cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кыргыз Республикасынын көркөм сүрөт академиясы
Кыргыз Республикасынын көркөм сүрөт академиясы Т. Cадыков атындагы — жогорку билим берүүчү көркөм сүрөт окуу жайы жана илимий-изилдөө мекемеси. 1991-жылы Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен Жогорку мамлекеттик көркөм сүрөт колледжи түзүлгөн. 2002-жылы Кыргыз Республикасынын Көркөм сүрөт академиясына улуттук статусу берилип, 2004-жылы Т. Садыковдун ысмы ыйгарылган. Академиянын максаты — көркөм сүрөт боюнча ар тармактуу, көп баскычтуу үзгүлтүксүз билим берүү концепциясын ишке ашыруу. Анын структурасы жогорку кесипкөй искусство чеберлерин жана искусство таануучуларды даярдоо үчүн окуу методикалык жана илимий базаны түзүүнүн бирдиктүү программасына киргизилген бир катар компоненттерди камтыйт. Академиянын көркөм сүрөт мектебинин баштапкы класстарынан 4 жыл бою (6—9-класс) республиканын шаарларынан жана райондорунан келген жөндөмдүү балдар— ошондой эле областтык балдардын көркөм сүрөт мектебинде окугандар көркөм сүрөт искусствосунан базалык билим алышат. Экинчи баскычы — 5 факультети бар 3 жылдык көркөм сүрөт окуу жайы. Институтта станок скульптурасы, живопись, өнөр жай графикасы, көркөм жасалгалоо, искусство таануу факультеттери бар. Академиянын структурасында илимий-изилдөө бөлүмү, илимий-методикалык музей иштейт. Туңгуч президенти — Т. Садыков (1995-жылдан).
Шоола
Шоола – Орус тилиндеги адабияттарда «заря» деп аталат;
Кененбаев Жолдошбай
Кененбаев Жолдошбай – акын. Жети-Өгүз районунун Чычкан айылында 1940-жылы 2-январда туулган. Айылдагы жети жылдык мектепти, 1959-жылы Барскоондогу С.Орджоникидзе атындагы орто мектепти, 1961-жылы Фрунзедеги советтик соода техникумун аяктаган.
Техникумдун жолдомосу менен 1961-жылы Пржевальскидеги шаардык соода уюмунда эмгек жолун баштаган. Соода тармагында 40 жыл иштеп, «Советтик сооданын отличниги” наамына татыктуу болгон.
Кыргыз мамлекеттик университетинин экономика факультетин сырттан окуп бүтүргөн.
«Социалисттик мелдештин жеңүүчүсү», «Эмгек ардагери», «Кыргыз-түрк элдеринин достугун чыңдагандыгы үчүн» төш белгилери менен жана бир катар грамоталар менен сыйланган.
Ысык-Көл облусунун өнүгүшүнө арналган чыгармачылык сынакта 4 жолу лауреаты болгон.
1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Түрк атанын балдары: Ырлар. – Каракол: Акыл, 1993. -103 б.
Ысык-Көлгө кут түштү: Ырлар жана поэмалар. – Каракол, Акыл, 1993. - 128 б.
Табият жана Шарият: Ырлар жана поэмалар. – Б.: Салам, 1995. - 124 б.
Окуу жана эмгек: Балдар үчүн. - Б.: Кутбер, 2009. - 358 б.
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер — ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССРинин маданиятына эмгек сиңирген ишмер. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1954-жылдын 30-ноябрындагы жана 1968-жылдын 15-майындагы жарлыктары менен бекитилген. Жогорку билими бар, адистиги боюнча кеминде 15 жыл маданиятты өнүктүрүүдө, физкультура жана спорт, маданият сарайларында, үйлөрүндө, клубдарда иштегендерге, өздүк көркөм чыгармачылыктын катышуучуларына, эл чыгармачылык үйлөрүнүн, газета-журналдардын, басмалардын, китепканалардын, кинематографиянын, окуу жайлардын ж. б. кызматкерлерине берилет.
Улуттук валюта тутуму
Улуттук валюта тутуму – өлкөнүн тышкы экономикалык байланыштарын камсыз кылуу үчүн валютанын иштөөсүнө түрткү берүүчү экономикалык, акча-кредиттик мамилелердин жыйындысы. У. в. т. төмөндөгү негизги элементтерди өзүнө камтыйт: улуттук валютаны; валюта корунун белгилүү бир көлөмү менен курамын; валюта теңдештигин; улуттук валютанын курсу менен анын аракет тартибин; валютанын өтүмдүүлүк шартын; накталай (жок) болуусун жана валюталык чектөөлөрдүн негизги түрлөрү менен усулдарын; эларалык эсептер менен анын түрлөрүнүн кредиттик жабдууларын колдонуунун иштеп жаткан режимин; өлкөнүн валюталык мамилелерин жөнгө салуучу улуттук органдар менен мекемелердин статусун; улуттук валюта жана алтын базарынын иштөө шартын.
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик патентик-техникалык китепканасы (МПТК)
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик патентик-техникалык китепканасы (МПТК) - 1967-жылы негизделген. Адеп китепкана Кыргыз ССР Мампланынын, Кыргыз Республикасынын Экономика жана финансы министрлигинин, Кыргыз Республикасынын Илим жана жаңы технологиялар боюнча комитеттин ведомстволоруна караштуу болгон. 1998-жылдан Кыргызпатенттин карамагында. МТПКда өтө маанилүү фонддор: патенттер, ГОСТтор, техникалык шарттар, курулуш норма эрежелери, авторефераттар, диссертациялар, илимий-изилдөө иштери боюнча отчёттор ж. б. сакталат. Китепкана жылына 50 миңден ашуун окурманды тейлеп, алардын колуна 1 млн 500 миңдей документ бере алат. Окурмандардын 80%ин жогорку окуу жайлардын студенттери, профессор-окутуучулар, ойлоп табуучулар, ишкерлер түзөт. МТПК белгилүү даталарга арналган тематикалык көргөзмөлөрдү уюштурат, интернет аркылуу окурмандар дүйнөнүн 60 патенттик ведомстволорунун ресурстарын колдоно алышат. Китепкананын иш-чаралары республикалык басма сөздө, Кыргызпатенттин «Вестник КП: вопросы интеллектуальной собственности», «Интеллект, чыгармачылык, турмуш» журналдарына жарыяланат.
Шиленди
Шиленди
Кенжеев Токтогул
Кенжеев Токтогул 1936-жылдын 20-мартында Кара-Кулжа районунун Алайкуу өрөөнүндөгү Кан-Коргон кыштагында туулган. 1953-жылы Токтогул атындагы мектепти бүтүргөн.
1958-жылы Жалал-Абаддагы зооветеринардык техникумду аяктап, Алайкууда мал доктор болуп иштеген. 1954–1964-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика бөлүмүндө Лениндик стипендия менен окуп окуу жайын кызыл диплом менен аяктаган. Төрт жыл мектепте сабак берген.
Журналисттик кесиби боюнча 1968-жылдан облустук «Ленин жолу» гезитинде бөлүм башчы, 1976–1997-жж. Ош облустук телерадио комитетинде 21 жыл башкы редактор болуп иштеген. 1999-жылдан «Ош шамы» гезитинин кызматкери болуп иштеп келет.
1957-жылы «Ала-Тоо» журналына ыр топтому жарыяланып, ошондон баштап республикалык, облустук басма сөздөрдө чыгармалары жарыяланып келген.
