cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бегалиева Салкын
Бегалиева Салкын Шырдакчы. 1942-ж. Ат-Башы районундагы Кызыл-Туу айылында төрөлгөя. Орто билимдүү. Кара-Суу айылында жашайт. Ал улуулардын узданууларынын негизин тутат. Кайын энеси Уулкандын үй-тиричилигине караган аракеттери ага таасир берген. «Шыйкымбайдын алты кызы болот. Алтоо тең ишмер атка конот. Узун чачтуу, узак жаштуу, акыл эстүү»,- деген сөздөр азыр да айтылып калат. Салкын ошолордон төрөлгөн. Ал Нарын өрөөнүнө таандык шырдактардын «жалпы оюму» аркылуу берген үлгүлөрүнө өзүн машыктырган. Оюмдары майда, негизи кызылкөк түстү алып, «бычак учун» чек ара катары бөлүп турат. Салттуу буюмга салттуу көркөм оюмдарды жогорку чекте бере билет. Шырдактардагы оюмдар ич ара үндөшүп, улуулардын жолун тайдырбай улоого дарамети бардыгын баамдатат. Шырдактарына жаңы үлгүлөрдү пайдаланууга ынтызар. Шырдактын «аламычы» үчүн өзүнчө изденүүсү бар. Кийиздин же калпактын өөндөрүнөн ичке «араа тиштенген» оюм элементтери сымал алат да, араларына төрт бурч, ала чааралекей кийиздерди басуу аркылуу ортолук жана жээк оюмдарды бири-биринен ажыратуучу табылга катары туюп, аны азыр арбын колдонууда. Ал кийиз буюмдарында көркөм оюм сыңары бири бирине айкалышып - кыйышып турат. Салкын шырдактын кийизин катуу уютат. Оюмдарды таза алат. Ал өрмөктүн термесин да ойдогудай тере алат.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Укук
Укук — 1) объективдүү маанисинде алганда мамлекет тарабынан белгиленген жана анын мажбурлоо мүмкүнчүлүгү аркылуу камсыз кылынуучу (позитивдүү укук), же болбосо адамзаттын акыл-эсинин табиятынан келип чыгуучу, жалпыга милдеттүү социалдык ченемдердин (жүрүм-турум эрежелеринин) тутуму; мамлекеттен жана мыйзамдан жогору туруучу императив (табигый укук). Укук жазылма (статуттук, прецеденттик) жана демейки, динден тышкары жана диний, улуттук жана эл аралык болуп бөлүнөт. Укук тутум катарында, ар биринин өзүнүн жөнгө салуу заты жана өзүнчө өзгөчө белгилери бар бир кыйла укук тармактарына (м.: жарандык укук, конституциялык укук, үй бүлө укугу, эмгек укугу, кылмыш-жаза укугу), тармакчаларына (м.: автордук укук., мурастоо укугу ж. б.), тармактар аралык юридикалык ченемдик комплекстерге (банк укуктары, ишкердик укуктары) ажырымдалат. Укукту салыштырма укук таанууда да өзүнчө укук тутумдарына («укуктук үй бүлөлөргө») бөлүштүрүшөт: роман-герман (континенттик), англо-америкалык, мусулмандык, салттык жана социалисттик; 2) субъективдүү маанисинде алганда, адамдын, мамлекеттик органдын, элдин, мамлекеттин жана башка субъекттин мүмкүн болуучу жүрүм-турумунун түрү жана чарасы (юридикалык укук).
Күн энергиясы
Азыркы учурдун түшүнүгү бонча, Күндүн жана башка жылдыздардын түпкүрүндө термоядролук реакция процесси жүрөт. Бул реакциянын жүрүшүндө эң чоң энергиянын бөлүнүп чыгарылышы, бир химиялык элементтин экинчи элементке айланышынын натыйжасы болуп саналат. Күндө эң негизги элемент – суутек орун аларын жакшы билебиз. Күндүн түпкүрүнөн орун алган суутек химиялык биригүү реакциясынын негизинде гелий элементине айланып, чоң сандагы энергияны бөлүп чыгарат.
Күн – энергиянын кубаттуу булагы, энергия андан электромагниттик толкун катары рентген, ультракызгылт-көк нурлардан радиотолкундарга чейин үзгүлтүксүз чыгып турат. Бул нурлануулар күн системасындагы бардык телолорго түшүп, алардын атмосферасына таасирин тийгизет жана Жердеги жашоо-тиричиликтин болушу үчүн зарыл болгон жарыкты жана жылуулукту берет.
Күндүн нурлануу кубаттуулугу болжол менен 4•1023 КВт энергияны түзөт. Күн энергиясы атайын Күнгө ылайыкталып жасалган, объективинин фокус аралыгы өтө чоң, көп күзгүлүү Күн телескоптору аркылуу аныкталат.
Жердин Күндөн алган энергиясынын агымы болжол менен анын толук энергиясынын 1/2 000 000 000 бөлүгүнө барабар.
Кара-Талаа
Кара-Талаа (Кара-Талаа) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы айыл. Улакол айыл аймагы курамына кирет.
Калкы
Калкы - 3 153 киши (2021).
Стив Аоки
Стивен Хироүки "Стив" Аоки (англ. Steven Hiroyuki "Steve" Aoki; 1977-жылы 30-ноябрь) - америкалык электр-хаус музыканты, музыкалык продюсер, дижей жана музыка жазып аткаруучу. 2012-жылы Pollstar Аокини "түндүк Американын таланттуу бийчиси" деп атаган. Ал will.i.am, Афрожек, LMFAO, Linkin Park, Игги Азалия, Лил Жон, Laidback Luke, Луи Томлинсон, жана ремикстери менен белгилүү болгон Кид Кади сыяктуу продюсер жана вокалисттер менен бирге иштеген. Аоки Billboard чарттарында орун алган бир канча студиялык альбом чыгарган, алардын ичинде "Wonderland" ''' (кырг. "Укмуштар өлкөсү") альбому "Грэмми" сыйлыгынын 2013-жылдын "Эң мыкты бий/электрондук альбому" номинациясына талапкер болгон. Ал глобалдык сооп жардам берүү уюмдарга акча каражаттарын көбөйтүү боюнча Стив Аоки атындагы соопчулук фондунун (англ. Steve Aoki Charitable Fund) негиздөөчүсү.
2017-жылдын 21-апрелинде Стив Netflix компаниянын "Билл Най дүйнөнү куткарууда" (англ. Bill Nye Saves the World) телевизиондук шоуда атайын конок катары келип катышкан.
Автобус
Көңкө, автобус (авто (мобиль) жана (омни) бус) — жүргүнчү ташуучу автотранспорт. Азыркы кездеги автобустун тарыхый «бабасы» омнибус белгилүү маршрут боюнча жүргүнчү ташуучу, жалпы пайдалануудагы транспорт каражаты катары чыккан. Ат сүйрөгөн омнибус менен шаар ичинде жүргүнчүлөрдү ташуу алгачкы жолу 1662-ж. Францияда уюштурулган. Автобус 20-кылымда пайда болгон. Алгач ал жыгач чанак (кузов) орнотулган жүк машинасынын шассисин элестетчү. Автобус 1914-жылдан кеңири пайдаланууга бериле баштаган. Москвада такай жүргөн автобус каттамы боюнча жүргүнчүлөрдү ташуу 1924-жылдан, Бишкекте 1945жылдан кийин уюштурулган. Автобус класстарга (микроавтобустан өтө чоң автобуска чейин), ар бир класс, өз кезегинде, арналышына карата модификацияга (шаардык, шаар айланасындагы, шаар аралык (туристтик), жерг. каттамдагы, алыска каттоочу) бөлүнөт. Жүргүнчүлөргө арналган микроавтобуста 9-15, өтө чоңунда 250гө чейин орун болот; ылдамдыгы 120 км/с (алыска каттаган автобус үчүн). Анын чанагы вагон түрүндө жасалат. Астыңкы негизине кыймылдаткыч, кыймыл берүү кутусу, алдыңкы жана арткы дөңгөлөк октору бекитилет. Кыймылдаткыч автобустун алдына, ортосуна же артына орнотулат. Азыркы автобуста жүргүнчүлөр үчүн жана айдоочуга зарыл түрдөгү жайлуу орундар камсыздалган.
