cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Элдик педагогика
Ал эми анын илимий-тематикалык географиясын, изилдөө чектерин төмөнкүчө мүнөздөп көрсөтүүгө болот: элдин негизги педагогика түшүнүктөрү (багуу, кароо, асыроо, тарбиялоо, бутуна тургузуу, эрезеге жеткирүү, адам катарына кошуу).
Элдик педагогиканын кенч казыналары, булактары (уламыш, болумуштар, дастандар, жомоктор, макал-лакап, табышмактар, элдик ырлар, колдонмо-жасалма өнөрү, таштагы жазуулар, акындар чыгармачылыгы, санжыралар). Элдик тарбиянын мазмуну жана максат-милдеттери (пейил-мүнөздү, адеп-ахлакты, акыл жана дене бой маданиятын калыптандыруу, ден соолукту сактоо, чыңдоо, көркөм-эстетикалык табитти өстүрүү ж. б.). Тарбиялоонун факторлору, усулдары (жандуу жаратылыш, эне тил эмгек, каада-салт, үрп-адаттар, элдик өнөр, дин, турмуш-тиричилик ж. б.).
Каражаттары (өрнөк, түшүндүрүү, ынандыруу, ишеним, бата, өтүнүч, кеңеш, ишаарат, алкыш, какшык, зекүү, эскертүү, көндүрүү, тыюу, коркутуу, дем берүү ж. б.). (Эпостор, жомоктор, макалдар, табышмактар, жаңылмач, апыртма, бат айтма, элдик ырлар, көркөм өнөр, оюндар, табият, элдик майрамдар ж. б.). Адамзаттын жамааттык жашоо образынын пед. концепциясы (үй-бүлө, урук, уруу, коом, эл, адамзат). Дүйнө элдеринин педагогика маданияттарындагы жалпылыктар жана бөтөнчөлүктөр (жалпы адамзаттык педагогика маданият, славян элдеринин педагогика маданияты, түрк элдеринин педагогика маданияты ж. б.).
Элдик тарбиячылар (ата-эне, уруулар, карыялар, усталар, уздар, саяпкерлер, мүнүшкөрлөр, эсепчилер, манасчылар, жомокчулар, акындар, санжырачылар, уламалар); элдик педагогикадагы инсандык идеалдар (чыныгы адам, эр жигит, аксакал, карыя, ак көрпө жайыл ургаачы, жабылуу кара инген, ак жоолук делбир ж. б.).
Элдик педагогикадагы инсан идеалы. Кыргыз эли тарбиялоонун максаты жана мазмуну жөнүндөгү кылымдардан берки түзүлгөн түптүү көз караштарын «адам кылуу» деген жөнөкөй жана улуу түшүнүк менен туюнтушат. «Адам бол» деген бийик талапты ар бир ата-эне бала сөзгө түшүнө баштагандан эле кулагына куюп, жандүйнөсүнө сиңире баштайт.
Кыргыз элинин тарбия көзкарашысында уул балдар менен кыздардын идеалы алардын үй-бүлөлүк жана коомдук турмуштагы ордуна, иштемине карай өз алдынча, өзгөчө мерчемдер менен аныкталган. Атап айтсак, уул балдарды тарбиялоонун идеалы – байыркы доорлордон азыркы күнгө чейин «Эр жигит» деген түшүнүк менен туюнтулуп келет. Жигит идеалынын мазмуну башка элдердин нарк дөөлөттөрүнө, б. а. орус элиндеги «азамат уул» (орус. добрый молодец), жапан элиндеги «самурай», англичандардагы «жентельмен» деген түшүнүктөргө жакын. Алардын баарына тең эле албеттүүлүк, эр жүрөктүүлүк, тайманбастык, кичи пейилдик, калыстык, шайыр-шайдооттук сыяктуу жалпы касиеттер мүнөздүү.
«Тарбия» деген уңгу сөзгө -лоо мүчөсү жалганганда инсандын көп кырдуу сапаттарын калыптандыруу, өстүрүү процессин, мыйзам ченемдүүлүктөрүн мүнөздөөчү түшүнүккө айланат. Жалпылап айтканда, кыргыз элиндеги «тарбиялоо» түшүнүгү баланы багуу, кароо анын акыл-эсин өстүрүү, ден-соолугун чыңдоо, аны өрнөктүү жүрүм-турум адаттарына үйрөтүү дегенди билдирет.
«Тарбиялоо деген түшүнүктүн ажырагыс компоненттеринин бири – тартип. «Тартип» – фарс сөзү, кыргыз тилинде «ирет», «ырааттуулук» деген маанини билдирет. Ал эми «тартиптүү» деген сын атооч сөз инсандын жүрүм-турумунун белгилүү ыраатка салынгандыгын, андагы өр-нөктүү, үлгүлүү инсандык касиеттерди мүнөздөйт. Кыргыз тилинде тарбиялоо түшүнүгүнө синонимдеш төл сөз арбын. Алардын баары көп маанилүү, алардын маани-маңызы баланын ар кыл жаш курагындагы өсүп-өнүгүү өзгөчөлүктөрүнө, ага ылайык камкордуктардын мазмунуна карай улам тереңдеп олтурат. Алсак, «торолтуу» деген сөз жаңы көз жарган наристенин өсүп-өнүгүүсүн мүнөздөө иретинде колдонулат. Ал эми «алдейлөө», «бапестөө» деген түшүнүктөр ымыркайды көзөмөлдөп баккандардын аруу сүйүүгө ширелген ар түрдүү камкордуктарын айгинелеп турат.
Кыргыз фольклорундагы «санат», «насыят», «терме», «нуска», «үлгү», «үгүт» ырлары да генезиси, элдин түшүнүгүндөгү колдонулуп келинген ар кандай семантикалык мааниси жагынан, элдик тарбия, таалим деген термин менен тамырлаш. Алар жаштардын жан дүйнөсүнө небактан калыптанган, аныкталган, такталган абийир ар, адеп ыймандуулуктун жол жобо, эреже, тартиптерин сиңирүүгө байланышкан улуулардын пед. иш-аракетин туюнтат. Талдоого алынган сөздөрдө тастыкталгандай, кыргыз элинде тарбиялоонун маңызы жөнүндө көп кырдуу, ырааттуу түшүнүк берүүчү терминдер, педагогика туюнтмалар арбын. Бирок, элдин рухий турмушундагы динамикалык жараяндардан улам айрымдары архапкага айланып кетсе, айрымдары таалим-тарбия ишинин айрым бир курамчасын гана сыпаттаган көмөкчү түшүнүктөр катары гана кабылданып калгандыгын байкоого болот. Мында, баарыдан мурда, тарбиялоо деген башка тилден кирген сөздүн маңыз-мазмуну улам тереңдеп, улам кеңейип улам байып, олтуруп нагыз улуттук түр-түспөлгө ээ болгонун эске алуу зарыл.
Элдик педагогиканын өзгөчөлүктөрү. Элдик педагогика илим педагогикадан өзүнө таандык бир катар өзгөчөлүктөрү менен айырмаланат. Элдик таалим-тарбиянын мазмуну элдин тарыхы менен өтмө катар байланышта. Байыркы бабалардын турмуш практикасынан жаралган каада-салттар, үрп-адаттар эчен муундардын акыл-элегинен өтүп, улам жаңы турмуштук жагдайларга ылайык байып, өнүгүп олтуруп, өрнөктүү жашоонун мыйзамына, таасын эрежесине айланган. Демек, улуттун теги сыяктуу анын тарбия маданияты да тарыхый категория.
Коллективдүүлүк – элдин таалим-тарбия тажрыйбаларынын генезисин, өсүп-өнүгүшүн мүнөздөөчү башкы өзгөчөлүк. Ал миллиондогон адамдардын акыл чабыттарынан, турмуштук сабактарынан жаралып, эчен муундардын элегинен өтүп, иргелип тандалып, байып отуруп, соңку урпактардын уңгулуу дөөлөттөрүнө, тарбия маданиятына айланган.
