cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Коматывис
Коматывис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Колва дарыясынын оң жээгинен 385 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Чокоева Бурул
Чокоева Бурул Чырмакчы, өрмөкчү. 1940-ж. Кара-Кулжа районундагы Кан-Коргон айылында төрөлгөн. Билими толук эмес орто. Уздук таалимди абысыны Үмөтаалы келини Аныйпадан алган. Бурул ак өргөөнүн ички-сырткы жасалгаларына байланыштуу кара терме, катары терме, беш кеште терме өңдүүлөргө арбын узданат. Анын чыгармачылык жүзү чий чырмакта бөтөнчө көрүнөт. Анын чыгданынын (ашкана) боёктору ток көк менен ток кызыл ортолук кө чегтүн эги табакчасын түзүп, анда мүйүз оюмдарынын («кочкор мүйүз оюму», «кош мүйүз оюму», «сыңар мүйүз оюму») ичинен кайрадан «мүйүз оюмдары» бетме-бет өзөк катары көчөт болуп берилет. Ошондо ток сары - ток кара, ток сары - ток көк түстөр да бири бирине айкалыша берет. Актан «аламончогу» бар табакчалардын колтук көчөттөрүн ал «жарым кыял оюмдарынан» алат. Жээк оюмунун ак жердигине уз ток карадан, ток кызылдан, ток көктөн «кыял оюмун» берет. Чыгдан башына кездемеден жээк алып, «илме дос саймасы» аркылуу балышка, жаздыкка түшүрүлүүчү көркөм көчөттөрү өз-өзүнчө үй (табакча) болуп түшүрүлөт. Уз сайма көчөттөрүн чий чырмак көчөттөрүнө үндөштүрө алат. Эмгеги баттамада. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин 60 жылдыгына карата «Көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Боз үйү үчүн ЭЧЖРКнүн I даражадагы диплому; 1984-ж. Кыргыз ССРинин жана Кыргызстан Компарткясынык 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык II кароо сынагы». Чыгдан чийи, беш кеште таары үчүн Кыргызстан КП БКнын Ардак грамотасы. Чыгданы мамлекеттик музейге экспонатталган.
Коматывис
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чокоева Бурул
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Нидерланд тили
Нидерланд тили, голланд тили – голланддардын тили, Нидерланддын мамлекеттик тили; Бельгиядагы расмий үч тилдин бири. АКШга, Вест-Индияга да тараган. Инди-европа тил уясынын (семьясынын) батыш герман тобуна кирет. Нидерланд тилинин лексикалык, фонетикалык жанаграммат. системасы англис жана немис тилдерине өтө жакын. Адабий тили 17-кылымдан өнүгө баштаган.
Була-оптикалык байланыш
Була-оптикалык байланыш – жарык өткөргүч булалар (световод) аркылуу түзүлгөн байланыш тутумунун жаңы түрү. Түрдүү жыштыктагы электр-магниттик толкундар (ЭМТ) аркылуу жүргүзүлүүчү байланыштын ар кандай түрүн ишке ашыруу үчүн толкун жыштыгынын белгилүү арымы (диапазону) ∆v, мисалы, телефон байланышы үчүн ∆v=20 кГц, интернет үчүн ∆v=100000 кГц жыштык арымы керектелет. Акыркы мезгилде интернет жана ар түрдүү телефон байланышына болгон талапты канааттандыруу үчүн байланыш каналын көбөйтүү зарылчылыгы келип чыкты. Ал үчүн байланыш зымынын санын көбөйтүү керек (мисалы, 10000 номурлуу телефон станциясынын 20 000 зымдан турган байланышы). Байланыш каналдарын көбөйтүүнүн экинчи ыкмасы ошол эле байланыш зымы аркылуу тараган ЭМТнин жыштыгын чоңойтуу болуп эсептелет. Мисалы, ЭМТ λ=1 м узундугу толкундун (v=c/λ, c = 300000 км/сек жарык ылдамдыгы) 300 000 кГц жыштыгын түзөт. Бул жыштыкта тараган толкун аркылуу 15 000 телефон жана 3 интернет (телевизор) байланыштарын түзүүгө болот. Ошентип бир эле толкун менен анын жыштыгын чоңойтуу аркылуу байланыш каналынын саны көбөйтүлөт. Жарык көз көрүүчү арымдагы (∆v=10n кГц) ЭМТ. Демек, бир жарык өткөргүч була аркылуу 10 млрд телефон каналын же 10 млн интернет каналын уюштурууга болот. Ошондуктан азыркы мезгилде континент, мамлекет, шаар аралык жарык өткөргүч була аркылуу байланыш түзүлүүдө. Европа, Азия континенттерин байланыштыруучу 24 буладан турган оптикалык зым аркан Кыргызстандын аймагы аркылуу Шанхайдан Франкфуртка тартылган. Мунун экөө гана Кыргызстанга тиешелүү. Бул эки буланын бирөө Бишкектеги жана Кыргызстандын башка шаарлар арасындагы телефон байланышын камсыз кылат. Экинчиси коммерциялык максаттагы байланыштар үчүн колдонулмакчы.
Булбул
Булбул (Luscinia) – таркылдак сымалдар тукумунун уруусу. Узундугу 20 см. Кадимки булбул жана түштүк булбулу деген 2 түрү бар. Келгин куш, көбүнчө суу жээгиндеги бадалдуу токойлордо, камыштуу саздарда, арчалуу, бадалдуу жерлерде жашайт. Курт-кумурска, чымын-чиркейдин личинкаларын жейт. Түштүк булбул Кыргызстанга да келип уялайт, уясын жерге же дүмүргө салат, 45 жумуртка тууйт. Апрель–май айларында келет да, сентябрь–октябрда жылуу жактарга учуп кетет. Эркеги кубулжутуп сайрайт. .
Ruby on Rails
Ruby on Rails (адатынча Rails же RoR деп кыскартылат) бул ачык баштапкы коду менен Ruby үчүн веб программанын фрэймворку.
Тарыхы
2004-жылы Теке айында Hansson Ruby on Rails'ти ачык баштапкы код менен чыгарган, бирок 2005-жылы Бирдин айына чейин ачыкка чыгарылган эмес.
2009-жылы Жалган Куран айынын 15-де Ruby on Rails'тин 2.3 версиясы чыгарылган.
2008-жылы Бештин айынын 23-дө, Merb аталыштуу, башка бир веб программанын фрэймворку чыккан, жана Ruby on Rails бирге иш жүргүзүүгө ниет бардыгын жарыялады.
Техникалык мүнөздөмө
Көптөгөн фрэймаворктордой, Ruby on Rails программалоонун уюштуруу үчүн Model-View-Controller (MVC) архитектурасынын үлгүсүн колдонот.
Фрэймворктун түзүлүшү
Ruby on Rails бир канча пакеттерге бөлүнгөн, айрыкча ActiveRecord (an object-relational mapping маалыматтар базасына жетүү үчүн тутум), ActiveResource (веб тейлөөлөр менен камсыздайт), ActionPack, ActiveSupport жана ActionMailer.
Өнүгүшү
...
Философиясы жана түзүлүшү
"Макулдашуу конфигурациядан жогору".
"Өзүндү туураба".
Сатуу маркалары
...
Кабыл алуу
...
Библиография
....
