергиликтүү жогорку топтошуулары бар экендиги аныкталган. Ал жогорку топтошуучу галактиктердин борбору Бийкеч топ жылдызына туш келет.
Андан тышкары бир нече ондогон Галактиктердин жогорку топтошуулары аныкталган. Алардын экөө бизге жакын жайгашып 100 мпк аралыктан орун алат. Ошентип Ааламдын курамына ар түрдүү убакыт деңгээлинде атом ядросунан баштап Галактиктердин өтө зор топтошууларына чейинки системалар кирет.
Метагалактика жана анын кеңейиши
Азыркы астрономиялык байкоолордун жыйынтыгы бонча чексиз Ааламдын бир бөлүгү Метагалактика же биздин Аалам деп аталат. Биздин Аалам түшүнүгү жалпы Ааламдан айырмаланып азыркы мезгилдеги пайда болгон өтө кубаттуу телескоптор аркылуу байкоого мүмкүн болгон Ааламдын бир бөлүгү болуп эсептелет. Метагалактикадагы галактиктердин арасындагы мейкиндиктер да өтө сейректелген газ, аларды аралап өткөн космос нурлары, андагы гравитациялык жана электр-магниттик талаалар орун алган болот. Өтө алыскы метагалактикалык объекттерден жарык бизге миллиард жылда жетет. Азырынча бизге белгилүү болбогон башка дагы метагалактикалардын жашашы мүмкүн.
1929-ж. амерерикалык астроном Э. Хаббл кызыктуу законченемдүүлүктү ачып, көптөгөн галактиктердеги спектр сызыктары кызыл түстү карай жылышарын байкаган. Спектрлердин жылыш өлчөмү Галактиктердин бизден алыстап жайгашуусуна байланыштуу экени аныкталган. Бул кызыктуу физ. кубулуш кызыл жылыш деп аталат.
Астрономдор кызыл жылыш законченемдүүлүгүнүн негизинде, биз менен башка галактиктердин ортосундагы аралык үзгүлтүксүз чоңоюда болорун жыйынтыкташты. Натыйжада Метагалактиканы түзгөн бардык Галактиктер өз ара бири биринен алысташат. Мындан каалаган башка Галактикада жайгашкан байкоочу, биз сыяктуу эле кызыл жылышты көрүшү мүмкүн.
Метагалактиканын кеңейишинин ачылышы Метагалактика өткөн байыркы мезгилде башкача болуп, азыркы учурдагы абалы, көптөгөн убакыт өткөндөн кийин, ал дагы таптакыр башкача болорун далилдеди. Кызыл жылыш бонча Галактиктердин алыстоо ылдамдыгы аныкталган. Кээ бир Галактиктердин алыстоо ылдамдыгы өтө жогорулап, жарык ылдамдыгына салыштырмалуу болгон. Айрым учурда 250 000 км/секдан ашкан өтө жогорку ылдамдыкка бизден эң алыс аралыкта жайгашкан Метагалактикага кирген квазарлар ээ болушат.
Колдонулган адабияттар
Universum
Ибраимов Бекболот
Ибраимов Бекболот 1954-жыпы 1-ноябрда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Мартин Хеллман
Мартин Эдвард Хеллман (англ. Martin Edward Hellman; 1945-жылы 2-октябрь) - америкалык криптолог, Уитфилд Диффи жана Ральф Меркл менен бирге ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптографияны ойлоп чыгарганы менен белгилүү. Хеллман компүтер маалыматтардын купуялуулугу маселесине ири салым кошкон, ал мүмкүн боло турган өзөктүк коркутуулардын ийгиликзидигине тобокелдиктердин анализин колдонгон жана (2016-жылдын июль айынын маалыматтарына карай) жубайы менен кошо мекенинде күрөштөрдү токтотуулар баардык дүйнө жүзүнө тынчтык алып келээри жөнүндө китеп жазып жатканы белгиленген.
Ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптография
1976-жылы Хеллман жана Уитфилд Диффинин New Directions in Cryptography (кырг. Криптографиянын жаңы багыттары) макаласы жарыкка чыккан. Ал криптографиянын ачык кирүү мүмкүндүктүн жайылуу маселесин чечүүгө жардам берген ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптографиянын жайылтуусунун жаңы ыкмасын сунган. Хеллман, Мерклдин айрым салымы үчүн ыкманы Диффи-Хеллман-Меркл ачкычтар алмашуу деп атууга керектигини далилдесе дагы ыкма Диффи-Хеллмандын ачкычтар алмашуу ыкмасы катары таанымал болгон. Бул макала шифрлөө алгоритминин жаңы түрүнүн – симметриясыздык ачкычтардын алгоритминин өнүгүүсүнө түрткү берген. Хеллман менен Диффи 2000-жылы ачык кирүү мүмкүндүгү бар криптография жана криптографияны илимий изилдөөлөрдүн толук укуктуу жааты деп далилдегендери үчүн сыйлык алып кийин Маркони кеңешинин мүчөсүнүн наамына ыйгарылган, ошондой эле алар ушул эле эмгеги үчүн 2015-жылы Түриң сыйлыгына ээ болгон.
