cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биоиндикатор
Биоиндикация
Мындан көп кылымдар мурун, өзгөрүшүп өтүп кеткен чөйрөлөрдө ар түрдүү көп сандаган өсүмдүкдүн жана жаныбардын түрлөрү жашашкан, бирок кандайдыр бир учурларда алардын жашоолорунда физ. шарттар өзгөрүп көптөгөн ири жаныбар (динозаврлар жана башкалар) кырылып жок болуп кетишкен. Ал учурда адам болгон эмес, жаныбарга кандайдыр бир күчтүү физ. шарт таасир эткен, бирок кайсы шарт экени ушул убакка чейин табышмак.
Кээ бир окумуштуулардын изилдөөлөрүнө караганда, азыркы кездеги биздин планетада жашаган организмдердин түрлөрүнүн саны, мурунку өтүп кеткен доорлордо жашаган организмдердин түрлөрүнүн санына салыштырганда жокко эсе. Кээ бир маалыматтарга караганда, мындан көп жыл мурун жашашкан түрлөрдүн 96% өлүп жок болуп кеткен. Мындай көп түрлөрдүн белгисиз бир учурларда жок болуп кетүүлөрү көптөгөн суроолорду туудурат. Бул суроого жооп берүүгө көптөгөн окумуштуулар аракеттенишет. Бир нече жыл мурун "Геологиядагы чанда жолугуучу окуя" деген эл аралык конференцияда окумуштуулар жогоруда айтылган суроо боюнча бир долбоорду иштеп чыгышып аны ишке ашырууга умтулушкан.
Немец калкынын көрүнүктүү окумуштуусу палеонтолог Э.Гениндин таңгалып айткан сөзү бар, кандайдыр бир байыркы өтүп кеткен доордо кантип бир эле сокку менен жерде жана сууда жашашкан майда жана ири жаныбар жок болуп кетишкен. Ушул эле окумуштуунун айтуусуна караганда, динозаврлардын өлүп жок болуп кетиши биздин планетанын тарыхында табышмак деген.
Миңдеген жылдар бою жашап келген жаныбардын тагдыры бир нече белгисиз оор кырдаалдарга кабылган. Ага чейин жаныбар көп жылдар бою кенен таралышып, жерде, сууда үстөмдүк кылышкан, алар укумуштай ири жаныбардан болушкан. Эмнегедир алардын кырылып жок болуп кетиши, ушул убакка чейин белгисиз. Мындан эки кылым мурун полеонтологдор белгисиз жаныбардын калдыктарына жолугушкан, алардын калдыктары 1842-ж. көп жерлерден табылган. Бул табылган жаныбар өзүлөрүнчө сойлоп жүрүүчүлөрдүн түркүмүн түзүшкөн. Англиянын окумуштуусу Р.Оуэн аларга мындай деп ат койгон. Грек тилинде "дейнос"-өтө жаман, өтө коркунучтуу жана "заурос"-кескелдирик, бул эки сөздү кошуп окуганда, өтө коркунучтуу кескелдирик дегенди түшүндүрөт. Биз жашаган планетада бул кескелдириктер мындан 160 миллион жыл мурун жашашкан. Алардын таптакыр кырылып калышы мындан 65 миллион жыл мурун болжол менен палеоген доорлорунун аралыктарында болгон. Ошол жылдардын аралыктарында 250 ашык чөп менен тамактануучу кескелдириктердин жерде сууда көптөгөн түрлөрү жашашкан. Алардын өлчөмдөрү ар түрдүү болушкан, эң чоңдорунун салмагы 50 тоннага жакын. Кичинелеринин өлчөмү мышыктай болгон. Ошол доорлордо ири көптөгөн жаныбар жана өсүмдүк жок болуп кетишкен.
Жердин тарыхында мындай түрдөгү динозаврлардын кыйроосу бир күтүлбөгөн кыйроолордон болуп эсептелет. Көпчүлүк организмдердин кырылуулары мындан 204, 245, 360 жана 420 миллион жылдар мурун болгон экен. Ошол учурда жалпы организмдердин түрлөрүнүн 96% кырылып калышкан. Тирүү организмдердин мындай кыйроолору көптөгөн окумуштууларды ойлонткон жана кызыктырган, бирок алардын көбү өзүлөрүнүн максаттарына жеткендери жана жетпегендери болгон. Жаныбардын эмне үчүн кырылып калууларын билүү үчүн көптөгөн изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Кээ бир окумуштуулардын ойлоруна караганда, түр арасында жашоо үчүн күрөштүн натыйжасында кырылып калган дешет, кээ бирөөлөрү климаттын өзгөрүүлөрүнө байланыштырат. Ошондой эле тирилчилик дүйнөлүк абалда кыйроосу, жер кыртышынын катмарынын өйдө көтөрүлүп тоолордун пайда болууларына, муз доорунун каптап келүүсүнө жана жердин титирөөлөрүнө ж.б. шарттар жердин титирөөсүнө алып келген деген пикирлер, божомолдор айтылган. Бул айтылган божомолдор жаныбар дүйнөсүнүн жалпы мейкиндикте кыйрашып калууларына толугу менен ишеничтүү жооп берише алган эмес. Бул суроо боюнча физиктердин, геологдордун жана полеонтологдордун айтышкан божомолдору чындыкка жакын. Новел сыйлыгынын лауреаты Г.Юринин оюна караганда, динозаврлардын биосферанын деңгээлинде кырылуусуна жердин ири жылдыздар менен кагышуусу себеп болгон. Г.Юриден 4 жылдан кийин Новел сыйлыгынын лауреаты Л.Алцварс Калифорния университетинин бир топ физиктери менен Италияда мындан 65 миллион жыл мурун чөккөн тоо тегин изилдөөдө таңгаларлык аномалдык нерсеге кабылышкан. Мындан 65 миллион жыл мурун тоо тегинин составында иридий элементи чөккөн жердин кыртышында бул элементтин жолугушуна салыштырганда 30 эсе көп болгон. Бул элементтин мурунку жана кийинки жылдардагы табылыштарына караганда, мындан 65 миллион жыл мурун Данияда жердин катмарында чөккөн 160 эсе жогорку санда жолуккан. Л.Алңварс алынган маалыматтардын натыйжасында мындай деген божомолду айткан, бул ачылган аномалдык чөкмө элемент ошол жылдары, жер менен астероиддердин кагылуусунда жер жүзүндө чачыранды түрдө кенен таралган деген. Алңварсттын бул иридий аномалы ж-дө пикирин көпчүлүк окумуштуулар ошол учурда ыксызыраак, далилсиз деп ойлошкон. Себеби, иридий жердин кыртышында жана тоо тектеринде аз, чанда жолуга турган элемент. Бул элемент: метеориттерде, космостук чаңдарда көп санда жолугат. Бирок убакыт өтүп, Алңварстын божомолунун чындыкка жакындыгы көптөгөн изилдөөлөрдүн натыйжасында аныкталган. Азыркы күндө иридиялык аномалия Жер шарында 30дан ашык жерлерде: Гаитада, Данияда, Италияда, Испанияда, Кытайда, Жаңы Зеландияда, Америкада, Атлантика жана Тынч океандарынын чөкмөлөрүндө жана Магышлак жарым аралында табылган.
Бул маселени талдоодо окумуштуулар мындай деген корутундуга келишкен: биринчиден,-ачылган аномалия радиоактивдүү, жер жүзүндө кенен таралган нерсе. Экинчиден,-бул аномалиянын жердин кыртышында кантип пайда болгонун түшүндүргөн Г.Юринин жана Г. Алцварстын жердин космостук метеориттер, астериоиддер менен кагылуушусу бор менен палеогендин аралыгында, мындан 65 миллион жыл мурун жаныбардын жок болуп кетүүлөрүнө себеп болгону чындыкка жакын.