Курчигай (дарыя)
Курчигай — Орусиядагы дарыя. Курган облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Емуртла дарыясынын сол жээгинен 68 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Курган шаарынан Есет дарыясынын куймасына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Орехово (метро бекети)
Орехово — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 1984-жылы 30-декабрьда ачылган.
Башкы акт
Башкы акт – мамлекет ижарага алган порт (суубекет) тарабынан сырттан кабыл алынган импорт жүктү орун саны, салмагы жана сапаты боюнча жол-жоболоштурган документ. СИФ шарты менен жеткирилген импорттук жүк боюнча Б. а. товар сатуучу тараптын милдеттенмеси аткарылгандыгын тастыктайт.
Айлананын узундугу
Айлананын узундугу — айланага ичтен жана сырттан сызылган туура көп бурчтуктардын жактарынын санын чексиз эки эселөөдөн пайда болуучу удаалаштыктардын мүчөлөрүнүн суммаларынын жалпы чеги. Белгилениши С. С=πD = 2πR.
Файэвю (Нү-Жерси)
Файэвю (Нү-Жерси) (Fairview) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 13835 киши. Болжолдуу аянты - 2.2 км². FIPS коду — 34-22560.
Автодром
Автодром (авто... жана гр. dromos гимнастикалык, ат ойнотуучу аянт, чуркоочу жай), автомобиль полигону автомобиль спорту боюнча мелдеш өткөрүүчү жана автомобиль сыноочу аянт. Узундугу 3-10 км, туурасы 10-18 м. Автодромдор 20-кылымдын башынан курула баштаган, анын курулуш комплексине трибуна, фигуралык айдоо боюнча мелдеш өткөрүүчү аянтча, автомобилдерди техникалык жактан тейлөөчү имарат жана башкалар кирет.
Программист
Программи́ст — деп ЭЭМге программаны жазган жана аны оңдогон, б.а программалоо менен иштеген адис аталат.
Программалоонун коомдогу орду
Прогаммалоо ишмердүүлүк түрү катары, адистин негизги ишмердүүлүгү болушу мүмкүн, же кандайдыр бир жардам катары профессионалдык маселелерди чечүүдө, же кесиптик эмес сферада (маселерди чыгаруу аспабы же программалоо процессинен канаатануу) колдонулат. "Программист" термини, сөзсүз эле профессионалдык билимди же профессионалдык ишмердүүлүктү айтпайт.
Эскертмелер
arz:مبرمج Softwareentwickler प्रोग्रामर პროგრამისტი
Кыпа-Чурчибыль-Кы дарыясы
Кыпа-Чурчибыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чурчибыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Жакынкы Арал
Жакынкы Арал (Жакынкы Арал) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Крупская айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 106 киши.
Студенческая (метро бекети)
Студенческая — Москва метросунун Филёвская сызыксындагы станция. 1958-жылы 7-ноябрьда ачылган.
Янги-Юл (Зианчурин району, Башкыртстан)
Янги-Юл — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Исянгул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 213 киши. Почта индекси — 453380, ОКАТО коду — 80226816004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жаңы Каратавлы (Салауат району, Башкыртстан)
Жаңы Каратавлы — Башкыртстандын Салауат районундагы айыл, Алкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 428 киши. Почта индекси — 452481, ОКАТО коду — 80247805003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
The Chainsmokers
The Chainsmokers - Эндрү Таггарт жана Алекс Полл курамын түзгөн америкалык дижей/продюсердик дуэти. Электрондук бий поп-музыкалык дуэти 2014-жылы бир канча өлкөдө эң мыкты 20 синглдердин бири болгон "#Selfie" ыры аркылуу ийгиликке жеткен. Алардын Bouquet аталышындагы кичи-альбому 2015-жылдын октябрында чыгып, анын башкы "Roses" ''' (кырг. "Роза гүлдөрү") сингли АКШнын Billboard Hot 100 чартында эң мыкты 10 синглдердин ичине кирген. "Don't Let Me Down" (кырг. "Мени коё бербе") ыры ошол эле чарттын эң мыкты 5 синглдердин ичине кирип "Грэмми" сыйлыгынын 59-аземинде "Эң мыкты бий музыкасы" номинациясын уткан, ошол эле учурда топтун ырларынын арасында эң биринчи болуп чырттын эң жогорку ордун алган "Closer" (кырг. "Жакыныраак") ыры болгон. The Chainsmokers тобу American Music Award жана беш iHeartRadio Music Awards сыйлыктарына ээ болгон. Дуэттин экинчи Collage кичи-альбому 2016-жылдын ноябрында жарыкка чыккан, кийин 2017-жылдын апрелинде Memories...Do Not Open аталышындагы биринчи студиялык альбому жарыкка чыгат. Do Not Open (кырг. "Эскерүүлөр...ачууга тыюу салынган") аталышындагы биринчи студиялык альбому жарыкка чыгат.
Автожоопбергич
Автожоопбергич (авто... жана жоопбергич) — абонентке телеграфтык байланыш каналы боюнча кыскартылган же шарттуу аталыштарды өзүмдүк кылып автоматтык жооп берүүчү түзүлмө. Ал абонент ордунда жок болсо деле билдирүүлөрдү берет. Чакырып жаткан абонент менен байланыштыруунун тууралыгын текшерүү үчүн абоненттик телеграфтоо станциясы аркылуу чакырып жаткан абонент байланыштын алдында жана бүткөндө старт токтоткуч аппаратынын клавиатурасынан «бул ким» суроо клавиатурасын басат. Ошол учурда чакырып жаткан абоненттин байланыш кабели боюнча анын фамилиясын, номурун же чакырып жаткан абоненттин шарттуу аталышын камтыган жоопту автоматтык түрдө билдирет.
Башкы буюм жана таандыктык
Башкы буюм жана таандыктык – маңызы таандык буюмдун башкы буюмга кызмат кылуусунда жана ага негизги чегерилиши боюнча байланышында жаткан (м.: кайык жана калак), жарандык укуктагы кадыресе буюмдарды бөлүштүрүү. Мындай бөлүштүрүүнүн юридикалык маңызы таандык буюм баардык жагдайларда башкы буюмдун тагдырын ээрчигенинде жатат. Ал тараптардын келишиминде башкача каралбаса, башкы буюмдун сатып алуучусуна өтөт. == Колдонулган адабияттар ==
Тиня-Силова-Шор
Тиня-Силова-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сейда дарыясынын оң жээгинен 53 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Башкы дистрибьютор
Башкы дистрибьютор – өндүрүүчүдөн баардык өндүрүлгөн товарларды же товардын белгилүү түрүн, андан ары аларды орто жана майда дүң сатуучу уюмдарга сатуу үчүн сатып алуу милдетин өз моюнуна алган дүң соода уюму. Адатта Б. д. менен келишим түзүү экспорттоодо колдонулат.
