cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жалбырак
Жалбырак (folium, гр. phyllon) - татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн негизги органдарынын бири. Ал фотосинтез, транспирация жана газ алмашуу процесстерин ишке ашырат. Ал өсүмдүктүн сабагында түрдүүчө (кезектеш, тушташ жана башка) жайгашатемир жол пластинкадан жана саптан турат. Айрым өсүмдүктөрдүн жалбырак сабы болбойт, алар сапсыз жалбырактар деп аталат (дан өсүмдүктөрү, эрин гүлдүүлөр). Кээ бир өсүмдүктөрдүн, мисалы, чатырдуулардын, дан өсүмдүктөрүнүн жалбырактарынын негиз (түп) жак бөлүгү жазы келип, сабакты аздыр-көптүр курчап тургандыктан, жалбырак кучагы делет. Жалбырактын өлчөмү ар түрдүү; көпчүлүк өсүмдүктөрдүкү узундугу 3-10 см; кай бир тропик өсүмдүктөрдүкү өтө чоң болот. Мисалы, рафия пальмасынын жалбырактарынын сабы 4-5 м, пластинкасынын узундугу 20 м, туурасы 12 ,«ге жетет. Кыргызстандын флорасында чоң жалбырак даракта эмес чөп өсүмдүктө (балтыркан) кездешет. Морфологиялык түзүлүшүнө байланыштуу жалбырактын көп түрү бар. Алар жөнөкөй жана татаал болуп бөлүнөт. Вир эле пластинкадан жана саптан турганы жөнөкөй, ал эми башкы жалбырак сабы жана ага жайгашкан экинчи, үчүнчү иреттеги каптал жалбыракчалуулар татаал деп аталат. Анда жалпы жалбырак сабында экиден же андан көп жалбырак жайгашат. Жалбырак санына жараша үчүлүк (беде), манжадай, канаттай татаал болуп да бөлүнөт. Пластинкасынын формасына, кырынын түзүлүшүнө, тарамыштануусуна жараша Ж. түрдүүчө болот. Жөнөкөй жалбырак жээгинин түзүлүшүнө жараша бүтүн, айчыктуу, тилкелүү, терең тилкелүү, сүйрү, жүрөктөй, тегерек, жебе, канаттай жана башка болуп айырмаланат. Бүтүн жээктүүнүн пластинкасы бөлүнбөйт, айчыктуу жалбырактын пластинкасы жазы бөлүктөргө бөлүнөт. Андан тышкары жалбырактын түктүү, түксүз, бырыштуу, жылмакай, калың жана жука түрлөрү да учурайтемир жол түрдүү түзүлүшгө болсо да, анатомиялык түзүлүшү окшош. Астыңкы жана үстүңкү эпидермадан туруп, ортосунда хлоренхимадан түзүлгөн негизги ткань мезофилл жайгашкан. Көпчүлүк өсүмдүктө эпидерманын сырт жаккы бети кутикула, анын сыртында мом катмары, түтүктөр жайгашкан. Алар жалбырактын кургакчылыкка чыдамдуулугун арттырып, тышкы таасирден коргойт. Эпидермадагы үттөр аркылуу жалбыракта тышкы чөйрө менен газ алмашуу, транспирация жүрөт. Мезофилл хлоропласттарга бай, анда майда өткөргүч боочолор (тарамыштар) жайгашат. Эволюциялык өрчүү маалында аткарган функцияларынын өзгөрүшүнөн улам кээ бир өсүмдүктөр жалбырактарынын түрүн өзгөрткөн. Мисалы, пияз менен капустанын жалбырактары азык-зат топтоочу органга айланган. Көп өсүмдүктөрдүн жалбырактары 6 айга жакын турат, вегетация мезгили бүтөрү менен кургайт, ал эми дайыма жашыл өсүмдүктөрдүкү бир нече жыл өсүп, бир кылка эмес, түрдүү мезгилде түшүп, жаңыланып туратемир жол сабакка жарык көбүрөөк түшкүдөй болуп жайгашат (к. Жалбырак жайгашуу). Өсүмдүктүн өсүшү жана продукттуулугу жалбыракта өтүүчү фотосинтез процессинде пайда болгон заттардын санына жана сапатына жараша болот. Өсүмдүктөрдүн вегетациялык көбөйүүсүндө да жалбырактын мааниси чоң. Көп өсүмдүктөрдүн жалбырактары тамак (козу кулак, ашкөк, капуста, пияз жана башка) жана тоют катары колдонулат. Алардан дарыдармек, парфюмерия, кондитер жана тамак-аш өнөр жайына керектелүүчү эфир майлары да алынат.
Жалбырактын анатомиясы
Жалбырак төмөнкү ткандардан турат:
Дарбаза (информатика)
Дарбаза (информатика) - (Cateways), 1) тармак колдонуучуларына арналган программалык жабдыктардын жана компьютер жабдууларынын бирикмеси. Дарбазаны пайдаланып, дүйнөлүк жана башка глобал тармактарга чыгууга болот. Ал жеке компьютер тармагын универсал компьютер системасы менен туташтырууда колдонулат. 2) Иштөө жобосуна көз каранды эмес тармак аралык берилиштерди жиберүү үчүн аппараттык жана программалык жабдуулар.
Кайра жүктөө
Кайра жүктөө (reboot) — операциялык системанын баштапкы жүктөлүшүн кайталоо, бул аракет компьютер өсүп калгандан кийин анын кадимкидей иштешин башка жолдор менен калыбына келтирүү мүмкүн болбой калганда аткарылат. Кайра жүктөө көп учурда берилмелердин (маалыматтардын) айрымдарын жоготуу менен байланышат. Операциялык системалардын акыркылары авариялык токтогон программаларды көчүрүүнү аткарып турат. Кайра жүргүзүү (restart) термини өзгөчө программаларды жапкан учурдагы кайра жүктөө үчүн колдонулган термин.
Клетка
Клетка (Уюкча) - Өсүүгө, өнүгүүгө, азыктанууга, өрчүүгө, дем алууга жөндөмдүү болгон тирүү организмдердин элементардык бирдиги.
Жаныбарлар болобу, өсүмдүктөр болобу же козу-карындар болобу, баардыгы клеткадан турушат. Ушул өзгөчөлүгү боюнча тирүү организмдерди бир клеткалуу жана көп клеткалуу деп бөлүп карайбыз. Клетканын жашоо тиричилигин окутуп үйрөтүүчү илим биологиянын бир бөлүгү - цитология. Акыркы мезгилде "Клетканын биологиясы" деп да айтышууда (англ. Cell biology)
Жети-суу ала-тоосу
Жети-суу ала-тоосу - Жуңгар Ала-Тоосу – Орто Азиядагы тоо тармагы. Ала-Көл менен Иле дарыясынын аралыгында. Негизинен Казакстандын түштүк-чыгышында, бир аз бөлүгү Кытайда. Түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай 450 кмге созулат. Бири-бирине жарыш жаткан бир нече кырка тоодон (Кара-Тоо, Баскан-Тоо, Токсонбай, Бээжин-Тоо жана башка) турат. Эң бийик жери 4464 м (Беш-Баскан чокусу). Геоструктурасы герцин бүктөмүндө пайда болгон. Рельефи негизинен кайнозойдо калыптанып, кырка тоолор менен тоо аралык ойдуңдар айкалышып жатат. Жапыз, орто бийик калдык тоо массивдери басымдуулук кылып, баскычтуу рельефти пайда кылат. Негизинен сланец, акиташ теги, кумдук (түндүгү), жанартоо тектеринен (түштүгү) жана кристаллдуу тектерден (борбордук бөлүгү) турат. Полиметалл кени (Текели); минералдуу ысык булактары (Капал-Арасан жана башка) бар. Мөңгүлөрдүн жалпы аянты 1120 км2; ирилери түндүк капталдарында. Анын төмөнкү бөлүгүнө жарым чөл жана талаа, 1200 м бийиктиктен жогору (түндүк капталында) шалбаалуу токой, 2600 мден жогору субальп жана альп шалбаасы мүнөздүү.
