cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шилекей бездери
Тамак сиңирүү органдарынын башталышы болгон ооз көңдөйүн негизинен үч чоң Шилекей бездери. курчап турат. Аларга кулак алдындагы, жаак алдындагы жана тил алдындагы бездер кирет. Булардан башка ооздун ички былжыр челинен орун алган көп сандаган майда бездер да бар. Алар жайгашкан орундарына жараша эрин, уурт, тил жана таңдай бездери деп аталат. Булардын ичинен эң эле чоңу кулак алдындагы без. Ал түзүлүшү боюнча жөнөкөй исиркек жана түтүкчөдөн турат. Анын шилекей агуучу түтүгү ооздун ичине үстүңкү жаактагы экинчи акыл азуунун тушуна ачылат. Ал эми тил алдындагы жана жаак алдындагы бездердин шилекей агуучу түтүкчөлөрү болсо тил алдындагы ооздукчанын эки жагына ачылат. Орто эсеп менен адамдын шилекей бездери бир суткада 1,5 лге чейин шилекей бөлүп чыгарат. Ал түссүз, жытсыз жана даамсыз, азыраак жегичтүү келген суюктук. Анын жардамы менен ичкен тамак ооздо химиялык жактан ажырайт. Бөлүнгөн шилекейдин өлчөмү жана химиялык составы ичкен тамактын жытына, өңүнө жана түрүнө жараша болот. Мисалы, коюу тамакка — суюк, ал эми суюгуна коюу шилекей бөлүнүп чыгат. Орустун улуу окумуштуусу И. П. Павлов көп изилдөөлөрдүн негизинде шилекейдин бөлүнүп чыгышы рефлекстик жол менен болорун аныктады. Шилекейде тамак эритүү менен бирге ар түрдүү микробдордун ооздо көбөйүшүнөн сактоочу лизоцим жана бактериолизин болот. Ал эми шилекейдеги лизоцим заты ооздогу жарааттын тез айыгышына көмөктөшөт.
Чоң Тыкса (дарыя)
Чоң Тыкса — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Туй дарыясынын оң жээгинен 363 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нурманбетов Тынчтыкбек Асанкулович
Нурманбетов Тынчтыкбек Асанкулович (1953-жылдын 10-мартында Таш-Көмүр шаарында туулган) - кыргыздын заманбап жазуучусу, журналисти жана коомдук ишмери.
Сыйлыктары жана ыйгарылган наамдары
Т.Нурманбетовго Улуттук журналистиканы өнүктүрүүгө кошкон зор салымы үчүн 1993-жылы “Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер” ардактуу наам ыйгарылган. 1987-жылдан бери “Кырчын” (мурдагы “Жаш ленинчи”) журналынын башкы редактору.
2011-жылдан бери Бишкектеги Ишеналы Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин ардактуу профессору.
2014-жылдын май айынан бери Кыргызстан Улуттук жазуучулар союзунун төрагасынын орун басары. Белгилүү журналист, публицист.
Ташкенов Токтосун
Ташкенов Токтосун 1938-жылдын 19-ноябрында Азыркы Сузак районунун Жаңы Күч айылында кызматчынын үй-бүлөсүндө туулган.
Нурманбетов Тынчтыкбек Асанкулович
Сыйлыктары жана ыйгарылган наамдары
“Советтик Армиянын гвардия отличниги” төш белгиси (23.02.1977)
Кыргыз ССР агартуу министрлиги, агартуу, жогорку мектеп жана илимий мекемелердин кызматкерлеринин просоюзунун республиканын Комитетинин Ардак грамотасы (03.05.1982).
Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын “Кыргыз тил” төш белгиси менен сыйланган (2008).2011-жылдан Ишеналы Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин ардактуу профессору.
Таш-Көмүр шаарынын социалдык экономикалык жана маданий жактан өнүгүшүнө кошкон зор салымы үчүн Т.Нурманбетовго “Шаардын ардактуу атуулу” наамы ыйгарылган (20.12.2013).Эл аралык ТҮРКСОЙ уюму, Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзу жана КР коомдук телерадиоуктуруу Корпорациясы биргелешип уюштурган “Беш акын” теледолбоорунун жыйынтыгында (2015) Т.Нурманбетов жигердүү чыгармачылыгы үчүн ТҮРКСОЙдун артыкчылыктуу сыйлыгына татыктуу болгон.
Республикалык көп тармактуу Жетиген журналынын редакциялык кеңешинин чечими менен Т.Нурманбетовго 2016-жылдын “Мыкты акыны” ардактуу наамы ыйгарылган.
Т.Нурманбетов акын Курбаналы Сабыров атындагы адабий сыйлыктын лауреаты (17.04.17).
Басмадан жарык көргөн китептери
көлөмү 2 басма табак, 52 бет.
көлөмү 3 басма табак, 76 бет.
көлөмү 4 басма табак, 120 бет.
ыры	315 бет.
Калый Молдобасанов
Молдобасанов Калый (1929-ж. т., Ак-Талаа району, Терек айылы - 29.5.2006) - композитор жана дирижёр, Кыргыз Республикасынын эл артисти (1974), СССРдин эл артисти (1979), Социалистик Эмгектин Баатыры (1991).
Нурманбетов Тынчтыкбек Асанкулович
Басмадан жарык көргөн китептери
2011-ж., тиражы 1000, көлөмү 10 баса табак, 159 бет.
көлөмү 10 басма табак, 148 бет.
Калый Молдобасанов
Чыгармалары
Молдобасановдун симфониялык бийлери, сюиталары, кантаталары, ондогон аспаптык пьесалары, 50дөй вокалдык чыгармалары жана башкалары бар. Ал элдик обон-күүлөрдү иштеп чыккан, эл аспаптар оркестри үчүн оригиналдуу чыгармаларды жараткан. Балдарга арналган ырлары жана аспаптык чыгармалары да арбын («Кыргыек», «Бак тигели», «Кызыл топ», «Жамгыр» жана башка). Элге кеңири маалым чыгармалары: «Гүлдө, Кыргызстан» (1964), «Шаңдан, Кыргызстан» (1974) кантаталары, «Биздин күндүн адамдары», «Достук», «Бактылуу жаштык» симфониялык сюиталары, «Кыздын ыры» (1963), «Жайлоодо» (1958), «Өрттөнсүн бозой жалынга» (1961), «Кел вальсы» (1969) ырлары жана башка. Алгачкы көлөмдүү чыгармасы «Куйручук» балети (Г. Окунев менен бирге) жаш композиторлордун бүткүл союздук конкурсунда сыйлыкка ээ болгон (1960). «Саманчы жолу» балет ораториясы кыргыз профессионалдык музыкасына жаңылык киргизген. Жер, дан, гуманизм, граждандуулук жөнүндөгү терең мазмундуу бул чыгарма эң жогорку баатырдык менен лиризмди, терең философиялык ой жорууларды музыка менен айкалыштырган. Ал Болгария, Чехия, РСФСРдын көп шаарларында коюлган. Анын катышуусу менен «Манас» (Власов, Малдыбаев, Фере, 1966), «Белгисиз солдат» (Молчанов, 1967), «Отелло» (Верди, 1968), «Борис Годунов» (Мусоргский, 1972), «Айчүрөк» (Власов, Малдыбаев, Фере, 1986) опералары жана «Асел» (Власов, 1967) балети коюлган. Анын «Маңкурт жөнүндө баян» (1990) балети чоң ийгиликке жетишкен. Кыргыз Республикасынын Гимнинин авторлорунун бири. Ал Москва, Ленинград, Алматы, Новокузнецк жана башка шаарлардын театр спектаклдерине да дирижёрлук кылган.
