Латвия
Табияты
Латвия Чыгыш Европа түздүгүнүн түндүк- батыш бөлүгүндө жайгашкан. Жээк сызыгынын узундугу 500 кмдей. Жээги негизинен түздүктүү, дюна, пляждуу, начар тилмеленген, кургактыкка Рига булуңу гана кирип турат. Булуң Курземе (Курск) жарым а.ралы жана Моонзунд архипелагы аркылуу деңиз мейкиндигинен бөлүнүп турат. Латвиянын азыркы рельефи акыркы муз каптоонун мөңгүсүнүн чегинишинен калыптанган. Ага жайпак же күдүрлүү түздүктөр менен дөбө-дөңсөөлөрдүн кезектешип жатышы мүнөздүү. Балтика деңизин жээктей жазылыгы 2–3 км болгон (айрым жерлеринде 50 кмге жеткен) түздүк созулуп жатат. Өлкөнүн батыш бөлүгүндө Курземе дөңсөөсү (бийиктиги 182 мге чейин) жайгашкан. Байыркы муздуктун аракетинен пайда болгон өрөөндөр мүнөздүү, алардын эң тереңи аркылуу – Абава дарыясы агат. Борбордук абалды Видземе дөңсөөсү (эң бийик жери 311 м, Гайзинькалнс чокусу – Латвиянын эң бийик жери), чыгышын Латгале дөңсөөсү (289 м) ээлейт. Курземе жана Видземе дөңсөөлөрүнүн аралыгында морена дөбөлүү Ортонку Латвия, түндүгүндө камдуу, друмлиндүү Түндүк Латвия ойдуңдары, Видземе, Латгале дөңсөөлөрүнүн аралыгында саздуу жайык Чыгыш Латвия ойдуңу жайгашкан. Латвиянын аймагы Чыгыш Европа платформасынын Орус плитасынын түндүк-батыш чет-жакасынан орун алган. Батышы Балтика синеклизасында, чыгышы Латвия кайкысында, түндүгү Балтика калканынын капталында жатат. Платформанын фундаменти түндүгүндө 400–600 м, түштүк-батышында 1800 м тереңдикте. Чым көңгө бай, ошондой эле гипс, курулуш доломити, акиташ теги, айнек жана формага түшүрүлчү кум, бардык жеринде чопо, кум-шагыл кендери бар. Акак, дары баткак, минералдуу суулары менен да белгилүү. Латвия мелүүн, деңиздиктен континенттикке өтмө климаттуу аймакта жайгашкан. Батыштан соккон аба массасы үстөмдүк кылат. Июлдун орточо температурасы 16–18ᵒС, январдыкы Балтика деңизинин жээгинде –2ᵒС, чыгышында –7ᵒС. Жылдык жаан-чачыны 500–800 мм. Эң күнөстүү жана кургакчыл айы – май. Өтө булуттуулук мүнөздүү (жылына 150–180 күн бүркөк болот). Узундугу 10 кмден ашкан, жалпы узундугу 38 миң кмге жеткен 777 дарыясы бар. Алардын бардыгы Балтика деңизинин алабына кирет. Ирилери: Даугава, Лиелупе, Вента, Гауя. Көлдөрү негизинен муздуктун аракетинен пайда болгон; ирилери: Лубанас, Разнас, Буртниеку, Усмас, Лиепаяс. Ар бир адамдын суу менен жылдык камсыз болуусу 14,5 миң м3. Суу ресурстарынын 0,8–0,9%и жыл сайын чарбалык муктаждыкка пайдаланылат; анын 13%и айыл чарбасына, 55%и коммуналдык-тиричилик ишканаларына, 32%и өнөр жайына кетет. Кыртышынын негизин чымдак-күл топурактары түзөт; кеңири таралгандары: чымдак-карбонаттуу, чымдак-глейлүү, оёңчо жерлери – саз топурактуу. Айыл чарба жеринин 70%ке жакыны ашыкча нымдуу. Латвиянын аймагы ийне-жазы жалбырактуу токой зоначасында жайгашкан. Токой өлкөнүн 38% аймагын ээлейт, анын 67%и ийне (кызыл карагай, карагай), 33%и жазы- (кайың, байтерек, ольха) жалбырактуу токой. Токойдун ири массивдери Курземе жарым аралында, Даугаванын жээктеринде, өлкөнүн түндүк-чыгышында жайгашкан. Шалбаа өлкөнүн аймагынын 7,5%ин, саз 4,8%ин ээлейт. Өлкөдө жалпысынан экологиялык кырдаал негизинен канааттандыраарлык. Ага атмосферага кошулган булганыч заттардын азайышы (1990-жылдан 58,2%ке төмөндөгөн), өнөр жай ишканаларынын азайышы, табиятка болгон таасирдин төмөндөшү, тазалоочу курулмалардын технологиясынын жаңыланышы өбөлгө түздү. Коргоого алынган аймак Л-нын аянтынын 11%ин ээлеп, 3 улуттук паркты (Гауя, Кемери, Слитере), 5 табият коругун (Грини, Крусткалны, Морицсала, Тейчи, Энгурес көлү), 22 табият паркын, 211 корукчаны (ихтиол., куну, аңчылык), 1 биосфералык резерватты, 91 бак-даракпарк искусство объектисин, эл аралык маанидеги 6 суу-саздуу жерди камтыйт.