cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Манас Алмамбеттин келгенине той бергени
Алмамбеттин келгенине арнап баш куттуктаганым деп Манас сегиз уруу эл чакырып чоң той берет. Тойдо түркүн таң-тамашасы болуп, ат чабышта Көкөтөйдүн Мааникери чыгып келет. Акыл-эстүү кыз болсо Алмамбетке алып берсем деп ойлогон Манас алыстан келип конуп калган элди кыдырып, Алмамбетке ылайыктуу кыз сураштырып кеткенде, аны издеп Жакыптыкына эки барып, Алмамбет Манасты таппайт. Карабөрктүн ордосуна барып баатырды сураса Карабөрк кайда жүрмөк эле, канышынын үйүндө жаткандыр дейт. Анын какшыгын түшүнбөй калган Алмамбет канышы ким? — деп кайра сураса, Карабөрк аны шылдыңдап Акылай деген жеңеңди биле элек белең, ошонун үйүнөн кара дейт. Анын орой, адепсиздигине иренжип нааразы болгон Алмамбет Акылайдыкына келип Манасты сураса ал баатырың байбичесинен чыга албай жаткандыр дейт. Манастын аялдарынын жоругун көргөн Алмамбет Манас баатыр азырынча бойдок экен го — деп, бушайман болот. Алмамбет Жакыптыкына барганда Манас да келип, кайда жүргөнүн сураган атасына Алмамбетке ылайыктуу кыз сураштырып жүргөнүн айтат. Аны уккан Алмамбет жылмая күлүп Баатыр ойлоп иш кыл, эки катыным бар дегениң менен өзүң да бойдок экенсиң дейт. Алмамбеттин бул сөзү ырас — деп Манас тетири бастырып кетти.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта жок, бирок Алмамбет келгенде Жакыпка кабар берилип, ал тойго камынганы эскерилет. Буга караганда Алмамбеттин келгенине арнап той берүү эпостогу мурдатадан белгилүү окуялардын бири.
Саякбай Каралаевдин вариантында той эскерилбейт. Шапак Рысмендеевдин вариантында, Молдобасан Мусулманкуловдун вариантында,Багыш Сазановдун вариантында жана башка манасчылардын варианттарында бул эпизод негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына жакын айтылат.
Воскресен (Кугарчин району, Башкыртстан)
Воскресен — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Заречен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 670 киши. Почта индекси — 453322, ОКАТО коду — 80238810001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Которулма аккредитив
Которулма аккредитив – башка бирөөгө берилиши мүмкүн болгон аккредитив.
Ботаничный сад
Ботаничный сад — Харьков метросунун Алексеевская сызыксындагы станция. 2004-жылы 21-августда ачылган.
Сидерофель элементтери
Сидерофель элементтери (гр. sideros - темир жана phileo - сүйлөм) - Д. И. Менделеевдин мезгилдик системасынын VIII тобуна (3d- 5d) кирүүчү химиялык элементтер.
Алар- га Fe, Со, Ni, Бп, Rh, Pd, Os, Ir, Pt кирет.
Сидерофель элементтери жер кыртышында же нукура (самородок) түрүндө (нукура платина, осмо иридийи), же жөнөкөй валенттуулукте бирикмелер турунде кезигет. Сидерофель элементтеринин жер кыртышында көп таралганы Fe, азы Ni менен Со, калгандары төмөнкү кларк менен мүнөздөлөт.
Ак-Коргон (Ала-Бука району)
Ак-Коргон (Ак-Коргон) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Ак-Коргон айыл округу составына кирет.
Сидерофель элементтери
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Ак-Коргон (Ала-Бука району)
Калкы
Калкы - 6 555 киши.
Субутак (дарыя)
Субутак — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Гумбейка дарыясынын сол жээгинен 39 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ботанический сад
Ботанический сад — топоними.
Дэвис (Оклахома)
Дэвис (Оклахома) (Davis) — Оклахома штатынын Murray округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2610 киши. Болжолдуу аянты - 28.5 км². FIPS коду — 40-19450.
Эрназаров Имербек
Эрназаров Имербек Зергер. 1955-ж. Тоң районундагы Бөкөнбаев айылында төрөлгөн. Бишкектеги Сүрөтчүлөр окуу жайынын колдонмо-жасалга өнөрү бөлүмүн бүткөн. Кыргызстан сүрөтчүлөр союзунун көркөм фондусунда ондогон жылдары узанган. Имербектин зер буюм-тайымдарды кармоодогу «чегүү ыкмасы», көрүк үйлөтүү аркылуу «тогуз төбөлөө ыкмасы» алдыда турат. Бул ыкмалары менен күмүш зымды созуп, аны чыйратып, шуру, акак таштардын четин тордоо өңдүүлөргө узануусунан жаралган нускалары сатууга тушүүдө.
Жасалгалоо иштери боюнча Кыргызстан сүрөтчүлөр союзунун, СССР ЭЧЖКнүн диплом-грамоталарына татыктуу болгон.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Сякита-Яха
Сякита-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томбой-То көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Венеция
Венеция (Venezia, Venesia) — Түндүк Италиянын Адриатикалык деңиздин боюнда жайгашкан шаар. Шаардын тарыхый бөлүгү аралдарда жана суу өзөндөрүнө жайгашышы боюнча дүйнөгө белгилүү. Орто кылымдарда Венеция Жер ортолук деңиз мамлекеттеринин бири болгон Венеция республикасынын борбору болуп саналган. Учурда туристердин жана өнөр жай ишканаларынын ири борбору болуп саналат. Калкынын саны — 270,4 миң адам (2009-жыл).
Географиясы
Адриатикалык деңиздеги порт - жылдык товар алмашуу көлөмү 21 млн тоннаны түзөт; Марко Поло Эл аралык аэропорту.
Венециянын тарыхый бөлүгү Венедик булуңунун 118 аралдарында жайгацып, 150 арыктар менен бөлүнүп, болжолдуу 400 көпүрөлөр менен биригип турат. Алардын ичинде Риальто жана Вздохов көпүрөсү, эки көпүрө тең XVI кылымга таандык.
Венециянын өнөр-жай жана порттук бөлүгү (Местре) материктик болуп саналат. Кеме куруу жана кеме оңдоо, түстүү металлургия, кара май өндүрүү, химиялык, электротехникалык, жеңил өнөр-жайы. Венецияда кол өнөрчүлүгү абдан жакшы өнүккөн, бул жерде, айнектен жасалган буюмдар (Мураноаралы; музей), токулмалар (Бурано аралы), мозаика жана башка көптөгөн буюмдарды табууга болот. Ошону менен бирге эле Университет, консерватория (1916) бар. Биринчилерден болуп ачылган (1637—1812) опера театры, «Фениче» (1792) театры орун алган
Аралдуу Венеция - деңиз курорту, эл аралык маанидеги туризмдин борбору, эл аралык кинофестивалдар, көркөм жана архитектуралык көргөзмөлөрдүн очогу. Шаар ичиндеги жүргүнчүлөрдү ташуучу транспорт болуп - моторлуу кайыктар, гондолалар жана баржалар. Венецияда калктын көчүп келиши болжол менен б.д.ч. V кылымга туура келет. Ал эми шаарга массалык отурукташуу IX кылымга таандык. IX—X кылымдардан XVI кылымга чейин - Батыш Европа жана Чыгыштын ортосундагы соода жүргүзүү борбору болуп саналган. Орто кылымдарда жана 1797-жылга чейин көптөгөн аймактарды ээлеп республика башында 1797—1805 жана 1815—1866-жылдары, Венеция Австриянын карамагына өткөн. Арыктардын жана ийри көчөлөрдүн бойлорунда жайгашкан чиркөөлөрү жана сарайлары кымбат баалуу декоративдик кооздоолор менен кооздолгон. Борбордук аянт болгон Сан-Марко аянтында - Ыйык Марктын мунарасы (IX—XV кылым), Дождор сарайы (XIV—XVI кылым), Сан-Марконун эски китепканасы (XVI кылым), диний бир туугандык сарайлары, майда сиркөөлөр жайгашышкан. Шаар жана Венедик булуңу Дүйнөлүк мурас тизмегине киргизилген.
