cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Демигүү
Демигүү — организмге аба жетпегендей сезилип, дем алуунун ылдамдыгы, ыргагы жана тереңдигинин бузулушу. Демигүү организмге күч келгенде (физиологиялык демигүү) же кээ бир орган жана системанын оорусунда (патологиялык демигүү) организмдин ыңгайлануу реакциясынын бири болуп эсептелет. Физиологиялык демигүү организм күч эмгеги менен иштегенде кычкылтекти көп керектегенден болот. Терең жана тез-тез дем алганда организмге өпкө аркылуу келүүчү кычкылтектин саны 2—3 эсе өсөт. Ошол мезгилде дем чыгаруу менен организмдеги көмүр кычкыл газ бөлүнүп чыгат. Физиологиялык демигүү абада кычкылтеги аз бийиктикке чыкканда, чөйрөнүн абасы ысып кеткенде жана башка болот. Киши өзүнүн дем алуусун башкара алат. Патологиялык демигүү дем алууну жөнгө салуу бузулганда же мээде дем алдыргыч борбор жабыркаганда, уктатуучу же наркоздук заттар менен ууланганда болот. Көкүрөк клеткасы кырсыкка учураганда, өпкө абдан жабыркаганда (өпкөнүн сезгениши, туберкулёз, бронх астмасы, өпкө эмфиземасы жана башка) өпкө демигүүсүсү пайда болот. Бул учурда дем алуунун тереңдиги, ылдамдыгы бузулат, тери жана былжыр чел көгөрөт, моюн тамырлары көөп, бет чыңалып чыгат. Мындай демигүү кичине эле күч жумшаганда күчөйт. Жүрөк демигүүсү жүрөк начарлаганда болуп, оорулуу көгөрөт, кол-бут муздайт. Күч келгенде демигүү күчөйт. Бронх астмасы жана жүрөк астмасынын кармоосунда болгон демигүүдө оорулуу муунат. Патологиялык демигүүдө оорулуунун көкүрөгүн кыскан кийимдерин чечип, башына бийик жаздап төшөккө жаткырып, терезени ачып, бөлмөнү желдетип, тез жардам чакыруу керек. Дарыны врач гана сунуш кылат. Демигүүнүн мүнөзүн билбей туруп, дары колдонуу коркунучтуу.
Адельберг
Адельберг - Германиянын Бавария Жериндеги Майн-Шпессарт аймагына караштуу муниципалитет. Вюрцбургдан 40 километрдей түндүк-батышта жайгашкан.
Стилизация
Стилизация же стилдештирүү – белгилүү бир автордун стилин тууроо, ар кандай жол менен фольклордук же жазма адабияттагы даяр жолдорду ээрчүү, эски стилдин жаңы контекстте колдонуу, мурда кезиккен көркөм формаларды жана ыкмаларды бул же тигил максатта жаңы чыгарма жазууда колдонуу. Мунун оң жагы да, тескери жагы да бар.
Каржообай уулу Жөжө
Кыскача өмүр таржымакалы
Жөжө акын казактарга 1780-жылы Абылай хандын жортуулу маалында туткундалып кеткен кыргыздын саруу уруусунан Каржообай (казакча Қаржаубай) деген  кишинин уулу болгон.
1808-жылы казак жергесинде туулган. Жаштайынан жетим калган.
Бул тууралу Жөжөнүн ырында ачык маалымат орун алган. Кемпирбай акын Чөжө менен айтышканда ал да башка өнөрлөштөрү тарабынан кеңири ыкманы колдонуп, каршысын “сокурсуң”, “көрсүң”, “турагың жок тентиреп жүргөн тексизсиң” – деп кордоого өтөт. Мында курч, өткүр акын:
“Кезиме он жети акын түк кылган жок, сен кылармын дейсиңби, как басыңды ай” – деп жооп кайтарат. Омбуда казак акындары чогулган чоң жыйында бардыгын жеңип, булбул деген атак алат. Чөжөнүн ысмы кыргыздарга да кайдыгер эмес. Айтыш өнөрүндө алдына киши салбаган устаттыгы, жан адамдан жалтанбаган өткүрлүгү, курчтугу, тубаса таланттуулугу, жамгырдай нөшөрлөгөн төкмөлүгү, калыпка салгандай сөз чеберчилиги муундан-муунга аңыз сөз болуп айтылып келе жатат. Чөжөнүн насили – кыргыз. Ата-энеси илгерки Аблайкандын чабуулунда кул, күң катарында туткундалып кетиптир деген сөз бар. Чөжө 1808-ж. азыркы Көкчө-Тоо, Кызылтуу аймагында төрөлүп, ушул чөлкөмдө каза болот. Кийинки жылдардагы иликтөөнүн негизинде Чөжөнүн түпкү теги таластык саруу уруусунан экендиги аныкталган. Акындын өзү да Жети-Суу аймагын аралап жүргөн мезгилинде Байтик манаптын айылына келип, 1878-ж. таластык Жаныш акын менен айтышканда:
Мен – саруу, Жаныс – кушчу, чала буудан, Байтик эр экөөбүзгө ара тууган. Арбакка салармын арстан Байтик. Кем көрсөң Чөжө агаңды Жаныш куудан – деп өз уруусу жөнүндө ачык маалымат берет.
Ушул келишинде Жанышты ээрчитип, Талас жергесин, саруу уруусун аралап, өмүр бою эңсеген көңүл өксүгүн толтурат.
Маалымдоочулар экөөнүн айтышын Жаныштын өз оозунан уккан. Аны баласы Кишенбай да аткарып жүрөт.
Чөжө өзүнүн азиздигине, ата-энеси кул, күң аталып, коомдун материалдык, моралдык жагынан коргоого алынбаган катмарынан чыккандыгына жана да бөлөк элди элдеп, бөтөн жерди жердеп, өз туурунан ажырагандыгына карабастан, табият тартуулаган зор таланттын күчү менен төкмөчүлүктүн сересине чыгып, казак журтчулугунун сүймөнчүлүгүнө ээ болуп, булбул аталган акын.
Чөжө казак жергесинде аброй алып, ырлары калктын көңүл төрүнөн орун алган болсо да, байыртадан ата-бабасы турак кылган кыргыз жергесине сагынычы артып, бир аралап көрүп кетүүнү көксөйт. Бул айрыкча картайып калганда күчөйт. Бул оюн Байтикке ырдаганда:
Конуш анда болсо да, көңүлүм мында,
Сыртынан тилек тилеп жүрөмүн – деп ортого салат.
Төрт буттуулар
Төрт буттуулар (лат. Diplopoda) —  көп буттуулар классындагы жандыктардын бир классчасы.
Каржообай уулу Жөжө
Кыскача өмүр таржымакалы
Чөжөнүн Жети-Суу аймагындагы казак, кыргыздарга бир канча жолу келип эл аралагандагы, Байтиктин айылында 2-3 курдай болуп, ырдап акыркы келишинде Таластагы сарууларга чейин барып келгендиги жөнүндө кабарчылар маалымат бергендигине карабастан, кыргыз жергесиндеги Жаныш акын айтышы, Байтик манапты мактап, кордоп ырдагандары сыяктуу азыноолак гана чыгармалары бизге келип жетти.
