cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргызстан коргошун жана цинк рудалары
Стратиформ тобундагы коргошун-цинк кендеринде Чаткал кырка тоосундагы девондун карбонаттуу тоотектеринде жайгашкан Сумсар, Караүңкүр, Акбашат кендери; Жыргалаң аймагындагы ортоңку карбондун башкырт ярусунун акиташ тектери менен байланыштуу болгон Эки Чат, Чааркудук, Каркыра кендери кирет. Бул топтун кендери катмар түрүндө жайгашуусу, минералдык курамынын жөнөкөйлүгү, интрузия, тектоникалык жана бүктөлүү жаракалары менен байланышкандыгы менен өзгөчөлөнөт.
Since U Been Gone
"Since U Been Gone" - америкалык ырчы Келли Кларксондун Breakaway деп аталган экинчи альбомундагы экинчи (АКШ жана Австралияда биринчи) сингл.
Ыр 2005-жылдын ичинде ийгиликке жетишкен: 1 миллион копиясы сатылган, эң көп жүктөлгөн экинчи америкалык композиция болгон. Billboard Hot 100 жана Канада чартында экинчи орунду ээлеген. Келли Кларксон 2006-жылы "Since U Been Gone" үчүн "Мыкты аял поп вокал аткаруусу" номинациясында "Грэмми" сыйлыгын алган.
Бобушев Темирбек Сейтказиевич
Бобушев Темирбек Сейтказиевич - (7.9.1953-ж. туулган, Нарын облусу, Нарын шаары) география илимдеринин доктору (2005), профессор (2005). КМУнун география факультетин бүгүргөн (1976). 1979-96-ж. КМУда окутуучу, улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы, Кыргызстан-Америка университетинин илимий-изилдөө борборунда директор (1996-2002.), 1-проректор (2003-04), 100дөн ашык илимий эмгектин автору (анын ичинде 8 китеп, анын экөө англис тилине которулган). Илимий эмгектери Борбордук Азия менен Кыргызстандын экономика жана экология коопсуздугуна, региондогу өндүргүч күчтөрдүн жайгашуусуна жана өнүгүүсүнө арналган.Эмгеги: Экономическое развитие Кыргызской Республики: стратегия национального управления. Бобушев, 2003; Центральная Азия: проблемы и перспективы развития. Бобушев, 2003; Экономическая, социальная и политическая география Кыргызстана, Бобушев, 2006 (авторлош).
Схоластика
Схоластика (гр. scholasticos, schole – мектептик, мектеп) – орто кылымда христиан дин эрежелерин системалаштырып иштеп чыгып, аны рационалдуу негиздөөгө аракеттенген теологиялык «мектеп философиясы».
Схоласттар антикалык философиянын идеяларын пайдаланышып, жалпы европалык, чыгыштык универсалдуу схоластиканы жаратууга умтулушкан. Схоластиканын өнүгүүсү бир нече мезгилге бөлүнөт: алгачкы схоластикага (11–12-кылымдар) неоплатонизм мүнөздүү (иштеп чыккандар Эриугена, А. Кентербийский); жетилген «классикалык» мезгилинде (12–13-к.) «христандык аристотелизм» үстөмдүк кылган (Улуу Альберт, Фома Аквинский).
Кийинки мезгилдеги (13–14-к.) схоластиканын өкүлдөрү (Дунс Скот) схоластикадагы томизмге (Ф. Аквинскийдин окуусуна) каршы чыгышкан жана ага кош чындык теориясын каршы коюшкан. Жаңылануу (орус. возрождение) философиясынын соккусу менен Схоластка идеологиядагы өзүнүн басымдуулугун жоготот. Андан кийин келип чыккан (15–16-к.). Католиктик неосхоластика деп аталган уламасы (аткаруучусу иезуит Ф. Суарес) менен протестанттык уламанын (аткаруучусу Ф. Меланхтон) ортосундагы талаш-тартыштар акыр аягында келип католик чиркөөсүнүн реформация агымына каршы күрөшүн чагылдырып калат.
Батыштын кай бир авторлору бул күрөш менен схоластикалык философия өрчүп өнүктү деп айтышкан. Кийинки кылымдарда жаңы мезгил доорундагы алдыңкы философиялык окуулардын (Декарт, Гоббс, Локк, Кант, Гегель, Фейербах ж. б.) бузуучу таасири астында схоластика өзүнүн белгилүү таасирин жоготот. Бирок 19-к. баштап схоластика кайра жандана баштайт. Азыркы учурда католиктик философиянын ар түрдүү багыттарын, мектептерин бириктирип турат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Терь №1
Терь №1 — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лебяжья дарыясынын оң жээгинен 91 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гүлжигит Алыкулов
Гүлжигит Алыкулов (25-ноябрь 2000, Токтогул, Кыргызстан) — Кыргызстандык футболчу, "Кыргызстан улуттук курамасынын" жана Казакстандын "Кайрат" футбол клубунун жарым коргоочусу.
Спорттук карьерасы
Футбол менен бала чагынан машыгып келет. "Дордой" клубунун тарбиялануучусу. 2019-жылдан тарта улуттук курама команданын мүчөсү.
Сенегал
Сенега́л (фр. Sénégal), расмий — Сенега́л Республикасы (фр. République du Sénégal) — Батыш Африкадагы мамлекет, Сенегал дарыясынын түштүгүндө. Өлкөнүн аталышы дал ушул дарыянын атынан келип чыгат. Борбор шаары - Дакар.
Алай-Куу өрөөнү
Алай-Куу өрөөнү — Алай-Куу (батыш), Терек (түш.) жана Фергана (түндүгү.) тоолору менен курчалган бийик тоо өрөөнү. Узундугу 75 км, туурасы 15 км. Орточо. бийиктиги. 2300 м, жеринин бети тоолуу келип, түндүк батышты көздөй жантайыңкы. Борбордук бөлүгү жайык. Дөңсөөлүү түзүлүштөгү талкаланып тегизделген жондор, чөкмө тектер менен капталган байыркы түздүктөр, жарыш жайгашкан кырлар жана өрөөндөр мүнөздүү. Негизинен бор жана юра мезгилинде пайда болгон тоо тектерден түзүлгөн. Көмүрдүн кени бар. Климаты континенттик. Июлдун орт. температурасы 15,7°С, январдыкы –17,9°С. Жылдык-чачыны 300–500 мм.
Суулары: Балгынды, Кашка-Суу, Карагатты, Сабажарды, Кайыңды, Казык, Акбогус Терек ж.б.Көлдөрү: Кулун, Көлкайыңды. Негизинен талаа-тулаң (2300–2700 м), токойлуу шал- баа (2700–3100 м), токой (3000–3500 м), субальп, альп шалбаасы (3500–3900 м) жана маданий (2100–2500 м) ландшафттар мүнөздүү. Алай-Куу өрөөнүндө Сагындык ж. б. кыштак жайгашкан. Мал чарбасы өнүккөн; жайыт.
Ксеномисттер
Ксеномисттер (лат. Xenomystus) — деңиз балыктарынын бир уруусу.
Кетмен-Төбө туз кени
Кетмен-Төбө туз кени, Шамшыкал туз кен Жалал-Абад облусунун Токтогул районунда, Токтогул шаарчасынан 26 км чыгышта, Кетмен-Төбө өрөөнүндө, Нарын дарыясынын оң өйүзүндөгү Шамшыкал бөксө тоосунда, деңиз деңгээлинен 1100–1287 м бийиктикте. Кенди жергиликтүү эл илгертен пайдаланган.
