cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дай, Чжэнь
Дай, Чжэн (кытайча аты: 戴震) (1724–1777) – кытай философ-материалисти. Анын пикири боюнча идеалдуулук (Ли) менен материалдуулуктун (Ци) сыяктуу карама-каршы башаттардан куралган дүйнө тынымсыз өнүгүп жана өзгөрүп турат. Оң маанидеги Ян менен терс маанидеги Индин (кара, Ян ж-а Инь) таасири астында дүйнөдөгү кыймыл жана өнүгүү чексиз, аларды жаратылыштан бөлүп кароо мүмкүн эмес, ал эми кубулуштар табигый зарылчылыктар менен мыйзам ченемдүүлүктөргө баш ийет. Дай Чжэнь билимдердин тубаса мүнөзүн четке каккан, анын пикири боюнча билимдер күнүмдүк турмуш-тиричиликте жана окутуунун негизинде пайда болот, алардын чындыгын тажрыйбалар аркылуу сынап көрүү зарыл.
Лявдинка (дарыя)
Лявдинка (Чыгыш Лявдинка) — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 274 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 106 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бозучук
Бозучук, Ново вознесеновка Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы кыштак. Бозучук айыл өкмөтүнө караштуу. Бозучук суусунун жана Каракол Сарыжаз автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1730 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Каракол шаарынан 21 км чыгыш тарапта. Балыкчы темиржол бекетинен 253 км. Калкы 3152 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, үйбүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Бозучук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, маданият үйү, клуб бар. Кыштакка жакын «Алтынбулак» жылуу суу менен дарылануучу жай иштейт.
Куримат сымалдуулар
Куримат сымалдуулар — (лат. Curimatidae) каңылтыр балыктардын бир тукуму, буларга куриматтар уруусу (лат. Curimata) да кирет.
Манзано (Нү-Мексико)
Манзано (Нү-Мексико) (Manzano) — Нү-Мексико штатынын Torrance округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 54 киши. Болжолдуу аянты - 4.4 км². FIPS коду — 35-46730.
Кашка-Суу мөңгүсү
Кашка-Суу мөңгүсү – Иле Ала-Тоосунун Түштүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,2 км, аянты 4,2 км2. Чоң Кемин суусунун алабында жайгашкан. Башы деңиз деңгээлинен 4280 м, этеги 3620 м бийиктикте жатат. Азыр мөңгү тартылууда. Мөңгүдөн Кашка-Суу (Чоң Кеминдин оң куймасы) башталат.
13 Март (Жалган куран)
13-Март - Григорий календары боюнча 72-күнү (толук жылда 73), жылдын аягына чейин 293 күн бар.
Момуналиев Нурханбек
Кыскача өмүр жолу
Жалал-Абад облусунун Токтогул районунун Үч-Терек айылында 1971-жылдын 5-февралында төрөлгөн. 1992-жылы Архитектура-курулуш техникумун “техник-курулушчу” адистиги боюнча аяктаган. 1999-жылы Чүй университетин “салык иши” адистиги боюнча билим алган. Ал эми 2006-жылы Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Башкаруу академиясын аяктаган.
Эмгектеги ишмердүүлүгү
1992-1995-жылы Референт,“МАВI” ТПФ, 1995-1996-ж Участоктун мастери, Ленин районунун № 2 ТЭБ, 1996-1998-жылдары Башкы инженер, Октябрь районунун № 15 ТЭБ, 1998-1999-ж Директор, “Бишкектуракжайоңдоо” АК № 15 филиалында 1999-2000-жылы Башкы инженер, Свердлов районунун “Бишкектуракжайоңдоо” АК № 9 филиал 2000-2001-ж Чүй облустук мамлекеттик администрациясынын өнөр жай, курулуш жана коммуникациялар бөлүмүнүн башкы адиси болуп эмгкетенген. 2001-2002-жылдары Жайыл райондук мамлекеттик администрациясынын башчысынын кеңешчиси – башкы адис. 2002-2003-жылдары Жайыл райондук мамлекеттик администрациясынын жалпы бөлүмүнүн начальниги. 2003-ж Жайыл райондук мамлекеттик администрациясынын аппарат жетекчиси. 2003-жылы Кара-Балта шаардык башкармасынын жаштар иштери боюнча жетектөөчү адиси. 2003-2005-ж Финансылык-экономикалык талдоо жана болжолдоо бөлүмүнүн жетектөөчү адиси, экономист, “Кара-Балта кен иштетүү комбинаты” ААК 2005-2007-жылдары Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин Аппаратынын мамлекеттик кызматты башкаруунун жана региондук өнүктүрүүнүн уюштуруу иштери боюнча инспектору. 2007-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппараты, Аппарат жетекчисинин жардамчысы. 2007-2009-жылдары Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясынын уюштуруу иштери жана мамлекеттик башкаруу саясаты бөлүмүнүн мамлекеттик инспектору. 2009-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппарат жетекчисинин орун басары рангындагы Өкмөттүн туруктуу өкүлү. 2009-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын Кыргыз Республикасынын Президентинин Институту жана борбордук органдар менен өз ара аракеттенүү бөлүмүнүн башчысы. 2010-жылы Кыргыз Республикасынын Убактылуу Өкмөтүнүн Аппарат жетекчисинин биринчи орун басары. 2010-жылы Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрация жетекчисинин орун басары 2010-жылы Кыргыз Республикасынын министри – Өкмөттүн Аппарат жетекчиси.
Колдонулган адабият
Абдышев К."Кылым инсандары" Бишкек 2003-жыл.
Жузеппе Гарибальди
Джузе́ппе Гариба́льди (1807, Ницца — 1882, Капрера аралы) — Италия эл баатыры, Риссорджиментонун революциялык канаттын жетекчилеринен бири, мемуарлардын автору.
Жаштыгы
Улуту боюнча генуялык, деңизчи Доменико Гарибальдинин (1766-1841) баласы, Гарибальди 1807 жылы 4 июлда Ниццада туулган.
Ал жаш кезинде Ортожер жана Кара деңиздердеги соода кемелерде деңизчи болуп жүрдү. 25 жашында Гарибальди биринчи жолу «Nostra Signora delle Grazie» аттуу бригантинанын капитаны болуп даяндалат.
Гуркан
Гуркан — «Мажму ат-таварихте» "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, кан. Имам Ибрагим Ферганада жана Тянь-Шанда жашаган кыргыздардан он жана сол канат күч түзүп, Гурканга каршы согуш жүргүзгөндүгү айтылат. Ал эми тарыхый булактар боюнча бул термин кара кытай башкаруучуларынын титулу. 1125-ж. кара кытайлар чжурчжендерден жеңилгенден кийин Г. Елюй-Даши баш болгон алардын бир бөлүгү Емиль өрөөнүнө көчүп келишкен. 1130-жылдын орто чендеринде Баласагун, Кашкар, Бешбалыктын айланасындагы кыргыздарды каратып алган. Ушул окуяларга байланыштуу «Гуркан» деген термин ысым катары кирип калган болуу керек.
Бабочкин Борис Андреевич
Бабочкин Борис Андреевич (5(18). (1. 1904, Саратов -1975, Москва) - орус совет актёру жана режиссёру, СССР Эл артисти (1963). Социалисттик Эмгектин Баатыры (1974).