Буга себеп, анын Байтикти мактап жүргөнүнөн болуу керек, 60-жылдары гана көңүл бурулуп, айрым чыгармалары кийин кагаз бетине түшүрүлгөн. Кабарчылардын маалыматына караганда, “Оторкан” сыяктуу эски эпикалык чоң жомокту жана “Кыз Жибекти” аткарып жүрчү экен.
Жөжө акын 1895-жылы Казакстанда өлгөн.
Акындык өнөрү
Жөжөнүн чыгармачылык өмүрү казак жергесинде, казак эл оозеки чыгармачылыгынын, салттуу ырчылык поэзиясынын нугунда калыптанып өнүккөн. Акын тарабынан түзүлгөн айтыштарынын мазмуну, ыр өлчөмү, көркөм ыкма каражаттары, тили, стили анын чыгармачылык өнөрканасынын өзгөчөлүгү, айтылыш орду жөнүндө ачык маалымат берип турат.
Акындын чыгармачылыгын казак илимпоздору эчак иликтөө объектисине киргизип, казак тарыхында Жөжө өз үнүнүн реалдуу баасын алган. Анын Байтик жөнүндө ырдагандарын да жарыялашкан. Кыргыздардын арасында түзгөн ырларын иликтөө иши каралган.
Чичерин мурутчаны
Чичерин мурутчаны (Prionus (Pogonartron) tschitscherini), (Semenov, 1889) - Республиканын фаунасында беш түрү менен белгилүү байыркы түркүмгө кирет, эстетикалык, зоогеографиялык жана генофондду сактоо аспектилери боюнча илимий мааниги ээ.
Түрдүн жетилген стадиясынын сырткы түзүлүшү
Узундугу 15,5–18,5 мм келген орточо коңуз, денеси чоң томпок, түсү ачык-күрөңдөн көмүрдөй карага чейин, билинер-билинбес күрөң темгилдүү. Көздөрү чоң, тостойгон жана жакшы өнүккөн. Алдынкы аркасынын туурасынан кеткен капталынын четтеринде майда тишчелери бар. Үстүнкү канаттары ийнинен баштап акырындык менен ичкерип, чокусуна жеткенде тегеректелген, ар бири үчтөн анча жетилбеген кабыргалар менен жабдылган. Канаттары жакшы өнүккөн, учпаганда толугу менен үстүнкү канаттардын алдында бүктөлүп жатат. Эркектеринин мурутчалары узун келип 22–24 муундуу, үстүнкү канаттарынын акыркы бөлүгүнө чейин жетет, бешинчи муундан баштап тыкыс жана узун тиштүү тарак сымал. Ургачысы белгисиз, сырткы кебетеси эркегиненен айырмаланат жана учпайт болуш керек.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түрдүн ареалы толугу менен Кыргызстандын чегинде жайгашкан. Фергана өрөөнүнүн тоо этектерин жана Кичи-Алай, Фергана, Чаткал тоо кыркаларынын жапыз тоолорун камтыйт.
Жашаган аймактары
Түр бадалдуу сейрек токойлордо, талаа тилкелеринде , көбүнчө деңиз деңгээлинен 600–1100 м бийиктикте бузулган аскалардын киши тийбеген жер кыртышынын өсүмдүктүү жана таштуу калдыктар менен көтөрүлгөн жерлеринде жашайт.
Саны
Өтө аз. Маршруттук каттоолордо таштардын алдында, аскалардын кычыктарында өтө сейрек кездешкен коңуз.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Толук изилденген эмес. Өнүгүүсү бир жылдан ашык болушу мүмкүн. Личинкалары шыбактардын тамырлары менен азыктанышат. Учуусу майдын аягынан августун аягына чейин созулат. Эркектери күндүз жерде коңулдарда жашынып жатышат, күүгүмдөн баштап саат 22–23кө чейин учушат. Ургаачыларын тиричилиги эмгиче белгисиз, балким учушпайт.
Чектөөчү факторлор
Түрдүн ареалынын кыскарышын себептери тоо этегиндеги жерлерди өздөштүрүү. Өсүмдүктөр менен жер кыртышынын бузулушу, жайыттарды күчөтүү жана пестициддерди пайдалануу. Личинкалары курт-кумурскалар менен тамактануучу омурткалуу жаныбарлардын азыгы.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Колго багуу жүргүзүлгөн эмес.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Азыркы убакта Кыргызстанда корголбойт. Түрдү Өзбекстандын Кызыл китебине киргизүүгө аракет жасалган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Мүмкүнчүлүктүн болушунча жердеген жерлерин алгачкы абалында сактоо. Табылган жерлери – Ташкөмүр шаарынын жана Араван айлынын тегерегинде мал жайыттарын кыскартуу, өсүмдүктөргө басым жасоону азайтуу зарыл. Түрдүн фенологиясын жана ургачысынын тиричилик мүнөзүн аныктоо талапка ылайык.
Статусу
II категория (VU B2ab(iii)). Чарбачылык зоналарында чачыранды жашаган, ареалы тар, сейрек кездешүүчү түр.
Елена Боннэр
Елена Боннэр (1923-2011)- Орусиянын чыгаан укук коргоочусу жана академик Андрей Сахаровдун жесири.
Кыскача өмүр жолу
Елена Боннэр 1923-жылы 15-февралда советтик Түркмөнстанда Мары шаарында партиялык кызматкердин үй-бүлөсүндө туулган.
Анын туулгандагы ысымы – Лусик Алиханова.
Атасы – армян тегиндеги Геворк Саркисович, Коминтерндин кызматкери болчу. Сталиндик репрессияга жазыксыз кабылып, 1938-жылы 13-февралда атылган.
Энеси – жөөт тегиндеги Руфь Григорьевна Боннэр 1937-жылы 10-декабрда камалып, 1938-жылы 22-мартта 8 жылга Карагандыга лагерге кесилген. 1954-жылы Елена Боннэрдин ата-энеси толук акталган.
18 жашында Улуу Ата мекендик согушка кетип, аскердик-дарыгердик поездде эмчи (медсестра) болуп иштеген жана оор жаракат алган.
1972-жылы КПССтин катарынан чыгат да, укук коргоо жаатында ырааттуу алектене баштайт.
1972-жылы академик Андрей Сахаровго турмушка чыгат.
Елена Боннэр саясий камактагылардын балдарына жардам берүү үчүн атайын кор уюштурат.
1975-жылы академик Андрей Сахаровго Нобел Тынчтык сыйлыгы ыйгарылганда, күйөөсүнүн өкүлү катары Ослодогу сыйлык тапшыруу аземине катышкан.
1976-жылы 12-майда “Маскөө Хелсинки тобун” негиздеген документке кол койгондордун арасында болду.
1980-жылы күйөөсү Сахаров менен чогуу Горький шаарына сүргүнгө айдалды.
1984-жылы Горький облустук соту тарабынан РСФСР Кылмыш кодексинин 190-1-беренесине ылайык (советтик коомдук жана мамлекеттик түзүлүштү каралоо) айыптуу деп табылып, жазасын күйөөсү сүргүндө жүргөн Горький шаарында өтөгөн.
“Кайра куруулар” доорунун башаттык учурунда, 1986-жылы декабрда, күйөөсү менен кошо кайра Маскөөгө кайтып келген. 1994-жылдын 28-декабрына чейин пост-советтик Орусиянын президентине караштуу Адам укуктары боюнча комиссияга мүчө болгон.
