cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чабарман баракчасы
Чабарман баракчасы – дипломатиялык почтаны ташууга укук бере турган ырасмий документ. Анда дипломатиялык чабармандын укугу, дипломатиялык почта жеткирилүүчү жерлердин саны көрсөтүлөт. Ч. б. дипломатиялык почтаны жеткирүү ишеними тапшырылган жарандык учактын командирине да берилиши мүмкүн. Мындай учурда Ч. б-нда почта жеткирилүүчү жерлердин саны гана көрсөтүлөт, анткени жарандык учактын командиринин өзү дипломатиялык чабарман болуп эсептелбейт.
Одри Ниффенеггер
Одри Ниффенеггер (англ. Audrey Niffenegger; 1963-жылы 7-июнда туулган) - америкалык жазуучу, сүрөтчү жана академик.
Жазуу
Ниффенеггер "Үч кан аралашкан эже сиңдилер " атуу графикалык роман жазып,чыгарманы жазуучу өзү "Сүрөттөр менен тартылган роман" деп атаган. Бул китепте өзгөчөлөнүп турган,деңиз жээгинде жашаган эже сиңдилер тууралу баяндалган. Китеп Эдуард Горейдин ишине салыштырылган.
Дагы бир "Укмуштуу окуялар" аттуу графикалык романы 2006-ж. 1-сентябрында жарыкка чыккан. 2004-ж. "Кечки китепмобиль" аңгемеси чыгармасы кийин башка форматтагы "визуалдык роман" стилиндеги 2008-ж.чыккан "Сактоочу"чыгармасы болуп чыккан.
2009-ж. март айында Ниффенеггер экинчи"Анын коркунучтуу симметриясы" аттуу көркөм үрөйдү учуруучу романын Чарльз Скрибнердин уулдарына 5млн долларлык аванска саткан.2009-ж.1-октябрында китеп жарыкка чыккан жана китеп боюнча изилдөөлөр Лондондун Хайгейт мүрзөсүндө орун алган, Ниффенеггер болсо гидтин ролунда болгон."Убакытка саякаттоочунун жубайы"жеткен коммерциялык ийгиликке жетпесе да,көптөгөн жакшы сындарга татуу менен Ниффенеггерге идеялар жана жагдай жаратуучу эң алдынкы жазуучу абройуна жеткизген. Ниффенеггер Уэйн Макгрегор менен биргеликте "Карга Кыз"(2013-ж.) сыктуу балет тамсилдерин жазышкан, төмөндөгү тамсил Лондондун "Королдук Опера Театрында" 2013-ж.,2015-ж. коюлган.
Азыркы учурда жазуучу "Сүргүндөгү Кыз Шиншилла" аттуу романынын үстүндө иштеп жатат.
Ли Бо
Ли Бай (экинчи аты Ли Тайбо; 701, азыркы Кыргызстан, Токмок шаары –762, Даньту) – кытай акыны. Акындын туулган жери жөнүндө эки божомол кездешет. Биринде ал Кытайдын Сычуань провинциясынын Цинлян кыштагында туулган делсе, экинчисинде байыркы Суябда, азыркы Токмок шаарынын жанында туулган деп айтылат. 900дөн ашуун лирикалык ырлары бизге жеткен, анын ичинде «Байыркы» циклинде, элдик ырлар жанрындагы ырларында (Юэфу), ыргактуу прозасында (фу), төрт саптык бир шилтемдеринде конфуцийлик рационализм даосизмге мүнөздүү жаратылыш менен жуурулушуу мотивдери менен айкалышкан. Дүйнөлүк поэзиянын классиги Ли Бонун ырлары элге жана аялдардын оор турмушуна жан тартууга, патриотизмге каныккан. Чыгармалары: Ли Бо. Тандалган ырлар. Б., 2001; Дүйнөлүк поэзиянын антологиясы, Б., 2004.
Кордоо айтышы
Акмаксың, кедей, оолукпа, Бир балаага жолукпа. Таманың тилип кан алсам, Анан, ачылып көзүң соолукпа. Тойгонуңа торпоңдоп, Сүйлөйсүң мага ороңдоп. Өлүп кетсең мейлиге, Жүрө бер, сокур, чолоңдоп. Жумшайын сендей кулумду, Төлөтүп алам пулумду. (Барпы менен Назарбайдын айтышы)
Кордоо айтышы көбүнчө таптык мүнөздө болуп, байлык менен жокчулукка байланыштуу арбын аткарылган.
Мисалы: Байдын кызы менен жардынын кызынын айтышынан:
Менин атам сурасаң, Дөөлөтүнө кубанат. Сенин атаң сурасам, Жалчы болуп суранат. Менин апам сурасаң Кийим кийип сыланат. Сенин апаң сурасам, Тезек терип, суу алат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Няревейтывис
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чакан ишкерчилик субъектиси
Чакан ишкерчилик субъектиси – менчик түрү менен укуктук-уюштуруу таризине карабастан, экономикалык ишти жүргүзүү менен, киреше табуу максатында белгиленген тартипте каттоодон өткөн, өз тобокелчилиги жана да өзүнүн мүлктүк жоопкерчилиги астында мыйзамдар тарабынан тыюу салынбаган иш-аракеттерди жасаган юридикалык жана жеке жактар.
Курутегерек алтын кени
Курутегерек алтын кени Чаткал районунда. Кен аймагындагы акиташ тегинин интрузия менен чектеш жеринде скарн кабаттары орун алып, аларда руда тулкулары жайгашкан. Рудадагы негизги минералдар: халькопирит, пирротин, магнетит, пирит, алтын, гетит, жез (нукура). Кендеги алтындын С1 категориясы б-ча запасы 22009 кг (алтындын орт. өлчөмү 2,17 г/т), С2 категориясы б-ча запасы 2096 кг.
Колдонулган адабият: КЫРГЫЗ УЛУТТУК ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ
Чалгындоо (чалгын)
Чалгындоо (чалгын) – 1) жер катмарындагы геологиялык түзүмдөр менен түпкүрдөгү мунайзат жана газ кенинин бар экендигин аныктоого багытталган баардык, баарыдан мурда бургулоо аткарымдары; 2) (аскердик) учурдагы же мүмкүн болгон душманы, аймак ж. б. жөнүндө маалыматтарды жыйноо максатындагы иш-чаралардын жыйындысы.
Жылгынды заказниги
Жылгынды заказниги – Ноокен районун аймагындагы токой заказниги. Мистелүү аймакты коргоо максатында 1975-жылы уюшулган. Аянты 300 га, анын 206 гектарын сейрек мисте токою ээлейт. Чөп өсүмдүктөрдөн эфемерлер басымдуу.
Кызыл-Дөбө
Калкы
Калкы ― 2085 киши (2009-жылы).
Шабдан баатыр
Шабдан Жантай уулу (1839, Чүй өрөөнү, Көк-Жар жайлоосу, азыркы Чүй ооданы Он бир жылга айыл өкмөтү - 1912) - Чүй, Кемин өрөөнүндө жашаган сарыбагыш уруусунун тынай уругунан чыккан манап, саясий, коомдук ишмер. Жантай Карабектин уулу. Жаш кезинен эле саясий турмушка аралашкан.
1868-ж. орус букаралыгына өтүүгө каршы чыккан саяк уруусунун манабы Осмондун котөрүлүшүн басууга катышкан.
Көгүлжүндөр
Көгүлжүндөр (лат. Lycaenidae) — күндүзгү көк көпөлөктөрдүн бир тукуму, буларга төмөнкү түрлөр да кирет: кооз көгүлжүн (лат. Lycaena bellargus), күмүшсымак көгүлжүн (L. cordon).