Тетвелька (дарыя)
Тетвелька — Орусиядагы дарыя. Татарстан Республикасы, Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кичуй дарыясынын оң жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Андашев Эрлан Шайлообекович
Андашев Эрлан Шайлообекович - ырчы, обончу, аткаруучу. 1987- жылы 29- августта Кыргыз Республикасынын Чуй облусунун Красный Восток айылында туулган. Үйлөнгөн, жубайы Перизат Копобаева.
Бир кызы жана бир уулу бар. Азыркы учурда Огайо штатынын, Мейсон шаарында үй-бүлөөсү менен жашайт.
Совет-Сай
Совет-Сай (Совет-Сай) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Ала-Бука районундагы айыл. Биринчи май айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 1 019 киши.
Шамшиев, Жеңиш
Шамшиев Жеңишбек - обончу жана аткаруучу.
Балачагы
Улуу Ата-Мекендик согуштун жеңиш менен аяктаарынын алдында, башкача айтканда эки ай мурда, 1945-жылдын 8-мартында кызматчынын үй-бүлөөсүндө Совет районуна караштуу Алай-Куу өрөөнүндөгү Кызыл-Жар айылында, Жеңишбек төрөлгөн. Атасы башкарма болгонуна байланыштуу үйүнө ошол кездеги райондун биринчи секретары Пельшин деген барып конуп калган экен, эртең менен менин колумду кысып: - майрамың менен, бүгүн аялдардын эл аралык майрамы, өзүңдүн майрамыңда уул төрөпсүң, - деген деп айтып калаар эле апасы. Ошондон кийин гана 8-март аялдардын майрамы экенин билгем. Ошол убакта бардык эл жеӊиштин болушун тилеп, батыш жакты үмүттүү тиктешип согушка кеткендердин жеӊиш менен келишин күтүп турган мезгил эле. Ошондуктан жеӊиш болсун деген тилек менен балага Жеӊишбек деп ат койду сезимтал атасы. Жеӊишбек кенедейинен эле ырдаганга шыктуу эле. Атасы балдарым үйрөнсүн деп комуз, балалайка, гармошкаларды алып келип берээр эле. Мектептин өздүк көркөм чыгармачылыгына катышып, Жапар Чабалдаев ырдаган ырларды өзгөчө аткараар эле. Мектепте окуп жүргөндө «Алайкуум» деген ырын жазып өздүк көркөм чыгармачылыгынын концертинде, Ж.Чабалдаев ырдаган элдик обон менен ырдаганда, уккан элдер Алайкууну биринчи ырдаган сен болдуӊ деп аябай ыраазы болгон экен. Алты бир туугандын эӊ кенжеси болгондуктан Жеӊишбектин Алайкууда өткөн балалык чагы эч нерседен кем карчысыз эркелик менен өттү. Ошентип Жеӊишбек 1961-жылы орто мектепти бүтүп ошол эле жылы Кыргыз Мамлекеттик Университетинин экономикалык факультетинин студенти болуп калды.
Университеттик жылдары жана чыгармачылыгынын башаты
Жеӊишбек аткаруучулук чеберчиликке жашынан машыкты. Мектепте да, кийин университетте окуганда да ал өздүк көркөм чыгармачылыгынан кол үзгөн жок. Айрыкча студент курагында бош убактысынын баарын ушул өнөргө жумшады. Студенттик фестивалдарда, кароолордо экономика факультетин далай ирет мөөрөйгө маарыткан. Мындан тышкары оюн-зооктордун да көркү эле. Жагымдуу ыр угууга кумар улан-кыздар айланчыктап анын жанынан чыкчу эмес. Ушундай көӊүлдүү жагдай, анан да студенттик романтикалуу дүйнө анын өзүнө белгисиз сезим козгоп, чыгармачылык чабыттарга жетелеп кетти. Ошол кезде ыр да жаза коюп жүргөн. Ал тургай ал ырларынын үчөө-төртөөнү газетага да жарыялаган. Ошентип Абдыкадыров, Тагаев, Рыскулбеков, Жумалиев, Сыдыков, Атабаев жана башка обончулар ыр дүйнөсүнө удаа келип, музыка майданын шаӊга бөлөп жиберди. Баарынан алгылыктуусу-башка обончулар жапатырмак аккордеондун коштоосуна өтсө, Жеӊишбек улуттук аспабызды шаӊкылдата чертип, өзүнүн шаӊдуу үнүнө жуурулуштура эфирде оболотту. Жеӊишбек Шамшиевдин чыгармачылыгындагы бир калыптуулук анын мүнөзүнө да кандайдыр бир деӊгээлде байланышып кетет. Табиятында токтоо жигит, кайсы иште болбосун өзүн сабырдуу тутуп, шашпай, майын чыгара иштегенди жакшы көрөт. Ушул сапат анын чыгармачылыгында да оошкон. Кайсы ырын албаӊыз, текстин мазмунуна шайкеш кайрыктар менен жабдылып, качан да болсо элдик мүнөзүнөн жанбайт. Ошон үчүн элдик ырларды ийине жеткире аткарганы менен бүткүл дүйнөлүк фестивалдын лауреаты болууга татыган Жапар Чабалдаевдин анын «Карагым келет» деген ырына дидары түшүп, угаармандардын черин жаза шаӊкылдап ырдап жүргөнү да бекер эмес. Жеӊишбек Шамшиевдин обондорунун элдик мүнөздө болушуна дагы бир жагдай себепкер сыяктанат. Маселен, башка обончулар нота билип, аккордеон ойноп, кандайдыр дэӊгээлде музыкага катыштыгы болсо, Жеӊишбектин кесиби обончулук өнөргө ат чабым да жакындабайт. Ал кесиби боюнча экономист. Алгачкы обонунун кайрыктары да студент кезинде 1965-жылы пайда болду. Алгачкы обону “Эсиӊдеби” деген обонун радиого барып угузганда баары ырдын жакшы жазылганына кубанып кол чаап жиберишет. “Арнадым көлдүн жээгинен”, ”Таарынба”, ”Эсиӊдеби”, ”Угузчу бир сөз”, “Алайкуум”, “Сен дейм дайым”, “Сөз таппайм” деген обондору ошондо эле жазылып алтын фондто калган.
Cалымдары жана сыйлыктары
Ж.Шамшиев кызматы жана таланты менен чектелип калбастан, биздин келечегибиз болгон балдарды тарбиялоодо да салымы бар. Ал 1985-жылдан 2008-жылга чейин Кара-Кулжа орто мектебинде (азыр Эшмамбетов болуп өзгөргөн) ата-энелер комитетинин төрагасы болуп, мектеп дирекциясы тарабынан “Балдарды ар тараптан өсүп жетилген, адептүү, маданияттуу, билимдүү жаштардан кылып тарбиялоодо кошкон салымы” үчүн алкыштарды алган. Мамлекеттик жана тарбиялык кызматтарда өтөгөн үзүрлүү эмгеги үчүн “Кара-Кулжанын ардактуу атуулу” наамына татыктуу болгон. Ошондой эле мамлекеттик көптөгөн грамоталарга ээ болгон. Ж.Шамшиев музыкалык көркөм өнөрүн өнүктүрүүгө сиӊирген эмгеги үчүн Кыргыз Республикасынын эмгек сиӊирген артисти наамына 2003-жылы ээ болгон. Республикалык маданияты жана көркөм өнөрүн өнүктүрүүгө кошкон зор салымы, жана көп жылдын үзүрлүү эмгеги үчүн “Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы” менен 2011-жылы сыйланган.