Лиризм
Лиризм – жеке эмоцияларды, өзүнүн кабылдоолорун түздөн түз өзү берүүсү, автордун, каармандын, баяндоочунун, персонаждын сөзүн көтөрүңкү эмоционалдуулук менен айтып берүү.
Нурманбетов Тынчтыкбек Асанкулович
Чыгармалары жарык көргөн китептер
“Кыргызстан” басмасы, 1981-ж., 103-107 бет.
көлөмү 25 басма табак, 375 бет.
Ал тууралуу адабият
“Жалал-Абад облусу” (2004-жыл) жана “Аксы району” (2008-жыл) деген энциклопедиялык басылмаларга Т.А.Нурманбетовдун өмүр таржымалы, үзүрлүү чыгармачылыгына арналган материалдар жарыяланган.
Лиризм
Мисалы: Ч. Айтматов “Жамийла” повестинде Жамийла менен Даниярдын баш оона ай түнүндөгү бири-бирине сүйүү сезимдерин көрсөтүү үчүн баяндоочунун лирикалык көңүл жагдайларын көрсөтөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Бугукоңуздар (тукум)
Бугукоңуздар (тукум) (лат. Lucanidae, Latreille 1804).
Байланыш-катыш програмдык жабдыгы
Байланыш-катыш програмдык жабдыгы (Communication software-Коммуникационное программное обеспечение). Башка колдонмо програмдык жабдыктарга караганда компьютердин колдонулушунун өсүшүнө алып келген. Байланыш-катыш програмдык жабдыктары берилиштерди бир компьютерден экинчисине жиберүүдө колдонулат. Компьютерлерди өз ара байланыштырууда ар бири берилиштерди жиберүүчү програмдык жабдык жана жабдуулар менен камсыз болуш керек. Булардан сырткары компьютерлерди туташтырган телефон же радио линиясы болууга тийиш. Байланыш пакеттеринин көпчүлүгү түрдүү тексттик жана графиктик файлдарды, факс документтерин жана интерактивдүү кызматтардан же Интернеттен алынган маалыматтарды жиберүүгө жана кабыл алууга жөндөмдүү. Берилиштерди жиберүү жана кабыл алуу менен катар байланыштын програмдык жабдыктары кошумча байланыш кызматтарын сунуш кылат.
Дахау
Дахау - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Дахау (район)|Дахау районуна карайт.  Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы –  45,000 киши. Аянты – 34.85 км2.
Ажайып жайлар
den. City of Dachau
Нарын тоо кыркасы
Нарын тоо кыркасы — Ички Тянь-Шанда, Ат-Башы өрөөнү менен Нарын өрөөнүнүн ортосунда жайгашкан. Узундугу 95км. Туурасы 12-14км., басымдуу бийиктиги 3800-4300м., эӊ бийик жери 4500м. (Орто-Ача чокусу). Батыш кыры жапыз, томпок сымал, капталдарында жайдак түзөӊдөр бар; орто бөлүгү тик, кууш капчыгайлар көп. Чыгыш тарабы кырдуу, бийик; байыркы муздардын издери жана азыркы мөӊгүлөрү бар. Нараы кырка тоосу геог. Жактан Ортонку Тянь- Шанга кирип, түш.-чыгыш тарабынан Ат-Башы- Эӊилчек жаракасы менен чектелет. Ортонку бөлүгү Чоӊ- Нарын антиклинорийин батыш периклиналын түзөт. Нарын кырка тоосунун ортоӊку жана чыгыш бөлүгү ар түрдүү терриген тоо тектеринен, сланецтерден, кварциттен, эки таш тегинен жана аларды жиреп чыккан гранит менен диориттен турат. Батыш бөлүгү палеозойдун ортосунда жана аягында пайда болгон тектерден түзүлгөн. Тоо аралык ойдуӊдарда антропоген чөкмөлөрү бар.
Тоодогу мөӊгүлөрдүн жалпы аянты 69,1км2. Ландшафты бийиктеген сайын өзгөрөт. Түндүк капталдарында карагайлуу токой (2600-3000м. бийиктикте), субальп шимүрдүү шалбаасы жана шалбалуу талаа (3000-3200м.), альп шалбаасы (3200-3500м.); түштүк капталдарында бетегелүү бийик тоо талаасы (2600-3000м.), карагайлуу токой (Борондуу, Ача, Кайыӊды, Улан ж.б. капчыгайларда; 2800-3000м. бийиктикте), субальп шалбаасы, шалбалуу талаа, арча токою (3000-3200м), доӊуз сырттуу шалбаа (3200-3500м.), гляциалдык- нивалдык алкак (3600 метрден жогору) мүнөздүү.
Пелагиалдык икра (жумуртка)
Демерсалдык икра - чоң жана оор, кээ бирде жабышчаак келет. Көпчүлүк учурда балыктар аны суунун түбүнө, өсүмдүктөр арасына ташташат же кумга көөмп коюшат.
Зооцид - асцидия окшош колониянын негизгичи, чок дененин (Асцидия классы, чокденелер түркүмү) уруктанган жумурткасынан өөрчүп чыгат.
Турсунова Салтанат Аскаровна
Турсунова Салтанат Аскаровна (26. 12. 1952ж.т., Ош ш.) - экономист, экономика илим. доктору (1996), проф (2001).
КРдин билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер (2007). 1970-ж. КМУну бүтүргөн. 1976-79-ж. Кыргыз ССР ИАда аспирант, 1980-86-ж. кенже, 1986-88-ж. улук илимий кызматкер, 1988-93-ж. бөлүм башчы, 1993-98-ж. КУУда доцент, кафедра башчысы, 1993-99-ж. КР Президентине караштуу Башкаруу академиясында проф., экономика жана башкаруу ф-нин деканы, 1999-2004-ж. КУУнун эл аралык билим берүү программасынын Интеградия Институтунда директордун орун басары, 2004-08-ж. директор, 2008-09-ж. КУУнун илимий иштер жана инновация боюнча проректору, Чүй университетинин ректору, 2009-12-ж. КР Президентине караштуу Башкаруу Академиясында кафедра башчысы, 1912-жылдан окуу иштери боюнча проректор.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Тукмак-Чишма (Миякин району, Башкыртстан)
Тукмак-Чишма — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Кожай-Семен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 0 киши. Почта индекси — 452084, ОКАТО коду — 80244835008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ильюшка (дарыя)
Ильюшка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 74 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мамбетакунов, Калык Барыктабасович
Мамбетакунов Калык Барыктабасович (1952-ж. т., Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Чоң-Кызыл-Суу айылы) - коомдук ишмер.
