Мамлекеттик_тил_жана_маданият_институту
Кыргыз элинин дүйнөдө теңдеши жок эң улуу эпикалык жаратууларынын бири «Манас» эпосу. Анын көлөмдүүлүгү, темасынын көп пландуулугу, тарыхый өнүгүшүнүн көп этаптуулугу, сюжетинин түзүлүшүнүн татаалдыгы дүйнө элдеринин эпикалык эстеликтеринин ичинен өзгөчөлөнүү менен жеке кыргыз элинин эле эмес башка элдердин да руханий дүйнөсүнө зор таасир этип, изилдөөчүлөрдүн бир кыйла кызыгууларын туудурууда. Ошондуктан эпостун кайсы гана проблемасын алып карабайлы, актуалдуулукка ээ болуп, улам жаңы идеяларга сугарылып отурасың. Мисалы, эпостогу кандык бийлик проблемасы. Бул маселени азыркы мезгилде толук канагаттандыраарлык деңгээлде чечилди деп жыйынтык чыгаруу али эрте. Ошол себептүү, проблеманы ийгиликтүү чечүү аракетинде, өткөн жалпы мүнөздөгү айрым изилдөөлөрду эске алуу менен, азыркы мезгилдин талабына ылайык объективдүү анализ берүү зарылчылыгы туулуп олтурат. Орустун көрүнүктүү фольклористи В.Я.Пропп «кан» деген титул монголдордо уруу түзүлүшү кулай баштаганда пайда болгондугун айтып, жаңы коомдук баскычка карата прогрессивдүү роль ойногондугу менен кандар эпосто башкы каармандар катары сүрөттөлө тургандыгын аныктаган». Байыркы тарыхый булактарга кайрылып көрсөк анда кыргыздардын башында бийлик ээлеринин милдетин бек, бий, ажо, төрө, баатыр, кан деген мансаптагы адамдар аткарарын байкайбыз. Ал эми «Верховный правитель в зависимости от внешнеполитических успехов получал титул кагана. Делами управляли три министра. Вся территория делилась на округи (баги), где властвовали крупные феодалы-беки. Судя по тому, что ажо или каган тоже имел титул бег в феодальной иерархии кыргызов верховный правитель был лишь «первым среди равных»2. «Манас» эпосунда да бийдик башындагы адам «кан» аталып, ал өз эрктери менен баш кошушкан уруулардын биригишкен тобун жетектеп, анын бийлигин, жүргүзгөн саясатын уруу башчылары өз каалоолору менен таанышкан. Бирок бул кандык бийлик абсолюттук монархиялык бийликке жеткен эмес, себеби ал кан жогорудагы тарыхый булактарда белгиленгендей өз теңдүүлөрүнүн бири гана болгондуктан кээ бир учурларда анын жүргүзгөн иши, аракеттери сынга алынып, жалпы бек, төрө, кандардын талкуусуна салынып турулган. Айрым шарттарда өзгөчө сырткы факторлордун таасиринин негизинде, бул бийлик убактылуу же такыр эле өз жашоосун токтотууга аргасыз болгон. Биздин учурда буга мисал катары Ногой кандын уулу Ороздунун элин тыңгылыктуу башкара албай, жоого алдырып, төгөрөктүн төрт бурчуна тентитип ийишин келтирсек болот. «Эл башына кыйынчылык түшкөндө, эр азамат туулат демекчи» айбатынан адам эсинен танган, көктө да, жерде да ага теңи жок алп Манастын дал ушундай шартта төрөлүшү эл тагдырындагы ыйык, символикалуу кубулуш. Мунун ачык үлгүсү катары: Асмандагы канаттуу Айбатынан уча албай, Жерде жүргөн аяктуу Желип чыга кача албай, 3 – деп Жакып байдын түш көрүүсүн, а түгүл душмандарынын: Ач арстан түрлөнгөн Атактуу Манас кан чыгат, Ошонун