2005-жылы «Бизнес болдук» аттуу трагикомедиясы С.Ибраимов атындагы Ош улуттук кыргыз драма театрында коюлуп, аймактык театр фестивалында актуалдуу темасы үчүн лауреаты болгон.
1987-жылы ага “Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер” наамы берилип, Жогорку Кеңештин Ардак грамотасы менен сыйланган.
1972-жылдан Журналисттер союзунун, 1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Баатырдын бийик жылдызы: Очерк. – Ф.: Кыргызстан, 1973.
Эмгек тартиби – ийгиликтин өбөлгөсү: Публицистика. – Ф.: Кыргызстан, 1984.
Ариет жолу: Ырлар, поэма. – Ош: Жазуучулар союзунун облустук бөлүмү, 1996.
Ата жыты: Прозалар жана комедия. – Б.: Бийиктик, 2004.
Аманат дүйнө бул жалган: Ырлар, поэмалар. – Ош: Жазуучулар союзунун облустук бөлүмү, 2006.
Шибер
Шибер – жайкалып бийик жана жыш өскөн калың чөп, көк жайсаң.
Уретрит
Уретрит — заара чыгуучу каналдын (өзөктүн) сезгениши.
Тиричилик химиясынын препараттарынан уулануу
Уксус
Тиричиликте кеңири колдонулуучу 80%түү уксус (уксус эссенциясы) жана туз кислотасынын эритмеси, нашатырь спирти, жегич калий өтө коркунучтуу уу болуп эсептелет. Кислота же жегичти ичкенде ошол замат ооз, кулкун, дем алуу жолу катуу ооруйт. Былжыр чел күйүп калгандыктан ал шишийт, шилекей көп бөлүнөт. Дем алганда шилекей аба менен дем алуу жолуна кетип, дем кыстыгат. Бул учурда медициналык тез жардам чакырып, ал келгенче жабыркаган кишинин оозун чай кашыкка даки же бет аарчы ороп алып оозун тазалап туруу керек. Эгерде дем кыстыгуу белгилери байкалса ооздон мурунга жасалма дем алдыруу зарыл.
Уретрит
Себеби
Заара каналы травмага учураганда жана кан же лимфа менен микроб келгенде да уретрит болушу ыктымал.
Тиричилик химиясынын препараттарынан уулануу
Кислота же жегичтер
Кислота же жегич менен уулангандар көп учурда кан аралаш кусат, кээде кан көп кетиши мүмкүн. Бул учурда өз алдынча карынды тазалоого болбойт, себеби күчөп кусуп, кислота же жегич дем алуу жолуна кетип калышы мүмкүн. Жабыркаган кишиге 2—3 стакан (андан көп эмес) суу берүү керек, бул кислота же жегичтин күйгүзүү күчүн азайтат. Кээ бир кислота (мисалы, уксус кислотасы) канга түшкөндө кандын кызыл клеткасын — эритроцитти бузат. Тиричиликте өтө маанилүү органдардын (мисалы, бөйрөк) иши бузулат. Катуу күйүп калган киши шок абалына келиши мүмкүн. Кээде муунтат. Мында сөзсүз дарылоо мекемесине жеткирүү зарыл. Көздүн жана ооз былжыр челине түшкөн кислота жана жегичти суу менен жууп салат. Май такты кетирүүчү каражаттардын («Минутка», «Тип-Топ» жана башкалар) составында трихлорэтилен, төрт хлордуу көмүртек бар. Эгерде булар организмге кирсе боор жана бөйрөктүн ишин бузат.
Гурхан
Гурхан - Кара кытайлар мамлекетиндеги хандын титулу. Мусулман маалымат булактары боюнча Гурхан «башкы хан, улуу хан» дегенди билдирет.
Тиричилик химиясынын препараттарынан уулануу
Жардам көрсөтүү
Тиричилик химиялык каражаттар менен уулануунун бардык учурунда медициналык тез жардам чакыруу зарыл. Ал келгенче жабыркаганды кустурат (кислота же жегичтен башка каражат менен ууланса). Эсин жоготкон болсо, ыңгайлуу жаткырып, башын бир капталына буруп коюу керек.
Ар кандай тиричиликте колдонулуучу химиялык каражаттарды туура (эрежесин бузбай) колдонуу, балдар жетпегендей жерге сактоо, билбеген затты курт-кумурскага каршы колдонбоо мындай уулануунун алдын алат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аксак уйкаш
Аксак уйкаш – биринчи, экинчи, төртүнчү саптардын үндөшүүсүнөн куралган уйкаштык. Схемасы: а,а,б,а. Мисалы: Алты байса дубалың, (а) Ат болбосун кунаның. (а) Ак сакал чалга кыз берген, (б) Атама жетсин убалым. (а)    (Элдик ыр)
Адабият
Ж.Шериев, Кыргыз адабияты терминдеринин түшүндүрмө сөздүгү. Бишкек, 1994
Гурхан
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Уретрит
Түрлөрү
Уретрит катуу кармаган жана өнөкөт болуп бөлүнөт.
Дары-дармектен уулануу
Дары-дармектен уулануу. Уктатуучу жана сеп алдыруучу дарыдан көп уулануу болот.
Уретрит
Дарылоо
Катуу кармаган уретритти дарылабаса оору өнөкөт түрүнө өтөт. Бул учурда заара каналы кээде ачышса, кээде кычышат, бир аз ириң чыгып ич кийимди булгайт. Уретрит жугуштуу оору болгондуктан өз алдынча дарылануу жакшы натыйжа бербестен ар түрдүү кабылдоолорго туш кылышы мүмкүн. Туура дарылоону врач гана жүргүзө алат.
Алдын алуу
Уретритти жуктуруп албоо үчүн өздүк жана жыныс гигиена эрежелерин толук сактоо зарыл. Ошондой эле түрдүү сезгенүү жана жалпы инфекция ооруларын өз убагында дарылоо өтө маанилүү.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дашт-и-Кыпчак
Иртыш дарыясынан Эдил (Волга) дарыясына чейинки тарыхый-геогр. аймак. 9–10-к-да бул аймакты кыпчак уруулары мекендей баштаган. Аймакта башка калктар жашаса да (огуз ж.б. тилдүү түрк уруулары, финн-угорлор ж.б.), кыпчактардын саясий ролунун өсүшүнөн улам фарсыча Д-и-К. («Кыпчак талаасы») деп аталган. Славян ж-а Европа элдеринин жазма булактарында бул аймак «половец талаасы», «куман талаасы» деген ат м-н белгилүү. Моңгол жапырыгынан кийин деле бул аймак өзүнүн атын сактап калган. Урал (Жайык) суусунан чыгышыраактагы бөлүгү кийин Алтын Ордонун сол канатына караган. Азыркы Казак мамлекетинин түп-тамыры жана негизги фундаменти.
Алкоголь жана анын суррогаттары менен уулануу
Алкоголь жана анын суррогаттары менен уулануу. Тиричиликте алкоголь жана анын суррогаттары менен уулануу көп кезигет.
Уремия
Уремия — өмүргө коркунучтуу оор абал.
Козу карындан уулануу
Козу карындан уулануу. Козу карын менен катуу уулануу айрыкча жаз, күз айларында көп кезигет. Мындай уулануу кышында да байкалат. Бул козу карынды көп чогултуп, кышка сактоо эрежесин бузгандан болот.
