cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
15 Октябрь (Тогуздун айы)
Каза болгондор
2006-жылы: Ош шаардык кеңешинин депутаты, Ош шаарындагы өзбек маданий борборунун жетекчиси Айбек Алимжанов “Ала-Тоо” кафесинде кылмышкердин огунан көз жумган. (6 жыл мурун.)
2007-жылы: Бишкекте бийликтин партиясы аталган “Ак жол” партиясы түзүлгөн. Бул күнү аталган партиянын 1-Курултайы өткөрүлгөн. (5 жыл мурун.)
Кеншанык полиметалл кени
Кеншанык полиметалл кени Жалал-Абад облусунун Токтогул районунда, Талас Ала-Тоосунун түштүк капталында, Узунакмат дарыясынын алабында. 1932–33-ж. табылган. Кен аймагын доломиттешкен акиташ теги жана аны жиреп чыккан гранит-диорит массиви түзөт. Руда акиташ тегинин аны жиреп чыккан соңку герциндин интрузиясы кошулган жериндеги скарнда катмарча түрүндө жатат. Негизги минералдары: галенит, сфалерит, арсенопирит, халькопирит, пирит ж. б. Кен герцин металлогениялык доордо метасоматоз жолу менен пайда болгон.
Константиноградовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Константиноградовка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Константиноград айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 526 киши. Почта индекси — 453165, ОКАТО коду — 80249820001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Енанга
Енанга — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 190 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Помкэтыль-Кы
Помкэтыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Часелька дарыясынын сол жээгинен 46 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 55 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лебенсраум
Лебенсраум - Немец тилинен которгондо «жашоо майданы» деген маанини билдирген бул түшүнүк Гитлер Германиясынын тышкы саясатындагы олуттуу чакырыгы болгон. Лебенсраум саясаты Гитлердин Версаль чынжырынын бузулушу жана Бир Улут-Бир мамлекет саясатынан кийинки үчүнчү баскычы болуп саналат. II Дүйнөлүк согуштан мурун Германия мурдагы колонияларынан баш тартып, Европада чыгышка карай жайылуу саясатын кабыл алган болчу. Бул саясатка Австрия, Чехословакия, кийинчерээк Польша, Украина жана Балкан жарым аралы да кирген. Бул аймактарды немистер өздөрүнүн «жашоо майданы» деп эсептеп, түздөн-түз же кыйыр түрдө аймакта немис элинин эгемендүүлүгүнүн курулушун максат кылган болчу. Немис элине өз топурактары жетишпестиги жана керектүү тармактары үчүн кеңейүүгө муктаждыгы бар экендиги көрсөтүлгөн. Австрия менен Чехословакия жеңилгенден кийин немистердин көзөмөлүнө өткөн. Польша менен болгон пикир келишпестиктер II Дүйнөлүк согуштун чыгышына себепкер болгон. Согуш маалында немистер Германия, Украина, Балкан жарым аралын каратып алса да, жеңилгенден кийин бүт баарын жоготкон.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Старина (Чубура куймасы)
Старина — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чубур дарыясынын сол жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Барскоон капчыгайы
Барскоон капчыгайы — Тескей Ала-Тоонун түндүк капталындагы ири капчыгайлардын бири. Тескей Ала-Тоонун суу бөлгүч тилкесинен Ысык-Көлдүн түштүк жээгине чейин 60 км аралыкка созулуп жатат. Деңиз деңгээлинен 1608– 3500 м бийикте. Капчыгай протерозой жана палеозойдун кристаллдык тектеринен (гранит, сланец, гранит-диорит ж.б. антропогендик чөкмө тектеринен, төмөнкү бөлүгү болсо, көл жээгиндеги аллювий-пролювий чөкмөлөрүнөн турат. Капталдары тик (60-70° чейин) жана бийик (2 кмге чейин); таманы төр жагында кууш (150-300 м).
Бурмажан
Бурмажан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап, жар тандоодо аты жыйырма экинчи келген Төлөк тагдырына буюрган Б-га үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 418, 425).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Ислэта Виллэдж Пропэр (Нү-Мексико)
Ислэта Виллэдж Пропэр (Нү-Мексико) (Isleta Village Proper) — Нү-Мексико штатынын Bernalillo округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 496 киши. Болжолдуу аянты - 0.7 км². FIPS коду — 35-34760.
Канатпуттар
Канатпуттар (лат. Pteropoda) деңиз үлүлдөрнүн бир түркүмү, буларга эки систематикалык топ кирет: жылаңач канатпуттар (топ) (лат. Gymnosomata), кабыктуу канатпуттар (топ) (Thecosomata).
Майлар
CH2-O-CO-R1 | CH-O-CO-R2 | CH2-O-CO-R3
Майлар липиддерге кирип, углевод, белок менен катар өсүмдүк жаныбар клеткаларынын жана микроорганизмдердин бирден бир компонентин түзөт. Майлардын курамында үч түрдүү кислоталык радикал болот. Көбүнчө стеарин, пальмитин, олеин ж. б. кислоталар кездешет. Майлар сууда эрибейт. Спирттен башка органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Минералдык кислоталар, щёлочтор, ысытылган буу менен иштеткенде майлар гидролизденип, глицерин жана май кислоталарын же алардын туздарын пайда кылат. Майлар суу менен эмульсияга айланат (мисалы, сүт). Жаратылыш майынын курамында мындан башка ар кандай май кислоталары, ошондой эле эркин түрүндө ар кандай аралашмалар да болот. Майларда эркин түрүндөгү май кислоталары, глицериддер, фосфаттар, витаминдер бар. 1300дөн ашуун май белгилүү. Табигый майлар жаныбар жана өсүмдүк майы болуп бөлүнөт. Алар курамы жана физикалык, химиялык касиеттери менен айырмаланып, негизинен катуу жана суюк абалында болот. Мал майлары жаныбарлардын май ткандарынан алынып, каныккан же каныкпаган май кислоталарынын триглицериддеринин аралашмасынан турат. Каныккан май кислоталары көбүрөөк болгондуктан, мал майлары катуу жана эрүү температурасы жогору болот. Алардын курамы ар кандай аралашмадан тургандыктан, турактуу б. эрүү температурасы жок. Майлар суу буусун таасир кылуудан кислоталарга жана глицеринге ажырайт. Бул реакцияны щёлочтун катышуусу менен жүргүзсө, ылдамдыгы жогорулайт. Өнөр жайда самынды алуу­да колдонулат. Гидрлөө реакциясынын жардамы менен майды суюк абалынан катуу абалга айлантса болот. Табигый майларды абада ачык сактаганда кычкылданат. Майлар белоктор жана углеводдор сыяктуу эле бардык жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн клеткаларынын курамында болот. Клеткадагы негизги биологиялык жана химиялык процесстердин жүрүшү майлар менен түздөн түз байланыштуу. Организмде май – күч кубаттын негизги булагы. Адамдын жана жаныбарлардын организминде түрдүү өлчөмдө болуп, энергетикалык мааниси чоң. 1 кг май кычкылданганда 9,3 ккал бөлүнүп чыгат. Май денедеги жылуулукту бир калыпта кармап турат. Курамында органикалык эң керектүү болгон биологиялык заттар, фосфолипиддер, стериндер жана А, Д, Е – витаминдери ж. б. бар.