Муундан муунга тынымсыз өтүү-чүлүк, элдик мурастарга, анын ичинде элдик педагогикалык мурастарга да мүнөздүү. Ушул ыңгайдан алып караганда элдик педагогика муундар ортосундагы байланышты бекемдөөнүн, улуттук рухий баалуулуктарды сактоонун бөтөнчө калыпы болуп эсептелет.
Элдик педагогикага мүнөздүү бөтөнчөлүктөрдүн бири – синкретизм. Бул термин кыргыз тилинде «биригишкен», «айкалышкан» деген түшүнүктү билдирет. Элдин таалим-тарбиялык жөрөлгөлөрү эл турмушунун бардык тарабын: коомдун саясый-экономикалык түзүлүшүн, элдин диний ишенимдерин, салт-санаа, үрп-адаттарын, тиричилик-чарбалык иш-аракеттерин, коомдук жүрүм-турум нормаларын ж.б. өз ара айкалышта чагылдырып көрсөтөт.
"Манас" эпосундагы тарбия
Элдик педагогика «Манас» эпосунда. Кыргыз элинде жаш муундарга тарбия берүү тажрыйбасынын тамыры тереңде жатат. Педагогика илимдин тармагы катары өз алдынча өнүктүрүлбөгөнү менен улам кийинки урпактарды тарбиялоо, калктын турмуш-тиричилигинин ажырагыс бөлүгү болгон. Элдин бул багыттагы көз караш, идеялары оозеки чыгармачылыктын мыкты үлгүлөрүндө жогорку көркөмдүктө чагылдырылган. «Манас» эпосу көркөмдүгү жогору, мазмуну терең эң көрүнүктүү чыгарма, элдин өзүн-өзү аңдап билүү каражаты катары кыргыз калкынын педагогикалык көз карашынын кылымдар бою өнүгүшүн жандуу чагылдырып, таалим-тарбия берүү процесси, жаштарга мурунку муундун турмуштук тажрыйбасын өткөрүп берүү практикасы тууралуу кеңири маалымат берет. Ошондой эле эпостун энциклопедиялык мазмуну тарых, география, биология, астрономия, медицина илимдин жана башкалар тармактары боюнча угуучуларга билим берүү, дүйнө таанытуу милдетин аткарып, калктын калың катмарына чыгарманын кеңири белгилүү болуп, өзгөчө сүймөнчүлүккө ээ болушу, этикага жана моралга байланыштуу элдик түшүнүктөр «Манастын » образдарынын мисалдарында түшүндүрүлүп, жаштарга тарбия берүүнүн эң бир натыйжалуу каражатына айланышына шарт түзгөн.
Тарбия берүү бул аң-сезимдүү процесс, түпкү максаты айкын болгондо гана натыйжалуу болот. Кыргыз эли кандай адамды өстүрүү жөнүндө тилек кылган, эмнеге умтулган? Мыкты адам жөнүндөгү элдик түшүнүктүн алып жүрүүчүсү Манас баштаган эпостун көптөгөн оң каармандары экенин эске алсак аларга коюлган талап да эң олуттуу. Эл эптеп эле тукумду уланта турган урпак жөнүндө ойлобостон, телегейи тегиздикке умтулганын байкоого болот. Ошондуктан эпостогу көптөгөн образдар болуп өткөн жана болуп жаткан турмуш чындыгынан, андагы реалдуу адамдардын жорук-жосун, мүнөздөрүнөн гана куралган эмес, ага элдин кыял-тилеги, ой-мүдөөсү да ширетилген. Чыгармада сүрөттөлгөн согуштук демократия доорунун мүнөзү, анын керектөөлөрү жоокердик сапатка басым жасалышын шарттаган. Эл көп кылымдар бою көз каранды эместик, эркиндик үчүн сырткы жана ички душмандар менен күрөшүп келген шартта адам баарынан мурун жоокер катары бааланган. Бул талап жеке эле эр бүлөгө тиешелүү болбостон, кары-жаш, аял-эркек дебей уруу, уруктун бардык мүчөлөрү үчүн баарынан жогору турган милдет болгон. Жогоруда айтылгандарды эл кара күчкө, баатырдыкка гана маани берген экен деп түшүнүүгө болбойт. Адамдын күчү, тунук акылы, бийик адамгерчилиги, адептүү жүрүм-туруму, кылдат өнөрү менен айкалышып турууга тийиш болгон. Кыргыз элинин идеялы эл-жеринин эркиндигин, көз каранды эместигин бардыгынан жогору койгон патриот, башка элдин өкүлдөрүн сыйлай, урматтай, татыктуусунан дос күтө билген адилет, эмгекти сүйгөн, өнөрдү баалаган эмгекчил жана чебер, улууга урмат, кичүүгө ызат көрсөткөн адептүү, сулуулукту түшүнгөн сезимтал адам болуп саналган. Идеал каармандар жалаң гана оң сапаттардан түзүлгөн, кенедей кемчилиги жок адамдар болуш керек деп эсептелбейт. Бардык эле тирүү жан сыяктуу алардын кылык-жоруктарында, кылган иштеринде калпыстыктар кезигип, мүнөздөрүндө айрым кемчиликтер учурашына жол берилет. Ал түгүл Манастын өзүндө байкабастык, кенебестик сапаттар бар. Себеби ал — тирүү адамдын жандуу образы катары таасирдүү. Муну менен чыгарма адамдын жетилүүсү, жеткилеңдикке умтулуусу бүтпөй турган түбөлүктүү процесс экендиги жөнүндөгү элдин акылман оюн ырастайт.
Балдарды чоңойтуп өстүрүүнүн, аларды эл арасында калыптанган түшүнүккө ылайык тарбиялоонун натыйжалуу каражаты катары кыргыз элинде эмгек, түрдүү оюн-зооктор, сөздүн сыйкырдуу күчү, жакшы адамдардын үлгүсү пайдаланылганын эпостун материалдары ырастайт. Эмгектин адамдын калыптанышындагы ролун жогору баалашып, келечек жоокерлерди анын оор, бирок керектүү мектебинен өткөрүп келгендиги Манасты бала чагында Ошпурга койчулукка бергенинен көрүнөт. Ал эми аскердик оюндарды ойнотуу, кылыч чабуу, найза саюу, жаа тартууга кичинесинен машыктыруу балдарды жоокер катары тарбиялоонун маанилүү шарты болгон.
Кыргыз эли сөздүн күчүнө чоң маани берип «өнөр алды кызыл тил» деп сөзмөрдүктү жогору баалап келген. Ошондуктан, сөздүн касиети кыргыз элинде балага гана эмес чоң кишилерге да таасир этүүгө, аларды оң жолго багыттоого кеңири пайдаланылып, натыйжалуу каражаттардан болгондугун эпостун материалдары далилдейт. Шарт-кырдаалга жараша акыл-насаат, каалоо, ачык же кыйытып айтуу, ант, бата, каргыш, алкыш сыяктуу адамдын акыл-эсине таасир этүүчү сөздүн түрлөрү чыгарманын каармандарынын сүйлөгөн сөздөрүндө көп жолугат. Ал түгүл бир караганда салттык мааниге гана ээ сыяктуу көрүнгөн өлүм алдындагы адамдын керээзи жана дүйнөдөн кайткан адам тууралуу кошок да терең тарбиялык мааниге ээ. Манастын керээзинин мазмунунун тереңдиги, таасир этүү күчү атанын балага болгон сүйүүсү, келечеги үчүн тынчсыздануусу, алдын ала камкордук көрүүсү жеке Семетей эле эмес келечек муун үчүн аталардын жасаган иш-аракети катары көрүнгөн. Манастын керээзи — кыргыз элинде баланын тагдыры үчүн атанын зор жоопкерчилигинин күбөсү. Ал эми баланы аман-эсен чоңойтуп, эрезеге жеткирүүдө, коомдун керектөөсүнө ылайык адам кылып тарбиялоодо эненин баа жеткис ролу чыгармада Каныкей, Айчүрөк, Алтынай сыяктуу энелердин образдарынын мисалдарында айгинелейт. Мындан тышкары көптү көргөн аксакалдардын турмуштук бай тажрыйбасына, элдик акылмандыкка ширетилген сөздөрүндө омоктуу маани жатат.