Атайын билим берүү
Атайын билим берүү – атайын же болбосо кадимки эле окуу жайларында жүзөгө ашырылуучу дене-күч жана психикалык өнүгүшүндө жетишсиз жактары бар балдарды окутуу.
Деңиз чортондору
Деңиз чортондору (лат. Molva) – деңиздеги балыктардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр да таандык: көгүш деңиз чортону (лат. М. terygia), кадимки деңиз чортону (М. molva).
Керемет
Керемет — адамдардын диний ишенимдери боюнча касиеттүү күч тарабынан жаралуучу түрдүү кубулуштар. Кереметке ишенүү байыркы заманда адамдардын жаратылыштын кубулуштарынын алдында көз каранды, алсыз болушкандыктан, анын сырын билбегендиктеринен улам пайда болгон. Кыргыз эл жомокторунда, уламыштарында керемет жараткан адамдар жөнүндө да кенен маалыматтар баян этилет.
Зымын
Зымын — топоним. Манас өзү катылган Шоорукка каршы элди курап кошун топтогондо айтылган аймактардын бири (Сагымбай Орозбаков, 2. 207). Айтылышы азыркы Өзбекстандын Замин районуна үндөш.
Самаркандек
Калкы
Калкы - 5 442 киши.
Куурчак театр
Куурчак театр – куурчакты ойнотуучу артисттердин тосмонун артындагы аракети менен кыймылга келүүчү куурчактардын оюндарын көрсөтүүчү маданий-эстетикалык мекеме.
Куурчак театрдын сценасы, куурчактардын конструкциясы, мүнөздүү өзгөчөлүктөрү, башкаруу ынанымдары ар кандай болот. Көбүнчө: жогору көтөрүп ойноочу (петрушкалар, колго кийгизилүүчү жана таякчалар менен кыймыл аракетти чагылдыруучу куурчактар), илинип ойнолуучу куурчактар (марионеткалар), көлөкө театры (жалпак фигураларды экран аркылуу чагылдыруу) болуп бөлүнөт.
Орус элинин жомогундагы Петрушка сыяктуу, дүйнөдөгү ар бир элдин өзүнүн элдик каармандары – куурчактары болот: Франциянын –Полишинели, немис элинин – Гансвурети, Италиянын – Пульчинеллосу, Турциянын – Карагазы, Англиянын – Паичасы, Казактардын – Алдар көсөсү, Кыргыздардын – Мебеке жана Бебекеси ж. б.
Москвада С. В. Образцов атындагы дүйнөгө атагы чыккан куурчак театры бар. Куурчак театрынын спектаклдери ар кандай көркөм өнөр каражаттары аркылуу балдарга айлана-чөйрөдөгү кооз жаратылыш, жашоо тиричилик жөнүндө кызыктуу, акыл-сезимдерине жеткиликтүү түшүнүктөрдү берет. Алар балдардын тарбия-билим алууларына чоң таасир тийгизишет. Балдар бакчаларында өтүлгөн чыгармалардын мазмундары боюнча тарбиячылар балдар менен бирге спетаклдерди коюшат. Тарбиячылар ата-эне, балдар менен бирге куурчактардын кийимдерин, спектаклдеги көрүнүштөрдүн декорациясын даярдашат.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Амер-Сахалин өлкөсү
Амер-Сахалин өлкөсү – Ыраакы Чыгыштагы физикалык-географиялык өлкө; Амур бою тоолору (ойдуңдары менен), Приморьени Сихотэ-Алинь жана анын батышында жайгашкан түздүктөрү менен кошо, Сахалин аралын, Шантар аралын камтыйт. Анын батыш чегарасы Зея жана Олёкма дарыя алаптарынын суу бөлгүчтөрү, түндүгү Становой кырка тоосунун этеги, түштүгү Россиянын чегарасы, чыгышы Япон деңизи, Лаперуза кысыгы жана Охот деңизи аркылуу өтөт. Амур-Сахалин өлкөсүнүн өзгөчөлүгүн эрозия-денудациялык орто бийик, жапыз тоолор жана аларды бөлүп жаткан тоо аралык депрессиялар түзөт. Тоолор өлкөнүн аянтынын 80%ин ээлеп, негизинен субмеридиан жана кеңдик багыттарда созулуп жатат. Түндүк орографиялык чегин Янкин, Тукурингра, Соктохан, Жагда, Селемжа жана башка кыркатоолор түзөт. Турана, Бурея, Сихотэ-Алинь, Батыш Сахалин жана Чыгыш Сахалин кыркатоолору түндүк-чыгыш жана меридиан багыттарында созулуп жатат. Тоо системаларынын аралыктарында көтөрүңкү түздүктөр (Амур-Зея, Зея-Бурея), Амур жана Уссури дарыясынын өрөөндөрүндө аллювий жана көл-аллювий түздүктөрү жайгашкан. Климаты муссондук-нымдуу, мелүүн-жылуу. Карагайлуу жана күңүрт ийне жалбырактуу токойлуу тайга ландшафты үстөмдүк кылат. «Марь» деп аталган куурап бараткан кара карагайлуу саздар кыйла аянтты ээлейт. Тоо кыркаларында жапалак кедр жана «гольцтор» мүнөздүү. СихотэАлинь тоолорунун төмөнкү ярустарын, Амур боюнун түштүгүн, Сахалиндин түштүк-батышын Ы. Чыгышка мүнөздүү өзгөчө ийне-жазы жалбырактуу жана жазы жалбырактуу токой ээлейт (алар түздүктөрдө негизинен кыйылып жок болгон).
Лантаноиддер
Лантаноиддер (лат. lantan жана грек. eidos – түспөл, көрүнүш) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы 6-мезгилинин IIIВ группа орун алган катар номерлери 58 - 71 чейинки 14 f элементтин тобунун аталышы. Л. эки топко бөлүнөт: церий тобуна – La, Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, кээде La да кирет, иттрий тобуна - Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu.