Кыргыз Республикасынын калкты тейлөө чөйрөсүнүн эмгек сиңирген кызматкери (2003). 16 жашында көзү көрбөй калган. КМУнун тарых факультетин бүтүргөн. Эмгек жолун Каракол шаарындагы кыргыз азиздер жана дүлөйлөр үйрөтүү-өндүрүштүк ишканасында баштаган. 1978-81-ж. ушул ишкананын директорунун орун басары, 1981-86-ж. Жалал-Абадтагы, 1986-91-ж. Бишкектеги азиздер жана дүлөйлөр ишканасынын директору. 1991-ж. Кыргыз азиздер жана дүлөйлөр коомунун Борбордук башкармалыгынын төрагасы, 1999-жылдан коомдун президенти. 2001-жылдан Азия Азиздер Союзунун аткомунун мүчөсү, 2003-жылдан Бүткүл дүйнөлүк азиздер союзунун аткаруу комитетинин теңтөрагасы. «Даңк» медалы менен сыйланган.
Жозе Сарамаго
Португалиянын өзүндө эле Сарамагонун китептери эки миллиондон ашык нуска менен сатылып, чыгармасы 25 тилге которулган. Либеритардык коммунизмдин жактоочусу болгон Сарамаго Католик чиркөөсү, Европа Биримдиги жана Эл аралык валюта фонду сыяктуу институттарды сынга алган. Бир атеист катары ал адамдын абалын жакшыртуунун жолу катары сүйүнү жактаган. 1992-жылы премьер-министр Анибал Каваку Силванын тушундагы Португалия өкмөтү диний жактан кемсинтет деп "Аристеон" сыйлыгынын кыска тизмесинен "Ыйса Машаяктын диний үгүтү" (англ. The Gospel According to Jesus Christ) эмгегин алдырып салган. Өз ишине болгон бийликтин цензурасына ындыны өчкөн Сарамаго Лансароте испан аралына сүргүнгө кетип, 2010-жылы көз жумганга чейин ошол жакта жашаган.
Сарамаго 1992-жылы Лиссабондогу Маданиятты коргоо боюнча улуттук майдандын негиздөөчү мүчөсү болуп, Орхан Памук менен биргеликте Европа жазуучулар парламентин негиздешкен.
Эл аралык мүнөздөгү кылмыштар
Эл аралык мүнөздөгү кылмыштар ― эл аралык кылмыштарга тийиштиги жок, эл аралык келишимдерде каралган коомдук коркунучтуу жосундар; тынчтык кызматташууга зыян келтирет жана мамлекеттер аралык ойдогудай мамилелерге кол салат. Эл аралык кылмыштардан айырмаланып, эл аралык мүнөздөгү кылмыштар үчүн жоопкерчиликти мамлекет эмес, жеке адамдар тартат. Ал эл аралык келишимдердин негизинде, бирок улуттук укук боюнча келип чыгат. Кол салуу объектисине жана эларалык коркунучтуулугунун даражасына жараша эл аралык мүнөздөгү кылмыштар төмөндөгүдөй топторго бөлүнөт: а) эл аралык мамилелердин туруктуулугуна каршы кылмыштар (эл аралык террорчулук, адамды барымтага алуу, аба унааларында жасалган кылмыш, ядролук материалдарды уурдоо, баңгизаттарын мыйзамсыз жүгүртүү, жашыруун миграция ж.б.); б) каржы-экономикалык кылмыштар (акча-тыйындарды жасоо, кылмыштуу кирешелерди ачыкка чыгаруу, контрабанда ж. б.); в) адамдын жеке укуктарына кол салуу (кулчулук, кул сатуу, аялдарды жана балдарды сатуу, кыйноо ж. б.); г) ачык деңизде жасалган кылмыш (каракчылык, деңиз чөйрөсүн булгоо ж.б.); д) эл аралык мүнөздөгү аскердик кылмыштар (тыюу салынган каражаттарды жана согуш жүргүзүүнүн тыюу салынган усулдарын колдонуу, талап-тоноо ж.б.).
Сары-Камыш (Ысык-Көл району)
Сары-Камыш (Сары-Камыш) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Тору-Айгыр айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 963 киши.
Сары-Камыш айылы ― Тору-Айгыр айыл Кеңешине караштуу айыл.(1975-жылдан). Райондун борбору Чолпон-Ата шаарынан 71 км батыш тарапта. Балыкчы темир жол станциясынан 9 км. Калкы --(2010-жыл). Орто мектеп, китепкана, ФАП бар. Канаттуулар фабрикасы жайгашкан. Улуу Атамекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Сары-Камыш шаар чалдыбары. Ысык-Көл районундагы Сары-Камыш кыштагынын аймагында. Балыкчы шаарынан 9 км чыгыш тарапта. ХIII ― XIV кылымдагы кербен сарайдын калдыгы. Жалпы тʏзʏлʏшʏ тик бурч формада, аянты 32 ― 40 м, дубалы бышкан кыштан салынган. Археол, казуу убагында турак жай калдыктары, карапа идиштер жана мал сөөктөрʏ табылган.
Этчил коңуздар
Этчил коңуздар (лат. Adephaga) — коңуздардын бир түркүмчөсү.
Татарников Александер (художник)
Татарников Александер (Орусия Федерациясы, 1993 жыл) - сүрөтчү, ал киришүү иконография. Искусство муну автору адамдары билүү бүткүл дүйнөдөн.
Дуйнолук пауэррмув серия(Words PowerMove Series)чемпионаты
Дуйнолук пауэррмув серия башка брейк бий чемпионаттары сыяктуу эле ар жылда орун алган чемпионаттардын бири болуп саналат. Дүйнөлүк чемпионатка аймактагы тандоо турун жеңип дүйнөлүк биринчиликке жолдомо алган  муверлер катышат. Башка брейк чемпионаттардан айырмачылыгы аты айтып тургандай брейк бийинин ичинен паэррмув элемменттерин көргөзүүнү камтыйт. Ал эми  брейк бийинин ушул элементин жакшы аткарган бийчини мувер  деп аташат да чемпионатка жер шарынан  8 мувер тандалып алынат.
Мелдештин жадыбалы
Уюштуруучулар 2013-жылкы чемпионду аныктоо үчүн  бийчилерди 2 группага болуштуруп  таймаштын жадыбалын томонкудой тузушту. A группасы
B группасы
Рокавэй Тауншип (Нү-Жерси)
Рокавэй Тауншип (Нү-Жерси) (Rockaway Township) — Нү-Жерси штатынын Моррис округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 24156 киши. Болжолдуу аянты - 119.1 км². FIPS коду — 34-64080.
