cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аламүдүн мөңгүсү
Аламүдүн мөңгүсү – Кыргыз Ала-Тоосунун түндүк капталындагы чуңкурчак тибиндеги мөңгү. Узундугу 3,9 км, аянты 5,4 км2.
Атриббция
Атриббция (лат. attributio - таандыктык) 1) адабият таанууда көркөм чыгарманын авторун же анын кайда, качан жазылганын аныктоо. Атриббция - текстологиянын илгертен бери келаткан өтө орчундуу маселелеринин бири. Адабий чындыкты ачуу үчүн атриббциянын тарыхында методологиялык трагедиянын автору жөнөкөй актёр Шекспир болууга мүмкүн эмес деген шектүү ойлор пайда болгон. Мындай маселелер атриббциялык далилдер менен чечилген. Атриббциялык далилдерди изилдөө үч топко бөлүнөт: документ фактылар, тексттин идеялык-образдык мазмунундагы мүнөздүү белгилер жана тил менен стилди анализдөө; 2) искусство таанууда атриббция негизинен чыгарманын стилистикалык жана технологиялык өзгөчөлүктөрүн (материалын, композициясын, сүрөтчүнүн жекече манерасын жана башка) анализдөөгө негизделет. Атриббцияда чыгарманын сюжетин жана кимге арналгандыгын ачуу, тарыхый-маданий маалыматтарды пайдалануу чоң роль ойнойт. Мурда атриббция адистердин эмпириялык билимине жана божомолуна негизделип келсе, 19-кылымдын аягынан илимий-стилистикалык анализге, химиялык жана физикалык изилдөөлөрдүн жыйынтыгына жана башкаларга таянат.
Аламүдүн мөңгүсү
Чүй дарыясынын сол куймасы Аламүдүн суусунун төрүнөн (сол тарабынан) орун алган. Токтогул мөңгүсүнүн түндүк-чыгыш тарабында. Мөңгүнүн башы деңиз деңгээли 4430 м, этеги 3240 м бийиктикте жатат. Кар чегинин бийиктиги 3790 м. Абляция облусунун аянты 3,1 км2. Мөңгүдөн Аламүдүн суусу башталат.
Красный Октябрь (Илишев району, Башкыртстан)
Красный Октябрь — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Эски кукт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 159 киши. Почта индекси — 452285, ОКАТО коду — 80230864002.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Бертельс Евгений Эдуардович
Бертельс Евгений Эдуардович (13 (25). 12. 1890-7. 10. 1957) - чыгыш таануу боюнча советтик илимпоз, СССР ИА-нын мучө-корр. (1939), Иран ИАнын (1944), Дамаскидеги Араб ИАнын (1955) мүчө-корр. 1920-ж. Петроград университетинин чыгыш тилдер факультететин бүтүрүп, СССР ИАнын Азиялык музейине (азыр СССР ИАнын Чыгыш таануу институту) кирип, өмүрүнүн акырына чейин иштеген. Фарс, тажик, бир катар түрк тилдеринин тарыхы боюнча эмгектердин автору. Суфизмди жана суфизм адабиятын, Фирдоуси, Низами, Жами жана Навоинин чыгармачылыгын изилдеген. Бертельс ирандын текстология боюнча советтик мектепти түзүп, ага жетекчилик кылган. "Низами" монографиясы үчүн СССР Мамлекеттик сыйлыгын алган (1948). Б. Ленин ордени, Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Бадряш (Янаул району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Талас (айыл)
Калкы
Калкы - 3 319 киши ; негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет.
Дене жаза
Дене жаза – байыркы жана орто кылымдардагы укуктарда соттолуучуну уруп-сабоо менен азап көргөзүү чарасы. Мүчөгө зыян келтирүүчү – тил кесүү, таноо жыруу, манжа кыркуу ж. б.; кыйноочу – шапалак, камчы, тал менен сабоо, балак алуу; шылдыңдоо – мазак түркүгүнө байлоо, тамга салуу болуп бөлүнгөн. Биркатар европа өлкөлөрүндө ХХ кылымдын башына чейин сакталып келген. Россияда 1863-жылы жарым-жартылай алып салынган, 1904-жылы кылмыш жаза катары такыр жоюлган. Азыркы учурда Д. ж-сы кээбир өнүгүп келе жаткан, өзгөчө шарият колдонулган мамлекеттерде колдонулууда.
Куртбалыксөрөйлөр
Куртбалыксөрөйлөр — (лат. Synbranchidae) туташбакалоордуу балыктардын бир тукуму.
Атропин
Атропин - ит жүзүмдөр тукумундагы өсүмдүктөрдөн (меңдубана, адырашман, чочко жаңгак, белладонна) алынуучу алкалоид. Атропиндин күкүрт, күкүрт кычкыл туздарынын суудагы эритмелери медицинада жараат, ичеги, өт жолдорунун ооруларына, бронх астмасында, көздү текшерүүдө каректи чоңойтуу үчүн жана морфин, ацетилхолин жана башкалар менен уукканда колдонулат. Атропин менен ууланганда, көздүн кареги чоңоюп, тамырдын кагышы ылдамдайт. Бул учурда ууккан адамга алгачкы жардам көрсөтүү (ашказанга суу же активдүү көмүр кошулган суу жүгүртүү) керек.
9-ноябрь
9-ноябрь — жылдын 313-чү күнү (толук жылда 314-чи күн), Григорий календары боюнча жылдын аягына чейин 52 күн бар.
Атбасар, урук
Атбасар уругу - мундуз (бай мундуз) уруусунун курамындагы урук. Лакап этноним.
Параллелдери казактарда “ат келтир”, “тай келтир” формаларында кездешери белгиленсе, кыргыздын кыпчак уруусунун курамындагы лакайларда да учурайт (караңыз: Аткелтир).
Сары-Камыш газ кени
Сары-Камыш газ кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Фергана шаарынан 18  км түштүк-батыш тарапта, Алай кырка тоосунун түндүк этегинде. 1955-ж. ачылган. Кен аймагы мезозой жана кайнозой замандарында пайда болгон чөкмө тоотектеринен түзүлгөн. Газ бор жана юра мезгилдеринин көмүрсүз геол. свиталарындагы кумдуктарда топтолгон. Газдуу кабатчалар 310–360 м тереңдикте жатып, калыңдыгы 5–7 м. Газдын адегендеги дебити 400 миң м3/сут. Курамында метан 83,3%, этан 6,6%, пропан 2,7%, бутан 0,5%, пентан менен жогорку сапаттагы газ 0,8%, СО2, 4%, Н2 О – 5,7%. Тыгыздыгы 0,592–0,653 г/см3, күйгөндө 28,0–32,4 МДж/кг жылуулук берет. Запасы 743 млн м3. Кенден алынган газ жергиликтүү керектөөгө жумшалат. 1997-жылга карата эркин газдын запасы С1 – 322 млн м3.