Шабдан баатыр
1876-77-ж. генерал Скобелевдин алайлык кыргыздарды Орусиянын карамагына өткөрүү ишине көмөк көрсөткөн.
1878-ж. жигитттери менен Ат-Башынын түштүгүндө орустардын чалгындоо отрядын коштоп жүргөн.
1883-ж. ал падыша Александр ІІІнүн тактыга отуруу аземине катышып, аскер старшинасы наамын алган, алтын саат менен сыйланган.
1884-ж. ага жылына берилүүчү 300 сом пенсия чектелген. 1909-ж. Чоң-Кеминде жаңы усулда сабак өткөрүүчү медресе салдырган. 65 жашында ажыга - Меккеге барган. Шабдандын өмүр баяны, ишмердиги Осмонаалы Сыдык уулунун «Тарых-и кыргыз шадманийа» аттуу 1914-ж. Уфадан басылып чыккан эмгегинде жазылган. Эстелиги Бишкек шаарында жана Кемин шаарчасына орнотулган.
Абдалиева, Гүлзада Кошоевна
Кыскача өмүр таржымакалы
Гүлзада Кошоевна Абдалиева 1969-жылы 22-апрелде Кыргызстандын Нарын облусуна караштуу Ат-Башы районундагы Казыбек айылында туулган.
1991-жылы Кыргыз улуттук университетинин тарых факультетин аяктаган.
2008-жылы кандидаттык диссертациясын коргоп, тарых илимдеринин кандидаты окумуштуулук даражасын алган.
Учурда (1998-жылдан тартып) И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинде эмгектенип келет.
Ливадия келишими
Ливадия келишими (1879) – Иле аймагынын статусу тууралуу Орусия менен Кытайдын ортосундагы ратификацияланбай калган келишим. Ливадия келишимине 1879-ж. 20-сентябрда Крымдагы Ливадия шаарчасында орус өкмөтүнүн тышкы иштер министри Н. К. Гирс менен Цинь өкмөтүнүн элчиси Чун Хоу кол койгон. Ал боюнча жалпы аянты 1302,36 чарчы миль келген Иле аймагын (390,7 чарчы миль аянтты камтыган Текес суусунун батышы менен Музарт ашуусунан тышкары) кайрадан Цинь империясынын кол алдына өткөрүп берүү макулдашылып, орус-кытай чек арасы Хоргос өзөнү, Ак-Бурташ тоосу аркылуу чектелген. Иртыш дарыясынын башы, Кашкар жана мурунку Кокон хандыгынын ортосундагы чек ара линиялары (азыркы Кыргызстандын аймагы) такталып, Россия Кулжа менен Чугучактан (Чөйчөк) тышкары Кашкар, Урга, Цзя Юй-гуань (Сучжоу), Кобдо, Улясутай, Хами (Комул), Турпан, Үрүмчү жана Гучан шаарында консулдук ачууга укук алган. Ошондой эле кеткен чыгымдар үчүн Цинь өкмөтү Россияга 5 млн сом төлөп берүүгө макул болгон. Атайын комиссия түзүлүп, чечим чыккандан кийин эки ай убакыт аралыгында Иле аймагын Кытайга толук өткөрүп берүү каралган. Бирок Цинь императору Ливадия келишимине канааттанбагандыктан, Чун Хоуну өлүм жазасына тартууга буйрук берилген.
Ливандыктар
Ливандыктар, Ливан арабдары, ливандык арабдар – эл, Ливандын негизги калкы. Бразилия, Аргентина, Мексика, АКШ, Венесуэла, Австралия, Канада жана башка өлкөлөрдө да жашашат. Жалпы саны 14–16 млн киши, анын ичинде 3,7 млну Ливанда (2009). Араб тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери христиан (маронит, православ, мелькит, протестант) жана мусулман (сүннөт, шиит, друз) дининде. Ливандыктардын этностук негизин арабдар менен ассимиляциялашкан финикиялык жергиликтүү элдер түзгөн. Өлкөдөгү саясий бытырандылык, 1516-ж. Осмон империясынын курамына кириши, 1920-ж. Франция мандатына тиешелүү мамлекет деп жарыяланышы жана башка ливандыктардын андан ары консолидацияланышына тоскоолдук кылган. 1943-ж. Францияга болгон көз карандысыздыкты жеңип алуу ливандыктардын улуттук экономикасынын өнүгүшүнө жол ачкан. Негизги кесиби – соода, кол өнөрчүлүк, дыйканчылык, бакчачылык. Эркектер кийиз калпак, жүндөн токулган куртка, шаровар, аялдар шаровар, көйнөк, жүндөн токулган кафтан кийип, бетине чүмкөмө жамынышкан. Тамакашы – негизинен дан, сүт, эт азыктары.
Көгүчкөн
Көгүчкөндөр, кептерлер (лат. Columbidae) – куштардын көгүчкөн сымалдар түркүмүнүн тукуму. Канаты узун, учтуу, жакшы учат. Түсү ар түрдүү. Жер бетинин мелүүн жана тропик алкактарында кеңири таралган. 43 уруусу, 285 түрү белгилүү. Көз Карандысыз мамлекеттер шериктештиги өлкөлөрүндө 3 уруусунун 13 түрү кезигет. Көбү келгин куш. Көгүчкөндөр токой, талаа, тоону, эгин айдалган жерлерди мекендейт. Дарак, бадал, аскаларга, курулуштарга уялайт. 2 жумуртка тууп, эркек, ургаачысы тең басат. Экиден же кээде колония болуп жашайт. Балапаны жылаңач, кээде сейрек тыбыттуу болот. Өсүмдүк уругу, мөмөсү менен азыктанат. Суу ичүү үчүн алыс аралыкка учуп барат. Азыркы почта жана кооздук Көгүчкөндөр Көк көгүчкөндөн чыккан. 6 түрү, 9 түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган. Ак төш көгүчкөн менен сур көгүчкөн (эверсмаин) Кыргызстандын Кызыл китебинин тизмесине кирген.
Адамдын буту
Бут — таяныч жана кыймыл органы. Буттун функциясы негизинен үчкө бөлүнөт: бут дененин таянычы (туруп туруу, денени тик абалда кармоо), денени кыймылга келтирет (басуу, чуркоо жана башка) жана секиргенде, чуркагандагы күчтү амортизациялайт. Бут бири-бири менен муун аркылуу бириккен үч бөлүктөн: сан, балтыр жана бут кетменинен турат. Бут дененин тулку менен бут курчоосу аркылуу биригет. Буттун кыймылы колдукуна салыштырганда азыраак. Буттун скелети — кашка жиликтен, балтырдын эки сөөгү — чоң жана кичине жилинчик сөөктөн, бейбелчек жана шыйбылчактан жана манжа сөөктөрүнөн турат. Кашка жиликтин жогору жагы жамбаш сөөгүнүн чуңкурунда шар сымал муун баштыгы аркылуу бекийт. Кашка жиликтин төмөн жагы шыйрактын жото жилик менен блок сымал тизе муунун түзөт. Сан булчуңдары алдыңкы, арткы жана ичке имерилтүүчү булчуңдардан турат. Шыйрак сөөктөрү бири-бири менен кыймылсыз бириккен, төмөнкү учтары бут кетмени менен кызыл ашык муунун түзөт. Шыйрак булчуңдары бут кетмени менен манжаларды кыймылга келтирип туруучу алдыңкы, арткы, сырткы булчуңдардан турат. Буттун кетмени туруп турганда басканда таяныч кызматын аткарат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8 Нога человека Адамдын буту
Noha fa:اندام تحتانی
Тяньшанит
Тяньшанит - минерал, Na2BaMnTiB2Si6O20. Кошундулары: Fe, Ta, Nb, Mg, Ca, K. Агрегаты майда бүртүктүү.