Анар (маанилери)
Анар:
Люби-Яха
Люби-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Байдарата губасы орун алган. Дарыянын узундугу - 43 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ишке орношуу
Ишке орношуу – жарандардын жеке жана коомдук керектөөлөрдү канагаттандырууга байланышкан, мыйзамга каршы келбеген жана эреже катарында аларга маяна, эмгектик киреше алып келүүчү ишмердүүлүктөрү.
Этатизм
Этатизм (фр. etat - мамлекет) – коомдун жашоосуна мамлекеттин ашыкча кийлигишүүсү, патернализм психологиясынын негизинде түзүлгөн мамлекеттер үчүн өзгөчө мүнөздүү. Адамды өркүндөтүү максатында мамлекет жашоонун бардык чөйрөлөрүнө, анын ичинде жеке менчикке да кийлигише баштайт.
Докучаев Василий Васильевич
Докучаев Василий Васильевич (17. 2(1. 3.). 1846, азыркы Россия Федерациясы, Смоленский облусу, Сычев району, Милюков кыштагы – 26.10 (8.11). 1903, Петербург) – орус табият таануучу, азыркы топурак таануу илимин жана зоналык агрономияны негиздөөчү. 1871-ж. Петербург университетинин физика-математика факультетинин табият таануу илимдер бөлүмүн бүткөн. 1872-жылдан Петербург табият таануу коомунун, 1873-жылдан минералогия коомунун анык мүчөсү. 1871–86-жылдары Волга, Днепр, Батыш Двина дарыясынын жогорку алаптарындагы өрөөндөрдүн түзүлүшүн жана борпоң тоо тектерди изилдеген. Докучаевдин жетекчилиги менен Нижний Новгород губерниясынын аймагы изилденип, анын топурак жана геологиялык картасы түзүлгөн. Докучев топуракты бонитировкалоонун табигый-тарыхый ыкмасын сунуш кылган. Анын идеялары токой таануу, мелиорация, гидрогеология жана башка илимдердин өнүгүшүнө таасирин тийгизген. 1946-ж. В. В. Докучаев атындагы сыйлык жана алтын медаль белгиленген.
Этатизм
Германиядагы этатизмдин негиздөөчүсү X. Вольфтун (1679–1784) айтуусу боюнча, мамлекет бекерчилик жана сүткорлук менен күрөшүүдө, жаштардын эрте никеге киришин, көп балалуу болушун көзөмөлдөөгө, чет өлкөлүк акылдууларды жана билимдүүлөрдү көбүрөөк тартууга, өлкөнүн ичинен жогорку адистеги кызматкерлерди эч жакка чыгарбоого тийиш. Мамлекет академияны түзөт, чиркөөлөрдү курат, майрамдарды белгилейт, билим берүү системасын алып барат.
Доскана
Доскана (Доскана) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Таш-Булак айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 919 киши.
Алет сымалдуулар
Алет сымалдуулар (Tetragonuridae)  - океан балыктарынын бир тукуму, буларга төмөнкү өкүлдөр кирет: (Tetragonurus cuvieri) — кювьер алети; (Tetragonurus) — алеттер (уруу).
Кыргызстан Биримдик партиясы
Кыргызстан Биримдик партиясы (КБП) - Кыргыз Республикасындагы саясий партиялардын бири. Уюштуруу конференциясы 1994-ж. 9-апрелде болуп, мамлекеттик официалдуу каттоодон ошол эле жылы 8-июнда өткөн.
Партиянын максаты инсандын, жарандын укугун, саясий жана экономикалык эркиндигин көздөгөн олуттуу демократтык коомду, жаңы укуктук мамлекетти курууга аракеттенүү. КБПнын социалдык базасын ортоңку социалдык катмар түзөт: интеллигенттер, ишкерлер, фермерлер, илимий кызматчылар ж.б. Бардык облусттарда бул партиянын регионалдык, укук жагынан оз алдынчалыкка ээ болгон уюмдары бар. Башка саясий партиялардан айырмасы КБПнын өзү түзүлгөндө эле демилгечилер тобу тарабынан иштелип чыккан, уюштуруу конференциясы талкуулап бекиткен, өлкөнү кризистен чыгаруу боюнча Программасы бар. Ал Программа коомдук өнүгүүнүн бардык тармактарын өзүнө камтып, конкреттүү сунуштарды жана ишке ашыруу механизмдерин көрсөтөт. КБП өзүн центристтик багыттагы партия деп эсептейт. Парламенттик жол менен бийликке келүүнү жана өз Программасын ишке ашырууну көздөйт.
1994-ж. 6-октябрда КБПнын демилгеси жана каржылоосу менен Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 70-жылдыгына карата республикалык илимий-теориялык конференция уюштурган.
КБП «Кут билим» гезити, Кыргыз радиосу («Демократия сабактары» берүүсү), «Азаттык» радиосу, «Слово Кыргызстана» гезити ж.б. менен өз ара тыгыз байланышта. Адам укугу жана демократия маселелери боюнча КБП ПРООН менен бирдикте иш алып барат. Биримдик партиясы 1994-ж. декабрында «Шайлоолордон кантип жеңүү керек» китепчени жарыкка чыгарган.
Депутаттыкка талапкерлерге китепче чоң жардам көрсөткөн. 1995-ж. 5-февралда Жогорку Кеңешке депутаттарын шайлоодо КБП көрсөткөн талапкерлердин арасынан алтоо эл депутаттары болуп калышты: Мыйзам чыгаруучу жыйынга - А.Артыков, К.Байболов, М.Жангарачева; Эл өкүлдөрү жыйынына - Е.Исмаилов, И.Токоев, Б.Фатгахов.
1995-ж. 16-мартта болуп өткөн КБПнын II съезди кийин шайлоолорду мажоритардык-пропорционалдык же таза пропорционалдык өкүлчүлүк системасында жүргүзүү боюнча «Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоо мыйзамына өзгөртүүлөрдү кийирүү жөнүндө» сунуштарды иштеп чыккан. Бул сунуштар башка саясий партиялардын жана көптөгөн депутаттардын колдоосуна ээ болууда, КБПнын Саясий Кеңешинин координатору А.М. Муралиев болгон.