Чеченстандагы согуш аракеттерин айыптап, бул комиссиянын курамынан чыгып кеткен.
Елена Георгиевна Боннэр академик Андрей Сахаров атындагы корду жетектеп келди.
Ал 2008-жылы августта Орусиянын бийлигин Түштүк Осетиядагы согуш аракеттери үчүн айыптаган.
Боннэр 2010-жылдын 10-мартында Орусиянын оппозициячыл күчтөрүнүн жалпы орусиялык атуулдарга багытталган “Путин кызматтан кетүүгө тийиш” деп аталган кайрылуусуна биринчи болуп кол койгон.
2011-жылдын 18-июнунда Елена Боннэр 88 жашында АКШнын Бостон шаарында дүйнөдөн кайтты.
Боннэр жана кыргызстандыктар
Кыргызстандын Акыйкатчысы Турсунбек Акун Елена Боннэрдин дүйнөдөн кайтканын өзгөчө кайгылуу кабар катары кабыл алганын “Азаттык” үналгысына 19-июнда курган маегинде баса белгиледи:
- Тубаса укук коргоочу болчу. Анан талыкпаган, ушунчалык кыска сүйлөгөн, узун сүйлөгөндү жактырбаган, бардыгын бетке айткан адам эле. Ельцинге да, Горбачовго да, бүткүл дүйнөлүк диктаторлорго да каршы күрөшүп келген аябай өжөр, талыкпаган укук коргоочу эле.
- Елена Георгиевна Боннэрдин ишмердүүлүгүнүн эң чоң мааниси - ал Сахаровдун бүтпөй калган иштерин бүткөрдү деп эсептесек болот. Бүткүл дүйнөгө Сахаровдун идеясын таратып, анын көргөн кыйынчылыктарын, жети жыл Горькийде сүргүндө жүргөнүн маалымдап тараткан. Эң бир дүйнөгө белгилүү укук коргоочу катары анын мурастарынын баарын дүйнөгө жеткирди.
Боннэр айым кыргызстандык укук коргоочуларга да астейдил мамиле кылып, орчун учурларда аларды колдоого алып турган.
- 2002-жылы Аксы окуясында атайын ачкачылык жарыялап, Азиза Абдурасулова, аксылыктар нааразылык чарасында болуп жатканда Елена Боннер бизге баласын (өкүлүн) жөнөткөн. Баласы бизге кеңештерин берип, Елена Георгиевнанын атынан келип үч күн жаныбызда жүргөн. Ушунчалык бизге дем берип кеткен. Ошондуктан Боннэрдин идеясы Кыргызстанда да жайылып жатат.
Боннэрдин акыркы сөздөрүнөн
2010-жылы 26-декабрда Елена Боннэрдин соңку сөзү Орусиянын борборундагы Пушкин аянтына чогулган “Маскөө - баары үчүн” деген нааразылык жыйынынын катышуучуларына Виктор Шендерович тарабынан окулуп берилген.
Анда Елена Боннэр мындайча оюн жазган болчу:
“Мен – маскөөлүкмүн, “кавказ тегиндеги” жөөтмүн. 1941-жылы өлкөнү коргоого катышкам, 45-жылы сүйүнүчтөн ыйлагам. 53-жылы “дарыгерлерге каршы” козголгон ишке каршы наарахылык билдиргем. 1937-жылдын жаз мезгилинен бери бардык жылдар бою эмнеси болсо да апам Карагандыдагы лагердик абактан келет ко деп күткөм. Апам кайтып келип, эшиктин коңгуроосун басканда, аны тааный албай, апамды кайсы бир тилемчи экен деп кабыл алыпмын. Аттырылып кеткен атамды жылдар бою эстеп, көз жашым дайрадай агып келди. Атамдын ашказанында жара бар эле, ар күнү кечкурун ал: “Люся-жан, мага грелкага суу толтуруп берчи, ичим ооруп жатат”, - деп айтаар эле. Чоң энемди кошуп да ыйлачумун, а киши 37-жылдан бери үч жетимди багып чоңойтуп, кийин камалоого алынган Ленинградда жарык дүйнө менен кош айтышкан. Өмүр бою азап чегип өткөм, апамды абакка отургузушканы үчүн да, аны кийин тааный албай калганым үчүн да өзүмдү күнөөлүү сездим. Атамды атып салышканы үчүн, Востряков көрүстөнүндө атамдын эстелиги турганы, анын маңдайы бош калып жатканы үчүн да өзүмдү күнөөлүү сездим. Чоң энем менен чогуу камалоодогу Ленинградда өлбөй калганым үчүн күнөөлүүмүн. Мага Атажуртту коргоо керек болчу! Атажуртту! Эми болсо атамекенди сактоого каруум жок болуп калды. Атүгүл өзүмө грелкага суу толтурууга да чамам жок. Деги, Атажуртту кантип сактоого болот? Муну мурда да биле бербедим, азыр да билбейм. Мени да 26-декабрда Пушкин аянтына келгендердин сабында деп эсептеп койгулачы. Мени, бутум жылбай калганына карабастан, кайра да Атажуртту коргоо үчүн бул аянтка келди деп санагылачы!”
Пэмбертон (Нү-Жерси)
Пэмбертон (Нү-Жерси) (Pemberton) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1540 киши. Болжолдуу аянты - 1.6 км². FIPS коду — 34-57480.
Түштүк Теңир-тоо көмүрлүү аймагы
Түштүк Теңир-тоо көмүрлүү аймагы - Орто Азиядагы ири көмүр кендери жайгашкан жер.
Түштүгүнөн Түркстан, Алай, Какшаал кырка тоолору, түндүгүнөн Чаткал кырка тоосу, Талас-Фергана жаракасынын ортонку бөлүгү, Молдо-Тоо, Соңкөл менен чектешет. Көмүр кендери тоо арасындагы ойдуңдардын ортонку бөлүгүндө жайгашып, көмүрлүү 5 ири аймактан турат. Буга Алабуга - Чатыр-Көл, Түштүк Фергана көмүрлүү райондору кирет. Бул аймакта көмүрдүн бар экени жерг. элге эзелтен белгилүү болгон. Бирок, алгачкы геол. маалымат 1873-ж. берилген. Аймакта негизинен палеозой (силур, девон, карбон, пермь), мезозой (триас, юра) жана кайнозой (палеоген) тоо тектери жатат. Көмүр юра мезгилинин конгломерат, кумдук, аргиллит жана чопо катмарларынын арасында. Көмүрдүн күйүүдөгү орт. жылуулук берүү энергиясы 16,72 МДж/кг (Кызыл-Кыя), күлдүүлүгү 13,7%.
Ярмино (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Ярмино — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Маядыков айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 458 киши. Почта индекси — 452318, ОКАТО коду — 80224816006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Пальник-Шор (Колва куймасы)
Пальник-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын сол жээгинен 75 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эки кашка тиштүүлөр
Эки кашка тиштүүлөр (лат. Diprotodontia) —  баштыкчан айбандардын бир түркүмү.
Тавтологиялык уйкаш
Тавтологиялык уйкаш – уйкаштыкта бир эле сөздүн кайра-кайра кайталанышы. Мисалы,
Колдонулган адабияттар
Tautológia
Каркыра
Каркыра (Anthropoides virgo), (Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Евразиянын жана Түндүк Африканын талаалары менен жарым чөлдөрү. Индия менен Пакистанда кыштайт. Кыргызстанда деңиз деңгээлинен 3000 м ге чейинки бийикте талаалар менен шалбалуу талааларда жашайт.
