cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бажы жыйымдарынын туруктары
Бажы жыйымдарынын туруктары – бажы чек-арасынан алынып өтүлгөн товардын бажылык наркына карата белгилүү бир өлчөмдө белгиленүүчү, улуттук же чет өлкөлүк валютадагы акчалай суммалар. Бажы жыйымдарынын туруктары бирдиктүү болот жана мыйзамдын өзүндө каралган учурлардан башка жагдайларда өзгөртүүгө жатпайт. Бажы жыйымдарынын туруктары мыйзам менен белгиленет жана анда көрсөтүлгөн мөөнөт ичинде өзгөрүүгө учурабайт. КРде бажы жыйымдарынын туруктарынын төмөндөгү түрлөрү колдонулат: төлөм коюлуучу товардын бажылык наркына карата пайыз менен эсептелүүчү адвалордук туруктар; төлөм коюлуучу товарлардын бирдиги үчүн белгиленген өлчөмдө эсептелүүчү атайын туруктар; аталган эки түрдү айкалыштырган аралаш туруктар.
Бажы изилдөөсү
Бажы изилдөөсү — аймактагы, же болбосо уюмдардын имаратындагы же аларга тийиштүү унаа каражаттарындагы бажы эрежесин бузуунун түздөн-түз объектиси (же атайын даярдалган жашыруун жайы) болуп саналган буюм-заттарды, ошондой эле мындай эреже бузууларды кароо үчүн зарыл болгон документтерди табуу боюнча иш-аракети.
Жоромол
Жоромол – укук теориясында укук ченемдеринин аракеттенүү шарттарын көрсөтүүчү түзүмдүк катышы.
Олигосахариддер
Олигосахариддер - мол. массалары анча чоң эмес, гидролиз реакциясына кирип, экиден төрткө, ашып кетсе алтыга чейинки бирдей же ар башка моносахаридди пайда кылуучу канттар. Алар сууда жакшы эрийт жана кристаллданууга жөндөмдүү. О. жаратылышта кенен тарагандары жана маанилүүлөрү – дисахариддер.
Жоопкерчилиги чектелген коом
Жоопкерчилиги чектелген коом – уставдык капиталы уюмдаштыруучу документтерде аныкталгандай өлчөмдөрдө үлүштөргө бөлүнгөн, коомдун 1 же бирнече жактары тарабынан уюштурулган мекеме; жоопкерчилиги чектелген коомдун катышуучулары анын милдеттенмелери боюнча жооп беришпейт жана коомдун ишмердигине байланыштуу алар тарабынан кошулган салымдардын чегинде чыгым тартуу тобокелчилигин тартышат. Коомдун үлүштөрүн толук кошпогон катышуучулары анын милдеттенмелери боюнча ар катышуучунун төлөнбөгөн салымдарынын бааларынын чегинде тилектеш жоопкерчилик тартышат. Ж. ч. к-дун аталышы коомдун аталышын, ошондой эле «жоопкерчилиги чектелген» деген сөздөрдү өзүнө камтуусу тийиш. Ж. ч. к-дун укук жобосу менен анын катышуучуларынын укуктары менен милдеттенмелери жарандык мыйзамдар мыйзам аркылуу аныкталат. Юридикалык жактын укуктук-уюштуруу тариздеринин бири.
Экономикалык туруктуу каржылык тобокелдиги менен байланышкан, ошондой эле кредиторлордун, кызматкерлери, мамлекеттик бийлик органдарынын, берүүчүлөргө карыз туруксуз карыз алып келиши мүмкүн. Жак-улам карызын төлөй албай калган учурда, уюштуруучулар уюмду жабуу болот.
Учурда жоюу компания карыз менен банкрот юридикалык жактын же башка ар кандай мыйзамдуу ыкма таануу менен мүмкүн болот.
Никишов Пётр Петрович
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Советтик Кыргызстан (танк колоннасы)
«Советтик Кыргызстан» – танк колоннасы. Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде (1941–45) СССРди коргоо жана Кызыл Армия фонду үчүн кыргызстандыктар топтогон каражатка курулган. Патриоттук жөрөлгөнүн демилгечилери Кочкор районундагы Көкжар айылынан Ч. Жаңыбаев, Өзгөн районунун Куршабынан ошондой эле Кулматов Советтик Кыргызстан танк колоннасы үчүн 50 миң сомдон каражат беришкен. Алардын демилгесин жалпы эл кубаттап, чогултулган каражатка курулган танкаларды Кыргызстандын партиялык-өкмөттүк делегациясы 1942-жылы ноябрда танкисттерге тапшырган, алар Сталинград салгылашына жөнөтүлгөн.
Колдонулган адабият
“Кыргыз тарыхы” Бишкек  2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
Сартбаев Калкабай Калыкович
Сартбаев Калкабай Калыкович (1911-1988) - кыргыз совет тилчиси, филология илимдеринин доктору (1954), профессор (1954), Кыргыз ССР ИАнын корреспондентмүчөсү (1994). 1945-жылдан КПСС мүчөсү. Сартбаевдин негизги илимий эмгектеринде кыргыз тилинин кошмо сүйлөмүнүн синтаксиси, кыргыз тилин окутуунун методикасы, кыргыз адабий тилинин өнүгүшүнө, жалпы тил илимине тийиш маселелер изилденет.
Анын кыргыз жана орус тилдерин, түрк тилдерин салыштырып изил деген эмгектери, ошондой эле жогорку окуу жайлары менен орто мектептер үчүн түзгөн окуу китеитери да бар. Бардыгы болуп 160 илимий эмгек жарыялаган. Сартбаевдин жетекчилиги менен 1955-1978-жылдары филологиялык жана педагогикалык илимдеринин 25 кандидаты, 1 доктору даярдалган.
Корш Фёдор Евгеньевич
Корш Фёдор Евгеньевич (1843, Москва — 1915, Москва) — орус илимпозу. К. славян, иран, араб, армян, санскрит, түрк тилдери боюнча белгилүү адис, фонетика, ыр түзүлүшү, текстология маселелерин изилдеген илимпоз, котормочу, акын жана прозачы болгон. Байыркы түрк ыр түзүлүшү боюнча изилдөөсүнүн илимий мааниси зор. Анын илимий кызыкчылыгынан кыргыз эл оозеки чыгармачылыгы да сыртта калган эмес. Ал В. В. Радлов жарыялаган Манас эпосунун тексти менен терең тааныш болгон. 1909-ж. жарыялаган «Древнетюркский стих» аттуу макаласында В. Радлов жарыялаган тексттен мисал келтирип, байыркы түрк ыр түзүлүшүнүн бир көрүнүшү катары караган.
Васильевдер
Васильевдер (окшош фамилиялуулар, псевдоними — бир тууган Васильевдер) — фамилиялары уйкаш орус кинорежиссёрлору жана сценаристтер. Георгий Николаевич (25.11.1899, Вологда — 18.6.1946, Москва) — РСФСРдин искусствого эмгек сиңирген ишмери (1940). Журналист, 1924-жылдан кинорежиссёр, Сергей Дмитриевич менен бирге иштеген. Ленин жана Кызыл Жылдыз ордендери менен сыйланган. Сергей Дмитриевич [22.20(4.11). 1900, Москва — 16.12.1959, Ленинград] — СССР эл артисти (1948). Алгачкы режиссёрлук иши — «Муздагы эрдик» (1928) документ фильмин биргелешип тартышкан. «Уйкудагы сулуу» (1939) фильминде алар биринчи жолу жалпы псевдоним менен чыгышкан. Васильевдердин атагын чыгарган «Чапаев» фильми (1934; СССР мамлекеттик сыйл., 1941). Васильевдер үндү колдонууда жана музыканы чечмелөөдө кинорежиссура искусствосун жаңы баскычка көтөргөн. Васильевдер андан башка «Волочаев күндөрү» (1937), «Царицын коргонуусу» (1941; СССР мамлекеттик сыйл., 1942), «Фронт» (1943) фильмдерин биргелешип тартышкан. Сергей Дмитриевич «Шипка баатырлары» (1955), «Октябрь күндөрүндө» (1958) фильмдерин койгон. Ал «Ленфильм» киностудиясынын көркөм жетекчиси (1944—49), директору (1955—57) болгон. Ленин ордени, башка 2 орден менен сыйланган. Бир тууган Васильевдер атындагы РСФСР мамлекеттик сыйлыгынынбелгиленген.