Административдик бөлүнүшү
Венециан Canalazzo, Гранд-канал (Canal Grande), S-формасын түзүп Венециянын борборунан эски нугунда агат. Анын жээктеринде Орто кылымдарда эле түзүлгөн 6 административдик аймактар (sestieri) жайгашышкан.
Грейг мандалагы, чаар мандалак
Грейг мандалагы, чаар мандалак (Tulipa greigii, Regel) - Жумуртка сымал ири пияз түбүнүн диаметри 4 см, кабыктары жука жана ички жагы жыш түктүү, кызгылт-күрөң түстө. Жер кыртышында 5-10дон 50-60 см чейинки тереңдикте жайгашат. Сабагы жоон, бийиктиги 10- 50 см, жогору бөлүгү түктүү. Жалбырактары 3-5 санда, ири, узундугу 20 см, имерилген, узунча, же жазы эллипс сымал, көгүлтүр кызгылт-көк чаар түстөгү темгилдүү, жалбырак пластинкаларынын чет жактары толкун сымал, ийрирээк. Гүлдөрү бирден, ири, бокал сымал формада, кооз жана ар түрдүү түстө. Төмөн жагында сары жана каралжын тактары бар. Көпчүлүк учурда гүлдөрү кызгылтым сары, кээде кызгылт саргыч же сары. Гүл коргонунун желекчелери 10-12 см узундукта, кыска учтуу. Мамычасы анча өрчүгөн эмес. Кутучасы ачык сары, күрөң тактуу, үч бурчтуу, узундугу 11 см, диаметри – 4-3 см. Уругу ачык күрөң, ийилген жумурткадай.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Көп жылдык, пияз түптүү чөп өсүмдүк. Апрелң айынын аягында, май айынын башталышында гүлдөйт. Бишкек шаарында – апрелңдин18-24нөн баштап, 10-14 күнгө созулат. Майдын аягы – июнда уруктанат.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүк жана Батыш Тянңшанң (Казакстан, Өзбекстан, Кыргызстан). Кыргызстанда – Талас, Кыргыз тоо кыркалары, Чоң Кемин жана Кичи Кемин сууларынын бассейни.
Өсүү шарттары
Бөксө жана орточо бийиктиктеги тоо этектериндеги шагылдуу, аскалуу аймактарда кездешет.
Саны
Чачыранды учурайт.
Чектөөчү факторлор
Гүлдөгөн маалында мал жаюуу, гүлүн үзүп, пияз түбүн казып алуу.
Өстүрүү
19 кылымдын акырынан бери өстүрүлүп келет. Себилгенден кийин 3-4 жылдан кийин гүлдөй баштайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин (1981), СССРдин (1984), Өзбек ССРинин (1984) жана Кыргыз ССРинин (1985) кызыл китептерине киргизилген. Коргоо үчүн за рыл аракеттер. Ареалында түрдүн кеңири учураган жерлеринде популяциясынын санына иликтөө жүргүзүү. Гүлдөгөн мезгилинде мал жаюуга тыюу салып, гүлдөрүн чогултуп, пияз түбүн казып алууга тыйуу салыш керек.
Статусу
EN. Ареалы жана саны кыскарып бара жаткан түр. Борбордук Азия эндеми. Жогору декоративдүү өсүмдүк, жашылдандырууда, гүлчүлүктө жана мандалактардын жаңы сортторун чыгарууда аябагандай баалуу болуп эсептелет.
Дюверже, Морис
Дюверже (Duverger) Морис (5. 6. 1917-жылы туулган, Шаранта департаменти, Ангулем) - француз саясат таануучусу, саясат социологиясы боюнча адис (мамлекет таануучу). Дюверженин «Саясий партиялар» (1951) аттуу китебинде партиялардын курамдык-уюмдаштык негиздери, алардын калыптануу жана өнүгүү өзгөчөлүктөрү каралган. Партиялык, парламенттик, шайлоо системаларынын өз ара байланышы жөнүндөгү теориялык маселелерди саясат таануу илиминде биринчи жолу көтөрүп чыккан. Шайлоолук жана партиялык системалардын «социологиялык үч мыйзамын» тастыктап алып чыкты. Алардын жоболору: 1) пропорциялуу шайлоо системасы ички түзүлүшү жагынан бекем курамдан турган, көз карандысыз аракеттенген көп партиялардын пайда болушун шарттайт; 2) абсолюттук мажоритардык шайлоо системасы ийкемдүү жолду туткан, өз ара ымалалашууга умтулган партиялык системаны жаратат; 3) салыштырмалуу мажоритардык шайлоо системасы кош партиялуулук системаны калыптандырат. Дюверже өзүнүн «Янус. Батыштын эки жүзү» (1972) деген китебинде саясатты «эки жүздүү Янус» менен салыштырган. Биринчисинде, саясат бул көпчүлүктүн үстүнөн азчылыктын артыкчылыгын жоюуга кызмат кылса, экинчисинде, саясат дегенди коомдогу бардык жарандардын биригишинин жана адилет мамлекет курушунун каражаты катары чыгат деп эсептейт. Дюверже бир катар өлкөлөрдүн өкмөттөрүнө кеңешчилик кылган, Франция, Мексика, Грекия мамлекеттеринин ордендери менен сыйланган.
Эм.: Дюверже Les partis politiques. P., 1951; La sociologie politique. P., 1966.
Сидерит
Сидерит (гр. sideritis, sideros - темир дегенден), темир шпаты - карбонаттар классына кирүүчү минерал.
Химиялык формуласы Fe(C03), Тригонал системасында кристаллданат. Өңү саргыч, боз, бозомтук-жашыл, убөлөнуүдө күрөң тускө өтөт. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 4.5: салышт. салм. 3.9.
Сидерит гидротерм, седиментоген жана метаморфизм процесстеринде пайда болот. Үбөлөнүүдө жана кычкылданууда Сидериттен гидрогётит же гидрогематит пайда болот. Сидерит - темир рудаларынын баалуу минералдарынын бири.
Май-Дөбө шаар чалдыбары
Май-Дөбө шаар чалдыбары — 10-12-кылымга таандык шаар калдыгы. Талас облусудагы Кара-Буура районундагы Май-Дөбө айылынан 1,5–1,8 км түштүктө жайгашкан. Маданий катмардан караханийлер дооруна жана кийинки мезгилге тиешелүү карапа калдыктары табылган.