Өнү саргыч жашыл. Айнектей жылтырайт. Катуулугу 6-6,5, тыгыздыгы 3,29 г/см3. Биринчи жолу Алай кырка тоосунун түштүк капталындагы Дара-и-Пиоз мөңгүсүнүн моренасынан (Тажикстан) табылган. Щёлочтуу сиениттеги кварц-эгирин-микроклиндүү пегматитте пирохлор, астрофиллит, бафертисит, данбурит ж. б. менен чогуу кездешет.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Буттем
Буттем (ал-Буттам, ал-Буттаман, Бутаман, pottman) – тарыхый ороним, Орто Азиядагы тоолуу өлкөнүн орто кылымдагы аты. 7–12-кылымдагы араб-фарсы географиялык адабияттарда, муг документтеринде ал Фергана менен Пянж дайрасынын аралыгында жайгашкан, орографиялык түзүлүшү татаал. Биринчи же Ички, Орто буттем, Тышкы буттем болуп 3 бөлүккө бөлүнгөн. Азыр аларды Ысар (Гиссар), Заравшан жана Түркестан-Алай тоо кыркалары менен салыштырышат.Ал Истахри (10-к.) Буттем –адам жеткис бийик аска тоолор, анын көп жери суук, ызгаардуулугун, тоолордо алтын менен күмүштүн кендери, кеперез менен нашатырь бар экендигин жазган. «Дүйнөнүн чектерин» (10-к.) жазган белгисиз фарсы географы Бутамандын чыгыш чеги Хурсаб (Куршаб) суусунун башына чейин барат деп көрсөткөн.Азыркы географиялык номенклатурада буттем кезикпейт.
Чарбакерчилик салыгы
Чарбакерчилик салыгы – өлкө чегинде жергиликтүү майда чарбачылык жүргүзгөн уюмдарга салык салуу. Ал Батыш Европа өлкөлөрүндө колго алынган.
Фрэнсис Ходжсон Бернетт
Фрэнсис Элиза Ходжсон Бернетт (англ. Frances Eliza Hodgson Burnett; 1849-жылы 24-ноябрь - 1924-жылы 29-октябрь) Британ-Америкалык жазуучу жана драматург. Ал үч балдарга арналган "Кичинекей Лорд Фаунтлерой" (1885-1886жжылы чыккан), "Кичинекей канзаада" (1905-ж) жана "Сырдуу бакча" (1911-ж) романдары менен белгилүү болгон.
Өмүр таржымалы
Фрэнсис Элиза Ходжсон Читам, Манчестер, Англияда туулган. 1852-жылы атасы каза тапкан соң,үй бүлөө оор учурларга дуушар болгондуктан 1865-жылы АКШнын Кноксвилле, Теннесиге эмиграция болушкан. Френсис 19 жашынан баштап,үй бүлөөсүнө жардам көрсөтүү максатында журналдарга чыгармаларын чыгаруу менен акча таба баштаган. 1870-жылы апасы каза тапкан жана Френсис 1872-жылы кийинчээрек дарыгер болуп эмгектенген Свон Бернетке турмушка чыккан. Бернет үй бүлөөсү Парижде эки жыл жашаган учурунда, эки уулду болушкан.Кайрадан АКШга, тагыраак айтканда Вшингтонго кайра кайтып келүүгө чейин Бернет романдарды жазууну кайрадан жандандырган жана биринчи "Ласс о Лоури" чыгармасы басылып чыгарылгандан соң, көптөгөн жакшы сындарга татыган. "Кичинекей Лорд Фаунтлерой" 1886-жылы чыгып, балдарга арналган фантастика стилиндеги жазуучу атактуулугн алап келген жана ошондой эле 1890-жылы жазылган улууларга арналган романдары да белгилүү болгон. "Кичинекей Лорд Фаунтлерой" жана "Кичинекей канзаада" чыгармаларынын сахналаштырган вариантын жазууга жана түзүүгө жардам берген.
Барнетт сүйлөшүүлөрдү жактырган жана жашоодон толугу менен ырахат алган инсан болгон. 1880-ж тартып Англияга тез тезден каттап баштагандыктан 1890-жылы ошол жерден үй сатып алган жана ошол үйдө "Сыйкырдуу бакча"аттуу чыгарма жаралаган. Анын тун уулу Лайонель 1890-жылы кургак учук оорусунан көз жумган, бул окуя адан катуу депрессияга дуушар кылган жана ал депресси менен өмүрүнүн аягына чейин күрөшүп келген. 1898-жылы Свон Бернет менен ажырашып, 1900-жылы Степан Таунсендге күйөөгө чыгып,1902-жылы аны менен ажырашып кеткен. Бир нече жыл өткөндөн кийин ал Нассау Каунти, Лоңг Айлендге көчүп келген, ошол жерде 1924-жылы көз жумган жана сөөгү Рослин мүрзөсүнө коюлган.
1936-жылы жазуучунун урматына Бесси Поттер Воннох тарабынан мемориалдык айкел Борбордук Парктын Консерваториялык Бакчасында тургузулган. Эстелик атактуу"Сыйкырдуу бакча" чыгармасынын эки белгилүү каармандарын Мэри жана Диконду чагылдырат.
Тянь-шань кою
Тянь-шань кою - эт-жүн багытындагы чала уяң жүндүү кой породасы.
Кыргызстанда Нарын облусундагы Тянь-Шань тажрыйба станциясы жерг. соолук койлор прекос, жаңы кавказ мериносу, вюртемберг, кийинчерээк (1950-жылдан) линкольн кочкорлору менен аргындаштырылып чыгарылып, 1966-ж. жаны порода катары бекитилген. Бул порода бийик тоолуу катаал шартка көнүккөн, чыйрак, чоң, тез жетилет, жакшы кроссбреддүү, чала уяңжүнберет.
Оушэн Гэйт (Нү-Жерси)
Оушэн Гэйт (Нү-Жерси) (Ocean Gate) — Нү-Жерси штатынын Оушен округуна караган АКШ шаары.
Тянь-шань кою
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Оушэн Гэйт (Нү-Жерси)
Калкы - 2011 киши. Болжолдуу аянты - 1.1 км². FIPS коду — 34-54450.
Акаяр
Акаяр — кырк чоронун бири, балбан. А-дын балбандыгы Көкөтөйдүн ашында Жолойду жыккан. Кошойду көтөрүп кеткен (Саякбай Каралаев, 2. 47) жеринен көрүнөт. "Манас" эпосунда дайыма «Чын ачуусу келгенде, Төөнү жаза муштаган, Төө көтөргөн Акаяр» (Саякбай Каралаев, 2. 65),— деп балбандыгы айтылат. А-дын адамгерчилиги, баатырлыгы Көзкамандардын алдап берген уусун ичип, каршылык көрсөтүүгө алы келбей калган Манасты жалгыз өзү салгылашып жүрүп ажыратып алганын, Каныкей Семетейге:
Итчабактар
Итчабактар (лат. Nemacheilus) — каңылтыр балыктардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: Аму-Дарыянын итчабагы, Вардар итчабагы, тоо итчабагы, кадимки итчабак, Ысык-Кол итчабагы, Европа итчабагы (N. barbatulus), Куйпер итчабагы (N. kuiperi), Охрид итчабагы, боз итчабак, Сибирь итчабагы, Терек итчабагы, Тибет итчабагы, Фергана итчабагы жана ушундай сыяктуулар.
Акаяр
Канча кытай балбанды Бучкагына теңебей, Каарданып жөтөлүп, Ала-Тоодой атаңды, Артык балбан Акаяр, Жаш баладай көтөрүп (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 199, 200—202),— деп баяндалат. Көзкамандар А-ды байлап алып, Таласка ор казып салып кетишет. А-ды ордон Кыргылчал тартып алып, Манастын эмне болгонун угат. А. Чоң казатта окко учат (Саякбай Каралаев, 2. 200).
