cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вирустуу гепатит
B гепатити
Гепатит В курч кармаган, ошондой эле өнөкөт гепатитти пайда кылган гепатит В, гепаднавирус тарабынан келип чыгат. Өнөкөт гепатит вирусту алгачкы жуктуруп алгандан кийин жеңип чыга албаган чоң адамдардын 15%ында өөрчүйт.
Идентификацияларган ыкмалар кан менен байланышты, кан куюуну (азыркы учурда сейрек кездешет), антисанитардык татуировкалоону, жыныстык катнашты же эмчек эмизүүдө эненин балага былжырлуу чел кабыкчалары менен тийишүүсүн камтыйт; трансплацентардык аргындаштыруу учурлары сейрек кездешет.
Бирок кезиккен учурлардын болжол менен жарымында инфекцияны аныктоого мүмкүн эмес. Кан менен байланыш баңги заттарды көк кан тамырга колдонуу үчүн ийнелерди чогуу пайдаланууда, миздүү устара сыяктуу сакал алгыч шаймандарды колдонууда же оору жуккан адамдардын жарасына тийүү учурунда болуп өтүшү ыктымал. Ийне алмаштыруу программасы көптөгөн өлкөлөрдө алдын алуунун бир түрү катары түзүлгөн.
Өнөкөт В гепатити бар бейтаптарда вируска каршы антитулку бар, бирок алар боордун   оору жуккан клеткаларын тазалоого жетишсиз.
Оору түрлөрү
Ооруну 2 түрдүү вирустар (А жана Б) козгойт. Бири жугуштуу гепатитти (Боткин оорусун), экинчиси кан сары суу гепатитин козгойт. Алар сырткы чөйрөнүн түрдүү таасирине туруктуу: бөлмө температурасында 1 жыл, суукта 4,5 жылга чейин сакталат. Күн нурунун таасиринен 1,5 саатта, кайнатуудан 30—40 минутада өлөт. Боткин оорусу менен ооругандар заңы менен вирус бөлүп чыгарып айлана-чөйрөнү булгайт. Оорунун козгогучу дени соо кишиге вирус менен булганган тамак-аш, оюнчук, сүлгү, идиш-аяк, жуулбаган кир кол, чымын-чиркей аркылуу; кан сары суу гепатити медициналык аспаптарды чала стерилдөөдөн жугат.
Вируска каршы дарылар
Вирус организмге жуккандан кийин 3—6 жумага, кээде 1 жылга чейин оорунун белгиси байкалбайт (инкубациялык мезгил).
Белгилери
Оору башталганда адамдын алы кетип, тез чарчайт. Тамакка табити тартпайт, ооздун ичи ачуу даамданып, зарна болот, кекирет, окшуп кусат. Ичи ооруп, өтүшү мүмкүн. Кээде баш ооруп, чүчкүрүп, мурун бүтүп жөтөлөт, булчуңдар, муундар ооруйт, эт ысыйт (кээде температура 39—40°ка көтөрүлөт). Зааранын өңү пиво же коюу чайга окшоп, заңы бозоруп, агыш тартат. Андан кийин көздүн агы, дене саргаят. Кээде оору билинбей жалпы абалы бир аз начарлап, денеси саргайбай өтөт. Оорулуу өзүн оору деп сезбегендиктен врачка убагында кайрылбай, тегерегиндегилерге ооруну таратат.
Мындай учурда оору күчөп кетип, көпкө созулушу жана кабылдоого алып келиши мүмкүн. Дарылоо ооруканада врачтын көзөмөлүндө жүргүзүлөт. Убагында ооруканага жатып, врачтын көрсөтмөлөрүн аткаруу оорулуунун жакшы болуп, айыгып кетүүсүнө түрткү берет. Ооруп айыккан адам 6—12 ай режимди туура сактап, убагы менен сапаттуу тамактануусу зарыл. Сүт азыктарын, жашылча, жемиш, майсыз эт, балык, минералдуу суу берүү сунуш кылынат. Оор жумуш жасоого, спорт оюндары менен машыгууга, суукка урунууга, күнгө күйүүгө болбойт. Спирт ичимдиктерин, куурулган, өткүр тамактарды, майлуу эт, консерва азыктарын, шоколад жешке болбойт. Эгерде режимди туура, так сактабаса оору кабылдап, боордун циррозуна айланып кетүүсү мүмкүн: 2 жылга чейин врачтын көзөмөлүндө болуп, жеңил жумушта иштөөсү талапка ылайык.
Алдын алуу
Оорунун алдын алууда оорулууну тезинен ооруканага жеткирип, ал жаткан бөлмөгө дезинфекция жүргүзүлөт; оорулуу менен бирге болгондор 45 күнгө чейин медициналык көзөмөлдө болот. Балдарга гамма-глобулин куюлат. Өздүк гигиенаны сактап, донорлорду жакшылап текшерүү, медициналык аспаптарды абдан стерилдөө талапка ылайык.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Класс (биологияда)
Класс (лат. classis — топ) — биологиялык систематикадагы жогорку таксономиялык категориялардын бири. Жакын түркүмдөрдү (жаныбарларда) же катарларды (өсүмдүктөрдө) бириктирет. Мисалы, кемирүүчүлөр, курт-кумурска жечүлөр, жырткычтар ж. б. түркүмдөр сүт эмүүчүлөр классына биригет. Жалпы түзүлүштөгү жана келип чыккан теги бир класстын өкүлдөрү типке (жаныбарда) же бөлүмгө (өсүмдүктө) биригет. Мисалы, жерде-сууда жашоочулар, куштар, сүт эмүүчүлөр ж. б. жаныбарлардын хордалуулар тибин түзөт. Бир үлүштүү жана эки үлүштүү өсүмдүктөр жабык уруктуулар (гүлдүү өсүмдүктөр) бөлүмүнө биригет.
Арасарилер
Арасарилер (лат. Pteroglossus) — доңкулдак сымалдуулардын бир уруусу, мунун төмөнкү түрү белгилүү: (лат. P. viridis) — жашыл канат арасари.
Жайыл дасторкон
Жайыл дасторкон - жөө жомоктордо кезигүүчү кереметтүү буюм.
Ал башка кереметтүү нерселер (казан, сабаа, сандык, токмок ж. б.) сыяктуу элдин бактылуу келечек жөнүндөгү көркөм чыгыш фантазиясынан жаралган. «Жайыл дасторкон» адамдын каалаганын заматта даяр кылат. Аны менен жөө жомоктун каармандары ар дайым жокчулуктан арылып, максатына жетет.
Эмгекчи эл «Жайыл дасторконду» адатта өздөрү сүйгөн каармандарга (же- тимге, кедейлерге ж. б.) гана ыйгарышкан.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Жылаңач мөңүгүсү
Жылаңач мөңүгүсү — Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,0 км, аянты 3,2 км2. Шамшы суусунун негизги куймасы – Туюктун алабында жайгашкан. Мөңгүнүн башы 4340 м, этеги 3400 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3920 м. Абляция областынын аянты 2,2 км2, этегин мөңгү каптап жатат. Мөңгүдөн жылаңач суусу (Тюктун оң куймасы) башталат.
Афина Абдылдаева
Акын, жазуучу Афина Абдылдаева Чүй облусунун Петровка (азыркы Москва) районунун Кызыл-Туу айылында 1944-жылы 8-августта туулган.
Ал Кызыл-Туу жети жылдык мектебин, Фрунзедеги финансы-кредит техникумун, Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин орус тили жана адабияты бөлүмүн жана Алма-Атадагы жогорку партиялык мектепти бүтүргөн.