Талаа тоосу
Талаа тоосу — Түркстан кырка тоосунун чыгыш бөлүгүндөгү тармагы. Баткен районунун аймагында, Калай-Махмуд жана Матча-Суу сууларынын (Сохтун сол куймалары) алабында. Кеңдик багытта 30 кмге созулуп жатат. Туурасы 14–16 км. Орточо бийиктиги 4000-5000 м, эң бийик жери 5621 м (Аскалуу чокусу). Кыры аска-зоокалуу, мөңгүлүү; Байыркы мөңгүлөрдүн издери байкалат; Тоонун Матча-Суу жана Ак-Терек сууларынын өрөөндөрүнө караган түштүк-чыгышкапталдары тик, аскалуу, түндүк бети (Калай-Махмуд өрөөнү жагы) кокту-колоттуу. Соңку силурдун кумдук, сланец, гнейс, пермдин щелочтуу жана нефелиндүү сиениттеринен турат. Ландшафтында түркүн чөптүү альп шалбаалуу талаа жана жапалак арчалуу талаа (3000–3500 м), гляциалдык-нивалдык (3500 мден жогору) ландшафттары таралган.
Кэмпбэлл (Огайо)
Калкы - 8235 киши. Болжолдуу аянты - 9.7 км². FIPS коду — 39-11066.
Жорук
Жорук – жоопкерчилик тагылган жеке же юридикалык жактардын укук бузуулары менен күнөөлөрү (атайылап же байкабастыктан улам жасалган). Ж-тун 3 түрү бөлүп көрсөтүлөт: админстративдик, жарандык-укуктук жана тартиптик.
Оптималдаштыруу
Оптималдаштыруу – химиялык технологияда процесстер эффективдүүлүгүн жогорулатуу үчүн кабыл алынган көрсөткүчтөр: экономикалык киреше, бирдик сарпталуу, өздүк нарк баалар; технологиялык продукту чыгышы, андагы заттар; өзгөрүлмөлүү параметрлер – темп-ра, басым; процесс математикалык моделдери; конструкциялык өзгөчөлүктөр – мисалы, реактордо температура, басым таралуу закон ченемдүүлүктөрү; аппараттык каскаддар; технологиялык схемалар куралышын оптималдык абалга келтирүү. Оптималдаштыруу маселеси математикалык методдор: динамикалык программалоо, вариациялык эсептөө, Понтрягин максимум принциби, түз сызыктуу эмес сандык математикалык программалоо негизинде чечилет.
Шумгаль-Кикя дарыясы
Шумгаль-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лэлькэль-Тэма куймасынын оң жээгинен 11 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Котон
Котон — топоним. «Манас» эпос боюнча кыргыздар жана ага жамаатташ элдер жашаган шаар. Көкөтөйдүн керээзинде:
Койнотто шаар Котондон,
Козголоң салып ошо элден
Кыдырып жүрүп айтпасын,
Кытай орус калыкка (Сагымбай Орозбаков, 3. 14),— деп эскерилет.
Географиялык реалияда Кытайдын батышындагы дарыя, оазис, шаар.
Поттенштайн
Поттенштайн - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Байройт (район)|Байройт районуна карайт. Жогорку Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 5363 (2013-ж.). Аянты – 73.24 км2.
"Хидайат-Нааме"
«Хидайат - нааме» – Мир Хал ад-Дин Яркендинин фарсы тилинде агриографиялык мүнөздөгү жазган 1730–31-жылдары тарыхый чыгармасы. Чыгарма 26 бөлүмдөн турат. Тарыхый окуялардан тышкары анда уламыштар да жазылган. Ошондой эле 17-кылымдын аягы – 18-кылымдын башындагы Могол мамлекетиндеги саясий окуялар берилген, аларга кыргыздардын катышкандыгы да айтылган. «Хидайат - наамеде» кыргыздар кашкарлыктар менен бирге Жаркентке болгон жортуулга катышкандыгы баяндалат. Кашкарды калмактардын басып алуусунан коргоп калышкан, ушул окуялардан кийин кыргыздар Кашкарда өздөрүнүн саясий таасирин бекемдешкен.
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Сары-Челек биочөйрөлүк коругу
Сары-Челек биочөйрөлүк коругу – Чаткал жана Ат-Ойнок кырка тоолорунун тутумдашында, Кожо-Ата суусунун алабында жайгашкан. 1959-жылы уюшулган, 1979-жылы ЮНЕСКО тарабынан биочөйрөлүк коруктардын эл аралык тармагына киргизилген. Коруктун негизги милдети – уникалдуу жаңгак токоюнун комплексин, кооз көлдүн тегерегиндеги кайталангыс ландшафты сактоо жана изилдөө. Аянты 23,8 миң га, анын ичинен көл ээлеген аянт 492 га. жаңгак токою ээлеген аянт - 1600 га. Корукта 981 өсүмдүктөрдүн түрлөрү, алардын ичинде жаңгактан башка көк карагай, кадимки Тянь-Шань карагайы, клён, алма, алмурут, арча, долоно, алча ж.б. кездешет. Жаныбарлардын 40 тан ашык, канаттуулардын 150дөн ашык түрлөрү мекендешет. Ири жаныбарлардын арасында байырлаштырылган түрлөрү - зубр, европа бугусу, жанат сыяктуу иттер ж.б.. Белгилеп кете турган нерсе зубрларды байырлаштыруу зубрлар үчүн да, корук үчүн да ийгиликтүү болбой калгандыгын изилдешти. Ал жаныбарлардын экологиялык орду Сары-Челек эмес экендиги байкалды.
Айвох-Яха
Айвох-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Иорку-Нгэван-Яха дарыясынын сол жээгинен 45 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Модуль:For
--Implements from the frame --uses capitalized "For" to avoid collision with Lua reserved word "for" function p.For (frame) mArguments = require('Module:Arguments') return p._For(mArguments.getArgs(frame)) end
--Implements but takes a manual arguments table function p._For (args) local use = args[1] if (not use) then return mHatnote.makeWikitextError(			'no context parameter provided. Use for "other uses" hatnotes.',			'Template:For#Errors',			args.category		) end local pages = {} function two (a, b) return a, b, 1 end --lets us run ipairs from 2 for k, v in two(ipairs(args)) do table.insert(pages, v) end return mHatnote._hatnote(		mHatlist.forSeeTableToString,		{selfref = args.selfref}	) .. (			(use == 'other uses') and yesNo(args.category) and			 or 		) end
return p
Табыт
Табыт (арабча ) — өлгөн адамдын сөөгүн салуучу, сөөгүн салып көтөрүүчү атайылап жасалган такта. "Манас" эпосунда Көкөтөйдү койгондо "Жаназасын окутуп, Табытка салып көтөрүп" (Сагымбай Орозбаков, 3. 54—55) барып сөөгүн койгондугу айтылат. Ошондой эле Манастын сөөгү да Т-ка салынып коюлгандыгы эскерилет: "Супка салып оротуп, Табытына салды эми" (Саякбай Каралаев, 2.250).
