cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пянтым-Еган дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Айбалта
Айбалта – жоокерчиликте колдонуучу курал. Көрүнүшү б-ча жарты ай сымал келип, курч миздүү темирден ар түрдүү өлчөмдө жасалган. Айбалта ар бир жоокердин тулкусуна чактап, урушта колдонууда эптүү кылып даярдалат. Сабын ыргай, четин, кайың ж.б. катуу жыгачка сапташкан ж-а колго токтомдуу болуш үчүн быдырланып, бүлдүргө тагылган. Душманды ууландырып өлтүрүү максатында айбалтанын мизин ууга сугарышкан. Айбалта ат үстүндө  да, жөө  калганда да урушууга эң  жакшы ылайыкталган жаргыч мүнөздөгү  согуштук куралдардын катарына кирет. Анын мизинин жогору жагына кээде оюу түшүрүлгөн. Урушта колдон чыгып кетпес үчүн саптын учуна кайыштан боо тагылган.
Манас энциклопедиясында
Айбалта — согуштук курал. Байыртадан көп элдер колдонуп келген. Ал курч темирден жарты ай сымак жасалып, катуу жыгач менен сапталат. Кыргыздарда согуштук балталар 6—9-кылымдан бери белгилүү.
Эпосто айбалта темир менен болоттун ширетүүсүнөн жасалып, сабы ыргай, ага кайыштан бүлдүргү тагылат. Айрым учурда алтын менен кооздолот. «Манастагы» айбалта дал ошондой курал.
Деркенбай
Деркенбай — "Манас" эпосунун  эпизоддук кейипкери, Калдайдын небереси. Манас жолдоштору менен салбырында жүргөндө Д-ды да атыңды сой, кан шайлайбыз деп кыйнашат (Сагымбай Орозбаков, 1. 257).
Реал Бетис
Реал Бетис ― Испания лигасында ойноочу футболдук клуб.
Тасмаканаттар
Тасмаканаттар (лат. Catocala) — шайтанкөпөлөктөрдүн бир уруусу, буларга кыйла түрлөр кирет, ошолордун ичинде: көгүш тасмаканат (лат. C. fraxini), сары тасмаканат (C. fulminea), кызыл тасмаканат (C. nupta) жана башкалар.
Этностук менталигет
Этностук менталигет - (гр. ethnos -эл, фр. mentalitete - pyx) этностук маданияттын өзгөчелүктөрүнөн көрүнгөн кандайдыр бир элге таандык ой жүгүртүү мүнөзүн белгилөөчү түшүнүк.
Ал этностордун тигил же бул кырдаалга жана сырткы дүйнөдө болуп жаткан окуяларга мамилесинин өзгөчөлүктөрүн түшүндүрүү үчүн пайдаланылат.
Айыпкер
Айыпкер - сот процессине чейин тергөө жүрүшүндө ага карата тергөө токтому чыккан адам. Айыпкердин жазык иши сот отуруму (заседаниеси) дайындалгандан кийин соттолуучу адам деп аталат. Айыпталуучунун кылмыш иш жасалгандыгы жөнүндө далилдер толук болгондо гана тергөөчү токтом чыгарат. Токтом ким тарабынан, качан, кайсы жерде түзүлгөндүгү, айыпкер катарына тартылуучу адамдын фамилиясы, аты, атасынын аты, кылмыш кайсы убакта, кайсы жерде, кандай жагдайда, ошол адамдын жасаган кылмышы КРнын Жазык кодексинин кайсы статьясы менен жазаланары көрсөтүлөт. Айыпкер өзүнүн эмне үчүн айыпталып жаткандыгын билүүгө, коюлган айып боюнча көрсөтмө жана түшүнүк, далил, өтүнүч берүүгө, анын адвокаты, жазык иш тергелип бүткөндөн кийин иштеги материалдар менен таанышууга укуктуу. Тергөөдө жана сотто айыпкер тергөөчүнү, экспертти, котормочуну, прокурорду жазык иштен четтетилишин сурап, өтүнүч жасай алат, сот отурумуна катышып, иш боюнча талап коёт, аппелляция иретинде каралган ишке катышып, тийиштүү өтүнүч менен кайрыла алат. Адвокаты тергөө жана сот органдарынын буйруктарына баш ийүүгө милдеттүү, өз эне тилинде сүйлөөгө жана котормочунун кызматынан пайдаланууга укуктуу. Буга айыпкердин коргоочусу да укуктуу. Тергөө жана сот органдары айыпкердин укугунун толук аткарылышын камсыз кылууга милдеттүү. Айыпкер коргоочудан ар убакта баш тартууга укугу бар. Коргоочу менен келишим түзүлгөндөн кийин айыпкердин баш тартуу укугу жок. Айыпкердин жакын туугандары жактоочу катары сот заседаниесине гана катыша алышат. Тергөөдө адвокат гана катышат.
Майлу-Суу мунай жана газ кени
Майлу-Суу нефть жана газ кени Жалал-Абад облусунун Ноокен районунда, Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгышында. Кен кеңдик багытта созулуп жаткан асиметриялык антиклиналдык бүктөлүү менен байланышкан. 1951–65-ж. терең скважиналарды бургулоо менен издөө-чалгындоо иштери жүргүзүлөн. Нефть палеоген катмарларынын III, V, VI кабаттары, газ юра жана бор катмарларынын ХIII, ХVII, ХVIIIа, ХХIII кабаттары менен байланышкан. Юра катмарларынын курамында гравелит, алевролит жана чопо катмарчалары бар орто бүртүктүү кумдуктан турган XXIII кабат эң жогорку газдуу болуп эсептелет. Кабаттын жалпы калыңдыгы 34 м, пайдалуу калыңдыгы 17,5 м, көзөнөктүүлүгү 18,9%. Газдуу катмардын узундугу 2,4 км, туурасы 1,5 км. ХХIII кабаттын жаткан орточо тереңдиги 1900 м. Кабаттын басымы 249 кгк/см3. 9-бургулоо көзөнөгү боюнча газдын дебити 250 миң м3/сутканы түзөт. 1997-жылга карата газдын запасы В+С1 категориясы боюнча 61 млн м3, нефтиники С1 – 208 миң т, С2 – 463 миң т. 1996-ж. кенден 2,6 миң т нефть жана 0,2 млн м3 газ алынган.
Матвеевка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Матвеевка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Первомай айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 222 киши. Почта индекси — 453164, ОКАТО коду — 80249864007.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Насчитти (Нү-Мексико)
Насчитти (Нү-Мексико) (Naschitti) — Нү-Мексико штатынын San Juan округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 360 киши. Болжолдуу аянты - 6.6 км². FIPS коду — 35-51280.
Акциденция
Акциденция (лат. accidentia – кокус) – кокустукту билдирүүчү философиялык термин.
17-кылымдын философтору Декарт, Гоббс ж. б. реалдуу Акциденциянын пайда болушун четке кагышкан. Анын себеби Спиноза Акциденция терминин «модус» деген терминге алмаштырган. Акциденция түшүнүгү 18–19-кылымда Кантта, Фихтеде ж. б. жана о. эле формалдуу логикада да кездешет.
Байбиченин соорусу, Тоо
Байбиченин соорусу, Тоо – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк-чыгыш четиндеги тоо. Чыгыштан батышка 18 кмге созулат, туурасы 3–5 км. Орточо бийиктиги 1700–2000 м, эң бийик жери 2254 м. Түзүлүшү боюнча горст-антиклиналь. түштүк капталы тик жана чолок, түндүгү жантайыңкы.
