cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каныккан углеводороддор
Каныккан углеводороддор (алкандар, чектүү углеводороддор) – молекуладагы көмүртек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртек калган валенттүүлүктөрү суутек атомдору менен байланышкан орг. бирикмелер. К. у. чектүү углеводороддор деген ат менен да белгилүү. К. у. эң жөнөкөйү метан CH4 (саз газы же кен газы). К. у. гомологиялык катарын метан мол-сындагы суутек атомду удаалаш метил радикалы (-CH3) менен орун алмаштыруудан алууга болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH2 – метилен тобу менен айырмаланган углеводород катары гомологиялык катар, ал эми - CH2 тобу гомологиялык айырма деп аталат. К. у. жалпы формуласы CnH2n+2. (n-мол-дагы көмүртек саны). К. у. көмүртек атому түз чынжырчасынан турса, нормалдык түзүлүштөгү, ал эми бутактанган чынжырчадан турса изоалкандар деп аталат. К. у. биринчи төрт мүчөсүнүн аты нем. окумуштуу Гофман сунушу б-ча метан –CH4, этан – C2H6, пропан – C3H8, бутан –C4H10 деп тривиалдык номенклатура б-ча аталган. Калган К. у. кийинчерээк мол-дагы көмүртек санына жараша гр. сандары пайдаланылган. Мис., C5H12 пентан (беш), C6H14 гексан (алты), C7H16 гептан (жети), C8H18 октан (сегиз); лат. сандарынан - нонан (тогуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаоктан (элүү) ж.б.у.с. Бардык эле чектүү углеводород аттары «ан» мүчөсү менен аяктагандыктан алар жалпысынан алкандар деп аталып калган. К. у. биринчи үч мүчөсү бирден гана структуралык формулага ээ. 4- мүчөсүнөн баштап изомерия кубулушуна ээ. Мол-дагы көмүртек атому санынын өсүшү менен структуралык изомерлер саны көбөйөт Мис., пентан – С5Н12 үч, гептан С7Н16 – 9, октан С8Н18 – 18, декан С10Н22 - 75 изомери бар. К.у. 1-төрт мүчөсү кадимки шартта газ, 5-мүчөсүнөн 17-мүчөсүнө чейин суюктуктар, андан жогоркулары катуу заттар. К. у. сууда өтө аз, ал эми көпчүлүк орг. эриткичтерде жакшы эрийт. А. парафиндер деген аты (лат. «parum» – «аз», «affinis» – «жөндөмдүү» деген сөздөн алынган) алар хим.реагенттерге инерттүү. Бирок өзгөчө шартта К.у. эркин радикалдар менен оңой эле реакцияга кирет. Реакция С-С же С-Н байланыштары үзүлүшү менен жүрөт. Эгер реакция С-Н байланышы үзүлүшү менен жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу менен орун алмашса орун алмашуу реакциясы, ал эми С-С байланышы үзүлүшү менен жүрсө, ажыроо реакциясы деп аталат. Мис., метанды хлорлоодон – метилхлорид – СН3Cl, метиленхлорид – СН2Сl2, хлороформ - СНCl3, нитрлөөдөн нитроалкандар ж.б. алынат. Жогорку темп-рада ысытуудан К. у. майда бөлүкчөлөргө бөлүнүп, чектүү жана чексиз углеводороддор аралашмасын пайда кылат:
К. у. мол-лык массасы канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку темп-рага туруксуз келишет
1400оС
2СН4 ¾® С2Н2+3Н2
К. у. нефти, ташкөмүр, өсүмдүктөр курамында көп. Синтездик ыкма менен да алынат. Алар-пластмассалар, синтездик каучуктар, булалар, кир кетирүүчү заттар алууда баштапкы зат катары колдонулат. Ракета жана мотор отундарынын басымдуу бөлүгүн түзөт.
Борбордук якут ойдуңу
Борбордук якут ойдуңу Лена дарыясынын ортоңку, төмөнкү жана Вилюй, Алдан дарыяларынын төмөнкү агымдарынан орун алган. Деңиз деңг. 75- 200 м бийиктикте. Батыштан чыгышка 550 км ге созулат. Бардык жеринде көп жылдык тоң бар. Саз жана термокарст көлдөрү көп. Климаты - кескин континенттик, январдын орточо температурасы -38ден -43°С, июлдуку 18°С Жылдык жаан-чачыны 200- 300 мм. Ойдуңда көбүнчө ийне жана жазы жалбырактуу тайга токою өсөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Таккыль-Кагыль-Кы дарыясы
Таккыль-Кагыль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кагыль-Кы дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 41 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жогорку балтач (Татышлин району, Башкыртстан)
Жогорку балтач — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Төмөнкү балтачев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 178 киши. Почта индекси — 452835, ОКАТО коду — 80250850004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Дыйкан чарбасы
Дыйкан чарбасы ― юридикалык жактын укугу бар же өз ишмердүүлүгүн юридикалык жак катары түзбөй туруп эле жүргүзө берүүчү өзалдынча чарбакер субъект. Анын ишмердүүлүгү биргелешип айыл чарба продукциясын өндүрүүчү үйбүлө мүчөлөрүнүн, жакын туугандарынын жана башка адамдардын жеке эмгегине таянат. Өндүрүш Д. (ф.) ч-нын мүчөлөрүнүн менчиги болуп саналган же пайдаланууга (ижарага) алган жерге жана башка мүлккө негизделет. Чарба ишин бирдикте жүргүзгөн жубайлар, балдары, ата-энеси, туугандары ж. б. адамдар Д. (ф.) ч-нын мүчөсү катары эсептелет. Эмгек мамилелери КР эмгек мыйзамдары аркылуу жөнгө салынып, Д. (ф.) ч-нда жалданып иштеген жарандар дыйкан чарбасынын курамына кирбейт. Д. (ф.) ч. бир адамдан турушу да мүмкүн.
Төлөйкөн чопо кени
Төлөйкөн чопо кени Ош облусунун Кара-Суу районунда, Ош шаарынан 8  км түштүк-батышта, Алай адырларынын түндүк этегинде, деңиз деңгээлинен 1085–1140 м бийиктикте. 1967–68- жана 1975–76-ж. геол. чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагын антропоген мезгилинде пайда болгон борпоң чөкмө тектер түзөт. Пайдалуу кумайлуу чопо катмарынын калыңдыгы 30 м, узундугу 1400 м. Кумайлуу чопо лёсс сымал, өңү саргыч боз, саргыч күрөң түстө. Катмардын үстү борпоң, улам тереңдеген сайын нык. Көлөмдүк салмагы 1,63–1,73, орточо ийилгичтиги 4,52%. Кумайлуу чопо химиялык-технологиялык касиети боюнча «100», «75» жана «50» маркасындагы кирпич даярдоого жарамдуу. Запасы В категориясы боюнча 552 миң м3, С1 – 3124 миң м3, В+С1 – 3676 миң м3. 1996-жылга карата калган запасы С1 категориясы боюнча 1246 миң м3.
Спондилит
Пайда болушу
Спондилиттин пайда болушуна көбүнчө кургак учук инфекциясы, кээде котон жара, актиномикоз, стафилококк инфекциясы (остеомиелит) жана башкалар себеп болот. Жашоо шарт, туура эмес тамактануу, оор нерсе көтөрүү да ооруга түрткү болот. Мында омуртка тутумунун түрдүү бөлүгү жабыркайт. кургак учук Спондилити 10 жашка чейинки балдарда көп жолугат. Оору адатта байкалбай, акырындап башталат. Мында омуртканын бузулушунан бара-бара омуртка тутуму деформацияланат.