Турдубаев Качкынбай
Турдубаев Качкынбай Тарых илимдеринин кандидаты. Кырктан ашык усулдук макалалары жарык көргөн. “Эмгек ардагери” медалынын ээси.
Луис Сакар
Луис Сакар (англ. Louis Sachar; 1954-жылы 20-мартта туулган) — балдардын адабий китептерин жараткан америкалык жазуучу. Ал "Жол четиндеги мектеп" (англ. Wayside School) цикли жана "Тешиктер" (англ. Holes) чыгармасы менен таанымал.
Рогозин-Шор
Рогозин-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Рогозин дарыясынын сол жээгинен 4 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Источная дарыясы (Кыка-Кыталь-Кы куймасы)
Источная — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыка-Кыталь-Кы дарыясынын оң жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эларалык өнүктүрүү ассоциациясы (эөа)
Эларалык өнүктүрүү ассоциациясы (эөа) – ЭКӨБдүн өзалдынча бөлүмү; ал атайын өнүгүп келаткан өлкөлөргө (ЭКӨБдүн мүчөлөрү үчүн гана) жеңилдетилген (кээде 50 жылдык мөөнөт менен пайызсыз негизде) кредиттер менен зайымдарды берүү үчүн 1960-жылы банктын чечими боюнча түзүлгөн. Өзүнүн уставы бар, бирок иш жүзүндө ЭКӨБ башкарып, көп учурда банк менен бирдикте аргандай долбоорлорду кредиттейт. ЭӨА түзүмү: башкаруучулар кеңеши; аткаруу директораты; президент. Башкаруучулар кеңеши менен аткаруу директоратынын курамы ЭКӨБдөй эле. Башкаруу-тескөө иштерин ЭКӨБ кызматкери айкалыштырып иштөө менен жүргүзөт.
Кнов (дарыя)
Кнов — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Туй дарыясынын сол жээгинен 384 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жазмыш
Жазмыш (орус. предопределение) – адамдын жүрүм-турумунун ал төрөлгөнгө чейин эле акылга сыйбас керемет күчтөр тарабынан алдын ала аныкталып же шартталып коюлушу; мындай жазмыш оң (татыксыз адам деле бактылуу, ырыстуу тагдырга ээ болушу мүмкүн) же терс (айрым адамдар ак жеринен эле оор тагдырга туш болушу ыктымал) мүнөздө болот.
Жазмыш идеясы Августин тарабынан иштелип чыгып, андан соң янсенистер, М. Лютер, У. Цвингли жана Т. Кальвин тарабынан өнүктүрүлгөн. Өз маани-маңызы боюнча преддетерминизмге жакын.
Байланыш-катыш систем модели
Байланыш-катыш систем модели (Communication System Model - Модел  коммуникационной системы) төмөнкү жабдуулардан турат: •	компьютер же терминал; •	маалыматтарды жиберүүчү (кабыл алуучу) байланыш-катыш жабдуулары; •	маалыматтар жиберилүүчү байланыш-катыш каналы; •	башка компьютер. Ошондой эле негизги модель компьютер арасында берилиштерди берүүнү башкарган програмдарды камтыган байланыш-катыштын програмдык жабдыктарынан турат. Эки компьютер бири-бирине байланышуу үчүн ар бир систем бирге иштей ала турган байланыш-катыштын програмдык жабдыкка ээ болуулары керек. Байланыш-катыш каналы берилиштерди жиберүүчү жабдуулардан кабыл ала турган аппаратурага чейинки жол болуп эсептелет.
Ак-Жол (Сокулук району)
Ак-Жол (Ак-Жол) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Ат-Башы айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 3 674 киши.
Городецкое (Ермекеев району, Башкыртстан)
Городецкое — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Бекет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 144 киши. Почта индекси — 452188, ОКАТО коду — 80225802002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ак куйруктуу суу бүркүт
Ак куйруктуу суу бүркүт (Haliaeetus albicilla), (Linnaeus, 1758):
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Түндүккө карай Колңск жарым аралга чейин, Евразиянын жарымынан түштүктү көздөй Орто Азия жана Монголияга чейин жетет. Кыргызстанда Чүй өрөөнү менен Ысыккөлдө жана Түштүк Кыргызстандын сууларында кездешет.
Жашаган аймактары
Балыктарга жана сууда сүзүүчү куштарга бай, уя салууга ыңгайлуу, бийик бак-дарактары же жарлары бар көлдөрдүн, дарыялардын жана деңиздердин жээктери.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Кышташ үчүн гана учуп келет. Уясында 1ден 4кө чейин жумуртка, аны 35-40 суткада басып чыгарат.
Чектөөчү факторлор
Көлмөлөрдүн жээктерин чарбага пайдалануу, азыгынын жетишпестиги, түздөн-түз кырып жоготуу.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Колго багып көбөйтөт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргызстанда алынган аңчылыктын эрежесине ылайык атууга тыюу салынган. «Жапайы фаунанын жана флоранын жоголуп бара жаткан түрлөрдү соода-сатык кылуу боюнча эларалык конвенциясынын» 1-тиркемесине киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Кыштоочу жерлерин сактоо, коргоо. Массалык маалымат каражаттары аркылуу түрдү коргоо боюнча пропаганда жүргүзүү. Колго багып көбөйтүү боюнча питомникти уюштуруу.Кыштоочу жерлеринде чыныгы санын аныктоо жана жем берүүнү уюштуруу. Чектөөчү факторлорду изилдөө.
Статусу
VI категория, Nearly Threatened, NT. Саны азайып бара жаткан сейрек кездешчү куш. Дүйнөлүк фаунанын суубүркүттөрүнүн 8 түрдөн бир түрү жана Кыргызстандын фаунасынан 2 түрдүн бирөө. Номинативдүү түрчөсү кыштайт.
Карачова Батый Байгабыл кызы
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Кантчыл коңуздар (тукум)
Кантчыл коңуздар (тукум) (лат. Passalidae) — Коңуздар.
Болот Мамбетов
Мамбетов Болот Мамбетович (1905, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Жерүй айылы - 1990, Москва ш.) — мамлекеттик жана партиялык ишмер.
Өмүр таржымалы
1961-68-ж.Кыргыз ССР Министрлер советинин төрагасы.
Экономика илиминин кандидаты (1954).
1928-ж. Оренбургда жумушчу факультетин, 1935-ж. Москва гидротехникалык институтун бүткөн.
1935-40-ж. Кыргызстандагы суу чарба жана ирригация курулуш мекемелеринде иштеген.
1940-ж. Кыргызстан КП(б) БКнын 3-катчысы, 1941-45-ж. транспорт жана байланыш боюнча катчысы жана орун басары.
1945-53-ж. партиянын Фрунзе облустук комитетинин 1-катчысы.
