cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Византия империясындагы кыргыз баатырлары
Ат-Башыдагы катагандын хан Кошой уруусунан элдер эки багытка бөлүнгөн. Биринчиси - Терең көлдүн (Балхаш көлү) түндүк жагынан Шибер токоюна чейин, азыркы Түндүк Казакстан облусуна көчүп жөнөшөт. Ошондо жолдо көчүп-конуп бара жатып бир нече үйбүлө жол улай албай, азыркы Кочкор өрөөнүнө, айрымдары Туздуу көлгө (Ысык-Көл) байыр алышат. Кээси батыш өрөөн аймагы Жумгалда жашап калышып, азыркы Түгөл-Сай жана Таш-Төбө айылдары катаган уруусун түзүп калышкан. Экинчиси - элдин бир бөлүгү Батышты көздөй көчөт. Кийин бир нече кылымдардан кийин Маңгытай-Сүбө (Мавереннахр) империясынын Аксак Темир түзгөн жоокерлердин негизги бөлүгүн ушу катагандар түзгөн. Ар кандай согуштук жүрүштөрдүн кесепетинен Орто Азия жана Ооганстан аймактарында калып калган катаган уруулары ошондон аталып калган.
Ал эми Чаткал өрөөнүнөн жана Бермет туздуу көлдөн 500дөн ашык "каңды" уруусу чогулуп, уруу башында турган Сулайман деген адам Кичи Азия чөлкөмүнө сельжук уруусуна көчүп барып, сельжуктардын султаны Ала ад-Дин Кейкубаттан Эскишехир (азыркы Анкара шаары) аймагына жашоого уруксат алышат. Кийин Сулаймандын баласы Эртагрыл баатыр, уюштургуч, көсөм болуп чыга келип, ал Эскишехирди эле коргобостон баатырлык менен салгылашып, Анадолу менен Изник аймактарын Византия империя бийлигинен тартып алган. Ошентип Византия империясы өз тарыхында сельжук бийлиги менен кыргыздардын биргелешкен чабуулунда эки жолу жеңилүүгө дуушар болгон. Экинчисинде Сулаймандын баласы Эртагрыл Византия империясын биротоло жеңип алган. Кийин анын баласы Осмон акылдуу, көрөгөч, уюштургуч, баатыр чыгып, 1299-жылы Осмон империясын түптөп, өзүнүн атын берип, империяны көзү өткүчө, 1324-жылга чейин башкарган биринчи император катары тарыхта калды. Осмон жаш кезинде эле 1291-жылы аз сандагы жоокерлери менен Мелангияны басып алып, ошол кездеги Кичи Азиянын султаны Ала ад-Дин Кейкубаттан бийлик символу катары "барабан" жана "бунчук" деген сельжук аскердик наамдарын алган.
Осмондун көзү өткөндөн кийин бийлик анын баласы Орхон бийге өтөт. Ал Осмон империясын 1324-жылдан 1362-жылга чейин 38 жыл башкарган. Орхон бийликке келгенден кийин ал дагы Византия империясынын чыгыш жак аймактарын аз-аздан басып алып отуруп, эки жылдан кийин Византиянын чыгыш-түштүк аймагында жайгашкан Бруса шаарын (азыркы Бурса шаары) басып алып, 1326-жылы аны Осмон империясынын биринчи борбор шаары кылган. Бийлик муундан муунга өткөндүктөн, Осмон империясынын 7-императору Мехмед II бийликке келгенден эки жылдан кийин аскерлери - "янычарлардын" санын 12 миңге жеткирип, жалпы аймактардан 20 миң аскер топтоп, ал эми согуш кемелеринин санын 350гө жеткирген. 1453-жылы Константинополго согуш баштап, үзгүлтүксүз чабуулдун негизинде ошол эле жылдын 28-майында жеңишке жетишет. Шаардын атын Истанбул (Стамбул) деп өзгөртүп, Осмон империясынын расмий борбор шаары катары ал алты кылымдан бери кызматын кылып келатат.
Эми бир аз тарыхка, Осмон империясы түзүлө элек убакта XI кылымдын аягында Византия империясына каршы сельжуктар менен бирдикте кыргыздардын согуш окуяларына саресеп салып, негизги окуяга кайрылып көрөлү.
VIII кылымда Орто Азия чөлкөмүнөн, т.а., азыркы Кыргызстан аймактарынан сельжук уруулары "Улуу кургакчылык" мезгилинде Кичи Азия аймактарына көчүп барып, Византия империясынын Мармар жана Эгей деңиздеринин чыгыш жак бөлүктөрүнө чектеш жерлерге кошуна болуп туруп калышат. Ырас, дини менен тили эки башка болгондон кийин элдин ынтымактуу болушу кыйын. Ушундан улам эки тараптын ортосунда майда кагылышуудан баштап чоң согуштарга чейин болуп турган. Экинчиден, Византия империясында жалаң Европа элдеринен бийлик жана аскер адамдары түптөлүп, ислам динине каршы диндер арасында согуш ачып "Крестовый поход" дешип, ислам дининдеги элдерди басмырлоо алардын негизги иш максаттарына айланган. Византия империясынын аскердик курамы Европа элдеринен турган жана императору жалпы Европа элинин башкаруучу өкүлдөрүнүн шайлоосу аркылуу өтүп, империяны башкарып турган. Мындай шайлоолордун алгачкыларында Франциянын королу Франциск I Сулайман Iнин (1520-1566 жж.) тушунда Осмон империясына шериктеш катары өтүп кеткен. Анын себеби мындай болгон:
Карл V Габсбург династия бийлиги менен бардык Европа мамлекеттерин бирдиктүү бир империя кылып бириктиргиси келген. Габсбург Австрия бийлик династиясы 1453-тоок жылында Австрия, Венгрия королдуктарын бириктирип, кийин Испаниянын королу Филипп II (1527-1598-жж.) аларга кошулган. Европа мамлекеттеринин андан ары биргелешип мусулмандарга каршы крестүүлөрдүн жүрүшүн Франциянын королу Франциск I адегенде европалыктарды колдойт дагы, кийин шайлоодон өтпөй калганын эстеп Осмон империясынын султаны Сулайман Iни колдоп кетет. Сулайман I анын колдоосун туура көрүп, 1533-жылы Франциск Iге 100 миң алтын тыйындарды жөнөткөн. Сулайман Iнин Франциск Iге жиберген акча каражаты жеке өзүнүн идеясын куттуктаган катары эмес, боло турган - келечектеги диндер ортосундагы согушка да союздаш катары Карл Vге каршы активдүү катышууга койгон талабы эле. Франциск I атургай өзүнүн Венециан аманатында Карл Vге каршы жалгыз Осмон империясынын согуштук күчү үстөмдүк кыла тургандыгын айтып өткөн.
