cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тиричилик
Тирилчилик бир бүтүндүүлүгү жана үзгүлтүктүүлүгү
Жалпы тирилчилик жашоосунда иреттүү байланыштары бар. Аларды төмөндөгүдөй түшүнүүгө болот, мисалы: жырткыч айбандардын жашоосву үчүн чөп менен азыктануучулардын, ал эми чөп менен азыктануучулар  үчүн өсүмдүктүн, ал эми  өсүмдүк үчүн СО2 жана күн нурунун болушунун натыйжасында фотосинтез жүрүп орг. заттар түзүлүшүп, ошол эле учурда О2 бөлүп чыгарышат, ал эми абанын болушу өсүмдүкдүн жана жаныбардын жашоо тиричиликтерине байланыштуу. Мындан башка дагы организмдер жер кыртышынан минералдык заттарды алынат, бул заттар бардан азайып же жок болуп кетпейт, себеби орг. заттар чирип бактериялар аркылуу ажыратылып, кайра орг. эмес минералдык заттарга айланат. Ошондуктан орг. дүйнө өзүнүн жаратылышында бир бүтүн нерсе, анткени жаратылыштын биримдүүлүгү, бүтүндүн бир бөлүкчөлөрү болгон жеке организмдерден же алардын тобунан жаралган. Ар бир тирүү организм үзгүлтүктүү, анткени, ар бир организм мүчөлөрдөн жаралган, алар клеткалардан, бирок, ар бир мүчө өзүнчө бир бүтүн катарында кызмат аткарат, же болбосо ар бир клеткадан жаралган организм кызматын бирдиктүү аткарат. Мисалга алсак, тукум куугучтуктун маалыматтары гендер аркылуу ишке ашырылат, бирок бир дагы ген, гендер жыйындысыз белгилерди жеке жарата алышпайт. Тирилчилик жашоосу белоктордун молекулаларына жана нуклеин кислоталарына байланыштуу. Алардын биримдиги организмдин бир бүтүндүүлүгүн түзөт.
Тирилчилик түзүлүш деңгээлдери
Биз жашаган планетада жеке организмдердин же алардын популяцияларынын жашоосу үзгүлтүктүү (дискреттүү). Ар бир организм бир жагынан алганда бүтүн, экинчи жагынан алганда бөлүктөрдөн турат, бирок белгилүү бир деңгээлдеги түзүлүшкө баш ийет, ошол эле учурда организм өзүнөн жогорку түзүлүштөгү биол. макросистемалардан (популяция, биоценоз, экосистема, биосфера) түзүлөт.
Тиричилик популяциянын деңгээлинде
Бир түргө кирүүчү, өзүнө жагымдуу  жерди ээлеп, бири-бири менен аргындашууга жөндөмдүү жеке  организмдер  жыйындысы популяция деп аталат. Популяция-эволюциялык өрчүүнүн жөнөкөй бирдиги.
Тиричилик эволюция деңгээлинде
Эволюция тирилчилик өнүгүшүндөгү кыймыл, организм өсүп, өзгөрүп турат. Эволюциялык өнүгүү микро жана макроэволюцияга экиге бөлүнөт. Азыркы кездеги эволюция жөнүндөгү кээ бир маалыматтарга караганда микро жана макроэволюция деген түшүнүк карама-каршы коюлган.
Микроэволюция бул түр ичиндеги популяциялардын деңгээлиндеги өзгөрүүлөрү, ал эми макроэволюция түр жана андан жогорку деңгээлдеги таксондорду (tahis — "иретке салуу", nomos — "закон") өзүнүн кучагына алат. Түрдүн пайда болушундагы кыймыл микро, жана макроэволюцияны байланыштырат. Ал эми тирилчилик тарыхый өрчүүсү филогенез деп аталат.
Бирок, микро, жана макроэволюциянын өз алдынча экендиги жөнүндө так айтуу кыйын, ошондуктан алардын өз алдынча экендиги жөнүндө шарттуу түрдө айтууга болот. Бирок, кээ бир синтетикалык теориянын негиз салуучулары микро, жана макроэволюциянын эки башка закон экендиги жөнүндө айтышат. Алардын ою боюнча түр ичиндеги өзгөрүүлөрдү жана микроэволюциялык өнүгүүнү жөнгө салып турууга болот.
Неодарвинизмдин көрүнүктүү жактоочусу Ф. Добржанский макроэволюцияга караганда микроэволюция өзгөрүп, кайра калыбына келип турат деп лабораторияда иштери менен далилдеген. Ф. Добржанскийден кийинки кээ бир окумуштуулардын айтууларына караганда, популяциялардын өзгөрүүлөрү лабораториянын шартында гана эмес, жаратылышта дагы өзгөрүү кубулуштары болот дешкен. Жогоруда айтылган тажрыйбаларга байланыштуу Фергусон (1963) мындай деген жыйынтыкка келген, эгер негизги таасир этүүчү шарт белгилүү болсо (ылгап алынган уу же антибиотик), анда популяцияны кайтадан өзгөрүү мүнөзүн алдын ала айтууга болот деген пикирди колдонгон. Өзгөрүү учурундагы табыгый тандалуудо, өзгөрүүнүн багыты өзгөрөт. Бирок популяциянын ууга чыдамдуулугу бир нече убакыт өтүп бир нече муундары алмашкандан кийин алардын ууга чыдамдуулугу жоголуп кайра калыбына келет дешкен.
Бирок, Добржанскийдин, Фергусондун айткан афоризми (санат сөздөрү) туура эмес. Көптөгөн тажрыйбалар, байкоолор аркылуу аныкталган жаратылышта популяциянын генотибинин жөнөкөй түрүндө өзгөрүү механизмдери ар башка болот. Ошондуктан популяциянын өзгөрүүсүн алдын ала айтуу жана алардын өзүлөрүнүн кайра калыбына келүүлөрү мүмкүн эмес. Бардык эле убактылуу өзгөрүүлөрдү микроэволюцияга теңөөгө болбойт, анткени, жаныбардын кандай гана популяциясы болбосун, алардын түзүлүшү дайыма өсүп, өөрчүнүп, өзгөрүп турат. Жашоонун мындай түрүн чөйрөнүн экологиялык жөнгө салуучу таасирлери колдоп турат.
Популяциянын генетикалык түзүлүшүнө, сырткы көрүнүшүнө караганда туруктуу көрүнгөнү менен, популяция дайыма өзгөрөт, себеби  эң бир зарыл шарт, чөйрөдө өзгөрөт, ошондой эле алардын саны жана сапаты өзгөрөт, ал эч убакта микроэволюция  деңгээлинде кайталанбайт.
Популяциянын генетикалык өзгөрүүсү популяциянын гомеостазынын өзгөрүүсү эң бир керек шарт, анткен популяциялык гомеостаздын өзгөрүшү жашоо үчүн ыңгайланышууга мүмкүнчүлүк түзөт.
Микроэволюция — эволюциянын баштапкы баскычы. Микроэволюция макроэволюциядан кескин түрдө айырмаланат. Микроэволюцияны түр ичиндеги өзгөрүүлөр далилдейт.
Биосфералык деңгээл
Биосфера (гр. bios — "тиричилик", "сфера" — "кабык, жашоо чөйрөсү") деген терминин биринчи жолу 1875-ж. Австралия геологу Э. Зюсс киргизген. Бир топ жыл өткөндөн кийин 1926-ж. орус окумуштуусу В.И.Вернадский "Биосфера" деген китебин чыгарган. Мына ошол учурдан тартып адамзат биосферага жаңыча көз караш менен карай баштаган.
Биосферада организмдер ар түрдүү экологиялык шартта тиричилик гидросферада 11 миң м океандын тереңдигинде жерди чулгап турган газ сымал атмосферанын 20 км   бийиктик  ичинде  жана жердин катуу катмары литосферанын бардык жеринде тараган.
