cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мутация
Түрлөрү
Чекиттик мутациялар ДНКда же РНКда нуклеотиддердин жубунун түшүп калышы же арасына кошулушу жана ошондой эле өзгөрүүлөрү (транзициялар жана трансверсиялар). Алар айрым гендердин ошондой эле карама-каршы натыйжа (полярдык эффект) учурунда, башкача атйканда келип чыккан мутацияга (полярдык мутацияга) салыштырмалуу оператордон алыс жайгашкан бардык гендердин чыгарылып салышында бир оперондогу кошуна бир нече гендердин функцияларын өзгөртүшү мүмкүн.
Инсерциялар ДНК молекулаларынын генге киргизилиши көбүнчө анын активдүүлүгүнүн төмөндөшүнө (инактивация) алып келет же оперондордо күчтүү карама-каршы натыйжаны (полярдык эффектти) пайда кылат.
Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү - негизинен "жөнү жок" (незаконный) рекомбинациялардын башкача атйканда генет. материалдын гомол. эмес бөлүктөрүнүн рекомбинацияларынын эсебинен келип чыгат. Аларга делеция, анын ичинен катар чиркелишүү топторуна ээ эукариоттук организмдерге мүнөздүү дефишенсилер (хромосомалардын учтарынын кыскарышы); инверсия, дупликация, транслокация, транспозициялар генет. материалдын гендин узундугу менен теңдеш бөлүктөрүнүн бир хромосоманын чегинде же хромосомалардын ортосундагы орун которушуулар.
Мутациянын көпчүлүгү организм үчүн зыяндуу (тукум куума оорулар майыптык жана организмдин өлүмү менен шартталышы мүмкүн). Кээде гана организмдин тигил же бул касиеттерин жакшыртуучу гендик мутация келип чыгат так ошол мутация жаратылыштагы өсүмдүк, жаныбар жана микроорганизмдердин селекциясында пайдалуу формаларын түзүүдө эволюциянын зарыл шарты болуп саналуу менен табигый жана жасалма тандоонун негизги материалын түзөт. Ар бир түрдө спонтандык мутациянын жыштыгы генет. жактан шартталган жана ылайыктуу деңгээлде кармалып турат.
«Мутант» версиясы
Мутант — мутациянын натыйжасында тукум куугуч белгилери өзгөргөн организм формасы. М-тар өз алдынча ички себептердин натыйжасында же мутагендердин таасири астында келип чыгышы мүмкүн. Көпчүлүк М-тар алгачкы организмдерден ар кандай структураларынын, функцияларынын өзгөрүүлөрү менен айырмаланат. М-тар өсүмдүктөрдүн жаңы сортторун, жаныбарлардын жаңы породаларын жана ошондой эле микроорганизмдердин штаммдарын; амин к-талардын, витаминдердин, антибиотиктердин жана башка биологиялык активдүү заттардын продуценттерин чыгаруу үчүн кеңири колдонулат. Генет-да М. генетикалык аппараттын түзүлүшүн жана иштешин, ар түрдүү заттардын биосинтез жолдорун, мутация процессинин законченемдүүлүктөрүн изилдөө үчүн колдонулат. М-тар табигый тандалуу үчүн алгачкы материал болуп эсептелгендиктен эволюцияда маанилүү роль ойнойт.
Арматура иштери
Арматура иштери - темир-бетон жасоо жана бетон куюу үчүн арматураны даярдоо, орнотуу жумуштары. Алар төмөнкүдөй ыраатта аткарылат: 1) арматуралык өзөктү (стерженди) камдоо - түрмөктөлүп оролгон, диаметри 10 мм келген арматуралык болоттор кескич автоматта, бөлөк-бөлөк өзөк түрүндө жеткирилген жоон зымдар бири бирине ширетилип, кайчы менен кесилет же бул иштер автоматтык катарда (линия) аткарылат. Өзөк станокто ийилет же түзөтүлөт; 2) арматуралык тор жана каркас даярдоо - камдалган темир өзөктөр контакттуу же жаалык ширеткич менен ширетилет. Өзөктүк арматуранын диаметри 6-90 мм, зымдыкы 3-8 мм. Бетондун байланышын жакшыртууга арматура бетине быдыр салуу менен жетишилет. Кийинки убакта металл эмес арматуранын түрү (базальт, айнек пластик, бамбук) жана башкалар колдонулууда; 3) алдын-ала чыңалтылган темир-бетон конструкциясы үчүн арматура ченеп алуучу, зым кесүүчү жана чогултуучу түзүлүштө иштелет; 4) арматура жыйноо жана монтаждоо мурда даярдалган каркас же өзөк түрдүү ыкма менен ширетилип, имараттын фундаментине кран, кондуктор менен орнотулат.
Азык торчосу
Азык торчосу - жаратылыштагы түр аралык трофик (азык) мамилелери. Адатта ар бир түрдүн азыгынын курамын бир эмес, бир канча түрлөр түзүп, ошол эле учурда өзү да башка бир канча түрлөргө азык болот. Биоценоздогу азык байланышы же азык торчосу организмдерди бири бирине энергетикалык жактан көзкаранды кылып, биоценоз системасынын туруктуулугун камсыз кылууда чоң мааниге ээ. Азык торчосу канчалык жыш болсо, биоценоздун туруктуулугу ошончолук жогору. Ошондой эле биоценоздогу азык торчосун түзгөн организмдер сан жана сапаттык жактан белгилүү бир катышта болуп, бири бирине көз каранды. Эгерде бир түрдүн саны азайып же көбөйүп кетсе, анда экинчи бир түрдүн да саны азаят же көбөйөт. Мисалы, жырткыч энтомофаг жаныбарлардын санынын азайышы менен фитофаг курт-кумурскалардын саны көбөйө баштайт. Анткени, энтомофагдар фитофаг жаныбарлары менен азыктанып, ар дайым алардын санын жөнгө салып турат. Ошондуктан биоценоздо түр канчалык көп болсо, торчо да ошончолук жыш болуп, биоценоз ошончолук туруктуу болот. Эгерде биоценоздо бир түр азайып же жок болуп баратса, анда ошол эле биоценоздо анын ордун башка түрлөр ээлеп, функциясын аткара берет.
Арсы барит кени
Арсы барит кени Нарын облусунун Кочкор районунда, Кочкор кыштагынан 17 км түндүктө, деңиз деңгээлинен 2500 м бийиктикте. 1955-ж. “Средазцветметразведка” трести чалгындаган. Кен Арсы тектоникалык жаракасынын чегинде жайгашып, 6 кмге чейин созулат жана түндүк-чыгыш жагында бир топ майда жаракаларга тарамдалган. Руда тулкулары жарака тарамдары менен чектелип, линза жана кеңдик тарамдарды түзөт. Көп металлдуу руданын өлчөмүндө эки кварц-бириттүү рудалык тарам чалгындалган. Бул эки тарам тереңдикте бири бирине кошулат, экөөнүн жалпы калыңдыгы 17,1 м. Бариттин руда тарамдарындагы өлчөмү 10–12% түзөт. Барит майлуу боёкторду жасоого, литопан өндүрүүгө, бургулоого колдонулуучу суюктукка пайдаланууга жарамдуу. Барит рудасынын запасы С2 категориясы боюнча 1124 миң т, бариттин запасы 122,8 миң т.
