cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жолойдун эт уурдаганы, Коңурбайдынкүч менен Мааникерди сураганы
Байгени талап алып Төтөнү көздөй жөнөгөндө Жолой Чанактагы айылым тоодон түшүп, жол боюна конуп, Коңурбай баатырды тосуп алууга мыктылап даярдансын деп кабарчы жиберген экен. Жолойдун айылы Кулжанын маңдайындагы Курдум суунун боюна конуп, тойго камданып жатышты. Олжо малды айдаган кытай-калмактар Кулжага жакындаганда элге жеттик, эми малды кыйнабай жай айдап келе бергиле! — деп Жолой алдыга кетти. Жайбаракат бара жатышканда артынан куугун жетип, каптап келгендерге туруштук бере албай кытай-калмактар туш-тушка качып калышты. Коңурбай, Мурадыл, Нескара, Ороңгу төртөө кырылгандан калган колун жыйып, урушууга бел байлашты. Чылабалап ураан чакырып жекеге чыккан Коңурбайга каршы барууга Манас камданып жатканда Бокмурун Кошойдон бата алып майданга чыгып кетти. Аты күлүк неме Коңурбай камдангыча жетип барып найза салды. Анын найзасынан ээрдин артына кетип жыгылбай калган Коңурбай ээрине кайра минмекчи болуп обдулганда бурулуп келген Бокмурун калчаны ачык жери көчүккө найза менен сайып жарадар кылды. Шаштысы кеткен Коң төрө намысты коюп элин карай качып берди. Бокмурун артынан жетип оңдоп найза саларда Нескара чыгып, найзасын кагып жиберип, Коңурбайды куткарып кетти. Муну көргөн Манас кырк чоросу менен ат коюп, артынан бүт колу каптап кирди. Кытайлар туруштук бере албай качып жөнөштү, азы кутулду, көбү кыргын тапты. Качкан калмактарды кубалап айлына бармак болгон куугунчуларды койгула, балдар, аралаш жүргөн тууган элбиз деп Кошой тыйды. Көпчүлүк ага болбой Жолойдун айылын бет алышты. Манас Жолойдун айылына барып, үйүнүн сыртында тыңшап турса, кыргыздарды кыргын кылдым, бүт талкалап чаап келе жатабыз! — деп, мактанып олтуруптур. Жолойдун аялы Айганыш эстүү адам экен, түгөнгүр, түпкө жеткен экенсиң! — деп кайгырды. Аялына ачууланган Жолой урмак болуп кубалап, качкан катындын артынан сыртка чыкканда Манас баатыр айбалта менен көк желкеге чаап жыгып, аңдып турган колуна каптагыла! — деп, белги берди.
Өлтүрбөгүлө, башына зыян кылбагыла! — деп Кошой кошунду тыйып, Манастан соогат! — деп Жолойдун жанын сурап алып калды. Куугунчулар Жолойдун айылын чаап алып, аман-эсен кайра тартышты.
Саякбай Каралаевдин вариантында Жолой баш болгон калмак-кытайлар чыгып келген Аккуланын баш байгесин талап кетишет. Көп жоого Манас жеке кол салып, калмактарды аралап барып камчы менен Жолойдун жаагын айра чабат. Манаска кошулуп баатырлар бүт кол салып, качкан жоону кубалап, байгеден алда канча көп ат олжолоп калышат.
Кантата
Кантата (латынча cantare — ырдоо) — солист, хор жана оркестр үчүн жазылган көп бөлүмдүү вокалдык-аспаптык чыгарма.Кантата салтанаттуу, кубанычтуу, лирикалык, кайгылуу жана баяндоо мүнөзүндө болот да, жарандык жана диний деп бөлүнөт. Адатта кантата оркестрдик киришмеден, ариялардан, речитативдерден жана хорлордон турат. Ораторияга жакын, бирок андан масштабынын чакандыгы менен айырмаланат. К. 17-кылымдын 1-жарымында Италияда пайда болгон. Италиялык Кантатанын гүлдөп-өсүшү 17-кылымда А. Скарлатти, Ж. Кариссими, Ф. Кавалли жана башка композиторлордун чыгармачылыгы менен мүнөздөлөт. И. С. Бах жарандык жана диний кантатанын жогорку көркөмдүктөгү үлгүлөрүн жараткан. 18—19-кылымда композиторлор Г. Гендель, В. Моцарт, П. Чайковский, Н. Римский-Корсаков жана башка бир топ олуттуу кантаталарды жазган. Кантатада хордун ролу кеңейип, элдик ырлардын интонациялары колдонулат. Композитор С. Прокофьевдин «Александр Невский», Ю. Шапориндин «Куликов талаасында», кыргыз музыкасында М. Абдраевдин «Гүлдөгөн Кыргызстан», К. Молдобасановдун «Кыргызстан гүлдөсүн» жана башка көрүнүктүү кантата бар.
Унидруа
Унидруа – 1) Римдеги жеке укукту турпатташтыруу боюнча эларалык институт; 2) 1926-жылы түзүлгөн өкмөттөр аралык уюм. Жыл сайын басылма чыгарат. У-да биркатар маселелер боюнча (товарды эларалык соода-сатык, өкүлчүлүк, жүктөрдү жана жүргүнчүлөрдү ташуу ж. б.) конвенция долбоорлорун даярдаган.
Бээжинге аттанууга даярдык («Манас» эпосу)
Бээжинге аттанууга даярдык («Манас» эпосу) — бөлүмдөгү негизги окуянын башталышы.
Узюков Николай Анисимович
Узюков Николай Анисимович (23. 12. 1896 (4. 1. 1897), Россия империясы, Симбирск губерниясы, Опалиха кыш. - 19. 3. 1937, Свердловск (азыркы Екатеринбург)) - мамлекеттик жана советтик партиялык ишмер.
Бээжинге аттанууга даярдык («Манас» эпосу)
Конок болгон элди кандарын баш кылып чакыртып келип, Манас алардын келген жөнүн сураса кара эл түгүл кандардын бири чыгып мындай жумуш менен келдик дебеди. Кандардан жооп болбогон соң Манас мынча кошуун даярданып келиптир, жөн эле кайра тарап кетпей мурдатан берки өчмөндүү жообуз Коңурбайга казат кылалы, буга кандай дейсиңер? — деди эле корккон кандар барбайбыз деп айта албай макулдугун билдиришти. Манастын сунушу менен Бакай колго кан шайланды. Бээжинди билген, жолун көргөн башка киши жок болгондуктан жол бийлиги Алмамбетке берилди. Элди жай-жайына таратып, Манас ордосуна кайтып, Ажыбай менен Чалыбайга Бээжинге баргысы келбегендер үйүнө кайтууга уруксат деп жар чакыртты. Жарчылардан кабар уккан эл ирип, үйлөрүнө кайтмак болуп камдана башташты. Кошуун түп көтөрө кайтканы жатканын уккан Манас жоо кийимин кийинип, кырк чоросун ээрчитип, элди аралады. Анын баатырдык айбат, сүрүн, келбетин көргөн эл бул Манас доол келсе жел тийбес Чытырман токой, жазайыл атса ок тешпес жасалуу чеп турбайбы, аркасында жүрүп аңгемесин көрөлү! — дешип бел байлап, кайда баштаса кошо бармак болушуп, кетпей калышты. Бээжинге аттанмак болгон элдин эсебин алса отуз жүз миң адам экен. Манас өз жылкысынан эр башына бирден кошок ат, кош тартууга ар кошко бирден айгыр алсын, кошко бирден байтал жетелей келип союп, бүгүнкү түнкү коногу өз мойнунда болсун деп дагы жар чакыртты. Манасты алкап, айтканындай кылып ат, айгырын кармап алышты. Эртеси таң менен Бакай баштаган кол аттанып жолго чыгышты.
