cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хроматида
Хроматида (гр. chroma, chromatos - өң, боек) - хромосоманын эки эселенишинин натыйжасында клетканын ядросунун интерфазасында калыптануучу хромосоманын структуралык элементи. Эки Х-дан турган хромосома митоздун метафазасында эң жакшы байкалат; центромеранын бөлүнүшүнөн кийин хроматиддер жаш ядролорго ажырайт, жана өз алдынча хромосомаларга калыптанышат. Мейоздо гомол. хромосомалардын жуптары жакындашып, төрт Х-дан (тетраду) турган структураны пайда кылышат. Х-лардын ортосундагы айырмачылык кроссинговердин же бир хромосоманын Х-далык бөлүктөрүнүн эки тараптуу алмашууларынын натыйжасында келип чыгышы мүмкүн. Кээ бир физ., хим. жана физиологиялык шарттар мындай алмашуулардын жыштыгын жогорулатат.
Айтрах
Айтрах (Aitrach) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Равенсбург районуна карайт. Тюбинген административдик округуна тиешелүү. Калкы – 2503 (2013-ж.). Аянты – 30,20 км². .
Бургаве
Бургаве, Бурхаве (Boerhaave) Герман (31.12.1668, Ворхаут, Лейденге жакын – 23.9. 1738, Лейден) – голландиялык врач, химик, ботаник, клиникалык медицинаны негиздөөчүлөрдүн бири, биринчи клиникалык илимий мектепти негиздөөчү. Лейден университетинде теология, философия, математика жана химияны изилдеген; философия (1690) жана медицина (1693) илимдеринин доктору, Лейден университетинде медицина, ботаника (1709) жана химия (1718) боюнча профессор Практикалык медицинага термометрди, лупаны жана оорунун майда-чүйдөсүнө чейин толук жазууну киргизген. Анын «Химия негиздери» (1–2-том, 1732) деген эмгеги белгилүү, ал китебинде алхимиктердин көз карашына каршы болуп, от, аба, суу жөнүндө окууну толук изилдеген. Ботаника боюнча көптөгөн эмгектери жарык көргөн, анын ичинде Лейден ботан. багынын каталогунда (1709) өсүмдүк түрлөрү сыпатталган жана классификациясы (1709) берилген.
Көтөрүлгөн тарап
Көтөрүлгөн тарап – эларалык укукта эларалык укук субъекттери тарабынан К. т. катары ыйгарым укугу таанылып, өз өлкөсүнүн белгилүү бир аймагына көзөмөлдүк кылуу менен, өкүмдар жана да башка демократия салттарына кайчы келген бийликке каршы же элинин өзалдынчалуулугу үчүн куралдуу күрөш жүргүзгөн көтөрүлүшчүлөр, каршылык көргөзүү топтору, жарандык же улуттук-боштондук согушунун катышуучулары. К. т. ыйгарым укугу чет өлкөлөрдөн жардам алууга, ал эми жеңилип калып, башка өлкөнүн аймагына өткөн учурда андан башбаанек суроого укук берет. Бирок, согушкан тараптарга караганда укугу кыйла чектелүү.
Хромомерлер
Хромомерлер (гр. chroma – өң, түс жана meros - бөлүк) - жергиликтүү оролуунун натыйжасында пайда болуучу, хромосоманын дезоксирибонуклеопротеиддик жипчелеринин тыгыз спиралданган, жоонойгон бөлүктөрү, ядролук боёгучтар менен тез боёлушат. Микроскоптон мейоздун профазасында, өзгөчө пахитенада жакшы көрүнөт, шуруларга окшоп хромосоманы узатасынан бойлой жайгашкан каралжын данчалар. Хромомердик сүрөт (Х-дин ортосундагы аралык жана алардын өлчөмү) хромосомаларды идентификациялоо үчүн колдонулат. Өсүмдүктүн кээ бир түрлөрүндө абдан чоң өлчөмдөгү Х. байкалган (гетерохроматиндерден турган түйүнчөк же "шишик"), алар цитогенетикалык изилдөөлөрдө так хромосомалык маркер (белги) катары колдонулат. Х. жана хромомер аралык райондордун генетикалык мааниси азыркыга чейин түшүнүксүз бойдон калууда.
Ынтымак (Кара-Суу району, Отуз-Адыр айыл аймагы)
Ынтымак (Ынтымак) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Отуз-Адыр айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 536 киши.
Турдуке кызы Милия
Турдуке кызы Милия Өрмөкчү, бычмачы-тикмечи. 1914-ж. Талас районундагы Үч-Кошой (Талды-Булак) айылында төрөлгөн. Апасы Нурбүбү - термечи, кайын энеси - Сейилбүбү - иштүү («машиначы апа» деп тергешкен) аталат да, узга алар таалим-тарбия беришкен. Уз азыр Талас районундагы Чат-Базар айылында жашайт, Милиянын чеберчилигинде өрмөкчүлүк (кара терме, бир жүздүү терме, эки жүздүү терме) башкы орунда турат. Үлгү катары буюмдун эки тарабына бирдей көркөм көчөттү татаалдаштырып берүүдө ал өрмөктү күзүктөөдөн баштайт. Эки жүздүү термеге көркөм көчөт берүүдө кара жии эки курдай күзүктөлүп, анан бир курдай күзүктөлбөйт. Кийинкисинде ошол ак жип күзүктөлөт. Андан кийин кара жип зки ирет күзүктөлбөй өтөт да, эми ак жип кайра' күзүктөпөт. Ошол эле ак жип кийинки жолу кайрадан күзүктөлбөй калат. Мына ушундай ирээт каалаган өлчөмгө чейин кайталанат. Милия уук тизгичти, кереге чалгычты, саканак таңгычты, эшик боону эки жүздүү терме кылып согот. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1976-ж. Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Терме шалчасы үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин II даражадагы диплому; 1978-ж. Фрунзе (Бишкек) шаарынын 100 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Чаяң түйүш чачыгы үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жайынын II даражадагы динлому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кайталоо
Кайталоо – бир эле сөздүн же бир эле фразанын кайра-кайра колдонулушу аркылуу түзүлгөн стилистикалык ыктардын бир түрү. Кайталоо адатта поэтикалык речтин ыргагын басаңдатуу же күчөтүү аркылуу анын кооздук сапатын арттырат.
Садагалар мотураңдап ойногон, Садагалар мотураңдап ойногон. Окуу эмгек, эмгек окуу дегенди, Садагалар, ата-энем деп ойлогон. Садагасы өсөт чалгын канатың, Садагасы өсөт чалгын канатың. Жаңы жерде жаңы шартта, Садагасы сен таалайлуу баласың. (Ж. Турусбеков “Бөбөктөргө”).
Мында сап башындагы ыр саптарынын кайталануусу ырдын интонациясын, күүсүн белгилеп жатат.