Үй-бүлө
Жеӊишбектин бир туугандары да бардыгы таланттуу. Агалары Рашид, Насип, Годовой эжелери Бүрава, Ирсалат комузду кол ойнотуп чертишет. Жеӊишбектин обондорундагы комузун коштогон аккордеонду агасы Годовой ойногон. Жеӊишбектин апасы Бүбүкан ак элечектин алды барктуу аял болгон. Кара-Кулжалык жердештери анын атасы Шамши аке Бектемиров жөнүндө даӊазалуу сөз кылганы –ал киши колхоз төрагасы,айылдык Кеӊеш төрагасы кездеринде тоодой иштерди бүтүргөн. Ал уюштургуч, адамгерчиликтүү, нарк-санаты улук киши эле. Ал мартабалуу жолдо Жеӊишбектин алты баласы да бараткандай сезилет. Баары кесип ээлери, жогоркуу билимдүү. Ошентип Ж.Шамшиев уулдары Тариэлдин, Сапаралинин, Аман-Алинин, Мухтар-Алинин, кыздары Рахаттын, Сейилдин урматуу атасы. Жыйырма эки неберенин сүйүктүү чоӊ атасы, таятасы. Жубайы Саипжамал кесиби боюнча мугалим, Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги. Жеӊишбек жөнүндө С.Жусуевдин, Б.Боркеевдин, М.Каракозуевдин, А.Максутовдун, Төрөгелдиевдин жана башка акындар ырларын жазган. Шамшиев жөнүндө көп сөздөрдү жазса болот, бирок “Белгилүү обончу, чебер аткаруучу Жеӊишбек Шамшиевге” деген М.Каракозуевдин ыры менен Ж.Шамшиев жөнүндө аяктайбыз. “Бул турмушуӊ күрөш, таймаш эр эӊиш, Буурул толкун,алп урушуп келесиз. Коштоп сайрап үч кыл комуз муӊканса, Керемети обонуӊдун ченегис! Ала-Тоонун аскарында калкыган, Атыӊ Жеӊиш, затыӊ Жеӊиш теӊегис! Обон салса үмүт отун жакчудай, Тоо-суу коштоп жаӊырыктап капчыгай. Кыргыз үнүӊ коштоосунда комуздун, Коштойт шумкар,коштойт улар чакчыгай! Кайрыгыӊа обонуӊдун маӊдырайт. Жерде арча, көктө сулуу ай. Эсен болуп, элге жерге түгөйлөш, Кылым менен кыргыз менен өмүрлөш. Ала-Тоонун ак калпактуу жылдызы, Кыргызымда кылым жашап өнүп-өс! Комуз сенсиз жетимсиреп калбасын, Кайрыгыӊда жашап турсун уулу көч!
Боогачы
Боогачы Жакыпбек уулу (1866-1936) - кыргыздын даңазалуу акыны жана обончусу.
Боогачы Жакыпбек уулу — Ат-Башы районундагы Ак-Муз айылында (илгеркиче Шаркыратма болушунда) 1866-жылы -жылы, кышкы чилдеде төрөлгөн.Кыргыз төкмө акыны.Жеке эле Ат-Башыда эмес, бүткүл кыргыз жеринде Үкөйүм деген обон чыкса - Боогачыны билишет, Боогачы десе - Үкөйдү эске түшүрүшөт. Экөөнү ажырагыс кылып махабат оту данакерлеген. Боогачы жакшы атты, сулуу жарды, куюлушкан ырды жакшы көргөн ышкыбоз адам болуптур. “Кара көздөр жоодурап турса, шагын сындыргым келбейт...” дечү экен. Жер-суунун көрүнүшүн көркүнө чыгара ырдап, ынактык, асылкечтик ыр саптары менен кынаптап, көркөм сөздүн кылдат күчү сонун обону менен коштоп, укканды өзүнө оп тартып алган таланттуу акын да, обончу да болгон. <div style="">Атбашылык Боогачы - Айкын сөздүн устасы. Кулак курчун кандырган Куюлушкан нускасы...
Өмүр баяны
Энеси Таштанбүбү көз жумганда Боогачы тогуз жашар болот. Эки-үч жыл өткөндөн кийин атасы Өзгөн тарапка узакка жолоочулап кетип, келгенде сураптыр:
Боогачы ыр менен жооп кайтарат:
Алтындан топчу бүчүмдө,
Чотонов Абдыракман
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Боогачы
Өмүр баяны
Айкана таздан таяк жеп,
Азабы менин ичимде.
Күмүштөн топчу бүчүмдө
Күкүктөй калдым кичимде.
Кулканадан таяк жеп,
Күйүтү турат ичимде.
Айкана, Кулкана - Боогачынын өгөй энелери, ушулардын колунда калган.
Атасы ырды уккандан кийин, эч персе дебей, биртике бүркөлүп туруп, “акыйкат” дептир! Бул - баласына жана ырга ыраазы болгону эле.
Эл ичинде Боогачынын атасы Жакыпбекти мыкты киши эле дешет.Жакыпбек бийликте болбосо да, элге кадырлуу, кара сөзгө жүйрүк, ыкчыл, намыскөй, чачылганды кураган киши экен.
Бир кездерде чачырап кеткен туугандарын тилге көндүрүп, чоң аракет жасап: Ысык-Көл тараптан, Сары-Өзөн-Чүйдөн, кең Таластан, Жалал-Абад, Өзгөндөн көчүрүп келип, миңге жакын түтүндүн башып курап, өзүнчө “Шаркыратма” болушу делинип аталган.
Боогачы атасын тартып тың чыккан дешет. Боогачынын бир тууган Туяна деген эжеси сулуу, мүнөзү жибектей, адамгерчиликтүү, ойду айттырбай билген кыраакы акын болот.
Кийин атасы Жакыпбек дүйнөдөн кайтканда жер алыс болуп кабар жетпей калып, ашында келет. Ошондогу Туянанын кошогу:
Атакем оң-солго жетип кабары,
Уккандын баары сыйлаган.
Боогачы 1928-жылы Оренбургга сүргүнгө жазыксыз айдалып, андан соң сүргүндөн элге 1932-жылы келип, Нарында Шаркыратманын оозунда турду.
Кийинчерээк Дөбөлүгө көчүп кеткен. Ал ошол жерде, 5-майда 1935-жылы, 69 жашында дүйнөдөн кайткан.
Болуштукка шайланышы
Революциянын алдьңкы жылдары, ачыгыраак айтканда, 1915-жылы, “болуш шайланат” деп айыл ичи кым-куут түшүп, күтүнүп калат.
Шайлоону өткөрүүгө ичкериден келген төрө аны көшөкөрлөнүп ээрчигеи жергиликтүү - мурда шайланып келаткан бий, болуш жана анын жөкөрлөрү өз ара жүргүзүшүп, буюрса, “палапча” шайланат деп, алдын ала камсыз болуп жатканда Боогачынын оюна келбеген, түшүнө да кирбеген бир чоң окуя болот. Эч нерседен капары жок Боогачы ар жакта бир боз үйдө, тирелишкен кишилердин арасында, адатынча элдин кумарын жазып толкуп-чалкып ырдап жатса, анын жана элдин дуулдаган үнүн угуп, бери жакта жасалгалуу чоң боз үйдө тамактын үстүндө олтурган шайлоо өткөрүүгө келген өкүл башчысы: “Бул ким ырдап жаткан, мында келсин!”- деп, Боогачыны чакыртып алат. Дасторконго олтургузуп алып ырдатат. Тилмеч аркылуу сүйлөшөт. Боогачы “Үкөйдү” ырдап кирет. Ыр уланат, сөз уланат... Үйдүн ичи күлкүгө толуп, сыртта тургандар да сүрөөгө алышып, дуу көтөрүлөт.
