cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Акылбек манасчы
Акылбек манасчы (болжол менен 1840-жылдары туулган — өлгөн жылы белгисиз) — эл арасында ысмы кеңири тараган манасчы. Колдо болгон маалыматтарга караганда А. эң таланттуу инсан экен. А-тин өтө таланттуу жомокчу болгондугун ал жөнүндө бизге жеткен кабарлар айгинелейт. Маселен, манасчы Сагымбай Орозбак уулу өзү билген жомокчулардын ичинен А-ти жогору баалайт. Манасчылар жөнүндө Сагымбай мындай ырдаар эле:
Назар менен Нармантай,
Келдибек, Балык, Тыныбек.
Баарысынан байкасам
Артык билет Акылбек
''(ЫАВ, Кол жазмалар фондусу, 1150-инв., 3-б.). ''
Залкар манасчылардын бири Саякбай Карала уулу «Чоң манасчылардын кимисине жолугуп, таалим алып, бирге болгонсуз?»— деген суроого ал: «Чоң манасчыдан Акылбекке кезиктим. Тогуз баласы, жакшы байбичеси өлүп, өзү сексендин беш-алтысына барып калган кези экен. Ошондо да кебелбей айтып турат кайран киши», — деп келип, А-тин айтуусунан Алмамбет менен Чубактын жол талашкан жеринен мындай саптарды келтирет:
Ойлосоң боло ой Чубак
Олоңдогон кысталак.
Калжырайсың жөнү жок,
Кан кыл дедим кимиңди.
Караалдуу Манас болбосо
Кагар белем капкайда кеткен жиниңди...
Мен талак кылдым бутумду,
Таштап келдим журтумду,
Жаманыңа жанаштым.
Какылдайсың жөнү жок
Кан кыл деп айтып бу сени
Кимиңден кандык талаштым,
Мен кай жолумдан адаштым
(Кол жазмалар фондусу, 151- инв., 198-б.).
Турне
Турне (фр. tourne, tourner - айланып өтүү) –
Акылбек манасчы
«Мен өзүмдү бактылуумун деп сеземин, — деп эскерген Ыбырайым Абдыракман уулу — ысык-көлдүк атактуу манасчылардын жетөөнү көрүп калдым, жетөөнүн оозунан тең «Манас» уктум. Мына ушул манасчылардын мыктыларынын бири Акылбекти биринчи ирет он үч жашымда көрдүм. Мен жыйырма сегизге чыкканча Акылбектин «Манасын» көп уктум». Анын А. баш болгон атактуу жомокчулардан таалим-тарбия алгандыгын «Сейтек» эпосунун аягында жазган төмөнкү ыр саптары да ырастайт:
Турне
1) айланма маршрут менен саякаттоо;
Акылбек манасчы
Мен да билем башынан,
Берилиштер
Берилиштер — компьютерде иштетүүгө мүмкүн болгудай калыпта көрсөтүлгөн анык маалымат (текст, сан, үн жазылыштары жана сүрөттөлүштөр түрүндө). Тез анализделүүчү берилиштер көп өлчөмдүү куб же жалпак атайын схем (жылдызча) түрүндө көрсөтүлөт.
Турне
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Акылбек манасчы
«Семетей», «Манас» жомогун,
Ойноо бала жашыман.
Уруусу бугу элинде,
Уругу кытай Акылбек
Аксакалдар айтчу эле
«Семетей», «Манас» айтууда,
Акылбек сөзү макул деп.
Акылбектен көп уктум
(ЫАВ, Кол жазмалар фондусу, 189инв., 331 —332-б.).
Ыбырайым Абдыракман уулунун эскерүүсүнө караганда А. «Манас» эпосун калмак тилинде да айта билген. «Акылбек Текесте жылкычы болуп жүргөн учурунда «Манасты» калмактардын ичине кирип барып, калмакча да айтып жүргөн» дешет (ЫАВ Кол жазмалар фондусу, 190 (1150)инв., 4-б.). Мына ушул эскерүүлөрдү эске алганда ысымдары эл арасына уламага айланган атактуу жомокчулардын «баарысынан артык билген Акылбек» манасчынын замандаштары Сагымбай Орозбак уулу менен Ыбрайым Абдыракман уулу тарабынан өтө жогору бааланышы А. сыяктуу «Манасты» толук айткан, абдан таланттуу жомокчулардын чанда чыгарына далил боло алат.
Автордук тапшырык келишими
Автордук тапшырык келишими – тапшырык келишими боюнча жасалган чыгармага карата мүлктүк эмес жеке укук авторго тааныдык болот. Тапшырык менен жасалган чыгарманы пайдалануу укугу А. т.к.-нде көрсөтүлгөн тарапка тийешелүү болот. Тапшырык ээси тапшырык келишиминде каралган шартта калем акынын эсебинен авторго аванса төлөп берүүгө милдеттүү. Аванса өлчөмү, төлөө мөөнөтү менен тартиби тараптардын макулдугу аркылуу тапшырык келишиминде чагылдырылат. Эгер автор тапшырык келишиминин шарттары боюнча даярдалган чыгарманы бере албаса, тапшырык ээси иш жүзүндө тарткан зыян ордун толтурууга милдеттүү. ==Колдонулган адабияттар==
Жалпылоо
Жалпылоо (орус. обобщение) – каралып жаткан чөйрөдөгү нерселердин жалпы белгилерин (касиеттерин, алакаларын, өнүгүү тенденцияларын ж. б.) абстракциялык жол менен аныктоо аркылуу жекечеден жалпыга, төмөнтөн жогоруга карай өтүүсүнүн логикалык процесси (Мисалы: «жылуулук» түшүнүгүнөн «энергия» түшүнүгүнө, Евклиддин геометриясынан Лобачевскийдин геометриясына өтүү); о. эле Жалпылоо деп логикалык өтүү процессинин жалпыланган түшүнүк, пикир, илимий мыйзам, теория сыяктуу натыйжалары да айтылат.
Алынган жалпы билимдер курчап турган чындыкты чагылдыруунун тереңдигин, анын маңызына сүңгүп кирүүнүн мүмкүнчүлүгүн билдирет. Формалдуу логикада түшүнүктөрдү Жалпылоо деп түрдөн тектик түшүнүктөргө өтүүнү түшүнүшөт. Мында түрдүк белгилер четке кагылгандыктан, тектик түшүнүктүн мазмуну бир кыйла тар мүнөзгө ээ болот (Мисалы: «кайың» түшүнүгүнөн «бак-дарак» түшүнүгүнө өткөндө кайыңга тиешелүү өзгө-чөлүү белгилер четке кагылат). Ж. процессине карама-каршы процесс болуп чектөө эсептелет.
Какишева Бурулча
Какишева Бурулча Саймачы. 1925-ж. Кемин районундагы Жол-Булак айылында төрөлгөн. 6-классты бүткөн. 1939-ж. Москвадагы Бүткүл союздук олимпиадага катышкан. Китепканачы, Кыргызстан мамлекеттик опера жана балет театрынын ырчысы, Чүй колхоз-совхоз театрынын артисти, 1940-жылдан Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик филармониянын ырчысы болуп иштеген. Узчулуктун учугун абалы энеси Калыйдан үйрөнгөн. Бурулчаны энеси сайма саюуга жүк маанектете баштаганда анын ырчылык шыгы тутанып, элдик атактуу таланттар Калык, Осмонкул, Алымкул, Шаршен, Адамкалый Байбатыров, Бектемир Эгинчиевдердин тобуна кошулат. Айыл аралап, оюн коюуга чыгат. Талаа-түстө жүргөндө аның узчулук шыгын байкаган артисттер эркелетип, сайма саюуга үндөктөйт. Осмонкул жердик, жип-шуу таап берет, Калык атайын устага барып кергич жасатат, Байбатыр эки шибегени бир жасатат. Ошол учурларда бош боло калганда эле сайма саюуга отуруп, баш-аягы 62 туш кийиз сайып белектейт.