2003-ж. сентябрда «Алга, Кыргызстан!» партиясына өз ыктыяры менен кошулуп кеткен.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Коровья дарыясы (Кемчуга куймасы)
Коровья — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кемчуг (Чоң Кемчуг) дарыясынын сол жээгинен 265 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Тышкы шилтемелер
]
Хадис
«Хади́с» ( «сөз»)— Мухаммед пайгамбардын (САВ) санат сөздөрү («кауль»), жактыруулары (макул табуулары) жана тыюлары, көрүнүшү («васфи») же кылган иш-аракеттери («филь»). Хадистер Сахабалардын жардамы менен айтылып, сакталып келген. Хадистерди колдонуу Мухаммед пайгамбардын убагында эле башталган. Ар бир хадис бири-бирине айтып жеткирген адамдардын үзгүлтүксүз чынжырчасынан - иснаддан турушу керек. Башкача айтканда жеткирүүгө катышкан, эң биринчи уккан адамдан баштап бардык инсандардын тизмеси. Бирок хадистин шексиздиги, ырас экендиги (чын эле пайгамбар ушинтип айтканбы, же башка адамдар ойлоп чыгарганбы) үчүн үзгүлтүксүз иснад зарыл болгону менен, хадисти чындыкка чыгаруу үчүн жетишсиз болгон. Жеткирүүчүлөрдүн толук тизмеси түзүлгөн соң, айтып берген адамдардын өмүр баяны изилденген. Эгер, кайсы бир айтып берүүчүнүн начар эс-тутуму, психикалык жактан токтоо эместиги, же жөн гана чынчыл эместиги билинсе, анда ал адам – начар жеткирүүчү катары саналып, айтылган хадис шектүү болуп саналган. Хадистер аныгы жагынан шексиз (сахих), жакшы (хасан), начар, шектүү жана ойлоп чыгарылган (башка адам атайы ойлоп чыгарып, пайгамбар айткан деп жайылтуу, калп) болуп бөлүнгөн. Хадистер жөн гана насаат болуп тим болбойт. Мухаммед пайгамбар, ким пайгамбар айтпаганды айтты деп жалаа жаап, пайгамбардын атынан айтса ал тозоктон орун алат деп айткан. Пайгамбардын бул сөзү кудайга баш ийүүчүлөргө катуу таасир эткен. Хадистердин маңызы - Куранда жазылгандарды кененирээк, түшүнүктүүрөк кылып ачып берүү. Мисалы, Куранда намаз окуу буйрулган. Ал эми хадис намазды кандайча окуу керектигин түшүндүрөт. Мухаммед пайгамбардын сахабаларыны бири Абу Хурайра 5354 хадис айтып берген. Белгилүү, беделдүү хадис жыйноочулардын бири – имам Мухаммад ибн Исмаил аль-Бухари (810—870). Ал 700 миңдин тегерегинде хадис жыйнап, алардын 7400 гана «аль-Джами' ас-Сахих» жыйнагына киргизген. Бул бардык хадистердин 1% ашыгыраагын гана түзөт. Ал эми калган хадистерин шектүү же начар хадис деп санаган. Эң көлөмдүү жыйнактардын бири 40 миң хадис камтыган имам Ахмад ибн Ханбалдын «аль-Муснад» жыйнагы (Ибн Ханбал 1 миллионго жакын хадис жыйнаган).
Явгилде (Карайыдель району, Башкыртстан)
Явгилде — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Явгильдин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 425 киши. Почта индекси — 452363, ОКАТО коду — 80234888001.
Хадис
Хадис таануу
Ислам дин илиминде хадистерди изилдөө менен - хадис таануу илими («усуль аль-хадис») алектенет.
Явгилде (Карайыдель району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Хадис
Хадистин бөлүктөрү
Хадис эки бөлүктөн турат: иснад (санад) жана матн.
Матн
Матн —  бул Мухаммед пайгамбар эмнени айтканын, эмнени кылганын, же туура көргөнүн айтылышы. Матн хадистин негизги бөлүгү болуп саналат. Матниснаддан кийин келет. Негизи хадистин маңызы бул – матн.Иснад болсо матнпайгамбарга же сахабага тиешелүү экендигин ырастайт.
Сунниттик жыйнактар
Биринчи хадис жыйнагы хижранын экинчи кылымында жашаган имам Малик ибнАббастынМуватта китеби болгон. Хижранын үчүнчү кылымында аль-Бухари (хижрадан кийинки 194—256 жж.), Муслим (хижрадан кийинки 202—261 жж.), АбуДауд (хижрадан кийинки 202—275 жж.), Ат-Тирмизи (хижрадан кийинки 279 жылы каза болгон), Ан-Насайи (хижрадан кийинки 215—303 жж.), Ибн Маджи (хижрадан кийинки 209—273 жж.) сыяктуу имамдардын шексиз хадистерден турган жыйнактары чыга баштаган. Эң эле кадыр-барктуу сунниттик хадис жыйнактары булар:
Муватта- Малик ибн Анас
Биринчи хадис жыйнагы – Муватта– имам Малик ибн Анас аркылуу жыйналган. Имам Малик ибнАнас Медина шаарында туулуп-өскөн (хижранын 93—179 жж.), көрүнүктүү аалым болгон. Бул китеп Маликтин Муваттасы деген атка ээ болгон. Анда имам иснаддарды кеңири берип, хадистерди темаларга жараша бөлгөн. Муватта ислам юриспруденциясы боюнча справочник болуу менен катар, ошондой эле хадистер боюнча алгачкы илимий эмгек да болуп саналат. Бул китепте имам Малик ар бир хадистин алдында иснад берет, башкача айтканда хадисти жеткирүүгө катышкан адамдардын чынжырчасын кеңири берет. Кээ бир учурларда иснад пайгамбардын өзүнө чейин жеткен болсо, кээде сахабаларга чейин жеткен. Бул китеп хадистерди гана эмес ислам укук таануусу боюнча маалыматтарды да камтыгандыктан, кээ бир маселелер боюнча имам Маликтин өз оюн жолуктурууга да болот.
Хадис аль-Кудси
Хадис аль-Кудсинин (аль-Ахадись аль-'Кудсийа) башка хадистерден өзгөчөлүгү, бул хадистерде түздөн-түз Аллахтын буйруктары Мухаммед пайгамбар тарабынан баяндалат. Аль-Каринин айтканы боюнча, бул хадистерди дааратсыз деле окууга болот, жана алар намаз, дубаларда колдонулбайт.Мындай хадистердин саны көп эмес, ошондуктан мазмуну боюнча бөлүп коюшат:
Гарнитера
Гарнитера - жазылышы (түз, курсив) боюнча бири-биринен айырмаланып туруучу, бирок сүрөттөрүнүн мүнөзү бирдей, окшош шрифттердин-тамгалардын топтому. Ар бир гарнитеранын аталышы болот, мисалы, «Таймс», «Ариал» жана башка.
Асаналиев Эрнис Умарович
= Асаналиев Эрнис Умбарович (1973-ж. т., Тоң району, Акөлөң айылы) - скрипкачы, дирижёр. =
оркестринин Р. Вагнер атындагы фестивалында концертмейстерлигине шайланат. Ашхабадда өткөн эл аралык конкурстун лауреаты, Президенттик «XXI кылымдын кадрлары» аттуу программанын стипендиаты, «Алтын шаты», «Дилгир» конкурстарынын, фестивалдарынын, эл аралык «Мэзрим» кайрымдуулук фондунун лауреаты. 1999-ж. Стамбул консерваториясынын проф. С. Акчилдин башкаруусунда «Үч деңиздин добушу» аттуу симфониялык оркестр менен биргелешип, Түркияда, Грецйяда, Кипрде, Японияда, Борбордук Азияда жана Кавказда, Кыргызстандын аймактарында жана Москвада концерт берген.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Каратепе Тоосу
Каратепе Тоосу — Алай кырка тоосунун түштүк тармагы. Алай өрөөнүнүн түндүгүндө, Талдык жана Кызылсуу сууларынын аралыгында (Сарыташ кыштагынын батышынан)кендик багытта 23-25 кмге созулуп жатат. Туурасы 5-6 км. Орточо бийиктиги 3300-3500 м, эң бийик жери 3794 м. Тоонун жону негизинен түзөң,аскалар батышында жана чыгышында гана кездешет. Түндүк капталы тик, түштүгүндө Алай өрөөнүн карай жантайып түшөт. Силурдун сланец, кумдук, акиташ теги конгломерат жана башка тектеринен турат. Бийик тоолу таала жана субальп,альп шалбалуу талаа ландшафты басымдуу. Жайыт.