Эсептешүүлөр
Эсептешүүлөр – акчалай милдеттенмелерди аткаруу. КР жарандык мыйзамдарына ылайык юридикалык жактардын өзара, жарандардын өзара Э-ү, ошондой эле жарандардын катышуусундагы Э. суммасына чек коюлбастан, накалай акча түрүндө же накалай эмес тартипте жүргүзүлүшү мүмкүн. Юридикалык жактардын, ошондой эле жарандардын катышуусундагы ишкердик жүргүзүүгө байланышкан өзара Э. эреже катары, накалай эмес тартипте жүргүзүлөт. Бул ушул жактардын ортосундагы Э. эгерде мыйзамда башка жагдай белгиленбесе, накалай акча менен да жүргүзүлүшү мүмкүн. Накалай эмес Э., эгер мыйзамда жана эсептешүүнүн колдонулуп жаткан таризинде башка жагдайлар шартталбаса, Э-гө катышып жаткан жактардын бетэсептери ачылган банктар жана башка кредиттик мекемелер аркылуу жүргүзүлөт.
Кыдыраалы уулу Алагуш
Кыдыраалы уулу Алагуш (1897, азыркы Ысык-Көл облусу, Тоң району, Ак-Сай айылы — 1944, ошол эле жер) — белгилүү комузчу, 1936-ж. Фрунзеде өткөн 1-республикалык эл чыгармачылыгынын олимпиадасынын жеңүүчүсү. Атасы ажы болгондуктан, филармонияга иштөөгө алынбай калган. К. Орозов, М. Күрөңкөев, Ы. Туманов жана башка комузчулар менен таанышып, алар менен көзү өткөнгө чейин карым-катышта, байланышта болгон. Элдик салт күүлөр «Камбаркан», «Ботой», «Кербез», «Шыңгырама» жана башка чертүү менен, өзү да «Алагуштун камбаркан», «Алагуштун ботою», «Алагуштун кербези», «Алагуштун күүсү» жана башка ондогон күүлөрдү чыгарган. «Алагуштун термеси» аттуу күүсү Ы. Тумановдун аткаруусунда КРдин коомдук телерадиокорпорациясынын алтын казынасына жазылган жана кыргыз музыкасынын антологиясына кирген.
Озера (Колпенка куймасы)
Озера — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колпенка дарыясынын сол жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кош эрин жарганаты
Кош эрин жарганаты (Tadarida teniotis, Rafinesque, 1814):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Евразиянын, Түндүк Африканын тоолуу аймактары. Орто Азия өлкөлөрүнүн бардыгында жана Казахстанда кездешет, бардык жерде сейрек кездешүүчү түр катары эсептелет. Мурда Ош шаарынын тегерегинде үңкүрлөрдө гана кездешет деген пикир тараган. Акыркы изилдөөлөр көрсөткөндөй, бул түр Кыргызстандын территориясы боюнча дээрлик бардык жерде кездешет.
Жашаган аймактары
Жапыз жана орто тоолордун аскалуу аймактарында (кээде деңиз деңгээлинен 3000 м бийиктикке чейин) жашайт, аскалардын жаракаларында жана үңкүрлөрдө жайгашат.
Саны
1992-жылы Кыргызстандын бардык территориясы боюнча жүргүзүлгөн Швейцар - Чех - Кыргыз экспедициясынын жыйынтыгы боюнча изилденген 44 ландшафттык өзөндүн ичинен кош эрин жарганаты 22синде 700 м бийиктиктен 2500 м, бир жолу 3000 м ге жакын бийиктикке чейинки диапазондо кездешкен. Ысыккөл облусунун Тоң районунун бир жеринде жана Ош облусунун Араван районунун 3 өзөнүндө бул жаныбардын көп сандаган чакырыктары түнү бою угулуп турган. Изилденген территориялардын сегизинде чакырык регулярдуу түрдө, ал эми он аймакта кээде гана угулган. Торго кармалган жарганаттардын ичинен кош эрин жарганаты тутулуу боюнча экинчи орунга ээ болгон да, 81 кош эрин жарганат кармалган. Арашан дарыясынын жана анын аскалуу жээктеринин үстүндө учуп жүргөн жүздөн ашык особ (1992-жылы 21 сентябрда) байкалган.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Өзгөчө ареалынын түндүгүндө келгин түр. Кыргызстандын үңкүрлөрүнүн биринде майдын аягынан августтун ортосуна чейин кездешкен. Көбөйүү биологиясы начар изилденген, ургаачылары июнң айында бирди тууй тургандыгы белгилүү. Бир нече ургаачы жана бир эркеги бар чоң колониялар менен жашайт. Аңчылыкка 20 км ден алыс аралыкка учушу мүмкүн.