Жашаган аймактары
Боздоңдорго, шалбалуу талааларга, кээбирде саздарга жана чарбалык талааларга уя салат. Жаз-күз учуп өтүү мезгилинде маданий өсүмдүктөр эгилген жайытта оттошот.
Саны
Чүй өрөөнү, Суусамыр, Кетментөбө, Ысыккөл ойдуңунда, Соңкөлдө, Арпада, Аксай өрөөнүндө, Атбашы, Нарын дарыяларынын өзөндөрүндө уялайт. Уялоочу куштардын жалпы саны 100 жупка жакын. Жазгы жана күзгү учуп өтүүдө көп санда болот. Чүй өрөөнүндө жазгы учуп өтүүсүндө 60000 особдон кем болбойт.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Жыныстык жагынан 3 жылда жетилет. Суудан алыс эмес, ачык, жайык жерге уялайт. Бир же эки балапан басып чыгарат. Жайдын аягында куштар топко биригишет.
Чектөөчү факторлор
Өрөөндүү райондордо уялоочу жерлерин казып, айдоо кылуу жана тоолуу райондордо малдын жайылышы. Киши тарабынан түздөн-түз кырып жоготуу.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Зоопарктарда оңой эле көбөйүшөт. Кыргызстанда колдо багылбайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
1985-жылы Кыргыз ССРинин Кызыл китебине киргизилген. Казакстандын Кызыл китебине да жазылган.Аңчылык кылууга тыюу салынган. Караталжапырык коругунун Соңкөл аймагынын территориясында бир нече жуп коргоого алынган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Коргоо үчүн атайын чаралар талап кылынбайт.Республиканын территориясында уялоочу популяциясынын санын тактоо өтө зарыл.
Статусу
VI категория, Near Threatened, NT: R. Монотиптүү түр. Кыргызстандын фаунасында уруунун бир гана өкүлү.
Омор хан
ОМОР ХАН (1785–1822) – Кокон хандыгын башкарган хан. Нарбото бийдин баласы. Омор хандын тушунда басып алуучулук саясат улантылган. Батыш багытты карай жортуулда 1816-жылы Түркстан шаары алынып, Сырдын төмөнкү агымы кокондуктардын колуна өткөн. Түштүк кыргыздарды багындыруу үчүн жортуулдар улантылган. 1821-жылы Омор хан Касан шаарынын акими Бекназар бийди Ош менен Кашкардын аралыгын жердеген сарыбагыш уруусуна каршы аттандырган. Ошол эле жылы намангандык аким Сейиткулбек баштаган кол Кетментөбөдөгү кыргыздарды багындырган. Омор хандын тушунда кандайдыр бир деңгээлде мамлекеттин социалдык-экономикалык, саясий гүлдөө доору болгон. Жаңы шаарлар түптөлгөн. Кокон шаарынын ички абалы жакшырып, мечит, оорукана, жана башка имараттар да салынган. Акча реформасы да жүргүзүлгөн. Ордодо хан-акын Омордун адабий ийрими пайда болгон.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Мукаш Абдраев
Абдраев Мукаш (1920, Сокулук, Чоң-Жар айылы-1978, Бишкек) - композитор.
Чыгармалары
Композитордун стили кыргыз фольклорунун бай традицияларына негизделген. Хор жанрын өнүктүргөн (мис.: «Кыргызстан жөнүндө ыр», «Компартия», «Ленин — Октябрь», «Кыргызстан жаштары»). Лирикалык обон («Азгырба, мени алдаба», «Студенткага» ж. б.), романстарды («Жалыныңа күйгөмүн», «Сүйгөнүм») жараткан. Анын чыгармаларында кантата, оратория, вокалдык-симфониялык поэмалар жана симфониялык музыка негизги орунду ээлеген. «Жаш жүрөктөр» (1953), «Токтогул» (1956), «Олжобай менен Кишимжан» (1963) операларын, А. Малдыбаев, А. Түлеев менен бирге «Жапалак Жатпасов» (1944), «Курманбек» (1944) драмаларына музыка жазган. Аспаптык пьесалары, күүлөрү бар. Абдраев «Токтогул композитор» (Б. Алагушев менен бирге), «Октябрдын нуру менен» аттуу монографиялардын, 5—6, 7—8-класстар үчүн «Ырдоо» окуу китебинин автору. Көптөгөн обондуу ыр жыйнактары чыккан.
Диагностика
Диагностика — оорунун белгилерин изилдөө жана ага диагноз коюу ыкмалары, принциптери жөнүндөгү медициналык илимдин бөлүмү; ооруну таанып-билүү, ага диагноз коюу. Д. оорулууну ар тараптан системалуу түрдө изилдөөгө негизделген. Ал изилдөөлөргө анамнез чогултуу; ооруган жерди кармап (к. Пальпация), каккылап (к. Перкуссия) көрүү, тыңшоо (к. Аускультация), көздү, кулакты, муундардын кыймылын, рефлекстерди жана башка текшерүү; лабор-ялык текшерүүнүн (кан, заара, какырык жана башка) жыйынтыгын изилдөө; рентгендик изилдөө, кардиография, сфигмография), электрокардиография, электроэнцефалография, эндоскопия, биопсия жана башка кирет. Жугуштуу жана аллергиялык ооруларды аныктоодо серологиялык жана бактериологиялык ыкмалардын мааниси зор. Диагноздун туура, убагында коюлушу натыйжалуу дарылоого, оорулуунун тез сакайышына мүмкүндүк берет. Патологоанатомиялык Д. (өлгөндөн кийин) өлүктү союп көрүп, ткандарды химиялык жана микроскопиялык жол менен изилдейт. Тирүү кезиндеги изилдөөлөрдүн жыйынтыгы менен салыштырып, диагноздун туура же туура эмес коюлганын аныктайт; сан.-медициналык практикада кенен колдонулат.
Мукаш Абдраев
Сыйлыктары
Абдраев Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1974), Эмгек Кызыл Туу жана «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган. Анын ысымы менен Бишкек шаарындагы номер- 3 музыкалык жатак мектеп аталган.
Диагностика
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Мукаш Абдраев
Айрым шилтемелер
АЙКӨЛ ИНСАН, АТАКТУУ КОМПОЗИТОР Берчи мага, жарым кашык музыка
Тесовая (Ванжил куймасы)
Тесовая — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ванжиль дарыясынын оң жээгинен 103 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — ОбьВасюган дарыясынын куюлушунан Вах дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Васюган, дарыя бассейни — Иртышке кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эки катмарлуулар
Эки катмарлуулар — сууда жашоочу, түзүлүшү жөнөкөй жандыктардын бир чоң тобу.
Тунгузка (дарыя)
Тунгузка — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уй дарыясынын оң жээгинен 287 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Башкыртстан
Башкыртстан Республикасы (Башҡортостан Республикаһы) же Башкыртстан, Башкырстан, Башкуртстан (Башҡортостан) — Орусия Федерациясы жана Башкыртстан Республикасы Конституцияларына жараштуу, укуктуу демократиялык мамлекет. Орусия Федерациясынын субъекти. Волга бою федералдык округуна жана Урал экономикалык районуна карайт. Пермь крайы, Свердловск, Челябинск, Оренбург облустары, Татарстан жана Удмуртия менен чектеш.