“Мен бий, мен болуш болом...” деп олтургандар да күлкүгө батып, “Бали, бали!” деп ыракаттанып олтурушат. Алиги шайлоону өткөрүүгө келген чоң төрө: “Бул кызык киши экен, элге кадырлуу, чечкиндүү, чечен экен...” деп, жактырып калат. Кылт этип ой түшөт: “Ушул кишини болуш шайлап кетсем эмне болот?.. Бул сөзү менен, ыры менен эле өзүнө тартып атат. Чечен, колунан иш келет!..” Ушул оюн чоң төрө бекемдейт. Ордунан тура калып, попуросун бурулдатып, оюн ачыкка чыгарат. Тилмеч тилге кирет: “Боогачы", болуш болосуң, сени шайлаймын, сөз бүттү!”
Туш-туштан үндөр чыгат: “Болуш боло бер, макул де!”
“Чаң асманын чыгарды го бул төрө...”- дегендер да болду.
“Чоң төрөнүн” айтканы ишке ашты. Ойдо жок жерден Боогачы болуш болуп калат.
Сабатсыздыкты жоюу
Боогачы [Нарын облусу|Нарында]] Ногойбай деген соодагер-сүткордун эшигинде жалданып жүргөндө ара-тородо молдодон окуй коюп, арапча арип таанып, салам кат жазганга үйрөнүп, китепти шар окууга жараган экен. Аны окуткан молдосу шар окуйт, бирок тамганы кураштырып жазып көргөн эмес экен. Буга таң кала турган жери жок, а кезде көпчүлүк молдолор ошондой окушкан. Боогачы кээ бир молдолорду да көрө коюп журуптур, алар китепти да окушат, кагазга саймалап тамга түшүрүп кат да жазышат.
Ушундай мугалим керектигин көңүлгө түйүп коюптур. Күндөрдүн биринде Ак-Муз айылына кызык кабар тарады:
“Биздин Катаган молдонун шору кайнаптыр.”
- Эмне болуп, ботом?
Дале болуш аты калелек Боогачы уй мүйүз тартып олтурган элге кайрылат.
— Туугандар, мына жаш, карыңар баарыңар олтурасынар. Заман өзгөрүп, бүгүнкү көргөнүбүздөн эртеңки көргөнүбүз жаңы боло баштады. Көлдүктөр буурусунду таштаптыр, орус соко менен жер айдашат экен, чөбүн атка чегилген машине менен чабышат. Андан башкасы да бар. Көлдөгуү чоңдордун (колу жетиштүүлөрдүн) балдары Караколдон орусча окушуп уйезге тилмеч, болушка катчы болгонун көрдүм. Биздин Катаган молдо менен Ясынахун кашкарлыктан окуган балдар: “Чар китеп”, “Сопуаллаяр” окушса да кат билишпейт. Кат билбегенден кийин молдо болгону кайсы. Дубай-салам жаздырыш үчүн бир суудан экинчи сууга барып зарыгасыңар. Жалганбы? Көлдөн молдо алый келдим, Кара-Колдон окуптур. Жаш болсо да, билими жетик, элге, силерге эп келсе, балдарды кат билбеген пайдасыз Катаган менен Ясынахундан окутпай, менин кичнне молдомон окуталы, -  деп элди көндүрөт.
Боогачынын тамы
Ошол кезде элетте эң алгач там салгандардын бири Боогачы эле. Анын асты-үстү тактайланган чакан эки бөлмө топурак кирпичтен тургузулган жапыс тамы үстү тактай менен чатырланган.
Бул тамды “мейманкана” атап коюшкан. Биердегилер боз үйдө турушкандыктан эч кимиси темир мештен пайдаланчу эмес, ал тургай темир меш өзү да жок эле.
Там салгандан кийин Боогачы Нарын шаарынан базар күнү бешик-меш таптырып сатып алып, төөгө жүктөтүп алып келген. Жаңы тамга ошону койгондон кийин “Боогачынын ысык үйүн” көрсөк дегендер да болгон.
Мына ушул үйдү Боогачы мектеп кылып пайдаланууга берди. Ак-Муздун кышкы суугунда сагызган тоңуп өлгөн дешет. Боз үйдө кандай окуу болмок.
Ушул жаңы мектепти “Усулу жадид” (жаңы ык, жаңы метод) мектеби деп аташты. Тиги кичине молдоке - Дуйшөнаалы Боогачынын үйүндө туруп окута баштады.
Боогачы салдырган мектеп
Аттарын жабыла тушап коё беришип, төш таяна жабыла олтурган элге кайрылды:
- Кана, акылдашалы! Биз элбизби? Ооба. Колубуздан бирдеме келеби? Келет. Эмесе кеңешип бир иш кылалы. Айылга мектеп ачалы, балдарыбыз окушсун, кат таанып ак-караны ажыратышсын, кандай дейсиңер?
Үндөр жабалактады:
- Туура, туура! Ошентели!
- Атаганат, сөз эмес бекен!
- Каражатты ким берет?
- Эл берет!
- Каражатты биз өзүбүз бербегенде ким бермек эле?!
Ошентип, эл өздөрү бул ишти жактап демилге көтөрүштү. Ошол 1920-21-окуу жылына 7-8 бөлмөдөн турган мектеп салууга бел байлашты.
- Быйыл, эркектер, жайлоого чыкпагыла, кыш куябыз, курулуштун үстүндө бололу!-деп Боогачы көпчүлүктүн көңүлүн бурду. Макул болушту.
Бул мектеп күз айларына чейин бүткөрүлүп мектеп катары пайдаланууга өткөн.
Буудай айдоо
Боогачы Көл тарапка барып өз көзү менен көрүп, элге айтып келгендерин эсинен чыгарбаптыр, жаз алды менен: “Быйыл буюрса буудай айдайбыз, арпа нан жеген Ат-Башылыктарга ак буудайдын нанын тартуулайм” деп калыптыр. Жок, чын эле, өкмөт берген көк соколор менен дыңды бузуп, чийди актатып, буурусундан бөлөк куралды көрбөгөн Ак-Муз жерине жалтылдаган соколордун арааны жүрдү. Азоо жылкыларды да сокого кошуп, алка-шалка терге түшүрүп, күч унааларды чогултуп жемдеп-чөптөп, айылдагы солкулдаган жигиттерге соко карматып, өзү бакылдап иштин үстүндө жүрүп, жерди ала-шала кылып, бир нече күндөр бою бака-шака түшүрүп кош айдатты.
Бул айылда мурда эч качан мындай болгон эмес, ар ким өз бетинче каалаган учурда ар кай жерде сереңдеп буурусун менен чиймелеи жүрөр эле. Ошол эле кишилер ушулар, эми топтошуп соконун артында. Буудай үрөөнүн төөлөргө,өгүздөргө жүктөтүп Боогачы Нарындан алдырып келди.
