cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аралаш көбөйтүндү
Аралаш көбөйтүндү — a вектору менен b жана c векторлорунун вектордук көбөйтүндүсүнүн скалярдык көбөйтүндүсү: (a, b, c) = (a,[b, c]). Аралаш көбөйтүндү төмөнкү каспеттерге ээ: эгер a = 0, же b = 0, же c = 0 же a,b,c векторлору компланардуу болсо (a, b, c ) = (b, c, a) = (c, a, b ) = -( b, a, c ) = -( a, c, b ) = (cb,a), (a,b,c) = 0. Компланардуу эмес a, b, c векторлорунун аралаш көбөйтүндүсү ал векторлор аркылуу тургузулган оң же терс белгпде алынган параллелепипеддин көлөмүнө барабар: V = ±(a,[b,c]). Эгер a, b, c векторлору оң үчүлтүктү түзсө, анда көлөм V оң (+) белги менен (а, сүрөт), ал эми сол үчүлтүктү түзсө, көлөм V терс (-) белги менен алынат (б, сүрөт). Эгер a, b, c векторлору { X l, X 2, X 3 } , [Ү^ Y2, Ү3 } , {{{sup|Z}} l, Z 2 , Z 3} координаталарына ээ болсо, анда ( a, b, c ).
31 Январь (Үчтүн айы)
31-январь - Григорий календары боюнча 31-күнү, жылдын аягына чейин 334 (толук жылда 335) күн бар.
Майрамдар
= Төрөлгөндөр =
= Көз жумгандар =
Таажылуу карлыгач
Таажылуу карлыгач (лат. Hemiprocne longipennis) — клехо.
Армян тайпак тоосу
Армян тайпак тоосу - негизинен Түркияда, ошондой эле Иран менен Закавказьеде (Армения, Азербайжанда) жайгашкан. Аянты 400 миң км2дей. Лава-туфтан турган жанартоо конустары (Арарат, бийиктиги 5165 м, Себелан, Сюпхан, Арагац жана башка) бар бөксө тоолордон жана тоо аралык өрөөндөр (Арарат, Эрзурум) менен бөлүнгөн анча бийик эмес кырка тоолордон турат. Тектоникалык чуңкурдуктардын көбүнүн таманын көл (Ван, Севан, Урмия) ээлеп жатат. Климаты континенттик. Жылдык жаан-чачыны өрөөндөрүндө 150— 300 мм, тоолордо 800 мм. Талаа жана жарым чөл өсүмдүктөрү, тикендүү бадал, айрым жерлеринде токой, шалбаа өсөт. Оазистерде дыйканчылык өнүккөн.
Караев Өмүркул
Караев Өмүркул [1930, Фрунзе (азыркы Чүй) облусу, Чүй району, Сайлык кыштагы – 19. 9. 2002, Бишкек] – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (1984), профессор (1994). 1953-жылы КМУну бүткөн. 1952–58-жылдары Ош Облусунун мектептеринде мугалим, 1963–87-жылы Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Тарых институтунда кенже, улук, жетектөөчү илимий кызматкер, сектор башчысы, 1987–94-жылдары Кол жазмалар жана жарыялоо бөлүмүнүн башчысы, 1994–2002-жылдары Сектор башчысы болуп иштеген. Эмгектери байыркы жана о. кылымдагы кыргыз тарыхынын маселелерине, анын ичинде Моголстандын тарыхын изилдөөгө арналган жана кыргыз элинин этнос болуп түзүлүшү, анын тарыхый хроникаларын аныктоодо сунуш кылган жаңы көз караштары бир топ талаш маселелерди чечүүдө маанилүү болуп эсептелет. Ө. Караев – кыргыз илимпоздорунун ичинен алгачкы араб таануучу. 50дөн ашуун илимий эмгектин (4 монография, 1 китеп) автору. Эмгектери: Арабские и персидские источники IX–XII вв. o киргизах и Киргизии. Ф., 1968; Арабо-персидские источники о тюркских народах. Ф., 1973; История Караханидского каганата (X – начало XIII вв.). Ф., 1983; Чагатайский улус, государство Хайду, Моголистан. Б., 1994.
Ярота-Ю
Ярота-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кожим дарыясынын оң жээгинен 153 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 5 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Айдаркен кенташ калдыгын сактоо жайы
Айдаркен кенташ калдыгын сактоо жайы - Баткен облусундагы Айдаркен шаарчасына жакын жайгашкан. «Айдаркен сымап комбинаты» мамлекеттик акционердик коомуна караштуу. 1967-ж. ишке киргизилген. Аянты 40 000 м2. Консервацияланган эмес. Мында Айдаркен сымап кенинин рудасын иштетип, пайдалуу металлды бөлүп алгандан калган, курамында сымап, сурьма, фтордуу кальций, мышьяк ж. б. бар кенташ (руда) калдыктары сакталат. Азыркы абалы экологиялык жактан канааттандырарлык, бирок жалпы экологиялык системаларга таасирин тийгизип турат.
Ярота-Ю
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аралаш маселе
Аралаш маселе — жекече туундулуу дифференциал теңдеменин баштапкы шартты жана четгик шартты канааттандырган тамырын табуу маселеси.
Кичи Войтья (дарыя)
Кичи Войтья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Войтья дарыясынын оң жээгинен 1,6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Арым мрамор кени,
Арым мрамор кени, Чычкан мрамор кени. Жалал-Абад облусунун Токтогул районунда, Токтогул шаарчасынан 28 км түндүк тарапта, Суусамыр кырка тоосунун түштүк капталындагы Чычкан суусунун өйүз-бүйүзүндө (ага Арым суусу кошулган жерде), деңиз деңгээлинен 1460-1700 м бийиктикте. Арым–I жана Арым–II участкаларынан турат. 1969-ж. белгилүү. 1976–80-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагын рифейдин аягында пайда болгон мрамор, доломит, акиташ тектери түзөт. Пайдалуу мрамор катмары каледондо жиреп чыккан граниттин тийгизген таасиринен пайда болгон. Мрамор майда жана орто кристаллдуу. Өңү ак, боз, көгүш, жашыл-боз. Арасындагы саргыч, күрөң-кызыл жана сары жол-жол темгилдер (калыңдыгы 2–3 смге чейин) өзүнчө кооздукту берет. Жалпы калыңдыгы 30 мге, узундугу ондогон кмге чейин жетет. Мрамор кооз, оңой кесилип, жакшы сайкалданат. Блоктуулугу 34%, 1 м3 таштан 14,58 м2 такта (калыңдыгы 2 см) алууга болот. Кендин мрамор ташы кооз буюмдарды жасоого жана имараттарды кооздоп каптоого жарактуу. Бишкек ш-ндагы көп имараттарга кендин мрамору пайдаланылган. Запасы Арым–I участкасында А+В+С1 боюнча 534 миң м3, Арым–II участкасында А+В+С1 боюнча 860 миң м3. Бардыгы 1394 миң м3. 1997-жылга карата запасы А+В+С1 боюнча 948 миң м3.
Канн кинофестивалы
Канн кинофестивалы (/ˈkæn/; Festival de Cannes) - 2002-жылга чейин Эл аралык кинофестивалы, англис тилинде Cannes Film Festival катары таанымал болгон жыл сайын Каннда (Франция) өткөн кинофестиваль, анда бүткүл дүйнө жүзүндөгү баардык жанрлардагы жаңы тасмалардын алдына ала көрсөтүүлөрү көрсөтүлөт. 1946-жылы негизделген жана чакыруулар менен гана киргизилген фестиваль жыл сайын (кадыресе майда) Palais des Festivals et des Congrès сарайында өтөт.
