cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Түгөлбай Сыдыкбеков
Чыгармалары
Среди гор: Роман. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 283 с.
Сказание о сыне земли Джанболоте и дочери солнца Нураим.–Ф.:Киргизгосиздат, 1960. – 35 с.
Среди гор: Роман. – М.: Сов. писатель, 1961. – 672 с.
Среди гор: Роман. – Ф.: Киргизгосиздат, 1963. – 529 с.
Среди гор: Роман. – М.: Изд-во Известия Советов депутатов трудящихся СССР, 1965. – 800 с.
Темир: Роман. – М.: Сов. писатель, 1965. – 212 с.
Мелодии старика: Поэма. – М.: Сов. писатель, 1969. – 70 с.
[http://www.bizdin.kg/ky/%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80/item/207-%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B Женщины: Роман: Кн. 1 – 2. – М.: Сов. писатель, 1972. – 528 с.]
Среди гор: Роман: – М: Худож. лит., 1977. – 608 с.
Исповедь Букунтай: Роман. – М.: Сов. писатель, 1980. – 335 с.
Ровесники: Роман. – М.: Сов. писатель, 1986. – 313 с.
Люди наших дней: Роман. – М.: Худож. лит., 1987. – 318 с.
Иманбай Великодушный: Роман в новеллах /Пер. с кирг. В. Коркина. – М.: Сов. писатель, 1988. – 432 с.
Акиташ
Акиташ – карбонат, тоо - тектерин жана борду бышыруудан алынган ак түстөгү зат.CaCO3 MgCO3 Тыгызд. 3,4 г/см3, эрүү t 2585оC. А. суудагы эритмеси акиташ суусу деп аталат. Ал щелочтук касиетке ээ. А. аба жана гидравликалык болуп айрымаланат. Аба А-ы карбонат тектерин (t 1000-1200оC) күйгүзүүдөн алынат. Негизинен CaO жана MgO турат. Курулуш ишинде, хим. өнөр жайларда (хлордуу А. жана соданы алууда), металлургияда, кант, тери иштетүүдө, айыл чарбасында, сууну тазалоодо жана башка кеңири колдонулат. Гидравликалык А. карбонат тектерин (t 900-1100оC) күйгүзүүдөн алынат. Курамы СaO, MgO, силикат, алюминат жана кальций ферратынан турат. Гидравликалык А. аба А-ына караганда техникалык касиети б-ча жаратылыштын ар кандай татаал шарттарына чыдамдуу келет.
Түгөлбай Сыдыкбеков
Чыгармалары
Курица ряба: Рассказы /Пер. с кирг. А. Атамбаева/ – Ф.: Мектеп, 1987. – 28 с.
Башка элдердин тилдеринде
Люди наших дней: Роман. – Рига: Латвиздат, 1949. – лат.
Люди наших дней: Роман. – Алма-Ата: Казгоиздат, 1950.-454с. – каз.
Люди наших дней: Роман. – Ташкент: Узбекгосиздат, 1951. – 144 с. – узб.
Люди наших дней: Роман. – Ташкент: Шарых хакикаты, 1952. – 576 с. – уйгур.
Люди наших дней: Роман. – Киев: Гослитиздат, 1953. – 346 с. – укр.
Дети гор: Роман. – Ташкент: Узбекгосиздат, 1954. – 353 с. – узб.
Дети гор: Роман. – Ташкент: Шарых хакикаты, 1954. – 445 с. – уйгур.
Дети гор: Роман. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1956. – 183 с. – каз.
Рассказы. – Баку: Азгосиздат, 1956. – 150с. – азерб.
Темир: Роман. – Таллин: 1957. – 225 с. – эст.
Люди наших дней: Роман. – Ашхабад: Туркменгосиздат, 1958. – 377 с. – туркм.
Люди наших дней: Роман. – Каунас: Литгосиздат, 1958. – 422 с. – лит.
Шестеро из Ала-Тау: Рассказ. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 89с. – дунг.
Люди наших дней: Роман. – Душанбе: Таджгосиздат, 1959. – 395 с. – тадж.
Среди гор: Роман. – Душанбе: Таджгосиздат, 1959. – 294 с. – тадж.
Среди гор: Роман. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1961. – 183 с. – каз.
Среди гор: Роман. – Душанбе: Таджгосиздат, 1961. – 272 с. – тадж.
Среди гор: Роман. – Душанбе: Нашрдавточик, 1962. – тадж.
Среди гор: Роман: – Ташкент: Узбекгосиздат, 1962. – 384 с. – узб.
Люди наших дней: Роман. – Баку: Азгосиздат, 1962. – 372 с. – азерб.
Среди гор: Роман. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1962. – 572 с. – каз.
Среди гор: Роман. – Киев: Гослитиздат, 1962. – 722 с. – укр.
Темир: Роман. – Кишинев: Картя молдовеняскэ, 1974. – 266 с. – молд.
Женщины: Роман. – Алма-Ата: Жазушы, 1987. – 784 с. – каз.
Люди наших дней: Роман. – Бухарест: 1951. – 376 с. – румын.
Люди наших дней: Роман. – Будапешт: 1951. – 342 с. – венгер.
Люди наших дней: Роман. – Варшава: 1951. – 359 с. – пол.
Люди наших дней: Роман. – Прага: 1951. – 364 с. – чеш.
Люди наших дней: Роман. – Матиса Словенска: Мартин, 1952. – 413 с. – словак.
Рассказы. – Будапешт: 1952. – 112 с. – венгер.
Утренняя заря: Роман. – Прага: 1952. – 204 с. – чеш.
Чолпон: Сокращенный вариант для детей из романа «Люди наших дней». – Прага: 1952. – 21 с. – чеш.
Люди наших дней: Роман. – Пекин, 1956. – 428 с. – китай.
Люди наших дней: Роман: – София, 1958. – 338 с. – болгар.
Люди наших дней: Роман. – Пекин, 1959. – 397 с. – китай.
Хребет-Шор
Хребет-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Өлкөец дарыясынын оң жээгинен 46 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абдыгазы кызы Апал
Абдыгазы кызы Апал Саймачы жана өрмөкчү. 1926-ж. Кочкор районундагы Кара-Коо айылында төрөлгөн. Кырк жылдай Кара-Кужурдун Лаколунда чабан болгон. Анын чеберканасында айылдашы, уз Ызаат байбиченин таасири бар. Илме, ийне саймалары тең аткарылган буюмдарына түшкөн көчөттөрүнүн ар бир табакчаларында (үй) «мүйүз оюмунун», «ит куйрук оюмунун», «кыял оюмунун», «карга тырмак оюмунун» сайманын табиятына коошкондой ичке алган элементтери арбын жолугат. Андай көркөм каражаттар өзү тандап алган чөп, гүл, бак-дарак, мөмө-жемиштердин символдошкон түрлөрүнө ич ара кооздук катышты уз сезимтал айкалыштырат. Апалдын өрмөкчүлүгүндө терип согуудагы түшүрүлгөн түрлөрү чыгдан чийге, канат чийге, эшик чийге берилген көркөмдүктөрдөн анча айырмаланбаганы менен бир аз өзгөчөлөнүп алты-сегиз «мүйүз оюмдарынын» өз өзүнчө жаралган табакчаларында кош тумарча түшөт. Аймактык уздардын үлгү бетине жараткан кооздуктарынан аз гана бурулуш жасаганы анын түстү сары саптаганынан да баамдалат. Негизи уз «чымын канат көчөтүн», «тумарча көчөтүн», «омуртка көчөтүн», «чагармак көчөтүн», «жарым чагармак көчөтүн», «бото моюн көчөтүн» кызыл-көк өндө берүүгө куштар. Кызы Жүрсүн эне өнөрүн улантууда.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Юсуп Момбеков
Момбеков Юсуп (1926, Ленин району, Хиля кышыштагы —1983, ошол эле жерде) — ал  өндүрүштүн уюштуруучу, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1973). 1957-жылдан КПСС мүчөсү. Эмгек жолун 1942-жылы «Кызыл-Жылдыз» колхозунда иштөөдөн баштаган, кийин «Бүргөндү» колхозунда эсепчи, бухгалтер, Карл Маркс атындагы колхоздо башкарманын орун басары, 1961-жылдан өмүрүнүн акырына чейин М. И. Калинин атындагы колхоздун председатели болуп иштеген. Ал жетектеген чарбанын экономикасы чыңдалып, 1973-жылы мамлекетке ал чыгарылган продукцияларын тапшырууну ашыгы менен аткарган. Эки Ленин ордени, «Ардак Белгиси» ордени, медалдар менен сыйланган. 1971—75-жылдары жана 1980—84-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты.