Бурулчанын сайма жердиктери момосуйдан, трайкеден, баркуттан турат. Буюмду илме сайма аркылуу жүзөгө ашырат. Жалбырактардын сабактарын кыялдата ичке жана суйдаң алып, ар бир табакчанын (үйдүн) ортолорунан бардекчеленген көчөттөрдү чыгарып, алты табакчадан бир буюмду жаратат. Мында «карга тырмак көчөтү» «куш канат көчөтү» «кыял көчөтүнө» чабалекейдей катыш жасайт. Өсүмдүктөрдүн жалбырактары, бутактары жана гүлдөрдүн таажылары көркөм көчөттүн элементтери болуп эсептелет. Борбордук көчөт менен жээк көчөгтөрүнүн ортосуна жүргүзүлүүчү «суу» ак жип менен сайылып, «ит куйрук» оюмдан туруп, ортосунан сарыдан тегерекче (көзчө) берилет.
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Гавриловка (Сокулук району)
Гавриловка (Гавриловка) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Сокулук районундагы айыл. Гавриловка айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 996 киши.
Орозбеков, Сулайман
ОРОЗБЕКОВ Сулайман (туулган жылы белгисиз –1920) – Түндүк Кыргызстанда Совет бийлигин орнотуу жана чыңдоо үчүн күрөшүүчү. Нарында Совет бийлиги орногондон (1918, 8-апрель) кийин уезддик атайын комиссиянын төрагалыгына дайындалган. Ушул кызматта турганда падыша өкмөтүнүн колониячыл саясатынын калдыктарын жоюда, эзүүчү таптардын Совет бийлигине каршы аракетинин бетин ачууда жана басууда чоң эмгек сиңирген. Орозбеков Сулайман Нарын козголоңу (1920, ноябрь) учурунда тап душмандарынын колунан курман болгон.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Зебрина
Зебрина (лат. Zebrina detrita) — үлүлдөрдүн бир түрү.
Июнь
Июнь (латынча Iunius), кулжа – календарь жылынын алтынчы айы (30 күн). Байыркы Рим кудайы Юнонанын ысмынан аталган. Кыргыздын элдик ай календары боюнча июль кулжа деп аталат же 4-айга туура келет.
Абазиндер
Абазиндер - (өздөрүн абаза деп аташат) Кавказдын жергиликтүү калкы. Россиянын Карачай-Черкес Республикасында жана Адыгеяда, ошондой эле Түркия, Сирия, Иордания, Ливан мамлекеттеринде жашашат. Жалпы саны 50 миңге жакын. Абазин тилинде сүйлөшөт. 14-17-кылымда Кара деңиздин түндүк жээгиндеги Туапсе жана Бзыбь дарыясынын аралыгында, кийинчерээк түндүк Кавказда адыгэлер менен коңшу жашагандыгы белгилүү. Абазиндерге адыгэлердин жана абхаздардын таасири абдан зор болуп, алардын чарбачылыгы, турмушу, маданияты жагынан биртоп окшоштуктар бар. Дини мусулман-сунниттер. Мал чарбачылык, дыйканчылык менен кесип кылышат. Тамак-ашы негизинен сүт, эт азыктары. Улуттук тамагы татымалдар кошулган тоок эти жана таруу бозо.
Каналдар
Урук өткөргүч каналчалар - анамнийлердин (тегерек ооздуулар, балыктар жана жерде-сууда жашоочулар) эркектеринде аталык бездеринен чыгуучу майда жипче каналчалар. У. ө. к. мезонефрос бөйрөгүнүн алды жагына (кош дем алуучу балыктарда арткы жагына) кошулгандыктан, ал жери бөлүп чыгаруучу функциясын жоготуп аталык бездин кошумча органына (кыпчыкейине) айланат.
Гемалдык канал - балыктардын куйрук омурткаларынын астыңкы доголор ылдый жака өсүп биригип кан тамырлар өтүүчү (куйрук артерисы менен венасы) Г. к. пайда кылат.
Абазин тили
Абазин тили - Кавказ (иберий-кавказ) тилдеринин түндүк-батыш (абхаз-адигэ) тобуна кирет. Негизинен ал тилде сүйлөгөндөр (абазиндер) Карачай-Черкес Республикасынын аймагында жашашат. Абазин тили тапант жана ашхар диалектисине бөлүнөт. Абазин адабий тилинин негизин тапант диалектиси түзөт. Жазмасы 1932-33-ж. латын, 1938-ж. орус графикасына которулган.
Эггенфельден
Эггенфельден - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Ротталь-Инн (район)|Ротталь-Инн районуна карайт. Төмөнкү Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 12 810 киши (2010-ж.). Аянты – 44.50 км2.
Избаскен кени
Избаскен кени – Жалалабад облусунун Ноокен районундагы мунай жана газ чыгуучу жер. Жалал-Абад шаарынан 55км түндүк-батыш тарапта, Фергана өрөөнүнүн түндүк- батыш ында. Мунайдын табигый түрдө агып чыгышы жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1946-жылдан геологиялык чалгындоо жумуштары жүргүзүлүп, 1950-жылдан мунай, 1957-жылдан күйүүчү газ алына баштаган. Кен аймагында неоген мезгилинде пайда болгон конгломерат, кумдук, чопо, палеогендин акиташ теги, чопо катмарлары бар. Мунай палеоген тоо тектериндеги кумдуктун арасында 4 горизонтту түзүп жатат. Кен аянты 1,0х0,5-7,0х1,0км. Мунай 2400мге чейинки тереңдикте кезигет. Салыштырмалуу салмагы 0,849- 0,870г/см, илээшкектиги 5,2-9,6, күкүртүүлүгү 0,04- 0,12%. Составындагы асфальтген 0,5-1,66%, кокс 3,03-5,55%, акциз чайыры 16-50%. Газ бор мезгилинин аягында пайда болгон тоо тек катмарында топтолгон. Мында газдын өнөр жай маанидеги 8 горизонту бар. Аянты 2,0х0,5км. Кенден жылына 56,7 миң т.мунай 6,6 млн м газ алынат.
Кальциноз
Дистрофиялык кальциноз
Дистрофиялык каьциноз ткандардын кээ бир жеринде зат алмашуу бузулганда, көбүнчө ткань дистрофияга учураганда жана чиригенде байкалат.
Метастаздык кальциноз
Метастаздык кальциноздо кальций алмашуусунун бузулушунан канда кальцийдин концентрациясы көбөйөт. Мисалы, сөөк ткандарын бузуучу процесстерде (Остеомиелит, миелома жана башка) кальций туздары канга чыгып, андан өпкөгө, карындын былжыр челине, миокард, бөйрөк, артерия капталдарына чөгөт. Метаболиялык кальциноз канда кальцийдин концентрациясы ашыкча болбосо деле пайда болот. Ал көбүнчө териге, тери алдындагы клетчатка, булчуңдарга, муундарга жана башка ткандарга топтолот.
