cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Росцелин, Иоанн
Аша чабуучу номинализмден башка да орто заар номинализм бар, буга ылайык жалпылык өз алдынча жашабаса да нерселерде бар болуп камтылып турат, ушунун негизинде сөздө жалпы түшүнүк калыптанат.
Росцелин өзүнүн номинализм концепциясын үчилтик жөнүндөгү христиан догматын талдоого колдонот. Росцелиндин пикири боюнча, жалпылык эч кандай өз алдынча жашап турбаган соң бир эле убакта үч кудайдын бейнесин бириктирип, бир бүтүндү түзүп турган теңирлик субстанция да болушу мүмкүн эмес. Өз алдынча жашап турган үч Кудай бар. Өзүнүн концепциясы менен Росцелин диний окуунун негизги догматтарынын бирин четке каккан. Ошондуктан, чиркөө 1092-жылы Суассондогу өзүнүн соборунда Росцелиндин үч кудай жөнүндөгү окуусун эресчилик деп таап, философту андан баш тартууга аргасыз кылат.
Росцелиндин номинализминде айрым жеке предметтердин обьективдүү бар болуп жашап тургандыгын таанууга умтулуу өз чагылышын тапкан. Ошол эле убакта жалпы түшүнүктөрдүн да бар экендигин тануу субьективдүү корутундуларга алып келген.
Метридиум
Метридиум (лат. Metridium senile) — актиниялардын бир түрү.
Чаңгыр-Таш акиташ кени
Чаңгыр-Таш акиташ кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Чаңгыр-Таш кыштагынан 5  км чыгыш тарапта, Карадарыянын оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 800–1100 м бийиктикте. 1957-ж. «Средазгеолнеруд» трести, 1960-ж. Түштүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындоо ишин жүргүзгөн. Кен аймагын палеоген-неогендин чөкмө тектери түзөт. Пайдалуу акиташ теги ортосу мергель жана мергелдүү чопо менен бөлүнгөн катмардан турат. Алардын калыңдыгы 20–26 м, узундугу 3 кмге созулат. Акиташ теги боз жана ачык боз түстө, нык, массивдүү, майда бүртүкчөлүү, майда жаракалар менен тилмеленген. Курамындагы кальций кычкылы 43,6–47,5%, магний кычкылы 4,5–8,5%. 1000°Сге чейин ысытып, өчүргөндөн кийин I сорттогу аз магнезийлүү курулуш акисин алууга болот. Өчүрүлгөн 1 кг акиден 2,25–2,3 л эринди чыгат; эрибей калган таш 3,8–4,2%. Запасы А+В+С1 категориясы боюнча 6180 миң т.
Жылкычылык, куда тосуу жөрөлгөсү
"Жылкычылык" жөрөлгөсү — кыргыз элинин кыз узатуудагы салттарынын бири. Кыздын жана кызды алып кетип жаткан тараптын аттарын багып, ээрин токуп, аткарышкандардын акысы иретинде күйөө бала тарап кыздын инилерине, агаларына багыштап мал беришкен.
Мурас (айыл)
Мурас (2023-жылдын 1-январына чейин — Маргун) — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Кең-Талаа айыл аймагынын административдик борбору.
Жылкычылык, куда тосуу жөрөлгөсү
Мындай «сый» көрүү өтө уят, учу-кыйырга таркалчу шылдың болгондуктан, "жылкычылык" жөрөлгөсүнө бөтөнчө көңүл бөлүнгөн.
Мурас (айыл)
Баткен шаарынан 245 км чакырым алыстыкта. Айылда 700дөй кожолук, 3 120 (2020-жылы) тургун жашайт, көпчүлүк килем сөгүү менен тиричилик өткөрүшөт. Ошондуктан Маргун айылын килемдин мекени деп да аташат.
Калкы
Калкы - 2 771 адам (2009) 3 120 (2020).
Бум (гимнастикалык)
Бум (гимнастикалык) - гимнастикалык машыгууларды группалык жана жалгыз аткарууда пайдаланылуучу жабдык. Туурасынан салынуучу жалпак жыгачтын уз. 4-5 м келип, бийиктиги З ж ге чейин жеткен тирөөчкө бекитилет. Бийиктикти каалаган деңгээлге көтөрүү үчүн тирөөч-төрдөгү тешиктерден" өткөрүлүп бекилүүчү темир илмектери болот.
Кайыңды (Баткен району)
Калкы
Калкы — 875 киши (2009-жылы).
Барьяза (Калтасин району, Башкыртстан)
Барьяза — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Калмиябашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 43  киши. Почта индекси — 452866, ОКАТО коду — 80233820003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жаза өтөөдөн мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотуу
Жаза өтөөдөн мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотуу – КР кылмыш-жаза жана кылмыш-жаза-аткаруу укуктарындагы адамды анын жазаны өтөө мөөнөтү бүткөнгө чейин бошотууну караган институт. Эгер сот өзүнүн оңолуусу үчүн сот тарабынан дайындалган жазаны толук өтөөсүнүн зарыл эместигин тааныса, түзөтүү жумуштарында, аскердик кызматтан чектөөдө, тартипке салуу аскер бөлүгүндө жазасын өтөп жаткан же эркиндигинен ажыратылган адам мөөнөтүнөн мурда шарттуу бошотулушу мүмкүн. Мында адам жазанын кошумча түрүнөн дагы толук же жарым-жартылай бошотулушу мүмкүн.
Жыртыш
Жыртыш - кездеменин жыртып алынган бөлүгү. Өлгөн кишинин сөөгүн алып чыгаарда аялдарга таркатылган. Карыган киши гана каза болгондо жыртыш берилген. Бул байыркы мезгилдерден калган салт. Байыркы кезде көп жашаган же өтө кадырман киши каза болгондо., аларга тиешелүү касиеттүү сапаттар көзү тирүүлөргө өтсүн деген ишеним менен алардын кийимин жыртып алып кетишкен.
Балык көлмөсү
Балык көлмөсү - балык өстүрүүчү табигый же жасалма көлмө. Ал чарбанын суу тосууга ылайыктуу жеринде болот. Жылуу сууда жашоочу балыктар үчүн көлмө шалбаа же саздуу жерге курулуп, жылуу көл суусу жана өзөн суусу пайдаланылат. Ал эми муздак сууда жашоочу балыктар өстүрүлүүчү көлмө кыртыштуу, органикалык заттары аз жерге жайгаштырылып, булак же арык суусу менен толтурулат. Көлмө суу менен толтурулуп же суусу алмаштырылып турууга ылайыкталып, ага суу агызгыч орнотулат. Ага балыкты чыгарбоо, башка балыкты киргизбөө үчүн калканч тор тосулат. Балык уругун таштоочу, чабак өстүрүүчү жана кыштоочу көлмөлөр да болот. Көлмөнүн жээгине көлөкө болбосун үчүн өсүмдүк өстүрүлбөйт жана ылай суу менен агындыдан тазаланып турулат.
Кереге чалгыч
Өрмөкчүлүк аркылуу бүткөн боз үйдүн боочуларынын бири. Жайылган кереге баштарына чалына оролуп, тегерете курчалган сызма. Мунун эни «үзүк боо», «жабык баш боо», «туурдук боо» өңдүүлөрдөй келет. Өрмөктүн эриши ошолордой күзүктөлөт да, аларга түшүрүлүүчү көркөм көчөттөр терилет.