Караганды облусу
Караганды облусу - Казакстан Республикасындагы административдик-аймактык бирдик. Облус 1932-жылы 10-мартта уюшулган. Аянты 428,0 миң км2. Калкы 1333,6 миң (2004). Облустун курамында 9 район, 11 шаар, 16 шаарча бар. Борбору – Караганды шаары. Област Казак Сары-Аркасынын Борбордук бөлүгүн ээлейт. Негизинен бөксө тоолор менен дөңсөөлүү түздүктөр басымдуу. Кен байлыктарынан таш көмүр (Караганды көмүр бассейни), темир, корунд, акиташ, отко чыдамдуу чопо, курулуш материалдары жана башка бар. Климаты кескин континенттик. Январдын Орточо температурасы –16...–17°С, июлдуку 20–21°С. Жылдык жаан-чачыны 250–300 мм, тоолуу аймактарында 300–400 мм. Ири дарыялары: Нура, Кулан-Өтпөс, Есил жана башка Иртыш – Караганды каналы (уз. 500 км) курулган. Майда туздуу көлдөрү көп. Жер астында суусу мол, ал кеңири колдонулат. Топурак кыртышы – корбанаттуу кара, тоолуу кара, кара күрөң жана күрөң. Өсүмдүктөрүнөн чөп (шыбак, бетеге, беде жана башка), бадал (караган, табылгы, ит мурун, ыргай жана башка) өсөт. Каркыралы, Кент, Ку жана башка тоолорунда карагай, кайың, көк терек; өзөн бойлорунда тал, шилби кезигет.
Калкы
Облустун калкы Казакстандын калкынын 9%ин түзөт (2003). Казак (37,6%), ошондой эле орус (43,6%), украин (5,6%), немис (4,0%), беларус (1,5%), татар жана башка улут өкүлдөрү да жашайт. Калкынын Орточо жыштыгы 1 км2ге 3,1 киши (2004). Шаар калкы 83% (2003). Ири шаарлары: Караганды, Абай, Балкаш, Жез-Казган, Кара-Жал, Темир-Тоо, Шахтинск.
Кичи (Ляль куймасы)
Малая — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ляля дарыясынын оң жээгинен 52 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кыргыз Каада-салттары / Үйлөнүү үлпөтү
Кайсы элде болбосун ата-эне балдарынын келечеги, жакшы жашоосу жөнүндө ойлонот, кам көрөт. Кыргыздар балдарын үйлөндүрүүнү ата-эненин милдети катары эсептейт. Алар өздөрүнө тең адамдар менен куда болууга аракеттенген. Ылайыктуу кызды тандап алган соң сөйкө салышкан. Кудалашкан тараптар бирибирин урматтап сыйлашат, болочок жубайлар үчүн кам көрүшөт. Мезгил отуп той болчу күн белгиленет. Кыздын төркүнү кызды узатууга даярданышат. Кыз төркүнүнөн узар күнү берилүүчү үлпөт той «Кыз тою» деп аталат. Кыздын жакшы көргөн жеңелери анын чачын экиге бөлүп өрүп, азем жасалгаларын тагышат, кооз шөкүлөнү кийгизет. Бул кечеде эки тараптын жаштары көңүл ачышат, түрдүү үлпөт ырлары ырдалат. Ар кандай оюндар (ак чолмок, кур таштамай) ойнолот. Жаштар «Жар-жар» айтышат. Кызды жеңелери, жакын курбулары коштоп жүрүшөт. Колуктунун жүзүн үлпүнчөк менен жаап коюшат. Салт боюнча колуктунун бетин ачып көрсөткөндө, анын жеңелерине күйөө тараптагылар көрүндүк берүүгө тийиш. Кыздын энеатасы, жакындары ак батасын берип узатышат. Кайын журтун сыйлап, урматтап жүрүүгө үндөшөт. Кыздын энеси, чоң энеси, жеңелери кыз менен коштошуп, кошок айтышат. Мисалы: Жар башынан от көрсөң, Жалындатпай өчүргүн. Жаман жакшы сөз уксаң, Күлкү менен кечиргин. Кыз өз үйүнөн узагандан кийин той күйөө тарапта улантылат. Жаңы келген келинди чачыла (боорсок, конфет, тыйын) чачып тосуп алышат. Ал эки жаштын өмүрүнө молчулук тилөөнү билдирген. Кыздын башындагы шөкүлөнү алып, кайненеси ак жоолук салат, келинди ак көшөгөгө киргизишет. Жоолуктун түсү ак никенин символу. Ошондуктан келинге «Ак жоолугуң башындан түшпөсүн», «Көшөгөңөр көгөрсүн!» деп бата берүү салтка айланган. Той өткөнчө келин көшөгөдө отурат, жанында кайын синдилери отурушат. Келин көргөнү келген аялдар анын башына жоолук салышат, же көрүндүгүнө акча беришет. Келин күйөөсүнөн улууларды жүгүнүп тосуп алат; жүгүнүү, биринчиден, учурашууну, саламдашууну билдирсе, экинчиден, улууларды урматтоонун, сыйлоонун белгиси болуп саналат. Мусулман дини боюнча жаңы үйлөнгөндөргө нике кыйылат. Молдо чыныга таза сууну куйдуруп алып, ага дуба түшүрөт. Күбөлөр аркылуу молдо жубайлардын бири-бирине баш кошууга макулдугун сурайт. Никелешүү макулдук берилгенден кийин гана молдо аларга нике кыят. Жаңы үйлөнгөндөргө никелешкен күнү өкүл ата, өкүл эне шайланат. Аны келиндин кайната, кайненеси көңүлу жакындарынан тандап алат. Өкүл ата, өкүл эне жаңы үй бүлөгө кепкеңештерин айтып, үй бүлөлүк турмушту туура алып кетүүгө ар дайым көмөкчү болушат.
Каховская (метро бекети)
Каховская — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. Жылдын 30-март, 2019 улам курууга жабык Чоң айлампа сызыгы. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган (Көбүрөөк Кольцевая сызык), 1969-жылы 11-августда ачылган (Горьковско-Замоскворецкая сызык).
Армирленген айнек
Армирленген айнек – калыптоодо тулкусуна металл торчосун кошуп пресстеп жасалган силикат айнек такта. Имараттын жарык оюктарын жана жабуусун, жарык өткөрүүчү тосмосун, үй тепкичинин, лифт шахтасынын тосмолорун жана башкаларды айнектөөгө колдонулат. Үзгүлтүксүз жаюу ыкмасы менен даярдалат. Ал урганда же өтө ысыганда чачырап кетпейт. Кескенде же сындырганда жарака пайда болбойт. Армирлөө үчүн диаметри 0,35-0,45 мм зымдан жасалган тор ширетилет. Бул айнектин жарык өткөрүү жөндөмдүүлүгү 65 %тен кем эмес.
Ховэл Тауншип (Нү-Жерси)
Ховэл Тауншип (Нү-Жерси) (Howell Township) — Нү-Жерси штатынын Монмут округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 51075 киши. Болжолдуу аянты - 158.0 км². FIPS коду — 34-33300.
