cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алтынай ("Манас" эпосу)
Алтынай ("Манас" эпосу) — каарман, Алмамбеттин энеси. Эпостун түрдүү варианттарында ар кандай ысым менен берилет. Сагымбай Орозбаковдун вариантында аты Экзер, өзү Соорондүктүн аялы болуп айтылат. Радлов жазып алган вариантта, Саякбай Каралаевдин варианты нда А. Соорондүктүн кызы. Баласыз жүргөн Азизканга алып берүүгө кыз сынатканда Карыкандын аярлары ушул баатыр уул төрөйт деп үч айлык боюнда Алмамбет бар А-ды тандашат. А. акылдуулугу менен Алмамбетти жан кишиге билгизбей төрөйт да атасы Соорондүккө бактырып, аман алып калат. Радлов жазып алган варианты боюнча Алмамбет энесине келип мусулман бололу десе А. болбой коёт. Саякбай Каралаевдин варианты нда А-дын мусулман болуп көрсөтүлүшү Алмамбеттин мусулман динине өтүш себебин ачыш үчүн болгон аракет. Алмамбет туугандары менен касташып, аркасынан кууп келген көп кол менен согушуп жүргөндө А. жалгызыма караан болуп берейин деп эркекче кийинип, колуна найза алып чыкканын: Кызыл түпөк сыр найза Энем колго алыптыр, Мен шордууга жеткирбей Алоокенин Калчасын Бөйрөктөн тосуп калыптыр (Саякбай Каралаев, 2. 115),— деп Алмамбет Манаска баяндайт. Ошондо Алгараны жарадар кылып, А. өзү курман болот.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Саръюга
Саръюга — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Саръюга дарыясынын сол жээгинен 70 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 7 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Фрайштадт
Фрайштадт - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Ноймаркт-Жогорку-Пфальц (район)|Ноймаркт-Жогорку-Пфальц районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 8523 киши (2010-ж.). Аянты – 80.53 км2.
Сынак түрлөрү жана аны уюштуруу өзгөчөлүктөрү
Колдонуу өзгөчөлүгүнө жараша сынактар
Иш билгилик- компетенттүүлүктү өлчөө сынагы. Кээ бир окуу жайына кирүү экзамендери да иш билгиликти- жеткиликтүүлүктү, жөндөмдү өлчөө сынагы катары кабыл алынат. Мисалы, музыка, ыр-бийге шыгы, сүрөт тартуу, спорттук жөндөмүн өлчөө, чет тилин билүү деңгээлин аныктоо да иш билгилик сынагы боло алат. Тандоо сынактары. Көп түрдүү, көп кырдуу жөндөмдөргө ээ болгон көптөгөн талапкерлердин ичинен талап кылынган өзгөчөлүктөргө ээ болгон кишилерди тандап алуу сынагы. Бир жерге ишке алууда, окуу жайына кабыл алууда дал ушул сынак жүргүзүлөт. Ишке алууда ал иштин кандай өзгөчөлүк талап кылаарын жана кандай жөндөмгө ээ болгондор ал иште иштей ала турганын белгилегенден кийин, суроолор даярдалып, сынак алынат. Окуу жайына абитуриенттерди кабыл алууда ал билим сынагына белгиленген чектен (М: 110 балл) өткөндөн кийин билгичтик жана шыгын аныктоо үчүн жүргүзүлгөн сынак тандоо сынагы болуп эсептелип, окууга алынууга же жарышууга татыктуу деп табылат. Бөлүштүрүү-классификациялоо/ деңгээлин аныктоо сынагы. Талапкерлерди жекече өзгөчөлүктөрүнө карап, жөндөмүнө жараша топторго бөлүү сынагы. Мисалы, чет тилин билүү, жөндөмүн аныктоо, кесипке багыттоо сынактары буга мисал боло алат. Мындай сынакка катышкандардын белгилүү бир өзгөчөлүккө ээ болгондорду да өз ичинде даражаларга бөлүп, группаларга айырууда өтө этият мамиле кылуу, суроолордун өтө кылдат тандалышы, ал өзгөчөлүктү таамай көрсөтө турган болуусу зарыл. Жарыш сынактары. Бир окуу жайына абитуриенттерди кабыл алууда же ишке алуу үчүн берилген жарыяга  өтө көп санда киши келип документ тапшырганда жарыш сынагы (конкурс) керек болот. Жарыш сынагынын суроолору талапкерлерди бири- биринен айырмалай тургандай түрдө түзүлөт. Суроолор талапкерлердин ал окуу жайында окуй ала турганын же кишинин ошол иште иштей ала турганын аныктоого багытталганынан улам, тандоо сынагына да окшошуп кетет. Мисалы, Жалпы Республикалык Тестирлөө Сынагы (АКСЕЛС) тандоо сынагы болгон менен ар бир окуу жайдын өздөрү канча баллдан жогору баа алган студентти кабыл алаарын белгилеген сынак жарыш сынагы болот. Максаты- сынакка киргендерден оор суроолорду канчасы жооптой алаарын, кимиси канчанчы орунда жана канчасы окууга татыктуу экенин аныктоо болсо да, талапкердин чыныгы ийгилигин так аныктабайт, жакындатып. болжол менен аныктайт.
Сынак убактысы жана анын практикалануу түрлөрү
Өлкөбүздө сынактар ар түрдүү окуу жайларында ар башка убакта болгону менен жалпы жонунан окшош. Аларды кыска убакыт аралыгында жасалган сынактар, модулдар, жарым жылдык ичиндеги ара сынак жана жарым жылдыкты бүтүрүү сынагы деп үчкө бөлсөк болот. а). Кыска убаккыттагы сынактар (модуль). Бир же бир канча бөлүм же чоң темаларды өткөндөн кийин ал темаларга байланыштуу суроолор даярдалып, окуучулардын буга чейин эмнелерди үйрөнгөнүн өлчөө үчүн жасалган кичи сынак болуп саналат. Жарым жылдыктын ичинде сабактан саатына жараша 2-3-4 модуль болушу мүмкүн. Сынактын максаты окуучулардын көңүлүн дагы көбүрөөк сабакка бурдурууга багытталат. Мындай түрдөгү сынактарда алган бааларды жарым жылдыктын аягында бириктирип, бир баага айлантуу  да мүмкүн. б). Ара сынактар. Кээ бир сабактар бир жарым жылдыкта эле окутулса, кээ бир сабактар андан көп окутулат. Сынак үчүн семестрдин аягына чейин күтүү өтө узак, өтүлгөн материал да көп болуп, жалгыз жарым жыл аягында баланын билимин өлчөө баланын билимин өлчөөдө жетишсиз кала турганынан улам, ара сынактар алынат. Бул бир тараптан окуучунун өзүн- өзү баалоосуна, эмнелерге көңүл буруусу, эмнелерди окуу керектиги туурасында жол көрсөтсө, бир жагынан кийинки жарым жылдык сынакка даярдануусуна да негиз болот. Ара сынактар көбүнчө ошол убакка чейин өтүлгөн темаларды камтыйт. Эгер ара сынак болбосо, жарым жылдыктын аягында сынакта окуучу бардык материалды биле албай калышы, андыктан аз балл алып калышы, ийгиликсиз болушу мүмкүн. Ара сынактар окуучулардын ар дайым сабакка жана сынакка даяр болуусун шарттайт. Бирок, стресске себеп болбой тургандай ара сынактардын алынышы ийгиликке өбөлгө болот. с). жарым жылдык сынактар. Ара сынактардан башка окуучунун ийгилигин өлчөө үчүн жарым жыл соңунда сынак бар. Бул сынак ошол жарым жыл ичиндеги бүт темаларды камтыганынан улам, суроолор көп, татаал болот. Бирок бир окуучунун ийгилигин бир эле сынак менен баалоо жетишсиз болгондуктан ара сынактардын болушу зарыл. Бул окуучулардан ар дайым сабакка даярдануусуна, алардын материалды жакшы өздөштүрүүсүнө себеп болот. Бирок, окуучунун ийгилигин ара сынак же жарым жылдык сынак менен эле эмес, кандайдыр бир семинар, реферат, изилдене турган тапшырма, проект даярдоо аркылуу да баалоо маанилүү болуп, аны ар тараптуу баалоо мүмкүнчүлүгү түзүлөт.
