cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чекиров Акималы
Кыргыз тилинде
Жаңы доордун жаңы адамдарына. – Ф.: Ленин атындагы МКсы, 1992. – 20 б.
Өнөр алды – кызыл тил. – Ф.: Изат, 1994. – 80 б.
Ырдап койчу. – Кант типографиясы, 1992. – 180 б.
Илхам. – Кант типографиясы, 1998. – 200 б.
Байзак менен Куйручук. – Б.: Бийиктик, 2003. – 40 б.
Жан дүйнө оттору: Ырлар. – Б.: Бийиктик, 2005. – 150 б.
Сезим: Ырлар, поэмалар, уламыштар. – Б.: Бийиктик, 2007. – 204 б.
Мусамман
Мусамман (ар. – сегиздик) – Чыгыш поэзиясындагы ар бир куплети сегиз саптан туруп, биринчи куплети бирдей уйкашып, кийинки куплеттердин сегизинчи саптары биринчи куплеттеги уйкаштыктарды ээрчип түзүлгөн ыр формасы. Мусамманын уйкаштык схемасы: а-а-а-а-а-а-а б-б-б-б-б-б-б-а в-в-в-в-в-в-в-а.
Чекиров Акималы
Кыргыз тилинде
Актикен: Ырлар, сатиралар. – Б.: Басма тамга, 2009. – 176 б.
Элеттик сырттан – Мусакожо: Пьеса. – Б.: Турар, 2010. – 130 б.
Мидиндин бир арманы: Пьеса. – Б.: Басма тамга, 2010. – 98 б.
Кашкар баатыр: Пьеса. – Б.: Турар, 2011. – 44 б.
Ромодин, Вадим Александрович
Вадим Александрович Ромодин (1912-1984) - орусиялык чыгыш таануучу.
Кыскача өмүр жолу
1930-37-жж. Ленинград деңизчилер техникумунда окуган. Алыскы сапарга чыкчу кемеде штурман (багыттоочу) да болгон.
1937-жылы жазыксыз жерден сталиндик режим тарабынан репрессияга кабылып, Кыргызстандын чекисттеринин тергөөсүнө кабылган.
1939-жылы май айында толук акталган.
1939-жылы октябрда Москва мамлекеттик университетинин Тарых факультетине тапшырган.
Улуу ата мекендик согушка катышып, бир нече орден, медалдар менен сыйланган. 1946-жылы аскерден кайткан. 1948-ж. Москва университетинин Тарых факультетинин Чыгыш таануу бөлүмүн бүтүргөн. 1951-жылы Ортоөку Чыгыш өлкөлөрүнүн тарыхы кафедрасында аспирантураны аяктап, юсуфзай урууларынын 19-кылымдагы акыбалы тууралуу кандидаттык диссертациясын коргогон. Жетекчиси профессор И.М.Рейснер болгон.
1952-жылдан СССР Илимдер Академиясынын Чыгыш таануу институтунун Петербург бөлүмүндө иштеген. 50дөн ашуун эмгектин автору.
Уста отун жаргыч
Уста отун жаргыч (лат. Ergates faber, L. 1761) —  зыянкеч мурутчан коңуздардын бир түрү.
Ромодин, Вадим Александрович
Кыргыз таануу
В.Ромодин 1973-ж. Москвадан чыккан "Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхы боюнча материалдар" эмгегинин жооптуу редактору болгон.
Кыргыздардын айрым бөлүктөрү монгол дооруна чейин эле Ички Азиядан азыркы Теңир-Тоо аймагына келе баштаган деген пикирди колдогон.
Узакбаева Майрам
Узакбаева Майрам  1953-жылы 7-ноябрда Сузак районунун Дмитриевка айылында туулган.
Кичи Шиш (приток Окнея)
Кичи Шиш — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Окней дарыясынын сол жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыдырбаева Раиса
1956—60-ж. Кыргыз ССР Илимдер Академиясынын ТАИде кенже илимий   кызматкер, 1960—86-ж. улук илимий кызматкер болуп иштеген.
Республикалык жалпы биримдик мезгилдүү басма сөз беттеринде кыргыз жана орус тилдеринде фольклор изилдөө, адабияттаануу маселелери боюнча 100-гө жакын макалалары жарыяланган, алардан башка 19 изилдөө иштери (анын ичинде 9 монография) бар.
Кыдырбаева жалпы республикада, андан тышкаркы жерлерде таанымал фольклор изилдөөчү, адабияттаануучу катарында кеңири белгилүү. «Манас» ж. б. кенже эпостордун ар түрдүү көйгөй, маселелерин талдап жалпылаган. «Саринжи-Бөкөй» эпосунун идеялык-көркөмдүк бөтөнчөлүктөрү”, «Жаңыл Мырза» эпосунун поэтикалык традициялары”, «Манас» эпосундагы традициялык жана индивидуалдык маселелерине карата”, «Манасчынын айтуучулук чеберчилиги», «Манас» эпосунун генезиси, «Манас» эпосунун варианттары» деген ж. б. монография, изилдөөлөрдүн автору.
2004-ж. басмадан чыккан Сагымбай Орозбак уулунун айтымындагы "Манас" эпосунун академиялык басылышына баш сөз жазган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Дүйнөнүн эң бийик имараттарынын жана курулуштарынын тизмеси
Бийиктиги 350 метрден ашкан “”Дүйнөдөгү эң бийик имараттардын жана курулуштардын тизмеси”” жана “”өз кезиндеги эң бийик курулуштардын тизмеси””. Бул тизмеге, мисалы, Бурж-Халифа асман тиреген имараты бийиктиги боюнча ашып кеткен Варшава радиомачтасы (1991 жылдагы кыйроосуна чейин 2008 жылга чейин эң бийик курулуш болгон) жана KVLY телемунарасынан (азыркы кездеги ушул типтеги дүйнөдөгү эң бийик курулуш) башка, көптөгөн телерадиомачталар кирбей калды.
Тизме тууралуу
•	Кыйраган имараттар же курулуштар “†” символу менен, курулуп жаткандар — “*” символу менен белгиленген.
•	Бардык имараттардын жана курулуштардын бийиктиги, имараттарда орнотулган шиштери жана мачталары эсептөө менен берилген.
•	Курулуп жаткан имараттар азыркы учурда бийиктиги 350 метрден ашса гана тизмеге киргизилген.
350 метрден ашкан курулуштар
<!--
Other Freestanding structures (past or present): between 300 m and 350 m
-->
Филип Пулман
Филип Пулман (англ. Philip Pullman; 1946-жылдын 19-октябрында туулган) — англиялык жазуучу. Ал бир нече бестселлер китептердин автору. Эң белгилүүлөрү "Анын караңгы материалдары" фэнтези үчилтиги жана "Жакшы киши Ыйса жана шүмшүк машаяк" аттуу Ыйсанын көркөмдөлүп жазылган өмүр баяны болуп саналат. 2008-жылы The Times гезити Пулманды "1945-жылдан берки 50 улуу британ жазуучуларынын" бири деп атаган. Би-Би-Синин 2004-жылдагы сурамжылоосу боюнча Пулман Британия маданиятындагы эң таасирдүү 11-адам деп таанылган.