Дары-дармектен уулануу
Чаралар
Ошондуктан бул учурда тез жардам чакырып ал келгенче биринчи жардам көрсөтүү керек. Эгерде жабыркаган киши эсин жоготпосо, башын бийиктеп коюп, курун чечип жаткырат. Врач келгенче 1—2 л суу берип кустуруп, ичеги-карынды тазалоо керек. Андан кийин ысык чай же кофе, 100 г каткан кара нан берсе болот. Сүт берүүгө болбойт, себеби ал уу заттын ичегиге өтүшүн тездетип, аны организмден чыгаруу кыйындайт. Кээ бир оорулууну мындай учурда жалгыз калтырбоо керек, себеби туруп басам деп, жыгылып бир жерин кокустатып алышы мүмкүн. Эгерде оорулуу эсин жоготсо башын ылдый каратып капталына жаткырып, врач чакыруу керек. Ал келгенче оозун былжыр суюктуктан тазалап, жасалма тиш болсо, аны алып коюп, тилин көмөкөйгө кетирбей, тартып туруу, улам-улам нашатырь спиртине нымдалган кебез жыттатуу керек. Эгер дем алуусу бузулса жасалма дем алдыруу зарыл.
Уулануу
Белгилери боюнча бөлүнү
Негизги белгилери боюнча катуу уулануу себебине жараша атайын уулануу жана кокустан уулануу болуп бөлүнөт.
Дабан аргымактары
Даван аргымактары – биздин заманга чейин. 1-миң жылдыктын акырында – биздин замандын 1-миң жылдыгынын биринчи жарымында Фергана өрөөнүндөгү Даван мамлекетинде асыралган аргымак аттар. Бул аргымактар менен  давандыктар  өзгөчө  даңазаланган. Алар «асман аттары» деп аталып, бүтүндөй Фергана элинин сыймыгы болгон. Даван аргымактарынын алтындан жасалган айкели падышанын сарайында турган. Байыркы кытай тарыхый жылнаамаларында: «Даван аргымактары жылкылардын асман тукумунан жаралган, алардан кызгылт тер чыгат»,– деп айтылат. Аска беттерине түшүрүлгөн сүрөттөрдөн давандыктар бул жылкыга табынганы да байкалат. Даван аргымактарынын ташка чегилген сүрөттөрү Араван районунан (к. Араван аска бетиндеги сүрөттөр), Сулайман-Тоодон табылган.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Козу карындан уулануу
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Уремия
Бөйрөктүн катуу кармаган жана өнөкөт оорусунан бөйрөк иши бузулганда заарадагы уу заттар, шлактар организмде кармалып адамды ууландырганда болот. Уремияда ар түрдүү азот, белок, углевод, май, гормон, фермент, туздар, суулар жана башкалар заттар толук иштелип чыгарылбай уу зат катары клеткаларда кала берет. Мындай учурда суу-туз, кислота-жегичтик тең салмактуулук бузулуп, электролиттер (калий, натрий, хлор жана башкалар) көбөйөт, ткандар дистрофияланат, нерв жана гормондук жөнгө салуу бузулуп, бардык органдар менен системалардын бузулушуна алып келет.
Алкоголь жана анын суррогаттары менен уулануу
Этил алкоголу менен уулануу
Киши өзү билбеген спиртти жана дары каражаттарын, алкоголдун ордуна колдонулуучу суюктуктарды ичпөө алкоголь суррогаты менен ууланууну алдын алат.
Урология
Урология (грек тилинен οὖρον — заара жана -λογία — окуу, илим) — клиникалык медицинанын сийдик бөлүп чыгаруучу органдардын жана эркектин жыныс органдарынын ооруларын, алардын пайда болуу себептерин жана диагнозун коюу, дарылоо, алдын алуу методдорун изилдөөчү тармагы.
Алкоголь жана анын суррогаттары менен уулануу
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Урология
Урология - хирургиянын бир бөлүгү болуп саналат. Ошондуктан нефрологиядан айрымаланып негизги сийдик бөлүп чыгуучу органдардын оорулардын өзүнө камтыйт. Ал хирургиядан 20-кылымда бөлүнгөн. Азыркы урологиянын актуалдуу проблемаларынын бири — пиелонефрит, сийдик жолдорунун таш оорусу жана шишиги, бөйрөк ишинин начарлашы жана башкалар.
Латын Америкалык эркин соода ассоциациясы
Латын Америкалык эркин соода ассоциациясы – Латын Америкасындагы айрым өлкөлөрдүн (Бразилия, Мексика, Аргентина жана башка) региондук соода-экономикалык бирикмеси. Жети өлкөнүн (Аргентина, Бразилия, Мексика, Парагвай, Перу, Чили, Уругвай) Монтевидео келишимине (1960) кол коюшу менен түзүлгөн. 1980- жылкы Монтевидео келишими менен Ассоциациянын базасында Латын америкалык интеграция ассоциациясы түзүлгөн. Ассоциациянын негизги максаты – региондук кызматташтыкты өнүктүрүү, экономиканын өсүүсүнө өбөлгө түзүү, табигый ресурстарды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу болгон. Бул уюм түзүлгөндөн баштап ички экономикалык кызматташтык мамилелер өскөн. Жогорку башкаруу органы тышкы иштер боюнча министрлер кеңеши, ал эми аткаруу бийлиги катары туруктуу аткаруу комитети эсептелинген. Штаб-квартирасы Монтевидео шаарында (Уругвай) турган.
Гавай гүлчүлдөрү
Гавай гүлчүлдөрү — (Drepanididae) гүлдөн тамактанып жашоочу чымчыктардын бир тукуму.
Уретроскопия
Уретроскопия — заара агуучу түтүктү уретроскоптун жардамы менен изилдөө ыкмасы. Заара агуучу түтүктөгү сезгенүү процесстерди, шишиктерди жана башкалар табууга мүмкүндүк берет.
Дары-дармектен уулануу
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Уретроскопия
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Уулануу
Уу заттар
Ууланууну пайда кылуучу көптөгөн химиялык заттар бар. Аларга ашыкча дозасы ууландыруучу дары каражаттар; тиричиликте (өздүк гигиенада, санитариялык максатта, косметикада) колдонулуучу ар кандай химикаттар; айыл чарба зыянкечтерине каршы колдонулуучу уу химикаттар; жаныбар токсиндери жана дары жасоодо колдонулуучу өсүмдүк уулары жана башкалар кирет. Мына ушул көптөгөн химиялык заттар организмге таасир этип ууландырат. Алар дүүлүктүрүүчү, күйгүзүүчү, терини ириңдетүүчү, тумчуктуруучу жана башкалар уулар болуп айырмаланат. Булардын көпчүлүгү дозасына жана организмге киришине карабастан айрым клетка жана тканга гана таасир этет. Ошондуктан уу заттар кан клеткаларын гана бузуучу — кан уусу (ис газы, селитра жана башкалар), борбордук жана четки нерв системасына таасир этүүчү (алкоголь, наркотиктер жана башкалар), бөйрөк жана боорду жабыркатуучу уулар (оор металлдын кошулмалары, козу карын уулары жана башкалар), жүрөк ишин бузуучу — жүрөк уусу (алкалоид тобундагы кээ бир өсүмдүк уулары), карын жана ичегини жабыркатуучу ичеги-карын уусу (кислота жана жегичтин концентрацияланган эритмелери) болуп бөлүнөт.