Кереге чалгычка «чатыраш» деген көчөттү согуу үчүн үстүңкү жип (19+19) астыңкы тал жип да (19—19) болот. Өрмөктүн четиндеги төрт кара жип терүүгө-чалууга кирбейт. Дагы төрт тал кызыл жип «чычкан изи» (ала мончок) болуп түшөт. Эми терүүгө түшүүчү ошол 19 жипти гана алабыз. Алар кара жана ак жиптен болсо адегенде үстүнөн он ак жип, анан эки кара жип териле баштайт. Анан беш ак, алты кара, сегиз ак, кайра беш кара, андан соң ак жиптин баары терилет. Эми тогуз кара, эки ак жип, тогуз кара, жети ак, алты кара, жети ак жип терилет да, кайра жети кара, алты ак — ушулар төп жана так терилери менен көркөм көчөттүн жарымы пайда болот. Ошондо жогорудагыдай терүү-чалуу дал өзүндөй кайрадан кайталанат.
Терменин кара — ак аркылуу согулушу аттын кашкасындай ачыктыкты көрсөтөт. Ошондой эле кызыл-көк көчөт түшүрүүдө элдик наркка эгедер көк жиптен үчөө, кызыл жиптен үчөө түшөт, көк жиптен төртөө келгенде кызыл жип илинбей калат. Көк жиптен кайра бешөө түшөт. Мына ушундай ыкма менен кереге чалгыч үчүн «жарым бадам» көчөтү пайда болот. Мунун эки четинде эки талдан төрт кара жип терилбей ошол бойдон түшөт. «Кереге чалгычтын» чети кара-көктөн болуп, 27—30 жуп тал жиптин ортосундагы кызылы экиден бир күзүктөлүп, өрмөккө аркак салынып эле жөнөкөй согулат. Үзүк боо, туурдук боо, жабык баш боолорго деле муну пайдаланса болот.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Криоскопия
Криоскопия (гр. кryos – муздак, skopeo – көрөм) – таза эриткичтерге караганда учпай турган заттар эритмеси тоңуу темп-расы төмөндөшүн таза эриткичтикине салыштырып, өлчөөгө негизделген физ.-хим. изилдөө методу. 1982–ж. Рауль тарабынан сунушталган. Рауль закону б-ча эритме тоңуу темп-расынын төмөндөшү, анын молялдык концентрациясына түз пропорциялаш:
Dt = К ·Смолялдык же              Dt =Dt
Негиз (лингвистика)
Берилген мисалдарда илим тубаса Негиз– илимпоз туунду негиз, илимпоздук – туунду негиз, алпкаракуштардын – деген сөз эки уңгудан жана 2 мүчөдөн турган туунду Негиз Туунду Негиз тубаса Негизден жасалат. Ошондуктан тубаса түзүүчү Негиз деп да аталат да, туунду Негиздин жасалышы үчүн материалдык каражат катары кызмат кылат. (Дагы карап көрөм).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Тыбыткорлор
Тыбыткорлор — теричил коңуздардын бир тобу, булардын өтө зыяндуулары: килемчил тыбыткор (лат. Attagenus megatoma?), тончул тыбыткор (лат. A. pellio) жана ушундай сыяктуулар.
Суук тийүү
Суук тийүү — организмдин же анын бөлүктөрүнүн муздап калышынан кээ бир оорунун пайда болушу. Микроб жана алардын ролу ачылганга чейин кээ бир оорулар (сасык тумоо, өпкөнүн сезгениши, дем алуу жолдорунун оорулары, үч ача, чычаң жана башкалар нервдердин невралгиясы жана башкалар) «суук тийгенден» болгон оорулар деп аталган. Кийин бул ооруларга суук тийүү түрткү берүүчү фактор гана экендиги далилденди. Бирок бир катар ооруда (мисалы, үч ача жана чычаң нервинин сезгениши) суук тийүү ткандарга тескери таасир тийгизип, аларды бузат. Мындан сырткары сууктун таасири организмдин тканын бузуп, аллергиялык ооруну (к. Аллергия) пайда кылат. Ар бир кишинин Суук тийүүнү сезгичтиги ар түрдүү болуп, ал абанын температурасы жана нымдуулугунун өзгөрүшүнө организмдин чыдамдуулугуна жараша болот. Кээ бир оору жалпы организм үшүгөндө эмес, дененин айрым бөлүгүнө (мисалы, бутка) суук өткөндө кармап калышы мүмкүн. Суук тийүүнү алдын алууда (бала кезден) организмди чыңдоонун мааниси чоң.
Бэй Вилладж (Огайо)
Бэй Вилладж (Огайо) (Bay Village) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 15651 киши. Болжолдуу аянты - 18.4 км². FIPS коду — 39-04416.
Асан-Үсөн (Карасуу), мөңгү
Асан-Үсөн (Карасуу) мөңгүсү – Түркстан кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 7 км, аянты 6,5 км2. Каравшин суусунун (Исфара суусунун куймасы) алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4800 м, этеги 3040 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3800 м, абляция облусунун аянты 5,0 км2, анын 3,9 км2 морена менен капталган. Куралуу облусу кенен, «тили» кууш. Мөңгүдөн башталган Карасуу Ак-сууга кошулуп, Каравшин суусун (Исфаранын оң курамы) түзөт.
Мамлекеттик казына облигациялары
1 МКОнун номиналдык наркы жана чыгарылыш параметрлери МКОлорду чыгарган учурда эмитент тарабынан аныкталат. МКО документтерде чагылдыруу жана чагылдыруусуз түрдө чыгарылат. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги МКОнун эмитенти болуп саналат. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы - МКОлорду чыгарууну тейлөө боюнча башкы агент. МКОлорду жайгаштыруу Улуттук банк тарабынан өткөрүлгөн эмитент тарабынан белгиленген мезгилдүү аукциондор тарабынан жүргүзүлөт. Аукциондордо катышуу укугуна тике катышуучулар (Улуттук банк менен келишим түзүшкөн биринчилик диллерлерине жана финансы-кредиттик мекемелерине ж.б.) ээ.
Юридикалык жактар сыяктуу эле, жеке адамдар да Кыргыз Республикасынын МКОлордун ээлери боло алышат. Чет өлкөлүк инвесторлордун МКО рыногуна кирүүсүнө чек коюлбайт.Инвесторлордун МКОлорду сатып алуусу аукциондо (аларды биринчи жолу жайгаштырууда) же болбосо экинчилик рынокто Биринчилик дилерлер аркылуу гана жүзөгө ашырылат.
Маалымат булагы
Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкынын сайтынан
Чаңгыр-Таш гипс кени
Чаңгыр-Таш гипс кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Чаңгыр-Таш кыштагынан 1,5  км батыш тарапта, Карадарыянын оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 765–900 м бийиктикте. 1931-ж. табылган. 1957-ж. «Средазгеолнеруд» трести геол. чалгындоо ишин жүргүзгөн. Кен аймагын палеоген мезгилинде пайда болгон доломиттешкен акиташ теги, чопо, мергель, кумдук, тоотектери түзөт. Пайдалуу гипс катмарынын калыңдыгы 30–50 м, узундугу 3 кмге жетет. Катмардагы гипс 98%; ак түстө, майда бүртүкчөлүү, оңой сайкалданат. I-сорттогу курулуш гипсин алууга жарактуу, кыртышты гипстендирүүгө колдонсо болот. Запасы А+В+С1 категориясы боюнча 582 миң т. Кен казып алынууда. 1996-жылга карата гипстин калган запасы А+В+С1 – 445 миң т.
