Литва
Адабияты
Литванын алгачкы жазма эстеликтери 14–17-кылымда орус (белорус), латын жана поляк тилдеринде жаралган. 17–18-кылымда латын жана поляк тилиндеги адабият менен катар – Литва тилиндеги чыгармалар жаралган, алардын эң маанилүүсү К. Донелайтистин «Жыл мезгилдери» (1760– 75-ж. чен, 1818-ж. жарыкка чыккан). 19-кылымдын 1-жарымында С. Валюнас, А. Клемантис, Д. Пошка, С. Станявичюс, С. Даукантас жана башка акындар Литва адабияттын өнүктүргөн. Литва лирикасынын баштоочусу катары А. Страздас («Жарандык жана диний» ырлар жыйнагы, 1814), Л. көркөм прозасынын негиздөөчүсү деп М. Валанчюс («Балдар үчүн китеп», «Чоңдор үчүн китеп», экөө тең 1860, «Палангалык Юзе», 1869) эсептелет, А. Баранаускастын «Аникщяй токою» лирикалык поэмасы (1860–61) – Литва романтикалык поэзиясынын төл башы. 19–20-кылымдын биринчи Литва романы В. Петаристин «Альгимантас» романы жарыкка чыккан (1904), драматургия пайда болгон (Кетуракис, «Америка мончодо» комедиясы, 1895). Биринчи Литва Республикасынын мезгилинде (1918–40) адабиятка авангардизм идеялары кирет, бирок элдик ыр салттары менен терең байланышты сактап калган. Модернизм адабиятында неоромантизм өзгөчө таасирлүү болгон. 20-кылымдын 1-жарымындагы Литва адабияты ошондой эле символизм (Ю. Балтруштайтис, Ф. Кирши), футуризм (К. Банкикс, П. Тарулис), экспрессионизм (Г. Радускас, Ю. Савщикс) нугунда өнүккөн. Реалисттик багыт прозада өзгөчө өрүш алган (А. Венуалис, М. Пячкаускайте, П. П. Оринтайте). Советтик Литва адабиятында (1940–90) негизинен социалистик реализм үстөмдүк кылган: А. Гудайтис-Гузявичюс («Уста Иснотастын чындыгы», 1–2-бөлүк, 1948–49), Ю. Балтушис («Сатылган жылдар», 1–2-бөлүк, 1957–69), А. Беляускас жана башка жазуучулардын романдары. 1960–70-жылдары Литва адтына жазуучулардын лирикалык жана психологиялык салттарды уланткан жаңы муун келген: И. Мерастын «Тең чыгуу тез бүтөт» (1963) романы; Ю. Апутис, М. Слуцкис, С. Шадонис жана башкалардын новеллалары. Советтик мезгилдеги Литва поэзиясына идеологиялык багыттуулук жана пафос мүнөздүү (Э. Межелайтис, Т. Тильватис, А. Йиникас жана башка 1950- жылдардын ортосунан неоромантизм кайра жанданса (Ю. Марцинкявичюс, Я. Дягутит, А. Макдонис, Й. Стрелкунас), 1960–70-жылдарда модернисттик поэзия өрүш алган (Т. Венцлова, В. Миколайтис-Путинас, А. Венуолис жана башка). 20-кылымдын 2-жарымында драматургиянын ири өкүлү Ю. Грушас тарыхый драмаларды («Геркус Мантас», 1952; «Барбора Радвилайте», 1971; «Швитригайла», 1975) жараткан. Ошондой эле Ю. Глинкис («Грастын үйлөрү», 1970; «Тараза жылдыз», 1977), Г. Грауяскас, М. Ивашкявичюс, Г. Кунчюс, К. Остраускас, К. Сай жана башка драматургдардын чыгармачылыгы кеңири белгилүү болгон. 2-дүйнөлүк согуш учурунда жана согуштан кийин көп акын-жазуучулар Германияга, ал жактан Австралия, АКШ, Улуу Британияга эмиграцияга кетишкен. Улуу муундагы жазуучуларга (Й. Айстис, Б. Браздджёнис, А. Вайчюлайтис, Ф. Кирша, В. Креве, И. Шейнюс) өткөндү сагынуу, неоромантизм мүнөздүү болсо, орто муундагылар (К. Брадунас, М. Катилишкис, Ю. Кекштас, Г. Нагис, А. Ника-Нилилюнс, Б. Пукялявичют) экзистенциализм багытындагы философиялык прозаны улантышкан. Кичүү муундан А. Шкем, «Ак кепин» (1954) романын модернизм багытында жаратса, Люне Сутем, А. Мацкус, Ю. Мачюнас, Й. Мякас постмодернистик багытта ырларды жазышкан. Эмиграцияда төрөлгөн жазуучулар И. Мачюлите-Гуилфорд, А. Шилейк жана акын Р. Филип жана башка чыгармаларын англис тилинде жазышат. 1990-жылдардагы Литва прозасына фантасмагормониялуулук мүнөздүү (И. Скаблаускайте, Г. Береснявичюс, Д. Кайокас), советтик тоталитардык режимди постмодернизмге таандык ирония жана гротеск менен сүрөттөгөн романдар (Ю. Кунчинас, Р. Гавялис («Вильнюстук покер», 1989; «Жаш адамдын мемуары», 1991), Ю. Иванускайте («Мастан жана жамгыр», 1993), Ю. Эрлицкас («Китеп», 1996; «Литва тарыхы», 2000), ошондой эле М. Ивашкявичюс, С. Т. Кондротас, В. Юкнайтенин чыгармалары пайда болду. 20–21-кылымда документалдык стилдеги чыгармалар жаралган (Юкнайте, «Өзүңдү үнүңдөн таануу», 2002). З. Чяпайте, У. Барускайте, Д. Язукявичюте феминистик тематикага кайрылган. Заманбап прозада жан дүйнөнү ачып берген очерктик стилге умтулуу байкалууда; эссе жанры өрүш алууда. 20-кылымдын аягы – 21-кылымдын башында Литва адабияты адам менен жаратылыштын байланыш мотиви, ошондой эле неоромантизмдин салттарын сактаган постмодернизм багытына көңүл бурууда. Орус тилиндеги адабияты да өнүгүүдө.