cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Офицеров Виктор Семёнович
Офицеров Виктор Семёнович (11. 11. 1911, Пенза шаары – өнөр жай б.) – совет актёру, Кыргыз ССРинин эл артисти (1970). Хабаровск театр-агартуу окуу жайында окуган (1934). Хабаровск (1928–32), Владивосток (1932–34), Уфа (1935–37), Старый Оскол (1937–38) шаарынын драма театрларында, 1938-жылдан Фрунзе шаарындагы Орус драма театрында иштеген. Офицеров – кеңири диапазондуу артист болгон. Негизги ролдору: Дзержинский, Никанор, (Н. Погодин, «Кремль куранттары, «Мылтыкчан киши»), Бессемёнов, Клещ (М. Горький, «Мещандар», «Түпкүрдө»), Король Клавдий (У. Шекспир, «Ричард III»), Скалозуб (А. Грибоедов, «Акылдан азап»), Нияз (Т. Абдумомунов, «Абийир кечирбейт»), Бөкөй (К. Эшмамбетов, «Саринжи») ж. б. «Ардак Белгиси» ордени жана медалдар менен сыйлаган.
Офтальмо...
Офтальмо... (гр. ophtalmos – көз) – татаал сөздөрдүн башкы бөлүгү; сөздөргө көз жана көз ооруларына байланыштуу маани берет, мисалы, офтальмология, офтальмоскопия ж. б.
Офтальмоскопия
Офтальмоскопия (офтальмо... жана ...скопия) – офтальмоскоптун жардамы менен көз түпкүрүн (көздүн тор кабыкчасы, көрүү нерви, кан тамырлуу кабыгын) изилдөө ыкмасы. Жөнөкөй же күзгүлүү жана электр офтальмоскоптор колдонулат.
Улуттук атлас
Улуттук атлас - өлкөнүн табиятына, калкына, экономикасына жана маданиятына комплекстүу мүнөздөмө берилген атлас; улуттук маанидеги жана абройлуу эмгек катары мамлекеттик жана коомдук мекемелер тарабынан чыгарылат. Улуттук атлас - улуттук илимдин жетишкендиктерин жалпылап, анын өнүгүү деңгээлин чагылдыруучу баалуу жыйнак. Улуттук атлас дүйнөдө 50дөн ашык өлкөдө бар. Кырг-дын алгачкы Улуттук атлас илимпоз С. Өмурзаковдун жетекчилиги астында түзүлүп, 1-тому 1987-ж. жарык көргөн.
Кабу-бранку
Кабу-бранку (португалча «ак тумшук») – Бразилиянын чыгышындагы тумшук. Түштүк Америка материгинин эң чыгыш чети (34°47' батыш узундугужана 7°9' түштүк кеңдик).
Мөмө
Мөмө – жабык уруктуу өсүмдүктөрдүн көбөйүү органы. Ал гүлдөн өөрчүп, урук пайда болуу менен аяктайт. Мөмө уруктун калыптануу, коргонуу, таралуу кызматын аткарат. Анын морфологиялык негизин мөмөлүк түзөт, ошондой эле гүлдүн башка бөлүктөрү (гүл коргону, гүл жайгашкыч жана башкалар) да мөмө пайда кылууга катышат. Мөмөнүн көлөмү, формасы, түсү, ачылуу жана түшүү жолдору өтө ар түрдүү. Мөмө кургак, ширелүү, көп уруктуу болуп айырмаланат. Кургак көп уруктуу мөмөгө – кутуча, чанактуулар жана башкалар кирет, кургак бир уруктуу өсүмдүктөргө – жаңгак, желудь, данча жана башкалар кирет; ширелүү көп уруктууларга – жемиштер, алма ,алмурут,жана башкалар кирет, бир уруктууларга сөөктүүлөр кирет мисалы: шабдаалы, өрүк жана башкалар кирет. Мөмө апокарптуу (бир же бир нече бирикпей өскөн мөмө жалбырактан өөрчүгөн) жана ценокарптуу (бир нече мөмө жалбырактары биригип өскөн) гинецейлүү болуп бөлүнөт. Мөмөнүн экономикалык мааниси өтө чоң болгондуктан, көптөгөн өсүмдүктөр мөмөсү үчүн айдалат. к. Мөмө өсүмдүктөрү, Урук.
Муган түздүгү
Муган түздүгү — көпчүлүк бөлүгү деңиз деңг. томен жаткан аллювий түздүгү. Кыртышында боз, шалбаалуу-боз, бозомук күрөң жана шалбаа топурактары басымдуу. Жарым чөл өсүмдүктөрү (шыбак, баялыш, эфемерлер) үстөмдүк кылат. Муган түздүгү Ленин атн., Москва, Азизбеков атн. каналдар менен сугарылат. Пахта айдалат. Кышкы жайыт.
Тучуба (Балтачев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Грили (Колорадо)
Грили (Колорадо) (Greeley) — Колорадо штатынын Уэлд (Weld) округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 92 889 киши. Болжолдуу аянты - 77.7 км². FIPS коду — 08-32155.
Ак-Кудук айыл аймагы
Ак-Кудук айыл аймагы ― Кыргызстандын Нарын районундагы административдик-аймактык бирдик. Сегизинчи Март, Ак-Кудук, Шоро айылдарынан турат. Административдик борбору ― Сегизинчи Март айылы.
Хольстум
Хольстум (Holsthum) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Айфель-Битбург-Прүм районуна кирет.
Калкы - 583 киши(2013-ж.). . Аянты - 9,31 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 2 32 053. Муниципалитеттин башчысы — Хайнц Бершайд.
Буха (Пөснек)
Буха (Пөснек) (Bucha (bei Pößneck)) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Заале-Орла районуна кирет.
Калкы - 91 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 3,18 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 75 008. Муниципалитеттин башчысы — Хуберт Грау (жергиликтүү блок).
Хенриэтта (Миссури)
Хенриэтта (Миссури) (Henrietta) — Миссури штатынын Рэй округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 1.5 км². FIPS коду — 29-31654.
Калкы
2010-жылы калкы 369 киши болгон.
Честэр (Айова)
Честэр (Айова) (Chester) — Айова штатынын Хауард округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 3.5 км². FIPS коду — 19-13125.
Каиро (Небраска)
Каиро (Небраска) (Cairo) — Небраска штатынын Hall округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 790 киши. Болжолдуу аянты - 1.4 км². FIPS коду — 31-07625.
Дорен (Нордхайде)
Калкы - 1153 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 11,25 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 3 53 006. Муниципалитеттин башчысы — Рольф Альдаг.
Өзгөн тарыхый архитектуралык комплекси
Өзгөн тарыхый-архитектуралык комплекси — Кыргызстандын түштүгүндө Ош областынын территориясында Өзгөн шаары жатат. Ал Кара-Дарыя суусунун оң жээгинде бийик кашаттын үстүндө курулган. Анын эки миң жылдан ашык тарыхы бар. Шаардын ичинде үч күмбөз жана бир мунара турат. Үч күмбөз бири бирине тийиштирилип катарлаш тургузулган да X-XII кылымдардагы Караханиддердин мезгилиндеги архитектуранын өнүккөндүгүнөн кабар берип турат. Бул мавзолейлер - Ортоңку, Түндүк жана Түштүк күмбөз деп айтылат. Ортоңку күмбөз окумуштуулардын пикири боюнча 1012-1013-жылдары биринчи Караханид Наср-Ибн-Алиге арналып салынган деп айтылат. Бийиктиги 13 м деп эсептелет. Ички керегесинин (дубалынын) размери 8.50-8.54м, сырты 11-11.28 м. Түндүк мавзолей 1152-1153-жылдары курулуптур. Ага Султан-Илъи - Мази деген коюлган деп айтылат. Башка бир маалыматтарда ал атактуу Клыч-Бурхан-хан атасы жана энеси менен бирге коюлган деп айтылат.