“Жарыктык буудай!” деп, кай бирлери баласына бадырактык сурап жатты. Күз да келди.
Мурда “Биздии Ат-Башыга буудай чыкпайт” дешчү эле. Эми бул Боогачы септирген буудай калаган чийдей болуп, машагы кере карыш, даны да барсайып орок өткүс коюу чыкты. Ал турмак оең жердики шамалга жапырылып калды. Айылдагылардыи пейли оңоло түштү. Ак-Муздуктарда кандайдыр бир көтөрүңкү суйлөө байкала баштады.
Сүргүнгө айдалышы
Келиндер Боогачыны “Болуш аке” деп тергей баштаганга көп убакыт өтпөй эле, замана кымкуут болуп куурулуп, эл бүлүнуп, кытай жерине кыйласы ооп кетти. Падышанын өкүмү, чечиминин кадыр-баркы, күчу кетип калды. Бай-манаптар, бий-болуштар да алактап калышты. Боогачынын кызматы ак падышага өтпөй калды. Дүйнө абалын көрүп турган Боогачы да эки арада калганын билип, замандын агымына карап, өз билгенин иштеп жүрдү. Ырдаганын токтоткон жок, мурдакыдай эле кабак-кашым дебестен, мен “болуш” болдум деп кейкейбестен эл ичинде, барган жерде “обонду созо берет, танбайт, эл да угуудан тажабайт.
Ак-Муздук замандашы Саадабай уулу Моңкош карыя айтат:
— Жер ооп кеткендер жакшылыктан жаңы кабар угуп, бир жылдан кийин эл-жерге жөө-жалаңдап кайра келе башташты. Ач, жылаңач, малдан кол жуушкан, үй-жайлары жок. Ошондо Боогачы элди чогултуп, кеп-кеңешин айтып, үркпөй калгандардан, көбүнчө байлардан жардам уюштуруп, өзү тирикарак кишилерди ээрчитии жүрүп, бир канча бодо мал, жүздөгөн кой, эчки, аштык, чөп, отун жыйнап, “качкындарга” таратып бергенин көзүбүз менен көргөнбүз. Ошентип арып-ачкандарды Бокең ачарчылыктан сактап калган. Элге кадырлуу экенин ушундан эле билүүгө болот эмеспи!
Боогачыны май-манап деген айып менен 1929-жылы, 29-февралда сүргүнгө кетет. Улгайганда керген жалгыз баласы Ийгиликти жетелеп келип колунан кармам калың элдин ортосунда минтип ырдайт:
Айланам жалгыз чырагым,
Амал жол турган убагым...
Аман бол элдин ичинде,
Амандык тилеп турармын!
Алдыман чуркап чыгаарым,
Артымдан ээрчип турарым.
Айланып кайра келгенче —
Амалым канча, чыдаармын.
Боогачы ушинтип ырдап жатканда ыйлагандар көп болгон. Ошол чогулуштан кийин Боогачы сүргүнгө – Оренбург областына жөнөтүлөт. Боогачы кетип бара жатып: “Мен эмне үчүн айдалып баратканымды өзүм да билбей турам” – деп айтыптыр. Боогачы сүргүнгө кеткенден кийин, анын ырлары, обону өз атынан айтылбай калды. Аны айтуучулар өз жандарынан чочулап, Боогачыны зыяндуу, коркунучтуу киши катары эсептеп, “ал эми кайра келбейт, ың-жыңсыз жоголот” деген ой менен жүрүштү. Анын жакшы обон, жакшы ырын өзүнө ыкташтырып пайдаланып жүргөндөр да болбой койгон эмес. Азыркы мезгилде дагы "Арпанын - Ала тоосунан", " Ак - Зыйнат" ырлары элдик ыр болуп жаңылыш аталып жүрөт.
Үкөй
Күндөрдүн биринде Нарындагы Дөбөлү айылында кыз тоюна туш келет. Уккандардын көңүлүн ыр менен өзүнө тартып алып, тамаша куруп олтуруп Уулкан деген кызга көзү түшүп калат. Жылдызы жайнаган селки Боогачынын жүрөгүнө астыртадан ажарлуу жүзу менен чок ыргытты.
Боогачы ырдайт:
Сурмалуу көз, ак маңдай,
Сүрөткө боюп тарткандай.
Экөөбүз билер күн болсо,
Көмүскө жерде калтардай,
Жүрүпсүң элде байкалбай...
Зээри учуруп жаштыктын,
Зергек болгун шалайбай!
Боогачы менен Үкөй окуясы эл арасында эки түркүн айтылып жүрөт. Мезгил созулуп улумдан-улам ооздон-оозго өтүп кеңири жайылып кеткендиктен, кошул-ташыл болуп өзгөрүп кеткени байкалат. Үкөйдү мурунку кайындап жүргөн күйөөсү алып келе жатып жолдо Боогачыга тарттырып жиберген соң, кыздын - Үкөйдүн төркүнүнө токтоосуз кайра барат. Ал жерде айла-амал таап, “кыздын атасы аттан жыгылып ара жолдо жатат...” делинип, шашылыш киши жиберилип, Үкөйдү алдырып кетет.
Барары менен атасы Үкөйдү мурунку күйөөсүнө аттандырыи жиберет. Бул учурда Боогачы үйдө жок болот жана Үкөй анда канча турганы белгисиз. Үкөйдү Боогачы алган эмес, ал Үкөйдү келин кезинде көрүп, ашык болуп ырдаган” делинип, Нарын тарапта айтылат. Ал эми Ак-Муздук туугандары “Боогачы Үкөйдү алган” деп айтышат. Эмнеси болсо да ыр Боогачыныкы, Үкөйдү ырдаганы чын. Эл ырды, окуяны өз кызыгына айландырган. Эл деген; эл да! Чыгарма деген ошол, бутактап кетмейи бар.
Жарык көргөн китептери
Боогачы өз мезгилинде элеттен чыккан таланттуу лирик акын, сонун обончу болгон. Башка ырчылар сыяктанып аш-тойлордо бирдеме үмүттөнүп же болбосо бай-манаптарга, колунда бийлиги барларга көшөкөрлөнүп ырдаган эмес. Өзүнүн жүрөгүнөн жалындап чыккан ынактык, сырдаштык ырлары менен журтчулукка таанылган. Анын лирикалык ырларынын эки жыйнагы жарык көргөн. Биринчиси “Секетбай” деген ат менен 1925-жылы Москвадан арабча басылган. “Күйгөн” китеби 1927-жылы, Фрунзе шаарында, араб тамгасында чыккан. 1990-жылы “Адабият” басмасы бул эки жыйнакты бириктирип басып чыгарган.