Мусаева Нурбүбү
Мусаева Нурбүбү Уз. 1951-ж. Жумгал районундагы Чоң-Дөбө айылында төрөлгөн. Бишкектеги финансы экономикалык техникумду бүтүргөн. 1983-ж. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Кочкордогу бөлүмүн уюштурган. Азыр Кыргыз Эл чеберлер союзунун «Белек» чакан өнөрканасынын башчысы. 1991-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Энеси Насиптин, кайын энеси Мариянын уздук таасирлерин алган. Ал салттуулукта кармаган шырдак буюмдарындагы борбордук оюмга көк-кызылдан «мүйүз оюмдарынын» ичи-сыртынан «карга тырмак оюмдары» менен айкалыштырып, өзүнчө үй (табакча) берет. Жээк оюмдарына «бадам оюмун», борбордук оюмдун табакчаларынан жарымын пайдаланат. Шырдакты беттеп оёт, четтик оюмдан үзүл-кесил өөн чыкпайт. Ал буюмдун «аламычына» нарындыктарга мүнөздүү «бычак учу оюмун», «ит куйрук оюмун», «сыңар мүйүз оюмун» ак-кара өңдө алат. Жээк оюмдарынын эки четине «аламыч» чыгаруу салтын да Нурбүбү мыкты өздөштүргөн. Уздун туш кийиздериндеги баипсалардан айырмаланган бөтөнчөлүгү «көчөт табакчаларынын» четтеринде жүргүзүлгөн «суусу» буюмдун кош капкалдырыктарындагы көркөмдүктөргө үндөшөт. Ал туш кийиз фонуна күрөң кызыл, көк-жашыл, сары-ак түстөрдү ич ара бирин бири жеңбегендей алат. Сайма, кийиз буюмдарынын айрымдары этнографиялык, тарыхый музейлерге экспонатталган. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1987-ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Кийиз үлгүлөрү үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Ардак грамотасы; 1991-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Сайма туштугу жана чакан шырдагы менен катышкан.
Башкыртстан
Аянты 143,6 миң км2. Калкы 4,1 млн (2005); негизинен башкырлар, орус, татар ж.б. улут өкүлдөрү жашайт.
Мусаева Нурбүбү
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Башкыртстан
Администрациялык аймак жактан 54 районго, 21 шаарга, 40 шаарчага бөлүнөт. Борбору Уфа шаары. Шаар калкы 64,8%. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - Мамлекеттик чогулуш (Өкүлдөр жана Мыйзам чыгаруу палаталарынан турат).
Ири дарыялары: Акидил, Уфа. Чымдак - күл жана боз токой топурактуу. Аймагынын 40%ын токой ээлейт. Түндүгүнө аралаш, ийне жалбырактуу тоо токой, токойлуу талаа мүнөздүү, талаа зонасынын көп бөлүгү айдалган. Башкыр коругу уюшулган. Башкырстандын аймагында байыркы адамдар палеолитте эле отурукташкан. Б. з. 4-кылымынан Батыш Башкырттанга түштүктөгү аймактардан көчмөн уруулар келе баштаган. 9-10-кылымдагы араб жазма булактарында башкырлар «башгирд» («башгурт) деген ат менен аталган. 9-10-кылымда башкырлар Урал тоосунун этектерин, Волга жана Яик дарыясынын өрөөндөрүн мекендешкен. 10-13-кылымда Башкырстан Волга-Камалык Болгария мамлекетине баш ийген. Башкыртар алгач бутпарастар болсо, 10-кылымдан тартып Волга-Камалык Болгариядан Батыш Башкырстанга ислам дини таркай баштайт.
1229-ж. Башкырстанга моңголдор басып кирип, 1236-ж. толук каратылган. Башкырстан Батыйдын агасы Шейбанинин улусуна кирген. 15-кылымдын 2-жарымында Алтын Ордо мамлекети бир нече хандыктарга бөлүнүп кеткен соң түштүк жана түштүк-чыгыш Башкырстан Ногой Ордосунун курамына, батышы Казан, түндүк-чыгышы Сибирь хандыктарынын курамына кирген. Орус аскерлери Казанды ээлеп, Казан хандыгы жоюлгандан (1552) кийин, падыша Иван IV Грозный хандыктын карамагындагы элдерди орус букаралыгына өтүүгө жана Орус мамлекетине салык төлөөгө чакырган.
1557-ж. Башкырстандын көпчүлүк бөлүгү Орусиянын курамына кирип, калгандары 16-кылымдын аягы 17-кылымдын башында кошулушкан. 16-кылымда башкыр элинин калыптануусу аяктаган. 17-кылымдын 2-жарымы 18-кылымдын ортосундагы башкырлардын бир нече жолку (1662-64, 1681-83, 1704-11, 1735-40, 1755 ж. б.) көтөрүлүштөрү падышалык өкмөт тарабынан аёосуз басылган. Бул окуялар тарыхка 17-18-кылымдагы башкыр көтөрүлүштөрү деген ат менен кирген.
1744-жылдан Башкырстан Оренбург губерниясынын (Уфа жана Исет провинциялары) карамагына кирген. 1865-ж. өз алдынча Уфа губерниясы түзүлгөн. Россия империясы тарабынан жүргүзүлгөн орусташтыруу саясаты 19-кылымдын башталышында кайрадан элдик толкундоолорго алып келген.
1917-ж. 26-октябрда (8-ноябрь) Уфада Совет бийлиги орнотулган.
1919-ж. 20-мартта борбору Стерлитамак шаары болгон РСФСРдин курамындагы алгачкы автономиялуу республика болуп, 1922-ж. 14-июнда борбору Уфа шаары болгон Чоң Башкыртстан Республикасы түзүлгөн.
1925-ж. Башкыр АССРинин алгачкы Конституциясы, 1937-ж. жаңы Конституциясы кабыл алынган.
Беличья дарыясы (Ватылька куймасы)
Беличья — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ватылька дарыясынын сол жээгинен 194 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Заречное
Заречное (Заречное) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Таш-Дөбө айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 541 киши.
Шарттуу аманаттар
Шарттуу аманаттар – башка адам тарабынан аманатчынын атына салынган, эсепти ачуу учурунда белгиленген жагдайлар пайда болгондо гана аманаттын суммасын пайдалануу мүмкүн экени шартталган депозиттер. Ал шарттар пайда болгончо аманатчы депозит каражаттарын аманатты салган адамдын жазуу түрүндөгү улуксаты менен гана пайдалана алат. Шарттар мыйзам чектеринде болуусу тийиш. Салуучу эгер аманатчы аларды аткарганын күбөлөөчү документтерди көрсөтө албаса, ошондой эле аткарганча аманатчы өлүп калган учурда, шарттарды өзгөртүп коё алат.
Куш
Канаттуулар, Куштар (лат. Aves, L. 1758) — классы жылуу кандуу жумурткалоочу омурткалуу жаныбарлар.