Азык-түлүк коопсуздук саясаты
Азык-түлүк коопсуздук саясаты — калкты азык-түлүктүн бардык түрү менен туруктуу камсыз кылууга багытталган экономикалык-уюштуруучулук, технологиялык жана социалдык иш-чараларды камтыган мамлекеттик башкы маселелердин бири. 1996-ж. 17-ноябрда кабыл алынган Рим декларациясына ылайык Кыргызстан дүйнөлүк коомдоштуктун мүчөсү катары өзүнө «жакырчылыкты, теңсиздикти жоюуга, бардык мезгилде жетишерлик диеталык толук баалуу азык-түлүккө физикалык жана экономикалык жактан ээ болуу жана аны пайдалана алууну камсыз кылууга багытталган саясат жүргүзүү» милдеттенмесин алган. Азык-түлүк коопсуздук саясаты рынокто тамак-аш азыктарынын болушун, тамак-аш азыктары менен туруктуу камсыздоону, алардын коопсуз жана алгылыктуу сапатын, калктын сатып алуу жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу аркылуу өлкөнүн ар бир тургунунун тамак-аш азыктары менен камсыз болушун көздөйт.
Мель-Енкаф-Игол дарыясы
Мель-Енкаф-Игол — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ай-Еган дарыясынын оң жээгинен 100 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Азык-түлүктү тоңдуруп кургатуу
Азык-түлүктү тоңдуруп кургатуу, сублимация - азык-түлүктөгү музду (нымды) суюктукка айландырбастан, түз эле буулантуу процесси азык-түлүктөгү ферменттерди, витаминдерди жана түрдүү экстракт заттарын сактап калуу үчүн аны тоңгон абалда кургатуу талап кылынат. Бул процесстин жүрүшүндө азык-түлүк 0°С температурада, 4,5 сым. мам. ммге барабар басым астында тоңдурулуп, анан түз эле бууландырылат. Мындай азык-түлүктүн даамы, түсү бузулбастан көпкө сакталат. Бул ыкма тамак-аш өнөр жайында, биологияда жана медицинада колдонулат.
Сатылган Бапы уулу (Сатылган Датка)
Сатылган Бапы уулу, Сатылган Датка (1780, Акчий аймагы, азыркы Талас ш. туулган жер — 1869, ошол эле жер) — Талас кыргыздарынын чоң манабы. Алакчын уруусунан. Шабото баатырдын уулу Бапы бийдин баласы. Жаш көзинен эле чыйрак, бышык, сергек чыгып, сөзгө чебер, шайыр-комузчу, эр жүрөк адам болгон. Кокон хандыгы ага 20—30 жаштарында датка наамын берип, Талас өрөөнүн башкарткан. Сатылган өз мөзгилинде өтө сергек дипломатиялык саясат жүргүзүүнүн негизинде чет элдик империялык басып алуучуларга жол берген эмес. Өзгөчө казак-кыргыздардын ортосундагы көптөгөн кагылышууларга жол бербей, акылмандуулук менен эки элдин ынтымагын сактап келген. Кокон хандыгынын жүргүзгөн саясатын жергиликтүү элдин шартына жараша жүргүзгөн. Кыргыз урууларынын ортосундагы ар кандай кагылышууларда да ынтымакка чакыруу саясатын жүргүзгөн.
Бутырская (метро бекети)
Бутырская — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. 2016-жылы 16-сентябрда ачылган.
Валюта көзөмөлү
Валюта көзөмөлү – валюта аткарымдарын жүргүзүүдө валюталык мыйзамдуулукту сактоо үчүн тийешелүү органдар менен анын агенттеринин көзөмөлү; каржы жана бажы көзөмөлүнүн ажырагыс бөлүгү. КРде В. к. КРУБ менен КР Өкмөтү, агенттери – КР мыйзамдарына ылайык ыйгарым укуктуу банктар жана башка уюмдар тарабынан жүргүзүлөт. Бажы көзөмөлүнүн ажырагыс бөлүгү катары В. к. валюта менен валюта баалуулуктарынын КР бажы чегарасы аркылуу ченемдик укуктук актыларда белгиленгендей которулуп жүрүү тартибинин жеке жана юридикалык жактар тарабынан сакталышына багытталган бажы органдарынын өтө зарыл иш-аракеттерди аткарышын билдирет.
Березовка (Зилайыр району, Башкыртстан)
Березовка — Башкыртстандын Зилайыр районундагы айыл, Кананиколь айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 76 киши. Почта индекси — 453683, ОКАТО коду — 80227821002.
Күзгүбү же таракпы
Баш сөздүн тексти
Оюнчулардын саны 5—10 киши.
Оюн аянтчада, спорттук бөлмөдө өткөрүлөт.
Оюнга даярдануу
Оюнга жетекчи шайланат, калган оюнчулар андан 5—6 м. аралыкта бир катар бөлүшүп турушуп, оюндун шарты жана кезеги жөнүндө сүйлөшүп алышат. Оюндун шарты боюнча оюнчулардын бирөөсү катардан 5—6 м. аралыкка чыгып тескери карап, көздөрүн жумуп турат.
Оюндун баяны
Оюн жетекчисинин буйругу боюнча» катардагы оюнчулардын бирөөсү акырын билдирбей турган оюнчунун артына келип, манжалары менен көздөрүн жапкандан кийин, оюн жетекчиси көздөрү жабылган оюнчудан «таракпы» же «күзгүбү» деп сураганда, ал оюнчу «тарак» же «күзгү» деп жооп бергенден кийин, жоопко жараша көздөрдү жаап туруп оюнчу, күзгүдөй тегиз же тарактай тарап колдорун көздөрдөн тартып алгандан кийин ордуна кайрадан барып турат. Көздөрү жабылган оюнчу оюнчуларга карап бурулуп, ордунан жылбай туруп анын көздөрүн жапкан оюнчуну көрсөтүшү керек. Эгерде ал оюнчу туура табылса, алар ордулары менен орун алмашышкандан кийин оюнду кайрадан башташат.
Эгерде — туура табылбаса оюнчулар ордуларында калышып улантышат. Ошентип оюн, оюнчулар каалашкан убакытка чейин уланат. Көп жолу көздөрдү жапкан оюнчулардын туура тапкан оюнчу, оюндун жеңүүчүсү, болот.
Оюндун эрежеси
Көздөрдү катуу жабууга, манжаларды катуу тартып алууга, айтып коюуга, чурулдоого, алдоого болбойт.
Оюндун педагогикалык мааниси- оюн тапкычтыкка. Көңүл коюуга, тартипти сактоого үйрөтөт.
Карылык психоздор
Карылык психоздор (сенилдик психоздор) - демейде 70 жаштан кийин пайда болуучу психикалык оорулар (карылыктан болуучу кем акылдык жана башка). Карылык психоздор акылдан айныбаган, башкача айтканда функциялуу ооруларга кирет.
Азыркы илим Карылык психоздорду төмөнкүдөй ажыратат:
Көбүнчө алжыма, жөөлүмө, тынчы жок, создуккан депрессия түрүндө учурайт, алардын көңүлү суз болуп, коркок келишет, дайыма кооптонуп, асан кайгы болушат, өзүн жектешет. Карылык психоздорго өзүнчө сүйлөй берүү мүнөздүү. Туугандарынан, коңшуларынан, кызматташтарынан, тааныштарынан шектенишет; аңдып жүрөт, өлтүргөнү жатат, кыянаттык кылат деп жөөлүп сүйлөшөт. Көзүнө көрүнүүчү же кулагына угулуучу психоздор сейрек кездешет, алардын мурдуна жаман жыт келип, кулагына каңырыш ар нерсе угулат. Кататониялык психоздордун кыймыл-аракети баш аламан болуп, денесин калтырак басат, уйкусу качат, түнкүсүн басып жүрүшөт, күндүз көбүнчө үргүлөп олтурушат, кишини тааныбайт, ичип-жегенин билбей калат, ичинин ооруганын айтып, тамак сиңбейт деп даттанат. Бул ооруга башка оору кошумча болгон учурда адам өлүмгө учурайт.
