cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атоочтук
Аткарылышы ыктымал болгон атоочтуктар:
Этиштик негиздерге жалганып, аткарылышы божомол (ыктымал) кыймыл-аракетти заттын белгиси катары көрсөтөт. Мисалы: Балам, жөө жүргүдөй ал калбады менде. («Алатоо») Шаарда ары-бери басып тургудай машина сатып алдым. («Кыргыз Туусу»). Бул мүчөнүн тутумунда сын атооч жасоочу -дай мүчөсү бар, ошондуктан мындай формадагы атоочтуктарды сын атоочтордон ажырата билүү зарыл. -гыдай мүчөсүнүн милдети кээде -чудай мучөсү жана -а (-й) + турган формасы да аткара берет: кар жаагыдай, кар жаачудай, кар жаай турган; аткаргыдай, аткарчудай, аткаруучудай, аткара турган, аткара тургандай ж.б. Учур чактык атоочтуктар да бар. Алар адатта чакчылдын -ып формасына жат, тур, отур, жүр деген жардамчы этиштердин -ган мүчөсү аркылуу айкалышып келүүсү аркылуу уюшулат: уктап жаткан, айтып отурган, окуп жүргөн ж.б. Мисалы: Бала уктап жаткан кыздын жанына келди. (Жомок) Анын шаарда окуп жүргөн бир сулуу кызы бар. (М.Гапаров).
Кыргыз тилинде атоочтук маанилердеги байыркы айрым мүчөлөр да жолугат.
-мыш: Сурап алган жазмыш жолу аябай, камчы менен май сооруга чапкансыйт. (А.Осмонов).
-гыс: Анын күнөөсү ат көтөргүс. (К.Жантөшев) Атка бергис кунан бар, кызга бергис жубан бар. (Макал).
-аган: Алаган колум береген. (Макал). -максан: Билмексен киши болуп калды.
13-ноябрь
13-ноябрь — жылдын 317-чү күнү (толук жылда 318-чи күн), Григорий календары боюнча жылдын аягына чейин 48 күн бар.
Диваев, Абубекр Ахмеджанович
Диваев Абубекр, Абубакир Ахмеджанович (18.12.1886, Оренбург 5.2.1932, Ташкент) - фольклор изилдөөчү, этнограф, археолог, түрколог, чыгыш таануучу. Улуту башкыр. Оренбургдагы Неплюев кадет корпусунун Азия бөлүмүн бүтүргөн (1876). Алгач Түркстанда аскер кызматчы, кийин Ташкент шаарында аскер-элдик башкармалыкта, Сыр-Дарыя аскер губернаторунун алдында кызмат өтөгөн. 1877-жылдан котормочу тилмеч. 1906-жылдан Казан университетинин алдындагы этнография бөлүмүнүн илимий кызматкери, Ташкенттеги Орто Азия мамлекеттик университетинде жана Чыгыш таануу институтунда этнография жана археология бөлүмдөрүнүн башчысы, этнография жана фольклордук экспедициялардын жетекчиси. Диваев Түркстан аймагында жашаган түрк элдеринин (өзбек, казак, кара калпак, кыргыз жана башка) элдик оозеки чыгармачылыгын, үрп-адаттарын, ырым-жырым, салттарын чогултуп, иретке келтирип, изилдөө иштерин жүргүзгөн. Анын кыргыздар боюнча чогулткан материалдары Сыр-Дарыя, Олуя-Ата, Жети-Суу аймактарында жашаган топторго таандык болуп, кыргыз элинин этнографиясын, фольклорун, дүйнө таанымын изилдөөдө негизги булак болгон. Диваевдин катышуусу менен Кожо Ахмед Яссавинин мечитинен табылган эски жазуулар Түркстандын тарыхын изилдөөдө маанилүү салым болду. Ал тапкан мөөрдүн ортосуна Ахмед Яссавинин ысмы жазылып, «Хижранын 1212-жылы» деген жазуу түшүрүлгөн, четинде мөөрдү жасаган устанын ысмы (Кожохан) калтырылган. Диваев илимий ишмердиги үчүн 1896-жылы 22-январда Археология сүйүүчүлөрдүн Түркстан ийриминин (ТКЛА) анык мүчөсү болуп шайланган. Диваев «Шоро баатыр», «Бекет баатыр», «Кобыланды», «Алпамыш баатыр» (анын бир нече вариантын), «Камбар баатыр», «Эр Таргын», «Айман-Чолпон» ырларын, «Алаша хан менен Алдар көсө», «Ажы» жана башка жомокторду, чечен сөздөрдү, казак балдар оюндарын жыйнап, кагазга түшүрүп, айрымдарын орус тилине которгон. Эл оозунан Асан Кайгы, Алашахан, Амир Темир, Караш баатыр тууралуу маалыматтарды, ошондой эле макал-ылакаптарды жазып алып жарыялаган. Диваевдин илимге сиңирген эмгегин П. М. Мелиоранский, В. А. Гордлевский, В. В. Бартолъд жана башка илимпоздор жоropy баалашкан. Диваев Түркстан элдик университетинде жана Түркстан Чыгыш институтунда (1924-жылы САГУнун чыгыш факультетине айланган) сабак берген. Эмгектери: Казахская народная поэзия. А.-А., 1964; Казактын халык творчествосы. А., 1989.
Тойчу Актанов
Актанов Тойчу (1910-1942) - кыргыздын чыгаан окумуштуусу, педагог, окуу китептин автору. Кыргызстандын Аламүдүн районундагы Кашка-Суу айылында туулган.
Деңиз улагасы
Деңиз улагасы – 1982-жылы Деңиз укугу боюнча БУУ конвенциясы тарабынан киргизилип, өз суу аймагы (аймактык деңизде) менен кысыктары аркылуу чет өлкө кемелери менен аскердик кемелердин сүзүп өтүүсү жана анын үстүнөн учуп өтүүсү үчүн жээкке чукул жайгашкан мамлекеттердин укугун билдире турган юридикалык категория.
Кыпчаков Жумабай
Кыпчаков Жумабай (11. 9. 1929, Чүй облусу, Кант району, Алга айылы) — гобойчу, Кыргыз ССР эл артисти (1986). 1957-ж. Фрунзедеги М. Күрөңкөев атындагы музыкалык окуу жайын бүткөн. 1944-жылдан Кыргыз мамлекеттик филармониясынын Кыргыз эл аспаптар оркестринде адегенде комуз черткен. Гобойду Ленинграддан эвакуацияланып келген гобойчу И. Ильясовдон үйрөнүп, кийин оркестрде гобой партиясын ойногон туңгуч музыкант. Кыргыз, орус жана дүйнөлүк көрүнүктүү композиторлордун (Моцарт, Гендель жана башка) гобой үчүн жазылган чыгармаларын чебер аткарат. П. Шубин атындагы, М. Абдраев атындагы балдардын музыкалык мектептеринде сабак берген.
Оркестрдин курамында СССРдин шаарларында, Францияда, Италияда, Румынияда жана башка гастролдо болгон. Медалдар менен сыйланган.
Бада
Бада - уйлардын тобу. Кыргыздардын чарбасындагы жайлоого же атайын жайытка чыгарылган уйлардын тобу. Уйлар чарбанын негизги багытына, малдын жашына карата зооветеринардык жактан кароо учурунда бада-бадага бөлүнөт. 6-12 айлык музоо-торпок (эркек-ургаачысы өзүнчө), 2-6 айлык музоолор өзүнчө бадаларга бөлүнүшү керек. Бададагы уйдун саны зоотехникалык эрежелерге, жер шартына жараша болот. Кыргызстандын шартында бир бадада 100-120 уй болот. Айылдын жайытка же жайлоого чыккан малы бада, ал эми аны кайтарган адам бадачы деп аталат.