Карааныңдан кагылайын Ала-Тоо, Калкып жаткан кандай укмуш эмесиң? Качан жүрөк кагышынан танганда, Бир тартылып өтүп кетер элесиң, Бир тартылып өтүп кетер элесиң. (М. Алыбаев “Ала-Тоого”)
Акын бул ырында өзүнүн негизги оюн, сезимин Кайталоонун жардамы менен акыркы ыр сабына топтоп жатат. Прозалык чыгармаларда да Кайта кездешет. Мисалы, У. Абдукаимовдун “Майдан” романында төмөнкүдөй сүрөттөө бар: “Ак көйнөкчөн келиндей болгон ак кайыңдар, арча карагайлар жай баракат теңселип, түнт токой мурунку калыбына келип, мурункусундай магдырап, таң атаркы боз закымга оролуп, жаратылыш жай алып тургандай эле. Токойдун тынчы кеткен канаттуулары, айбанаттары, кайтадан тынчып, кайтадан үн алышып, кайтадан эркин учуп – конуп, ээн-эркин чуркап, кайтадан тилге кирип, кайтадан өздөрүнүн доорунан өмүр сүрө баштаган эле. Тынчы жок адамдардын шойкуму басылып, дүнүйө өзүнүн тынч бешигине кайтадан жатып, жер кайтадан бейпилчилик, ырыс-таалай, сүйүү кубанычка марып тургандай болчу”.
Келтирилген үзүндүдө автор поэтикалык кайталоо ыгы менен эми эле болуп өткөн айыгышкан кандуу согуштан кийин бир аз тынчтыкка бөлөнө түшкөн токойдун элестүү сүрөтүн тартып жатат. Орус адабиятынын жемиштүү таасири менен кыргыз прозасына киргизилген бул ык “Майдан” романындагы күчтүү стилистикалык фигуралардан болуп эсептелет.
Арноо, арноо ырлары
Арноо, арноо ырлары – жеке бирөөгө же окуяга арналган чыгарма. Кыргыз адабиятынын тарыхында Арноо мүнөзүндөгү чыгармалар арбын кездешет. Мисалы, Токтогулдун “Бүркүтчү Мамыр жөнүндө”, “Айчеке балбан жүнүндө”, А. Токомбаевдин “Талант-тын жылдызы” (Пушкин), “Алишер Навои” сыяктуу ырларын көрсөтүүгө болот. М. Абылкасымованын “Эстелик сүйлөйт” поэмасы Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго арналат. Арноо ырлары элдин коомдук абалы, максат-мүдөөсү менен тыгыз байланыштуу. Төңкөрүшкө чейинки оозеки адабиятта эл ичинен чыккан атактуу манаптарга, баатырларга, сулууларга, күлүк аттарга арналган ырлар көп болсо, совет мезгилинде өкмөткө, коммунисттик партияга, Ленинге арналган ырлар арбын жазылган, алардын көбүндө жеке адамды ашкере көкөлөтүү, эпсиз мактоо орун алган. Эгемендүүлүк жылдарында тарыхый инсандарга, эл депутаттарына, ишкерлерге арналган чыгармалар жазылып жарык көрдү.
Томбой-Се (Харасовая куймасы)
Томбой-Сё — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Харасовая дарыясынын оң жээгинен 152 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 92 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Урап дарыясы (Каменка куймасы)
Урап — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Каменка дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 60 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кубаттуулук байлыгы
Кубаттуулук байлыгы – ушу тапта колдонулуп жаткан же келечекте колдонуу пайдалуу болушу мүмкүн болгон кубаттуулукту алып жүрүүчү нерсе.
Сектачылык
Сектачылык (лат. secta-окуу) диний - буддизм, ислам, иудаизм, христиан ж. б. диндерден бөлүнүп чыккан жана аларга каршы турган диний топтордун, жамааттардын жана бирикмелердин жалпы аты. Сектачылык үстөм түзүлүшкө каршы социалдык нааразылыктын диний көрүнүшү катары чыккан. Капитализмге чейинки формацияларда Сектачылык теңдик, биримдик үчүн үстөм таптарга каршы күрөштө динге ишенгендерди баш коштурган социалдык жалпылыктын түрү болгон. Секталардын бийлик аппараты, жалпыга милдеттүү догмалык системасы, туруктуу жөрөлгөлөрү болгон эмес. Секталар эл массасынын тантык эзүүгө жана чет элдик үстөмдүккө каршы нааразылыгын чагылдырган. Мисалы, буддизмдеги брахманизм, иудаизмдеги ессейлер, сикарийлер, исламдагы исмаилит, кармат, харижит, ваххабит, махдис, бабид, христиан дининдеги адвентисттер, иеговисттер, методисттер, квакерлер ж. б. Айрым секталар диний көз карашта эсхатологияны, хилаизмди кеңири таратышат. Азыр өнүккөн өлкөлөрдө Сектачылык социалдык нааразылыкты диний сооротуу менен алмаштырыган, эл массасын саясий күрөштөн алагды кылууда. Ал эми колониялык жана көз каранды өлкөлөрдө Сектачылык колониализмге каршы элдик боштондук кыймыл менен айкалышууда. Мисалы, Түштүк Вьетнамга колониячыларга каршы күрөштө 2-дүйнөлүк согуштан (1939-45) кийин калыптанган христиан дининин, буддизм менен даосизмдин айрым белгилерин камтыган «синкрет секталар» белгилүү роль ойноду. Россияда Сектачылык 17-кылымдан пайда боло баштаган. Анда христиан дининен 17-кылымда хлысттар, 18-кылымда скоптор, духоборлор, молокандар ж. б. секталар бөлүнүп чыккан.
Октябрь революциясына чейин Орто Азияда ислам дининин суфизм, кадирия, ясевия, накшибандия, ал эми кыргыздар арасында эшен («чачтуу эшендер»), лячи («сырдуу адамдар») ж. б. секталары тараган.
Секталарга диний фанатизм, аскетизм, башкалардаи оолактоо мүнөздүү.
Созмо атуу
Шарты
Оюн талаада өткөрүлөт.
Оюнда колдонуучу аспаптар
Ача жыгач, резина, булгаары, бута, чакан таштар.
Оюнга даярдануу
Резиналардын бир жак учтарын ачалардын учтарына, экинчи учтарын буларынын тешилген жерине байлашат. Андан кийин оюнчулар оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун башка түрү
Чакан ташты, созмо менен алыстыкка жана бийиктикке атуу.
Оюндун эрежеси
Бир бирине жакындоого, тоскоолдук кылууга, бутанын жанында турууга, оюндун шартын, белгиленген аралыкты кыскартууга болбойт.
