cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атония
Атония (гр. atonia - шалкаюу, былбыроо) - скелеттеги жана ички органдардагы булчуңдардын жыйрылышынын начарлашы. Атонияга чалдыккан булчуң жана орган чымырдыгын, чоюлгучтугун жоготуп, алардын функциялык иши .төмөндөп же токтоп калышы мүмкүн. Атония нерв жана эндокрин системаларынын иштешинин бузулушунан келип чыгат. Организмде зат алмашуу процесстеринин бузулушунан (ачкалыктан) алсыроо да буга көмөктөш болот. Жемсөөнүн, жумурдун, ичегинин, карындын, өт кабынын, тогуз каттын, жатындын ж. б. Атония дарттары кезигет. Дарттын өтүү убактысына жараша жаңы жана өнөкөт Атония деп экиге бөлөт. Бул дарт кыш жаз айларында малда, бакма кугптарда жана энеси жериген музоо, козуларда учурайт. Малды Атониядан сактоодо аларга аш болумдуу тоют берип, кышкысын жылуу сарайга багуу керек. Ылаңдаган малга, куштарга жылма булчуңдардын жыйрылышын күчөтүүчү жана ич алдыруучу дарылар берилет же операция жасалат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Жалпы диагностикалык тесттер
Жалпы диагностикалык тесттер - – сыналуучунун жалпы акыл өнүгүш деңгээлин ченөөгө багытталган.
1. Сезүү органдарына (көрүү, сезүү, туюу).
2. Акыл жөндөмүнө (эске сактоо, логикалык ой жүгүртүү).
3. Кыймыл жөндөмүнө (күчү, реакция ылдамдыгы, тактыгы, ж. б.).
4. Мүнөзүнө жана темпераментине (өз алдынчалуулук, чечкиндүүлүк ж. б.).
Кийинчерээк Жалпы диагностикалык тесттердин пед. багыты негизделип, окуучунун оозеки эсептөө аракеттерин, кенже окуучулардын айрым сөздөрдү окуу жана жазуу ылдамдыгын аныктоо максатында колдонулган.
Бутканат сымалдуулар
Бутканат сымалдуулар (лат. Pteropoidei) — жарганат түспөлдүү айбандардын бир түркүмчөсү, буларга кыйла тукум, уруу жана түр кирет: кичине бутканат (лат. Macroglossus minimus), Индистан бучук бутканаты (Cynopterus sphinx), кичине бутканат (Micropteropus pusillus), тиштүү бутканат (Harpyonycteris whiteheadi), үңкүрчүл бут канат (Rousettus leschenaulti), узун тилдүү бутканаттар (тукумча) (Macroglossinae), накта бутканаттар (тукумча) (Pteropinae), бутканаттар (тукум) (Pteropidae) жана ушундай сыяктуулар.
Катаболизм
Катаболизм (грекче katabole – ажыроо), диссимиляция – тирүү организмде кармалган же тышкы чөйрөдөн алынган татаал азык заттардын – белоктор, нуклеин кислоталары, углеводдор, липиддер жана майлардын ферменттик реакциянын жардамы менен ажырашы. Организмдеги зат алмашуунун анаболизмге карама-каршы процесси. Катаболизм реакцияларында органикалык молекулалардагы химиялык байланыштардан энергия бөлүнүп чыгып, АТФтин фосфаттык байланыштарынын энергиясына айланат. АТФтеги энергия анаболизм реакцияларынын жүрүшүнө жана организмдин башка тиричилигине жумшалат. Катаболизм аэробдук чөйрөдө дем алуу (кычкылдануу), анаэробдук шартта ачып-кычуу жолдору менен жүрөт. Аэробдук дем алууда органикалык заттар акыркы затка (СО2 жана Н2О) чейин толук ажырап, энергия көп бөлүнүп чыгат. Ачууда заттар толук ажырабай, энергия аз бөлүнүп чыгып, акыркы заттары – ар түрдүү спирттер, органикалык кислоталар (сүт, май, лимон жана башкалар) алынат.
Сарымсаков, Мухамед Кадырович
САРЫМСАКОВ Мухамед Кадырович (1886–?) – Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөшкөндөрдөн. 1917-жылы жайында оорук жумуштарынан кайтып келген. Мусулман жумушчулар жана чайрыкерлер депутаттары нын Ош советин түзүүнүн демилгечилеринен болгон. 1918-жылы январда Ош уезддик Советин кайра шайлоого жетекчилик кылган. 1918-жылы июлда эски Оштогу большевиктик топту уюштурушкан. Кийин партиялык жана советтик жооптуу кызматтарда иштеген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Талкан бий
Талкан бий (Талкан Чаа Уулу) — 18 кылымдагы Солто уруусунун бийи. Кыргыз санжырасында Талкан бий Чаанын тукумунан деп эсептелинет.
Солтонун Чаа деген баласынан тукум көп, мындан эл бийлеген чоң манаптар көп чыккан. Чаанын Бөлөкбай, Талкан, Тата деген үч уулу болгон. Талкандын Коңурбай, Кошой, Бакы, Багышан, Байболот, Алдаң, Делдең, Бекиш, Чеки деген тогуз уулу болуп, алардын ар биринен өзүнчө уруктар бөлүнүп чыккан. Талкан бийдин улуу баласы Коңурбайдын жалгыз уулу - Жайыл, бирок андан тарагандар көп, анын үстүнө Жайылдын баатырлыгынан улам ага жамаатташ башка тукумдар да Жайыл эли аталып кеткен. Солто ичинде Талкандардын Кошой деген баласынан көп манап, атактуу баатыр, акылмандар чыккан. Чаанын улуу баласы Талкан, бир туугандары Бөлөкбай, Тата, көптөөн жылдар бою аттан түшпөй, тыным албай өз жерин, өз элин тышкы душмандардан сактоо үчүн тынымсыз жортуулда болушуп, тышкы душмандар менен салгылашып жоокерчилик заманда жашашкан. Кыргыз элинин өз жерин коргоп тышкы душмандар менен болгон негизи күрөшү 17-кылымдан 18-кылымдын ортосуна чейин ойрот-калмактар менен болгон. Алардын мамлекети Жуңгар хандыгы деп аталган. Чаанын балдары жана тукумдары ойрот-калмактардын басып алуусуна каршы 1670-1697-ж.ж. активдүү күрөшүшкөн. Бул мезгилде Жуңгар хандыгынын тайчысы Галдан Бошотку менен болгон күрөштө анын кысымына которгондо азыркы Кетмен-Төбө өрөөнүнөн жер которуп кетүүгө мажбур болгон.
Колдонулган адабият
Чүй облусу. Энциклопедия.-Б.. 1994
Көрүүнү, көрүнүш
Көрүнүү, көрүнүш (орус. Видимость или кажимость)– материалдык дүйнөнүн кубулуштарын, заттардынн сырткы көрүнүшүнүн бир тарабынын маани-маңызын сезүү органдарынын тикеден-тике чагылдырылышы.