Сынакта эмнелер өлчөнөт?
Ар бир сабактын окуучуга бере турган максаты белгиленип, билим, билгичтик, көндүмдөрү болот жана алар ар түрдүү темаларга жараша бөлүнөт. Сынактын максаты так белгилениши зарыл. Тигил же бул сынактын жыйынтыгы качан, каякта, эмнеге колдонулаары такталат.Эгер сынак тандоо сынагы болсо ага жараша суроолор да оңой болот. Эгер жарыш (конкурс) сынагы болсо, өтүү- калуу маселеси болсо, ошол адистикте талапкерлерди тандоо үчүн суроолор татаал болот. Окуу жайына кабыл алуу босо ага да түрдүү суроолор татаалдаштырылып даярдалышы мүмкүн. Ага жараша максаты, эмне күтүлүп жатканы такталышы керек. Сынакта кайсы темалардан, кандай суроолор баладагы же талапкердеги белгилүү өзгөчөлүктү өлчөй турганы мурдатан белгиленип тандалат жана ошого жараша сынак түрү (жазылуу, оозеки, тест түрлөрү) такталат. Сынактын мөөнөтүнүн жана убактысынын мурдатан белгилениши жана жарыяланышы керек. Ал мөөнөт башка мектепте же окуу жайдагы уюштурулган башка коомдук иш аракеттердин учуруна да дал келбегендей болуп белгиленүүсү маанилүү. Себеби, андай иш аракеттерге катышкан окуучулар да стресске кирет жана ийгилиги төмөндөйт. Сынактарга берилген мөөнөт жана убакыт балдардын сабактардан ийгиликтүү болуп, болбоосуна өз таасирин тийгизет. Сынак үчүн убакыт аз болсо, балдар жетише албай калып, же сынакта суроого талап кылынган жооп узун жана ага берилген убакыт көп болсо баланын ийгилигине терс таасирин тийгизет. Сынакта сурала турган суроолор кандай типте боло турганын тактоо да маанилүү. Себеби, сынак алына турган класстын/ салондун чоңдугу, окуучулардын саны, бош болгон убакыт, башкалар менен дал келбегени такталуусу керек. Кайсы темалардан, кандай суроолор суралат, окуучулардагы кандай билим, билгичтик жана көндүмдөр бааланат. Кээде ар бир партага бир окуучу отура тургандай болбой, класс тар болуп калс, анда көптөн тандама тест же суроолору окшош болгон жазылуу сынак алуу туура эмес, балдар көчүрүүгө аракеттенишет. Сынакта сурала турган суроолордун түрү менен ага бериле турган убакытка көңүл буруу туура болот. Оор суроолор менен жеңил суроолор же тест түрүндө сынакта аларга жетиштүү убакыт берилүүсү зарыл. Ошону менен бирге, эмнелерди суроо маанилүү экенине көңүл бурулат.
Мишель Майор
Мишель Майор (англ. Michel G.E. Mayor; 1942-жылы 12-январь) – Лозаннада туулган швейцариялык астрофизик, Женева университетинин астрономия бөлүмүнүн ардактуу профессору. Окумуштуу 2007-жылы официалдуу түрдө бааракыга чыкканына карабастан ал Женева обсерваториясынын илимий кызматчысы катары иштеп келет. 2010-жылы Майор Viktor Ambartsumian эл аралык сыйлыгынын кош-жеңүүчүсү болуп 2015-жылы Киото сыйлыгынын толук укуктуу жеңүүчүсү болгон.
Дидье Кело менен бирге окумуштуу 1995-жылы 51 Pegasi күн сымал жылдыздын айланасында табылган 51 Pegasi b алгачкы экзопланетасын ачкан.
Окумуштуу 1966-жылы Лозанна университетинде физика адистиги боюнча магистр даражасын алган, ал эми 1971-жылы Женева обсерваториясында астрономия илимдеринин доктору окумуштуулук даражасын алган. Доктордук диссертациясынын ичине "Күн айланасындагы жылдыздардын кинематикалык касиеттери: галактикалык спиралдык түзүлүш менен мүмкүн болгон мамилелештик боюнча эссе" (англ. "Essay on the kinematical properties of stars in the solar vicinity: possible relation with the galactic spiral structure") кирген.
Окумуштуу Кембридж университетинин Астронимия институтунда кыска мөөнөт ичинде окуган, ошодой эле ал Чилидеги Европалык түштүк обсерваториясында жана Гавайи университетиндеги Астрономия институтунда илимий иштер үчүн берилүүчү тыныгуусун өткөргөн.
Эмгектенүүгө укук
Эмгектенүүгө укук – бир катар өлкөлөрдө адамдын (же жарандын гана) конституциялык (экономикалык) укуктарынын бири. Э. у. иштөөгө жана анын сапатына жана санына жараша, ал турмак мамлекет белгилеген эң аз өлчөмдөн кем эмес эмгек акы алууга укук катары түшүнүлөт. Э. у. конституциясында бекитилген көп эмес өлкөлөрдө (Италия, Болгария, ж. б.) анын так юридикалык мазмуун-маңызы жок жана мамлекеттин баардык эмгектенүүнү каалагандары үчүн тийиштүү шарттары бар эмгек орундарын түзүп берүүгө милдетүүлүгүн гана түшүндүрөт. КР Конституциясында көптөгөн жаңы конституциялардай эле Э. у. тууралуу эмес, эркин эмгектенүү укугу тууралуу айтылат.
Чыгыш карабоор
Чыгыш карабоор (Pterocles orientalis), (Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Пиреней жарым аралы, Африка, Кичи, Алдыңкы, Орто Азия, Түштүк Казакстан жана Кавказ сырты. Республикабыздын түндүк-чыгыш бөлүгүндө жашайт. Уялоодо Ысыккөлдүн батыш жээгинде, Атбашы жана Нарын дарыяларынын өрөөндөрүндө, ошондой эле Кочкор ойдуңунда кездешет.