Дарылоо
Дарылоо кальцинозду пайда кылган себептерге жараша жүргүзүлөт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кеңкол Тоосу
Кеңкол Тоосу — Фергана тоо тизмегинде, Исфанжайлоо тоосунун чыгышында. Карүңкүр жана Карасуу (чыгыш) сууларынын алабында жайгашкан. Базар-Коргон районунун аймагында. Түндүк-батыштан түштүк чыгышка карай 26 кмге созулат. Туурасы 5 км орточо бийиктиги 3400 м, эң бийик жери 3754 м. Тоонун түндүк капталы кыска, Карасуу (чыгыш) өрөөнүндө кыска кокту-колоттор менен тик түшөт. Түштүк капталы жазыраак келип,чыгыш тарабында гана тик, терең өрөөн, капчыгайлуу. Кыры батышында тайпак, чыгышында аска, мөңгүлүү. Тоо силур менен девондун туф, порфирит, сланец, акиташ тектеринен турат. Түштүк капталына (3000м бийиктикке чейин)жаңгак-жемиш токойлуу шалбаа,Түндүгүнө шалбаалуу талаа жана бийик чөптүү шалбаа, 3500 мге чейин субальп жана альп шалбаасы, андан жогору нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт, айрым жерлери чабынды.
Сухокарасук (дарыя)
Сухокарасук — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Бызовка дарыясынын оң жээгинен 6 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 36 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Эл аралык учуулардагы коммерциялык укук
Эл аралык учуулардагы коммерциялык укук ― мамлекеттер чет өлкөлүк авиаишканаларга беришкен, кайсы бир өлкөдө тийиштүү тартипте каттоодон өткөн аба кемелери, өзүнүн аймагынын үстүнөн жүргүнчүлөрдү, колжүктөрүн, жүктөрдү жана почтону коммерциялык негизде (акысына) ташууну ишке ашыруу укугу. Мындай укуктарды берүү өзара ынтымакташкан шарттарда жүргүзүлөт жана таризи үчүн гана түзүлгөн, 1944-жылдагы эл аралык жарандык авиация үзгүлтүксүз эл аралык аба каттамдарында коммерциялык укуктарды алмашуу жөнүндөгү Чикаго конвенциясынын корутунду актысына тиркелген тийиштүү эки тараптуу макулдашуулар менен жөнгө салынат. Мындай укуктардын («аба эркиндиги») тизмеси төмөнкүлөрдү камтыйт: а) ал укукту берген мамлекеттин аймагы аркылуу транзиттик учуп (конуусуз) өтүү укугун; б) көрсөтүлгөн мамлекеттин аймагы аркылуу жүктөп-түшүрүүсүз техникалык-экспулатациялык максаттарда гана (май куюу, техникалык тейлөө) учуп өтүү укугун; в) чет мамлекеттин аймагына аба кемеси каттаган мамлекетте бортко алынган жүргүнчүлөрдү, колжүктөрдү, жүктөрдү жана почтаны жеткирүү жана түшүрүү укугун; г) чет мамлекеттин аймагынан жүргүнчүлөрдү, колжүктөрдү жүктөрдү жана почтаны катталган мамлекетине жеткирүү үчүн аба кемесинин бортуна алуу укугун; д) чет мамлекеттин аймагына жүргүнчүлөрдү, жүктөрдү, колжүктөрдү жана почтаны түшүрүү укугун, ошондой эле алардын баарын үчүнчү мамлекеттен каалаган үчүнчү мамлекетке жеткирүү үчүн аба кемесинин бортуна алуу укугун; е) кандай гана болбосун объекттерди өзүнүн аймагы аркылуу (катталган мамлекеттин аймагы) үчүнчү мамлекеттердин ортосунда абада ташуу укугун; ж) аба кемеси катталган мамлекеттин аймагын кыйгап, чет мамлекеттердин ортосунда баардык түрдөгү аба ташууларынын укугун.
Зебрасомалар
Зебрасомалар (лат. Zebrasoma) — тикен куйруктуу балыктардын бир уруусу.
Уилки Коллинз
Уилям Уилки Коллинз (англ. William Wilkie Collins; 1824-жыл 8-январь — 1889-жыл 23-сентябрь) — англиялык роман жазуучу, драматург жана аңгеме жазуучу болгон. Анын көрүнүктүү чыгармалары "Ак көйнөкчөн аял" (англ. The Woman in White, 1859), "Аты жок" (англ. No Name, 1862), Армадейл (англ. Armadale, 1866) жана "Ай таш" (англ. The Moonstone, 1868) болуп саналат. Аты аталган акыркы чыгарма заманап англис тилиндеги алгачкы детектив роман деп эсептелет.
Лондондогу сүрөтчү Уилям Коллинздин үй-бүлөсүндө төрөлгөн Уилки бала кезинде эле үй-бүлөсү менен Италияда жана Францияда жашап, француз жана италиян тилдерин үйрөнүп алган. Ал чай сатуучунун катчысы катары иштеген. Алгачкы "Антонина" (англ. Antonina) романы 1850-жылы басылып чыккандан кийин ал Чарлз Диккенс менен жолугушуп, Диккенс ага жакын дос, устат жана кызматташ болуп калган. Коллинздин айрым эмгектери адегенде Диккенстин All the Year Round жана Household Words журналдарында жарык көргөн жана алар экөө драма жана көркөм чыгармалар боюнча кызматташып турушкан.
Коллинз өзүнүн белгилүү чыгармаларын 1860-жылдары басып чыгарып, каржылык туруктуулукка жана эл аралык кадыр-баркка жетишкен. Ошол убакта ал каны уюп жабыр тарта баштаган. Оорусу үчүн апийим колдонуп жүрүп ал көз каранды болуп калган. 1870 жана 1880-жылдары анын китептеринин сапаты ден соолугунун начарлашы менен бирге төмөндөй баштаган.
Өгөбаев, Курманбек
Курманбек Өгөбаев (Ысык-Ата районунун Байконок айылында 1932-жылы 2-ноябрда туулган) - жазуучу, журналист. 1957-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика факультетин бүтүрүп, 1959–1979-жж. Кыргыз улуттук телерадиосунда телеоператор, 1979-жылдан радиодо адабий редактор болуп иштеп, “Нуска” берүүлөрүн даярдаган. 1963-жылы алгачкы “Жаздын кызы” аңгемелер жыйнагы жарык көргөн. 1989-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. Э.Хемингуэй, И.Тургенев, П.Паустовскийдин чыгармаларын, Шатуновскийдин “Оңду-солду Америка” китебин, М.Ордубадинин “Калем жана кылыч” романын кыргыз тилине которгон. К.Өгөбаевдин “Ой ойлоп жашайт талаалалар” публицистикалык чыгармасы “Чүйүбүз – куттуу үйүбүз” конкурсунда алдыңкы орундарды ээлеген. 1992-жылы Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы менен сыйланган.
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Кыргыз тилинде
Жаздын кызы: Аңгемелер.  Ф.: Мектеп, 1963.  72 б.
Дилгирдин окуялары: Повесть, жомок, аңгемелер.  Ф.: Мектеп, 1967.  104 б. Токойду сагындым: Аңгемелер (тестиер балдар үчүн)  Ф.: Мектеп, 1975. 272 б.
Оюнчуктардын окуясы: Жомок.  Ф.: Мектеп, 1979.  13 б.
Чынынын сыныгы: Повесть, аңгемелер. – Ф.: Кыргызстан, 1969.
Ак таңдай: Роман. – Ф.: Кыргызстан, 1978. – 264 б.
Ыйык нур: Поэма. – Б.: Бийиктик, 2003. –84 б.
Шамалды-Сай
Шамалды-Сай же Шамалдуу-Сай — Кыргызстандын Жалал-Абад облусундагы шаарча. Таш-Көмүр шаарынын администрациясына баш ийет.
ААББТ коду — 41703 420 520 01 0.