Көрүнүү, көрүнүмүш адамдын сезүү органдары менен заттык өз ара аракетинин натыйжасы катарында өзүнчө объективдүү элементтерди гана эмес, адам, субъект алып келген элементтерди да камтыйт, андыктан көрүнүү, көрүнүмүш субъективдүү менен объективдүүнүн биримдиги болуп саналат, бул өз кезегинде объективдүүлүгү менен айырмаланган кубулуштан айырмалайт.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Улуттук Саламаттыкты Сактоо Институту
Улуттук Саламаттыкты Сактоо Институту (англ. National Institutes of Health) - 1870- жылы негизделип, биомедициналык жана коомдук саламаттыкты сактоо тармагына жоопкерчиликтүү Кошмо Штаттар өкмөтүндөгү негизги агенттик. Ошодой эле ал Кошмо Штаттардын Саламаттыкты сактоо жана Гуманитардык Кызмат бөлүмүнүн бир мүчөсү катары эсептелинет жана анын негизги ишканасы Мэриленд штатындагы Безесда шаарында жайгашкан. Ал илимий изилдөөлөрүн өзүнүн Стационардык Изилдөө Программасынын (СИП) негизинде жүргүзүп, Сырткы Изилдөө Программасынын негизинде Улуттук Саламаттыкты Сактоо Институтуна кирбеген изилдөө ишканасына эң көп биомедициналык изилдөө менен камсыздандырат.
2013-жылы СИПде 1200 негизги изилдөөчү жана 4000 ашуун илимий кызматкерлер негизги, эл аралык жана клиникалык изилдөөлөр боюнча кызмат кылышкан. Мунун негизинде ал дүйнө жүзүндөгү эң чоң биомедициналык изилдөө институтуна айланган. Ал эми 2003-жылы сырткы изилдөө программасы камсыздаган 28 пайыздык биомедициналык изилдөө каржысы жыл сайын АКШда сарпталат же болбосо 26.4 миллиард АКШ долларын түзөт.
Улуттук Саламаттыкты Сактоо Институту ар түрдүү 27 институтту жана биомедициналык борборлорду камтыйт жана ал көптөгөн илимий жетишкендиктерге жоопкерчиликтүү. Анын ичинде тиш кариесинин алдын алуу алуу үчүн фторидди колдонуу ыкмасы, эки уюлдуулук көйгөйүн чечүү үчүн литийди колдонуу, гепатит, гемофилдик тумоо жана папиллома вирусуна каршы вакциналарды ойлоп табуу кирет.
Коген, Герман
Философиянын маселелери
Коген баарынан мурда философияга эмнелер кирет деген маселени коёт да, философиянын негизги бөлүгү логика деп эсептейт, ал нукура аң-сезимдин логикасы жана ал философиянын системасын негиздөөгө багытталган. Ошондуктан философия өзүнүн илимий усулуна — логикага ээ, өзүнүн мазмуну боюнча ал илимдин философиясы.
Коген таанымдын предмети бизге бизди курчап турган дүйнөнүн нерселери катарында берилген эмес деп эсептейт, ал бизге түшүнүк түрүндө гана берилген. Тааным процесси дайыма кеңири жайылып отурат, ал даяр бирнеме эмес, недир бир буюм да эмес, ал таанымдын милдети катарында чыгат. Таанымдын предмети — бул предмет жөнүндөгү түшүнүк.
Коген үчүн тааным процесси чексиз процесс болуп саналат, ал эми таанымдын чексиз процессинин идеалы катарында математикалык тааным чыгат. Бул математикалык таанымдын борбордук түшүнүгү — чексиз аздык (бесконечно малого) жөнүндөгү түшүнүк. Бул Когенге өзүнүн реалдуулукту түшүнүүсүн негиздөө үчүн кызмат кылат. Предмет сан аркылуу гана өзүнүн реалдуу жашоосуна ээ болот, сан дегенибиз үстүнө предмет тургузула турган пайдубал жана ал чексиз аздык (бесконечно малого) түрүндө гана өз маанисин ала алат.
Пифагоризм
Мындан Когендин өзүнчө бир пифагоризми ачылып көрүнөт, бирок бул байыркылардагыдай онтологиялык мүнөзгө эмес, метологиялык мүнөзгө көбүрөөк ээ. Сан Коген үчүн сандардын өзүнчө турган катарынын мүчөсү, ал белгилүү бир мыйзамченемдүүлүктүн көрүнүшү болуп саналат. Мына ошентип, сан дегенибиз — бул нерсе (вещь) эмес, мамиле катарында көрүнө турган функция. Ал эми илимдердин: механика, теориялык физика, химиянын бардык түшүнүктөрү мамилелер болуп саналат. Когендин функционализми аны анын өзү үчүн биздин билимдерибиздин салыштырмалуулугун билдире турган белгилүү бир релятивизмге алып келет. Тааным прогресси — акыйкатты издөө, аны биз биле албайбыз: акыйкат дегенибиз ошол акыйкатты издөөнүн эле дал өзү, андан башка эч нерсе эмес.
Этика тууралуу
Когендин пикиринче, этика экинчи философиялык илим катарында чыгат. «Нукура эрк этикасы» укук жана мамлекет түшүнүктөрүнүн призмасы аркылуу каралат, Коген мамлекетке биринчи даражадагы маани берген. Мамлекет ал үчүн — маданияттын этикалык түшүнүгү, тарыхый өнүгүүнүн максаты. «Адамдын табийгый абалы» — чачкындуулук, ал эми этикалык адам биримдикке умтулат, бул биримдикке мамлекетте гана жетишүүгө болот. Адептүү адам жана мамлекет — бир эле тенденциянын көрүнүшү.
Социализм идеясы
Мына ушундан келип, Коген социализм идеясына өтөт, бирок муну ал этикалык социализм катарында түшүнөт, бул эч качан ишке ашпай турган социализм жөнүндөгү түшүнүк. Ошентип, Коген социализм жөнүндөгү түшүнүктү коом идеясы катарында көтөрүп чыгат, бул коомго карай кыймыл тынымсыз жүрүп турат жана бул кыймыл чексиз, анткени биз жетүүгө умтулган коом тынымсыз түрдө андан ары бизге жеткирбей жылып кете берет. Коген үчүн социалдык өнүгүүнүн максаты — нерсе эмес, өнүгүү усулу. Түбөлүктүүлүк — тыныгууну билбестен чексиз алга умтула берүүчү нукура эрк үчүн мүнөздүү белги. Түбөлүктүүлүк, түбөлүктүү милдет — коомдун социализмге карай тынымсыз умтулуусу жана кыймылы.
Мусулманкул уулу Молдобасан
Мусулманкул уулу Молдобасан, (1883–1961) - Кыргыз ССРинин эл артисти (1935), СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү, манасчы, дастанчы, обончу, акын, комузчу жана кыякчы Мусулманкул уулу Молдобасан 1883-жылы Нарын облусуна караштуу Ак-Талаа районунун Терек айылында туулган. 1933-1952-жылдары Кыргыз мамлекеттик филармония-сында солист болуп иштеген. Ар тараптуу өнөрпоз, кубулжуган мукам добуштун ээси “Манас” үчилтигин толук билүү менен эле чектелбестен, “Курманбек”, “Жаныш-Байыш”, “Жаңыл Мырза”, “Кедейкан” баш болгон бир катар кенже эпосторду да ийине жеткире аткарган, ыр куржунунда алар да белен жүргөн. Булардын ичинен “Курманбек” эпосу 1928-жылы кыргыз элинин кенже эпосторунун тарыхында биринчи жолу китеп болуп чыккан. Андан 1935-1945-жылдары жазылып алынган “Манас” үчилтиги 203 000ге жакын ыр сабын түзүп, Сагымбай менен Саякбайдан кийинки эле ирдүү үлгүлөрдүн бири болуп саналат. Ошону менен эле чектелбей, көркөмдүгү жагынан да өзгөчө кооздукка ээ. Алсак, Манастын келбети Сагымбайда:
“Айың менен Күнүңдүн,
Бир өзүнөн бүткөндөй.