Саны
Так маалымат жок, бирок бардык жерде саны төмөн. Кездешкен үйүрлөрдө бир нече жуптан ондогон жупка чейин жана андан көбүрөөк болот.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Жазында эрте келет, марттын ортосунда эле кездешет. Учуп өтүү апрелдин ортосуна чейин уланат. Уялоого салыштырмалуу кеч киришишет, көбөйүү маалы абдан чоюлган. Бул кайталап жумуртка туушу менен түшүндүрүлөт. Үч, кээде эки жумуртка тууйт. Негизинен ургаачысы басат, эркеги аз убакытка гана аны алмаштырып турат. Балапандарына экөө тең кам көрөт. Сууга жубу менен же топтошуп учуп барышат, балапандарына сууну жемсөөсүндө алып келишет. Азыктануусунун негизин чөл өсүмдүктөрүнүн уруктары түзөт, бүчүрлөрдү жешет, күзүндө жыйналган жана мал тебелеген талааларда да азыктанышат.
Чектөөчү факторлор
Жашаган аймактарында мал жайуу, жаш карабоорлорду жок кылуучу чабандардын иттери жана браконңерчилик.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Атайын коргоо иш-аракеттери иштелип чыккан эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Уялоо аймактарында мал жаюуга тыюу салуу. Браконңерликке каршы күрөшүүнү күчөтүү, түрдү коргоону кеңири пропагандалоо.
Статусу
VI категория. Near Threatened, NT. Аз сандуу, аз изилденген түр. Кыргызстанда Pterocles orientalis arenarius (Pallas, 1775) түрчөсү кездешет.
Ийне түспөлдүү балыктар
Ийне түспөлдүү балыктар (лат. Syngnathoidei) — деңизде жашоочу ийнебалыктарынын бир түркүмчөсү, буларга ийне сымалдуулар тукуму (лат. Syngnathidae), анын кыйла уруусу жана түрү кирет: жылансымак ийнебалык (Neriphis ophidion), кадимки ийнебалык (Syngnathus acus), Ыраакы Чыгыш ийнебалыгы (S. acusimilis), жабышкак куйрук ийнебалык (Amphelikturus dendriticus), жапондун ийнебалыгы (Syngnathus schlegeli), узун тумшук ийнебалык (S. typhle argentatus), Хазар ийнебалыгы (S. nigrolineatus caspius), жоон тумшук ийнебалык (S. nigrolineatus), ичке тумшук ийнебалык (S. tenuirostris), Кара-Деңиздин ийнебалыгы (S. schmidti), тикендүү ийнебалык (S. schmidti), канатсыз ийнебалыктар (уруу) (Penetopteryx), жылансымак ийнебалыктар (уруу) (Neropsis), кадимки ийнебалыктар (уруу) (Syngnathus).
Алты шердин кенжеси
Алты шердин кенжеси - Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Манас баатыр Сулайман, Дауд, Искендер Зулкарнайн, Үрүстөм-Дастан, Азирет Аалы сыяктуу баатырлардын эң кичүүсү катары эсептелет. Кызыр (Хизр-Иляс), Кырк чилтен (чилтан) аттуу пир сыяктуу элес-образдар менен катар Сулайман (Соломон), Искендер Зулкарнайн (Александр Македонский), Алишер (Хазрети Али, Шахимардан), Чалияр (төрт дос — Али, Осмон, Омар, Абубакир), Үрүстөм жана башкалар легендарлык фольклордук кейипкерлер Орто Азия элдеринин оозеки чыгармаларына да кеңири тараган. Алар «Манас» эпосунда «алты шер» аталат. Манас баатыр А. ш. к. катары сүрөттөлөт. Эпос чагылдырган каармандарынын ичинен мындай артыкчылык сапат Манаска гана ыйгарылат: Алты шердин артыкча Кенжеси болуп жаралдың Сайыппуруш көкжалдын Берени болуп жаралдың (Саякбай Каралаев, 2. 46, 106, 242),— деп Манастын эрдик иш-аракетин легендарлык кейипкерлердин (Сулайман, Искендер, Азирет Аалы, Үрүстөм) образына салыштырып берүү максатында анын телегейи тегиз сапатын өзгөчө поэтикалык формада идеалдаштырат.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
2014 Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары
Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары (World Nomad Games) — этностук спорт түрлөрү боюнча уюштурулуучу эл аралык спорттук мелдеш. Мелдешти өткөрүү демилгеси 2012-жылы Түрк Кеңешинин саммитинде Кыргыз Республикасынын Президенти Алмазбек Атамбаев тарабынан көтөрүлүп, 2014-жылы тарыхта биринчи ирет Кыргызстанда өткөрүлүүдө. Мелдешке Азия, Европа, Түштүк Америка, Америка өлкөлөрү катыша тургандыгын билдиришкен.
Оюндардын ырааттамасы
{| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:120%;"
{| class="wikitable" style="margin:0.6em auto; font-size:120%; line-height:1.25em;" ! colspan=3|Дата !!width=09|09.09 ШШ!!width=10|10.09 ШР!!width=11|11.09 БШ!!width=12|12.09 ЖМ!!width=13|13.09 ИШ!!width=14|14.09 ЖШ
Шатра (Миякин району, Башкыртстан)
Шатра — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Сатыев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 13 киши. Почта индекси — 452093, ОКАТО коду — 80244865007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
2014 Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары
Катышуучу өлкөлөр
* уюштуруучу өлкө катары, ар бир спорт түрүнөн экиден курама алып чыгат.
** катыша тургандыгын оозеки түрдө билдирген.
Өлкөлөр жалпы медалдар саны боюнча
{{legend|#ccccff|Мелдеш ээси|border=solid 1px #AAAAAA}}
Ороңгу
Ороңгу — «Манас» эпосунун кейипкери. Каңгай канышасы, баатыр аял. «Манас» эпосунун көпчүлүк варианттарында бар. Эпосто Орто Бээжиндин чегин кайтарган алп аял Канышай сыяктуу каармандык эрдиктерди жасаганы сүрөттөлбөгөнү менен, согуш жортуулдарына эпикалык душмандын кол башчы баатырлары менен катар аты аталат.
Өзүнө тийиштүү Кула бээ тулпары бар «Оюктун боюн жердеген Ойроттон киши жеңбеген» (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 583-инв., 36-б.) белгилүү баатыр делет. Цаймандык моңголдордо «Ороңгу» деген өзүнчө уруу. Алар түнкүсүн каракчылык кылып цаймандыктардын малын, данын жана башкалар мүлкүн тартып алып турушкан. Ошондуктан алар жаман көргөн нерсесин «орангын» дешкен, ал түгүл балдарды «орангын» келе жатат деп коркутушат. Моңголчо: ора — жапайы, «күн — киши, адам». Демек, «жапайы адам», «наадан» каракчы деген өтмө мааниде айтылып жатат. Ушул сөз эпоско кейипкер катары кирип калган болуу керек..
Кандайдыр бир этникалык топтун аталышын эпосто кейипкерлердин ысымы катары колдонуу дүйнөлүк фольклордо кеңири кезигет. Алтайлыктарда Ойроткан — ойротторду жалпылаштырган ысым. «Манас» эпосундагы О. этноними да эпикалык өнүгүүгө ылайык калыптануусу ыктымал. Эпосто:
Ороңгу деген катындыр
Он эки таман бети бар,
Карт кокодой эти бар, (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 583-инв., 36-б.) же: «Ороңгу келет ороңдоп Арасынан чапчынын отуз-кырк чычкан сороңдоп” — деп, элеси, ырайы суук, коркунучтуу типти элестетет. О-нун образында юмор менен сүрөттөлгөн сатиралуулук бар. О-нун Көкөтөйдүн ашында «төө чечмейге» чыгышы менен анын образындагы сатиралуулук дагы тереңдетилет.