Церий тобуна кирген элементтер жеңил, иттрий тобуна кирген элементтер оор элементтер деп аталат. Л. жана касиеттери аларга окшош скандий, иттрий сейрек жер элементтер тобун түзөт. Л. менен лантан жер кыртышында м. б-ча 10-2 % түзөт. Жаратылышта Л. чогуу кездешет. Ар бир элементти өзүнчө бөлүп алуу кыйын, анткени алардын касиеттери абдан окшош. Л. жер кыртышында 180 ашык минералдар курамында болору белгилүү. Мис., церит – H3 [Ca(CeAl) 3] Si3O13, ортит – церий, иттрий бирикмелери бар, монацит - (Ce,Pr,Nd,…)PO4, иттербит – (Fe,Be)2(R)2Si2O10. Л. ичинен прометий жаратылышта жана жер кыртышында кездешпейт деп келинген. Бирок уран кендеринин курамынан прометий бөлүнүп алынган. Ал эми жасалма ыкма менен алынган прометий радиоактивдүүлүккө ээ. Л. күмүш түстүү жалтырак, ак, ийилгич, оңой иштетилүүчү металлдар. Церийден лютецийге карай, тышкы эки катмарындагы электрондор санынын өзгөрүшү көп байкалбай, ядро оң заряды акырындык менен көбөйгөндүктөн электрондор ядрого күчтүүрөөк тартыла баштайт. Бул кубулуш лантаноиддик кысылуу деп аталат. Церий тобундагы элементтер эрүү темп-расы, иттрий тобунун элементтерине караганда жогору болот. Л. хим. жактан алюминий жана цинктен активдүү келип, касиеттери б-ча щелочтуу жер металлдарына окшош болушат. Алар суу менен аракеттенип суутекти сүрүп чыгарып, эрибеген гидроксидин пайда кылышат. Абада оксиддик кабыкча менен капталат, ысытканда Ме2О3 курамындагы оксидди пайда кылат. Галогендер, галогендүү суутектер, углеводородд бор жана күкүрт менен аракеттенип тиешелүү бирикмелералынат. Фторидинен башка галогениди, нитраты, перхлораты, сууда жакшы эришет, фосфаты, карбонаты жана оксалаты эрибейт. Оксалаттары менен карбонаттары 800-9000С оксиддерин пайда кылуу менен ажырайт. Бир катар орг. заттар менен комплекстик бирикмелерди беришет. Л. (Me) конц., суюлтулган күкүрт, азот жана туз к-талары менен аракеттенип тиешелүү бирикмелерди пайда кылат: 2
Me + 6H2SO4 (конц.) =Me 2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O2 Me + 3H2SO4 (суюлт.)  = Me 2(SO4)3 + 3H2
Me + 4HNO3 = Me(NO3)3 + NO + 2H2O
Музд Абад суу канаты قنات مزدآباد
=Музд Абад суу канаты قنات مزدآباد=
Муз Абад суу түтүгү Шахин шаар жана Миме шаарчасынын, Миме аймагында орун алган. Бул тарыхый эстелик 2016-жылы 15-июлда ЮНЕСКО бүткүл дүйнөлүк тизмесине катталган. Андан сырткары тарыхый эстелик 2007-жылы 11-мартта 17097 номуру аркылуу Иран улуттук эстеликтер уюмунда каттоодон өткөн. =Ошондой эле= =Булактар= Маданият, география
Введенский, Александр Иванович
Введенский, Александр Иванович (1856–1925) – орус философу. Канттын идеясын өнүктүрүп, өзүнүн философиялык системасын «Логизм» деп атаган идеалист, психолог, орус неокантчылыктын ири өкүлү. Введенский бир катар чыгармаларында (М: «эч кандай метафизикасыз психология» аттуу эмгегинде) илимий психологияны баяндоо түрүндөгү илим катарында эсептеп, аны интроспекциянын, б. а. өзүнө-өзү байкоо жүргүзүүнүн негизги методу деп караган. Введенский философиялык диспуттарда идеалисттик көз карашты жактап, материализм менен марксизмге каршы болгон.
Детерминант
Детерминант – сүйлөмдүн жалпы структурарлык тулкусуна тиешелүү болуу менен, аны толук жайылтуучу жана сүйлөмдүн тигил же бул мүчөсү менен жеке байланышпаган, сүйлөмдүн тигил же бул мүчөсүн коштобогон, аныктабаган синтаксема. Детерминант сүйлөмдүн структурасындагы эркин синтаксема катары анын семантикалык структурасын түзүүдөгү зарыл компонент болуп саналат да, регулярдык реализациясын камсыз кылат. Сүйлөмдүн семантикалык структурасында семантикалык субъект, объект, атрибут, квалификатор катары сүйлөмдөрдүн структура-семантикалык жайылышын камсыз кылат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Музыкалык чыгарманы талдоо
Музыкалык чыгарманы талдоо (грек. analysis - бөлүктөргө бөлүү, ажыратуу, талдоо) - музыкалык чыгарманын түзүлүшүн үйрөнгөн, изилдеген, талдаган музыка илиминин тармагы. Музыкалык чыгарманы талдоо илими музыкалык чыгарманын бардык көркөм каражаттарынын бир максатка баш ийүүсү, бир максатты көздөөсү жана ara жетүүгө болгон аракетинин натыйжасы катары карайт. Ошондуктан Музыкалык чыгарманы талдоо илими бүтүндөй бир көрүнүштү бардык жагынан талдоочу;; үйрөнүүчү илим болуп эсептелет. Албетте, музыкалык чыгарманын көркөмдүк каражаттарынын өздүк бөлүгү болгон гармония, полифония, ыргактык түзүлүш ж. б. өз алдынча бөлүнүп изилденүүсү да мүмкүн. Анда алар гармониялык, ыргактык изилдөөлөр болуп бөлөк-бөлөк аталат. Музыкалык чыгарманы талдоо максаты музыкалык чыгарманын жалпы түзүлүшүнүн өнүгүү логикасын, аларды ишке ашыруу жолдорунун конкреттүү тарыхый-маданий алкакта, чыгармачыл багыттарда колдонулушу, музыкалык жанрларга тийгизүүчү таасири ж. б. боюнча кеңири изилдөө болуп саналат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Жети-суу капкасы
Жети-суу капкасы - Жуңгар өткөөлү – Жети-Суу (Жунгар Ала-Тоосу (батышында) менен Барлык жана Майлы-Тоо кырка тоолорунун (чыгышында) аралыгындагы өткөөл. Россиянын Кытай менен чек арасына жакын. Балкаш – Ала-Көл өрөөнүн Жети-Суу (Жуңгар) түздүгү менен туташтырат. Узундугу 50 кмдей, эң кууш жери 10 км, бийиктиги 300–400 м. Жарым чөл ландшафты үстөмдүк кылат. Илгертен көчмөндөр кеңири пайдаланып келген. Жети-суу капкасы аркылуу Актогай – Дружба темир жолу өтөт.
Жарактуулуктун кепилдик мөөнөтү
Жарактуулуктун кепилдик мөөнөтү – даярдап чыгаруучу тарабынан белгилүү бир убакыт ичинде баардык белгиленген стандарттар же башка милдеттүү эрежелер так сакталганда гана, продукциянын колдонуу көрсөткүчтөрү менен керектөө касиеттери жарактуу боло турган мезгил аралыгы Ж. к. м. продукция чыгарылган күндөн колдонууга жарактуу боло турган күнгө чейинки, же болбосо колдонууга жарактуу боло турган мезгилге чейинки мезгил аралыгы менен белгиленет. Ж. к. м. өткөндөн кийин, адатта, продукция өзүнүн керектөө касиетин жоготот жана ал өз багытында колдонуудан чыгат (м.: батарейка, дары-дармек ж. б.).
Зулпукор
Зулпукор (арабча зулфакар — аркалуу) — Манастын кылычы. Мусулман уламышы боюнча Мухаммед пайгамбар өзүнүн күйөө баласы, ары иниси Азирет Аалыга берген укмуштуу кылычтын аты да 3. (Зулфакар) деп аталган. Бул ат эки миздүү, учу эки ача, кылычтын жеңил жана бекем болушу үчүн ортосуна жаныбардын кыр аркасын элестеткен быдырлар салынып өзгөчө ыкма менен жасалышына карата берилген. "Манас" эпосунда кылычтын мындай аталышы дин уламыштары аркылуу кийин кирген. Көпчүлүк варианттарда Манастын кылычы нагыз кыргыз сөздөрү менен аталат: Сагымбайда Ачалбарс, Б. Сазановдо Жойболот, М. Мусулманкуловдо Наркескен, А. Рысмендеевде Акболот (Акалбарс) жана башкалар баатырдык эпостордун салтында каармандын жеке керт башын эле идеалаштырып, баатырдык доордун рухуна ылайык жоодон жеңилбес кайрат күчкө, согуштук айла-амалга ээ кылбастан, ал урунган курал-жарактарды, ат-тонду да укмуштандырып, адаттан тышкары касиеттерге ээ катары баяндоо адаттагы көрүнүш. Көпчүлүк учурда курал-жарактар жандандырылып, касиеттүү (культтук) сапатка ээ болот. Бул бекеринен эмес, металл (темир) куралдардын пайда болушу баатырдык доордун пайда болушуна түрткү болгон.
Эпосто башкы каармандардын алып жүргөн ар бир куралынын “таржымалына” кеңири токтолуп, каарман ага кандайча ээ болгонун, качан, кандайча жасалганын, кандай укмуштуу касиеттер бардыгы кенен сүрөттөлөт. Ошол куралдардын ичинен жоокердик замандын негизги куралы кылычка да зор көңүл бурулат. Бул куралга жетүү өзгөчө кырдаалда болот. Манас жана анын чоролору урунган башка жоо куралдарынын мыкты сапатка ээ болушу эч бир кереметтүүлүк менен байланышкан эмес. Андай касиет аларды жасаган усталардын (мисалы, төкөр уста Бөлөкбай), уздардын (Каныкей) чеберчилигине тийиштүү болсо, жалпысынан алты курч аталган кылычтар: Манастын Зулпукору, Бакайдын Кылболоту, Ажыбайдын Ачболоту, Алмамбеттин Жойкумасы, Чубактын Ачалбарсы, Сыргактын Аркескени асмандан түшүп, баатырлардын колуна керемет менен тиет. Саякбайда Манас атасы Жакыпка тарынып кетип Боз-Талаага Баба-Дыйкандын жардамы менен эгин эгип, түшүмүн Аккулага алмашып кайтып келе жатканда алдынан чыккан ак сакалчан думана Кайыпчал (Кызыр) ага алты курчту атайы сен үчүн асмандан түштү деп берет. Думана алты курчтун маанисин, касиетин сыпаттап келип: “Өзү тийген күчтүүгө, Кызылдай кыргын салыңыз! Зордукчул кытай элине, Ылайык кылган алты курч...” — деп атайы тапшырма берет (Саякбай Каралаев, Кол жазмалар фондусу, 502-инв., 74-б.). Баатырдык эпостордо башкы оң каармандын өзү гана белгилүү бир миссияны аткарыш үчүн укмуштуу жол менен атайы төрөлбөстөн, анын курал-жарагы да атайы ошол ишке арналган болот. Эл өзүнүн идеалын жүзөгө ашырчу каармандын жеке керт башын гана эмес бүткүл турушу менен идеалдаштырат. Ошондуктан каарман ал миссияны аткарыш үчүн атайы жаралган сыяктуу, анын куралдары да ошол миссияга арналып, кереметтүү жол менен атайы көктөн түшөт. Ушул салттык мотивге ылайык Сагымбайдын жана ага жакын турган варианттарда да Манас өзүнүн атактуу кылычына укмуштуу жол менен жетет. Бирок мында эпостун байыртан келе жаткан мотиви мусулман динине ылайыкташып өзгөргөнү байкалат. Манаска Ачалбарсты Мекеден келген Айкожо пайгамбардан калган белек катары тапшырат. Чындыгында мусулман ыйыгынын аркасында байыркы элдердин мифтик түшүнүктөрүнөн, ишенгендеринен пайда болгон касиеттүү колдоочу карыя — тотемдик баба жатканын көрүү башка типтеш материалдар менен салыштырганда ачык көрүнөт. Дүйнөдөгү байыркы элдердин салтында кылычка кудай катары сыйынуу тарыхый реалдуулук болгон. Мисалы, Геродоттун жазганына караганда байыркы скифтердин согуш кудайы кадимки эле кылыч болуп, ага арнап курмандык чалышкан. "Манас" эпосунда да кылыч скифтердегидей культтук касиетке ээ экенин көрөбүз, эпосто баатырлар антташканда: “Ушул анттан танганды Ачалбарстын мизи урсун” — дешип кылыч байыркы түрк-моңгол элдериндеги эң жогорку культтар “төбөсү ачык көккө”, “төшү түктүү жерге” катар коюлат:
Түн ичинде суурса
Өрттөй болуп кызарган,
Уруштуу күндө узарган,
Барнаул
Барнаул - Орусия Федерациясындагы шаар (1771-жылдан). Алтай крайынын администрация борбору. Обь дарыясындагы порт. Калкы 631,2 миң (2005). Темир жол тоому. Машина куруу (мотор, буу казан, механика пресс, транспорт, машина куруу заводдору), жеңил (меланж жана кебез кездеме комбинаты), химия (химия була комбинаты, шина, резина-техника буюмдары, асбест-техника буюм заводдору ж. б.), тамак-аш өнөр жайы; 6 ЖОЖ (анын ичинде Алтай университети), 4 театр, 2 музей (сүрөт жана колдонмо өнөр) бар. 1730-ж. негизделген.
Зулпукор
Тоого чапса таш кескен
Белге чапса баш кескен
Ак-Буура, заказник
Ак-Буура заказниги – Кара-Суу районунун аймагындагы аңчылык заказниги. Ак-Буура суусунун жайылмасын ээлейт. Ош шаарынан жана Папан суу сактагычынан түштүк тарапта.
Зулпукор
Шиберге койсо өрт кеткен
Ак-Буура, заказник
Заказник 1975-ж. кыргоол, чил жана кекилик уялоочу аймакты коргоо максатында уюшулган. Аянты 10 миң га. Ош шаарынын жанындагы, Ак-Бууранын жайылмасынан 2 га жер Ош облустук аңчылык инспекциясына берилип, балык өстүрүүчү көлмөлөр курулган.
Зулпукор
Шилтенгени мүрт кеткен (Сагымбай Орозбаков, 2. 210).
Алты болот курч ошол,
Ачуусуна тийгенде
Кыйкырып кындан алганда
Кан ичпей куру жүрбөгөн
Кызыгып кындан чыгарса
Кан ичпесе кирбеген
Кабарын угуп алганда Качып душман сүрдөгөн (Саякбай Каралаев, Ф, 542инв., 275-б.).
Шилтегенде бул кылыч
Аркан бою узарат,
Кайра тартып алганда
Керидей болуп тартылат (Молдобасан Мусулманкуловдун варианты, Кол жазмалар фондусу, 552-инв., 201-б.).
Бул сүрөттөөлөрдө Манастын кылычы өтө жогорку сапаттуу жоо куралы болуу менен бирге кандайдыр адаттан тышкары укмуштуу касиетке ээ экени да айкын байкалат. Кээ бир варианттарда мындан да күчөтүлгөн гиперболалык сүрөттөөлөр бар. Акмат Рысмендеевдин вариантында Манастын кылычы колдон түшүп кеткенден ташты, тоону оюп, жерди көтөрүп турган көк өгүзгө жетип, башын кыйып кетерде, бул дүнүйө кыйрап кетет — деп периштелер кармап алып келип турушканы айтылат.
Норберт Винер
Норберт Винер (Norbert Wiener Туулганы - 26-ноябрь 1894-жыл, Колумбия, штат Миссури, Каза болгону - АКШ — 18-март 1964-жыл, Стокгольм, Швеция) — америкалык окумуштуу, көрүнүктүү математик жана философ, кибернетиканы жана жасалма интеллект теориясын түзүүчү.
Амфи
Амфи... (грекче ampfi – айланасында, жанында, эки тарабында) – татаал сөздөрдүн «айланасында», «эки жагында» деген маанини билдирүүчү биринчи бөлүгү (мисалы, амфибастула, амфимиксис).
Кабыл алгыч компьютер
Кабыл алгыч компьютер
Норберт Винер
Өмүр жолу
Норберт Винер 1894-жылдын 26-ноябрында еврейдин үй-бүлөсүндө туулган. Берта Кан деген энеси Германиялыктардын тукумунан. Атасы Лео Винер (1862—1939-ж.ж.) Варшавада медицинаны, инженердик ишти Берлинден окуган, АКШга көчүп келгенден кийин Гарвард университетинде славян тилдери жана адабияты кафедрасынын профессору болуп иштеген. Винер 4 жашында эле атасы китепканасына киргизет, 7 жашында ал дарвинизм боюнча биринчи илимий чыгармасын жазган. Норберт орто мектепте чынында окуган эмес. Бирок 11инде барктуу Тафт-колледжге кирет, 3 жылдан кийин аны көркөм өнөр бакалавры даражасы менен мыкты окуп бүтүрөт.