Бардыгы үчөө. Май-Дөбө шаар калдыгында жашагандар негизинен дыйканчылык, соода-сатык жана кол өнөрчүлүк менен кесип кылган. Маданий катмардан Караханиддер дооруна жана кийинки мезгилге тиешелүү карапа калдыктары табылган. 1956-жылы археолог П. Н. Кожемяко казып изилдеген.
Дастанчы
Дастанчы– дастан айткан киши. Көбүнчө дастандар комуздун коштоосунда ыр менен жорго сөздү аралаштырып же жалаң эле ыр түрүндө айтылган. Айрымдар өздөрү чыгарып, төгүп айтса, көбү жаттап алып аткарып берген. Дастанчылар эл арасында чоң сыйга ээ болгон. Булардын чыгармачылыгы азыр да өнүгүүдө, бирок азыркылар көбүнчө жаттап алып айтышат.
Мостовая дарыясы (Сунгая куймасы)
Мостовая — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Сунгай дарыясынын оң жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 45 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Коомдук саясат институту
Коомдук саясат институту (IPP) - Кыргызстандагы коомдук бирикме.
Кыскача таржымакалы
Коомдук саясат институту (орусча - Институт общественной политики, англисче - The Institute for Public Policy, IPP) 2005-жылдын апрелинде негизделген.
Ал коомдук саясат практикасын калыптандырууга жана мамлекеттик институттар, жарандык коомдор, ЖМКтары жана бизнес-түзүмдөрдүн өз ара байланыштарынын, аракеттеринин конструктивдүү механизмдерин иштеп чыгууга көмөк көрсөтүүчү көз карандысыз уюм болуп саналат.
23 Серпня
23 Серпня — Харьков метросунун Алексеевская сызыксындагы станция. 2004-жылы 21-августда ачылган.
Коомдук саясат институту
Кыскача таржымакалы
IPP өкмөттүк жана өкмөттүк эмес уюмдарга зарыл эксперттик колдоо көрсөттүү менен белгилүү бир тараптын гана кызыкчылыгын жактабайт.
IPP – бул бардык кызыкдар тараптар үчүн бириктирүүчү форум. Ал өкмөттүн өкүлдөрүн, оппозициянын лидерлерин, жарандык секторду жана жалпыга маалымдоо каражаттарын бардык тараптардын таламдарына жооп берген форматта бир жерге топтойт.
IPP иш-чаралары жеткиликтүү натыйжага жетишүүнү көздөйт. Саясый окуяларга мониторинг жүргүзүүдөн жана маселелерди талдоодон тышкары Институт кызыкдар тараптар үчүн ачык-айкын сунуштарды иштеп чыгат.
Негиздөөчүлөр
Коомдук саясат институту (IPP) мурдагы КР тышкы иштер министри, Атайын жана Ыйгарым укуктуу элчи, азыркы ШКУнун Башкы катчысы Муратбек Сансызбай уулу Иманалиев жана тарых илимдеринин доктору, профессор Чынара Шарше кызы Жакыпова тарабынан негизделген.
Чайчи, Кара-Суу району
Чайчи (Чайчи) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Кызыл-Суу айыл округу составына кирет.
Йор-Яга
Йор-Яга — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Воркута дарыясынын оң жээгинен 155 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 32 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Которум вексели (тратта)
Которум вексели (тратта) – векселди көрсөтүүчүгө же векселде көрсөтүлгөн кишиге, болбосо белгилүү мөөнөттөн кийин же талап боюнча ал айткан кишиге векселди берүүчүнүн (трассанттын)  төлөөчүгө ( трассатка  ) белгилүү акча өлчөмүн төлөп берүү тууралуу жазуу жүзүндөгү көрсөтмөсү бар баалуу кагаз.
2018 футбол боюнча дүйнө чемпиондугу. G тайпасы
Оюн № 13. Бельгия — Панама
18-июнда футбол боюнча Дүйнө чемпиондугунун "G" тайпасынын оюндарынын алкагында Орусиянын Сочи шаарында Бельгия менен Панама курама командаларынын беттеши, "Фишт" стадионунда орун алып, башкы калыс Замбиялык Жанни Сиказве болгон.
Бельгия курама командасынын тизмеси Дарбазачы: Тибо Куртуа ("Челси", Англия); Коргоочулар: Тоби Алдервейрелд ("Тоттенхэм", Англия), Дедрик Боята("Манчестер Сити", Англия), "Андерлехт") Томас Менье ("ПСЖ", Франция), Ян Вертонген ("Тоттенхэм", Англия); Жарым коргоочулар: Янник Феррейра Карраско ("Далянь Ифан", Кытай ), Кевин де Брюйне ("Манчестер Сити", Англия), Эден Азар ("Челси", Англия), Аксель Витцель ("Тяньцзинь Цюаньцзянь", Кытай); Чабуулчулар: Ромелу Лукаку ("Манчестер Юнайтед", Англия), Дрис Мертенс ("Наполи", Италия).
Панама курамасынын тизмеси: Дарбазачылар: Хайме Пенедо ("Динамо", Румыния): Коргоочулар: Эрик Давис ("Дунайска Стреда", Словакия), Фидель Эскобар ("Нью-Йорк Ред Буллз", АКШ), Михаэль Мурильо ("Нью-Йорк Ред Буллз", АКШ), Роман Торрес ("Сиэтл Саундерс", АКШ); Жарым коргоочулар: Эдгар Барсенас("Тапачула", Мексика), Армандо Купер ("Универсидад де Чили", Чили), Анибаль Годой ("Сан-Хосе Эрткуэйкс", АКШ), Габриэль Гомес ("Букараманга", Колумбия), Хосе Луис Родригес ("Гент", Бельгия); Чабуулчулар: Блас Перес ("Мунисипаль", Гватемала).
Оюн № 14. Тунис — Англия
18-июнда футбол боюнча Дүйнө чемпиондугунун "G" тайпасынын оюндарынын алкагында Тунис менен Англия курама командаларынын беттеши, "Волгоград Арена" стадионунда орун алып, башкы калыс
Тунис курама командасынын тизмеси: Дарбазачы: Муэ Ассен ("Шатору", Франция); Коргоочулар: Дилан Бронн ("Гент", Бельгия), Сиам Бен-Юссеф ("Касымпаша", Түркия), Яссин Мерия ("Сфаксьен"), Али Маалул ("Аль-Ахли", Египет); Жарым коргоочулар: Элье Скири ("Монпелье", Франция), Гилан Шалали ("Эсперанс"), Ахмед Халил ("Африкэн"), Чабуулчулар: Фахреддин Бен-Юссеф ("Аль-Иттифак", Сауд Арабиясы), Вахби Хазри ("Ренн"), Анис Бадри ("Эсперанс"), Наим Слити; 23:52. Англия курама командасынын тизмеси: Дарбазачы: Жордан Пикфорд ("Эвертон"; Коргоочулар: Киран Триппьер ("Тоттенхэм"), Харри Магуайер ("Лестер"), Жон Стоунс, Кайл Уолкер ("Манчестер Сити"), Жарым коргоочулар: Жордан Хендерсон ("Ливерпуль"), Деле Алли("Тоттенхэм"), Жессе Лингард, Эшли Янг ("Манчестер Юнайтед"); Чабуулчулар: Рахим Стерлинг ("Манчестер Сити"), Гарри Кейн ("Тоттенхэм"), https://www.super.kg/mobile/kabar/news/235520/
Ажал ордуна
Пьесанын өзүнө тийиштүү чыгармачылык тарыхы бар. «Ажал ордуна» драмасы 1934–1935-жылдары жаралып, андан кийин 1939-жылга чейин автор тарабынан бир нече жолу редакцияланган. Ж.Турусбеков драманын идеялык мазмунун, көркөм структурасын жакшыртуунун жана өркүндөтүүнүн үстүндө тынымсыз иштеген. Пьесанын акыркы варианты 1939-жылы Москвада  өткөн кыргыз искусствосунун биринчи декадасы убагында көрсөтүлгөн.