Кон-Сэр-Кикя дарыясы
Кон-Сэр-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каралька дарыясынын оң жээгинен 79 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эпистолярдык форма
Эпистолярдык форма (гр. – арноо каты) – турмушту чагылдыруудагы өзүнчө бир ыкмасы болуп, мында окуялар, же каармандардын ички ойлору, иш-аракеттери кат формасында берилет. Ф. Достоевскийдин Бечара кишилер, А. Токтомушевдин “Какшаалдан кат” деген сыяктуу чыгармалары көркөм-эпистолярдык формада жазылган. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында мындай ыкма өзгөчө оң натыйжасын берди, анткени, ал кезде турмуштун өзүндө майдандагы жоокерлердин оорук менен кат алышуулары тынымсыз болуп турган. Мунун өзү адабиятта кат формасындагы чыгармалардын жаралышын шарттаган. Ж. Бөкөнбаевдин “Салам кат”, “Саламы ушул Сайранын”, “Эки кат”, “Балаңар жазат алыстан”, М. Элебаевдин “Ала-Тоого кат”, А. Токомбаевдин “Бозойдон селкиге”, Ж. Жамгырчиевдин “Солдаттын саламы” К. Эсенкожоевдин “Алыстан кат” деген ырлары бул мезгилде мындай форманын оң флангага чыкканына кепил боло алат.
Пионер (Ермекеев району, Башкыртстан)
Пионер — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Спартак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 254 киши. Почта индекси — 452182, ОКАТО коду — 80225822004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Скотч Плэйнс (Нү-Жерси)
Скотч Плэйнс (Нү-Жерси) (Scotch Plains) — Нү-Жерси штатынын Юнион округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 23510 киши. Болжолдуу аянты - 23.6 км². FIPS коду — 34-66060.
Эркин жашоочу тикен терилүүлөр (типче)
Эркин жашоочу тикен терилүүлөр (типче) (лат. Eleutherozoa) — Ийне терилүүлөр.
Фридрих Хирцебрух
Өмүр таржымалы
Хирцебрух 1927-жылы Хаммда (Вестфалия) туулган. 1945-1950-жылдар арасы ал Вильгельм атындагы Вестфаль университетинде окуган, бир жылы Цүрихтеги швейциялык федералдык технология институтунда билим алган.
Илимий ишмердиги
...
Мирный (Сокулук району)
Мирный (Мирный) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Жаңы-Пахта айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 898 киши.
Эмигрант
Эмигрант (лат. emigrans – көчүп чыгып кетүүчү) – өзү жарандыгын алган же туруктуу жашап турган өлкөнү таштап, башка өлкөгө туруктуу жашоо үчүн кеткен адамдар 1966-жылдагы Жарандык жана саясий укуктар жөнүндөгү эларалык пактта ар адамдын аргандай өлкөнү, анын ичинде өз өлкөсүн таштап кетүү, б. а. эмиграцияга укугу каралган. Бирок, ушул пакт боюнча бул укук мыйзамда айрым бир белгилүү чектөөлөргө учурашы мүмкүн, алар мамлекеттик коопсуздукту, коомдук тартипти, калктын денсоолугун жана адеп-актыгын, башка адамдардын укуктары менен эркиндиктерин коргоону камсыз кылуу зарылдыгына жараша коюлат.
Айыл башчы
Айылбашы – КР мыйзамдары боюнча, тийешелүү аймак жашоочуларынын макулдугу менен айылдык жергиликтүү өзалдынча башкаруунун башчысы болуп дайындалган КР жараны. А. кызмат орду айыл өкмөтүнүн эмгек акысынын чегинде, айыл жана кыштык кеңештеринин чечими боюнча өзалдынча жайгашкан калктуу жайлардын жергиликтүү иштерин ыкчам башкарууну уюштуруу максатында киргизилген. А. калк жашаган жайлардын аймактык өзгөчөлүгү менен карманган каада-салттарын эске алуу менен, айыл өкмөтү тарабынан кабыл алынган чечимдерди аткарат.
Конъюнктивит
Конъюнктивит — конъюнктиванын (көз жапкагынын ички чел кабыкчасынын) жана көз алмасынын сезгениши.
Оорудун себептери
Конъюнктивит микробдун, вирустун, физикалык жана химиялык факторлордун (чаң, кум, химиялык заттар жана башка) таасиринен пайда болот. Кээде оору көзгө ультракызгылт-көк нурдун, электр тогунун кескин таасири, организмдин медициналык дары-дармектерге, химиялык заттарга өтө сезгичтиги, ошондой эле көздүн өтө муздашы же ысышы, көзгө күч келтирип караңгы бөлмөдө иштөө, астигматизм, жакындан начар көрүү түрткү болот. Мындан тышкары ичеги карын оорулары, ичкиликти көп ичүү да себеп болушу мүмкүн. Көпчүлүк учурда ооруну оорулуу адам таратат. Конъюнктивиттин катуу кармама жана өнөкөт түрү кезигет.
Акымбек Абдыкалыков
Абдыкалыков Акымбек (10. 5. 1957-ж. туулган, Жалал-Абад облусу, Сузак району, Кыз-Көл айылы) курулушчу, техника илимдеринин доктору (2001), профессор (2003). ФПИни (1979), Одесса инженер-курулуш институтунун аспирантурасын (1985) бүтүргөн. Долбоорлоо институтунда инженер, илимий кызматкер, лаборатория башчысы, окутуучу, кафедра башчысы, декан, КМКТАУда институттун директору, проректору (2001-05), 2005-жылдан ректору. 100дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде 2 монографиясы бар, 10 патенттин ээси. Илимий эмгектери негизинен композициялык курулуш материалдарын, буюмдарын жана конструкцияларын изилдөөгө арналган. Эмгектери: Моделирование и оптимизация свойств композиционных материалов (в соавторстве). Ф., 1988.
Конъюнктивит
Дарылоо
Догдур көргөнчө кебезди кызыл чайга малып, көздү сырткы кычыгынан ичин көздөй сүртүп, жууш керек. Көздү таңууга болбойт, себеби жабык жерде микробдор көбөйүп, ооруну кабылдатып жиберет. Конъюнктивиттин себебин догдур-окулист гана аныктап, дарылайт. Өз убагында дарыланбай же оорунун белгилери кеткенде эле дарылоону токтотуп койсо көздүн коркунучтуу ооруларына (көздүн сырткы тунук катмарынын, көздүн түсүн берүүчү катмардын сезгениши) жана өнөкөт түрүнө өтүп кетиши ыктымал.
