cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алмалык шаары
Алмалык шаары – Жети-Суу аймагындагы орто кылымга таандык шаар. Иле суусунун боюнда, азыркы Кытай Эл Республикасынын Синь-Цзян Уйгур автономпялуу облусунун аймагынан орун алган. Биринчи жолу 13-кылымдын башталышында эскерилет. Ал мезгилде Алмалыкты каңгылар уруусунан чыккан каракчы Озар ээлеп алган. Ал Чыңгыз хан менен найман канзаадасы Күчлүккө каршы союз түзгөн. Күчлүк Озарды аң уулап жүргөн жеринен кармап алып, шаарды камоого алган, бирок моңгол аскерлери жакындап келгендиктен чегинип, туткунун өлтүрүүгө буйрук берген. Чыңгыз хан Алмалыкты Озардын уулу Сукпак тегинге берген. Чагатайдын буйругу менен асканы бузуп, 48 жыгач көпүрө салышкан, ал көпүрөлөр эки араба жанаша өткүдөй кенен болгон. Шаар Иле суусунун түндүк тарабынан орун алып, капчыгайдын оозунан Алмалыкка чейин бир күндүк жол болгон.
Моңголдордун үстөмдүгү мезгилинде Иле өрөөнү аркылуу Батыш Азиядан Чыгыш Азияга эң маанилүү соода жолу өтүп, Алмалыктын жогорулашына түрткү болгон. Чагатай улусунун ханы Кебектин учурунда (1318-26) улустун борбору Алмалыктан Мавераннахрга көчүрүлгөн. 1335жылдан кийин Алмалык кайрадан Чагатай улусунун борборуна айланган, ошондой эле чагатайлар ээлеген аймактагы хандар жашаган негизги шаарлардын бири болгон. 1338-39-ж. Алмалыкта Европадан келген католик миссионерлеринин жана жергиликтүү будда жрецтеринин ишмердиги күч алып, католиктердин чиркөөсү курула баштаган. 1340-ж. христиандарды куугунтуктоодон улам Алмалыктагы алардын ишмердиги токтогон. 14-кылымдын 2-жарымынан А. Моголстан мамлекетинин борбору болгон. Моголстандын 1-ханы Тоглук Темирдин (1348-63) сөөгү Алмалык шаарынын жанына коюлуп, күмбөз тургузулган. Эмир Темирдин Моголстанга жасаган жортуулдарынан кийин (1357, 1383, 1390) Алмалык шаары кыйраган. 1950-ж. кытай археологу Хуан Вэнби жана соңку жылдарда Синьцзян тарых музейинин археологиялык экспедициясы тарабынан изилдөө иштери жүргүзүлүп, чопо жана фарфор идиштери, орто кылымдарда өзгөчө баалуу Кытайдын селадон фарфор идиштери, Чагатай улусунун алтын, күмүш теңгелери, металлдан жасалган турмуш-тиричилик буюмдары, эмгек куралдары, түрк тилиндеги несториан эстеликтери ж.б. табылган.
Уяндык (Илишев району, Башкыртстан)
Уяндык — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Жаңы медведев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 161 киши. Почта индекси — 452274, ОКАТО коду — 80230856008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Зиримзи (Татышлин району, Башкыртстан)
Зиримзи — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Аксайыт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 178 киши. Почта индекси — 452832, ОКАТО коду — 80250810004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Чоң маңдай
Чоң маңдай (лат. Mugil cephalus, L. 1758) — кефаль балыктарынын бир түрү.
Жалпы элдик тил
Жалпы элдик тил – бир тилде сүйлөгөн элдин өкүлдөрүнө бирдей даражада түшүнүктүү жана мүнөздүү тилимий жалпы элдик тил – ошол элдин күндөлүк турмушунда колдонулуп, пайдаланылуу чөйрөсү жана стили жагынан чектелбеген, жалпыга тү­шүнүктүү тилдик факты. Анын негизин тектеш диалект, айтымдар түзөт. Өз ара жакын диалектилердин бирөө жалпы элдик тил абалына чейин өнүгүп, экинчиси диалект боюнча жашай берет. Айрым учурда тигил же бул уруу башка уруулар менен байланышпай, өз алдынча өнүгө берип, элге айланып, анын тили ошол элдин жалпы элдик тилин түзүп калат. Башында жалпы элдик тилде сүйлөгөн эл аймагы жагынан ар түрдүү мамлекеттин курамына кирип калып, узак убакытка өз ара байланышы үзүлүп калса, анда алардын ар биринде өз алдынча өзгөчөлүктөргө ээ болгон жалпы элдик тил пайда болот. Буга бурят, халка-моңгол тилдери мисал. Тилдин өнүгүшүнө, байышына жана жазуусунун такталышына, жалпы элдик тилдин адабий нормаларынын калыптанышына мамлекеттик түзүлүш өбөлгө түзөт. Жалпы элдик тилдин толук такталган, калыптанган, жазууга эгедер формасы – улуттук адабий тилимий
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кыл куйрук
Кыл куйрук (Anas acuta) — өрдөктөр тукумундагы куш. Эркегинин ортонку куйрук канаты ичке жана узун (аты ошондон). узундугу 70 смге жакын. Ысык-Көл, Кочкор ойдуңдары жана АтБашы, Нарын өрөөндөрүндө көп кезигет. Топтошуп жашайт. Көбүнчө көл, дарыянын кургак, таштуу жээктерин байырлайт. Бир жылда эки жолу 2—3төн жумуртка тууйт. Өсүмдүк уругу, мөмөсү, гүлү менен азыктанат. Кыл куйруктун саны аз болгондуктан, корукка алынып, Кыргызстандын Кызыл китебине катталган.
Эпитафия
Эпитафия – (грек. epitaphios – мүрзө жазуусу) – бейитке коюлган эстелик-таштардын бетине көп учурда ыр түрүндө жазылган жазуулар. Кыргызстанда орто кылымдардан баштап түрк тилдүү калктардын, эпитафиялары тарай баштаган. Талас жергесине таандык байыркы түрк руна сымал жазмаларындагы эпитафиялар 19-кылымдан белгилүү. 1998–2002-жылы Кочкор районуна караштуу Көксай, Бөйрөкбулак, Көкбука жергелеринен байыркы түрк калктарынын 18 руна жазуулары табылып, айрымдары эпитафия экендиги аныкталган. Мүрзө таштарында адатта маркумдун аты-жөнү, уруусу, тирүү кезиндеги кызматы, турмушундагы беделдүү окуялары, жоокерчиликтеги эрдиги, маркумдун үй-бүлөсүнүн кайгысы, ай-жылдары жазылган. Түркий калктарынын эпитафиялык эстеликтери «Байыркы түрк калктарынын мүрзө поэзиясы» деп да аталат. Эпитафиянын мындай түрлөрү Енисейде, Моңголияда кеңири учурайт. Кыргызстандагы христиан-несториан эпитафияда маркумдун өлгөн жылы, аты-жөнү тууралуу маалыматтарды камтыйт (12–14-кылым). Жылдар түрктөргө мүнөздүү 12-жылдык циклге (мүчөл) жана христиандардын жыл эсебине ылайык берилген. эпитафиялык жазмалар сирия, сиро-түрк тилдеринде жазылган. Несториан эпитафиянын саны болжол менен 700 чамасында келип, көбүнчө Чүй жергесинен учурайт. Ислам дини тарагандан баштап араб графикасы, араб тилинде жазылган эпитафиялар учурай баштаган. Эң алгачкы эпитафия Буранадан табылган (1161–62-жылы таандык). Айрым эпитафиялар күмбөздөрдүн ички бетинен кездешет.
