cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бакиев Алтымыш-Ажы
Бакиев Алтымыш-Ажы 1945-жылы 17-майдаСузак районунун Беш-Бала айылында туулган.
Энчилүү акциялар
Энчилүү акциялар – акцияда аталышы көрсөтүлгөн жана баалуу кагаздарды кармоочулардын реестрине киргизилген документтин ээси гана укуктуу болуп саналган акциялар. Э. а. укугун кыйуу документке өткөрүп берүү белгисин жазуу, аны өткөрүп берүү жана жаңы ээсин баалуу кагаздарды кармоочулардын реестрине кийирүү менен ишке ашырылат.
Абдул (Ермекеев району, Башкыртстан)
Абдул — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Эски тураев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 278 киши. Почта индекси — 452193, ОКАТО коду — 80225831002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Коко
Коко, мууздоо (larynx) - үстүнкү (жогорку) коко, кургакта жашоочу омурткалуу жаныбарлардын дем алуу системасынын үстүнкү кемирчектүү бөлүгү. К. бир нече кыймылду бириккен кемирчектер жана аларга бекиген булчуңдар менен байламталардан турат; кекиртеке абанын кирип турушун камсыз кылып, дем алуу жолдорго тамактын киришинен сактай. К. (канаттуулардан башкаларда) үн аппараты жайгашкан. К. кулкундан бөлүнүп чыккан: анын скелети бакалоор доголордон, булчуңдары - бакалоор 2-, 3-булчуңдарынан пайда болот. Сүт эмүүчүлөрдө К. 2-3-бакалоор доголорунан пайда болгон калкан сымал кемирчек жана К. үстүнкү кемирчектер пайда болушат. Балдар менен аялдарда калкан кемирчектин 2 эбелектери бири-бири менен бурч түзүп кошулат, ал эми эркектердики болсо тик бурчту түзүп биригип уркуюп чыгып турган урчукту пайда кылат. Эркектердин К. уз. орточо 44 ммге, аялдардыкы - 36 ммди түзөт; төмөнкү К. - куштардын кекиртегинин колкого өткөн жериндеги кеңейген бөлүгү. Бул жерде алардын үн аппараты жайгашкан.
Акцептелген чек
Акцептелген чек – банктын акцепти бар, анда көрсөтүлгөн сумманын алуучунун эсебине түшүүсүн кепилдөөчү чек.
«Отражение этнических связей киргизов в эпосе «Манас»
«Отражение этнических связей киргизов в эпосе «Манас» («Манас» эпосунда кыргыздардын этникалык байланыштарынын чагылдырылышы» — И. Молдобаевдин китеби (Фр., 1985). Эмгекте «Манас» эпосундагы казак, өзбек, башкырт, тува, алтай өңдүү түрк элдери менен болгон этникалык байланыштардын болушуна өбөлгө түзгөн карым-катнаш мамилелери каралат. Бул этникалык байланыштарды автор «Манаста» чагылдырылган эпостордун аттары менен Орто Азия жана Саян-Алтай аймактарында жашаган элдердин этнонимиясынын, тамгаларынын жана башкалар этнографиялык маалыматтарынын окшоштугуна таянып далилдейт. Монографияда ошондой эле кыргыздардын этникалык байланыштарына көмөкчү болгон эпосто чагылдырылган жол катнаштары да изилдене кеткен. Негизги булак катары «Манас» эпосунун революцияга чейинки, ошондой эле Совет доорунда жазылып, басмадан жарык көргөн варианттары жана үзүндүлөрү пайдаланылган.
Негиз (мотив)
Негиз – башка пикирлер менен идеялардын чындыгынын зарыл шарты болуп эсептелген пикир же идея: логикалык негиз же туюунун негизи.
Негизден идеяны тажрыйбанын мазмунунан же метафизикалык чындыктан көз каранды кылып койгон реалдуу Негиз айырмаланат.
Психологиялык Негиз (же мотив) каалагандай иш-аракеттин же жорук-жосундун субъективдүү шарты болуп саналат. Жетишээрлик негиздин мыйзамы (закон достаточного основания – prinsipium rationis suffisietis) бардык нерселер үчүн кандайдыр бир кубулуштун бар же жок экендигин мыйзамдуу түрдө баса белгилөө үчүн зарыл болуп эсептелген Негизди орнотот.
Амазонка иниясы
Амазонка иниясы (Inia geoffrensis) —  делфиндердин бир түрү.
Отор саясаты
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Карасы
Карасы бийлиги (Карасы-уулдары бийлиги, Карасы бийлиги,) 1297-1360 жылдары арасында,Түркияданын батышындагы Балыкесир- Чанаккале аймактарында өкүм сүргөн Түркиядагы Түркмен жана кыпчак аралаш Түрк бийлиги.
Ой-Тал (Түп району)
Калкы
Калкы - 956 киши.
Чоң-Жар (Сокулук району)
Чоң-Жар (Чоң-Жар) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Кунтуу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 807 киши.
Деннис Ритчи
Деннис Макалистэр Ритчи (англ. Dennis MacAlistair Ritchie; 1941-жылы 9-сентябрь – 2011-жылы 12-октябрь) - америкалык информатика илиминин окумуштуусу. Ритчи Си программалоо тилин, жана кесиптеши Кен Томпсон менен бирге Unix операциондук системин ойлоп тапкан. ACM (кырг. Эсеп чыгаруучу техникалардын ассоциациясы) Ритчи менен Томпсонго 1983-жылы Түриң сыйлыгын ыйгарган, 1990-жылы IEEE институту аларга "Хэммиң" медалын ыйгарган жана 1999-жылы окумуштуулар президент Билл Клинтон тарабынан технология жаатындагы Улуттук медалына ээ болушкан. 2007-жылы бааракы алып жашагандан соң Ритчи Lucent Technologies компаниясынын системдик программалык камсыздоо изилдөөлөрүнүн бөлүмүнүн жетекчиси болгон. Ал K&R C (кырг. Керниган жана Ритчи, Си программалоо) китеп аталышынын "R" тамгасы фамилиясынын биринчи тамгасын алган, жалпысынан Ритчи dmr колдонуучу аты менен таанымал.
Турдалиев Каттабек
Турдалиев Каттабек 1946-жылы Сузак районунун Багыш айылында туулган.
Эпизоотия
Эпизоотия (гр. epi – үстүндө, үстөмдүк жана zoon – жаныбар) – бир же көп түрдөгү жаныбарлардын арбын санынын арасында оорулардын бир мезгилде таралуусу. Эгер Э-нын таралышына алып келсе, КР мыйзамдарында микробиологиялык ж. б. биологиялык агенттер же уулуу заттар менен иштөөдө коопсуздук эрежелерин, ошондой эле Э-нын таралышына алып келген ветеринардык эрежелерди бузгандыгы үчүн жоопкерчилик каралган.
Иностранцевие
Иностранцевие — байыркы айбандардын бири.
