cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карыш (Миякин району, Башкыртстан)
Карыш — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Зильдяр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 25 киши. Почта индекси — 452072, ОКАТО коду — 80244825003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Танка
Танка – япон поэзиясындагы бири-бири менен уйкашпаган, беш саптан турган чакан ырлардын өзгөчө формасы болуп, анда алгачкы үч сапта негизги ой айтылат да, акыркы эки сапта жогорку ойдон жыйынтык чыгарылат. Мисалы,
Элдер мага жаз келди деп айтышат,
Айта берсин ал жөнүндө айткандар.
Ишенбейм мен...
Булбул үнү угулбайт:
Демек жаздын келбегени бул жакка!
“Азыр келем” деген элең шыбырап,
Ошол сөзүң сөз боюнча калды да.
Фрэнк Маккорт
Фрэнсис "Фрэнк" Маккорт (англ. Francis "Frank" McCourt; 1930-жыл 19-август — 2009-жыл 19-июль) — ирландия-америкалык мугалим жана жазуучу болгон. Ал өзүнүн бала кезиндеги бактысыздыгы жана жакыр турмушу туурасында жазган "Анжеланын топурагы" (англ. Angela's Ashes) аттуу трагикомедиялык эскерүү китеби менен "Пулитцер" сыйлыгын утуп алган.
Танка
Келген жоксуң...
Таң атканча отурдум.
Кускакбаева Майраш
Кускакбаева Майраш Шырдакчы. 1924-ж. Тоң районундагы ТуураТам айылында төрөлгөн. Башталгыч мектепти бүткөн. Ал абалы сүрөт тартууга кызыккан. Кийин илме шибеге аркылуу туш кийиз, күзгү кап, текче саюга машыгат. Уз аталган кызды кийин кайын энеси оймочулукка үндөктөйт. Ал ак өргөө көтөргөн. Ички-сырткы жасалгаларында өзүнүн чеберчилик жүзү бар. Шырдактарында «куш оюмунун» эки четинен «мүйүз оюму», арасынан «карга тырмак оюму» «аламыч» түшүп, ал ортолук оюмдун табакчалары бири бири менен жиксиз уланат да, «аламычы» ак-карадан болот. «Бадам оюмдан» да берилип, шырдактын кызыл, көк түстө болушу салттуулукту алыстайт. Ал шырыктык жипти кылчык жүндөн ийирет. Шырыкка бир гана жол чыгарат. Уздун Шаарканова Ыпый, Ордобаева Үкөн өңдүү үйрөнчүк-шекиттери өнөктөш узданышууда.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Түндүк мариана аралдары
Түндүк Мариана Аралдары — де-юре Микронезиядагы АКШ асылуу-аянты, де-факто эгемендүү аралдуу мамлекет.
Колесников Евгений Григорьевич
Колесников Евгений Григорьевич - акын, жазуучу.
Колесников Евгений Григорьевич РСФСРдын Алтай крайында Веселоярское кыштагында 1933-жылы 7-январда туулган. 1961-жылы КМУнун филология факультетинин орус тили бөлүмүн бүтүргөн. 1953-жылы Уралдын курулуштарында, 1961-жылдан Кичи-Кемин орто мектебинде орус тили жана адабияты сабагынан мугалим, 1963-жылдан «Комсомолец Киргизии» гезитинде адабий кызматкер, «Кыргызстан» басмасында редактор, 1971-жылы «Литературный Киргизстан» журналы-нын проза бөлүмүнүн башчысы, 1986-жылдан Кыргызстан Жазуучулар союзунда адабий кеңешчи болуп иштеген. 1956-жылдан чыгармалары жарыялана баштаган. 1965-жылы биринчи поэтикалык жыйнагы «Моя звезда» деген ат менен басылып чыккан. К.Баялиновдун, С.Сасыкбаевдин чыгармаларын орус тилине которуп өзүнчө китеп кылып басып чыгарган. Чыгармалары кыргыз тилинде, «Ива» повести Краковдо поляк тилинде жарык көргөн. «Лунный всадник» аттуу китеби («Современник» басмасы, 1971-ж.) 1977-жылы республикалык Ленин комсомолу сыйлыгына татыктуу болгон. 1973-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. ВЛКСМ БКнын жана Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамоталары менен сыйланган. 1992-жылдан Россияда жашап, чыгармачылыгын улантууда жана кыргыз жазуучуларынын чыгармаларын Россиянын басмаларында басып чыгарууга жардам берип келүүдө. 1997-жылдан Россиянын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Таажы: Повесттер, аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1983.–159 б.
Орус тилинде
Моя звезда: Стихи. – Ф.: Мектеп, 1965. – 63 с.
Глаза в глаза: Стихи. – Ф.: Кыргызстан, 1959. – 52 с.
Я пришел с миром: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1972. – 128 с.
Чайки: Рассказы и повесть. – Ф.: Мектеп, 1975. – 116 с.
Лунный всадник: Повесть. – М.: Современник, 1975. – 720 с.
Памятник солнцу: Стихи кыргызских поэтов. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 176 с.
Белый свет: Стихи, сонеты, поэмы, переводы. – Ф.: Кыргызстан, 1979. – 118 с.
Синица пила воду: Повесть. – М.: Мол. гвардия, 1980.–224 с.
Луна – цыганское солнце: Повесть. – М.: Дет. лит., 1982. – 96 с.
Исповедь. Роман. – Ф.: Адабият, 1989. – 267 с.
Мать и мачеха: Роман. – Ф.: Литературный Кыргызстан, 1991. № 2, 3.
Автопортрет. - М., 1995.
Дикое поле: Сборник стихов. – М., 2005.
Башка элдердин тилдеринде
Ива: Повесть. – Краков: Литературное изд-во, 1978. – 135 с. – пол.
КОТОРМОЛОРУ
Баялинов К. Лиса и сурчиха.–Ф.: Мектеп, 1974. – 22 с.
Сасыкбаев С. Люди труда: Роман, документальные повести. – Ф.: Кыргызстан, 1986. – 424 с.
Бад-Кёнигсхофен-им-Грабфельд
Бад-Кёнигсхофен-им-Грабфельд - Германиянын Бавария Жериндеги шаар, курорт. Рён-Грабфельд районуна карайт. Төмөнкү Франкониянын түндүк-чыгышында Франкон Зале дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы – 6907 (2010-ж.) киши. Аянты - 69,52 км2.
Эскертмелер
Bad Konigshofen Water Park in Arlington TX http://www.recmanagement.com/200705aw1i.php
Лоян шаары
Лоян шаары – Кытайдын байыркы борбору. Лохе дарыясынын боюнда жайгашкан. Калкы 1,4 млн (агломерациясы менен 1,6 млн; 2010).
Металл иштетүү, машина куруу, кебез-кездеме, тамак-аш, жыгаччылык өнөр жай ишканалары өнүккөн. Университет (эң байыркы), китепкана жана башкалар бар. Баймасы будда храмы (биздин замандын 68-ж. негизделген, Кытайдагы будда храмдарынын алгачкыларынан), Лунмынь үңкүр храмы (100дөн ашык үңкүрдөн турат) сакталган. Шаарга жакын Гуян (495–575), Биньян (500–523), Фынсянь (627–75) ири үңкүрлөр (ар биринде скульптуралар бар; бийиктиги 15 м болгон эң чоң Вайрочан будда статуясы) жайгашкан. Лоянда жана анын айланасында бир нече жолу археологиялык казуулар болуп, байыркы тургун-жайлардын калдыктары, көптөгөн таш табыттар табылган. Алардын негизинде 1958-ж. Лоянга жакын Гуанлинь кыштагында (мурдагы Гуань Юн храмында) музей уюштурулуп, баалуу экспонаттар коюлган.