Эстеликтин катасы
Процесстин татаалдыгы таштанды үчүн жабдууларды жеткирүү жана бардык баскычтарды сапаттуу ишке ашыруу. Буга байланыштуу, жумуш башталганга чейин, эстеликти бузуу же ритуалдык эстелик орнотулган жерге керектүү шаймандарды алып келүү жөнүндө чечим кабыл алынат.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Мастит
Мастит — эмчектин сезгениши. Ал ириң пайда кылуучу микробдордун (айрыкча стафилококк) сүт бездерине киришинен (эмчектин жарылып кеткен үрпү аркылуу) пайда болот. Мастит менен көбүнчө бала эмизген (лактациялык мастит) аялдар, айрыкча биринчи төрөгөндөр ооруйт. Анткени алардын үрпүнүн териси өтө назик келип, бат жараланышы мүмкүн. Анын үстүнө жаш эне баланы туура эмес эмизүүдөн эмчек жабыркап, кесилип кетет да, эмгенде ооруп, бала эмчектеги сүттү толук эме албайт. Ошондой эле эмчекти туура эмес саап, өздүк гигиена эрежелерин сактабаганда да болушу мүмкүн. Мастит катуу кармаган жана өнөкөт (ириңдүү жана ириңсиз) болуп айырмаланат. Оорулуунун денеси ысып (39°ка чейин), өзүн начар сезип, башы ооруйт. Экинчи суткада жабыркаган эмчек катууланып, кызарып ооруйт, чыңалып чыгат. Эгерде дарылоо өз убагында башталса, бир нече күндөн кийин эле айыгат. Дарылоо маститтин түрүнө жараша жүргүзүлөт. Оору күчөй электе консервативдик жол менен дарылайт. Эмчекти таңып, сүтүн саап, ар түрдүү дарылар берилип, физиотерапия процедуралары сунуш кылынат. Өз алдынча ар кимдин кеңеши менен дарыланууга болбойт. Ириң тээп күчөп кетсе хирургиялык жол пайдаланылат. Маститти алдын алууда эмчекке массаж (укалоо) жасоонун мааниси чоң. Мындай укалоону ар бир аял өзү жасай алат. Колду самындап жылуу суу менен жууп, анан бир нече минута саат жебесинин багытында ар бир эмчекти сылап, укалайт. Үйдү жакшылап желдетип же форточканы ачып, эмчекти жылаңачтап 10 —15 мин. төшөккө чалкадан жатып, аба ваннасын алып туруу да пайдалуу. Аялдын организминдеги сезгенүү очогунан (чириген тиш, өнөкөт тонзиллит) микроб кан менен эмчекке келиши мүмкүн, ошондуктан бойго болгондо бул ооруларды дарылоо өтө маанилүү. Бала төрөлгөндөн кийин күн сайын эмчек тарткычты алмаштырып, эмчекти жакшылап жууп (самындап жылуу суу менен), атайын бөлүнгөн таза сүлгү менен сүртүү сунуш кылынат. Муну эмчектин үрпү жарылып кетпегидей этияттык менен жасоо зарыл. Баланы эмизгенге чейин жана эмизгенден кийин эмчектин үрпүн кайнаган жылуу суу менен жууп же бор кислотасынын эритмесине малынган чүпүрөк менен аарчуу керек. Бала эмчектин үрпүн толук соруп эмишине өзгөчө көңүл буруу зарыл. Бала ээмп бүткөндө эмчекте калган сүттү бүт саап таштаган оң. Эмчектин үрпү кесилсе же эмчек катууланса, өзгөчө кызарып кетсе же ооруса, дене ысыса (маститтин башталышы) токтоосуз врачка кайрылуу зарыл. Врач көргөнгө чейин баланы эмизүүнү жана эмчектеги калган сүттү саап салууну токтотуу жарабайт.
Бейтарап сот
Бейтарап сот
Бейтарап соттун билги алкагы дагы тараптардын макулдашуусуна негизделет. Бейтарап сот туруктуу иштөөчү (м.: КР Соода-өнөржай палатасынын алдындагы Эл аралык Бейтарап соту), ошондой эле белгилүү бир талашты кароо үчүн бир ирет иштей турган негизде түзүлүшү мүмкүн.
Мастопатия
Мастопатия — эмчектин оорусу. Мында эмчекте (көбүнчө экөө тең) ар кандай өлчөмдө катуу түйүндөр пайда болот. Кээ бир учурда этек кир келер алдында же келип жатканда оорушу мүмкүн. Ал өзү анча коркунучсуз, бирок түйүндөр шишикке айланып кетиши ыктымал. Ошондуктан эмчекте өзгөрүүлөр пайда болор замат аялдар консультациясына же онкологиялык диспансерге кайрылуу керек. Мастопатия көбүнчө жаш мезгилде (30 жашка чейин) демейде ички секреция бездеринин бузулушунан, көбүнчө жыныс системасынын сезгенүү ооруларына жана абортко байланыштуу болот. Ошондуктан Мастопатиянын алдын алууда жыныс системасынын ооруларын өз убагында дарылоо жана аборттон сактануу чоң мааниге ээ. Эмчектин сезгенүүсү — маститти болтурбоого аракет кылып, аны өз убагында дарылоо зарыл. Эмчектин шишик ооруларын алдын алууда баланы туура эмизүү, аны эмчектен акырындап чыгаруу керек.
Делькредере (сыйкепил
Делькредере (сыйкепил ) (ит. Del credere  – ишенимден улам) – жарандык укуктагы, өзүнчө сыйакы алуу менен, үчүнчү тараптын соода-сатык бүтүмүнүн аткарылуусуна жоопкерчиликти комиссионер өзүнө ала турган (алуучу-комитенттин алдында) комиссия келишиминин шарты. Ошентип, Д-ликти өзүнө алуучу комиссионер товар гана сатпастан, сатуучу төлөөгө жөндөмсүз болгон күндө дагы, анын төлөнүшүнө кепилдик кылат.
Сор-Яха дарыясы
Сор-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таз дарыясынын оң жээгинен 200 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 53 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Миртов, Валериан Владимирович
Миртов Валериан Владимирович (1912, Рязань облусу – 1994) – тарых илимдеринин доктору (1969), профессор (1974). Кечки жумушчу факультетин (1933), Новосибирск темир жол транспорту аскер инженерлер институтун (1939) бүтүрүп, институтка мугалим (1939–42) болуп калган. 1942-жылы февралдан партиянын Новосибирск шааркомунун транспорт бөлүмүнүн башчысы. ВКП(б) БКга караштуу Жогорку партиялык мектепти (1944) бүтүргөн. 1944-жылдан Кыргыз ССРинин тышкы иштер министрлигинде, 1948-жылдан Кыргызстан КП БКнын агитация жана пропаганда бөлүмүндө лекторлор тобунун башчысы. 1954-жылдан Кыргызстан КП БКга караштуу Партия тарыхы инстутутунда улук илимий кызматкер. 1972–77-жылы Кыргыз мамлекеттик медициналык инстутунда кафедра башчысы, 1977-жылдан Кыргызстан КПга караштуу Партия тарыхы институтунда сектор башчысы болуп иштеген. Ал – жүздөн ашык илимий эмгектин, макаланын автору. Эмгектери Кыргызстан КП тарыхына арналган.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Сары-Булак калай кени
Сары-Булак калай кени  Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районунда, Ак-Шыйрак кыштагынын батыш тарабында, Үчбайке тоосунун түндүк этегинде. 1954-ж. табылган. Кен аймагын девон мезгилинде пайда болгон акиташ теги жана аны жиреп чыккан пермдин гранит интрузиясы түзөт. Калай рудасы акиташ тегинин интрузияны бойлой созулган мраморлошкон тилкесинде топтолгон. Тилкенин жазылыгы 300–400 м. Руда тулкусу линза сымал мамычаны түзөт. Анын узундугу 55–105 м, калыңдыгы 3,5–21,9 м, жантаюусу боюнча 500 м терендикке чейин аныкталган. Татаал курамдуу касситерит-сульфиддүү, негизги минералдары: касситерит, галенит, сфалерит, пирротин халькопирит ж. б. Пайдалуу компоненттердин өлчөмү: калай – 0,62%, сурьма – 1,79%, коргошун – 3,04%, цинк – 2,75%, жез – 0,65%, висмут –0,61%, кадмий – 0,029%, индий – 0,004%, күмүш – 93 г/т. Руданын запасы С1 категориясы боюнча 929 миң т, калай металлыныкы С2–10,0 миң т.
