cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ляба-Яха (Лабахэй-Яха куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Теше (керки)
Керкинин түрү. Жыгач усталардын куралы. Муну менен көбүнчө ээр чабат. Чуңкур буюмдардын ичин оюш үчүн пайдаланылат. Анын бир топ түрлөрү бар. Мисалы «чуңкур теше», «узун теше» муну «карк теше» деп атайт. Чуңкур тешенин ичи саал иймекей келип, керки өңдүү, бирок, андан чоңураак болот. Чоң тешенин сабы күрөктөн узун, өзү чот кетмендей болот да, кудум керкидей көрүнүп, ээрдин түспөлүн ушу менен чеберлер туруп алып чабат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Кыргыз Совет энциклопедиясы
Кыргыз Совет энциклопедиясы — алты томдон турган улуттук универсал энциклопедия (Фр., 1976—80). Мындан тышкары «Кыргыз ССРи» жана «Киргизская ССР» деген атайын томдор, «Кыргыз Совет Энциклопедиясынын көрсөткүчү» сыяктуу 6 томдуктун уландысы да кошо жарык көргөн. Ар бири үч колонка менен басылып, 608—670 беттен турат. Энциклопедиянын томдору 619—684 сүрөт, 12—23 карта, 33—38 баттама же 396—557 түстүү сүрөт, 20—25 түстүү карталар менен кооздолгон. Тиражы 25 000. КСЭни жазууга эл чарба адистери, илимпоздор, жазуучулар, искусство кызматкерлери, коомдук жана мамлекеттик ишмерлер жана башкалар (450—650 автор) катышкан. Бул улуттук-универсал энциклопедияда илимдин бардык тармактарынан кыскача так кабар берилип эле тим болбостон, кыргыз элинин өткөндөгү тарыхынан, маданиятынан, салт-санаасынан кеңири түшүнүк берген макалалар да бар, анын ичинде элибиздин сыймыгы, маданий байлыгы болгон «Манас» эпосуна, анын бөлүмдөрү «Семетей» менен «Сейтекке» да кеңири орун берилип, ар бир бөлүм жөнүндө өзүнчө макала жазылган. «Манас» эпосу менен «Манас» операсына атайын кара-ак баттама берилген. Ошондой эле манастаануу боюнча маалыматтар да бар. Белгилүү манасчылар: Тыныбек Жапый уулу, Чоюке Өмүр уулу, Сагымбай Орозбак уулу, Саякбай Карала уулу, Тоголок Молдо, Шапак Рысменде уулу, Молдобасан Мусулманкул уулу, Жаңыбай Кожек уулу, Акмат Рысменде уулу, Мамбет Чокмор уулу, Дуңкана Кочуке уулу, эпосту жыйнаган жана изилдеген окумуштуулар: С. М. Абрамзон, М. Ауэзов, Ы. Абдыракманов, В. В. Бартольд, А. Н. Бернштам, Ч. Валиханов, В. М. Жирмунский, Ө. Жакишев, X. Карасаев, А. X. Маргулан, К. Мифтаков, Е. Поливанов, В. В. Радлов, К. Рахматуллин, Т. Сыдыкбеков, Б. Юнусалиев жана башкалар жөнүндө таржымал макалалар берилген. КСЭде, ошондой эле «Манас» эпосуна байланыштуу театр чыгармалары жөнүндө маалыматтар да келтирилген. «Айчүрөк» жана «Манас» операсы, алардагы негизги ролдорду аткарган СССРдин, Кыргыз ССРинин эл артисттерине, эпостун жарык көргөн китептерин көркөмдөгөн же эпостун темасы боюнча иштеген сүрөткерлерге, чыгарма боюнча тартылган сүрөттөргө (Б. Жумабаев, Т. Т. Герцендин сүрөттөрүнө) да орчундуу орун берген. «Манас» эпосуна байланыштуу тартылган даректүү фильмдер («Манасчы» жана башкалар) жөнүндө, ал фильмдердин режиссёр, операторлору жөнүндө маалыматтарды да КСЭнин томдорунан табууга болот.
Кыргыз тарыхы лексикалары
«Кыргыз тарыхы лексикалары» [жооптуу редактор Ошпур Мамбет (Артыш), Кызыл-Суу кыргыз басмасы, 1986, 340 б. араб арибинде] — кытайлык тарыхчы А. Байтурдун китеби. Эмгек 1983-ж. Пекиндеги Борб. улуттар институтунун Кыргыз курсу үчүн окулган лекциялар жыйнагынын биринчи бөлүгү болуп саналат. Мындагы тарыхый окуялар кыргыздар жана алардын эзелки ата-бабалары жашаган Орто Азия, Борбор Азия жана Түштүк Сибирдеги алгачкы жамааттык коомдон тартып, Чыгыш Түркстандын жаңы доорунун орчундуу мезгили — 1911-жылга (цин-манжур сулалеси кулаган кез) чейинки доорду өзүнө камтыйт. Лекциялар жыйнагы он баптан (тароодон) турат. Эмгектин экинчи тароосунда кыргыздар тууралуу тарыхый санжыраларды жана уламыштарды өзгөчө бөлүп карайт. А. Байтур «Манас» менен «Семетейдин» бириктирилип 1958-ж. Фрунзеде жарыяланган китептерине шилтеме берет (33, 41—43-б.). Тарыхчылардын ичинен алгачкылардан болуп Жусуп Мамайдын нускасын булак катары пайдаланат (186— 188-б.). Кыргыздар менен кытайлардын жана кара кытайлардын тарыхый байланыштарын чагылдырууда эпосту пайдаланып (алтынчы тароодо), А. Байтур Алмамбет баатырдын Манаска жолукканга чейинки ысымы Сушуйа экенин (Жусуп Мамайдын айтуусунда) белгилеп, бул каармандын прототиби катары (1124жылдан тартып Түндүк Кытайдан батышка качкан кидандардын (кара кытайлардын) канзаадасы Элли Тайши (орусча — Елюй Даши) каралуусу мүмкүндүгү тууралуу божомол кылат. Алмамбет дал ушу Элли Тайшинин өзү болбосо да анын доорун чагылдырган эпостук каармандын образы экенин (188-б.) белгилейт. «Манас» эпосунун маалыматтары этнографиялык жагдайда өз орду менен пайдаланылган. Мисалы, кыргыздардын ошондой кылымдардагы кол өнөрчүлүгүнүн үлгүсү катары Манастын жоокердик курал-жарактары эскерилет.
Бактыбек Арунов
Арунов Бактыбек (1938-ж. т„ Кемин району, Кайывды айылы) - бийчи. жайынын өнөр өркүндөтүү курсун, 1960-80-ж. Кыргыз улуттук, дүйнөлүк классикалык балеттерде башкы партияларды аткарган. Алсак «Куйручуктан» Сыдыктын, «Чолпондон» Нурдиндин, «Анардан* Кадырдын, «Бахчисарай фоңтаныңан» Вацлавдын, «Уйкудагы сулуудан» Принд Дезирснин. «Корсарда» Конраддын, «Лауренсиядан» Фрондосонун, «Прометейден» Прометсйдин, «Баядеркадан» Солордун, «Саманчы жолунан» Субанкулдун, «Спартактан» Спартактын ролдорун жогорку чеберчиликте бийлейт.
