cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Козубекова, Мейликан
Эскерүүлөр
''- Атам азыркы сөз менен айтканда, апамдын менеджери болуптур. Сахнага кийген көйнөктөрүнөн бери кам көргөн адам эле. Арсланбаптын жоон жаңгак дарагынан, өрүгүнөн кестирип келип комуз да чаптырып берген. Экөө бири-бирин аябай сүйгөн.''Жаш үй-бүлө ал кезде азыркы Кожомкул атындагы спорт сарайынын ордундагы артисттердин эски узун жатак үйүндө, бир бөлмөдө турушкан. Ал үйдөн түрдүү музыкалар, түрдүү үндөр чыгып, “Ырчы үй” деген атка конгон. Филармониянын өнөрлүү жаш артисттери бүт ошо “Ырчы үйдө” жашаган. Жапар Чабалдаев, Эстебес Турсуналиев ырдаса, Молдобасанов пианинодо ойноп, комуздун, опера ырчыларынын түрдүү үндөрү жаңырып турчу. Мейилкан Козубекова устаты Атай Огонбаевдин күүлөрүн сүйүп чертип, өтө чебер аткарчу экен. Ал кезде ушундай таланттуу айымдын эрте көз жумары эч кимдин оюна келбесе керек.
''- Апам 1972-жылы декабрь айында Кенес - Анархайга командировкага кеткен, филармониянын артисттеринин бригадасы менен. Келип ооруп калды. Догдурга барганда эки өпкөсүнө суук тийгенин, дарылаш керектигин айтышты. Ооруканага февраль айында жатты. Бешинчи майда үйгө чыкты. Тогузунчу майда каза болду. Кырк бир жашта эле.''Белгилүү комузчу Мейилкан Козубекова тирүү болсо 2012-жылы 80 жашка чыкмак. Устат-шакирттин атын алып жүргөн Атай Огонбаев айылындагы мектепке 1992-жылы Мейликан Козубекованын ысымы берилген. Бир кездеги даңазалуу комузчунун сексен жылдык мааракеси ушул чакан мектепте гана белгиленип калды.
''- Филармониянын деректирине былтыр баргам. “Ушундай эскерүү кечени өткөрөлү дедик эле, апабыз 80 жашка чыкмак”,- деп айтсам: “Эки саат болот, бирок элүү миң төлөйсүңөр”,- деди. Унчуккан жокмун, жөн эле чыгып кеттим, - деди кызы Райкан.''Мейилкан Козубекова 60-жылдардын ортосунда бир топ жаштардын кумирине айланган. Аны шаарга атайын издеп келип комуз чертүүнүн сырын үйрөнүшчү экен. Обончу, комузчу Шарипа Кемелгазиева анын мыкты шакирттеринин бири болгон:
''- Эркек мүнөз, кең пейил, жумшак киши эле. Күлүп эле турчу. Күүлөрдү мен ошо кишиден үйрөндүм. Ал киши деги бир урушчу эмес, черте албай жаңылып жатсаң, “момундай көрсөтүп атпаймынбы, минтип кылбайсыңбы...”,- деп акырын эле көрсөтүп койчу.''Кыргыз музыкасында Карамолдонун күүлөрү ары татаал, ары терең экенин адистер айтып келишет. "Мейликан Козубекова мына ошол күүлөрдү дал өзүндөй кылып чертүү менен кайталангыс феномен жараткан",- деди искусство илиминин кандидаты, профессор Сагынаалы Субаналиев:
''- Мейилкан Козубекованын комузчулук өнөрүн, жалпы эле кыргыз комузчулугунун феноменин түшүнүү үчүн биз ошол музыкалык аспаптын, комуздун өзгөчөлүгүн, добуш системасын, анда аткаруучулуктун чеберчилигин терең үйрөнүшүбүз керек да. Тилекке каршы муну биз али жасай элекпиз. Азырынча биз кара күү, сары күү, айтым күү, татар күү, чертим күү деп тантырап атабыз. Комузчулар убагында мунун кандай экенин акырын гана бөлүп коюшкан: “баланча толгоодо баланча күүлөр чертилет" деп... Байыртадан бери келаткан бир чектен жылбай чертүү өнөрү, анан чектен жылып чертүү өнөрү, анан Карамолдого келгенде, комуздун бардык добуш системасын пайдаланып, эркин чертүү ыкмасы келип чыккан. Карамолдонун өнөрүн Паганини менен салыштырсак болот. Ал эми Козубекова бул ошол бир чектен жылбай чертүү өнөрүнүн корифейлеринин эң мыктыларынын акыркыларынын бири.''
1992-жылы Мейилкан Козубекованын филармонияда өткөн 60 жылдык эскерүү кечесинде кыргыз симфониялык оркестринин мэтри, ыраматылык Асанкан Жумакматов: "Мейилкан Козубекова кыргыз деген эл бар экенин комузу менен дүйнөгө биринчи тааныткан адам", - деп баа берген.
Сыйлыктары
«Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти» наамы менен сыйланган, «Ардак Белгиси» ордени, медалдар, Ардак грамоталар менен сыйланган.
Талас облусунда М.Козубекова атындагы фонд түзүлгөн. Огонбаев айылындагы орто мектепке Мейликан Козубекованын ысымы ыйгарылган.
Абды Сүйөркулов
Абды Сүйөркулов (12-декабрь 1912, Төркен кыштагы, Ош уезди, Фергана облусу, Орусия империясы; азыр Токтогул району, Жалал-Абад облусу, Кыргызстан — 10-октябрь 1992) — Кыргыз ССРинин советтик мамлекеттик жана партиялык ишмери, Кыргыз ССР Министрлер Кеңешинин төрагасы (1950—1958).
Өмүр баяны
Сүйөркулов 1912-жылы 12-декабрьда Токтогул районундагы Төркен айылында туулган.
1940-жылдан тарта КПСС мүчөсү. 1932-жылга чейин орто жана жогорку окуу жайларда окуган. 1932-1941-жылдары райондук жана областык чарбалык уюмдарда жетекчи кызматтарда. 1941-1942-жылдары Эмгекчи депутаттарынын Жалал-Абад областык советинин аткомунун председатели, 1942-1944-жылдары Кыргызстан БКнын секретары. 1946-ж. ВКП(б) БКнын Партиялык жогорку мектебин бүтүргөн. 1946-1949-жылдары Кыргызстан КП(б) БКнын үчүнчү жана экинчи секретары. 1947-1950-жылдары Кыргыз ССР Жогорку Советинин, 1950-1959-жылдары Кыргыз ССР Министрлер Советинин председатели. 1959-1969-жылдары Кыргыз ССР соода министри. 1946-1962-ж. СССР Жогорку Советинин депутаты.
Сыйлыктары
Эки Ленин ордени, 2 Эмгек Кызыл Туу ордени менн сыйланган.
Дин-и илахи
“Дин-и илахи” ( ― «ыйык дин») ― Улуу Моголдор мамлекетинин өкүмдары Акбар шах тарабынан жүргүзүлгөн диний реформанын негизинде жаралган синкреттик диний агымдын аталышы.
Кыскача таржымакалы
Түштүк Азиянын оодук бөлүгүнө өкүм жүргүзгөн «Улуу Моголдор» сулалесинин өкүмдары, айтылуу Бабурдун урпактарынын бири Акбар шах өз мамлекетиндеги диндер аралык араздашууга жана түшүнбөстүккө чек коюу максатында «ыйык дин» аталган жаңы динди түзүүгө далаалат кылган.
