cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кадимки тaртар тоок
Уюштурулган коргоо аракеттери
Республикада атайын коргоо чаралары жок. Түр IUCNдин Кызыл китебинин VI категориясына Near Threatened киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Уялоого жарактуу жерлерди коргоо керек.
Статусу
VI категория. Near Threatened, NT. Кыргыз Республикасынын фаунасында уруунун жалгыз өкүлү. Монотиптүү түр.
Эшенбах-ин-дер-Оберпфальц
Эшенбах (Жогорку Пфальц) (Eschenbach in der Oberpfalz) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Пфальц административдик округуна карайт. Нойштадт (Вальднаб) районуна кирет.
Калкы - 4160 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 35,16 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 3 74 117. Муниципалитеттин башчысы — Петер Лер.
Опол, опол-тоо
Опол, опол-тоо — топоним. Эпосто адегенде Манастын бабасы Ногойдун ордосу турган, андан кийин Ороздунун он уулу мекендеген жер катары сүрөттөлөт.
Чоң атаң аты Ногой деп,
Каратып турду Кашкарды,
Кан атаң Ногой башкарды.
Ага самаган душман сап болду.
Ордо кылган Ополду,
Дан-Дүн тоонун оюна
Далай журтун которду (Сагымбай Орозбаков, 1.117).
Орозду кандын он уулу
Опол-Тоо калган жерине,
Ойрон калган бай Жакып
Ногойдун келбей жерине (Сагымбай Орозбаков, 1.50).
Опол-Тоо деп илгеркилер Сарыкол менен Жаркендин ортосундагы бүткүл Түркстан аймагындагы эң бийик тоо кыркаларын атаган болуу керек. Анын азыркы наамы — Мустагата.
Грайворонка (дарыя)
Грайворонка — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кшень дарыясынын оң жээгинен 83 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 35 км.
Компресс
Компресс (фр. compresse, лат. compressus — орулган) — дарылоочу атайын таңуу. Компресс кургак жана нымдуу (жылыткыч, дарылоочу, ысык жана муздак) болот.
Компресстин түрлөрү
Кургак компрессти бир нече каттаган дакинин үстүнө кебез төшөп, бинт менен бастырып, жабыркаган жерге (күйүккө, жараатка) коёт. Жылыткыч компресс көп колдонулат. Дакини же чүпүрөктү каттап, бөлмө температурасындагы сууга салып, сыгып, ооруган жерге коёт. Кездеменин үстүнө 1 — 2 см ашып тургандай клеёнка же мом кагаз жаап, анын үстүнө көбүрөөк кебез төшөп, компресс жылып кетпегендей жана оорулууну кыспагандай бинттөө керек. Жылыткыч компресс сезгенүүгө каршы таасир этип, кан тамырларды кеңейтүү менен дененин керектүү жерине кан келүүнү көбөйтөт. Адатта аны 10—12 саат кармайт. Компрессти түнкүсүн коюу ыңгайлуу; эртең менен алганда чүпүрөк жылуу жана ным болуусү тийиш.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Грайворонка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Дон бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сосна дарыясы. Дарыянын айрыгы — Хоперге кошулган куймасына чейинки Дон куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Дон (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Адам
Адам(Адам Ата) – Инжил жана Куран боюнча Кудай жараткан эң алгачкы киши, адамзаттын атасы. Инжилдин «Жаңы осуятында» Адам атаны Кудай топурактан жууруп жасаганы, жан киргизгени айтылат. Куранда болсо Адам ата чоподон, башка бир сүрөөсүндө топурактан жасалган делет. Адам атадан кийин Аллах Обо энени (Инжилде Ева, Куранда Обо) жараткан. Шайтандын (башка бир аты – Ибилис) тилине кирип, Адам ата менен Обо эне бейиштеги дарактын үзүүгө тыюу салынган мөмөсүн жеп «күнөөгө батышкандыгы» үчүн Кудай аларды жазалап «бу дүйнөгө» түшүргөн. Ар кыл расаларга, тилдерге, этностук топторго кирген элдердин бардыгынын тең ата-теги Адам атага барып такалат. Мусулман уламыштарында Адам ата (алейхис салам) – Алла-Тааланын пайгамбарларынын алгачкысы, Мухаммед(САВ) пайгамбар – акыркысы деп айтылат.
22-июнь
22-июнь — Григорий календары боюнча 173-күнү (толук жылда 174), жылдын аягына чейин 192 күн бар.
Эрботоев Рыскул
Эрботоев Рыскул 1936-жылы Сузак районунун Доскана айылында туулган.
Контрасттуу заттар
Контрасттуу заттар (рентген контрасттуу заттар) организмге киргенде рентген нурларын ткандарга караганда көбүрөөк же азыраак сиңирип, изилденүүчү органдын рентген сүрөтүн даана көрсөтүүчү түрдүү химиялык заттар. Бул заттарды көңдөй органдарга жиберип, алардын көлөмү, формасы, патологиялык өзгөрүүлөрү изилденет.
Рентген нурларын ткандардан азыраак сиңирүүчү «жеңил» контрасттуу заттар катары газ абалындагы заттар (аба, кычкылтек, азоттун чала кычкылы, көмүртек кош кычкылы) пайдаланылат. Алар пневмомиелография, пневмоартрография, пневмоэнцелография, пневмопиелография жана башка изилдөөлөрдө керектелет. Рентген нурларын көбүрөөк сиңирүүчү «оор» контрасттуу заттарга йод бирикмелери жана барий сульфаты кирет. Йоддуу органикалык бирикмелер — бронхография, ангиокардиография, урография, холецистография жана башкаларда, барий сульфаты ичеги-карынды рентгенологиялык изилдөөдө кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Эмбарго (тыюу)
Эмбарго (тыюу) (исп. embargo – тыюу салуу) – эларалык мамилелерди ишке ашырылып келе жаткан бир мамлекет же мамлекеттер тобу тарабынан башка бир мамлекетке карата, аны өз милдеттенмелерин аткарууга, эларалык укуктун негизги принциптерине жана жалпыга таанымал ченемдерине каршы келген саясатынан баш тартууга мажбурлоо үчүн колдонулуучу чара. Согуш же тынчтык мезгилинде ал өлкө менен байланыштарды (эреже катары, тышкы экономикалык) толук же жарым-жартылай токтотууну, же болбосо айрым товарларды ошол өлкөгө экспорттоого тыюу салууну же ошол өлкөдөн айрым товарларды импорттоого тыюу салууну билдирет. Мамлекеттин өзүнүн суубекеттеринен жана аймактык сууларынан чет мамлекеттин кемелеринин чыгып кетүүсүнө тыюу салуусу да Э. деп аталат. Согуш жарыялаганда, же болбосо репрессалий катарында ж. б. айрым учурларда колдонулат.
Аристократия
Аристократия (грек тилинде: ἀριστοκρατία aristos - мыктылардын, κράτος kratos - бийлик) коомдогу таптардын жана социалдык топтордун өзгөчө укук берилген чөйрөсу, катмары. Уруу, ак сөөктөрү.
24-июнь
24-июнь — Григорий календары боюнча 175-күнү (толук жылда 176), жылдын аягына чейин 190 күн бар.
