cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гришина (Чичка-Юла куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жеке туракжай фонду
Жеке туракжай фонду – а) жарандардын өздүк менчигинде турган фонд: өздүк туракжайлар, менчиктештирилген, курулган жана сатылып алынган квартиралар жана үйлөр, туракжай жана туракжай курулуш кооперативдеринин үйлөрүндөгү үлүш мүчөлүк акысы толук төлөнгөн квартиралар, шериктештик үйлөрүндөгү жеке ээликтеги квартиралар; жарандардын мыйзамдарда каралган башка негиздерде сатып алган квартиралары жана үйлөрү; б) юридикалык жактардын менчигинде турган, ошолордун каражаттарына, анын ичинде туракжай, туракжай курулуш кооперативдеринин каражаттарына, толук эмес төлөнгөн үлүштүк мүчө акылары ме-нен курулган же сатылып алынган фонд.
Үй тапшырмасы
Окуу программаларында үй тапшырмасынын педагогикалык талапка ылайык көлөмү эске алынат. Үй тапшырмасы жеткиликтүү болууга тийиш жана өз алдынча иштөөгө мүмкүнчүлүк ачышы зарыл. Тапшырма кыскача жазуу тактасыга (доскага) жазылат жана аны окуучу күндөлүгүнө көчүрүп алат. Мугалим түшүндүрүп, багыт берет. Үй тапшырмасы жалпы окуучуларга гана эмес, жекече айрым окуучуларга да берилет. Сабакта жетише албаган окуучулардын мүмкүнчүлүгү да эске алынат.
"Семетей" эпосу — "Манас" трилогиясынын экинчи бөлүгү"
"Семетей" эпосу — "Манас" трилогиясынын экинчи бөлүгү" — М. Мамыровдун эмгеги (Фр., 1963). Эмгек Алгачкы сөз, "Семетей" эпосунун варианттарындагы окшош мотивдер жана өзгөчөлүктөр. Эпостун образдары жана стилдик курулмалары, Акыркы сөз бөлүмдөрүнөн турат. Алгачкы сөздө "Семетей" эпосу "Манас" үчилтигинин 2-бөлүгү катары сюжеттик композициялык курулушка, идеялык мазмунга жана стиль өзгөчөлүккө ээ болгон көркөм чыгарма экенин айтат, "Семетей" эпосунун варианттарындагы окшош мотивдер жана өзгөчөлүктөр деген бөлүктө анын сюжеттик мазмунуна кирген окуялардын жайгашын, өнүгүшүн ар түрдүү варианттарды бири бирине салыштырып алардын окшоштуктары менен өзгөчөлүктөрүнө токтолот.
Jacksonville Skyway
Jacksonville Skyway (Жэксонвилл монорельсу) – Жэксонвилл шаарынын монорельсу. Монорельсу 1989-жылы ачылат.
Кыргыздардын музыка аспаптары
Кыргыздардын музыка аспаптары - кыргыз элдик музыка маданиятында байыртан келаткан өзүнчө үнү, аткаруу ыкамалары бар белгилүү ыргактагы жана туруктуу бийиктиктеги добуштарды чыгаруучу аспаптар. Кыргыздар кылымдар бою колдонуп келген музыкасын аспаптардын көпчүлүгү бизге жеткен жок. Аларды биз түрдүү мезгилдерде жазылып калган тарыхый эмгектерден, оозеки чыгармалардан, музыка изилдөөчүлөрдүн маалыматтарынан билебиз. Алардын тизмеси улам узарып барат, айрымдары кайрадан колдонулуп да жатат. Музыкалык аспаптар жар чакырганда, аскердик сигналдарды берүүдө, аң үркүтүүдө, оюн-зоок, той-тамашаларда жана башка ыр-күүлөрдү аткарууда пайдаланылган. Алар үйлөнмө (чоордун түрлөрү, керней, сурнай), какма (ооз комуз), чертме (комуз), кылдуу тартма (кыл кыяк), урма (добулбас) болуп бөлүнөт.
Санчы сынчы
өз аты – Сансыз. Өмүр баяны жөнүндө так маалымат жок. Уламыштарга жана эл оозундагы болжолго караганда С.с. солто (же эштек) уруусунан чыгып, XVI- кылымдын аягы –XVII кылымдын башында жашаган. Бул маалымат чындыкка көбүүрөк жакын көрүнөт. С.с. көргөнүн тартынбай айткан, айтканы айткандай келген өтө кыраакы, баамчы киши болгон. Анын да айткан сөздөрү толук сакталып калган эмес. Эл оозунда белгилүүлөрү: Солто бийдин уулдарын, Болот бийден тарагандары, Кудаян ханды, Алдаш Белек уулун сындап айткандары сакталып калган. «Кой-кой десем болбойсуң Компондогон Кудаян, Кордугуңду койбойсун. Көргөнүмдү айтамын, Акыры түбү оңбойсуң. Сен кара жолтой хандырсың, Кадемин каткан жандырсың. Ушу сенин тушунда, Журт бузулат ушунда. Калың кыргыз бузулат, Качып, бозуп кысылат. Калкка тиет кесириң, Как талаада калат жесириң. Каргашалуу Кудаян, Каарданып эсирдиң, Аз жыл калды карап тур, Дүнүйөнү чачасың, Жөөлөп алып токтобой, Күн батыш карай качасың Көргүлүктү көрөсүң Ач кайкалаң куу белде, Как ошондо өлөсүң. Жетим калат балдарың, Жер шыпырат акыры, Кемпир менен чалдарың. Өөз тукумун аз болот, Назарлары пас болот. Калмак алат жериңди, Карайлатат элиңди. Карап тургун Кудаян, Капкандай чабат белинди, Онтотуп кесет деминди. Ойрот кылат малынды, Оргуштатат канынды». С.с. жамандыкты жаратып жаткан, элдин кайгы-муңуна себепкер болгон конкреттүү адамды сынга алган. Ал адамды адилет үчүн күрөшүү жолу менен табууга үндөйт.
Айрым шилтемелер
Санчы сынчынын Кудаянга сын бергени.
Найлон
Найлон (анид, нейлон) – полиамид буласынын техникалык аталышы. Адипин к-тасы
м-н гексаметилендиамин поликонденсация реакциясынан пайда болгон найлон чайырынан алынат:
Философиялык илимдер
Философиялык илимдер:
Найлон
Поликонденсация реакциясы 280оС уксус кислотасынын катышуусунда жүргүзүлөт. Өнөр жайда капрон буласы сыяктуу колдонулат.
Клевалэнд (Огайо)
Клевалэнд (Огайо) (Cleveland) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 396 815 киши. Болжолдуу аянты - 213.4 км². FIPS коду — 39-16000.