Конъюнктивиттин өнөкөт түрү
Конъюнктивиттин өнөкөт түрү акырындык менен башталат. Көз жапкагы салмактанып, сайгылашкансыйт. Бул учурда конъюнктива анчалык өзгөрбөйт: көз бир аз кызарат, жаш агат, бул белгилер кечкисин күчөйт, чылпактайт. Оору көпкө созулат, жакшы болуп калып, кайра кармап турат. Оорунун өнөкөт түрүн дарылоодо анын себебин таап, керек болсо организмдин жалпы оорусун дарылоо керек. Начар көрсө көз айнек кийүү, көзгө күч келген жумуш иштелсе ар бир 30 минутадан 5—10 мин. көздү эс алдыруу сунуш кылынат. Сезгенүүгө каршы жана ооруну басаңдатуучу тамчылатма дарылар догдурдун сунушу менен колдонулат. Конъюнктивит оорулуу адамдардын буюмдарын (сүлгү, бет аарчы, жаздык, китеп жана башка) пайдаланганда жугат. Конъюнктивитти чымындар таратышы мүмкүн.
Алдын алуу
Ооруну алдын алууда өздүк гигиенаны сактоонун, чымынды жоготуунун мааниси чоң. Бөлмөнү, иштеген жерди таза кармоо, желдетип, тазалап туруу талапка ылайык.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кет Бука
Кет Бука – акын, 13-кылымда жашаган. Анын өмүр сүргөн кылымын кесе айтуунун тарыхый жана фольклордук негизи бар. Анткени ал Чынгыз хандын жортуулу мезгилинде жашаган. Ал жөнүндө санжыра, уламыш, күү, легенда тарыхында жана тектеш элдердин (ногой, казак) фольклорунда ачык маалыматтар сакталып калган. Алсак эл арасында Чыңгыз хандын улуу баласы Жуучунун (Жучи) өлгөнүн (ал 1227-ж. каза болот) табышмактуу ыр менен Кет Бука угузуптур деген сөз бар. Ырдын алгачкы тексти 13-кылымда кыпчак талаасынан белгисиз перс автору тарабынан жазылып алынып, “Түрктөрдүн ата-теги” аттуу жыйнакка жана араб тарыхчысы Ибн-Аль-Асирдин летописине (ал 1323-ж. каза болот) кирген. Бул чыгарманын алгачкы өзөгү 1227-ж. түзүлгөн деп так көрсөтүүгө негиз берет.
Кет Бука найман уруусунан чыккан. Эл оозунда “Өчкөн көңүлдү толкуткан улуу ырчы”, калкка кадырлуу бий, чыр-чатактын түйүнүн чечкен чечен, чоң комузчу катарында мүнөздөлөт. Перс авторунун берген маалыматына караганда, Жуучу Чыңгыз хандын балдарынын эң улуусу болуп, атасы өтө жакшы көрүп, кадырлоочу экен. Анын өлгөндүгү жөнүндө ордого кабар келгенде эч ким даап айта албай, атайын Улуг-ырчыны чакыртып келишет. Ал табышмактантып отуруп, баласынын өлгөнүн атасына туюнтат. Уулу өлгөндөн кийин алты айдан кийин Чыңгыз хан каза болот. Угузуучунун мазмунунан анын орду Дашт-Кыпчак талаасы экендиги ачык көрүнөт.
Негизинен ушул чыгармадан башат алган варианттар казак, ногой фольклорунан да катталган. Бирок, угузуучунун кыргыз фольклорунда айтылышы ногой, казак нускаларынан кескин айырмаланат. Кыргыз фольклорунан бул угузуу өз алдынча өнүккөн чыгарма катарында учурайт. Кара сөз түрүндө эки, ыр түрүндө төрт вариант болуп, ар бири идеялык-мазмуну, көркөмдүгү, стили жагынан такталып, калыптанып бүткөн чыгарма катарында жашайт. Дээрлик бардык нускада угузган ырчы Кет Бука же Бука (ногойлордо Кет Бука) аталып, өзүнүн акындык дараметинин күчтүүлүгү, комуздун муңдуу ыргагы менен оор кайгыны айта билүү, туюндуруу устаттыгы, аткаруу чеберчилиги менен окуяны Чыңгыз ханга жеткирип, өз сөзүн өзүнө оодарып, хандын каарынан, өлүм жазасынан кутулуп кетет. Чыгарманын азыркы турпатында да 13-к. кагазга түшүрүлгөн түрк ыры менен генетикалык жалпылыгы бар ыр саптарынын сакталып калышы кызыктуу факт. Бирок айрым ыр түрмөктөрүнүн түрк ырына тутумдаш айтылгандыгына карабастан, кыргыз варианттарында мааниси кеңейип, көркөмдүк-эстетикалык таасиринин арткандыгы ачык байкалат.
Колдонулган адабияттар
?бука менен чыңгыз хандын сүйлөшүүсү
Илиязова Ибадат
Илиязова Ибадат Бычмачы-тикмечи. 1950-ж. Кара-Кулжа районундагы Чалма айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. 1969-жылдан райондук турмуш-тиричилик комбинатында эмгектенет. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Кийиз жасоодо энеси Мактумдун, калпак тигүүдө Календерова Сырганын нускасын алган. Ибадаттын узчулугу кыргыз калпагын тигүүдөн көрүнөт. Калпакка Алай коюунун, козунун айрыкча күзгү жүнүн керектейт. Эгер ал аэ болсо жазгы жүндү белгилүү өлчөмдө кошот. Жүндү тазалап, кылдап, майда тытып, кайчы менен жүндү 5 смдей узундукта кырчат. Табылгы сабоо менен сабайт. Жүндүн 1, 2, 3 тарамы болот. Эң биринчи тазасы үстүңкү бетине тарамдалат. Аны уютууда абалы ысык суу чачып, чийди оройт да анан тоголото баштайт. Уютулганы билингенден кийин ал оң-сол болуп басылат. Кийизди кургатып дагы жууйт жана оң-сол басат. Дагы кургатып, кайра да басат. Көп басуу - кийизди катуу уютуунун шарты. Бордоо үчүн тоодон бор казып келип, корго көөмп бышырат. Сыртын кырып таштап, тоскоктой майдалап, ысык сууга чылайт. Анын тунмасын кийизге сүртүп, дагы оң-сол эки жолу басып, ачык күнгө жайып кийизди кургатат. Андан кийин каллактын жердигин бычат. Мисалы, 59-өлчөмдөгү (25 см) калпактын бир талаасын уз 28 см кылат. 18 см, 12,5 см кыюусу болот. Анан төрт талаанын ичин кыйып алат. Ал 2 см болуп, тигилип бүткөндө 1 см келет. Каппактын чогу (чачыгы) 6,5 смге, боосу 8 смге өлчөнөт. Чебердин калпагынын төрт талаасына 8 секиртме (тап бердирме) саймалары түшөт. Анын аралары 1,5 смден 25 сайма элементтери бар. Уз буюмду кармоодо абалы анын эскизин кагазга түшүрөт. Катуу салфетканы кагаз эскиздин үстүнө жаткырат да, ошол түшкөн оюм-көчөт боюнча чегип алып, кийизге түр түшүрүүдө тигүүчү машинанын майына малып, кийиздин кыркындысы менен эзип, ага ошол чегилген из боюнча кайрадан чегип апат. Ибадат ат, айгырдын туу куйругун тартып алып, аны муздак сууга чылайт. Калпактын төрт талаасын бири-бири менен жип аркылуу бириктирип, төрт тал кылды ийнеге саптап, ичин чыраштайт. Уздун нускасын алган сиңдиси Илиязова Жыпар уз менен бирге узданат. Ал өрмөкчү-термечи. Ибадат «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» медалынын ээси. Сүрөтү түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1990-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Ак калпактары менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Эмиграция
Эмиграция (лат. emigrare – көчүп чыгуу) – КР жарандарынын КР чегинен сырткары башка өлкөнүн аймагына туруктуу жашоо максатында кетүүсү.