Алман
Алман — салык, алым. А. өткөн заманда бийлик ээлери тарабынан шашылыш кырдаалга, зарылчылыкка байланыштуу элден чогултулган. «Манас» эпосунда душманды жеңүүгө жумшалчу чыгым жана согуштук куралжаракты даярдоого, ири курулуш иштерин жүргүзүүгө кеткен каражат А. катары элден жыйналган. Мисалы, Манастын күмбөзүн курууда: Алман салып кыргыздан Алты миң эркеч бир жыйып, Кыш кайнатып бек салып Алты кылым өткөнчө Кетилбесин деп салып (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 512инв., 100-б.),— деп айтылат. Согушта жеңген тарап жеңилген тараптын элинен олжо түрүндө А. алып, жеңген эл бөлүп алган: «Алымга алган илгери, Ногойдон келген он төрт ат» (Жаңыбай Кожековдун варианты, Кол жазмалар фондусу, 847-инв., 24-б.). Бир элдин ээлеген жери аркылуу өтүп бара жаткан жүргүнчүлөрдөн, жортуулчулардан, соодагер кербенчилерден, көчтөн да отко, азык-түлүккө зыян келтирилди деген доомат менен А. алынган. «Конуп калган кербенден, Алман алык алалык» (ТМВ, Кол жазмалар фондусу, 1076-инв., 287, 93-б.).
Эр Агыш
Эр Агыш, Агыш-эпизоддук кейипкер. Жеткир бийдин уулу, Кыястын атасы. Белгилүү чоң балбан. Агыш Көкөтөйдүн ашында кытай балбаны Түктүү таман Түкүбайды жыгып, кыргызга намыс алып бергени айтылат. "Чыканактай Эр Агыш,бүткөн бою тарамыш, чоң оюнчу кыз накыш, Агыштын жайы ушундай" деп чакан боюна кайрат-күч жык толгон,шайырлыгы, оюн-шокту жакшы көргөндүгү, кыз жандуулугу менен айырмаланат. Чоң сынчы Нескара ашка келген кыргыз баатырларын сынап жатып, Агыштын балбандыгын, жоодон жалтанбаган эрдигин белгилейт. Эл Агышты Түкүбайга балбан күрөшкө чыгараарда төмөнкүчө сүрөттөйт:
Билим инженери
Билим инженери (Knowledge engineer-Инженер знаний). Эксперт системдериндеги кесип ээси, предметтик чөйрөдөгү эксперттерден билим алуу менен билимди көрсөтүү модели түрүндө көрсөтүүгө жөндөмдүү. Ошондой эле же эксперт системдеринин аспаптык каражаттарын же жасалма интеллект тилдерин пайдалануу менен эксперт системдерин түзөт.
Эр Агыш
Түкүбайды оңой эле көтөрүп туруп, башынан айлантып балбан ташка чаап салат. "Бул байгеңди албаймын, кыздарымдан калбаймын" деп байгеге да карабай ордо кыздары көздөй жөнөп кеткени Агыштын өзүнө гана таандык кызык мүнөзүн көрсөтүп турат. С. Орозбаковдо уруу башчыларынан саналат. Кытайлар байгеге зордук кылганда колу менен Манаска кошулуп согушат.
Руперт Мөрдок
Кит Руперт Мөрдок (Keith Rupert Murdoch; Кит Руперт Мёрдок) — медиа-магнат, Австралиянын миллиардери.
Өмүр баяны
Руперт Мөрдок 1931-жылы 11-мартта Мелбурнда туулган. Оксфорд университетин бүткөн. 1958-жылы телевидение станциясы сатып алган. Азыркы убакта News Corporation компаниясынын башчысы болуп иштейт.
Үй-бүлөсү
Алты баласы бар. Мисалы: Жеймс (1972), Grace (2001) жана Chloe (2003). 1999-жылдан 2013-жылга чейин Руперт Мөрдоктун аялы - Венди Денг болгон.
Ормон хандын Илеге көчүшү
ОРМОН ХАНДЫН ИЛЕГЕ КӨЧҮШҮ (1851-1853)
Ормон хандын (1792-1854) маанилүү тышкы саясий аракеттеринин бири.
Максаты
Негизги максаты орус аскеринин кысымынан улам Иленин сол жээгин көздөй жылып жаткан казак урууларына тоскоолдук кылуу, ал жерден биротоло конуш алуу болгон. Анткени 1847-ж. Капал чебинин (азыркы Талдыкоргон ш.) курулушу менен Орус империясы Борбордук Азияга карата экспанциясын күчөтүп, бул тараптагы казактын Улуу жүз уруулары Кокон хандыгынын карамагына (Чүй суусунун жээги) карай көчө баштаган. XIX кылымдын 50 – 60-жылдарында казактын Улуу жүзгө караштуу дуулат урууларынын кандайча түштүк-батышка жылышын орус акимчилигинде жооптуу кызматтын бирин ээлеген П.П. Румянцев алардын өз оозунан уккан: «Качандыр бир кезде биздин ата-бабалар Ташкент тарапта жашап, кийин Арка-Каркаралы уездине келишкен; ал жактан азыркы Капал (азыркы Талдыкоргон) уездине өтүп, Акчий, Кен-Арал конуштары жана Көк-Суу, Каратал сууларынын жээгинен орун алышкан. ...Дуулаттар менен чогуу азыркы Кордой болуштугун түзгөн Баимбет (Каскарау) уругу ышты (сты) урууларын кошуп алып, түштүк-батыш тарапка жылганда, жалайырлар кысыла баштаган. Иле өзөнүнө жеткен дуулаттар андан өтүп, Иленин оң жээгиндеги Ала-Тоо тоолору менен Чүй өрөөнүндөгү кара-кыргыздарды кысып, азыркы Верный уездинин басымдуу бөлүгүн ээлеп калды». Башкача айтканда, Капал чебинде турган орус бийлигинин куралдуу кысымынан жапа тарткан казактар Чүй өрөөнүн көздөй жылып кетип, Үч-Алматы суусунун бою (жалпысынан түндүктөн түштүктү карай – Иленин сол жээгинен Ала-Тоого, чыгыштан батышка – Чарын өзөнүнөн Кашкелең өзөнүнө чейин) убактылуу бош калган. Экинчиден, Ормон хан Кокон бийлигинен баш тартып, алардын чептерин кыйратып, өрттөгөнү үчүн Олуя-Атага 10 миңдей аскер жыйнап жаткан Мусулманкул миң башыдан өз коопсуздугун убактылуу камсыздардыруу болгон.