Жогорку билим
Жогорку билим – системалаштырылган билимдердин жана практикалык көндүмдөрдүн биримдиги.
Кетмен-Төбө туз кени
1932-ж. алгачкы геол. жумуштар жүргүзүлгөн. Геол. чалгындоо иштери 1959–60, 1972 жана 1994-жылдары жүргүзүлгөн. Кен аймагын миоцендин ариддик климат шартында пайда болгон чопо, алевролит, мергель, кумдук ж. б. чөкмө тектери түзөт. Алардын арасында гипс менен туздун линза сымал кабаттары жатат. Туздун 34 кабаты табылган. Ар биринин калыңдыгы 1,5 мден 7 – 10 мге чейин, узундугу 3–4 км. Туздун курамында: галит 60–95%, глауберит 3,0–5%, тенардит 6–8% жана астраканит 0,3%. Галит ири, орто жана майда кристаллдуу; түсү ак, агыш боз, чанда тунук (шамшыкал). Туз кабаттары чопо менен аралашкан. Туз малга тоютка жарамдуу. Запасы А+В+С1 категориясы боюнча 5606 миң т, С2–27 миң т. 1996-жылга карата туздун запасы А+В+С1– 5591 миң т, С2–2–27 миң т.
Жогорку билим
Жогорку билим илимдин, техниканын жана маданияттын акыркы жетишкендиктерин колдонуу жана чыгармачылык менен өнүктүрүү аркылуу даярдык профили боюнча теоретикалык жана практикалык маселелерди чечүүгө жардам берет. Жогорку билим термини о. эле экономика, илим, техника жана маданият тармактары боюнча жогорку квалификациядагы адистерди даярдоо дегенди түшүндүрөт.
Сенек жылдар
СЕНЕК ЖЫЛДАР – совет коомундагы 60-жылдын акырынан 80-жылдын ортосуна чейинки мезгил. Административдик-бюрократиялык жетекчиликтин кесепетинен эл чарбасынын бардык тармактарында өндүргүч күчтөр солгун жана чачкын өнүккөн, продукциянын сапатына эмес, дүңүнө басым коюлган. Колхоздун өз алдынчалыгы чектелип, менчик чарбалардын өнүгүшүнө тоскоолдук кылган. Мекемелердин жеке кызыкчылыктары үчүн көптөгөн чоң-чоң курулуштар зордоп ишке киргизилгендиктен, экологиялык тең салмактуулук бузулган. Саясий-социалдык турмушта да кемчиликтерге жол берилип, маалымдуулук, демократиялуулук принцип-тери арткы планга коюлган. КПСС БКнын 1985-жылы Апрель пленумунда өлкөдөгү кырдаалга партия олуттуу баа берген. Кыргызстан КПнын 18-съездинде (1986) республиканын Сенек жылындагы социалдык-экономикалык өнүгүшүнө кедерги болгон ар кыл себептер сындалып, кайра куруулардын жакынкы милдеттери айкындалган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Дегембаева Татина
Дегембаева Татина (1920-ж. төрөлгөн, Сокулук району, Шалта кыштагы) – кызылчачы, СССР мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1977). Эмгек жолун 1935-ж. Белек кыштагында колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1948–80-ж. Москва районундагы «Дружба» колхозунда кызылча өстүрүү боюнча звено башчысы. 1977-ж. анын звеносу 170га жердеги кант кызылчасынын ар гектарынан 702 цден түшүм жыйнап алган. 1975–84-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Эки Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Сепил
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Эсентур Мукаевич Кылычев (02.02.1952) - Кыргызстандагы заманбап акын, котормочу, публицист, журналист, окутуучу.
Афелинус
Афелинус (Aphelinus mali) - хальцид (Chalcidae) тукумуна кирүүчү жаргак канаттуу мите. Денесинин уз. 1,2 мм. Ал Түндүк Америкада көп. Афелинус алма дарагынын коркунучтуу зыянкечи - көк битке өч, ошон үчүн ага каршы колдонулат. СССРге 1926-30ж. алынып келинип, лабораториялык жол менен көбөйтүлгөн. Биринчи жолу Кавказда жана Украинада зыянкеч басып кеткен алма бактарына коё берилген. А. бул жерде алма көк битин жок кылуу үчүн өстүрүлүп жатат.
Поньжевая дарыясы
Поньжевая — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Ватылька дарыясынын оң жээгинен 30 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Кыскача өмүр таржымалы
Эсентур Мукай уулу Кылычев 1952-жылы 2-февралда Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Нарын (мурдагы Тянь-Шань) районундагы Ак-Кыя айылында туулган.
Поньжевая дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кылычев Эсентур Мукаевич
Кыскача өмүр таржымалы
1969-жылы Фрунзе шаарындагы А.С.Пушкин атындагы №5 орто мектебин жана 1975-жылы Санкт-Петербургдагы (мурунку Ленинград) А.А.Жданов атындагы мамлекеттик университетин бүтүргөн.
Эмгек жолун «Ала-Тоо» журналында адабий кызматкер болуп иштөө менен баштаган. Андан кийин редактор, жооптуу катчы, башкы редактордун орунбасары болгон.
Борбордук Азиядагы Америка университетинде, Махмуд Кашгари Барскани атындагы Чыгыш университетинде, Кыргыз-Түрк “Манас” университетинде, К.Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинде  адабият, журналистика жана котормо теориялары боюнча дарстарды окуп келет.
Бир кыз, бир уулдун атасы.
Э. Кылычевдин бир тууган иниси - тарых илимдеринин доктору, дипломат, иранист Акылбек Кылычев.
Чыгармачылыгы
Эсентур Кылычев 1970-жылы “Кыргызстан студенттеринин  жазы – 71” чыгармачылык искусство фестивалынын I даражадагы Диплому, БЛКЖС жана ЛКЖС БКнын, Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлигинин Ардак Грамоталары, Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги төш белгиси, Улуттук жазуучулар союзунун “Алтын Калем” Диплому, К. Карасаев атындагы Бишкек мамлекеттик университетинин  Медалдары (2019, 2022) менен сыйланган. Тоголок Молдо атындагы адабий сыйлыктын лауреаты.
Кыргыз Республикасынын Ардак  Грамотасынын (1991), КР Жогорку Кеңешинин “Ыраазычылык Катынын” (2022) ээси.
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
"Обон" гезитинин кабарчысы Айнура Султановага берген жообунан
"...Менин адабиятка аралашып калганыма эмнелер таасир этти? Албетте, биринчи кезекте сөздүн баркын түшүнүп, сөздү ыйык тутушкан ата-энем. Атам, Нарын өрөөнүндөгү белгилүү агартуучулардын бири Кылычев Мукай да бир учурда чыгармачылыкка ынтызарланып, ыр жазып жүргөнүн билбептирмин. Кийинчерээк эски гезиттерди карап жүрүп таап алып, кызыгып окуганым эсимде.
Жаровиха
Жаровиха — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Кылычев Эсентур Мукаевич
"Обон" гезитинин кабарчысы Айнура Султановага берген жообунан
Анан мен туулуп өскөн жер, анын өзгөчө сулуулугу, кооздугу. Сооронбай Жусуев агабыз жазгандай "акындар гана төрөлчү..." жердин таасири. Айлымдан чыккан Арстанбек, Абдрасул, Эсенгул, Байтемир сыяктуу акындардын таасири....