1954-64-ж. Кыргыз Республикасынын суу чарба министри.
Сыйлыктары
Үч Ленин, үч Эмгек Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Байланыш-катыш тармагы
Байланыш-катыш тармагы (Network-Сеть) деп берилиштерди, маалыматтарды, жабдууларды жана програмдык жабдыктарды бөлүшүү үчүн байланыш каналдарын пайдаланган терминалдар, компьютерлер жана башка жабдуулар жыйындысы аталат. Тармактар компьютерлер аралыгына карата жергиликтүү (локалдык) жана кеңири аймактык (глобалдык) болуп экиге бөлүнөт.
Туяш (Миякин району, Башкыртстан)
Туяш — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Кожай-Семен айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 31 киши. Почта индекси — 452087, ОКАТО коду — 80244835009.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Деттельбах
Деттельбах - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Китцинген (район)|Китцинген районуна карайт. Төмөнкү Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы –  6967 киши (2010-ж.). Аянты – 60.94 км2.
Иов (Лобва куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Таалайбек Сарыбашев
Таалайбек Сарыбашев (төр. 11-сентябрь 1971-жыл, Гүлчө, Алай району, Ош облусу, СССР) — Мамлекеттик ишмер жана Ош шаарынын мэри. Жогорку билимдүү.
Өмүр баяны
1971-жылы Алай районунун Гүлчө айылында туулган. 2008-жылы Ош мамлекеттик юридикалык институтунун юриспруденция адистигин аяктаган. 1989-1991-жылдары Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1989-жылы - Алай районундагы автобазада слесарь; 1991-2008-жылдары - сатуучу, базардын директору, жеке ишканада эсепчи; 2008-жылы - Алай райондук кеңешинин депутаты; 2012 -2015-жылдары - Алай райондук администрациясынын башчысы; 2015-жылдан баштап өкмөттүн Ош облусу боюнча ыйгарым укуктуу өкүлү болуп эмгектенип келген.
Какырык
Какырыктын чыгышынын себептери
Какырык бир түкүрүмдөн (бронхитте жана өпкө сезгенүүнүн башталышында) 1—2 лге чейин (өпкөнүн ириндүү ооруларында) чыгат. Адатта какырык жыттанбайт; өпкө чирий баштаганда сасык жыттанышы мүмкүн. Анын коюулугу, түсү составына жараша болот. Какырык суюк, илээшме, коюу болуп, былжырлуу, ириңдүү, былжыр-ириңдүү жана кан аралаш чыгышы мүмкүн. Былжырлуу какырык түссүз, тунук, илээшме келип, бронхиттин башталышында, өпкөгө суук тийгенде, бронх астмасында пайда болот. Илээшме какырык суюк, тунук, көбүктүү болуп, өпкө күпчөгүндө бөлүнөт. Ириңдүү какырык коюу, жашыл сымак келип, өпкөнүн ириңдүү процесстеринде пайда болот.
Гигиенаны сактоо
Кан аралаш какырык өпкө жана жүрөк ооруларында ар кандай өлчөмдө чыгат. Какырык көп жугуштуу ооруларды таратарын эске тутуу зарыл. Ошол себептүү айрым эрежелерди сактап, туш келди жерге түкүрбөй, оозу жабылчу атайын идишке түкүрүү керек. Чогулган какырыкты канализацияга төгүүдөн мурда ага дезинфекциялоочу эритме (лизол, хлорамин) куюу сунуш кылынат. Бошогон түкүргүчтү соданын эритмесинде кайнатып дезинфекцияланат. Какырыктын жардамы менен көп оорулар, көбүнчө дем алуу органдарынын оорулары аныкталат. Ал үчүн какырыкты карап көрүп, анын жалпы белгилери, өлчөмү, физикалык, химиялык касиеттери, ошондой эле бактериялык, цитологиялык жана башка жактан изилденет. Какырган сайын оозду чайкоо керек. Какырык чыккан бардык жугуштуу оорулар менен ооруганда өздүк гигиенаны так сактоо зарыл. Какырыктуу жөтөл башталар менен догдурга кайрылуу талапка ылайык.
Мэрилин Монро
Мэрилин Монро (Norma Jeane Mortenson) (1926-1962) — америкалык актриса, модель жана ырчы болгон. Америкалык кинотасмада жана бүткүл дүйнөлүк маданиятта эң образдуу образдардын бири болуп калды.
Какырык
Какырык чыгаруучу дарылар
Какырык чыгаруучу дарылар — жөтөлгөндө какырыктын чыгышын жеңилдетүүчү дары заттар. Какырык чыгаруучу дарылар бронхтун былжыр челиндеги бездин иштешин күчөтүп, какырыкты суюлтат, ошондон улам какырык оңой бөлүнөт. Какырык чыгаруучу дарылардын кыйыр жана түздөн-түз таасир этүүчү түрү белгилүү. Түздөн түз таасир этүүчү түрүнө тамакты чайкаганда, буусу менен дем алганда бронхтун былжыр челине түздөн-түз таасир этет.
Какырык чыгаруучу дарылардын бул тобуна ичүүчү сода (какырыктын илээшкектигин азайтат), терпингидрат жана кээ бир эфир майы кирет. Аларды ингаляция түрүндө колдонуу же ичүү сунуш кылынат. Кыйыр таасир берүүчү какырык чыгаруучу дарыларды ичкенде карындын сезгич нерв учтарына таасир этип, бронхтун былжыр челин рефлекстик дүүлүктүрөт. Аларга дары өсүмдүктөрүнөн жасалган дарылар кирип, көп өлчөмдө ичкенде оорулуу кусат. Өзгөчө жаш балдар көтөрө албайт. Ошондуктан догдурдун көрсөтмөсүз балдарга берүүгө болбойт.
Жаш балдарга какырык чыгаруучу дарылар катары кустургуч таасири жок дарылар сунуш кылынат. Какырык чыгаруучу дарылар көбүнчө какырык чыкпай жөтөлткөн өпкө ооруларында (бронхит, өпкөнүн сезгениши) берилет. Башка оорунун (мисалы, өпкөнүн кан айлануусу бузулушунда) кесепетинен жөтөлсө бул дарылардын таасири аз. Андыктан негизги оорунун себебин таап дарылоо жүргүзүү зарыл. Өз алдынча дарылануу көбүнчө оорунун кабылдап кетишине алып келет. Мисалы, түздөн-түз таасир этүүчү каражаттарды өз алдынча, догдурдун көзөмөлүсүз пайдалануу өпкөнүн өнөкөт оорусун (мисалы, кургак учук) күчөтөт, кыйыр таасир этүүчү түрүн ашкере пайдалануудан адам кусат.