Алтын менен күмүштүн,
Ширөөсүнөн бүткөндөй.
Асман менен жериңдин,
Тирөөсүнөн бүткөндөй – делинип сүрөттөлсө, Молдобасанда бул андан ары өөрчүтүлүп:
“Жети кабат кара жер,
Салмагынан бүткөндөй.
Жети дайра деңиздин,
Жаркынынан бүткөндөй.
Аңырайган капчыгай,
Алкымынан бүткөндөй.
Абадагы булуттун,
Салкынынан бүткөндөй.
Дайрадагы жаяндын,
Каарынан бүткөндөй,
Ажыдаар, жыландын,
Заарынан бүткөндөй.
Бейиштеги мөмөнүн,
Наарынан бүткөндөй” – делинип толукталат. Анын айтуучулук өнөрү боюнча кыргыз элдик музыкасын изилдөөчү В.Виноградов төмөнкүлөрдү эскерет: “Маанилүү, ары улуксаана, кичине кербезирээк Молдобасан отургучка отуруп, жеңин түрдү да, угуучуларды олуттуу түрдө айланта карап алып, адаттан сырткары музыкалык баяндамасын айтып кирди. Созолоңку обон адегенде сөз менен башталып, жээкке урунган толкун сыңары бирде тегиз, бирде күчөп, бирде пастап, ырдын сабын санагандай жүрүп отурду. Биз өз сөзүбүздүн башында манасчылардын айтуу манерасын төрт түргө бөлүп өткөрөбүз. Молдобасан ошонун төртүнчү түрү менен айтып жатты. Анан ал бир топко жаңылмач айткандай жобурата сүйлөдү да, кайрадан баатырдык интонацияны улап ырдап кирди. Көз карашы, келбети, кыймыл-кадырын билдиргенсип турду. Ал колу менен камырабай гана кыймыл жасап, абага кандайдыр бир сыйкырдуу сүрөттү тарткансыды да, анан чоң ишеним менен эпостун маанилүү бир жерин баса белгиледи. Молдобасан биз мүнөздөгөн речитациялардын (ырдап айтуулардын) биринчисинен башкасынын каражаттарын билгичтик менен пайдаланат. Ал эми экзальтациялык (эргүү) абалга жеткен речитацияны Саякбайдан гана байкадым. Молдобасандын айтуу манерасында чектен чыгуу деген жокко эсе. Ал айтып жатканда көркөмдүк сезимин жоготпой туруп, салтты пайдалана билет. Интонациясы так, ладдык негизи айкын болуу менен бирге, анын речитациясы дайыма музыкалуу эле. Молдобасан эпостун музыкалык жагын мыкты келтирүү менен эле бирге, текстти кашкайтып, даана бере билчү. Мусулманкуловдун тубаса артистизми бар эле. Анын бул касиети айтуу манерасынан көркөм каражаттарды ылгап алып, чебер пайдалана билгенинен, көркөм баяндоо жөндөмүнөн байкалчу. Ал “Манас” айтып жатканда көркөм кудуретине саресеп салып, ал тургай өзүнүн режиссердук түшүндүрмөсү бардай сезилип кетчү. Кайгы, азап, душмандардын бечаралыгы, амалкөйлүгү сыяктуу далай-далай, ар түркүн мүнөздөрдү манасчынын кыймыл-аракеттеринен эле байкаса болот”. 1961-жылдын 16-июнунда Фрунзе шаарында дүйнөдөн кайткан.
«Насыйкат» күүсү
= «Насыйкат» күүсүнүн чыгышы жөнүндө уламыш. =
Алабуга, өрөөн
Алабуга, өрөөн — Ички Теңир-Тоодо. Алабуга суусун бойлоп, Фергана тоо тизмеги менен Жаман-Тоо тутумдашкан тушта Бычан жана Арпа сууларынын кошулган жеринен түндүк.-чыгышты карай созулуп жатат. Батыш тарабынан Ак-Шыйрак, Чаар-Таш тоолору менен чектешет. Уз. 60 км, эң жазы жери 2–4 км. Таманы деңиз деңгээли 1600–2070 м бийиктикте жайгашкан. Жамандаван суусунун чатынан 5 км төмөнүрөөк өрөөн түндүк.-батышка бурулуп, Нарын өрөөнүнө чыгат. Алабуга суусу терең сайда агат, жээктери көбүнчө тик, кемерлүү. Өрөөндө узатасынан созулган тектирлер бар, алар негизинен төртүнчүлүк мезгилинин аллювий, аллювий-пролювий шилендилеринен, айрым жерлерде түпкү тектерден түзүлгөн. Өрөөндүн көп бөлүгүнө чополуу чап рельефи мүнөздүү. Чаптуу рельеф Алабуга суусунун эки өйүзүндө теңкеңири өөрчүгөн, батыш тарабында Ак-Шыйрак, Чаарташ тоолорунун этегинде ондогон кмге созулат. Карст процесстери өөрчүгөн. Чаптар неогендин чопо, конгломерат, кумдук, гипс ж. б. тектеринен түзүлгөн. Өрөөн аркылуу Алабуга суусу агат. А.өрөөнүнүн климаты кургакчыл, кескин континенттик. Жайы жылуу, июлдун орт.