Узюков Николай Анисимович
Симбирск шаардык окуу жайын (1911- 14), Социалисттик (1924-36-ж. коммунисттик) академияны (1923-24) бүтүргөн. Симбирск шаарындагы «Жаштар союзунда» уюштуруучу, агитатор (1917-18), Симбирск губерниялык партиялык к-тинин агитация-пропаганда бөлүм башчысынын жардамчысы (1918-19), РКП(б)нын Симбирск шааркомунун (1919), Симбирск губерниялык к-тинин секретары (1919-20).
Бээжинге аттанууга даярдык («Манас» эпосу)
Жортуулга даярдык, барууну каалабагандарга кайра үйүнө кете берүүгө жол коюу, эсептен өткөн кошунга мингич, же кошок ат катары жылкы таратуу жеке эле кыргыздардагы салттык көрүнүштөр болбостон, башка элдердин баатырдык эпосторунда да жолугуучу даяр сюжеттердин, эл турмушунан орун алган салттык жөрөлгөлөрдүн биринен.
Эпизод Радлов жазып алган вариантта да, Валиханов жазып алган эпизоддо да жок, бирок жортуулга аттануудагы даярдык экөөндө тең эскерилип, Валиханов жазып алган эпизоддогу текстте кененирээк берилген.
Сюжеттин өнүгүшү Саякбай Каралаевдин  вариантында башкача: Бакайдын акылы менен алдына айдалып барган кандар Манастын силерге эмне кылдым эле деген суроосуна жүйөөлүү жооп таба алышпайт.
Камалган кандардан сөз чыкпасын көргөн эштектердин Жамгырчы: «Биз сизди чапканы келбестен, арстан Манас барында атактуу Бээжин жер менен атышалы деп келдик эле», — дейт. Манас кубанып, үйлөрүндө жаткан Кошой, Төштүк баш болгон башка кандарга да келсин, кытайга казатка аттанабыз деген кабар менен Желмаянды мингизип, үзүктөй калпак Шуутуну жөнөтөт. Он эки кан мусулман бүт чогулат. Кырк чоро кошуунду конокко алып, Ырчыуул менен Байчорого конок жетпей калат. Ал экөө таарынычын Бакайга айтып, ал ар кимден жүздөн киши. салык салып конок чогултуп берет. Казатка баруучу аскерлерге Каныкей курал-жарак, кийим-кече, күлазык таратат. Колдун эсеби он эки сан адамга толуп, колго Алмамбет кан шайланат. Манас жолго азык деп киши башына экиден жылкы берет. Каалабагандар үйүнө кете берсин деп уруксат берет.
Башка белгилүү манасчылардын варианттарында да бул окуялар негизинен Сагымбай Орозбаковдун вариантына, Саякбай Каралаевдин  вариантына жакын айтылат.
Обо эне
Обо эне, Ева Кыргыз санжыраларындагы генеологиялык уламыштар жер бетиндеги бүткүл калктын жаралыш тегин бир жерден чыгарышат. Жердеги алгач жаралган пенде катары Адам атаны эсептешип, анын аялын Обо эне деп, Адам ата – Обо энеден тараган дүйнө калкын Адам баласы деп аташкан. Бул түшүнүк кыргыз элинин дүйнө таанымына ислам маданияты аркылуу кирген. Ал эми ислам дининдеги негизги идеялар менен көз караштар библиядагы маалыматтардын базасында пайда болгондугу белгилүү. Ошондуктан Обо эне түшүнүгү генеалогиялык жактан библиядагы алгачкы аял Еванын аталышынан келип чыккан; Обо эне түшүнүгү кыргыз элинин коомдук аң-сезимине орто кылымдарда ислам маданиятын кабылдоо мезгилинде орун алган. Ал акырындык менен байыркы түшүнүктөрдүн негизинде жаралган ар түрдүү уламыштык, мифтик көз караштарды сүрүп чыгып, кыргыздардын генеалогиялык, санжыралык чыгармаларында бардык калктын алгачкы энеси катары туруктуу түшүнүккө айланган. Мисалы, байыркы тотемдик көз караштардын негизинде айтылып келген кыргыздардын жаралышына байланышкан «кырк кыз» баяны алгачкы элдик семантикалык сюжетинен ажырап, бара-бара уламыштагы көптөгөн деталдар исламдык түшүнүктөргө алмашылып, трансформацияга учурап отурушун уламышты исламдаштырууга болгон аракеттерден улам келип жаралган.
Обо эне "Манас" эпосунда
Обо эне (исламда — Хавва, Ева) — диний түшүнүк боюнча кудай жараткан эң алгачкы аял, адамзаттын түпкү энеси. Куранда Алла таала тараткан дүйнөдөгү биринчи киши Адамдын аялы катары айтылат. Иблис деген шайтандын азгырыгы менен Адам ата бейиштин алмасын үзүп жеп койгондугу үчүн Обо эне. экөө асмандан жерге куулат. Араб уламышында Адам ата менен Обо эне Мекеге жакын жерде жолугушкан экен. Алла тааланын буйругу боюнча Адам ата ошол жерге Каабаны салдырган имиш.
Обо эне Адам ата тууралуу жаралган бардык мусулман уламыштарынын башаты Инжилге жана Талмуддук санжыраларга жана уламыштарга алып барат. Ал эми арабдардан Орто Азияга ислам дининин келиши менен «Манас» эпосунда учурайт. Манас буудай эгип, түшүмүнө Аккуланы сатып алган эпизоддо:
Азганакай талаасы
Азганакай талаасы — топоним. Манас баатырдын колу Орго канды жеңген соң. «Асты-үстү болгон тоодон» өтүп А. т-на чыгат. Беттешкен жоону талкалап, Манастын колу калмактын орчун шаары Булагасынга кирет (Сагымбай Орозбаков, 118, 120, 124).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Ле Клезио Жан Мари Гюстав
Ле Клезио, Жан Мари Гюстав (Le Clezio, 13. 4. 1940-ж. туулган, Ницца) – франциялык жазуучу. «Протокол» (1963), «Топон суу» (1966), «Terra Amata» (1967), «Согуш» (1970), «Чөл» (1980) жана башка 30дан ашык романдардын, «Мондо» (1978) повестинин, «Диего жана Фрида» китебинин, аңгемелер жыйнактарынын автору. Нобель сыйлыгынын лауреаты (2008).
Бегелдинов Талгат
Бегелдинов Талгат Якубекович 1922-ж Кыргыз ССРиндеги Фрунзе шаарында жумушчунун үй-бүлөсүндө туулган. Улуту казак.КПССтин мучосу. Фрунзе шаарында орто мекпепти жана аэроклубду бутургондон кийин Чкаловскийдеги аскердик авиациялык окуу жайына өткөн. Гвардиянын улуу лейтенанты. Учкуч-штурмовик.Эскадрильянын командири.Улуу Ата-Мекендик согушка 1942-жылдын күзүнон согуш аяктаганга чейин катыщкан. Согуш мезгилинде Талгат Бегелдинов 300дон ашык учуш жасаган.