Кристофер Паолини
Жаш кези
Паолини Калифорниянын Лос-Анжелес жергесинде туулган жана Монтананын Парадис валли аймагында өсүп чоңойгон. Анын үй-бүлөсү ата-энеси Кеннет Паолини менен Талита Паолиниден жана карындашы Ангела Паолиниден турат. Орто мектеп убагында үйдөн билим алган Паолини мектепти 15 жашында Иллинойстогу Лансиң жергесинде жайгашкан Америка сырттан окуу мектеби тарабынан бекитилген сабактар аркылуу бүтүргөн.
Нусупов Чолпонбай Токбаевич
НУСУПОВ ЧОЛПОНБАЙ ТОКБАЕВИЧ
Жазуучу жана илимпоз Чолпонбай Нусупов Фрунзе шаарында 1957-жылдын 22-августунда туулган. 1979-жылы С.М.Киров атындагы Казак Мамлекеттик университетинин философиялык-экономикалык факультетин бүтүргөн. Эмгек жолун 1979-жылы КМУда диалектикалык материализм кафедрасында окутуучу болуп иштөө менен баштаган. 1980-жылы Москва Мамлекеттик университетинин философия факультетинин аспирантурасынын күндүзгү бөлүмүнө кирген. 1983-жылы философия илимдеринин кандидаттыгына диссертациясын жактап, КМУнун философия кафедрасында иштеген. 2002-жылы философия илимдеринин доктордук диссертациясын жактаган. Азыркы мезгилге чейин КМУУнун коомдук илимдер институтунда профессор болуп эмгектенүүдө. Ч.Нусуповдун адабий ишмердүүлүгү 1975-жылы республикалык басмасөздө жана журналдарда чыгармалары жарыялануу менен башталган. Орус тилинде жазат. 1984-жылдан Жазуучулар союзунун мүчөсү. Ч.Нусупов тарабынан маданият теориясынын философиялары боюнча 10 монография, 25тен ашык брошюралар жазылган жана басылып чыккан. Ч.Нусупов “Кыргыз Республикасынын Эл агартуунун отличниги”.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Kыргыз тилинде
Тик ашуулар: Повесттер, аңгемелер.  Ф.: Кыргызстан, 1988.  249 б.
Орус тилинде
Крутые перевалы: Повесть и рассказы. – Ф.: Кыргызстан, 1981.  172 с.
Там, где курганы: Повесть. – Ф.: Мектеп, 1981.  88 с.
Цена легкого счастья: Пьеса.  1982.
Развитие В.И.Лениным марксистского учения о пролетарской идеологии в философских трудах до октябрьского периода. – Ф.: Илим, 1984. – 172 с.
Смятение чувств: Повесть. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 168 с.
Смятение чувств: Повесть. – М.: Мол. гвардия, 1984. – 236 с.
Возникновение рунической письменности как основа духовной культуры кыргызского общества. – Б., 1997. 8 с.
Проблема национальных отношений в творчестве акына-просветителя Токтогула. – Б.,1997.  10с.
Роль национальной идеологии в регулировании рыночных отношений.  Б.,1997.  12 с.
Связь между формальным и неформальным обучением в гражданском обществе Кыргызстана. – Б., 1997. – 11 с.
Философское учение Платона. – Б., 1997. – 20 с.
Национальная идеология в системе национальных отношений. – Б., 1997. – 13 с.
Диалектические единства национального самосознания и национальной культуры. – Б., 1998. – 20 с.
Идеологические аспекты самоопределения национальностей в системе государства, общества и национально-культурных объединений. – Б., 1998. – 48 с.
Философское понимание связи универсальной культуры в условиях современности. – Б., 1998. – 18с.
Идеологические принципы регулирования различными формами собственности в условиях рыночной экономики Кыргызстана.  Б.,1998. – 16 с.
Ценностные ориентиры национальной идеологии в демократическом обустройстве общественных отношений в Кыргызстане. – Б., 1998. – 16 с.
Философское решение проблемы о месте и роле субъекта в системе земельных отношений в Кыргызском государстве. – Б., 1998, – 24 с.
Идеологические истоки религиозных процессов в современном мире.  Б., 1999. – 48 с.
Идеологические проблемы войны и мира. – Б.: Илим, 1999. – 46 с.
Кыргызы Евразии и тюркоязычные народы позднего средневековья. – Б., 1999. – 136 с.
Политико-исторические проблемы генезиса идеологии, государственности и культуры кыргызского народа. – Б., 2000. – 296 с.
Национальная идеология, государство и гражданское общество. – Б., 2001. – 286 с.
Истоки кыргызской государственности и Евразия. – Б., 2003. – 163 с.
Философско-культурологические аспекты национального самосознания. – Б., 2005. – 155 с.
Философия национального нигилизма, языковая политика и культура. В 2-х частях. – Ч.I. – Б.: Илим, 2006. – 124 с.
Философия национального нигилизма, языковая политика и культура. В 2-х частях. –Ч.II. – Б.: Илим, 2007. – 119 с.
Философско – культурологические аспекты национальных и языковых отношений в суверенном Кыргызстане. – Б., 2008. – 132 с.
Каракойчу уулу Торутай
Каракойчу уулу Торутай Жыгаччы. 1909-ж. Токтогул (Кетмен-Төбө) районундагы Толук айылында төрөлгөн. Колхоз кыймылыка жандуу катышкан, артелдин дүкөнүн уюштуруп, кара уста болуп узанган. Торутай темирчилик менен жыгаччылыкты бир тизгинде алып келген. Кийин ал жалаң жыгач буюмдарын жасоого басым жасаган. Буга узануунун ички касиеттерин уста он беш жашынан тартып туя баштаган. Кырма идиштерин түгөл кармап, чебердик жүзү ачылган. Кесе (аяк), сузгу (чөмүч), кашык, табак, чөйчөк өңдүүлөрдү колдон чыгарган. Жердик катары кайыңды көп кармаган. Кайыңды кыркып, сомдоп, өз дүкөнүнө койгон. Бул аймактагы Торутайдай чеберлер кырма идиштерин жалынга тосуп алышат. Жыгач идиштерди колдон чыгарып бүтөөрү менен дароо уруна баштоо керек. Анткени, суюктук куюлганда өзүнөн өзү бекемделип, урунууга мыкты болот. Идиш күнгө калса гана какжырап кетүүсү мүмкүн. Жыгач идиштери үчүн кара жыгач табылгыс жердик. Дарыя жээктерине өскөн кара жыгачтарды иштетүү оңой болгондуктан уста көбүнчө ошону кармаган. Чебер кол менен айланта турган кырма чыгырык жасап алган. Мунун туткасы болот. Буюм жасалуучу азуу жыгачка кагылып, чебер өзү кыргычты кармап, бирөө кол менен бара сыяктуу айлантып берет. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдыгына карата «Элдик кол өнөрчүлөрдүн көркөм буюмдарынын республикалык I кароо-сынагы». Кырма идиштери үчүн Обкомдун жана Облаткомдун диплому.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Бабаев Токон
Бабаев Токон 1941-жылдын 15-августунда Сузак районунун Кедей-Арык айылында туулган. *  * 1957-жылы Кедей-Арык жети жылдык мектепти аяктап, ушул эле жылы Жалал-Абад шаарындагы №1 кесиптик техникалык окуу жайынын тракторист кесибин окуп бүтүргөн. * Тракторист болуп иштеп, ошону менен бирге кечки мектептен окуйт. *   * 1962-жылы Ташкенттеги индустриальный техникумга сырттан окууга тапшырат. *   * 1964-жылы Ош Мамлекеттик Педагогикалык институтунун физика-математика факультетин аяктап, эмгек жолун Сузак районуна караштуу “Үлгү” атындагы орто мектепте мугалим болуп иштеп баштаган. *   * 1971-1982-жылдары Октябрь кыштагындагы Макаренко атындагы орто мектепте окуу бөлүмүнүн башчысы, * 1983-1992-жылдары Мектеп аралык окуу өндүрүштүк комбинатта бөлүм башчысы, жетекчиси, * 1992-1999-жылдары Макаренко орто мектебинин директору, Тукубай айылынын айыл башчысы, Тайгараев орто мектебинде мугалим болуп эмгектенип, оорусуна байланыштуу арадактуу эс алууга чыккан. * Багыш айыл өкмөтүнүн эки жолку депутаты. Эл агартуунун отличниги.