Биргелешкен европалык христиан элдеринин тобу Византия империясына мусулмандарга каршы IX кылымдан баштап улам согуш иштерин уюштура беришкен. Ушундай согуштардын биринде 1095-жылы Константинополь шаарынын түндүк-чыгыш тарабында сельжуктар менен чектешкен Изник шаарынын чебинде Византия империясынын рыцарлары менен сельжуктардын ортосунда дин согушу жүрөт. Изник шаары Изник көлүнүн түндүк-чыгыш бурч жагында жайгашкан. Согуш бир нече күнгө уланган. Ошол катуу салгылаштын биринде сельжуктардын жоокерлери жеңилүүгө дуушар боло баштайт. Ошондо чыгыш жак капталдан "чапкыла", "ургула", "каапырларды өлтүргүлө" деген үндөр менен ат минген жоокерлер пайда болуп, рыцарларды четинен өлтүрө башташкан. Жогоруда аталган кыргыз тилиндеги ураандар бүгүнкү күндө Стамбул шаарында түрктөрдүн архивдик тарыхында сакталуу турат. Рыцарлар менен болгон согушта сельжуктар кыргыздардын жардамы менен Византия империясынын Изник шаар чебин талкалап, биротоло өзүнө караткан.
Түрк сельжуктарынын аскерлери "Бул согушта Кудай бизге асмандан жардам бергенге мусулман жоокерлерин жиберди. "Ислам дини туура жолдо, ошон үчүн биз жеңдик" дешет. Ал эми окуя мындай болгон: сельжуктар менен Византия империясынын ортосундагы тынымсыз уланып турган диндер аралык согушта убакыт өткөн сайын жоокерлер алсырап, азая баштаган. Ошондо сельжук султаны Орто Азиядагы Карахания мамлекетине (927-1212-жж. түзүлгөн) кайрылып, аскердик жардам суроо иретинде аманат жиберген. Ошол кездеги Караханид мамлекетинин башчысы ал аманатты жакшы кабыл алып, "каапырлардын кудайы өзүн өзү кыйнап өлтүргөн, биз ал динди колдобойбуз" деп, 30 миң аскерин аты, курал-жарагы менен Кичи Азия аймагына жиберген. Ал Караханид армиясы бир нече күн талаа-түздө, тоо-таш арасында туш келди түнөп отуруп, биринчи эле келгенде ушул Изник шаар чебиндеги согушка туш болушкан. Ошол кыргыздардын армия курамы Византия империясына каршы түрк сельжуктары менен бирге согуштун күйгөн отунда 4 жылдай согушуп, 30 миң кыргыздан мекенине бирөө да тирүү кайткан эмес. Кыргыз армиясынын негизги бөлүгү ушул Изник шаарындагы согушта курман болушкан" деп айтышат.
Кийин, түрк сельжуктарына XI кылымдын башында Ысык-Көл жана Чаткал чөлкөмдөрүнөн "каңды" уруусунан Сулайман көчүп барып, анын небереси Осмон империя түптөгөн. Ошол Осмондун баласы Орхон - Осмон империясынын 2-императору болгон (1324-1364-жж.). Орхон ушул Изник шаарында курман болгон кыргыз жоокерлеринин урматына 1330-жылдары "кыргыздар күмбөзү" деп 2 чоң бөлмөдөн турган күмбөз курдурган. Учурда бул күмбөз күнү бүгүнкүдөй сакталып, айлана-тегереги темир тор менен тосулуп турат. Кире бериш жеринин сол жагында кыргыз баатырынын элесин берген накта кыргыз жоокеринин айкели тургузулган. Ал эми оң жагында биринчи түрк, андан кийин кыргыз, анын ылдый жагында англис тилдеринде "Кыргыздар күмбөзү" деп жазылып турат. Күмбөздүн ичине кире бериш жеринде кыргыздын кийизден жасалган шырдактары төшөлүп, бөлмөлөрдүн оң жана сол тарабында 35 см бийиктиктеги табыттарда согушта курман болгон кыргыз жоокерлеринин сөөгү катырылып турат. Табыттардын сырты калың жашыл момосуй материал менен капталып, араб ариптери менен сөздөр жазылган (сүрөттү караңыз). Тамга тааныбагандыктан, тилекке каршы, биз ал сөздөрдү окуй албадык.
Күмбөздүн артында узундугу 40, туурасы 30 метр келген жер участогуна бак-дарак тигилген. Ошол бактардын арасында расмий иш сапар менен Түркияга келген Жогорку Кеңештин төрагалары Марат Султанов менен Айтибай Тагаевдин тиккен арча карагайлары, алардын алдында темир табличкалары турат. Күмбөздө бир гана кемчилик - ушунча убактан бери ааламдын ар бурчунан келген кишилердин көп болгонунан улам, күмбөз ичиндеги төшөлгөн шырдактардын эскилиги аябай жетип үлбүрөп калган. Эгер мындан ары кимдир-бирөө ушул күмбөздү барып көрөм деп ниет кылса, эки шырдак ала барып жаңыртып салып койсо, жоокер бабаларыбыздын арбагы ыраазы болуп, алып барган кишинин да иши оңолуп кетет деп ойлойм.
Түгөлбай Сыдыкбеков атабыздын көзү тирүү кезинде үйүнө 2-3 казак жазуучусу мейман болуп келип калышат. Ошондо казактар "Түкө, бу кыргыздар качан жалкоолугуңарды коесуңар?" деп суроо узатышат. Түгөлбай атабыз: "Эмне болду?" деп чочуп кетиптир. Анда казактар: "Биз кайсы мамлекетке барбайлы, кыргыздар жөнүндө эстеликтер, тарыхый архивдик материалдар, жер-суунун аттары оголе көп. Биз болсо жок жерден тарыхыбызды жазып жатабыз" дешкен экен. Анын сыңарындай, бул казак боордоштордун айткандарынын чындыгына ушул Түркияга барган сапарым далил болду.
Ал эми алыскы Монголиянын чыгыш жагында, Манчжуриянын түштүгүндө "Кыргыз башы" деген тоо бар. Минтип аталып калганынын себеби - мейкиндикте 5-6 км аралык жерден ал тоолор калпак кийген кыргыздын башына окшош. Белгилүү Барсбек каган кытайлардан биринчи ошол жерден жеңилип, ушул батыш тарапка качууга аргасыз болгон. Албетте, бул башка кеп…
Изник шаарынан келе жатып жанымдагы жазуучу Мамат Болотко: "Кайран ата-бабаларыбыз, кыргыздын, элдин кызыкчылыгы деп ушунча аралыкка, айлап талаа-түзгө түнөп, канын-жанын аябай, артына туяк калтырбай бул дүйнө менен кош айтышканына таңгалам" дедим.
Кыргыз күмбөзүн көрүп кайра артты көздөй Стамбул шаарына келе жатканда автожолдордун оң,сол жактарында жапыз тоолордун бардык беттеринен чокуларга чейин ар кандай кооз карагайлар адам күчү менен тигилгенин көрүп түрк элинин күжүрмөндүгүнө да баа бердик. Көрсө, Түркиянын биринчи президенти Мустафа Кемаль Ататүрк "Бир карагайды өзүңдүн керегиң үчүн кырк, бирок ордуна төрт карагай тигип отургуз" деген сөзүн, саясатын элге кеңири жайган экен. Түркиянын талаасы, тоосу эмес, азыр Стамбул шаарынын ичи дагы көздүн жоосун алган түрдүү карагай, бак-дарактарга бай.