Муун (лингвистика)
Муун (лингвистика) - бир жолку дем чыгаруу менен айтылган бир же бир нече тыбыш муун деп аталат.
Муун - сөздөгу үндүү тыбыштарга карай бир ыргак менен айтылган сөз же сөздүн бөлүктөрүнө дал келет. Кыргыз тилинде Муунду үндүү тыбыш түзөт, т.а., ар бир Муундун борборунда үндүү турат. Ошондуктан сөздө канча үндүү тыбыш болсо, ошончо М. болот. Үндүү тыбыш жеке туруп да, үнсүздөр менен тутумдаш туруп да Муун түзөт. Кыргыз тилиндеги Муундар үндүү же үнсүз тыбыштар менен башталышына же аякталышына, үндүү тыбышы ортодо болуп, анын эки жагы тең үнсүз тыбыштардан турганына карай, т.а., түзүлүшү боюнча ачык, жабык жана туюк муун болуп бөлүнөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Женева макулдашуулары (1954)
Женева макулдашуулары (1954) Инди-Кытайдагы согуштук аракеттерди токтотуу жана Корея маселесин тынчтык жолу менен жөнгө салуу боюнча 1954-ж. 26-апрелден 21-июлга чейин Женевада СССР, КЭР, Улуу Британия, АКШ жана Франциянын тышкы иштер министрлеринин кеңешмесинде кабыл алынган. Инди-Кытай жөнүндөгү маселени талкуулоого, ошондой эле КЭР, Вьетнам Демократиялык Республикасы, Камбожа, Лаос жана Түштүк Вьетнам мамлекеттеринин өкүлдөрү катышкан. Женева макулдашуулары Франциянын Вьетнам, Лаос жана Камбожага каршы 1945-жылдын сентябрынан жүргүзүп келаткан согушун токтотту. Инди-Кытай өлкөлөрүнүн көз карандысыздыгын, биримдигин, толук эркиндигин урматтоо, ички иштерине кийлигишпөө принциптеринин негизинде үч өлкөнүн ар биринде жалпы шайлоо өткөрүү каралган, бул мамлекеттердин аймагына чет өлкөлүк согуш базаларын курууга, алардын согуш блокторуна катышуусуна тыюу салуу белгиленген. Бул иш-чаралардын аткарылышын көзөмөлдөөгө Индия, Польша жана Канада мамлекеттеринин өкүлдөрүнөн эл аралык комиссия түзүлгөн. Инди-Кытайда согуш токтотулгандан кийин Камбожа (1955) менен Лаосто (1958) шайлоолор болгон; бирок 1956-жылдын июлуна белгиленген жалпы шайлоонун негизинде Вьетнамды бириктирүү иши АКШ колдогон Түштүк Вьетнамдын каршылыгынан улам жүзөгө ашпай калган. 1964–65-ж. Инди-Кытайда башталган АКШнын согуштук аракеттери Ж. менен одоно түрдө бузган.
Тоякэтый-Мачий-Кикя дарыясы
Тоякэтый-Мачий-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын сол жээгинен 768 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаза чарасы
Жаза чарасы – кылмыш-жаза укугунда жасалган кылмышты аныктоо боюнча кылмыш-жаза мыйзамынын конкреттүү ченеминин санкциясынын негизинде соттун өкүмү менен белгиленген жазанын түрү жана өлчөмү (м.: жалпы режимдеги түзөтүү абагында мөөнөтүн өтөө менен 2 жылга эркиндигенен ажыратуу).
Вьентьян
Вьентьян (ວຽງຈັນ/ວຽງຈັນທນ໌ — Виангтян) — Лаостун борбор шаары жана өлкөдөгү эң чоң шаар. Меконг дарыясындагы порт. Өзүнчө административдик бирдик. Калкы 797 130 миң (2012); калкынын саны боюнча Индикытайдагы эң ири өлкө.
Эл аралык аэропорту бар. Өлкөнүн ири финансы жана соода-өнөр-жай борбору. Кустардык өнөр-жайы басымдуу; күрүч актоочу, жибек токуу, кебез-кездеме, булгаары, мебель өнөр-жай өндүрүшү иштейт. Көркөм кол өнөрчүлүк өнүккөн. Университет (1958), элдик улуттук музыка жана бий мектеби (1992), улуттук китепканасы (1957), музейлер бар. 13-кылымда негизделген. 16-18-кылымдын башында Лансанг Лаос мамлекетинин (үзгүлтүк менен), 1899-жылдан Франция Лаосунун, 194675-ж. Лаос королдугунун, 1975-жылдын декабрынан Лаостун борбору.
Архитехтура эстеликтерине: Фра-Кео (1565), ват Сисакет (1820) храмдары, Тхат Луанг ыйык чиркөө комплекси (1586), королдор сарайы ж. б. кирет.
Давид Рикардо
Давид Рикардо англиялык экономист. Давид 1772-жылы 18-апрелде Лондон шаарында туулган. А. Смиттин илимин улантуучу жана талдоочу Д. Рикардо болгон. Анын илимий эмгектери классикалык саясий экономиканын жогорку сереси, чокусу. Негизги чыгармасы « Саясий экономиканын принциптери жана салык салуу» (1817). Рикардонун эң жетишкендиги жер рентасынын жаратылышына ар тараптан анализ бергендигине болгон. Ал нарктын эмгек элге тийген оордугу жөнүндөгү изилдөөсү азыркы кездеги өкмөттөргө чоң эскертүү. Рикардонун эң чоң жетишкендиги капиталисстик экономикада кирешелерди бөлүштүрүүнүн законуна анализ берүү болгон.
Рикардо боюнча улуттук киреше коомдогу негизги класстардын ортосунда блөүштүрүлөт. – кызмат акы жумушчулар үчүн. Анын оюнча чектүү өскөн социалдык «токтоочто» бир социалдык класс өзүнүн керектөөсүнүн бышкалардын эсебинен көбйтө алат деп эсептеген. Рикардонун бул идеясынын өз убагында капиталисттер да жана социалисттер да жактырышкан. Капиталисттер Рикардонун бул таянагына таянып реформалар эмгекчил элдин шарттарын жакшыртпайт дешкен, ал эми социалисттер мындан өздөрүнүн идеясына еолдоо алып, жумушчуулар улуттук продуктукдан өздөрүнүн үлүгүшү үчүн күрөштө жеңет, каптализм кулайт дешкен. Бирок XX кылымдын орто ченинде башталган илимий техникалык революция эмгектин өндүрүмдүүлүгүн өстүрүп, улуттук «токточту» өнүккөн өлкөлөрдө бир кыйла көбөйтүп жиберип, капиталисттерге да жана жумушчуларга жаман болгон жок.