Үстү жон сымал келип, байыркы денудациялык рельефтен турат. түндүк бетин жана жонун шалбаалуу талаа, чыгыш жана түштүк капталдарын кургак талаа ландшафттары ээлейт. Түндүгүндө Бөрүбай, түштүгүндө Желаргы өрөөндөрү жайгашкан.
Бармин Владимир Павлович
Бармин Владимир Павлович (17. 3. 1909 — 17. 7. 1993) - советтик илимпоз, механика жана машина куруу боюнча адис, СССР ИАнын акад. (1966; 1958-ж. мүчө-корр. ). Социалисттик Эмгектин Баатыры (1956). 1944-жылдан КПССтин мүчөсү. 1930-ж. Москва жогорку тех. окуу жайын (МВТУ) бүтүрүп, "Компрессор", заводунда иштейт. 1941-ж. конструкторлор бюросунда начальник жана башкы конструктор.
1931-жылдан бери МВТУда сабак берет (1960-жылдан профессор ). Негизги эмгектерин компрессор куруу, муздатуу техникасынын маселелери ж. б. боюнча жазган. СССР Мамлекеттик (1943, 1964) жана Лениндик (1957) сыйл. лауреаты. 5 Ленин ордени, башка 2 орден, медалдар менен сыйланган.
Вирустук кубулуш
Вирустук кубулуштар (англ. Viral phenomenon) — объекттер же белгилер. Алар өздөрүн көчүрмөлөп, же болбосо башка объекттер көрүнгөн кезде өздөрүнүн көчүрмөлөрүнө айланта алышат. Алар өздөрүнүн аталыштарын вирустар жайылткан ыкмадан алышат. Бул ойлор, маалыматтар жана тренддер адамдардын арасына кантип жайылып жүргөнүн сүрөттөш үчүн кеңири пайдаланылат. "Вирустук медиа" -- бул жалпы термин. Ал коомдук тармак сайттарынын өсүшү аркылуу популярдуу болот. Ал эми жарнамалык деңгээли төмөндөп, обого чыккан медиада аябагандай бөлүнүп калган аудиторияга ээ.
Арбуду Арли Арзасович
Арбуду Арли Арзасович (1917 – 1986) – жазуучу. 1917-жылы 20-январда Москва районундагы Александровка айылында туулган. 1939-жылы Алма-Атадагы педагогикалык окуу жайын, 1946–1949-жж. ушул эле шаардагы чет тилдер институтун бүтүргөн.
Эмгек жолун 1939-жылы мугалим болуп иштөөдөн баштаган. 1940–1941-жж. Жамбул облусунун элге билим берүү бөлүмүнүн инспектору, элге билим берүүнүн Фрунзе облустук бөлүмүнүн инспектору, мугалим, мектептин директору, 1955-жылы Кыргызмамбастын дунган адабияты боюнча редактору, 1957-жылы «Шый-уеди Чи» дунган гезитинин редакциясында эмгектенген.
«Кыздын эңсөөсү» повести дунган тилинде 1958-жылы жарык көргөн. Ал тарабынан дунган тилине Л.Н.Толстойдун, А.П.Чеховдун, А.И.Куприндин жана бир катар кыргыз жазуучуларынын чыгармалары которулган.
1962-жылдан СССРдин Журналисттер, 1967-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
«Эрдик үчүн», «Ленинградды коргогондугу үчүн», «1941–1945-жылдары Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн», «1941–1945-жылдагы Улуу Ата Мекендик согуштун жеңишинин 30 жылдыгы» медалдары, Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин Грамоталары менен сыйланган.
Орус тилинде
Мечты девушки: Повесть. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 92 с.
Сердце женщины: Повесть. – Ф.: Киргизгосиздат, 1960. – 164 с.
Родные по крови: Повесть –Ф.: Киргизгосиздат, 1962. – 148 с.
Добрая душа: Рассказы, повести. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 150 с.
Парень из рода Ма. – Ф.: Кыргызстан, 1970. – 127 с.
Повесть о Ло Мафу. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 118 с.
Сердце, отданное одному: Повести и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1981. – 264 с.
Мостик из одного шеста: Повести и рассказы.– Ф.: Кыргызстан, 1985. – 248 с.
Любовь дороже всего: Повесть. – Б.: Адабият, 1991. – 232 с.
Дунган тилинде
Горький М. Макар Чудра: Рассказ. – Ф.: Киргизгосиздат, 1957. – 28 с.
Братья Лю: Рассказ. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 63 с.
Куприн И. Олеся: Рассказ. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 90 с.
Ла о Шэ. Серп луны: Рассказы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 56 с.
Сыдыкбеков Т. Шестеро из Ала-тау: Повесть. – Ф.: Киргизгосиздат, 1958. – 90 с.
Веретенников Н. Володя Ульянов. – Ф.: Киргизгосиздат, 1960. – 60 с.
Кононов А. Рассказы о Чапаеве. – Ф.: Киргизгосиздат, 1960. – 58 с.
Ду Синь. Рассказы. – Ф.: Киргизгосиздат, 1960. – 66 с.
Айтматов Ч. Джамиля: Повесть. – Ф.: Киргизгосиздат, 1962.
Бишкура (Илишев району, Башкыртстан)
Бишкура — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Бишкураев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 444 киши. Почта индекси — 452268, ОКАТО коду — 80230816001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кен ачуу
Кен ачуу – жердин тереңдигиндеги кенге жетүү үчүн жүргүзүлүүчү иштер. Мында үңүлмө менен транспорттун байланышын, жумушчулардын катнашын чыңдоо жана жумушчу орундарды таза аба менен жетиштүү санда камсыз кылуу үчүн ыңгайлуу шарт түзүлөт. Капиталдык жана жардамчы казмалар ишке киргизилет. Жер бетинен башталган шахта стволу, штольня – негизги, алардан кенди көздөй казылганы (квершлаг, гезенк, бромсберг, жантайма) жардамчы казма болуп саналат. Даярдык көрүүчү штректер кендин баалуулугуна, жардамчы казмаларга, транспорттук горизонттун санына, жер бетинин рельефине, кен таштын өлчөмүнө, тереңдигине, кен кабаттарынын саны менен аралыктарына байланыштуу болот. Ыкманы тандоодо геологиялык түзүлүштөр, тоо-кен техникалык факторлор эске алынат. Капиталдык чыгымдарды азайтуу шахта курууну тездетүү, кенди толук казып алуу жана башка тоо-кен иштерин долбоорлоодо каралат.
Майтөр барит кени
Майтөр барит кени Чүй облусунун Панфилов районунда, Суусамыр кыштагынан 52  км түндүк-чыгышта, деңиз деңгээлинен 3080 м бийиктикте. 1954-ж. изилденген. Калыңдыгы 1,2–1,5 м, узундугу 300 м болгон барит тарамы түндүк-батыш тарапка созулуп, 70–800 бурч менен түндүк-чыгышка жантайып жатат. Барит ак жана тыгыз руда минералдардын чачындысы менен бирге кездешет. Бариттин запасы С1– категориясы боюнча 14591 т, С2–1671 т, С1+С2–6262 т.
Улуу чек
Улуу чек (Тайцзи кыт. 太極, 太极 tàijí) – Кытай философиясынын тарыхындагы онтологиялык жана натурфилософиялык схемалардын (мазмундардын) негизги түшүнүктөрүнүн бири. Биринчи жолу «Өзгөрүү китебинде» (орус. Книга перемен) жолугат жана бардык кубулуштардын жана буюмдардын, нерселердин башталыш этабын, алардын келип чыгышынын жана өнүгүүсүнүн себептерин белгилеген түшүнүк болгон.