Адабият
Борбугулов М. Ош областы энциклопедия. Фрунзе 1989-ж.
Таганско-Краснопресненская сызык
Таганско-Краснопресненская сызык - жетинчи Москва метросунда болгон узун сызык. Сап 42,2 км жана 23-участокторунун узундугу бар; чубалгысын бойлото убакыт жол - 59 мүнөт (тартибине үзүндүлөрү жок поезд).
«Арашан» ААК
«Арашан» ААК - ачык акционердик коом (2005). Кара-Буура районунун Кызыл-Адыр айылында жайгашкан. Талас мамлекеттик сүт заводунун Киров айылындагы филиалы болуп негизделген. 1972-жылдан сүт, кефир жана сары май өндүрүлөт. 1976-жылы завод реконструкцияланып, Венгер Эл Республикасынын сүттү кайра иштетүүчү жабдуулары орнотулган.
Интроекция
Интроекция (лат. intro – ичине, iacere – таштоо, киргизүү) – жан киргизүү, жандандыруу; Авенариустун пикири боюнча адам өзүнө жана башка адамдарга курчап турган дүйнөнүн элементтери тууралуу түшүнүмдөрдү ички сезим катары таңуулоонун натыйжасында эмпирикалык дүйнөнүн биримдиги “ички” жана “сырткы”, “объект” жана “субъект” болуп бөлүнүп кеткен. Натыйжада жан, өлбөстүк, рух түшүнүктөрү пайда болгон.
Интроспективдүү психология
Интероспективдүү психология - изилдөөнүн негизги методу катары интроспекцияны атаган психологиядагы багыт.
IPhone X
iPhone X (түшүндүрмөсү iPhone Ten же iPhone 10) — «Apple'дин» жаңы юбилейлик чыгарылышы деп аталат. Ал Х – 10 деген маанини түшүндүрөт. Стив Жобс тарабынан чыккан биринчи айфонго он жыл болгонун маңыздайт. Аталган үлгүдөгү телефон ноябрда сатыкка чыгып, баштапкы баасы 1000 доллар болот. Аппараттын экранынын диагоналы 5,8 дюйм болуп, экранынын сапаттуулугу 2436*1125 пиксель. Бул ирет айфондордун тарыхындагы, биринчи жолу “үй” деген баскычы жок телефон. Мындан тышкары анын негизги өзгөчөлүгү катары телефонду блоктон чыгаруу үчүн аппараттын ээсинин жүзүн таануучу функция кошулган. Компаниянын өкүлдөрү бул функция ээсин караңгыда да тааный аларын билдиришкен. iPhone X менен катар 7-айфондун жаңыланган нускасы катары iPhone 8 жана iPhone 8 Plus элге тартууланды.
Рус Ильчике (Салауат району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
CSS
CSS (/ си-эс-эс / англ. Cascading Style Sheets -каскаддык стилдер жадыбалы) - белгилөө тили (HTML,XML) менен жазылган документтин тыш көрүнүшүн сүрөттөөчү формалдуу тил.
Көбүнчө HTML жана XHTML белгилөө тилдеринин жардамы менен жазылган веб-баракчалардын тыш көрүнүшүн сүрөттөөчү, жасалгалоочу каражат катары колдонулат
CSS'ти түзүүнүн максаты
CSS'ти веб-баракча жасоочулар түс, арип, блоктордун орун алышы же веб-баракчалардын тыш көрүнүшүнүн башка аспектилерин жөндөө үчүн колдонушат. CSS'ти өнүктүрүүнүн негизги максаты веб-баракчанын (HTML же башка белгилөө тилдеринин жардамы менен жүргөн) логикалык структурасын сүрөттөөнү (эми формалдуу CSS тилинин жардамы менен жүргөн) тыш көрүнүштү сүрөттөөдөн ажыратуу болуп саналат. Мындай ажыратуу документтин жеткиликтүүлүгүн арттырышы, көрүнүшүн ийкемдүүрөөк кылышы жана башкарууну жеңилдетиши мүмкүн. Ошондой эле, структурада камтылгандарды жөнөкөйлөтүп, кайталоолорду азайтат. Ошондой эле, CSS бир эле документти башка-башка стилдерде же чыгаруу ыкмаларында көрсөтүп бере алат. Мисалы, экранда көрсөтүү, басма көрсөтүү, үн чыгарып окуу (атайын үн браузери же экрандан окуу программасы менен). Брайл шрифтин колдонгон түзмөктөр менен чыгаруу мүмкүн.
CSS'ти документ менен байланыштыруу жолу
... <Html> <Style type="text/css">
Шилтемелер
https://www.w3.org/TR/CSS Расмий барак.
https://quirks.spec.whatwg.org Кошумча маалымат.
Каньон
Каньон (cañón – ноо, капчыгай маанисинде) – капталдары өтө тик, таманы салыштырмалуу кууш, терең дарыя өрөөнү; кууш капчыгай. Таманын дарыя нугу толук ээлеп жатат. Платолордо же тоолуу жерлерди суу жемирип жеп кетишинен пайда болот. Каньон көбүнчө агын сууларга жарды, климаты кургакчыл, акиташ же базальт тектеринен турган платолорго мүнөздүү. Дүйнөдөгү эң ири жана белгилүү Каньон – Колорадо дарыясындагы Чоң Каньон (АКШда), анын узундугу 320 км, тереңдиги 1800 мге чейин. Кыргыздар мындай жерлерди шаңшаар, танги деп атайт.