Аттика
Аттика- Орто Грециянын түштүк-батышындагы байыркы аймак. Байыркы грек уламыштары боюнча, Аттика Афинынын айланасына саясий жактан падыша Тесейдин тушунда бириккени айтылат; чындыгында бул процесс бир нече кылымга созулган.
Б. з. ч. 6-кылымдын башында Афины Аттикада абсолюттуу экономикалык жана саясий беделге ээ болуп турган (к. Афины Байыркы).
Азыркы Грецияда Аттика - ушул эле аталыштагы аймак, борбору - Афины.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Аврелий Виктор
Аврелий Виктор – 4-кылымдагы римдик тарыхчы. «Цезарлар жөнүндө» деген эмгектин автору. Бул китебинде Аврелий Августтан тартып Констанцияга чейин (б. з. ч. 30 – б. з. 360) римдик императорлордун кыскача таржымалдарын чагылдырган.
Кондильяк, Этьен Бонно де
Чыгармалары
Кондильяктын негизги чыгармалары төмөнкүлөр: «Адамзат билимдеринин пайда болушу жөнүндө тажрыйба» (1746), «Системалар жөнүндө трактат» (1748), «Туюм жөнүндө трактат» (1754), «Принц Пармскийди окутуу боюнча сабактардын курсу» (1775), «Логика» (1780).
Философиясынын негизги маселелери
Кондильяктын философиясынын негизги маселелери — гносеологиялык маселелер. Ал Локктун сенсуализмине таянат, бирок аны андан ары өнүктүрөт. Бүткүл адамзат билимдеринин сезимден келип пайда болушу жөнүндөгү сенсуалдык принцип Локк тарабынан аягына чейин толук чечилген эмес деп эсептейт. Кондильяктын пикири боюнча, Локк рефлексияны туюм менен бирдей эле билимдердин өз алдынча булагы катарында карайт, бул болсо туура эмес. Кондильяктыкы боюнча, рефлексия да туюмдай эле тажрыйба аркылуу кабылданат. Кабылдоонун, назар салуунун, ой жүгүртүүнүн бардык көрүнүштөрү, эрк актылары туюмга келип такалат. Анын статуя жөнүндөгү келтирген мисалы кеңири белгилүү. Алсак, ал мындай деп жазат: көз алдыңа статуяны элестет, ал статуя туюмдун бардык ар түрдүү жөндөмдүүлүктөрүнө — жыт сезүү, угуу, даам татуу, көрүү, дене сезими сыяктуу жөндөмдүүлүккө акырындык менен ээ боло берет. Ушуну менен эле бирге ал баардык интеллектуалдык функцияларга да ээ боло берет, эң эле ар түрдүү мүнөздөгү таасирлерди кабылдоо жөндөмдүүлүгүнө да ээ болот. Ошентип, Кондильяк өзүнүн алдына койгон негизги милдет — биздин бардык билимдерибиз жана бардык жөндөмдүүлүктөрүбүз сезимден, тагыраак айтканда, туюмдан кандайча пайда болорун көрсөтүү болгон. Өзүнүн гносеологиясын ал «туюм теориясы» деп атаган.
Тааным тууралуу
Кондильяк тааным жөндөмдүүлүгүнүн генезисиндеги рационалдык концепцияга каршы чыгат жана бул жөндөмдүүлүктүн тубасалыгын таанууга карай болгон ар кандай умтулууну четке кагат. Ал бардыгын туюмдан алып чыгарууга болот деп эсептеген жана муну ал өзүнүн сиңирген эмгеги катарында көргөн. Таанымдын пайда болуу процессин ал төмөнкүчө сүрөттөп жазат: «Биз адегенде кабыл алуудан баштайбыз, андан соң аны боолгоп-баамдайбыз (осознаем). Андан кийин биз кээ бир кабылдоолорду күчтүрөөк баамдай баштайбыз, мындай баамдоо ынтаага (вниманием) айланат. Мына ушундан улам, идеялар байланышып, куралган убактан тартып биз мурда кабыл алган кабылдоолорду баамдап-түшүнөбүз да, өзүбүз ошол кабылдоолорду кабыл алган адам экенибизди баамдайбыз, бул болсо эскерүүнү түзөт. Ал эми жан бирде өзүнүн эстегилерин жандандырып, бирде кайра сактап турганда, жан алардын белгилерин (знаки) гана эскерет (вспоминает) — ал белгилер элестетүү, жөн-жай байкоо, эстөө (воображение, созерцание, память); эгерде жан өзүнүн ынтаа коюусун өзү башкарып турса, анда бул ой жүгүртүү болот. Дал ой жүгүртүү баарын айырмалайт, салыштырат, айкалыштырат, жиликтейт жана талдайт, анткени бул ынтааны (көңүлдү) башкаруунун ар түрдүү ыктарынын дал өзү.
Табийгый ырааттуулуктун жолу менен жүрө мындан келип ой жүгүртүү (суждение), ой-пикир (рассуждение) түзүү, түшүнүк жана булардын баарынын жыйынтыгы болгон — акыл-эс жаралат» [Чыгарм. 1-т. 118-6.].
Кондильяк, биздин идеяларыбыздын кандайча пайда болгонун иликтеп билүүбүз керек, алардын калыптанышынын жүрүшүн баамдап алышыбыз керек, ал эми татаал идеяларды жөнөкөй идеяларга ажыратып бөлүшүбүз керек деп эсептейт. Анализ өзүнө синтездин элементтерин: идеяларды айкалыштырууну жана аларды салыштырууну да камтыйт.
Номиналисттик көз караш
«Эсептеп чыгаруунун тили» (анын көзү өткөндөн кийин жарыкка чыккан) деген эмгегинде Кондильяк сан нукура анализдин формасы болуп саналат деп ойлойт. «2=1+1» деген жөнөкөй сүйлөм ойломдун бүткүл сырын камтып турат жана ал көнүгүүлөрдүн үзгүлтүксүз катарын билдирет деген негизги жобого таянат.
Швейцер Альберт
Швейцер Альберт (1875–1965) – немец-француз протестанты, теолог, дарыгер үчүн Нобель сыйлыгын алган (1953). Швейцер адам дүйнөнү таанып-билүү аркылуу эмес, ал жөнүндө толгонуу аркылуу өзүнө жакындатат деп эсептеген. Адам жашоосунун баштапкы жүйөсү Декар жазгандай cogito ergo тут эмес, андан алдаганча кеңири маанидеги «жашоо – бул – мен жана менин жашоо койнунда жашагым келет» деген дымак болуп саналат. Швейцердин пикири боюнча, жашоого болгон кастарлуу мамиле жалпы эле дүйнөгө болгон көз караштын да, ошондой эле бүтүндөй этиканын да негизи болуп эсептелет.
Ысык-Ата району
Ысык-Ата району - түндүк Кыргызстандын Чүй облусундагы район. Борбору Кант. 125'856 эли бар. .