Бабер
Бабер, Захирад-дин Мухаммед [14. 2. 1483, Фергана өрөөнү, Аксыкент (Ахси) шаары 26. 12. 1530, Индостан, Агра шаары] Индияда Моголдор мамлекетинин (1526) негиздөөчүсү; мамлекеттик ишмер, акын жана жазуучу. Тимуриддер тукумунан; Омор-Шайыктын уулу. Бабер 12 жашында атасынан Фергана тагын мурастап калган. Аз убакыт ичинде ал Исфара, Кожент жана башка ш-ды өзүнө багындырган. Амударыя менен Сырдарыянын аралыгында (Мавереннахр) бирдиктүү мамлекет курууга аракеттенген жана аны ишке ашыруу үчүн башка хандар жана бектер менен таймашып келген. 1501-жылы Бабер Самарканды басып алган, бирок Мухаммед Шейбанинин аскерлерине туруштук бере албай, ошол эле жылы шаарды калтырып кеткен. 1504-жылы Шейбани башында турган көчмөн өзбектер Бабурду Ферганадан кууп чыккан соң, ал Афганстанга кетүүгө аргасыз болгон. Ошол эле жылы Бабур азыркы Кабул шаарын каратып алган. Анын 1512-жылга чейин өз мекени Бухара менен Самаркан аймактарын кайра алуу үчүн күрөшүнөн майнап чыккан эмес. 1519-жана башка Индияга жортуул жасап, 1525-жылы Делиге аттанган. Делинин башкаруучусу Ибрагим Лоди менен 1526-жылы Панипата талаасында, 1527-жылы Раджпут князы Сангра Сингхти Кхануанын жанында жеңип чыгып, 1529-жылга чейин ал Чыгыш Афганстанды, Пенджабды, Ганг өрөөнүн Бенгалиянын чегине чейин өзүнө каратып алып, бул аймакта Могол империясын негиздеген. Мамлекеттин борбору Дели ш. болгон. Бабур мамлекеттин экономикасын, сооданы өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл бурган. Шейбаниддер мамлекети менен жоолашып келгендигине карабастан Орто Азия элдери менен соода жана элчилик карым-катнаштарды түзүүгө аракеттенген. Орус жылнаамалык даректерине караганда Бабур Россияга, Василий III Ивановичке достук, соода катнаштарын түзүү тууралуу кат жазып, 1532-жылы элчи жиберет. Жаңы мамлекет Улуу Могол империясы Индияны англичандар басып алганга чейин (1856) өкүм сүргөн. Бабур Агра шаарында дүйнөдөн кайтып, сөөгү Кабул шарына алып келинип, Шердарбаза тоосунун этегине коюлган. Бул жер «Бабур багы» деп аталат. Ал өзүнүн өмүр жолу, саясий ишмердиги тууралуу атактуу «Бабурнаама» китебин жазган. Бабур лирикалык ырлардын, аруз жөнүндөгү трактаттын (ыр жазуу өнөрү тууралуу) бир канча китептердин автору. Көп эмгектери кыргыз тилине да которулган.
Чуст эстелиги
Чуст эстелиги — Фергана өрөөнүнүн түндүк аймагында, Сырдарыянын оң өйүзүндөгү Чуст шаарына жакын жерде коло дооруна тиешелүү турак-жайлардын калдыктары жайгашкан. Алардын жалпы аянты 4 га, маданий катмарынын калыңдыгы 0,60–3 м. Чарбалык маанидеги чуңкурлардын диаметри 0,60–1,10 м. Диаметри 1,80–2,30 м келген чуңкурлардын калдыктары В. И. Спришевскийдин божомолунда жарым-үй катары кызмат кылган. Алардын түбү тапталган, кээ биринин дубалдары кыш менен кыналган. Жер үстүндөгү сүйрү формадагы турак-жайлар изилденген. Эл жашаган мындай кыштактын сыртынан калыңдыгы 3 м, бийиктиги 3,50 м келген кыш чеби менен курчалган. Үй-тиричилигинде колдонулуучу колго ийленип жасалган чопо идиштердин ар кандай түрлөрү табылып, алардын кээ бирлеринин беттерине кара боёк аркылуу үч бурчтук, ромб, тесме сымал оюулар түшү-рүлгөн. Колодон жасалган бычак, орок, шибеге, кайырмак, шурулар, найзанын учу, күзгү жана орок даярдоочу таш калыптар, ошондой эле колонун уютундулары жана шлак табылган. Чуст эстелигинде металл иштетүү жогорку дең-гээлде өнүккөн. Чуст тургундары жаргылчак, жылмаланган балта, орок сымал бычак жана башка куралдарды жана сөөктөн жасалган шибегени кеңири колдонушкан. Шурулары лазурит, сердолик өңдүү таштардан, жаныбарлардын тиштеринен, каури үлүлүнөн жана жезден жасалган. Бул жерден адамдын көмүлгөн сөөгү аз табылган. Маркумдун сөөгү бүрүш-түрүлгөн абалда капталынан жаткырылып, жанына буюм коюлган эмес, антропологиялык жагынан европеоид расасында болгон. Чуст эстелиги Дальверзин эстелигине окшош. Чуст эстелиги М. Э. Воронцов (1950–52), В. И. Спришев-ский (1953) тарабынан изилденген.
Чүй кыргыздарынын Россиянын курамына бириктирилиши
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жээн
Жээн - аялдын төркүнү тараптагылардын анын балдарына карата туугандык мамилесин билдирген атоо. Кыргызда жээндин колуктусу «жээн келин», жээн кыздын күйөөсү «жээн күйөө» деп аталат. Жээндердин балдары «жээнчер» деп аталат. Салт боюнча жээн бала бир тууган катары эсептелип, 3-4 ата өтө эле жакын таякелеринен кыз албай, өз кезегинде жээн кыз андай жакын туу- ган таякелерине турмушка чыккан эмес. Бул салт жээнчерлерге карата колдонулган эмес. Энесай кыргыздарынын урпактары болгон хакастарда жээн (хак. чен) тайлар тарабынан өтө урматталып, «баркы» (белек-бечкек) же белгилүү өлчөмдөгү, көлөмдөгү энчи бөлүп берүүгө милдеттүү болушкан. Кыргыздарда бүгүнкү күндө бул салттын айрым элементтери сакталып калган. Мисалы, торпок, тай, жылкы энчилөө жана башкалар. Бул салт энелик доордон бери уланып келе жатканын байкоого болот. Мунун параллелдерин бүгүнкү күндө түштүк алтайлыктардан, тувалардан, хакастардан да байкоого болот.
Жогорку троицкое (Туймазин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Орташа Маганакова
Орташа Маганакова — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Орташа Терсь дарыясынын сол жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 42 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Селебечендер
Селебечендер (лат. Xiphophorus) — аквариумда багылуучу балыктардын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар; жашыл селебечен (X. helleri), кызыл селебечен, чаар селебечен, кара селебечен жана ушундай сыяктуулар.
Усалка (дарыя)
Усалка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. дарыя куйган жери Тура дарыясынын сол жээгинен 12 км алыстыкта орун алган. Дарыя узундугу 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кепич
Кепич - кол булгаарыдан ултарылган бүчүсүз, боосуз бут кийим. Маасынын сыртынан кийилгенинен башы ичтелет да, четтери тарамыш менен кайылат. Ал бут кийимдерди ултаруу, үй буюмдарын тигүү үчүн малдын, көбүнчө, жылкынын жибек тарамышынан колдо чыйратылган жип керек. Жаны союлган малдын тарамышы кургагандан кийин эки жыгачтын ортосуна салып, жанчып жумшартат да, бирдей таралып, тигилүүчү буюмга жараша жоон же ичке чыйратыла эшилет. Кээде буюмду тигүүдө тарамышка төөнүн чуудасы кошулат. Кийимдин апкыты катуу болсун үчүн арасына жука жыгач салынат. Таманы анча бийик эмес өкчөсү жыгач мык менен ич таманга бекитилет. Өтүкчүлөр кепич жеңил болсун үчүн такасынын ичин көңдөй кылып да ултарышкан. Жигиттердин жана кыз-келиндердин кепичтери шири жана көн буюмдары сыяктуу ар кандай оюм-чийим менен кооздолгон. Кепич өтө бышык бут кийим болуп саналат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Сатай Сыздыков
Сатай Максут уулу Сыздыков (казакча: Сыздықов, Сатай Мақсұтұлы; орусча: Сыздыков, Сатай Максутович; латын арибинде: Satay Syzdyqov; 1954-жылы 14-январда туулган) – Казакстандагы заманбап тарыхчылардын бири, тарых илимдеринин доктору, профессор. Ушул тапта Казакстандын ордо шаары Астанада жайгашкан Л.Н.Гумилев атындагы Евразия улуттук университетине караштуу «Этностор аралык мамилелер жана Казакстан калкы Ассамблеясынын сабырдуулугу» илимий изилдөө борборунун деректири.