Чыгармада муундардын байланышы, турмуштук тажрыйба, салт-санаа, үрп-адат жагдайында топтолтон байлыктардын чыпчыргасын коротпой кийинки муунга өткөрүү маселесине көп көңүл бурулган. Маселенин практикалык чечилишинин эң сонун мисалдарын чыгармадан бир нече ирет жолуктурабыз. Мисалы, «Семетей» бөлүмүндөгү «Каныкейдин жомогу» эпизодунда акылман эне кенедейинен мекенинен кетүүгө аргасыз болгон уулуна кыргыз жеринин кооздугу, элинин меймандос, баатырдыгы, атасы Манас жана анын эр жүрөк чоролорунун каармандыктары, ал түгүл дос-душманы жөнүндө бекеринен терип-тепчип айтып олтурбайт. Муну менен ал Семетейди ошол кооз жердин, баатыр элдин бөлүкчөсү, баатыр атасынын эрдик иштеринин улантуучусу, бабаларынын руханий байлыгынын мураскору экендигине ынандырат. Бул эпизод — бир, чети терең тарбиялык мааниси бар иш-чара болуп эсептелсе, экинчи жагынан ата мурасын балага тапшыруунун, муундар арасындагы байланыштын жандуу мисалы.
Чыгарманын каармандары өздөрүн тамырсыз камгак катары эмес, өткөн менен азыркы, азыркы менен келечектин ортосундагы көпүрө катары сезишет. Ошондуктан алар ата-бабалары жасап кеткен иштери үчүн да жоопкер. Бул сезим аларды укум-тукумун уят кыла турган кылык-жоруктардан качууга аргасыз кылат, алар сыймыктана турган иштерди жасоош, эрдиктерди көрсөтүүгө шыктандырат.
Жыйынтыктап айтканда, «Манас» элдин тарбия жагдайындагы түшүнүк, көз караш, идеяларын чагылдырган, ошондой эле зор таалим-тарбия берүүчү касиетке ээ педагогикалык кенч болуп саналат. Анда бала, аны өстүрүү, тарбиялоо, турмуштук тажрыйбага үйрөтүү, муундар ортосундагы байланыш сыяктуу маселелер чыгарманын каармандарынын иш-аракеттери, кылык-жоруктары, карым-катнаштары, кагылыштары аркылуу жандуу чагылдырылган. Коюлган маселелердин көркөм чечилишинен элдин бул проблемага зор маани бергендигин, бийик максатты алдыга коюп, аны турмушка ашыруунун натыйжалуу каражаттарын иштеп чыгып, системалуу пайдаланып жана кылымдар бою өркүндөтүп келгендигин байкоого болот.
Гурей-Ты-Вис
Гурей-Ты-Вис — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Силова-Яха дарыясынын оң жээгинен 69 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Falcon (ракеталар үй-бүлөсү)
Falcon ракеталар үй-бүлөсү - Space Exploration Technologies (SpaceX) тарабын өндүрүлгөн жана иштетилүүчү америкалык көп пайдалануучу алып чыгуучу ракеталар үй-бүлөсү.
Көруулу Султан
Көруулу Султан — Жакынкы Чыгыш, Орто Азия элдерине жана казактарга кеңири тараган баатырдык эпос «Көруулунун» башкы каарманы. Эпосту батыш (азербайжан, армян, грузин, ажар, кумук жана башка элдердеги) жана чыгыш (түркмөн, өзбек, казак жана башкалар элдердеги) деген топко бөлүп карашат. Бул эпостун башкы каарманы К. С. — түркмөндөрдүн текейомут уруусунун башчысы жана ырчы-акын. Батыш топтогу элдердин эпосунда атасын сокур кылган душманына каршы күрөшкөн баатыр. Атасы сокур болгондуктан Көруулу делет да Ченлибел, Шамлыбел аттуу ажайып жерди жердейт. Ал эми чыгыш топко кирген элдерде көрдүн (мүрзөнүн) ичинде төрөлгөндүктөн Көруулу аталып калат жана Чамбул, Чабули мастанды мекендейт. «Манас» эпосунда К. С. эпизоддук кейипкер катары айтылат да Букардан Таласка келтакан Семетей Бакайга жолуккандагы эпизоддо Бакай Чамбыл-Белдеги К. С-дын элин алты жолу чаап алып, Көрпаянды тартып алганын айтат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 227).
Ботаалы баатыр
Ботаалы, Назар уулу (туулган жылы белгисиз – болжол менен 1880–90-жылдары азыркы Кочкор өрөөнүндө кайтыш болгон) – сарыбагыш уруусунан чыккан баатыр. Ата-теги боюнча төмөндөн жогору карай; Назардын атасы Эсенгул баатыр, анын атасы Болот бий, Анын атасы Маматкул бий, анын атасы Үчүкө баатыр, анын атасы Сарысейит бий, анын атасы Сүтөй, анын атасы Манап бий, анын атасы Дөөлөсбакты, анын атасы Кылжыр (Сарыбагыш), анын атасы Тагай бий болуп эсептелет. 1846–47-ж. казактардын акыркы ханы Кенесары Касымов кыргыздарга кол салган учурдан баштап эл оозуна алынган. 1842-ж. жайында түндүк кыргыздары Орто-Токойго (айрым маалыматта азыркы Балыкчы шаарына жакын Кызыл-Токой) курултайга жыйылып, Ормон Ниязбек уулун хан көтөрүүдө көрүнүктүү роль ойногон. Бирок, борборлошкон бийликтин али калыптана электигине байланыштуу кыргыздын уруу башчыларына Ормон ханды толук колдоого алган эмес. Алардын ичинен өзгөчө бугу уруусунун манабы Боромбай Меңмурат уулу бул урууну бөлүп кетүүгө аракет кылып, орус өкмөтүнүн кол алдына өтүүгө ниеттенип, 1844-жылдан өз атынан кат жолдой баштаган. Андан алгылыктуу тыянак чыкпагандан кийин, 1850-ж. жай айында кытай-цин бийлиги тарабынан жиберилген «кызыл чок» (орусча «красный шарик») жана жылына он жамбы (ал кездеги орус акчасы менен миң сом) сыйлык алып, Кытай императорунун кол алдына өтүүгө макул болгон. Көп узабай,1855-ж. январда, Омск шаарында Боромбайдын өкүлдөрү Качыбек Шераалы уулу менен Жакыпбек Ниязбек уулунун орус букаралыгына өткөндүгү тууралуу ант беришине байланыштуу кыргыздардын ичиндеги саясий кырдаал өтө курчуп кеткен. Ошол эле жылы апрелдин аягы, май айынын баш ченинде Боромбайды капысынан колго түшүрүү үчүн чакан аскер менен аттанып келген Ормон хан Кутургунун белинен бугу уруусунун колуна туш келген. Ал жерден чабыш чыгып, алган жаратынан улам Ормон хан каза болгон. Мындан кийин эки уруунун элчилери жолугуп, байыркыдан келе жаткан салт боюнча Ормон хандын кунун кайтаруу, күнөөлүлөрдү (бугудан Боромбай,  Балбай, Ныша, Мурза; саяктан Алыбек) кармап берүү тууралуу маселе каралган. Бирок ал маселе чечилбей, сарыбагыштар менен бугулардын ортосунда чоң чабыш чыгып, алгачкы салгылашууда Ныша, Мурзалардын башы алынган. Алыбекти кармап келүү Ботаалы баатырга тапшырылган. Ботаалы баатыр жанына Базаркул уулунан Сатылган менен Мамедил жана саяктан Чоткараны алып, Алыбектин сыртынан аңдып жүрүп, ал айылы менен журт которуп, жаңы конуштан орун алып жаткан кезде колго түшүргөн. Алыбек кармалып, башы алынгандан кийин, сарыбагыш-бугу уруулары «өткөн өттү-кеткен кетти» деп, ынтымакка келип, жарашышкан. Жарашканыбыз ушул болсун деп, Чыныбай Тилекмат уулу бир кызын Ботаалынын баласына берген.