Курамы
Райондук маанидеги шаарлар:
Райондо 18 айыл аймагы бар :
Бөлүү
Бөлүү (деление) — көбөйтүүгө тескери амал, б. а. берилген көбөйтүндү жана көбөйтүүчүлөрдүн бири б-ча экинчи көбөйтүүчүнү табууга мүмкүндүк берүүчү амал. a санын b санына бөлүү bх=а же хb = а барабардыгы орун алган х санын табуу болуп эсептелет. Мында х — тийинди деп аталат. Белгилениши а/b, а:b же а — бөлүнүүчү, b — бөлүүчү деп аталат. Санды 0гө бөлүүгө болбойт. Эгер а саны bга калдыксыз бөлүнсө, ал а: b деп белгиленет. Бөлчөктү бөлчөккө бөлүү ; n, q0 формуласы менен аныкталат. Комплекстик сандарды бөлүү формуласы менен эсептелет.
Каталондор
Каталондор (өздөрүн каталанс деп аташат) – Каталониянын негизги калкы. Испаниянын түндүк-чыгышындагы эл. Франция, Италия, Түндүк жана Түштүк Америка (Аргентина, Бразилия, АКШ, Мексика, Венесуэла жана Куба) өлкөлөрүндө да жашашат. Жалпы саны 7 млн киши (2007). Каталан жана испан тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери – католиктер. Каталондордун ата-бабалары иберий урууларынан. 12-кылымда каталондордун көбү Арагон королдугунун курамына кирген. 15-кылымда Испанияга бириккен. 18-кылымдын башында испандаштыруу саясатынын натыйжасында каталан тили үй-тиричилигинде эле колдонулуп калган. Каталондор өзүнчө автономия алыш үчүн узак убакыт күрөшүп, анын жүрүшүндө улут болуп калыптанган. Испан Республикасы түзүлгөндөн (1931) кийин, каталондор автономияга ээ болгон (1932). Бирок, франкочулар басып алганда автономия жоюлуп, 1977-жылы кайрадан калыбына келтирилген. Каталондор негизинен дыйканчылык менен кесиптенишип, таштан салынган эки кабаттуу, ошондой эле дубалы топурактан согулуп, шыбалып, акталган, үстү камыштан жантайма чатырчаланган бир кабаттуу үйлөрдө жашашкан. Эркектер ичке же кенен тигилген көйнөк, күрмө, бир түстүү же жол-жолу бар тизеге чейинки кыска шым, булгаары бут кийим, башына кызыл же кызгылт көк түстөгү калпак – барретина, саймаланган чий калпак кийип (Валенсия менен Балеарда эркектер жоолук салынып, капталынан же артынан байлап алган), үстүнө чакмактуу же жол-жолу бар жүндөн токулган шалы жоолук жамынган. Аялдар колуна жең кап – манготс, кыска жеңдүү кофта, ачык түстүү кездемеден тигилген кыска юбка кийип, алжапкыч тагынып, шалы жоолук салынган. Салттуу тамак-ашы – бышкан эт, эскуделья – эттин сорпосуна бышкан кесме, корнадалья – эт кошулган картөшкө жана төө бурчак, паэлья – эт кошулган күрүч, балык, жашылча-жемиштер). Улуттук бийи – сардана, болангера ж. б.
Бөлүү
Г. Лейбниц киргизген
. белгиси Герондо, Диофантта, ал-Хасарда ж. б. жолугат.
Кеңаң туз кени
Кеңаң туз кени Жалал-Абад облусунун Тогузторо районунда, Кең-Аң сайынын башталышында, деңиз деңгээлинен 2200–2300 м бийиктикте. Калыңдыгы 15–35 м болгон нарын свитачасынын туздуу чопо катмарынын арасында калыңдыгы 3 м галит кабаты кездешет. Галит күңүртүрөөк, ири кристаллдуу. Хлордуу натрийдин орточо өлчөмү 65,11%. Запасы С2 категориясы боюнча 175 миң т.
Ритеряй (футбол клубу)
«Ритеряй», Вильнюс футбол клубу (Futbolo klubas Riteriai) — Чоң Вильнюс графтыгына (феодалдык ээлик) кирген.
Стадиону
«Жальгирис» үй стадиону — «ЛФФ» — 2004-жылы ачылган.
Трофейлери
<...>
Бурулкан
Бурулкан — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Буудайкандын аялы. Үмөтөй Семетейге каршылашып келген учурда Б. жөнүндө Каныкей Темиркандын он эки кызынын бири, өзүнүн эжеси экендигин Семетейге айтат.
Азербайжан Советтик Социалисттик Республикасы
Азерий ССР (Советтик Социалистик Республикасы) — КСРБнын курамында болгон мамлекет. Башкалаасы жана ири экономикалык маданий борбору - Бакы шаары.
Аудиенция
Аудиенция (лат. audientia - угуу, кабыл алуу) - эл аралык укукта ишеним жана чакыруу грамоталарын тапшырган же башка учурда мамлекет башчысынын дипломатиялык өкүлдү кабыл алышы. 1815-ж. Веналык жана 1818-ж. Аахендик протоколдор боюнча, Аудиенциядан элчилер гана пайдалана алышат; башка рангадагы өкүлдөрдүн мындай укугу жок. Посол мамлекет башчысынын гана өкүлү деп эсептелгендиктен, ал дайындалган мамлекет башчысынан өзүн кабыл алууну талап кылууга толук укугу бар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Блок Жан Ришар
Блок Жан Ришар - (25.5.1884, Париж -13.3. 1947, ошол эле жер) француз жазуучусу жана коомдук ишмер. «Азоолор» (1910) пьесасын, «Леви» (1912) аңгемелер жыйнагын жазган. Блок Роллан менен бирге «Эроп» аттуу журналды негиздеген (1923). Блок коомдогу оор турмушту сүрөттөгөн «Жүк ташуучу пароходдо» (1924), «Курд түнү» (1925), «Жер жаңгагы менен банандар» (1929), «Сибилла» (1932) аттуу документ повесттердин, искусство менен коомдун карым-катнашын изилдөөгө арналган «Маданияттын жаралышы» (1936) эмгегинин, испан элинин улуттук революциячыл күрөшүнө арналган «Испания! Испания!» (1936) очерктер жыйнагынын, «Тулон» драмасынын (1943) автору. Анын «Москва Париж» (1947) аттуу китеби жана сүйлөгөн сөздөрүнүн жыйнагы («Оккупацияланган Франциядан куралданган Францияга чейин», 1949) Тынчтыктын Алтын медалына татыктуу болгон (1950).
Төмөнкү тимкино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Төмөнкү тимкино — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Кабак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 183 киши. Почта индекси — 453028, ОКАТО коду — 80235823002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Латран конвенциялары
Латран конвенциялары - Рим папасынын укуктук абалын тартипке келтирген Ватикан аттуу мамлекеттин болушун кабыл алган, анын көз карандысыздык статуска ээ жана бейтарап экендигин тастыктаган 1927-жылы бекитилген конвенция.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
The Broadway Album
The Broadway Album - Барбра Стрейзанддын 1985-жылы 5-нобярда Columbia Records лейблынан чыккан студиялык альбому. Бул альбом Стрейзандын карьерасындагы чоң өзгөрүүлөрдүн жышааны болгон. Ал 1971-жылкы Stoney End альбомунан 1984-жылкы Emotion'га чейин негизинен поп-музыка, бий жана рок-музыка жаздырып келген. 1984-жылы ага бир мезгилдерде атак алып келген бродвей музыкасын жаздырууну чечкен. 1986-жылы 13-январда альбом АКШда платина альбом болгон, 1995-жылы 31-январда төрт жолку платина болгон.