Айлануу, айландыруу
Айлануу, айландыруу — геометриялык өзгөртүүнүн бир түрү. Ал тегиздикте жана мейкиндикте каралат. Тегиздиктин ар бир М чекитин кыймылсыз О борборунун айланасында берилген бурчуна карата ОМ = ОМ', МОМ' =  болгондой М' чекитине чагылдыруу чекиттин айланасында айландыруу деп аталат. Ал эми мейкиндикте айландырууда айландыруу огу деп аталуучу Ɩ түз сызыгына карата мейкиндиктин ар бир М чекити, М аркылуу өтүүчү жана Ɩге перпендикуляр болгон П тегиздигинде жатуучу М' чекитине чагылдырылат.
Колдонулган адабият
Rotation
Айлануу бети
Айлануу бети — тегиздиктеги сызыкты ага компланардуу болгон октун айланасында айландыруудан алынган бет. у=ƒ(х) ийри сызыгын огунун айланасында айландыруудан алынган бет S=2π формуласы менен эсептелет.
Автожүктөгүч
Автожүктөгүч (авто... жана жүктөгүч) — жүктү көтөрүп-ташуучу, дөңгөлөк менен өзү жүрүүчү машина. Кезеги менен алмаштырып турма жумушчу жабдыктардан (чөмүч, кыстарып-кыпчып, орой кетүүчү айры, түрмөктөр жана кыска түтүктөр үчүн штырь, чубурма материалдар үчүн чөмүч жана башка) турат. Ал дааналай жана чубурма жүктөрдү жүктөйт, түшүрөт, ошондой эле жайгаштыруу, которуп ташуу үчүн колдонулат. Жүк көтөрүмдүүлүгү 10 о келген автожүктөгүч кеңири колдонулат. Электр кыймылдаткычы менен жабдылган буга окшош машине электржүктөгүч деп аталат.
Эрин жырыгы жана таңдай тешиги
Эрин жырыгы (cheiloschisis) жана таңдай тешиги (palatoschisis) (англисче – Hare lip and cleft palate) - бул ымыркай баланын оозу жатында кезинде туура эмес калыптанганда келип чыккан оорунун түрү. Эрин, жаак жана таңдай жырыгын ымыркай төрөлгөндөн кийин эле же үч айга караганда операция жасап, тигип койсо болот.
Оорунун келип чыгышы жана мүнөздөмөсү
Ымыркай жатында кезинде анын үстүңкү эрини экиге бөлүнүп калат. Адатта, мындай жырык эриндин ортосунан кайсы-бир тарабына кыйшайып калат жана эриндеги бул жырыкка кошул-ташыл таңдайда тешик пайда болушу да ыктымал.
Мындай кырдаалдын себеби азырынча белгисиз жана ымыркайдын эрининин жана таңдайынын акыбалы ал төрөлгөндө гана айгинеленет. Кээ бир учурда бул жагдай билинээр-билинбес гана болсо, башка бир айырмалуу учурда эрин жырыгы чоң болуп, ал түгүл мурунга чейин созулушу ыктымал.
Мындай ооруга кабылган ымыркай эмчекти же бөтөлкөдөгү сүттү эме албай кыйналышы да ажеп эмес.
Бирок азыркы тапта атайын упчулуу бөтөлкө да сатыкта бар, анын упчусу ымыркайдын оозунун калыбына ылайыкталып жасалган.
Эрин жырыгы жана таңдай тешиги өз кезегинде угуу жагдайына жана дене мүчөсүндөгү тешиктен пайда болчу ар кандай жагдайларга кесепетин тийгизиши ажеп эмес.
Мындан улам ымыркай начар угуп калган же анын дем алуу органдары жугуштуу ооруга чалдыккан учурлар да кездешет.
Бул жагдай баланын үйрөнүү мүмкүнчүлүгүнө кедерги боло албайт, ошого карабастан ымыркайды үйрөнүү жүрүмүнөн өксүтүп албоо үчүн аны эртерээк дарылап, анын угуудагы илдетинен арылтуу керек.
Ооруну айыктыруу усулдары
Заманбап операция аркылуу эрин жырыгы жана таңдай тешиги айыктырылышы мүмкүн экенин көңүлдө тутуу абзел.
Азыркы технологиялык доордо мындай операция жеңил-желпи иш-чара саналат.
Адатта, эрин жырыгы ымыркайдын 3-4 айлык кезинде биринчи кезекте бүтөлөт, андан соң таңдай тешигин бүтөө керек.
Жырык бүтөлгөн соң, ымыркай тамак жеп, иче алат жана кадимкидей үн чыгарып калат.
Айрым гана учурларда ымыркайдын үн чыгаруусун (сүйлөөсүн) жакшырткан терапиялык дарылоо талап кылынат, андан соң алиги ымыркай нормалдуу жана саламаттык үчүн шайма-шай кырдаалда кадыресе чоңойо бермекчи.
Барктабас кызы Шарипа
Барктабас кызы Шарипа Оймочу. 1939-ж. Ысык-Көл районундагы Чоң-Сары-Ой айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. Сайма сайып, курак чыгарып, түймө түйүп кол учунан майда-чүйдө буюмдарды кармаган. «Көптүрмө сайма», «таңдай сайма» өңдүүлөргө аттанып түшкөн. Көркөм оюм чыгаруу ыкмасын үйрөнүүдө Шарипа айылдашы Койчуева Жүзүмкандын нускасын алган. Шарипа «мүйүз оюмдарынын» элементтерин арбын пайдаланат. Элдик оюмдары жалпы оюм аркылуу табакчаланып, ортолук оюму, четтик оюму аламычтанбай тумарчаланат да, туташ оюмдарды пайда кылат. Анын бир табакчасынын ичинде төрт бөлүк туташат. Мунун ар бириңде «ит куйрук оюму», «кочкор мүйүз» оюмдарынын көркөм элементтери «кыялданып» кетет. Бул «Шарипа кыялы» деп аталат. Оюмду майда берип, өз ара төп кетет. Буюмундагы кызыл өңдүн айкалышы илгерки кыргыздардын «кара шырдагын» элестетет. Жалпы алганда үлгү алма шагынын бутактанып кеткен түрүн көрсөтөт. Ага ак-сарыдан берилген «аламычтын» ар кандай элементтери жарашат. Ал эми четтик оюмдарынын кооздугу ортолук оюмга үндөшүп, оймочунун чыныгы чыгармачылыгын айгинелейт. Эски салттуу оюмду улап туташ оюмда кийизди өөн-бучкаксыз, кесинди-үзүндүсүз шар оёт. Мындай шырдактын ортосуна төрт табакча түшөт да, анын четтери үч бурч (колтук оюм) болуп, андан үч жүрөкчө чыгат. Шарипа ушундай ыкма аркылуу он үлгү кармаса да ага түшкөн көркөмдүк он бөлөк көрүнөт. Шырдактын өзүнө «табак оюмунун» четин өзүнчө табакча, тегерек жүрөкчө кылып берүү уздугу Шарипада күчтүү өнүккөн. Анысы ортолук оюмга окшошот. Уз шырдак оюмдарынын араларын ачык калтырбайт. Оюм элементтери толкун-толкун өңдөнүп, өзүнчө туунду элементтерден улам оюмдун көз тайгылткан кооздугу чыгат. Шарипа эгер кызыл менен жашыл өңдү (мала кызыл, ачык жашыл) беттей шырдак жасаса, анын «аламычын» сөзсүз ак-карадан тандайт. Мында оюм ортолук оюмдун кооздугун толуктайт. Анда «милтенин» (бул жердиктер «жээк» дейт) жибин уз кызылдан чалат. Илгери кара шырдакты «ала шырдак» деп айтышкан. Ага ала кийиз («карала кийиз») дегендей ак кара өң гана беттешет. Ал эми «табак оюм» Шарипанын оймочулук өнөрүндөгү негизги нук. Анын эки четине жүрөкчө кылып, ортосуна эки жарым жүрөкчөнү пайдаланып шырдак жасоосу көпчүлүктүн купулуна толот. Эмгеги баттамада.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Карл Кокс
Карл Кокс (англ. Carl Cox; 1962-жылы 29-июль) - Барбадосто туулган британиялык дижейи, хаус жана техно музыкалык жанрлардын продюсери.
