Ливан
Тарыхы
Ливандын азыркы аймагын адамдар биздин заманга чейин 8–7-миң жылдыктан мекендеген. Биздин заманга чейин 4–3 миң жылдыкта Ливан аймагында финикиялык Библ (азыркы Жубайль), Тир (азыркы Сур), Сидон (азыркы Сайда), Берит (азыркы Бейрут) жана башка шаар-мамлекеттери пайда болгон. Дыйканчылык, кол өнөрчүлүк өнүгүп, Египет, Вавилон, Кавказ, Кичи Азия мамлекеттери менен соода жүргүзүшкөн. Биздин заманга чейин 875-ж. Ассирия, 7- кылымдын аягында Вавилония, 332-ж. Александр Македонский басып алып, анын державасы кулагандан кийин Ливан аймагы Птолемейлер бийлигине, биздин заманга чейин 3-кылымдын ортосунда Селевкиддер империясына караган. Биздин заманга чейин 64-ж. – биздин замандын 3- кылымында Ливандын азыркы аймагын Рим аскер башчысы Помпей басып алгандыктан, Рим империясына баш ийген. 4-кылымда Ливан аймагы Чыгыш Рим империясынын курамына кошулган. 7-кылымдын башында Ливанды ирандыктар, 636-ж. арабдар караткан. Натыйжада 7–8-кылымда Омейяддардын, 8–9-кылымда Аббасиддердин, 9–10- кылымда Тулуниддердин жана Ихшидиддердин, 10– 12-кылымда Фатимиддер халифатынын ээликтеринде калган. 1099-ж. Ливан кресттүүлөрдүн колуна өткөн. 13-кылымдын аягында Ливан Египет мамлюктарынын, 16–17-кылымда Осмон империясынын бийлигинде болгон. 1861-ж. европалык державалардын кысымы менен Тоолуу Ливанга Органикалык статус (автоном. район) берилип, ал Осмон империясы жана Ливан батыш державаларына (өзгөчө Францияга) көз каранды болуп калган. Порттор, банк иштери, транспорт, айрым өнөр жай өндүрүштөрү жана башка европалыктардын колуна өткөн. 1908-ж. Ливанда улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 1- дүйнөлүк согуш убагында (1914–18) түрк аскер губернатору бардык бийликке ээ болгон. Улуу Британия менен Франциянын ортосунда Осмон империясынын Азиядагы ээликтерин бөлүштүрүү жөнүндө түзүлгөн Сайкс-Пико келишиминин (1916) негизинде 1920-ж. апрелде Ливан Франциянын мандаттык аймагы статусун алган. 1920-ж. сентябрда Улуу Ливан мамлекети, 1926-ж. кабыл алынган конституция боюнча Ливан республикасы деп жарыяланган. Ливандын тышкы саясатына Франция көзөмөл жүргүзгөн. 2-дүйнөлүк согуш башталган соң, Ливанда чукул кырдаал киргизилип, конституциясы жоюлуп, парламент таратылып, компартияга тыюу салынган. Элдик боштондук кыймылдын кысымынан улам Франция 1943-ж. Ливандын көз карандысыздыгын таанып, 1946-ж. өз аскерлерин Ливан аймагынан алып чыгып кеткен. 1943-ж. 22-ноябрь Ливандын көз карандысыздык күнү деп белгиленген. Б. аль-Хури Л. Республикасынын президенти болуп шайланган. Ливан 1944-ж. августта СССР менен дипломатиялык мамиле түзгөн. 1945-ж. февралда Гитлерге каршы коалицияга кошулуп, Германия жана Японияга согуш жарыялаган. 1945-жылдан БУУга жана Араб өлкөлөрүнүн лигасына мүчө. 1948–49-ж. Ливан Араб мамлекеттери менен бирге Израилге каршы согушка катышкан. Социалдык карама-каршылыктардын курчушу, бийлик үчүн күрөш Ливан өкмөтүнүн тез-тез алмашылышына алып келген. Өлкөдөгү экономикалык абал, эл массасынын өкмөт саясатына нааразылыгы элдик-демократиялык кыймылды күчөткөн. 1952-ж. сентябрда Ливандагы жалпы элдик көтөрүлүштөн улам, Б. аль-Хури президенттиктен кетип, ордуна – К. Шамун шайланган. Ал бир катар реформаларды жүргүзүп, Араб жана батыш мамлекеттери менен кызматташкан. 1955–56-ж. премьер-министр Р. Караме жетектеген Ливан өкмөтү айрым чет элдик компанияларды мамлекеттештирип, Ливан жери аркылуу өтүүчү нефтиге төлөнүүчү акыны көбөйткөн. 1958-ж. ички жана тышкы саясат жүргүзүү үчүн Улуттук фронт түзүлгөн. 