Чектөөчү факторлор
Адамдардын үңкүрлөргө тез барып турушу, балким, колонияларга жакын жайгашкан айыл-чарбада гербициддерди жана пестициддерди колдонуу.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1975-жылдан бери өзгөчө коргоого алынган түрлөрдүн тизмесине киргизилген, Кыргыз ССРинин Кызыл Китебине (1985), ошондой эле Казахстан, Узбекистан, Тажикистан жана Туркмениянын Кызыл Китептерине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Үңкүрлөрдү жана жашоого ылайыктуу аймактарды коргоо. Жергиликтүү жашоочулардын арасында түшүндүрүү иш-аракеттерин жүргүзүү.
Статусу
VII категория, Lower Risk/least concerned, LR/lc.
Эсептешүүнүн акцепт таризи
Эсептешүүнүн акцепт таризи – тапшыруучунун сатып алуучуга банк аркылуу койгон төлөм талаптары боюнча которуу жолу менен эсептешүүнүн негизги тариздеринин бири. Э. а. т. 2 түрдө колдонулат: оң акцептте (алуучунун жазуу жүзүндөгү макулдугу менен) жана терс акцептте (кара: «Унчукпас» <A href=""акцепт"">акцепт</A> )
Акэа кепилдиги
Акэа кепилдиги – ядролук кубатты чарбачылыкта пайдалануу иштерин ядролук курал, ядролук жардыруу түзүлмөсүнө ж. б. согуштук багытка бурулушуна жол бербөө максатында ядролук куралга ээ болбогон мамлекеттердин ядролук ишмердүүлүгүнүн үстүнөн жүргүзгөн Атом кубаты боюнча эларалык агенттигинин  ( АКЭА  ) көзөмөлү. Ал Ядролук куралды таркатпоо жөнүндөгү 1968-жылкы келишимге ылайык, атайын макулдашуулар аркылуу жүргүзүлөт. == Колдонулган адабияттар ==
Сейитов Абдыманап
Сейитов Абдыманап 1954-жылы 29-августа Сузак районунун Кызыл-Туу айылында туулган. 1971-жылы A. С. Макаренко атындагы орто мектепти, андан кийин Бишкек шаарындагы Политехникалык институтун аяктап, Жалал- Абад шаарындагы Г ормолзаводдо башкы инженер, Консерва заводдо директордун орун басары, Бишкек Политехникалык институтунда ректорунун орун басары болуп иштеп, ардактуу эс алууга чыккан.
Бир канча сыйлыктардын ээси.
Чалгын түп
Чалгын түп - куштун чалгын жүнүнүн түксүз түбү.
Бош убакыт
Бош убакыт адамдагы (жамаат, коомдогу) эң зарыл, керектүү иштерине кеткен убакытты чыгарып салгандан кийин калган, иш күнүнөн сырткары мезгил (күн, жума, ай, жыл).
Бош убакыттын чеги адамдардын тиричилик ишмердигиндеги жалпы убакыттын ичине кирген иш күнү (кошумча эмгектенгенин кошкондо) менен жумуштан сырткаркы мезгилинин (анын ичине зарыл иштер менен колу бошобогон мезгил да киргизилет) ортосундагы айырма аркылуу аныкталат.
Азыркы коомдо Бош убакыт маселеси өзүнүн татаалдыгы менен айырмаланат, тигил же бул коомго мүнөздүү көрүнүштөрдү чагылдырып, ар-түрдүү, кээде карама-каршы мазмунга жык толгон. Социалдык-тарыхый категория катары Бош убакыт үч негизги чен-өлчөм менен мүнөздөлөт: көлөмү(чоңдугу), түзүлүшү (структурасы) жана мазмуну менен Бош убакыттын көлөмү, биринчи кезекте, тигил же бул коомго мүнөздүү иш мезгилинин узактыгына жараша болот, тактап айтканда жумуштан сырткаркы мезгилдин жалпы көлөмүнө жараша.