Бул жаңы синкреттик диний агым исламдын жоболоруна тарса (христиан), жайнизм, зороастризм сыяктуу башка диндердин элементтерин жуурулуштурууга багытталган.
Акбар шахтын доорунда исламдан башка диндердин өкүлдөрүнө да айкөл мамиле жасалган.
Акбар шах Фатехпур-Сикри жергесинде атайын сыйынуу жайын («ыбаадаткана) курдуруп, бул жайда мусулмандардан тышкары индустар, парстар, жайнчылар, тарсалар келип, өз ара диний талаш-тартыштарын интеллектуалдык деңгээлде жүргүзүүгө мүмкүндүк алышкан.
Ар кыл диний ишенимдерди салыштырып, Акбар шах алардын баары бирдиктүү (тек) кудайды даңазалап жатат, демк, диндердин ортосундагы араздашуунун эч ажети жок деген жыйынтыкка келген. Анын оюнча, мындай шартта эч бир дин башкалардан айырмаланган акыйкатка ээ эмес.
Дал ушул ойго жетеленип, Акбар шах 1581-жылы “Дин-и илахи” (арапча دين إلهي «ыйык дин») деп аталган жаңы динди түзүүгө киришкен.
Албетте, көпчүлүк мусулман диниятчылар бул кадамды “исламга акаарат келтирүү”, “каапырдык иш-аракет” катары сынга алышкан.
“Дин-и илахи” дини өзүнө мистицизмди, философияны, жаратылышка табынууну камтыган. (Демек, мында теңирчиликтин да ар кыл издери бар).
Бул диний агым Жалгыз, Бирдиктүү Кудайды тааныган. Бул Кудай өзүн ар кыл диндерде ачып берет деп эсептелген. Бирок көп кудайлуулук (политеизм) четке кагылган.
Демек, бул жаңы диний агым өзүнө исламдын, теңирчиликтин, индуизмдин, христиандыктын, зороастризмдин, жайнизмдин, айрым бутпарастык ишенимдик аңдоонун ар кыл жоболорун сиңирген жана синкреттик дин катары акыйкатты рационалдуу издөө далаалатын жасаган.
Акбар шахтын сунушуна ылайык, Мекеге багытталган кыбланын ордуна дайыма Күнгө жүз буруу керек болгон. Аксарайга өчпөс от жагып туруу жөрөлгөсү да киргизилген. Акбар шах брахмандык тасманы билегине тагынып, чекесине индуисттердикиндей белги коюп алган. Акбар шахтын аксарайында уй этин жегенге тыюу салынган.
Жаңы диний агым иш жүзүндө Акбар шахтын кансарайында жана ага жакын аксөөк чөйрөлөрдө гана анча-мынча таркаган.
Акбар шахтын өзүнөн башка бул динди өмүрүнүн акырына чейин колдогон жолдоочу катары анын министрлеринин бири Бирбал деген аткаминер эскерилет.
“Дин-и илахи” агымын жайылтуу далаалаттары доорунда мусулмандар дүйнөсү үчүн көркөм адабият байытылган. Анткени ошол доордо “Рамайана”, “Махабхарата” дастандарынын жана “Инжилдин” тексттери мусулман калайыгы үчүн которулган.
“Дин-и илахи” агымы, негизинен, динге караганда этикалык (адеп-ахлактык) системага көбүрөөк жакын келет.
Бул диний агымда азгырылуу, сезимге алдыруу, төрөпейилдик, бой көтөрүү “күнөө” катары саналган жана такыбалык, айкөлдүк, топуктуулук - кут кылчу негизги касиеттер катары сыпатталган. Кишинин жаны Кудай менен баарлашууга умтулуу аркылуу арууланат деп саналган.
Жаныбарларды өлтүрүү жана диний ишенимден улам өмүр бою никесиз өтүү анты (“целибат”, лат. coelibatus или caelibatus) сыяктуу көрүнүштөргө “дин-и илахи” агымы тарабынан тыйуу салынган.
“Дин-и илахи” агымында, бирок, өз алдынча диний китеп жана диниятчылардын иерархиясы сунушталган эмес.
Азыркы доордогу “дин-и илахи” диний агымы
Бирок бул чакан диний агым, “Британника” энциклопедиясынын авторлорунун баамына караганда, эч качан 19дан ашуун жолдоочуга ээ болгон эмес.
Азыркы тапта өзүн “нео-дин-и илахи” деп атаган синкреттик диний агым бейрасмий түрдө иш-аракет кылып келет.
Мацуо Башё
Мацуо Башё (жапончо - 松尾芭蕉; 1644-1694) - жапон элинин даңазалуу акындарынын бири. Ал ыр жазуу өнөрүнүн теоретиги катары да маалым. Анын өз аты Мунэфуса болгон.
Кыскача өмүр баяны
Жапон элинин улуу акыны Башё 1644-жылы Уэно деген провинциалдык шаарда анча бай эмес, бирок оокаттуу самурайдын үй бүлөсүндө үчүнчү бала болуп төрөлгөн. Анын ата-энеси, бир туугандары билимдүү кишилерден болгон.
Бир тууган агасы менен атасы Мацуо каллиграфиядан сабак беришчү. Ал кезде билимдүүлөр деп кытай классикасын мыкты билгендерди эсептешчү. Башё да кытай адабиятын окуп чоңойду. Анын сүйгөн акыны Ду Фу болгон. Башёну түшүнүш үчүн ал жашаган доорго да көз чаптыра кетүү зарыл. Башё Жапонияда гүлдөгөн феодализм доорунун аяктап бараткан мезгилинде, б.а., өткөөл мезгилде жашаган.
Акындын чыгармачылык өмүрүндө чоң окуя анын Эдонун жанындагы Фукагава жерине келиши болот. 1680-жылы Башё шакирти Сугияма Сампу белек кылган Сумида суусунун жээгиндеги алачыкта жашап калат. Анын жанында банан, пальма дарагы отургузулуп, ал эми алачык «Банан алачыгы» деп аталган. Ошол себептен, ырларынын аягына өз атын эмес, Башё - "банан дарагы" деген адабий ат (псевдоним) менен жазган.
Ошентип, акындын өз аты Мунэфуса кийинчерек таптакыр унутулуп, Башё деген адабий аты эл арасына кенири таралып кеткен.
Поэзия
Киотодо императордун сарайында беш сап ырлар боюнча акындардын жарышы жүрүп, элдик эски күүлөр ойнолчу.
Башё кылымдар бою келе жаткан поэтикалык салтка жаңы ыкманы, жаңы демди киргизген. Бул жаңычылдык - ал жазган үч сап ырлар (хайку, хокку) эле.
Үч сап ырлар, албетте, ага чейин эле жазыла баштаган. Бирок, Башёнун ырларынан кийин гана үч сап ырлар жапон поэзиясынан туруктуу орун алды.
Хоккулар
Үч сап ырлар жанрынын түрү - "хокку" - Башё калтырган адабий мурастын орчун бөлүгүн түзөт.
Алардын бири Акылбек Жуманалиев Башёнун ырларын 90-жылдары кыргызчалап, эки жыйнак кылып жарыкка чыгарган. Аны менен катар белгилүү акын Сагын Акматбекова жана Айтмырза Абылкасымов да которуп келет.
Улуу да, буруу ой басып, Узун да, кыска жол басып Улгайтып келген өмүрдү...
Кайгың менен тазарт акыл, эсиңди Кайгың менен караңгыны жарык кыл, Кайгы менен арууланткын өзүңдү.