2014-жылдын 1-июлунда Canal+ француз каналынын кош-негиздөөчүсү жана башчысы Пьер Лескур фестивалдын президенти болгон, ал эми Тьерри Фремо делегациянын башчысы болгон. Директорлор кеңеши Жиль Жейкобту фестивальдын ардактуу президенти катары тандаган.
2017-жылкы Канн кинофестивалынын 70 жылдыгы 2017-жылдын 17-29-майда орун алган. Калыстар тобунун президенти катары Педро Алмодовар коюлган, ошондо Рубен Эстлундтун "Тик бурчтук" (англ. The Square) тасмасы "Алтын пальма бутагы" сыйлыгына ээ болгон.
Армян тили
Армян тили — Армениянын расмий тили. Индиевропа тилдер тобуна кирет. Алфавити 5-кылымдын башында түзүлгөн. Армян адабий тилинин тарыхы байыркы (5—11-кылым), орто (11—17-кылым), жаңы (17-кылымдан баштап) деп үч мезгилге бөлүнөт. Жаңы армян адабий тилинин чыгыш жана батыш варианты бар, алардын ар бири көптөгөн диалектилерди камтыйт.
Деловой центр
Деловой центр — топоними.
Айдаров Зиябидин Абдраимович
Айдаров Зиябидин Абдраимович (1965-ж. туулган, Баткен облусу, Кадамжай району, Көтөрмө кыштагы) физиолог, медицина илимдеринин доктору. КММИни (1992), аспирантурасын (1996), докторантурасын (2001) бүтүргөн. КММАда кенже, улук жана жетектөөчү илимий кызматкер. Илимий иштери патологиялык физиология жана гигиенага арналган.
Валюта мыйзамдары
Валюта мыйзамдары – өлкө чегинде валюта баалуулуктары менен бүтүм жасоо, бир өлкөнүн уюмдары менен жарандарынын экинчи бир өлкөнүн уюмдары менен жарандарынын ортосундагы бүтүмдөрдү жасоо тартибин, ошондой эле улуттук жана чет өлкөлүк валюталар менен башка валюталык баалуулуктарды чегарадан сырткары ташып чыгаруу, которуу, ичкери ташып кийирүү жана салып жиберүү тартибин жөнгө салуучу укук ченемдеринин жыйындысы.
Кан тамыр дистониясы
Кан тамыр дистониясы - нервдик чарчоодон же катуу кармаган жана өнөкөт жугуштуу оорулардан, уулануудан кийин, витамин жетишсиздигинен болот. Кан тамыр дистониясы өнөкөт же кээде приступ сыяктуу (вегетативдик-кан тамыр пароксизмдери) кармайт. Кан тамыр дистониясы нерв системасы тубаса начар адамдарда кезигет. Мындай адамдар аба ырайы өзгөргөндө кыйналышат, кара жумуш жасаганда, кайгырганда, кубанганда жана башка кубарып же кызарып кетишет, жүрөгү тез кагып тердейт. Вегетативдик-кан тамыр пароксизмде адамдын башы же жүрөгү ооруп, ал тез-тез кагат, өңү кубарып же кызарат. Кан басымы жогорулап, тамыры тез кагып, эти ысыйт, чыйрыгат, кээде себепсиз коркот. Айрым учурда алы кетип, башы айланат, көзү караңгылайт, тердейт, кускусу келип, кан басымы төмөндөйт, тамыры солгундайт. Приступ бир нече минутадан 2-3 саатка чейин созулат. Оору күчөгөндө кол-бут муздап, көгөрөт, нымдашат. Манжалар уюп, чымырайт, сайгылашат, бир нерсе жөрмөлөп кеткенсип кыбырайт, кээде ооруйт. Оорулуу үшүкчөөл келет, буту -колу үшүгөндө кубарып, а түгүл манжалары шишимик тартып турат. Чарчап-чаалыккандан, катуу толкундануудан оору бат-бат кайталащы мүмкүн. Приступтан кийин оорулуу бир нече күнгө чейин шалдырап алы кетип, ооруксунуп жүрөт. Вегетативдик-кан тамыр парвксизмдеринин бир түрү - эстен тануу. Адам эстен танганда көзү караңгылап, өңү кубарат, алы кетет, эсин жоготуп, жыгылат. Оорулуунун абалын жеңилдетүү үчүн дароо жаткырып, нашатырь спиртин жыттатуу керек. Кан тамыр дистониясын болтурбоо үчүн бала чактан денени чыңдоо зарыл (к. Организмди чыңдоо). Нервдик чыңалуулардан оолак болуу, эгер ооруп калса врачтын көрсөтмөлөрүн так аткаруу зарыл. Зыяндуу кесипте иштегендер эмгекти коргоо боюнча көрсөтмөлөрдү сактоосу керек. Дарылоодо дары каражаттары менен физиотерапиялык процедуралар комплексин врач дайындайт.
Песпективдүү изилдөөлөр институту
Песпективдүү изилдөөлөр институту (The Institute for Advanced Study, аббр.: IAS) – Принстондо (Нү-Жерси, АКШ) жайгашкан, америкалык окутуучу Абрахам Флекснер жана филантроп Луи Бамбергер менен Кэролайн Бамбергер Фульд тарабынан 1930-жылы негизделген, теориялык жана интеллектуалдык изилдөөлөрдүн көз карандысыз постдоктордук изилдөө борбору.
Институт АКШга көчүп келген Альберт Эйнштейндин, Герман Вейльдин, Жон фон Нейманндын жана Курт Гөдельдин окуу үйү катары таанымал. Принстон, Рутгерс университеттери жана башка жакынкы аймактагы окуу жайлар менен тыгыз байланышта болсо дагы, институт көз карандысыз табылып, окуу акысын же кандайдыр бир чогултууларды жыйнабайт. Флекснердин институтту негиздеген себеби өзүнүн билимге умтулуусу болгон. Институттун белгилүү программасы же эксперименталдык объектиси жок. Изилдөөлөр келишим боюнча негизделген же атайын уюштурулган болбойт; ар бир изилдөөчүгө өз максаттарына жетүүгө эркиндик берилет. Европада фашисттик агымы курчуп жатканда пайда болгон институт интеллектуалдык капиталдын Европадан Америкага өтүүсүндө негизги ролду ойноп, академиялык жана илимий жашоонун эң жогорку катмары репутацияга ээ болгон. Акчалай салымдар, гранттар жана финансылык белектердин жардамы менен иш жүргөзгөн институт Улуттук илимий фонду негиздеген Американын сегиз математикалык институттарынан бири болуп эсептелет. Кээ бир Песпективдүү изилдөөлөр институттар консорциумунун башка сегиз мүчөлөрүнүн модели болуп саналат.
Институт төрт жогорку мектептерден турат: тарыхый изилдөөлөр, математика, табият илими жана социология, ошондой эле булардын катарына теоретикалык биология программасы да кирет.
Хопатконг (Нү-Жерси)
Хопатконг (Нү-Жерси) (Hopatcong) — Нү-Жерси штатынын Сассекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 15147 киши. Болжолдуу аянты - 32.0 км². FIPS коду — 34-32910.
Жамбы атуу
Жамбы атуу – кыргыздын байыркы улуттук оюндарынын бири.