Отрар
ОТРАР – Сырдарыянын ортонку агымындагы б. з. ч. 1-кылым – б. з. 16-кылымдагы шаар. Түштүк Казакстандагы Отрартөбө шаар чалдыбары менен окшоштурулат. Орхон-Енисей жазмаларында шаардын аты Кеңү-Тарбан деп берилет. Араб географы Йакут Хамави (13-кылымдын башы): «Турарбанд – Сейхундун өйүзүндөгү шаар… Бул чөлкөмдүн эли анын атын ар кыл айтышат; Турар деп да, Отрар деп да айтылат», – деп эскерет. Отрар араб даректеринде Фараб деп да айтылат. Отрардын айланасындагы аймак да жалпы жонунан Фараб аталган. Бул аймактан Абу Наср ал-Фараби ат-Түрки (870–950) жана башка окумуштуулар чыккан. Орто кылымдардын алгачкы мезгилинде бул жерде огуздар жашаган, аларды 10–11-кылымда кыпчактар сүрүп чыгарган. 1218-жылы бул шаардагы Хорезмшах Мухаммедге баш ийген Йинал хан деген адам Чыңгыз хандын соода кербенин талап, соо-дагерлерин өлтүргөн жана ушул окуяга шылтоолоп, Чыңгыз хан 1218-жылы Отрарды талкалап, Орто Азиянын башка аймактарын басып алган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Саалаев Жедигер Ибраимович (Жедигер Саалай)
Саалаев Жедигер Ибраимович (Жедигер Саалай) - акын.
Кыргыз тилинде
Жөрөлгө: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 28 б.
Башат: Ырлар жана поэма (коллективдүү жыйнакта). – Ф.: Адабият, 1990. 109–157-б.
Аргасыздык ырлары: Ырлар жана поэма. – Б.: ИАнын басмаканасы, – 78 б.
Кайрылуу
Кайрылуу – 1) тил илиминде кайрылуу деп кеп болуп жаткан адамды же нерсени атоо үчүн колдонулган сөз же сөз айкашы. Кайрылуу өз алдынча же грамматикалык жактан байланышпастан туруп сүйлөмдүн курамында пайдаланылышы мүмкүн.
2) Психологияда кайрылуу деп көңүл бурган нерсеге карай баштын бурулушу аталат. Нерседен чагылган жарык көзгө чагылат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Акцепт-рамбурс кредити
Акцепт-рамбурс кредити – импорттоочунун банкы анын которум векселдерин ( траттаны ) акцептегенде, аларды эсепке алуу менен экспорттоочуга накалай төлөп берилүүчү акцепттик кредиттин түрү. Бул кредиттин шарттары (чектөөсү, мөөнөтү, үстөгү ж. б.) банктар аралык алдынала сүйлөшүүлөрдө чечилет. Импорттоочунун банкынын өз бересесин жоюу ыкмалары да банктар аралык макулдашууда белгиленет.
23-июль
23-июль — Григорий календары боюнча жылдын 204-күнү (толук жылда 205). Жылдын аягына чейин 161 күн бар.
Корый-Кикя дарыясы (Таз куймасы)
Корый-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 986 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Косоржа (дарыя)
Косоржа — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тим дарыясынын сол жээгинен 48 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 59 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ай-Талаа (Наливкин) мөңгүсү
Ай-Талаа (Наливкин) мөңгүсү — Какшаал кырка тоосунун түн. капталындагы өрөөн тибиндеги мөнгү.
Уз. 7,0 км, аянты 6,5 км2. Какшаал дарыясынын сол куймасы Чоӊ-Үзөӊгү-Кууштун төрүнөн орун алган. Мөӊгүнүн башы деңиз деңг. 5160 м, этеги 4200 м бийиктикте жайгашкан. Кар чегинин бийикт. 4600 м. Абляция обласынын аянты 2,6 км2. Мөӊгүдөн Ай-Талаанын (Чоӊ-Үзөңгү-Кууштун башы) бир салаасы башталат.
Отуз-суу
Отуз-суу — топоним. Манас баатыр Алтайдан Ала-Тоого көчөр алдында жолдогу кытай, калмак кандыктары ээлеп алган жерлерди бошотуп келе жатканын угуп, Чүй боорун бийлеп турган Акунбешим шаа кол курап камынуу үчүн «Аяк жагы элинин Орол тоонун ичинде, Отуз-Суунун тушунда» (Сагымбай Орозбаков, 2. 129) жашаган кытайларга чейин кабар жиберип, кеңешкен учурда О.С-дагы билермандарын да чакыртат.
Гомойотермдүүлөр
Гомойотермдүүлөр (гр. homoios – окшош, ошондой, жана therme – жылуу) (жылуу кандуу жаныбарлар) – чөйрөнүн темп-расына көзкарандысыз денесинин ички темп-расын бир калыпта кармап туруучу жаныбарлар. Г-гө канаттулар менен сүт эмүүчүлөр кирет. Жылуу кандуулук темп-раны жөнгө салуу механизмдери менен камсыз кылынып турат.
Жактама
Лингвистика же грамматика боюнча, жактама деген сын атооч фразасынын ордуна коюулаар мүчө.
Гефрес
Гефрес - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Байройт (район)|Байройт районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 4624 (2010-ж.). Аянты – 50.08 км2.
Большетенькаш (Нуриман району, Башкыртстан)
Большетенькаш — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Байгильдин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 341 киши. Почта индекси — 452443, ОКАТО коду — 80245805003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аргын (этноним)
Аргын — этноним. Кыргызга жамаатташ жайгашкан түрк урууларынын бири. Азыркы учурда казактардын орто жүз курамынын ичиндеги эң ири уруусу. 8 — 12-кылымда Жети-Сууну, анын ичинде Таласты жердеген аргу уруусу менен байланышы бар. А., аргу экөө тең «аралаш», «курама», «ар кошкон уруулардын бирикмеси» маанисин туюнтат. Эпосто А. өз алдынча уруу катары сүрөттөлөт. Бул кыргыз менен казактын 16—18-кылымга таандык тарыхый алакалары гана эмес, 13-кылымга чейинки кыргыз А. байланыштары тууралуу да эпикалык дарек болуп саналат. Кыргыздар менен А. ата-журту боюнча коңшулаш, саясий багыты дайыма бирге, союздаш: Аман болсо Манасың, Кең-Кол, Талас жер табат, Атамдан калган мурас деп, Аргын, кыргыз эл табат (Саякбай Каралаев, 1.69).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Эркин ыр
Эркин ыр, верлибр (фр. – верлибр) – ыр түзүлүшүнүн айырмалуу бир түрү. Эркин ыр ар түрдүү системага кирүүчү ыр түзүлүштөрүндө (басымчыл, муунчул, муунчул-басымчыл) өзүнчө өзгөчөлүктөргө ээ. Ыр түзүлүшүнүн бул түрүндө ыр саптарынын бирдей муун өлчөмдөрдө сөзсүз болушу, басымсыз же басымдуу болушу шарт эмес, мында негизги нерсе интонацияга, ритмге, паузага, эмоцияга, декламациялуулукка маани берилет. Эркин ырдын жаңы – ыргак менен интонация. Автордук идеяга кызмат кылуу үчүн бөтөнчө маанидеги сөздөр өзүнчө бир сапты түзүп турушат, ошондой эле ар бир ыр сабы интонациялык жактан бөлүк-бөлүккө ажырабай бүтүн болот, б. а. бир топ бирдиктүү бир интонация менен айтылат. Саптардагы ыргактуулук ар кыл болот. Эркин ырда уйкаштык кыйла эркин болот да, салттык ырдагыдай жуп, аттама, аксак, оромо, шыдыр уйкаш деп классификациялоо эрежесине баш ийе бербейт. Муну менен эркин ырда уйкаштык жок же чачкын болот деш да болбойт. Анда негизги өзгөчө элемент катары болбосо да, уйкаштык бар. Мисалы,
Жолдошум, сен,
Тышка чык.