Шевелевская (дарыя)
Шевелевская — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Унжа дарыясынын оң жээгинен 97 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Орток (Кочкор району)
Орток — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Кара-Суу айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1283 киши (2009-жылы).
Жугуштуу оорулар бөлмөсү
Жугуштуу оорулар бөлмөсү —  шаардык жана райондордогу борбордук поликлиникалардын составындагы уюштуруу-методикалык,кеңеш берүү-диагностикалык жана дарылоо, ошондой эле жугуштуу ооруларга жана бактерия алып жүрүүчүлөргө диспансердик байкоо жүргүзүүчү бөлүм. Өнөкөт ооруларды кабыл алуу жана кеңеш берүү, ооруп айыккандарга жана бактерия алып жүрүүчүлөргө амбулаториялык дарылоону жана жугуштуу оорулуу менен катнашкандарга байкоо жүргүзүүнү врач-инфекционист жүргүзөт. Жана ошондой жугуштуу ооруларга каршы күрөш жүргүзүү үчүн пландуу түрдө оорулууну, бактерия алып жүрүүчүлөрдү өз убагында таап, жугуштуу оорулардын алдын алууну ишке ашырат жана калк арасында санитариялык-агартуу иштерин жүргүзөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Тютчев Фёдор Иванович
Тютчев Фёдор Иванович (23.11 (5.12). 1803, Овстуг кыш., азыркы Брянск обл. - 15 (27) 7. 1873, Царское Село, азыркы Пушкин ш.) - орус акыны.
Жаш чагында эле ыр жаза баштаган. 1819-21-ж. Москва университетинде окуган. 1822-37-ж. Мюнхенде, 1837-39-ж. Туринде орус дипл. миссиясында, 1848-жылдан өмүрүнүн акырына чейин ТИМде иштеген. Акын катары 20-30жылдары калыптанган. Анын эн мыкты лирикалык ырлары да ошол мезгилде жазылган. 1854-ж. туңгуч ыр жыйнагы жарык көргөн. Тютчевдин филос. көз карашы Ф. Шеллингдин натурфилософиясынын таасиринде калыптанган.
Ошондуктан анын лирикалык ырларында дүйнө, жаратылыш, адам бири бири менен тынымсыз карым-катышта, күрөштө сүрөттөлөт. 50-60-жылдарыТютчев адамдын сезимин, ой-санаасын даана ачып көргөзгөн эң мыкты ашыктык ырларын жараткан. Көп ырлары чет тилдерге, алардын ичинен кыргызчага да которулган (Э. Турсунов, Н. Жаркынбай, Ж. Мамытов).
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Семенов кауфманиясы
Семенов кауфманиясы (Kaufmannia semenovii (Herd.) Regel, Kaufmannia brachyanthera Losinsk) - Бийиктиги 15(20) – 30 (40) см ге жеткен көп жылдык чөп өсүмдүк. Жалбырактары тамыр моюнчасында, узун жалбырак саптуу; Жалбырактары тегерек-бөйрөк сымал, айчыктуу тишчелүү, эки жагынын тарамышы булалуу, гүл сабагы кыйшык түктүү, жалбырагынан ашып турат. Гүлдөрү тутамдай чатырча гүл тобуна чогулган, ороочторунун жалбыракчалары узунча- тескери жумуртка-шынаа сымал, үстүнөн кесилгендей тишчелүү; Гүл сабы безчедей булалуу; чөйчөкчөсү бездей-түктүү, беш бөлүктүү, ланцеттей бөлүктөрү менен, түтүкчөсүнөн кыска. Гүл коргону бозомук-сары, түтүкчө-воронкадай; чаңчасы жана мамычасы гүл коргонунан чыгып турат. Мөмөсү – жумурткадай кутуча.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май-июлда гүлдөп, июлң-августта мөмөлөйт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк Тянңшанң (Кетмен, Заилийск, Күңгөй тоо кыркалары). Кыргызстанда – Күңгөй Алатоо кыркасынын түштүк беттериндеги Чоңаксуу суусунун бассейниндеги Ортобайсорон капчыгайында.
Өсүү шарттары
Карагайлуу тоо алкагынын таштардын жана аскалардын жаракаларында.
Саны
Аз сандагы популяциялары.
Чектөөчү факторлор
Чектелбеген рекреациялык оордук: гүлүн массалык түрдө үзүп-чогултуу.
Өстүрүү
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
СССРдин Кызыл китебине (1978), СССРдин Кызыл китебине (1984), Казак ССРинин Кызыл китебине (1981) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн популяциясынын абалын катуу текшерип, өскөн аймактарды коргоп, атайлап өстүрүү зарыл.
Статусу
V U. Сейрек кездешкен, эндем түр.
Үч ай мөөнөт бүтүп, согуштун кайра башталышы («Манас» эпосу)
Үч ай мөөнөт бүтүп, согуштун кайра башталышы («Манас» эпосу) Кандуу кармашта Алмамбет, Сыргак, Чубак окко учат. Аккулага замбиректин огу тийип, Манас жөө калат. Жөө калган Манасты аңдоостон келип Коңурбай айбалта менен шилиге чабат. Токтук деген кытай мергени Манасты атканы жатканын көрүп Жолой токтотууга аракет кылат. Андан жазганган мерген жаза атып, жаанын огу оң чекесине тиет. Кыргыздарга жан тарткан Жолой Манас жарадар болгонун көрүп, кара калмак манжуларын алып, согушту таштап кетет. Согушта кытай менен кыргыздар гана калып, кармаш басаңдайт. Жарадар Манасты элге алып келишет.
Чарба жүргүзүү укугу
Чарба жүргүзүү укугу – КР жарандык мыйзамдары боюнча мүлккө ээлик кылуу, пайдалануу жана тескөөнү ишке ашыруу боюнча чектөөлөргө ээ буюм укуктарынын бир түрү. Мамлекеттик же муниципалдык ишканалар таризиндеги юридикалык жак гана Ч. ж. у-нун субъекттери боло алышат. Мүлкү Ч. ж. у-на таандык ишкана ал мүлккө ээлик кылууну, пайдаланууну жана тескөөнү мыйзамда белгиленген гана чектерде жүргүзөт. Чарба жүргүзүүдөгү мүлктүн ээси ишкана түзүү, анын ишинин затын жана максатын аныктоо, аны кайра уюштуруу жана жоюу маселелерин чечет, аны кайра уюштурат жана жоёт, ишкананын директорун (жетекчисин) дайындайт, ишканага таандык мүлктүн багыты боюнча пайдаланылышын жана сакталышын көзөмөлдөөнү ишке ашырат. Менчик ээси ишкананын чарба жүргүзүүсүндөгү мүлктү пайдалануудан түшкөн пайданын бир бөлүгүн алууга укуктуу. Ишкана чарба жүргүзүү укугунда өзүнө таандык кыймылсыз мүлктү менчик ээсинин макулдугусуз сатууга, аны ижарага, күрөөгө берүүгө, чарбалык шериктештердин жана коомдордун уставдык капиталына салым түрүндө кошууга же башка ыкма менен башкарууга укуксуз. Ишканага таандык калган мүлктөрдү ал КР мыйзамдарында каралгандан башка учурларда өзалдынча башкарат.