Мени биринчи класстан тартып окуткан, биринчи класстар үчүн "Эне тилдин" автору Көчөк Байбураев агайымдын, Аюпова эжейимдин, жогорку окуу жайларда билим берген,  дүйнөгө белгилүү адабиятчы-окумуштуулар Е.К.Озмитель,Г.П. Макагоненко, Г.А. Бялый ж.б., кыргыздын атактуу акын-жазуучуларынын, Айтматовдун, Чыгыш поэзиясынын, 19-кылымдагы орус классикасынын, 20-кылымдагы Латын Америкасынын адабиятынын, дүйнөлүк адабияттын мыкты чыгармаларынын, суфизмдин, дзен-буддизмдин ж.б сөзсүз чоң  таасир берди".
(Маек  2008-жылдын 14-октябрында жарык көргөн).
Адабий чыгармачылыгына сереп
Акын Эсентур Мукаевич Кылычев. Бишкек ш. 15.04.2012.
“Ала Тоо” журналында эмгектенген 25 жылдан ашуун мезгилди Эсентур КЫЛЫЧЕВ “Ала Тоо” журналынын көркөм-идеялык деңгээлинин жогорулашына арнаган. Анын жеке демилгеси жана түздөн-түз катышуусу менен журналда “Дүйнөлүк адабияттын казынасынан”, “Ысык-Көл форуму”, “Жаңы котормо”, “Нобель сыйлыгынын лауреаты”, “Адабий мурас” сыяктуу жаңы рубрикалар пайда болуп, окуучулардын зор кызыгуусуна ээ болгон. Ошол эле мезгилде ал журналдын полиграфиялык сапатынын жакшырышына да көп күч жумшаган.
Ал белгилүү тарыхчы-илимпоздор Л.Гумилев, Е. Кычанов, А. Малявкин ж.б менен байланышта болуп, алардын кыргыз элине, анын тарыхына жана маданиятына арналган баалуу материалдарын өз котормолорунда окурмандарга сунуш кылган.
Кыргыз басма сөз беттеринде алгачкылардан болуп жарык көргөн И.П. Ювачевдин Курманжан датка жөнүндөгү унут калган очеркин, Ю.Худяковдун “Кыргыздар Борбордук Азия мейкиндигинде” аттуу көлөмдүү материалын которуп жарыялоо да Эсентур КЫЛЫЧЕВДИН калемине таандык. “Ала Тоо” журналынын “Улуу манасчы Сагымбай”, “Үркүн”, “Шабдан баатыр”, “Кыргыз санжырасы” сыяктуу адабий-көркөм жана тарыхый тиркемелерин, ошондой эле кыргыз окурмандарына кеңири белгилүү “Кыргыздар” китебин чыгарууга да өз салымын кошкон. “Аялзатка таазим”, “Учкун”, Айтматов Фондусунун “Алманын мөмөлөрү” ж.б. көптөгөн китептердин түзүүчүсү жана редактору.
Ал кыргыз окурмандарын дүйнөлүк адабияттын жана философиянын мыкты үлгүлөрү менен тааныштырууда тынбай иш жүргүзүп келет. Адабият боюнча Нобель сыйлыгынын биринчи лауреаты, француз акыны Сюлли Прюдомдун ырлары да кыргыз тилине Эсентур КЫЛЫЧЕВ тарабынан биринчи которулуп жарыяланган. Анын “Дагы бир ирет Нобель сыйлыгы тууралуу”, “Сюлли Прюдом, же жылт этип өчкөн жылдыз”, “Теодор Моммзен, же Рим тарыхы”,”Орхон Памук, же түрк тилдүү адабияттардын Чолпон жылдызы” ж.б. макалалары жарык көргөн.
Жаровиха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Азирети Али
Азирети Али (ар. Аали бинАли ибн Абу Талиб балалык чагы
Кылычев Эсентур Мукаевич
Адабий чыгармачылыгына сереп
Эсентур КЫЛЫЧЕВ окурмандар жана адабий коомчулук тарабынан жылуу кабыл алынган поэтикалык жыйнактардын, көптөгөн ыр түрмөктөрүнүн автору. Кыргыз поэзиясын Россия, Румыния, Түркия, Украина, Грузия, Тажикстан ж.б. өлкөлөрдө татыктуу деңгээлде көрсөтө алган. Ырлары чет тилдерге которулуп, альманахтарга, антологияларга киргизилген.
Бовe Осип (Иосиф) Иванович
Бовe Осип (Иосиф) Иванович - (1784-1834) орус архитектору. Ампир өкүлү. Сүрөтчүнүн үй бүлөсүндө туулган. Москва архитектура мектебинен окуган (1802-07). 1812-ж. өрттөн кийин Москваны калыбына келтирүү комиссиясынын башкы архитектору. Бовенин катышуусунда Кызыл аянт реконструкцияланган. Театр аянты Чоң театр менен (1821-24), Александр багы (1820-22), Салтанат дарбазасы (1827-34), шаардык 1-оорукана (1828-32) анын долбоору боюнча курулган.
Азирети Али
Али ибн Абу Талибтин баатырдыгы[
Кылычев Эсентур Мукаевич
Адабий чыгармачылыгына сереп
Эсентур КЫЛЫЧЕВ көркөм котормо жаатында да үзүрлүү иштеп келет. Кыргыз тилине анын котормосунда Ясунари Кавабатанын, Корней Чуковскийдин, Николай Рерихтин, Василий Шукшиндин, Владимир Тендряковдун, Сенгийн Эрдененин, Йордан Милевдин ж.б. көптөгөн акын-жазуучулардын чыгармалары жарык көргөн.
Азирети Али
Хижраттын 3-жылы Ухуд согушунда жаачылардын айынан мушриктер мусулмандарды арттан курчоого алышкан жана пайгамбарыбыз (сав) жараланып, бир чуңкурга кулап түшкөн. Ошондо, душмандар «пайгамбар өлдү» деген жалган кабарды жайылтышат. Бирок, азирети Али пайгамбарыбыздын (сав) жанына келип, аны коргоого алган. Эки тарап тең жеңишке жетпеген бул согушта азирети Али көп жеринен жараланган. Ухуд согушунан кийин «Бани Надр» жөөттөрүнүн кыянаттарынын эсебин суроо менен болгон согушту азирети Али өзү башкарган. Бардык кагылышууларда азирети Али баатырдыгын көрсөтүп, мушриктердин эң белгилүү баатырларын өлтүргөн. Худайбия келишиминде тынчтык шарттарын жазууда азирети Али башчылык кылган. Ал тынчтык келишимин төмөнкүчө жазып баштаган: «Мээримдүү, Боорукер Аллахтын ысмы менен! Мухаммед Аллахтын Элчиси…». Мушриктер бул башталышка каршы чыгышат. Алар «Мухаммед Аллахтын Элчиси» деген жерге «Мухаммед бин Абдуллах» деп жазылуусун талап кылышат. Бирок, азирети Али «Расулуллах» деген сөздү жазууга аракет кылат. Азирети Али Меккенин мусулмандар тарабынан өткөрүп алынысуунда да туучу болот. «Кеда» жумушун аткаруу менен Меккеге кирген. Мекке кан төгүүсүз мусулмандарга өткөн. Азирети Али ж.б. сахабалар пайгамбарыбыз (сав) менен Каабадагы буттардын баарын талкалашкан.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Адабий чыгармачылыгына сереп
Жогорку окуу жайларында кеңири белгилүү Ж.Т.Тощенконун “Социология” аттуу окуу китебинин жана жогорку окуу жайларынын окутуучулары үчүн окуу-усулдук курал болгон “Жарантаануу” аттуу окуу китептеринин кыргызча котормосу да Эсентур КЫЛЫЧЕВ тарабынан ишке ашырылган.