Армирлөө
Армирлөө (латынча агтаге - бекемдөө, жабдуу) материал же конструкцияны башка материал менен бекемдөө. Болот-бетон жана таш конструкцияларын, мисалы, айнек, пластмасса, карапа, гипс жана башка буюмдарды даярдоодо колдонулат. Техникада өтө бышык узун була менен армирленген булалуу бышык (композициялуу) материалдар кеңири таралган.
Карагат
Карагат (Ribes, L. 1753) – өсүмдүктөрдүн барсылдактар тукумундагы көп жылдык бадал. Бийиктиги 1,2–2,5 м. Жалбырагы жөнөкөй. Гүлү майда, бир же эки үлүштүү. Жемиши түрдүү түстө, кычкыл. 150гө жакын түрү белгилүү. КМШ өлкөлөрүндө жапайы жана эгилме 40тай түрү өсөт. Жапайы түрү тоодо, капчыгайда суу бойлорунда көп кездешет. Карагаттын кеңири таралгандары – кара карагат (R. nigrum L.), кызыл карагат (R. rubrum L.), сары карагат (R. aureum Purch.). Кыргызстанда негизинен кара жана кызыл карагат өстүрүлөт. Кара карагат мөмөсүндө 5–11,08% кант, 2,85–4,0% кислоталар, 0,26%дай пиктин, 0,4% боёк, 0,8% азоттуу заттар, 100–400 мг С витамини, 500 мг га чейин Р витамини, ошондой эле В витамини, А провитамини бар. Гектарынан 4–5 тоннадан дан түшүм жыйналат. Карагаттын дарылык касиети да бар. Ысык-Көлгө карагаттын Алтай десерти деген сорту райондоштурулган. Кызыл карагаттын мөмөсүндө 4–10% кант, 2–4%ы лимон кислотасы, С витамини (30 мг га чейин), бир аз Р витамини, ошондой эле өңдөгүч, боёк, пиктин заттар бар. Зыянкечтери: карагат таарыгычтар, өсүмдүк бити, барсылдакчы көпөлөк, жетелөөчү кене жана башка, негизги илдеттери: антракноз, дат жана башка.
Ярей-Шор
Ярей-Шор — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичи Роговая дарыясынын сол жээгинен 70 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аморфтук абал
Instagram баракчасы: kenesh1
Арсы коргошун кени
Арсы коргошун кени Нарын облусунун Кочкор районунда, Кочкор кыштагынан түндүк тарапта, Кыргыз Ала-Тоосунун чыгышындагы Арсы сайынын баш жагында, деңиз деңгээлинен 2300–2600 м бийиктикте. 1932-ж. табылып, 1932-35-ж. “Казполиметалл”, 1951-55-ж. “Средазуветметразведка” тресттер, 1959-ж. Кыргыз ССР геол. башкармасы тарабынан геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн. Кендин аймагын карбондун башталышында пайда болгон конгломерат, кумдук, акиташ, сланец жана аларды жиреп чыккан сиенит интрузиясы түзөт. Кен түндүк-чыгышка карай созулуп жаткан тектоникалык терең жараканы бойлой жайгашкан. Мында бири бирин жакын жайгашкан эки руда тилкеси табылган. Биричисинин калыңдыгы 3,4 м, экинчиси жукараак. Руда брекчияланган тоотектердин арасында линза, уя, тарамча жана нокот түрүндө кездешет. Негизги минералдары: галенит, барит, клейофан, халькопирит, гематит, арсенопирит, сфалерит, пирит, ж. б. Баланстан тышкаркы коргошундун запасы 41,3 миң т. Коргошун менен кошо алтын (899 кг), күмүш (15,6 т), барит – (122,8 миң т) алынышы мүмкүн.
Кара-Дөбө (Чүй району)
Кара-Дөбө — Кыргызстандын Чүй облусунун Чүй районундагы айыл. Искра айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 933 киши (2009-жылы).
Артюховка (Стерлибашев району, Башкыртстан)
Артюховка — Башкыртстандын Стерлибашев районундагы айыл, Айдаралин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 47 киши. Почта индекси — 453190, ОКАТО коду — 80248805002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Хорея
Башталышы
Оору акырындап башталат. Мында баш аламан кыймылдоо, унутчаактык байкалат. Мындай көрүнүштөр баланын бейбаштыгы катары эсептелип, көңүл бурулбашы мүмкүн. Андан ары эрксиз кыймылдар пайда боло баштайт. Баш аламан кыймыл булчуңдар бошондогондон да болот. Кээде өтө бошоңдоп кеткен учурда «жумшак хореяга» дуушарланат, башкача айтканда, кол, дене, бет булчуңдары өзүнөн өзү кыймылдай берет. Оору күчөгөндө басып жүрүүгө жана түз туруп турууга мүмкүн эмес. Тил, кулкун булчуңдары бошоңдосо сүйлөө, тамак жутуу бир топ кыйынчылык туудурат. Оорунун жеңил жана оор формаларында — эске тутуу, көңүл буруу начарлап, оорулуу жалтак, бейкапар тартат же себепсиз ыйлап жана күлүшү мүмкүн. Оорулуу баланын бир убакта тилин чыгарып, эки көзүн жума албашы оорунун дагы бир белгиси болот. Жүрөктүн эндокардитинен болгон белги хореяга мүнөздүү. Хорея кайталап кармай берип, 1—3 айга созулушу мүмкүн. Уйку жакшы таасир берет, себеби баш аламан кыймылдар уктаганда токтоп калат. Ошондуктан уктатуучу дарылар берилет. Тукум куума хорея көбүнчө улгайган адамдарда кездешет; мээ кан тамырларынын атеросклерозунан болушу мүмкүн. Эрксиз баш аламан кыймылдар дарт күчөгөн сайын күчөп, адам бийлегенсип, башын ары-бери чулгуп, колунун бармактарын улам жазып басат. Мындай адамдардын тез-тез ачуусу келип, айланадагы окуяларды туура эмес түшүнүшөт. Убакыт өткөн сайын акылынан айныганы көбүрөөк байкалат. Тили булдуруктайт, басканда, тамак ичкенде кыйналат. Хорея кош бойлуу аялдарда да кездешет. Адатта ревматизмден же ангинадан жабыркаган аялдар боюна болгондун алгачкы жумаларында дуушарланышы ыктымал. Оору башталары менен врачка кайрылуу керек.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Валюта конвертирлүүлүгү
Валюта конвертирлүүлүгү – тышкы экономикалык иштердин жүрүшүндө ырасмий валюталык курстарга ылайык улуттук акча белгилерин чет өлкөлүк валютага эркин алмаштыруу. В. к. – бул валютанын кайсы гана өлкөдө болбосун төлөм каражатынын милдеттерин аткаруу жөндөмдүүлүгү. Азыркы учурда бир кыйла өнүккөн өлкөлөр гана (АКШ, Канада, Япония, Улуу Британия ж. б.) толук конвертирленген валюталарга ээ. == Колдонулган адабияттар ==
Ай автоматтык станциясы
Ай автоматтык станциясы - Айды изилдөөгө арналган космостук аппарат. Аны менен Айдын кыртышы, андагы физикалык шарттар изилденет жана ар түрдүү илимий аппараттар, Айдын сүрөтүн жана байкоонун натыйжаларын Жерге берип туруучу радиотелеметрдик, телекөрсөтүүчү системалар менен жабдылган. Станциянын түзүлүшү, анда орнотулган аппаратуралар Айда иштөөнүн өзгөчө шарттарына ылайыкталат. «Луна-9» планета аралык автоматтык станциясы дүйнөдө биринчи болуп 1966-ж. 3-февралда Айга кондурулган. Кийин «Луна-13» (21. 12. 1966), «Луна-16» (12. 9. 1970), «Луна17» (17.11.1970), «Луноход-1» жана америкалык «Сервейер-1», «Сервейер-7» планета аралык автоматтык станциялары ийгиликтүү учурулган.