Демонстрация
Демонстрация (лат. demonstratio) – көргөзүү. Окуучуларды кээ бир предмет менен, кубулуш же процесс менен көрсөтмөлүү сезимталдуу тааныштырып окутуу ыкмаларынын бири. Тажрыйбаларды жана окуу көрсөтмө куралдарын демонстрациялоону мугалим өзүнүн сөз жүзүндөгү түшүндүрүүсүн ачык жана далилдүү кылуу үчүн пайдаланат, ошондуктан ал окуучулардын байкагычтыгын өнүктүрүүнүн каражаты болупп эсептелет. Демонстрациянын эффективдүүлүгү демонстрациялануучу объекттердин туура тандалып алынышына көз каранды, башкача айтканда эмне көрсөтүлө тургандыгына (кинофильмби, таблицабы же ж. б.) жана кандайча көрсөтүлө тургандыгына, мугалимдин өзүнүн оозеки түшүндүрүүсүн демонстрациялануучу көрсөтмө объектилер менен туура айкалыштыра билүүсүнө байланыштуу болот. Көрсөтмө куралдарды жана тажрыйбаларды демонстрациялоону төмөнкү учурларда пайдалануу өтө максаттуу:
1. Көрсөтмө курал же тажрыйба өзү түздөн түз үйрөнүлүүчү объект болгон кезде (мисалы, предметтин өзүн өзү же анын моделин – графикалык сүрөтөлүшүн, геометриялык телолорду, ар түрдүү өсүмдүктөрдү, куралдары жана башкаларды түздөн түз көрүү аркылуу алардын формаларын үйрөнүү кезинде); физика жана химия сабактарында тажрыйбаларды демонстрациялоодо;
2. Көрсөтмөлүү объект окуучулардын буга чейинки тажрыйбасы менен бирдикте кубулуштардын арасындагы түздөн түз кабыл алууга мүмкүн болгон ички байланыштарды сөз жүзүндө түшүндүрүүң мугалимге таяныч боло алган кезде (мисалы, күкүрт кислотасын өнөр жайларда өндүрүүнүн технологиялык процессин анын макети же схемасы боюнча түшүндүрүүдө мугалим окуучулардын ал кислотаны лабораториялык жол менен алуу жөнүндөгү билимине таянат);
3. Көрсөтмөлүү объект мугалимдин сөз жүзүндөгү түшүндүрүүсүн ырастоо, иллюстрациялоо катары пайдаланылган кезде (мисалы, минералдарды оозеки түшүндүрүүдөн кийин алардын үлгүлөрүн көрсөтүү, ар түрдүү сүрөттөрдү, диапозитивдерди, диафильмдерди же окуу кинофильмдерин демонстрациялоо);
4. Көрсөтмөлүү объект окуучуларга буга чейин эч белгисиз жана түздөн түз кабыл алып билүүгө мүмкүн эмес болгон кубулуштар, окуялар жана байланыштар жөнүндө оозеки түшүндүрүүнүн башталышы боло алган кезде (мисалы, география сабагында тигил же бул алкактагы климаттын тропикалык аймактарын, токой, тундра жана башкалар жөнүндөгү түшүндүрүүсүн мугалим кинофильмди, ландшафттык сүрөттөрдү пайдаланып баштоосу мүмкүн).
5. Коомдук ой-пикирди жана талапты билдирүүгө арналган жүрүш, митинг, ар кандай карнавалдык майрамдар жана башкалар.;
6. Башка өлкөнү басмырлоо, опузалоо аракетинде демонстрациялоо (өтмө мааниде – кыр көрсөтүү). Мисалы: башка мамлекеттин жээктерине согуштук кемелерди жиберүү.
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
Демонстрация Demonstrace Demonstration (flertydig) Demonstration Demonstro Demostración Demonstratsioon Demostración デモンストレーション Demonstratie Demonstrasjon Демонстрация Demonstration
Кыпчак, Сузак району
Кыпчак, Сузак району — Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы кыштак. Барпы атындагы айыл округуна караштуу. Деңиз деңгээли 720 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Сузак кыштагынан 15 км чыгыш тарапта. Жалал-Абад темир жол бекетинен 10 км. Калкы 950 (2008); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Медпункт, мектеп, мечит, таза суу бар. Бишкек - Ош трассасынын боюнда жайгашкан.
Аналитикалык философия
Аналитикалык философия – 20-кылымдагы ар түркүн топторду, өзүнчө философтордун багыттарын бириктирүүчү кеңири жана ар түрлүү агым.
Бул агым философиянын милдети тил анализинде көйгөйлөрдү мазмунун түшүндүрүүнү карайт. Аналитикалык философия негизинен АКШда жана Англияда кеңири тараган жана анын өзүнчө топтору жана өкүлдөрү Скандинавия өлкөлөрүндө, Австралияда ж. б. өлкөлөрдө бар. Англияда Аналитикалык философиянын үстөмдүк кылуучу формасы болуп лингвистикалык философия эсептелген. АКШда Аналитикалык философия лингвистикалык философияга жакын болгон философтордун катарында логикалык эмпиризмдин жактоочулары (Карнап Г, Фейгль ж. б.) жана неопраматизм тарабынан сунуш кылынган (В. Куайн, Н. Гудман, М. Уайт). Аналитикалык философиянын көпчүлүк жактоочулары үчүн оордук борборун конкреттүү формаларга жана тилдик анализдин каражаттарына көчүрүү мүнөздүү.
Бул жерден 2 негизги ыкманы бөлүп көрсөтүүгө болот:
Симсъя (дарыя)
Симсъя — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 432 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Анамнесис
Анамнесис– (гр. anamnesis – эске түшүрүү) – адамдын жанынын абалын түшүндүрүүчү, бул дүйнөдө башка дүйнөдөн көргөндөрүн эстеп калуучу платондук философиянын термини.
Анамнесис окуусу өлбөс жан жөнүндөгү орфико-пифагорейлик окууга таянат, (псюхе) жана туура элес берүүнүн мүмкүнчүлүгүн түшүндүрөт. Кабыл алуу жана окуу концепциясы эске тутуу катары Платондун «Менонунда» өнүккөн.
Лягушья
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Манас (аба майдан)
Манас эл аралык аба майданы, рамий түрүндө ― Манас эл аралык аэропорту ― Бишкек шаарынын аба майданы.
Анын ILS системасы - ICAO CAT 2/ Туманга байланыштуу катуу кечигүүлөр болушу мүмкүн, өзгөчө алыскы рейстерге.
Ошондой эле, бул Манас транзиттик борбору. Буга чейин ал Манас аэробазасы болуп келген.
Тарыхы
Шаардын түштүгүндө жайгашкан эски Бишкек аэропортунун ордуна курулган. Эң атактуу кыргыз жазуучусу жана мнтллектуалы Чынгыз Айтматовдун сунушу боюнча, кыргыз эпостук баатыры Манастын артынан аталган. Аба майданга учак эң биринчи жолу 1974-жылдын октябрында конгон. Анын бортунда Совет премьер-министри Алексей Косыгин болгон. 1975-жылы 4-майда аэропортто эң биринчи пландалган рейс Москва-Домодедового болгон.
1991-жылы Кыргызстан Советтер Союзунан көз карандысыздыкка жетип, аэропорттун инфраструктурасы жай, бирок туруктуу түрдө  төмөндөй баштаган. Он жыл бою ал кароосуз калып, аэропорттун чыгыш жагында металлолом толуп кеткен: алардын ичинде Советтик  60тай эски самолеттор,  вертолеттор, аба лайнерлери ж.б. керексизделип жатышкан.
"Кыйрагыс эркиндик " операциясы башталган соң, АКШ өкмөтү өз коалициясынын өнөктөрү менен Авганистандагы операцияларды ишке ашыруу максатында аэропортту аскердик база катары колдонууга уруксат сурайт. Коалициялык күчтөр 2001-жылда сентябрлын аягында  келишет. Келери менен эле аэропортто операциялар жана жабдуулар иш жүзүнө кеңири ашырыла баштаган.Кароолсуз калган самолеттор жайытка айланып, алардын ордун коалициялык учактар ээлеп, араң турган ангарлардын ордуна кыйраткыч учактар үйү тургузулган. Жүргүнчүлөр жолу боюнча аскерлер палаталарынан турган шаарча пайда болот. Питер Гансинин урматына америкалык күчтөр ал жерди "Ганси авиабазасы" деп аташат. Ганси, өрт өчүргүчтөр башчысы, 11-сентябрда Нью-Йоркто террористтик чабуулда каза тапкан. Кийинчерээк, Гансинин ордуна Манас абабазасы деген ат коюлган.