Тургунбек санжырачы
Тургунбек санжырачы Алымбек уулу (1881, азыркы Чүй обл., Панфилов району, КумАрык кыш. - 1959, ошондой эле жер) - солто уруусунан чыккан санжыра жыйноочулардын бири.
1947-ж. СССР ИАсынын Кыргыз филиалына бир нече дептерден турган шарттуу түрдө «Кыргыз урууларынын чыгышы» аталыштагы кол жазмасын тапшырган. Кол жазма Балыкооз манасчынын кыскача өмүр баяны жана андан калган «Оторкан» сыяктуу тарыхый баяндар менен бирге 17-18-кылымдагы кыргыз-калмак, кыргызказак мамилелери, Кокон хандыгына чейинки кыргыздардын турмушуна тиешелүү баалуу маалыматтарды камтыйт. 1953-54-ж. Түндүк Кыргызстанда жашаган калктын этникалык курамын изилдөө учурунда этногр. экспедициянын жетекчиси С. М. Абрамзон дагы Тургунбек санжырачынын өз оозунан баалуу маалыматтарды жазып калган. КР УИАсынын Кол жазмалар фондусунда сакталуу турган Т. с-нын кол жазмасын фольклорист, адабиятчы С. Закиров оКыргыз санжырасы» деген эмгегин жазууда жана айрым тарыхчылардын (мис., С. Аттокуров, Д. Сапаралиев) изилдөөлөрүндө кеңири колдонулган. Тургунбек санжырачы жыйнаган кол жазмалар «Алымбектин санжырасы» (2007) жана «Балыкооздун санжырасы» (2009) өз алдынча китеп катары жарык көргөн.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Сабактуу тикен терилүүлөр (типче)
Сабактуу тикен терилүүлөр (типче) (лат. Pelmatozoa) — Ийне терилүүлөр...
Сводеш тизмеси
Сводештин тизмеси (англ. Swadesh list) — америкалык лингвист Моррис Сводеш сунуштаган тамырдык туруктуу сөздөр корунун окшоштугунун негизинде тилдердин жакындыгын (туугандыгын) аныктоо куралы. Тилдин өзөктүк лексемаларынын стандартталган тизмеси. "Өзөктүүлүгү" болжолдуу түрдө алынган тарыхый туруктуулугуна карата аныкталат. Минималдык тизмеде 100 өзөктүк сөз берилген.
12-июль
12-июль — Григорий календары боюнча жылдын 193-күнү (толук жылда 194). Жылдын аягына чейин 172 күн бар.
Фрайунг
Фрайунг - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Фрайунг-Графенау (район)|Фрайунг-Графенау районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6923 киши (2010-ж.). Аянты – 48.64 км2.
Алчын
Алчын — этноним. Казактардын кичи жүзүнө караштуу уруу. Эпосто казактарга тиешелүү этноним экени айтылат: «Алчын, үйшүн, найман бар, Аргын Каракожо бар» (Сагымбай Орозбаков, 1. 263). Илимий адабияттарда А. менен алакчындын бирдей колдонулушу көп айтылат. Кыргыз, казактардын алакчындар аркылуу этникалык байланышта болгону тарыхта белгилүү. Кыргыздын сарууларынын арасында алакчын деген уруу бар. Таластан жыйналган этнографиялык маалыматтарга караганда кыргыздардын алакчын деген уруусу казактардын бир бөлүгү менен тыгыз этногенетикалык байланышта болуунун негизинде пайда болгон. Казактардын кичи жүзүндө да, кызыл курт, жети уруу, балыкчы (балыкшы) деген окшош ат менен аталатасы экендиги гана айтылат (Сагымбай Орозбаков, 2. 349 373).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Сарымсак Абдыкеримов
Абдыкеримов Сарымсак (1933-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Чоң-Сары-Ой айылы) анатом, медицина илимдеринин доктору (1989). КММИни бүтүргөн (1958), СССР МИАнын адамдын морфологиясы илимий-изилдөө институтунун аспирантурасын (1961), И. М. Сеченев атындагы Москва 1мединститутунун докторантурасын бүтүргөн (1983). 1988-ж. КММИде кафедра башчы. Ал 50дөн ашык илимий эмгектердин, 1 монографиянын автору. Адамдын анатомиясы боюнча адис. Эмгектери: Анатомия и топография лимфатических сосудов и региональных лимфатических узлов слепой кишки у детей раннего детства. М., 1983.
Балкача
Балкача (malleus) - сүт эмүүчүлөрдүн ортоңку кулактагы угузгуч сөөк, дөшү менен үзөнгүчөдөн тарсылдак жаргакка үндүн термелишин берип турат. Филогендик мезгилде сойлоктордун астыңкы жаагындагы байламта келип чыккан. Б-нын формасы, массасы, кыймылдуулугу өзгөрүлүп турат, жер чукурлар менен жар канаттарда дөшү менен өсүп бир комплексти пайда кылат, кроттордо  кенен жерлердин эсебинен жеңилдейт.
Кичи Шулаш (дарыя)
Кичи Шулаш — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шулаш дарыясынын сол жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Морчу шибегекуйрук
Морчу шибегекуйрук (лат. Chaetura pelagica, L. 1758) — карлыгачтардын бир түрү.
Эмиссар
Эмиссар (лат. emissarium – өкүл) – мамлекет же саясий уюм тарабынан аргандай тапшырмаларды (көбүнесе жашыруун) аткаруу үчүн башка өлкөгө жиберилген атайын өкүл. Эреже катары, Э-дын миссиясы ырасмий мүнөзгө ээ болбойт.
Жөжө Каржабай уулу
Жөжө Каржабай уулу - 1808-жылы казак жеринде туулган. Атасы Каржабай кыргыз, ал он төрт жашында Абылай хандын чабуулунда малайлыкка кеткен.
Ата-энесинен эрте жетим калган Жөжө жети жашынан оорудан эки көзү көрбөй азиз болуп калат, эр жеткенче көп кордукту башынан кечирет. Идиреги бар Жөжө жаштайынан өлөң айтып, акындык өнөр менен күн көргөн. Бара-бара эл ичинде эл акыны аталып, шекер сөздүү чечен чыгып, домбра, комуз колунан түшпөгөн. Жөжө — эпик акын. Ал казактын мыкты элдик поэмаларын айткан, заманында айтыш акындарынын албаны болгон. Жөжө бүткүл чыгармачылык өмүрүндө атагы алыска кеткен казактын он жети залкар акыны менен айтышып жеңген. Акын өмүр бою Ата журтун сагынып, барууга зарлаган.