Долбаев Асанбек
Долбаев Асанбек (1928, Нарын облусу, Кочкор району , Ак-Кыя айылы – 1992, Ысык-Көл облусу , Балыкчы шаары) – жумушчу, Социалистик Эмгектин Баатыры (1974). 1951-жылдан Нарын мал даярдоо пунктунда мал даярдоочу, 1953-жылдан Балыкчы эт комбинатынын аппаратчысы, цех бригадири болуп иш теген. Бир нече жыл өндүрүштүк тапшырмасын 125–130%ке аткарган. Ленин, Эмгек Кызыл туу ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Зоогеография
Зоогеография, жаныбарлар географиясы - географиянын жана зоологиянын жер бетиндеги жаныбарлардын геогр. таралышын изилдөөчү бөлүгү. Ал систематика, палеонтология, экология ж. б. биологиялык илимдер менен тыгыз байланыштуу. 18-кылымда зоогеографиялык экспедициялар уюштурулуп, чогулган материалдар 19-кылымда жыйынтыкталган. 3оогеографиянын өсүшүндө Ю. И. Семашко, Н. А. Северцов жана А. П. Семёнов-Тян-Шанский ж. б. орус илимпоздорунун эмгеги зор. 3оогеографиянын мааниси жаратылыш байлыктарын сарамжал пайдалануу зарылдыгына негизделген. Анын негизги ыкмасы зоологиялык карта түзүү жана андагы түрлөрдүн жашаган ареалын тактоо. Түрлөрдүн таралышы, курамы боюнча жыйынтыктар ошол өлкөнүн фаунасы жөнүндө жалпы маалымат берет. Белгилүү бир аймакта гана жашаган түр эндемиктер деп аталат. Акыркы жүз жылда адамдын иш-аракетине байланыштуу табиятты өзгөртүү (айдоо, токой кыюу, саз кургатуу, кырып жок кылуу, курулуш ж. б.) фаунанын өзгөрүшүнө, айрым түрлөрдүн тукум курут болушуна, ошондой эле кээ бир жаныбардын адамга көнүп же мителик кылып жашап, ылайыктанышына алып келди. 3оогеография түрдүн пайда болуу жолдорун жана себебин изилдөө, аңчылык, балык кармоо, токой жана айыл чарбанын зыянкечтерин жоготуу, пайдалуу жана териси баалуу айбанаттарды коргоо ж. б. маселелерди чечүүдө практикалык мааниси чоң.
Хиллсбороу (Огайо)
Хиллсбороу (Огайо) (Hillsboro) — Огайо штатынын Highland округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 6368 киши. Болжолдуу аянты - 13.4 км². FIPS коду — 39-35560.
Кызыкчылыктардын артикуляциясы
Кызыкчылыктардын артикуляциясы — индивиддер жана топтор өз кызыкчылыктарына ылайыкташтырып талаптарды түзүп, бул талаптарын саясий күрөштүн борборуна же саясий чечимдерди кабыл алуучу чөйрөгө алып чыгаруу процесси.
Кызыкчылыктардын артикуляциясы кызыкчылык топторунун ишмердүүлүгүнө байланыштуу. Г.Алмонд жана Р.Пауэлл Кызыкчылыктардын артикуляциясынын мүмкүн болгон стилин мүнөздөгөн бир катар белгилерди санап өтүшкөн:
Кызыкчылыктардын артикуляциясы саясий системанын кирүү функцияларынын бири.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Жууку мөңгүсү
Жууку мөңгүсү – Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Жууку суусунун алабында жайгашкан. Узундугу 4,2 км, аянты 4,7 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4550 м этеги 3520 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3820 м. Абляция облусунун аянты 2,6 км2. Төрлөрдөн жылып түшкөн 2 мөңгүдөн түзүлөт. Алардын «тилдерин» мурдагы моренанын жал- часы бөлүп турат. Ж. мененүн оң жана сол тарабындагы мөңгүлөр кийинки тартылуудан өзүнчө бөлүнүп калган. Этек мореналардын астында «кыймылсыз калдык» мөңгү жатат. Мөңгүдөн башталган Жууку суусу Ысык-Көлгө куят.
Бешкент
Бешкент — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Бешкент айыл аймагына кирет.
Кожобакырган суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 590 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору ― Раззаков шаарынан 80 км түндүк-чыгыш тарапта. Пролетарск темир жол бекетинен (Тажикистан) 55 км. 1936-ж. отурукташкан. Калкы 3015 (2002); негизинен дыйканчылыкта жана тоют өсүмдүктөрүн даярдоодо эмгектенет. Шарап заводу, орто мектеп, маданият үйү, китепкана, оорукана бар.
Калкы ―10 135 киши.
Ализиялар
ализиялар (Alysia) — жаргак канаттуу мителердин бир уруусу.
Учкул сөздөр
Эпикалык башкы каарман Манастын монолог жана диалогдорунда кездешкен У. с. элдик идеалга шайкеш келип, кеңири планда колдонулат. "Дүнүйөм чачылат, тукумум кырылат" деп чочулаган атасы Жакыпка "кудай салган ажалдан, кутулган жүргөн экенсиң, куу дүйнөнүн түбүнө, куусаң кантип жетесиң" — деп, адам өмүрү бул жарыкчылыктан өтөрү мыйзам ченемдүү экендигин, көр оокаттын түбүнө эч ким жетпестигин, материалдык дөөлөт опа болбой турганын туюндурат. "Түбүндө бадыраң темир курч болбойт, ушу башка өскөн арам журт болбойт, курама темир курч болбойт, ушундай кутурган иттер журт болбойт". У. с-ундө Абыке, Көбөштөрдүн арамдыгы, мүнөз өзгөчөлүктөрү элестүү жана туура сыпатталып, образдарын бир топ таасын ачып берген. "Манас" эпосунда башкы каармандардын У. с-ү кеңири жана активдүү пайдаланылат. У. с-дө түрдүү курч салыштыруулар, ассоциациялар, образдык таасын туюнтмалар, ритмдик жана рифмалык жактан ырааттуулук, композициялык бекемдик, сөздөрдүн туруктуу айкаштары негизги элементтер катары жашагандыгын көрүүгө болот. Мисалы, Алмамбет тарынып кетип баратканда Акеркечтин ага кайрылуусунда адам тиричилигинде, туугандар ортосунда ыйкы-тыйкылыктар боло берерлиги, бирок түпкүлүгүндө бири бирине күйөрлүгү жөнүндө турмуштук нуска айтылса, ал эми экинчисинде бул жарыкчылыктын артыкчылыгын, кыялый ишенимдердин жараксыздыгын ачык жана элестүү баяндайт:
Аталуу-бала урушат,
Агалуу-ини жулушат,
Анткен менен кетеби,
Айланышып турушат.
Энчиге малын бөлүшөт,
Эки ага-ини өрүшөт,
Не түрлүү уруш болсо да
Эртеси өңүн көрүшөт,
Өлүп калса бир-бирин
Өкүрүп, ыйлап көмүшөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 265).
Эпостун "Манас" бөлүмүнүн поэтикасында дамамат жолукчу "өзөктөн чыккан өрт жаман, өздөн чыккан жат жаман", "элинен азган кор экен" деген сыяктуу У. с. макалдын жанрдык формасын сактап, элдик философияны, терең мазмунду туюндурат.