Илеге көчүүнүн саясий себептери
Кыргыздар байыртадан Илени өз жери катары эсептеген. Мисалы, Тан династиясынын тарыхында ...Дулу-хан өлгөндө (634-ж.) анын ордуна Шаболо Хилиши-хан атын алган иниси Тунво Ше  отуруп... Көп өтпөй (638-ж.) батыш уруулары Иби Дулу-хан деген ат менен Юйгу Шени хан шайлап, ал Хилишиге каршы согуш ачат, бирок андан эч майнап чыкпагандан кийин бул экөө Иле өзөнүнүн боюнда  тынчтык келишимин түзүп, анын (Иле өзөнү) батышын Дулу, чыгышын Хилиши алат. Ушундан тартып Батыш түрк уруулары да эки хандыкка бөлүнөт. Дулу-хан өз ордосун Цзихэ тоосунун батышына көчүрүп, аны түндүктөгү ордо деп атап, анын курамына Сяоми менен Гйегу [Хягастар] (кыргыздар) да кирген. Н. Аристов мындай маалыматтарды андан ары улантып, 1761-ж. Иле тарапта кыргыздардын беш уруусу турганын, анын ичинде Черикчи башында турган 1000 түтүн сарыбагыш, ошондой эле уруу башчысы эскертилбеген саяктар (алар да 1000 түтүн) болгонун эскертип, бул эки уруу калмактар келгенге чейин эле Кеген-Каркыра менен Темуртуда (балким сөз Иленин сол жээгиндеги Темирлик суусу жөнүндө болуп жатат) туруп, калмактардын кысымы менен Анжиянга качканын, анан алар жеңилгенден (Кытайдан) кийин кайра ошол эле конуштарын ээлеп калышкан деген жыйынтык чыгарат. Абылай хандын өлөөр алдында кыргыз-казак дагы бир жолу чогулуп, эки элдин чек арасын тактап, бүтүм чыгарып, мындан ары тынч турууга макул болушкан. Алымбектин санжырасы боюнча казак-кыргыз жер бөлүшүп, кыргыздардын чеги –батыш жагы; Буурул, Түймөкент, Абылкайыр, Түйүшкөн, Күйүктүн бели, Корготунун Чүйгө куйган жери, ошондон Чүйдүн суусун кечип өтүп, Чокмордун кайкысын басып өтүп, Иленин суусун жээктеп келип, Үч-Алматыга токтойт. Кыргыз жери – башы Үч-Алматы, түндүгү – Иле бою, аягы Чокмордун бели, Корготунун Чүйгө куйган жери, батыш жагы – Кичи-Буурул, Чоң-Буурул, Күйүктүн бели, ушул чек болуп, казак-кыргызка Абылайдын алдында бүтүм болот.
Илеге көчүшү
Иле боюна көчөрдөн мурун Ормон хан эл жыйып, кеңеш курган. Илеге бет алган көчкө черик уруусунун бийи Ажыбек, саяк уруусунун бийи Дуулат ж. б. кошулган, бирок көчүп баргандардын басымдуу бөлүгү сарыбагыштан туруп, жалпы саны 6000 түтүнгө чамалаш болгон. Көч 1851-ж. декабрь айында Ысык-Көлдүн күңгөйүнөн чыгып, 80 жылкыны алдыга салып, күрткү басып калган белди бузуп, Түргөн, Талгарды басып, Кашкелең жана Көк-Ойрокко түшкөн. Чокан Валиханов Илеге көчүүгө байланыштуу Ормон хан Ала-Тоонун тескейиндеги казактарды зарлатканын; колго түшкөн туткундарды Чыгыш Түркстан жана Орто Азиянын базарларында кул-күң эсебинде сатып, өзүнө каршы чыккан адамдарды жазалоо үчүн Кашкелең өзөнүнүн жээгине дарга орнотконун жазса; Осмонаалы Сыдыков Ормон хан болуп казак, кыргыздын бирин да жазалабай, мал-башына да зыян келтирбей, орустарга да сыр көрсөтүп, тосуп алууга чыкпай, кишилерин жиберип, алыстан узатып турганын; канча төөгө курал-жарак жүктөтүп, хан сыяктуу күч кылып же дарга курдуртуп, ага бирөөнү асууга даярдап жаткандай түрдүү айла-амал колдонуп тургандыктан «Ормон опуза» деген сөз чыкканын эскертет.
Ормон хандын орус бийлигине кайрылышы
Илеге келгенден кийин Ормон хан уулу Үмөтаалы менен бирге Николай Iге кайрылып, Иле жана Чүй сууларынын араларынан конуш сураган өтүнүчүн жолдогон. Жазган каттарында Ормон хан максатын ачык билдирип, эгер Иле боюна отурууга уруксат берилсе, ал жерге Жумгал, Кочкор, Нарын, Кетмен-Төбө кыргыздарын көчүрүп келерин маалымдаган. Анда Улуу жүздөгү дуулат, албандардын бир бөлүгү Россиядан качып, кыпчактарга (Коконго) өтүп жатканын, Ала-Тоонун чыгышы – Иленин сол жээги, ага куйган Чарын (документте Нарын) Кашкелең сууларынын аралыгы бош калганын угуп, акылга ий элибиз менен кеңешип, ушул жылдын декабрында, эң суук учурда, калың карды жиреп, Ала-Тоону ашып, катуу чаалыгып, качкан казактардан бош калган жайлоо-кыштоолорго көчүп келгенин көрсөткөн. Аны менен бирге Ормон хан казактар эгин эгүүгө тоскоол кылып, малын уурдап жатканын жана падышага өзүнчө сунуш киргизип, Иленин оң жагында казак, сол жээгинде кыргыздар турса тынччылык болорун белгилеген. Ормон хандын Кокон бийлигине баш ийбегенин жана Кенесары ханды жеңүүдө көрсөткөн кызматын баалап, бул сунушка Батыш Сибирь генерал-губернатору Г. Х. Гасфорт макулдук берген. Орус генерал-губернаторунун ою боюнча Иле боюн кыргыздарга берүү менен аларды орус бийлигин кабыл алууга мажбурлап, Ормон ханга султандык кызмат ыйгарып, ал аркылуу эч чыгымсыз Улуу жүз казактарын толук багындырабыз деп ойлогон. Бирок Иле боюнан кыргыздар орун алышына Россия империясынын Тышкы иштер министрлиги (Азия департаменти) каршы болуп, болгону Г. Х. Гасфортко Ормон ханды өз карамагына кабыл алууга аракет кылуу гана сунушталган.
Ормон хандын Кеминге көчүшү
Ормон хандан ант алуу жана Иле боюна туруктуу чеп салууга ыңгайлуу орун караштыруу үчүн 1853-ж. 2-июлда Капалдан Чоң ордонун приставы майор М. Д. Перемышльский башындагы 2 замбирек менен куралданган 467 казак-орустан турган атайы аскер экспедициясы чыккан. Бирок өтүнүчү аткарылбай калганын уккан Ормон хан алар келээрден бир аз мурун (1853, май-июнь) Кеминге көчүп кеткен. Орус тыңчысы Ф. Нагаев аркылуу орус бийлигине берген жообунда Ормон хан Орус империясынын колониалык саясатына карата көз карашын ачык билдирип, алардын сунушун жалпы элге салып чечерин, эл кандай чечим кабыл алса ошондой болорун билдирген.
Соус Хакэнсак (Нү-Жерси)
Соус Хакэнсак (Нү-Жерси) (South Hackensack) — Нү-Жерси штатынын Берген округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 2378 киши. Болжолдуу аянты - 1.9 км². FIPS коду — 34-68970.
Жогорку улу-Елга (Ермекеев району, Башкыртстан)
Жогорку улу-Елга — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Төмөнкү улу-Елгин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 190 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Орго
Орго — каарман. Чүйдү бийлеп турган кытай кандарынын бири. Манастын ата журтун бошоткону келатканын уккан О. кан туштушка кабар жиберип, кол курайт. Согушта ага жардамга келген Илебин, Кеймен шаа жана башкалар кандар өлүп, О. кан өзү Манастын колунан набыт болот (Сагымбай Орозбаков, 2. 70—88).