Цинь
Цинь сулалеси Цинь сулалеси (б.з.ч.221 - б.з.ч.206) - Жалпы Кытайды башкарууга жетише алган кытай сулалелеринин бири. *Кытай тарыхы
Учуучу ажыдаарлар
Учуучу ажыдаарлар (лат. Draco, L. 1758) — агама кескелдириктеринин бир уруусу.
Эвтаназия
Түрлөрү
Активдүү эвтаназия менен, адам бейтаптын өлүмүнө түздөн-түз жана атайылап себеп болот. Пассивдүү эвтаназияда алар түздөн-түз бейтаптын өмүрүн алышпайт, анын өлүмүнө жол беришет.
Активдүү эвтаназияда өлүм кандайдыр бир аракеттен улам келет, мисалы, адамга катуу ооруну басаңдатуучу дары берип өлтүрүлгөндө. Ал эми, пассивдүүдө кимдир бирөө адамдын өлүмүнө жол берет. Бул дарыланоодон баш тартуу болушу мүмкүн.
Ыктыярдуу эвтаназия катуу ооруп жаткан бейтаптын суранычы менен жасалат.
Ыктыярсыз эвтаназияда эс-учун жоготкон же акыл-эси өтө төмөн адамдарга, кичинекей бөбөктөргө, жашоо менен өлүмдүн ортосунда маанилүү тандоо жасай албай калганда. алардын атынан тиешелүү адам (кам көрүүчү же жакын туугандары) чечим кабыл алат.
Тарыхы
"Эвтаназия" термини Фрэнсис Бэкон тарабынан киргизилген жана ал мындай деген: "дарыгердин милдети ден-соолукту калыбына келтирүү гана эмес, ошондой эле оорулардан улам келип чыккан азапты жеңилдетүү... куткарылууга үмүт жок болсо да, өлүмдүн өзүн жеңилирээк жана бейпил кылса болот, анткени бул эвтаназия ... өзүнчө эле чоң бакыт ".
1930-жылдары жана Экинчи Дүйнөлүк Согуш учурунда эвтаназия фашисттик Германия тарабынан дискредитацияланган, ал майып адамдарга (анын ичинде балдарга) жана психикалык жактан оорулууларга карата ушул ыкманы колдонгон.
Эвтаназияны активдүү коргогондордун бири америкалык дарыгер Джек Кеворкян же “Өлүмдүн доктору” болгон. 1950-жылдары ал өлүм жазасына кесилген туткундарга оору тартпашы үчүн, аларга анестезия колдонууну сунуш кылган. Ал эми, 1989-жылы Кеворкян адамдын канына анальгетиктер жана уулуу заттардын өлүмгө алып келген дозасын куя турган мерситрон - "өзүнө кол салуу машинасын" курган. Анын биринчи пациенти Альцгеймер оорусунан жабыркаган мугалим Жанет Аткинс болгон. Кийинки сегиз жылда Кеворкяндын "машинасынын" жардамы менен 130 бейтап каза болду.
Мыйзамдуу эвтаназия
2002-жылы Нидерланды эвтаназияны мыйзамдаштырган биринчи өлкө болгон. Ошол эле учурда, эвтаназия катуу шарттар топтому менен корголот: бейтап айыккыс, чыдагыс ооруга чалдыгып, сакайып кетүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болбошу керек. Ал толугу менен акыл-эси жайында болуп, өлгүсү келип жаткандыгын билдирип, белгилүү бир убакытка чейин ушул нерсени талап кыла бериши керек.
2002-жылы Бельгия Нидерландыдан кийин эвтаназияны мыйзамдаштыруу боюнча мыйзам кабыл алган. Эвтаназия мыйзамга ылайык, дарыгерлер бейтаптарды узак убакыт бою карап турганда гана, алардын өлүмүнө жардам беришет. Бейтаптар Бельгиянын жараны болуп, өлкөдө туруктуу жашашы керек. 2012-жылдын февраль айында Бельгия балдар үчүн эвтаназияны мыйзамдаштырган биринчи өлкө болуп калды: Нидерландырдан айырмаланып, мыйзамда бейтаптар өлүм талап кыла турган минималдуу жаш курагы көрсөтүлгөн эмес.
Америка Кошмо Штаттарында өзүн-өзү өлтүрүүгө көмөктөшүүгө уруксат берүү же бербөө жеке штаттардын колунда. Натыйжада, төрт штатта (Орегон, Вашингтон, Вермонт жана Монтана) буга уруксат берилген, бирок өлкө боюнча мыйзамсыз бойдон калууда.
Ошондой эле, Люксембург, Швейцария жана Колумбияда да мыйзам чегинде уруксат берилген.
Эвтаназия Кыргызстанда
Жарандардын саламаттыгын сактоо жөнүндө мыйзамы '''2-статья. Ушул Мыйзамда пайдаланылуучу негизги түшүнүктөр жана аныктамалар'''
Эвтаназия - айыкпас ооруга чалдыккан адамдын атайын оорутпоочу каражаттардын, анын ичинде жашоону кармап туруу боюнча жасалма чараларды колдонууну токтотуу аркылуу врач менен макулдашкан ыктыярдуу өлүмү.
'''40-статья. Эвтаназияга тыюу салуу'''
Медициналык кызматкерлерге эвтаназияны жүзөгө ашырууга - оорулуунун өзүнүн өлүмүн кандайдыр бир иш-аракеттер же каражаттар менен, анын ичинде жашоосуна көмөк көрсөткөн жасалма чараларды токтотуу менен тездетүү жөнүндө өтүнүчүн канааттандырууга тыюу салынат. Оорулууну аң-сезимдүү түрдө эвтаназияга түрткөн жана (же) эвтаназияны жүзөгө ашырган адам Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жазык жоопкерчилигине тартылат.
КРнын жазык кодекси '''34-берене. Боорукердиктен киши өлтүрүү (эвтаназия)'''
Курман болгондун көптөн-көп өтүнүчү боюнча жана анын чыныгы өз эркине ылайык, өлүм алдында жаткан адамды жанын кыйнаган катуу оорудан кутултуу максатында өлтүрүү, - II категориядагы эркиндигинен ажыратууга жазаланат.
Колдонулган адабияттар
Юридика аталгылары менен түшүнүктөрүнүн орусча-кыргызча түшүндүрмө сөздүгү. Илимий-маалымдама басылыш/АРД/Чекки долбоору, авторлор жамааты. – Б.: 2005, ISBN 9967-428-14-7
Воргэ-Катарыль-Кы дарыясы
Воргэ-Катарыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ТАЗ/354/159/37 орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Манжу
Манжу (Манжуу алп) — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Маңдайы темир алп, дөө. Жолой менен Дөңгөнү баш кылып Манасты кармап келүүгө он миң кол атказган Эсенкан Жолойдун балбандыгын айтып, ал багындырган беш дөөнүн бири М. алп экенин эскерет (Саякбай Каралаев,1. 80). Манжу этнониминен эпоско кирип, эпикалык кейипкердин ысымына айланган, к. Китен алп.