Автор адегенде эле элдик көтөрүлүштү чагылтуунун туура жолун таба алган эмес. Чыгарманын адепки варианты 30-жылдарда борбордук басма сөздө бир жагында Афигенов, Киршон, экинчи тарабында Вишневский, Погодин турган чыгармачылык группалардын ортосунда жүргөн белгилүү дискуссиянын Жусуп Турусбековго кандайдыр бир деңгээлде өзүнүн таасирин тийгизгендигин күбөлөйт.
Узакка созулган бул дискуссияда Вишневский менен Погодин башында турган драматургдар жана теоретиктер мурдатан келаткан реалисттик адабий салттарды өнүктүрүүнү жактаган драматургдардын позициясын четке кагып, бүгүнкү күндө пролетардык жаңы доордо психологизмдин жараксыздыгын, анын анахронизмге жатарын, элдик турмушту индивидуумдун, жеке инсандардын тагдырлары аркылуу көрсөтүү сыяктуу методдун эскиргендигин жарыялашып, типтүү мүнөздөрдүн ордуна «жалпы массанын портретин», «коллективдүү геройду» түзүүнү, чыгармада жеке пендени, үй-бүлөнү, «бөлмөлүк психологияны» эмес, массалык «жалпы маршты», «гиганттык кыймылды», «элдик зор толкунду» көрсөтүүнү жакташкандыгы белгилүү. Мындай теория өз кезегинде көркөм практикада жеке мүнөздөрдүн, типтүү образдардын ордуна таасирсиз «коллективдүү геройлорду», жансыз «маска-адамдарды» көрсөткөн пьесаларды пайда кылган. Жусуп Турусбеков да пьесанын алгачкы вариантында жалпы элди, калың көпчүлүктү биринчи планга алып чыккан. Автордун өзүнүн моюнга алып айтканына караганда ал драмасында жеке каарманды эмес, жалпы калкты көрсөтүүгө умтулган. Ал эми пьесада көтөрүлүштү уюштурган адамдар калктын башында турган өз алдынча каарман эмес, элдин эркин элпек аткаруучулар катары берилген. Негизги каарман Искендердин образы массалык сценалардын далдаасында калган. Ал эми Бектурдун образы биринчи вариантта такыр жок эле. Анын ордуна бири-бирине коёндой окшош, аты-жөнү жок, көп ооз ачып сүйлөбөгөн эки чал көрсөтүлгөн. Бир жагынан аты-жөнү жок ал эки чал Касым Тыныстановдун «Көз көргөндөрүндөгү» («Академия кечелери») аты-жөнү жок эки чалды да элестетет.
Бирок драматург сүрөттөөнүн, образ куруунун мындай ыкмасынын, жасалма монументалдуулуктун калпыстыгын эрте баамдаган. Пьесанын кийинки варианттарында автор жеке каармандарды биринчи планга алып чыгууга аракет кылат. Станиславскийдин системасынын принциптери жетекчиликке алган опера жана балет (ал кезде музыкалуу) театры массалык сахналарды конкреттештирүүдө, элдин типтү өкүлдөрүнүн образдарын түзүүдө, пьесаны жакшыртууда авторго чоң көмөкчү болгон.
«Ажал ордуна» пьесасы 1916-жылкы көтөрүлүштүн окуясын кеңири масштабда тарыхый конкреттүү көрсөткөндүгү менен айырмаланат. Жусуп Турусбеков чыгарманын өзөгүндөгү чыңалууга толгон борбордук конфликттин драматизмин, трагизмге шыкалган массалык сценалар жана жалпылаштырылган образдар аркылуу ошол алоолонгон өрттүү мезгилдин катаал атмосферасын, элдин күрөшчүл демин элестүү жеткирген. Чыгарманын негизги идеясы – Октябрь социалисттик революциясы кыргыз элин ажалдан сактады, ажалдын ордуна өмүр, бакыт апкелди деген идея.
Драматург пьесанын башкы конфликтисин бир тарапта падышалык бийлик, жергиликтүү төбөлдөр, экинчи тарапта кыргыздын калың букарасы турган карама-каршылыктын негизинде курат. Элдик көтөрүлүштүн планын талкуулоо, падышачылыктын жазалоочу отряддары менен болгон кармаш, Ысык Көл менен коштошуу, элдин кытай жеринде жергиликтүү сүткорлорго каршы күрөшү, тууган жерге кайтып келүү – драманын сюжетинин башкы түйүндөрү ушулар. Пружинадай толгонгон бийик чыңалууга жеткен бул урунттуу драмалык окуялар бири-бири менен терең байланышта өнүгүп, борбордук конфликттин маңызынын ачылышына активдүү кызмат өтөйт. Сюжеттик окуялардын чордонунда Искендер, Бектур, Зулайка сыяктуу элдин өкүлдөрүн үн типтүү образдары турат.
Искендердин образын оң каарман проблемасын чечүү жолундагы кыргыз драматургиясынын алгачкы ийгиликтеринин бири деп эсептөөгө болот. Искендер элдик мыкты сапаттарга эгедер, өз калкын, Мекенин терең сүйгөн, бир боор Ата Журттун эркиндиги жана көз каранды эместиги үчүн чечкиндүү күрөшкө аттанган каарман. Драматург бул образ аркылуу патриоттук күчтүү деми менен жалпыга үлгү боло турган оң идеалды көрсөтөт.
«Адам драманын каарманы болуп саналат, – деп жазган улуу Белинский өз мезгилиндеги драмалык чыгармаларды талдай отуруп, – драмада адамга окуялар кожоюндук кылбайт, тескерисинче, адам окуяга кожоюн болуп, өз эрки менен анын тигил же бул жол менен чечилишине же аякташына таасир этет». [Белинский В.Г. Собр. Сочинений. В 3-х томах, Т. 2. – М., Гослитиздат, 1948, 14-б.]. Искендердин букара элдин жалпы кызыкчылыгынан улам келип чыккан өз позициясы бар. Ал ушунусунда бекем турат. Драманын терс каармандарынын бири Максүт Синьцзяндык сүткор Учей-Фуга мындай дейт: «Жок, кокуй, Искендер ыкка көнөт деп ойлобоңуз». Искендердин ыкка көнбөгөн мүнөзү анын эл мүдөөсүн көздөгөн түпкү максаты менен терең байланышкан. Ал өзүн үн туткан позициясына каршы келген көрүнүштөргө кез болгондо, кара таман калктын кызыкчылыгы бузулганда, чындыкка, акыйкаттыкка шек кеткен жерде бардыгын жыйыштырып таштап, тайманбай кармашка чыгат. Анын «ыкка көнбөгөн» мүнөзү пьесада дайыма конфликттин, «чыр чатактын» күнөөкөрү, себепкери болуп чыгат. Жусуп Турусбековдун «Ажал ордуна» драмасында бири-биринен ачык айырмаланган, бири-бирине карама-каршы багытты алып жүргөн жандуу кейипкерлерди түзө алышы, конфликтти каармандардын кагылышы катары өнүктүрө билиши драматургиядагы жагымдуу саамалык болду жана бул жалпы эле кыргыз драматургдары искусствонун бултүрүнүн спецификасын, драмалык конструкциянын өзгөчөлүктөрүн өздөштүрө баштагандыгын айгинелеген факт эле.