1958-ж. Шамун өкмөтүнүн курамына каршы башталган иш таштоолор куралдуу күрөшкө айланган. Бирок Шамун режимин АКШнын интервенциясы сактап калган. 1958-ж. генерал Ф. Шихаб президенттикке шайланып, өкмөттү Р. Караме башкарган. Жаңы өкмөт бейтарап, блокторго кошулбоо саясатын жарыялап, бир катар социалдык реформаларды жүргүзгөн. 1967-ж. Ливан өкмөтү чет элдик компаниялардын нефть өткөргүчтөрүн токтотуп, АКШ жана Улуу Британия менен дипломатиялык мамилелерин үзүп, америкалык аскер кемелеринин Ливан портторуна кирүүсүнө тыюу салган. Согуштан кийин Ливандын Израил менен мамилеси начарлаган. 1968-ж. Ливан аймагына палестиналык лагерлер жайгашкан. 1969-ж. 23-апрелден 25-ноябрга чейин Ливан ички саясий чөйрөлөрдүн келишпөөчүлүгүнөн өкмөтсүз калган. 1969-ж. Р. Караменин жаңы өкмөтү кайра түзүлүп, христиандык партиянын өкүлдөрү ачыкка чыккан. 1970-ж. 17-августта С. Франжье президенттикке шайланып, С. Салям өкмөт башына келген. Бирок жаңы өкмөт элдин нааразылыгын токтоткон жок. 1973-ж. израилдик баскынчылардын Ливанга жасаган куралдуу провокациялары, Ливан өкмөтүнүн аскерлери менен Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмунун (ПБЧУ) куралдуу күчтөрүнүн ортосунда кагылышуулар Ливандын абалын оордоткон. 1975-ж. апрелде ПБЧУнун куралдуу күчтөрү жана аны колдогон мусулман саясатчылары же улуттук патриоттук күчтөр (УПК) менен христиандык партиялардын кагылышуусунан чыккан жарандык согуш 1990-ж. чейин уланган. 1976-ж. январда ливандык христиан кошуундары палестиналык Дбайе лагерин жана Бейруттун мусулмандар жашаган Маслах жана Карантина райондорун басып алган. 10-апрелде парламент конституцияга оңдоо киргизип, мөөнөтүнөн мурда президенттикке шайлоо өткөрүүгө жол берген. 8-майда президенттикке Э. Саркис шайланган. 1976-ж. 16–18-октябрда Эр-Рияд шаарында Сауд Арабиясы, Египет, Сирия, Кувейттин өлкө башчыларынын конференциясы болуп, анда согуш аракеттерин токтотуу жана Арабдар аралык коопсуздукту сактоо күчү (ААКСК) түзүлүп, анын аскерлерин 30 миң адамга чейин көбөйтүү каралган. Бул чечимди Араб өлкөлөрүнүн башчыларынын кеңешмеси (26-октябрь, Каир) бекиткен. 1978-ж. июнда ливан армиясы жана христиан топтору менен сириялык аскер бөлүктөрүнүн ортосунда кагылышуулар башталган. 1978-ж. Ливанга Израил аскерлери кирип, Батыш Бейрутту басып алган. 1984-ж. февралда В. Жумблат жетектеген друздардын аскер күчтөрү жана «Амаль» шиит кыймылынын отряды Сириянын колдоосу менен Израилге каршы күрөшүп, Ливан армиясын талкалап, Батыш Бейрутту бошоткон. 1985-ж. Ливан аймагындагы Сириянын аскер күчтөрү Израилдин аскер күчтөрүн өлкөдөн чыгарган. 1990-ж. октябрда сириялык авиациянын соккусунан Ливандагы жарандык согуш аяктаган. Жарандык согушта (1975–90) 115 миң киши жарадар, 94 миңи курман болуп, 800 миңи чет мамлекеттерге качкан. 1990-ж. христиан менен мусулмандан бирдей санда өкүлдөр кирген жаңы өкмөт түзүлүп, О. Караме жетектеген. 2000- жана 2006-ж. Ливанда кырдаал кайрадан курчуган. Палестиналыктар менен Израил армиясы жана «Хезболлах» (ПБЧУ мүчөсү) отряддарынын ортосундагы кагылышуулардын натыйжасында Израиль Түштүк Ливандан аскерлерин чыгарып, «Түштүк Ливан армиясы» таркатылган. Израилдин көзөмөлүндөгү «Коопсуздук зонасы» Ливанга кошулган. 2005-ж. 26-апрелде Ливандан Сириянын акыркы аскер күчтөрү чыгарылган. 2006-ж. 14-августта БУУнун Коопсуздук Советинин резолюциясынан кийин конфликт жөнгө салынган. 2009-ж. 7- июндагы кезектеги парламенттик шайлоодо «Альянс» коалициясы жеңишке ээ болуп, С. аль-Харири өлкөнүн премьер-министрлигине шайланган.