Токтогул (Ак-Суу району)
Токтогул — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы айыл. Ак-Булуң айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 1209 киши (2009-жылы).
Фонвизинская (метро бекети)
Фонвизинская — Москва метросунун Люблинско-Дмитровская сызыксындагы станция. 2016-жылы 16-сентябрда ачылган.
Кардиоспазм
Кардиоспазм - кызыл өңгөчтүн жыйрылуу жөндөмү жана карындын оозунун рефлекстик ачылуусу бузулуудан пайда болгон оору. Тамактын кызыл өңгөчтөн карынга өтүүсү кыйындайт. Белгилери: дисфагия, төштүн ич жагынын оорушу, кусуу, кулгуу. Дарылоо дары каражаттары, ошондой эле хирургиялык жол менен жүргүзүлөт.
Атка мингизүү, кыргыз салты
Байыртадан бери көчмөндүктө жашоосун өткөргөн кыргыздардын Камбар-Ата пири болгон жылкы менен байланышкан көптөгөн аңыздары, уламыштары, ыр-дастандары, санжыралары, шаан-шөкөттөрү, ырымдары, салттары бар. Ошонун бири атка алгач мингизүү салты болуп эсептелет.
Атасы төрт-беш жашка чыккан уулун тайга, кунанга алгач мингизип, тизгин карматып, бабалардын салтын улап, баланын атын карыяга жетелетип, айылды аралаткан.
Ушундан улам кыргыз элинде «ат жалын тартып мингени» деген сөз калган. Демек, ушул мезгилден тартып, өз алдынча тизгин тартып, ат минген уул эр бүлөнүн мүчөсү катары эсептелген, атанын орун басары, келечектеги мал ээси болот деп атка минген балага улуулар бата беришип, алкашкан. Ушул жөрөлгөгө карата айыл-апа, тууган-уругу чогулуп тойлошкон.
Карагие
Карагие, Батыр – дүйнөдөгү эң терең ойдуңдардын бири; Чыгыш Казакстанда. Маңкыштак платосунда деңиз деңгээлинен 132 м төмөн жайгашкан (Орто Азиянын эң терең жери). Каспий деңизинин чыгыш жээгинде. Узундугу 85 км, жазылыгы 25 кмге чейин. Капталдары жардуу тик беттер, ошондой эле жазы жана терең эрозиялык капчыгайлар (сайлар) менен татаалдашкан. Кургакчыл ландшафт мүнөздүү. Таманында шор баскан жерлер арбын кездешет.
Валюта кору
Валюта кору – өлкөнүн борбордук банкы менен каржы органдарындагы, же болбосо эларалык валюта-кредиттик уюмдарындагы ырасмий чет өлкөлүк валюта кору; ал эларалык эсептешүүлөр үчүн колдонулат.
Хан, Салман (агартуучу)
Кыскача өмүр таржымакалы
Салман Хандын ата-теги бангладештик, бирок өзү америкалык жаран.
Анын атасы Бангладештин Барисал шаарынан болот.
Салман Хан АКШдагы Массачусетс Технологиялык Институтунун (MIT) үч даражасынын ээси.
Математика жана программист кесиби боюнча бакалавр даражасына жана инженер-программист кесиби боюнча магистр даражасына ээ болгон.
Салман Хан АКШдагы Гарвард Университетинин Гарвард Бизнес Мектебинен (Harvard Business School) Бизнес Башкаруу Магистри (MBA) даражасын алган.
Хан Академиясы
2004-жылдын акырында Салман өзүнүн аталаш карындашы Надиага интернеттеги Yahoo Doodle программасынын көмөгү менен математика боюнча сабактар бере баштайт.
Надиа башка шаарда турчу жана агасы Салмандан математикасы боюнча жардам берүүсүн өтүнчү.
Анын интернет аркылуу сабак өтүп жатканын башка туугандары жана кошуналары билгенде, алар Салмандан өздөрүнүн балдарына дагы ушундай сабак өтүүсүн суранышкан.
Ошондо Салман Youtube видео порталы аркылуу видео сабактары менен бөлүшө баштайт.
Салман өзүнүн Youtube каналындагы дарегин 2006-жылдын 16-ноябрында ачкан. Анын видеолору эл арасында абдан тез популярдуу болуп кетет.
Анын ар бир видео сабагын калайык 20 000 жолу көргөн.
Анын күйөрмандарынын өтүнүчү боюнча Салман Хан 2009-жылдын аягынан баштап өзүнүн Hedge Fund деген кордогу жумушун таштап, видео сабак жаздырганга өзүнүн бардык убактысын жумшап келет.
Хандын видео сабактары мултимедиялык сапаты, автордун уккулуктуу үнү жана абдан натыйжалуулугу менен дүйнө жүзүндөгү көптөгөн интернеттик студенттердин жогорку баасына арзыган.
Анын видео дарстары математика жана табигый илимдерди гана камтыбастан, тарых, каржы, экономика ж.б. академиялык сабактарды да камтыйт.
2011-жылдын ноябрь айына карата Хан Академиясынын 218,000 он-лайн окуучусу бар болгону анык болгон.
Хан өз мүдөөсүн мындайча аныктаган:
“Бардык муундагы адамдарга керектүү сабактарды жаздыруу жана билим менен бөлүшүү зарыл”.
Азыркы учурда Хан англис тилинин жана дүйнөлүк тарыхтын көйгөйлөрүн түшүндүрүү боюнча иш алып бараары белгилүү болду.
Башка программалар Хандын видеолору менен Африка жана Азиянын кээ бир мамлекеттеринде тренингдерди өтүшкөн.
Салман Хандан анын бул ишке тартылуусунун сырын сурашканда, ал төмөнкүдөй жообун узаткан:
“Мен эң аз убакытымды коротуп, миңдеген адамдарды окутканга мүмкүнчүлүк алдым. Мен өз убактымды өтө натыйжалуу колдоноорумду мындан башка усулда элестете албайм”.
Салман Хандын саамалыктары медиада
Салман Хандын педагогдук саамалыктары (анын мултимедиялык сабактары)  The Colbert Report, CNN, PBS NewsHour жана National Public Radio сыяктуу маалымат каражаттары аркылуу кеңири чагылдырылган.
2010-жылы Google корпорациясы Хан Академиясына видеосабактарын жаздыруу үчүн жана англис тилинен башка тилдерге которуу үчүн 2 млн доллар каражатты сүрөөнчү катары берген.
Сыйлыктары. Наамдары.
2009-жылы ал Майкрософттун “Таалим берүү жаатындагы технологиялык сыйлыгын” (Tech Award for education) жеңип алган.