Пьесанын сюжеттик структурасында Бектурдун образы маанилүү ролду ойнойт. Драматург Бектур аркылуу карапайым калктын өкүлүнүн, элдик аксакалдын жалпыланган элесин жаратууга жетишкен. Бул образ өзүндө элдик даанышмандыкты алып жүргөндүгү жана күчтүү патриоттук духу менен көңүлдү бурат. Бектур – көрөгөчтүгү менен кырдаалдын милдетин туура туюнуп, көтөр үшчүл өрдүн катарына келип турган адам. Ал дайыма терең ой жүгүртүп, элдин эмне үчүн көтөрүлүп жаткандыгынын себебин билүүгө аракет кылат. Каршы чыкпайлы, падышага берчү солдатын берип тыналы дешкен Максүт менен Алымбай өңдүү жергиликтүү бийлөөчүлөргө мындайча жооп берет: «…Ак падыша, ак падыша, эмне ак падыша! Падышанын бергени: жер-сууну алганын мындай эле коё туралы, күнүгө ырамат, салык салганыбы. Жадаганда кийиз, тон, байпак, жип-шуубуздан өйдө жыйнап алды. Чын айтып жатам. Бизди өз жолубузга тынч койсоңчу, Максүт». Бектурдун бул ачуу репликасынан улам Жусуп Абдрахманов менен Г.И.Бройдонун 1916-жылга байланыштуу келтирген маалыматтарын аргасыздан эске түшүрөбүз. Ж.Абдрахманов минтип жазган: «1916-жылдагы көтөрүлүштүн падышалык империалисттик Россиянын колониялары катары Орто Азиянын жана Кыргызстандын абалынан келип чыккан социалдык-экономикалык тереңде жаткан себептери бар….1916-жылы Пржевальск уездинин 21,1 процентин түзгөн орус калкы бардык айдоо жеринин 67,3 процентин өз колуна алган жана 1920-жылы жер реформасы жүргүзүлгөнгө чейин калктын 34 процентин түзгөн орус калкында аталган уездин айдоого жарактуу жер аянттарынын 84,7 проценти болгон» [Абдрахманов Ж. Кыргыздардын 1916-жылдагы көтөрүлүшү жөнүндө. Китепте: Үркүн, – Бишкек, Кыргызстан, 1993, 15-б. Бройдо Г.И. 1916-жылдагы кыргыз көтөрүлүшүнүн тарыхынан материалдар].
«Согуш кыргыздардын башына жаңы салыктарды алып келди. Келгин орустардын жарыбаган ыктыярдуу кошумчаларынан башка, согушка демиш болуп кыргыздардын болгон тасмыясын кагып алышып, администрациянын жогорку чининен тартып, төмөнкүлөрүнө чейин байып жатышты».
Пишпек оёзу боюнча 14-жылдын ноябрь, декабрь айларында Кызыл Кресттин официалдуу отчету боюнча кыргыздардан 30 000ге жакын сом. 1000ге жакын тон, 10 000ге жакын байпак ж.б.у.с. «түшкөн». Андан соң Кызыл Крест үчүн кыргыздар түтүн сайын 1–3 сомго чейин «өздөрүнө салык» салышты. Мындан тышкары кыргыздар аскер муктаждыгына өлчөөсүз көп боз үйл өрдү, болгондо да көбүн бекер беришкен. Ал боз үйлөрдү темир жолго чейин кыргыздар көп учурда өздөрү акысыз жеткиришчү. Сапарда бараткан аскерлер менен жолугушуу өткөрүү жана аларды коноктоо кыргыздардын эсебинен болгон. Ат чабыш, шайлоо жыйындарында полиция согуш муктаждыгы үч үнөтөкөп суммадагы акча жыйнап алчу. Ново-Николаевское деген кыштак баш-оту менен 90 ат берген.
Эр бүлөсү, согушка кеткен орустардын үй-бүлөсүнө жерин айдап, чөбүн чаап, эгинин оруп-жыйып берүү үчүн ар бир болуштан кыргыздар кишилерди жиберип турушкан [Ошондо, 84-бет]. Кыргыздарга жергиликтүү «абориген» катары караган колониалдык бийлик Ала-Тоолук калктын жерин тартып алып, мал-мүлкүн, оокат-кечесин тоноп, адам чыдагыс салыктарды салып, граждандык укугун тебелеп-тепсеп, эл-журтту моралдык-саясий жактан да, экономикалык жактанда жан чыдагыс абалга жеткизген. Өйдөдөгү Бектур каармандын сөзүндө дал ушул турмуштук катаал чындык чагылдырылган. Ичтеги буккан ачуу күйүттү сыртка чыгарган Бектурдун кеби тарыхый чындыкты да, көркөм чындыкты да ичине камтып, элдик көтөрүлүштүн мотивин көрүүчүлөргө каңкуулап турат.
Драмалык окуяга катышуучу бардык персонаждардын негизги проблемага түздөн-түз багындырылгандыгы чыгармага өзүнчө бир көркөм бүтүндүк берип турат. Мындай сапат пьесадагы бардык кейипкерлердин сюжеттик-фабулалык өз ара тыгыз байланышы менен чыңдалат жана бекемделет. Драмадагы Зулайканын образы чыгарманын борбордук коллизиясы менен бекем жуурулушкан. Пьесанын идеялык-көркөмдүк дүйнөсүнө Зулайка трагедиялык мотивди – ырайымсыз социалдык адилетсиздиктин тушундагы кыргыз кызынын тагдыры жөнүндөгү мотивди алып кирет. Көтөрүлүштүн мезгилиндеги Зулайканын трагедиясы автор тарабынан кеңири планда, жалпы эле падышалык колониялык саясатынын натыйжасы катары чечмеленет. Эл менен кошо кытайга качып барган тарыхчы Белек Солтоноев өз үнүн «1916-жылдагы кыргыз көтөрүлүшү» деген эмгегинде минтип жазат: «Кытайга барганда мал-мүлкүнөн ажырап, тамак алып ичишке акчалары түгөнүп калып, адамдар кыздарын уйгурга, дунганга, калмакка сата баштады». [Солтоноев Б. 1916-жылдагы кыргыз көтөрүлүшү. –Китепте: Үркүн. – Бишкек, Кыргызстан, 1993, 182-б.] Демек, драмадагы Зулайканын кытайлык сүткор Учей-Фуга бир табак жүгөрү унга сатылышы бул драматургдун ойдон чыгарган гиперболалык ыкмасы эмес, тескерисинче, кашкайган турмуштук-тарыхый чындык. Биздин оюбузча көтөрүлүштүн жүрөк титиреткен драматизми согуштун кандуу кыргынында эмес, дал ушул карачечекей балдардын бөлөк-бөтөн адамдарга аргасыздан бир сындырым нан, бир табак талкан үчүн сатылышында өзүн үн апогейине жеткен. Жусуп Турусбеков элдик көтөрүлүштүн жеңилишинин трагизмин даана берүү үчүн дал ушул окуяны аң-сезимдүү түрдө көркөм символика катары пайдаланган. Ачкадан айласы куруп турган качкындардын амалсыз абалынан пайдаланып, Учей-Фу Зулайканын бир чейрек жүгөрү унга сатылышына жетишет. Ошондо аргасы түгөнгөн кыз менен эненин психологиялык агониясынан мисал келтирсек:
«Зулайка: – Кагылайын энеке,
Кантип мени саттыңар!..