Өгөбаев, Курманбек
КОТОРМОЛОРУ
Шамалды-Сай
Тарыхы
Шамалды-Сай шаарчасы 1957-жылы аймакта Үч-Коргон ГЭСи курулуп жатканда шаар тибиндеги поселок катары түптөлгөн. Ошол учурдан тартып Таш-Көмүр шаарынын карамагында турат. 2009-жылы шаар тибиндеги поселок статусу жоюлуп, шаарчалык өкмөт болуп өзгөртүлгөн.
Өгөбаев, Курманбек
Тургенев И. Жазгы ташкын: Повест. – Ф.: Мектеп, 1974. – 152 б.
Шамалды-Сай
Тарыхы
2017-жылдын башында Жалал-Абад облусунун ыйгарым укуктуу өкүлдөрү, жергиликтүү өз алдынча башкаруу жөнүндөгү мыйзамга ылайык шаар ичинде шаарчанын жайгашуусу мыйзамга каршы келерин билдирип, шаарча макамын алууну сунушташкан. 2017-жылы 25-мартта Шамалды-Сай шаарчасында 200гө жакын жашоочу катышкан жыйын өтүп, анда айыл макамын берүүгө каршылык көрсөтүшкөн. Таш-Көмүр шаарынын вице-мэри Өмүрбек Бабатаев элдин талабы орундуу деп эсептеген.
Өгөбаев, Курманбек
Бондарев Ю. Жээк. – Ф.: Кыргызстан, 1987. – 416 б.
Шамалды-Сай
Географиясы
Таш-Көмүр шаарынан 20 км түш. тарапта, Нарын дарыясынын боюнан орун алган. Калкы 12790 (2002). Жалпы аянты 2293 га. Карамагына «Теңдик» коомдук комитети (мурдагы «Ташкөмүр» совхозу да кирет (2002).
Өгөбаев, Курманбек
Паустовский П. Мещер жери: Аңгемелер. – Ф.: Мектеп. – 204 б.
Шамалды-Сай
Инфратүзүмү
Шамалды-Сайда 4 өнөр жай ишканасы, бир курулуш мекемеси, 3 транспорт жана байланыш ишканасы бар. Электр энергиясын, металл кон-струкцияларын, сүт азыктарын, темир-бетон, жыгач буюмдарын, кислород, асфальт-бетон жана башка элге керектөөчү товарларды чыгарган КГСК, «Үчкоргон ГЭСи», «Жеразык» акционердик коомдору, «Сүт» менчик ишканасы, №2 АТПО, Шамалды-Сай ГЭСи ишканалары бар. 6 окуу жайы анын ичинде 3 кесиптик лицей, 4 медициналык мекеме, 5 маданий агартуу мекемеси иштейт.
Карпия (дарыя)
Карпия — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын сол жээгинен 439 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 24 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кубарган кулaaлы
Кубарган кулaaлы (лат. Circus macrourus), (S.G. Gmelin, 1771).
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Евразияда Дунайдын төмөнкү агымынын өрөөнүнөн чыгышты көздөй Түндүк-Батыш Монголияга чейин, болжол менен Түштүк-Батыш Байкалга чейин. Түндүккө карай Припятңе өрөөнүнө чейин, Белорусия жана Урал тоо кыркаларынын ортосунда 55-параллелге чейин, Урал тоо кыркалары жана Енисей өрөөнүнүн ортосунда 57-параллелге чейин. Түштүктөн Кара деңиздин түндүк жээгине, Крымга, Түштүк Байкалдын тышына, Ирандын Каспий алдынкы провинцияларына, Камыш-Самар көлдөрүнө, Эмбанын жогорку бөлүгүнө, Жезказганга жана Уралга, Арал деңизинин түндүк-чыгыш жээгине, Сырдарыя өрөөнүнө, Тарбагатайга жана Түндүк-Батыш Монголияга чейин. Кыргызстанда – Чүй, Атбашы дарыяларынын өрөөндөрү, Ысыккөл ойдуңу, Ички Тянңшандын сырттары.
Жашаган аймактары
Түздүктөрдү, жапыз жана орто тоолуу ачык жерлерди артык көрөт, маданий территорияларда да сейрек эмес, кээде бийик тоолорго көтөрүлөт.
Саны
Саны боюнча системдүү маалымат жок. Адатта Чүй дарыясынын жана Ысыккөл көлүнүн өрөөндөрүндө кездешет. 2005-жылы Бишкектен алыс эмес көлмөлөрдө өткөрүлгөн жайкы жана күзгү байкоо жүргүзүүлөрдө кубарган кулаалынын эркектерин эки жолу байкашкан. Бир жаш канаттуу көлмөлөрдүн биринин жээгинде белгиленген.
Жашоо тиричилиги (жашоо циклдары)
Уялоочу түр. Жерде отурганды артыксынтат, кээде бадалдарда жана дарактарда отурат. Канаттарын жайып, айыл чарба аянттарын тынымсыз айланып учат, азыгын көрүп, абада кыймылсыз калат да, тик ылдый түшүп кол салат. Чычкан сымал кемирүүчүлүргө, кескелдириктерге, бакаларга, чегирткелерге, башка канаттуулардын балапандарына аңчылык жасайт. Апрелден июлга чейин уялайт. Чөптөрдөн жана жалбырактан жасалган уясын жерде, көбүнчө талааларда салат. Күрөң тактары бар ак түстөгү 4-5 жумуртка тууйт.
Чектөөчү факторлор
Уялоо жерлеринде тынчсыздандыруучу факторлордун көптүгү, айрыкча, үй жаныбарлары уялары үчүн коркунуч туудурат. Кээде киши тарабынан кырылуусу.
Көбөйтүү (колдо багуу)
Кыргыз Республикасында колдо багылбайт.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Республикада атайын коргоо чаралары жок. Түр I UCNдин Кызыл Китебине VI категориясына Near Threatened, NT киргизилген.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Уялоого ылайыктуу жерлерди коргоо керек, уялоо аймактарда адамдын жана үй жаныбарларынын жүрүшүн чектөө. Аныкталган уяларды картага түшүрүү жана кубарган кулаалынын санына мониторинг жүргүзүү.
Статусу
VI категория. Near Threatened, NT. Кыргыз Республикасынын фаунасында уруунун төрт өкүлүнүн бири. Монотиптүү түр.
Берилиштер базасы
Берилиштер базасы, берилишбаза - колдонуучулардын маалыматтык керектөөлөрүн камсыздоо үчүн, бирге сакталынган жана өз ара байланышкан файлдардын тобу. Берилиштер базасы бир учурда бир бирине байланышкан файлдардын каалаганына кайрылууга мүмкүндүк берет. Мисалы, кайсы бир окуу жайынын берилиштер базасын карай турган болсок, ал бир нече файлдардан турат, аларга илимий-иштер, мугалимдердин эмгектери, окуу-методикалык колдонмолор, факультеттин файлдары, курстук файлдар, группа студенттеринин файлдары жана башка ушул сыяктуу көптөгөн файлдар кириши мүмкүн. Бул файлдар биригип, окуу жайынын берилиштер базасын түзүшөт.
Урняк (Миякин району, Башкыртстан)
Урняк — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Миякибашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 95 киши. Почта индекси — 452095, ОКАТО коду — 80244845005.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тайгараев айыл өкмөтү
Тайгараев айыл өкмөтү - Жалал-Абад шаарына караштуу административдик-аймактык бирдик.
