Кыргыз_элинин_искусствосу_боюнча_жазмалар
Кенже (кичи) скульптуранын эң сонун гүлдөшүн колодон жасалган өтө кооз буюмдардан байкай алабыз, алар демейде тотемдердин сүрөттөрү, б.а. өз уруусунун түпкү бабасы деп эсептелген жаныбардын миниатюралык фигураларынан турат. Алар бугулардын, текелердин, аюулардын, барстардын жана башка дагы ушундай сыяктуулар, негизинен жапайы айбанаттардын скульптуралары. Ушул сыяктуу сүрөттөрдүн гүлдөп-өнүгүшү биздин заманга чейин VII—I кылымдарга таандык жана буга тийиштүү маданий комплекстер археологдор тарабынан тагар маданияты деп аталат. Тагар маданиятынын акыры ченде, кыргыздардын эң байыркы ата-бабалары болгон енисейлик көчмөндөрдүн искусствосунда өлгөн адамдын бет бейнесинен түшүрүлүп алынган гипс бет кептерди жасоо кеңири тарайт. Бул бет кептер алгач маркумдун бет түспөлүнө оппокшош түрдө түшүрүлгөн порпрети болгон. Кийинчерээк алар өз алдынча даярдалып, боёк менен боёлгон. Адегенде бул бет кептер өлүктүн бет бейнесинин так сүрөтүн берген, кийинчерээк өлүктүн анча окшошпогон бет кеби жасалып, ал портрет түрүндөгү жеке бир адамдын сүрөтүн эмес, жалпы эле расалык типтеги беттин түспөлүн гана көрсөтүп калган. Айтмакчы, көптөгөн авторлор бул бет кептер жер ортолук деңиз элдеринен кабыл алынган деп эсептешет, анткени мындай бет кептер байыркы этрускилер менен римдиктерде биздин заманга чейин VII кылымда эле, Керчь жарым аралында (Керчте Рескупориддин бет кеби) белгилүү болгон, кечирээктеги Египеттеги фаюм портреттерин ушуларга окшоштурушкан. Ушунун негизинде римдиктерде скульптуралык портрет искусствосу пайда болгон, анда адамдын жекече белгилерин берүүгө умтулушкан. Енисей кыргыздарында жекече бет кептерден жалпылаштырылган бет кептерди жасоого өткөнүн байкайбыз, мүмкүн, дал ушунун негизинде бейиттерге коюлуучу балбал деп аталган статуяларды жасоого өтсө керек, мындай скульптурада жоокердин жеке өзүнө мүнөздүү бет бейнеси эмес, жалпы эле, адамдын жалпылаштырылган бет түспөлү берилет. Эгерде мурда искусстводо тотемдердин — жаныбарлардын (демейде жырткыч же фантастикалык жаныбар менен чөп жечү жаныбарлардын) алышып турган сүрөтү кеңири тараган болсо, эми, биздин заманга чейин VI—III кылымдарда бул күрөшкө адам да чыгат. Кыргыз искусствосунда адам сүрөтү ата-бабалардын арбагына сыйынуудан улам жаралып, ал жогоруда эскерилген гипс бет кептердин келип чыгышына негиз болгон. Бирок адам бир гана көрүнүштө — жоокер, эреже катарында, атчан жоокер түрүндө гана берилет. Ата-бабанын культу жоокер культу менен ажырагыс байланышта болгон, анткени согуш байыркы кыргыздардын кесибинин башкы тармагын түзгөн. Бул мезгилде кыргыздар Кытай, Орто Азия, Иран сыяктуу көптөгөн өлкөлөр менен тыгыз байланышта болуп турган, ушул себептүү алардын маданиятында атаган өлкөлөрдүн маданияттарынын таасирлерин байкайбыз. Минусин крайында, Енисейде Көпен деген жерде, 1939-ж. археологдор Л. Евтюхова менен С.Киселевдин күч-аракеттеринин натыйжасында табылган бай табылгалар ошол таасирлердин эң ачык көрүнүшү боло алат. Алтын жана коло буюмдардын арасынан бир бетине гана сүрөт түшүрүлгөн, колодон куюлуп жасалган тердиктин бетин кооздой турган күбөктөрдүн тобу өзгөчө көңүлдү бурат. Анда атчан жоокердин артына бурулуп, өзүнө кол салган барсты атып жаткан сүрөтү бар. Атчандын айланасында үркүп, туш-тушка качкан эликтин, тоо текенин, камандын сүрөттөрү түшүрүлгөн. Атчандын үстү жагында кытай стилинде булуттун, анын алдында токойлуу тоонун сүрөттөрү берилген. Сүрөттөр реалисттик түрдө, экспрессивдүү берилип, өтө таланттуу сүрөтчүнүн колунан жаралган. Мындай атчан аңчынын сүрөтүн Ленин ордендүү Кыргыз опера жана балет театрынын «Көкүл» операсына увертюралык көшөгөгө художник Я. Штоффер бир аз кайра иштеп чыгуу менен түшүргөн.