Ошол эле учурда, коалициядан келген акчага кыргыз өкмөтү жүргүнчүлөр терминалын кеңейткен жана жаңылаткан. Аскерлер үчүн бир нече ресторандар, сувенирдик дүкөндөр, чачтарачтар пайда болгон.
2007-жылы аэропорт терминалы реконструкциялоого жана жаңылоого кабылган. Азыркы ИАТАнын FRU аттуу коду Бишкектин Советтер убагындагы Фрунзе атынан келип чыккан.
Башка кызматтары
Кыргызстан аба жолдорунун башкы кеңсеси аэропорттун ичинде болчу. 2002-жылы 2-январда Манас аэропортунун Кыргызстан соода агенствосунун башкы кеңсенине көчүп кетет. Буга чейин ал кеңсе да аэропортун жеке менчиги эле.
Алмашуу (альтернация)
Алмашуу (альтернация) - белгилүү бир синтагматикалык же парадигматикалык шарттарда тилдик бирдиктердин курамында бирибирин алмаштырууга жөңдөмдүү болгон тилдик бир тектүү бирдиктердин парадигматикалык карым-катышы. Алмашылуучу бирдиктер же альтернаттар структуралык жактан конгруэнттүү болушу, башкача айтканда жогорураак деңгээлдеги структурасында бир эле орунду ээлөөсү зарыл. Ал баарынан мурда, тыбыштарга жана фонемаларга мүнөздүү. Алмашуу ар кандай типте жана түрдө болушу ыктымал. Альтернанттардын айырмалоочу белгилерине жараша сандык (созулма же кыскалыгы боюнча) жана сапаттык (пайда болуу орду, жолу ж.б. белгилери боюнча) болуп бөлүнөт. Алмашуу шарттарына карай фонетикалык жана фонетикалык эмес болуп бөлүнөт.
Андрогиния
Андрогиния– (гр. androgunos – эки жыныстык) – бир жандыкта эки: эркектик жана ургаачылык жыныстын болушу (гермофрадит).
Индий
Индий (лат. Indium) — Д. И. Менделеев мезгилдик системасы IIIА группа элементи, к.н. 49, ат. м. 114,82. Жаратылышта 2 изотобу кездешет: 113In (4,28%) жана 115In (95,72%). 1863-ж. Р.Рейх жана Е.Рихтер тарабынан ачылган. Жер кыртышында таралышы (м. б-ча) 1×10-5% түзөт. Негизги минералдары: CuInS – рокезит, FeIn2S4 –индит, In(OH)3 – джалиндит, CuIn, FeI3 (In,Sn)S4 – сакурапин. Таза И. металлын И-дин хлорид, сульфат туздарын же И. гидроксидинин суудагы эритмелерин электролиздөөдөн алынат:
2InCl3 = 2In + 3Cl2
Индий - күмүштөй ак түстөгү, өтө жалтырак, жумшак металл, тыгызд. – 7,31 г/см3, балкып эрүү темп-расы 156,78оС, кайноо темп-расы 2047оС. Бирикмелеринде +1, +2, +3 окистенүү даражасын көрсөтөт. Бөлмө темп-расында абада туруктуу, HCl, H2SO4, HF, CH3COOH жана H2C2O4 к-талары менен жай, ал эми HNO3 менен тез аракетенет. Щелочтор менен аракеттенишпейт. Кадимки темп-рада хлор, бром м-н, ысытканда йод, кычкылтек менен реакцияга кирет. Суутек жана азот менен реакцияга кирбейт. И. түстүү металлдар тоо тектерин иштетүүдөн алынат. И. деп анын спектринин индиго боегундай көк түстө болгондугуна байланыштуу ат берилген. И. күзгү, зергер буюмдарын жасоодо, рефлектордо, прожектордо колдонулат.
Деңиз булуңдары
Деңиз булуңдары – 1958-жылкы аймактык деңиздер жана анын айланасындагы жерлер жөнүндөгү Конвенциянын 7-ст., ошондой эле БУУнун 1982-жылкы Деңиз укугу боюнча Конвенциясынын 10-ст. жоболоруна ылайык (кургакка өзүнчө туюк суу топтолгондой Деңгээлде кирип турган) аянттарынын диаметри түз сызык катары кызмат кылган жарым айлананын аянтынан аз эмес, жээкке терең кирген булуңдар. Бул жобо тарыхый булуңдарга таралбайт.
Бага
Бага — кыргыздардын байыркы жана орто кылым доорлорундагы мамлекеттик-башкаруу титулу. Илтереш-каган өз амири менен Тонюкукка («Юан чжен») «бойла бага таркан» деген титул ыйгарганы маалым. Байыркы кыргыз мамлекети административдик-аймактык жактан алты бирдикке («баг») бөлүнгөндүгү тууралуу даректүү маалыматтар бар. Бүгүнкү Тувадагы Өөк Тарлактан нЕ.1э табылган байыркы кыргыздарга таандык эстеликте: «...атым Эл Туган Тутук бен(мен). Теңири элимке элчиси эртим. Алты баг будунгка [элге] эр [тим] » - деген саптар жазылган. Байыркы түрк сөздүгүндө (ДТС) төмөнкүдөй маал ымат бар: «Alti bag» 9-к. азыркы Туванын аймагындагы аскердик-административдик бирдиктер. 840-ж. кийин (9-к.) азыркы Туванын аймагы Кыргыз каганатынын курамына киргендиги маалым. Бирок даректүү маалыматтар Тува аймагы 7-к. чейин эле кыргыздар байырлаган негизги аймак болгондугун тастыктайт. Уйгурлардан тартылып алынган жерлерге, жаңы ээликтердеги жашаган уруулардын үстүнөн кыргыздар өзгөчө башкаруу системасын киргизишкендиги көрүнүп турат. Бага + чы: чыгыш теги байыркы мезгилдерге таандык -чы/-чу мүчөсү түрк тилдеринде продуктивдүү колдонулуп, адамдардын жашаган аймактарын да аныктайт. Изилдөөчүлөр «бага» сөзүн «топ», «түйүн», «бөлүк» же, тагыраак айтканда, мааниси «урук», «уруу» деген тыянак айтышат. Демек, «баг» термини административдик- аймактык бирдиктерге бөлүнүүдө «уруу», «урук» деген аталыш менен бирдей мааниде колдонулган десе болот. Анткени эзелтеден аймактык-административдик бөлүнүштөр уруулук же этностук белгилерге карата аныкталып келери маалым.
Багбан
Багбан - мөмө дарагын жана жер-жемиш өсүмдүктөрүн өстүрүүчү адам, өз ишинин устаты. Ал көчөт тигүү, жер семирткич чачуу, сугаруу, бутоо, кыйыштыруу, түшүм жыйноо ж.б. жумуштарды аткарат.