Аллендер
Аллендер (Allenopithecus) - мартышкалардын бир уруусу.
Бактыбек Арунов
В. Власовдун У. Сарбагышев койгон «Асел» балетиндеги башкы каарман Ильястын ролун мыкты аткаргандыгы үчүн СССР Маданият министрлигинин 1-даражадагы диплому менен сыйланган. Булардын көпчүлүгүн улуттук бийдин устаты Б. Бейшеналиева менен аткарган.
Опера жана балет театрында иштөө менен бир эле мезгилде 1961-жылдан тартып Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайында классикалык жана дуэттик бийден сабак берет.
1980-жылдаи аталган окуу жайына биротоло мугалимдик кесипке өткөн. Кыргыз балет өнөрүнө сиңирген эмгеги үчүн 1967-ж. жана 1972-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамоталары, «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» медалы менен сыйланган, Театрдын коллективи менен КМШ жана чет өлкөлөрдө гастролдо болгон.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Диффузиялык ууландыруучу богок
Себептери
Аны менен көбүнчө аялдар ооруйт. Психикалык жабыр чегүү, нервге күч келүү, жугуштуу оорулар, аялдын жаш өзгөчөлүгүнө жараша ички секреция бездеринин ишинин өзгөрүшү, тукум куума ыңгайлануусу жана башка түрткү болот. Диффузиялык ууландыруучу богокто калкан безинин гормондорунун канга көп келиши зат алмашууну бузат (Зат жана энергия алмашуу).
Дарылоо
Дарылоону доктур жүргүзөт. Калкан сымал безинин ишин калыбына келтирүүчү, нерв системасын тынчтандыруучу каражат берилет. Врачтын көзөмөлүсүз дары ичүү коркунучтуу. Оорулуу өтө чарчабай, абдан тынч жерде эс алып, уйку 7—8 сааттан кем болбоого тийиш. Түрдүүлөп витамин, белок жана углеводу көп тамакты күнүнө 4 маал ичүү сунуш кылынат, ичкилик ичүүгө, тамеки тартууга болбойт. Таза абада болуу пайдалуу, бирок түштүктөгү курортторго баруу тескери таасир берерин эстен чыгарбоо зарыл. Керек болсо өз убагында жүргүзүлгөн хирургиялык дарылоо ооруну толук айыктырат.
Ушаң
Ушаң — "Манас" эпосунун кейипкери. Калмак баатыры. Көкөтөй керээзинде "Мен өлсөм Ушаңга кабар бербесин", — деп эскерет (Сагымбай Орозбаков, 3. 21). Бирок, Бокмурун Көкөтөйдүн ашына калмак дөөлөрү У. менен Жолойду да чакыртат. У. эки миң кол менен ашка келип түшөт (Сагымбай Орозбаков, 3. 95 — 96, 105). Ашта Мааникерди күч менен зордуктап алам деген Коңурбай өзү тартуу берүүгө аргасыз болот. Ошондо У. баш болгон калмак баатырлары Алгаранын иниси, Кылкараны тартуу кылып Манастын ачуусун басат (Сагымбай Орозбаков, 3. 143). Аштагы ат чабышта, У. баш болгон калмактардын бир тобу "Ашына азап кылалык, Айтууга мазак кылалык" дешип, чыккан күлүктөрдүн астын кытайлар менен бирдикте тосмок болуп кеңешишет. У-дын айтканына болбой Жолой дөө: "менин тууганым кытай, Коңурбай эмне десе, ошону кылам" деп Кошой дөөдөн жыгылган кордугун эстеп намыстанат, Манас менен сайышып ыза болгон Коңурбай да У-дын сөзүн укпай коёт (Сагымбай Орозбаков, 3. 260 — 262). Ошентип, У-дын тилин албай ашта чатак чыгарышып, байгени талап алышат (Сагымбай Орозбаков, 3. 270—271). У. Чоң казат маалында кытай, калмак кандарынын катарында активдүү аракет кылат.
Ушаң менен Бороончу
Бакырыгы баш жарып
Айгай үнү таш жарып
Кыйгыл-кычкыл үндөрү
Алмамбетке бет алып
Ат коюшуп жүргөнү,
Андай жоону көргөндө
Сүрдөбөсө неткени,
Аяттын Кара-Суусуна
Алакең качып жеткени (Сагымбай Орозбаков, 4. 303), — деп У. кытай-калмактардын кыйын баатырларынын бири катары сүрөттөлөт. Дагы бир кармашта Чубакты капыстан капталынан качырып келип аттан кулата саят.
Мориц Шлик
Мориц Шлик (Moritz Schlick, 1882–1936) – австрия философу, физик жана логик; Росток, Кил, Венада, 1931–1932-жылы Берлиде (Калифорния университетинде) профессор; Вена штриминин негиздөөчүсү; эмпирикалык реализмдин өкүлү. Р.Карнап менен Л. Витгенштейндин таасирин алуу менен, ал негизинен акыйкат проблемасын, таанып-билүү теориясын, логика менен математиканын априордуу мүнөзү жөнүндөгү маселени иштеп чыккан.
Ал априордуу синтездик ой жүгүртүү мүмкүндүгү бар деп эсептөө менен психофизикалык проблеманы физикалык жол менен чечүүгө аракеттенген. Философиянын милдети-түшүнүктөрдү логикалуу чечмелеп берүү. Мындан тышкары Шлик мейкиндик, мезгил, материя, себептүүлүк, ыктымалдык, органикалык, дөөлөттөр, гедонизм, эрк эркиндиги, этикалык жүйө-себеп түшүнүктөрдү изилдеген.
Раскем, дарыя
Раскем, Жаркен дарыясы – азыркы тапта Кытай Эл Республикасынын Шинжаң-Уйгур Автоном Районунун карамагына кирген бийик тоолуу дарыя. Анын төмөнкү агымы – Жаркен (Жаркент, Яркент, кытайча 叶尔羌河) дарыясы деп аталат. Бул дарыя андан соң Тарим дарыясына куят.
Жалпы мүнөздөмө
Раскем дарыясы Кытайдын батышындагы Тибет тайпак тоолорунун түндүк-батышындагы Каракорум тоо кыркасындагы ири дарыялардын бири. Анын ортоңку агымы Жаркен дарыясы деп аталат.
Күн ысыктыгынан улам жаз күндөрү суусу азаят. Суу агымы анын нугун тез алмаштырып турат. Жай мезгилинде, мөңгү эригенде, суусу кирип турат. Булак суулары өтө аз.
Жаркен дарыясына кошулган башка ири өзөндөр – Кырчын-Булак жана Шамал-Дарыя.
Изилдениш тарыхынан
Бул дарыянын аймагын европалык көптөгөн саякатчылар изилдешкен.
Алардын бири – Бронислав Громбчевский (поляк ысымы Bronisław Grąbczewski, 1855–1926), орусиялык аскердик тыңчы жана географ саякатчы катары бул дарыяны алгач 1888-жылы изилдеген.