Кыскача өмүр таржымакалы
Сатай Максут уулу Сыздыков 1954-жылы үчтүн айынын (январдын) 14үндө Казакстанда туулган.
1970-75-жылдары Караганды мамлекеттик университетинде таалим алган.
1975-77-жылдары орто мектепте тарых жана география сабактары боюнча мугалим болгон.
1977-79-жылдары райондук комсомол комитетинде уюштуруу бөлүмүнүн жетекчиси болуп иштеген. Караганды шаарында райком укугундагы көмүр кени комсомол комитетинин катчысы болгон.
1980-85-жылдары Караганды кооператив институтунун окутуучусу болгон.
1985-88-жылдары Казак мамлекеттик университетинде тарых адистиги боюнча аспирантурада окуган.
1988-2002-жылдары Алматы шаарында ал-Фараби атындагы Казак мамлекеттик университетинде ага окутуучу, доцент, профессор кызматтарын аркалаган.
Ара-чолодо, 1993-97-жылдары Түркиянын Стамбул шаарындагы Мармара университетинин докторанты болгон.
2002-2005-жылдары аталган университеттин Чыгыш таануу факультетинин деканы болуп иштеген.
Ошол эле жылдары ал-Фараби атындагы КазУУнун алдындагы “Көөнө түрктөрдүн жазма эстеликтери” илимий изилдөө борборунун деректири кызматын аркалаган.
2005-2009-жылдары Абай атындагы Казак улуттук педагогикалык университетинин Тарых факультетинин деканы болуп иштеген.
2009-2012-жылдары Астана шаарындагы Л.Н.Гумилев атындагы Евразия улуттук университетинин Чөлкөм таануу кафедрасынын жетекчиси кызматын аркалаган.
Ушул тапта Казакстандын ордо шаары Астанада жайгашкан Л.Н.Гумилев атындагы Евразия улуттук университетине караштуу «Этностор аралык мамилелер жана Казакстан калкы Ассамблеясынын сабырдуулугу» илимий изилдөө борборунун деректири болуп иштеп келет.
Илимий-коомдук ишмердиги
2002-2005-жылдары - ал-Фараби атындагы КазУУнун алдындагы “Көөнө түрктөрдүн жазма эстеликтери” илимий изилдөө борборунун деректири.
2006-жылы - Лондон шаарында Бэкингем университетинде “Казактар менен англистерде оозеки тарых айтуу” окшоштуктары жана өзгөчөлүктөрү” тегерек үстөлүндө модератор болгон.
2013-жылы - Казакстандын ордо шаары Астанада жайгашкан Л.Н.Гумилев атындагы Евразия улуттук университетине караштуу «Этностор аралык мамилелер жана Казакстан калкы Ассамблеясынын сабырдуулугу» илимий изилдөө борборунун деректири.
Сыйлыктары. Наамдары.
Тарых илимдеринин доктору.
Профессор.
2005-жылы Президент Н.Назарбаев кол койгон Алкыш грамотасы менен сыйланган.
Казакстан табигый илимдер академиясынын академиги (Борбордук Азиядагы геосаясат бөлүмү).
Негизги илимий эмгектери
1. Орхон жырлары - тарихи дерек. - А., 1994. - 78 б. 2. Қарлық мемлекетінің тарихы. - А. 2000. 216 б. (монография) 3. Иллюстрированная история Казахстана с древнейших времен до наших дней. - А. 2003. I-том. (соавтор). 4. История Казахстана с древнейших времен до наших дней: ( Курс лекций). - Алматы 2003. -584 с. (соавтор) 5. История тюркских народов. - Түркстан, 2004. - 376 с. (соавтор) 6. Түркілердің тарихи-мәдени мұрасы. – Алматы, 2007. (монография; 10 б.т., соавтор). 7. Түркілердің тарихи-мәдени мұрасы жаһандану дәуірінде //  3-й Международный конгресс тюркологии. Актуальные проблемы и перспективы современной тюркологии. The 3rd International Congress in Turkology. The Actual Problems and Perspectives of Modern Turkology. – Түркістан, 2009.-734 б. 8. Ежелгі түркілердің «Мәңгі ел» идеясы және тарихи сабақтастық // Түркі әлемі: тарих және қазіргі заман /Халықаралық түркітану симпозиумы. Астана, 2011. 9. Қарахандар әулеті тұсындағы көшпелі түркі ру-тайпаларының эволюциясы мәселесіне // Тәуелсіз Қазақстан және Түркі әлемі / Халықаралық ғылыми конференция материалдары. - Астана, 2011. 10. Евразийская идея Н.Назарбаева и тюркское пространство: ( коллективная монография) / Руководитель международного проекта Сыздыков С.М. – Астана, 2011. - 404 бет.
Хуари Бумедьен
Бумедьен Хуари (16. 8. 1925-ж. т. ) -Алжирдин саясий, аскер жана мамлекеттик ишмери. Полковник (1957). Дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. Зитун (Тунис) жана аль-Азхар (Египет) университеттеринен билим алган. Кесиби - мугалим. Каирде араб тилинен сабак берген. 1955-ж. Алжирге жашыруун келип, француз колонизаторлорго каршы алжир элинин куралдуу көтөрүлүшүнө катышкан. 1958-ж. Оран провинциясындагы көтөрүлүш чыгарган бөлүктөргө командачылык кылган. 1960-62-ж. Алжир. революциясынын Улуттук советинин мүчөсү жана Улуттук-боштондукка чыгаруучу армиянын Генштабынын начальниги, 1962-жылдын сентябрынан Алжир Элдик Демократиянын Республиканын (АЭДР) улуттук коргоо министри, 1963-65-ж. АЭДР Мин. Советинин председателине биринчи орун басар.
1965-ж. 19-июндан Революциячыл советке председатель, 10-июндан АЭДР Мин. Советине председатель. 1963, 1965, 1967-ж. СССРге келип кеткен.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Пушма (Юга куймасы)
Пушма — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 120 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 171 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Казына милдеттенмелери
Казына милдеттенмелери (КМ) - Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан бекитилген "Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин казына милдеттенмелерин чыгаруунун, жайгаштыруунун, жүгүртүүнүнжана төлөөнүн тартиби жөнүндөгү" жобого ылайык, Финансы министрлиги тарабынан чыгарылуучу мамлекеттик баалуу кагаздар. КМ жеке таандык, документтерде чагылдырылуучу баалуу кагаздар болуп саналат.