Уламыштарда Клыч-Дурхан-хан Гераклдай болуп өз элин ажыдаардан сактап калган деп айтылганы белгилүү. Эки мавзолейдин алдыңкы беттеринде жазуулары бар. Аларды окуп көргөн арабист А. Ю. Якубовский Түндүк мавзолей Жалал-аддин-Хусейнге арналганын аныктаган. Түштүк мавзолей 1186-1187-ж. курулган деп айтылат да, Түндүк мавзолейден 35 жыл кийин салынган делет. Ал эми бийик мунара жөнүндө айта турган болсок, ал XI кылымда курулган деп эсептелет. Буранадагыга караганда бул мунара көркөмдүк жана курулуш техникасынын жогору тургандыгы менен айырмаланып турат. Ушул жагынан караганда Өзгөн мунарасы Токмоктун үстүндөгү Бурана мунарасынан кийин курулган деп эсептелет. Анын бийиктиги 27.40м, ичинен бурама тепкич менен жогору жагына чыгат. Ал бир нече жолу оңдолуп отуруп, бүгүнкү көрүнүшүндө биздин күнгө жетти. Бул күмбөздөр комплекси жана мунара Орто Азия архитектуралык-курулуш техникасын, устаттыгын көрсөткөн эң баалуу тарыхый эстеликтер болуп эсептелет.
Алардын сүрөттөрү почта маркаларына жана мамлекетибиздин акча бирдиктерине түшүрүлдү.
Ховра-Шро
Ховра-Шро — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тар-Ю дарыясынын оң жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Мөмө багы
Мөмө багы – 1) белгилүү бир жерге отургузулган мөмө дарактар; 2) көп жылдык мөмө дарактар отургузулган жер бөлүгү. Мөмө багынын түшүмдүүлүгү жерге жараша болот. Ошондуктан ар бир чарбада мөмө багы отургузулуучу жердин рельефи, топурагынын курамы, суунун болушу жана башкалар. ар тараптан изилденип, бактын өндүрүштүк багыты аныкталат, мөмө сактоочу, иштетүүчү жана башкалар. курулуштарды куруу пландаштырылат. Өтө эңкейиш, дөңсөө же өтө ойдуң жерге мөмө багын отургузууга болбойт. Алма, алмурут, чие жана кайналыны рельефтин түндүкже түндүк-батыш жагы, ал эми ысыкта жакшы өсүүчү дарактарды (мисалы, шабдалы, анжыр жана башкалар) Түштүк жак эңкейишине отургузган жакшы. Өзгөчө күрдүү, борпоң, сууну жакшы сиңирүүчү топуракка отургузулган мөмө багы көп түшүм берет. Мөмө багы отургузулуучу жерде зыяндуу туздар (айрыкча хлорид жана сульфат) болбош керек. Эмен, грек жаңгагы, жапайы алма, алмурут, о. эле чанактуу өсүмдүк, уруктуу чөп өскөн жерлерге отургузулат. Мөмө багын отургузууда топурактын, климаттын өзгөчөлүгү, көчөттүн породасы, сорту жана башкалар. эске алынып, ошол зонага райондоштурулган сорттор гана отургузулат.
Дарго
Дарго (дарг. Дарга, Даркква) же Даргиния, Даргыстан - Дагестандын бийик тоолорунун, жарым-жартылай тоолуу жана түздүктөрүнүн борбордук бөлүгүндөгү даргиндердин тарыхый конушунун этноаянттык аймагынын аталышы.
Реборн (куурчак)
Реборн (Reborn) — Куурчак түрү. Жаңы төрөлгөн наристе эмне кылса ошону аткара алган бул куурчактарды “тирүү куурчактар” же “жансыз куурчактар” деп да коюшат. Бою жана салмагы жаңы төрөлгөн наристеникине барабар бул куурчак комплектиси менен сатылат. Башкача айтканда, упчудан тартып тамактануучу столу, кийим-кечелери менен. Алгачкы реборн куурчагы 2002-жылы АКШда сатыкка чыккан.Кардарлардын дээрлик 90 пайызы орто курактагы жана карып калган аялдар.Айрым куурчактарынын туулгандыгы тууралуу жасалма күбөлүгү же багып алынган деген сертификаты болот. Ал эми айрым жаштар балалуу болуудан мурун реборн куурчактарын сатып алып, наристеге туура кам көрүү боюнча алдын ала даярдана алат.
Мурхид (Миннесота)
Мурхид (Миннесота) (Moorhead) — Миннесота штатынын Clay округуна караган АКШ шаары.
Улугбек (Мухаммед Тарагай)
Улугбек (Мухаммед Тарагай), Мырза Мухаммед ибн Шахрух ибн Тимур Улугбек Көрөгөн (22. 3. 1394, Түндүк Иран, Зенжан провинциясы, Султания ш. - 27. 10. 1449, Самаркандга жакын жер) - Тимурдун небереси, Шахрухтун уулу, Тимуриддер мамлекетинин султаны (1409-49), орто азиялык белгилүү астроном жана математик. 1409 - жылдан Самарканд башкаруучусу, ал атасы Шахрух өлгөндөн кийин Тимуриддер династиясынын башчысы болгон. Улугбек төрөлгөндө чоң атасы Тимурдун (Тимур ибн Тарагай Барлас) урматына Мухаммед Тарагай деген ысым берилген, бирок саясий ишмердүүлүгүнө ылайык «Улугбек» (түркчө «Улук - улуу бек») деген ат менен белгилүү болуп калган. 1406-ж. Шахрух Улугбекти Хорасанга башкаруучу кылып дайындап, 1407-ж. Мазендаранды кошуп берген. Бир нече жылга созулган салгылашуулардан кийин Халил-Султанды (аталаш тууганы) жеңип (1409), Самарканд шаарын алган. 1411-ж. ага Мавераннахр, 1414-ж. Фергана караган. 1425-ж. моголдорго каршы жүрүшкө чыгып, Иле д-на жакын Бугуту суусу жана ЫсыкКөлдүн жээгинде Шир-Мухаммед жана Камар ад Диндин уулу Жеханшах жетектеген моголдордун аскерин талкалаган. Тарыхый маалыматтарда У. Ысык-Көлдүн жээгинен бир нече нефритп ташын Самаркандга алдырып, Тимурдун күмбөзүнө койдурганы тууралуу айтылат. Чыңгыз хандын тукумунун атынан бийлик жүргүзгөнүнө карабастан, башкы башкаруучу катары атасы Шахрухту тааныган жана Самаркандда чыгарылган тыйындарга да атасы менен чоң атасы Тимурдун сүрөтүн бастырган. У. тарыхка, поэзияга, өзгөчө астрономияга кызыккан. Самаркандда ошол кездеги мыкты илимпоздорду топтоп, обсерватория тургузган (к. Улугбек обсерваториясы). Анын «Астрономиялык жаңы таблицаларда» («Зиж-и-жедит-Гурагони») аттуу эмгегинде астрономиянын теор. негиздери баяндалып, 1018 жылдыздын абдан так аныкталган жайгашуу каталогу жазылган. У-тин илимий жана агартуу ишмердигин жактырбаган реакциячыл феодалдар менен мусулман дин кызматкерлери динге каршы чыккан деген шылтоо менен өлтүрүшкөн.