Шиншилла сымалдуу келестер
Шиншилла сымалдуу келестер (лат. Abrocomidae) — келес айбандарынын бир тукуму, буларга өкүл катары шиншилласымак келестер (уруу) (лат. Abrocoma), шиншилласымак келес (A. benettii) жана ушундай сыяктуулар кирет.
Катапульта
Катапульта (латынча catapulta, грекче kata – ылдый жана раllein – ыргытуу дегенден) – 1) кыйраткыч нерселерди (жумуру таш, учталган устун, өрттөнмө челек жана башка) чыйратылган серпилгич аркандын жардамы менен ыргытуучу байыркы аскер куралы. Анын ыргытуу алыстыгы 250–850 мге жеткен. Байыркы гректер жана римдиктер катапультаны сепилдер менен чептерди алууда пайдаланган; 2) кемелердин палубасынан кыска аралыкта самолёт, планер жана башка учуучу аппараттарга баштапкы (старттык) ылдамдык берүүчү түзүлүш; 3) зарыл учурда учуп жүргөн учкучту же космонавтты отурган орундугу менен кошо автоматтык түрдө серпип (катапульталап) чыгаруучу курулма. Катапульталанган учкуч же космонавт жерге парашют менен түшөт; 4) механизмдерди сыноодо, катапульталоо ыкмаларын иштеп чыгууда, учкучтар менен космонавттардын ашыкча күч келүүлөргө машыктырууда колдонулуучу жер үстүндөгү курулма.
Тыныбек уулу Актан
Тыныбек уулу Актан (1888 – 1951)
Лаксия (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Тыныбек уулу Актан
Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти, акын, комузчу, чечен, санжырачы, дастанчы жана манасчы Тыныбек уулу Актан 1888-жылы Тянь-Шань районуна караштуу Тегерек-Булак айылында туулган. Ал кадимки Тыныбек манасчынын уулу. Актандын шыгы жаштайынан эле ойгонуп, ага атасы себепкер болгон. Комуз менен көптөгөн элдик ырларды аткарып, өзү да ыр чыгара коюп жүргөн Актан “Манас” эпосунун негизинде “Чоң кошуун”, “Семетей күү” деген күүлөрду жараткан. “Манас” эпосунан “Көкөтөйдүн ашынан” үзүндү, “Семетейден” “Семетейдин жетим калып, Букарга барышы”, “Семетейдин Букардан Таласка келип, Манастан калган мүлктөрдү алып жаткан жери” деген үзүндүлөрдү жаздырып, Кыргыз ССРинин илимдер академиясынын Кол жазмалар фондусуна өткөргөн. Анын варианты эпостун нугунан чыкпаганы менен, өз алдынча көркөмдүүлүккө ээ. Ага мисал катары “Кеңдигин көрсөң Таластай, Келбетин көрсөң Манастай” деген Семетейди сүрөттөөсүн эле алса болот. Белгилүү, көркөм сөздүн мыкты чебери Тыныбек уулу Актандан “Эр Табылды” эпосу да толук жазылып алынган. Анын вариантындагы бул эпос окуялардын толуктугу жана көркөмдүүлүгү менен башка варианттардан айырмаланып турат. Ал 1935-1946-жылдар аралыгында Кыргыз мамлекеттик филармониясында солист болуп эмгектенген. Тыныбек уулу Актан 1951-жылы өз айылында дүйнөдөн кайткан.
Булак: К 97 Кыргыз элинин манасчылары:Маалымдама китеп. – 1-чыг., Түз.: Т.Бакчиев, Р.Исаков. – Б.: Кыргызпатент, 2010 – 96 б.
Лаксия (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бөлчөк
Бөлчөк — бирдиктин бүтүн сандагы барабар үлүштөрүнөн турган сан. Бөлчөк символу менен жазылат, мында p — алымы, q —бөлүмү. Бөлүмү биpдик канча баpабаp үлүшкө бөлүнгөндүгүн, алымы ошол үлүштөpдүн канчасы алынгандыгын көpсөтөт. Бөлчөк биp бүтүн санды (p) экинчисине (q) бөлгөндөгү тийинди катаpы каpалат. p саны q санына калдыксыз бөлүнсө, анда тийиндиси бүтүн сан, ал эми так бөлүнбөсө — бөлчөктүү сан болот. Бөлчөктүн алымын да, бөлүмүн да нөлдөн айыpмалуу биp эле санга көбөйтүүдөн же бөлүүдөн бөлчөктүн чоңдугу өзгөpбөйт. Бөлчөк дуpус бөлчөк, буpуш бөлчөк, ондук бөлчөк деп бөлүнөт.
Лиссабон
Лиссабон,  Лисабон (Lisboa,, Olisipo — Португалиянын борбору жана башкы шаары. Пиреней жарым аралынын түштүк-батыш жээгинде Тежу дарыясынын чатында, Атлантика океанынан 15 км аралыкта жайгашкан. Лиссабон округунун административдик борбору. Калкы 473,6 миң (2010; Чоң Лиссабон агломерациясында 2,6 млн). Эл аралык аэропорту, метрополитен бар. Өлкөдөгү ири порт (жылына 15 млн т. жүк ташылат). Финикиялыктар тарабынан болжол менен биздин заманга чейин 2-кылымда негизделген. 1147-ж. арабдардан португалиялыктар тартып алып, Португалия королдугунун курамына кирген. 1255- жылдан Португалиянын борбору. Кеме куруу, электр-техникалык, химия, нефть ажыратуу, металлургия, текстиль, тамак-аш (анын ичинде зайтун майы, балык консервалары) жана башка өнөр жай ишканалары иштейт. Роман стилиндеги собор (12-к., 18-кылымда кайрадан курулган), готика стилиндеги кармелиттердин монастыры (14–15-к.), 17–18-кылымдын ак сарайлары, Ла Эштрела базиликасы сакталган. ИА, университеттер, музейлер (анын ичинде археологиялык, этнографиялык, диний, көөнө жана заманбап искусство), театр, планетарий бар. Ботаникалык бак, зоопарк уюштурулган. Эл аралык туризмдин ири борбору. Жыл сайын заманбап (1977) жана көөнө (1980) музыка фестивалдары өткөрүлүп турат.
Буракан тоосу
Буракан тоосу – Тескей Ала-Тоонун түндүк тармагы, Ак-суу жана Жерге сууларынын аралыгында. Түндүктүндүк чыгыштан түштүк- түштүк-батышка 23–25 кмге сымал созулуп жатат. Туурасы 5 – 6 км. Орточо бийиктиги 3500–4000 м, эң бийик жери 4716 м (Таштанбек төрбашы чокусу). Тоонун кыры аска-зоокалуу, ири мөңгүлөр бар. Капталдары тик,терең капчыгайлар жана кокту-колоттор көп. Тоонун түштүк (бийик) бөлүгү төмөнкү рифейдин габброди орит, түндүк (жапыз) бөлүгү ордов иктин гранит,гранитди оритин трузия тектеринен түзүлгөн. Шалбаалуу талаа (1200 – 2300 м бийиктикте), бийик чөптүү шалбаалуу карагай токою (2300 –3000 м), субальп жана альп шалбаасы,шалбаалуу талаа (3000–3 300 м), андан жогору субнивалдык жана гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактары мүнөздүү.