Сары-Камыш глиеж кени
Сары-Камыш глиеж кени Жалал-Абад облусунун  Аксы районунда. Таш-Көмүр шаарынан 6–7 км түштүк-чыгышта, Сары-Камыш суусунун оң өйүзүндө. 1949-ж. геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлүп, запасы эсептелген. Кен аймагын юра мезгилинде пайда болгон чөкмө тектер түзөт. Пайдалуу катмар көмүрдүн жер астында табигый өрттөнүшүнөн бышкан (күйгөн) чопо жана алевролит, кумдук, акиташ тектеринен турат. Глиежди жогорку маркадагы портланд цементти алуу үчүн активдүү минералдык кошунду катары пайдаланса болот. Запасы С1 категориясы боюнча 1600 миң м3.
Санлэнд Парк (Нү-Мексико)
Санлэнд Парк (Нү-Мексико) (Sunland Park) — Нү-Мексико штатынын DoГ±a Ana округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 14 106 киши. Болжолдуу аянты - 28.0 км². FIPS коду — 35-75640.
Аткелтир, урук
Аткелтир уругу - кыпчак уруусунун курамындагы урук.
Этникалык аталыштын параллелдери казактарда “ат келтир”, «тай келтир» формаларында кездешери маалым.
Дөдөмөл, Тоо
Чамынды өрөөнүнө карай жантайыңкы. Тоонун бийик түндүк-чыгыш бөлүгү карбондун кумдук, сланец, алевролит, конгломерат, кремний, жапыз түштүк-батыш бөлүгү неогендин конгломерат, кумдук, мергель тектеринен түзүлгөн. Кургак талаа жана талаа (1400–1500 мге чейин), шалбаалуу талаа (карагай токою бар) ландшафт алкактары басымдуу. Чабынды, жайыт катары пайдаланылат.
Сюльтино (Илишев району, Башкыртстан)
Сюльтино — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Сюльтин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 364 киши. Почта индекси — 452269, ОКАТО коду — 80230868001.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Коронавирус
Коронавирус (Coronaviridae) — "корона" деген сөз, "таажы сымал" дегенди билдирет. Коронавирустар Riboviria дүйнөсүнүн, Nidovirales түркүмүнүн, Coronaviridae тукумуна кирип, Orthocoronavirinae тукумчасын түзүшөт. Диаметри 80-120 нм спиралдуу нуклеокапсид, липопротеиддик кабыкчага салынган, курамында бир талдуу РНКсы бар вирустук бөлүкчөлөр. Бул вирустар кадимки суук тийүүдөн өлүмгө алып келе турган пневмонияга чейинки ар кандай деңгээлдеги респиратордук ооруларды пайда кылат.
Адамдагы коронавирустун ачылышы
1965-жыл. Улуу Британиянын Уилтширдеги “Common Cold Research Unit” коомунун изилдөөчүлөрү суук тийген баладан В814 культивацияланган вирус жөнүндө кабар беришет. Алар мындай патогенди “адамдын дем алуу жолдорунан башка белгилүү вирустары менен дээрлик байланышы жок” деп белгилешет.
1966-жыл. Чикаго университетинен Дороти Хамре менен Джон Прокноу медик-студенттен алынган 229Е вирусун, “ал башка белгилүү респиратордук вирустардан айырмаланат” деп сүрөттөшөт.
1967-жыл. Улуттук аллергия жана жугуштуу оорулар институтунун окумуштуулары В814 каражатында колдонгон ыкмаларды пайдаланып, ушул сыяктуу морфологиясы бар дагы бир жаңы адам вирусун өстүрүшкөнүн билдиришти. Алар аны ОС43 вирусу деп аташкан.
1968-жыл. Коронавирустарды биринчи болуп байкаган сегиз изилдөөчү, ошондой эле Джун Алмейда жана В814, 229Е, ОС43 вирустарын ачкан окумуштуулар “Nature” журналына “ушул жана жакын арада эле бөлүнүп чыккан бир нече адамдын вирустары жаңы категорияга – коронавирустарга кирет” деп жазышкан. Айтымында, бул вирустарга тегерек жана гүл желекчеси бар “күн таажысына окшогон” белгилер мүнөздүү дешет.
2003-жыл. Эл аралык изилдөө тобу 2002-жылдын аягында Кытайдын түштүгүндө башталган оор курч респиратордук синдромдун (SARS) башталышы, жаңы пайда болгон адамдын коронавирусунан келип чыккандыгын билдирди.
2004-жыл. Нидерландыдагы Эразмус (Erasmus) медициналык борборунун изилдөөчүлөрү кийинчирээк NL63 деп аталган коронавирусту пневмония менен ооруган баладан бөлүп алышкан.
2005-жыл. Гонконг университетинде жайгашкан изилдөөчүлөр тобу пневмония менен ооруган эки бейтаптын анализинен дагы бир HKUT коронавирусун табышкан.
2019-жыл. Кытайдагы изилдөөчүлөр тобу Ухандагы илдеттин чыгышынын себебин азыркы учурда SARS-Cov-2 деп аталган жаңы коронавирусту аныкташты.
Адамдагы коронавирус инфекциясынын классификациясы
Төмөндөгү адамдагы коронавирустардын симптомдору башкаларга салыштырмалуу жеңил болот.
Жети коронавирустун үчөө башка коронавирустарга караганда бир кыйла оор, кээде адамдардын өлүмүнө себеп болуучу респиратордук инфекцияларды пайда кылат. XXI кылымда ал өлүмгө алып келген пневмониянын ири очокторун жаратууга себеп болгон:
Катуу респиратордук инфекцияларды пайда кылган бул коронавирустар зооноздук козгогучтар, алгач ооруган малдарга жугуп, андан кийин жаныбарлардан адамдарга жугат. SARS-CoV-2 көпчүлүк учурларда адамдан адамга жугат.
Белгилери
Коронавирус адамдардын ден-соолугуна жараша ар кандай таасир этет. Вирусту жуктуруп алгандардын көпчүлүгү жеңил же оор түрлөрүнө чалдыкса, кээ бирлери ооруканага жатпастан айыгып кетишет.
- дене табынын жогорулашы, кургак жөтөл, алсыроо.
- дененин жана тамактын оорусу, ич өтүү, конъюнктивит, баш оору, даам же жыт сезүү жөндөмүнүн жоголушу, манжалардын түсүнүн өзгөрүшү же теринин үстүндө тактардын пайда болушу.
- дем алуунун татаалдашы же энтигүү, көкүрөк оорусу же басым, сүйлөө же кыймыл-аракетти жоготуу.
Орто эсеп менен оорунун белгилери вирус жуккандан кийин 5-6 күндөн кийин пайда болот, бирок ал 14 күнгө чейин созулушу мүмкүн. Эгер оорунун белгилери байкалса, тезинен дарыгерге кайрылуу керек. Үй бүлөлүк дарыгерге же саламаттыкты сактоо мекемесине барардан мурун телефон аркылуу байланышуу зарыл.
Профилактика жана дарылоо
Азыркы учурда коронавирус илдетин алдын алуу үчүн вируска каршы дары-дармектер жана вакциналар жок. Вирустук протеаздар, полимеразалар жана кирүүчү белоктор сыяктуу бир катар вируска каршы максаттуу нерселер аныкталды. Учурда бул белокторго жана вирустун репликациясынын ар кандай баскычтарына багытталган дары-дармектер жана адамдын ар кандай коронавирустары үчүн ар кандай ыкмаларды колдонуп бир катар вакциналар иштелип чыгууда.