Автордук мектеп
Автордук мектеп – бөтөнчө программа менен иштеген таалим-тарбия мекемеси. 20-кылымдын аягында Россияда инновациялык билим берүү тажрыйбасынын формасы; айрым бир автор же автордук коллектив тарабынан иштелип чыккан чыгармачыл психологиялык-педагогикалык жана (же) уюштуруу-башкаруу концепцияларынын негизинде ишмердиги калыптанган эксперименттик билим берүү мекемеси. Термин 1980-жылдын аягынан тартып колдонулууда. Мындай мектептин концепциясы жана иши кадимки мектептердин салт болуп калган тажрыйбасынан кескин айырмаланат. Мектеп окумуштуулар, ошондой эле педагогдор тарабынан түзүлөт да, эреже катары, алардын аты менен аталат (мисалы, «А. С. Макаренконун мектеби», «В. А. Сухомлинскийдин мектеби» ж. б.). Мындай мектеп жамааты таалим-тарбия ишиндеги олуттуу проблемаларды өздөрү тандап, артыкчылык берген технологиялык табылгаларга таянып чечүүгө умтулушат. Ал эми алардын ишинин үзүрлүүлүгү, ишенимдүүлүгү окуучулардын бир муунун даярдап чыгарганда гана айкын болот. Албетте, мектептин тажрыйбаларын башка мектептерде өрнөк тутуп, тикеден-тике колдонуу айтарлык натыйжа бербейт. Бирок, ал тажрыйбалардан келип чыккан рационалдуу ой-тыянактар, методикалык табылгалар башка мектептердин ишмердүүлүгүн байыта алат. Бишкектеги № 6 гимназия, С. Арыстанованын автордук мектеби, Кыргызстандагы алгачкылардан болуп саналат.
Дөдө-Мөл, Тоо
Молдо тоонун түштүк тармагы.Чамынды жана Кайыңды Нарын сууларынын (Нарындын оң куймалары) аралыгында түштүк-батыштан түндүк-чыгышка 20 кмге созулуп жатат.Ак-Талаа районунун аймагында. Туурасы 5 кмдей. Орточо бийиктиги 1700–2100 м, эң бийик жери 2767 м (Карал-Арча чокусу). Жону тайпак, Нарын капчыгайына караган түштүк-чыгыш капталы кыска жана тик (60–80°), ал эми түндүк-батышкапталы узун.Чамынды өрөөнүнө карай жантайыңкы.Тоонун бийик түндүк-чыгыш бөлүгү карбондуу кумдук,сланец,алевролит,конгломерат,кремний ,жапыз түштүк-батыш бөлүгүн еогендин конгломерат, кумдук, мергель тектеринен түзүлгөн. Кургак талаа жана талаа (1400–1500 мге чейин), шалбаалуу талаа (карагай  токою бар) ландшафт алкактары басымдуу.Чабынды, жайыт катары пайдаланылат.
Саясат
Саясат - социалдык топтор ортосундагы мамилелер менен байланышып, негизги максаты бийликти жеңип алып кармоо жана пайдалануучу ишмердик чөйрө. Саясат деген бул улуттун же өлкөнүн "ооздуругун" кармоо деген мааниде келип чыгат. Саясат сөзү латын тилинен алынып, шаар деген маанини билдирсе, дагы башка булактарда 'саясат' деген сөз араб тилинен келип чыккан жана “ат үйрөтүүчү” билдирет. Ошондой эле батыш тилдеринде саясат түшүнүгүнүн эквиваленти катары политика сөзү да колдонулат. (Кышлалы, 2011: 19). Саясат, бүгүнкү мааниде, коомдогу ар түрдүү катмарга ортомчулук кылган жана баары үчүн пайдалуу болгон коомдук тартипти орнотуу аракеттерин билдирет. Коомдогу ар кандай ой-пикирлерге жана көз караштарга ээ адамдар ар дайым бири-бири менен карама-каршы келип калуусу ыктымал. Бул учурда, саясат карама-каршылыктуу топторго жалпы эрежелерди сунуштап, тынчтыкта жашоого жана макулдашууга багыттай алат.
Саясий пиар — бул, адистештирилген ишмердүүлүк субъекттеринин саясатын жайылтуу пайдалуу, маалыматты жана дезинформации калк арасында түзүү үчүн коомдо белгилүү бир пикирди жана чечимдерди кабыл алуу.
Дэ
Дэ («жакшылык тартуулоочу», «бакубатчылык») – кытай философиясындагы Даонун негизги категорияларынын бири. Айрым көрүнүштөрдүн же заттардын орун алышынын эң мыкты ыкмасын шарттаган негизги сапат белгисин туюндурган рухий же денелик артыкчылык ички Дэ органикалык жана табигый сапат болуп эсептелинет да, сырткы кара күчкө, кысым ЛИге, жаза СИНге жана мыйзам ФАга каршылык көрсөтүп турат. Конфуцийдин окуусун жолдоочу ойчулдар Дэни милдетти (И) жана этикетти (ЛИ) кармай билүү жөндөмдүүлүгү катары түшүндүрүшкөн. Дэ сөз байлыгын арттырып, ишеничтүүлүктү (ЧЖУН) жана мээримдүүлүктү (СИНЬ) билдирип, «сырты жалтырак, ичи калтыракка (СЭ) каршы турат. Башкаруучунун Дэ менен баш ийүүчүлөрдүн Дэнин ортосундагы гармония (шайкештик) идеалдуу. Мындай шайкештиктин жаралышына инсандын руханий дүйнөсү менен сырткы турпатын жакшыртуусу өбөлгө түзөт.
Эшпаев Токон
Эшпаев Токон (1950-ж. т., Кара-суу району) - обончу, ырчы. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти Ош мамлекеттик педагогика институтунун музыкалык факультетин бүткөн.
Ош обл. маданият үйүнүн директору, ички иштер бөлүмүндө маданият боюнча орун басар, 1987-1992-ж. обл. филармониянын директору болуп иштеген.
70-жылдардан тартып ааккордеондун коштоосунда обон чыгарат, өзү аткарат. «Эжеке», «Акма-ным», «Өзгөчөм», «Керметоо жылдыздары», «Гүлдө, Кыргызстан»,«Жаштык», «Чакырат Чаткалым»,«Ардагым», «Каалаймын өмүр көктөмүн», «Милиция доордун сакчысы»ж. б. обондору бар. Өкмөттүк жана коомдук уюмдардын, мекемелердин сыйл. менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Эшмамбетов Асылбек
Эшмамбетов Асылбек (1915, Аламүдүн району - 1967, Фрунзе) - чебер комузчу, дастанчы.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Финн-угор тилдери
Финн-угор тилдери, угор-финн тилдери - Урал тил уясына кирген тилдердин тобу. Түндүк-Чыгыш Европага, Волга-Каманын көп жерине, Обь, Дунай алаптарына тараган. Финн-угор тилдери бир нече топко бөлүнөт:
Венгр, финн жана эстон тилдери - мурдатан колдонулуп келаткан жазмасы бар (латын алфавиттин негизинде), өөрчүгөн адабий тилдер. Калгандары адабий тил катары Октябрь революциясынан кийин калыптанган.
Азыркы финн-угор тилдеринин жак, жөндөмө жана сөз жасоочу айрым аффикстери бирдей, ошондой эле миңге жакын жалпы уңгусу бар.
Бирок башка тилдерден кабыл алынган сөздөрдүн составы финн-угор тилдеринин ар биринде ар башка.