Кутурган тоосу
Кутурган тоосу ― Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Зергер жана Чаңгет сууларынын аралыгында түндүк-чыгыштан түштүк-батышка 24 кмге созулуп жатат. Туурасы 5 км. Орточо бийиктиги 1750–1850 м, эң бийик жери 2415 м.
Алексеевка (Уфим району, Башкыртстан)
Алексеевка — Башкыртстандын Уфим районундагы айыл, Алексеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4297 киши. Почта индекси — 450531, ОКАТО коду — 80252803001.
Кутурган тоосу
Жону түзөң жана тайпак, капталдары жантайыңкы. Негизинен кумдук, алевролит, сланец, конгломерат, гравелит, чопо тектеринен турат. Көмүр кени бар. Тоонун капталына (1300–1400 м бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа, сейрек өскөн жаңгак токою мүнөздүү. Чарбачылыкта чабынды, жайыт катары пайдаланылат.
Алексеевка (Уфим району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дербишева Замира Касымбековна
Дербишева Замира Касымбековна (8. 4. 1952-ж., Фрунзе ) – тилчи, филология илимдеринин доктору (2001), Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги (1999), Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн эмгек сиңирген кызматкери (2017). Россия Федерациясынын Президенти Д.Медведевдин буйругу менен "ПУШКИН" медалы ыйгарылган (2010).
Өмүр таржымалы
Дербишева Замира Касымбековна 1952-ж. 8-апрелде Фрунзе шаарында туулган. Тилчи, филология илимдеринин доктору (2001), Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги (1999),  Кыргыз Республикасынынбилим берүүсүнүн эмгек сиңирген кызматкери (2017). Орус тили жана адабият мугалимдеринин Дүйнөлүк ассоциациясынын Кыргызстандагы мүчөсү (2005). Контрастивдик лингвистика, лингвистикалык маданият, лингвистикалык типология боюнча адис. Воронеж мамлекеттик университетин (1974), Москвадагы В. М. Ломоносов атындагы университеттин аспирантурасын (1978), КМУнун докторантурасын бүткөн (2001). КМУда доцент, кафедра башчысы, декан (1978–2001). 1999-жылдан КМУнун алдындагы Коммуникациялык лингвистика борбордун директору, 2001-жылдан Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин азыркы тилдер жогорку мектебинин директору, 2004-жылдан Кыргыз – Түрк «Манас» университетинин профессору, Түрк цивилизациясын изилдөө борборунун орун басары. Ал 100дөн ашуун илимий эмгектин, анын ичинде монографиялардын жана окуу китептеринин автору.
Жоюлган чек
Жоюлган чек – ал коюлган банк тарабынан төлөнгөн чек. Чекти төлөө же «эске алуу» менен банк чектин бетине же аракасына өзүнүн индосаментин басат. Ж. ч. жүгүртүүгө жатпайт.
Абдиумаматкадыр Аширалиев
Аширалиев Абдиумаматкадыр (1953-жылы туулган, Жалал-Абад облусу, Сузак району, Актоок айылы) техника илимдеринин доктору (2002). ФПИни бүтүргөн (1976). Кыргыз ССР ИАнын Автоматика институтунун, механика жана тоокен машинелери бөлүмүндө инженер (1976), «Импульс» илимий инженердик борборунда окумуштуу-катчы (1989), ЖАМУда окутуучу, доцент, окумуштуу-секретарь, кафедра башчы, илимий иштер боюнча бөлүм башчы, декан, ректор. 50дөн ашык илимий эмгеги жана монографиясы жарык көргөн. Алар негизинен тоотектерин бургулоо үчүн өндүрүмдүү машинелерди түзүүгө жана тоо жумуштарын механикалаштырууга багытталган.
Лесхоз
Лесхоз — Кыргызстандын Баткен облусунун Кадамжай районундагы айыл. Абсамат Масалиев айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы - 464 киши.
Лас-Вегас монорельсу
Лас-Вегас монорельсу – Лас-Вегас шаарынын монорельсу. Монорельсу 15-июль 2004-жылы ачылат.
Маканов Орозбай
Маканов Орозбай (1931, Фрунзе району, Бел. кыштагы. -1981, Хайдаркен, Кадамжай району, Баткен облусу) — жумушчу, Социялистик Эмгектин Баатыры (1971). 1963-жылдан КПСС мүчөсү. Эмгек жолун 1947-жылы «Бирлик» колхозунда эсепчи болуп иштөөдөн баштаган, кийин айыл советинин секретары болуп иштеген. 1955-жылдан Хайдаркен сымап комбинатынын металлургия заводунда жумушчу. 8-беш жылдыктын пландарын аткарууда жогорку көрсөткүчторгө жетишкен.
Сыйлыктары
Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени, медалдар менен сыйланган. 1967-71-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты.
2002
2002 (эки миң экинчи) жыл — толук эмес жыл, Григорий календары боюнча шейшемби күнү башталат. Бул биздин замандын 2002, 3-миңжылдыктын 2, XXI кылымдын 2-жылы.
Дионисийдин каза болгон күнүнө 500 жыл болгондуктан, ЮНЕСКОнун чечими менен бул жыл Дионисийдин жылы деп жарыяланган. БУУ тарабынан Эл аралык экотуризмдин (резолюция 53/200) жана Бириккен Улуттар Уюмунун маданий мурастар жылы (резолюция 56/8) деп жарыяланган. Бул дата палиндром болуп эсептелинет (мурда 1991-жылы болгон жана жакынкы келечекте 2112-жылы болот).
Бажы кампасы
Бажы кампасы – 1) ташылып келинген товарлар бажы алымдары менен салыктарды алуусуз жана сакталуу маалында товарларга экономика саясаты колдонуусуз бажы көзөмөлү астында сактала турган, ал эми бажы экспортунун тартибине ылайык ташылып чыгарыла турган товарлар КР бажы мыйзамдарында каралган жеңилдиктерди берүү менен бажы көзөмөлүнүн астында сактала турган бажы режими. Ошону менен бирге, товарлар бажы кампасынын тартибине жайгаштырылган күндөн тартып 6 айдан кечиктирилбестен чыгарылып кетүүгө тийиш; эгер андай болбосо, бажы алымдары, ошондой эле анын пайыздары төлөнөт; 2) чегинде чет өлкө жана жергиликтүү товарлар бажылык кампалоо жол-жоболорун сактоо менен сактала турган жабык жайлар же ачык аянттар.
Чапаш (Карайыдель району, Башкыртстан)
Чапаш — Башкыртстандын Карайыдель районундагы айыл, Карайыдель айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 192 киши. Почта индекси — 452360, ОКАТО коду — 80234832010.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Феферман Борис Вениаминович
Феферман Борис Вениаминович (1920-ж. т., Украина ССРи Александрия ш. - 1998, Бишкек ш.) - дирижёр, композитор. Кыргыз Республикасынын эл артисти (1994). «Асан-космонавт» балети, труба жана оркестр үчүн жазган концерттери,симфониялык бийи, балет сюитасы ж. б. ондогон камералык-аспатык чыгармалары «Маш ботой» аттуу увертюрасы, «Тоодо», «Токтогул келиши» симфониялык поэмалары бар. Б. Кулболдиев, Д. Борбодоев менен бирге «Комузда ойноо» окуу китебин, М. Абдраев менен «Сольфеджио» окуу куралдарын жазган. Ж. Шералиевдин, Б. Эгинчиевдин 30, Ы. Тумановдун 20 күүсүн нотага түшүргөн. «Жаштар ай», «Айнагүл», «Ыбырайдын күүлөрү» деген ат менен жыйнактары чыккан.