1980-жылдары Кокс электроника индустриянын брейкбит-хардкор стилинин башкы дижейи болгон. Кокс көптөгөн клубтарда, бүткүл дүйнөлүк мааракелерде жана Би-би-си радионун ай сайын чыккан 1's Essential Mix программасында дижейдик талантын ишке ашырган. 2001-2016-жылдар арасы белгилүү Space Ibiza түнкү клубунда жай сайын өткөн "Music is Revolution" ''' (кырг. "Музыка - бул ыңкылап") жабык зоок кечесинин алпаруучусу болгон.
Кокс 1999-жылы Intec Records болуп негизделген белгини учурда Intec Digital аталышындагы фирма белгисин жетектейт. Ошондой эле Кокс "Global" (кырг. "Дүйнөлүк") аталышындагы радио-шоуду башкарган. 2017-жылы февралдан баштап шоу менен жумушун токтотоорун жарыялады.
Кокс Ultra Music Festival (кырг. Ультра музыкалык фестиваль), BPM Festival (кырг. BPM фестивали), Awakenings (кырг. "Ойгонуулар") сыяктуу фестивалдарда өзүнүн "Carl Cox & Friends" (кырг. Карл Кокс жана достору) программасын аткарчу.
Башкы жүк
Башкы жүк – деңиз кемеси аркылуу тартылган баардык таңгакталган даана жүктөр. Төгүлүп жүктөлүүчү жүктөрдөн (дан, көмүр, кен ж. б.) айырмаланып, мындай жүктөр өзгөчө камкордукту талап кылат.
Кутузовская (метро бекети)
Кутузовская — Москва метросунун Филёвская сызыксындагы станция. 1958-жылы 7-ноябрьда ачылган.
Айлануу борбору
Айлануу борбору — кыймылсыз О чекити; ага карата тегиздиктин ар кандай А чекити борбору О чекити болгон айлананын жаасы б-ча — 180°180° бурчка которулат. =180° болсо, айлануу борбору ситметрия борборуна айланат.
Арабдар
Араптар, (өздөрүн аль-араб деп аташат) - элдердин тобу (алжирликтер, египеттиктер, марокколуктар жана башкалар), Батыш Азиянын жана Түндүк Африканын негизги калкы.
Азияда жашагандары (2000-жылы): Иракта 15 млн, Сауд Аравиясында 18,9 млн, Бириккен Араб Эмирлигинде 1,1 млн, Кувейтте -1,5 млн, Катарда 302 миң, Йеменде 16,7 млн, Оманда 1,2 млн, Бахрейнде 401 миң, Сирияда 14 млн, Ливанда 2,8 млн, Палестинада 1,9 млн, Израилде 855 миң, Иорданияда 6,5 млн; Африкадагылары: Мисирде 63,3 млн, Ливияда 4,8 млн, Тунисте 9,4 млн, Алжирде 23 млн, Мароккодо 14,7 млн, Батыш Сахарада (маврлар) 226 миң, Мавританияда 1,7 млн.
Арабдар ошондой эле Иранда (хузистан арабдары - 1,7 млн), Пакистанда (156 миң), Индияда (101 миң), Индонезияда (212 миң), АКШда (3,7 млн), Мексикада (989 миң), Бразилияда (221 миң), Венесуэлада (111 миң), Аргентинада (1,2 млн), Францияда (1,9 млн), Германияда (221 миң), Бельгияда (178 миң), Россияда (11 миң; 2002-жылкы эл каттоо боюнча) да жашайт.
Араб тилинин жергиликтүү диалектилеринде сүйлөшөт, дини - ислам. Мусулман-сунниттер басымдуулук кылат. Бир кыйласы ислам дининин башка багыттарында. Шииттер, анын ичинен друздар жана нусайриттер Иран, Ирак, Сирия, Ливан, Кувейт, Бахрейн, Бириккен Араб Эмирлиги, Сауд Аравиясы, Йеменде; ибадийлер Түндүк Африка жана Персия булуңундагы араб өлкөлөрүндө; арабдардын арасында - Египет христиан - копталары, Ливан православдары жана марониттер; Ливан, Сирия, Иорданияда мелькиттер жана башкалар бар.
Тарых
Арабдардын ата-бабалары катары Аравия жарым аралынын байыркы уруулары (бедуиндер) эсептелет. 7-кылымда ислам дининин пайда болушу жана Араб халифатынын түзүлүшү менен Аравиянын мурдагы чачкын урууларынын биригүүсүнө алып келген. 7-кылымдын башынан Арабдардын басып алуулары башталып, отуз жылдын ичинде Сирия, Палестина, Египет, Иран, Орто Азия, Закавказье жана Түндүк Африканы каратып алышат. Арабдардын эң зор мамлекети - Араб халифаты түзүлүп, Атлантика океанынан Индияга, Орто Азиядан БорборуАфрикага чейинки мамлекеттерге үстөмдүк кылган. Азыркы арабдардын этностук негизин жеңип алган өлкөлөрдүн байыркы калктары-арамейлер, финикиялыктар, египеттиктер, ливиялыктар менен аралашуусунун натыйжасында түзүлгөн. Кийин Араб халифаты кулап, анын ордуна бир катар араб мамлекеттери: Палестина, Сирия, Ливан, Ирак, Египет жана Түндүк Африка өлкөлөрү пайда болгон. 19-кылымда Осмон империясынын кулашы, 20-кылымда европалык колониячыларга каршы улуттук-боштондук күрөш арабдардын саясий боштондугуна жана улуттук биримдиктин чыңдалышына алып келди. Көчмөн жана жарым көчмөн арабдар - бедуиндер мал чарбачылык (негизинен төө багышкан) менен кесип кылып, кара жүндөн жасалган (көбүнчө эчкиники) чатырларда, ал эми отурукташкан арабдар дыйканчылык менен кесиптенишип, сырты дубал менен курчалган бир кабаттуу үйлөрдө жашашкан. Арабдардын архитектурасы жана жасалга-колдонмо өнөрү өтө өнүгүп, дүйнөлүк маданиятка зор таасирин тийгизген. Арабдар фута (кенен белдемчи), жеңсиз, кенен кемсел, узун көйнөк кийишип, эркектери башына чалма оронушат. Аялдары асем кооздук буюмдарды тагынышып, көпчүлүк жерлерде жүзүн жаап жүрүшөт, денесине сүрөт чектирип, боёп да алышат. Бедуиндердин тамак-ашы - төөнүн сүтү, арпа, буудай, таруу жана жүгөрү наны, ошондой эле курма. Отурукташкан арабдар дан, сүт азыктарын, жер-жемиштерди, жашаган аймактарына жараша кээде эт азыктарын пайдаланышат. Мусулман арабдар ислам эрежелерин сакташып, ыйык рамазан айында орозо кармашат, ошондой эле алкоголдук ичимдиктерге жана чочко этине тыюу салынган.