Тайцзи терминнеоконфуциандык мектептерди түзүүдө жетектөөчү орунду ээлеген. Мисалы:Чжоу Дунь(1017–1073)өзүнүн «Улуу чектин планын түшүндүрүү» деген чыгармасында дүйнөнүн өнүгүү процессин түшүндүрөт. Эң мурда жаратылыш чалды-куйду (орус. хаос) абалында же «улуу чектин чексиз» абалында болгон. «Улуу чектин» инң (оң) жана янң (терс) байланыштары жана да беш биринчи элементтер же стихиялар (ар кандай түрдүү кубулуштар) аркылуу болгон кыймылы бүткүл көп түрдүү реалдуу дүйнөнүн келип чыгышына алып келген. Тайцзини башка кытай философу Чжу Си идеалисттик талкууга алып, окшоштурган.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Борис Годунов
Борис Годунов (1552-ж. чен 13(23).4.1605, Москва) орус падышасы (1598-1605). Бояр Фёдор Иванович Годуновдун уулу. Падыша Фёдордун кайнагасы болгон. Анын тушунда эле иш жүзүндө өзү бийлик жүргүзгөн. Кийинки тарыхый булактардагы маалыматтар боюнча канзаада Дмитрий Угличскийди өлтүрүүнү уюшгургандардын бири. Фёдор өлгөн соң, Б. Г. Земский соборунда 1598-ж. 17-февралда падыша болуп шайланган. Ал дворяндардын мүдөөсүн көздөп, алардын бийлигин бекемдөөгө аракет кылган. Тышкы саясатта Ливон согушунда олжого кеткен айрым жерлерди кайтарып, орус мамлекетинин эл аралык абалын чыңдоого жетишкен. Борис Годунов падыша болуп турган чакта крепостнойлук эзүүнүн айынан дыйкандардын кубаттуу көтөрүлүштөрү чыккан. Ал Жалган Дмитрий I менен каршылашуу күчөп турган мезгилде капыстан каза болгон. Тактыга анын балакатка жете элек уулу Фёдор отурган, бирок ал москвалыктардын көтөрүлүшүндө (1605) киши колдуу болуп өлгөн. Ошону менен Годуновдордун бийлиги биротоло бүгкөн.
Кен байлыктар бассейни
Кен байлыктар бассейни – тоо тектеринин белгилүү бир формациясы менен байланышып, узак аралыкка катмар түрүндө созулуп жаткан чөкмө кендер. Өз ичинен көмүрлүү бассейндерге (Кузбасс, Донбасс, Печора, Иркутск, Өзгөн, Кара-Кече жана башка), нефть газдуу бассейндерге (Франциядагы Аквитин бассейни, Персия булуңу жана башка), туз бассейндерине (Соликамск, Иркутск жана башка), темир кендүү бассейндерге (Кривой Рог, Керч, Жетим жана башка), гидрогеологиялык бассейндерге (жер астындагы суулар) бөлүнөт.
Ж тамгасы
Ж – латын, кирилл графикасын колдонгон элдердин, анын ичинде кыргыз алфавитиндеги сегизинчи тамга. Адегенде финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан кириллицага өткөн. Эки тыбышты – кыргыз тилинде жарылма-жылчыкчыл үнсүз тыбышты, орус тилинен кабыл алынган сөздөрдө уччул, шуулдама, жылчыкчыл, жумшак тыбышты туюндурат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кушан тыйындары
Кушан тыйындары нумизматикада тетрадрахма жана обол деп аталып, Кушан мамлекетинин курамына кирген Орто Азияда, Ооганстанда жана Индияда кездешет. Титулдары көргөзүлүп, туруктуу салмакка ээ болгон Кушан тыйындарына инди, авеста, грек диний мифологиясынын кудайлары түшүрүлгөн. Кийинчерээк пайда болгон алтын стратердин салмагы 8 г, эки тараптуу стратердики 16 гды түзгөн. Кээде чейрек стратерлер чыгарылган. Талас өрөөнүндөгү Кызыладыр айылына жакын жерден жез Кушан тыйындарын М.Ф. Тур тапкан.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Альфред Нобель
Алфред Бернхард Нобель (швед. Alfred Bernhard Nobel; 1833-жыл 23-октябрь, Стокгольм, Швеция - 1896-жыл 10-декабрь, Сан Ремо, Италия) - швециялык химик, инженер, ойлоп табуучу, бизнесмен жана филантроп болгон; эл аралык Нобель сыйлыгын негиздөөчүсү.
Динамитти ойлоп табуу менен белгилүү болгон Нобель Бофорско дагы ээлик кылган. Негизинен темир, болот өндүрүүчүдөн башкы оор артилериялык жана башка курал-жарактарды иштеп чыгаруучуга айланган. Нобель 355 ар кандай патентке ээ болгон, анын ичинде эң атактуусу - динамит. Мөөнөтүнөн мурдагы некрологду окуган соң ал өзүнүн байлыгын Нобель сыйлыгын түптөөгө тапшырган. Некрологдо курал сатуудан пайда тапканы үчүн аны айыпташкан. Синтетикалык нобелий элементине анын ысымы ыйгарылган. Анын ысымы бүгүнкү күндө да Dynamit Nobel жана AkzoNobel сыяктуу компаниялар менен жашап келет. Алар Нобель өзү негиздеген уюмдардын бириктирилген мураскорлору болуп саналат.
Кыскача баян
1867-жылы "динамиттер" деп жалпы ат менен аталган жарылгыч заттарга Улуу Британияда патент алган. Батыш Европанын бардык мамлекеттеринде динамит чыгарган ишканалардын ээси жана уюштуруучусу болгон.
Ал Лондон король коому менен Швеция Илимдер Академиясынын мүчөсү.
Барометрден нивелирлөө
Барометрден нивелирлөө - жер бетиндеги эки чекиттин бийиктик айырмасын аныктоо үчүн колдонулуучу ыкма. Барометрден нивелирлөө бийиктикке көтөрүлгөн сайын абанын басымы төмөндөн тургандыгына негизделип, атмосферанын басымын өлчөө менен жүргүзүлөт. Эки чекиттин бийиктик жана атмосфера басым айырмаларынын ортосундагы байланыш барометрдик формула боюнча эсептелет. Басым барометр, анероид менен өлчөнүп, температура жана нымдуулукка карай түзөтүүлөр киргизилгенден кийин, бийиктикти 3 м ге чейинки тактыкта аныктоого болот.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Элдик демократия
Элдик демократия, коомдун саясий түзүлүш формасы. 20-кылымдын 40-жылдарында элдик демократиялык революциянын натыйжасында бир катар өлкөлөрдө пайда болгон. Элдик демократиянын өнүгүшү элдердин улуттук-боштондук кыймылы менен байланыштуу. Элдик демократия кыймылы революциялык демократиялык кыймыл катары пайда болуп, таптык мүнөзү боюнча демократиялык өсүш мезгилиндеги бийликтин жаңы түрү болгон. Элдик демократиянын өзүнө таандык айырмалуу белгиси – граждандардын кандай топ же таптын, партиянын катарына киргенине карабастан барына тең, бүткүл жалпы шайлоо укугунун сакталышы.