"Семетей" бөлүмүндө да У. с. өтө активдүү колдонулуп, тематикасы бай. Адатта У. с. акылмандыкты, даанышмандыкты жана сөзмөрлүктү көрсөткөн Каныкей, Бакай, Чыйырды, Күлчоро сыяктуу каармандардын речтеринде, монологдорунда кеңири пайдаланылат. Кан Манас өлгөндөн кийин Бакай "кан өлгөндө карыга, төөсү жакын болучу", "эсиңе ал балам укканды, эл дебе жолдон чыкканды" десе, ал эми Чыйырды Каныкейге "сынбасты уста жаратпайт, өлбөстү кудай жаратпайт" — деп, кеңеш берет.
"Семетейде" тарбиялык мааниси күчтүү, философиялык жалпылоого ээ У. с. арбын:
Атадан мурда аш ичкен,
Жети-Өгүз өрөөнү
Жети-Өгүз өрөөнү Ысык-Көл ойдуңунда. Тескей Ала тоонун түндүк капталында, Жети-Өгүз суусунун алабында жайгашкан. Жети-Өгүз районунун аймагында. Аянты 63,0 км2 узундугу 28,5 км, туурасы 8–11 км. Басымдуу бийиктиги 2000–3500 м. Курортко чейин тепши сымал өрөөн, андан жогору V формасына өтүп, каптал өрөөндөр жана кокту-колоттор менен тилмеленген. Өрөөндүн этек бөлүгү салааланган кургак сайлуу, дөңсөөлүү адырлардан турат. Жети-Өгүз кыштагынан жогору чыга бергенде суунун оң тарабында кенен Казанбак түздүгү, ал эми суунун сол тарабында тик кашаттуу Ак жар тектирлери (үчөө) жатат. Рельефи жалпысынан тоолуу; терең жана кууш каптал өрөөндөрү көп. Капчыгай оозундагы адырлар улам жогорулаган сайын анча бийик эмес : (1800 – 2200 м) бөксө тоого, орто бийиктиктеги (2200–2800 м бийиктикте) тоолорго, тик капталдуу (30–50 °) бийик (3000 м ден жогору) тоолорго өтөт. Өрөөн уникалдуу ландшафттары жана курорт байлыгы менен  өзгөчөлөнөт. Табияты (токой чарбасынан жогору карай) өтө кооз. Суунун сол тарабынан, Бөйрөк деген жерден орун алган Жетөгүз курортунун (2200–2400 м) аймагы, анын түндүк жагындагы Кызыл жар аскасынын норамасы өзүнүн табигый кооздугу менен көп элге маалым. Анын чыгыш уландысы Кызыл үңкүр деп аталат. Асканын түндүк капталы (ортосунан жарылган) жүрөк формасын элестеткендиктен, аны «Жарылган жүрөк» деп жүрүшөт. Ушул аскалардын сырткы көрүнүшү экзодинамикалык (атмосфералык жаан -чачын, күндүн радиациясы, үбөлөнүү ж. б .) процесстердин таасиринен пайда болгон. Курорттон жогору өрдөй бергенде капчыг ай 3–4 км аралыкка кууш тартып, анданчыга бергенде шиберлүү Көк жайык түздүгүнө өтөт. Ал Жети- Өгүздүн кенен жана тегиз, дем алууга ыңгайлуу жайы. Бул жерде кыргыздын улуттук оюндары өткөрүлүп келген. Көк жайыктан жогору капчыгай кууш тартып, каптал өрөөндөр (Ат жайлоо, Асан токум, Бай төр, Өөн төр, Кыргый уя, Телти, Аю төр, Чуңкур төр, Ашуу төр ж . б.) менен тилмеленген. Өрөөндүн ооз жагы жана Жети-Өгүз курортунун аймагы неогендин кум, чопо, конгломерат, Көкжайыктан жогору негизинен палеозойдун акиташ теги, гранит, сланец тектеринен түзүлгөн. Климаты мелүүн континенттик; июль айынын орточо температурасы 14,8 °С, январдыкы —8,4 °С. Жылдык жаан-чачыны 500–600 мм. Өрөөн аркылуу Жети-Өгүз суусу агып өтөт. Анын жайылмаларында кайың, тал, чычырканак, бөрү карагат, итмурун, жылгын ж. б. жыгач жана бадал өсүмдүктөрү жыш өсөт. 1800–2200 м бийиктикте талаа, 2200–2800м де шалбаа бадал аралаш карагайлуу токой, 2800—3400м де субальп жана альп шалбаа ландшафттары мүнөздүү. Карагайлуу токой негизинен тоонун түндүк капталдарынан орун алып, айрым жерлеринде чер токойду түзөт. Күнгөй беттеринде жана токой тилкесинен жогору арча өсөт. Деңиз деңгээлинен 3400м ден жогору кар, мөңгүлүү аскалар ээлейт. Өрөөндө 1958-жылы Жети-Өгүз заказниги уюшулган. Курорттун аймагынан минералдуу булактар чыгат (Жети-Өгүз минералдуу суусу). Аны Жети-Өгүз курорту пайдаланат.
Учкул сөздөр
Абийирдин баарын кошо ичкен,
Ошону бала деген оңобу,
* *  *
Атан өлсө тайлак бар
Кому жерде калабы?
Атасы өлсө бала бар
Орду куру калабы?
Эр сактаган эр өлбөйт,
Элди баккан жер өлбөйт.
Бешиктеги баланын
Бек болорун ким билет?
Карындагы баланын
Кан болорун ким билет? ("Семетей") сыяктуу У. с-дө адам баласынын укум-тукуму үзүлбөй уланарлыгы, элдин өлбөстүгү, эрдин башкы сапаты карыларды сыйлоо, урматтоо өңдүү моралдык маселелердин көтөрүлгөндүгүн жана нускалуу формада чагылтылган. Ал эми бу дүйнөнүн оомалуу-төкмөлүүлүгү, өнөрдүн, акылдын маңызы соңку урпактардан чыга турганы, ынтымактын зарылдыгы, эл менен баатырдын байланышы, биримдиги жөнүндөгү "акыл жаштан, асыл таштан", "чатактын жайы кан чыгат, кагыштын жайы — жан чыгат", "кандай кыраан болсо да канаты менен учат го, куйругу менен конот го", "жаман тууган кагышат, жай билбестер чабышат" өңдүү У. с-дүн мазмунун түзөт. Бул сапаттар айрыкча "Сейтекке" мүнөздүү.
У. с. эпикалык чыгармадагы элдик идеалдын таасын берилишин, образдардын жугумдуулугун, поэтикалык речтин көркөмдүүлүгүн, экспрессивдүүлүгүн көтөрүү менен айтуучулардын жеке талант, өзгөчөлүктөрүн, чеберчиликтерин да аныктайт. Бул жагынан алып караганда Сагымбай Орозбаковдун вариантында жана Саякбай Каралаевдин варианты вариантында У. с-дүн кеңири жана ар түрдүү берилиши, молдугу таланттуу манасчылардын акындык өнөрүнүн кереметин айгинелейт.
Долбоор
Долбоор – кандайдыр бир курулма же буюм жасоо үчүн даярдалган документтер (эсептөөлөр, чиймелер жана башка) жыйындысы.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Ишкер жүгүртүм каадалары
Ишкер жүгүртүм каадалары – мыйзамда каралбаган, кандайдыр бир документтерде жазылган-жазылбаганына карабастан, ишкердиктин кандайдыр бир тармактарында калыптанган жана кеңири колдонулган жүрүм-турум эрежелери таанылат. Тийиштүү мамилелердин катышуучулары үчүн милдеттүү болгон мыйзам же келишим жоболоруна карама-каршы келген ишкер жүгүртүм эрежелери колдонулбайт.