Эски бак, бышкан алчасы, Эсиме салды канчасын Эзелки сууган күндөрдүн...
Көрсөтүп гүлүн алчанын Көңүлүң ачып келейин, Жүрөгой байкуш калпагым!
Кетип барат жаз. Чымчыктар ыйлап, балыктардын ''көздөрүндө толо жаш. ''
«Келди күз да мына!»- Жылып келип жаздыгыма ''Шыбырады шамал кулагыма. ''
''Гүлдөр куурады. Төгүлдү, кулады уругу '' ''Көз жашы сыңары. ''
''Күүлдөйт күздүн шамалы. Түшүнөсүңөр ырымды, '' ''Түнөк кылып талааны. ''
''Каңгыбаш, карга, карап бак! Кайда сенин эски уяң - '' ''Кайналы гүлү бардык жак? ''
Жыпжылаңач бутакта, ''Карга отурат жапжалгыз. Күзгү кеч. ''
Кыроо – жамынчы, ''Шамал – төшөнчү ага. Таштанды бала. ''
(Айтмырза Абылкасымовдун котормосу)
Биологиялык үй-бүлө жана коом
Тиричиликте үй-бүлөнүн куралышы эң жогорку деңгээлдеги-симбиоздук түзүлүш. Жаныбардын "үй-бүлө" түрүндө жашоосу алар үчүн чөйрө жана коом. Алар мындай биримдикте жашап, өсүп,  өрчүйт. Жаныбарда үй-бүлөнүн түзүлүшү татаал, тубаса нерсе.
Биринчи түрү
Кээ бир жаныбардын эркектери куут алдында ургаачыларын жыйнайт, мындай жаныбар полигамдар деп аталат. Бул учурда бир эркегинин үйүрүндө ургаачысынын саны, кээ бир маалыматтарга караганда 100-300гө чейин жетет. Эркектеринин ортосунда айыгышкан кагылышуулар болот, кимиси жеңсе, ал үйүрдү ээлеп калат. Куут учурунда эркектери азыктанбайт. Бүт жыл бою жыйнаган кубат берүүчү майын жок кылат. Куут бүткөндөн кийин эркеги жана ургаачысы өзүнчө бет алып, ажырап кетет.
Экинчи түрү
Экинчи бир түрүндө эркеги жана ургаачысы жупташып "үй-бүлө" түзөт, бул көрүнүштөгү жаныбарлар-моногам деп аталат. Кууттун үчүнчү түрүндө ургаачысы эркегин тандайт. Бир эле ургаачысы көптөгөн эркектер менен кууту жүрөт, мындай көрүнүшү -  полиандрия деп аталат. Көпчүлүк куштарда үйүр түзүүнүн алдында эркектери жасанып, кооздонот. Кээ бир жаныбардын эркеги ургаачыларын сейилге алып чыгат, кээ бири  куут оюндарын ойнойт,  дагы бирөөлөрү сайрайт, чардайт, экинчилери бийи менен ургаачысынын көңүлүн бурат. Ири жаныбарда ургаачысы үчүн атандашуу болот, кээ бирөөлөрү мис., кабыкчы коңуз көбөйүү жайын даярдайт, деги айта берсе айбандардын үйүргө кирүүдөгү жоруктары айтып түткүс.
Көптөгөн куштар бир эркеги жана бир ургаачысы жупташып биримдикте жашайт (моногамдар). Бирок кээ бир ысык өлкөлөрдө жашаган тоок, күрп  же  төө куштун эркеги полигам  болот.
Жырткыч куштардын (бүркүттөр, шумкарлар, ача куйруктар ж.б.) эркектери жыл бою бир эле ургаачысы менен жашайт. Бирок бардык эле канаттуулардын мындай мамилеси туруктуу болбойт, мисалы, каз сымалдар түркүмүндөгү кууларда, каздарда, өрдөктөрдө ж.б-дын ичинде куулардын башкаларга караганда  мамилеси туруктуу келет.
Сүт эмүүчүлөр
Ал эми сүт эмүүчүлөрдө башка класска киргендерге караганда үйүрдүүлүгү көп, жеке «үй-бүлө» кургандары аз. Сүт эмүүчүлөрдүн эркегинин бир ургаачысы менен жашашы чанда. Көбүрөөк «үй-бүлө» болуп жашагандарга: карышкыр, аюу, суур, түлкү, жолборс, ошондой эле майда маймылдар, горилла, орангутан, шимпанзе кирет. Бирок булар деле үй бүлөлүк турмушка бекем эмес. Тиричиликте ар түрдүү популяциялардын өкүлдөрү бири-бири менен кошулса түрдүн өсүшүнө тосколдук болбой, тескерисинче түрдүн өркүндөп өсүшүнө жардам берет.
Полиандра
Тиричиликте полиандра- (бир ургаачынын көп эркектерди талап кылуусу) начар изилденген. Бул кубулуш кара курттарда, үй таранчыларында, Европа коенунда, жапайы мышыктарда, омурткасыз жаныбарда, көпөлөктөрдө, коңуздарда ж.б. белгилүү.
Тукумга кам көрүү
Табыгый жаратылышта үй бүлөлүк турмуш, "бала бакырасы" үчүн кам көрүүсү жалаң эле ургаачынын мойнунда болбой, кээ бир жаныбардын эркектери жалаң гана уруктандыруу менен чектелишип калышпайт, тескерисинче өтө чоң сүйүү же кызганычтык менен эркектери баласын башкалардан коргошот, адамдын оюна келбеген укмуштуудай аракеттерди жасашат.
Кадыресе көпчүлүк адамдар балык жана жерде сууда жашоочулар ж-дө, алар уруктанышкандан кийин уруктарын сууга төгүшүп кутулушат деген ойдо болот, бирок мындай түшүнүү туура эмес. Кандай гана организм болбосун өзүнүн тукумун үзбөш үчүн кам көрүшөт.
Айбандардын ургаачылардын тукумун калтырууда түйшүгү көп. Бирок кээ бир түрлөрдүн эркектеринин ургаачыларынан кем эмес балдарын сактап калуу үчүн кылган аракеттери ургаачысыныкынан ашып түшөт. Мисалы, Жаңы Гвинеяда тузсуз сууда жашаган балык бар, анын аты Kurtus gulliveri же куртус. Эркегинин кежигесинде сөөк илгичи бар. Уруктанган жумуртка эки бөлүктөн турат, жумурткаларды бириктирип турган илгичи бар, анын эркеги өзүнүн желкесиндеги илгичине илип алып жумуртканын ичинде балдары өсүп жетилмейинче жүрө беришет. Балдары өсүп жетилгенден кийин жумуртканын кабыгынан чыгышып сууга түшүшүп өзүлөрүнчө жашоого жөндөмдүү болот.
Куртус сыяктуу эле кээ бир балыктын эркектери өзүлөрүнүн балдарынын өсүп чоңоюуларына камкордук менен жардам кылышат. Буга деңиз ийне балыгы жана (деңиз аты) ж.б. мисал боло алат. Бул балыктардын боорлорунда баштыкчалары бар, жумурткалар уруктангандан кийин, эркектеринин боорундагы баштыкчаларынын ооздору ачылып ага урук киргизилет. Эркектеринин боорундагы баштыкчаларында уруктун өсүп өнүгүүсүнө бардык шарттар бар. Баштыктын ичинде кан тамырлар бар, алар бөлүп чыгарышкан көбүргөн былжырак зат менен чуңкурчаларда жаткан жумурткалар аралашышат, бул көбүргөн былжырак заттын составында майлар, белоктор бар, булар менен алгачкы күндөрү уруктары азыктанат. Бир нече күндөн кийин уруктар чегилип чыгышып, бир аз күн атасынын баштыкчасында жашашат. Бул учурда балыктардын эркектери бооз сымалдуу болуп көрүнүшөт, өсүшүп жетилишкенден кийин балдарын сууга чыгарышат.