«Ардак Белгиси» (1958)ордени, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Ардак грамотасы менен сыйланган.
Санскрит
Санскрит - инди-европа тил уясындагы байыркы инди жазма тилдеринин бири. Б. з. ч. 1-кылымдан Түндүк Индияга тараган. Санскрит нормага салынган грамматикага, бир түргө келтирилген (унификацияланган) эрежелер системасына эгедер. Бул тилде көркөм чыгармалар, диний, философиялык ж. б. илимий адабияттар жазылган. Санскрит инди тилдерине (асыресе лексикасынын) жана санскрит, будда маданияты тараган элдердин тилинин өнүгүшүнө чоң таасир тийгизген.
Санскрит Индияда гуманитардык илимдердин, табынуу-сыйынуунун тили, тар чөйрөдө оозеки сүйлөшмө тил катары да пайдаланылат. Санскрит эпикалык, классикалык, веда санскрити, будда аргын санскрити жана жайн санскрити деп бир нече топко бөлүнөт. Жазуусу брахми системасында (кхароштхи, кушан жазуусу, гупта, нагари, деванагари ж. б.). Санскриттин өзүнө таандык фонологиялык, морфонологиялык өзгөчөлүктөрү бар. Синтаксиси тексттин мүнөзүнө жараша курулат: биринде флексиялама форма көп болсо, экинчисинде татаал сөз, аналитикалык форма басымдуу. Лексикасы бай жана стилистикалык жактан ар кыл. Европада санскрит 18-кылымдын аягынан тартып изилдене баштап, 19-кылымдын башында салыштырма тарыхый тил илиминин пайда болушунда чечүүчү мааниге ээ болгон.
Кочкор ("Манас" эпосу)
Кочкор ("Манас" эпосу) — «Манас» эпосунун кейипкери. Манастын аталаш иниси, «алты арамдын» бири. Манас өлгөндө бир туугандары менен кошо Каныкейге кордук көрсөтүшкөн. Абыке, Көбөш өлгөндөн кийин К. «Манастын өлгөнү кырк күн боло электе Каныкейдин эмчегин жара чапкансыңар. Эми баласын сүрөп өлтуруп баарыбызды өлтүрөт» — деп Манастын чоролорун көкүтөт да, Адыбай, Көлбай, Чыйбыт, К. төртөө кырк чорого кошулуп Коңурбайды көздөй качышат. Экинчи жолу качышканда кууп жеткен Семетей төртөөнү кырк чорого кошуп өлтүрүп, баарына күмбөз салдырат. Ошол жер ошондон Кочкор аталган деп айтылат эпосто (Саякбай Каралаев, 2. 249; «Семетей», 1. 276, 310, 319, 330, 336, 339).
Табып
Табып (арабча табиб — дарыгер) — "Манас" эпосунда эпикалык душман тарабынан ууланган башкы баатырды жана кыйнап, кордоп жазаланган оң каарманды элдик медицинанын ыкмалары менен дарылоочу дарыгер. "Манас" эпосунда Т-тар колдонгон элдик медицинанын көп түрдүү ыкмалары жөнүндө айтылат, анын ичинде өсүмдүктөрдөн даярдалган дарылар, минералдар, эпикалык дарылар, айбанаттардын этинен, ички органдарынан жасалган жана башка дары-дармектер; элдик хирургиялык аспаптар (аштар, тинтүүр), ар кандай хирургиялык ыкмалар кеңири пайдаланылгандыгы баяндалат. Баатырды жакын тууганы, кээде жолдошу, аялы жана башкалар кастык кылып уулантышы жана андан укмуштуу түрдө аман калуу (кээде өлүп кайра тирилүү) жөө жомоктордо, эпостордо кеңири белгилүү сюжет. Мындай салттык сюжет "Манас" эпосунда Көзкамандар окуясына байланыштырылып берилген. Көзкамандар окуясына окшош окуя "Мажму ат-таварихте" да бар.
Түпкү аталары Манас менен уруулаш чыккынчы Тубай Манасты ууландырып, эс-учун билбей жатканда ага уунун күчүн тарата турган дары беришет. Ал дарыны дарыгер Сайид Жалалад-Дин Манастын оозуна күнүнө бир тамчыдан куюп отуруп, он күн дегенде Манас көзүн ачат (Кол жазмалар фондусу, 5114-инв., 65-б.). Саякбай Каралаевдин варианты вариантында Көзкамандардан ууланган Манасты Бек-Жайлоодогу үңкүргө алып барып, Каныкей дарылап айыктырат. Эпикалык ички чыккынчы душмандар тарабынан ууландырылган Манасты Т-тын айыктырышы (Сейид Жалал ад-Дин, Каныкей жана башкалар) — эпостогу көөнө сюжеттердин бири.
"Сейтек" эпосунда Манастын досу — Момунжан дарыгер Кыяс далысынын кечирин кестирип жазаланган Күлчорону дарылап айыктырат. Күчүнө-күч, кайратына кайрат кошуп., мурдагы абалына келтирет. Ошондой эле "Манаста" өсүмдүктөрдөн, жаныбарлардын түрдүү органдарынан даярдалган дары-дармектер, аларды колдонуу жөнүндөгү, элдик хирургиялык аспаптар, аларды Т-тар кандайча пайдаланышкандыктары туурасындагы маалыматтар да орун алган. Мисалы, эпосто согушта жарадар болгон жоокердин жарасын тилип тазалаганда аштар аттуу аспаптын колдонулгандыгы ("Токтогон окту аштарлап, Тилип жаткан дагы бар"), денеде калган мылтыктын, жаанын огунун, башка темир куралдардын денеде токтоп калган сыныгын табуу жана ордунан козгоп, копшутуп чыгаруу үчүн тинтүүрдүн колдонулгандыгы ("Тинтүүр менен тинткилеп, ойногон окту табышты" да баяндалат, к. Элдик медицина.
Органикалык айнектер
Органикалык айнектер — органикалык полимерден алынган оптикалык ту-нук, катуу материалдын техникалык аты. О. а. метилметакрилатты полимерлөөдөн алынат. Реакция ар түрдүү инициатордун катышуусунда жылмаланган силикат айнектен жасалган формаларда жүргүзүлөт. Полиметилметакрилат айнеги түссүз же боёлгон түрдө, тунук же тунук эмес, пластификацияланган же пластификацияланбаган жука, блок жана башка түрүндө чыгарылат. О. а. метилметакрилат, ацетон, дихлорэтан, бензол, уксус к-тасы жана башка органикалык  эриткичтерде жакшы эрийт. Алар сууга щелочторго, органикалык эмес к-талар суудагы эритмесинде жана абага туруктуу, бензин жана башка майларда инертүү. Концентрацияланган күкүрт, азот, хром жана суюлтулган суутек фториди к-таларында касиетин өзгөртөт. О. а. кадимки эле металлды иштетүүчү тетиктер менен оңой иштетилет, оңой жылмаланат, желимденүүгө жөндөмдүү. Азыркы мезгилде бекемдиги өтө жогору болгон О. а. алуунун ыкмасы табылган. О. а. курулушта, авиация, автомобиль, кеме куруу өнөр жайында айыл чарбада, медицинада жана башка колдонулат. Полиметилметакрилат эмульсиясы женил өнөр жайында жытсыз, жарыкка туруктуу, көпкө чыдаган лактарды алууда да колдонулат.