Чөйрөдөгү уу заттар
Кийинки жылдарда өнүккөн өлкөлөрдө химиялык заттарды өндүрүү көбөйгөндүктөн, чөйрөдө уу химиялык заттар көп чогулууда. Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун көрсөткүчү боюнча европалык өлкөлөрдө ар миң кишинин бири ууланып, ооруканага түшөт. Катуу ууланууга сеп алдырма каражаттарды такай колдонуу, тиричилик химиясынын көп өндүрүлүшү, шахтада жана химиялык өнөр жайдагы авария (өрт, жарылуу, уу газдын чыгышы), алкоголь ичкиликтерин көп ичүү жана наркотик заттарга кумарлануу (Баңгилик), аялдардын ооруканадан сырткары боюнан түшүрүү, ошондой эле өз алдынча дарылануу максатында дарынын чоң дозасын колдонуу жана башкалар себеп болот.
Бектуров Жумадил
Бектуров Жумадил (1935–2006) - акын.
Уулануу
Балдардын уулануусу
Балдардын уулануусу дарыларды жана химикаттарды туура эмес сактоодон болот.
Уремия
Түрлөрү
Катуу кармаган жана өнөкөт түрү бар.
Дашт-и-Кыпчак
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Урология
Уролог
Уролог — сийдик бөлүп чыгаруучу органдардын жана эркектин жыныс органдарынын ооруларын дарылоо, диагноз коюу жана алдын алуу боюнча даярдалган адис-врач.
Дабан мамлекети
Д а в а н ь, П а р к а н а – б. з. ч. 1-миң жылдыктын акыры – б. з. 1-миң жылдыгынын 1-жарымында Фергана өрөө-нүндө өкүм сүргөн мамлекет. Фарсы жазма булактарында Паркана, кытай жылнаамаларында Да-юань (Дабан) деп аталган. Коомдук түзүлүшүндө эрте феодалдык мами-лелер үстөмдүк кылган. Саясий түзүлүшүн чектелген монархия катары мүнөздөөгө болот. Мамл-тин падыша башкарган, анын бийлиги аксакалдар кеңеши м-н чектелген. Падыша маанилүү чечимдерди кабыл алууда аксакалдар кеңеши м- н макулдашкан. Мамл-тин борб. Эрши ш. болгон. Ал азыркы Араван кыштагынын жанындагы Мархамат шаар чалдыбары болсо керек. Мамл-те 70тен ашык чоң, кичине шаарлар болгон. Ш-ларга мунаралар салынып, коргон м-н курчалган. Калкынын саны 300 миңден ашык, чыгыш иран тилинде сүйлөгөн. Отурукташкан калк дыйканчылык м-н кесиптенген. Д-дыктар күрүч, буудай, беде, пахта айдашкан. Жемиш бактарын өстү-рүшкөн, өзгөчө жүзүмдүн мыкты түрлөрү өстүрүлүп, андан көпкө бузулбай сактала турган шарап даярдашкан. Уй, кой, эчки, төө, жылкы багышкан. Өзгөчө асыл тукум жылкылары м-н даңазаланышкан. Байыркы кытай тарыхый жылнаамаларында «Дабан  аргымактары  жылкылардын  асман  тукумунан  жаралган,  алардан  кызгылт  тер чыгат» – деп айтылат.
Урология
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Дабан мамлекети
Аска беттерине түшүрүл-гөн сүрөттөрдөн Д-дыктар жылкыга табынганы да байкалат. Д- дыктар Улуу жибек жолу калыптана электе Чыгыш Түркстан м-н соода байланышын түзгөн. Кытай элчиси Чжан Цань усундар өлкөсүнөн Нарын дарыясын бойлой Д-га келген. Бул мамл-ти ал Д. деп белгилейт. Д. ж-дө кытай императорлору  ушул  элчиликтин  маалыматтары-нан  билишкен. Соода жолунун  маанилүү  түйүнү болгон Д. мамл-н каратып алуу ж-а даңазалуу жылкыларга ээ болуу максатында Хан императору б. з. ч. 104-ж. ж-а 102-ж. Ли Гуанлинин жетекчилиги астында эки жолу согуштук жортуулун уюштурат. Алгачкы жортуулда кытай аскерлери Д-дын чыгыш чегарасында жайгашкан Ю ш-нан ары өтө алган эмес. 2-жортуулда чыккынчынын жардамы  аркылуу  Эрши  ш-на  кире  алышкан. Кытайлыктар кайткандан  кийин  аксакалдар кеңеши алардын койгон падышасын өлүмгө буйруп, Хан дөөлөтүнүн бийлигин тааныбай тургандыгын далилдеген. Кытайлар м-н согушта Эрши бүл-гүнгө учурагандыктан, Д-дыктар борборун Эршиден Гуйшанга көчүрүшкөн. Согуштан кийинки мезгилде Кытай м-н элчилик байланыштарын жүргүзүп турушкан. Б. з. ч. 42– 36-ж. түндүк хунндардын шанүйү Чжичжи чапкын уюштурат, бирок Д-дыктарды баш ийдире алган эмес. Б. з.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Уулануу
Биринчи жардам
Ууланууга толук ишенгенден кийин гана биринчи жардам көрсөтүү керек. Себеби кээ бир оорулардын, мисалы, айрыкча улгайгандарда миокарддын инфаркты, инсульттун белгилери кароче (ичи ооруп, жүрөгү айланып, кусат, алы кетет) ууланууга окшош болушу мүмкүн. Мындай белгилер ичегинин буралышында, энтеритте (Гастроэнтероколит) да болот. Бул учурда карынды тазалоо, ич алдырма туздарды колдонуу оор кабылдоолорго алып келиши мүмкүн.
Катуу ууланууну алдын алуу
Киши мурда өзү билбеген дарыны ичип же сыйпанып, өзүн өзү дарылоого болбойт. Үй аптекасында дарыны туура сактап, анда 1-жардамга зарыл жана ошол убактагы ооруну дарылоодо керек дарылар гана болуу керек. Дарыны бала жетпеген жерде, жабык идиште сактоо зарыл. Тиричилик химиялык каражаттардын инструкциясын бузбай пайдалануу, киши жашабаган бөлмөдө, тамак-аштан алыс сактоо керек. Консерваланган продуктунун таза экенине ишенгенден кийин гана аны тамакка колдонуу, өздүк гигиена эрежелерин так сактоо зарыл.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Алым-сабак айтышы
Алым-сабак айтышы – кандайдыр бир темада, ыкмада, бир багытта акындардын биринин оюн экинчиси улап, коштоп айтышы. Токтогул менен Эшмамбет калпага карата минтип алым-сабакташып ырдайт: Эшмамбет: Дайыма алдап жеп жүргөн, Даараты жок калпам ай. Токтогул: Дардаңдаба анчалык, Дадаңа искей калпам ай. Эшмамбет: Карып калган калпам ай, Калпалыгың айтам ай. Токтогул: Камынтпай алдың акчаны, Кашыңда сени не жаздык, Башыңды жегир калпам ай. Айтыштын бул түрү ырчылар арасында кеңири тараган, өзгөчө совет мезгилинде эмгек алдыңкыларын, колхоз-совхоздорду мактоодо көп пайдаланылган.
Адабият
Кыргыз адабияты терминдеринин түшүндүрмө сөздүгү. Бишкек, 1994
Манастын Көзкамандардын көчүнө жолукканы
Манастын Көзкамандардын көчүнө жолукканы — «Көзкамандар окуясына » тиешелүү сюжеттин башталыш түйүн эпизоду.