Пулмандын "Анын караңгы материалдары" үчилтигиндеги "Түндүк жаркырагы" (англ. Northern Lights) аттуу биринчи китеби 1995-жылы жылдын көрүнүктүү англис тилиндеги балдар китеби деп таанылып, АКШ Китепкана бирикмесинин Карнеги медалына татыган. Медалдын 70 жылдыгына карата комиссия тарабынан мыкты китептер боюнча өткөрүлгөн жалпы элдик добуш берүүнүн жыйынтыгында сыйлыкка татыган мыкты он китептин бири болуп калган. Чыгарма ошол кыска тизмеден коомдук добушка ээ болуп, анын натыйжасында 2007-жылдын июнь айында "Карнегилердин Карнегиси" деген наамга татыган. Ал "Алтын компас" деген америкалык аталыш менен тасмада ылайыкташтырылган.
Франция
Франция (France, ), расмий аты — Француз Республикасы (République française, ) — трансконтиненталдык мамлекет, анын ичинде Батыш Европадагы негизги аймак жана бир катар океандын аймактары жана аймактары. Борбору — Париж. Республиканын урааны – “Эркиндик, Теңдик, Бир туугандык”, анын устанымы – эл, ​​эл тарабынан жана эл үчүн башкаруу.
Өлкөнүн аталышы франктардын байыркы герман уруусунун этнониминен келип чыккан. Франциянын калкынын басымдуу бөлүгү галло-роман тилдери аралаш жана роман тилинде сүйлөйт.
Калкы - метрополияда 62 814 233 адам жана 67 848 156 адам - ​​чет өлкөлөрдөгү ээликтерин эске алуу менен (2020-жылдын 1-июлуна карата эсеп боюнча), анын ичинде 90% жакыны - Франциянын жарандары. 2019-жылга карата Франциянын калкынын диндер боюнча курамы: католиктер - 41%, динге ишенбегендер - 40%, мусулмандар - 5%, башка диндер - 5%, лютерандар - 2%, православдар - 2%, башка христиандар - 2 %, буддисттер – 1%, жөөттөр – 1%, маалымат жок – 1%.
Франция өзөктүк мамлекет, НАТОнун мүчөсү жана БУУнун Коопсуздук Кеңешинин беш туруктуу мүчөсүнүн бири. 1950-жылдардан бери Европа биримдигин түзүүгө катышкан мамлекеттердин бири.
Мыйзам чыгаруу органы эки палаталуу парламент (Сенат жана Улуттук Ассамблея). Администрациялык-аймактык бөлүнүшү: 18 облус (метрополисте 13 жана чет өлкөлөрдөгү 5 регион), анын ичинде 101 департамент (мегаполисте 96 жана 5 чет өлкөлүк департамент), 5 чет элдик коомчулук жана өзгөчө статуска ээ 3 административдик-аймактык бирдик.
...
Экологиялык тартип бузуу
Экологиялык тартип бузуу – жаратылыш коргоо мыйзамдарын буза турган жана айлана-чөйрө менен адам саламаттыгына зыян келтире турган жорук-жосун.
Чокотегин Мырзабек
Чокотегин Мырзабек – жазуучу. Жумгал районунун Куйручук айылында 1949-жылы 16-январда туулган.
1967-1972-жж. СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин экономика, 1990-1996-жж. юридикалык факультеттерин бүтүргөн. Бүткүл союздук курстардан (Москва, Харьков) өткөн.
1972-1973-жж. Аскер деңиз флотунда кызмат өтөп, 1973-1994-жж. айыл чарба министрлигинин борбордук апаратында жетектөөчү адис, тармактык бөлүмдөрүндө бөлүм башчы, башкы адис, 1994-1995-жж. айыл чарба кооперативинде төрага, 1995-1997-жж. жоопкерчилиги чектелген «Агро-Эсеп» коомунда аудитор болуп иште-ген.
Чыгармачылыгы мектепте окуп жүргөндө башталып, жергиликтүү гезиттерге кабар, студенттик жылдарында болочок кесиптерине карата макалаларды жазуу менен алектенген.
«Эркин-Тоо», «Кыргыз Туусу», «Кыргыз руху», «Чүй баяны», «Теңир-Тоо» гезиттеринде жарыяланган көптөгөн ар багыттагы көлөмдүү макалалардын автору.
1999-жылдан баштап көркөм адабий чыгарма жазууга киришкен. 2004-жылы «Бабалар баяны» алгачкы ырлар жыйнагы жарык көргөн. Учурда «Мунарык күндөр» аттуу ырлар жыйнагы басууга даярдалууда.
2009-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Боз үй – байыркы бабаларыбыздан мурас турак жай. - Б.: Бийиктик, 2007. - 56 б.
Кыргыз жылкысы, алгыр куштары жана тайгандары. - Б.: Бийиктик, 2009. - 64 б.
Туюм. Сатиралык аңгемелер жыйнагы. - Б.: Алтын тамга, 2009. - 80 б.
Бад-Тёльц
Бад-Тёльц (Bad Tölz) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан Шаар. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Бад-Төльц-Вольфратсхаузен районуна кирет. Калкы – 17815 киши (2010-ж.). Аянты – 30,80 км2.
Калкы - 17815 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 30,80 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 1 73 112.
Шаар административдик курамы боюнча 5 шаардык районго бөлүнөт.
Блиниха (дарыя)
Блиниха (Содомная) — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ишим дарыясынын оң жээгинен 282 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кулболдиев Мукамбет
Кулболдиев Мукамбет Жыгаччы, жыгач бетине кооздук түшүрүүнүн чебери. 1954-ж. Кемин районундагы Бейшеке айылында төрөлгөн. 1984-ж. «Мураскер» көркөм кол өнөрчүлүк окуу жайынын устачылык бөлүмүн бүтүргөн. Ошол окуу жайында жыгаччылык боюнча улук чебер-мугалим болуп эмгектенет. Уста көбүнчө табак, аяк, чөйчөк, сузгу, кашык өңдүү кырма идиштерге жана үкөк, сандык, төр ала бакан, такта сыяктуу буюм-эмеректерге, күзгү, сүрөт, терезе алкактарга узанат. Жердик катары Чүй өрөөнүнүн тал-терек, кайыңын пайдаланат. Аларды март-октябрь айларында кыят. Тилип алып, мелүүн жайга кургатат. Жыгач бетине «чыгармак оюму», «кочкор мүйүз оюму», «кыял оюму», «жарым кыял оюму» сымалдарды ичке, учтуу алат. Жыгачтын жүзүн буруу үчүн ышкын түптү жошого аралаштырып сүртөт. Жыгачтын өз өңү да боёктук милдет аткарат. Тал, теректен кашын өзүнчө чыгарып, туюк ээр чабат. Катышкан кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1989-ж. Прикладник сүрөтчүлөрдүн жана элдик чеберлердин Кыргызстан мамлекеттик сүрөт музейинде өткөн республикалык көргөзмөсү. Үкөк, күзгү алкактарына түшүрүлгөн көркөм оюмдары менен катышкан. 1990-ж. Кыргызстан мамлекеттик сүрөт музейинде өткөн элдик чеберлердин республикалык көргөзмөсү. Үкөк, такта өңдүү салттуу буюмдары коюлган. 1992-ж. Мамлекеттик тарых музейинде өткөн элдик чеберлердин республикалык сатуу көргөзмөсү. Кырма идиштери жана салттуу жыгач буюмдары экспонатталган.