Кабыл алгыч компьютер
Орусча аталышы
Компьютер приемник
Норберт Винер
Өмүр жолу
Норберт Винер 18 жашында математикалык логика боюнча Корнелль жана Гарвард университеттеринде философиянын доктору наамын алат. 19 жашында доктор Винер Массачусетс технологиялык институтуна математика кафедрасына чакырылат.
Кабыл алгыч компьютер
Англисче аталышы
Computer recipient
Норберт Винер
Өмүр жолу
1913-жылы 19 жаштагы Винер Европага саякатка чыгат, Кембрижде Б. Рассел менен Г. Хардинин лекцияларын, ал эми Гёттингенде Д. Гильберттин лекцияларын угат. 1914-жылы согуш башталгандан кийин Америкага кара келет. Европада окуп жүргөндо университеттердин гезиттерине жазып көрөт, өзү да лекция окуйт, заводдо да 2 ай инженер болуп иштейт.
Кабыл алгыч компьютер
Түшүндүрмө
Тармак протоколуна ылайык кабыл алгыч компьютер төмөнкү аракеттерди аткарат:
Норберт Винер
Өмүр жолу
1915-жылы фронтко барууга аракет кылат, бирок көзү начар болгондуктан медкомиссиядан өтпөй, армияга барбай калат. 1919-жылы 25 жашында доктор Винер Массачусетс технологиялык институтуна математика кафедрасында окутуучу болуп калат. 1920—1930-жылдарда ал кайра Европага келет. Бул жылдарда жылдыздардын радиациялык тең салмактуулугу теориясында Винер-Хопф теңдемеси түзүлөт. Винер Пекинде Цинхуа университетинде лекциялар курсун окуйт. Ушул жылдарда ал Н. Бор, М. Борн, Ж. Адамар жана башка белгилүү окумуштуулар менен таанышат. 1926-жылы Маргарет Енгерманга үйлөнөт.
2-дүйнөлүк согуштун алдында Винер Гарвард, Корнелль, Колумбия, Браун, Геттинген университеттеринин профессору болот, Массачусетс институтундагы кафедрасына толук ээлик кылып калат. Бул жылдарда салыштырмалуулук теориясы жана статистика боюнча, Фурье катарлары жана интегралдары боюнча, потенциалдар теориясы жана сандар теориясы боюнча, жалпыланган гармониялык анализ ж.б. боюнча жүздөгөн эмгектерди жазат. Согуш учурунда профессор Винер америкалык абадан коргонуу күчтөрү (ПВО) үчүн зениттик ок атуу системаларын башкаруунун математикалык аппаратын түзөт, анын түзгөн ыктымалдык модели ПВО үчүн жаңылык болуп калат. Винердин «Кибернетика» китеби 1948-жылы чыгат. Өзүнүн өмүрлүк китебин Винер "Кибернетика, же айбанаттар менен машиналар дүйнөсүндөгү башкаруу жана байланыш" («Кибернетика, или управление и связь в животном и машине») деп атаган. Өлөрүнөн бир аз мурда Норберт Винер Америкадагы илим адамы үчүн эн жогорку болгон Окумуштуунун Алтын Медалы менен сыйланган. Норберт Винер 1964-жылдын 18-мартында Стокгольмдо дүйнөдөн кайтат.
Негизги китептери
Винердин «Кибернетика» китеби Г. Н. Поваровдун редакциясы астында орусча 1958-жылы чыккан, зкинчи жолу (америкалык кеңейтилилген басылышын эске алуу менен) — 1968-ж., андан кийин бир нече жолу басылды. 1. Н. Винер. Кибернетика, или Управление и связь в животном и машине. М.: Советское радио, 1958 2. Н. Винер. Нелинейные задачи в теории случайных процессов. М.: ИЛ, 1961, 158 стр. с илл. 3. Н. Винер. Управление и связь в животном и машине. Новые главы кибернетики. М.: Советское радио, 1963 4. Н. Винер. Я-математик. М.: Наука, 1964, В 48 51 (09) УДК 510 (092), 354 стр. с илл., тир. 50000 экз. 5. Н. Винер. Интеграл Фурье и некоторые его приложения. М.: Физматлит, 517.2 В 48, 256 стр. с илл., тир. 16000 экз. 6. Н. Винер. Кибернетика, или Управление и связь в животном и машине. 2-е изд. М.: Советское радио, 1968
Момоттор
Момоттор (лат. Momotidae) — көк каргалар түркүмүндөгү куштардын бир тукуму, булардын өкүлү: көк каш момот (лат. Eumomota superciliosa).
Эки кабатту Мун суу канаты
=Эки кабатту Мун суу канаты قنات دو طبقه مون =
Мун суу канаты эки кабаттуу гидротехникалык система, анын ар бир кабатында бири бирине кошулбаган өз өзүнчө суу агат. Эки кабаттуу суу түтүгүнүн жападан жалгыз үлгүсү эки кабаттуу Мун суу түтүгү Ирандын Эрдестан аймагында жайгашкан. Бул таң калаарлык тарыхый эстелик дүйнөдөгү жалгыз эки кабаттуу суу түтүгү катары 2016-жылдын 16-июлунда Туркиянын Станбул шаарында өткөн жыйында Ирандын 20-тарыхый эстелиги катары дүйнөлүк каттоодон өткөн. =Орду жана өзгөчөлүгү= Бул суу түтүк Исфаган облусундагы Эрдестан шаарынын Мун аймагынан орун алган. Эки кабаттуу Мун суу түтүгү 9023 номуру аркылуу 2003-жылы улуттук эстеликтер тизмегине катталган. Мун суу түтүгү эки кабаттуу гидротехникалык система, анын ар бир кабатында бири бирине кошулбаган суу агат. Аталган суу түтүгү 800 жыл мурун курулган жана дүйнөдөгү жападан жалгыз эки кабатуу суу түтүгү болуп саналат. =Суу түтүгүнүн архитектурасы= Эки удаалаш канал бири биринин үстүнө жайгашкан жана тигинен орун алган булактардан түзүлгөн. Эки орундуу булак деп аталышынын себеби, аталган аймакта эки булак бири бирине жакын жайгашкан, алардын бирөөсү 27 метрди түзүп үстүнкү булака тиешелүү болсо, экинчиси 30 метрди түзүп алдынкы суу түтүгүнө тиешелүү. Эгер алдыңкы суу түтүгүнүн оозун бир метр деп эсептесек, негизги булактын тереңдиги 31 метрге жетет. =Суу түтүгүнүн мүнөздөмөсү= Эрдестан эки кабаттуу суу түтүгү байыркы доордогу инженердик илиминин иштеринин абдан бир кызык үлгүлөрүнүн бири болуп саналат. Аны казуу жана изилдөө иштеринде мыкты адистер чакырылып, аймактын климат шартын эске алуу менен аткарылган жана Эрдестанда эки кабаттуу Мун суу түтүгүнүн туристик расмий сайты ачылган. Бул суу түтүгү 3,5-4 км узундукту ээлейт, негизги булагынын тереңдиги 31 метрди түзөт, анын суу берүү өлчөмү секундасына 60 литр. Ал Эрдестандагы Мун аймагынын 200 дөн ашык тургунун таза суу менен камсыздайт. =Географиясы= Суу түтүгүнүн алгачкы тешиктери Эрдестан шаарынын түштүк тарабында казылган жана болжол менен түндүк батыш тарапты көздөй уланат, суу түтүгүнүн эне булагы болуп эки орундуу булак саналат, ал Имамзаде Исмаилдин жанында орун алган. =Тарыхы= Биздин күнгө чейин сакталган тарыхый жазууларга таянсак, бул суу түтүгү Ислам дооруна чейин, өзгөчө Кианиддер, Парфяндар, Сасаниддер доорунда курулган, алар анын курулушун эки түрдө баяндашат: =Ошондой эле= =Шилтемелер= =Булактар=
География, маданият
Ваныш (Калтасин району, Башкыртстан)
Ваныш — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Краснохолм айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 41  киши. Почта индекси — 452866, ОКАТО коду — 80233847004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
2008
2008 (эки миң сегизинч) жыл — толук жыл, Григорий календары боюнча шейшемби күнү башталат. Бул биздин замандын 2008, 3-миңжылдыктын 8, XXI кылымдын 8-жылы.