Санитария-эпидемиологиялык кызмат
Санитария-эпидемиологиялык кызмат — өлкөдө санитариялык көзөмөлдү жүргүзүүчү, санитария-гигиеналык жана эпидемияларга каршы чараларды иштеп чыгуучу жана аларды иш жүзүнө ашыруучу мамлекеттик мекемелердин системасы.
Санитария-эпидемиологиялык кызматты саламаттык сактоо министерстволорунун санитария-эпидемиологиялык башкы башкармасы жетектейт.
Милдети
Санитария-эпидемиологиялык кызматтын негизги милдети күндөлүк жана алдын ала мамлекеттик санитариялык көзөмөлдү жүргүзүү; ал белгилүү тартипте айлана-чөйрөнү зыяндуу таштандылар менен булгануудан коргоого жана алдын алууга (Айлана-чөйрөну коргоо, Көлмөлөрдү санитариялык коргоо, Топуракты санитариялык коргоо жана башкалар), калктын эмгек жана тиричилик шартын жакшыртууга багытталган жалпы мамлекеттик чаралардын жүргүзүлүшүн, андан башка министерство, мамлекеттик комитет, ишкана, мекемелердин, айрым граждандардын санитария-гигиеналык жана санитария-эпидемиологиялык эреже, нормаларды туура, так аткарышын көзөмөлдөйт. Тамак-аш продуктусуна, жаңы чыгарылып жаткан сырьёлорго, идиштерге, полимер жана синтетика материалдарга коюлуучу бардык стандарттар менен техникалык шарттардын долбоорлору саламаттык сактоо министерствосунун макулдугу менен гана бекитилет. Санитария-эпидемиологиялык кызмат мындан башка да жаңы химиялык заттардын колдонулушуна, тамак-аш продуктуларын чыгарууда жана кайра иштетүүдө пайдаланылуучу заттарга, радиациялык коопсуздук боюнча чаралардын жүргүзүлүшүнө, жугуштуу оорулардын таралышынан жана аларды алып кирүүдөн аймакты санитариялык жактан коргоого да көзөмөл жүргүзөт.
Санитария-эпидемиологиялык кызмат жетектеген адамдар санитариялык жана эпидемияга каршы чараларды жүргүзүүгө, эл чарбасынын объектилерин курууда санитариялык нормалар жана эрежелер сакталбаса, алардын ишин токтотууга, керектөөгө жараксыз деп табылган тамак-аш продуктусун жок кылуу боюнча токтом чыгарууга, жугуштуу ооруга чалдыккан адамдарды жумуштан четтетүүгө жана аларды ооруканага жаткырууга, дезинфекция жүргүзүүгө, карантин жарыялоону талап кылууга укуктуу. Санитария-эпидемиологиялык кызмат органдары жана мекемелери калкка эмдөө жасоону уюштурат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Эпиграфика
Эпиграфика ( грек epigraphe – жазуу) – таштарга, аска беттерине, металлдан, чоподон, сөөктөн, айнектен жана башка жасалган буюмдарга чийилген байыркы жана орто кылымдардагы жазмаларды изилдеген тарых илиминин жардамчы тармагы. Илим катары 19-кылымда калыптанган. Кыргызстандын аймагы адам тарыхынын өнүгүү процесстери өткөн жер катары түрдүү эпиграфикалык эстеликтерге бай. Ар мезгилдерге таандык байыркы түрктөрдүн, согдулардын, уйгурлардын, несториандардын, арабдардын, тибеттердин (буддалык) жазуу эстеликтери табылган.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Асказан, урук
Этникалык аталыштын так мааниси аныктала элек. Параллели өзбек-коңураттарда “беш казан” формасында кездешет. Этноним лакап аттан улам келип чыгуусу мүмкүн.
Сталбек Алмасбеков
Алмасбеков Сталбек (15. 9. 1953-ж. туулган, Нарын облусу, Жумгал району, Көкой айылы – 5.4.2023) - ырчы (тенор, КРнын эл артисти (2003).
1970—74-ж. М. Күрөңкөев атындагы Кыргыз мамлекеттик музундугу-хореографиялык окуу жайында, 1979-ж. Алматыдагы Курмангазы атындагы мамлекеттик консерваториянын ырдоо классында окуган. 1982-жылдан А. Малдыбаев атындагы Кыргыз академиялык опера жана балет театрында ырчы. Ал Дж. Вердинин «Аида», «Отелло», Пуччининин «Чио-Чиосан», Бизенин «Кармен» операларынан партияларды, ошондой эле В. Власов, А. Малдыбаев, В. Ференин «Манас» операсынан Сыргактын, Алмамбеттин, «Айчүрөк» операсынан Күлчоронун; «Ажал ордуна» операсынан Бектур, «Токтогул» операсынан Керимбай, С. Осмоновдун «Сепил» операсынан Туйгун баатырдын ж. б. партияларды жогорку чеберчиликте аткарат. КМШ жана чет өлкөлөрдө гастролдо болгон.
Изопропил спирти
Изопропил спирти (2-пропанол, изопропанол), (СН3)2СНОН – мол. масс. 60,09; мүнөздүү жыты бар түссүз суюктук; балкып эрүү t -89,5оС; кайноо t 82,4оС; d420 0,7855; nD20 1,3776; суу жана орг. эриткичтер менен бардык катышта аралашат. Суу менен азеотроптук аралашманы пайда кылат (кайноо t 80,2оС, 87,7 % И. с.) И. с. экинчилик бир атомдуу спирттер бардык касиеттерин ээ;жөнөкөй жана татаал эфирлерди пайда кылат, ОН-тобу галоген менен орун алмашат. Дегидирлөөдөн ацетонго айланат. Күкүкрт к-нын катышуусунда И. с. араматтык углеводород менен реакцияга кирип, алардын туундуларын пайда кылат, мис., изопропилбензол, изопропилтолуол. Ө. ж.-да И. с. пропиленди гидраттоо менен алынат. Пропиленди түз гидраттоону негизинен катуу катализаторлор катышуусунда (240-2600С, 2,5-6,5 МПа) жүргүзүшөт. О. эле И. с. парафиндерди аба менен окистендирүүдөн да алууга болот. И. с. ацетонду, эфирлерди жана башка орг. бирикмелерди алууда, парфюмерияда, фармацияда, косметика ө. ж-да эриткич катары, майлар, жаратылыш чайырларын, латекстердин экстрагенти жана антифриз катары колдонулат.