Кыргыз улуттук агрардык университети
Тарыхы
Кыргыз улуттук агрардык университеттин түптөлүшү өткөн кылымдын 30-жылдарына, Кыргызстандын кайра  курулуш мезгилине таандык. Ал жылдардын саясий окуяларынын жыштыгына карабай, Ж.Абдырахманов тарабынан айыл чарбасын түптөөгө жана өнүктүрүүгө көп көңүл бурулган. Жаш республикада абдан оор мезгил  эле. Айыл чарбасында малдын башы кескин азайып, табигый өсүү дыйкан чарбаларынын керектөөсүн араң камсыз кылган. Мындай кырдааалда айыл чарба өндүрүшүнө байланыштуу, илимий негизде масалелердин комплексин чечүү зарылдыгы келип чыккан. Билимдүү адистер зарыл болгондуктан, жогорку билимдүү адистерди даярдоого муктаждык зооветеринардык институтту түзүүгө негиз болгон.
Биологиялык үй-бүлө жана коом
Тирилчилик тагдыры
Тирилчилик тагдыры анын тукум куучулугуна, өзгөрүшүнө, жашоо үчүн күрөшкө жана табыгый тандалууго байланыштуу. Бул шарттар тирилчилик келечекте өрчүп-өнүгүүлөрү үчүн эң маанилүү. Мисалы,, тукум куучулукту алып көрсөк, балдары ата энелерине окшош, мындай түрдөгү окшоштуктун укумунан тукумуна берилиши тукум куугучтуктун касиети деп аталат. Бул эч бир далилди талап кылбаган чындык. Мисалы, сүт эмүүчүлөрдө кепшөөчүлөрдөн кепшөөчүлөр, жылкыдан жылкы туулат, бирок эч убакта эшек же зебра туулбайт, же болбосо ар түрдүү жаныбардын (иттердин, мүйүздүү малдардын, үй мышыктарынын, көгүчкөндөрдүн породаларынан, же болбосо өсүмдүкдүн сортторунан  өзүлөрүнө гана окшош пародалар жана сорттор туулушат же өсүшөт.
Кыргыз улуттук агрардык университети
Тарыхы
Кыргыз АССРинин жер боюнча элдик комитеттинин кеңешинин «Зоовет институтун түзүү жөнүндө» 1931-жылдын 30-январында   токтом чыккан. Бул токтом 1933-жылдын 30-январында ишке ашырылган жана ушул жыл зооветеринардык  институттун түзүлгөн күнү болуп эсептелет. Адегенде 53 студент окуган.
Биологиялык үй-бүлө жана коом
Тукум куучулук
Ата энелеринин тукум куучулук касиеттери жалаң гана сырткы, ички көрүнүштөрү, түзүлүштөрү менен чектелбестен, алардын келечектеги укум тукумуна жашоого жөндөмдүүлүктөрү, жүрүш туруштары жана башка жактары; өсүмдүкдө болсо, жыты, сырткы көрүнүштөрү, боөктору бат же жай өсүүлөрү жана башка сапаттары берилет.
Тукум куучулук белгилеринин берилиши ж-дө Ч.Дарвин мындай мисал келтирген. Ламберта деген кишинин денесинде сөөлдөрү болгон, алар түшүшүп, кайра жаңырышып турчу экен, б.а. сөөлдөрү "түлөп" турган канаттулар жана сүт эмүүчүлөр сыяктуу. Ламберттин алты баласы болгон, төрөлгөн балдарынын денеси 6 жумага чейин сөөлдөн таза болушкан, андан кийин балдарынын денесинде атасыныкындай сөөлдөр пайда болушкан. Ал кишинин беш баласы бойго жетишип үйлөнө электе өлүп калышкан, алтынчы баласы чоңойуп үйлөнүп балалуу болгон, мунун дагы балдарынын денелери атасыныкы кандай пайда болсо, алардын дагы так ошондой жол менен денелерин сөөлдөр каптаган, мындай түрдөгү тукум куугучтуктун касиети жалаң гана эркек балдарына берилген.
Кыргыз улуттук агрардык университети
Тарыхы
Айыл чарбасын мындан ары өнүктүрүү, өзгөчө, өсүмдүк өстүрүү жана мал чарбачылыгын тез арада талааларда жана фермаларда өнүмдүүлүгүн жогорулатууну талап кылган, ал маселелерди окумуштуу агрономдор гана чече алмак. Тоют өндүрүү боюнча агроном адистерин даярдоо үчүн, 1938-жылы агрономиялык факультет ачылган, ушул эле жылы зооветеринардык институт Кыргыз айыл чарба институту деп аталган.
Биологиялык үй-бүлө жана коом
Тукум куучулук
Тукум куучулук аркылуу ата энелеринин сулуулугу, анын эстүүлүгү жана башка жакшы, жаман сапаттары, тубаса кемчиликтери укумунан тукумуна берилет. Башка дагы бир мисал, бир үй бүлөдө балдардын энесинин колунда кошумча же толук өрчүбөгөн манжалары болгон, бул тубаса табыгый кемчилик жалаң гана кыздарына берилген, эркек балдарында бул  тубаса оору берилген эмес.
Кыргыз улуттук агрардык университети
Тарыхы
Институт илимий-билим берүү мекемеси болуп өнүккөн жана өркүндөгөн. Республикада эл чарбасын үзгүлтүксүз өнүктүрүү жаңы адистерди: инженер гидромелиораторлорду, айыл чарбасынын механизаторлорун даярдоону талап кылган.
Биологиялык үй-бүлө жана коом
Тукум куучулук
Тукум куугучтуктун касиетинин укумдан тукумга берилиши татаал, өзгөчө, молекулалык деңгээлде бериле турган кубулуш. Омурткасыз жана омуркалуулардын арасында эки жыныстуулар жокко эсе, алар айрым  жыныстуу организмдер. Көпчүлүк учурда эркеги өзгөчө белгилери менен ургаачысынан айырмаланат. Кушта, көпчүлүк омуркалуу жаныбарда эркек жана ургаачылары бири биринен сырткы көрүнүшү айырмаланып турат. Мис., тооктун корозу, күрптүн, кыргоолдун ж.б. эркеги сырткы көрүнүшү менен ургаачысынан өзгөчө айырмаланат. Бул эки башка жыныстуулардын сырткы белгилери. Жогоруда айтылгандардан тукум куугуч белгилердин жалаң эркектерине же  жалаң ургаачыларына белүүнүсү  белгилүү закон ченемдүүлүккө баш ийет  деп жыйынтык чыгарууга болот.
Ч. Дарвин тукум куугучтук ж-дө дагы бир мисал келтирген. Көбүнчө эркектер түсү так ажырата албайт. Бир тууган 8 үй бүлө, беш ата өткөн ооруга чалдыгышкан. Үй-бүлөнүн жалпы саны 61 кишиден турган, анын ичинен 32 эркек, алардын ичинен 18 киши түстө ажыратууга жөндөмсүз болушкан, ал эми 29 аялдын ичинен экөө гана бул ооруга чалдыккан. Ушул маалыматтардын негизинде Ч.Дарвин мындай деген жыйынтык чыгарган: бул оору аялдарга караганда эркектерге көбүнчө мүнөздүү. Башка бир учурда мындай белгилер эркек менен аялдарга бирдей берилет.