Абиш (Миякин району, Башкыртстан)
Абиш — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Биккул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 93 киши. Почта индекси — 452085, ОКАТО коду — 80244805002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Куш
1.Тумшугу 2. Башы 3. Көз кабыгы 4. Кареги 5. Аркасы 6. Кичи жапкыч канаттар 7. Акырек 8. Канат жапкычтары 9. Чалгын канаттарын жапкычтары 10. Куйрук үстү 11. Первостепенные маховые 12. Куйрук асты 13. Жамбашы 14. Предплюсневой сустав 15. Плюсна 16. Пальцы 17. Шыйрагы 18. Курсагы 19. Капталы 20. Көкүрөгү 21. Тамагы 22. Сыргасы]]
Куйруксуз
Куйруксуз жерде сууда жашоочулар (лат. Ecaudata или Anura) - азыркы кездеги жерде сууда жашоочулар классы, буларды уч түркүмгө куйруксуздар, куйруктуулар жана бутсуздар бөлүшөт. Азыркы убакта бул түркүмдүн 2000 ашык түрү бар, алар 256 тукумга, 16 урууга бөлүнөт. Куйруксуздар түркүмүнө кирүүчүлөр тулку бою кыска, моюну бөлүнбөгөн, чоңдорунун куйругу жок. Уруктануусу денеден тышкары сууда жүрөт. Сууга ташталган жумурткалары тоголок былжырак болушуп бири бири менен тыгыз байланышкан. Мисалы, көл баканыкы, ал эми кур баканын жумурткалары сууга тасма түрүндө созулуп ташталат. Жумурткаларынан куйруктуу көнөкбаштар өсүп чыгат. Аларда белгилүү бир убакыттын ичинде метаморфоз кубулушу жүрүп, буттары пайда болуп, куйруктары өспөй жок болушат. Бул абалда алар суудан сыртка чыгып, кайра сууга кирүүгө жөндөмдүү болот. Куйруксуздар пайдалуу жаныбарлар. Кыргызстанда бул түркүмдүн 4 түрү жашайт: көл бакасы, борбордук азия бакасы, курбака жана данатин курбакасы.
Эки аяктуулар
Эки аяктуулар (лат. Amphisbaenia) — кескелдирикке окшогон айбандардын бир түркүмчөсү, булардын төмөндөгүдөй түрлөрү белгилүү: күрөң эки аяк (лат. Blanus cinereus), темгилдүү эки аяк (Amphisbaena fuliginosa), флориданын эки аягы (Rhineura floridana).
Шарттуу бүтүмдөр
Шарттуу бүтүмдөр – жарандык укук илиминдеги негизги бүтүм максатына көзкаранды болбогон бүтүмдөр. Ш. б-гө каузалдык бүтүм карама-каршы келет.
Шарпылдак жары
Шарпылдак жары, Кыдырмажар — Ысык-Көлдүн түштүк жээгиндеги көлдүн суусуна такай келген абразиялык жар. Мындан жүздөгөн жыл илгери көлдүн деңгээли бийик кезде, анын шарпылдагы жардын түбүнө жетип турган; илгерки жол көлдүн суусун кечип, жардын түбү менен өткөн. Ошол мезгилдеги көл менен шырпылдактын абалы Верещагиндин тарткан сүрөтүндө даана көрүнүп турат (Москвадагы Третьяков галереясында). Геологиялык структурасы боюнча соңку неогендин жана алгачкы плейстоцендин чала кумдашкан конгломерат чөкмөлөрүнөн турат. Азыркы кезде көлдүн деңгээли төмөндүгүнө байланыштуу шарпылдак көлдөн обочороок калган. Шарпылдактын таманы менен көлдүн ортосөнан Бишкек- Каракол автомобильдик жолу өтөт.
Баскаков Николай
Баскаков Николай Александрович (1905-1995), белгилүү лингвист-түрколог, фольклорчу, этнограф, филология илимдеринин доктору (1950), профессор (1959), урал-алтай тилдери боюнча дүйнөлүк аты бар окумуштуу, түрк тилдеринин генеологиялык ажырымы боюнча адис. Н.А.Баскаков 640 эмгектин автору, анын ичинен 32 монографиясы бар. Түрк тилдери жана алардын тарыхый өнүгүшү боюнча бир катар фундаменталдуу көз караштарды айткан. Түрк тилдери, анын ичинен каракалпак, ногой, алтайлыктардын, хакас, казак, кыргыз ж.б. тилдеринин лексикасы, лексикографиясы, грамматикасы, тилдердин тарыхы жана алардын ажырымы боюнча көп эмгектерди жазган, каракалпак, ногой тилдеринин сөздүктөрүн түзгөн илимпоз. Түрк тилдүү элдердин (каракалпактар, татар, казак, түркмөн ж.б.) “эмгек сиңирген илим кызматкери” наамына ээ болгон. Эл аралык бир катар илимий мекемелердин мүчөсү катары таанылган.
Н.А.Баскаков 1905-ж. Вологод губерниясында туулган. Атасынын кызматына байланыштуу Грязовец шаарына көчүп келишип, 1915-ж. тартып Вологоддогу эркектер классикалык гимназиясынан окуйт. Чыгыш тилдерине, тарыхына жана маданиятына кызыгуусуна болочок окумуштууга Осмон империясында консул болуп иштеген атасынын досунун таасири тийген. Жергиликтүү музыкалык мектептен билим алып, аны өмүрүнүн аягына чейин калтырган эмес экен. 1922-ж. мектепти аяктап, Грязовец шаарындагы педагогикалык техникумга тапшырат. Ленинград университетинин Чыгыш тилдер факультетине, Тирүү тилдер институтуна бир нече ирет тапшырып өтө албайт. 1929-ж. Л.Ломоносов атындагы МГУнун тарых-этнология факультетине келип кирген. Биринчи курстан Каракалпакстанга практикага жиберилет. Кийинки жылы Казакстан, Кыргызстан жана Хорезм облусунда болот. 1930-1931 жж. Каракалпакстанга уюштурулган илимий экспедицияларга катышкан. 1934-ж. тартып Казакстан, Кыргызстан жана Ойрот Автономиялуу республикасында (Тоолуу Алтай) жергиликтүү калкты эне тилинде окутуу жана анын методикасы боюнча лингвистикалык комиссияда эммгектенген эле. Университеттен соң, Н.А.Баскаков Орто Азия, Кавказ, Дагестан, Сибирь аймактарында илимий жүрүштөрдө көп ирет болгон жана түрк элдеринин этнографиясы, тарыхы, тилдери боюнча өтө бай илимий маалыматтарды топтогон. Ошол эле учурда жыйналган маалыматтардын негизинде бир катар монографияларды жарыялаган. Каракалпак, ногой, алтай, хакас ж.б. тилдердин теориясы жаена тарыхы боюнча изилдөөлөрдү жүргүзөт. Жергиликтүү элдердин алфавитин түзүүгө жигердүү катышкан. Н.А.Баскаковдун “Введение в изучение тюркских языков” (1969) аттуу монографиясында Х к. түрк элдери төрт тилде сүйлөшкөн, алар кыргыз, огуз, кыпчак, уйгур тилдери деген тыянакты жазгандыгы белгилүү. Өзгөчө аз сандуу элдер болгон ногойлор, каракалпактар, алтайлыктар, хакастардын тилдеринин алфавитин түзүү, грамматикасы, орфографиясын калыптандырууга өзгөчө зор салым кошкон. Н.А.Баскаков өмүр бою Тил институнда илимий кызматкер болуп эмгектенген.