Борбордук депозитарий
Борбордук депозитарий – айрым мамлекеттерде бүткүл өлкөнүн чегинде баалуу кагаздар боюнча укуктарды жана алар менен аткарымдарды борборлоштуруп эсепке алуучу уюм; андын сырткары, баалуу кагаздардын тастыктамаларын сактайт. Б. д. депозитардык ишмердикти жогорку технологиялык шарттарда баалуу кагаздар менен түзүлгөн келишимдер жөнүндө маалыматтарды кыска мөөнөттүн ичинде каттоого мүмкүндүк түзүүчү, кеңири тарамдашкан маалымат тармагын пайдалануу менен ишке ашырат. Б. д-дин болгону баалуу кагаздардын ары-бери кыймылын азайтууга мүмкүндүк берет, бул өз кезегинде алардын айлануусун тездетет жана чыгымдарды азайтат. Мындан сырткары, Б. д-дин болгону баалуу кагаздардын жоголуп кетүү тобокелчилигин азайтат жана жасалма чыгарылышын төмөндөтөт. Кээбир мамлекеттерде (м.: Францияда) баалуу кагаздарды Б. д-де депонирлөө алардын фондулук биржа жүгүртүмүнө коё берилишинин сөзсүз милдеттүү шарты болуп саналат. КР Б. д. депозитордук жана аны коштоочу ишмердикти, анын ичинде тизме түзүүнү ишке ашыруучу юридикалык жак болуп саналат. == Колдонулган адабияттар ==
Таш дөбө археологиялык эстеликтери
Таш дөбө археологиялык эстеликтери - Каракужур өрөөнүндө Каракужур суусунун сол өйүзүндө жайгашкан. Эрте темир дооруна таандык көрүстөндөр тобу бар. Алардын ичинен көлөмдүүсүнүн диаметри 44 м, бийиктиги 3,5 мге жеткен. Көрүстөндөрдөн сырткары таш дөбө археологиялык эстеликтеринин курамына балбалдар жана коргон эстеликтери кирет. Бейиттердин биринен жылкысы менен кошо көмүлгөн жоокердин сөөгү, жаанын жебелери, окчонтой, жаанын сөөктөн жасалган бастырмалары, колодон жасалган кемер кур, ээр, үзөңгү, жибек [[кездеме]нин калдыгы табылган. 1954-ж. археолог А. Кибиров тарабынан изилденген.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Каныккан буу
Каныккан буу – өзүнүн суюктугу менен динамикалык (кыймылы) тең салмактуулукта болгон буу. Бул учурда суюктук бетинен учуп чыккан молекулалардын саны ошол эле убакытта суюктукка айланган буунун молекулаларынын санына барабар болот. Суюктуктун өзүнүн буусу менен тең салмактагы шартта көлөмгө көз каранды болбогон р0 буу басымы Каныккан буу басымы деп аталат. Каныккан буу кризистик температурадан Ткр төмөнкү температурада болушу мүмкүн. Каныккан бууда суу тамчылары болсо, ал нымдуу, болбосо, кургак болот. Каныккан буунун температурасы төмөндөсө, суюктукка, ал эми жогоруласа, бууга айланат.
Канномистер
Канномистер  (лат. Cannomys) — бамбукчу келестердин бир уруусу.
Лермонтовский проспект (метро бекети)
Лермонтовский проспект — Москва метросунун Таганско-Краснопресненская сызык сындагы станция. Жылдыруу боюнча Некрасовская сызык станция Косино. 2013-жылы 9-ноябрьда ачылган.
Башкарылма термоядролук синтез
Башкарылма термоядролук синтез – башкарылма жана өзгөрмө шарттагы жогорку температурада энергия бөлүп чыгаруучу жеңил атом ядролорунун биригүү процесси. Башкарылма термоядролук синтез азырынча ишке аша элек. Кошулуучу ядролор 10-11 см аралыкка жакындаганда синтез процесси аткарылат, ошондон кийин туннелң эффектинин эсебинен биригүү процесси ишеничтүү жүрөт. Потенциалдык тоскоолду жеңүүдө кагылышуучу протонго ~10 КэВ энергия берилет, бул ~ 108 К температурага жакын. Ядронун (катар номери Z) заряды көбөйгөндө кулондук түртүлүү күчөйт жана реакция үчүн керектүү энергия көбөйөт. Шарттуу өз ара начар аракеттешүүчү (р, р) реакцияларынын натыйжалуу кесилиштери өтө кичине. Суутектин оор изотопторунун арасындагы реакциялык күчтүү өз ара аракеттешүү менен шартталып, кесилиш 22–23 тартипке жогору болот. Дейтерий менен тритийдин ядролору бириккенде 17,6 МэВ энергия чыгарат. Зор энергиянын чыгуусуна жана реакциянын чоң ылдамдыгына карата дейтерий менен тритийдин тең компоненттүү кошулмасынын башкарылма термоядролук синтез проблемасын чечүүдөгү мааниси зор. Тритий радиоактивдүү (жарым ажыроо мезгили 12,5 жыл) жана жаратылышта кезикпейт. Термоядролук реакторду иштетүү үчүн ядролук отун катары тритий кайра иштетилет. Ошол максат менен реактордун жумуш аткарылуучу зонасы суюк литийдин жеңил изотобу менен курчалат. Бул жерде 6Li+n>3H+4He+4,8 МэВ реакциясы жүрөт. Техникалык долбоор бойунча суюк литий реактордун жумушчу зонасында чыккан жылуулукту алып кетип муздаткычта сууну ысытат. Жолдо атайын сепаратордон бөлүнүп чыккан тритий реакторго берилип турат. (d, t) реакциянын өз ара аракеттешүү кесилиши 5 КэВ энергиясынан жогорулайт. Бул энергияга барабар температурадагы заттар плазма абалында болот. Ушул температурада дейтерий-тритий плазмасы белгилүү убакытка кармалып турат. Ал убакыт Лоусондун nT-критерийи аркылуу аныкталат. nT≥0,5∙1014см-3.с; Т~2∙108К болгондо (d, t) реакциясы жүрөт. Мында n - реакцияга катышкан жогорку энергиядагы бөлүкчөлөрдүн 1 см3 көлөмдөгү саны, T – бөлүкчөлөрдүн реактордо кармалган орточо убактысы.
Адам экологиясы
Адам экологиясы, антропоэкология - адамдын көп компоненттүү, дайыма татаалдашып турган динамикалуу жашоо чөйрөсү менен өз ара карым-катнашын комплекстүү изилдөөчү илим; социалдык экологиянын бир бөлүгү. Анын негизги максаты адамдын иш-аракетинин натыйжасы менен өндүрүштүк-экономикалык, атайын өздөштүрүүнүн жана табигый ландшафттын өзгөрүүсүнүн законченемдүүлүктөрүн ачып көрсөтүү, анын зыяндуу кесепеттерин алдын алуу менен болтурбоо чараларын көрүү. Терминди америкалык окумуштуулар Р. Парк жана Э. Бюргесс киргизген (1921). Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун баалоосу боюнча адам оорусунун ¾ бөлүгү курчап турган чөйрөнүн экологиялык бузулушу менен байланыштуу. Айлана-чөйрөгө түрдүү антропогендик уулуу заттардын ашыкча топтолушунан ар кандай оорулар пайда болот. Мисалы, Японияда «Минамата» (сымаптын кошулмаларынын көбөйүшү), «Итай-Итай» (кадмийдин көбөйүшү), чернобыль оорусу (радиоизотоп йод -131) жана башка. Курчап турган өнөр жайлуу борборлордун калкы өзгөчө жапа чегүүдө. Кийинки кездери шаар тургундарынын арасында онкология оорулары көбөйүүдө. Ал чөйрөнүн булганышы, социалдык-экономикалык факторлор (алкоголь, гормондук бузулуу, тамак-аштын начарлашы жана башка) менен байланыштуу.
Көлгө түшмөй
Шарттары
Оюнчулардын саны 10—15 киши.
Оюн аянтчада, талаада, кырманда, спорттук бөлмөдө.
Оюнга даярдануу
Жетекчи шайланат, андан кийин оюнчулардын санына карата тегерек сызылып эки топко бөлүнөт. Оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат. Кезек боюнча бир топтун оюнчулары тегеректин көлдүн ичинде, экинчилери анын сыртында бири биринин колдорун кармашып турушат.
Оюндун баяны
Жетекчинин буйругу боюнча, оюнчулар атаандаштарын өз жактарына тартышып алганы аракеттенишет. Тартылып алынган оюнчулар, көлдүн ичинде же сыртында оюндун бүтүшүн күтүшөт, Ошентип оюн каалашкан убакытка  чейин уланышы мүмкүн. Көп сандагы оюнчуларды өз тараптарына тартып алышкан оюнчулардын тобу жеңишке жетишет.
Оюндун эрежеси
Бири биринин кийимдеринен, баштарынан, чачтарынан кармап тартууга, кол-буттарды кайрууга, толгоого, тартылып алынган оюнчулар кайрадан оюнга кирүүгө болбойт.