Доол
Доол – улуттук урма аспап. Анын тулкусу жезден, мистен жасалып, жалгыз туулгалуу келет. Доолдун жаргагы (териси) жезден же мистен жасалган алкак менен кысылып, Доолдун тулкусуна кооздолгон куж менен бекитилет. Кээде туулга түрүндөгү тулкудан туруп, анын чуштугуйуна каттап бекитилет да, ага шакекче тагылат. Доолдун жаргак тартылган бетинин диаметри 5,50 мм, тулкусунун бийиктиги 400 мм, жазылыгы (бети) 50 мм. Доолдун тулкусу оюулар менен кооздолот. Аны ат үстүндө, жөө жүргөндө кармап жүрүүгө ыңгайлуу болсун үчүн тулкусунун сыртына жазы кайыш тасма бекитилет. 2-кайыш тасма доолдун ички учу менен тулкусунун ортосуна тартылат. Жоон таякча менен ургулап добуш чыгарган. Доолдун тулкусун кээ бир жерлерде «чара», жаргакты «тери», тасманы «боо» деп да аташат.
Хакас-Минусин ойдуңу
Хакас-Минусин ойдуңу - кыргыздар байырлаган тарыхый-этнографиялык аймак. Энесай дарыясынын ортоңку агымындагы өрөөндөр, тоолуу өрөөндөрдүн аталышы. Учурда Хакас Республикасы жана Краснояр (Кызыл жар) крайынын курамына кирген жерлер. Тарыхый маалыматтар боюнча б.з. 5-к. кыргыздар азыркы Түндүк Батыш Моңголия, Кытай, Алтай тараптан хуннулар, айрым адабияттарда жуан-жуандар (аварлар) тарабынан кысымга алынып, көчүп келишкен. Болжолу, бул аймак менен кыргыздардын байланышы б.з. 5-к. тартып кыргыздардын этностук-маданий, тилдик өнүгүүсүнүн негизги баскычтары калыптанган кенен аймак. Ландшафт жана рельефи төрт түлүк кармоого, дыйканчылык кылып, жер иштетүүгө өтө ыңгайлуу. Аба ырайы мелүүн континенталдык мүнөзгө ээ. Жайы жылуу, кышы суук. Иликтөөлөр кыргыздар кыштоо катары негизинен Туванын талааларын, жайлоо катары Хакас-Минусин ойдуңун пайдалангандыктарын тастыктоодо. Жер иштетүүнүн, металл эритүүнүн, суу каналдарын куруу жана аны пайдалануунун эң алдыңкы ыкмалары колдонулган. Таш тегирмендер иштелип, кол өнөрчүлүк өнүккөн. Устаканалардан атактуу кыргыз согуштук куралдары жасалган. Анын даңкы Орто Азия, Кытай, Тибетке чейин белгилүү болгон.
Башка элдер менен соода-сатык карым-катнашы кызуу жүргөндүгүн археологиялык табылгалар ырастайт. Энесай, Абакан ж.б. дарыялар транспорт, соода жолу катары да мааниси зор болгон. Кыргыздар Улуу Жибек жолундагы Карым-катнаштан четте калышкан эмес. Бул маанилүү соода, саясий-дипломатиялык артерия үчүн жигердүү аракеттерди жасашкандыгы маалым. Хакас-Минусин аймагынын чет-жакаларында түрк, кет, самодий тилдүү элдер, уруулар, тагыраак айтканда, кыргыздардын кыштымдары жайгашкан кенен аймактар жайгашкан. Кыргыздарга түбөлүк салык төлөөчү, көз каранды кыштымдар Кыргыз мамлекетинин аң-тери, балык, темир, мал, тери ж.б. керектөөлөрүн канааттандырып турган. Бул жерлерге тоолуу Алтай, Тува, Кызыл-Жер, Иртыш бойлорундагы аймактар кирген. Кыргыздардын бул аймактагы мамлекети б.з. V к. түптөлгөн. Тан (Кытай), Түрк каганаттары, Түргөштөр, Тибет ж.б. тынымсыз саясий-дипломатиялык, соода-экономикалык алакалар жүрүп турган. Аймактагы Кыргыз мамлекети 1703-ж. чейин жашаган.
Берут Болеслав
Берут Болеслав (18. 4. 1892-12. 3. 1956) -полыпалык саясий жана мамлекеттик ишмер.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Хакас-Минусин ойдуңу
Ошол жылы кыргыздардын басымдуу бөлүгү жана кыштымдары Жунгарияга көчүрүлгөн. Ал эми калган бөлүгү бүгүнкү хакастардын ата-бабалары болуп калышты. Дээрлик ээн калган аймакты орустар басып алышкан.
1727-ж. Кяхта трактаты боюнча Минусин ойдуңу Россия империясынын курамына кирген.
Ат спорту
Ат спорту — атчан аткарылуучу машыгуулар жана мелдештер. Негизги түрлөрү: ат үйрөтүү, ат ойнотуу, тоскоолдордон секиртип өтүү, спорттун үч түрү - манежде жүрүү (негизги аллюрларга көнүгүү), талаада сыноо (жолдо жүрүү, стипл-чейз, кросс) жана тоскоолдордон өтүү, ат чабыш, атчан аң уулоо, волтижировка жана башка Ат үйрөтүү - түрдүү ат жүрүшүндө (аллюрда) башкаруу чеберчилиги боюнча мелдеш 20-40 м же 20-60 м аянтта (5-12 мин) созулат. 1912-жылдан Олимпиялык оюндардын программасына кирген. 1966-жылдан дүйнөлүк чемпионат өткөрүлөт.
Ат ойнотуу
Чабандес чаап баратып, аттан секирип түшүп, бутун жерге тийгизип кайра ыргып минет, аттын бооруна салаңдап асылат, таскактаган ат үстүндө мээлегенин жазбай атып, акробатика көнүгүүлөрүн жасап, кайраттуулугун, шамдагайлыгын, күчтүүлүгүн жана чеберчилигин көрсөтөт. Ат ойнотуу боюнча 20-кылымдан баштап мелдеш өткөрүлүп, кийин кавалеристтерди, атчан спортчуларды даярдоодо колдонулуп келет. Ат ойнотуу жанрына окшош спорттун түрү вольтижировка деп аталат. Тоскоолдуктардан секиртип өтүү - спортчунун чечкиндүүлүгүн, кеңири жердеги аллюрда ат башкарууну жана ар түрдүү тоскоолдуктардан өтүүдө багытты тез тандап билүүнү талап кылат. Тоскоолдуктар белгилүү ат спортунун талабына ылайык тизилет. Тоскоолдордун бийиктиги, узундугу, туурасы жана аралыгы ат спортунун түрүнө жана эрежесине байланыштуу болот. Бекем орнотулган таштан жана кыштан курулган тоскоолдордун үстүнө чөптөн же чырпыкчалардан төшөлүп, ат жаракат албашы үчүн шарт түзүлөт. Ошондой эле устундар, шыргыйлар аттын буту тийгенде (туягы же тизеси) оңой эле кулап кеткидей кылып коюлат. Жай мезгилде мелдеш 80-100 мден кем эмес өлчөмдөгү аянтта, кышында да анча чоң эмес, жабык имаратта (20-30 м манежде) өткөрүлөт.