Жубайсыз жыгаччыл
Жубайсыз жыгаччыл (лат. Anisandrus dispar) — жыгач кемирүүчү коңуздардын бир түрү.
Кайыңды (Нарын району)
Кайыңды — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Орток айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 578 киши (2009-жылы).
Степное (Жайыл району)
Степное  (Степное ) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Степной айыл округу курамына кирет.
Мурабба
Мурабба (ар. – төрттүк, төрт бурчтук деген сөздөн) – Чыгыш поэзиясындагы төрт саптан туруп, а-а-а-б, б-б-б-а, в-в-в-а, г-г-г-а тибинде уйкашкан ыр формасы. Махмуд Кашкарлыктын “Түркий тилдер сөз жыйнагынын” бир топ ырлары Мурабба формасында жазылган.
Гипермедиа
Гипермедиа (hypermedia) — деп тексттик, графикалык маалыматтарды, видео жана аудиону камтып, башка документтер менен гипершилтемеде болгон документ аталат.
Көкүлов Калчоро
Көкүлов Калчоро - акын.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Күзгү обон: Ырлар.– Ф.: Мектеп, 1982. – 25 б.
Мезгил ыргактары: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 44 б.
Аптаптуу айыл: Ырлар. – Ф.: Адабият, 1990. – 63 б.
Фитоценология
Фитоценология (гр. phytosenos, фитоценоз жана logos – окуу) – геоботаниканын жана биогеоценологиянын бир бөлүмү. Өсүмдүктөрдүн коомдоштугун жана өсүмдүктөрдүн өз ара катнашын, биоценоздордук, гетеротрофдук компоненттерин, айлана-чөйрөнүн башка компоненттери менен ошондой эле фитоценоздордун пайда болуусун жана алардын мейкиндиктеги, убакыттагы закон ченемдүү таралуусун, алмашуусун, алардын классификациясын изилдеген илим. Ф-нын максатына жаратылышты гана эмес, адам тарабынан жаралган фитоценоздорду (мисалы, агрофитоценоздор) изилдөө да кирет. Ф-да кеңири колдонулуучу методдорго өсүмдүктөр коомдоштугун маршруттук жана стационардык изилдөө, эксперименталдык жана математикадык методдорду, математикалык моделдештирүүнү да киргизүүгө болот. Ф. – өсүмдүктөрдү коргоодогу, рационалдуу пайдалануудагы, түшүмдүүлүгүн жогорулатуудагы бирден бир илимий негиз.
Таймурзино (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Таймурзино — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Таймурзин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 652 киши. Почта индекси — 452319, ОКАТО коду — 80224840001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Балаир (Ишим куймасы)
Балаир — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ишим дарыясынын оң жээгинен 390 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ислам Каримов
Ислам Абдугани уулу Каримов (Islom Abdug'ani ug'lu Ka'rimov; Ислом Абдуғаниевич Каримов; 30-январь 1938, Самаркан, ССРС — 2-октябрь 2016, Ташкен, Өзбекстан) — советтик жана өзбекстандык мамлекеттик жана саясий ишмер, Өзбекстан Республикасынын туңгуч Президенти, Өзбекстан Илимдер Академиясынын академиги (1994), Өзбекстан Баатыры (1994).
Кыскача өмүр таржымакалы
Ислам Абдуганиевич Каримов байыркы Самарканд шаарында 1938-жылы 30-январда туулган. Атасы Абдугани - өзбек, энеси Санобар - тажик болгон.
1989-жылы, "Кайра куруулар" доорунда, Өзбекстан Компартиясынын Биринчи катчысы болуп шайланган.
1990-жылы 24-мартта Жогорку Кеңеште эч кандай альтернативасыз өткөн шайлоодо Өзбекстан президенти болуп шайланган Ислам Каримов пост-советтик өзбек мамлекетинин авторитардык башкаруу принциптерин жакынкы он жылдарга чейин аныктап койгон.
1991-жылы 31-августта ал Өзбекстандын эгемендик алганын жарыялап, өлкөдө 1991-жылы 29-декабрда биринчи жолу өткөн тикелей президенттик шайлоодо жеңип алган.
Самиева Айнагүл
Самиева Айнагүл 1971-жылы 21-октябрда Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Ислам Каримов
Кыскача өмүр таржымакалы
Каримов 25 жыл аралыгында 90 пайыз добуш менен утуп, шайланып келди. Бирок аларды Батыш эркин жана адилет өттү деп тааныган эмес. Анын үстүнө Өзбекстандын Баш мыйзамы эки мөөнөттөн ашык шайланууга жол бербейт.
Каримов бийлигин мандемдүү референдумдар менен бекемдеп, саясий каршылаштарын жана сын айткан массалык маалымат каражаттарын күч менен басып келди.
Өзбекстанды 25 жылдан ашуун темир муштум менен мыкчыган президент Ислам Каримов 78 жашында дүйнө салды.
Ислам Каримов 2016-жылы 2-сентябрда саат 20:15те дүйнө салганы тууралуу Өзбекстандын улуттук телеканалынан 2016-жылы 2-сентябрда кечкурун обого чыккан расмий билдирүүдө айтылды.
Өзбекстанда президент Ислам Каримовдун өлүмүнө байланыштуу ишемби, 3-сентябрдан тарта үч күндүк аза күтүү жарыяланды. Маркумдун сөөгү 3-сентябрда Самаркандда жерге берилет.
Ислам Каримовду акыркы сапарга узатуу боюнча мамлекеттик комиссиянын башында премьер-министр Шавкат Мирзиёев (Мирзияев) турары да кабарланды.
Үй-бүлөсү
Каримовдун кыздары Лола менен Гүлнара бийликтен эгебейсиз пайда көрүштү. 2011-жылы “Билан” журналы экөөнү тең Швейцариядагы эң бай 300 адамдын катарына кошкон.
Президенттин тун кызы Гүлнара – бизнес менен алектенип, шаан-шөкөттү жакшы көрчү. Мындан улам аны ата ордун басчу мураскер деп ойлошчу. Бирок 2014-жылдан бери ал эл алдына чыга элек. Айрым маалыматтар боюнча азыр үй камагында.
Өзбек өкмөтү Каримовдун ден соолугу начарлап, ооруканага түшкөнүн күтүүсүз билдиргендин эртеси, 29-августта кенже кызы Лола Каримова-Тилляева атасынын абалы тууралуу дүйнөгө кайрылды.
Инстаграммдагы баракчасы аркылуу "Учурда атамдын ден соолугу тууралуу кандайдыр бир прогноз жасоо эрте”, - деген Лола Каримова “кызыл кулактыктан алыс болуп” анын үй-бүлөсүнүн жеке жашоосун урматтоону өтүнгөн.
Кытай тарыхынын таблицасы
Орусчадан которулду. *Кытай тарыхы
Карагай жыгаччылы
Карагай жыгаччылы (лат. Trypodendron lineatum) —  жыгач кемирүүчү коңуздардын бир түрү.