Осья (Вагиля куймасы)
Осья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Вагиль дарыясынын оң жээгинен 35 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кен
Кен – минералдык заттардын жер бетиндеги же анын түпкүрүндөгү көлөмү, сапаты, жайгашуу шарты боюнча өнөр жайлык мааниге ээ болгон табигый чогундусу. Курамындагы минералдык заттар газ (гелий, неон, аргон, криптон жана башка), суюк (жер астындагы суу, нефть жана башка), катуу (минералдар менен тоо тектери жана башка) абалында кездешет. Казып алына турган заттар өнөр жайлык мааниге ээ болсо, өнөр жайлык кен деп аталат. Өнөр жайлык мааниси жок, анчалык чоң эмес, аз сандагы түрлөрү кен таш пайда болгон жер же кен таш нокоту делет. Өнөр жайлык мааниге ээ болгон кендер запасы боюнча ири, Орточо, кичине түрлөргө бөлүнөт. Жаратылышта пайда болуу шартына жараша экзоген, эндоген, метаморфоген кендеринен турат. Экзоген кендери (седиментогендүү же үстүнкү) жер үстүндө же жер кыртышынын үстүнкү бетинде минерал заттардын механикалык, химиялык, биохимиялык жол менен талкаланышынан келип чыккан.
Үч түргө бөлүнөт: 1) талкаланды кендер; 2) чачыранды кендер; 3) чөкмө кендер. Эндоген кендер (магматогендүү же тереңдиктеги) магмадан жана магма көтөрүлүп келатканда жолунда жолуккан тектердин өзгөрүшүнөн пайда болот. Өзгөрүүдө тереңдиктеги өтө жогорку температура менен күчтүү басым таасирин тийгизет. Интрузивдүү тектер менен тыгыз байланышат.
Өз ичинен 5 топко бөлүнөт: а) магма кендери, б) пегматит кендери, в) карбонатит кендери, г) скарн кендери, д) гидротермдик кендер. Метаморфоген кендери тоо тектеринин күчтүү өзгөрүлгөн (метаморфизм процессинен) келип чыгат. Пайда болуу мезгили боюнча архей, протерозой, палеозой, мезозой, кайнозой заманындагы кендерге, орун алган жерине жараша геосинклиналдуу бүктөлүү жана платформалуу аймактардагы кендерге бөлүнөт. Кен пайда болуу 4 деңгээлден турат: 1) үстүнкү деңгээл (1–1,5 км тереңдикке чейин); 2) гипабиссалдык деңгээл (1–5 км), 3) абиссалдык деңгээл (3–5 кмден 10–15 км чейин); 4) ультрабиссалдык деңгээл (10–15 кмден терең). Кен химиялык элементтердин санына, географиялык шартка, кен таштагы өтө керектүү заттарды ылгап бөлүү ыңгайына жараша казылып алынат. Өндүрүп алынуучу ар бир металл үчүн өнөр жайлык мерчем колдонулат. Мында кен ташта металлдын өтө аз саны, начар сапаты, казып алуу мүмкүнчүлүгү эске алынат. Темирдин мерчеми 16%, алтындыкы 0,2 г/тоннага барабар. Кендин өнөр жайлык мааниси анын запасына жараша бааланат. Запасы мол болсо, кен таштагы металлдын санына карабай эле казып ала берет. ошондой эле казылып алына турган металлдын эл чарбасындагы мааниси, сейрек кездешүүсү эске алынат. Кыргызстандын аймагында кендин бардык түрү кездешет. Алардын эң ирилерине Кадамжай, Айдаркен (гидротермдик) сурьма-сымап, Кызыл-Кыя, Көк-Жаңгак, Кара-Кече көмүр кендери, Жетим темир бассейни, Кум-Төр алтын кени жана башкалар кирет.
Сингапур
Сингапур республикасы (Republic of Singapore; Republik Singapura; 新加坡共和國; சிங்கப்பூர் குடியரசு Ciŋkappūr Kudiyarasu ) — шаар-мамлекет, Түштүк-Чыгыш Азия аралдарында жайгашкан, Малакка жарым аралынан ичке Жохор кысыгы аркылуу бөлүнүп турат. Малайзиянын курамына кирүүчү Жохор султанаты менен жана Индонезиянын курамындагы Риау аралдары менен чектешет.
Сингапур - синга  (арстан) деген өздөштүрүлгөн (санскритчеси सिंह siMha  (арстан)) малайя сөзүнө, санскритче पुर pura  (шаар) сөзүн кошкондон алынган. Б.а. "арстандын шаары" дегенди билдирет.
Сингапурдун аянты 714,3 км² (2011-жыл) (кара. География Сингапура), 1960-жылдардан бери аянты деңиз түбүнөн топурак алып төгүүдөн чоңоюп жатат. Азыр Сингапур 63 аралдан турат. Эң ирилери — Сингапур (башкы арал), Убин, Теконг-Бесар, Брани, Сентоса, Семакау и Судонг. Эң бийик чекити — Букит-Тимах дөбөсү (163,3 м).
Тарыхы
Сингапур тууралуу алгачкы маалыматтар кытайлык хроникаларда (III кылымдагы) жолугат. Арал Шривиджая империясынын ээлигинде болгон, империянын борбору Суматра аралында жайгашып, Темасек  деп явалыктарча аталган экен.. Темасек бир учурда маанилүү соода борбору болуп туруп, кийин өз маанисин жоготуптур. Темасек шаары тууралуу айрым археологиялык табылгалардан башка маалыматтар жокко эсе.
XV—XVI кылымдарда Сингапур Жохор султанатынын курамына кирип турган. 1617-жылдагы Малайя-Португалия согушунун убагында Сингапурга португалия аскерлери кол салган экен.
1819-жылдын 6-февралында сэр Томас Стамфорд Раффлз, - Британдык Ост-Индия компаниясынын өкүлү, - Жохордун султаны менен Сингапурда ар түрдүү этникалык топтордун көчүп келишине уруксат берүү менен соода аймагын уюштуруу тууралуу келишим түзөт. 1867-жылы Сингапур Британ империясынын колониясы болуп калат, анткени англистер Китайга баруучу жолдогу таяныч пункт катары Сингапурга чоң маани беришкен. Экинчи дүйнөлүк согуш убагында Япония Малайяны ээлейт, анан Сингапур үчүн урушта англистердин аскерлери көп болгонуна карабастан аларды жеңип алат (бул стратегиялык калпыс чечимдин натыйжасы эле — англистер япондордун кол салышын деңиз жактан күтүшкөн, алар болсо бүткүл Малайяны басып өтүп, Сингапурга анча корголбогон кургактан сокку урушат), 1942-жылдын 15-февралында Сингапур Япониянын колуна өтүп, бул абалда Япониянын 1945-жылдын сентябрында жеңилишине чейин турат. 1959-жылдан баштап Сингапур Британ империясынын курамындагы өзүн өзу башкарган мамлекет болуп калат, Ли Куан Ю болсо шайлоодон кийин премьер-министр болот. 1963-жылы референдумдун жыйынтыгы менен Сингапур Малайзия Федерациясына - Малайя, Сабах жана Саравак мамлекеттери менен бирге - кирет, бирок 1965-жылы 7-августта чырдашуудан кийин Сингапур Малайзиядан чыгып кетип, 1965-жылдын 9-августунда эгемендигин жарыялайт. Сингапур тынчтык менен ажырашат, анткени федерациянын жетекчилиги анын Малайзиянын курамында болушу этникалык балансты кытай калкынын пайдасына кыйшайтат деп эсептешкен.