Охлократия
Охлократия (ὀχλοκρατία, ὄχλος — «топтошкон эл» + κράτος — «бийлик») ― демократияга жамынган демагогдордун таасири менен топтолгондордун бийлиги.
Охлократиянын табиятын алгач Аристотель менен Платон изилдеп, демократиянын таптакыр эле чектен чыккан формасы деп аныктаган. Охлократиянын түпкү маңызы — кандай болсо да саясий бийликке жетүү, бийликке аралашуу.
Зиденлангенбек
Зиденлангенбек (Siedenlangenbeck) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Зальцведель районуна кирет.
Калкы - 466 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 18,55 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 81 495. Муниципалитеттин башчысы — Гюнтер Зерин.
Муз— суунун катуу абалы
Муз — суунун катуу абалы
Аморфтук жана кристаллдык (10 түрдүү) бөлүп бөлүнөт. Жаратылышта материк, калкыма, жер астындагы жана башка, ошондой эле кар, кыроодон пайда болгон Муздар белгилүү. Жаратылыш Музу суудан таза, кээде мех. кошундулар (ка­туу нерселер, эринди тамчылар, газ калдыктары ж. б.) кездешет. Жердеги муздун жалпы запасы 30 млн км3. Алардын көбү уюддук аймактарда (Антарктидада Муздун калыңд. 4 кмте жетет) жайгашкан. Муз өсүмдүк менен жаныбарларга, адамдын тиричилигине таасирин тийгизет. Жаратылыш Музу биол., мед. дары-дармекти, азык- түлүктү тоңдуруп сактоо үчүн колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Желе (тасма)
"Желе" (Network, Телесеть) - 1976-жылы Педди Чаефски жазган жана Сидни Лумет тарткан ойдон чыгарылган "UBS" тележелеси жана анын ылдый рейтинги тууралуу сатирикалык тасма. Тасмага тартылгандар: Фэй Данэуэй, Уилиам Холден, Питер Финч, Роберт Дувалл жана Уэсли Эдди, Нед Битти, Беатрис Стрейт.
Грин Моунтэйн Фэллс (Колорадо)
Грин Моунтэйн Фэллс (Колорадо) (Green Mountain Falls) — Колорадо штатынын Эль Пасо округуна караган АКШ шаары.
Желе (тасма)
Тасма Оскардын "Эң мыкты актёр" (Финч), "Эң мыкты актриса" (Данэуэй), "Эң мыкты экинчи пландагы актриса" (Стрейт) жана "Эң мыкты сценарий" (Чаефски) сыйлыктарын жеңип алган.
Грин Моунтэйн Фэллс (Колорадо)
Калкы - 773 киши. Болжолдуу аянты - 3  км². FIPS коду — 08-32650.
Желе (тасма)
2000-жылы АКШ Конгрессинин китепканасы тасманы "маданий, тарыхый же эстетикалык баалуу" деп Улуттук кино реестринде сактоо үчүн тандап алган. Тасма 2002-жылы "Америка оюн-зоогуна туруктуу стандард койгон тасма" катары Америка даңк залынын продюсерлер "Гильдиясына" киргизилген. 2005-жылы "Гильдия" кино тарыхындагы эң мыкты 10 сценарийдин бири катары деп 2 сценаристтер "Гильдиясы" добуш берген. 2007-жылы тасма "Америка Кино Институту" (AFI) америкалык эң мыкты 100 тасманын 64-орунуна койгон. Бул көрсөткүч "AFI" он жыл мурун койгон көрсөткүчтөн бир аз жогору жылган.
Эмскирхен
Эмскирхен (Emskirchen) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Нойштадт (Айш) — Бад-Виндсхайм районуна кирет.
Калкы - 6030 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 67,27 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 5 75 121. Муниципалитеттин башчысы — Харальд Кемпе.
Дөбөлү айыл аймагы
Дөбөлүү айыл аймагы ― Кыргызстандын Нарын районундагы административдик-аймактык бирдик. Дөбөлү, Алыш, Кеңеш айылдарынан турат. Административдик борбору ― Дөбөлү айылы.
Эдафикалык факторлор
Эдафикалык факторлор — бул топурактын өсүмдүктөргө тийгизген касиеттери.
Мужибар рахман
1947-ж. Калькуттадагы Ислам коллежин бүткөн. 1938— 47-ж. антиколон. кыймылга, Пакистан түзүлгөндөн (1947) Чыгыш Бенгалиядагы улуттук кыймылга активдүү катышкан. 1949-ж. Авами Лиг (Элдик партия) партиясын негиздешип, 1966—74-ж. анын председатели. 1972-ж. 12- январдан Бангладеш Эл Республикасынын (1971-ж. түзүлгөн) премьер-министри. М. Р-дын өкмөтү кеңири социалдык-экон. программа белгилеп, блокторго кошулбоо, тынчтыкчыл барлык мамлекеттер менен достукту жана кызматташтыкты өнүктүрүү принцибин жарыялаган.
Мужибар рахман 1972-ж. CCСP- ге официалдуу визит менен, 1974-ж. дарылануу үчүп келген. 1975-ж. мамлекеттик төңкөрүш мезгилинде өлтүрүлгөн.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Кабуки
Кабуки — салттык япон театры. Музыка коштогон элдик бийлерден жана драмадан турат. 1603-ж. аялдар труппасы катары негизделген. 1629-ж. адеп-ахлак эрежелерин бузуп жатат деген шылтоо менен жабылган. 1652-жылдан оюндарга өңчөй эркектер катышып, алар аялдардын ролун да аткарган. Кабуки театры 17-кылымдын аягы 18-кылымдын башында өзгөчө өнүккөн. 18-кылымдын аягында Кабуки өнөрүнүн борбору Киото жана Осака шаарыларынан Эдого (азыркы Токио) оогон. Театрда жаңы үрп-адаттарды чагылдырган оюндар, тарыхый драмалар коюла баштаган. 1966-ж. Кабуки классикалык театрын сактап калуу максатында мамлекеттик «Кокурицу гэкидзё» театры ачылган. Театрдын спектаклдери СССРде да көрсөтүлгөн: 1928-ж. Садандзи II жана Сётё труппасы, 1961-ж. Итикава Энноскэ II жана Утаэмон VI труппасы келишкен. Заманбап Кабуки театрында салттуу канондук спектаклдер менен катар эксперименттик соңку суперкабуки спектаклдери да коюлууда.
Климаттык факторлор
Климаттык факторлор – бул климатты калыптандырган жана тирүү организмдерге таасирин тийгизүүгө касиети жеткен факторлор (жарык, температура, нымдуулук, атм. басым).
Зинн (Гессен)
Зинн (Гессен) (Sinn (Hessen)) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан муниципалитет. Гиссен административдик округуна карайт. Лан-Дилль районуна кирет.
Калкы - 6494 киши(2013-ж.). . Аянты - 18,73 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 5 32 020. Муниципалитеттин башчысы — Хуберт Кох.