Ушул Стамбул шаарынан Мармар деңизи аркылуу паром менен баруучу 180 км аралыкты кыскартып, Изник шаарына өз машинеси менен алпарып келген, 12 жылдан бери Стамбулда иштеп жаткан жалалабаддык Айбек Тажибаевге, Стамбул университетинин докторантурасында окуп жаткан котормочу кызыбыз Асел Асанкановага жана ушул Түркияга болгон кыска сапарыбызды уюштуруп берген "Ата Журт" маданият жана достук форумунун төрагасына чоң ыраазы болдук.
Сөз өзгөртүү
Сөз өзгөртүү деп ар бир маани берүүчү сөздүн парадигма б-ча өзгөрүшү аталат. Сөз жасоодон айырмаланып Сөз өзгөртүүдө сөздүн түпкү лексикалык мааниси өзгөрбөйт, б.а., бир эле сөз ар түрдүү грамматикалык формада жолугуу мүмкүнчүлүгүндө болот. Сөз өзгөртүү тилде атайын мүчөлөрдүн жардамы менен ишке ашат. Алар сөз өзгөртүүчү мүчөлөр деп аталат. Аларга жөндөмө, таандык, жак мүчөлөрү кирет. Кээде көптүк сандын мүчөсү да киргизилип жүрөт. 80-жж. чейинки кыргыз тилинин айрым грамматикаларында Сөз өзгөртүү мүчөлөргө азыркы форма жасоочу деп эсептелген мамиле, ыңгай, чактын мүчөлөрү, чакчыл, атоочтук, кыймыл атоочтун мүчөлөрү, сан атоочтун -нчы мүчөсү, сын атоочтун (-омук, -ыш, -гылт ж.б.) мүчөлөрү, -ыраак мүчөсү, зат атоочтун кичирейтип эркелеткендикти билдирген (-ча, -чак, -ке) мүчөлөрү киргизилип келген. Мунун негизги себеби мүчөлөр функциясына карай айрым окумуштуулар тарабынан экиге гана бөлүнүп (сөз жасоочу, сөз өзгөртүүчү болуп) каралса, айрымдары тарабынан үчкө (сөз жасоочу, сөз өзгөртүүчү, форма жасоочу деп) туура бөлүнүп жүргөндүгүндө. Сөз өзгөртүү мүчө жалганган сөзүнүн лексикалык маанисин өзгөртө албай, жеке грамматикалык маанисин жана формасын гана өзгөрткөнү менен, алар, эң негизгиси, сүйлөмдөгү сөздөрдү өзара байланыштырууда синтаксистик каражат катары кызмат аткарышат. Мис., Апам менен айылга бардым деген сүйлөмдөгү жолуккан -ым, -га -ым мүчөлөрүн алып салсак, сөздөр синтаксистик жактан өз ара байланышпай, айтылып жаткан ой ыраатын жоготот. Демек, Сөз өзгөртүү мүчөлөрү кепке ырааттуу мүнөз берүү үчүн колдонулат. Ал эми бир сөздүн түрдүү грамматикалык формалары сөз формалары деп аталат. Мис., Кыз деген сөздүн жөндөмө, таандык, жак боюнча өзгөргөн түрлөрү сөздүн сөз формаларын түзөт. Демек, бир эле сөзгө сөз өзгөртүүчү түрдүү мүчөлөрдү жалгоодон ар башка сөздөр түзүлбөстөн, бир сөздүн ар түрдүү формалары гана түзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Муздабас суусу
Муздабас суусу — Ат-Башы районундагы суу, Ак-Сай суусунун солкуймасы. Узундугу 36 км, алабынын аянты 207 км. Ат-Башы кырка тоосунун түштүк капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, кууш өрөөн менен түштүктү карай агат. Ак-Сай өрөөнүнө чыкканда нугу кеңейип салааларга бөлүнүп кетет. Негизинен кар, мөңгү жана булак сууларынан  куралат. Жылдык орточо чыгымы 0,8–1,8 м3/сек. Эң көп чыгымы июль–августта, азы февраль–мартта байкалат. Апрель – сентябрда кирип, октябрь–мартта тартылат.
Тахтымья (дарыя)
Тахтымья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын оң жээгинен 253 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 30 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Туюк коргошун кени
Туюк коргошун кени Чүй облусунун Ысык-Ата районунда, Ивановка кыштагынын түштүк тарабында, Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы Туюк суусунун өрөөнүндө. Кен илгертен белгилүү (байыркы кен казындылары бар). Кен аймагында протерозойдун аягында пайда болгон серицит-көмүрлүү кристаллдык акиташ тектери жана аларды жиреп чыккан каледондун гранит-диорит интрузиясы жатат. Алар майда тектоникалык жылышуу жаракалары менен тилкеленип, руда тарамдарынын пайда болушуна шарт түзгөн. Кен интрузия массивинин акиташ теги менен кошулган жериндеги тектоникалык жаракалар зонасында топтолгон. Руда тулкулары негизинен жалпак линза сымал болуп, гранит-диориттердин лимониттешкен зонасындагы кварцтуу брекчиядан турат. Айрым руда тулкусунун узундугу 300–1100  м, калыңдыгы 1,5 мге чейин. Кендин курамында арсенопирит, галенит, церуссит, халькопирит, скородит, висмутит ж. б. минералдар кездешет. Руда тулкуларындагы металлдардын өлчөмү: коргошундуку – 0,03–9,1%, цинктики – 0,02–1,9%, мышьяктыкы – 0,02–2,0%, алтындыкы – 0–36,4 г/т, күмүштүкү – 1,0–200 г/т. Кендин ресурсу: коргошундуку – 40 – 60 миң т, цинктики –т 20–30 миң т, күмүштүкү – 250–350 т, алтындыкы – 8–10 т.
Бөкөй хандыгы
Бөкөй хандыгы, Бөкөй ордосу, Ички ордо - Урал менен Волга дарыясынын аралыгына Кичи жуздөн көчүп барган 5 миң түтүн казактан 1801-ж. түзүлгөн казак хандыгы. 1812-ж. падыша өкмөтү хан кылып дайындаган султан Бөкөй Нуралиев-дин ысмынан аталган. Бөкөй хандыгынын калкы көбөйүп отуруп, 1845-ж. 20 миң түтүнгө жеткен. Бөкей өлгөндөн кийин (1815) анын бир тууганы Шыгай (1823), кийин Бекендин уулу Жангер бийлик кылган. Феод. жана колон. эзүүгө чыдабай казак дыйкандары көтөрүлүш (1836-37) чыгарган, аны падыша аскерлери ырайымсыз баскан. 1845-ж. Жангер өлгөндөн кийин хандык бийлик жоюлуп, башкаруу орус чиновниктери башында турган "Ички ордону башкаруу боюнча убактылуу советке" берилген. 1876-ж. Бөкөй хандыгы Астрахань губерниясына кошулган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бөктөргө
Бөктөргө (Circus cyaneus) - күндүзгү жырткыч канаттуулар түркүмүнө кирген кулаалылар уруусундагы куш. Түсү боюнча эркек-ургаачысы бири биринен өтө айырмаланып турат. Евразия менен Америкада кеңири таралган. Ал Кыргызстандын бардык райондорунда кездешет. Жай күндөрү Бөктөргөнү тоо этектеринен, өрөөндөрдөн көрүүгө болот. Жайында деңиз деңг. 2800- 2900 м бийиктиктеги Суусамыр өрөөнүнө чейин барат. Күзүндө жылуу жакка учуп кетет. Бирин-сериндеп Чүй, Талас өрөөндөрүндө кыштайт. Жазында учуп келип, уясын жерге салат. Июлдун башында 3-5 жумуртканы 30 күн басып, балапан чыгарат. Бөктөргө майда омурткалуу жаныбарларды жейт.