Ат спортунун түрлөрү
Спорттук көнүгүүнүн үч түрү боюнча мелдеш - ат спортунун эң татаал түрүнүн бири. Мында спортчу жана аттын жакшы даярдыгы талап кылынат. Азыр ат спортунун үч түрү бар: а) атты негизги программага ылайык таптоо; б) спортко машыктырылган атты кыска программа боюнча таптоо; в) спортко жаңыдан тартылган атты таптоо. Ат спортунун 3 түрүнөн мелдештер өткөрүлөт. Бул спорттун үч түрүнүн бирдей аткарылуучу түрлөрү бар жана алар бири биринен аткарылуучу элементтеринин татаалдыгы менен айырмаланат. Мелдеште ат 1-күнү манежде, 2-күнү талаада, 3-күнү тоскоолдуктан өтөт. Ат спортунун Эл аралык федерациясы 1921-жылы түзүлгөн. 1925-жылдан ат спорту боюнча бүткүл армиялык, осоавиахимдик (1936), бүткүл союздук (1938) мелдештер өткөрүлгөн. Ошондон бери Эл аралык федерация жыл сайын бир катар официалдуу мелдештерди уюштурат. Кыргызстанда 1948-жылдан республиканын биринчилиги үчүн мелдештер өткөрүлүп, ат спорту өнүгө баштаган. 1951-жылы Москва шаарында өткөрүлгөн биринчиликте Ысык-Көлдөгү № 54-жылкы заводунан «Гвидон» деген аты менен П. И. Мансуров СССРдин чемпиону наамын алган. Кийинки мезгилде эл аралык ар кандай мелдештерге катышып жеңишке ээ болгон ат спортунун өкүлдөрү - М. Мурсалимов, В. Хаматов, Ж. Адамкулов, М. Мамытов жана башкалар. Ат спорту боюнча атактуу спортчуларды республиканын спорт мектеби даярдайт.
Индол
Индол (2,3-бензопиррол), С8Н7N – жагымсыз жыттуу, түссүз кристаллдар; мол. м.117.18, балкып эрүү t 52оС И. ароматтык бирикме, ысык сууда, орг. эриткичтерде эрийт. Начар негиз. Протондоштурууда 3-индолий катионун пайда кылат, ал И. нейтралдуу мол-сы менен димерди берет. Начар к-та сыяктуу NaOH менен Na-индолду, ал эми 130оС КОН менен – калийиндол пайда кылат. Электрофилдик орун алмашуу негизинен 3-абалда жүрөт. Ташкөмүр чайырында, кээ бир эфир майында (мис., жасмин жана цитрус) кездешет. И/ таш көмүр чайырынын нафтилин фракциясынан же 0-этиланилинди дегидрирлөө жана андан ары циклдештирүү менен алат. И/ бирикмелери биол. активдүү заттар. Мис., 3-индолилуксус к-тасы, серотонин, ж.б. И. гетероауксиy, триптофан синтездөөдө, парфюмерияда колдонулат.
Сөгөт (Манас району)
Сөгөт ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Покровка айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 263 киши (2009-жылы).
Жаңыконуш (Зор), тоо
Жаңыконуш (Зор), Тоо - Фергана тоо тизмегинин түштүк-чыгыш учунда, Сөөк жана Алайкуу сууларынын аралыгында жайгашкан. түндүк-чыгыштан түштүк-батышка 22 кмге созулат. Туурасы 5–6 км. Орточо бийиктиги 4000–4200 м, эң бийик жери 4566 м (Зор чокусу).
Кыры аскалуу жана мөңгүлүү, капталдары тик, капчыгайлуу. Негизинен юра мезгилинин конгломерат, гравелит, кумдук, аргиллит тектеринен түзүлгөн. Субальп жана альп доңуз сырттуу шалбаа жана шалбаалуу талаа (2900–3100 м  бийиктикке чейин), бийик тоолуу субнивалдык жана гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт.
Аттик
Аттик (гр. attikos - аттикалык) - архитектуралык курулуштун жогорку бөлүгү, карниздин үстүндөгү дубалча. Көбүнчө рельеф жана жазуулар менен кооздолот: 1) байыркы грек тамынын кырбуусуна коюлуучу, кооздолуп жасалган тосмо; 2) имараттын төбөсүндөгү карнизинин үстүндө жайгашкан кабат аттикалык кабат деп аталат.
Моңголдор
Моңголдор - Моңголия, Кыдайда (Ички Монголия жана башкалар) жашаган калк. Жалпы саны 9 млн. жакын, анын ичинде Моңголияда жашагандардын саны 2 млн. ашуун. Бир нече аймактык, диалектилик өзгөчөлүктөрү сакталып калган. Моңголия монголдору - кириллицаны, КЭРде (кытайлык монголдор) эски монгол (уйгур) жазуусун колдонушат. Этностук жүзүнүн калыптануусуна дунху, сянби, хи жана шивэй уруулары катышкан. 10-к. карата монгол элинин негизи калыптана баштаган. Халха-монголдор өлкөнүн калкынын 80% түзөт. Мындан сырткары, дариганга, хотогойт, сартул, узумчин, хорчин, чахарлар халха-монголдорго жуурулушуп кетишкен. Батыш тарапта тилдик, материалдык маданияттын айрым өзгөчөлүктөрүн сактап калышкан дэрбэт, баят, захчин, олет, торгоут, мингаттар жашашат. Бул этностук топтордун дээрлигинин курамында «кыргыз», «бурут» этнонимдери, анын ичинен «шира кыргыз», «хара кыргыз», «мөдөн кыргыз» деген уруулар кездешери байкалган. Бул маалыматтар аталган аймактын этностук чөйрөсү менен кыргыздардын терең алакаларын чагылдырат. Монголдор лама динин тутунушат.
Жогоруда аталган «мэнгу», «мэньу», «мэнва» этнониминин кытай иероглифтик жазуусунан синолог окумуштуулар тарабынан чечмелениши сөздүн (үчөөнүн) биринчи мууну «мунг», «манг», «мон» катары окулат. Ал эми сөздүн экинчи мууну «нгот», «гот», «го» деп окулуп, «мэньу», «мэнва» иероглифтик жазуунун жаңыча окулушунда байыркы монголдук — монгол, мангол аталышы келип чыгат. Окумуштуулардын пикири боюнча «манг» же «монг» мууну — күчтүү, туруктуу, катаал, ал эми «гол» мууну — дарыя деген түшүнүктү туюндуруп, негизинен «манг — гол» аталышын «шар аккан, азоо дарыя» деп которууга болот. Ал эми мусулман авторлору монголдорго болгон терс көз карашын билгизүү үчүн аларды «муңгол» — «күчсүз, алсыз» деп аташкан. М-дордун азыркы мекенине Амурдан көчүп келиши боюнча уламыштар жана окумуштуулар арасында ар кандай түшүнүктөр бар. Алардын чыгыштан батыш тарапка жер которушуна согушчан коңшулары кидандардын кысымынын астында жүрсө керек жана алардын Монголияга келишин 10-кылымдын экинчи жарымы 12-кылымдын башталышы деп кароого болот. М-дордун жер которушу, алардын чарбасындагы өзгөрүүлөргө алып келген. Мурда аңчылык жана жөнөкөй жерди иштетүү чарбачылыгы, жер которуунун натыйжасында көчмөн — мал чарбачылыгына ыңгайлаштырылган. 9-кылымдын аягындагы Кытай жазма дарегинде эскерилген М. мамлекетинде көчмөн турмуш жана мал чарбачылыгы жөнүндө баяндалат. Ошентип, монголдор байыркы түрк элдеринин жерин ээлеген убакта көчмөн жана согушчан эл катары маалым болгон.
Эпосто эскерилген Моңгол этноними, кыязы, кыргыз элинин моңгол-татар баскынчылык согушуна каршы күрөшүнүн тарыхый элеси катары эпостогу «Мангулга тууган татар бар» (Сагымбай Орозбаков, 3.14), — деп М. татар этнонимине кошо айтылышы монгол-татарларга карата берилиши мүмкүн.