Манай (Кизака куймасы)
Манай — Орусиядагы дарыя. Курган облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кизак дарыясынын оң жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Сокулук (Сокулук району, Крупская айыл аймагы)
Сокулук — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Крупская айыл округу составына кирет.
Адептик эрежелер
Адептик эрежелерге тиешелүү тыюулар
Көчмөн элдин байлыгы мал болгондуктан, аны асырап баккан. Бычактын мизи жогору карап калса, мал тилейт, малың кырылып калат деп жаткызып коёт. Бала түн ичинде ышкырса, үйүңө ууру кирет деп коркуткан. Ууру эч нерсе койбой көтөрүп кетип, үйдө шамал ышкырып калат дейт. Кыргыздар ышкырыкты анча сүйбөйт. Басса-турса ышкырынган баланы адепсиз, тарбиясы тайыз катары көрүшкөн. Ал эми үйдө отуруп ышкырынса, ого бетер олдоксон угулат. Дайыны жок ышкырынса, “Тишиңе таш тийгир” деген каргышка чейин айтылган. Биздин оюбузча, ышкырыкка тыюунун шамалдын пири-Айдар менен байланышы болуусу мүмкүн, эгин сапырууда аны ышкырып чакырышкан. Ал эми башка учурда шамалдын зыяны гана болбосо, зарылдыгы болгон эмес.
Кыргыздар “Отту теппе, шамалды сөкпө” деген тыюуну Кудайдын өзүнө таандык кылып эсептешкен. Оттун өзүнө карата эле бир канча тыюулар бар. Мисалы, отко суу сээп өчүрбөйт (оттун жаны өлөт дейт), отко түкүрбөйт, ыплас нерсени салбайт, отту бут менен тээп ичкертпейт, ырыскы качат деп очоктон от чыгарбайт. Казан-аяктын жугундусун очокко төкпөйт. От жакканда “сүйлөсө” (тырс-турс эткен үн чыкса) май чачып коет. От түгүл анын күлүн да тебелебейт, беймаалда күл төкпөйт, күлгө даарат ушутпайт, антсе сезгенип калат дешет. Жакшылык менен жамандык (мисалы: той менен өлүм) бир күндө болуп калат деп күлдү шыпырынды менен кошо албайт.
Уулду үйлөгөндө тойдон кийин, жаңы келиндин аягы оор болсун үчүн үч-төрт күн коломтодон күл чыгарбайт. Отко койгон түпкүчтү тебелебейт, тулганы теппейт, антсе ырыскы качат жана буту оорукчан болуп калат деп коёт. Булардын баары тең элдин аң сезиминдеги оттун ыйыктыгы менен түшүндүрүлөт. От адамзатка жарык, жылуулук берген. Аны күндүн жердеги бөлүкчөсү катары карашкан, ошондуктан отко карата болгон тыюуларды өтө байыркы мезгилдерде эле пайда болгон деп болжолдоого болот.
Кыргыз элинде 7-8 жаштагы баланы “кол арага жарап калган бала” деп мүнөздөшөт. Чындыгында эле, бул курактагы балдар мал кайтарууда, багууда, кыздар ийне кармап, үй шыпырып, тамак даярдоодо ата-энелерине дилгирлик менен жардам көрсөтө башташат. Бул курактагы балдар адеп-ахлактык түшүнүктөрдү, жүрүш-туруш адебин тез кабыл алышат. Ушундан улам ата-энелер балдарды олдоксон жорук жосундардан окчун кармап, айрым адепсиз көрүнүштөрдүн маанисин туура түшүндүрүүгө далалат кылышкан. Алсак, адамга бычак кезебей жүр, анты бар. Бычактын учу менен тамак жебе ачуулуу болуп каласың.
Манай (Кизака куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Адептик эрежелер
Досуңа бычак тартуулаба, бычакташкан душман болуп каласыңар. Мылтыкты адамга каратып мээлебе, огу жок болсо да атылып кетет. Мылтыктын өзүнөн өзү үч ирет атылчу шерти бар дейт. Адамды карап керилип-чоюлбайт. Керилип-чоюлганда адамдын ичиндеги бүт жамандык сыртка чыгып, жамандыгы кишиге тиет экен. Илгери бир киши көзүнчө керилип-чоюлган уулун атып салган дешет сыяктуу мисалдар айтылган. Саламдашпай сөз баштаба, ооз кесир сүйлөбө, эки кишинин ортосунан кесип өтпө, жуугандан кийин колуңду силкпе, уктап жаткан адамды аттаба, бата кылганы барган жерде оорулуунун абалын сураба, капталдан качырып сөз сүйлөбө, төргө улуулардан мурда өтүп кетпе, дасторкон четинде бутуңду сунуп отурба, кишиге артыңды салба, оокат жеп бүткөндө өзүңдөн улуудан мурда кол аарчыба, намаз окуп жаткан адамдын алдынан өтпө, мунжу менен майыпка күлбө сыяктуу тыюулар элдин адеп эрежелерине айланып кетишкен.
Адабият
А.Мурзакметов “Кыргыз ырым жырымдары” \-Ош-2005 \- ISBN 9967-08-112-0
Башкы колбашчы
Башкы колбашчы – тынчтык учурунда да, согуш учурунда да мамлекеттин куралдуу күчтөрүнүн эң жогорку башчысы. КР Президенти КР Куралдуу Күчтөрдүн Башкы колбашчысы болуп саналат жана КР Куралдуу Күчтөрүнүн жогорку башчылыгын дайындайт жана алмаштырат. == Колдонулган адабияттар ==
Автокар
Автокар - (авто ... жана англ. car кол араба), автоараба жүк салынуучу секичелүү (платформалуу) кыймылдаткычы бар өзү жүрмө араба. 5 тга чейинки майда жүктү кыска аралыкка 20 км/с ылдамдык менен ташууга арналган. Сактоочу жайда (склад) жүктү жүктөптүшүрүү жумуштарын механизациялаштыруу үчүн жана завод аймагында, транспорт, темир жол тармагында, портто, ири кампаларда жана башка пайдаланылат. Кыймылдаткычы катары ичинен күймө кыймылдаткыч колдонулат. Ал айрым учурда көтөрүүчү секичелер, жүктөгүчтөр жана башка менен жабдылышы мүмкүн. 1960-жылдардан баштап электркар деп аталган аккумулятор батареясынан электр кыймылга келтиргичтүү автокар колдонулушка ээ болгон.
Даркан (айыл)
Даркан (Даркан) — Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районундагы кыштак. Даркан айыл өкмөтүнө караштуу. Жууку суусунун сол өйүзүндө, Бишкек Каракол автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1733 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кызыл-Суу кыштагынан 10 км батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 172 км. Кыштак 1911-жылы негизделген. Калкы 6407 (2007); негизинен мал чарбасы менен алектенип, дыйканчылыкта эмгектенет. Орто жана негизги мектеп, бала бакча, медпункт, амбулатория, дарыкана, маданият үйү, китепкана бар.