Оорунун белгилери
Анын мүнөздүү белгиси — бүкүр болуу. Бел омурткаларынын капталына кыйшаюусу көп кездешет. Мында омуртка тутуму жана анын тегерегиндеги булчуң эттери ооруйт, алы кетип, денеси ысыйт, арыктайт. Оору күчөгөндө омуртка тутуму бүкүрөйөт. Көбүнчө омурткалардын тегереги ириңдеп, абцесске айланат, жүлүн жана андан кеткен нервдер кысылып, шал болуу, сезбей калуу ыктымал. Процесс басаңдаганда ооруган жер азаят, оорулуунун жалпы абалы жакшырат.
Ооруну дарылоо
Оорунун диагнозу лабораториялык жана рентген изилдөөнүн негизинде коюлат. Дарылоо ооруканада жүргүзүлүп, бактерияга каршы дарылар, ортопедиялык ыкма колдонулат. Айрым учурда хирургиялык операциялар сунуш кылынат. Убагында врачка кайрылып дарылануудан оору жакшы болот.
Карагоо, тоо
Карагоо тоосу - Кочкор өрөөнүнүн чыгышында. түштүк-чыгыштан түндүк-батышка созулат. Узундугу 20 км, туурасы 7–8 км. Орточо бийиктиги 2100–2200 м, эң бийик жери борбордук бөлүгүндө 2440 м. Белбаскак кайкылар бар. түштүк жана жон бөлүгү тегизирээк. Батыш жана түндүк капталдары кыска жана тик. Чыгыш капталы жантайыңкы, узун. Протерозойдун метаморфизмделген тоо тектеринен (кристаллдуу сланец, гнейс, азыраак мрамор) туруп, ар кайсы жеринде аляскит гранити, диорит тектери чыгып жатат.
Какыр капталдарда караган, жылтыркан, терескен, шыбак (акшыбак, теңиртоо шыбагы жана башкалар), калкан, сагыз чөп, төө таман, эфемер өсүмдүктөрү өсөт. Тегизирээк жондорго кургак талаа мүнөздүү. Кышкы жайыт.
Альп рельефи
Альп рельефи - рельефтин азыркы кар чегинен бийик жаткан мөңгүлүү бийик тоолорго, ошондой эле плейстоценде муз каптаган тоолорго мүнөздүү тиби. Мындай тоолорго аскалар, арсактерсек чокулар, кырдуу жондор, жемирилген төрлөр, тепши сымал өрөөндөр, тик капталдар ж. б. мүнөздүү. Альп рельефи Альп, Кавказ, Памир, Теңир-Тоо, Гималай ж. б. тоолордо көп аянтты ээлейт. Кар чеги төмөн жаткан уюл аймактарындагы орто бийик жана жапыз тоолорго да мүнөздүү.
Мамбалар
Мамбалар (лат. Dendroaspis) — чекир жыландардын дарактарда жашоочу бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: Джемсон мамбасы (лат. D. jamesoni), жашыл мамба (D. viridis), сүйрү баш мамба (D. angusticeps), кара мамба (D. polylepis).
Шекер (айыл)
Шекер — Кыргызстандын Талас облусунун Кара-Буура районундагы айыл. Шекер айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 3573 киши (2009-жылы). Бардыгы кыргыздар жана Шекер уруусунан.
Калмак (Ишимбай району, Башкыртстан)
Калмак — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Петр айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 32 киши. Почта индекси — 453230, ОКАТО коду — 80231855005.
Шекер (айыл)
Кыскача тарыхы
Шекер айылы 20-кылымдын башында негизделген.
Чыңгыз Айтматов 1928-жылы 12-декабрда азыркы Шекер айылында мамлекеттик кызматкердин үй-бүлөсүндө туулган.
Калмак (Ишимбай району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бактерия жер семирткичтери
Бактерия жер семирткичтери - өсүмдүккө керек микроорганизмдери бар заттар. Ал топурактагы биохимиялык процессти күчөтүп, өсүмдүк азыктануусун жакшыртат. Микроорганизмдер өсүмдүктү көп илдеттен сактайт. Өсүмдүктүн азот, фосфор ж. б. микроэлементтер менен камсыз болушу жакшырат. Бактеррия жерсемирткичтеринен нитрагин, азот бактерини жана фосфор бактерини көп пайдаланылат. Нитрагин чанактуу өсүмдүктөргө чачылат. Ал чанактуу өсүмдүктөрдүн тамыр бактериясынан даярдалып, органикалык заты көп чөйрөдө көбөйтүлөт. Бир г нитрагинде 70—300 млн тамыр бактериясы болот. Люпин, соя, сераделла, жержаңгак ж. б. өсүмдүктөргө үрөнү менен бирге, алдынала сууга аралаштырып чаңдатуу, бүркүү менен колдонулат. Азотбактерин — азотбактерден даярдалган жерсемирткич; орг. заты көп түрдүү топуракта тез өөрчүйт. Стандарт боюнча 1 г азотбактеринде 50 млн дон ашык азотбактер клеткасы болот. Ал өсүмдүктүн козугарын илдетинен жабыркашын азайтат. Минерал, азот жана органикалык жерсемирткичин толук алмаштырбайт. Фосфорбактерин курамында микроорганизм споралары (1 гда 8—16 млрд) бар боз түстүү күкүм. Ал фосфорду өсүмдүк оңой сиңирүүчү түргө айландырат. Органикалык жана минералдык жерсемирткич менен бирге колдонулса, жакшы натыйжа берет. Бактерия жерсемиркичтери үрөн менен кошо гектарына 400-500 г себилет.
Аскер кызматы боюнча чектөө
Аскер кызматы боюнча чектөө – жазалоо түрлөрүнүн (негизги катары гана белгиленген) бири. КР кылмыш-жаза мыйзамдарынын ченемдеринде каралгандай, аскер кызматына каршы кылмышы үчүн, 6 айдан 2 жылга чейинки мөөнөткө келишим боюнча аскер кызматын өтөп жатып соттолгон аскер кызматкерине белгиленет. Аскер кызматы боюнча чектөө учурунда соттолгон адам кызматынан, аскер чининен жогорулатылбайт, ал эми жаза өтөө мөөнөтү кезектеги аскер чинин ыйгаруу үчүн кызмат кылуу мөөнөтүнө эсептелбейт.
Тангупка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кен чачындысы
Кен чачындысы, корум кени – арасында кымбат баалуу минералдар кездешкен борпоң тектер. Нукура тектер жана кен таштардын физикалык-химиялык жол жана талкаланышынан пайда болот. Эгерде кен алгачкы талкаланган жерде топтолсо, элювий, суу агызып бир жерге чогулса – аллювий, деңиз жээгине жыйылса – латериттик болуп бөлүнөт. Пайда болуу мезгилине жараша азыркы учурдагы (антропоген мезгилиндеги), байыркы убактагы (неоген мезгилине чейинки) түрлөрдөн турат. Орун алып жайгашуусу боюнча ачык (жер үстүндө), көмүскө же жабык (борпоң тектер көөмп калган) түрдө кездешет. Алтын, платина, алмаз, циркон, титан, касситерит, шеелит сыяктуу оор салмактагы, физикалык-химиялык процесстерге туруктуу, оңой талкаланбаган минералдар жолугат. Кээ бир кымбат баалуу кендерди өндүрүп алууда зор мааниге ээ. Алмаз, вольфрам, калай кендеринин дүйнөлүк запасынын теңи – чачыранды кендер.