Жамбы атмай оюну жөнүндө “Манас” эпосунда, фольклордук, тарыхый чыгармаларда өтө көп жолугат. Ар түрдүү формада жана ар кандай салмакта уютулган, илгерки заманда акча ордуна жүргон  күмүш – жамбы деп аталган. Аш-тойлордо жамбыны бийик жерге илип коюп көзгө атар мергендерди сынашкан. Жамбы мурда жылкынын куйрук кылына байланып илинген. Жамбы атуучулар ошол кылды үзө атып, жамбыны түшүрүшкөн. Жамбыны илгери жаа менен атышкан. Кийин мылтык менен атууга өтүшкөн. Мелдешке 16 жаштан жогорку оюнчулар бытыра мылтык жана ээр токумдуу ат менен катышат. Мылтыктын калибри, бытыранын номери, катышуучулардын саны ж.б. шарттар мелдешти өткөргөн уюм тарабынан аныкталат.Аянт кыштактын четинде кеминде 500*500 метр өлчөмүндө болууга тийиш. Учунда 3 - 4 метр туура жыгач бекитилген 10 - 15  метр узундуктагы шыргый тикесинен орнотулат. Ага кыйыкка байланган бута (“жамбы”) илинет. “Жамбы” 25*30 сантиметр чоңдугунда кагаз же фанерадан кара боёк менен боёлуп куш түспөлүндө жасалат. Калыс мелдешти баштоого белги бергенде кезектеги оюнчу мылтыгын октоп, ат чаап бара жатып бутаны атат. Окту бутага 70 – 75 метр калганда чыгарыш керек. Башка да бир түрү боюнча бута 7 – 8 метр бийиктикте Г тамгасына окшоп устунга илинет. Ок 25 – 30 метр  ден атылат. Жамбыны жөө туруп 100 метрден, атчан бастырып баратып 50 метрден атса да болот. Ок бутага тийсе 1 упай берилет. Бардык чыгууларда эң көп упай алган жаат же аткыч мелдештин жеңүүчүсүдеп аталат. Маалымат булагы: Токторбаев С. Өспүрүмдөр оюндары.
Аралаш сан
Аралаш сан — бүтүн жана бөлчөк бөлүктөрү айкын көрүнүп турган сан. Мис., 7, 6,3,75 ж. б. у. с. Ал кээде аралаш бөлчөк деп да аталат.
Кара жама
Кара жама, некробактериоз – малдын жугуштуу ылаңы. Аны менен малдын бардык түрү жана канаттуулар ылаңдайт. Малдын оозунун тегереги, былжыр кабыкчалары, ички органдары, туягы ириңдеп, жарага айланат. Ылаң козгогучу – анаэроб тобундагы микроб. Кыргызстандын шартында козу, улакта кара жаманын ооздон кармаган түрү көп кезигет. Ылаңдын микробу мал жайылган жерде, кыкта, малдын ичеги-карынында болот. Дарылоодо ылаңдаган малга карантин коюп, жакшы тоюттандырылат, зоогигиеналык жакшы шарт түзүлөт. Жарасын тазалап, 1–3%түү марганцовканын же перманганаттын эритмеси менен жууп, дезинфекциялоочу май, антибиотиктер колдонулат. Алдын алууда короо-сарайларды кургак жана таза кармоонун мааниси чоң. Жаш төлдүн киндигин убагында туура кесип, йод тундурмасы менен күйгүзүп, кара жамага каршы төлдүн 2–3 күндүгүнөн баштап вирусвакцина менен эмдөө керек. Короо-сарайды дезинфекциялоо, малды дайыма ветеринардык көзөмөлдөн өткөрүп туруу зарыл.
Шелепиха (метро бекети)
Шелепиха — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2018-жылы 26-февральда ачылган.
Арпа-Тектир (Чүй району)
Арпа-Тектир (Арпа-Тектир) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Чүй районундагы айыл. Кегети айыл округу составына кирет.
Кан сары суусу
Мисалы, кээ бир жугуштуу оору менен ооруган кишилерге ал оору кайрадан жукпайт. Токсиндерге каршы антитоксиндер болот. Өзгөчө, чекир жылан, чаар жылан, гюрза, кара курт, чаяндын ууларына каршы Кан сары суусу абдан натыйжалуу.
Warner Bros.
Warner Bros. Entertainment Inc. (Warner Bros., Warner Bros. Pictures жана Warner Brothers Pictures, Inc. соода компаниясы катары кеңири таанымал) – башкаруусу Бербанкта (Калифорния) жайгашкан Time Warner компаниянын туундусу болгон тасма жана телесериалдарды чыгаруучу америкалык ири компаниясы. Warner Bros. америкалык "Big Six" тасма студияларынын бири болуп эсептелет.
Warner Bros. Америка кинокомпаниялар ассоциациясынын мүчөлүгүнө кирет.
Коомдук саясий уюмдар
Коомдук саясий уюмдар Эгемендүү мамлекеттин калыптанышына Кыргызстандагы саясий партиялар, коомдук уюмдар орчундуу салымдарын кошуп келүүдө. Жалгыз КП үстөмдүк кылган учурда айкындуулук болбой, компартиянын багытына каршы чыккандар аеосуз жазаланып, куугунтукталып келген. Өлкө демократиялык жолдон четтеп, буйрукчул-тоталитардык тартипте жашады. 1991-жылы Кыргызстан демократиялык кыймылы (КДК) расмий каттоодон өттү.
2000-жылы Кыргызстанда 25 саясий партия расмий каттоодон өттү, мындан сырткары түзүлдү деп жарыяланган, бирок расмий каттоодон өтпөгөн партиялар да бар. Расмий катталган партиялардын айрымдары гана коомдук-саясий турмушка жигердүү катышып, Конституциянын, бир катар маанилүү мыйзамдардын атаандаш долбоорлорун жарыялашты.
2000-жылы 20-февралдагы парламенттик шайлоодо саясий партияларга 15 орун бөлүнгөн. Парламенттик шайлоо алдында Юстиция министрлиги бийликке оппозиция болуп келген Эл (бей-бечаралар), Арнамыс партияларын шайлоого катышууга мыйзам жол бербестигин аныктап берди. Ал эми шайлоого катышууга укук алган Кыргызстан демократиялык кыймылы партиясы соттун чечими менен шайлоодон четтетилди. Натыйжада бөлүнгөн 15 орун үчүн 9 саясий партия ат салышып, шайлоонун жыйынтыгында 1-орунду Кыргызстан коммунисттер партиясы, андан соң Демократиялык күчтөр биримдиги союзу (Адилет, Социал-демократия, Биримдик партияларынын түзүлгөн союз), Кыргызстан аялдарынын демократиялык партиясы, Ооганстан жана башка жергиликтүү согуштарга катышкан жоо-керлердин партиясы, Ата Мекен социалисттик партиясы, Менин өлкөм партиясы 5%тен ашык добушту топтоого жетишип, 15 орунду ичара бөлүп алышты. Мындан сырткары өлкөдө 400гө жакын коомдук уюмдар, 12 коомдук-саясий кыймылдар иш алып барууда.
2000-ж. июнда бийлик өкүлдөрү менен коомдук уюмдардын, саясий партия-лардын өкүлдөрүнүн катышуусу менен ал-гачкы «тегерек үстөл», 2001-жылы февралда «тегерек үстөлдүн» 2-баскычы болуп өттү. Сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында атайын меморандум кабыл алынып, Кыргызстан демократиялык багыттагы өнүгүүсүн уланта берери бышыкталды. Мындан тышкары өлкөдө уюштуруу жыйынынан узак чыга албаган, шайлоо өнөктүгүнө байланыштуу гана шашылыш түзүлө калган саясий партиялар да бар.