Азирети Али
·        Мекке алынгандан кийин пайгамбарыбыз (сав) Халид бин Валидди Бану Хузайфа уруусуна жиберген. Аталган уруу сабаттуу эле, андыктан «мусулман болдук» маанисиндеги «асламна» сөзүнүн ордуна «саббана» дегендиктери үчүн Халид бин Валид ачууланып, алар менен согушкан. Пайгамбарыбыз (сав) бул окуяны укканда аябай кайгырат. Азирети Али бул катачылыкты толуктоо үчүн милдеттендирилет. Хунайн кагылышуусунда мусулмандар күчүн жоготуп алышат. Сандары миңге жетсе да араларында саналуу киши гана сабыр кылышып туруштук беришкен. Азирети Али аталган согушта бир гана сабыр кылуу менен чектелбестен баатырдыгын жана башкаруучулугун көрсөтүп Ислам жоокерлерин айланасына топтоого жетишкен.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Адабий чыгармачылыгына сереп
Эсентур Кылычев тарабынан даярдалып, которулуп жана редакцияланып, 2010-жылы жарык көргөн “Эр Төштүк”, “Олжобай баатыр менен Кишимжан сулуу баяны”, “Кожожаш мерген баяны”, “Манастын бала чагы”, “Манас – кыргыздардын улуу каны”, “Кыргыздардын кереметтүү жомоктору”, “Айбанаттар жөнүндөгү жомоктор”, “Сыйкыр таш”, “Алдар-Көсөөнүн жоруктары. Апенди тууралуу жомоктор” сыяктуу китептердин 2000 нускасы Республиканын мектептерине жана китепканаларына бекер таратылып берип, азыр мектеп окуучуларынын жана жаш бөбөктөрдүн сүйүп окуган китептерине айланып калды.
Азирети Али
·        Пайгамбарыбыз (сав) хижраттын 9-жылында Табук жортуулуна чыгардын алдында азирети Алини өзүнүн үй-бүлөсүн жана туугандарын коргоосу үчүн Мадинага таштаган. Азирети Али бул жортуулга катыша албай калганына кайгырат. Мындан улам, пайгамбарыбыз (сав) ага: «Мусага Харун кандай болсо сен да мага ошондой болууну каалабайсыңбы?»,- дейт. Азирети Али бул сөздөрдү уккандан кийин кубанып калат. Йемен аймагынын Исламга кирүүсү оор болгон. Ал милдет кайрадан азирети Алиге берилген. Азирети Али: «Өтө оор милдет!»,- деген. Мындан улам, пайгамбарыбыз (САВ): «Йа Рабби! Алинин тили, котормочулугу жана жүрөгү хидаят (туура жол) нурунун булагы болсун»,- деп дуба кылат. Азирети Али Йеменге карай жөнөп кетет. Көп өтпөй анын адамдарды жамандыктан кайтаруу жакшылыкка чакыруу иш аракеттеринен улам Йемендеги бардык Хамадан уруусу мусулман болушат. Азирети Али пайгамбарыбыз (сав) дүйнөдөн кайтканда, анын үйүндө сахабалар менен чогуу болгон. Азирети Абу Бакр халифалыкка дайындалганда азирети Али пайгамбарыбыздын (сав) кичинекей бөлмөсүндө аны кепиндөө менен алектенген.
Али ибн Абу Талиб Умар(р.а) доорунда
Кылычев Эсентур Мукаевич
Адабий чыгармачылыгына сереп
КТРКнын телекөрсөтүүсүндө “Дүйнөлүк поэзия берметтери” аттуу берүүлөрдүн түрмөгүн уюштурган жана алып барган. “Кыргыз Энциклопедиясынын” 1- жана 2-басылыштарындагы дүйнөлүк адабият тармагында жазылган көптөгөн макалалардын автору.
Азирети Али
Азирети Али азирети Умар халифа болуп турганда мамлекеттин укуктук иштери менен алектенип, Ислам мамлекетинин башкы казылыгынын милдетин аткарган. Азирети Умар дүйнөдөн кайткандан, кийин халифа дайындоодо талапкерликке көрсөтүлгөн алты кишинин эң акырында калган эки талапкердин бирөөсү эле. Азирети Усман халифа болуп турганда башкаруу органына ыраазы болбой, Ислам мамлекетинин ар түрдүү аймактарынан келген арыздарды дайыма азирети Усманга билдирип, ал маселелерди чечүүгө сунуштарын айтып турган. Ал азирети Усманды курчоого алгандарды элдештирүү үчүн колунан келген аракетин жасаган. Азирети Усман дүйнөдөн кайткандан кийин Ислам мамлекетинин кадыр барктуу адамдары халифалыкка татыктуу деп табышкан. Бирок, анын бул доору Аллахтын сыноосу катарында өтө башаламан, оор мезгилге туш келген. Халифалыкка өткөндө чечилиши зарыл болгон өтө көп маселелер болгон. Бул баш аламандык Жамал жана Сыффин сыяктуу ички кагылышууларды пайда кылган. Ислам мамлекетиндеги бул келишпестиктерди жоюуда абдан кайраттуулугун көрсөткөн. Акырында Куфада 661-жылы Абдуррахман бин Мулжам тарабынан эрте мененки намазга баратып, жараланат. Бул жаралануунун натыйжасында шейит болот.
Али ибн Абу Талиб илимдуу
Кылычев Эсентур Мукаевич
Сыйлыктары. Наамдары
Кыргыз Республикасынын Ардак  Грамотасынын (1991), КР Жогорку Кеңешинин “Ыраазычылык Катынын” (2022) ээси.
Азирети Али
Азирети Али дайыма пайгамбарыбыздын (сав) жанында болгондуктан тафсир, хадис жана фыкхта сахабалардын ичинен бийик даражалуу болгондордун бири эле. Мындан сырткары, пайгамбарыбыз (сав) айткандай «илим мамлекетинин эшиги» катары, үммөттүн эң илимдүүлөрүнөн эле.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Сыйлыктары. Наамдары
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
Азирети Али
Али ибн Абу Талиб халиф
Пайгамбарыбыздын (сав) жолунда инсандарды акыйкатка жеткирүү үчүн күч-кубатын сарптаган. Халифалык доорунда ички баш алмандык өкүм сүрүп турса да, Ислам мамлекетинин билим берүү жаатында өтө чоң салым кошкон. Мадинада бийликти толугу менен өткөрүп алгандан кийин, ал жерге бир мектеп ачкан. Араб тилинин грамматикасын үйрөтүүнү Абу Асвад ад-Дуалиге, Куран окутууну жана үйрөтүүнү Абдуррахман ас-Суламиге, табигый илимдер темасында изилдөө жүргүзүүдө Убада бин ас-Самит жана Умар бин Саламаны милдеттендирген. Мамлекеттин башкаруу органдарын жана кызматтарын: финансы, аскер, маркумду узатуу сыяктуу бөлүмдөргө ажыратып башкарган. Финансы иштери топтоо жана таратуу болуп эки бөлүккө бөлүнгөн эмес. Үммөттүн мал-мүлкүн үммөткө таратууда өтө көңүл коюп, кылдат мамиле жасаган. Өзүнө бөлүнгөн үлүшкө да көңүл коюп, эч кимдин акысын албоодо өтө чоң үлгү көрсөткөн. Аны Куфада көргөндөр кыштын суук күнүндө жука кийим менен титиреп, үшүп мечитке баратканын айтышкан. Мамлекет башчысы жана кызматчылары кандай болуу керектиги темасында төмөнкүдөй системаны даярдаган:
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Кыргыз тилинде
Азирети Али
1. Элге карата ичиңде дайыма сүйүү жана сылыктык сакта. Аларга бир жырткычка мамиле кылган сыяктуу мамиле кылба жана аларды урушпа.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Үндөр: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1975. – 57 б.