Жаркент
Жаркент — топоним,  кыргыз уруулары жашаган шаарлардын бири катары эпосто көп эскерилет (Сагымбай Орозбаков, 3. 14). Географиялык реалияда Кашкар тараптагы шаар, к.'' Жеркен. ''
Docklands Light Railway
Докленд (Лондон) жарык метросу  – Лондон шаарынын жарык метросу. Метросу 31-август 1987-жылы ачылат.
Бордос суюктугу
Бордос суюктугу (Франциядагы Бордо шаарынын атынан) - өсүмдүктөрдүн грибок жана бактерия илдеттерине каршы колдонулуучу химиялык зат. Бордос суюктугу пайдаланылаар күнү даярдалат. 1 кг көк ташты 90 л сууга эритип, ага 10 л жаңы өчүрүлгөн 10% дуу аки таш суусу кошулат. Бордос суюктугу жүзүм, алма, алмурут ж. б. өсүмдүктөрдүн илдетине каршы пайдаланылат.
Моңолдор
Моңолдор – кыргыздын, оң канатына таандык ири уруулардын бири.
Этимология
Моңолдордун теги жана аталышынын келип чыгышы кыргыздын тарыхында терең из калтырган, кыргыздын Теңир Тоодо калыптанышына зор салым кошкон моголдорго такалат.
Моголдор — моңгол жана түрк тектүү көчмөн уруулардан куралган, түрк тилинде сүйлөгөн, ислам динин туткан жана Моголстан мамлекетинде (1347–1570) үстөмдүк кылган эл болгон. Жергиликтүү түрк жана фарс тилдеринде сүйлөгөн калк, моңголдорду «моғол», «муғул», «моңол» деп аташчу.
Санжыра уламышы
Моңолдор уруусунун келип чыгышы тууралуу эл арасында айтылган санжыра уламыштар көптөн кезигет. Санжырачы Байгара уулу Муса калтырып кеткен варианты боюнча : Байыркы убакта Кашкар тарапта нойгуттардын Болот деген ханы болгон. Болот-хандан Кылыч-хан. Кылыч-хандын биринчи аялынан Дайыр жана Көкө деген эки уул болот. Балдар чоңоюп калганда энеси көз жумуп, Кылыч-хан экинчи аялга үйлөнөт. Жаш аялы балдарды өгөйсүтүп жек көргүзө баштайт. Дайыр менен Көкөнү амал менен жоготкусу келет. Хан, аялдын чагым кебин чын-жалганын териштирбей, желдетин чакырып, эки баланы талаага алып барып өлтүрүп ташта! - деп буйрат. Желдет балдардын ич кийимин улактын канына боёп, ханга алып барып берет. Эки бала ошондон качып отуруп Ат-Башы, Арпаны басып, ошол кезде Нарындын башын жайлап жүргөн Адыгине, Тагайга барат. Кыргыз бийлери Дайырга төө кайтартып, Көкөгө болсо уй бактырып коёт.
Ошол мезгилде, кыргызга жанаша жашап турган калмак төрөсү Корун той берип:
— Балбан күрөш кылам, кыргыздар балбанын алып келсин, шартым бар: кыргыз балбаны жеңсе жерин таштап кетем, балбаны жеңилсе Керме-Тоону бүт мага берет! - деп, жардык кылат.
Адыгине, Тагай колбашчылары менен кеңешип, калмактын бөкө балбаны Шарбоого тең келе турган балбан таба албай, же жерди кыйып таштап кете албай катуу кыйналат. Ошондо бойго жетип, толуп турган Көкө:
— Мага ишенсеңер, балбанга түшөм. Элим үчүн башым садага, элдин тентигенин көргөндөн көрө, өлгөнүм артык! - дейт.
Калмактын бөкө балбаны алачыктай неме экен, колуна тийсе мыжыгып коё турганын билип, Көкө, тийип-качып, ит урушун салып күрөшөт. Акыры, Шарбоо чарчап, кыймылдай албай калганда, Көкө, көтөрүп урат. Атайы коюлган желдет, Шарбоонун башын алат. Калмактар убада боюнча, кыргыз жеринен кетет. Көкө, Дайыр ошондон кадырга ээ болуп, эл көзүнө көрүнөт. Адыгине, Тагай кеңешип туруп, эжеси Наалыны Көкөгө алып беришет. Наалыдан Моңол туулат. Көкө калмак төрөнүн кызынан токол алат. Андан туулган баласына Дор деп ат коёт. Моңол менен Дордун тукуму, кийин моңолдор уруусун түзөт. Ал эми, Көкөнүн бир тууганы Дайыр болсо, Наалыны мага алып бербей Көкөгө алып берет - деп, таарынып, жалайыр казакка кирип кетет.
Көкө, кыргыз ичинде, кадыр-баркка ээ болгондон кийин кол курап ары, нойгутта калган атасын чапмак болот. Барса, алар бул кабарды угуп бүткүл нойгутту көчүрүп, качып кеткен болот. Хандын ордосунда сырдалган кооз бешикке бөлөнгөн бала жатыптыр. Ал деген Кылыч-хандын токолунун баласы экен. Көкө аны алып келип, Наалынын колуна тапшырат. Ал баланы черүүдөн табылды деп, атын Черик коюшат. Анын тукумунан черик уруусу тарайт. Моңолдор менен чериктин бири-бири менен жакындыгын да, ушундай түшүндүрөт.
Тарыхы
Тарыхчы Мухаммед Хайдардын жазгандарына караганда, моголдордун курамы көчмөн уруулары баарын, барлас, бостон, каңды, кушчу, нойгут, черик, чоро жана башкалардан турган. Эң кызыгы, моголдордун эң ири канаты, болгондо да барандуу бөлүгү «кыргыздар» деп аталган. Мухаммед Хайдардын айтуусунда, моголдор менен кыргыздардын теги да бир, тили да бир (автор аны «могол тили» деп атайт), жашоо образы да бир.
«''Кыргыздардын урку моголдордон болгону менен, хандарга каршы тынымсыз козголоң уюштура беришкенден улам, [моголдордон] бөлүнүп кетишти. Бардык моголдор мусулманчылыкты кабыл алышты, бирок кыргыздар алигиче каапыр бойдон калышты, ошол себептен улам алар моголдорду кас санап турушат.''»
Тарыхчы Мырза Мухаммед Хайдардын соңку мүнөздөмөлөрү да кыргыздардын Моголстанды абалтадан мекендеген түпкү урууларынан болгондугун ырастайт.
Могол хандарынын Теңир-Тоо менен Жети-Суудагы үстөмдүгү, Амир Темирдин жортуулдарынын кесепетинен жана ич ара согуштардын натыйжасында, 16-кылымдын башында кыйрап, ээлеген аймактары кыргыз менен казактарга өтүп баштайт. Теңир-Тоодо жайгашкан могол уруулары кыргыз уруулары менен биригишет. Бул биригишүүнү Көкөтөй-хандын керээзинде көрсөк болот: «Тели куш таптап куш салдым, тентиген жыйып эл кылдым, кулаалы таптап куш салдым, курама жыйып журт кылдым». 16-кылымга таандык Мажму ат-Таварих аттуу кол жазмада Анка-төрөнүн урпактары моңолдордун түпкү аталарынын ысымдары жана уруктарынын аталышы менен дал келишин Саул Абрамзон биринчилерден болуп белгилеп кеткен. Мажму ат-Таварихтин негизиндеги моңолдордун келип чыгышы :
Ана-л-Хакктан Лур-хан, андан Гуз-хан, андан Арслан-бий, андан Ахмат-бек, андан Кули-бий, андан Турду-бий, андан Ак-Туг (Оң-хан), андан Мары-бий, андан Доуле-бий, андан Атан-бий, андан Кулжыгач-төрө, андан Анка-төрө.