Методикалык көрсөтмө
Тегеректин чоңдугу оюнчулардын санына жараша болушу керек.
Педагогикалык мааниси
Күчкө, ийилчээктикке, шамдагайлыкка тарбиялайт, бирдиктүүлүккө, коллективдүүлүккө үйрөтөт.
Билькинка (дарыя)
Билькинка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын оң жээгинен 204 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Разияхан Моминова
Моминова Разияхан (1918-жылы туулган. Ош шаары) — Кыргыз ССР эл артисти (1940). 1943-жылдан КПСС мүчөсү. Балдар үйүндө тарбияланган. Өздүк- көркөм чыгармачылык коллективинин катышуучусу. 1932-жылдан Оштогу Өзбек музыкалык драма театрында иштеген. Ал аткарган ролдор: Кымбат (У. Исмаилов, «Рустам»), Күмүшай (М. Ашрафи, «Бороон»), Жамийла (X. Хамза, «Бай менен батрак»), Оксана (К. Яшен, «Оккупанттарга өлүм») өзбек, уйгур, кыргыз классикалык бийлерин чебер аткарган. Ал аткарган «Анжиян полькасы» бий искусствосунун алтын фондусуна кирген. Кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө (1939) катышкан. 40— 50-жылдары Ош облусунун жана шаардык Эл депутаттар советине бир нече жолу шайланган. Эки «Ардак Белгиси» ордени, медалдар менен сыйланган. 1982-жылдан театрдын башкы балет-мейстери.
Анка-төрө
Анка-төрө — 14 кылымдагы Моголстандагы Кыргыз улусунун башкаруучусу, аскер колбашчысы. Аксак Темирдин баскынчылык жортуулдарына каршы чыккан эмирлердин бири. Ордосу Жети-Суудагы Каратал өрөөнүндө жайгашкан.
14-кылымдын 80-жылдарынын аягында Аксак Темирдин жортуулдарынан кийин Моголстандагы могол элине кирген уруулары (баарын, баргы, бостон, каңды, коңурат, кушчу, кыпчак, найман, нойгут, черик ж.б.) өз алдынча элдерге бөлүнө баштаган. Өлкөдөгү бийликтен ажыраган Анка-төрө, Камар ад-Дин жана Алтын Ордонун Токтомуш-ханы Аксак Темирге каршы биримдик түзүүгө аракет кылган. Ушундай кырдаалда Анка-төрөго 1387-жылы 20 миң атчан аскер менен Сайрам жана Ташкен аркылуу Аксак Темирдин Ферганадагы аскерлерине кол салган. Өзгөндөн Өмөр-шейх каршы чыккан. Бир нече күн каланы курчоого алып, Самаркандан Анка-төрөго каршы күч келгенде, Анка-төрө олжолорун жана туткундарды алып, Моголстанга кайтып кеткен.
1389-жылы Аксак Темир Алтын Ордого каршы жортуулга барууну ниеттенген. Бирок эмирлердин кеңеши менен Токтомуштан мурда Анка-төрөнү кыйратуу ылайык деген бүтүмгө келген. 1390-жылы Темир 20 миң аскерин чыгышты көздөй жөнөткөн. Тарбагатай тоосунун батышындагы Кара-Гучур жана Кийас деген жерлерде Анка-төрө Аксак Темирдин жана анын уулу Өмөр-шейхтин аскери менен беттешкен, Анка-төрө бул беттешүүдө жеңилип, аскерлеринин калган бөлүктөрү менен чегинген. Темирдин аскерлери алардын артынан түшүп, Кубак деген жерде Анка-төрөго катуу сокку уруп, улусту талап-тоношкон. Итичпестин Алакөлүндөгү салгылашуудан кийин Темирдин күчтөрү Анка-төрөнү жана Камар ад-Динди Иртышка чейин кууп барып талкалашкан.
Кыргыздын тарыхын жана калыптанышын кеңири изилдеген Саул Абрамзон: «Кыргыздын ичиндеги Моңолдор уруусун моголдор менен, атап айтканда, Анка-төрөнүн улусу менен салыштыруу өтө кызыгууну туудурат» деп белгилеп кеткен. Сайф ад-Дин Аксыкендинин 16 кылымга таандык Мажму ат-Таварихинде Анка-төрөнүн санжырасындагы ысымдар Моңолдордун уруктарынын түпкү аталарынын ысымдары жана бөлүкчөлөрүнүн аталышы менен толук дал келет. Келтирилген маалыматтар Анка-төрөнүн Моңолдор менен байланышы болгондугун ырастайт.
Рашид ад-Диндин Жами ат-Таварихинде кереит элинин ичинде тумаут, конкаит, сакаит, жиркин жана албат аттуу негизги топтор эскерилет. Моңгол тилинде көптүк маанини «-ат, -ит, -ут»мүчөлөрү жасайт. Моңолдор уруусунун ичинде кыйра, туума, коңкош жана согу деген тукумдар бар. Чыңгыз-хандын убагында Кереит хандыгын Оң-хан (Тоорул) бийлеген. Мажму ат-Таварихте Оң-хан — Анка-төрөнүн бабаларынын бири.
Кадамжай району
Кадамжай району — Баткен облусундагы административдик бирдик. Район 1938-ж. 2-мартта уюшулган (1999-ж. чейин Фрунзе району). Облустун чыгыш бөлүгүндө жайгашып, батышынан Баткен району, түштүгүнөн Ош облусунун Чоң Алай, Ноокат райондору, түндүгүнөн Өзбекстан менен чектешет. Аянты 6,1 миң км2. Калкы 143,9 миң (2009). Райондо 3 шаар (Айдаркен, Кадамжай,Кызыл-Кыя), 2 шаарча ( Совет, Чабай), 11 айыл өкмөтү, 93 кыштак бар. Борбору Кадамжай шаары.
Табияты
Район Фергана өрөөнүнүн тоо этегиндеги түштүк бөлүгүн жана Алай кырка тоосунун өрөөнгө караган түндүк тарабын ээлейт. Деңиз деңгээлинен эң жапыз жери 700 м (Бүргөндү массивинде), эң бийик жери 5259 м (Алай кырка тоосунда). Фергана өрөөнүн адырлар чектеп, айрым жерлеринде түздүктөр кездешет. Адырлардан түштүгүрөөк этек тоолор зонасы жатат. Андан ары Кербен Көк-Жар (батыш бөлүгү), Охна жана Айдаркен ойдуңдары жайгашкан. Райондун аймагы табигый кендерге бай. Отун ресурстарынан күрөң көмүрдун мааниси зор (Кызыл-Кыя, Беш-Буркандын батыш чети). Сурьма жана сымаптын (Кадамжай, Айдаркен, Кан ж. б.) запасы боюнча БорбордукАзияда алдыңкы орунда. Курулуш материалдары (гипс, мамы таш, кум-шагыл, чопо ж. б.), коргошун, алтын кендери бар. Климаты континенттик. Жайы ысык, кургакчыл, кышы мелүүн суук. Январдын орточо температурасы түздүктөр менен адырлар тилкесинде -2,6... -6,4°С, тоолордо -8,9°С, июлдуку түздүктөр менен адырларда 26,8°С, тоолордо 10,6-19,1°С. Жылдык жаан-чачыны 200-500 мм. Суулары: Исфайрам-Сай, Шаймерден, Ак-Суу ж. б. Топурак-өсүмдүктөрү бийиктик мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Тоо этектериндеги түздүктөр, адырлар, тоо арасындагы ойдуңдар деңиз деңгээлинен 1600 м бийикке чейин боз топурактуу келип, чөл жана жарым чөл өсүмдүктөрү өсөт. Айрым жерлеринде бадалдар да кездешет. Таштуу жарым чөл бийик тоолорго мүнөздүү. Күрөң жана коңур тоо топурактуу тоо капталдарында (1600-2500 м бийикте) талаа жана токой өсүмдүктөрү басымдуу. Тоо шалбаа топурактуу 3000-4000 м бийикте каз таман, доңуз сырты ж. б. бийик тоолуу өсүмдүктөр өскөн субальп жана альп шаалбасы мүнөздүү. Орто бийик тоолордогу аскаларда арча өсөт. Арча токоюнун жалпы аянты 34,8 миң га. Райондун жеринин жаратылыш шарты мал чарбасын (айрыкча эчки багууга) өнүктүрүүгө жана дыйканчылыкка (жашылча, пахта, тамеки жана мөмө жемиштерди өстүрүүгө), ошондой эле туризмди өнүктүрүүгө ыңгайлуу. Райондун аймагы сейрек кездешүүчү сурьма, сымап ж. б. түстүү металлдарга, көмүргө, цемент ж. б. курулуш материалдарына бай.