Иррационализм
Иррационализм (irrationalis – акыл-эссиз) – таанып-билүүдөгү акыл-эстин ролун танган же чектеген философиялык метод. Болмушту иррационалдык таанып-билүүнүн негизги ыкмалары катары эрк, умтулуу, коркуу, өксүк комплекси жана башка психологиялык кубулуштарды атайт. Мисалы, досту кырсыкта бил дешет. Демек, достун чыныгы жүзүн сезим же акыл менен эмес, кандайдыр бир турмуштук жагдайда, мисалы, башка кырсык түшкөндө билүүгө болот.
Бегелдинов Талгат
Наамдары
Айрыкча эрдик жана каармандык көрсөткөндүгү үчүн 1944-ж 26-октябрда Советтер Союзунун Баатыры деген наамга татыктуу болгон. Экинчи "Алтын Жылдыз" медалы менен 1945-ж 27-июнда сыйланган. Жоокердик эрдиктери учүн Кызыл-Туу,3-даражадагы Даңк,1 жана 2-даражадагы Ата-Мекендкк согуштун,Александр Невский ордендери менен сыйланган. Согуштан кийин Кызыл-Туу ордендуу Аскер-аба академиясын бутургон. 1956-ж запаска чыккан. Алма-Ата шаарында Казак ССРинин Автомото сүйүүчүлөр ыктыярдуу коомунун преседатели болуп иштеген. Советтер Союзунун эки жолку Баатыры полковник Талгат Бегелдиновго Ярунзе шаарына колодон бюст орнотулган.
Колдонулган адабияттар
А.Иманкулов "Алардын эрдиги тубөлүккө жашайт"-Ф,1986
Канцона
КАНЦОНА (италянча canzone — сөзмө-сөз ыр) — 1) 13—17-кылымдагы батыш европалык поэзиядагы рыцарлар сүйүүсү жөнүндөгү лирикалык ыр. Классикалык үлгүлөрүн Данте, Петрарка, Бокаччо жазган; 2) Кайра жаралуу доорунда поэтикалык канцонанын текстине жазылган көп үндүү ыр; 3) аспаптык музыкалык пьеса, 16—17-кылымда вокалдык канцонадан иштелип чыккан түрү; анын өркүндөтүлүшүнөн кончерто гроссо, фуга жана соната келип чыккан.
Ольговка (Давлекан району, Башкыртстан)
Ольговка — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Рассвет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 11 киши. Почта индекси — 453414, ОКАТО коду — 80222840005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Цивилизация
Цивилизация же жарандаштырым – латынча civitas – «шаар, жарандык коом, мамлекет» деген түшүнүктөн тамыр алган. Алгач «цивилизация» термини француз тилинде XVIII кылымдын экинчи жарымында колдонула баштаган. Монтескье, Вольтер, Тюрго, Кондорсе өңдүү ойчулдардын эмгектеринде бул түшүнүк акыл-эске негизделген телегейи тегиз коомду, акыл-эске шайкеш келген мыйзамдуулук жана калыстыкты, нравалык жана интеллектуалдык бийиктикти туюндурган. XIX кылымдын башында Европада «цивилизациянын этнографиялык концепциясы» түзүлөт. Ал адамзат маданиятынын көп түрдүүлүгүнө маани берип, «ар бир элдин өз цивилизациясы бар» деп ырастайт. Бара-бара философияда цивилизациянын ар кыл теория, концепциялары жаралат. Алардын негизгилерин мындайча ажыратсак болот:
Мындай көз караш ири алдыда О. Шпенглердин ысмы менен байланышкан. Ал элге кеңири маалым «маданий-тарыхый айлампа» теориясын түзүп, ага ылайык маданияттын ар бир түрү (тиби) үч стадияны басып өтөт: жаштык, болуп-толуп турган чак, бузулуп-кыйраш убагы, анан бул цивилизацияга айланат деп эсептеген. Цивилизациянын теориясын түзүүгө А. Тойнби (1889–1975) зор салым кошкон. Ал өзүнүн он томдон турган даңазалуу эмгегинде адамзат маданиятын тарыхый жактан кеңири изилдөөгө алып, цивилизацияны элементтери белгилүү тартипте жайгашкан, байланышкан система катарында мүнөздөйт да, табият же коом «чакырык» (Вызов) таштайт да, ага «жооп» (Ответ) бермек болуп, адамдар мейкин-мезгили аныкталган чекене (локальная) цивилизация түзүшөт деп тастыктайт. Ал эми Тоффлер, Белл өңдүү изилдөөчүлөр коомдогу өндүргүч күчтөрдүн өнүгүш деңгээлине жараша, экономикалык күч-кубатына ылайык цивилизацияны төмөнкүдөй түргө бөлөт:
– баштапкы цивилизация (архаикалык, салтчыл, алгачкы коом);
– агрардык-өнөрчүлүк (ремесленная) цивилизация;
– индустрия (өнөр жай) цивилизациясы;
– азыркы, индустриядан кийинки (постиндустриальная), информациялык цивилизация.
Адабиятта мындан башка да бир катар классификациялар учурайт. Цивилизациянын ар кандай чечмеленгенине карабай, бул изилдөөлөр адам коомунун өнүгүшүн теория деңгээлинде талдап-түшүнүү максатынан туулуп отурат.
Цивилизация – адамзат тагдырынын биримдигин, тарыхый процесстин бүтүндүгүн, адам акыл-эси жеткен ийгиликтерди, анын техникалык-технологиялык күч-кубатын, көздөгөн максатын, алган багытын мүнөздөйт.
Геофилдер
Геофилдер (лат. Geophilomorpha) —  көп аяктуу жандыктардын бир түркүмү, булардын кыйла түрү бар: Бербер геофили (лат. Оrуа barbarica), Индистан геофили (Mixophilus indicus), деңиз геофили (Scolioplanes maritimus).
Кыргызстандын Конституциясы
Кыргызстандын Конституциясы, расмий түрүндө — Кыргыз Республикасынын Конституциясы — Кыргызстандын башкы мыйзамы. Азыркы учурдагы иштеп жаткан конституция 2021-жылдын 11-апрелинде референдум аркылуу кабыл алынган.
Кыргыз АССРинин 1929-жылкы Конституциясы
30-апрель 1929-жылы Экинчи Бүткүлкыргыз Кеңештер съезди Конституция долбоорунун акыркы редакциясын карап чыгып аны бекиткен. Кыргыз АССРинин 1929-жылдагы Конституциясы ОСФСР Конституциясынын негизинде кабыл алынган. Кыргыз АССРинин 1929-жылдагы Конституциясына чейин кыргыз тарыхында бир да конституция болгон эмес.
Кыргыз Республикасынын 1993-жылкы Конституциясы
5-май 1993-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши – «легендардуу парламенттин» 12-сессиясында Кыргызстан Конституциясын кабыл алган. «Легендардуу парламенттин» курамы 1990-жылдагы биринчи альтернативдик шайлоодо түзүлгөн. Бул парламент КР мамлекеттик көзкарандысыздыгына саясий жана укуктук негиздерди жана демократиялык коомду куруу жана эркин базар саясатын уюштурууну түзгөн бийлик органы катары тарыхта калган. «Легендардуу парламент» тарабынан кабыл алынган тарыхый актылар:
- Кыргыз Республикасынын суверендүүлүгү жөнүндө Декларация (15-декабрь 1990-жыл);
- Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик көз карандысыздыгы жөнүндө Декларация (31-август 1991-жыл);
- Көзкарандысыз Кыргыз Республикасынын Конституциясы (5-май 1993-жыл);
Кыргыз Республикасынын 2010-жылкы Конституциясы
2010-жылдын 27-июнунда кабыл алынган Конституцияда республиканын башкаруу формасы жазылган эмес. Расмий булактарда парламенттик башкаруу формасы тууралу айтылган. Де-факто башкаруу формасы — парламенттик-президенттик (аралаш) болгон.