Буляк (Балтачев району, Башкыртстан)
Буляк — Башкыртстандын Балтачев районундагы айыл, Тучубаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 28 киши. Почта индекси — 452985, ОКАТО коду — 80208840002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Хольцаппель
Хольцаппель (Holzappel) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Рейн-Лан районуна кирет.
Калкы - 1099 киши(2013-ж.). . Аянты - 2,73 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 41 059. Муниципалитеттин башчысы — Манфред Нолль.
Мөмө багын жашартуу
Мөмө багын жашартуу – мөмө багынын жалбырак байлабаган эски бутактарын кыюу; өсүмдүктүн түшүм берүү мөөнөтүн узартуу ыкмаларынын бири. Мөмө багынын өсүшү начарлаганда, жоон өркүн, же уюл пайда болгондо, гүл бүчүрлөрү өтө көбөйгөндө колдонулат. Көпчүлүк учурда 20–25 жылдык алма, алмурут дарактары, 10–15 жылдык кызыл өрүк жана шабдалы, гилас, чие жана кайналы дарактары жашартылат. Мөмө багын бир аз жашартуу, жашартма кыркуу жана өтө жашартууга болот. Бираз жашартууда мөмө багынын негизги (скелет) бутактары ыңгайлуу жакты көздөй каптал бутагына чейин кыскартылат. Мөмө байлабай, куурай баштаган кезде жашартма кыркуу (3–6 жылда бир жолу) ыкмасы колдонулат. Өтө жашартууда 1-жылы негизги бутактардын 2/3 бөлүгү, кийинки жылдары калган майда бутактары кыркылат. Өтө жашартуудан кийин бир нече өркүндөр өсүп чыгып, 3–4 жылдан кийин жаңы шак пайда болот.
Улексит
Улексит (немец химиги Г. Л. Улекстин ысмынан аталат) - сейрек минерал, натрий менен кальцийдин суулуу бораты, NaCaB509-H20. Курамы 45% ке чейин В203 турат. Кургак жана ысык климат өкүм сүргөн аймактарда гипергенезден көл чөкмөсүндө пайда болот. Өнү ак, жибектей жылтырайт, тунук. Морт, жумшак (катуулугу 12,5), тыгыздыгы 1,9-2,0 г/см3. Ысык сууда эрийт. Жакшы сайкалданат. Туташ агрегатын жука тыгыз булалар түзөт. У-тин сыныгынын 2 капалын сайкалдаса өзү аркылуу түс өткөрүү касиетине ээ болот. Жазуунун үстүнө койсо, анын үстүнкү бетинде жазуулар пайда болгондуктан «телекөрсөтүү ташы» - деп атап коюшат. Бордун кенташы. Кени: Аргентина, Перу, Чили, Канада, АКШ, Казакстан ж. б. өлкөлөрдө бар. Жасалма жол менен да алынат.
Мөмө бак питомниги
Мөмө бак питомниги – мөмө жемиш өсүмдүктөрүнүн көчөттөрү өстүрүлүүчү жер. Мамлекеттик(мекемеге, ведомствого, окуу жайына жана башкалар. караштуу) жана жеке менчик мөмө бак питомниги болушу мүмкүн. Мөмө бак питомниги көчөт алуучу (урук себилүүчү, өнүп чыккан көчөт суюлтулуп отургузулуучу), калыптандырылуучу (кыйыштырылган көчөт өстүрүлүүчү), өркүндүк урук берүүчү, вегетациялык жол менен көбөйүүчү, кыйыштыруу үчүн өркүн же калемче алынуучу, ошондой эле кооздук өсүмдүктөр жана башкалар. өстүрүлүүчү бөлүктөрдөн турат. Өсүмдүктөр мөмө бак питомнигинде агротехникалык эрежеге ылайык ырааттуулук менен алмаштырылып, которуштуруп эгүү системасы колдонулат.
Дорен (Эмсланд)
Дорен (Эмсланд) (Dohren (Emsland)) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Эмсланд районуна кирет.
Калкы - 1132 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 25,64 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 4 54 009. Муниципалитеттин башчысы — Йоханнес Дикер.
Зильда
Зильда (Sylda) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Мансфельд районуна кирет.
Бухфарт
Бухфарт (Buchfart) — Германия Федеративдик Республикасынын Тюрингия жеринде жайгашкан муниципалитет. Веймар районуна кирет.
Калкы - 183 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 7,20 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 71 009. Муниципалитеттин башчысы — Франк Генгельбах.
Хорова-Юр-Се
Хорова-Юр-Сё — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сарембой-Яга дарыясынын сол жээгинен 22 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Печора дарыясы бассейнинин Чыгыш чек арасынан Чоң Ою дарыясы бассейнинин Чыгыш чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Маркт-Индерсдорф
Маркт-Индерсдорф (Markt Indersdorf) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Дахау районуна кирет.
Калкы - 9377 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 68,6 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 1 74 131. Муниципалитеттин башчысы — Йозеф Крайтмайр.
Дилназ Сазанова
Дилназ Сазанова — кыргызстандык спортчу, Эркин күрөш боюнча спорт чебери. 2021 Ислам тилектештиги оюндарынын коло медалынын ээси. 2022-жылы өспүрүмдөр арасындагы Дүйнө чемпиондугунда үчүнчү. 2022-жылы 23 жашка чейинкилер арасындагы Азия чемпионатында экинчи. 2022-жылы өспүрүмдөр арасындагы Азия чемпионатында жана 2019-жылы кадеттер арасындагы чемпионатта үчүнчү орун ээлеген.
Борнхайм
Борнхайм (Bornheim) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Түштүк Вайнштрассе районуна кирет.
Калкы - 1382 киши(2013-ж.). . Аянты - 3,55 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 37 014. Муниципалитеттин башчысы — Лотар Бах.
Гринвуд Виллэйдж (Колорадо)
Гринвуд Виллэйдж (Колорадо) (Greenwood Village) — Колорадо штатынын Арапаое округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 12 817 киши. Болжолдуу аянты - 21.0 км². FIPS коду — 08-33035.
Жогорку кансияр (Балтачев району, Башкыртстан)
Жогорку кансияр — Башкыртстандын Балтачев районундагы айыл, Тучубаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 245 киши. Почта индекси — 452985, ОКАТО коду — 80208840003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кабыктоочу станок
Кабыктоочу станок – жыгачтан жука майда атайын кесиндилерди алууга арналган жабдуу. Ал кесиндилер кабыкталган шпон деп аталып, кертилген жыгачтан алынат. Кабыктоо учурунда суппортко бекиген бычак, узунунан айланып жаткан жыгачты кесе баштайт. Катмар-катмары боюнча кесилген жыгач үзгүлтүксүз тасма түрүндө болот. Шпондун туруктуулугун жана сапатын жогорулатуу үчүн кабыктоо учурунда жыгачты кыскыч сызгыч менен кысып жана гидротехникалык иштеп чыгуудан (мисалы, буулоо) өткөрөт. Кабыктоочу станоктон алынган тасманын калыңдыгы 0,1-10 ммди, кесүү ылдамдыгы 1ден 6 м/сек, кесүү бурчу 27°тан ашпайт. Эмерек жасоодо, ошондой эле фанера жана ширеңке өндүрүшүндө кеңири колдонулат.
Хопкинс (Миссури)
Хопкинс (Миссури) (Hopkins) — Миссури штатынын Нодеуей округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 1.9 км². FIPS коду — 29-33004.