1959-жылдан 1990-жылга чейин Ли Куан Ю башкарып турганда, эч бир байлыгы жок Сингапур (ичүүгө сууну дагы Малайзиядагы Жохордон ташып келишчү), толуп жаткан ички-сырткы проблемаларын өзү чечип, 3-дүйнөнүн кедей өлкөсүнөн жашоо деңгээли жогору турган эң өнүккөн өлкөнүн даражасына чейинки секирикти жасайт. 2004-жылы 10-августта Сингапурдун 63 жаштагы премьер-министри Го Чок Тонг, бул постту кийинки 14 жыл ээлеп тургандан кийин кызматтан чегинип, бул тууралуу расмий өтүнүчүн өлкө президенти С. Р. Натанга тапшырат. Өкмөттү 52 жаштагы Ли Сянь Лун — Ли Куан Юнун тун уулу - башкарып калат. Ал финансы министринин постун да ээлеп турат. Бийликтен кеткенден кийин ага министрдин кызматын аткарып келген 80 деги Ли Куан Ю, уулунун өкмөтүндө 2011-жылга чейин өкмөттүн кеңешчиси болуп турган. Сингапур эгемендик алгандан бери өткөн 53 жылдын ичинде эки гана премьер-министр (Ли Куан Ю жана Го Чок Тонг) алмашты, азыр өкмөттү Ли Куан Юнун уулу Ли Сянь Лун башкарып жатат. Сингапурдун гүлдөп өсүшүнүн дагы бир себеби, так ушул стабилдүүлүктө болсо керек.
География
Калып:Главная Сингапур мамлекети Сингапур аралын, же Пулау-Уджонг[11]ду кошкондо 63 аралга жайгашкан. Малайзиянын Жохор султанатына эки жасалма жол катнашы алып барат түндүгүндө Сингапур-Жохор дамбасы жана батышындагы «Экинчи туташтырма» (Сингапурдагы Туса менен Жохордогу Танджунг Купангдын арасында). Журонг, Пулау-Теконг, Пулау-Убин жана Сентоза аралдары — Сингапур аралдарынын арасындагы чоңураактары. Эң бийик табийгый чекит — бийиктиги 166 метрлик Букит-Тимах дөңсөөсү[12]. Жуудуруп топурак төгүү долбоорун жүзөгө ашыруу менен Сингапурдун аянты 581,5 км2ден (1960-жыл) азыркы 704 км2ка чейин чоңойду; эми бул аянт дагы 100 км2ка чоңойушу мүмкүн (2030-жылы)[13]. Кээ бир долбоорлор боюнча кичине аралдардын ортосун жогоркудай жол менен бириктирип, Джуронг[14] сыяктуу чоңураак арал жасалып жатат, Сингапурдун жеринин 5 %ы корук[15] болуп эсептелет. Шаар курулушунун натыйжасында, эң башкысы, жамгыр токойлору жок болуп кетти. Букит-Тимах жаратылыш коругу — единственный значительный оставшийся дождевой лес[14].
Коржа (Луза куймасы)
Коржа (Воржа) — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 211 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 44 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кабылан
Кабылан, леопард (Felis pardus, Panthera pardus L. 1758) – мышыктар тукумундагы сүт эмүүчү. Дене узундугу 170 смге, куйругу 103 смге, эркегинин салмагы 110 кгга жетет, ургаачысы кичирээк. Денеси булчуңдуу, буттары кыска, жүнү жыш, сары же сары кызыл түстө, кара тактары бар. Африкада, Кавказда, Түштүк Азияда, Түркмөнстандын тоолорунда, Тажикстандын түштүгүндө, Уссури крайында жолугат. Чытырман токойлордо жана түздүктө, суу жээктеринде, калың өсүмдүктөрдүн арасында жашайт. Бугу, тоо эчки ж. б. туяктуулар менен азыктанат. Айрым учурда үй жаныбарларына (кой, жылкы, ит), ошондой эле куштарга да кол салат. ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
Гранада метросу
Гранада метросу – Гранада шаарынын метросу. Метросу 21-сентябрь 2017-жылы ачылат.
Грамматика
Грамматика - (γραμματική, γράμμα сөздөн — тамга, жазуу деген сөзүнөн алынган) – сөздөрдүн жана сүйлөмдөрдүн түзүлүш жана өзгөрүш эрежелерин изилдөөчү тил илиминин бир бөлүгү, же окуу предмети.
Грамматика сөз формаларынын жасалыш жана колдонулуш закон ченемин изилдейт. Грамматика тилдин морфология жана синтаксис деп аталган бөлүктөрүнүн мазмунун камтып, сөздөрдүн ички түзүлүш өзгөчөлүктөрүн жана алардын сүйлөмдөргө биригиш закондорун үйрөтөт. Орус тилинин биринчи грамматикасын 1755-ж. М. В. Ломоносов түзгөн. Түрк тилдериннин биринчи грамматикасы («Грамматика татарского языка», СПБ, 1801) Иосиф Гиганов тарабынан түзүлүп 1802-ж. жарыкка чыккан. Кыргыз тилинин алгачкы грамматикасы 1934-ж. («Кыргыз тилинин морфологиясы», 5- жана 6-класстар үчүн), синтаксиси 1936-жылы (Кыргыз тилинин синтаксиси: 6–7–8-класстар үчүн) К. Тыныстанов тарабынан түзүлгөн. Грамматикалык түшүнүктөр ар түрдүү баяндоосуна ылайык сыпаттама, салыштырма, тарыхый жана башка  болуп бөлүнөт.
Максаты, милдети, изилдөөлөрдү камтуу обөектиси жана жазылыш стили боюнча грамматиканын бири-биринен айырмаланган бир нече түрлөрү бар.
1. Нормативдик грамматика тигил же бул тилдин түзүлүшүн, андагы илимий жактан толук далилденген талашсыз эрежелерди өз ичине камтыган грамматика болуп эсептелет. Буга мектептерге, орто жана жогорку окуу жайларга арналган грамматикалар кирет. Мындай грамматикалар өкүмөт тарабынан бекитилген атайын программалардын негизинде жазылат.
Нормативдик грамматикалардын алда канча өркүндөтүлүп, тилдин түзүлүшүн терең иликтеп, бардык маселелерин камтыган, атайын тематикалык, ысымдык, терминдик ж.б. көрсөткүчтөр менен жабдылган басылмасы академиялык грамматика деп аталат. Кыргыз тилинде мындай грамматика али жарала элек.
2. Илимий грамматикада тилдин түзүлүшүндөгү тигил же бул кубулуштар ар тараптуу илимий көз караштардын негизинде тереңдетилип, ар кандай талаш-тартыш маселелери менен кошо берилет. Илимий иликтөөлөрдүн мүнөзүнө жараша ал тарыхый грамматика жана сыпаттама грамматика деп экиге бөлүнөт.
Тарыхый грамматика (диахрондук грамматика деп да аталат) тилдин грамматикалык түзүлүшүн тарыхый өсүп-өнүгүш процессинде териштирет. Азырынча кыргыз тилинин мындай мазмундагы грамматикасы жарала элек.
Сыпаттама грамматика (дескриптивдик грамматика деп да аталат) тилдин түзүлүшүндөгү ар түрдүү кубулуштардын бардыгын азыркы учурдун гана көз карашынан туруп баштан-аяк иликтеп чыгат.