1889-жылы Громбчевский Раскем дарыясынын өрөөнүнө кайтып келип, Раскем тоосун (6,482 м), Токтокорум тоосун (5,419 м) жана Раскемге сол тараптан суусу куйчу Кырчын-Булак өзөнүн изилдеген. Громбчевский айтылуу Жогору (Chogori / Чогори, K2) чокусунун этегине жана Агыл-Каракорум (Agil-Karakorum) чокусунун (7,693 м) түндүк ыптасына жеткен. 1889-жылдын жетинин айынын (ноябр айынын) этегинде ал Жаркен дарыясына оң тарабынан куйган Тизнаф өзөнүнүн башатын тапкан. 1889-жылы декабрда ал Каракаш дарыясынын өрөөнү аркылуу Тибетке карай сапарга чыгып, Каракаш жана Аккаш (Үрүңкаш) дарыяларынын ортосундагы Караңгы-Тоо (7,160 м) аркылуу ашкан. 1890-жылы жазында Громбчевский Үстүн-Таш (6,920 м) жана Лүши тоосу (Liushi Shan; 7,160 m) тоолорунан өткөн.
Калкы
Бийик тоолуу аймактагы Раскем дарыясын жердеген негизги калк – тоолуу кыргыздар.
Аларды хотандык жана тибеттик кыргыздар деп да коюшат. Алардын чыгыш тарабында Шайдылда Базар жергесин жердеген кыргыздар бар.
Гаронна
Гаронна - Франциядагы дарыя (башаты Испанияда). Узундугу 647 км, алабынын аянты 56 миң км2. Пиреней тоолорунан башталып, Гаронна түздүгү аркылуу агат да, Атлантика океанынын Бискайя булуңуна куярда Жиронда эстуарийин пайда кылат (Дордонь дарыясы менен кошо). Жайында ташкындайт, орто чыгымы 680 м3/сек. Кеме жүрөт (Бискайя булуңун Жерортолук деңиз менен туташтырган суу системасынын бир бөлүгү). ГЭСтер курулган. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Тулуза, Бордо шаары жайгашкан.
Жылдын 23-июнунда, Тулуза шаарында 1875 оор суу ташкыны болду. Гаронна дээрлик толугу менен сол банкты inundating, 9.47 метрге чейин туруп, көпүрөлөрдү көбү жок. 208 адам каза болуп, 25 000 киши үй-жайсыз калган жөнүндө, 1200 үй да жок болчу.
Актюба (Шошка куймасы)
Актюба — Орусиядагы дарыя. Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шошка дарыясынын оң жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Долбоорлоо
Долбоорлоо – курууга болжолдонгон объектинин долбоорун алдын ала жасоо процесси. Курулушта жана техникада долбоорлоо – капиталдык курулуштарды (кандайдыр бир объектини) курууда, өнөр жай жана айыл чарба продукцияларынын жаңы түрүн же үлгүсүн жасоодо долбоордук, конструкция жана башка техникалык документтерди иштеп чыгуу. Долбоорлоо процессинде техникалык жана экономикалык эсептөөлөр, схемалар, графиктер, түшүнүк каттар, макеттер жасалат жана спецификация, смета, калькуляция түзүлөт. Машинанын, прибордун, жабдуунун жана башка өнөр жай продуктуларынын үлгүсүн, жаңы түрүн же конструкциясын долбоорлоодо баштапкы белгилерин (сызыктар, өзгөчөлүгү, орнотуу, оңдоо, кароо жана башка конструктордук документтер), техникалык шартын иштеп чыгат. Долбоорлоо атайын уюмдар тарабынан жүргүзүлүп, тармактык жана атайын долбоорлоо болуп бөлүнөт. Долбоорлоо техникалык прогресстин илимди өндүрүш менен байланыштырган маанилүү бөлүгү. Долбоорлоонун мындан аркы техникалык деңгээлин көтөрүү жана аларды иштеп чыгуунун мөөнөтүн кыскартуу – жаңы кубаттуу өндүрүштөрдү тезинен киргизүүгө, сапаттуу жаңы эмгек куралдарын жасоого, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жана өндүрүштүн жалпы натыйжалуулугун жогорулатууга өбөлгө түзөт. Кийинки учурда долбоорлоонун салттуу түрлөрү (архитектуралык курулуш, машина жасоо, технологиялык жана башка) менен катар адам-машина системалары, эмгек процесстери, уюмдар, экологиялык, социалдык, инженердик-психологиялык, генетикалык жана башка өз алдынча багыттары калыптанууда.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Күч колдонуу жана күч колдонбоо
Күч колдонуу жана күч колдонбоо, саясатта - күч колдонуу коомдук-саясий турмушта күчтүн түрдүү көрүнүшү, саясий максаты. физикалык мажбурлоонун колдонулушу.
Күч колдонуу актыларына саясий максаттарда куралдуу күчтөрдү колдонуу, террор, өлтүрүү, уруп-сабоо, жардыруу, имараттарды өрттөө, мүлктөрдү, коммуникация каражаттарын бузуу ж.б. кирет. Күч колдонууну түрдүү типке бөлүүгө болот. Чыгуу формалары боюнча күч колдонуу: көчөдөгү тартипсиздиктер, көтөрүлүштөр, жарандык ж.б. согуштар, саясий куугунтуктоо, эл аралык мүнөздөгү куралдуу конфликттер жана терроризмге бөлүнөт. Саясий актылардан тышкары аскердик, руханий (психологиялык, идеологиялык), администрациялык, соттук күч колдонуулар бар. Саясатта күч колдонуу социалдык акыйкатсыздыкты мүнөздөгөн (экономикалык теңсиздик, социалдык эзүү ж.б.) коомдогу мамилелердин белгилүү тиби менен шартталат.
Саясий көз карашта азыркы шарттарда күч колдонуу эффективдүү каражат болуп эсептелбейт. Коомдук кайра түзүүлөр үчүн ыңгайлуу факторлор (экономикалык, саясий, социалдык-маданий ж.б.) менен айкалышкан учурда гана күч колдонуу чаралары натыйжалуу болот. Күч колдонуу бул аморалдык каражат. Анткени ал материалдык бузууларга, адамдын курмандыктарына алып келип, коомдук мамилелерди дегумандаштырат. Бирок белгилүү шарттарда күч колдонуу салыштырмалуу актанууга ээ болуп, кырсык, жамандыкты билдирбейт (тоталитардык режимге карты күрөш, агрессиядан коргонуу, куралдуу чыгууларды басуу). Күч колдонуу белгилүү саясий, юридикалык, адеп-ахлактык чектерге коюлушу керек. Ал саясий ишмердүүлүктүн башка ыкмаларын колдонуу мүмкүнчүлүгү болбогон учурларда гана каражат катары пайдаланылат. Күч колдонуу кырсыкка айланып, акыйкатсыз мүнөзгө ээ болот да, позитивдүү социалдык-саясий милдеттерди чечүү мүмкүндүгүн жоготот. Күч колдонбоо - адеп-ахлактык актанууга ээ саясий каражат. Ал физикалык гана эмес, руханий мажбур кылууну колдонуудан да баш тартууну сунуш кылат.