Калкы
2010-жылы калкы 579 киши болгон.
Жерге-Тал айыл аймагы (Нарын району)
Жерге-Тал айыл аймагы ― Кыргызстандын Нарын районундагы административдик-аймактык бирдик. Жерге-Тал, Жалгыз-Терек, Кызыл-Жылдыз айылдарынан турат. Административдик борбору ― Жерге-Тал айылы.
Улар
Улар (Tetraogallus) - куштардын кыргоолдор тукумундагы уруусу. Узундугу 60 сантиметрге, салмагы 3 килого жетет. Денеси чымыр, буттары күчтүү. Эркегинин текөөрү бар. Канаттары кыска, жазы, куйругу чолок. Боз түстө, кара тактары бар, капталы жана мойнунда кызгылт-күрөң чийиндери болот. Моногамдар, уясын токойдо жерге салып, 5-9 жумурткасын 1 айча басат. Өсүмдүк бүчүрү, гүлү, уругу, курт-кумурска менен азыктанат. Улардын 5 түрү Кавказ, Түштүк Сибирь, Азиянын тоолорунда кезигет. Кара боор Улардын 1 түрчөсү Кыргызстандын тоолорунда учурайт. Эти үчүн анчылык жасалат.
Колауэй (Небраска)
Колауэй (Небраска) (Callaway) — Небраска штатынын Custer округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 539 киши. Болжолдуу аянты - 1.8 км². FIPS коду — 31-07660.
Аскер бөлүгү (тасма)
"Аскер бөлүгү" (Platoon, Взвод) - 1986-жылы Оливер Стоун тарткан жана сценарийин жазган америкалык согушка каршы тасма. Катышкандар: Том Беренжер, Уиллем Дефо жана Чарли Шин. Бул тасма Оливер Стоун тарткан Вьетнамдагы согушу үчилтигинин алгачкысы. Уланды тасмалары - "4-июлда төрөлгөн" (1989) жана "Асман жана Жер" (1993).
Стоун тасма сценарийин Жон Уейндин "Жашыл баш кийимдүүлөр" тасмасында сүрөттөлгөн согуш элесине каршы чыгып, Вьетнамдагы согушта америкалык жөө аскер катары тажрыйбасына таянып жазган. "Аскер бөлүгү" Вьетнам согушунун ардагери тарткан жана жазган алгачкы Голливуд тасмасы болуп эсептелет.
Чилликос (Айова)
Чилликос (Айова) (Chillicothe) — Айова штатынын Уапелло округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 0.6 км². FIPS коду — 19-13215.
Калкы
2010-жылы калкы 90 киши болгон.
Муздак кандуу жаныбарлар
Муздак кандуу жаныбарлар - сырткы чөйрөгө жараша денесинин температурасы өзгөрүп туруучу жаныбарлар.
Аларга бардык омурткасыздар, омурткалуулардан балыктар, жер-сууда жашоочулар жана сойлоочулар кирет. Бул жаныбарлардын температурасы сырткы чөйрөнүкүнө барабар же 1— 2°С жогору болот. Күндүн жылуулугунан же булчуңдар иштегенде көбүнүн температурасы жогорулайт.
Мис., абанын температурасы 4—8°Сде учуп жүргөн шимикчи аарынын дене температурасы 38°С, кээде 44°Сге жетет, учпай турганда чөйрөнүкүнө теңелет. Бул жаныбарларда жылуулукту жөнгө салуу механизминин жоктугу, нерв системасынын, өзгөчө борб. нерв системасынын начар оорчүшү, зат алмашуунун жай жүрүшү (жылуу кандуу жаныбарларга Караганда 20—30 эсе төмөн) ж. б. өзгөчөлүктөрү менен түшүндүрүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Муздагы салгылаш
Муздагы салгылаш - тоң Чуд көлүндө 1242-ж. 5-апрелде орус аскерлерн менен немец рыцарларынын ортосунда болгон.
Монгол жапырыгынан тукулжураган орус жерине 1240—42-ж. тышкы душмандар кайра-кайра кол сала баштаган. Шведдердин жапырыгы 1240-ж. Невада ойронго учураган. Бирок Ливон орденинин кресттүүлөрү 1240-ж. Изборск менен Псковду, Копорье монастырын каратып, 1242-ж. Улуу Новгород, Ка­релия жана Нева боюн басып алмак болгон. Веченин өтүнүчү боюнча Новгородго келген Александр Невский ас­кер курап, 1241-ж. Тевтон рыцарларын талкалап, Копорье монастыры менен Псковду бошоткон. 1242-ж. немец рыцарлары Новгород жерине кол салган. А. Невский орус аскерин Чуд көлүнүн түш.-чыгыш жээгине жайгаштырган.
Душмандын аскери орус полкун жирен кирип, алардын алдыңкы отрядын талкалаган. Невский душманга капталынан, тылдан сокку урган. Орус аскери душманды талка­лап, жеңишке ээ болгон. 400дөй рыцар өлүп, 50сү туткунга алынган. Калганы качып, жарылган музга чөгүп кеткен. 1243-ж. Новгород менен Тев­тон ордени тынчтык келишим түзүп, немецтер басып алган орус жерлери кайра колго тийген.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.
Мөмө-жемиш ширеси
Мөмө-жемиш ширеси – жапайы жана өстүрүлгөн өсүмдүктөрдүн мөмө-жемишинен даярдалган азык. Шире бир түрдүү, аралаш (эки же андан көп түрдүү) мөмөдөн даярдалып, канттуу, газдалган жана коюуландырылган, о. эле сапатына жараша тунук, киргилт жана маңыздуу болот. Накта ширеге суу, кант жана башкалар. кошулбайт. Ширеге кычкылдуулугуна жараша 5–15% кант кошулат. Тунук, киргил шире даярдоодо мөмө, жемиш жуулуп, майдаланып, пресстелет. Маңыздуу шире даярдоодо мөмөдөн данеги, сабагы жана башкалар. алынып, мөмө эзилип, майдаланганча ысытылат да электен өткөрүлөт. Мөмө-жемиш ширесинде баалуу азык заттары (кант, органикалык кислота, витамин, минерал туз, пектин жана жыпар жыттуу заттар) болот. Эң баалуусу – сулпулуу шире, анда эрибеген заттар да сакталат. Ит мурун, карагат, чычырканак, апельсин, мандарин ширелери С витаминине өтө бай келет. Ширелер суусун катары жана кисель, шарап, сироп жана башкалар. азыктарды даярдоодо пайдаланылат.
Улан-Удэ
Улан-Удэ - Россиядагы шаар, Бурятиянын адм. борбору.
Уда дарыясы Селенга д-на куя бериште жайгашкан пристань. Калкы 359,0 мин (2011). Машина куруу, металл иштетүү (заводдору: авиа, прибор, кеме куруу, локомотив, вагон, «Теплоприбор-Комплект», «Улан-Удэстальмост» ж. б.), жыгаччылык, жеңил, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. РИАнын Сибирь бөлүмүнүн бурят филиалы, ЖОЖ, театрлар (а. и. опера жана балет), музейлер (тарых, сүрөт, бурят таштары, чыгыш искусство, жаратылыш ж. б.) бар. 1666-ж. негизделген. 1698-1730-ж. Удинск, 17301934-ж. Жогорку Удинск, 1923-жылдан Бурятиянын борбору. Собор (18-к.), классицизм стилиндеги конок үйү (19-кылымдын башы) сакталган.