Качкынчы, Кызылкыргызстан, Кызылсуу, Ташкутчу, Жээнбеков атындагы айылдар баш ийет. Азыркы айыл өкмөтүнүн аймагында 1930-ж. «Баатыр» колхозу уюшулган. 1932—34-ж. Чапкындык айылы кошулуп, «Кызылпахтачы» колхозу, 1953—59-ж. «Дружба» совхозу, 1963—95-ж. «Тайгараев» совхозу деп аталган. 1995-жылдан совхоз Тайгараев айыл өкмөтү болуп кайрадан түзүлгөн. Калкы 7940 (2001); негизинен дыйканчылык жана мал чарбасында эмгектенишет.
Абакиров Абдыкерим
Абакиров Абдыкерим - (1938-ж. туулган, Фрунзе) эндокринолог, медицина илимдеринин доктору (2000). КРнын эмгек сиңирген дарыгери (1989). КММИни (1962), аспирантурасын (1969) бүтүргөн. Ошол эле жерде ассистент, доцент жанаа КРнын Саламаттык сактоо министрлигинде иштеген. Ички оорулар жана эндокринология боюнча адис.
Жаңы шах (Ермекеев району, Башкыртстан)
Жаңы шах — Башкыртстандын Ермекеев районундагы айыл, Восьмомарт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 294 киши. Почта индекси — 452186, ОКАТО коду — 80225804003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Турнабай
Турнабай, дүрбү — алыскы нерселерди көз менен карап байкоого мүмкүндүк берүүчү оптикалык курал.
Бири бири менен бириктирилген жарыш кеткен эки көрүү түтүгүнөн турат. Турнабайдын оптикалык системасын эки линза - жыйноочу объектив жана окуляр түзөт. Анын чоңойтуусу, көрүү талаасынын бурчу, ажыратуу жөндөмдүүлүгү негизги мүнөздөмөлөрү болуп эсептелет. Чоңойтуусу боюнча кичине, орто, ири чоңойтуучу Турнабайларга бөлүнөт. Көрүү түтүктөрү Кеплер түтүгүндөй Турнабайда окуляр да жыйноочу система болуп саналат жана ал берген сүрөттөлүш тескери болот. Түз сүрөттөлүштү алуу үчүн объектив менен окулярдын арасына айландыруучу системаны, мис., Малофеев-Порронун 1-түрдөгү призмалар системасын орнотушат. Ал чагылдыруучу эки граны өз ара 90° бурч түзгөндөй абалда жайгаштырылган тик бурчтуу эки айнек призмадан турат. Мындай система куралдын жалпы узундугун бир топ кыскартууга да мүмкүндүк берет.
Турнабайдын көрүү түтүктөрүнүн биринин сүрөттөлүш пайда болуучу фокалдык тегиздигине атайын торчо жайгаштыруу менен бурчтарды жана аралыктарды өлчөсө болот. Турнабайдын эки түрү бар: Галилей Турнабайы (объективи оң, окуляры терс фокус аралыгына жана чоң жарык күчүнө ээ, предметтин жалган, түз сүрөттөлүшүн берет, чоңойтуусу 24 эсе) жана призмалуу Т. (узунураак көрүү түтүгүнө ээ, предметтин тескери сүрөттөлүшүн берет, чоңойтуусу 22 эсеге жетет). Турнабай аркылуу байкоо көздүн чарчоосун азайтат жана стереоскоптук көрүүнүн радиусун чоңойтуунун эсебинен ар түрдүү аралыкта жайгашкан нерселерди кабыл алууну жеңилдетет. Турнабай аркылуу караган кезде объективдердин окторунун арасындагы аралык эки көздүн окторунун арасындагы аралыктан канча эсе чоң болсо, стереоскоптук көрүүнүн радиусу ошончо эсе чоңоёт.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Сисайд Парк (Нү-Жерси)
Сисайд Парк (Нү-Жерси) (Seaside Park) — Нү-Жерси штатынын Оушен округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 1579 киши. Болжолдуу аянты - 2.0 км². FIPS коду — 34-66480.
Кекиртек-коко камерасы
Кекиртек-коко камерасы - куйруксуз жерде-сууда жашоочулардын ооз-кулкун көңдөйүн коко кемирчектеринен бөлүп турган жылчыкка өпкөнүн ачылышы К.-к. к. деп аталат. К.-к. к. ички бетинен үн байламтары кетет да, абанын күчү менен алар кыймылга келип ар түрдү үндөрдү чыгарып турат. Куйрукту жана бутсуз жерде-сууда жашоочулардын К.-к. к. узарып кекиртектин башталышы катары каралат.
Чоң-Сары-Ой
Чоң-Сары-Ой (Чоң-Сары-Ой) — Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусун Ысык-Көл районундагы айыл. Чоң-Сары-Ой айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 247 киши.
Каменная дарыясы (Печаль-Кы куймасы)
Каменная — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Печаль-Кы дарыясынын оң жээгинен 146 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ручь-Ю
Ручь-Ю — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Роговая дарыясынын сол жээгинен 54 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 65 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Зебрелер
Зебрелер (лат. Equus zebra, L. 1758) — жылкысымак, таргыл ала айбандар, булардын бир нече түрү бар: Беме зебреси (лат. E. burchelli bogme), Бурчел зебреси (E. burchelli), Бурчелдин накта зебреси (E. burchelli burchelli), накта тоо зебреси (E. zebra zebra), тоо зебреси (E. zebra), Грэви зебреси (E. grevyi), Селоус зебреси (E. burchelli selousi), Чапман зебреси (E. burchelli antiquorum) жана ушундай сыяктуулар.
Эл аралык уюм
Эл аралык уюм ― эл аралык келишимдердин (уставдын, статуттун же башка уюштуруучу документтин) негизинде түзүлгөн өкмөттөр аралык жана өкмөттүк эмес мүнөздөгү туруктуу институттар.
Эл аралык уюм үчүн: түзүмүн жөнгө салуучу уюмдаштыруучу, уюмдун ишмердигинин негизги максаттарын жана багыттарын аныктоочу документтин болуусу; ишмердигинин туруктуу же такай мүнөзүн аныктоочу документтин болуусу; ишмердигинин негизги усулу катары көп тараптуу сүйлөшүүлөрдү жана маселелерди талкуулоону пайдалануусу; чечимдерди добуш берүү же консенсус жолу менен кабыл алуусу мүнөздүү.
Өкмөттөр аралык жана өкмөттүк эмес эл аралык уюмдар ошондой эле бүткүл дүйнөлүк жана аймактык болуп бөлүнөт.
Июль
Июль (лат. Iulius), теке – Юлий жана Григорий календары боюнча жылдын жетинчи айы. Узактыгы 31 күндү түзгөн жылдын жети айларынын бири, жайдын экинчи айы.
Григорий календары боюнча 20-июлга чейин күн Эгиздер топ жылдызында, ал эми 20-июлдан кийин Бөйөн топ жылдызында болот.
Жей Эшер
Жей Эшер (англ. Jay Asher) — күнүбүздөгү америкалык өспүрүмдөр романын жазуучу. Ал "Эмне үчүн экенине он үч себеп" (англ. Thirteen Reasons Why) чыгармасы менен белгилүү.