3. Салыштырма грамматика тектеш тилдердин грамматикалык түзүлүшүндөгү жалпылыктар менен айырмачылыктарды аныктоо максатын көздөп, өз ара салыштырууларды жүргүзөт. Мунун байыркы жазма эстеликтердин материалдарын пайдалануу менен иликтөөлөрдү жүргүзгөн салыштырма-тарыхый грамматика деген өзгөчө түрү да бар.
Салыштырма грамматиканын өзгөчө түрү болуп тектеш эмес тилдердин материалдарын салыштырып изилдеген грамматика эсептелет. Мындай грамматика типологиялык жана генетикалык жактан ар башка топторго жаткан тилдердин грамматикалык түзүлүшүндөгү жалпылык жана айырмачылыктарды иликтеп, жалпы тил илиминдеги айрым теориялык маселелердин чечилишин көздөйт
Борисов Сергей Никитич
Борисов Сергей Никитич (18.10.1922-ж. т., Алтай крайы, Солоновка айылы) КРдин эл артисти (2006). 1945-жылдан Новокузнецк театрында, Кемерово жана Чита театрларында, 1958-жылдан Н. К. Крупская атындагы Орус драма театрында (Фрунзе, азыр Бишкек) иштеген. Борисовдун сахнада жараткан белгилүү ролдору: Баптист (У. Шекспир, «Азоого чалма»), Сократ (М. Шаханов, «Чыңгызхандын айтылбаган сыры»), Князь Кучулов (А. Островский, «Бекер табылган көп акча») жана башкалар.Борисов медаль менен сыйланган.
Земарх Киликиялык
Земарх Киликиялык – византиялык элчи. 568-ж. Улуу Түрк каганы Истемиге (Дизабулга) келип, Византия менен Түрк кагандыгынын Сасанийлик Иранга каршы согуштук союзду түзүү келишимине катышкан. Ал Талас, Чүй өрөөндөрүндө, Теңир-Тоонун Актаг (Актоо) деген жеринде болгон. Анын түрк элдеринин чарбасы, турмушу, маданияты, дини тууралуу байкоолорун жана ага Истеминин кыргыздын бир күң кызын белекке тартуулагандыгын византиялык тарыхчы Менандр Протектор жазып калтырган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кызылдар
Кызылдар – хакастардын курамындагы этностук топ. Енисей кыргыздарынын урпактары. Өздөрүнүн тегин сагайлар менен бир элбиз деп карашып, түпкү бабасы болмуштуу Хызылах экенин белгилешет. Хызыл уруусунун энчилүү аты алардын ата-бабаларынын антропологиялык тибине байланыштуу жаралган. Хакас санжыраларындагы маалыматтар боюнча Кызылдардын бабалары сары чачтуу болгон имиш. Кызылдар 18-кылымда кыргыз өлкөсүнүн Алтысар улусуна кирген. Кызылдардын курамындагы «пуга» уругунун келип чыгышы кыргыздардагы бугу уруусунун тотемдик ыйык жаныбары Бугу-Эне уламышын эске түшүрөт.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети”
Портал:Порталдар
an:Portal:Portalada ar:بوابة:تصفح arz:بوابة:تصفح be-x-old:Партал:Агляд ca:Portal:Portada cs:Portál:Obsah da:Portal:Portaler de:Portal:Wikipedia nach Themen el:Πύλη:Θέματα en:Portal:Contents/Portals eo:Portalo:Portalejo es:Portal:Portada eu:Atari:Azala fi:Teemasivu:Etusivu fr:Portail:Accueil gl:Portal:Índice he:פורטל:פורטלים hi:प्रवेशद्वार:प्रवेशद्वार hy:Պորտալ:Ամփոփում id:Portal:Daftar portal it:Portale:Portali ms:Portal:Senarai nds:Portal:Wikipedia na Themen nl:Portaal:Portalenoverzicht no:Portal:Portaler pl:Portal:Portale pt:Portal:Índice ro:Portal:Răsfoire ru:Портал:Обзор si:Portal:පටුන/ද්වාර sq:Portal:Portal sv:Portal:Portaler tt:Портал:Порталлар uk:Портал:Список порталів vec:Portałe:Portałi yo:Èbúté:Àkóónú/Àwọn èbúté zh:Portal:首頁 zh-classical:門:卷首 zh-yue:Portal:指南總覽
Айыртам-ой жазуулары
Айыртам-ой жазуулары - Талас өрөөнүндөгү Айыртам-Ой деген жерден табылган байыркы түрк рун жазуулары. Айыртам-Ой өрөөнү орхон-енисей тибиндеги жазуу эстеликтери менен илимде кеңири белгилүү. Орус картографы, географ жана Сибирь тарыхчысы С. У. Ремезов 1697-ж. «Чертеж всех сибирских градов и земель и чертёж земли всей безводной и малопроходимой каменной степи» деген картасында Кыргызстандын Талас суусунун баш жагына «Орхон таш, жайында кар жатат» деген белги койгон экен. Ал кандай маалыматтарды пайдаланып, ушундай кабарды жазгандыгы көпкө белгисиз болгон. Бирок, ошол Ремезовдун койгон белгиси эки жүз жылдан кийин туура чыгып, Талас суусунун сол жээгинде жаткан Айыртам-Ойдон 1 таш табылган. Аны жергиликтүү мугалим Гастевдин жардамы менен ошол кездеги Аулиеата уездинин начальниги В. А. Каллаур тапкан. Бул табылга орус жана чет элдик илимпоздордун чоң кызыгуусун туудурган. 1898-ж. В. А. Каллаур аймактан дагы ушундай жазуусу бар 2 ташты тапкан. Ушул эле жылы финн-угор археологиялык экспедициясы байыркы түрк жазуулары бар дагы 2 таш табат. Таластан табылган жазууларды окуу жана которуу иштерине орус түркологдору В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, С. Е. Маловдун, түрк окумуштуусу X. Н. Оркундун, кыргыз түркологу И. А. Батмановдун, россиялык С. Г. Кляшторныйдын чоң салымдары бар. 1961-62-ж. П. Н. Кожемяко, кийин Д. Ф. Винник, Ү. Асаналиев, К. Ашыралиев, Ч. Жумагулов өңдүү окумуштуулар жазуулары бар дагы 5 ташты табышкан, о. эле 1977-ж. ошол Айыртам-Ойдун (азыркы Кырк-Казык айылы) талаасынан Ч. Жумагулов 11талас эстелигин табат. 1898-ж. ачылып, жоголуп кеткен деп эсептелген 2 ташты кайра табууда жана изилдөөдө Ч. Жумагуловдун эмгеги чоң. 2002-ж. Жон-Арык айылынан жаңы руникалык жазуусу бар ташты А. Солтобаев тапкан. Айыртам-Ой өрөөнүнөн табылган руникалык эстеликтер байыркы кыргыздардын тарыхын, түрк тилдеринин тарыхын изилдөөдө чоң мааниге ээ. Азыркы убакта ал табылгалар Санкт-Петербург шаарындагы Эрмитажда, Хельсинки шаарында, Манастын күмбөзүнүн жанында, Бишкек шаарындагы мамлекеттик тарых музейинде, КУУда сакталып турат. Айыртам-Ой жана ага чектеш жерлерден негизинен байыркы түрктөрдүн жазуусу чегилген 12 таш табылган.