Сайра Кийизбаева
ХХ кылымдагы кыргыз маданиятынын ишмерлеринин ичинен көрүнүктүү орундардын бири – улуттук музыкалык театрдын жаралышы, калыптанышы жана өнүгүшү менен ысмы менен байланышкан опера ырчысы Сайра Кийизбаева. Ырчы бүткүл өмүрүн адегенде операнын алдыңкы солисти, андан кийин педагог, жаш вокалисттердин насаатчысы катары искусствого жан аябас кызмат кылууга арнаган.
Билими
1931-жылы Фрунзедеги кыз-келиндер педагогикалык техникумуна тапшырган.
1936-жылы Сайранын элдик чыгармачылык боюнча Биринчи бүткүл кыргыз олимпиадасына катышкан жана аны Кыргызстанда жаныдан уюшулган музыкалык-театр студиясына кабыл алышты. Сабакты театрдын башкы артисттери А.Малдыбаев, А.Куттубаев жана Москвадан келген вокалист-педогогдор, дирижерлор жана композиторлор өтүшчү. 1937-жылы жазында кыргыздын тунгуч музыкалык драмасы “Алтын кыздын” бетачары болуп, башкы ролдо Кийизбаева ойноду.
1940-жылдын жазында Москвадагы П. И. Чайковский атындагы консерватиориянын вокалдык факультетине кабыл алынат, бирок Улуу Ата Мекендик согуш башталып, окуу токтотулган эле. 1947-49-жылдары Москва консерваториясында окуган. Согуш жылдарында “Тяньшаньдын бүркүттөрү” аттуу кыргыз артисттеринин концерттик бригадасынын курамында ал Калининград жана Брянск фронтторунун алдыңкы чегинде 200 концерттик-күн өткөрдү, өзүнүн искусствосу менен жоокерлерге кубаныч тартуулап, алардын женишке болгон ишеничин бекемдеп, 400 концерт берди.
1947-жылы Прагада өткөн демократиялык жаштардын 1-Бүткүлдүйнөлүк фестивалында чоң ийгиликке жетти. Ал чет элдик аудиториянын алдында чыгып ырдаган биринчи кыргыз артисткасы эле.
1958-жылы Москвадагы кыргыз искусствосу менен адабиятынын экинчи декадасында ал П. И. Чайковскийдин “Опричник” операсында тайманбаган, сүйүүгө бекем орус кызы Наталья Жемчужнаянын образын түздү. Мындан тышкары декададагы “Токтогул”, “Опричник” спектаклдеринде С. Кийизбаева режиссердун ассистенти катары да чыкты.
Сайра Кийизбаеванын ысымы Кыргызстандын чегинен алыс тараган, анын вокалдык чеберчилиги менен Болгария, Чехославакия, Монголия, Венгрия, Англия жана башка чет өлкөлөрдүн искусство сүйүүчүлөрү тааныш.
Педагогикалык ишмердүүлүгү
Актрисанын чыгармачылык ишмердиги менен катар педогогикалык стажы 30 жылды камтыйт. Фрунзедеги М.Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайында вокалдан сабак берген. 1967-жылы Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунда жеке ырдоо кафедрасын уюштурган жана аны жетектеген.
Кийизбаева 20 жыл бою Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаттыгына шайланып келди. Нечен ирет М. Глинка атындагы вокалисттердин Бүтклсоюздук конкурстарынын жана республикалык кароолорунун жюри мүчөсү болгон.
Аткарган ролдору
Сайра Кийизбаева чыгармачылык жолун 1936-жылы Кыргыз музыкалуу драма театрына солист болуп кирүүдөн баштаган.
1937-жылы В.Власов менен В.Ференин «Алтын кыз» музыкалык драмасында Ажардын ролун ойнойт. Жупуну вокалдык партия Кийизбаевага ырчы катарында көрсөтүүгө мүмкүнчүлүк берген жок, бирок Ажардын образы анын артисттик мүмкүнчүлүктөрүн өзүнчө бир сыноо болду. Ошого карабастан, ал каарманынын жандуу сезимин ишенимдүү берүүгө жетише алды. Мына ушундан улам анын таланты эле аныкталбастан, окуудагы ийгилиги да ишенимдүү аныкталды.
1938-жылдын күз айларында музыкалык драма театры кыргыздын биринчи операсы "Айчүрөктү" даярдоого киришет. Кийизбаева болсо башкы партияны даярдайт. Бул спектаклде Сайра Кийизбаева Айчүрөктүн поэтикалуу жана көп кырдуу образын жаратууга жетише алган. Жаш ырчы сахнада курбулары менен болгон назик кыялдануусун да, Семетей менен жолугушуу дагы лирикалык жылуулукту да, душмандын маңдайында турганда зор токтоолукту да, Чыңкожо менен сүйлөшүүдө аялдык кылыктанууну да ишенимдүү бере алды. Ырчы өзүн өтө эле токто кармаганы менен андан Айчүрөктүн бүтүндөй мүнөзү байкалып турду. Сырткы көрүнүшүндө эмоция болбогон, элдин улуттук мүнөзү да сезилди. Мына отуз жылдан бери "Айчүрөк" операсы кыргыз опера жана балет театрынын репертуарынан түшпөй келет.
Жаш ырчы 1939-жылы Москвада өткөн Кыргыз маданиятынын он күндүгүндө В.Власов, А.Малдыбаев жана В.Ференин «Айчүрөк» операсында Айчүрөктүн ролун чоң ийгилик менен аткарат.
1953-жылы кыргыз опера ырчыларынан биринчи болуп Москванын Чоң театрында Пуччинин «Чио-Чио-Сан» операсында Баттерфляй айымдын партиясын орус тилинде аткарат. Бул эң маанилүү экзамен болгондуктан, москвалык көрүүчүлөрдү өзүнө багындырып, экзаменден укмуштуудай ийгилик менен өткөн.
Төмөнкү Солодянка (дарыя)
Төмөнкү Солодянка — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Гумбейка дарыясынын оң жээгинен 54 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Секстет
Секстет (лат. sextus - алтынчы) - алты аткаруучудан түзүлгөн муз. ансамбль же ушул ансамбль үчүн жазылган музыкалык чыгарма.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Кубаттуулук байлыктарын натыйжалуу пайдалануу
Кубаттуулук байлыктарын натыйжалуу пайдалануу – учурдагы техникалык жана технологиялык өнүгүү деңгээлинде, курчап турган жаратылыш чөйрөсүн коргоо талаптарын сактоодо кубаттуулук байлыктарын натыйжалуу пайдалануунун экономикалык жактан акталган жетишкендиги.
Жарандык
Жарандык же атуулдук ― адамдын белгилүү бир мамлекет менен туруктуу укуктук байланышы. Ал мамлекет менен анын бийлиги астында турган жактын ортосундагы өзара мамиледен улам ачык көрүнөт; мамлекет адам укугу менен эркиндигин тааныйт жана кепилдик берет, чет өлкөгө чыкканда анын кызыкчылыгын коргойт; ошол эле учурда, жаран дагы мамлекет мыйзамдары менен көрсөтмөлөрүн кыйшаюусуз сактайт, ал тарабынан белгиленген милдеттерди аткарат. Мына ошондой укуктар менен милдеттердин жыйындысы жарандардын чет өлкө жарандары менен жарандыгы жок адамдардан айырмалаган саясий-укуктук макамын түзөт.