Анка-төрөнүн Ахмед-бек жана Мухаммед-бек (лакаб аты Көк Бука) деген уулдары болгон. Ахмед-бектен Лаклак-бий. Көк Букадан Мирак. Мирактан Кожомурат-ата, андан Атамтай, андан Кабай, андан Коңкош, андан Накаш, андан Тува-бий, андан Куусөөк, андан Сейитказы. Сейитказынын бир уулу болгон — Кабай Бакы Дават-бий. Атан-бийдин уулунан Чолок Туума, Кыйра, Бай Моңол, Согу тарайт.
Лаклак-бийден Абажат. Бука-бийден Келегей, Сүйрүбаш, Олжо Кабужан.
Зафар-намеде Анка-төрө Амир Темирдин Моголстан элине жасаган жортуулдарына каршы чыккан эмирлердин бири. Анка-төрө, эркенут Ажыбектин бир тууган агасынын уулу катары эскерилет. Ажыбек Моголстан мамлекетин негиздеген Тоглук-Темирдин башкы колбашчысы болгон. Ажыбек менен Анка-төрөнүн ордосу Каратал өрөөнүндө жайгашкан.
Рашид ад-Диндин Жами ат-Таварихинде кереит элинин ичинде «тумаут», «конкаит», «сакаит», «жиркин» жана «албат» аттуу негизги топтор эскерилет. Моңгол тилинде көптүк маанини «-ат», «-ит», «-ут» мүчөлөрү жасайт. Моңолдордун ичинде «туума», «коңкош» жана «согу» аттуу тукумдар бар экендиги анык. Чыңгыз-хандын доорунда Кереит хандыгын Оң-хан (Тоорул) бийлеген. Мажму ат-Таварихте Оң-хан Анка-төрөнүн түпкү аталарынын бири катары көргөзүлөт.
Дыйкан чарбасынын менчик ээси
Дыйкан чарбасынын менчик ээси ― дыйкан (фермер) чарбасынын мүчөлөрүнүн биргелешкен менчигин билдирүүчү шарттуу түшүнүк, эгер атайын мыйзамда же алардын ортосундагы келишимде башкача көрсөтүлбөсө, дыйкан (фермерлер) чарбанын менчиги ушундай таризде деп эсептелинет. Дыйкан чарбасы өз менчигинде жер участоктору, турак үйлөр, чарбалык курулуштар, бак-дарактар, азык-түлүктүк жана жумушту мал, канаттуулар, айылчарба техникасы жана шаймандары, келишимдин негизинде өткөрүп берген жана чарба анын мүчөлөрүнүн жалпы каражатына сатылып алынган, башка мүлктөр болушу мүмкүн. Дыйкан чарбасы өзү өндүргөн азык-түлүккө жана аны сатып өткөрүүдөн түшкөн кирешеге карата менчик укугуна ээ, бул кирешени ал өз каалоосуна жараша пайдаланат.
Моңолдор
Тарыхы
Өмүркул Караев Мухаммед-кыргызды Көк Бука менен салыштырып, бир адам болушу мүмкүн деген божомолду сунуштаган.
Белек Солтоноев Көкөнү жоон баатыр болгону үчүн «Көк Бука» деген атка ээ болгонун айтып кеткен.
Саул Абрамзон Дайырды Мухаммед-кыргыздан кийин Теңир-Тоолук кыргызды башкарган казактын Тахир-ханы менен байланыштырган.
Тарих-и Рашидиде Мухаммед-кыргыз жана Тахир-хан, Кашкар тарапты бийлеген Султан Сейит-ханга (1487–1533) жана Абд ар-Рашид-ханга (1509–1559) каршы күрөшкөн.
Санжырада «Алач-хан» атагы менен калган, XV кылымдын экинчи жарымында калаа турмушун караманча жерип, көчмөн турмушту, көчмөндүктүн дөөлөттөрүн гана «адаштырбас ата жолу» деп туу туткан, аны жүрүм-турумдун, жашоонун эрежеси санаган өңчөй кыргыз менен моголдун башын бириктирип, өзүнчө хандык түптөгөн Султан Ахмад-хандын тун уулу Мансур-хан (Самансур-хан) эле.
Санжырада Самансур-хандын кыргызга биринчи нарк-мыйзамды келтиргени жөнүндө айтылган. Кийин бул мыйзамдарды Ормон-хан бир аз гана өзгөртүп кайтадан киргизет.
Кыргыздар менен моголдордун жакындыгы ушунчалык болгон экен, Мухаммед Хайдар ири тарыхый окуяларда моголдордун бир бөлүгү кыргыздар менен такай чогуу болгондугун айтат. «Баланча хан кыргыздар менен моголдорго каршы жортуул уюштурду», «түкүнчө төбөл кыргыздар менен моголдорго бүлүк салды», деген маалыматтарды арбын жолуктурабыз. Ушундан улам белгилүү тарыхчы Анварбек Мокеевдин орто кылымдык булактарда «кыргыздар бирде өз аталышы, бирде моголдор деп аталган» деп ырастайт.
«Сиюй чжи» аттуу 1763-1770 жылдарга таандык кытай тарыхий даректеринде моңолдор кыргыздын батыш ордосуна караштуу негизги уруулардын бири катары эскерилет.
Генетика
Генетика изилдөөлөр боюнча моңолдордо С2 аттуу Ү-хромосомалуу гаплогруппа көбүрөөк кездешет. Бул гаплогруппа эң акыркы изилдөөлөр боюнча кыргыздын 30%-ына таандык.
География
Моңолдор Кыргызстандын бардык аймактарында кездешет. Азыркы учурда Моңолдор негизинен Нарын (Ат-Башы, Ак-Талаа, Кочкор ж. б.), Ысык-Көл (Түп, Жети-Өгүз ж. б.), Чүй (Кемин, Сокулук, Панфилов ж. б.), Талас (Кара-Буура ж. б.), Ош (Кара-Кулжа ж. б.), Жалал-Абад (Тогуз-Торо, Токтогул, Чаткал, Ала-Бука, Айры-Там ж. б.) аймактарында турушат.
Каолин
Каолин (Кытайдагы фарфор чопосу орун алган Као-Лин тоосунун атынан) – негизинен каолинит минералынан турган чопо сыяктуу тоо-тек. Курамында талаа шпаты, кварц, өтө майда талкаланган слюда кездешет. Нымдуу, жылуу, субтропиктик шартта талаа шпатынын химиялык жол менен эзилип, ээришинен пайда болот. Мында курамында талаа шпаты бар гранит, габро, гнейс, слюдалуу сланец, аркоз кумдугу сыяктуу тектер катышат. Каолин жер бетинде көп тараган тектердин катарына кирет. Улуу Британияда (Корнуолл), Германияда (Дрезден аймагы), Чехияда (Карловы-Вары аймагы), АКШда (Жоржия штаты), Украинада, Россияда (Урал, Краснояр крайы), Казакстанда жолугат. Кыргызстандын бардык жерине тараган. Бирок көп топтолгону жокко эсе. Кагаз, химиялык, резина өнөр-жайында, карапа (фарфор, фаянс) жасоодо, медицинада, парфюмерияда колдонулат.
Моңолдор
География
Алтайлыктардын курамына кирген «моодор» аттуу сөөгү (уруусу) моңолдор уруусу менен байланышы бар экендиги толук ыктымал.