Же мен байкуш силерге
Өгөй белем айтчы, энем,
Чейрек унга бааланып,
Сатылуучу мен белем?
Ак мамаңды аймалап,
Эмдим эле, энеке.
Жалгызым сен деп ар убак,
Келдиң эле, энеке!
Жок болобу ушинтип,
Шордуу кыргыз тукуму.
Айланайын, атаке,
Менин күнүм ушулбу?..
Эркелетип бакканың
Айланайын, энеке,
Түрдүүлөп шуру такканың!
Аягы келип ушундай
Болмок беле убайым,
Айтсаңарчы, калайык,
Айтсаңарчы угайын.
Кемпир: – Ботосунан айрылып, кокуй,
Айланайын кулунум, кокуй,
Боздоп калган ботом сен, кокуй.
Эми кантем кулунум, кокуй,
Менде кандай айла бар, кокуй,
Тирүүлөй сенден айрылып, кокуй,
Мендей шордуу кайда бар, кокуй».
Бул учурду көзгө жаш албай окуу, көрүү мүмкүн эмес. Бул эпизод чыгарманын эмоционалдык күчү жагынан эң жогорку чекке чейин жеткен күчтүү сахналарынын бири. Кезегинде биринчи премьера учурунда атактуу артистка Анвар Куттубаева ушул учурду көзүн үн жашын агызып, ыйлап аткарган. Абдан чебердик менен иштелген бул көрүнүш чынында эле «ат өлүгү, эр өлүгү тоо болгон» уруш картинасына караганда, 1916-жылдагы трагедиянын драматизмин, колониалдык бийликтин таш боор геноцидинин антигуманисттик натыйжасын жан дүйнөнү күчтүү козгогон жогорку көркөмдүк күч менен кыска жана нуска көрсөтөт. Мазмунду, идеяны образ аркылуу, көркөм форма аркылуу берүү драманын стилистикасына негизинен мүнөздүү.
Бирок драмада Зулайка башынан аягына чейин кайгыга чөмүлгөн, тагдырдын салганына моюн сунуп, турмуштун зомбулугуна жалдырап баш ийген образ катары таасир калтырбайт. Айрым изилдөөлөрдө Зулайканын образы дал ушундай планда чечмеленгендиги байкалат:
«Ж.Турусбековдун героиниясы жагымдуу, жылдыздуу, өз сүйгөнүнө жетүүгө умтулган кыз… Бирок Зулайка тегерегинде болуп жаткан алаамат окуяларга, жандуу, катаал кагылыштарга аң-сезимдүү түрдө аралашпайт. Ал бул коомдук иштердин, көтөрүлүштүн активдүү катышуучусу эмес, «Кайгылуу Какейдеги» сыяктуу эле муңзарга басылган кайгылуу кыздын мотиви басымдуулук кылат» [Борбугулов М. Учу-кыйырсыз жол, 100-б.]. Мындай ой чыгармадагы образдын чыныгы духу жана пафосу менен шайкеш келбейт. Тескерисинче, Зулайка кыйынчылыкка майышпаган, турмуштун кыйын-кыстоолоруна оңой менен алдырбаган активдүү каармандардын бири. Ал драмадагы окуяларга башынан аягына чейин жандуу аралашат. Ак падышанын буйругун угуп, эл катуу толгонуп турганда: «Зордукка жигит чыдайт бекен» – деп, эр-азаматтардын намысын бүлөйт. Кытай жеринде Учей-Фу, Максүт сыяктуу эл душмандарынын Искендерди өлтүрүү жөнүндөгү жашыруун келишимин көтөрүлүшчүлөргө жеткизип, сүйгөнүн өлүмдөн коргойт. Зулайка адам чыдагыс абалда жүрсө да, муң-зарга бастырып отуруп калбайт. Ал өз алдынча акыл жүгүртүп: «Айтчы Искендер себебин, кайгыда дайым келемин?» – деп, өзүнүн оор абалынын себебин билүүгө аракет кылат. Турмуш запкысына көшөрүп каршы турат. Тагдыр сыналып жаткан кыйын минуталарда Искендердин ага кайрат берип айткан сөздөрүнө Зулайка: «Жаныңда бирге боломун, Өлүмгө башты тосомун» – деп, чечкиндүү жооп берет.
Кыскасы, Ж.Турусбеков Зулайка аркылуу революциядан мурунку кыргыз кыздарынын кулк-мүнөзүн, көзкарашын, иш-аракетин жалпылаштырып көрсөткөн.
Автор чыгармасында интернационалдык теманы да көтөрөт. Пьесада Григорийдин образы чыгармага формалдуу түрдө киргизилген жансыз сөлөкөт эмес, ал маанилүү идеялык функцияны көтөргөн образ. Мында тарыхый чындык да бар.
1916-жылы падышачылыктын адилетсиздигине каршы чыгып, айрым орус кедейлеринин көтөрүлүш чыгарган кыргыздар тарапка кошулган учурлары болгон. Мисалы, Георгий орденинин үч баскычынын кавалери М.Д.Власенко, Ф.Павлов, бир туугандар Тимофей жана Афанасий Лобзов ж.б. [Труды института языка, литературы и истории вып.IV. – Фрунзе: Изд. Кирг ФАН СССР, 1954, 38-б.] Ошондой эле көтөрүлүш учурунда кыргыздардын орустарды жана падышалык бийликтердин жазасынан орустардын кыргыздарды сактап калгандыгы жөнүндө көп окуялар белгилүү. Албетте, мындай фактылар айрым бир кишилердин адамгерчиликтүү тарбиясы, гумандуулугу менен гана түшүндүрүлө турган кокустук көрүнүштөрдөн болгон эмес. Мунун өзү укуктары тебеленген карапайым эмгекчилердин экономикалык-саясий, коомдук турмуш абалынын бирдейлигинен, алардын социалдык психологиясынын жалпылыгынан закон ченемдүү түрдө келип чыга турган табигый көрүнүш эле. Ж.Турусбеков Григорийдин образы аркылуу мына ушул көрүнүштү жалпылаштырууну көздөгөн. Драмада Григорийдин образы чыгармага интернационалдык мазмун киргизип, анын масштабын кеңитип турат.
«Ажал ордуна» драмасында терс сапаттарды алып жүргөн Максүт, Учей-Фу, Алымбай сыяктуу кейипкерлер оң каармандардын карама-каршысында активдүү аракетте турушат жана негизги конфликттин өнүгүшүндө иштиктүү роль ойношот. Алардын ар бирине автор тарабынан так социалдык мүнөздөмө берилет. Биз түлкүдөй амалдуу, кыйды Максүттү, көкүрөгүн көтөргөн мактанчаак канкор офицерди, адамдык абийирден кеткен ач көз соодагер Учей-Фуну бири-бири менен чаташтырбайбыз.