Hardwell
Роберт ван де Корпут (англ. Robbert van de Corput; 1988-жылы 7-январь) - Hardwell сахналык аты менен чыккан нидерланддык электр-хаус дижейи, музыкалык продюсер жана ремикс жасоочу. Ал DJ Mag журналы боюнча 2013-2014-жылдардын "Дүйнөдөгү эң мыкты дижей" болуп табылган. Учурда DJ Mag журналынын 2016-жылдын "Эң мыкты 100 дижейи" сурамжылоосу боюнча үчүнчү орунду ээлейт. Hardwell, Ultra Music Festival ''' (кырг. Ультра музыкалык фестиваль), Sunburn (кырг. Тотугуу) жана Tomorrowland (кырг. Эртенки күн өлкөсү) сыяктуу негизги музыкалык фестивалдарда катышуусу менен белгилүү.
Кыпа-Щотыль-Кы дарыясы
Кыпа-Щотыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Щотыль-Кы дарыясынын сол жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 46 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Фили (метро бекети)
Фили — Москва метросунун Филёвская сызыксындагы станция. 1959-жылы 7-ноябрьда ачылган.
Айлануудан пайда болгон нерселердин көлөмү
Айлануудан пайда болгон нерселердин көлөмү. у=ƒ(х) функциясынын графиги, х=а жана х=b (а<b) түз сызыктары жана Ох огу менен чектелген ийри сызыктуу трапецияны Ох огунун айланасында айландыруудан пайда болгон нерселердин көлөмү V=π формуласы менен табылат.
Айлануу же буруу огу
Айлануу же буруу огу — кыймылсыз деп эсептелген түз сызык. Ага карата мейкиндиктин ар бир М чекити жылдырылат. Анда ошол түз сызык айлануу же буруу огу деп аталат.
Балтабай уулу Айдыраалы
Балтабай уулу Айдыраалы (1889—1973) Зергер. Ат-Башынын Кара-Коюнунда төрөлгөн. Атасы беш бир тууган тең суу башындагы атактуу усталардан болгондуктан «беш балка» аталышат. Аларга Байчоро, Байсаяк, Бөбөтөй, Үкүлүү, Балтабай кирет. Айдыраалыга Үкүлүүнүн уулу Ыбырай таалим-тарбия берет. Уста 14 жашынан баштап узанган. Ат-Башы районундагы Кызыл-Туу айыл чарба артелинде темирчилик менен жыгаччылыкты оңдуусолдуу кармап келген. Ал жасаган арабалар азыр да бар. Согуш учурунда колхоздо темир уста болгон. Kapa темирчиликти, зергерчиликти бирдей кармаган. Ал абалы жуушаң, кайчы, депкир, маки, бычак, темир комуз өңдүүлөрдү кармап, кийин күмүш иштетүүгө өткөн. Анын зергерчилигинде «сыя төгүү» (зоот, мөөр түшүрүү, себет төгүү) ыкмасы жогору турат. Бул - күмүш бетине (топчулук, билерик ж. б.) көркөм оюм-чийимдерди берүү менен көркөмдөө. Мында ал ага из түшүрүп алуучу ийне шибегени колдонот. Андан соң анын сыртына зергер дапдаана оюм кылуучу сабы жумуру жыгачтан 2 смдей учу бар чийим шибегени же ойгучту пайдаланган. Андан кийин көркөм оюм түшкөн жерге «себетти» (боёкту) калакча менен салып, оттун табына этият кармаган. Ошондо чуңкурча толот. Мунун кургатып туруп өгөөлөп койсо, кол менен тарткандай кооздук түшкөн. Бул «чегелөө» деп айтылат. «Мөөр шакек», «мөөр топчу», «мөөр билерик» деген сөз мына ушундан калган. «Сыя төгүү» (себет төгүү) менен зер буюмдарына түшкөн тигил же бул элдик көркөм оюмду зергер «зооткер» деп атаган. Бул күмүштүн негизги «саймасы» болуп саналат. Ошондуктан, «зооткер», «мөөр», «сыя төгүү», «себет төгүү», «зоот жасоо» деген терминдердин түпкү түшүнүгүн бирдей колдонгон. Анын күмүш эритүү ыкмасы: оттун күлүн таптап туруп, үстүндөгү жыгач көмүргө күмүштү тосуп турса, эрип көлкүлдөй түшөт. Оттун табын азайтса эриген күмүш аппак болуп өңүнө чыгат. Аны дөшүгө коюп, чаап ийине келтирип, керектүү буюм жасоого киришкен. Ар бир жасалуучу буюмунун калыбы болгон. Ага салып сомдоп, оюм түшүргөн. Күмүш оюмунун түбөлүк карарып калышы үчүн чегелей турган боёкту ал өз колу менен жасаган. Кызыл жездин, күкүрттүн, коргошундун, таза күмүштүн кошундусун таразага так тартып, тигил заттардын бирөөнүн составын оодук кошуп, баарын аябай аралаштырган. «Эриткич» деп атаган темир капталган чопо чөйчөккө салып, мүнөздүү эритип, муну кызыл чок болгон жыгач көмүр менен аралаштырган. Эритме бышканда кара баркуттай кулпунуп калган. Муну таза темирге куйса дароо колдоюп сууйт. Анан аны тоскоктой майда талкалап, кичине чөйчөккө салып «ак данакерди» («бура» деген затты) кошот. Устанын шакирти Абыкеев Качкынбай айыл чарба машиналарынын ар кандай бөлүктөрүн жасоону үйрөнгөн.
Идельбак (Зианчурин району, Башкыртстан)
Идельбак — Башкыртстандын Зианчурин районундагы айыл, Казанбулак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1438 киши. Почта индекси — 453393, ОКАТО коду — 80226819001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Юнус (Салауат району, Башкыртстан)
Юнус — Башкыртстандын Салауат районундагы айыл, Алкин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 317 киши. Почта индекси — 452481, ОКАТО коду — 80247805005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Туруктуу сөз айкаштары
Туруктуу сөз айкаштары – айтуучулардын чыгарманы элге жеткирүү процессинде көп кайталануучу, башка варианттарга да көчүп өтүп жүрө берген сөз айкаштары. Мисалы,
Муну мындай таштайлы.
Ана-мына дегиче,
Ачып көздү жумгуча.
Домодедовская (метро бекети)
Домодедовская — Москва метросунун Замоскворецкая сызыксындагы станция. 1985-жылы 7-сентябрьда ачылган.
Роберт Плант
Роберт Энтони Плант (англ. Robert Anthony Plant; 1948-жылы 20-август) - англиялык ырчы, ыр жазуучу, музыкант Led Zeppelin рок-тобунун негизги ырчысы жана ырларынын автору катары таанымал.
Катуу жана бийик үнү (өзгөчө анын үнүнүн бийиктигинде байкалат) 50 жылдан ашык чыгармачылык ишинин кепили болгон. Плант рок-н-ролл тарыхынын эң мыкты ырчысы, ал Фредди Меркүри, Эксл Роуз жана Крис Корнелл сыяктуу ырчыларга таасирин берген. 2006-жылы Hit Parader журналы Плантты "Эң мыкты металл жанрынын вокалисти" деп атаган. 2009-жылы Planet Rock сырамжылоосу боюнча Плант "Рок музыкасынын эң мыкты үнү" болуп аталган. 2008-жылы Rolling Stone журналынын редакторлору аны "100 эң мыкты ырчылар" тизмесинде 15-орунду берген. 2011-жылы Rolling Stone журналынын окурмандары Плантты "Эң мыкты негизги ырчы" деп табышкан.