Юсупов, Ильяс Исмаилович
ЮСУПОВ Ильяс Исмаилович (1930-ж. т., Алматы ш.) – тарых илиминин доктору (1977). 1953-ж. Казак мамл. университетин бүтүргөн. Кыргызстан ИАда ил. кызматкер, чыгыш таануу бөлүмүндө улук илимий кызматкер болуп иштеген. Илимий эмгектери дуңгандардын 20-к-дагы тарыхын изилдөөгө арналган. 20дан ашык илимий эмгеги жарык көргөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Динар
Динар (лат. denarius – денарий) – 1) aрабдардын байыркы алтын тыйыны. Динардын аталышы Римдин эски күмүш тыйыны – денарийдин атынан келип чыккан. Алгач 7-кылымда чегилип, Чыгыш мусулман элдеринде кеңири тараган. Салмагы 2,4 г. 9–10-кылымда бир динар 15 дирхемге, 11-кылымдын башталышында 20, 11-кылымдын 2-жарымында 45 дирхемге барабар болгон. 1035-ж. 8 кг буудай же 12 кг арпа бир динарга сатылган. 1046-ж. түшүм мезгилинде бир динарга 160 кг жүзүм келген. Өтө кымбат китеп 100 динар болгон. Эгерде жөнөкөй жылкы 20 дирхемболсо, жоокердин аты 300 динар турган. 2) Азыркы Иордания, Иран , Ирак , Алжир , Кувейт , Тунис мамлекеттеринин акча бирдиги.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Чоң бешташ мөңгүсү
Чоң бешташ мөңгүсү – Талас Ала-Тоосунун түндүк капталындагы чуңкурчак өрөөн тибиндеги мөңгү. Уз. 2,6 км, аянты 3,2 км2. Талас сол куймасы Бешташтын төрүндө жайгашкан. Башы деңиз деңгели 3950 м, этеги 3650 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 3800 м. Абляция облусунун аянты 2,1 км2. «Тилинин» морена менен көмүлгөн бөлүгү 3594 м бийиктикке чейин жатат. Мөңгүдөн Бешташ суусу башталат.
Гавр
Гавр - Франциянын Түндүк-батышындагы шаар. Жогорку Нормандия аймагында, Сена дарыясынын чатында, Па-де-Кале кысыгынын жээгинде жайгашкан. Калкы 185,1 миң (2006). Жүк ташуунун көлөмү боюнча Франциядагы 2-порт (2002-ж. 68 млн ò жүк ташылган). Ири жолдор тоому. Аэропорту бар.
Гавр 1517-ж. негизделген. НотрДам (1574-638), Сен-Франсуа (16-17-к.) чпркөөлөрү, шаардын жаңы бөлүгүндө ГравпльСент-Онорин аббатчылыгы (11-14-к.; учурда музей), Сен-Мишель чиркөөсү (15-кылымдын аягы), Турневиль жана Сент-Андрес эски форттору сакталган. 1947-56-ж. шаар толугу менен жаңы архралык доминанттар менен [андан ичкери Ратуша, «Океан дарбазасы» ансамбли, Сен-Жозеф коңгуроолуу чиркөөсү (бийиктиги 106 м; маяк орнотулган), «Жанартоо» комплекси (1982), Нормандия көпүрөсү (1988-94)] кайрадан курулган. Гавардын борбордук бөлүгүндөгү курулуштар согуштан кийинки архитектуранынжана шаар куруунун эстеликтери катары Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кпргпзилген (2005). Нефть ажыратуу, нефть-Химиялык, кеме, автомобиль жана авиакуруу, цемент өнөр жай ишканалары иштейт. Университет, музейлер бар.
Олимпиу Деспина
Деспина Олимпиу (Δέσποινα Ολυμπίου, Despina Olympiou 17-октябрь 1975, Лимасол, Кипр) — киприот жана грек поп-ырчысы. Еврокөрүнүү 2013 ыр сынагындагы Кипрдин өкүлү.
Биографиясы
Ырчылык менен бала кезинен алектенип баштаган. Фортепиано ойногонду жана музыка теориясын Лондондогу Тринити-коллежде үйрөнгөн. Кесиптүү ырчылыкты 1992-жылы Кипрде баштаган. 1994-жылы Яннис Париос менен иштешкени Афина калаасына баш баккан. Кийинчерээк алдыңкы грек музыканттары менен кызматташкан, алардын ичинде Харис Алексия, Йоргос Даларас, Михалис Хатзиянис, Манолис Лидакис, Димитрис Митропанос, Пантелис Таласинос, Костас Македонас ж.б.
Деспинанын биринчи «Των Ματιών σου η Καλημέρα» аталышы менен альбому 2000-жылы чыккан, альбомдогу ырлар Илиас Катсулистин сөздөрүнө жана Пантелис Талассиностун, Манолис Лидакистин ж.б. обонуна жазылган. 2003-жылдын жайында Михалис Хатзиянис менен бирдикте концерттер менен бүткүл Греция жана чет өлкөлөр боюнча гастролдук тур кылган. Ошол эле убакытта 25 000ден ашык нускада сатылган «'Βάλε Μουσική» синглин чыгарган.
2004-жылы Михалис Хатзиянис, Такис ​​Вурмас, Элени Зиог, Костас Валтазанистин ырларын камтыган, «Έχουμε Λόγο» деген өзүнүн экинчи альбомун чыгарган. 2005-жылы кышында «Αυτό Είναι Αγάπη» аталышындагы, Йоргос жана Александрос Пантелиастардын сөздөрүнө жана обондоруна жазылган, өзүнүн үчүнчү альбомун жараткан.
Деспина Олимпиу кийинчерээк Анна Висси, Йоргос Даларас жана Михалис Хатзиянис менен АКШ жана Канадада кызматташкан. 2007-жылдын март айында «Πες το δυνατά» деген CD синглин чыгарган, ал таасирдүү ийгилик менен коштолгон, жана камтылган ырлары төртүнчү «Μαζί — χωριστά» деген альбомго киргизилген, жарыкка чыккандан кийин ал - алтын альбом болгон.
2009-жылдын январынын башында Деспина Олимпиу Михалисом Хатзиянис менен никелешкен, бирок 2010-жылы түгөй ажырашкан.
Саясий элита
Саясий элита - өзгөчө мүнөзгө ээ болгон, жогорку социалдык статусу бар, ар кайсы саясий бийликтерди колдонуп, кай бир маселелерди чечүүгө активдүү катышкан социалдык топ. «Элита» терминин илимий колдонууга 19-кылымдын аягында француз окумуштуусу Ж. Сорелъ киргизген. Саясий уюмунун теориялык мазмуну 20-кылымдын башында иштелип чыккан.
Заманбап саясий элитанын өзгөчө түрлөрүн классификациялоо критерийлерине төмөнкүлөр таандык:
Азербайжандагы отпараздар
CCCР чачырап, мурдагы советтик жумурияттар эгемендүүлүккө жеткенден бери, атеизмдин ордуна бардык өлкөлөрдө диний ишеним калыбына келүүдө. Борбор Азия менен Азербайжанда акыркы он жылда ислам кеңири тарады, бирок Азербайжанда - илгерки зороастризмдин жоолдоочулуры дагы өз ибадатканаларын калыбына келтирүүдө.
Борбор Азия, Иран, Ооганстан жана Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүнүн элдери илгери отко сыйынуу динине ишенген. Биздин доорго чейинки алтынчы кылымда жашап, ал динди кеңири тараткан Заратуштранын атынан дин кийин "зороастризм" деп аталып калган. Анын негизги маңызы - дүйнөдө жакшылык менен жамандыктын күрөшү эч басылбайт жана кандай болбосун турмуш дагы ошондой күрөштөн турат. Акырында, бирок, сөзсүз жакшылык жеңет жана ал чексиз жакшылык - Ахура Мазда аттуу кудайдын түрүндө келет. Зороастризмдин ыйык китеби - "Авеста".