Драмалык композициянын талаптарынын көз карашынан караганда да «Ажал ордуна» өзүнүн артыкчылыктарына ээ. Пьесадан негизги мазмундун ачылышына тиешеси болбогон артыкбаш эпизоддорду табуу кыйын. Драманын курулушу өзүнүн өзгөчө тыкандыгы менен айырмаланат. Пьесадагы эпизоддор жана сценалар бирдиктүү бир драмалык түйүнгө бириккен. Бардык сахналар өз ара тыгыз тутумдашуу менен негизги драмалык кыймыл-аракеттин өнүгүшүнө кызмат өтөйт. Пьесанын мындай композициялык артыкчылыгын өз учурунда драматург А.Корнейчук туура баалаган. «Пьеса өтө сонун жана чебердик менен курулган» [Правда, 1939, 29-май.].
«Ажал ордуна» тууралуу сөз кылып жатып, анын тил чеберчилигин белгилебей өтүүгө мүмкүн эмес. Драмалык речь аталган пьесада өзүнүн көркөмдүк мүмкүнчүлүгүн жакшы ачып, драмалык жанрда аткарчу өзүнүн спецификалык функциясын ийкемге келтире алган десек болот. Пьесанын кайсы сценасын албайлы андагы каармандын оозунан чыккан сөз, реплика өзүнүн көп маанини камтыган лаконизми, образдык экспрессиясы, драмалык кыймыл-аракеттүүлүгү менен бөтөнчөлөнөт. Диалогго катышып жаткан адамдардын айткан сөзүнүн мааниси – ал жек көрүп жатабы, же сүйүп айтып жатабы, эмне максатты көздөп отурат – ачык көрүнүп турат. Бул бөтөнчөлүктү изилдөөчү М.Борбугулов адилет белгилейт. «Драмалык диалог куруу кыргыз жазуучуларынын алгачкы пьесаларынан тартып иштеле баштаса да, бул маселе толук бойдон «Ажал ордунда» чечилди» [Борбугулов М. Учу-кыйырсыз жол, 94-б.].
Кыскача айтканда, «Ажал ордуна» пьесасы Ж.Турусбековдун драмалык түрдүн спецификасын кыйла өздөштүрүүгө жетишкендигин айгинелеген, автордук идеяны, мазмунду, драманын образдык системасында, катышуучу каармандардын жүрүм-турумунда бере алган, кыргыз драматургиясында өзүнчө жаңы көркөм кадам жасаган жаңычыл чыгарма болду.
«Ажал ордунанын» жаңычылдык артыкчылыгы жалаң эле анын образдык сапатынан эмес, автордун тарыхый материалга жасаган художниктик позициясынан, мамилесинен да сезилет. «Ажал ордуна» жазылып жаткан мезгилде 1916-жылдагы окуя, анын чыгыш себептери, негизги кыймылдаткыч күчтөрү жана башка маселелер коомдук илимдер тарабынан бүгүнкү күндөгүдөй изилденип, тактала элек эле. Ал кезде жаш драматург курамы, структурасы боюнча аябагандай татаал зор социалдык-тарыхый материал менен бетме-бет келип турган.
Ж.Турусбеков бала кезинде бул кандуу окуяларга тикелей күбө болгон. Эл менен бирге Кытайга сүрүлүп барган. Чет жерде кыргыздардын көргөн азап-тозогу анын жаш жүрөгүнө терең из калтырган. Ж.Турусбеков өзүнүн көз алдына элестеп турган эмпирикалык фактылардын чөйрөсүнө камалып, «турмуштун өзүндөгүдөй» жазуу азгырыгына алданып, мындайча айтканда, «окоптук чындыкты» көрүп, ал эми жалпы «фронттун» масштабын көз жаздымында калтырышы мүмкүн эле. Бирок Ж.Турусбеков көз алдыда турган ар түрдүү түстөгү, маанидеги сансыз фактылардын ичинен 1916-жылдын негизги пафосун, мезгилдин башкы социалдык координаттарын көрө билген. Майда-барат фактылардын чөйрөсүнөн көтөрүлүп чыгып, ошол мезгилдеги зор социалдык конфликттин башкы өзөгүн аныктай алган. Драманын сюжеттик негизине алынган конфликт эки элдин, эки улуттун, орус менен кыргыздын эмес, эл менен самодержавиелик бийликтин, эки социалдык күчтүн кагылышы катары чечмеленген. Тарыхый материалга мындай мамиле «көрүүнүн бийик чекитинен» гана мүмкүн эле. Драманын көркөм идеялык пафосу – кыргыз калкынын боштондук үчүн күрөшүнүн пафосу. Драмада фактынын чындыгы менен мезгилдин чоң чындыгынын айкалышып келиши, элдик турмуштун зор окуясы өзүнүн башкы карама-каршылыгында жана негизги белгилеринде сүрөттөлүп берилиши – бул кыргыз драматургиясынын алгач ирет реализм методунун уңгулуу касиеттеринин бири болгон тарыхыйлуулук категориясын, тарыхый мамиле принцибин өздөштүрүп калгандыгынын айгинеси болду.
Драманын финалы оптимизм менен аяктайт. Кылым аралаган кыргыз эли тарыхтын далай бороон-чапкындарына кабылган. ХХ кылымдын башындагы бул кандуу алааматта да, ак калпак калктын патриотизми, майтарылбас эрки, көз карандысыз эркин тириликке суусаган өчпөс үмүтү жеңип чыкты. Ж.Турусбековдун драмасы адамга күч-кайрат берген патриоттук жалыны жана элдин өлбөс рухун даңазалаган граждандык пафосу менен күчтүү. Автор Октябрь революциясын ажалдын ордуна келген өмүр катары баалаган. Чынында эле, «Ажал ордуна» деген драманын аты символикалуу. Ырасында да, Октябрь төңкөрүшү кыргыз элин падышалык колониализмдин геноцидинен, русификациялоо жана акырындап тукум курут кылып, улут катары жоюп түпкө жетүү саясатынан аман-эсен сактап калган.
Кечээ эле өз баштарынан кечирген кандуу кыяматты баян эткен «Ажал ордуна» драмасын көрүүчүлөр учурунда зор толкундануу менен кабыл алган. Кыргыз Республикасынын эл артисти, башкы каарман Искендердин ролунун биринчи аткаруучусу Ашыралы Боталиев «Ажал ордуна» спектаклинин 1934-жылкы биринчи коюлушун эскерип, мындай деп жазган:
«Күнү бүгүнкүдөй эсимде, декабрь айы, кыш катуу, күн суук. Бирок ушундай кыйынчылыктарга карабастан спектаклдин биринчи премьерасына жеке эле шаардыктар эмес, айыл-кыштактардан атчан, араба менен жөө-жалаңдап көп эл чогулду. Драманын окуясы, актерлордун аткаруулары элдин купулуна толуп турганы, сахнанын артынан байкаган адамга оңой эле көрүнүп турган эле. Залдагы эл бүтүндөй Искендерди ээрчишип, ага жан тартышып, өздөрүнүн душмандары менен дагы бир жолу салгылашып жатышкандай болушту» [Боталиев А. Баскан жол, 40-б.].