Бош убакыт өзүнүн түзүлүшү (уюшулушу) менен да мүнөздөлөт. Алсак, бул – жигердүү чыгармачылык ишмердик (окуу, өз алдынча билимин арттыруу, жекече (газета, журнал, китеп, ж. б.) жана жалпы (кино-театр, музей, ж. б.) маданий-рухий керектөөлөр; дене машыгуулары (спорт); сүйгөн иши менен алектенүү; пайдасыз эс алуу (ичимдик ичүү, убакытты бошко кетирүү, ж. б.). Демек, дайындуу иш менен алек болуу, анын сапаты – Бош убакыттын мазмунун түзөт.
Бош убакыт деген жумуш жана зарыл үйдөгү кыймылдардан тышкары убакыт мезили. Ал да зарылдуу кыймылдардар тышкары өзү өзүнчө колдонгон убакыт - зарылдуу кыймылдар деген мисалы жеп-ичүү, уктоо, жумушка баруу, окуу, үйдөгү жумуштар, жана адеттеги стресс. Кээде бош убакыт менен зарылдуу иштер арасындагы айырмасы эркин колдонулат, мисалы кээ бир адамдар бош убакытында жумушуна тиешелүү иштер кылышат.
Linux
Linux (Линекс деп айтылат, Лайнекс деп сейрек колдонулат) — Unix сыяктуу компүтер операциондук системасы. Ал эркин жана ачык булак программаларды иштеп чыгуу жана бөлүштүрүү моделинин астында чогултулган. Linux'тун аныктоочу компоненти — Linux өзөгү. Бул операциондук система өзөгү биринчи жолу 1991-жылы 17-сентябрда Линус Торвалдс тарабынан жарыкка чыккан. Free Software Foundation GNU/Linux деген аталышты кээ бир талаш-тартыш жараткан операциондук системаны сүрөттөш үчүн колдонот.
Linux башында Intel x86 архитектурасына негизделген жеке компүтерлер үчүн иштелип чыккан, бирок кийин башка операциондук системаларга караганда көбүрөөк платформаларга көчүрүлгөн. Смартфондордогу Linux өзөгүнө ​​негизделген Android OS'тун үстөмдүгүнөн улам Linux бардык жалпы багыттагы операциондук системалардын ичиндеги эң ири орнотулган базага ээ. Ошондой эле Linux серверлердеги жана мейнфрейм сыяктуу башка ири темир системаларындагы алдыңкы операциондук система болуп эсептелет. Ал TOP500 суперкомпүтерлердин 99.6 пайызында колдонулат. Ал эми иш такта компүтерлеринде болжолдуу 2,3 пайызды түзөт. Ал TiVo менен ушул сыяктуу DVR түзмөктөрдү, тармак маршрутизаторлорду, автоматтык башкарууну, сыналгыны, видео оюн консолдорун жана смартсаатарды камтыйт. Көптөгөн смартсааттар жана планшет копмүтерлер Android менен башка Linux туундуларында иштейт.
Linux'тун иштелип чыгышы — эркин жана ачык булак программалык кызматташтыктын көрүнүктүү мисалдарынын бири. GNU General Public License сыяктуу тиешелүү лицензиялардын шарттарынын алдында ким болсо да түпкү булак кодун — коммерциялык болсун же коммерциялык эмес болсун — колдоно, өзгөртө жана бөлүштүрө алат.
Тарыхы
Torvalds MINIX боюнча Linux өзөгүнө иштеп баштады, ал арыздарды бир катар алып кетишти. Кийинчерээк, Linux бир баралына жеткенден кийин, мүмкүнчүлүк буга чейин Linux өзү негизинде иштеп чыгуу үчүн мындан ары да. [19] Тиркемелер, алар ошол эле же туура келген лиссиэнсийэ усулуобуйатынан да жеткиликтүү болсо MINIX колдонмолор, коомдук доменде, дагы GNU GPL астында уюшулган жаткан системасындагы (булак коду пайдалануу үчүн жарактуу жана башка долбоорлордо пайдаланылышы мүмкүн болгон эмес GNU коду, анткени жакында ордуна GNU өнөр жайлык пайдаланууга Linux жеткиликтүү кылыш үчүн, Torvalds баштапкы укугуна GNU GPL чейин) [20] көчүп баштады.
Болумушту чыгарылыш булагы негизделген Linux
Өткөн 9,0 чыгаруу айырмачылыктар :