Мамлекеттик_тил_жана_маданият_институту
туюнтат, демек кытайлыктардын түштүк провинциясы кызыл түстөгү тууну, түндүк провинциясы кара түстөгү тууну колдонушу ыктымал. Ушуга байланыштуу бул маалыматты жомокчулар көз жаздымда калтырган эмес болуу керек. Туу – уруу, кандыктын ыйык туткан символу, анын бир бөлүгү, ошондуктан ага жасалган мамиле элдин өзүнө жасалгандай түшүнүлгөн. Анын бийиктеп оболошу же кулашы калктын психологиясына түздөн-түз таасир этип, бирде духун көтөрүп дем берсе, айрым учурларда тескерисинче кайгыга чүмкөп өзгөчө казат, кагылышуу учурунда бүтүндөй черө, кошуундун бытырап тарашына түрткү болгон. Ошого байланыштуу тууну элге көрүнөө жерге бекитип, анын түбүнө турар адамды өтө кылдаттык менен тандашып, мыктыларын коюшкан. Эпосто: Кутубий болот карааның, Жумшасаң канат кумарың, Ушу турган Кутубий, Туу түбүндө турарың, - деп (С.К.I.106) Кызырдын өзү Манаска Кутубийди туу түбүндө тураар мыкты чоро катары сунушташы бул иштин канчалык деңгээлде жоопкерчиликтө экенин айгинелеп турат. Ошондой эле журт бийлеп, эл намысын коргоп, душман мизин кайтарган баатыр, эр жүрөк жигиттердин да “Бурутка бүткөн туу экен”, - деп журт сыймыктанган тууга теңеши жогорудагы пикирди дагы бир ирет тастыктайт. Туу – символ, ошондуктан салгылашуу учурунда эки тарап тең кандай болсо да, туусун жыгып, душмандын демин суутканга далалат кылышкан. Туубуз качпай турат деп, Кубат кылып урушуп, Аралашкан эки кол, Ач бөрүдөй жулушуп, - (С.О.II.140) тууну жоокерлер дем, кубат кылышып урушушса кээде туу жыгылган соң, андан ары урушууну улантуунун кажети жоктой: Туу жыгылды кан өлдү, Тутушкандын баарысы, Туш-тушка качып жөнөлдү, - деп (С.О.II.89) айтылгандай кол чачырап качып, беттешө жеңилө менен аяктай турган. Көчмөн элдин өмүрү көбүн эсе жолдо өтүп, жаңы жер, жаңы эл менен тынымсыз жолугушуу, байланышта болгондуктан, “туунун” тумушунда негизги ролдорду ойногондугу мыйзам ченемдө көрүнүш болуу керек. Көпчүлүк учурда эпосто туу менен эле катар “желек” символу да колдонулат. Башка символдордон айырмаланып, “желек” алыскы да, жакынкы да тектеш тилдерде дээрлик жолукпайт, өзгө тилдерден өздөштүрүлгөнүн да байкай алганыбыз жок, демек бул нукура кыргыз тилине таандык (уң. “жел+ек” сөз жасоочу мүчөнүн жардамы менен түзүлгөн) символдук аталыш болуу керек. Анын тууга салыштырмалуу аткаруу милдети чектелө жана эгер асаба белгиси туу болсо, желек найза белгиси катары каралат. “Кызыл найза желегим, Кыраан туткан Алмамбет, Кытайдан келген белегим” (С.К.II.86), “Найзага белги желектер” (С.О.II.322) деп желектин найзага бекитилгенине байланыштуу, ошондой эле: Сап-сап кылып чубатып, Алып жүрдү Алмамбет, Асман жерди чаңдатып, Ар топко желек карматып, - деп (С.К.II.84) эпосто берилгендей Алмамбет ар аскердик топтун белгиси катары желек карматканына караганда, ал аскердик милдет аткарган деген жыйынтыкка келөгө болот. Демек туу – уруу, кандыктын символу болсо, желек – черө, кошуундагы топтордун символу болгон. Айрым учурларда желек менен катар “байрак” символу да колдонулат. Байрактын өзүнө чейинки символдордон айырмаланып, эпосто сейрек учураганына карабастан, түрк тилдеринин ичинде колдонулуу чөйрөсү кенен. Башкача айтканда түрк, кумык, балкар, өзбек, татар, уйгур жалпысынан чыгыш-түрк урууларынын дээрлик баары туу, асаба, желектин ордуна “байракты” туу маанисинде же жеке жоокерге таандык белги маанисинде колдонушат. Бирок айрым Л.Будагов, М.А.Гафаров, Ф.Миклошич, И.А.Вулерс сыяктуу окумуштуулардын пикири боюнча бул перс тилинен ооп келген сөз.1 Демек бөтөн сөз төл сөзгө синоним катары кирип, бара-бара активдешип төл сөздү колдонуудан сүрүп чыккан. Бирок кыргыз тилине бул процесс өз таасирин тийгизе алган эмес, ошого байланыштуу асаба, туу, желек менен эле катар байрак да “Байрак булгап бакырды”, “Кара байрак желегим, Каканчындын Бээжинден, Качып келген береним” (С.К.II.86) деп эпосто бериле берет. Бирок алардан айырмаланып, тар мааниде колдонулуп, ал баатырдын өз жеке белгиси катары түшүндүрүлүп, өңү ээсинин каалоосуна ылайык ала-буладан тартып ар түстөргө чейин болгон. Жыйынтыктап айтканда, жогорудагы кандык символдор эпоско ар кайсы мезгилдерде кирген. Булардын ичинен “туу” алгачкылардан болушу керек, себеби байыркы алтай тилдеринин тобуна кирген тунгус-манчжур жана түрк-монгол элдеринин тилдеринде жолугуп, азыркы мезгилде да,түндүк-чыгыш түрк тилдеринде колдонулуп келе жатат,ал эми “асаба”кыргыз тилинен башка  дээрлик түрк тилдеринде учурабайт,себеби түбү “аса”араб тилине мүнөздүү сөз,демек араб халифаттарынын Орто Азияны багындыруу учурунда тажик тилдери аркылуу өздөшүрүлүшү мүмкүн, ошондой эле “байрак” да перс тилинен батыш-түрк тилдери аркылуу тилибизге кабыл алынып, бирок эпосто “асабадай” активдеше алган эмес, акыркылардан болуп эпоско биздин оюбузча, нукура кыргыз тилине мүнөздө “желек” түшүнүгү кирген. Ал эми алардын аркалаган функциялары жана түстөрү элибиздин дүйнө таанымына, ишенимине, чогулткан бай тажрыйбасына жараша класификацияланып эпоско кирип, анда жеке эле