Куйла
Куйла (Сухая) — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Яя дарыясынын сол жээгинен 55 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Зырянское айылындагы суу өлчөгөн посттун куйган жерине чейин. Дарыянын айрыгы — Томнан Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Күлтегин
Күлтегин (684-731-жж.) — Экинчи Түрк кагандыгынын аскер башчысы.
Эстелиги
8-кылымга таандык орхон түрктөрүнүн руна сымал жазма эстелиги. Эстелик 1888-жылы Н.Я.Ядринцев тарабынан Орхон суусунун жээгиндеги (Улан-Батордон 60 км түндүгүрөөктө) Кошо-Цайдам деген жерден табылган.
1891-жылы В. В. Радлов тарабынан эстеликтин окулушу такталган. Күмбөздүн негизги бөлүгү төрт бурч, көлөмү 10,25х10,25 м. Күмбөздү айланта казылган 80х40 м чыгыштан батышты карай узунунан кеткен терең аң бар. Күлтегиндин сөөгү өрттөлүп, табытка күлү гана коюлган. Күмбөздүн кире беришиндеги эшиктин эки жагында мрамордон жасалып, бет маңдай орнотулган эки кочкордун статуясы бар. Таш төшөлгөн жол күмбөздүн ичине алып келет, жаандын суусу керамикадан жасалган атайын түтүкчө менен сыртка агып турат.
Күмбөздүн ичинде мрамордон чегилген чоң таш баканын (таш бака – узак жана түбөлүк жашоонун символу) статуясы бар. Эзэлки убакта Күлтегин менен анын аялынын да айкели болгон, учурда Күлтегиндин мрамордон чегилген айкелинин башы гана сакталып калган. Белгисиз айкелчи Күлтегиндин элесин өтө устаттык менен реалдуу берген.
Мурду өтө кырдач эмес, көзү бүтүгүйүрөөк, албеттүү, жаак сөөгү беделдүү, түспөлү моңгол тибиндеги адамды элестетет. Башында таажысы бар. Балким белгисиз айкелчи Күлтегинди өз көзү менен көргөн болуш керек деген ой пикирлер айтылып жүрөт. Күмбөздүн сыртындагы таш мамыга (стела) Күлтегиндин жоокердик тагдыры даңазаланган тарыхый баян жазылган. Күмбөз турган жерден Цайдам көлүн көздөй үч чакырымча кыркасынан тигилген балбал таштар орнотулган.
Учурда алардын 160тайы сакталган. Таштын беттерине руникалык жазуулар чегилген. Күлтегин Экинчи Чыгыш Түрк кагандыгынын белгилүү аскер башчыларынан болгон. Анын атасы – Элтерис каган (682–691), энеси Элбилге катун эле.
Бир тууганы Билге каган (716–734) такка олтурган маалда Күлтегин жана анын кеңешчиси Тоңйокук кол башчы он ок элине (Түргөш кагандыгына), кытайларга (Тан династиясы) жана кыргыздарга каршы согушкан. Эстеликте Күлтегин 26 жашында Көгмөндөгү жыш токойду аралап өтүп, түнкү уйкудагы кыргыздарды байкатпай баскандыгы айтылат.
Кыргыздар менен бир нече ирет согуштук кагылышуулар болгону, беттешүүлөрдүн биринде кыргыз каганы курман болгондугу жазылган. Күлтегин кой жылынын 17-күнү 47 жашында (731-жыл) көзү өткөндүгү баяндалган. Күлтегинди жоктоп, аза күтүүгө он ок элинен, түргөштөрдөн, кыргыз каганынын жөнөткөн өкүлдөрү жана башкалар келгендиги жөнүндө маалыматтар бар.
Виктор Васнецов
Васнецов Виктор Михайлович [3(15).5.1848, Вятск губерниясы Лопьял кыш. 23.7.1926, Москва] орус живописчиси. И. Н. Ерамскойдон (1867-68), Петербург көркөм сүрөт академиясынан (1868-75) таалим алган. 1893-жылы академиянын анык мүчөлүгүнө шайланган. 1878-жылдан Москвада жашаган. Русь көркөм өнөрүн кайра жаратуу коомун уюшгуруучулардын (1915) бири. Алгачкы чыгармаларында («Тилемчилик», 1876; «Согуштук телеграмма», 1878, Третьяков гал.) өз доорунун типтүү көрүнүштөрүн чагылдырган. 1880-жылдары орус тарыхына, элдик былиналар менен жомокторго арналган чыгармалар жараткан. «Алёнушка» (1881), «Карышкыр минген ханзаада Иван» (1889), «Баатырлар» (1881-98), «Падыша Иван Васильевич Грозный» (1897) жана башка эпикалык мүнөздөгү чыгармаларында эл эңсеген идеалдар менен ыйык патриоттук сезимдерди поэтикалык формада берген. Васнецов Москвада тарых музейи үчүн «Таш доору» (1883-85) аттуу монументтүү панно жасаган. Элдик жомок темасында иштөөнү улантып, «Добрыня Никитичтин жети баштуу Ажыдаар Горыныч менен кармашы» (1918), «Өлбөс Кащей» (1917-26) деген чыгармаларды жараткан. Васнецов портретчи катары да белгилүү.
Чоңдөбө көрүстөнү
Чоңдөбө көрүстөнү – 1–9-кылымга таандык археологиялык эстелик. Соңкөлдүн чыгыш тарабындагы жайыкта жайгашкан. Көрүстөндөрдү бойлой түштүктөн түндүктү карай 2 км аралыкка созулган чоң дөбөлөр жайгашкандыктан аймактын аты Чоңдөбө аталып калган. Жергиликтүү эл аны Желедөбө деп да аташат. Чоң дөбөлөрдүн бийиктиги 4–7 м, туурасы 45 мге жакын. Чоң көрүстөндөрдүн бийиктиги 20–30 см, диаметри 5–8 м келген таш, топурак аралашмасынан үйүлгөн майда көрүстөндөр жана маркумду эскерүү аземине байланышкан, диний ырымдарга арналган таштан курулган эстеликтер курчап турат. Түндүк-батыш тарабында кырынан тизилген төрт бурчтуу таш коргондор жайланышып, орто жана чет жакаларына кишинин келбети түшүрүлгөн таш балбалдар орун алган. 1–5-кылымга таандык катакомба тибиндеги көрүстөндөр жана 6–9-кылымга тиешелүү ээр токумдуу ат менен коюлган маркумдун жайы ачылган. Ийиктин башы, шурулар, жаа жебелери, канжар, жыгач табак, курмандык чалуу аземине байланышкан сүйрү формадагы жыгачтан жасалган стол табылган. Чоңдөбө көрүстөнү А. К. Кибиров, Я. А. Шер, Кыргыз тарыхчылар жамааты жана түрк тарых куруму тарабынан изилденген.
Прессат
Прессат — Германиянын Бавария Жериндеги шаар. Вальднабдагы Нойштадт районуна карайт. Жогорку Пфальц административдик округуна тиешелүү. Калкы – 4394 (2013-ж.). Аянты – 66.31 км2.
Тагарма
Тагарманын калаадан
Шоодураган капырай
Карматып алдым камоодон (Сагымбай Орозбаков, 2. 36), — деп айтылат. Памирдин күн чыгышындагы реалдуу жердин аты менен байланыштуу.