температурасы 15–16°С, кышы узак, суук, январдыкы —15...–20°С. Жылдык жаан-чачыны 200–300 мм, бийик бөлүгүндө 400ммге чейин. Кышкысын 4–5 ай кар жатат (калыңдыгы 15–20 см), өрөөндө жарым талаа ландшафттары кеңири таралган. Түзөң жерлерде, тектирлерде, тоо этектеринде боз шыбактуу, шыбак- шор өсүмдүктүү чөл ландшафты басымдуу. Ачык коңур же бозомтук күрөң топурактуу, шор топурак да кездешет. Суулардын боюнда, жайылмаларда тал, терек,бадалдар, шалбаа ж. б. өсөт. Чап аймагы өсүмдүктөргө өтө жарды, жылаңач. Мында бирин-серин терскен, баялыш, кекире, эбелек ж. б. өсүмдүктөрү кезигет. Адырларда, нымдуураак жантайыңкы тоо капталдарында шыбак-бетегелүү же коңур күрөң топурактуу, кылканактуу дүйүм чөптүү талаа ландшафты таралган. Сугат жерлерде арпа, сулу, беде, эспарцет, буудай эгилет. Суусуз бош жаткан жерлери жайыт катары пайдаланылат. Алабуга. аркылуу Баетов — Кош Дөбө — Казарман авто жолу өтөт. Алай-Куу өрөөнү— Алай-Куу (батыш), Терек (түштүгү.) жана Фергана (түндүгү.) тоолору менен курчалган бийик тоо өрөөнү. Уз. 75 км, туурасы 15 км. Орточо. бийиктиги. 2300 м, жеринин бети тоолуу келип, түндүк батышты көздөй жантайыңкы. Борбордук бөлүгү жайык. Дөңсөөлүү түзүлүштөгү талкаланып тегизделген жондор, чөкмө тектер менен капталган байыркы түздүктөр, жарыш жайгашкан кырлар жана өрөөндөр мүнөздүү. Негизинен бор жана юра мезгилинде пайда болгон тоо тектерден түзүлгөн. Көмүрдүн кени бар. Климаты континенттик. Июлдун орточо температурасы 15,7°С, январдыкы –17,9°С. Жылдык-чачыны 300–500 мм. Суулары: Балгынды, Кашка-Суу, Карагатты, Сабажарды, Кайыңды, Казык, Акбогус Терек ж.б. Көлдөрү: Кулун, Көлкайыңды. Негизинен талаа-тулаң (2300–2700 м), токойлуу шалбаа (2700–3100 м), токой (3000–3500 м), субальп, альп шалбаасы (3500–3900 м) жана маданий (2100–2500 м) ландшафттар мүнөздүү. Алабуга өрөөнүндө Сагындык ж. б. кыштактар жайгашкан. Мал чарбасы өнүккөн жайыт.
Атрезия
Атрезия (а... жана tresis - тешик) - түтүк түрүндөгү органдардагы (толто, өпкөнүн кызыл кан тамыры, кекиртек, кызыл өңгөч ж. б.) табигый тешиктердин же жылчыктардын жоктугу. Атрезия тубаса жана айрым оорулардан (күйүктөй) пайда болот. Пайда болуу процесстери татаал органдардын арасынан кызыл өңгөчтүн, көтөн чучуктун, толгонун (аортанын) жана заара, жыныс түтүкчөлөрүнүн Атрезиялары тубаса түрүндө көп учурайт. Толто ж. б. кан тамырлардын Атрезиясы адамды узак жашатпайт. Атрезия, жаңы төрөлгөн балдар үчүн өтө опурталдуу. Аны айыктырууда хирургиялык операция колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Блешинский Станислав Владимирович
Блешинский Станислав Владимирович – (1919, Пишпек 24.7.2005, Фрунзе (азыркы Бишкек)) химия илимдеринин доктору (1963), профессор (1967). Кыргыз ССР ИАнын корр. мүчөсү (1979). К Р дин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын эки жолку лауреаты (1980, 1994). 1941-ж. Томск университетин бүтүргөн. 1958-жылдан Кыргыз ССРдин ИАнын Органикалык эмес жана физикалык химия институтунда илимий кызматкер, директордун орунбасары, директору, К Р УИАнын Химия жана химиялык технология институтунда бөлүм башчы болуп иштеген. Сейрек жана чачыранды элементтердин химиясын изилдеген. Эмгеги: О всаливании органических веществ. Ф., 1967; Химия боюнча кызыктуу тажрыйбалар (в соавторстве). Ф., 1984; Меркабид метана (в соавторстве). Ф., 1988. Прогнозирование и оценка месторождений комплексных руд в чёрных сланцах. Б., 2001.
Поляль-Кы дарыясы
Поляль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Пюль-Кы дарыясынын сол жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Емкуч
Емкуч — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Түштүк дарыясынын оң жээгинен 21 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Катаев Валентин Петрович
Катаев Валентин Петрович [16 (28). 1. 1897, Одесса – 12. 4. 1986, Москва] – орус жазуучусу, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1974). Чыгармачылыгы 1910-жылдан башталган. 1926–28-жылдары «Ысырапкорлор» повестин, «Ар кандай чечилбес иш» комедиясын жазган. 1932–45-жылдары аны чебер прозачы катары дүйнөгө тааныткан «Убакыт, алга», «Бүлбүлдөйт жалгыз жел кайык», «Полктун уулу» (1946, СССР мамлекеттик сыйлыктын) аттуу чыгармаларын жараткан. Катаев – «Касиеттүү кудук» (1967), «Кубик» (1969) аттуу мемуардык повесттердин жана «Дубалдагы кичинекей темир каалга» (1964), «Унуткаруу чөбү» (1967), «Алмаздуу шөкүлөм» (1978) аттуу публицистикалык повесттердин автору. Анын айрым чыгармаларын кыргыз тилине А. Алдашев, К. Эшмамбетов, К. Алиев, Р. Сулайманкулов, Ш. Шамурзаев жана башка которгон. Үч Ленин ордени менен сыйланган.
Кемин висмут кени
Кемин висмут кени Чүй облусунун Кемин районунда, Кемин шаарчасынан 17 км түндүк-чыгышта, Тазакемин тоосунун батышында, деңиз деңгээлинен 1390–1690 м бийиктикте. 1965-ж. табылган, 1967–75-ж. издөө-баалоо иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы жогорку ордовиктин штоктору жана дайкалары жиреген төмөнкү протерозойдун гнейсограниттеринен түзүлгөн. Висмут минералдашуусу гнейс-граниттин гидротермден өзгөргөн (агартылган) зонасы менен байланышкан. Бардыгы үч зонага бөлүнөт. Зоналардын узундугу 400–850 м, туурасы 30–150 м. Бул зоналар бургулоо көзөнөгү менен 290 м терендикке чейин изилденген. Зоналардын ичинде линза сымал руда тулкулары бар. Тулкулардын узундугу 15–53 м, калыңдыгы 1–10 м, жантаюсу боюнча узундугу 24–35 м. Негизги минералдары: кварц, висмутин, бисмит, пирит, галенит, халькопирит. Висмуттун өлчөмү 0,03–0,147%. Висмуттан башка алтын – 5,0 г/т, коргошун – 3,24%, күмүш – 300 г/т, жез – 1,13%, цинк – 0,1%. Руданын запасы С1 категориясы боюнча 52,3 миң т С2 – 2417,3 миң т, болжол ресурсу – 3533,8 миң т. Висмуттун запасы: С1–77 т, С2–1402 т, болжол ресурсу 1837,2 т.
Көрксүз
Көрксүз (орус. Безобразный) – эстетикалык категория, сулуулуктун антитезиси (тескери мааниси) катары пайдаланылат. Болмуштун терс маанилеринин чогултмасы.
Байыркы грек метафизикасында болмуштун жоктугу, жамандык түшүнүгүнө жакын болгон. Орто кылымдагы христиан маданиятында көрксүз эки мааниге ээ болгон:
1. Ааламдын жашоосунун күнөөлүүлүгүн далилдеген.