Үч ай мөөнөт бүтүп, согуштун кайра башталышы («Манас» эпосу)
Окуя Радлов жазып алган вариантта жок. Саякбай Каралаевдин вариантында: Коңурбай баштаган кытай колу арттан жете келип, эки кол беттешет. Качкан жоону артынан кууп, он эки күндүк жолго сүрүп барышканда эми такыр жеңилерине көзү жеткен Коңурбай акыл ойлоп, амалданып жети күнгө урушту токтото туралы, элим менен кеңешейин, элим макул деп туура көрсө өзүңдү Түп-Бээжинге кан көтөрөлү — деп, Манаска элчи жиберет. Манас анын амал менен алдап жатканын билбей согушту токтотууга макул болот. Кытай жети күн тыныкса баш-аягын жыйып, жаңы жардам алып, күчөп кетерин айтып Алмамбет нааразылыгын билдирет. Манас кенебей, Алмамбеттин айткандарын көңүлгө албайт. Тынымдан пайдаланып кытайлар качканын токтотуп, жардамга жаңы күч кошулуп кайра согушка киришет. Жардамга келгендердин ичинде ажайыптан Алмамбет менен бирге окуган казыналык чоң мерген Кожожаш келет. Ал оору болуп мурдагы согуштарга катышкан эмес экен. Ажыдаардан менден алты ай ашык окуду эле, өнөрү өзгөчө деп андан Алмамбет да чочулайт. Кожожаш мерген Көкчө менен Музбурчакты, аларга удаа Сыргакты атып өлтүрөт. Кожожаш аткан ок бооруна тийген Чубак оор жарадар болуп, коркок ооруга кезигип, дайынсыз кетет. Кырк чоронун белдүүлөрүнүн көбү өлүмгө учурап, жоого жалгыз такат кылып жүргөн Алмамбет Кожожаштын огунан шейит болот. Баатырлардан айрылып, катуу кайгы тарткан Манас жоого каршы өзү аттанмак болуп камынып жатканда аңдып келген Кожожаш өзүн атайын десе ок өтпөйт, атын атып, Аккула окко учат. Аккула окко учуруп, Алмамбет шейит кечирип мен эми кантип тирүү жүрөмүн! — деп Манас кейип арман кылат. Жөө калган Манас белеске чыгып, дүрбү салып, Кожожаш, Коңурбай баш болгон кытай баатырлары эми кыргыздарды кырып, Манасын тирүү кармап алабыз! — деп тойлоп жатканын көрөт. Манас туулганда касиеттүү думана берген Аколпоктун жакасына тигилүү болот ок менен Аккелтени октоп, кароолуна дүрбүсүн таңып, шашпай мээлеп атканда, Кожожаш менен катар отурган сегизинин башын ок жулуп кетет. Аярлыгы жанда жок четирээк олтурган Коңурбай аман калып, шаарына кире качат.
Койчуманов, Апыш
эстелик
Нарын облосунун Ат-башы районунда эстелик орнотулган, Жана Ат-башы районунун Ак-мойун айылында озу иштеген мектепин аты Апыш Койчуманов деп койулган жана эстелиги орнотулган, жашаган кочосуно да Койчуманов Апыш кочосу ыйгарылган
награды
Узурлуу эмгеги учун жана Ата Мекендик согуштагы каармандыгы учун Ленин ,"Кызыл Жылдыз" ," Ата Мекендик Согуш ,ордендери ,"Эрдиги учун ," " Согуштагы каармандыгы,медалдары эки жолу Кыргыз ССР Жогорку Советинин алты жолу Кыргыз ССР инин Агартуу Министерствосунун Ардак грамоталары менен сыйланган.
биография
1923 жылы Ат башы районундагы Ак моюн айылында дыйкан дын уй булосундо туулган, 1940 жылы оз айылындагы Кызыл Дыйкан жети жылдык мектебин бутуруп мектепте мугалим болуп иштеген ошол эле 1940 жылы Советтик Армиянын катарына чакырылып Улуу Ата Мекендик согушта 1941жылдан  1945 жылга чейин катышкан  согуштан кийин омурунун акыркы кунуно чейин Кызыл Дыйкан орто мектебинде мугалим болуп иштеген. 1969 жылы ондуруштон ажырабастан сырттан окуп жогорку билимге ээ болгон. Ал жаш муундарга бекем билим ,Коммунисттик тарбия беруудо 44 жыл бою талыкпай эмгектенген.Таланттуу педагог дун асыл эмгеги жогору бааланып ,ага 1974 жылы Кыргыз ССР инин мектептерине эмгек синирген мугалими, деген наам берилген ССР жогорку Советиинин Президиумунун Указы менен 1978 жылы Социалисттик Эмгектин Баатыры деген ардактуу наам ыйгарылган
Үч ай мөөнөт бүтүп, согуштун кайра башталышы («Манас» эпосу)
Каныкей жаман түш көрүп, Манас атынан ажыраганын сезип, Тайбуурулду коштотуп Бакайды жөнөтөт. Бакай келип, Тайбуурулга минген Манас катуу каарданып колунун өлгөнүнөн калганын баштап кайра согушка кирет.
Чарбакер субъекттер
Чарбакер субъекттер – юридикалык жактын укуктарын пайдалануучу жеке, жамааттык, кооперативдик, акционердик, мамлекеттик, коомдук же башка уюмдар, чарбалык бирикмелер (ассоциациялар), товар өндүрүү, сатып өткөрүү же сатып алуу боюнча чарбалык иштерди жүргүзүүчү субъекттер; өзалдынча ишкердик менен шугулданган жарандар жана алардын юридикалык жакты түзгөн жана ансыз аракеттенген бирикмелери.
Акбай
Акбай — "Манас" эпосундагы кейипкер, Жайдардын уулу, балбан. Көкөтөйдүн ашында Жолой менен күрөшкө балбан тандап Кошой «оюлган кара кашы бар, он жетиде жашы бар» А-га да келет. Ал макул болот, бирок, «балтыр этиң толо элек, балбан кезиң боло элек» (Сагымбай Орозбаков, 3. 193),— деп күрөшкө чыгарбай коёт. А-дын балбандыгы Жолойду жыккан алп Кошойду көтөрүп кеткендигинен (Сагымбай Орозбаков, 3. 227) даана көрүнөт. Чоң казатта кыргыз баатырларынын катарында эскерилет.
Акас мерген
Акас мерген — уламыш боюнча атактуу тулпарлар Аккула, Ачбуудан, Мааникерди тууган Кула бээнин ээси. Жоокерчилик заманда калмактар кыргызга кол салып, аларды туш тарапка таратканда 10 түтүн кыргыз бөлүнүп, тоо арасында калып калат. Ушундай кыйынчылык учурда элден А. м. деген чыгып, кийик атып элди багып турат. А. м-дин Кула бээси болот. Күндөрдүн биринде ал мерген бээсин тоо арасындагы көлдүн боюна аркандап коюп, өзү кийикке чыгып кетет. Кула бээнин бооз экендиги жазга жакын билинет. Тоо арасында бөлүнүп калган бул элде бирин-серин гана жылкы болгон. Айгыр жок туруп эле Кула бээнин Кула кулун тууп коюшу, элди кубандырат, бир чети таң калтырат. Айылдагы акылман аксакалдар Кула бээ кайыптан тууду деп айтышат. Кула бээнин кулуну чоңоюп, тай болот. Кийинки жазда да Кула бээ куйругу агыш Сур кулун тууйт. А. м. аксакалдарды чакыртып: Манас Алтайдан келип, калмак, кытайларды чаап кыргыз жеринен кууп чыгыптыр; ашуу, жолдор ачык экен Кула тайды Ат-Башынын базарына алып барып сатайын деп кеңешет. А. м. жолдоштору менен Арпаны ашып, Ат-Башынын базарына барышат. Жылкы сатуучулар, кардарлар, соодагерлер чыгыш менен батыштан келишип, базар абдан чоң болуп, аргымактар өзүнчө, чобур аттар өзүнчө, кунан тайлар өзүнчө сатылат экен. А. м. жолдоштору менен аргымактар сатылуучу жайдын четине Кула тайды кармап туруп калышат. Алардын жанына кароолчу келип: бул жерге силер турууга болбойт, бул жерде аргымактар сатылат, тигиндей чобур аттар сатылуучу жерге баргыла деп корсулдайт. Ошентип, булар акыйлашып турганда базар башчы келип, Кула тайды айланып чыгып, жигиттер бул тайга окшошуп турат дейт. Анан алардын айланасына соодагерлер, кардарлар, сынчылар топтоло баштайт. Кула тайды бир соодагер он беш бээ, отуз атка сатып алып кетет. А. м. жылкыларды айлына алып келип, ар бир түтүнгө эки ат, бир бээден бөлүп берет. Кула тайды сатып алган соодагер Олуя-Ата, Түркстанды карай жол тартат. Бул маалда Манас баатыр Таласка көчүп келип, зериккенде ордо атып, чоролору менен ууга чыгып, таң-тамаша өткөрүп жүрүп, өтүп бара жаткан соодагерге жолугуп, анын жылкыларынын арасындагы Кула тайды жактырып калат. Сынчы, далычы, төлгөчүлөрүн чакыртып тайды сынатат:
Оң кулактын түбүндө Ак белгиси бар экен, Ал кайыптан калганы Аныктаган белги экен. Атасын абдан карасам, Суу түбүндө жаралган, Кула бээ жалын тараган, Суудан чыгып атасы Кула тай андан жаралган (Кол жазмалар фондусу, 291-инв., 110-б.).