Өмүр таржымалы
Эшер Калифорниянын Аркадия жергесинде 1975-жылы 30-сентябрда туулган. Ал гитара ойноодон тартып жазуучулукка чейин бардык кызыгууларын ишке ашырууга колдоо көрсөткөн үй-бүлөдө өсүп чоңойгон. Ал Сан Луис Обиспо орто мектебин бүтүргөндөн кийин эле Куеста коммүнити коллежине барган. Ал ошол жерде "Балдардын адабий баасы" сабагында өзүнүн алгачкы эки балдар китебин жазган. Орто мектепти аяктагандан кийин ал башталгыч класстын мугалими болгусу келген. Кийин ал Сан Луис Обисподогу Калифорния штатынын политехникалык университетине которулуп кеткен. Ал жерде Эшер акыркы курста окуп жүргөндө окуусун таштап, жазуучулук эмгек жолун улантып кетүүнү чечкен. Ал 2002-жылдын 7-сентябрында Жоан Марияга үйлөнгөн. Ал өз жашоосунда бут кийим дүкөнүндө, китепканада жана китеп дүкөндөрүндө сатуучу болуп, ошондой эле башка ар кандай компанияларда иштеген. Иш тажрыйбасынын көпчүлүк бөлүгү анын китептеринин айрым аспекттерине таасир эткен.
Орозо
Орозо, ас-саум (الصوم) — Ислам дининин беш негизинин үчүнчүсү болуп саналат. Рамазан айында орозо кармоо —мусулмандардын парзы болуп эсептелинет. Рамазан орозосу хижраттын экинчи жылында парз кылынган. Рамазан айы мусулмандар үчүн эң ыйык жана куттуу айлардан эсептелинет. Ислам ушул айда туулган, Курани-Карим да так ушул айда түшө баштаган деп айтылат. Кадыр түн кечеси да ушул айдын ичинде камтылган. Рамазан айында мусулмандар орозо кармашат.
"Орозо" деген сөздүн сөздүк мааниси - "кандайдыр бир нерседен оолак болуу, бир нерседен тыйылуу". Орозонун шарияттагы мааниси - милдеттүү адамдардын атайын ниет менен таң аткандан баштап, күн батканга чейин орозону бузуучу нерселерден, тактап айтканда, жеп-ичүүдөн жана напси кумарларынан тыйылуусу. Демек, орозонун парзы - жеп-ичүү жана жыныстык байланыштан сактануу.
Орозонун убактысы Куранда мындайча көрсөтүлгөн: "Таң агарып, ак жип кара жиптен айырмаланган маалга чейин ичкиле, жегиле. Андан соң кечке чейин орозо кармагыла". (Бакара сүрөсү, 187-аят). Хадистерде көрсөтүлгөндөй, аяттагы ак-кара жип каймана мааниде таң агарып келе жаткан мезгилдеги күндүз менен түндүн чегин көрсөтөт. Рамазан айы кээ бир жылдарда 29, бир жылдарда болсо 30 күн болот. Рамазан айы 29 күн болсо да орозо так кармалган болот. Себеби парз кылынганы, айда толугу менен орозо кармоо болуп саналат.
Орозонун даражалары
Ислам аалымдары орозонун үч даражасы болгонун айтышат: Орозо кармаган адам, адал болгон нерселерди жеп-ичпейт, жыныстык каалоолордон узак убакка алыстоо менен эркине ээ болууну үйрөнөт. Бул өзүн-өзү башкаруучулук менен органдарды тарбия кылган мусулман адам, натыйжада жүрөгүн да жаман сезимдерден аруулантат. Материалдык жана дүйнө кызыкчылыктарынын узакташып, кулдуктун туу чокусуна жетишет, Алланын сүйкүмдүү кулдарына айланат. (Газали, Ихяу-Улумиддин, 2/19.)
Кыркчилтен
Кыркчилтен – Баткен районундагы туш тарабын дайра, тоо курчап ат чабымдай аралды элестеткен, Коргон айылына кире бериште орун алган короо жай (Бейит), мазар. Ал жерде жалгыз түп гүлсовгар (Дарак) гүлдөп турат. Эл ошол жерди Манастын кайыбынан берген кырк жигитинин бейит мазары деп касиеттүү көрүп, ыйык эсептешет. Ал эми түпкү тег тотем(бөрү, жолборс, илбирс) менен байланышкан чилтендик жана башка образдары мусулман мифологиясынын магиялык колдоочуларына айланганын “Манас” эпосунун айрым мотивдери аныктап турат. Манас эпосунун баардык варинттарында Манас кыйын шарттарга дуушар болгон учурда көбүнчө чилтендердин колдоосу менен аман калат.
Жалпылык
Жалпылык (орус. Всеобшее) – жалаң эле кокустуктун аркасында эмес, зарылчылыктын же мыйзамченемдүүлүктүн негизинде көпчүлүккө тиешелүү, жалпы болгон көрүнүш. Платон Жалпылык – бул чын, анык болмуш, ал эми жекелик Жалпылыктын бөлүгү болгондуктан гана анык боло алат. Аристотелдин пикири боюнча, Жалпылыктын өз аныктыгы жок; ал форма катары жеке нерселерге ички маңыз катары тиешелүү, ал эми жекелик өзүнүн ичинде Жалпылык орун алгандыгы үчүн жашай алат. Учурдагы диалектика окуусу боюнча, жалпылык жекеликтер аркылуу гана жашайт, Жалпылык жекеликке караганда терең маңыздуу, мазмундуу, ал эми жекелик жалпылыкка караганда бай, кенен келет.
Жалпылык (орус. Общее) – бардык өзгөчө жана жекече кубулуштардын кандайдыр бир конкреттүү бүтүндүктүн составында жашоо формасы, алардын өз ара байланыштарынын мыйзам ченеми. Жлпылык абстрактуу жана конкреттүү болуп бөлүнөт. Абстрактуу Жалпылык – сезим органдары аркылуу кабыл алынуучу бардык кубулуштардын байкоо жүргүзүү менен элестөөдө чагылышындагы окшоштук, бирдейлик, алардын ар бирине бирдей таандык «белги». Конкреттүү Жалпылык – карама-каршы жана ар түрдүү кубулуштардын ички зарыл байланыштарынын (же өз ара шартталыштарынын) түшүнүктө чагылышы, алардын бири-бирине өтүү жана айлануу мыйзамы.
Байыркы грек материалисттери Жалпылыкты тикеден тике предметтик нерсе болуп саналган суу, от, апейрон, аба (Фалес, Гераклит ж. б.) катары, б. а. бардык нерселердин субстанциясы болуучу айрыкча зат деп түшүнүдүрүшкөн. Жалпылык жекеликте, өзгөчөлүктө болот жана алар аркылуу көрүнөт, аларсыз Ж-тын болуусу да мүмкүн эмес. Ал эми жекечилик, өзгөчөлүктөр Жалпылыктын бөлүгү гана болуп, Жалпылыксыз жашай алышпайт. Жалпылыктын таанып билүүдө чоң мааниси бар. Анын негизинде жекечеликти жана өзгөчөлүктү изилдөөгө байланышкан практикалык милдеттерди туура чечүүгө болот.
Аладдин (тасма 2019)
«Аладдин» (Aladdin) — Аладдиндин шумдуктуу окуялары жөнүндөгү Гай Ричинин тасмасы, ошондой эле 1992-жылы тартылган, аталышы бир Аладдин мультфильминин киноадаптациясы болуп эсептелет.
Дүйнөлүк бет ачаары 2019-жылы 13-майда Иорданияда болуп, ага Али бин аль-Хусейн жубайы Рим аль-Али менен катышкан.
Тасманын бет ачаары Америка Кошмо Штаттарында 2019-жылы 24-майда,, ал эми Кыргызстанда жана Орусияда — 23-майда болгон.
Турмалин
Турмалин (сингал тилинде «тормалли» - акак таш) - шакектүү бор-силикаттар классына кирүүчү минерал.