Фестивалдар
Фестивалдар (лат. festivus -көңүлдүү, майрамдык) - бир тематика менен бириккен майрамдык, салтаңаттуу мүнөздө өтүүчү концерттер,театр оюндары цикли. Адатта Фестивалдар филармониялар, музыкалык коомдор, фирмалар же жеке кишилер тарабынан маданияттын, эс алуунун ири борборлорунда өткөрүлөт. Алгач Фестивалдар 18-кылымда Англияда пайда болгон. 18-19-кылымдарда бүткүл Европага тараган. 20-кылымда эл аралык Фестивалдар өткөрүлө баштаган.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Ортофосфор кислотасы
Ортофосфор кислотасы, Н3PO4 – өң-түссүз кристаллдар, эрүү температурасы – 42о. Сууда жакшы эрийт. О. к. уулуу эмес. Алынышы: фосфор ангидриди темп-рага жараша ар түрдүү сандагы сууну кошуп алып, мета-, пиро- жана О. к. пайда кылат: P2O5 + H2O = 2HPO3 (метафосфор к-та) P2O5 + 2H2O = H4P2O7 (пирофосфор к-та) P2O5 + 3H2O = 2H3PO4 (ортофосфор к-та). Техникада колдонуу максатында О к. төмөнкү реакция менен алынат:
Ca 3( PO4)2 + 3H2SO4 = 3CaSO4¯ + 2H3PO4 Метафосфор к-тасы – муздак сууга фосфор ангидридин эритүүдөн алынат, өтө уулуу зат.
P2O5 + H2O = 2 HPO3
Н3PO4 жер семирткичтер өндүрүүдө, тамак-аш, жеңил өнөр жайында, медицинада, ал эми туздары-фосфаттары фосфор жер семирткичи катары жана айнек, эмаль өндүрүүдө колдонулат.
Арман
Арман — кыргыз оозеки адабиятында кеңири тараган лириканын бир түрү. Анда укуксуздуктун, эрксиздиктин, теңсиздиктин натыйжасында келип чыккан каармандын күйүтү, муң-зары, капалыгы, нааразылыгы, каршылык көрсөтүүсү билдирилет. Кыргыздарда, айрыкча кедей-кембагалдар, адам катары саноого арзыбай келген кыз-келиндер узун сабак арман ырларын жаратышкан.
Кыз да болсом бир үйдүн, Эркеси элем ой-дай.
Эркеликке койбоду, Малга сатты, ой-дай
сыяктуу тагдырдын бейкүнөө кордугуна дуушар болгон кыз-келиндер тарабынан «Кыз Кенжекенин арманы», «Чалга берген кыздын арманы», «Насыяга кеткен кыздын армандары» жаралган. Арман жанрын өркүндөтүудө элдик ырчылардын ролу чоң болгондугу Тоголок Молдонун чыгармачылык өмүрүнөн жакшы белгилүү. Элдик акындарда арман мүнөзүндөгү ырлар арбын кездешет. Токтогул, Барпыларда арман жанр катары кадыресе жашоосун уланткан.
Түндүк карасай мөңгүсү
Түндүк карасай мөңгүсү Акшый мөңгү акшырак тоо тоомунун түштүк батыш капталында, Чоң Нарын суусунун сол курамы Карасайдын төрүнөн орун алган. Уз. 12,2 км, жалпы аянты 49,2 км2, а. и. абляция облусунун аянты 11,5 км2. Башы деңиз деңг. 4950 м, этеги 3800 м бийиктикте жатат. Карачегинин бийикт. 4150 м. Фирн облусу Акшыйрак тоо тоомунун эки айрыгынын аралыгындагы төрлөрдө жайгашкан. Алар биригип зор татаал мөңгүнү түзөт. Азыр тынымсыз тартылууда. Мөңгүдөн Карасай суусу башталат.
Кочкор (топоним)
Кочкор (топоним) — топоним. "Манас" эпосунда кыргыз урууларынын жери катары көп эскерилет. Кыргыздар Ала-Тоону калмак кандыктарынан бошоткондо, Кайыпкан, Үрбү баштаган кол Арсы калдайды К-до талкалайт. Манас Көкөтөйдүн ашына баратканда К. жолун басып өтөт; Семетей кырк чорону К. өрөөнүндө кырып, аларга күмбөз тургузат. Географиялык реалияда азыркы Нарын облусунун, түндүгүндөгү ири өрөөн.
Державин Гаврила Романович
Державин Гаврила Романович - (3(14). 7. 1743, азыркы Татарстан, Карамачи же Сокуры кыштагы – 8(20). 7. 1816, азыркы Новгород облусу, Званка кыштагы) – орус акыны, орус классицизминин өкүлү. Казан гимназиясында окуган (1759–62). Алгачкы ыры 1773-ж. жарык көргөн. Алгач М. В. Ломоносовдун салтында жазса, кийинки «Князь Мещерскийдин өлүмүнө ода» (1779), «Фелица» (1784), «Шаркыратма» (1798) жана башка чыгармаларында өзүнүн жеке поэтикалык стилин тапкан. «Бийлөөчүлөргө жана өкүмдарларга», «Төрө» сыяктуу чыгармаларында бузукуларды айыптаган. Философиялык лирикасынын негизги мотиви – өлүм жана өмүр жөнүндөгү ой толгоолор (Мисалы, «Князь Мещерскийдин өлүмүнө ода»). «Кудай» аттуу одасында адам баласын улуу да, арзыбаган макулук да катары мүнөздөгөн.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жоюулуучу масса
Жоюулуучу масса – карызкордун күрөө буюму болуп эсептелген активдерди, жүгүртүүдөн алып салынган жеке ишкердин активдерин эске албаган активдери, ага мыйзамдарга ылайык өндүрүп алуу колдонулбайт.
Ашуг
Ашуг (ар.— сүйүү) — Кавказда жашоочу айрым калктарда элдик ырчылар ашуг деп аталган. Мисалы, Дагестан ашугу С. Стальский.
Бажы карамы
Бажы карамы – бажы органдары тарабынан жүргүзүлгөн КР мамлекеттик чек-араны кесип өткөн жол аркылуу жөнөп бараткан жүк менен унаа каражаттарын иш жүзүндө текшерүү.
Санжеев Гарма Данцаранович
Санжеев Гарма Данцаранович (1902-1988) - тилчи, Чыгыш изилдөөчү. филология илимдеринин доктору (1948), профессор (1935). Ал эмгектеринде монгол тилдеринин грамматикасы, диалектилери, монгол тилдеринин салыштырма грамматикасы, түрк тилдеринен кабыл алынган сөздөр жана алтай тилдеринин айрым маселелери изилденет. Санжеев фольклористикага байланыштуу илимий эмгектер да жазган. МЭР ИАнын чет элдик профессору (1963). Кёрьёшчома атындагы коомдун (Венгрия) ардактуу мүчөсү (1970-жылдан). Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган.
Фермата
Фермата (итал. fermata - токтолуу) - музыкалык чыгарманын аткарылышыл дамдыгынын токтолушу. Адатта алылдамдык өлчөмүнө кирбеген бирдикте добуштардын же тыныгуулардын созулушу менен мүнөздөлөт. Фестивалдар нотанын, тыныгуунун же тактылык бирдиктин үстүнө коюлуучу атайын«тамга» менен белгиленет.
Плоских Владимир Михайлович
ПЛОСКИХ Владимир Михайлович (1937-ж.т., Казакстан, Акмоло, азыркы Астана ш.) – тарых илиминин доктору (1979), проф., Кыргыз Республинын УИАнын академиги (1997), илим жана техника тармагы боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1996).
Билими
КМУнун тарых факультетин бүтүргөн.