Кубаттуулук кызматын көрсөтүү
Кубаттуулук кызматын көрсөтүү – кубаттуулук байлыктарын өндүрүү, берүү, бөлүштүрүү, сактоо, ташып жеткирүү, кубаттуулук байлыктарын сатуу.
Жетиген (Кербен)
Жетиген — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы айыл. Кербен шаарынын курамына кирет.
Прохладный (Свердлов облусу)
Прохладный (Прохладный) — Свердлов облусунун Белоярск шаардык округундагы айыл.
Жетиген (Кербен)
Калкы
Калкы ― 1755 киши (2009-жылы).
Прохладный (Свердлов облусу)
Географиясы
Конуш Белояр айылынан 29 чакырым алыстыкта, батыш тарапта жайгашкан.
Тарыхы
1966-жылы Орусия Советтик Социалисттик Федеративдик Республикасынын Жогорку Кеңешинин Президиумунун Жарлыгы менен, № 1 Косулино совхозу Прохладный болуп өзгөрдүлгөн.
Инфратүзүмү
Айыл 45 көчөгө жана үч тилкеге бөлүнгөн.
Секретарь
Секретарь (соңку лат. secretarius - ишенимдүү киши) –
Куш-Вож (Чоң Нядэйт куймасы)
Куш-Вож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нядэйта дарыясынын сол жээгинен 35 км алыстыкта Чоң орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Турдубай уулу Кызгара
Турдубай уулу Кызгара (1880-1965) Зергер. Сокулук районундагы Жыламыш айылында төрөлгөн. Атасы Эшкожо уулу Турдубай табып да, мүнүшкөр да, уста да болгон. Улуу сурнайчы Тураптын таасири менен беш уулунун кенжеси Кызгара комуз чертүүгө, кыяк тартууга назар таштайт. Анын зергер болушуна айылдашы Чал уста себепкер болгон. Чал устанын таалими менен кара темирди сугарууну мыкты билген. Кызгара комуз жасап черткен, кыяк жасап тарткан. Ал жыгаччылыкты, мүйүзчүлүктү, таш чегүүчүлүктү бирдей даражада өздөштүргөн. Мергенчилшти, мүнүшкөрдүктү, тайган агытуучулукту таасын билген. Бул өнөрлөрдү балдары таасын улашкан. Мындай көп кырдуу шыктарынын ичинен анын зергерчилиги жогору турган. Уста өчүрүлгөн көмүрдүн табын мыкты туйган. Алаа көөрүгүн үйлөткөн, кү-жү күйгүзгөн. Анын уздануусунда зер буюмдарын «тогуз төбөлөө», «чапкылоо», «тордоо», «себет төгүү» өңдүү ыкмалар болгон. Зергер абалак жасоодо көп кар баскан карт текенин мүйүзүн тандап, кол араа менен араалап, тегиздеген. Ага малдын майын калың сыйпап, таптуу отко кактаган. Мүйүз былпылдап жумшарганда суутпай туруп үстүңкү бетине бир аз чуңкурча болушу үчүн ага шынаа сымал жыгач коюп, тегиз эки жыгачтын ортосуна кыпчытып, кайыш же зым менен таңып, оор ташты үстүнө бир топ күнгө бастырган. Ошол калыбын сактаган мүйүздүн чеке-белдерин араалап, өгөөлөп, жонуп абалак түспөлүн берген. Чүкөнү атууга эптүү болушка мунун баш бармак, сөөмөй, ортон кармай турган эки четин араа, бычак менен «торчологон». Абалакты ар кандай өлчөмдө жасаган. Тарак жасоодо тоо текенин мүйүзүн кордолгон кыкка салып, аны бир күндөн кийин алганда, анын сырты күйүп, ичи былпылдап, бычак менен тилүүгө өтө оңтойлошуп калган. Мунун серт жерлерин кайрак таш менен жылмалап, учтарын чыгарган. Мүйүз тарактын чону 6x12 смге барабар. Тарак тиштеринин узундугу болжолдо 1,5 смдей болгон. Мүйүздүн чет-бучкагын чебер араалап, кадимки тарак түспөлүн бергенден кийин темир сызгычы аркылуу тарактын майда жана кезек тиштерин этиет сызып, ага кичинекей арааны кылдат жүргүзгөн. Ал таракты жеке эле мүйүздөн эле эмес, жаңгак, өрүк, арча өңдүү катуу жыгачтардан да кооздоп жасаган. Кызгара устанын мектебинен уулдары Кошалы, Бердалы, неберелери Дүйшөнкул, Бейшенкул таалим-тарбия алышкан. Эмгеги баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Максют (Кугарчин району, Башкыртстан)
Максют — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Максют айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1098 киши. Почта индекси — 453346, ОКАТО коду — 80238845001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Секанс
Секанс (лат. seco - кесем, болом дегенден) - тригонометриялык функциялардын бири; белгилениши sec. Тик бурчтуу үч бурчтукта тар бурчтун Секансы - гипотенузанын ошол тар бурчка жанаша жаткан катетине болгон катышы.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Жаңы-Кызыл-Суу, Кара-Суу району
Жаңы-Кызыл-Суу (Жаңы-Кызыл-Суу) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Отуз-Адыр айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 369 киши.
Чырпыкты
Чырпыкты — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ысык-Көл районундагы айыл. Тамчы айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 2008 киши.
Бразилия улуттук футбол курамасы
Бразилия улуттук футбол курамасы (Seleção Brasileira de Futebol) футбол боюнча эл аралык матчтарда жана турнирлерде Бразилияны көрсөтүүчү курама. Бразилия футбол конфедерациясы тарабынан башкарылат жана көзөмөлдөнөт — өлкөнүн негизги башкаруучу футбол органы. 1923-жылдан баштап ФИФАнын, ошондой эле 1916-жылдан баштап КОНМЕБОЛдун мүчөсү.
Бразилия курамасы дүйнө чемпиондуктарындагы эң ийгиликтүү курама болуп саналат: анын эсебинде беш чемпиондук наамы бар (1958, 1962, 1970, 1994 жана 2002). Бразилия курамасы — бардык дүйнө чемпиондуктарына катышкан жападан жалгыз команда. Бразилдер биринчилерден болуп үч башка материктин жана үч башка дүйнө бөлүктөрүнүн наамдарын утуп алышкан (Америкада, Европада жана Азияда; Түндүк Америкада, Түштүк Америкада жана Евразияда). Команда ошондой эле төрт ирет Конфедерациялар кубогун уткан, бул рекорддук көрсөткүч. мындан сырткары, бразилдердин эсебинде континеттин эң барктуу турнири болуп саналган Америка кубогунда 8 жеңиши бар. Бул көрсөткүч боюнча алар континентте Уругвай жана Аргентина курамаларынан гана артта турушат.