Логвиненко Яков Никифорович
Логвиненко Яков Никифорович (23. 10. 1896, Полтава губерниясы, Кобыян уезди, Морковка кыштагы – 9. 4. 1933, Фрунзе) — Кыргызстанда совет бийлигин бекемдөөгө катышкандардан; туңгуч уюшулган Пишпек полкунун командири. 1933-ж. Ташкенттеги Орто Азия мамлекеттик университетин бүтүргөн. 1915-ж. армияга чакырылып, 1-дүйнөлүк согушка калоңун басууга катышкан. Сөөгү Бишкек шаарындагы Эмен багына коюлуп, борбордук көчөлөрдүн бирине ысмы ыйгарылган.
Блок (техникада)
Блок (техникада) - 1) жип, чынжыр, зым аркан айлана боюнча арта салынуучу кобулдуу дөңгөлөк түрүндөгү тетик же жөнөкөй механизм. Механизм менен машинада күч аракетинин багытын өзгөртүү (кыймылсыз блок), күчтөн же аралыктан утуш алуу (кыймылдуу блок) үчүн колдонулат. Арналышына карата багыттагыч, теңсалмактагыч, кыймылдуу (валга айлануу кыймылын берүү үчүн), кыймылсыз түрлөрү бар. Күчтөн же ылдамдыктан утуш алууда жүк көтөрүүчү механизм полиспаст колдонулат; 2) бир нече бирдей бөлүктөрдөн турган, мисалы, ичинен күймө кыймылдаткычтагы цилиндрлер блогу, көп шпинделдүү тестеги (станоктогу) шпинсалмактагыч; в күчтөн утуш алуучу кыймылдуу тетик; г жолдон утуш алуучу кыймылдуу тетик; Р күч. дель блогу; 3) имараттарды курууда жана жолдун бетин асфальт-бетон менен каптоодо колдонулуучу чон өлчөмдөгү таш (бетондон, карападан жасалган).
Кеңдик барит кени
Кеңдик барит кени Нарын облусунун Жумгал районунда, Чаек кыштагынан 65 км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 2500 м бийиктикте. 1958-ж. изилденип, бааланган. Төмөнкү Таш-Көмүр мезгилинде пайда болгон чөкмө катмардын ичинде бариттин калыңдыгы 0,8–1,2 м, узундугу 20–84 м болгон үч тарамы кездешет. Барит өзүнүн химиялык сапаты боюнча А классына тийиштүү жана литопон порошогун алууга жарамдуу. Эсептелген запасы С1 категориясы боюнча 492 т, С2–3463 т, С1+С2–3955 т.
Беш-Өрүк
Беш-Өрүк (Беш-Өрүк) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Москва районундагы айыл. Александровка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 144 киши.
Ауксанометр
Ауксанометр (гр. auxano - өстүрөм жана metreo - өлчөйм) - өсүмдүк* төрдүн жалпы өсүшүн ченөөчү курал. Бул куралда өсүмдүктөрдүн өсүшү чыгырык механизмдеринин жардамы аркылуу ишке ашырылат. Жөнөкөй Ауксанометр горизонталдык окко орнотулган ири догодон турат. Догодогу чыгырыкка бекитилген жебе жип аркылуу өсүмдүккө байланат. Өсүмдүк өсө баштаганда, жиптин салмагы менен жебе белгилүү аралыкка жылат. Жебенин башталыш жана токтогон жердеги сандарын карап көрүп, өсүштү эсептеп чыгарышат. Азыр өсүмдүктүн өсүшүн өтө так өлчөөчү электрондук Ауксанометрлер бар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Боливия
Негизги маалымат
Аянты 1098,58 миң км2. Калкы 9,2 млн (2005); кээ бир маалыматтар боюнча 9,0 млн. Расмий жана сот бийлигинин борбору Сукре, анык борбору Ла-Пас шаары (өкмөт жайгашкан). Мамлекеттик тили испан, аймара, кечуа тилдери. Администрациялык-аймактык жактан 9 департаментке бөлүнөт (табл.). Акча бирдиги боливиано. Боливия БУУнун, Эл аралык валюта фондунун, Америка мамлекеттери уюмунун, Латын Америкасы интеграциялык биримдигинин, Риоде-Жанейро тобунун мүчөсү.
Жайгашуусу
Өлкөнүн 2/3 бөлүгүн дөңсөөлүү түздүк ээлеп түндүк-чыгышты көздөй жайык дарыя өрөөндөрү жатат. Чыгыш жагы Пантанал ойдуңуна өтөт. Батышы менен түштүк-батышында (аймагынын У3) Анд тоолор жатат. Тоолуу аймагынын басымдуу бөлүгүн тоо аралык Альтиплано платосу (бийиктиги 4500 м ге чейин) ээлейт. Батыш Кордильерадан чыгышты карай Сахама тоосу (бийиктиги 6520 м) созулуп жатат. Альтиплано платосунун түштүк жагын бийиктиги 6020 м ге жеткен Кордильера-де-Липес тоосу, чыгышты көздөй Борбордук Кордильера, анын ичинде Кордильера-Реаль (бийиктиги 6550 м Боливия эң бийик чокусу, Анкоума тоосу) тоосу жатат.
Климаты
Тайпак тоонун климаты тропиктик бийик тоолуу, кургак (орточо айлык температурасы 3°С ден 11°С ге чейин, жылдык жаанчачыны 150-600 мм). Анд тоолорунун чыгыш капталдарына ландшафттык бийиктик алкактуулугу (жаан-чачыны 2000 мм ге чейин) мүнөздүү. Чыгышындагы түздүктөрдүн климаты тропиктик (айлык орточо температурасы 17°С ден 28°С ге чейин, жаан-чачын 800-1000 мм).
Суулары
Батышындагы дарыялары Альтипланонун ички алабына (Бени, Маморе, Гуапоре) Чыгышы Атлантика океанынын алабына кирет. Туздуу Койпаса көлүнө Баррас, Лаука жана башка суулар куят. Боливияда суусу мол Бени, Маморе, Гуапоре дарыясы бар. Негизги дарыясы Пилькомайо. Пантанал саздуу ойдуңу менен Парагвай дарыясы агып өтөт.
Тарыхы
Боливиянын аймагында байыртадан эле индей уруулары жашап келген. 2-6-кылымдарда бул жерлерде өнүгүү жогорку деңгээлде болгон. 4-кылымда аларды инктер багындырып алышкан. 1523-38-ж. инктерди испандыктар басып алып, аймакты колонияга айландырган. 1542-жылдан Перу вицекоролдугунун, 1776-жылдан Ла-Плат вице-королдугунун курамына кирип, Жогорку Перу аталып калган. Жогорку Перу Испаниянын Түштүк Америкадагы эң негизги экономикалык борбору эле. Потосидеги күмүш кени ал учурда дүйнөдөгү эң ири кен болгон. Кендерде индей-митайостор милдеттүү түрдө иштешкен. Индейлер колониячыларга каршы айыгышкан күрөштөрдү жүргүзүшкөн (Тупак Амарунун башчылыгы менен болгон көтөрүлүш өзгөчө белгилүү). 1810-26-ж. көзкаранды эместик үчүн болгон күрөштүн натыйжасында Жогорку Перу С. Боливардын аскерлери тарабынан колониялык эзүүдөн кутулуп, 1825-ж. анын урматына көз каранды эмес, Боливия мамлекети жарыяланган. 19-кылымдын ортосунан өлкөгө чет элдик, айрыкча англис капитал келе баштайт. 1879-83-ж. Боливия Чили менен согушуп, территориясынын бир бөлүгүнөн ажырайт да Тынч океанга чыга албай калат. 19-кылымдын аягында Боливияда калай кендери ачылып, бирок аларды чет өлкөлүк монополиялар ээлеп алган. 1932-35-ж. Боливия менен Парагвайдын ортосунда согуштун жыйынтыгында, Боливия Чако аймагында нефть чыгуучу жерлеринен ажыраган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин ар түрдүү аскердик жана саясий топтор арасында бийлик үчүн узак жылдарга созулган күрөш жүргөн. 1952-ж. өлкөдө революция болуп, калай кендери мамлекеттештирилип, агрардык реформа жүргүзүлгөн. 80-жылдардын башында Боливияда саясий туруксуз абал өкүм сүргөн. 1985-ж. шайлоодон кийин өлкө президенттик башкарууга өткөн.
Биздин убакыт
1993-ж. шайлоодо президенттикке талапкерлердин бири да жетиштүү добушка ээ боло албай, Улуттук конгресстин чечими менен Гонзало Санчес Бустаманте де Лосада президент болуп шайланган (2002-ж. кайра шайланган). Ал нефть жана газ тармактарын менчиктештирүүнү баштаган. 2003-ж. көпчүлүк боливиялыктар үчүн агрессор катары саналган, Чилинин аймагы аркылуу газды экспорттоого каршы башталган элдик көтөрүлүштүн жүрүшүндө президент өлкөнү таштап качып кетүүгө аргасыз болгон. Бийликке вице-президент К. Меса келген. 2004-ж. өлкөдө газ жана нефть боюнча элдик референдум өткөрүлүп көпчүлүк добуш менен бул тармактар мамлекетке кайтарылган жана чет өлкөлөргө Перунун порттору аркылуу экспорттоло баштаган.
Колдонулган адабияттар
Ад.: Лукашова Е. Н. Южная Америка. М., 1958; Сашин Г. 3. Боливия: Очерки новейшей истории. М., 1976.
But Not for Me
But Not For Me (кырг. Бирок мен үчүн эмес) - Жорж Гершвин 1930-жылы октябрда өзүнүн "Girl Crazy" мүзиклы үчүн жазган популярдуу баллада. Балладанын сөзүн композитордун бир тууганы - Айра Гершвин жазган. 1930-жылдары баллада анчейин ийгилик жараткан эмес. 1942-жылы гана Гарри Жеймс башкарган оркестр менен вокалист Хелен Форресттин аткаруусунда хит-парадда пайда болуп, он экинчи орунга көтөрүлгөн. Баллада кийинчерээк музыка дүйнөсүндө дал жазз ырчылардын арасында популярдуу болгон.
Май алмашуу жана анын бузулушу
Май алмашуу жана анын бузулушу.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Гольяново (метро бекети)
<mapframe latitude="55.8256" longitude="37.8060" zoom="13" width="400" height="300" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 37.81674385070801,         55.82920331229578        ]      }    }  ] }
Гольяново — Москва метросунун Арбатско-Покровская сызыксындагы станция. Ал Урал түндүк Камчатка жана Курган көчө бойлой, аты уйкаш районунда жайгашкан алынууга тийиш болгон. Бекети 2023-жылы ачылат. Алты айдын ичинде тиешелүү документтерди планын даярдоо.
Боголюбовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Боголюбовка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Константиноград айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 160 киши. Почта индекси — 453165, ОКАТО коду — 80249820003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кең-Кол андалузит кени
Кең-Кол андалузит кени Талас районунда, Талас шаарынан 25 км түндүк-чыгышта, Кең-Кол суусунун башатында, деңиз деңгээлинен 3000 м бийиктикте. 1936-ж. табылган. Эни 2–3 км, узундугу 11–12 км болгон, андалузит минералын камтыган метаморфизм тектеринин топ кабаты, Кең-Кол аляскит граниттеринин интрузиясынын экзоконтактысына тушташ жатат. Мында 3 руда тулкусу бөлүнгөн, алардын биринчисинин узундугу 2 км, калыңдыгы 300 м; андалузиттин өлчөмү 25,5% чейин жетет; калган эки руда тулкусу анчалык чоң эмес. Кендин практикалык мааниси издөө-баалоо иштерин жүргүзгөндөн кийин гана белгилүү болот. № 1 руда тулкусунун болжол ресурсу 75–80 млн т.
Түркмөнстан улуттук жаштар футбол курамасы
Түркмөнстан улуттук жаштар футбол курамасы — Түркмөнстандын 21 же андан жашыраак курактагы футболчулары катыша ала турган, футбол боюнча эл аралык мелдештерде Түркмөнстандын атынан чыгуучу команда    Түркмөнстан жаштар курамасынын көпчүлүк оюнчулары өлкөнүн негизги курамасында ойноп калышат. Башкы машыктыруучусу  Ахмед Агамурадов.
Курама курамы
Шериктештик Кубогу 2015ке чакырылган оюнчулардын тизмеси.
Такова
Такова — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Басандайка дарыясынын сол жээгинен 29 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вольф Христиан
Вольф Христиан (1679–1754) – немис философ-рационалисти, алгачкы агартуучулуктун ири өкүлү, идеологу.
В. Лейбництин окуусунун тарапкери катарында, анын метафизикалык, логикалык, тааным теориясынын жана психологиялык идеяларын кабыл алган. Вольф биринчилерден болуп теориялык менен эмпирикалык, теориялык жана колдонмо билимдерге аныктама берип, аларды ажырата караган.
Ал эми философияны болсо байланыштардын, себептердин жана негиздерин изилдеген илим катарында эсептеген. Вольфтун философия системасында кеңири изилденгени онтология. Саясатта болсо Вольф өзүн табигый укук теориясы менен агартуучулук абсолютизминин тарапкери катарында эсептеген.
Жаныш акын
Жаныш акын (1843-1889) - кыргыз, казак тилдеринде бирдей ырдаган төкмө акын, казалчы. Ал 1843-жылы туулган. Көп жылдар бою казак жергесинде жашап, өмүрүнүн акыры ченде гана Таластын Чат-Базар деген жерге көчүп келген. Анын бир топ чыгармалары жыйналып калган. Жаныш акын элдик эпосторду айткандыгы жөнүндө да маалымат бар. Ал Таласка келгенден кийин деле кыргызча, казакча бирдей акынчылык кылган. Жаныш акын сабатту болуп, диний поэмаларды жазган. Чүй боорунда Чөжө (Жөжө) акын менен айтышкандыгы кеңири белгилүү, аны ээрчип жүрүп, өрнөгүн алган. Жаныш акын 1889-жылы каза болгон.
Селкинчек
Селкинчек – оюндун түрү. Айылдын четине же дарактуу жерге арканды 2 жанаша жыгачка же кыйгач өскөн дарактын бутагына байлоо менен курулган. Бак-дараксыз жерде селкинчектин ордуна алты бакан тебилген. Селкинчек көңүл ачуу үчүн салынган, ыр, бий же шайыр сөздөр менен коштолгон. Селинчек жаш өспүрүмдөрдү шамдагайлыкка, шайырлыкка көнүк-түрүп, денесинин чымыр болушуна өбөлгө түзгөн.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы: энциклопедия окуу куралы. Бишкек, 2003.
Литва
Литва (Lietuva), расмий аталышы — Литов Республикасы (Lietuvos Respublika) – Чыгыш Европадагы мамлекет. Түндүгүнөн Латвия, чыгышынан жана түштүгүнөн Беларуссия, түштүк-батышынан Польша жана Россия (Калининград облусу) менен чектешет. Батышынан Балтика деңизи жана анын Курши булуңу менен чулганат. Аянты 65,3 миң км2. Калкы 3,3 млн (2010). Борбору – Вильнюс. Расмий тили – литва тили. Акча бирдиги – лит. Административдик-аймагы жактан 10 уездге бөлүнөт (к. таблицаны). БУУнун (1991), Европа коопсуздугу жана кызматташтыгы уюмунун (1991), ЭВФтин (1992), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1992), Балтика деңизи өлкөлөрү кеңешинин (1992), Европа советинин (1993), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (2003), Европа союзунун (2004), НАТОнун (2004) мүчөсү.
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2010):
Мамлекеттик түзүлүшү
Литва – унитардык мамлекет. 1992-ж. 25-октябрда Конституциясы кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, 5 жылга шайланат. Литва парламенти – бир палаталуу Сейм. Аткаруу бийлигинин жогорку органы – өкмөт. Литвада көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги партиялары: Мекен союзу – Литва христиан демократтары, Литва социал-демократиялык партиясы, Литва либералдар кыймылы, Эмгек партиясы, Христиан партиясы, Литва дыйкан-народниктер уюму, «Жаңы союз», Литва орустарынын уюму, «Орус альянсы» жана башка.
Табияты
Жээк сызыгынын узундугу 100 кмдей. Жээги негизинен жапыз, кумдуу пляждар, кум дөбөлөр мүнөздүү. Тайыз, өтө тузсузданган Курши булуңу деңизден Курши саяңы аркылуу бөлүнгөн. Литванын рельефине түздүктөрдүн дөбөдөңсөөлөр менен айкалышып жатышы мүнөздүү, бардык жеринде рельефтин мөңгүнүн аракетинен пайда болгон формалары кездешет. Батыштан чыгышты карай дөбөлүү дөңсөөлөр (Жямайта дөңсөөсү, Балтика жалдары, бийиктиги 292 мге чейин) созулуп жатат. Литванын аймагы байыркы Чыгыш Европа платформасынын Орус плитасынын чет жакасында жайгашкан. Нефть, чым көң, доломит, цементтик акиташ теги, чопо, кыш жана керамзит үчүн чопо, айнек жана курулуш куму, бор, гипс, ангидрит, акак (янтарь), жер алдындагы минералдуу суу кендери бар. Литва деңиздиктен континенттикке өтмө климаттуу аймакта жайгашкан. Январдын орточо температурасы батышында –3ᵒСтан, чыгышында –6ᵒСка чейин, июлдуку 17,2ᵒС. Жылдык жаан-чачыны 630 мм. Вегетация мезгилинин узактыгы 169– 202 күн. Дарыялары жыш (бардыгы 750 дарыя), Балтика деңизинин алабына кирет. Эң ири дарыялары: Нямунас (Неман) жана анын куймалары – Мяркис (Меркис), Нярис (Вилия), Нявежис (Невежис), Дубиса, Миния, Шяшупе. Немандын куймаларынан башка ири дарыялары: Вянта (Вента; Балтиканын алабы), Муша (Лиелупенин алабы). Дарыялары кар, жамгыр жана жер астындагы суулардан куралат; кышында орто эсеп менен 3 ай тоңот. Неман дарыясында Каунас суу сактагычы курулган. Литвада 3 миңге жакын көл бар, алар негизинен муздуктун аракетинен пайда болгон. Эң ири көлү – Дрисвяты (Друкшяй), аянты 44,5 км2, эң терең көлү – Таурагиас (тереңдиги 60,5 мге чейин). Ар бир адамдын суу менен жылдык камсыз болуусу 6724 м3.
Өлкөнүн экологиялык абалы жалпысынан канааттандырарлык. Европанын геохимиялык атласынын маалыматы боюнча Литвада эң таза топурак кыртышы таралган. Табиятты булгоочу негизги булактары – Электренай шаарындагы Литва мамлекеттик райондук электр станциясы, Мяжейкяй шаарындагы нефть ажыратуучу завод, башка шаарлардагы жер семирткич чыгаруучу ишканалар, Балтика деңизинин жээгиндеги нефть терминалы жана башкалар. Өзгөчө коргоого алынган табигый аймак Литванын аянтынын 11,5%ин ээлеп, 6 улуттук парк, 3 корук, 30 региондук парктан турат. Курши саяңы Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. 386 табият объектиси (булактар, рельефтин уникалдуу формалары жана башка) коргоого алынган.
Калкы
Литванын калкынын басымдуу бөлүгү (83,4%и) – литвалыктар. Ошондой эле поляк (6,7%), орус (6,3%; 2001-ж. 9,4% болгон), беларусь (1,2%), украин, латыш, немис, еврей, татар жана башка улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын 79%и католиктер, 4,8%и православныйлар. Төрөлүү 1000 адамга 10,5 бала, өлүм-житим 1000 тургунга 13,1 адам (2008). Адам өмүрүнүн күтүлгөн орточо узактыгы 71,9 жаш (эркектердики 66,3, аялдардыкы 77,6 жаш). Калктын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 51,3 адам туура келет. Вильнюс шаарында жана анын тегерегинде, ошондой эле Каунас, Клайпеда уезддеринде калк жыш отурукташкан. Шаар калкы 66,9% (2009). Ири шаарлары: Вильнюс, Каунас, Клайпеда, Шяуляй, Паневежис, Алитус.