Курамы
Райондук маанидеги шаарлары: Шаар курамындагы калктуу конуштар : Райондо 13 айыл аймагы бар :
Эскертүү: Кызыл-Кыя ― Баткен облусунун облустук маанидеги шаары, андыктан Кадамжай районуна кирбейт. Кызыл-Кыя шаарынын курамындаКараван, Ак-Булак жана Жин-Жиген айылдары болууда.
Калкы
Райондо жашагандардын 15,2%ин шаар, 84,8%ин айыл калкы түзөт. Орточо жыштыгы 1 км2 жерге 26 адам (облуста 24, Кыргызстанда 25 адам). Улуттук курамы боюнча 69,8%ти кыргыздар, 13,9%ти тажиктер, 11,6%ти өзбектер, 2,9%ти орустар, башка улуттар 1,8%ти түзөт. Акыркы жылдарда калктын табигый өсүш коэфф. төмөндөө менен катар калктын миграциясы, башка жакка көчүүсү азаюуда. Райондун жалпы калкынын 51,3%ин эмгек ресурстары түзүп, анын 57,6%ине жакыны иштеп, калган ишке жарактуу калк жеке менчик чарбаларда жана убактылуу табылган иштерде эмгектенет. Иштеген калктын 46%и айыл-чарбасыда, 20%и социалдык чөйрөдө, калган 34%и өнөр жайында, транспорт жана байланышта, ошондой эле курулушта, соодада ж. б. тейлөө тармактарында да эмгектенет.
Өнөр жайы
Райондун чарбасында өнөр-жай тармагы өндүргөн продукция республикада маанилүү орунду ээлеген. Алар дүйнөгө белгилүү «Кадамжай сурьма комбинаты» жана «Айдаркен сымап комбинаты» АКтары. Андан тышкары райондо 12 өнөр-жай ишканасы бар; ирилери: Кадамжай ун тартуу ишканасы, «Кан өнөр-жай комбинаты» жана Кадамжай нан бышыруучу АКтары, Бүргөндү мөмө-жемиш шарап комбинаты. Өнөр-жай ишканалары негизинен Кадамжай шаарында, Айдаркен шаарында, Совет шаарчаларында, Пүлгөн жана Бүргөндү айылдарында жайгашкан. Негизги өнөр-жай продукциялары: сымап, сурьма, малина, шарап, өсүмдүк майы, ун ж. б.
Айыл чарбасы
Райондун айыл-чарбага жарактуу жери 215,4 миң га (облустун 31,7%и), анын ичиндеайдоо жери 25,7 миң га (37,2%), көп жылдык өсүмдүктөрү 3,2 миң га (30,8%), чөп чабынды 2,8 миң га (29,8%), жайыт 183,1 миң га (31,1%). Райондун айыл чарба өндүрүшүндө 524 дыйкан чарба, 94 кичи фермердик чарба, 945 жеке жер ээлери, 5 мамлекеттик үрөнчүлүк чарба иштейт. 14,1 миң га дан эгиндери эгилип, андан 46,7 миң тдан (анын ичинде29,9 миң т буудай, арпа ж. б. 1,6 миң т буурчак), 20,2 миң т жашылча, 9,9 миң т картөшкө, 5,2 миң т бакча, 9,8 миң т мөмө-жемиш, 2,6 миң т жүзүм жыйналган. Райондо 38,7 миң бодо мал, 129,2 миң кой-эчки, 5,1 миң жылкы, 71,3 миң үй канаттуулары бар.
Автомобиль жолдору
Райондун аймагы аркылуу Ош – Кызыл-Кыя– Пүлгөн –Баткен –Исфана, Фергана (Өзбекстан) –Пүлгөн– Шаймерден, Кызыл-Кыя –Дароот-Коргон автомобиль жолдору, Фергана (Өзбекстан) Кызыл-Кыя темир жол, Фергана (Өзбекстан) Кадамжай (1972-ж. курулган), Сох (Өзбекстан) Айдаркен (1973-ж.) газ трубалары өтөт. Жаны автомобиль жолдору башталды.
Билим берүү
Райондо жалпы билим берүүчү 82 мектеп, анын ичинде 71 орто, 6 толук эмес, 3 башталгыч жана балдардын жатак мектептери, 2 гимназия, 2 лицей бар. Ошондой эле 2 кесиптик-техникалык окуу жайында окуучулар, тракторист, кийим тигүүчү, айылдык курулуш усталары адистигине ээ болушат. Райондо, айрыкча, шаарчаларда маданият үйлөрү, балдардын музыкалыкжана спорттук мектептери, китепканалар (баардыгы 51), 637 орундуу борбордук оорукана, 10 участкалык оорукана ж. б. иштейт.
Георгиев (Зианчурин району, Башкыртстан)
Георгиев — Башкыртстандын Зианчурин районундагы кыштак, Яныбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 8 киши. Почта индекси — 453396, ОКАТО коду — 80226843007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бошонуу жөлөкпулу
Бошонуу жөлөкпулу – белгилүү бир негиз боюнча (штат бирдигинин кыскарышына, аскер кызматына чакырылышына, мурда иштеген жумушчунун же кызматкердин кайра ордуна коюлушуна ж. б. у. с. байланыштуу) бошонуп жаткан жумушчуга же кызматкерге төлөнүүчү акча өлчөмү.
Node.js
Node же Node.js - V8 (JavaScript'ти машиналык кодго которот) кыймылдаткычка негизделген программа платформасы. JavaScript'ти атайын адистешкен тилден жалпы максатта колдонулуучу тилге айлантат. Node.js JavaScript'ке өзүнүн (C++ менен жазылган) API'ы менен киргизүү-чыгаруу түзмөктөрү менен иштешүү, түрдүү тилдерде жазылган башка сырткы китепканаларды бириктирүү мүмкүндүгүн кошот. Аларга чакырыкты JavaScript-коддон камсыз кылат. Node.js көбүнчө серверде, веб-сервер кызматында пайдаланылат. Бирок, Node.js'те десктоп терезе колдонмолорду (Linux, Windows жана Mac OS үчүн NW.js, AppJS же Electron'дун жардамы менен) иштеп чугууга анан калса, микроконтроллерлерди программалоого болот. Node.js'тин негизинде киргизүү/чыгаруусу блоктолбогон, окуяга багытталган жана асинхрон (же реактив) программалоо турат.