Чайнаткыч
Чайнаткыч булчуңдар - жаакооздуу омурткалууларда жаак менен тиштерди кыймылдатыш үчүн Ч. б. пайда болгон. Тиштер менен жаак аппараттын бирдей кыймылга келтирүүчү Ч. б. болгону, алардын азык спектрын кеңейтүүгө алып келет.
Сандивейшор
Сандивейшор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сандивей дарыясынын оң жээгинен 131 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Эмгек ардагери
Эмгек ардагери – ордендер же медалдар менен сыйланышкан, болбосо СССРдин же КРдин ардак наамдарын алууга арзышкан, болбосо ведомстволук эмгек артыкчылык белгилерине жана эс алууга укук берүүчү эмгек стажына ээ адамдардын наамы.
Оржемил
Оржемил, Улжемил — элдик медицинада колдонулган дарынын бир түрү. Эпосто согушта жарадар болгон баатырлар О. жутуп денесинен агып жаткан канды токтотушканы көп эскерилет:
Оржемил деген дарысын,
Жутуп алды баарысын.
Сандивейшор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Оржемил
Айнектей көзү ачылып,
Сандивейшор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эмгек биржасы
Эмгек биржасы – жумушчу күчүн жалдоого ортомчулук кылган уюм. Э. б. ошондой эле жумушсуздарды каттоого алат. Э. б. дүйнөнүн, өлкөнүн ар кыл аймактарында жумушчу күчүнө болгон суроо-талапты жана сунуштарды иликтейт, жаштарды кесипке багыттоо маселелери менен алектенет. Э. б. айрым Эларалык эмгек уюму (ЭЭУ) конвенцияларында эларалык укуктук регламентацияга ээ.
Эдвард Виттен
Эдвард Виттен (англ. Edward Witten, айтылышы: /ˈvɪtən/; 1951-жылы 26-август) – америкалык физик-теоретик жана Принстондогу (Нү-Жерси) Перспективдик изилдөө институтунун математикалык физика илиминин профессору.
Виттен кылдар теориясынын, кванттык гравитация, суперсимметриялык квант талаа теориясынын жана математикалык физиканын башка тармактарынын изилдөөчүсү.
Физика илимине кошкон салымына кошумчалуу Виттен теориялык математикага да чоң таасирин тийгизген. Виттен 1990-жылы Эл аралык математика уюмунун Филдс сыйлыгына татыган эң биринчи физик окумуштуусу болгон. 2004-жылы Time журналы Виттен дүйнө жүзү бою эң билимдүү физик-теоретиги болуп эсептелгенин жарыялаган.
Изилдөөлөрү
Виттен 1990-жылы Эл аралык математика уюмунун Филдс сыйлыгына татыган эң биринчи физик окумуштуу болгон.
Атьянын кайрылуусунда эскерилген үчүнчү тармагы Виттендин суперсимметрия жана дифференциацияланган функция түшүнүгүнүн колдонуусу менен ар түрдүүлүктүн топологиясын изилдеген Морс теориясы деп аталган математиканын тармагы менен байланышкан эмгеги болгон. Виттендин изилдөөсү Морс теңсиздигинин классикалык натыйжасынын физикалык дилилдөөсүн берген, окумуштуу теорияны суперсимметрикалык квант механикасы аркылуу чечмелеген.
Исаков Койчуке
Исаков Койчуке Жыгаччы. 1932-ж. Кемин районундагы Кызыл-Суу айылында төрөлгөн. Бишкектеги айып чарба техникумун бүткөн. 1980-жылдан казак кыргызга таанымал ээрчи Казактыя нускоосу менен жыгаччылыкка узанат. 1991-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Ал ээр үчүн жергиликтүү талды тандайт. Аны жыл мезгилин тандабай кыят да, бир учурда 15- 20дайын дароо сомдоп, жаткан жайында кургаганын четинен чабат. Ал ээрди сомдоого, чабууга илгерки бай тешелерди (атайын Ташкенден алдырып) пайдаланат. Байтеше кетмен менен жер чапкандай болуп жыгачка жабыша түшөт. Андан кийин балтаны, керкини, ал эми ээрдин кашы, алдыңкы жана арткы акталары үчүн бычакты пайдаланат. Уста ээрди туюк чаап, бодонун териси менен каптайт. Анын ээрин кардарлар токтотпой алат. Ал кырма идиштер: табак, аяк, сузгу, чөйчөк, кашык өңдүүлөргө да кызуу узанууда. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1991-ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Ээр үлгүлөрү менен катышкан.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Пролетариат
Пролетариат (Латын тилинде: proletarius - эң төмөнкү топтун жараны) - индустриалдык коомдо жалданма эмгек менен күн көргөн социалдык топ (жумушчулар табы).
Анарбаев Батырбек
Анарбаев Батырбек 1938-жылы 5-майда Сузак районунун Сафаровка айылында туулган.
Фразеологизм
Фразеологизм (гр. – айтылыш, сөз, түшүнүк), фразеологиялык сөз айкаштар  – тилдин туруктуу сөз айкаштары же сүйлөмдөр. Фразеологизмдин курамындагы сөздөр өздөрүнүн баштапкы түздөн түз, негизги маанисинен ажырап, бир бүтүнгө биригип, ойду курч, элестүү берет. Алар бир тилден экинчи тилге сөзмө сөз которулбайт, которсо мааниси бузулуп кетет. Фразеологизмдерди уюштурган сөздөр туруктуу келет, өзгөрбөйт. Адабиятта жазуучунун оюн жеткиликтүү, таамай берүүдө, чыгарманын таасирдүүлүгүн арттырууда чоң мааниге ээ. Мисалы,
Бал тилимди салайын, Баарыңарды урдурбай, Аман алып калайын. (“Эр Табылды”) Мындагы “бал тил” деген сөз айкашы фразеологиялык айкаш болуп саналат.
Каббала
Каббала (байыркы еврей тилинен сөзмө-сөз «мурас» деп которулат ) – еврейлердин чыгыш мифологиясы менен эллинисттик идеялардын жуурулушуна куралган фантастикалуу, жашыруун окуусу.
Каббала 2-кылымда пайда болуп, гностицизмдин, аралашмасынан куралган. Каббаланын негизги чыгармасы «Жаркыроо» («Сияние», “Zohar”, Bd 1–3, 1558-60) Симон бар Йохай тарабынан арамей тилинде жазылып, испандык еврей Моисей де Леон тарабынан 13-кылымдын аягында басылып чыккан. «Жаратуу китеби» («Sefer Yezirah») деп аталган дагы бир чыгарма 6–7-кылымдарда еврей тилинде жазылган. «Жаркыроо» китебинде Библияны аллегориялуу (каймана түрүндө) чечмелөө (жоруу) аркылуу мистикалуу пантеисттик окуу чагылдырылган. Бул китепте жаратуу түшүнүгү эманация түшүнүгү менен алмаштырылган.