Экзекватура
Экзекватура (лат. exsequor – аткарам) – эларалык укукта: а) башка өлкөдө чыгарылган сот чечимин аткаруу; б) кабыл алган мамлекеттин өкмөтүнүн консулду тааный тургандыгын күбөлөндүрүүчү ырасмий документ. Э. берүүдөн баштарткан мамлекет консул жиберген мамлекетке андай баштартуунун жүйөсүн билдирүүгө милдеттүү эмес.
Чоң Кутис (дарыя)
Чоң Кутис — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Шим дарыясынын оң жээгинен 284 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өмүрзакова Фарида
Өмүрзакова Фарида 1968-жылы 20-апрелде Сузак районунун Октябрь кыштагында туулган.
Жыгач кемиргич
Жыгач кемиргич (лат. Zeuzera pyrina) — жыгач ойгуч көпөлөктөрдүн бир түрү.
Фитоценоз
Фитоценоз, өсүмдүктөр коомдоштугу (гр. phyton – өсүмдүк, koinos – жалпы) – белгилүү аймакта өсүп, жандуу жана жансыз чөйрөнүн башка компоненттери менен татаал байланышта болгон автотровтуу жана гетеротрофтуу өсүмдүктөрдүн жыйындысы. Ал өтө татаал биогеоценоз системасынын олуттуу бөлүгү. Өсүмдүктөр коомдоштугу автотрофтуу организмдердин тиричилик аракетинин натыйжасында күн нурун сиңирип жана биоценоздун бардык компоненттеринин катышуусунан аны бир түрдөн экинчи түргө өзгөртүп, заттардын биологиялык айлануусун ишке ашырат. Өсүмдүктөр коомдоштугуна кирген бардык өсүмдүктөрдүн түрлөрү бирдей шартта өсүүгө ыңгайланышкан. Ф. динамикалуу система болгондуктан жыл ичинде жана жылдын жылга өзгөрүп турат.
Диндик аскетизм
Диндик аскетизм (грек. aske – бир нерсеге машыккан ) – даанышман өмүр сүрүүгө жана материалдуу дүйнөнүн ыпластыктары менен азгырыктарынан алыс болуу аркылуу күнөөдөн кутулууга умтулган динчил адамдардын турмуш-тиричилигинин формасы.
Бад-Кёцтинг
Бад-Кёцтинг - Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Кам районуна карайт. Чех Республикасынын чек арасына туташ, Бавар токоюна жакын жайгашкан. Калкы – 7256 (2010-ж.) киши. Аянты - 62.17 км2.
</
Мунара
Мунара, мунар (арабча мэначэ) — атайын салынган бийик курулуш, башына чыга турган тепкичтери сыртына же ичине салынат. «Манас» эпосунда эки мааниде колдонулат. Жоокердик доорлордо коргонуу, кароол максатында курулган. Эпосто ушул мааниде көп жолугат. Мисалы, «Тал түбүндө мунара Мунарага жүгүрүп, Чыга калып караса» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 141). Ал эми Эсенкандын Бээжинге курдурган М-сы төмөнкүчө сүрөттөлөт: Эсенкандын алдында Кароолго чыкчу мунара, Мунара жайын сураба. Токсон миң кулач бийиги (Саякбай Каралаев, 1.40). Башка бир учурда мечиттин азан чакырыла турган бийик жайы да М. деп аталат: Өзү чыгып мунарга Күн батышты бет алып Алда деп колун көтөрүп Азан айтып турганда (Саякбай Каралаев, 2.169).
Эгемендүүлүк
Эгемендүүлүк, мамлекеттик көз карандысыздык – улуттун, элдин, мамлекеттин же өлкөнүн саясий көз карандысыздыгы, эгемендүүлүгү, баш ийбестиги жана көз карандылыгы.
Аныктамалар
Эгемендүүлүк сөзүнүн адам жашоосунун ар кандай чөйрөлөрүндө ар кандай аныктамалары бар.
Эл аралык укукта мамлекеттин көз карандысыздыгы аны менен сөзсүз түрдө дипломатиялык мамиледе болбогон башка мамлекеттер тарабынан аны таануу актылары менен бирдей.
Саясий көз караштан алганда, «эгемендүүлүк» термини айрымдар тарабынан конституциялык укуктун ар кандай принциптерине жана институттарына карата колдонулат. Мамлекет үчүн тышкы мамилелерде бул эларалык укуктун субъективдүүлүгү, эгемендүүлүктүн милдеттүү бөлүгү, ички мамилелерде бийликти бөлүштүрүү. Адам үчүн – инсандын укуктук абалы, судьялардын статусу.
Көз карандысыздык жөнүндө декларация көз карандысыздык жөнүндө декларацияны кабыл алуу менен коштолушу мүмкүн.
Көз карандысыздык төмөнкү негизги белгилери менен мүнөздөлүшү керек: максаттарды, милдеттерди жана аларга жетүү ыкмаларын өз алдынча аныктоо жөндөмдүүлүгү; маселелерди жана көйгөйлөрдү өз эсебинен чечүү мүмкүнчүлүгү; тигил же бул жүрүм-турумду тандоо эркиндиги.
Луара
Луара — Франциядагы эң узун дарыя. Узундугу 1012 км, алабынын аянты 115 миң км2. Севенн тоосунан башталып, Борбордук Франция массиви жана Луара ойдуңу аркылуу агып, Атлантика океанынын Бискай булуңуна куят. Негизги куймалары: Алье, Шер, Вьенна (сол). Дарыя өтө ташкындаганда Луаранын ортонку жана төмөнкү агымдарындагы өрөөндөрдү суу каптагандыктан, жээктерине тосмолор курулган. Суусу февраль, март айларында кирип, август, сентябрда тартылат. Деңиз ташкынынын таасири Нант шаарына чейин байкалат. Орточо чыгымы 800 м3/секдан ашык. Роан шаарына чейин (айрым бөлүгүндө канал менен) кеме жүрөт; каналдар аркылуу Сена, Сона, Рейн дарыясы менен туташат. Боюнан Орлеан, Тур, Нант (деңиз кеме жолунун башталышы) шаары, эстуарийинен Сен-Назер порту орун алган. Өрөөнүндө 15–16-кылымга таандык сепилдер бар.
Кыргыз элинин искусствосу боюнча жазмалар
Азыркы кыргыз искусствосунун тамыры байыркы замандардын тереңинде жатат. Биз кыргыздардын тарыхын биздин заманга чейин II миң жылдыктан бери тарта эсептегендей эле кыргыз элинин искусствосунун генезисин да ошол доордон башташыбыз керек. Коло доорундагы (биздин заманга чейин II миң жылдык) Енисейдеги малчы уруулардын идиштеринин оймо- чиймелеринен да биз азыркы кыргыз искусствосунун алыста жаткан тамырын көрөбүз. Алар геометриялык оймо-чиймелер жана алардын мааниси (семантика) изилдөөчүлөр үчүн анчалык ачык эмес. Албетте, алар ошол мезгилде эстетикалык гана эмес, культ-сыйкырлык мүнөздө болгону шексиз. Байыркы сүрөттөр, оймо-чиймелер аркылуу идиштердеги тамак-ашты шайтан-шабырлардан сактоого, курал-жарактын күчүн «арттырууга», бул буюмдардын ээсинин жыргалчылыгын камсыз кылууга умтулган. Мына ушундай максатта сүрөтчү ташка сүрөт, оймо-чийме түшүргөн, чоподон жана колодон сүрөттөрдү, скульптураларды жасаган. Албетте, койчу, малчы жана аңчы, баарынан мурда, өзү тигил же бул уруунун түпкү теги деп эсептелип жүргөн айбанаттан ушундай күчтү көрүүнү каалаган. Минусин крайында табылып жаткан коло буюмдарда айбанаттардын жогорку көркөмдүктө чебер жасалган скульптуралык сүрөттөрүнүн өтө көптүгү ушуну менен түшүндүрүлөт. Бул скульптуралардын мүнөздүү өзгөчөлүктөрү жаныбарлардын фигураларынын дал өзүндөй жасалгандыгы болуп саналат, эртерээктеги мындай буюмдарда айбанаттын тулкусу толук берилген, бир кыйла кечирээктегилерде жарым-жартылай, мисалы башы берилген. Эң алгачкы таш скульптуралар б.з.ч. I миң жылдыкка таандык, алардын эң белгилүүлөрү кочкордун башынын сүрөтү болуп саналат, башка бир скульптураларда күндүн сүрөтү бар. Мында эки учурда тең бул мал багып өстүрүүлөрдүн чарбалык турмуш-тиричилигинин ийгилигинин эмблемасы болуп саналат. Бул белгиленген көрүнүштөр кийинчерээк, скиф доорунда да (биздин заманга чейин VII—III к) уланып, алар алда канча мыкты өнүгүүгө ээ болгон. Изилдөөчүлөр дал ошол мезгилде аска бетиндеги сүрөттөрдүн пайда болгонун белгилешет. Енисей жергесиндеги аска бетиндеги сүрөттөр дүйнөгө кеңири белгилүү. Алар кеңири аянтты ээлеп, өтө татаал композициялардан турат. Изилдөөлөр тарабынан аныкталгандай, булар ар түрдүү доорлордун сүрөттөрү, алардын ичинен көптөрү б.з.ч. I миң жылдыктагы эмес, андан бир кыйла кечирээктегилер, алар биздин замандын I миң жылдыгынын орто ченине таандык. Изилдөөчүлөрдүн бири бул сүрөттөрдүн эң аз дегенде хронологиялык үч тобу бар экенин белгилейт. Сүрөттөрдүн алда канча байыркы тобунун сюжети сакралдык (ыйыктык) мүнөзгө ээ жана коло дооруна таандык, экинчиси, анын пикири боюнча, эллиндик, үчүнчүсү парфян-сасанилик таасирдеги сүрөттөр.
Енисейдин жээктериндеги аскалардагы сүрөттөр бизге кийинчерээк, мисалы металл бетиндеги сүрөттөрдөн белгилүү болгон байыркы кыргыз сүрөтүнүн кандайча өнүгүп отурганын эң ачык көрсөтүп турат. Сүрөттөрдөн байыркы сүрөтчүнүн жаратылышты жана адамдын жашоо-турмушун өз колунда болгон графикалык каражаттар менен чындыктагыдай берүүгө умтулганы ачык байкалат. Аска таштардагы сүрөттөр менен таштан жасалган байыркы скульптуралар да бири-бирине шайкеш келет. Бул скульптуралардан сүрөтчүнүн таш мамыга сүрөт чегип түшүрүүдөн граниттен жумуру скульптураны түзүүгө умтулганын байкайбыз.
Алтын идиштерге зергердик чеберчилик менен түшүрүлгөн, азем торчолуу оймо- чиймеси бар, бастырып чегеп коё турган күбөктөр мындан кем эмес кызыгууну пайда кылат. Өсүмдүк түрүндөгү оймо-чиймелердин арасына куштардын — трифондун, өрдөктүн сүрөттөрү кошо тартылып, алар идиштин жалпы оймо-чиймелери менен тыгыз байланышып турат. Көпен табылгаларындагы көркөм чеберчилик өзүнө жакын параллелдерди XIX кылымдын акыры ченде Тянь-Шандын Кочкор кыштагы ченде кокустан табылган жана Ленинградда Мамлекеттик Эрмитажда сакталып турган буюмдардан табат. Ат жабдыктарга чегеленген күмүш (алтын жалатылган) күбөктөрдөн биз азем торчолуу сүрөт түрүндөгү ошол эле стилистикалык ыкты көрөбүз, мында сюжет бир аз өзгөрүүгө учурап, ага кыргыз оймо-чиймесине мүнөздүү эмес, жаңы мотив (өрмө) киргизилген, бул мотив эртерээктеги орто кылымдар доорундагы Чүй өрөөнүнүн мусулман шаарларынан келгени анык.
Көпен табылгаларына кайрадан кайрылып, биз алардан Кытай жана Иран техникасынын, а түгүл сюжеттеринин изин көрөрүбүздү баса белгилеп кетебиз. Алсак, атчан аңчынын мотиви Енисейдин мезгили боюнча мурдагы эстеликтеринде гана эмес, мисалы, Эрмитажда сакталып турган бир скифтик алтын күбөктө гана эмес, Иран эстеликтеринде да кеңири тараган; бул эстеликтерде, адатта, мурда ахеменилер падышалары, биздин заманга чейин. VI—IV кылымдарда башкарган падышалардын (мисалы, Дарийдин) жана алардан мурдагы ассириялык падышалардын, мисалы, Ассурбанипалдын (биздин заманга чейин VIII к) сүрөттөрү түшүрүлгөн. Мындай сюжеттерди биз парфян корепластикасынан, жана акырында, VI—VII кылымдардагы сасанилик торевтикадан билебиз. Биздин атчанга Иран падышасы Шапур II нин (Шапур биздин замандын 310—378-жыддарында башкарган) аңчылыктагы сүрөтү абдан окшош, ал сүрөт Эрмитажда сакталып турган сасанилик табакка түшүрүлгөн.
Бир жагынан, Алдыңкы Чыгыш менен енисейлик кыргыздардын, экинчи жагынан енисейлик кыргыздар менен Кытайдын искусствосундагы сюжеттердин жалпылыгы маданий-чыгармачылык өз ара мамилелердин натыйжасы экени шексиз. Байыркы мезгилде кыргыздардын эл аралык байланыштарын далилдеген бул табылгалардын таанып-билүү баалуулугун ого бетер арттырат.
Бул табылгалардын мааниси — Кытайдагы иран таасири кыргыздар аркылуу өткөн деп болжолдоого укук бергендигинде, анткени кыргыздар эки улуу цивилизациянын жуурулушу баарынан ачык болгон Жети-Суу (Тянь-Шань) менен да тыгыз байланышта болуп турган, бул жөнүндө биз төмөндө айтабыз.
Көпендеги табылгалардан биз байыркы скифтик айбанат стилинин салттарынын бир кыйла кечирээктеги көрүнүштөрүнө күбө болуп отурабыз. Енисей кыргыздары VI—VIII кылымдарда негизинде реалисттик болгон, скиф айбанат стилинин салттарынын эң кечирээктеги, бирден бир өкүлдөрү болушкан, бул а түгүл азыркы кыргыз оймо-чиймесинде да өзүнүн ачык чагылышын таап отурат.