Гуркан
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Бабочкин Борис Андреевич
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кыргызстан тоо-руда сырьёсу
Тоо-руда сырьёсуна табигый түрдө же иштетилгенден кийин пьезооптикалык, абразиялык, отко (ысыкка) чыдамдуу, жылуулук жана электр тогун өткөзбөс ж. б. материал катары өнөр жайдын ар кайсы тармактарында колдонулуучу тоотектер жана минералдар кирет. Республиканын аймагында бул сырьёнун кен-кенчелери тоо хрусталы менен кальциттин пьезокристаллдарынан, негиздүү курамдагы эффузивдерден, корунд, гранат, кварц кумунан, кварцит, графит, волластинит, базальт, фарфор ташынан ж. б. турат.
Таш куюу сырьёсуна (петрология сырьёсуна) негизинен базальт менен диабаз кирет. Алар таш куюуга жана минералдык таш була алууга колдонулат. Кенчелери Кыргыз жана Талас Алатоолорунда, Атбашы, Сумсар кырка тоолорунда бар. Боом капчыгайындагы дыкат чалгындалган Сулуутерек базальт кенинин өнөр жайлык мааниси бар. Ошондой эле Кеңкол жана Торайгыр кенчелери келечектүү болуп саналат. Озокерит кендери Фергана өрөөнүндө белгилүү. Риштат жана Майлысуу озокерит кендери маанилүү болуп эсептелет.
Калыптык сырьё катары Сүлүктү шаарына жакын жайгашкан Кольцо-Половинка кенинин кварцтуу кумун колдонууга болот.
Графиттин кенчелери Талас жана Күнгөй Алатоолорунда, Сарыжаз кырка тоосунда бар. Графиттин ири кени — Көөлүнүн өнөр жайлык мааниси чоң. Кыргызстанда флюорит минералдашуусу да кеңири тараган. Ал айрыкча Айдаркен жана Чабай сурьма-сымап кендеринде, Абшыр, Түндүк Акташ сурьма ж. б. кендерде кыйла өлчөмдө топтолгон.
Фарфор ташы тоо-руда сырьёсунун маанилүү түрү болуп эсептелет. Жалалабад облусундагы Үчкурт кени чалгындалып, казып алынууга даярданып коюлган. Чүй облусундагы Төмөнкү Аксуу кенчесинин да мааниси бар.
Керамикалык сырьёго ошондой эле волластонит кирет, анын орчундуу ресурсу Жалалабад облусунда жайгашкан. Абразиялык сырьёдон республикада корунд, бүлө, өгөө таштар, гранат бар. Корунддун келечектүү объектиси Чаркумтоо кени болуп саналат. Альмандин гранаты метаморфизмделген сланецтерде, гнейстерде жана амфиболиттерде кезигет.
Пьезооптикалык сырьёдон кварцтын (тоо хрусталы), кальциттин (исланд шпаты жана оптика гипси), флюориттин, турмалиндин кристаллдары бар.
Толтургуч табигый минералдарга, жылуулук жана электр тогун өткөзбөс материалдарга слюда, асбест, тальк, пирофиллит, чопо, каолин, пигменттик минералдар кирет. Слюдалуу тоотектер Талас, Түркстан, Атбашы кырка тоолорундагы жана Тескей Алатоодогу метаморфизмделген катмарларда орун алган. Асбестин чакан кенчелери Алай, Талас, Кыргыз, Күнгөй жана Тескей Алатоолорундагы, Чоң Кемин суусунун алабындагы ультранегиздүү тоотектерде топтолгон.
Тальк жана пирофиллит кенчелери аз санда жана начар деңгээлде изилденген. Тальктын бир нече кенчелери Кан ультрагенездүү тоотек тилкесинде жайгашкан. Тальктын өнөр жайлык маанидеги запасы Шамалталказы кенинде аныкталган. Кулаганташ кенчеси да келечектүү болуп эсептелет.
Курамын негизинен каолин түзгөн акчопо анча чоң эмес катмар түрүндө Сүлүктү, Шураб, Ташкөмүр, Кызылкыя ж.б. көмүрлүү аймактардагы юра мезгилине тиешелүү көмүрлүү чөкмөлөрдө кезигет. Каолин сымал чопонун маанилүү объектиси болуп Ташкөмүр (Кассай) кени эсептелет (запасы 3,2 млн м3 ). Борбордук Теңир-Тоодо акчопо Көкмойнокто жана Каракечеде бар. Өтө майда күкүмдүү монтмориллонит чопосу негизинен республиканын түштүгүндөгү палеоген катмарларында топтолгон. Трепелдин запасы Чаңгырташ кенинде (47 миң т) жана Балыкты участкасында (87,45 млн м3) жайгашкан. Республиканын аймагында пигменттик минерал сырьёсу начар деңгээлде изилденген. Анын маанилүүрөк объектилери кызыл чопо, гематит, лимонит жана марганец кычкылы, темирлүү боксит, күрөң түстөгү чополуу сланецтер болуп саналат. Чүй облусундагы Белогорка участкасы келечектүү деп эсептелет.
Будапешт
Будапешт – Венгрия Республиканын борбору. Пешт медьесинин администрациялык борбору. Дунай дарыянын өйүз-бүйүзүндө жайгашкан. Өзүнчө администрациялык-аймактык бирдик. Калкы 1,7 млн (2012). Ири жолдор тоому.
Гісторыя
1148-жылдан белгилүү болуп, ал тарыхый 3 бөлүктөн (Пешт, Буда, Обуда) турат. 1872-ж. алар Будапешт болуп бир шаарга бириктирилген. 1241-ж. Буда, Обуда, Пешт моңгол баскынчылары тарабынан талкаланган. 1242-жылдан Буда венгр королдорунун туруктуу резиденциясы, 1350-жылдан Венгр королдугунун борбору. Буда, Обуда жана Пешт 1541–1686-ж. Осмон империясынын, 18-кылымдын башында Габсбургдардын бийлиги астында болгон. 1867-жылдан Венгрия королдугунун, 1918-ж. көз каранды эмес Венгр мамлекетинин борборуна айланган. 1944-ж. мартта немец аскерлери тарабынан оккупацияланып, 1945-ж. февралда советтик аскерлер бошоткон. 1918-жылдан Венгрия Республикасынын борбору. Өлкөнүн башкы саясий, илимий, экономикалык жана маданий борбору. Эл аралык аэропорту бар. Будапештте Венгриянын өнөр жайынын 30%и жайгашкан. Машина куруу (прибор, трактор кураштыруу, транспорттук, электр-техникалык), текстиль жана химиялык өнөр жайы өнүккөн. Тамак-аш, фармацевтика, резина, кийим тигүү, полиграфия ишканалары иштейт. Венгрия ИА, университет, Ф. Лист атындагы музыкалык академия, Улуттук галерея, Сүрөт искусство музейи, Улуттук искусство, этнографиялык жана тарых, Чыгыш-Азия музейлери, театрлар бар. Будапештин негизги бөлүгү тоолуу Буда (оң жээк) жана түзөңдүү Пештте (сол жээк) жайгашкан. Буда Будапештин тарыхый очогу, анда 13–19-кылымдын архитектура эстеликтери басымдуу келип, алар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Шаарды бошоткон Советтик жоокерлерге Боштондук эстелиги тургузулган (1947). Пештте соңку жана азыркы курулмалар бар. Негизги өнөр жайлуу райондору Дунайга жанаша жайгашкан (Чепель, Уйиешт жана башка). Метрополитен иштейт.