Ачы
Ачы - байыркы (5-10-кк.) кыргыз урууларынын бири. Энесай кыргыздары татаал этностук жалпылыкты түзүшкөн, мамлекеттин курамына түрдүү тилдик жалпылыктар кирген. Кытай жыл баяндары тарабынан эскерилген, Тибетке расмий сапар менен барган кыргыз элчиси «Ач» уруусу менен бирге эскерилген атактуу «болчар» (большар) уругунан чыккан. 6-9-кк. кыргыздардын этностук курамында бул уруунун болгондугун руникалык жазуу эстеликтери чагылдырат. «...7-9-кк. Кара-Июс дарыясынан Енисейге, Уйбат дарыясынан Койбал чөлүнө чейинки аймактарды кыргыздын «Ач» аттуу уруусу мекендеген». Ошону менен бирге, бул жазуу эстеликтеринде «ач», «болчарлар» менен бирге, кыргыздын «ли» аттуу уруусу да эскерилет. 1924-ж. Уйбаттан табылган байыркы кыргыздарга таандык күмүш идиште: «... алтын..., ач элинин белеги...» деген маалымат бар. Изилдөөчүлөрдүн дээрлиги «...алты он ашагы ачын - ач элинен алтымыш түр тамак» маанисинде окушат; «ач» элин энесай кыргыздарынын бир бутагы деген тыянакка келишкен, айрымдары «ач» элин 7-9-кк. кыргыздардын этностук курамынын өзөгүн түзгөн деген ойду айтышат. Кыргызстандын жана Түштүк Сибирдин топонимиясында Ачы (Көкарт, Базаркоргон өрөөндөрү), Ачинск, Канск-Ачинск (Түштүк Сибир аимагы) деген жер-суу аталыштары сакталып келет.
Компьютердик терминдердин сөздүгү
Zz
Шилтеме: Компьютердик программалоо
Руидосо Даунс (Нү-Мексико)
Руидосо Даунс (Нү-Мексико) (Ruidoso Downs) — Нү-Мексико штатынын Lincoln округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1824 киши. Болжолдуу аянты - 5.5 км². FIPS коду — 35-65280.
Чарбалык маданий типтер
Чарбалык маданий типтер (ЧМТ) - теги боюнча ар кандай, бирок окшош жаратылыш шарттарында жашаган жана социалдык-экономикалык өнүгүүсү болжолдуу түрдө бирдей деңгээлде турган этностор үчүн мүнөздүү болгон чарбадагы, маданияттагы салттуу комплекстер менен мүнөздөлгөн тарыхый-типологиялык жалпылыктар. Ар түрдүү жана бири-биринен алыста жашаган этностордо салттуу чарбалык ишмердикке жана ага багынычтуу маданият комплекстеринин калыптанышы окшош жаратылыш шарттарына ыңгайлашуунун натыйжасында ишке ашкан. ЧМТ индустрияга чейинки коомдогу адамдардын жаратылышка карата мамилесинин өзү жана чарбалык ишмердик процессинин өзү менен коомдук экономикалык структурасына камтылган. ЧМТ коомдогу үстөмдүк кылган өндүрүш (чарбалык укладдар) менен аныкталат, анткени адамдардын чөйрө менен өз ара аракеттешүүсү дал ошого байланыштуу болот. Алар калктык топтордун (этносторду же анын бөлүктөрүн) маданият механизмдери аркылуу жана чарбалык ишмердикти түрдүү деңгээлдеги жаратылыш системалары менен (планетардык, регионалдык жана локалдык) байланыштырган убакыттын өтүшү менен жана жайгашкан аймагында өнүгүп турган социалдык-маданий системалар болуп саналат. ЧМТ башка коомдук кубулуштар сыяктуу тарыхый өнүгүүсүндө белгилүү бир баскычтарды басып өтүшөт. Ушундай өнүгүүдө ЧМТнын эмгектин улам жогорку өндүрүмдүүлүгү жана өсүп бараткан кошумча азык-түлүктүн көлөмү менен өз ара айырмаланган негизги баскычтык технологиялык топтору калыптанган. Биринчиси, эң байыркы топко чарбалык ишмердиктин ыңгайын, жыйноочулук, жарым-жартылай балыкчылык үстөмдүк кылган ыйгарым формасындагы ЧМТ кирет. Бул топко 20-к. башында төмөндөгү ЧМТ кирген: жарым отурукташкан арктикалык деңиз жаныбарларына аңчылык кылуучулар жана балыкчылар; тайганын жана тундранын кыдырып жүрүүчү жана жарым отурукташкан аңчылары менен балыкчылары; ысык алкактагы кыдырып жүрүүчү жыйноочулар менен аңчылар (пигмейлер, австралиялык аборигендер ж.б.). Ысык алкактын токойлорундагы аңчылар менен жыйноочулар тамыры жемиш жапайы өсүмдүктөрдү тамак катары пайдаланышат, жөнөкөй жаа же үйлөмө курал менен аңчылык кылышат, убактылуу үйлөрдө (шамал тоскуч, бастырма, үңкүр же дарак башындагы чөп алачык) жашашат, кийимге жарды, бут кийим, баш кийим кийишпейт.
Летоваж
Летоваж — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Каюг дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Демалыш күндөрү
Демалыш күндөрү – КР эмгек мыйзамдары боюнча ар апталык эсалуу күндөрү. Аптасына 5 күндүк жумуш болсо – 2 Д. к., 6 күндүк жумуш болсо – 1 Д. к. берилет. Жекшемби – жалпы Д. к.
Суринам лоботу
Суринам лоботу (лат. Lobotes surinamensis) — үч куйруктуу алабуга балыктарынын бир түрү.
Бернс Роберт
Бернс Роберт (25. 1. 1759-21. 7. 1796) - Шотландия акыны. Кедей-дыйкан үй-бүлөсүнөн чыккан. Жаштайынан жакырчылык турмуштун каарын көргөн. Өз алдынча окуп билим алган. Шотландиянын элдик ырларына шыктанып, 15 жашынан ыр жаза баштаган. Жерг. чиркөөнүн төбөлдөрүн келекелеген "Эки койчу" (1784), "Сопусунган Виллинин намазы" (1785) деген сатиралык поэмалар жазган. "Көбүн эсе шотландия диалектисинде жазылган ырлар" (1786) деген биринчи китеби аны атак-даңкка бөлөгөн.
Шотландиянын музыкалык жана поэтикалык фольклорун чогултуп чыгарган. Революциялык доордун алдыңкы адамы Бернс фольклорду агартуучулук гуманизм менен реализмдин духунда кайра иштеп чыккан. Анын лирикасындагы негизги жанр - ыр (песня). Анын ырлары элдик поэзиянын духу жана жамалы, азатчыл идеялар, лиризм жана юмор менен каныккан. Акындын ырлары 19-кылымдын башынан орус-чага которула баштаган. Алардын ичинен С Я. Маршактын котормолору мыкты деп бааланат. Бернстин ырлары кыргызча да бирин-серин которулган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Энчи
Энчи – бирөөгө тиешелүү үлүш, менчигинде кала турган мал-мүлк, байлык. Ата-эне ар бир баласына мал-мүлкүнөн энчи бөлүштүрүп берген. Ал балдарынын өз алдынча чарба күтүп, турмуш куруп кетишине негиз болгон. Үйдүн эң кенже уулуна атасынын көзү өткөндөн кийин анын үй-мүлкү толугу менен мурас катары калган. Энчилөө патриархалдык-уруулук мамилелер мезгилинде пайда болуп, алгач адатка, кийин шариатка негизделген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Сынган кылыч
Кыргыз Эл жазуучусу, Кыргыз Республикасынын Баатыры Касымбеков Төлөгөндүн тарыхый романы. Романда, Орусия империясынын Түркстанды учурдагы Орто Азияны басып алышындагы айрым жергиликтүү башкаруучулардын ойногон ролун, калктын көтөрүлүшүн усталык менен талдап берет.