Музыкалык теория
Музыкалык теория - музыканын теориясын үйрөнүү илиминин башталгыч бөлүмү. Ноталык сабат, ыргак, өлчөм, лад, тоналдуулук, үндөштүктөр, ылдамдык, добуш кыймылынын түрлөрү, обондук кооздоолор ж. б. боюнча жалпы түшүнүк берет. Музыкалык теория сольфеджионун башталгыч курсу менен тыгыз байланышта каралат жана окутулат.
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Карамалы-Губе (Туймазин району, Башкыртстан)
Карамалы-Губе — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Карамалы-Губеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1083 киши. Почта индекси — 452786, ОКАТО коду — 80251830001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дарыя алабы
Дарыя алабы, Суу топтоо бассейни — дарыя жана анын куймаларынын суулары жыйналган жер бетинин бөлүгү. Дарыя суусун жыйноочу кургактыктын бети алаптын суу топтоочу аянты деп аталат. Дарыя алабы жер үстүндөгү жана жер астындагы суу топтоочу аянттардан турат. Жер астындагы алаптын аянтын аныктоо кыйын болгондуктан, дарыя алабынын өлчөмү катары жер үстүндөгү аянт гана алынат. Танапташ жаткан дарыя алабынын чеги атмосфералык жаан-чачынды алардын өрөөндөрүнүн капталдарына карай каршы эки багытка бөлгөн суу бөлгүч кырлар аркылуу өтөт. Дарыя алабынын формасы жана аянты суу жыйналуучу жердин географиялык абалы менен рельефине, геологиялык түзүлүшүнө карата ар түрдүү болот.
Атайын каражаттар
Атайын каражаттар – КР мыйзамдары боюнча, укук сактоочу жана табият коргоочу органдардын куралдануусунда турган техникалык каражаттар (жабдуулар, буюмдар, заттар) жана кызматтык айбанаттар, алар адамдарга жана материалдык объектилерге мажбурлоочу таасир көрсөтүү максатына эсептелген. А. к-дын тизмеси КР Өкмөтү тарабынан бекитилет.
Рамбо Амадеус
Бул аткаруучу мурдагы Югославиянын бүт аймагыннда белгилүү. Музыкачы тиличилик жана саясат жөнүндө маскара ырларды аткарат. Рок, джаз, поп жана башка музыкалык тараптарды коркпой эле аралаштырып колдонот.
Ырчынын сахналык аты Джон Рэмбо жана Вольфганг Амадей Моцарт аттарынан курулган.
Рамбо Амадеус англис тилинде аткарулуучу «Euro Neuro» чыгармасы менен, ар жыл өтүп туруучу Еврокөрүнүү 2012 ыр сынагында өзүнүн өлкөсүн көрсөтөт.
Туманский, Александр Григорьевич
Александр Григорьевич Туманский  -  географ, илимпоз, саякатчы.
1920-жылдын 1 декабрында каза болгон Александр Григорьевич Туманскийдин көптөгөн илимий эмгектеринин ичинен биринчи катардагы орундардын бири, эгер аны өзү жасабаса, анын көрсөтмөсү боюнча жасалган ачылышка таандык: ал Я'кубинин арабча географиялык эмгеги менен тааныштырган досу бабид АбулФазл Гульпаегани 1892-ж. Бухарадан автору белгисиз (аноним), перс тилиндеги, азыркы Афганстан аймагында 372/982-83-ж. жазылган жана бизге жеткен мусулман географтарынын эстеликтеринин ичинде Орто жана Чыгыш Азия боюнча өзүнүн маалыматтарынын молдугу менен өтө өзгөчө орунга ээ башка бир географиялык эмгектин кол жазмасын тапкан жана кийинки, 1893-ж. Туманскийге тапшырган. Ушул жаңы ачылган чыгарма Худуд ал-алам («Ааламдын чектери») деп аталып, ошол мезгилде эле окумуштуулардын көңүлүн өзүнө бурса да, азыркы учурга чейин анын бир аз гана бөлүгү басылып чыкты. Туманский 1893-ж. орустардын Самарканды ээлегендигинин жыйырма беш жылдыгына байланыштуу «Окраина» гезитине Худуд ал-аламдан ушул шаарга тиешелүү үзүндүнү басып чыгарган. 1894-ж. В. А. Жуковский, Туманскийдин уруксаты менен Мервге жана анын чет жакаларына тиешелүү үзүндүнү өзүнүн «Эски Мервдин урандылары» («Развалины старого Мерва») аттуу эмгегинде басып чыгарган. Эски стиль боюнча 1896-жылдын 19-апрелинде 1майда Орус археологиялык коомунун Чыгыш таануу бөлүмүндө Туманский бүт кол жазма боюнча доклад жасаган; доклад кийинки 1897-ж. Бөлүмдүн «Запискилеринде» (X том) «Жаңыдан белгилүү болгон X кылымдын перс географы жана анын славяндар менен орустар жөнүндөгү маалыматтары» («Новооткрытый персидский географ X столетия и известия его о славянах и руссах») деген аталыш менен басылып чыккан. Андан кийин Туманский бул өзү ачкан эстеликке башка кайрылган эмес жана ошол эле учурда илимий максатта пайдалануу укугун башка эч кимге берген эмес. 1894-ж. эле жайында маркум барон Розен, азыр Академиянын Азия музейинде сакталып турган кол жазманын фотографиялык так көчүрмөсүн тарттырган. Ошондо эле ушул көчүрмөдөн үзүндүлөрүн жазып алган элем жана Туманскийдин уруксаты менен кыскача шилтемелер, цитаталар үчүн пайдалана алмакмын, бирок чоңураак үзүндүлөрдү жарыялоого болбойт эле.