Кен байлыктар картасы
Кен байлыктар картасы – пайдалуу кендердин ар кандай түрлөрү көрсөтүлгөн геологиялык, географиялык, экономикалык жана башка карталар геологиялык изилдөөлөрдүн негизинде түзүлөт. Белгилүү аймактын геологиялык жана тектоникалык түзүлүшү, тоо тектери (түрлөрү, орун алышы, жайгашуу тартиби, пайда болуу мезгили, стратигр. бөлүнүштөрү, ташка айланган органикалык калдыктары), кен байлыктардын түрлөрү шарттуу белгилер менен көрсөтүлөт. Масштабы, геологиялык кесиндилер, стратиграфиялык мамыча берилет.
Билим башкаруу
Дисциплина катары 1991-жылы негизделген ББ бизнес башкаруу, маалыматтык системалар, башкаруу, китепкана жана маалымат илимдери тармагында окутулган сабактарды камтыйт. Башка тармактар ББ изилдөөлөрүнө салым кошушу мүмкүн. Анын ичинде маалымат жана медиа, компүтер илимдери, коомдук саламаттык сактоо менен коомдук саясат дагы бар. Бир нече жогорку окуу жайлар билим башкарууга арналган магистр даражасын окутушат.
Ала мышык
Ала мышык (лат. Neofelis nebulosa) — мышыктар тукумундагы кабыланга окшош айбандын бир түрү.
Күнөө
Күнөө – адамдын айыбын нагыз диний туюндурулушу аркылуубилдирилген түшүнүк: бул коомдун же адамдын алдында эмес, кудайдын алдында жасалган айып. Бул өкүнүү, жакшы иштер менен кечирилиши мүмкүн жеке адамдардын өздөрүнүн күнөөлөрү менен катар Адам менен Обо эненин күнөөсүнүн натыйжасында бүткүл адамзатка жүктөлгөн. Дин окуусунун көз карашынан алганда жер жүзүндөгү жамандыктын орун алышы ушундан келип чыккан имиш. Ар кандай кырдаалда күнөөнүн чеги жана ченеми жөнүндө окуу ислам динине да мүнөздүү.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Этнография
Этнография - эл жана башка этностук жалпылыктарды, алардын этногенезин, турмуш тиричилигин жана маданий-тарыхый байланыштарын изилдөөчү илим.
Э. илиминин изилдөө предметинин негизин — ар бир элге, өзүнө гана тиешелүү мүнөз бере турган, күнүмдүк турмушундагы салттык маданияты түзөт. Э-лык изилдөөлөрдүн башкы булагы — элдердин жашоо-тиричилигин түздөн-түз байкоо (стационардык жана экспедициялык жолу менен алынган маалыматтар) болуп саналат. Э. тарых жана археология илимдери менен байланышта элдердин этникалык тарыхын, алгачкы жамааттык коомун (азыркы элдердин арасында сакталып калган калдыктарды изилдөө боюнча) изилдейт.
Экономикалык илимдер жана социология менен бирдикте элдердин чарбалык турмушун, социалдык түзүлүшүн, ал эми тил илими менен бирдикте тилдик байланыштарын, окшоштуктарын, карым-катнаштарын жана башкалар иликтейт. Э-нын дагы бир маанилүү булагы катары, элдердин байыркы мезгилдердеги турмуш-тиричиликтерин, маданияттарынын келип чыгуулары тууралуу материалдарды чагылдырган элдик оозеки чыгармачылык эсептелинет.
Терминдин теги жана мааниси
Этнография (англисче Ethnography)- тарых илиминин бир бучкагын түзгөн илимий тармактын аталышы.
Дүйнөгө таанымал этнографтар
Жалпы дүйнө жүзүнө этнографиялык эмгектери менен таанылган окумшутуулардын арасында Итс, Рудольф Фердинандович; Гадло, Александр Вильямович; Токарев, Сергей Александрович; Бромлей, Юлиан Владимирович; Фрэзер, Джеймс Джордж; Леви-Стросс, Клод; Боас, Франц; Малиновский, Бронислав Каспар; Миклухо-Маклай, Николай Николаевич; Тайлор, Эдуард Бернетт; Морган, Льюис; Дюркгейм, Эмиль; Мид, Маргарет; Пропп, Владимир Яковлевич; Бенедикт, Рут; Гиренко, Николай Михайлович ж.б. бар.
"Манастагы этнография
Эпос кыргыз элинин байыркы кездердеги каада-салттарын изилдөөдө да көрүнүктүү орунда турат. Манастын төрөлүшү, Манастын  Каныкейге үйлөнүшү, Көкөтөйдүн ашы сыяктуу эпизоддордо кыргыз элинин каада-салттарын даана жана так чагылдырат. «Манас» эпосунда кыргыздарда байыртадан эле «сүйүнчүлөө» салты болгондугу кездешет. Манастын төрөлүшүнө байланыштуу «бала тою» кеңири чагылдырылат. Каныкейге үйлөнүүдө кудалашуу, калың берүү, үйлөнүү тою сыяктуу байыркы каада-салттардын элементтери кездешет. «Манас» эпосунда өлүк коюу, аш берүү же болбосо кан көтөрүү салттары да бар. Кыргыз элине таандык эски салттардын бири «эмчектеш тууган» болуу эпосто мындайча берилет: Эпос элдик оюндар жөнүндөгү Э. үчүн эң маанилүү көптөгөн материалдарды камтыйт. Андагы кездешкен оюндардын көпчүлүгү азыркы мезгилде да сакталып калган. Мисалы, «Көкөтөйдүн ашы» эпизодунда байыркы мезгилдерде эле кыргыз эли «ат чабыш», «найза сайыш», «күрөш», «жамбы атыш» сыяктуу элдик оюндарды өткөргөндүгү белгиленет. Мындан сырткары эпосто кеңири кездешкен элдик оюндун бир түрү — ордо болуп эсептелинет: «Эр эңиш», «көк бөрү» («улак тартыш») сыяктуу ат үстүндө ойнолуучу оюндар байыркы көчмөн урууларында эзелтен бери эле ойнолору «Манас» эпосунан көрүнөт.
«Манас» эпосунда кездеше турган дагы бир Э-лык тема элдик билимдик түшүнүктөр болуп эсептелинет. Кыргыз элинин илгерки замандарда эле табиятка жана андагы кубулуштарга, жаныбарлар дүйнөсүнө жана башкалар ушундай сыяктуу болгон өздөрүнүн түшүнүктөрү, ой жүгүртүүлөрү, билими болгондугуна «Манас» эпосу күбө болот. Кыргыз элинин тарыхын изилдөөдө «Манас» эпосу этнографиялык булак катары маанилүү орунда турат.
Интернеттеги шилтемелер
Улуттар: - Түрк, Моңгол
Реал Овьедо
Реал Овьедо - Испания лигасында ойноочу футболдук клуб.
Шерлок Холмс тууралуу тасмалардын тизмеси
Бул макалада Артур Конан Дойль жараткан персонаж Шерлок Холмс башкы рольдо болгон тасмалар келтирилген.
Айыр-Тоо тоо кыркасы
Айыр-Тоо тоо кыркасы — суу бөлгүч тоо кыркасы. Алар суу алаптарын же суу башаттарын бөлүп турат. Мисалы, Борбордук Теңир-Тоодогу Ак-Шыйрак тоо кыркасы Нарындын жана Таримдин алаптарын бөлүп турат. «Айыр» деген түшүнүк башка тилдерде да кеңири таралган, бирок түрдүү маанилерди берет: азербайжанча «айрыж» - жол тоому, алтайча, өзбекче «айры» - шаңшаар, капчыгай. Казакстанда Аир наамындагы көптөгөн тоолор жана ашуулар бар; монголчо «айрик» - жапыз тоо, дөбө маанисинде.