Узак жылдар бою репертуардан башкы орунду ээлеген «Ажал ордуна» драмасы кыргыз театр искусствосунун өйдөлөп өсүшүнө да өзүнүн жемиштүү таасирин тийгизген. Ошол эле А.Боталиев кеп болуп жаткан чыгарманын театр актерлорунун өнөрү үчүн ээ болгон маанисин төмөндөгүчө аныктаган:
«Ошентип, Жусуп Турусбековдун «Ажал ордуна» музыкалуу драмасы менbн сахналык турмушумда бирден-бир орчундуу роль ойноду. Бирок бул драманын жаралышы менин гана турмушумда зор из калтырды десем жаңылышкан болор элем. Бул спектакль, биринчиден, кыргыз драматургиясындагы бараандуу бир көрүнүш болсо, экинчиден, бүтүндөй кыргыз театралдык искусствосуна көрүнүктүү таасир калтырды. Ачыгын айтканда, бизди сахна чеберчилигине, театралдык искусствонун көп кырдуу ыктарына үйрөттү. Бул спектакль аркылуу театрдын чыгармачылык коллективи мурда болуп көрбөгөндөй ири кадамга ээ болду десек жаңылбайбыз» [Ошондо, 41-б.].
Драмада негизги оң, терс каармандар пенделик белгилери бар жандуу кишилер катары аракеттенип жатышса да, баары бир негизинен кайталангыс индивидуалдуу мүнөздөргө караганда, калың элдин типтүү өкүлдөрүнө көбүрөөк жакын. Оң каармандар дагы аруу сапаттар – элдеги мыкты нравалык касиеттердин жыйындысы. Чыгармада оң, терс кейипкерлердин индивидуалдуу психологиясына караганда, алардын социалдык мүнөздөмөсүнө көбүрөөк басым жасалат. Зор масштабдагы бүтүндөй тарыхый окуянын кең кулачтуу монументалдуу жалпы картинасын тартуу мүдөөсү авторго «Академия кечелериндегидей» жалпыланган элдик фигураларды сахнага алып чыгуунун ылайыктуулугун көрсөтмөлөгөн сыяктуу.
Драмада Искендердин: «Те кабылан сындуу жигит ким? Жүрөгүндө түгү бар, кадимки Манас түрү бар. Искендерим турбайбы, кырк чородой сүрү бар», – деп сыпатталышы Ж.Турусбековдон кантсе да фольклордук таасир бар экенин күбөлөйт. «Ажал ордундагы» кээ бир каармандардын образдарынын накта реалисттик планда ачылышына кедерги болгон оозеки чыгармачылыктын эстетикасынын көнүмүштөрүнүн тамгаларын М.Борбугулов өзүнүн изилдөөсүндө аргументтер менен көрсөткөн.
"Ажал ордуна" драмасы аркылуу Жусуп Турусбеков таланттуу драматург катары таанылган. Драмада 1916-жылдагы кыргыз элинин улуттук боштондук көтөрүлүшү чагылдырылып, Улуу Октябрь Социализм революциясы кыргыз калкын кыйрап жок болуу коркунучунан сактап, ажал ордуна өмүр берди деген идея көтөрүлгөн. Пьесанын өзүнө тийиштүү чыгармачылык тарыхы бар. “Ажал ордуна” 1934–35-жылдары жаралып, андан кийин 1939-жылга чейин автор бир нече жолу редакцияланган драманын идеялык мазмунун, көркөм структурасын жакшыртуунун жана өркүндөтүүнүн үстүндө тынымсыз иштеген. “Ажал ордуна” учурунда театр көрүүчүлөрдүн арасында чоң резонанс жараткан. Драматург пьесанын башкы конфликттин бир тарапта падышалык бийлик, жергиликтүү бай-манаптар, экинчи тарапта кыргыздын калың букарасы турган карама-каршылыктын
Элдик көтөрүлүштүн планын талкуулоо, падышачылыктын жазалоочу отряддары менен болгон кармаш, Ысык-Көл менен коштошуу, элдин кытай жеринде жергиликтүү сүткорлор менен күрөшү, туулган жерге кайтып келүү – драманын сюжетинин башкы түйүндөрү болуп эсептелет. Чыңалууга жеткен бул урунттуу драмалык окуялар бири-бири менен байланышта өнүгүп, борбордук келишпестиктин маңызынын ачылышына активдүү кызмат өтөйт. Сюжеттик окуялардын чордонунда Искендер, Бектур, Зулайка сыяктуу эл өкүлдөрүнүн типтүү образдары турат. “Ажал ордуна” пьесасы [[Турусбеков Жусуп|Жусуп Турусбеков театралдык түрдүн спецификасын өздөштүрүүгө жетишкендигин айгинелеген, автордук идеяны, көркөм мазмунду драманын образдык системасында, катышуучу каармандардын жүрүм-турумунда бере алган. 30-жылдарда кыргыз драматургиясында өзүнчө көркө
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Сигнатура
Сигнатура (лат. siyno - көрсөтөм, белгилейм) (полиграфияда) -
1) китептин, журналдын ар бир басма табагынын биринчи бетине (төмөнкү сол бурчуна) коюлуучу жана анын үчүнчү бетине жылдызча менен кайталануучу басма табактын катар номери.
Ал бир басма табакты бүктөө жана жыйнактоо тууралыгын текшерүү учун колдонулат.
2) Литеранын төмөнкү бөлүгүндөгү терилип жаткан сапта литеранын туура жайгашканын текшерүүгө мүмкүндүк бере тургандай тууралжын жарым тегерек оюк.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Андреевка (Кугарчин району, Башкыртстан)
Андреевка — Башкыртстандын Кугарчин районундагы айыл, Заречен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 18 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дэл Сити (Оклахома)
Дэл Сити (Оклахома) (Del City) — Оклахома штатынын Oklahoma округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 21 332 киши. Болжолдуу аянты - 19.5 км². FIPS коду — 40-19900.
Жамбы атмай
Шарты
Оюнчулардын саны 2—10 киши.
Оюн түз жерде, талаада өткөрүлөт.
Оюнда мылтык, жаа, бул колдонулат.
Оюнга даярдануу
Окчулар узундугу 150—160 метр, туурасы 5—6 метр болгон жол белгиленет, Жолдун сол жагына 25—30 метрдей аралыкка көлөмү 25—30 см бутаны жерден 3—4 метрдик бийиктикке илгенден кийин, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Кош валюталуу облигация
Кош валюталуу облигация – пайызы бир валютада, ал эми негизги кошундусу башка валютада төлөнө турган облигация.
Жамбы атмай
Оюндун башка түрлөрү
Оюндун башка түрлөрү: жөө жүрүп жамбы атмай, кой көз жамбы атмай, кой туяк жамбы атмай, тай туяк жамбы атмай, уй көз жамбы атмай, чоң кулак жамбы атмай, чочмор жамбы, шаңшур жамбы атмай ж. б.
Оюндун эрежеси
Бир бирине тоскоолдук кылууга, бутага жакын турууга, тизишден алып, бутадан башка жакка атууга болбойт.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюнга ат минүүнүн, жаа атууга ыкмаларын жакшы билген оюнчулар катышышса болот. Оюн өткөрүлүүчү жер, эл жашаган жана турган жерден сырткары болушу керек.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда ат минүүнүн, чабуунун, жаа атуунун ыкмаларын үйрөтөт, чечкиндүүлүккө, шамдагайлыкка, тең салмакты сактоого, мергендикке,  тартипти  сактоого үйрөтөт.
Сереуль дарыясы (Сережа куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :