cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ават, уруу
Ават — ичкиликтер уруулук тобундагы ири уруулардын бири. Айрым санжыралык маалыматтарда "авагат" формасында да айтылып жүрөт. Этнонимдин параллелдери "аба" формаларында алтайлыктардын (телеуттар) жана шорлордун курамдарында бар экендиги маалым. Ават - аба+т; -т мүчөсү бурят-монгол тилдеринде көптүк маанини туюнтат. Байыркы сөз жасоочу мүчөнүн колдонулган, таралган ареалы абдан кенен. Мисалы, тунгус тилдеринде бул мүчөнүн фонетикалык -тан /-тен, манжур тилинде -га/-те, байыркы корей тилинде -тен формаларынын болгондугу белгилүү. Д.Е. Еремеев бир катар далилдүү маалыматтарга таянып, -т мүчөсү уланган түрк этнонимдери монгол тилдеринин таасири астында XIII кылымдан кийин гана калыптанган деген пикирин айтат. Бул уруунун тегин байыркы “аба” уруусу менен параллели катары караса болчудай. “ Аба” - теле урууларынын бири катары Суй династиясынын жыл баяндарында батыш түрктөрдүн мамлекетинин курамындагы уруу болгондугу эскерилет. Аба же абиндер XVI-XVIII кк. бүгүнкү алтай-телеуттарга кошуна жашашып, негизинен мал чарбачылыгы менен кесиптенишерин И. Гмелин жана И.Георги изилдөөлөрүндө белгплешкен. Л.П. Потапов да бул уруунун чыгыш тегин байыркы “аба” уруусу менен жакын байланыштырат. Курамына “аба” уругу кирген алтай-телеуттар этногенетикалык жактан кыргыздар менен жалпылыгы илим чөйрөсүпдө далилденип келет.
Агалдай
Агалдай — "Манас" эпосундагы кейипкер. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Үсөндүн (Көзкаман) балдарынын бири. Ички чыккынчы душман катары сүрөттөлөт. А. табиятынан коркок, бирок айла-амалдуу. Өзүнүн бир туугандары менен бирдикте аталаш агасы Манасты ууландырып өлтүрүп дүнүйөсүн бөлүп алып баюуну, анын аялдарынын бирин алууну көздөйт. Ички душман катарында элдик баатырларга карама-каршы коюлган А-дын образы "Манас" эпосунда ачык элестүү, терс тип катарында иштелип чыккан.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Осмонкул Бөлөбалаев
Осмонкул Бөлөбалаев (1888–1967) - төкмө акын.
Өмүр баяны
Осмонкул Бөлөбалаев 1888-жылы мурдагы Пишпек уездинин Чон-Далы айылында туулган. Осмонкул 12 жашка келгенде айылдык молдодон он жыл окуп, араб тамгасында казакча, татарча чыккан ыр китептерин окуп таалим алат. Революциядан кийин Калык Акиев менен жолугушуп, ырчылык кесибин баштап, Калыктан ырдоону үйрөнөт. 1926-жылы Түркологдордун I съездинде өзүнүн саламдашуусун айтып катышкан. О.Бөлөбалаев 1931-жылы Кыргыз драмтеатрына артист болуп кирип, ырлары басмага чыга баштайт. 1936-жылы Кыргыз мамлекеттик филармониясына которулуп, эл аралап ыр ырдап комуз чертет. 1958-жылы 70 жаш курагында Москвада өткөн кыргыз искусствосу менен адабиятынын декадасында искусство менен адабиятка сиңирген эмгеги үчүн Ленин ордени менен сыйланган. О.Бөлөбалаевдин биринчи китеби 1936-жылы «Осмонкулдун ырлары» деген ат менен жарыкка чыккан. 1958-жылы орус тилинде «Поэма о счастье» китеби жарыкка чыккан. О.Бөлөбалаевдин кыргыз адабияты менен искусствосуна чоң эмгек сиңиргендиги үчүн совет өкмөтү Ленин, эки жолу «Эмгек Кызыл Туу» ордендери, «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалы жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамотасы менен сыйланган, 1942-жылы «Кыргыз ССРинин Эл артисти» деген ардактуу наам берилген.
Жарык көргөн китептери
Орус тилинде
Нооруз манасчы
Нооруз-манасчы (XVII-XVII-кылым)
Эл оозунда айтылып жүргөн маалыматка караганда Нооруз 17-кылымдын орто чени – 18 кылымдын башында жашаган.
Агулук
Агулук — "Манас" эпосундагы кейипкер, Алооке кандын ажайыпканасындагы айбанаттарды багуучу адам. Манас ажайыпкананы аралап көрүп жүргөндө Алооке ишенген жырткыч жаныбарлар Манаска, анын чоролоруна катылбай, А-ту жеп коюшат (Сагымбай Орозбаков, 2. 191).
Нооруз манасчы
Чын-чынына келгенде Нооруз манасчы жөнүндө аябай эле аз маалымат бар, дээрлик жокко эсе десе да болот. Бирок кадимки уламалуу, аттуу манасчылар Келдибек менен Балыкооз дал ушул Нооруз манасчыдан үлгү алган деген маалыматка караганда анын манасчылыгын эскербей, аттап кетүү дегеле мүмкүн эмес. Андан сырткары Тоголок Молдонун:
Агулук
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Нооруз манасчы
“Мурунку келген сөз менен,
Бура салбай жолунан.
Нооруз ырчы ырдаптыр,
Калганын тизип жамгарып.
Барган сайын толуктап,
Уккан адам таң калып.
Нооруздун арка жагынан,
Улап кетти тарыхты.
өз уругу чоңчарык,
Абийир тапкан “Манастан”.
Айтып келген Таластан.
үйрөнгөнүн билбеймин,
Можучулар
Можучулар (лат. Cecidomyiidae) — майда чиркейлердин бир тукуму. Өсүмдүк кабыгын жаралап, тукумдарын салып, чоңоюп, личинкаларга айланганда, буларды ороп торсойгон катуу нерселер өсүп чыгат. Ошону "можу" деп атап, дарылыкка колдонот. Можучулар өсүмдүктөргө зыян келтирүүчү чиркейлер, булардын кыйла түрү бар: датчы можучу (лат. Macrodiplosis dryobia) жана ушундай сыяктуулар.
Кара-Суу (Ат-Башы району)
Анда илгерки Атбаш шаарынын орду болгон Кошой-Коргон шаар чалдыбары жайгкашкан.
Орто кылымдарда бул жерде ири Атбаш шаары болгон. Ал Улуу Жибек Жолунун таманында жайгашкан.
Кара-Суу кыштагы 1920-жылдардын аягында отурукташтыруу жана колхоздоштуруу жүрүмү маалында кайра түптөлгөн.
Кийинчерээк айылдар ирилешкен учурда, 1950-жылдары, бул кыштакка Кара-Суу, Төш-Булак, Кошой-Коргон, Ак-Дөбө айылдары бириккен.
Учурда кыштакта бир орто мектеп, бир музей (Кошой-Коргон ажайыпканасы), жаңы салынган ири клуб, бир китепкана, эки жамы мечит бар.
Бул кыштакта 1000ден ашуун түтүн калк жашайт. Айылда 62 уруунун (маселен, азык, өзүк, сарыбагыш, кыпчак, кушчу, калмак, саяк, ж.б.) өкүлдөрү байырлайт.
Бугубаев Барчынбек Асанбекович
Бугубаев Барчынбек Асанбекович - акын. Барчынбек Бугубаев 1963-жылы 15-майда Кочкор районундагы Көк-Жар айылында туулган. 1981–1988-жж. Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинде окуган. Эмгек жолун университетти бүткөндөн кийин лингвистика кафедрасында иштөөдөн баштаган. 1990-жылдан «Путь к знаниям» («Билимге жол») гезитинин редактору, 1991–1995-жж. Мамлекеттик Телерадиокомпаниясынын көркөм адабият бөлүмүнүн редактору, 2000-жылдан Чүй университетинде эмгектенген. Чыгармачылык жолу 1980-жылы «Жаш ленинчи» журналына жарыяланган «Китеп» аттуу ырынан башталат. 1988-жылдан бери Кыргызстан Жазуучулар союзунун мүчөсү. Кыргыз Республикасынын жаштар сыйлыгынын лауреаты.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Алай искандерасы
Алай искандерасы (Iskandera alaica (Korsh.) Botsch. et Vved.), (Matthiola albicaulis Boiss. var. alaica Korsh.) - Көп жылдык, жыгачтанган бутактуу, көп башчалуу каудекстүү, эски жалбырактардын калдыктары менен капталган, жалбыраксыз, түксүз сабагынын бийиктиги 20 (50) см ге чейин жеткен өсүмдүк. Жыш, майда жабышкак түктүү жана чачыранды чоң тоголок башчалуу безчелер өсүмдүктүн бүткүл турпатын бозомук көрсөтөт. Жемиштүү өркүнү калыңыраак, түксүз, бийиктиги 8-11 см. Жалбырактары тамырына жакын жайгашып, бозомук- жашыл, бүтүн кырдуу, узунча-тескери жумуртка сымал. Гүл коргону сыяга боөлгондой. Желекчелеринин узундугу 20-25 мм, сыя. Саадакчалары жазы сызыктуу, узундугу 6 см ге чейин, туурасы 5-8 мм, жалпайган, учунда эттүү тумшуктуу. Саадакчаларынын бут- таякчаларынын түктүү булалары жок.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Кыргызстан: Алай өрөөнү, Кызылэшме беттери, Кашкасуу суусунун өзөнү.
Өсүү шарттары
Ортоңку жана бийик тоо алкактарынын акиташтуу, чополуу тектери.
Саны
Өтө эле аз.
Чектөөчү факторлор
Жайыттарды малга үнөмсүз пайдалануунун негизинде, аларга күч келип, өсүмдүктөрдүн кайрадан калыптануусуна тоскоолдук кылат.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн популяциясы көп учураган Кашка-Суу суусунун бассейнинде ботаникалык заказник уюштуруу зарыл.
Статусу
VU. Өтө сейрек кездешүүчү кууш эндем түр. Республикада тукумдун жападан жалгыз түрү.
Галозавр сымалдуулар
Галозавр сымалдуулар (лат. Halosauridae) —  океандарда жашоочу балыктардын бир тукуму, буларга галозаврихттер уруусу (лат. Halosaurichthys), галозаврлар уруусу (Halosaurus) кирет.
Агылык
Агылык — "Манас" эпосундагы кейипкер, калмак баатыры. Манастын Орго кан менен болгон согушунда (Сагымбай Орозбаков, 2. 121), Көкөтөйдүн ашында ат чабыштын байгесин талап алууга камынган калмак, кытай баатырларынын катарында аты аталат (Сагымбай Орозбаков, 3. 260).
Үлүштүк инвестициялык фонд
Үлүштүк инвестициялык фонд – инвестициялык үлүштөрдү ачык сатуу жолу менен башкаруучу компания ишенимдүү башкарууга алган инвесторлордун мүлкүнөн, ошондой эле башкаруучу компания ишенимдүү башкаруу процессинде алган мүлктөн турган, юридикалык жакты түзбөгөн өзгөчө мүлктөрдүн тобу. Ү. и. ф. төмөнкүлөргө бөлүнөт: үлүштөрдүн ээлеринин талабы боюнча өзү эмиссиялаган инвестициялык үлүштөрдү сатып алууга милдеттүү инвестициялык фонддор; интервалдык инвестициялык фонддор, алардын инвестициялык үлүштөрү аларды ээлерине мурдатан макулдашылган мөөнөттө, бирок жылына 1 жолудан кем эмес алардын наркын төлөп берүүнү башкаруучу компаниядан талап кылуу укугун берет.
Жуманалиев, Тынчболот Дадыйевич
Тынчболот Дадыйевич Жуманалиев (1955) - кыргыз тарыхчысы, профессор, тарых илимдеринин доктору.
Кыскача өмүр таржымакалы
Тынчболот Дадыйевич Жуманалиев 1955-жылы 14-июлда Кыргызстандын ордо шаары Бишкекте туулган.
1988-91-жылы СССР ИАсынын Чыгыш таануу институтунун Ленинград бөлүмүндө аспирантурада окуган. Ага чейин аталган илимий жайда эки жылдык илимий стажировкада болгон. Уйгур жана чагатай жазма булактарын иликтеген.
1992-97-жылдары Бишкек гуманитардык университетинде иштеген.
2005-жылы декабрда "Теңир-Тоо көчмөндөрүнүн саясий бийлигинин эволюциясы (б.з.ч. 2-к. - б.з.12-к.)" деген темада доктордук диссертациясын коргогон.
Учурда Кыргыз Улуттук Университетинин Чыгыш таануу факультетинин деканы.
Коомдук ишмердиги
2012-жылдын 11-февралында "Кыргыз Тарых Коому" эл аралык коомдук бирикмесинин уюштуруу жыйынына катышкан.
Агынай, эпос каарманы
Агынай — "Манас" эпосундагы кейипкер, Саякбай Каралаевдин вариантында Алмамбеттин жары Аруукенин атасы Каракандын (Каныкейдин атасы) бир тууганы делет. Семетей Таласка кетеринде А-дын Туучунак деген күлүгүн Сарытаз жактырып минип кетет.
Назар Эмил уулу
Эл оозунда аты аталып жүргөн уламалуу манасчылардын бири таластык Эмил уулу Назардын качан төрөлгөндүгү жөнүндө так маалыматтар жок. Бирок анын атактуу манасчылардан экендиги жөнүндө эл азыркыга чейин уламалап айтып жүрөт. Камчынын бир бүлдүргүсүн бир жума айтып түгөтө албаган Назар, Мамбет Чокмор уулу сыяктуу Баатырларга түшүндө эмес, өңүндө жолуккан дешет. Алгач Таластын суусунан кече албай, ар жактагы тегирменге өтө албай турган Назарды кандайдыр бир көзгө көрүнбөгөн күчтөр колдоп ар жакка да, кайра бер жакка да өткөрүп коюшат. Андан көп өтпөй ордо ойноп жаткандарга кезигет. Алыстан кызыгуусу артып, жакындап барганда гана тигилердин опсуз зор адамдар экенин байкап, эси чыга баштайт. Тигилер муну сооротушуп, чокон атууга кошуп алышат. Анан оюндун кызуусу менен аралашып кетет. Оюндан кызыгуусу тараганда кайра кайта берип, артына кылчайса, азыр эле ойноп жаткан ордо да оюнчулар да орду-түбү менен жок болуп калат. Кийинчерээк кайыптарга кезиккенин туят. Бирок бул кайра-кайра кайталанып, Назар үчүн көнүмүш ишке айланып кетет. Ошентип, арты Назардын “Манас” айтып калуусуна такалат. Эл арасында: “Назар Баатырлар менен аралаш жүрөт экен, ал тургай алардын чачын алып берет экен” – деген имиш, анын көзү тирүүсүндө эле айтыла баштайт. Бирок бир сырдуу манасчы аларга жооп кайрыбай өз жомогун айтып жүрө берет. Өз кезегинде дагы бир уламалуу манасчы Түлөбердиден таалим алган Назардын өмүрүнүн аягы да табышмактуу болуп, анын тирүүлөй кайыпка айланып кеткендигин эл бүгүнкү күнгө чейин аңызга айландырып айтып жүрөт.
Агынай, эпос каарманы
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Мариям Буларкиева
Буларкиева Мариям — акын.
Мариям Буларкиева 1937-жылы 1-майда Талас районундагы Козучак айылында туулган. 1959-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн. 1963–1965-жж. Москвадагы СССР Жазуучулар союзунун алдындагы Жогорку адабият курсунун угуучусу болгон. Эмгек жолун 1959-жылы Кыргызокуупедмамбаста редактор болуп иштөөдөн баштап, 1966-жылы «Жаш ленинчи» журналынын катчысы, 1980-жылдан башкы редактору, 1987-жылдан Талас, Нарын, Ысык-Көл, Чүй облустары боюнча Кыргызстан Жазуучулар союзунда адабий кеңешчиси болуп иштеген. 1953-жылдан анын ырлары басма сөздөрдө басыла баштайт. 1958-жылы «Тамчы» деген ат менен алгачкы китеби жарык көргөн. Акындын чыгармалары орус, украин, тажик, өзбек, казак тилдерине которулган. М.Буларкиеванын көптөгөн ырларына обон чыгарылган. 1958-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн» медалы, Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңешинин, ВЛКСМ БКнын жана Кыргызстан ЛКЖС БКнын Ардак грамоталары менен сыйланган. Эл агартуунун отличниги, Кыргыз Республикасынын мадания-тына эмгек сиңирген ишмер. Жазуучу аялдар ассоциациясынын жетекчиси.
Аббасий халифаты
Аббасий халифаты (132/749-656/1258) - Халифатты Умаййилерден кийин 5 кылымдан ашык башкарган экинчи сулале. Бул сулаленин халифалары (башкаруучулары) Мухаммед пайгамбардын агасы болгон Аббас ибни Абдулмутталиб ибни Хашимдин урпактары болуп саналат.
Аббастардын бийликке келиши
Халифалыкта Умеййилердиин династиясы өкүм сүргөн кезде Аббастын урпактары башында баш ийип жүрүп, кийинчерээк, умеййилерге (омаяддарга) каршы көтөрүлүштү баштап чыгышат. Абдулла ибни Зубайрдын тушунда Иракта эл-Мухтар ас-Сакафи атту бирөө пайгамбардын небереси Хусейндин өлүмү үчүн өч алууга чакырып, Мухаммад ибни эл-Ханафинин (Али ибни Абу Талибдин уулдарынын бири) пайдасына үгүт жүргүзүп баштайт. Натыйжада Таифте Мухаммад ибни эл-Ханафиинин ордуна уулу Абдулланын (Абу Хашим) имам болуусун жактап чыккан топ пайда болот. Абу Хашим умеййилерге каршы көтөрүлүшүн баштап, кийинчерээк Аббастын тукумунан болгон тууганы Мухаммад ибни Али ибни Абдулланы Мухаммед пайгамбардын тукумунун бийликке туруусу керектигин айтып, бийликти умаййилерден алууга көндүрөт. Ошентип Мухаммад ибни Али ибни Абдулла аны колдоп, хижранын 100-жылынан баштап умеййилерге каршы үгүткө кошулат. Абу Хашим өлгөндө, анын Сулейман ибни Абдулмалик деген халифа тарабынан ууландырылганы туурулуу ушак тарап кетет. Бирок Абу Хашим өлөрүндө Мухаммад ибни Алиге керээз таштап кетет. Аббастардын үгүтү узак убакытка чейин жашыруун уланат. Аббасийлердин тарапкерлеринен көтөрүлүштө чоң роль ойногону Куфалыктар болот. Ал эми Аббастардын үгүт иштеринин негизги очогу Хорасан эле. Мухаммад ибни Алинин өлүмүнөн (хижр. 124-жылы) кийин кыймылды уланткан уулу Ибрахим ибни Мухаммад хижранын 129 жылында өзүнүн ишенимдүү кишиси, азат кылынган кулу Абу Муслимге көтөрүлүштү чындап баштоого буйрук берет. Ушундан соң Абу Муслим Гератты каратып алат, ошол эле убакта, умаййи бийлиги Абу Муслим аркылуу Ибрахим ибни Мухаммадды туткундашат. Андан кийин Аббастардын кыймылын Абдулла ибни Мухаммад ас-Саффах колго алат. Хижранын 130-жылында болсо Абу Муслим Хорасандын борбору болгон Мервди каратат. Умаййилердин көтөрүлүштү басуу аракети натыйжасыз чыгып, акыркы халифасы болгон Мерван Забедеги салгылашуудагы жеңилүүдөн кийин Харранга, кийин Мисирге качып барып, ал жерден өлтүрүлгөн. Бул окуялардын натыйжасында Халифатты аббастар башкара баштап, алардын биринчи халифасы Абдулла ибни Мухаммад ас-Саффах болот.
Алгачкы Аббасийлер
Өзүнүн ээлөчүлүк жагынан деле эмес, саясий жагынан улуулугу жана маданий гүлдөөсү боюнча алгачкы аббасийлердин дүйнөлүк жана жомоктуу даңк алып келген кылымы халифаттын укмуштуу доору болуп саналат. Азыркыга чейин көптөгөн мусулмандар бул доорду эстөө менн өз демин бекемдеп келишет.
Сулаленин негиздөөчүсү Абулаббас ас-Саффах (750—754) кылгандарынын сереби боюнча XI Людовик менен салыштырылса, Эл-Мансур (754—775) мамлекетти жана финансыны укмушту күчөтүүчү болгон. Берешен Эл-Махди (775—785), Эл-Хади (785—786), Харунур-Рашид (786—809), Эл-Амин (809—813), Мамун (813—833), Эл-Мутасим (833—842) жана Эл-Васик (842—847) деген халифалар болгон.
755-жылы качып кутулган умаййи I Абдуррахман Испанияда Кордова эмиратын негиздеген, 929-жылдан баштап бул өлкө расмий түрдө "халифат" деп аталган (929—1031). 30 жылдан кийин Али халифанын чөбөрөсү болгон Идрис аббасийлер менен да, умаййилер менен да каршы болгондуктан, Мароккодо борбору Тудга шаары болгон Идрисийлердин сулалесин негиздеген (785—985).
Аббастардын бийликке келишинен кийин алар менен Алийлердин (Али ибни Абуталибдин урпактары) тараптарлары ортосунда конфликт башталып, башында репрессиялар да болуп өтөт. Бирок кийинки мезгилдерде аббасий халифаларынын алийлер менен жакындашкан учурлары да болгон. Алийлер дагы пайгамбарга тууган болгондуктан, аларды колдоочу кишилер аларды бийликке чыгарууну көздөшкөн. Албетте, бул жагдай башкаруучу бийликке жакпаган жагдай эле. Аббастардын мезгилинде, ошондой эле, иран маданиятынын халифалыктагы таасиринин күчөшү көрүнөт. Аббасийлердин башкаруу мезгили 4 доорго бөлүнөт: Башкача айтканда, алгачкы аббасийлердин күчөгөн мезгили алардын алсыроо мезгилине айланган. Алар түрк аскерлеринин башкаруу таасиринен улам чыныгы бийликке ээ боло албай калышкан. Ошол эле убакта Арабиядагы халифалыктын тез жоюлуу процесси башталган эле. Мындан кийин аббасийлер формалдуу түрдө халифа аталып, бирок чынында башкалардын бийлиги астында; алгач персиялык империя (дейлемиттик) Бувайхтардын (Буийлер), кийин түрктөрдүн Селжук империясынын бийлигинде болгон. Селжукийлер кулаган соң Аббасий халифалыгы, дагы 60 жылдай жашаган. Акырында монгол жортуулчусу Хулагу хан тарабынан талкаланган.
Бул кыйроодон кийин Сириянын жана Мисирдин мамлүк султандары Аббасийлер династиясынын калган өкүлдөрүн өздөрүнө чакырып, формалдуу түрдө халифатты тирилтишет. 1517-жылы осмон султаны I Селимге, акыркы аббасий халифасы болгон Мутаваккиль Осмон султандарына өзүнүн Халифалыкка болгон укугун өткөргөн.
Үлүштүк менчик
Үлүштүк менчик – жарандык укукта ар катышуучунун үлүшү аныкталган жалпы менчик. Эгер Ү. м-тин катышуучуларынын үлүшү мыйзам жүзүндө аныктоого мүмкүн болбосо жана анын катышуучуларынын макулдашуусу аркылуу белгиленбесе, анда алар тең үлүштөш болуп саналат. Акы төлөп ажыратууда сатып алуу укугунун үстөмдүүлүгү жөнүндөгү укук ченемди сактоо менен, Ү. м-тин катышуучусунун өзү каалагандай сатууга, белекке берүүгө, мурастоого, күрөөгө коюуга ж. б. таризде колдонууга акысы бар.
Лацис Вилис Тенисович
Лацис, Вилис Тенисович (29. 4 (12.5). 1904, азыркы Рига шаарынын чегиндеги Ринужи кыштагы – 6. 2. 1966, Рига) – латыш жазуучусу, мамлекеттик ишмер, Латыш ССР Эл жазуучусу (1947). Чыгармалары 1921-жылдан жарыялана баштаган. Туңгуч чыгармалары: «Канатсыз куштар» үчилтиги (1931– 33), «Балыкчынын уулу» (1–2-т., 1933–34), «Жер жана деңиз» (1938) романдары. Кийин латыш элинин социализмге келүү жолун кылдат баяндаган «Бороон» (1945–48; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1949) жана «Жаңы жээкке» (1950–51; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1952) романдарын жараткан. Жети Ленин, 1-даражадагы Ата Мекендик Согуш ордендери менен сыйланган.
Чоңбаш манасчы
Чоңбаш манасчы (XVIII-к.)
18-кылымдын залкар жомокчусу Чоңбаштын таржымалы жана чыгармачылыгы тууралуу так маалымат жок. Кадимки Тыныбек жомокчунун устаты, өз доорунун эң көрүнүктүү манасчыларынын бири Чоңбаштын өз аты Нармантай. Башынын чоңдугунан улам жогоркудай ылакап атка ээ болгон.
Чоңбаштын манасчылыгы тууралуу маалыматтар сакталган эмес. Андан таалим алган Тыныбек гана, Чоңбаш кандай ырчы эле дегенде: “Чоңбаш кыргыздын эң алдыңкы жомокчуларынын бир эле. “Чоңбаштын жомогу ай!” дегенде элдин оозунан көк түтүн буркурайт эле!”- деп тамшанып алчу дешет. Ал тургай, айтылуу Келдибек менен Акылбекти “Чоңбашчалык ырчы эмес экен” – деп, Тыныбек өз устатынын өнөрүн жогору баалачу дейт. Буга караганда, тулпар манасчылар Келдибек менен Акылбектен өнөрү аша түшпөсө да, ошолорго теңтайлашкан, өз учурунун беделдүү манасчыларынан болгону айныксыз.
"Манас" эпосу. Сагымбай Орозбаковдун варианты
«Манастын» окуяларынын кенендик чеги, ар кыл мүнөзү чыгарманын сюжеттик нугунан да таасын көрүнөт. Сагымбайдын варианты боюча эпостун кыскача мазмуну бул түрдө: бийлиги көп жерлерге жетип, акылмандыгы, баатырдыгы менен атагы алыска кеткен, достору сыйлап, душмандары жалтанган элинин туткасы Ногой кан (С. Каралаевдин варианты боюча Каракан. Түрдүү варианттарда айрым каармандардын ысымдары башка-башка аталуу эпостогу салттык белгилердин биринен) кайтыш болгондо анын ордун баскан мураскорлорунун жөнсүздүгүнөн пайдаланып, мурдатан аңдышкан душманы кытайлар кыргыздарды басып алып, жерин ээлеп, баш көтөргөндөрдү кул-күңгө айлантып, Ногойдун тукумдарын таратып туш-тушка сүргүнгө айдайт. Эл тентип, азып-тозуп, ордунда калгандар адамдан салык төлөп, күнкор турмушка баш ийип, өтө оор абалда калышат.
Алтайга айдалып барып, эгин айдап, алтын-күмүштүн кенин казып, калмактарга малай жүрүп жан сакташкан кыргыздардын арасындагы Ногойдун кенже уулу Жакып Бөйөн, Чаян дегендерге малай жүрүп, иши жаккандыктан, Чаян кызы Бакдөөлөттү токолдукка берет. Жакып ага чейин аталаш агасы Чыйырдынын жесири Шакан аттуу жеңесин алган экен. Бөйөн, Чаяндын көзү өткөн соң Жакып эсепсиз байыйт. Жашы элүүгө чукулдап, бирок эки аялынан бир да перзент көрбөй, көзүм өтсө мынча көп мал-мүлк кимге калат деп, убайым тартып, бала тилеп, кудайга зар айтып, мазар тайып, жер кыдырып жүрөт. Акыры Жакып жана анын аялдары жышааналуу түш көрүшүп, ошондон кийин өлгөн күйөөсүнүн аты менен Чыйырды аталып кеткен Шакандын боюна бүтүп, ал жолборстун жүрөгүн күсөйт. Калмактын Кара аттуу мергени аткан жолборстун жүрөгүн алдырып жеп, талгагы канган Чыйырдынын ай-күнү жетип, тогуз күнү толготуп жатып эркек бала төрөйт. Бала төрөлгөн учурда Жакыптын жылкысындагы жорго боз айгырдын үйүрүнөн эркек кулун туулуп, аны Жакып ырым кылып баласына арнайт.
Балалуу болгонуна кубанган Жакып чоң той берип, балага Манас деген ат коюлат. Манас жашынан өзгөчө тентек чыгып, ал тогузга келгенде катыксын, бар-жокту билип түшүнсүн үчүн ата-энеси козу кайтарт деп өз койчусу Ошпурга малайлыкка беришет. Козу кайтарып жүргөн Манаска кырк чилтен келип жолугуп, башыңа кыйындык иш түшсө жардам беребиз деп, убада кылышат. Ошпурдукунан баласын алып кеткени келген Жакып Манасты ээрчитип үйүнө бара жаткан жолдо жер коруган калмактар жолугуп, жылкыларың корук жерге кирип кетиптир дешип чыр чыгарып, чатакта атасын тегеректеп алып сабап жатышкан калмактардын бирин Манас укурук м-н чапса ал өлүп калат. Манжулук калмактар кун алабыз деп туш-тушка кабар айттырышып, чогулуп келген көп кол Жакыптын жылкысына тийишет. Жакыпка ошол чөйрөдөгү кыргыздар, казактар жана башка уруу, эл өкүлдөрү жардамга келишип, согушта калмактар жеңилет, жоого жеке кирип кол салган жаш Манас биринчи жолу эрдик көрсөтүп, оозго алынат. Манастан жеңилген алтайлык калмактар кытайлардын башкы каны Эсенкандан тартып туш-туштагы өз тарапкерлерине буруттардын арасынан Манас аттуу тың бала чыгыптыр, тез жоготуу керек деп кабар жиберишет. Манастын даңкын угуп көп колу менен келген Нескара, тың чыккан баланы байлап келгиле деп он бир дуу-ду атанышкан уйгур кандары жиберишкен он бир чыгаан балбан жаш баатыр жана анын тарапкерлеринен жеңилишет. Манас ошондой эле Эсенкандын соодагер түрүндө жиберген атайын адамдарын жеңип, алар алып жүргөн көп дүнүйөлөрүн элге таратып берет.