Тарыхы
Литва аймагындагы археологиялык эстеликтер таш дооруна таандык (биздин заманга чейин 11–10-миң жылдык). Калк уруулук түзүлүштө жашап, аңчылык, балыкчылык менен оокат кылып, таш, сөөк куралдарды пайдаланышкан. Биздин заманга чейин 2-миң жылдыкта мал чарба, дыйканчылык менен кесиптенген балтика урууларынын ата-бабалары Литва аймагына отурукташкан. Биздин замандын башында уруу жамааты бузулуп, 5–6-кылымда уруулук байланыш аймактык байланыш менен алмашылган, мүлк теңсиздиги жана жеке менчик пайда болгон. 12- кылымдын аягында Литвада алгачкы княздыктар (Лиетува, Делтува, Дайнава, Судува, Скалва, Нальшя, Каршува, Упите жана башка) пайда болуп, кошуна аймактарга кол салып турушкан. 13-кылымдын башында Лиетува, Нальшя, Дельтува, Нярис, Жемайтия жана башка аймактар камтылган жалпы литвалык конфедерациянын түзүлүшү бирдиктүү мамлекеттик бийликтин калыптанышына түрткү болгон. 13-кылымдын аягынан 14-кылымдын аягына чейинки мезгилде Литва мамлекети орус жерлерин каратып, өз аймактарын кеңейтүү менен Литва улуу княздыгы (ЛУК) орногон. Ушул учурда немис рыцарларынын Литва жерин басып алуу жортуулу башталып, алар менен күрөш 200 жылдан ашык убакытка созулган. 1387-ж. Литва католик динин кабыл алган. 1410-ж. 15-июлда Грюнвальд салгылашында (1410) Л. менен Польшанын бириккен күчү Тевтон орденин талкалаган. 1569-ж. Люблин униясы түзүлүп, натыйжада Литва менен Польшанын бирдиктүү мамлекети – Речь Посполита пайда болгон. 15-кылымдын ортосунда Улуу князь совети Пандар радасына айланган. 16-кылымдын башында Пандар радасы менен Сейм мамлекеттин башкы органы болгон. 17-кылымда Литва Польша-Швеция согушуна жана Орусияга каршы поляк интервенциясына катышкан. 1795-ж. Речь Посполита үчүнчү жолу (буга чейин 1772-, 1793-ж. Орусия, Пруссия, Австрия тарабынан бөлүнгөн) бөлүнүп, мамлекет катары жашоосун токтотушуна байланыштуу Литва Орусияга кошулуп, алгач Виленск, кийин Литва губерниясы (1796) түзүлгөн. 1801-ж. император Александр Iнин указы менен Литов губерниясы Литва-Виленск (1840-жылдан Виленск) жана Гродненск губернияларына бөлүнгөн. 1812-ж. июнда Наполеон I Литва губернияларын басып алып, Литов княздыгын (курамына Виленск, Гродненск, Минск губерниялары жана Белосток облусу кирген) түзгөн. 1812-ж. декабрда Литов княздыгын орус аскерлери басып алган. 1831-ж. мартта Литвада орус бийлигине каршы көтөрүлүш башталып, бирок ийгиликсиз аяктаган. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында Литванын коомдук-саясий абалы өзгөрүлө баштаган. 1887-ж. Литвада алгачкы социал-демократиялык кружок, 1896-ж. Литва жумушчулар союзу жана Литов социал-демократиялык партиясы (ЛСДП), 1905-ж. Литва дыйкандар союзу жана башкалар түзүлгөн.
Чарбасы
Өлкө айыл чарба продуктулары менен өзүн толук камсыз кылат. Чарбаларынын жалпы саны 230 миңден ашык, анын 60%тен ашыгы – чакан (5 гага чейинкилер) үй-бүлөлүк фермалар. Айыл чарбага жарактуу жеринин аянты 3,5 млн га (өлкөнүн аянтынын 1/ и), анын 84%и айдоо жер, 14%тен ашыгы шалбаа жана жайыт, 2%тейи көп жылдык өсүмдүктөр. Өсүмдүк өстүрүүчүлүк агр. продукция наркынын 57,6%ин түзөт (2008). Мал чарбасы үчүн тоют өндүрүүнүн мааниси зор. Дан эгиндерин (негизинен күздүк буудай, арпа), картөшкө, жашылча, кант кызылча, мөмө-жемиш, чанактуулар, зыгыр жана башкалар өстүрүлөт. Мал чарбасы сүт-эт багытындагы уй, бекондук чочко, үй канаттууларын асыроого адистешкен. Токой чарбасы өнүгүүдө.
Транспорттук тейлөө
Транспорттук тейлөө, ошондой эле соода, банк-кредиттик сектор, байланыш жана телекоммуникация, туристтик бизнес жолго коюлган. Вильнюс фонд биржасы иштейт. Туризм, анын ичинде маданий-таанып билүү (борборлору – Вильнюс, Каунас), курорттук-ден соолукту чыңдоо (Паланга, Друскининкай жана башка) өнүккөн. 2008-ж. Литвага 4,5 млн турист келген. Мейманкана чарбасы, ресторан бизнеси жана аларга байланыштуу тейлөөлөр өнүккөн.
Литванын транспорттук тармагы Чыгыш – Батыш (анын ичинде Россиянын Калининград облусу менен) жана Түштүк – Түндүк (Борбордук Европаны Балтия, Скандинавия өлкөлөрү менен байланыштырат) багыттарында транзиттик жүк жана жүргүнчү ташыйт. Жүктүн 50%ке жакыны автомобиль, 45%тен ашыгы темир жол, 5%тен ашыгы суу жолдору менен ташылат. Жүргүнчү ташуунун 98%и автомобиль транспортуна туура келет. Автомобиль жолунун узундугу 81 миң км. Литва аркылуу эл аралык маанидеги – Варшава (Польша) – Каунас – Рига (Латвия) – Таллин (Эстония), Минск (Беларуссия) – Вильнюс – Мариямполе – Калининград (Россия), Псков (Россия) – Рига – Калининград – Варшава жана башка автомагистралдары өтөт. Темир жолунун узундугу 1746 км, анын 122 кми электрлештирилген (2009). Негизги темир жолдору: Санкт-Петербург (Россия) – Даугавпилс (Латвия) – Вильнюс – Варшава (Польша), Минск – Вильнюс – Каунас – Калининград, Рига – Шяуляй – Вильнюс – Барановичи (Беларуссия). Деңиз соода флоту 45 кемени камтыйт, анын 6сы чет өлкөлүк кеме ээлерине таандык; 28 кеме башка өлкөлөрдүн желеги менен жүрөт. Жалгыз деңиз порту – Клайпеда. Ички суу жолунун узундугу 441 км; кеме Нямунас дарыясы жана анын куймасы – Нярис дарыясында, ошондой эле Тракайс көлүндө жүрөт. Нефть куурларынын узундугу 500 км. Вильнюс, Каунас, Паланга шаарында эл аралык аэропорттору бар.
Экспорттун 1/ ин нефть продуктулары түзөт; ошондой эле сыртка машина жана жабдуулар, тамакаш, химия, жеңил өнөр жай продукциялары, жыгач жана андан жасалган буюмдар чыгарылат. Сырттан нефть жана нефть продуктулары, минералдык сырьё, машина куруу, химия жана жеңил өнөр жай продукцияларын сатып алат. Ири соода шериктери: Россия, Латвия, Германия, Польша, Эстония, Улуу Британия, Нидерланд. Билим берүү. Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбиялоону, 4 жылдык башталгыч, 6 жылдык базалык (толук эмес орто мектеп), 2 жылдык толук, орто, кесиптик орто (3 жылдык – кесип алуу үчүн, 4 жылдык толук орто билим жана квалификация алуу үчүн) жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Окутуу мамлекеттик мекемелерде акысыз. Калктын сабаттуулугу 99,7%ти (15 жаштан жогору) түзөт. 48 ЖОЖ (анын ичинде 31 мамлекет, 17 менчик) жана илимий мекемелери, Л. ИА, ири музейлери (улуттук, янтарь жана башка) китепканалары бар.
Массалык-маалымат каражаттары
Жалпы элдик ири гезиттери: «Lietuvos rytas», «Respub- lika», «Kauno diena» жана орус тилинде: «Экспресс-неделя», «Обзор», «Литовский курьер» жана башкалар; «Veidas», «Cyvenimo budas», «TV antena» жана башка ушундай сыяктуу журналдары бар. Радиоуктуруусу 1926-жылдан, телекөрсөтүү 1957-жылдан иштейт. 48 радиостанция жана «LTV», «LTV-2» мамлекеттик телеканалдары, «М 1», «М 1+» жана башка менчик радиостанциялары, «ТV 3», «BTV», «LNK» жана башка менчик телеканалдары бар. Улуттук маалымат агенттиги (1920-жылдан) жана башка агенттиктер иштейт.