Машина тили
Машина тили — мазмуну менен эрежелерин ЭЭМдин аппараттык каражаттары ишке ашыруучу программалоонун формалдуу тили. Машина тили менен түзүлгөн программада ар бир операцияны аткаруучу белгилүү толук буйрук (команда) бар. Кээде машина тили ЭЭМдин буйруктар (командалар) системасы деп да аталат. Ал борбордук процессор түшүнө турган машина тилинде жазылат. Системалык блоктогу туруктуу эсте дайыма сакталып же тез эсте убактылуу сакталып турган программадан буйруктар алынып, алар чечмеленип жана аткарылып турат. Машина тилинин буйруктары код түрүндө берилет. Машина тили кошуу же жылдыруу сыяктуу көптөгөн амалдарды аткартуучу буйруктарды камтыйт жана алар компьютерде түздөн-түз аткарылат. Компьютерде жүзгө жакын буйруктар болот жана алар CISC (Сomplex instruction set computer) компьютерлери деп аталат. Компьютерде иштетилүүчү аракеттердин 80%и аз сандагы буйруктар менен аткарылат. Ушулар эске алынып, азыркы учурда RISC (Reduced instruction set computer) технологиясына негизделген борбордук процессорлор түзүлүүдө. Машина тилинин буйругу эки бөлүктөн турат. Биринчи бөлүгү жумушчу код же амалдар коду деп аталып, компьютер эмнени аткара турганын билдирет. Машина тили буйругунун экинчи бөлүгү операнд деп аталат жана анда буйрукта колдонулуучу берилиштер же алардын дареги көрсөтүлөт.
Белтир
Белтир – бүгүнкү хакастардын курамындагы этностук топ. Хакас тилинде “пилтир” деп аталат.
18-кылымга чейин Абакандын жээгинен Арбат жана Табатка чейин жерлерди байырлаган кыргыздардын бир уруусу. Уруулук аталыштын паралеллдери Фу-ю кыргыздарынан “былтырды”, кыргыздын бугу уруусунун курамынан “билдир” формасында кездешет. Хакас оозеки чыгармаларында белтирлер 1703-жылы Жунгарияга зордоп көчүрүлгөн кыргыздардын өз мекенине кайтып келген бөлүгү катары баяндалат. Орус жазма булактарында белтирлер 1635-жылдан белгилүү. Минусин ойдуңун (Кыргыз жерин) Россия басып алгандан соңку Кытайдын Цин империясы менен түзүлгөн Кяхта келишимине (1727-жыл) белтирлер да катышып, чек араны көзөмөлдөөгө укук алашкан. Учурда белтирлер тарыхый санжыраны жакшы билишет жана 15-18 муунга чейин өз тегин оозеки түрдө айтып бере алышат. Сагайлар менен бир диалектиде сүйлөшкөн белтирлердин энчилүү аты  монгол “бир өңчөй эмес”, “аралаш” маанилерин туюнтат. Ал эми хакас жана алтайлыктарда дарыянын, суулардын бириккен куймалары, коктулардын кошулган жерлерин билдирет. Учурда Тоолу Алтайда Белтир аттуу айыл белгилүү. Кыргыздын баргы, бугу урууларынын курамдарында “билдир” аттуу уруктар бар экендиги белгилүү.
Парагвай
Парагуа́й (исп. Paraguay, гуар. Paraguái) официалдуу аты — Парагуай Республикасы — (тили|исп. República del Paraguay [reˈpuβlika ðel paɾaˈɣwai], гуар. Tetã Paraguái) — Түштүк Америкадагы мамлекет, океанга чыга албай турган. Түштүктө Аргентина, Түндүктө Боливия, батышта Бразилия менен чектешет.
Этимология
Гуарани тилинен которулганда «парагуай», «Улуу дарыядан» деп которулат, дарыя Паран тууралуу айтылат. Түштүк Американын борборунда жайгашкан үчүн, аны «Амприканын жүрөгү» болуп эсептелинет (исп Corazón de América)
Таанылуусу
Парагвай – Бириккен Улуттар Уюму (1945), Эл аралык валюта фондунун (1945). Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1945), Эл аралык атом энергетикасы агенттигинин мүчөсү.
Мамлекеттик түзүлүшү
Парагвай – унитардык мамлекет. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Ал – аткаруу бийлигин жүзөгө ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу (Сенат жана Депутаттар палатасы) Конгресс. Парагвайда көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Улуттук-республикалык ассоциация («Колорадо») партиясы, Учурдагы Либералдык-Радикалдык партия, Этностук жарандын Улуттук союзу, Сүйүктүү Ата Мекен, Өзгөртүү үчүн патриоттук Альянс ж. б.
Табияты
Аймагынын көбүн аллювий түздүгү, түштүк-чыгышын Бразилия тайпак тоосу, түндүк-батышын Гран-Чако түздүгү ээлейт. Өлкөнү Парагвай дарыясы экиге бөлүп агат. Дарыянын чыгышында Гран-Чако чөлдүү облусу (өлкөнүн аймагынын 60% и), батышын субтропик токойлору, түздүктөр ээлейт. Негизги кендери - марганец, жез жана темир кен таштары. Климаты тропиктик. Июлдун орточо температурасы 17-19°С, январдыкы 27-29°С. Жылдык жаан-чачыны 700 жжден (батышында) 2000 ммте чейин. Ири дарыялары: Парана, Парагвай ж. б. Улуттук парктары: Дефенсорес-дель-Чако, Тинфунке. Өсүмдүктөрү: аралаш токой, бадалдар, пальмалар, араукария, йерба (жалбырагынан парагвай чайы алынат) өсөт. Канаттуулардан фламинго менен бирказан (пеликан) мекендейт.
Калкы
Негизинен парагвайлыктар (95%) жашайт. Мамлекеттик тили – испан жана гуарани тилдери. Көпчүлүгү католик (89,6%) динин тутат. Орточо жыштыгы 1 км2де 15,6 киши. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектердики – 73 жаш, аялдардыкы – 79. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 кишиге 31,5 бала), өлүм-житим төмөн (1000ге 4,38; жаш балдардыкы жогору 1 000ге 24,1). Шаар калкы 60% (2008). Ири шаарлары: Асунсьон, Сьюдад-дель-Эсте ж. б.
Тарыхы
Парагвай аймагын байыртадан индей уруулары (гуарани ж. б.) мекендеген. 1515-ж. Диас де Солис ачкан. 1535-ж. Парагвай Испания колониясына айланып, 1542-1640-ж. испаниялык Перу вице-королдугунун курамында. 17-кылымдан өзүнчө вице-губернатордук. 1610-ж. Испаниядан келген иезуиттер өз алдынча мамлекет негиздеп, 1768-ж. өздөрү өлкөдөн куулган. 1811-ж. испан колониячыларына каршы улуттук-боштондук күрөштүн негизинде Парагвай көз каранды эместикке ээ болгон. 1814-ж. бийликке X. Г. Франсиа келген. Ал бир катар агрардык реформаларды жүргүзгөн. Ээликтерин кеңейтүүнү көздөгөн ири державалар Парагвайды Аргентина, Бразилия жана Уругвай менен узак согушка (1865–70) түрткөн, мында Парагвай маанилүү аймактарынан ажырап, элинин саны азайган. Парагвайдын нефтисине көз арткан англисче жана америкалык монополиялардын атаандаштыгы Парагвай менен Боливиянын ортосунда нефть үчүн Чак согушунун (1932–35) чыгышына түрткү болгон. Согушта Парагвай жеңишке ээ болуп, бирок басып алган жерлеринде АКШнын корпорациясы иштеген. 1936-жылдагы Чак согушунан кийин бийликке Революциячыл фебрерист партиясы келген. Бирок ички келишпестиктен улам, реакциячыл күчтөр бийликке жетип, президент генерал X. Ф. Эстигаррибиа бардык саясий ишке тыюу салып, жеке бийлигин орноткон. Генерал И. Морингонун тушунда (1940) жеке бийлик күчөгөн. Элди нааразылыгы куралдуу күрөштөн жарандык согушка өсүп жеткен (1947). Парагвайдагы аскер төңкөрүштөрүнөн тажаган эл 1989-ж. аскер диктатурасына каршы саясий көтөрүлүшкө чыгып, жарандык өкмөт бийликке 2008-жылдан өлкө президенти - Фернандо Луго.