Кабинетке камалба.
Мында кел,
Турмуш арала.
Жер да,
Өмүр да,
Миң кубулуш
Сен көрө элек
Кызык турмуш
Баары мында.
<p style="text-align:right"> (М. Элебаев)
Акын мында салттык ырдын талаптарына ылайык ритмикалык бирдиктин, муун саптарынын бирдейлигин сактабай жатат, кээ бир маанилүү сөздөр (эл да, жер да, өмүр да) өзүнчө бир ритмикалык бүтүндүктөгү сапта турат. Уйкаштыкты «камалба» – «арала», «миң кубулуш» – «кызык турмуш» деген сөздөр түзүп турат. Эркин ыр кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгында (жаңылмачтар, табышмактар, калптар, эпостор) сейрек көрүнүш болсо да учурайт. Кийин Тоголок Молдонун тамсилдеринин айрымдары ушул формада жазылган. Советтик доордогу М. Элебаевдин поэзиясынын басымдуу бөлүгү, А. Токомбаевдин, А. Осмоновдун, Ж. Турусбековдун, Р. Шүкүрбековдун айрым ырлары Э. ырдын талаптарына ылайыкталган. 50–60-жылдарда кыргыз поэзиясына С. Эралиев, Р. Рыскулов, М. Абылкасымова, О. Султанов, Ж. Мамытов, С. Тургунбаев, Т. Муканов өңдүү «эркин ырчылардын» зор тобу келип, поэзиянын бул формасы адабиятыбыздан биротоло очок алып калды.
Овезов Дангатар
Дангатар Овезов (1.1.1911 — 5.5.1966) — түркмөн композитору, Түркмөн Советтик Социалистик Республикасынын эл артисти (1961).
Кыскача өмүр таржымаалы
1911-жылы 1-январда туулган. Жылкычы болуп иштеген. Ташкен педагогикалык техникумун аяктаган. 1930-жылдан 1935-жылга чейин Ташкенде мугалим болуп иштеген. Анан Ленинград мамлекеттик консерваториясында окуган. 1966-жылы мамлекеттик сыйлык менен сыйланган.
Логикалык атомизм
Логикалык атомизм– номиналисттик жана плюралисттик чындык жөнүндөгү окуу катары 20-к-дын 20-жылдарында Рассел менен Витгенштейн тарабынан түзүлгөн. Логиалык атомизмдин логикалык тилди түзүүгө умтулган. Логикалык атомизм бир постулаты тилди чындыктын образы катары карап, сүйлөмдү объектинин чагылышы менен дал келгендик деп эсептейт. Логикалык атомизм теориясы чындыктын, ички бири-бири менен байланышын танып, тааным процессин атомардык фактыларды жазуунун чексиздиги катары караган.
Матаев Разыбек
Матаев Разыбек 1948-жылы Сузак районунун Кызыл- Кыя айылында туулган.
Отуз-Адыр шаар чалдыбары
Отуз-Адыр шаар чалдыбары – 6–8-кылымдагы чептин калдыгы. Отуз-Адыр тоосунун түндүк этегинде (Өзгөн шаарынан 20 км батыш тарапта). Аянты 3 гектар. Эки бөлүктөн турат: биринчиси сарай түрүндөгү имарат, экинчисине турак жайлар жана чарба курулуштар курулган. Казуу учурунда коло бедиз жана башка буюмдар табылган. Бедиздин бийиктиги 17 см; башына таажы кийип, мойнуна мончок тагынган, үстүнө чепкен жамынган, жонунда эки канаты бар, буттары айбандыкына окшош макулук. Мындай бедиз Орто Азия менен Казакстан аймагынан биринчи кездешкен.
Эпифитотия
Эпифитотия (гр. epi – үстүндө, үстөмдүк жана гр. phyton – өсүмдүк) – өсүмдүктөрдүн жалпы дартка чалдыгуусу.
Гоноподий
Гоноподий – айрым балыктардын (каңылтыр тишсымалдуулар түркүмү) эркектеринде аналдык сүзгүчтүн алдыңкы нурлары түрүн өзгөртүп узун келген жыныстык органга айланат.
Манья (дарыя)
Манья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 359 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сед-Ель (Сыни куймасы)
Сед-Ёль — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сынь дарыясынын оң жээгинен 101 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сэйрвилл (Нү-Жерси)
Сэйрвилл (Нү-Жерси) (Sayreville) — Нү-Жерси штатынын Мидлсекс округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 42704 киши. Болжолдуу аянты - 48.6 км². FIPS коду — 34-65790.
Абетеков, Асан Кемелович
Асан Кемелович Абетеков (17. 4. 1938, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Күнчыгыш (Бөкөнбаев) айылы - 15.8.2021, Бишкек) - кыргыздын көрүнүктүү археолог адиси, КРнын маданиятка эмгек сиңирген ишмери (2002).
Кыскача өмүр таржымакалы
Асан Кемел уулу Абетеков 1938-жылы чын куран (апрел) айынын 17синде Кыргызстандын Ысык-Көл облусуна караштуу Тоң районундагы Күнчыгыш айылында (азыркы Бөкөнбаев шаарында) туулган.
1959-ж. КМУнун тарых факультетин бүтүргөн.
1966 -72-ж. Кыргыз ССР ИАнын Тарых институтунун илимий кызматкери болгон.
1972-92-ж. СССР ИАнын Орто Азия жана Казакстан археологиясынын проблемалары боюнча илимий координациялык советинин мүчөсү, «Орто Азия археологиясынын ийгиликтери» журналынын жооптуу секретары, СССР маданий фондунун Кыргыз башкармалыгынын төрагасынын орун басары,
1992-95-ж. «Манас-1000» мамлекеттик дирекциясынын башкы адиси, 1995-жылдан КРнын УИАнын «Манастаануу» жана көркөм маданиятынын улуттук борборунун улук илимий кызматкери, Ж. Баласагын атындагы КУУнун доценти.
Илимий чыгармачылыгы
Ал Түштүк Сибирь, Тоолуу Алтай, Минусин ойдунунда (Хакасия), Энесай жээктеринде жана Кыргазстандын бардык чөлкөмдөрүндө коло доорунун сак, усун, гун жана түрк тилдүү көчмөн элдердин археологиялык эстеликтерин казып изилдеген (1961-90).