2. Кудайды таануу мүмкүн эместигин түшүндүргөн.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия энциклопедиялык окуу куралы. - Б.:2004 ISBN 9967-14-020-8
Секи көрүстөнү
СЕКИ КӨРҮСТӨНҮ – 13–14-кылымдарга таандык көрүстөндөр тобу. Нарын районунундагы Чырпыкты суусунун оң өйүзүндө Экинарын айылынын чыгыш тарабында жайгашкан. Эстелик көрүстөндөрдүн көлөмдөрү сүйрү келип, үстү таш менен корумдалган. Маркумдардын жандарынан жашына, жынысына, социалдык абалына ылайык жаанын жебелери, күзгү, тарак, ээр, үзөңгү, бычак, шуру, топчу жана башка буюмдар табылган. Секи көрүстөнү архелог К. Табалдиев тарабынан изилденген.
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Жаңы (Иглин району, Башкыртстан)
Жаңы — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Надеждин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 16 киши. Почта индекси — 452420, ОКАТО коду — 80228845004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Зэ Виллэдж оф Чимайо (Нү-Мексико)
Зэ Виллэдж оф Чимайо (Нү-Мексико) (The Village of Chimayo) — Нү-Мексико штатынын Rio Arriba округуна караган АКШ шаары.
Булта
Булта, Каар булта, Кара булта — мифологиялык кейипкер. Будданын кыргыз тилине ылайыкташтырылып айтылышы. «Туңша кытай баласы, Сүрөттөрүн Булта дейт», «Булта деген бут экен», «Көөхар таштан көздөгөн, Эрини жакут, инжи тиш, Каар Булта сүрөтү» деген сүрөттөөлөрдөн же эпостогу кытай, калмак элдеринин: «Кара Булта теңирим», «Каар Булта кудайым»,— деп кайрылуулары көрсөтүп тургандай (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 575-инв., 9-6; 576-инв., 876, 886-б.) манасчы буддизм жана анын башкы кудайы Будда жөнүндө бир кыйла терең кабардар болгон. «Будда» деген сөздү санскрит тилинен сөзмө-сөз которгондо «нурданган» деген түшүнүктү билдирет жана буддизмди негиздеген Сиддхартхе Гаутаменин (б. з. ч. 623—554-ж.) ардактуу аты. Буддисттер анын сүрөтүнө (статуясына) чокунуп сыйынышат. Эпосто ага ушундайча жол менен кытай-калмактар ар түрдүү тилек тилеп кайрылганы көп жолу эскерилет. Манасчы буддистче чокунуунун эрежелери, дубасынын тексттери менен да тааныш болгону байкалат. «Лайламалуу» деп кытайча намаз окунуп, алтын буттун алдында кырк төрт кайра чокунуп: «Маны, маны батманхун» калмагынча окунуп, Жалынып турду бутуна» (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 658-б.). Бул ыр саптарында кезиккен: «Мани, мани батманхун» («Оммане, манне падмехум»)— «Жараткан, бере көр!» деген мааниде буддисттердин келме катары такай колдонгон дубасы. Дин өкүлдөрү калтырган бул дуба Кыргызстандагы байыркы гаш эстелик — жазуулардан жолугат (Ч. Джумагулов. Эпиграфи-а Киргизии, в. 3. — Фр., 1987, 78-79-б.).
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Монтрекс конвенциясы
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Абалак, курал
Абалак – ордого салынган чүкөлөрдү, канды атууга, чертүүгө колдонулчу курал. Абалакка чейин ордодо томпой колдонулган. Абалак тоо теке, кулжа мүйүздөрүнөн жасалган. Болжол менен узундугу укум (10–12 см), калыңдыгы жоон элиден астам (2,5–3 см), туурасы төрт эли (8–9 см) болгон 4 бурчтуу курал. Атканда, черткенде колдон жылмышпас үчүн Абалактын кырларынын четтерине каршы-терши, жик-жик сай салып, быдырлап койгон.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов” Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Эски Барятино (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Эски Барятино — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Казадаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 50 киши. Почта индекси — 453151, ОКАТО коду — 80249836008.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мак артур планы
Мак артур планы — II Дүйнөлүк согуштун Тынч океандагы ийгиликтүү командири жана согуштан кийин Жапонияда АКШ башкармалыгынын башчысы болгон генерал Мак Артур Корея согушу убагында БУУнун аскердик күчтөрүнүн башкы командири болуп турган кезде кытайлардын да түндүк кореялыктар менен согушка катышуусуна эң жакшы чара деп Кытай жерине атом бомбасын ташталышын пландап, АКШ өкмөтүнө сунуштаган жана ушул себептен улам кызматынан алынган. Ага карабастан генералдын Америкага кайтышы чоң бир окуя болгон жана Америка калкы аны баатыр катары тосуп алган.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Лабута (дарыя)
Лабута — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Тавда дарыясынын сол жээгинен 71 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Канатсымактар
Канатсымактар (лат. Pteriidae) — деңиз берметчендеринин бир тукуму.
Лабута (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Блиндаж
Блиндаж - (фр. blindage; blinder калкалап жабуу дегенден) өздүк курамды пулемёттун, артиллериянын, миномёттун огунан жана массалык кыргын салуучу куралдан коргоочу жай (жертөлө). Блиндаж темир-бетон, жыгач, таш, топурак, ошондой эле өнөр жай конструкцияларынан курулат. Биринчи (1914-18) жана 2-дүйнөлүк (1939-45) согуштарда блиндаждар көп курулган.
Скакальная
Скакальная — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Томск облусу, Новосибирск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Искитим дарыясынын оң жээгинен 36 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Кемерово шаарынын аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Илим, технология, инженерия жана математика
Илим, технология, инженерия жана математика (ИТИМ (англ. STEM), буга чейин ИМИТ) - илим, технология, инженерия жана математика сыяктуу окуу предметтерине берилген термин. Бул термин окуу-жайлардагы илим жана технология жааттарын жакшыртуудагы атаандаштуулукту жакшыртуу үчүн окуу эрежеси жана окуу планында колдонулат. Анын ичине жумуш күчүн өнүктүрүү, улуттук коопсуздук күчтөрү жана иммиграция саясаты кирет.
Бул акроним АКШнын Улуттук Илимий Уюмунун мурунку төрагасы Рита Орвелл өткөргөн агенттиктер арасындагы жолугушуудан кийин кеңири жайылган. Ал эми Мугалимдердин жана Илимпоздордун жумушчу күчүн жогорулатуу боюнча Илимий кеңсенин жетекчиси, Питер Фалетра, уюмдун аталышын МИТИ акрониминен СТИМ акронимине өзгөртүү чечимин сунуштаган. Уюумдун мурунку аталышын жактырбаган Колвелл УИУна (Улуттук Илим Уюму)уюмдун атын өзгөртүү жообун берген. УИУ алгачкы жолу ИТИММББ акронимин, Илим, Технология, Инженерия жана Математика боюнча Мугалимдердин Билим берүү Бирикмеси, Амхерст Массачуссетс Университетинде колдонгон жана ал 1998-жылы каржыланган.
Ain't That a Shame
"Ain't That a Shame" ("Ain't It a Shame" дагы) - Фэтс Дамино менен Дейв Бартоломью жазган ыр. Фэтс тарабынан 1955-жылы Imperial Records үчүн сингл катары чыгарылып, хит болуп кеткен жана миллион нускасы сатылган. Black Singles чартында 1-орунга, "Билборд" журналынын Pop Singles чартында 10-орунга жеткен.