Ишмердүүлүгү
Кыргызстан ИАда ил. кызматкер, Тарых институтунда директордун орун басары, Президиумдун окумуштуу катчысы, Кыргыз-Россия (Славян) университетинде кафедра башчысы, 2003-жылдан Кыргыз Республикасынын УИАнын вице-президенти. Анын эмгектери негизинен Кыргызстандын Улуу Октябрь Социалисттик Революциясына чейинки тарыхын изилдөөгө арналган.
Эмгектери
150дөн ашык илимий эмгектердин, а.и. 15 монографиянын автору.
Сыйлыгы
3-даражадагы «Манас» ордени менен сыйланган. Е.Д.Поливанов атнындагы «Мустафа Кемал (Ататүрк)» фондусунун «Тоо адамдары» сыйлыгынын лауреаты.
Сэнтервилл (Огайо)
Сэнтервилл (Огайо) (Centerville) — Огайо штатынын Montgomery округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 23999 киши. Болжолдуу аянты - 26.5 км². FIPS коду — 39-13190.
Бор-Дөбө мөңгүсү
Бор-Дөбө мөңгүсу Чоң Алай кырка тоосундагы Корумду чокусунун батыш тарабында. Узундугу 4,1 км, аянты 3,66 км2, абляция облусунун аянты 1,3 км2, көлөмү 0,2 км3. Кызыл-Суунун куймасы – Кызыларт- тын алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4900 м, этеги 3900 м бийик- тикте жайгашкан. Кар чегинин бийикт. 4300 м. Фирн облусу Корумду чокусунан батышты карай ажыраган айрыктын түндүк капталында жатат. Б. м. – чегинип жаткан мөңгүлөрдөн. Андан Кызыларт суусунун оң курамы Бордөбө суусу башталат.
Кочку
Кочку — «Манас» эпосунун кейипкери. Эпос боюнча Жакыптын айлына канатташ жашаган алтайлык калмактардын айыл башчысы, эң алгач жоо менен беттешип Манас жекеде өлтүргөн баатыр. Саякбай Каралаевдин вариантында баатыр Манас он эки жашка чыкканда К. Эсенкандан келген кат боюнча жети жүз киши менен жер коруп келип, Эсенкан издетип жүргөн Манас сенин балаң экен, бергин деп Жакыпты камап, жылкысын тийип алып айдап жөнөйт. Намыстанган жаш Манас келген колду кырып, алардын аттарын элге бөлүп берет. К-нун образы аркылуу Манас эрезеге жетип, ат жалын тартып минип колуна курал алып, эл коргогонго алы жеткенче чабылып-чачылып душмандардын арасында калган кыргыздарды ар ким басмырлаганы берилген.
Согдулуктар
Колдонулган адабият
“Кыргыз тарыхы” Бишкек  2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик тил Педагогикалык университети”
2013 Түрквизион ыр сынагы
'' 2013 Түрквизион ыр сынагы (Türkvizyon Türk Dünyası Şarkı Yarışması 2013) — бул Түрккөрүнүү ыр сынагынын биринчи сынагы. АлvТүркиянын Эскишаар шаарында өттү.
2003
2003 (эки миң үчүнчү) жыл — толук эмес жыл, Григорий календары боюнча шаршемби күнү башталат. Бул биздин замандын 2003, 3-миңжылдыктын 3, XXI кылымдын 3-жылы.
Балдар ырлары
Балдар ырлары — элдик оозеки чыгармачылыктагы балдарга арналып, балдар үчүн ырдалуучу чыгармалар. Мындай ырлар күлкүлүү, тарбиялык мааниси күчтүү, түшүнүүгө жеңил болгон да, көбүнчө балдар арасында кеңири таралган. «Үркөр-үркөр топ жылдыз», «Курбака», «Желе тарт», «Торпогум» ж. б. ырлар балдар ырларына кирет. Балдар ырлары бешик ырлары (к.), оюн ырлары (к.), айтыш ырлары (к.) түрүндө көбүрөөк болгон.
Миcалы
Каркыра-турна, желе тарт,
Желе тартсаң, узун тарт!
Жездекеме салам айт
Жете албасаң кайра тарт! (Элдик ырдан)
Тагиржанов, Абдурахман Тагирович
Тагиржанов, Абдурахман Тагирович (1907—83)— белгилүү филолог, профессор. (1926). Ташкендеги рабфакты, 1941-ж. филология факультетин бүтүргөн. 1943 — 45-ж. СССР Илимдер академиясынын Чыгыш тануу институтунун Ташкендеги бөлүмүндө аспирантурада окуган. 1945 — 46-ж. тажик мамлекеттик университетинде окутуучу. 1946жылдан Ленинград мамлекеттик университетинин Чыгыштаануу факультетинде окутуучу. 5 китептин жана 50дөн ашуун эмгектердин автору. "Мажму ат-таварих" ("Тарыхтардын жыйнагы") аттуу тажик тилинде жазылган кол жазма түрүндөгү чыгарманын Ленинград мамлекеттик университетинин Чыгыштаануу факультетинин кол жазма фондусунда сакталып турган нускасын 963-инв.) таап, изилдеп, анын фото көчүрмөсүн өзүнчө китеп кылып чыгарган жана ага кириш сөз жазган. Кол жазмада башка тарыхый окуя, санжыра, уламыш менен катар "Манас" эпосунан айрым эпизоддор камтылган. Т. бул чыгармага мүнөздөмө берген. "Манаска" тиешелүү бөлүмдөрдү да изилдей кеткен. Анын ою боюнча аталган кол жазма негизинен кыргыздын эпикалык чыгармаларынын таасиринде жазылган, к. "Мажму ат-таварих".
Мамарасулов Сабиткул
Мамарасулов Сабиткул (1911, Сузак району, Сузак кыштагы - 1975, ошол эле жерде) - колхоз өндүрүшүн уюштуруучу, Социялистик Эмгектин Баатыры (1948). 1940-жылдан КПСС мүчөсү. Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Эмгек жолун 1930-жылы Сузак районундагы Ленин атындагы колхоздо иштөөдөн баштаган. 1937-жылдан пахта өстүрүү бригаданын звено башчысы. 1946-жылы ал жетектеген звено 5 га аянттын ар гектарынан 64 цден, 1947-жылы 4,76 га аянттын ар гектарынан 90,2 цден пахта жыйнап алган. 1948-59-жылдары Ленин атындагы колхоздун  председатели.
Бажы көзөмөлү
Бажы көзөмөлү – бажы органдарынын жүктөрдүн, унаа каражаттарынын, валютанын, валюта баалуулуктарынын ташып кирүү, ташып чыгуу же транзит тартибин жөнгө салуучу белгиленген мыйзам менен эрежелерди жеке жана юридикалык жактардын сактоосуна багытталган зарыл иш-аракеттерди жасоосу. Бажы көзөмөлү бажы максатына зарыл болгон документтер менен маалыматтарды текшерүү жолу аркылуу КР бажы органдарынын кызмат адамдары тарабынан жүргүзүлөт. Бажы көзөмөлүн жүргүзүүдө адамдын, жаныбарлардын өмүрү менен ден-соолугу, өсүмдүктөр үчүн коопсуз, адамдарга, унаа каражаттарына, товарларга зыян келтирбеген техникалык каражаттар колдонулушу мүмкүн.
Миннеаполис метросу
Миннеаполис метросу – Миннеаполис шаарынын метросу. Метросу 26-июнь 2004-жылы ачылат.
Аш, аза күтүү
Аш – аза күтүү салтында маркумду эскерүү жөрөлгөсү. Аш түрк-моңгол элдеринде байыртадан келе жаткан салт. Аш кыргыз элинин салттуу турмушунда татаал, идеологиялык көз караштарга бай, уруулук-жамааттык мамилелерди даана көрсөтө ала турган туюнтма.