Терс кайык
Ийне сайманын бир түрү. Сайма көркөм көчөттөрү жердикке өтө майда түшүрүлөт. Түшкөн жиптин көзгө илээшпей өтө майдалана берилиши аркылуу сайымды бири-бирине улантып (конфигурацияланып) сайып кетүү тийиш. Анын ички бети үч кошкон кейиптенет (кайчылашкан кошуу сызыктарын кыргыздар «үч кошкон» деп айтышкан).
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Аллантозомалар
аллантозомалар (Allantosoma)  - соргуч инфузориялардын бир уруусу.
Ахмед Рашид
Ахмед Рашид (урду тилинде:  احمد رشید; туулган жылы: 1948-жыл; туулган жери: Равалпинди) – мурдагы пакистандык коомдук кыймыл мүчөсү; журналист, Ооганстан, Борбордук Азия жана талиптер жөнүндөгү китептердин автору.
Кыскача өмүр таржымакалы
Анан Пакистандын батышында Белужистан тоолуу аймагында жашап, мында Аййуб Хандын жана Йахйа Хандын аскердик режимине каршы куралдуу көтөрүлүш уюштурууга далаалат жасаган.
Көтөрүлүш майнапсыз аяктаган соң, өз өлкөсү тууралуу чыгармалар жаза баштаган.
20 жылдан ашуун убакыт бою ал “Дейли Телеграф” жана “Ыраакы Чыгыш экономикалык сереби” (Far Eastern Economic Review) басылмаларында кабарчы болуп иштеген.
Учурда “Уолл Стрит Жорнэл” (The Wall Street Journal) ж.б. басылмалары үчүн макалалар жазып келет.
Публицист жана ойчул катары ишмердиги
Ахмед Рашид Ооганстандагы, Пакистандагы жана Борбордук Азиядагы турмушту жана талиптер кыймылынын оош-кыйыш жактарын ар тараптуу чагылдырганга умтулган журналист жана жазуучу катары маалым.
Ал АКШ президенти Буштун Ирактагы саясатын кескин сынга алган.
Ал 2009-2010-жылдары Foreign policy журналы тарабынан дүйнөдөгү 100 ойчулдун тизмесине кирген.
Ахмед Рашид жана Кыргызстан
2014-жылдын 28-мартында Ахмед Рашид Кыргызстанга “Роза Отунбаеванын демилгелери” коомдук фондунун чакыруусу менен келди.
Аталган фонддон кабарлашкандай, жазуучу Discover Asia долбоорунун алкагында 29-марттан тарта Бишкекте Борбор Азия, Ооганстан аймагындагы коопсуздук маселелери боюнча дарс окуп, жолугушууларды өткөрдү.
Discover Asia - Азиядагы мыкты өнүгүп келаткан өлкөлөрдун тажрыйбасы менен Кыргызстанды тааныштыруу максатын көздөгөн демилге. Анын алкагында буга чейин Бангладеш, Кытай, Малайзия, Түштүк Корея, Индия жана Жапонияга арналган жолугушуулар уюштурулган.
Үй-бүлөсү
Анын үй-бүлөсү бар.
Жубайы жана эки баласы менен Пенжаб аймагындагы Лахор шаарында жашайт.
Айрым чыгармаларынын тизмеси
Ахмед Рашид 2000-жылы жарыялаган “Талиптер: Согушчан ислам, мунайзат жана Борбордук Азиядагы фундаментализм” деген китеби 22 тилге которулган бестселлер болгон. Ал жалпысынан 1,5 миллион нускада жарык көргөн.
Ан-2
Ан-2 айыл-чарбалык, спорттук, транспорттук, жүргүнчүлүк учак жана бир топ өлкөлөрдүн Аске-аба күчтөрүнүн куралында колдонулат. 2012 жылга карата дүйнөдө 2271 Ан-2, анын ичинен 1683 - Орусияда. КӨп учактар 40 жылдан ашык дауча берише, а кээ бирлериники болсо 20.миң саатан ашкандары бар.
Терме өрүм
Бул — камчы өрүмү, татаал өрүмдүн бир түрү. Ал көбүнчө жыйырма төрт көк менен өрүлөт. Аны бирден басып, бирден өткөрүп, төрт кыр кылып коет.
Өрүмчүлөр он тал көктү экиге бештен бөлүп, астынан бирден көктү үстүнө басып турат. Ал эми 12 тал термени экиден басууга да болот. Эгер 16 тал көк болсо, ал сегизден бөлүнүп, бирден жиги аркылуу карама-каршы басылып терилет да, текши «боорсок көз» (чарчы) болуп түшөт. Мунун бир талы үзүлсө, ал талды жиги аркылуу табууга мүмкүн эмес. Бул өрүм камчыланууга бышык да, сокмоктуу да келет.
Кээде камчы өрүмүнө он эки эле тал көк тилип, мында өрмөчү экиден бир тал кылып «терет» да, сегиз-он талды болсо, бирден-бир кылып басат. Айрым өрүмчү өрүмүн он талдан баштайт. Ал бештен экиге бөлүнүп, бирден көтөрүлүп, бирден басылат да, он тал тең, бөлүнүп, экиден көтөрүлүп бирден басылат. 12 талдан баштап, 32 тал көк менен бүтөт. Акыйкатта, 32 тал өрүм колу тетик, өнөрү жетик, көзү курч, зерикпей отурган, өз ишин сүйгөн чыныгы чеберлердин колунан келет. Мында өрүмчү «бурай басты», «илме басты» жана «буудай басты» деген эки колдун он манжалары тең аракетке келүүчү эң татаал өрүмдөрдү аткарат.
«Терме» — «терип өрүү» деген сөздөн чыккан. Айрым чеберлер бул өнөрдү жүзөгө ашыруу үчүн 10—12—14— 16—18—20—22—24 тал көк тилет. Мында тал көктөр бири-бирине кайчылаша түшүп отурат. Өрүм төрт чарчы тор өңдөнүп көрүнөт да, муну менен басмайылдын ортолорун да өрүүгө болот. Бул өнөр «терме өрүм» деп аталганы менен «калмак өрүмгө» жакын.
Шотландия Мектеби
Шотландия мектеби– 18–19-кылымдарда шотландия философиясында кеңири таралган багыт. Ал француз материализмине жана уюмдун скептицизмине каршы туруу менен «адамдык жөндүү акыл-эс» (common sence) деген ураанды көтөрүп чыккан. Канттын окуусуна таянып анын өкүлдөрү кийинчерээк психология, таанып-билүү теориясы, эстетика, диний философия, этика илимдерин иштеп чыгышкан. Бул багыттын негизги өкүлдөрү: Томас Рид, Дугалд Стюарт, Томас Браун, кичинерээк Уильям Гамильтон кошулган.