Команданын негизги ийгилиги 1950чү жана 1960чы жылдардын аягына туш келет, анткени, бул жылдары курамада Пеле, Гарринча, Загалло өңдүү футболчулар ойноп, 12 жылдын ичинде үч ирет дүйнө чемпиондугун жеңишкен(1970-жылы Загалло кураманын машыктыруучусу болууга жетишкен).
Касэл (Оклахома)
Касэл (Оклахома) (Castle) — Оклахома штатынын Okfuskee округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 122 киши. Болжолдуу аянты - 0.5 км². FIPS коду — 40-12750.
Бразилия улуттук футбол курамасы
Бразилия курамасынын кайман аты — «Селесао» («Тандалмалар» дегенди түшүндүрөт). Ошондой эле 2002-жылдан тарта, алардын дүйнө чемпиондугундагы бешинчи жеңишинен кийин, «пентакампеондор» деп да аташат.
Курамада эң көп оюн саны Кафуга тиешелүү — 142 матч; команданын мыкты бомбардири — Пеле (77 топ).
Бразилия курамасы ФИФА рейтингинин 2013-жылдын 19-декабрындагы көрсөткүчү боюнча 10-орунда турат, континеттик рейтингде — 4чү.
Ал эми 2014-жылдын 5-июнундагы көрсөткүч боюнча 3-орунда турат, континенттик рейтингде болсо — 1чи.
Тарыхы
Бразилия улуттук футбол курамасы 1914-жылы түзүлгөн жана биринчи матчты аңглиялык «Эксетер Сити» клубуна каршы өткөрүп, аны 2:0 эсебинде жеңген (башка маалыматтар боюнча матч 3:3 эсебинде тең чыгуу менен бүткөн). Бирок дүйнөлүк аренадагы чоң жеңиштерден алыс эле. Көбүнчө буга өлкө ичиндеги жергиликтүү футбол федерацияларынын башчыларынын ортосундагы пикир-келишпестиктер тоскоолдук жараткан.
Кандай аракет кылбаса да, 1930чу жана 1934чү жылдагы чемпиондуктарда Бразилия биринчи этаптан эле четтеген. 1938-жылы команда бир кыйла өсүүнү көрсөтүп, чемпиондуктун коло байгесин жеңип алган. Ал эми Леонидас болсо, дүйнө чемпиондугунун бир матчында төрт топ киргизген, биринчи футболчу катары тарыхта калган.
Согуштан кийинки 1950-жылдагы биринчи чемпиондук, Бразилияда өткөн жалгыз чемпиондук болуп турду. Ал чемпиондук финалдык матч өткөрүлбөгөндүгү менен өзгөчөлөнөт. Төрт команда үчүн топтук этап болгон. Бразилия — Уругвай курамаларынын кездешүүсү «финал» катары эсептелет. Рио-де-Жанейро шаарынын «Маракана» стадионунда өткөн матчты көрүүгө 199 854 күйөрман келген. Бразилдердин чемпион болуусуна тең эсеп менен ойноп коюу эле жетииштүү болчу, алар 1:0 эсебинде алдыда келе жатып, 2:1 эсеби менен жеңилип калышкан. Түштүк Америкада бул матч «мараканасо» деген аталышта белгилүү.
1954-жылы Швейцарияда өткөн чемпиондукка, Бразил курамасы жаңыртылган команда менен келген. Бирок, чейрек-финалда бразилдер мажарларга (венгерлерге) 2:4 эсебинде жеңилип, өз тарыхында өтө начар матчтардын бирин  өткөргөн. Бул матч «Берндеги күрөш» аталышын алган.
1958-жылы Швецияда өткөн чемпиондукта Бразилия өзүн мыкты деңгээлде көрсөтүп, дүйнө чемпиону болгон. Команданын курамында Пеле, Гарринча, Вава өңдүү жана башка футбол тарыхына кирген футболчулар айырмаланышкан. Биринчиликтин ачылышы ошол кездеги он жети жашар Пелеге тиешелүү, ал азыркы учурда да, көпчүлүк үчүн «футбол падышасы» бойдон калууда.
1962-жылы Чилиде өткөн чемпиондукта бразилдер өз ийгилигин кайталай алышты. Төрт топ киргизген Гарринча, биринчиликтин мыкты бомбардири болгон. Анын өнөктөшү Пеле, турнирдин биринчи матчтарынын биринде алган катуу травмасынан кийин чемпиондуктан чыгып кеткен.
Кураманын азыркы курамы
Кураманын ДЧ-2014төгү акыркы курамы. Матчтар жана голдор 23-июнь 2014-жылдагы маалымат боюнча көрсөтүлгөн:
Кураманын рекордсмендери
Курама үчүн эң көп гол саны
Даңазалуу футболчулары
Төмөнкү футболчулар Сан-Паулу шаарындагы Пакаэмбу стадионуна караштуу Бразилия футбол Музейинин даңк Залына киргизилген.
Ошондой эле белгиленгендер:
Алардан башка, IFFHS нускасы боюнча XX-кылымдын даңазалуу бразил оюнчуларынын тизмесине киргендер:
Ыргытылган ташка, таш ыргытып тийгизүү
Шарты
Оюнчулардын саны 4—6 киши.
Оюн талаада өткөрүлөт.
Оюнда чакан таштар колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар экиден болушуп, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун эрежеси
Бир бирине жакындоого, турууга, тоскоолдук кылууга, таш ыргытылган жакта жүрүүгө, ташты төмөн ыктытууга болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч тарбияланат, мээлөөгө, кыймылдарды так аткарууга үйрөтөт.
Жаманбаева, Тамара
Жаманбаева Тамара (14.5.1943-ж. т., Нарын ш.) — Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1989), Кыргыз Республикасынын эл  артисти  (2008).
Кыргыз телекөрсөтүүсүнүн алгачкы, Ошондой эле таланттуу алып баруучуларынын бири. 1959-ж. Бишкек медицина окуу жайын, 1968-ж. КМУнун журналистика факультетин бүткөн. 1959-ж. Кыргыз мамлекеттик телерадиокомитетине диктор-стажёр болуп кирип, жогорку категориядагы дикторлукка чейин жеткен, 1974—88-ж. программа боюнча директордун орун басары, Борбордук телевидениеге жана Бүткүл союздук радиого информация даярдоо редакциясынын башкы	редактору. 1988—92-ж. Ош облустук телерадио комитетинде башкы редактор, төрайым, 1992—94-ж. Кыргыз Республикасынын улуттук телерадиокомпаниясында программа боюнча дирекциянын башкы директору, 1994—95-ж. вице-президенти, 1996-жылдан "Замана" чыгармачыл-өндүрүштүк бирикмесинин директору, продюсери. Бир катар телефильм, көрсөтүүлөрдүн автору. СССРдин телевидение жана радиосунун отличниги. Медалдар менен сыйланган.