Биздин заманга чейин 3жылдарда биздин замандын 5-кылымда жашаган усундардын «Кара-Балта» кыштакчасынын калдыктарын ачып (1964), алар көчмөн уруулар гана болбостон, отурукташып жашап жер иштетүү менен да кесип кылган, комплекстүү чарбасы бар байыркы элдерден болгондугун, ошондой эле Кочкор өрөөнүндөгү «Бугучу», «Куренкей», «Албанжыга» эстеликтерин изилдеп, ал жерден ачылган монументалдуу «коргон» архитектурасын, өлүктү коюу ырым-жырымын биздин заманга чейин 5-3-кылымда Теңир-Тоодо жашаган тиграхауда-сак урууларынын маданиятына таандык экендигин далилдеген.
Түштүк Кыргызстандын жана Жети-Суунун көчмөн урууларынын археологиялык материалдарын классификациялоодо математикалык алпагордуу жана алгорифманы биринчи жолу археология илимине колдонгон.
Эмгектеринин кыскача тизмеси
100дөн ашык илимий жана илимий популярдуу макалалар (анын ичинде ЮНЕСКОнун «Борбордук Азия цивилизацияларынын тарыхы» көп томдугундагы макаласы) жарык көргөн.
Акцепттик банк
Акцепттик банк — тышкы сооданы насыялоого адистешкен банк.
Жумалиева Кымкаш
Жумалиева Кымкаш (1925-1989) Саймачы. Жумгал районунун Базар-Турук айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Токуу фабрикасында иштеп, токуудан чыккан кийим-кечектердин жакасына, этектерине илме шибеге аркылуу көркөм көчөт түшүрөт. Кийин «Киев» маркасындагы илме сайма механизмди башкарган. Кымкаштын уздугу «Ардак белгиси» ордени, юбилейлик медалы, Кыргыз ССР Жогорку Советинин президиумунун Ардак грамоталары менен белгиленген. Уз кийинки жылдары Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жайынын системасында иштеген. Энеси Сонунбүбү уздан таалим алган. Сайма үчүн баркутту, кара жердикти тандайт. Ал адегенде белдемчини бычып, сырткы тигишин тигип алат да, анан бор менен көчөттү чиет. Белдемчинин четине өз «кыял оюмун» үзүндүлөбөй, узун көчөт кылып жүргүзөт. Эгер ал кыял оюму кызыл менен толсо, сыртынан жашыл өңдү айлантат. Уздун баамдоосунда сайманын ички кубулма сырлары терең. Эгер көчөт чымкый сарыдан толтурулса, анын сырты сөзсүз кызыл, ичи кызыл-сарыдан «ала мончоктолот». Ал эми ак жип аркылуу чоң көчөттөрдү толтуруу наркта жок. Майда келкилерге ак өң зарыл болсо, ага сөзсүз кызыл жип айландырылат. Ошол эле кара жердикке көк түшүрсө, анын артына кызылдан ичине кызыл-сарыны же кызыл-көктү саят. Жердиги ачык жашыл кездемеге кара кочкул жашыл жиптин сыртын кызып, ичин сары кызып аркылуу «ала мончокгойт». Туш кийиз капкалдырыгына ошол көчөттөрдүн өзүн үч булуң кылып түшүрөт. Уз кийиз буюмдарына да узданат. Анын саймапары мамлекеттик сүрөт, этнография музейлерине экспонатталган. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1978-ж. Фрунзе шаарынын 100 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык кароо-сынагы». Туш кийизи үчүн Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлигинин I-даражадагы диплому; 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы, 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Сайма буюмдары үчүн Кыргызстан КП БК жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин грамотасы.
Өгүзкан
Өгүзкан (Угузкан) — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери. Эпостун айрым варианттарында Манастын бабаларынын бири. Ө-дын образы «Манас» эпосуна түрк элдерине белгилүү уламыш, санжыралардан өткөн сыяктанат. Түрк элдерине бирдей таандык «Огуз намэ», Кашкарлык Махмуддун «Диван лугат ат-түрк» («Түрк сөздөрүнүн жыйнагы») жана Абулгазы кандын «Шаджара и турк» өңдүү жазма эстеликтери да белгилүү роль ойногон болуу керек.
Аркан тартмай
Аркан тартмай - кыргыз элинин эң байыркы улуттук оюндарынын бири.
Оюн тегиз жерде, мектептин спорт аянтчасында өткөрүлөт. Күндүз да, түнкү айдын жарыгында да ойнолот. Уландар, жигиттер күч сынашуу үчүн ойношот. Оюнчулар эки жаатка бөлүнөт. Ар бир жаатка өзүнчө чек сызык чийилет. Анын аралыгы 2 метрдей болот. Ушул эки чек сызыктын тең ортосуна дагы бир сызык чийилет. Оюнга катышуучулар чек сызыктын эки жагына бирдей санда чыгышып, бирин – бири белинен кучактап турушат. Эки жаатка бир гана 4–5 метр узундуктагы учу түйүлгөн аркан берилет. Оюнга катышуучу оюнчулардын күчү, жашы бирдей чамалуу болушу керек. Оюндун калысы эки жааттагы биринчи турган эки балага арканды карматып, өзү аркандын тең ортосун ортодогу сызыкка келтирип таманы менен басып турат да оюнду баштоого белги берет. Белги берер замат аркандан бутун тартып алат. Оюнга катышуучулар оюндун жүрүшүндө өздөрүнүн катарын бузбай, туш тарапка кыйшайбай түз туруп, аркан аркылуу атаандаштарын өз жагына тартуу керек. Кайсы тараптын алдындагы оюнчусу чек сызыктан өтүп кетсе ошол тарап утулат. Эгерде күч бирдей болуп, бирин – бири чек сызыктан калыс белгилеген убакытта өткөрө алышпаса оюн тең чыгат. Ар бир оюн эки упай менен белгиленет. Көп упай топтогон жаат утат. Арканды кээ бир жерлерде жекеме – жеке да тартышат. Оюн көбүнчө майрамдарда, оюн – шоок кечелеринде өткөрүлөт.
Кен Томпсон
Кеннет Лейн "Кен" Томпсон (англ. Kenneth Lane "Ken" Thompson; 1943-жылы 4-февраль) – хакерлер чөйрөсүндө ken катары таанымал информатика илиминин америкалык пионери. Bell Labs корпорациясында иштеп жатканында, Томпсон Unix атуу алгачкы операциондук системин иштетип чыгарган. Томпсон ошондой эле С программалоо тилинен мурда келген В программалоо тилин ойлоп тапкан. Plan 9 системинин тунгуч ойлоп табуучусу. 2006-жылдан баштап окмуштуу Google корпорациясында иштеп баштап Go программалоо тилинин кош-ойлоп табуучусу болгон.
Башка көрүнүктүү эмгектерине регулярдык туюнтма жана QED менен ed компүтердик тексттик редакторлор боюнча иштери, UTF-8 кодировкасынын аныктамасы жана шахматтык аяктоосунун маалыматтык базасын жана Belle шахматтык машинесин камтыган компүтердик шахматтар боюнча иштери кирет.