каарынан жан чыгат, Ал бурутта туулат. Манас атка мингенде Сенин тыргоотуң тыйпыл кырылат, 4 – деп сыйкырчынын Эсенканга Манас жөнүндө жоруп бергенин келтирсек болот. Чындыгында эле Манас жаштайынан чыйрак чыгып, элинин камын ойлоп, катылгандын катыгын берип, бир далай жоонун мизин кайтарып, тегерегине өз теңдүүлөрүн топтойт. Алар келечегинде Манастын эң кенжеси экендигине карабастан, анын эрдигине, кайратына, эркине, амалына, айкөлдүгүнө баа беришип, ага сый, урмат, ишенич менен мамиле жасашып: Качкан менен болбостон Кабылан Манас баланы Камалап кармап алганы Коюңар десе болбостон Алып келип Манасты Ак тердикке салганы Каныбыз деп дүркүрөп, - Манас баланы хан шайлап алышат. Анын шайланаары менен: Марал-Кечүү барабыз, Батыра чалгын чалабыз. Жолдоштун баарын бардаймын Жолду барып чардаймын, 5 – деп чоролорду күтө билип, чалгынга жөнөшү өзүнүн кан жүгүн көтөрүүгө даяр болуп калгандыгынан кабар берет. Демек, эл да канды күтүп алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болуп калган. Кан негизи зарылчылыктан келип чыгат. Тагыраак айтканда, урук, уруулар жеке кызыкчылыктарын жүзөгө ашыруу үчүн башка өз теңдүүлөрү менен баш кошууга аргасыз болушуп, алар шарттуу лидерге баш ийишип, натыйжада жеке кызыкчылык жалпы мүнөзгө айланып, ал кандык аркылуу жүзөгө аша турган. Бирок бардык эле уруулардын кызыкчылыктары бирдей – стабилдүүлүк жана коопсуздук болгон. Эпосто кандын шайланыш максаты да ушундай: Тегерегиң баары жоо, Тепсесе душман жан койбойт. Калкалайм десең жаныңды Көтөрүңөр каныңды. Хан көтөрбөй болбос деп, Каптаса душман койбос деп Кандуу журт болуп калалык Калаба кылса каапырлар Кайрат кылган бололук, 6 – дешип уруу башчыларынын бир чечимге келиши, кандык бийликтин уруулардын келечекке ишеничтүү кадам таштоосуна, андан ары эркин өнүгүп-өсүүсүнө өбөлгө түзүп тураарынан маалымдайт. Ошого байланыштуу алар кан шайлашып, өз ыктыярлары менен жалпы бир тартипке көнүп, жеке кызыкчылыктан жалпыга өтүп, эркин, каалагандай чечимден баш тартышып, жоопкерчиликти, милдетти, чектүү эркиндикти таанышууда. Кан шайлоого кыпчак, кыргыз, ногой, нойгут, өзбек, үйшүн, найман, манжурия ж.б. бир кыйла уруулар катышышат. Бул ошол учурдагы коопсуздук проблемасынын масштабдуулугун жана аны камсыз кыла турган кандык бийликтин болушу канчалык денгээлде зарыл экендигин айгинелеп, мезгилдин талабы боюнча иштин ийгилиги үчүн ар кайсы уруулар баш кошууга аргасыз экенин көрсөтүп турат. Чындыгында кандыкка биригип жашоо бул жаңы коомдук түзүлүш, жаңы баскыч, стабилдүү өнугүүнүн гаранты, уруулардын ички жана сырткы саясатын жүзөгө ашыруунун жолу болгон. Ошондуктан кан шайлоо өтө катуу тартипте, тагыраак айтканда, ар бир уруунун кызыкчылыгын эске алуу менен, алардын өкүлдөрүнүн болушу шарт болуп, бийлик ээси болууга ар биринин укугу сакталган. Мындай кубулуш өзгөчө «согуштук демократия» түзүлүшүндө жашаган көчмөн элдерде көбүрөөк байкалат. Бирок жогорудагы айтылган укуктан сырткары