Каббала еврей жана айрым христиан ойчулдарына зор таасир берген. 15-кылымда анын айрым идеаларын Пико дела Мирандола, Рейхлин ж. б. өнүктүрүшкөн. Өз өнүгүүсүнүн соңку мезгилинде каббала магияга, сыйкырчылыкка, «ыйык тексттерди» символду чечмелөөгө айланып кеткен. Өзгөчө «ыйык тексттердин» ар бир сөзүнө жана санына мистикалык мани берүү көп байкалат. Ошол себептен көп учурда «каббалистика» термини оккультизмдин жана спиритизмдин бир түрү дегенди түшүндүрөт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Айкын товар биржасы
Айкын товар биржасы – накалай товарлар менен гана келишимдер түзүлчү товардык биржанын адепки таризи. А. т. б. соода өндүрүүчү менен керектөөчүнүн (экспортер) ортосундагы байланышты калыптандырат. А. т. б. эреже катары, жергиликтүү маанидеги товарларды дүңүнөн соодалоонун бир таризи болуп саналат же өнүгүп келаткан өлкөлөрдө улуттук кызыкчылыктарды коргоо үчүн уюштурулат. Азыркы учурда айрым гана өлкөлөрдө сакталып калган жана анча чоң эмес жүгүртүмгө ээ.
Жаңы оңчулдар
Жаңы оңчулдар – европалык маданиятты кайра жаратуу идеясын көтөрүп чыккан батыштын философторунун, социологдорунун, культурологдорунун ж. б. интеллигенция өкүлдөрүнүн (А. де Бенуа, Ш. Бресаль, П. Виаль, М. Мармен, А. Гобар ж. б.) ар кыл тобу.
Алар европалык маданиятты кризиске учураткан «эски оңчулдарды» сындап чыгышкан. Жаңы оңчулдар антидемократтык позицияларды ээлешкен, европалык рационалдуу философиянын прогрессивдүү идеяларынан баш тартышкан, христиан динине чейинки Европага кайра кайрылууга чакырышкан, адамдардын тубаса теңсиздиги тууралуу идеяны жайылтышкан, адилеттик идеясына каршы чыгышкан. Жаңы оңчулдардын ишмердүүлүгүнүн негизги максаты болуп европалык коомду жана анын маданиятын кризистик абалдан чыгаруу эсептелген.
Колдонулган адабияттар
Nouvelle_Droite
Исаков Шайдылда
Исаков Шайдылда Уста. 1937-ж. Кочкор районундагы Талды-Булак айылында төрөлгөн. КМУнун тарых факультетин бүтүргөн. Бишкектеги Н. Крупская атындагы мектеп-интернатта, Аламүдун районундагы Кой-Таш орто мектебинде, Кочкор районундагы Ленин атындагы мектепте мугалим болуп иштеген. 1975-жылдан «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинде кыргыз аваздык аспаптарын жасоочу уста. Усталык нусканы Ыйманаалы устадан алган. Ал комуз, электр комуз, кыл кыяк, чоор, добулбас, сыбызгы жасайт. Чебер өрүк жыгачын сууга кайнатат, андагы кошундулар бөлүнүп чыгып жыгач тазарат. Аны акиташтын суусуна дагы кайнатат. Комуз чабылуучу жыгачтын төрт тарабы (чыгыш, батыш, түндүк, түштук) болот. Түштүк тарап бөлүгүнүн жарыш сызыктары майда келип, үндү мыкты берет. Шайдылда жиктери түз жарыш кеткен жыгачтарды комузга тандайт. Бул ачык үн берип, комуздун тулкусунун резонансын - термелүүсүн күчөтөт. Комузга көбүнчө Тянь-Шань карагайын пайдаланат. Анткени, анын чайыры аз, резонансы - термелүүсү күчтүү. Алардын көбү кыранда, таштак жайда өсүп, ал «мары карагай» деп да аталат. Ал урунууга чыдамдуу, черткенде комуз капкагы түлөбөйт. Үндүн чыгышын текшерүүчү атайын аспабы да бар. Комузду бир нече бөлүктөн курап да жасайт. «Мездробный» деген жыгач желимине эски талпакты, мүйүздү, туякты аралаштырып, кайнатып желим жасайт. Комуздун чарасы сантиметр менен өлчөнүп, ал үчкө бөлүнөт. Мунун үчтөн бир бөлүгүнө комуздун тепкегин коёт. Ал эми үчтөн эки бөлүгүндөгу чекитке капкактагы көзөнөгү келет. Тепкектен моюн босогого чейинки аралыкты комуздун жумушчу бөлүгү деп атайт.
Ал аваэдык нота боюнча алганда 19 береке (ладка) барабар. Ошондо аваздык мыйзамдуулук сакталат. Комуз 1 градуска жакын, 7 мм кайкалап туруусу керек. Бул эрежени сактаганда аспаптын жыгачы да жарым-жартылай үнөм болот. Комуздун чарасынын капталдары кийинчерээк ийрейип, формасын жоготпошу үчүн атайын калыпка салат. Белгилүү градуста ысытып, ийилтип кургатат. Чебер кыл кыяктын узунун үч карыш эки эли кылат. Эки кулак чыгарат. Анын мындай чоң болушунун себеби, аттын туу куйругунан тандалма токсон талын буроо үчүн ал токтомдуу болот. Кыяктын арты томпок, маңдайы айыш - өңкөгөйрөөк келет. Бетин түз кылса уй мөөрөгөндөй үн берип калат. Тепкеги ачакей бутактан жасалып, тайтайыңкы буту аспаптын четин басып турганда гана үн ойдогудай чыгат. Кыл кыяктын бетине төө тери каптайт. Азыр төө тери табуу кыйын болгондуктан, капкагын карагайдан да тандайт. Аспаптын жаасын табылгыдан тандап, 65-70 см узундукта жасайт. Жаанын кармай турган жагына булгаары KanTan, колдун төрт салаасы ага баткандай учун теышп, буга кылдын учун түйүп коёт. Ат, айгырдын туу куйругунан 120-130 тал кыл керектейт. Тал кылдар бири-бири менен буралбай, чырмалышпай текши тагылат. Кыл кыяктын үнүн чыгаруу үчүн карагай менен чайыр куурайдын чайыры керектелет. Аны сууга кайнатып, датын кетирет да, аспаптын кылына сүртөт. Кыл кыяктын моюн менен чарасыныны ийилүү тереңдиги 2,5 см болот. Мында тепкектин, капкактын басуу күчү азаят да, капкактын эркин термелүүсүнө ойдогудай шарт түзүлөт. Жоондугу бирдей 60 тал кыл астында, 82 талды үстүңкү кулакка тагат. Астыңкы кыл жогорку нотаны (жоон үн) берет. Кылдарды шакар, «айна» менен таза жууйт. Төө тери табуу кыйын болгондуктан кыл кыяктын капкагын карагайдан да жасоодо. Шайдылда үй жыгачын да кармайт. Үй жыгачы үчүн талды калемчесинен өзү өстүрөт. Анын үч жылдыгын 60 баш үйгө, беш жылдыгын 80- 100 баш үйлөр үчүн керектейт. Боз үйдүн бардык устачылык иштерин бир колдон чыгарат. Анын боз үй кармоодогу негизги аспаптары: тез (аны эки ача жоон өрүк жыгачынан жасайт), матоо жыгач, түрпү, кобул салгыч, үшкү ж. б. Түндүктү Шайдылда эки-үч бөлүктөн ийип, кынап, кадап бириктирет. Түндүккө, босого таякка, эшикке жыгаччылыкка таандык оюм-чийим түшүрөт. Шайдылданын үндөктөөсү менен уулу Сагындык түрдүү жыгачтардан кооз буюмдарды, элдик музыкалык аспаптарды жасоодо. Сүрөтү жана эмгектери түстүү баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Элдик аваздык аспаптары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин I даражадагы диплому, республикалык кароо-сынактын лауреаты; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компартиясынын 60 жылдьпына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Аваздык аспаптары үчүн Кыргызстан КП БКныи жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы; 1985-ж. Кыргыз ССР Маданият министрлигинин «Элдик аваздык аспаптары боюнча республикалык кароо-көргөзмөсү». I даражадагы диплом; 1989-ж. «Элдик чеберлердин республикалык союзунун уюштуруу юурултайына карата чеберлердин республикалык көргөзмөсү». Аваздык аспаптары (комуз, чоор, кыл кыяк, сыбызгы) үчүн I даражадагы диплом.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Эмгек бааракысы
Эмгек бааракысы – КР социалдык камсыздоо укугу боюнча, жалпы эмгек жылдарына кирүүчү эмгектик ж. б. коомго пайдалуу иштерине байланыштуу жарандарга дайындала турган мамлекеттик бааракы. Э. б. түрлөрү: жаш курагы боюнча, майыптыгы боюнча, багуучусун жоготкондугу боюнча.