Азирети Али
2. Мусулман болсо да, болбосо да баарына бирдей мамиле жаса. Мусулмандар – сенин бир туугандарың. Мусулман эместер сендей эле адамдар.
3. Кечирүүдөн уялба. Жазалоого шашылба. Сенин буйругуңдун алдында кызмат кылгандардын кемчилдиктерин көрүп дароо ачууланба.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Жашыл шоолалар: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1978. – 56 б.
Азирети Али
4. Кээ бир адамдар тараптар болбо. Кээ бир инсандарды колдобо. Мындай мамилелер зулумдукка алып барат.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Нарын облусу: Энциклопедия. («Адабияты» макаласынын автору). – Б.: КСЭ, 1998. – 86-89 б.
Азирети Али
6. Кызматчыларды тандоодо, изилдөөдө шалаакылык кылба.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Орус тилинде
Азирети Али
7. Акыйкатсыздыкка жана адеп-ахлаксыздыкка туш болбоолору үчүн кызматчыларыңа жетишээрлик айлык акы бер.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Антология кыргызской поэзии. – Б.: Кыргызстан-Сорос фонду, 2000. - 2 т. – 528 б.
Азирети Али
8. Кызматкерлердин иштерин көзөмөлдөп, жана бул иш үчүн ишенимдүү адамдарды колдо.
9. Каттарга жана суранууларга өзүң жооп бер.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Радуга над горами. Фотоальбом. (Автор текста). – Ф.: Кыргызстан, 1986.
Катмарлануу
Катмарлануу – тоо тектеринин катталышы, бир нече кабаттын ирети менен орун алышы. Чөкмө тектер менен жанар тоо тектери аралаш жайгашып, жалпы катмарды пайда кылышы мүмкүн. Ар бир кабат литологиялык курамы, өңү-түсү, түзүлүшү менен айырмаланат. Катмарга айлануу процесси ирети менен жүрөт. Мындай көрүнүш физикалык-географиялык шартка байланыштуу. Кабаттар астынкы жана үстүнкү беттерден турат. Ар бир кабат беттелиши менен бөлүнөт. Адегенде чөкмө тектер түз, тегиз, горизонталдуу орун алат. тектоникалык кыймыл мындай катмарларды ийип чоёт, бүктөйт же ары-бери, өйдө-төмөн жылдырат, сындырып жарат. Мурдагы тартиби бузулат. Кээде катмарлар жарыш же кыйгач орун алат. Эгерде кабаттын калыңдыгы 1 мм болсо, аны микро, 1–5 мм – эң жука, 5 мм жука, 1–10 см орто, 1 мден ашыгы калың кабат же катмар деп аталат. Чөкмө тектердин тынымсыз чөгүшүнөн калың, өзгөрүшүнөн жука катмарланат. Кокустан тектер чөкпөй калса, анда геологиялык тыныгуу деп аталат. Натыйжада кийинки чөкмөлөр туура эмес жайгашат. Бурчтук туура эмес орун алуулар жүрөт. Айрым учурда конгломерат орун алат. Кээде мурдагы катмардын үстүн суу жеп, жемирип, эзип эритип, тегиз болбой толкун сыяктанып калат. Чөкмө тектердин катмарлануу тартибин изилдеп, ошол кездеги физ.-Географиялык шартты, геологиялык абалды, жаныбарларын, өсүмдүктөрүн, тектоникалык кыймылдарды аныктоого болот.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
КОТОРМОЛОРУ:
Катмар суулары
Катмар суулары – чөкмө тектердин арасындагы жана суу өткөрбөөчү катмарлардын ортосундагы суулар. Тереңдикте саны менен басымы артат. Суу өткөрбөөчү катмарлардын ортосунда кысылып, күчтүү басымга ээ болот. тектоникалык жаракалар менен өйдө көтөрүлүп чыгып, фонтан болуп атылат. Артезиан булактары пайда болот.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Носов Н. Дина чоң эне. – Ф.: Мектеп, 1976. – 16 б.
Бууракан
Бууракан — Манас эпосунда табияттын жаан-чачынга, сууга байланыштуу кубулуштарынын ээси, символу катары айтылган образ. Жай таш аркылуу күндү жаадыруу учурларын сүрөттөөлөрдө Бууракандын аты көп жолугат: «Суу атасы Бууракан Сайың чыгып жол «берчи» (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 541-инв., 150-152-б.). «Булут аты Бууракан, Мунун атын чакырып, Күндү жайлап турду эле» (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 541-инв., 495-б.). Эпостун поэтикалык текстиндеги сүрөттөөлөр Бууракандын образы байыркы шамандык ишенимдеги түшүнүк менен байланыштуу экендигин көрсөтүп турат.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
'''Тендряков В. Ф.''' Жазгы үйөр. – Ф.: Мектеп,1981. – 92 б.
Погодин Р. Кулун Миша менен чычкан Терентий туурасында. – Ф.: Мектеп, 1984. – 40 б.
'''Вангели С. С.''' Туртурикалык Чубо. – Ф.: Мектеп, 1985. – 152 б.
Чуковский К.И. А.П. Чехов, И.Э. Репин. – Ф.: Мектеп, 1982. – 220 б. (которгондор О.Ибраимов, Э.Кылычев).
Азирети Али
10. Элди өзүңө ишендир жана элди жакшы көргөнүңө ишендир.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Тощенко Ж.Т. Социология. – Б.: КСЭ, 1997. – 396 б. (которгондор К.Исаев, Э.Кылычев).
Азирети Али
13. Майда-чүйдө иштерге да жардам бер, анткени бул иштериң жакырчылыкты азайтат, жашоонун бир калыпка түшүшүнө шарт түзөт.
14. Дыйканчылык менен алектенгендер мамлекеттин казына булагы болуп эсептелет, андыктан алар корголууга тийиш.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Гандинин сөздөрүнөн. – Б.: БГУ, 2000. – 80 б.(түзгөн жана которгон Э. Кылычев).
Азирети Али
15. Кембагалдарга, оорукчандарга жана жетим жесирлерге жардам берүү ыйык милдетиң экенин эч качан эсиңден чыгарба. Кызматкерлериң аларды капа кылып, аларга жаман мамиле жасабасын. Аларга жардам бер, корго жана жардамга муктаж болгондо алдыңа келүүсүнө тоскоол болбо.
16. Кан төгүүдөн алыс бол. Ислам буйруктары боюнча өлтүрүлбөөсү керек болгондорду өлтүрбө.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
'''Жарантаануу. –''' Б., Альбино, 2009. – 276 б.