Басбөлтөк, тоосу
Басбөлтөк, Байтиктин Басбөлтөгү, Бозбөлтөк  –  Кыргыз Ала-Тоосунун  этегиндеги бөксө тоо. Аларча суусунун тоодон чыга беришинде Бишкек шаарынан 3 – 6 км түштүк - батышта жайгашкан. Абсалюттуу бийиктиги 950–2100 м. Түндүк жагы жазы (5 км), түштүгүнө карай кыска, бирок жантайыңкы. Үстү жайык плато, түндүк тарабы тектон жаракалар жана  жарлар менен  чектешет,  чыгыш капталы тектирлүү. Тоонун үстүнкү кыртышы лёсстуу кумгай топурак, астын еогендин чопо, шагылташтар, конгломераттарынан турат. [[Шыбак - эфемерлүү жарым чөл (түндүк.), кылканактуу түркүн чөптүү талаа, шалбаалуу талаа өсүмдүктөрү, коктуларда бадалдар өсөт. Түндүк жана чыгыш капталдарына, тектирлерге бак - дарак (мисте, каражыгач, өрүк ж.б.) тигилген. Жайыт.
Пайдаланылган адабият   “Кыргызстан географиясы”
Интернеттик шилтемелер
...
Накта тоок сымалдуулар (түркүмчө)
Накта тоок сымалдуулар (лат. Galli) —
Төлөк (Москва району)
Төлөк (Төлөк) — Кыргыз Республикасынын  Чүй облусун Москва районундагы айыл. Төлөк айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 072 киши.
Боз-Учук
Боз-Учук — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы айыл. Боз-Учук айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы ― 1026 киши (2009-жылы).
Демиург
Демиург (гр. demiurgos – уста, кол өнөрчү, хирург) – Платондун философиясында идеялар менен материяны бириктирип, реалдуу дүйнөнү жараткан күч (философиялык кудай); дүйнөнү «жок нерседен» жараткан христиандык кудайдан айырмаланып, Демиург дүйнөнү материалдуу жана идеалдуу потенциядан жаратат. Демиург жөн гана кыймылдын башаты эмес, ал өз энергиясы менен Платон тарабынан дүйнөнүн жаны деп аталган кубулушту пайда кылат. Дүйнөнүн жаны космосту курчап, жандууларга жан берет жана реалдуу дүйнөдөгү кыймылдын башаты болуп саналат. Ошентип, Платондун пикири боюнча, реалдуу дүйнө жандан жана денеден (от, суу, аба, жер) турган, шар формасындагы тирүү жандык болуп эсептелет.
Колдонулган адабияттар
.........
Гулайым
Гулайым — Манас эпосунун эпизоддук кейипкери, Көкөтөйдүн аялы. Көкөтөйдүн ашында көп эскерилет.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Көлмө-Суу аметист кени
Көлмө-Суу аметист кени Талас районунда, Талас шаарынан 32 км аралыкта. 1980-ж. табылган. Аметист колбин интрузия массивиндеги бири бирине жакын жайгашкан тектоникалык жаракалар зонасы менен байланышкан. Участоктун 60% аянтын азыркы убакта пайда болгон борпоң катмар ээлеп турат. 100 мге созулган делювийдин тилкесинде аметисттин чачындысы жатат. Аметист көгүш кызыл (сыя) түстө, кристаллдарынын узундугу 4–5 см. Зергердик буюмдарга жарай турган жогорку сапаттагы кристаллдар кездешет.
14 Март (Жалган куран)
14-март - Григорий календары боюнча 73-күнү (толук жылда 74), жылдын аягына чейин 292 күн бар.
Казаяк-Кутуш (Иглин району, Башкыртстан)
Казаяк-Кутуш — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Улу-Теляк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 39 киши. Почта индекси — 452425, ОКАТО коду — 80228872004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Come Away with Me
Come Away with Me - Индия тектүү америкалык ырчы жана пианист Нора Жонстун 2002-жылы Blue Note Records лейбли менен чыккан дебюттук студиялык альбому. Альбом 8 "Грэмми" сыйлыгын жеңген, 10 миллиондон ашык нускасы сатылган, Billboard 200 баш болгон көптөгөн хит-параддардын алдыңкы сабын ээлеген.
Европа Көмүр жана Болот Иштетүү Коому (C.E.C.A)
Европа Көмүр жана Болот Иштетүү Коому (C.E.C.A) - 1952-жылы Франция, Германия, Италия, Бельгия, Польша жана Люксембург мамлекеттеринин арасында түзүлгөн уюм. Ал мүчө өлкөлөрдүн көмүр жана болот иштетүү тармагындагы саясатын жөнгө салуу жана бул өлкөлөрдүн ортосундагы кызматташтыкты камсыз кылуу менен алектенет. Бул экономикалык жана техникалык маанайдагы уюм. Француз тилиндеги «Communaute Europeenne du Charbon et I’Acier» деген сөздөрдүн баш тамгаларынан куралган жана дүйнөдө С.Е.С.А. деген ат менен белгилүү. Кээ бир учурларда бул уюм аны негиздеген Франция Тышкы иштер министринин аты менен «Шуман планы» деп да аталат.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Кыргызстан химиялык сырьёсу
Кыргызстан химиялык сырьёсу — Химиялык сырьёдон республиканын аймагында барит, бор, нукура күкүрт, күкүрттүү колчедан, табигый туз, целестин бар. Барит кендеринен Кочкор районундагы Арсы кени чалгындалынып, баланстык запасы аныкталган (барит С2 категориясы боюнча 122,8 миң т). Табылгыты жана Түндүк барит кендери чала-чапкыт чалгындалган. Бор минералдашуусу Чалкуйрук-Акжылга, Кабасай, Боземчек, Күмүштак рудалуу аймактарда байкалат.
Гидротерм тибиндеги борат минералдашуусу масштабдуу өлчөмдө Балыксуу кенчесинде аныкталган запасы (1 млн т).
Күкүрттүн мамлекеттик баланска алынган запастары Ачыкташ жана Кумтөр кендеринде. Чаңгырташ нукура күкүрт кенинин (күкүрттүн запасы 238,6 миң т) практикалык мааниси бар.
Республикада туз маанилүү химиялык сырьё болуп эсептелет. Таш туздун Кочкор (Чоңтуз), Желдисуу, Кетментөбө, Тунуктуз кендери бар. Алардын баланстык запасы 6315,0 миң т. Туз негизинен жергиликтүү керектөөлөрдө колдонулат (малга берилет ж. б.).