Фольклор
1. Макал-лакаптар:
Моңолдор — журттун уюткусу.
2. Өзгөндөгү моңолдор тегерегиндеги урууларга үстөмдүк кылып турганы жөнүндө мындай элдик ыр сакталып калган :
Жаңгакты басыз терчү эле,
Жегенди моңол билчү эле.
Ээрди басыз кылчу эле,
Миңгенди моңол билчү эле.
Басыздар элге теңелди.
3. Самансур-хан жөнүндө :
Көкүрөгүн аска бөлөдү
Көчүгүн кишке жөлөдү
Кунун аргамжы менен төлөдү.
Манакин сымалдуулар
Манакин сымалдуулар (лат. Pipridae) — чарылдак куштардын бир тукуму, буларга төмөнкү уруу кирет: манакиндер (лат. Manacus).
Жарык аберрациясы
Жарык аберрациясы – 1) жарык булагы менен байкоочунун ортосундагы салыштырмалуу кыймылдын негизинде жарык булагынын чыныгы көрүнүш абалынан четтеши. Жарык аберрациясынын бир нече түрү бар. Бир чекитке жыйналган жарык нуру линзадан өткөндө же сфералык күзгүдөн чагылганда алардын фокусуна жыйылуудан четтеши сфералык аберрация деп аталат. Бир чекиттен чыккан ар түрдүү түстөгү нурлар линзадан өткөндөн кийин, анын фокусуна жыйналышынан четтеши хроматикалык (түстүү) аберрация болот. 2) Астрономияда – асман жарык чыгаргычы менен байкоочунун кыймылына жараша жарык нурунун багытынын өзгөрүшү. Жер өз огунда айланганда суткалык, Күндү айланганда жылдык, Күн системасынын мейкиндикте кыймылында кылымдык жарык аберрациясы болот. Астрологиялык аберрация астрофизикалык иликтөөлөрдө, Жердин Күндү айлануу ылдамдыгын жана жарык ылдамдыгын так аныктоодо пайдаланылат.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Еврооблигация
Еврооблигация – евробазардан узак мөөнөттүү зайым алууда зайымчы тарабынан чыгарылган карыз милдеттенмеси; баалуу кагаздын бир түрү.
Аскер прокуратурасы
Аскер прокуратурасы – КР Прокуратурасынын түзүмдүк бөлүмчөсү, мыйзам актыларынын республиканын аймагында жайгашкан аскер башкармалыгынын органдары, аскер бөлүктөрү, бирикмелери, аскердик окуу жайлары, мекемелери жана башка аскер түзүлүштөрү тарабынан так жана бирдей аткарылышын көзөмөлгө алат. Аскер прокуратурасы кылмыш-жаза ишин иликтөөнү ишке ашырат жана ишти соттук териштирүүгө катышат. Аскер прокуратурасынын ишмердигине КР Аскер прокурору аркылуу КР Башкы прокурору жетекчилик кылат.
Моченец
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Уайт Рок (Нү-Мексико)
Уайт Рок (Нү-Мексико) (White Rock) — Нү-Мексико штатынын Los Alamos округуна караган АКШ шаары.
Моченец
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Уайт Рок (Нү-Мексико)
Калкы - 6045 киши. Болжолдуу аянты - 18.6 км². FIPS коду — 35-84740.
Капиллярдык конденсация
Капиллярдык конденсация – катуу нерселер көңдөйчөлөрүндө суюктук каныккан буусунун басымы азайганда суюк тамчынын пайда болушу. Кубулуш катуу заттар тешикчелери аркылуу сууну соруу убагында кездешет. Адсорбенттер беттери сууланган кезде, алардын ичиндеги майда түтүкчөлөрдө ийилген мениск пайда болот да, алардын үстүнкү бетиндеги буулар салыштырма басымы төмөндөп, суюктукка айланат. Натыйжада адсорбенттер бардык тешикчелерине суюктук толот. К. к. ө. ж-да майда тешикчелүү зат аркылуу суюктуктарды чогултууда колдонулат, о. эле кургатуу жана нымды сактоо процесстеринде мааниси чоң.
Субстантивация
Субстантивация (лат. substantivum - зат атооч) - башка сөз түркүмдөрүнө тиешелүү сөздөрдүн заттык мааниге, зат атооч классына өтүшү. Субстантивация ар кандай даражада болот: толук Субстантивация (сөздү заттык мааниден башка мааниде колдонууга мүмкүн эместик - кесинди, талапкер, замандаш); толук эмес Субстантивация (сөздү заттык мааниде да, өзүнүн нагыз лексикалык маанисинде да колдонуу мүмкүнчүлүгү- акылдуу, намыскөй); окказионалдык Субстантивация (сөздү конкреттүү кырдаалда же конкреттүү контекстте гана заттык мааниде колдонуу). Толук жана толук эмес Субстантивация тилдик көрүнүштөр, окказионалдык Субстантивация кептик көрүнүш болуп саналат. Субстантивация сөз жасоонун морфологиялык-синтаксистик түрүнө кирет, конверсия процесси ишке ашат, мында субстантивдер (Субстантивациянын натыйжасында пайда болгон зат атоочтор) атайын сөз жасоочу аффикске ээ болбойт. Кыргыз тилинде сын атоочтор, сан атоочтор, атоочтуктар көбүрөөк субстантивдешет.
Бактериялык курал
Бактериялык курал - биологиялык курал адамдарды, жаныбарларды жана өсүмдүктөрдү массалык түрдө дартка чалдыктыруу же өлтүрүү максатында микроорганизмдердин оору козгоочу касиетине негизделген биологиялык каражат. Бактериялык куралдын негизги жабыркатуучулары бактерия, вирус, рикетсия, козугарындар жана алардын тиричилигинен пайда болгон уулар токсиндер. Алар согуштук максатта колдонулуп, курт-кумурска, кемирүүчү, кене жана башкалардын, жардамы менен, ошондой эле суспензия, күкүм түрүндө таратылат. Бактериялык каражаттарды таратууда атайын ракета, артиллериялык снаряд, авиац. бомба жана башкаларда пайдаланылат. Аз күч жана каражат жумшап, өтө чоң аянтты жабыркатууга болот. Ал организмге өтө аз өлчөмдө киргенде эле жабыркатат (оорутат). Айрым оору козгогучтардан пайда болгон жугуштуу оорулар, белгилүү шартта оорунун бир очогунан башка жерге тарап, көптөгөн адамга жугат (эпидемия). 1925-ж. Женева протоколу жана 1972-ж. БУУ конвенциясы менен Бактериялык куралды Бактериялар: 1 Эль-Тор вибриону; 2 дизентерия таякчасы; 3 стафилококк; 4 менингококк; 5 — ииовмококк; 6 — стрептококк; 7 кептөөр таякчасы; 8 ботулизм таякчасы; 9 туберкулёз таякчасы. Бактерия куралды колдонуу адамзатка каршы эң чоң кылмыш болуп эсептелет. Ал жалпы кабыл алынган эларалык укукту орой бузгандыкка жатат. Бактерия куралды колдонуу коркунучу аскерлерди жана элди коргоо боюнча натыйжалуу чараларды даярдоону талап кылат. Аларга эпидемияга каршы санитария-гигиеналык жана дарылоо чаралары элди жана армияны инфекциядан сактануу чаралары менен тааныштыруу (эмдөө, шашылыш алдыналуу, маска тагынуу), элди атайын жабдылган жабык жерлер менен камсыздоо, тамак-ашты, сууну, өсүмдүк жана жаныбарларды коргоо кирет.