Билим алуу
Билим алуу (Knowledge acquisition-Приобретение знаний). Эксперттик системдерди програмдаганда эксперттен билимд алуу жана системалаштыруу процесси. Билим алуу эксперттик системдерди иштеп чыгуунун учурдагы техноложисинин бирден бир проблеми. Эксперттердин билимдерин алуу эксперттер менен өз ара байланышуу сеансы же автоматташтырылган каражаттардын жардамы аркылуу, түшүнүүгө ыңгайлуу мисалдарды колдонуу менен билим боюнча инженер аткарат. Эксперттен алынган билим компьютердик програм жардамы менен машинеде сактоого жана иштетүүгө мүмкүндүк берген структураланган түрдө баяндалып жазылат. Билимдин формалдаштырылган баяндалышы билимди сунуш кылуу деп аталат. Чектелген табигый тилдеги билимдин формалдаштырылбаган баяндалышын график, диаграм, текст түрүндө иштеп чыгуу билимди структуралаштыруу дешет.
23-июнь
23-июнь — Григорий календары боюнча 174-күнү (толук жылда 175), жылдын аягына чейин 191 күн бар.
Айкын (реалдуу) бүтүмдөр
Айкын (реалдуу) бүтүмдөр – тек гана макулдашуу жетишсиз, ал эми буюмдарды өткөрүп берүү зарыл болгон бүтүмдөр (ошондон улам кийинки лат. realis  – буюмдата деп аталган). Мүлктү менчикке өткөрүү же башка айрым бир буюмдук укуктар (м.: зайым), ошондой эле буюмдарды убактылуу берүү боюнча бүтүмдөр А. б. болуп саналдат. Бул буюмдарды берүүсүз карыз берүү тууралуу убадалар эчкандай укуктук натыйжаларга алып келбейт дегенди билдирет. Мунун карама-каршы түрү – консенсуалдык бүтүмдөр. == Колдонулган адабияттар ==
Суккул-Михайловка (Миякин району, Башкыртстан)
Суккул-Михайловка — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Жаңы карамалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 324 киши. Почта индекси — 452083, ОКАТО коду — 80244860004.
Карим Абдул-Жаббар
Абдул-Жаббар (Abdul-Jabbar, Карим өзүнүн фамилиясы жана аты Алсиндор (Alcindor) Фердинанд Льюис), (16.4.1947-ж. туулган, Нью-Йорк) баскетбол тарыхындагы ортодо ойногон эң алдыңкы америкалык спортчу. 1969-жылдан Улуттук баскетбол ассоциациясынын (УБА) «Милуоки Бакс» клубунда ойной баштаган. Исламды кабыл алып (1971) атын өзгөрткөн. 1975-88-ж. 6 жолку УБАнын чемпиону (1971, 1972, 1973-76, 1980) «Лос-Анджелес Лейкерсте» ойноп, 2 жолу эң мыкты оюнчу катары бааланган. УБАнын тарыхындагы эң натыйжалуу оюнчу (38387 упай). Автобиографиялык «Гигант кадамдар» («Giant steps», 1983) жана «Карим» («Kareem», 1990) китептеринин автору. «Өлүм оюну», «Зор өрдөктөр-2», «Питтсбургду сактап калган балык» жана башка фильмдерге тартылган.
Суккул-Михайловка (Миякин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ордолуу шайык, көк жөкөр («Манас» эпосу)
Ордолуу шайык, көк жөкөр («Манас» эпосу) эпосто негизинен Кокон жана Маргалаң шаарларына карата колдонулат. Эпосто: «Ордо шаар, көк жөкөр», «Ордолуу шайык, көкө жөкөр» деп да айтылат. «Ордолуу шайык, көк жөкөр, Орчун Кокон, Маргалаң» (Саякбай Каралаев, 1. 197). «Бу Алты-Шаар, Маргалаң, Аяк жагы Кокон кан, Ордолуу шайык, көк жөкөр» (Саякбай Каралаев, 1. 31). Мусулман элдеринде Ордону (өлкөнү) шайыктар башкарган. Кокон кандыгында да шайыктар бийлик жүргүзгөн. Бул кандыктын ордодо кызмат кылган аскерлери (нөкөр-жөкөр) бир түрдө көк түстөгү кийим кийишкен. Ошондуктан, бул татаал туюнтма: шайыктар башкарган Ордонун көк кийимчен аскери (нөкөр), ошол ордонун эң башкысы, орчуну Кокон, Маргалаң болуп эсептелет деген түшүнүктү берет.
Жылкычы чулдук
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Евразиянын талааларында жашайт. Кыргызстанда Ысыккөл котловинасында, Чүй жана Талас өрөөндөрүнүн талааларында жана Фергана тарапта кездешет. Негизинен күзгү учуп өтүүдө белгиленет. Жашоо аймактар. Талаалар, жарым чөлдөр. Уялоо мезгилинде Чүй өрөөнүнүн түндүгүндө кездешкендиги жөнүндө маалымат бар.
Саны
Жаратылышта аз байкалуучу канаттуу. Саны тууралуу маалымат жок.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Келгин куш. Жазында апрелң айында келет да, сентябрда учуп кетет. Тиричилигин жашыруун жүргүзөт, коркунуч туулса, курчап турган чөйрөсүнө аралашып жашынып калат. Ошондуктан, жакындан да бул канаттууну байкоо кыйын. Бир басканда 4кө чейин жумуртка тууйт. Балапандарын ата-энесинин экөө тең өстүрүшөт. Уялоо мезгилинде Чүй өрөөнүнүн түндүгүндө кездешкендиги жөнүндө маалымат бар. Негизинен омурткасыздар жана өсүмдүктөрдүн уруктары менен азыктанат.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Маалымат жок.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоого алынган эмес.
Жон Арчибалд Уилер
Жон Арчибалд Уилер (англ. John Archibald Wheeler; 1911-жылы 9-июль – 2008-жылы 13-апрель) – америкалык физик-теоретиги. Уилер согуштан кийинки АКШнын жалпы салыштырмалуулук теориясына болгон кызыкчылыгын кайрадан пайда болуусуна жооптуу болгон. Уилер Нильс Бор менен бирге өзөктүк бөлүнүүлөрдүн негизги принциптерин түшүндүрүү боюнча чогуу иштеген. Грегори Брейт менен кошо Уилер Брейт-Уилер процессинин концептин иштеп чыгарган. Уилер 20-кылымдын башында алдын ала айтылган гравитациялык кыйроо объектилерин "кара туңгуюк" деп атаган, ошону менен окумуштуу "кванта көбүк", "нейтрондордун акырындатуусу", "момолой ийини", "маалыматтан зат" сыяктуу терминдерди ойлоп тапканы менен жана "бир электрондук аалам" жоромолу менен таанымал.