Арзас
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
"Манас" эпосундагы гуманизм
Манас эпосундагы гуманизм — адам, инсан катары баалуу, ал эркиндикке, бакыт-таалайга акылуу, теңдик, адилеттик, адамкерчилик адамдар ортосундагы кадыресе мамиле болууга тийиш деп эсептеген өзгөрүп туруучу тарыхый көз караштар системасы. Адамды урматтоо, адамкерчилик, бакыт жана эркиндик жөнүндөгү адамдардын көз караштары, ой-тилектери түрдүү элдердин эң байыртан берки оозеки көркөм чыгармаларында, түрдүү философиялык, адеп-ахлактык диний концепцияларында чагылдырылып келген. Бүткүл дүйнө эпикалык поэзиясынын ичинде өзгөчө орунга ээ «Манаста» да Азиядагы эң байыркы элдерден болгон кыргыздардын башынан кечирген татаал турмушунун, көп кырдуу тарыхынын издери гана сакталбастан, элдин келечекке болгон үмүт-тилеги, ой-максаттары кошо берилген. Ошондой эле жаштарды эл-жерди сүйүүгө, аны ички-тышкы душмандардан коргоого, адамды урматтоого, эң башкысы бийик Г-ге тарбиялоого байланышкан жалпы эле адамзаттык идеялар кеңири орун алган. Ч. Айтматов эпостун манасчы Сагымбай Орозбак уулунун айтуусу боюнча жарыкка чыккан китебине жазган баш сөзүндө «Манас эпосу — бийик гуманизмге сугарылган эпос» (Сагымбай Орозбаков, 1. 10),— деп бекеринен жогору баалаган эмес. Чынында да Манас эпосу — жаралган мезгилинен ушул күнгө чейин өзүнүн баа жеткис баркын, бийик Г-ин жоготпой кайра улам жогорулатып, чабылып-чачылбай улам кийинки урпактар аны күндөн-күнгө молуктуруп, тарыхтын улуу жолунда чарчап-чаалыкканда элдин күчүнө күч, демине дем кошуп келген улуу чыгарма. Эпостун Г-и барыдан мурда анын образдар системасы аркылуу, андагы көптөгөн каармандардын (баатыр Манас, акылман Кошой, Бакай, Каныкей, Айчүрөк, баатыр чоролор Алмамбет, Чубак, Сыргак, Серек жана Семетей, Күлчоро, Сейтек жана башкалар) сүйлөгөн сөздөрү, аткарган күнүмдүк жана жоокерчилик иштери, өз ара мамилелери, эпостун түркүн окуялары аркылуу берилген. Эпостун башкы каарманы Манастын өзү — бийик Г-ди алып жүргөн каарман. Ага колдонулган айкөл деген эпитет эле анын жогорку адамкерчилигин, кең пейилдигин айгинелеп турат. Манас ат жалын тартып мингенден бүт өмүрүн ат үстүндө, казат жолунда, кандуу кыргында элдин көз каранды эместиги, биримдиги, бейкут турмушу үчүн күрөштө өтөт. Алгач кезигишкенде эле Кошой Манаска:
Көчө чыгып Алтайдан
Аз гана кыргыз элиңе
Качан караан болосуң?!
Ээн калган ээсиз элиңди
Качан ээлеп аласың?! (Саякбай Каралаев, 1. 114),—
деп бытыранды болгон элди бириктирип, баш болуу керек экенин билгизет. Алмамбет келгенде жоого минген тулпары Аккуланы, жоо кийимин, каруу-жарагын тартуу кылганы айкөл Манастын Алмамбеттин баатырдыгын баалаганы, элинен, жеринен кеткен адамдын трагедиялуу абалын терең түшүнгөндүгү, кайгысын тең бөлүшкөндүгү. Ашка чакырбай коюп, кытайлар күлүгүнө көз артып, кемегедеги этин талагандан кийин чакырткан Бокмурунга ачуусу келсе да, элдин бейкуттугун өзүнүн жеке тарынчынан жогору коюп, «Журт куруган экен деп» (Саякбай Каралаев, 2. 33) элди ойлоп ашка келип, чатакты басат. «Ардактап ашка чакырдым, Абийириң менен этиң же» (Саякбай Каралаев, 2. 37),— деп чатак баштагандарды адамкерчиликке чакырат. Жоого колго түшүп кеткен Билерик менен Жарманасты калк атасы Кошойдун өзү барып туткундан бошотуп алышынын өзүндө да адам бейкүнөө жаза тартпоого тийиш деген гуманисттик идея жатат. Эпостогу аялдын эң сонун образы (Чыйырды, Каныкей, Айчүрөк, Акеркеч, Арууке жана башкалар) — эпостун бийик Г-инин күбөсү. Баатырдын жары Каныкей сулуулугу келишкен, ишмер, колунан көөрү төгүлгөн уз, баласын аман чоңойтуп, атасынын ордун бастырган мээрбан эне гана эмес, баатырга билбегенди билгизип, акылына акыл кошуп турган даанышман кеңешчиси, керек жерде жоо киймин кийип жоону бирге сайышкан жанга шерик баатыр жолдошу да. Эпос жаралган замандан бери келаткан аял затынын акылын, ишмердүүлүгүн, эркектерге тете эрдигин даңазалоону, аял затына, энеге деген урмат сыйды да эпостон көрөбүз:
Ургаачы жолу улук деп,
Өзү каңгай урук деп,
Ороңгунун Кулабээ...
Чубатууга чыгыптыр (Сагымбай Орозбаков, 3. 153),— деп Көкөтөйдүн ашында чабышка түшчү аттарды чубатууга чыгарганда Ороңгунун Кулабээсин биринчи коё бергени эле, элдин жалпы эле аял затына болгон мамилесин көрсөтөт. Ч. Айтматов айткандай: «Эпосту жараткан элдин акылмандуулугу көркөм чыгарманын трагедиялуу финалынан эле даана сезилип турат... Эгерде, элдин баатыры журттун айтканына көнбөй адилетсиз чабуулга аттанса, анда, эл өзүнүн сүйүктүү каарманын да аябайт. Эпостун гуманисттик жыйынтыгы да мына ушунда» (Сагымбай Орозбаков, 1. 10).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Бойго бүтүрбөө
Бойго бүтүрбөө, контрацепция — бойго болтурбоо үчүн көрүлгөн чаралар. Мында аялдын «тукумсуз» күндөрүн саноо, ошондой эле жыныстык катнашты бузуу көп учурларда натыйжасыз болуп чыгат. Бул учурда аборт жасатууга туура келет. Жыныстык катнашты бузуу эркек менен аялдын денсоолугуна тескери таасир тийгизет. Аялдар аборт жасатпоо, организмге тескери таасир тийгизүүчү ыкмаларды колдонбоо үчүн врачка кайрылып, андан кеңеш алуулары керек. Врач бойго бүтүрбөө ыкмаларын жана каражаттарын сунуш кылып, аны пайдалануу жолдорун үйрөтөт. Азыр бойго бүтүрбөө үчүн механикалык, химиялык жана биологиялык заттар колдонулат. Механикалык каражаттар сперманы аялдын жыныс жолуна түшүрбөйт же жатындын былжыр челине жумуртканын жабышуусуна тоскоол кылат. Бул каражаттар колдонулбаса овуляция процесси тез калыбына келип, бойго бүгүп калышы мүмкүн. Аларды дайыма пайдалануудан этеккир аралыгында булгануу, кускусу келүү, баш ооруп, териге бүдүр чыгуу, кээде оор кабылдоолорго чалдыктыруусу мүмкүн.
Кыргызстан улуттук шайбалуу хоккей курамасы
Кыргызстан улуттук шайбалуу хоккей курамасы шайбалуу хоккей боюнча эл аралык мелдештерде Кыргызстандын атынан чыгуучу команда. Кыргызстан хоккей федерациясы тарабынан башкарылат. 2011-жылкы кышкы Азия оюндарынын премьер-дивизонунун чемпиону.
Деонтология
Деонтология (гр. δέον,deontos – милдеттүү, logos – окуу) – адамдык парз менен моралдык талаптардын проблемасын изилдеген этиканын бөлүмү. Термин англиялык философ Иеремия Бентам тарабынан киргизилип, адептүүлүк тууралуу окууну белгилөө үчүн колдонулган (“Деонтология, же мораль тууралуу Илим” – “Deontology or the science of morality», аксиологиядан айырмалай башташкан. Деонтология кызмат абалын социалдык мыйзамдардын талабы болуп саналган адеп-ахлактуулук менен так аткаруунун формасын чагылдырат.