Башка коомдук-саясий, улуттук-маданий жана коомдук уюмдардын ичинен өзгөчө жигердүүлүгү менен Кыргызстан элинин ассамблеясы, Кыргызстан эли коому, Кыргызстан укук коргоо кыймылы, Кыргызстан укук коргоо комитети, Кыргыз-америкалык адам укуктарын коргоо жана мыйзамдуулук бюросу, Кыргызстан аялдар конгресси, немис, орус, украин, беларус, дуңган, корей, өзбек, уйгур, месхет түрк, ферганалык түрк, казак жана башка аз сандагы элдердин улуттук-маданий коомдору, Кыргызстан тарыхчылар коому сыяктуу уюмдар айырмаланышты.
Меттынай-Кы дарыясы
Меттынай-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 1290 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коргол Досуев
Коргол Досуев (1890, азыркы Аксы району, Токтобексай кыштагы – 1962, Токтогул району) – төкмө акын, комузчу. Коргол комуз черткенди атасынан үйрөнүп, Ныязалы комузчудан таалим алган. Ырчылык өнөрү 14 жашында башталган. Токтогул Сибирден келгенден кийин аны менен бирге жүрүп, ырчылык, комузчулук өнөрүн өркүндөткөн жана андан «Жаныш-Байыш», «Курманбек», «Нуржан», «Кедейкан» аттуу дастандарды үйрөнгөн.
Корголдун ырлары («Эски заман», «Ак-Бакай», «Куйручукка жооп», «Терме» жана башка) кыскалыгы, сөздөрүнүн курч, таамайлыгы менен айырмаланат. Анын көп айтыштары, ар-ноолору, дин кызматкерлерин ашкерелеген сатиралык ырлары, термелери, сүйүү ырлары жана башка чыгармалары бар, Корголдон Токтогулдун «Алымкан», «Терс кайрык» жана башка ыр, күүлөрү жазылып алынган.
Колдонулган адабият
“Кыргыз тарыхы” Бишкек  2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети” Башкы редактор: Ү.А.Асанов, жооптуу редактор: А.А.Асанканов. Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н. Өмүрбеков.
Валюта опциону
Валюта опциону – келишимдин теңата валюта шартын тандоо укугу. В. о. бүтүм жасоодо каралып, белгилүү бир мөөнөт ичинде же белгилүү бир шарт түзүлгөндө анын тийешелүү тарабына берилет да, валюта арбитражы үчүн мүмкүнчүлүк түзөт.
Кара жамгыр
Кара жамгыр, кара жаан – төкмө жаан; түнөрүп, асманды чүмкөгөн калың булуттан катуу жаайт. Кара жаан көпкө созулса, кээде селге айланып, жолдорду, көпүрөлөрдү бузуп, аңыздарга кум, таш шилеп келип, чарбага зыян келтириши мүмкүн. Ак жаандан айырмасы – кара жаандын суусу тез агып, кыртышка көп сиңбегендиктен, эгинди, өсүмдүктөрдү ным менен жетишерлик камсыз кыла албайт.
Ат-Башы сымап кендеринин тобу
Ат-Башы сымап кендеринин тобу Нарын облусунун Ат-Башы р-нуда, Жеңичке жана Ташрабат өрөөндөрүнүн аралыгында, Ат-Башы– Эңилчек жаракасын бойлой жайгашкан. Аймактын түндүк-батышындагы соңку силурдун акиташ тектеринде бир нече мономинералдуу сымап кендери, ортоңку бөлүгүндөгү серпентиниттешкен листивениттерде сымап-сурьмалуу рудалар, түндүк-чыгышындагы девондун кумдуктарында сымаптын майда кендери кеңири таралган. Алардын маанилүүсү – Шырыкты, Башкелте, Ташрабат, Акбейит, Коргонташ ж. б. Руда майда жаракаларда төмөнкү температурадагы гидротермден пайда болгон. Негизги минералдары: киноварь, метациннабарит. Киноварь линза, уя, нокот түрүндө. Айрым кендерде киновардан башка антимонит минералы да кездешет.
Канзафар (Зилайыр району, Башкыртстан)
Канзафар — Башкыртстандын Зилайыр районундагы айыл, Канзафар айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 52 киши. Почта индекси — 453693, ОКАТО коду — 80227822002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Баке (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Баке — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Бакеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 651 киши. Почта индекси — 453183, ОКАТО коду — 80248810001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Лира (топ жылдыз)
Лира (Lуra) – Вега жаркырак жылдыздуу Түндүк жарым шардагы топ жылдыз. КМШнын аймагынан жазында, жайында жана күзүндө жакшы көрүнөт.
Жайкы жана күзгү кечте асмандын Түндүк жарым шарында үч бурчтук түрүндө жайгашкан үч жарык жылдыз бөлүнүп турат. Алар: Лиранын Вегасы, Аккуунун Денеби, Бүркүттүн Альтаири.
Хорошевская (метро бекети)
Хорошевская — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2018-жылы 26-февральда ачылган.
Лира (топ жылдыз)
Лира байыркы грек мифи Орфей менен тыгыз байланышкан. Лира – музыкалык аспап. Орфей Лираны коштоп ырдап жатканда анын уккулуктуу жагымдуу үнүнөн жырткыч айбандар жоошуган, таштар жылган, дарактын бутактары ийилген деп айтылат.
Ар-намыс
Ар-намыс — адамдын эл жана коом алдында өз кылганы үчүн моралдык жоопкерчилигин сезип, ойлогону менен кылганын адамгерчилик абийири менен баалай билишин туюндурган коомдук-этикалык категория. Бул абийир, уят деген түшүнүктөргө маанилеш.
Ар-намыс — адамдын жүрүштурушун, турпатын баалай турган өтө маанилүү моралдык касиет, адеп фактору. Моралдык ченемдер менен эрежелерди, коомдук парызды аткаруу ар-намыска байланыштуу. Коомдук максат менен мүдөө ― ар-намыстын негизи. Керт баштын мүдөөсүн коомдук мүдөөгө баш ийдирип, коомдук мүдөөнү жогору коё билүү ар-намыстуулуктун эң мыкты көрүнүшү болот. Кимдин ар-намысы кандай экенин эл баалайт. Адамдын адамдык сапаты ар-намыстын тазалыгынан көрүнөт.
Черик (айыл)
Черик — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы айыл. Бөрү-Баш айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 324 киши (2009-жылы).
Эл аралык бирдиктер системасы
Эл аралык бирдиктер системасы, СИ (Le Système International d’Unités, SI) - физикалык чоңдуктардын бирдиктер системасы, заманбап метрдик(өлчөө) системасы. Ошондой эле Гаусс бирдиктер системасы бар.
СИ ге кирбеген бирдиктер
СИ ге кирбеген кээ бир бирдиктерге, Генералдык конференциянын чечими менен жана өлчөм жана салмактары менен «СИ менен кошо колдонууга уруксат берилет».
Валюта отчеттуулугу
Валюта отчеттуулугу – валюталык аткарымдарды жүргүзүү укугуна ээ болгон жеке жана юридикалык жактарга валюталык көзөмөл жүргүзүүчү мамлекеттик органдарга берилүүчү валюта эсептеринин акыбалы тууралуу маалымат. В. о-нун таризи улуттук мыйзамдар менен аныкталат. == Колдонулган адабияттар ==
Кан препараттары
1-топтогу Кан препараттары кан ордуна, ууланууга каршы, кан токтотуу жана парэнтералдык тамактануу үчүн; 2-тобу - кан айлануу кескин түрдө бузулганда, түрдүү ууланууда; 3-тобу - суу жана электролит балансын калыбына келтирүүдө; 4-тобу шоктун алдын алуу жана дарылоодо; 5-тобу - парэнтералдык тамактанууда колдонулат.