КМны биринчилик жайгаштыруу жана КМнин экинчилик рыногунда бүтүмдөрдү каттоодон өткөрүү түздөн-түз Финансы министрлиги тарабынан жүргүзүлөт.
Маалымат булагы
Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкынын сайтынан
Далянь метросу
Далянь метросу – Далянь шаарынын метросу. Метросу 1-май 2003-жылы ачылат.
Селебетумшук түспөлдүүлөр
Селебетумшук түспөлдүүлөр (Xiphioidei) — океан балыктарынын бир түркүмчөсү, буларга селебетумшуктар тукуму (лат. Xiphiidae) кирет.
Женева макулдашуулары (1962)
Женева макулдашуулары (1962) – Лаос маселесин жөнгө салуу үчүн 1961-ж. 16-май – 1962-ж. 23-июлда Бирма, Улуу Британия, Вьетнам Демократикалык Республика, Индия, Камбожа, Канада, КЭР, Лаос, Польша, СССР, АКШ, Таиланд, Франция, Түштүк Вьетнам өкүлдөрү Женева (Швейцария) кеңешмесинде кол койгон документтер. Женева макулдашуулары боюнча кеңешме СССР менен Улуу Британиянын демилгеси боюнча чакырылган. Ага 1962-ж. июнда Лаостун өзүндө коалициялык өкмөт түзүүгө макулдашкан үч саясий күчтүн (бейтарапчылар, патриоттук фронт, оңчул топ) өкүлдөрү да чакырылган. Женева макулдашууларыда Лаостун бейтараптыгы жөнүндө декларация кабыл алынып, анда кеңешмеге катышкан өлкөлөр Лаостун көз карандысыздыгын, аймагынын бүтүндүгүн, өз алдынчалыгын урматтоого тийиш деп көрсөтүлгөн. Декларация боюнча Лаостун аймагында жарандык согуш токтотулуп, чет элдик аскер күчтөр чыгарылмак. Бул келишимдердин аткарылышын көзөмөлдөөгө Индия, Польша жана Канада мамлекеттеринин өкүлдөрүнөн эл аралык комиссия түзүлгөн. Бирок АКШ Ж. менен бузуп, Лаостун оңчул топторунун патриоттук күчтөргө каршы согушуна (1963-ж. апрелден) жардам берген. Натыйжада Лаостун ички абалын жөнгө салуу үзгүлтүккө учурап, коалициялык өкмөттүн иши токтогон.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Балык майы
Балык майы - (Oleum jaecoris Asell) трескалар тукумундагы балыктын боорунан алынат. А, Д витаминдери болот. Медицинада колдонулуучу балык майы итий, остеомаляция, анемия ооруларында, ошондой эле ар кандай жараатта, күйүктө дары катары жана тамак-аш өнөржайында пайдаланылат. Техникада колдонуучу балык майы куйкум жыттуу, сары же күрөң суюктук. Бул май балык калдыктарын кайра иштетүүдөн алынып, булгаары чыгаруу жана самын кайнатуу өнөржайларында колдонулат. Төлдүн, жөжөлөрдүн бат торолушу үчүн жемге аралаштырылып берилет жана малдын итий, ксерофтальмия ж. б. илдетин дарылоодо да пайдаланылат.
Жээн күйөө
Жээн күйөө - жээн кыздын күйөөсү.
Жаза чарасын колдонбоо
Жаза чарасын колдонбоо – кылмыш жана жазык-процесстик укуктагы мыйзамда каралган негиздер бар экендигине карабастан, кылмыш кылган жакты жазадан бошотуп жиберүү.
Кескелдирик
Кескелдириктер (лат. Sauria) – түрпүлүү сойлоочулар түркүмчөсү.
Жалпы мүнөздөмө
Кескелдириктердин денеси капталынан кысыңкы же тоголок, түрдүү түстө. Териси түрпүлөр менен капталган. Узундугу 3,5 смден 4 мге (эчки эмер) жетет. Үстүңкү жаагы баш сөөгү жана биригип өскөн. Геккондор жана агамалардын тили жазы, эттүү, эчки эмерлердики узун, бир аз ачаланган, хамелеондордуку өтө узун, учу калың.
Айрымдарынын буттары жакшы, кээ бириники начар өөрчүгөн же такыр жок. Жуп копулатив органы бар. Көпчүлүк кескелдириктер өз куйругун кесип таштайт.
Кескелдириктердин кыйла түрү жер бетинде, кумга көмүлүп, айрымдары даракта (жерге чанда түшөт) жашайт, кээ бири учууга жөндөмдүү. Кескелдириктердин 20 тукуму (геккондор, түрпү буттуулар, агамалар, эчки эмерлер, уу тиштер, хамелеондор, кадимки кескелдирик ж. б.), 4000 түрү бардык континентте (Антарктидадан башка) таралган. КМШ өлкөлөрүндө 6 тукуму, 18 уруусу, 80дей түрү бар.
Алар курт-кумурска, кээде майда омурткалуулар, чанда өсүмдүк жана азыктанат. Кескелдириктер негизинен жумуртка тууйт, жумуртка тирүү жана тирүү туучулары да бар. Жылына 3–4 жолу 35тей жумурткасын таштайт. Айрым кескелдириктердин эти желет, терисинен түрдүү буюмдар жасалат. 36 түрү жана түрчөсү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
Кегети, ашуусу
Кегети, ашуусу — Түндүк Теңир-Тоодо, Кыргыз Ала-Тоосунда. Кегети (Чүйдүн сол куймасы) жана Чыгыш Каракол Кочкордун сол куймасы) сууларынын башынан орун алган. Бийиктиги 3702 м. Тоо кырларынын ашуудан салыштырмалуу бийиктиги 400—500 м. Капталдары тик. Ашуу девонкарбондун кумдук, катмарлуу конгломерат, сланец, мергель тектеринен турат. Ашуу аркылуу Чүй жана Кочкор өрөөндөрүн байланыштырган автоунаа жолун салу аракети болгон. Чүй өрөөнүнөн Ийрисуу жана Суусамыр жайлоолоруна мал ашырылат. Кыш мезгилинде кар калың жаап, 2-3 ай ашуу жабылат.
Морфонология
Морфонология – тил илиминин ар кыл типтеги морфемалардын түзүлүшүн, морфологиялык максатта колдонулган фонологиялык айырма-чылыктарын изилдөөчү бөлүгү. Терминге карата болгон тар түшүнүккө ылайык, Морфонологиянын объектиси - бир морфеманын составындагы фонемалардын вариациялануусу. Ал кең түшүнүктө алганда, Морфонологиянын объектиси: Морфонология фонология жана морфологияны байланыштыруучу звено катары грамматиканын өз алдынча бир бөлүгү морфологиянын тутумуна кирет. Азыркы учурда Морфонология боюнча изилдөөлөрдө морфонологиялык кубулуш-тардын функционалдык маанилерине негизги көңүл бурулууда.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Улуттук банктын ноталары
Улуттук банктын ноталары - Улуттук банк тарабынан кагазсыз формада чыгарылган жана акча-кредит саясатынын жүгүртүүдөгү акча массасын жөнгө салууга багытталган инструментикатары пайдаланылуучу, мамлекеттик кыска мөөнөттүү баалуу кагаздары.