Азирети Али
Хазирети Али аталган бардык буйруктарды так аткарган, кемчилдиксиз халифа эле. Беш жылдык халифалык доору өтө маанилүү окуялар, согуш жана кыйынчылыктар менен өткөн. Фитналарга каршы акырына чейин туура жолдо сабыр кылуу менен кармашып, акырында шейит болгон. Азирети Али Исламдагы бардык жакшы сапаттарга ээ эле. Анкени ал дайыма пайгамбарыбыздын (сав) жанында жүргөн. Ал Куранды жатка бтлген, мыкты тафсирчи (интерпретатор) жана хадисчи эле. Пайгамбарыбыздан (сав) беш жүздөн ашык хадис риваят кылган. «Элге түшүнө ала турган хадистерди айткыла. Аллах менен пайгамбарыбыздын (сав) жалган болуусун каалайсыңарбы?» - деген (Бухари, илим ).
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
'''Эр Төштүк. –''' Б., “Раритет”, 2010. – 55 б.
Азирети Али
Азирети Алинин азирети Фатимадан Хасан, Хусейн жана Мухсин аттуу уулдары жана Зейнеп, Умму Күлсүм аттуу кыздары болгон. Азирети Али Жаратканга дайыма ибадат кылган, баатыр, кайраттуу, жакшылык менен жарышкан такыба жана өтө жоомарт болгон. Мадинада мусулмандардын абалы жакшыргандан кийин, азирети Али бир кызматчы алууну ойлоп пайгамбарыбызга (сав) барат. Пайгамбарыбыз (сав) кызы менен күйөө баласына: «Мен силерге кызматчыдан дагы жакшыраагын айтып берейин. Жатарда 33 жолу Аллаху Акбар, 33 жолу Алхамдулиллах, 33 жолу Субаханаллах дегиле»,- деп буюрат.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Кожожаш мерген баяны.  – Б., “Раритет”, 2010. – 50 б.
Азирети Али
Бир күнү азирети Алинин үй-бүлөсү аз эле тамак менен дастаркондо олтурушканда эшикке бир тилемчи келет. Алар дастаркондогу тамак-аштарын тилемчиге беришет. Эртеси күнү бир жетимге, үчүнчү күнү бир кулга тамактарын аштарын беришет. Бул окуя үч күнгө созулгандан кийин төмөнкүдөй маанидеги аяттар түшкөн: «Албетте, (дүйнө - тирүүлүгүнөн Аллах Тааланын буйрук – көрсөтмөлөрүнө моюн сунуп өткөн) жакшылар (бейиште) аралашмасы кафур – Аллахтын (жакшы) пенделери иче турган (бейиштеги) булак болгон шарап кеселерден (шарап) ичишет. Алар ал (булакты өздөрү каалаган жерден) чыгарып – агызып алышат. Алар (дүйнө тирүүлүгүндө өз моюндарына алган) – убадаларын толук аткарышат жана жамандык – коркунучтары кең жайылуучу (Кыямат) Күнүнөн коркушат. Жана тамакты сүйүп – каалап турушса да, (өздөрү жебестен) жарды кедей, жетим жана жесирлерди тамактандырышат. (Алар айтышат): «Биз силерди Жалгыз Аллахтын жүзүнөн (Башкача айтканда,, Аллахтын ыраазычылыгын тилеп) тамактандырабыз. Силерден (бул ишибиз үчүн) бир да сыйлык жана алкоо тилебейбиз – күтпөйбүз. Албетте, биз Раббибиз тарабынан боло турган, (коркунучтуу азабынан жүздөр) тырышып, бырышып калуучу бир күндөн коркобуз». Ошондуктан, Аллах аларды ошол Күндүн жамандыгынан сактады жана алардын жүздөрүнө жаркыраган – нур, (дилдерине) кубанычты белек кылды» (Инсан сүрөсү 76/5-11-аяттар). Азирети Алинин «Зулфикар» деп аталган белгилүү кылычы болгон. Аталган кылычтын учу эки ача болгон жана Расулуллах (сав) тарабынан ага белекке берилген. Азирети Алинин жоомарттыгы, инсандык өзгөчөлүгү, Расулуллахка (сав) болгон жакындыгы менен ээ болгон чоң руханий мурасы аны эл арасында жүздөгөн жылдар бою дастандык личностко айландырган. Бир күнү анын төрт дирхамы бар эле. Бирөөнү ачык, бирөөнү жашыруун, бирөөнү күндүз, бирөөнү түнү Аллах үчүн сарптаган жана ал жөнүндө төмөнкү аят түшкөн: «Бул - өздөрүнүн мал-дүнүйө байлыктарын күнү-түнү, жашыруун жана ашкере садага кыла турган заттар үчүн, Жараткандын алдында улуу сооптор бар. Алар үчүн эч кандай коркунуч да жок жана алар кайгы да чегишпейт» (Бакара сүрөсү 2/274-аят).
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Манас – кыргыздардын улуу каны. – Б., “Раритет”, 2010. – 55 б.
Азирети Али
Азирети Алиден риваят кылынган кээ бир хадистер:
1. Күнөө кылган бирөө өкүнүп, даарат алып, намаз окуп, күнөөсү үчүн Аллахтан кечирим сурасын. Аллах Таала Ниса сүрөсүндө: «Бирөө күнөө кылып, өзүнө зулумдук кылып, андан кийин өкүнүп Аллах Тааладан кечирим сураса, Ал өтө Мээримдүү жана Кечиримдүү»,- буюрган.
Кылычев Эсентур Мукаевич
Жарык көргөн китептери
Алдаркөсөө менен Апендинин жоруктары. – Б., “Раритет”, 2010. – 50 б.
Азирети Али
2. Мойнунда парз намаздарынан карызы бар бирөө, каза намазын окубай туруп, нафил намаз окуса, аракети текке кетет. Ал каза намазын окубаса, анын нафил намазын Аллах Таала кабылдабайт.
3. Мал-мүлкүңөрдүн зекетин бергиле. Зекет бербегендердин, зекет берүү милдетин кабылдабагандардын намазы, орозосу, ажылыгы, жихады кабыл болбойт жана анын ыйманы жок.
4. Пайгамбарыбыз (сав) азирети Алиге: «Йа Али! Алты жүз миң кой каалайсыңбы, же алты жүз миң алтынбы же алты жүз миң насыят каалайсыңбы?» - дейт. Азирети Али: «Алты жүз миң насыят каалаймын» - деп жооп берет. Пайгамбарыбыз (САВ): «Ушул алты насыятка баш ийсең алты жүз миң насыятка баш ийген болосуң: 1) Баары нафил намаздарды окушса, сен парз намаздарыңды аткар. Тактап айтканда, парз намаздарындагы руку, важиптерди, сүннөттөрдү, мустахаптарды көңүл коюп толук аткар. 2) Баары дүйнөлүк иштери менен алектенсе, сен Аллах Тааланы зикир (эстөө) менен алектен. Исламга ылайык түрдө жаша. Исламга ылайык байлык тап жана сарпта. 3) Баары башкалардын айыбын издесе, сен өзүңдүн айыбыңды изде. Өзүңдүн айыптарың менен алектен. 4) Баары дүйнөсүн кооздосо, сен диниңди кооздо. 5) Баары элге жакындоо үчүн себеп издесе, элдин ыраазычылыгын көздөсө, сен Аллахтын ыраазычылыгын көздө, Аллага жакындатуучу себептерди изде. 6) Баары көп иш жасашса, сен амалыңдын көп болгонуна эмес, ыкластуу болуусуна көңүл бур.