Айрым бир изилдөөчүлөрдүн ою боюнча күч колдонбоо аракеттеринин 200дөн ашуун формалары бар (кайрылуу, митингдер, демонстрация, жарандык баш ийбөөчүлүк, пикетке чыгуу, баракчаларды таркатуу). Күч колдонбоону пайдалануу - чоң чеберчилик. Күч колдонбоочулук аракеттерин ишке ашыруу так даярдыкка, кырдаалды терең анализдөөгө, аракеттердин планын иштеп чыгууга муктаж. Күч колдонбоо аны ишке ашыруучулардан жогорку сапаттарды: эрктүүлүк, курмандыкка өзүн чала билүү, сабырдуулук, жоопкерчилик ж.б. талап кылат. Ал өзүнүн саясий эффективдүүлүгүн Индиянын көз карандысыздыгына жетүү үчүн күрөштө, АКШдагы 1960-ж. рассалык дискриминацияга каршы күрөштө, Филиппиндерде Ф.Маркостун режимин кулатууда көрсөтө алды.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Эшме (Сузак району)
Эшме (Эшме) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Таш-Булак айыл округу составына кирет.
Ишкердик бедел
Ишкердик бедел – материалдык эмес байгерчиликтин бири. Бир жактын кесиптик сапат баасын билдирет. Баардык жаран, анын ичинде ишкердүүлүк кылгандар да, ошондой эле юридикалык жактар дагы И. б-не ээ болот (кара:Ар -намысын, кадыр-баркын жана ишкердик беделин коргоо ).
Тайга (Карайыдель району, Башкыртстан)
Тайга — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Явгильдин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 28 киши. Почта индекси — 452363, ОКАТО коду — 80234888002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ишкердик кирешелери
Ишкердик кирешелери – КР салык мыйзамдары боюнча салык төлөөчүнүн экономикалык ишмердиктен киреше алуунун жүрүшүндө тарткан баардык чыгашалары.
Хис (Огайо)
Хис (Огайо) (Heath) — Огайо штатынын Licking округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 10310 киши. Болжолдуу аянты - 27.1 км². FIPS коду — 39-34748.
Балдардын аралашма тамактары
Балдардын аралашма тамактары — эмчектеги баланы аралаш жана жасалма тамактандырууда колдонуучу азыктар (к. Эмчектеги баланы тамактандыруу). Аралашма даярдоодо көп учурда уй сүтү, ар кандай акшак, жемиш, мөмө, жашылчалар, эт, куш эти, балык пайдаланылат. Баланы тамактандырууда сүт зор мааниге ээ. Ошондуктан сүт аралашмасы көп колдонулат. Эне сүтү менен уй сүтүнүн составы ар башка. Уй сүтүндө белок 2—2,5 эсе көп, углевод дээрлик 2 эсе аз, май бирдей өлчөмдө болот. Уй сүтүнүн белогунда — организмдин тиричилигине зарыл алмаштырылгыс аминокислоталар, майында каныкпаган май кислоталары азыраак.
Уй сүтүндө эне сүтүнө караганда минерал туздар көп, микроэлементтер менен витаминдер бир кыйла аз болгондуктан уй сүтү кыйындык менен сиңет. Ошондуктан микроэлемент, витамин, фермент, май кислотасы, углевод, аминокислотага бай сүт аралашмасын даярдоо талап кылынат. Демейде мындай аралашманы сүт ашканасы же тамак өнөр жайынын ишканасы даярдайт. Анын эң жөнөкөйүн үй шартында деле даярдаса болот. Жөнөкөй аралашманы уй сүтүн белгилүү пропорцияда суу (№ 1, № 2, № 3 аралашма) же акшактын 5—10%түү кайнатмасы (А, Б, В аралашмасы) менен жасайт. № 1 аралашманын 1 бөлүгү сүт жана 2 бөлүгү суудан, № 2 аралашманын 1 бөлүгү сүт жана 1 бөлүгү суудан, № 3 аралашманын 2 бөлүгү сүт жана 1 бөлүгү суудан турат. А — аралашмасынын 1 бөлүгү сүт, 2 бөлүгү акшак кайнатылган суу, Б — аралашмасынын 1 бөлүгү сүт, 1 бөлүгү акшак кайнатылган суу, В — аралашмасынын 2 бөлүгү сүт, 1 бөлүгү акшак кайнатылган суу болот. Суу, айрыкча акшак кайнатмасы кошулган сүт оңой сиңет.
Акшак кайнатмасы күрүч, сулу, кара күрүч (гречка) жана башка акшактардан жана ушул акшактардын унунан жасалат. Акшактар баланын жеке өзгөчөлүгүнө жараша тандалат. 10%түү күрүч кайнатмасы менен ичи өткөн балдарды, сулу кайнатмасы менен ичи каткан балдарды тамактандырат. Кара күрүчтө темир жана алмаштырылгыс аминокислота көп болгондуктан, анын кайнатмасын анемия болгон балдарга берүү максатка ылайык. Уй сүтүндө кант аз болгондуктан аралашма тамакка кант кошулат. Сүт аралашмасында кант 5%тен ашпоо керек. Кант баланын ичегисиндеги ачууну күчөтүп, тынчын алат.
Балдарды тамактандырууда уютулган сүт, айрыкча кефир кеңири колдонулат. Эгерде баланын ичи катса бир күндүк кефир, ичи өтсө үч күндүк кефир, нормада болсо эки күндүк кефир берилет. Балдарга ошондой эле ацидофилдүү уютулган сүттөр: ириген сүт, кымыз, майлуу айран, курут, биолакт жана башка берилет. Булар сиңимдүү келип, ичеги-карындын секрет чыгаруусун күчөтүп, анын жыйрылышын жакшыртат. Аларда оңой сиңүүчү белоктор көп. Жөнөкөй аралашма тамактарга салыштырганда уютулган сүт аралашмада А, Д жана В тобундагы витаминдер, ошондой эле ичеги микрофлорасында чириндинин пайда болушуна тоскоолдук кылуучу заттар көп болот. Ион алмаштыруучу чайыр аркылуу өткөрүп алынган уй сүтү — иониттүү сүттүн составы эне сүтүнүкүнө жакын. Уйдун сүтүнө салыштырганда иониттүү сүттө кальций азайып, калий жана натрий эквиваленти менен алмашат. Кальций жана фосфор катышы эне сүтүнүкүнө жакындайт. Иониттүү сүткө атайын кант кошуу менен балдардын ичеги флорасын нормалдаштырууга болот. Балдарды тамактандырууда эне сүтүнө жакындаштырылган сүт аралашмасын колдонуу өтө маанилүү. Биздин өлкөдө «Малютка», «Малыш» аттуу кургак сүт аралашмасы; ичеги микрофлорасын нормалдаштырууга түрткү берүүчү эригич белок, өсүмдүк майы, А, С, Д, Е жана В тобундагы витаминге бай «Виталакт» аралашмасы чыгарылат. Эркин аминокислота, фермент, витамин, микроэлементтерге бай «Биолакт» жана «Биолакт-2» өтө сиңимдүү. Тамак өнөр жай ишканалары чыгарган кургак аралашма чоң мааниге ээ. Себеби, мындай продукт көпкө сакталат жана андан ар кандай шартта, каалаган мезгилде балага жаңы тамак даярдоого болот. Ал ачылгандан кийин 2 жумага чейин гана сакталат.