Кашка чымчыктар
Кашка чымчыктар (лат. Paridae) – сайрагыч таранчы сымалдар түркүмүнүн тукуму. Денеси жумуру, узундугу 7,6–20 смге чейин жетет. Жүнү жумшак, тумшугу конустай, кээде учтуу. 2 тукуму – кашка чымчыктар. (3 уруу, 48 түрү) жана куркулдайлар (4 уруу, 10 түрү) бар. Түштүк Америка, Мадагаскар жана Австралиядан башка жерлерде кеңири таралган. Көбүнчө токойдо жашайт. Канаты тегерек болгондуктан, алыска уча албайт. Буту кыска, тырмагы жакшы өөрчүгөндүктөн, бак-даракта шамдагай жөргөлөп, секирип жүрөт. Көпчүлүгүнүн төбөсү, алкымы кара же күрөң, башынын эки жагы ак. Дарак коңулдарына уялайт, кызыл тактуу 4–14 жумуртка тууйт. 14–17 күндө балапанын басып чыгарат. Курт-кумурска (зыянкечтер) жана уруктар менен азыктанат.
Простата безинин аденомасы
Простата безинин аденомасы (латын тилинен adenoma prostatae) — эркектин простата безинин эпителий клеткасынан өсүп чыккан коркунучсуз шишик.
Себептери
Простата безинин аденомасы башкача айтканда көбүнчө 55—75 жаштар чамасындагы улгайган эркектер ооруйт.
Простата безинин аденомасына ички жыныс органдарынын ишинин бузулушу, жыныс безинин ар түрдүү оору менен сезгениши, ошондой эле аз кыймылдоо түрткү болушу мүмкүн. Простата безинин аденомасыда бездин салмагы, көлөмү чоңоюп, заара каналын кысат.
Анын өтүшү үч стадияга бөлүнөт.
Биринчи стадиясы
Биринчи стадиясында оорулуу адам тез-тез (6 — 7 жолу) заара ушаткысы келип, түнкүсүн 2—3 жолу заара кылат. Табарсык, чаткаяк тушунда ыңгайсыз нерсе сезилип, кээде заара менен кан аралашкан уруктук чыгышы ыктымал. Оорулуунун жалпы абалы көп өзгөрбөйт, ошондуктан көпчүлүгү врачка кайрылбайт. Аденоманы андан ары өстүрбөө үчүн алгачкы белгилер пайда болору менен врачка кайрылып, анын сунуштарын аткаруу зарыл. Суукка урунуудан сактанып, ичеги-карындын иштешине көз салуу, эртең менен гимнастика жасап, жөө көп басуу (1—1,5 саат), диетаны сактоо керек, калемпир, горчица, консерва, ышталган эт, балык, алкоголь пайдаланууга болбойт.
Экинчи стадиясы
Экинчи стадиясында түнкүсүн 3—5 жолу кыйналып (ыйынып) заара ушатат, бара-бара күндүзү да заара ушатуусу начарлап, айрым учурда заарасын кармай албай да калат. Заара толук чыкпай табарсыкка чогулат. Заарада микробдор көбөйө баштаганда табарсык сезгенип, ачышат. Канал ичкерип заара чачырап чыгат. Жогорку белгилер аденоманын өсүшүнө жараша болот. Узак убакытка созулган ичтин катышы, сыз жерге отуруу, дененин үшүп калышы, айрыкча буттун үшүшү, ичкилик, өтө туздуу өткүр тамак ичүү ооруну күчөтөт, кээде шейшеп бекип, туттугууга алып келет.
Үчүнчү стадиясы
Простата безинин аденомасынын үчүнчү стадиясында табарсыкта 1,5—2 лге чейин заара чогулгандыктан ал чоюлуп, эти качып, күчү кетет. Канча ыйынса да заара чыкпай, тамчылап калат. Сезгенген табарсыктагы ириңдүү сийдик жогору карай бөйрөккө тарап, бөйрөк сезгенип, иши начарлайт. Бөйрөк ишинин начарлашы ичеги-карын, боор ишин бузуп, оорулуу арыктап, ич өтүп, кусуп, денени сары темгил басып, тил кургап, суусап оор абалга туш келтирет.
Дарылоо
Простата безинин аденомасын дарылоодо анын стадиясы эске алынат. Ар түрдүү дарыларды колдонуу (антибиотик, гормон) күнүмдүк кабылдоолордон гана сактай алат. Негизинен хирургиялык операция жолу менен дарылайт. Операция 2 этап менен жасалат. Алгач табарсыкка заара чыгаруучу түтүк коюлуп, арадан 2 — 3 ай өтүп, жалпы ал-абалы оңолгон соң, экинчи этабында аденома алынат. Коюлган түтүк менен заара жыйнагычты таза жууп, заара жытын кетирүү үчүн заара жыйнагычка марганцовканын 0,1%түү эритмесин куюп коёт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Иван Бабушкин
Бабушкин Иван Васильевич (3. 1. 1873-18. 1. 1906) - профессионал революционер, большевик, социал-демократиялык партиянын көрүнүктүү ишмери. Вологда губерниясында кедей дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 1887-91-ж. Кронштадт портунда, Петербургдагы Семянников заводунда слесарь. 1894-ж. В. И. Ленин баштаган маркстик жумушчу кружогуна, 1895-ж. Петербургдагы "Жумушчу табын эркиндикке чыгаруу үчүн күрөш союзунун" ишине, "Искра" (1900) газетасын уюштурууга активдүү катышкан. 1898-ж. РСДРПнин Екатеринослав комитетин, 1900-ж. жашырын чыгуучу "Южный рабочий" газетасын уюштурган. 1900-01-ж. ар түрдүү шаарларда революциячыл иштерди жүргүзгөн. Бир нече жолу камакка алынып, сүргүнгө айдалган.
1905- 07-ж. революциянын активдүү катышуучусу болгон. РСДРПнин Иркутск жана Чита комитеттеринин мүчөсү. 1906-жылдын январында өзүнүн жолдоштору менен Читадан курал-жарак алып келе жатканда, Мысовая станциясында падыша өкмөтүнүн жазалоочу экспедициясынын колуна түшүп, сотсуз жана тергөөсүз эле атылган. В. И. Ленин аны элдик баатыр, большевиктик партиянын сыймыгы деп атаган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Чаар тоок
Чаар тоок — бырындычыл тооктордун бир түрү.
15 Март (Жалган куран)
15-март - Григорий календары боюнча 74-күнү (толук жылда 75), жылдын аягына чейин 291 күн бар.