Эмгек жолун 1962-жылы Жаңы-Жол районунун Кара-Суу мектебинде баштаган. 1978-1980-жж. Талас районунун мектептеринде мугалим, директор болуп иштеген. 19801990-жж. Талас облусунун Манас райондук партия комитетинин катчысы, экинчи катчысы болгон. 1990-жылы Кыргыз Республикасынын Билим берүү министринин орун басары, 1991-жылы Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинде инспектор болуп иштеген.
А.Абдылдаева чыгармаларын кыргыз жана орус тилдеринде жазат.
Ал 2000-жылы "Арноо" аттуу алгачкы ырлар жыйнагы жарык көргөн.
Бүгүнкү күндө Кыргызстандын эл аралык университетинин Политехникалык колледжинде мамлекеттик тил боюнча директордун орун басары болуп эмгектенет.
2010-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Арноо: Ырлар.  Б.: Илимдер академиясынын басмаканасы, 2000.  158 б.
Өмүр толкунунда: Ырлар жана очерктер.  Б.: Бийиктик, 2004.  159 б.
Элим деген инсан: Даректүү баян. Б.: Бийиктик, 2006.  107 б.
Кыргызстандын чыгаан уулдары. Б.: Эркин-Тоо, 2008.  372.
Үсөнкул Жумабаев- мезгил тузагына илинбеген инсан: Даректүү баян. – Б: Руханият, 2010. – 180 б.
Кыргызстандын чыгаан уулдары: Документалдуу биографиялык баяндама. – Б.: Гүлчынар, 2010. – 380 б.
Орус тилинде
От шахтера до дипломата: Документально-биографическое издание. – Б.: Центр госязыка и энциклопедии, 2007.  416 с.
С добрым сердцем к людям: Документально-биографическое издание.  Б.: Бийиктик, 2007.  414 с.
Колдонулган адабият
Түзүүчүлөр: А.Чекиров, Ө.Калыева.
Бошотуунун теологиясы
Бошотуунун теологиясы (исп. teologla de la liberation, англ. liberation theology)- теологиянын христиандык мектеби, өзгөчө Рим-католик чиркөөсүндө.
Бошотуунун теологиясынын эки негизги принциби бар:
Бошотуунун теологиясынын негизги методологиялык жаңы киргизүүлөрү болуп - теологияны жакырлардын жана эзилгендердин көз карашында кароо саналат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы
Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы — жергиликтүү өз алдынча башкаруунун өкүлчүлүк органынын чечимдерин даярдоо жана аткаруу, белгилүү бир аймакта аткаруу бийлигин жүргүзүүчү мамлекеттик ыйгарым укукту камсыз кылуу үчүн түзүлгөн орган. Ж. ө. б. а.-т. о. айыл өкмөтү, шаар башкармалыгы жана мэриялар болуп эсептелет.
Кыргызстанда
Кыргыз Республикасында жергиликтүү өз алдынча башкаруу жергиликтүү кеңештер жана мыйзамда белгиленген тартипте калктын өзү тарабынан түзүлгөн башка органдар аркылуу жүргүзүлөт, алар мыйзамдын чегинде өз жоопкерчилиги астында жергиликтүү маанидеги иштерди башкарышат. Жергиликтүү кеңештер өз алдынча башкаруунун өкүлчүлүктүү органы болуп эсептелип, ошол аймакта жашап жаткан граждандар тарабынан шайланат. Жергиликтүү кеңештер облустарда, райондордо, шаарларда, айылдарда жана кыштактарда түзүлөт. Жергиликтүү кеңештер өзүлөрүнүн сессиясында төрагасын шайлашат, алардын отчетун угушат, губернатордун, акимдин дайындалышына макулдук беришет, аймактын социалдык, экономикалык өнүгүшүнүн жана калкты социалдык жактан коргоо программасын бекитет, анын ишке ашырылышын көзөмөлдөйт, жергиликтүү бюджетти, анын аткарылышы жөнүндөгү отчетту бекитет жана бюджеттен сырткары фонддордун сарпталышын карайт.Жергиликтүү кеңештин депутаттары жалпы санынын үчтөн эки добушу менен тийиштүү аймактын губернаторуна же акимине ишенбөөчүлүк билдирүүгө укуктуу. Мындай болгон учурда аларды дайындаган орган кызматтан четтетүүгө тийиш. Жергиликтүү маанидеги маселелерди чечүү үчүн ошол аймакта жашаган граждандар ыктыярдуу түрдө биригип, аймактык коомдук өз алдынча башкаруу органдарын түзүүгө мыйзам жол берген. Мындай органдарга микрорайондордун кеңештери же комитеттери, үй, көчө, квартал, поселок, айыл комитеттери жана башка ошол жерде жашоочулардын жергиликтүү шарттарына, салттарына ылайыкталып түзүлгөн органдар кирет. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына мыйзам тарабынан бир кыйла чоң укуктар берилген. Бул болсо биздин өлкөбүздө демократиянын өнүгүп жаткандыгынын күбөсү болот. Мурдагы социалисттик режимдин убактысында бардык маселелер мамлекеттик гана органдар тарабынан чечилүүчү. Жада калса кичине көчөгө асфальт төктүрүш үчүн же үйгө суу түтүгүн орнотуу үчүн дагы мамлекеттик органдарга кайрылууга туура келген. Азыр болсо мыйзамга ылайык ар бир айыл же квартал өзүлөрүнүн комитетин шайлап алып, аны жергиликтүү кеңештен каттоодон өткөрүп, андан каражат алууга акылуу жана ошого жараша өзүлөрүнө керектүү иштерди жасоого болот.Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары ошол аймактын жашоочуларынын кызыкчылыгын мамлекеттик органдардын алдында коргошот, жергиликтүү кеңештерде ошол аймакка тиешелүү маселелер каралып жатса, ага катышууга, пикирлерин айтууга укуктуу, социалдык чөйрөдөгү объектилердин курулушун, жайгаштырылышын, ремонттолушун кабыл алууга, катышышат, жергиликтүү кеңештин жана мамлекеттик акимчиликтердин чечимин аткарууга көмөктөшүшөт, граждандардын жыйындарынын чечиминин аткарылышын уюштурушат.Өздөрүнүн мыйзам тарабынан берилген укуктарын ишке ашыруу үчүн алар чарба жүргүзүүго укуктуу, түшкөн кирешеге ар кандай клубдарды, оюн-зоок өткөрчү жайларды, ышкыбоздордун бирикмелерин ача алышат. Башкача айтканда, калктын жашоосун ондоо үчүн ар кандай жумуштарды аткарууга аларга мүмкүнчүлүк берилген.