Арашан суулары
Арашан суулары (монголчо аршан - булак) - жер астынан чыккан жылуу суулар. Суунун температурасы 37-42° болсо - термалдуу, 2027° - субтермалдуу, 42°тан жогоркусу гипертермалдуу Арашан суулары деп аталат. Арашан суулары негизинен жер астындагы суудан пайда болот. Суу жер кыртышынын тереңиндеги жогорку температурада турган тоотектердин арасынан сарыгып өткөн кезде ысып, тектон. жаракалар аркылуу жер үстүнө чыгат. Арашан суулары көбүнчө жанар тоолуу жерлерде, артезиан суулары жайгашкан жана тектоникалык кыймылдар болуп турган аймактарда кезигет. Жанар тоолуу аймактарда ысыган тоо-тектер жер бетине жакын жайгашкандыктан, андагы суу өтө ысып, сыртка буу же кайнар булактар (гейзерлер) түрүндө чыгат. Арашан суулары аз минералдашкандыгы жана өтө жегичтиги менен айырмаланат. Кыргызстанда Жети-Өгүз, Аксуу, Ысык-Ата, Жалал-Абад, Жыргалаң курортторунда жана Чоң Кызыл-Суу, Жуукучак, Тоң, Кара-Кече, Үгүт, Гүлчө, Зардалы жана башка жерлерде бар. Арашан суулары саламаттыкты чыңоо жана ооруларды дарылоо максатында, электр энергиясын алууда, геотермоэлектростанцияларын курууда (Калифорния, Италия, КМШ өлкөлөрүндө), турак үйлөр менен теплицаларды жылытууда жана сугат ишинде (Исландия) кеңири пайдаланылат.
Бам
Бам — Ирандын түштүк чыгышында Керман облусунда жайгашкан маанилүү шаарлардын бири. Бам шаары Керман аймагындагы аянтынын чоңдугу боюнча экинчи орундагы шаар болуп саналат. Бам шаары Ирандын ЮНЕСКОдо катталган жалгыз шаары жана Бам тарыхый шаар катары азыркы учурда туристердин көз жоосун алган Керман облусунунда жайгашкан шаар. Бул байыркы шаар азыркы мезгилдеги шаарчанын борбордук бөлүгүнөн орун алган. Бул шаар чыгыш узундугу 58 даража жана 21 мүнөт аралыгында жана түндүк кеңдигинин 29 даража жана 6 мүнөт аралыгында 1060 метр деңиз деңгээлинен жогору турат. Байыркы Бам шаары борбордук Керман облусунан 195 км түштүк чыгыш тарабында жайгашкан. Курма, цитрус, хна шаардын белгилүү продукциясы болуп саналат.
Шахнамедеги хафтвад Бам уламыштары
Хафтвад баянын Шахнаме жана Ардашир Папакан таржымал китебинен алсак болот, кажаран же кузеран деген аймак азыркы учурда Бамдын түндүк батыш тарабында бар, божомолдорго ылайык аны Бам шаарынын алгачкы негизи жана пайдубалы катары кароого болот. Сасаниддер доорунда Хафтвад, кажаран шаарында күн өткөзгөн кедей адам болгон, ал өкүмзарды кулатып өзү үчүн мурдагы өкүмзардын сепилинин ордуна бийик дөңчөгө мунара салган, ал азыркы учурдагы Эрге бам аймагы. Хафтвад, кажаран шаарындагы элди дөңчөнү бойлой жаңы курулуштарды салууга үндөгөн, өзү дөңчөнүн үстүндө туруп элди башкарган. Бам байыртадын Фарстын беш аймагынын бири болуп эсептелген. Ибн Хукел өзүнүн “Сурат ал Арз” китебинде хижрий жылынын IV*кылымында, Бамды шаар катары кенен жерде орун алган, абасы таза ден соолука пайдалуу жана көптөгөн курма дарактары бар деп эскерген. Бамдын үч мечитинин атын, хавареж мечити, хезаран мечити жана сепил мечити атап, шаардагы жогорку сапаттагы токулган кездемелер тууралу эскерген. Макдисинин “Ахсан ал такасим” китебинде, Бам шаарынын бастиону төрт дарбазадан, алардын аттары: нармашир, кусакан, асабикан жана куржин аталат деп жазган. Анын жазуусуна таянсак, көптөгөн базарлар шаардын сыртынан, дагы бир канчасы ички бөлүгүнөн орун алган. Бам Ирандын түштүк чыгышында Систан, Афганистан жана Белучстанды бириктирип турган жолдо орун алган, ошондуктан бул шаар Сасаниддер доорунан бери аскердик жана соода*сатык стратегиялык орунду ээлеген. Хижри жылнамасы менен 1131-жылы (ир.ж.) Мухаммад Афган Бам шаарына сокку урган, бирок Кандагарда көтөрүлгөн тынчсыздануунун себебинен улам Бамды таштап артка кетүүгө мажбур болгон. Андан соң экинчи ирет 1134-жылы (ир.ж.) Бамга жоортул жасап ал салгылашуу 1143-жылга (ир.ж.) чейин уланган. 1209-жылы (ир.ж.) Лутфулла хан Зенд дал ушул шаарда Ага Мухаммад хан Кажар тарабынан колго түшкөн. Хан Кажар эстелик катары каршылаштарынын 600 башын Бамга сайып кеткен.
Бехбакари аймагы
Бамдын көз жоосун алган, мыкты аба ырайы жана туристик эс алуу жери болуп Дехбакари аймагы эсептелет. Дехбакари жашыл чөптүү, кооз аймак, чөлдүү Бам шаарчасынан бөлүнүп турат, ошондуктан кооздугу жана салкын аба ырайы менен Бам тургундарынын жүрөгүнөн орун алган. Андан сырткары жылдын бардык мезгилинде Дехбакариде саякатчы жана туристердин саны үзүлбөйт. Дехбакариде көптөгөн кол тийбеген бийиктиктер, аскалар жайгашып, жылдын баардык мезгилдеринде альпинисттер Керман облусуна көп каттоо менен андагы бийиктиктерди багындырып келишет.
Мургак аймагы
Бамдын дагы бир кооз жана кол тийбеген жерлеринин бири Мургак аймагы, ал жердин толук бөлүгү жапайы фисташка жана миндалдарга толо, жашыл өрөөндү аймак. Мургакта байыркы салттык иран музыкасы кенен таркаган. Дехбакари аймагы байыркы жазуучулардын жана адабиятчылардын жазууларында эки тозок ортосундагы бейиш жери деп аталып калган. Туристтердин негизги маселелеринин бири, Дехбакари аймагы тарапка өйдө алып чыкчу кабиналарды куруу болуп саналат, албетте бул маселе азыркы учурда аймактын башчылары тарабынан иштелип жатат. Андан тышкары Бамдын тегерегиндеги жашыл чөптүү Дарижан жана тоо кыркаларындагы таза абалуу айылдар Бамдын кооздуктарынын бир бөлүгү болуп саналат.
Эрге Бам
Эрге Бам түндүк чыгышта жана шаардын жанындагы жибек жолунун боюнда орун алган, көптөгөн тарых булактарына таянуу менен парфяндардын жана ахамениддердин дооруна таандык экендиги эскерилет. Эрге Бам аймагы кажарлар доорунун акырына чейин өкүм сүргөн аймак болгон. Эрге Бам 1966*жылы 21-март 519 номуру менен улуттук тарыхый жана маданий курулуштардын тизмегине жана 2004-жылы январь айында маданий курулуш катары бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмегине катталган. Эрге Бам дүйнөдөгү эң чоң кыштан курулган аймак болуп саналат, анын чоңдугу жана кооздугу боюнча байыркы кытай дубалы менен салыштырылат, тилеке каршы 2003*жылы декабрь айында болгон жер титирөөдө курулуштун негизине катуу зыян келтирилген. Эрге Бамды кайра куруу иши ЮНЕСКОнун бүткүл дүйнөлүк мурастарынын 12 мүчө мамлекети Италия, Германия, Франция, Япония жана башка мүчө мамлекеттерге ыйгарылган.