Атабай, урук
Атабай уругу - баргы уруусунун курамындагы урук. Антропо-этноним.
Параллелдери “атабай” формаларында казактарда, түркмөндөрдө бар.
Мөдөн кыргыз
Мөдөн кыргыз – Түштүк Сибирдин, Моңголиянын аймагындагы кыргыз урууларынын бири. Азыр алар өз тилин жоготуп, халха-моңголдордун курамына сиңип кетишкен. Айрым адабияттарда «кыргыз», «бурут» уруулары кирген Түндүк-Батыш Моңголияда этностук топтор (дөрбөн, мингат ж.б.) «уранхайлар» деген ат менен да белгилүү. Мадян (моңг. – тува «мөдө») – моңгол, тува тилдеринде «сымал», «сыңары». «окшош» маанилерин туюнтат. Мөдөн кыргыз – «кыргыз өңдүү», «кыргызга окшош» дегенди түшүндүрөт. Ушул эле аймакта «хара хыргыс», «шера хырхыс», «хасха хырхыс» жана уруу-уруктар бар экендиги маалым.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Алп Тегин
Алп Тегин (т. ж. белгисиз - 963-ж. ч.) — газневиддер мамлекетинин негиздөөчүсү. Саманиддердин тушунда аскер башчылык милдетти аткарып, мамлекеттик иштерди башкарууга катышкан. Анын калк арасында кадыр-баркы жогорулап баратканына кооптонгон эмир Абд аль-Малик Алп Тегинди Хорасанга аким кылып жиберет. Буга нааразы болгон Алп Тегин 962-ж. саманиддердин аскерин талкалап, Газна шаарын ээлеп (азыркы Афганстан аймагы), газневиддер мамлекетин негиздейт.
Сасык тумоо
Сасык тумоо – аба-тамчы аркылуу жугуучу курч вирустук жугуштуу оору. Оору айкын ысытма, жалпы токсикоз белгилери жана жогорку дем алуу жолдорунун жабыркашы менен мүнөздөлөт.
Кээде оору кеңири тарап, эпидемияга жана пандемияга айланат.
= Белгилери жана жышаандары = Бир нече сааттан 1-1,5 күнгө чейин созулган инкубациялык мезгилден кийин оору адатта курч жана катуу башталат. Оору жеңил же оор формада өтүп кетиши, атүгүл өлүмгө алып келиши да мүмкүн.
Сасык тумоонун алгачкы белгилери чыйрыгуудан, катуу баш оорудан, дене табынын көтөрүлүшүнөн жана булчуң ооруларынан башталат. Ошондой эле тамак кургап, кычышат, кургак жөтөл күчөп, мурун аркылуу дем алуу кыйын болот.
Бул белгилер адатта бир жумага жетпейт. Бирок жөтөл эки жумадан ашык убакытка созулушу мүмкүн. Балдар ичи өтүп, кусушу ыктымал, бирок чоңдордо мындайлар көп кездешпейт.
Сасык тумоонун кабылдап кетишине вирустук пневмония, экинчилик бактериялык пневмония, мурун көңдөйүнүн инфекциялары жана астма же жүрөк жетишсиздиги сыяктуу адамдагы өнөкөт илдеттер себеп болушу мүмкүн.
Сасык тумоо-С вирусуна мүнөздүү болгондой, оору жышаансыз өтүшү да ыктымал.
= Эпидемиология =
Сасык тумоонун орчундуу өзгөчөлүктөрүнүн бири – бул ага ар кыл курактагы калктын текши туруштук бере албастыгы. Ошондуктан эпидемиялар тез-тез болуп, пандемияга айланышы да мүмкүн.
Сасык тумоо оорусу жыл бою жүрөт, бирок күз-кыш суук мезгилинде күчөйт. Бул ушул мезгилде элдеги витаминдин жетишсиздиги, суук тийүү, суук мезгилде адамдардын көп топтошкондугу менен байланышкан.
Сасык тумоо пандемиясы 30-40 жылда бир жолу, башкача айтканда, бир кылымда 2-3 жолу кайталанат. Ал жер шарындагы калктын басымдуу бөлүгүнүн тумоонун бардык түрлөрүнө каршы иммунитети азайып кеткендигинин натыйжасында болот. Же болбосо пандемия адамдар али ага каршы иммунитетке ээ боло элек жаңы вирус табигый шарттарда пайда болгондо болот.
= Вакциналоо = Сасык тумоону алдын алууда майнаптуу деп эсептелген ага каршы вакцина бар. Аталган вакцина адамда күчтүү иммунитетти пайда кылат. Вакцинанын курамын дайыма өзгөртүп туруу керек, анткени грипп вирусу өзү мутацияга учурап турат.
Сасык тумоого каршы вакцина Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму (ДСУ) тарабынан кош бойлуу аялдар, беш жашка чейинки балдар, карылар, саламаттыкты сактоо кызматкерлери жана КИВ/КИЖС, астма, диабет, жүрөк оорулары же дагы башка өнөкөт оорулары бар тобокел тобуна кирген кишилерге сунушталат.
= Дарылоо = Көпчүлүк учурларда сасык тумоо инфекциясы өзүнөн-өзү өтөт. Дарылоо сасык тумоонун ысытма, жөтөл, тамактын оорушу ж.б.у.с. жышаандарын жоюуга багытталышы керек. Бейтаптар өз абалын байкап, начарлап кетсе, медициналык жардам алыш үчүн кайрылышы абзел.
Сасык тумоо болгондо төшөктө жатуу өтө зарыл. Инфекциянын жайылышын алдын алуу үчүн кыйыр таасирлери бар дары-дармектер менен өзүн-өзү дарылоодон алыс болуу, башка адамдар менен тыгыз байланыш түзбөө сунушталат.
Бейтаптарга суюктукту көп ичүү, спирт ичимдиктеринен жана тамекиден баш тартуу, ысытманы түшүрүү жана булчуң ооруларын басуу үчүн дарыгерлердин көрсөтмөсү боюнча дары ичүү сунушталат.
= Дагы караӊыз: =
= Шилтемелер =
Стрежная дарыясы (Тунальки-Еган куймасы)
Стрежная — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тунальки-Еган дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жамбыл облусу
Жамбыл облусу - Казакстан Республикасынын түштүгүндө. 1939-ж. 14-октябрда уюшулган. Аянты 144,5 миң км2. Калкы 983,9 миң (1999). Облуста 10 административдик район, 4 шаар, 13 шаарча бар. Борбору – Тараз шаары. Аймагынын көп бөлүгү түзөң келип, түндүгүн Бетпак-Талаа, Моюн-Кум (бийиктиги 665 м, Байкара тоосу) чөлү ээлейт. Түштүк-батышындагы Барак-Тоо (бийиктиги 1660 м), чыгыш жана түштүк-чыгышында Жел-Тоо, Ай-Тоо (1506 м), түштүгүндө Кыргыз Ала-Тоосу (400 м) жатат. Климаты континенттик, январдын орточо температурасы –10…–12ᵒС, июлдуку 25–26ᵒС. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрүндө 100 ммден 500 ммге, тоолорунда 800–900 ммге чейин. Агын суулары өтө аз, ирилери: Чүй, Талас, Асса жана башка Түндүк-чыгышында Балкаш көлү жайгашкан. Газ, фосфорит, түстүү металл (алтын, күмүш), таш көмүр, барит, гипс, туз, курулуш материалы казылып алынат. Боз, шор, шортоң топурак басымдуу. Тоо этектеринде коңур-кызыл топурак таралган. Чөлдөрүндө сөксөөл, чий, Чүй, Талас сууларынын боюнда тал-терек, тоолорунда арча, ыргай жана башка өсөт. Тоо-кен, химия, жеңил, та­мак-аш, булгаары-бут кийим, фосфорит өнөр жай, спирт, май заводдору бар. Дан эгин (буудай, арпа), жүгөрү, кант кызылча, картөшкө, жашылча-жемиш айдалат. Бакчачылык, жүзүмчүлүк, эт-сүт багытындагы мал чарбасы, каракөл коюн өстүрүү өнүккөн. Ири автомобиль жолу – Алматы – Мерке – Чымкент. Облустун аймагы аркылуу Бухара – Алматы газ кууру өтөт.