Кыргыз улуттук агрардык университети
Тарыхы
Ушуга байланыштуу 1949-жылы гидромелиоративдик факультет ачылган, 1952-жылы айыл чарбасын механизациялаштыруу факультети түзүлгөн.
Агроөнөр жай комплексин интенсивдүү өнүктүрүү айыл чарбасын эффективдүү өстүрүүнүн экономикалык жолдорун, мамилелерин чечүүнү шарттады. Ошентип, айыл чарба өндүрүшүндө экономисттерди даярдоо зарылдыгы жаралып, 1970-жылы ачылган экономикалык факультет, бүтүрүүчүлөрүн чыгара баштады. Азыркы күндө экономика жана маалыматтык системалар факультети университетте эң ири жана агрардык сектордун экономикасы үчүн экономисттерди, менеджер, маркетологдорду аудиторлорду, финансистерди, бухгалтелерди  даярдап келет.
80 жылдын  ичинде университет сыймыктуу жолду басып өттү. Агроөнөр жай комплекси үчүн 50 миңден ашуун жогорку квалификациялуу адистер даярдады. Бүтүрүүчүлөрдүн арасында Ч.Айтматовдун атын сыймыктануу менен айтышат – дүйнөгө аты чыккан Эл жазуучусу, Лениндик жана Мамлекеттик сыйлыктардын лауреаты, академик зоотехния факультетинин1953-жылкы бүтүрүүчүсү.
Бүтүрүүчүлөрдүн арасында Эмгектин баатырлары да бар, Т.Акматов Эмгектин эки жолку баатыры. Мындан тышкары, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын академиктери жана мүчө-корреспонденттери бар, көпчүлүгү министр болушкан, КРнын Жогорку Кеңешинин депутаттары болуп келишүүдө. Алар агроөнөр жай комплексин калыптандыруу жана өнүктүрүүгө олуттуу салымдарын жетекчилик кызматтарда иштеп жаткан мезгилдеринде кошушкан.
Сыймыктана турган алардын ысымдары: Темирбек Кошоев – Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин төрагасы, агрономия факультетинин бүтүрүүчүсү. Арстанбек Дүйшеев – Кыргыз ССР министрлер кеңешинин төрагасы, ветеринардык факультеттин бүтүрүүчүсү.
Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын академиктери жана мүчө-корреспонденттери болуп шайлангандар: Ильяс Ботбаев, Жамин Акималиев, Асангалый Орузбаев жана Жумакан Лайлиев, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын ардактуу академиги – Абдулхай Алдашев – Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлыктын лауреаты ж.б. көптөгөн окумуштуулар бар.
Айыл жерлерине жогорку квалификациядагы адистерди даярдоого кошкон салымдары үчүн зооветеринардык институт, К.И.Скрябин атындагы Кыргыз айыл чарба институту, Кыргыз агрардык академиясы, К.И.Скрябин атындагы агрардык университет, азыркы К.И.Скрябин атындагы Кыргыз улуттук агрардык университет Мамлекеттик сыйлыктар менен сыйланган.
Улуу Ата Мекендик согуштун башында СССРдин Илимдер академиясынын биология бөлүмү бардык институттары менен Фрунзе шаарына көчүрүлүп келиши, республикада айыл чарба илимин өнүктүрүүгө эбегейсиз  салым кошкон. Республиканын илимий ой жүгүртүү борбору болгон СССРдин Илимдер академиясынын Кыргыз филиалын уюштурууда ошол кездеги Эл комиссарлар кеңешинин башчысы Т.Кулатовдун зор салымы бар. Бул тууралуу «Кыргыз улутунун мамлекеттүүлүгүнүн башатында»  аттуу Т.Койчуев, В.Плоских, Т.Усубалиев ж.б. жазган китепте эң сонун чагылдырылган.
1944-жылдан баштап, институттун директору Михаил Лущихин дайындалган, ал  жогорку окуу жайын 10 жыл жетектеген.
Айыл чарба институтунун биринчи ретору болуп, 1953-жылы зоотехния факультетинин алгачкы бүтүрүүчүлөрүнүн бири Жүзүмкул Худайбергенов дайындалган. Ал башкы окуу корпусунун курулушуна чоң салымын кошкон. .
1962-жылы институтту республиканын эмгек сиңирген экономисти, профессор Эркин Арабаев жетектеген. Ал экономикалык факультетти жана бир нече жаңы адистиктерди ачкан.
1979-1987-жж. профессор – Жамин Акималиев – агрономиялык факультеттин бүтүрүүчүсү институтка жетекчилик кылган.
1989-жылы зоотехния факультетинин бүтүрүүчүсү Кыргызбай Алагушев ректорлукка шайланган.
1996-жылы айыл чарба институту агрардык академия болуп кайра түзүлгөн жана академик Жамин Акималиев республикадагы агрардык ЖОЖын экинчи ирет жетектөөгө алган.
2001-жылдын 31-октябрында агрардык академия К.И.Скрябин атындагы Кыргыз агрардык университети болуп кайра түзүлгөн, ректору профессор Батырали Сыдыков болгон.
2008-2010-жылдары агрардык университеттин ректору Турсунбай Кубатбеков болгон.
2009-жылы агрардык университетке «Улуттук» статус берилген. 2010-жылдан бери  КУАУну КР УИАнын мүчө-корреспонденти, профессор Рысбек Нургазиев   жетектеп келе жатат.
Азыркы мезгилде университеттин курамында 6 факультет (Агрономия жана токой чарба факультети, Инженердик-техникалык факультети,  Гидромелиорация, экология жана жерге жайгаштыруу факультети, ветеринардык медицина жана биотехнология факультети, айыл чарба азыктарын кайра иштетүүнүн технологиясы  факультети, экономика жана маалыматтык системалар  факультети),  Эл аралык кызматташуу жана аралыктан билим берүү институту, 32 кафедра, 4 колледж (техника-экономикалык колледж, агротехникалык колледж, Токмок агроөндүрүш колледжи, С.Турсунов атындагы Бишкек агроэкономикалык колледжи), мектеп-лицейи, Сокулук районундагы окуу-тажрыйба чарбасы жана 4 илимий-изилдөө институттары
(Дыйканчылык, Ветеринардык, Ирригация, Мал чарбачылыгы жана жайыт илим-изилдөө институттары) кирет.
Университетте  5 миңден ашуун студент   19 багыт менен кредиттик технология боюнча, 14 магистратура жана аралыкта(дистанттык) окутуу багыттары боюнча окушат. Окуу процессине 275 штаттагы педагогдор, анын ичинде 36 илимдин докторлору жана 105 илимдин кандидаттары бар.