Интернеттеги шилтемелер
Тамара Жаманбаева: "Экранга бергенимден бере элегим көп эле…"
Тургуналиева Тураргүл
Тургуналиева Тураргүл Саймачы. 1962-ж. Бишкек шаарында төрөлгөн. Жогорку билимдүү. Экономист. Ал узчулукту 1985-жылдан баштаган. Аны энеси атактуу уз Жеңилдик нускалаган. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Тураргүл саймачылыгында көбүнчө «кыял оюмдарын» үлгүлөрүнүн көркөм каражаты катары пайдаланат да, ошонун тегерегинде өзөк чыгарып, тематика коюп, композиция түзүүгө аракеттенет. «Ала мончокту» - «сууну» арбын жүргүзүү аркылуу көркөм көчөттөр түшкөн табакчалардын жүзүн даана ачат. Уздун аздектеген экинчи көркөм каражаты «бадам оюму» болуп саналат. Авы «жарым элемент көчөт» да, «толук көчөт» катары да өзгөртүп, аны өзөк кылып, андан өзүнчө изденүү аркылуу көчөт-оюм чыгарат. Уз буюм-үлгүлөрүнө «илме дос» саймасын, «илме саймасын» учуктуу ийне аркылуу жүзөгө ашырат. Тураргүл бычмачылык-тикмечиликти саймачылык менен эриш-аркак узданат. Ал көбүнчө баш кийим тигет. Аларга түшкөн көркөм көчөттөр туштуктарына, баштыктарына окшошот. Эмгеги түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1989 ж. Орто Азия менен Казакстандын «Сүреттү өз алдынча сүйүүчүлөрдүн жана элдик жасалга-колдонмо өнөрүнүн Бишкек шаарындагы көргөзмөсү». «Бөдөнө», «Үкү», «Өзөн» аттуу тематикалуу сайма буюмдары үчүн ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому; 1990 ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Сайма аркылуу бүткөн көркөм үлгүлөрү менен катышкан; 1991 ж. Элдик кийим-кечектердик жана зер буюмдарынын республикалык кароо-сынагы. Баш кийимдери (3 тебетей, малакай) үчүн Кыргызстан Маданият министрлигинин I даражадагы диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кубаттуулук өнүмү
Кубаттуулук өнүмү – баардык түрдөгү кубаттуулук байлыктары аркылуу иштелип чыгуучу отундардын, мунайзаттардын, электро- жана жылуулук кубаттуулуктарынын аркыл түрлөрү.
Мадалы уулу бекназар
Мадалы уулу Бекназар- 1916 жылы Сузак районунда туулган – кыргыз эл ырчысы (төкмө); Түштүктөн чыккан Барпы сыяктуу көптөгөн ырчылардын устаты. Диний терең билими болгондуктан, Молдо Бекназар деп аташкан. Оокаттуу үй-бүлөдө туулган. 12 жашынан ырдап чыккан. Жаш кезинен эле ырчылык атакка жетип, Түштүк кыргыздарына кеңири белгилүү болгон. Мектеп, медреселерден билим алып, бирок, бүткүл өмүрүн ырчылык менен өткөрүп, жан сактаган. Көрүнүктүү акын Бекназардын сөзгө алынбай, чыгармаларынын жыйналбай келишине биринчи кезекте молдолугу, экинчиден, бетке айткан көйкашкалыгы, айрыкча Алымбек датканын балдарына каршы сүйлөп, балдардын энесине сөз тийгизгени себеп болсо керек. Ошентсе да, жогоруда белгилегендей, айрым айтыштарынын басма бетинде жарык көргөндөрү, фонддо сакталып турган чыгармалары анын акындык кудурети болгонун көрсөтүп турат.
Айхвальд
Айхвальд (Aichwald) — Германиянын Баден-Вюртемберг Жериндеги шаар. Эсслинген районуна карайт. Штутгарт административдик округуна тиешелүү. Калкы – 7403 (2013-ж.). Аянты – 14,68 км². .
Урлеп дарыясы
Урлеп — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Сары-Чумыш дарыясынын сол жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тунгужуль дарыясы
Тунгужуль — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Белый Июс дарыясынын оң жээгинен 154 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Кубаттуулукту үнөмдөө
Кубаттуулукту үнөмдөө – кубаттуулукту үнөмдүү пайдалануу, аны өндүрүүдөгү, кайра иштетүүдөгү, ташып жеткирүүдөгү жана колдонуудагы жоготууларды азайтуу.
Бургу
Бургу – материалдарды көзөөчү жана мурда көзөлгөн көзөнөктөрдү андан ары иштетүүчү аспап. Бургу цилиндр же конус түрүндөгү өзөктөн, кесүүчү элементтен, төмөнкү жумушчу бөлүгүндө станоктун патронуна бекитилүүчү жасалгадан (жогорку учунда) турат. Бургу өз огунда айланып, огу боюнча жылып жумуш аткарат. Металлдарды көзөөчү Б. конструкциясы боюнча терең көзөөчү, учтуу, түз жылгалуу, борборлогуч жана спиралдык болуп бөлүнөт. Бургу көзөөчү, токардык, көзөп кеңейтүүчү станоктордо, автоматтарда, механикалык жана электрдик кол көзөөчтөрүндө пайдаланылат. Ок боюнча бургунун же тетиктин бир бирине жылышы же бир айлануусу S=CD06 формуласы менен аныкталат: D бургунун диаметри, С эксперименттик жол менен табылуучу коэффициент. Мисалы, катуу болотто терең көзөнөк жасоо үчүн С=0,038, жумшак болотто С=0,085 болот. Бургу негизинен көмүртектүү, тез кесүүчү болоттон даярдалат.
Бургулап тешүүчү машина
Бургулап тешүүчү машина – жантайыңкы жана тике жаткан көмүр катмары аркылуу диаметри 390 ммге чейинки бургулоо көзөнөгүн төмөндөн жогору карай бургулап жана анын диаметрин 500–850 ммге чейин жеткирип, жогортон төмөн карай кеңейтүү милдетин аткаруучу машина. Бургулап тешүүчү машина айланып бургулоочу станоктон, бургулоо аспабынын кошумчаларынан, кергич таянычтардан, көмүр шилөөчү жана чаң тосуучу түзүлүштөрдөн турат.
Сургай, Владимир
Сургай, Владимир Трофимович (1911-1994), геология илимдеринин доктору.