Ловля
Ловля — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сокся дарыясынын оң жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 67 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Себорея
Себорея (латын тилинен sebum (сало) жана грек тилинен rrhea (агып атам)) — май безинин функциясынын бузулушу менен мүнөздөлгөн тери оорусу.
Себептери
Адатта жыныстык жетилүү мезгилинде (14—16 жаш) жолугат. Себорея эндокрин бездеринин бузулушуна, айрыкча жыныс безинин, калкан сымал бездин бузулушуна, вегетативдик жана борбордук нерв системасы, ичеги-карын жолдорунун оорусуна дуушарлантат.
Түрлөрү
Анын майлуу жана кургак түрү кездешет.
Майлуу түрү
Майлуу түрү май бези көп жайгашкан жерде (бетте, баштын чачтуу бөлүгүндө, көкүрөктө, далыда жана башкалада) чыгат. Мында чач (түк) майланышып, жылтырап турат. Бул учурда май безинин жылчыкчалары (тешикчелери) кеңеет. Анын ордуна экземага окшош кызарган бүдүрлөр пайда болот. Андан кийин чач түшө баштайт. Себореянын кургак түрүндө май аз бөлүнөт, тери шуудурап кургап, жукарат, какач пайда болот, демейде чач түшпөйт.
Кургак себорея
Кургак себорея көпчүлүк учурда кычышып, тырманууга аргасыз кылат, ошондон кийин тери карттанып, өңү киргил тарта баштайт.
Дарылоо
Дарылануу врачтын көрсөтүүсү боюнча гана жүргүзүлүүгө тийиш. Оорулуу өтө чыдамкайлык менен врачтын көрсөтмөсүн так аткаруусу зарыл. Себорея менен ооругандарга ванна жана душ кабыл алуу, жайында деңиз, көлгө түшүү пайдалуу. Адатта мал майы, углевод, туз, ачуу калемпир жана башкалар чектөө менен сүт, жашылча-жемиштерден турган диета сунуш кылынат. Жатарда самындап жуунуп, эртең менен жылуу суу менен чайканып, эгерде тери майланышып турса лосьондор менен сүртүү керек. Беттеги бүдүрлөрдү алдын алуу үчүн бетти күнүгө туз кислотасынын 1 — 2%түү эритмеси, теңге гүл суюктугу, 0,5%түү нашатырь спирти, бор кислотасы менен сүртүү сунуш кылынат. Беттеги майлуу бүртүкчөлөрдү тазалоо үчүн бетти бууга кармоо (үй шартында сүлгү менен чүмкөнүп, бетти 15—20 мин. бууга кармаса болот), атайын сунуш кылынган шампунь менен сүртүнгөн дурус. Майлуу себорея менен ооругандарга жумасына бир жолу адегенде ыкчам, анан муздак суу менен жуунган жакшы таасир берет. Мындай оорулууларга ачыткы, белок маска жасаган пайдалуу. Ошондой эле майлуу чачты туура күтө билүү зарыл.,
,
Кыпчак тили
Кыпчак тили — куман, кыпчактардын тили. 10-кылымдын орто ченинде Чыгыш Европада пайда болуп, чыгыш менен батыштын аймактарына (Кара деңиз боюндагы талаалар, кийин Кырым жана Балкан жарым аралынын бир бөлүгү) кеңири тараган. Түрк тилдеринин кыпчак тобунун кыпчакполовец топчосуна кирет. Огуз лексикасынан кирген сөздөр кездешет. Моңгол дооруна (11-13-кылымдын 1-жарымы) чейинки куман же кыпчак тили жөнүндөгү маалымат Махмуд Кашгаринин «Дивану лугат-ит-түрк» аттуу эмгегинде берилген. Бул тилдин моңгол доорунан (13-16-кылымдын 2-жарымы) кийинки жазма даректери көбүрөөк белгилүү. 1828-ж. Г.-М. Клапрот басып чыгарган латын-парсы-куман сөздүгү бар.
Доорон
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Чарли Чаплин
Сэр Чарльз Спенсер “Чарли” Чаплин (англ. Sir Charles Spencer "Charlie" Chaplin, Британия империясынын ардактуу орденинин рыцари; 1889-жылы 16-апрель – 1977-жылы 25-декабрь) – күлкүлүү ролдорду аткаруучу англиялык актер, режиссер, доошсуз тасма доору учурунда атактуулукка жеткен композитор. Чаплинди дүйнөлүк атактуулукка алып келген "the Tramp" (кырг. Трамп) каарманы доошсуз киноиндустриясынын тарыхындагы эң беделдүү инсандарынын бири болуп саналат. Бала чагынан (Виктория доору) өлүмүнө (1977) бир жыл калганына чейин эмгектенген Чаплиндин көшөкөрлүк жана талаш жараткан чыгармачылык иши 75 жылга созулган.
Чаплиндин Лондондогу балалык кези жокчулук жана кедейчиликте өткөн. Атасыз чоңойгон Чаплин, апасы финансылык кыйынчылыктар менен күрөшкөнүнөн улам тогуз жашына чейин эки жолу жумушчулар үйүнө жиберилген. Чаплин 14 жашына келгенде апсы психиатрия ооруканасына жиберилген. Чаплин чыгармачылык ишине эрте баштап, ар кандай варьете сахналарына чыккан, кийинчирээк сахналык актер жана куудул катары иштеген. 19 жашында Чаплин Fred Karno компаниясы менен келишимге кол коюп Америкага кеткен. Киноиндустрия Чаплинди тандаган соң, ал 1914-жылы Keystone Studios киностудиясында иштеп баштаган. Чаплин кыска заман ичинде Трамп каарманын ойлоп табып, актердун күйөрмандар тобу түзүлө баштаган. Башынан өз тасмаларын жетектеген Чаплин, Essanay, Mutual жана First National корпорацияларда иштеп жүргөнүндө чеберчилик талантын өнүктүрүп жүргөн. 1918-жылга чейин эле Чаплин дүйнөнүн эң таанымал инсаны болгон.
1919-жылы Чаплин United Artists компаниянын кош-негиздөөчүсү болуп, өз тасмаларынын толук укуктуу көзөмөлү колуна түшкөн. Чаплиндин алгачкы толук метраждуу тасмалары: “Кичинекей бала” (англ. The Kid, 1921), “Париж шаарында турган аял” (англ. A Woman of Paris, 1923), "Алтын дүрбөлөңү" (англ. The Gold Rush, 1925) жана “Цирк” (англ. The Circus, 1928). 1930-жылдары Чаплин үндүү тасмаларга өтүүдөн баш тартып, анын ордуна маексиз “Шаар чырактары” (англ. City Lights, 1931) жана “Азыркы заман” (англ. Modern Times, 1936) тасмаларын чыгарган. Чаплин саясатка аралашып, Адольф Гитлер жөнүндөгү “Улуу диктатор” (англ. The Great Dictator, 1940) тасмасын тарткан. 1940-жылдары Чаплин үчүн талаштар дооруна айланып, режиссердун популярдуулугу бир кыйла азайган. Чаплиндин коммунизмди жактыргандыгы айыпка тартылып, аталык соттошууларда катышуусу жана өзүнөн жаш аялдар менен үй-бүлө куруусу чатак жараткан. Федералдык Чалгындоо Кызматынын тергөөсү башталып, Чаплин АКШдан кетүүгө мажбур калып Швейцарияга жайгашкан. Чаплин Трамп каарманын бир канча заман соң, “Мсье Верду” (англ. Monsieur Verdoux, 1947), “Рампа жарыгы” (англ. Limelight, 1952), “Король Нү-Йоркто” (англ. A King in New York, 1957) жана “Гонконгтук графиня” (англ. A Countess from Hong Kong, 1967) сыяктуу тасмаларда гана аткара алган.