Жетиштүү негиз мыйзамы
Жетиштүү негиз – нукура чыныгы акыбал (же акыбалдардын жыйындысы) болуп, негизделип жаткан акыбал андан логикалуу ырааттуулукта келип чыгат. Негиздин чындыгы же практика жүзүндө тажрыйба аркылуу далилденет же башка акыбалдардын нукуралыгынан чыгарылат. Жетиштүү негиз мыйзамы мурда да логиканын көптөгөн системаларында (мисалы: Левкиппте, Аристотелде) белгиленип келсе да, биринчи жолу Лейбниц тарабынан негизделген.
Жетиштүү негиз мыйзамы – далилдүүлүктүн-логикалык жактан туура ой жүгүртүүнүн мүнөздүү белгилеринин бирин туюндурат.
Анатолий Арефьев
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Ак-Бейит ашуусу
Ашууга көтөрүлгөн жол асимметриялуу. Ат-Башы өрөөнүн Арпа, Ак-Сай өрөөндөрү менен байланыштырат. Ал аркы- луу Фрунзе — Торугарт авт. жолу өтөт. Аты ага жакын жердеги күмбөзгө байланыштуу пайда болгон.
Брандттын кирписи
Брандттын кирписи (Hemiechinus (Paraechinus) hypomelas, Brandt, 1836):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Пакистан, Афганстан, Оман, Ирак, Түркмөнстан, Өзбекстан, Тажикстан, Казакстан, Кыргызстандын чегинде сыягы Ош, Баткен, Жалалабат областарынын тоо этектеринде кездешет.
Жашаган аймактары
Оазистер, тоо этектердеги талаалар жана жарым чөлдөр.
Саны
Республикада узун тикендүү кирпинин саны боюнча маалымат жок.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргызстанда колдо кармалып багылбайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Учурдагы коргоо чаралары жок.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жасалма жол менен көбөйтүү, кичи коруктарда коргоо.
Статусу
VIII категория, Data Deficit, DD: R. Сейрек кездешүүчү түр. Кыргызстандын түштүгүндө бирин-серин жабылганы белгилүү. 1990-жылы Кыргызстандын түштүгүндө Prucha Kaler деңиз денгээлинин 1400 м бийиктикте бир экземпляр эле кармалган жана ушул түрдүн баш сөөгүнүн калдыгы Сары үкүнүн кусундусунан табылган, аны кара тикендүү кирпиге киргизген - Paraachinum hupomelas (тагыраак аты Hemicchinus( Paraachimus) hypomeles Brandt,1836 - узун тикендүү кирпи).
Акцептөөчү банк
Акцептөөчү банк – которум векселдерин «акцептөөчү» банк.
Фонетика
Тил илими ичинде, фонетика деген үндөрдүн өзгөчөлүктөрү жөнүндөгү илим. Тилдеги тыбыштардын жасалышы, тыбыштык системасы, тыбыштык өзгөрүүлөрү жөнүндөгү тил илиминин бир тармагы. Гректин (phonetikos) — үн деген сөзүнөн алынган: салыштыр: телефон фонетикалык талдоо
Алфавит
Белгилүү бир тартип боюнча кабыл алынган тамгалардын жыйындысы алфавит деп аталат. Алфавит деген сөз альфа жана бета деген эки башкы грек тамгаларынан алынган, бул cөз алфавиттеги а жана б нын аталышы, башкача айтканда альфа – а, бета – б. Алиппе араб алфавитиндеги биринчи тамга а (алиф) жана экинчи тамга б (бэ) нин аталыштары, алиф жана бэ фонетикалык жактан өзгөрүүлөргө учураган. Кыргыз алфавити орус алфавитинин негизинде түзүлүп, үч тамга (ө, ү, ң) кошулган. Орус алфавитине 1941-жылдан баштап өттүк.
Тыбыш жана тамга
Сөздөгү айрым үндөр тыбыш деп аталат. Тыбыштарды белгилөө үчүн кабыл алынган шарттуу белги – тамга. Кыргыз тилинде 36 тамга бар.
Үндүү тыбыштар
Жалаң гана үн катышып айтылган тыбыштар үндүү тыбыштар деп аталат. Элдик оозеки тилде 14 үндүү тыбыш бар. Алар: а, о, ө, э, и, ы, у, ү, аа, оо, өө, ээ, уу, үү.
Үндүү тыбыштардын бөлүнүшү
Кыргыз тилиндеги үндүү тыбыштар тилдин, эриндин катышына, жаактын ачылышына жана созулуп атылышына карай төрткө бөлүнөт.
Үндүү тыбыштардын тилге (жасалуу ордуна) карай бөлүнүшү
Жоон үндүүлөрдү айтканда тилдин учу астыңкы тишке тийбей, артка карай тартылып, тилдин түбү бир аз өйдө көтөрүлөт. Жоон үндүүлөргө: а, о, ы, у, аа, оо, уу кирет.
Ичке үндүүлөрдү айтканда тилдин учу алга карай бир жүткүнчүктөп, тилдин ортосу тандайды көздөй көтөрүлөт да, өпкөдөн чыгып келе жаткан аба ичке чыгат. Ичке үндүүлөргө: э, и, ө, ү, ээ, өө, үү кирет.
Үндүү тыбыштардын эринге карай бөлүнүшү
Кыргыз тилиндеги айрым үндүүлөрдү айтканда эки эрин чормоюп, алга жүткүнчүктөйт. Демек, эриндин жардамы менен айтылган тыбыштар эрин үндүүлөр деп аталат. Аларга: о, у, ө, ү, оо, уу, өө, үү кирет.
Айрым үндүүлөрдү айтканда эрин артка жыйрылып, аба эркин чыгат, б.а. эрин катышпайт. Аларга: а, ы, э, и, аа, ээ кирет.
Үндүү тыбыштардын жаакка (жасалуу ыгына) карай бөлүнүшү
Жаактын кен ачылышы менен жасалган үндүүлөр кең үндүүлөр деп аталат. Алар: а(аа), э(ээ), о(оо), ө(өө).
Ооздун ачылышы кууш болуп, тилдин өйдө көтөрүлүшү аркылуу жасалган үндүүлөр. Алар: ы, и, у, ү, уу, үү.
Үндүү тыбыштардын айтылышына карай бөлүнүшү
Кыска үндүүлөргө караганда созулуп айтылган, өз алдынча фонемалык касиетке ээ болгон үндүүлөр созулма үндүүлөр деп аталат: аа, оо, уу, үү, ээ, өө. ,
Созулуп айтылбастан, кыска айтылган үндүүлөр. Алар: а, э, о, ө, у, ү, ы, и.
Э, Е тамгаларынын айтылышы жана жазылышы
Эгер й жана е тыбыштары катар келсе, е менен жазылат. Мисалы, кийет эмес, киет; чийет эмес, чиет.
Я, Ю, Е, Ё тамгаларынын айтылышы жана жазылышы
Жазууда а, о, у, э үндүү тыбыштары й тыбышынан кийин келсе, я, ю, е, ё тамгалары менен жазылат. Мисалы, аяк, туюк, кием, коён. Созулма оо, уу үндүүлөрү й тыбышынан кийин келсе, ёо, юу түрүндө жазылат. Мисалы, боёо, коюу, саюу, жоюу. Орус тили аркылуу кабыл алынган сөздөрдө я, ю, е, ё тамгалары орус тилиндегидей жазылат. Мисалы, октябрь, костюм, шофер, варенье. Кыргыз тилиндеги кээ бир сөздөр төмөнкүчө жазылат. Мисалы, коёюн (койойун), уююн (уйуйун), муююн (муйуйун).