Көкчөнүкүнөн аттанып чыгып, Манас кырк чоросу менен аң уулап тамаша кыла кетмек болуп Тарбагатай тоосунда бугу, марал атып жүрүшүп, көбү жөө, азыраагы аттуу көчкө жолугат. Арасындагы аксакал адамдан жай сураша келип тууган экенин билишип кубанып көрүшүшөт. Көчтү Кара-Талдын оюна кондуруп, Көкчөгө, айланадагы казак, калмактарга кабар айттырып, кадыр салып суратып, үч Жүз жылкы чогултуп жаңы туугандарына берип, элге сүйүнчүлөп киши чаптырат. Абасы Үсөнгө эми өзүңөр жай келе бергиле деп, жол көрсөтүүгө бир нече жигит калтырып, Манас аттанып кетет. Кабарчылардын кабары аркылуу Үсөндүн келе жатканы элге дайын болот.
Радлов жазып алган вариантта да Көзкамандардын көчү, аларга Манастын талаадан жолугушу, элге кабар берүү айтылат.
Саякбай Каралаевдин вариантында жок. Шапак Рысмендеевдин вариантында, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында айрым өзгөчөлүктөр менен баяндалат, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында Сагымбай Орозбаковдун вариантына алда канча жакын айтылат.
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик символдору
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик символдору — Кыргызстандын өз алдынча, эгемендүү мамлекет экенин далилдеген негизги белгилер. Аларга мамлекеттик туу, герб жана гимн кирет. Көз каранды эмес республикалык болуп жарыяланганга чейин мамлекеттик символикалардын бардык түрүндө коммунисттик идеологиянын белгилери (орок-балка, 5 бурчтуу жылдыз, пролетардык ураан ж. б.) сакталып келген. Кыргызстан эгемендүү мамлекет болуп жарыялангандан кийин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан 1992-жылы 3-мартта мамлекеттүүлүктүн башкы белгиси болуп, кызыл түстөгү туу (авторлору — С. Иптаров, Б. Жайчыбеков, Ж. Матаев, М. Сыдыков, Э. Айдарбеков), ошол эле жылы 18-декабрда мамлекеттик гимн (авторлору — Ж. Садыков, Ш. Кулуев, К. Молодобасанов, Н. Давлесов), 1994-жылы 14-январда мамлекеттик герб (авторлору — А. Абдраев, С. Дубанаев) кабыл алынган.
Уремия
Алгачкы белгилери
Анын алгачкы белгилери: уремия менен жапа чеккен оорулуу көңүлсүз, алсыз болуп бат чарчайт, уйку качат, бети шишимик, кер сары тартат, тери кургап бырышат, түлөйт, денеси кычышып, тынчы кетет. Ооздун ичи жараланып, тил көчүп, ооздон аммиак жыттанат. Муундар шишийт да, буттун булчуң эттери качып, күчү кетет, сөөк сыздап, басуу кыйындайт.
Дарылоо
Убагында дарылабаса ооздо тамактын даамы сезилбей, кулак жакшы укпай, көз начарлайт. Уремия күчөй берсе кусуп, кан аралаш ич өтүп, кабылдоо өпкө, жүрөккө тарап, дем алуу кыйындап энтигүү, кырылдоо пайда болот. Жүрөк туш ооруп, жүрөктүн согуусу күчөп, жүрөк кабыкчасына сары суу толо баштайт. Уремияда кан басымы жогорулайт. Уремия күчөгөндө оорулуу эс-учун жоготуп, бардык органдардын иши бузулуп, өлүмгө дуушар кылышы ыктымал.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Przewlekła niewydolność nerek
Бектуров Жумадил
Жумадил Бектуров 1935-жылы 15-декабрда Тянь-Шань районундагы Чет-Нура айылында туулган. Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика бөлүмүн аяктаган. 1956–1961-жж. Ак-талаа райондук маданият үйүнүн директору, «Колхоз эмгеги» райондук гезитинде адабий кызматкер, «Ленинчил жаш» гезитинде кабарчы, бөлүм башчы, 1969-жылы «Советтик Кыргызстан» гезитинде адабий кызматкер, жооптуу катчы, Нарын облусу боюнча өз кабарчы, 1979-жылы «Мектеп» басмасында редактор, улук редактор, «Адабият», «Кыргызстан» басмаларында редактор, улук редактор болуп иштеген. Чыгармачылык жолу «Колхоз эмгеги» гезитине «Кел жаңы жыл» деген ырынын басылып чыгышы менен башталат. Г.Гулианын «Омар Хайамдын айткандары жөнүндө» романын кыргыз тилине которгон. Ж.Бектуровдун көптөгөн ырларына обон чыгарылган. «Дилжанар» сыяктуу 20дан ырлары музыкалык фондго жазылып алынган. 1993-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде:
КОТОРМОЛОРУ
‏‎
Күйүк
Күйүк — жогорку температуранын, химиялык заттардын, электр тогунун жана радиоактивдүү нурлануунун таасиринен ткандын жабыркашы. Ошого байлап, өз алдынча дарыланууга болбойт, инфекция түшүп, дарылоону кыйындатат. 3-даражадагы күйүктө тери жансызданып, карттанат, 4-даражасында тери гана эмес тереңиндеги эт да жансызданат, ал тургай көмүргө айланат. Акыркы эки даражасында жабыркаган кишини дароо мед. мекемеге жеткирүү зарыл. Күйүктүн оордугу анын даражасына гана эмес, аянтына да жараша болот. Эгер күйүктүн аянты чоң болсо (30%тен кем эмес) 1-даражадагы күйүктө да шок болушу мүмкүн. Химиялык заттардан күйгөн жерди ошол замат муздак суунун агымы менен 15—20 минут жууш керек.
Манас көзкамандарды сыйлаганы
Манас көзкамандарды сыйлаганы — Көзкамандар окуясынын башталышы, жалпы бөлүмдөгү орчундуу түйүн.
Көзкамандардын көчү келет. Манастын кадыры үчүн баатырдын туугандары келе жатышыптыр дешип эл дүрбөп, көчтүн алдын тосо барып Үсөнгө учурашып, сый көрсөтүшөт. Каныкей өрүлүктөй барам деп жүз мал союш алып, көчтү тосо чыгат, аттан түшүп жол боюнда туруп күтүп алып, урмат көрсөтөт. Көзкамандын балдары бизге жүгүнбөдү, текебер экен дешип күпүр кылышат. Карабөрк менен Акылай да келип жүк түшүрүшүп, үй тигишип кызмат кылышат. Кийген кийимин, жүргөн-турганын жактырбай, балит жашаганын жактырбаган Акылайды «көнгөн салты да, андай дебе — деп, Каныкей тыят. Калмакча сүйлөп, аларды тууган катары эсептеген Карабөрк гана Көзкамандарга жагат. Оогандан кайткан Манас жаңы туугандарынын көңүлүн көтөрүп, ыраазы кылуу үчүн алардын келген урматына той берип, үй-жай, буюм-терим, кийим-кечесине чейин жаңылап, эскилерин бүт өрттөтөт. Көзкамандар буга катуу нааразы болушуп, Манаска кекенип калышат да, анын көзүн тазалап, ордун ээлөөгө убадалашышат. Каныкей Манаска жаңы туугандарыңдын түрү бузук, түбү сага эл болбойт, кордук көрүп каласың, азыртадан бөлүп, ар кимисин ар кайсы жакка таратып жибер десе, тил албай коёт. Жаман оюн ишке ашыруу үчүн Көкчөкөз инилери менен кеңешип, байкап келмекке Манастыкына барат. Манастын тууганым деп үзүлүп-түшүп, урматтап кабыл алганын Көкчөкөз коркконунан кошамат кылып жатат деп түшүнөт. Көкчөкөз Манаска ысыкка көнбөгөндүк кылып кыйналып жатышкандыктан салкын, малга жайлуу жер сурап келгенин айтат. Манас сакалдуулар менен эл билген билермандарды чакырып кеңешип, Көзкамандар Ат-Башыга жашасын деп чечишет. Кашкарга жакын, четирээк барып камданып алып, Манасты анан жайлайын деп ичинен кымылдаган Көкчөкөз үйүнө келет. Көзкамандар Ат-Башыга көчүп, баатырдын туугандары менен кошо барабыз дешип, Меңдибай баш болгон айрым адамдар кошо көчүп барат.