Буностомоз
Буностомоз (Bunostomosis) - кепшөөчү малдын жумуру мите курттардын кесептинен пайда болуучу жугуштуу ылаңы. Көбүнчө жаш малды ылаңдатып, энзотиялык түрдө өтөт, ылаң ургундай коңур күздө, кышка жуук байкалат. Мите курт малдын ичегисинде уялайт. Ылаңдаган мал чычкактап, арыктайт, кансырат, музоонун шыйрагы жараланат. Айрыкча козу, му300 өлүмгө учурайт. Малдын кыгынан, ичегидей буностомдорду табуунун жана лабораториялык изилдөөнүн негизинде диагноз коюлат.
Улуттук банктын ноталары
Бир нотанын номиналдык наркы 10 000 сомду түзөт. Ноталар жүгүртүү мөөнөттөрү 7, 14, 28, 91, 182 күндүк болуп чыгарылат жана дисконт менен жайгаштырылат, ал эми номиналдык наркбоюнча төлөнөт. Ноталарды жайгаштыруу апта сайын өткөрүлүүчү аукциондордо жүзөгө ашырылат. Аукциондорго катышуу укугуна тике катышуучулар (Улуттук банк менен келишим түзүшкөн коммерциялык банктар ж.б.) Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Улуттук банктын ноталары боюнча өзүнө милдеттенмелерди албайт.
Буностомоз
Дарылоо: тиабендазол, фенотиазин, диптерекс тоют менен берилет. Профилактика: жаш малды бөлөк багуу, малды маалы, өлчөмү менен тоюттандыруу, сугаруу ж. б.
Улуттук банктын ноталары
Маалымат булагы
Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкынын сайтынан
Буностомоз
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
«Бабур-наама»
«Бабур-наама» - Бабур Захир ад-Диндин автобиографилык жанрдагы жазылган тарыхый чыгармасы. Бабурдун өмүр баяны жана тарыхый окуялар камтылган. Түрк (чагатай) тилинде 1526-30-жылы жазылган. Ал эмгекте 1493-1529-жылы Орто Азия, Афганстан, Түндүк Индиядагы маанилүү тарыхый окуялар, ал аймакта жашаган элдердин үрп-адаттарын, салтын, чарбасын жана башка чагылдырган маанилүү маалыматтар камтылып, тимуриддер менен Мухаммед Шейбанинин ортосундагы Моголстандагы так талашуу үчүн болгон согуштар, аймактагы шаарлардын (Аксыкент, Кабул, Шаш, Бухара жана башка) көрүнүшү, архрасы сүрөттөлүп, Сырдарыя, Жетисуу боюн мекендеген элдер, Азия менен Индостанды жердеген жаныбарлар тууралуу баяндалган. Ошондой эле Кыргызстандын саясий тарыхына жана тарыхый географиясына байланыштуу маанилүү маалыматтар кездешет. Түштүк Кыргызстандын тоолуу аймагын мекендеген чогорок уруусу тууралуу да айтылган. Бабурдун эмгегинде белгилүү окуяга, адамдын кулк-мүнөзү жана сүйүү сезимине арналган, ошондой эле кээде философиялык көз карашта жазылган ырлары да бар. «Тарих-и Рашидинин» автору Мухаммед Хайдар Дуглат тууралуу да кабар кездешет. Бабур дүйнөдөн кайткандан кийин чыгарма фарси, кийинчерээк англис тилине которулган. Чыгарманын кол жазмасын Н. И. Ильминский орус тилине которуп, 1857-ж. Казан шаарында, 1905-жылы А. С. Бевериже тарабынан Лондондон басылып чыккан. «Бабур - наама» англис (1826, 1921), француз (1871, 1985), орус (1943, 1958), түрк (1987), япон (1995, 1996), өзбек (1960), казак (1990, 1993) тилдеринде жарык көргөн. 1990-жылы «Бабур-нааманын» 460 жылдыгы эл-аралык деңгээлде майрамдалып, Ташкенде «Бабур-нааме жана Чыгыш Ренессансы» деген темада илимий-теориялык конференция өткөрүлгөн.
Криптон
Криптон (гр. Kryptos – жашырынган, лат Kryptonum),–Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 4-мезгилинин VIIIА группа элементи, асыл газдарга кирет, к.н. 36, ат. м. 83,80. 1898-ж. У.Рамзай менен М.Траверс ачкан. Кадимки шартта 1 м3 абада 1м3 К. эрийт, түссүз, жытсыз газ. Атмосферада 3×10-4 % болот (көлөм б-ча). К. 6 изотоп аралашмасынан турат: 78Kr (0,354 % көлөмү б-ча), 80Kr (2,27 %), 82Kr (11,56%), 83Kr (11,55 %), 84Kr (56,90 %) жана 86Kr (17,37 %). Окистенүү даражасы +2. К. молекуласы бир атомдон турат. Ат-ук радиусу 1,98; коваленттик радиусу 1,09. Иондошуу энергиясы: Kr0 ® Kr + ® Kr 2+ ® Kr 3+ (эВ менен ) 14,00; 24,57; 36,94 барабар. Тыгызд. 3,745 г/л (273К, 0,01 МПа), кайноо темп-расы -153,2оС жана балкып эрүү темп-расы -157,1оС. Суюк абалындагы К. тыгызд. 2,472 г/см3, ал эми катуу абалында – 3,100 г/см3. Катуу К. кубдук кристаллдык торчону пайда кылат: a =5,72Е (58К), z=4. Сууда эригичтиги – 1,1×10-4 кг/м3 (0оС, 0,1 МПа); 0,054×10-3 кг/м3 (25оС, 0,1 МПа); Суу жана орг. заттар менен клатраттар пайда кылат. Бир нече эксимердик бирикмелери белгилүү: KrF *, KrCl * , KrBr * , KrO * (УФ лазерде колдонулат). К. фтор (KrF2), фенол, хлороформ жана башка менен бирикмелери алынган. К. өндүрүштө абадан алынат. 85Kr радиоактивдүү изотобун b-нурун алуучу булак катарында медицинада, коррозияны изилдөөдө индикатор катары ж.б. колдонулат. Андан сырткары К. электровакуумдук техникада, ысытылып жарык берүүчү лампаларды, түстүү реклама түтүктөрүн (ак түс) толтурууда колдонулат. К. болоттон жасалган баллондо 5-10 МПа басым астында сакталат.
Чаңгыр-Таш күкүрт кени
Чаңгыр-Таш күкүрт кени Жалал-Абад облусунун Сузак районунда, Жалал-Абад шаарынан 18  км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1055 м бийиктикте. Кен 1931-ж. ачылган. 1934–1954-ж. кенде казып алуу иши жүргүзүлгөн, азыр кен иштетилбейт. 1949- жана 1968-ж. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Палеоген катмарынын «М» мергель жана «И» мергелдүү акиташ кабаттарында күкүрттүн табигый топтолушу кезигет. Күкүрттүү «П» кабаты 100–300 м тереңдикке чейин байкалган, анын калыңдыгы 0,5 мден 9 мге чейин, күкүрттүн орточо өлчөмү 14,83%, рудадан күкүрттү технологиялык бөлүп алуу 84,3% жетет. Күкүрттүү «Т» кабатында калыңдыгы 2,31 м болгон 2 руда тулкусу аныкталган. Аларда күкүрттүн өлчөмү 14,76% жана 11,43%. Рудадан күкүрттү технологиялык бөлүп алуу – 95,8%. Күкүрттүн запасы А категориясы боюнча 37,8 т, В – 65,9 т, С1–134,8 т, А+В+С1–238,5 т.