Кыла көрүстөнү
Кыла көрүстөнү — эрте темир дооруна таандык археологиялык эстелик. Соң-Көлдүн түштүк-батыш тарабында Кыла жергесинде жайгашкан. Бийиктиги 4 м, диаметри 50-60 м тектүү адам көмүлгөн эрте темир дооруна таандык көрүстөн жана коргончо. Коргончонун бурчуна эки таш мамы орнотулган. Мамынын бирине кеч коло, эрте темир дооруна таандык бугу таштарына мүнөздүү тегерекче чегилген.
Байбиче-Тоо
Байбиче-Тоо — Ички Теңир-Тоодогу Кара-Тоонун уландысы болгон тоо кыркасы. Орто Нарын жана Атбашы өрөөндөрүн бөлүп турат. Узундугу 140 км, туурасы 13 км. Орточо бийиктиги 3890 м, эң бийик жери 4337 м. Палеозойдун акиташ, сланец жана гранит тектеринен турат.
Түзүлүшү боюнча горст-антиклиналь. Чыгыш тарабы кууш коктулуу. Тоону кесип өткөн антецедент капчыгайлары (Карабук, Актал, Учкун, Терек) бар. Кыры тайпак, мөңгү жок. түндүк-чыгыш капталдарынын айрым жерлеринде токой (карагай, бадал), колотторунда субальп өсүмдүктөрү (3100–3300 м), түштүк күнөстүү беттеринде бетеге, шыбак, доңуз сырты өсөт. Малга жайлуу. Байбиче-Тоо аркылуу Баетов кыштагынан Орто-Сыртка  авто жолу өтөт.
Айбанаттар стили
АЙБАНАТТАР СТИЛИ – байыркы темир доорунда көркөм  өнөрдө  кеңири тараган стилдин шарттуу аталышы; сак-массагет, скиф-сармат көчмөн урууларынын сүрөт өнөрүнө өзгөчө мүнөздүү. Археол. илиминде А. с. деп б. з.ч. 1-миң жылдыктагы Евразия чөлкөмүндөгү көчмөн, жарым көчмөн калктардын көркөм өнөрүн атоо кабыл алынган. Монголияда, Алтайда, Түштүк Сибирде, Орто Азияда ж-а Кара Деңиздин түндүгүнө чейин кеңири кездешет. Адамдар реалдуу ж-а мифологиялык айбанаттардын келбеттерин аска-таш бетине, жыгачка, металлга түшүрүшкөн.
А.с-нин келип чыгышы тууралуу мындай делет: адамзаттын келип чыгышын ар кайсы жаныбарларга байланыштырышкан (тотемизм), ошондуктан, байыркы ата-бабанын образын тигил же бул урууда кандайдыр бир жаныбар же кушка жакындаштырышкан. Мис., карышкыр, жолборс, бугу, тоо теке, карга, бүркүт ж. б. ошолорго табынып күч-кайрат, эрк, жардам алууга үмүттөнүшкөн. Кээде алардын келбеттерин жасап, тумарча сыяктуу асынып же ыйык курал катары алып жүрүшкөн. Жаныбарлардын сүрөттөрү, сөлөкөттөрү  ритуалдык коло казандарга, курмандык чалынуучу алтарларга, жыттуу нерселер жагылып, жагымдуу жыт тарата турган идиштерге (курильница), чырактарга, атжабдыктарга, кооздук буюмдарга, куралдарга, чопо идиштерге, аска бетине түшүрүлгөн. А. с-не таандык үлгүлөр көбүнчө Кетментөбө өрөөнүнөн табылган.
Барон
Барон (лат. baro - киши, эркек) - Батыш Европада королго түздөн-түз көз каранды феодал, кийинчерээк дворяндык титул (аял - баронесса). Англияда Барон титулу (азыр да сакталып калган) жогорку дворяндык баскычта акыркы орунда турат. Кеңири маанисинде англ. бардык жогорку дворяндар, лорддор палатасынын мүчөлөрүнүн мурасчылары Баронго кирет. Францияда, Германияда Барон титулу графтан төмөн турган. Россия империясында Барон титулу Балтика боюндагы жогорку немис дворяндары үчүн Петр I киргизген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Этностук маданият
Этностук маданият - ачык айырмалооочу этностук мүнөзгө ээ болгон жана этносторду ажырымдоочу функцияны аткарган маданий элементердин жана стуктуралардын жыйындысы. Ал теги бир жана чогуу чарба жүргүзгөн кишилердин маданияты. Этностук маданият эмгек куралдарын, салттарды, үрп-адаттарды, адат укугунун нормаларын, баалуулуктарды, курулуштарды, кийим-кечени, тамак-ашты, унаа каражаттарын, турак-жайды, билимдерди, диний ишенимдерди, элдик чыгармачылыктын бардык түрүн камтыйт. Ал дайыма бир географиялык аймакта жайгашат жана саясий, экологиялык, социалдык структурасы боюнча тектеш болот. Этностук маданият адамдын курчап турган чөйрөгө байырлашуусуна багытталган коомдук ишмердигинин формаларынын көп түрдүүлүгүн чагылдырган адамзат маданиятынын локалдык көрүнүшүнүн негизги формасы болуп саналат. Этностук маданият этностун маданиятынын эң маанилүү компоненти болуп саналат. Ал эми этностун маданияты анын бардык маданий жетишкендиктеринин жыйындысын түзөт. Бул жетишкендиктер этностук маданиятка тиешелүү да же нейтралдуу да болушу мүмкүн. Этностук маданиятка өздүк этностук маданияттан сырткары бөлөк этностук жана интерэтностук маданияттын элементтери да кирет. Бул элементтер өзүн этноско ыйгаруучулуктун, социомаданий информацияны, ишмердик тажырыйбасын муундан муунга өткөрүүнүн, этностук эс-туюмду, өзүн өзү аңдоону сактоонун негизи болуп кызмат кылат. Азыркы глобалдашуу шарттарында этностук маданияттын структурасында эки карама-каршы процесс өнүгүп жатат. Бир жактан этностун материалдык жана рухий маданияты интернационалдашуусу, маданият элементтерин өз ара өздөштүрүү, маданий баалуулуктарды алмашуу жана байытуу жүрүп жатса, экинчи жактан этностук өзүн өзү аңдоонун күчөшү, этносторду руханий баалуулуктарынын маанисинин күчөшү, этностук өзгөчөлүктү сактоого. этностук маданияттын негизги элементтерин коргоого умтулуусу өсүп баратат.
Зер
Зер – алтын, күмүш ж. б. кымбат баалуу кооздук заттардан зым тарткычта созулуп жасалган жипчелер; өз ара өрүлгөн, эшилген, токулган зым талчалар. Зер жипчелери менен белгилүү бир үлгү боюнча сызып алган нерселердин бетин кештелейт. Зер кештеси саймада, тигүү өнөрүндө көп колдонулат.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Ревматизм
Ревматизм (байыркы грек тилинен ῥεῦμα, «агым, агыш» — жайылуу (дене бою), Сокольский-Буйо оорусу) (кызыл жүгүрүк) — туташтырма ткандын, айрыкча жүрөк, муун, ошондой эле башка органдардын сезгениши менен мүнөздөлгөн инфекция аллергиялык оору. Көбүнчө балдар (7 — 15 жашка чейинки) ооруйт. 5 жашка чейинки балдарда жана улгайгандарда сейрек учурайт.