Акыры Кунанбайдын жардамы менен кыргыз жерине келип, туугандары менен учурашат. Акындын абалын түшүнгөн, ага жардам берген адам чыкпаган.
Жөжө казак жерине кайтып, 1895-жылы каза тапкан.
Жөжө акындын ырлары 1990-жылдары гана кыргыз окурмандарына белгилүү болду.
Айрым шилтемелер
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/kpa1/6bap/section4.html#title29 Жөжө акын. Кыргыз поэзиясынын антологиясы. 1 т.]
Айылчарба жерлерин кайра бөлүштүрүү фонду
Айылчарба жерлерин кайра бөлүштүрүү фонду – айылчарба жерлеринен (жайыттардан сырткары) жана мамлекеттин менчигинде турган жер участоктору. == Колдонулган адабияттар ==
Жер жүзүндөгү адамзат
1. Коомдук, социалдык жаратылышы бирдей жалпы белгиси жана кызыкчылыгы бар бардык адамдардын жыйындысы. Адамзаттын жалпы кызыкчылыгы болуп жер жүзүндөгү жашоону улантуу, чогуу тиричилик кылуу, дүйнөлүк цивилизацияны, маданиятты өнүктү-рүү үчүн жалпы ишмердүүлүк, өнүгүүгө умтулуу, тарыхтын субьектиси катары бардык тармактардын прогрессине активдүү кол кабыш кылуу эсептелет;
2. Планетардык системанын чегинен чыгып, өзүнүн таасирин космостук мейкиндикке таратып, космостук процесстерин таасирдүү факторлорунун бири болуп калган адамзат. Бул мааниде ушул түшүнүк социалдык-утопиялык ой-пикирден тартып учурдагы табият жана социалдык-гуманитардык илимдердин теоретикалык иштеп чыгууларына чейин өзүнө камтыган ар түрдүү философиялык концепциялардын комплексинин ажырагыс бөлүгү катары каралат.
Ошондой эле бул түшүнүк космосоциобиологиялык аракеттенишүү маселеси менен байланышкан илимий-философиялык изилдөөлөрдүн тармагында өзгөчө орчундуу оорунду ээлейт.
Дровосечка (дарыя)
Дровосечка — Орусиядагы дарыя. Орел облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сосна дарыясынын оң жээгинен 234 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алыйман Муса кызы
Алыйман Муса кызы (1912, Ооганстандын Памиринде) — манасчы. Тажик ССРинин Тоолуу-Бадакшан автономия облусунун Мургаб районунундагы Раң-Көл кыштагында жашаган. «Манас» айтууну атасы Муса Жума уулунан үйрөнгөнүн эскерет. Муса өмүр бою оогандык Памирде жашаган экен. Ооганстандын Памир өрөөнүн мекендеген кыргыздар да «Манас» эпосун билгендиги бул фактыдан көрүнүп турат. А. «Манасты» кара сөз менен ыр аралаш айткан. А-дан Манастын төрөлүшү, балалык чагы, Шооруктун кызы Накылайга үйлөнүшү, Манастын казак каны Алмамбеттин жылкысын тийип, Акчимген деген жерде экөө беттешип жарадар болушу эпизоддору (800 сап) жазып алынган. А. «Аксаткын менен Кулмурза» дастанын да жакшы айткан.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Тургунбаев Жеңишбек Жумадылович
Тургунбаев Жеңишбек Жумадылович (1950ж. т., Талас обл., Кара-Буура району, Ак-Чий айылы) - инженер-механик, техника илимдин доктору (1992), проф. (1994).
ФПИни (1973), Москва автомобиль жолдор институтунун аспирантурасын (1979) бүтүргөн. ФПИде ассистент (1973-76), улук окутуучу, додент (1980-89), Москва транспорт курулуш ИИИде докторант (1990-92), КМКТАУда кафедра башчысы, декан, проректор (19922000), 2000-жылдан ОшТУнун Экология жана колдонмо илим институтунда директор. Курулушту механикалаштыруу жана жолдорду жакшыртуу тармагы боюнча адис. 150дөн ашык илимий эмгеги, алардын ичинен 5 монография, 30 ойлоп табуусу жарык көргөн.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Саури-Шор
Саури-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Уса дарыясынын оң жээгинен 69 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Уршакбашкарамалы (Миякин району, Башкыртстан)
Уршакбашкарамалы — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Уршакбашкарамалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 721 киши. Почта индекси — 452097, ОКАТО коду — 80244870001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Абдылдаев Болот Ишембаевич
Абдылдаев Болот Ишембаевич (1952-ж. туулган, Фрунзе) эндокринолог, медицина илимдеринин доктору. КММИни (1983), РМИАнын докторантурасын бүтүргөн. СССР МИАнын Бүткүл союздук эксперименттик эндокринология жана гормондор химиясы институтунда клиникалык ординатор, Фрунзе шаардык эндокринология диспансеринде балдар эндокринологу, КММАнын педиатрия кафедрасында ассистент, улук илимий кызматкер. Балдар эндокринологиясы боюнча адис.
Байгабыл
Байгабыл ырчы (XIX—XX к.) — Талас өрөөнүнөн чыккан таланттуу төкмө акын. Кытай уруусунан. Чүй өрөөнүндө да жашаган. Көкшалкы байдын Чата-кызы (Кудача), 1858-ж. Сартбай ырчы менен айтышкандарынан үзүндүлөр гана бизге жеткен. Колдо болгон чакан маалыматтарга караганда табышмактуу айтыш өнөрүнүн устаты болгон.
Теменелүүлөр
Теменелүүлөр — деңизде жашоочу моллюскалардын бир уруусу.
Адыгине суусу
Адыгине Аламүдүн ооданындагы суу. Ала-Арча суусунун сол куймасы.
Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталынан башталат.
Узундугу 7 км, суу куралуу аянты 37,9 км2.
Суу куралуу дубанына кирет. Алабынын деӊиз деӊгелен орто бийиктиги 3420 м.
Эӊ чон чыгымы майда (4,83 м3/сек), эң азы мартта (0,098 м3/ceк) байкалат.
Алабында жалпы аянты 12,6 км2 келген 7 мөңгү бар; ириси Адыгине мөнгүсү (3,6 км2), бревну жайыт. Атынын келип чыгышы кыргыздын бир уруусуна байланыштуу.
Эверсманндын көгүчкөнү
Эверсманндын көгүчкөнү (Columba eversmanni), (Bonaparte, 1856):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан, Афганистан жана Пакистан, Кашкар, Кашмир жана Ладак. Кыргызстанда Чүй, Талас өрөөнүндө жана Ферганада кездешет. XX кылымдын аягында Чүй жана Аксуу дарыяларынын жээктериндеги жарларда уялаган. 2003-жылы Фергана тоо кыркаларынын этектеринде Көкарт дарыясынын жарлуу жээктеринде уялашы байкалган.
Жашаган аймактары
Дарыяларын жээктерине уяшалат.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Чүй өрөөнүндө Чүй жана Аксуу дарыяларында уялоосу белгилүү. Дарактардын коңулдарына, эски имараттарга да уя салышы мүмкүн. Уясында 2 жумуртка. Балапандарын экөө тең багат. Бир жайдын ичинде экөө тең балапандарын 2-3 жолу чыгарууга жетишет. Өсүмдүктөрдүн жана маданий кылкандуу өсүмдүктөрдүн уруктары менен азыктанышат. Күзүндө август-сентябрда учуп кетишет. Иран, Афганистан жана Индостандын түндүк жагында кышташат.