Узун мурут отун жаргыч
Узун мурут отун жаргыч (лат. Acanthocinus aedilis, L. 1758) —  зыянкеч мурутчан коңуздардын бир түрү.
Кулболдиев Мукамбет
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кадимки тартак сцинк
Кадимки тартак сцинк, Узунбут сцинк  (Novoeumeces schneideri (Daudin, 1802), Eumeces schneideri, (Eichwald, 1839)): сцинктер тукумуна Eumeces уруусундагы түр. Жер жүзүнүн бардык жердин кезигүүчү кескелдириктердин бири. Борбордук Азияда, Орто Азиянын түштүк тарабын мекендейт. Бул түр Кыргызстандын түштүгүнөн 1985-ж. Кочкор-Ата аймагынан кармалган. У. с-тин эркектери ургаачыларына караганда чоңураак, дене уз. 165 мм, ургаачысыныкы 155 мм. Алар кургак, таштак чопо топурактуу жерде, пахта талааларынын чет жакаларында, мөмөлүү дарактын, жүзүм арасында жолугат. Кууту май айында, жүрөт 6-9 жумуртка тууйт. Ар түрдүү курт-кумурскалар: коңуз, субагай канаттуулар, чаяндар жана башка менен азыктанат. Бул түр Кыргызстанда саны азайгандыктан корукка алынууга тийиш.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түрдүн ареалдары – Түштүк-батыш Алжирден тартып Батыш Индияга чейин. Урууга тиешелүүлүктү жана түрчөгө бөлүнүншү дискуссиондук. N.S.princeps Чыгыш Турция, Ирак, Иран, Чыгыш Кавказ, Афганистан, Орто Азиянын түштүгүн (түндүккө карай Нуратоо жана Чардадыр тоолоруна чейин), Пакистан жана Түндүк-Батыш Индияны мекендейт. Кыргызстанда: Түркстан кыркаларынын тоо этектери (Тахтобоз тоо кыркасы, Лейлек жана Сох суулардын төмөн жагы жана Араван кыштагына жакын Кекмек тоонун этегинин чыгышы (түр ареалынын четки чыгыш точкасы).
Жашаган аймактары
Аздыр-көптүр тоо этектери менен тыгыз байланышта, бак дарактуу өсүмдүктөр ээлеген өтө таштуу (жагымдуу) беттерди (жантайалады) жана чополуу жерлерди ээлейт; кээ бир жерлерде суулардын кургак (кургап калган) нуктарын, тугайларды, кумдарды, жүзүмдөрдү ж.б. ээлейт. Кыргызстанда деңиз деңгээлинен 1200м бийиктикке чейин кездешет, бирок өтө таштуу (шагылдуу) жантаймаларда, балким бул жерлерге эл жашаган жыш райондордон сүрүлүп келген.
Саны
Бардык жерлерде сейрек. Кыргызстанда популяцияснын азыркы абалы жөнүндө материалдар жок. Азыркы кезде Ош жана Баткен облустарынын 3 локалитеттеринен 4 особдору табылганы чынында (чыныгуу) белгилүү.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кемирүүчүлөрдүн, куштардын, таш бакалардын ийиндеринеде жашайт, узундугу 2м, тереңдеги 60см ге ийиндерди өзү казат. Чээни башка кескелдириктерден кечирээк, май айыда чыгат. Күндүз активдүү жашыныш үчүн таштардын арасын жана жаракаларын пайдаланат. Омурткасыздар, негизинен курт-кумурскалар жана алардын личинкалары менен азыктанат, ирилери кээ бирде геккондорду жана кеснектерди жешет. Ургаачысы июлң-августта 6 – 9 жумуртка тууп, ал жаңы эле туулган особдорду кайтарат деген маалыматтар бар; жаштары кышташ үчүн жана дайыма жашырыныш үчүн келерки жайга чейин энесинин ийиндерин пайдаланышат.
Чектөөчү факторлор
Кыргызстанда – жерлерди өздөштүрүү жашоого ылайыктуу жерлеринин кыскарышына алып келүү, табигый аз сандуулугу жана түрдүн таралышынын физика-географиялык жана климаттык областарда обочолонгондугу, жырткычтардын (корсактар, күсөндөр, ири жыландар, жырткыч куштар ж.б) кол салышы жана адамдын кырып жоготушу, балким террариумистилердин кармашы.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Тартак сцинк – террариум-сүйүүчүлөрдүн жана зоопарктардын жашоочусу, колдо багууда көбөйүшүүсү белгилүү, Кыргызстанда көбөйтүү жүргүзүлбөйт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Учурда, Кыргызстанда коргоого алынган эмес. Өзгөчө коргоодогу жаратылыш территорияларында (ӨКЖТ) түрдүн бир дагы жашаган аймактары белгиленген эмес. Тажикстандын Кызыл китебине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Жашоочу жерлеринде жаратылыш пайдалануунун регламентациясы (жайыттарды азайтуу, аридүү биотопторду бадалдуу токойлору менен алгачкы абалына (кейпине) келтирип сактоо, ошондой эле көбөйтүүнүн методдорун иштеп чыгуу, түрдү коргоо боюнча пропаганда жүргүзүү жана сүйүүчүлөрдүн кармоосуна (кармашына) тыюу салуу.
Статусу
EN Bl ab (ii i) категория. Түштүктүн батыш – палеарктикалык түрдүн бирин – сериндик таралуучу түштүк-туран түрчөсү. Кыргызстанда абдан аз сандагы чачыранды популяциялары менен көрсөтүлгөн; түрдүн чет жакадагы таралышы коркунучда турат; Тажикстандын Кызыл китебине киргизилген (2 категория).
Яшелькуль (Миякин району, Башкыртстан)
Яшелькуль — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Зильдяр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 2 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Луксор
Луксор – Мисирдеги музей-шаар. Нил дарыясынын (орто ченинде) оң өйүзүндө, Байыркы Мисирдин борбору Фиванын калдыктарынын арасында жайгашкан. Калкы 488 миң (2010). Биздин заманга чейин 21–11-кылымда Мисирдин борбору болгон. Аэропорту бар. Амон ийбадаткана комплекси (15–13-к.; колоннадалары, статуялары жана сфинкс аллеялары менен) байыркы Фиванын урандылары менен бирдикте Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Луксор – эл аралык туризмдин ири борбору. Кол өнөрчүлүк (өзгөчө белек-бечкектер) өнүккөн. Айыл чарбалуулуу райондун борбору.
Кайырма (Жайыл району)
Кайырма (Кайырма) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Жайыл районундагы айыл. Талды-Булак айыл округу курамына кирет.
Калкы
Калкы - 485 киши.
Экологиялык тастыктама
Экологиялык тастыктама – экологиялык тастыккатташтыруу тутумунун талаптарына ылайык иштелип чыгып, тастыкташтыруу объектинин экологиялык коопсуздугунун деңгээлин бекемдей турган жана айлана-чөйрөнү коргоо органдары тарабынан белгиленген тартипте берилүүчү ырасмий документ.