Ибадат учурунда болсо, отпараздар отко табынат, анткени аны жерден, суудан жана абадан жогору коюп, отту алар: кудайды элестеткен жаратылыштагы эң таза зат, - деп эсептейт. Жетинчи кылымда пайда болгон Ислам тогузунчу кылымда азыркы Ирандын аймагына жеткенде, бул жерлерде жашаган отпараздар кошуна өлкөлөргө качууга аргасыз болгон, бирок ал жерлерде дагы куугунтукталгандыктан, бара-бара жоголгон жана алардын бир тобу Индияга качып барып жашынып, "парсылар" деп аталып калган. Азыр дүйнөдө бардыгы болуп 200 миңге жакын отпараз бар, алардын көпчүлүгү Индия менен Иранда жашайт.
Эң кызыгы, азыркы Азербайжандын аймагында - илгери, биздин доорго чейинки төртүнчү кылымда курулган отпараздардын ибадатканасы сакталып калган. Улуу ислам жеңиштери учурунда ал бузулган, бирок 1816-жылы кайрадан калыбына келтирилип, анын төрүнө түбөлүк от күйгүзүлгөн. Төрдөгү жазуу - санскрит тилинде жазылган, ошондуктан: ибадаткананы Индиядан келген парсылар оңдогон, - деп болжосо болот. "Зараханы" деп аталган ибадаткана Апшерон жарым аралынан көп алыс эмес, ошондуктан, жер алдында мунай менен табигый газ көп болгондуктан, жер жаракасынан чыккан газ ибадатканага түтүк аркылуу алып келинип, түбөлүк отко айланган. Отко табынган отпараздар, албетте, өчпөй күйгөн ал отко сыйынууга көп келчү, бирок XIX-кылымдын экинчи жарымында ишкерлер мунай менен газ корлорун иштетүүгө киришкенде, ибадатканага келген газ акырындап отуруп 1883-жылы өчүп калган.
Кудай бизди таштап кетти, - деген отпараздар башка өлкөлөргө көчүп кете баштаган жана бир нече жылдан кийин жергиликтүү инженерлер түтүктөрдү оңдоп, түбөлүк отту кайра күйгүзгөндө, ага табына турган адам калбай да калган. Советтик атеизм учурунда отко табынуу ого бетер кемиген жана 1991-жылдан кийин гана кээ бир демилгечилер "Зараханы" ибадатканасын кайрадан калыбына келтиришти. Бирок айланада баары бир ислам кеңири колдонулгандыктан, отпараздарга башкалар шек менен карайт жана алар өздөрү дагы адат-тартиптерин кеңири коомчулукка көрсөтпөй, жашыруун жасайт.
"Зараханынын" имараты кызыл кыштан курулгандыктан, ал өз маңызына төп келет. Табынууга - чыныгы отпараздардан тышкары, чет өлкөлүк туристтер, дин изилдөөчүлөр жана башка кызыккандар да көп келет. Табынгандар узакка отту тиктеп турушат жана жашылча-жемиштерди садага чаап, отко ыргытып, андан соң отту айланып бийлейт. Кээде алар - "Авеста" китебинен алынган санаттарды кайталайт, табынуу Ахура Маздага жетиш үчүн, ал санаттарды беш миң жолу кайталоого тийиш, ошондо гана табынгандардын тилеги орундалышы мүмкүн. Ибадаткананын жанында зороастризмдин музейи да курулган.
Ислам, христиан же буддизм жолдоочулары отпараздарга камкорсунуп караганы менен, от бардык элдерде жана маданияттарда ызатталат. Нарын АЙЫП, Прага
Ижарага берүүчү (жалдоого берүүчү)
Ижарага берүүчү (жалдоого берүүчү) – акысын төлөтүү менен, убактылуу ээлик кылып пайдалануу же убактылуу пайдалануу үчүн ижаралоочуга (жалдоочуга) мүлк берүүчү ижара келишиминин бир тарабы. КРдин мыйзамдарына ылайык, мүлктү ижарага берүү укугу анын ээсине гана таандык. И. б-нүн катарына мыйзамдуу ыйгарым укугу бар жактар менен мүлк ээлери да кирет.
Жети-Суу, фронт
Жети-Суу фронту – 1918-жылы жазында контрреволюциячыл күчтөргө каршы түзүлгөн аскердик бирикме.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Кордоо ырлары
Кордоо ырлары — кыргыз оозеки поэзиясында кездешкен каада-салт ырларынын бир түрү. Кордоо ырларынын пайда болушу жана өнүгүшү кыргыз элинин революцияга чейинки жашоо турмушу менен байланыштуу. Өзгөчө өткөн замандагы кыргыз калкынын уруучулук, феодалдык-патриархалдык турмушунда бири-биринен өктөмсүнгөн, өзүн жогору сезген уруу, анын манабы менен беги башка бир уруу, анын бек-болуштарын өздүк көз каранды ырчылар аркылуу кордотуп ырдатышкан. Ушуга байланыштуу кордоо ыры манаптардын кол ырчы, көз каранды ырчыларынын айтышында кеңири кездешет. Мындай ырчылардан тымызын таптык-социалдык күрөш жүргөн.
Мисалы: Баатыркан деген болуш бир топ адам менен эт жеп отурса, анын үстүнө Курманаалы ырчы кирип калат. Ошондо болуш ырчыны маскаралап бир сөз айтат да, ырдасаң сөөк беремин деп мазактайт. Ошондо Курманаалы Баатыркан болушту минтип кордоп ырдаган экен:
Бир сугунум чыкпаган, Этиң менен куруп кал! Карыганча түк чыкпайт, Бетиң менен куруп кал! Таза шумкар баласы, Жыты сасык эт жебейт, Жетесинде болбогон, Тоймоюнча кел дебейт.
Колдонулган дабияттар.
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Көркөм сүрөт өнөрү жана «Манас».
Кыргыз Өзбек университети
Окутуучу:Жусуева Сюита
Группа:ФМО(ф)-19
Көркөм сүрөт өнөрү жана «Манас» — Бир катар социалдык-тарыхый өзгөчөлүктөргө, мусулман динин реалдуу дүйнөнү анын ичинде адамды сүрөткө тартууга жол бербегендигине байланыштуу кыргыз элинин арсеналында узак убакыт бою көркөм сүрөт өнөрү ар тараптуу өнүгө албаган. Бирок, «Манас» эпосу кыргыз элинин дүйнөгө болгон көз карашын, тарыхын, маданиятын чагылдыруу менен сүрөт өнөрүнүн да болгондугу тууралуу маалыматты да сактап калган. Революцияга чейин жазылып алынган «Семетей» эпосунда күмбөздүн интерьерлеринде сүрөттөр болгондугун, андагы тематикалык сүрөттөрдө борбордук фигура катары Манас өзүнүн колдоочу жаныбарлары — жолборс, арстан, кабылан, бүркүттөрдүн курчоосунда курал-жарактары менен согушка даяр, үртүк жабылган атты минип турганы, ошондой эле анын кырк чоросунун душмандар менен согушуп жаткан учуру тартылганы сүрөттөлөт. Ошол эле сүрөттө элдин турмушунан алынган турмуш-тиричиликтик көрүнүштөр дагы бар экендиги кеңири баяндалат.