Атбаш
Атбаш - тарыхый шаардын аты. Атбаш шаары жөнүндөгү алгачкы жазма даректер араб авторлорунун чыгармаларынан кезигет. Ибн-Хордадбехтин «Китаб ал-масалик ва-л-мамалик» («Жолдор жана мамлекеттер жөнүндө китеп», 9-к.), Кудама Ибн Жафардын «Китаб ал-харадж» («Салык жөнүндө китеп», 10-к.) деген эмгектеринде Атбаш шаар экендигин, анын географиялык ордун, жеринин түзүлүшүн жазышкан, шаардын Тибет, Фергана ж-а Барскандын ортосунда жайгашкандыгын белгилешкен. Бул маалыматтарга караганда Атбаш 9-кылымга чейин эле кыштак же шаар болгон. Өзүнүн ыңгайлуу географиялык орду ж-а табигый шарты б-ча Атбаш 9-12-кылымда ж-а андан кийин да бүткүл Ички Теңир-Тоо үчүн маанилүү борбор болуп келген. Айрым түрк кагандары, могол эмирлери карамагындагы элди ушул жерден башкарган. Чыгыш Түркстан, Фергана, Барскан ж. б. ортосундагы соода катнашы да Атбаш аркылуу жүргөн. Атбаш көп тарыхый окуяларга, нечен кандуу салгылашууларга күбө болгон. 14-кылымдын 70-жылдарында Тимурдун жортуулдарына кабылган. 13-кылымдан Атбаш көп эске алынбайт. 1331-ж. түзүлгөн картада «Атебаши» белгилүү шаарлардын катарына кирген. Бирок андан кийинки эмгектерде Атбаштын шаар экени ачык айтылбайт. Изилдөөчүлөр Кара-Коюн өзөнүнүн сол кашатындагы Кошой-Коргон чебинин чалдыбары Атбаш шаарынын орду деп эсептешет. Бул ойду адеп ошол жерди 1894-ж. биринчи изилдеген В. В. Бартольд (1893, 1897) айткан. Н. Ф. Петровский ага кошулбай, шаар Алабуга суусунун жээгинде турган дейт. Азыркы археологиялык изилдөөлөр б-ча Кошой-Коргондун ордунда 9-14кылымда шаар болгон. Бул чепке жакын, Ат-Башы м-н Кара-Коюн сууларынын аралыгында бийик чоң дөбө (Чештөбө) бар. Андан табылган түрдүү эски буюмдар Чештөбө м-н Атбаш убагында бир шаар комплексин түзсө керек деп божомолдоого негиз берет. Шаардын атын орто кылымдагы авторлор дайыма Атбаш түрүндө жазышса, моголстандык тарыхчы Мухаммед Хайдар Атбашы деп номендин азыркы формасын берген. Хайдар Атбашыда көп ирет болгон.
Ленин чокусу
Ленин чокусу Чоң-Алай кырка тоосунун борбордук бөлүгүндөгү эң бийик чоку.
Кыргызстан менен Тажикстандын арасында. Бийиктиги боюнча (7134 м) Кыргызстандагы Жеңиштен кийин экинчи, КМШдагы 3-чоку. Кырка тоонун чоку көтөрүлүп турган аймагы кар мөңгү менен капталган. Кар чеги түндүгүндө 4200 м, түштүгүндө 4500 м бийикте. Түндүк капталынан Корженевский (уз. 19,5 км), Ленин атындагы (9,5 км) жана Каман (8,1 км), түштүгүнөн Чоң жана Кичи Суукдара (25,2 жана 13,1 км) мөңгүлөрү башталат. Чокуга альпинисттерден 1-болуп, 1934-ж. В. Абалаков, К. Чернуха жана И. Лукин чыккан.
Бугуруслановка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Бугуруслановка — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Максим айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 259 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Double Fantasy
Double Fantasy (кырг. Кош фантазия) - Жон Леннон жана Йоко Ононун 1980-жылы Леннондун трагедиялуу өлүмү үч жума калганда чыккан студиялык альбому. Жон Леннондун Марк Чепменге кол тамгасын коюп берген нускасы 2003-жылы сатыкка чыгарылып, 525 миң АКШ долларына сатылган. Айрым маалыматтарга ылайык, 2011-жылы апрелде 530 миң фунтка сатылган.
Правый Таз дарыясы
'''Прав. Таз''' — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 1391 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Гүлбак
Гүлбак (иранча гүлдүү, бактуу жер) — топоним. Алты-Шаарда (Чыгыш Түркстанда) чеп, сепил деген мааниде колдонулган. Сагымбай Орозбаковдун вариантында да ошондой эле мааниде: «Гүлбагын бузуп күл кылып, Уратпасак болбос деп» (Сагымбай Орозбаков, 3. 260), же «Аламандап талайлы, Гүлбагына камайлы Күлдү журтун канайлы» (Сагымбай Орозбаков, 4. 219),— деп айтылат.
Правый Таз дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гүлбак
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Ильина (Лехта куймасы)
Ильина — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лехта дарыясынын оң жээгинен 18 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Науру
Науру, Науру Республикасы (Republic of Nauru) — Микронезиядагы мамлекет. Аянты 21 чарчы метр. 2007-жылы маалыматы боюнча 13,5 миң адам жашайт, алардын 60% науру.
Расмий тили — науру жана англис. Көбүнчө христиандар. Өкмөт жана мамлекет башчысы - президент. Расмий борбору жок. 8 аймакка бөлүнөт. Науру аралы - атолл. Жылдын орто температурасы 28°С. Жылына 2500 мм жаан-чачындар түшөт.
Тарыхы
1888 Науру а. германдык Новая Гвинея протектораттын бөлүгү болуп калат. 1920 жылдан баштап Улуу Британиянын, Австралиянын жана Жаңы Зеландиянын биргелешкен башкаруусуна кирет. Экинчи дүйнөлүк согуш убагында жапон аскерлер басып алган (1942-1945). 1968 жылдан эгемендүү мамлекет.
Экономикасы
Экономиканын негизи - фосфориттерди казуу жана экспорту (чамасы жылына 2 миллион тонн). Элдеги ар бир кишиге кирешеси боюнча (13 миң АКШ доллары) Науру дүйнөдө эң бай өлкөлөрдүн катарына кирет. Фосфориттер чыккан жерди калыбына келтирүү үчүн атайын каржы фонд ачылган. Чет өлкөлөргө инвестицияларынын көлөмү жылына 1,2 млрд жакын. Кокос пальмаларды айдашат. Балыкчылык. Тышкы соода байланыштар Австралия, Жаңы Зеландия жана Жапония менен. Акча единицасы - австралиялык доллар.
Кашкулак
Кашкулактар — суусарлар тукумундагы сүт эмүүчүлөр. Дене узундугу 60–90 см, куйругу 12–24 см. Жону, капталы боз, боору каралжын. Башынын эки жагында тумшугунан кулактарын көздөй кара жолчолор кетет. Буттары кыска, манжалары узунураак, тырмагы чоң, ийилип турат. Евразия токойлорунда, жарым чөлдө кездешет. Кыргызстанда да бар. Ийинде жашайт. Суук аймактарда кышкысын чээнге кирет. 1–6 бала тууйт. Кашкулак майда кемирүүчүлөр, бака, кескелдирик, омурткасыздар, өсүмдүк тамыр-сабагы, мөмө, жаңгак, козу карын жана башкалар менен ылгабай азыктанат. Майы дары катары керектелет.
Бойль (Boyle) Роберт
Бойль (Boyle) Роберт (25.1.1627, Ирландия Лисмор, 31.12.1691, Лондон) англия химик жана физик. Лондондогу Королдук коомду уюштуруучулардын бири. Адегенде дин жана философия менен алектенип, кийин химия жана физика боюнча изилдөө иштерине киришкен. 1665-ж. Оксфорд университетинин физика боюнча ардактуу доктору наамын алган. Химиялык элементтерге 1-жолу илимий аныктама берген жана химияга эксперименттик ыкманы киргизген. Химиялык анализдин баштоочусу болгон жана химия өзүнчө илим экендигин аныктаган. Бойльга физика боюнча да фундаметтүү илимий чоң эмгектер таандык. Ал 1662-ж. газ закондорунун бирин Бойлъ-Мариотт законун ачкан.