Биз мурда бир нече жолу белгилегендей, кыргыздар Тянь-Шанда б.з.ч. I кылымдын орто ченинде эле пайда болот (Биздин төмөнкү эмгектерибизди кара «Археологический очерк Северной Киргизии», Фрунзе, 1941, стр. 45 ж.к.б.; «Историческое прошлое киргизского народа», Фрунзе, 1942; «Советтик Кыргызстан», №7-8,1942-ж.). Ушуга байланыштуу кыргыздар узак мезгилден бери эле Жети-Суудагы маданий- чыгармачылык процесстердин күбөлөрү гана болбостон, катышуучулары да болуп калышкан.
Тянь-Шанда байыркы мезгилдерден бери көркөм-сүрөт искусствосунун өнүгүү тарыхын четте калтыра туруп, кыргыз искусствосу байыркы жана орто кылымдар доорунда Жети-Суунун искусствосу менен кандайча айкалыша өнүккөнүн түшүндүрүп бере турган негизги жоболорго гана токтолуп кетмекчибиз.
Ошол эле XI—XII кылымдарда Чыгыш Түркстандан Тянь-Шанга кирип келишкен уйгурлар менен кара кытайлардын таасири астында Жети-Сууда буддизмдин өтө гүлдөп-өнүккөнүн байкайбыз. Бул искусствонун калдыгы байыркы Баласагун (Токмоктун алдындагы Ак-Бешим шаар чалдыбары) шаарынан табылды. Табылгалардын арасында буддалык скульптуралар, дубалдагы фреска сүрөттөрү, чопо статуялар көңүл бурууга татыктуу, булар түндүк-батыш Кытай менен Синьцзян оазистеринин искусствосун чагылтып турат.
Ошентип, Тянь-Шанды моңгол басып алууларына чейин Жети-Суунун калкынын, алардын ичинде кыргыздардын искусствосу дүйнөнүн эң эле ар түрдүү цивилизациялары менен өз ара мамиледе турган. Кыргыз искусствосу сюжет жагынан да, стиль жагынан да байып, өзүнө ар түрдүү чыгармачылык багыттарды сиңирип ала берген, бирок бардык ушул шарттарга карабастан, ырас, биз Енисей боюнча билген искусстводон өтө өзгөрүп кеткен болсо да, өзүнүн өз алдынчалуу, оригиналдуу бейнесин сактап кала алган.
Пойнт Плижант Бич (Нү-Жерси)
Пойнт Плижант Бич (Нү-Жерси) (Point Pleasant Beach) — Нү-Жерси штатынын Оушен округуна караган АКШ шаары.
Кыргыз элинин искусствосу боюнча жазмалар
Азыркы күнгө жеткен түрүндө кыргыз искусствосу XIII—XIX кылымдарда, б.а XIII— XIV кылымдарда Тянь-Шанда моңголдордун, XIV—XV кылымдарда тимурилердин жана XVI—XVIII кылымдарда жунгар-калмактардын үстөмдүк кылып турган мезгилде биротоло калыптанып бүтөт.
Пойнт Плижант Бич (Нү-Жерси)
Калкы - 4665 киши. Болжолдуу аянты - 4.4 км². FIPS коду — 34-59910.
Кыргыз элинин искусствосу боюнча жазмалар
Кыргыз искусствосунун мүнөздүү белгилери кайсылар?
В. Чепелевдин ушул эле пикирин А. Ромм өзүнүн «Кыргыз ССРинин көркөм- сүрөт искусствосунун тарыхынын очерки» деген эмгегинде колдоп чыккан.
Чынында да кыргыз искусствосуна реализмдин белгилери мүнөздүү деген тезисти толук далилдөөгө болот. Мазарлардагы сүрөттөрдү, мисалы, Орловка кыштагынан Талас кыштагына кетчү жолдогу мазарлардын тобундагы сүрөттөрдү айтпаганда да, сүрөтчү М. В. Рындиндин кыргыз оймо-чиймелеринин сүрөттөрүнүн жыйнагынан көптөгөн темаларды көрсөтүп бере алабыз.
Кыргыз оймо-чиймесинин бардык байлыгын ачып көрсөтүү ишинде баштоочу катарында да М. В. Рындиндин сиңирген эмгеги талашсыз. Кыргыз оймо-чиймесин изилдеп-үйрөнүү боюнча көп жылдык эмгегинде М. В. Рындин анын өтө бай жана ар түрдүү экенин, эң башкысы маңыздык мааниси бар экенин көрсөттү.
М. В. Рындиндин материалы боюнча кыргыз оймо-чиймесинде 154 негизги элемент бар, алар төмөнкү негизги төрт топко бөлүнөт: жаныбарлар дүйнөсү — 87 элемент; өсүмдүктөр дүйнөсү — 17; жаратылыш — 9; турмуш-тиричилик эмеректери — 41. Бул негизги элементтер 3500дөн ашык негизги комбинациялар менен варианттарды түзөт. Бир эле кочкор мүйүз мотивинин 224 варианты, бугунун — 50, кыргоолдун — 66 варианты бар жд.у.с. Бул цифралардан көрүнүп тургандай, жаныбарлар мотиви көркөм көчөттүк сюжеттердин негизги көпчүлүгүн түзөт. Бул негизги элементтердин арасында негизги реалисттик элементтер — төө, ит, жылкы, бугу, теке жана башкалар бар.
Көрсөтүп кете турган нерсе, кыргыз искусствосундагы реалисттик мотивдер айрым жаныбарлардын сүрөттөрүн толук берүү менен гана байланышпайт. Кыргыз искусствосунда мазарлардын дубалдарына түшүрүлгөн сүрөттөр да белгилүү, алар жалпак графикада аткарылып, келечексиз болгону менен, таң каларлыктай чеберчилик, так жана даана түшүрүлгөн сүрөттүү баяндамалардан турат. Ушундай типтеги сүрөттөр аскалардагы сүрөттөрдүн — петроглифтердин байыркы манераларынын түздөн-түз өнүгүшү болуп саналат, алар Кыргызстандын искусствосунда эң байыркы доорлордон — коло жана сак доорунан бери жашап келатат. Кыргыз оймо-чиймеси абстракттуу форма жаратуучулук болбостон, баяндоочу оймо-чийме болгондугунун фактысынын өзү эле кыргыз декорунун реалисттик искусство менен тектештигин ишенимдүү айтып турат. Кыргыз оймо-чиймесиндеги айрым сюжеттер искусствонун байыркы үлгүлөрүнүн түздөн-түз жаңырыгы болуп саналат. Алсак, мисалы, скиф үлгүсүн туураган бугунун фигурасы өтө көркөмдүү келет, ал эми күндүн сүрөтүн берген көркөм көчөт XI—XII кылымдарда кеңири тараган розетканы кайталайт, кыргоолдун сүрөтү V—XII кылымдардын карапасындагы сюжеттерге окшош жана башка көптөгөн дагы ушундай сыяктуу.
Оймо-чийменин семантикасы ого бетер эски. Мисалы, күндүн бетине кочкордун башы тартылып, айкалыштырылган сүрөт кызыгаарлык. Кочкор эң байыркы тотем, ал күн культу менен байланыштуу болгон. Муну академик Н. Я. Марр лингвистикалык материалдын негизинде көрсөткөн. Кыргыз оймо-чиймесинде Н. Я. Маррдын бул жобосу сүрөттөрдөн өзүнүн далилдөөсүн табат.
Кыргыз оймо-чиймесинде биз ошондой эле кошуна элдердин таасирлерин, түндүк бугунун мүйүзүнүн жана кайыктын сүрөтү түрүндөгү алгачкы мекен — Енисей жөнүндөгү эскерүүлөргө чейинкилерди жолуктурабыз. Кытайдын таасири тао-тье бет кебинин модификациялары түрүндө көрүнөт, Иран менен Орто Азиянын таасири жогоруда көрсөтүлгөн исламдын жана исламга чейинки искусствонун көрүнүштөрү түрүндө байкалат. Айрым бир сюжеттерден биз, а түгүл будда жана христиан иконографияларынын таасирин көрүүгө даярбыз, мисалы, ал балдардын жана үйдүн колдоочусу мифтик кудай Умайдын образынан көрүнөт.
Мына ушулардын бардыгы байыркы ири цивилизациялардын кыргыз искусствосуна кошкон чоң маданий салымы жөнүндө айтып турат.
1. Кыргыз элинин искусствосу кыргыз элинин тарыхы кандай байыркы болсо ошондой эле байыркы, ошондуктан анын башатын б.з.ч. II миң жылдыкка, ал эми анын гүлдөп-өнүгүшүн б.з. VI—VIII кылымдарына таандык кылса болот.
2. Кыргыз элинин искусствосу ар түрдүү эл аралык байланыштардын чөйрөсүндө өнүккөн, ошондуктан ал өтө бай маданий мураска ээ.
3. Азыркы кыргыз искусствосунун өнүгүшүндө кыргыз элинин бул бай маданий мурасы сүрөтчүлөрдүн, жалпы эле искусство кызматкерлеринин көз жаздымында калбашы керектиги өтө табигый нерсе. Мына ошондуктан, биздин көз карашыбызда, сүрөтчү Я. 3. Штоффер туура жолду тандап алган. Эгерде ал «Айчүрөк» операсынын декорациясында этнографиялык материалдардын эң мыкты синтезин берген болсо, «Көкүл» операсынын декорациясында кыргыз улуттук искусствосун байытуунун жаңы жолун тапкан. Бул жаңы жол ушул макалада жалпы белгилери боюнча гана сөз болгон көркөм-сүрөт искусствосу жагындагы кыргыз элинин бай маданий мурасына таянат.
Станбек Усупов
Усупов Станбек - жазуучу, журналист. Жети-Өгүз районунун Боз-Бешик айылында 1934-жылы 5-майда туулган.
Таржымакалы
Айылдык мектептен жети жылдык билим алып, Фрунзе шаарындагы № 5 орто мектебинен окуусун уланткан.
1953–1958-жж. Казак мамлекеттик университетинин журналистика бөлүмүнөн билим алган.
1958–1967-жж. “Ленинчил жаш” гезитинде адабий кызматкер, бөлүм башчы, редактордун орун басары, редактор болуп иштеген. 1967–1970-жж. КПСС БКнын алдындагы Коомдук илимдер академиясынын журналистика боюнча аспирантурасында окуп, тарых илимдеринин кандидаттык дара-жасына диссертация жактаган.
Журналисттик ишмердүүлгү
2000-жылдан бери К.Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык университетинин журналистика бөлүмүндө жана факультетинде профессордук милдетти аткарууда.
Жазуучулугу
Анын алгачкы “Байкенин баркы” аттуу ыры 1954-жылы “Ленинчил жаш” гезитинде басылган жана 300дөн ашык публицистикалык макалалары, очерктери республикалык гезит-журналдарда басылып, теле-радиодон уктурулган.
Анын которуусунда орус жазуучуларынын жана журналисттеринин үч китеби жарык көргөн.
Наамдары жана сыйлыктары
1981-жылы “Ардак белгиси” ордени, ар түрдүү жылдарда Кыргыз Республикасынын Жогорку Советинин Ардак грамоталары менен сыйланып, 1988-жылы “Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген журналисти” ардактуу наамына татыктуу болгон. “Кыргыз-стандын элге билим берүүсүнүн отличниги” төш белгиси, 1998-жылы “Даңк” медалы менен сыйланган.
1962-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 1989-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Турмуш-тиричиликтин маданияты. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 104 б. (А.Табалдиев менен авторлош).
Адам жашаган: Очерктер жана публицистикалар жыйнагы. – Ф.: Мектеп, 1967. – 166 б.
Ата мекен: Публицистика жана очерктер. – Ф.: Кыргызстан, 1982. – 229 б.
Жаркын элестер: Публицистикалар. – Ф.: Мектеп, 1984. – 319 б.
Жүрөктө жүргөндөр: Публицистика жана очерктер. – Ф.: Адабият, 1989. – 223 б.
Мезгилим жана мекендештерим. – Б.: Бийиктик, 2010. – 645 б.
Орус тилинде
История кыргызской журналистики: Учебное пособие. – Б.: Типография БГУ, 2007. – 176 с.
Котормолору
Песков В. Шүүдүрүмдөгү издер. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 371 б. (С.Мамбеталиев менен авторлош).
Чивилихин В. Үч повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1970. – 430 б. (Ш.Келгенбаев менен авторлош).
Дарак чымчыктары
Дарак чымчыктары (лат. Parulidae) — Америка континентинде жашоочу майда чымчыктардын бир тукуму, булардын кыйла түрү бар: сары дарак чымчыгы (лат. Dendroica petechia), таажылуу дарак чымчыгы (D. coronata).
Түндүк Муз океаны
Түндүк Муз океаны, Түндүк Уюл деңизи, Түндүк Муз деңизи - Жер шарындагы эн кичине океан. Кээ бир чет элдик океанографтар Атлантика океанынын деңизи деп эсептешет.
Түндүк Муз океан Түндүк Двина, Обь, Енисей, Хатанга, Лена, Колыма, Макензи ж. б. дарыялар аркылуу жылына 5000 км3 тузсуз суу куюлат. Ошондуктан суунун туздуулугу болгону 32%о, ал эми шельфтик деңиздеринде 26-29%о. Суткасына 2 жолу, бийикт. 1 жге жеткен ташкындоо (Баренц деңизинин Чоканг булуңунда бийикт. 6 м болот) болуп турат. М у з д а р ы. Кышында океандын аймагынын 90% и калкыма (негизинен калыңдыгы 4,5 мге жеткен көп жылдык муздар) жана жээк муздары каптап жатат. Баффин жана Гренландия деңиздеринде айсбергдер бар. Борбордук бөлүгүндө калыңдыгы 3-5 мге жеткен көп жылдык «муз аралдары» калкып (7 км/сутка ылдамдык менен) жүрөт. Алар Канадалык Арктика архипелагынын шельф муздарынан түзүлөт. Кээ бир муздардын калыңдыгы 30-35 мте жеткендиктен, алар калкып жүрүүчү көп жылдык станциялар үчүн пайдаланылат. Акыркы изилдөөлөр океандагы муздардын аянтынын кескин азайып баратканын каттаган. Буга мисал, 2011-ж. анын аянты 4,33 млн км2 болсо, 2012-ж. 3,61 млн км2/щ түзгөн.