Манас таануучу С. Мусаев туура белгилегендей «Манас» эпосу искусствонун ар кайсы түрлөрүнүн элементтерин камтыйт. Каармандарды сүрөттөө адатта оозеки түрүндө болгондугуна карабастан, алардын сырткы турпаты, кийимдери жана башкалар өтө элестүү баяндалат. "Манас" эпосунда кыргыз элинин жасалма-колдонмо өнөрү жөнүндө өтө кеңири маалымат берилген. Жомоктук образдарга эң алгач кайрылуу Орус география коомунун экспедициясы менен бирге келип, Кыргызстанда иштеп кеткен Б. Смирновдун чыгармачылыгы менен байланыштуу. 1903-ж. Кенже-Кара ырчынын айтуусунда эпостон үзүндүнү фонографка жазып алуу менен Семетей менен Айчүрөктүн Кытай жолундагы жолугушуусун иллюстрациялаган. Ошол учурда Б. Смирнов тарткан Кенже-Кара ырчынын портрети манасчылардын портреттик галереясынын эң алгачкысы. 1939-ж. кыргыздын туңгуч операсы «Айчүрөккө» сүрөтчү Я. Штоффер улуттук өзгөчөлүктү жана эпосту терең үйрөнүүнүн негизинде костюмдардын жана жасалгалардын эскиздерин иштеген. 1930-ж. О. Мануйлова кыргыз көркөм сүрөт өнөрүнүн алтын фондусуна кирген «Манасчы Тоголок Молдо» скульптуралык бюстун жараткан. Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында сүрөтчүлөр жомоктук темаларга жана образдарга кайрылышкан. 1942-ж. И. Безинович «20-кылымдын Гомери» аттуу С. Каралаевдин портретин тарткан. Бул жылдары эпостун биринчи «Чоң казат» деген томун сүрөтчүлөр И. Костылев жана С. Петровдор көркөм жасалгалашкан. 1943жылдан О. Мануйлова эпоско такай кайрылып, гипстен жана металлдан жасалган тоголок барельефтердин «Иллюстрациялар» сериясын түзгөн: «Манас ажыдаарды багындырууда» (1943), «Бала Манас салбырында» (1944), «Сыргак Алмамбет менен жана ажыдаарлар» (1944), «Сыргак менен Чынкожо» (1952), «Ажыдаарлар» (1957), «Ажыдаарды багындырып жаткан бала Манас» (1969) жана башкалар Ал 1945-ж. «Манас» операсынын сахна жасалгасына «Атчан чоролор» деген топторду иштеп чыккан. 1964-ж. «Манас жана манасчылар» темасын улантуу менен О. Мануйлова Ю. Карих менен бирдикте демократ-акын жана манасчы Т. Молдонун Фрунзе шаарындагы эстелигин жараткан.
1946-ж. Я. Штоффер «Манас» операсынын монументтик-жалпыланган жасалгасын түзгөн. Эпостун экинчи томунун даярдалышына байланыштуу Кыргызстанга көрүнүктүү советтик графикачы В. Фаворский келген. Анын эпос боюнча болуп өткөн конференцияда (1946-ж. 28-август) чыгып сүйлөгөн сөзү кийинки муундагы сүрөтчүлөргө эпосту иллюстрациялоонун принциптерин түшүнүүдө теориялык негиз болуп калды. 1946—47-ж. «Чүкө ойноп жаткан Бакай, Кошой жана Бокмурун», «Ажыдаарга каардуу бараткан Манас» жана башкалар станоктук гравюраларынын серияларына карата эскиздери В. Фаворскийдин стилизациядан качып, эпосту иллюстрациялоодогу сүрөттүн туура чечилишин тапкан. Сүрөтчү А. Михалёв эки түстөгү «Манас. Чоң казат» деген литографиянын циклын жараткан, ал кыргыз элинин өткөндөгү тарыхына, маданиятына кызыккандыкты көрсөткөн. Ал 1979-ж. смалта живопись техникасында иштелген «Каныкей» монументтик ишин жасаган. Скульптор А. Мануйлов архитектор А. Альбанский менен бирдикте Сокулук айылында тургузулган Советтер Союзунун Баатыры Д. Шопоковдун эстелигинин (1947, сакталган эмес) супасына «Манас» эпосунун темасындагы барельефти орноткон, анда ар кайсы муундардагы баатырларды жакындаткан улуттук белгилер баса көрсөтүлгөн. Советтик көрүнүктүү живописчи С. А. Чуйков 1950-ж. «Манас салбырында» полотносун жараткан. Живописте манасчылардын образдары дажаралган: «Манасчы» (Ф. Стукошин, 1949), «Акындар» картинасы (1956—57, Г. Айтиев, Ж. Кожахметов). Эпостун 1958—59-ж-дагы басылышы Е. Соколов, А. Шубин, В. Рогачёв тарабынан классикалык манерада иллюстрацияланган. 60-жылдардын орто ченинен тартып баатырдык каармандардын жана манасчылардын образдарына көптөгөн сүрөтчүлөр кайрылышкан. Т. Садыков өзүнүн «Саякбай Карала уулу» аттуу скульптурасында (1965) эргүү учурундагы ойчул — аткаруучуну көрсөтүү милдетин койгон. А. Михалёв «Манасчы» деген карандаш портретинде (1967) айтуучунун көркөм бүтүн образын түзгөн. «Баатырлар жана айымдар» китебиндеги (1968, сүрөтчүсү Б. Жумабаев) Саякбай Карала уулунун портрети, С. Чокморовдун «Саякбай Карала уулу» живопистик портрети (1971), Г. Айтиев иштеген манасчынын скульптуралык портрети (1975) жана башкалар манасчылар сүрөттөгөн баатырлардын сүрөттөлүшүнө шайкеш келген эпикалык кенендикте чагылдырылышы менен өзгөчөлөнөт. Театр сүрөтчүсү А. Арефьев эпостун мотивинде ишке ашырган: «Айчүрөк» (1959), «Манас» (1969) операларын көркөм жасалгалаган.
Скульптор В. Димов шамоттон «Манасчы» (1975), «Обон» (1982) композицияларын жараткан. Ушул эле техникада С. Бакашев «Айтуучу» скульптурасын түзгөн. Салттуу турмуш-тиричиликтик сюжеттерден ийчи Д. Жолчуевдин интерпретациясындагы образдар жаралган: «Эпос айтуучу» (1978) жана башкалар. Акыркы он жылда активдүү өнүгө баштаган кыргыз медаль жасоо өнөрүндө эпостук темада бир топ чыгармалар пайда болгон:
Орто билим
Орто билим – коомдук пайдалуу эмгекке же атайын жогорку билим алууга керектүү болгон билимдердин, ыктардын жана машыгуулардын жыйындысы. Жалпы орто билим бардыгына бирдей берилет жана каалаган жогорку же атайын орто окуу жайына тапшырууга укук берет. Жалпы орто билим 15–16-кылымда түзүлүп, ал классикалык билим берүү деп аталган. 18-кылымда классикалык билим берүү менен бирге реалдык билим берүү пайда болгон. Революцияга чейин Россияда жалпы орто билимди гимназиялар, реалдык жана коммерциялык окуу жайлары ж. б. берген. Кийин СССРде жалпы орто билимди жалпы билим берүүчү орто мектеп, кесиптик-техникалык жана айрым атайын орто окуу жайлары бере баштаган. Кыргызстанда революцияга чейин жалпы орто билим берүүчү жалгыз орто мектеп (эркектер гимназиясы) Пишпек (азыркы Бишкек) шаарында болгон. 1924-жылдан кыргыз тилинде орто билим берүүчү мектептер ачыла баштаган.
Көркөм сүрөт өнөрү жана «Манас».
В. Копотев «Чоро — Манастын жоокери» (1972) жана башкалар А. Соловьев — «Кыргыз эпосу — «Манас»» медалдар сериясы (1973), А. Тыналиев — «Саякбай Каралаев — 20-кылымдын Гомери» (1980) жана башкалар.
Достук (Кадамжай району)
Достук — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Айрыбаз айыл аймагына кирет.
Көркөм сүрөт өнөрү жана «Манас».
Плакат тармагында Ж. Садыковдун «Манастын уулу Семетей» спектаклине (1981) У. Омуровдун тарткан плакаты чыгармачылык фантазиясынын, образдык ойдун айкындыгы менен өзгөчөлөнөт. С. Орозбак уулунун, С. Карала уулунун портреттери «СССР элдеринин эпостору» сериясынан жарык көргөн «Манастын» 1-томунун жасалгасы катары сүрөтчү Л. Эрман тарабынан (1984) аткарылган. Эпикалык образдар чагылдырылган монументтик чыгармалар: «Манас» архитектуралык-скульптуралык ансамбли, Бишкек шаары: сүрөтчүлөр С. Бакашев, 3. Хабибулин, А. Воронин, А. Каменскийлер иштеген Кыргыз академиялык драма театрынын имаратынын дубалындагы рельефтер. «Манас» эпосунун иконографиясында Т. Т. Герцендин кошкон салымы орчундуу. Эпостун С. Карала уулунун варианты боюнча сүрөтчү Т. Курмановдун түсүнүн экспрессиясы жана композициясынын динамикасы менен өзгөчөлөнгөн иллюстрациялары сүрөтчүлөрдүн эпос темасына тынымсыз кайрылып жаткандыгынын күбөсү.