"Эркин Кыргызстан" демократиялык партиясы
"Эркин Кыргызстан" (ЭрК) демократиялык партиясы. Уюштуруу съезди 1991-ж. 10-февралда болуп, мамлекеттик официалдуу каттооодон 1991-ж. 4-октябрда өткөн. Уюштуруу съездинде бардык областтардан 104 делегат катышып, партиянын жетекчилигине Ө. Текебаев шайланган. Советтер Союзу жашап турган мезгилдеги, Компартияга альтернатива болгон алгачкы официалдуу партия – бул «ЭрК». 1991-ж. 21-июнда ЭрКтин кезектеги конференциясында партиянын Уставы менен Программасы талкууланып, негизги максаты катары көз карандысыз демократиялык мамлекетти куруу, эмгек адамдарын социалдык коргоо, ишкерчилик жана бизнес, граждандык коомду түзүү эсептелген. «ЭрК» партиясы 1991-ж. 17-августта парламент маселеси жөнүндө референдум өткөрүү тууралуу Жогорку Кеңештин Президиумуна кайрылган. Кайрылуунун мазмуну республикада туруктуу иштей турган, профессионалдуу, күчтүү парламент түзүү. Партиянын эксперттик тобу мажоритардык-пропорционалдык системада шайлоолор жөнүндө Мыйзамдын долбоорун иштеп чыгышкан.
ЭрКтин II съезди 1991-ж. 7-ноябрда болуп өткөн. Анда партиянын Уставы менен Программасы кабыл алынган. Ө. Текебаев – партиянын төрагасы, Т. Тургуналиев – партиянын аткаруу комитетинин төрагасы болуп шайланган. Ушул мезгилден баштап партиянын жетекчи органынын ичинде лидерлик үчүн каршылашуу, жабык күрөш башталган. Пикир келишпөөчүлүктөр өзгөчө партиянын стратегиялык багытын аныктоодо көч алган. 1990-ж. июнда Бишкектеги митингдерде (Ош окуяларына байланыштуу) өтө популярдуулукка жетишкен Т. Тургуналиев кийинки мезгилдерде бийликти, жергиликтүүдөн жогоркуга чейин катуу сындап, радикалдык талаптарды коюу менен бирге коомдун өнүгүү процессиндеги позитивдүү учурларды колдой алган эмес, ушул жагынан бийлик структурасы менен биргелешкен иштөө методдорун четке каккан. Ал эми эл депутат Ө. Текебаев бул маселеде либералдык-центристтик көз карашта болгон. Бул тирешүүлөр акыры жүрүп партиянын – радикалдык жана либералдык болуп экиге бөлүнүшүнө алып келди. 1992-ж. 2-ноябрда «ЭрК» Партиясынын III съезди болуп, либералдык-демократтык көз караштагы Ө. Текебаев, К. Кененбаева, У. Орозалиев ж. б. бир топ делегаттар съездден чыгып кетишип, ошол эле күнү өздөрүнчө съезд өткөрүшүп, «Ата-Мекен» партиясын түзүшкөн. III съезддин калган делегаттары 27 адамдардан турган Саясий кеңешти, анын төрагалыгына Т. Тургуналиевди шайлашты. «ЭрК» партиясы экономиканы жана саясатты радикалдуу кайра куруу багытын көздөп, колхоз менен совхоздорду тез арада таркатууну, парламенттин өзүн-өзү таркатуусун, Президентти кайра шайлоо талаптарын койду. «ЭрК» газетасы чыгарылып, кыска мезгилден кийин, пикир келипшестиктерден улам чыкпай калган. «ЭрК» партиясында кыргыз жазмасын латын арибине өткөрүү жөнүндө (1991-ж. күзүндө) жана кыргыз жумуриятынын Конституциясы жөнүндө (1991-ж. июнда) долбоорлор иштелип чыгып, Жогорку Кеңештин кароосуна коюлган. «ЭрК» партиясынын составында бир катар өз алдынча коомдук уюмдардын болушу («Дыйкан ордо», «Кут», «Ата-Журт», «Ак-Өргөө» ж. б.) анын өзгөчө белгилериниин бири. Партиянын кийинки мезгилдердеги ишмердиги реформанын жүрүшү жөнүндөгү, адатта 3–8 пунктардан турган, кескин талаптарды койгон, газета беттеринде билдирүү, кайрылуулар, тегерек столдорду өткөрүү менен чектелген. 1995-ж. 5-февралдагы Жогорку Кеңешке депутаттарды шайлоодо «ЭрК» партиясы 80 талапкерди көрсөтүп, анын ичинен төртөө эл депутаты болуп калышты: Досбол Нур уулу, Турсунбай Бакир уулу, С. Жээнбеков, О. Субаналиев. Бүгүнкү күндө «ЭрК» партиясынын саясий Кенешинин төрагасы – Турсунбай Бакир уулу.
Балдардын аралашма тамактары
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Алтай дөө аллолобофорасы
Алтай дөө аллолобофорасы (Allolobophora magnifica)  - Алтайдагы сөөлжандардын бир түрү.
Жаңы-Жер, суусу
Жаңы-Жер - Ак-Суу районунун аймагындагы суу, Сары-Жаздын сол куймасы. Какшаал кырка тоосунун түндүк-батыш жана Май-Баш кырка тоосунун түштүк-чыгыш капталдарынан агып түшөт. Узундугу 27 км, алабынын аянты 172 км2, деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 3700м. Суу куралуу облусуна кирет. Май-Баш ашуусундагы мөңгүдөн башталып, колот аркылуу агып, Сары-Жаз дарыясына жайылып куят. 5 куймасы бар. Жылдык орточо чыгымы 2–3 м3/сек, эң көбү июнь–июлда, эң азы январь–февралда байкалат.
Үйрүлмөнүн сазы
Үйрүлмөнүн сазы — "Манас" эпосундагы топоним. "Манас" эпосунда маанилүү маселелерди чечүү үчүн эл жыйылчу жер. Кытай-калмак кыргыздарды чапканда Алоокеден кордук көрүп кыйналган Каракандын сегиз уулу, Акбалта баш болуп, Ү. С-на жыйын курушу:
Үйрүлмөнүн сазына
Үйрүлүп жыйын салды эми.
Калдайып жыйын кылды эми (Саякбай Каралаев, 1. 29), — деп сүрөттөлөт. Кыргыздар Алтайдан Таласка көчүп келгенде Ү. с-на үч күн жыйын өткөрүп, Манасты кан көтөрүшөт (Саякбай Каралаев, 1. 169).
Арман күүлөр
Комуз Арман күүлөрү жөнөкөй кайруулардан тартып кеңири масштабдуу классикалык күүлөргө чейин өскөн (мис., «Көкөй кести», «Кыздын арманы», «Арман күү», «Жетим баланын арманы», «Музоокенин муңдуу күү» жана башка). Арман күүлөрдүн айрымдары каймана түрүндө «Чымчыктын арманы», «Армандуу чымчык», «Күкүктүн зары» дегендей канаттуулардын аттары менен коштолсо, айрым Арман күүлөрү авторунун ысмы менен кошо айтылат: «Абактын арманы», «Арстанбектин арманы», «Серкебайдын арманы» ж. б.
Арман обон, күүлөр ушул азыр да композиторлордун тарыхый музыкалык драма, опера, симфонияларында пайдаланылууда.
Жем - эксплуататор
Жем (азык) – эксплуатор – түр аралык биоталык катнаштын бир түрү. Биоталык катнашты төмөндөгүдөй карасак болот.