Каныкейдин Семетейди алып качышы
Каныкейдин Семетейди алып качышы Манастын өлгөнүнө кырк күн толо элек эле, ак пейил туулган Абыке Бакайга барып: «Кан өлгөндө баары өлүп, өрт өчкөндөй болбойлук. Келгендерден кеп уктум, төмөнкү үч кан элинде эр өлтүрүшкөн кыргын болуптур. Манастан калган журт эле, кыйраштырбай кыйшыгы болсо тузөп, үзүр-мазыр кеп айтып, калыстык менен элдештирип кайталык» — деди. Бакай: — «Жыйының менен жылас бол, рроо́ооробалам жыйынга кантип барамын, жыргалынан айрылган баягы жылмайган Бакай экен деп, өзөк сөзгө каламын. Кечээ Манас «Мен өлгөндө топко барбай жүр, кан өлгөндө карысы, төөгө жакын болуучу, жетимиңдин төөсүн кайтар” — деген. Абыке жан, тобуңузга барбаймын, Тоодайым Манас эрим жок, Абыке, тозогуңа калбаймын. Жар конуштан кайрылбайм, кан өлгөндө карыга төөсү жакын болуучу, кайтарган төөдөн айрылбайм» — деп өзүнүн мындан ары бийлик ишке катышпасын билдирди. Абыке Аргын кандын Ажыбайын ээрчитип, үч кандын элиндеги чатакты басканы кетти. Ошентип, Манас өлүп, Бакай бийликтен өзү баш тартып, эл-жерди башкаруу Көбөштүн колуна өтөт. Ал сүйүнгөнүнөн баабединге бата айтып, коросонго кой айтып, аргын менен кыргызга султан болуп, арам кан соруп мантыккан мите — көк кенедей толуп, көбө баштады. Ошондо Жакып кичүү аялы Бакдөөлөттөн туулган алты арамын жана Манастан калган кырк чорону жыйып, арак-бозого ала деңгил мас кылып «Ат өлгөндө кесек ит, соору керек болуучу, ага өлгөндө иниге, кесек ит жеңе керек болуучу». Каныкей жесир жүрүп жээлигип, эр эңсеп калыптыр. Алты миң жамбы, миң кундуз пара жеген Бакай аны Текеченин Ормонбегине качырып берген жатыптыр. Манастан калган мурапың эле Каныкейди бириң алсаң болбойбу» — деп көкүттү. Көбөш Жакыптын тилине дароо көнүп: «тием десе жеңе эле, нике кыйып алалык тийбейм десе долуну жол үстүнө сүйрөтүп, даңгыттарга жаралык» — деп бүтүм чыгарып, Кыргылчал менен Тазбайматты арачыга жибермек болот. Бирок, чоролордун бир тобу Манастын  аларга кылган жакшылыктарын санап келип:
Эриң Манас султандын
Этегин кармап эр болдук,
Эр уулу менен тең болдук.
Тузу оор Манастын,
Тузу бизди сорбойбу.
Арбагы асыл Манастын
Арбагы бизди сорбойбу?
Кырктын башы Кыргыл чал,
Тузу ачуу Манастын
Тузуна кантип сиебиз?
Арбагы алтын Манастын
Айлына кантип киребиз?
Айтып турса артында
Ага кантип тиебиз?! (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 12) деп Көбөштүн айтканынан баш тартмак болушат. Көбөш каарданганда, Тазбаймат менен Кыргылчал арачылыкка жөнөйт. Өкүрүмүш болуп Каныкейдин ордосуна түшкөн ал экөө алтымыш катын кошокчу менен тул түбүндө олтурган Акылайга жолугушуп, Көбөшкө тийүүгө анын макулдугун дароо эле алышат. Муну көргөн Каныкей «Кырктын башы Кыргылчал арага келчү сен белең? Көкбөрү болуп сүйрөтүп иттерге тийчү мен белем?! Сени ант урсун» деп каарданып, эки жагын караса алты торпок, төрт тайга сатып алган Актинтенин сабы ак сандыктан чыгып туруптур аны алып качырып калат. Каныкейдин сырын жакшы билишкен Тазбаймат, Кыргылчал, Акылай баш болгон алтымыш аял кошокчу качып жөнөштү. Кыргылчалды атка минерде түп этектен алган Каныкей куйругун шылый чапты, качып бараткан Тазбайматка Актинтени уруп калды эле оң далынын бөксөсүнө тийип, эки кабыргасын кыйратып кетти. Кызыл ала кан болгон Тазбаймат менен Кыргылчал силерге Каныкей өлсө да тийбейт, Ормонбекте ою бар, — деп Абыке, Көбөшкө айтып келишет. Ошондо алты арам Каныкей тил алса бирөө алганы, тил албаса таманын тилип туз салып, жыртык кара үй берип, жырык кара уй берип, бадачыга саанчы кылып салганы, балтыр бешик Семетейди жол үстүнө сүйрөтүп даңгыттарга жарганы келеме шарып кармашып шерт кылышат. Каныкейди чаап алмак болуп кол камдаганда Ырамандын Ырчыуул бул жоосунсуз жорукка нааразылыгын билдирип, кырк чорого Манастын өткөргөн жакшылыктарын дагы бир жолу баштан аяк эстерине салып айрыкча, Каныкей энедей кызмат кылганын унутушса ант урарын айтып:
Жеңекеме баралык,
Катын да болсо жеңемди
Караан кылып алалык,
Семетей он экиге чыкканча
Жетимди эптеп багалык.
Бала он экиге келгенде
Белди бекем бууйлук,
Медер кылып жетимди,
Бээжиндеги Кытайдан
Берендин кунун кууйлук!
Белгилүү Манас баатырдын
Белести басып өтө албай,
Караган, бута, таш көрсө
Эки айым бекинген менен бата албай,
Жалганчы дүйнө оңбой кал,
Же жайдак жерге жата албай,
Чапчактын белин аша албай,
Эки айым, чарчап, ыйлап баса албай (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 25), жолдо абдан кыйналышат. Ичерге суусу, жээрге татым тамактары жок болгондуктан Каныкейдин эмчегинен сүт чыкпайт. Балтыр бешик Семетей алты күнү даам сызбай, ачкалыктан үнү чыкпай калат. Айласы түгөнгөн Каныкей эки жору талашып жаткан өпкөнү ажыратып, Семетей менен Чыйырдыга бышырып берип өзү тамак издеп чыгат. Эч жерден эч нерсе таба албай өкүл атасы Карынбайдын кер торпогун жолуктурат, аны кубалап жүрүп кармап алып келе жатканда астынан чыккан ач көз, адамгерчиликсиз Карынбай торпогун бербей тартып алып калат.
Мингизгени Чыйырды,
Көтөргөнү Семетей,
Таманы ташка тапталып,
Чекеси күнгө какталып.
Суусунга муздак суу таппай,
Жан кыюуга уу таппай,
Болбосо көлөкөлөп кетүүгө,
Серүүнүрөөк жер таппай.
Чарчабай өлүп алууга,
Оозуна гана каптап чаң толуп,
Туура булак, аккан суу
Каныкей, бир жутууга зар болуп.