Альтернативалык энергетика
Альтернативалык энергетика - калыбына келүүчү энергия булактары жөнүндө жалпы түшүнүк. Бүгүнкү күндө адамзат коому шарттуу түрдө пайдаланып келе жаткан (калыбына келбөөчү) энергия булактары (көмүр, нефть, жыгач отуну ж. б.) 90% кубаттуулукту берет. Альтернативалык энергетика булактары - Күн энергиясын, геотермалдык энергияны, шамал жана гидроэнергияны, биомассаны, жылуулук шилендилерин ж. б. табигый калыбына келүүчү энергия булактарын камтыйт. Автотранспорт колдонгон нефть продукцияларынын (бензин ж. б.) чөйрөгө тийгизген таасирин азайтыш үчүн алардын ордуна табигый газдар же болбосо спирт бирикмелерин (метанол, этанол ж. б.) колдонуу жүзөгө ашырылат. Альтернативалык энергетика көбүнчө экологиялык «таза» энергия булагы деп эсептелинет.
Сөз жасоо
Сөз жасоо – 1) тилдеги үлгүлөргө жана моделдерге ылайык туунду же татаал сөздөрдү жасоо. 2) Тил илиминде туунду жана татаал сөздөрдүн жасалуу, кызмат аткаруу, түзүлүш, классификацияланыш аспектилерин изилдеп үйрөнүүчү бөлүм. Сөз жасоо номинация процессин жүзөгө ашыруу менен, сөздүк составды толуктоонун жана ар башка сөз түркүмдөрүнүн ортосундагы байланыштын негизги каражаты болуп эсептелет. Жаңы аталыштарды жаратуу жөнүндөгү окуу катары Сөз жасоо ономасиологиянын бир бөлүгү болуп эсептелет. Ал туунду жана татаал сөздөрдү динамикалык ("сөздөр кантип жасалат") жана статикалык ("сөздөр кантип жасалган") аспектилерде, диахрондук жана синхрондук карым-катышта изилдейт. Колдонулган формалдык каражаттарга жараша Сөз жасоо сөз жаратууга аффикстер жана преффикстер аркылуу, сөз бириктирүүгө толук маанилүү эки же андан көп бирдиктер аркылуу, конверсияга (сөздөрдүн бир сөз түркүмүнөн экинчисине өтүүсү аркылуу), аббревиацияга (сөздөрдү кыскартуу аркылуу жаңы сөз жасоого) бөлүнөт. Формалдык каражаттардын жардамы менен жаңы сөз жасоо кээде деривация деп да аталат. Сөз жасоо теориясынын калыптанышы бир нече этаптан турган:
70-жж. тартып С.Ж-ну үйрөнүүдө 3 багыт орун алат:
Альтиметр
Альтиметр - (лат. altum - бийиктик жана метр), бийиктик өлчөгүч - учуучу аппараттын учуу бийиктигин өлчөөчү прибор. Барометрдик альтиметрде абанын атмосфералык басымынын бийиктикке көз карандылыгы (бийиктик өскөн сайын басым азаят) пайдаланылат. Басым абасы сордуруп чыгарылган мембраналуу металл камеранын жардамында өлчөнөт. Буга окшогон камералар барометрде коюлган. Ченелген маанилер кийин бийиктиктин маанисине өзгөртүлөт. Альтиметрди тууралоо (настройка) үчүн басымдын деңиз деңгээлине көз карандылыгын жана температуранын өзгөрүшүн эске алуу керек; радио бийиктик өлчөгүч альтиметр радиосигналды тик багыт боюнча төмөн көздөй берүү жана Жерден берилген жана чагылдырылган сигналдын фазаларын салыштыруу менен бийиктикти: деңиз деңгээлиненен болгон бийиктикти эмес, жер бетине чейинки аралыкты өлчөйт.
Кең-Төр мөңгүсү
Кең-Төр мөңгүсү – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги эң ири мөңгү. Норуз суусунун алабынан орун алган. Узундугу 6,5 км, аянты 10,0 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4600 м, этеги 3300 м бийикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4100 м, абляциясынын аянты 6,2 км2. Куралуу облусу 4 циркте жайгашкан. «Тилинин» 2,9 км2дей жери калың морена катмары жана капталган. Мөңгүдөн Норуздун негизги курамы – Кең-Төр суусу башталат.
Ричмедиа
(Rich media- Насыщенный сайт). Ар кандай түрдөгү маалымат ташыгычтарды (үн, график, анимация, сүрөт жана видео) сайтта жайгаштыруу.
Жейт-Кайт
Жейт-Кайт, Жет-Кайт — топоним. Ж.-К. кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгында жердин бүткөн четиндеги укмуштуу өлкө, ага чанда бир гана өзгөчө адам каттабаса эч ким жете албайт. "Манаста" да ушул мааниде кеңири кездешет.
Хельсинки метросу
Хельсинки метросу – Хельсинки шаарынын метросу. Метросу 2-август 1982-жылы ачылат.
Маргариталар
Маргариталар (лат. Margarita) — деңиз үлүлдөрүнүн бир уруусу.
Салих (Ишимбай району, Башкыртстан)
Салих — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Урман-Бишкадак айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 686 киши. Почта индекси — 453220, ОКАТО коду — 80231875006.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Периодонтит
Периодонтит — тиштин түбүн курчаган ткандардын сезгениши.
Ал пульпиттин кабылдоосунан, тиштин түбүн катуу бир нерсе менен (мисалы, данек, жаңгак чагып) айыртып же катуу урунуудан тиш түшүп же сынып калганда, аны дарылоодо көңдөйүнө коюлган мышьяктуу паста узакка алынбай калганда, андан ары дарылоого врачка убагында барбоодон пайда болот. Ошондой эле тишке оор күч келтирген цирк артисттеринде (кесиптик) көп жолугат; жасалма тишти туура эмес салганда да болот.
Педикюр
Педикюр — буттун терисин жана тырмактарын атайылап багуу.
Периодонтит
Дарылоону врач-стоматолог жүргүзөт.
Педикюр
Педикюрду бир жарым айда бир жолу жасайт: адегенде буттун чорун жумшартуу үчүн самындуу ысык сууга салып (сууга аш кашык нашатыр спиртин же тамак-аш содасын кошот), 20 — 30 минутадан кийин жумшак сүлгү менен аарчып, коопсуз устара менен тамандагы жана согончоктогу чорду кырып тазалап, катуу чор баскан жер, тырмак кесилет (тегерете). Бирок тырмактын кычыктарын кесүүгө болбойт, анткени тырмак өсүп, этке батышы мүмкүн. Атайын өгөөчү менен тырмакты өгөөлөп, каалаган формага келтирет. Тырмакты дайыма бир тарапка өгөөлөбөсө катмарланып кетет. Бутту кайра жылуу сууга малып коюп (улам ысык суу кошуп турат), экинчи бутту тазалоого киришет. Бодурайган жерин пемза менен жылмалап, аарчып А витаминдүү крем (мисалы, «Атласный», «Восторг», «Люкс», «Эффект») менен майлайт. Каалагандар тырмактарын лактап алат (к. Маникюр).