Аралык
Аралык — кандай объект үчүн аныкталып жаткандыгына көз каранды болгон геометриялык түшүнүк.
Каалагандай A, B эки чекитинин ортосундагы аралык — аларды туташтыруучу түз сызыктын AB кесиндисинин узундугун туюнтуучу |AB| терс эмес саны. Чекиттен түз сызыкка же тегиздикке чейинки аралык — ал чекиттен түз сызыкка же тегиздикке түшүрүлгөн перпендикулярдын узундугу, ал эми жарыш 2 түз сызыктын же тегиздиктин, кайчылаш 2 түз сызыктын ортосундагы аралык ал түз сызыктарга (тегиздиктерге) жүргүзүлгөн жалпы перпендикулярдын кесиндисинин узундугу болот. A(x,y) жана B(x1 y1) чекиттеринин ортосундагы аралык |AB|= формуласы менен аныкталат.
Кыргызстан Азия оюндарында
Кыргыз Республикасынын спортчулары катышкан алгачкы мелдеш 1995-жылы Жапониянын Хиросима шаарында өткөн. Азыркы убакытка чейин Кыргыз спортчулары 46 медалга ээ болуп, алардын 3ү алтын, 17си күмүш жана 26сы коло медалдар.
1994-жыл. Жапония, Хиросима
Алгачкы ирет Кыргыз Республикасынын спортчулары катышкан Азия оюндары 1994-жылдын 2-16-октябрь аралыгында Жапониянын Хиросима шаарында өткөн. Анда 42 өлкөнүн 6 миң 800дөн ашуун спортчусу спорттун 34 түрүнөн 335 медалдар топтому үчүн күч сынашкан. Бул мелдеште Кыргыз Республикасынын спортчулары алгачкы ирет катышып жатканы менен 9 медаль жеңип алганга үлгүргөн. Медалчылардын арасында атактуу балбан Раатбек Санатбаев, веложарыш боюнча мыкты спортчу Евгений Ваккер бар. 9 медалдын 4ү күмүш медаль болсо, бешөө коло медаль болгон. Медалчылардын тизмеси: Күмүш медалдардын ээлери: Коло медалдардын ээлери:
1998-жыл. Таиланд, Бангкок
Медалчылардын тизмеси:
Күмүш медалдардын ээлери: Коло медалдардын ээлери:
2002-жыл. Түштүк Корея
14-жайкы Азия оюндары 2002-жылдын 29-сентябрдан 14-октябрга чейин Түштүк Кореянын Пусан шаарында өткөн. Мелдеште 44 өлкөнүн 7 миң 700дөн ашуун спортчу катышкан. Алар спорттун 38 түрү боюнча 419 медалдар топтому үчүн күрөшкөн. Бул оюндар Кыргыз спорту үчүн эң ийгиликтүү болгон, анткени малдешке барган 60 спортчу 12 медаль утуп алып, алардын арасында 2 алтын медаль да болгон. Алтын медалдарды Кыргыз капчыгына жеңил атлеттер Татьяна Ефименко жана Татьяна Борисова алып келишкен. Татьяна Ефименко бийиктикке секирүү боюнча мелдеште 1 метр 90 сантиметр жыйынтыгын көрсөтүп, каршылаштарына мындай көрсөткүчкө жетүүгө мүмкүнчүлүк берген эмес. Ал эми Татьяна Борисова жөө жарыш боюнча мелдеште 2-орунга ээ болгон, бирок 1-орунду ээлеген индиялык спортчунун канында допинг табылган үчүн Борисова алтын медалды тагынган. Медалчылардын тизмеси: Алтын медалдардын ээлери: Күмүш медалдардын ээлери: Коло медалдардын ээлери:
2006-жыл. Катар, Доха
15-жайкы Азия оюндары 2010-жылдын 1-15-декабрь аралыгында Катардын Доха шаарында өтүп, ага Азиянын 45 өлкөсү катышкан. Бул мелдеште спорттун 39 түрү боюнча 424 медалдар топтому ойнотулуп, ал үчүн 9 миң 500дөн ашуун спортчу ат салышкан. Кыргыз өлкөсүнөн бул ирет 100дөн ашуун спортчу катышууга жолдомо алып, спорттун 25 түрүнөн күч сынашкан. Спортчулар жалпы 8 медалга ээ болушуп, алардын 2өө күмүш жана 6сы коло медалдар болгон. Күмүш медалдарды жеңил атлет Татьяна Ефименко жана веложарыштын чебери Евгений Ваккер тагынышкан.
Медалдылардын тизмеси:
Күмүш медалдардын ээлери: Коло медалдардын ээлери:
2010-жыл. Кытай, Гуанчжоу
16-жайкы Азия оюндары Кытайдын Гуанчжоу шаарында 2010-жылдын 12-27-ноябрь аралыгында өткөн. Мелдеште спорттун 42 түрүнөн 476 медалдар топтому ойнотулуп, ал үчүн 45 өлкөнүн 9 миң 700 спортчусу күч сынашкан. Кыргыз өлкөсүнөн бул мелдешке 145 спортчу катышып, спорттун 22 түрүнөн күч сынашкан. Мелдештин жыйынтыгында Кыргыз Республикасынын спортчулары 5 медаль утуп алышкан, алардын 1и алтын, 2си күмүш жана 2си коло медаль болгон. Кыргыз Республикасынын тарыхында Азия оюндарынын 3-алтын медалын балбан Данияр Көбөнов утуп алган.
Медалчылардын тизмеси: Алтын медалдын ээси: Күмүш медалдардын ээлери: Коло медалдардын ээлери:
2014-жыл. Түштүк Корея, Инчон
16-жайкы Азия оюндары 19-сентябрьдан 4-октябрга чейин Түштүк Кореянын Инчон шаарында өткөн. Мелдешке 45 өлкөнүн 9 миң 500дөн ашуун спортчусу келип, спорттун 36 түрүнөн 439 медалдар топтому үчүн күч сынашкан. Кыргыз өлкөсүнөн жалпы 98 спортчу барып, спорттун 20 түрүнөн медалдар үчүн күрөшкөн. Азия оюндарынын жыйынтыгында Кыргыз спортчулары 6 медаль тагынган, алардын 2өө күмүш болсо, 4ү коло медаль болгон.
Медалчылардын тизмеси: Күмүш медалдардын ээлери: Коло медалдардын ээлери:
Айдарым аралдары
Айдарым аралдары, Кариб аралдары (англ. Windward Islands, исп. Islas Barlovento) - Кариб деңизиндеги аралдар тобу, Кичи Антил аралдар архипелагынын чыгыш бөлүгү. Вест Индияда, Виргиния жана Тринидад аралынын аралыгында жайгашкан. Ири аралдары: Гваделупа, Мартиника, Доминика, Гренада, Сент-Винсент, Антигуа ж. б. Рельефи тоолуу (эң бийик жери 1447 м, Доминика аралында). Аракеттеги жанар тоолор бар. Тропиктик климат өкүм сүрөт. Балкамыш, цитрус өсүмдүктөрү, кофе, какао, банан плантациялары бар. Айдарым аралдарында жайгашкан өлкөлөр: Антигуа жана Барбуда, Гренада, Доминика, Сент-Винсент жана Гренадина, Сент-Люсия, ошондой эле Улуу Британия, Франция, Нидерландиянын ээликтери бар. Жалпы аянты 6 миң км2. Калкы 1,3 млн (1990). Негизги шаарлары - Фор-де-Франс (Мартиника аралында), Пуэнт-а-Питр ж-а Бас-Тер (Гваделупа аралында), Кастри (Сент-Люсия аралында). Аралдардын түндүк-чыгыш пассат шамалына карата ачык жайгашуусунан улам ушундай аталып калган.
Шаарлардын аты
Шаарлардын аты – кыргыз оюну.
Оюн тегиз жерде, спорт аянтчасында, залда ойнолот. Оюнга 11-17 жаштагы 20-25 оюнчу катышат. Оюнга калыс шайланат. Ал оюнчуларды эки жаатка бөлүп, катарга тургузат. Эки жааттан бирден оюнчуну ортого чакырат. Аларга төмөнкүдөй шарт коюлат: ар бири алтыдан кадам басып, кадамдаган сайын баш тамгасы бир тамга менен башталган алты шаардын атын атоолору керек. Мисалы, Көк-Жаңгак, Кызыл-Кыя, Кара-Балта, Караганда, Кара-Көл, Кант. Шаарлардын атын такалбай тапкан оюнчуга 1 упай берилет. Андан кийин кезектеги эки оюнчу оюнду улантат. Ошентип, оюн ушул тртипте улантыла берет. Оюндун акырында кайсы жааттын упайы көп болсо ошол жаат утат. Маалымат булагы: Токторбаев С. Өспүрүмдөр оюндары.
Брейн-Ринг
Брейн-Ринг интеллектуалдык оюнунун жүрүшү.
1)	«Брейн Рингде» 6 дан оюнчулары бар 2 команда ойнойт. 2)	Ар бир оюн 4 беттештен турат: 2 (эки) тандап алуу жана 2 (эки) финалдык. Финалдык оюнда тандап алуу турунун женүүчүлорү ойнойт. 3)	Оюндун женүүчүсү болуп финалдык беттеште женген команда эсептелет. Эгерде финалдык беттеште командалар тендешип калышса, оюндун женүчүсү кошумча сууро берүү аркылуу аныкталат. 4)	Бардык беттештер 5 ке чейинки баллдар менен эсептелет. 5)	Берилген суроого, команда, даяр болгондугу жөнүндө белги берүү аркылуу билдирет, музыка башталгандан кийин (алып баруучунун «убакыт кетти» деген командасынан кийин) жана 20 секунданын аралыгында. 5.1)	Эгерде команда, музыка башталганга чейин же алып баруучунун командасына чейин даяр болгондугу тууралуу белги берсе, анда ал команда ошол суроого жооп берүү укугунан ажырайт. 5.2)	Биринчи секундадагы туура эмес жообу үчүн командага жазана (штраф) катары бир оюнчусуна кызыл карточка берилет. Бул оюнчу оюндун акырына чейин Рингден чыгарылат. 5.3)	  Эгерде 2 команда тен 20 секунданын аралыгында  жооп бербесе, бул суроого биринчи жоопту аныкталган команда берет, аны алып баруучу аныктайт. 5.4)	Эгерде команда, биринчи белги берип, туура эмес жооп берсе, анда бул суроого кийинки команда жооп берсе болот Талкуулоо үчүн экинчи команда калган оюн убактты пайдаланат 6)	Команда туура жооп берсе 1 ден балл берилет. 6.1) Эгерде берилген суроого эки команда тен тура жооп бербесе, табылбаган баллдар жыйналат. Кийинки суроого туура жооп берген командага табылбаган балл кошулуп, экиден балл берилет. Айрым учурда экинчи суроого да туура эмес жооптор берилсе, кийинки туура жооп үчүн 3 балл берилет. 6.2) Эгерде эки команда тен катары менен 3 туура эмес жооп берсе, алар дисквалификацияланат жана Рингди таштап кетет. 7) Айрым учурларда, качан гана эки команданын бирөөсүндо туура жооп болуп, экинчи команда жооп бербесе, анда, женилген команда БИР АДАМДЫН УКУГУ нан пайдаланса болот. Женилген команда алып баруучунун чечими менен оюн столуна бир оюнчуну калтырат. Жалгыз оюнчу туура жооп берсе ал өз командасына 2 эсе көп балл алып келет. Жалгыз оюнчу ким биринчи жооп берүүсүн аныктайт. Озү же каршылаш команда. Дагы оюн жалпы эреже боюнча уланат.
Айдарым каптал
Айдарым каптал - тоонун, дөңсөөнүн, дөбөнүн ж. б. орографиялык объектилердин шамал соккон тарапты караган бети, ылымта капталдын карама-каршы жагы. Жаан-чачындын таралышына зор таасирин тийгизет. Кышында кар көп жатпайт. Жайыт үчүн ыңгайлуу.
Колледжтердин жана университеттердин рейтингтери
Колледжтердин жана университеттердин рейтингтери (College and university rankings) – ар кандай факторлордун ар кандай комбинациялары боюнча түзүлгөн жогорку оку жайлардын рейтингтери. Көптөгөн учурларда рейтингтер - журналдар, гезиттер, веб-сайттар, өкмөттөр жана окумуштуулар тарабынан жетекчиленет. Бардык институттардын рейтингине кошумчалуу уюштуруучулар белгилүү программалар, бөлүмдөр жана мектептер боюнча да рейтингтерди түзүшөт. Ар кайсы рейтингтер финансылык камсыздоо жана жардам берүү комбинацияларын, изилдөөлөрүнүн мыкты же таасирдүү болгондугун, кирүү акысын, бүтүрүүчүлөрүн, алган сыйлыктардын санын, улуттук чөйрөсүн, бүтүрүүчүлөрүнүн жумушка орношуусун, өндүрүш байланыштарынын өнүгүүсүн, тарыхый репутациясын жана башка талап кылынган нерселерди эске салышат. Көптөгөн учурларда ар кандай рейтингтер көбүнчө институционалдык изилдөөлөрдүн натыйжаларын баалашат. Бир топ рейтингтер бир өлкөнүн ичиндеги окуу жайларды баалашса, башкалары дүйнө жүзүндөгү окуу жайларды баалашат. Рейтингтердин так болгондугу жана керектүүлүгү көптөгөн тартыштарды жараткан. Баа берүү методологиялардын өсүшү жана аларды сынга алуусу бул тармактын бир бирдиктүү системге келбөөсүн аныктайт. Мындан тышкары, ашыкча өзүнө-өзү шилтеме берүү рейтингтер системин алдаганга мүмкүн богондугун көрсөтөт. Академиялык рейтингтердин ар түрдүүлүгү академиялык чөйрөдөгү комплекстүү дарамети боюнча ар кайсы академиялык окуу жайдардын ар тараптуу серебин жана терең көзөмөлүн камсыз кылат. БУУ жалпы коомго жагымдуу болгон жана бардык катышуучуларды билим менен камсыз кылуучу күч катары каралган жогорку окуу жайларды козгоп жатканда, институттар рейтинги коомдун адилеттүү баалоосунун ачык айкын куралы болуп эсептелет.
Яхэрвож
Яхэрвож — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Макариха дарыясынын сол жээгинен 118 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
ЦСКА (метро бекети)
ЦСКА — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2018-жылы 26-февральда ачылган.