Туйгунунан айрылып,
Туралбай жетим-жесириң
Так ошентип кар болуп (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 55) турушканда Бакай жете барат. Алып келген азыгын берип, атына мингизип Каныкейге болгон акыл-кеңешин айтып, Букарга бар дейт. Семетейди бир тууганың Ысмайылга бала кылып бер, он эки жашка келгенде Таласка келсе, өзүм тосуп алып алты арамдан өткөн өчтү алабыз дейт. Каныкей: — Букарга барбайм, биринчиден тентиген катын атыгам, экинчиден өз атам Темиркандан көөнүм калган. Алмамбет баатыр жаңы келгенде, Манас ага тулпар ат энчилеп бербесе болбойт деп, жетимиш нарга алтын жүктөп, мени төркүлөтүп, атам Темиркандын Актулпарын сураткан, ал бербей коюп, көөнүм калган. Ошондуктан Семетейдин карын бөлөсү Үмөтөйгө же Кокон менен Самаркандын бирине кирип кетейин — дейт. Бакай: — Манас тирүү кезинде Кокондуктар да, Самаркандыктар да кордук көрүп калган эле, Үмөтөйдүн да атамды Бээжинге алып барып өлтүргөн деген кеги бар. Аларга барып болбойт. Тилимди алып төркүнүңө эле бар — дейт. Каныкей макул болот. Бакай Букарга барчу жолдун дайнын толук сүрөттөп айтып, Каныкейлер менен коштошуп Таласка кайра кетет. Чыйырды менен Каныкей күндүзүндө тынч албай, түн ичинде уйку албай, Тайтору менен Акборчук кылт дегизип суу жутпай, кырк дегизип чөп чалбай арадан кыйла жол жүрүп Темиркандын чек арасы Ак-Чийге кирип барышты. Туулуп өскөн жерин көргөндө Каныкейдин бала чагы эсине түшүп ал жөнүндө Чыйырдыга баян курат. Каныкейдин атасы Темиркан эркек балалуу болбой он эки кыз көрөт, он эки кызын оё бычып калың жеп, он эки канга берет. Он үчүнчү болуп Каныкей, андан эки жылдан кийин Ысмайыл төрөлөт. Атасына эрке өскөн Каныкей кыз кезинде өз билгенин кылып, оң жагында сексен кыз, сол жагында сексен кыз, желбеген жорго ат минип; желбегей торко тон кийип, Букардан алты күнчүлүк алыс жердеги Кең-Көлчүккө жыл маалында бир сапар сейил куруп келчү экен. Ошол Кең-Көлчүктү көрө кетели деп Каныкей Чыйырдыга кайрылат. Келишсе көлчүк соолуп, тегерегиндеги чынар бак куурап, сарайы урап калыптыр. Каныкей аны көрүп:
— О, кагылайын, энеке,
Эки күнү Букарга
Жатпай өлөт экенбиз,
Жер жүзүнө биз байкуш
Батпай өлөт экенбиз.
Семиз элек, жал кетип,
Арык болот экенбиз.
Серпилчү эл — журт мында жок,
Энеке, карып эле болот экенбиз (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 62) деп жаман белги катары кабыл алат. Чыйырды: — Кайгырбагын, Көлчүгүң соолуп калганы Манастын  өлгөнү, талың куурап, сарайың кулаганы кулдардан (Абыке, Көбөштөн) кордук көрүп тентип келгениң. Көлчүктүн кайнар чыкчу орто жеринде кара чым бар экен төлгө кылып оодарчы, — деди. Каныкей Манастын  арбагына жалынып, андан калган найза менен чымды аңтара сайганда, кайнардын көзү ачылып, Кең-Көлчүк толуп, айланасындагы чынарлар гүлдөп кадимки калыбына келди. Бул белгиден Чыйырды Семетей атасы Манастын  ордун басарын билет. Бакай берип кеткен азыктан жарты жилик эт, жарым көөкөр сүт калыптыр, аны көлчүктүн толгонуна баабедин кылып ичип-жешет. Ошол кезде жашы жыйырма бешке келип, атасынын ордуна, эли-журтун былк эткизбей бийлеп калган Каныкейдин иниси Ысмайыл алтымыш балбаны жанында ат арытып куш салып чыгат. Алыстан Каныкейдин көлчүгү толуп, Чынары гүлдөгөнүн, ал жерде кош ат байланып турганын көрүп, — Коңурбайдан жараланып келген жездем Манас өлүп, анын дүйнөсүн аталаш инилери талап алып, эжем Каныкей балтыр бешик баласын аркалап Букарды көздөй качты деп уктум эле. Ошол эжем болуп жүрбөсүн, баралычы деп жигиттерине буюрду. Алтымыш балбандын келе жатканын көргөн Каныкейлер чочулайт. Аңгыча Ысмайыл каралуу турган Каныкейди тааный коюп, алтын жаак айбалтасын бөйрөгүнө таянып: «Арстаным, жездем өлбөй кал», — деп өкүрүп кирди, алтымыш кошчу жигити кошо өкүрүштү. Каныкей башынан өткөргөн кордугун арман менен баяндап келип:
Ук, Ысмайыл сөзүмдү
Найзага таккан желекти,
Айкөлдөн калган белекти,
Ала качып Кең-Колдон
Алып келдим өзүңө.
Береки жылма баскан
Букарды Талаам десем оңбоюн,
Ушу, жыргалдан калган чунакты
Ысмайыл, балам десем, оңбоюн!
Мойнуна тумар тагып ал,
Башы менен берейин
Ысмайыл, жетимиңи багып ал! (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 71) деп кыркып берип чыбыгын, ит аягын кечирип, кылычтын мизин аттатып кылып берди ырымын. Ысмайыл Каныкейди ээрчитип Букарга келип, Семетейге он сегиз күн той берип бала кылып багып алды. Темиркан: «Балам Каныкей касиеттүү жан эле, атайы келип калыптыр, капа кылбай сегиз жүз түтүн бөлүп берип, Букарга кан көтөрүп алалы. Баласы он экиге келгенде Манастын  ашын берели, Семетей Кытайдан атасынын кунун кууйм десе тирек болуп берели», — деди. Радлов жазып алган вариант боюнча Манас өлгөндө Каныкейдин жети айлык боюнда болот: Жакып: «Каныкей, Абыке, Көбөштүн бирине тийсин», деп Меңдибайды арачыга жиберет. Ал боюмдагы бала кыз болсо аны өлтүрүп тием, эркек болсо тийбейм деп жооп берет. Шооруктун кызы Акылай өз макулдугу менен Абыкеге тиет. Мезгили жетип Каныкей төрөгөндө Акылай баланын киндигин кесем деп шылтоолоп өлтүрмөк болот. Бакдөөлөт баланы ага бербей аман сактап калат. Жакып, Абыке, Көбөш кол курап, Манастын  ордосун чапмак болуп даярданып жатышканда Каныкей жаңы туулган баласын койнуна катып Бакдөөлөттү ээрчитип Алтыбайдын аралына жашынды. Алар Абыке, Көбөш Манастын  ордосун талап кеткенден кийин өкүл ата Карынбайга баш калкалоого барышса ал жардам берүүдөн баш тартты. Бакай ат-тон, азык камдап, Каныкейлерди Караканга жөнөттү. Ачып-арып келе жаткан Каныкейлерге агасы Солтонкул жолдон жолугуп үйүнө алып келди. Каныкейдин баласын атасы Темиркан өзү багып алып, той берди. Тойдо балага эч ким ат коё албай турганда ак боз ат минген аксакал киши пайда болуп «Семетей» деп ат коюп кетти. Багыш Сазан уулунун вариантында Манастын  өлгөнүнө он эки ай толо электе Көбөш менен Акылай алдыртан сүйлөшүп, көңүлдөш болушуп акыры үйлөнүп тынышат. Жакып элди чогултуп Каныкейди Абыкеге алып бергиле деп кыйнады. Эл: «Манас менен Каныкей кимибиз тирүү калсак төшөк жаңыртпайлы деген шерти бар, Каныкей тилибизди албайт» дешет. Жакып Абыкенин кырк чоросун (Манастын кырк чоросу Кичи казатта курман болушат. Абыке Манас өлөөрдүн астында кырк жаш бала чогултуп,  Манастын  кырк чоросунун ат-тонун, жарак-жабдыгын берип, ошол чоролордун аты менен ар бирин атайт) арачыга жиберет. Жаш балдар Каныкейге батына алышпайт, акыры Ажыбай, Сыргак (мурунку чоролордун аты коюлган жаш балдар) «кан жардыгы катуудан кайран жаны таттуудан» Жакыптын талабын айтышат. Каныкей Манас менен шерттешкенин айтып, Жакыптын талабын четке кагат. Жакып аргын менен ногойдун колун каптатканда Каныкей Манастын  жоо кийимдерин кийип, Аккелте менен аларды атып өзүнө жолотпойт. Ал кезде жайлоодо жүргөн Абыке келип калып, камап жаткан колду кубалап, өзү актыгымды билдирем деп Каныкейге келет. Ал алдап алганы келди деп ойлоп, аны канжар менен саят. Ачуусу келген Абыке Каныкейге жан каттатпай тогуз күн камайт. Каныкей Чыйырдыны жетелеп Семетейди көтөрүп качып чыгат. Бакай өзүнүн алтымыш нарынын башын кесип кумга көөмп, аларды жоо алып кетти деп Абыкеге даттанып барат. Абыке Бакайдын нарларын издеп Ооганга чейин барып он беш күндөн кийин келет. Бакай бул убакыттын ичинде Каныкейди Караканга жеткирип кайтканга үлгүрөт.