Шалаевка
Шалаевка — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Луза дарыясынын сол жээгинен 37 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Херцогенаурах
Херцогенаурах - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Эрланген-Хёхштадт (район)|Эрланген-Хёхштадт районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 23 050 киши (2010-ж.). Аянты – 47.60 км2. Airport Herzogenaurach.JPG
Насадкалар
Насадкалар – ар түрдүү формадагы жыгач, металл, айнек, пластмасса жана керамика материалынан жасалган жеңил тетиктер. Масса жана жылуулук берүү процессинин эффективдүүлүгүн жогорулатат. Н. – абсорбция, ректификация, экстракция, конденсациялоо аппараттарында колдонулат. Н. беттеринде суюктук пленка түрүндө агып, газ менен тийишүүгө учурайт. Н. бош, бекитилген түрдө аппаратта жайгашат. Н. формалары шакекче, тегерек, ролик, шар, жарым сфера, ээр токум түрүндө болушу ыктымал. Мисалы, айрыкча көп таралган Рашиг шакекчесинин диаметри 50 мм. Кээ бир учурларда Н. беттеринде жол-жол издер жасалып фазалардын тийишүү бетин чоңойтууга шарт түзүлөт. Н. дат баспоочу, жеңил, боштук көзөнөктөрүнүн болушу менен мүнөздөлөт.
Валюта системасы
Валюта системасы — 1) эл аралык акча мамилелерин уюштуруу формасы; 2) дүйнөлүк акчанын иштөө чөйрөсү. Валюта системасы төмөнкүлөрдү камтыйт: 1) ички акча-кредит жүгүртүүсүн; 2) эл аралык эсептешүү чөйрөсүн. Валюта системасы адегенде улуттук чарба чегинде калыптанат. Дүйнөлүк капиталисттик рыноктун түзүлүшү дүйнөлүк валюта системасы. генезисине өбөлгө болду. Эл аралык төлөмдөр боюнча эсептешүү каражаты катары колдонулган, улуттук валюталардын алмашуусун камсыз кылган алтын валюта системасынын негизи болуп эсептелген. Дүйнөлүк валюта системасы үчүн алтын стандарты мезгилинде төмөнкү белгилер мүнөздүү болгон: а) алтын монополиялуу түрдө эл аралык төлөм баланстары боюнча эсептешүүлөр каражаттарынын милдетин аткарган; б) эл аралык эсептешүүлөрдүн кредиттик куралдары төлөм каражаттары катары өтө чектелүү пайдаланылган; в) эсептешүүлөрдүн кредиттик куралдарын алтынга алмашуу эркин жүргүзүлгөн; г) валюта курсу улуттук акча бирдиктеринин алтын паритетинин негизинде белгиленген жана туруктуу болгон. Биринчи дүйнөлүк согуш мезгилинде алтын стандарты кыйрап, Экинчи дүйнөлүк согуштун акырында (1944-жылы, июль) алтын валюта стандарты киргизилген, анын негизги принциптери Бреттон-Вуд макулдашуусунда (АКШ) белгиленген. Ага ылайык алтын, АКШ доллары, Англиянын фунт стерлинги эл аралык эсептешүүлөрдүн негизги куралы болуп калды. Бирок 1970-жылдары Бреттон-Вуд валюта системасы кыйраган. Жаңы эл аралык валюта системасы 1976-жылы январда Ямайка макулдашуусу менен түзүлгөн. Валюта стандарты алтын валюта стандартынан төмөнкү элементтери менен айырмаланат: а) алтындын расмий баасы алып салынган; б) «сүзүп жүрмө» курс системасы киргизилген; в) негизги валюталардын бир нечеси системанын негизи болуп калды; г) СДР ( «өздөштүрүүнүн атайын укугу») маанилүү орунду ээледи.
Жеке турмуштун колтийгистиги
Жеке турмуштун колтийгистиги – адамдын негизги конституциялык жеке укуктарынын бири. КР Конституциясына ылайык, ар адамдын жеке турмушуна колтийгистик жана ар-намысын сыйлоо жана коргоо укугу бар. Ж. т. к-нин кепилдиги иретинде, белгилүү бир жактын улуксатысыз ал жөнүндө жашыруун маалыматтарды чогултууга, сактоого, таратууга, колдонууга жол берилбейт. Өзалдынча конституциялык укукка жатуучу кат жазышуу ж. б. кабарлашуулар да Ж. т. к. не кирет.
Артакуль (Карайыдель району, Башкыртстан)
Артакуль — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Артакуль айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 452 киши. Почта индекси — 452368, ОКАТО коду — 80234804001.
Үмөтов, Таалайбек Эгембердиевич
Үмөтов, Таалайбек Эгембердиевич (1959-жылы Сузак районуда туулган) – педагогика илимдеринин доктору, Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги. 1984-ж. КМУнун тарых факультетин бүтүргөн.
Ушул эле жылы педагогика ишмердигин мектепте баштаган. 1989-жылдан баштап илим изилдөө иштери менен катар КМУнун ага окутуучусу, 1992–1996 ж. Билим берүү институтунун ага илим кызматкери болуп иштеген. 1996-ж. «Мектепке чейинки мекемелердеги кыргыздын элдик оюндарын колдонуудагы педагогикалык шарттар» деген нуктада кандидаттык диссертация коргогон.
2003-ж. «Кыргызстандагы жогорку билим берүүнүн теориясы жана тажрыйбасы» (калыптануу, өнүгүү жана болочоктору) – деген нуктада докторлук диссертациясын коргогон. 1999-ж. баштап Кыргыз медицина академиясынын, практикалык педагогика институтунун директору. 30-дан ашык илимий иштер, монография жарыялаган. Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоонун ардактуу кызматкери. Эл аралык Айтматов академиясынын академиги.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Эстетика
Эстетика (грек тилинен aisthetikos - сезүүчү):
Кыргыздардын жана алтайлыктардын этномаданий байланыштары
...Алтайда арбын кыргыз деп, -
Карап калган жылкыны
Кагып-согуп айда деп...
...Алтайдан келген кыргыз деп,
Асыла берип атаке,
Калбагын тактан айрылып
(«Манас», II китеп, 1988, 128, 166).
Алтай аймагы эпосто Жакыптын адашып жашап турган жери катары да кеңири айтылат. Эпосто чагылдырылган конкреттүү топонимдер боюнча Жакыптын жердеген конуштары Теңиртоонун чыгыш бөлүгүндөгү аймактар экендиги ачык берилген. С.Исаев жана Ж.К.Сыдыковдор эпостогу 840 топонимге иликтөө жүргүзүшүп, Алтай - 153, Букар - 248, Бээжин - 934, Кең-Кол - 142, Талас - 653, Каңгай - 27, Иле - 22, Кең-Өзөн - 14, Лоп - 14, Кашкар - 36 ирет эскерилерин жазышат. Т.Абдракунов эпостогу Бээжин жана Каңгай топонимдеринин негизинде кыргыз урууларынын локалдашуусу, дастандагы негизги тарыхый окуялар жөнүндө өзүнүн жүйөлүү пикирин айтып келери маалым.
Адамдын жетпес дабаасы,
Алтайдын Салкын-Суунда
Кыргыздын кыраан Манасы.