Бурамбек
Бурамбек, Бурумбек, Буянбек —"Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери, Музбурчактын уулу. Атасынын ордуна Бузулган Чамбылга кан болот. Семетей менен замандаш катары эпостун экинчи, үчүнчү бөлүмүнүн айрым эпизоддоруна катышат (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 77, 312; Курама варианты, «Сейтек». 45).
Селенга
Селенга – Түндүк Моңголиядагы дарыя. Бул жерди 6–8-кылымда Түрк кагандыгы жана Экинчи Түрк кагандыгы, 744–840-жылы Уйгур кагандыгы, 9-кылымдын 40-жылдарынан 10-кылымдын алгачкы он жылдыктарына чейин Енисей кыргыздары ээлеп турган. 11-кылымдан баштап бул дарыя моңгол тилинде сүйлөөчү элдердин колуна өткөн.
Катаклаз
Катаклаз (грекче kataklо – талкалайм) – тектоникалык кыймылдардын, метаморфизмдин таасиринен тоо тектери менен минералдардын түзүлүшүнүн өзгөрүшү жана талкаланып кетиши. Негизинен тектоникалык жаракаларда, метаморфизм аймактарында байкалат. Мында минералдардын кристаллдык торчосу бузулат. Кристаллдарынын өлчөмү өзгөрөт. Катаклаздык түзүлүш келип чыгат. Микроскоп менен аныкталат. Өтө майда талкаланса, «тектоникалык ун» (тоо уну) деп аталат. Аймак минерал заттардын эритиндилерин өткөрүүгө жакшы шарт түзөт. Натыйжада алардын кени топтолот.
Өпкө эмфиземасы
Өпкө эмфиземасы (байыркы грек тилинен ἐμφυσάω — үйлөйм, шишийм) — өпкө альвеоласына аба толуп, кеңейүү менен мүнөздөлүүчү оору.
Оору тууралуу
Өпкөнүн айрым жеринин (чектелген), диффуздук (жайылган), өнөкөт жана катуу кармаган болуп айырмаланат. Өнөкөт диффуздук өпкө эмфиземасы көп кезигип, демейде 40—50 жаштагы эркектер ооруйт. Өпкө эмфиземасынын бул түрү өнөкөт бронхит, бронх астмасы, пневмосклероз же пневмокониоз жана башкалар бронх жана өпкө ооруларынын кабылдоосу катары пайда болот. Бул ооруларда бронхтун аба өткөргүчтүгү бузулуп, дем алгандагы кирген аба кайра толук чыкпай, өпкөнүн көлөмү чоңоюп, альвеола чоюлат. Бул учурда өпкө ткандарынын бузулушу өпкө вентиляциясынын жана өпкө кан айлануусунун бузулушуна алып келет. Оору көпкө созулат. Демигүү, аба жетпегендей сезим оорунун алгачкы белгилери болуп эсептелет. Алгач дем кыстыгуу оор жумуш иштегенде же катуу жүгүргөндө байкалат. Бара-бара демигүү күчөп, тынч отурганда да оорулуу кыйналат. Оору күчөгөндө оорулуунун өңү, өзгөчө бети, мурду, ээрди кара кочкул көк болуп кетет (цианоз). Көкүрөк клеткасы кеңейип, челек сымал формада болуп калат. Бул ооруну аныктоодо врачтын атайын текшерүүсүнөн тышкары рентген, функциялык мегоддор колдонулат. Дарылоону врач жүргүзөт, барыдан мурда тамеки чегүүнү таштоо керек. Какырык чыгаруучу жана дем алууну жеңилдетүүчү чаралар колдонулат. Ал үчүн айыктыруучу гимнастиканын атайын көнүгүүлөрү, жөө жүрүү (Терренкур) сунуш кылынат. Кургак жана жылуу климаттуу курорттордо дарылоо жакшы натыйжа берет.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Emfiseem نفاخ رئوي Emfizem Emfisema pulmonar Emfyzém Lungeemfysem Lungenemphysem Εμφύσημα Emphysema Emfizemo Enfisema Emfüseem Enfisema fa:آمفیزم Keuhkolaajentuma Emphysème נפחת वातस्फीति (एम्फाइज़िमा) Emfizem Anfisèm Enfisema 肺気腫 폐기종 Emfizema Emfyseem Lungeemfysem Lungeemfysem Rozedma płuc ايمفيسېما Enfisema Emfizem pulmonar Emphysema Эмфизема лёгких Emphysema Емфизем Emfysem எம்விசிமா ఎంఫిసెమా Anfizem Емфізема легень نفخ 肺氣腫
Кочука уулу Дуңкана
Кочуке уулу Дуңкана (1886–1981). Тыныбек манасчыдан үлгү алып өскөн манасчылардын дагы бири, бугунун тынымсейит уруусунан чыккан, Кочуке уулу Дуңкана 1886-жылы Теңир-Тоонун Эчки-Башы айылында туулган. Негизинен “Семетейди” айткандыктан, семетейчи катары белгилүү. Андан “Манас” эпосунан “Манастын балалык чагы” жана “Чоң казат” эпизоддору гана жазылып алынган. Дуңкана Тыныбектен сырткары Касымбай, Дыйканбай, Чоюке сындуу манасчыларды да көп ээрчип, алардан да манасчылыктын сырларын өздөштүргөн. Дуңкана “Манасты” негизинен өзү жашаган өрөөндө гана айтып келген. Бирок айрым учурларда элдик чыгармачылык боюнча республикалык кароолорго катышып, алдыңкы орундарды ээлеген учурлары да болгон. Ал өзүнө замандаш манасчылар Карала уулу Саякбай, Чокмор уулу Мамбет, Шаабай Азизов менен да тааныштыгы болгон. Анын айтуусунда, Кыргыз мамлекеттик радиосунун “Алтын казнасына”, “Семетей” бөлүгүнөн үзүндү жазылып алынып, 1998-жылы “Манас” аттуу китеби жарык көргөн. Дуңкана, манасчылардын Ысык-Көл мектеби менен Нарын (Теңир-Тоо) мектебинин артыкчылыктарын өз боюнда жуурулуштурган мыкты семетейчилердин бири. Бардык манасчылар сыяктуу эле, албетте, ал да эпосту аян түштөн соң гана айта баштаган. Өзүнүн айтуусунда, жети жашар кезинде түшүнө Семетей, Күлчоро, Канчоролор кирип, Улуу эпосту айтып жүрүшүн табыштайт. Үч жылга чейин түшкө баш ийбей, айтууга дитин койбой жүрөт. Качан гана Семетей кайра түшкө кирип, найза менен сайып кеткенден кийин гана эпос айтуусун баштаган. Кийинчерээк Манас менен Алмамбет да түшүнө кирип, алар да өз жоруктарын айтып жүрүүсүн табышташат. Ошондон өмүрүнүн аягына чейин Баатырларды калайыкка жар салып өткөн Кочуке уулу Дуңкана 1981-жылы өз айылында дүйнөдөн кайткан.