Чым
Чым – топурактын өсүмдүк тамырларына жыш чырмалышкан, чириндиге бай жогорку катмары. Чабынды, жайыт, шалбаа, дың жерлерде болот. Өсүмдүк калдыктарынын чириндиси бул катмарды өсүмдүккө керектүү фосфор, калий өзгөчө азот жана башка азык заттары менен камсыз кылып турат. Ч. катмары органикалык заттарга бай, агрофизикалык касиети жакшы; анда сөөлжан жана башка майда жандыктар көп кездешет. Ч-дын калыңдыгы жана андагы өсүмдүк тамырларынын жыштыгы топурак жана өсүмдүк зонасына жараша болот.
Кара топуракта Ч. катмары калың, өсүмдүк тамырлары чырмалып өсөт. Саздак жерлерде өсүмдүктөрдүн кылымдар бою топтолгон калдыктары Ч. көңдү пайда кылат.
Маматова Бегайым
Маматова Бегайым  1949-жылы 26-майда Сузак районунун Багыш айылында туулган.
* 1964-жылы У.Абдукаимов атындагы орто мектепти, 1971-жылы ОШ Мамлекеттик педагогикалык иститутунун химия жана биология факультетин аяктап, эмгек жолун А.С.Макаренко атындагы орто мектепте мугалим болуп иштеп баштаган. * 1975-жылдан мектептен жана класстан тышкаркы иштер боюнча директордун орун басары, 1980-1986-жылдары Сузак райондук маданият бөлүмүнүн башчысы, 1990-жылдан азыркы мезгилге чейин Ж.Бөкөнбаев атындагы Октябрь балдар үйүнүн директору болуп иштейт. * 1974-жылдан бери Багыш айылдык кеңешине бир канча жолу депутат болуп шайланган. * Сузак райондук аялдар кеңешинин төрайымы, Сузак райондук адмистрациясынын коллегия мүчөсү болуп, коомдук иштерди аткарып келет. * 1978-жылы Москва шаарында өткөрүлгөн Бүткүл Союздук мугалимдердин 3 сьездине делегат болуп шайланган. * “Эл агартуунун отличниги”, “Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими”. * Бир канча Ардак громаталардын ээси. * 2014-жылы Кыргыз Республикасынын Президенти А.Атамбаев тарабынан “ЭНЕ ДАҢКЫ” медалы менен сыйланган.
Дөө отун жаргыч
Дөө отун жаргыч (лат. Titanus giganteus, L. 1771) — зыянкеч мурутчан коңуздардын бир түрү.
Чек араны санитариялык коргоо
Чек араны санитариялык коргоо — өлкөгө карантиндик жугуштуу ооруларды киргизбөө максатында жүргүзүлгөн администрациялык, санитариялык жана эпидемияга каршы чаралар.
Карантин оорулары өтө тез тарап, көбүнчө өлүмгө учуратат, аларга чума, холера жана башкалар кирет. Карантин ооруларына кирүүчү жугуштуу оорулардын тизмеси эл аралык макулдашуулар менен аныкталып, белгилүү шартта өзгөрүлүп турат. Чет өлкөдөн келген кишилер (ооруну жугузуп алып, бирок клиникалык белгилери али жок — билинбеген мезгил) карантин ооруларын алып келиши мүмкүн.
Токтосун Шамбетов
Шамбетов Токтосун Дуйшенкулович (1989-жылы 26-февралда төрөлгөн) - журналист.
Кыскача өмүр баяны
1989-жылы 26-февралда Нарын облусунун Ат-башы районуна караштуу Ат-Башы айылында туулган. 1996-1997-жылдары Ат-Башы районундагы Касыке Мамбеталиев мектебине кирип, 2007-жылы аяктаган. 2007-2012-жылдары Нарын мамлекеттик университетинин Агрардык техникалык факультетинде Жол кыймылын тейлөө адистигенде билим алган.
Журналисттик ишмердиги
Эмгек жолун 2008-жылы Нарын шаарындагы “Алмаз-Нарын” радиосунда алып баруучу болуп иштөө менен баштаган. 2011-жылы “Алмаз-Нарын” радиосунун аткаруучу директору болгон. Ушул эле жылдары naryn.kg сайтында кабарчы болуп иштеген. 2012-2015-жылдары Нарын шаарында журналистика тармагында түрдүү долбоорлордо иштеп, “Жаштар талкуулайт” ток-шоусун түзгөн. Ал “Нарын ТВ” каналында көрсөтүлүп турган.
2012-2014-жылдары "Азаттыктын» ("Азаттык" үналгысынын) Нарын облусундагы кабарчысы болуп иштеген.
2014-2016-жылдары Бишкекте «Азаттык+» телепрограммасынын алып баруучусу болгон. 2016-жылдан бери "Азаттык" үналгысынын Бишкектеги кабарчысы. Акыркы учурда "Азаттыкта" иликтөө программаларды жасайт.
Сыйлыктары
Журналисттик ишмердүүлүгүнө байланыштуу Нарын облусундагы жергиликтүү мамлекеттик органдардын ар кандай ардак грамоталары менен сыйланган. Ушундай эле сыйлыктарды Кыргызстандагы бир нече министрликтерден дагы алган. Нарындагы "Мыкты жаш журналист 2013" наамынын ээси.
Зонд (медикалык аспап)
Зонд — денедеги көңдөй органдарга, түрдүү каналчаларга, тешилген жердин жылчык жолдоруна, жарааттарга диагностикалык жана дарылоо процедураларын жүргүзүү үчүн керектелүүчү медициналык аспап.
Ал колдонулушуна жараша металлдан (күмүш, болот) жана ийилгич материалдан жасалат. Жөнөкөй зондду киргизүүдө көңдөйлөрдүн тереңдиги, кеңдиги, формасы жана андагы бөтөн нерсенин болушу жана башка аныкталат. Көңдөй органдын ичиндегисин (мисалы, карындан карын зили, өт баштыкчасынан өт) алуу, диагноз коюу жана дарылоо максатында ага дары заттарын жиберүү үчүн, кээ бир операциялардан кийин тамактандырууда көңдөй 3онд кеңири колдонулат. 3онддун кээ бир түрү атайын прибор менен бириктирилет. Анын жардамы менен көңдөй органдардын басымы, жүрөк иши изилденет.
Кудаяр Уста
Кудаяр Уста — жыгаччы. Таластын Кара-Буура аймагынан чыккан. Ал таластыктар үчүн жогору баалануучу көккашка ээрди арбын чапкан. Мунун кашы жалпак келип (калак баш), аны казак-кыргыз бирдей урунушкан. Өзү өзгөртүп чапкан ээрди эл «Кудаяр ээри» деп аташкан. Өзүнүн үйүндө үйрөнчүктөрдүн мектебин түзгөн устанын ээри төрт бөлүктөн болуп, ошол төрт бөлүктү төрт баласы чаап, Кудаяр өзү аларды бириктирип кадап турган. Чебер ээр үчүн кара талды, кайынды таңдай, ээрдин алдыңкы акырегине жана кашына ача жыгач коёт. Арткы кашына өзүнчө жыгач туурасынан чабылып түшүп, ээр бөлүктөрү бири-бирине жиксиз ашталат да, ал урунууга бышык келет. Мындай ээрди ичмек менен токунса да, аттын белин баспайт.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Жон Ирвиң
Жон Уинслоу Ирвиң (англ. John Winslow Irving; туулгандагы аты: Жон Уоллес Блант кич., 1942-жылы 2-мартта туулган) — америкалык жазуучу жана "Оскар" сыйлыгын утуп алган сценарист.