Достук (Кадамжай району)
Ленинабад (Тажикстан) темир жол бекетинен 18 км. Райондун административдик борбору — Пүлгөн айылынан 5 км түндүк-батыш тарапта. Кызыл-Кыя темир жол бекетинен 21 км. Деңиз деңгээлинен 770 м бийиктикте жайгашкан.
Калк
Калкы ― 1229 (2006-жылы); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет.
Инфратүзүм
Орто мектеп, ФАП бар. Үй-бүлөлүк врачтардын 2 тобу иштейт.
№86 орто мектеп, Бишкек
№ 86 орто мектеп — Бишкек шаарынын Биринчи-Май районуна караштуу Калыс-Ордо жаӊы конушунда жайгашкан жалпы орто билим берүүчү мектеп.
Тарыхы
2017-жылы ачылган.
Жейк Жилленхол
2005-жылы Жилленхол "Деңиз пехотасы" (англ. Jarhead) тасмасында Энтони "Суофф" Суоффордтун ролун, "Далил" (англ. Proof) тасмада Гвинет Пэлтроудун сүйгөнүнүн ролун жана Энг Линин "Тоонун сыры" (англ. Brokeback Mountain) тасмасында Жек Твисттин ролун аткарган. "Тоонун сыры" тасмада роль аткарганы үчүн актер киносынчылар тарабынан жогору бааланып, BAFTA сыйлыгынын "Эң мыкты жардамчы актер" номинациясына татыган, ал эми АКШ киноактерлор гилдиясынын сыйлыгынын "Экинчи пландагы актердун көрүнүктүү роль аткаруусу" номинациясына, "Спутник" сыйлыгынын "Эң мыкты жардамчы актер" номинациясына жана "Оскар" сыйлыгынын "Экинчи пландагы эң мыкты актер" номинациясына талапкерлиги коюлган.
Актер "Зодиак" (англ. Zodiac, 2007), "Бир туугандар" (англ. Brothers, 2009), "Фарс канзаадасы: Заман кумдары" (англ. Prince of Persia: The Sands of Time, 2010), "Сүйүү жана башка чаралар" (англ. Love & Other Drugs, 2010) – ("Алтын глобус " сыйлыгынын "Эң мыкты актер" номинациясынын талапкерлиги), "Баштапкы код" (англ. Source Code, 2011), "Кайгуул топтун кезметинин соңу" (англ. End of Watch, 2012), "Абактагылар" (англ. Prisoners, 2013), "Душман" (англ. Enemy, 2013), "Түнкү чайкоочулук" (англ. Nightcrawler, 2014), "Сологой" (англ. Southpaw, 2015) жана "Түнкү жырткычтар" (англ. Nocturnal Animals, 2016) сыяктуу тасмаларда роль аткарганы үчүн көпчүлүккө таанымал болгон. "Түнкү чайкоочулук" тасмада аткарган ролу үчүн актер кеңири атактуулукка жетип, киносынчылар тарабынан жогору бааланган, ошондой эле ал "Алтын глобус " сыйлыгынын "Эң мыкты актер" номинациясынын жана АКШнын киноактерлор гильдиясы сыйлыгынын "Башкы актердун көрүнүктүү роль аткаруусу" номинациясынын жана BAFTA сыйлыгынын "Эң мыкты актер" номинациянын талапкери болгон.
Круш (Карайыдель району, Башкыртстан)
Круш — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Озеркин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 192 киши. Почта индекси — 452371, ОКАТО коду — 80234860003.
Орхон-Энесай жазма эстеликтеринин изилдениш тарыхы
Орхон-Энесай жазма эстеликтеринин изилдениш тарыхы - б.з. 5-13-кк. байыркы кыргыз (түрк) же Орхон-Энесай (Орхон-Енисей) жазуусу деп аталган рун сымал жазма эстеликтер. Илимге Орхон- Энесай жазуулары деген ат менен кирип калган эстеликтердин ареалы кенен аймакка тараган. Бул жазууну Борбордук жана Орто Азиядагы жашаган байыркы түрк тилдүү уруулар пайдаланышкан. Изилдөөчүлөрдүн басымдуу бөлүгү Энесай чөлкөмүндөгү (Хакасия, Тува, Тоолуу Алтай жана башкалар) эстеликтериндеги жазуулардын грамматикалык курулушу Орхондогу жазуулардан айырмаланарын белгилешет. Белгилүү аалымдар В.В.Радлов, В.Томсен, С.Е.Маловдор Орхондогу жазууларга салыштырмалуу эртерээк п.б. жана архаикалык мүнөзгө ээ Энесай жазма эстеликтерин кыргыздарга таандык экендигин далилдешкен. Бул жазуу жөнүндөгү эң алгачкы маалыматты 1697-ж. С.У.Ремезов өзүнүн чийген картасында чагылдырган. Сибирь аймагына жети ирет саякат жасаган Д.Мессершмидт да бул табышмактуу жазуулар жөнүндө ѳз күндөлүгүндө кабарлайт. Бул илимий кабарды швед аскер адамы Ф.И.Стралленберг 1730-ж. жазган. Ал Сибирде 12 жыл жашап, жергиликтүү элдер, алардын тили, маданияты боюнча көрүнүктүү эмгекти калтырган. 1793-ж. крайтаануучу П.С.Паллас да бир нече эстеликти таап жарыялаган. 19-к. баш чендеринде Г.И.Спасский жана француз А.Ремюза илимий эмгектерди жарыкка чыгарышып, жазуунун чыгыш теги жөнүндө илимий басылмаларга полемика уюштурушат. 1874-ж. С.Аспелин бул жазууларды байыркы угрофиндерге таандык деген көз карашын айтат. 1881-ж. А.В.Адриянов Саян тоолорунун түштүк тарабынан бир топ жазма эстеликтерин таап, аны илимге киргизүүдө бир кыйла эмгектенген. 1889-ж. Н.М.Ядринцев жетекчилик кылган экспедициянын иш-аракети бул эстеликтерди изилдөөнүн жаңы этабы эле. Бул экспедиция Орхон суусунун боюндагы Кошо-Цайдам деген жерден тикесинен тургузулган, бети толо жазылган зор ташты табышат. Мындай жазуу эстеликтерди изилдөө үчүн атайын экспедициялар уюштурулат. Жыйналган кабарлар жана таштагы жазуулар окумуштууларды өтө кызыктырат жана алардын сырын чечип окууга дилгир болушат. Эстеликтерди биринчилерден болуп В.В.Радлов жана даниялык окумуштуу В.Томсен бир мезгилде чечмелеп окуп, эстелик жазуулар түрк тилдүү экендигин кабарлашкан. 1888-ж. В.А. Каллаур жана Н.Гастев Таластан рун жазуусу бар алты эстеликти табышат. 19-к. этегинде эстеликтердеги жазуулардын грамматикалык өзгөчөлүктөрү такталат. 20-к. түркологдордун жоон тобу: П.М.Мелиоранский, С.Е.Малов, И.А.Батманов, В.М.Насилов, А.Н. Кононов, Н.А.Баскаков, С.Г.Кляшторный, С.Сыдыков, Ч.Жумагулов жана башка изилдөөчүлөр аталган эстеликтерди изилдөөдө жана алардын фонетикалык, грамматикалык жана лексикалык өзгөчөлүктөрүн иликтешип, тарыхый булак катары өтө баалуу экендигин далилдешти.
Наньнин метросу
Наньнин метросу – Наньнин шаарынын метросу. Метросу 28-июнь 2016-жылы ачылат.