2016-жылы Кыргызстандын эгемендүүлүгүнө 25-жыл болгонуна арналган парадындагы Алмазбек Атамбаевдин сөзүнөн:
Биринчиден, 2010-жылкы Конституция өлкөдө парламенттик башкарууну орноткон жок. Бул Конституция бизди президенттик-парламенттик системага алып келген, авторитардык режимди негиздөөгө анын ичинде бардык шарттар бар.
Бул конституция 2021-жылдын 5-майына чейин иштеген.
Лексема
Лексема (гр. lexis – сөз, айтылган ой) – тилдин лексикалык деңгээлинин бирдиги жана сөздүн бардык лексикалык маанилеринин жыйындысы.
Егиналиев Санжы (Керимбеков С.)
Егиналиев Санжы (Керимбеков С.) - акын, жазуучу.
Санжы Егиналиев 1925-жылы 9-декабрда Сокулук районунун Шалта айылында туулган. 1949-ж. Фрунзе шаарындагы А.С.Пушкин атындагы № 5 кыргыз орто мектебин, 1953-ж. КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 1943-ж. Советтик Армиянын катарына чакырылган, Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. 1953-жылы Кыргыз ССРинин ИАнын Тил, адабият жана тарых институтунда кенже илимий кызматкер, 1954-жылы «Ленинчил жаш» гезитинин редакциясында адабий кызматкер, 1955-жылдан «Советтик Кыргызстан» гезитинин адабият жана искусство редакциясында адабий кызматкер, бөлүм башчы, 1963–1965-жж. Кыргызстан КП БКнын аппаратында идеология бөлүмүнүн инструктору, 1965–1975-жж. «Чалкан» журналынын башкы редактору, 1975–1979-жж. республикалык Китеп сүйүүчүлөр коомунун төрагасынын орунбасары, 1979-жылдан «Мектеп» басмасынын балдар жана өспүрүмдөр редакциясында башчы, 1986-жылдан ушул басманын башкы редактору болуп иштеген. 1965–1975-жж. бир нече жолу Фрунзе шаардык эмгекчи депутаттар Советинин депутаты болуп шайланган. Алгачкы чыгармасы 1953-жылы, «Ак кайың» аттуу биринчи ырлар жыйнагы 1963-жылы жарык көргөн. Хафиздин, М.Турсун-Заденин, П.Бровканын, К.Симоновдун, С.Есениндин, Хафиздин, Ван Миндин ж.б. чыгармаларын кыргыз тилине которгон. 1973-жылы Р.Шүкүрбековдун чыгармачылыгы боюнча кандидаттык диссертациясын жактаган. Улуу Ата Мекендик согуштун II даражадагы ордени, «1941–1945-жж. Улуу Ата Мекендик согушта Германияны жеңгендиги үчүн», «Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңишке 20 жыл», «Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңишке 30 жыл», В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына «Каарман эмгеги үчүн», «Эмгектин ардагери» медалдары, Кыр-гыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Ак кайың: Ырлар.– Ф., 1963. – 41 б.
Пионердик салют: Поэма жана ырлар.– Ф.: Мектеп, 1965. – 38 б.
Марыйка: Очерктер, аңгемелер, фелъетондор. – Ф.: Кыргызстан, 1967. – 86 б.
Ала-Арча: Поэма жана ырлар.– Ф.: Кыргызстан, 1970. – 63 б.
Солдаттын сапары: Публицистика, аңгеме, очерктер. – Ф.: Мектеп, 1977. – 111 б.
Кызыл калем: Повесттер, поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1983. – 224 б.
Эл согушту жек көрөт: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1985. – 136 б.
Эненин үмүтү: Ырлар, поэмалар. – Кыргызстан, 1976. – 78 б.
Табам, чагам!: Сатиралар жыйнагы (74 автордун чыгармалары) /түзгөн С.Егиналиев/. – Б., 1975.
Орус тилинде
От Ганга до Кремля: Стихи и поэмы. – Ф.: Мектеп, 1973. – 105 с.
КОТОРМОЛОРУ
Петрусь Бровка. Күндөр өтүп баратат: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан. – 1966. – 155 б.
Мирзо Турсун-Заде. Гангдан Кремлге чейин: Поэмалар, ырлар. – Ф., 1973.
Есенин С. Көгүлтүр нөшөр шоокуму: Ырлар жана поэмалар. –Ф.: Мектеп, 1980. – 46 б.
Ван Мин. Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1981.
Эмрах менен Селви, Лейли менен Мажнун, Тахир жана Зухра: Түрк эл повесттери.–Ф.-1988. – 1037 б.
Э.Сетон-Томпсон. Жаныбарлар жөнүндө аңгемелер. – Ф.: Адабият, 1991. – 242 б.
Унитаризм
Унитаризм (лат. unitas – биримдик) – мамлекеттин аймактык уюштурулушунун эки таризинин бири. Анын бөлүктөрүнүн басымдуу көпчүлүгү мамлекеттик түзүлүш статусуна ээ болбосо, андай мамлекет унитардык (бирдиктүү, жөнөкөй) мамлекет болуп эсептелет. Унитардык мамлекеттин курамында өз мамлекеттүүлүгүнүн көп белгилери бар, өзүнчө автономдук түзүлүштөр (м.: унитардык Украинанын курамында Кырым Республикасынын болгону) болушу мүмкүн. Эреже катары, анда бир эле конституция, бир эле жарандык, жогорку бийлик органдарынын бир эле тутуму болот. Унитардык мамлекеттердин 2 түрү бар: борборлоштурулбаган жана борборлоштурулган. Биринчи түргө аймактык органдары борбордук органдарга көзкарандысыз түзүлгөн (Улуу Британия, Жаңы Зеландия, Япония, Испания, Италия) мамлекеттер кирет. Экинчи түргө аймактык органдары борбордон дайындалган кызмат адамдары тарабынан жетектелүүчү (Нидерланды, Казакстан, Өзбекстан) мамлекеттер кирет.
Лексикалашуу
Лексикалашуу – жардамчы сөздүн, мүчөнүн, сөз тизмектеринин же грамматикалык каражаттардын өз алдынча лексикалык мааниге ээ болгон сөзгө айланышы. Мисалы, атка минер, бака жалбырак, козу карын, алп каракуш жана башка.
Коржинский алмуруту
Коржинский алмуруту (Pyrus korshinskyi, Litv.) - Жайылган шар сымал же шагы созулган, бийиктиги 10-12 м ге чейин жеткен дарак. Бутагы күңүрт-күрөң, жаш бутакчасы вегетациянын биринчи жарымында түктүү, кийинчерээк начар түктүү же түксүз. Жалбырактары ланцеттей, узунча-ланцеттей же тилкелүү, узундугу – 5-10 см, тегинен эң кеңири жазы, жээктери араа сымал тишчелүү. Гүлдөрүнүн диаметри 2-2,5 см, ак, желекчелери узунча-жумуру, кыска тырмактуу. Мөмөсү – жазы алмурут, жашылгыч- сары, ширелүү, даамы бир аз тилди куруштурат.