Романда катышкан каармандардын көпчүлүгү тарыхый инсандар: Нарбото, Алим хан, Өмүр–хан, Мадали, Шерали, Ажыбай датка, Нүзүп, Мусулманкул, Алымкул молдо, Кудаяр, Абдурахман, Алымбек датка, Курманжан датка, Абдылдабек, Жангарач, Байтик, Скобелев, Ионов, Болот (Исках) ж.б. Аталган тарыхый инсандардын көркөм образын түзүү үчүн автор тарыхый булактар, архивдик документалдуу материалдар менен көшөрө иштеген. Көркөм образ менен тарыхый булактарда материалдарды салыштыруу менен алардын ортосундагы бир топ дал келүүлөрдү байкоого болот. Мисалы, романдагы негизги каармандардын бири Мусулманкулдун образы менен реалдуу турмушта жашаган Мусулманкул кол башчынын өмүр–тагдыры, ишмердүүлүгүнүн ортосунда түздөн-түз байланыш бар. Мусулманкулдун Кокон хандыгында аскердик күчтүн жетекчиси болгондугу кыпчактарга артыкчылык бергени, Кудаяр хандын такка олтурушуна активдүү роль ойногондугу, ага өз кызын аялдыкка бергени, кийин кайнатасына каршы чыккан Кудаяр кыпчактын атын жер бетинен өчүрүпсалууга буйрук кылгандыгы, миң башынын бир жолу өлүмдөн качып кутулуп, экинчи кармаганда Кокондо өлтүрүлүшү чыгармада сүрөттөлгөндөй эле чындык катары тарыхый булактарда да тастыкталат. Албетте, көркөм чыгарма тарыхый чындыктын түздөн-түз көчүрмөсү эмес. Тарыхый инсандардын коомдук процесстеги ишмердүүлүгү чебер сүрөткер Т. Касымбеков тарабынан көркөм интерпретицияга алынып, алардын образы жогорку деңгээлде жалпыланган. Айталы, тарыхый инсандардын ичинен романда Алай ханышасы аталган Курманжан датканын кайталангыс образы түзүлгөн. Жан-дүйнөсүнө улуу чыгыштын адебин сиңирген асылзаада бул аялдан Курманжан өзүнүн зирек акылы, сыпайы мүнөзү, ички ыйбаасы, жароокер мамилеси, аяр мээрим менен убагында даңазасы таш жарып турган дөөлөттүү Алымбек датканын арзуусуна татып, байбиче курагында да кебелбес эр адамды сагыныч кумарына зарыктырып турат. Чыканагына куш жаздык коюп, өмүрлүк жубайын меймандап күтө билген бул табышмактуу аруу аялды мээримине арбалган Алымбек датка “зирегим, ай” деген жалыныч көөдөнүндө “күү чертип” турганын өзү байкабай калат. Бул Курманжандын жубайлык асылзаадалыгы дейли. Анын энелик улуулугу Абдылдабекке болгон сагынычынан өзгөчө көрүнөт. Бирок дарга асууда ачылат. Ошону менен бирге Курманжан аяр дипломат, кыраакы саясатчы. “Экспедиция” аталган падышачылык Россиянын кандуу кыргындар дүйнөлүк басма сөздө айыптала баштаганда Скобелев дал ушул “азия амазонкасындай” болгон сырдуу аялга биригүү, баш ийүү сунушу менен киши жиберүүгө мажбур болот. Түркстандагы кандуу кыргындын кунун эскертүү максатына Курманжан майор Ионов менен Шабдан Жантаев келгенде “айыпсыз шейит өлгөндөргө куран окуу” өтүнүчү менен ички нааразычылыгын туйундурат. Ушунун өзү дипломатиялык мамиле эле. Ал эми шартнаамга кол койуунун талаптары аркылуу Курманжан аялдан чыккан саясатчы экендигин далилдей алган. Роман тарыхый инсандардын көркөм образынан башка да эл ичинен чыккан типтүү каармандардын не бир укмуш мүнөздөрү иштелип чыккан. Мүнүшкөр Сарыбайдын, жаш жесир Айзааданын, Абил бийдин, баатыр Бекназардын, момун Мадылдын образдары окурмандын рухий кудуретин күүгө келтирүүчү касиетке ээ.
Каармандар
Абдулмомун Шайбани — хандын тукумунан. Бухара өкүмдары. Өзүбек ханды тынчытып, Фергананы өзүнө каратып кайтып бара жатканда кутумчулардын колунан көз жумат
Абдымомун бек — Ташкен беги. Асан Молдонун баласы Исхакты колунда алып жүрүп, ишенимдүү жигит кылган. Кутлук сейит Шер датка Алим хандын тукумунан мураскер издеп жүрүп, Ибрагим-Болотко жолугуп, аны көтөрүлүшкө башчы кылмакчы болгондо, майдаланып бараткан хан тукуму сунуштан жаа бою качат. Ал Ташкен бегинин короосунан Ибрагим Болотко куюп койгондой окшош жигитке – Исках Асан уулуна жолугат. Абдымомун бектин үйү тагдыр чечүүчү аянт болот.
Абдырахман абтабачы — Мусулманкул аталыктын уулу, абтабачы – бийлик ээсинин колуна суу куйган адам. Кудаярхандын бир тууган кайниси, абтабачы кызматында хандын жанында жүрүп, атасы Мусулманкул Кудаяр тарабынан мыкаачылык менен өлтүрүлгөнүн өз көзү менен көрсө да, саясий иштен баш тарткан эмес. Айлакер саясатчы, кол башчы деңгээлине көтөрүлгөн, даражалуу кызмат ээси, кыргыз-кыпчак урууларынын төбөлү. Көтөрүлүш учурунда бир нече жолу позициясын өзгөртүп, элдик кыймылга тоскоолдук кылган адам.
Абил Караш уулу — саруу уруусунан, Аксыдагы атактуу Караш бийдин уулу, "кер мурут" жигит кезинен кыйын тарыхый кырдаалда саясатка аралашып, бийликтин азезилдей азгырма кумарына берилген бийлердин бири. Ошол эле учурда анын улуттук намысты бек кармаган чечкиндүүлүгү менен кыраакылыгы да, куулугу менен митайымдыгы да окурманды таң калтырган татаал мүнөз ээси. Абил бийдин образы Төлөгөн Касымбековдун образ түзүүдө кайталангыс чеберчилигин чагылдырган улуттук адабияттагы эң мыкты көркөм-эстетикалык табылгалардын бири.
Абусатар калпа — Амир Насурулланын элчиси. Насурулла Коконду басып алуу жортуулу ордунан чыкпай калганда, Шералиге амал менен элчи катары жиберип, Нүзүптөн кагуу жеген, Шералинин хан тактысына татыксыздыгын далилдеген эпизоддун негизги каарманы. Ушул эпизоддо Шадынын куйтулугу байкалат.