Бирок, жугуштуу оорулардын алдын алуу жана коронавирус илдетин жуктурбоо үчүн гигиенаны сактоо зарыл. Бул талаптарга төмөндөгүлөр кирет;
Кыпчак кыргыны (Борбордук Азияда)
Кыпчак кыргыны (Борбордук Азияда) — 630-640-ж. Түндүк Моңголияда түзүлгөн Кыпчак (Сйеяньто, Сыр-Тардуш) хандыгынын (к. Кыпчактар) кыйрашына байланыштуу окуя. Ильтэр тукуму башкарган бул хандык Алтай, Хинган, Гоби, Керөлөң жана түндүктөгү Енисей кыргыздарын да убактылуу багындырган. Башчысы Инанчу-иркин өзүн Йенчу Билге (Бицзя) каган деп жарыялап, Кытай императорунун кызына үйлөнүү үчүн элчи жиберген. Император андан баш тарткан жана түндүк кыпчак-кытай чек арасын бекемдеген. Ага жооп кылган кыпчактар 641-ж. Кытайга кол салып, салгылашта Билге каган өлүп, кичүү уулу Бачжо бийликке келет. Ал атасынын саясатын улантып, айланасындагы огуз урууларына катуу кысым жасаган. Натыйжада кыпчактарга каршы тогузогуздардын союзу түзүлгөн. 646-ж. июнда тан аскеринин жардамы менен улуу даражалуу элтебер Тимуду жетектеген уйгур, байегу, тунло, пугу уруулары кыпчактарды талкалаган. Бачжо колго түшүп өлтүрүлүп, анын уруусу толук кырылган. Кыпчактардын мамлекети жашоосун токтотуп, көбү (50-60 миң) Кытайга айдалып, бир бөлүгү казакка, калганы кыргызга тарап кеткен.
Нүкүс (абамайдан)
Нүкүс эларалык абамайданы (Nukus Xalqaro Aeroporti, No'kis Aeroportı, Нөкис Аэропорты) — Өзбекстан Республикасына караштуу, Каракалпакстан Руспубликасынын борбору Нүкүс шаарынын эларалык абамайданы.
Деңиз каракчылыгы
Деңиз каракчылыгы – жекеменчик соода кемелерин, өчөшкөн жактардын кемелерин же согушуп жаткан өлкөнүн жүктөрүн ташуу менен шугулданган бейтарап өлкөлөрдүн кемелерин куралдуу күч менен (өз өкмөтүнүн улуксаты боюнча) тартып алуу. Ага 1856-жылкы деңиз согушу жөнүндө Париж декларация-сы менен тыюу салынган; кеңири мааниде – деңиз каракчылыгы.
Индикаторлор
Индикаторлор - хим. реакциянын багытына таасир кылбастан, титрлөөнүн акыркы чекитинде гана өзүнүн өңүн өзгөртүп жиберүүгө жөндөмдүү болгон орг. жана орг. эмес заттар. И. анализденүүчү эритмеге аз-аздан тамчылатып колдонушат. Туура тандалган И. жардамы менен титрлөөнүн акыркы чекити аныкталат жана практикалык жактан хим. реакция эквиваленттик чекитине туура келет (эквиваленттик чекитте титрлөөнүн көрсөткүч рН маанисине туура келиши керек). И. титриметрлик методдорго колдонулушуна жараша: к-та негиздик, окистенүү-калыбына келүүчү, адсорбциялануучу И. болуп бөлүнөт. О. эле кайталануучу, кайталанбоочу И. болот.Биринчиси кайталануучу реакцияларда, экинчиси кайталнбоочу реакцияларда колдонулат.
Аук-Буляк (Татышлин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Халидов, Анас Бакиевич
Өмүр жолу
Анас Бакиевич Халидов 1929-жылы 25-февралда Орусиянын Татарстан автоном жумуриятындагы Буйин районунун Черки-Кошаково кыштагында туулган. Энеси карапайым үй-бүлөдөн чыккан, атасы арап тилинде дурус таалим алган. Алар ажырашып кетип, Анас өз атасы менен кошо 1940-жылы Казан шаарына, андан соң 1941-жылы Ташкенге көчүп келет. Мында 7 жылдык мектепти татар тилинде окуйт.
Окуу жылдары
1946-жылы Ленинградга келип, ЛМУнун Чыгыш таануу факультетине тапшырат. Ал кезде факультетте 10 академик жана мүчө кабарчы сабак берген.
Араб филологиясы кафедрасын академик Игнатий Юлианович Крачковский жетектеген. Ал кездеги доцент В.И.Беляев да Анастын окутуучуларынан болгон.
1951-жылы университетти ийгиликтүү аяктап, аспирантурага тапшырат. “Таха Хусейндин көркөм прозасы” деген темада кандидаттык ишин жактайт.
Ал аспирантураны аяктагандан кийин СССР ИАсынын Чыгыш Таануу институтунун Ленинград бөлүмүндө Араб кабинетинде иштеп калат.
1960-61-жылдары ал Абу Дулафтын “Экинчи катынын” котормосун жарыялайт (анын үстүнөн студент кезинен эле П.Г.Булгаков менен чогуу иштеген), Усама ибн Мункыздын «Китаб ал-маназил ва-д-дийар» эмгегинин текстин жарыялайт.
А.Халидов 1960-жылдардын башынан тартып Араб кабинетин жетектеп калат.
Ал Махмуд Кашгаринин «Дивану лугати-т-турк» чыгармасынын кириш бөлүгүн орус тилине эң мыкты которгон окумуштуу катары да тарыхта калмакчы.
Өмүрүнүн соңунда ал Татарстанга да илимий жардам берип, Казан университетинде эки жыл иштеген. Андан тышкары "Курандын" татарча илимий котормосун даярдаган.
2001-жылы 1-декабрда ал Казан шаарында дүйнөдөн кайткан.
Үй-бүлөсү
Анас Халидовдун жубайы Лилия Юсуфжановна Тугушева да орусиялык көрүнүктүү чыгыш таануучу. Ал – түркология, байыркы түрк жазмалары боюнча ири адис.
«Алпамыш» эпосу
«Алпамыш» эпосу - түрк тилинде сүйлөгөн айрым элдердин баатырдык эпосу. Ал өзбектерде - «Алпамыш», казак жана кара калпактарда - «Алпамыс», алтайлыктарда - «Алып-Манаш», башкырларда - «Алпамыш жана Барсынхылуу», казандык татарларда «Алпамша» деп аталат. Кийинки жылдарда «Алпамыштын» кээ бир эпизоддору тажиктерден да жазылып алынган. Эпос жакшылык, адилеттик өңдүү идеяларды даңазалайт. Негизги сюжеттик мотивдери кыргыздын «Жаныш-Байыш» дастанында кайталанат. Алпамыштын эрдиктери жөнүндөгү эпикалык жомоктун сюжеттери уруучулук доорго таандык, бирок эпостун толук циклдери Орто Азия элдеринин жунгар калмактарына каршы жүргүзгөн күрөшү учурунда (15-17-к.) түзүлгөн болуу керек. Өзбек, казак, каракалпактардагы варианттарында Алпамыш коңурат уруусунан чыккан баатыр деп айтылат. Белгилүү жомокчу Н. Улагашевден жазылып алынган (1939) алтайлыктардын «Алып-Манашы» түпкү чыгышы жагынан өзбек, казак, каракалпактардын «Алпамышы» менен бир экендигин жана ал 6-8-кылымда (түрк каганаты доорунда) эле Алтай аймагында пайда болгондугун В. М. Жирмунский ишенимдүү далилдеген. Эпостун бардык версиялары сюжети жагынан окшош, бирок ар бир жомок жерг. колоритте көркөмдөлүп, оригиналдуу мотивдери менен айырмаланат.