Эпизод айрым өзгөчөлүктөрү менен Радлов жазып алган вариантта да берилген. Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын, ал түгүл бир-бирине дал келген деталдар да бар.
Батышка жортуул («Манас» эпосу)
Эпизод Радлов жазып алган вариантта, Саякбай Каралаевдин  вариантында, башка манасчыларда да кезикпейт. Демек буга караганда Сагымбайдын эпоско жекече кошумчасы катары кароо керек.
Керималиев Калкан
Керималиев Калкан - дастанчы-акын, жазуучу. Ат-Башы районунун Кара-Коюн айылында 1930-жылы 27-январда туулган. Кызыл-Туу, Кара-Суу, №1 В.И.Ленин атындагы орто мектептеринен билим алган.
Мектепти аяктагандан кийин «Пограничник» жети жылдык мектебинде мугалим болуп иштеген. 1952-жылы Кыргыз мамлекеттик университетин аяктаган.
1952–1990-жж. Ат-Башы өрөөнүндөгү бир катар мектептерде мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, директор болуп эмгектенип, 1990-жылдан ардактуу эс алууга чыккан.
1945-жылдан бери чыгармачылык менен алектенип, 50-60тан ашуун эмгектери мезгилдүү басма сөз беттеринде жарык көргөн.
Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин, Кыргыз Республикасынын Билим берүү министрлигинин, Кыргыз Республикасынын Маданият министрлигинин Ардак грамоталары, медалдар менен сыйланган. «Кыргыз Республикасынын Эл агартуусунун отличниги» төш белгисинин ээси.
2006-жылдан Кыргыз Республикасынын Маданият ишмерлер ассамблеясынын мүчөсү. Ассамблеянын атынан Аалы Токомбаев атындагы адабий сыйлыгынын лауреаты болгон. “Ат-башы районунун ардактуу атуулу” наамын алган.
Ат-Башы районундагы Кызыл-Туу айылына жаңы мектеп имаратын салдырган. Өзү жарым кылымдан ашык мугалим, директор болуп иштеген Кызыл-Туу орто мектебине Калкан Керималиевдин ысмы ыйгарылган.
1952-жылдан СССРдин, Кыргыз ССРинин Журналисттер союзунун, 1996-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Алп манасчы Келдибек. – Ат-Башы: Ат-Башы басмаканасы, 1995. – 100 б.
Кан Кошой – Б.: Кыргыз улуттук илимдер академиясынын басмаканасы, 1996. – 445 б.
Жаңыл Мырза. – Нарын: Нарын шаардык басмаканасы, 1995. –140 бет.
Көч Көчтүн Көк дөбөтү. – Б.: улуттук илимдер академиясынын басмаканасы, 1999. –126 б.
Асык-Кыргыздарынын эл агартуучу устаттары. – Б.: Инсат басмаканасы, 2002. – 288 б.
Чоко Баатыр. – Б.: Бийиктик, 2007. – 240 б.
Асык -Кыргыз тарыхы. – Б.: Maxprint, 2008. – 450 б.
Кызалак аке. – Б.: Maxprint, 2009. – 250 б.
Гавиалдар
Гавиалдар (Gavialidae) — крокодилдердин бир тукуму, буларга өкүл катары (лат. Gavialus gangeticus) Ганга гавиалы ж.б. кирет.
Tрикинг
Трикинг (англ. tricking, martial arts tricking)- аскердик искусство, гимнастика,брейк бийи жана башка спорт түрлөрүнөн түзүлгөн спорттун жаңы түрү. Ал эми трикинг менен машыккан адамды трикер, трикстер деп аташат.
Пайда болуу тарыхы
1960-жылдардан баштап АКШда аскер искусствосу гимнастиканын брейк бийинин элементтери менен толуктала баштаган. Аскердик өнөрдү көргөзгөн ар кандай мелдештерде жоокердик өнөр менен машыккан адамдардын улам кийинки муундары улам жаңы көнүгүүлөрдү ойлоп табышкан. Анткени мелдеште татаал көнүгүүлөр,жаңычылдык жогору бааланган. Мына ушунун өзү бул кыймылдын өсүп базасынын чыңдалышына алып келген. Трикингдин өз алдынча калыптанышына Эрни Рейс, Даниель Стерлинг, Энтени Аткинс, Энис Чеурфа Жон Валера сыяктуу бий жана спорт сүйүүчүлөрү зор салымдарын кошушкан.
Өнүгүшү
Трикингдин АКШдан башка континенттерге кулач жайышына интернет себепчи. Интернеттин жардамы аркылуу бул спортко көптөгөн адамдар тартылган.Трикерлердин эң алгачкы сайты bilang.com болгон. Кийинчээрек пайда болгон TricksTutorials.com сайты жана форум аркылуу дүйнөлүк трикерлердин башын бириктирүүгө мүмкүнчүлүк түзүлгөн. YouTube сайты да бүгүнкү күндө трикерлердин жеке видеороликтери аркылуу эл аралык деңгээлде тажрыйба алмашып  турушуна эң мыкты шарт түздү.
Тасмада
Трикингдин көнүгүүлөрү, соккусу абдан кооз көрүнгөндүктөн, аны дүйнөлүк тасмада мушташ кадрларды коюуда абдан кеңири колдонушат. Мисалы дүйнөгө таанымал трикер Энис Чеурфа киного (Трон:Мурас (2010))тартылуу менен бул спортту ачып көргөзгөн. Мындан тышкары Тони Жаа, Жеки Чан жана көптөгөн актерлор тасмаларында трикингди колдонушат.
Медициналык аспектте
Жаш өзгөчөлүгүнө токтолсок трикерлердин 5-6 жаштан баштап 50 жашка чейинкилерди кездештирүүгө болот. Демек трикинг кайсы убакыт болбосун адамдын ийилгичтигин.тең салмактуулугун, өзүн өнүктүрүүнүн мыкты булагы дегенге негиз бар.
Трикинг — абдан жаракатту спорт түрү болуп саналат.Бул спорт менен алектенгендердин эң жабыркачу дене мүчөсү бут. Көнүгүүлөрдү аткарууда эң негизги нерсе жерге туура түшүүнү өздөштүрүү башкы талап болуп саналат.
Өзгөчөлүгү жана багыттары
Башка спорттук кыймылдардан спорт түрлөрүнөн айырмаланып трикингде так иштелип чыккан нормативдик база жана эрежелер жок, ар ким өз мүмкүнчүлүгүнө,жаш өзгөчөлүгүнө ылайыктап жана фантазиясына карата машыгат. Трикерлерди машыгуусуна аткарган трюктарына карап 3 багытка бөлүп караса болот.