Субстантивация
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Төөкарын мусковит кени
Төөкарын мусковит кени Талас облусунун Талас районунда, Талас шаарынан 35  км аралыкта, Ачыкташ суусунун башатында, деңиз деңгээлинен 2900 м бийиктикте. 1983-ж. геол. съемка жүргүзүүдө табылган. Нельдин свитасынын (протерезой) мусковит-гранат-кварцтуу кристаллдык сланецтерде майда каңылтыр сымал мусковит белгилүү. Сланецтердеги мусковиттин өлчөмү 58–76%. Мусковиттин курамында жалпы темирдин өлчөмү 2,45%. Слюданын арбын болушу жана темирдин слюдадагы аз өлчөмү аны өнөр жайлык сырьё катары пайдаланууга мүмкүндүк берет. Мусковиттин болжол ресурсу 50,7 млн т.
Жаркызыл
Жаркызыл — Жанайдын байгеге чапкан күлүгү. Алмамбеттин келишине арналып өткөрүлгөн тойдогу ат чабышта он үчүнчү болуп келет (Сагымбай Орозбаков, 2. 341).
Бактероиддер
Бактероиддер - (бактериялар жана грекче e'idos түр) спора жана капсула пайда кылбоочу анаэробдуу бактериялар. Демейде кыймылсыз, өтө кичине таякчалар. Кишинин ооз көндөйүндө, ичегилеринде, жыныс органдарында дайыма жолугат. Көп түрлөрү патогендүү катуу сезгенүү процесстерин пайда кылат.
Терминал
(Terminal - Терминал). Компьютер менен колдонуучу ортосунда берилиштерди алмашууда колдонулган монитор жана баскычтоп тактасынан турган түзүлүш. Терминалдар төмөндөгү үч түргө бөлүнүшөт: (1) киргизгич-чыгаргыч терминалдар, (2) интеллектуалдык терминалдар, (3) атайын багыттагы терминалдар. Киргизгич-чыгаргыч терминалдар баскычтоп тактасы жана экрандан турат, өзү туташтырылган компьютерден берилиштерди алуу жана экрандан көрсөтүү, берилиштерди киргизүү жана аларды компьютерге жиберүүдө колдонулат. Киргизгич-чыгаргыч терминалдар берилиштерди иштете албайт, себеби алардын сырткы эси болбойт. Киргизгич-чыгаргыч терминалдар көбүнчө мини, универсал же супер компьютерлер менен туташтырылат жана ошол компьютерлерде иштетилген кийин алынган маалыматтар басып чыгарылуучу маалымат катары терминалга жиберилип турат. Интеллектуалдык терминалдар берилиштерди өздөрүндө иштетүүгө жөндөмдүү жана көп учурда аларга баскычтоп тактасы менен экрандан сырткары кошумча диск сыяктуу сактагыч түзүлүштөр кошулат. Терминалдын мындай кошумчаланган ички мүмкүнчүлүктөр, башка компьютер менен туташтырылбаган учурда, чектелген сандагы маселелерди иштетүүгө жөндөмдүү. Интеллектуалдык терминал ошондой эле програмчы терминал деген ат менен да белгилүү болуп, арифметик жана логиктик амалдарды камтыган айрым маселелерди аткарууга жөндөмдүү. Атайын багыттагы терминалдар белгилүү типтеги иштерди аткарат жана айрым өндүрүштөрдө колдонулат. Бул терминалдар кардарлар менен ишкердик бүтүмдөр түзүлгөн учурда берилиштерди киргизүүгө мүмкүндүк берет, мисалы, ресторан же мейманканаларда. Киргизилген берилиштер бизнести башкарууда коммерстик иш-аракеттер жүргүзүүдө колдонулат. Терминалдардын дагы бир тиби кассирдин автоматтык машинкеси банк менен байланышкан иштерди аткарууда жардам берет. Бул типтеги терминалдарга берилиштерди магнит тилкелүү банк кардтын жана атайын жасалган баскычтоп тактасын пайдаланып киргизилет.
Аскер чалгынчысы
Аскер чалгынчысы – каршылаштын аракет аймагында маалымат чогултуучу адам; бул милдетти өз аскеринин формасында аткарат, б. а. өзүнүн согушуп жаткан мамлекеттин аскерине тийешелүү экенин жашырбайт. Эгер аскер чалгынчысы каршылаштын колуна түшүп калса, ага согуш туткунунун статусу таралат. Аскер чалгынчысын өзүнүн чыныгы жүзүн жана ишмердигин жашыруучу шпиондон же тыңчыдан айырмалоо керек.
Каракоо тоосу
Каракоо тоосу – Жунай тоосу - Ысык-Көлдүн түштүк-батышында. Доңузкудук, Көбүргөн жана Улакол–Семизбел өрөөндөрү менен чектешет. Тоң районунун аймагында. Кеңдик багытта 26 кмге созулуп жатат. Туурасы 7 км. Орточо бийиктиги 2700 м, эң бийик жери 2881 м; тегерегиндеги өрөөндөрдүн таманынан 700–800 м. көтөрүңкү. Кыры тайпак, тик чокулар жокко эсе.
Капталдары жантайыңкы, кокту-колоттор аз. Улакол суусу кесип өткөн аймакта гана тик беттүү жарлар кездешет. Негизинен төмөнкү палеозойдун гранит, гранит-диорит, порфирит интрузия тектеринен турат. Жарым чөл жана кургак талаа ландшафты басымдуу; бадал аралаш талаа жана шалбаалуу талаа да кездешет. Жайыт.
Борисевич Николай Александрович
Борисевич Николай Александрович (21. 9. 1923-ж. т., Минск губ., Игу-менск у., Лучной Мост с. ) - советтик физик, БССР ИАнын акад. (1969), президенти (1969). 1945-жылдан КПССтин мүчөсү. Белорус университетин бүтүргөндөн кийин (1950) БССР ИАнын Физика институтунун директоруна орун басар (1955-69) жана инфра кызыл нурлар физикасынын лабораториясын башчы болгон (1955-ж-дан). Негизги илимий эмгектери газ фазасынын татаал молекулаларынын люминесценциясын, инфра зызыл спектроскопия жана квант электроника сын изилдөөгө арналган. Дүүлүккөн молекулалардын температурасын ж. б. мүнөздөмөлөрүн оптикалык жол менен аныктоо ыкмасын иштеп чыккан.
Инфра кызыл жутулуу таякелеринин интенсивдүүлүгүнүн температурадан болгон интегралдык көз карандылыгын ачкан. Ошондой эле спек-трдин инфра кызыл зоналары үчүн дисперсиялык чыпкалардын жаңы түрлөрүн түзгөн. СССР Жогорку Советинин (7-9-шайл. ) депутаты. СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1972).
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Псевдокод
(Pseudocode- Псевдокод). Айрым програмчылар чечим алгоритмдин логиктик тартибин англис тилине окшош тилде түшүндүрүүнү жогору баалашат. Псевдокод деп аталган долбоорлоонун аспабы програмдын логиктик тартибин түзүүдө англис тилинин кыскартылган түрүн колдонот. Негизги үч башкаруу структура абзац түрүндө жазылат, андагы модулдун башы менен аягы барактын сол четинде жайгаштырылат жана модулдун чегиндеги аракеттер жаңы саптан жазылат. Мындай жайгаштыруу модуль ичиндеги аракеттерди аныктоого мүм-күндүк берет. Башкаруу структуралар ичиндеги аракеттер дагы жаңы саптан жазылат.