Тиш түрлөрү
Тиш түрлөрү.
Гетеродонттук тиштер - сүт эмүүчүлөрдүн тиштеринин түзүлүшү чайноочу функциясына жараша татаалданып, формасына жана аткарган кызматына жараша кашка тиш, кылкыйма, кичине жана чоң азуу тиштер деп бөлүнөт. Мындай бөлүнүнү гетеродонтизм деп аталат.
Текодонттук тиштер - крокодил менен сүт эмүүчүлөрдүн тиштери жаак сөөгүндөгү атайын оюгунда (альвеолорго) орношкон. Сүт эмүүчүлөрдүн тиштеринин өсүшү чектелген, айрымдарыныкы туруктуу болот (монофиодонтизм), кээ бирөөлөрдө полифиодонтизм. Көпчүлүктөрүнүкү (ошондой эле адамдын) акыл ооз тиштери туруктуу тиштерге алмашылат (дифиодонтизм).
Плевродонттук тиштер - формасы конус сымалдуу жаактын ички бетинен өсүп чыгат (бекийт), айрым сойлоп жүрүүчүлөрдө кездешет, алмашпайт (жаңырбайт).
Акродонттук тиштер - формасы конус сымалдуу, жаактын кырына чыккан, башкача атйканда жаактын сырткы бетине бекийт, айрым сойлоп жүрүүчүлөрдө кездешет, мисалы кескелдириктерде.
Уулуу тиштер - уулуу жыландарда өөрчүгөн, формасы конуска же түтүкө окшош, табылгасынын денесине уунуу киргизиш үчүн колдонулат. Суу жыландар сымалдуу уулуу жыландарда кобулу бар У. т. кездешет, алар үстүнкү жаактын артыраак жагында орношкон (мисалы ок жылан); аспид жана деңиз жыландардын (тайпан, сары муунактуу жылан, падышалык чекир жылан) оозунун алды жагына орношуп кыймылсыз келген кыска түтүк сымалдуу тиштер, ал эми кара чаар жана оюк баш уулуу жыландарда болсо (калкан тумшук) узун жана кыймылдуу конус сымалдуу тиштери үстүнкү жаактын кыскача келген сөөгүндө кыймылдуу орношкон. Баарынын тиштеринде уу өткөргүч канал жатат
Кооздолуп көрүнүү - көпчүлүк муунак буттууларга (раксымалдуулар) мүнөздүү. Рактын көзү бир нече бөлүктөрдөн (бөлүкчөлөрдөн) турган көзчөлөр татаал көздү пайда кылат. Ар бир көзчө ракты курчап турган мейкиндиктин анча-мынча бөлүгүн гана кабыл алып, ал эми баардыгы биригип бир бүтүндөй көрүүнү пайда кылат, мындай көрүнүш К. к. деп аталат.
Данчыл коңуздар (уруу)
Данчыл коңуздар (лат. Anisoplia) — коңуздар.
Эл аралык салык укугу
Эл аралык салык укугу ― чет өлкөлүк элементи бар субъекттерден салык алууларды жөнгө салуучу эларалык-укуктук (кеңири маанисинде – жана улуттук) ченемдердин жыйындысы. Кош салык салууга жана салык төлөөчүлөрдү басмырлоого жол бербөө, салык төөлөдөн качууларды болтурбоо, ошондой эле бирдиктүү рынок түзүү үчүн салык тармагын шайкеш келтирүү – салык салуу чөйрөсүндө эларалык кызматташуунун негизги максаты.
Мээнин чоң жарты шарларынын кыртышы
Мээнин чоң жарты шарларынын кыртышы, паллиум, (cortex hemispheria cerebri) (сырткы катмары) - сүт эмүүчүлөрдүн мээсинин жарты шарларынын үстүнөн каптап турган боз зат катмары. Эволюциянын кийинки этабында өөрчүгөн мээнин бул кыртышы жогорку нерв тиричилигин аткарууда эң чоң мааниге ээ. организмдин бүткүл функцияларын координациялоого жана жөнгө салууга катышат.
Берчинка (дарыя)
Берчинка — Орусиядагы дарыя. Новосибирск облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - аталышы жок дарыя орун алган. Дарыянын узундугу - 22 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Омь. Дарыянын айрыгы — Омь, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Нобель сыйлыгы
Нобель сыйлыгы (англ. Nobel Prize) - академикалык, маданий же илимий жетишкендиктер үчүн шведдик жана норвегиялык институттар тарабынан бир нече категориялар боюнча жыл сайын ыйгарылган эл аралык сыйлыктардын жыйындысы.
Сыйлыктар шведдик ойлоп табуучу Алфред Нобельдин керээзи менен 1895-жылы негизделген. Химия, адабият, тынчтык, физика жана физиология же медицина тармагындагы сыйлыктар биринчи жолу 1901-жылы ыйгарылган. 1980-жылга чейинки медалдар 23 карат алтындан чегилген, андан кийин 18 карат жашыл алтындан куюлуп, 24 карат алтын менен капталган. 1901-жылдан 2016-жылга чейин Нобель сыйлыктары жана экономика илимдери боюнча сыйлыктар 911 адам менен уюмдарга 579 жолу ыйгарылган. Айрымдары Нобель сыйлыгын бир нече жолу алып, жалпы 23 уюмду жана 881 инсанды түзгөн.