Тел оташин Дарестане Бам
Доктор Гаражиян жана доктор Мухтаринин башчылыгы менен адамзат тарыхынын өзгөрткөн атайын алгачкы изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Бул доордун башка окшоштуктары Палестинада табылган, анын Бамда табылган тарыхый буюмдар менен айырмасын Дарестан аймагындагы казылып алынган карапалардан карап чыксак болот.
Мейманканалар жана жатакана борборлору
Парсиан азади төрт жылдыздуу мейманкана == Өнөр жай жана экономика -Жаңы цитадель жана өзгөчө экономикалык аймак = Жаңы шаар өзгөчө экономикалык аймак, өнөр жай иштерин өнүктүрүү жана түзүү үчүн, инновациялык технологияларды, сырткы жана ички инвестицияларды тартуу жолу аркылуу жаңы иш орундары түзүү жана көбөйтүү максатында 2007*жылы расмий түрдө түзүлүп ишке киргизилген. Бул аймактын аянты 1100 гектарды түзүп, Бам шаарчасынын 10 км чыгыш тарабында Керман облусунда жайгашкан. Бул аймак, атайын экономикалык аймака кошулганга чейин сырткы инвестицияны “Дайво” Түштүк Корея машина куруу компаниясы менен биргеликте иштеген жана акырындык менен керектүү тармактарды башка компанияларга дагы түзүп берген. Ушул негизде азыркы учурда кенен инвестиция жана карым катнаш аркылуу Эрг шаарынын атайын экономикалык аймагы, өлкөдө машина куруу, машина тетиктерин жасоо жана башка өнөр жай тармагындагы жалгыз атайын экономикалык аймак катары саналат. Мамлекеттеги бардык түрдөгү өндүрүлүп жаткан машиналардын модели ушул аймактагы машина куруу компаниялары аркылуу жасалып. Умран Эрг компаниясы өзгөчө экономикалык аймактын алгачкысы катары аймактын өнөр жай, экономика жана туризминин өнүгүүсүнө чоң салым кошту. Компаниянын аймакты өркүндөтүүдөгү алгачкы кадамдары, инфраструктура, ар кандай керектүү объектилер мисал катары, Бам аэропортун куруу, туристик жана жүк ташуучу аялдаманын ачылышы, темир жол жана жүктөрдү коюучу амбарлар, суу менен камсыздоо, электр энергия, коммуникация, мейманкаларды, спорт комплекстерин, эс алуу жана билим алуу мекемелерин салуу болуп саналат. Жана ошондой эле өнөр жай инвестициясына шарттарды түзүп аймактын потенциалын өстүрүүгө бел байлап келүүдө. Бул аймак акырындык менен мамлекеттин туристик жана эс алуу борборуна айланып келе жатат.
Машина куруу өнөр жайы
Жана 20дан ашык авто тетиктерди чыгарчу заводдор бар.
Бам зелзелеси
Негизги жазылыш: Бам зелзелеси Бам зелзелеси (жер титирөө) 2003-жылы 26-декабрда таңга маал 6.6 даражада болгон. Бул жер титирөөдө ар кайсы статистикалык эсептер менен 52 миңден 70 миңге чейин адам каза тапкан, (расмий статистикада 52 миң адам каза болуп, 30 миң адам жаракат алган, жана жүз миңден ашуун адам үйсүз калышкан) ошондой эле бул жер титирөөдө Эрге Бамдын тарыхый курулуштарынын көпчүлүк бөлүгү кыйроого учураган.
Белгилүү жана атактуу инсандар
Эс алуу жана туристик аймактар (өзгөртүү)
Университеттер жана жогорку билим алуу борборлору
Бам университеттер борбору. Төмөндө шаарда жайгашкан университеттердин тизмеси: =Бир тууган шаарлар= Негизги жазылышы: Иран бир тууган шаарлар компаниясы Нишапур, Иран Ошондой эле (өзгөртүү)
Хискоут (Нү-Жерси)
Хискоут (Нү-Жерси) (Heathcote) — Нү-Жерси штатынын Мидлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 4755 киши. Болжолдуу аянты - 6.8 км². FIPS коду — 34-30738.
Өрмө
Өрмө, Өрүм — элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн бир түрү. Кайышты жана көктү тилүү аркылуу ат жабдыктарын жүзөгө ашыруу.
Өрүм экиге бөлүнөт:
«Беш кашка өрүм» үчүн беш тал кайыш жоонураак тилинет. Ал «беш өрүм» деп да аталат. Ал эми «жети кашка өрүмдү» «жети өрүм» деп коет. Мунун кайышы саал ичкерээк тилинет. Тигиндей тилинсе, жоон көрүнүп калат. Эки өрүмдө тең бир тал кайыш аркак болуп, өтө сыйда да, жөнөкөйрөөк да көрүнөт. «Он өрүмдү» «куран төш» деп да айтат. Анын төбөсүндө саал жал сымал кыры болот. Айрымдар аны «жон өрүм» — «жом өрүм» деп да жүрүшөт. «Жал өрүм» десек да болот. Он тал кайыш тилингендиктен «он өрүм» дейбиз. Ал сууга тийсе эле аралары алжайып, жалы ырсыйып, өрүмдүн баштапкы сыйда абалы сакталбайт. Ансыз деле заводдон чыккан кайыш буржуюп, катуу да, калың да келип, өрүм өнөрүнүн касиетин ойдогудай сактай албайт. Мындан да татаалыраак он бир тал аркылуу өрүм жаратылса, «котур өрүм» же «он бир өрүм» дейбиз. Өрүм талдары тигинден кичирээк тилинет. Талдын ага жоондугу «жети кашка өрүмүнүн» жарымындай келет да, талдар экиге бөлүнүп, бир жагы бештен, бир жагы алтыдан болуп, алты талдын бирөө бешөөнү карай өтүп турат. Ошентип, бир талы аркак болуп түшөт. Демек, мында кайыштын тартымдуулугу эске алынат. Кайыш калың да, жука да болбошу керек. Калың тал томпоюп, бири-бирине кыналышпайт, жука тал ичке көрүнүп калат. Демек, тилүүчү кайыктын калың-жукасы, бирдейлиги эске алынат. Өрүмгө байланыштуу кайыштын да, көктүн да, тасманын да жердигин абалы тандап, тегиз тилип алуу зарыл. Он бир талдан кармалса, «нокору өрүм» деп айтылат. Мунун кайыштын тандоосу, тилүүсү «он бир өрүм» сыяктуу келет. Өрүмчү ченеп алып, канча карыш тал өргөндөн кийин канча болот, муну билип алат. Өрүм он бир өрүмгө окшошот. Мунун талдары да экиге бөлүнүп, бирөө аркак катары оңдон солго, солдон оңго өтүп турат. Мисалы, жүгөн бир нече бөлүккө бөлүнөт. Анын узун жаагына чебердин колу менен алты карыш, кыска жагына беш карыш, тумшугуна төрт карыш, сагалдырыгына беш карыш тал тилинет. «Жети кашка өрүм» алты карыш тилинип, өргөндө беш карыш болот. Өрүлбөй турган жери бир карыш келет. Тизгинди тилип, бир жагына бурап, бирдемеге катуу керип, анын учун «чаян түйүш» — «окуроо түйүш» кылынат. «Он беш өрүмдө» бир жагы жети, экинчи жагы сегиз тал кайыштар өрүм учурунда сегиз жагы жетиге айланып, эки тал сыртына калып, алдынан жети тал жаагына өтүп турат. Кайра да сегиз жагы жети жагына айланат. Өрүм алды тегиз түшүп, токулганда аттын жонун өйкөбөйт. Союлган серкенин терисин дароо тасма кылыш үчүн үзөңгүнүн көзүнөн сабы жумуру ыргайдын учун өткөрүп, бир адам кармайт. Экинчиси, эки элиден тилинген терини кичине калган үзөңгү жылчыктан өткөрүп, чирене тартат. Ошондо теридеги чели да, суусу да, майы да сыгылып чыгып, жалаң тасмасы калат. Мына ошол камчы өрүмүнүн жердиги болот. «Тартканда тасмадай» деген сөз бар. Ал мындайынан таза да, сыйда да көрүнүп, жаралган өрүм кооз түшөт. Ачык айтканда, көк жыдытылса, тасма жылытылбай да, мал союлаары менен, ушинтип, үзөңгү көзүнөн өткөрүлөт. Камчыларга тасма тилим керектелет. «Жылаан боор өрүм» үчүн узундугу үч карыш тасма тилинсе, ал өрүлгөндө эки карыш болуп калат. Камчынын түшкүнүн бекитиште өрүмдөн бөлөк өзүнчө тасма тилинип, шибеге менен ичиндеги өзөккө каттай тартыла сайыла бекитилет.