Кемин кум-шагыл кени
Кемин кум-шагыл кени Чүй дубанынын Кемин ооданында, Кемин кыштагынан 12км чыгышта, Чүй дарыясынын боюнда, деңиз деңгээлинен 1130–1350м бийиктикте. 1971-жылы Түндүк Кыргыз геология экспедициясы чалгындаган. Кен аймагын антропогендин аллювий чөгүндүсү түзөт. Пайлалуу кум-шагыл катмары Чүй дарыясынын кашат тектирин түзүп жатат. Кен бири биринен 1км аралыктагы үч участкадан турат. Биринчи участканын узундугу 660м, жазылыгы 100м; экинчисинин узундугу 620м, жазылыгы 200м; үчүнчүсүнүн узундугу 520м, жазылыгы 100м. Катмардын калыңдыгы 5,6мден 14,55мге чейин. Шагылдын 20ммден кесеги 67,56% чейин, аны майдалап бетонго пайдаланса болот. Кумда чаң 7,5% чейин, аны жууп, чаңдан арылткандан кийин гана бетонго пайдаланууга сунуш кылынат. Запасы А+В категориясы боюнча 2732 миң м3, А – 813 миң м3, В – 1919 миң м3.
Канатсымак бакалоордуулар
Канатсымак бакалоордуулар (лат. Pterobranchia) — чала хордолуу жандыктардын бир тобу.
Локхид окуясы
Локхид окуясы - 1976-жылы АКШнын согуш учактарынын фирмасы Локхиддин иштерин жана соода жүргүзүү үчүн кээ бир өлкөлөрдө 22 миллион доллар чамасындагы пара тараткандыгы АКШ Сенатынын сурамжылоосу аркылуу пайда болду. Буга катышы бар Япон министри, Голландия ханышасынын күйөөсү принц Бернард жана Италия президенти иштен бошотулган. Италияда эки министр камалган. АКШда бул иштерди жүргүзгөн комиссиянын төрагасы Чердждин аты менен Чердж комиссиясы түзүлдү жана Локхид мыйзамы кабыл алынып, паракорлорду жазалоо үчүн колдонулган.
Колдонулган адабияттар
Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9
Крупское
Крупское — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Москва районундагы айыл. Александровка айыл округу составына кирет. Деңиз деңгээлинен. 880 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Беловодский кыштагынан 15 км чыгыш тарапта. Кыштак 1950-ж. негизделген. Калкы 1564 (2009); негизинен жүзүм өстүрүп, дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, маданият үйү бар. Соода жана тамактануу жайлары иштейт.
Калкы
Калкы - 1 564 киши.
Атталилер
Атталилер - Пергам башкаруучуларынын (б. з. ч. 283-133) династиясы. Аны Атталдын уулу Филетер (283-263) негиздеген деп эсептелет. Лисимах Филетерди Пергам чебине башчылыкка дайындаган; 283-ж. Филетер Лисимахка каршы көтөрүлүш чыгарып, 281-ж. иш жүзүндө ага көз каранды болбой калган.
Анын ишин улантуучу Евмен 1нин (263-261) тушунда Атталилер расмий көз каранды эместикке жетишкен. Евмендин ишин улантуучу Аттал Iнин (241-197) убагында Атталилер бүткүл Азияны дээрлик өзүнө каратып, Пергам падышачылыгынын составына кошуп алган.
Аттал Iнин уулдары: Евмен II (197-160 (же 159)), Аттал II(160 (же 159) - 139 (же 138)), Аттал III (139 (же 138) - 133) А-дин акыркы өкүлдөрү болушкан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Кенташкаракол гранит кени
Кенташкаракол гранит кени Талас районунда, Каракол менен Кенташ сууларынын кошулган жеринде. Кен аймагында ордовиктин эффузия тоотектери (порфирит, туф-лава) жана аларды жиреп чыккан гранит-порфир интрузиясы жатат. Интрузия түндүк-чыгышка созулуп, узундугу 1,5 км, туурасы 350 мге жетет. Анын түштүк бөлүгү майда жана орточо кристаллдуу кызгылт боз гранит-порфирден турат. Алар бара-бара ири кристаллдуу, күрөң, кызыл гранит-порфирге өтөт. Ири кристаллдар (узундугу 1–15 мм) жалпы массанын 30–40%ин түзүп, талаа шпаты жана кварц минералдарынан турат. Алар ташка өзүнчө бир кооздукту берет. Таш оңой кесилип, жакшы сайкалданат. Запасы 2 млн ''м3. ''Имараттын ички жана сырткы дубалдарын кооздоп каптоого жарамдуу.
Армения Советтик Социалисттик Республикасы
Армения ССР (Советтик Социалистик Республикасы) — ССРСтин курамында болгон мамлекет. Башкалаасы жана ири экономикалык маданий борбору - Ереван шаары.
Блицтурнир
Блицтурнир — кыска мөөнөттө тез өткөрүлүүчү мелдеш. Блицтурнир боюнча өткөрүлүүчү спорттук оюндун убакыты кыскартылат (мисалы, футбол, гандбол, хоккей, баскетбол); оюндарда упайлардын саны кемитилет (мисалы, волейбол, теннис). Блицтурнир шахмат жана дойбу боюнча да өткөрүлөт.
Октябр (Иглин району, Башкыртстан)
Октябр — Башкыртстандын Иглин районундагы айыл, Надеждин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 104 киши. Почта индекси — 452420, ОКАТО коду — 80228845005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Bad Romance
"Bad Romance" (кырг. Начар Махабат) - америкалык ырчы Леди Гага жаздырган RedOne тарабынан продюсерленген ыр. "Fame Monster" альбомуна баш-сингл катары чыгарылган. Композиция бир нече жыл дүйнөгө гастролдоп жүргөндө сезген эргүү менен жазылган. Ырдын демо-версиясы 2009-жылдын 6-октябрында "Париж мода жумалыгында" боло турчу расмий премьерасына жетпей интернетке "жылжып" кетен.
Буркан
Буркан (топоним) — топоним. Кытай, калмактар башта басып алган ата-журтун кыргыздар бошоткондо, калмактын айрым бөлүктөрү качып барып жашынып, бурканынан жардам сураган жер. Ошондон тартып ошол жер Б. аталып калган (Кол жазмалар фондусу, 576-инв.). Географиялык реалияда Кочкор өрөөнүндөгү жайлоо.
Колдонулган адабияттар
Манас энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Абдар-Рашид, хан
Абдар-Рашид Хан, Абдурашидхан – 1533–1560 жылдары Моголстанды бийлеген хан. Султан Саид хандын уулу. Атасынын көзү барында ал Мухаммед-Кыргыз менен Борбордук Теңир-Тоону бийлеген. Алар Моголстан биримдигин калыбына келтирүү максатында, Моголстандын эң алыскы жерлерине чейин барып, чачыранды кыргыз ордолорун чогултушкан. Абдар-Рашид хан калмактарга каршы жеңиштүү жүрүш жасап, «Гази» (башкача айтканда капырларга каршы) атка конгон. Атасынын өлүмүнөн кийин (1533) тактыга отуруп, кыска убакытка Жети-Сууда моголдордун бийлиги орногон. Кыргыз жана казактарга каршы күрөшүү үчүн өзбек шейбаниддери менен бирлик түзгөн. Өзбек шейбаниддерин казактардын кол салуулары тынчсыздандырып турган. 1537-жылы Абдар-Рашид хан казак-кыргыз биргелешкен күчүн кыйроого учураткан. Ага карабастан казактар Ташкенге, кыргыздар Кашкарга коркунуч туудурган.