Трикинг “сырткы келбети” жагынан акробатика жана бразилиялыктардын аскердик искусствосу болгон капоэйрого абдан окшошуп кеткендиктен, көп учурда аларды чаташтырып алышат. Чындыгында, алар бири-биринен айырмаланышат. Капоэйро – аскердик өнөр болсо, ал эми трикингде ал жоокердик өнөрдүн элементтери гана камтылган. Трикингдин эң негизги өзгөчөлүгү сокку берүүчү көнүгүүлөрү сальто же буралып ыргып баратып каршылаш адамга сокку урууга негизделген. Мындан тышкары XMA жана MLM деген түрүн кезиктүрүүгө болот.
XMA (eXtreme Martial Arts) —Майк Чат тарабынан түзүлгөн спорттук карате. XMA —бул дагы гимнастика, бий, акробатиканы жана аскер өнөрүнүн бир катар техникалары,философисынан куралган. Трикингден айырмасы XMA атайын так белгиленген программа менен машыгышат.
Трикинг Кыргызстанда
Бул спорттун Кыргызстанга таралышына YouTube сыяктуу интернет сайттардын  ролу чоң. Бизде азырынча федерациясы түзүлө элек. Бирок интернеттеги видеолорду карап үйрөнгөн жаштардын саны арбын. Кыргыз трикерлери ал тургай эл аралык мелдештерге да катышып келишет. Алыскы Германия, Россия сыяктуу мамлекеттердеги мелдештерге катышып байгелүү орунду да камсыздоого жетишкен жарандарыбыз бар.
Интернеттеги шилтемелер
http://birge.ru/index.php/raznoe/novosti-birgeru/83-nurkazy-madanov-lsaltogotashtagandy-jrnm-depchypalagymdysyndyryp-algamr
Латындар
Латындар (лат. Latini) – Байыркы Италиянын индиевропа тегиндеги италик уруулары. Биздин заманга чейин 2-миң жылдыктын башында Апеннин жарым аралынын аймактарына лигурлар көчүп келип, Борбордук Италия аймактарын (Тибр жана Лирис (азыркы Лири) дарыясынын ортосу) ээлеп, Лаций (азыркы Лацио) аймагын мекендеген. 19–20- кылымдагы окумуштуулардын (Л. Пигорини, Италия; В. Гельбиг, Германия) пикири боюнча латындар – Альп тоолору аркылуу түндүктөн келген коло жана эрте темир археологиялык маданиятына таандык уруулар. Орус окумуштуусу В. И. Модестов латындардын ата-бабалары Террамар маданиятын түзгөн деп эсептесе, 20-кылымда италиялык окумуштуу М. Паллотино италиктер менен катар Адриатика аркылуу Италияга акырындап журт которгон чакан-чакан топтор болгон деп далилдеген. Ошондой эле Лациядагы Альбан дөбөлөрү, Лавиния жана башка аймактарда байыркы көрүстөндөр, археологиялык табылгалар латындардын дыйканчылык жана мал чарбачылык менен кесиптенип, уруу-уруу болуп жашаганын, алгачкы коомдук түзүлүштүн ыдыроо белгилери байкала баштаганын, алар жер-сууга, жаныбарларга сыйынып, магиялык үрп-адаттарды колдонушканын көрсөтөт. Биздин заманга чейин 6–5-кылымда латындардын түндүк тобу этрусктар менен бирге Римге каршы күрөшкөн. Латындар 2-Латын согушунан (биздин заманга чейин 340–338) кийин жоюлган.
Уу химикаттардан уулануу
Булар ичеги-карынга түшкөндө же алардын буусу менен дем алганда (ингаляциялык) катуу башталуучу өтө оор уулануу болот. Мында баш айланат, кускусу келет, көрүү начарлайт, шилекей көп бөлүнөт, тынчы кетет. Ал эми уу химикаттарды байкабай ичип алганда кусат, ич өтөт, баш, көкүрөк ооруйт, тердейт, ооз, мурундан былжыр агат. Оор учурда эсин жоготот, тырышат, дем алуу бузулат, токтоп калышы да мүмкүн, жүрөк жай согот, булчуң иши, артерия басымы төмөндөйт. Бул белгилер байкалары менен тезинен врач чакырылып, ал келгенче биринчи жардам көрсөтүлөт. Жабыркаган кишини таза абага чыгарып, булганган кийимин чечип, денесинин ачык жерин жууп салуу керек. Ал эми бул уу химикаттарды ичип алганда 3—4 стакан туздуу (1 стакан сууга жарым чай кашык туз) суу ичирип, кустуруп, ичеги-карынын 4—5 жолу тазалоо зарыл. Андан кийин ич алдырма ачуу туз берилет. Бесалол же бекарбондун 5—6 таблеткасын берип кургатылган нан менен чай ичирүү сунуш кылынат.
Чаралар
Оорулууну көмкөрөсүнөн жаткырып, кусунду дем алуу жолуна кетпес үчүн башын капталына буруп коёт. Дем алуусу бузулганы байкалса, жасалма дем алдыруу керек. Көп уу химикаттар айыл чарбада колдонулат (Айыл чарба уу химикаттар). Булар менен ууланганда уулануу белгилери бир нече саат, күн, ал тургай жумадан кийин байкалат. Жеңил ууланууда баш ооруп, жүрөк айланат, кусат, ооздун ичи металл даамданат, өтө тердейт, ич ооруйт, алы кетет. Катуу ууланууда ал кетип, бат чарчайт, ишке жөндөмдүүлүгү жоголот, баш айланып ооруйт, эсин жоготот, эске тутуу начарлайт, басыгы, уйкусу бузулат (күндүз уйку келип, түнкүсүн уйку качат), бир нерседен шекшинип коркот, таарынчаак болот, кулагына бир нерсе угулат же көзүнө көрүнөт, кээде жүрөк туш ооруйт, стоматит байкалат. Айыл чарбасында мышьяктуу, жездүү, бромдуу, хлордуу уу химикаттар колдонулат. Буларды колдонуу эрежелерин бузганда ар кандай оордуктагы ууланууга алып келет. Ошондуктан бул каражаттарды жабык идиште сактап, анда жазуусу болуу зарыл. Үйдөгү зыяндуу курт-кумурска, кемирүүчүлөргө каршы каражаттарды пайдалануунун эрежелерин так аткарып, аларды колдонуу учурунда үйдө киши, башка жандыктар болбой, тамак-аш жабык идиште сакталат. Ал каражатты чачуучу киши оозу, мурдун төрт катар даки менен байлап, көзүнө атайын көз айнек кийип алат. Бул каражатты колдонгондон кийин үйдү жакшылап желдетүү зарыл.
Алдын алуу
Киши өзү билбеген каражатты колдонбоо, айыл чарба уу химикаттарын колдонууда халат, кол кап, резина өтүк кийип, аларды тез-тез алмаштырып туруу, химикаттарды колдонууда респиратор кийүү, өздүк гигиена эрежелерин сактоо, иш бүткөндөн кийин ваннада же душ алдында жуунуу, иштеп жатканда тамеки тартпоо жана тамак ичпөө мындай уулануунун алдын алат.
Манастын Көкчөгө барганы
Манастын Көкчөгө барганы — эпосто мурдатан бар өзүнчө салттык окуя, Сагымбай Орозбаковдун вариантында өзгөртүлүп, кыскартылган түрдө Көзкамандарга байланыштуу окуялардын арасында баяндалат.