Ат-Башы көтөрүлүшү
Ат-Башы көтөрүлүшү – 1931-ж. Ат-Башы районунда болгон элдин нааразылык козголоңу. Негизинен Ат-Башыдагы черик уруусунун акчубак тукумундагылар катышкан. Ошол мезгилде айрым чек арачылардын элге жасаган шовинисттик мамилелерине, совет бийлигинин кулакка тартуу, мал-мүлктү ортолоштуруу саясатына нааразы болушкан жергиликтүүлөр Акбейит сакчылар пунктунун (застава) начальнигин өлтүрүшкөн (эстелиги азыр да Ат-Башы айылында), Чеч-Дөбөдөгү сакчылар пунктуна кол салууга аракеттенишкен (союл, камчы, кетмен, күрөк, шылкетме м-н куралданышкан). Чек арачылар замбирек м-н тоону карай бир-эки жолу атканда эле алар кайра качышкан. Чек арачылар артынан түшүп, көтөрүлүшчүлөрдү аёосуз кырган, айрымдары Кытайга кире качып кутулушкан.
Арстанбап шаркыратмасы
Арстанбап шаркыратмасы - Бабашата кырка тоосундагы Арстанбап (Карүңкүрдүн оң куймасы) суусунда. Арстанбап кыштагына жакын, тоонун этек жагындагы тик аскадан агып түшөт. Мында эки (Чоң жана Кичи арстанбап) шаркыратма бар. Чоң шаркыратманын жалпы бийиктиги 200мдей, үч баскычтан турат. Суу аскада эки жак бети жалама зоолу кууш каньонду пайда кылат. Кооздугу жагынан Кичи шаркыратма айрыкча көңүлдү бурат.; бийиктиги 20мдей. Чачыраган майда суу тамчылары күн нуруна чагылышып, көкжеле пайда кылат. Аскалардын бети жашыл эңилчектер менен капталган. Ал шаркыратма айланасындагы табигый кооздуктун (мөмө–жемиш токою жана башкалар) көркүнө көрк кошуп турат. Мурунку убакта шаркыратмалар, айрыкча динчилердин зыярат кылган ыйык жери болсо, азыр туристтердин, эс алуучулардын сүйгөн жайына айланып калды.
Байыркы фергана
Байыркы фергана - Фергана өрөөнү өзүнүн бай дыйканчылык маданияты менен байыртадан эле даңкы чыгып келген. Кубаттуу дарыялардын артериялары: Нарын, Кара-Дарыя жана алардын кошулушунан жаралган Сыр-Дарыя өрөөндү кеңдик багытта кесип өтөт. Түркстан кырка тоолорунан агып түшкөн тоо суулары — түштүктө Куршаб, Ак-Буура, Араван, Исфайрам, Сох, Исфара жана башка, Фергана тоо кыркаларынан агып түшкөн суулар — чыгышта Кара-Үңкүр, Көгарт; Чаткал тоо кыркаларынан агып түшкөн суулар — түндүктө Касан, Патша-Ата жана башка суулар тоо этектериндеги түздүктөрдүн күрдүү жерлерин сугарып, өрөөндүн борпоң топурактуу кыртышында ар түрдүү өсүмдүктөрдүн бай түшүмдүүлүгүн камсыз кылып турган. Бул жер адам багып өстүргөн өсүмдүктөргө гана бай болбостон, Ферганага канатташ жаткан тоолуу капчыгайлар менен өрөөндөрдө, баарынан мурда Кетмен-Төбөдө, Алайда жана Чаткалда байыртадан көчмөн малчыларды өзүнө тарткан эң бай жайлоолор да орун алган.
Тоо этектериндеги, негизинен Фергана тоо кыркаларынын беттериндеги жаңгак жана алча токойлору адамдын жашоо-турмушу үчүн түркүн түрлүү азык-түлүктөргө бай, жылуу жана кайталангыс чөлкөмдү түзүп турат. Бул аймакта адамдарга эмгек куралдарын жана турмуш-тиричилик эмеректерин даярдоо үчүн зарыл керектүү болгон нерселерди бере ала турган тоолор да өзүнө тартып турат.
Археологдор тарабынан таш кылым адамдарынын изи али ачыла элек болсо да, тоолуу Фергананын үңкүрлөрү кылдаттык менен изилденсе аймактын эң байыркы кожоюнунун изи табыларында шек жок. Адамдын жашоо-тиричилиги үчүн ыңгайлуу болгон үңкүрлөрдү атап кетсе болот, алар: Нарын дарыясынын каньонундагы Кашка-Жол менен Нарындын кошулган жериндеги, Кетмен-Төбөгө бараткан жолдогу, Арсланбап суусунун боюндагы Чыгыш Фергананын «орто жер деңизи» бурчундагы, Сулайман-Тоодогу, Айрымач-Тоодогу, Катран-Тоодогу, Кош-Бел өзөнүндөгү, Фергананын түштүгүндөгү Метинг-Бел ашуусундагы, батышта — Могол-Тоодогу жана да изилдөөчүлөргө белгилүү жана белгисиз болгон бир катар үңкүрлөр.
Ош шаарынын түбүнөн кокустан табылган микролит куралдары жана ошол эле жерде төртүнчүлүк мезгилдин өлүп тукум курут болуп жок болуп кеткен, төртүнчүлүк мезгилинин жаныбарларынын сөөктөрүнүн табылышы Ферганадагы адамдын жашоо-тиричилигинин эң алгачкы башаты жакын араларда ачыларына ишенимди пайда кылат, алардын белгисиз болгон себеби аларды эч ким атайылап издеген эмес.
Эгерде, байыркы Ферганалык адамдын тарыхынын эң байыркы аңчылык-термечилик (собирательский) этабы белгисиз бойдон калып отурган болсо, анын дыйканчылык турмушунун алгачкы издери байыркы конуштар менен белгиленип отурат. Алар кечирээктеги неолит мезгилине же а түгүл эртерээктеги коло дооруна, б.а. б.з.ч. VI— IV миң жылдыктарга таандык, ал конуштар 1928—1930-ж. Эйлатан шаар чалдыбары жана азыркы Анжыян менен Наманган облустарынын чек арасындагы Нарын совхозу ченде, Хакулабаддын түндүгүндө археолог Б. А. Латынин тарабынан табылган. Мында, Б. А. Латыниндин казууларынын натыйжасында отурукташкан дыйкандардын архаикалык маданияты ачылды; алар чийки кыштан тургузулган үйлөрдө жашап, дан өсүмдүктөрүн багып өстүрүшкөн; сыягы, алар багбанчылык менен да тааныш болушса керек (өрүктүн сөөгү табылган). Аз болсо да табылган маалыматтар Фергананын бул байыркы тургундарынын маданиятынын бир кыйла өнүккөнүнөн кабар берет. Алар жасалма жол менен сугарбаса мүмкүн болбогон дыйканчылык менен кесиптенишкен, демек, аларга арык салып, суу жүгүртүү тааныш болгон. Алар данды майдалоочу таш жаргылчактарды пайдаланышкан, тамак-аш бышыруу жана аны сактоо үчүн одуракай чопо идиштерди чаптап жасашкан. Карапалар кол менен чапталып жасалган, алардын капталы калың болуп, бир сантиметрден ашыгыраак келет, бекем болсун үчүн чопого саман кошулуп ийленген, ал эми отко чыдамкай болсун үчүн — майдаланган карапанын сыныктары (шамот) кошулган. Идиштин сырты абдан тазаланып эленген ак чопо менен (ангоб) жука жабылып, ага (сары, кызыл, күрөң) түстөгү охра менен татаал эмес сызыкча-геометриялык чиймелер түшүрүлгөн. Байыркы конуштардын тургундары бул идиштерге оймо жана чаптама көркөм көчөттөрдү түшүрүшкөн эмес. Алардын формалары негизинен таштан жасалган очокко койгонго ыңгайлуу болсун үчүн түбү жумуру келет. Идиштин мындай формаларын малчылар жана жарым-жартылай отурукташкандар көбүрөөк колдонушкан, буга караганда алар менен Фергананын эртерээктеги дыйкандары тыгыз байланышта турса керек деген ой пайда болот. 1946-ж. Ош шаарынын айланасынан биздин экспедициябыз тарабынан чогултулган типтүү карасук түспөлүндөгү, б.а. б.з.ч. 1-миң жылдыкка барып такала турган карапалар да ошол байланыштардын болгонун далилдеп турат.