Автоклав медицинада
Автоклав медицинада - хирургиялык таңгычтарды, аспаптарды, микроорганизмдер өстүрүлүүчү жабдууларды, инфекция жуккан материалды, операцияда кийилүүчү халаттарды жана башкаларды жогорку басым астында буу менен пакизалоочу (стерилдөөчү) жылчыксыз аппарат. Анын негизги бөлүгүн керектүү температура жана басымдагы суу буусун алууга ылайыкталган жылчыксыз жабык буу камерасы түзөт. Буу камерасынын ичинде стерилдөөчү камера орнотулган. Ал камералардын ортосундагы боштукка суу куюлат. Автоклавды ысытканда буу камералардын капталдарынын ортосунда жогору көтөрүлүп, стерилдөөчү камеранын жогорку бөлүгүндөгү тешикчелер аркылуу ага кирип, басым жана температура көтөрүлүп, стерилденүүчү материалдагы микроорганиздерди өлтүрөт. Автоклав металл менен капталган жана ал асбест катмары менен бөлүнгөн. Көчмө жана стационардык автоклав колдонулат.
Мыктыбек Мамасалиев
Мыктыбек АК Аю Мамасалиев
Башкы макулдашуу
Башкы макулдашуу – тармактык жана аймактык макулдашуулар менен жармакташ (жамааттык) келишимдерди түзүүдө эске алына турган социалдык-эмгектик жана ага байланышкан экономикалык мамилелерди жөнгө салуунун жалпы принциптерин белгилөөчү укук актысы. КРде Б. м. тийешелүү мөөнөт аралыгына мамлекеттик бюджет бекитилгенге чейин КР Өкмөтү, республикалык жумуш менен камсыз кылуу бирикмелери жана КР кесиптик бирлик федерациясынын ортосунда жүргөн сүйлөшүүлөрдүн негизинде иштелип чыгат жана түзүлөт.
Түндүк Кыргызстандын Россия менен элчилик алакалары
Түндүк Кыргызстандын Россия менен элчилик алакалары — 19-кылымдын биринчи чейрегинде Кокон хандыгы тараптан кол салуу коркунучу күчөгөн кырдаалда ага өзүлөрү каршы тура албастыгына көздөрү жеткен айрым аркалык кыргыз урууларынын башчылары Россиядан жардам алууга, калканч табууга үмүттөнүп, ал жакка элчи жөнөтө башташкан. Буга Цин империясынын душмандык аракеттери да түрткү болгон. Кыргыздар менен алака түзүүгө Батыш Сибирдеги орус төрөлө
рү да ынтызар эле.
Кыргызстандын түндүгү, Теңир-Тоо аркылуу Чыгыш Түркстанга жана башка өлкөлөргө өтчү соода жолунун бейкуттугун, орус кербендеринин коопсуздугун кыргыздар гана камсыз кыла алмак. Россиялык соодагерлердин Ала-Тоо аймагын аралап өтүшү үчүн кыргыздардын макулдугун алуу максатында орус улуктары Ысык-Көлгө 1811–13-жылдары бир нече (3) кербен жөнөтүп, бугунун бийлерине атайы кат менен кайрылган.
Кербендердин бирин Шералы бий жана Ниязбек бий жылуу кабыл алып, сый-урмат көрсөтүшкөн. Бийлер орус кербендеринин коопсуздугун камсыз кылууга, Кытай чегине чейин өз жигиттерине коштотуп берүүгө убада беришкен. 1813-жылы 21-ноябрда ысыккөлдүк кыргыздардын Шералы бийдин уулу Качыбек, Ниязбек бийдин уулу Жакыпбек баш болгон элчилери Семейге жол тарткан. Элчилер 1814-жылы 5-январда Семей чебине келип, Батыш Сибирь генерал-губернатору Г. И. Глазенап менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүшкөн.
Кыргыз элчилери өз эли Россия менен соода-сатык жүргүзүүнү каалашарын, алардын мекени аркылуу коңшу өлкөлөргө россиялыктардын бейкапар өтүшүн камсыз кылууга көмөктөшүүгө даяр экендигин билдиришкен жана Петербургга коё берүүнү суранышкан, падышанын ошол кезде борбордо жок экенин шылтоолоп, Г. И. Глазенап макул болгон эмес.
Орус төрөсү Россия мамлекети кыргыздар менен экон. жана саясий карым-катнаштарды улантууну, өнүктүрүүнү көздөөрүн билдирген. Кыргыз элчилерине падышанын атынан урмат көрсөтүлүп, Качыбекке алтын чен (медаль), Жакыпбекке каухар таш чөгөрүлгөн шакек тартууланган. Мындан тышкары Г. И. Глазенап элчилерге капитан наамын, атайын аларга арналган кылычтарды берүүгө убада кылган. Элчилер Омск жана башка чептерде, Барнаулдагы заводдордо болушат.
Ысык-Көлгө кайтканда алар Батыш Сибирдеги орус бийлигинен кат ала келишкен. 19-кылымдын 20-жылдарында ысыккөлдүк кыргыздардын орус төрөлөрү менен саясий байланыштары кайрадан жандана баштаган. Буга кыргыз айылдарына келген орус соодагерлеринин ишмердиги да түрткү болгон.
Алсак, Семейдеги орус көпөсү С. Поповдун кызматчысы казандык татар Файзулла Сейфуллин, Семейде жашоочу ишимдик мещанин Б. А. Пиленков жана казак султаны Галий Адыловдун төлөңгүтү Уйсунбай Шүкүров бугунун үч уругунун (желдең, арык, белек) бийлерин Россияга элчи жиберүүгө көндүрүшкөн. Россияга жаңы элчилик жөнөтүүгө Кокон хандыгынын баскынчылык аракеттеринин күч алышы, Кытай богдыханынын аксымдыгы, бугулардын саяк, сарыбагыш жана башка уруулар менен чатакташуулары да себеп болгон. Ысык-Көлдүк кыргыздар 1821-жылы жана 1824-жылы Омскиге элчилерин жөнөтүшкөн.
Акымбек бий Олжобай уулу, Алгазы бий Шералы уулу, Алымбек бий Жапалак уулу баш болгон кыргыз элчилери (12 миңдей түтүн элдин атынан) 1824-жылы декабрда Семейге, 1825-жылдын башында Омскиге келишкен. Омскиде элчилер 25-майга чейин болуп, Омск облусунун акими С. Б. Броневский менен кезигишип, ага бугунун үч уругунун бийлеринин катын тапшырышкан. Кийинчерээк кыргыз элчилерин Батыш Сибирдин жаңы генерал-губернатору П. М. Капцевич кабыл алган.
Элчилер орус төрөлөрүнүн коңшу уруулар менен кагылыштарда бугу уруусуна калканч болуп, колдоо көрсөтүүнү өтүнүшкөн жана орус кербендерин Кашкарга жана Аксууга чейин коштоп барууга уруулаштары (бугулар) даяр экендигин билдиришкен. Омскидеги орус бийлиги элчилерге мындан ары кыргыздар менен карым-катнаштарын жакшыртууга убада кылган. Урмат көрсөтүү иретинде элчи башы үч бийге алтын медаль берилип, элчилерди 50 казак-орустан турган чакан кошуун коштоп, сапарга аттанган.