Ирвиң 1978-жылы "Гарп боюнча дүйнө" (англ. The World According to Garp) чыгармасы эл аралык деңгээлде ийгилик жараткандан кийин сынчылардын да, элдин да баасына татыган. Ирвиңдин көптөгөн романдары, анын ичинде "Шарап үйүнүн эрежелери" (англ. The Cider House Rules, 1985), "Оуэн Мини үчүн сыйынуу" (англ. A Prayer for Owen Meany, 1989) жана "Бир жылдык жесир" (англ. A Widow for One Year, 1998) бестселлер болуп калган. Беш романы тасмага ылайыкташтырылган. Ирвиңдин айрым китептери (Гарп, Мини, Бир жылдык жесир) жана бир нече кыска аңгемелери Нью Гэмпширдин Эксетер жергесиндеги Филлипс Эксетер академиясынын ичиндеги жана айланасындагы окуяларды чагылдырган. Ал 1999-жылы "Шарап үйүнүн эрежелери" тасмасына жазган сценарийи менен "Оскардын" "Эң мыкты сценарий" наамын утуп алган.
Этнос
Этнос — түпкү тегинин жалпылыгы менен аныкталуучу туунду. Коомдук адам менен жаратылыштын байланышына совет окумуштууларынын майда-барат айырмачылыктары бар көз караштарын жалпылай келип, үч түрдүү көз карашты бөлүп көрсөтсө болот:
Аялдар жана аскердик
Аялдардын аскердик тарыхы, 4000 жыл мурдага узаган бир доорду, бир далай улутту жана доорду камтууда. Эски чактардан күнүбүзгө чейин аялдар аскерде бир далай милдеттерде турушкан. Мурдагы доорлордо аялдар аскерде башкача милдеттер алган болсо да, күнүбүздө абдан маанилүү милдеттерге келүүдө. Бир далай өлкө аскерин аял аскерлерге ачууда бирок бул темадагы талаштар уланууда.
Экологиялык тастыкташтыруу
Экологиялык тастыкташтыруу – объектинин экологиялык талаптарда белгиленген тастыктамага дал келе тургандыгын бекемдей турган иш-аракет.
Аялдар жана аскердик
Талаштын таянган маселелери
Талаштын эки тарабы да өзүнө жараша күчтүү далилдер менен өзүн туура көрүүдө. Бул далилдердин бир канчасы эркектердин аялдарга караганда физикалык жактан мыкты болууларын ичине алат. Бирок башка бир маселе да аялдын согуш майданында болуусунан улам келген рухий таасири. Аскерлердеги бул колдонмо абдан сейрек көрүлгөндүгү үчүн далилдердин тест кылынуу мүмкүнчүлүгү чектелген.
Физикалык жетишсиздик
Аялдардын активдүү согуш милдетин алуусуна каршы алып келген эң маанилүү далил орточо бир аялдын орточо бир эркектен дагы күчсүз болгону жана маңдайындагы эркек душман менен согушууда мунун бир жетишсиздик боло тургандыгы. Аялдардын скелет түзүлүшү эркектердикине караганда дагы аз жыштыкта болгону үчүн сындырууга көөбурөөк ылайык. Бул себептен өзгөчө абаачылык тармагында бийик тартылуу күчтөрүнө дуушар болгон согуш пилотунун аялдардан тандалбоосу сыяктуу бир акыбал кеңеш кылынууда. Мындан сырткары аял ден соолугуна керек болгон тазалык чөйрөсү жок болгон суунун түбү командасы кылып аялдарды кабыл алынбашы үчүн маанилүү бир далил болуп колдонулууда. Бирок бул далилдин терсине орточо эсеп менен кыска жана жеңил болгон аялдар дагы аз абаа түгөтүүдө жана суунун түбү саякаты үчүн идеалдуу болууда.
Психологиалаык себептер
Аялдардын майданда алдыңкы катарларда согушуусуна каршы сунулган аргументтерден бир даанасы да аялдардын болуусу согушкан бирдиктин адеп-ахлакына таасир кылуусу. Чынында да бир далай аскер, алдыңкы катарларда кылынуусу керек болгон маанилүү милдеттерде аял аскерлерге ишенбөөдө.Мындан Сырткары аял жана эркек аскерлер арасында боло турган романтикалык жакындашуулардын бирдиктин согушуу күчүнө таасир эте тургандыгы да көрүнүүдө. Мындан сырткары бир далай аялдын алды саптарда милдеттерден качуу үчүн билип туруп кош бойлуу кала тургандыгы кеп кылынууда. Үчүнчү бир аргумент болсо аял аскерлердин согушкан бирдиктерге алынуусу, туткун болуп алынгандар кыйноого жана ал эмес жыныстык кыянатчылыкка дуушар кала тургандыгы. Согушта туткун алынган эркек аскерлердин физикалык кыйноого дуушар калуу менен чогуу дээрлик эч жыныстык кыянатчылык менен бетме бет калбагандыгы билинген бир факты. Бул пикирге каршы болсо майдан аркасындагы аял аскерлердин да колго өтүүсү болжолдуу табылганы, буларга болсо жетиштүү курал жана куралдар, жана да өзүн коргой турган сыяктуу таалим берилбегени алдыга сунулууда. Жыйынтыкта оз каалосу менен аскерге жазылган кишилер жыныстыгынан эгемендүү боло жоопкерчиликтеринин жана баштарына келе тургандыгын да билүүгө милдеттүү.
Жыныстык өзгөчөлүк жана салттар
Көптөрүнө караганда аялдардын аскерден алыс кармалуусу жыныстык бөлүүчүлүктүн акыркы чеби. Аялдардын бул формада кабыл кылынбаган тармак болгон аскердик кайра кээбирлерине караганда салтка байланыштуу ой пикир түзүлүшү менен байланыштуу. Аялдардын согуш майданында жеңүү ийгиликтери тууралуу тарыхта бир далай өрнөк табылууда.
Тактикалык жетишсиздиктер
Аскер жана тарыхчы Дейв Гроссманга караганда өзгөчө аял аскерлерге ээ аскери болгон Израиль Аскери аялдардын алды саптарда болуусун тыюу салган. Буга далил кылып болсо жарадар бир аял аскерди көргөн эркек аскерлердин чара көрүлө албай турган жана инстинктүү бир формада коргоочу аракет кылып милдетти таштап жарадарга жардамга чуркашын көрсөтөт. Мындан Сырткары Израиль Аскери үчүн маанилүү бир маселе да душманын тирүү кармап андан керектүү маалыматты алып калуу. Бирок Израильге каршы согушкан Исламдык жоокерлер аныктык менен бир аял аскерге моюн сунбоодо. Бирок басып алуу алдындагы аймактарда аял аскердин болуусу басып алуу астындагы аймак инсанын дагы аз кыжаалат кылганы да байкалган.