5. Кишинин сүйүнүп, Аллаъ Тааланы таанып билгенден кийин өлүүсү, жаш мезгилинде өлүп сураксыз бейишке кирүүсүнөн жакшыраак.
6. Кул (пенде) үмүтүн жалгыз Жаратуучусуна жасаган күнөөлөрүнөн коркуусу керек.
7. Сабатсыз киши билбегенин суроодон уялбасын. Аалым билбеген маселесинде: «Эң жакшысын Аллах Таала билет»,- деп айтуудан уялбасын.
11. Жүрөк баштыкка окшош. Жүрөктүн жакшысы жакшылык менен толтурулганы. 12. Мага бир тамга үйрөткөндүн кулу боломун.[1]
[1] http://www.old.islam.kg/?i=abutalibkg
Киндик вольфрам кени
Киндик вольфрам кени Ош облусунун Ноокат районунда, Алай кырка тоосунун түндүк капталында, Киндик суусунун баш жагында, деңиз деңгээлинен 4000–4200 м бийиктикте. 1940-ж. ачылган. 1976–78-ж. геол. cъемка жана издөө иши жүргүзүлгөн. Кен аймагынын геол. түзүлүшүнө акиташ катмарчасы бар терриген катмары жана аны жиреп чыккан гранит интрузиясы катышат. Граниттин акиташ менен болгон контактысында скарн тулкулары бар. Алардын узундугу 320 м, калыңдыгы 20 м чейин. Скарн менен руда минералдары байланышта. Руда минералдары: шеелит, молибденит. Вольфрамдын триоксидинин орточо өлчөмү 0,26%. Руданын С2 категориясы боюнча запасы 1135,0 миң т, вольфрамдын триоксидиники – 2951 т.
Жантай Баатыр
Жантай Баатыр Карабек уулу (1794 - 1868) — белгилүү инсан, саясатчы.
Сарыбагыш уруусунун манабы Жантай Карабек уулунун дайыны биринчи жолу 1842-жылы Ормонду Буткул кыргыздардын ханы кылып жарыялаганда катуу чыккан. Жантай Ала-Тоодогу кыргыз урууларынын эң көрүнүктүү жетекчилеринен болгон. Ошол учурда анын Кыргыз мамлекетин түзүүдөгү ээлеген орду жогору болгон. Уруулардын ортосундагы бөлүнүп-жарылуулар жана тышкы себептер чыр-чатактарды ырбатып, ошол мезгилде кыргыздардын бир мамлекетке биригүү оюн үзгүлтүккө учураткан. 1854-жылы Ормон хандын өлүмү, замандаштарынын айтуусу боюнча, уруулардын ортосундагы чырчатакты ырбаткан. Түндүк Кыргызстандын элин көпкө дейре дүрбөлөңгө салган. Андай жаңы шартта Жантайдын жана анын он колу Жамансарынын(Кенже) таасири жогорулаган. Буга мисалы, 1855-жылы 13-сентябрда падышалык кызматчылардын биринин Жантайга жазган каты күбө: "Ак ниет акылман, досторунун коргоочусу, душмандан тайманбас, арстандын колу, жолборстун жүрөгү бар, урматтуу манап Жантай Баатыр Карабековго көптөн-көп таазимимди жөнөтөм, чың ден соолук, бакыт жана жыргалчылык каалайм". Каттын кайырмасы ушундай болгон. Кыязы, падышалык кызматчыллар да тегин кишилерден болбосо керек. Алар жергиликтүү башкаруучуларга көңүл жибиткен сый-урмат көрсөтө билишкен.
Андан ары минтип жазат: "Мага Урмандын (Ормондун) бугу уруусу менен согушу жөнүндө кабар келип жетүүдө. Урман өлгөндөн кийин (ага эми Кудай өзү калыс болот), мен ойлойм, сарыбагыш уруусунун башчысы сен болуп калдың, ошондуктан сага жакшы сөздөрүм менен кайрылып жатам. Богудан (бугудан) көп кан төгүлдү, алар көп жабыр тартышты. Эл алдындагы өзүңдүн бийлигиңдин күчү жана кадыр-баркың менен бөөдө кан төгүүнү токтоткула... Чынчылдыгы жана жүрөгүнүн актыгы менен менин урматтоомо татыган адам катары мен сага жакшы кеңеш менен кайрылам".
Жантайга Кокон төбөлдөрү да урматтоо менен мамиле жасашкан. 1863-жылы алардын бирөө жөнөткөн катында: "Бардык көчмөн элдер Кокон өкмөтүнө баш ийишти" деп жазып, Жантайды минтип жекирет: "Бирок, сиз, кадырлуум, бир барак кат жазып койбодуңуз, биз буга абдан таң калуудабыз". Хандыктын күчүн жана кадыр-баркын көрсөтүү үчүн сарыбагыш манабына андан ары минтип жазат: "Бизге жарашып-тил табышуу менен Кытай ханы жана Бухара падышасынан элчилер, ошондой эле Сирвандан Каратегиндер, Шатар жана Саябздан, Хитай жана Кыпчак урууларынын бектеринен адамдар келишүүдө"... Андан ары катта эскертуу айтылат: "Ислам үчүн каргыш тийген орустарга каршы кылычыбызды көтөрүп чыгуудан башка арга калган жок, биз жаздын келери менен бардык аскерлерибиз жана курал-жарактарыбыз менен бизден бөлүнүп калган элдерди бошотуу үчүн жөнөйбүз. Сиз кеңешүүгө жана ырайым алууга эртерээк келүүңүз керек". Кокон хандыгы ашкере убадаларды берүү менен Жантайды орустарга каршы жүрүшкө тарткысы келген.
1860-жылы Бишкектеги кокондук бийлик башчысы Атабек датка Жантайга кысым көрсөтүү үчүн каармандыгы жана курчтугу менен атагы таш жарган анын жыйырма жаштагы уулу Шабданды барымтага алган. Чындыгында сарбагыштардын келечекте Россиянын коргоосуна өтүп кетиши жөнүндө ой Кокон хандыгын тынчсыздандырган. Кокондо Шабданды эркелетишип, Малла хан ага алтын жалатылган кылыч жана мылтык, ошондой эле жибек чепкен тартуулаган.
Кыргыздын тектүү өспүрүмү 1860-жылы Узун-Агачта жакшы куралданган орус армиясы менен болгон хандын аскерлеринин салгылашуусун өз көзу менен көргөн. Кокон сарбаздары чабуулдун башталышында эле орус замбиректеринин добулдай бүрккөн огуна дуушар болуп, үрөйлөрү учуп качып жөнөгөн. Бул салгылашуу кокондуктардын Тундук Кыргызстандагы үстөмдүгүнө чек койгон. Кыргыздар хандыктын Россияга каршы туралбасына көздөрү жеткен. Коконго кандайдыр бир ылымдашууга негиз жок болучу. Кысым көрсөтүүдөн, тынымсыз салык алуудан, ошондой эле талап-тоноодон башка ал жактан эчтеке келчу эмес. Таразанын ташы Россияга ооп турган. Бул Жантай Карабеков менен анын уулу Шабдандын кийиңки жолун аныктаган. Алар ушул жолду тандап алуу менен, эч качан олку-солку болушкан эмес. Жантай Карабеков тарабынан уулуна берилген эстафета ишенимдүү колдо болгон.