Сыйлык тапшыруу аземдери жыл сайын Шведциянын Стокголм жергесинде болуп өтөт (Норвегиянын Осло жергесиндеги тынчтык сыйлыгын эске албаганда). Ар бир сыйлык ээси же лауреат бир алтын медал, диплом жана Нобель фонду тарабынан белгиленген бир суммадагы акчаны алат. (2017-жылга карата, ар бир сыйлык SEK 8,000,000 же 920,000 АКШ долларына, €823.000, £716.000 же CNY6.630.000 барабар болгон). Нобель сыйлыгы адабият, медицина, физика, химия, тынчтык жана ошондой эле экономика илимдер тармактарында жеткиликтүү болгон эң абройлуу сыйлык деп саналат.
Швед падышалык илимдер академиясы физика, химия тармактарында Нобель сыйлыгын, экономика илимдери боюнча Sveriges Riksbank сыйлыгын ыйгарат; Каролинска институтундагы Нобель ассамблеясы физиология же медицина тармагындагы сыйлыкты тапшырат; Шведция академиясы адабият тармагындагы Нобель сыйлыгын берет; Нобель Тынчтык сыйлыгы Шведция уюму тарабынан эмес, Норвегия Нобель комитети тарабынан ыйгарылат.
Сыйлыктын келип чыгышы
Нобельдин керээзи боюнча калган казынасынан Нобель фондусу түзүлгөн (31 миллиондон ашык швед крону); бул каражат акцияга, заёмго жана облигацияга айландырылып, алардан түшкөн киреше тептеӊ бешке бөлүнөт да, Нобель сыйлыгы катары физика, химия, физиология же медицина жана адабият жаатындагы мыкты эмгек авторлоруна жана тынчтык чыӊдоого эмгеги өткөндөргө берилет. 1968- жылы Швециянын мамлекеттик банкы өзүнүн 300- жылдык тоюнда Нобелдин урматына жыл сайын экономика илим жаатына да берилчү сыйлык бекитти. Нобель сыйлыгы Альфред Нобелдин сүрөтү бар алтын медаль, диплом жана акчадан (30- 70 миӊ доллар) турат.
Сыйлыкты ыйгаруу тартиби
Нобель сыйлыгын ыйгаруу А.Нобельдин керээзине ылайык Стокгольмдогу Король ИАга (физика, химия, экономика боюнча), Король Каролин мед.- хирургия институтуна (физиология же медицина боюнча) жана Швед академиясына (адабият боюнча), Норвегия парламентинин Нобель комитетине (тынчтыкты чындоо иши боюнча) тапшырылган. Нобель сыйлыгы кандидаттардын расасына, улутуна, динине жана жынысына карабастан ыйгарылат. Нобель сыйлыгынын тынчтыкты чындагандарга берилчүсүнөн башкасы бир кишиге бир гана жолу берилет. Өтө баалуу ийгилик жаратышканы үчүн М.Склодовская-Кюри (1903, 1911), Л.Полинг (1956, 1972) гана эки мертебе берилген.
Кандидаттар жеке адамдар гана (Нобель сыйлыгынын лауреаттары) тарабынан көрсөтүлүп, кийинки жылдын 1-февралына чейин тийиштүү комитеттерге жиберилет. Көрсөтүлгөн иштерди талкулоо жана аларга добуш берүү өтө жашырын өтөт. Басма сөзгө Нобель сыйлыгын ыйгаруу жөнүндөгү чечим менен мотивировка гана жарыяланат. Даттануулар чечимге таасир тийгизе албайт жана чечим жоюлбайт.
Нобель сыйлыгынын атактуу лауреаттары
Нобель сыйлыгынын атактуу лауреаттары: Вильгельм Рентген (1901), Макс Планк (1918), Алберт Эйнштейн (1921), Нильс Бор (1922), П. Дирак, Эрвин Шрөдингер (1933), Энрико Ферми (1938), Михаил Александрович Шолохов (1965) ж.б.
Чопоева Кимсан
Чопоева Кимсан 1941-жылдын октябрь айында Кытай Эл Республикасынын Кулжа шаарына караштуу Нылкы аймагында туулган. Көптөгөн сыйлыктардын ээси. 1 уул 2 кыздын энеси.
Саратансымак коңуздар (топ)
Саратансымак коңуздар (топ) (лат. Pleurosticti) —
Алгачкы кыртыш же гипокамп
Алгачкы кыртыш же гипокамп (hipocampus) - омурткалуулардын мээсиндеги жуптуу нерселер, алар арка кортекстин негизги бөлүгүн түзөт. Эң биринчилерден (алгачкы) болуп кош дем алуучу балыктарда жана бутсуз жерде-сууда жашоочуларда пайда болот. Болжолдогондой, А. к. организмдин ички чөйрөсүн туруктуу кармап турууга, көбөйүү функциясын жөнгө салууга, ошондой эле эске салууну үйрөтүүгө жана сактап калууга катышат.
Какырык чыгаруучу дарылар
Какырык чыгаруучу дарылар — жөтөлгөндө какырыктын чыгышын жеңилдетүүчү дары заттар. Какырык чыгаруучу дарылар бронхтун былжыр челиндеги бездин иштешин күчөтүп, какырыкты суюлтат, ошондон улам какырык оңой бөлүнөт. Какырык чыгаруучу дарылардын кыйыр жана түздөн-түз таасир этүүчү түрү белгилүү. Түздөн түз таасир этүүчү түрүнө тамакты чайкаганда, буусу менен дем алганда бронхтун былжыр челине түздөн-түз таасир этет.
Какырык чыгаруучу дарылардын бул тобуна ичүүчү сода (какырыктын илээшкектигин азайтат), терпингидрат жана кээ бир эфир майы кирет. Аларды ингаляция түрүндө колдонуу же ичүү сунуш кылынат. Кыйыр таасир берүүчү какырык чыгаруучу дарыларды ичкенде карындын сезгич нерв учтарына таасир этип, бронхтун былжыр челин рефлекстик дүүлүктүрөт. Аларга дары өсүмдүктөрүнөн жасалган дарылар кирип, көп өлчөмдө ичкенде оорулуу кусат. Өзгөчө жаш балдар көтөрө албайт. Ошондуктан догдурдун көрсөтмөсүз балдарга берүүгө болбойт.
Жаш балдарга какырык чыгаруучу дарылар катары кустургуч таасири жок дарылар сунуш кылынат. Какырык чыгаруучу дарылар көбүнчө какырык чыкпай жөтөлткөн өпкө ооруларында (бронхит, өпкөнүн сезгениши) берилет. Башка оорунун (мисалы, өпкөнүн кан айлануусу бузулушунда) кесепетинен жөтөлсө бул дарылардын таасири аз. Андыктан негизги оорунун себебин таап дарылоо жүргүзүү зарыл. Өз алдынча дарылануу көбүнчө оорунун кабылдап кетишине алып келет. Мисалы, түздөн-түз таасир этүүчү каражаттарды өз алдынча, догдурдун көзөмөлүсүз пайдалануу өпкөнүн өнөкөт оорусун (мисалы, кургак учук) күчөтөт, кыйыр таасир этүүчү түрүн ашкере пайдалануудан адам кусат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8