Бул мамилелер аркылуу түр популяцияларынын санын жөнгө салуу менен өзүн-өзү жок кылуучу тенденциялардан сактап турат. Биоценоздогу бул байланыштар түздөн-түз азыктык (трофикалык) байланыштар болуп эсептелип, бир организм үчүн (жырткыч, фитофаг, мите) оң, ал эми экинчи бир организм үчүн (азыгы менен ээси, өсүмдүк) терс таасир этет. Жалпысынан алганда азык-эксплуататор байланыштарындагы организмдердин азыктык байланышындагы эволюциялык, экол. мааниси чоң. Эксплуататор активдүү түрдө көп энергия жумшоо менен азыгын таап жейт. Ал эми анын азыгы жырткычка карата коргонуу, качуу жана башка жолдор менен карама-каршы мамиле жасайт. Ушунун натыйжасында Жем–эксплуататордун ортосундагы коэволюциялык процесстеги табигый тандоонун натыйжасында алар белгилүү морфологиялык-анатомиялык түзүлүшкө жана аракеттерге ээ болушат. Ошентип, коэволюциялык байланыштардын натыйжасында бири-бири менен болгон мамилелер белгилүү деңгээлде теңсалмактуулукка ээ болот. Ошондой эле бул мамилелердин натыйжасында алар зат айлануу жана энергияны багыттоо кызматын аткарууга активдүү катышат, бири биринин санын жөнгө салып туруу аркылуу экол. тең салмактуулук сакталат.
Жогорку Тайжасу дарыясы
Жогорку Тайжасу — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Бельсу дарыясынын сол жээгинен 72 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан  Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эрнест Хемингуэй
Эрнест Миллер Хемингуэй (англ. Ernest Miller Hemingway; 1899-жыл 21-июль — 1961-жыл 2-июль) — америкалык роман жана кыскача аңгеме жазуучу, журналист. Анын экономикалык жана жупуну стили 20-кылымдагы көркөм чыгармаларга катуу таасир тийгизген болсо, анын окуяларга толгон жашоосу менен коомдук бедели кийинки муунга таасир эткен. Хемингуэй эмгектеринин көпчүлүгүн 1920-жылдардын орто ченинен 1950-жылдардын ортосуна чейин жаратып, 1954-жылы адабият боюнча "Нобель" сыйлыгына ээ болгон. Ал жети роман, алты кыскача аңгеме жыйнагын жана эки фантастикалык эмес (нон-фикшн) китеп жазып чыгарган. Кошумча эмгектери, анын ичинде үч роман, төрт кыска аңгеме жыйнагы жана үч нон-фикшн китеби анын көзү өтүп кеткенден кийин жарыкка чыккан. Анын чыгармаларынын көбү Американын классикалык адабияты катары каралат.
Ангар
Ангар (французча hапgаг), учаккана - самолётту, вертолётту коюу, техникалык тейлөө жана оңдоо жүргүзүлүүчү жай. Жаа өткөөл жана рама констрдагы түрү кеңири таралган. Анын арышы көп учурда 100 мден ашык (2-3 самолёт батат). Анда самолёттор токтоо менен бирге алардын белен жабдык бөлүктөрү сакталат, техникалык тейлөө жумуштары жана оңдоо иштери жүргүзүлөт. Колдонулушуна жараша туруктуу (металл же болот-бетон конструкциялардан), убактылуу (жыгачтан), жыйналма (болот же алюминий конструкциялардан) ангарлар курулат. Ангар жүктөгүч-транспорт (жүктөгүч, араба жана башка), байланыш, ишарат (сигнал), автоматтык өрт өчүрүүчү каражаттар жана башка менен камсыздалат.
Боз аллолобофора
боз аллолобофора  (Allolobophora caliginosa) - сөөлжандардын бир түрү.
Дэвид Гаррик
Дэвид Гаррик - (19. 2. 1717, Херефорд 20. 1. 1779, Лондонго жакын Элтрон) актёр, театр ишмери, драматург, сынчы. Чыгармачылыгын спектаклдерге сын макалаларды жазуудан баштаган. Актёр катары «Гудменс Филдс» театрында пантомимада Арлекинонун ролунда сыналган. Ричард Шнүн ролун аткаруу менен Англиядагы алдыңкы актёрлордун катарына кошулган. «Друри-Лейн» театрында да атактуу ролдорду ойногон: король Лир жана Гамлет (1742), Макбет (1744). Францияга жана Италияга саякатынан кийин Европага атагы чыккан. Искусствону жогору баалаган, атактуу агартуучулардын (Дидро, Гольбах, Гримм) сахна искусствосундагы теориялык иштерин үйрөнгөн. Гарриктин сөөгү Вестминстер аббаттыгында, Шекспирдин бюстунун түбүнө коюлган.
Эрнест Хемингуэй
Хемингуэй Иллинойстун Оак Парк жергесинде өсүп чоңойгон. Орто мектепти аяктагандан кийин ал The Kansas City Star гезитинде бир нече ай кабарчы болуп иштеген. Андан кийин Италия майданында Биринчи дүйнөлүк согушта тез жардам айдоочусу болуп барган. 1918-жылы ал оор жаракат менен үйүнө кайтат. Согушта баштан өткөргөн окуялары анын "Кош түбөлүк куралым" (англ. A Farewell to Arms, 1929) романынын негизин түзгөн.
Тогоо
Кайыштын көзчөсүнө бел курдай кирип, бекип турган төрт бурчтуураак шөкөт. Тогонун узундугу сегиз см, туурасы алты см, ортосундагы бел курдай «олоң тилинин» узундугу үч см ге барабар. Катылган жүгөн чагарак аркылуу бекитилет.
Эрнест Хемингуэй
1921-жылы төрт аялынын алгачкысы болгон Хэдли Ричардсонго үйлөнөт. Жубайлар Парижге көчүп барышып, ал жерде Хемингуэй чет элдик кабарчы болуп иштеген жана 1920-жылдардагы "Жоголгон муун" аттуу заманбап жазуучулар менен сүрөтчүлөрдөн турган эмигрант коомчулуктун таасири астында калган. Ал өзүнүн дебюттук "Күн да чыгат" (англ. The Sun Also Rises) романын 1926-жылы жарыкка чыгарган. Ричардсон менен 1927-жылы ажырашып кеткенден кийин Хемингуэй Паулина Пфайферге үйлөнгөн; ал испан жарандык согушунан кайтып келгенден кийин ажырашып кетишкен. Ал жерде журналист болуп иштеп, андан кийин "Коңгуроо кимдин жаназасына кагылууда" (англ. For Whom the Bell Tolls, 1940) чыгармасын жазган. Марта Геллхорн 1940-жылы анын үчүнчү аялы болуп калган; ал Экинчи дүйнөлүк согуш маалында Лондондо Мэри Уэлшти жолуктуруп калганда Марта менен эки башка жолго түшүшкөн. Ал Нормандияга конууга жана Парижди боштондукка чыгарууга катышкан.
"Абышка жана деңиз" (англ. The Old Man and the Sea, 1952) басылып чыгарылгандан кийин ал Африканын чөлүнө кеткен. Ал жерде Хемингуэй эки учак кырсыгынан кийин дээрлик өлүм алдында калып, өмүрүнүн аягына чейин оорулуу болуп же ден соолугу начар абалда калган. Хемингуэй Флориданын Ки Уэст (1930) жергесинде, андан кийин Кубада (1940 жана 1950-жылдарда) туруктуу турак-жайга ээ болгон. Ал эми 1959-жылы ал Айдахонун Кетчум жергесинде үй сатып алып, ал жерде 1961-жылдын ортолорунда өз жанын кыйган.