Күнгөй жана Чавай (Чаувай) геологиялык чалгындоо партияларында улук геолог, башкы геолог, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Геология институтунда сектор башчы, директордун илимий иштер боюнча орун басары, лаборатория башчысы, улук илимий кызматкери болуп иштеген.
Негизги эмгектери:
Ассоциациялык образдар
...Күбү, күбү жалбырагың дарак, тек! Учур, учур! Ушул жарык дүйнөгө, Жыйнаш эмес, корош үчүн келгенбиз, Тар көрүндүк, бар көрүндүк кимдерге?! Күүлө, күүлө, термет, терек, боюңду! Жашоо деген селкинчектей оюндур.
Өйдө кеткен, ылдый кеткен күндөрдө,
Жапыс болдук, бийик болдук кимдерге?! (С. Акматбекова) Бул ырда адам менен дарактын образдары, алардын тагдырлары ассоциацияланып көрсөтүлүүдө. Ч. Айтматов Эдигей менен Каранарды, Танабай менен Гүлсаратты салыштырып ассоциациялык образ жараткан.
Мамай (айыл)
Мамай (Мамай) — Кыргыз Республикасы Жалалабат облусунун Аксы районундагы айыл. Кербен шаарынын составына кирет.
Калкы
Калкы - 296 киши.
Томбой-Тане-Яха
Томбой-Тане-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Морды-Яха дарыясынын оң жээгинен 288 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Бөкөөл
Бөкөөл – бышкан этти устукандап табактарга бөлүштүрө билген адам. Тойлордо, аштарда жана башка чоң салтанаттарда келген элдин ичиндеги сакалдууларды, кадыр-барктууларды, даражалууларды бөкөөл жакшы билип, ошого жараша эркектерге, аялдарга текши табак жасап тарттырган.
Томбой-Тане-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Бөкөөл
Кыргыздардын салттуу мейманчылыгында мындай иш абдан татаал иштердин бири болгондуктан, бөкөөлдөр өтө бааланган. Себеби, табак тартууда меймандар арасында таарынычтар гана эмес, жаңжалдар да чыгып кетиши мүмкүн.
Томбой-Тане-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эркектердин улуттук баш кийимдери
Калпак
Кыргыз калпагы жашоо-тиричиликке ыңгайлуу, ысыкта күндөн сактаган, суукта ызгаардан коргогон, жылуу десе жылуу, жеңил жана жайлуу баш кийим. Калпактагы ар бир түс жана ар бир оюу өзүнө таандык маанини туюндуруп турат. Эми, ошол маанини аныктап, аны кайра элге бергенге аракет кылып көрөлү.
Калпак бири-бирине дал келген төрт талаадан куралат, ал төрт талаа байыркы заманда аныкталган адам жашоосунун төрт башталмасы - от, суу, аба, жер болуп саналат. Демек, ал жердеги адам жашоосунун негизи, бир Теңирден келген улуу табылга катары, анын негизги философиялык төрт башталмасын башына көтөрүп жүрүү зарылдыгын айкындап турган баш кийим экендигин, адам акыл-эсинин башаты кайда болорун туюндурган чоң акылман нерсе экендигин көрөбүз.Ырас, калпактын мазмунуна сиңирилген бул маанини мындай учкай ой менен чектеп коюуга болбойт жана ал өзүнчө терең чечмелөөнү талап кылган көрүнүш.
Эми, калпактын түсү туюндуруп турган мааниге өтөлү. Кыргыздар уул баласы балагатка жеткенге чейин, ага кыюусу 'жашыл калпак' кийгизишкен. Мында болсо, бала жаңыдан жаздын илебине багынган табияттын символун алып турат, б.а., мындай калпакты кийип турган кыргыз баласы жаңыдан жетилип келе жаткандыгын кишиге жашыл кыюусу аркылуу туюндуруп бере алган. Качан бала балагат жашына келгенде, анын ордун кыюусу кызыл менен бастырылган калпак алмаштырган. Бир караганда, анча маанилүү көрүнбөгөнү менен, чынында, ал кыргыз арасында көп нерсени туюндуруп турган. Аны чечмелей келсек, кыргыз баласына бел куда же бешик куда болуп койбосо, мына ушул балагат жашына келген мезгилден тартып өзүнө жар издөө мүмкүнчүлүгү берилген. Өз айылында кыюусу кызыл калпак кийип жүрүү анча маанилүү болбосо да, башка айылга барганда, ал айылдын адамдарына, өзгөчө кыз качырып, жеңкетай жегиси келип турган жеңелерге ал көп нерсени түшүнүүгө мүмкүнчүлүк түзүп, максаты бир жаштардын өз ара пикир алышуусуна кеңири шарт жараткан. Элестетип көрүңүз, айылына кызыл кыюуланган калпак кийген эки мырзанын келиши (күйөө жана күйөө жолдош) жүк бурчунда отурган кыздарды эмес, биринчи алардын жеңелерин толкундатып, алардын сынынан өткөндө гана жеңелер эки жаштын өз ара пикир алышуусуна шарт түзүп беришкен. Байкап карасаңыз, мындай калпак кийип башка айылга келген мырзалар бир гана жеңелердин эле эмес, ал айылдагы бардык элдин сынынан өтүп, ошондой эле айыл ичиндеги уша-кайың менен кеңири талкууга алынууга аргасыз болгон. Тактап айтканда, кызыл кыюулуу калпак аркылуу айыл эли толугу менен күйөө баланы тандап алуу укугуна ээ болушкан. Ал эми ал мырза үйлөнгөндөн кийин, кыз тарап «күйөө баштык» даярдап келип, ошол баштыктын ичине сала келишип, ага кара кыюулуу 'ак калпак' кийгизишкен. Калпактын мындай түрү мырзанын үй-жайы бар экендигин, б.а., анын турмушу ак-карасы аралаш пендечиликке өткөндүгүн сырттан башкаларга сездирип турган. Алган аялы каза болуп калбаса жана коомдогу абал өзгөрбөсө, мына ушул калпакты ал өмүрүнүн аягына чейин кийип өткөн. Эгер, кокусунан алган аялы каза болуп калса, анын жылдыгы өтүп, кайын журту макулдугун берген соң (эгер балдары жаш болсо), ал ошол калпакты кийип, өзүнө экинчи жубай издеген. Ал эми, балдары чоңоюп эр жетип калган болсо, алар аталарына өздөрү айтып, атасын үйлөнтүүгө тийиш болгон. Мындай жесир калган адамды туюндуруп турган калпактын төрт талаасы гана кара менен бастырылган же кара кийизден жасалган.