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Алмуруттун чыгышазиялык топторуна же алардын гибриддерине таандык, аларга кыска тыныгуу мезгили, кышкы суукка чыдамсыз, козукарын илдеттерине, кургакчылыкка туруктуулугу мүнөздүү. Уругу аркылуу жана тамыр көчөттөрү менен көбөйөт. Жалбырактары апрелдин экинчи жана үчүнчү жарымында ачылат. Табигый шарттарда май айында гүлдөп, август-сентябрда мөмөлөйт. Жалбырак түшүүсү сентябрдын аягынан башталып, кыш түшкөнгө чейин бүтпөйт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Батыш Тянңшанң, Памир-Алай (Тажикстан, Өзбекстан). Кыргызстанда – Чаткал жана Фергана кырка тоолорунда.
Өсүү шарттары
Кургак шагыл-таштуу жана майда топурактуу беттерде, кургак сайлардын жээгинде, төмөнкү жана ортоңку тоо алкактарында, деңиз деңгээлинен 1200-1700 м бийиктик аралыгында өсөт.
Саны
Көп эмес, бирин-серин кездешет.
Чектөөчү факторлор
Мөмөлөгөн дарактардын кыйылышы. Уругу аркылуу көбөйүүнүн жоктугу.
Өстүрүү
КР УИАнын ботаникалык багынын дендрарий коругунда 1954-жылы Фергана кырка тоосундагы Чарвак айылынын четинен жыйналган уруктан өстүрүлгөн. Жетилген дарактары кышка чыдамдуулугу канааттандырарлык.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Министрлер Советинин токтомунун негизинде республикада 1975-жылдан бери корукка алынган. Кыргыз ССРинин Кызыл китебинде (1985) катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн абалын жана санын көзөмөлдөп, бардык учураган даанасын корукка алуу зарыл.
Азезил
Азезил (ар. - азгыруучу, арбоочу) - диний түшүнүк боюнча адамдарды Алланын ак жолунан тайдырып, күнөөгө батыруучу периштенин бир аты. Курандан кийин тараган айтымдарда Ибилистин көктөн (асмандан) куулуш тарыхы ар түрдүү баяндалат. Кайбирөөндө анын аты Азезил же ал-Харис экендиги, жерге перилердин жаңжалын басуу үчүн жиберилгендиги айтылат. Бирок жеңишине шыктанган азезил өзүн ааламдын буйрукчусу катары сезип, Алланын бийлигине багынбай кеткен. Куранда кээ бир адамдардын чындыкка ишенбей арамдыкка барганын периште атын жамынган азезлдин иши деп түшүндүрөт.
Ак-Терек (Базар-Коргон району)
Ак-Терек — Кыргызстандын Жалал-Абад облусун Базар-коргон районундагы айыл. Талды-Булак айыл аймагына кирет.
Кыргызстан адам репродукциясы илимий борбору (КАРИБ)
Кыргызстан адам репродукциясы илимий борбору (КАРИБ) — балдар менен аялдарга медициналык тейлөөнү жакшыртуу, калктын тукум улантууга байланышкан саламаттыгын изилдөө жана калыбына келтирүү боюнча илимий иштерди жүргүзүүчү мекеме. 1997-жылы уюшулган. Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигине караштуу. КАРИБ аял менен эркектин тукум улантуу системасынын түрдүү ооруларын өз убагында дарылоо жана алдын алуу боюнча натыйжалуу ыкмаларды иштеп чыгуу максатын көздөйт. Борбордо амбулаториялык жана адистешкен стационардык кызмат иштейт. Амбулаториялык кызматтын пренаталдык (төрөт алдында) диагноздоо жана медициналык-генетикалык кеңеш берүү, микробиол., биохимиялык, жалпы клиникалык изилдөө, цитогендик изилдөө ж. б. лабораториялары бар. Ошондой эле үйбүлөнү пландоо, физиотерапия, андрология, тукумсуздук, акушер-гинекология, гинеколог-эндокринолог, балдар гинекологиясы, жатын моюнчасынын патологиясы боюнча адистешкен кабинеттери иштейт. Стационар бөлүмүндө гинекология. эндокринология, реанимация жана анестезиология, гинекология, хирургия жана эндоскопия, аялдардын репродукциялык функциясын дарылоо бөлүмчөлөрү бар. Бул борбор балдар гинекологиясы, медициналык генетика жана тукум улантуучулугун, ошондой эле аялдын жана эркектин тукум улантуу системасынын патологиясын, клиникалык өтүшүн жана өзгөчөлүгүн изилдейт. Борбордо медицина илимдеринин 3 доктору, 7 кандидаты эмгектенет (2010).
Баш-Кууганды
Баш-Кууганды — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Баш-Кууганды айыл аймагына кирет.
Жумгал суусунун оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 1800 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Чаек кыштагынан 18 км чыгыш тарапта. Балыкчы темиржол бекетинен 162 км. 1930-ж. отурукташкан. Калкы 2206 (2005); негизинен мал чарбасында эмгектенет.
Калкы
Калкы ― 2353 киши (2009-жылы).
Турусбек Мадылбай
Турусбек Мадылбай (Мадылбаев Турусбек) – жазуучу. Токтогул районунун Кара-Тектир кыштагында 1957-жылдын 19-апрелинде туулган. 1964–74-жж. Токтогул атындагы орто мектебинен билим алган. 1974–1975-жж. Токтогул райондук ветстанциясында веттехник, курулуш-та жумушчу болуп эмгектенген.
1975–1980-жж. Ростов мамлекеттик университетинин филология факультетинде окуган. 1980–1992-жж. Токтогул районундагы Ыбыш, Токтогул, Бримкулов атындагы мектептерде орус, англис тили жана адабияты сабактарынан мугалим болуп иштеген.
1992–1994-жж. Москвадагы дипломатиялык академияда окуган. Ошол эле учур-да Москванын №1060 мектебинде орус тилден мугалими жана «Кыргыз руху» гезитинин Москва боюнча кабарчысы болгон. 1994–1998-жж. «Кыргыз руху» гезитинин жооптуу катчысы, 1999–2000-жж. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде улук кеңешчи, 2000–2008-жж. «Эл үнү» гезитинин башкы редактору, Токтогул району боюнча кабарчысы болуп иштеген. Азыркы учурда «Кыргызстандын жаңы адабияты» журналынын редактору.
1973-жылы ырлар түрмөгү үчүн Эл аралык студенттер уюмунун, Чили элинин сыйлыктарын утуп алган. Чыгармалары гезит-журналдарда кыргыз жана орус тилдеринде чыгып келет.
1986-жылы «Кыргызстан маданияты» гезитинин мыкты фантастикалык аңгемелерге уюштурган сынагында Баш байгени жеңип алган. 1997-жылы «Сорос-Кыргызстан» фондунун мыкты саясий макалалар сынагынын, 2005-жылы мыкты тарыхый макалалар сынагынын жеңүүчүсү. 2006-жылы Эл аралык «Русская премия» сыйлыгынын (Москва) лауреаты, 2008-жылы Эл аралык «Добрая лира» сыйлыгын (Санкт-Петербург) жеңип алган.