Жакып менен коңшу жашаган, уулу Манастын жакшылыгын көрүп, ымаласын кошкон ошол аймактагы кең Алтайдын ою-тоосун байырлаган кыргыз, казак, калмак, манжу элдеринин көптөгөн уруу өкүлдөрү чогулушуп, жообуз көбөйүп, айланабыздагы кытайлардын далайы менен касташып калдык, эндекей жатыш болбойт, биримдешип, кандуу журт бололу дешип, жаштардын сунушу б-ча Манасты кан көтөрүшөт. Таятасы Эштек менен учурашып келгени бараткан Манас кыргыз элин кылычтап кырып, баатырынын башын канжыгага байлап кетиш үчүн атайын камданып, жүз он миң кол менен келе жаткан он бир дуу-дунун көп колуна жолугуп калат. Эштек таятасы м-н анын уулу Жамгырчынын жана сары ногой элинин жардамы менн теңдешсиз жоону-тынчтык бербей кол салып турган уйгурларды баш көтөргүс кылып жеңет. Согушта колго түшкөн Кайып даңдын баатыр кызы Карабөрктү жактырып калган Манас кыз атасы м-н жарашып, ага үйлөнөт. Он бир дуу-дуга каршы согуштарда Манаска ж-а анын колуна касиеттүү адам Жаангер кожонун уулу Билерикти туткундан бошотууга аттанган катагандардын каны Кошой баатыр жардам берет. Манастын сунушу боюнча ата-бабанын туулуп-өскөн мекени Ала-Тоону калмак-кытай баскынчыларынан бошотууга кол аттанат. Көп кол кыргыз жерине жетип, Текес, Орго, Чүйдөгү Акунбешим шаа, Ташкендин каны Панусту жана башка жеңип Алтайга кайтат, жыл өткөрүп кеңеш куруп, көпчүлүктүн каалоосу менен Ала-Тоого көчүп келишет. Манас өз айылы м-н Азиреттин кара тоосунун этегине жайланышат.
Элинен качып чыккан Алмамбет аны күтүп жаткан Көкчөгө келип кошулуп, аны ээрчип казактарга барып туруп калат. Марттыгы, калыс-адилеттиги, терең акылы м-н элге бат алынып, кадыр-баркы өсөт. Аны көрө албаган Көкчөнүн жигиттери Акеркеч менен Алмамбеттин көңүл жакындыгы бар деген жалган ушак чыгарышып, ала көөдөн Көкчөнү аракка мас кылып көкүтүшөт. Көкчөдөн тентиген качкын, калмак кул деген сыяктуу катуу сөздөр угуп, көңүлү иренжиген Алмамбет андан кетип, уу уулап талаада жүргөн Манаска кокусунан жолугат. Алмамбеттин кабарын мурда уккан Манас аны зор урмат менен тосуп алып, экөө Чыйырдынын эмчегин ээмп тууган болушат. Алмамбеттин келгенине кубанган Манас көп эл чакырып, чоң той берет. Мурдагы алган аялдары Карабөрк м-н Акылай өзүнө тете жар болбой жөнсүз чыгып калганына нааразы болгон Манас атасы Жакыпка элден тандап жакшы кыз таап алып берип аталык милдеттен кутул деп доомат айтат. Уулуна ылайык кыз таппай, көп жерлерди кыдырган Жакып акыры Кыйба шаарынын каны Атемирдин кызы Санирабиганы жактырып, куда түшүп, көп калың төлөп, Манасты салтка ылайык үйлөнтөт. Кандын никейине өттү деген сөздү кыргыздар түшүнбөй калып, Санирабиганын аты Кан Никей экен деп ойлошуп, Манастын жаңы алган аялы Каныкей атыгат. Каныкейдин жанындагы нөкөр кырк кызга кырк чоро үйлөнөт. Алмамбет кайыптардын канынын кызы Аруукени алат.
Манас үйдө жокто айылга Көзкамандардын көчү келет. Кабар уккан Каныкей тосо барып учурашып, өрүлүктөйт. Казаттан кайткан Манас жаңы келген туугандарынын кубанычына чоң той берип, аларга энчи бөлүп, кирер үй, киер кийимине, урунар казан-аяк идишине чейин бүт жаңылап зор урмат көрсөтөт. Ага карабастан Көзкамандын балдары Манаска кастык ойлоп, эбин таап аны тындым кылып, кандык ордун, малы-мүлкүн ээлеп алмакчы болушат. Ушул арада батыш тарапка жортуул, Алмамбеттин сунушу б-ча Айган менен уруш сыяктуу чакан эпизоддор да бар. Манаска айтпай аң уулап, жер чардап, жоо жолукса чаап олжо алып келебиз дешип аттанган кырк чоро батыш тарапка барып, аарылар деген элге жолугуп, арттан жете барган Манас менен кошулуп аарыларды жеңип олжо алып кайтышат. Айган м-н согушта жеңилген жоо тартуу тартып жарашышат. Ошол Айганга барган жортуулдан кайра келе жатканда Көзкамандар Манасты кырк чоросу менен алдап конокко чакырып, ичкен аштарына уу кошуп берип баарын уулантат. Кайыптардын жардамы менен аман калган баатыр оорудан айыгып, чоролорун ээрчитип элге кайтат.
Көзкамандар өз ара чатакташып, бирин бири өлтүрүп, бүт кырылып жок болушат. Ушундан кийин элде ичи бузук, ыркы жок туугандарды көзкамандарча бычакташкыла деген ылакап сөз калат.
Эсепсиз бай адам Көкөтөй кан карылыгы жетип, катуу ооруп өлөрүндө жакындарын чакырып, Түлкүнүн кызы Канышайды алганы күйөөлөп кеткен уулу Бокмурунга ал келгенде айткыла деп керээз сөздөрүн айтат. Көкөтөй керээзинде уулум Бокмурун чоң дүрбөөн кылбай эле мени жөнөкөй көмсүн, аш берем деп ат жеткен жердеги белгилүү кан, баатырларга кабар жиберип убара болбосун, бирок эсепсиз көп малым, батпаган алтын-күмүшүм, өтө көп өлүү дүнүйөм калды, атанын мүлкү балага мүлк болбойт, анын өз тапканы бар, ырыскысы башка, ушуну ойлонсун, не болгон күндө да уулум мени көмөрдө иним Манас менен кеңешсин дейт. Көкөтөйдүн көзү өтүп, кайындарынан келген Бокмурунга атасынын керээзин угузушат. Ал Манаска барып кеңеш сураса, баатыр атаң акылман адам эле, сөзүн кайманалап айткан тура. Анын кылба дегени ушундай кыл деген сөзү. Атаңды өзгөчө ардактап көм, артынан камданып туруп мурда-кийин болуп көрбөгөн чоң аш бер, дүнүйө табылат, мен сага жардамдашамын дейт. Бокмурун атасын ардак менен жайына коюп, үч жыл камданып аты белгилүү адамдарды бүт чакырып чоң аш берет. Аштын оюн-шоок салтанаттары да өзгөчө болот. Байгенин көбүн кыргыздар алышат. Ашты Кошой бийлеп, Манас башкарат. Өздөрүн Манаска тең ата эсептешкен кыргыз урууларынын бир катар кандары ал ашты эч кимге кеңешпей жеке башкарганына ичтери тарып, чыр чыгармак болушканда Кошой арага түшүп, дос-кас бүт чогулган калың топто чыр чыкканы жакшы эмес, аш тынч өтсүн, кийин өзүм Манас канкорду басып берем деп тыйып коёт. Аш тарап, бир жыл өткөндө кандар чогулуп «Кошойго убадаңыз кана?» – дешип барышса, ал «карыган адамды шылдың кылбагыла, чогулуп барып алыңар жетсе Манасты кыйрата бергиле» – деп тоготпой жатып алат. Кошой бизди алдаптыр деп кандар өзүлөрүнчө кеңешип, конокко барабыз, күт же конокко кел дешип Манаска элчилер жиберишет. Максаттары Манас келгиле десе көп адам м-н барып жүдөтүп, салтты буздуң, жакшылап күтпөдүң деп шылтоолоп басмырлоо, эгер конокко келсе бирден-экиден бөлүп алып, ыза көрсөтүү эле. Кандардын элчилерине Манас туура кырк күндө көп адам м-н келгиле деп жооп берет. Манастан коркуп, чочулаган кандар шашылыш камданып, ар бири өзүнө тиешелүү колун алып, айткан күнү келишет. Келген элди кырк чоронун сакалдуулары бөлүп кетип, жаштарга, ал эле эмес Манастын өзүнө да конок жетпей калат. Муну көргөн кандар Манаска алы жетпесин түшүнүшүп, эми кантер экенбиз деп убайым жеп чочулашат. Эмнеге келдиңер? деген суроого кандар ачык жооп бере албагандыктан, Манас аларга мынча көп адам жыйылып келген экенсиңер, жөн эле тарап кетпей көчмөндүү жообуз Коңурбай калчага каршы аттаналы деп сунуш кылат. Кандар каршы боло алышпайт. Колго Бакайды кан көтөрүп, Алмамбетке жол баштатып Бээжинге Чоң казатка (Сагымбай боюнча «Чоң чабуул» делет) аттанышат. Узак, татаал жол басып, кытай чегине жакындап, колду оорукка калтырып, төрт баатыр (Алмамбет менен Сыргак алгач жөнөп, Манас менен Чубак алардын артынан жете барып кошулат) чалгынга барышып, кытайлардын көп жылкысын тийип жөнөшөт. Артынан куугун келип, көп эл катышкан кыргындуу согушта кытайлар тарап жеңилип, алар тартуу тартып, эки эл жарашат.