Анилин
Анилин, аминбензол, фениламин, – эң жөнөкөй арил амини. Мол. масс. 93,2. жаңыдан синтезделип алынган А. сууда начар эрүүчү, түссүз, өзгөчө жыттуу суюктук, – 6,15оС эрип, 184,4оС кайнайт. Абадагы кычкылтек менен түсүн адегенде саргыч, андан ары күрөң түскө өзгөртөт. Анын буусу уулуу. Спирт жана бензол менен жакшы аралашат. Тыгызд. 1,02.г/см3 О. Унфердорбен 1826-ж. жаратылыш боёгу-индигону акиташ менен кургак буулантып айдоодон биринчи жолу А. бөлүп алган жана «кристаллин» деп атаган. Ф. Рунге 1834-ж. аны таш-көмүр чайырынын курамынан таап (Ф. Рунге) аны «кланол» деп атаган. Ю. Фрицше 1841-ж. индигону КОН менен ысытып, буулантуудан алган жана аны «анилин» деп атаган. А. ислам тилинде индиго-anil деген сөздөн алынган. 1842-ж. Н.Н. Зинин биринчи жолу синтездик ыкма менен Казань университетинин лаб-ясында, нитробензолду аммоний сульфиди менен калыбына келтирүүдөн алган жана «бензидам» деп атага
C6H5NO2+3(NH4)2S C6H5NH2+6NH3+3S+2H2O
Аргументтин өсүндүсү
Аргументтин өсүндүсү — аргументтин эски жана жаңы маанилеринин айырмасы: ∆х= х1—х0. Аргументтин өсүндүсү геометриялык түрдө ийри сызыктын чекитинин абсциссасынын өсүндүсү катары сүрөттөлөт. ∆х белгисин Л Эйлер киргизген.
Анилин
C6H5NO2+2Fe+6HC lC6H5NH2+2FeCl3+2H2O
Лаб-ялык шарттарда – А-ди көбүнчө нитробензолду конц. туз к-тасынын катышуусунда металл түрүндөгү калай менен калыбына келтирүүдөн алуу колдонулат:
2C6H5NO2+3Sn+14HCl 2C6H5NH2+HCl+SnCl4+4H2O
Азыркы кезде дүйнө жүзүндө 1 млн т-дан ашык А. чыгарылат. Негизинен ал нитробензолду 200-300оС, газ фазасында, катализатор катарында NiS/Al2O3 же CuSiO2 колдонуп, суутек менен калыбына келтирүүдөн алынат:
NiS/Al2O3
C6H5-NO2+3H2 C6H5-NH2+2H2O
А. минералдык к-талар менен туздарды (C6H5NH3Cl), орг. к-талар менен анилидди (мис., уксус к-тасы менен ацетанилид) пайда кылат. А. метилдөө, диазоттоо реакцияларынан боёк алууга колдонулуучу моно жана диметиланилид алынат. А. ө.ж-да боёк, дары-дармек жана полимерлерди алууда, каучуктарды вулканизациялоо процессин ылдамдатууда жана башка тармактарда кеңири колдонулат. Туздарынын ичинен C6H5NH3Cl жогорку мааниге ээ, ал текстиль ө.ж-да чыттарга сүрөт түшүрүүдө колдонулат. А. буусу уулуу зат болгондуктан адам борбордук нерв системасына таасир этет.
Гельвеций, Клод Адриан
Клод Адриан Гельвеций (1715—1771) — көрүнүктүү француз философу.
Кыскача өмүр баяны
Анын атасы Парижде корол сарайында дарыгер болгон жана уулунун салык ведомствосунун кызматкери болушун каалап, аны финансистик карьерага даярдайт. Чынында да атасы ага көп киреше алып келе турган башкы салык жыйноочунун кызматын алып берет. Бирок Гельвецийдин бул кызматтан көңүлү калат да, бир аз убакыттан кийин андан баш тартып, өзүн толугу менен философиялык жана адабий иштерге арнайт. Ошол кездеги эң көрүнүктүү акылмандар — Вольтер, Монтескье, Фонтенел, Бюффон менен тааныш болгон. Париж салондоруна барып турат, өзүнүн менчик салонун ачат, энциклопедисттер чөйрөсүнө кирет.
Биринчи чыгармасы
Гельвецийдин биринчи жарыяланган чыгармасы — «Акыл жөнүндөгү» эмгек, ал мунун үстүндө 20 жылдан көбүрөөк убакыт иштейт. Бул китеп өзүнүн идеялары менен реакциячыл чөйрөлөрдүн кыжырын келтирет жана өрттөп жиберүүгө өкүм кылынат. Гельвеций андан эки жолу баш тартууга аргасыз болот. Китептин айыпталышынан улам «Энциклопедияга» тыюу салынат.
Материя тууралуу
Гельвеций боюнча, материя бул жөн гана касиетти билдире турган сөз. Ошол эле убакта ал бизди курчап турган дүйнөнү обьективдүү түрдө жашап, чексиз жана тынымсыз кыймылда болуп турган нерсе катарында түшүнүп, аны ар кандай өзгөрүү катарында кеңири караган.
Адам таанымы, Гельвецийдин пикирине ылайык, сезимдик-эмпирикалык негизге ээ. Ал көп учурда таанымды жөнөкөй сезимге алып барып такаган сөздөрдү айтса да, бирок муну менен эле бирге ал акыл-эс сезимден өнүгүп чыккан, ал эми аң-сезим — жаратылышты таанып-билүүнүн эң жогорку этабы деп эсептеген. Аң-сезимдин пайда болуп калыптанышы адамдардын эмгек ишмердиги менен байланыштуу экенин баса белгилеп көрсөткөн.
Гельвеций реалдуу нерселер жөнүндө билим берүүгө жөндөмдүү болгон таанымдын чексиз мүмкүнчүлүгүнө ишенген. Гельвеций биздин жаңылыштыктарыбыздын мүнөзү жөнүндө өз пикирин айтып, жаңылыштыктын эки түрү бар деп эсептеген, анын биринчиси — түркөйлүктө көрүнөт, экинчиси — жалган идеялардан улам пайда боло турган жаңылыштыктар.
Адеп-ахлак жөнүндөгү илими
Гельвеций адам психикасынын физикалык негизине байырланган «адеп-ахлак жөнүндөгү илимди» түзүүгө аракеттенет. Ал эки сезимден: жыргалды сүйүү сезими менен азап-кордукка карата жийиркенич сезиминен «өзүн өзү сүйүү» деп атала турган нерсе пайда болот деп жазат. «Өзүн өзү сүйүүнү» ал «биздин бардык иш-аракеттерибиздин алгачкы импульсу катарында аныктайт. «Өзүн өзү сүйүүнүн» негизинде келип пайда боло турган үч башкы тетик: ышкы-кумарлык, бакытка умтулуу, кызыкчылыктар. Ал өзүнүн жобосун төмөнкүчө ачып көрсөтөт: «Адеп-ахлак дүйнөсүндө кумарлануу физикалык дүйнөдө кыймыл кандай мааниге ээ болсо ошондой эле мааниге ээ, кыймыл баардыгын түзөт, сактайт, жандандырат, ансыз баардыгы өлүмтүк болор эле: кумарлануу адеп-ахлак дүйнөсүндөгү бардык нерсени жандандырат». Мында, өзүн өзү сүйүүнү жетекчиликке алып, адамдар бакытка умтулушат, «ырахаттануу адам каалагандардын бирден бир предмети». Мындан башка да адамдар дайыма өз кызыкчылыктарынын чектеринде аракет кылышат. Бардык ушул факторлор өз ара тыкыс байланышып жана чырмалышып турат, бирок ошондой болсо да Гельвеций үчүн башкы категория — адам ишмердигинин негизги өзөгүн түзгөн кызыкчылык болуп саналат. Ал жеке кызыкчылыкты, айрым социалдык топтордун кызыкчылыгын жана коомдук кызыкчылыкты бөлүп айырмалайт.