Чаплин көптөгөн тасмаларынын жазуучусу, режиссеру, продюсери, редактору, башкы каарманы, жана музыкаларынын композитору болгон. Бардыгын мыкты жасаган жана финансылык жактан көз карандысыз болгон Чаплин тасма тартуу үчүн бир канча жыл коротчу. Чаплиндин тасмалары буффонада менен пафостун аралашмасы катары сүрөттөлөт, өзгөчө Трамптын оңтойсуз жагдайлары менен күрөшүүсүндө. Режиссердун тасмаларынын көбү коомдук, саясий жана ошондой эле өмүр баяндык элементтердин темаларды камтыйт. 1972-жылы Чаплин, эмгектерине ыраазычылык айтуу жаатында ардактуу “Оскар” сыйлыгына “ушул доордун тасма тартуусуна сан жеткис таасирлерди жаратуусуна” татыган. Чаплиндин “Алтын дүрбөлөңү” (англ. The Gold Rush), “Шаар чырактары”, “Азыркы заман” жана “Улуу диктатор” тасмалары азыркыга чейин жогору бааланат жана “Эч бир заманда болуп көрбөгөн эң мыкты тасмалар” тизмесинде табылат.
Өмүрү таржымалы
Чарлз Спенсер Чаплин 1889-жылы 16-апрелде Лондондо артисттин үй-бүлөсүндө туулган.Турмуш жолун театрда актер болуп иштөөдөн баштаган.Чарли Чаплин 1977-жылы дүйнөдөн кайткан.
Ишмердүүлүгү
Кийин кинорежиссерлукка өтүп, 1915-жылы «Эс-Сеней» бирикмесинде тартылган 14 фильмде («Анын жаңы иши», «Чемпион», «Паркта», «Автомобилге түшүп качуу», «Кызмат», «Банк», «Сатылып кеткен киши», «Музыка үйүндөгү кече») жаңы ыкмаларды киргизүүгө жетишкен. Көп узабай «Лоун стер» («Жалгыз жылдыз») деген студияга өтүп, 12 фильмге тартылып, американын комедия жанрына бир топ ийгиликтерди алып келген.1917-жылы «Тынч кече», «Дарылануу», «Чет өлкөгө качкан киши» Укмуштарды издеген киши» деген чыгармалары экранга чыгат.Америкадагы бай көпөстөрдү ар кандай жолдор менен тымызын сындап, буржуазиялык коом эзип жаткан карапайым жумушчу адамдарга болгон боорукерлик көрсөтүлөт.Көбүнчө ал бай мырзалар кийүүчү кийим-кечелерди сындаган.
Аткарган ролдору
Режиссер фильмдеринин көбүндө комедиялык жана лирикалык мүнөздү айкалыштырган «кичине адамдын» образын түзүп, ал аркылуу кедейлик турмушту трагедиялуу баяндайт. «Париждик кыз» (1923), «Алтын азгырыгы» (1925), «Цирк» (1928) фильмдери дүйнөлүк комедиянын үлгүсү болсо, «Чоң шаардын оттору» (1931), "Азыркы заман", (1935) фильмдеринде жумушсуздук, «Улуу диктатордо» (1941) фашизмди ашкерелеген; «Месье Верду» (1947) фильми америкалык реакциячыл чөйрөлөрге жаккан эмес. Ошол эле мезгилде Чаплин бир куудулдун муңдуу тагдырын баяндаган «Цирктеги оттор» деген фильмин тарткан. Мында фильмдин башкы каарманы менен Чаплиндин жеке турмушу окшошуп турат.
Анын 1967-жылы чыккан «Гонконгдон келген мырзайым» деген комедиясы режиссерду журтчулукка кеңири таанытып, комедия жанрынын өсүшүнө өзүнүн зор салымын кошту.
Сыйлыктары
1954-жылы Тынчтыктын Бүткүл дүйнөлүк Советинин чечими менен ага эл аралык сыйлык ыйгарылган.
Сары-Сай сейрек металлдар кени
Сары-Сай сейрек металлдар кени Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районунда, Какшаал кырка тоосунун түндүк капталында, деңиз деңгээлинен 3625 – 4325  м бийиктикте. 1985–90-ж. издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы девондун алевролит, кумдуктуу акиташ катмарлары бар сланецтерден, жогорку карбон-төмөнкү пермдин акиташтарынан, мраморлорунан жана төмөнкү пермдин алевролит–сланецтеринен, конгломераттарынан, акиташтарынан, олистостромдорунан түзүлгөн. Бул терриген–карбонат катмарлары бир топ майда интрузиялар менен жирелген. Руда тулкулары шток, тарам түрүндө жегич сиенитгердин дайкаларынын түндүк жана түштүк экзокон-тактарында жайгашкан жана карбонатиттердин потмагмалык этабы менен жанаша жатат. Негизги руда минералдары: пироклор, циртолит, бадделеит, танталит, иттропаризит, доверит. Сейрек учуроочу металлдардын кычкылынын рудадагы өлчөмү – 0,30%. Сейрек учуроочу металлдардын болжол ресурсу 9800 т. Танталдын өлчөмү 0,006%, болжол ресурсу 967 т.
Деңизде жардам көрсөтпөй коюу
Деңизде жардам көрсөтпөй коюу – ачык деңизде жасалган, эларалык мүнөздөгү кылмыш. Ал үчүн жоопкерчилик деңизде жардам көрсөтүү жана сактап калуунун айрым эрежелерин бириктирүү 1910-жылкы үчүн Брюссель конвенциясында, деңизде адам өмүрүн коргоо боюнча Эларалык конвенцияда, 1979-жылкы деңизде издөө жана сактап калуу боюнча 1978-жылкы Эларалык конвенцияда, ошондой эле БУУнун 1982-жылкы деңиз укугу боюнча Конвенциясында каралган. Аларда кемелердин кыйроосунан жана аба учактарынын деңизге аргасыз конууларынан улам кыргынга учураган адамдарды сактап калуунун тартиби жөнгө салынган. Бул кылмыштарды субъекттери деңиз кемесинин капитаны жана башка кызмат адамдары болуулары мүмкүн.
Ак локсехинус
Ак локсехинус (лат. Loxechinus albus) — деңиз кирпилеринин бир түрү.
Бадырак
Бадырак - куурулган буудай, жүгөрү, буурчак же арпа. Жүгөрү кумга куурулганда, баары тең жарылып, көлөмү чоңойуп, ак түскө айланат. Жүгөрү бадырак күйбөй бат куурулсун үчүн кургак кум кошулат. Буудай, арпа, буурчак кумсуз эле куурулат. Арпа бадырак сокуга күйшөлүп акталган. Жүгөрү Б-ты таза, ирирээк кумга аралаштырып кууруса, күйбөй, көлөмү чоңоюп, ак баржак болуп жарылат. Буудай менен арпа бадыракты өзүн эле кууруйт (арпаны сокуга күйшөп, кабыгынан ажыратып, түктөп алат). Буурчак менен нокотту адегенде сууга көптүрөт. Кууруган учурда куургуч гана баткандай казандын оозун калкалап, куурубаса дан тарсылдап сыртка ыргыйт. Бадыракты көбүнчө балдарга кууруп беришкен. Азыр жүгөрүнү атайы аппаратта куурулуп, поп-корн деп аталат. Бадырак жасашат.