Чан-Шор
Чан-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Уса дарыясынын сол жээгинен 59 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Микроскоптук козу карындар
Микроскоптук козу карындар — жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктөр. Алардын көпчүлүгү өсүмдүк, жаныбарлардын калдыктары менен азыктанат (сапрофиттер). Айрымдары өсүмдүк, жаныбар жана адамдын денесинде мителик кылат.
Сүрөттөө
Микроскоптук козу карындар бактериялар сыяктуу органикалык заттарды бузуп, жаратылышта заттардын айлануусуна катышат. Бирок бактериядан айырмаланып, клеткаларынын көлөмү чоңураак жана татаал түзүлүштө болот. Алардын клеткалары сыртынан азоттуу кабык менен капталган бир же бир нече ядролуу протоплазмадан туруп, составында белок, май, гликоген, органикалык кислоталар, туз кристаллдары, пигменттер жана башкалар болот. Көпчүлүк микроскоптук козу карындардын түзүлүшү түрдүү узундуктагы жана жоондуктагы жипчелерден (гифтерден) турат. Жипчелер бутактанып мицелийди пайда кылат. Гифтер азык чөйрөнүн (субстраттын) ичинде же сыртында болушу мүмкүн. Негизги бөлүгү субстраттын ичине таралып, азык затты сорот. Көбүнчө алар жыныссыз, кээде жыныс жол менен көбөйөт.
Жердөөсү
Кээ бир микроскоптук козу карындар топурактагы өсүмдүк жана жаныбар калдыктарында көбөйүп (сапрофиттер), кийин тирүү өсүмдүк жана жаныбарлардын денесине өтүп мителик кылышат. Айрымдары тескерисинче өсүмдүк менен жаныбарда мителик кылып, кийин алардын өлгөн калдыгында сапрофит катары жашап калат. Көпчүлүк микроскоптук козу карындар өсүмдүк, жаныбар жана адамды түрдүү ооруларга чалдыктырып, зыян келтирет. Кай бири өнөр жай жана медицинада колдонулат.
Кебер козу карындар
Кебер козу карындар жашылча-жемиште, эскирип көгөргөн нанда, быштакта (сыр), малдын жеминде, желдетилбей, ным тарткан үйдүн боорунда түрдүү түстөгү үлпүлдөк кебер түрүндө өсөт. Жылуу, нымдуу шартта алар жакшы көбөйүшөт. Көптөгөн споралар пайда болуп, алар шамал, курт-кумурскалар жана башкалар менен айлана-чөйрөгө тарайт. Кебер козу карындардын ичинен аспергилл жана пенцилл түркүмүндөгү түрлөрү кеңири таралган. Негизинен алар топуракта, абада, өсүмдүктө жана жаныбарлар менен адамдын терисинде, былжыр челинде жашайт.
Колдонулган тармактар
Кебер козу карындар тамак-аш жана медицина өнөр жайында кеңири колдонулат. Алар быштак жасоодо, лимон, шавель кислоталарын алууда, арак жана башкалар чыгарууда чоң мааниге ээ. 1872-ж. орус дерматологу А. Г. Полотебнов 1-жолу жашыл кеберди (пеницилл) ириңдүү жараны дарылоодо колдонуп тажрыйба жасаган. Англиялык бактериолог А. Флеминг кеберден бактерияга каршы затты бөлүп алып, аны пенициллин деп атаган.
Оорулар тууралуу
Ал жугуштуу ооруга каршы күрөшүүдө кеңири колдонулган. Кийинчерээк түрдүү антибиотиктер, анын ичинде тери, тырмак, чачтын грибок оорусуна каршы антибиотиктер алынган. Ошону менен катар айрым кебер козу карындар түрдүү өсүмдүктөрдү, курт-кумурскаларды (көпөлөк, аары жана башкалар) түрдүү ооруга чалдыктырып, жабыркатат. Аспергилл кебери жапайы үй канаттууларынын (каз, көгүчкөн, күрп) дем алуу жолдорунун оорусун пайда кылып, аларды өлүмгө дуушарлантат. Бодо малдын ичеги-карынын жабыркатат, уй музоо салат. Кишиде түрдүү органдардын мите козу карын ооруларын (микоздорду) пайда кылат. Негизинен аспергиллёз түрдүү ооруга туруктуулугу төмөн, рак, кургак учук жана башка жугуштуу оору менен ооруп, организми начарлагандарда болот. Козгогуч ооз былжыр челинен дем алуу жолдоруна кирет. Ички органдардын аспергиллёзунун пайда болушуна антибиотиктерди, гормон дарыларын жана башкалар дары заттарын ашкере жана туура эмес пайдалануу себеп болот. Себеби, мындай учурда адамдын нормалдуу микрофлорасы жана иммунитети бузулат. Айрым учурда кеберлүү козу карындын споралары менен булганган абаны дем алып иштөөгө байланыштуу болот. Мисалы, дан, жүн, кара куурай тазалагандар (эгер алар көгөрүп кетсе), өндүрүштө кээ бир продуктуларды алуу үчүн аспергилл менен иштегендер аспергиллёз менен жабыркайт. Бул оору менен кулак, көз ооруган учуру да кезигет. Көз ооруганда кээде адам сокур болуп да калат. Теринин аспергиллёзу сейрек учурайт. Айрым кебер козу карындар өзүнөн уу затты (микотоксин) бөлүп чыгарып, микотоксикозду пайда кылат. Мал жайыттан көгөргөн чөптү же жемди жегенде ууланат. Адам кебер козу карын менен булганган дандан жасалган тамак-ашты жегенде же споралар менен булганган чаң менен дем алганда ооруйт. Дем алуу жолдорунун оорусу жөтөл, кан түкүрүү, куску келүү, баш ооруу, эт ысуу менен коштолот. Фузариум кебер козу карыны пайда кылган фузариотоксикоз жакшы изилденген. Ал оор ангинадай өтүп, көп учурда өлүмгө учуратат. Стахиботрикс кебер козу карыны малдын арасында массалык ууланууну пайда кылат. Алар топуракта, өсүмдүктө, көбүнчө саманда кезигет. Аны жеген малдын оозунда, алкымында, мурдунун былжыр челинде жара пайда болуп, мурдунан кан агат. Басыгы бузулуп, тырышат. Кээде мал өлүмгө учурайт. Стихиоботриотоксикоз чириген саман, чөп чөмөлөгөн адамдарда байкалат. Мында тили, тамагы, ууртунун былжыр чели жараланат, башы ооруп, мурду канайт, денеси, өзгөчө жыныс органдарынын тегереги кычышат.