бийлик ээси – канга элдин жүгү, ой-санаасы, түйшүгү артылып, бир кыйла иштер милдеттендирилген, ошого байланыштуу көпчүлүк уруу башчылары кандык бийликке көз артышканы менен анын милдет, жүгүнөн чочулашып, ага көп даай алышкан эмес. Эпосто бул процесстерди биз төмөндөгү саптардан даана, ачык көрө алабыз: Кандыкка бириң чыгыңар! Беттешкен жоого белдүүңөр, Өткүр чечен тилдүүңөр, Өкмөт жөнүн билчүүңөр! – деп кандык бийлик сунуш кылынганда Хан боломун калкка деп Кандай да болсо чыдаймын Калк башкарган наркка деп Айтар адам жок болуп!7 – хан түйшүгүн көтөрүүдөн көпчүлүк чочуркайт. Себеби чачылганды чогултуп, токтогонду улантып, бөксөргөндү толуктап, жоо тийсе ага тайманбастан намыс үчүн бет алып, элди эркин, жыргал турмушка жеткирүү ар адамдын колунан келе берчү иш эмес. Кан боло турган адамдын ары акылдуу, амалдуу, ары күчтүү, экртүү, намыскөй, келечекти көрө билген, элдин наркына чыдай алган, жоого айбаттуу, Ата Мекенин барктай билген, жеке кызыкчылыгынан жалпы элдин кызыкчылыгын жогору кое турган, ошол эле учурда кан каадасын күтө билип, айрымдарын туура эмес иши үчүн жазалай билиши да шарт эле. Бул касиеттерди Акбалта бала Манастын кылык-жоруктарынан байкап: Үзүлгөнүн улачу, Чачылганын жыйначу, Өчкөн отун тамызат. Аман болсо бул бала Өлгөн жаның тиргизет Кайнаган манжу капырдан Сурагын сурап хан болот, 8 – деп эл башын кошуп бийлеп, катылгандын катыгын берип, душманына да үстөмдүк кылып кан бийлигин жүргүзөөрүн алдын ала айтат. Ошол себептүү жогорудагы касиеттерге жаштайынан ээ болгон Манаска кандык бийликтин токтошу мыйзам ченемдүү көрүнүш болушу керек. Бирок бул титулга талапкер көтөрүлүп дайындалбастан шайлоо жолу менен келип жаткандыктан анын кандидатурасына макул эместер талкууга катышуу укугун пайдаланып, өз ой-пикир, сунуштарын айтууга толук мүмкүнчүлүктөрү болгон. Акбалта Манастын аты кандык титулга көрсөтүлгөндө: Өкүнүчтүү болсоң өзүңөр, Көрүп турат көзүңөр, Кан кылбайбыз дегениң, Ушу жерде чыксын сөзүңөр, 9 – деп элдин ой-пикирин айтуусуна жар салат. Биз жогоруда белгилегендей коом «согуштук демократия» түзүлүшүндө болуп, шайлоо тең укуктуулук принцибинде өткөндүктөн, кийин Ажыбай атка конгон Абдылда чечен макул эместигин билдирет. Бирок ошого карабастан буга дейре эле: Төрө кылып, хан кылып, Касиетүү жан кылып Каркыттап күтүп алалы Калк ичине барганда Ханыбыз деп калалы, 10 – деген Айнакун баш болгон жаштар, биздин ханыбыз деп Манасты кан шайлоосун өтүнүшөт. Көпчүлүк алардын оюн туура таап Манастын кан болуусуна маакул болушат. Эпосто бул титулга Манастан сырткары атасы Жакып да сунушталат. Бирок атасы Жакыптан айырмаланып Манас шайланат, ал эми атасы аны менен кошо ак кийизге отругузулуп кан көтөрүлөт. Жакып: Карыганда кан кылып, Калабага салбаңар, Каралдым турса кашымда Карып калган жашымда Убалыма калбаңар, 11 – деген ой менен жети кадам өткөндөн кийин ак кийизден түшүп, ордун уулуна берет. Жакыптын кан көтөрүлүш себеби, биздин оюбузча, Манасты