Чыгармалары антологияда, ар кандай жыйнактарда Кыргызстанда, Россияда кыргыз жана орус тилдеринде басылып чыккан. «Муз сепил», «Пелорус-Жек» чыгар-малары «Кыргызстан маданияты» гезитинде жана «Ала-Тоо» журналында, «Розовый домик с геранью на окне» чыгармасы «Эридиана» журналында Бишкекте, «Страдания юного Берди» чыгармасы «Сборник произведений лауретов премии «Добрая лира» китебинде Санкт-Петербургда жарык көргөн.
Ал англис тилинен «Атактуу аялдар», «Том Сойердин окуялары» чыгармаларын, Ги де Мопассандын аңгемелерин, француз тилинен Пол Верлендин ырларын, италия тилинен «Белгилүү адамдардын турмушунан» ж. б. которгон.
Орус, англис, француз, испан, итальян, португал, түрк ж. б. тилдерден көркөм чыгарма, макалаларды кыргыз тилине которо билет.
Унчукпай макул болуу
Унчукпай макул болуу – дипломатиялык иште колдонулуучу жолжоболук тариз (ыкма). Эларалык укук мамилелеринин катышуучусу (эларалык келишимдин бир тарабы) өз оюн так билдирбеген учурда, анын жардамы менен туткан көзкарашын аныктоого болот. Бөтөнчө көп жактуу эларалык келишимдерди кайра караганда же аларга тарвовлшвшшлллтлшльаадктоо шовкиргизгенде, У. м. б. арбын колдонулат.
Ойгуч
ОЙГУЧ – нерсенин бетин оюуда колдонулчу курал. Ойгуч таза болоттон жасалып, жыгач менен сапталып, темир ойгуч, жыгач ойгуч, жана тери ойгуч деп бөлүнөт. Темир ойгуч менен жумшак темирге, жезге, колого, алтынга, күмүшкө; жыгач ойгуч менен боз үйдүн жыгачтары, ээр ж.б.; тери ойгуч менен тери, шири жана булгаары буюмдарга оймо-чиймелер түшүрүлөт.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Азелкан
Азелкан — "Манас" эпосунун "Манас" эпосундагы кейипкери, Каныкейдин нөкөрү, Абылкасымдын кызы. Манас Каныкейге күйөөлөп барганда жар тандоо салтына ылайык өткөрүлгөн ат чабышта аты он экинчи келген Бообекке турмушка чыгат (Сагымбай Орозбаков, 2. 418, 424).
Туганбаев Уланбек Мансурович
Туганбаев Уланбек Мансурович (7.7.1953ж. т., Фрунзе) - физика-математика илимдеринин доктору (2004), профессор (2007). КРдин билим берүүсүнүн отличниги (2007).
КМУну (1975), Кыргыз ССР ИА нын Автоматика институтунун аспирантурасын (1980) бүтүргөн.
Ирригация ИИИде кенже илимий кызматкер (1975-77), Кыргыз ССР ИАнын Автоматика институтунда кенже илимий кызматкер (1980-92), Арабаев атындагы КМПУда проректор (1992-93), докторантура (1993-95, Стамбул), КАУда доцент (1995-2000), 2000-жылдан кафедра башчысы.
Аэродинамика, гидродинамика, айлана-чөйрөнү сактоо, мелиорация жана сугат, математиканы окутуу тармактары боюнча адис. 160тан ашык илимий эмгеги, алардын ичинен 1 монография, 1 окуу куралы,12 методикалык көрсөтмөлөрү жарык көргөн.
Өлөң
Өлөң– кыргыз оозеки адабиятындагы лирикалык текке кирүүчү жанр. Мында үй-бүлө, сүйүү, ашыктык темасы ырдалган. Өлөң өзүнчө музыкалуулукка, обондуулукка ээ болуп, аягы созулуп аяктаган да, жеке адам же жамаат тарабынан аткарылган. Кыргыз улуттук фольклорунда сейрек кездешкен он бир муун өлчөмүндө чыгарылган. Көбүнчө салттуу саптар (“Мен бир өлөң айтайын мындай кылып, тегирменден чыгарган ундай кылып...”) менен башталган. Алайлык кыргыздардын Өлөңүнөн үзүндү:
Ай четинде бир жылдыз, чолпончо бар, Жигит кетсе, кыямат болгончо бар. Кемпир кетсе, ак болот сынганча бар. Кыздар кетсе, кызыл гүл соолгончо бар. Сар сай камыш, сай камыш сайга бүтөөр, Саралалуу көп жылкы элге бүтөөр. Саралаңды көп айдап бекер бербейм, Көрүп жүрүп сулуудан куру калбайм. (Элдик ыр)
Жакиев Бексултан
Жакиев, Бексултан - 16. 1. 1936-ж. туулган, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Бөкөнбаев айылы – драматург, кинодраматург, Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери (1974), Кыргыз эл жазуучусу (1993), Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын (1989), Казакстандын Төлөгөн Айбергенов атындагы эл аралык сыйлыгынын (1994), Жамбыл Жабаев атындагы эл аралык сыйлыгынын (1996) лауреаты.
Өлөң
Казак элинде кеңири тараган лирикалык ырлар. Элдик оозеки чыгармачылыкта, акындар поэзиясында, жазма адабиятта (А. Кунанбаев) учурайт. Көбүнчө тойлордо ырдалган.
Жакиев Бексултан
КМУнун филология факультетин бүтүргөн (1958), киносценарийчилердин Москвадагы эки жылдык жогорку курсунда окуган (1960–62). «Кыргызфильм» киностудиясында редактор (1963–68), Кыргыз ССР Маданият министрлигинде (1968–72), Кыргыз ССР Мамлекеттик кинематография комитетинде башкы редактор (1972–75), Кыргызстан театр ишмерлер союзунун секретары (1988–92), КР Президентинин мамлекеттик кеңешчиси (1992–93), «Манас-1000» мамлекеттик дирекциясынын көркөм жетекчиси, директору (1994–2000), 1994-жылдан КРдин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы боюнча комитеттин төрагасы. Жакиев коомчулукка «Атанын тагдыры» (1959) аттуу алгачкы драмасы менен таанылган. Анда драматург кайраттуу карыянын согуш кесепетинен башына түшкөн оор кайгысы аркылуу бүткүл элдин муңун чагылдырган. Бул чыгарма Кыргыз драма театрында 500дөн ашуун жолу коюлган. Жакиевдин адам турмушунун ар кыл жагдайларына арналган курч көйгөйлүү «Миң кыял» (1964), «Алтын аяк» (1967), «Өкүм» (1972), «Эртең – жаңы жыл» (1975), «Жолугушуу» (1979), «Күттүргөн жаз да келер» (1981), «Саадак какты» (1982), «Жүрөлүчү жүрөк оорутпай» (1989), «Жаза» (1990) жана башка драмалары бар. Бир катар новелла, аңгеме, очерк, киносценарийлердин («Азамат Алтай» повесть-эссенин автору. Драмалык чыгармалары камтылган, «Бороондуу жолдо» (1965), «Встреча в городе ветров» (1969) жана башка китептери чыккан. «Атанын тагдыры» драмасы боюнча опера (В. Гусев), «Саадак какты» драмасы боюнча балет (Э. Жумабаев) коюлган. Жакиевдин айрым чыгармалары орус, якут, казак жана башка тилдерге которулган жана чет өлкөлөрдүн театрларында коюлууда. Жакиевдин театр, кино коом жөнүндөгү ой толгоо макалалары гезит-журналдарда жарыяланып турат. Б. Брехттин, С. Михалковдун, М. Ауэзовдун драмаларын кыргыз тилине которгон. Жакиев 2000–03-ж. даярдаган кыргыздын манасчылык, төкмөлүк өнөрлөрү ЮНЕСКО тарабынан адамзат рухундагы оозеки мурастын шедеври деп таанылып, Парижде расмий жарыяланып, колдоого алынды. Жакиев III даражадагы Манас ордени, Даңк (1997), Казакстан Республикасынын Астана (1999) медалдары менен сыйланган.
Өлөң
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Огуздар
ОГУЗДАР – 6–8-кылымдарда Борбордук жана Орто Азияда жашап, түрк тилинде сүйлөгөн уруулардын бирикмелери. 10–13-кылымдарда бир катар элдердин курамдарына жуурулушуп, айрым топторго ажырап кетишкен. Иликтөөлөрдүн басымдуу бөлүгү «ок + з» (ок – эл, - з мүчөсү көптүк маанини туюнтат) «эл», «элдер», «уруулар биримдиги» дегенди туюнтарын белгилешет. Огуздардын тарыхы Батыш Жетисуу менен байланыштуу. Айрым уламыштарда огуздардын бир ордосу Ысык-Көлдө жайгашкандыгы айтылат. 7-кылымдын башында түрк кагандыгынын курамында Тогуз-огуз бирикмеси пайда болгон. 9–10-кылымдарда Түштүк жана Батыш Казакстанда огуз эли калыптанып бүткөн. Огуз урууларынын курамына Сырдарыянын, Арал жана Каспий деңиздеринин бойлорун мекендеген байыркы этностук топтор, Жети – Суу, Сибирдин көчмөн жана чала көчмөн уруулары менен уруктары кирген. Махмуд Кашгаринин (11-к.) даректеринде огуздар алгач 24, кийин 22 уруудан куралганы айтылат. Алар боз-ок, үч-ок деген эки уруулук бирикмеге ажырашкан. Огуздардын уруулук курамы, эн тамгалары, ураандары Рашид ад-Диндин «Жами ат-Таварихинде»; тили, эн тамгалары боюнча маалыматтар Махмуд Кашгаринин «Диван лугат-ат түрк» аттуу эмгегинде да кенен чагылдырылган. Жогорудагыдай дуалдык уруулук ажырым системасы бүгүн-кү түркмөндөрдө сакталып калган. Санжыра боюнча огуздар Ай-хан, Күн-хан, Таг-хан, Деңиз-хандын балдарынан (баары 24 бала) тарашат. О-дын борбору Йаңыкент шаары болгон. 11-кылымдын башында огуздарды чыгыштан жер которгон кыпчактар каратып алган. Огуздардын бир бөлүгү түштүк орус талааларын, селжуктар башкарган ири бөлүгү Алдыңкы жана Кичи Азиянын элдерин каратып алышкан. Сырдарыя, Түштүк Каспий бойлорун мекендеген огуздар түркмөн, отурукташкан өзбек, Ирандын, Ирактын, Кавказдын, Азербайжандын түрк тилдүү элдеринин калыптанышында башкы ролду ойногон. Кыргыз-огуз этностук алакалары да орто кылымдардан тынымсыз жүрүп турган. Бул алакаларды урууурук, жер-суу аталыштарынан, уламыш-санжыралардан, «Манас» эпосунун маалыматтарынан байкоого болот.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Гептагениялар
Гептагениялар (лат. Heptageniidae) —  күнүмдүк ийнеликтердин бир тукуму.
Кара кулак шер
Кабылан, гепард (Acinonyx jubatus) — мышык сымалдар тукумундагы сүт эмүүчү жаныбар.
Дене узундугу 123—150 см, куйругу 63—75 см, шыйрагы узун, ичке. Кулагы тегерек, кичине, түсү саргыч боз, майда кара тактары бар. Баласынын жон жагында узун жүнү болот.
Африкада, Кичи жа Борбордук Азияда, Индияда, Түркияда жашайт. Күндүз жигердүү.
84—95 күн көтөрүп, 2—4 бала тууйт.
Туяктуу жаныбарды аңдып жүрүп, аны кууп жетип, жейт.
Саны азайып кеткендиктен, ТКЭСтин Кызыл китебине катталган.
Көркөм адабиятта кээде "кара кулак шер" деп коюшат, бирок кабылан сөзү илимге төп.
Лексикалык маани
Лексикалык маани – бүтүндөй бир сөз топторуна же сөз категорияларына таандык болгон грамматикалык мааниден айырмаланып, жеке бир лексикалык бирдикке гана таандык маани. Толук маанилүү сөздөрдүн көбүнүн лексикалык мазмуну бирдей даражада болбойт. Ошого жараша алар өзүнчө маанилик структура, өз ара иерархиялык багыныңкы байланыш, башкача айтканда сөздүн лексика-семантикалык варианттарын түзүп турат. Лексикалык семантиканы уюштуруунун бул касиети полисемия же сөздү вариациялоо деп аталат. Сөздүн предметке же түшүнүккө тиешелүүлүгүнө жараша лексикалык маани тике жана өтмө маани, контекстке көз карандылыгына жараша фразеологиялык түрмөккө байланышкан, конструкциялык жактан шартталган жана эркин маани деп бөлүнөт. Лексикалык маани – сөздүн объективдүү бир класска кирген нерселердин башкалардан айырмалап көрсөткөн мааниси. Сөздөрдүн лексикалык маанисинин ар башкалыгына ылайык, бир сөз экинчи бир сөздүн айырмалангандыктан, лексикалык маани ар бир сөздүн өзүнө тиешелүү мааниси катары каралат. Мисалы, балапан – куштун же башка канаттуунун баласы жана башка.
Упайлуу облигация (көрсөтүүчүгө)
Упайлуу облигация (көрсөтүүчүгө) – жүгүртүлө турган мамлекеттик баалуу кагаз болуп саналат. КР Каржы министрлиги КР Өкмөтүнүн атынан К. о-нын эмитенти катары чыгат. У. о. 2, 3 жылдык мөөнөттөгү жүгүртүүгө жана ар 6 же 12 ай сайын пайызын (упайын) төлөө менен, 5 жылдык мөөнөткө чыгарылат. У. о-нын кезектеги чыгарылышын жайгаштырууда пайыздарды (упайларды) төлөөнүн мезгилдүүлүгү КР Каржы министрлиги тарабынан аныкталат. К. о-нын негизги суммасы жүгүртүү мөөнөтүнүн бүтүшү боюнча жоюлат. К. о-нын ээси жеке жана юридикалык жактар боло алат. Бир К. о-нын баасы 100 сомду түзөт.
Герпетон
Герпетон (лат. Herpeton tentaculatum) — өзөн жыландарынын бир түрү.
Рауш (Давлекан району, Башкыртстан)
Рауш — Башкыртстандын Давлекан районундагы кыштак, Рассвет айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 148 киши. Почта индекси — 453414, ОКАТО коду — 80222840007.
Лексикон
Лексикон (гр. lexi – көп сөздүк) – 1) сөздүк деп да аталат (эскирген сөз); 2) билген сөздөр, сөз айкаштары (мисалы, Асандын лексикону бай).
Рауш (Давлекан району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
«Кыргызстан» аялдары
«Кыргызстан» аялдары — мурдагы Кыргызстан КП БКнын коомдук-саясий жана адабий-көркөм журналы. 1951-жылы уюштурулган. Адегенде эки айда бир жолу, ал эми 1956-жылдан баштап ай сайын чыгып келген. Милдети аялдардын коомдогу ордун жогорулатуу, аларды идеялык жактан тарбиялоо, өндүрүшкө тартуу, өлкөнүн саясий, социалдык-экономикалык, маданий турмушуна катышууга үндөө болгон. Тиражы 1977-жылы 72 миң, 1985-жылы 78 миң нускага чейин жеткен. 1993-жылдан «Ала-Тоо айымдары» деген ат менен өз алдынча чыгып, ал эми 2004-жылдан чыкпай калган.
Лама (айыл)
Лама — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Жумгал айыл аймагына кирет.
Жакишев Өмүркул
Жакишев Өмүркул (1909–1978) - сынчы, адабиятчы.
Аземил
Аземил — топоним. Дайра жана анын боюнда жайгашкан өрөөн. Жакып Алтайда турганда жердеген. Борбордук Азияда Эмел аттуу жер-суу ысымдары көп. Аземил ошолордун өзгөргөн бир түрү болушу мүмкүн.
Кыргызстан архитекторлор союзу
Кыргызстан архитекторлор союзу — архитекторлордун ыктыярдуу коомдук чыгармачыл уюму. 1938-жылы Фрунзеде кыргыз архитекторлорунун уюмдаштыруу конференциясында, СССР архитекторлор союзунун курамында түзүлгөн. 1949-жылы өз алдынча Кыргыз ССР архитекторлор союзу болуп уюшулган. Союз архитекторлорду бир уюмга баш коштуруп, алардын чеберчилиги менен талантын өстүрүү, чыгармачылык изденүүлөрүнө шарт түзүү жана жаш талапкерлерге камкордук кылуу милдетин аткарат. Ал идеялык-тарбиялык жана маданий-агартуу иштерин да жүргүзөт: чыгармачыл кеңешмелер, долбоорлор жана курулуштар боюнча талкуулар, архитекторлордун квалификациясын жогорулатуу курстарын өткөрөт, элге архитектура жана курулуш маселелерин жайылтып, алдынкы тажрыйбаны пропагандалайт. Кыргызстан архитекторлор союзунун жетекчи органы — съезд. Съездде Союздун башкармасы шайланат. Жумушчу уюму — президиум жана секретариат. Союздун төрагалары: Г. А. Градов (1938— 41), В. Е. Верюжский (1941—43), Я. А. Штейнберг (1943—45), Проваров (1945—49), Е. Г. Писарской (1949—59), А. Исаев (1959—61, 1986—90), П. А. Афонин (1961—64), В. Г. Тычинский (1964—68), Е. Г. Писарской (1968—86), К. Алыкулов (1990—94, 1998—2001), Д. Өмүралиев (1994—98), А. Алсеитов (2001—05), Э. Бекташев (2005-жылдан).
Аземил
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Жакишев Өмүркул
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Кыргыз адабиятынын тарыхый очерки.– Ф.: Кыргызмамбас, 1943. – 279 б. (М.Богданова, К.Рахматулин, Т.Саманчин менен бирге).
Лама (айыл)
Калкы
Калкы - 499 киши.
Герпобделлалар
Герпобделлалар (лат. Herpobdella) — сүлүктөрдүн бир уруусу.
Жолбаев, Рүстөм
Өмүр таржымалы
1914-жылы азыркы Лейлек районунун Голбо кыштагында туулган. 1943-жылы Сүлүктүдөгү № 4-шахтада навалоотбойщиктердин биригадири болуп калат. Ал киши өз кесибин сүйгөн, изденип, чымырканып иштеген жумушчу болгон. Инсандык сапаты үлгү аларлык оор басырыктуу, кичи пейил адам болгон. Жаштарга насаатчылык милдетин да чын дилдеп аткарган, 75 навалоотбойщикти тарбиялап чыккан. Анын шакирттеринин арасында ардактуу шахтер, орден, медалдардын кавалерлери бар, Мисалы, Темирбай Марипов,- Ленин, “Ардак белгиси” ордендери менен сыйланган.
Дүйнөдөн кайтуусу
Рүстөм Жолбаев абабыз 1971-жылы июль айында дүйнөдөн кайткан.
Азыркы күндө Сүлүктүдөгү №4-мектепке жана көчөгө Рүстөм Жолбаевдин атына ыйгарылган. Рүстөм Жолбаев жөнүндө Ош областык, Кыргыз Совет  энциклопедияларында маалымат берилген. Колдонулган адабият: Гапыр Мадаминов "Лейлек жана Лейлектиктер тарыхы" Бишкек. 1998-жыл.
Аззаар таш
Аззаар таш - Ажыдаар таш Баткен чөлкөмүнүн түштүк чыгышынан орун алган. Сок дайрасынын баш жагында Ормурзан жайлоосунун башталышында, Дөңмөн айлынан Зардалиге кетип бараткан жолдун маңдайынан көрүнөт. Кудум эле башы кесилген ажыдаар сыяктуу кызгылтым таш. Аны эл Манастын кылычынан ажал тапкан Алооке кандын ажыдаары менен байланыштырат. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча да Анжыянды бийлеген Алоокенин ажайыпканасында багылган ажыдаар Соктон өрдөп кеткендиги айтылат: Ажыдаар кетти жайына, Аттуу киши көрүнгүс Сойлоп кеткен сайына. Сойлогон жери коо болду, Тоого барып жоголду, Ажыдаар сокту деп, Сок атагы шо болду (Сагымбай Орозбаков, 2. 192—193).
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Геррозаврлар
Геррозаврлар (лат. Gerrhosauridae) —  кескелдириктердин бир тукуму, буларга өкүл катары сары тамак геррозавр (лат. Gerrhosaurus flavigularis) кирет.
Өмүр баян
Өмүр баян же таржымал — адамдын өмүрүндө болгон негизги окуяларын сүрөттөмөсү. Автобиография менен адаштырбоо керек.
Ошондой эле өмүр баяндын: Илим өмүр баяны,
Көркөм өмүр баяны,
Белгилүү өмур баяны ж.б. ушул сыяктуу түрлөрү бар.
Өмүр баян жазууда төмөнкү элементтер колдонулат:
1. Фамилиясы (атасынын аты);
2. Туулган жери, айы, күнү, жылы;
3. Наамдары, атагы (алган күнү жылы);
4. Билими (бүткөн жылы);
5. Кесип тандоодо таасир тийгизген шарттар;
6. Жогорку билими,аскердик наамы,илимдеги даражасы;
7. Ата-энеси,бир туугандары жөнүндө кыскача;
8. Илим билимдеги өмүрүнүн негизги этаптары,дипломдору;
10.Белгилүү окуяларга катышуусу.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Тоехта (дарыя)
Тоехта (Летняя Тоехта) — Орусиядагы дарыя. Кострома облусу, Вологда облусу, Нижегород облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Унжа (тармак) дарыясынын сол жээгинен 103 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 39 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Гесперорнис
Гесперорнис (лат. Hesperornis) — байыркы өлгөн тиштүү куш.
Чек (Базар-Коргон району)
Чек — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районундагы айыл. Сайдыкум айыл аймагына кирет.