Йогачаралар
Йогачаралар (йогачары) (виджнянавада) – түндүк буддизми болуп саналган махаянадагы диний-философиялык мектептин өкүлдөрү. Мектептин негизги идеялары 2-кылымдын ортосунда «Сандхинирмочанастура» деп аталган эмгекте пайда боло баштайт. Й. окуусу индиялык ойчул Асанга (4–5-кылымдар) тарабынан «Йогачарьябхуми», «Махаянасампариграха» жана «Абхидхармасамуччая» деп аталган эмгектерде иштелип чыккан. Асанганын бир тууганы философ Васубандху мектептин негизги жоболорун өзүнүн «вьякхьяюкти», «Вимшика» жана «Тримшика» деп аталган эмгектеринде системалаштырган. Йогачарлардын арасынан виджнянавадиндер чыккан. Виджнянавадиндердин буддалык логиканын негиздөөчүсү Дигнага 5-кылымдагы жана Дхармакирти 6-кылымдын аягы тарабынан иштелип чыккан логикасы Асанга менен Васубандхунун «философиялык» багытынан бир кыйла айырмаланган. Дхармакирти тарабынан иштелип чыккан буддалык логика кеңири таралып, тибет жана монгол тилдеринде жазылган көп сандаган илимий адабияттардын жаралышына өбөлгө болгон. Кытайда Й. окуусу Парамартхи (546) жана Сюань-чжуан (650) сыяктуу илимпоздордун котормолору аркылуу белгилүү болгон. Й. аң-сезимдин түркөйлүгүн баса белгилешкен жана сырткы дүйнөнүн реалдуулугун четке кагышкан. Болмуштун элементтери болуп саналган дхармалар өз алдынча жашай алышпайт жана аң-сезимдин ишмердигинин натыйжасы болуп саналат. «Философиялык» багыттагы йогачарлар «аң-сезим берметтери», б. а. индивиддин өткөн турмушун чагылдырган аң-сезимдин керемет касиеттери тууралуу окууну иштеп чыгышкан. Й. окуусуна ылайык реалдуулуктун төмөнкүдөй үч түрү жашайт: 1) элес (кыял), 2) учурдагы чындыкты чагылдырган аң-сезим, 3) материалдуу дүйнөдөн бөлөк жашаган абсолюттуу аң-сезим. Башка буддалык окуулар сыяктуу эле абсолюттуу аң-сезимди таанып-билүүнүн каражаты катары йогалык билимдерди атаган (кара: Йога).
Байыркы тоо-кен металл өндүрүшү
Байыркы тоо-кен металл өндүрүшү. Кыргызстандагы. Кен казып алуу, металл эритүү жана тиричиликке керектүү буюмдарды жасоону ичине камтыган металл өндүрүшү байыркы мезгилден тартып эле чарбанын негизги тармагынын бирине айланган. Металл өндүрүшү коомдук мамиленин мүнөзүнө да таасирин тийгизет.
Металл өндүрүшүнүн калыптанышы жана өнүгүшү ар кайсы аймакта жашаган уруу-лардын байланышын кеңейтип, товар алмашууга кеңири мүмкүнчүлүктөрдү түзгөн. Окумуштуулардын пикири боюнча, Кыргызстанда тоо-кен өндүрүшү мустье доорунан башталган. Байыркы адамдар таш доорунда таштын сапаттуу тектерин атайын издеп таап, курал жасашкан.
Керектүү таш теги жайгашкан жерде байыркы адамдардын таш курал жасай турган жайы – устаканалары орун алган. Мындай устаканалар Түштүк Кыргызстандын Капчыгай, Юрташсай жергелеринде табылган. Бир тектүү, чапканда курч миздүү, курал жасаганга ылайыктуу таш теги байыркы адамдар тарабынын миңдеген жылдар бою пайдаланылган.
Алгач жезди пайдаланышкан. Кенден жезди бөлүп алуу биздин заманга чейинки 8–6-миң жылдыктарга, күмүш жана коргошунду колдонуу 7–6-миң жылдыктарга, алтынды пайдалануу биздин заманга чейинки 5-миң жылдыктарга, колону колдонуу биздин заманга чейинки 4-миң жылдыктарга туура келет. Байыркы адамдар жез менен калайдын биригишинен колону алышкан. Коло доорунда металл өндүрүү жана андан калыпка куюу жолу менен сапаттуу эмгек куралдарын жасашкан.
Коло буюмдар чарбачылыкта, үй-тиричилигинде, согуш ишинде кеңири колдонулган. Чүй өрөөнүндө, Ысык-Көлдүн чыгышында, Кочкор өрөөнүндө табылган коло буюмдарынын кенчтери коло доорунда металл иштетүүнүн өзгөчө ыкмалары болгондугун далилдеген. Мындай археологиялык өзгөчөлүк «Жети-Суу металл иштетүү очогу» деп аталган.
Чуст маданиятында коло күзгү, орок куя турган таш калыптар жана курамына калай, мышьяк кошулган жез, коло буюмдары табылган. Кыргызстанда байыркы мезгилден эле калай өндүрүү болгондугун Сары-Жаздагы Ат-Жайлоо, Жыланды деген жерлерден табылган эстеликтер далилдейт. Байыркы мезгилден кен байлыкты кеңири иштеткен жерлер Талас өрөөнүндө да көп ачылган.
Коло доорунда коргошун өндүрүлгөн. Таштөбө көрүстөнүнөн табылган алтын жергиликтүү алтынга окшош болгон. Эрте темир доорунан Кыргызстандагы тоо-кен байлыктарын казуу кыйла өздөштүрүлгөн. Жазма булактар жана археологиялык маалыматтар темир, күмүш, алтын, коргошун, калай, сымап, цинк, туз кендери иштетилгендиги жөнүндө даректүү кабарларды берет.
9–10-кылымдардагы кытай жазма булактарында кыргыздарда алтын, темир, калай болгондугу баяндалган. Алардан сапаттуу куралдар жасалып, түрктөргө сатышкан. 10–12-кылымдарга таандык темир иштеткен көлөмдүү комплекс Балыкчы шаарына жакын жердеги Сарыбулуң жергесинде жайгашкан.
Темирдин көп өлчөмдө иштетилиши Жумгал жергесиндеги орто кылымга таандык Түгөлсай шаарчасынан баамдоого болот. Талас өрөөнүндөгү Киров суу сактагычы турган жердеги Садыркоргон шаар чалдыбарынан 9–12-кылымдарга тиешелүү 70тен ашуун кен казган жерлердин орду табылган. Бул жерде күмүш казып алуу биринчи кезекте турган.
Кыргызстанда байыртадан бери металл өндүрүшү топонимикада сакталып келет. Топонимия байыркы калктардын чарбалык турмушу, маданияты, пайдалуу кен байлыктары, аларды иштетүү тууралуу маалыматтарды топтойт. Мисалы, Жезказган, Күмүштаг жана башка.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жылуусуу мөңгүлөрү
Жылуусуу мөңгүлөрү — Алай кырка тоосунун түндүк капталында жайгашкан татаал өрөөн тибиндеги 2 мөңгү (Батыш жана Чыгыш Ж. м.). Сох суусунун оң курамы – Кожашкандын башында жайгашкан. Аларды меридиан багытта созулган тоо тармагы бөлүп турат. Батышындагы мөңгүнүн yзундугу 4,6 км, аянты 7,1 км2; башы деңиз деңгээлинен 4800 м, этеги 3890 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4400 м, абляция облусунун аянты 3,5 км2. Чыгышындагы мөңгүнүн узундугу 5,7 км, аянты 6,4 км2; башы деңиз деңгээлинен 4500 м, этеги 4200 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4300 м, абляция облусунун аянты 3,2 км2. Мөңгүлөрдөн Сох суусунун башаты – Жылуусуу башталат.