Эртиштын суун жердеген,
Эрегишкен адамдар
Эгерде аны жеңбеген...
...Өзү Алтайда туулду,
Билсең кадыр түн келди.
Уй менен төөң союлсун,
Алтайлыктардын жана кыргыздардын тамак-аштарында, аны жасоо ыкмаларында, терминологиясында өтө көп аналогдор сакталып келет. Сүт, ун, эт азыктарынан тамак-аш жана суусундуктарды даярдоодо жалпы, бирдей ыкмалар колдонулган. Мисалы, быштак айран, курут, сүзмө, каймак жана башкалар. Кымыз эки элдин байыртадан даярдалып келген чыныгы элдик суусундугу болуп эсептелет. Тан династиясынын (7-10-кк.) жыл баяндары Саян-Алтай урууларында кымыз суусундук жана мас кылуучу ичимдик катары пайдалангандыгы баяндалат. Сыйлоо учурунда кымыз ичкен адамдар бирин-бири теке маңдай олтуруп алып ырдашкан. Кымыздан жасалган арак эки элде эзелтеден эле белгилүү. Алтайлыктарда өзгөчө сүттөн (чеген) жасалган арак кеңири тараган. 20-к. алтайлыктардын негизги суусундуктары кымыз, сүттөн жасалган арак чеген жөнүндө В.И.Вербицкийдин жазган маалыматтары бар. В.В.Радлов да алтайлыктардын жашоо образы, тамак-ашы, каада-салты боюнча өтө кызыктуу маалыматтарды жазат: «Кыргыздардын укмуштуудай даамдуу даярдалган кымызынан соң, алтайлыктардын чегенин иче албай койдум». Кыргыздардын жана алтайлыктардын сүт азыктарынан башка эң негизги тамагы жылкынын эти болгондугу маалым. Кыргыздарда койдун, жылкынын, уйдун эти өзгөчө бааланган. Эт азыктары эки элдин рационунда сезондук мүнөзгө ээ болгон. Эт өзгөчө күзүндө жана кышында тамак-ашка көп колдонулган. Эт азыктарынан тамак-аш даярдоо ыкмаларында да жалпылыктар кездешери илимий адабияттарда чагылдырылып келет. Дан азыктарынан (буудай, таруу жана башка) да түрдүү тамак-аш даярдалган. Кыргыздарда жана алтайлыктарда ун азыктарынан нан, көмөч нан, боорсок, катырма (чокто даярдалган нан), көжө, тал- кан, көмкөрмө, кесме жана башка ушундай сыяктуу тамак-аштар белгилүү болгон.
Автордук окуу программалар
Автордук окуу программалар - мамлекеттик билим берүү стандарттарынын негизинде түзүлөт. Бирок анда түзүүчүнүн жеке көз карашына ылайык окуу материалдарынын түзүлүш логикасы бир топ бөтөнчө берилиши мүмкүн. Автордук жеке көз караш айрым теорияларды, кубулуштарды, процесстерди, факттарды чечмелөөдө да байкалышы мүмкүн. Мындай окуу программалар ал илим тармагындагы адистер, педагог, психологдор, методисттер тарабынан рецензиялангандан кийин гана мектептин педагогикалык кеңеши тарабынан бекитилет. Автордук окуу программалар көбүнчө тандама сабактар (факультативдик) боюнча кеңири колдонулуп келүүдө. Россиялык белгилүү дидакт А.В.Хуторский мектепте айрым бир окуучуну окутууга байланыштуу базистик окуу планынын окуучулук компоненти катары эсептелген жеке билим программалары да болушу зарылдыгын белгилейт. Бул программалар ар түрдүү жана ар кандай формада болушу мүмкүн. Ал айрым окуу предметтерине же окуучуга комплекстүү билим берүүгө да таандык болот. Аларды түзүүгө тике жана кыйыр түрдө окуучулардын өздөрү катышат. Мындай типтеги программалар да ар бир окуучу үчүн бүтүндөй же айрым предметтер боюнча окутуунун жеке максаттары, ишмердиктин планы, олимпиадаларга, конференцияларга катышуунун графиктери, чыгармачылык иштердин аталышы, күтүлгөн билим натыйжалары, жетишкендиктерди текшерүү жанаа баалоонун формалары белгиленет.
Окуу программасын түзүүнүн концентрленген жана түз сызыктуу деп аталган эки ыкмасы бар. Түз сызыктуу ыкма менен түзүлгөн программада окуу материалынын бирдиктери бири бирин ырааттуу улап олтурат жана бир эле теманы ар жыл өткөн сайын кайра-кайра кайрылууга жол бербейт. Ал эми окуу материалын концентрленген ыкма менен түзүү бир эле теманы кийинки класста, татаалданган түрдө кайрадан кайрылууга негизделет.
Колдонулган адабияттар
"Кыргыз педагогикасы: энциклопедиялык окуу куралы". Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Башкы редактор Ү.Асанов, жооптуу редактор И.Бекбоев. Бишкек - 2004. УДК 37.0 ББК 74.00я2 К 97
Валюта союзу
Валюта союзу - улуттук валюталардын курстарынын өзара олку-солкулук чегарасын белгилеген өлкөлөр тобу.
Кайын-Елга (Туймазин району, Башкыртстан)
Кайын-Елга — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Субханкул айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 78 киши. Почта индекси — 452774, ОКАТО коду — 80251861004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
"Семетей" эпосунун тарыхый-генеалогиялык негизи
"Семетей" эпосунун тарыхый-генеалогиялык негизи — "Семетей" эпосундагы чагылдырылган эпикалык доордун мүнөзүн жана андагы генеалогиялык циклдешүү принцибинин өзгөчөлүгүн изилдөөгө арналган "Манас" иликтөөчү'' А. Жайнакованын'' эмгеги (Фр., 1982). Ушул багытта эпостогу түрдүү катмарлар каралып, жомоктук-мифологиялык элементтердин орун алышы тийиштүү фактылар менен бекемделет. Автор салттык сюжеттик канваны талдоо менен эпостогу чагылдырылган доор болжолдуу түрдө аныкталат. Автордун ою боюнча эпостун өзөгүн түзгөн салттуу окуялар — байыркы доорлорго таандык көрүнүштөрдөн. Алар кээде кийинки доорлорго жата турган элементтер менен ширелишип да кетет. Эпостун окуялары салттык мүнөзгө ээ болуп калыптанганга чейин эволюциялык түрдө өнүгүү менен көп өзгөрүүлөргө учурашкан. Демек "Семетей" эпосунун сюжеттик тутумунан ар кандай доорлордун поэтикалык көркөм чагылышын көрүүгө болот. Поэма жеке эле тематикасы, идеясы боюнча гана эмес, өзүнүн көркөм статистикалык куралмалары жактан да "Манас" бөлүмүн улантат, бирок айрым учурда орун алган окуялардын, мотивдердин мүнөзүнө ылайык жаңы түс. формада да берилет. "Манас" үчилтигинде орун алган генеалогиялык принцип эпикалык баатырдын ордуна жаңы баатырды жаратып гана тим болбостон, мурунку салттуу сюжеттик схеманы керектүү учурда деталдык белгилерине чейин кайталап жаңыртып чыгат. "Манас" бөлүмүнө караганда үйлөнүү темасы менен ички душмандарга каршы күрөштөрдүн күчтүү жана кеңири сүрөттөлүшү аркылуу оригиналдуулукка жетишкен "Семетей" — генеалогиялык планда да жеткиликтүү иштелүү менен коомдук түзүлүштүн патриархалдык-феодалдык баскычындагы элементтерин көбүрөөк сактап калган деген жалпылоо, жыйынтык чыгарылат.