Березовка (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Березовка — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Кармаскалин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 13 киши. Почта индекси — 453020, ОКАТО коду — 80235835004.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Фосфор
Фосфор (грек тилинен Phosphorus) – Д. И. Менделеев мезгилдик системасы VА группа элементи, к.н. 15, ат. м. 30,9733. Жаратылышта Ф. массалык саны 31Р барабар болгон туруктуу бир изотоптон турат. Ф. Xll к. араб алхимиктери тарабынан ачылганына карабастан, 1669-ж. нем. окумуштуусу Х.Бранд ачкан деп эсептелет. Ф. массасы боюнча жер кыртышынын 8×10-2 % түзөт. Ф. эркин түрүндө жаратылышта кездешпейт, бирок 190 жакын минерал курамында кездешет. Жаратылышта таралышы боюнча 13-орунду ээлейт. Негизги минералдары аппатиттер – 3Са3(РО4)2×СаХ2 (Х-фтор, хлор же ОН-группасы), фосфориттер – Са3(РО4)2. Булардын запасы 17 – 47 млрд. т түзөт. Ф. бардык өсүмдүктө, жаныбарлар денесинде кездешет. Адам денесинде орто эсеп менен 1,5 кг Ф. кездешсе, анын 1,4 кг – сөөктө; булчуңда – 130 г ; мээде жана нерв системасында – 12 г болот. Тиш эмалы аппатит курамына окшош, башкача айтканда – Са5(РО4)3(F,Cl). Ф. үч аллотропиялык модификациясы бар: ак, кызыл жана кара. Ак Ф. көп таралган, өңү таза, аппак, эгер курамында аз өлчөмдө мышьяк же кызыл Ф. болсо, өңү саргыч болот. Ак Ф. b-формасын 75,9оС жана 1 атмосфералык басымда ысытканда a-формасына айланат. Ак Ф. сууда начар, ал эми СS2, суюк NH3, SO2, эфир, бензолдо жакшы эрийт. Ошондуктан ак Ф. сууда сакталат. Ак Ф., өзгөчө анын буусу өтө уу. Ак Ф. туюк идиште 250-260оС ысытканда кызыл Ф. айланат. Кызыл Ф. аморфтуу, бирок 400оС жогору ысытканда кызыл Ф. кристалл түрүндөгү формасына айланат. Кызыл Ф. уулуу эмес. Кара Ф. ак Ф. 200-220оС (12-17)×102 МПа басымда ысытканда пайда болот, өңү графитке окшош. Кара Ф. аморфтуу жана кристалл түрүндөгү формасы бар. Кара Ф. жарым өткөргүч касиетке ээ. Ф. химиялык бирикмелеринде V же III валенттүү. Ак Ф. өтө активдүү, кызыл жана кара Ф.ысытканда гана реакцияга катышат. Ошондуктан көп элементтер менен аракеттенип, ар түрдүү бирикмелер берет. Мисалы, оксиддер - Р2О5, P2О3, Р2О3×(РО2)m ; галогениддер - PF 3, PCl3, PBr3,PI3,PCl5, PBr5 ; гидриддер - РН 3, P2H4 ; сульфиддер – P 4S10, PS, P4S7 ; нитриддер – Р ХNУ ; карбиддер - РС 3 ; металлдар менен фосфиддерди берет. Окистендиргич (HNO3,HClO, H2O2 ж.б) же НСl буусу менен таасир этүүдөн Ф. кислоталары щелочтор менен ысытуудан РН3, КH2PO2 пайда болот. Металлдар (Сu, Аg, Au, Pb ж.б) туздары суудагы эритмесинде, ак Ф. өтө жеңил окистенет. Ошондуктан бул туздар эритмеси сууну ак Ф. тазалоодо колдонулат. Ф. апатит жана фосфориттен алынат. Эркин Ф. рудадан алынган концентратты майдаланган кокс жана SiO2 менен аралаштырып, электр мешинде 1400-16000С ысытуу менен калыбына келтирүүдөн алынат. Газ түрүндөгү Ф. чаңдан тазаланып, суунун астында муздатылып чогултулат. Ак Ф. өтө уулуу болгондуктан жана таза түрүндө көп пайдаланылбайт, ал Ф. кислоталарын, хлориддерин, кызыл Ф. алууда колдонулат. Ф. таза түрүндө 1-жолу 1829-ж. нем. химиги Фридрих Велер алган:
Жарым өткөргүч катары пайдаланылуучу таза Ф. (99,99999 %) алууда бир нече ыкманы колдонуу керек. Ф. жана анын бирикмелери снаряд, бомба, ширенке, жарым өткөргүч материалдар, жер семирткичтер, химиялык реактивдер, кир кетирүүчү каражаттар жана башка эл чарбасына керек буюмдарды жасоодо өнөр жайда сууну жумшартууда жана медицинада кеңири колдонулат.
Крутиха (Безголовая куймасы)
Крутиха — Орусиядагы дарыя. Алтай крайы, Новосибирск облусу, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Безголовая дарыясынын сол жээгинен 1 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынын Томго кошулган куймасына чейинки бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Классика (адабиятта)
Классика (адабиятта) (латынча classicus — үлгүлүү, мыкты) — искусство менен адабияттын улуттук жана дүйнөлүк маданият үчүн туруктуу баалуулукка ээ болгон, адам баласына бийик эстетикалык таасир берүүчү рухий зарылдык деңгээлинен түшпөгөн чыгармалары (мисалы, Фирдоуси «Шахнаме», Ж. Баласагуни «Кут алчу билим», А. С. Пушкин «Евгений Онегин» ж. б.).
Каржы жылы (салык жылы)
Каржы жылы (салык жылы) – мыйзамдуу белгиленген жылдык мөөнөт, салык укуктарынын ченемдерине ылайык анын ичинде аркыл уюштуруучулук-укуктук тариздеги чарба жүргүзүүчү субъекттердин ишмердиктеринин жыйынтыктары жөнүндө каржылык отчеттор түзүлөт. Календардык жыл салык төлөөчүнүн К. ж. болуп саналат. Календардык жыл 1-январдан башталып 31-декабрда бүтөт.
Ветлега дарыясы
Ветлега дарыясы - Россиянын Киров, Кострома, Нижегород облусу менен Марий Эл Республикасынын аймактары аркылуу аккан дарыя, Волганын сол куймасы (Чебоксары суу сактагычына куят). Узундугу 889 км, алабынын аянты 39,4 миң км2. Суусунун орточо чыгымы 255 м3/сек. Ноябрдан майга чейин муз тоңот. Чатынан 700 кмге чейин кеме жүрөт. Сал агызылат. Боюнда Ветлуга шаары жайгашкан.
Таргалак
Таргалак (Таргалак) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Алай айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 290 киши.
Комсомол
Комсомол — Ош областынын Сузак р-нундагы Көгарт айыл советине караштуу кыштак. «Көгарт» с-зунун аймагында. Райондун борб. Сузак кыш-нан 32 км түн.-чыгыш тарапта, Жалал-Абад т. ж. станциясынан 11 км. Калкы 2377 (1986); негизинен дыйканчылыкта (пахта, тамеки) эмгектенишет. Орто мектеп, клуб, китепкана жана фельдшер-акушердик пункт, балдар бакчасы бар.
Ерсубайкино (дарыя)
Ерсубайкино — Орусиядагы дарыя. Татарстан Республикасы, Самара облусу, Оренбург облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Багряжка дарыясынын оң жээгинен 7 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Шешма дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Аргонавттар
Аргонавттар (лат. Argonauta) — сегиз бут моллюскалардын (лат. спруттардын) бир уруусу.
Орзубек Назаров
Маалымат:
Жазчылар
Жазчылар (Plecoptera) - курт-кумурскалардын түркүмү.
Канаты тунук, жайгандагы жазылыгы 10-80 мм. Денесинин арткы жагында 2 узун куйрук жипчеси бар. Жазчылардын 700дөй түрү белгилүү.
Тоолуу райондордо көп түрү таралган. Личинкасы 2 куйрук жипчелүү, суунун түбүндө, таштардын арасында жашайт. Кычкылтекке бай, таза, муздак сууну жакшы көрөт.