Үч ай мөөнөт бүтүп, согуштун кайра башталышы («Манас» эпосу)
Кыргын болгон кытайлар Манастын каарына чыдабай качып, чебине кире качкандары гана аман кутулушат. Баатырлардын өчүн албай, Коңурбайды жайлабай кантип кайра кетем! — деп каарданган Манас сепилдин дарбазасын бузамын — деп айбалта менен койгулап турганда асмандан «Бээжинге алың жетпейт, кайткын!» деген добуш үн угулат. Алданын буйругу экен — деп Манас колун баштап, кайра тартат. Баткактуу кара суунун боюна токтоп, колдун эсебин алып, өргүү болушуп, эртеси эртең менен Манас намаз окуп жатканда аңдып келген Коңурбай найза менен кыр аркага сайып, жарадар кылат.
Акас мерген
Ач куйрук тайды (сур тай) кулундуу он беш бээ, он беш атка бир соодагер сатып алып, чыгышка «Кайнаган калмак жерине, Жолой алптын элине» жол тартат. Базардан соодагер жетелеп турган ач куйрукту Жолой сатып алып, атын «Ачбуудан» деп коёт. А. м-дин Кула бээси дагы кулун тууганда кер маңдай тайын Ат-Башы базарына алып келип, кулунду жыйырма бээ жана отуз ат, тайга сатат. Кер маңдайды сатып алган соодагер Өзгөндү көздөй жол тартат. Соодагер Анжыян, Маргалаң, Коконду аралап Ташкенди көздөй бараткан маалда Ташкен каны Көкөтөй жигиттерин ээрчитип, аң уулап жүргөн болот. Ал соодагер айдап келаткан көп жылкынын арасында бир аргымак бар экенин угуп, аргымак эмес эле тай экен, тай болсо да өзү сынап жактырып, жалгыз уулу Бокмурунга арнап сатып алат. Маңдайы ачык кең экен Маанилүү жагы бар экен, Мен атасам Мааникер Ашкан күлүк бул экен (КФ. 291-инв., 134-б.),— деп атын «Мааникер» коёт. А. м-дин эли көбөйүп, жыйырма түтүнгө жетет. Алар Кула бээнин кулундарын сатып отуруп оокаттары жакшырып калат. Эч бир айгыр карабаса деле Кула бээ кулун тууп жатканына таң калган А. м. бээси акыркы жолу көк кулун тууганда аны жетелеп барып, көлдүн жээгине аркандап, өзү көмүскө жерде аңдып жатып алат. Бир маалда көлдөн көпкөк айгыр чыгып келип Кула бээни жыттагылап калат. Жашынып жаткан А. м-ди көрүп калган көк айгыр көк кулунду жалдан тиштеп, көлгө сүйрөп кирип кетет. Кула бээ тегеренип-тегеренип, кан сийип жиберет. А. м. Кула бээни айылына жетелеп келет, мал болбосун көргөн эл аны союп алышат. Ошондон кийин А. м. ооруп дүйнөдөн кайтат. Көк айгыр көк кулунду сүйрөп кирип кеткен көлдү эл «Кулун», ал эми жанындагы жайлоону «Акас жайлоосу» деп атап койгон экен.
Үч ай мөөнөт бүтүп, согуштун кайра башталышы («Манас» эпосу)
Кароолдо туруп уктап калган Ажыбай Коңурбайды качканда көрүп, артынан жетип, найза сайып жарадар кылат бирок аты күлүк Коңурбай жеткирбей кутулуп кетет. Манаска сайылган найзаны Ажыбай түз тарта албай, болоттун учу сынып, аркада калып калат.
Сыргакты баш кылып өлгөн баатырлардын сөөгүн Көк-Булуңга коюп, Алмамбеттин сөөгүн кытайлардан тартып алып, элге жеткирсин деп Саралага жүктөп коё берет. Оорусу катуулап атка жүрө албай калган Манасты арча табытка салып атка жүктөп, катуу жүрүп элге жетишет.
Окуя айрым өзгөчөлүктөр менен белгилүү манасчылардын көбүндө Саякбай Каралаевдин  вариантына жакын айтылат.
Манастын өлүмү, күмбөз салдыруу — эпостун жыйынтык окуясы.
Манас эли, баатырлар менен коштошот. Баласынын жаш калганына арман кылат. Манас өлүп Каныкей кошок айтат. Үрүмчү шаарына жакын Баяндынын талаасындагы Кум-Арык деген жерге Манастын сөөгүн коюп күмбөз салышат.
Жалпы эле Кичи чабуул (Кичи казат), айрыкча эпостун корутунду мүнөздөгү окуялары Сагымбай Орозбаковдун вариантында кыска, үстүрт гана айтылган.
Радлов жазып алган вариантта Манастын өлүмү «Семетейдин туулганы» деген тема менен берилген бөлүмдүн киришүүсү катары баяндалат. Мында Манастын согушта жарадар болгону эскерилбейт, тескерисинче «Аккула арыган экен, Манас кан карыган экен» делип баатыр карылыгы жеткенде өз ажалынан өлгөнү берилет. Каныкейдин жети айлык боюнда бар кезде ооруп жаткан Манас чоролорун чакырып, көзүм өтүп бара жатат, артымда кала турган бала жаш, жардам бере жүргүлө — деп керээзин айтып, дүйнөдөн өтөт. Манастын сөөгүн Таластын боюндагы Сулпукорго койгон делет. Күмбөз салдыруу эскерилбейт.