Бертло Пьер Эжен Марселей
Бертло Пьер Эжен Марселей (25. 10. 1827-18. 3. 1907) - француз химиги жана коомдук ишмер. Париж ИАнын мүчөсү (1873), Петербург ИАнын мүчө-корр. (1876). Бертло -органикалык химия, термохимия, агрохимия жана химиянын тарыхы боюнча көп эмгектердин, химиялык негизги синтездердин автору. Ал бир канча органикалык бирикмени синтездеп алуу менен "турмуштук күч" жөнүндөгү окууга сокку урган. 1853-54-ж. май кислоталарын глицеринге таасир этүү-дөн жаратылыш майына жакын майды синтездеген. Күкүрт кислотасынын катышуусу менен этиленди гидраттап, этил спиртин алат, буга чейин этил спирти кантты ачытуудан гана алынып келген. Бертло башка да көп жөнөкөй углеводороддорду (метан, этилен, ацетилен, бензол), алардын негизинде татаал бирикмелерди синтездейт.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Атоочтук
Атоочтук - этиштин кыймыл-аракетти заттын белгиси, касиети катары көрсөтүп, грамматикалык жактан этиштик да, атоочтук (зат, сын) да маанини туюнтуп, сүйлөмдө баш жана айкындооч мүчөлөрдүн милдетин аткаруучу формасы. Ал этиштик негизге -ган, -ар, -бас, -оочу/ уучу, -а, е, й + элек, -гыс ж. б. мүчөлөрдүн жалганышы аркылуу жасалат (мисалы, Бийик өскөн гүл. Бирөө билгенди бирөө билбейт. Айыгар дарттын дабасы өзү табылат).
Атоочтуктар кыймыл-аракетти же ал-абалды заттын белгиси катары көрсөтүп, дайыма атооч сөздөр менен айкашып, аларды аныктап келет.
Атоочтукту уюштуруучу мүчөлөр булар: -ган (-ген, -гон,-гөн, -кан, -кен, -кон, -көн), -ар (-өр, -ор, -ер), -бас (-бес, -бос,-бөс, -пас, -пес, -пос, -пөс), -оочу (-өөчү), -уучу (-үүчү), -чу (-чү).
Булардан башка да атоочтуктарды уюштуруучу айрым мүчөлөр бар. Аналитикалык жол аркылуу чакчылдын -а, (-е, -ө, -й)формаларына элек деген сөздүн кошулушу менен да атоочтук жасалат.Атоочтуктар этиштин өзгөчө формасы болгондон кийин түзүүчү негиздер дайыма этиш уңгулардан болот. Мисалы: Топ кыздар элек, топ кыздар - сыланган сыпаа, сак куштар. (К.Сариева) Күйүт тартар кезимди билип келгин, кырк жигит, күч, кубатты кетирбей кирип келгин, кырк жигит.("Курманбек"). Берген маанилерине караганда, атоочтук сөздөрдө этиштерге жана атоочторго тиешелүү белгилер (касиеттер) болот.
1-касиети
Заттардын кыймыл-аракеттик, ал-абалдык белгисин билдиргени менен атоочтуктарда кыймыл-аракетти билдирүү касиети сакталып калат. Мисалы: Шукшурулуп көктөн жерге сайылган, күүлөнүүсү туу чокудан кайырган, барчынды көр бала барчын окшойбу, шаңшыгы курч, аскаларга жаңырган. (К.Сабыров) Айыгар оорунун дарысы өзү табылат. (Макал).
2-касиети
Атоочтуктарда этиштин мамиле маанилери сакталат. Мисалы: Алдыда сакал, муруту алынбаган, кабагы салыңкы, зор денелуу, алп киши турду. (Э.Турсунов) Туюк мамиле маанисиндеги атоочтук - алынбаган. Анын бул кыянатын дароо туюнган үй ээси колун бооруна алып жүгүнө берди. (С.Өмүрбаев) Өздүк мамиле маанисиндеги атоочтук - туюнган. Мен бара жаткан кезде Чоңкол жыйналган топту койдой айдап жөнөп калган. (М.Элебаев) Туюк мамиле маанисиндеги атоочтук - жыйналган. Мына ушул Шакаптар, Көксерек аймагын ар дайым намазга түшүргөн имам. (С.Өмүрбаев) Аркылуу мамиле маанисиндеги атоочтук – түшүргөн.
3-касиети
Атоочтуктар чак маанилерин да көрсөтөт. Мисалы: Чартарабына кароол коюлган кыштак кызуу уйкуда. (С.Өмүрбаев) Атоочтук (коюлган) өткөн чак маанисин берип турат. Айтылар сөзүбүз, аткарылар ишибиз бар, мырзам. (Т.Касымбеков) Атоочтуктар (айтылар, аткарылар) келер чак маанисин берип турат
4-касиети
Атоочтуктар этиштик оң жана терс формаларда да айтыла берет, башкача айтканда, атоочтуктарга -ба мүчөсү жалганат. Мисалы: Көрүнгөн тоонун ыраагы жок. (Макал) Таптакыр мурда айтылбаган, ойго келбеген сөздөр айтылды. (К.Акматов) Атоочтуктун терс формасы анын -бас мүчөсү аркылуу да туюндурулат. Мисалы: Ат арыбас болсочу, жаш карыбас болсочу. (Токтогул). Анткени, -бас (-ба-с) мүчөсүнүн тутумунда терс маани берүүчү -ба мүчөсү бар. Атоочтуктардын атооч сөз түркүмдөрүнө тиешелүү белгилери
1-касиети
Атоочтуктар атооч сөздөрдүн ичинен сын атоочторго жакын болуп, алар сыяктуу заттын белгисин, касиетин, сапатын билдирет, сын атоочтун суроолоруна жооп болуп түшөт. Мисалы: Жигиттин көөнү кубанат булкунган буудан ат менен. (Барпы) Саймалуу жүзаарчысын алып, манасчы маңдайынан чыбырчыктаган терди арчып, ордуна барып отурду. (Э.Турсунов) Атоочтуктар (булкунган, чыбырчыктаган) кандай? деген суроого жооп берип турат.
2-касиети
Атоочтуктар сын атоочтордой эле затташуу касиетине да ээ болот. Сүйлөмдө аныкталгычсыз келгенде атоочтуктар сан, жөндөмө, таандык категориялардын көрсөткүчтөрү менен өзгөрө берет. Мисалы: /ч атчан жакындаганда үч жигит тура калып аттарын алды да кермеге байлады. (Э.Турсунов) Атоочтук (жакындаганда) жатыш жөндөмөдө турат. Коштошуп колун кармашып, жакын калды жеңерге. ("Курманбек") Атоочтук (жеңерге) барыш жөндөмөдө келди. Бербестин ашы бышпас. (Макал) Атоочтук (бербестин) илик жөндөмөдө айтылып жатат.
3-касиети
Сын атоочтордой эле атоочтуктар да синтаксистик жактан дайыма аныктоочтун милдетин аткарып, ыкташуу байланышы аркылуу байланышат. Мисалы: Алатоом аскасынан учурган, бүркүтүңдөй болууну эңсеп, самадым. (К.Сабыров) Кулпурган бойлор сиздики, кусадар жүрөк биздики. (Барпы).
Атоочтуктардын аткарган милдеттери :
●Атоочтуктар жак мүчөлөрүн кабыл алып, баяндоочтун да милдетин аткарат. Мисалы: Шаарды силерден мурда көргөндөрдөнбүз, байкеси. (Ш.Бейшеналиев).