Өөрчүү жолу толук эмес, өтө жай, мис., Perla abdominalis тин өөрчүшү 3 жылга созулат. Өсүп жетилген нимфаларынан эрте жазда чоңдору учуп чыккандыктан Жазчылар деп аталат. Жазчыларды жана алардын личинкаларын балыктар жейт.
Полигамия
Полигамия (грек тили polys - көп сандуу, gamos - нике) - жаныбардын көбөйүү мезгилинде бир жандыктын (айрыкча эркектери) карама каршы жыныстагы бир нече жандыктарды уруктандыруусу. Эгерде бир ургаачы көбөйүү мезгилинде бир канча эркеги менен аргындашса  полиандрия  деп аталат. Полиандрия омурткасыздардын (деңиз жылдыздары, раксымалдар) жана омурткалуулардын (балыктар, канаттуулар, сүт эмүүчүлөр) ар кандай топтору кездешет. Суу түбүндө жашоочу балыктардын көп түрүнүн ургаачылары ыраттуулук менен бир канча эркектеринин уясына урук таштайт. Полиандрия канаттууларга ургаачысы мүнөздүү. Полиандриянын кээ бир учурда жыныс диморфизиминде морфофизиол. реверсивдүүлүк (түпкү тукумунда айкын) байкалат. Мында ургачысы эркегине салыштырганда бир кыйла чоңураак жана ачык түстө болот. Жумурткасын басып чыгаруу ургачысына мүнөздүү болсо, ал эми жумурткадан жаңы эле чыккан жөжөлөрүнө эркектери кам көрөт. Полиандрия жолу менен көбөйүүчү жаныбарларда ургаачысы үчүн атаандаштык болбойт. Эгерде бир эле көбөйүү мезгилинде эркеги бир канча ургаачысы менен аргындашса,  п о л и г и н и я   деп аталат. Жаратылышта полигиниянын бир канча формасы белгилүү: аймактык, гаремдик жана облигаттык. Аймактык полигинияда бир канча ургаачысы белгилүү аймакка ээ болуп, алар жашаган аймактын чегин белгилүү бир эркеги дайыма коргоп турат. Полигиниянын мындай формасы суу астында жашоочу кээ бир балыкттарга да (мис., тилапий балыгы) мүнөздүү. Ал эми канаттулар арасында колония түрүндө жашоочу канаттуларда кездешет. Алардын эркектери жөжөлөрү үчүн кам көрүүгө катышпайт же жөжөлөрүнө жем берүүдө ургаачысына жардамдашат. Аймактык полигиния канаттуларда суурларда жана жөнөкөй приматтарда кездешет. Алар уруктангандан кийин эле эркеги өзүнүн жанына ургаачыларын топтой баштайт. Көбөйүүнүн мындай формасы гаремдик полигиния деп аталат. Көпчүлүк калак буттууларда полигиниянын аймактык - гаремдик формасы байкалат. Кээ бир тоок сымалдарда жана көпчүлүк туяктууларда коргоого алынган туруктуу аймагы болбогондуктан, дайыма өз гареми менен кошо орун которуштуруп турушат. О. эле сүт эмүүчүлөрдүн кээ бир түрлөрү викунья, зебра, кашалот, мартышкалар, бир эркеги бир канча ургаачысы менен топ болуп атайын туруктуу орунда жашайт да, алар облигаттык полигиния деп аталат. Көпчүлүк канаттулардын жана сүт эмүүчүлөрдүн полигиниялык түрлөрүндө эркеги ургаачысынан салыштырмалуу бир кыйла чоң жана ачык түскө ээ болуп, жыныстык диморфизми жакшы байкалат. Ал эми курт-кумурскаларда полигиния коомдошуп жашоочу курт-кумурскаларда байкалып, бир «үй-бүлөдө» көбөйүүгө жөндөмдүү бир канча ургаачысы болот.
Чамгарак
Түндүктүн негизги бөлүгү. Аны чеберлер каалагандай жасай алышат. Ал кооздугуна карай үч-төрт катардан коюлушу ыктымал. Чамгарак тешиктери ууктукуна карама-каршы үстүнөн тешилет. Эми баскак болсо чамгарактын үстүнө түшөт. Ал чамгарактардын жылып кетпеси жана кооздук үчүн коюлат. Жалпы алганда Баскак кандайдыр көркөм оюм түспөлүндө берилет. Муну усталар кол жеткистей кармоодо.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Чеге гүлдүлөр
Чеге гүлдүлөр (Caryophyllaceae) — өсүмдүктөрдүн эки үлуштүүлөр классындагы тукуму. Чөп, кээде чала бадал же бадал. Сапсыз ичке жалбырагы тушташ жайгашат. Гүлү туура түзулүштүү, 5 мүчөлүү, эки жыныстуу. Мөмөсү — кутуча, чанда жаӊгак же жемиш сымал. Чеге гүлдүн 80 урууга кирген 2100 түрү, Кыргызстанда 23 уруунун 113 түрү кездешет.
Кээ бири (чеге гул, дрема ж.б.) кооз өсүмдүк, айрымдары отоо чөп. Чеге гүлдүн самындуу тамырлары халва жана лимонад жасоодо, жүн жана жибек кездемелерди жууш учун колдонулат.
2020 Бейрутгагы жарылуу
Бейруттагы жарылуу — 2020-жылдын 4-август күнү кечинде, саат 18: 08де EEST, Ливандын борбору Бейрут шаарында бир нече жарылуу болгон Жарылуулар Бейрут портунда катталып, 207 адам каза болуп, 9 адам дайынсыз жоголуп, 6500ден ашык адам жаракат алышкан. Бейруттун губернатору Марван Аббуд жардыруулардан 300,000ге жакын адам үй-жайсыз калган деп эсептейт.
Негизги жарылуу болжол менен аммиак селитрасы менен байланыштырылган, алар мамлекет тарабынан таштап кеткен кемеден конфискацияланган жана акыркы алты жыл ичинде тийиштүү коопсуздук чаралары жок портто сакталып калган. Жарылуунун эквиваленттүү таасиринин болжол менен 300 тонна TNT болгон.
Негизги
Ливандын экономикасы жарылуулардан мурун кризиске кабылган, өкмөт карызды төлөбөгөндүктөн, Ливандын фунту төмөндөгөн жана жакырчылык деңгээли 50% дан ашкан. Мындан тышкары, Ливандагы COVID-19 пандемиясы өлкөдөгү көптөгөн ооруканаларын кризиске алып келген, алардын көпчүлүгү кызматкерлеринин маянасын төлөй албай калышкан.
Бейрут порту Ливандын деңизге чыгуучу негизги пункту жана жетишсиз товарларды импорттоо үчүн маанилүү инфраструктура болуп саналат. Ливан өкмөтүнө таандык порт төрт бассейнди, 16 катмарды жана 12 кампаны камтыган. Ага буудайдын стратегиялык запасы болгон эгин силосу жайгаштырылган. Бейрут деңиз базасы порттун бир бөлүгү.
2013-жылдын 23-сентябрнда Орусияга таандык Молдавия желеги менен MV Rhosus жүк кемеси Батуми шаарынан, Грузиядан Бейрага, Мозамбикке жөнөп, 2750 тонна аммиак селитрасын ташыган. Сапар учурунда, кыймылдаткычтын көйгөйү менен Бейрут порттуна кетүүгө аргасыз болгон. Порт Мамлекеттик көзөмөл тарабынан текшерүүдөн өткөндөн кийин, Rhosus жараксыз деп табылган жана сүзүп өтүүгө тыюу салынган.Бортто сегиз украиналык жана бир орус жараны болгон, ал эми украин консулунун жардамы менен беш украин мекенине кайтарылып, экипаждын төрт мүчөсүн кемеге кам көрүшкөн.