Периодонтит
Катуу ооруганы басылса да врачка кайрылуу зарыл, себеби аны аягына чейин дарылабаса өнөкөт болуп, ал жерге инфекция чогулуп, организм бир аз начарлаганда, грипп болуп, учук чыкканда ал кайра кармайт.
Педикюр
Педикюр жасоодо гигиена эрежелерин так аткаруу зарыл. Аспаптарды пайдаланарда спирт же атыр менен сүртүп тазалайт. Кокустан кесип алган жерге суутектин өтө кычкылынын 3%дуу эритмесине малынган кебез басып, йод сыйпоо керек.
Периодонтит
Алдын алууда ооруган тишти өз убагында дарылоо, тишке күч келтирбөө (мисалы, жаңгак, данек жана башкаларды чагууга болбойт) өтө маанилүү.
Педикюр
Бутту күнүгө жуугандан сырткары, жумасына бир жолу 10—15 мин. жылуу ванна жасоо (1 аш кашык тузду 2 л сууга кошуп) пайдалуу. Тамандын катууланган жана чор болгон жерлерин пемза менен сүрүп, таза жууп, кургата аарчып, бутка крем же вазелин сыйпоо сунуш кылынат.
Катализ
Катализ (гр. katalesis — бузулуу) — катализаторлор таасири астында реакциянын ылдамдыгы өзгөрүү кубулушу. Ал гомогендүү жана гетерогендүү болуп бөлүнөт. Реакцияга кирүүчү заттар менен катализатор бирдей фазада аракеттенишсе (газ же эритме) гомогендүү, ар түрдүү фазада болсо, гетерогендүү К. деп аталат. Мис., гомогендүү К. гидроксил менен суутек иондорунун жардамы аркылуу жүрүүчү к-та негиздик К. кирет. Хим. ө. ж-нда продукциялар көпчү-лүк бөлүгү гетерогендүү К. жардамы менен алынат. Гетерогендүү К. учурунда реакция катализатор үстүңкү бетинде өтөт. Демек, катализатордун активдүүлүгү анын үстүңкү бетинин чоңдугуна жана касиетине көз каранды болот. Реакция активдүү аралык бирикмелер аркылуу жүрөт. Гетерогендүү реакциялар мисал катарында аммиактын синтезделишин, азот к-тасын өндүрүүдө аммиак окистенишин жана башка келтирүүгө болот. К. биологиялык системаларда да өтө чоң ролду ойнойт. Тамак синирүү системасында, канда, жаныбарлар жана адам клеткаларында өтүүчү хим. реакциялар көпчүлүгү катализдик реакциялар. Ферменттер - катализаторлор, жөнөкөй же татаал белоктор болуп саналат. Шилекей курамында крахмалды кантка айландыруучу птиалин ферменти бар. Ашказандагы пепсинфермент белокту ажыратууну катализдейт. Адам организминде 30 минге жакын ар түрдүү ферменттер бар; алардын ар бирөө тиешелүү реакциялар үчүн эффективдүү катализатор катарында кызмат кылат.
Утар-Елга (Татышлин району, Башкыртстан)
Утар-Елга — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Төмөнкү балтачев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 52 киши. Почта индекси — 452838, ОКАТО коду — 80250850011.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тоголок жыгачта туруп, тоголотуп жылуу
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аятча да өткөрүлөт.
Оюнда узундугу 50 см. келген тоголок жыгачтар колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар бир катар болуп турушуп, тоголок жыгачтарын буттарынын астыңа коюшуп, оюн өткөрүлүүчү аралык жана анын шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар бирөөсүнүн буйругу боюнча, оюнчулар тоголок жыгачтарда буттарында турушуп, буттары менен тоголотушу, белгиленген аралыктан өтүүгө аракеттенишет. Оюн 2—3 жолу кайталанышы Мүмкүн. Марага биринчи келген оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюнга методикалык көрсөтмө
Оюнчулар бир бирине жакын турбашы керек.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюнда күч чыдамкайлыкка тарбияланат, тең салмакты сактоого, кыймылдарды башкарууга, коюлган максатка жетүү, үчүң ынтыгууга үйрөтөт.
Боо-Терек
Боо-Терек — Кыргызстандын Талас облусунун Бакай-Ата районундагы айыл. Өзүнөн гана турган Боо-Терек айыл аймагына кирет.
Талас―Тараз унаа жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 975 м бийиктикте жайгашкан. Райондун административдик борбору ― Бакай-Ата кыштагынан 25 км түштүк-батыш тарапта, Жамбыл темир жол бекетинен (Казакстан) 75 км.
1891-жылы отурукташкан. Калкы негизинен тамекичиликте жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, кесиптик-техникалык окуу жайы, оорукана, дарыкана, клуб, китепкана, спорт комплекси, универсал дүкөн, турмуш-тиричилик комбпнатынын бөлүмдөрү бар. Улуу Ата-Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Калкы
Калкы ― 5596 киши (2009-жылы). 2005-жылы ― 4662 киши.
Жарым өткөргүч
Жарым өткөргүчтөр – электр өткөрүүсү металлдыкынан (106–104 Ом–1см–1) аз жана диэлектриктен (10–8 – 10–12Ом-1см–1) чоң болгон заттар. Металлдан айырмаланып, температура көтөрүлгөндө электр өткөргүчтүгү жогорулайт, тескерисинче, төмөнкү температурада азаят. Электр өткөргүчтүгүнө температурадан башка жарык, электр талаасы, бөлүкчөлөрдүн агым ылдамдыгы жана башка таасир этет. Жарым өткөргүчтөр кристалл, аморфтук жана суюк заттардан туруп, аларга Ge, Si жана башка кирет. Электрондор жана көңдөйчөлөр заряд алып жүрүүчү болуп эсептелет. Идеалдуу кристаллда алар түгөйлөш жүрүп, концентрациясы бирдей болот. Ал эми реалдуу кристаллда электрондор менен көңдөйчөлөрдүн концентрациясынын тең салмактуулугу бузулушу мүмкүн, бул учурда өткөрүмдүүлүк алып жүргүчтүн бир гана тиби (электрон же көңдөйчө) менен ишке ашырылат. Эгер кристаллдын кандайдыр бир зонасы электронго толуп, ал эми экинчиси таптакыр бош жана чоң тоскоол кеңдигине ээ болсо анда ал диэлектрик болот. Температура Т=0 болгондо чала толгон зоналары жок жана тоскоол зонасы диэлектриктикинен кууш кристаллдар жарым өткөргүч деп аталат. Жарым өткөргүч таза (элементардык) жана аралашмалуу болуп экиге бөлүнүшөт. Таза жарым өткөргүчдү түзүүчү 12 элементтин ар бири монокристаллдарды түзүшөт. Алар Менделеевдин таблицасынын III тобунан Бор (5В); IV топтон: 6С, 14Si, 32Ge, 50Sn; V топтон 15Р, 32As, 51Sb; VI топтон 16S, 34Se, 53Tl; VII топтон 53J. Аралашма жарым өткөргүчгө жогоруда каралган жарым өткөргүчдүн аралашмалары, алардын жарым өткөргүчкө кирбеген элементтер менен болгон аралашмалары, ошондой эле органикалык заттардын аралашмаларын да камтыган өтө көп түрлөрү кирет. Негизинен 2 типтеги аралашма жарым өткөргүч кездешет. Эгерде таза жарым өткөргүчгө валенттүүлүгү жогору болгон элементтер (донорлор) кошулса, анда n тибиндеги Жарым өткөргүчдү алабыз. Жарым өткөргүчтүү материалга (мисалы, кремний, германий монокристаллдары жана башка) кошунду атомдордон бир аз кошуп, өткөрүмдүүлүктү жогорулатууга болот. Бул учурда көңдөйчөгө караганда электрондору көп n тибиндеги же электронго караганда көңдөйчөсү көп р тибиндеги жарым өткөргүч пайда болот. Качан гана n жана р тибиндеги материалдар биригип, р–n өткөөлү түзүлгөндө электр тосмосу пайда болуп, токту бир багытка жакшы, ал эми экинчи багытка начар өткөрөт. Жарым өткөргүч электр, радио, жарык жана жылуулук техникасында, автоматикада, прибор курууда жана башка техникалык тармактарда кеңири колдонулат.