Ллойд Жорж Дэвид
Ллойд Жорж Дэвид (17. 1. 1863, Манчестер – 26. 3. 1945, Уэльс, Карнарвоншир, Лланистимдуиге жакын Тай-Неуит) – Британиянын мамлекеттик жана саясий ишмери; Либералдык партиянын лидерлеринин бири. Мугалимдин үй-бүлөсүндө туулуп, юридикалык кызматтарда иштеген. 1888-ж. Уэльстеги Карнарвоншир графтыгынын муниципалдык кеңешине олдермен болуп шайланган. 1890–1945-ж. британ парламентинин Общиналар палатасына депутат (Либералдык партиядан). 1905–08-ж. Г. Кэмпбелл-Баннермандын либералдык кабинетинде соода министри, 1908–15-ж. Г. Г. Асквиттин өкмөтүндө финансы министри. Консерваторлордун колдоосуна таянып, 1916-ж. декабрда Асквиттин либералдык өкмөтүн кулаткан. 1919–22-ж. коалициялык өкмөттүн премьер-министри болгон. 1919–20-ж. Париж тынчтык конференциясында көрүнүктүү роль ойноп, Версаль тынчтык келишимин (1919) түзүү демилгесин көтөргөн. 1919–20-ж. Түркиядагы улуттук-боштондук кыймылга каршы согушту жактаган. Гитлердин улутчул саясатын колдоп, СССРге каршы күрөш жүргүзүүгө умтулган. Фашисттик бийликтин саясатына туура түшүнгөндөн кийин, Англияны СССР менен достук мамиле түзүүгө чакырган. 1945-ж. граф титулун алган.
Түштүк Теңир-тоо металогениясы
Түштүк Теңир-тоо металогениясы - Теңир-Тоонун түштүк бөлүгүндөгү ири аймактын тектон. стадияларында жана геосинклиналдык өнүгүш мезгилинде кенташ кендеринин пайда болуу шарты, таралуу закон ченеми.
Брно
Брно – Чехиядагы шаар, өлкөнүн маанилүү экономикалык жана маданий борбору. Түштүк Морава облнун администрациялык борбору. Свитава жана Свратка дарыясынын кошулган жеринде жайгашкан. Калкы 365,8 миң (2006), калкынын саны боюнча өлкөдөгү 2-шаар (Прагадан кийин). Европадагы үч транспорт коридорунун кесилишкен жериндеги жолдор тоому. Брного жакын «Достук» нефть куурунун бир тармагы өтөт. Темир жана автомобиль жолдор тоому. Машина куруу (түтүк, трактор жана станок куруу, химиялык өнөр жайына жабдуу жана башкалар), жүн, тамак-аш, эмерек, полиграфиялык өнөр жайы бар. Жыл сайын эл аралык өнөр жай (негизинен машина) ярмаркасы өткөрүлөт. Чех Илимдер академиясынын филиалы, музыкалык искусство академиясы, Морава музейи, университет бар.
Түштүк Теңир-тоо металогениясы
Аймакта кенташ кендери үч стадияда пайда болгон. Алгачкы стадияеы ордовиктин аягынан карбондун аягына чейин геосинклиналдын пайда болушу анын жетилүү мезгилине туура келип, негиздүү эффузия, негиздүү жана ультранегиздүү интрузия жиреп чыгып, магма (хром), скарн (темир) жана гидротерм кендери пайда болгон. Жанартоо, терриген жана карбонат тектеринде сымап, сурьма, марганец, алюминийдин (боксит) экзоген кендери кезигет. Ортонку стадия карбондун ортосунан пермдин аягына чейинки геосинклиналдык бүктүлүүлөрдүн негизги фазасындагы мезгилге туура келип, мурдагы чөкмө тоо тектер бир аз метаморфизмделип, гранитоид интрузиялары жиреп чыгышы менен геосинклиналдын ички зонасында сейрек кездешүүчү металлы бар пегматиттер, вольфрам, мышьяк, кобальт, полиметаллдуу гидротерм кендери пайда болгон. Кийинки стадияда пермдин аягы, триастын башталышындагы геосинклиналдык режим токтолуп, эндоген кендеринин пайда болушу менен мүнөздөлөт. Мында сурьма, коргошун, цинк кендери топтолгон.
Брно
Сепил катары 11-кылымда пайда болгон. 11-кылымдын аягынан Пржемыслович уделдүү княздыгынын администрациялык борбору; 12-кылымдын аягынан Морава маркграфынын резиденциясы; 1243-жылдан королдук эркин шаар. 1526–1918-ж. Габсбургдардын бийлиги астында болгон. 13–18-кылымдагы архитектура эстеликтери (13-кылым. Шпильберк дөңсөөсүндөгү сепил), готика стилиндеги чиркөө (Ыйык Пётр, Ыйык Якуб), Эски (14–16-кылым) жана Жаңы (16–18-кылым) ратуша сакталган. Эл аралык өнөр жай ярмакалары өткөрүлүүчү павильон комплекстери (1927–28), М. Махованын үйү (1930), Морава банкы (1930–31), почтамп (1038), Тугендхайт вилласы (1930–31; Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген) бар.
Мураталиев Толтой
Мураталиев Толтой Кыл кыяк устасы жана кыякчы. 1939-ж. Кемин районундагы Кайыиды айылында төрөлгөн. Билпсектеги музыкалык окуу жайын бүткөн (1964). 1961-жылдан Эмгек Кызыл Туу ордендүү Т. Сатылганов атындагы кыргыз мамлекеттик филармониясында эмгектенет. Кыргыз республикасынын эмгек сиңирген артисти (1991). Кыл кыяктын жалпы түзүлүш жердигин арчадан, өрүктөн, жаңгактан ж. б. алып, капкагына төө же торпоктун өтө кургаган терисин тандаган. Жылкынын туу куйругунан жулунган 65 талды тегиздеп, аспаптын ичке кылынын башкы учун үч оропмо түйүндөп, экинчи учу кыл кыяктын сол кулагынын тешикчесинен жана моюн тешикчесинен өткөрүлгөңдөн кийин кыл кыяктын түпкү куткунуна үч оролмо түйүн аркылуу бекитет. Уста эки-үч жылы такай күүлөнүп тургандай кайраттуу кылдарды тандайт. Кыл кыяктын тепкесинин жердигин карагай, арча, тобулгу, четин, өрүк өңдүүлөрдөн алат. Ага үч ача өскөн жыгач керек (бийиктиги 3 см, тик турган сол буту 4 см, оң буту 3 см) аспаптын капкагы теринин бетине коюлат. Кыл кыяктын жаасынын узундугун 60 см табылгыдан кылат. Жылкынын туу куйрук кылын тобулгунун башына бекитип, кылдарды бири бирине чаташтырбай тегиз жаанын учундагы кайыш куткунга бекитет. Аспаптын авазын күчөтүү үчүн чебер Тянь-Шань, Ысык-Көл, Чоң Кемин тоолорундагы карагайлардын кызыл түстөгү чайыры аркылуу анын кылын чыйратып алат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кызыл тилкелүү сойлок
Кызыл тилкелүү сойлок (Rhodorhachis) – түрпүлөр түркүмүнө кирүүчү суу жылаандар уруусундагы, сойлоктор тукумундагы уз. 2,4 мге жетет. Кыргызстанда эң бир начар изилденген. Сойлоктордун ичинен чанда жолугат. Кыргызстанда бир гана жерде Тяньшандын батышында Узунакмат өрөөнүндө жашаганы байкалган. Тоо бетинин күнгөй жагын, бадал баскан кумдак, таштуу жарларды, деңиз денг. 2300 м бийиктиктеги жерлер. Кээ бир маалыматтарга караганда булар күндүзү, демилгелүү болуп 7 айга чейин өтө кыймылдуу келет. Бир жылда бир гана жолу 4-9 жумурткаларын тууйт. Майда кескелдирик жана кемирүүчүлөр менен азыктанат. К. т. с-тун саны азайгандыктан Кыргызстандын Кызыл китебинин тизмесине катталган.