Хор-Халыта
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Баренц деңизи бассейнинин дарыялары, Печора дарыясы бассейнинин Чыгыш чек арасынан Чоң Ою дарыясы бассейнинин Чыгыш чек арасына чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыгындагы Баренц деңизине куйган бассейндери.
[Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эмтмансберг
Эмтмансберг (Emtmannsberg) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Байройт районуна кирет.
Калкы - 1103 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 22,31 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 4 72 133. Муниципалитеттин башчысы — Томас Крайль.
Мөмө өсүмдүктөрү
Мөмө өсүмдүктөрү – мөмөсү жегенге жарактуу (ширелүү, даамдуу жана башкалар) жапайы өсүүчү жана эгилме дарактар менен бадалдар. Булардын түрлөрү өтө көп. КМШ өлкөлөрүндө М. ө-нүн 26 тукумга кирген 200дөн ашык түрү бар. Алардын негизгилери: роза гүлдүүлөр (алма, алмурут, бий алма, чие, гилас, кайналы, кызыл өрүк, шабдалы, бадам, кызылгат жана башкалар), жаңгак мөмөлүүлөр (грек жаңгагы, пекан, мисте жана башкалар), жийде өсүмдүктөрү (жийде, чычырканак жана башкалар), руталар (мандарин, апельсин, лимон, грейпфрут, цитрон) жана башкалар
Буххольц
Калкы - 215 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 2,62 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 62 004. Муниципалитеттин башчысы — Моника Вюстеман.
Казан-Куйган айыл аймагы
Казан-Куйган айыл аймагы ― Кыргызстандын Нарын районундагы административдик-аймактык бирдик. Казан-Куйган, Кара-Үңкүр айылдарынан турат. Административдик борбору ― Казан-Куйган айылы.
Дорнум
Дорнум (Dornum) — Германия Федеративдик Республикасынын Төмөнкү Саксония жеринде жайгашкан муниципалитет. Аурих районуна кирет.
Калкы - 4748 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 69,32 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 4 52 027. Муниципалитеттин башчысы — Михель Хок.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 8 шаардык районго бөлүнөт.
Зинталь
Зинталь (Sinntal) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан муниципалитет. Дармштадт административдик округуна карайт. Майн-Кинциг районуна кирет.
Калкы - 9169 киши(2013-ж.). . Аянты - 111,83 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 06 4 35 027. Муниципалитеттин башчысы — Карстен Ульрих.
Муниципалитет административдик курамы боюнча 12 шаардык районго бөлүнөт.
Төмөнкү кансияр (Балтачев району, Башкыртстан)
Төмөнкү кансияр — Башкыртстандын Балтачев районундагы айыл, Тучубаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 190 киши. Почта индекси — 452985, ОКАТО коду — 80208840004.
Охота деңизи
Охота деңизи – Тынч океанындагы жартылай туюк деңиз. Азиянын чыгыш жээгинде. Россия жана Жапониянын (Хокайдо а.) жээктерин чулгап жатат. Океандан Камчатка жарым аралы, Курил жана Хоккайдо аралдары менен бөлүнөт. Татар жана Лаперуз кысыктары аркылуу Жапон деңизи, Курил кысыктары аркылуу Тынч океан менен туташат. Аянты 1603 миң км2. Орточо тереңдиги – 821 м, эң терең жери – 3521 м (Курил ойдуңу). Жээктери негизинен бийик, аскалуу, начар тилмеленген. Сахалин аралынын түндүгүндөгү жана Хокайдо аралынын түндүк-чыгышы көбүнчө түзөң. Жээк сызыгынын Узундугу 10460 км. Түндүк-чыгышында Шелихов булуңу, Пенжина жана Гижига колтуктары менен, түштүгүндө Анива, Терпения (Сахалин аралында), Сахалин булуңдары жайгашкан. Ири аралы – Шантар. Амур д. куят. Суунун температурасы жайында 1,5°Стан 15°Ска чейин, кышында – 1,8...– 2°С. Туздуулугу 32,8–33,8‰. Деңизинин суу балансында агым, жаан-чачын, буулануу анча мааниге ээ эмес, бирок Лаперуза кысыгы аркылуу Тынч океандан жана Япон деңизинен келген суунун мааниси чоң. Октябрдан июлга чейин муз каптайт. Суткасына бир жолу ташкындайт (12,9 мге чейин). Деңиздеги тирүү организмдер ар түрдүү келип, арктикалык мүнөзгө ээ. Түштүк жана Түштүк-чыгыш бөлүгүндө жылуу океан сууларынын таасиринен фитопланктондор жана зоопланктондор тез өсөт. Охота деңизи омурткасыздарга жана балыкка бай. Балык (сом, сельд, минтай, навага, мойва ж. б.), краб (Охота деңизи промыселдик краб өндүрүү боюнча дүйнөдө 1-орунда) кармалат. Негизги порттору: материкте – Магадан, Охотск; Сахалин аралында – Корсаков, Курил аралында – Северо-Курильск.
Төмөнкү кансияр (Балтачев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Муздаткыч агрегат
Муздаткыч агрегат - муздаткыч машинанын конструкциясы боюнча бириктирлген негизги бөлүктөрүнүн комплекси.
Мындай агрегатташтырууда машинанын бөлүктөрү тыгыз орнотулат, туташтыргыч түтүктөрдүн узундугу кыскартылат, кураштыруу жумуштары кескин азаят жана тейлөөгө ыңгайлуу шарт түзүлөт.
Элементтеринин конструкциялык биригиши боюнча компрессордук. компрессор-конденсатордук, аппараттык агрегат бо­луп бөлүнөт: компрессордук агрегатта компрессор, электр кыймылдаткыч жана жүргүзгүч приборлор бириктирилген; компрессор-конденсатордук агрегатта компрессор, конденсатор, электр кыймылдаткыч жана автоматтык теплерүүчү приборлор жалпы алкакка орлотулган; аппараттык аг­регат жылуулук алмашуучу аппараттар. арнатуралар жана автоматтыктан турат. Колдонулган муздаткыч заттарга жараша Муздаткыч аралашалар амиактуу жана фреондуу болуп айырмаланат. Муздаткыч аралашаларынын сууктук өндүрүмдүүлүгү 0.7—116 кВтка. чейин жетет. Муздаткыч аралашалар автомобиль, темир жол, кеме транспортунда кеңири колдонулат.
Хольцбах
Хольцбах (Holzbach) — Германия Федеративдик Республикасынын Рейнланд-Пфальц жеринде жайгашкан муниципалитет. Рейн-Хунсрүк районуна кирет.
Калкы - 563 киши(2013-ж.). . Аянты - 5,03 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 40 056. Муниципалитеттин башчысы — Ханс-Йоахим Йохан.
Зиптенфельде
Зиптенфельде (Siptenfelde) — Германия Федеративдик Республикасынын Саксония-Анхальт жеринде жайгашкан муниципалитет. Кведлинбург районуна кирет.
Калкы - 605 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 12,70 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 85 290. Муниципалитеттин башчысы — Райк Тимлер.
Мус Лэйк (Миннесота)
Калкы - 2751 киши. Болжолдуу аянты - 8.1 км². FIPS коду — 27-43954.