Ферганада алда канча эрте пайда болгон малчылык менен дыйканчылыктын жанаша жашап турушу миңдеген жылдар бою уланган анын байыркы тарыхынын мүнөздүү белгиси болгон. Фергананын дыйкандарынын бейкут эмгеги тоодон түздүккө чабуул коюп түшүп келген көчмөндөр тарабынан бир нече жолу үзгүлтүккө учурап турган. Фергананын түздүгүндө да, айрыкча анын чет-жакаларында, тоо этектеринде узак мезгилдер бою малчылар да турмушун улантып, кийин гана биротоло тоого сүрүлгөн.
Фергана тоо кыркасындагы Көгарт ашуусундагы, азыркы Жалал-Абад шаарынын чыгышындагы аскадагы сүрөттөр Ферганадагы дыйканчылык маданиятынын тоолуу аймакка «чабуулунун» эң кызыктуу эстелиги болуп саналат. Аска таштарга чегилип түшүрүлгөн жана ушуга ылайык «Саймалы-Таш» деп аталган сүрөттөргө алып баруучу жол Ферганын чыгышындагы Көгарт суусунун бай өрөөнү аркылуу өтөт. Бул таш сүрөттөр 1902-ж. эле сүрөтчү Н. Г. Хлудов тарабынан ачылып, кийинчерээк 1903-ж. инженер И. Т. Пославский тарабынан изилденет. 1946-ж. бул сүрөттөрдү Б. М. Зимма изилдеген.
Сыягы, ар кыл мезгилдер бою катмарланган, ар түрдүү сүрөттөрдүн арасында эки байыркы сюжет ачык байкалат. Бул, биринчиден, жапайы жаныбарларга аңчылык кылуу, мында аңчы айбанаттын терисин жамынып алып, өңүп келе жатат, ошондой эле иттин жардамын да пайдаланган, экинчиден, жер айдоо сүрөтү, мында адамдар куштарга окшош кийим кийип алышкан, сокого болсо өгүздөр (топоздор?) чегилген. Бул сүрөттөрдү жана бир катар түздөн-түз жана кыйыр түрдөгү окшоштуктарды талдоо сүрөттөр б.з. ч. экинчи жана биринчи миң жылдыктардын чегинде пайда болгон деп болжолдоого негиз берет.
Мисалы, топоздун сүрөтү ушундай сүрөт болуп саналат, ал Тянь-Шандагы да жана тоолуу Фергана үчүн да скиф мезгилинин ритуалдык жаныбары экендиги белгилүү. Сүрөттөрдүн стили б.з.ч. VI—IV кк. ахеменилер Иранындагы өгүздүн башынын сүрөтүн түшүрүү ыгын эске салат, мында мүйүздүн учтары шарик сыяктуу томолок түрдө чегилген. Башка бир деталдар, атап айтканда, чегүү техникасы жана анын композициясы сүрөттөрдүн байыркы мезгилге таандык экенин айгинелейт. Саймалы- Таштын аска сүрөттөрүнүн сценалары Ферганада дыйканчылыктын пайда болушун билгизген культтук-магиялык ырым-жырымдын чагылышын көрсөтөт, ошондой эле аңчылыктын олуттуу ролу жөнүндө айтып турат.
Б.з.ч. V—IV кк. адамдын малдын башын көбөйтүү жана аңчылыктын ийгилигин камсыз кылуу максатына байланыштуу келип чыккан ушуга эле окшош культтук- магиялык сценалар Аравандагы аскада да бар, ал жерде тоо текелер менен аркарлардын сүрөттөрүнүн катарында, сыягы, культ-магиялык мүнөздөгү бийди бийлеп жат- кан адамдардын сүрөттөрү да тартылган. Кошумча белгилей турган нерсе, ушул эле аскада, ушул эле сүрөттө кийинчерээк (б.з.ч. III—I кк.) фергана жылкыларынын атактуу тукумдарын көбөйтүү сценалары тартылган. Сыягы, Араван аскасы адамга керектүү, адегенде жапайы, кийин үй жаныбары болгон жылкыны көбөйтүү культунун маанисин байыртадан бери эле сактап турса керек.
Ошентип, биз б.з.ч. биринчи миң жылдыктын орто ченине келип жеттик, бул мезгилде биз элдердин аталыштарын жана алардын саясый тарыхын билген алгачкы жазма булактар пайда болот. «Тарыхтын атасы» Геродоттун маалыматтары б.з.ч. V к. ченге таандык, ал ахеменилер Иранынын сатрапиялары (ээликтери) боюнча Орто Азиянын урууларын санап келип, онунчу сатрапиянын курамына ахеменилик падышалар 450 талант күмүш салык алып турган парикан жана ортокорибант уруулары киргенин белгилейт.
Геродоттун текстинен көрүнүп тургандай, ортокорибантий сактары парикандар менен кошуна турушкан, анткени алар чогуу бир сатрапияга киришкен. Кийинчерээк рим тарыхчысы Плинийде (б.з. I к.) эскерилген бул уруулардын аталыштары изилдөөчүлөр Фергананын, жергиликтүүлөр атаган «Паргонанын» келип чыгышы менен байланыштырышат, бул форма скиф тобундагы уруулардын аты «парикан» менен салыштырылышы мүмкүн. «Паргона» аталышы иран диалектиси боюнча «тоо арасындагы өрөөн» дегенди билдирет, бул чындыкка бүтүнү жана толугу менен шайкеш келет. Өрөөндө жашаган жана ушул аталышты алып жүргөн уруулар өрөөндүн атын өздөштүрүшүп, өрөөндүн аты менен аталып калышкан, бул Сыр-Дарыянын боюнда жана көлдөрдүн арасында жашаган скиф уруулары «суу скифтери» (скифтер-абийлер, апасиактар ж.б.) деп аталганга окшошуп турат. Парикандар, сыягы, борбордук ферганалык жана бир кыйла көп сандагы уруулардын бири болсо керек. Бул сатрапиянын борбору, кыязы, ахеменилик падыша Кир (б.з.ч. IV к.) негиздеген Кирополь шаары болгонсуйт, бул шаарды окумуштуулар болжол менен Ура-Төбөнүн аймагына жайгаштырышат.