Шилтемелер менен цитаталар Туманскийдин аталып кеткен макаласы чыга электе эле «Орто Азияга илимий максат менен барганым жөнүндө отчет. 1893—1894жылдарга» жана кийин бир катар эмгектериме киргизилген; «Отчетто» мен биринчи жолу Туманскийдин кол жазмасы деген аталышты пайдаландым (В. А. Жуковский Туманский ачкан эстеликти «Саманилер географиясы» деп атады). Туманскийдин макаласы менен бирге ушул үзүндүлөр менен цитаталар боюнча, Худуд ал-аламдын маалыматтарын J. Marquart өзүнүн «Оsteuropäische und ostasiatische Streifzüge» (1903) аттуу китебинде анча-мынча пайдаланган жана эмдигиче башкаларга көргөзбөй аяп сактап отурган өзүнө таандык бул кенчти Туманский акыры илим дүйнөсү үчүн кол жете турган кылышын каалагандыгын билгизген. Бул үмүт акталган жок жана ал 1914-ж. чыккан китебинде Маркварт ушул эле окумуштуу кол жазманын ээси дагы эле аны сандыктан чыгарбагандыгына өкүнгөнүн айткан. Маркварт бул кол жазмага шилтеме бергенде мен колдонгондой эле терминди («Anonymus Tumanskijs») колдонгон, демек Туманскийдин ысымы өзү ачкан эстеликтин аталышы менен тыгыз байланышта болуп калган; бирок ал үчүн окумуштуу катары бул аздык кылган. Ушул жаңы табылган баалуу даректи ал өзү которуп, өзү басып чыгарууга ниеттенген; анын айткан сөзү боюнча мага белгилүү болгондой орус илиминин кызыкчылыгы үчүн перс текстинен мурда орусча котормосу чыгышы зарыл деген ойдо болгон. Балким, ушул ойдун таасиринен улам Туманский Худуд ал-аламга эч мүнөздүү эмес жана биз үчүн дээрлик жаңы маалымат деле бербеген эки бапты (славяндар менен орустар жөнүндөгү) өзүнүн макаласына киргизүү менен чектелсе керек. Эми, кыйла көлөмдүү үзүндүлөрдү жарыялоого тоскоолдуктар жок болгон учурда мен өзүм жазып алган үзүндүлөрдөн, азырынча макала шашылыш болгондуктан текстте гана (котормо жана комментарий узак иликтөөнү талап кылар эле) Ти-бет жөнүндөгү өзгөчө мүнөздүү бапты келтирүүнү чечтим, анда адабияттардан алынган материалдар да пайдаланылгандыгы шексиз, бирок ошол эле учурда биз башка даректерден издеп эч таба албай турган маалыматтар да бар (16а-б-барак): Азыр Туманскийдин кол жазмасы, мага белгилүү болгондой, анын жесиринде; ал орус мамлекеттик китеп сактоочу жайлардын биринин менчиги болуп каларына жана эң кур дегенде бул баалуу эстелик кол жазманын түп нускасы боюнча же барон Розендин көчүрмөсү боюнча Россияда басылып чыгат, которулат жана изилденет деп ишенем.
Булак - bizdin.kg
Абдылдабек Алымбек датка уулу
Абдылдабек Алымбек датка уулу (туулган жылы белгисиз, болжол менен 1833-1837-жж. аралыгы - өлгөн жылы 1877-ж.) – алайлык кыргыздардын чыгаан төбөлдөрүнүн бири, айтылуу Алымбек датка м-н Курманжан датканын тун уулу; кокондук даткалардын бири катары таанымал. Ош вилайетинин акими болгон. Кокон хандыгынын падышалык Орусиядан эгемендиги үчүн баатырдык менен күрөшкөн.
Кыскача өмүр таржымалы
Кокон ханы тарабынан 1865-жылы Ош шаарына жана аймагына аким кызматына дайындалган.
Сана
Сана (صنعاء) — Йемендин борбор шаары. Калкынын саны — 2 575 347 человек (2012).
Абдылдабек Алымбек датка уулу
Кыскача өмүр таржымалы
1875-жылга чейин абдан көп жерди ээлеп турган.
Сана
Колдонулган адабияттар
...
Абдылдабек Алымбек датка уулу
Кыскача өмүр таржымалы
Оторчул Орусиянын баскынчыл саясатына жана ага багынып турган Кокон хандыгына каршы элдик көтөрүлүшкө (1876-ж. январда) катышкан. Пулат ханды (Молдо Исак Асан уулун) колдоп чыккан.
Кокон хандыгы биротоло каратылып, мамлекет катары жоюлуп, анын аймагы Орусиянын карамагына өткөндөн кийин генерал М.Д. Скобелев жетектеген падышалык аскерлердин баскынчыл жортуулдарына каршы күрөшкөн.
Согуштан кийин кошууну менен Ооганстанга ооп кеткен.
1877-жылы чет жерде (Ооганстанда) каза болгон.
Уламышка караганда, анын жүрөгү туулуп-өскөн аймагына алынып келип көмүлгөн.
Аны менен байланыштуу тарыхый инсандар
Абдылдабектин атасы Алымбек датка Асан бий уулу өз учурунда Кокон хандыгында башкы вазир деңгээлиндеги жана башка жогорку кызматтарды аркалаган. Дипломат жана колбашчы катары да таанылган.
Энеси Курманжан датка Алай жана Ош аймактарынын башкаруучусу болгон. Муңгуш уруусунун Жапалак уругунан. Курманжан жаш кезинен эле өз оюн бетке айткан, акыл-эси башкалардан өзгөчөлөнүп турган, намыскөй кыздардан болгон. Курманжан 17 жашка чыкканда атасы Маматбай кудалашып койгон 500 түтүндүү жоош уруусунун Төрөкул деген бийинин анча мааниси жок Кулсейит деген уулуна турмушка чыгарган. Бирок, күйөөсү көңүлүнө толбогон Курманжан мезгилинин катаал мыйзамына каршы туруп, бир жылдан кийин Үчташ жайлоосунан атасынын үйүнө келе берет да, үч жыл чамасында башы бош олтуруп калат.
1832-жылы Курманжан 21 жашында адигине уруусунун бийи Алымбек датка менен кокусунан жолугуп, көп узабай аны менен тагдырын кошкон. Аны менен 29 жыл жашап, беш балалуу болгон.
Исмаилова, Урумкан
Исмаилова Урумкан (1916-ж. т., Ысык-Көл району, Чолпон-Ата ш.) — артист. Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1973). Эмгек жолун 1934-ж. Кыргыз мамлекеттик драма театрында артист болуп баштаган. 1941-ж. Москвадагы В. Луначарский атындагы мамлекеттик театр өнөрү институтун бүтүргөн. 1941—47-ж. кайрадан кыргыз драма театрында, 1947—51-ж. Ысык-Көл облустук драма театрында, 1951-жылдан Кыргыз мамлекеттик драма театрында иштеген. Исмаилова ар кыл пландагы образдардын ички тереңдигине актёрдук анализ жүргузүп ойногон актриса. Аткарган негизги ролдору: Жесси («Орус Maселеси», К. Симонов), Шура («Егор Булычев», М. Горький), Лариса («Сепсиз кыз», А. Толстой), Кардемия («Король Лир», У. Шекспир), Варвара («Добул» А. Островский), Атаманша («Кар канышасы», Андерсен), Ира («Уядан учкандар», Ш. Бейшеналиев), Марта («Бир көчөнүн кыздары», К. Маликов), Айша («Жапалак Жатпасов», Р. Шүкүрбеков) Төрөкан («Өлбөстүн үрөнү», А. Токомбаев), Бурул («Атанын тагдыры», Б. Жакиев), Эне («Унутулган адам», Н. Хикмет), Жер эне («Саманчы жолу», Ч. Айтматов), Ашрафкан («Махабат», А. Осмонов) жана башка. Киного да тартылган («Ак илбирстин тукуму», «Эрте жаздагы турналар») жана башка. «Ардак Белгиси» ордени жана медалдар менен сыйланган. 1982-жылдан пенсияда.
Абдылдабек Алымбек датка уулу
Аны менен байланыштуу тарыхый инсандар
1862-жылы Кокон хан сарайындагы козголоңчулар тарабынан Алымбек датка өлтүрүлгөндөн кийин Алайдагы башкарууну Курманжан биротоло өз колуна алган. Ошол эле жылы Бухара эмири Сейит Музаффар Эддин Алай тараптагы кыргыздардан Кокон хандыгына таяныч издөө максаты менен Ошко чейин аскерлери менен келген. Курманжан аларды өгөй уулу Жаркынбай ж.б. балдары, туугандары менен Оштон кастарлап тосуп алышкан.