Эволюция
Азыркы кезде Жер жүзүндө пайда болгон тиричилик материянын узакка созулган эволюция процесси (анын биринчи этабы — көмүртеги бар полимерлүү бирикмелердин химиялык эволюциясы, экинчиси тиричиликтин алгачкы жөнөкөй түрүнөн азыркы кездеги түрлөргө чейинки биологиялык эволюция) деп эсептелет.
Химиялык эволюция
Химиялык эволюциянын этабында күн радиациясынын Жердин жылуулук энергиясынын таасири менен тиричилик процессинде негизги орунду ээлеген татаал заттардын (аминокислоталар, май кислоталары, азот негиздери, нуклеотиддер жана башкалар) молекулалары пайда болуп, андан татаал молекулалуу белокко окшош заттар (протеноиддер) түзүлгөн. Кийин болсо, протеноиддер өзүнүн денесин түзүү жана жашоосун камсыз кылуу үчүн айлана-чөйрөдөн тийиштүү зат менен энергияны алууга жөндөмдүү татаал системаларга биригет. Жашоо үчүн мындай системалар чөйрөдөн бөлүнүп, обочолонот. Алар тиричиликтин эң жөнөкөй формалары — пробионттор, протоклеткалар болгон. Пробионттор пайда болгондон тартып Жер жүзүндө материянын биологиялык эволюциясы башталган. Академик анын ичинде Опариндин ою боюнча эволюциянын бул стадиясынан табигый тандалуу башталган. Айрым пробионттор тышкы факторлордун таасирине туруктуулугу, алмашуу, өсүү, бөлүнүү активдүүлүгү менен айырмаланып, алар жаңы пробионтторду жараткан. Алгачкы пробионттордо нуклеин кислоталары болгон эмес. Пробионттордун составына нуклеотиттердин кириши менен өзүнүн молекуласын өзү кайра жаратуу жана ал касиетти кийинки муундарга берүүгө жөндөмдүү болуп, тукум куугучтук пайда болгон.
Эволюциянын кийинки этаптарында фотосинтезге, кычкылтек менен дем алуу жөндөмдүүлүгү пайда болуп, клеткалык жана көп клеткалык структуралар калыптанган (Клетка). Тирүү организмдер Жер жүзүндө таралып, алардын жыйындысы биздин планетадагы биосфераны түзөт. Алар Күндүн энергиясын тиричилик аракетинде кеңири пайдаланып, табиятты кайра курууда катышат.
Тирилчилик келечеги жөнүндө камкордук
Жаратылышта организм өзүнүн укум тукумун улантууда ар түрдүү камкордук көрүшөт. Балыктардын уругунун өсүшүнө кам көргөндөрүда бар. Ылайыктуу жайды таап жумурткасын таштап, уруктандыргандан кийин, анын тегерегинде болуп өрчүү учурунда уругун камкордук  менен кайтарат. Ал эми Түштүк Америкада жашаган жаян (Tachysuzus) уруктанган жумурткаларын эркектери жутуп алат, жумурткалары анын карынында өөрчүйт, бул учурда эркектери азыктанбайт. Карын бездери маңызын бөлүп чыгарбай убактылуу токтоп калат. Личинкалары өсүп жетишкенден кийин, алар жөткүрүп сууга төгүшөт, балдары андан кийин өзүнчө жашап кетет. Кээ бир деңизде жашоочу балыктардын эркегинин (тикен канаттуулар жана конңектор) боор жагында баштыкчасына ургаачысы өзү урук түтүкчөсү аркылуу көп сандаган уруктарын киргизет, ал баштыкчада түйүлдүктүн өөрчүшүнө бардык мүмкүнчүлүк бар. Өөрчүшүп жетилгенден чабактарын (малекторун) өзүнчө жашоого сууга чыгарат.
Анчалык көп эмес сөөктүү балыктардын жумуртка тирүү туучулары бар (голомянкалар). Мындай учурда жумурткадан урук түтүкчөсүнүн көңдөйүндө өөрчүп жетилген личинкаларын сыртка, сууга чыгарат. Малектору кандайдыр бир ыңгайсыз шартты сезгенде энесинин оозуна, бакалооруна кире качышат.
Жерде-сууда жашоочулар тукумун сактоо үчүн ар түрдүү аракеттерди жасайт, мисалы, Батыш Европада жашоочу кур бака тоточу башка бакадан өз балдары үчүн көргөн камкордуктары менен айырмаланат. Ургаачысы таштагандан сызма түрүндөгү уругун уруктангандан кийин эркеги былжырак тасма түрүндөгү урукгун өзүнүн жамбашына ороп алып, өстүрөт. Уругунун сырттынан нык кабык менен капталгандыктан, нымдуулукту сактайт, качан гана уруктар өөрчүп жетилгенден кийин, эркеги көнөк баштарын сууга  төгөт, көнөк баштар өсүп чыккан  бош  кабыгын эркектери ыргытып салып, адатынча келерки жазга чейин, кургак жерде жашайт. Суринам пипасынын ургаачысынын баласын өстүрүүдө кылык жоругу мындан да кызык, куут алдында ургаачысынын жон жагынын териси барсайып көөп, 100гө жакын чуңкурчалар пайда болот, аларга ургаачылардын жыныс клоака-түтүкчөсүнүн жардамы менен жумурткаларын киргизет, эркектери ургаачысынын үстүнө чыгып, боору менен басып жумурткаларды уруктандырат, жумурткалардын үстү жагы коюу былжырак нерсе менен капталат. Болжол менен 80 күндөн кийин өрчүүнүн метаморфоз кубулушу жүрүп, көнөк баштар энесинен бошонуп, сууга кирип, андан ары  өсөт.
Кургакта көптөгөн жашоочу жаныбар тууган жумурткасын көмгөн жерлерди, уяларын башка айбандарда (крокодилдер, чекир жыландар, оролмо жыландар, жырткыч канаттуулар ж. б.) коргошот. Сүт эмүүчүлөр көбөйүү жагынан башка омурткалуу жаныбардан өзгөчө касиеттери менен айырмаланат. Бардык сүт эмүүчүлөрдө уруктануу дененин ичинде жүрөт, балдарын тирүү тууйт, тууган балдарын сүт менен багат, балдарына камкордук көрөт. Сүт эмүүчүлөрдүн көбөйүүсү ар түрдүү. Сүт эмүүчүлөрдүн ичинде "жумуртка" тирүү туучулары бар, бул топточулардын түйүлдүктөгү ургаачысынын жатынында өрчүйт, бирок энесинин денесинде баласы толугу менен өрчүп, жетилбей, жарым жартылайы уяда (өрдөк тумшук), кээ бирөөлөрүнүкү (ехидна, поосум) энесинин борундагы капчыгында өсүп жетилет. Мындай жол менен көбөйгөндүн жумурткасынын сарысы менен агынын көп болушу толук өөрчүүсүн камсыз кылат. Бир тешиктүүлөрдүн ара төрөлгөн баласы жатында өрчүсө да чөбү пайда болбойт. Ара туулган балдары алсыз болгондуктан энесинин сүтүн эме албайт (өрдөк тумшуктардын эмчеги жок, алардын боорундагы чуңкурчаларга сүт бөлүнүп чыгат, аны балдары жалап азыктанат). Мындай жол менен баласын багуу жаратылыштын өзгөчө кубулушу. Мисалы, опоссумдун баласы туулгандан кийин энесинин капчыгында эки айдай жашайт, баласы чоңоюп өзүнчө басып жүрүүгө жарап калганда, энесинин капчыгынан сыртка чыгарат, андан кийин дагы 40 күнчө энеси менен бирге болот, кандайдыр бир коркунучту сезгенде чоңоюп калган баласы энесинин капчыгына батпаса да кирүүгө умтулат. Курт кумурска жечүүлөр тукумунун өкүлү: ак боор ак тиштин дагы балдары белгилүү бир күндөргө чейин энесинен ажырабайт энесинен калбай, жей турган азыгын издөөдө чогуу жүрүшөт. Бул түркүмдүн өкүлдөрүнүн биол. өзгөчөлүктөрү зат алмашуусунун ез жүрүүсү менен мүнөздөлөт, ошондуктан алар жей турган курттарды тынымсыз издешет. Ачкалыкка чыдамсыз болуп, ачка болгондо бат эле өлүмгө учурайт. Азыктын издөөдө балдары энесинен калышпай, бири-биринин артынан жүнүнөн тиштеп чиркелишип энеси менен жүрөт. Ящер түркүмүнүн өкүлдөрүнүн сырткы көрүнүш, жашоосу жагынан башка сүт эмүүчүлөрдөн айырмаланып турушат. Денеси сыртынан түрпүчөлөр менен капталган, тумшугу узун. Бул түркүмдүн  болгону 7 түрү бар, алар Түштүк, Чыгыш Азияда, Түштүк Африкада таралган. Ящерлердин салм. 4,5-27 кг, дене уз. 30-80 см, куйругу денесинен узун болуп 35-90 смге чейин жетет. Бул түркүмдүн өкүлдөүрүнүн тамактануу куралы - тил. Тили узун, жабышкак затты бөлүп чыгарат, тили менен курт кумурскаларды, термиттерди кармап жешет. Ящерлердин кыймылы жай, ж.на 1-3 чейинки балдарын тууйт, ийинде жашайт. Уктаганда же коркунуч учурунда түйүнчөктөй болуп бүктөлүп калат. Баласына камкордугу чоң, баласы энесинен ажырабайт, энеси азык издеген учурда  баласы тырмактары менен энесинин куйругуна түрпүлөргө жабышып жүрөт. Коркунучту сезгенде, энеси токтоп, баласын калкалап кучактап, тоголок түйүнчөктөй болуп, оролуп жатып калат
Эштабула (Огайо)
Эштабула (Огайо) (Ashtabula) — Огайо штатынын Ashtabula округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 20962 киши. Болжолдуу аянты - 20.0 км². FIPS коду — 39-02638.