Rhosus ээси банкрот болуп, жүк ташуучулар жүккө болгон кызыгуусун жоготкондон кийин, кемени таштап кетишкен. Ошондон кийин Rhosus кам көрбөй калынып, ал эми экипаж иммиграциялык чектөөлөрдөн улам түшө албай калышкан.
Кредиторлор ошондой эле кемеге каршы камакка алуу үчүн үч ордер алышкан }} Адвокаттар экипажды боорукер негизде кайтарып берүүнү талап кылышып, кеменин бортунда турган жүктүн коркунучу болгондуктан, Бейруттагы Шашылыш маселелер боюнча сот бир нече кишини кемеге отуруп алып, үйүнө кайтууга уруксагене Андан кийин кооптуу жүктөрдү 2014-жылы жээкке алып чыгып, соттун буйругу менен Ангар 12 портуна, кийинки 6 жылга ошол жерде калган
Ар кандай бажы кызматкерлери сотторго конфискацияланган жүктүн маселесин чечүүнү суранып, аммиак селитрасын экспорттоону же армияга өткөрүп берүүнү же жеке Ливандык жарылуучу заттар компаниясына сатууну сунуш кылышкан }} Каттар  2014 жылдын 27-июнунда, 2014 5-декабрда, 2015 6-майда,  2016 20-майда, 2016 13-октябрда жана 2017 27-октябрда жөнөтүлгөн. 2016-жылы жөнөтүлгөн каттардын биринде судьялар мурунку суранычтарга жооп бербегендигин жана "өтүнүчүн" билдиришкен.
Кош жарылуу
Жергиликтүү убакыт боюнча саат 18:00дөн кийин (UTC + 03: 00), Өчүргүчтөр бир складдык өрттү өчүрүү үчүн жөнөтүлгөн Бейрутта Port. Биринчи, кичинекей жарылуу, оттун үстүнө түтүн чыгып анчалык болгон эмес Экинчи жарылуу кыйла олуттуу болгон жана жергиликтүү убакыт боюнча саат 18:08 чамасында кайталаган. Ал Бейруттун борборун титиретип, абада кызыл-кызгылт булут каптаган. Экинчи жарылуу Израилдин түндүгүндө жана Кипрден 240 km сезилген. АКШнын Геологиялык изилдөөлөр үчүн 3,3 балл катары бааланганын кабарлашкан, ал эми Иорданиянын сейсмологиялык Observatory, ал 4,5 баллга жеткен жер титирөө жергиликтүүлөр барабар экенин билдирген.
Аммиак селитрасы ТНТ эквивалентине 42% ээ, бул жарылуу болжол менен 1 килотон деп эсептелет, бирок жалпысынан жарылууларда бардык эле материалдар жарылбайт. Жарылуунун эквиваленттүүлүгү болжол менен 300 тонна тротилди түзөт.
Себептери
Портто жарылуучу жана химиялык заттар камтылган ар кандай кампалар бар болгон, анын ичинде нитраттар, жер семирткичтер жана жарылуучу заттар. Коомдук коопсуздуктун башкы директору жарылууга Rhosдон конфискацияланган аммиак селитрасы себеп болгон деп билдирген. Коопсуздук булагы билдиргендей, өрттүн алгачкы себеби кампанын тешиктерин ширетүү учурунда болгон.
Жабыркагандар
Жарылуулардан кийин кеминде 135 адамдын өлгөнү ырастаган жана миңден ашуун адам жаракат алышкан. Каза болгондордун арасында үч Бангладештин жарандары, эки Финландиянын жарандары, бир мисирлик бир белгиялык, бир Америкалык, бир грек жана пакистандык бала бар. Жардыруулардан кеминде 101 Бангладеш жараны жабыркап, чет элдик коомчулуктан эң көп жабыркаган. Жарылуудан Бириккен Улуттар Уюмунун Ливандагы Убактылуу Күчүнүн (UNIFIL) мүчөлөрү болгон бир нече аскер күчтөрү жарадар болушкан.
Назар Najarian, жалпы-катчысы Kataeb партиясынын, жардыруу учурунда оор жаракат алып кийин көз жумган, жана Камал Хайек, төрагасы мамлекеттик мүлктүн электр компаниясынын, абалы абдан оор бойдон калган. Казакстандык консул өзүнүн офисинде жарадар болгон.
Зыяны
Жарылуу унааларды оодарып, темирден курулган имараттарды ороп алган. Порт аймагында жарылуу жээктин бир бөлүгүн кыйраткан. Күбөлөрдүн айтымында, жарылуудан 10 km үйлөр жабыркаган, жана жарылуулардан 300000 адам үй-жайсыз калган. Өкмөттүн билдирүүсүнө караганда, шаардын экинчи ири grain elevato жок, болгон Азык-түлүктүн жетишсиздигин күчөткөн COVID-19-пандемиясы жана оор каржы кризиси. 15,000 тоннага жакын дан эгиндери жок болуп, бир айга жетпеген эгиндин запасы сакталып калган.
Фосфоржерсемирткичтери
Фосфоржерсемирткичтери негизги азык болуучу элемент катары фосфор алып жүрүүчү заттар. Ф.ж..с. төмөнкүдөй түргө бөлүнөт: сууда эрүүчү, мисалы, суперфосфаттар ; щелочь-цитраттык эриткичте эрүүчү (Петерман реактиви), мисалы, преципитат ;  лимон к-тасында эрүүчүлөр, мисалы, мартен фосфатшлактары, фторсуз фосфат, балкып эриген магнийлүү фосфат, кальций балкып эритилген полифосфаты, Ca метафосфаты ;  начар эрүүчү, мисалы, фосфорит уну. Сууда эрүүчү Ф.ж.с. бардык өсүмдүктөр үчүн жер кыртышында колдонулат. Сууда эрибеген Ф.ж.с. бардык жер кыртышында колдонулат, бирок аларды үрөн сепкенде кошо берүүгө болбойт. Фосфорит уну кычкыл кыртышка кошулат. Ф.ж.с. өлчөмүн топурактагы фосфор кыймылдуу формасы боюнча аныкташат (жөөк боюнча берүүдө 15-20 кг/га P2O5 эсептегенде). Ф.ж.с. топуракка берилген жылы анын 15-20 % гана өсүмдүктөр тарабынан сиңирилет, бирок кийинки жылдарда өсүмдүктөргө абдан таасирин тийгизет. Айрыкча жаш өсүмдүктөр үчүн Ф.ж.с. өтө пайдалуу. Дүйнө жүзүндө жылына 33 млн т ашык Ф.ж.с. өндүрүлөт (Р2О5 эсептегенде).