Үй-бүлөлүк зордук-зомбулук
Үй-бүлөлүк зомбулук – Бул бир үй-бүлө мүчөсүнүн башкасына карата физикалык, сексуалдык, психологиялык жана экономикалык кысым колдонушу. Үй-бүлөлүк зомбулук термини көбүнчө жубайлардын же интимдик өнөктөштөрдүн зомбулук актыларына карата колдонулат, бирок кеңири мааниде балдарга, ата-энелерге же кары-картаңдарга карата зомбулукту да камтыйт.
Тарыхты
Тарыхта ар кайсы коомдордо көпчүлүк укук коргоо системалары аялды же балдарды уруу күйөөсүнүн башкарып жатканы же тарбия берүүсү деп эсептелген.
Байыркы Русьтун үй-бүлөлүк турмушунун энциклопедиясы Домостройдо мындай деп айтылат: "… Жазалоодо камчы менен акырын сабаңыз: акылга сыярлык жана азаптуу, коркунучтуу жана ден соолукка пайдалуу, бирок чоң күнөө үчүн ачууланганда, чоң жана коркунучтуу баш ийбестик менен шалаакылык үчүн жана башка учурларда көйнөгүн көтөрүп акырын камчы мене сабаңыз…"Мусулмандык коомдордо дагы аялдардын жүрүм-турумуна байланыштуу жаза деп эсептеген зомбулукка тыйуу салынган эмес."… Ал эми баш ийбес аялдарга алгач насаат кылгыла, ага болбосо нике төшөгүнө жатпагыла, ага да болбосо оор залал келтирбестен сабагыла…"(«Ан-Ниса» сүрөөсү, 34-аят) Батыш коомунда аялдарга мыйзамдуу укуктарды берүү зарылдыгы 17-кылымдын аягында айтыла баштаган. Алгачкылардан болуп Укуктук талаада 1641-жылы Массачусетс булуң колоннисттери тарабынан документи аркылуу үй-бүлөлүк зомбулукту чектөө аракеттери жасалган. Алар “турмушка чыккан аял күйөөсү тараптан ар кандай жаракаттарды албашы керек, мажбурлап чечинтилбеши керек” деп жарыялашкан. 19-кылымда феминисттик кыймылдын акырындык менен күч алуусу аялдардын бир катар маанилүү укуктарын таанууга жетишкен. Бирок 19-кылымдын аягына чейин үй-бүлөлүк зомбулукка байланыштуу социалдык-укуктук ченемдер негизинен салттуу жана патриархалдык бойдон кала берген. 1845-жылы Орусияда кылмышкерлерди жазалоо жана түзөтүү боюнча мыйзамдар жыйнагында аял менен күйөөнүн ортосундагы зомбулукка байланыштуу өзүнчө берене пайда болгон. Ал эми 1850-жылы Америка Кошмо Штатындагы Теннесси штаты аялды сабаганга тыюу салган биринчи штат болду. 1878-жылы британдык “Никелешүү-ажырашуу процесстери жөнүндөгү” мыйзамда Улуу Британияда жашаган аялдарга зомбулук көрсөткөн күйөөсүнөн бөлүнүп жашоого уруксат берилген. Ал эми XX кылымдын башында АКШда үй-бүлөлүк зомбулук болсо полиция кызматкерлери аралашып баштаган, бирок камакка алуулар аз болгон. СССРде үй-бүлөлүк зомбулук темасы, адамга карата зомбулукка байланыштуу башка темалар сыяктуу эле, тыюу салынган. СССРде зомбулукка эч кандай негиз жок деп жарыяланган.
Дүйнө жүзү боюнча ХХ-кылымдын аягына чейин мыйзамдын негизинде же күнүмдүк турмушта деле үй-бүлөлүк зомбулуктан коргогон учурлар сейрек болгон. Көпчүлүк укук коргоо системалары үй-бүлөлүк зомбулук боюнча 1990-жылдары гана иш жүргүзүп башташкан. Тарыхый маалыматтарда көп учурларда балдар ата-энеси тараптан көрсөтүлгөн зомбулуктан корголгон эместиги көрүнөт. Алсак, Байыркы Римде ата мыйзамдуу түрдө балдарын өлтүрө алган. Көпчүлүк маданий калыптанган көз караштар аталарга өз балдарын кулчулукка сатууга жол берген. Балдарды курмандыкка чалуу да кеңири таралган көрүнүш болгон. Психиатр Генри Кемптин “Токмоктолгон балдардын синдрому” басылмасы чыккандан кийин балдарга карата зомбулукка коомчулук кеңири көңүл бура баштаган. Буга чейин балдардын алган жаракаты, кайра-кайра сынган сөөктөрү ур-токмоктун айынан деп каралган эмес. Анын ордуна дарыгерлер сөөк оорулары тууралуу жок диагноздорду издеп, ата-энесинин актанууларын угуп тим болушкан.
Түрлөрү
Зомбулуктун төрт түрү кеңири жайылып жүрөт: физикалык, психологиялык, экономикалык жана сексуалдык.
Физикалык
Физикалык зомбулук – жабырлануучуга физикалык зыян келтирүү, же денеге залал келтирүү максатында түз же кыйыр түрдө таасир этүү. Физикалык зомбулукка уруп-согуу, үйдөн чыгарбоо же киргизбөө,  ден соолукка, коопсуздукка же өмүргө коркунуч туудурган кырдаалдарды атайылап түзүү, биринчи жардам көрсөтүүдөн качуу, уктатпоо, тамак ичирбөө, баңгизаттарды же спирт ичимдиктерин мажбурлап колдонтуу кирет.
Психологиялык
Психологиялык зомбулук – жабырлануучуну сөз менен, же ымдоо-жаңсоо менен ызалантуу, басынтуу, кордоо. Жабырлануучунун үстүнөн үстөмдүк кылып, көзөмөлгө алууну көздөгөн адам максатына жетүү үчүн шантаж кылууга чейин барат. Психологиялык зомбулук  депрессияга, тынчсызданууга, өзүн өзү баалоонун төмөндөшүнө жеткизиши мүмкүн.
Экономикалык
Экономикалык же финансылык зомбулукта интимдик өнөктөшү биринин экономикалык ресустарын көзөмөлгө алуусу, чектөөсү же тартып алуусу. Үй-бүлө мүчөсүнө кысым көрсөтүү же документтерге кол коюуга, буюмдарды сатууга же мурасты же керээзди өзгөртүүгө мажбурлоо, иштөөгө жана акча табууга бөгөт кылуу экономикалык зомбулуктун түрлөрү болуп саналат. Аялдар каржылык жактан көз каранды болгон өлкөлөрдө экономикалык зомбулук оор кесепеттерге алып келиши мүмкүн.
Сексуалдык
Сексуалдык зомбулук – бул Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму тарабынан сексуалдык катнаштын түрдүү актысы, жыныстык катнашка аракет жасоо, сексуалдык мүнөздөгү ар кандай билдирүүлөр, сунуштар, денесин сатууга мажбурлоо аракеттери деп аныкталган. Мындай аракеттер зордуктоо, каалоого каршы бойго бүтүрүү же бойдон алдыруу, башка адамдар менен жыныстык катнашка мажбурлоо, жыныс мүчөлөргө зыян келтирүү менен коштолот. Зомбулуктун бул түрүндө жабырлануучу психологиялык жактан катуу сокку жеп, аң-сезимине жана дене боюна катуу доо кетет.