Ташаир (дарыя)
Ташаир — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ишим дарыясынын оң жээгинен 140 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кең форматтуу кино
Кең форматтуу кино – кинематографиянын эни 50–70 мм кинотасманы колдонуучу түрү. Кең форматтуу кинонун кең экрандуу кинодон айырмасы ар бир кинокадрдын экрандагы өлчөмү жана аянты үч эсе чоңойтулуп көрсөтүлөт да, кинофильм экрандан так, даана көрүнөт. Кең форматтуу кино үчүн кино тартуучу, үн жазуучу, кино көрсөтүүчү жаңы форматтагы атайын аппараттар бар.
Эл Сэрро-Монтерэй Парк (Нү-Мексико)
Эл Сэрро-Монтерэй Парк (Нү-Мексико) (El Cerro-Monterey Park) — Нү-Мексико штатынын Valencia округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 5483 киши. Болжолдуу аянты - 24.2 км². FIPS коду — 35-22584.
Сөз бириктирүү
Сөз бириктирүү – эки же андан ашык уңгуну (негизди) бириктирүүгө негизделген сөз жасоо ыкмасы. Сөз бириктирүүнүн натыйжасында татаал сөз же ком-позит пайда болот. Сөз бириктирүү тилдеги бирдиктердин айкашуусунун морфологиялык жана синтаксистик ыкмаларынын ортосундагы аралык абалды ээлейт. Татаал сөздөрдүн айрым түрлөрү структурасы боюнча сөз айкаштарына жакын болуп, бүтүндөй сөздөрдүн комбинациясынан турат.
Татаал сөздөргө бүтүндүк белгилери мүнөздүү: Татаал сөздөр составындагы компоненттеринин өзара байланышына карай 2 түргө бөлүнөт:
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Никитиха (Юга куймасы)
Никитиха — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 346 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Катализаторлор
Катализаторлор — реакция учурунда сарпталбаган, бирок анын ылдамдыгын өзгөртүүчү заттар. К. хим. аракеттенүүгө катышат, бирок баштапкы массасын жана курамын калыбына келтире алышат. Гомогендик реакцияларда процесс реакциялануучу көлөмдө жүрсө, гетерогендик реакцияларда К. сырткы бетинде жүрөт. К-дун процесске тийгизген таасирин арттыруу үчүн аралаштыруу же ысытуу керек. К. беттик аянтын көбөйтүш үчүн майдаланган, тешиктүү такталар, торчолор түрүндө колдонуу ыңгайлуу. К. активдүүлүгү анын негизги мүнөздемөсү. Ал масса, көлөм концентрациясынын же үстүңкү бетинин бирдиги менен аныкталат. 1 м2 К-дун үстүңкү бетине туура келген активдүүлук өздүк катализатордук активдүүлүк деп аталат. К. реакцияга тандама таасир этишет. Мис., ар түрдүү К. пайдалануу менен этил спиртинен түрдүү заттарды алууга болот. К. түрү көп. К-та негиздик реакцияларга: сууда эрүүчү к-талар, негиздер, кату оксиддер, алюмосиликаттар, галогендер, комплекстүү бирикмелер жана башка кирет. Ал эми окистенүү калыбына келүү реакцияларында металлдар (М, Ni, Fе, Со жана башка) жана алардын бирикмелери, оксиддер, сульфиддер жана башка колдонулат. Ө. ж-да колдонулуучу К. беттик аянты көп, жетишээрлик өлчөмдө мех. жактан бекем болуп, аз майдаланууга жана балкып эрүүгө ээ болушу, контактуу уулуу заттарга туруктуу жана кээ бир учурларда оңой калыбына келүүсү керек.
Бөлүкчөлөрдүн дифракциясы
Кийинчерээк молекулалардын, атомдордун, протон менен нейтрондордун дифракциялары да ачылган. Чачыраган микро бөлүкчөлөр тобунун багыты менен интенсивдүүлүгү чачыратуучу нерсенин түзүлүшүнө көз каранды. Бөлүкчөлөр жалаң гана корпускула касиетине ээ болбостон, толкун касиетине да ээ болушун Бөлүкчөлөрдүн дифракциясы айкын көрсөтөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Баланы тамактандыруу
Баланы тамактандыруу - баланын организмин керектүү азык заттар менен камсыздоо. Тамак-аш баланын жашына ылайык тандалат. Ашыкча же жетишсиз тамактандыруу баланын денесинин, акыл-эсинин өсүшүнө терс таасирин тийгизет жана түрдүү ооруга чалдыктырат. Баланын зат алмашуусу тез жүрүп, энергияны көп сарптайт, алар кыймылдуу болгондуктан, организм белок менен калориялуу азыкты арбын талап кылат. Ошондуктан балдар эт, балык, жумуртка, сүт азыктарын жетишерлик алуусу зарыл. Углевод энергия булагы болгондуктан, балага өтө керек. Баланы витаминдүү жана минералдуу тамак-аш менен тамактандыруу өтө маанилүү. Бир жашка чейинки баланын негизги тамагы эне сүтү. Бала эч болбогондо 6 айга чейин эненин эмчегин эмүүсү зарыл. 4-6 айынан баштап башка кошумча тамак-ашка үйрөтүп, түрдүү жемиш ширелерин 1-2 тамчыдан баштап, 8-10 чай кашыкка жеткирилет; алманы эзип бир чай кашыктан, жумуртканын сарысын сүткө аралаштырып берсе болот, 6-7 айында түрдүү жашылча сорпосун, ботко, эт сорпосун бере баштоо сунуш кылынат. 9-10 айында балага кашык карматып тамактанууга үйрөтөт. Бала бир жаштан кийин түрдүү тамак-ашка көндүрүлөт. Балапандуу куштар - (кызыл эт балапандуу куштар) — жөжөлүу куштардан айырмаланып жумурткасында сарысы (азык-заты) аз болгондуктан, эмбриондук өөрчүү мөөнөтү кыска болгон куштар тобу. Балапаны алсыз, булчуңу начар, сокур, денеси жүнсүз же сейрек тыбыт капталып, дене температурасы туруксуз болот. Алар көпкө чейин уяда болуп, ата-энелери аларды жылытып, тамак ташып багышат. Буларга калакбуттуулар, көгүчкөндөр, күкүктөр, тотукуштар, тоңкулдак сымалдар, таранчылар ж. б. кирет. Айрым куштар, мисалы, үкүлөр, жырткыч куштар, жөжөлүү куштар менен Балапандуу куштардын ортосундагы аралык орунду ээлейт. Алардын балапандары жумурткадан чыкканда эле калың тыбыт менен капталып, жырткыч куштардын балапандарынын көзү көрөт.