Жалпы хим. формуласы: (Na, Са) (Mg,Fe, Li)3 Al6 (Si6 018) (В03)3 (ОН)4. Тригон системасында кристаллданат. Түрлөрү: шерл - кара, темирлүү Турмалин; дравит - күрөң, магнезийлүү; рубелит - кызгылт, марганецтүү; индиголит - көк, полигромдуу Турмалин Катуулугу 7-7,5. С. салм. 3,0-3,2. Узун, тик кристаллдар, чачыранды тегерек агрегаттар (күн турмалин) түрүндө болот. Пневматолит жана гидротерм жолу менен пайда болот. Пироэлектрик катары пайдаланылат. Тунук кристаллы - кымбат баалуу асыл таш; ошондой эле синтез жолу менен алса болот. Турмалин 2-даражадагы асыл жана кооз таш катары пайдаланылат. Турмалиндин ири кендери Россияда (Уралда), АКШда (Калифорния, Мэн, Колорадо), Италияда (Эльба а.) ж. б. жерлерде бар.
Каракыштак
Каракыштак, Каракишлак - “Мажму ат–товарих” боюнча Манас баатыр мекендеген жер. Калмактар менен кыргыздардын урушунда Манас он үч жеринен жарадар болуп, калмак каны Жолой К-ты талап, Якубетти (Жакып) туткундап кетет. Жолойдун кол алдындагы Тубай деген киши Каракыштакка келип Манасты ууладырат. Тубай дагы Көзкаман сыяктуу калмактан аял алып, алардын динине кирип, кыргыздарга келип чыккынчылык кылат. Тубайдын Манасты ууландырышы башка баатырдын өлүп, тирилиши жөнүндөгү окуя Каракыштакта өтөт. “Манас” эпосунун негизги варианттарында да Каракыштак кыргыздардын байыркы мекендеген жерлеринин бири катары айтылат. Географиялык реалиада Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталында, азыркы Мерке районунун аймагында жайгашкан өрөөн. Баш жагы кенен, түндүк батышта Терек суусу кошулгандан кийин, Карадөбөнүн тушунда кууш капчыгайга айланат. Каракыштак мал-жанга ыңгайлуу; жайкысын – жайлоо, кышкысын кары аз болгондуктан кыштоо катары пайдаланылат.
Затташтыруу
Затташтыруу (Овеществление) – товарды өндүрүүгө жана социалдык мамилелерди жеке мамилелерден буюмдук мамилелерге айландыруунун тарыхый өзгөрмөлүү формасы. Мында адам даяр ролду аткаруучуга, буюмдарды өндүрүүнүн каражатына айланат, адамдын ишмердүүлүгү ага үстөмдүк кылган шарттардан көз каранды болуп калат жана чыгармачыл эмес функцияларды аткаруу менен чектелет, ал өзүнүн коомдук мамилелерин буюмдук мамилеге, күчүн жана чыгармачыл жөндөмдүүлүктөрүн буюмдук «байлыкка», буюмдук «чөйрөгө» айландырат.
Төштүн кыры
Төштүн кыры (carina) - омурткалуулардын айрым түрлөрүнө (канаттуулар, жарканаттар) мүнөздүү. Т. к-на абдан жакшы өөрчүгөн төш булчуңдары бекийт. Учпаган канаттуулардын (мисалы, төө куштар) Т. к. болбойт.
Жашыл көз чымын
Жашыл көз чымын (лат. Chlorops pumilionis) —  данчыл чымындардын бир түрү.
Берилиштер базасын башкаруу (тейлөө)
Берилиштер базасын башкаруу (тейлөө) (Database management-Управление базой данных). Берилиштерге негизделген маалыматтарды түзүү, колдоо, уюштуруу жана калыбына келтирүү менен байланышкан маселелер тобу.
Колдонулган адабияттар
Datenbank
Жангарач
Жангарач, Сокулук району - Чүй облусунун Сокулук районундагы кыштак. Гавриловка айыл округуна караштуу. Жангарач суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1120 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Сокулук кыштагынан 11 км түштүк. тарапта. Шопоков темир жол бекетинен 5 км. Калкы 1431 (2007); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП бар. Кыштактын мурунку аталышы - Жыламыш“Кыргыз Республикасынын Чүй облусундагы Сокулук районунун  Гавриловка айыл аймагындагы Жыламыш айылын  Жангарач айылына өзгөртүп атоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын долбоору тууралуу Токтом, 2015-жылдын 28-декабры № 886..
Жеймс Дэшнер
Жеймс Смит Дэшнер (англ. James Smith Dashner; 1972-жылдын 26-ноябрында туулган) — америкалык жазуучу. Фантастикалык чыгармаларды, өзгөчө балдарга жана жаштарга арналган "Лабиринтте чуркоочу" (англ. Maze Runner) жана "13-чындык" (англ. 13th Reality) сыяктуу серияларды жараткан. Аталган циклдеги 2008-жылы чыккан "Кызыктырган тамгалар журналы" (англ. The Journal of Curious Letters) аттуу биринчи романы Borders компаниясынын жыл сайын өткөргөн "Нукура добуш" тандоосунун бири болгон.
Өмүр таржымалы
Жеймс Дэшнер 1972-жылы 26-ноябрда Жоржиянын Остилл жергесинде туулган. Алты бир туугандын бири болгон Дэшнер Дулут орто мектебинин бүтүрүүчүсү жана Ютадагы Бригам Яң университетинен бухгалтерия багытында магистр даражасын алган. Жубайы Линетт экөөнүн төрт баласы бар жана учурда Ютада жашашат.
Абакиров Анаш
Абакиров Анаш - ( 2. 3. 1926, Чүй облусу, Сокулук району, Кызылтуу айылы 26. 10. 1995, Бишкек) журналист, тарых илимдеринин кандидаты (1966). Россиянын Иваново шаарындагы аскердик окуу жайын бүтүргөн (1942). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Кыргызстан ЛКСМ БКда инструктор (1950-51), ошол эле жерде жооптуу уюштуруучу (1951-52), ВЛКСМ БКнын алдындагы Борбордук комсомолдук мектептин угуучусу (1952-54), «Ленинчил жаш» гезитинин редакторунун орун басары (1954-56, 1961), Тянь-Шань обком комсомолунун биринчи секретары, Кыргызстан ЛКСМ БКнын секретары (1956-59), Кыргызстан КП БКнын үгүт-насыят бөлүмүнүн башчысынын орунбасары (1963, 1966-67), Кыргызстан КП БКнын алдындагы айыл чарба тармагы боюнча идеологиялык бөлүмдүн башчысы (1963-64), КПСС БКнын алдындагы Коомдук илимдер академиясынын аспиранты (1964-66), партиянын Фрунзе шаардык комитетинин экинчи секретары (1967-70), «Советтик Кыргызстан» гезитинин редактору (1970-72), Кыргыз ССРинин мамлекеттик басма комитетинин председатели (1972-79), Кыргыз ССРинин китеп сүйүүчүлөр коомунун председателинин биринчи орун басары (1979-87), Республикалык ардагерлер кеңешинин төрагасынын орунбасары (1991-95) болуп эмгектенген. Кыргыз ССР Жогорку Советинин 4 жолу чакырылышынын депутаты (1963-80). «Совет элин социалисттик интернационализм духунда тарбиялоодогу партиялык басмасөздүн ролу» (1966) аттуу илимий эмгеги жана «Унутулгус күндөр» (1958) жана башка чыгармалары жарык көргөн. Ата Мекендик согуш ордени (1985), Эмгек Кызыл Туу (1971), эки жолу «Ардак Белгиси» (1957, 1976) ордендери жана медалдар менен сыйланган.
Кайлинка (дарыя)
Кайлинка — Орусиядагы дарыя. Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сухокарасук дарыясынын оң жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Иртыш Омь дарыясынын куюлушунан Оша дарыясын кошпогондо Ишим дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Ишимге кошулган куймасына чейинки Иртыш куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртыш.
Теректи мөңгүсү
Теректи мөңгүсү — Борбордук Тянь-Шандагы Көөлү кырка тоосунун түштүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Жаздын сол кумасы Теректи суусунун төрүндө жайгашкан. Узундугу 4,2 км, аянты 8,9, абляция областынын 3,9 км. Башы деңиз деңгээлинен 4900 м, этеги 3600 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 4220 м. Мөңгүнүн этеги 300-400 мге чейин калың морена менен текши капталган. Мөңгүдөн Теректи суусу башталат.
Туюк көрүстөнү
Дубалдын калыңдыгы 70 см, бийиктиги 1 м. Таштан тизилген очоктор, от калдыктары, аркар, текенин сөөктөрү табылган. Айрыкча, сүйрү түзүлүштөгү ортолору кайкы алгачкы таш жаргылчактар көп кездешет. Суунун эки өйүзүндө 150гө жакын мүрзөлөр бар. Дөбөлөрү топурак, таш кошулмасынан үйүлүп, тегерек же төрт чарчы сымал түзүлүштө болгон, айрымдары аңгек менен курчалган.
Дөбөлөрдүн бийиктиги 20–40 смден 4–6 мге жеткен, диаметрлери 5–60 м. Дөбөлөрдүн үстүндө чуңкурчалар жайгашкан. Мүрзөлөрдүн ички түзүлүшү жарма көр жана жер алдында 4–5 м тереңдиктеги казанактуу көрлөр болгон. Маркумдар кийизге, жазы жыгачтарга жана атайын жасалган табыттарга жаткызылган. Мүрзөлөрдө от калдыктары көп кездешет. Маркумдар бирден же топ-тобу менен коюлган. Аялдардын баш сөөктөрү сөлпү болгон.
Акылман
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Кошабыш
Кошабыш Абыш-кырк чоронун бири. Манас Анжиянды басып алган кытай каны Алоокени багындырганда анын өз уулу Бооке менен агасы Коңгуроолунун уулу Абышты ак үйлүү катары тартууга алат. Абыштын "Э дегенде эл эсебин алган" укмуштуу өнөрү болот. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоодо тулпары отуз жетинчи келип, суксур моюн Сулайкага үйлөнөт.
Николаевка (Миякин району, Башкыртстан)
Николаевка — Башкыртстандын Миякин районундагы айыл, Миякибашев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 20 киши. Почта индекси — 452096, ОКАТО коду — 80244845009.
Абакиров Сабыр
Абакиров Сабыр (1920-ж. туулган, Нарын облусу, Кочкор району, Фрунзе атындагы колхоз) — малчы, Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1974). 1935-жылдан Тянь-Шань районундагы № 53 жылкы заводунда (кийин Тянь-Шань мал чарба тажрыйба станциясы) чабандын жардамчысы, баш чабан, 1967-78-ж. Улакол бөлүмүнүн башчысы, 1979-80-ж. асыл тукум кой өстүрүү бригадасынын бригадири. Бригада 1979-ж. ар жүз тубар койдон 120дан козу, 4,6 кг жүн кыркып алган. «Тянь-Шань коюн» чыгаргандардын бири. Октябрь Революциясы, Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган.
Кайыпова Жумабүбү Баялы кызы
Кайыпова Жумабүбү Баялы кызы Саймачы уз, бешинчи сынактагы саймачы. 1949-ж. Ат-Башы районундагы Пограничник (азыркы Казыбек) айылында төрөлгөн. Кыргыз кыз-келиндер институтун бүтүргөн. Ага ак өргөө көтөргөн апасы Ажыбек кызы Алтынбүбү, аталаш эжеси Асыл насаатчылык кылган. Тестиер чагынан узчулугу башталып, абалы түймө түйүүнү, тор чачык чалууну, бычмачылыкты үйрөнөт. Кийинчерээк саймачы, чачыкчы катары таанылат. Ал 1982-жылдан Мураскер элдик көркөм кол өнөрчүлүк окуу жайында мугалим-чебер, 1991-жылдан Кыргыз мамлекеттик педуниверситетинин маданият факультетинин узчулук бөлүмүндө окутуучучебер болуп иштейт. Кыргызстан Сүрөтчүлөр союзунун президиуму ага «Элдик чебер» деген наам берген. 1990-жылдан Кыргызстан Эл чеберлер союзунун мүчөсү. Жумабүбүнүн чеберчилигине өз колунан жаралган кийиз, тери (жаргак), таар өңдүү табигый жердиктер кирет. Көбүнчө чакан туштук (панно) өңдүү үлгүлөрдү кармайт. Жараткан көркөм көчөттөрүнө өзүнчө композиция түзөт. Мында анын салттуу буюм-тайымдардын негизинде жекече чыгармачылык изденүүсү баамдалат. Элдик нукту профессионалдык прикладниктердин жолдору менен айкалыштыра кармайт. Ар бир чакан буюм үлгүсү белек бечкек үчүн ойдогудай шартташып, аларга түшкөн кооздуктар түсү, жердиги жагынан бири бири менен ич ара айкалышат. Ар бир туштугуна ат коюп узданат. Мисалы, үч табакчанын ар биринде төрт «карга тырмак көчөтү» эки «бүркүт канат көчөтү» менен ичи-сыртынан бирдей алынып, жээк мүйүз оюмдары көркөм көчөткө айланат да, топ чачыланып кетүүлөрүндө уздук татым бар. «Көөкөр» аттуу туштугунда «бүркүт канат оюмун» «мүйүз оюмдары» аркылуу тутумдаштырса, «Ала Тоо» дегенинде жээгине «куш тырмак көчөтүн» кыялданта берип, чок ортодон орун алган боз үй табакчасына төрт «бүркүт канат көчөтүн» келтирип, алдынан «карга тырмак көчөтүн» түшүрүп, жалпы алганда жээк көчөттөрү негизи «кыял оюмдарынан» жаралган кооздуктарга үндөшүп кетет. Уз түстөрдү живопистик маанайда алганда көгүш курөң, кызгылт кочкул өңдөрдүн өз ордун таба билүүдө ойлоп табуучулук касиетке эгедер. Ар бир буюм-тайымы төкмө чачыланат, топ чачыланат, тор чачыланат.
Уздун Бостериева Орозокан, Иманбекова Замира, Сулайманова Толкун, Чалбаева Батина сыяктуу ишенимдүү үйрөнчүктөрү бар. Катышкан көргөзмөлорү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1982-ж. СССРдин түзүлгөндүгүнүн 60 жылдыгына карата «Элдик көркөм кол өнөрчүлөрдүн республикалык I кароо-сынагы». Сайма туштуктары үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Ардак грамотасы; 1984-ж. Кыргыз ССРинин 60 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин көркөм буюмдарынын республикалык II кароо-сынагы». Сайма белек-бечкектери үчүн Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин Грамотасы; 1986-ж. «Жасалга-колдонмо өнөрүнүн республикалык жана Бүткүл союздук көргөзмөсү». Териге, таарга түшүргөн көркөм буюмдары үчүн Ардак грамота; 1989 ж. «Элдик чеберлердин Бүткүл союздук жана эл аралык Москвадагы, Италиядагы, Индиядагы көргөзмөсү. Буюмдары экспонатталган. 1990 ж. «Кыргызстан Эл чеберлер союзунун уюштуруу көргөзмөсү». Көркөм сайма буюмдары менен катышкан.