Альчи (Мисс куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Девтерофлебиялар
Девтерофлебиялар (лат. Deuterophlebiidae) — чиркейлердин бир тукуму, буларга укмуштуу девтерофлебия (лат. Deuterophlebia mirabilis) кирет.
Шарттуу ведомстволук тийиштүүлүк
Шарттуу ведомстволук тийиштүүлүк – иш сотто (арбитражда) мыйзамда каралган шарттар пайда болгон учурда гана каралууга жаткан ведомстволук тийиштүүлүк.
Иванов Александр Иванович
Иванов Александр Иванович – жазуучу. Казак ССРиндеги Чымкент шаарында 1938-жылы 19-сентябрда туулган.
1958-жылы Фрунзе шаарында орто мектепти, Чыгармалары 1962-жылдан баштап жарыялана баштаган. Биринчи очерктер жыйнагы «Памирские были» деген ат менен 1969-жылы Душанбеде басылып чыккан. 1962-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. Эмгек жолун 1962-жылы «Комсомолец Киргизии» гезитинде адабий кызматкер болуп иштөө менен баштаган, андан кийин бөлүм башчы, 1965-жылдан Душанбе шаарында «Комсомолец Тажикстана» гезитинде адабий кызматкер, редактордун орунбасары, 1969-жылдан Кыргыз ССРинин Мамтелерадиокомитетинде редактор, телепрограммалар боюнча редактордун орунбасары, 1971-жылдан Кыргызстан КП БКда инструктор, басма боюнча сектор башчы, биринчи катчынын жардамчысы, 1976-жылдан СССР Жазуучулар союзунунун мүчөсү. «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» медалы, Кыргыз ССРинин ЖКнын Ардак грамотасы менен сыйланган. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер. 2007-жылы Россия Федерациясынын М. Ломоносов орденин алган. 1984-жылы «Литературный Киргизстан» журналынын башкы редактору, 1987–1998-жж. «Литературная Газетасынын» Кыргызстандагы кабарчысы болуп иштеген. 2003-жылдан «ЖЗЛК» басмасынын башкы редактору. Чыгармалары 1962-жылдан баштап жарыялана баштаган. Биринчи очерктер жыйнагы «Памирские были» деген ат менен 1969-жылы Душанбеде басылып чыккан. 1976-жылдан СССР Жазуучулар союзунунун мүчөсү. «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» медалы, Кыргыз ССРинин ЖКнын Ардак грамотасы менен сыйланган. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер. 2007-жылы Россия Федерациясынын М.Ломоносов орденин алган.
ЖАРЫК КӨРГӨН ЧЫГАРМАЛАРЫ Орус тилинде Памирские были: Очерки. – Душанбе, 1969. Эдельвейсы остаются внизу: Очерки. – Ф.: Мектеп, 1973. – 128 с. Флаг над перевалом: Повесть, очерки.– Ф.; Кыргызстан, 1975. – 168 с. He жди, когда уснут боги: Рассказы и повесть. – Ф.: Мектеп, 1977. – 216 с. Маленькое чудо под ногами: Повести, рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 300 с. Снег в сентябре: Рассказы и повести. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 279 с. Плыла через залив Рыба: Повесть, рассказы. – Ф.: Кыргызстан,1987 – 204 с. Верхом на облаке: Повесть, рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1989. – 350 с. Верхом на облаке: Полит. драма, повесть, рассказы. – Б.: Адабият, 1991. – 320 с. Вся жизнь – как взлет: Документальная повесть. – Б.: Лит. Кыргызстан, 1999. – 210 с. Знаки судьбы: Повесть в новеллах. – Б.: Лит. Кыргызстан, 2000.–230 с. Каип Оторбаев. – Б.: «Жизнь замечательных людей Кыргызстана» (ЖЗЛК), 2003. – 435 с. Виктор Угаров. – Б.: ЖЗЛК, 2005 – 340 с. Эрнст Акрамов. – Б.: ЖЗЛК, 2007. – 420 с.
Дезинфекциялоочу каражаттар
Дезинфекциялоочу каражаттар - айлана-чөйрөдөгү оору козгоочу микроорганизмдерди жок кылуу үчүн пайдаланылат. Химиялык каражаттарды тандоодо, анын өлчөмүн, концентрациясына жугушсуздандыруу узактыгын белгилөөдө оору козгогучтун касиети жана дезинфекциялануучу объекттин өзгөчөлүгү эске алынат. Көп колдонулуучу химиялык дезинфекциялоочу каражаттарга хлорамин, хлордуу акиташ, кальций гипохлорити, формалин кирет. Хлорамин — ак (же саргыч күкүм; күңүрт, оозу жабык айнек идиште же полиэтилен баштыкчада караңгы жерде сакталат. Көбүнчө 0,2—3%түү эритме түрүндө турак жайларды, идиш-аякты жана башка дезинфекциялоого (30—60 мин.) пайдаланылат. Хлорамин эритмесин күңүрт жабык идиште 15 күнгө чейин сактоого болот. Хлордуу акиташ— ак күкүм; жарыктын, жылуулуктун, нымдын таасиринен тез бузулат, аны аба, жарык өтпөгөн, дат баспаган идиште темпрасы 20°Сден ашпаган кургак жайда сактайт. Кургак (оорулуунун заңына 1 саатка сээп коёт) жана 10—20%түү эритме (хлор-акиташ сүт) түрүндө дааратканаларды, таштанды төгүлгөн жерлерди дезинфекциялоо, дубалдарды актоо үчүн колдонулат; 0,5—1%түү эритмесин турак жайларды, үй буюмдарын, идиш-аякты жана башка дезинфекциялоо үчүн пайдаланат. Хлордуу акиташтын эритмеои көпкө сакталбайт, ошондуктан аны пайдаланарда даярдап алган дурус. Кездеме менен металл (сырдалбаган) хлордуу акиташтын жана анын эритмесинин таасиринен жараксыз болуп калгандыктан аларды башка химиялык каражаттар менен жугушсуздандырат. Нымдуу, начар желдетилген жайларда да хлордуу акиташты колдонуу сунуш кылынбайт. Кальций гипохлорити— ак кристалл күкүм. 0,1 — 1%түү эритмесин идиш-аякты, ваннаны, кол жуугучтарды жана башка дезинфекциялоого, ошондой эле оорулуунун заңын жугушсуздандыруу үчүн кургак колдонот. Формалин формальдегиддин кескин жыты бар 40%түү эритмесй камералык дезинфекциялоодо, ошондой эле теринин грибок оорусунда бут кийимдерди жана мээлейди дезинфекциялоо үчүн колдонулат, к. Дезинфекция.