Усман ибну Аффан
Осмон - (ар. Усман ибн Аффан) Мухаммед пайгамбардын төрт «шайланма» халифинин бири. Абубекрден кийинки халифа. Мухаммед пайгамбардын күйөө баласы. Күлсүн (Гүлсүм) деген кызын ушул адамга берген. Халиф Осмондун тушунда мамлекетте ич ара күрөш күчөгөн, киши колдуу болуп өлгөн. Мусулмандардын ыйык китеби «Куран-и Керимди» тери, ташка жазылгандарын, ар кимдин оозунан жыйнап, аны редакциялап (түздөп, калыпка салып) чыккан. Азыркы колдонуп жүргөн ыйык китебибиз «Куран-и Керим» ошол бойдон сакталууда. Халифа Осмондун өз колу менен жазылган «Куран-и Керим» азыр Ташкенттеги муфтияттын китепканасында сакталуу.
Гавриш Иван Фомич
Гавриш Иван Фомич [7.4.1920, Беловодский (азыркы Москва) району, Садовый кыштагы] Советтер Союзунун Баатыры (1945). Гвардиянын улук лейтенанты. 1938-ж. Советтик Армияга чакырылган. Улуу Ата Мекендик согушта штурмалоочу 74-гвардиянын Кызыл Туулуу Сталинград авиаполкунун звено командири. Түштүк-Батыш, Түштүк, 4-Украин, 3-Белорус фронтторунда салгылашкан. Согуш мезгилинде 100дөн ашуун согуштук учуш жасаган. 7 жолу аба урушуна катышкан. Душмандын 13 танкын, технпка жүктөлгөн 60 автомашинасын, ок-дары сакталган 2 складын, 17 зениттик артиллериясын талкалап, 300дөн ашык гитлерчини жок кылган. ГавришЛенин, эки Кызыл Туу, 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, Александр Невский ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Из таануу (трасология)
Из таануу (трасология) (фр. trace  – из жана гр.  logos  – сөз, окуу; сөзмөсөз – издер жөнүндө окуу) – издерди изилдөөчү жана аларды табуунун, белгилөөнүн, тагын алуунун жана изилдөөнүн ыктарын, усулдарын жана илимий-техникалык каражаттарын иштеп чыгуучу криминалистиканын бөлүмү. Төмөнкүдөй издер айырмаланат: адамдын, кылмыш куралынын, аспаптардын, өндүрүштүн, механизмдердин, унаа каражаттарынын.
Көтмалды
Көтмалды — топоним. Манас баштаган кыргыздардын Алтайдан Ала-Тоого көчкөнү окуясында:
Көчүп өтүп Көтмалды,
Чүйдүн башын таянып,
Үрбүн жатсын жай алып (Сагымбай Орозбаков, 2. 160),— деп айтылат. Географиялык реалияда Ысык-Көл өрөөнүнүн батыш чети.
Радиациялык химия технологиясы
Радиациялык химия технологиясы – нур таасири менен белгилүү сандагы активдүү беттер пайда кылып, химимялык  реакциялар ылдамдыгын чоңойтуу. Мындай шартта полимерлешүү, вулкандаштыруу, жарым өткөргүчтөрдү алуу, кир сууларды жана таштандыларды зыянсыздандыруу процесстери жүрөт. Нур булактары катары Со 60 (N=50 кВт, Е=0,5-1,5 МэВ) изотоптору колдонулат. Мындан сырткары индий-калий куймалары жана U235 колдонулушу мүмкүн.
Радиациялык химия
Радиациялык химия — иондоочу нурлануунун таасири астында заттардагы химимялык  процесстерди изилдөөчү хим-нын тармагы. Иондоочу касиетке гамма, рентген, ультра кызгылт көк нурлар жана элементардык бөлүкчөлөр ылдамдатылган агымы, радиоактивдүү бөлүкчөлөр ээ. Р. х. процесе өтүш үчүн нурлануунун энергиясы атом жана мол-р иондоо потенциалынан чон, болушу зарыл. Нурлануулар химимялык процесстерди козгоо касиети радиоак-тивдүүлүк ачылгандан кийин (1896-ж., А. Беккерель) белгилүү болгон. Бирок Р. х. илим катары 20-к. 40-ж. ядро реактору курулгандан кийин калыптанган. «Р. х.» терминин 1945-ж. М. Бертан киргизген. Ядро отунун бөлүп алуу, ядролук калдыктарды кайра иштетүү, радиацияга (нурлантууга) туруктуу материалды жаратуу жана башка Р. х. алгачкы милдети болгон. Р. х. андан аркы өнүгүүсү иондоочу нурлантуунун таасири астында ар кандай органикалык жана органикалык  эмес системалар физ.-хим. касиеттеринин өзгөрүшүп, Р. х. реакциялар негизги закон ченемдүүлүктөрүн изилдөөгө багытталган. Р. х. жардамы менен биологиялык системанын нурланууга болгон сезгичтиги, нуклеин кислоталары  нурлануудан бузулуу механизми, нурлануудан (радиациядан) сактап калуучу химимялык  бирикмелер талдоонун илимий негизи аныкталган жана көптөгөн жаңы материалдар (мисалы, полимерлер түрлөрү) иштетилген. Азыркы Р. х. — ядролук физ., химимялык ө. ж., энергетика, космостук изилдөө, мед. биологиялык менен байланышкан.
Манас музейи
«Манас» музейи – Талас өрөөнүндө Манастын күмбөзүнүн жанына курулган адабий этнографиялык музей. Музейдин долбоорун 1983-жылы архитекторлор Э. Нурбеков, М. Сыдыков, Д. Сариев, В. А. Иванов, инженери Астафьев түзүшкөн. Музейди куруу 1992-жылы башталган. «Манас» музейи Манастын кароол дөбөсүнүн этегине курулган эки кабат имараттан турат. Имараттын өлчөмү 22,5х22,75 м, бийиктиги 10,5 мден ашык. Төбөсүнө сегиз канат боз үйдөй өлчөмдөгү «туулга» кумпа (купол) чыгарылып, ал цинк темирден жасалган. 1-кабатынын экспозиция аянты 150 м2, залдары эпос боюнча жүргүзүлгөн илимий изилдөөлөргө арналып, 4 темага бөлүнгөн. Алар: манасчылар, «Манас» эпосун изилдеген илимпоздор, Манастын күмбөзүн казуу жана изилдөө менен иш жүргүзгөн илимпоздор, «Манас» эпосу көркөм чыгармачылыкта (көркөм сүрөт өнөрүндө, музыкада, театрда ж. б.). 2-кабат толугу менен «Манас» эпосуна арналган.
Залдын ортосундагы дубал «Манас» эпосунун жалпы идеясына арналып, аны Кыргыз Республикасынын эл сүрөтчүсү Ж. Кадралиев жасалгалаган. 2-кабаттын залдарынан эпостун мазмунуна ылайык, кыргыздардын тышкы душмандардын кысымынан ыдырап, туш тарапка чачырашынан, Манастын төрөлүшүнөн башталып, анын балалыгы, эр жетиши, баатырдын элди бириктирген жана аны коргогон эрдик иш аракетинен тартып, анын дүйнөдөн кайтканына чейинки маалыматтарды алууга болот. Экспозиция археологиялык казуу учурунда, республика боюнча жүргүзүлгөн экспедицияларда табылган этнографиялык баалуу материалдар (экспонаттар) менен коштолот. Музейди жасалгалоого сүрөтчүлөрдүн жана дизайнерлердин тобу (Т. Исамадыров, И. Бакиров, Ш. Жекшембаев, Ж. Кадыралиев) катышкан. Музейдин айланасы көрктөндүрүлгөн.
Издөө
Издөө – жер кыртышынын түпкүрдөгү келечекте мунайзат жана жаратылыш газынын кендери табылышы мүмкүн болгон геологиялык түзүлүштөрдү жана нерселерди аныктоого багытталган аргандай аткарымдар (геологиялык, геофизикалык, илимий-усулдук, бургулоочу).