Ара төрөлгөн бала
Ара төрөлгөн бала — бойго бүткөндөн кийин төрөлүү убактысына жетпей 28—39 жума мөөнөтүндө төрөлгөн ымыркай бала. Салмагы 1000—2500 г, бою 37—46 см. Баланын ара төрөлүшүнө көбүнчө кош бойлуу аялдын түрдүү ооруга жана кырсыкка чалдыгышы, талгак болуу, ага чейин аборт жасатуу себеп болот. Булардын натыйжасында эне менен түйүлдүктүн ортосундагы кан айлануу бузулуп, түйүлдүккө кычкылтектин келиши начарлап, баланын эрте төрөлүшүнө түрткү болот. Ошондой эле эне менен түйүлдүктүн кан сыйышпастыгында, эгиздерде көп байкалат.
Кош бойлуу учурда нерв-психикалык күч келүү, оор жумуш жасоо, үй-бүлөдөгү чыр-чатак жана башка жагымсыз шарттар ара төрөөгө дуушарлантат. Ара төрөлгөн бала айына жетип төрөлгөн балдардан сырткы кебетеси, орган жана системаларынын өөрчүшү жагынан айырмаланат. Сутканын көп мезгилинде уктайт, үнү акырын, алсыз чыгат. Териси жука, назик, тери алдындагы май катмары начар, кээде жокко эсе болуп, бырышып, бүктөлүп турат, түгү узун, буттары кыска, башы чоң, кулак калкандары жумшак, башына жабышып турат. Ички органдары функциялык жактан толук жетилбеген. Дем алуусу бир калыпта эмес, мезгил-мезгили менен кыска мөөнөткө токтоп да калат. Тамырынын кагышы тез өзгөрөт; ыйлаганда, тынчы кеткенде минутасына 90дон 200гө чейин, кээде андан да тездейт. Ичеги-карыны жакшы жетилбеген, нерв системасы функциялык жактан начар, дене температурасын жөнгө салуу начар болгондуктан бала бат ысып же үшүп кетет.
Ара төрөлгөн бала 1-айда анча эттенбейт, бирок кийинки айларда салмагы тез чоңоюп, бою өсөт. Салмагы 2000 гдан 2500 гга чейинки ара төрөлгөндөр абалына жараша врачтын уруксаты менен үйгө жиберилиши мүмкүн. Ал эми салмагы андан кичине балдар атайын адистештирилген бөлмөлөргө которулуп, врачтын көзөмөлүндө болот.
Төрөлгөндө,салмагы 1500 г же андан кичине болсо, алар атайын камера — кувездерде багылат. Кувезге салмагы чоң, бирок дене температурасын туруктуу кармай албаган балдар да багылат. Үй шартында Ара төрөлгөн бала өзгөчө багууну талап кылат.
Бала жаткан бөлмөнүн температурасы 25°тай болуп, жарык, таза болуусу зарыл. Баланы катуу ороого болбойт, улам бир капталына жаткыруу керек. Бала жылуу, жумшак ич кийим кийгизилип, түктүү жумшак жуурканга ороп жаткызылат. Эгер бала үшүп кубарып, муздап калса жылуу ваннага салып же жылыткыч коюп жылытуу сунуш кылынат. Бала ысып кеткенде кызарып, тынчсызданат, анда жылыткычтарды алып салуу же азайтуу керек. Ара төрөлгөн балага эмчек сүтү эң мыкты тамак-аш болуп эсептелет. Өтө начар төрөлгөн, али соруу рефлекси өнүгө элек балдарды адегенде зонд аркылуу (суткасына 10 жолу), андан кийин упчу менен, кийин эмчек эмизүүгө көндүрөт.
Айына жетип төрөлгөн балдардай эле киринтилет. Салмагы 1500 гдан кичине балдарды төрөлгөндөн 3 жумадан кийин, салмагы 1500 гдан чоң балдарды 7—10 күндөн кийин киринтүүгө болот. Ара төрөлгөн баланы акырындап жана өтө сактык менен таза абага сейилдетүү керек. Сейилге салмагы 2500 гдан ашык балдар чыгарылат. Кышкысын салмагы 3000 гдан жогору болгондорго уруксат берилет. Сейилдөө бир нече минутадан башталып, акырындык менен көбөйтүлөт.
Кош бойлуулуктун биринчи белгилери билинери менен аялдар врачка кайрылып, андан тийиштүү кеңештерди алууга тийиш. Кош бойлуу аялдар артыкча капа болбошу керек, жакшылап тамактанууга тийиш; ичкилик ичүүгө, тамеки тартууга болбойт.
Титан хлориддери
Титан хлориддери – 2, 3, 4 валенттүү титан менен хлор бирикмелери. Титан тетрахлориди TiCl4 – кескин жыттуу суюктук, тыгызд. 1,727г/см3 (20о), кайноо t 136,3оС. Пайда болуу жылуулугу DНо298 = - 191,4  ккал/моль. 2000оС чейин ысытууда өзгөрбөйт. Сууда гидролизденип титан оксихлоридин TiOCl2 пайда кылат. TiCl4 аммиак, фосфор галогениди менен аракеттенишип, TiCl4×6NH3, TiCl4×8NH3, TiСl4×PCl5, TiCl4×POCl3, ал эми конц. туз к-тасы менен хлортитан к-тасын H2TiCl6 берет, ага аммоний хлоридин кошсо (NH4)TiCl6 – аммоний хлортитанаты алынат. Металл түрүндөгү Ti алууда TiCl4 кеңири колдонулат. Титан .төмөнкү хлориддери TiCl3, TiCl2 абада жеңил окистенет. TiCl2 сууда эригенде суутекти бөлүп чыгарып, Ti (III) туздарын пайда кылат.
Кинофильм чыгаруу
Кинофильм чыгаруу — тартылган кинофильмдин көчүрмөлөрүн массалык түрдө көбөйтүү процесси. Азыркы кинофильм чыгаруу — адабий чыгармачылык иш жана татаал процесс. Ага ар түрдүү адистеги кызматкерлер катышып, искусствонун көп түрлөрү — адабият, музыка, живопись, архитектура ж. б. пайдаланылат. Кинофильм чыгаруунун технологиясы адабий сценарийди даярдоодон тартып, кинофильмди элге көрсөтүүгө чейинки ырааттуу жана бири-бирине байланыштуу чыгармачыл жана техникалык этаптардан түзүлөт. Кинофильм чыгаруунун бүткүл стадиясы негизги эки мезгилге бөлүнөт: даярдык көрүү жана өндүрүш процесстери. Даярдык көрүү мезгилинде келечектеги фильмдин так долбоору түзүлүп, уюштуруу-чыгармачылык жана техникалык иштер жүргүзүлөт; режиссёрдук сценарий жазылат, декорациянын жана кийимдердин эскиздери жасалат, фильм тартууга орун жана ролдорду аткаруучу актёрлор тандалат; фильм тартуунун календардык планы жана чыгымдардын сметасы түзүлөт. Өндүрүш мезгили фильм тартууга камылга көрүүдөн башталып, актёрлор менен репетиция өткөрүү, керектүү декорацияларды куруу, мебелди, реквизитти, кийме чачты ж. б. даярдоо, кино тартуучу, үн жазуучу, жарык кылуучу аппаратураларды камдоо иштери жүргүзүлөт. Киного тартуу иштери — бүткүл процесстин эң жооптуу мезгили. Ал негизги үч түргө: павильондо жана киностудия аянтында, киноэкспедицияда тартуу жана айкалыштырып тартуу болуп бөлүнөт. Булардын бардыгында ар бир кадр түрдүү вариантта эки же бир нече жолу (дубль) тартылып алынат. Коюучу режиссёрдун жетекчилиги менен кадрлардын мыктысы тандалып алынып кураштырылат. Анда фильмдин сүрөтү менен үн жазылган фонограмма тандалып жабыштырылат да, сүрөттүн көрүнүшү менен үндүн угулушу бири-бири менен туура келтирилет. Кинофильм толук кураштырылып бүтүп, сүрөтү менен фонограммасы бекилгенден кийин фильмдин негативи кураштырылат. Фильмдин негативи фильмдин көчүрмөлөрүн массалык түрдө ала турган алгачкы материал болот.
Ширин, Сузак району
Ширин (Ширин) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Сейпидин-Атабеков айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 497 киши.
Метонимия
Метонимия (гр.— кайта атоо) — эки түшүнүктүн ортосундагы логикалык жакындыкка негизделген окшошпогон көчүрмө. Метафорада бири-бирине окшош предметтер жана алардын белгилери көчүрүлсө, метонимияда бир-бирине кандайдыр бир алакасы бар, бирок окшошпогон предметтин белгилери алмашылат. Метонимиянын төмөнкүдөй учурларын белгилөөгө болот.
1)нерсенин же кишинин аты башка нерсе, же буюмдун ордуна колдонулат.
Мисалы: Бөтөлкөнү көрүп
Шилекейин жуткан
(М. Алыбаев «Чалкан дос»)
2)Автордун наамы менен чыгармасын туюyтат.
Лермонтовду окуп-окуп таң калам». (А, Осмоновдун күндөлүгүнөн)
3)Нерсе ал жасалган материал менен алмашылат.
Куткарып ушул чоюн жалдыроодон,
Айтпагын, акын иним, чыкты черим... (Ж. Турусбеков «Иниме кат»)
4)Белгилүү бир жердеги кишилердин ордуна ал жашаган жер аталат.
Каттын сүрү бир башка.
Келген экен айлынан
Курман болгон курдашка. (С. Эралиев «Кечиккен кат»)
Кайта чакыртып алуу
Кайта чакыртып алуу - шайлоочулардын өз өкүлдөрүнүн, кандайдыр бир шайлануучу кызмат адамынын жана жаңы шайлоолордун ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда токтотуу процедурасы.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Вируленттүүлүк
Вируленттүүлүк — белгилүү микроорганизмдердин оору козгоо жөндөмдүүлүгү (патогендүүлүгү). Вируленттүүлүк микроб же вирус пайда кылган оорунун оордугу боюнча аныкталат. В. агенттин инфекциялык касиетине жана организмдин инфекцияга туруктуулугуна, сезгич организмге микроорганизмдин жугуу жолуна, анда жайылышына жана көбөйүшүнө, анын тиричилигинде пайда болгон уу продукт — токсиндин бөлүнүшүнө байланыштуу. Вируленттүүлүктү жасалма жол (мисалы, ысытуу, нурга чалдыктыруу, химиялык затты таасир этүү) менен өзгөртүп, тирүү вакцина алууда пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Тиш щётка
Тиш щётка — тиш тазалоо үчүн ооздун гигиеналык аспабы. Cабынын бир аягында кылдар турат.
Андаман аралдары
Андаман аралдары - Инди океанынын түндүгүндө, Бенгала булуңу менен Андаман деңизинин аралыгында. Индиянын Андаман жана Никобар аралдары союздук аймагынын бпр бөлүгү. Аянты 6 миң км2ден ашык. Суу астындагы тоолордун чокуларында жайгашкан, түндүктөн түштүккө карай 350 кмге созулат. 204 аралдан турат; ирилери: Түндүк, Ортоңку, Түштүк, Кичи Андаман аралдары. Жээктер өтө тилмеленген, ыңгайлуу бухталары көп. Айрым жээктери коралл рифи менен курчалган. Өтө тилмеленген жапыз тоо рельефи басымдуу; бийиктиги 729 мге чейин (Садл-Пик чокусу). Абанын жылдык орточо температурасы 28°С; жылдык жаан-чачыны 2500 мм. Дайыма жашыл троппк токою өсөт. Жыгач даярдалат. Шалы эгилет. Кокос пальмасы өстүрүлөт; балык кармалат. Түштүк Андаман аралында Порт-Блэр шаары жайгашкан. 2004-жылкы Инди океанындагы жер титирөөгө байланыштуу пайда болгон катуу цунамиден өтө жапа чеккен.
Сергей Ильюшин
Ильюшин, Сергей Владимирович - Эң көрүнүктүү авиаконструктор, үч жолку Социалисттик Эмгектин Баатыры, Лениндик жана Мамлекеттик сыйлыктардын лауреаты.
Өмүрү таржымалы
С. В. Ильюшин 1894-жылы 30-мартта Вологда губерниясындагы Диляево кыштагында туулган. Турмуш жолун авиомеханик болуп иштөөдөн баштаган. 1926-жылы Н.Е, Жуковский атындагы Аскер аба-инженердик академиясын бүтүргөн. С. В. Ильюшин 1977-жылы дүйнөдөн кайткан.
Ишмердүүлүгү
1931-жылы конструктордук бюро уюштуруп аны өзү башкарган. Согуш мезгилинде «ИЛ-4» деген ат менен чыккан бул машина алыска аракеттенүүчү негизги авиация болгон. 1940-жылдан баштап «ИЛ-2» сериясы чыга баштаган. Бардыгы болуп 36 миңден ашык штурмовик чыгарылган. Дүйнөдө бир да самолет мынчалык массалык серияда чыгарылган эмес. Ильюшиндин жургүнчүлөрдү ташуучу самолетуиун долбоорун аэрофлат 1946-жылы пайдаланууга алып «ИЛ-12» самолетун түзүлгөн, «ИЛ-14», «ИЛ-18» жана континенттер аралык учуучу лайнер «КЛ-62» аэрофлоттун флагманы болуп калды.
Казымча дарыясы
Казымча — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Томь дарыясынын сол жээгинен 788 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Сергей Ильюшин
Ишмердүүлүгү
30 жыддан ашык консртуктордук бюрого жетекчилкк кыяган жылдарынын ичинде самолеттордун ондогон типтери түзүлүп, алардын көпчүлүк бөлүгү сериялык түрдө чыгарылган.
Сыйлыктары
Конструктордун эмгеги жогору бааланып, Ленин ордени менен 7 жолу, Октябрь Революциясы ордени жана башка орден, медалдар менен сыйланган.
Казымча дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мажарлар
Мажарлар - (өздөрүн мадъялар деп аташат) улут, Венгриянын негизги калкы. Румыния, Словакия, Сербия, Черногория, Украина, ошондой эле АКШ, Канада, Түштүк Америка, Германия, Австрия, Хорватия, Россия ж. б. өлкөлөрдө да жашашат. Жалпы саны 15 млн адам, анын ичинде Мажарстанда 9,4 млн. (2001) Мажар тилинде сүйлөшөт. Негизинен католиктер. Азыркы Венгриянын аймагынын байыркы калкы — иллирий уруулары. Б.з.ч. 4-кылымда батыштан келген кельт уруулары аймакка отурукташкан. Б.з.ч. 1-кылымда дактар Дунайдын чыгышындагы жерлерди басып алышты. 1-2-кылымдарда Дунайдын чыгыш жээгинен келген сарматтар Рим провинцияларына жортуул жасашкан. Кийинчерээк, Элдердин улуу көчү доорунда германдар (готтор, лангобарддар, гепиддер), гунндар, аварлар, 6-кылымдан славян уруулары көчүп келген. 9-кылымда көчмөнмалчы мажар уруулары Кама дарыясынын боюн, кийин Кара деңиздин түндүгүн мекендеп, хазар менен болгарлардын бийлиги астында болушкан. 895-896-ж. мажарлар печенегтердин кысымы астында Карпат аркылуу өтүп Ортонку Дунай түздүгүндө отурукташкан. 9—10-кылымдарда Батыш жана Түштүк Европага кыйраткыч жортуулдарды жасашкан. 11-кылымда Венгрия мамлекети пайда болуп, католик динин кабыл алышкан. Мажар уруулары Ортонку Дунай түздүгүндө жашаган славяндар, валахтар жана авар калдыктары менен аралашуусунун негизинде венгр эли калыптанган. Венгриянын аймагына печенегтер, берендейлер, кыпчактар, ястар, түрктөр, немистер, француздар, италиялыктар ж. б. ар түрдүү элдердин өкүлдөрү көчүп келишкен. Алар менен болгон байланыш мажарлардын материалдык жана рухий маданиятына таасирин тийгизген. Мажарлардын көпчүлүгү өнөр жай тармактарында иштешет. Негизги кесиби дыйканчылык жана мал чарбачылык. Мажарлардын турак жайы өлкөнүн ар кайсы бөлүгүндө ар түрдүүчө. Мурда дубалы сокмо ыкмасы менен топурактан, айрым аймактарда камыштан, жыгачтан тургузулуп, сырты ылай менен шыбалган үйлөрдө, учурда кыштан, таштан ж. б. курулуш материалдарынан салынган үйлөрдө жашашат. Кийими аялдар этеги кенен, бели кыналган юбка, жеңи кенен, кыска тигилген көйнөк кийишкен. Элдин арасына башына чепец же жоолук салынмайынча чыгышкан эмес. Эркектер боз кендирден жасалган көйнөк, жилет, шым, башына чий калпак, губа (нооту пальто), сюр (арты тилик, саймаланган плащ), тон кийишкен. Тамак-ашы негизинен эт (гуляш, паприкаша), дан азыктары, жашылчалар. Жүзүмдөн жасалган шарап, жемиш арагы палинка, суусундук катары кара кофе колдонулат.
Кайрымдуулар
Кайрымдуулар – кайрымдуулук (бекер же жеңилдетилген шарттарда) кайырларын чын дилдеринен төмөндөгүдөй таризде жасаган жактар: а) мүлктү менчикке, анын ичинде акча каражаттарын жана/же интеллектуалдык менчик объекттерин берүүчүлөр; б) менчиктин кандай гана болбосун объектисине ээлик кылуу, пайдалануу жана тескөө укугун берүүчүлөр; в) жакшылык жасоочулар – юридикалык жактар аткарган жумуш жана кызмат көрсөтүүлөр. К. өздөрүнүн жасаган жакшылыктарынын максаттарын жана аларды пайдалануунун тартибин аныктоого акылуу.
Искра (Лейлек району)
Искра — Кыргызстандын Баткен облусунун Лейлек районундагы айыл. Сумбула айыл аймагына кирет.
Жогорку чыңалууну өлчөө
Жогорку чыңалууну өлчөө - жогорку вольттуу турактуу жана өзгөрмө токтун тизмектеринин чыңалуусунун чоңдугун электр өлчөөчү приборлор аркылуу аныктоо.
Жогорку вольттуу турактуу токтун тизмектеринин чыңалуусу нормалдуу чыңалуусу 6 кв-ко чейинки магнит электр системасындагы вольтметр, нормалдуу чыңалуусу 100 кв-ко чейинки электр-статикалык системадагы вольтметр жана турактуу токтун чыңалуусун өлчөөчү трансформатор менен өлчөнөт.
Өзгөрмө токтун жогорку вольттуу тизмектериндеги чыңалууну нормалдуу чыңалуусу 100 в болгон трансформатор аркылуу туташтырылган вольтметр менен өлчөйт. Бул учурда, биринчиден, приборлорду түздөн түз жогорку чыңалуу үчүн жасоо кыйынчылыгы болбой калат, экинчиден, жогорку чыңалууну өлчөөчү приборлор менен иштеген кишилерге бир кыйла коопсуз болот.
Тишти күтүү
Тишти күтүү — ооздун ичин (тишти) таза кармоо.
Тазалоочу заттар
Ал үчүн тиш жуугуч щётка, паста, күкүм жана атайын оозду чайкоочу заттар пайдаланылат. Тиш жуугуч щётканын чоңдугу жана кылдарынын катуулугу да ар түрдүү болот. Жумшагыраак кылдуу щётканы пайдалануу жакшы. Аны 4 айча колдонуп, андан кийин жаңыртуу керек. Ар кимдин өзүнүн щёткасы болуп, кутучада сактоо сунуш кылынат. Тишти жууп бүткөндөн кийин аны самындап коюп, тиш жуурда самынын жууп салуу керек.
Тиш жуугуч күкүмдөргө дарылоочу касиет берүү максатында түрдүү заттар колдонулат. Мисалы, «Жемчуг» күкүмүнө кальций глицерофосфаты, «Особый» күкүмүнө 2%түү натрий бикарбонат кошулат. Бул күкүмдөр тишке кебер жана таш көп чогулган кишилерге сунуш кылынат.
Титанаттар
Титанаттар – төрт валенттүү титан к-тасынын туздары. Т. эки топко бөлүнүшөт: метатитанат Ме2ТiО3 жана ортотитанат Ме4ТiО4 (Ме- щелочьтуу металлдар, 2 валенттүү металлдар туздары болсо, МеТiО3 жана Ме2ТiО4 болот). Мындан тышкары полититанаттар: Ме2Тi2О5. Т. ТiО2 тиешелүү металлдар оксиддери менен балкып эриген абалга жеткирип алышат, кээде ал металлдар карбонат же гидроксид менен балкып эригенге чейин ысытуудан алынат. Т. сууда жана суюлтулган кислоталарда эрибейт, кайнап турган күкүрт к-тасында эрийт. Т-дын көпчүлүгүнүн диэлектрикалык туруктуулугу бир кыйла чоң болот. Алардын ичинен ВаTiО3 сыйымдуулугу чоң конденсаторлор даярдоодо, гидроакустикалык жана ультра үн аспаптарда, электрондук схемаларда, үн жоготуучу аспаптарда колдонулат.
Тишти күтүү
Тиш пасталары
Тиш жуугуч пасталардан «Лесная», «Жемчуг» жана башкалар дарылоо жана алдын алуу касиетине ээ. Алардын составында тиштеги кеберлерди эритип, бүйлөнүн сезгенүүсүн азайтуучу, ооздун жытын жакшыртуучу заттар бар. Айрым тиш жуугуч пасталар (Мери, Поморин) тиштин чиришин алдын алуу касиети болгону менен ооздун былжыр челин дүүлүктүрүп, канатат.
Тиш жиби
Тиштерин тазалап, бир жолу 19-кылымдын башында-жылдан бери колдонулуп келе жатат деп, жип. Ийкемдүү сай тар interdental мейкиндиктерде жана анын структурасын улам кире берген тиш бетинен азык-түлүк микро-бөлүкчөлөр жана тактасындагы шыпырып мүмкүн.
Эрежеси
Тишти тазалоодо щётканын кыймылы тиштин түбүнөн башын көздөй болуп, бүйлөнүн четин жабыркоодон сактоо зарыл. Тишти жуугандан кийин (озду жакшы чайкоо керек. Тишти эртең менен паста, кечинде пастасыз эле щёткалап жууса болот. Уктарда оозду чайкап жатуу сунуш кылынат. Балдарды 2—3 жашынан тишин жууганга үйрөтүү зарыл.
Тиштин арасына тыгылып калган тамак-аш калдыгын металл менен тазалоого болбойт. Ал үчүн атайын жыгачтан же пластмассадан жасалган тиш чукуурлар сунуш кылынат.
Тишти, ооз көңдөйүн туура күтүү, тиш ооруларын убагында дарылоо, кош бойлуулар менен эмчектеги балдардын жакшылап тамактануусу тиштердин соо болушун камсыз кылат. Оорулуу тиштерди таап дарылоо, ошондой эле алдын алуу чараларын жүргүзүү үчүн жылына 2 жолу врач-стоматологго барып туруу зарыл.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Teeth cleaning Hygiène bucco-dentaire
Түндүк
Түндүк - боз үйдүн очогунан чыккан түтүн чыгуучу, жарык берүүчү жери, боз үйдүн борбору. Жыгаччылыкта боз үйдүн түндүгүн кармоо ар бир эле чебердин колунан анча келе бербейт. Уук, кереге матоого караганда түндүк ийүүнүн түйшүгү андан ашып түшөт. Түндүк боз үйдүн тигилишинде тең салмакты кармап, анан көз тойгондой көркөм көрүнүшү аркылуу сынакай калктын элегинен өтөт. Түндүкчүлөр жеринен сейрек учурайт. Бул болсо өнөрдүн өтө кылдаттыгын, татаалдыгын, сыпаалыгын, жана оордугун аныктайт.
Айрым чеберлердин түндүк узануу дүкөнү — тегерек дөңгөлөк. Оболу, талды, же теректи кыйып келет. Жогоруда айтылгандай, корго салып кызытып алат. Түндүк жыгачы жоон болгондуктан, кызытууга эки-үч саат убакыт кетет. Тигил дөңгөлөк дүкөнүн төрт-беш жеринде чынжыры, башы иймектей үч лому болот. Жаактык жыгачты кызыткандан кийин дөңгөлөккө алып келип чынжыр, ломдун жардамы менен жаадай кылып, керип бекитилет. Ал бир ай бою жаткан жеринде кургатылат. Түндүктүн экинчи жаагын жасоодо да ушул ыкма дал өзүндөй кайталанат. Түндүктүн жаагы жыгачтын шартына жараша эки-үч бөлүктөн турушу ыктымал. Ошентип, түндүктүн тегерегин (айланасын) бүткөндөн кийин анын чамгарагы салынат. Түндүк чамгарагы үч-төрт чыбыктан турат. Анын уук көздөрү тегерете көзөлөт. Түндүктү жасоодо чеберлер бутагы жок кайыңды да тандашат. Мурун мунун ички бети чабылат. Жай мезгилде отуз күндө жыгач табына келе кургайт да, өзүнүн тезине салынат. Түндүк тези да кайыңдан жасалат. Аны беш-алты киши араң ийип, аркан-кендир менен байлап, башын куушуруп бириктирет. Анан анын сырткы кабыгына аарчып, дагы он беш күнчө кургатылууга коюлат. Көзү да үшкү аркылуу көзөлөт.
Чамгарактары жылдырбай кармашы жана байлашы үчүн үчөөнү бириктирип турган жазы кооз жыгач жаткырылат. Анын узундугу чамгарактын үчөөсүнүн жазысынан бир аз ашып турушу тийиш. Ал 40 см дей келет. Түндүк көзөнөгүнүн ички бетине дат баспас үчүн ортосунан зым уруп да коюшат. Ал уук учунун ичине чыгып кетпейт да, уук учу жакшы көрүнөт.
Көпчүлүк жерлерде түндүктүн негизги жердигин талдан, теректен тандашат. Түндүктүн төрт талаасына кооздук үчүн шакек коюп, ага түрлөнтүп, оюм-чийим түшүрүү нускасы да бар. Түндүктүн чамгарагына кулжанын мүйүзүн, же күмүш чегеленген шакек койгон усталар да элибизге таандык. Түндүк көздөрүнүн ууктун башы чыкпас үчүн бөрктүү төбөлөмө жасалгандар кездешет.
Түндүк жасоонун дагы башкараак мына мындай ыкмасын да айта кетебиз. Муну жасоо үчүн айрым чеберлер кара жыгачты керектөөдө. Анткени, ал абдан катуу келет. Тең жара бөлүнгөн түндүктүн жыгачты узун бочкага төрт сааттай кайнатат. Мында балпылдап жумшарган жыгач кадимки чөп тырмоочу машинанын дөңгөлөгүнө бекитилет. Шамалдуу жайда бир нече күнчө как кургаган соң эки жаак эми үйдүн формасына карай ортосунан кыйыштыра ашталат. Бул жерден чаткалдык түндүк жасоочулар тууралуу да айта кетүү зарыл. Алар ийри кайыңдан кыркып келип, анын кабыгын аарчып, бир жылча эски саманга көөмп, табы келген чакта чабат. Мында беш-алты бөлүктөн турган чабакты бири-бирине жиксиз кынаштыра алып, түндүк жасаганын көрөбүз.
Илгерки чеберлер көлөмүнө карата түз жайга төрт алты балбан казык кагып, түндүктүн жаасын ошого жатак алдырган. Жаа аябай кынапталышы үчүн анын айрым жерлерине жыгач шынаа урулган да, түндүк жаткан жайында кургатылган. Ашталган түндүктүн эки жаасын шакекче аркылуу экиден төрт бурама менен карматылат. Түндүк көзүнүн аралыгы төрт см ден болот. Ал 22—23 мм болгон кол бургу аркылуу көзөлөт. Төрт чарчы болуп, уук учтары сайылат. Мында уук имерилбейт. Шамалда түндүк айланбай, бири-бирине тирешип, туруктуу абалды сактоо үчүн мунун беш көзүн оңго, бешөөн солго бурай көзөйт. Мурда азыркыдай техникалык жарак-жабдыктар дээрлик жок кезде түндүктүн бөлүктөрүн кумдуу кийиз менен жылмалоочу. Азыркы чеберлер кагаз өгөөнү пайдаланышат. Түндүккө да кол жеткиздей көркөм көрчөгөрлөр урулат.
Усталар түндүккө түбүнөн түз чыккан жоон талдарды тандашат. Мында да жерден килемче болуп чыккан тал табылгыс жердик болот. Түндүктү усталар эки-үч бөлүккө бөлүп ийип жүрөт. Муну антип кургатып олтурбайт. Илгери түндүктүн айланасын жерге чийип алып, аркы-терки казык урулган. Түндүктүн жыгачты «корго» алып, казыктардын арасында ийилип, ошол жактан жайында кургатылган. Эми болсо түндүктүн додей жер казып алып, ороо кылып, айланага ийип коюп, ошол бойдон кургатат. Ийине келе кургаган эки-үч жааны алып туруп, бири-бирине кынап, кадоо аркылуу бекитилет. Илгерки чеберлер шири коюп, чылгый көк менен таңганда, ал катып, укмуштай бек болгон. («Катуулугу ширидей» деген сөз бар.)