Валюта чыгымдары
Валюта чыгымдары — материалдарды, комплекттөө буюмдарын жана башка сатып алууга чыгымдар; өндүрүштүк жана социалдык өнүгүүгө, адистерди чет өлкөгө командировкага жиберүүгө, мыйзамдарга каршы келбесе, үстөгүн кошкондо валюталык кредиттер боюнча төлөмдөргө чыгымдар.
Жеке укук
Жеке укук – укуктун жарандардын, жеке менчик ээлеринин, ишкерлердин, аркыл бирикмелердин (корпорациялардын), жалпы кызыкчылыктарды теске салуучу жана коргоочу жарыя укуктан айырмалуу, алардын мүлктүк ишмердиктериндеги жана жеке мамиле-лериндеги кызыкчылыктарын теске салуучу тармактарын билдирүүчү, жамдама түшүнүк. Жеке укук өзөгүн мүлктүк чөйрөнү, алар менен байланышкан мүлктүк эмес мамилелерди, камтыган жарандык укук, ошондой эле ар кыл түрлөрүндө соода укугу (соодха укугу иштеген өлкөлөрдө) түзөт.
Комбинатордук өзгөрүүлөр
Комбинатордук өзгөрүүлөр ― үндүү жана үнсүз тыбыштар тилде жекече колдонулбастан, тизмектешип, кеп агымында колдонулганда өз ара бири-бирине таасирлерин тийгизип, өзгөрүүлөргө дуушар болот. Буга үндөштүк мыйзамы, ассимиляция, диссимиляция кубулуштары, редукция, синкопа, апокопа, гаплология жана башка фонетикалык процесстер кирет.
Жеке эсеп
Жеке эсеп – жеке жактын банк эсеби.
Эстрада
Эстрада, эстрада өнөрү (исп. estrado - такай секиче) - искусствонун драма жана ырдоо өнөрүн, музыка, бий, циркти айкалыштыра пайдаланган түрү. Эстрадага оюндун кыскалыгы, көркөм каражаттардын тактыгы мүнөздүү. Эстрада эл чыгармачылыгы менен тыгыз байланыштуу. Батыш Европада жонглёрлордун, Россияда скомо-рохтордун, Орто Азияда маскарапоздордун өнөрү ага негиз болгон.
Сатиралык Эстраданын элементтери элдик салтанат, оюн-зоок, той тамашада кездешкен.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Хесдорф
Хесдорф ― Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Эрланген-Хёхштадт районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 3487 киши (2010-ж.). Аянты – 24.79 км2.
Кичи Ингаир (дарыя)
Кичи Ингаир — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Ингаир дарыясынын сол жээгинен 43 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 34 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Тобыл дарыясынын куюлушунан Конда дарыясын кошпогондо Ханты-Мансийск (жогорураак) шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобылдан Обьке чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жекебасар бийлик (автократия)
Жекебасар бийлик (автократия) (гp. autokrateia  – жеке чексиз бийлик) – жеке бир адамга чектелбеген жогорку бийлик тийиштүү болгон башкаруу тутуму.
Клевалэнд Хэйтс (Огайо)
Клевалэнд Хэйтс (Огайо) (Cleveland Heights) — Огайо штатынын Cuyahoga округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 46121 киши. Болжолдуу аянты - 21.0 км². FIPS коду — 39-16014.
Сары-Камыш (Кадамжай району)
Сары-Камыш — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Ак-Турпак айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы — 20 киши.
Ван (титул)
Ван (титул) — Байыркы Кытайдагы [Инь (биздин заманга чейинки 1611-кылым) жана Чжоу (биздин заманга чейинки 11-3-кылым) доорундагы] өлкө башкаруучусун билдирген термин. Биздин заманга чейинки 3-кылымдан Кытай башкаруучулары император (ди) титулун алгандан кийин, Ван титулу императордун жакынкы чөйрөсүнүн (үй-бүлөсү, туугандары жана башка) жана ак сөөктөрүнүн сарайдагы өзгөчө абалын билдирип туруу үчүн ыйгарыла баштаган. Мындан сырткары байыркы мезгилде жана орто кылымдагы Кореядагы мамлекеттер менен княздыктардын башкаруучулары да Ван титулун алып жүрүшкөн.
Үнсүз тыбыштар
Үнсүз тыбыштар. Өпкөдөн чыгып келе жаткан абаны күчтүү агымы ооз көңдөйүнөн кандайдыр бир жолтоочулукка учурап, же чыңалган жолтоочулукту күч менен жарып, же ага сүрүлүп өтүүдөн үн менен шыбыштардын жардамы менен пайда болгон тыбыштар үнсүз тыбыштар (консонанттар) деп аталат. Кыргыз адабий тилинде 25 үнсүз тыбыш бар. Алар: [б], [в], [г], [д], [ж], [й] [з], [к], [л], [м], [н], [ң], [п], [р], [с], [т], [ф], [х], [ц], [ч], [ш]. Үнсүз тыбыштар үндүүлөргө караганда саны жактан арбын жана жасалышы боюнча да ар түрдүү. Ошондуктан алардын классификациясы бир топ татаал.
Үнсүз тыбыштар төмөнкү белгилери боюнча классификацияланат:
Кош эринчилдер - астыңкы жана үстүңкү эриндердин бири-бирине кептелип калышы, ошол аркылуу абанын сыртка чыгышына бөгөт болушу менен жасалган тыбыштар: [б], [п], [м].
Эрин-тишчилдердин айтылышында үстүңкү тиштерге астыткы эрин тийишет да, абанын агымын бөгөп турат. Алар: [в], [ф] тыбыштары. Уччул үнсүздөрдүн артикуляцияланышында тилдин уч жаккы бөлүгү активдүү катышат, б.а. абанын агымына тилдин учу тоскоолдук кылат. Алар: [т], [д], [с], [з], [ш], [ж], [л], [н],[р].
Орточул үнсүздөр тилдин орто бөлүгү катуу тандайга көтөрүлгөн абалында жасалат. Абанын агымына бөгөт болуучу органдар - тилдин орто бөлүгү менен катуу таңдай. Мындай тыбыштар: [й], [г], [к], [ж], [ч].
Түпчүлдөрдүн жасалышында абанын агымына бөгөт болуучу органдар -жумшак таңдай менен тилдин арт жаккы бөлүгү. Мындай тыбыштар: [к], [г], [ң], [х].