Фонология
Тилдин тыбыштык түзүлүпгүн жана анын өзгөчөлүктөрүн изилдөөчү тил илиминин бөлүгү. Фон — үн жана логос — окуу, илим деген сөздөрдөн алынган, б.а. тилдеги тыбыштардын үндөрүн үйрөтүүчү илим, фонетикага
Үндүү тыбыштардьш эки сөз аралыгында айтылышы жана жазылышы
Жанаша айтылган эки сөздүн биринчи сөзү үндүүлөр менен аяктаса, экинчиси сөзүнүн башкы тыбышы үндүүлөр менен башталса, эки сөз арасындагы үндүү тыбыштын бири түшүп айтылат, бирок жазууда ага жол берилбейт.
Бир сөз ичиндеги үндүү тыбыштардын алга карай ээрчишип (окшошуп) айтылышы жана жазылышы
Эгерде сөздүн аяккы мууну жоон үндүү болсо, мүчөдөгү үндүү тыбыш да жоон үндүү болот. Мисалы, жылкычы, колхозчу, шаарга, айылдан, тоодо. Эгер сөздүн аяккы мууну ичке үндүү болсо, мүчөдөгү үндүү тыбыш да ичке үндүү болот. Мисалы, мектеп+га=мектепке, эгин+ны=эгинди, сут+нан=сүттөн, темир+чы=темирчи.
Үндүү тыбыштардын түшүп калышы
Экинчи муунунда кууш үндүүлөр (ы, и,у,у) болгон сөздөргө мүчө жалганганда, басымдын орун алмашуусунан уңгунун аяк-кы муунундагы кууш үндүүлөр түшүп калат. Мындай учурда кээ
бир сөздүн аягындагы н тыбышы д тыбышына өтөт. Мисалы, карын +ым=кардым, эрин+ым=эрдим, кийим+ым=киймим, оюн+а=ойно, уйку+ла=укта, сөз+ла=суйлө.
Үнсүз тыбыштар
Айтылганда жолтоолукка учурап, көбүнчө тыбыштын жардамы менен жасалган тыбыштар үнсүз тыбыштар деп аталат. Кыргыз тилиндеги үнсүз тыбыштар – 25. Алар: б, в, г(и), г(ы), д, ж(и), ж(ы), з, й, к(и), к(ы), л, м, н, ң, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ.
Үнсүз тыбыштардын бөлүнүшү
Кыргыз тилиндеги үнсүз тыбыштар жасалуу ордуна, жасалуу ыгына, үн менен шыбыштын катышуусуна карата үч топко бөлүнөт.
Үнсүз тыбыштардын жасалуу ыгына карай бөлүнүшү
Үнсүз тыбыштар жасалуу ыгына карай жарылма, жылчыкчыл, мурунчул, капталчыл, дирилдеме, бириккен үнсүздөр болуп бөлүнөт.
Бул тыбыштарды айтканыбызда аба бири-бирине кептелип, бириккен органдардын арасын жарып чыгат да, бири-бирине кептелип турган органдар (эрин, тил менен тандай же тил менен тиш-тер) тез ажырап кетет. Алар: б, п, д, т, г (гул), к (көл), к (кол). Сүйлөө органдарыбыздын (тил менен тандай же тил менен тиштер) бири-бирине тиер-тийбес болуп жакындашынан өтө кууш жылчыкча түзүлөт. Аба ошол жылчыкча аркылуу сүрүлүп өтүшүнөн жылчыкчыл үнсүздөр жаралат. Буларга: з, с, ж (жаңы), ж (жюри), ш, й, г, в, ф, х үнсүздөрү кирет. Кыргыз тилинде м, н, ң тыбыштары аба мурун көңдөйү аркылуу өткөндө жасалат. Капталчыл үнсүздөргө л тыбышы кирет. Бул үнсүздү айтканда, тилдин учу үстүңкү тиштерге такалып, аба тилдин эки капталындагы ачыктар менен өткөндө жасалат. Р тыбышы дирилдеме үнсүз деп аталат, себеби бул үнсүздү айтканыбызда тилдин учу дирилдеген абалда болот. Бириккен үнсүздөр щ, ц. Бул тыбыштарды айтканыбызда жарылмалар менен жылчыкчылдардын жасалыш белгилери өз ара айкалышып турат.
Үнсүз тыбыштардын үн менен шыбыштын катышына карай бөлүнүшү
Үнсүз тыбыштар үн менен шыбыштын катышына карата уяң үнсүздөр, шуулдама үнсүздөр, каткалаң, жумшак, түгөйлүү жана түгөйсүз үнсүздөр болуп бөлүнөт.
Уяң үнсүздөргө: л, м, н, ң, р, й тыбыштары кирет. Бул үнсүздөр шыбышка караганда үндүн көбүрөөк катышып айтылышы менен жасалат.
Үн катышпай, жалаң гана шыбыш аркылуу жасалган үнсүздөр каткалаң үнсүздөр деп аталат. Алар: к, п, с, т, ф, х, ц, ч, щ, ш.
Шыбыш менен үндүн кошулушу аркылуу жасалган үнсүздөр жумшак үнсүздөр деп атачат. Аларга: б, в, г, д, ж, з, й, л, м, н, ң, р, л кирет.
Кыргыз тилиндеги түгөйлүү үнсүздөр: б – п, в – ф, д – т, ж – ш, к – г, з – с. Булардын айтылышы бири-бирине жакын болгондуктан түгөйлүү үнсүздөр деп аталат.
6. Түгөйсүз үнсүздөр Түгөйсүз үнсүздөр: л, м, н, ң, й, р, х, ц, ч, щ.
Ажыратуу (Ъ) жана ичкертүү (Ь) белгилеринин жазылышы
а) сөз ортосунда жана сөз аягында келгенде өзүнөн мурунку үнсүз тыбышты жумшартат. Мисалы, календарь, автомобиль, табель, асфальт, пальто. б) ал эми я, ю, ё, е жана и тамгаларынан мурдн жазылган учурларда ажыратуу маанисинде колдонулат. Мисалы, пъеса, павильон, судья. Ильич, батальон. .Эгер ичкертүү (ь) белгиси менен аяктаган сөздөргө мүчө уланса, ь белгиси түшүп калат. М и с а л ы, январь -январы; Игорь Игордун, Игорго; июнь – июнга, июндун.
Муун
Сөздөгү бир ыргак менен айтылган бир же бир нече тыбыш муун деп аталат. Сөз бир же бир нече муундан турат. Сөздө канча үндүү болсо, ошончо муун болот. Мисалы, ак нан, эт, сөз, бир, китеп.
Ачык муун
Үндүүлөр менен аяктаган сөздөр ачык муун деп аталат. Мисалы, ба-ла, ки-ши, тоо, э-не, а-та, э-же, кө-чө.