Чектөөчү факторлор
Аңчылык кылуу куштардын тизмесине киргендиктен, такталган эмес.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казакстандын Кызыл китебине киргизилген.Түрдү сактап калыш үчүн атайын колдонгон чаралар жок. Спорттук аңчылык жүргүзүү. Коргоо үчүн за рыл а ракеттер. Аңчылыкка кирүүчү түрлөрдүн тизмесинен алып салуу.Азыркы таралышын жана санын билүү үчүн изилдөөлөрдү жүргүзүү. Түрдү сактоого керектүү чараларды иштеп чыгуу.
Статусу
V категория, Vulnerable, VU, A2bcd+3bcd. Кыргызстандын фаунасында уруунун 6 түрүнүн бири. Монотиптүү түр.
Тушоо кесүү
Тушоо кесүү. Кыргыз эли илгертеден эле бөбөктүн эмгектей башташы, каз – каз турушу, баса башташы үчүн абдан камкордук көрүшкөн. Жаш келиндерге балдарын багууга, тарбиялоого байбичелер, бала багууга өтө жөндөмдүү аялдар жакындан жардамдашышкан. Бала тамтаң – тумтаң баса баштагандан тартып, ага атайын чыгырык жасап, баланы чыгырык менен жетелеп бастырышкан. Чоң ата, чоң эне, ата – энелер баланын баса баштаганына кубанып, тушоо кесүү тоюн өткөрүшкөн. Тушоо кесүү тоюн өткөрүүгө атайын даярданышкан. Той салт боюнча көбүнчө шаршемби күнү өткөрүлгөн. Ага катышуу үчүн айыл аксакалдарынан баштап балдарга чейин чакырылган. Тойго келгендерге атайын дасторкон жайылып, сый көрсөтүлгөн.
Баланы атасы же апасы кармап турса, тушоону жарышта биринчи болуп келген бала кесет. Тушоону кескен бычакты же макини ошол кескен бала алат.
Баланын тушоосун аны кармап турган карыя адам кессе, ал балага “ өмүрүң узун болсун, өнүп - өс, келечегиң кең болсун, элиңдин ишине жара, ата – энеңдин сыймыктанган уулу же кызы бол!” – деген сыяктуу жакшы сөздөрү менен батасын берип, тушоосун кесет. Марага келгендерге келүү кезегине жараша белгиленген байгелер берилет.
Андан кийин тушоосу кесилип жаткан бөбөктүн үстүнө жаба мурунтадан ата – энеси даярдап койгон чачыла чачылат. Чачыланы тойго катышкандар талап кетишет. Чачыла деп момпосуй, кант, боорсок ж.б. ушул сыяктуулар аталат.
Баланын тушоосу кесилгенден кийин, аны жаш балдар колтугунан сүйөй кармап, тай – тайлап жетелеп, “ сен да биздей жүгүрүп жүргүн!” – деп тилек, каалоо сөздөрүн айтышат. Ошентип, тушоо кесүү тою аяктайт.
Баланын тушоосун бешик үйдө ( ясли ) да кесүүгө болот. Бөбөк тарбияланып жаткан тайпанын тарбиячысы баланын ата – энеси менен бирдикте тушоо кесүү салтанатына даярдык көрөт. Ага бакчадагы бардык тарбиялануучулар чакырылат. Тайпанын тарбиячысы келгендерди катарга тизип тургузат. Жарыш башталчу жер жана мара белгиленет. Жарышка катыша турган 15 – 20 тарбиялануучу тандалат. Оюнчулар жарышышып, марага чуркап келишет. Баланын тушоосун биринчи болуп чуркап келген тарбиялануучу кесет. Марага келгендерге келүү кезегине жараша байге ыйгарылат. Байгеге оюнчук, дептер, карандаш, калем сап ж.б. берсе болот. Тушоосу кесилген баланы биринчи жана экинчи келген тарбиялануучулар колунан жетелешип, “ сен да бизге окшоп жүгүрүп ойноп жүргүн “, - деп, тай – тайлашат. Бөбөктү тай – тайлаган тарбиялануучулар аны ата – энесине алып келишет. Баланын ата – энеси анын боюнан ылдый чачыла чачышат. Чачыланы салтанатка катышкандар терип алышат. Салтанатты ыр – күү коштоп турса абдан көңүлдүү болот.
Маалымат булагы: Токторбаев Саты "Өспүрүмдөр оюндары".
Эмиссиондук аткарымдар
Эмиссиондук аткарымдар – акционердик коомдордун, банктардын, казыналыктардын ж. б. уюмдардын акчаны жүгүртүмгө чыгаруу жана баалуу кагаздардын эмиссиясы боюнча иштери.
13-июль
13-июль — Григорий календары боюнча жылдын 194-күнү (толук жылда 195). Жылдын аягына чейин 171 күн бар.
Айылчарба кооперативи
Айылчарба кооперативи – жамаат мүчөлөрүнүн экономикалык ж. б. кызыкчылыгын канагаттандыруу максатында, алардын акчалай бааланган мүлктүк үлүштөш салымдарын бириктирүүгө негизделген бирдиктүү өндүрүш же дагы башка чарбачылык иштерин жүргүзүү үчүн айылчарба товарын өндүрүүчүлөрдүн ыктыярдуу бирикмеси.
Марри Гелл-Ман
Марри Гелл-Ман (англ. Murray Gell-Mann, айтылышы: /ˈmʌri ˈɡɛl ˈmæn/; 1929-жылы 15-сентябрь) – 1969-жылы жөнөкөй бөлүкчөлөр теориясы боюнча изилдөөлөрүн жүргүзгөнү үчүн физика жаатындагы Нобель сыйлыгына ээ болгон америкалык физик. Гелл-Ман Калифорния технология институтунун Роберт Эндрүс Милликен атындагы теориялык физика илиминин ардактуу профессору, Санта-Фе институтунун кош-негиздөөчүсү жана илимий кызматчысы, Нү-Мексико университетинин физика жана астрономия бөлүмүнүн профессору жана Түштүк Калифорния университетинин физика жана медицина бөлүмүнүн президенттик профессору.
Гелл-Ман 1972-жылы Гуггенхайм стипендиясынын илимий мүчөсү катары бир канча убакыт CERN изилдөө институтунда короткон.
Илимий ишмердиги
Ричард Фейнман менен бирге Гелл-Ман начар өз ара аракеттешүүнүн V−A теориясын ачкан. 1960-жылы окумуштуу кадимки алгебраны туруктуу динамикалуу теория жок болгонунда кварк модельдерден алдын ала аракеттерди чыгаруу үчүн симметриялардын системалуу колдонуу ыкмасы катары көрсөткөн. Бул ыкма Стандартуу модельдин (SM) иштеп чыгуусунун негизинде жаткан жалпы жөнөкөй бөлүкчөлөрдүн жөнөө пункту болгон жана модельден көз карандысыз болгон эксперимент аркылуу аныкталган sum rules формуласына алып келген.