Өмүр таржымалы
Адам женилуу учун жаралган эмес
Адамдын шери
Баатырдыктын биринчи даражасы.
Баатырлардын даражалары
Үйшүмбай
Үйшүмбай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Калмак байы. Манас Текес канды жеңгенден кийин, калкына кайрылып, өзүңөр кан көтөрүп алгыла дейт. Ү-ды эл кан бол десе ал макул болбойт (Сагымбай Орозбаков, 2. 46). Көкөтөйдүн ашында Жолойго балбанга түшкөн Кошой аны Ү-дын тоюнда жеңгенин эскерет (Сагымбай Орозбаков, 3. 218).
Жети-Таш
Жети-Таш (2023-жылдын 1-январына чейин — Дархум) — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Кең-Талаа айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы — 772 киши (2009-жылы).
Кудинка дарыясы (Еловка куймасы)
Кудинка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Еловка дарыясынын сол жээгинен 0,2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Түркмөн манат
Түркмөн манат — Түркмөнстаннын акча бирдиги. 1 манат = 100 теңгега тете.
Ишкерчилик субъекттери
Ишкерчилик субъекттери – менчик түрү менен укуктук-уюштуруу таризине карабастан, киреше табуу максатында белгиленген тартипте каттоодон өткөн, өз тобокелчилиги жана өзүнүн мүлктүк жоопкерчилиги астында мыйзамдар тарабынан тыюу салынбаган иш-аракеттерди жасаган юридикалык жана жеке жактар.
Ляба-Яха (Пяседай-Яха куймасы)
Ляба-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пяседай-Яха дарыясынын сол жээгинен 61 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Күлүк
Күлүк (Kulug) - мамлекеттеги белгилүү башкаруучулардын, аскер башчыларынын, кыргыз кагандардын жакын тууган-туушкандарынын аттарына жалганып айтылган наам.
Ляба-Яха (Пяседай-Яха куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Күлүк
Бул терминдин баштапкы мааниси Kulug - «атактуу», «тектүү» деген маанини туюнтат. Кемчик-Хая Бажыдагы (Тува Республикасы) аскадагы жазууда ошол доордогу кыргыз Анның аттуу битигчинин (тамгачы, жазгыч, сабаттуу адам) жазгандарынын мазмунунда: «...Ынанчу Күлүк Чигши Бек Кара Сеңирдеги эрдигим үчүн алты бат (аймак) элди, кыштымдарды (баш ийген элдердин аталышы) башкардым…
Сангун Бөдбү бул аймактын мыкты башкаруучусу, Кыргыз каганы аркылуу жазылды...» - деген саптар бар. Бул маалыматтардан аталган мамлекеттик ишмердин көзү тирүү мезгилинде алган мансап наамдарын, даражаларын да байкоого болот. Кызыл-Чыраадагы (Тува) экинчи эстеликте: «...Учүн Күлүг Тириг(к) уулумун, Күлүк Туганмын. Теңир колдогон өлкө (мамлекет) үчүн тогуз эр (баатыр) өлтүрдүм...» - деген саптар бар.
Жазуу эстеликтеринен төмөнкү энчилүү аттарды (наамдарды) байкоого болот: Az Kulug, Kulug Chigsi, Kulug Inanch Sachu Sangun, Kulug Tirig, Kulug Tutuk, Kulug Urungu ж.б. Маалыматтар титул-терминдин байыркы Кыргыз каганатынын аймагында кенен таралган мамлекеттик-башкаруу титулу, ошону менен катар мансап ээлерине түбөлүк ыйгарылуучу энчилүү ат, наам жана антропокомпонент болгондугун тастыктайт.
Аллосмерлер
аллосмерлер  (Allosmeres elongatus) - корюшка балыктарынын бир уруусу.
Долон бий
Долон бий – кыргыздардын санжыралык-генеологиялык маалыматтарында айтылган түпкү атасы. Ферганалык молдо Сейф Ад-Дин Аксыкентинин 16-кылымга таандык тажик тилиндеги "Мажму ат-таварих" ("Тарыхтар жыйнагы") аттуу кол жазмасында Долон бий менен кошо анын жети атасы Аналхак, Арслан бий, Мары бий, Шүкүр бий, Сангин бий, Сары бий, Домбур (Домбул) бийлердин ысымдары сакталып калган. Башка тарыхый-генеологиялык уламыштарда Долон бий тууралуу кыскача гана маалыматтар айтылат. Анда Долон бийдин Ак уул жана Куу уул аттуу балдары болуп, алардан тараган тукум кыргыздын оң жана сол деген эки канатын түзүшкөн. Санжыранын соңку варианттарында Долон бийдин сөөгү Борбордук Ала-Тоого коюлуп, анын ысмынан ашуунун аты аталып калганы эскерилет. 16-кылымдын тарыхый дареги "Тарих-и Рашидиде" Долон топонимикалык аталыш катары ошол эле аймакта жайгашкан.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Мухтасар и-тарых Кыргызийа
МУХТАСАР ТАРЫХ-И КЫРГЫЗИЙА», «Кыргыздардын кыскача тарыхы» – Улуу Октябрь социалисттик революциясына чейинки доордогу кыргыз тарыхчыларынын бири Осмонаалы Сыдык уулунун 1913-жылы Уфа шаарында басылып чыккан китеби. Китеп кыргыз тилинде жазылган. Анда мусулман элдеринин санжыра салты сакталып, ыр жана кара сөз түрүндөгү кириш бөлүмдөрүнөн кийин адамзаттын санжырасы баяндалат. Алгач Адам ата, Обо энеден (Ева) баштайт. Экинчи ата катары Нух (Библияда Ной), анан Нухтун үч уулу Хам, Сам, Йафес саналып өтөт. Йафестин уулдары экиге – Арийлерге, Туранийлерге бөлүнөт. Туранийлерге Азия материгинде жашаган кытайлар, инди-кытайлар, япондор, финдер, осмондор (түркия-лыктар), татарлар, кыргыздар, казактар, калмактар, дуңгандар кирээрин жазат. Йафестин төрт уулунун эң улуусу Түрк дейт. Түрк уруулары жөнүндөгү бапта түрк-моңгол көчмөн урууларынын мусулман элдери үчүн салтка айланган санжырасын берип, андан ары кыргыз урууларын санаганга өтөт. «…Кыргыз Мухаммед алейсаламдан үч миң төрт жүз жыл мурун дүйнөгө келген» – деп жазат. Бул эмгекте негизинен түндүк кыргыздардын айрым урууларынын санжырасы кеңирирээк берилген.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Гарсия Мануэль дель Пополо Висенте Родригес
Гарсия Мануэль дель Пополо Висенте Родригес ― (22.1.1775, Севилья- 10.6.1832, Париж) испан опера артисти (тенор), композитор жана педагог. Гарсия белгилүү артисттер: Гарсиянын, М. Малибран, П. Виардо атасы. 6 жашынан Севильяда чиркөө хорунда ырдаган. 1798-ж. Мадрид театр труппасында франц. күлкүлүү операларында тенор партияларын аткарган. Париждеги «Театр Итальенде» ырдаган, биринчи тенору болгон. 1818-жылдан Лондон театрларында ырдаган жана ыр мектебин негиздеген. Ырчы балдары менен АКШда гастролдо болгон. Гарсиянын репертуары өз мезгилиндеги тенор партияларынан турган: Дон Оттавио, Дон Базилио (Моцарт, «Дон Жуан», «Фигаронун үйлөнүшү»), Ахилл (Глюк, «Ифигения Авлидеде»), Норфолк (Россини, «Елизавета Англиянын королевасы») жана башка Гарсия «Туткун», «Багдад калифи», «Үйлөнүүнүн эки жагы», «Анткор кызматчы», «Диана жана Эндимон», «Абуфар» жана башка көптөгөн опералардын автору жана коюучусу. 1828-жылдан Парижде жашап, өзү негиздеген ыр мектебинде вокалдык искусстводон сабак берген.