Сөздөрдү муунга ажыратуу
Мисалы, гал-стук, ком-плект, ком-му-нист-тик, пункт-тун.
Эреже
Эреже — кандайдыр бир ишмердикти жүзөгө ашыруунун тартиби, жолжобосу белгиленген, мисалы: транспорттун айрым түрүн пайдалануу эрежеси, өрт коопсуздугунун эрежеси аныкталган ченемдик укуктук акты таризи. Уюмдардын администрациялары кесиптик бирликтер менен макулдашуу аркылуу ички эмгек тартибинин эрежесин бекитишет.
Пазыл Абжалиев
Абжалиев Пазыл - (1909, Ош облусу, Ноокат району, Караван кыштагы - 2002, ошол эле жерде) тамеки өстүрүүчү, Социалистик Эмгектин Баатыры (1950).
Эмгек жолун 1930-ж. Кызыл-Кыя кен башкармасында шахтёр болуп иштөөдөн баштаган. 1933-43-ж. Ноокат районундагы «Караван» колхозунун тамеки өстүрүү бригадасынын бригадири. 1943-46-ж. Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. 1946-70-ж. ошол эле колхоздо тамеки өстүрүүчү звенонун башчысы. 3,1 га жердеги тамекинин ар гасынан 19,1 цден түшүм алган. Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.
Акцессордук укук мамилелери
Акцессордук укук мамилелери (лат. accessorios  – кошумчалануучу) – башка (башкы) укук мамилелерине толуктооч болгон укук алакалары, ансыз А. у. м. Өз маанисин жана маңызын жоготот (м.: барымталоодон, кепилдиктен, бышмана айыптан келип чыккан укуктук мамилелер).
Батмахан Аширбаева
Аширбаева Батмахан 1949-жылы Сузак районунун Беш-Бала айылында туулган.
1968-жылы У.Абдукаимов атындагы орто мектепти аяктап, эмгек жолун атасына жардамчы чабан болуп иштеп баштаган. 1970-жылы Жалал-Абад шаарындагы А.С.Пушкин атындагы педагогикалык окуу жайынын мектепке чейинки бөлүмүнө тапшырып, 1972-жылы ийгиликтүү аяктап, ошол эле жылы “Дружба” совхозуна караштуу “Учкун” балдар бакчасында башкы тарбиячы болуп иштеп баштайт. 1987-жылы ушул эле бакчанын башчысы болуп дайындалат. 1991-жылдан “Дружба” совхозуна караштуу баардык бала бакчаларынын башкы жетекчиси болуп 1995-жылга чейин эмгектенет. Коомдук, маданий иш- чараларга активтүү катышып, көптөгөн конкурстардын уюштуручуусу, катышуучусу болуп бир нече сыйлыктар менен сыйланган. Азыркы учурда ардактуу эс алууда.
Эрезеге жетелек балдар
Эрезеге жетелек балдар – КР мыйзамдары боюнча 18 жашка толо элек балдар кирет.
Ирвин Жейкобс
Ирвин Марк Жейкобс (англ. Irwin Mark Jacobs; 1933-жылы 18-октябрь) – инженер-электрик, Qualcomm компанянын кош-негиздөөчүсү жана тунгуч төрагасы, Жейкобс ошондой эле Salk институтунун көзөмөл кеңешинин төрагасы болгон.
Суккул (Ермекеев району, Башкыртстан)
Суккул — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Суккул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 787 киши. Почта индекси — 452194, ОКАТО коду — 80225834001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Отуз оглан
Отуз оглан – 8–10-кылымга таандык кыргыз этноними. Талас өрөөнүнүн Айыртам-Ой (КыркКазык) деген жеринен табылган. 2, 4, 8, 10-Талас жазма эстеликтеринде эскерилет. Окулушу боюнча отуз оглан уул же урук деген түшүнүк берет. Кыргыздын ичкилик уруулар тобунун өкүлдөрү оң же сол канат кыргыз урууларын отуз уулдун балдары, өздөрүн «он уул ичкиликтербиз» (баары – 40 уруу кыргыз) деп аташары маалым. Бул этноним башка элдердин курамынан кездешпейт. Жазуу эстелигин Г. Гейкель П. М. Мелиорианский, Ю. Немет, С. Е. Малов, Х. Н. Орхун, И. А. Батманов, Ч. Жумагулов, А. С. Аманжолов ж. б. окумуштуулар изилдеген, к. Айыртам-Ой жазуулары; Талас жазма эстеликтери.
Крестище (Кшена куймасы)
Крестище — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кшень дарыясынын оң жээгинен 103 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара сөз
Кара сөз — топоними.
Артылыштын-бели
Артылыштын-бели — топоним. Ат-Башы кыштагынан 35 км түндүк-батышта, Кара-Коюн өрөөнүнөн Чаптуу-Жерге ашкан бел. Белдеги эски көрүстөндүн жанында «Манастын таш тулгасы» — деп аталган үч кызыл тоголок таш бар. Бул жөнүндө мындай уламыш бар: «Манас жигиттери менен Кошой-Тоодогу ордодон келе жатып Тазбайматка: биз барганча Артылыштын-Белине бир аз шам-шум эткидей тамак даярдап тур деп жиберет. Ошондо Тазбаймат жанказанга тулга кылып ушул үч ташты Чаптын арасынан таш табылбайт деп камчысына кошо кармай келет. Ошол таш тулганын жанында көк бөрү тарткыдай түз талаага Манас баатыр жигиттери менен келип, Тазбаймат жасаган тамакты шам-шум этип отурушкан экен».
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Инфузориялар
Инфузориялар (лат. Infusoria же Ciliophora) – жөнөкөйлөрдүн тиби же типчеси. Дене узундугу 10 мкмден 3 ммге жетет, түрдүү формада кирпикчелер менен капталган. Жалгыздан кыймылдуу же бир нерсеге жабышып жашайт, чанда колониялуу. Ооз тешпкчеси анча терең эмес чуңкурчада жайгашкан. Оозу кулкунга уланат да тамак спңпрүү вакуолдор менен байланышат. Спңпрбеген азыктын калдыктары атайын жылчыкча (порошица) аркылуу сыртка чыгарылат. Инфузориялардын ядросу (макронуклид) жана ядрочосу (мпкронуклид) болот. Ядросу зат алмашуу процесспн тейлейт. Ядрочосу болсо жыныстык жол менен көбөйүүгө катышат. Жыйрылуучу вакуолдору радпалдуу жайгашкан түтүкчөлөр менен курчалган. Зат алмашууда иштелип чыккан акыркы заттар түтүкчөлөр аркылуу чогулуп, вакуол жыйрылганда сыртка бүркүлүп чыгарылат. Көбөйүүсү ыңгайлуу шартта туурасынан бөлүнүп, жыныссыз жол менен жүрөт. Чөйрөнүн шарттары татаалдаганда эки особь бир бирине жакындашып, ооздорунун ортосундагы цитоплазмалык көпүрө аркылуу ядрочосунун бир бөлүкчөлөрү менен алмашат, башкача айтканда жыныс жолу менен да көбөйөт. Жагымсыз шартта көбү циста пайда кылат. 2 классы (кирпиктүү жана соргуч), 400дөй уруусу деңиздерде, тузсуз жана мала туздуу сууларда жашайт. Бактериялар, балырлар жана жөнөкөйлөр менен азыктанат. Көпчүлүк Инфузориялар комменсалдар, башка жаныбарлардын (балык, жерде-сууда жашоочулар, сүт эмүүчүлөр) митеси. Айрымдары балык жана адамдын оорусун пайда кылат. Алар генетикалык, цитологиялык жана башкалар изилдөөлөрдө кеңири колдонулат.