Англия
Англис Аскеринде аялдар, максаты түздөн-түз душман менен байланыш жана өлтүрүү болгон бирдиктер тышында ар милдетте боло алат. %9 аялдардан түзүлгөн Англис Аскери тарыхында аял жоокерлердин маанилүү бир жери бар. Булардан эң билинген өрнөктү Королева Боудица. I кавалерия менен чогуу Аңлияны БЗ 62 жылында басып алуу кылган Римдиктерге каршы согушкан. 1776 Америка Эгемендүүлүк Согушунда Англис Аскери менен чогуу 5000 аялдын болгону божомол кылынат. Булардын көбүнчөцү офицер жана аскерлердин түгөйү. Мындан Сырткары ашпозчу жана медсестра болуп милдет алгандар да болгон. 1. Дүйнө Согушу убагында 1917 жылында Францияда аялдарга жеке бирдик курулат жана бирдик ашпозчу, медсестра ж.б болуп милдет кылган бирок офицер болууларына уруксаат берген эмес. 1992 жылында болсо аялдар жеке бирдиктери жоюлган, аялдар эркектер менен тең шарттарда кабыл кылынган. Мындан Сырткары Королева II. Елизабетта символдук да болсо бардык аскерлердин башкы командачы милдетинде.
Финландия
Финландия Ички Согушу убагында Кызылдардын Найискаарти аты алдында аял бирдиктери болгон. Ички согуштан кийин аялдардын алды саптарда ролу азайган. II. Дүйнө Согушу убагында Советтер Бирдиги менен Финландия арасындагы согушта аялдар түзүлгөн майдан аркасы партизан бирдигинде милдет алган.
Германия
1955 жылында түзүлгөн Бундесвехр, НАТО өлкөлөрү арасында эң консерватор аскерлерден бирөөсү. Мунун себебинин Нцист бийлиги доорунда көп санда жаш аялдын аскерге алынуусу болгону айтылууда. Аял аскерлер өзгөчө зениттик бирдиктеринде милдет кылган.
Израиль
Израиль Аскеринде аялдар бир далай милдетте болгон. Абаа күчү, өзүнө аялдарды албоо чечимди алса да 1994 жылында бул чечим алынып салынган.Мындан Сырткары аялдарга алды саптарда милдет берилбөөдө. Израильдик аялдардын мажбурий кызмат мөөнөтү 2 жыл болуп эркектердин 3 жылдык кызмат мөөнөтүнөн дагы кыска.
Либия
Либия, аскеринде аял аскер болгон жалгыз Ислам бийлиги. Полковник Каддафинин 200 кишилик жеке коруучу бирдиги Амазон Коруучулары болуп билинүүдө жана болгону аял аскерлерден түзүлүүдө.
Непал
Непал Комунист Партиясына (Маоист) тиешелүү Калктын Эгемендүүлүк Аскеринин %40 аялдардан түзүлүүдө.
Норвегия
1995 жылында Норвегия, суунун түбүнө аял аскерлерге уруксаат берген биринчи өлкө болот. Норвегия Аскеринде бүгүнгө чейин эң аз бир даана суунун түбү кемесинде командири аял офицер бар. Булардан биринчиси Солвеийг Крей.
США
Америка Ич Согушу убагында Сара Росетта Вейкман жасалма ысым менен жана эркекти туурап аскерге кошулган жана Түндүк Аскеринде алды саптарда кызмат кылган. II. Дүйнө Согушу убагында куралган аял бирдиктери көпчүлүк менен медсестра милдетин кылып келген. Вьетнам Согушунда аялдар дагы көп абаа күчүндө милдет алган. 2003 жылында США, Иракка киргенинен ортого чыккан согушта аял аскер Жессика Линчтин туткун жыгуусу жана куткаруусу өзгөчө США басма сөзү тарабынан апыртылган бир формада берилген.[1]Мындан Сырткары кайра Иракда басып алуу абалындагы США Аскерине тиешелүү Линди Иңланд жана Сабрина Харман Ебу Карып Абак канасында кармалгандарга кыйноо кылганы далили менен кылмышкер болуп табылган.
Туркия
Туркияда аскердик болгону эркектерге мажбур болуусуна карабастан аялдар да аскерге кирүүдө. Аял аскерлер өзгөчө I. Дүйнө Согушунун артынан болгон Кутулуу Согушу катарында согуштарга катышышкан.[2]
Президенталь Лэйус Эстейтс (Нү-Жерси)
Президенталь Лэйус Эстейтс (Нү-Жерси) (Presidential Lakes Estates) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2332 киши. Болжолдуу аянты - 2.7 км². FIPS коду — 34-60840.
Ак-Кыя (Нарын району)
Ак-Кыя — Кыргызстандын Нарын облусунун Нарын районундагы айыл. Чет-Нура айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 771 киши (2009-жылы).
Лукьяненко Павел Пантелеймонович
Лукьяненко Павел Пантелеймонович (27. 5(9. 6). 1901, Кубань облусу, Иванов станциясы – 13.6.1973, Краснодар шаары) – селекционер, СССР ИАнын (1964), В. И. Ленин атындагы Бүткүл союздук айыл чарба илимдер академиясынын (1948) академиги. Эки жолку Социалистик Эмгектин Баатыры (1957, 1971). Кубань айыл чарба институтун бүтүргөн (1926). 20- кылымдын 30-жылдарынан баштап мол түшүмдүү, дат илдетине туруктуу, жогорку сапаттагы ун алынуучу күздүк буудай сортторун чыгаруу боюнча илимий селекциялык иштерди жүргүзгөн. Лукьяненко – күздүк буудайдын райондоштурулган 15 сортунун автору. СССР мамлекеттик сыйлыгы (1946, 1979), Ленин сыйлыгы (1959) лауреаты. Үч Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.
Воргэ-Нярыль-Кы
Воргэ-Нярыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тэкодель-Кы дарыясынын оң жээгинен 91 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сатин Абдыкеримова
Сатин Абдыкеримова (1919-1988) - кыргыз кыз-келиндеринин ичинен чыккан жана алгач колуна калем кармаган акындардын бири.
Өмүрү
Сатин Абдыкеримова 2010-жылы [[Киров районунун эмчек айылында туулган, 2012-жылы дүйнөдөн кайткан.
Ырлар жыйнагы
Алгачкы ырлар жыйнагы 1949-жылы өзүнчө китеп болуп чыгат. Андан кийин "Өчпөс нур" (1958), "Айыл ырчы" (1964) жана башка ырлар жыйнактары жарык көргөн. Анын ырларынын уйкашы элпек,элдик мотив менен тыгыз айкалышып, өзүнө-өзү обонго келип тургандыктан "Түш көрүүдөн тажадым", "Сүйгөнүм", "Мен ашык", "Эмгекти сүйгөн элиме" сыяктуу ырларына обон чыгарылган. Сатин Абдыкеримованын чыгармалары негизинен эмгекке, сүйүүгө, жаратылышка арналат. Согуш темасына арналган ырында согуш жалаң гана эр-азаматтарга тийиштүү эмес, кыз-келиндер да колуна курал алып жоого аттанууга, душмандан эл-жерин коргоп калууга милдеттүү экенин айтат. Ал эми "Айдарбек менен Акжамал" поэмасында эки жаштын көргөн кордуктары сүрөттөлүп, революциядан кийин гана өздөрүнүн тилегине жеткендиги баяндалат.
Сыйлыктары
Акындын адабиятка сиңирген эмгеги үчүн "Ардак белгиси" ордени, 1941-1945-жылдагы "Ата Мекендик улуу согуштагы каарман эмгеги үчүн" медалы, "Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак Грамотасы" менен сыйланган.