Петрушки
Петрушки — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чесноковка дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жарым түз сызык
Жарым түз сызык – түз сызыктын каалагандай чекитинин бир тарабындагы чекиттердин көптүгү. Эгерде чекити жарым түз сызыкка тиешелүү болсо, анда ал туюк жарым түз сызык (же шоола) деп аталат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Туюк көмүр кени
Туюк көмүр кени Ош облусунун Өзгөн районунда, Кара-Суу т. ж. бекетинен 110 км, Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталында, Туюк суусунун жогорку жана ортоңку агымында. Кен 1942-жылдан белгилүү. 1942–55-ж. геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен эки аянтка Түндүк жана Түштүк деп бөлүнөт. Көмүр юранын туюк свитасы менен байланышкан. Туюк свитасынын төмөнкү жагында жука кабаттар бар, ортоңку жана жогорку жагы көмүр кабаттарына бай жана алардын кээ бири өнөр жайлык мааниде. Бардыгы 9 кабатка бөлүнгөн, алардын ичинен 4-кабат, кээ бир жерде 3-кабат өнөр жайлык мааниге ээ. 4-кабаттын калыңдыгы 0,48 мден 2,35 мге, 3-кабаттыкы 0,20 мден 1,05 мге чейин. Сапаты боюнча 4-кабаттын көмүрү биринчи кокстуу арык (1 КО) маркасына, 3-кабаттын көмүрү биринчи майлуу (1 Ж) маркасына таандык. Көмүрдүн күлдүүлүгү 9,9%тен ашпайт, күйүү жылуулугу 33,94–36,42 МДж/кг (8109 – 8700 ккал/кг). Туюк жана Каргаша кендеринин көмүрлөрүнүн 1:1 өлчөмүндөгү кошулмаларынан механикалык касиеттери жогору болгон кокс алууга болот. Химиялык заттар да арбын алынат. Жаңыча (1992-ж.) бааланган (С1 категориясы боюнча) запасы 30914 миң т. Бул запас бекитилбеген. 1993-ж. Туюк 1 участкасынын батыш жагында, ачык казып алууга мүмкүн болгон жергиликтүү участок бөлүнгөн, анын бекитилип, баланска коюлган запасы 288 миң т.
Алюминий кенташтары
Алюминий кенташтары - алюминий металлын алууда пайдаланылуучу тоотектер. Жаратылышта алюминий 200ге жакын минералдын жана тоотектин курамында кездешет. Бирок алардын кээ бирөөлөрүнөн гана алюминий алынат. Алюминийдин негизги кенташы боксит. Анын курамындагы алюминий кычкылы (Al2O3) 85%ке жетет. Кенташтан адегенде алюминий оксиди, андан кийин таза алюминий электролиттик жол менен бөлүнөт. Нефелиндүү сиенит жана нефелин-апатиттүү тоотектерден, алунит, андалузит минералдарынан да алюминий алынат. Лейцит, лабродолит, анортозит жана силлиманиттүү, андалузиттүү, дистендүү сланецтер келечекте алюминий сырьёсу катары колдонулушу мүмкүн. Алюминий кенташтарынын (рудаларынын) ири кендери Россияда (Урал, Алтай жана Краснояр крайлары), Казакстанда, Америкада (Ямайка, Гайана, Суринам, Бразилия), Африкада (Гана, Гвинея), Францияда, Индияда, Норвегияда, Испания ж.б. жерлерде жайгашкан. Кыргызстанда Сандык жана Зарделек нефелиндүү сиенит кендери бар.
Марикиндер
Марикиндер (лат. Marikina?) — дердең маймылдардын бир уруучасы.
Ломе
Ломе – Того Республикасынын борбору (1960-жылдан). Гвинея булуңунун жээгинде Гана мамлекети менен болгон чек арада жайгашкан. Калкы 1,6 млн (2010; шаар айланасы менен). Жолдор тоому. Башкы деңиз порту. Эл аралык аэропорту бар.
18-кылымдын аягында эве элинин тургун жайынын ордунда пайда болгон. 1-дүйнөлүк согушка чейин Германиянын ээлиги, кийинчерээк Франциянын Тогонун административдик борбору. Тамак-аш, нефть ажыратуу, жеңил, пахта тазалоочу өнөр жай ишканалары иштейт. Мрамор сайкалдайт. Собор (20-к.), спорт комплекси, аэровокзал, университет, архив, китепканалар, улуттук музей жана башкалар бар.
Баласагун тоолору
Баласагун тоолору - тарыхый топоним. Махмуд Кашкаринин «Ситаб диван лугат аттүрк» сөздүгүндө (11-к.) кезигет. Баласагун шаарынын (Бурана) географиялык ордуна карата Баласагуни тоолору Кыргыз Алатоосу менен салыштырылат. Аталган эмгекте «Кочнар баши» (Кочкор-Башы) менен Баласагундун ортосунда «Замбиарт» деген жер бар экени айтылат. В. В. Бартольд (1887) бул жерди Кыргыз Ала-Тоосундагы Шамшы ашуусуна туура келерин айткан.
Сайт боюнча жылуу (багыттоо) каражаттары
(Navigation support of site- Навогационная поддержка сайта). Сайт жайгашкан маалыматтын көлөмүнө жана сегментөөсүнө жараша болот. Навигаттоо системи колдонуучуга түшүнүктүү болуш керек. Навигаттоо элементтерине Меню – сайттын негизги бөлүктөрүнүн тизмеси; Сайтын карды – сайттын толук структурасын камтыган сервердеги барак; Белгиленген гипершилтемелер – алдынкы же кийинки баракка кайтууда кызмат аткарат; Сайттагы көрсөтүлгөн маалыматтар боюнча издөөчү машине –татаал түзүлүштүү сайттарга камтылат.
Периостит
Периостит — жаактын сөөк челинин сезгениши.
Көбүнчө периодонтиттин кабылдоосу катары кезигет, кээде тишти жулгандан кийин суукка урунса, грипп, ангина менен ооруса кабылдап кетиши мүмкүн.
Периоститте бузулган тиштин бүйлөсү шишийт, шишик бат чоңоёт, такай ооруйт, сөөк кабында ириң чогулат (к. Абцесс). Жаагы, көзүнүн асты шишийт (оору тиш тарабы), оору чыкыйга, кулакка берилет, көп учурда дене ысыйт. Абсцесс болгон жерден ириң бүйлөнү тешип сыртка чыгат. Бул учурда сезгенүү процесси басаңдап калат, бирок кайра кармашы мүмкүн. Периостит күчөгөндө ириң жаактын жумшак тканына тарайт (к. Флегмона) же жаак сөөгүн сезгендириши мүмкүн (к. Остеомиелит).