И. Молдобаев.
Атаке, урук
Атаке уругу - бөрү уруусунун курамындагы урук.
XVIII к. бөрү уруусунан чыккан атактуу Атаке баатыр жөнүндө эл арасында көптөгөн санжыра-уламыштар бар.
Колония
Колония(Отор) (латынча colonia – жайгаштыруу) – 1. бөтөн элдин жергиликтүү калктын бош же отурукташкан жерлерине зордук менен көчүп келип отурукташуусу; 2. экономикалык жана саясий жагынан көзкаранды болуу менен, өзүн басып алган чет мамлекеттин бийлигине өткөн өлкө.
Колдонулган адабият
“Кыргыз тарыхы” Бишкек  2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
Кыпчуур (түшүнүк)
Кыпчуур (түшүнүк), клещи — 1) механикалык Кыпчуур — кайра иштетүүчү жайда (темирчи Кыпчуур) даярдалуучу нерсени кармоо үчүн чымчыгыч түрүндөгү курал. Ошондой эле мыкты сууруп алууда колдонулат. 2) Ток өлчөгүч Кыпчуур — электр чынжырындагы 10 кВ чыңалууга чейинки өзгөрмөлүү ток күчүн ченөөчү, алып жүрүүгө ыңгайлуу түзүлүш. Ал изоляцияланган туткасы жана ар кандай өлчөмдөгү Кыпчуурлары бар киндиктен (сердечник) турат. Ченеп аныктооч аспап туташтырылган ором киндикте жайгашкан.
Беляш (Татышлин району, Башкыртстан)
Беляш — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Бадряшев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 471 киши. Почта индекси — 452833, ОКАТО коду — 80250815004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Лена (Илишев району, Башкыртстан)
Лена — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Сюльтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 31 киши. Почта индекси — 452269, ОКАТО коду — 80230868002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тексико (Нү-Мексико)
Тексико (Нү-Мексико) (Texico) — Нү-Мексико штатынын Curry округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1065 киши. Болжолдуу аянты - 2.1 км². FIPS коду — 35-77250.
Кичи Грязная
Кичи Грязная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Грязная дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Деңизде сүзүү соодасы
Деңизде сүзүү соодасы – жүктөрдү, жүргүнчүлөрдү жана алардын кол жүктөрүн ташуу; биологиялык ресурстарды өндүрүү; деңиз түбүнүн жана анын астынын минералдык жана жансыз ресурстарын чалгындоо жана иштетүү; лоцмандык жана музжаргычтык узатуулар; издөө, сактоо жана сүйрөтүү аткарымдары; деңизге чөгүп кеткен мүлктөрдү алып чыгуу; суу техникалык, суу астындагы техникалык жана башка суу астындагы жумуштар; санитардык, карантиндик жана башка көзөмөл; деңиз чөйрөсүн сактоо жана коргоо; деңиз илимий изилдөөлөрүн өткөрүү; окуу, спорттук жана маданий максаттарда кемелерди пайдалануу менен байланышкан ишмердик.
Анкета
Анкета – сурамжылоонун жардамы менен материал жыйноо ыкмасы.
Колдонулган адабияттар
Enquête Enketo Enquête תחקיר Inchiesta 探究 Enquête Dochodzenie
Көк-Кийик мөңгүсү
Көк-кийик мөңгүсү — Чоң Алай кырка тоосунун түн. капталында. Уз. 4,7 км, аянты 7,4 км2. Кызылсуунун алабындажайгашкан. Башы деңиз деңг. 5250 м, этеги 3700 м. бийиктикте жатат. Абляция облусунун аянты 2,1 км2. Фирн облусу мөңгүнү бөлүп, така сымал ийилген тоокыры менен торолгон кенен өрөөндөн оруналган. Тили дээрлик морена менен капталган. Мөңгүдөн Кызылсуунун (батыш) солкуймасы Көк-кийик суусу башталат.
Мугхана
Мугхана – таштан узата салынган, үстү кумпалуу же жалпак жабылган, эшиги тар күмбөз (б.з.ч. 2-к. – б.з.6–7-к). Бир үй-бүлөнүн мүчөлөрү коюлган. Дубалдарынын көлөмү, тургузулушу жана саны боюнча айырмаланат. Фергана өрөөнүнүн түндүк-батыш бөлүгүндө, Карамазар жана Чаткал кырка тоолорунун өрөөндөрүндө кездешет. Бул жерлерде 200дөн ашык мугхана казылган. Алар чала көчмөн тоолук малчыларга таандык. Бул урууларды эфталиттер менен байланыштырышат. Алабука районундагы мугханаларды 1951-жылы А.К.Кибиров, 1955 жана 1974-жылдары Ю.А.Заднепровский изилдешкен. Терексай шаарчасына жакын, Ортотокой кыштагында Касансай суусунун оң өйүзүндө Чычырканак дөбө мүрзөлөрүнөн да мугханалар табылган. Түндүк чыгыштагы эң четки мугханалар тобу Пачата суусунун (Аксы району) жогорку бөлүгүндө кезигет. Казылган мугханалар б.з. 1-кылымына таандык.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Дөбөкоргон шаар чалдыбары
Дөбөкоргон шаар чалдыбары – 9–12-кылымга таандык археологиялык эстелик. Араван суусунун сол жээгинде, азыркы Дөбөкоргон айылынын батыш тарабынан орун алган Мазардөбө шаарчасынын түштүк жагында. Тик бурч формасында, түштүк бөлүгү жогору көтөрүлүп турат. Орто кылымдарга тиешелүү керамика табылган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кыргоол
Кыргоол (Phasianus) — кыргоолдор тукумундагы куштар уруусу. Дене узундугу 85 смге жетет. Корозу кооз түстө, канаты жалтырак, бостеги саргыч боз. Канаты кыска, жазы; алыс уча албайт, куйругу узун. Корозу бостегинен чоң, текөөрү бар. Башы көк жашыл, ак мойноктуу. К. Европада, Борбордук Азияда таралган. Суу жээктеринде, бадалдуу токой, камыш арасында, күз, кыш мезгилинде топтошуп жашайт. Жерге уялап, 8-12 жумуртка тууйт. Жумурткасын 24-25 күндө бостеги басып чыгарат. Өсүмдүк уругу, мөмөсү, бүрү, майда омурткасыздар жана башка менен азыктанат. Кыргызстанда 2 түрү жашайт.
Берцелиус Йене Якоб
Берцелиус Йене Якоб (20. 8. 1779- 7. 8. 1848) - швед химиги жана минералогу. Стокгольм университетинин, медицина -хирургиялык институттун профессор Стокгольм ИАнын мүчөсү (1808), 1810-жылдан президенти. Петербург ИАнын ардактуу мүчөсү (1820). Берцелиус элементтердин атомдук массасынын таблицасын түзүп, грекче же латынча аттарынын башкы тамгалары менен белгилөөнү сунуш кылган; 2000ге жакын бирикменин %дык составын изилдеп чыккан. 1810-16-ж. эселик катыш законун ачып, органикалык бирикмелердин составы ал законго баш ийерин далилдеген. 1815-ж. кээ бир органикалык кислоталардын биринчи формуласын жазган. Составы бирдей, касиеттери түрдүү органикалык бирикмелерди изомер деп атаган.