Эмгеги
Созулган жол Он жаш...Он жаш ойноо бала курагың Оюн-шокко канбай турган убагың Жылдар кетип,жылдар келип жаңырып, Жаш кошулуп жана берген чырагың. Ондон өтүп он сегизге толгондо Ошондо сен гүлдүн сырын сурадың.
Жаздын-жайдын жыпар жыттуу гүлүндө Жыйырма жаш,жылып өттүң билинбей. Оюн салган тай-кунандай жалтылдап, Отуз жашым,сен да кеттиң күлүңдөй. Кыя жолдон кыя карап кылчактар, Кырк жаш,сен да кош айтыштың түңүлбөй. Кучак жайып тостум сени,элүү жаш, Катар өткөн үч кылка жаш бириндей. Элүү жашым эсте сен да каларсың, Эсен жүрсөң алтымышка барасың. Элүү деген атыңа да суктанып, Эске далай эскерүүлөр саларсың. Андан ары жолуң дагы уланса, Алтымышка онду кошуп каларсың. Аттиңай,деп алтымышты эскерип, Арт жагыңа он кылчайып аларсың.
Дагы сапар андан ары уланаар, Дүйнө биздин түйшүктөргө кубанар Бийик тоонун чокусуна жете албай, Бир жеринен өмүр ташы куланар.
Колдонулган адабияттар
Абдыкеримова С.Өспөс нур: Ырлар жыйнагы.-Ф.:К ыргызмамбас,1956.-96б.; Айыл ырлары: Ырлар жана поэма.-Ф.:Кыргызстан,1964.-64б.; Алтын күз.: Ырлар.-Ф.:Кыргызстан, 1969.-114б.; Бапаев Х.Кайраттуу өмүр//Ленинчил жаш.-1969.-16-авг.; Буларкиева М.Поэзиядагы өмүр//Кыргызстан аялдары.-1969.-№8.-Б.18;Ыр канатында//Ала-Тоо.-1969.-№8.-Б.157-158; Эралиев С.Сатиндин жолу//Кыргызстан маданияты.-1969.-20-авг.; Маликов К.Акын Сатин//Сов.Кыргызстан.-1969.-12-окт.Акын эже//Жаш ленинчи.1969.-№8.-Б.35;Сатин Абдыкеримова//Сов.Кыргызстан жазуучулары.-Ф.;Кыргызстан.-1976.-Б.34-35.
Ж. Бөкөнбаев атындагы Октябрь балдар үйү
Ж. Бөкөнбаев атындагы Октябрь балдар үйү - Ж. Бөкөнбаев атындагы Октябрь балдар үйү, 1922-1924-жылдары, “Ликбез” сабатсыздыкты жоюу мектеби, Кыргызстандын түштүгүндө биринчи болуп уюштурулган.
Тайсы (дарыя)
Тайсы — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Мисс дарыясынын сол жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Таркылдак сымалдуулар
Таркылдак сымалдуулар (лат. Turdidae) — чымчыктардын бир тукуму, буларга таркылдактар (лат. Turdus), накта таркылдактар уруусу кирет, мунун кыйла түрлөрү бар: ак каш таркылдак, ак тамак таркылдак, ала таркылдак (Monticola saxatilis), көк соору (M. solitarius), кидик таркылдак (Turdus minimus), сайрагыч таркылдак (T. philomelos), суу таркылдагы, кара тамак таркылдак, кара таркылдак (T. merula).
Экологиялык тобокел
Экологиялык тобокел — айлана-чөйрө менен калктын саламаттыгына жагымсыз таасир эте турган баардык (атайылап жасалган же кокусунан болгон, акырындап келген же алаамат алып келген) жаратылыш объектилеринин антропогендик өзгөрүүлөрү.
Кушул (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Кушул — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Такарлик айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 405 киши. Почта индекси — 452308, ОКАТО коду — 80224843005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Зат жана энергия алмашуу
Заттык жана энергия алмашуу — организмдеги заттардын химиялык айланууларынын жыйындысы.
Ал организмдин өөрчүшүн, тиричилигин жана тукум берүүсүн, ошондой эле айлана-чөйрө менен байланышын, сырткы чөйрөнүн өзгөрүшүнө ыңгайлашуусуна камсыз кылат. 3ат алмашуунун негизин ассимиляция (анаболизм) жана диссимиляция (катаболизм) процесстери түзөт. Булар ферменттердин таасиринен жүрүүчү химиялык реакциялар менен ишке ашат. Анаболизм энергияны алууга байланыштуу, анда клеткалар тышкы чөйрөдөн келген бирикмелерди өзүнө сиңирип, клеткада жөнөкөй молекулалардан татаалдары синтезделет. Катаболизмде клеткага сырттан келген жана анын составына кирген заттар ажыроого учураганда энергия пайда болот. Ал энергия тиричиликтин бардык процесстеринде, булчуңдардын жыйрылышында, нерв импульстарын өткөрүүдө, дененин температурасын бир калыпта кармоо, синтез, сиңирүү, секреция процесстерин, клетка мембранасынын ички жана сырткы жагында сактоодо жана башка пайдаланылат. Бул процесстер организмдин дайыма жаңырып турушун жана ткандардын химиялык составынын туруктуу болушун камсыз кылат. Организмдеги белоктор негизинен КУРУУ материалы катары, углеводдор менен майлар энергияны толуктоо үчүн пайдаланылат. Углеводдор организмде энергиянын негизги булагы болуп, энергнянын көбүн бөлүп чыгарат.
Түрдүү заттардын организмге кирген убактысынан тартып ажыроонун акыркы продуктулары пайда болгонго чейинки өзгөрүүлөр метаболизм деп аталат. Метаболизм шарттуу түрдө бир нече процесстерге бөлүнөт: тамак сиңирүү ичеги-карын жолдорунда тамак сиңирүүчү ферменттердин (пепсин, трипсин жана башка) таасиринен тамак-аш организмге оңой сиңе турган төмөнкү молекулалуу бирикмелерге ажыроочу, ал азык зат ичеги-карындан канга сиңип, андан ар кайсы орган менен ткандарга барышы, ал заттарды клетка менен ткандардын заттарына айландыруу жана ошол организмге гана мүнөздүү бирикмелерди пайда кылуусу (биосинтез); бул бирикмелердин аралык жана акыркы продуктуга чейин ажырашы; метаболизмдин акыркы продуктуларын организмден чыгаруу. Организмге түшкөн толуп жаткан тамак-аштан зат алмашуунун акырында энергиялык чоң мааниси бар үч зат (ацетилкофермент А, а-кетоглутар кислотасы, козу кулак-уксус кислотасы) пайда болот. Ажыроонун акыркы продуктуларынын пайда болушу (көмүр кычкыл кислотасы, суу, мочевина жана башка) түрдүү ферменттик процесстердин негизинде жүрөт.
Зат алмашуудан чыккан энергия атайын заттарда — аденозинтрифосфатта (АТФ), гуанозинтрифосфатта ж.б. глюкозаны ажыратууда аденозиндифосфор кислотасы (АДФ) менен органикалык эмес фосфаттан АТФ пайда болот. АТФ органикалык эмес фосфат менен АДФга ажыраганда 8—10 ккал энергия чыгып, ал энергиянын башка түрүнө (механикалык, химиялык жылуулук жана башка) айланат; бул башка бирикмелерге өтүп, биосинтез процесстеринде пайдаланылат, организмдин түрдүү керектөөсүнө жумшалат.