Жасалыш ыгы боюнча үнсүздөр - жарылма, жылчыкчыл, мурунчул, капталчыл, дирилдеме, бириккен (аффриката) болуп бөлүнөт. Жарылмаларга төмөнкү үнсүздөр кирет: [б], [п], [д], [т], [к]. Бул тыбыштардын айтылышында аба бири-бирине кептелип бириккен органдардын (эки эриндин, тил менен таңдайдын, тил менен тиштердин ж.б.) арасын жарып өтөт. Абанын сыртка чыгышы кескин жана тез болот.
Жылчыкчылдар:  [в], [г], [ж], [з], [й], [с], [ф], [х], [ш]. Бул тыбыштардын айтылышында сүйлөө органдары (тил менен таңдай, же тил менен тиштер) бири-биринге тиер-тийбес болуп жакындашып, өтө кууш жылчыкча түзүлөт. Абанын агымы ушул кууш өткөөлдөн сызылып өтөт. Мурунчулдар: [м], [н], [ң] тыбыштары. Бул тыбыштарды айтканда аба мурун көңдөйү аркылуу өтүп, тыбыш сүйлөө органдарынын бири-бирине кептелип калышы аркылуу жасалат. Капталчыл: [л] тыбышы. Бул тыбыштын айтылышында тилдин учу үстүңкү тиштерге такалып, аба тилдин эки капталындагы ачыктар менен өтөт. Дирилдеме: [р] тыбышы. Бул тыбыштын айтылышында тилдин учу ичмекей тартып, катуу таңдайга тийишет жана дирилдөө абалында болуп турат. Бириккен үнсүздөр (аффрикаталар): [ж], [ч], [ц], [щ] тыбыштары. Бул тыбыштар жарылма үнсүздөрдүн элементи менен башталып келип, жылчыкчылдардын элементи менен аяктала турган татаал жасалыштын натыйжасы болуп саналат. Мисалы, [ц] тыбышы [т]+[с]; [ж] тыбышы [д]+[ж]; [щ] тыбышы [ш]+[ч]; [ч] тыбышы [т] + [ш] тыбыштарынын айкалышуусу катары каралат.
Калган үнсүз тыбыштар түгөйсүздөр деп аталат. Ошентип, кыргыз тилинин тыбыштык курамын түзгөн тыбыштар жана фонемалар, алардын бөлүнүшү тууралуу маалыматтар фонетикалык процесстерди өздөштүрүү жана фонетикалык талдоолорду жүргүзүү үчүн керек болгон эң маанилүү элементтерден болуп саналат. В-ф
Жекелештирилген каттоо
Жекелештирилген каттоо – мамлекеттик социалдык камсыздандыруу максаты үчүн арбир камсыздандырылган жак жөнүндөгү жекече маалыматтарды каттоо жүргүзүү жана уюштуруу.
Десятка (Чулым куймасы)
Десятка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чулым дарыясынын оң жээгинен 186 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 38 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сере
Сере — өлгөн адамды коё турган жай, түркүктөргө орнотулган үстүңкү бети гана жабылып, туш жактары ачык бастырма. Радлов жазып алган вариантта :
Манасты табытына салды дейт,
Сарайга сере кылды дейт,
Алдыңкы жерден сызын өткөрбөй,
Үстүнү күндөн көсүн тийгизбей,
Сарайга серелеп койду дейт (Радлов жазып алган вариант, 114).
С. тува, бакшылардын сөөгүн коюучу "сери" деп аталган төрт буттуу замбил сыяктуу жайга окшош. "Манаста" да С-ге сөөк коюлушу айтылат. Тувалыктардын серисинин үстү ачык болгон. Өлүк серинин үстүнө коюлган бойдон калчу.
Хильпольтштайн
Хильпольтштайн - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Рот (район)|Рот районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 13 327  киши (2010-ж.). Аянты – 91.42 км2. Hilpoltstein residence church.jpg
Хэ-Яха дарыясы (Таз куймасы)
Хэ-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 163 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 158 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аккомодация
Аккомодация( лат.тили accommodatio —ынгайлашуу) - жанаша келген үндүү жана үнсүз тыбыштардын өз ара бири-бирине ыңгайлануусу. Бул кубулуш уңгу менен мүчөнүн ортосунда, татаал сөздөрдө, жанаша айтылган сөздөрдүн ортосунда учурайт: көк+ыш=көгүш, так+ы=тагы, кап+ым=кабым, кара кап, (айт. кара гап), туурап айт (айт. туураб айт) ж.б. Эки сөздүн ортосундагы айтылышы жазууда колдонулбайт.
Колдонулган адабият
http://kyrgyzinfo.ru
Финн тили
Финн тили - финндердин тили.
Финляндияга, Швециянын түндүгү менен Норвегияга, Карелияга жана Америкага (негизинен АКШга) харалган. Финн-угор тилдерине кирет. Алгачкы жазуу эстеликтери 13-14-кылымдарга таандык. Адабий тилинин жаралышына финн жазмасынын түзүлүшү (1540) өбөлгө болгон. Азыркы адабий тилинин калыптаныш процессин 19-кылымдын 70-жылдары аяктаган.
Финляндия аймагына таралган финн тили батыш жана чыгыш деген эки наречиеге бириккен 7 диалектиден турат Азыркы финн тили - мүчөлөмө (агглютинадиялама) тил. 15 жөндөмөсү бар, род категориясы жок. Лексикасында балтика, герман, славян тилдеринен кабыл алынган сөздөр учурайт. Жазмасы латын алфавитинин негизинде түзүлгөн.
Куран
Куран (араб. القرآن, окуу, «Кудайдын аяны») – исламдын ыйык китеби. Куран сүрөлөр менен аяттардан турат. Курандагы бардык аяттар Мухаммед пайгамбарга аян түрүндө түшкөн Алланын сөзү болуп саналат.
Мазмуну
Куранда Алла өз сөзүн пайгамбар Мухаммедге аян түрүндө түшүрөт. Ааламдардын жаратуучусу болгон жалгыз Кудай - Аллага сыйынуу керектигин, Ага шерик кошпой бардык ибидаттардын түрүн Ага гана багыштоо керектигин чындыкты адамзатка айтып берүү үчүн пайгамбарлар аталган атайы адамдар тандалып алынган. Пайгамбарлардын эң акыркысы Мухаммед болгон. Ислам дини Мухаммедге чейинки байыркы пайгамбарлар катары иудаизмде жана христианчылыкта кезиккен ыйык пайгамбарларды тааныйт. Мисалы, Адам, Нух (Ной), Ибрахим (Авраам), Лут, Муса (Моисей), Дауд, Сулайман (Соломон), Иса (Иисус). Мусулмандардын көз карашында аталган пайгамбарлардын окуусу алардын шакирттери тарабынан бурмаланып кеткен делинет, ошондуктан еврейлер менен христиандарды Кудайдын аянына эмес, «кагаздагы жазууга ишенген» адамдар деп аташат. Пайгамбарлардын ичинен Мухаммеддин гана окуусу бурмаланбаган туура окуу деп көрсөтүлөт. Исаны пайгамбар деп таануу менен ислам дини христиандардын Иисус Христос Кудайдын уулу деген окуусуна жана Ыйык Үчбирдикке (Троицага) каршы турат: Куранда «жалгыз Кудай балалуу боло албайт жана анын курбусу болбосо, Иисус кантип төрөлмөк», – деп белгиленген.