Үлүштүк милдеттенме
Үлүштүк милдеттенме – бирнече кредитор же карызкор катышып, андагы ар кредитор анын аткарылышын талап кылууга акысы бар же андагы ар карызкор башкалар менен бирдей үлүштө милдеттенмени аткарууга милдеттүү болгон милдеттенме.
Ажар
"Ажар" - Касымалы Баялиновдун повести.
1916 жылы Үркүндө Кытай жергесине качууга мажбур болгон кыргыз элинин тагдырын башкы каарман - Ажардын тагдыры аркылуу чагылдырат.
Агынек
Агынек — топоним. Айчүрөккө күйөөлөп бараткан Семетей Оогандын каны Акундун шаарына дүрбү салып, нөкөр кыздары менен Үргөнчтүн боюна келип күтүп жаткан Айчүрөктү көргөн бел (Саякбай Каралаев, «Семетей», 2. 42).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Гамбузия сымалдуулар
Гамбузия сымалдуулар (лат. Poeciliidae) —  тайыз сууларда жашоочу майда балыктардын бир тукуму, буларга кидик гамбузия (лат. Gambusia affinis) да кирет.
Литвинов чегендири
Литвинов чегендири (Rhodiola litwinowii (Boriss.)) - Көп жылдык чөп өсүмдүк. Тамыры жоон, жогору жагынын жоондугу 2 см ге жетет. Тамыр сабагы көп муунактуу, кубаттуу, үстү көп эмес сандагы эски сабактары жана чел кабыктай, үч бурчтуу-жумурткадай жалбырактары менен жабылган. Көп сандаган сабактарынын бийиктиги 10-17 см, тик өйдө өсөт, жалбырактары жыш. Жалбырактары кезектешип жайгашкан, жалпак, узундугу 1-1,5 см, туурасы 0,3-0,5 см, эллипстей, учу тегерек, түбү үч бурчтуктай, жогор жагы теңдеш эмес тишчелүү, төмөн жагы тегиз жээктүү. Топ гүлү жыш жана көп гүлдүү. Гүлдөрү 4-5 санда, эки үйлүү. Гүл саптары гүлүнө тең же андан кыска. Чөйчөкчөлөрү ланцеттей, учу тегерек. Желекчелери ланцеттей, аталыгы желекчелеринен узун, сары томолок келген чаңдагычтуу. Мөмөсүнүн учу узун учтуу.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Июнң-июлң айларында гүлдөп, июлң-августта мөмө байлайт. Уругу аркылуу көбөйөт. Жалпы жана өлкөдөгү таралуусу. Монголия, Жунгар, Кашгар; Тянңшанда: Кыргыз, Талас, Чаткал, Фергана тоо кыркалары; Памир-Алай: Алай жана Түркстан тоо кыркалары.
Өсүү шарттары
Таш-шагылдуу топурактар, эшилме шагылдар, мөңгүлөрдүн жээктери, бийик тоо алкактарындагы ашуу жерлер.
Саны
Азайып бара жатат.
Чектөөчү факторлор
Чарбачылык иш-аракеттер. Атайын өстүрүү. Маалымат жок. Уюштурулган коргоо аракеттери. Атайын коргоо чаралар иштелип чыккан эмес.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн популяциясынын абалын аныктап, тийиштүү коргоо чараларын уюштуруу.
Статусу
LC. Чарбачылыкта кеңири колдонулган, чачыранды таралган түр.
Үлүштүк мүчө төгүмү
Үлүштүк мүчө төгүмү – кооператив жана башка уюмдун мүчөсүнүн үлүштүк төгүм коруна акчалай, ошондой эле мүлк түрүндөгү төгүмү. Ү. м. т. милдеттүү же кошумча болушу мүмкүн. Ү. м. т-нүн өлчөмү алардын алган кирешелеринин бөлүнүшүнө үлүшчүлөрдүн катышуусуна тикелей таасир тийгизет.
Григорий Палама
Палама Григорий (1296–1359) – византиялык жана чиркөө ишмери; исихазм мистикалык окууну системалаштырган, ал аскет-исихаст экстаз абалында түздөн-түз кудайдын нурун сезип-баамдайт деген тезисти жактаган.
Григорий Паламанын антропологиясы татаал психологиялык байкоону өзүнө камтыйт. Анын идеалы – адам Кудайдын кудурети сыяктуу касиетке ээ. Григорий Палама кийинки византиялык мистикалык салтка зор таасир тийгизген.
Нарикбай(поэмасы)
“Нарикбай" – поэмасы ногой, казак, каракалпак, башкыр, Крым, Казань татарларында жана кыргыздарда да айтылат.
Нарикбай чет өлкөдө
Жогоруда саналган элдерде “Эр Чоро”, “Шора”, “Шора баатыр” аталса, бизде негизги каармандын бири Нариктин атынан “Нарикбай” делет. Чоро – тарыхта болгон адам, Крым хандыгынын князы. Карамзиндин летописинде Казандагы согушта Крымдан келген Чоро дегендин 1546-ж. өлтүрүлгөндүгү маалымдалат. Айрым тарыхый материалдарга караганда, Крым, Казань хандыгындагы жергиликтүү князь төрөлөр менен орус империясынын ортосундагы чыр-чатакка да катышы болгон. Ушундай себептерден улам изилденбей келген. “Нарикбай” поэмасынын казак, башкыр, ногой, татар, каракалпак, чуваш элдеринде бир канчадан варианттары жана Шоро баатыр жөнүндөгү ыр, аңыз, аңгемелер жолугат. Алардын бардыгы Карим уулу Чоронун айланасындагы окуяларга байланыштуу. Ар бири өз ара жалпылыгы, айырмачылыгы, өз алдынчалыгы менен фольклордук чыгарманын жүгүн көтөрүп турат.