Улуу Альберт
Улуу Альбе́рт же Ыйык Альберт, Альберт Кельндук, Альберт фон Больштедт (, 1200, Лаунген — 15 ноябрь 1280, Кельн)– немис теологу, философ, монах, доминикандык. Падуда окуган, Парижде, Кельнде ж. б. сабак берген. Улуу Альберт эркин искусствону, табигый илимдерди, медицинаны жана о. эле Аристотелдин философиясын дагы окуган. Ал өзүнүн каалоосу боюнча «епископ» деген кызматынан бошонуп өмүрүнүн акыркы күндөрүн Кельнде өткөргөн жана монастрдан обочолонуп илимий жана жазуучулук эмгекке берилет. Улуу Альберт терең билимдүү киши болгон. Ага чоң таасир калтырган Аристотелдин эмгегин билген, андан тышкары Авиценнанын, Августиндин жана Псевдо-Дионийдин эмгектерин да окуган. Германиянын доминин мектептеринде (1228-40), Париж университетинде (1245-48), Кёльндеги доминикан мектебинде окутуучу болуп иштеген. 1260-62-ж. Регенсбургда епископ, кийин кайрадан окутуучулук ишти аркалаган. Ал эркин иск-вону, табигый илимдерди, медицинаны, ошондой эле Аристотелдин философиясын окуган. А. В. Аристотелдин, Авиценнанын, Августиндин жана Псевдо-Дионийдин эмгектерин өздөштүргөн. Анын эмгектеринде Аристотелдин чыгармачылыгына болгон комментарийлер басымдуулук кылат. Альберт Великийдин философиялык табигый илимий кызыкчылыктарынын кеңдиги аны «doctor universalis» деген наамга жеткирген. Анын эмгектеринин көпчүлүк бөлүгүн Аристотелдин чыгармачылыгына болгон комментарийлер түзөт. Улуу Альберттиндин философиялык табигый илимдик кызыкчылыктарынын кеңдиги анын «doctor universalis» деген наамга жетишине түрткү болгон.
Сынган кылыч
Каармандар
Азирет Шайх-уль-Ислам Саги-заада — ордодо дин өкүлдөрүнүн бири жана ордонун ишенимдүү адамы. Алымбек датканын башын алуу окуясына катышат, бирок мындай окуянын болорун билбей келип аралашып калат.
Айзаада — Жамгырдын кызы, Темирдин келинчеги, дан багар Теңирбердинин келини. Темир ордодо окко учуп, жаш жесир калган. Кийин уруулаш кайниси Эшим менен айылынан качып чыгып, экөө баш кошуп, экинчи жолу кара кийип, экинчи жолу жесир болот.
Ак Эрке — казак кызы, Эр Эшимдин тутунган энеси, Айзада менен Эр Эшим качып баратып түнөгөн үйдүн зайыбы, экөөнүн баш кошуу никесине күбө болгон.
Акбото бий — Рахимбий уулу, саруу уруусунан. Кокон хандыгынын Кожент вилайетин бийлеген инсан.
Акбалбан — Абдылланын жан досу, аны менен дайыма бирге жүрүп, Ооганга чейин барып, досунун жүрөгүн Ата журтуна алып келип, арчанын түбүнө көмгөн.
Акматкул — Көлдөйдүн кичүү уулу
Александр II — падышачылык Россиянын императору, "Экспедиянын" Түркстанды алуусун көзөмөлгө алып, орус саркерлерин сыйлап турган мамлекет башчы
Алике палван — балбан каарман, ордо адамы
Алмамбет — Мусулманкулдун эмчектеши, кара күчтүн ээси, ордонун балбаны – Ташкеллени колунан бир силкип, жер сүздүргөн баатыр. Саясаттан түшүнүгү жок энөө адам, улуттук мүнөздүн айрым боёкторун алып жүргөн мыкты каармандардын бири.
Алымбек датка — Асан бий уулу, хандын вазири, парваначы, кийин Анжиан-Оштун беги, датка, саясий жана коомдук ишмер. Курманжан датканын күйөөсү. Адигиненин баргы уругунан. Кокондо жана Анжиянда бийлик чөйрөсүнө таасирдүү чыгаан инсан. Кокондо уюшулган кутумдан улам, чыгармада Чотон тарабынан башы алынат. Ал эми анын өлүмү боюнча тарыхый булактарда эки түрдүү көз караш бар. Кантсе да Кокон хандыгында саясий курмандыкка кабылган.
Алымкул аталык — Молдо Алымкул. Кокон хандыгынын таланттуу аскер башчысы, орус аскерлери келе жатканда Ташкендин жанында алардын алдынан тосуп чыгып каршылык көрсөтөт. Согушта өзүнүн колунун арасындагы чыккынчылар (удайчысы) тарабынан өлтүрүлөт. Ордодо "аталык" бийлигине умтулгандардын, тымызын так талашкандардын бири.
Амир Темир Көрөгөн — мамлекет негиздеген, Темирлан атка конгон, ири империя түзгөн аскер башчы, Алтынбешиктердин (Шералинин) түпкү теги
Аркар кожо — Шаа айымдын күйөөсү, Ибрагим бектин күйөө баласы, Болот бектин жездеси
Атакул баатыр — Исхактын жанында жүргөн жигиттеринин бири, баатыр башы. Исхакка чыккынчылык кылат. Бирок, аны кечирип, орустар менен ымалага келүүгө жиберет. Атакул алардан кайтып келе жатканда өзүн-өзү атып өлөт.
Ашыр — Шерали хан көтөрүлгөндө курмандыкка чалынган Абил бийдин жигити, сурап алары жок башка жактан ооп келген жаш жигит
Бабыр — Өмөр шахтын уулу, Бабур Захиреддин Мухаммад, Улуу могол империясын негиздеген аскер башы, акын жана бийлик ээси, атактуу "Бабыр-наама" китебинин автору. Романда "Алтын-Бешик" баянында сүрөттөлөт.
Байтик баатыр — Канай уулу, атасы улуу аялы менен кошо таштанды бала сыяктуу мамиле жасаганына карабай, дээринде бар уул жаш кезинен торпокко минип, “Канайлап” ураан чакырып, намысын курчутуп өзүн-өзү жетилдирген. Солто уруусунун ири манабы, Жангарачтын тууганы. Жангарачтан кийин бийлик чылбырын өзү берип, Байтик Чүйдү бийлеген белгилүү манап деңгээлине көтөрүлгөн. Кокон хандыгынын зомбулугуна каршы туруп, эл кызыкчылыгы үчүн күрөшкөндүгүнөн баатыр аталган. Кокон хандыгынын ыплас иштерине келишкис мамиледе болгон. Кыргыз кыздарынын абийирине кол салган Рахматулланын бузуку иштерин байкаган соң, аны өлтүрүү ишин уюштурган. Көкүм баатыр менен дос болгон.
Бакбүбү — Исках календер менен жол жүрүп баратып токтогон үйдө жаңы төрөлгөн наристеге "Адаш" деген ысым бермекчи болгондо, бактылуу кыз болсун деген тилек менен календер койгон ат.
Бала — Эр Эшимден калган жалгыз туяк, Султанмаамыттын беш жашар небереси, Айзааданын уулу
Бекназар — саруу уруусунан, ата-теги Көлдөй тарханга таандык. Аксыдан чыккан баатыр, Кокон хандыгына каршы чыккан жүрүштөрдө кол баштаган жоокер башы, хандан, бектен кайра тартпаган түздүгү, тайманбастыгы менен Абилди "чочуткан" эр мүнөз, кашкөй адам. Ага ичи тарыган Абил бийдин өзүнүн бийлигин тарттырып ийүүдөн коркуп, алдап конокко чакырып, кымызга кошуп уу берип өлтүрөт. Ушундай адам чыдагыс жамандык жасаган кылмышты да айкөлдүк менен кечирип, жанындагы Кулакеге өлүмү турасында эч кимге ооз ачпоону суранат. Анткени туугандар ортосундагы кыргындын болуусун каалабагандыктан өлүмдү да баатырларча кабыл алган.