Дунган тили
Дунган тили – дунган ]. Син-тибет тилдеринин тобуна кирет. Кээ бир окумуштуулар дунган тилин кытай тили же анын диалекти деп эсептеп жүрүшөт. Дунган тили өзүнчө тил экенин окумуштуулар (Е. Д. Поливанов жана башка) фактылардын негизинде далилдеген. Дунган тилинде Кытайда, Өзбекстанда, Казакстанда жана Кыргызстанда жашаган дунгандар сүйлөйт. Орто Азияда жашаган дунгандардын тили ганьсу жана шеньси деген эки диалектиден турат. Ганьсу диалектине ягэ, шеньси диалектине дунмый айтымы (говору) кирет. Дунган адабий тили ганьсу диалектинин негизинде түзүлгөн. Дунган тилинин сөздүк курамында араб-иран, уйгур, кыргыз, татар, казак, өзбек жана орус тилдеринен кирген сөздөр кездешет. Дунган тилинин жазуусу 1928-ж. чейин араб, 1928–53-ж. латын графикасында болгон. 1953-жылдан орус графикасында.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Веттерн көлү
Веттерн көлү - (шведче vatten — cyy) Швециянын түштүгүндөгү көл. Аянты 1900 км2, узундугу 129 км, тереңдиги 119 мге чейин. Мөңгүнүн жана тектоникалык кыймылдын натыйжасында пайда болгон ойдуңда жайгашкан. Жээктери бийик жана аскалуу. Балтика деңизи менен туташат. Кеме жүрөт (Стокгольм-Гётеборг ички суу жолунун бир бөлүгү). Боюнда Йёнчёпинг, Мутала, Хускварна, Карльсборг шаары жайгашкан.
Каржы көзөмөлү
Каржы көзөмөлү – мамлекеттин жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдардын акча фонддорун түзүү, бөлүштүрүү жана пайдалануу тармагындагы аракеттердин мыйзамдуулугун жана максатка ылайыктуулугун көзөмөлдөө. Баардык каржы-укуктук институттарга таандык К. к. аркыл негиздер боюнча бирнече түрлөргө бөлүнөт. Өткөрүү мезгилине байланыштуу алдынала, агымдагы жана соңку болушу мүмкүн. Аны ишке ашыруучу органдарга (субъекттерге) байланыштуу К. к.: а) мамлекеттик бийликтин өкүлчүлүктүү жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын; б) президенттин; в) жалып компетенциядагы аткаруучу органдардын; г) каржылоо-кредит органдарынын; д) ведомстволук жана ички чарбалык; е) коомдук; ж) аудитордук болуп бөлүнөт.
Жийде Абдымамытова
Жазуучу жана журналист Жийде Абдымамытова Чүй районунун Эпкин айылында 1959-жылы 15-февралда туулган. 1978-жылы Фрунзе соода техникумун, 1995-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин журналистика факультетин аяктаган. 1978–1990-жж. Таласта ири ишканаларда бухгалтер, кампа башчысы, диспетчер ж.б. кызматтарда, 1990–2000-жж. Талас шаар-райондук «Эмгек шаңы» гезитинде кабарчы, Талас облустук телерадио компаниясында редактор, улук редактор, бөлүм башчы, 2000-жылдан Улуттук телерадиокорпорациясында өз кабарчы кызматында иштеп, Улуттук радиодо «Экология», «Ардагер», «Илим», «Билим», «Үй-бүлө», «Жер жана адам» Улуттук теле берүүдө «Ата-Журт ажары» рубрикаларын алып барган. Ж.Абдымамытова 1992-жылдан бери Аман Токтогулов атындагы «Барал» адабий ийримин жетектейт. Ийрим мүчөлөрүнүн үч ырлар жыйнагын чыгарган. Кыргыз Республикасынын Улуттук телерадио корпорациясынын ж.б. Талас райондук, облустук администрациясынын Ардак грамоталарынын ээси. 2006-жылы «Жаратылышты коргоонун отличниги» медалына татыган. 1993-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 2001-жылдан Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Барчын канат Барал. – Талас: Талас обл. басмаканасы, 1998. – 60 б. Барал үнү. – Б.: Плюс, 1999. – 120 б. Белек. – Б.: Айат, 2007. – 150 б.
Колдонулган адабият
Кыргыз Республикасынын жазуучулары / 2-том. Кыргыз Республикасынын Интеллектуалдык менчик мамлекеттик кызматы (Кыргызпатент) – Б.:   2011. –  б. Түзүүчүлөр: А.Чекиров, Ө.Калыева.
Глобалдык көйгөйлөр
Женишбек кызы Батма Н-33 Тема: Жаратылыш философиялык анализдин предмети катары. Азыркы кездеге гобалдуу проблемалар.
План : 1. Жаратылыш. 2. Глобалдык койгойлор. 3. Колдонулган адабиятар.
2.Глобалдык көйгөйлөр – эң курч, турмуштук маанилүү, дүйнөлүк жана жалпы адамзаттык маселелердин жыйындысы. Аларды чечүү бардык элдердин жана мамлекеттердин биргелешкен аракеттерин талап кылат. Глобалдык көйгөйлөрдүн комплекстүүлүгү, системалуулугу жана жалпылык мүнөзү, алардын айырмалануучу өзгөчөлүгү болуп саналат. Алар бүгүнкү күндөгү дүйнөнүн өсүп жаткан биримдиги, аны түзүүчү бөлүктөрдүн өз ара байланышы жана бирине-биринин көз карандылыгынын күрөш тенденциялары менен шартталган.
Глобалдык көйгөйлөр башкы, биринчи даражадагылардын катарына согуш жана тынчтык проблемалары кирет. Анын ичинде төмөнкү көйгөйлөр да бар: эл аралык коопсуздук, куралсыздандыруу жана конверсия, эл аралык мамилелерди демилитаризациялоо жана узак убакытка, бекем тынчтыкты орнотуу үчүн керек болгон гарантияларды түзүү. Элдердин ортосундагы ишенимди бекемдөө жана алардын ортосундагы түрдүү тармактардагы кызматташтыкты кеңейтүү. Курчап турган табигый чөйрөнүн абалынын абдан начарлап кетишине байланыштуу алдыңкы планга экологиялык көйгөй чыгууда. Себеби, бул начарлоо адамзатты ракеталык-ядролук катастрофанын натыйжалары менен тең келген экологиялык кыямат коркунучунун алдында калтырды. Эң ири глобалдык көйгөйлөрдүн бири – Азия, Африка жана Латын Америка өлкөлөрүндөгү кеңири эл массасынын жакырчылыгы, экономикалык жана маданий артта калуучулугу болуп саналат. «Үчүнчү дүйнөдө» калктын санынын өсүшүнүн жогорку темптери жана бул аймакта жүз миллиондогон адамдардын жашоо деңгээлинин мындан ары төмөндөшүнө алып келген өнөр жайлык жана айыл-чарбалык өндүрүш үчүн шарттардын начарлоосунун алардын ортосундагы бөлүнүүнүн тереңдеши менен пайда болгон демографиялык кырдаалды оптимизациялоо зарылчылыгы да ушул көйгөй менен байланышкан. Бир катар глобалдык көйгөйгө илимий-техникалык революциянын жана дүйнөлүк базардын өнүгүүсүнүн, дүйнөлүк дүң үнөмдүн натыйжалуу өндүрүүнү жана кайра өндүрүп чыгууну камсыз кылуу зарылчылыктарынан улам келип чыккан. Дүйнөлүк энергетикалык, чийки заттык, азык-түлүк кризистерин чечүүнүн. Тынчтык максаттарында жерге жакын мейкиндикти өздөштүрүү жана космостук мейкиндикти, дүйнөлүк океанды демилитаризациялоонун жаңы ыкмаларын, акыр-чикирден тазалоонун жолдорун издөө зарыл.