●Затташкан учурда сүйлөмдүн ээси менен толуктоочунун милдетин да аткарат. Мисалы: Толубайда койчу болуп жүрүп, бир токтусун жоготконум үчүн үч күн арыкта сууга салып сабаганы да бар. (М.Элебаев) Атоочтук (жоготконум үчүн) толуктоочтун милдетин аткарды. Күн жарыгы тийгендей күлгөнү кызык баланын. (Жеңижок) Атоочтук (күлгөнү) ээнин милдетин аткарып келди.
Атоочтуктардын алгачкы маанилери:
Азыркы кыргыз тилинде алгачкы мааниси боюнча атоочтук болуп, тилдин бара-барып өнүгүшүнүн негизинде заттык маанилерге биротоло өтүп кеткен сөздөр да бар. Алар азыркы учурда кыймыл-аракетти заттын белгиси катары билдирүүдөн таптакыр калып калган. Алардын сырткы түзүлүшундө атоочтук жасоочу мүчөлөрдүн даана көрүнүп, тутумдук бөлүктөргө оңой ажыратылып турганы менен кыймыл-аракеттик мааниден эч нерсе калган эмес. Буга азыркы кыргыз тилиндеги төмөнкү сөздөр кирет: капкан, тууган, чагылган, чапкын, жууркан, жазуучу, сатуучу, айдоочу, балтажутар, эчкемер, кабаган, сүзөгөн ж.б. Энчилүү аттар да бар: Аттокур, Төлөгөн, Сатылган, Муңайтпас, Токтогон, Бөрүбасар, Бээсыйбас ж.б. Атоочтуктардын жасалышы Жогоруда көрсөтүлгөндөй, атоочтуктарды уюштуруучу атайын грамматикалык каражаттар бар.
Атоочтуктардын өткөн чак формасы :
-ган мүчөсү этиштик негиздерге жалганып өткөн чактык маанидеги атоочтукту жасайт. Муну атоочтуктун өткөн чак формасы деп да айтышат.
Чынында ал өтүп кеткен кыймыларакетти заттын белгиси катары көрсөтөт. Мисалы: Беделуу талаа тенен өрүкзардын ортолугунда буудай эгилген тектир жатат. (М. Гапаров) Көпкө ыраазы болбогон азга жетпей зар болот. (Жеңижок)
● -ган мүчөсү аркылуу жасалган атоочтуктар баяндоочтук милдет аткарганда дайыма өткөн чактык мааниде болот. Мисалы: Булардын баары кечээ эле айтылгандар. (К.Осмоналиев).
●Баяндоочтук милдет аткарган атоочтуктар көбүнчө адамзаттык зат атоочтор болот, же адамзатка тиешелүүлүктү билдирет: Булар окуусун жаңы эле бүтүргөндөр.
● -ган мүчөсү менен уюшулган атоочтук атооч маанисинде турса, андагы мезгилдик маани туруксуз болот, башкача айтканда, өткөн чак маанисин да, кайсы чак экени белгисиз болгон абстракттуу чак маанисин да билдире берет. Мисалы: Жакшы аялдын белгиси жашаган үйүн гүлдөтөт. (Жеңижок) Көпкөн жигит көп сүйлөйт, чечен жигит эп сүйлөйт. (Токтогул).
Атоочтуктар (жашаган, көпкөн) аныктоочтук милдет аткарышып, өткөн чактык маанилерде келди. Аска башынан асмандын көгөргөн тилкеси чамгарактап көрүнгөнсүйт. (С.Өмүрбаев) Маңдайыңда жарашкан калем кашың, Арзыкан. (Барпы). Бул мисалдардагы атоочтуктар (көгөргөн, жарашкан) ошол сүйлөмдө аткарылган кыймыларакет, ал-абалдык процесс менен мезгилдеш маанилерде айтылды.
● -ган мүчөсү аркылуу уюшулган атоочтуктар аныктоочтук милдетте турганда кыймыл-аракеттик белгини мезгилге тиешеси жок билдириши да мүмкүн. Мисалы: Кеп бербеген такымчы болбогула, балдар ай. (Барпы) Бакылдаган текени суу кечкенде көрөбүз, шакылдаган жеңени үй чечкенде көрөбүз. (Макал).
● -ган мүчөсү менен уюшулган атоочтуктар ээлик милдет аткарганда затташып турат да, мезгилдик касиетти билдирбейт. Мисалы: Ойлобой сүйлөгөн онтобой ооруга жолугат. (Макал) Күзүндө чыгынбаган кышында жылынбайт. (Макал).
● -ган мүчөлүү атоочтуктар затташкан учурда сан, таандык, жөндөмө мүчөлөрүн кабыл алат да толуктоочтун милдетин аткарат. Мисалы: Сүйлөгөндүн оозу жаман, ыйлагандын көзү жаман. (Макал) Илик жөндөмөсүндөгү атоочтуктар (сүйлөгөндүн, ыйлагандын) аныктоочтун милдетин аткарды.Алтынды көрүп алданбай, алкымыңдан кармалбай ырдай билгин жакканга. (Барпы).
●Барыш жөндөмөсүндөгү атоочтук (жакканга) толуктоочтун милдетин аткарып турат. Кожо келсе кой союп, алдын алып нан коюп, сыйлагандан эмесмин. (Барпы)
● Чыгыш жөндөмөсүндөгү атоочтук (сыйлагандан) толуктоочтун милдетин аткарып турат. Буракжан, сен деп боздодум, боздогонум койбодум. (Барпы) Биринчи жакка таандык болуп, табыш жөндөмөсүндө турган атоочтук (боздогонум) тике толуктоочтун милдетин аткарып турат.
-ган мүчөсү менен жасалган атоочтуктардын татаал формалары
-ган мүчөсү менен жасалган атоочтуктардын татаал формалары төмөндөгүдөй ыкмалар аркылуу уюшулат:
1-ыкма
-ган мүчөсү жардамчы (көмөкчү) этиштерге уланып татаал атоочтук болуп келет: уктап жаткан, сүйлөп отурган, көрүп билген, келип кеткен, билип билбеген, келип калган, ырдап берген; айта жүргөн, келе берген; окуй баштаган, сайрай алган, токуй берген ж.б. Мисалы: /нүн бийик чыгарып окуй баштаган ким?
2-ыкма
Татаал этиштин түгөйлөрүнүн экөө тең -ган мүчөсу менен айтыла берет: көргөн-билген, жүргөн-турган, киргенчыккан, баскан-турган, келген-кеткен, жүргөн-турган, жазганжазбаган, окуган-окубаган ж.б. Мисалы: Көргөн-билгендер чыпчыргасын коротпой айтып келишти. («Ала Тоо»).
3-ыкма
Биринчи түгөйү атооч сөздөрдөн туруп да -ган мүчөсү менен татаал формалар уюшула берет. Мисалы: Анын капкара болгон кашы серпилип, өңү сүрдүү көрүнөт. (С.Сасыкбаев).
Атоочтуктун келер чак формасы :
-ар мүчөсү.
'-ар мүчөсү этиштик негиздерге жалганып келер чактык атоочтуктарды уюштурат. Муну атоочтуктун келер чак формасы деп да айтышат.' Чынында мындай атоочтуктар али аткарыла элек кыймыл-аракетти заттын белгиси катары көрсөтөт. Мисалы: Кара кыз, мага күн барбы, кайгырбай жатар түн барбы? (Тоголок Молдо) Аштык айдар уулум бар, жибек созор кызым бар. (Фольклор).
~Алдыда аткарыла турган иш, кыймыл-аракет заттын белгиси катары көрсөтүлөт. Келер чактык жана күмөндүүлүк грамматикалык маанилер сакталат. Мисалы: Адам түгүл селдин да жолун тосуп койор алы бар, же ошо сел болуп каптап кетер да кубаты бар элдин. (С.Өмүрбаев) Буудайдын барар жери тегирмен. (Макал).