Жылкычы чулдук
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Иштелип чыккан эмес. Жылкычы чулдуктун республикада болуу мүнөзүн жана жашоо аймактарын изилдеп чыгуу зарыл.
Жон Арчибалд Уилер
Уилер докторк окумуштуулук даражасын Карл Герцфельд жетекчилиги астында, Жонс Хопкинс университетинде алган, ошондой эле ал Брайт менен Бордун жетекчилиги астында Улуттук изилдөө уюмунун мүчөлүгүндө окуган. 1939-жылы Уилер Бор менен бирге бөлүнүүнүн механизмин чечмелеш үчүн суюк тамчы моделин колдонуп макалалардын сериясын жазган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда окумуштуу Чикагодогу Манхэттен долбоорунун металлургиялык лабораториясында иштеген, ошол жерде ал өзөктүк реактор боюнча долбоорун иштеп чыкканга жардам берген, кийин ал Ричленд шаарындагы (Вашингтон штаты) Хэнфорд комплексинде DuPont компанияга реакторлорду курууга жардам береген. Уилер согуш аяктаган соң Принстонго кайткан, 1950-жылдардын башында суутек бомгасынын иштеп чыгаруу жана куруусуна жардам берип мамлекеттик кызматта иштеген.
Уилер Принстон университетинин профессору катары 1938-жылдан баштап ардактуу эс алууга кеткен 1976-жылы чыкканына чейин иштеген. Окумуштуу Принстон университетинин башка физика бөлүмдөрүнүн профессорлоруна караганда 46 илимдин докторлорун жетекчиси болгон.
Жылкычы чулдук
Статусу
V category, Vulnerable, VU: R, A1. Ошол эле учурда кыргыз орнитологдордун айтуусуна караганда бул түр аярлуу деп эсептелет, саны азаюуда, I UCNдеги азыркы статусун кайра кароо керек. Тукумдун жалгыз өкүлү. Орто чоңдукта, узун буттуу канаттуу. Жыныстык диморфизм өнүккөн эмес. Денесинин үстү узун кара темгилдүү боз-күрөң, ал эми асты агыш келет. Кыргызстанда Burhinus oedicnemus harterti Vau rie,1963 деген түрчөсү кездешет.
Курманкул Абдулаев
Абдулаев Курманкул (1918, Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Бөрү-Баш кыштагы) механизатор, Социалистик Эмгектин Баатыры (1957 ). 1931жылдан Түп районундагы «Маяк» совхозунун жумушчусу, 1937-жылдан комбайнчы. Ал жыл сайын өндүрүштө мыкты көрсөткүчтөргө ээ болуп, түшүм жыйноодо зор ийгиликтерге жетишкен. 1956-ж. 520 га аянттагы эгинди чаап, 11565 ц дан бастырган. 1959 63-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Ленин ордени менен сыйланган.
Муциндер
Муциндер - былжырлуу бездердин секретинин курамына кирүүчү татаал белоктор (гликопротеиддер). Жаныбарлардын ичегисинин былжыр чели былжырлуу секрет М. бөлүп чыгарат, ткандан турган ал ичеги түтүгүнүн бети ээрип калгандан сактайт, ошондой эле анын былжыр чел кабыгына нымдуулукту жана солкулдакты берип турат. Булар аны протеолитикалык ферменттердин таасир этишинен сактайт, себеби М. аларга туруктуу келет.
Грунец (дарыя)
Грунец — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Тула облусу, Калуга облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Зуша дарыясынын сол жээгинен 174 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 7 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Ока бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Ока Орел шаарынан Белев шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Мокшыге кошулган куймасына чейинки Ока куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Ока.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кичи Катыс (дарыя)
Кичи Катыс — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Катыс дарыясынын сол жээгинен 19 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Тобыл дарыясынын куюлушунан Конда дарыясын кошпогондо Ханты-Мансийск (жогорураак) шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобылдан Обьке чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Алмаши Дёрдь
Алмаши Дёрдь (1867—1933)— венгр окумуштуусу, этнограф, зоогеограф. 1900-ж. (июль — ноябрь) А. Ысык-Көлдүн чыгыш жээги, Тескей Ала-Тоонун түндүк жана түштүк капталы, Жети-Өгүздүн сыртына, Сары-Жаз суусунун алабынын түндүк жана түштүк бөлүктөрүнө саякат жасаган. Нарынколдо бугу уруусунан чыккан манасчыдан «Манас» эпосунан үзүндү жазып алган. Ал жазып алган «Манас баатырдын уулу Семетей менен коштошкону» деген эпостун үзүндүсү 1911-ж. «Восточное обозрение» журналына чыккан. Кийинчерээк, бул үзүндүнүн котормосу немец тилинде да басылып чыккан. Ал өзүнүн бул макаласында «Манас» эпосунун поэтикалык айтылышына анын ыр түзүлүшүнө кайрылат жана үчилтикке кыскача мүнөздөмө берет. Окумуштуунун билдирүүсү боюнча ал жазып алган эпостун үзүндүсүнүн тили бугу уруусунун кара кыргыздарына таандык. Тактап айтканда, Нарынкол аймактагылардын диалектиси, «ага таптакыр эле сарттар менен казактардын тилинин таасири тийген эмес». Үзүндүнүн 73 ыр сабынан турган кыргызча тексти латын транскрипциясы менен жазылган. Бул чакан үзүндүнүн мазмуну мындай: Манас менен Чубак алты ай жол жүрүп жетүүчү Бээжинге жөнөр алдында 80 жигит кошчу алып, өзүнүн аргын, ногой калкы менен учурашып турганда алардын аман-эсен келишин тилеп журту чуулдап коштошуп узатат. Ошондо Аккулага кызыл үртүк жаптырып, кырк эки күлүк коштотуп, Манас алыска жолго чыгат. Төрөлгөнүнө 60 күн болгон уулу Семетейди Каныкей алардын алдына алып келет. Жортуулга даярданып жүрүп, уулун эсинен чыгарган Манас Семетейди колуна көтөрүп, эркелетип, аны эрезеге жеткирип чоңойтпой каларына арман кылат: «Аманат жанга өлүм ак, Ажалым жетсе өлөрмүн Кош эми балам, аман бол», — деп коштошот. Ошентип, Манас он эки миң кол менен «Эки ай сапар жол басып, Иртыш дайра чоң сууга» душмандардын чегине жетет. Ушуну менен окуя бүтөт. Окумуштуу бул үзүндүнү качан, кайсы жерде, кимден жазып алгандыгы жөнүндө эч кандай маалымат бербейт.
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Кобль-Чурель-Кы
Кобль-Чурель-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Читаль-Кы дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 43 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Синнаминсон Тауншип (Нү-Жерси)
Синнаминсон Тауншип (Нү-Жерси) (Cinnaminson Township) — Нү-Жерси штатынын Бёрлингтон округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 15569 киши. Болжолдуу аянты - 20.9 км². FIPS коду — 34-12940.