Тимяш (Миякин району, Башкыртстан)
Тимяш — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Зильдяр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 86 киши. Почта индекси — 452092, ОКАТО коду — 80244825004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Түндүк Муз океаны
Флора жана фаунасы. Түндүк Муз океандын катаал климаттык шарттарынан орг. дүйнөсү начар өнүккөн. Анын өсүмдүктөрү менен жаныбарлары арктика жана атлантика түрлөрүнө кирет. Уюлду карай алардын саны жана түрлөрү азаят. Бирок Түндүк Муз океандын бардык жеринде фитопланктон (негизинен диатомдуулар) өөрчүгөн. Түбүндө ламинария, фукус, анфельция ж. б. өсүмдүктөр бар. Зоопланктондун ЗООдөй түрү кездешет. Түндүк Европа алабында жаныбарлар дүйнөсү салыштырмалуу ар түрдүү (2000ден ашык түрү бар); негизинен балыктар: сельд, треска, деңиз окуну, пикша; Арктика алабында - ак аюу, суу жолборс, түлөн, нарвал, белуха ж. б. бар. Жээгинде деңиз куштарынын З0дай түрү уялашат. Океандын жээгинде Россия, Норвегия, Дания (Гренландия), Исландия, Канада, АКШ мамлекеттери жайгашкан. Чарбалык мааниси зор. Норвег, Гренландия жана Баренц деңиздеринен жылына 2,3 млн т (2010) балык жана деңиз жаныбарлары (Канада, Аляска) кармалат. Түндүк Муз океанда нефть жана газдын ири запасы бар. Акыркы геол. чалгындоодо арктикалык шельфте дүйнөлүк нефтинин 13%и жана дүйнөлүк газ запасынын 30% и бар экендиги аныкталган.
Учурда Түндүк Муз океандын ресурстарын РФ, Норвегия, Канада жана АКШ (Аляска) өздөштүрүүдө. Түндүк Муз океан - негизги транспорттук магистраль. РФ жана Батыш Европада Түндүк деңиз жолу, Канада жана АКШда Түндүк-батпыш өпгкөөлү аркылуу жүк ташылат. Ири порттору: Прудо-Бей (Аляска), Черчилл (Канада), Кекертарсуак (Гренландия), Тронхейм, Олесунн (Норвегия), Рейкьявик (Исландия), Онега, Дудинка, Игарка, Тикси, Шмидт тумшугу (РФ) ж. б. T. М. о-дын табияты - Жердин эң аялуу, талылуу экосистемаларынын бири. Анын негизиги экол. көйгөйү - арктикалык климаттын тездик менен өзгөрүшү, муздардын эриши жана океан суусунун нефть продуктулары жана хим. калдыктар менен булгануусу. Ошондой эле жаныбарлар популяциясынын азаюусу жана таралуу ареалынын тарышы да чоң маселе жаратып келет. 1991-ж. Канада, Дания, Финляндия, Исландия, Норвегия, РФ, Швеция жана АКШ Түндүк Муз океандын табигый чөйрөсүн коргоо боюнча стратегия кабыл алып, 1996-ж. Арктикалык кеңеш түзгөн. Бирок, океан таманынын ресурстарын пайдалануу боюнча мамлекеттер аралык укуктук абалы тактала элек. Түндүк Муз океанды изилдөө ар дайым оор жана кооптуу болуп келген. Аны багындырууну алгач викингдер баштап, 10-кылымда Гренландияга, Шпицберген жана Жаңы Жерге, 13-кылымда Канада Арктикага жетишкен. 15-кылымдан бери деңиз сүзүүчүлөрү тарабынан изилденип келет. 1937-38-ж. «Түндүк уюл» алгачкы илимий станциясында метеорол.', геофиз. жана гидробиол. изилдөөлөр жүрүп, 1950-ж. калкыма муздарда станциялар орнотула баштаган. Учурда океандын табиятына бир нече арктикалык ИИИ жана космостон байкоо жүргүзүлөт. Океанды Түндүк Муз деп алгач орус уюл изилдөөчү Ф. П. Литке атаган. Ал расмий түрдө 1935-жылдан колдонула баштаган. Бирок, чет өлкөлөрдө ар кандай аталып келет: (Арктикалык океан (анг.), Түндүк Уюл деңизи (нем.), Түндүк Муз деңизи (фин.)).
Саид-Алиевдин жумуру баш кескелдириги
Саид-Алиевдин жумуру баш кескелдириги (Phrynocephalus saidalievi, Sattorov, 1981):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Ареалы Курама тоо кыркаларынын түштүк – батыш бөлүгүн, Түркстан түндүк – батыш тараптагы тоо этектерин, Фергана өрөөнүнүн батыш бөлүгүн камтыйт. Кыргызстанда Баткен облусунун түндүк чек ара бөлүгүндө Белисынык, Тахтобоз ж. б. тоолордо, чыгышка карай Козубаглан суусунан тартып Шахимардан суусуна чейин таралганы белгилүү.
Жашаган аймактары
Нык чополуу жана өсүмдүктөргө жарды келген майда таштуу жерлер, суулардын кургап калган нуктары ар түрдүү чополуу жана түздүү жарым чөлдөр, деңиз деңгээлинен 500-1100м бийиктикте.
Саны
30-40 жыл мурун бүт ареалы боюнча таралуучу. Азыркы учурда бир катар жашоочу жерлеринде бирин-серин гана кездешет. Кыргызстанда адатта Тахтобоз тоо кыркаларынын этектеринде кездешет: 2м х 3км транссектада бир саат издөөдө 6 - 9 особу табылган. Баткен ш: түштүккө карай Тажикстан менен чек ара районунда (Кызыл - Бел капчыгайы) апрелде жогорудай учет жүргүзүү түрдүн жыштыгынын 2 эсе аздыгын көрсөттү, башка жерлерде анда – санда сейрек.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Толук изилденген эмес. Март-октябрда активдүү, уруктануусу ( үйүгүшүүсү) март – апрелде жүрөт. Ургаачылары 1 - 2 уя салып майдан тартып июндун аягына чейин 2 – 10 дон жумуртка тууйт. Жаштары курт–кумурскалар жана жөргөмүш сымалдар менен азыктанышат. Эртең мененки саат 10 дон тартып күн жарымына чейин активдүү, мындайда сакчылыктыгын жоготуп байкоогучтарды көрбөй калышат. Өздөрү ийин казышат, кыштоосун кээ бирде эшек курттардын ийиндеринде өткөрөт.
Чектөөчү факторлор
Жашоочу жерлерин өздөштүрүү, малдын жайылышы, иштердин кескин түрдө көбөйүп кетиши ; табигый жырткычтардын таасир этиши жана террариумдарга кармап багыш үчүн коммерциялык кармоо фактылары.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Белгилүү болгон маалыматтар негизинен такыр жумуру баш кескелдирикке таанду. Кыргызстанда колдо көбөйтүлбөгөн, азыкка (азыгына) талапсыз, температурага сезгич келет.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Учурда, Кыргызстанда коргоо алынган эмес; Тажикстандын жана Өзбекстандын Кызыл китептерине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жашаган жерлерин жайыт катары колдонууга жана инсектициддерди колдонууга регламенттерди коюу, көбөйүүчү жана кыштоочу жерлерине микрорезерваттарды уюштуруу.
Статусу
VU Blab ( i i i ) категория. Фергана өрөөнүнүн батыш бөлүгүнүн тоо этектеринин эпдемиги, саны азайып бара жаткан кууш ареалдуу калдык түр. Тажикстандын (2 категория) жана Өзбекстандын (EN lab (i – v) категория) Кызыл китептерине киргизилген.