Нарикбай кыргыздарда
Ал эми кыргыздарда айтылышында 16-кылымдагы тарыхый жана биографиялык окуянын изи да калган эмес. Тарыхый адамдын ысымы гана сакталып, түп-тамырынан өзгөрүп, уруучулук, феодалдык түзүлүштүн ички карама-каршылыктары өз ара араздашып, бытыраган кыргыздардын калмак төбөлдөрүнүн баскынчылык жортуулуна каршы биригүүгө умтулуусу алардын азаттык күрөшү “Нарикбайдын” идеялык мазмунун түзөт. “Нарикбай.” поэмасы көбүнчө Кыргызстандын түндүгүндө жана Талас өрөөнүндө казактар менен коңшулаш аймакта айтылат. Т. Сатылганов “Наркан” деген ат менен айткан. Бул тууурасындагы маалымат К. Кожобековдон жазылып алынган. Мындан сырткары ары толук жана көркөм варианттар Т. Сырдыбаев менен С. Чойбековдон жазылып алынган тексти илимий баш сөзү менен “Эл адабияты” сериясынан жарык көрдү.
Кыргыз Республикасынын Ч. Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгы
'''Кыргыз Республикасынын Ч. Айтматов атындагы мамлекеттик жаштар сыйлыгы''' — салттуу, адеп-ахлактык, маданий көөнөрбөс баалуулуктарды өркүндөтүү менен сактоого жана жаш муундарды рухий жактан тарбиялоого, гуманизм, демократия принциптерин бекемдөөгө кошкон өзгөчө салымы, адабият менен журналистиканын мыкты чыгармалары ж. б. үчүн жаш жарандарга ыйгарылуучу сыйлык, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2000-жылдын 23-августундагы №514 токтому менен бекитилген. Сыйлык ыйгарылган лауреаттарга лауреаттын диплому, атайын байге жана 45 миң сом акчалай сыйлык берилет. Сыйлыкты ыйгаруу эки жылда бир жолу жүргүзүлөт. Изденип алуучулардын курагы 35 жаштан ашпоого тийиш. Сыйлык Жаштардын эл аралык күнүнө карата 10-ноябрда тапшырылат.
Үлүшчү
Үлүшчү – мүлкүндө үлүштүк мүчө төгүмү бар жамаат, шериктештик же дагы башка уюм мүчөсү.
Гаммарус сымалдуулар
Гаммарус сымалдуулар (лат. Gammaridae) — капталы менен сүзүүчү ракчалардын бир тукуму.
Бронх астмасы
Бронх астмасы (байыр.-грек. ἆσθμα — «оор дем алуу, энтигүү») — бронхтордун кысылуусунан, былжыр челинин шишүүсүнөн жана какырык менен бүтөлүп калышынан мезгили менен капысынан дем кыстыктырып кармоочу аллергиялык оору.
Негизги белгилери
Бронх астмасынын негизги белгиси дем кыстыгуу. Туталак бир нече минутадан бир нече саатка, ал тургай бир нече суткага чейин созулат. Туталактын жеңил түрү көпчүлүк учурда чуркаганда, же катуу корккондо дем алуу бир аз кыйындап, энтигип, жөтөлүп, эң жөнөкөй дарылоонун натыйжасында бат эле басылып калышы мүмкүн. Ал эми оор түрүндө оорулуу адам бир ордунда тура албай алдастап, денеси ысып, тамыры тез-тез согуп жана дем алуусу ылдамдап, энтигүү күчөйт. Өзгөчө оорулуунун дем чыгаруусу өтө кыйындайт да көкүрөгүнөн кышылдаган, чыйылдаган добуш чыгат. Оорулуу дем алуусун жеңилдетүүгө аракет жасап, оңтойлуу абалды издейт. Ошондуктан башын чалкалатып, моюнун бийик созуп отурууга аракет жасайт. Дем чыгаруу өтө кыйындагандыктан бара-бара көкүрөк көңдөйүнө аба толуп, моюн кан тамырлары көөп, оорулуунун эрини, бети көгөрө баштайт. Туталак аяктаганда дем чыгаруу жеңилдеп, жөтөл басаңдайт. Бирок өпкөнүн жана дем алуу жолдорунун калыбына келиши бир топ убакытка созулат. Туталактын алгачкы белгилери билинери менен тезинен догдур чакыруу керек. Дарылоо жана алдын алууда догдурдун көрсөтмөсү менен бронхтордун кысылуусун жоготуучу таблетка, аэрозоль, инъекция түрүндөгү дары заттар колдонулат. Бөлмөнү желдетип, башына бийик жаздык коюп, төшөгүн орундуу салып, горчичник, оңко коюу зарыл. Колун же бутун жылуу сууга салуу сунуш кылынат. Туталакты алдын алууда аны пайда кылуучу аллергенди табуу жана аны четтетүү негизги максат. Бирок аллергенди аныктоо оңой иш эмес, анткени приступту бир эле аллерген эмес, бир нече аллерген пайда кылышы мүмкүн.
Дарылоо
Бул оору менен ооруган киши үчүн күндөлүк режимди туура сактоо өзгөчө мааниге ээ. Бөлмөдөгү буюмдарды, полду, терезени чаңдатпай суу чүпүрөк менен сүртүү керек. Күнүнө үч-төрт маал, өзгөчө жатар алдында бөлмөнү желдетүү зарыл. Бул бөлмөдө тамеки тартууга тыюу салынат; килем, шырдак сыяктуу артык баш буюмдардын болбогону жакшы. Туура жана сапаттуу тамактануу, этияттык жана акырындык менен денени чыңдоо, таза абада мүмкүн болушунча көп болуу, оорулуу адамга жолукпоо, догдурдун көрсөтмөлөрүн так жана такай аткаруу гана бронх астмасын алдын алууга мүмкүндүк берет. Бронх астмасын санаторий жана курорттук дарылоо кеңири жүргүзүлөт. Бронх астмасы менен ооруган кишиге тоонун таза абасы да пайдалуу деп эсептелет. Көпчүлүк оорулууларга (жүрөк бузула электе, астма күчөп кете электе) дарылоо гимнастикасы жакшы жардам берет. Ал өпкөнүн иштешин жакшыртат; бронхторду какырыктан тазалоого жардам берет; дем алуу булчуңдарын, айрыкча боор этти машыктыруу чоң мааниге ээ. Атайы дем алуу көнүгүүлөрүн, дарылоо физкультурасы боюнча врачтын көрсөтмөсүн үзбөй жасоо жакшы натыйжа берет.
Кыргыз Республикасынын эл акыны
Кыргыз Республикасынын эл акыны — ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССР эл акыны. Жогорку идеялуу жана көркөмдүк жагынан баалуу чыгармаларды жараткан, кыргыз жана көп улуттуу элдин адабиятын өнүктүрүүгө жана байытууга көп эмгеги өткөн акындарга берилет. Наам Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1945-жылы 19-октябрдагы указы менен белгиленген.
Ганоиддүү балыктар
Ганоиддүү балыктар (лат. Ganoidomorpha) — чоң түркүм.
Дыйкан (айыл)
Дыйкан — Кыргызстандын Нарын облусунун Ат-Башы районундагы айыл. Кара-Суу айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 1146 киши.
Ультиматум (кескин талап)
Ультиматум (кескин талап) (лат. ultimus – эң акыркы) – эгер эларалык мамилелерде бир мамлекеттин өкмөтүнүн экинчи бир мамлекеттин өкмөтүнө карата милдеттенмесин белгилүү мөөнөткө чейин У. аткарылбаган учурларда аны койгон өкмөт тийешелүү чара көрүүсүнүн коркунучу астында эчкандай талаш-тартыштарга жана каяшаларга жол бербеген эң акыркы талабы.
Сөөктүү ганоиддер
Сөөктүү ганоиддер (лат. Holostei)  —  сөөктүү балыктар (түркүм).
Көкөтөйдү койгону
Көкөтөйдү койгону — бөлүмдөгү негизги окуянын башталышы, сюжеттин иреттүү өнүгүшүндөгү алгачкы кадам.