Эмир Алымбектин ордун басчу адамга датка наамын ыйгарууну көздөгөн. Алгач бул наамды Курманжандын пикири боюнча ата баласы деп ошол кезде Ош вилайетинин акими болуп турган Жаркынбайга сунуш кылышкан. Бирок, Жаркынбай бул даражадан караманча баш тартат. Ошентип, Музаффар менен Кокон ханы Кудаяр Курманжанга датка наамын ыйгарууга аргасыз болушкан.
Ушул окуядан кийин Курманжан "датка" аталып, хандыктын саясий иштерине аралашкан, ордодо жолугушууларды өткөрүп, ханга кеңеш айта алган. Кудаяр үчүнчү жолу такка олтурганда (1865-жылы) Курманжан улуу уулу Абдылдабекти ээрчитип, Коконго келгендиги маалым.
Кудаяр хандын энеси Жаркынайым менен Курманжан Шералы хандын заманынан бери эле ынак, сырдаш болуп, Кудаяр бала кезинен эле Курманжанды жакшы билчү. Конокторду ызаат менен тосуп алган жана мөөр ойдуруп, кымкап чапан жаптырып, баалуу белек бердирген. Жаркынбайдын ордуна Абдылдабекти Ошко аким кылып дайындаган. 19-кылымдын 70-жылдарынын башында Курманжан датка Кудаяр хандын саясатына нааразылык билдирген жана элдик кыймылдын башталышына үн кошкон.
Эстутум
Спектакль Ош улуттук драма театрынын актеру КР эмгек сиңирген артисти, режиссер Солтобай Кулбаев тарабынан коюлду.
ОшМСУнун ректору, профессор Идрис Кенжебаев «Ак чардак» студенттер театрына, режиссер С.Кулбаевге, спектаклдын автору С.Жетимишевге ыраазычылык билдирип, ийгиликтерди каалады.
2013-жылы 25-октябрда Бишкек шаарында "Египет" ресторанында Абдылдабектин өмүр жолу жана тарыхый орду тууралуу жыйын болду. Анда 2014-жылдын жай мезгилинде болчу Абдылдабектин ашына (ага багышталган эскерүү жыйынына) камылгалар көрүү маселеси талкуу кылынды. Жыйынга Алымбек датканын урпактары, Ош шаарынын мэри Мелис Мырзакматов, Кыргызстан Жогорку Кеңешинин мурдагы төрагалары Медеткан Шеримкулов, Алмамбет Матубраимов, саясатчылар, тарыхчылар Ташманбет Кененсариев, Токторбек Өмүрбеков, Кыяс Молдокасымов, Өскөн Осмонов, Т.Чоротегин, ж.б., журналисттер Эсенбай Нурушев, Кубан Мамбеталиев, Адилет Айтикеев, бир катар саясат таануучулар, публицисттер, коомчулук өкүлдөрү катышышты. Жыйында болочокку мааракелик иш-чараларды уюштуруу үчүн атайын уюштуруу тобу түзүлдү.
Ал тууралуу адабият (кыскача тизме)
Абдылдабек тууралуу кезегинде жазуучу Төлөгөн Касымбеков, тарыхчылар Анварбек Хасанов, Ташманбет Кененсариев, Токторбек Өмүрбеков, Жаныбек Жакыпбеков, Турсунай Өмүрзакова, Кыяс Молдокасымов, Бектемир Жумабаев, Бейше Урстанбеков, Тынчтыкбек Чоротегин, Темиркул Асанов, Рыскул Жолдошов, ж.б. изилдөөчүлөр, бир катар санжырачылар өз эмгектеринде кайрылышкан.
Диа Парк (Огайо)
Диа Парк (Огайо) (Deer Park) — Огайо штатынын Hamilton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5736 киши. Болжолдуу аянты - 2.2 км². FIPS коду — 39-21266.
Керки тамга
Керки тамга - басыз уруусунун курамындагы уруктар тобунун аталышы. Этностук аталыш байыркы кыргыз мезгилине (6-9-кк.) доорлош. Уруктар тобунун эн тамгасы учу иймек керкини элестетет. Керки - балтадан кичине, жыгач чабуу, кертүү үчүн колдонулуучу курал. Бул эн тамгага окшош белгилерди Орхон-Енисейдеги руникалык жазуулардан да кезиктирүүгө болот. Саяк уруусунун эн тамгаларынын бири ушул ат менен белгилүү. Эн тамгалардын параллелдери казактарда (шылбыр тамга), хакастарда (кызыл), ногой жана кара калпактарда (ыргаклы) бар экендиги белгилүү- этностук аталыштын түз параллелдери түркмөндөрдүн, өзбектер- дин, азербайжандардын курамдарында бар. Бул уруктар тобунун өкүлдөрү Сузак, Өзгөн, Тогузторо, Акталаа аймактарында байырлашат. Негизги уруктары: үмөт, мадыш, жетикашка, асан, кош- кенчи, тешберек, козумерек жана башкалар.
Табият таануу
Табият таануу- – жаратылышта жандуу жана жансыздар, оошондой эле алардын байланышы жөнүндө баштапкы маалымат берүүчү окуу предмети. Бул предмет боюнча өткөрүлгөн сабактарда, практикалык иштерде окуучулар, өсүмдүк, жаныбарларды багуу, өздүк гигиена боюнча практикалык ыкмашыгуу элементтерине да ээ болушат.
Табият таануу предмети көпчүлүк мамлекеттерде ХХ кылымдын башталышында мектептерге киргизилген. Прогрессивдүү педагогдор табият таануу предметинин окуучулардын логикалык ой жүгүртүүсүнө жана сүйлөй алуу жөндөмдүгүн өнүгүшүнө өзгөчө ролун белгилешкен. Ошону менен бирге айыл чарбачылыкты алып баруудагы элементардык билим берилген. Мына ушундай пикирди К. Д. Ушинский негиздеген. Андан кийин көрүнүктүү методисттер М. Н. Скаткин (1956), А. А. Перроте (1963), С. А. Павлович (1965), Г. Е. Ковалева (1970), Н. А. Рыков (1980) тарабынан негизделген.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004.
Жаралоо баллистикасы
Жаралоо баллистикасы – атуучу куралдардын окторунун адам (жаныбар) денесиндеги кыймыл мыйзамын изилдей турган сот баллистикасынын бөлүгү.
Барограф
Барограф - (гр. baros оордук, басым, graph жазам) атмосферадагы аба басымын үзгүлтүксүз өзү жазып туруучу прибор. Метеорологиялык станцияларда жана басымдын өзгөрүшү боюнча аныкталуучу бийиктикти үзгүлтүксүз жазуу үчүн самолёттор менен аэростаттарда пайдаланылат. Кабыл алуучу бөлүгүнүн иштөө принциптери боюнча барограф анероиддик жана сымаптык болуп бөлүнөт. Практикада көбүнчө анероиддик барограф пайдаланылат. Анын кабыл алуучу бөлүгү мамычага бириктирилген бир нече анероиддик кутучадан турат, к. Анероид.
Тюмель-Кикя дарыясы (Кыпа-Печаль-Кы куймасы)
Тюмель-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кыпа-Печаль-Кы дарыясынын оң жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 13 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Шестаковка (Тобыл куймасы)
Шестаковка — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тобыл дарыясынын сол жээгинен 85 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 50 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гималай моналы
Гималай моналы — (лат. Lophophorus impejanus) Гималай куру; кара курлар тукумуна кирүүчү куштардын бир түрү.
Керчөө
Керчөө – союлган койдун төш этин териси жана тегерете оюп, кесилип алынган майлуу кыртышы. Керчөөнүн жүнүн кыркып, эт жагын узун-туура тилип, туз себет да, ичке таякчага тепчий сайып, отко куйкалап, кактап бышырат. Керчөө – чүйгүн тамактардын бири.