Мамлекеттик_тил_жана_маданият_институту
Кыргыз элинин эң байыркы монументалдуу «Манас» эпосу кылымдарды сүрүштүрүп, элдин тарыхый тагдыры менен бирге өмүр сүрүп, өнүгүүнүн көп багыттарын башынан өткөрдү. Анын идеялык мазмуну, сюжеттери элдин чектелүү бир мезгил учурдагы жашоо шартын, дүйнө таанымын, салт-санаасын чагылдырбастан, кучагына бир нече формацияларды: алгачкы коомдук түзүлүштөн баштап феодалоизмге чейин кучагына камтырын билебиз. Бул, албетте, эпостун узак убакытта калыптангандыгынан маалымат берип турат. Эгерде биз трилогиянын «Манас» бөлүмүнө көз жүгүртүп көрсөк, анда бул бөлүмдө алгачкы уруулук коомдун акыркы стадиясы, ошондой эле согуштук демократия доорунун өкүм сүрүп турганын байкайбыз. Чындыгында биз көтөргөн маселе – согуштук демократия урук, уруулук коомго негизделип, андан өсүп-өнүгүп жогорку коомдук түзүлүштү түзөрү белгилүү. Бул этаптын мүнөздүү белгилерин К.Маркс менен Ф.Энгельс төмөндөгүдөй түшүндүрүшкөн: уруулук коомдун институттары башкаруу органына айланып, бул бай жогорку топ өзүнө башка эл массаны да баш ийдиришип, жогорудагы башкаруу органын өнүктүрүшүп жоокер элге башчылык кылган. Бул согуштук демократия түзүлүшүнүн демократизми болгон. Ошондой эле согуштук демократиянын дагы бирден бир булагы болуп өндүрүштүк күчтүн болуп көрбөгөндөй өсүшү т.а. темир кендерин өндүрүү эсептелген. Эгерде биз эпоско анализ жүргүзүп көрсөк, анда негизинен баштан аяк кичи жана ири уруш, кагылышуулар сүрөттөлөт. Демек ошол учурда темир өндүрүү жана курал жарактарды чыгаруу арткы пландагы иштерден болгон эмес. Муну эпос эле эмес тарыхый булактардагы кыргыздардын темирди иштетүү, ширетүү жагынан мыкты элдерден экендигин билдирген маалыматтардан да байкасак болот. Жогорудагы түзүлүшкө Ф.Энгельс «эпоха железного меча, а вместе с тем железного плуга и топора»  деп баа бергендей биздин ата-бабаларыбыз бул доорду баатырдык менен башынан өткөрө алышты жана андагы болуп өткөн процесстер дээрлик толугу менен элдин оозеки чыгармаларында чагылдырылып калынды. «Манас» эпосунда бул доор, андагы окуялар көркөм каражаттар менен кеңири сүрөттөлүп, ар бир деталадры ийне жибине чейин кылдат териштирилип берилген. Биз жогоруда белгилеп кеткендей, согуштук демократия бул өндүрүштүк күчтүн – темир иштетүүнун күчөшү жана аны тиешелүү багытта (согушта) колдонуу менен түшүндүрүлүп, жалпы элдин жоокерге айланып, биригип мамлекет түзүшү аркылуу далилдениши, эпосто уруулардын мезгилдин талабына ылайык баш кошушу, бирдиктүү бийликти жаратып ага баш ийиши, жалпы элдин бир максатты көздөп жапа тырмак ага жетүү аракеттери менен айгинеленет. Ошол мезгилдеги биздин ата-бабаларыбыздын жашоо шарты, абалы жаңы жер, жайыт, үлүш үчүн тынымсыз күрөшүүнү талап эткен. Бул келечегинде элди «жоокер элге» айландырып, алардын башка өз тендүүлөрү менен баш кошушуна жана бара-бара аларга үстөмдүк кылышына түрткү берип согуштук демократиянын принциптеринин негизинде жашагандыгынан кабар берип турат. Окумуштуу З.Ч. Мамытбековдун пикири боюнча: «военная сила киргизских кочевников представляло собой вооруженное ополчение народа, организованное по родо-племенным признакам». Мында бардык уруулар бир ополчениени түзүшкөнү менен бирдей даражада болушкан эмес, кимде-кимдин уруусу көбүрөөк куралдуу күчкө ээ болсо ошол доминант катары эсептелинген да өзүнүн көз карашын башка урууларга таңуулай алган, бирок айрым шарттарда өзгөлөрдүн кызыкчылыгы эске алынып турулган. Эпосто негизинен ногой, нойгут, катаган күчтүү уруулар катары берилип, көпчүлүк окуялар алардын тегерегинде өтүп, башка уруулар экинчи планда милдет аткарышы белгилүү. Бул негизинен уруу башчыларынын активдүүлүгүнө байланыштуу болушу керек. Бирок уруулардын согуштук уюму дайыма өкүм сүргөн эмес, алар өзгөчө шарт пайда болгондо, согуш же жүруш учурунда гана түзүлүп, башка мезгилдерде өз жерлеринде эле кадимки турмушун улантышкан. «Манас» эпосунун Көкөтөйдүн ашында көпчүлүк уруу башчылары кан Манастын кылган иштерине нааразы болуп, ичинде кеги менен кайтышат. Натыйжада жети кан урууларынын башын кошуп кол курап, көптөн барып: