cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Казактушкен дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Баталка (дарыя)
Баталка — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу, Самара облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавалга дарыясынын оң жээгинен 2,5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Самара Сорочинск суу тармагынан Өлкөшанка айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кан-Коргон
Кан-Коргон (Кан-Коргон) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Алайкуу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 154 киши.
Хэй-Яха (Морда-Яха куймасы)
Хэй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Морды-Яха дарыясынын сол жээгинен 218 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 53 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мадилл (Оклахома)
Мадилл (Оклахома) (Madill) — Оклахома штатынын Marshall округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3781 киши. Болжолдуу аянты - 7.6 км². FIPS коду — 40-45750.
Ибрагим (Кугарчин району, Башкыртстан)
Ибрагим — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Юлдыбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 186 киши. Почта индекси — 453340, ОКАТО коду — 80238885003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Алиев Бакирдин
Алиев Бакирдин-Кыргыз Республикасынын эл артисти 1933-жылы 10-октябрда Жумгал районундагы Суусамыр айылында туулган.
Билими
1955-жылы Ташкендеги А.Н.Островский атындагы театр өнөрү институтун бүтүргөн.
Ишмердүүлүгү
1955-62-жылы Жалал-Абад драма театрында, 1962-жылдан М.Рыскулов атындагы Нарын облусттук музыкалуу драма театрында , 1994-жылы Кыргыз мамлекеттик жаштар театрында иштейт.Алиев Бакирдин ар кыл мүнөздөгү ролдорду чебер аткарган артист катары белгилүү.
Аткарган ролдору
Токтогул (Б.Жакиев “Миң кыял”), Тейитбек (К.Жантөшев “Курманбек”), Хлестаков (Н.Гоголь “Текшерүүрүчү”), Яго, Форд (У.Шекспир “Отелло”, “Виндзордук ойсокелер”), Акылбек (Б.Жакиев “Атанын тагдыры”), Барпы(М.Борбугулов “Барпы”), ошондой эле “Махабат жаңырыгы”, “Уркуя”, “Айсулуунун талаасы”, “Мен Тянь-Шань”, “Эски тегирмен”, “Ээн калган өрөөн” фильмдеринде тартылган.Медалдар менен сыйланган.
Кичи Сыня
Кичи Сыня — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - БАР/ПЕЧОРА/754/55/20 орун алган. Дарыянын узундугу - 97 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Kuula
Kuula - словен ырчысы Ott Leplandдын ыры. Эстония мамлекетин Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында көрсөтүү үчүн тандалып алынган.
Бхопал
Бхопал – Индиянын борбордук бөлүгүндөгү шаар, Мадхья-Прадеш штатынын администрациялык борбору. Калкы 1,6 млн (2006). Жасалма эки көлмөнүн жээгинде жайгашкан. Темир жол тоому (Дели, Мумбаш, Нагпур шаары менен байланышкан). Аэропорту бар. Шаар жөнүндөгү алгачкы маалымат 11-кылымга таандык. Мечиттер, университет, колледждер (инженердик, токой чарба, медицина жана башка), музейлер (археологиялык, улуттук), оор энергетика жабдуулар заводу, химиялык, кебез-кездеме, тамак-аш, металл иштетүү өнөр жай ишканалары, кол менен кездеме токуу өндүрүшү иштейт. Зер буюмдар жасалат.
Информациялык-коммуникациялык технологиялар тууралуу негизги түшүнүктөр
ИКТ тууралуу негизги түшүнүктөр
О.ТҮГӨЛБАЕВ, Республикалык педагогикалык кызматкерлерлердин квалификациясын жогорулатуу жана кайра даярдоо институтунун улук окутуучусу
Адам маалыматты кандай кабыл алат? Биз бул макалада информатика мугалимдери үчүн керектүү айрым бир маалыматтарга токтолмокчубуз. Адегенде информатика жана информациялык технологиялар тууралуу кээ бир жалпы нерселерди айтмакчыбыз. Андан кийин информатиканын жана информациялык технологиялардын жалпы түшүнуктөрү жөнүндө кеп кылабыз. Акырында компьютердик технологиянын мүмкүндүктөрү жана чектелүүлөрү тууралуу сөз козгойбуз. Информатиканын негизги түшүнүктөрүнө кирген информация, объект, система, формалдаштыруу жана моделдештирүү, алгоритм, программалоо сыяктуу түшүнүктөр кийин каралат.
Информатика жана информациялык технологиялар тууралуу
“Информатика” деген сөздү укканда көпчүлүк компьютерди элестетет. Чынында информатикада компьютерден башка толуп жаткан кызыктуу нерселер бар. Бирнчиден, «информатика» жана «информациялык технологиялар» деген эки түшүнүктү экиге айрып кароо керек. Информатика термини, баарынан мурда, информацияны жана анын касиеттерин, жаратылыштагы, коомдогу, техникадагы информациялык процесстерди, информацияны берүүнүн, топтоонун, иштетүүнүн жана таркатуунун жолдорун жана башка кеп нерселерди математикалык жана техникалык каражаттарды колдонуу менен изилдөөчү илимий багыттардын жыйындысын билдирет. Батыш өлкөлөрүндө билимдердин бул областын компьютер тууралуу илим (соmрutеr sсiепсе) деп коюшат. Кээде “информациялык технологиялар” дештин ордуна «компъютердик технологиялар» же «прикладдык (колдонмо) информатика» деп да жүрүшөт. «Компьютер» - кыргызча «эсепчи» дегенди эле билдирет. Мурда СССРде анын ордуна «электрондук эсептөөчү машина» деген термин колдонулуп келгени белгилүү. Информатиканын илим катары пайда болушуна 19-кылымдын аягында, 20-кылымдын башында дүйнөнү каптап өткөн илимий-техникалык революция (ИТР) себепкер болду. Так ушул ИТРдын натыйжасында «информациялык жарылыш» же “информациялык ташкын” деп аталган кубулуш пайда болду. Натыйжада, адам ишмердигинин тигил же бул багытында, алсак, тигил же бул илимдер жаатында, информациянын эбегейсиз зор массасынын агымы пайда болду. Ошентип, жаңы илим пайда болушуна өбөлгө түзүлдү. Информатика илими, 20-кылымдын орто ченинде, көп фундаменттик жана прикладдык (колдонмо) илимдердин чек арасында пайда болгон жаш илим болуп эсептелет. Ал өнүтүп-өсүп, калыптанып жатат.
Информатиканын байланыштары
Информатика фундаменттик илим катары кайсы илимдер менен кандайча байланышканына айрым мисалдарды келтирели: • информация теориясы жана таанып-билүү теориясы аркылуу - философия жана психология менен; • математикалык моделдештирүү теориясы, дискреттик математика, математикалык логика жана алгоритмдер теориясы аркылуу - математика менен; • формалдуу тилдер тууралуу жана белги системалары тууралуу илимдер аркылуу - лингвистика менен; • информация теориясы жана башкаруу теориясы аркылуу - кибернетика менен; • компьютердин жана информациялык системалардын материалдык жагы аркылуу - физика жана химия, электроника жана радиотехника менен. Фундаменттик (пайдубал) илимдер жаратылыш менен коомдун объективдүү закондорун изилдейт, чыныгы дүйнө тууралуу билимдерди теориялык жактан системалаштырат. Биз мурдатан эле фундаменттик илимдер менен катар прикладдьк (колдонмо) илимдер да (эсептөөчү математика, прикладдык математика ж.у.с.) бар экенин билебиз. Ошондой эле, биофизика, экология, электроника, кибернетика, информатика сыяктуу бир нече фундаменттик илимдердин чек арасында пайда болгон илимдер да бар.
Илим жана технология
, Эми алдыбызга «технология деген эмне», «илим менен технологиянын кандай айырмасы бар» деген суроолорду коёлу. Реалдуу дүйнө тууралуу жаңы билимдерди алуу жана аларды системалаштыруу менен байланышкан адам ишмердигинин областын илим деп айтабыз. Ал эми материалдык жана рухий баалуулуктарды түзүү жана пайдалануу процессинде ушул илимдерди реализациялоо менен байланышкан адам ишмердигинин башка областын технология дейбиз. Илим - технологиянын өнүгүшүнө алып келет, технология болсо илимдин өнүгүшүнө түрткү берет, анын жетишкендиктерин ишке ашырат. Бул эки түшүнүктүн ортосунда так чек ара жок экендигин жана аларды каршы коюута болбой тургандыгын айта кетели. Адамдын практикалык ишмердигинде ар түрдүү көп технологиялар (кездеме токуу технологиялары, курулуш технологиялары, педагогикалык технологиялар ж.у.с.) болгондой эле информациялык технологиялар дагы бар. Материалдык өндүрүш технологияларын пайдаланууда материалдык ресурстарды иштетүүнүн натыйжасында материалдык продукт алынат. Информациялык технологияларды пайдалануу менен алгачкы маалыматтарды иштетип, натыйжада информациялык продукт алабыз. Бул продукт байкоо жүргүзүлүп жаткан объект же кубулуш тууралуу жаңы сапаттагы информация берет. Бардык технологиялар өздөрүнүн фундаменттик жана прикладдык илимдерине таянышат. Анын сыңарындай, информациялык технологиялардын дагы ЭЭМдин архитектурасы, операциялык системалар, теориялык программалоо, маалыматтар базаларынын теориясы ж.у. сыяктуу фундаменттик бөлүмдөрү бар. Ошентип, окуучулар информатика илими тууралуу теориялык билимдерге гана ээ болбостон, информациялык технологияларга дагы ээ болушу керек. Окуучуларга жогорку айтылгандарды түшүндүрүү иши төмөнкүдөй суроолорго жооп издөө менен айкалышканы туура: • Илим деп эмнени түшүнөбүз? Технология депчи? Илим менен технологиянын айырмасы барбы? • Информациялык технологиялар менен материалдык өндүрүш технологияларды салыштыргыла. Алардын окшош жактары жана айырмачылыктары кайсы?
Информатиканын жана информациялык технологиялардын айрым маанилүү түшүнүктөрү
Информация информатиканын баштапкы жана аныкталбаган түшүнүгү болуп эсептелет. Мындай түшүнүктөр башка бардык илимдерде бар. Алсак, математикада «сан», «чекит», «көптүк» ж.у.с. Аныкталбаган түшүнүктөрдү мисалдарды келтирүү менен баяндап гана түшүндүрүүтө болот. Кыргыз тилинде «информация» сөзүнө «жаңылык», «кабар», «билдирүү», «маалымат» сыяктуу сөздөрдүн маанилеш экендигин айтсак болот. «Информация» түшүнүтүнүн өзгөчөлүгү катары анын универсалдуулугун көрсөтөбүз. Анткени ал адам ишмердигинин бардык сфераларында, анын ичинде бардык илимдерде, пайдаланылат. Бул түшүнүктүн конкреттүү мааниси контекстке жараша болот. Информациянын мүнөздөмөлөрүнүн ичинен эң маанилүүлөрү болуп анын жаңылыгы жана керектүүлүгү эсептелетет. Башкача айтканда, кабыл алган кабарларыбыздын ичинен биз үчүн жаңысы жана керектүүсү гана информация болуп эсептелет. Информатиканын «информациялык технологиялар» бөлүмүндө «информацияны кабыл алуу», «информацияны топтоо», «информацияны иштетүү», «информацияны сактоо», «информацияны издөө», «информацияны таркатуу» тууралуу сөз болот. Буларды информация менен иштөөнүн негизги процедуралары деп айтсак да болот. Ошондой эле, информациянын саны тууралуу (көп, аз, жок) кеп кылышка болот. Информация биологиялык жана семантикалык болуп бөлүнөт. Биологиялык информация дүйнөдө дайыма эле бар болсо, семантикалык информация - адам информацияны жазуу үчүн ар кандай белгилерди ойлоп тапкандан кийин пайда болгон. Информация толук, жетиштүү, туура, даана ж.у.с. болушу мүмкүн. Информация түшүнүгү - абстракциялуу түшүнүк. Аны ченөөгө болот.
Информацияны ченөө бирдиктери
Эгер бирөөнү издеп үйүнө барсаңыз, ал үйүндө бар же жок. Ушунун өзү анын бардыгы же жоктуту тууралуу сиз ээ болгон информация. Аны математикалык жактан 1 жана 0 аркылуу жазууга болот. Математикалык жактан 0 же 1 түрүндө жазууга боло турган информацияны 1 бит информация дейбиз. «Бит» сөзү - англисче «binary digit» («экилик цифра») фразасынын кыскартып алынышы. 1 бит -информацияны ченөөнүн эң кичине бирдиги. Информацияны ченөөнүн кийинки бирдиктери - байт, килобайт, мегабайт жана гигабайт. 1 байт – 8 битке барабар. Ал эми информацияны ченөөнүн калган бирдиктеринин улам кийинкиси мурдагысынан 1024 эсе чоң (1 кбайт=1024 байт, 1 мбайт=1024 кбайт, 1гбайт=1024 мбайт). Материалды ушундай баяндоо - түшүнүктүү жана көрсөтмөлүү болмокчу. Алынган информациянын көлөмү (объем), булагы (источник), информацияны алып жүрүүчү (носитель информации) жана информацияны кабыл алуучу (приемник информации) түшүнүкторү жөнүндө да мисалдарды келтирүү менен айта кеткен туура болот. Ошентип, жалпы алганда, информация деп реалдуу дүйнө тууралуу адамдын түшүнүгүн кеңейткен кабарларды айтабыз. Дагы бир көңүл бурчу нерсе бар. Информатикада көп учурда «информация» жана «маалыматтар» («данные») терминдерин бир мааниде колдоно беришет. Бирок, булардын арасында айырма бар. Эгер объектилер менен кубулуштарга байкоо жүргүзүүнүн натыйжалары пайдаланылбапгдшшдщирголмстан сакталып гана турса, анда бул натыйжаларды маалыматтар деп коёбуз. Эгер бул маалыматтар кайсы бир максаттарга пайдаланыла баштаса, анда аны информация дейбиз. Эми, информациялык процесс деп акыркы жыйынтыгында информацияны кабыл алуу, топтоо, иштетүү, сактоо, таркатуу жана пайдалануу иштери жүргүзүлө турган процессти айтаарыбыз ачык болуп калды. Ушул жерде компьютердин ишинин жалпы принциптери, көрсөтмөлүүлүктү колдонуу менен баяндалып кеткени туура. Ар кандай компьютердин негизги функциясы болуп информацияны (маалыматтарды) киргизүү, сактоо, иштетүү жана чыгаруу эсептелээри айтылгандан кийин компьютердин ишинин негизги принциптерин Чарльз Беббидж менен Жорж фон Нейман тарабынан табылгандыгы баяндалат. Бул принциптерге ылайык, ар кандай компьютер 3 негизги компоненттен {процессор (башкаруу түзүлүшү жана арифметикалык-логикалык түзүлүш), бачым эстегич түзүлүш, киргизүү-чыгаруу түзүлүшү} турары ЭЭМдин принциптүү схемасын көрсөтүү менен түшүндүрүлөт.
Информацияны сактоо
Биз бул жерде ой учутун жоготпостон айткыбыз келип жатканыбыз бул. Информация компьютерде математикалык жактан алганда дайыма экилик код түрүндө иштетилет жана принциптүү эки типке (сымалга) бөлүнөт: • иштетүүнү жүргүзүүчү командалар тобу (программалар); • программа тарабынан иштетилүүчү маалыматтар. Бардык командалар жана маалыматтар компьютерде 0 жана 1 сандарынын комбинациялары түрүндө берилет. Ар кандай маалымат (информация) компьютерге биттердин (байттардын) комбинациясы түрүндө киргизилип, ар кандай символду (санды же башка белгини), кандайдыр бир команданы түшүндүрүшү мүмкүн. Жалпысынан алганда, текст, графика, үн, видео ж.у.с. информациянын түрлөрү компьютердик технологияда 0 менен 1 дин комбинациялары түрүндө берилет. Ушул жерде информацияны иштетүүнүн деги эле принциптүү эки башка жолу бар экендигин айтуу туура: • үзгүлтүксүз же аналог түрүндө; • дискреттик же цифра түрүндө. Информацияны жазуу үчүн белги системасынын (алфавиттер, цифралар) колдонулушу 1-жолго кирет. Ал эми, фотография менен кино, үндү механикалык, магниттик же оптикалык жол менен жазуу, телефон, радио, телевидение, видеозапись буга чейин информацияны аналогдук (үзгүлтүксүз) жол менен берүүнү колдонуп келишкен. Азыркы учурда буларда дагы информация 2-жол аркылуу иштетиле баштады (цифралык телефон). Аналогдун жол менен дискреттик жолдун айырмачылыгын мисалдар менен түшүндүрүп коюу керек. Алсак, 2-жол 1-ден төмөнкүлөрү менен артык: • информацияны иштетүүнүн аппараттык жана программалык бирдиктүү каражаттары; • информацияны жазуунун жана чагылдыруунун жогорку сапаты; • информацияны көчүрүп алуунун (дубляж жасоонун) жөнөкөйлүгү, ишенимдүүлүгү жана сапаттуулугу; • информацияны иштетүүнүн, өзгөртүүнүн, синтездөөнүн мүмкүнчүлүктөрүнүн кеңейиши. ЭЭМдин ишин программалар башкарат деген сүйлөм баарыбызга белгилүү. Эми ушуну бир аз чечмелеп көрөлү.
Аппараттык жана программалык жабдылыш
Информациялык технологиянын бул эки бутагы дайыма ажырагыс биримдикте болот. Аппараттык жабдылыш деп персоналдык компьютердин көзүбүз көрүп турганын айтабыз. Бул жерде ПК тууралуу техникалык маалыматтарды (тиби, кайдан чыгарылары, башка типтегилери, перифериялык түзүлүштөрү, локалдык, региондук жана дүйнөлүк тармактар, класстары ж.у.с.) айта кетсе болот. Программалык жабдылыш (ПЖ\ - информациялык технологиянын экинчи маанилүү бөлүгү. Ансыз ар кандай аппаратура керексиз темир болуп калат. ПК үчүн программалар системалык ПЖ жана колдонмо (прикладдык) ПЖ деп эки чоң класска бөлүнүшөт. Системалык ПЖнын бөлүктөру булар: • операциялык системалар (ОС) жана аларды толуктап туруучу программалык модулдар (буларга системалык программа-утилиттер, перифериялык түзүлүштөрдүн драйверлери ж.у.с. кирет); • Нортон утилиттери (дискеталарды дарылоо жана оптимизациялоо, кокусунан өчкөн информацияны калыбына келтирүү, издөө ж.б.у.с.); • архив түзүүнүн файлдары, антивирустук каражаттар, диагностикалык ар кандай модулдар ж.б. Системалык ПЖ аппараттык каражаттардын ишин башкарат жана тейлөө жумуштарын жасайт. Анын ичинен ОСту алсак, ал бир жагынан кардар менен компьютердин байланышын тейлейт, экинчи жагынан, колдонмо (прикладдык) комплекстердин иштөөсүн камсыз кылат. ОС - бул далдалчы-программа. Өзүнүн кайсы бир маселесин чечүү максатында компьютерди, ОСту жана тиешелүү бир тиркемени пайдалануучу адамды кардар (орусча - пользователь, англисче - user) деп коёбуз. Кардарга компьютердин мүмкүнчүлүктөрүн пайдаланууга кызмат кылуучу колдонмо программалык каражаттар биригип колдонмо ПЖны түзүшөт. Буларга ар кандай тексттик жана графикалык редакторлор, электрондук таблицалар, маалыматтар базалары, окуткуч жана текшергич программалар, башка ар кандай адистешкен системалар (мисалы, басма иши боюнча), илимий комплекстер, массалык тейлөө сйстемалары ж.б. кирет. Көп колдонулуучу колдонмо программаларды эреже катары ОСко кошо тиркеп коюшат. Мындай программалар тиркемелер (приложения) деп аталат. Тиркемелерди түзүү үчүн коддонулуучу атайын инструменттик каражаттар дагы өзүнчө программалар классын түзөрүн, бирок алар бизге окшогон кардарлар тарабынан дээрлик пайдаланылбастыгын айта кетсе да болот. Программалык жабдылыштын зыяндуу түрүнө кире турган компыотердик вирустар жана алар менен күрөшүү проблемасы туурасында өзүнчө сөз кылып коюу керек.
Суроолор
Материалды өздөштүрүү үчүн берүүгө боло турган суроолорго кээ бир мисалдарды келтирели. • Англис тилинин орусча (же кыргызча) сөздүгүн карап, биз өткөн терминдердин толук маанилерин жазып алгыла (айтып бергиле); • Аппараттык жабдылыш деген эмне? Программалык жабдылыш дегенчи? • Бул жабдылыштарды кандай программалар түзөт? • ОСтун тиркемеси деген эмне? Мисал келтир. • Кандай колдонмо программаларды билесиңер? • Макулдашууларга жана кабыл алууларга мисал келтиргиле.
Интернеттеги шилтемелер
•	http://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 •	http://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82_-_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D3%A9%D1%80%D2%AF •	http://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F
Жүзүм зыянкечтери
Жүзүм зыянкечтери - өсүмдүккө зыян келтирүүчу курт-кумурска. Жүзүм зыянкечтери жүзүмдүн сапатын начарлатып, түшүмүн төмөндөтөт. Алардын ичинен жүзүмчү чаар көпөлөк коп таралган, канаты жайганда 22-25 мм, түсү кара күрөң. Ал жүзүмдүн сабагына зыян келтирет. Кыштап чыккан курту жазында өсүмдүктүн бүчүрүн, жаябырагын жен, июнда көлөлөккө айланат. Көпөлөк июлдун башында жалбырактын түбүнө уругун таштайт. Ал көбөйгөндө жузумдун сөңгөгү гана калат. Ошондой эле жүзүмчү шиш тумшук, жүзүмкурт сымагы ж. б. да ото зыяндуу. Күрөш чарасы: топуракты туура иштеп, өсүмдүккө инсектицид чачуу
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Бүчүр
Бүчүр – тыным абалындагы өркүн. Ал башталма бүчүрдөн, сабактан жана жалбыракчадан же гүлдөн турат. Сабакчанын жогорку учунун өсүү конусунун клеткалары бөлүнүп, сабактын жаңы ткандарын, жаңы жалбыракчаларды жана каптал бүчүрлөрдү пайда кылат. Көпчүлүк өсүмдүктөрдүн бүчүрлөрү түрпүлөр менен капталган, алар ички назик бөлүктөрүн сырткы таасирлерден коргойт. Сабактагы орду боюнча чоку жана каптал бүчүр болуп бөлүнөт. Чоку бүчүр өркүндүн учунда болуп, узарып өсүүнү камсыз кылат. Каптал бүчүрдөн бутак өсүп чыгат. Ал жайдын аягына чейин калыптанып, келерки жазга чейин өсүшүн токтоткондуктан, тынымдагы же кыштоочу бүчүр деп аталат. Кургакчылыкта тропиктеги дарак өсүмдүктөрдүн бүчүрү тыным абалына өтөт. Мелүүн алкакта жаздын келиши менен тынымдагы бүчүрдүн көбү өсүп, жаңы өркүндү берет. Өспөй, узак убакыт бою тыным абалында калгандары уйкудагы бүчүр деп аталат. Алар, белгилүү шарт болгондо өсүп, өркүнгө айланат. Бул өзгөчөлүктөрү мөмө жана кооз дарактардын шагын ар кыл түргө келтирүүдө, табигый тосмо катары өстүрүүдө эске алынат. Сабак менен жалбырактан турган бүчүр вегетациялык, гүл өсүп чыгуучулар гүл бүчүр, ал эми гүлү жана жалбырагы бар өркүн өсүп чыкса аралаш бүчүр деп аталат. Өсүмдүктүн жалбырагында, тамырында, сабагынын муун аралыгында пайда болсо, адвентивдик же көмөкчү бүчүрлөр делет. Уйкудагы жана адвентивдик бүчүрдөн чыккан өркүн тез өсөт.
Жүгөрү көпөлөгү
Жүгөрү көпөлөгү (Cirphis loreyi) - жүгөрү менен бал камыштын өтө коркунучтуу зыянкечи. Түсү сары же чымкый күрөң. Канатынын уз. 2030 мм, куртунун жонунда узатачтон кара жик болот. Түштүк Европа, Түндүк Африка, Түштүк жана Түштүк-Чыгыш Азияда; - Крым, Кавказ, Орто Азияда көп тараган. Орто Азияда Жүгөрү көпөлөгү жылына 3 жолу тукумдайт. Анын курту жалбыракты, гүлдү зыянга учуратып, сотону булгайт, таза данды чиритет. Күрөш чаралары: жерди терең тоңдурмалоо, урон себуу алдында аянтты малалоо менен бирге культивациялап, маалында катар аралыкты иштетүү, курт жапырт чыга баштаганда уулантуучу заттарды чачуу
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Жыргалбеков, Турду
Жыргалбеков Турду (30. 12. 1932-ж. т., Ак-Талаа району, Коңорчок айылы) — Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты (1985—90), тарых илимдеринин кандидаты (1961), журналист. 1955-ж. Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтун. 1961-ж. Москвадагы Жогорку партиялык мектепти бүткөн. 1952—58-ж. Ак-Талаа районунда билим берүү системасында, райондук гезиттин редактору, 1961-68-ж. Ош облустук гезиттин редакторунун орун басары. Кыргызстан КП Ош обкомунда. 1968-жылдан Кыргыз ССР Министрлер Советинин аппаратында жооптуу кызматгарда, Кыргызстан КП БКда инспектор болгон. 1978—83-ж. Эл депутаттарынын Кант райаткомунун төрагасы, 1983-—86-ж. Кыргызстан КП Чүй райкомунун 1-катчысы, 1986—93-ж. Кыргыз Республикасынын туризм жана экскурсия боюнча Советинин төрагасы. 1993-жылдан Кыргыз-тур—Бишкек турбазасы" акционердик коомунун генералдык директору. Ошол эле мезгилде КМУУда, Туризм, бизнес жана менеджмент институтунда кафедра башчысы. Улуттук туризмди өнүктүрүүгө практикалык салым кошкон. 50дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинде 7 монография, 9 брошюра, окуу куралы), автордук күбөлүктөрдүн автору. Эл агартуу отличниги (1981). Медалдар менен сыйланган.
Быдгощ
Быдгощ – Польша Республикасындагы шаар. Висла дарыясындагы порт. Куявск-Поморский воеводствосунун (администрациялык-аймактык бирдик) администрациялык борбору. Калкы 364,3 миң (2006). Ири жолдор тоому. Висла дарыясынын сол жээгиндеги деңиз порту. Аэропорту бар. Машина куруу, химиялык, тамак-аш, жеңил өнөр жайлары бар. 15–16-кылымдарда курулган үйлөр жана чиркөө сакталган. 1346-ж. негизделген. Быдгощ өлкөнүн илимий жана маданий борбору. Университет, академиялар (медициналык, технологиялык, айыл чарба, музыкалык), илимий коомдор, калк китепканасы, музейлер, театрлар, филармония иштейт. Эл аралык фестивалдар (музыкалык, опера жана башка) өткөрүлүп турат.
Жыныс менен чиркелишкен гендер
Жыныс менен чиркелишкен гендер - Х жана У хромосомаларда жайгашкан гендер Ж. м. ч. г. деп аталат. У хромосомада жайгашкан гендер аныктаган белгилер, тукумга эркек жыныска гана берилиши мүмкүн. Х хромосомада жайланышкан гендери боюнча ургаачы организм гомо жана гетерозиготтук болушу мүмкүн, бирок гендердин рецессивдик аллелдери анда гомозиготтук абалда гана байкалышы мүмкүн.
Ал эми эркек жыныста бир гана Х хромосома болгондуктан, мында жайгашкан бардык гендер, рецессивдик гендер да фенотипте көрүнүшү мүмкүн. Мындай организм гемизиготтук организм деп аталат.
Жыныс менен чиркелишкен белгилердин тукумга берилүү схемасын жазганда, генетикалык формулада гендердин символу менен катар, жыныс хромосомдору жазылат. Мисалы, жемишчи чымында Х-хромосом менен чиркелишкен, көзүнүн түсүн аныктаган гендер бар. Көзүнүн кызыл түсүн аныктаган аллелге (ХW) үстөмдүк кылат.
Эгер чымындын гомозиготтук кызыл көз ургаачысын (ХW ХW), ак көз эркеги (ХwY) менен аргындаштырганда, биринчи тукумдун бардык чымындардын көзү кызыл түстө болот.
P ♀ xWxW x xwу♂
Гаметалар xW,xW xwУ
F1 xW,xw; xW,xw; xWу; xWу бардыгынын көздөрү кызыл түстө.
Эгер ак көз ургаачысын (Xw,Xw) кызыл көз эркеги (ХWY) менен аргындаштырганда, тукумунда ургаачылары кызыл көздүү (xW,xw), ал эми эркектери ак көздүү (xwу) болушат. Мында белгинин тукумга берилиши кайчыланып, бири бирине каршы терши жүрүп, атасынан кызына жана энесинен уулуна өтөт.
Адамда да кээ бир оорулардын тукумга берилиши жыныс менен чиркелишкен түрдө болот. Мисалы, гемофилия (кандын жай уюшу), көздүн түстүн начар көрүшү же дальтонизм (адам кызыл жана жашыл түстү ажырата албайт), гипертирихоз (кулактын жүндүү болушу) жана башка Гемофилия (Хh) жана дальтонизм (Хd), Х хромосома менен чиркелишкен рецессивдик белги, ошондуктан эркек жынысында жана аял жынысында да болушу мүмкүн, ал эми гипертирихоз У хромосома менен чиркелишкен белги (Уz) болгондуктан, эркек жыныста гана болот.
Корча (Зиганнека куймасы)
Корча — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу, Самара облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Зиганнек дарыясынын сол жээгинен 28 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Самара Сорочинск суу тармагынан Өлкөшанка айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хэй-Яха (Юрибей куймасы)
Хэй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Юрибей дарыясынын оң жээгинен 114 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кусагазы дарыясы
Кусагазы — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Инзер дарыясынын оң жээгинен 106 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Инверсия (хромосома)
Инверсия (хромосома) - хромосоманын бир бөлүгүнүн үзүлүп, 180ока айланып, ошол хромосомага кайрадан биригиши.
И. хромосомада гендердин жайгашуу тартибинин өзгөрүшүнө алып келет.
Love Me Back
Love Me Back - түрк ырчысы Can Bonomoнун ыры. Түркия мамлекетин Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында көрсөтүү үчүн тандалып алынган.
Быков Василь
Быков Василь - (Василий Владимирович) (19. 6. 1924, Витебск облусу, Умшач району, Бычки кыштагы – 22. 6. 2003, Минск) – жазуучу, Беларусь эл жазуучусу (1980), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1984), СССР мамлекеттик сыйлыгынын (1974), Лениндик сыйлыгынын (1986), Элдик адабият фонду сыйлыгынын лауреаты (1997). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. Анын чыгармаларынын негизги темасы согушаары «Адамдын өлүмү» (1967), «Жыйырманчы» (1958), «Турналар үнү» (1960), «Үчүнчү ракета» (1962), «Круглянск көпүрөсү» (1969), «Сотников» (1970), «Обелиск» (1973), «Барып кайтпай калуу» (1978), «Кайгынын белгиси» (1982)повесттеринде согуш жылдарындагы адамдын жүрүм-турумун, адеп-ахлак маселелерин чагылдырган. Соңку жылдары «Катюша», «Политрук Коломиев» (1999) аттуу чыгармалары жарык көргөн. Ленин ордени менен сыйланган.
Жүгөрү гибриди
Жүгөрү гибриди - биринчи муундагы гибрид үрөнүн эгүүдөн алынган жүгөрү. Жүгөрү гибриди кадимки жүгөрүдөн түшүмдүүлүгү, ыңгайсыз шартка туруктуулугу менен айырмаланат. Жүгөрү гибридинин түшүмдүүлүгүн жогорулатууну 1-жолу Ч. Дарвин 19-кылымдын 2-жарымында байкаган. Алгачкы Жүгөрү гибриди 1876-ж. АКШда чыгарылып, кийинчерээк ар түрдүү тукумдан алынган гибриддер кеңири таралган. Гибридди чыгарууда түрдүү сортторду кайчылаштыруу жакшы натыйжа берет.
Индуктор (биология)
Индуктор (лат. inductio - козгоочу)
Индукция - индуктор козгогон процесстер.
Кичи Сыр-Яга
Кичи Сыр-Яга — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сыр-Яга дарыясынын сол жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мангум (Оклахома)
Мангум (Оклахома) (Mangum) — Оклахома штатынын Greer округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 3010 киши. Болжолдуу аянты - 4.5 км². FIPS коду — 40-46050.
Сатлыки (Кугарчин району, Башкыртстан)
Сатлыки — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Юлдыбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 251 киши. Почта индекси — 453340, ОКАТО коду — 80238885004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Инбридинг
Инбридинг (англ. inbreeding - ичинен төлдөтүү) - бир популяция ичиндеги организмдердин тектеш формаларын аргындаштыруу. Өзү менен өзү чаңдашуучу өсүмдүктөрдө (буудай, арпа, буурчак, гозо жана башка) И. дайыма болуучу кубулуш. Кайчылаш чаңдашуучу өсүмдүктөрдө жана малда, И. учурунда, зыяндуу гендерден улам, организм жабыр тартышы мүмкүн. И-дин зыяндуу таасири (Мисалы, жүгөрүнүн, картошканын сабагы өспөй түшүмдүүлүгү начарлайт) көп байкалат. Тоокту жыл сайын тектеш жупташтуруудан алынган жөжө борпоң жана кунарсыз келет. Эки бир туугандын балдары баш кошсо, анын балдары тукум куума оорулар менен көп жабыркап, тубаса майып, өлүү туулушу же жашынан өлүп калышы байкалат.
3-Кукруй (дарыя)
3-Кукруй  — Орусиядагы дарыя. Башкыртстан Республикасы, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Ик дарыясынын сол жээгинен 165 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чоң Ик. Дарыянын айрыгы — Сала болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Быков Яков Васильевич
Быков Яков Васильевич (26.1.1913, Чуваш Республикасы, Красночетай району, Торханы кыштагы – 10.2. 1988) – математик, физика-математика илимдеринин доктору (1961), профессор (1962), Кыргыз ССР Илимдер академиясынын корреспондент мүчөсү (1960), Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиңирген ишмери (1963). Казан университетин бүтүргөн (1938). Мектепте мугалим болуп иштеген (1931–38). Улуу Ата Мекендик согушка катышкан (1941–46). Кыргыз мамлекеттик университетинде кафедра башчысы, илимий иштер боюнча проректор, Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Физика-математика институтунда бөлүм башчы (1946–66), Краснодар политехникалык институтунда, Ставрополь политехникалык институтунун Черкесскидеги филиалында кафедра башчысы (1966–78), кайрадан Кыргыз мамлекеттик университетинде кафедра башчысы, Кыргыз ССР Илимдер академиясында улук илимий кызматкер, кеңешчи болуп иштеген (1978–84). Бир нече илимий эмгектердин автору. Эмгектери: О некоторых задачах теории интегро-дифференциальных уравнений. Ф., 1957.
Көк-Арт (айыл)
Көк-Арт — Кыргызстандын Ош облусунун Кара-Кулжа районундагы айыл. Алайкуу айыл аймагына кирет.
Сөөк жана Көгарт сууларынын кошулушундагы өтөктө, деңиз деңгээлинен 2400 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Кулжа кыштагынан 120 км чыгыш тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 208 км. Калкы негизинен мал менен алектенет.
Орто мектеп, китепкана, ФАП, клуб бар.
Калкы
Калкы ― 3673 киши (2009-жылы), 2007-жылы ― 2962 киши.
Булактар
“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9
Казылгах дарыясы
Казылгах — Орусиядагы дарыя. Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Башкаус дарыясынын оң жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Телецкое көлүнүн бассейни. Дарыянын айрыгы — Бия жана Катунь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хэнадуй-Яха
Хэнадуй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Се-Яха дарыясынын оң жээгинен 99 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Интеркинез
Интеркинез - мейоздун биринчи жана экинчи бөлүнүүлөрүнүн ортосундагы убакыт. Интерфазадан айырмаланып, И-де ДНК синтезделбейт жана хромосома материалдары эки эселенбейт. И. кыска убакыт жүрүп, хромосомалардын толук эмес деконденсациясы жана ядрочолордун жоктугу менен мүнөздөлөт.