Темирден жасалган төрт кырдуу, учу учтуу, жыгачты көзөй турган курал «чулгуур» менен түндүк тешиктери көзөлөт. Мунун эки-үч түрү болот, биринчиси, из, кичине тешик салып кетет; экинчиси, ал изди чоңойтот; кеңейтип кетет, үчүнчүсү, ууктун учу баткандай көзөйт. Буларды биринен сала бирин отто ысытып туруу керек. Мында түндүктүн тешиктери уук сайылган тараптан баштап, ички бетине чейинки жантаймалуулугу 45° га барабар болот. Түндүктүн жыгачы кайыңдан да, кара талдан да, өрүктөн да тандалат. Мунун жоондугу бирдей болот. Ал эки кыйыктан (бөлүк) турат. Талдан жасалган түндүк жеңил көрүнөт. Кайыңдын түндүгү, кара жыгачтын түндүгү салмактуу келет. Ошол түндүктү «тепме түндүк» дейбиз. Ага уук да жакшы сайылат. Муну кыйып келээри менен аарчый коюп, сомдоп кургатып алып, он күндөй сууга салсаң ным араң өтөт. Корго салаарың менен чөп тырмоонун дөңгөлөгүнө жатак алдырат. Ал бир айда барып кургайт. Түндүк боз үйдүн өлчөмүнө карата аныкталат. 80 баш үйдүн түндүгүнүн айланасы 4 метр 80 см, 60 баш үйдүн түндүгү 4 метр 20 см болот. Мунсуз үйдүн сыны чыкпайт.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Аксуу-Арашан
Аксуу-Арашан - Ысык-Көл облусунун Аксуу районундагы өсүмдуктөргө бай, крагай, бадалдуу, ысык булак чыккан тоолуу кооз жер. Тескей Ала-Тоонун түндүк капталында, Алтынарашан суусунун ортоңку жана Аламалынын төмөнкү агымынан оорун алган. Райондун борбору Теплоключенкдан 10-20км түштүктө. Басымдуу бийиктиги 2500-2800м, эң бийик жери 3500м.
Меридиан багытында созулган субсеквенттик типтеги өрөөн; таманы түзөң, тоо капталдары тик (30–40°), тө- мөн жагында (түндүгүндө) кууш капчыгай бар. Жайы серүүн (июлдун орт. темпрасы 12–15°С), кышы жылуу (январдыкы –5...–10°С). Жылдык жаан-чачыны 500–700 мм. Малга жайлуу. Алмалы ай- рыгында Ак-Суу санаторийи, Алтынарашанда эмгекчилер эс алып, дарылануучу үйлөр бар.
Чендлер Кентербери
Чендлер Кентербери (Chandler Canterbury; төрөлгөн 15 декабрь 1998, Хьюстон, Техас, АКШ) — америкалық актер. Ал Кристина жана Расселл Кентерберинин үй-бүлөсүндө туулган. Чандлердин улуу агасы, Колби Кентербери, 1997-жылы туулган, ал дагы фильмдерде иштейт. Анын ошондой эле актриса болгон Шелби аттуу эжеси бар.
Айтиев Гапар Айтиевич
Гапар Айтиевич Айтиев (1912, Ош облусу – 1984) – кыргыздын туңгуч сүрөтчүсү, кыргыз улуттук профессионал сүрөт искусствосунун негиздөөчүлөрүнүн бири. СССР эл сүрөтчүсү (1971), СССР Көркөм академиянын мүчө-корр. (1973), коомдук ишмер.
Кыргыз тарыхында эң алгачкы профессионалдык сүрөтчү катары таанымал.Андыктан анын эң негизги тармагы пейзаж болуп саналат. Анын пейзаж сүрөттөрү жана этюддары, өзүнүн түстүү өзгөчөлүктөрү менен, жана сүрөтчүнүн ой-толгоосу менен сезимдерин бириктирип, кыргыз табигатынын зор эпикалык мүнөзүн бизге жеткирген.
1912. 28 Сентябрда, Ош облусунун, Кара-Суу районундагы Түлөйкен айылында дыйкандын үй бүлөсүндө төрөлгөн.
1932- жылы Кыргыз институтун бүтүрөт. 1932-1934 жылдары Жалал-Абад педтехникумда мугалим болуп иштейт. 1935-1938 жж. Москвадагы "1905-жылдын элесине"көркөм сүрөт окуу жайында Н.П. Крымов менен П.И. Петровичтерден билим алат. 1934-жылдан тартып СССРдин Жазуучулар Союзунун мүчөсү. Кыргыз Республикасынын биринчи Республикалык Көркөм коргозмосунун катышуучусу(1934). 1941-1945 жж. Ата Мекендик согушка катышат. 1944-1968- жж. Кыргызстандын сүрөтчүлөр Союзун жетектейт. Жаңы муундагы кадрларды даярдайт жана сүрөт исскуствосунун ар кыл жанры жана түрүнүн өнүгүүсүнө жол түзөт.
1940-1957жж. СССР сүрөтчүлөр Союзунун уюштургуч комитетинин мүчөсү. 1967-жыл. Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин Президиумунун мүчөсү. 1976-жыл.Президиумдун жетекчисинин орун басары. 1977-жыл.жетекчи.ССР сүрөтчүлөр Академиясы. Бишкек.
Андаман деңизи
Андаман деңизи - Инди океанындагы жартылай туюк деңиз. Индикытай, Малакка жарым аралынын, Андаман жана Никобар аралы тизмегинин жана Суматра аралынын аралыгында. Бирма, Таиланд, Индонезиянын жээктерин чулгап турат. Аянты 605 миң км2. Эң терең жери 4507 м. Суусунун температурасы 26-29°С, туздуулугу 31,5 32,5%о (жайында), 30,0 - 32,0%о (кышында) чейин. Суткасына 2 жолу деңиз ташкыны болот (7,2 мге чейин). Негизг порттору: Янгон, Жоржтаун.
Миргонж-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чайинги тон
Чайинги тон — материалынын (тери, кездеменин) сыртына металл (алтын, күмүш же болот) чайылган (жалатылган) тон, сырт кийим. "Манас" эпосу боюнча баатырлардын согуштук сырт кийими, кээде кооздолгон соот түрүндө да айтыла берет. Төштүктүн ок өтпөс тонунун (соотунун) энчилүү аты. "Манас" эпосунда Төштүктүн Көкөтөйдүн ашына келгени төмөнкүчө сүрөттөлөт.
Чайинги деген тон кийип,
Чалкуйрук сындуу ат минип,
Түпөгү жок найза алып,
Жалаң кылыч байланып (Саякбай Каралаев, 2. 12).
Түбү бу тонду Кенжеке Төштүккө бара жатканда атасы Сарыбайдан сурап жатып кийип келет. Кийин Төштүккө керек болорун билет. Төштүк жети баштуу желмогузга жөнөрдө:
Катын тону дебестен,
Чайынгини кийиңиз.
Катын аты дебестен,
Чалкуйрукту миниңиз, — деп көндүрөт.