Курандын негизин Мухаммед пайгамбардын акыл насааттары, олуячылыктары, дин окуусу жана притчалары түзөт. Пайгамбар жазганды, окуганды билбеген сабатсыз адам болгон. Ошондуктан анын сөздөрү жана иштери жардамчылары тарабынан пальманын жалбырактарына жана таштын бетине жазылып алынган да, кийин кагаз бетине көчүрүлгөн. Мухаммеддин шакирттери ал тексттерди жаттап, эски араб поэзиясын көркөм окугандай кырааты менен айта билишкен. Куран рифмалуу проза жана ритмикалуу сүйлөмдөр менен жазылган.
Курандын мазмуну мындай курамдык бөлүктөрдөн турат:
Куранда Мухаммед тарабынан айтылган Алланын сөздөрү аян, башка сөздөр лакап, жомок катары берилет. Курандын толук тексти Мухаммед өлгөндөн кийин чогултулуп, 7-кылымдын ортосунда Осмон халиф пайгамбардын жардамчысы болуп турганда тексттер ыйык деп жарыяланган. Орто кылымдарда Куранды жатка билген адамдар көп болгон. Ортодоксалдуу ислам тарабынан Кудайдын аянын бурмалап жибербөө үчүн Куранды башка тилдерге которууга тыюу салынган. Араб жортуулдары жана жаңы аймактарды исламдаштыруу – Куранды окууну жана жатка билүүнү шарттаган. Ошондуктан бул доордо араб тилин үйрөнүү жана бул тилди кеңири аймактарга жайылтуу иши күч алган. Орто кылымдардагы арабдаштыруу процесси мусулман маданиятынын түзүлүшүнүн маанилүү элементи.
== Курандын тары хы ==
Чалагыз Исабаев
Чалагыз Исабаев (1937-жылы Ысык-Көл облусунун Ысык-Көл районуна караштуу Темир айылында туулган - 1991) - комузчу, "Камбаркан" ансамблинин негиздөөчүсү, Кыргыз Республикасынын маданиятка эмгек синирген ишмери.
= Ишмердиги =
Күрөңкеев атындагы Кыргыз Мамлекеттик музыкалык окуу жайынан, андан соң Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз Мамлекеттик искусство институтунан кесипкөйлүк билим алган.
1957-жылы Кыргыз мамлекеттик филормонияда Карамолдо Орозов атындагы кыргыз эл аспаптар оркестиринин артисти болуп чыгармачылык ишин баштаган. 15 жыл бою ошол филормонияда комузчулар оркестирин жетектеген. Анын жетекчилигинде комузчулар дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө концерт берген.
Чыгармачылыгынын андан кийинки этабы, анын Кыргызмамфилармониянын алдында "Камбаркан" ансамблинин түзүү боюнча жасалган эмгектери болуп эсептелет. Бул ансамбилди түзүү үчүн ал Кыргызстанды кыдырып изденип, аспапчы усталар О.Кенчиев, С.Айдаралиев жана сүрөтчү М.Кучкаев менен биргелешип колдонулбай унутулуп калган бир нече эски элдик аспаптарды кайра жараткан.
Ал элдик күүлөрдү, ырларды нотага жазып, аларды нота менен жазып, жаттап аткаруу боюнча эмгектенип, комуз ойноо, күү чертүү жагынан далай педагогикалак иштерди жасаган. Анын комуз музыкасына жазган ноталарында күүлөрдүн бардыгы бир тоналдуу системага салынып "Комуздун тандалма күүлөрү" аттуу китебине жарык көргөн.
= Колдонулган адабияттар =
Кыргыз эл музыкасы.
Натрий
Натрий, Na (лат. Natrium) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IА группа элементи; к.н. 11, ат. м. 22,99. Щелочтуу металлдар катарына кирет. Жаратылышта туруктуу 23Na изотобу түрүндө кездешет. Н. 1807-ж. Г.Дэви тарабынан, Н. гидроксидин (NaOH) электролиздөөдөн алынган. Жаратылышта таралышы боюнча 6-орундагы элемент. Ар кандай минералдар курамында, жер кыртышында, эритмелер түрүндө океан, деңиз, көл, агын суулар курамында, Күн атм-сында кездешет. Н. галит – NaCl, мирабилит – Na2SO4×10H2O, ж.б. бирикмелер түрүндө калың катмарларды түзүп, ири кендери республиканын дээрлик бардык аймактарында кездешет. Н. ак, жумшак, жеңил металл. Ат-дук радиусу 1,86; иондук радиусу 0,92; тыгызд. 0,96 г/см3 ; балкып эрүү температурасы 97,8 о ; кайноо температурасы t 880о. Иондошуу потенциалы кичине болгондуктан күчтүү калыбына келтиргич. Бирикмелеринде окистенүү даражасы +1. химимялык активдүүлүгү өтө жогору болгондуктан реакцияга жеңил кирет. Абада бат окистенгендиктен керосинде сакталат. Н. кычкылтек менен түздөн-түз аракеттенип, Na 2O - оксидин жана Na2O2 пероксидин, суу менен реакцияга кирип, NаOH жана H2 пайда кылат. Суутек менен кошулуп гидридди NаH берет. О. эле галогендер, күкүрт, азот жана көмүртек менен кошулуп, тийиштүү бирикмелерди пайда кылат. Туздары бардыгы сууда жакшы эрийт. Н. NаСl же NаOH электролиздөдөн алынат. 2NaCl ® 2Na + Cl2­ аноддо: 2Cl- - 2e- = Cl20 катоддо: 2Na+ + 2e- = 2Na0
Кээде көмүртек менен калыбына келтирүү аркылуу да алынат:
4NaOH + 2C = 2Na + Na2CO3 + CO + 2H2 ­ Н. куймалары авиация кыймылдаткычында, ядролук энергетика түзүлүшүндө жылуулук алып жүрүүчү катарында, металлургияда, органикалык синтезде ж.б. калыбына келтиргич катары колдонулат.
Кыргызстандагы молдавандар
Кыргыз жеринде тарыхый өзгөчө изин калтырган залкар полководец уулу Михаил Васильевич Фрунзе десек болот. Анын атасы Василий Фрунзенин Москвадан Токмоктогу орустардын гарнизонуна фельдшер катары 1874-жылы келгенин далил кылсак, алгачкы молдовандар кыргыз жерине алгач ошол учурларда аз санда келсе керек деп болжосок болот. Анткени азыр деле бул элдин биздин жердеги саны үркөрдөй эле. Соңку беш жылда 505 адамдан 407 деген көрсөткүчкө кемиптир.