Кен ылгоо
Кен ылгоо – майда талкаланган тектердин арасынан керектүү металлдарды бөлүп алуу процесси. Металлургиялык же химиялык жактан кайра иштетүүгө мүмкүн болгон, экономикалык пайдалуу заттарды тоо тектерден ажыратуу ыкмасы. Мында минералдардын химиялык курамын, структурасын, агрегаттык абалын өзгөртпөй, керектүү заттар бөлүнүп алынат. Процесс гидрометаллургиялык, химиялык жол жана кайра иштетүү аркылуу ишке ашат. Табигый кенден же көмүрдөн керектүү компоненттерди бөлүп алуу экономикалык жактан пайда бербейт. Техниканын да күчү жетпейт. Кен ылгоо процессинде концентрат жана куйрук өндүрүлөт. Кээде концентраттар куйруктардан минералдык бөлүкчөлөрүнүн кесектиги, ирилиги жана айырмаланат (мисалы, асбест, антрацит). Эгерде бир нече пайдалуу компонент болуп калса, анда бир канча концентрат алууга болот. Мисалы, полиметалл кен ташынан коргошун, цинк, жез, күкүрт концентраты ылганат. Ошондой эле концентраттын түрдүү сорттору же комплекстүү концентрат өндүрүлөт, мисалы, жез-алтын же никель-кобальт концентраттары. Кен ылгоо пайдалуу компонентти ылгоо системасын түзүү жана ишке ашат. Адегенде кен таш майда талкаланат. Материал 20–30 ммге чейин тегирменге тартылат. Керектүүлөрүн бөлүп алуу үчүн калбырлар колдонулат. Талкаланган бөлүкчөлөрү үчүн атайын классификатор пайдаланылат. Кенди минералдардын физикалык-химиялык касиеттерине карай ылгайт. Радиоактивдүүлүгү радиометрлик жол жана такталат. Оордук күчү, тыгыздыгы, салмагы гравитациялык ыкма жана билинет. Магниттүүлүгүн магнит сеперациясы, электрдик касиеттерин электр сеперациясы аркылуу билүүгө болот. Азыркы кезде гравитация жана флотация ыкмалары кеңири колдонулууда.
Мангочулдар
Мангочулдар (лат. Cercocebus) – маймылдардын бир уруусу, буларга кыйла түр жана эки топ кирет: кадимки мангочулдар, үрпөк мангочулдар (Cercocebus), илбериңки мангочул (C. galeritis), жалдуу мангочул, буурул мангочул (C. atys), кызыл баш мангочул (C. torquatus), кер жаак мангочул (C. albigena), кара мангочул (C. aterrinus).
Трафик
Traffic - англис тилинде жүрүүнү билдирет. Чыккан/кирген берилиштердин көлөмү. Кирүү трафик деп интернеттен компьютерге же веб-серверге багытталган тармак трафигин атайт. Чыгуу трафик деп компьютерден (же серверден) интернетке багытталган тармак трафигин атайт. Ички трафик – Кыргызстандын тармактарынан (.kg зонасы) чыккан трафик. Сырткы трафик – эл аралык тармактардан чыккан трафик.
Пегас (Том куймасы)
Пегас (Томский) — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын оң жээгинен 452 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Төмөнкү Макмал туз кени
Төмөнкү Макмал туз кени Нарын облусунун Ак-Талаа районунда, Макмал суусунун жээгинде, Караңгытокой суусунун куйган жеринен 1,5  км түндүк-батышта, деңиз деңгээлинен 2050 м бийиктикте. 800 м узундукка созулган туздун эки кабатчасы улуутуз антиклиналынын неоген туздуу катмары менен байланышкан. Төмөнкү кабаттын калыңдыгы 6-9 м, жогоркусунуку – 4,5–4,8 м. Галиттин өңү боз, арасында чопо жана ангидриддин катмарчалары кездешет. Галиттеги NаСlдун өлчөмү төмөнкү кабатында 73,6–95,8%, жогоркусунда – 81,86–89,73%. Туз мал жегенге жарамдуу. Запасы С2 категориясы боюнча 66 миң т.
Хайфа
Хайфа - Израильнын шаар. Калкы 283,640 миң (2018).
Жарык аралык ченегич
Жарык аралык ченегич -  оптикалык ченегич – аралыкты жарык (оптикалык нурдун) басып өткөн убакыт боюнча ченөөчү курал. Ал жарык булагы, анын параметрин (өлчөмүн) тескөөчү түзүлүш, берүүчү, кабыл алуучу система (түйүн), фото-кабыл алгыч жана убакыт аралыгын ченегич түзүлүштөрдөн турат. Жарык аралык ченегич нурдун объектиге чейин жана андан кайра келүү убактысын эсептөө ыкмасына жараша импульстуу жана фазалуу болуп бөлүнөт. Импульстуу жарык аралык ченегичте нурлануу булагы катары лазер колдонулат. Анын нуру кыска импульс түрүндө таралат. Жай өзгөрүүчү аралыкты ченөөдө жекече импульстуу, тез өзгөрүүчү аралыкта нурлануунун импульстук режими (тартибин) пайдаланылат. Фазалуу жарык аралык ченегичте жарык булагы катары кызытма же газ-жарык лампалары, жарык диоду жана лазер колдонулат. Оптикалык чагылдыргычы бар газ-лазерлүү жарык аралык ченегич 100 кмге чейинки аралыкты аныктайт.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Европа бирлиги
Европа бирлиги (еб) – өзүнө федеративдик мамлекеттин жана эларалык уюмдардын касиеттерин камтыган мамлекеттер аралык бирикме, 1993-жылы Европа Шериктештигинин негизинде пайда болгон. 1992-жылы Маастрихте (Нидерланды) Европа Шериктештигинин 12 мүчө-мамлекетинин мамлекет башчылары жана өкмөт башчылары тарабынан кол коюлган ЕБ жөнүндө келишим 1993-жылы 1-ноябрда күчүнө кирген. Келишим ЕБнин улуттук жарандыгына кошумча ЕБ жарандыгын киргизет жана үч негизге таянат: Европа Бирлиги жөнүндөгү Келишимде каралган Европа Шериктештигинин кошумчаларына жана кызматташуу тариздерине; биргелешкен тышкы саясат жана эларалык коопсуздук тармагындагы саясатка; ички жана укуктук саясаттагы кызматташууга. 2005-жылдын 1-мартына карата ЕБга 25 мүчө-мамлекет кирген: Австрия, Бельгия, Кипр, Чехия, Дания, Эстония, Германия, Греция, Финляндия, Франция, Венгрия, Ирландия, Италия, Латвия, Литва, Люксембург, Мальта, Польша, Португалия, Словакия, Словения, Испания, Швеция, Нидерланды, Улуу Британия. а) Европа кеңеши; б) Европа парламенти; в) Европа Бирлигинин Кеңеши; г) Европа комиссиясы; д) Европа соту ЕБ органдары болуп саналат. Бул органдар өз иштерин Европа Шериктештигин түзүү тууралуу келишимдин мазмун-маңызына жана андан кийин кабыл алынган келишимдер менен актыларга, алардын толуктоо же өзгөртүүлөрүнө жана ЕБ жөнүндө Келишимдин эрежелерине ылайык ишке ашырышат.