Быковченко Юрий Григоревич
Быковченко Юрий Григоревич (1938-ж. т.) – биология илимдеринин доктору (1991), профессор (2001). Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1995). КАЧИни бүтүргөн (1960). Кыргыз илимий-изилдөө мал чарба институтунда зоотехник, илимий кызматкер, сектор жана лаборатория башчысы, 1996-жылдан Биотехнология борборунун директору. Айыл чарба жаныбарларынын генетикасы боюнча адис. 90дон ашык илимий эмгектин, анын ичинде 1 монографиянын автору. Эмгектери: Аулиеатинская порода круиного рогатого скота и пути её совершенствования. Ф., 1981.
1-Тупчан (Кугарчин району, Башкыртстан)
1-Тупчан — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Юлдыбаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 140 киши. Почта индекси — 453340, ОКАТО коду — 80238885005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Журуа
Журуа - Бразилиянын батышындагы дарыя, Амазонканын оң куймасы. Уз. 3280 км, алабынын аянты 200 миң км2 дей. Перу, Анд тоолорунун этегинен башталып, ортоңку жана төмөнкү агымында нугу ийри-буйру болуп, Амазонка ойдуңун кесип өтөт. Жамгыр суусунан куралат. Январдан майга чейин суусу мол. Орточо чыгымы 6000 м3/сек. Крузейрду-Сул шаарынан баштан кеме жүрөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Жээналиев, Токтожума
Жээналиев Токтожума (9.5.1933-ж. т, Тогуз-Торо району, Арал айылы) —милициянын генерал-майору (1984), СССР ички иштер министрлигинин эмгек сиңирген кызматкери (1974), Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген юристи (1994). 1952-ж. Жалал-Абад шаарындагы мугалимдер институтун, 1960-ж. Алматыдагы милициянын атайын мектебин, 1966-ж. Москвадагы милициянын жогорку мектебин бүткөн. 1952—£5-ж Казарман орто мектебинде мугалим, комсомолдун Тогуз-Торо райкомунда бөлүм башчы, 1958—60-ж. Нарын шаарында милиционер, участкалык инспектор. 1961—71-ж. Ак-Талаа, 1973—75-ж. Жумгал райондук ички иштер бөлүмдөрүндө начальник, 1971 — 73-ж. Нарын облмилициясында кылмыш иштери боюнча бөлүм начальниги, 1975— 81-ж. облустун ички иштер башкармасынын начальнигинин орун басары, 1981 — 87-ж. начальниги, 1987—95-ж. Кыргыз Республикасынын Ички иштер минисгрлигинин окуу борборунун начальниги болуп иштеп, өзгөчө сиңирген эмгеги үчүн пенсияга чыккан. 1995-жылдан Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинин Жогорку милиция мектебинде профессор болуп иштөөдө. CССP милициясынын отличниги (1968). Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Интернеттеги шилтемелер
Генерал Жээналиев Генералдын байсалдуу ӨМҮР жолу
Лазарга дарыясы
Лазарга — Орусиядагы дарыя. Башкырт Республикасы, Челябинск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери - Бедярыш дарыясынын оң жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мак Алестер (Оклахома)
Мак Алестер (Оклахома) (McAlester) — Оклахома штатынын Pittsburg округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 17783 киши. Болжолдуу аянты - 41.0 км². FIPS коду — 40-44800.
Ничке-Суу (Кара-Кулжа району)
Ничке-Суу (Ничке-Суу) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Кулжа районундагы айыл. Капчыгай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 196 киши.
Аркан тартыш
Кыргыз улуттук оюну. Ар кандай аш-тойлордо, мааракелерде ойнолот.
Эрежелери
Оюнга 10 киши катышат.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда аркан колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар эки топко бөлүнүшүп, аркан оюн өткөрүлүүчү жерге коюлат. Аркандын ортосуна түстүү чүпүрөк байланат, жерге туурасынан үч сызык сызылат, Ортонку сызыктан четтеги сызыктардын аралыгы 2 метрге чейин болот, Оюнчулар тең эки топторго бөлүнөт. Ар бир топтун оюнчулары бир оюнчудан кийин аркандын бир жагынан, калган оюнчулар дагы бир оюнчудан кийин аркандын экинчи жагынан кармашат.
Оюндун баяны
Оюнчулардын же карап тургандардын бирөөсүнүн буйругу боюнча топтордогу оюнчулар арканды өз тарабына тартып алууга аракеттенишет. Эгерде бир топтогу оюнчулар, экинчи топтогу оюнчуларды өз жагындагы сызылган сызыктан тартышып өтсө (алышса) жеңиш алардыкы болот. Оюн 2—5 жолу кайталанышы мүмкүн. Көп жолу арканды тартышып алышкан оюнчулардын тобу жеңишет.
Оюндун башка түрлөрү. Бакан тартыш, басмайыл тартыш, таар тартыш, төшөк тартыш ж. б,
Оюндун эрежеси. Буйруктан мурда аракеттенүүгө, арканды коё жиберүүгө болбойт.
Методикалык көрсөтмө. Аянтча түз, таза, тоскоол кылчу буюмдарсыз болушу, аркан жакшы абалда, оюнчулардын саны бирдей болушу керек.
Кичи Табликаю
Кичи Табликаю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Табликаюдарыясынын оң жээгинен 16 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Абуляисова (дарыя)
Абуляисова — Орусиядагы дарыя. Башкыртстан Республикасы, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Бужан дарыясынын сол жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сакмара башатынан Чоң Ик дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жалбырактуулар
Жалбырактуулар (Zygophyliaceae) - эки үлүштүүлөр классындагы өсүмдүк тукуму. Бир же көп жылдык чеп, жарым бадал же бадал, кээде дарак. Жалбырактары жөнөкөй же татаал, сабакка кезектешип же тушташ жайгашат, жан жалбыракчалуу. Гүлдөрү туура түзүлүштүү, топ гүлү жалгыздан же чачыдай. Чөйчөкчөсү жана желекчеси 4-5 мүчөлүү, кээде гүл коргону жок. Аталыгы 4-15, мөмөлүгү 3-5 уялуу. Мөмөсү - кутуча, данекче же ширелүү жемиш. Жалбырактуулардын 28 уруусу, 200гө жакын түрү белгилүү, алар жер шарынын кургак же ысык областтарында таралган.