Фельдшер Василий Фрунзе келген учурду тарых барактарынан карасак, Пишпек эми-эми шаар катары түптөлүп жаткан кез экен. 1870-жылдары бул жерге 50 орус үй-бүлө гана келип жайгашкан болсо, 1897-жылы адам саны 6115ге жеткен. Ошол учурдагы маалыматтар боюнча анын 2870си – орустар, украиндер, белорустар, 1215и – өзбектер, 666сы – кыргыздар, 271и татарлар болгон. Башка улуттар деген 97 адамдын ичинде Василий Фрунзенин үй-бүлөсү менен катар аз санда башка да молдовандар болгон деген божомолдор бар. Анткен менен ал учурдагы көп кыргыздын эсинде ата-бала Фрунзелер мыкты инсандар катары калышты. Василий Фрунзе бейтаптар келип-кетип дарыланчу оорукана – амбулатория салдырып, даражалуусун да, жардысын да, орусун да, кыргызын да дарылап, кыргыздар дарыланбашы керек дегенге кулак салбай иштен алынган да экен. А Михаил Фрунзе атага тете уул катары кыска өмүрүндө тарыхта терең из калтырды. Анын урматына борборубуз Бишкек аталгыча 1926- ж. 12-майдан бери Фрунзе аталды. Молдованын Окница районундагы үч шаардын бири азыр да Фрунзе (молд. Frunză, Фрунзэ) атын алып жүрөт.
Эми биздин Молдова менен байланышыбыз бир гана ата-бала Фрунзелер менен бүтпөйт, ортодо советтик мезгилде, эгемендик жылдарда калыптанган мамлекеттер аралык байланыштар, кандайдыр бир деңгээлде жалпылык, жакындыктар да бар. Аралыгыбыз – самолет менен 4 сааттык айырма менен жетип барасың. Болгону мурунку советтик республика Молдавия, азыркы эгемен Молдова – чыгыш Европадагы, Украина менен Румыниянын ортосундагы кенедей өлкө. Аянты боюнча бизден да кичинекей, 33 700 км2. Көлөмдүү аймагы Прут жана Днестр дарыялары аралыгындагы жер. Кара деңизге танапташ жатканы менен деңизге түз чыгалбайт. Анткен менен деңиз таасиринен климаты мээлүүн, кышы жумшак, кыска, жайы ысык, узак. Күз айы да анча жаанчыл келбегендиктен, жүзүмү да, даны да, башка жемиш-жашылчасы да бышып жетилип, «жүзүмдүү Молдова, күнөстүү Молдова» аталышы да ушундан. Молдованы биринчи көргөндө көзүңө бир гана адырлар, адырлар, адырлар урунат дешет. Эң бийик дегени эле 430 метр келген Бэлэнешть дөңсөөсү экен. А бирок адырлары бозоруп бош жатпайт, айрымы токой жамынып, күз келгенде шуудураган кызыл, сары, жашыл жалбырактар кооздукка бөлөйт. Андыктан саякаттап келсең, берекесин төккөн күздө кел дешет бул өлкөгө. Анан Молдова да биздей агрардык өлкө саналат, айрым адырлар адам мээнети менен түшүмдүү жайларга айланган. Күрөң көмүр, апатит, селенит минералдары, акиташ, азыраак газ, муңай запастары болбосо, бул өлкө да кен байлыктарга чукак. А бирок Днестрдин куймасы – Бык дарыясын бойлой 7 дөңсө үстүндө жайгашкан жашыл борбор шаарыбыз Кишинев (молд. Кишинэу), Ципова, Сахарна, Цауль, Рудь, Вадуллуй-Водэ сындуу ажайып жерлерибиз бар деп сыймыктанышат. 2014-жылдагы калк каттоо эл санын 3, 558 млн адам деп көрсөткөнү менен, биздей эле көп жарандары жакшы жумуш издеп тышта. Соңку эгемен саясатта олку-солкуну алар да баштан көп өткөрүп жатышат. Алтүгүл 2012-жылы азыркы президент Николай Тимофти мыйзамдуу шайланып келгенче, 2,5 жыл (917 күн президентсиз деп рекорд катары Гиннес китебине кирди) өлкөнү президенттин милдетин аткаруучу катары үч адам башкарган.
Кызыктуу фактылар
Мамлекеттик тили Баш мыйзам боюнча молдован тили, Конституциялык сот чечими боюнча – румын тили. Айрым лингвисттер молдован тили румын тилинин диалектиси дешет, башкасы молдован тилин да, румын тилин да роман тилдеринин (француз, испан, италия, прованс, португалия) чыгыш тайпасына таандык тил деп көрсөтүшөт. Молдован деген элдин жаралышы тууралуу талаштар да румындар менен байланыштуу. Айрым иликтөөлөрдө молдавандардын түпкү ата-тегин римдиктер менен байланыштырышканы басымдуу молдовандарга жакпайт. «Тарыхый Дакиянын аймагынын 20%ына гана үстөмдүк кылган римдиктер 165 жылда бир элди жаратып салды дегенге каршыбыз» дешет. А Румыния президенти Траян Бэсеску болсо, «Молдова жакынкы 25 жылда Румынияга кошулат» деген сөзүн ар маегинде кайталап жүрөт. А молдовандар өздөрүн түндүк геттер (Дунайдын эки жээгин, Добрудж, Молдованы жердешкен), тирагеттер (Днестр чөлкөмүн), карпылар (лат. Carpi, греч. Καρπιανοί, Καρποι, Молдованын борбор жагында), костобокилер (балык жегендер маанисиндеги сөздүн өтө бурмаланашы дешет, кашубдар (кашуб. Kaszëbi; пол. Kaszubi; нем. Kaschuben) болушу мүмкүн, буларды айрым изилдөөчүлөр фракия урууларына, башкасы славяндарга, же кельттерге, же сарматтарга таандык кылышат); дакилер (лат. Daci, Карпат ичин жана Трансильвания батышын жердешкен) ж.б. уруулар кирген фракиялыктардын аралашмасынан жаралганбыз дешет. Жаныбызда ким жашайт, ыя?
Тарыхы
Ал эми мамлекеттүүлүгү тарыхта XIV кылымдагы көз карандысыз Молдова княздыгынан тартып баяндалат. Бир канча империя кызыкчылыктары тогошкон жерден орун алгандыктан өз тарыхынын ар кайсы мезгилинде бир Осмон империясына, бир падышалык Россияга, бир Румын королдугуна көз каранды болуп жашаган. Анын тарыхый аймагы да ар империянын баскынчылыгында кемип жүрүп отурган. 1775-жылы Австрия Түндүк Буковинаны басып алган, 1812-жылы, кезектеги орус-түрк согушу аяктаган соң, Бухарест тынчтык келишими боюнча Молдованын Днестр жана Прут дарыяларынын аралыгындагы Бессарабия аймагы Орус империясына өткөн. 1917-жылы Россиядагы жарандык согуш маалында Бессарабияда парламент тариздеги Өлкө кеңеши (Сфатул Цэрий) түзүлүп, 1917-жылы декабрь айында бул жерди Молдова автономиясы атап, 1918-жылы көз карандысыз Молдова Демократиялык Республикасы деп аталышын өзгөртүшөт, ошол жылы март-апрелдерде Румыния менен кошулулууну чечишет. Улуу Ата мекендик согуш жыйынтыгы менен СССР Бессарабияны кайра өзүнө кайтарган. 1924-жылдан 1940-жылга чейин Украина ССРи курамында Молдова АССРи, 1940-жылдан 1991-жылга чейин Молдова ССРи катары жашап, учурда Молдова – эгемен мамлекет, эски Бессарабиянын кыйла чоң бөлүгүн ээлейт.