Истрик (Нуриман району, Башкыртстан)
Истрик — Башкыртстандын Нуриман районундагы айыл, Байгильдин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 265 киши. Почта индекси — 452443, ОКАТО коду — 80245805004.
Ипатка
Ипатка (лат. Fratercula corniculata) — шынаатумшук куштардын бир түрү.
Истрик (Нуриман району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кебеков Курманбек
Кебеков Курманбек 1948-жылы 21-июлда азыркы Сузак районундагы Кызыл-Кыя айылында туулган.
Саатов Жапар (Ташбеков Ж.)
Саатов Жапар (Ташбеков Ж.) - жазуучу, журналист.
Жапар Саатов Чүй районуна караштуу Алчалуу айылында 1930-жылы 15-февралда туулган. 1952-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин аяктап, эмгек жолун 1952-жылы орто мектепте мугалим болуп иштөө менен баштаган. 1952-жылдан «Кыргызстан» басмасынын редакциясында кызматкер, бөлүм башчы, «Кыргызстан маданияты» гезитинде жооптуу катчынын орунбаса-ры, 1970-жылдан «Советтик Кыргызстан» гезитинде бөлүм башчы болуп иштеген. Сатирачы-фелъетончу катары 300дөн ашык сатиралык аңгемелери, фелъетондору жана адабияттын, искусствонун жана медицинанын көрүнүктүү ишмерлери (С.Сасыкбаев, М.Абдукаримов, Ы.Борончиев, М.Мамакеев, И.Ахунбаев ж.б.) жөнүндө бир топ публицистикалык чыгар-малары бар. 1957-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 1976-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. 1989-жылы СССР Журналисттер союзунун лауреаты наамы ыйгарылган. 1974-жылы “Кыргыз Республикасынын искусствосуна эмгек сиңирген ишмери» наамы берилген.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Толукшуган ай: Повесть, аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1965 – 112 б.
Жан курбу: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1967. – 143 б.
Биздин мугалим. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 39 б.
Мезгил сынайт: Аңгемелер, очерктер жана сатиралык чыгармалар. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 10 б.
Чындыктын сүрү: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1973. – 119 б.
Астейил адамдар: Очерктер. – Ф.: Кыргызстан, 1976. – 84 б.
Чынар жана чырмоок: Аңгемелер, публицистикалык жана сатиралык чыгармалар, повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 224 б.
Каардуу күндөр: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1984. – 199 б.
Маңдай тер: Повесть жана аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1986 – 172 б.
Ак дил: Повесттер, аңгемелер, сатиралар. – Ф.: Адабият, 1990. – 303 б.
Жигердүү жигит: Очерк. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 44 б.
Түркүн мүнөздөр: Повесть, аңгемелер жана интермедиялар. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 167 б. ‏
Корыль-Кы
Корыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ТАЗ/354/106 орун алган. Дарыянын узундугу - 87 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өгүз кечүү
Өгүз кечүү — топоним. Чоң казатка барарда Манас элге: «Алыскы кыйын жолдо жаткан Бээжинге кимиң колду баштап бара аласың?» — деп сурап, ага баруучу жолдогу жерлерди санаганда «Өгүз-Кечүү, Калкандан өткөн журтум барсыңбы» (Сагымбай Орозбаков, 4. 63), — деп Ө.-К-нү да эскерет. Географиялык реалияда Иле дарыясынын боюндагы жерлердин бири.
Акционердик капитал
Акционердик капитал – акционердик коомдун акция эмиссиясынын эсебинен түзүлгөн негизги капиталы. == Колдонулган адабияттар ==
Ипностор
Ипностор (лат. Ipnops) — деңиз балыктарынын бир тукуму.
Гайзельхёринг
Гайзельхёринг ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Штраубинг-Боген районуна карайт. Төмөнкү Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 6639 (2010-ж.). Аянты – 99.96 км2.
Кичи Шалта
Кичи Шалта (Кичи Шалта) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Кунтуу айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 422 киши.
Айланыш мөӊгүсү
Айланыш мөӊгүсү Тескей Ала-Тоонун түн. капталындагы ереен тибиндеги мөӊгү. Уз. 3,8 км, аянты 4,4 км2. Анын «тили» кууш шынаа сымал келип, аскалардын сыныктары жаап калган.
Фирн талаасы тоо кырына чейин көтөрүлүп, андан жыланач аскалар чыгып жатат. А. мененүн бетинде эки мөнгү көчкүсү даана байкалат. Моренага көмүлгөн «жансыз» муздун кууш тилкеси мөӊгү бузулганда кескин кыскаргандыгына күбө болот. Мөӊгүнүн башы дениз денг. 4920 м, этеги 3130 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3730 м. Абляӊия обл- нын аянты 2,4 км2. Мөӊгүдөн Жети-Өгүздүн оӊ куймасы — Айланыш суусу башталат.
Абиджан шаары
Абиджан шаары (Abidjan) — Кот-д'Ивуар мамлекетинин башкы шаары жана порту (жылына 15 млн жүк ташылат). Лагун облусунун административдик борбору. Атлантика океанындагы Эбрие көл чөгүндүлөрүнүн жээгинде, Абиджан жарым аралында жайгашкан. Калкы 4,9 млн (2003, шаар айланасы менен). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Тамак-аш (консерва, кофе заводдору), нефть ажыратуу, металл иштетүү, жеңил (кездеме токуу, трикотаж, бут кийим) өнөр жайы, кеме верфи, Дакар университетинин филиалы, асем өнөр улуттук жогорку мектеби, этнографиялык музейи, улуттук китепкана иштейт. 1880-90-ж. француздар негиздеген. 1934-жылдан Франциянын ээлиги Пил Сөөктүү Жээктин, 1960-83-ж. Пил Сөөктүү Жээк Республикасынын борбору болгон. Жылуулук электр станциясы иштейт. Шаарга жакын Банко улуттук паркы жайгашкан.
Ой-Булак
Калкы
Калкы - 720 киши.
Гломерула
Гломерула - гломерулардан турган (боумен капсуласынын ичиндеги капиллярлык кан тамырлардын түйдөкчөлөрү - мальпиги бүртүкчөлөрү) бөйрөктүн негизги массасын түзгөн нефрондор; Г-дан бөйрөк каналчалары кетип, аларга түшкөн (куюлган) адепки сийдикте сууда көп болбогон организмге эң керектүү баалуу заттар топтолот, алсак витаминдер, канттар, аминокислоталар жана башка
Көгүш ирена
Көгүш ирена (лат. Irena puella) —  сайрагыч чымчыктардын бир түрү.