Көмөктөшүүчү факторлор
Үй-бүлөлүк зомбулукка көпчүлүк учурда өлкөнүн жашоо деңгээли, маданияты, дини, коомдук көз караштары таасир этет. Зомбулук муундан муунга өтүшү мүмкүн, себеби зомбулукту көргөн балдар муну кадыресе көрүнүш катары кабылдашат. зомбулукка туш болгондор физикалык жактан жабыркап, ачуулуу болуп, ден соолуктун өнөкөт көйгөйлөрүнө кабылышат, психикалык абалы бузулуп, каржылык көйгөйлөр жаралып, башкалар менен мамиле түзүүдөн коркуп калышы мүмкүн. Зомбулук көп орун алган үй-бүлөлөрдө жашаган балдар жаш кезинен эле психологиялык көйгөйлөргө дуушар болушат: башкалардан качып, бир нерседен бат коркуп, ачуусу бат келет, бул зыяндуу психологиялык травмага алып келиши мүмкүн. Үй-бүлөдөгү зомбулукка карата социалдык көз караштар адамдарга, регионго, өлкөгө карап өзгөрөт. Кээ бир өлкөлөрдө күйөөсүнө караганда аялдын орду төмөн каралып, ага баш ийип турат деген көз караш калыптанган, мыйзамдарында да мүмкүндүк берилген. Алсак, Йеменде нике жөнүндөгү жоболордо аял күйөөсүнө баш ийиши керек, анын уруксатысыз сыртка чыкпашы керек деп жазылган. Туркияда аялдар үйлөнгөндөн кийин эркектин фамилиясын алууга мыйзамдуу түрдө мажбурланууда.
Зомбулуктун кандай түрү болбосун себепчиси аны кадимки көрүнүш катары кабыл алуу эсептелет. Психоактивдүү заттарды ашыкча колдонуу, жумушсуздук, психикалык оорулар, кыйынчылык менен күрөшүүнүн жолун билбөө, зомбулук көрсөткөн адамга көз каранды болуу кийинки себептери болуп саналат.
Консервативдик маданияттарда аялы ачык кийинип алса күйөөсү, туугандары тараптан зомбулукка туш болушу мүмкүн. Бул көпчүлүктүн ою боюнча туура деп саналат: Ооганстанда аялдардын 62,8%ы эгерде туура эмес кийинип алышса күйөөсү сабаганга укуктуу дешкен.
Азиянын көпчүлүк бөлүктөрүндө уулдуу болуу артыкчылык катары саналып, кыздар төрөлгөндө энеси менен кошо зомбулукка кабылышы мүмкүн. Салттуу коомдордо колуктунун кыздыгы бар-жогуна катуу маани берилип, талапка жооп бербеген аялдарга күйөөсү, жакындары тараптан зомбулук көрсөтүлөт; айызы жатканда коомдон оолак болууга түртөт; жыныстык органдарын жаракатка учураткан учурлар бар; зордуктоосун “жубайлардын укугу” деп ойлойт; “үй-бүлө намысы” жогору коюлат. ЮНФПА: “Кээ бир өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө аялды уруп-сабоо, ар-намыстык өлтүрүү, аялдарды сүннөткө отургузуу жана сеп үчүн өлтүрүү сыяктуу аялдарга зыян келтирилген иштер күнүмдүк тартиптин бир бөлүгү катары каралат”,- деп жазат.
Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлиги Кыргызстанда өспүрүм куракта 18 жашка чейин никеге тургандар 12,2%ды түзөрүн, бул көрсөткүч айыл жеринде 14,2%га жетерин билдирген. Эрте никеге туруу көйгөйү коомчулукта бир топ убакыттан бери талкууланып келет. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин 155-1 беренесине ылайык, 18 жашка чейинки нике – кылмыш болуп саналат.
Күч жана башкаруу
Негизинен зомбулук көрсөтүп жаткандар жабырлануучунун үстүнөн бийлик жүргүзүп, башкарып, көзөмөлгө алууну көздөйт. Дүйнөдө зомбулукка көпчүлүк учурда аялдар жана балдар кабылышат.
Кээде бир адам өзүнүн өнөктөшүнүн үстүнөн толук бийликти жана көзөмөлдү издейт жана ага жетүү үчүн ар кандай жолдорду, анын ичинде физикалык зомбулукту колдонот. Кылмышкер жабырлануучунун социалдык, жеке, кесиптик жана каржылык чечимдери сыяктуу жашоосунун бардык аспектилерин көзөмөлдөөгө аракет кылат.
Көпчүлүк адамдар ырайымсыз мамилени, зомбулукту үй-бүлөдөгү чыр-чатак деп кабыл алып, жабырлануучулар (аял, эркегине карабай) бардык убакта укук коргоо органдарына кайрыла бербейт. Ал эми зомбулук жасап жаткан адам кылгандарын туура деп ойлоп, актоого боло турган көрүнүш катары кабылдайт, башкалар да ага көз жумушат. Бул балдар жана башка үй-бүлө мүчөлөрүнүн ортосунда зомбулуктун кайталанышына, күчөшүнө алып келиши мүмкүн. Үй-бүлөлүк зомбулуктун ар-намыс үчүн өлтүрүп коюу, кызды өрттөө, мажбурлап никеге тургузуу боюнча конкреттүү формаларына көп көңүл бурулуп келет.
Дүйнө боюнча орточо эсеп менен эркектердин 28%дан 41%га чейинкиси кээде эркек аялын уруп-сабоо керек экенине макул болушкан, ал эми Нигерияда аялдардын 79% аялдарды уруп-сабоо кээде негиздүү экенин айтышкан. Аялдарга жасалган зомбулуктун негиздүү болушуна анын ишенимсиздиги, жыныстык катнаштан баш тартуусу, урушуп-талашуусу, анын уруксатысыз кетип калуусу жана акчаны ысырап кылуусу кирет.
Үй-бүлөдөгү зомбулук көбүнчө зомбулук аткарган адам укугу болгонуна, зомбулук алгылыктуу же негиздүү болгонуна ишенгенде, ошондой эле зомбулук тууралуу бөлөк кишилер же укук коргоочу органдарга кабарланбай турганына ишенгенде пайда болот. Көптөгөн адамдар өздөрүн зомбулук аткарган же жабырлануучу катары таанышпайт, анткени алар өз башынан өткөргөн окуяларды көзөмөлдөн чыгып кеткен үй-бүлөлүк чыр-чатак ​​катары кабыл алышы мүмкүн. Үй-бүлөлүк зомбулук мажбурлоо же жашы жете элек нике учурларында көп болот.
Каада салттар
2003-жылдагы   мамлекеттик эмес уюмунун отчетуна ылайык, калың сыяктуу каада-салттар эркек аялынын сексуалдык ырайымдуулугун жана репродуктивдүү жөндөмдүүлүгүн сатып алгандыктан эркектердин жыныстык катнашта шарттарын коюуга жана күч колдонууга социалдык жактан уруксат берилгенин белгилейт.
Биологиялык жана психологиялык теориялар
Изилдөөлөр үй-бүлөлүк зомбулук көрсөткөндөрдүн арасында психопатологиянын көп учурагандыгын аныкташкан. Мисалы, кээ бир изилдөөлөр көрсөткөндөй, үй-бүлөлүк зомбулук кылган эркектердин болжол менен 80-90%ы диагноз коюуга мүмкүн болгон психопатологияны, көбүнчө инсандык бузулууларды көрсөтүшкөн.