~Келер чактык грамматикалык маанилер сакталбай да калышы мүмкүн, бирок кандайдыр затка жалпы эле мүнөздүү болгон кыймыл-аракеттик жана күмөндүүлүк грамматикалык маанилер жоголбойт. Мисалы: Болор кулун желеде жулкунат, болор бала бешикте булкунат. (Макал) Барар жагың чамалап, басар жолуң камалап, кош канатты сабалап, кууп жетип асмандан, илип кетсем кантесиң? (Барпы) Өлөр эчки койчунун таягына сүйкөнөт. (Макал).
~ -ар мүчөсү менен уюшулган атоочтуктар затташып кетип, ээлик (Өсөр элди сыйлайт) жана толуктоочтук (Берерге бешимде кымыз) милдеттерди да аткарат. Мындай учурларда да келер чактык кыймыл-аракет жана күмөндүүлүк маанилер сактала берет.
Атоочтуктардын келер чактык терс маанилери :
Атоочтуктун -бас мүчөсү -ар мүчөсүнүн терс формасы болуп [-бас (-ба, -с)] эсептелет. Бул этиштик негиздерге жалганат да келер чактык терс маанилерди берет. Мисалы: Алыс созгон арканын адамда үмүт эмеспи, көкүрөктү өрттөгөн кетпес күйүт эмеспи. (Барпы) Элин сагынбас эр болбойт, үйүрүн сагынбас ат болбойт. (Макал). -бас мүчөсү -ар мүчөсүнөн айырмаланып, кандайдыр күмөндүүлүк маанисин солгундатат, кээде таптакыр эле жоготуп, айкындык маани берип калат. Мисалы: Акыл - тозбос тон, билим – түгөнбөс кен. (Макал) Ок өтпөс тон кийгизип, ок жетпес ат мингизип, киши жүрүп эл билбес, Манасты тоого багалы. («Манас»).
-ар, -бас мүчөлөрү аркылуу уюшулган татаал атоочтуктар
-ар, -бас мүчөлөрү жалганган сөздөрдөн уюшулган татаал атоочтуктар да бар.
1) Көмөкчү этиштер менен айкашып келип атоочтуктун татаал формасын уюштурат: билип алар, бара берер, айтып көрөр, айта жүрөр, басып келбес ж.б.
2) Түгөйлөрүнүн биринчиси -ар, экинчиси -бас мүчөсү менен айтылып да атоочтуктун татаал формасы уюшулат: билинер-билинбес, көрүнөр-көрүнбөс, айтар-айтпас, келеркелбес, иштер-иштебес ж.б. Бул учурда заттын кыймыларакеттик же ал-абалдык касиети солгундап көрсөтүлөт. Мисалы: Болор-болбос иш үчүн ушунчалык капаланасыңбы? («Кыргыз руху»).
3) Биринчи түгөйү атооч сөздөрдөн болуп уюшулган келер чактык татаал атоочтуктар да бар: таң атар маал, үч жашар бала, жер карабас адам ж.б. Мындай формалардын көпчүлүгү биротоло заттык мааниге өтүп кеткен: кыз ойготор (күүнүн аты), беш атар (мылтыктын аты), эшик ачаар, төшөк салар (салттар), камчы чабар, орун басар (кызмат) ж.б.
Келер чактык атоочтуктар:
-оочу(-уучу) мүчөсү.
Бул мүчө кыймыл атоочтун -оо (-уу) мүчөсү менен адат өткөн чактын -чу мүчөсүнүн биригишинен келип чыккан. Этиш уңгуларга жалганып келер чактык атоочтукту жасайт. Мисалы: Качырса талкан кылуучу канкор Манас каны бар, кыйратып кырып кетүүчү кырк чоросу дагы бар. («Манас»). Бул мүчөнүн тутумундагы созулма үндүүнүн бири көбүнчө түшүрүлүп айтылат. Мисалы: Көздөрүндө огу болсо атып жиберчүдөй!.. (Т.Абдумомунов) А менин ачуум келет ар кадамда, ачууну келтирчү иштер ар адамда. (О.Султанов)
■- оочу (-уучу) мүчөсү менен жасалган атоочтуктар келечекте иштелүүгө тийиш болгон кыймыл-аракетти заттын белгиси катары көрсөтөт. Мисалы: Бул айтылуучу кеп Шаршенбай кеби, ар нерсеге анын сонун эби. (А.Осмонов) Ары карай кетүүчү машинага булгаарыны жеткирип турат. (С.Сасыкбаев).
■Кайталанган же келечекте адат катары иштелүүгө тийиш болгон кыймыл-аракетти заттын белгиси катары көрсөтет. Мисалы: Чайга салып жутаар кезде, заар тилин куйкалоочу мен кыргыздын акыны. (А.Осмонов) Китепти окуп чыгып, көчүрүп алчу жерлерин белгилеп алды.
■Бул мүчө менен уюшулган атоочтуктардын ичинен затташып биротоло заттык мааниге өтүп кеткендери да бар: сатуучу, окуучу, байкоочу, тейлөөчү, тергөөчү, жазуучу, айдоочу ж.б. Мисалы: Жолоочунуи бул кандайча шылдыңы...(А.Осмонов).
■ -оочу (-уучу, -чу, -чү) мүчөсү менен уюшулган атоочтуктар синтаксистик жактан сүйлөмдүн ээсинин (Отурган ордунда үргүлөп кетүүчүлөр да табылды), баяндоочунун (Кыдырата отургандар - чайкоочулар), аныктоочунун (Жигит өлчү жерине күлүп барат) милдетин да аткарат. Кээде толуктоочтун да милдетин аткара берет: Тигиндей барып алчусун алды да, жолуна түштү.
Келер чактык атоочтуктар :
-а (-е, -й) + элек мүчөсү.
Атоочтуктун бул формасы -а (-е, -й) мүчөлүү чакчылдарга элек деген жардамчы этиштин жалганышы аркылуу уюшулат.
~Мааниси боюнча ал ишке аша элек кыймыл-аракетти же алабалды заттын белгиси катары көрсөтүп, келер чактык атоочтуктар болушат. Мисалы: Тулаңынан дүйнөнүн күбүлө элек, мени максат соңунан издегипе. (К.Сариева). Ачыла элек сандыкта бычыла элек кундуз бар. (Макал).
~Атоочтуктун бул формасы да затташып кетип, сан, таандык жана жөндөмө категориялары боюнча өзгөрө берет: түшүнө элек окуучу, али кете элегин белгилеп ал, айтыла элек ойлор, көргөнүңдөн көрө элегиң көп ж.б. Мындай өзгөчөлүктөрү менен алар сүйлөмдө ээ, баяндооч, аныктооч, толуктоочтордун да милдетин аткара алат.
Сарөтөк газ кени
Сарөтөк газ кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Айдаркен шаарчасынан 27  км түндүктө. Кен 1963-ж. ачылган. Газ юра мезгилинин терриген чөкмө катмарынын ХХIII кабаты менен байланышкан. Газдуу бул кабат 1150 м тереңдикте жатат. Кабаттын калыңдыгы 18 м, газ сакталган аянты 1,70 км2. Газдын тыгыздыгы – 0,709 г/см3, төмөнкү күйүү жылуулугу – 9200 кДж. Эркин газдын баштапкы запасы С1 – 506 млн м3. 1997-жылга карата калган запасы С1–166 млн м3.