Кошуунга адегенде подполковник Ф. К. Шубин, кийин хорунжий Т. В. Нюхалев башчылык кылган. Кошуун менен кошо аскер дарыгери, поляк Ф. К. Зибберштейн кыргыз жерине келген. 1825-жылы августта элчилер Ысык-Көлгө кайтып келишкен. Россиялыктар кыргыз бийлерине Омскидеги орус төрөсүнүн катын жеткиришкен. Элчилик байланыштардын кыйла тереңдеген мезгили 40-жылдарга туура келет.
Арабдардын Орто Азияга жортуулдары
Арабдардын Орто Азияга жортуулдары — Араб халифатынын 8-кылымда ислам динин таратуу максатында Орто Азия менен Казакстан жергесине жасаган жортуулдары. 633-жылдан тарта бир кылымга созулган жүрүштөрдүн натыйжасында арабдар түштүктө Түндүк Африканы, батышта Франциянын Бурбон аймагына чейин, чыгышта Синд (Инд) дарыясына чейинки аймактарды багындырып, империяга айланган. Андан ары арабдар Палестина, Сирия, Ирак, Иран, Афганстанды караткан. Халиф Абд ал-Маликтин, андан соң анын уулу халиф ал-Валид Iнин мезгилинде (705-715) арабдардын Орто Азияга жортуулдары башталган. Атактуу араб колбашчысы, Хорасандын наместниги Кутейба ибн Муслим 710-712-жылы Бухара менен Самаркандды, Хорезмди каратып, 713-жылы Сыр дарыядан өтүп, Фергананы жанаа Шашты (Ташкен) ээлейт. Халиф Умар IIнин мезгилинде 719-жылы арабдар Согдуну басып алышат. 751-жылы июлда Талас өрөөнүндөгү Атлах шаарынын жанында Тан империясынын аскерлери менен Араб халифатынын аскерлеринин ортосунда салгылашуу болуп өткөн. Салгылаштын жүрүшүндө Тан аскерлери чоң жоготууларга учурап, карлуктардын, жана башка жергиликтүү элдердпн колдоосу менен арабдар жеңишке жетишкен. 812-817-жылдарда арабдар Фергананын борбору Касанды басып алган. 875-жылы халиф ал-Мутамид Саманиддер династиясынан чыккан Наср ибн Ахмедди Мавереннахрдагы бардык провинцияларга наместник кылып дайындайт. Алардын тушунда Мавереннахр жана Фергана аймагы толугу менен Араб халифатына караган. Караханиддердин мезгилинде 960-жылы ислам дини мамлекеттик дин деп жарыяланып, атайын мыйзам менен бекитилген. Натыйжада арабдардын тили, жазмасы, материалдык жана рухий маданиятынын элементтери жергиликтүү элдерге таркаган. Ошол эле учурда жергиликтүү элдер да араб маданиятынын калыптануусуна зор таасирин тийгизген.
Ровнягин, Василий Петрович
Ровнягин Василий Петрович (1865, Жетисуу облусу, Кичи-Алматы станциясы – 1918, Токмок) – агартуучу, коомдук ишмер, край таануучу. Ташкен семинариясын бүткөндөн баштап өмүрүнүн акырына чейин 37 жыл бою Токмокто агартуу иштеринде эмгектенген. Орус мектеп ачып, анда мугалим, кийин директор болгон. И. Т. Понамарев менен бирге Ровнягин Чүй, Кемин, Жумгал, Суусамыр өрөөндөрүндөгү археологиялык эстеликтерди изилдеген. Эл арасынан кыргыз жомокторун, уламыштарын жазып алган. Кыргызстандын кен байлыктарын иликтеп, минералдардын, өсүмдүктөрдүн жана курт-кумурскалардын үлгүлөрүн жыйнаган. Жыйнаган маалыматтар менен коллекцияларын Петербургдагы орус географиялык коомуна жиберип турган. Кыргызстанды жана ага жакын аймактарды изилдешкен И. Мушкетов, Ф. Поярков жана башкалар окумуштууларга көмөктөшкөн. Ровнягин Токмок шаарында суу ташкынынан коргоочу дамбаларды куруу, Ысыката минералдуу суусун пайдалануу, бал челекчиликти өнүктүрүү, маданий агартуу мекемелерин ачуу сыяктуу иштери менен чөлкөмдүн калкына кеңири белгилүү болгон. Ровнягиндин «Токмоктун жанындагы Бурананы сыпаттап жазуу» (1896), «Ысыката минералдуу суусу» (1907), «Токмок» (1912) жана башкалар макалалары Түркстандын жана Жетисуунун гезит, журналдарына басылган.
Тройная
Тройная — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Уса дарыясынын сол жээгинен 39 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жанчаров Ырызалы
Акын, жазуучу жана журналист Ырызалы Жанчаров Аксы районунун Авлетим айылында 1948-жылы 13-январда туулган. 1969-жылы Ош мамлекеттик педагогикалык институтун бүтүргөндөн кийин Аксы райондук «Жаңы турмуш» гезитинде адабий кызматкер, жооптуу катчы, редактордун орунбасары болуп иштеп, 1972-жылы комсомолдун Жаңы-Жол райкомунун катчысы болуп шайланган. 1975–1977-жж. Ош облусунун Алай райондук «Күжүрмөн эмгек» гезитинде редактор болгон. 1977–1979-жж. Ташкендеги Жогорку партиялык мектепте окуган. 1979–1987-жж. Баткен райондук «Кызыл-Туу» гезитинин редактору, 1987-жылы Ош облустук «Ленин жолу» гезитинин редакторунун орун басары, 1988–1990-жж. Кыргызстан Компартиясынын Ош обкомунун массалык маалымат каражаттары менен иштөө жана коомдук пикирлерди иликтөө секторунун башчысы болгон. 1991–1992-жж. Жалал-Абад облустук «Акыйкат жарчысы» гезитин уюштуруп, анын башкы редактору болуп эмгектенген. 1992-жылы Жалал-Абад токой чарба башкармасынын аймактык инженери, 1994-жылы Авлетим айылдык Кеңешинин төрагасы, 1996-жылы Авлетим айыл өкмөтүнүн башчысы, 2000-жылы Ы.Акылбеков атындагы орто мектепте директор болуп иштеген. 1966-жылдан баштап ырлары, аңгемелери, публицистикалык чыгармалары, очерктери республикалык басылмаларда жарыяланып, 2004-жылы «Сапарга чыгуу» аттуу көркөм публицистика жана ырлар жыйнагы жарык көргөн. Бир нече жолу Кыргыз ССР Журналисттер союзунун катчылыгынын жана башкармалыгынын мүчөлүгүнө шайланып, Ош, Жалал-Абад облустук Журналисттер уюмунун башкармасынын төрагасы болуп келген. Эки жолу айылдык, беш жолу райондук Кеңешке депутат болгон. Ы.Жанчаров Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамотасы менен сыйланган. 1974-жылдан СССР Журналисттер союзунун, 2004-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Башкы опцион
Башкы опцион – жүктү түшүрүү жана/же жүктөө суубекеттеринин бирин тандап алуу боюнча алдынала чартерде каралган кеме жалдоочунун укугу. == Колдонулган адабияттар ==