Бугу, сарбагыш, саяк ж.б. уруулардын ар бир жолку россиялык бийликке кайрылуусунун, албетте, жергиликтүү, кээде уруулук тар мүнөздөгү себептери бар эле. Бирок кайрылуулардын бардыгы башка жакка эмес, а Россияга гана жөнөтүлүп тургандыгы көп нерсени билдирген. Россия Ала-Тоонун, бүтүндөй Орто Азиянын саясый турмушунун ажырагыс түйүнү болуп калган. Мына ушундан башталган иштин айныксыз түп-максаты акыр-аягында кыргыздардын тагдыры үчүн тарыхый мааниге ээ болгон. Жантай хандын он колу Жамансары(кее бир маалыматтарда Кенже)аябагандай бай болгон.Анын жылкылары сайдын суусун ичкенде,суу агымы азайчу.
Жамансарынын уч уулу болгон:Ысмайыл,Молдокан,Ысрайыл. Молдокандын эки уулу:Асангул,Эсенгул Асангулдун уулдары: Капар, Сапар
Гален
Дарылоонун жалпы маңызы жөнүндө жазган ж-а көп кылымдар бою медицинанын алкагында авторитет катары каралган. Мындан тышкары философияга да кызыккан, анткени анык врач философ болушу керек деп эсептеген; анын кумирлери Гиппократ, Платон, Аристотель болушкан. Сезүү органдарынан тышкары таанып билүүнүн ж-а чындыктын булагы болуп акыл-эс эсептелет. Гален перипатетиктердин окуусу м-н стоиктердин окуусун байланыштырган. Анын атынан аталган төртүнчү (галендин) силлогизмдин фигурасы, ошондой эле темпераменттердин төрт типтери жөнүндө окуусу ага өзгөчө атак-даңк алып келген. Галендин пикири б-ча, адамдын темпераментинин негизинде дененин төрт суюктугу жатат (кан, былжыр, сары ж-а кара өт), ошого ылайык сангвиник, флегматик, холерик, меланхолик темпераменттери бар.
Ксенофоралар
Ксенофоралар (лат. Xenophora) – деңиз үлүлдөрнүн бир уруусу.
Маймулов, Сулайман
Маймулов, Сулайман (1932–2008) – акын. Кемин районундагы Уч-Урук айылында 1932-жылы 8-мартта туулган. 1953-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн.
1954-жылдан «Жаш Ленинчи» журналында алгач адабий кызматкер, бөлүм башчы, 1955–1956-жж. ВЛКСМдин Борбордук Комитетинин Москвадагы комсомолдук мектебиде окуган. 1957–1958-жж. «Ленинчил жаш» гезитинин адабият жана искусство бөлүмүнүн башчысы, 1962-жылы Кыргызстан Мамлекеттик Басмасынын адабият жана искусство бөлүмүн жетектейт. 1962-жылдан «Кыргызстан» басмасында улук редактор, көркөм адабият бөлүмүнүн башчысы. Узак жылдар бою «Кыргызстан маданияты» гезитинде кабарчы, бөлүм башчы болуп иштеген.
Анын чыгармалары союздук масштабдагы бардык республикалардын тилдеринде жана немис, болгар тилинде да жарыяланган. Акындын калемине Пушкиндин, Лермонтовдун, Шекспирдин, Саадинин, Хафиздин, Омар Хайямдын, Абайдын, Шевченконун, Есениндин, Маршактын, Гамзатовдун, Кулиевдин, Муса Жалилдин, С.Нерустун, Винокуровдун, Абдилде Тажибаевдин ж.б. көп акындардын котормолору таандык.
Көптөгөн жамааттык котормо басылмаларынын катышуучусу.
Ал Кыргызстан комсомолунун, Бүткүл союздук Ленин комсомолунун жана Кыргызстан Басма, полиграфия комитетинин Грамота, Ардак грамота, дипломдору менен бир нече жолу сыйланган. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун грамота-сы менен сыйланган.
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
1958-жылдан СССР Журналисттер, 1963-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Бөбөктөргө: – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1955. – 36 б.
Менин үй-бүлөм: Ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1959. – 88 б.
Айылдык балдар: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1961. – 76 б.
Абаз: Ырлар жана поэма. – Кыргызмамбас, 1963. – 127 б.
Айнур: Аңгемелер жыйнагы. – Ф.: Мектеп, 1966. – 32 б.
Розалар гүл ачты: – Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 149 б.
Көл ыргактары: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1968. – 126 б.
Бойтогой: – Ф.: Мектеп, 1970. – 14 б.
Алмончок: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 112 б.
Балалык: Поэмалар, котормолор. – Ф.: Мектеп, 1972. – 54 б.
Адамдын жүзү: Ырлар, дастандар. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 111 б.
Перзент: Ырлар. – Мектеп, 1981. – 76 б.
Менин досторум: Ырлар. – Мектеп, 1984. – 16 б.
Көңүлдүү балдар: Аңгемелер, уламыштар. – Ф.: Адабият,1989. – 32 б.
Тянь-Шандын кызы: Повесть. Өзүмдүк басмакана.
Өзүңө айткан сыр: Ырлар.- Б.: Учкун, 2008. – 142 б.
Орус тилинде
Ключ сердца. – Ф.: Кыргызстан 1965. (коллектив).
Ты в моем сердце: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 144 б.
Полдень: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1974. – 46 б.
Иссык-Кульская симфония: Стихи. – М.: Сов. писатель. 1982. – 63 б.
Сердце поет: Стихотворения. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 91 б.
Цветы счастья: Стихи. – Ф.: Кыргызстан. 1985. – 95 б.
Башка элдердин тилдеринде
Весенний ветер. – Киев: Радяньскый пысьмэннык, 1971. – 142 с. – укр.
Таубтеке: Стихи и поэма. – Алма-Ата: Жазушы, 1973. – 35 с. - каз.
Ауен. – Алма-Aтa: Жалын, 1981. – каз.
Өспүрүм балдар
Өспүрүм балдар. Буларга 12 — 13 жаштан 16 — 18 жашка чейинки балдар кирет. Физиологиялык жактан бул курак жыныс бездеринин жетилүү мезгили болуп саналат.
Жыныс бездеринин гормондору бүт организмге, анын ичинде вегетатив жана борбордук нерв системасына таасирин тийгизет.
Жыныстык жетилүү
Кыз балдардын жыныстык жетилүүсү болжол менен 12—14 жашта башталып, 16—18 жашында аяктайт; эркек балдарда 13 —15 жаштан 18—20 жашка чейин созулат. Жыныстык экинчи белгилер пайда болот: кыздардын эмчек бези чоңоёт, эркек балдардын үнү жооноёт, кыздардын этек кири келет (Этек кир), балдарда поллюция жана башкалар болот. Өспүрүм балдар тез чоңоюп, бою жылына 10 смге узарат, кыздар эркек балдарга караганда эрте өсөт. Өспүрүмдөрдүн адегенде колу-буту узарат, андан кийин денеси чоңоёт. Бет түзүлүшү өзгөрөт. Денесинин айрым бөлүктөрүнүн ашыкча өсүшүнөн баланын кыймылы убактылуу бузулат, ал олдоксон, эпсиз болот. 15 —16 жаштан тартып эби-сыны оңоло баштайт. Бул мезгилде баланын келбетине айрыкча көз салуу зарыл.
Өспүрүмдөрдүн өпкөсү
Көбүнчө партада туура эмес отуруудан анын омурткасы кыйшаюусу мүмкүн.