Аныкталбаган сызыктуу теңдеме
Аныкталбаган сызыктуу теңдеме — эки же андан көп өзгөрмөлүү сызыктуу теңдеме. Мисалы:3x+5y=29\,. Мунун өзгөрмөсүнүн бирине, Мисалы: д:ке каалагандай маани берип,угин маанисин табууга болот. x=1 болсо, y=5,2\,; х = 2 болсо, y4,6; х= 3 болсо, y=1\, ж. б. Ошентип, бул теңдеменин чексиз көп чыгарылышы алынат.
Кичи Агарак (дарыя)
Кичи Агарак — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Агарак дарыясынын оң жээгинен 9,2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тобыл дарыясы Есет дарыясынын куюлушунан Тура дарыясы, Тавда дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Басмайыл
«Манастан калган басмайыл, Ак быштандап тарттырып» («Манас»). Бул — кайык жана өрмө аркылуу бүткөрүлгөн ат жабдыктарынын бир бөлүгү. Унаага токулган ээр-токумду бекитүү үчүн белинен тартууда колдонулат. Анын бир учунда жазы темир тегерек (260°) 1-огоосу болот. Ал ээр-токумга экинчи тарабындагы ошондой тогоосуна кайыштан тилинип улаштырылган ичке боо аркылуу курчаланат. Басмайылдын «ээр бастыргычы» кайыштан болот да, калган тарабы бүтүн эки метрден ашпаган «беш кашка», «жети кашка», «суйсалма» өрүмү бир кош өрмө кайыштан жасалат. Көрпөчөгө басмайылдын канжыгадай эки тал кайышы «ак быштан» курчалат. Басмайыл боору өрүмдөрдөн турат. Болжолдо 74—78 смдей өлчөнөт да, ал кош өрүмдөрдүн жазылыгы 1—1,5 смге барабар. Көрпөчө бастыргычтын жазылыгы 1,5 смдей болушу зарыл. Айрым жерлерде солоңдорду «куюшкандын салпынчагы» дейт. Кайыш түймөлөрү аркылуу бүткөн басмайыл да болот. Аны беш жерден түйүп чыгарат. Ошондуктан, «беш кумпа» деп атайт. Зергерлер басмайылдын күмүш жалатылган тогоосуна «айчык», «из», «толкун сызык» сыяктуу көркөмдүктөр келтирип, түрлөнтүп жиберет. Кадимки темир тогоого күмүш зым тартып жалатып, өзүнчө кооздук жараткан усталар да болгон. Тогоонун бекиткен башына басмайылдын кайышына төрт чарчы элидей жерине да күмүш чабуу салты бар (күмүш чабуу — темирге жалатылган күмүштү кайыш жыгач, мүйүз өңдүүлөргө кадоо). Ал урулган шөкөттөрдүн ортосунда да тегерекчелеп, анын ичи «чымын канаттанып», «жылдызчаланып» өзүнөн-өзү эле кереметтенип тургандай сезилет. Басмайылдын тогоосу үчүн калыңдыгы 2,5 мм жезди же колону керектейт. Тогоонун туурасы алты смге барабар. Аны зергерлер кооздоодо жарым айлана формасындагы темиринин четтерин жон-жон келтирип, ич жагынан оюм-чийим түшүрүшөт. Мындай окшоштуктар кайыш кире турган жеринде да болот. Мында темир бетин тешип коюу, ачык коюу, көзөп коюу, чегелеп (мыктап) коюу өңдүү чапкылоо жолдору аркылуу басмайылдын тогоосу көркүнө чыгат. Андай кооздук кайышта да чабылат. Басмайыл — негизинен «жээк», «беш кашка» жана «жети кашка» өрүмдөрүнөн турат. Аны өзгөртүп 13 тал (тилим) аркылуу эки четин «суйсал өрүм» кылып, орто- суна «жээк өрүмдү» берүүгө болот. Мунун ортосу дагы «кош өрүм», эки тарабына (жээги) «жылаан боор өрүмү» түшөт. Демек, бул — татаал өрүм. Ал «майда өрүмдөр» деп аталат. Басмайылдын кошундуларын өрүүдө өзүнчө түйүн чыгарылат. Жүгөндү, көмөлдүрүктү, куюшканды өрүүдө мындай ыкма тогоону көк менен бекитүүгө караганда сыйда көрүнөт. «Калмак өрүмгө» 12 тал алсак, анда да эки чети «жээк өрүмү», ортосу «суйсалма өрүмгө» өтөт.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Коңгуроо кайда?
Шарттары
Оюн аянтчада, спорттук бөлмөдө өткөрүлөт,
Оюнда коңгуроо, жоолук колдонулат.
Оюнга даярдануу
Жетекчи шайланат да, калган оюнчулар экиден тегерек болушуп турушкандан кийин, шарты жөнүндө сүйлөшүп алышат.
Оюндун баяны
Кезектери келгенде ортого экиден болушуп чыгышып,  алардын  бирөөсүнүн  көздөрү жоолук менен таңылат, экинчисинин колуна коңгуроо берилет.
Амперометрдик титрлөө
Амперометрдик титрлөө – сандык анализ электрохим. методу. Титрлөөнүн акыркы чекити индикатордук электроддун турактуу потенциалында диффузиялык токтун - Jd титранттын көлөмүнө - V болгон көзкарандылыгы б-ча аныкталат. Ченелүүчү диффузиялык токту шарттоочу электрохим. активдүү зат милдетин, аныкталуучу ион, титрант же алардын өз-ара аракеттенишинен пайда болгон зат же болбосо электрохим. ячейкага кошумча киргизилген индикатор аткарышы мүмкүн. Индикатордук электроддун потенциалынын маанисин тандоо, аныкталуучу зат жана титрант вольтамперограммалары б-ча жүргүзөт. Титрант катары чөктүргүч, окистендиргич, калыбына келтиргич же комплексти пайда кылуучу заттын белгилүү концентрациядагы эритмеси колдонулат. Титрант концентрациясы аныкталуучу зат концентрациясына караганда бир нече ирет көп болушу керек. Аны титрленүүчү эритмеге бюреткадан кичинеден тамчылатып кошкондо эритменин суюлушу байкалбайт. Уюлдануучу индикатордук электрод катары тамчылап турган сымап электроду колдонулат, бирок көп учурда асыл металлдан (адатта платинадан) же графиттен, көмүртектүү айнектен жасалган катуу электроддор колдонулат. А. т. салыштырма электродсуз эле бирдей материалдан жасалган жалпак эки индикатордук электродду колдонууга да болот. Бул вариантты кээде биамперометриялык титрлөө деп атайт. Бир индикатордук электрод менен амперометриялык титрлөөдө аныкталуучу заттын төмөнкү чеги 10-5 м, эки индикатордук электроддо 10-6 м болот. А.т. орг. эмес, орг. заттарды анализдөөдө жана чөкмөлөрдүн эргичтигин, комплекстик бирикмелер туруктуулугун аныктоодо кеңири колдонулат.
Коңгуроо кайда?
Оюндун баяны
Коңгуроо кармаган оюнчу, тегеректин ичинде коңгуроону коңгуратып басып жүрүшү керек. Көздөрү таңылган оюнчу коңгуроону коңгуроткон оюнчуну кармагандан кийин, ортого кезектеги оюнчулар чыгышат. Ошентип, оюн каалашкан убакытка чейин уланышы мүмкүн. Атаандашын тез тапкан оюнчу жеңүүчү болот.