Тиричиликте Зат жана энергия алмашуу дайыма бир калыпта жүрбөйт, ошонун негизинде организм жашоо шартынын өзгөрүүлөрүнө ыңгайланатомиялык Зат алмашуу тарыхый өөрчүүдө — филогенезде калыптанып, организмдин айлана-чөйрө менен өз ара аракетинде жүрөт. Шарт өзгөрүлгөндө зат алмашууну керектүү багытта өзгөртүүчү жөнгө салуу механизмдери иштей баштайт. Мисалы, кычкылтек жок шартта кычкылдануу фосфорилдөө процесси гликолиз менен алмашат. Кычкылтек ткандарда көп болсо, гликолиз басаңдап, кычкылдануу процесстери күчөйт. Зат алмашуу белгилүү ферменттик реакцияларга ферменттерди синтездөө жана алардын активдүүлүгүнө таасир этүү менен жөнгө салынат. Клетка менен тканда Зат жана энергия алмашууну жөнгө салууда биологиялык мембрана негизги ролду ойнойт. Киши менен жаныбарлардын Зат жана энергия алмашуусун нерв системасы менен гормондор жөнгө салат. Кишинин ар кайсы ооруларында, туура эмес тамактанууда зат алмашуу бузулат. Анын жалпы бузулушу негизги алмашуунун өзгөрүүсүнөн болот. Негизги алмашуу — тынч абалдагы зат алмашуунун өтө төмөн учурунда пайда болгон жылуулуктун саны. Нормада суткасына негизги алмашуу 1300—1600 ккал; кара жумуш жасаганда ал 2000 ккалге жетет. Негизги алмашуунун жогорулашы — калкан сымал бездин функциясы күчөгөндө, төмөндөшү анын жетишсиздигинде, ошондой эле гипофиз, бөйрөк үстүндөгү без жана башкалардын функциялары басаңдаганда байкалат. Зат алмашуунун бузулуулары түрдүү бирикмелердин өз ара аракети жана айланууларынын бузулушу, метаболизмдин — аралык затынын топтолушу, алардын толук эмес же өтө көп бөлүнүшү жана анын негизинде кадимки организмге таандык эмес заттардын пайда болушу менен мүнөздөлөт. Зат алмашуунун бузулууларын аныктоо газ алмашууну, организмге кирген жана андан чыккан заттардын санын чыгаруу, кан, заара жана башканын химиялык составын изилдөөгө негизделет. Зат алмашууну бузган себептерди жоготуу же зат алмашуунун өзгөрүшү менен коштолгон негизги ооруну дарылоо маанилүү роль ойнойт.
Шалбаа
Шалбаа – көп жылдык мезофилдүү жана гигрофилдүү, түрдүү чөптүү өсүмдүктөр тобу. Ш. узакка суу жайылган жайылмада, бийик тоолуу жерде, субарктика, деңиз жээктеринде, талаада болот. Ш. чөптөрү чабындыга жана жайытка пайдаланылуучу баалуу тоюттук аймак. Ш. табигый жана өстүрүлмө болуп бөлүнөт. Табигый Ш. – такыр, суу жеп кеткен жана башка жерлерге чөп өсүмдүктөрүнүн өз алдынча өсүп чыгышы. Өстүрүлмө Ш. жер жакшылап айдалып көп жылдык чөп уругу себилет же бир нече жыл бир жылдык өсүмдүктөр айдалган жерге ар кандай чөп уругунун аралашмасы себилет. Бул ыкма мурун кара топураксыз жана жарым чөл зонасында көп колдонулчу. Ш-га айландырууда атайын жердин жаратылышына байланыштуу, мисалы, кара топураксыз бөлүктө чөбү начар өскөн жерди Ш. үчүн жайында 15-18 см тереңдикте айдап, дан уруктуу чөптүн аралашмасы себилет, да топуракты эрозиядан сактоо үчүн жүргүзүлөт. Ш. жакшы сугарылса, туура пайдаланылса көп түшүм берет; бир га жерден 6-8 миң тоют бирдиги алынат. Ш-ны сугаруу зарылчылыгы табигый – климаттык шартка жана Ш.-жайыт чөбүнүн биологиялык өзгөчөлүгүнө жараша болот. Бир жылдык өсүмдүккө караганда вегетация маалында көп жылдык чөп сууну 2-3 эсе көп керектейт. 400 ц жашыл масса пайда болуш үчүн көп жылдык чөп 6 миң м3 га суу (600 мм) талап кылат, ал эми жай мезгилинде ушунча өлчөмдө жаан-чачын жыл сайын жаабайт. Ошондуктан Ш-ны сугаруу зарылдыгы келип чыгат. Ш. Дүйнө жүзүндө 150-200 млн. га аянтты ээлейт.
Түндүк Кыргызстандын Россия менен 19-кылымдагы элчилик алакалары
Түндүк Кыргызстандын Россия менен 19-кылымдагы элчилик алакалары - Россия империясы менен саясий мамиле түзүүгө жасаган түндүк кыргыз урууларынын аракети
Чолпонбаев Токуш
Чолпонбаев Токуш - акын, жазуучу. Кара-Кулжа (Совет) районунун Алтын-Күрөк айылында 1937-жылы 5-майда туулган. Орто мектепти бүткөндөн кийин 1957-1962-жж. Ош облусунун мугалимдер институтун орус тил жана адабияты факультетинде билим алган. Институтта окуп жүргөндө комсомолдук уюмдарды жетектеген, «Мугалимдер үчүн» гезитинде жооптуу катчылыкты коомдук башталгычта алып барган жана ырлары «Мугалимдер үчүн», «Ленин жолу» гезиттеринде жарыяланып турган.
1962-1963-жж. эмгек жолун Чалма айылдык советине караштуу Ленинчил жаш орто мектебинен баштап, 1964-1965-жж. Карагуз, Өзгөн районуна караштуу Шопоков атындагы орто мектепте директор, 1965-1972-жж. Өзгөн, Совет районунун партиялык комитетинде инструктор, 1969-жылы Ташкендеги жогорку партиялык мектебин ийгиликтүү аяктап, Кара-Кулжа райондук партия комитетине инструктор болуп дайындалган.
Чарбанын деңгээлинде тажрыйбалуу семинарларды өткөрүп, республикалык, облустук басма сөз беттерине жарыяланган.
1995-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Советине депутаттыкка ат салышкан.
КПСС БКнын, райондук, облустук жана республикалык партия комитеттеринин мактоо баракчалары менен сыйланган.
1995-жылы ардактуу эс алууга чыккандан кийин өзүнүн жеке чыгармачылык ишине киришип ыр жыйнактарын, одаларын, сатиралык китептерин чыгарган. Карагуз айыл өкмөтүнүн, Кара-Кулжа райондук акиминин кеңешчиси.
1969-жылы В.И.Лениндин 100 жылдык юбилейлик медалы менен сыйланган. 1972-жылы Эл агартуусунун отличниги, Ош – 3000 мааракесинин ыр жазуу боюнча лауреаты.
2002-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Аскардын ыры. - Ош: Облбасмаканасы.
Эрке тоолор: Ырлар. - Ош: ДИП Полиграфия, 2009. - 104 б.