Кыдырбек Чодронов
Айрым шилтемелер
Талант тагдыры: Эл артисти Кыдырбек Чодронов
Айлана-чөйрө
Айлана-чөйрө - адамды тегерете курчап турган жашоо-тиричилик жана өндүрүштүк иш шарты. Адатта ага жаратылыш чөйрөсү жана адам өзү жараткан материалдык чөйрө (курулуштар, өнөр жай ишканалары, суу сактагычтар, каналдар, жолдор ж. б.) кирет. Айлана-чөйрө жаратылыш чөйрөсүнө караганда кеңирирээк мааниде. Жаратылыш чөйрөсү коргоого көбүрөөк муктаж болот. Анткени, адам жараткан чөйрөнүн объектилеринен жаратылыш чөйрөсү жабыркап, алардын байланыштары үзүлүп, табигый тең салмактуулук бузулат. Демек, коомдук өндүрүштүн өнүгүшүнө жана адамдын дээрлик географиялык кабыкты камтып иш чөйрөсүнүн кеңейишине жараша табиятты коргоо боюнча комплекстүү иш-чаралардын зарылдыгы келип чыгат.
Чжэнь-Ниң Яң
Чжэнь-Ниң Франк Яң (англ. Chen-Ning Frank Yang; Yang Zhenning деген ат менен да белгилүү, жөнөкөйлөштүрүлгөн кытай тилинде: 杨振宁; салттуу кытай тилинде: 楊振寧; пиньинь тилинде: Yáng Zhènníng; 1922-жылы 1-октябрь) – статистикалык механика жана жөнөкөй бөлүкчөлөрдүн физикасы жаатында иштеген кытай физиги. Яң Ли Чжэндао менен бирге туруксуз өзөктүк өз ара аракеттешүүнүн жуптуулугун сактоосу боюнча кош эмгектери үчүн алар 1957-жылы физика жаатындагы "Нобель" сыйлыгына ээ болгон. Окумуштуулар теория негизинде кванта механиканын жуптуулукту сактоо мыйзамы бета же альфа бөлүкчөлөрдүн чыгындыгына алып келүүчү туруксуз өзөктүк реакцияларда бузула тургандыгын далилдешкен.
Образцы народной литературы северных тюркских племен
Образцы народной литературы северных тюркских племен [(Түндүк түрк урууларынын элдик адабияттарынын үлгүлөрү) собраны В. В. Радловым часть 5, наречие дикокаменных киргизов. Санкт-Петербург, 1885, (26+600 б.)] — академик В. В. Радловдун он китептен турган эмгегинин 5-тому. Он томдук окумуштуунун 1860—70-ж. аралыгында Алтай, Сибирь, Орто Азия, Казакстан аймактарына жасаган илимий экспедицияларынын учурунда түрк элдеринин арасынан чогултулган оозеки көркөм чыгармаларынын үлгүлөрү болгондуктан ар бир элге арналган китептер бөлүк делип аталган. 5-бөлүккө (томго) кыргыздарга таандык материалдар киргизилген. Китеп транскрипцияланган орус алфавити менен кыргыз тилинде чыккан.
25-июнь
25-июнь — Григорий календары боюнча 176-күнү (толук жылда 177), жылдын аягына чейин 189 күн бар.
Галинский Василий Григорьевич
Галинский Василий Григорьевич 1938-жылы Киев облусундагы, Богуслов районунун Тептиевка айылында туулган.
Образцы народной литературы северных тюркских племен
Китеп орус тилинде берилген В. В. Радловдун кириш сөзүнөн (Предисловие, 1—26), «Манас» (1 — 368 6.), «Жолой кан» (369— 525-б.), «Эр Төштүк» (526-529-б.), кошоктор (590-599-б.) деген төрт бөлүмдөн турат.
Көлөм жагынан да, кириш сөздө окумуштуу өзгөчө көңүл бурган мааниси жактан да китептеги башкы бөлүм — «Манас».
Кириш сөз — томдогу фактылык материалдарды түзүүчү оозеки чыгармалардын үлгүлөрүнөн бөлүү максатында өзүнчө рим цифрасы менен бет коюлуп берилген.
Кириш сөз бастырылып жаткан тексттер түрк элдеринин арасындагы бүгүнкү күнгө чейин «Кыргыз» деген наамды сактап келген элдин арасынан жазылып алынгандыгын эскертүүдөн башталып, аталган эл жашаган географиялык жайдын орду белгиленет, оң, сол деп экиге бөлүнгөн кыргыздардын урууларынын аттары саналат. Элдин болжолдуу саны үч жүз миң адамдын айланасында экендиги эскерилет.
Окумуштуу китепке кийирген материалдар 1862-ж. Текес суусунун боюнда бугу уруусунун жана 1869-ж. Ысык-Көлдүн батышында сары багыш, Токмок шаарынын чыгыш тарабы менен түштүгүндө солто урууларынын арасынан жазылып алынганын айткан. Бирок, кайсыл текст, кайсыл жерден, ким деген адамдын оозунан жазылып алынганын так көрсөтпөйт. Жалгыз гана «Манастын туулушу» деп аталган эпостун биринчи окуясын Токмок шаарынан алыс эмес жерде сары багыш уруусунун өкүлүнүн айтуусунан кагаз бетине түшүрүлгөнү эскерилет (236.), бирок мында да информатордун ысмы, ошондой эле текст жазылган так дата айтылган эмес.
Окумуштуунун 1862-жылкы саякат учурундагы иштери тууралуу 1863-ж. 20-августта Петербург академиясында жасаган билдирүүсүнө караганда “Манастын» ошол биринчи келгенде жазылган көлөмү 80 бет, бирок ал материалдын ыр саптык өлчөмү, кайсыл эпизоддор кимден жазылып алынганы так ачык берилген эмес.
Кириш сөздө окумуштуунун айткан маалыматтарына караганда китептеги «Манас» жана башкалар материалдар бир эле адамдан эмес, бир канча адамдардын айтуусу боюнча жазылып алынганы көрүнүп турат. Буга тексттер эки башка учурда, бөлөк-бөлөк жерден жазылгандыгы эле эмес, изилдөөчүнүн өзү жазган эпизоддордун айрымдарын китепте Манастын өмүр жолунун жүрүшүнө ылайык тартипте бербегендигин (XIII бет) эскертүүсү, башкача айтканда окуяларды айтуучудан уккан үлгүсүндө эмес, өзү туура деп эсептеген тартип-нукта жайгаштырганын айтуусу да күбө өтөт. Ушундан улам В. В. Радлов эпостун окуяларын бир эле айтуучудан баштан аяк ирээти менен укпаса керек деген жыйынтыкка келүүгө болот. «Манас» айтуучулардын чыгармачылык өзгөчөлүгү кириш сөздүн орчундуу бөлүгүн ээлеген, окумуштуунун маанилүү байкоолорун, илимий корутундуларын баяндаган маалыматтардан.
Кириш сөздө китепке киргизилген материалдардын ар биринин кыскача мазмуну баяндалып, айрым түшүндүрмөлөр берилет, акырында автор өзү жазып алган майда ырлардын айрымдарын бул бастырууга киргизбегенин да эскертет. Кириш сөз 1885-ж. октябрь айында Петербургда жазылган.