Суу менен камсыз кылуу
Суу менен камсыз кылуу — калкты, өнөр жайды, транспортту, айыл чарбасын жана башкалар суу менен камсыз кылуу чараларынын системасы. Калк сууну суу жүгүрткүчтөн (борбордошкон) жана кудук, арык, булактан жана башкалар (жергиликтүү) алат. Калк керектөөчү суунун саны элдин турмуш шартына жана санитариялык маданиятынын деңгээлине жараша болот. Канчалык жашоо шарт жакшы болсо, ошончо суу көп сарпталат. Айыл жеринде суу кишинин керектөөсүнөн башка да малды, талааны сугарууда жана башкалар керектелет. Суу менен камсыз кылуу системаларын пландоодо жана жайгаштырууда суунун сарпталуу нормасы, анын өлчөмү жана сапаты эске алынып, суу чыгуучу жана суунун сапаты бузулбай турган жерлерге курулат. Ичилүүчү суунун сапаты жана булак чыга турган жерди тандоо мамлекеттик стандарт менен белгиленет. Суу менен камсыз кылуу үчүн жер үстүндөгү (ачык) суулар жана жер астындагы суулар колдонулат. Жер астындагы суулар санитария-гигиеналык талаптарга ылайык келет. Ачык суулар — дарыя, көл, суу сактагычтардагы суулар калк сууну көп керектөөдө жана жер астындагы суу ресурстары азайганда пайдаланылат. Ал тазартылып, зыянсыздандырылмайынча колдонулбайт. Борборлошкон суу менен камсыз кылуу булактарынын жана суу курулмаларынын айланасында санитариялык коргоо зонасы белгиленип, катуу режимдеги зона бөлүнүп, анда суу бергич, насос станциясы, суу тазалагыч жана башкалар курулат. Ачык булактардан алынган суу коагуляцияланып, чыпкаланып, зыянсыздандырылат.
Кристаллдык торчо
Кристаллдык торчо (кристаллдык структура) – кристаллда атомдор, иондор же мол-лар туура жайгашуусу. Атом, ион же мол-ла жайгашкан точкалар торчо түйүндөрү деп аталат. К.т. пайда кылган бөлүкчөлөр жаратылышына жараша К.т. бир нече түргө бөлүнөт: 1) Иондук-К.т. түйүндөрүндө оң жана терс иондор жайгашат. Мындай К.т. туздар, оксиддер жана щелочтор мүнөздүү. Иондук кристаллдар жогорку эрүү темп-расына, катуулукка, аз учуучу касиеттерге ээ болушат; 2) атомдук – К.т. түйүндөрүндө коваленттик байланыш аркылуу байланышкан нейтралдуу атом жайгашат. Атомдук к.т. ээ болгон заттар өтө кыйындык менен эрип, катуу, морт болушат (алмаз, кремний, германий, боз калай, кремний карбиди); 3) металлдык – К.т. түйүндөрү катиондор кээ бир бөлүгү эркин атомдор менен толтурулуп, алардын ортосунда электрондор болушат. Мындай к.т. металлдарга гана мүнөздүү. Металлдар үчүн жогорку балкып эрүү жана кайноо темп-ралары, катуулук мүнөздүү; 4) мол-лык – К.т. түйүндөрүндө мол-лар жайгашып, алардын ортосунда начар Ван-дер-Ваальс күчтөрү аракеттенишет. Металлдык К. т. жөнөкөй жана татаал заттарга мүнөздүү. Мис., асыл газдар, галогендер, озон, аммиак, көмүр к-талары, парафиндер ж.б. бул заттар катуулугу аз болуп, төмөнкү темп-рада эришет жана кайнашат.
Бэлпр (Огайо)
Калкы - 6441 киши. Болжолдуу аянты - 9.2 км². FIPS коду — 39-05424.
Жеңил автомобиль
Жеңил автомобиль – экиден сегизге чейин жүргүнчү жана жүк ташуучу автомобиль. СССРде жеңил автомобиль алгачкы жолу Москвада «Спартак» заводунда 1927-ж. чыгарылган. Учурда Кыргызстанда пайдаланылып жаткан жеңил автомобильдер Москва, Нижний-Новгород, Ульяновск, Тольятти шаарында жасалып келүүдө. Ошондой эле алыскы чет мамлекеттерде (Япония, Германия, Америка, Англия, Франция) чыгарылган жеңил автомобильдер кеңири пайдаланылууда. Ал кыймылдаткычынын жумушчу көлөмү боюнча төмөнкүдөй литраждуу болуп айрымаланышат: өтө кичине (1,2 лге чейин), кичине (1,2ден 1,8 лге чейин), орто (1,8ден 3,5 лге чейин), чоң (3,5 лден жогору). Жеңил автомобильдин ар бир классы – салмагы, өлчөмү орточо пайдалануу көрсөткүчтөрү менен мүнөздөлөт. Жеңил автомобильдин кузову ар түрдүү болот: седан – кузову (чанагы) жабык, 4 эшиктүү, отургучу 2 же 3 катар жайгашат; лимузин – седанга окшош, бирок, ичинде тосмо орнотулган; купе – 2 эшиктүү, кузову жабык; кабриолет – седанга окшош, айырмасы – капкагы ачылат; фаэтон – 2 же 4 эшиктүү, үстү ачылат; универсал – кузову жабык, арт жагында кошумча эшиги болот. Өлкөбүздө негизинен «Волга», «Жигули», «Москвич» (Россия); «Мерседес», «Ауди», «БМВ» (Германия); «Тойота», «Ниссан», «Мицубиси» (Япония) жана башка маркадагы жеңил автомобильдер колдонулууда – жеңил автомобиль 300 км/с, ал эми атайын жарышуу үчүн арналганы 1000 км/стан ашык ылдамдыкта жүрө алат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Кергич
Жыгачтан төрт чарчы же тегерек кылып жасалып бетине сайма сайылчу жердик кериле турган алкак. Ал төрт кыр жана жумуру жыгачтардан болот. Бирине-бири кийгизиле тургандай сырткысы чоңураак, ичкиси кичирээк эки алкактан да жасалып, алкактын ортосуна кездеме кысылып бекитилет. Чоң кергич (40x75 см) бир гана жыгачтан туруп, кездеменин четтери ага чырашталып бекитилет. Сайма кездеменин керилген бөлүгүнө түшүрүлгөндөн кийин анын четиндеги чыраш сөгүлүп, улам жылыштырылып, кайра жөрмөлүп, бекитилип турат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Бабыр кыштагы
Бабыр кыштагы, Боор Ош облусунун Өзгөн районундагы кыштак. Мырзаке айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Өзгөн шаарынан 7 км түштүк чыгыш тарапта, Кара-Суу темир жол бекетинен 60 км. Деңиз деңгээлинен 1080 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 2001 (2002); негизинен тамекичиликте жана кой чарбасында эмгектенет. Негизги мектеп, оорукана бар.
Жээн кыз
Жээн кыз - жээндин кызынын тайлар тарабынан аталышы.
Селебекуйруктар
Селебекуйруктар (лат. Xiphosura) — муунак буттуу меростома сымалдуулар деген жандыктардын бир түркүмү, буларга молуктун селебекуйругу (лат. Tachypleus hoeveni), Полифем селебекуйругу (T. tridentatus), Сиам селебекуйругу (T. gigas) жана башка түрлөр кирет.
Сары-Талаа (Баткен району)
Сары-Талаа — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Дарыя айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 394 киши (2009-жылы).