Азыркы шартта калпактардын мындай мааниси көпчүлүк элдин эсинде сакталып калбагандыктан, аялынын бар же жок экендигине карабастан жөн гана жараштырып кийип жүрүшөт.Адамда социалдык турмуш дайыма эле бир калыпта боло бербейт эмеспи. Эгер, ал адамдын өз айылынын алдында же өз уруусунун ичинде кадыры жогорулап, эл башкарууга кудурети жетип калса, анда туугандары, уруулаштары ал кишиге эч кандай башка түсү болбогон аппак калпак кийгизишкен. Ошол калпагынын актыгына карап аны төрдү көздөй өткөрүп жиберишкен. Анткени, мындай калпак менен көп учурда уруу же урук арасындагы, бир ата менен экинчи атанын ортосундагы олуттуу маселелер чечилип келген. Экинчиден, мындай калпакты акка моюн сунган, калыстыгынан жазбаган адамдарга да кийүүгө мүмкүнчүлүк түзүлгөн.
Ал эми уруу башчылары, бийлик ээлери карапайым калктан айырмаланып турган. Алардын эл алдында даражасын көтөрө билген, азыр биз «Бакай калпак» деп атаган калпакты, балким, формасы башкача болсо да, бийиктиги алыстан көрүнгөн, төбөсү шуңшуюп турган, бастырылбаган калпакты кийишкен. Ар бир манаптын, же бийлик ээсинин канчалык даражасы бар экендигин калпактын кыюусуна сайылган оюу менен, дал ошол оюулардын арасына кыстарыла кеткен асыл таштар, мончоктор айкындап көрсөткөн. Кыргыздар даражасын эле эмес, байлыгын да салыштырышкан, ага терең маани берип, баалап турушкан. Ырас, ал калпактарда кантип чагылып берилгени тууралуу маалымат жетишсиз, балким, дагы изилдеп кийинчерээк тактап берерибиз.
Тебетей
Күбөлөндүрүлгөн көчүрмө
Күбөлөндүрүлгөн көчүрмө – тийешелүү ыйгарым укугу бар органдар (нотариалдык кеңсе, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары, аскер жетекчилиги, оорукана жана госпиталь жетекчилиги) тарабынан бекитилип, документ мазмунун сөзмөсөз так кайталаган текст.
Эркектердин улуттук баш кийимдери
Азыр бул жерде жалаң баш кийимдер тууралуу сөз болуп жаткандан кийин, байлыкты жана бийликти аныктап турган тебетейлерге кыскача токтоло кетели. Кулакчыны менен, койдун терисинен тигилген тебетейди 'телпек' дешкен да, аны карапайым адамдар кышкы суукта кийишкен. Карапайым, өз чарбачылыгы менен чектелген адамдардын сый тебетейи көрпө тебетей болгон. Орто малы, алыш-бериш катышы, айылында анча-мынча кадыры бар, өз оокатына тың адамдар түлкү тебетей кийишкен. Ал эми бир айылдын билерманы, башкалар үчүн тайлык кадыры бар адамдарга суусар тебетей кийүүгө мүмкүнчүлүк берилген. Бир чөлкөмгө бийлик жүргүзгөн, башка урууларга таанымал кадыры да, бийлиги да бар адамдар кундуз тебетей кийишкен, бирок, алардын баары төбөсүн кара менен каптатышкан. Кыргыздардын ичинде хандык даражага жеткен адам гана төбөсүн кызыл менен тыштатып кийүүгө мүмкүнчүлүк алган да, андай тебетейди «Кызыл чок» деп аташкандыгын элдин тарыхы ырастайт.
Тукум куугучтуктун хромосомалык теориясы
Тукум куугучтуктун хромосомалык теориясы - клетканын хромосомаларында тукум куугуч шарттардын жайгашышы жөнүндөгү окуу. Бир катар муундарда организмдин касиеттеринин тукум куугучтугу, алардын хромосомаларынын тукум куугучтугу менен аныкталаарын ырастайт.
Биринчи жолу Т. Боверт (1902-1907-жж.) жана У. Саттон (1902-1903-жж.) негиздешкен. 20-к. башталышында Т. Морган тарабынан толук иштелип чыккан жана муундарда жыныс хромосомаларынын бөлүштүрүлүшү негизин түзөөрү жаныбарлардын жынысын аныктоонун генетикалык механизмин изилдөөдө далилденген. Т. к. х. т. К. Бриджес тарабынан (1913-ж.) далилденген. Ал дрозофиланын ургаачысында мейоз процессинде хромосомалардын ажырабай калышы жыныс хромосомаларын бөлүштүрүүдөгү жана жыныс менен чиркелишкен белгилердин тукум кубалоосундагы өзгөрүүлөр менен коштолоорун ачкан. Бир хромосомада жайгашкан гендер бир чиркелишүү тобун түзөт жана муундарга бирге өтөт; чиркелишүү топторунун саны организмдердин ар бир түрү үчүн туруктуу, хромосомалардын гаплоиддик санына барабар; гендердин чиркелишинен көзкаранды белгилер да чогуу тукум кубалайт. Белгилердин чиркелишип тукум кубалашы, мейоз учурунда гомол. хромосомалардын ортосундагы генетикалык материалдын кайрадан бөлүштүрүлүшүнө алып келүүчү хромосомалардын айкалышынын (кроссинговердин) натыйжасында өзгөрүшү мүмкүн. Т. Морган дрозофилаларда толук изилдеген гендердин чиркелүүсү жана кроссинговер хромосомалардын генетикалык картасынын негизин түзөт. Андан кийин Т. к. х. теориясы гендин татаал түзүлүшүн жана тукум куугуч белгилердин берлишинде нуклеин к-таларынын ролун далилдөөдө өнүккөн. Гендин жайгашуу натыйжалуулугун ачуу (башкача атйканда гендин чыгышы анын хромосомада орун алышына көзкаранды) генетикалык материалдын үзгүлтүксүздүгүнүн жана үзгүлтүктүүлүгүнүн бирдейлиги жөнүндөгү генет-нын эң маанилүү принциптеринин биринин калыптанышына мүмкүндүк берди.
Сейфуллин Сакен
Сейфуллин Сакен (12. 6. 1894, - 25. 2. 1938) - казак совет жазуучусу, мамлекеттик ишмер. 1918 - жылдан КПСС мүчөсү.
Чыгармалары 1910-жылдан жарыялана баштаган. «Кызыл шумкарлар» (1920) пьесасы - казак адабиятында социалисттик революция жөнүндөгү биринчи пьеса. «Азоо тулпар» (1922), «Домбра» (1924), «Экспресс» «Турмуш толкундарында» (1928) ыр-жыйнактары революцияны жана жаны турмушту даназалайт.
«Советстан» (1926), «Альбатрос» (1933) поэмаларында Лениндин образын түзгөн. В. В. Маяковскийдин таасири менен казак поэзиясыпа жаңылык Киргизии, элдик яоэзиянын салттарын өөрчүткөн. Ал «Тар жол, тайгак кечүү»аттуу повесттери менен казак адабиятында реализмди изилдеген. Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.