Досбергенов Төлөбек
Досбергенов Төлөбек (1906, Казак Республикасы, Жамбыл облусу, Сары-Суу району, № 1 айыл –15.12.2000, Кара-Буура району, Жоон-Дөбө айылы) – малчы, Социалистик Эмгектин Баатыры (1957). Талас облусу, Киров районундагы «Жоон-Төбө» асыл тукум кой заводунун баш чабаны болуп иштеген. 1955-ж. ар 100 тубар койдон 140тан (1956-ж. 113төн) козу алып, чыгашасыз асыраган, ар койдон 5,3 кг жүн кыркып алган. Кыргыз уяң жүндүү коюн чыгарууга катышкан. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Эки Ленин, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
Киото
Киото — Япониядагы шаар. Хонсю аралында жайгашкан. Киото префектурасынын административдик борбору. Калкы 1,5 млн (2009). Жол тоому. Киото аркылуу «Синка сен» жогорку ылдамдык темир жолунун «Токайда — Санъё» (Токио — Фукуока) линиясы жана «Мейсин» (Нагоя—Нисиномия) автострадасы өтөт. Метрополитен (1981).
Киото 792—94-жылдары курулган; 794—1192-жылдары Хэйан аталган. 1868-жылга чейин Япониянын борбору болгон; императордун резиденциясы. 1956-жылдан шаар статусуна ээ. Салттуу көөнө көркөм кол өнөрчүлүк (лакталган жана коло буюмдар, фарфор, накта жибек, кооз сайма, диний буюмдар) өндүрүшүнүн борбору. Киотодо бир нече ири банктардын башкы кеңселери, инвестиция-кредит компаниялары жана япониялык өнөр жай фирмаларынын штаб-квартиралары жайгашкан. Машина куруу (анын ичинде текстиль өндүрүшү үчүн жабдуу, медициналык жана так өлчөөчү аспаптар), түстүү металлургия, электр-техникалык, электроника, химиялык, фармацевтика, полигр., тамак-аш өнөр жай ишканалары өнүккөн. Японияда жогорку окуу жайлардын саны боюнча Токиодон кийинки 2-орунда турат. Шаарда 40ка жакын университет (анын ичинде мамлекеттик эместери да бар) жана колледж, 30дан ашык музей (анын ичинде улуттук, заманбап искусство галереясы), театрлар бар. Ошондой эле 200дөн ашык синтоист чиркөөлөрү жана 1500дөн ашык будда храмдары сакталган. Камигамодзиндзя (11-кылым), Симогамодзиндзя (Камомиоя, 7-кылым) храм комплекси, Тодзи храмы (8—12-кылым), Сайходзи, Тенрюдзи (экөө тең 14-кылым), Кинкакудзи («Алтын храм», 14-кылым), Гинкакудзи («Күмүш храм», 15-кылымдардын аягы) ж. б. храмдар, Ндзёдзё ак сарай комплекси (16—17-кылым) жана Киотого жакын жерде жайгашкан Дайгодзи (874-жылы) Самбони (1115-жылы) монастырлары, Бёдоин будда монастыры (1000-жылы ченде ак сарай катары негизделген; 1052-жылдан монастырь; башкы имараты — «Феникс залы») Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Туризмдин маанилүү борбору (жылына 42 млндон ашык, анын 11 млну түнөп кетет, 2002). Жыл сайын театр фестивалдары өткөрүлүп турат.
Кыргыз киносу
1941-жылдын 17-ноябры кыргыз киносунун жаралган күнү деп эсептелет. Бул күнү Совет элдик комитети “Фрунзе шаарында кинохроникалык студия курулсун” деген буйрук чыгарган. Кыргыз киносунун тарыхы 1942-ж. түзүлгөн көркөм, документалдык жана анимациялык тасмаларды өндүрүүчү "Кыргызфильм" киностудиясы менен тыгыз байланышкан. 1955-ж.- «Кыргызфильм» улуттук киностудиясынын базасында "Мосфильм" киностудиясынын режиссёру В.Пронин «Салтанат» көркөм фильмин тарткан. 1964-ж. «Кыргызфильм» киностудиясынын өз режиссеру М. Убукеев кыргыз киносундагы алгачкы кинотасма болуп эсептелген "Тайгак кечүү" толук метраждуу көркөм фильмин тарткан.
1960—1970-жж. «Кыргызфильмде» Чыңгыз Айтматовдун көптөгөн чыгармалары экрандаштырылган. Айтматовдун чыгармаларын тасмада чагылдыруудан Лариса Шепитько («Аптап» («Зной»)), Андрей Кончаловский («Биринчи мугалим» («Первый учитель»)) сыяктуу режиссерлор эмгек таржымалын башташкан. Кийинчерээк бул студияда кыргыздын белгилуу режиссёрлору: Болотбек Шамшиев («Караш-Караш», «Ак-Кеме», «Фудзиямага көтөрүлүү») жана Төлөмүш Океев («Кызыл алма», «Ак илбирстин тукуму») эмгектенишкен. 1972-ж.Болот Шамшиев «Ысык-Көлдүн кызгалдактары» аттуу тасмасын жарыкка чыгарган. Бул тасма «истерн» үлгүсүндөгү тасмалардын бири болуп эсептелет.
Документалдык тасмалар
Кыргыз киносу документалдык тасмалары менен да өтө таанымал. Альгимантас Видугирис, атактуу кыргыз документалисти, ошондой Динара Асанова Кыргызстанда гана эмес чет мамлекетте да өз тасмалары менен белгилүү болушкан. - экрандаштырылган.
Кыргыз режиссерлору
Үч белгилүү ири кинорежиссёрлорду (Океев, Шамшиев, Видугирис) «Кыргызфильм» киностудиясынын өркүндөп өскөн убагы - «кыргыз керемети» феномени байланыштырып келет. Ошондой эле, кыргыз киноматографиясына Мелис Убукеев, Геннадий Базаров, Дооронбек Садырбаев,жаш муундардан: Актан Арым Кубатев, Эрнис Абдыжапаров, Нур Эген ж.б. да салымдарын кошкон.
Кызыктуу фактылар
Режиссёрлор көп убакта өз балдарын тасмаларга тартып келишкен. Мисалы, Б.Шамшиев «Ак-кемеде», «Ак-зынданда» сууда аккан ымыркай баланын жана кичинекй баланын ролдорун уулу аткарган. Сүймөнкул Чокморов тасмалардагы бардык кинотрюктарды өзү аткарган. Т.Океевдин «Махабат дастаны» Дүйшөмбү, Дамаск, Хива шаарларында жана Ысык-Көлдүн жээгинде тартылган.
Титрант
Титрант – титриметриялык анализде колдонулуучу реагенттердин белгилүү концентрациядагы эритмеси.
Кайрымдуулук иши
Кайрымдуулук иши – жарандар жана юридикалык жактардын өз ыктыярдуу негизде чын дилдеринен (бекер же жеңилдетилген шарттарда) жарандарга жана юридикалык жактарга мүлк, анын ичинде акча каражаттарын берүүлөрү, жак өз пайдасын көздөбөстөн жумуш аткарып, кызмат көрсөтүүлөрү жана башка жардам берүүлөр.
Чаканай
Чаканай — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Моңгол тилдеринде Цакан (Чакан) Чаган деген антропонимдер кеңири колдонулат. Эпоним Чаганай ушул антропонимдер менен өзөктөш. Эпонимдин негизин түзгөн моңголчо цаган "ак", "ак көңүл", "кайрымдуу" жана башкалар маанини билгизет. "Манаста " жолуккан Ч. эпоними моңгол антропонимине түрк тилиндеги "ай" сөзү жалгануу аркылуу пайда болгон. "Ай" сөзү түрк элдеринин антропонимдеринин куралышында өтө кеңири учураган компонент.
Алайгир (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Алайгир — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Ефремкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 463 киши. Почта индекси — 453023, ОКАТО коду — 80235820002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Андаман жана Никобар аралдары
Андаман жана Никобар аралдары - Индиядагы союздук аймак. Аты окшош аралда жайгашкан. Аянты 8,3 миң км2. Калкы 377,4 миң (2004); негизинен андамандыктар. Административдик борбору - Порт-Блэр шаары (106,1 миң, 2004). Токой иштетилет. Балык кармалат. Шалы, кокос пальмасы айдалат.