Айрым чыгарылыш
Айрым чыгарылыш — кандайдыр бир теңдеменин жалпы чыгарылышынан ага кирүүчү эркин алынган турактуу санга белгилүү маани берүү менен алынуучу чыгарылыш. Бул термин жекече чыгарылыш деп да аталат.
Дагы караңыз
Айрым интеграл
Хаворс (Нү-Жерси)
Хаворс (Нү-Жерси) (Haworth) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3382 киши. Болжолдуу аянты - 6.1 км². FIPS коду — 34-30540.
Филёвский парк (метро бекети)
Филёвский парк — Москва метросунун Филёвская сызыксындагы станция. 1961-жылы 13-октябрьда ачылган.
Саясат таануу
Саясат таануу илиминин калыптанышы: негизги түшүнүктөргө киришүү
Саясат таануу илиминин пайда болушу жана өнүгүшү
Саясатты түшүнүү аракеттери байыркы доордо эле башталган. Ал мамлекет менен кошо пайда болуп, аны менен бирге өнүгүп келе жатат. Саясий тармакты таануунун алгачкы формасы диний-мифологиялык чечмелөөлөргө байланыштуу болгон. Сакталып калган тарыхый булактарда алгачкы доордо биздин эрага чейинки II-I миңинчи жылдарда бардык элдерде бийликти жана коомдогу саясий түзүлүштү кудай жараткан деген түшүнүк орун алган. Бир миңинчи жылдардын орто ченинде саясий көз караштарды адамдын акыл-эсине байланыштырып түшүндүрүү аракеттери, алгачкы саясий категориялар менен аныктамалар пайда болот. Кийинчерээк философиялык-этикалык мүнөздөгү саясий теориялар иштелип чыгат. Ошентип, саясат теориялык жактан изилдене баштайт. Чыгыш өлкөлөрүнүн атактуу окумуштуулары Конфуций, Мо-Цзы, Заратустралардын, Батыштагы Сократ, Платон, Аристотель, Цицерондордун чыгармаларында саясат адамдын жыргалчылыкка жетишүү жолдорун иликтөөчү, жакшы мамлекеттик түзүлүштү камсыз кыла турган илим катары берилген. Аристотель саясат таануунун изилдөө объектилери катары акыйкатчылык, адамдарга жакшылык кылууну белгилеген. Улуу ойчул акыйкатчылык, адамдарга жакшылык кылуу акылдын күчү менен курулган мамлекетте гана болушу мүмкүн деген пикирде болгон. Аристотелдин ою боюнча, бардык илимдердин жана өнөрлөрдүн арасында саясат таануу өзгөчө орунду ээлейт. Жарандарды тарбиялап, алардын эң жакшы адамдык сапаттарын өстүрүү жана жүрүш-турушун оңдоо анын негизги максаттары болуп саналат. Демек, Аристотелдин көз карашында, саясат таануу адамдарды акыйкат жакшы турмушта чогуу жашоого үйрөтүү үчүн зарыл. Саясат таануунун негизин түзүүдө жана анын башка илимдерден бөлүнүп чыгышында Аристотелдин салымы зор. Ошондуктан, аны бул илимдин атасы деп коюшат. Антикалык доордо илимдер өз ара бөлүнбөй, универсалдуу түрдө өнүгүп, саясат таануу этика, философия менен бирдикте болгон.
Саясат таануу башка коомдук илимдерден XVI кылымда гана бөлүнүп чыгат. Италиялык атактуу илимпоз Николло Макиавелли саясат таанууну диний-этикалык калыбынан бошотуп, саясий процесстерди табигый жаратылыштын мыйзамдарына теңейт. Н. Макиавеллинин саясий изилдөөлөрүндө мамлекеттик бийликти чечмелөө борбордук орунду ээлейт жана коомдогу практикалык зарыл маселелерди чечүү саясат таануунун негизги милдети болуп табылат. Ошентип, саясат таануунун калыптануу жолунда алгачкы кадамдар жасалат. Азыркы абалына жетүү үчүн бул илим бир нече узак мөөнөттүү баскычтардан өткөн. Батыштагы белгилүү изилдөөчү К. Дойч ар бир коомдук илим, алардын ичинде саясат таануу үч этапты басып өтөт деп эсептейт. Алар: К. Дойчтун көз карашында, саясат таануунун философиялык этабы алгачкы доордон баштап, Америкадагы 1861-1865-жылдары болгон жарандык согушка чейин созулат. Азыркы саясат таануу XIX кылымдын экинчи жарымында академиялык илим катары жогорку окуу жайларында окутула баштайт. 1857-жылы Америкадагы Колумбия колледжинде (кийинчерээк - Колумбия университети) Френсис Либер жетектеген кафедра ачылат. Ал кафедра «Саясат таануу жана тарых» деп аталган. Ошол кафедранын базасында саясат таануунун биринчи мектеби уюштурулат. 1886-жылдан баштап Колумбия университетинин астында саясат таануу боюнча ар квартал сайын атайын журнал чыга баштаган. 1903-жылы саясат таануудагы окумуштууларды бириктирген Америкалык саясат таануу илимдеринин ассоциациясы ачылат. Ал азыркы учурда 16 миңден ашык окумуштуудан турат. Ошол эле мезгилде Европада да саясат таануу өз алдынча илим болуп өнүгө баштайт. Европада кылымдар бою саясат таануу философиянын, мамлекет жана укук теориясынын, укук илимдеринин ичинде өнүгүп, саясат институционалдык багытта изилденип келген. Азыркы саясат таануунун өнүгүшүндө европалык улуу окумуштуулар М. Вебер, Р. Михельс, Г. Моска, В. Порето, А. Зигфрид, А. Токвиль, К. Маркс, Ф. Энгельстердин ролу зор.
Саясат таануунун өнүгүшүнүн экинчи этабы 1861-1865-жылдардагы Америкалык жарандык согуштан башталат да, экинчи дүйнөлүк согушка чейин созулат. Бул экинчи этабы саясат таануунун өзүнчө бөлүнүшү, академиялык статуска ээ болушу менен аяктайт.
Саясат таануунун өнүгүшүнүн үчүнчү этабы Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин башталып, азыркы учурга чейин улантылып келүүдө. 1949-жылы Бириккен Улуттар Уюмунун - ЮНЕСКОнун астында эл аралык саясат таануу ассоциациясы түзүлгөн. Азыркы учурда ал өз ишин улантып, конференцияларды өткөрүп, изилдөөлөрдү жыйынтыктап келүүдө