Маркумдун арбагына арнап аш берүү, өлүк коюу жана арбакты эскерүү салттарынын бир бутагы. Элдин анимисттик маанайдагы түшүнүктөрү боюнча адам өлгөндөн кийин анын денесинен жаны бөлүнүп, арбакка айланып, жашоосун улантат. Ишеним боюнча өлгөн адамдын арбагы өзүнүн журтуна кайтып, өз бала-чакасын, туугандарын, досторун колдоп, кадимкидей тамаксырайт.
Арбакка багыштап жыт чыгарбаса, тамак бербесе анда маркумдун арбагы нааразы болуп калышы ыктымал. Мына ошондуктан, арбакка багыштап, аны эскерүү иретинде мал союп, элге тамак беришкен. Аштын төмөндөгүдөй түрлөрү бар: кара аш, кырк аш, аш же чоң аш (кээде жылдыгы деп аталат).
Алардын өткөрүүлүчү мезгили, катышкан элдин саны, жасалуучу жөрөлгөлөрү бири-биринен айрымаланат. Кара аш сөөктү койгон күнү берилген. Кырк аш (кээде жөн эле кыркы) адам өлгөндөн кырк күн өткөндөн кийин берилген. Чоң аштын мөөнөтү келгенде маркумдун жакындары чогулуп, кеңеш курушат.
Уруулук мамилелердин салты боюнча аш өткөрүү ошол өлгөн адамдын жакын туугандарынын иши гана эмес, ал бүт уруунун, ал эми маркум тирүү кезинде элге эмгеги сиңген адам болсо, анда жалпы элдин милдетине айланат.
Кеңеште ашка кимди чакыруу, келген адамдарды кандай жайгаштыруу, унааларына атты ким даярдайт, ашты ким башкарышы керек деген маселелер чечилет. Чоң аштын жүрүшүндө жамбы атуу, балбан күрөш, эр сайыш, ат чабыш жана башка өткөрүлгөн. Элдик салт боюнча аш бүткөндөн кийин өлгөн адамдын тулу боз үйдөн бейитине алып барып ташталат.
Жесирдин кара кийими чечилип отко жагылат, ага жакын туугандары алып келген кийим жабылат. Кыздарынын башындагы кара жоолук чечилип, ак жоолук салынат. Балдарынын бел курчоолору жаңырат. Ушундан баштап аза күтүү токтойт.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Бишкек, 2003 « Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик Педагогикалык Университети»
Деркенбаев Советбек Мусаевич
Деркенбаев Советбек Мусаевич - (25.4.1953-ж. туулган, Нарын облусу, Кочкор району , Кочкор айылы) – айыл чарба илимдеринин доктору (2007), профессор (2007). КАЧИни (1976), 1981-ж. Кыргыз мал чарба ИИИнин аспирантурасын бүтүргөн. Кыргыз мал чарба ИИИде ил. кызматкер, улук илимий кызматкер, кийин жетектөөчү илимий кызматкер болуп иштеген. 1989-жылдан К. И. Скрябин атындагы КАЧИде ассистент, 1991-жылдан улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы (2008). КРдин айыл чарбасынын отличниги. Илимий эмгектери уй өстүрүүнүн селекциялык жана гендик мүмкүнчүлүктөрүнө арналып, 62 илимий эмгеги, анын ичинде 2 монографиясы, 6 окуу куралы жарык көргөн.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Виктор Виноградов
Виноградов, Виктор Сергеевич (1889-ж. Калуга губерниясы, Истик айылы - 1992-ж. Мөскөө ) - музыка изилдөөчү, музыка таануучу. Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмери (1957). 1938-ж. тартып кыргыздын элдик, профессионал мызыкасынын тарыхына жана манасчылардын, көрүнүктүү элдик обончулардын, комузчулардын чыгармачылыктарына байланыштуу бир катар эмгектерди жарыкка чыгарган. Манасчылардын айтуучулук өнөрүнө изилдөө жүргүзгөн, талдаган. «Манастан» 19 үзүндү жазып алган. «Советтик Кыргызстан музыкасы», «Токтогул Сатылганов жана кыргыз акындары», «Кыргыз эл музыкасы» ж.б. чыгармаларды жараткан.
Кыргыз музыкасынын башаты, тарыхы, башка элдердин музыкасы менен этногенетикалык байланыштарына да назар салган.
Эмгектери
1929-жылы Москва конссерваториясын бүтүргөндөн кийин музыка таануу илиммне белсемдүү киришет. Айрыкча аны чыгыш элдеринин музыкасын изилдөө, жыйноо музыкасынын өсүш жолуна, айрым музыканттардын чыгармаларына арналган «Советтик чыгыштын музыкасы» (1968), Канаттуу ырлар» (1968},. «Узеир Гаджибеков жана азербайжан музыкасы» деген эмгектерин жазган.1938-жылы В. Виноградов чыгармачылык командировка боюнча Кыргызстанга келип, элдик жана жаңыдан өнүгүп келе жаткан профессионалдык музыканын түрлөрү, жанрлары, аткаруучулары, композиторлору менен кеңири таанышып, кыргыз музыкасы жөнүндө жаза баштаган. Элибиздин "улуу, элдик ырларын жана классикалык күүлөрүн ыргактуулугу, «Манас» эпосунун обондуулугу, улуу музыканттардын аткаруучулугу музыка изилдөөчү учүн түгөнгүс кенч болгон.Булардын негизинде жазылган «Советтик Кыргызстандын музыкасы», «Токтогул Сатылганов жана кыргыз акындары», «Кыргыз ССРинин музыкалык маданияты», «Кыргыз элинин речитативи»,"Кыргыздын жүз обону жана күүсү», «Кыргыздын элдик музыкасы», «Атай Огомбаев» деген китептери музыкалык искусствонун алтын фондусунан орун алган. 1939-жылы Москвадан басылып чыккан «Музыка Советской Киргизии» деген көлөмдүү эмгегинде комуз, чоор, кыл кыяк, комуз, керней, сурнай өңдүү элдик аспаптардын бири-биринен болгон өзгөчөлүктөрүн музыкалык негизде тандап, аларды нотага түшүргөн.
Сыйлыктары жана наамдары
Ал улуу музыкант М.Күрөңкеевдин өмүрү, чыгармачылыгы жөнүндө жазылган «Мураталы Күрөңкеев" аттуу китеби үчүн 1967-жылы Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын ээси болгон.Кыргыз өкмөтү В.С. Виноградовдун эмгегин жогору баалап, 1957-жылы «Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген ишмери» деген ардактуу наам берген. «Эмгек Кызыл Туу» ордени жана медалдар менен "сыйланган.
Котормолору
Таланттуу музыковед кыргыз музыкасын дүйнө элдерине таанытууда көп иштерди иштеди.«Румынияда, Иранда, Чехословакияда өткөн эл аралык конгресстерде кыргыздын элдик музыкалык аспаптары: комуз,кыяк, чоор, темир комуздар жөнүндө докладдарды жасаган.Лондондон чыгуучу -бюлле тендерде басылган  бир топ эмгектери немец, араб, француз, англис, болгар жана башка тилдерге которулган.
Фарандола
Фарандола (провансаль. faran-dole) - Провансаль эл бийи. Ылдам мүнөздө, так басымдуу ыргакта аткарылат. Акыркы тактыларда триолдук кыймыл өкүм сүрөт. Көрсөтүлгөн эки өлчөм кезектешиши мүмкүн. Фарандол адатта чиркөө майрамдарында аткарылган.