Кыргызстанда 4 уруусунун 11 түрү кездешет. Алар көбүнчө кургак, шор талааларда, сайларда, адырларда өсөт. Айрым түрлөрүнүн (адырашман, боз кодорчок) чарбалык мааниси чоң.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Көз тийүү
Көз тийүү – кыргыздын салттуу түшүнүктөрүнүн бир көрүнүшү. Элдик ишеним боюнча кээ бир адамдардын көзүнө туш болгон адам, жаныбар ооруйт, жакшы буюм сынат, бүлүнөт. Өзгөчө жаман көз наристеге, сулуу кыз-келиндерге, баатырга, күлүк атка, алгыр кушка тиет деп эсептешип, буларды элге көрсөтпөөгө аракет кылышкан. Көз тийбесин деп ар кандай ырымдарды жасашкан, Мисалы: наристенин бетине көө сүйкөгөн, көзгө урунбай турган начар кийимдерди кийгизген, адамды иренжите тургандай ысым менен аташкан.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Былиналар
Былиналар орус элинин эпостук ыр-дастандары. Орус фольклорунун башка жанрларына караганда Б. негизинен 11–16-кылымдарда жашаган тарыхый адамдар менен окуяларды чагылдырган. Орус фольклористтери мазмуну жагынан баатырдык былиналар жана тарыхый-турмуштук былиналар деп эки топко бөлүшөт. Былиналарда сюжеттин негизинде реалдуу турмуш сүрөттөлөт, ошондой эле тарыхый чындык, ар кандай эпикалык чыгармаларга мүнөздүү болгон фантастика, ойдон чыгаруу менен коштолуп турат. Ошондуктан орус былиналары жөнүндө эки түрдүү көз караш бар: 1) сюжеттик мазмунуна көп катмарлуу тарыхый окуяларды, ар түрдүү тарыхый мезгилди сиңирип, камтып сүрөттөйт (В. Я. Пропп); 2) конкреттүү тарыхый окуяны, конкреттүү адамдардын тагдырын чагылдырат (башкача айтканда Рыбаков). Бул көз караштар былиналардын реалдуу жана тарыхый негиздерин жокко чыгарбастан, бири-бирин толуктайт жана тереңдетет. Былиналар киев жана новгород былиналары деген эки топко бөлүнөт. Киев циклине баатырлардын моңгол-татарлар менен болгон согушун көрсөткөн баатырдык ырлары топтолгон (Мисалы, Илья Муромец, Добрыня Никитич, Алёша Попович жана башка). Новгород циклине новеллалык, каада-салт, махабат ырлары кирет (Мисалы, «Василий Буслаев», «Садко» жана башка). Былиналарды изилдөөнү В. Г. Белинский баштаган. Н. И. Добролюбов жана башка улантышкан. М. Горький былиналарды жогору баалаган.
Ашык, чүкө оюну
Ашык, чүкө оюну - байыркы убактарда жоокерчиликтин таасиринен жана мал чарбачылыгы менен мергенчиликке байланыштуу келип чыккан кыргыз элинин улуттук оюну. Кан таламай, канымдат, ордо, упай, учум, чокон, атмай, сасыткы, жеп кетти, чүкө бекитмей, ашык калчоо ж.б. оюндардын жалпы аталышы.
Көпөн дөбө мүрзөлөрү
Көпөн дөбө мүрзөлөрү – орто кылымдарга таандык eнисей кыргыздарынын дөбө мүрзөлөрү. Түштүк Сибирдеги енисей кыргыздарынын 8–9-кылымдын 1-жарымындагы Чаатас маданиятынын мезгили. Эстеликтер Енисей дарыясынын сол жээгинде Көпөн кыштагынын жанында жайгашкан. Негизинен бул эстеликтерге көрүстөндөр тобу кирет. Көрүстөндөрдүн чет жакалары тигинен орнотулган таш такталар менен коргондолуп, үстүлөрүнө таш жана топурак үйүлгөн. Аттуу-баштуу адамдардын көрүстөндөрүнүн түштүк-чыгыш тарабына таш мамылар орнотулуп, маркумдун эрдигин, жашоосун даңазалаган эпитафиялык (кошок сымал) жазуулар берилген.
Алар байыркы енисей кыргыз тамгалары менен жазылган. Дөөлөттүү адамдардын көрүстөндөрүнүн жанына, анча терең эмес чуңкурларга жаш балдардын, кулдарынын өрттөлбөгөн сөөгү коюлган. Ошондой эле жөнөкөй адамдардын өрттөлгөн күлүн өзүнчө чуңкур казып, буюм-тайымдары менен чогуу көмүшкөн. Бул доорго мүнөздүү күмбөздөрдүн айланасына атайын казылган жашыруун «салыктар» көмүлгөн. Анда маркумга арналган кооз буюмдар, колдонгон согуш куралдары коюлган. Маркумдардын көрлөрүнө узун моюндуу кумура, ваза, алтын, күмүштөн жасалган чөйчөк жана жалпак табактар коюлган.
Күмүш табактын ичине коюлган алтын кумуранын экөөнө өсүмдүктөрдүн сүрөтү, оймо-чиймелер жана укмуштуу куштун балыкты тыткылап жеп жаткан сүрөтү түшүрүлгөн. Калган экөөнүн боорунда оймо-чиймелер жок, бирок алардын түбүнөн руна сымал (кыргыз жазуусу) жазуусунда «кожоюнга тартуу кылынган белек» деген сөздү окууга болот. Күмүш табактын бетине гүлдөрдүн сүрөтү түшү-рүлгөн. Байыркы кыргыз эн тамга белгилери да чегилген. Табылган күмүш буюмдарга артына бурулуп доңузду жана жолборсту жаа менен атып жаткан чабандес, илбирс жана башка майда жырткыч айбандардын чабандестен качып бара жаткан сүрөттөрү тартылган. Көпөн дөбө мүрзөлөрүнөн табылган буюмдар, андагы сүрөттөр, жазуу, эн тамга белгилери Кыргыз мамлекетинде маданият жогорку деңгээлде өнүккөндүгүн айгинелейт.