Оюндун эрежеси
Көздөрдү катуу таңууга, айтууга, алдоого, тынчтыкты бузууга, көздөн жоолукту чечүүгө болбойт.
Педагогикалык мааниси. Тапкычтыкка, бир нерсеге көңүл коюуга, багыт алууну, тартипти сактоого үйрөтөт.
Мемель-Енкаф-Игол дарыясы
Мемель-Енкаф-Игол — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каралька дарыясынын сол жээгинен 164 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Клаваторлор
Клаваторлор (лат. Clavator) — деңиз үлүлдөрүнүн бир уруусу.
Бутовская сызык (метро бекети)
Бутовская сызык - он экинчи Москва метросунда болгон узун сызык. Сап 10 км жана 7-участокторунун узундугу бар; чубалгысын бойлото убакыт жол - 16 мүнөт.
Портал:Футбол
{| style="background-color:#F0FFF0; border-top: 1px solid ; border-left: 1px solid ; border-right: 1px solid ; border-bottom: 1px solid ; padding-left:5px; padding-right:5px; padding-bottom:10px; padding-top:10px;" width="100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center"
Архив
Армоколит
Армоколит (Айга алгачкы жолу учкан америкалык астронавттар - Армстронг, Олдрин, Коллинздин аттарынан) - табигый оксиддер классындагы сейрек минерал. Химиялык формуласы (Mg, Fe2+) Ti2O5). Айдын кыртышынын үлгүсүнөн табылган. Ромб сингониясында кристаллданат. Өңү боз, металлдай жалтырак. Моос шкаласы боюнча 5. Бүртүкчө түрүндө (300 микронго чейин) кездешет. Минерал төмөнкү басымда жана жогорку температурада пайда болот. Жер бетинде айрым магма тоо-тектеринде жана метеориттерде кездешет.
Кара-Кой мөңгүсү
Кара-Кой мөңгүсү – Кичи Алай кырка тоосунун Түндүк капталындагы татаал өрөөн тибиндеги мөңгү. Араван-Сай суусунун алабында. Узундугу 7,2 км, аянты 4,8 км2. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээлинен 4800 м, этеги 3600 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4200 м. Абляциясынын аянты 3,5 км2. «Тили» морена чөкмөлөрү менен туташ капталган. Мөңгүдөн Кыргыз-Атанын башаты – Кара-Кой суусу башталат.
Айбек, Муса Ташмухамедов
Айбек, Муса Ташмухамедов - (ылакап аты; чыныгысы - Муса Ташмухамедов. 28. 12. 1904, Ташкент - 1. 7. 1968, ошол эле жерде), өзбек акыны жана жазуучу, Өзбек эл жазуучусу (1965). Өзбек ССР ИАнын академиги (1943). 1930-ж. Орто Азия унверситетинин экономика факультетин бүтүргөн. Анын туңгуч ырлар жыйнагы 1926-ж. чыккан. Айбек - «Факел» ырлар жыйнагынын (1932), «Өч» (1932), «Жура уста» (1933), «Хамза» (1948), «Зафар жана Захра» (1951), «Акыйкатчылдар» (1954) поэмаларынын, «Ыйык кан» (1943), «Навои» (1945), «Алтын өрөөн шамалы» (1950), «Күн өчпөйт» (1958), «Улуу жол» (1967) романдарынын, «Жарык издеп» (1956), «Бала чак» повесттеринин автору. «Навои» аттуу романы үчүн 1946-ж. СССР мамлекеттик сыйлыгы, «Бала чак» повести үчүн 1962-ж. Өзбек ССРинин Хамза атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган. Айбектин чыгармалары чет элдик бир катар тилдерге, ошондой эле кыргыз тилине да которулган. Айбек өзбек окурмандарын орус жана дүйнөлүк адабияттын классикалык чыгармалары менен тааныштырган. СССР Жогорку Советинин 2 жолку чакырылышынын депутаты. Эки Ленин ордени менен сыйланган.
Аныкталбаган теңдеме
Аныкталбаган теңдеме — эки же андан көп белгисизи бар бүтүн же рационалдык коэффициенттүү алгебралык теңдеме. Мындай теңдемелер системасында белгисиздердин саны теңдемелердин санынан көп болот.
Ханс-Георг Гадамер
Ханс Георг Гадамер (1900-ж.туулган) — немис философу. Хайдеггердин окуучусу, кийин философиялык герменевтиканы негиздөөчүлөрдүн бири болгон. Лейпциг университетинде (1939-жылдан), Гейдельберг университетинде (1949-жылдан) философиядан сабак берген.
1946—1947-жылдарда Лейпциг университетинин ректору болгон. «Герменевтика» деген сөз ар түрдүү текстти талдап түшүндүрүү дегенди билдирет. Гадамер герменевтикага философиялык белги жана маани берет. Түшүнүккө тийиштүү нерсени туура талдап түшүндүрүү жана түшүнүү феномени — рух жөнүндөгү илимдердин атайын методологиялык проблемасы гана эмес. Түшүнүү феномени адамдын дүйнө менен болгон бүткүл байланышынан сызылып өтүп турат. Гадамердин сөзү боюнча, рух жөнүндөгү илимдер илимдердин сыртында жаткан түшүнүп-билүү жолдору менен: философиянын, искусствонун жана тарыхтын өзүнүн тажрыйбасы менен жакындашат. Мунун баары илимдин методологиялык каражаттары менен далилдөөгө жатпаган акыйкат өзү жөнүндө билгизип турган аңдап-түшүнүү жолдору. Гадамер үчүн герменевтика, философиялык түрдө негизделген жана өзү да философиялык ой жүгүртүүнүн ыкмасы болгон акыйкаттын тажрыйбасынын өзү.
Гадамердин герменевтикасы
Гадамердин герменевтикасынын булагы — Гуссерлдин, Дильтейдин, Хайдеггердин философиясы.
Гадамер герменевтикалык рефлексия бардык жерде илимдин конкреттүү практикасынан келип пайда болот деп эсептейт. Ал гана эмес, бул герменевтикалык рефлексия илимий практикада баардык жерде учурайт. Өзүнүн герменевтикасы менен Гадамер, өзү айткандай, философияны илим менен элдештирүүгө аракеттенет. Бул учурда философиялык аң-сезим өзү коюп отурган маселе менен бир катарда ошондой эле адам турмушунун жалпы алкагындагы илимдин шарты менен чектерин да изилдейт. Илимдин ишмердигинин шарты менен чектерин дал философия аныктоого тийиш, бул жалган ишенимге эмес, илимге ишенгенде ушундай болот. «Акыйкатка жана усулга чымырканган көңүл буруу өз маанисин жоготпой турган актуалдуулук экендигинин фактысы дал мына ушуга негизделген».
Мындан башка да эгерде илимдин ичкерисинде — герменевтикалык рефлекстин жардамы менен,— изилдөөнүн логикасында камтылбаган, андан мурда жүрө турган акыйкат шартын ачкан болсо герменевтика илим теориясында тийиштүү орунду ээлейт.
Герменевтика, Гадамердин пикири боюнча, илимдин азыркы доорунда адамдын өздүк аң-сезими (самосознание) катарында чыгат. «Бул актуалдуу проблема үчүн философиянын тарыхы бере турган эң маанилүү сабактардын бири аристотелдик этикада жана саясатта практиканын жана ага жарык чачып жана аны жетелеген билимдин, практикалык акыл-эстин же даанышмандыктын ойногон ролунда турат» [Акыйкат жана усул. М., 1988. 621].