Глобалдык көйгөйлөр өз ара, регионалдык жана улуттук-мамлекеттик көйгөйлөр менен тыгыз байланышкан. Алардын негизинде – бүгүнкү күндөгү цивилизациянын жашоосунун негиздерин козгогон глобалдык масштабдагы карама-каршылыктар жатат. Жалпысынан бул социалдык, жаратылыш менен адамдын ортосундагы, анын ичиндеги карама-каршылыктар. Алардын кайсы бир тизмегинде курчушу глобалдык көйгөйлөрдүн бардык түтүмүндө деструктивдүү процесстерге алып барып жаңы оңой менен чечилбөөчү көйгөйлөрдү пайда кылат. Дүйнөлүк коомчулукта глобалдык көйгөйлөрдү чечүүнүн көптөгөн программаларын жана пландарын каржылоо үчүн каражаттардын, ошондой эле бул максатта пайдалануучу калыптанган механизмдин жоктугунан улам абал оорлоодо. Бул үчүн БУУ, башка эл аралык уюмдардын, демократтык кыймылдардын ишмердүүлүгүн активдештирүү. Дүйнөлүк согуштук чыгашаларды, конверсияларды кыскартуунун эсебинен ресурстарды көбөйтүп. Бардык мамлекеттердин тыгыз кызматташтыгын калыптандыруу. Жалпы адамзаттык кызыкчылыктар жана баалуулуктардын артыкчылыгын камсыз кылуу зарыл. Коомдук прогресс, глобалдык көйгөйлөрдү чечүүнүн негизинде адамзаттын жашоо стратегиясы элдерди цивилизациялык өнүгүүнүн жаңы чектерине алып баруусу мүмкүн.
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Нерусовей-Яха-Каге
Нерусовей-Яха-Каге — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Нерусовей-Яха дарыясынын сол жээгинен орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мазас дарыясы
Мазас — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Хакас Республикасы, Алтай Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыянын куйган жери Мрас-Су дарыясынын сол жээгинен 283 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Чапан
Чапан — Сырт кийимдин бир түрү. Чапандын жердиги башайы, сатин, нооту, бөз, мата, трайке өңдүүлөрдөн тандалат. Жеңи менен бою бир бычылган ага жүн, кебез салып, жука кездемелерден ичтелет. Чапандын ичи-сыртын бирдей шырыйт. Элибизде каптама чапан мүнөздүү болгон. Кийим мында кенен бычылат да, ичи шырылган, сырты капталган. Албетте, чапанды бычып тигүүдө жергиликтүү өзгөчөлүктөр байкалат.
Классикалык адабият
Классикалык адабият — бардык мезгилде идеялык мазмуну жана көркөмдүк жагынан эң жогору бааланган адабият үлгүсү; кеменгер акын-жазуучулар жараткан, коомдук мааниси менен касиети бийик чыгармалар. Классикалык адабият адамзаттын адамгерчилик жана агартуучул идеяларын туу туткан. Ар бир элдин тарыхый тагдырына байланыштуу классикалык адабият бир элде эрте, бир элде кечирээк пайда болгон. Мисалы, Грецияда биздин заманга чейинки 5-кылымда, Римде 1-кылымда, Орто Азия жана Чыгышта 9—12-кылымда, Францияда 17-кылымда, Россияда 19-кылымда өнүккөн А. С. Пушкин, А. П. Чехов, М. Ю. Лермонтов, Н. А. Некрасов, И. С. Тургенев, Л. Н. Толстой ж. б. Кыргыз классикалык адабиятынын жаралышы да 19-кылымдарга таандык. Анын өкүлдөрү — Арстанбек, Калыгул, Молдо Кылыч, Эшмамбет, Жеңижок, Т. Сатылганов, Тоголок Молдо, Б. Алыкулов, К. Тыныстанов, А. Токомбаев, Т. Сыдыкбеков, А. Осмонов, С. Эралиев, Ч. Айтматов, Т. Касымбеков ж. б.
Чапан
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Аргустар
Аргустар (лат. Scatophagidae) — 1. ирик —чирик менен тамактануучу балыктардын бир тукуму. Буга (лат. Scatophagus argus) кирет. 2. (лат. Argus) — кыргоолдордун бир кооз уруусу, мунун төмөнкү түрү белгилүү: (лат. Argusianus argus) — чоң аргус.
Жаратылыш Комплекси
Жаратылыш Комплекси - жалпысынан табигый аймактык комплекс (ЖАК) жана табигый чарбалык комплекс (ЖЧК) деп экиге бөлүнөт.
Табигый чарбалык комплекс пайдаланылуучу жаратылыш ресурстарын жана белгилүү чарбалык иш аракеттери (а. ч., өнөр жай, транспорттук, реакрециялык) жүргүзүлгөн аймак. Промискуитет (лат. Promiscuns - аралаш, жалпы) - жаныбарлардын көбөйүү мезгилинде ар кандай өнөктөштөр менен баш аламан жыныс мамилелеринин формасы. Популяциялык, генетикадагы панмиксия деген түшүнүкө туура келет.
Дунган хандыгы
Дунган хандыгы – Чыгыш Түркстанда 1864-ж. дунган, уйгур, кыргыз, казак жана башка мусулман элинин Цин бийлигине каршы улуттук-боштондук кыймылынын натыйжасында пайда болгон мамлекет. Борбору Үрүмчү шаары болгон. Дунган хандыгы 1876-ж. кулатылган.
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Жылаңач өрөөнү
Жылаңач өрөөнү — Ички Тянь-Шень да. Уз. 28 км, туурусу 1 кмге чейин. Өрөөн Жылаңач тоосунун түштүк жана Жетим тоосунун түндүк капталдары менен өткөн тектон жаракалар боюнча пелеозой тектеринин төмөн ийилишинен пайда болгон магасинклиналь.
Таманынын деңиз бийиктиги 2624-3600 м, ккурчап жаткан Жылаңач тоосунун салыштырмалуу бийиктиги 300-700 м, Жетим кырка тоосунун бийиктиги 1000-1300 м. Тоо капталдарнда ттүздүктөрдүн калдыктары кездешет; алар неогендин чополору менен капталган. Байыркы муз каптоодон түндук капталында тепши сымал өрөөң түзүлүп, Жылаңач өрөөнүн 8-10 кмге чейин муз каптап жаткан. Сүрүлүп келген мөңгү таштардын калдыктары өрөөндүн таманында жана анын сол капталында дөбө-чункурлуу релефти түзөт. Өрөөндүн түндүк капталы жарака менен тик көтөрүлгөндүктөн, тик жана аскалуу, этеги шагыл кумдуу. Таманында тектирлер кездешет. Төмөн бөлүгү куушурулуп терең аскалуу капчыгайга өтөт. Өрөөн аркылуу Кичи-Нарындын сол куймасы Жылаңач суусу агат.
Климатты кескин континеттүү. Жайкы жайыт.
Гангрена
Гангрена — ткандардын бузулушунун (жансызданышынын) бир түрү. Гангренада ткань суусун тез жоготот (кургак гангрена), анын кесепетинен жабыркаган жер кургап, бүрүшүп, катууланат, түсү кочкул күрөң тартат (мумификация жараяны деп аталат).
Гангрена көбүнчө кан тамырлар аз жерде же органда (мисалы: манжаларда, чеңгелде, бут кетменинде, кулак калканында) болот. Ал көбүнчө орган же ткань кан менен камсыз болбой калган учурда (кан тамыр бүтөлүп калганда.
Сандын артериясынын тромбозунда тромбду эрте алып таштаганда толук сакайып кетет, кечеңдетүү дайыма гангренага алып келет. Компресс, шакшак, кан токтотуучу буугучту туура коюу керек (Сөөктүн муундан чыгышы, Сынык, Компресс, Кан агуу). Гангрена болгон учурда жабыркаган органды ампутация жасоого туура келет.