Гельвеций адам тууралуу
Гельвецийдин ою боюнча, адамдын ар түрдүү тармактардагы иш-аракеттери жеке бир адамга, же адамдардын тобуна, же жалпы коомго пайдалуу болсо анда ал жакшылыктын адамы. Ал ошондой эле жеке кызыкчылыктар адеп-ахлак менен сыйышпайт жана жалпынын кызыкчылыгынын урматына басылып ташталууга тийиш деген пикирге да каршы чыккан. Адамдар өзүнүн жеке пайдасын коомдун пайдасы менен айкалыштырганда гана жакшылык иш жасаган болот деп эсептейт Гельвеций. Бул үчүн, дейт Гельвеций, өлкөнүн мыйзамдары индивиддин жеке кызыкчылыктары, жеке пайда көздөөчүлүгү жалпы кызыкчылыкка ылайык келе тургандай кылып түзүлүүгө тийиш. Гельвецийдин пикири боюнча, агартуу билимдерин таратуу жолу менен индивидуалдык кызыкчылыктар гана эмес коомдук кызыкчылыктар ар бир адамдын жеке кызыкчылыгы болуп кала тургандай абалга жетишүү керек. Ал мындай деп жазат: «өзүнүн көнүмүш адаттары менен эң терең кумарланууларын жалпы кызыкчылык үчүн садага чаап жиберген адам жакшы адам эмес, мындай адамдын болушу мүмкүн эмес, ал эми өзүнүн эң күчтүү кумарлануусу коомдук кызыкчылык менен ушунчалык даражада сыйышып турса, андай адам дээрлик дайыма жакшылыктын адамы болуп кала алат» [Чыгарм. 1-т.,413-б.].
Гельвеций жакшы жүрүш-турушка тарбиялоого чоң маани берген. Адамдар интеллектуалдык жактан туулгандан бирдей болуп туулат. Ал эми кийин келип пайда боло турган акыл-эс жагындагы теңсиздикти Гельвеций тарбиядагы айырма менен түшүндүргөн. Тарбияны ал педагогиялык мааниде гана эмес, андан кеңири мааниде түшүнгөн, социалдык чөйрөдө адамга таасир көрсөтүүчү эң эле ар түрдүү факторлор тарбия бериши мүмкүн. Бул факторлордун ичинен канткен менен да ал башкаруу формасына чечүүчү маани берген.
Валюта саясаты
Валюта саясаты – валюта мамилелеринин тармагында мамлекеттик органдар, борбордук банк жана каржы мекемелери, эларалык валюта-каржы уюмдары тарабынан жүргүзүлүүчү экономикалык, укуктук жана уюштуруу чаралары менен тариздеринин жыйындысы; валюта алмаштыруунун базардык жолдорун орнотот, чет өлкөлүк валюталар менен валюта тейиндеги баалуу кагаздардын чегарадан сырткары жана чегарадан ичкери эркин орун которуп жүрүшүн жарыялайт. КР Өкмөтү менен КРУБ бирдиктүү акча-кредиттик жана В. с-н жүргүзүүнү камсыз кылат. == Колдонулган адабияттар ==
Кичи Евва (дарыя)
Кичи Евва — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Евва дарыясынын оң жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 49 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Шынаа курсактуулар
Шынаа курсактуулар (лат. Gasteropelecidae) — каңылтыр балыктардын бир тукуму, буларга шынаакурсактар уруусу (лат. Gasteropelecus) кирет.
Петровский парк (метро бекети)
Петровский парк — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2018-жылы 26-февральда ачылган.
Кара желин
Кара желин, жугуштуу агалактия (Agalactia infectiosa ovium) – малдын желининен сүт чыкпай калышы. Ылаң козгогучу микоплазмалар тукумундагы микроорганизм, ал сырткы чөйрөдө (10–25°С) 6 айга, сүттө 10 күнгө, сууда 30 күнгө, коргоолдо 10 күнгө, топуракта 20 күнгө чейин сакталат. Ылаң соо малга жем-чөп, желини жана денедеги майда жаракаттары аркылуу жугат. Ылаң өнөкөт өтүп (2–5 айга чейин), көбүнчө желини дартка чалдыгат, козу, улактардын көзү же муундары ооруйт. Ылаң курч өткөндө оору 1–2 жумага созулуп, малдын денеси ысыйт. Тууган малдын желини чочуп, адегенде көгүлтүр тунук суюктук чыгат, андан кийин ал суюктук коюуланып илээшкек тартып, майда иримчиктер пайда болот. Сүтү туз татыйт. Ылаң эпизоотологиялык, клиникалык жана патанатомиялык маалыматтардын негизинде коюлат жана бактериологиялык изилдөөлөр менен такталат. Ылаңдан көзү жараланган малды күндүн нуру түз тийбеген саал караңгыраак сарайга багып, көзүн бор кислотасынын 1%түү эритмеси менен 3 маал жууйт. Малдын жараланган желинин дарылоо үчүн үрпү аркылуу желиндин ичине күнүнө үч маал йод же йоддуу калийдин суудагы эритмесин же пенициллинди куюу керек. Мында 200 мл сууга 0,1 г кристаллдык иод жана 0,1 г иоддуу калийди эритип, 100–150 миң ТБ пенициллин кошулат. Козунун мууну сезгенгенде ошол муунга жакын тери алдына 1%түү көк таш эритмеси куюлат. Ылаңдап айыккан жаныбарда иммунитет пайда болот. Ылаңга каршы вакцина менен эмделген малда иммунитет 12 айга дейре созулат. Ылаңды чарбага жолотпоо үчүн алдын алуучу карантин коюлат.
АКШ киноактерлор гилдиясынын сыйлыгы
АКШ киноактерлор гилдиясынын сыйлыгы (англ. The Screen Actors Guild Award, ошондой эле SAG сыйлыгы катары таанымал) - тасма жана прайм-тайм телекөрсөтүүлөр тармактагы эң көрүнүктүү аткаруулар үчүн Телекөрсөтүү жана радио артисттердин АКШ киноактерлор гилдиясынын федерациясы тарабынан ыйгарылган сыйлык. Бир колунда күлүп турган масканы башка колунда муңдуу масканы кармап турган "Актер" аталышындагы жылаңач эркек сымбатту статуэтка сыйлык тапшыруу учурда тапшырылат. Катуу колодон куюлган статуэтканын бийиктиги 41 см, көлөмү 5,4 килограммдан жогору, аны Бербанктагы (Калифорния) American Fine Arts Foundry куюучу цехи жасап чыгарат.
SAG сыйлыгынын кирүү аземи 1995-жылдын 25-февралында Universal Studios компаниясына таандык болгон Stage 12 үндү жаздыруу павильонунан берилген. Экинчи SAG сыйлыгы Santa Monica Civic Auditorium залында өткөн, кийинки сылыктар Shrine Exposition Center аудиториясындан тапшырылган.
Валюта сыйлыгы
Валюта сыйлыгы – шарттуу жана учурдагы валюта курсунун  ортосундагы оң айырма. == Колдонулган адабияттар ==
Арнемленд
Арнемленд - Австралиянын түндүгүндөгү жарым арал. Тимор жана Арафура деңиздери, Карпентария булуңу менен чулганат. Узундугу 320 кмдей, жазылыгы 460 кмдей. Кумдуктан турган плато (бийиктиги 400 мге чейин) ээлейт, ал дарыя өрөөндөрү аркылуу калдык тоо массивдерине бөлүнгөн. Өрөөндөрүнө нымдуу тропик токою, айдарым беттерине эвкалипт токою жана саванналар мүнөздүү. Уран-радий кени (РамЖангл) бар. Порту - Дарвин.
Савёловская (метро бекети, Чоң айлампа сызыгы)
Савёловская — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2018-жылы 30-декабрьда ачылган.