Саякбай Каралаевдин вариантында Каныкей Муздактын башы Муз-Жайлоого көчүп салкынга конуп, Шуутуну жиберип Мысыр менен Багдаттан үпү, апы деген дарыларды алдырып, Манастын шилисиндеги жарасына жаап, кырма кызыл дарыны ичинен берип дарылайт. Манас кадамкисиндей болуп айыгып, кайра келип, Таласка конуп, эл башкарып турат. Алмамбеттин сөөгү жүктөлгөн Сарала келип, сөөктү Ат-Башыдагы Чеч-Дөбөгө алып барып коюшат. Ошондон кайра келип, катуу капаланып Алмамбеттин үйүнө өкүрүп түшкөн Манас мээ аралаш сары зил кусуп, эси ооп жыгылат. Коңурбайдын найзасы тийген белиндеги жарасынын оозу бүтүп калгандыктан элес албай Каныкейге айткан эмес экен. Баатырдын белиндеги жарасын билбей калганына катуу кайгырган Каныкей тинте менен жаранын оозун ачып көрсө оозу жымыйып бүткөн менен нары жагы зилдеп, кыр арканын жүлүнүн чиритип жибериптир. Манастын оңолуп өөдө болбосун түшүнгөн Каныкей баатырга керээзиңди айт? — деп өтүндү. Мен өлсөм атаң Темиркандыкына качып барып, Семетейди бир тууганың Ысмайылга бактыр, он экиге чыкканда элдин кабарын угуз, Бакайга кеңешип сөөгүмдү эч кимге билгизбей жашырын кой, Кошой, Төштүк Сайкал, Көкбөрүлөргө кабар бер — деп Манас керээзин айтат. Каныкей Тайбуурулду мингизип Ажыбайды кабарга жөнөттү. Ажыбай жолдон Манастыкына келаткан Урумкан уулу Көкбөрүгө жолугат. Аяш атама өзүм кызмат кылам деп анын уулу он эки жаштагы Коёнаалы да келет. Ажыбайдын чакырыгына келбей койгон Сайкалды Коёнаалы өзү барып алып келет. Эл менен, келген баатырлар, кырк чоросу менен коштошуп Манас көз жумат. Каныкей мурдатадан эле күмбөз салдырып, сөөгүн коюу үчүн Эчкиликтин кара зоого жашырын жай даярдатат. Манастын сөөгүн ошол жашырын жайга коюп, күмбөзгө теректен чабылган кепти көмүшөт. Кошой, Төштүк баш болуп эмдиги жылы келип Манаска аш берели деп убадалашып, эл тарайт.
Имай
Имай (лат. Imaus) – тарыхый топоним. Б. з. ч. 4–3-кылымдардан тартып орто кылымдын аягына чейинки Батыш Европа илиминде кабыл алынган эбегейсиз зор тоо системасы. Ал көз карашка ылайык И. 35°түн. кеңдик боюнча бүт Азия материгин экиге бөлүп турган. 145° узундуктан (Индиянын тушунан) Имайдан туура төтө түн. уюлду көздөй дагы бир залкар кырка тоо созулган. Бул Меридиандык Имай, Орто Азиянын аймагын как жарып өтүп, бир нече тармакка бөлүнгөн. Андан тараган Комед тоолору Памирге, Аскатанк тоосу Фергана жана Каратоо тизмектерине, Авзакия (Ауксакия) Теңиртоого туура келет деп эсептешкен. Меридиандык Имайдын эки тарабын скиф уруулары, түштук-батышын сактар мекендеген. «Улуу кардуу тоо кыркасы» жөнүндөгү түшүнүк атайын саякат,изилдөөлөрдүн натыйжасында эмес көбүнчө сурамжылоо, болжолдоо жолу менен пайда болгон. 17–18-к., өзгөчө 19-кылымдын башында бул концепциянын негизсиз экени ачык көрүндү. Аны ошондой эле жаңы жасалма гипотеза (А. Гумбольдттун Болор схема-345сы) менен алмаштыруу аракети да оң натыйжа берген эмес
Үч ай мөөнөт бүтүп, согуштун кайра башталышы («Манас» эпосу)
Белгилүү манасчылардын варианттарында бул окуя Саякбай Каралаевдин  вариантына жакын айтылат.Багыш Сазановдун варианты менен ТМВда Манаска аш берилгени айтылып, Багышта аш Манас ооруп жатканда эле берилет.
Күмүштак тоосу
Күмүштак тоосу — Талас Ала-Тоосунун түндүк тармагы. Бакай-Ата районун аймагында. Күмүштак, Үрмарал сууларынын (Таластын сол куймалары) ортосунда түштүктөн түндүккө карай 36 кмге созулуп жатат. Туурасы 18 км. Орто бийиктиги 3100 м, эң бийик жери 4251 м. Бийик түштүк бөлүгүнүн кыры тик чокулуу, аскалуу келип, мөңгүлөр кездешет, түндүгү Талас өрөөнүн карай жапыздайт.
Батыш жана чыгыш капталдары тик жана чукул, айрым жерлери капчыгайлуу. Негизинен рифейдин акиташ теги, акиташ чополуу сланец, филлит, кумдук, алевролит тектеринен турат. Тоодон Карагайлы, Коёндуу, Чийим-Таш, Чоң-Жол, Коңур-Дөбө жана башка суулар башталат. Жарым чөл жана кургак талаа (2700 м бийикке чейин), бадал токой аралашкан шалбаалуу талаа (2700—2900 м), субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа (3500 мге чейин), андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафттар мүнөздүү. Жайыт.
Кыргыз мөңгүлөрү
Кыргыз мөңгүлөрү — Кыргызстандын жаратылыш комплекстеринин маанилүүлөрүнүн бири. Рельефтин байыртадан берки калыптануу тарыхында жана азыркы кездеги жүрүп жаткан ар кандай жаратылыш процесстеринде мөңгүлөрдүн мааниси зор. Экинчиден, мөнгүлөр агын суулардын куралуу булактарынын бири. Республиканын климаттык шартында жайында күчөп эриген мөңгүлөр тоо этегиндеги сугатка муктаж болгон айыл-чарба талааларын суу менен жетишээрлик камсыз кылат. Кыргызстандын аймагында аянты 0,1 км2 ден жогору болгон 6516 мөңгү катталган. Алардын ээлеп турган аянты 8047,8 км2, башкача айтканда республиканын жалпы аянтынын 4%ин ээлейт. Эгерде бардык мөнгүлөрдү эсептесек, алардын саны 7638ге жетет жана аянты 8107,7 км2 ге барат.
Тубаса нак минералдар
Тубаса нак минералдар, самародоктор - кошундулары жок, таза түрүндө кездешүүчү, бир гана хим. элементтен турган минералдардын классы.
Ага 80ге жакын минерал кирет. Алар үч топко -
Металлдар таза түрдө жаратылышта өтө сейрек кездешкендиктен өнөр жайлык маанидеги чогундулары аз учурайт. Тубаса нак минералдардын массасы адатта 1 гдан жогору болот.
Бүйлөнүн сезгениши
Бүйлөнүн сезгениши (гингивит) тишке таш чогулганда, пломба, жасалма тиш туура эмес салынганда, тишти өтө катуу щётка менен тазалаганда болот. Бүйлөнүн сезгениши пародонтоздо, тиштердин туура эмес жабылышында, ошондой эле цинга оорусунда (к. Витамин жетишсиздиги) байкалат. Ал 2—3 тиштин ортосунда же бүт бүйлөгө тарайт. Адегенде бүйлө шишип, ооруйт, канайт, кээде кычышкансыйт. Организмдин коргонуу функциясы начарлаганда, өтө катуу ооруганда бүйлөнүн сегениши көпкө созулуп, оор өтөт: бүйлөдө жара пайда болот, кичине тийсе эле канайт, ооздон жаман жыт чыгат. Бүйлөнүн сезгенишинин бул формасы демейде тамакта С витамини жетишсиз болгондо болот. Бул учурда тиш бошойт. Кээде бүйлө урчуктары чоңоюп тишти жаап калат, бирок оорубайт.