Аскер аба кемеси
Аскер аба кемеси – кайсы бир мамлекеттин куралдуу күчтөрүнө тийешелүү, ошол мамлекеттин айырмалап таануучу белгилери бар аба кемеси. Офицер тарабынан башкарылат жана туруктуу аскердик тартипке баш ийген экипажга ээ. Аскер аба кемесине анын кайда турганына карабастан, өзү тийиштүү болгон улуттук мамлекеттин гана мыйзамдары жана эрежелери таралат. Аскер аба кемеси баардык мамлекеттер тарабынан өз өкмөтүнүн тапшыруусу менен ошонун атынан аракеттенүүчү тийиштүү мамлекеттин органы катары каралат.
Равшан Жээнбеков
Жээнбеков Равшан Бабырбекович - 1970-жылдын 19-сентябрында Талас областынын Манас районундагы Арал айылында туулган. Жогорку билимдүү. 1992-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетинин юридикалык факультетин аяктаган. РФ Тышкы иштер министрлигинин Дипломатиялык академиясында(1996-ж.) жана АКШнын Массачусетск Технологиялык Университетинде (2008-ж.) билим алган. Үй-бүлөөлүү, 1 уул, үч кыздын атасы.
Ишмердүүлүгү
Эмгек жолун Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлигинде атташе кызматынан баштаган. 1996-1997-жж. Жогорку кеңештин аппаратында консультант жана бөлүм башчы. Кыргыз Республикасынын Премьер-Министринин жардамчысы катары Өкмөтүнүн аппаратында иштеген. 1998-1999жж. Кыргыз Республикасынын чет элдик инвестициялар боюнча Мамлекеттик комитетинин төрагасынын орун басары. 1999-2000жж. Кыргыз Республикасынын Президентинин жардамчысы болуп иштеген. 2000-2001жж. Кыргыз Республикасынын Президентинин иш башкармалыгынын жетекчисинин биринчи орун басары. 2001-2005жж. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик мүлктү башкаруу комитетинин Төрагасы. 2006-2007жж. Кыргыз Республикасынын Малайзиядагы Атайын жана Толук ыйгарым укуктуу Элчиси. 2008-ж. Түндүк Америка Университетинин (АКШ) Евразия өлкөлөрү боюнча департаментинин директору болуп иштеген. 2010-ж. «Ата Мекен» саясый партиясынын тизмеси менен Кыргыз Республикасынын V чакырылыштагы Жогорку Кенешинин депутаты болуп шайланган. Экономикалык стратегия, инвестициялык саясат жана туризм боюнча комитетинин төрагасынын орун басары. 2 класстагы мамлекеттик кеңешчи. Саясый илимдердин доктору.
Жар-Кыя
Жар-Кыя — топоним. Таласка көчүп келгенден кийин Манас эли-журтун чогултканы чыгып Бакайга жолуккан жер. ЭК.-К. эпосто керемет кооз жай катары сүрөттөлгөн (СК. 1. 185, 204).
Дубовка (Татышлин району, Башкыртстан)
Дубовка — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Төмөнкү балтачев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 30 киши. Почта индекси — 452835, ОКАТО коду — 80250850005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Стилдештирүү
Стилдештирүү - белгилүү бир коомдук чөйрөнүн, тарыхый доордун, адабий агымдын, жанрдын, жазуучунун жеке манерасынын өзгөчөлүктөрүнө ылайык келген тилдик материалдын жана кептик белгилердин негизинде көркөм баяндоону атайылап уюштуруу. Объектиге жараша Стилдештирүү элдик оозеки чыгармачылыкка, белгилүү бир тарыхый доорго жана диалектилик өзгөчөлүктөргө ж.б. багытталышы мүмкүн. Стилдештирүү түрдүү идеялык-эстетикалык максатта (тарыхый баяндоо, коомдук катмарлардын турмушун чагылдыруу, сатира, пародия) колдонулат. Баяндоонун милдетине карай Стилдештирүүдө белгилүү бир тилдик элементтер жана ыкмалар актуалдаштырылат (М: тарыхый чыгармаларда лексика-семантикалык, фразеологиялык жактан эскирген сөздөр актуалдашат). Жанрдык Стилдештирүүдө биринчи планга тексттердин композициялык-кептик түзүлүшүнүн принциптери, синтаксистик курулушунун өзгөчөлүктөрү чыгат. Коомдук-кептик Стилдештирүүдө тандалып алынган коомдук чөйрөнүн кебинин фонетикалык, лексика-фразеологиялык, синтаксистик өзгөчөлүктөрү актуалдашат. Стилдештирүүнүн варианты болуп пародия эсептелет.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Бактрия
Бактрия, Бактриана - Аму дарыянын ортоңку жана жогорку агымындагы байыркы тарыхый аймак. Азыркы Өзбекстан менен Тажикстандын түштүк жана Афганстандын түндүк областарын камтыган. Бактриянын түндүгү Согд аймагы, түштүгү жана түштүк-чыгышы Арахосия жана Гандхара, батышы Маргиана менен чектешкен. Бактрия Орто Азиядагы дыйканчылык маданиятынын жана мамлекеттүүлүк келип чыккан цивилизадиянын байыркы борборунун бири. Бактрияанын негизги шаары болгон. Б. з. ч. 6-4-кылымда Б. Ахемениддер державасынын, андан соң Александр Македонскийдин империясынын курамына кирген. Анын империясы кыйраган соң Бактриянын аймагында Грек Бактрия падышалыгы түзүлгөн. Кийинчерээк Бактрия жана Согд аймагында тохар уруулары тарабынан негизделген Еушан падышачылыгы түптөлгөн. Тохарлардын атынан бул аймак кийин Тохарстан аталып калган Бактрия Азиядагы байыркы көркөм мададанияттын өнүккөн борборунун бири. Мындан жергиликтуу жана алынып келинген көркөм буюмдардан турган Амударыя казынасы (б. з. ч. 4-2-к) табылган.
Кен ылгоо фабрикасы
Кен ылгоо фабрикасы – өнөр-жайда колдонууга жарактуу, техникалык, экономикалык жактан баалуу кен байлыкты өндүрүп алуучу тоо-кен ишканасы. Мында түстүү металлдар (жез, жез-никель, коргошунцинк, вольфрам-молибден, калай), кара металлдар (темир, марганец, хром), металл эмес кендер (фосфор, калий, графит ж. б.) кайрадан иштетилет. Процесс майдалап сорттоо, жууп тазалоо, флотация, гравитациялык, магниттик, комбинациялык ж. б. технологиялык ылгоолордон турат. Фабрикада даярдык көрүүдө (талкалоо, майдалоо, эзип эритүү, сорттоп класстарга бөлүү, күйгүзүү), негизги (гравитациялык, магниттик сепарация, флотация), жардамчы иштер (суусуздандыруу, коюлтуу, кургатуу, тундуруу) жүргүзүлөт. Кен калдыктары (катуу, суюк) кошумча иштетилет. Негизги реагенти жана калдыгы өзүнчө бөлүнөт. Аба, чаңдан тазаланат. Калдыгы (суу, кум) таштандыга кетет. Реагент (концентрат) бункерге топтолот. Концентратта пайдалуу элементтер канчалык көп болсо, кен ошончолук көп ылганат. Жогорку даражада механикалаштырылган жана автоматташтырылган (сигналдашкан, контролдошкон, блокторго бөлүнгөн) ылгоодо кен калдыксыз ылганат.
Капролактам
Капролактам e-капролактам (e-аминкапрон к-тасынын лактамы), ак түстөгү кристалл; балкып эрүү t 68-700С, кайноо t 2620С;nD20 сууда жана орг. эриткичтерде (спирт, эфир, бензол, хлороформ) жакшы эрийт.
O
//
CH2–CH2–C
\
NH
/
CH2–CH2–CH2