Болот — Ибрагим бектин баласы, хан тукуму. Каратегинде тайларында жүрүп чоңойгон, өзүнүн хан тукумун унуткан; зикир чалып, думана болуп кеткен
Болот — Теңирбердинин кенже уулу, Темирдин иниси; Темир шейит кеткенде тогуз жашта эле; Айзаданын кайниси; Темир окко учкандан кийин Айзадага нике кыймак болгондо, жаш жесир: "Темирдин бир тууганы – менин да бир тууганым" деп баш тартат
Вейнберг — орус генералы, көтөрүлүш каптап келгенде Кудаяр ханга келип, фон Кауфмандан жардам суратып, кат жаздырган жана Кудаярдын ордодон качып чыгышына жардам берген
Васильев — ориенталист – гуманист, Скобелевдин мыкаачылыгын эсине салып, күнөөсүз элди кыруу европалык цивилизацияга жат экенин эскерткени менен окурмандын эсинде калат
Верещагин — Скобелевди ээрчип жүргөн сүрөтчү, Курманжан датканын асем буюмдарына, кийимине суктанып, анын сүрөтүн тарткан.
Головачев — генерал
Гасфорд — Сибирь аскер губернатору, кыргыз манаптарын колго алуу зарылдыгы жөнүндө Калпаковскийге көрсөтмө берип турган
Данил — Исхактын колуна түшүп, мусулман динин кабыл албаганы үчүн өлтүрүлгөн орус аскери
Дюмагель — Күн Батыш Сибирь губернатору
Жакыпбек — Курманжандан убагында колдоо таап, иши оңолуп, даңкы чыккан, Кашкар тарапка кадыры көтөрүлгөн. Скобелев элди айыпсыз кыргызга учуратып жаткан учурда, Курманжан Жакыпбекти эсине түшүрүп, аны менен байланышка чыгып, Кытай тараптан колдоо алууну ойлойт, бирок ал ой ишке ашпайт
Жалгыз көздүү удайчы — Алымкул аталыкка чыккынчылык кылып, артынан кол салып, тындым кылган
Жаманкул — Абил бийдин эки ата өткөн тууганы, момун киши. Абил бий саясий максатта анын ашын берип, өзүнүн байланыш-катышын бекемдөө максатын койгон; аш көп чырдын башы болуп, чыгарманын окуясындагы чиеленүүнү жаратат
Жамгыр — Айзаданын атасы, Теңирбердинин кудасы.
Жангарач — Эшкожо уулу, солтодон чыккан манап. Алымбек датканы ак өргөөсүндө тосуп, эл жакшылары менен Кокон хандыгына каршы чыгып, улуттук биримдикти түзүүгө активдүү роль ойногондордун бири
Жанжигит — Исхактын жигити
Жантай хан — Кеминдин ханы. Карабек уулу, сарыбагыш уруусунан чыккан манаптардын бири, Шабдандын атасы
Жаркымбай — Курманжан датканын өгөй уулу, Ош беги наамынын ээси
Жаркынайым ("Хаким айым") — Шералинин аялы, Таластагы эл жакшыларынын бири Токтоназардын кызы, Кудаярхандын энеси, коомдук ишмер
Жибек Үмөт кызы — Жангарачтын зайыбы
Ооган кыргыздары
Ооган кыргыздарынын соңку жаңы тарыхында Рахманкул хандын ордун өзгөчө бөлүп көрсөтүүгө болот. Замандаштардын жана чет өлкөлүк саякатчылардын, изилдөөчүлөрдүн айтымдардында Рахманкул хан табийгаттан сергек акылдуу, алысты көрө билген, эл камын ойлогон, ооган Памырындагы башка калктардын арасында да чоң кадыр-баркы бар инсан, эл башчысы болгон. Лоя-Жиргага (Ооганистандын 1978-ж. чейинки парламентинин аталышы) бир нече ирет депутат болуп шайланган. Арийне, 1978-ж. апрелдеги Ооганистандагы мамлекеттик төңкөрүш жергиликтүү кыргыздардын көп кылымдык жашоо укладына, экономикалык абалына, социалдык-саясий абалына өз кедергисин тийгизген. Рахманкул хан жетектеген Кичи Памырдык кыргыздардын бир бөлүгү Кара- Корум тоо кыркалары аркылуу эки жумага созулган көчүүнүн натыйжасында Пакистанга караштуу Рилгет өрөөнүнө келип отурук- ташышкан. Бийик тоонун калкы абасы нымдуу, жайкы аптабы 40 градуска жеткен Пакистандын климатына көнө алышкан жок. Айрыкча жаш балдарга жана аялдарга өтө кыйын болду. Ошол эле 1979-жылы жугуштуу ич келте ж.б. оорулардан жүздөгөн аялдар, жаш балдар көз жумушкан. Албетте, бүтүндөй элди ата-бабалары жашаган жерден табийгаты, тили, дини бөтөн жерге зордоп көчүрүп кетүүнүн зарылчылыгы бар болгонбу, бул маселеге тарых өзүнүн баасын берет. 1980-ж. апрелинде Рахманкул хан АКШнын Исламабаддагы элчилигине кайрылып, жер которууга уруксат берүүчү иммиграциялык виза сураган. Андан соң, Түркиянын өкмөтүнө да кайрылган. Бул суранычты Түркия өкмөтү кабыл алып, 1982-ж. март айында тоо аймагындагы Анадолу районуна кабыл алууга чечим чыгарды. 1982-ж. август айында 1138 адам самолеттор менен Түркияга өтүшүп, убактылуу Каракундуз айылына жайгашышкан. 1985-ж. Алтын-Дарага биротоло отурукташып калышкан. Түркия өкмөтүнүн гумандуу саясаты көчкөн кыргыздарды биротоло кырылып жок болуудан сактап калган. Түндүк-Батыш Ооганистанда азыркы учурда да бир топ санда кыргыздар жашап келишет.
Сынган кылыч
Каармандар
Зулпукор — генерал баштаган алты миң кол менен беттешкен киши
Ибрагим бек — Алим хандын Самаркандда жан сактап жүргөн уулу, так талашып Коконго келгенде, Нүзүп ага каршы Сыйдалы бекти колу менен жиберет. Колу талкаланып, өзү колго түшөт, Шералинин бийлиги учурунда Япан деген кыштакта башы кеткен
Ибрагим Хайал — Насурулланын Коконго коюп кеткен беги, Нүзүп Коконду камаганда шаарды таштап, качып кетүүгө аргасыз болгон
Ионов — Курманжан датка менен сүйлөшүүгө Шабдан баатыр менен барган. Бирок өз баасын билген Курманжан жандарал (генерал) менен сүйлөшөт деп, аны менен сүйлөшүүдөн баш тартып, Скобелевдин өзү менен жолугууну сунуш кылган. Анткени Курманжанга берилген чин майордон жогору болчу.