Манастын кеп-кеңешин угуп, үйүнө кайткан Бокмурун башы Жызак менен Жөлөк, аягы Ысар менен Көлөпкө чейин атама топурак салсын деп кабар айттырып, өтө көп эл жыйып, келгендерди урматтап тосуп, бей-бечара, жакырларга Көкөтөйдүн эсепсиз малынан мүчө берип, сөөктү кырк күн сактатып коюп, кемеге ашына ат чаптырып, чоң салтанат менен көмөт. Ага удаа кырк ашын берди. Ашты Кошой башкарды. Келгендер кеткенден кийин өз элине Бокмурун эки жыл өтүп, үчүнчү жылы атама чоң ашын берем, ошого чейин баарың камдангыла, керектүүңөрдү Көкөтөйдүн казынасынан алып, малыңарды сарп кылбай, төлдөтүп көбөйткүлө — деди. Жалгыз улак мал сатпай, жарым табак дан сатпай бүт эли камданып, айткан убактысы бүттү.
Сюжет иреттүү айтылган окуя катары Радлов жазып алган вариантта жок, кары Көкөтөй кан түкүрүп, катуу ооруганда элин, уулун чакырганы, алар чогулуп келгенде өлгөнү кыскача эскерилет да, сөз ашка эл чакырууга өтөт. Ч. Валиханов жазып алган эпизоддо Көкөтөй айткандай кылып азем менен коюу, ары болсо алты, бери болсо беш миңдей кунан чабылганы, кырк ашын бериши бир топ деталдаштырылып берилген.
Саякбай Каралаевдин вариантында да көп мал, пул сарп кылып Көкөтөйдү азем менен коюшат. Он экидеги дөөлөт мас көпкөлөң Бокмурун Манаска кабар айтпайт, Көкөтөйдүн кара ашына Манас келбей, өлүккө топурак салбай калат. Намыстанган Манас Бокмурунду чаап алам деп күүлөнүп жөнөмөк болгондо балага катылганың уят иш болот деп Бакай тыйып токтотуп коёт.
Чоң ашты берүүгө камылга — окуялардын нугунун салттык эрежелердин талабына ылайык фабулалык ык менен өнүгүшү, бөлүмдүн маанилүү бутактанууларынын бири.
Үч жыл өтүп, көргөн камылгасы карк болгон Бокмурун атайы үй тиктирип, туу көтөртүп, Кошойду баш кылып, эл билермандарын жыйып алып, атам өлөрүндө аш берсин деп керээзин айткан экен, карызымдан кутулайын деп ар түрдүү дүйнө чуктадым. Кыямат кайым болгуча кылым журт айтып жүргүдөй аш берсем деген оюм бар, кандай дейсиңер? — деп, сурады. Кошой Бокмурунга ыраазы болуп, чогулгандар да Бокмурундун оюн кубатташты. Аш берүүгө ылайыктуу жер деп Каркыраны жактырышты. Кеңешке келгендерди узатып, Бокмурун казак — кыргыздан үч жүз миң үй чогултуп, Каркыраны көздөй элин көчүрүп, Үч-Каркыранын боюна, Үч-Булактын оюна жетип үй тигишти. Каркыранын талаасы ээн, чөбү үзөңгүдөн экен. Токсон миң жигит тоодон отунга арча, четин, карагай кыркып ашка камылга көрө башташты. Бокмурун кимдерди чакыралы деп кеңеш салса Баймырза казак менен кыргызга, калмактардын азыраагына айтып, ашты өткөрүп, милдеттен кутулалы — дейт. Нааразы болгон Бокмурун аны кагып таштап, алтымыш уруу тил билген, акылдуу бала жаш Айдарды чакырып алып, Мааникерди мингизип, күндүн чыкканы менен батканындагы аралыкта жашаган элдерге бүт кабар бер деп жөнөтөт. Бадакшан, Балыктагы Маамытсултан канды, Мысыр менен Көпөнүн чоңу Сейиттин уулу Кемелди, даңгыттардын чоңу Чоюн алпты, бараң элинин улугу Балтаматты, Сыймун аралындагы жапандарды башкарган Көтөрүштү, калмактардын дөөлөрү Жолой менен Ушаңды, Кырмустун уулу Мурадылды, кызыл чоктуу Нескараны, Алоокени уулу Коңурбай менен, кара жалдуу Бороончу менен каңгайлардын Ороңгуну, Күбө деген жердеги дугул деген элдин Киеңкес, Кишидаш аттуу дөөлөрүн, тогуз уруу бараңдын Чатанайыш канын, дөбөттүн беги Дөмүлдү, Акун кан, Кошой карыны, Төштүк, Жамгырчы, Үрбү, Жүгөрү, Чегиш, Манас, Багышты чабар атын байлап, элин шайлап келсин деп ашка чакыртат. Манастан башкаларынын баарына келбесе чаап ала турганын да айттырат. Кабар жетип, келүүчүлөр камданып, жолун кошо эсептегенде баш-аягы бир жылга айланып, коноктордун келер учуру болду деп күтүп турушканда элдин алды болуп Толтой аттуу баласын ээрчитип жедигердин Багышы төрт миң адамы менен келип түшөт. Анын артынан жүз миң колу менен Коңурбай, ага удаа Мурадыл, Нескара, Ушаң жана башка чакырылган элдер, баатырлар — кандар өз колдору менен ашка келишет. «Сыпаанын жолу башка, барбай болбойт ашка» деп жер үстүнө чыкканга жети эле күн болгон төрө Төштүк да келет. Коноктор келип бүтүп, Манас баатыр гана кечигип жатты. Элди ашка чакырып жүргөн жаш Айдар Бокмурундун бар деген жерине барып, айт деген сөзүн айтып ирети менен аягында Манаска кабар айтканы Таласка кайрылат. Айдар барганда Манас ууга кетип ордосунда жок экен. Сыргак, Серек, Чубак үчөөнө жолуккан Айдар Бокмурундун Манаска опуза айтпа дегени эсинен чыгып кетип, тигил үчөөнө да келбесең чаап аламын дейт.
Серек чылбырдан кармай калып токтотуп, оозуна келген кепти айтып опурулган тың немени алы канча болду экен көрөлүчү?!— деп аттан оодара тартып, өлтүрмөк үчүн Айдардын киймин чечип кирди. Абийиримди ачпа, андан көрө башымды чаап ташта — деп Айдар чыркырап жатканда Манас келип калат. Иштин жөнүн уккан Манас каткырып күлүп, буга өкүм сөздү айттырган мен өзүм деп түшүндүрүп, Айдарга чапан жаап, ат мингизип, аз күндө барарын айтып аткарып ийди. Манас элине кабарлап керектүү камын бүтүрүп, кырк чоросун ээрчитип ашка келип түшөт. Бокмурун Манасты урмат менен тосуп чыгып, Арчатору тулпарын тартып, алдына дилде чачтырды. Кошой баш болгон Көкчө, Төштүк, Жамгырчы, Багыш, Агыш, Үрбү, Жүгөрү да тосо чыгып учурашты. Мынча неге кечиктиң? Бир айдан бери күтүп, келген коноктор талап жеп жатып элдин шайы кетти — деген Кошойдун сөзүнө Манас намыс үчүн ойлогон ою бар экенин айтып, дүнүйө-мал үчүн кайгырба деп камырабады. Манастын артынан Каныкей көчө келди. Манас менен Бокмурун кеңешип, аштын бийлигинКошойгоыйгарышты.
Окуя кыскача, өзүнчө вариациялары менен Радлов жазып алган вариантта бар. Ч. Валиханов жазып алган үзүндүдө алда канча кенен берилип, көп жагынан Сагымбайдыкына жакын болгон менен окуянын өнүгүшүндө орчундуу айырмачылыктар да бар.