Байыркы түрк жазма эстеликтери
БАЙЫРКЫ ТҮРК ЖАЗМА ЭСТЕЛИКТЕРИ – 7–12-кылымдардагы түрк уруулары жана элдери колдонгон жазма. Ташка, кагазга руна, уйгур, брахма, согда, манихей, сирия эстрангело) жазуусунда, араб тамгасы менен түрк тилинде жазылган чыгармалардын кеңири түрү. Негизинен байыркы түрк эстелигин руна сымал жазма түзөт.
Кыргыз жана түрк калктарынын тарыхын изилдөөдө мааниси зор. Байыркы түрк жазма эстеликтери пайда болгон мезгил 7–8-кылым деп эсептелип, жогорку чеги 11–12-кылымдарга чейин созулат. Жазуу эстеликтеринин тили – байыркы түрк тили.
Алымкул Үсөнбай уулунун фольклордук-этнографиялык музейи
Музей 2 кабаттуу имараттын дээрлик көпчүлүк бөлүгүн (жалпы аянты 250 м2) ээлейт. Музейде 895 экспонат коюлган (айылдан чыккан атактуу инсандардын өздүк буюмдары, сүрөттөр, этнографиялык буюмдар, инсандардын өздөрүнөн жазылып алынган магнит тасмалары ж. б.), көргөзмө залы, төкмөлөр, жазуучулар, «Манас» жана манасчылар, комуз жана комузчулар, театр жана артисттер бөлмөсү, этнография, фоновидео бөлмөлөрү бар. Музей негизинен айылдын тарыхына, ошол айылдан чыккан белгилүү инсандарга, төкмө ырчыларга, жазуучуларга, манасчыларга, комузчуларга, театр артисттерине, айылдын алдыңкы адамдарына, окумуштууларга, спортсмендерге ж.б. арналган. Алардын ишмердиги, чыгармачылыктары, басып өткөн жолу кеңири чагылдырылып, сүрөттөр менен коштолгон.
Каштак (Тисулька куймасы)
Каштак — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тисулька дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аскаридоз
Аскаридоз (адамдын) - адамдын жана кээ бир жаныбарлардын жумуру курттар — аскаридаларды чакыруучу мите оорусу.
Аскаридалар кишинин ичегисинде мителик кылат. Ургаачысынын узундугу 25—40 см; эркеги — 15—25 см. Ургаачысы ичегиде суткасына 200 миңге чейин жумуртка тууйт, ал оорулуунун ичегисинен заң менен сыртка чыгат. Сырткы чөйрөдө жумуртканын өөрчүүсү ыңгайлуу шартта, кычкылтек жетиштүү, нымдуу топуракта (24—26°Сда) 24—25 күнгө созулат. Аскариданын жумурткасы сырткы чөйрөдө кыштап чыгуусу мүмкүн (кар алдында —30° температурада). Мелүүн климаттык зонада алар 20 см тереңдикте 5—7 жылга чейин сакталат.
Аскариданын жетилген жумурткасы менен булганган жашылча, жемиш, мөмөлөрдү жегенде, кээде кайнатылбаган сууну ичкенде жугат. Адамдын ичегисинде тамак менен кирген жетилген жумурткада личинка пайда болот. Личинка ичеги капталынын былжыр челин тешип, вена кан тамырына өтүп, кан агымы менен жүрөккө, өпкөгө, андан өпкө альвеоласын тешип бронхторго келип, дем алуу жолдору аркылуу ооз көңдөйүнө келет. Ооздон шилекей менен кошо жутканда кайрадан ичегиге келип, жетилген аскаридага айланат.
Алымкул Үсөнбай уулунун фольклордук-этнографиялык музейи
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Аскаридоз
Аскаридоздун өтүшү миграциялык — личинкасы ичегиге 2-жолу түшкөнгө чейинки жана ичегидеги болуп эки стадияга бөлүнөт.
Аскаридоз өтө коркунучтуу кабылдоолорго алып келиши мүмкүн. Аскарида өт баштыгына, өт жолуна кирсе ириңдүү холецистит, боордун абсцесси, перитонит; уйку безинин түтүгүнө өтсө — катуу кармаган панкреатит; ичегини бүтөп калса ичеги өткөөлсүздүгү жана башка пайда бөлөт.
Аскаридоздон дарылоону врач жүргүзөт. Врачка кеч кайрылганда дарылоо узакка созулат. Кабылдап кеткенде (перитонит, ичеги өткөөлсүздүгү, ириңдүү холецистит) хирургиялык операция жасалат. Аскаридозду жугузуунун негизги булагы — адамдын заңы менен булганган топурак, кир кол, жуулбаган жашылчалар, мөмө-жемиштер, ошондой эле булганган суу ж.б.
Аскаридозду жугузуунун негизги булагы-өздүк гигиенанын эрежелерин жана даараткананы таза сактоо.
Аскаридозду жугузуп алуудан сактануу - жашылча-жемиштерди чийки жээрден мурун таза жууп, кайнак суу менен чайкоо. Балдарды кичине кезинен гигиеналык адатка (колду жууганга, колун оозуна салбоого жана башка) үйрөтүү.
Байыркы түрк жазма эстеликтери
Байыркы түрк жазма эстеликтери эрте орто кылымда Орхон, Енисей жээктеринде, Чыгыш Түркстан аймагындагы көчмөндөрдүн арасында жаралган. 6–7-кылымдарда Борбордук Азиянын түрк тилиндеги калктары, түрк кагандарына баш ийген калктар, төмөнку Волгадагы, Дон, Түндүк Кавказдагы түрк калктары өз жазуулары катары колдонушкан.
Алгач руна жазуулары бири-бири менен байланышпаган 37 же 38 белгиден турган. Алар согду жазуусуна караганда жыгачка жана ташка түшүргөнгө жакшы ылайыкташкан. Руна жазмасы түрк тилинин фонетикалык өзгөчөлүктөрүн так берген. Үнсүз белгилер үндүү тамганын алды же арт жагына келишине жараша эки түрдө, оңдон солду карай горизонталдык абалда жазылган.
Ошондой эле тик жазылган учурлары да кездешет. Руна жазуулары гот же скандинавия руна жазуулары менен салыштырылган. Руна жазуулары деп аталып калышы ошол себептүү. Руна жазууларынын келип чыгышы жөнүндө окумуштуулардын арасында төмөндөгүдөй ойлор өкүм сүрөт:
1) кель-гот урууларына таандык;
2) енисей кыргыздарынын жазуусу;
4) унутулган орус жазуусунун үлгүсү;