Гизингер менен бирге түрдүү минералдарды, кендерди изилдеп, церий, селен, торийди ачкан. 1824-25-ж. 1-жо-лу эркин абалда кремний, титан, тантал жана цирконийди алган. Атом жөнүндөгү окууну негиздеп, өнүктүрүүдө Берцелиустун эмгеги зор. Берцелиус 19-кылымдын 1-жары-мында химия илиминин өнүгүшүндө чоң роль ойногон.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Деңиз-соода кодекси (дск)
Деңиз-соода кодекси (дск) – жүк, жүргүнчү, тартуу, жүк жана почта ташуу, балыкчылык жана башка деңиз өнөр жайы, пайдалуу деңиз кендерин алуу үчүн кемелерди пайдаланууга байланышкан мамилелерди жөнгө салуучу тутумдаштырылган мыйзам актылары.
Инерттүү газдар
Инерттүү газдар - мезгилдик системанын VIII группа хим. элементтери: гелий (Не), неон (Ne), аргон (Ar), криптон (Kr), ксенон (Xe), радон (Rn). Не жаратылышта ар кандай ядролук процесстер (ядролук ажыроо) натыйжасында пайда болот. Абанын курамында: көлөмү б-ча Не=5,24-10-4 %, =1,82× 10-3 %, Ar=0,9345 %, Kr=1,14×10-4 %, Хе=8,6×10-6 % болот. И. г. атомунун электрондук катмарлары толук (1s2He, ns2np6 калган И.г.) толгондуктан молекулалары бир атомдон турат жана алардын инерттүүлүгүн шарттайт. Ушуга жараша алар кыйындык менен суюк абалга өтөт, суюлуу темп-расы ат. м. өсүшү менен жогорулайт. Катуу абалда кубдук кристаллдык торчону пайда кылат. И. г. бардыгы диамагниттүү болушат. Сууда аз, орг. эриткичтерде дурусураак эришет да, ат. м. чоңойгон сайын эригичтиги көбөйөт. Бардык И. г. (гелийден башкасы) суу жана орг. эриткичтер менен туруксуз клатраттык бирикмелерди пайда кылышат. Хим. бирикмелерди пайда кылуу жөндөмдүүлүгү: Xe ®Kr® Ar иретте азайып отурат (Rn радиоактивдүүлүгү жогору болгондуктан катарга кирген жок). И. г. азот менен кычкылтекти алууда кошумча продуктулар катарында абадан алынат. И. г. инертүү чөйрө катарында металлургияда, атомдук жана ракеталык техникада, жарым өткөргүчтөрдү алууда жана башка колдонулат.
Синдея (дарыя)
Синдея — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 152 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ломехузалар
Ломехузалар (лат. Lomechusa) — кумурсканын уюгунда жашоочу коңуздардын бир уруусу.
Аттила
Аттила (Адил хан, т.ж. белгисиз–453) - Борбордук Азиядан Европага чейинки аймакты басып алган хунн уруулар союзунун колбашчысы, Мундцуктун уулу. Аны европалыктар «Кудайдын каары, ааламдын токмогу» деп аташкан. 433-жылы Ругилас өлгөндөн кийин бир тууганы Бледа менен бирдикте хунндарды башкарат. 445-жылы Бледаны өлтүрүп, жеке өзү колбашчы болуп калат. Сармат жана герман урууларын баш ийдирип, өз өлкөсүнүн аймагын зор өлчөмгө кеңейтет. Аттила остготтордун, гепиддердин, тюрингдердин, герулдардын, ругилердин жана хазарлардын күчтүү союзун түзөт. Аттила алгач Чыгыш Рим империясына өзгөчө коркунуч туудуруп, император Феодосий II ни зор өлчөмдөгү салык төлөөгө мажбурлаган жана төмөнкү Дунайдын оң жак жээгин бүт бойдон өзүнө баш ийдирип алган. Мидияны, Фракияны ээлеп, Константинополдун чет жакаларына чейин чабуул коюп турган. 450-жылы Батыш Рим императору Валентиан III карындашы Гонорияны бербей койгондугуна ызаланып, 500 миң жоокери менен Рейн дарыясына чейинки аймакты ээлейт. Трир, Мец, Аррес, Орлеан шаарларын курчоого алып, жоокерлерин Каталаун түздүгүнө Труа шаарына жакын жерге жайгаштырат. Ушул жерде 451-жылы күзүндө эбегейсиз зор кагылышуу болот. Хунндардын 2 жолку чабуулунун мизи кайтарылат. Аттила жоокерлерин Вагенбург чыңдоосуна жайгаштырат. Бул салгылашууда 200 миңден ашык жоокер курман болот. Кийинки жылы Аттила жаңы согушка аттанат. Чыгыш Альп аркылуу Италияга өтүп, Аквилеяны, Альтинумду, Пазуяны, Миланды өз карамагына кошот. Бүткүл Италияга коркунуч туулат. Бирок Аттила күтүлбөгөн жерден жеңиштүү жүрүшүн токтотуп, сүйлөшүүгө даяр экендигин билдирет. Аттила Паннонияга кайтып келип, 453-жылы бургундиялык Ильдико менен никелешкен түнү каза болот. Аттиланын катуу соккудан же өз эли үчүн өч алгысы келген Ильдиконун колунан ажал тапкандыгы жөнүндө божомолдор бар. Аттила өлгөндөн кийин хунн падышачылыгы тараган, анын образы кийин легендага айланып кеткен.
Тарыхтар жыйнагы
Мужмал ат-таварих ва-л-кысас же «Тарыхтардын жана аңгемелердин жыйнагы» («Свод историй и рассказов») – 1126-жылы жазылган фарсы тилиндеги тарыхый эмгек. Автору белгисиз. Бул эмгекти ирандык тарыхчы Бехар 1939–40-жылы Тегеран шаарында жарыялаган. Эмгекте түрк элдери тууралуу маалыматтар да камтылып, кыргыздар «кыркыз» болуп берилген. Чигилдердин башкаруучусу, Барскан шаарынын бийлөөчүсү «тебин» титулун алгандыгы тууралуу да айтылат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Сары-Талаа габбро кени
Сары-Талаа габбро кени — Баткен облусунун Кадамжай районунда, Сары-Талаа кыштагынан 2 км түштүк-батыш тарапта, Алай кырка тоосунун түндүк этегинде. Кен 1955-ж. табылып, 1968–71-жылдары изилденген. Кендин аянты 0,712 км. Силур жана девон мезгилдеринде пайда болгон чөкмө тоотек катмарлары ээлеп жатат. Аларды габбро тоотектеринин интрузиясы жиреп чыккан. Интрузиянын эни 700 мдей, узундугу 10–12 кмге созулуп, ал боз, ачык жана каралжын боз түстөгү габбронорит тоотектеринен турат. Мында өңү кара минералдардын агыш плагиоклаздар менен айкалышып жайгашуусу өзүнчө кооз көрүнөт. Таш оңой иштетилет жана жакшы сайкалданат. Жылмаланган беттеги оймо-чийме өтө кооз жана оригиналдуу. Имараттардын дубалдарын каптап, кооздоо үчүн, ошондой эле майда кооз буюмдарды жасоого пайдаланса болот.
Аттиш
Аттиш, кычкач, ат кычкач, камбар кычкач — мык жана башкаларды сууручу аспап. Эки жаагы бири-бирине кадоо аркылуу кайчылаша бириктирилип, бирөөнүн баш жагы колго илинбеген буюмдарды чымчыгыдай ичин карай ийилип, экинчи жагы кармаганга ылайыкталып, түз жумуру темирден жасалат. Ал негизинен устачылыкта, зергерчиликте жана үй-тиричилигинде кеңири колдонулат. Аттиштин башка түрүн кемпирооз деп аташат.
Кара-Арча (Манас району)
Кара-Арча ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Покровка айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 711 киши (2009-жылы).