Философиялык ой жүгүртүү
Гадамер, «биз жашап турган тил бизди кандай аныктаса, философиялык ой жүгүртүлө турган түшүнүк системасы да бизди так ошондой дайыма бийлеп келген,— деп эсептейт,— Түшүнүктөр тарабынан ойломдун ушундайча күн мурдатан аныкталышын баамдап- түшүнүү — ой-пикирдин актыгы мына ушуну талап кылат. Мындан ары ар кандай жооптуу философиялык ой жүгүртүүнү сөзсүз түрдө коштоп жүрө турган жана бизди курчап турган дүйнө менен байланыштуу процессинде жеке адамда калыптана турган тилдин жана ойломдук адаттарды биз баардыгыбыз таандык болгон тарыхый традициялардын сотуна алып келүүчү жаңы сыный аң-сезим мына ушундай».
Гадамер мындай дейт: «социалдык-тарыхый дүйнөнү таанып-билүү табият илимдеринин индуктивдүү усулдарын колдонуу жолу менен илимдин деңгээлине көтөрүлө албайт. Бул жерде кубулуштун өзүн анын кайталанбаган түрүндө жана тарыхый конкреттүүлүгүндө түшүнүү идеал болууга тийиш. Мында алда канча көп көлөмдөгү жалпы билимдердин таасири тийиши мүмкүн; максат аларды белгилеп коюуда жана аны адамдардын, элдердин жана мамлекеттердин өнүгүшүнүн жалпы мыйзамдарын тереңирээк түшүнүү үчүн дагы кеңейтүү эмес, тескерисинче, ал адам, ал эл, ал мамлекет эмне деген адам, эл, мамлекет экендигин, алардын кандайча калыптанышканын, башка сөз менен айтканда, алардын кандайча келип ушундай болуп калганын түшүнүүдө турат».
Билим тууралуу
Гадамер «билим» түшүнүгүнө токтолот, бул анын пикиринче, биз өзүбүздү дагы эле болсо Гётенин замандашы катарында сезүүгө мүмкүндүк бере турган жана тескерисинче, бардык бароккону байыркы мезгил деп эсептөөгө мажбурлай турган руханий эволюциянын канчалык терең экендигин алда канча ачык-айкын түшүнүүгө жардам берет. Биз колдонууга көнүп калган бир кыйла маанилүү түшүнүктөр жана речь обороттору өзүнүн бейнесине дал ушул процессте ээ болгон, кимде ким тилдин стихиясынын эркине баш ийип, аны менен иш алып барбаса жана тарыхты өз алдынча жана негиздүү түшүнүүгө ээ болууга умтулса, анда ал сөздөр менен түшүнүктөрдүн тармагындагы бир проблемадан экинчи бир проблемага өтүүгө аргасыз боло берерин көрөт». Мындай түшүнүктөр деп Гадамер искусствону, генийди, тарыхты, чыгармачылыкты, стилди, символду эсептейт. Дагы бир башка түшүнүк — «туура ой-пикир, бул ой жүгүртүү жөндөмдүүлүгү менен тыкыс байланыштуу. Мына ошентип, Гадамер, акыйкат жөнүндөгү маселе илимий-гуманитардык процесстин жыйындысын түшүнүүгө байланыштуу деп эсептейт.
Түшүнүү процесси
Гадамер Хайдеггер тарабынан коюлган түшүнүү процесси жөнүндөгү маселеге таянат. Ал мындай деп жазат: «Кимде ким текстти түшүнгүсү келсе дайыма маанилерди сомолоп бирине бирин каттай берет. Текстте кандайдыр бир маани көрүнө баштаганда ал бүткүл тексттин маанисин алдын ала сомолоп чыгат. Бирок бул биринчи маани өз кезегинде биз тексттен тигил же бул белгилүү түрдөгү маанини табууга умтулуп, текстти эң башынан тартып окуганыбыздан улам гана көрүнүп-билине баштайт. Тексттеги камтылып турган нерсени түшүнүү улам тереңдеп үңүлгөн сайын такай улам кайра караштырууга дуушар болуп турат... Фактылар менен ырасталбастан алдын ала айтылган ой-пикирлер түшүнүүгө умтулган адамды жолдон адаштыруу коркунучун туудурат. Фактыларга жооп бере турган туура иштеп чыгылган сомолор текстте камтылган маанини алдын ала баамдагандыктын өзү болуп саналат жана алар «фактылардын өзү» тарабынан күбөлөндүрүлүүгө тийиш,— түшүнүүнүн дайымкы милдети мына ушунда турат. Бул жерде биздин алдын ала айтылган пикирибиз иштеп чыгуунун жүрүшүндө ала турган ырастоолордон башка эч кандай бөлөк «обьективдүүлүк» жок. Фактыларга жооп бербеген, алдын ала айтылган, негизделбеген ой-пикир аларды реалдуулукка колдонууга жасалган биринчи эле аракетте жокко чыгат. Түшүнүү өзүнүн алдын ала айтылган ой-пикири кокустан болбогон учурда гана чыныгы мүмкүнчүлүгүнө ээ болот. Мына ошондуктан түшүнүк берүүчү адам текстке өзүндө болгон бардык алдын ала айтылган (предмнениями) даяр ой-пикирлерге таянып жөнөкөй гана мамиле жасабастан, тескерисинче, ошол ой-пикирлерди алардын алгылыктуу экендигинин көз карашынан, башкача айткандаалардын кандайча пайда болгондугунун жана маанилүүлүгүнүн көз карашынан алып чечкиндүү түрдө текшерүүсүнүн терең мааниси бар».
Текст тууралуу
Гадамер мындай дейт: «Кимде ким түшүнгүсү келсе, ал өзүнүн кокустуктарга толгон алдын ала айтылган ой-пикирлеринин эркине жетеленбөөгө тийиш, ал тексттеги айтылган пикирлерди мүмкүн болушунча тырышкандык жана ырааттуулук менен кулактын сыртынан кетире берүүсү керек, ошондо акыры келип ал тексттеги пикирлер анын иллюзордуу түшүнүгүнө атырылып кирет да, анын алдын ала айтылган негизсиз ой-пикирин жок кылат. Чынында ким текстти түшүнгүсү келсе ал текстти угууга даяр жана ага сүйлөөгө мүмкүндүк берет. Ошондуктан герменевтикалык түрдө тарбияланган аң-сезим тексттин башкача мааниде болушунун ыктымалдыгын адегенде эле баамдай билүүгө тийиш. Бирок мындай баамдагычтык «нейтралитетти» («бейтараптыкты») (талкууланып жаткан нерсенин маңызы жөнүндөгү маселеге карата) да, өзүн өзү жок кылууну да талап кылбайт, бирок өз боюнда өзүнүн алдын ала айтылган пикирлеринин жана алдын ала ой жүгүртүүлөрдүн негизсиздерин четтетүү менен өздөштүрүүнү камтып турат. Мында сөз текст өзүнүн бардык башкача маанисинде көрүнсүн үчүн жана муну менен өзүнүн иш жүзүндөгү акыйкатын биздин негизделбестен алдын ала тутунган пикирлерибизге карама-каршы коюуга мүмкүнчүлүк алганга чейин өзүнүн мурдатан алдын ала жаңылыш алынган ой-пикирди эстен чыгарбай туруу жөнүндө сөз болуп жатат».