Дмитриевка (Даниловка куймасы)
Дмитриевка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Даниловка дарыясынын сол жээгинен 13 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Анвар Садат
Анвар Садат (25. 12. 1918, Мит Абу эль-Кум кыштагы, Минуфия провинциясы - 1981) - Египет Араб Республикасынын президенти (1970-1981). Египет аскер колледжин бүтүргөн (1938). Англичандардын үстөмдүгүнө каршы кыймылга активдүү катышкандыгы үчүн бир нече жолу камакка алынган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кпйпн Гамаль Абдель Насер менен жакындашып, 1952-жылы король Фарукту бийликтен алууга катышкан. 1960-61-жылы жана 1964-67-жылы Улуттук жыйналыштын төрагасы, 1969-70-жылы вице-президент кызматтарын аткарган. Насер дүйнөдөн кайткандан кийин президент болуп шайланган. Бийликти толук колго алуу үчүн бир нече чукул чараларды киргизип, армияны күчөткөн. 1972-жылы Анвар Садат СССР менен мамилесин үзүп, Египеттен советтик аскер кеңешчилерин чыгарган. 1973-жылы анын буйругу менен Египеттин куралдуу күчтөрү Израиль тарабынан басып алынган жерлерди бошотуу максатында кол салып, бирок ийгиликсиз аяктаган. 1974-жылы Анвар Садаттын өкмөтү Насердин мезгилиндеги багыттан баш тартып, өлкөдө рынок экономикасын киргизген. Менчиктештирүү, чет элдик капиталга жеңилдиктерди түзүү жана башка чаралар «инфитах» («ачык эшик») саясатынын негизин түздү. Натыйжада Египетке зор кирешелерди алып келген эл аралык туризм өнүккөн. 1978-жылы Анвар Садат, Израилдин премьер-министри Ш. Перес, АКШнын президенти Ж. Картер Кэмп-Дэвид Тынчтык макулдашуусун иштеп чыгышып, анын негизинде Египет менен Израилдин ортосунда тынчтык келишимге кол коюлган. Аталган келишим үчүн Анвар Садатка Нобель сыйлыгы ыйгарылган. Мындай кадамдар жалпы араб дүйнөсүнүн нааразылыгын жаратып, Егппет Араб өлкөлөрүнүн Лигасынан чыгарылган. 1962-жылдардан Араб социалисттик союзунун (ААС) Жогорку аткаруу комитетинин мүчөсү, 1970-жылдардан анын төрагасы болгон. 1981-жылы аскер парады өтүп жаткан учурда исламчыл уюмдардын мүчөлөрү тарабынан Анвар Садат атып өлтүрүлгөн.
Тантал
Тантал (латын тилинен Tantalum) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VВ группа элементи. К.н. 73, ат. м. 180,948. Жаратылышта 2 изотобу бар: туруктуу 181Ta (99,9877 %) жана радиоактивдүү 180Ta (0,0123 %, T1/2 =10 12 жыл). Т. 1802-ж. швед химиги А.Г.Экеберг ачкан. Элемент аты байыркы гр. мифологиясындагы Тантал баатырга арналган. Касиеттери боюнча ниобийге окшош. Жер кыртышында м. боюнча 2,5×10-5 %. Негизги минералдары: танталиттер-колумбиттер группасынан (Fe, Mn) (Nb,Ta)2O6, лопарит (Na,Cе,Ca,Sr) (Nb,Ti,Ta)O3, микролит (Na,Ca)2×(Ta,Ti)2O6(F,OH). Т. көгүлтүр боз түстөгү ийилгич, жеңил, иштетүүгө ыңгайлуу металл; тыгызд. 16,6 г/см3 (20оС); эрүү температурасы 2996оС; кайноо температурасы 5300оС. Касиеттери тазалыгына, курамына жараша болот. H, N, O жана С сыяктуу кошундулар металлды морт кылат. Т. абада туруктуу, 280оС гана окистенүүсү башталат. Кадимки температурада атомардык суутекти (Н), 250оС мол. суутекти (Н2) сиңирип алат. F менен кадимки темп-рада, Cl2, Br2, I2, S, N2 менен 250-500оС реакцияга кирет. О. эле ысытканда бөлөк элементтер менен да аракеттенет. К-таларга жана бузулуучу заттарга өтө туруктуу, ошондуктан тантал металлын дат баспайт. Т. бирикмелерде (V) валенттүү, төмөнкү валенттүү бирикмелери да кездешет. Т. белгилүү бирикмелеринин бири - Та2О5 к-талык оксид эки модификациясы бар: төмөнкү температурада a-формасы жана жогорку температурада b -формасы. Щелочтуу металлдар ортотанталаттары (Ме3ТаО4) Тантал кислотасынын туздары эң жөнөкөйлөрү. Т. к-тасына хТа2О5×уН2 О формуласы туура келет. Галогендер, бор, кремний жана фосфор менен аракеттенип боридд, силицид, фосфид, галогенидди пайда кылат. Т. өнөр жайда танталит-колумбит (Fe,Mn)[(Та,Nb)O 3]2 кендерин калыбына келтирип, тазалоо ыкмасы менен алынат. Тантал электр техн-сында, химимялык аппаратуралар жасоо, медицина, конденсатор, электрондук лампа, жылуулук алмаштыргыч, лаб-ялык идиштер алууда, жасалма жиптер өндүрүүдө (фильерлер) ж.б. колдонулат.
Таутомерия
Таутомерия – кадимки шартта бири-бирине тең өтүп турган тең салмактуу абалдагы изомерлер. Прототроптук таутометрия кеңири таралган, мында өзгөрүү протондун өтүшүнүн натыйжасында ишке ашат. Таутометрияга ацетоуксус эфиринин кетоенолдук формалары тиешелүү: СН3-С-СН2СООС2Н5 CH3t;C=CH-COOC2H5ООН Ацетоуксус эфири, бир жагынан кетондор үчүн мүнөздүү болгон реакцияга кирсе, экинчи жагынан енолдук реакцияга кирет. Анионтроптук таутометрия сейрек кездешет. Углеводцордун эритмелеринде, мисалы, Д-глюкозанын эритмесинде тең салмакта углеводдордун үч формасы болот: ⍺-глюкопираноза, β-глюкопираноза жана ачык чынжырлуу альдегиддик. Таутометрия кубулушу менен көптөгөн химиялык-технологиялык процесстер, өзгөчө дары заттарды жана боёочу заттарды синтездөө менен тыгыз байланышкан. Таутометрия тирүү организмдерде өтүүчү процесстерде өтө чоң роль ойнойт.
Ишкердик
Ишкердик – рынок мамилелеринин өзгөчө атрибуту.
Рынокко өтүү чарбалык ишкердиктин субъекттеринин ишкердик демилгелеринин өсүшүн болжолдойт. Өнүккөн рынок ишкердиктин өнүгүшү үчүн жагымдуу шарт түзөт.
Өндүрүштүк ишкердик андан ары керектөөчүлөргө сатылуучу товарларды, жумуш, кызмат көрсөтүүнү, маалыматтык, рухий байлыкты өндүрүүчү өндүрүш фазасын жана керектөө фазасын камтыйт.
Коммерциялык ишкердикте товар-акча, соода-алмашуу операциялары жана бүтүмдөр чечүүчү мааниге ээ, башкача айтканда товарларды жана кызмат көрсөтүүнү соодалоо ишин жүргүзөт.
Финансылык ишкердикте сатып алуу-сатуу объекти болуп өзгөчө товар акча, валюта, баалуу кагаздар эсептелет. Ишкердиктин бардык эле түрүнө пландар жана программалар керек. Бизнес-план бул бүтүмдөрдү ишке ашыруунун жана анын негизинде пайда табуунун план-программасы, башкача айтканда коюлган максаттарга жетүүгө багытталган пландуу иш-чаралардын, аракеттердин системасы.
Кереге-Таш (Лейлек району)
Кереге-Таш (2023-жылдын 1-январына чейин — Даргаз) — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Кең-Талаа айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы — 237 киши (2009-жылы).
Ляба-Яха (Лабахэй-Яха куймасы)
Ляба-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лабахэй-Яха дарыясынын оң жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.