Периоститти врач-стоматолог дарылайт. Кээ бир учурда ооруканага жаткырууга туура келет. Көбүнчө хирургиялык операция жасалып, ириңин тазалайт. Оорулууга оозун марганцовканын мала кызыл эритмеси, ичилүүчү соданын жылуу эритмеси (1 стакан сууга 1 чай кашык сода) менен бат-бат чайкоо сунуш кылынат. Оорусун басаңдатуу үчүн муздак басылат, врачтын сунушу менен ооруну басаңдатуучу дары колдонулат. Тамак суюк, калориялуу, витаминдүү болуу керек.
Алдын алууда тиштин чиришин өз убагында дарылоо, өзүн начар сезген учурда тишти жулдурбоо керек.
Узун камчы менен тегеренмей
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн аянтчада өткөрүлөт.
Оюнда узун камчы колдонулат.
Оюнга даярдануу
Оюнчулар кичинекейи тегерек сызышып, оюндун шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери келгенде, бирден тегеректе турушуп, бир колдору менен камчынын сабынан кармашып, экинчи колдорун белдерине коюшуп, камчынын учун жерге тийгизбей баштары айланып тең салмактарын жоготкуча тегеренишет. Оюн 2—3 жолу кайталанышы мүмкүн. Көп жолу камчынын учун жерге тийгизбей тегеренген оюнчу оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун башка түрлөрү
Аркан менен тегеренмей, басмайыл менен тегеренмей, жүгөн менен тегеренмей, бакан менен тегеренмей, салмоор менен тегеренмей, дарактын бутагын кармап тегеренмей.
Оюндун эрежеси
Тегерекке жакын турууга, жакындоого, бир бирине тоскоолдук кылууга, токтоп кайра тегеренүүгө болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси
Оюн шамдагайлыкка тарбиялайт, кыймылдарды башкарууга, тең салмакты сактоого үйрөтөт.
Тентоккый-Няркыль-Чор дарыясы
Тентоккый-Няркыль-Чор — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Няркыль-Чор дарыясынын сол жээгинен 14 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 31 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктары
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктары — Кыргыз Республикасынын жарандарын, чет өлкөлүк жарандарды, жарандыгы жок адамдарды сыйлоонун жана алардын мамлекетти жана демократиялык коомду, элдин биримдигин коргоодогу жана чыңдоодогу, өлкөнүн экономикалык, интеллектуалдык жана рухий потенциалын арттыруудагы салымын, ошондой эле мамлекет жана элдин алдындагы коомдук, гуманитардык, кайрымдуулук жана башка иштердин түрүндө сиңирген эмгегин таануунун жогорку формасы.
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктары менен Кыргыз Республикасынын жарандары, юридикалык жактары жана Кыргыз Республикасынын административдик-аймактык бирдиктери, ошондой эле Кыргыз Республикасынын алдында сиңирген эмгеги бар чет өлкөлүк жарандар, жарандыгы жок адамдар, чет мамлекеттердин юридикалык жактары сыйланышат.
Эң жогорку артыкчылык даражасы "Кыргыз Республикасынын Баатыры", Кыргыз Республикасынын ордендери, медалдары жана Ардак грамотасы Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктары болуп саналат.
Мамлекеттик сыйлыктар менен сыйлоо жана ардак наамдарды ыйгаруу Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан сыйлоо же ардак наамды ыйгаруу жөнүндө жарлыкты чыгаруу, андан ары мамлекеттик сыйлыктарды же ардак наамдардын документтерин тапшыруу менен жүзөгө ашырылат.
Сайтты маалымат менен жабдуу
– көпчүлүк сайт-тар үчүн келүүчүлөрдүн кө-ңүлүн буруунун жана анда аларды кармап туруунун негизи болот. Сайттарды маалыматтар менен жабдуу концепциясын иштеп чыгууда сайтты түзүүнүн негизги максатын, атап айтканда маалыматты көрсөтүү, анын тибин, көлөмү жана калыбы, түзүлүшү ж.б. сыяктуу аспаптарды эске алуу зарыл.
Стокгольм метросу
Стокгольм метросу – Стокгольм шаарынын метросу. Метросу 1-октябрь 1950-жылы ачылат.
Ак-Сай (Тоң району, Тоң айыл аймагы)
Ак-Сай — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы айыл. Тоң айыл аймагына кирет.
Калк
Калкы ― 499 киши (2009-жылы).
Жаңы Татышлы (Татышлин району, Башкыртстан)
Жаңы Татышлы — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Жаңы татышлин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 534 киши. Почта индекси — 452838, ОКАТО коду — 80250855001.
Курманбек Дыйканбаев
1960-жылдын 11-июлунда Ысык-Көл областына караштуу Түп районунда туулган.
Эмгек жолун 1986-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы колхоздон баштаган. Колхоздун, айыл өкмөтүнүн башчысы болуп, кийинчерээк өз алдынча башкаруу органдар Ассоциациясына келген.
Бириккен улуттар уюмунун Өнүгүү программасынын«Децентрализация» долбоорунун эксперти, андан соң жергиликтүү жамааттар конгрессинин аппарат башчысы, АРИС программасынын негиздөөчүсү болгон.
2005-жылдагы жана 2010-жылдагы конституциялык кеңешмелердин мүчөсү.
Бөлүнбөс фонду
Бөлүнбөс фонду -колхоздун негизги жана айланма каражаттары. Ал анын өз салымынын эсебинен түзүлөт. Бул каражаттар колхоз мүчөлөрүнө бөлүштүрүлбөйт да, атайын керектөөгө гана жумшалат. Бөлүнбөс фонду адегенде колхозго кирген дыйкандардын мүчөлүк анысынан жана коомдоштурулган мүлкүнүн наркынан куралган. Кийинчерээк колхоз кирешесинин жыл сайын чегерилүүчү бөлүгү Бөлүнбөс фондуну толуктоо жана көбөйтүү булагы болуп калды. Анын өлчөмү колхоздун Уставында белгиленет.
Бөлүнбөс фондуга: өз салымынын, маданий-техникалык чараларга жумшалуучу мамлекеттик бюджеттин эсебинен сатылып алынган негизги каражаттардын наркы ж. б. кирет. Кирешеден чегерүү, капиталдык салымдын жана капиталдык ремонттун фондусунун эсебинен сатылып алынган машина, аспап, тетиктердин наркы ж. б. Бөлүнбөс фондунун айланма каражаттарын түзөт. Бөлүнбөс фондунун өлчөмү жана көбөйүшү - колхоздун коомдук чарбасынын өсүшүнүн негизги көрсөткүчтөрүнүн бири.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Сазандар
Сазандар (лат. Schizothorax) — өзөн балыктарынын бир уруусу, булардын кыйла түрү бар: Балкаш сазаны (лат. Sch. argentatus), түркмөн сазаны (Sch. pelzami), Иле сазаны (Sch. pseudaksaiensis), Ысык-Көл сазаны (Sch. issik-kulensis), кадимки сазан (Sch. intermedius), Сыр-Дарыя сазаны, перси сазаны, орто сазан, Чүй сазаны, чортонсымак сазан (Sch. esocinus).