Бүйлөнүн сегенишинин оорусун басаңдатуу үчүн оозду суутек өтө кычкылынын (жарым стакан сууга 1 чай кашык), фурацилин эритмеси (1 стакан сууга 1 таблетка), марганец кычкыл калийдин мала кызыл эритмеси менен чайкоо зарыл. Дарылоодо догдур-стамотологдун кеңешин угуп. көрсөтмөлөрүн так аткаруу керек. Алдын алуу жөнүндө, к. Стоматит
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ливерпул шаары
Ливерпул шаары, Ливерпуль – Улуу Британиядагы шаар. Англиянын түндүк-батышында. Мерсисайд метрополитен графтыгынын адм. борбору. Мерси дарыясы Ирланд деңизине куйган жеринде жайгашкан порт (жылына 11 млн тга жакын жүк ташылат). Калкы 452,8 миң (2010). Фонд жана товар биржалары иштейт. Кеме куруу жана ремонттоо, түстүү металлургия, химия, электртехника, авиа жана автомобиль куруу өнөр жай ишканалары иштейт. Университеттер (1881), шаар музейи, театрлар, Уокер сүрөт галереясы бар. Алгач 1191- жылдан эскерилет. Классицизм стилиндеги госпиталь жана ратуша (18-к.), көптөгөн ишкер жана соода жайлары (19–20-к.) бар. Фестивалдар өткөрүлүп турат. Ливерпул 1960–70-жылдары поп жана рок музыкасынын дүйнөлүк борбору («Битлз» ансамблинин катышуучулары ливерпулдуктар) болгон.
Чарбалык келишим
Чарбалык келишим – ишкердик субъекттердин ортосунда түзүлүүчү жарандык-укуктук келишим.
Шекшема (Межа куймасы)
Шекшема — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Межа дарыясынын сол жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Акбала
Акбала — "Манас" эпосундагы кейипкер, Күлчоронун зайыбы, Эштектердин Жамгырчысынын кызы. Семетей Коңурбайды жеңип атасынын өчүн алды деп Жамгырчынын баласы Шайымбек карындашы А-ны алып келгенде Семетей аны Күлчорого алып берген. Семетей кайып болуп, Күлчоро Кыяска туткунга кеткенде Канчоро аны токолдукка алмак болот. Сулуулугуна төп келген акылы, эр жигитке тете кайраты бар А. Канчорого тийгенден көрө өлүмдү артык көрүп, эркекче кийинип, колуна курал алып, далай балбанды жайлап, камап барып Канчорого алы жетпей колго түшүп калат. Канчоро Каныкей экөөнү күң кылып, А-га уй кайтартып, Каныкейге музоо бактырып коёт. Сейтек чоңоюп, Айчүрөк менен Күлчоронун кайрылып келишин күтүп, тарткан азабына, көргөн кордугуна чыдап жүрөт.
Күмүшчабактар
Күмүшчабактар (лат. Phoxinus) —  майчабактардын бир уруусу, буларга Амур кумушчабагы (лат. Ph. lagowskii), Ысык-Кол күмүшчабагы, кооз күмүшчабак (Ph. phoxinus), Манчжур күмүшчабагы, көлдүн күмүшчабагы (Ph. percnurus), Сахалин күмүшчабагы (Ph. percnurus sachalinensis), Чекановский күмүшчабагы (Ph. czekanowskii) жана башка түрлөр кирет.
Нык төө таман
Нык төө таман (Acantholimon compactum, Korov) - Жаздыкча сымал жарым бадалча. Жаздыкчасы өтө нык, бийик, жарым шар сымал, диаметри 5-15 см. Жалбырагы көгүлтүр, жалпак, кыска ланцеттей, сызгычтай, катуу, узундугу - 0,5-1,5 (2,5) см, туурасы - 1-1,5 мм, жээктери кирпикче – бодуракай. Гүл сабы жалбырагынан бир топ ашык, узундугу – 15-20 см ге чейин жетет, жөнөкөй жыш жана кыска түктүү. Гүлдөрүнүн сейрек машакчалары 5-8 топ гүл машакка чогулган. Машагынын узундугу 15 мм, 2-3 гүлдүү. Машактын гүл жан жалбырагы бүтүндөй түктүү, сырткысы ичкисинен 1,5 эсе кыска. Чөйчөкчөсүнүн узундугу 10-12 мм, куйгуч сымал, тарамыштар арасы анча түктүү эмес. Желекчелери кызгылтым.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Уругу аркылуу көбөйөт. Июлң-август айларында гүлдөйт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түркстан жана Алай тоо кыркаларынын этектеринин тескейлериндеги Лейлек жана Шахимардан дарыяларынын аралыгы.
Өсүү шарттары
Шыбактуу, эфемер-шыбактуу, бадалдуу фитоценоздордогу майда кум-таштуу тоо этектеринде деңиз деңгээлинен 1000–2000 м бийиктиктерде кездешет.
Саны
Өтө чектелген.
Чектөөчү факторлор
Эрте жазда жана күз мезгилинде жайыттарды системасыз пайдалануунун натыйжасында, жерлерди мелиорациялоонун жана кайра өздөштүрүүнүн кесепетинен табигый өсүү ареалы кыскарып кеткен.
Өстүрүү
Маалыматтар жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде (1985) катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жаратылыштагы болгон сан-өлчөмүн аныктап, түр жыш өскөн аймакта ботаникалык заказник уюштуруу зарыл.
Статусу
VU. Өтө сейрек кездешкен чукул эндем түр.
Стив Жобс
Стивен Пол Жобс (Steven Paul Jobs), (Бирдин айынын (февраль) 24, 1955 – Тогуздун айынын (октябрь) 5, 2011) – америкалык өнөртапкыч жана бизнес-магнат. Apple корпорациясынын негиздөөчү жана мүдүрлөр кеңешинин төрагасы болду. Андан тышкары Стив Джобс Pixar Animation Studios компаниясынын СЕО кызматын да аткарды. 2006 жылы The Walt Disney Company Pixar компаниясын сатып алды, ал Стив Джобс Disney компаниясынын мүдүрлөр кеңешине мүчө болду. 1995 жылы чыккан «Оюнчуктар окуясы» аталыштагы мульфильминин аткаруучу продюсери иретинде көрсөтүлгөн.
Өмүрбаяны
1955 жылы Бирдин айынын 24 Калифорния штатындагы Маунтин-Вью шаарында туулган. Стив Джобстун апасы Джоан Кэрол Шибле баласын өкүл ата-эне болгон Пол жана Клара Джобс үй-бүлөсүнө тарбияланууга берилген. Мектеп кезинде Стив электроникага кызыкчылыккты көрсөткөн, мектеп партасында өзүнүн болочок шериктеши Стив Возняк менен таанышкан.
Стив Джобс менен Стив Возняк жасаган алгачкы компьютер Apple 1 болду. Аныы баасы 666 доллар 66 цент болду. Apple I жана кийин чыккан Apple II курдаш жигиттерге бираз аброй менен атак келди. Компания ІРО аркылу алгачкы ирет биржага чыкканынан соң Стив Джобс мультимиллионер болуп атанды.
2006 жылы Walt Disney Стив Джобстан Pixar акцияларын 7,4 млрд долларга сатып алды. Стив Джобс Disney компаниясынын мүдүрлөр кеңешине өттү. Ошонменен Disney компаниясынын акционерлеринин ичиндеги эң ири жеке бөлүк болду. Анын менчигине компаниянын 7 пайызы өткөн.
Apple компаниясы Гинесс Рекордтар китебине кирди. Стив Джобс кирешеси эң кишкентай аткаруучу мүдүр иретинде ушу китепке тиркелген. Анын жылдык кирешеси 1 долларды курат. Аткарган жумушуна премия (үстөмакы) иретенде Стив Джобс компания тарабынан баасы 43,5 млн доллар болгон Gulfstream реактивдү учагын сыйлыкка алды. Учакка байланыштуу чыгымдарын бардыгын компания өз мойнуна алды.