Экономикасы
Парагвай – агрардык өлкө. Латын Америкасында өнөр-жай эн төмөнкү деңгээлде өнүккөн өлкөлөрдүн бири. Экономикасынын негизин мал чарбасы жана жыгач материалдарын өндүрүү түзөт. Ички дүң продукциясынын (ИДП) көлөмү 28,3 млрд доллар (АКШ, 2009), аны киши башына бөлүштүргөндө 4,1 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 59,6, айыл-чарбасыныкы 22,3, өнөр-жайыныкы 18,1. 2007-ж. 53,2 млрд кВт-с электр энергиясы өндүрүлгөн. Айыл-чарбага жарактуу жери өлкөнүн аймагынын У4 бөлүгүн ээлейт, анын 91% и шалбаа жана жайыт, 8%и айдоо. Пахта, бал камыш, соя, жүгөрү, буудай, маниок, шалы ж. б. айдалат. Негизги өнөр-жай тармактары: эт тоңдуруу, жыгаччылык, квебрахо жыгачынан тери өңдөөгө керектүү экстракт өндүрүү. Текстиль фабрикаларкалары, гидроэнергетика тармагы, цемент, кант заводдору ж. б. иштейт. Автомобиль жолунун узундугу 29,5 миң км, темир жолунуку 441 км. Негизинен соя, пахта, эт, өсүмдүк майы, жыгаччылык буюмдары, тери, электр энергиясы экспорттолот. Негизги соода шериктери: Бразилия, Кытай, АКШ, Аргентина, Россия, Чили ж. б.
Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, башталгыч, орто, кесиптик-техникалык жана жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогорку калктын сабаттуулугу 75% ти түзөт (2012). Окутуу испан тилинде жүргүзүлөт. Эки университет; Асунсьон улуттук (1890), «Нуэстра Сеньора де ла Асунсьон» (1960), ошондой эле ири китепканалары, музейлери, илимий мекемелери бар. «Патрия», «Колорадо», «Паис», «Аделанте», «Трибуна» ж. б. гезит-журналдар чыгат. Радиоуктуруу 1967-жылдан, телекөрсөтүү 1969-жылдан иштейт. Парагвайдын белгилүү жазуучулары Хуан О’Лирии Сесилио Баэс, Мануэль Ортис Герреро чыгармаларын гуаран тилинде жазышкан. Улуттук драматургиянын негиз салуучуларынын бири – Хулио Корреа. Белгилүү акындары Эриб Кампос Сервера жана Эльвио Ромеро, романист Габриэль Каеаксия, Аугусто Роа Бастос, ошондой эле акын жана адабий сынчы Хосефина Пла Парагвайдын адабиятынын өнүгүшүнө зор салым кошкон. Парагвай индейлеринин искусствосунда кооз карапа идиш жасоо жана кийимге оймо-чийме салуу – байыртадан келаткан өнөр. Колония мезгилде Парагвай аймагында иезуиттер ондогон коргондуу кыштактарды курган. 17–18-кылымдарда иезуит архитекторлору (X. Б. Примоли, А. Фориада ж. б.) барокко үлгүсүндө таш храмдарды тургузушкан. 1840–65-ж. Асунсьондо курулуш иши кеңири жайылган. Шаар борбору кайра пландалып, коомдук имараттар, сарайлар тургузулган. Архитектурадагы неоклассицизм 1945-жылдан кийин гана азыркы стиль менен алмашылган. 19-кылымдын ортосунда алгачкы жергиликтүү сүрөтчүлөр (С. Риос, А. Гарсиа) өсүп чыккан. 20-кылымда эл турмушу жана тарыхы П. Альборнонун чыгармаларында чагылдырылган. Скульптурада В. Польяроло, офортто X. де ла Эррерия ж. б. иштешкен. Элдик искусстводо испан жана индей салттары айкалышкан. Байыркы гуарани индейлеринин өнүккөн музыкалык маданияты болгон. Булардын динге сыйынууну элестеткен бийи, жанры боюнча түрдүү (бир үндүү) ырлары бар. Музыкалык аспаптарына Пан флейтасы, ар кандай барабан ж. б. кирет. Креоль элдик музыкасында европалык музыкалык салт басымдуу. Кеңири тараган бийлери Парагвай полькасы, «Санта Фе», съело, солито, вальс ж. б. Профессионал музыкалык маданияты жай өнүккөн. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында алгачкы музыкалык мекемелер, коомдор, ассоциациялар уюшулган. Булардын негизинде 1934-ж. «Парагвай Атенеуму» түзүлгөн. Аеунсьондо музыкалык педагогикалык окуу жай жана менчик бир нече музыкалык окуу жайы бар.
Таранжуль дарыясы
Таранжуль — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Черный Июс дарыясынын сол жээгинен 93 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 26 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тышкы шилтемелер
]
Альфа Телеком
Альфа Телеком жана Мегаком (MegaCom) уюлдук оператору жөнүндө кенен маалымат бул шилтеме аркылуу MegaCom.
Репарация
Репарация (лат. reparatio - калыбына келтирүү) - ДНКнын адаттагы биосинтезинде, ошондой эле физ. жана хим. агенттердин таасири астында бузулган клеткадагы ДНКнын табигый (нативдик) түзүлүшүнүн калыбына келүү процесси, бардык организмдердин клеткаларына мүнөздүү. Клетканын өзгөчө ферменттик системалары аркылуу жүзөгө ашырылат. Ультракызгылт жана иондоштуруучу нурлануулардын таасири астында өзгөрүлгөн бактерияларда ДНКнын Р-сы көбүрөөк изилденген. Адатта, Р. үч негизги механизмден турат: фоторепарация (фотореактивациялоо), эксцизиондук жана пострепликациялык Р. Фоторепарация - ДНКда ультракызгылт нурлануунун таасири астында келип чыгуучу, циклобутандык димерлердин жарык менен активдешүүчү дезоксирибопиримидинфотолиаза ферменти аркылуу ажыратылышы. Эксцизиондук Р. - интакттык тизмектин калыбы боюнча ДНКнын ажырашында (ресинтезинде) ДНКнын өзгөрүүлөрүн, өзгөргөн бөлүктөрүнүн кесиндилерин (эксцизиялар) тааныйт жана ДНКнын тизмегинин үзгүлтүксүздүгүн калыбына келтирет. Эксцизиондук Р. ДНКда анын рекомбинациясына чейин келип чыккан бардык өзгөрүүлөрдү четтете албай калганда репликациядан кийинки Р. башталат. Мында өзгөргөн, бир жипчеси жетишпеген молекулалар калыбына келет, ал эми ДНКнын табигый (нативдик) түзүлүшү рекомбинациянын этаптарында калыбына келет.