абсолюттук бийликке жеткирүү эле, эми ал эл тарабынан шайланган кан эле болбостон, ал толук кандуу кан тукуму, Жакып кандын мураскору катары да каралат. Демек, атасы Жакыптын кан көтөрүлүшү зарылчылык болуп, Манастын келечекте кандык бийлик жүргүзүүсүнө прогрессивдүү таасирин тийгизген деп айтсак жаңылышпайбыз. Арийне мындан улам «согуштук демократия» түзүлүшүндө жашаган бул уруулар шайлоо учурунда толугу менен демократиялык принциптерди колдоп пайдаланышкан деген ойдон алыспыз. Себеби феодалдык түзүлүш бара-бара өз жүгүн өз мойнуна ала баштаган. Кан өмүрүндө бир гана жолу жана жашосунун акырына чейин шайланган. Манасты кан шайлагандар, тагыраак айтканда, урук, уруу башчылары кандыктын составына өтүүдө тиешелүү жоопкерчиликтерди моюндарына алышып: Төрө Манас көк жалдын, Төп айткан тилин албасак, Айдаган жакка барбасак, Төшү түктүү жер урсун, Төбөсү ачык көр урсун! Ак келтенин огу урсун Ак милтенин чогу урсун!12 – дешип кандан кандай буйрук болбосун аткарууга макул экенин билдиришип ант беришет. Мындай көрүнүштү көчмөн элдин тарыхын барактоодо көбүнөн байкоого болот. Маселен, Чыңгыз-ханды аксөөктөр император-каган көтөрүүдө төмөндөгүдөй: «Если мы в ратных боях преступим твои приказы, или в спокойное время повредим делам твоим, то ты отними у нас жен и имущество и покинь нас в безлюдных пустынях», 13 – деп ант беришкен. Ант кандык бийликти чыңдоо катары колдонулган, андан баш тартуу кандан баш тартууну түшүндүрүп, ошого байланыштуу кан өкүмү эки болгон эмес. Эгерде берилген буйрук аткарылбаса: Айныгандын баарысын, Азапка минтип саламын! Уктуңарбы баарыңар, Улуу-кичүү карыңар!14 – деп, эпосто берилгендей тиешелүү жазага анын ким экенине карабастан тартылуучу. Жаза кандык ичиндеги уруулардан тартып жеке жарандардын арасында бирдей укук, милдет, тартипти сактоонун бирден бир жолу, ыкмасы болгон. Кетирилген кемчиликке же кылмышка жараша күнөөкөр мал-мүлкүнөн ажырап, же уруусу чабылып, же болбосо өлүм жазасына тартыла турган. Бирок эпостогу кандык бийлик (Манастын кандык бийлиги) биз башта белгилегендей абсолюттук бийликке жеткен эмес. Себеби Манас өз теңдүүлөрүнүн бири гана болгондуктан, айрым учурларда анын жүргүзгөн иш-чаралары сынга да алына турган. Ошентсе да, натыйжада, Манастын алпарган кандык бийлиги тентип-тараган урууларды бириктирип, алардын өсүп-өнүгүүсүнө шарт түзүп, чыңдап, көз-караштары келишпеген баатыр, кандардын башын кошуп, кандыктын ички жанан сырткы саясатын стабилдештирүүгө жетишкен. Жыйынтыктап айтканда, Манасты, биз, жеке эле айбатынан душмандын денеси чыйрыккан, тийген жоосун оңдурбаган,. эли-жери үчүн башын өлүмгө сайып койгон тайманбас баатыр катары бир жактуу эле изилдебестен, аны мыкты саясатчы, жол башчы, дипломат, мамлекеттик ишмер катары да иликтеп, ошол учурдагы кандык бийлик менен азыркы бийлик ортосундагы жалпылыктар менен айырмачылыктарын анализдөө мезгилдин талабына ылайык келечектин иши деп эсептейбиз. Пайдаланылган адабияттар