Уу химикаттардан уулануу
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Манастын Көкчөгө барганы
Манас Каныкейди алып келгенден кийин калмактар менен казактар жер талашып чыр чыгып, Көкчө жардам сурап Манаска киши жиберет. Манас кол курап камынып жатканда чыр бүтүп, эки эл жарашып калышат. Аны уккан Манас жыйган колун таратып, кырк чоросу менен Көкчөгө аттанат. Анткени Алмамбет кеткени Көкчө экөө көрүшө элек экен. Экөөнү көрүштүрүп, Алмамбеттин көңүлүндөгү мүдөөсүн айттырып, бугун чыгарып келмек болгон Манасты Көкчө кубанып кабыл алып, Алмамбетти көрүп көзүн жаштап өкүнүчүн билдирет.
Радлов жазып алган вариантта бул окуя башка окуялар менен бирге үчүнчү бөлүм. катары «Манас менен Көкчөнүн согушканы. Каныкейди алганы, Манас өлгөндөн соң кайра тирилгени” — деген темада берилген. Окуяда Манас Көкчөнү чаап алмак болуп жылкысын тийгени, ок тийип жарадар болгону айтылат. Ушуга жакын сюжет Шапак Рысмендеевдин вариантында да бар: Алмамбет Манаска келип, анын урматына берилген той тарагандан кийин, Алмамбеттин кадырын билбей капа кылгандыгы үчүн Көкчөгө нааразы болгон Манас анын жазасы деп жылкысын тиет. Жылкы тийүүгө Алмамбет барбайт. Көкчө каршылык көрсөтө албайт. Акеркеч жылкысынын артынан келип, Көкчөнүн Көгаласын жана бир аз жылкы сурап кетет. Алмамбеттин ызасы үчүн Манастын Көкчө менен согушканыБагыш Сазановдун вариантында да бар. Буга караганда Манастын Көкчөгө каршы барышы эпостогу мурдатан келе жаткан сюжеттердин бири. Сагымбай Орозбаковдун вариантында бул окуя өзгөртүлүп, согуш аралаштырылбай баяндалган дешке негиз бар. Эпизод Саякбай Каралаевдин  вариантында эскерилбейт.
Демографиялык саясат
Мисалы: балдардын төрөлүшүн көбөйтүү же токтотуу ж.б. Бул үчүн мамлекетте атайын мыйзамдар жана шарттар иштелип чыгат.
Демографиялык процесс менен саясаттын ортосундагы байланыштарга биринчилерден болуп көңүл бургандар Г.Мальтус жана У.Петти болушкан. Г.Мальтустун пикири боюнча жер шарында калктын санынын көбөйүшү жашоо үчүн күрөштүн курчушуна алып келүү менен күчтүүлөрдүн жеңип чыгышын шарттайт. Бул дүйнөлүк тынчтыкка коркунуч алып келиши мүмкүн. Бирок калктын абсолюттук көбөйүш процессин балансылоого жаратылыштын да алы жетпей калууда.
Жаратылыш адамзаттын керектөөлөрүн жана алардын келтирген зыяндарынын ордун толтурууга жетишпей калууда. Ошондуктан бул маселени мамлекет деңгээлде: үй-бүлөнүн жаралышын жана балдардын туулушун жөнгө салуу менен чечүү зарылдыгы келип чыгат.
Дүйнө жүзүндө болуп жаткан эпидемия, ачкачылык жана согуш сыяктуу көрүнүштөрдү Г.Мальтус позитивдүү көрүнүштөр катары эсептеген. Себеби алар «ашыкбаш» адамдардын санын азайтууга жардам берет. Демографиялык саясаттын көйгөйлөрүн бири – өлкөлөр ортосундагы миграциялык процесстерди жана алардын себептерин изилдөө.
Ал эми Кыргызстандагы демографиялык саясаттын негизги багыттары – миграция, эмгек ресурстарынын курамы жана түзүлүшү, эмгекке орноштуруу, калктын иш менен камсыз болушу ж.б.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Бектенов Касымалы
Бектенов Касымалы (1910-1975) - жазуучу, драматург, актер, режиссер.
Жарык көргөн китептери
Тоо арасында: Аңгеме. Ф.: Кыргызмамбас, 1954. 56 б.
Күндө өсөбүз: Тестиер балдар үчүн. Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1957. 64 б.
Таабалды-Пудовкин: Повесть. Ф.: Кыргызмамбас, 1959. 220 б.
Куйручук. Ф.: Кыргызмамбас, 1960. 175 б.
Апа, китеп окуп берчи: Бөбөктөр үчүн. Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1960. 24 б.
Таабалды-Пудовкин.  Ф.: Кыргызмамбас, 1962. 208 б.
Болгон экен. Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1963. 71 б.
Эки бала жана таан: Аңгемелер. Ф.: Мектеп, 1964. 30 б.
Райкандын күлкүсү: Аңгемелер. ф.: Мектеп, 1964. 111 б.
Куйручуктун күлкүсү. Ф.: Мектеп, 1970. 28 б.
Мени унутпа: Повесть жана аңгемелер. Ф.: Кыргызстан, 1970. 151 б.
Досумдун күлкүсү: Аңгемелер. Ф.: Мектеп, 1973. 131 б.
Шайыр Шаршен: Эл куудулу Шаршен жөнүндө ой толгоолор. Ф.: Кыргызстан, 1976. 132 б.
Куйручук: Аңгемелер. Ф.: Мектеп, 1978. 143 б.
Баатыр баяны: Повесттер. Ф.: Кыргызстан, 1980. 360 б.
Куйручук: Аңгемелер. Ф.: Мектеп, 1981. 144 б.
Топулуу торгой: Жомок. Ф.: Мектеп, 1985. 16 б.
Саяпкердин көз жашы. Ф.: Кыргызстан, 1987. 224 б.
Апа китеп окуп берчи: Аңгемелер. 2-бас. Ф.: Адабият, 1989. 32 б.
Орус тилинде
Хохлатый жаворонок.: Сказка для детей дошкольного возраста. Ф.: Киргизучпедгиз, 1959. 60 с.
Смех моего друга Райхана. Ф.: Киргосиздат, 1964. 198 с.
У горячего озера: Повесть. Ф.: Киргизучпедгиз, 1964. 67 с.
Смех Куйручука. Ф.: Киргосиздат, 1964. 198 с.
У горячего озера: Повесть. Ф.: Мектеп, 1965. 56 с.
Таабалды-Пудовкин: Повесть. Ф.: Киргосиздат, 1967. 229 с.
Смех моего друга Райхана. М.: Сов. писатель, 1969. 207 с.
Хохлатый жаворонок: Сказка. Ф.: Мектеп, 1971. 14 с.
Смех Куйручука: Рассказы. Б.: Адабият, 1991. 144 с.
КОТОРМОЛОРУ
Бианки В.И. Егорканын кызматы: Аңгемелер. Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1955. 43 б.
Фадеев А.А. Талкалоо: Аңгеме. Ф.: Кыргызмамбас, 1957. 188 б. Разгром.
Бианки В.И. Егорканын кызматы: Аңгемелер. Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1959. 176 б.
Мао Дунь. Таң алдында. Ф.: Кыргызмамбас, 1961. 536 б. Перед зарей.
‏‎ ‏‎ ‏‎ ‏‎ ‏‎ ‏‎ ‏‎‏‎ ‏‎
Манастын Түлкү баатыр менен согушу, Акунканга бел куда болушу
Манастын Түлкү баатыр менен согушу, Акунканга бел куда болушу — эпостогу кеңири белгилүү окуялардын бири, айрым белгилери боюнча (Акункан менен Манастын бел куда болушу) туруктуу салттык сюжеттердин катарына кошууга да болот.