Р-нын ферменттери редупликацияда жана рекомбинацияда, ошондой эле мутациялык процесстерде катышышат. Мутациялык процесстерде клеткада өзгөрүүлөргө ыңгайлуу өзгөчө типтеги (индуцибелдик) Р. аракетке келет. Натыйжада ДНКнын табигый (нативдик) түзүлүш калыбына келет, бирок андагы генетикалык маалымат бурмаланып калат. Р-нын процессине тоскоолодук кылуучу мутациялар көбүнчө мутациялык процесстин жыштыгынын көбөйүшүнө же азайышына алып келет. Тукум куума оорулардын бир тобу Р. системасындагы кемчиликтер менен байланыштуу. Кемчиликтүү Р-лар жана өзгөртүүчү агенттерге эң эле сезгич бактериялардын жана ачыткычтардын штаммдары генетикалык Токсикол-да көрсөткүчтөр катары колдонулат.
Рабиобиол-да Р. иондоштуруучу жана ультракызгылткөк нурланууларынын таасири аркылуу өзгөргөн биологиялык объекттердин калыбына келишин түшүндүрөт. Көп клеткалуу организмдерде Р. - нурлануунун таасири астында өзгөргөн органдардын жана ткандардын калыбына келиши.
Лирика
Лирика (грек. – гректердин кылдуу музыкалык аспабы лиранын коштоосу менен аткарылган ырлар дегендин негизинде пайда болгон) – эпикалык жанаа драмалык тектен айырмалуу адабияттын үчүнчү теги болуп, мында турмуш лирикалык каармандын ички сезимдери (кубанычы, өкүнүчү, арзуусу, толкундануусу, түйшөлүүсү ж. б.) аркылуу берилет да, ушул сезимдерден анын дүйнөгө көзкарашы, турмуш жөнүндөдө ой толгоосу, мамилеси билдирилет.
Байыркы заманда эле Аристотель мындай типтеги чыгармаларда турмушту чагылдыруучу өзүн өзү өзгөртпөй, өзү бойдон каларын айтып өткөн, немис ойчулу Гегель лириканын негизги буюмзат адамдын рухий турмушу, анын идеяларынын жана сезимдеринин дүйнөсү экендигин белгилеген. Автор эпикада сүрөттөп жатканына сырттан, тышкаркы (объективдүү) нерсе катары мамиле кылса, лирикада ичтен, өзү тараптан (субъективдүү) мамиле жасайт.
Лирикага көбүнчө көлөмүнүн чакан болушу, жаңжал сезим-ойлордун өсүшүндө көрүнүшү, акындын ой жүгүртүүдөн улам айткан пикири, туюму, сөзү башкы планга чыгышы, автордун жеке инсандык сапаттарынын көбүрөөк чагылдырылышы, речтин ашкере эмоциялуулугу, салыштыруу, эпитет, метафора, контраст, параллелизм, жандандыруу сыяктуу поэтикалык каражаттардын арбын колдонулушу мүнөздүү.
Тарка-Нядэй-Яха
Тарка-Нядэй-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нядэйседа-Яха дарыясынын оң жээгинен 10 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Лирика
Лирикалык текке кирүүчү бир чыгарма:
Тарка-Нядэй-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Лирика
Каалгып ак булуттар көчөсүңөр,
Тарка-Нядэй-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Лирика
Канча бир жерлер басып өтөсүңөр.
Түнөргөн тоо башына түнөйсүңөр.
Кайчы өткөн тагдыр менен жолго чыгып,
Силерди, ак булуттар, жолдош кылып,
Мен келип алтын кумдуу көл жээгине,
Олтурам эскерүүдөн ичтен сызып.
Өчөшүп бизди өксүткөн жаңылууга,
Өмүрдүн өрүн көздөй жалгыз келем.
Кайгынын каран түнүн жарык кылаар,
Каралдым, жашоодо көп жакшылык бар.
Сен азыр эмнени ойлоп турдуң экен,
Мында лирикалык каармандын махабат өксүгүнөн улам ичинде бук кылган арманы, кусалыгы ак булуттарга жана бизге белгисиз сүйгөн адамына карата сезим аркылуу субъективдүү түрдө айтылууда. Ушуну эпикалык текте баяндоо керек болсо, анда окуя-сюжет киргизилмек, автор узун сабак кеп кылып бермек, эгерде драма жазылса, кыймыл-аракетке, жаңжалга негизделип, сахнанын насилине ылайыкталмак.
Лирика – кыргыз адабиятындагы эң байыркы тектердин бири. Элдик лирика – арман, кошок, эмгек, сүйүү, бешик, оюн, көрүшүү ырларында, айтыш жанрларында өзгөчө өнүккөн. Төңкөрүштөн кийинки мезгилде атуулдук (жарандык), интим, пейзаж лирикасы кыргыз поэзиясынын негизги жанры болуп, көп түрдөгү тематикада, ар кыл мазмунда жана стилде өнүгүүдө.
Сарат (Кугарчин району, Башкыртстан)
Сарат — Башкыртстандын Кугарчин районундагы кыштак, Исим айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 134 киши. Почта индекси — ?, ОКАТО коду — ?.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сенпьер жана Микелон
Сенпьер жана Микелон (Saint-Pierre-et-Miquelon) — Франциянын Атлантика океанындагы ээлиги, Ньюфаундленд аймагынын түштүгүндө.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Алаш (партия)
Маалымат булактары
[http://bizdin.kg/books/item/24-short_hist_enscl Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003]
Alasch – Partei der nationalen Unabhängigkeit
Куранкол, Кара-Суу району
Курөн-Кол (Курөн-Кол) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Кара-Суу районундагы айыл. Нариман айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 237 киши.
Алим хан
Маалымат булактары
Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия. Бишкек. 2003
Девол (Оклахома)
Девол (Оклахома) (Devol) — Оклахома штатынын Cotton округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 150 киши. Болжолдуу аянты - 1.3 км². FIPS коду — 40-20450.
Ант ырлары
Ант ырлары – убада берүү, касам ичүү, ант берүү багытындагы элдик оозеки чыгармалар. Алар жоого жөнөп жаткан жоокерлер, аскер катарына алынган жигиттер тарабынан айтылган. Эпикалык чыгармалардын ичинде да ант ырлары учурайт.
Мисалы,
Найза ыргытмай
Шарты
Оюнчулардын саны 2—5 киши.
Оюн талаада өткөрүлөт,
Оюнда жыгачтан жасалган найзалар колдонулат.
Оюндун баяны
Оюнчулар кезектери  келгенде, бирден колдоруна найзаларын алышып, өткөөлдө бир аз күүлөнүп жүгүрүшкөндөн кийин, туурасынан сызылган сызыкты тепсебей туруп «найзаларын» алыстыкка ыргытышат. Оюн, оюнчулар каалаган убакытка чейин уланышы мүмкүн. «Найзаны алыстыкка ыргыткан оюнчу, оюндун жеңүүчүсү болот.
Оюндун башка түрү
Бакан ыргытмай, уук ыргытмай, күрөк ыргытмай, илип ыргытмай.
Оюндун эрежеси
Оюндун педагогикалык мааниси. Оюнда күч, ийилчээктикке тарбияланат, ыргытуунун ыкмаларын үйрөтөт.
Актел
"АкТел" ЖЧК - Кыргызстандагы телекоммуникация тармагында ,"Fonex" бренди менен иштеген компания.
Өз ишин жаны муундагы CDMA2000 1X стандарты менен 2003-жылдын Март айында баштаган.