Адабият
Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов” Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”
Аттенюатор
Аттенюатор (фр. attenuer - төмөндөтүү) - электр чыңалуусун, токтун күчүн жана электр-магниттик термелүүнүн кубаттуулугун жайыраак, баскычтуу жана берилген гана чоңдукка төмөндөтүүчү түзүлүш. Өтө жогорку жыштыктуу тармакта Аттенюатордун сиңирүүчү жана чектүү эки тиби колдонулат. Сиңирүүчү Аттенюатордо электр-магниттик толкундун кубаттуулугу радио толкун өткөргүчтүн ичине жайлаштырылган пластинанын сырткы графит катмарына же ички жогорку каршылыктуу өткөргүчкө жутулуп, ал кубаттуулук төмөндөтүлөт. Чектүү Аттенюатор толкун узундугу критикалык абалдан бир кыйла чоң болгон электр-магниттик термелүүлөрдүн радио толкуну өткөргүчтөн өткөндө, абдан тез басаңдай тургандыгына негизделген. Аттенюатор электр, радио жана өтө жогорку жыштык техникасында кеңири колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Мукашева, Роза
Роза Мукашева (Тоң районундагы Бөкөнбаев айылында 1949-жылы 15-майда туулган) - акын.
1971-жылы - Фрунзедеги политехникалык институттун технологиялык факультетин бүтүргөн. Ошол эле жылы Сокулук районундагы Киров кыштагында жашылча-жемиш иштетүүчү заводдо мастер, кийинки жылы Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясынын органикалык химия институтунда кенже илимий кыз-маткер болуп иштейт. 1973–1981-жж. - Мамлекеттик телерадиодо редактор, 1981-жылдан Кыргызстан Комсомолунун Борбордук Комитети уюштурган «Жаш толкун» адабий бирикменин адабий кеңешчиси болуп иштеген. 1990-жылдан Биринчи Май районунун социалдык коргоо Башкармасында социалдык кызматкер болуп иштеген.
Чыгармалары гезит-журналдарга 1968-жылдан баштап жарыяланган. Алгачкы ырлар жыйнагы «Жаштыгым менин – жашыл өрт» деген ат менен 1972-жылы жарыкка чыккан. Көптөгөн ырлары орус, казак тилдерине которулган.
1969-жылы жаштар арасындагы адабият жана искусство конкурсуна катышып поэзия боюнча 1-даражадагы дипломго ээ болот. Ошол эле жылы Алма-Ата, Ташкент, шаарларында өткөн Бүткүл союздук жаштар поэзиясынын фестивалдарына катышып келген.
1975-жылы Москвада өткөн жаш акын-жазуучулардын Бүткүл союздук Кеңешмесине, 1986-жылы Орто Азия боюнча өткөн акын-жазуучу аялдардын Кеңешмесине катышкан.
1980-жылдан СССР Жазуучулар Союзунун мүчөсү.
= Китептери: =
Жаштыгым менин – жашыл өрт: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1972. – 64 б. Жылдызым: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан, 1977. – 49 б. Жаркын дарак: Ырлар. – Ф.: Мектеп, 1981. – 72 б. Күн жыттуу өрөөн: Ырлар. – Ф.: Кыргызстан. 1986. – 76 б. Көк жээк: Коллект. жыйнак: Каркыралар кайтканда. – Ф.: Кыргызстан, 1989. Алыстаган ак дайралар: Ырлар жыйнагы. – Б. Шам.1998. – 88 б. = Шилтеме: = Кыргыз Республикасынын Жазуучулары. 1-том.
15 Октябрь (Тогуздун айы)
15 октябрь — жылдын 288-чү күнү (толук жылда 289-чи күн), Григорий календары боюнча жылдын аягына чейин 77 күн бар.
Каза болгондор
15-октябрь Эл аралык элет аялдарынын күнү
1570-жылы: Учурдагы Түндүк Кореянын борбору Пхеньян шаары негизделген. (442 жыл мурун.)
1829-жылы: Марстын Деймос жана Фобос аталышындагы спутниктерин ачкан жана алардын орбиталарын эсептеген америкалык астроном Асаф Холл жарыкка келген. (183 жыл мурун.)
1833-жылы: Поляк композитору, “Мекен менен коштошуу” полонезинин автору Михаил Огинский көз жумган. (179 жыл мурун.)
1844-жылы: Немис ойчулу Фридрих Ницше жарык дүйнөгө келген. (168 жыл мурун.)
1888-жылы: Орусиядагы алгачкы күрөөкана Вологда шаарында ачылган. (124 жыл мурун.)
1917-жылы: Биринчи дүйнөлүк согуштун тыңчыларынын бири, бийчи Мата Хари (чын аты-жөнү Маргарета Гертруда Целле) көз жумган. (95 жыл мурун.)
1920-жылы: “Чокундуруучу ата” (“Крёстный отец”) романынын автору, теги италиялык Марио Пьюзо төрөлгөн. (92 жыл мурун.)
1921-жылы: Кыргыз Эл акыны Сүйүнбай Эралиев жарык дүйнөгө келген. (91 жыл мурун.)
1936-жылы: Кыргыз Эл акыны Сейит Жетимишев туулган. (76 жыл мурун.)
1940-жылы: Чарли Чаплин өзү башкы ролдо ойногон “Улуу диктатор” тасмасы кинотеатрларда көрсөтүлө баштаган. (72 жыл мурун.)
1960-жылы: V чакырылыштагы ЖКнын депутаты, КСДП фракциясынын лидери Чыныбай Турсунбеков төрөлгөн. (52 жыл мурун.)
1962-жылы: 13 күнгө созулган кубалык ракеталык кризис башталган. Ошондо АКШ менен СССРдин тирешүүсү дүйнөнү ядролук согуш коркунучуна ептелткен. (50 жыл мурун.)
1970-жылы: Ата-бала Бразинскастар Сухуми-Батуми каттамындагы "Аэрфлоттун" Ан-24 учагын басып алып, стюардессаны өлтүрүп, экипажды Түркиянын Трабзон шаарына айдоону буюрушкан. (42 жыл мурун.)
1976-жылы: Орусиялык эстрада жана опера ырчысы Николай Басков жарыкка келген. (36 жыл мурун.)
1985-жылы: СССР Коммунисттик партиясынын Борбордук комитетинин отурумунда Михаил Горбачёв экономикалык кайра куруу планын жарыялаган. (27 жыл мурун.)
1992-жылы: Көптөгөн жаш балдарды жана аялдарды өлтүргөн Андрей Чикатило 52 кишини өлтүргөнгө күнөөлүү деп таанылган. (20 жыл мурун.)
1995-жылы: Иракта өткөн президенттик шайлоодо Саддам Хусейн шайлоочулардын 99,96 пайыз добушун алып, өлкө болуп шайланган. (17 жыл мурун.)
1999-жылы: Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигине өзбекстандын бийлигинен кыргыз бийлигине түштүк аймагын турукташтыргандыгы үчүн ыраазычылык билдирген нотасы келген. (13 жыл мурун.)