Иса олуя — ордодогу эң таасирдүү дин өкүлдөрүнүн бири, олуя эсептелген, ордонун идеологу. Элди "газаватка" үндөгөндөрдүн бири
Исаев — көпөс
Искөбүл пашаа — Орус аскер жана администрация башчысы Скобелевди жергиликтүү эл ушинтип атаган
Исхак хан (Болот хан Асан уулу) – Кокон хандыгына каршы чыккан элдик көтөрүлүштүн жетекчиси, Кокондун төңкөрүш менен бийликке келген соңку ханы. Кокон хандыгына каршы чыккан элдик көтөрүлүштүн жетекчиси, Кокондун төңкөрүш менен бийликке келген соңку ханы, тарых курмандыгы. Исхак кийин Маргаланда фон Кауфмандын катышуусунда дарга асылат
Кадыр — Алымбек менен Курманжандын небереси, Камчыбектин уулу
Казый — Нүзүпкө шарияттын жолун айтып, Кокон хандыгында "аталык" мансабын негиздеген адам. Ушул мансапка ээ болгондон кийин Нүзүп диванханага шамшар бычак менен Шералинин чокоюн илдирген
Калназар — парваначы, увазир. Кудаяр хан кыргыздардын кырк уруусунан барган элчилердин башын алдыруу тапшырмасын Калназарга тапшырган. Адегенде каршы болуп, бирок хан буйругуна каршы турууга эрки жетпей, макул болгон
Калыгул олуя — Бай уулу, сарыбагыш уруусунан чыккан казалчы, ойчул, Шабданга назары түшкөнү аркылуу эскерилет
Алиман Жанкорозова
Жанкорозова Алиман – театр актрисасы, театр режиссеру, киноактриса, диктор.
Театрдагы негизги ролдору
Күлүйпа (К. Маликов, «Күлүйпа») Бурма ( Ж.Бөкөнбаев, «Токтогул») Зулайка (Ж. Турусбеков, «Ажал ордуна») Айганыш (К. Жантөшөв, «Курманбек») Жаңыл (А.Куттубаев, К.Маликов, «Жаңыл») Агафья Тихоновна (Н. Гоголь, «Үйлөнүү») Беатриче (К. Гольдони, «Эки мырзанын малайы») Огудалова (А. Н. Островский, «Сепсиз кыз») Тони (К. Симонов, «Орус маселеси») Жамыйла (Ч. Айтматов, «Жамийла») Тангабике (Мустай Карим, «Ай тутулган түндө») Сур эчки (М. Байжиев, «Байыркы жомок») жана башка.
Сынган кылыч
Каармандар
Канат шаа — Кудаяр хандын аскер башчысы, Ташкен беги, орус аскерлери менен Узун Агачта беттешкен. Алымбек датканы Мала ханга жамандап барган
Алиман Жанкорозова
Киноролдору
Эне (реж. А. Алымбаев, «Тянь-Шань кызы») Жаңыл (И. И. Поплавская, «Жамыйла») Урум (Т. Океев, «Бакайдын жайыты») Айымжан (Б. Шамшиев, «Каргыш») Эне (И. Ибрагимов, «Ташка басылган элестер») Эне (Т. Океев, «Көк серек») Сайкал эне (Т.Океев, «Ак илбирстин тукуму») жана башка.
Сыйлыктары
«Ардак Белгиси» ордени жана медалдар менен сыйланган.
Сынган кылыч
Каармандар
Каныш — Бекназар баатырдын жубайы
Кара бай (аке) — миң жылкылуу бай. Сарыбай мүнүшкөр илбирстин терисин тартуу кылып, бүркүтүнө эт сурап келгенде оозун куу чөп аарчыганы менен окурмандын эсинде калган, зыкым бай
Кара сакал — Алымбек датканын айылдашы. Курманжан даткага көрө албастык кылып, андан тизгин талашканга аракеттенген, Ионовдор сүйлөшүүгө барганда "койнундагы котур ташын" чыгарган киши
Карабек мырза — Таластагы ат чабышта Нүзүптүн атын башка чаптырып, өз атын чыгарам деп Нүзүптөн таяк жеген, аягында колго түшүп уят болгон, калп даңктын ээси
Каракаш айым — Абил бийдин жубайы, уз-чебер, сарамжалдуу аялзатынын мыкты үлгүсү романдагы ийгиликтүү чыккан образдардын бири
Карачал — Аксынын бийи, Абилдин жанында жүргөн баатыр
Караш бий — Абил бийдин атасы
Кедейбай датка — Нүзүптүн тууганы, Шералинин кайын агасы, Наманганга бек болгон. Шералини хан шайлоо окуясына активдүү катышат
Керимкул — кыргыз кыпчактын сол канатына кирген курама уругунун кол башчыларынын бири
Кожомурат — Нүзүп бийдин башка энеден туулган иниси
Койчу датка — Шаархан беги, адегенде Алымкулдун жанында жүргөн, кийин Алымбек датканын таасирине өткөн
Колпаковский — полковник, поручик, аскер башчы
Кудайберди — Эшимдин атасы
Кудайназар түрк — Мала ханды тумчуктуруп өлтүргөндөрүн бири, ордодо көп кызмат кылган, саясий татаал кырдаалда Алымкул жаатына ыктаган
Кудаяр хан — Кокондун хандыгында үч жолу такка олтурган. Атасы – Шерали, апасы – Жаркынайым. Мусулманкулдун кызын аялдыкка алып, анын кайната экенине карабай кыпчактар кыргынын уюштурган. Кыргыздардан барган кырк элчинин наркты бузуп, башын алдырган. Тарыхта эң адилетсиз, мыкаачы, каардуу хан катары ысмы калган. Саясий күрөштө бир нече жолу тактан түшүп, элдин шылдыңына кабылганына карабай, кыйын кырдаалда эл кызыкчылыгын аттап, падышачылык Россиянын колониялык саясаты менен келишип кеткен, туруксуз адам
Кулан — Сарыбайдын агасы, Мадылдын атасы, жыгаччылык өнөрдүн ээси
Кулбатыр — баатыр, Жамгырдын аталаш тууганы
Кулкиши — Теңирбердинин, Бекназардын тууганы. Момун адам, тайын оттотуп ээн талаада жүргөн жеринен Домбу атылган күнү ак жеринен шектелип, жалаага калган. Домбунун жигиттери сабап ак шишик кылып, Абил бийдин эшигине "күнөөкөр" катары алып келишкен
Кундуз — Сарыбайдын он беш жаштагы кызы, кийин канзаадалар Домбунун кунун кууп келгенде нойгут уруусу айыпка жыгылып, ордого тартууга кеткен, Насирдин хандын 4-аялы болот. Акыл-эси менен ордодо урмат-сыйга татып, "кыргыз айым" аталган.
Кутлукан — миң уругунун кызы, Алтынбешиктен Теңиряр аттуу уул төрөгөн анын аялы
Кыдырбек датка — Мала хандын жанында жүрүп, аны тумчуктуруп өлтүргөндөрдүн бири, кийин Алымбек датканын таасирине өткөн ордо адамы
Мадамин ынак — Исках менен бирге жүргөндөрдүн бири. Скобелев Коконду каптаганда көтөрүлүшчүлөр Каратегинге чегинмек болот. Мадамин ынак эл башсыз калабы деген ой менен Кокондон кетпөөгө колду чакырганда, Исках аны чыккынчы эсептеп, мууздатат. Бекназар Искахты ашыкча шектенгени үчүн уяткарат
Саска (дарыя)
Саска — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 691 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сынган кылыч
Каармандар
Майып бала — Шералини хан көтөргөндө курмандыкка даярдалган бала. Мууздаларда чоң энеси ыйлап келип, элге жалынып, Нүзүптүн буйругу менен аман алып калган