Чекилдек (өсүмдүк)
Чекилдек (Iris) — чекилдектер тукумундагы өсүмдүк. Тамыр сабактуу, кылычтай же тасмадай жалбырактуу көп жылдык чөп. Гүлү ири желекче сымал, гүл коргону кооз. Мөмөсү 3 кырдуу, көп уруктуу кутуча. Түндүк  жарым шарда 200, түрү таралган. Чекилдек эрте жазда гүлдөйт; тамыр сабагы жана уругу аркылуу көбөйөт. Кыргызстанда Чекилдектин 11 түрү Кыргыз Ала-Тоосу менен Тескей Ала-Тоодо кездешет. Ошондой эле жашылдандыруу жана кооздук үчүн өстүрүлөт.
Чекилдек — Нарын облусунун Кочкор районундагы Семиз-Бел айыл советине караштуу кыштак. «Кочкор» суузунун аймагында. Каракол суусунун боюнда жайгашкан. Чекилдектер (Iridaceae) — өсумдүктөрдүн бир үлүштүүлѳр классынын тукуму. Тамыр-сабактуу, түймөк пияз-түптүү же пияз-түптүү көп жылдык чөп. Гүлдөрү 2 жыныстуу, аталыгы 3, мөмөсү — кутуча. Чекилдектердин 60 уруусунун 1400 түрү негизинен Түштүк Африка, тропик жана субтропиктик Америкада, кээде мелүүн климаттуу областтарда таралган. Кыргызстанда 3 уруунун 13 түрү бар. Чекилдектердин көбү — кооз өсүмдүк, кээ бир түрүнүн тамыр сабагы парфюмерияда, шафран татымал катары колдонулат.
Батыш Казакстан облусу
Батыш Казакстан облусу - (1962-96-ж. Урал облусу) Казакстан Республикасында. 1932-ж. 10-мартта уюшулган.
Негизги маалымат
Аянты 151,3 миң км2. Калкы 617,6 миң (1999). Борбору Уральск ш. Шаар калкы 41%. Ири шаарлары: Уральск, Аксай. Облуста 12 администрациялык район, 2 шаар, 4 шаарча бар. Басымдуу бөлүгү Каспий ойдуңунда жайгашкан; түндүгүн Жалпы Сырттын тармактары (бийиктиги 263 м ге чейин) ээлейт. Аймагында негизинен кумдуу жалдар менен ойдуңдар (абсолюттук бийиктиги 45-65 м ден ашпайт) айкалышып жатат.
Климаты
Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы -11°...-14°С (кээде -40°С ге чейин төмөндөйт), июлдуку 22-25°С (40°С ге чейин көтөрүлөт). Жылдык жаан-чачыны 190-350 мм. Ири дарыясы Урал. Облуста 140тан ашык көл бар. Кара жана каштан топурактуу, айрым жерлерин шор баскан. Дүйүм чөп-дан өсүмдүктүү жана ак кылкан-бетегелүү талаа, шыбак-дан өсүмдүктүү жарымчөл басымдуу.
Экономикасы
Облус нефть жана газга (газ-конденсат) бай; ошондой эле калий, магний туздары, курулуш материалдары казылып алынат. Өнөр жайынын негизги тармактары: машина куруу, металл иштетүү, тамак-аш, жеңил, булгаары-буткийим, баалуу тери ашатуу, балык ж. б. Айыл чарбасы негизинен буудай, арпа эгүүгө жана эт-сүт багытындагы мал асыроого багытталган. Кой, бодо мал, жылкы багылат. Негизги автомобиль жолдору Уральск Атырау, Уральск Ак төбө, Уральск Оренбург. Казакстандын ири шаарлары, ошондой эле чет мамлекеттердин айрым шаарлары менен аба катнашы бар.
Фосфор оксиддери
Фосфор оксиддери — фосфор менен кычкылтек бирикмелери. Фосфор негизги оксиддери Р2О5 жана Р2О3.Р,О|0(Р2О5)— фосфор ангидриди, өтө ным тарткыч ак күкүм. Фосфор ангидриди эки суюк жана үч кристалл түрүндөгү формалары бар. Булар бири биринен тыгызд., эрүү жана буулануу темп-ралары менен айырмаланат. Суу менен реакцияга кирип, фосфор кислоталарын берет. Фосфор ангидриди, суусуз азот к-тасына кошкондо, аны N2О4 жана амидди нитрилдерге айландырат. Металл менен аракеттенишип, фосфат, фосфит, суусуз Н F, НС1, НВг менен оксигалогенди жана метафосфор к-тасын пайда кылат. Фосфор ангидриди таза фосфорду күйгүзүүдөн алынат. Р2О5 негизинен газдар жана суюк заттарды кургаткыч катары, орг. бирикмелер синтездөөдө жана башка кеңири колдонулат. Фосфит ангидриди Р2О3 — кристалл түрүндөгү ак күкүм, тыгызд. 2,1 г/см3, эрүү 123,8°С, кайноо t 175,4°С. Бензолдо начар эрийт. 210°С жогору ысытканда СО2 жана кызыл фосфорго ажырайт. Абада ысытканда фосфор ангидридине айланат. Өндүрүштө Ф. к. жетишсиз шартта күйгүзүү менен алынат. Муздак сууда эрип, фосфит к-тасын Н3РО3, ысык сууда фосфин, фосфор кислоталарын жана башка пайда кылат. Орг. синтезде кенири колдонулат.
Блеф
Блеф (англ, bluff - алдоо, коркутуу) - көбүнчө жүрүм-турумдун (анын ичинде саясий) инсандык линиясы дегенге дал келет.
«Блеф» түшүнүгү карта оюнунун тажрыйбасынан киргизилген; ал ошондой эле ар түрдүү саясий күчтөрдүн - топтордун, партиялардын, союздардын чоң күчтөрдү демонстрациялоо же мурдагыга салыштырмалуу көбүрөөк таасир этүү аракеттерин белгилөө үчүн дагы колдонулушу мүмкүн. Саясий сөздүктөрдө, бирок адатта метафоралык мааниде көп учурайт. Ошол эле учурда саясатчылар менен саясий психологдордун айланасында Блефтин стратегиялары саясий таасир этүүнүн каражаттарынын бири катары иштелип чыгат. Алдоо менен козутуудан айырмаланып, Блеф өзүнүн тууралыгына ишенимдүүлүктүн жетишээрлик жогорку деңгээли, каалаган натыйжанын «ачыктыгы» менен мүнөздөлөт.
Ошентип, Чехословакиядагы советтик элчиликке жогорку советтик аскер начальниктеринин «алдоосу» туурасындагы немец чалгынчылары тарабынан ташталган каттар - козутуу; вермахттын жеңилбестиги жөнүндөгү Гитлердин мактаныч сөздөрү - Блефтин элементтери Хайек (биринчи кезекте «социалдык» деп аталган сын атоочту талдоо менен, андан дагы тереңи - бул «социалисттик» деген сын атоочко мүнөздүү, өзгөчө «социалисттик эмгек», «социалисттик тандоо» ж.б. сөз айкаштарында) «виляющий» деп атаган сөздөр менен сөз айкаштарын колдонууда көрүнөт. Бул өңдөнгөн сөздөр каалаган идеологиялык конструкцияда жана ага ылайык келген саясий риторикада бар. Күнүмдүк саясий сөздүктө «Блеф» термини көбүнчө ылайыксыз маанидеги саясий партияларды көрсөтүү үчүн колдонулат.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Бернс Флат (Оклахома)
Калкы - 2057 киши. Болжолдуу аянты - 2.2 км². FIPS коду — 40-10250.